text:
Serbia
Serbia (en sèrbe: Cpбиja = Srbija) es un Estat dels Balcans dins lo sud-èst d'Euròpa. Serbia confronta Croàcia, Bòsnia e Ercegovina, Ongria, Romania, Bulgaria, la Republica de Macedònia e Montenegro. Tanben confronta Kosova, que s'es proclamat coma estat independent en 2008 mas que l'estat sèrbe considèra coma una província sèrba.
Sa capitala es Belgrad.
Lo gentilici es sèrbe -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Lei Balcans avans l'arribada deis Eslaus
- 2.2 Lo periòde medievau
- 2.3 Lo periòde otoman
- 2.4 Lo Reiaume de Serbia
- 2.5 Lo Reiaume de Iogoslavia
- 2.6 La Federacion Iogoslava
- 2.7 Lei guèrras de Iogoslavia
- 2.8 Serbia dempuei 1995
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lei Balcans avans l'arribada deis Eslaus[modificar | modificar la font]
La preséncia umana en Serbia data d'au mens 500 000 ans. A partir de 6 500 av. JC, la region foguèt dominada per lei culturas de Starcevo e de Vinca. A la fin dau millenari II av. JC, de Grècs installèron de colonias dins lo sud e de pòbles indoeuropèus originaris de l'estèpa (Illirans e Daces) s'installèron dins lo rèsta qu'èra ja poblat per de Protovalacs. I introguèron la metallurgia dau fèrre. Puei, a la fin dau sègle VI av. JC, de Cèltas colonizèron lo territòri siá gràcias a sa superioritat militara sus leis indigèns siá gràcias a sa preponderància comerciala.
Dins lo corrent dau sègle I av. JC, lei Romans acomencèron de s'interessar ai Balcans. Illiria foguèt totalament pacificada entre 35 av. JC e 27 ap. JC. Roma fondèt mai d'una colonia dins la region que se latinizèt a cha pauc. Lei Grandeis Invasions devastèron lo país (passatge dei Huns, deis Avars, deis Ostrogòts e dei Gepides) que passèt sota lo contraròtle de Constantinòple e de l'Empèri Bizantin après lo partiment de l'Empèri Roman.
Lo periòde medievau[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle VII, de tribüs eslavas acomencèron de s'installar en Serbia onte l'autoritat bizantina foguèt d'ara endavant mau assegurada e deguèt regularament se contentar d'una primautat nominala. Aquelei tribüs se convertiguèron au cristianisme dins lo corrent dau sègle IX. Puei, vèrs l'an mil, se formèron dos pichoneis estats sèrbes dichs Zeta (centrat sus lo Montenegro actuau) e Rascia (centrat sus Novi Pazar).
A la fin dau sègle XII, lo còmte de Rascia Stefan Nemanja (1166-1196) unifiquèt la region ambé la conquista de Zeta e se liberèt de la tutèla bizantina. En 1219, son fiu Sava (1196-1236) obtenguèt la creacion d'una Glèisa Sèrba dotada de l'autocefalia. Gràcias au sostèn dau clergat, la dinastia dei Nemanjic poguèt legitimar son poder e venir una poissança importanta dins lei Balcans. Agantèt son apogèu durant lo rèine de Stefan Dusan (1331-1355) infligiguèt plusors desfachas ai Bizantins e menacèt Constantinòple. En 1346, l'arquevesque de Pec lo coronèt « emperaire dei Sèrbes e dei Grècs ». Pasmens, moriguèt avans la conquista de la capitala bizantina e l'unitat de son empèri resistiguèt pas a sa mòrt.
Lo periòde otoman[modificar | modificar la font]
La conquista otomana[modificar | modificar la font]
En 1365, la presa d'Andrinòple permetèt ai Turcs Otomans d'installar sa capitala dirèctament en Euròpa. Acomencèron alora la conquista dei Balcans e Serbia passèt totalament sota sa dominacion après una tiera de guèrras de 1371 a 1459.
