text:
Ilonça
Ilonça[1] (Ilonse en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ilonça Se situa a una ora de Niça siá 72 km.
Ilonça se situe à une heure de Nice soit 72 km.
Istòria[modificar | modificar la font]
Una via romaine connectava las doas capitalas successivas de la província de las Alpes-Maritimas, Cimiez e Bruma. Li caliá passar per la vallée de la Tinée e a partir de Sant-Salvador-sus-Tinée se dirigissiá cap al Var per Ilonça o Roubion.
Lo abbaye de Sant-Dalmas-de-Pedona aviá un prieuré mes jol vocable de sant Laurent e una capèla La nòstra-Madama a Ilonse.
Lo vilatge apareis en lo cartulaire del abbaye de Lérins a Modèl:La s, Ilontia, de contunh a Modèl:La s Ilonza en lo cartulaire de la catedrala de Niça.
Lo vilatge a en principi apertengut a la familha Féraud de Thorame, Thorame-Glandevès, de contunh a las Grimaldi de Bueil a Modèl:La s.
La peste de 1327 #emportar tota la populacion #que se trobava en lo vièlh castel.
En 1344, Astruge Grimaldi o Astruga Rostagni-Grimaldi[2], Venguda veusa, #crompar la distincion a las Glandevès mas li calguèsse far valer los sieus dreches près de la Comunitat dels abitants per la fòrça[3]. Lo 18 de febrièr de 1344, lo viguier de Tinée dona l'investidura de la distincion als barons de Beuil e ordonne als abitants de Ilonça de reconéisser/reconéisser Astruge Grimaldi. Los abitants passan l'acte de reconeissença mas refusent de pagar cèrtas redevances féodales, en particulara de participar al pagament de la dot de Tiburge Grimaldi a lo sieu matrimòni amb Ludovic o Louis Lascaris de Vintimille. Tractats durement pels agents de la madama Astruga, los abitants se amotinen. Faucon De Agoût al nom del sénéchal de Provence Hugues del Bazo ven a Ilonça amb los sieus milices e decidís de convocar un tribunal arbitral compausat del chevalier Guillaume del Puget e de Philippe Balbi, co-senhor de Sant-Salvador-sus-Tinée. Lo jutjament a prononciat per l'avesque de Niça e Philippe Balbi en preséncia de la madama Astruga, de lo sieu paire Guillaume Rostaing, de los sieus fils Barnabé Grimaldi e dels representants de la municipalitat, e publicat lo 9 d'agost de 1348. An condemnat lo 2 de mai de 1351 a pagar una indemnité.
Lo 29 de novembre 1390, Jean Grimaldi de Bueil renóncia contra 105 écus annals a totes los sieus dreches féodaux suls abitants de Ilonça levat d'excepcions énoncées.
En 1621, al continuament de l'execucion del darrièr comte de Beuil, Annibal Grimaldi, lo castèl es démoli. Ilonça Ven una distincion de las Badat, e los abitants fan aumenatge e prètent serment de fidélité lo 6 de julhet de 1621[4]
En 1729, Ilonça ven una distincion de las Pascalis amb lo títol de comte[5].
En 1848, lo masatge de Abeleria a destruit per un incendi.
En 1860, Ilonça, coma la mai granda part del comtat de Niça, a ligat a la França. La municipalitat fa alavetz partida del costat de Sant-Salvador-sus-Tinée.
La rota arriba a Ilonça en 1945. Una rota a inaugurat en setembre 1987 entre Ilonça e Pierlas.
Une voie romaine reliait les deux capitales successives de la province des Alpes-Maritimes, Cimiez et Embrun. Elle devait passer par la vallée de la Tinée et à partir de Saint-Sauveur-sur-Tinée se dirigeait vers le Var par Ilonça ou Roubion.
L'abbaye de Saint-Dalmas-de-Pedona avait un prieuré placé sous le vocable de saint Laurent et une chapelle Notre-Dame à Ilonse.
Le village apparaît dans le cartulaire de l'abbaye de Lérins au Sègle XI, Ilontia, puis au Sègle XII Ilonza dans le cartulaire de la cathédrale de Nice.
Le village a d'abord appartenu à la famille Féraud de Thorame, Thorame-Glandevès, puis aux Grimaldi de Bueil au Sègle XIV.
La peste de 1327 emporta toute la population qui se trouvait dans le vieux castel.
En 1344, Astruge Grimaldi ou Astruga Rostagni-Grimaldi[6], devenue veuve, acheta la seigneurie aux Glandevès mais dût faire valoir ses droits auprès de la Communauté des habitants par la force[7]. Le 18 février 1344, le viguier de Tinée donne l'investiture de la seigneurie aux barons de Beuil et ordonne aux habitants d'Ilonça de reconnaître Astruge Grimaldi. Les habitants passent l'acte de reconnaissance mais refusent de payer certaines redevances féodales, en particulier de participer au paiement de la dot de Tiburge Grimaldi à son mariage avec Ludovic ou Louis Lascaris de Vintimille. Traités durement par les agents de la dame Astruga, les habitants se révoltent. Faucon d'Agoût au nom du sénéchal de Provence Hugues del Bazo vient à Ilonça avec ses milices et décide de convoquer un tribunal arbitral composé du chevalier Guillaume du Puget et de Philippe Balbi, co-seigneur de Saint-Sauveur-sur-Tinée. Le jugement est prononcé par l'évêque de Nice et Philippe Balbi en présence de la dame Astruga, de son père Guillaume Rostaing, de son fils Barnabé Grimaldi et des représentants de la commune, et publié le 9 août 1348. Ils sont condamnés le 2 mai 1351 à payer une indemnité.
Le 29 novembre 1390, Jean Grimaldi de Bueil renonce contre 105 écus annuels à tous ses droits féodaux sur les habitants d'Ilonça sauf exceptions énoncées.
En 1621, à la suite de l'exécution du dernier comte de Beuil, Annibal Grimaldi, le château est démoli. Ilonça devient une seigneurie des Badat, et les habitants font hommage et prètent serment de fidélité le 6 juillet 1621[8]
En 1729, Ilonça devient une seigneurie des Pascalis avec le titre de comte[9].
En 1848, le hameau d'Abeleria est détruit par un incendie.
En 1860, Ilonça, comme la plus grande partie du comté de Nice, est rattaché à la France. La commune fait alors partie du canton de Saint-Sauveur-sur-Tinée.
La route arrive à Ilonça en 1945. Une route est inaugurée en septembre 1987 entre Ilonse et Pierlas.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comunas dei Aups Maritims - Sit de Laurenç Revest
- ↑ Anòta 1 : Astruge Rostaing (tanben escrich Rostang) o Astruga Rostagni es la filha de Guillaume Rostaing (o Rostagni), senhor de Beuil. Aquel darrièr i aviá empench a la revòlta l'an 1258 los abitants de Beuil, i aviá de contunh #èsser aucit l'an 1315 pels abitants de Thiéry indignats perque a usat d'un pretengut drech de cuissage sus una notícia maridada. Astruge Se #maridar en 1315 amb Andaron Grimaldi, oncle de Rainier Eer Grimaldi, senhor de Mónegue. Es lo començament de la familha Grimaldi de Beuil. Los sieus fils Barnabé Grimaldi s'a retut celèbre per l'omicidi l'an 1353 de lo sieu vesin Bertrand de Caïs, fils de François Caïs #que i aviá crompat la distincion de Roure #qu'el convoitait. Lududes i aviá fach trancher la man drecha e crever los uèlhs. #Obténer lo perdon del sénéchal de Provence après pagament de 2 000 florins d'aur dins la cambra reiala. Per ruscar la siá consciéncia d'aquel crim #testar lo 18 d'abril de 1368 un don de 300 florins d'aur als eretièrs de Caïs. Barnabé Grimaldi es lo paire de Jean Grimaldi de Beuil.
- ↑ Philippe de Beauchamp, Pòbles & caserius isolats dels Alpes-Maritims, Modèl:Pàg. 86-87, d'Edicions Hivernacle, Niça, 1989 (ISBN 2-86410-131-9)
- ↑ Anòta 2 : Annibal Badat, governador de Villefranche, i aviá condusit l'armada del pòrti de Savoie contra Annibal Grimaldi retranché dins lo sieu castèl de Tourette-de detlo-Castèl per l'investir.
- ↑ En 1729, lo fief aperten al comte Charles-François Pascalis (o Charles-François Pascal, senhor de Ilonse). Los membres de la nòbla familha Pascalis (o Pascal, Pascale), procedenta de Coni en Piémont (Itàlia), èran de barons de Nucetto e de comptes de Ilonça (Ilonsa n'italian).
- ↑ Note 1 : Astruge Rostaing (aussi écrit Rostang) ou Astruga Rostagni est la fille de Guillaume Rostaing (ou Rostagni), seigneur de Beuil. Ce dernier avait poussé à la révolte en 1258 les habitants de Beuil, puis avait été tué en 1315 par les habitants de Thiéry indignés parce qu'il a usé d'un prétendu droit de cuissage sur une nouvelle mariée. Astruge se maria en 1315 avec Andaron Grimaldi, oncle de Rainier Ier Grimaldi, seigneur de Monaco. C'est le début de la famille Grimaldi de Beuil. Son fils Barnabé Grimaldi s'est rendu célèbre par le meurtre en 1353 de son voisin Bertrand de Caïs, fils de François Caïs qui avait acheté la seigneurie de Roure qu'il convoitait. Il lui avait fait trancher la main droite et crever les yeux. Il obtint le pardon du sénéchal de Provence après paiement de 2 000 florins d'or à la chambre royale. Pour laver sa conscience de ce crime il testa le 18 avril 1368 un don de 300 florins d'or aux héritiers de Caïs. Barnabé Grimaldi est le père de Jean Grimaldi de Beuil.
- ↑ Philippe de Beauchamp, Villages & hameaux isolés des Alpes-Maritimes, p. 86-87, Éditions Serre, Nice, 1989 (ISBN 2-86410-131-9)
- ↑ Note 2 : Annibal Badat, gouverneur de Villefranche, avait conduit l'armée du duc de Savoie contre Annibal Grimaldi retranché dans son château de Tourette-du-Château pour l'investir.
- ↑ En 1729, le fief appartient au comte Charles-François Pascalis (ou Charles-François Pascal, seigneur d'Ilonse). Les membres de la noble famille Pascalis (ou Pascal, Pascale), originaire de Cuneo en Piémont (Italie), étaient barons de Nucetto et comptes de Ilonça (Ilonsa en italien).


