text:
Edat Mejana
L'Edat Mejana es un periòde istoric que s'estend dau sègle V au sègle XV. Generalament definit dins lo cas d'Euròpa, sei limits pus frequents son la casuda de l'Empèri Roman d'Occident en 476 e la presa de Constantinòple per lei Turcs en 1453 o la descubèrta dau continent american per Cristòl Colomb en 1492. Per extension, aquela epòca se pòu tanben definir per leis autrei continents.
Somari
- 1 La fin deis empèris antics e lei grandeis invasions
- 2 L'edat feodau
- 3 La fin de l'Edat Mejana e l'emergéncia d'estats novèus
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Bibliografia
La fin deis empèris antics e lei grandeis invasions[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle V, leis empèris principaus deguèron faciar de crisis militaras grèvas ai frontieras. La mager part foguèt envaïda e unei dispareguèron rapidàment. Pasmens, lei mèstres novèus d'aquelei territòris utilizèron generalament leis institucions dei territòris conquists per assegurar lor poder. Ansin, leis envasidors, mens nombrós que lei populacions autoctònas, foguèron pauc a pauc assimiladas, mai o mens parcialament, per la cultura deis estats antics. Ansin, d'estats novèus apareguèron coma l'Empèri Carolingian en Euròpa Occidentala, lo Califat Omeia o l'Empèri chinés de la dinastia Tang que poguèron revendicar una partida de l'eiretatge de l'Antiquitat. De movements similars se debanèron tanben sus lo continent american per formar leis empèris dominants de la premiera partida de l'Edat Mejana.
La fin de l'Empèri Roman e l'aparicion de l'Occident crestian[modificar | modificar la font]
Dins l'Oèst d'Euròpa, lo sègle V foguèt caracterizat per leis invasions massivas de l'Empèri Roman d'Occident per de populacions germanicas e per lo desvolopament important dau crestianisme que va venir la religion dominanta. D'efèct, en 406, lei frontieras romanas foguèron rompudas e l'Empèri foguèt plus capable de replegar leis envasidors barbars que poguèron s'installar e crear de reiaumes novèus sus d'ancianei províncias romanas. Au contrari, lei Romans acceptèron aqueleis occupacions en cambi de l'ajuda dei pòbles ja intrats dins l'Empèri per defendre lo rèsta dau monde roman occidentau còntra d'invasions novèlas. Aqueu sistèma d'alianças foguèt relativament eficaç per luchar còntra leis atacas dei Huns d'Atila en 451-452 mai mostrèt l'afebliment prefond de l'Empèri. Ansin, l'assassinat d'Aetius, generau venceire d'Atila, marquèt lo començament d'un periòde d'anarquiá dins leis institucions romanas que va s'acabar en 476 per la disparicion finala de l'Empèri Roman d'Occident. Avans la fin dau sègle V, sei darriers vestigis foguèron conquistats per lei Germans que lei reiaumes principaus foguèron aquelei dei Visigòts (Septimània e Peninsula Iberica), dei Burgonds (Borgonha), dei Francs (nòrd de França) e dei Vandals (nòrd d'Africa).
En fàcia d'aquela crisi, lei populacions se repleguèron dins lei luòcs defenduts e protegits, magerament dins lo relarg dei sètis deis autoritats de la Glèisa. Ansin, l'influéncia d'un arquevesque èra sovent un element decisiu dins la fidelitat o non d'una vila e de sa region au cap dau reiaume. De mai, leis estructuras eclesiasticas èran la forma principala d'administracion qu'existiá encara après l'afondrament de l'Empèri Roman. Son sostèn èra donc capitau per legitimar lei rèis barbars novèus. Aquelei darriers adoptèron donc, o avián ja adoptat, lo crestianisme coma religion e encoratjèron son desvolopament. Per exemple, foguèt lo cas dau rèi franc Clovís que venguèt crestian vèrs 496. D'autra part, totjorn per assegurar lor poder, leis envasidors assaièron tanben de gardar leis institucions romanas encara existentas. Aquò entraïnèt donc una assimilacion relativament rapida dei pòbles germans per la cultura romana e permetèt au crestianisme de venir la religion principala d'Euròpa Occidentala.
La formacion de l'Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Mentre que l'Empèri Roman d'Occident s'afondrava en fàcia deis invasions barbaras, l'Empèri Roman d'Orient capitèt de resistir e de se transformar per formar un estat novèu que va venir la poissança mediterranèa principala fins au sègle X. Per aquò, l'Empèri d'Orient poguèt aprofichar sa posicion privilegiada (capitala ben defenduda, armada e demografia nombrosas, economia prospèra...) per desviar leis invasions vèrs l'Occident pus feble. Per exemple, de tributs foguèron pagats per obtenir lo retirament d'armadas barbaras intradas dins lei Balcans. Enfin, en fòra de la region de Constantinòple, lei províncias estrategicas de l'Empèri èran Egipte e Siria que foguèron gaire menaçats d'invasion durant aqueu periòde.
Aquò permetèt lo renfòrçament dau poder deis Emperaires d'Orient, inicialament fòrça afeblit per lei luchas intèrnas. De 491 a 518, Anastasi Ièr capitèt de redreiçar lo sistèma financier e l'Empèri s'adaptèt a sa region. Per exemple, lei soudats germanics de seis armadas foguèron remplaçats dins lo corrent dau sègle V per de combatents recrutats dins lei províncias orientalas. Leis annadas entre 518 a 610, especialament lo rèine de Justinian (527-565), marquèt l'apogèu d'aqueu periòde que veguèt la reconquista d'una partida de l'Empèri d'Occident (Itàlia, sud d'Espanha e nòrd d'Africa) e un esfòrç legislatiu important per restaurar lei lèis. Aqueleis annadas marcan donc tanben l'evolucion de l'Empèri d'Orient vèrs l'Empèri Bizantin.
La fin d'aqueu procediment se debanèt durant la premiera mitat dau sègle VII quand l'Empèri perdiguèt sei províncias africanas e deguèt se replegar en Anatòlia. D'efèct, après un conflicte acarnat còntra lei Sassanidas (602-628), lei Bizantins deguèron faciar leis Aràbis musulmans. Vencuts en 636 au fluvi Yarmok, lei Bizantins deguèron abandonar Siria e lo nòrd d'Africa mentre que Constantinòple foguèt menaçat per unei sètges. En 717, Leon III capitèt de tenir Anatòlia e decidiguèt de prendre de mesuras per restaurar la fe crestiana e l'autoritat imperiala per contuniar la lucha. Pasmens, aquò entraïnèt una crisi religiosa grèva (querèla de l'iconoclasme) fins au començament dau sègle IX. Permetèt finalament la restauracion dau poder imperiau mai afebliguèt lòngtemps l'Empèri. Ansin, lei Bizantins poguèron pas empachar la creacion d'un reiaume bulgar sus una partida dau nòrd de l'Empèri.
La restauracion bizantina aguèt luòc au sègle IX. Foguèt caracterizat per la renaissança de la cultura crestiana e la reunificacion de la Glèisa imperiala durant la Patriarcat de Fotios (858-867 puei 877-889). Ansin, leis armadas bizantinas capitèron de reconquistar Grècia, l'Èst d'Anatòlia e contunièron d'avançar en direccion de Siria. En Euròpa, de missionaris bizantins evangelizèron lei populacions eslavas de Crimèa, d'Ongria, de Polonha e de Dalmàcia. A la fin dau sègle X, l'Empèri èra donc tornarmai vengut una poissança importanta capabla de se batre victoriosament còntra leis estats eslaus (Bulgaria en 1018) o turcs fins ais annadas 1060.
L'Empèri Carolingian[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident, l'Occident crestian veguèt la formacion d'uneis estats barbars que luchèron entre elei. Lo venceire principau foguèt lo reiaume franc qu'aprofichèt la disparicion dau reiaume visigòt per venir la poissança majora d'Euròpa Occidentala. Aqueu movement foguèt sostengut per la Glèisa de Roma qu'i veguèt lo mejan per impausar sa version de la fe crestiana en Occident. L'Empèri Franc, dirigit per lei dinastias merovingiana puei carolingiana, foguèt donc considerat coma la restauracion de l'Empèri Roman occidentau. Pasmens, l'aumentacion de l'inseguritat sus lo continent entraïnèt un fraccionament de l'autoritat centrala au profiech de relacions pus pròchas e basada sus la proteccion dei personas. Aquò entraïnèt donc finalament la division deis estats francs e lo començament de la feodalitat.
Ansin, la conversion de Clovís au crestianisme vèrs la fin dau sègle V li donèt lo sostèn de la Glèisa. D'efèct, meme se lo crestianisme èra ja fòrça escampat, la màger part dei reiaumes barbars èran convertits a l'arianisme considerat coma una eresia. Clovis ganhèt donc lo sostèn dau clergat europèu dins sei conflictes ambé sei vesins. Aquò li permetèt donc d'unificar rapidàment Gàllia fins a sa mòrt en 511 fondant l'Empèri Merovingian. A la mòrt de son fondator, aquel empèri foguèt devesit entre seis eiretiers segon lei costumas germanicas. Pasmens, leis estats francs demorèron pròches ai nivèus culturaus e politics. En revènge, après lo rèine de Dagobert Ièr (629-639), lo poder dei rèis merovingians demeniguèt au profiech de l'aristocràcia auta. En particular, a partir dau sègle VIII, la familha dei Carolingians prenguèt una posicion dominanta e poguèt rebutar la dinastia merovingiana en 751.
Renforcèron l'òbra merovingiana e, en 800, Carlesmanhe foguèt sacrat emperaire per lo papa. Estendut sus França, Alemanha e lo nòrd d'Itàlia, l'Empèri Carolingian foguèt considerat coma lo successor de l'Empèri Roman d'Occident e lo protector de la Glèisa. Maugrat sa division en 843 entre leis eiretiers de la dinastia, contunièt de tenir aqueu ròtle e sa partida orientala foguèt a l'origina de la fondacion dau Sant Empèri Roman Germanic au començament dau sègle X.
L'expansion e la division de l'Islam[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle VII, apareguèt una religion novèla, l'Islam, dins la Peninsula Aràbia basada sus lei revelacions divinas recepudas per lo profèta Maomet a partir de 611. Après una guèrra civila (622-630) còntra lo govèrn de La Mèca, sèti de la religion poleteïsta aràbia, capitèt d'i prendre lo poder e acomencèt la difusion de l'Islam en fòra d'Aràbia. Fins a la mitat dau sègle VIII, leis armadas musulmanas conquistèron un empèri important dich Califat. Pasmens, aquel estat se devesiguèt rapidàment entre leis eiretiers de la dinastia fondada per Maomet. Ansin, tre lo sègle VIII, de versions novèlas de l'Islam apareguèron e de sobeirans locaus fondèron d'estats rivaus d'un Califat que veguèt sei territòris frontaliers prendre mai e mai d'independéncia a respèct dau govèrn centrau entraïnant la division dau monde islamic entre senhors rivaus.
D'efèct, tre la mòrt de Maomet e de son successor Abu Bakr, lei califas musulmans acomencèron de conquistar lei regions vesinas fòrça afeblida per de conflictes recurents. Tre 636, l'armada bizantina foguèt esquichada a Yarmok e lei musulmans poguèron envaïr l'Orient-Pròche, lo nòrd d'Africa puei lo sud d'Espanha e menaçar Constantinòple. La situacion foguèt similara sus lo frònt pèrsa après la batalha de Qadissiya. Aqueu succès permetèt ai musulmans de covertir de populacions novèlas (Turcs, Pèrs...), d'ocupar Pèrsia e d'avançar en direccion d'Índia e vèrs lo centre d'Asia. Pasmens, aquela progression va s'acabar durant la premiera mitat dau sègle VIII en causa de l'alunchament entre leis armadas musulmanas e sei basas e d'una tièra de reviradas.
Una autra causa de l'aplant de l'expansion musulmuna foguèt la division de son empèri entre estats rivaus e de sa religion entre divèrsei brancas. A partir de la fin deis annadas 650, de problemas de succession a la tèsta dau Califat entraïnèron l'aparicion de doas divisions que foguèron lo kharigisme e lo chiisme. De combats se debanèron entre aquelei grops, especialament en causa dau refús d'acceptar l'autoritat de l'aristocràcia sunita per lei chiistas e lei kharigistas. Lo Califat capitèt de faciar aqueleis oposicions durant lei premierei decennis per formar un estat poderós amb una cultura e una economia florissentas. Dins aquò, la dinastia deis Omeiadas deguèt faciar de revòutas dins lei províncias de l'Empèri. En 750, l'insureccion deis Abassidas entraïnèt una guèrra civila acarnada dins lo centre dau Califat e lo rebutament deis Omeiadas. Leis Abassidas formèron un califat novèu que conoguèt son apogèu au començament dau sègle IX.
Dins aquò, lo Califat abbassida poguèt pas gardar lo contraròtle de tot l'Empèri e lo poder de l'autoritat centrala demeniguèt pauc a pauc. A partir de 820, la màger part de Pèrsia venguèt autonòma e Egipte foguèt conquista per lei Fatimidas. Au sègle X seguent, la dinastia foguèt atacada per sei vassaus ancians e gardèt solament un poder simbolic d'un monde musulman devesit entre un desenau d'estats majors e unei principats mai o mens indepedantas.
La formacion e la fin de l'Empèri Tang[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle III, la dinastia Han e son empèri s'afondrèron e lo país conoguèt una succession de periòdes de division o d'unitat. Doas evolucions aguèron durant aquelei procediments. Lo premier foguèt lo desvolopament de la religion bodista que prenguèt una plaça majora en China. Lo segond foguèt l'emergéncia d'una produccion culturala fòrça importanta, especialament dins lo domeni de la literatura.
L'afondrament definitiu dei Han, ja ben començament en 200, se debanèt en 220 marcant lo començament dau periòde dich dei « Tres Reiaumes ». Una unificacion brèva aguèt luòc entre 280 e 316 sota lo poder de la dinastia dei Jins Occidentaus puei lo país foguèt partejat entre dos reiaumes situats au nòrd e au sud fins a 580. Aquela epòca foguèt tanben caracterizada per d'invasions de populacions vengudas dau nòrd de China. La reünificacion foguèt realizada per lei Sui en 580 que foguèron rebutats per lei Tang en 618. Aquelei darriers tenguèron lo poder fins a 907 quand la dinastia, afeblida dempuei lo sègle VIII, foguèt rebutada. I succediguèt cinc decennis de division fins a 960 quand la dinastia dei Song capitèt d'unir tornarmai la màger part de China sota sa direccion.
Aqueu periòde foguèt tanben aquela de l'aparicion e de l'extension dau Bodisme en China. Sa preséncia venguèt pron importanta pendent lei darriereis annadas dei Han e, vèrs 450, la dinastia dei Wei dau Nòrd adoptèt la religion novèla. Rapidàment rebutada per lei Jins, seis institucions marquèron lo país e lo bodisme contunièt son expansion. Un nombre important de sanctuaris foguèt donc construchs coma aquelei de Yungang o de Luoyang durant tot lo periòde e lo bodisme venguèt un aspèct major de la religion chinesa.
En fòra dau domeni religiós, lo periòde veguèt un desvolopament culturau e scientific, magerament pendent lei sègles d'estabilitat de la dinastia Tang. De trabalhs majors foguèron realizats coma lo cavament dau Grand Canau e lo renfòrçament de la Muralha Granda. Dins lo domeni artistic, la literatura e la pintura poguèron aprofichar leis invencions de l'epòca (estampariá...). Per exemple, la poesia prenguèt una importància novèla sota lei Tang e lei rèis e emperaires protegiguèron un nombre grand d'artistas.
La formacion d'estats dins lo sud e l'èst asiatic[modificar | modificar la font]
Lo sud e l'èst asiatic veguèron la formacion d'uneis estats. Dins lo premier cas, foguèt la consequéncia de la destruccion de l'Empèri Gupta en causa deis invasions dei Huns Blancs. D'estats novèus apareguèron coma aqueu de la dinastia Pallava que sa capitala èra Kanchipuram. Contunièt de s'estendre fins a la fin dau sègle IX mai foguèt vencuda per lei Colas. Aqueu periòde veguèt d'evolucions au nivèu religiós ambé la pèrda d'influéncia dau bodisme au profiech de l'Indoïsme.
Dins lo sud-èst dau continent, la poissança principala foguèt Vietnam. Largament influenciat per lei Chinés, prenguèt la forma d'una monarquiá amb un ret d'institucions governamentalas capablas de modernizar lo país. Puei, en 939, l'aristocràcia aprofichèt l'afebliment chinés causat per la casuda dei Tang per prendre son independéncia e formar un estat novèu au sud de China. Mai au sud, entre lo sègle VI e IX, se desvolopèt au centre e au nòrd-èst de Tailàndia la civilizacion de Dvaravati qu'aprofichèt sa posicion sus lei rotas comercialas de la region.