La preséncia otomana foguèt pas aisament acceptada per lei crestians. En 1371, lei princes sèrbes leis Ongrés s'alièron per rebutar lei Turcs en Asia mai una ataca comuna mau capitèt. Au contrari, en 1382, la somission dei Bulgars aumentèt la menaça. En 1389, lo prince Lazar Hrebeljanovic foguèt vencut e tuat a la premiera batalha de Kosova e lei Sèrbes deguèron venir vassaus dau sultan otoman. Pasmens, gardèron una certana autonòmia coma estat tampon entre l'Empèri Otoman e lo Reiaume d'Ongria. Stefan Lazarevic (1389-1427), fiu de Lazar, restaurèt la prosperitat dau reiaume. Autra decision importanta de son rèine, establiguèt la capitala de Serbia en Belgrad.
Son successor Durad Brankovic (1427-1455) deguèt compausar amb una situacion complèxa marcada per la vigor novèla deis expansionismes ongrés e otoman. Assaiant de demorar neutre, foguèt atacat per lei dos camps. En 1444, capitèt de conclure la patz ambé lei Turcs e participèt pas a l'importanta segonda batalha de Kosova qu'afebliguèt lei poissanças crestianas balcanicas. Negocièt lo restabliment d'una patz generala dins la region mai moriguèt en 1456. Aprofichant sa disparicion e una instabilitat cronica a la tèsta de Serbia après sa mòrt (cinc sobeirans ò regents en quatre ans), leis Otomans annexèron Serbia, franc de Belgrad tengut per leis Ongrés, en 1459. La vila foguèt conquistada en 1521 e Ongria s'afondrèt en 1526 a l'eissida de la batalha de Mohács.
Lei guèrras austro-otomanas[modificar | modificar la font]
Durant lo periòde otoman, lei Sèrbes avián l'estatut de dhimmi e fasián partida dau millet grèc ortodòx. Pasmens, Serbia èra somesa au devchirme, sistèma de recrutament dei janissaris e deis esclaus au servici dau sultan, e una pression de la Pòrta per convertir una partida de la populacion.
La desfacha otomana au sètge de Viena (1683) marquèt lo començament d'un periòde de cambiaments per lei Sèrbes car leis Austrians assaièron de còntra-atacar en Serbia. En 1688, intrèron dins la region e l'emperaire Leopold (1658-1705) acordèt una autonòmia fòrça importanta (libertat religiosa, justícia pròpria, libertat d'educacion e sostèn militar) ai Sèrbes desirós de l'ajudar dins sa lucha còntra lei Turcs. Conjugadas ambé la represa de la region per l'armada otomana en 1694, aquelei mesuras entraïnèron l'emigracion d'aperaquí 200 000 Sèrbes, generalament originaris de Kosova, au nòrd de Danubi en Voivodina, en Eslavònia e en Krajina. En Kosova, aqueu desplaçament formèt un vuege demografic que foguèt pauc a pauc comblat per de populacions albanesas.
En 1737, Àustria declarèt tornarmai la guèrra a l'Empèri Otoman e encoratjèt una revòuta sèrba. Pasmens, mau preparadas, lei tropas austrianas foguèron batudas a la guèrra s'acabèt per una victòria turca en 1739. Viena deguèt abandonar Oltènia (sud-oèst de Romania) e Belgrad (conquistat en 1718). La repression de l'insureccion sèrba entraïnèt una emigracion novèla de populacions sèrbas vèrs lo nòrd, principalament en Eslavònia.