c: text/html

text:
Mexic
Mexic o oficialament los Estats Units Mexicans (en espanhòl México, Estados Unidos Mexicanos) es un Estat d'America Centrala e d'America del Nòrd. Se tròba entre los Estats Units d'America al nòrd, Guatemala e Belize al sud, l'ocean Pacific a l'oèst e lo golf de Mexic amb la mar Cariba a l'èst.
Sa capitala es Ciutat de Mexic (o Mexic).
Lo gentilici es mexican -a.
Somari
- 1 Toponimia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria
- 2.2 Lo periòde preispanic
- 2.3 Lo periòde espanhòu
- 2.4 L'independéncia e lo periòde d'instabilitat politica
- 2.5 Lo Porfiriato
- 2.6 La Revolucion Mexicana
- 2.7 Lo Mexic modèrne
- 3 Politica
- 4 Geografia
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Nòtas & referéncias
Toponimia[modificar | modificar la font]
Après d'aver obtengut son inpendéncia d'Espanha, s'es decidit que lo país se deviá nomenar coma sa capitala, la ciutat de Mexic, que son nom original èra Mexico-Tenochtitlan, en referéncia a la tribú nahua dels mexicas, lo pòble principal de la civilizacion astèca. L'origina del nom dels mexicas es pas conegut amb precision e se son fachas nombrosas interpretacions e teorias. Per d'unes[1], seriá derivat de la paraula nahuatl Mexitl o Mexitli, un nom secret del dieu de la guèrra e patron dels Astècas, Huitzilopochtli; en aquel cas, Mexic significa "luòc ont abita Mexitli". Una autra ipòtesi suggerís que la paraula nahua Mexiko, se deriva de metztli, "luna", xictli, "embonilh", "centre" o "filh", e lo sufixe -co, "luòc", e doncas significa "Luòc al centre de la luna", o "luòc al centre del Lac de la Luna", en referéncia al Lac de Texcoco. Lo sistèma de lacs interconnectats, que Texcoco èra lo mai grand e se trobava al centre, aviá la forma d'un conilh, lo meteis imatge que los astècas vesián subre la luna. Tenochtitlan, doncas, se trobava al centre (o al embonilh) del lac (luna/conilh)[2]. Finalament, una autra ipotèsi suggerís que lo nom se deriva de Meclti, la diva de l'agave[2].
Lo nom de la ciutat s'es transliterat en castelhan/espanhòl México, amb la valor fonetica de la x en castelhan medieval, que representava la fricativa postalveolara sorda (/ʃ/). En castelhan, aquel son, e la fricativa postalveolara sonora (/ʒ/), representada amb la grafia j, se son fusionat en una fricativa velara sorda (/x/) durant lo sègle XVI[3], çò que produguèt la varianta ortografica Méjico en divèrsas publicacions, principalament en Espanha, mentre que en Mexic e autres païses castelhanoparlants, México es l'unica varianta ortografica utilizada. Recentament, la Real Academia Espanhola, l'institucion encargada de regular la lenga castelhana, declarèt que l'ortografia recomandada en castelhan es México[4]. En occitan, la x de Mexic representa pas lo son original, mas la consonanta dobla /ts/ o fricativa postalveolara sonora.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
La question dau poblament dau continent american fa l'objècte d'unei teorias scientificas diferentas. Lo scenari classic, dich Modèl de Clovis, depinta una arribada de l'Òme a partir de l'Estrech de Bering i a 14 000 ans e una migracion progressiva en direccion dau sud. Pasmens, dempuei leis annadas 1980, de descubèrtas e d'estudis novèus an mostrat l'existéncia d'uneis ondas de poblament pus ancianas dempuei la region de Bering, Oceania e Euròpa qu'acomencèron probablament i a 55 000 ò 60 000 ans.
Lo territòri mexican actuau foguèt descubèrt e abitat per de grops de caçaires-culheires fa possiblament 30 000 ans. Lei traças de preséncia umana pus vièlhas (rèstas de fuòcs dins la Val de Mexic) i son datats de 21 000 ans (carbòni 14 radioactiu). L'agricultura acomencèt de s'i desvolopar a partir de 9000 avC. Lo milh, cultivat a partir de 5000 avC[5], la cocorda e lo faiòu aguèron un ròtle fòrça important dins l'expansion dei societats agricòlas. La terralha, apareguda vèrs 2500 avC, favorizèt mai la sedentarizacion. Ansin, lei premierei civilizacions precolombianas se formèron vèrs 1200 avC a partir dei societats agricòlas mai ò mens ierarquizadas dau sud dau Mexic actuau e de la peninsula de Yucatan. En revènge, lei grops dau nòrd, installats dins de regions pus aridas mens favorablas a l'agricultura, gardèron un mòde de vida principalament basat sus un nomadisme ò un semi-nomadisme de caça e de culhida.
Lo periòde preispanic[modificar | modificar la font]
La cronologia dau periòde preispanic es generalament entre tres epòcas per leis istorians. La premiera es dicha Periòde Preclassic e s'estend de 1200 avC a 250 apC. Es dominada per leis Olmècs que son a l'origina dei civilizacions ulterioras de la region. La segonda epòca es dicha Periòde Classic e va de 250 a 950. Es caracterizada per l'apogèu dei Maias, dei Zapotècs e de la vila de Teotihuacan. Enfin, la tresena e darriera epòca s'estend de 950 e 1500 e es dicha Periòde Postclassic. Es dominada per lei Toltècs e per leis Astècs.
Lei civilizacions mesoamericanas presentan un ensems de trachs comuns eissits deis Olmècs. A respècte dei civilizacions europèas, asiaticas e africanas, presentan unei trachs originaus e mai desconcertants ò inquietants. D'efècte, la metallurgia i es limitada a la produccion d'ornaments e ai metaus natius (aur, argent, coire...). De mai, la ròda es desconeguda (ò a ges d'aplicacion) e ges d'animau es utiizat per lo transpòrt. L'escritura, franc dei Maias e dei Zapotècs, es desconeguda ò demorèt fòrça somària en despiech de l'existéncia d'estats estenduts e fòrça centralizats. Enfin, la religion es basada sus un politeïsme amb un nombre fòrça important de divinitats — de còps comunas a unei pòbles — que necessitavan de sacrificis umans frequents. Dins aquò, en despiech d'aquelei limits, lei pòbles de Mesoamerica èran fòrça avançats en matèria d'arquitectura, d'urbanisme, d'agricultura e de matematicas (especialament la realizacion de calendiers).
Leis Olmècs[modificar | modificar la font]
La civilizacion olmèca apareguèt vèrs 1200 avC dins lo nòrd de la region de l'istme de Tehuantepec. Declinèt a partir de 500 avC e dispareguèt vèrs 300 avC. Unei caracteristicas deis Olmècs son mau conegudas, especialament l'organizacion intèrna de sa societat e l'existéncia d'una escritura formada de glifs. Pasmens, lei vestigis olmècas mostran l'existéncia d'unei trachs que foguèron comuns ai civilizacions ulterioras de Mesoamerica ambé la bastida de piramidas monumentalas, lo mestritge d'una escultura massiva, l'existéncia de jòcs de bala, l'invencion de calendiers astronomics complèxs, l'utilizacion de glifs[6] e una religion politeïsta necessitant de sacrificis umans e donant una importància gròssa au jaguar.
Lei Maias[modificar | modificar la font]
La civilizacion maia se formèt dins la region tropicala de la peninsula de Yucatan a partir de societats agricòlas aparegudas vèrs 2600 avC. Influenciadas per leis Olmècs, s'organizèron a partir de 250 apC segon un sistèma de ciutats-estats que se gropèron au sen de coalicions rivalas dirigidas per lei vilas pus importantas coma Calakmul, Tikal, Palenque (tanben dicha Baak), Copan ò Uxmal. De guèrras regularas opausèron lei diferentei ciutats fins au sègle X que veguèt l'afondrament de la màger part dei vilas maias probablament abandonadas en causa d'una crisi environamentala grèva. Dins aquò, la civilizacion maia capitèt de se redreiçar dins la mitat nòrd de Yucatan e dins certanei regions isoladas dau Guatemala modèrne. Aqueu periòde tardiu es marcat per d'influéncias toltècas e per la dominacion dei vilas de Chichen Itza (sègles X-XII) e de Mayapan (sègles XIII-XV) e per la perseguida de conflictes recurrents entre ciutats-estats rivalas.
Lei Maias formèron una societat fòrça ierarquizada e avançada. Modernizèron l'eiretatge olmèc ambé la bastida de temples-piramidas permetent d'observar e de nòtar lo movement deis astres, lo desvolopament de matematicas permetent de preveire lo movement dau Soleu e dei planetas e d'establir de calendiers precís e la formacion progressiva d'un art fòrça rafinat. De mai, desvolopèron un sistèma d'escritura format d'aperaquí 800 glifs permetent de formar de combinasons per exprimir ò designar d'idèas complèxas. La religion maia es en revènge mau coneguda mai demorèt similara ais autrei religions de Mesoamerica amb un nombre fòrça important de dieus e de sacrificis umans regulars.
Lei Zapotècs e lei Mistècs[modificar | modificar la font]
Lei civilizacions zapotèca e mistèca se desvolopèron dins lo sud e lo sud-oèst de l'istme de Tehuantepec. Probablament influenciats per leis Olmècs, lei Zapotècs acomencèron de formar un estat estructurat a partir de 500 avC que conoguèt son apogèu entre 300 e 700. Monte Albán, vila principala de la region, foguèt alora una metropòli majora de Mesoamerica. Après son declin, lei Zapotècs fondèron d'autrei centres urbans a partir dau sègle X coma Mitla. Formèron una societat avançada que desvolopèt un sistèma d'escritura pròpri. Pasmens, au sègle XIII, deguèron faciar l'emergéncia dei Mistècs, influenciats per de refugiats toltècs venguts de Tula, que venguèron la poissança principala de la region. D'efècte, lei Mistècs capitèron de conquistar Mitla e de restaurar Monte Albán. Pasmens, dins lo corrent dau sègle XV, foguèron vencuts per leis Astècs e deguèron li pagar un tribut regular.
La civilizacion de Teotihuacan[modificar | modificar la font]
Teotihuacan èra una ciutat-estat dau centre dau Mexic actuau probablament fondada per lei Totonaques au començament dau sègle II avC. Conoguèt son apogèu entre lei sègles III e VI mai foguèt abandonada per de rasons mau conegudas (probablament un ensems de crisis agricòlas e militaras[7]) ai sègles VII-VIII. Foguèt un centre demografic, intellectuau e religiós major dau Periòde Classic amb una populacion estimada entre 100 000 e 200 000[8]. Desvolopèt de sistèmas d'irrigacion nombrós e bastiguèt unei edificis monumentaus coma la Piramida dau Soleu, la Piramida de la Luna ò la Cauçada dei Mòrts. L'importància de la ciutat sembla tanben liada au culte dau dieu Quetzalcoatl. Probablament originària de Teotihuacan, aquela divinitat prenguèt una plaça fòrça importanta dins tota la region mesoamericana e au sen dei civilizacions ulterioras, especialament lei Toltècs e leis Astècs.
Lei Toltècs[modificar | modificar la font]
Lo pòble toltèc faguèt son aparicion dins la region mesoamericana dins lo corrent dau sègle IX après lo declin e l'abandon de Teotihuacan. Au sègle seguent, fondèron la vila de Tula que venguèt la capitala d'un estat que dominèt la region fins au sègle XII. Pasmens, durant la segonda mitat d'aqueu sègle, una tiera de crisis afebliguèt aquela civilizacion. Tula foguèt pilhada e destrucha per lei Chichimècs probablament en 1168. Aquò entraïnèt l'afondrament de l'estat centrat sus la vila mai lei Toltècs semblan pas disparéisser. D'efèct, de vestigis arqueologics e de cronicas indican un movement d'emigracion vèrs lei regions orientalas de Mesoamerica, especialament lo nòrd de la peninsula de Yucatan. I favorizèron un novelum de la civilizacion maia en crisi dempuei la fin dau Periòde Classic. Dins sa region d'origina, laissèron de roïnas impressionantas que marquèron lei civilizacions ulterioras. Ansin, lei Toltècs ancians foguèron assimilats a de dieus per unei pòbles coma leis Astècs que se presentèron coma sei successors per legitimar son poder.
Leis Astècs[modificar | modificar la font]
