text:
Où acheter les gouttes le marteau tora et le prix
GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat.
GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat. Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ).
GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat. GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat.
- Comment j’utilise le MARTEAU FLEUR DE PRUNIER (astuces de pros)
- Travelling Japan in Style
- The Internet's Own Boy: The Story of Aaron Swartz (CC available)
- Book 07 - The Hunchback of Notre Dame Audiobook by Victor Hugo (Chs 1-8)
- PJREVAT - Marvel Cinematic Universe : Phase 1
- Kaamelott Book I - Volume 2
- Dr. Horrible's Sing-Along Blog HD-720p VOSTFR
- L'économie de la connaissance
DOCUMENTAL - HISTORIA DE LA MAFIA,DOCUMENTALES,VIDEOS,CANAL HISTORIA,VIDEO,DOCUMENTAL 2017,DISCOVERY
GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat. GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat. Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ). Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ).
Tales of a Wayside Inn Audiobook by Henry Wadsworth Longfellow
GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat. Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ). GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat. Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ). GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat.
L'économie de la connaissance
Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ). Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ). Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ).
Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ). GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat.
Travelling Japan in Style
Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ). Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ). GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat.
The Internet's Own Boy: The Story of Aaron Swartz (CC available)
Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ). GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat.
Kaamelott Book I - Volume 2
Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ). GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat. GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat. Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ).
L'économie de la connaissance
Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ). GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat. Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ). GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat.
Dr. Horrible's Sing-Along Blog HD-720p VOSTFR
Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ). GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat. GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat.
Tales of a Wayside Inn Audiobook by Henry Wadsworth Longfellow
GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat. Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ). GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat. Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ).
MOST EXPENSIVE CHEESE 120€/kg
Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ). Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ).
PJREVAT - Marvel Cinematic Universe : Phase 1
Ccsi.tk's weekly/monthly splash page. (Yes, a splash page is old fashioned, but it's been a tradition here since ). GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat.
Travelling Japan in Style
GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat. GLOSSARI OCCITAN FRANCES. segon lo lengadocian idiomatic parlat et escrich a Montpelhièr (reprenent lo pichon lexic de Pèire Azemà reescrich en occitan normalizat.


c: text/html

text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dimecres, 12 d’agost de 2009
Lo COMcert: l'eveniment musicau tà ajudar la creacion valenciana
Lo 29 d'agost que vien, que's celebrarà lo COMcert, un concèrt tà collectar hons tà poder editar lo guida nau de musicians e cantaires en valencian. Aqueth concèrt que's debanarà au camp de fotbòl municipau de Benifairó de la Valldigna (la Safor, País Valencian), los musicians qui i jogaràn ac haràn de manièra desinteressada. Los dinèrs (10 euros l'entrada) anaràn sonque tau hons.
Se n'avetz la possibilitat, anatz-i!!!!!
Lo site web de la manifestacion, qu'ei aquiu. Que i trobaratz totas las entressenhas, com i arribar, on dromir, lo programa, etc.
1 comentari:
- zel ha dit...
-
Passo a deixar-te un petó i vaig a l'adreça a llegir això que expliques. Una abraçada, Joan!
- 12 d’agost de 2009 a les 11:43

robotstxt: allowed

filter: keep


c: application/atom+xml

text:
Venètz participar a dos jorns de rencontre e d’escambis dins lo quadre del Forum Euroregional « Culturas popularas en dialòg / Cultures populars en diàleg » : conferéncias (Lo patrimòni cultural immaterial, enjòc cultural internacional…), talhièrs professionals ( a l’entorn de las tematicas claus del desvolopament territorial, de las arts vivas, musicas, danças tradicionalas…), de presentacions de projèctes innovants (Ethno Catalonia, Tot som una colla, Fédération Totemic…).
Los 18 e 19 de mai seràn tanben un temps de fèsta de las culturas d’Occitània, de Catalonha e de las Balearas, a l’escasença de l’edicion 2018 del festenal regional Total Festum. Lo Pont de Gard s’animarà aital de concèrts nombroses (amb Tato, Rubaïyales, Joana Gomila…), espectacles (descobrissètz la creacion Totemiade e los incontornables Castells catalans e totems lengadocians), animacions e jòcs… propausats al long de la dimenjada.
Programa complet dels dos jorns : fabrica.occitanica.eu/euroregion
Accès gratuit al Forum sus inscripcion alprèp del : info@cirdoc.fr / 04.67.11.85.10. e mercés al formulari accessible aquí.
]]>
21 oras : concèrt amb lo grop Nadau al palais dels Congrès.
10 oras – 18 oras : mercat artesanal e gromand. Jòcs tradicionals. Exposicion.
14 oras 30 : conferéncia de Gaston Basalgas e dedicaças de son darrièr libre reeditat sus la toponimia d’Òlt.
16 oras 30 : contes bilingües per totes amb Bernat Bergé.
18 oras 30 : trad aperò amb lo grop carcinòl Cal Camina seguit d’un repais sus reservacion.
21 oras : concèrt-balèti amb Cal Camina en primièra partida.
22 oras : concèrt-balèti amb lo grop Castanha e Vinovèl.
14 oras 30 : corala amb lo grop Los Gojats del Porti d’Argentat.
16 oras 30 : musica e cants amb lo duò Calèu.
Organizacion : Associacion AQUÍ L’ÒC en partenariat amb la comunautat de comunas Cauvaldor, la region Occitània, la vila de Solhac, las comunas de Banas e Sent Joan de La Ginèsta, l’IEO d’Òlt, lo Conselh departamental d’Òlt, l’Ofici de torisme de la Valada de la Dordonha, Decibel FM, Jornalet, lo Credit Agricòla Nòrd Miègjorn Pirenèus
Rensenhaments e reservacions : Tel : 06 73 62 64 63 / www.espacioccitancarcinol.com]]>
I auretz l’escasença de descobrir coma cada an una programacion rica d’espectacles, conferéncias, rescontres, talhièrs !
Lo programa es disponible sus lo site de l’UOE e serà mes a jorn regularament:
www.ieo30.org/marpoc/uoe-2018-tresaurs-populars-e-universals/
Entresenhas e inscripcions :
M.A.R.P.OC 4 rue Fernand Pelloutier 30 900 Nîmes 04 66 76 19 09/ 06 32 19 92 67
marpoc2@wanadoo.fr www.ieo30.org]]>
Aquesta diada de Sant Jordi tindrem la parada de llibres en occità a la Rambla de Catalunya 83, de Barcelona (entre València i Mallorca). Durant la jornada també us podrem informar de totes les activitats que fem al CAOC: cursos de llengua, tallers de cultura occitana, cinema en occità, …
Us oferim una selecció de 5 llibres en occità per gaudir d’un Sant Jordi molt especial:
També comptarem amb alguns autors que ens visitaran i us signaran la seva obra:
Ens agradarà saludar-vos i desitjar-vos una bona jornada.]]>
15au edicion de Passapòrts, era hèsta dera cultura occitana qu’organiza eth Ostau Comengés a Montrejau (31).
Programa: 15au HESTAU PASSA-PÒRTS
divendres 6 d’abriu
10 h – 16 h : Jornada deths Gafets (teatre, cant, dança, quilhas e concert d’Arnaud Cance entaths collegians e liceans)
20 h 30 : conferéncia-projeccion Eths huecs de Sent Joan e UNESCO, seguida de ua taula arredona e d’un escambi dab eth public e eths organisators de halhars en comengeses e varossencs
dissabte 7 d’abriu
10 h – 17 h : estagis d’aboès e clarin, acordeon diatonic, cant, danças bascas (confirmats), danças occitanas (debutants) e halhòts
18 h : bal dab Patxi eta Konpania
19 h 30 : restitution deth estagi de cant e cantada
20 h : arrepèish deths productors
21 h : bal dab Toti tres
23 h : cantada
23 h 30 : bal dab L’as pagat lo capèu
Arrensenhaments / inscripcions : contact@ostaucomenges.org
Telecargar eth programa detalhat e eth document d’inscripcion en tot clicar ací
Damb gessuda des de deuant dera Escòla Garona de Vielha, entàs 18.00 ores, en tot caminar enquia era plaça deth monument deuant deth Conselh Generau d’Aran, a on se liegerà un manifèst en contra dera senténcia deth Tribunau Constitucionau sus er us preferent der aranés enes administracions publiques
Des deth collectiu se demana qu’aqueth sentiment que se ve eth dia d’Aran per sa Lengua sigue tanben present aguest 24 de març, ara que mos cau hèr a sénter més que jamès.
Tèxt: Collectiu Lengua Viua]]>
Lo DISSABTE 7 d’abrial de 2018, a partir de 10h30
L’ocasion per vosautres que sètz jà venguts a las escòlas d’estiu de tornar véser amics, d’escambiar remembres e fotòs (vos doblidetz pas las claus USB !) ; l’ocasion de convidar amics per los far descobrir l’ambient de las nòstras escòlas.
E tanben, participar a una fèsta a l’entorn d’una mongetada, seguida d’una vesprada de contes, cants e musica, danças, per poder somiar… e plan digerir !
Al programa :
A partir de 10h30 : Adissiatz, benvenguts !
11h : Qué de nòu? escambis, charradissas, talhienòts de lenga.
12 h : aperitiu/projeccion fotòs d’escòlas d’estiu.
13 h : repais (mongetada, fromatge, pastís)
14h30 : contes, cants e musica, danças.
17h/17h30 : Al còp que ven, a l’escòla d’estiu !
Programa.
Tarifa de la jornada amb lo repais : 17 EUR.
Es imperatiu de se marcar abans lo 30/03/2018 ; la manifestacion serà mantenguda o anullada en fonccion de la participacion. N’en seretz avisats tre lo 30 de març. L’encaissament del chèc se farà la setmana abans lo rescontre.
Jornada organizada per l’EOE-IEO 47, en partenariat ambe la comuna de Bretx e lo luquet occitan de Granada
Tèxt tirat de: EOE
]]>
Qué ei corrècte?, Coma se determine era correccion en lengua?, A on documentarse?, Quines referéncies auem?, Quini arnesi e tecniques podem emplegar?
Professorat: Membres der IEA-Acadèmia aranesa dera lengua occitana.
Jorns: dimars 3 de Juriòl de 2018, 18 ores / dimèrcles 4 de Juriòl de 2018, 18 ores / dijaus 5 de Juriòl de 2018, 18 ores / diuendres 6 de Juriòl de 2018, 18 ores.
Lòc: Sedença der Institut d’Estudis Aranesi-Acadèmia aranesa dera lengua occitana
Avenguda Garona 17 25530 Vielha
Places limitades a ueit persones.
Imprescindible d’assistir entath cors damb un ordenador portatil.
Prètz deth cors: 200 € (Entàs Membres e Collaboradors der IEA-AALO eth cors ei gratuït).
S’auferiràn tres bèques, pera totalitat deth còst, entà persones que justifiquen eth besonh e era repercusion sociau dera assisténcia ath cors.
Informacion e inscripcion: academiaaranesalenguaoccitana@gmail.com
Programa del cors.
Organiza : Institut d’Estudis Aranesi-Acadèmia aranesa dera lengua occitana
]]>
Aquesta preferència quedava establerta en la Llei de l’Occità aprovada l’any 2010 pel Parlament de Catalunya. Ara el TC n’ha anul·lat els articles corresponents.
Condemnem aquesta sentència i entenem que des de la Generalitat de Catalunya i des del Conselh Generau d’Aran no s’hauria de tenir en compte aquesta directriu que ens ve imposada del de l’estat espanyol. Ja és sabut que per l’estat sempre hi ha hagut i sempre hi haurà una sola llengua preferent, acceptem aquest fet que sembla impossible de canviar i continuem amb la nostra tradició de respecte a les minories. És a dir, acceptem que el TC és una institució estrangera? Doncs seguim amb el que fèiem, treballem per continuar fent de l’occità la llengua preferent a l’Aran, i preferent en les relacions amb la Generalitat. I aprofitem la sentència com a excusa per demanar a la Generalitat un increment de la presència de l’occità i un esforç per a la seva difusió i promoció.
]]>
Bernat Bergé (Mervila, 1948), escriptor, ancian professor, lo famós “Bernat contaire”, viu, uèi, retirat dins la bòrda pairala entre Sava e Garona. Qualques de sas òbras son: “L’Estilò Negre” (2001), “Un còp èra la salsissa” (2008), “Paure Monde!”
(2010).
Es estat fòrça annadas president de l’Escòla Occitana d’Estiu, qu’ara se debana a Vilanòva d’Òlt e aquesta annada se celebrarà la 43a edicion.
Lo Bernat, nos visitarà los jorns 19, 20 e 21 de febrièr. I sètz totes convidats!
DILUNS 19 DE FEBRIÈR 2018: “L’EOE, 44 ANS DE MILITANTISME PER LA LENGA OCCITANA, IÈR E UÈI”
Luòc: Sala d’Actes
Ora: de 19 a 21
DIMARS 20 DE FEBRIÈR 2018: “SERADA DE CONTES OCCITANS” AMB LO BERNAT CONTAIRE
Luòc: Sala d’Actes
Ora: de 19 a 21h
DIMÈCRES 21 DE FEBRIÈR 2018: “MILITAR PER LA LENGA… ALBA O CALABRUN, CONTUNHAR O S’ARRESTAR?”
Luòc: Sala d’Actes
Ora: de 19 a 21h
!! Tots els actes són d’entrada lliure
]]>