Enfin, au Japon, apareguèt au sègle VI una unitat relativa dau país que va permetre l'emergéncia dau periòde de Nara (710-794). Lo poder se centralizèt pauc a pauc gràcias a l'aparicion d'una religion fòrta e d'una administracion organizada segon de modèls principalament importats de China. A partir de 700, lei relacions socialas foguèron dirigidas per un còde de tipe feodau a l'origina d'una ierarquiá estricta que lei principaus fondamentaus van demorar fins a la Restauracion Meiji. Lei relacions ambé China èran importantas maugrat lei dificultats dau viatje entre lei dos país e d'ambassadas regularas i foguèron mandadas. Enterin, lei Japonés luchèron còntra leis Aïnos que deguèron pauc a pauc se replegar vèrs lo nòrd de l'illa. Aqueu periòde s'acabèt vèrs la fin dau sègle VIII quand l'aristocràcia venguèt pron poderosa per gardar sei fèus entraïnant la casuda dau govèrn centrau. Japon se devesiguèt adonc entre clans diferents e rivaus.
Leis estats toltècs e maias[modificar | modificar la font]
Lei premiers sègles de l'Edat Mejana veguèron l'aparicion de civilizacions desvolopadas en America, magerament dins la region dau sud de Mexic. Lei doas principalas foguèron aquelei dei pòbles maia e toltèc. La premiera se formèt a partir dau sègle III dins lo sud de Yucatan e de Honduras. Èra formada per un ensems de ciutats-estats situadas au còrs d'un ret comerciau fòrça important. Mestrejavan particularament l'arquitectura massiva (temples, piramidas...) e lo trabalh de la pèira (escultura) o dei metaus (joièus) coma lo mostran lei vestigis coneguts a l'ora d'ara. Pasmens, lei Maias èran tanben relativament avançats dins certanei domenis scientifics coma lei matematicas (realizacion de calendièrs). Au sègle X, la civilizacion maia conoguèt una crisi grèva que sei causas son totjorn mau conengudas. Dins aquò, quina que sigue la rason, un nombre important de ciutats foguèron abandonadas per seis abitants e la superficia ocupada per la civilizacion maia demeniguèt fòrtament.
La segonda civilizacion majora de la region foguèt formada a partir dau sègle VII dins lo centre de Mexic per lo pòble dei Toltècs. A l'origina, èran d'envasidors qu'aprofichèron una crisi militara importanta dins la region per s'i installar. Fondèron la vila de Tula que venguèt lor capitala. Coma lei Maias, desvolopèron una arquitectura massiva basada sus lo trabalh de la pèira e mestrejavan tanben l'escultura e lo trabalh de certanei metaus. Au nivèu culturau e religiós, influencièron fòrtament la region ambé la difusion de dieus coma Quetzalcoatl. L'apogèu dei Toltècs aguèt luòc ai sègles IX e X. Declinèron a partir dau sègle XII e Tula foguèt pilhada per d'envasidors dau nòrd en 1156 o 1168.
Dins lo rèsta dau continent american, d'autrei culturas mens conegudas existiguèron tanben, especialament sus lo territòri estatsunidenc, lo nòrd de Mexic o la Cordilhèira daus Andes. Ansin, vèrs lo sègle VIII, apareguèron un ensems de ciutats a l'entorn de Mississipi.
L'edat feodau[modificar | modificar la font]
Lo periòde entre lei sègles XI e XIII veguèt de transformacions importantas sus lei continents europèu e asiatic. Sus lo premier, es lo periòde dei Crosadas. Certaneis estats acomencèron de s'afirmar coma de poissanças importantas en Euròpa Occidentala e Orientala. Sus lo segond, lei transformacions foguèron encara mai importantas ambé l'expansion militara mongòla que va entraïnar la formacion de l'Empèri Mongòl au sègle XIII.
L'afirmacion de la papautat e lo periòde dei Crosadas[modificar | modificar la font]
Dependenta dei senhors francs per assegurar sa proteccion, especialament lo cap dau Sant Empèri que capitèt unei còps de nomar o de revocar un papa segon sei besonhs politics, la Glèisa de Roma obtenguèt son independéncia au sègle XI. Puei, lo papa Gregòri VII acomencèt de reformar la fe crestiana e de s'afirmar coma lo cap suprèm dau Crestianisme. Aqueu procediment foguèt sostengut per un sentiment religiós fòrça important dins la societat. Ansin, vèrs la fin dau sègle XI, l'idèa d'una expedicion armada en direccion dei Luòcs Sants, tenguts per lei musulmans dempuei lo sègle VII, venguèt rapidàment fòrça populara e la premiera expedicion partiguèt en 1096 mobilizant de senhors poderós. Aqueleis expedicions venguèron un biais per la papautat o lei senhors europèus d'afirmar, de mostrar lor poder o pus simplament de legitimar una conquista. Van donc prefondament marcar l'evolucion d'Euròpa fins au sègle XIV, magerament au nivèu dei relacions entre estats occidentaus, orientaus e musulmans.
Lei Crosadas principalas foguèron dirigidas còntra lei Luòcs Sants e lei possessions musulmanas situadas dins lo Pròche-Orient. Aprofichant la division entre principats musulmans eissits de l'afebliment dau Califat abbassida, lei Crestians prenguèron lo contraròtle de Jerusalèm en 1099 e fondèron un ensems de marchas militaras dichas « Estats latins ». Mens poblats que lei regions vesinas, aqueleis estats se protegiguèron gràcias a un ret de fortificacions mai deguèron pauc a pauc replegar en fàcia deis armadas musulmanas unidas a partir deis annadas 1160-1170 per Saladin. Jerusalèm foguèt conquista en 1187 e lei Crestians gardèron solament un ensems de pòrts sus la còsta. Maugrat l'arribada d'autrei Crosadas, foguèron pauc a pauc perduts e Sant Joan d'Acre, la darriera vila tenguda per lei Francs, foguèt finalament abandonada en 1291.
Dins lo rèsta d'Euròpa, leis expedicions principalas se debanèron en Espanha per luchar còntra lei musulmans installats dins lo sud de la peninsula, en Occitània còntra "l'eresia catara" e dins l'Èst d'Euròpa còntra lei populacions eslavas. Principalament destinadas a la conquista de territòris novèus, aquelei Crosadas entraïnèron una pèrda d'interés per aqueu genre d'expedicions que dispareguèt pauc a pauc. Lei darrierei Crosadas foguèron dirigidas au sègle XIV còntra leis Otomans e s'acabèron per de reviradas resclantissantas dei Crosats.
L'Euròpa Occidentala[modificar | modificar la font]
Entre lei sègles X e XII, se desvolopèt en Euròpa Occidentala una societat de tipe feodau caracterizada per l'emergéncia progressiva dau poder reiau e per una expansion militara au profiech dei regions vesinas, principalament lo sud d'Espanha, leis illas britanicas e certanei regions abitadas per d'Eslaus.
D'efèct, per permetre la defensa dau territòri còntra leis invasions (Viking, Aràbis, senhors vesins...), se desvolopèt de rets de proteccion assegurats per de ligams personaus. Aquò va desbocar sus una societat feodala onte lei personas pus feblas devián se plaçar sota la proteccion de senhors pus poderós en cambi de lor fidelitat. Au començament, lo poder dei rèis foguèt donc fòrça limitat per l'influéncia d'aquela aristocràcia. Pasmens, pauc a pauc, capitèron d'utilizar lei rivalitats entre lei familhas grandas per prendre l'avantatge e aumentar lor poder. Lo pus poderós d'aquelei senhors èra lo rèi d'Anglatèrra que teniá tanben un nombre fòrça important de fèus dins lo reiaume francés. De procediments similars aguèron luòc en França.
D'autra part, aprofichant lo periòde dei Crosadas, lei reiaumes crestians espanhòus, ajudats per de combatents venguts dau rèsta dei reiaumes francs, capitèt de replegar lei musulmans vèrs lo sud dau país. La batalha decisiva aguèt luòc en 1212 a Las Navas de Tolosa qu'entraïnèt la casuda deis estats musulmans, levat dau reiaume de Granada au sud de la peninsula. Dins leis illas britanicas, lei senhors francs de Normandia aprofichèron una crisi de succession per conquistar lo reiaume d'Anglatèrra (1066). Aquò foguèt l'origina de la monarquiá poderosa anglesa que lo rèi èra tanben un senhor important dins lo reiaume de França. Enfin, dins l'èst d'Euròpa, Suècia mandèt unei Crosadas que foguèron de campanhas de conquista còntra lei populacions eslavas de la region, magerament dins lei regions baltas. Permetèron l'emergéncia dau reiaume de Suècia e la formacion d'estats dirigits per d'òrdres religiós militars coma lei Chivaliers Teutonics.
L'Euròpa Orientala[modificar | modificar la font]
Coma sei regions occidentalas, la partida orientala dau continent europèu veguèt l'aparicion d'estats novèus mentre que lo declin de l'Empèri Bizantin contunièt, subretot après sa desfacha còntra lei tropas de la Quatrena Crosada (1204) qu'entraïnèt la disparicion provisòria de l'Empèri fins a 1261. Aprofichant lei crisis dau monde musulman au sègle XIII, l'Empèri conoguèt alora una renaissança brèva.
La premiera caracteristica dau periòde per la region foguèt l'expansion dau crestianisme entre lei populacions d'Euròpa Orientala, principalament a l'iniciativa dei Bizantins. Lei succès principaus aguèron luòc en Bulgaria e en Russia onte de reiaumes poderós se formèron. Pasmens, apareguèron tanben d'autreis estats coma Ongria a la fin dau sègle X, Polonha ai sègles X e XI e Boèmia a la fin dau sègle XII.
De son caire, l'Empèri Bizantin, vengut tornarmai una poissança importanta dins lo corrent dau sègle X, deguèt faciar l'arribada dei Turcs Seldjokids sus sa frontiera orientala. Enterin, la Glèisa de Constantinòple e aquela de Roma conoguèron una crisi grèva s'acabant per la division dau Crestianisme entre Ortodòxs e Catolics en 1054. Aquelei dos problemas van causar lo declin important de l'Empèri a partir de la fin dau sègle XI. D'en premier, en 1076, l'armada bizantina foguèt esquichada per lei Turcs a Manzikert causant una crisi de succession grèva a Constantinòple e la pèrda d'Anatòlia. Aquelei menaças sus l'Empèri Bizantin participèron a l'entraïnament dei Crosadas dempuei leis estats crestians occidentaus. Pasmens, apareguèt rapidàment de diferéncias, puei un sentiment d'ostilitat, entre Crestians occidentaus e orientaus.
Ansin, l'Empèri Bizantin aprofichèt pauc lei Crosadas per reconquistar lei territòris pres per lei Turcs. Lei Francs preferiguèron crear una tièra d'estats latins independents per defendre lei Luòcs Sants e lo centre d'Anatòlia demorèt sota lo contraròtle dei Seldjokides. Au contrari, lei relacions ambé lei Crosats venguèron mai e mai marridas. En 1204, la Quatrena Crosada foguèt desviada de son camin per lei Venecians. Lei Crosats prenguèron Constantinòple e pilhèron la vila que venguèt la capitala d'un estat latin. Lo rèsta de l'Empèri foguèt partejat entre lei Crestians o entre de princes bizantins. Lei Turcs, atacats per lei Mongòls, poguèron pas s'opausar a aqueu partiment. A partir de 1241, lo prince de Nicèa capitèt pauc a pauc de reconquistar l'Empèri Bizantin e conquistèt sa capitala en 1261 permetent sa restauracion. Pasmens, l'Empèri restaurat èra d'ara endavant una poissança segondària.
L'Edat classica asiatica[modificar | modificar la font]
Lei sègles XI e XII veguèron lo desvolopament d'unei civilizacions importantas sus lo continent asiatic a partir deis estats presents dins la region durant lei sègles precedentas dins lo Sud-Èst asiatic, en China e dins l'archipèu de Japon.
Dins lo Sud-Èst asiatic, tres reiaumes principaus se partejèron la region. Lo premier foguèt Birmania que se formèt a partir de la reünion d'unei vilatges en una confederacin unica vèrs la mitat dau sègle IX. Au sègle XI, aquel estat prenguèt una importància novèla après sa conquista dei reiaumes vesins. De trabalhs importants foguèron realizats per sostenir l'agricultura e assegurar lo contraròtle militar dau reiaume. Pasmens, Birmania foguèt pas capable de resistir ais invasions mongòlas e lo país foguèt devesit entre un desenau d'estats rivaus fins a la fin dau sègle XIII. Lo segond estat major dau sud-est foguèt l'Empèri Khmer fondat a partir de 900 per lo rèi Yasovarnam. Fòrça religiós, aquel estat deguèt faciar l'ostilitat dau Reiaume de Champa fins a la fin dau sègle XII. Enfin, lo darrier reiaume major de la region foguèt lo Vietaam de la dinastia Ly. Aquela darriera unifiquèt lo país entre 1010 e 1225 e luchèt victoriosament còntra l'influéncia chinesa e còntra lei populacions situadas mai au sud d'Indochina. Au sègle XIII, la dinastia Ly foguèt rebutada e una familha novèla prenguèt lo poder. S'ocupèt de modernizar lo reiaume, especialament au nivèu administratiu, e de resistir ais atacas mongòlas.
De son caire, China foguèt dominada per l'Empèri Song fins au sègle XII e l'aparicion de l'Empèri Mongòl. Lei Song reformèron l'administracion e la justiciá e capitèron de restaurar l'economia chinesa gràcias ai progrès scientifics e tecnologics realizats per lei sabents dau país e la creacion d'un ret de transpòrts fòrça eficaç. L'epòca foguèt tanben marcada per la proteccion deis artistas e un nivèu culturau aut. Dins aquò, la dinastia deguèt faciar de dificultats militaras importantas, magerament dins lei regions nòrd. En 1126, la capitala de l'Empèri foguèt conquista per d'envasidors venguts de Manchoria e l'Emperaire deguèt se replegar mai au sud. Puei, a partir dau sègle XIII, foguèt lo torn dei Mongòls d'atacar lei territòris Song que foguèron totalament ocupats en 1279.
Enfin, dins lei regions japonesas, la feodalitat eissida dei reformas dau sègle VIII contunièt. Pasmens, se basèt mai e mai sus de ligams personaus. Tre lo sègle IX, la familha dei Fujiwara obtenguèt la màger part dau poder. Conoguèron lor apogèu au sègle X mai abandonèron pauc a pauc l'exercici dau poder per leis afaires religiosas. Permetèron l'aparicion d'una societat au nivèu culturau important, especialament dins lei domenis de la literatura e de l'arquitectura, e l'expansion dau bodisme. Aque periòde s'acabèt a la fin dau sègle XII quand lei clans Taira e Minamoto acomencèron una guèrra per lo contraròtle dau país. Finalament venceires en 1185, lei Minamoto prenguèron lo poder e creèron lo bakufu dirigit per un shogun. Pasmens, la linha dei Minamoto perdiguèt lo poder tre 1199 au profiech de la familha Hojo que dirigiguèt lo shogunat fins a 1333 mentre que lei Fujiwara èran definitivament eliminats dau poder centrau. Maugrat lei menaças d'invasions mongòlas e lei divisions intèrnas causadas per lei clans o lei partisans d'un poder dirigit per l'Emperaire, lo periòde Hojo donèt una estabilitat novèla au Japon.
L'Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
La formacion fòrça rapida de l'Empèri Mongòl foguèt lo fenomèn pus important dau sègle XIII. D'efèct, eissit d'un ensems de tribús situats unificadas per Genghis Khan entre 1189 e 1206, va s'estendre en quauqueis annadas sus una superficia egala a 33 000 000 km². Lei conquistas principalas foguèron realizadas en Asia Centrala, en China, en Pèrsia e dins lei regions occidentalas d'Asia. D'expedicions foguèron egalament mandadas ambé succès còntra leis estats dau Sud-Èst asiatic e còntra aquelei d'Euròpa Orientala.
D'efèct, vèrs la fin dau sègle XII, lo pòble mongòl èra devesit entre cinc ensems principaus de tribús e enviroutant d'estats relativament poderós coma aqueu de la dinastia Jin. Son unificacion foguèt un procediment lòng, acomençat en 1189 quand Genghis Khan unifiquèt tornarmai la confederacion Khamag, que s'acabèt après una guèrra acarnada entre 1203 e 1206. Après aqueu succès, Genghis Khan reinèt fins a sa mòrt en 1227. Reorganizant la lèi de son estat e sei fòrças armadas, mandèt una tièra de campanhas militaras victoriosas per conquistar lei regions vesinas. En fòra de son organizacion militaras, sa politica basada sus la libertat religiosa, la non-discriminacion entre Mongòls e non-Mongòls e lo desvolopament dei cambis comerciaus e culturaus, li permetèt de tenir pus aisament sei conquistas. A sa mòrt, lo centre d'Asia e lo nòrd de China èra sota son contraròtle.