Leis Astècs èran inicialament un pòble nomada dau nòrd que migrèt vèrs la Vau de Mexico après la disparicion dei Toltècs. Au contacte dei civilizacions mesoamericanas, se sedentarizèt e fondèt la vila de Tenochtitlan sus una illa dau lac Texcoco vèrs 1325 ò 1345. Dins leis annadas 1370, s'i desvolopèt un poder reiau (tlatoani) que venguèt independent entre 1426 e 1428 après una guèrra victoriosa còntra la ciutat-estat d'Azcapotzalco que dominavan la Vau de Mexico. Dins lo corrent d'aqueu conflicte, se formèt una aliança poderosa entre Tenochtitlan, Texcoco e Tlacopan que se mantenguèt e venguèt la basa de la dominacion astèca establida sus la Vau en 1440. Puei, l'expansionisme astèc permetèt la formacion d'un empèri important entre lo Golf de Mexic e l'Ocean Pacific enviroutat per d'estats tributaris. Certaneis estats, coma Tlaxcala, foguèron tanben pas destruchs per permetre d'incursions regularas destinadas a la captura dei presoniers necessaris ai sacrificis umans demandats per la religion astèca.
La societat astèca èra fòrça ierarquizada coma leis autrei civilizacions de la region. Dispausava tanben de coneissenças avançadas en arquitectura, en matematicas e en agricultura. Desvolopèron tanben un art variat amb una literatura rica e una mestria de remarca de l'escultura, de la pintura, de la metallurgia dei metaus preciós. Regardant la religion, lo panteon astèc evolucionèt mai d'un còp car integrèt pauc a pauc de divinitats originaris dei pòbles vencuts. L'importància dei sacrificis umans i demorèt importanta car certanei ceremònias semblèron necessitar lo sacrifici d'unei centenaus, e de còps d'unei milièrs, d'individús.
Lei pòbles dau Nòrd[modificar | modificar la font]
Dins lo nòrd dau Mexic actuau, lei condicions climaticas favorizèron pas l'agricultura e lei pòbles locaus adoptèron generalament un mòde de vida parcialament ò totalament nomada. Ansin, se lo milh foguèt pauc a pauc cultivat dins la region dins lo corrent dau millenari I avC, la caça e la culhida i demorèron totjorn importantas e la sedentarizacion foguèt limitada. Regardèt principalament lei Pueblos, installats dins lo nòrd-oèst dau Nòu Mexic modèrne. Protegit per lo relèu malaisat de la region, bastiguèron de vilatges de quauquei centenaus d'abitants e desvolopèron una cultura pròpria caracterizada per una produccion de terralhas, la creacion d'un ret d'irrigacions e lo teissedura dau coton. Devesits entre diferentei tribüs parlant de lengas diferentas, conoguèron son apogèu entre 1100 e 1300 avans de declinar lentament probablament en causa d'un cambiament climatic que causèt una demenicion dei precipitacions.
Lei populacions nomadas foguèron dichas Chichimècs per lei pòbles sedentaris de Mesoamerica. Aqueu mòt aviá una significacion quasi identica au tèrme europèu de « Barbars ». Formavan de tribüs que desvolopèron d'interaccion ambé lei grandei civilizacions de la region similaras a aquelei deis nomadas eurasiatics ambé l'Empèri Bizantin ò ambé China. En temps normau, un equilibri militar precari èra establit marcat per incursions regularas per pilhar lei regions sedentàrias e d'expedicions punitivas per se venjar ò sometre lei nomadas. En temps de crisi dei civilizacions mesoamericanas, lei Chichimècs èran capables de conquistar lo sud sedentarizat entraïnant l'afondrament deis estats locaus. Pasmens, en causa de la feblessa demografica dei venceires e de la prefondor culturala dei vencuts, lei nomadas adoptavan rapidament lo mòde de vida dei sedentaris entraïnant la formacion de civilizacions novèlas que gardavan un nombre important de trachs comuns ambé leis estats ancians. Un exemple d'aqueu procès es donat per lo pòble toltèc que fasiá probablament partida dei Chichimècs que pilhèron Teotihuacan au sègle VIII. Pasmens, tre lo sègle seguent, avián adoptat la màger part de la cultura d'aquela vila e foguèron alora a l'origina d'una civilizacion brilhanta. A son torn, destrucha per lei Chichimècs au sègle XII, venguèt la fònt d'inspiracion culturala deis estats seguents, especialament d'aqueu deis Astècs de Tenochtitlan.
Lo periòde espanhòu[modificar | modificar la font]
La descubèrta e la conquista espanhòla[modificar | modificar la font]
Après la descubèrta d'America per Cristòl Colomb en 1492, leis Espanhòus s'installèron dins leis illas principalas de la Mar Cariba. En 1514, la conquista de Cuba li permetèt de dispausar d'una basa poderosa per organizar d'expedicions lòng dau continent a l'iniciativa dau governador Diego Velázquez. A l'origina, leis Espanhòus se limitèron a l'exploracion dau litorau. A partir deis annadas 1510, lei contactes se multipliquèron ambé leis estats mesoamericans. En 1518, lo conquistador Hernán Cortés organizèt una expedicion importanta que se dirigiguèt vèrs la peninsula de Yucatan. I obtenguèt d'ensenhaments sus l'existéncia de la civilizacion astèca e i trobèt de sostèns au sen dei ciutats-estats maias, especialament aqueu de traductors que li permetèron de comprendre e d'aprofichar lei divisions entre lei pòbles mesoamericans.
Ansin, en novembre de 1519, se dirigiguèt vèrs l'Empèri Astèc. Formèt rapidament d'alianças ambé leis enemics tradicionaus de Tenochtitlan, especialament Tlaxcala, e intrèt dins la capitala astèca que son rèi, Moctezuma II, èra indecís per quant a l'atitud d'adoptar en fàcia de Cortés. Dins la vila, lo conquistador capitèt d'organizar una ataca suspresa per lo capturar. Son projècte èra alora de dirigir l'Empèri gràcias au contraròtle dau sobeiran. Dins aquò, deguèt quitar rapidament la ciutat ambé la màger part de sei tropas per luchar còntra l'expedicion de Pánfilo de Narváez, mandat dins la region per lo governador Velázquez, inquiet dei succès e deis ambicions de Cortés. Lòng dau litorau, capitèt de tuar Narváez e de raliar sei soudats a sa causa. Pasmens, enterin, leis Astècs se revoutèron sota la direccion de Cuitlahuac, un nebòt de Moctezuma II que foguèt tuat dins lo corrent dei combats[9]. Lo 30 de junh, Cortés ordonèt la retirada qu'entraïnèt la pèrda de centenaus de soudats espanhòus e de milièrs d'aliats indigèns. Lei subrevivents se gropèron dins l'estat de Tlaxcala ont organizèron una campanha novèla que permetèt finalament de conquistar Tenochtitlan après un sètge saunós e de destrurre l'Empèri Astèc, minat per lei malautiás vengudas d'Euròpa, en mai de 1521.
Après aquela victòria, leis Espanhòus se dirigiguèron vèrs lo sud e l'oèst. En despiech de resisténcias duras, la màger part deis estats mesoamericans foguèron conquistats après quauqueis annadas de combat. Coma per leis Astècs, lei malautiás europèas qu'èran encara desconegudas sus lo continent american (vairòla, senepion...) foguèron d'aliadas importants per lei conquistadors. En revènge, la conquista de la peninsula de Yucatan foguèt fòrça malaisada en causa de la resisténcia acarnada de certanei pòbles maias que repleguèron doas invasions avans de capitular en 1542. Dins lo sud de la peninsula, certanei ciutats-estats, protegidas per la jungla, resistiguèron fins a la fin dau sègle XVII (Tayasal fins a 1697). Puei, au nòrd de la Vau de Mexico, leis Espanhòus se turtèron a la resisténcia dei nomadas chichimècs. De 1550 a 1590, una tiera d'expedicions assaièron sensa succès de lei sometre. Pasmens, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle seguent, una estrategia novèla basada sus la negociacion e lo desvolopament de l'agricultura permetèt ais Espanhòus d'estendre pauc a pauc son influéncia dins la region. Vèrs 1650, l'autoritat espanhòla i èra plus contestada e lei Chichimècs avián largament adoptat la cultura mestissada de l'Empèri Espanhòu.
L'esplecha coloniala de Mexic[modificar | modificar la font]
Après la conquista espanhòla, lo territòri mexican foguèt integrat au sen de l'Empèri Espanhòu e de seis institucions que permetián d'esplechar sei ressorsas au profiech d'Espanha e d'una minoritat de grands proprietaris terrenaus. Aquel empèri èra dirigit per lo Conseu deis Índias installat en Espanha. Pasmens, en causa dei distàncias importantas entre America e Euròpa, una administracion coloniala foguèt creada. Seis institucions pus importantas foguèron lei Vice-reiautat, cargadas de la direccion militara e administrativa, e leis audiencas, cargadas de la gestion deis afaires administratius, financiers e economics, que pòdon despendre dirèctament d'un vice-rèi ò èsser fòrça autonòmas. Regardant Mexic, èra sota lo contraròtle de la Vice-reiautat de Mexico e devesit entre leis audiencas de Mexico e de Guadalajara. En causa de la distància febla entre aquelei vilas, lo vice-rèi, que teniá de poders militars e administratiu largs aviá una influéncia importanta sus leis audiencas.
Lo nivèu inferior de l'administracion èra ocupat per lei governadors de províncias e per leis autoritats localas, especialament aquelei dei vilas qu'èran elegits per lei captaus. Una caracteristica d'aquela administracion èra l'importància de la corrupcion entre lei foncionaris. D'efèct, certanei, magerament lei corregidors que tenián de poders fiscaus e de policía, èran mau pagats per lo govèrn espanhòu e assaiavan donc de s'enriquir au detriment de la populacion. Lei zònas poblats d'Indians foguèron generalament pus tocadas per aqueu fenomèn.
La darriera institucion importanta de l'Empèri Espanhòu èra la Glèisa. Format unicament de Blancs fins a la segonda mitat dau sègle XVIII, èra caracterizat per sei ressorsas economicas fòrça importantas e per la rivalitat permanenta entre lei diferents òrdres religiós e lo clergat secular. La richessa de la Glèisa èra liada ai dons e ai laissas dei fidèus, lei revenguts eissits d'aquelei bens e lo dèime. Gràcias a aquelei ressorsas, la Glèisa poguèt finançar la bastida de glèisas, s'ocupar de l'ensenhament e de la santat, ajudar lei paures e prestar de sòus. Enfin, aguèt un ròtle major dins l'evangelizacion deis Indians e contunièt per la seguida de considerar que lei pòbles auctonòms fasián partida de son ressòrt.
Lei resèrvas e jaciments d'aur e d'argent concentrèron inicialament l'atencion deis Espanhòus. Pasmens, en fòra de Zacatecas, lei minas foguèron finalament raras e la produccion declinèt a partir de la fin dau sègle XVII. L'activitat principala venguèt alora l'agricultura que son desvolopament foguèt rapidament encoratjat per l'imigracion d'Espanhòus venguts participar a l'esplecha miniera. Se formèt alora un modèl de tenements fòrça grands tenguts per una aristocracia terrenala (hacienda). Un monopòli dau comèrci entre Espanha e sei colonias foguèt establit — contornejat per la còntrabanda encoratjada per leis Anglés, leis Olandés e lei Francés — e lo pòrt foguèt desvolopat per permetre lei cambis ambé la metropòli.
La formacion de la societat ispanoamerica[modificar | modificar la font]
La societat ispanoamerica se devesiguèt entre dos ensems separats. Lo premier èra la societat coloniala formada de Blancs, d'Africans, de mestís e d'Indians vivent en fòra de sa comunautat d'origina. Lo segond èra l'ensems dei comunautats indianas gaire mestissadas que gardavan sa lenga e de trachs indians fòrça importants.
La societat coloniala[modificar | modificar la font]
Lei Blancs èran principalament originaris d'Espanha. Dins aquò, l'emigracion dei Blancs vèrs Mexic es mau coneguda car lei documents oficiaus s'interessèron solament ais arribadas legalas. Òr, de clandestins nombrós arribèron tanben dins lei colonias espanhòlas. Dins lo corrent dei generacions, lei Blancs se devesiguèron entre dos grops dichs criollos per designar aquelei nascuts sus lo territòri mexican e peninsulares per designar aquelei d'Espanha. Dos principis importats de l'aristocracia europèu dominèron son mòde de vida : la volontat de tenir de tenements importants e la volontat de conservar la « puretat » de son sang. Coma lei familhas de criollos avián quauquei rèires mestís, aquò entraïnèt l'aparicion de prejutjats dei peninsulares còntra lei criollos. Pasmens, que situacion que siegue, de grops de familhas blancas, mesclant criollos e peninsulares, se maridant entre elei dominavan la societat. En dessota de l'aristocracia terrenala, existiá tanben una classa mejana blanca formada d'artesans, de marchands, de foncionaris, de regidors ò proprietaris terrenaus mejans. Coma l'elèit, donavan fòrça d'importància a la « puretat » de son sang e assaiavan d'exclure lei non Blancs de seis activitats per ne'n limitar la concurréncia economica e sociala.