text:
Despús dera reobertura deth tunèu de Vielha, ei ora dera analisi tranquilla sus era gestion der esbauçament per cadun des implicadi:
1. Es professionaus. Eth dispositiu desplegat de Pompièrs, servicis sanitaris, mossos d’esquadra, amassa damb es 200 tecnics, operaris… de Foment, a demostrat era sobrada capacitat des nòsti professionaus entà afrontar situacions de crisi. A toti eri, eròis anonims, les deuem fòrça ena proteccion des persones.
2. Eth sector deth torisme. Era sua preocupacion, incrementada per ua temporada dura pera manca de nhèu e d’alternatives ath monucultiu blanc, l’a possat ara logica demana de solucions immediates entà recuperar era normalitat. Es opinions e propòstes d’aguest sector, liderat, aumens en terrèn morau, pera accion decidida des ostalèrs, hèn patents era vitalitat dera nòsta societat civil.
3. Es ciutadans en conjunt. Toti auem tornat a èster conscients un còp mès deth besonh de melhorar es infraestructures deth país e de connexion damb es territòris deth costat espanhòu. Totun, ei chocant constatar qu’a estat aguest determinisme geografic, qu’en segle XXI mos cau superar, eth qu’a ajudat a bastir era nòsta identitat.
4. Es responsables publics. Eth Síndic Barrera s’a erigit eneth lidèr populista per excelléncia. Eth populisme ei per definicion extravagant e incoerent. Contrari en 2000 ath nau tunèu, a cargat contra Foment entà daurir-le lèu. Despús de cargar contra Foment, a estat eth prumèr en passar peth tunèu tornat a daurir entorniat per drapèus aranesi entà reivindicar sei cap ce qué. ¿Dilhèu vò assomir era competéncia d’ua infraestructura der Estat? Deu èster era manèra qu’a eth Govèrn d’amagar era sua feblesa. Totun, non podíem demorar ua auta causa deth nòste representant mens exquisit enes formes (damb embaishadors atau, vau mès non gésser de casa). En lòc de representar dignament Aran e de servir as ciutadans deth país, a assomit eth papèr deth lidèr dera oposicion catalana. ¿E despús parle dera sobirania aranesa? En fin…
Like this:
Like Cargament...


text:
TeX
TeX es un sistèm logiciau de compausicion de documents, emplegat particularament dins lo domèni scientific, mai que mai dins lei matematicas, la fisica, la bioinformatica, l'astronomia e l'informatica. Son nom ven dau grèc ancian tex, començança dau mot tέxvn (« art, sciéncias »).
TeX es estat creat partent de 1977 per lo matematician e informatician Donald Knuth, en reaccion a la marrida qualitat dei logiciau de tipografia a n'aqueu temps, dau temps qu'èra a alestir la segonda edicion de The Art of Computer Programming.


text:
ETH REFUGI
ETH REFUGI
- Proprietat: Conselh Generau d’Aran
- Responsable: Josep Baqués
- Altitud: 2.135 m
- Emplaçament: Val d’Aran
- Telefòn refugi: +34 973 253 008
SERVICIS
- 60 places de dromitòri, distribuïdes en 5 abitacions (litères, matalassi e mantes)
- WC e doches
- Servici de minjar e béuer
- Emissora d’emergéncia connectada damb eth grop de rescat de montanha des Pompièrs d'Aran
- Informacion dera zòna
- Servici de guida de montanha
ORARIS DE SERVICIS
- Esdejoar: 7.30 h e 8.00 h
- Sopar: 19.00 h
- Silenci en refugi: 22.00 h
TARIFES
Basica:
Mieja pension: 45,00 €
Pension complèta: 57,00 €
Reciprocitat:
Mieja pension: 42,00 €
Pension complèta: 54,00 €
T'INFORMAM QUE...
- Non s’accèpten tarjetes de crèdit
- Ei recomenable RESERVAR
- Resèrves efectives enquiàs 19.00h
- Encomanar eth picnic en hèr era inscripcion
- Non s’admeten animaus de companhia
CONTACTE
CENTRAU DE RESÈRVES
+34 973 641 681
REFUGI COLOMÈRS
+34 973 253 008
RESÈRVES
Es resèrves s’an de hèr a trauès dera CENTRAU DE RESÈRVES
Entà hèr resèrves dehòra des dates mercades consultar damb era centrau.
COM ARRIBAR-I
Des de Salardú cuelhem era carretèra que puge pera Val d’Aiguamòg enquiàs Banhs de Tredòs a 8 km. Des deth 15 de junh enquiath 15 de seteme, ei obligat deishar eth coche en parquing de Banhs de Tredòs, e 2 ores a pè enquiathrefugi. Des d’aguest parquing podem utilizar eth servici de taxis, alavetz i a 40 minutes a pè enquiath refugi.


text:
Unitat d’Aran encete era campanha electorau damb fòrça e damb era volontat de cambiar es causes
Er espaci d’Era Audiovisuau en Vielha s’a amplit en acte d’inici de campanha a on s’an presentat es propòstes d’UA tath Conselh Generau d’Aran e tar Ajuntament de Vielha.
Mès de cent persones an assistit ar acte d’inici de campanha d’Unitat d’Aran, a on an prenut part es candidats ath Conselh Generau d’Aran e ar Ajuntament de Vielha. En aguest acte an destacat es intervencions des caps de lista des terçons, qu’an coincidit en remercar era “volontat e illusion d’ajudar a melhorar es sòns territòris”, bèri uns fòrça abandonadi per actuau Conselh Generau, gobernat per CDA, atau e coma an manifestat Rosa Mirat, Oriol Sala e Mario Calles, candidats per Lairissa: “Lairissa se mos morís, volem qu’es nòsti pòbles siguen actius e modèrns e non volem un Conselh que campe entà un aute costat”, segontes Sala.
Era illusion e era fòrça son es dues caracteristiques que toti es candidats e candidates an destacat: “Coma emprenedor è patit granes dificultats tà gésser endauant em e presenti perque sò disposat a cambiar es causes e perque non voi qu’arrés age de trobar-se damb tanti problèmes tà tirar endauant eth sòn negòci”, manifestaue Carlos Sanllehy, candidat d’UA per Arties e Garòs.
En acte se presentèc tanben era candidatura d’UA entà Vielha, e eth sòn cap de lista e alcaldable, Juan Antonio Serrano, expliquèc quauques des propòstes mès destacades deth sòn programa, que declaraue que: “Es nòstes prioritats son clares: es persons e eth sòn benèster, era reactivacion ecomica e deth trabalh e era transparéncia. Volem que Vielha Mijaran sigue un municipi tà toti, sense amiguismes ne favoritismes”. Ua des prepauses mès destacades tà Vielha ei era adequacion dera actuau sala polivalenta coma centre de congrèssi e sala d’activitats.
A barrat er acte eth candidat a Sindic Paco Boya, qu’a exposat quini son es motius pes que Aran a de besonh un cambi: “En aguesti quate ans, Aran a anat endarrèr. Mos presentam ad aguestes eleccions entà governar tà toti, Aran a de besonh grani consensi entà amiar endauant es projèctes de país, tà melhorar era vida des ciutadans”. Atau madeish higie que “non se pòt perméter qu’eth Sindic d’Aran sonque govèrne tàs amics e tàs qu’an eth sòn madeish politic. Jo voi èster eth Sindic de toti, atau e coma ac hí hè quate ans”.
Entà finalizar er acte s’amièc a tèrme era penjada de cartèls electoraus de manèra virtuau ena pantalha deth cine.


text:
Diu Negre qu’ei la purmèra revista numerica especializada dens la publicacion deus tèxtes de sciéncia ficcion, de fantasia, de policièr e de fantastic en occitan (qué que sii lo dialècte) o dens d’autas lengas. Perméter a cadun, amator o confirmat, de publicar dens un espaci comun, de partatjar las soas produccions qu’ei l’idea que hasó vàder aqueste projècte. Encoratjar la produccion literària, ajudar los qui ne gausan pas escríver en portà’us conselhs e correccions. Diu Negre qu’ei un espaci de partatge, d’escambi, ua zòna de contacte dirècte enter los autors e los lectors, entà perméter un tornar vertadèr suus escriuts perpausats a la lectura.
L’equipa Diu Negre que demora obèrta a totas las volontats qui la vòlen ajudar dens lo son projècte. S’i voletz participar que’ns podetz contactar sus Facebook, Twitter o suu quite site dens la partida contacte.
Lo Diu Negre que v’espèra…
Equipa DN :
Autors/Redactors :
Remèsi Bòi : vadut en 1990 tà Pau, estudiant en LLCER Occitan a l’Universitat Paul Valéry Montpelhièr III, regent de calandreta e benevòle a Per Noste. Ahuecat de literatura e d’escritura (SF), d’istòria antica, medievau e sociau e de lingüistica romana.
Christian Andreu : nasquèt a Barcelona en 1972, estudièt jornalisme a l’Universitat Autonòma de Barcelona e istòria a l’UNED e son especialitat es la politica internacionala. Parla uech lengas dont l’occitan. A publicat lo libre Art i Lletres a Horta-Guinardó e a collaborat totjorn amb de jornals catalans, bascos e occitans coma La Veu del carrer, El Punt, Egin, A vòste e Jornalet. Es maridat, a dos enfants, Jana e Roger, e demòra a Reus.
Theò Bajon : nascut en Avinhon en 1998, estudiant en Sciencia Politica / Europa a l’Universitat d’Avinhon e en LLCER Occitan a l’Universitat de Montpelhièr. Felibre, passionat per la lenga nòstra, l’istòria, la litteratura e la musica.
Vincenç Claverie : Après estudis seriosas mes shens nat engèni en amainatjament deu territòri, Vincenç Claverie que’s hè susar en las collectivitats tà las quaus e trabalha. Que se’n profieita entà complir la coneishença e vàser l’especialista deu patuès, deu gascon e de l’occitan deu son quartièr. Lèu, que s’avisa que sia la medisha causa e que’ns comprenem aisidament de Bordèu dinc a Turin dab un chic d’esfòrç e hòrt de bona he. Dempuish un detzenat d’annadas que junh uas companhias de teatre e de musica contemporanèa au Bascoat e en Gasconha on trabalha tà l’administracion e la produccion deus lors projèctes. En 2013 que’s pòrta candidat tà la webtele occitana www.octele.com entà har produccion e pr’amor d’ua enganada de seleccion que s’arretròba devath las lutz de l’empont e que presenta au cors d’ua sason l’emission D’Òc Show. Qu’a en hasti los carricampatges. Que l’agrada lo hardcore american e la sonsaina auvernhata.