A l'eissida d'aquelei conflictes, lei Sèrbes èran partejats entre Àustria e l'Empèri Otoman. Au nòrd, avián una autonòmia importanta mai lei païsans passèron pauc a pauc sota l'autoritat dei grands proprietaris terrencs d'origina ongresa. Lo rèsta de la populacion formèt de comunautats urbanas, subretot dins lei vilas importantas d'Ongria, ò jonhèt lo dispositiu militar dei marchas militaras de la frontiera meridionala de l'Empèri Austrian. Au sud, formavan de comunautats ruralas relativament liuras car lo poder dei foncionaris musulmans èra generalament limitat ai vilas. Pasmens, a la fin dau sègle XVIII, de tensions vivas apareguèron en causa de l'installacion a Belgrad d'una importanta garnison de janissaris que pilhèron regularament la region per s'avitalhar.
Leis insureccions sèrbas e l'accession a l'autonòmia[modificar | modificar la font]
Au sègle XIX, la preséncia dei janissaris en Belgrad e la difusion deis idèas revolucionàrias au sen de la populacion sèrba entraïnèron doas insureccions que permetèron au país d'obtenir una autonòmia fòrça avançada, preludi a l'independéncia.
La premiera revòuta se debanèt de 1804 a 1813. Iniciada per Karadorde, capitèt de conquistar Belgrad en 1806. Dos ans pus tard, proclamèt son cap prince ereditari de Serbia. En 1812, una intervencion russa obliguèt lo sultan d'acordar un estatut d'autonòmia — fòrça limitat — ai Sèrbes. Leis insurgents lo refusèron mai, sensa sostèn, foguèron desfachs l'annada seguenta. Lo segond movement acomencèt tre 1815 sota la direccion de Milos Obrenovic. Prudent, son cap preferiguèt negociar rapidament après lei premierei victòrias sèrbas. En 1816, obtenguèt divèrsei privilègis permetent d'aumentar l'autonòmia sèrba e de renfòrçar lo sieu poder. Puei, ordonèt l'assassinat de Karadorde a son retorn en Serbia en 1817 per defugir una insureccion novèla.
A partir de 1825, Russia tornèt s'implicar dins lei Balcans. En 1829, lo Tractat d'Andrinòple — que marca la fin de la Guèrra Russo-otomana de 1828-1829 — donèt un estatut d'autonòmia vertadiera a Serbia. Obrenovic foguèt ansin reconegut « prince ereditari dei Sèrbes » en 1830 sota la senhoriá dau sultan otoman.
Lo Principat de Serbia e l'independéncia[modificar | modificar la font]
Milos Obrenovic s'inspirèt dau modèl otoman per dirigir Serbia. En 1838, adoptèt una constitucion inspirada per la Russia tsarista que fisèt la direccion dau principat au prince e a un conseu de captaus. Pasmens, aquò entraïnèt la formacion d'una oposicion fòrta e Obrenovic deguèt s'exilar en 1839. Son fiu Miquèu Obrenovic li succediguèt fins a son reversament en 1842.
Una assemblada elegiguèt Alexandre Karadordevic, fiu de Karadorde, per lo remplaçar. Pasmens, de conflictes apareguèron rapidament entre lo conseu, qu'aviá la màger part dau poder, e lo prince. Lo regime deguèt faciar la montada d'una oposicion liberala a partir de 1848. En 1858, sostengut per lei liberaus, Milos Obrenovic capitèt de tornar prendre lo poder. Lo gardèt fins a sa mòrt en 1860 avans d'èsser tornarmai remplaçat per Miquèu. Aqueu darrier modernizèt lei fòrças armadas sèrbas e obtenguèt lo retirament dei garnisons otomanas de Serbia en 1867.
L'agitacion politica contunièt ambé l'assassinat dau prince per lei Karadordevic en 1868. Pasmens, l'intervencion de l'armada restabliguèt rapidament leis Obrenovic. Un nebòt de Miquèu, Milan Obrenovic, foguèt proclamat prince per lei militars e Jovan Ristic, cap dei liberaus, venguèt cap d'una regéncia.