Leis Africans foguèron inicialament utilizats coma esclaus dins lei plantacions e lei minas. Foguèron ansin nombrós dins lo sud de Mexic. Pasmens, tre la fin dau sègle XVII, leis afranquiments acomencèron de se generalizar e, dins lo corrent dau sègle seguent, la màger part dei populacions originàrias d'Africa venguèron liuras. En revènge, aquela liberacion s'acompanhèt pas d'un progrès e leis Africans demorèron dins lo debàs de la societat.
Lei populacions mestissadas apareguèron rapidament après la conquista espanhòla en causa dau nombre limitat de fremas espanhòlas. De mai, en despiech dau sostèn de la Glèisa a l'arribada de fremas vengudas de la Peninsula Iberica, lei relacions en fòra dau maridatge entre Espanhòus e Indianas contunièron. Dins aquò, aquelei mestís èran generalament bandits per lei Blancs siá per de rasons religiosas (lei mestís èran sovent nascuts en fòra dau maridatge) siá en causa dau risc de concurréncia economica. Ansin, divèrsei lèis foguèron adoptadas per enebir certanei domenis economics ò mestiers ai mestís. L'aplicacion d'aqueu sistèma evolucionèt pauc a pauc segon lei regions en causa de la generalizacion progressiva dau mestissatge au sen de la societat ispanoamericana. Tre lo sègle XVI, lei premierei falhas apareguèron ambé la creacion dei habilitaciones permetent ai mestís d'èsser considerats coma de Blancs en cambi dau pagament d'una soma. De mestís eissits de relacions entre Blancs e Africans ò entre Indians e Africans existián tanben. Pasmens, avián encara mens de consideracions que leis autrei mestís.
La societat indiana[modificar | modificar la font]
Lei comunautats indianas gaire mestissadas e demoradas alunchadas de la societat coloniala gardèron una partida importanta de sei trachs pròpris e son a l'origina de la societat indiana actuala. Au començament de la colonizacion, leis Indians foguèron somés au sistèma de l’encomienda. Aquò èra lo transferiment dei responsabilitats de proteccion e d'evangelizacion d'un grop d'Indians dau rèi a un individú privat. En cambi, aquel individú podiá exigir un tribut ò de corvadas. Aqueu sistèma foguèt fòrça atacat per lei Dominicans, especialament Bartolomé de las Casas, e en 1542, lo rèi d'Espanha adoptèt lei Lèis Novèlas qu'ordonèron la restitucion a la Corona deis encomiendas après la mòrt de sei proprietaris. Pasmens, en fàcia de l'ostilitat dei colons, la monarquia deguèt finalament adoptar una posicion pus complasenta après una revòuta dei proprietaris (1544-1548). Premier, acceptèt la prolongacion de l’encomienda per la durada de vida de l'eiretier de son proprietari. Puei, se creèt un sistèma suplementari de prolongacion per lei generacions seguentas.
En parallèl de l'establiment de la dominacion espanhòla, de campanhas d'evangelizacion foguèron organizadas per convertir leis Indians au cristianisme. Aquò acomencèt tre la conquista de l'Empèri Astèc ambé la destruccion dei temples pagans, deis idòlas, dei libres religiós indians ò de batejaments generaus de populacions. Pasmens, aquela estrategia evolucionèt rapidament vèrs de metòdes pus amagestrats per penetrar dirèctament au sen de la cultura indiana. Ansin, lo cristianisme catolic se generalizèt sota la forma d'un sincretisme mesclant la liturgia crestiana, lo culte de la Santa Verge, dei sants, la musica religiosa e lei processions ambé d'elements e de rites eissits de la religion mesoamericana anciana.
Enfin, l'afondrament demografic foguèt la darriera caracteristica de la societat indiana après la conquista. D'efèct, en causa dei conflictes, dau trabalh fòrçat e, subretot, dei malautiás vengudas d'Euròpa qu'èran desconegudas sus lo continent american (vairòla...), lo nombre d'Indians demeniguèt fòrça rapidament. L'amplor d'aqueu fenomèn es mau conegut en causa de l'abséncia de donadas precisas sus la populacion avans l'arribada deis Espanhòus. Regardant lo territòri mexican, leis estimacions evolucionan entre 11 e 25 milions d'individús en 1519 e solament entre un e dos milions a la fin dau sègle XVII. Aquò aguèt per consequéncia la disparicion progressiva de l'aristocracia e deis institucions dei comunautats indianas, compres aquelei deis estats aliats a Espanha coma Tlaxcala.
Lo declin dau poder coloniau[modificar | modificar la font]
L'independéncia e lo periòde d'instabilitat politica[modificar | modificar la font]
L'Empèri Mexican e son afondrament[modificar | modificar la font]
L'instabilitat politica e lei pèrdas territòrialas mexicanas[modificar | modificar la font]
L'intervencion francesa[modificar | modificar la font]
Lo Porfiriato[modificar | modificar la font]
L'estabilizacion politica[modificar | modificar la font]
Lo desvolopament economic[modificar | modificar la font]
Lo declin e la fin dau regime de Porfirio Diaz[modificar | modificar la font]
La Revolucion Mexicana[modificar | modificar la font]
Lo revolucion liberala de Francisco Madero[modificar | modificar la font]
L'anarquia politica de 1913-1917[modificar | modificar la font]
La constitucion de 1917 e lo reglament de la crisi[modificar | modificar la font]
Lo Mexic modèrne[modificar | modificar la font]
La presidéncia Obregon[modificar | modificar la font]
La presidéncia Calles[modificar | modificar la font]
La presidéncia Cardenas e lo renfòrçament dau regime[modificar | modificar la font]
Lo desvolopament economic deis annada 1940-1970[modificar | modificar la font]
Lo Mexic contemporanèu[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Mexic es una republica presidenciala. Lo president, qu'es lo cap d'Estat e tanben lo cap de govèrn, es elegit per la populacion per un periòde de sièis ans e pòt pas èsser reelegit.
Lo Congrès (Congreso de la Unión) se compausa de doas cambras: lo Senat (Cámara de Senadores), dels 160 membres elegits per un mandat de sièis ans, e la Cambra dels Deputats (Cámara de Diputados) de 500 membres.
Geografia[modificar | modificar la font]
Mexic fa partida del subcontinent de l'America del Nòrd. Geologicament la frontièra entre l'America del Nòrd e l'America Centrala es l'istme de Tehuantepec, çò que plaça 12% del territòri mexican en aquesta darrièra region; fisiograficament l'ais volcanic transversal de la Sierra Nevada dividís las doas regions.[10] Geopoliticament, pasmens, la frontièra entre l'America del Nòrd e l'America Centrala es la frontièra amb Belize e Guatemala, e Mexic es considerat un país nòrd-american.
La superfícia totala de Mexic es de 1 972 550 km², qu'inclutz aproximativament 6000 km² d'illas situadas dins l'ocean Pacific (coma las illas Guadalupe e Revillagigedo), dins la mar Cariba e dins lo Golf de Califòrnia. Mexic parteja una frontièra al nòrd amb los Estats Units de 3141 km; al sud amb Guatemala de 871 km e amb Belize de 251 km.
Topografia[modificar | modificar la font]
La topografia mexicana es força accidentada. Lo territòri mexican es situat en un dels airals tectonics pus dinamics del mond; fa partida de la "Cencha de fuòc del Pacific", una region d'activitat volcanica e sismica.[11] Mexic se tròba dins la region occidentala de la placa Nòrd-americana e son interseccion amb la Placa de Cocos e la Placa de Cariba. Fisiograficament lo país se pòt subdividir en nòu regions principalas:[12]
- La peninsula de Bassa Califòrnia, al nòrd-oèst del país.
- Las tèrras bassas del Pacific, una franja fòrça estrecha entre lo Golf de Califòrnia o l'ocean Pacific e la Sierra Madre Occidentala.
- Lo Replanat Mexican, situat entre la Sierra Madre Orientala e la Sierra Madre Occidentala.
- La Sierra Madre Orientala, extension de las cadenas montanhosas nòrd-americanas (la Sierra Nevada de Califòrnia e las Montanhas Rocosas). S'estend del nòrd cap al sud ont convergís amb la Sierra Nevada
- La Sierra Madre Occidentala, qu'es tanben una extension de las Montanhas Rocosas, que s'estend del nòrd cap al sud ont convergís amb la Sierra Nevada.
- La Sierra Nevada, que s'estend d'èst cap a l'oèst e que s'i tròban los punts pus elevats de Mexic, entre los quals, lo Pic d'Orizaba (5636 m), Popocatepetl (5426 m), Iztaccíhuatl (5230 m) e lo Nevado de Toluca (4680 m). Tres dels principals airals metropolitans de Mexic se tròban dins las vals al mitan d'aquestes quatre punts: Puebla, la Ciutat de Mexic e Toluca.
- Las planas costièras del Golf, una franja plana entre lo Golf de Mexic e la Sierra Madre Orientala.
- La Sierra Madre del Sud, que travèrsa al mièg l'Istme de Tehuantepec. Al sud, les cadenas de Chiapas contunhan en Guatemala.
- La peninsula de Yucatan, una region fòrça plana, amb paucs rius.
Division politicoadministrativa[modificar | modificar la font]
Los Estats Units Mexicans son una federacion de trenta un estats liures e sobeirans per son regim interior e independents los uns dels autres. Lo govèrn de cada estat es presidit per un governador elegit cada sièis ans sens possibilitat de reeleccion. Lo poder legislatiu dels estats repausa sobre un Congrès dels Deputats unicameral, que lo nombre de sos sètis depen de cada estat. La judicatura recai un Tribunal Superior de Justicia. Cada estat a la seuna pròpria constitucion e còdes civil e penal. Cada estat, al seu torn, es dividit en municipis que pòdon comprendre mai d'una vilas o vilatges. Los municipis son tanben autonòms dins lor regim intèrne e an un poder limitat de recaptacion fiscala. Los municipis son l'organisme autonòm de nivèl administratiu pus pichon del país.
La ciutat de Mexic es lo Districte federal, sèti dels poders de govèrn de l'Union, e capitala dels Estats Units Mexicans.
Los estats de la federacion mexicana son:
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Mexic
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Modèl:Ref-llibre
- ↑ 2,0 2,1 Modèl:Es icon Nombre del Estado de México
- ↑ Evolution of the pronunciation of "x", Real Academia Española
- ↑ Diccionario Panhispánico de Dudas, Real Academia Española
- ↑ Pre-Columbian Mexico - Mexico. Autor: Encyclopedia Britannica. Data d'accés: 2 d'abril de 2008
- ↑ L'existéncia d'un sistèma d'escritura, probablament basat sus aquelei glifs, es totjorn l'objècte de debat entre lei scientifics. D'efècte, de descubèrtas raras a La Venta, Tlatilco e Cascajal semblan indicar l'utilizacion d'una escritura a partir de 650 avC. Pasmens, i a de contestacions regardant l'origina olmèca d'aquelei vestigis car lei glifs utilizats son generalament fòrça similars a aquelei inventats per lei Maias.
- ↑ Lo scenari classic depinta l'invasion, lo pilhatge e l'incendi de la vila per de nomadas chichimècs. Pasmens, de cavaments pus recents an mostrat la concentracion dei destruccions dins lei quartiers e lei zònas reservadas a l'aristocracia e ais elèits. Es ansin apareguda una teoria depintant lo declin e l'abandon de la ciutat en causa d'una crisi sociala intèrna, probablament entraïnada per de crisis agricòlas recurrentas a partir de 535-536.
- ↑ Early, Middle, and Late Formative periods. Mexico. Encyclopedia Britannica. Data d'accés: 2 d'abril de 2008
- ↑ Diferentei versions de la fin dau rèine de Moctezuma II existisson e lei circonstàncias de sa mòrt son desconegudas (execucion per leis insurgents, mòrt per error tuat per de tirs deis insurgents, execucion per leis Espanhòus...).
- ↑ Nord-Amèrica, de la Gran Enciclopèdia Catalana
- ↑ [1] Encyclopaedia Britannica
- ↑ [2] Encyclopaedia Britannica
Alemanha | Austràlia | Àustria | Belgica | Canadà | Corèa del Sud | Danemarc | Eslovaquia | Espanha | Estats Units d'America | Finlàndia | França | Grècia | Irlanda | Islàndia | Itàlia | Japon | Luxemborg | Mexic | Norvègia | Nòva Zelanda | Ongria | Païses Basses | Polonha | Portugal | Reialme Unit Republica Chèca | Soïssa | Suècia | Turquia |
Canadà | Estats Units d'America | Mexic