Son successor Ogedei (1227-1241) contunièt aquela òbra en reforçant leis institucions de l'Empèri creant, per exemple, una capitala novèla a Karakorum. Au nivèu militar, se perseguèt la politica de conquistas ambé d'atacas còntra l'èst d'Euròpa, lo rèsta de China e lo nòrd d'India. Pasmens, la mòrt d'Ogedei arrestèt aquelei progrès e l'Empèri conguèt una crisi de succession entre 1241 e 1251. Fin finala, Mongke venguèt khan en 1251. Assaièt de restaurar la poissança de l'Empèri mai deguèt egalament lo partejar ambé seis aliats durant la crisi de succession marcant lo començament de la division dau territòri mongòl après sa mòrt en 1259. En revènge, lei guèrras de conquista poguèron tornarmai acomençar : lo Califat Abbassida foguèt destruch en 1258 e Tibet reconoguèt la senhoriá mongòla. En revènge, la dinastia chinesa Song capitèt de resistir dins lo sud de China fins a 1279.
La formacion de França[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XIII, l'Euròpa Occidentala foguèt marcada per la formacion e l'emergéncia d'un reiaume poderós sota la direccion dei rèis de França. De Loís VIII a Felipe IV, una tièra de rèis capitèron de prendre l'avantatge sus lei senhors feodaus dau reiaume, d'establir la superiotat de lor poder e de centralizar l'administracion de l'estat per aumentar son eficacitat.
Lo premier ponch d'aquela politica foguèt l'eliminacion, o la limitacion dau poder de l'aristocràcia feodala e especialament lo rèi anglés, que tenián un nombre fòrça important de fèus en França e lei senhors occitans dau sud conquistats pendent la Crosada dels Albigeses. Aquò permetèt au rèi de França d'integrar dins son domeni pròpri una partida importanta dau sud e de l'oèst dau país (Tolosa, Normàndia...). Après aquelei succès, lei rèis francés deguèron principalament faciar de revòutas de senhors locaus que foguèron pas capables de menaçar seriosament lo govèrn centrau.
En fòra deis afaires militars, la monarquia francesa s'ocupèt tanben d'enfòrçar son poder dins lei domenis economics, administratius e intellectuaus. D'efèct, la region de Flandra venguèt una crosiera comerciala majora en Euròpa e lei sobeirans francés capitèron de crear una tièra de fieras dins lo nòrd dau país. Permetèron de cambis fòrça importants entre lei marchands dau nòrd e dau sud d'Euròpa. Au nivèu administratiu, de reformas importantas de l'administracion foguèron realizadas a partir dau rèine de Loís IX per la modernizar e aumentar son eficacitat. Leis oficiers reiaus foguèron tanben regularament susvelhats. La justícia foguèt tanben prefondament transformada ambé lo desvolopament dei parlaments, sota l'autoritat dau rèi, que permetèron pauc a pauc de limitar l'influéncia de la justícia dei senhors feodaus sus leis afaires pus importants. Enfin, aquelei transformacions foguèron ajudadas per un melhorament dei mejans de formacion gràcias au desvolopament progressiu d'institucions mai o mens religiosas (Universitats, monastèris...) onte la reflexion prenguèt una plaça importanta.
A partir de la fin dau sègle XIII, Felipe IV de França èra donc pron poderós per intervenir dins leis afaires europèus per afirmar son independéncia coma en 1302 còntra la papautat. En 1307, serà tanben capable d'eliminar l'Òrdre religiós dau Temple vengut dempuei lei Crosadas una dei poissanças financieras pus importantas dau continent. Aqueu rèine marquèt donc la fin de la feodalitat en França e lo passatge vèrs lo Regim Ancian.
La fin de l'Edat Mejana e l'emergéncia d'estats novèus[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XIV, un ensems de transformacions importantas entrraïnèt de cambiaments prefonds dins l'equilibri politic entre estats. Lei pus importants foguèron la disparicion de l'Empèri Mongòl devesits entre leis eiretiers e lei vassaus dau darrier Grand Khan, l'epidemia de pèsta deis annadas 1340 que va decimar lei populacions europèas e asiaticas puei causar una mutacion importanta de la societat europèa e l'expansion novèla deis estats musulmans sota la direccion dei Turcs Otomans.
Lei mutacions europèas dei sègles XIV e XV[modificar | modificar la font]
Entre lei sègles XIV e XV, lo continent europèu deguèt faciar de dificultats fòrça importanta que lei principalas foguèron leis epidemias de pèsta de la fin deis annadas 1340 e la persisténcia de conflictes entre estats (Guèrra de Cent Ans, revòutas de païsans...). Lei consequéncias foguèron l'entraïnament d'una crisi dei vilas que deguèron luchar còntra l'autoritat dei senhors assaiant de limitar lor autonòmia e faciar lo desvolopament de l'artesanat dins lei zonas ruralas. La Glèisa de Roma foguèt tanben tocada per una crisi grèva en causa de pèrdas umanas ligadas ais epidemias. En 1377, la mòrt dau papa Grègori X foguèt la fònt d'un conflicte politic e religiós entre lo reiaume de França e lei ciutats italianas per assostar lo sèti oficiau de la papautat. Cada camp elegiguèt son candidat e la Crestianitat Occidentala foguèt devesit entre dos camps fins a 1417. Enterin, lo contraròtle de la Glèisa sus sei fidèus demeniguèt e d'eresias novèlas apareguèron a partir de la mitat dau sègle XV.
Aquelei dificultats aguèron de consequéncias importantas sus la societat medievala ambé l'emergéncia de sentiments novèus. Leis elèits militaras, magerament l'aristocràcia, se donèt d'ideaus novèus dins lei domenis religiós, politics e moraus marcats per la creacion d'òrdres de prestigi coma l'Aus d'Aur de Borgonha. De son caire, leis espròvas faciadas per la borgesiá permetèron l'aparicion d'una identitat comuna e un començament de sentiment de classa. Enfin, la pèrda d'influéncia de la ierarquia catolica entraïnèt l'individualizacion de la practica religiosa e de la reflexion intellectuala.
D'autra part, aqueu periòde foguèt tanben caracterizat per lo progrès tecnic e scientific dau continent que lei sabents realizèron unei descubèrtas importantas (estampariá, arma de fuòc...). Aquò permetèt lo desvolopament dei premiereis industrias dins lei domenis de la metallurgia o de l'agricultura e l'expansion d'idèas novèlas. Enfin, de sobeirans, coma lo rèi de Portugal, encoratgèron lei viatges d'exploracion per descubrir de territòris e de fònts de cambis comerciaus novèus.
La Guèrra de Cent Ans[modificar | modificar la font]
La Guèrra de Cent Ans se debanèt de 1337 a 1453 entre França e Anglatèrra. Entraïnada per una tièra d'incidents regardant lei fèus dau rèi anglés dins lo reiaume de França, foguèt en realitat la contuniacion d'un ensems pus important de conflictes entre lei dos reiaumes. Son començament foguèt a l'avantatge deis Anglés que capitèron d'ocupar la partida oèst de França après la desfacha francesa de Peitieus en 1356 e la captura dau rèi francés Joan II. Puei, maugrat lo redreiçament francés durant lo rèine de Carles V, la màger part de França foguèt ocupada. En 1420, lo tractat de Troyes consacrèt l'adopcion dau rèi anglés Enric V coma eiretier dau rèi francés Carles VI, vengut fòl quauqueis annadas après lo començament de son rèine.
Pasmens, leis annadas 1420 veguèron tanben l'emergéncia d'un sentiment nacionau dins lei dos reiaumes, especialament en França, e una partida de la noblesa e de la populacion refusèt l'arribada d'un rèi estrangier a la tèsta dau país. Lo redreiçament definitiu dei fòrças francesas se debanèt en 1429 quand Joana d'Arc capitèt d'empachar la presa d'Orleans per leis Anglés e d'assegurar la legitimitat de Carles VII sacrat rèi a Rems. De mai, leis Anglés perdiguèron l'aliança ambé Borgonha e deguèron d'ara endavant faciar solets una armada francesa modernizada e reorganizada. Entre 1450 e 1453, foguèron totalament desfachs e perdèron tot lor territòri continentau levat de la vila de Calais. Aqueu conflicte, fòrça lòng, entraïnèt l'emergéncia dei nacions francesa e anglesa car permetèt de renfòrçar l'administracion centrala dei reiaumes e de melhorar fòrtament leis armadas reialas en fàcia dei tropas dei noblesas localas.
L'emergéncia dei nacions europèas[modificar | modificar la font]
En fòra dau conflicte entre França e Anglatèrra, lei sègles XIV e XV venguèron l'emergéncia d'uneis estats novèus en Euròpa. Dins lei regions de l'oèst, la peninsula iberica veguèt la formacion de Portugal durant la Reconquista, e dei reiaumes de Castilha e d'Aragon. Pauc a pauc, Castelha estendigut sa dominacion sus la region. En Itàlia, la peninsula se devesiguèt entre ciutat-estats rivaus (Milan, Venècia, Florença, Estats de la papautat...) e lo Ducat de Savoià que deguèt rapidàment faciar la pression francesa sus sei frontieras occidentalas.
Pasmens, lei nacions novèlas aparegudas ai sègles XIV e XV foguèron principalament situadas dins lei regions centralas e orientalas dau continent :
- Polonha-Lituània se desvolopèt sota l'influéncia d'una dinastia catolica, lei Jagellons, e s'estendiguèt pauc a pauc a l'entorn de Cracòvia. En 1410, la batalha de Grunwald marquèt l'afondrament de l'Òrdre dei Chivaliers Teutonics, que vendriá finalament vassau dau rèi polonés en 1466, e lo començament de l'expansion polonesa. A la fin dau sègle XV, lo reiaume èra vengut la poissança principala de l'Euròpa de l'Èst.
- Danemarc capitèt per una politica mesclant guèrras de conquista e alianças matrimonialas d'unificar lei país d'Escandinàvia en 1397.
- Moscovia que venguèt lo centre de l'unificacion d'unei principats vassalas dei Mongòls. En 1380, la batalha de Kolikovo marquèt l'afondrament de la poissança mongòla dins la region e Moscòu venguèt independanta vèrs la fin dau sègle XV.
- lo Sant Empèri Roman Germanic que seis institucions foguèron definidas en 1356. Aparegut vèrs lo sègle XI, aquel estat foguèt la poissança dominanta d'Euròpa Centrala. Pasmens, l'autonòmia totjorn creissenta de sei membres va pauc a pauc entraïnar son afebliment.
L'expansion novèla de l'Islam e la fin de l'Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
La fin de l'Edat Mejana veguèt lo començament d'un periòde d'expansion novèu per l'Islam e leis estats musulmans. Dos estats ne'n foguèron la basa. Lo premier foguèt Mali que conoguèt son apogèu durant lo rèine de Kankan Mossa pendent la premiera mitat dau sègle XIV. Dirigit per un sistèma ierarquizat organizat e poderós, sa societat foguèt caracterizat per una tolerància religiosa granda entre musulmans e animistas. Lo prestigi obtengut per Kankan Mossa pendent son romavatge a La Mèca li permetèt d'estendre son territòri sus leis estats modèrnes de Senegal, de Mali, de Gambia, de Guinèa e de Niger. Dins aquò, aquel empèri subrevisquèt pas a la mòrt de son fondator e se devesiguèt tre leis annadas 1340 en causa d'atacas enemigas sus sei frontieras e de crisis de successions a sa tèsta.
Lo segond estat musulman en expansion fòrta durant aquela epòca foguèt lo Sultanat Otoman que vendriá lo Califa Otoman après sa victòria sus lei Mamelocs en 1517. Après sa disparicion en fàcia deis armadas mongòlas de Tamerlan en 1402, lo sultanat foguèt restaurat tre 1513. Dins leis annadas 1420, aviá ja reconquist Anatòlia qu'èra lo centre de sa poissança. Puei, contunièt son expansion en direccion d'Euròpa. Obtenguèt unei succès dins lei Balcans (Varna, 1444) e s'installèt durablament en Euròpa. I vendriá la poissança majora durant lei sègles seguents. En 1453, ataquèt lei rèstas de l'Empèri Bizantin que sa capitala foguèt presa. Aquò foguèt un eveniment fòrça important per l'epòca marcant la fin oficiala de l'Empèri Roman e, subretot, causant la partença d'un nombre important de sabents orientaus vèrs Euròpa Occidentala. Constantinòple venguèt alora la capitala dau Sultanat Otoman fins a sa disparicion.
L'esclatament de l'Empèri Mongòl e la formacion d'estats asiatics novèus[modificar | modificar la font]
Après sa formacion rapidà, l'Empèri Mongòl conoguèt de successions malaisadas après la mòrt de Genghis Khan e de son premier successor. Quatre estats principaus li succediguèron après la mòrt de Mongke : la China de la dinastia Yuan, l'Ilkhanat, lo Khanat de Djaghataï e lo Khanat de l'Òrda d'Aur. Aqueleis estats conoguèron rapidàment de dificultats intèrnas importantas e foguèron fòrça afeblits tre la mitat dau sègle XIV. La region de Djaghataï conoguèt una restauracion brèva de la poissança mongòla au començament dau sègle XV sota lo rèine de Tamerlan mai sa mòrt entraïnèt la disparicion de son empèri.
La division e lo declin rapide de l'Empèri Mongòl permetèron la formacion o la restauracion d'estats novèus sus lo continent asiatic. D'en premier, foguèt lo cas de China que prenguèt tornarmai son independéncia sota la dinastia Ming a partir de 1368. De trabalhs fòrça importants foguèron realizats e la capitala Nankin foguèt modernizada. Coma en Euròpa, d'expedicions d'exploracions foguèron mandadas per la flòta chinesa. Aquela expansion navala permetèt d'establir la senhoriá chinesa sus la peninsula coreana. Pasmens, au sègle XV, lo govèrn decidiguèt de cambiar de politica e d'adoptar una doctrina isolacionista, principalament per luchar còntra lei piratas japonés. De mai, l'influéncia deis eunucs sus lei decisions de la Cort va entraïnar l'afebliment progressiu de la dinastia.
Au Japon, se debanèt unei guèrras civilas e leis emperaires se succediguèron rapidament. En 1336, lo shogunat foguèt conquist per la familha Ashikaga mai lei trebols contunièron. Entre 1467 e 1477, una guèrra civila fòrça importanta entraïnèt la casuda dau govèrn centrau. Lo poder foguèt devesit entre divèrsei clans.
Dins lo sud-èst asiatic, lo sègle XV veguèt l'emergéncia d'un reiaume thaï poderós a partir d'un ensemble de principats fondadas après lei trebols causats per l'invasion mongòla. Aprofichèt l'afebliment relatiu de Viet Nam entre 1400 e 1430 en causa d'una crisi de succession que permetèt ai Chinés d'ocupar una partida dau país entre 1418 e 1428. Pasmens, una revòuta dirigida per Le Loi li donèt tornarmai son independéncia.
L'America precolombiana[modificar | modificar la font]
Tres estats principaus dominèron l'America precolombiana durant la fin de l'Edat Mejana. Foguèron l'estat astèc situat dins lo centre de Mexic, l'Empèri Inca situat de lòng de la Cordilhiera deis Andes e l'ensems de ciutat-estats maias de la peninsula de Yucatan.
L'Empèri Astèca èra basada sus una aliança entre tres ciutats dau centre de Mexic (Tenochtitlan, Texcoco e Tlacopan). Foguèt fondat après la casuda de la civiizacion toltèca vèrs la fin dau sègle XII. En 1430, aquela aliança establiguèt sa dominacion sus la region e acomencèt una politica d'expansion progressiva. Adoptant una religion similara ai civilicions precedentas de la region, leis Astècs desvolopèron una civilizacion brilhanta caracterizada per una religion basada sus de sacrificis umans e per un sistèma fòrça important de cambis comerciaus ambé lo rèsta de la region.
De lor caire, leis Incas se desvolopèron a partir de la vallada de Cuzco. Au començament dau sègle XV, acomencèron d'unificar la màger dei regions de la Cordilhiera deis Andes gràcias a una administracion ben organizada, un ret de rotas ben desvolopats e l'utilizacion de quechua coma lenga comuna. Aquò permetèt l'expansion militara de l'Empèri sota lei rèines de Pachacútec (1438-1471) e de son fiu Túpac Yupanqui (1471-1493).
Enfin, dins lo Yucatan, lei ciutat-estats maias veguèron l'aparicion d'influéncias novèlas coma aquela dei populacions « toltècas » vengudas de Mexic après lo sègle XIII. A partir dau sègle XV, se devesiguèron entre alianças rivalas que formèron de blòts ben protegits per de rets de fortificacions e mai o mens ostils entre elei.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]