text:
Ongria
Ongria (en ongrés Magyarország) es un país d'Euròpa Centrala, enrodat per Àustria, Eslovaquia, Ucraïna, Romania, Serbia, Croàcia e Eslovènia.
Sa capitala es Budapèst.
Lo gentilici es ongrés -esa o pus rarament magiar -a.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Antiquitat e installacion deis Ongrés en Panònia
- 1.2 Lo Reiaume d'Ongria
- 1.3 Lo periòde de division
- 1.4 De la patz de Szatmár a l'independéncia
- 1.5 L'Ongria modèrna
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Subdivisions
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat e installacion deis Ongrés en Panònia[modificar | modificar la font]
Extension pus occidentala de l'estèpa eurasiatica, lo territòri ongrés, dich Panònia durant l'Antiquitat, èra fòrça propici a l'installacion de pòbles nomadas. Ansin, vèrs 350 av. JC, lo bacin de Panònia èra poblat per d'Illirians, de Tracians, d'Escites e de Cèltas. A partir de la fin dau sègle I av. JC, la region acomencèt d'interessar lei Romans que conquistèron la riba occidentala de Danubi. I fondèron de fortificacions frontalieras (Budapèst èra a l'origina un fòrt roman) per protegir son territòri. I demorèron fins a l'afondrament de l'Empèri d'Occident.
Lei Gepides s'i installèron en 409 avans d'èsser remplaçats per lei Huns dins lo corrent dau sègle V. Foguèron a son torn remplaçats per de pòbles germanics puei per leis Avars d'origina turco-mongòla. Vencuts per lei Carolingians au començament dau sègle IX, leis Avars foguèron pauc a pauc absorbits per lei pòbles vesins. A la fin dau sègle, la region èra alora lo territòri de populacions eslavas sedentarizadas vivent dins l'esfèra de la Granda Moràvia.
Pasmens, una onda novèla de nomadas arribèt en Euròpa e, en 895, leis Ongrés, un pòble fino-ogrian probablament originari de Siberia Occidentala, acomencèron de s'installar en Panònia sota la direccion d'Arpad. Utilizèron la region coma basa per organizar d'incursions còntra leis estats europèus sedentarizats entraïnant la disparicion de la Granda Moràvia. Afeblidas, lei victimas d'aqueleis expedicions aguèron de dificultats per opausar un front militar comun fins au rèine de l'emperaire Oton Ièr. En 955, Oton Ièr capitèt d'infligir una desfacha importanta ais Ongrés a la batalha de Lechfeld que li permetèt d'arrestar definitivament leis incursions magiaras. Aquò entraïnèt tanben l'acomençament de la sedentarizacion deis Ongrés e la formacion dau Reiaume d'Ongria.
Lo Reiaume d'Ongria[modificar | modificar la font]
L'evangelizacion e la formacion dau Reiaume[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin dau sègle X, un fiu d'Arpad dich Geza (972-997) concluguèt la patz ambé lo Sant Empèri Roman Germanic e sostenguèt l'evangelizacion de son pòble. Son fiu Estève contunièt activament aquela politica. En 1001, foguèt reconegut rèi per l'emperaire e per la Glèisa e organizèt leis institucions dau Reiaume. I formèt un Senat gropant de magnats e leis arquevesques d'Esztergom e de Kalocsa e devesiguèt lo territòri en comtats. Ansin, quauquei sègles après sa creacion per de guerriers nomadas de l'estèpa, Ongria se transformèt rapidament per venir lo barri principau de l'Euròpa Catolica còntra leis incursions deis autrei nomadas pagans venguts de l'estèpa coma lei Petchenegues e lei Cumans.
En parallèl, leis Ongrés estendèron lo Reiaume vèrs lo sud ambé la conquista dau nòrd de Croàcia per Ladislau Ièr en 1091 e dau rèsta de la region per Kalman en 1102. Una union personala foguèt alora creada permetent au rèi ongrés de dirigir Ongria e Croàcia (que gardèt una autonòmia larga dins la gestion de seis afaires intèrnes). Aqueu regime demorèt en plaça fins a 1918. Aquelei conquistas entraïnèron l'annexion de plusors regions pobladas d'Eslaus ò de Germans e lo Reiaume gropèt tre son origina divèrseis etnias fòrça variadas. Aquela tendància foguèt de mai renfòrçada per l'emigracion d'Alemands e d'Italians que s'installèron dins lei vilas pus importantas.
De l'invasion mongòla a Mathias Corvin[modificar | modificar la font]
En 1241, lei Mongòls passèron lei Carpates en direccion d'Ongria e de Polonha. Una campanha rapida li permetèt d'anientar la màger part dei fòrças polonesas e ongresas e de pilhar la mitat dau Reiaume. Bela IV (1235-1270) deguèt s'enfugir vèrs lo sud e esperar la retirada deis envaïsseires a la fin de l'annada. Per tornar bastir lo país, lo rèi deguèt alora donar de privilègis importants a la noblesa que son influéncia anava aumentar fins a tenir un ròtle decisiu après la fin de la dinastia d'Arpad en 1301.
Ansin, après un periòde de trèbols de 1301 a 1308, l'aristocracia se ralièt a Carles Robèrt d'Anjau que foguèt proclamat rèi d'Ongria. Fòrça competent, lo rèi novèu capitèt de restaurar l'autoritat reiala en fàcia dei magnats e formèt d'alianças solidas ambé Polonha e Boèmia. Son fiu Loís Ièr lo Grand (1342-1382) capitèt de protegir Dalmàcia còntra leis ambicions de Venècia. Venguèt tanben rèi de Polonha de 1370-1382 gràcias a una union personala. Sa filha ainada Maria li succediguèt e se maridèt ambé Sigismond de Luxemborg en 1385. Pasmens, Sigismond mau capitèt d'impausar son autoritat a la noblesa e de se defendre còntra leis ambicions de Venècia. De mai, en 1396, organizèt ambé de chivaliers francés una crosada còntra leis Otomans que s'acabèt per la desfacha saunosa de Nicopòlis. La situacion acomencèt de se melhorar a partir de 1404 e Sigismond venguèt emperaire en 1411 e rèi de Boèmia en 1419. Pasmens, son successor Albèrt de Habsborg moriguèt après solament doas annadas de rèine laissant coma eiretier un enfant fòrça jove.
En 1440, l'aristocracia chausiguèt donc lo rèi polonés Ladislau III coma sobeiran. Ambé l'ajuda de János Hunyadi, organizèt una crosada novèla que foguèt desfacha per leis Otomans a la batalha de Varna en 1444. Ladislau III i foguèt tuat e János Hunyadi venguèt lo regent d'Ongria durant la minoritat de Ladislau V. Contunièt la lucha còntra lei Turcs que ganhèron la segonda batalha de Kosòva en 1444 mai perdiguèron en 1456 lo sètge de Belgrad. Après sa mòrt, sei fius foguèron executats ò estremats per Ladislau V en 1457. Pasmens, lo rèi moriguèt tanben dins lo corrent de l'annada.
De Mathias Corvin au desastre de Mohács[modificar | modificar la font]
En 1458, Mathias Hunyadi (1458-1490), fiu de János, foguèt elegit rèi per l'aristocracia ongresa. Sobeiran energic, son rèine es generalament considerat coma l'apogèu dau Reiaume. D'efèct, en 1464, capitèt de blocar l'avançada deis Otomans dins lei Balcans. Puei, intervenguèt dins leis afaires d'Euròpa Centrala ambé l'organizacion d'una crosada còntra leis Ussitas, una guèrra victoriosa còntra Boèmia que li permetèt de conquistar Moràvia, Silèsia e Lusàcia e la presa de Viena en 1485. Pereu, favorizèt la difusion de la cultura italiana e fondèt una universitat en Buda. Pasmens, per finançar sei guèrras, foguèt obligat d'aumentar la fiscalitat e seis operacions de conquista dins lei Balcans entraïnèron la disparicion deis estats tampons que representavan aperavans una proteccion entre Ongria e l'Empèri Otoman.
A sa mòrt sensa eiretier legitim, lei nobles elegiguèron Vladislau II (1490-1516) coma rèi. Sobeiran feble, laissèt l'aristocracia estendre son influéncia e sei privilègis, especialament au detriment dei païsans que se revoutèron sensa succès en 1514. Son fiu Loís II (1516-1526) li succediguèt mai l'aurtoritat reiala demorèt febla. Dins leis annadas 1520, lo Reiaume afeblit deguèt alora faciar tornarmai la menaça otomana. Lo 29 d'aost de 1526, leis Ongrés foguèron durament batuts a Mohács onte Loís II moriguèt entraïnant l'afondrament e la division dau Reiaume.
Lo periòde de division[modificar | modificar la font]
L'afondrament e la division dau Reiaume[modificar | modificar la font]
Après la batalha de Mohács, doas Dietas rivalas, respectivament reünidas a Székesfehérvr e a Pozsony, elegiguèron rèi Joan Szapolyai e Ferrand Ièr de Habsborg. Lo premier foguèt sostengut per lo sultan Soliman e venguèt lo vassau de facto de l'Empèri Otoman. Lo segond, senhor d'Àustria, menèt divèrsei campanhas còntra lei fidèus de Szapolyai e lei Turcs. En 1541, assetjèt Buda, çò qu'entraïnèt una repòsta fòrta de Soliman qu'ocupèt la vila e i installèt un governador otoman. En 1556, Szapolyai, totjorn sostengut per Soliman, foguèt proclamat prince de Transilvània. Après la signatura d'una trèva generala en 1562, Ongria èra devesida entre una Ongria "Reiala" tenguda per leis Austrians, una Ongria Turca integrada au sen dau territòri otoman e lo principat de Transilvània, vassau fòrça autonòm dei Turcs. Aquela situacion anava demorar en plaça fins a la fin dau sègle XVII.
Pasmens, leis operacions militaras contunièron. Ansin, lo successor de Ferrand Ièr de Habsborg, Maximilian II (1564-1576) rompèt la trèva tre lo començament de son rèine. Marcada per la mòrt de Soliman en 1566, aquela guèrra s'acabèt en 1568 per la signatura d'un tractat de patz que definiguèt lo traçat de la frontiera entre Àustria e l'Empèri Otoman. De fortificacions importantas i foguèron bastidas. Puei, de 1591 a 1606, un conflicte novèu (Guèrra de Quinze Ans) se debanèt sensa resultat. Dins aquò, entraïnèt de destruccions importantas sus lo territòri ongrés.
Leis estats ongrés ai sègles XVI e XVII[modificar | modificar la font]
L'Ongria Reiala[modificar | modificar la font]
Lei Habsborg capitèron de gardar la region pus poblada e pus rica dau Reiaume d'Ongria. Respectèron oficialament leis institucions localas e s'apielèron sus un ret de nobles favorables per assegurar son autoritat. En particular, lei Habsborg financèron la màger part (90%) dei despensas militaras necessàrias au mantenement dei fortificacions e dei garnisons frontalieras. La Reforma i aguèt un succès important mai, au contrari deis autrei regions ongresas, la Còntra-Reforma poguèt i intervenir (a partir de 1608). La màger part de l'aristocracia revenguèt alora catolica.
Dins lo corrent de la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648), de tendàncias bellicistas apareguèron au sen de la societat ongresa desirosa d'un conflicte novèu ambé leis Otomans. Pasmens, la guèrra acomencèt pas avans leis annadas 1660 e, en despiech de la victòria austriana de Sant Gothard, la patz signada en 1666 restaurèt lo statu quo ante. Aquò entraïnèt l'organizacion d'un complòt còntra lei Habsborg de part de la noblesa ongresa en 1667. L'operacion mau capitèt e lo regime austrian en Ongria venguèt alora pus autoritari. En 1678, una segonda insureccion foguèt organizada per Imre Thököly que se ralièt ais Otomans. Aquò entraïnèt una novèla guèrra majora entre Otomans e Austrians. En 1683, Viena èra assetjada mai l'intervencion de Polonha-Lituània obliguèt lei Turcs d'abandonar la capitala austriana ambé de pèrdas importantas. Lo conflicte se generalizèt e leis Austrians conquistèron Buda (1686) e Belgrad (1688). Pasmens, en 1689, una còntra-ofensiva otomana permetèt ai Turcs de reconquistar la màger dei territòris perduts au sud de Danubi. Lei combats contunièron alora fins a 1697 e la batalha de Zenta que veguèt la victòria finala d'Àustria e de seis aliats. En 1699, leis Otomans abandonèron la màger part de l'Ongria Turca ais Austrians ambé lo tractat de Karlowitz.
Dins aquò, aquela victòria permetèt pas d'amaisar lei relacions entre Ongrés e Austrians. Tre 1703, Ferenc Rákóczi II prenguèt la direccion d'una insureccion iniciada per lei païsans. Conquistèt la màger part dau territòri ongrés. Gràcias a aqueu succès, proclamèt la fin dau poder dei Habsborg sus Ongria. Pasmens, foguèt vencut en 1708. En 1711, la patz de Szatmár permetèt d'arrestar lei combats.
L'Ongria Turca[modificar | modificar la font]
L'Ongria Turca èra considerada coma un territòri militar e demorèt lòngtemps la premiera defensa de l'Empèri Otoman còntra Àustria. L'objectiu principau de l'administracion turca èra donc d'i obtenir lo maximom de revenguts sensa entraïnar d'insureccions. Ansin, lo governador podiá acceptar divèrsei relambis regardant lo pagament deis impòsts, i aguèt pas de campanhas d'islamizacion fòrçada e una partida importanta dei senhors ongrés demorèron en plaça. Pasmens, lo desplaçament regular de tropas dins la region entraïnava de destruccions e de pilhatges importants e la populacion demeniguèt, especialament dins lo sud.
Lo principat de Transilvània[modificar | modificar la font]
País etnicament variat ambé la preséncia de pòbles germanics, eslaus ò ongrés, Transilvània èra vassala e tributària dau sultan mai gardèt una autonòmia fòrça larga a condicion de respectar leis interès turcs. En 1568, la libertat religiosa i foguèt proclamada per defugir de combats entre calvinistas, luterians, unitarians e ortodòxs. En 1570, lei relacions diplomaticas foguèron normalizadas amb Àustria. Dins lo corrent de la Guèrra de Quinze Ans, Transilvània assaièt de s'aliar ambé leis Austrians mai foguèt vencuda en 1596 per leis Otomans. En 1598, foguèt ocupada per leis Austrians fins a una insureccion generala victoriosa en 1604 de la populacion lassada dei pilhatges. En 1606, István Bosckai, cap de la revòuta, foguèt elegit prince e obtenguèt la reconeissença de l'independéncia de Transilvània per Viena. Sa mòrt tre 1607 entraïnèt un periòde novèu de caòs de sièis annadas.
En 1613, sota la pression otomana, Gábor Bethlen (1613-1629) foguèt elegit prince. Instaurèt un govèrn energic que capitèt de redreiçar l'economia dau principat. Son successor Györgi Rákóczi Ièr (1630-1648) gardèt una atitud prudenta e refusèt de s'engatjar d'un biais important dins la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648). En revènge, son fiu Györgi Rákóczi II (1648-1660) sostenguèt l'ataca suedesa còntra Polonha-Lituània. Pasmens, sei fòrças foguèron desfachas e, en 1658, leis Otomans intrèron tornarmai en Transilvània per impausar lo prince Mihály Apafi (1661-1690) sus lo tròne.
La Reforma Protestanta[modificar | modificar la font]
A l'acomençaça dau sègle XVI, la Reforma conoguèt un succès important sus lo territòri ongrés e s'i difusèt rapidament. D'efèct, tre leis annadas 1520, lo luterianisme se desvolopèt au sen dei vilas e dei regions, especialament Transilvània, pobladas per de comunautats alemandas. Puei, dins lo corrent deis annadas 1540, arribèt lo calvinisme que foguèt largament adoptat dins totei lei classas socialas de la societat ongresa. Plusors factors favorizèron la difusion dau protestantisme. Premier, l'invasion otomana après la batalha de Mohács (1526) causèt de pèrdas importantas au sen dau clergat de la Glèisa Catolica que foguèron mau remplaçadas. Puei, l'oposicion d'una partida de l'aristocracia ongresa a l'Ostau dei Habsborg favorizèt la conversion de nobles que foguèron imitats per sei subjèctes. Enfin, au contrari deis autoritats catolicas, lo poder turc musulman èra pas regardat per lei conflictes religiós intèrnes au cristianisme. Ansin, prenguèt ges de mesura per empachar ò limitar lei progrès protestants dins lei territòris sota son contraròtle ò son influéncia.
Dins lei regions plaçadas sota la dominacion austriana, la situacion cambièt dins lo corrent dei premiereis annadas dau sègle XVII e lo catolicisme foguèt pauc a pauc restaurat. D'efèct, lei jesuistas, especialament Péter Pázmány, nomat primat d'Ongria en 1616, i sostenguèron activament la Còntra-Reforma. Pauc a pauc, la màger part dei nobles ongrés abandonèron lo protestantisme que sa preséncia demeniguèt tanben lentament au sen de la populacion de l'Ongria Reiala.
De la patz de Szatmár a l'independéncia[modificar | modificar la font]
L'integracion d'Ongria au sen deis estats Habsborg[modificar | modificar la font]
En 1718, lo tractat de Passarowitz entraïnèt l'annexion per Àustria dei darrierei regions ongresas encara tengudas per lei Turcs. Puei, en 1739, s'acabèt una guèrra novèla que son reglament permetèt de fixar lo traçat de la frontiera meridionala d'Ongria fins a 1918. Après d'annadas de guèrra, aquela estabilizacion permetèt tornarmai un desvolopament important dau país que son poblament venguèt una question importanta per Viena. Ansin, leis Austrians adoptèron una politica religiosa complasenta e mantenguèron la libertat religiosa. Conjugat ambé lei migracions de populacions, aquò foguèt a l'origina de la diversitat etnica importanta que s'observa a l'ora d'ara en Euròpa Centrala.
D'autra part, en fòra dau repoblament de la region e de son desvolopament economic, se reglèt la situacion politica. D'efèct, en 1711, la patz de Szatmár reconoguèt la senhoriá de l'emperaire Carles VI qu'acceptèt en cambi de dirigir lo país segon lei lèis ongresas. Lo poder austrian respectèt donc lei poders de la Dieta Ongresa ò lei privilègis judiciaris e fiscaus de l'aristocracia. Aquò li permetèt d'obtenir lo sostèn de la Dieta en 1722 per ratificar la Pragmatica Sancion permetent a sa filha Maria Teresa de li succedir. En 1741, leis Ongrés la sostenguèron ansin activament còntra Prússia ambé la mobilizacion de 60 000 òmes.
Sota lo rèine de sei successors, aquelei relacions bònas entre la Dieta e lo sobeiran austrian se desgradèron. Dins aquò, Ongria contunièt de sostenir l'Ostau dei Habsborg e de participar ai guèrras de la monarquia austriana. En particular, aguèt un ròtle important dins lo corrent dei guèrras revolucionàrias e napoleonencas que causèron de pèrdas importantas au sen de l'armada austriana.
La renaissença de la cultura ongresa[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XVIII e dau començament dau sègle XIX, la cultura ongresa conoguèt un periòde de renaissença qu'anava venir la basa dau nacionalisme ongrés. Aquò acomencèt dins lo domeni de la literatura ambé l'òbra de Ferenc Kazinczy (1759-1831) que reformèt la lenga per l'adaptar au mond modèrne. Puei, li succediguèt una generacion d'escrivans e de poetas coma Mihály Vörösmarty (1800-1855) que fasián partida dau movement romantic europèu. Fondèron lei premierei basas d'un movement nacionalista que se desvolopèt rapidament. D'efèct, plusors personalitats prepausèron ò realizèron de plans de desvolopament economic d'Ongria. Per exemple, foguèt lo cas dau còmte liberau István Széchenyi (1791-1860) que fondèt l'Acadèmia dei Sciéncias Ongresa, encoratjèt lo transpòrt maritim lòng de Danubi e bastiguèt d'infrastructuras permetent de melhorar lei comunicacions. Enfin, la conjugason entre la renaissença de la cultura e la creissença economica favorizèt l'emergéncia d'un nacionalisme pus vigorós que foguèt a l'origina de la Revolucion de 1848-1849.
La Revolucion de 1848-1849[modificar | modificar la font]
La Revolucion Ongresa de 1848-1849 foguèt la premiera temptativa de restaurar l'independéncia dau país dempuei lo començament dau sègle XIX. S'acabèt per una revirada mai permetèt per la seguida la negociacion dau compromés de 1867. Acomencèt dins lo corrent de març de 1848 après l'insureccion de Viena. Leis abitants de Pèst demandèron alora lo vòte de reformas radicalas de la societat ongresa. Lo nacionalista Lajos Kossuth capitèt de convéncre la Dieta d'acceptar totei lei revendicacions dei manifestents (creacion d'un regime parlamentari, adopcion dau sufragi universau, abolicion dau servatge... etc). En dificultat sus lo sieu territòri, Àustria acceptèt e laissèt un govèrn ongrés s'installar a Pèst.