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vitry-lès-Nogent
Vitry-lès-Nogent es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ "Nom des habitants de Vitry-lès-Nogent" http://www.habitants.fr/habitants_vitry-les-nogent_52541.html


text:
Chile
Chile es un estat d'America del Sud que confronta Peró al nòrd, Bolívia al nòrd-èst e Argentina a l'èst. Al sud e a l'oèst es bordat per l'ocean Pacific.
Sa capitala es Santiago.
Lo gentilici es chilen -a (o chilian -a).
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1531 los espanhòls prenguèron lo contraròtle del govèrn central de l'Empèri Inca (l'actual Peró) e a comptar d'aquel fach comencèron de campanhas per prene lo contraròtle dels territòris al sud de l'Empèri.
Un dels primièrs conquistaires espanhòls foguèt Diego d'Almagro, aquel qu'en 1535 dirigiguèt una expedicion cap al sud dempuèi Peró, après de bregas territorialas amb Francisco Pizarro. Almagro es considerat per èsser lo "descobraire de Chile", malgrat que ja abans lo territòri foguesse abitat. Malgrat aiçò, daissèt pas cap de senhal perdurable sul territòri, e doncas foguèt pas abans lo viatge de Pedro de Valdivia 1540-1541 que s'i establiguèt una preséncia permanenta espanhòla. De camin cap al sud, après de traversar lo desèrt d'Atacama, Valdivia i fondèt una seria d'establiments: lo primièr e mai important, lo 12 de febrièr de 1541, foguèt Santiago de la Nueva Extremadura -la futura Santiago- al pè de la sèrra de Santa Lucia.
Valdivia se conformèt pas amb las magras riquesas obtengudas fins alavetz e decidiguèt una campanha militar cap als territòris situats mai al sud, ont trobèt la mòrt. Aquela campanha venguèt la Guèrra d'Arauco, que Alonso d'Ercilla relatarà magistralament dins la siá òbra "L'Araucana" (1576). La guèrra se va perlongar fins a 1609, quand Felip III e los cacics maputxes celèbran lo Parlament de Quilín que lo primièr reconeis en el als segond una ambigua autonomia coma nacion dins lo Reialme de Chile. Periodicament, dempuèi alavetz, cada nòu governador chilen designat pel rei celebrava aqueles « Parlaments », que cercavan de resòlvre las diferéncias entre las doas parts e esperlongar la patz, en fixant lo riu Bío-Bío coma limit natural dels dos territòris, una zòna encara coneguda coma "La Frontièra". Aquel sistèma perdurarà fins a las guèrras que, al sègle XIX, opausèron los estats chilen e l'argentin, ja liures de la dominacion espanhòla, procèssus que culmina amb la Pacificacion d'Araucania en 1881.
Chile foguèt una colònia espanhòla fins a la fin del decènni de 1810. Dempuèi l'independéncia, Chile a ensajat d'establir un sistèma democratic en divèrses còps, mas coneguèt de periòdes que foguèron interromputs per d'accions de fòrça. Lo mai long e recent foguèt lo Govèrn Militar de Pinochet, qu'empleguèt la tortura e tuèt de milièrs de ciutadans, dempuèi 1973 fins a 1990, an que se restaurèron las libertats e d'institucions democraticas. En octòbre de 1972 Salvador Allende nomenèt comandant en cap de l'armada Augusto Pinochet, lo substituent al General Carlos Prats qu'èra anat al Ministèri de l'Interior. Quand Prats demissionèt, lo 25 d'agost de 1973, Pinochet venguèt comandant en cap de l'armada. Setze jorns après, traïguèt lo govèrn d'Allende, que se retrencarà al palais de la Moneda, e se voldrà pas rendre. Après lo bombardament del palais per l'aviacion, sembla qu'Allende se suicidèt amb un fusilh Ak-13 que li aviá ofèrt Fidel Castro.
De veire: lista dels presidents de Chile.
Politica[modificar | modificar la font]
La Republica de Chile es un estat unitari presidencial, lo govèrn que n'es integrat per divèrsas institucions autonòmas segon un esquèma constitucional que determina lors foncions e de competéncias, que diferís de la doctrina tradicionala de la separacion de poders. La constitucion de Chile foguèt aprovada lo 11 de setembre de 1980 e dintrèt en vigor lo 11 de març de 1981; es estat reformada divèrses còps, una de las mai importantas, la reforma del 26 d'agost de 2005 que cambièt qualques aspèctes formals de la democracia chilena, mas pas las basas fondamentalas de l'Estat.
Lo poder executiu, nomenat lo "govèrn e l'administracion publica" es dirigit pel president de la republica, cap d'Estat e cap de govèrn. Dempuèi 2010, aquela carga es ocupada per Sebastián Piñera, membre del partit Renovación Nacional. Lo president es elegit per sufragi universal dirècte per un periòde de quatre ans sens la possibilitat de reeleccion immediata. Lo President designa los ministres d'Estat, los intendents, encargats del govèrn de caduna de las regions qu'intègran l'Estat, los governadors de las províncias.
Lo poder judiciari es constituit per de tribunals autonòms e independents; la Cort Suprèma de Justícia n'es l'institucion mai nauta. I a un Tribunal Constitucional, autonòm e independent, encargat de la constitucionalitat dels projèctes de lei e los decrèts.
Lo poder legislatiu es exercit pel President de la Republica e a l'encòp pel Congrès Nacional, bicameral, integrat per:
- lo Senat, constituit per 38 senadors elegits per votacion populara, per un mandat de uèch ans, amb la possibilitat de reeleccion. Cada circonscripcion elegís dos senadors; cada quatre ans se renovèla la mitat de la cambra en las eleccions regularas.
- La Cambra de Deputats, constituida per 120 membres elegits per vòte popular per un mandat de quatre ans, amb la possibilitat de reeleccion en lors districtes; cada districte elegís dos deputats; la cambra se renovèla totalament cada quatre ans.
Las eleccions parlamentàrias fan usatge del sistèma binominal, causa que permet l'establiment de dos blòcs politicament majoritaris, actualament lo de la Renovación Nacional, e exclutz los partits politics minoritaris. Aquel sistèma foguèt instaurat en la constitucion de 1980.
Geografia[modificar | modificar la font]
Los païsatges e los climas de Chile son variats :
- al nòrd, lo desèrt d'Atacama,
- a l'èst, las nautas montanhas dels Andes,
- al centre-nòrd e sul litoral, de regions de clima mediterranèu,
- al centre-sud, de regions de clima temperat,
- a l'extrèm sud, de regions de glacièrs.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Chile.
Cultura[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
1941
Aquesta pagina concernís l'an 1941 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 22 de junh - Començament de l'invasion de l'Union Sovietica per las tropas nazistas pendent la Segonda Guèrra Mondiala.
Mond[modificar | modificar la font]
- 7 de decembre - Avions japoneses atacan Pearl Harbour
Iran[modificar | modificar la font]
Ocupacion dau país lo 25 d'aost per lei Britanics e lei Sovietics per melhorar lei relacions entre lei dos aliats e empachar leis Alemands d'estendre son influéncia dins aquela region.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 7 de genièr - John Ernest Walker, quimista anglés, Prèmi Nobel de Quimia
- 9 de genièr - Joan Baez, cantaira nòrd-americana
- 13 de genièr - Pasqual Maragall i Mira, president de la Generalitat de Catalonha
- 14 de genièr - Faye Dunaway, actritz nòrd-americana
- 14 de genièr - Milan Kučan, president d'Eslovènia
- 21 de genièr - Plácido Domingo, cantaire (tenor) espanhòl
- 24 de genièr - Neil Diamond, cantaire nòrd-american
- 8 de febrièr - Nick Nolte, actor nòrd-american
- 8 de febrièr - Nick Nolte, actor american
- 19 de febrièr - David Gross, fisician american, Prèmi Nobel de Fisica
- 16 de març - Robert Guéï, dictator de la Còsta d'Evòri (m. 2002)
- 29 de març - Joseph Hooton Taylor Jr., astrofisician american, Prèmi Nobel de Fisica
- 30 de març - Wasim Sajjad, president de Paquistan
- 13 d'abril - Michael Stuart Brown, genetician american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 23 d'abril - Paavo Lipponen, primièr ministre de Finlàndia
- 28 d'abril - Karl Barry Sharpless, quimista american, Prèmi Nobel de Quimia
- 13 de mai - Ritchie Valens, cantaire veneçolan (m. 1959)
- 20 de mai - Goh Chok Tong, primièr ministre de Singapor.
- 21 de mai - Joan Ganhaire, escrivan lemosin
- 24 de mai - Bob Dylan, cantaire, musician e compositor nòrd-american
- 31 de mai - Louis J. Ignarro, farmacològ american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 2 de junh – Charlie Watts, musician del grop The Rolling Stones
- 12 de junh - Chick Corea, musician de jazz american.
- 19 de junh - Václav Klaus, president de la Republica Chèca
- 27 de junh - Krzysztof Kieślowski, cineasta polonés (m. 1996)
- 1 de julhet - Myron Scholes, economista american, Prèmi Nobel d'Economia
- 1 de julhet - Alfred G. Gilman, scientific american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 16 de julhet - Desmond Dekker, cantaire jamaican (m.2006)
- 30 de julhet - Paul Anka, cantaire canadian
- 20 d'agost - Slobodan Milošević, president de Serbia (m.2006)
- 9 de setembre - Otis Redding, musician american (n.1967)
- 13 de setembre - Ahmet Necdet Sezer, president de Turquia
- 5 d'octobre - Eduardo Duhalde, èx-president d'Argentina
- 13 d'octobre - Paul Simon, musician e compositor american
- 30 d'octobre - Theodor Wolfgang Hänsch, fisician alemand, Prèmi Nobel de Fisica
- 5 de novembre - Art Garfunkel, cantaire nòrd-american
- 19 de novembre - Lee Myung Bak, president de la Corèa del Sud
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - Henri Bergson, escrivan francés, prèmi Nobel de Literatura (n.1859)
- 13 de genièr - James Joyce, autor irlandés (n.1882)
- 21 de febrièr - Frederick Banting, mètge canadian, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n.1891)
- 28 de febrièr - Rei Anfós XIII d'Espanha (n.1886)
- 4 de març - Ludwig Quidde, pacifista alemand, Prèmi Nobel (n. 1858)
- 28 de març - Virginia Woolf, escrivana britanica (n.1882)
- 29 de junh - Ignacy Jan Paderewski, pianista, compositor e tresen primièr ministre de Polonha (n.1860)
- 4 d'agost - Mihály Babits, poèta, escrivan e tradutor ongrés (n.1881)
- 7 d'agost - Rabindranath Tagore, escrivan indian, Prèmi Nobel de Literatura (n.1861)
- 14 d'agost - Pau Sabatièr, quimista occitan, Prèmi Nobel de Quimia (n.1854)
- 12 de setembre - Hans Spemann, embriologista alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n.1869)
- 18 de novembre - Walther Hermann Nernst, quimista alemand, Prèmi Nobel de Quimia (n.1864)
- 18 de novembre - Chris Watson, primièr ministre d'Austràlia (n. 1867)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : non atribuit
- Prèmi Nobel de Quimia : non atribuit
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : non atribuit
- Prèmi Nobel de Literatura : non atribuit
- Prèmi Nobel de la Patz : non atribuit


text:
Polaroid
Un polaroid o filtre polarizant, es una fuèlha de matèria sintetica emplegada per polarizar la lutz.
« Polaroid » es una marca depausada de l'entrepresa estatsuniana Polaroid Corporation. Pr'amor qu'existisson d'autres fabricants de fuèlhas polarizantas endacòm mai.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo material d'origina, brevetat en 1929 e melhorat en 1932[1] per Edwin H. Land, se compausa de fòrça cristals microscopics de sulfat d'iodoquinina (erapatit) incorporats dins un filme transparent de polimèr de nitrocellulòsa. Los cristals acicularis[2] (es a dire en forma d'agulhas) son alinats pendent la fabricacion del filme per estiratge o aplicant de camps electric o magnetic. Los cristals essent alignats, la fuèlha es dicroïc: tend d'absorbar la lutz qu'es polarizada parallelament a la direccion de l'alinhment dels cristals, mas transmet la lutz qu'es polarizada perpendicularament a ela.
Las fuèlhas Polaroid son utilizadas dins d'ecrans de cristals liquids, de microscòpis optics, de lunetas estereoscopicas, e, amb una orientacion diferenta dels filtres, de lunetas de solelh qu'an la proprietat de tancar la lumièretz venent del naut, e los rebats venent del bas.
La marca Polaroid es tanben utilizada coma apellacion comerciala per una varietat de produchs venduts par Polaroid Corporation, que lunetas de solelh, mas subretot de filmes e aparelhs fotografics de desvelopament instantanèu.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Brevet
- ↑ (fr) Definicions lexicograficas e etimologicas de aciculaire del CNRTL.


text:
Peroxisòma
Lo peroxisòma es un organet citoplasmic present dins lei cellulas eucariòtas que participa au metabolisme deis acids gras e de d'autrei dei metabolits resultants d'una respiracion aeròbia. Contenon d'enzims (catalasas e oxidasas) qu'ajudan a que la cellula elimine lei peroxids -principalament lo d'idrogèn- espècia quimica fòrça nociva. Complisson doncas de foncions de destoxificacion cellulara. Lei peroxisòmas foguèron identificats coma organet per lo grop de cercaires dau bèlga Christian de Duve, en 1967, après èsser estats descrichs un decenni avans en una tèsi doctorala presentada en Suècia.


text:
Centuri
Centuri es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Centuri Es una municipalitat de la còsta occidentala del Cap de Corsega, la una dels dètz-e-uèch comunas reagrupades al se de la Comunitat de municipalitats del Cap de Corsega. Centuri Significariá « cench » de torns (en latin cinctura).
Centuri est une commune de la côte occidentale du Cap Corse, l'une des dix-huit communes regroupées au sein de la Communauté de communes du Cap Corse. Centuri signifierait « ceinturé » de tours (en latin cinctura).


text:
Brinhòla
Brinhòla (Brignoles en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Brinhòla, capitala dau Centre Var, foguèt la ciutat dei Còmtes de Provença. La vila es situada sus la ribiera de Carami e près de la montanha de la Loba (767 m). Es un ancian bacin minier d'extraccion de baucita. La vila es coneguda despuei l'Edat Mejana per sa produccion de prunas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Brinhòla a per sant patron Sant Loís, fèsta lo 19 d'agost. Loís d'Anjau, rèirenebot dau rei de França Loís IX, nasquèt a Brinhòla en 1274. Venguèt evesque de Tolosa e moriguèt a Brinhòla en 1297. Foguèt canonizat per lo papa Joan XXII en 1317.
Lo blason de la vila es subremontat d'una corona comtala, que lo Còmte de Provença aviá bastit un palais dins aquela vila.