c: text/html

text:
Crocus sativus
Lo safran es una planta cultivada del genre Crocus sativus de la familha de las Iridacèas. La flor possedís tres estigmatas (extremitats distalas dels carpèls de la planta).
Estils[1] e estigmatas son sovent secats e utilizats en cosina coma espècia (assasonament o agent colorant jaune). Lo safran es un dels ingredients del bolhabaissa e de la paella valenciana.
Lo nom de safran deriva del latin vulgar safranum e aqueste de l'arabi aṣfar (أَصْفَر), que significa « jaune ».
La planta es originària de l'Orient Mejan. Lo safran cultivat proven de l'espècia originària de Creta (sa cultura i es atestada tre l'epòca minoïca, dins de frescas) nomenada Crocus cartwrightianus. Actualament es una planta estèrla que se reprodutz per bulbes (o pus precisament còrms).
Dins sa composicion quimica entran entre autres: picrocrocina, safranòl, carotenoïdes e crocina. A de proprietats medicinalas.
Foguèt longtemps una marchandisa entre las mai caras al mond per unitat de pes.
Cultura[modificar | modificar la font]
Actualament lo safran es cultivat de la Mediterranèa Occidentala fins a Cashmir. Necessita un clima mediterranèu amb d'estius secs (tròp de pluèja lo pòt poirir), una prima moderadament plujosa e qualques pluèjas abans la culhida, que se fa en auton. Resistís a de geladas de fins a -10 °C e a las nautas temperaturas estivalas. Es una cultura tipica de La Mancha (comarca meridionala de la Meseta). Malgrat son prètz elevat (que cal separar manualament las estigmatas de la flor), es en decadéncia en Espanha.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La « tija » religant una estigmata a la rèsta de la planta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aups d'Auta Provença
Leis Aups d'Auta Provença o Alps d'Auta Provença (mens localament Aups/Alps de Nauta Provença) (04) son un departament de França situat entierament en Occitània. Fan partia de la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur e de la region istorica de Provença.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo departament deis Bas Aups fuguèt creat lo 4 de març de 1790.
En 1793 cedís lo canton de Saut a Vauclusa. En 1810[2] cedís lo canton de Barciloneta ais Auts Aups.
En 1970 es renomat Aups d'Auta Provença.
Veire tanben[modificar | modificar la font]
- Arrondiments deis Aups d'Auta Provença
- Cantons deis Aups d'Auta Provença
- Comunas deis Aups d'Auta Provença
- Gropaments de comunas deis Aups d'Auta Provença
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Site dau Conselh Generau
- ↑ Decret dau 13 de genoier de 1810. Bernard GAUDILLIÈRE, Atlas historique des circonscriptions électorales françaises