Pasmens, la formacion d'aqueu govèrn unicament ongrés foguèt mau acuelhit per lei diferentei minoritats etnicas de la region. Aquelei crenhenças foguèron rapidament agravadas per l'intransigéncia de Kossuth regardant Croàcia. D'efèct, lo país èra autonòm e dirigit per un governador nomat per l'emperaire mai fasiá partida d'Ongria dempuei l'Edat Mejana. Lo refús deis autoritats localas de reconóisser lo govèrn de Pèst entraïnèt una guèrra civila e una reaccion austriana quand la Dieta ordonèt la formacion d'una armada de 20 000 òmes per sometre Croàcia. Premier, l'armada croata ataquèt Ongria per defugir un conflicte sus son territòri mai foguèt pauc a pauc rebutada. Puei, Kossuth e sei fòrças assaièron de conquistar Viena mai lo projècte mau capitèt en causa de la resisténcia austriana.
A la fin de 1848, la revirada dau movement revolucionari austrian permetèt a Viena de mobilizar de fòrças pus importantas sus lo front ongrés. Budapèst foguèt ansin ocupada e lo govèrn de Kossuth se retirèt a Debrecen. I resistiguèt victoriosament ais ofensivas austrianas. Pasmens, en julhet, l'Empèri Rus, campion dau conservatisme europèu, mandèt una armada per ajudar lei Habsborg de restablir son poder. Atacats en Galícia per lei Rus e a l'oèst per leis Austrians, leis insurgents foguèron alora aisament vencuts e deguèron capitular lo 13 d'aost marcant la fin de la Revolucion. Kossuth s'exilèt e moriguèt en Turin en 1894.
Lo compromés de 1867[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de l'insureccion, una repression d'amplor assaièt d'eliminar lo movement revolucionari ongrés. Dich "sistèma Bach", una politica burocratica e policiera s'ocupèt d'eliminar l'oposicion politica e acomencèt una campanha de germanizacion de la societat ongresa. Pasmens, tre la fin deis annadas 1850, la monarquia austriana mostrèt tornarmai de feblessas. Per exemple, en 1859, sei tropas foguèron desfachas en Itàlia per lei Francés a la batalha de Solferino. Lei Habsborg perdiguèron alora la màger part de sei possessions d'Itàlia franc dei regions dau nòrd-èst de la peninsula. Puei, en 1866, l'armada austriana foguèt vencuda per Prússia e Viena deguèt abandonar son ròtle au sen deis afaires alemands. Aqueu declin permetèt de negociar un compromés regardant lo partiment dau poder au sen de l'Empèri.
Adoptat en 1867, aqueu compromés partejèt l'Empèri entre dos estats dirigits per un sobeiran comun. Ongria venguèt lo centre de Transleithanie e Àustria de Cisleithanie. Un govèrn ongrés s'installèt en Budapèst. Èra liure de s'ocupar de totei leis afaires de Transleithanie franc de la diplomacia e dei fòrças armadas que demoravan la competéncia dau govèrn centrau. En 1868, la question de Croàcia foguèt reglada per un compromés similar establit au sen de Transleithanie.
De 1867 a la Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Lo compromés de 1867 foguèt ben acceptat per la màger part de la populacion ongresa. Seis autors fondèron lo Partit liberau que dominèt la vida politica fins a la fin dau sègle XIX. L'adopcion dau sufragi censitari masculin favorizèt la borgesiá, l'aristocracia e leis idèas moderadas. Dins aquò, lo liberalisme declinèt pauc a pauc au profiech dau nacionalisme ongrés vèrs la fin dau sègle. La question dei drechs dei minoritats venguèt alora centrala e entraïnèt de tensions. D'efèct, en despiech de l'importància numerica dei pòbles non ongrés, Budapèst assaièt d'assimilar lei minoritats, principalament en renfòrçant lo ròtle de la lenga ongresa. Per exemple, una lèi de 1907 establiguèt l'ensenhament primari gratís mai i donèt un ròtle primordiau au ongrés. Aquela politica èra en oposicion ambé lei principis de liberacion dei pòbles qu'èran apareguts dempuei la Revolucion Francesa e plusors minoritats, coma lei diferenteis etnias eslavas, acomencèron donc de s'agitar. En 1918, foguèron ansin a l'origina dau desmembrament d'Àustria-Ongria.
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala veguèt la mobilizacion de 3,8 milions de soudats ongrés que participèron principalament ais operacions en Russia e en Itàlia. Lei pèrdas foguèron importantas ambé 661 000 tuats e 700 000 bleçats. Lo 3 de novembre de 1918, Àustria-Ongria èra vencuda e signèt un armistici ambé leis Aliats. Deguèt dissòuvre sei fòrças armadas. L'union entre Àustria e Ongria foguèt tanben rompuda e plusors pòbles de l'Empèri proclamèron son independéncia. En mai d'aquò, lo govèrn ongrés de Mihály Károlyi deguèt negociar la definicion dei zònas d'ocupacion aliada en Ongria. Leis estats vesins (Iogoslavia, Romania, Checoslovaquia) aprofichèron la situacion per annexar divèrsei territòris, especialament Transilvània entraïnant una crisi grèva en Ongria. En març de 1919, una demanda d'extension d'aquelei zònas foguèt donc refusada per pas perdre mai de territòris poblats d'Ongrés. En plaça, Károlyi preferiguèt abandonar lo poder e lo fisar ai comunistas dirigits per Béla Kun.
Partisan deis idèas de Lenine, Kun organizèt una Republica dei conseus basada sus lo principi de la dictatura dau proletariat. Ordonèt la nacionalizacion d'un nombre fòrça important d'industrias e d'infrastructuras mai deguèt rapidament faciar una situacion economica marrida. Lo regime venguèt alora autoritari e acomencèt una guèrra civila e de temptativas d'invasion de part dei país vesins. Après una victòria defensiva còntra Checoslovaquia, l'Armada Roja foguèt vencuda per Romania que conquistèt Budapèst e l'ocupèt entre lo 3 d'aost e lo 15 de novembre. Lei soudats romanés i foguèron a l'origina d'atrocitats e de pilhatges que venguèron una fònt majora d'ostilitat entre lei dos país. L'endemans dau retirament de Romania, l'armada còntra-revolucionària de l'amirau Miklós Horthy intrèt dins la capitala. La repression còntra lei comunistas e seis aliats i foguèt saunosa[1]. Puei, dins lo corrent de març de 1920, Hórthy foguèt elegit regent dau reiaume. Gardèt finalament lo poder fins a sa casuda en 1944 car leis Aliats refusèron la restauracion de Carles de Habsborg.
Après aquelei trèbols grèus, Ongria deguèt encara negociar la patz ambé lei venceires de la guèrra. Signat lo 4 de junh de 1920, lo tractat de Trianon foguèt considerat coma una catastròfa suplementària. D'efèct, per contentar seis aliats regionaus, França e lo Reiaume Unit acceptèron divèrseis annexions de territòris de l'ancian Reiaume d'Ongria, compres au sen dei regions ongresas. Ansin, Ongria passèt de 283 000 km² avans la guèrra a 92 000 km². Perdiguèt lo nòrd de Danubi au profiech de Checoslovaquia, lo sud dei rius Batchka e Baranya au profiech de Iogoslavia e plusors vilas orientalas lòng de la frontiera romanesa annexadas per Bucarèst. La consequéncia foguèt la formacion de minoritats ongresas importantas dins aquelei país (1 500 000 en Romania, 750 000 en Checoslovaquia e 500 000 en Iogoslavia).
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Après 1920, Ongria fasiá naturalament partida deis adversaris dau sistèma de Versalhas e se raprochèt dei país revisionistas. Sota la direccion dau regent, tres govèrns dirigits per István Bethlen (1921-1931), Gyula Gömbös (1932-1938) e Pál Teleki (1938-1941) dominèron aqueu periòde. Restaurèron l'economia, impausèron un regime mai e mai autoritari e intrèron pauc a pauc dins l'esfèra d'influéncia alemanda.
D'efèct, a partir de 1938, la diplomacia aggressiva d'Adolf Hitler donèt una tiera d'ocasions permetent ais Ongrés de reconquistar lei regions pobladas per de populacions ongresas. En novembre de 1938, Budapèst participèt ansin au premier partiment de Checoslovaquia e annexèt lei regions meridionalas d'aqueu país. Puei, en març de 1939, aprofichèt lo segond partiment per annexar Rutènia (subretot poblada per d'Ucraïnés). Après, en aost de 1940, un arbitratge alemand li permetèt d'annexar lo nòrd-oèst de Romania. Enfin, en abriu de 1941, l'invasion de Iogoslavia s'acabèt per la reconquista dau districte situat au sud de Batchka e de Baranya.
Venguda una aliada pròcha d'Alemanha, Ongria participèt a la guèrra còntra l'Union Sovietica. I perdiguèt de desenaus de milièrs d'òmes, especialament dins la region de Voronej en 1943. Lo cap dau govèrn Miklós Kállay assaièt sensa succès de negociar un armistici ambé leis Aliats. En març de 1944, Hitler obtenguèt son remplaçament per Döme Sztójay e ordonèt l'ocupacion dau país per de tropas alemandas. La situacion se desgradèt alora rapidament e Horthy demandèt a son torn la dubertura de negociacions ambé Moscòu. Aquò entraïnèt son arrestacion e leis Alemands fisèron lo poder a Ferenc Szálasi, faissista convencut, qu'ordonèt la perseguida de la guèrra e autorizèt la desportacion dei josieus ongrés. Acomençat tardivament, lo genocidi d'aquela populacion foguèt rapide e fòrça violent ambé mai de 520 000 mòrts sus una populacion estimada a 700 000 personas avans la guèrra.
Pasmens, d'aqueu temps, l'armada sovietica avançava en Euròpa Orientala e intrèt en Ongria a la fin de 1944. Un govèrn provisòri foguèt installat a Debrecen en decembre e una batalha saunosa opausèt Sovietics, Alemands e Ongrés fins a febrier de 1945 per lo contraròtle de Budapèst. Dins lo corrent d'abriu, la totalitat dau territòri ongrés foguèt ocupat per l'Armada Roja. Lei frontieras de 1938 foguèron restablidas, çò que confirmèt lo tractat de París en 1947. Ongria intrèt alora au sen dau blòt sovietic.
L'Ongria modèrna[modificar | modificar la font]
La formacion dau regime comunista[modificar | modificar la font]
Un govèrn provisòri prosovietic foguèt establit tre la premiera mitat de 1945. Ordonèt una reforma agrariana e installèt sei partisans ai pòstas importants de l'administracion. Pasmens, leis eleccions de novembre de 1945 se debanèron liurament. Lo Partit dei pichons proprietaris independents ne'n foguèt lo venceire (57%) mai deguèt s'aliar ambé lei comunistas (17%) sota la pression dau manescau sovietic Kliment Vorochilov. En mai d'aquò, foguèt obligat de laissar lo ministèri de l'interior a un comunista.
Lei Sovietics e lei comunistas ongrés adoptèron alora la « tecnica dau salami » per eliminar a cha un leis autrei partits. Premier, lei formacions sospichadas d'aver sostengut l'ancian regime foguèron eliminats dins l'enquastre de la repression dau faissisme. Puei, leis autrei partits foguèron eliminats en causa d'oposicion au govèrn ò obligats de fusionar ambé lo Partit Comunista (PC). Tre l'estiu de 1947, totei lei movements politics ongrés, franc dau PC, èran incapables de menar una campanha politica.
Lo periòde comunista[modificar | modificar la font]
Lo Partit Comunista dirigiguèt solet lo país a partir de març de 1948 fins a l'afondrament dau blòt de l'Èst. Fins a 1956, lo regime foguèt dominat per d'estalinians qu'apliquèron una politica inspirada per lo modèl sovietic. Suscitèron l'ostilitat de la populacion que se revoutèt en 1956 entraïnant una intervencion dirècta de l'armada sovietica. Puei, fins a la fin de la Guèrra Freja, lo comunisme ongrés foguèt marcat per la personalitat de János Kádár que capitèt d'establir un equilibri entre demandas sovieticas e demandas intèrnas.
D'efèct, inicialament dirigit per Mátyás Rákosi, secretari generau dau Partit, lo regime comunista adoptèt una politica brutala de collectivizacion accelerada de l'agricultura, de purgas intèrnas (eliminacion dau ministre de l'interior László Rajk, arrestacion de János Kádár), d'arrestacions d'opausants politics e d'atacas còntra lo clergat. Pasmens, après la mòrt d'Estalin, Rákosi e sei partisans perdiguèron una partida de son poder e leis annadas 1953-1956 foguèron marcadas per una lucha entre lei tendàncias estaliniana e liberala dau Partit.
Nomat Premier Ministre, Imre Nagy venguèt lo cap dei liberaus ambé la liberacion de presoniers politics, l'aplant de la collectivizacion ò la presa d'una amnistia generala mai foguèt obligat de desmissionar en 1955 a la demanda de Moscòu. Pasmens, aqueu succès de Rákosi li alienèt la màger part deis elèits ongresas, compres aquelei dau Partit. En julhet de 1956, foguèt ansin a son torn obligat d'abandonar lo poder sota la pression sovietica. Foguèt remplaçat per Ernö Gerö, un de sei pròches, que mau capitèt d'amaisar lei trèbols entraïnats en Ongria per lei manifestacions d'octòbre de 1956 en Polonha (retorn dau liberau Gomulka lo 19 d'octòbre). Au contrari, defensor d'una linha dura, entraïnèt una insureccion generala que comencèt dins la capitala lo 23 d'octòbre.
En fàcia d'aquela situacion, Gerö perdiguèt rapidament lo poder e foguèt remplaçat per János Kádár coma secretari generau dau Partit e Imre Nagy coma cap dau govèrn. Après quauquei jorns d'esitacion, Nagy chausiguèt de sostenir l'insureccion (28 d'octòbre) e anoncièt la dissolucion de la polícia politica, la restauracion dau multipartisme, lo retirament ongrés dau Pacte de Varsòvia e la neutralitat dau país. Òr, aquò èra pas acceptable per l'URSS que formèt lo 4 de novembre un còntra-govèrn, fisat a Kádár, e intervenguèt militarament en Ongria. Lo 11 de novembre, lei fòrças sovieticas avián reprimit l'insureccion e Nagy foguèt arrestat lo 22 (e executat en 1958).
János Kádár gardèt lo poder e menèt una repression dura fins a 1963 e la proclamacion d'una amnistia generala. Puei, adoptèt una politica d'equilibri entre leis exigéncias sovieticas (que mantenguèron 200 000 soudats dins lo país a la demanda de Kádár), lo mantenement de l'autoritat politica dau Partit e lei demandas ongresas de liberalizacion. Dich kadarisme, aqueu sistèma assegurèt una estabilitat e una prosperitat certana a Ongria, especialament gràcias a la limitacion dei despensas militaras ongresas.
Pasmens, a la fin deis annadas 1980, lo regime comunista resistiguèt gaire a l'afebliment sovietic. Fatigat, János Kádár perdiguèt lo poder en 1988 e moriguèt l'annada seguenta. Totjorn en 1989, la reabilitacion d'Imre Nagy entraïnèt d'importantei manifestacions anticomunistas e lo Partit acceptèt d'abandonar son ròtle dirigent. Enfin, lo 23 d'octòbre de 1989, foguèt oficialamament proclamada la fin de la Republica Populara.
Ongria dempuei 1989[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament dau regime comunista, Ongria adoptèt lo sistèma capitalista ambé d'institucions democraticas. En mai d'aquò, lo país intrèt au sen de l'OTAN en 1999 e de l'Union Europèa en 2004. Lei premiereis eleccions liuras se debanèron en 1990 e veguèron la victòria de la drecha menada per József Antall, Premier Ministre de 1990 a 1993. Dins lo corrent deis annadas 1990, de dificultats economicas entraïnèron d'alternàncias politicas entre senèstra e drecha a cada eleccion (1994, 1998 e 2002). Lei doas questions pus importantas d'aqueu periòde regardèron la liberalizacion de l'economia que se turtèt a l'ostilitat dei sindicats e lei minoritats ongresas vivent dins lei país vesins. La segonda question en particular pausèt inicialament de dificultats diplomaticas en causa dei crenhenças de revendicacions territòrialas de part de Budapèst. La signatura de tractats de cooperacion amb Eslovaquia e Romania, respectivament en 1995 e en 1996, foguèt una etapa importanta dau reglament d'aquela question.
En 2006, aguèt luòc un escandòl politic grèu ambé la difusion d'un discors secrèt dau Premier Ministre socialista Ferenc Gyurcsány. D'efèct, après sa victòria electorala ai legislativas de 2006, lo cap dau govèrn reconoguèt aver mentit a sei conciutadans per ganhar l'escrutinh. Aquò entraïnèt un afondrament e una marginalizacion dei partits politics progressista au profiech de la drecha conservatritz e nacionalista. Ansin, lo país es dirigit dempuei 2010 per Viktor Orbán, ja Premier Ministre entre 1998 e 2002. Sa politica es de tipe nacionala conservatritz amb una afirmacion de la sobeiranetat ongresa còntra lo FMI, una ostilitat a la mondializacion, de mesuras còntra lei beneficiaris dei programas d'ajuda sociala, de mesuras còntra lei Roms, de demenicions d'impòsts ò l'adopcion d'una constitucion pus autoritària.
Politica[modificar | modificar la font]
La constitucion ongresa en vigor foguèt adoptada en abrial de 2011, e es dintrada en foncion lo primièr de genièr de 2012.
Dins los faches, establís un regim autoritari del partit unenc, lo Fidesz.
Geografia[modificar | modificar la font]
Ongria ocupa la conca mejana del riu de Danubi, tèrra plana formada de las alluvions d'aqueste riu e del sieu afluent Tisza qu'es coneguda coma plana ongresa e que s'estend tanben pel nòrd de Serbia, sud d'Eslovaquia e oèst de Romania. A l'oèst destaca lo lac Balaton.
Lo clima es continental, amb d'ivèrns freds, d'estius cauds e de precipitacions mejanas. A Budapèst la mejana de genièr es -1,0 °C, la de julhet 21,9 °C e las precipitacions annalas de 498 mm.
Subdivisions[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Ongria.
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
L'ÒNU fa una crida desesperada per la situacion dels refugiats palestinians a l'Orient Mejan
Los Estats Units reduson de sièis còps lor ajuda e l'UNRWA avertís qu'a la fin de febrièr i aurà pas d'argent pels servicis umanitaris basics. Aquela crisi poiriá profechar als grops jihadistas.
L'Agéncia de l'ÒNU pels Refugiats de Palestina a l'Orient Mejan (UNRWA) a fach una crida desesperada per evitar la crisi pus grèva pels palestinians dempuèi 1948, e demanda 650 milions d'euros per ensajar de palliar la retalhada de las ajudas dels Estats Units anonciada pel President Donald Trump. Segon l'UNRWA, dins lo relambi d'un mes i aurà pas pus d'argent per finançar los servicis umanitaris pus fondamentals. « La dignitat a pas de prètz », çò ditz lo comunicat de la campanha de l'agéncia de las Nacions Unidas, que rapòrta e planh la reduccion que l'a facha lo govèrn de Trump. Ara, los Estats Units reduson lor apòrt de 650 milions d'euros a solament 48 milions d'euros.
Segon Philippe Lazzarini, cap de l'UNRWA en Liban, lo resultat es una crisi que serà complicat de ne sortir. « Totes aqueles refugiats recebon una soma d'argent en liquid per pagar lo loguièr, crompan de manjar e pòdon subreviure. Aquel argent s'acaba a la fin de febrièr. Avèm pas que quatre setmanas ». De son costat, lo dirigent sirian de l'UNRWA avertís que las consequéncias seràn pas solament umanitàrias. « Se tiram 500 000 escolans de las escòlas, fertilizarem lo camp pel recrutament extremista », çò precisa. Aquò significariá qu'aquela reduccion de l'ajuda portada pels Estats Units, que lo Primièr ministre israelian, Benjamin Netanyahu, saluda, pòt venir una malescasuda per l'Estat d'Israèl. Per ara, l'Union Europèa a confirmat que portarà 42 milions d'euros per afeblir l'efièch de la retalhada dels estats. Aquò es un pauc luènh dels mai de 600 milions d'euros que mancan.
Ferriòl Macip
- Publicat dens International