text:
Tamarind
Lo tamarind (Tamarindus indica) es l'unica espècia coneguda dins lo genre Tamarindus e aparten a la familha de las leguminosas o Fabaceae.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot "tamarind" ven de l'arabia "tamar hind" (تمر هند), que significa "datilièr d'Índia".
Distribucion e descripcion[modificar | modificar la font]
Lo tamarind viu dins de luòcs de clima tropical e subtropical. Es originari de l'èst d'Africa e se trapa pels tropics sobretot en Asia e America, majoritàriament a la Cariba, onte sovent se cultiva per la seuna polpa.
Es un arbre grand de fuèlhas persistentas en localitats sens sason seca mas caduc dins lo cas contrari. A de fuèlhas amb fins a 40 foliolas e flors en pinhas. Lo fruch es una golça pelana d'una polpa brumenca comestibla e de qualques granas duras.
Usatges[modificar | modificar la font]
La polpa a l'entorn de las granas dels fruches del tamarind es de gost agradablament acida. A de multiples aplicacions dins la cosina tradicionala dels païses de las zonas tropicalas asiaticas, africanas e sudamericanas. Tanben es un dels ingredients de la salsa Worcester.
La polpa es garda subretot al sal. Confita amb de mèl o de sucre èra una de las confisariás dels bedoïns del desèrt.
La fusta de l'arbre es dura e fòrça apreciada pel seu color roja per ne far de mòbles e postams. Al sud d'Índia servissiá per far de travèrsas de camin de fèrre.
Tanben a d'usatges medicinals subretot dins l'Ayurveda per combatre los problèmas digestius.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (en)Dassanayake, M. D. & Fosberg, F. R. (Eds.). (1991). A Revised Handbook to the Flora of Ceylon. Washington, D. C.: Smithsonian Institution.
- (en)Joseph Dalton Hooker. (1879). The Flora of British India, Vol II. London: L. Reeve & Co.


text:
Panamà (país)
Panamà es un Estat de 75 512 km² que se tròba en America Centrala. Sa populacion es de 3 300 463 abitants (2004). Es limitat a l'oèst per la Còsta Rica e a l'èst per Colómbia, al nòrd per la Cariba e al sud per l’Ocean Pacific.
Sa capitala es Panamá.
Lo gentilici es panamenc -a.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 3 de novembre de 1903 Panamà se declarèt independent de Colómbia.
Politica[modificar | modificar la font]
Panamà es una republica presidencialista. Lo president, elegit per un periòde de cinc ans per la populacion, es lo cap d'Estat e tanben cap de govèrn. Lo president a dos vicepresidents.
Lo parlament (Asamblea Nacional) es unicameral, amb 78 membres, elegits per un periòde de cinc ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
De veire: Canal de Panamà.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Panamà
Cultura[modificar | modificar la font]
Dempuèi 2010 uèch lengas indigènas son reconegudas oficialament coma lengas nacionalas : lo ngäbe, lo buglé, lo kuna, l'emberá, lo wounaan, lo naso tjerdi e lo bri bri.[1] La lei del 22 de novembre de 2010 ne fixa l'alfabet e las disposicions d'ensenhament.


text:
Trimbach (Bas Ren)
Trimbach en alemannisch (Trimbach en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Trimbach Es un vilatge del Bas-Rhin situat en lo costat de Seltz e en lo arrondissement de Wissembourg.
La municipalitat a situat a aperaquí una desena de quilomètres de la frontièra alemanda.
Los ciutadans de Trimbach an nomenat los Trimbachois e los Trimbachoises.
L'altitud mièja #que li a situat a el Trimbach es d'aperaquí 145 mètres. L'altitud minima es de 138 mètres e lo maximal es de 179 mètres.
Trimbach est un village du Bas-Rhin situé dans le canton de Seltz et dans l'arrondissement de Wissembourg.
La commune est située à environ une dizaine de kilomètres de la frontière allemande.
Les citoyens de Trimbach sont nommés les Trimbachois et les Trimbachoises.
L'altitude moyenne à laquelle est située Trimbach est d'environ 145 mètres. L'altitude minimum est de 138 mètres et le maximum est de 179 mètres.


text:
Gonfreville-l'Orcher
Gonfreville-l'Orcher es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Gonfreville Lo Orcher, es tres quartièrs : Gournay-en-Caux, Mayville e lo scenari. Cada quartièr a la siá istòria e la siá identitat
Gonfreville l’Orcher, c’est trois quartiers : Gournay-en-Caux, Mayville et le plateau. Chaque quartier a son histoire et son identité


text:
Aubres
Aubres (Aubres en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aubres es situat a quatre quilomètres de Nyons e a vint-dos quilomètres de Vaison-la-Romaine.
Aubres est situé à quatre kilomètres de Nyons et à vingt-deux kilomètres de Vaison-la-Romaine.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
{{Image label|x=20.27
Istòria[modificar | modificar la font]
Fief Dels barons de Montauban. La municipalitat es una possession de las Caderousse al Sègle XIV mas confisquée pels Dauphins.
Fief des barons de Montauban. La commune est une possession des Caderousse au Sègle XIV mais confisquée par les Dauphins.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Noda Yoshihiko (al biais japonés, amb lo nom de familha en primièr, n. 1957) es lo primièr ministre de Japon dempuèi lo 2 de setembre de 2011[1].
Es nascut a Funabashi, Prefectura de Chiba, filh d'un militar de la Fòrça Terrèstre de Autodefensa del Japon (Armada de Tèrra del Japon après la Segonda Guèrra Mondiala). Se graduèt a l'Universitat de Waseda lo 1980. Foguèt eligit membre de l'Assemblada de la Prefectura de Chiba l'an 1987[2].
Es tanben titular del segond dan de cencha negra al judo.


text:
Peró
Peró (Perú en castelhan, Piruw en quíchoa e aimara) es un estat d'America del Sud. Confronta l'Ocean Pacific a l'oèst, l'Eqüator e Colómbia al nòrd, Brasil e Bolívia a l'oèst e Chile al sud.
La capitala es Lima
Lo gentilici es perovian -a.[1]
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans l'arribada dels espanhòls en Peró i aguèt divèrsas culturas preïncaicas e, pus tard, l'Empèri Inca. Francisco Pizarro arribèt a la còsta peroviana en 1532, e a la fin d'aquel decenni Peró venguèt un viceregne d'Espanha, e la màger font d'aur e argent de l'Empèri Espanhòl.
Peró se declarèt independent d'Espanha lo 28 de julhet de 1821, mercé a una aliança entre l'armada argentina de José de San Martín e l'armada de Nòva Granada de Simón Bolívar. Lo primièr president foguèt elegit en 1827. Entre 1836 e 1839 Peró e Bolívia foguèron units en una Confederacion, que se dissolguèt après lo conflicte armat contra Chile e Argentina.
A la fin del sègle XIX Peró s'impliquèt amb Bolívia dins la Guèrra del Pacific contra Chile, estent qu'existissiá un Tractat de defensa mutuala. Amb la fin d'aquela guèrra comencèt un periòde de « reconstruccion nacionala », de calma relativa, que s'acabèt après lo govèrn de Augusto Bernardino Leguía.
Al sègle XX lo país experimentèt divèrses còps d'Estat e una granda inestabilitat economica e crisi sociala[2]. La democracia se restaurèt dins lo decènni dels nonanta.
Politica[modificar | modificar la font]
Peró es una republica parlamentària. Lo president es elegit per la populacion per un periòde de cinc ans.
Lo Parlament es constituit d'una Cambra, amb 120 membres.
Geografia[modificar | modificar la font]
Peró se tròba dins la region occidentala de l'America del Sud entre la linha d'Eqüator e lo Tropic del Capricòrne. Amb una superfícia de 1 285 220 km², lo país es classat vinten del mond e tresen del soscontinent. Limita al nòrd amb Eqüator, al sud amb Colómbia, a l'èst amb Brasil, al sud amb Chile e a l'oèst amb l'Ocean Pacific. Possedís una granda varietat de païsatges e climas recebuts las siás condicions geograficas que li an donat tanben una granda diversitat de ressorsas naturalas.
Relèu[modificar | modificar la font]
La Cordilhièra dels Andes es parallèla a la còsta, e dividís lo país en tres regions geograficas:
- la còsta, a l'èst, es una plana estrecha majoritàriament arida, levat de qualques vals formadas de rius sasonièrs;
- la region nauta, que compren lo replanat andin e lo pic pus elevat del país, lo Huascarán, amb 6768 m[3];
- la selva, una extension ampla e plana cobèrta per la selva amazoniana a l'èst ocupa 60% de la superfícia totala del país[4]; aquela region es la mens poblada.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Peró.
Cultura[modificar | modificar la font]
Nòtas & eferéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ ... o peroan -a (mai rar mas atestat...)
- ↑ Los rostros de la plebe: Entre 1900 y 1968 se produjeron 56 intentos para interrumpir la sucesión considerada legal en la vida republicana. En diez casos se trató de proyectos gestados y protagonizados por civiles. Los restantes 46 se originaron en el interior de las fuerzas armadas (pàg. 168)
- ↑ UNESCO, Huascarán National Park. Data d'accès: 14 de junh de 2008
- ↑ Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú, El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico, p. 16.


text:
America del Sud
L'America del Sud (var. America dau Sud, America deu Sud) es una partida del continent american o, segon certans geografs, un continent a despart, entre l'ocean Atlantic e l'ocean Pacific.
L'America del Sud a una superfícia de 17 840 000 km², per la màger part dins l'emisfèri sud. Fa solament tres milions d'ans que foguèt restacada a l'America del Nòrd, un periòde recent a l'escala geologica. Los Andes foguèron tanben formats a aquela epòca.
Los païsatges de l'America del Sud son variats. S'i pòt trobar de nautas montanhas, coma los Andes, de selvas tropicalas (coma la selva pluviala atlantica e la selva pluviala amazoniana), de regions semideserticas (coma lo sertão brasilièr), de savanas (coma la region brasilièra del cerrado), de desèrts (coma los d'Atacama o de Patagònia) e mai de glacièrs (coma lo glacièr Perito Moreno, en Argentina).
Lo portugués i es la primièra lenga, que la populacion totala de Brasil representa 51% de la populacion totala de l'America del Sud.
Geografia[modificar | modificar la font]
L'America del Sud constituís la màger part australa de las tèrras emergidas de çò qu'es generalament designat coma lo Mond Nòu, l'emisfèri oèst, o las Americas. Se trapa al sud e a l'èst del Canal de Panamà, que travèrsa l'istme de Panamà. Geograficament, gaireben tot lo territòri sudamerican es situat sus la placa sudamericana.
Geologicament, lo continent foguèt restacat a l'America del Nòrd fa solament tres milions d'ans, çò que provoquèt lo grand escambi american. Tanben los Andes son una cadena de montanhas relativament joves e sismicament precàrias, anant del nòrd al sud lo long de la bordadura occidentala del continent ; lo territòri a l'èst dels Andes es principalament cobèrt per la selva tropicala umida, lo vast bacin d'Amazonas. Lo continent presenta tanben de regions pus secas coma la Patagònia Orientala o lo desèrt d'Atacama.
Lo continent sudamerican compren tanben de nombrosas illas, que fòrça d'entre elas apertenon als païses del continent. Fòrça illas de Caribas (las Antilhas) son situadas sus de la placa cariba. Aruba, Barbados, Trinitat e Tobago son situats sul replanat continental sudamerican. Las Antilhas Neerlandesas e las dependéncias de Veneçuèla son localizadas al nòrd del continent. Geopoliticament, las illas Estats e los territòris d'otramar de la Cariba son generalament considerats coma una part d'America del Nòrd. Las nacions d'America del Sud que bòrdan la Mar Cariba: Colómbia, Veneçuèla, Guyana, Surinam e Guaiana – forman l'America del Sud cariba. Las autras illas son las Galapagos, l'Illa de Pascas (en Oceania mas dependenta de Chile), l'illa Robinson Crusoe, l'illa de Chiloé, la Tèrra del Fuòc, e las Illas Malvinas.
Recòrds[modificar | modificar la font]
Se tròba en America del sud:
- Las mai nautas casudas d'aiga, Salto Angel,
- Lo flume amb lo debit mai grand del mond, Amazonas,
- La cadena de montanhas mai longa, los Andes,
- Lo desèrt mai sec, lo desèrt d'Atacama,
- la via de camin de fèrre mai nauta, Ticlio,
- la capitala mai nauta, La Paz,
- lo lac navegable mai naut, lo lac Titicaca,
- la vila mai australa, Puerto Toro.