text:
Huchenneville
Hucheinneville en picard ( Huchenneville en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En lo moment de batalha de Abbeville, lo 1er {{}} bataillon del 22e regiment de infanterie coloniale en comptant a l'origina 800 h t a per òrdre de reprene lo castèl de Huchenneville de contunh los monts Caubert. Los combats a Villers-sus-Mareuil del 30 de mai al 2 de junh de 1940 lududes costaràn 85 aucits #que lo sieu cap de[1].
Lors de bataille d'Abbeville, le 1er bataillon du 22e régiment d'infanterie coloniale comptant à l'origine 800 h t à pour ordre de reprendre le château d'Huchenneville puis les monts Caubert. Les combats à Villers-sur-Mareuil du 30 mai au 2 juin 1940 lui coûteront 85 tués dont son chef[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error dins la sintaxi del modèl Article, paramètre
títolmancant, paramètre
periodic,
revistao
jornalmancant, paramètre
annadao
datamancant{{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Anquier, «  {{{title}}} », ,
- ↑ Error dins la sintaxi del modèl Article, paramètre
títolmancant, paramètre
periodic,
revistao
jornalmancant, paramètre
annadao
datamancant{{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Anquier, «  {{{title}}} »,


text:
Portal:Aqüariopèdia
Contribuir
Cossí contribuir ?
Existís mantun mejan per ajudar a melhorar aquesta enciclopèdia.
- Corregir los articles existents (veire la lista dels articles) ;
- Completar los esbòsses ;
- Crear d'articles novèls
- Illustrar los articles
Coordinacion
Ajuda concernent Wikipèdia.
e tanben :
- las discussions concernent la carta grafica
Remarcas
- Se creatz un article o se remanejatz de fons en cima un article, esitetz pas a l'inscriure dins la lista « Articles recents » que mòstra las noveltats dels tres darrièrs meses.
- Aqueste article es concebut coma essent un punt d'entrada per accedir als articles de la seria. Cal ensajar de reduire al maximum los ligams en roge.
- Existís una lista dels esbòsses de completar dels articles ja existents ont podètz causir.
- Per mai d'informacions sul projècte, reportatz-vos aicí
- Se creatz un esbòs d'article, metètz lo còde {{esbòs aqüariofilia}} en tèsta d'article per lo senhalar e l'inclure dins la lista dels esbòsses. Inserissètz {{aqüariofilia}} en bas de l'article per marcar son apartenéncia al domeni.


text:
Aboncourt-sur-Seille
Aboncourt-sur-Seille es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Pichon vilatge situat a dos quilomètres de Manhoué e quatre de Bioncourt, près de la Seille #que separa la Moselle de la Meurthe-e-Moselle.
Petit village situé à deux kilomètres de Manhoué et quatre de Bioncourt, à proximité de la Seille qui sépare la Moselle de la Meurthe-et-Moselle.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciennement Domeni del prieuré de Salonnes.
- Anciennement domaine du prieuré de Salonnes.


text:
Sent Miquèu (Baisha Navarra)
Eiheralarre / Saint-Michel
Sent Miquèu (Eiheralarre en basco, Saint-Michel en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Qu'ei traversada per l'arriu de Beherobia
Las comunas tòcatocantas que son Zaro au nòrd, Aintzila e Ezterenzubi a l'èst, Uhart de Cisa e Arnegi a l'oèst ; lo sud qu'ei bordat per la Hauta Navarra. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
La glèisa de Sant Vincenç e ua hortificacion de l'epòca napoleonenca que son los monuments principaus.


text:
1856
Aquesta pagina concernís l'an 1856 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Fin de la Guèrra de Crimèa. Maugrat sa participacion a la victòria e lo mantenement de sa senhoriá sus lei principats de Valaquia e de Moldàvia, l'Empèri Otoman deguèt i acceptar la formacion d'una autonòmia larga e la chausida d'un prince per leis abitants.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Lo 8 d'octòbre, l'arrestacion d'un còntrabandier britanic (incident de l'Arrow) foguèt lo pretèxte esperat per Londres e leis autrei poissanças europèas per declarar una guèrra novèla e impausar una dubertura suplementària de China ai marchands occidentaus. Tre lo 23 d'octòbre, 5 000 soudats britanics desbarquèron dins la region de Canton marcant lo començament de la Segonda guèrra de l'òpi.
Regardant la Revòuta Taiping, ges d'operacions Qing importantas se debanèron. Pasmens, l'unitat de l'insureccion dispareguèt après lo chaple de Tianjin que veguèt l'execucion d'unei caps de la Revòuta. Lo movement capitèt de se mantenir car lei fòrças Qing deguèron faciar lei Francobritanics fins a 1860 mai poguèt plus menaçar l'autoritat Qing.
Dins la region de Yunnan, començament de la Revòuta dei Panthay que capitèt de conquistar la vila de Dali. Un sultanat i foguèt proclamat.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 17 de genièr - Jens Bratlie, primièr ministre de Norvègia (m. 1939)
- 6 de mai - Sigmund Freud, psicanalista alemand, paire de la psicanalisi (m. 1939)
- 8 de mai - Pedro Lascuráin Paredes, president de Mexic (m. 1952)
- 26 de julhet - George Bernard Shaw, escrivan irlandés, Prèmi Nobel (m. 1950)
- 1 de setembre - Sergei Vinogradskii, microbiologista rus e ucraïnian (m. 1953)
- 18 de decembre - Joseph John Thomson, fisician britanic, Prèmi Nobel (m. 1940)
- 22 de decembre - Frank B. Kellogg, senator american, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1937)
- 28 de decembre - Woodrow Wilson, president dels Estats Units (m. 1924)
- Orville Gibson, laütièr american (m. 1918)
- Pascau d'Abadia, actor gascon (m. 1932)


text:
Asindèt
Un asindèt (del grèc ancian ἀσύvδetov, "juxtapausat sens ligam") es una figura de retorica que consistís en suprimir las conjonccions copulativas.
Un dels tipes mai frequents es de metre una virgula per remplaçar "e".
Asindèt e confusion[modificar | modificar la font]
L'asindèt es una figura plan utila per dire de crear de confusion dins l'esperit del lector.
Exemple: agachèt los dròlles, los nenons.
Aicí i a una ambigüitat pr'amor que se sap pas tròp se se tracha de las meteissas personas apeladas diferentament o se se tracha de dos grops diferents. Amb "e", la segonda interpretacion s'impausa e es clara.
Permet tanben de refortir l'impression de vivacitat.


text:
Buironfosse
Buironfosse es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Buironfosse Se tròba a una pichona desena de quilomètres a l'oèst-sud-oèst de La Capelle, sus la rota N 29 / D 1029 / E 44, en direccion de Guise.
Buironfosse se trouve à une petite dizaine de kilomètres à l'ouest-sud-ouest de La Capelle, sur la route N 29 / D 1029 / E 44, en direction de Guise.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Buironfosse Es un toponyme #que l'origina ne poiriá provenir de la paraula germanique « bur » o « burg » en significant castèl fòrt. Situada sul territòri de la tribu gauloise de las Éburons, la paraula latina fòssa en designant un luòc fortificat ; la vila significariá "la fortalesa de las Éburons". La paraula celtique eburos designa la if del temps que la paraula germanique ebura designa lo senglar. Se pòt doncas prepausar una traduccion de la vila per la fortalesa de la if (o del senglar. Los Éburons, peuplade venguts bòrds de la Meuse trabalhavan lo bòsc de if de manièra considerabla, #çò qu'explicariá l'origina del nom e sustot la continuitat a travèrs de las edats del trabalh del bòsc.
Aquel luòc i aguèt mencionat successivament jos las formas Buironfossa a la XIIen, Birenfosse en 1223, Buronfosse en 1339 e Buyronfosse en 1541.
Los princes-avesques de Suro n'èran los Senhors e se tròba en 1187 un vassal, Gilles de Ròchafòrt, #qu'a autoritat sus la vila.
Lo luòc li a calgut èsser ocupat dempuèi longtemps per l'òme doncas que s'i es descobèrt d'esturments préhistoriques en silex aital coma dels vestigis gallo-romains. Cap a laModèl:X e sègle, Buironfosse, equipat d'un fòrt bastit en bòsc sus una motte féodale e environat d'un fossé, èra un fief seigneurial #que las proprietats se n'estendián al nòrd de la Thiérache, de Ribemont a Avesnes.
Lo castèl fòrt initialement en bòsc, refortilhat en pèira a la XIen e XIIen de sègles, i aguèt rasat l'an 1423 per Texans de Luxemborg, aliat dels Bourguignons. Una glèisa o #remplaçar, #que #èsser a lo sieu torn divèrs fes saquejada, incendiada, fortificada e reconstruite. En 1868, la motte quitament-#èsser arasée per permetre l'edificacion de l'actuala glèisa d'inspiracion romane.
A la XIIen Sègle, Buironfosse i aviá una cèrta importància, al ponch #qu'en 1175, Jacques de Avesnes lududes #concedir una charte, en donant als sieus abitants la libertat d'administrar los bens de la municipalitat, d'elegir un cònsol e los sieus échevins. Los recorses produsits pel bòsc communale telefonada Los Usatges #permetre a la populacion de subsistir e de se desvolopar.
Una anecdote locala informa #qu'en 1339 una lèbe, aparegut sul camp de batalha ont se afanyaven a s'afrontar Francés e Anglés, #ocasionar un parrabastatge tal que lo combat i i aguèt pas pas luòc.
Buironfosse est un toponyme dont l'origine pourrait provenir du mot germanique « bur » ou « burg » signifiant château fort. située sur le territoire de la tribu gauloise des Éburons, le mot latin fossa désignant une place fortifiée ; la ville signifierait "la forteresse des Éburons". Le mot celtique eburos désigne l'if tandis que le mot germanique ebura désigne le sanglier. On peut donc proposer une traduction de la ville par la forteresse de l'if (ou du sanglier. Les Éburons, peuplade venue des bords de la Meuse travaillaient le bois d'if de façon remarquable, ce qui expliquerait l'origine du nom et surtout la continuité à travers les âges du travail du bois.
Ce lieu fut mentionné successivement sous les formes Buironfossa au XIIen, Birenfosse en 1223, Buronfosse en 1339 et Buyronfosse en 1541.
Les princes-évêques de Liège en étaient les Seigneurs et on retrouve en 1187 un vassal, Gilles de Rochefort, qui a autorité sur la ville.
Le site a dû être occupé depuis longtemps par l'homme puisqu'on y a découvert des outils préhistoriques en silex ainsi que des vestiges gallo-romains. Vers le Xen siècle, Buironfosse, équipé d'un fort construit en bois sur une motte féodale et entouré d'un fossé, était un fief seigneurial dont les propriétés s'étendaient au nord de la Thiérache, de Ribemont à Avesnes.
Le château fort initialement en bois, renforcé en pierre au XIen et XIIen siècles, fut rasé en 1423 par Jean de Luxembourg, allié des Bourguignons. Une église le remplaça, qui fut à son tour plusieurs fois pillée, incendiée, fortifiée et reconstruite. En 1868, la motte elle-même fut arasée pour permettre l'édification de l'actuelle église d'inspiration romane.
Au XIIen Siècle, Buironfosse avait une certaine importance, au point qu'en 1175, Jacques d'Avesnes lui accorda une charte, donnant à ses habitants la liberté d'administrer les biens de la commune, d'élire un maire et ses échevins. Les ressources produites par la forêt communale appelée Les Usages permirent à la population de subsister et de se développer.
Une anecdote locale rapporte qu'en 1339 un lièvre, apparu sur le champ de bataille où s'apprêtaient à s'affronter Français et Anglais, occasionna un désordre tel que le combat n'y eut pas lieu.