text:
Atsat
Atsat o Atzat[1] (oficialament en francés Axat) es una comuna occitana de Lengadòc situada en Fenolhedés e administrativament dins lo departament d'Aude e la region Occitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna es situada dins lo Fenolhedés en riba d'Aude, sus la RN 117 e la linha Carcassona - Ribesaltes entre Sant Pau de Fenolhet e Quilhan. Le vilatge es traversat per Aude, que lo nom latin èra Atax.
Vila etapa, al caireforc de las CD117 e 118, a meteissa distància de Carcassona, de Perpinhan e de Font Romeu, Atsat, a 380 m d’altitud, es dins una conca, enrodejada de monts boscoses, a la fin de las bòcas de Sant Jòrdi.
Sus un bauç, prèp de la roïnas del castèl, la glèisa bastida en 1630, faita construire per Raimon de Dacs, senhor e baron d’Atsat[2] ofrís una bèla vista sul vilatge. Lo castèl susvelhava l'accès al Fenolhedés e al Capcir. Lo Pont Vièlh (son paucs dins la nauta val) mòstra l'importància de la circulacion, als sègles XVI XVII, que animèron la senhoriá, puèi baroniá e marquesat d'Atsat.
Toponimia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (segon http://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11.html)
- ↑ "Armorial" [1]