text:
Estratosfèra
L'estratosfèra es la segonda jaça de l'atmosfèra terrèstra, se situant al dessús de la troposfèra e jos la mesosfèra. Las temperaturas atengudas dins l'atmosfèra son fòrça variablas d'una jaça a l'autre. Logicament, las jaças mai alunhadas de la Tèrra possedisson de temperaturas mai bassas qu'aquelas que son pròchas, mas d'autres factors fan aumentar considerablament la temperatura d'unas jaças, coma l'estratosfèra.
Somari
Altitud e espessor de l'estratosfèra[modificar | modificar la font]
L'estratosfèra se situa entre 8,5 e 20 quilomètres d'altitud per sa limita inferiora (tropopausa) e 40 a 60 quilomètres d'altitud pel tèrme superior (estratopausa) al repècte de la superfícia de la Tèrre e segon sa latitud sul glòb (entre 12 e 50 km d'altitud en mejana).
Temperatura de l'estratosfèra[modificar | modificar la font]
La temperatura dins l'estratofèra varia segon l'altitud, perque aquela se calfa per l'absorpcion dels rais ultraviolets venent del Solelh. A l'interior d'aquela jaça, la temperatura aumenta amd altitud (vejatz l'article jaça d'inversion). Al mai naut de l'estratosfèra, la temperatura es a l'entorn de 270 K (-3°C), prèp del punt de congelatcion de l'aiga. Aquela partida de la jaça se nomena l'estratopausa, ont la temperatura torna a bassar quand pujam. Aquela estratificacion verticala fa que l'estratosfèra es dinamicament establa: i a pas cap de conveccion regulara nimai de turbuléncias associdas dins aquela partida de l'atmosfèra. Lo calfament es causat per l'ozonosfèra, qu'absòrba les radiacions ultravioletas del Solelh, çò qu'a per consequéncia de calfar las jaças superiòras de l'estratosfèra. Lo bas de l'estratosfèra se caracteriza per un equilibri entre la calor transmesa de la jaça d'ozòn per conduccion e la calor transmesa de la troposfèra par conveccion. Aquò implica que l'estratosfèra comença a l'altitud bassa prèp dels pòls, perque la temperatura i es mens nauta.
Aeronautica[modificar | modificar la font]
Los avions comercials volan mai que mai a una altitud pròcha de dètz quilomètres dins de latituds temperadas, al ran de l'estratosfèra. Aquò permet d'evitar las turbuléncias de la conveccion presenta dins la troposfèra. Las turbuléncias encontradas pendent las condicions de vòl son mai sovent causadas per de fòrtas variacions de conveccions venent de la troposfèra. Los planaires mai sovent vòlan sus de volutas termicas que pojan per la troposfèra al dessús de corrents cauds. Aquelas volutas se terminan a la basa de l'estratosfèra, çò que fixa una limita d'altitud als planaires sus l'ensems del glòb. Qualques planaires pas mens capitan l'estratosfèra per un metòde nomenat Vòl d'onda (Ridge Lift), que consistís a utilizar los fòrts vents montanhòls per s'auçar naturalament cap al ceu
Circulacion Estratosferica[modificar | modificar la font]
L'estratosfèra es una region que se debana d'intenses processús radiatius, dinamics e quimics que la mèscla orizontala dels compausants gasoses se produson fòça mai aviat qu'a la verticala. L'oscillacion quasi-biennalà (OQB) dins las latituds tropicalas, qu'es menada per las ondas de gravetat generadas de biais convectiu dins la troposfèra, es una caracteristica interessanta de la circulacion de l'estratosfèra. L'OQB induch una circulacion secondária, importanta pel transpòrt estratosferic global des traçaires coma l'ozòn o la vapor d'aiga.
Pendent los ivèrns de l'emisfèri boreal, los caufaments estratosferics subtes pòdon sovent èsser observats, perque son causats per l'absorpcion de las ondas de Rossby dins l'estratosfèra.
Ateunhiment de la jaça d'ozòn[modificar | modificar la font]
La principala causa de l'atenhiment de la jaça d'ozòn reportada es la preséncia de clorofluorocarbònis (los celèbres CFC — CCl2F2, CCl3F) dins l'estratosfèra de la Tèrra. Los clorofluorocarbònis son compausats de clòr, de fluòr e de carbòni. Perque los CFC son estables, economics, non toxics, non inflamables e non corrosius, son utilizats coma propergòls, refrigerants, solvants, eca. Aquelas moleculas acaban per capitar l'estratosfèra, ont se produch una seria de reaccions en cadena que mena fin finala a la destruccion de la jaça d'ozòn.
Lo govèrn dels Estats Units d'America enebiguèt, en 1980, l'utilizacion dels CFC dins los aerosòls. Los esfòrces mondials per mermar l'utilizacion dels CFC comencèt en 1987, e un bandiment internacional seguèt en 1996 per davançar los efèches de la produccion industriala dels CFC. Aqueles esfòrces foguèron dramaticament decevents a causa dels mercats negres en China e en Russia, que la valor dels CFC illegalament manufacturats capitèt 500 milions de dolars americans. Las quantitats de CFC dins l'estratosfèra contunhèt d'aumentar fins al começament de l'an 2000 se pensa que capitarán un nivèl acceptable cap a la mitat d'aquel sègle.
Casuda liura dins l'estratosfèra[modificar | modificar la font]
De 1958 a 1960, a causa de l'altitud creissenta dels avions de caça, l'United States Air Force menèt lo Projet Excelsior per s'ensajar als sauts de nauta altitud, coma amb lo paracasudas Beaupre. Joseph Kittinger de l'USAF se lancèt en casuda liura dempuèi una nau situada en plena estratosfèra, lo 16 d'agost de 1960. Pujèt fins a 31 333 mètres, trencant atal lo recòrd de 30 942 mètres establit per David Simons dins l'encastre del projècte Manhigh en 1957. La casuda entièra durèt 13 minutas e 45 secondas. Lors de la davalada, Kittinger atenguèt una velocitat maximala de 988 km/h e une temperatura minimala de -70 °C.
Lo 14 d'octobre de 2012, La mission Red Bull Stratos permetèt a Félix Baumgartner de sautar en casuda liura dempuèi una nau situada a 39km d'altitud, en plena estratosfèra. Amb aquel saut venguèt lo primièr òme a passar la paret del son sens assisténcia mecanica. Dins sa casuda, que durèt 4 m 19 s, l'austriac de 43 ans capitèt una velocitat maximala de 1342 km/h. Es tanben lo saut en paracasudas mai naut jamai riscat.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Codecobreires de l'estratosfèra


text:
Ligament
Un ligament es una corta benda de teissut conjontiu fibrós compausat subretot de longas moleculas de collagèn. Es una estructura fòrça solida. Los ligaments connèctan los òsses a d'autres òsses dins d'articulacions e fan partida d'aquelas articulacions (religan pas los muscles als òsses; es la foncion dels tendons). Qualques ligaments limitan la mobilitat de las articulacions, o enebisson qualques movements. Atal, aparan tota l'articulacion de las estòrsas e de las luxacions pendent los movements forçats.
Los ligaments servisson tanben a jónher d'organs entre eles. Per exemple lo ligament arterial fixa l'aòrta descendenta e l'artèria pulmonara esquèrra ensems.
Autre exemple, al nivèl del genolh, existisson 4 ligaments principals, 2 ligaments laterals (intèrne e extèrne) situats de cada costat del genolh, e 2 ligaments centrals nomenats crosats perque se crosan en plan mitan del genolh.
Patologia[modificar | modificar la font]
En patologia, las lesions dels ligaments son de :
- estòrsas (alongament) ligamentàrias
- esquinçaduras (rompeduras) ligamentàrias coma la frequenta e grava rompedura del ligament crosat del genolh
Patologia ligada a la natura e a la textura dels ligaments:
- iperlaxitud ligamentària


text:
Guillaume III Beauharnais
Guillaume III Beauharnais, seigneur de Miramion.
Famille[modifier | modifier le code]
Fils de Jean Beauharnais, seigneur de Miramion et de Jeanne Boilleve.
Mariage et descendance[modifier | modifier le code]
Guillaume III Beauharnais, seigneur de Miramion épousa Marie Le Vassor (fille d'Aignan Le Vassor et de Jeanne Compaing).
Un enfant est né de cette union :
- Guillaume IV Beauharnais, seigneur de Miramion.
Généalogie[modifier | modifier le code]
Guillaume III Beauharnais, seigneur de Miramion est l'ascendant de Nicolas de Leuchtenberg.


text:
Abòs
Abòs qu'ei un vilatge deu bacin de Lac en Bearn sus la rota enter las vilas de Pau e Monenh. Qu'ei ua comuna deu departament francés deus Pirenèus Atlantics dens la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Paul Raymond[1] anòta que la municipalitat comptava una abbaye laica, vassale de la vicomté de Béarn e #qu'en 1385, Abos dépendait del bailliage de Lagos e Pardies, dénombrant quaranta nòu fuòcs.
Lo senhor de Abos i aviá lo primièr reng après los barons (primièr ruffebaron) de Béarn.
Paul Raymond[1] note que la commune comptait une abbaye laïque, vassale de la vicomté de Béarn et qu'en 1385, Abos dépendait du bailliage de Lagos et Pardies, dénombrant quarante-neuf feux.
Le seigneur d'Abos avait le premier rang après les barons (premier ruffebaron) de Béarn.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
Raymond.


text:
Partit Socialista
- Lo Partit Socialista es un partit politic bèlga francofòn ;
- Lo Partit Socialista es un partit politic chilian ;
- Lo Partit Socialista es un partit politic de la Republica Democratica de Còngo ;
- Lo Partit Socialista Obrièr Espanhòl es un partit politic espanhòl ;
- Lo Partit Socialista es un partit politic francés ;
- Lo Partit Socialista es un partit politic ongrés ;
- Lo Partit Socialista es un partit politic japonés ;
- Lo Partit Socialista es un partit politic neerlandés ;
- Lo Partit Socialista es un partit politic polonés ;
- Lo Partit Socialista es un partit politic portugués ;
- Lo Partit Socialista es un partit politic soís ;
- Lo Partit Socialista es un partit politic ucraïnian.
Vejatz tanben :
- los Partits Socialistas Democratics en França e en Marròc
- lo Partit dels Socialistas Europèus ;
- la Seccion Francesa de l'Internacionala Obrièra (SFIO), nom del PS francés de 1905 a 1970 ;
- lo Partit Socialista Francés (començament del sègle XX, fondat per Joan Jaurés en 1902, e que s'integrèt dins l'SFIO en 1905 ;
- lo Partit Socialista de França (començament del sègle XX).
- l'Internacionala Socialista que recampa dempuèi 1951 la màger part dels partits socialistas del Mond.


text:
Kelvin
Lo kelvin (dau nom de Lord Kelvin) es l'unitat de basa de temperatura termodinamica dau Sistèma Internacionau. Son simbòl es : K.
Somari
Definicion de l'unitat kelvin[modificar | modificar la font]
- Lo kelvin es la fraccion 1/273,16 de la temperatura termodinamica dau ponch triple de l'aiga (H2O), e una variacion de temperatura de 1 K equivau a una variacion de 1 °C.
- A la diferéncia dau gra Celsius, lo kelvin es una mesura absoluda de la temperatura qu'es estada introducha gràcias au tresen principi de la termodinamica.
- La temperatura de 0 K es egala a -273,15 °C e correspònd au zèro absolut (lo ponch triple de l'aiga es a la temperatura positiva de 0,01 °C).
Notacion[modificar | modificar la font]
- Lei noms d'unitat de l'SI son de noms comuns e s'escrivon en minusculas (« kelvin » e non « Kelvin »)
- Lo simbòl dau kelvin es K, en majuscula perque lo nom de l'unitat es derivat d'un nom pròpri de persona
Remarca[modificar | modificar la font]
Coma es pas una mesura relativa, lo nom dau kelvin es jamai precedit dau mot gra e son simbòl es jamai precedit de « ° », contrariament ai gras Celsius o Fahrenheit.
A l'origina, en 1954 (10ena CGPM, resolucion 3, CR 79), au kelvin se li disiá lo « gra Kelvin », e son simbòl èra : °K. Lo « gra » foguèt suprimit au moment de la 13ena CGPM, en 1967 (resolucion 3, CR 104) e lo simbòl venguèt : K.
Conversion vèrs leis autreis unitats de temperatura[modificar | modificar la font]
- kelvins en gras Celsius : °C = K - 273,15
- gras Celsius en kelvins : K = °C + 273,15
- kelvins en gras Fahrenheit : °F = K × 1,8 − 459,67
- gras Fahrenheit en kelvins : K = (°F + 459,67) / 1,8
Construccion de l'unitat kelvin[modificar | modificar la font]
La valor 1/273,15 es deguda ni a l'azard ni a una realitat fisica (se seriá poscut chausir una definicion coma 1/100, 1/500 o 1/1000 de la temperatura termodinamica dau ponch triple de l'aiga), mai a la volontat de se cotar sus una unitat preexistenta. E mai la definicion oficiala dau gra Celsius siá basada sus aquela dau kelvin, aquest foguèt establit posteriorament.
Lo gra Celsius es basat istoricament sus la temperatura de congelacion de l'aiga, que definís lo zèro, e la temperatura d'ebullicion, fixada a 100 °C, donant ansin la valor de la variacion d'un gra.
La nocion de temperatura termodinamica (valent a dire implicitament de temperatura absoluda) introdutz la nocion de zèro absolut, que deu naturalament èsser la basa d'aquela escala de temperatura ; la valor dau zèro absolut es de -273,15 °C.
D'autra part, la temperatura dau ponch triple de l'aiga, valent a dire aquela onte coexistisson lei tres estats (liquid, solid e gasós) a de tot segur semblat una referéncia pus invariabla que la temperatura de congelacion, maugrat que siá (fortuitament) quasi identica. Aquesta vària amb la pression, e a la pression atmosferica, es pus bassa d'aperaquí 0,01 °C (o K) qu'aquela dau ponch triple sota una atmosfèra de pression.
Essent adoptats aquelei dos ponchs de referéncia, rèsta a definir la variacion o l'interval d'un kelvin. Aquest es estat chausit de la meteissa valor qu'aqueu dau gra Celsius, siá 1/100 de la diferéncia de temperatura entre la temperatura d'ebullicion e la temperatura de congelacion de l'aiga sota una atmosfèra de pression. Coma la valor dau zèro absolut es de -273,15 °C, se i apond la diferéncia entre ponch de congelacion e ponch triple, siá 0,01 °C. L'interval entre lo zèro absolut e lo ponch triple de l'aiga en kelvins se deu donc dividir en 273,16 K.
S'arriba donc a la definicion condensada : Lo kelvin es la fraccion 1/273,16 de la temperatura termodinamica dau ponch triple de l'aiga.
Aquesta vèn en retorn la referéncia de la definicion dau gra Celsius, çò que permet que i ague pas doas definicions concurrentas. D'efècte, se s'afinava la precision dau gra Celsius a partir de sa definicion istorica, aquò necessitariá de modificar siá la relacion entre gra Celsius e kelvin, siá la definicion dau kelvin (que poiriá venir la fraccion 1/273,160 001 de la temperatura termodinamica...).
En 2005, la definicion es estada afinada (CIPM PV 94, recomandacion 2 CI-2005) en precisant la composicion isotopica de l’aiga que son ponch triple es utilizat :
- 0,000 155 76 mol de 2H per mòl de 1H
- 0,000 379 9 mol de 17O per mòl de 16O
- 0,002 005 2 mol de 18O per mòl de 16O
Aquela composicion es la dau materiau de referéncia de l’Agéncia Internacionala de l’Energia Atomica (AIEA) conegut sota lo nom de "Vienna Standard Mean Ocean Water" (VSMOW), tau coma es recomandat per l’Union Internacionala de Quimia Pura e Aplicada (UICPA) dins J. R. de Laeter, J. K. Böhlke, P. De Bièvre, H. Hidaka, H. S. Peiser, K. J. R. Rosman, e P. D. P. Taylor (2003), Atomic Weights of the Elements: Review 2000 (IUPAC Technical Report), Pure and Applied Chemistry, Vol. 75, No. 6, pp. 683–800.