text:
Istòria
L'Istòria es la sciéncia qu'estúdia lo passat de las societats umanas. En general, se considèra que l'Istòria comença amb l'invencion de l'escritura e que los temps que la precedisson constituisson la Preïstòria. Longtemps los istorians s'interessèron sonque a l'istòria politica qu'es lo raconte dels eveniments, dels règnes, de las guèrras, etc... mas dempuèi lo sègle XIX e subretot lo XX recèrcan totes los aspèctes del passat: istòria economica, sociala, culturala, religiosa, de las mentalitats, de la vida correnta... Per istòria (amb minuscula) se designa tanben lo passat de l'òme e mai lo passat en general : l'istòria d'una familha, l'istòria d'un edifici... Lo tèrme d'istòria designa tanben l'informacion scientifica del passat: per exemple, l'Istòria Naturala, o l'Istòria Geologica de la Tèrra. L'Istòria, coma disciplina intellectuala, fa pas partida de las sciéncias exactas senon de las sciéncias socialas e umanas e mai de las sciéncias literàrias. L'istòria se diferéncia de l'Arqueologia per sa referéncia essenciala a l'escritura.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme occitan istòria ven del latin historia, que significa 'narrativa', 'relat', e aquel del grèc antic ἱσtopίa 'historía', que significa "un aprendissatge o coneissença pa travèrs l'investigacion, l'istòria, los registres o la narrativa", del vèrb ἱσtopeῖv historeîn 'recercar', e aqueste derivat de ἵσtwp hístor 'sabent', 'testimòni' o 'jutge'.
Istoriografia[modificar | modificar la font]
L'Istoriografia, literalament, es l'escritura de l'istòria, e l'istoriograf es aquel qu'escriu l'istòria. Lo nom Istoriografia designava originàriament l'ensems de las òbras istoricas. Fins a la segonda mitat del sègle XX, l'istoriografia preniá un caractèr nacional, pr'amor qu'ofrissiá un punt de vista politic dels eveniments. Per exemple, es possible de citar l'istoriografia bizantina de l'Edat Mejana e l'istoriografia franca, qu'ofrisson d'informacions divergentas sul problèma de la brega suls imatges qu'opausèt la Glèisa romana e la Glèisa bizantina pendent l'epòca de Carlesmanhe. Per extension, l'istoriografia designa l'istòria de l'escritura de l'istòria. Per sorgir coma especialitat de la disciplina istorica, los istorians fan de trabalhs sus personatges celèbres. La majoritat dels istorians del sègle XX publiquèron almens una òbra de caractèr istoriografic, generalament pendent la fasa finala de lors activitats. L'istoriografia tracta amb los meteis problèmas que la metodologia, mas l'enfocament de las questions es diferent: se pòt dire esquematicament que la metodologia a coma fin l'estudi dels procediments de trabalh dels istorians, mentre que l'istoriografia s'enfoca dins lo trabalh final dels istorians. Fin finala, las conclusions dels estudis istoriografics son, generalament, l'origina dels cambiaments metodologics.
Classament de l'Istòria[modificar | modificar la font]
Tèrmes cronologics
- epòca
- millenni
- sègle
- decenni
- annada
Classament per periòde[modificar | modificar la font]
Encara que l'istòria de la Tèrra comence amb la formacion geologica del glòbe terrèstre e que l'istòria de l'umanitat comence amb l'aparicion del genre homo, l'emplec del mot "Istòria" s'es limitat als periòdes coneguts a travèrs de fònts escrichas. Los periòdes que n'avèm pas de registres escriches, son la Preïstòria e la Protoistòria. Los periòdes de l'istòria son, convencionalament:
- Abans l'Istòria
- Preïstòria: dempuèi l'aparicion de l'òme fins al sorgiment de las primièras civilizacions qu'utilizan l'escritura. Sonque n'avèm de donadas arqueologicas.
- Protoistòria: las civilizacions qu'an pas d'escritura, mas coïncidisson amb d'autras que n'an. Al delà de las donadas arqueologicas avèm de donadas escrichas per d'autres pòbles. Coïncidís cronologicament amb una partida de l'Istòria Antica.
- L'Istòria:
- Edat Antica o Antiquitat: dempuèi las primièras civilizacions fins a la desaparicion de l'Empèri Roman d'Occident, en 476.
- Edat Mejana: tre 476 fins a la descubèrta d'America, en 1492.
- Edat Modèrna: tre 1492 fins a la Revolucion Francesa, en 1789.
- Edat Contemporanèa:
A meitats e finals del sègle XVIII enquia eth present. Ua inicia era de les rebolucionsque son:rebolucio industriau, rebolucio durgesa e era rebolucio lhiure.Va acava amb eth Antic Reguim e va dona pas ena seguna meitat del sègle XIX al trionf deth capitalisme que se esten amb el imperiatisme a tot eth mon, en el temps que es veien contestat per eth moviment obrer.Les guerres napoleniques van donar pas a un periode de hegemonia britaniques durant era era Victoriana.Eth començament de era transicio demografica (prumer en Inglatera, poc denpus en eth continent europeu e posteriurment en eth rest deth mon)produeishen ua veritat esprosio demografica que va altera de furma radicau eth equilibri sociau tot a parti dera seguna rebolucio industriau (pas dera era deth corbo e dera maquina de vapur a era era deth petroli e eth mutur de exprosio e era era dera electricitat).


text:
1870
Aquesta pagina concernís l'an 1870 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Menaçada per la candidatura d'un prince alemand liat a l'ostau reiau de Prússia, França demandèt lo retirament d'aquela candidatura au cancelier Bismarck e au rèi Guilhèm. Desirós d'entraïnar una guèrra entre França e Prússia per acabar son projècte d'unificacion d'Alemanha, Bismarck capitèt de provoquar lei Francés. Après una campanha de premsa nacionalista, lo govèrn de Napoleon III declarèt la guèrra lo 19 de julhet. Aquò entraïnèt la formacion d'una coalicion de totei leis estats alemands.
Mau preparada e mau comandada, l'armada imperiala foguèt desfacha. Un còrs important foguèt enceuclat en Metz onte foguèt assetjat. Lo rèsta foguèt anientat en Sedan onte l'emperaire foguèt capturat. Aquò entraïnèt una insureccion republicana en París e la proclamacion de la Republica lo 4 de setembre. Un govèrn provisòri foguèt format que contunièt la guèrra còntra lei Prussians e seis aliats. L'objectiu èra alora de desblocar la capitala assetjada per lei Prussians a partir de setembre e d'armadas de volontaris foguèron formadas per rompre lei linhas a l'entorn de París ò atacar lei linhas d'avitalhament deis Alemands dins l'èst de França. Pasmens, en despiech de victòrias localas e isoladas, aqueleis armadas improvisadas foguèron vencudas e obligits de se retirar.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Sintèsi de la premiera matèria plastica artificiala, lo celluloïd, per lei fraires John Wesley e Isaiah Hyatt a partir d'una mèscla de nitrat de cellulòsa e de camfre.


text:
Testicul
Los testiculs son caduna las gonadas masclas, productors d'espermatozoïdes e d'ormonas sexualas masculinas (androgènas), subreot la testosterona. Son d'organs glandulars que fòrman partit de l'aparelh reproductor masculin.
Somari
Anatomia[modificar | modificar la font]
L'estructura del testicul es formada pels compausents seguents:
- Albuginia: sisa fibrosa de teissut conjonctiu qu'envolopa lo testicul e l'epididim.
- Conduches semininals: conduches productors de l'esperma.
- Conduches excretòris de l'esperma: lo semèn al sortir dels conduches seminals passa per:
Situacion[modificar | modificar la font]
Los testiculs son situats jol penís, entre las doas cuèissas, dabans lo perinèu. Sont envolopats per un ensems de sisas amb forma de borsa, nomenada escròt. Las doas gonadas ocupan pas lo meteis nivèl, per la majoritat dels òmes lo testicul esquèrra baissa un pauc mai que lo drech. Son suspenduts al tèrme inferior pel cordon espermatic e son desprovesits d'aderéncias dins la mai granda partida de la seuna superfícia exteriora, de tal biais que demòran fòrça mòbils en totes los sens, podon demenir e pujar cap a l'anèl inguinal.
Migracion[modificar | modificar la font]
Per l'òme coma los mai mamifèrs, los testiculs venon de l'interior de la cavitat abdominala, a drecha e esquèrra de la colomna lumbara, al costat dels rens. Cap al tresen mes del desvolupament fetal, los testiculs abandonan aquela region e davalan pel conduch inguinal, travessant la paret abdominala, menan amb el las borsas que los envolòpan fins a la posicion definitiva. La davalada incomplèta del testicul es coneguda coma criptorquidia.
Nombre[modificar | modificar la font]
Los testiculs son dos, un al costat drech e l'autre al costat esquèrra. Anormalament pòt existir un sol testicul per abséncia del desvolopament de l'autre, que, quand tanben manca l'epididim e lo conduch deferent, se dich monorquidia. Quan mancan los dos testiculs se dich d'anorquidia.
Grandor[modificar | modificar la font]
Pels mainats la grandor dels testiculs es plan pichona (de 2 a 3 cm de long). A la pubertat creisson fins a aténher entre 8 e 18 cm de longitud i entre 2 i 3 cm d'ample. Aquesta grandor demòra mas o mens la meteissa pendent tota la vida, encara qu'a vegadas arriba una leugièra atrofia dins la vièlhessa o un leugièra aumentacion de grandor a causa de la presa d'esteroïdes. La grandor desmesurada dels testiculs es deguda en majoritat de las ocasions a una idrocèla (acumulacion de liquid disn la tunica serosa del testicul).
Color, forma e consisténcia[modificar | modificar la font]
Los testiculs son de color blanc blavenc, a vegadas roge quand son remplits de sang. Lo testicul a una forma d'ovoïde plan dins lo sens transversal. A una consisténcia dura e leugièrament elastica a causa de la sisa fibrosa que l'envolòpa.
Vascularizacion[modificar | modificar la font]
- Artèrias: los testiculs son irrigats per las artèrias espermaticas, l'artèria deferenta e l'artèria funiculara.
- Venas: las venas espermaticas asseguran lo drenatge sanguin. Quand s'obstruisson produson lo varicocèl.
- Tanben s'i tròban de venas limfaticas.


text:
Jòcs Olimpics d'estiu de 1924
Los Jòcs Olimpics d'estiu de 1924, los uechens dempuèi sa creacion, se debanèron a París del 4 de mai al 27 de julhet de 1924.
Somari
- 1 Genèsi
- 2 Delegacions
- 3 Debanar
- 4 Espets e endevenenças
- 5 Programa
- 5.1 Espòrt e espròvas
- 6 Medalhièr general
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Ligams videografics
- 11 Nòtas & referéncias
Genèsi[modificar | modificar la font]
Delegacions[modificar | modificar la font]
Debanar[modificar | modificar la font]
Espets e endevenenças[modificar | modificar la font]
Programa[modificar | modificar la font]
Espòrt e espròvas[modificar | modificar la font]
Alterofilia[modificar | modificar la font]
Atletisme[modificar | modificar la font]
-
-
- veire article detalhat París 1924 - Atletisme
-
Bòxa anglesa[modificar | modificar la font]
Cabus[modificar | modificar la font]
Ciclisme[modificar | modificar la font]
Equitacion[modificar | modificar la font]
Escrima[modificar | modificar la font]
Fotbòl[modificar | modificar la font]
Gimnastica[modificar | modificar la font]
Lucha[modificar | modificar la font]
Natacion[modificar | modificar la font]
Pentatlon modèrne[modificar | modificar la font]
Polo[modificar | modificar la font]
Rem[modificar | modificar la font]
Rugbi de XV[modificar | modificar la font]
Tennis[modificar | modificar la font]
Tir[modificar | modificar la font]
Vela[modificar | modificar la font]
Waterpolo[modificar | modificar la font]
Medalhièr general[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 152 documents subre París 1924 en picar coma clau Olympic Games 1924