text:
Transnístria
Transnístria (en romanés Transnistria, en rus ПpидHecTpoBbe = Pridnestrove, en ucraïnés ПpидHicTpoB'я = Prydnistrovia) es una region autonòma que forma una franja dins l'extrèm èst de l'estat de Moldàvia, a l'èst de Dnièstre. Sa superfícia es de 4 163 km² e sa populacion estimada seriá de 518 700 abitants.
L'estat de Moldàvia apèla aquela region la Riba Esquèrra de Dnièstre (en romanés Stânga Nistrului / Stînga Nistrului). Lei dirigents locaus transnistrians son en conflicte amb l'estat moldau e autoproclaman Transnístria coma un estat independent, maugrat una abséncia de reconeissença internacionala: revendican per Transnístria lo nom "oficiau" de Republica Moldava de Dnièstre (e dins sa forma corta, revendican lo nom de Pridnestrovie en lenga anglesa, totun en anglés corrent se ditz solament Transnistria).
La capitala es Tiraspol.
Lo gentilici es transnistrian -a.
Geopolitica[modificar | modificar la font]
Lo secessionisme transnistrian s'explica non pas per l'existéncia d'una minoritat etnica tradicionala, mai per una arribada massissa de rus (dau temps de l'Union Sovietica) amassada amb d'ucraïnians qu'i èran ja benlèu avans, çò qu'a fragilizat la populacion romanesa locala. Lei dirigents de Transnístria, sostenguts per Russia, semblan de voler crear d'empaches a l'adesion de Moldàvia a l'Union Europèa e de frenar son raprochament amb Romania.
Dins de l'URSS finissenta de la Perestroika, la republica sovietica de Moldàvia ja aviá començat de ressarrar sei liames culturaus e lingüistics amb Romania: en 1989 aviá decidit d'abandonar l'alfabet cirillic utilizat en romanés locau (apelat "moldau") per i restaurar l'alfabet latin, coma en romanés de Romania. En oposicion amb aquò, lei dirigents locaus de Transnístria volián mantenir la preeminéncia de la populacion russa e de la lenga russa. Proclamèron en 1990 una Transnístria apelada Republica Socialista Sovietica Moldava de Dnièstre, e la declarèron independenta de la republica sovietica de Moldàvia.
En 1992, quand l'URSS despareguèt e que Moldàvia accediguèt a l'independéncia, lei dirigents de Transnístria faguèron una corta guèrra d'independéncia còntra l'estat moldau novèu. En 2006 organizèron un referendum ont, segon lei resultats proclamats, 97,1% dei votants aurián aprovat que Transnístria venguèsse un estat separat de Moldàvia e associat a Russia.
Pasmens, fòrça observadors internacionaus estiman que lo poder transnistrian respècta pas lei Drechs de l'Òme e que lei consultacions qu'organiza son pas crediblas. Lei violéncias politicas son nombrosas còntra lei movements d'oposicion, e mai lei violéncias en generau son nombrosas e sovent son pas elucidadas.
Tanben lei dirigents transnistrians mantenon una tèsi oficiala de l'epòca sovietiva, que pretend que lo "moldau" (lo romanés de Moldàvia e Transnístria) seriá una lenga distinta dau romanés: contunhan de li voler impausar l'alfabet cirillic en luòc de l'alfabet latin. Lei lingüistas estiman qu'aqueu secessionisme lingüistic a pas cap de validitat scientifica. S'obsèrva una discriminacion còntra l'usatge public de la lenga romanesa e subretot còntra son ensenhament en alfabet latin (que se fa ara dins d'escòlas semiclandestinas).
Lei lengas pretendudas "oficialas" dau poder de Transnístria son doncas lo rus, l'ucraïnés e lo "moldau" (qu'es pas reconegut coma romanés), e dins lei fachs, lo rus es la lenga dominanta de Transnístria.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
La vila de Râbniţa, au nòrd
-
-
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Pridnestrovie.net Sit web dau poder secessionista de Transnístria
- (en) Transnistria.md Sit partisan de Moldàvia
- (en) Conflict.md Sit partisan de Moldàvia
- (romanés) La liquidacion deis escòlas romanesas en Transnístria Version romanesa dau sit web la BBC
- (en) U.S. Department of State Rapòrt de 2005 dau Departament d'Estat american subre lei Drechs Umans en Moldàvia e en particular en Transnístria
- transnistria.blogspot.com - The truth about Transnistria