text:
Libertat (filosofia)
La nocion de libertat ne cabís fòrça concèptes amai domenis de l'activitat umana.Ensajarem de ne definir los principals per apuèi estudiar çò que se passa quand justament aicesta libertat s'es avalida o n'existis pus gaire, entrepachada per mantuna rason, culturala, ideologica, politica o sociala.
Somari
- 1 Definicion
- 2 Domenis del concèpte
- 3 Teorias de la libertat
- 4 Citacions
- 5 l'Abséncia de libertat
- 6 Teorias de la dependéncia
- 7 Lo sucursalisme
- 8 Citacions
- 9 Bibliografia generala
- 10 Vejatz tanben
- 11 Ligams extèrnes
- 12 Nòtas & referéncias
Definicion[modificar | modificar la font]
Domenis del concèpte[modificar | modificar la font]
individual[modificar | modificar la font]
cultural[modificar | modificar la font]
religiós[modificar | modificar la font]
ideologic[modificar | modificar la font]
[modificar | modificar la font]
Teorias de la libertat[modificar | modificar la font]
Filosofia[modificar | modificar la font]
Religion[modificar | modificar la font]
Ideologias[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
l'Abséncia de libertat[modificar | modificar la font]
Teorias de la dependéncia[modificar | modificar la font]
Lo sucursalisme[modificar | modificar la font]
Lo sucursalisme designa la nocion de dependéncia d'una cultura, d'una lenga, d'una comunautat, d'un estat, d'una nacion, d'una etnia, d'un grop politic, d'un grop d'interès o de tota autra mena de grop uman o quitament d'un simple quidam o individú dins sas relacions amb lo poder politic o/e l'ideologia que los dominan. Per çò n'aclarar amai precisar, se n'engimbarem aiceste estudi subre la Teoria de la dependéncia que ja ne faguèt tant parlar, e escriure, amai perpensar, pensar, soscar, delatar... e chifrar.
Alargament del concèpte[modificar | modificar la font]
Ne resulta atal una situacion ipso facto d' inferioritat impausada e percebuda coma gaireben normala per aqueles que ne subisson l'accion, que ne patisson l'efècte, en los s'empachar atal d'agir per son pròpi compte, de prene sas pròpias decisions.
Se tracha alara d'una forma d'alienacion culturala, ideologica, politica e sociala mas tot parièr economica que lo filosòf e ideològ antilhés en Frantz Fanon, n'Ibrahim Fanon del siu nom d'òme liure e desliure, desliurat, emancipat e desalienat, entre molts autres teoricians del colonialisme, estudièt e espepissèt, se descrausselhèt, mai que tot dins sas òbras màgers:
- Peau noire, masques blancs Pèl negra, masquetas blancas , 1952
- Les Damnés de la terre Los Damnats de la tèrra , 1961[1]
citacions[modificar | modificar la font]
- ...Se n'agís per lo terç mond de tornar començar una istòria de l'òme... (...)... Franz Fanon Los Damnats de la tèrra, 1961...
Los domenis del concèpte[modificar | modificar la font]
N'es doncas lo sucursalisme d'en primièr ideologic e/o politic mas ne pòt èsser tanben cultural, o lingüistic, çò es infeudacion mentala d'un individú o d'un pòble a una autra cultura o una autra lenga consideradas e/o percebudas coma superioras o de melhora realizacion sociala idem rentabilitat.
Idem s'agís de sucursalisme economic quand existís una preferéncia o semblapreferéncia dins las relacions comercialas o financièras intercomunautàrias, interregionalas, internacionalas e quitament planetàrias ont la posicion d'un dels partenaris o contractants es d'inferioritat objectiva e ligada a de relacions de dominant a dominat , relacions impausadas per l'actor dominant de dicha relacion.
Lo quite concèpte d' empèri o de poder imperial cabís dins aicesta nocion.
citacions[modificar | modificar la font]
Istòria del sucursalisme[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Bibliografia generala[modificar | modificar la font]
Teorias de la libertat[modificar | modificar la font]
Teorias de la dependéncia[modificar | modificar la font]
- Frantz Fanon: Peau noire, masques blancs, edicions del Seuil, París, 1952 (en francés)
- Aimé Césaire: Discours sur le colonialisme, Présence africaine, 1953 (id)
- Frantz Fanon: Les damnés de la terre, amb prefaci d'en Jean-Paul Sartre, edicions François Maspero, París, 1961 (id)
- Fodé Diawara: Le manifeste de l'homme primitif, edicions Grasset, id 1972 (id)
- Tòme I - Reduseires de caps, colleccion A Tots - Institut d'Estudis Occitans edicions, num. 61-62, 1980 (en occitan)
- Tòme II - L'enemic dins la clòsca, id, num. 26, 1977 (id)
- Albert Memmi: Retrach del colonisat, amb prològ, resumit e traduccion occitana d'en Cristian Rapin & postfàcia amb entrevista dab n' Albert Memmi, reculida e tradusida per en Jordi Blanc, edicions Vent Terral, Enèrgas, 1983
- Claudi Molinièr: Lo cap dins la ressalha, amb cobèrta de Ben e illustracions d'en Pèire Venzac, colleccion Ensages IEO, 1989 (en occitan)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles:
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ veire Bibliografia Teorias de la dependéncia, çai-sus


text:
1972
Aquesta pagina concernís l'an 1972 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
- 26 de mai : signatura de l'acòrd SALT I entre leis Estats Units e l'Union Sovietica per una limitation deis armaments estrategics e de sistèma anti-missils.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Capitada dei missions estatsunidencas Apollo 16 (16-27 d'abriu) e Apollo 17 (7-19 de decembre) que se pausèron sus la Luna dins lei regions dei Monts Descartes e de la Vau Taurus-Littrow. Permetèron d'estudiar la geologia e l'atmosfèra lunaras.
Medecina[modificar | modificar la font]
Desvolopament dau premier escanèr medicau per lo Britanic Godfrey Newbold Hounsfield (1919-2004), engenhaire de la companhiá Electronical Musical Instrument (EMI), a partir dei trabalhs precursors dau fisician sud-african Allan McLeod Cormack (1924-1998).
Totjorn regardant lo domeni de l'imajariá espitaliera, desvolopament de la premiera IRM (Imajariá per resonància magnetica) per lo quimista estatsunidenc Paul Lauterbur (1929-2007). Aquel instrument es basat sus lo principi de la resonància magnetica nucleara descubèrt en 1946 e es vengut un aparelh important dins leis espitaus actuaus.


text:
Lalœuf
Laloeuf es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Preséncia gallo-romaine.
- Lo sieu nom èra antany "lo Aloeuf", es-a dire lo alleu (tèrra franca).
- Format de tres caserius de Puxe, Velle e Souveraincourt.
- Existissiá a la s mini-|XII|e}} un prieuré bénédictin a Puxe.
- Présence gallo-romaine.
- Son nom était jadis "l'Aloeuf", c'est-à-dire l'alleu (terre franche).
- Formé de trois hameaux de Puxe, Velle et Souveraincourt.
- Il existait au Modèl:S mini- un prieuré bénédictin à Puxe.


text:
Es situat sus las comunas de Queralbs (Ripollés) e Er (Nauta Cerdanha) e s'enauça coma lo pus naut dels sucs que forman la Gran Olla, qu'enròda la val de Núria. Es un pic larg e arredondit; son ascension es simpla si las condicions climaticas son bonas. Al suc i a una crotz de fèrre fargat e una placa amb de verses en catalan de Jacint Verdaguer:
«De puig en puig pel coll de Finestrelles
s'enfilen del Puigmal a l'alta cima
tota la terra que el meu cor estima
des d'ací es veu en serres onejar».
Comença a Queralbs ont i cal prene lo camin vielh o camin dels Pelegrins (GR-11) e que, en aperaquí doas oras e mieja, vos menarà fins al santuari de Núria. Lo camin puja ziga-zaguejant subretot entre de roiredas e amb un sotabòsc de falgueras dins las zonas mai umidas. Mai amont, trobèm de torrents que rajan en formant de gòrgas entre de grandas parets rocosas. S'aimatz mai tanben se pòt prene lo trin de cremalhera de Núria, inaugurat en 1931.
Vista del Puigmal de Fontalba.
A partir del santuari, comença un camin simple en direccion oèst traversant lo bòsc de Sant Gil, d'ont caldrà seguir lo cors del torrent cap a la "comba de l'Embut" e arribar fins finala a un pluviòmetre. A partir d'aquí lo camin ven pus rocós amb un pendís pus prononciat . Un còp arribats a la crotz del suc auretz fach practicament 1000 metres de desnivelacion dempuèi lo Santuari de Núria en aperaquí doas oras. En davalar se pòt contemplar la val de Núria e, al fons de tot, entre combas e pendisses suaus, lo santuari de Núria amb a costat son estanh.


text:
Lista des utilisators actifs
O est na lista des utilisators qu’ant ègzèrciê un’activitât la quinta que seye pendent los 30 jorns passâs.
Vos vêde na vèrsion betâye en cacho de cela pâge, que pôt étre vielye por lo més 0 seconda.
- ChrisPtDe (discutar | contribucions) (grata-papiér, administrator) [4 accions pendent los 30 jorns passâs]
- CommonsDelinker (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Dominik Fiuk (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Faolin42 (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Girrit (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Haji doliskani (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Helder.wiki (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- JurgenNL (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- MF-Warburg (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- MediaWiki message delivery (discutar | contribucions) (robot) [5 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Pathoschild (discutar | contribucions) [4 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Pratyya Ghosh (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Rotlink (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Russavia (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Savh (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- SurdusVII (discutar | contribucions) [6 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Wim b (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Xaris333 (discutar | contribucions) [3 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Zubule (discutar | contribucions) [3 accions pendent los 30 jorns passâs]


text:
Haboudange
Haboudange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Lo castèl èra lo banc del anciana châtellenie episcopal de Haboudange fins a la Revolucion.
- L'avesque Thierry bastís lo castèl #que ne demòra de murs, un torn redond e lo fossé.
- Le château était le siège de l'ancienne châtellenie épiscopale de Haboudange jusqu'à la Révolution.
- L'évêque Thierry bâtit le château dont il reste des murs, une tour ronde et le fossé.