En 1876, una insureccion eslava acomencèt en Bòsnia. Lei Sèrbes decidèron de la sostenir militarament mai sei tropas foguèron batudas per lei Turcs. Pasmens, una intervencion dirècta de Russia permetèt de vencre l'Empèri Otoman en 1877. Reünit per reglar la situacion, lo Congrès de Berlin permetèt a Serbia, sostenguda per Àustria-Ongria, d'èsser reconeguda coma estat independent e d'aumentar son territòri en direccion dau sud. Pasmens, en parallèl, Viena ocupèt Bòsnia e Ercegovina blocant ansin tota futura expansion sèrba vèrs l'oèst.
Lo Reiaume de Serbia[modificar | modificar la font]
La fin de la dinastia Obrenovic[modificar | modificar la font]
En 1882, Serbia venguèt un reiaume. La vida politica dei premiereis annadas après l'independéncia foguèt marcada per l'oposicion entre Milan Obrenovic e lo partit païsan russofil de Nikola Pasic. En 1883, aqueu darrier sostenguèt una insureccion que foguèt reprimida per l'armada. Condamnat a mòrt, Pasic deguèt s'exilar Enterin, l'unificacion de Bulgaria entraïnèt una guèrra causada per de demandas de compensacion territòriala sèrba. Pasmens, lei Sèrbes foguèron batuts a Slivnitsa e una menaça d'intervencion dirècta d'Àustria-Ongria foguèt necessàrias per obtenir lo retirament dei tropas bulgaras dau territòri sèrbe. Afeblit, lo rèi deguèt acceptar la promulgacion d'una constitucion parlamentària en 1888 puei, finalament, abdicar en 1889 en favor de son fiu Alexandre Ièr.
Una regéncia foguèt tornarmai dirigida per Jovan Ristic fins a 1893. Aqueu periòde, marcat per lo retorn de Nikola Pasic veguèt lo renfòrçament dei radicaus prorus au sen de l'aparelh d'Estat. En 1894, Alexandre nomèt son paire cap dei fòrças armadas, çò que minèt son poder car l'ancian rèi Milan foguèt sovent considerat coma lo cap vertadier dau país. Puei, en despiech d'una politica liberala amb un renfòrçament dau parlament, Alexandre venguèt fòrça impopular en causa de son maridatge ambé sa mestressa e de rumors sus sa vida privada. De mai, maucontentèt lei nacionalistas en causa de sa fidelitat a l'aliança austriana. En 1903, foguèt ansin assassinat per una conjuracion d'oficiers que restaurèt la dinastia Karadordevic.
Lei crisis balcanicas[modificar | modificar la font]
Après lo còp d'estat de 1903, Pèire Ièr foguèt elegit rèi per l'assemblada. Aquò entraïnèt un cambiament de la politica e de la diplomacia sèrba d'ara endavant dominadas per lei radicaus prorus de Nikola Pasic e per l'armada. A tèrme cort, aquò entraïnèt l'annexion de Bòsnia e Ercegovina (territòri otoman administrat per Viena dempuei 1878) en 1908. Fòrçada de reconóisser aquela situacion, Serbia reorientèt seis ambicions expansionistas vèrs lo sud. En octòbre de 1912, Belgrad faguèt ansin partida de la coalicion gropant Serbia, Montenegro, Bulgaria e Grècia que declarèt la guèrra a l'Empèri Otoman.
Aquò entraïnèt doas crisis dins lei Balcans en 1912 e en 1913. D'efèct, rapidament vencut, l'Empèri Otoman deguèt acceptar la pèrda de la totalitat de sei províncias europèas levat de la region de Constantinòple. Pasmens, lei venceires mau capitèron de trobar un acòrd per se partejar sei conquistas. En junh de 1913, Bulgaria ataquèt seis ancianeis aliats mai foguèt a son torn rapidament batuda. Un reglament provisòri — un an pus tard, començava la Premiera Guèrra Mondiala — foguèt conclut en aost de 1913 au Tractat de Bucarèst. Serbia i obtenguèt Kosova, Macedònia e la mitat dau sandjak de Novi Pazar. En revènge, mau capitèt d'obtenir un accès dirècte a la Mar Mediterranèa.