text:
Hong Kong
La Region Administrativa Especiala de Honk Hong, mai coneguda coma Hong Kong (en chinés 香港, en pinyin Xiānggǎng), es una ciutat e forma tanben una de las doas Regions administrativas especialas de la Republica Populara de China, amb Macau. Format de mai de 260 illas, lo territòri es situat sul costat èst del dèlta del fluvi de las Pèrlas, confronta la província de Guangdong al nòrd e fa fàcia a la Mar de China Meridionala a l'èst, a l'oèst e al sud.
Lo gentilici es hongkongués -esa.
Hong Kong foguèt una colonia del Reialme Unit dempuèi 1842 fins al transferiment de sobeiranetat a la Republica Populara de China en 1997. La declaracion comuna sinobritanica e la lei fondamentala de la Region Administrativa de Hong Kong estipula que Hong Kong beneficiarà d'un naut degrà d'autonomia fins almens a 2047, cinquanta ans après lo transferiment. Jos la politica « un país, dos sistèmas », lo govèrn central de la Republica Populara de China es responsable pel territòri de la defensa e dels Afars Estrangièrs, ça que la Hong Kong manten son pròpri sistèma de lei, sa polícia, son sistèma monetari, son sistèma doanièr, sa politica d'immigracion, e sèrva sos delegats dins las organizacions e los eveniments internacionals.
Division administrativa[modificar | modificar la font]
Hong Kong es devesit en 18 districtes administratius:
- Illas (Islands)
- Kwai Tsing
- Nòrd
- Sai Kung
- Sha Tin
- Tai Po
- Tsuen Wan
- Tuen Mun
- Yuen Long
- Kowloon City
- Kwun Tong
- Sham Shui Po
- Wong Tai Sin
- Yau Tsim Mong
- Centre e Oèst
- Èst
- Sud
- Wan Chai
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Musica classica
La musica classica designa l'ensemble de la musica sabenta occidentala, en oposicion amb la musica populara, del començament de l'Edat Mejana fins a uèi.
Mai precisament, dins l'istòria de la musica, l'expression « classica » designa lo periòde de la segonda mitat del sègle XVIII al sègle XIX. De fach, lo desinterès de la fin del sègle XVIII e e del començament del sègle XIX (periòde classic) per la musica anciana e barròca, mas atanben l'importància de las formas novèlas, an fach oblidar l'eiretatge anterior e dempuèi l'expression « classica » designa totas las musicas sabentas occidentalas.
Los diferents periòdes de l'istòria de la musica son:
Somari
Musica de l'Edat Mejana (ca 500 - 1470)[modificar | modificar la font]
Genèsi de la musica sabenta occidentala, d'en primièr monodica puèi polifonica; naissença de la notacion musicala, dels repertòris religioses e corteses etc.
Musica de la Renaissença (1470 - ca 1607)[modificar | modificar la font]
Desvolopament de la polifonia sabenta (contrapunt) dins la musica sacrada e dins las cançons; volada de la musica instrumentala, etc.
Musica barròca (ca 1608 - 1750)[modificar | modificar la font]
Maturitat de l'escritura polifonica e del contrapunt, desvolopament de la votz sola, de la musica instrumentala (sonatas, concertos), de l'opèra dins d'estils italian, francés (Tragedias liricas), germanic, etc.
Musica classica (1750 - 1820)[modificar | modificar la font]
Construccions pus simplas mas enlargidas (sinfonias) ont la melodia ten una plaça importanta...
Musica romantica (1820 - 1900)[modificar | modificar la font]
Escritura musicala que vòl exprimir las passions umanas; desvolopament de l'orquèstra...
Musica del sègle XX[modificar | modificar la font]
Ruptura amb l'escritura tonala e ritmica classica; expressionisme germanic, impressionisme francés


text:
Notre-Dame-de-l'Isle
Notre-Dame-de-l'Isle en normand (Notre-Dame-de-l'Isle en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Es a aquel endroit que Richard Cœur de Leon, pòrti de Normandie, #erigir la fòrta dicha de Boutavent per defendre la siá frontièra contra Philippe Auguste. Fin finala, aquela labor i aguès rasat quand aquel darrièr #emprene la conquista de la Normandie dempuèi 1202.
C'est à cet endroit que Richard Cœur de Lion, duc de Normandie, érigea le fort dit de Boutavent pour défendre sa frontière contre Philippe Auguste. Finalement, cet ouvrage fût rasé quand ce dernier entreprit la conquête de la Normandie dès 1202.


text:
Aumâtre
Aumate en picard ( Aumâtre en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
François Bernard Brunel, chevalier de la prévôté de Aumâtre, plaidejat del rei, compareisserà a las assembladas electoralas de la noblesa d'Amians en 1789.
François Bernard Brunel, chevalier de la prévôté d'Aumâtre, avocat du roi, comparaîtra aux assemblées électorales de la noblesse d'Amiens en 1789.


text:
Mètro de Barcelona
Lo Mètro de Barcelona es una ret de camin de fèrre metropolitan sosterranh de la vila de Barcelona e de qualques vilas dels seus environs, coma: l'Hospitalet de Llobregat, Cornellà de Llobregat, Santa Coloma de Gramenet, Badalona, Sant Boi de Llobregat e Montcada i Reixac. Aquel listat se veirà agrandit quand s'acabarà la Linha 9 e d'autres projèctes d'agrandiment que connectaràn melhor la comarca del Bas Llobregat e la rèsta de municipalitats del Barcelonés amb Barcelona e a l'encòp tanben melhorarà lo transpòrt a nivèl municipal e comarcal.
Se prenèm pas en compte las linhas de Barcelona-Valés (1863) ni Llobregat-Anoia (1912), que foncionavan alavetz mai coma camin de fèrre, la primièra linha de mètro que s'inaugurèt foguèt la nomenada Grand Mètro de Barcelona (Gran Metro de Barcelona en catalan) çò 1924 (actuala L3). Dos ans mai tard comencèt lo servici del Mètro Transversal entre Bordeta e Catalonha (actuala L1) que foguèt bastit per l'Exposicion Internacionala de Barcelona de 1929, en jonhent lo centre de la vila amb l'exposicion, a la plaça d'Espanha e Montjuïc. Foguèt inaugurat pel cònsol Darius Rumeu e Freixa, segond baron de Viver.
A l'ora d'ara la ret compta 9 linhas geridas per dos operators diferents (TMB e FGC) amb tarifas integradas (exceptat lo bilhet simple) dins lo sistèma tarifari de sièis zònas creadas per l'Autoritat del Transpòrt Metropolitan (ATM) que compren tanben autobuses urbans e interurbans, tramvia e de trens d'entorns dins l'Airal Metropolitan de Barcelona. Totas las linhas de mètro se tròban dins la zòna 1 del domeni integrat.
En 2007 395,7 milions de passatgièrs utilizèron lo mètro (366,4 las linhas de TMB e 29,3 las dels FGC), çò que signifiquèt un recobrament de mai de 205 milions d'èuros. Aiçò representa un aument de 13,1 milions d'usatgièrs respècte a 2006.
La ret de Mètro[modificar | modificar la font]
A l'ora d'ara la ret de Mètro de Barcelona a una longor de 118,6 km e 147 estacions repartidas en 9 linhas, que quand s'acabaràn las òbras de la Linha 9 s'i apondràn 46,6 km e amb la finalizacion de la rèsta de projèctes d'agrandissament (entre 2008 e 2014), la ret als environs de l'an 2014 aurà unes 190 km e 232 estacions repartidas en 11 linhas, se se considèra la rama de la L9 coma una onzena linha.


text:
Egleisa de Sant Sulpici de París
L'egleisa parrofiala de Sant Sulpici es un temple de confession catolica situat au centre de París, en riba mança de Seina. Venguet « monument istoric » lo 20 de mai de 1915.
Istòria[modificar | modificar la font]
Las egleisas precedentas[modificar | modificar la font]
La data dau prumier temple bastit a l'emplaçament actuau de l'egleisa de Sant Sulpici es de mau precisar. La descuberta en 1724, au cors de las cerchas de l'egleisa, de 'na peira tombala dau segle X, provet que 'na chapela (que ne dependiá un cementeri) i existissiá dempuei mantun segle.


text:
Agla (constellacion)
L'Agla (Aquila en latin) es una constellacion de l'emisfèri nòrd. Compausada d'estèlas lusentas, foguèt definida tre lo sègle III avC per Aratus de Soles. Segon la mitologia grèga, representa siá l'aigla de Zèus siá l'aigla de Caucàs que sa mission èra de secutar Prometèu.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquila faguèt partida dei 48 constellacions descrichas au sègle II per Claudi Ptolemèu e foguèt ja identificada per Aratos au sègle III avC. Es probablament basada sus la constellacion babiloniana de l'Aigla.
Estèlas principalas[modificar | modificar la font]
a Aquilae (Altair)[modificar | modificar la font]
a Aquilae es dicha Altair. Son nom es d'origina aràbia (Al-Nasr al-taïr) e significa « l'Aigla en vol ». Amb una magnitud egala a 0,76, es la 12en estèla pus lusenta dau cèu terrèstre. Forma un alinhament de tres estèlas, ambé B e Y Aquilae, qu'es dich leis Alas de l'Aigla e qu'es de còps confondut ambé la Cencha d'Orion. Es una estèla dobla de la Sequéncia Principala de tipe A7 situada a 16,7 annadas lutz de la Tèrra.
B Aquilae[modificar | modificar la font]
B Aquilae es dicha Alshain (« La Balança » en arabi). Es una estèla dobla situada a 44,7 al e de magnitud 3,71. Maugrat son nom, es la 8en estèla pus lusenta de la constellacion. Pasmens, a la notacion B gràcias a son alinhament de remarca amb a e Y Aquilae.
Y Aquilae[modificar | modificar la font]
Y Aquilae es dicha Tarazed o Reda. Son nom es d'origina pèrsa e significa lo « Flèu de la Balança ». Es una estèla giganta 2 960 còps pus lusenta que lo Soleu e 110 còps pus granda. Se situa a aperaquí 460 al de la Tèrra e es la segonda estèla pus lusenta de la constellacion.
e Aquilae[modificar | modificar la font]
e Aquiale es dicha Deneb Al Okab Borealis. Es una estèla giganta de tipe K e de magnitud 4,02 situada a 155 al de la Tèrra. Compausa la Coa de l'Aigla ambé Z Aquilae.
Z Aquilae[modificar | modificar la font]
Z Aquilae es dicha Deneb Al Okab Australis. Es la tresena estèla pus lusenta de la constellacion amb una magnitud egala a 2,99. Situada a 83 al de la Tèrra, es una estèla blanca de la Sequéncia principala. Compausa la Coa de l'Aigla ambé e Aquilae.
Autreis estèlas de remarca de la constellacion[modificar | modificar la font]
- n Aquilae (dicha Bezek) es una estèla variabla supergiganta de tipe cefeida situada a 1 200 al de la Tèrra. A una magnitud evolucionant entre 3,5 e 4,4 amb un periòde de 7,2 jorns.
- p Aquilae (dicha Tso Ke) es una estèla situada a aperaquí 153 al. En 1992, intrèt dins la constellacion de Dalfin.
- 15 Aquilae es una estèla dobla optica compausada d'una estèla de magnitud 5,4 situada a 325 al de la Tèrra e d'una estèla de magnitud 7,0 situada a 550 al.
- 57 Aquilae es una estèla dobla compausada d'una estèla blava de magnitud 5,7 e d'una estèla blanca de magnitud 6,5. Lo sistèma es situat a aperaquí 350 al de la Tèrra.
- R Aquilae es una estèla variabla giganta roja de tipe Mira que sa magnitud varia entre 6 e 12 amb un cicle de 9 mes.
- FF Aquilae es una estèla supergiganta blanca situada a 2 500 al de la Tèrra. Es una variabla de tipe cefeida.


text:
Lac Nasser
Lo Lac Nasser (aperat tanben Lac de Nubia en Sodan) qu'ei ua immensa superfícia d'aiga creada per la bastida deu barratge d'Assoan) suu Nil enter 1958 e 1970. Que deu lo son nom au president egipcian Gamal Abdel Nasser qui gavidè lo projècte de bastida deu barratge.
La creacion deu lac Nasser que miè a desplaçaments de populacion de gran endom en bèth negar manruns vilatge e tanben qu'ei famosa per la necessitat que creè de desplaçar temples monumentaus enter los mei famós d'Egipte (e mei que mei lo Temple de Filae -desplaçat sus ua auta isla creada per la pujada de l'aiga - e lo Temple d'Abo Simbel).