text:
Vijavila
Vijavila [1],[2] (oficialament en francés Vigeville) es una comuna occitana situada dins lo departament de Cruesa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Ni Dauzat nimai los Féniés dison pas res de Vijavila.
Se pòt pensar au mot vige (vege, etc, equivalents de vimzela, gitòla, qu'es la brancha de vime) dau mot latin vitex (lo Gaffiot explica vitex per un aubrilhon mediterranèu, lo pebrièr fèr o pebrièr de capuchin (noms lengadocians), vitex agnus-castus, que deu èsser desconegut de las tèrras marchesas). Mas sovent los compausats emb vila an per basa un nom germanic. Una autra possibilitat, sense certitud, es Wido, qu'a donat Gui, mas que pòt èsser tractat a l'iniciala coma a Sent Vit de Dòrn : *Widia Villa > Vijavila.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton d'Aiun; es aura dau canton de Gosom.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas emb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Loïs Alibèrt, Gramatica occitana, segonda edicion, Centre d'Estudis Occitans, Montpelhièr, 1976
- ↑ http://superlexic.com/revistadoc/wp-content/uploads/2013/07/Linguistica-occitana-6-CLO.pdf, pp. 53-61
- ↑ http://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-vigeville.html


text:
1949
Aquesta pagina concernís l'an 1949 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - se crèa lo Conselh d'Assisténcia Economica Mutuala.
- 10 de febrièr - En Irlanda los conservadors unionistas obtenon la majoritat parlamentària.
- 16 de febrièr - en l'ONU començan las convèrsas sus Berlin entre los delegats dels Estats Units e lo URSS.
- 1 d'abril - Éire daissa la Comunautat Britanica e ven la Republica d'Irlanda.
- 5 de mai - Tractat de Londres ont se signa l'Estatut del Conselh d'Euròpa.
- 9 de mai - Rainier III tornès lo prince de Mónegue après la mòrt del sieu pepin, Loís II.
- 25 d'octobre - Londres (Anglatèrra): lo De Havilland Comet, lo primièr jet destinat al transpòrt de passatgièrs, fa un vòl de pròva Londres-Trípol-Londres en 6 oras e 36 minutas, dos còps mai rapid que los avions convencionals.
- 31 d'octobre - Alemanha es dividida en dos Estats.
- 8 de novembre - En Còsta Rica dintra en vigéncia la siá actuala constitucion.
America[modificar | modificar la font]
Chile[modificar | modificar la font]
Extension dau drech de vòte femenin a totei leis eleccions.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Après sei succès enregistrats en 1947 e 1948, lei tropas comunistas de Mao Zedong contunièron d'atacar lei fòrças nacionalistas dau Kuomintang. Lei campanhas de Huaihai (6 de novembre de 1948 - 10 de genier de 1949) e de Pingjin (29 de novembre de 1948 - 31 de genier de 1949) entraïnèron la destruccion de mai d'un centenau de divisions nacionalistas e destrugèron lo còr de l'armada de Chiang Kai-shek. Ansin, après aquelei batalhas, lei comunistas avancèron pauc a pauc vèrs lo sud onte lei rèstas dei nacionalistas èran a s'enfugir. En abriu, maugrat l'oposicion d'Estalin, passèron lei grands fluvis chinés.
Lo 1èr d'octòbre, Mao Zedong proclamèt la fondacion de la Republica Populara de China mentre que Chiang Kai-shek, protegit par la marina estatsunidenca, s'establissiá en Formosa (31 d'octòbre). En despiech de combats dins lo corrent deis ans 1950, aquò marquèt la fin de la guèrra civila chinesa e l'aparicion de la question de Taiwan que se considerava totjorn au començament dau sègle XXI coma lo govèrn legau de China.
Arts[modificar | modificar la font]
- 10 de febrièr - Als Estats Units s'estrea la pellicula La mòrt d'un viatjant, de Elia Kazan, basada en l'òbra de Arthur Miller.
Literatura[modificar | modificar la font]
Publicacion dau roman 1984 de l'escrivan britanic George Orwell (1903-1950). A travèrs de la figura metaforica de Big Brother, inspirada per la propaganda de l'URSS de Stalin, l'autor denoncièt lei regimes policiers e totalitaris, la societat de susvelhança e la reduccion dei libertats.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Descubèrta d'un segond satellit naturau dich Nereïda dins lo sistèma de Neptun per l'astronòm Gerard Kuiper.
Meteorologia[modificar | modificar la font]
Premiera utilizacion d'un radar meteorologic ais Estats Units dins l'encastre d'un projècte (Thunderstorm Project) dirigits per Roscoe Braham e Horace Byers (1906-1998).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 5 de genièr - Saskia Sassen, sociològa e economista neerlandoamericana
- 10 de genièr - Linda Lovelace, actritz pornografica americana (m. 2002)
- 12 de genièr - Haruki Murakami, escrivan e traductor japonés
- 17 de genièr - Gyude Bryant, president de Libèria
- 20 de genièr - Göran Persson, primièr ministre de Suècia
- 24 de genièr - John Belushi, actor american (m. 1982)
- 25 de genièr - Paul Nurse, geneticista britanic, Prèmi Nobel
- 26 de genièr - Jonathan Carroll, escrivan american
- 29 de genièr - Mans de Breish, cantaire occitan
- 30 de genièr - Peter Agre, bioquimista american, Prèmi Nobel
- 4 de febrièr - Gilles Catoire, politician italian (m. 2010)
- 7 de febrièr - Paulo César Carpegiani, fotbolaire brasilièr
- 12 de febrièr - Joaquín Sabina, cantaire espanhòl
- 12 de febrièr - Ashraf Ghani, president d'Afganistan
- 22 de febrièr - Niki Lauda, pilòt austriac de Formula 1
- 25 de febrièr - Amin Maalouf, escrivan libanés
- 28 de febrièr - Ilene Graff, actritz americana de television
- 3 de març - Gilles Catoire, politician francés
- 6 de març - Shaukat Aziz, primièr ministre de Paquistan
- 14 de març - Rafael Ángel Calderón Fournier, president de Còsta Rica
- 21 de març - Slavoj Žižek, filosòf eslovèn
- 24 de març - Ranil Wickremasinghe, primièr ministre de Sri Lanka
- 4 d'abril - Abdullah Öcalan, politician curd
- 6 d'abril - Horst Ludwig Störmer, fisician alemand, Prèmi Nobel en 1998
- 15 d'abril - Alla Pugachova, actritz e cantaira russa
- 16 d'abril - Pirkko Saisio, escrivana finesa
- 20 d'abril - Jessica Lange, actritz americana
- 20 d'abril - Aleksandr Maltsev, jogaire sovietic d'hockey sus glaça
- 30 d'abril - António Manuel Guterres, primièr ministre de Portugal
- 9 de mai - Billy Joel, cantaire, pianista e compositor american
- 9 de mai - Ibrahim Baré Maïnassara, president de Nigèr (m. 1999)
- 13 de mai - Massimo D'Alema, primièr ministre d'Itàlia
- 23 de mai - Alan García Pérez, president de Peró
- 1 de junh - Déwé Gorodey, escrivana e politiciana canaca
- 15 de junh - Jim Varney, actor american (m. 2000)
- 18 de junh - Jarosław Kaczyński, primièr ministre de Polonha
- 18 de junh - Lech Kaczyński, president de Polonha (m. 2010)
- 18 de junh - Han Duck-soo, primièr ministre de la Corèa del Sud
- 20 de junh - Lionel Richie, cantaire american (Commodores)
- 22 de junh - Meryl Streep, actritz americana
- 22 de junh - Pierre Amoyal, violonista francés
- 4 de julhet - Horst Seehofer, politician alemand, president d'Alemanha
- 15 de julhet - Nils Daniel Carl Bildt, primièr ministre de Suècia
- 22 de julhet - Lasse Virén, atlèta e politician finés
- 26 de julhet - Thaksin Shinawatra, primièr ministre de Tailàndia
- julhet - Satoshi Nakamoto, engenhaire e informatician american
- 1 d'agost - Mugur Isărescu, primièr ministre de Romania
- 2 d'agost - Jean-Pierre Plancade, politician socialista francés
- 2 d'agost - Bertalan Farkas, pilòt e astronauta ongrés
- 12 d'agost - Fernando Collor de Mello, president de Brasil
- 12 d'agost - Mark Knopfler, musician escocés (Dire Straits)
- 31 d'agost - Hugh David Politzer, fisician american, Prèmi Nobel
- 31 d'agost - Richard Gere, actor american
- 9 de setembre - Susilo Bambang Yudhoyono, president d'Indonesia
- 20 de setembre - Sabine Azéma, actritz e realizatritz francesa
- 23 de setembre - Bruce Springsteen, musician american de rock
- 24 de setembre - Pedro Almodóvar, realizator espanhòl
- 3 d'octobre - Lindsey Buckingham, cantaira americana (Fleetwood Mac)
- 8 d'octobre - Truong Tan Sang, president de Vietnam
- 8 d'octobre - Sigourney Weaver, actritz americana
- 8 d'octobre - Ashawna Hailey, entrepreneira e filantròpa americana (m. 2011)
- 17 d'octobre - Owen Seymour Arthur, primièr ministre de Barbados
- 21 d'octobre - Benjamin Netanyahu, primièr ministre israelian
- 21 d'octobre - Manuel Marín, president de la Comission Europèa
- 6 de novembre - Arturo Sandoval, musician cuban
- 17 de novembre - Nguyễn Tấn Dũng, primièr ministre de Vietnam
- 26 de novembre - Mari Alkatiri, primièr ministre de Timòr Èst
- 1 de decembre - Sebastián Piñera, president de Chile
- 5 de decembre - Ângela Rô Rô, cantaira e musiciana brasilièra
- 12 de decembre - Marc Ravalomanana, president de Madagascar
- 21 de decembre - Thomas Sankara, president de Burkina Faso (m. 1987)
- 22 de decembre - Maurice Gibb, musician britanic (Bee Gees) (m. 2003)
- 25 de decembre - Nawaz Sharif, primièr ministre de Paquistan
- 26 de decembre - José Ramos-Horta, president e primièr ministre de Timòr Èst, Prèmi Nobel de la Patz
- Augustin Dumay, violonista academic francés
- Patric, cantaire occitan
- Rotland Pecot, poèta e cantautor occitan
- Tomeu Penya, cantautor malhorquin
- Octavi Monsonís, ensenhaire valencian
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr - Niceto de Alcalá-Zamora, president d'Espanha (n. 1877)
- 30 de març - Friedrich Bergius, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1884)
- 6 de mai - Maurice Maeterlinck, escrivan bèlga, Prèmi Nobel en 1911 (n. 1862)
- 21 de mai - Klaus Mann, escrivan alemand (n. 1906)
- 10 de junh - Sigrid Undset, escrivan norvegian, Prèmi Nobel en 1928 (n. 1882)
- 12 de julhet - Douglas Hyde, president de la Republica d'Irlanda (n. 1860)
- 30 de julhet - Stoyan Danev, primièr ministre de Bulgaria (n. 1858)
- 9 d'agost - Edward Thorndike, psicològ american (n. 1874)
- 16 d'agost - Margaret Mitchell, escrivana americana (n. 1900)
- 7 de setembre - José Clemente Orozco, artista mexican (n. 1883)
- 7 de setembre - Elton Mayo, psicològ australian (n. 1880)
- 8 de setembre - Richard Strauss, compositor alemand (n. 1864)
- 13 de setembre - August Krogh, mètge e scientific danés, Prèmi Nobel (n. 1874)
- 13 d'octobre - Francesca Bonnemaison, pedagòga e ensenhaira catalana (n. 1872)
- 20 de novembre - Reijiro Wakatsuki, primièr ministre de Japon (n. 1866)
- 4 de decembre - Ivar Lykke, primièr ministre de Norvègia (n. 1872)
- 6 de decembre - Lead Belly, musician e cantaire american (n. 1888)
- 27 de decembre - Antoni Ponikowski, primièr ministre de Polonha (n. 1878)
- Francés Deseuse, escrivan montpelhierenc (n. 1871)
- Mathilde Laigle, escrivan e professora francesa (n. 1865)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Yukawa Hideki
- Prèmi Nobel de Quimia : William Francis Giauque
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Egas Moniz, Walter Rudolf Hess
- Prèmi Nobel de Literatura : William Faulkner
- Prèmi Nobel de la Patz : John Boyd Orr


text:
Cors d’occitan 2016-2017 pels adults e estudiants
Aprene, se cultivar, descobrir, un cors, una formacion, un estagi, un diplòma, un emplec !
- Los enfants parlan occitan, e aimarai parlar amb els.
L’occitan, es la lenga parlada dins las regions del Sud de Francia (prèp d’un tèrç del territòri metropolitan), dins dotze valadas alpinas d’Itàlia e en Val d’Aran en Espanha.
- Lo compreni, mas lo parli pas.
Darrièr aqueste tèrme generic s’amaga la varietat de la lenga, duna granda riquesa. Lo lengadocian, lo provençal (dont lo niçard), lo gascon (dont lo bearnés), lo lemosin, l’auvernhat e lo vivaroalpenc.
- Los rèires e los parents lo parlan, mas n’ai pas jamai agut lo temps de se cal gahar.
Uèi, podetz aprene l’occitan prèp de l’ostal. Existís un malhum de cors variat e de proximitat en Occitània, dins lo respècte de las diferéncias. Cadun pot causir la fòrma apropriada : cors del ser, estagi d’una dimenjada o d’una setmana en immersion, formacion de todas duradas, cors per correspondéncia, cors per internet, per tots nivèls.
- Coneissi qualques mots d’occitan, mas aimarai lo saber parlar.
Los aprenents venon per diferents rasons : ajudar l’enfant escòlarisat dins una escòla bilingüa o immersiva, trobar un emplec ligat a l’occitan, conéisser mai la cultura del país, sas raices, comprene las originas dels noms de lòcs, de familha, las conversacions sus la plaça o lo mercat, las anóncias dins lo metrò, las paraulas d’artistas occitans, e subretot per lo plaser ! Lo plaser d’aprene una lenga : cants, literatura, tradicion populara, provèrbis, istòrias...
Existís mila e una rasons d’aprene l’occitan.... Mas una sola sufís !
Retrobatz nos :
N° vert : 0 800 74 69 64


text:
Em’un noumbre de sòci que coustejon lei dous cènt, l’Assouciacioun pèr l’Ensignamen de la Lengo D’O es pas la mai pichouno de l’univers assouciatiéu di mantenèire prouvençau. Va dèu à soun caratère de sostèn proufessionau – « mai es pas un sindicat ! »
que dis soun secretàri Alan Barthélemy, à soun caratère lar, que recampo parènt d’escoulan coumo ensignaire, e enfin perqué se garço de la grafìo emplegado per si sòci, que l’impourtantissime es la lengo !
A tengu soun assemblado generalo dissate 22 de jun à-z-Ais pèr alesti un moumen fort de l’annado 2013 : lo coulòqui pèr l’aveni de la lengo d’O qu’ourganiso lou 30 de nouvèmbre au Palais dóu Farot
de Marsiho emé l’IEO, lou Felibrige, e la Federacioun di Calandreto. « I a tant d’enjò, coumo integra tóuti aquéli gènt qu’arribon au païs, atriva pèr lou « sud »
que s’es entendu dins aquelo reunioun.
Mai que d’un demando uno vertadiero acioun pèr counèisse lou publi que parlo o coumpren la lengo, e l’Aeloc espèro un travai estatiti à l’óucasioun d’aquéu coulòqui que dèu durbi lou ventai di pratico per espandi l’usage de l’óucitan au noste.