text:
Genocidi
Se nomena genocidi lo fach delictuós d'exterminar un collectiu uman, per fin de far desparéisser lo grop que ne fa partida, independentament que siá un grop etnic, nacional, religiós, politic o d'autre tipe.
Evolucion istorica[modificar | modificar la font]
Lo mot genocidi foguèt creat per Raphael Lemkin, josieu de Polonha, en 1944, de las raices genos (tèrme grèc que significa familha, tribú o raça) e -cidi (del latin -cidere, forma combinatòria de caedere 'tuar'). Lemkin se referissiá a las tuadas per motius racials, nacionals o religioses. Luchèt per que las nòrmas internacionalas definiguèsson e proïbiguèsson lo genocidi. L'Acòrd o Carta de Londres del 8 d'agost de 1945, qu'establís l'Estatut del Tribunal de Nurembèrg, definís coma crimes contra l'umanitat los assassinats e las agressions contra las poblacions civilas o las persecucions per motius politics, racials o religioses. En 1946, l'Assemblada Generala de las Nacions Unidas confirmèt los principis de Drech internacional reconeguts per l'Estatut del Tribunal e proclamèt la resolucion 96 (I) sul crime de genocidi, que definís coma una negacion del drech d'existéncia a de grops umans entièrs, coma los grops racials, religioses o politics, en instant a prene de mesuras per tal de prevenir e de sancionar aqueste delicte. Aquesta resolucion se cristallizèt dins la Convencion per la Prevencion e Sancion del Delicte de Genocidi, adoptada per l'Assemblada Generala de las Nacions Unidas dins sa resolucion 260 A (III), del 9 de decembre de 1948, e qu'entrèt en vigor en 1951. La definicion de genocidi de la Convencion de 1948 es estada aculhida dins l'article 4 de l'Estatut del Tribunal Penal Internacional per l'anciana Iogoslavia, de 1993, per l'article 2 de l'Estatut del Tribunal Penal Internacional per Rwanda, de 1994, e per l'article 6 de l'Estatut de Roma de 1998, pel qual se creèt la Cort Penala Internacionala.
Regulacion juridica[modificar | modificar la font]
D'après la Convencion per la Prevencion e la Sancion del Delicte de Genocidi, son de genocidi los faches seguents dins la tòca de destrusir, totalament o non, un grop nacional, etnic, racial o religiós:
- Tuada de membres d'un grop
- Lesion grèva a l'integritat fisica o mentala dels membres del grop
- Somission intencionala del grop a de condicions d'existéncia que significan sa destruccion fisica, totala o non
- Mesuras destinadas a empachar las naissenças dins lo grop
- Desplaçament forçat de mainatges del grop a un autre grop. Al delà del genocidi se punisson d'autres delictes ligats, que son l'associacion per cometre de genocidi, l'instigacion dirècta e publica, la temptativa e la complicitat. Las persones acusadas de genocidi seràn jutjadas, segon l'article 6 de la Convencion, per un tribunal competent del territòri ont se cometèt lo delicte. Ça que là, es parallèlament sorgit un drech consuetudinari pel qual los tribunals dels Estats podrián jutjar los cas de genocidi, encara que foguèsson cometuts per non-nacionals e defòra de son territòri. La Cort Penala Internacionala pòt jutjar aqueste delicte s'es competenta. La Convencion afirma qu'es insignificant que l'acusat siá un governant, un foncionari o un particular e declara que, a l'efècte d'extradicion, se considerarà pas lo genocidi coma delicte politic.


text:
Illas Malvinas
Las illas Malvinas (var.islas, isclas, isolas/ísolas, nisolas Malvinas) o Falkland (en anglés Falkland Islands pel Reialme Unit o Malvinas Islands per l’OEA ; en espanhòl Islas Malvinas - de la vila bretona de Saint-Malo -) son un archipèla situat dins l’Atlantic sud, a 483 km de l’America del Sud.
Es considerat pel Reialme Unit coma un territòri d’otramar, mas per Argentina es un territòri sieu, administrat per la Província de Tèrra del Fuòc, Antartida e Illas de l’Atlantic Sud ; per l’ONU, fin finala, i a ua disputa de sobeiranitat e las doas partidas devon discutir e negociar ensems.
Istòria[modificar | modificar la font]
Devon lor nom als primièrs colons bretons e a la vila de Saint-Malo. Faguèron partida de l’empèri espanhòl e foguèron colonizadas e administrada per Argentina fins a l’invasion anglesa e a l’expulsion de la populacion argentina e del comandant argentin Luis Vernet.
La sobeiranitat demorèt en disputa fins a l’invasion lançada per la Dictatura Militara Argentina, qui, inspirada e sostienguda politicament pels regims capitalistas anglosaxons, cresèva las poder recuperar aisidament mercès a sa proximitat ideologica amb los Estats Units e lo Reiaume Unit e pr'amor del pauc interès aparent de Grand Bretanha per las Malvinas e, atal, compensar la siá manca de legitimitat e las siá marridas casudas economicas.
Al cap de la Guèrra de las Malvinas Grand Bretanha tornèt ocupar las Illas e la Dictatura Argentina casèt.
Despuèi, lo tèma de las Malvinas es una font de tension entre los dos país e la sobeiranitat es en discussion segon las Nacions Unidas malgrat lo fach qu’Anglatèrra refusa de’n discutir. Vejatz tanben: Guèrra de las Malvinas.
Politica e administracion[modificar | modificar la font]
Per l’administracion anglesa, lo cap d’Estat de las illas Falkland es la reina Elisabeta II del Reialme Unit, representada per un governador (actualament Colin Roberts).
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Vejatz Economia de las illas Falkland.


text:
La Madelaine-sous-Montreuil
La Madelaine-sous-Montreuil es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Madelaine-jos-Montreuil a situat en lo departament del Passatge-de Calava (62). A traversat per la Canche. Las siás zònas marécageuses protegisson una fauna e una flore fòrça diversifiées en atrasent los toristas sustot l'estiu, estacion de la randonnée pédestre. La Madelaine a situat a doas Montreuil sus Mar, vila a fòrça important patrimòni istoric. La Madelaine es un pichon vilatge mas, aquel vilatge es fòrça reputacion. Aquela reputacion a a causa dels dos restaurants, de renom del pòble #qu'atrason los llaminers en venent principalament de tota la França e de Angleterre fins en las marais del pòble. L'estiu, La Madelaine aperten als pescadors #que la longitud de la Canche estendon las siás linhas jol solelh del Passatge de Calava. N'ivèrn la Madelaine es un canton de passatge pels ausèls migratoris; los ausèls en venent del nòrd de l'Euròpa s'agradan a i passar una nuèch, las chasseurs egalament.
La Madelaine-sous-Montreuil est situé dans le département du Pas-de Calais (62). Elle est traversée par la Canche. Ses zones marécageuses abritent une faune et une flore très diversifiées attirant les touristes surtout l'été, saison de la randonnée pédestre. La Madelaine est située à deux pas de Montreuil sur Mer, ville à très important patrimoine historique. La Madelaine est un petit village mais, ce village est très renommée. Cette renommée est due aux deux restaurants, de renom du village qui attirent les gourmands venant principalement de toute la France et d'Angleterre jusque dans les marais du village. L'été, La Madelaine appartient au pêcheurs qui le long de la Canche tendent leurs lignes sous le soleil du Pas de Calais. En hiver la Madelaine est un coin de passage pour les oiseaux migrateurs; les oiseaux venant du nord de l'Europe se plaisent à y passer une nuit, les chasseurs également.


text:
Le Pin de Balmar
Le Pin de Balmar[1] es una comuna d'Occitània del Lengadòc tolosan dins lo departament francés de la Nauta Garona e de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela comuna es situada dins la banlèga èst de Tolosa.
Accès[modificar | modificar la font]
- Pel Periferic de Tolosa, sortidas 15, 16 e 17.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sant Pèire
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Adolphe Niel, Marescal de França
Nòtas e referencias[modificar | modificar la font]
- ↑ toponim segon P. Pojada dins LAS COMUNAS DE MIÈGJORN-PIRENÈUS, Nouvelles Editions Loubatières, 2009 [1] sul site toponimiaoc.webs.com


text:
Donatisme
Lo Donatisme foguèt un movement religiós o eretgia crestiana nascuda al sègle IV en reaccion davant la relaxacion de las costumas dels fidèls. Començat per Donat, evesque de Cartage, al nòrd d'Africa, assegurava que sonque los prèires de vida exemplara podián administrar los sagraments, per exemple, la conversion del pan e del vin en lo còs e en la sang de Jèsus Crist (eucaristia), e que los pecaires podián pas èsser membres de la Glèisa. Atal, Donat afirmava que totes los ministres suspèctes de traïson a la fe pendent las persecucions per l'emperaire roman Dioclecian, ont s'obliguèt los crestians entre abjurar o de renegar de lor religion e causir lo martiri, èran indignes d'impartir los sagraments. Lo Donatisme foguèt refusat per la Glèisa Catolica, que reafirmèt la doctrina de l'objectivitat dels sagraments, doncas, l'idèa qu'après transmesa la potestat sacerdotala a un òme mejançant lo sagrament de l'Òrdre Sagrat, totes los sagraments qu'aquel administre son per d'intercession divina plenament valids, independentament de l'integritat morala del clèrgue. Aquela doctrina foguèt condemnada sens succès al Concili d'Arle en 314 e puèi fòrtament condemnada per sant Agustin d'Ipona, que demandèt la pena de mòrt pels donatistas en los qualificar d'apostatas. Lo movement subrevisquèt fins a l'invasion musulmana del sègle VII.


text:
Brasília
Brasília es la capitala federala de Brasil e la capitala del districte federal. La vila es situada sus l'altiplan brasilièr dins la region del centre-oèst de Brasil. Foguèt fondada en 1960, per servir de nòva capitala nacionala en plaça de Rio de Janeiro. Sa populacion èra estimada a 2 363 108 abitants, en 2004. Sa superfícia totala es 5 802 km². Es l'unica ciutat del Districte Federal.
Projècte dels arquitèctes brasilièrs Oscar Niemeyer e Lúcio Costa, sa construccion comencèt en 1957. Foguèt inaugurat lo 21 d'abril de 1960 per lo president Juscelino Kubitschek de Oliveira.
Originalament se prevesiá 500 000 abitants, mas uèi l'airal metropolitan n'a mai de dos milions, çò que provoquèt de cambiaments dins los plans e dessenhs originals. En 1987 l'Unesco declarèt la vila Patrimòni Cultural de l'Umanitat, es la sola vila bastida al sègle XX qu'a recebut aquel onor.


text:
Fèlix Arnaudin
Simon Arnaudin dit Fèlix Arnaudin (La Bohèira 30 de mai de 1844 - 6 de deceme de 1921) que ho un escrivan e fotograf gascon de las Lanas deu sègle XIX, collectaire de contes com Joan Francés Blader.
Que vadot dens una familha borgesa de La Bohèira, on passèt tota sa via. Après un escac dens sos estudis au Mont de Marsan, que tornèt a son on tombèt amorós de la goja de l'ostau, dab la quala divot víver maritalament dincas a la mòrt d'aquera quauquas annadas avant ith - un maridatge n'auré pas estat corrècte. Assistent impoderós a la descomposicion de son vielh monde, nostalgic, que's botèt en quèsta d'aquira civilizacion en via de disparicion. Munit d'un aparelh fotografic e de sa bicicleta, que percorrot la soa Lana Gran a la recèrca de contes, cants e costumas, dap hòrt de meticulositat e de mauhidença ; qu'aprengot a jogar la flaüta traversèira entà milhor transcríver los cants audits dens las bòrdas. Mès que's sentit incomprés, mesprisat, e qu'arrefusèt sovent los convits que li transmetoren los Felibres biarnés. Son permèr volum de contes que recebot un arculh mitijat, e, renforcent sa mauhidença, que ralentit hòrt la soa publicacion deus cants de la Lana Gran. Qu'es après la mòrt de Maria (sa conjunta) que se refugièt tot empenat dens ua misantropia militanta.
Una partida de sas òbras estut publicada per la Société des Amis de Félix Arnaudin a la fin de las annadas 1950.
Contèxte istoric[modificar | modificar la font]
Fèlix Arnaudin que vadó dens çò qu'aperam uei lo massís horastèr de las Lanas de Gasconha mes que, a son epòca, èra ua mosaïca de seuvas (casses o pins), de camps e de lana rasa, terrenhs de parcors de quauque 650 000 ovins que comptava lo departament. Aqueth país que viscó d’un mòde de produccion pastorau, dont l’equilibri anava èster romput, en aqueth mitan deu sègle XIXe, au profiet de la silvicultura. La data simbolica d'aquesta revolucion qu'ei la lei deu 19 de junh de 1857 sus la valorizacion de las Lanas de Gasconha, que incita las comunas a véner o a semiar los comunaus, condamnant a tèrmi lo sistèma agropastorau dens las Lanas de Gasconha.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Arnaudin, Fèlix. Contes. Ortès : Per Noste, 2005.
- Œuvres complètes Volume 1 : Contes populaires de la Grande Lande, Confluences, Bordèu, Pargue Naturau Regionau de las Lanas de Gasconha, Belin (e Beliet), 2002.
- Œuvres complètes Volume 2 : Proverbes de la Grande-Lande, Confluences, Bordèu, 1996.
- Œuvres complètes Volume 3 : Chants populaires de la Grande-Lande 1, Confluences, Bordèu, 1995.
- Œuvres complètes Volume 4 : Chants populaires de la Grande-Lande 2, Confluences, Bordèu, 1997.
- Œuvres complètes Volume 5 : Correspondance, Confluences, Bordèu, 2000.
- Œuvres complètes Volume 6 : Dictionnaire de la Grande-Lande 1, Confluences, Bordèu, 2001.
- Œuvres complètes Volume 7 : Dictionnaire de la Grande-Lande 2, Confluences, Bordèu, 2001.
- Œuvres complètes Volume 8 : Journal et choses de l'ancienne Lande, Confluences, Bordèu, 2003.
- Œuvres complètes Volume 9 : Index général, Confluences, Bordèu, 2007.