text:
Manga (fruch)
La manga es lo fruch del manguièr, grand arbre tropical de la familha de las Anacardiaceae, originari de las sèlvas d'Índia, de Paquistan e de Birmania ont encara buta a l'estat salvatge.
Aquel arbre, lo Mangifera indica, a un fulham persistent, dens e vert escur. La forma de son fruch es a la base del motifu cachemire.
Son nom ven del portugués manga, revirat del malaialam മാങ്ങ, māṅga, que ven del tamol மாங்காய், māṅgāy.
Se nomena mangas salvatjas los fruchs d'autres arbres, du genre Irvingia (aqueles fruchs son verts amb de tacas negras e lor carn es d'una bèla color iranjat e d'un perfum delociós) [1], de la familha de las Irvingiaceae.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
La manga es un fruch de carn, son pes varia de 300 g a 2 kg.
Es una drupa, sa carn aderís a un clòsc larg, plan e limpant. Pòt èsser ronda, ovala o reniforma, e presenta una rusca podent èsser de color jauna, verda o roja, que se cal levar, que conten de substéncias irritantas e es donc pas comestibla.
Sa carn es jauna escura, onchosa, grassa e sucrada amb un gost pareissent al persèc e a la flor. Segon las varietats o quand lo fruch es tròp madur, la carn ven a vegada filosa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Segon los tèxtes, Boda recep en don de la cortesana Ambapali un vergièr de manguièrs per i meditar e, segon las interpretacions, per li servir de renda lui permetent atal de se consacrar a sa dralha.
Lo manguièr se seriá espandut amb lo bodisme, atenguent al sègle V AbC. la Malaisia puèi l'Orient Extrèma. Lo viatjaire e pelegrin chinés Xuanzang l'auriá nenat en China de son viatge en Índia. Los Arabs l'introduguèron, eles, a l'Orient Mejan e en Africa.
En 1328, Jodanus Cutulus, evesque de Columbum, Quilon al Kerala de fach la primièra mencion. Dins la primièra mitat del sègle XV, lo vitjaire Nicolò de' Conti en fach la primièra descripcion jom nom d'amba, del sanscrit amram.
D'Africa, los Portugueses lo menan al Brasil e s'espandís dins lo Mond Nòu. Las primièras culturas en Florida, dugudas al Doctor Henry Perine, datan de 1833, lo fruch atenguèt la Califòrnia dins los ans 1880.
Ara, la manga es cultivada dins totes los païses trpicals e subtropicals, e se conéis de centenats d'espècias diferentas, qu'unas solament son comercializadas.
Espècas[modificar | modificar la font]
- Mangifera altissima
- Mangifera caesia
- Mangifera camptosperma
- Mangifera casturi
- Mangifera foetida
- Mangifera indica
- Mangifera kemanga
- Mangifera longipes
- Mangifera macrocarpa
- Mangifera odorata
- Mangifera pajang
- Mangifera pentandra
- Mangifera persiciformis
- Mangifera siamensis
Varietats[modificar | modificar la font]
- Alphonso (Índia)
- Amélie dicha "Gouverneur" (Burkina Faso)
- Cogshall (La Reünion) o manga americana, early gold o "manga desvissa" que copada en doas se "desvissa" en liberant lo clòsc.
- Ataulfo (Mexic)
- Auguste (La Reünion)
- Bassignac (Martinica)
- Blanc (Caraïba)
- Bonbon (La Reünion e Guaiana).
- Bowen mangas Australianas
- Brooks dicha "Retard" (Burkina Faso)
- Cambodiana (Vietnam)
- Carotte (La Reünion)
- Corne (Caraïba, Haití)
- Crassous (Antilhas francesas)
- Dragée (La Reünion)
- Francique (Caraïba, Haití)
- Freycinet (Antilhas francesas)
- Haden, al fòrt gost de mèl
- Heidi (la Reünion)
- Julie (Antilhas francesas)
- José (La Reünion)
- Kent (Brasil, Peró, Còsta d'Evòri, Senegal, Republica dominicana, Eqüator), sens fibras
- Léonard (la Reünion)
- Mancurat (Índe), la variatat mai cara en Índia, de forma redonda, força gostosa, culhida en mai.
- Mangofil (Antilhas francesas)
- Marie-Louise (La Reünion), esferica, sens fibres
- Maya (Còsta Rica), fòrça gostosa
- Nam Dok Mai (Tailàndia), gost variant de l'iranja al persec segon lo gra de maturitat
- Pakistani Honey (Paquistan), carn jauna leugièr gost de mèl
- Persinet (Guaiana)
- Reine-Amélie (Antilhas francesas)
- Sabre (Seichèlas)
- Saobot (Guaiana)
- Tommy Atkins, gros fruch amb gostós perfum exotic, amb fibras
- Adam (Argeria)
Produccion e exportacion[modificar | modificar la font]
Lo punt jaune es una marca qu'aparéis sus la pèl d'unas varietats de manga e qu'indica que lo fruch es madur. Mas, per l'exportacion, los fruchs son culhits verts, çò que merma las qualitats gustativas[2].
Importança economica[modificar | modificar la font]
La produccion mondiala èra de 26,3 milions de tonas en 2004. La manga es tanben lo sièisen fruch mai produch al mond (après la banana, lo rasim, l'irange, la poma e la banana de còire). Quatre e vint païses dins lo mond sont productors de manga.
Dempuèi unas annadas, la produccion mondiala de manga aumentèt fòrça. Subretot a causa de l’apareisson de fòrça païses productors novèls coma la China, que venguèt a la segonda plaça mondiala. Quitament los païses coma l’Índia ont la manga buta dempuèi de milièrs d’annadas aumentèron mas la produccion indiana es subretot consomida al luòc.
Fitosanitari[modificar | modificar la font]
La manga patís de fòrça mycotas coma que l'antracnòsi o de parasits coma la mosca de la manga o la cuca del clòsc de la manga. Las perturbacions climaticas son la causa màger de gaireben totas las malautiás, subretot la mosca de manga[3].
Utilizacion[modificar | modificar la font]
La manga es utilizada dins de plats d'origina tropicala o encara en chuc.
Per l'alimentacion[modificar | modificar la font]
La manga se consomís dins lo mond entièr mas es mai gostosa al culhir. La manga es madura quand se marca a la pression leugièra dels dets e que exala un perfum capitós, o, de biais segur, quand de marcas de sucre son visibles a la base del pecol. Una manga verta est sovent pas madur, mas i a d'excepcions. Lo gost de la manga depend de la variatat e de la maduritat; se pòt sentir de gots de persec, de flors, de citron, d'albricot, de banana, de menta... o quitament d'esséncia de terebentina.
Se pòt la manjar natura o dins d'ensaladas de fruchs, cerealas e sorbets. Se'n pòt far de chuc o e de confitura. Es tanben utilizada, seca e moguda, dins fòrça plats de legums de la cosina del nòrd de l'Índia per donar un pauc d'agre ont se nomena amchur (amchoor), am essent lo mot indi per "manga". Es deliciosa amb la polalha, l'anet e lo pòrc. Dins las Mascarenhas, la manga verta se pòt utilizar per un rogalh especiat qu'accompanha los plats de vianda.
Los chutneys de manga verta son de condiments doces compausats de manga e d'espicias variadas. Acompanhan los plats al curri, la vianda freja o los formatges.
La matèra grassa presa del clòsc de la manga es incorporada a d'aliments coma lo chocolat [4].
Nutricion[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ [1]
- ↑ "Des mangues qui se conservent plus longtemps" CIRAD, 4 février 2009
- ↑ modèl {{Ligam web}} : paramètre «
url» mancante paramètre «
titre» mancant
- ↑ Mangue et chocolat


text:
Acabi de recebre un comunicat dun gropuscul nacionalista occitan ; mas l'idèa l'ai legida tanben devath lo calam de letrats occitans del vièlh Peirigòrd. Aquel gropuscul a refusat de felicitar l'independéncia de Montenegro -aprèp lo referèndum favorable- car Montenègro es un país de lenga sèrba (çò qu'es vertat, lo serbo-croata es una lenga unica, mas las culturas politicas son bravament diferentas) ; donc an decidat d'èstre contra l'expression democratica del pòble de Montenegro.
"Occitanie centrale" ? Tornar al debat alara que l'agènda de designacion del nom de la region de Tolosa-Montpelhièr s'acaba, me sembla de fauta de respecte per la votacion de 91.000 personas ; quantes son al PNO per deslegitimar 91.000 vòts o expressions publicas volontaristas per Occitanie ?
Bon per la centralitat d'Occitània ; alavètz soi estat cercar de quin centre podiá
èstre la region administrativa francesa de Tolosa-Montpelhièr. Benlèu
aquò (car Montsegur es efectivament al centre d'aquò, veire document en seguida), mas a res de veire ambe l'Estat francés, ni ambe un espaci
lingüistic reconegut (se fasèm la confusion entre l'espaci lingüistic e
la politica, fau annexar Belgica-Wallonia a fRance); donc "Occitanie
centrale" es siá una fauta de coneisséncia en geografia (es possible
vist la mediocritat dels ensenhaments franceses), siá una utopia
romanesca dels letrats occitans qu'an pas encara comprès qu'èrem en
camin de nommar (ambe un agènda precís e politic, benlèu jacobin, mas es
aital clar) una region administrativa francesa, e que lo debat a
debutat vaquí mai d'un an e mièg ! (i a un fum que fan lo boicòt de mon blòg que malgrat tot es de mai en mai visitat, donc per ciutadans qu'an l'enveja de non pus èstre manipular per sectas de letrats) ; la campanha pel nom de la region a assegurat uina dinamica que lo PNO ne vòl pas far partit, mancar un vagon del tren es sovent lo «ròtle» dels occitanismes modèrnes.
Es pas perqué lo concepte d'Occitània centrala es estada popularizada per Marc Censi de Rodés qu'es la vertat geografica ; lo discors politic es pas de geografia de vertat.
De mai; mantunes son arribats al debat, ara en junh 2016, alara
qu'an refusat d'i participar abans (e son a inventar nom novèl alara que un procediment per esclarir lo debat èra oficial e clar), o que quitament l'actualitat de la responsa realament populara dels 91.000 ciutadans per Occitanie los fan cagar.
Çò d'estranh son sovent de las populacions prèp del Front de Gauche o de l'esquèrra nacionalista francesa, que costejan ara la promessa non tenguda de l'UMP-Les-Républicains-UDI e la confirmacion del FN de non vóler Occitanie.
Los cigalons an cantat tot l'estiu (e benlèu mai), e s'avísan que lo debat s'en tengut sense els ... pendent mai d'una annada e mièg ; car los 91.000 vòts o expressions publicas per "Occitanie" son pas vengudas per astrada de l'occitanisme autoproclamat la votz del pòble, sus totes los emponts o dins totas las aulas d'universitat bienpensante.
Los vau informar qu'i aguèt mai de 30 conferéncias sul tèma, mai de 20 reünions publicas, mais de 2000 letras mandadas, quantes articles (?), e que lo debat èra fòrt, mas aquò debutèt pas sonque lo 5 d'abrial 2015...
Ai plan seguit aquò, faguèri un bilhet d'opinion per totas las etapas, e mon bilhet es de mai en mai legit benlèu perqué es justament INDEPENDENT (soi membre de cap associacion ni mai de cap partit politic quitament los jacobins) E PAS BRICA REGIONALISTA, NIMAI JACOBIN O REGIONALISTA D'EXPANSION PARISENCA, nimai enfeudat a Catalonha (sud).
Mas ara coma zo sabèm, per los qu'an lo cap liure e emplenat de rason personala o collectiva occitana, lo personal politic en Occitània es sortit del sistèma partidocrata francés, e degut a un sistèma electoral pauc favorable a l'expression occitanista politica, litòta, donc ara lo vòt del 24 de junh serà la clau per aver aquela region Occitanie que volèm, perqué me soi engatjat al fial del debat.
Los que me legísson regularament sábon qu'an fait evoluar la pensada sul tèma. Car i aguèt debat, clar pas a la television (n'avèm pas), nimai dins los mèdias parisencs (n'en vòlon pas entendre parlar - i a encara d'unes que pensan que Lunèl en sus la Còsta d'Azur, entendut aqueste maitin).
Donc ai votat : Occitanie a defaut d'Occitània.


text:
Iniciatiua Internacionalista - Era Solidaritat entre es Pòbles
Iniciatiua Internacionalista - Era Solidaritat entre es Pòbles (II-SP) ei ua organizacion politica creada damb er objectiu de presentar era sua candidatura as Eleccions en Parlament Europèu de 2009 e de trabalhar ath delà des cites electoraus.
Aguesta candidatura ei ua coalicion d'Izquierda Castellana e Comuner@s ena qué tanben i participen candidats d'auti partits extraparlamentaris, coma Frente Popular Galega, e organizacions politiques coma Cucha Independentista Aragonesa, Corriente Roja, Iniciatiua Comunista e Lucha Internacionalista. A arrecebut tanben eth supòrt de militants malcontenti de Quèrra Unida, coma era agropacion de Bigastre, qu'a anonciat era sua gessuda de Quèrra Unida, Naua Henedura Socialista, Collectiu Republican Baish Llobregat e personatges deth mon dera cultura coma Carlo Frabetti, Santiago Alba Rico, Andrés Sorel, Javier Sádaba e Alfredo Grimaldos.
Era Cort Suprèma d'Espanha anullèc eth 16 de mai, per onze vòtes a cinc, era candidatura en Parlament Europèu en èster considerada pera Fiscalia Generau e era Advocacia der Estat coma ua formacion supausadament "pilotada" per ANV-ETA. Totun, eth Tribunau Constitucionau non a ratificat aguesta senténcia e en conseqüéncia, poderà presentar-se liurament as pròplèus Eleccions Europèes deth 7 de junh.


text:
Se debanarà aqueste vrespe a Tolosa, Ostal d’Occitània, 18h30. Es un seccion duberta e publica, a gratís, per la coneisséncia nacionala de la lenga occitana. Es la presentacion d’una passion occitanista, redigir un diccionari de la lenga occitana ; aquò se debana en Provença… E podèm veire un document en primièra pagina qu’amerita tot lo vòstre interès politic :
http://documents.univ-toulouse.fr/150NDG/T1/PPN165803770.pdf
La coberta, e las primièras paginas son sul tèma de l’epòca, e donc en lenga francesa ; mas es la lenga del rei, e es un biais de valorizar çò que seguirà, que jà al XVIIIen sègle es mesprezat pels poders politics en plaça.
Mas podèm remarcar que Lengadòc, “Languedoc”, es sinòmin de Occitània.
Se cal alara pausar la question que nommar la Generalitat, territòri fiscal, de Lengadòc, del nom de l’espaci mai bèl es pas un biais de redusir la potencia d’aquel territòri. Car es conegut pron per lo titolar al meteis moment de «province réputées étrangères» :
Donc la basa de l’Estat reial es estat la basa de la revolucion francesa, mas aqueles documents fan la pròva que la revolucion francesa es justament un biais de sotmetre Occitània, e de considerar la fin d’aquestas consideracions d’estrangièra (ambe la manipulacion d’una supausada ciutadanetat qu’englòba los Occitans, la manipulacion d’en Ernest Renan), mas tanben es un biais d’explicar qu’i a pus de colonialisme francés en Occitània, Lengadòc ; e donc que los Occitans, als elitas, pòdon tanben trapar interès al colonialisme d’oltra-mar ; efectivament son las elitas occitans, de Bearn e Comtat Venaissin (22 de setembre de 1792), puèi Niça (sonque en 1860), qu’an vendut Occitània, e la facultat de fabricar leis al poder parisenc, e donc d’enlevar la pòble occitan la facultat legala que los autres pòbles europèus an sabut gardar fàcias als autres imperialismes europèus.
Es al sègle XVIIIen en lo reialme centralizat de fRANÇA, notatz lo biais de presentar : Lengadòc = Occitània PUNT. Aquel diccionari serà presentat a l'Ostal d'Occitània, a 18h30, per Joan Thomas, lingüista occitanista e militant del POC.