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
L'annexion de Bòsnia e Ercegovina en 1908 per Àustria-Ongria blocava lo projècte dei nacionalistas d'unificacion deis Eslaus dau Sud. Conjugada ambé lo raprochament diplomatic de Serbia e de Russia, venguèt rapidament la fònt d'un antagonisme dur entre Viena e Belgrad. L'atemptat de Sarajevo lo 28 de junh de 1914 (assassinat dau prince eiretier austrian per un nacionalista sèrbe) foguèt donc percebut per lo govèrn de Viena, sostengut per Alemanha, coma l'ocasion de mostrar sa fòrça. Pasmens, sostenguda per Russia, Serbia refusèt l'ultimatum que li foguèt adreiçat. Aquò entraïnèt una declaracion de guèrra austriana lo 27 de julhet e, rapidament en causa dei tractats d'alianças liant lei diferentei poissanças europèas, una confrontacion generala en Euròpa.
La Premiera Guèrra Mondiala foguèt un periòde de dificultats per Serbia. D'efèct, se son armada resistiguèt ais ofensivas austrianas e capitèt de se mantenir lòng de la frontiera septentrionala, la declaracion de guèrra bulgara menacèt lo país d'enceuclament. Dins lo corrent d'un ivèrn fòrça rigorós, lo rèi, lo govèrn, lei soudats e de miliers de civius sèrbes se retirèron vèrs Montenegro ont una flòta aliada poguèt leis evacuar. Serbia e Montenegro foguèron alora totalament ocupats per leis Empèris Centraus. L'armada sèrba foguèt reorganizada per França e engatjada sus lo frònt grèc a partir de julhet de 1916. En setembre de 1918, leis Aliats rompèron lo frònt germanobulgar en Macedònia e la màger part de Serbia foguèt liberada avans la fin de la guèrra. Pasmens, lei destruccions i èran considerablas e lei pèrdas umanas (275 000 soudats e 425 000 civius) representavan 16% de la populacion de 1914.
Lo Reiaume de Iogoslavia[modificar | modificar la font]
La formacion de Iogoslavia e la definicion de sei frontieras[modificar | modificar la font]
La formacion de Iogoslavia acomencèt en 1915 quand se formèt un comitat per la formacion d'un « Reiaume dei Sèrbes, dei Croats e deis Eslovèns ». Un acòrd foguèt trobat en 1917 ambé lo rèi Pèire Ièr e en octòbre de 1918, se formèt en Zagrèb, un Comitat Nacionau deis Eslaus dau Sud que negocièt l'union dei territòris dau sud d'Àustria-Ongria ambé Serbia. Foguèt rapidament jonhat per l'assemblada de Montenegro qu'aviá reversat son rèi. Lo Reiaume Unit dei Sèrbes, dei Croats e deis Eslovèns foguèt proclamat lo 1èr de decembre de 1918. Prenguèt lo nom de Iogoslavia en 1929.
L'establiment dei frontieras iogoslavas se debanèt de 1918 a 1924 e foguèt una fònt de tensions durant lo periòde de l'entre doas guèrras :
- au Tractat de Saint-Germain-en-Laye, Àustria abandonèt lei territòris enclús dins la proclamacion de 1918 (Eslovènia, Bòsnia e Ercegovina). Dalmàcia, revendicada per Itàlia, foguèt partejada mai Iogoslavia ne'n obtenguèt la quasi totalitat. La vila de Fiume foguèt lo problema principau car èra estada ocupada per fòrça per de volontaris italian en 1919. Foguèt transformada en vila liura l'annada seguenta avans d'èsser militarament ocupada per Itàlia en 1922. Iogoslavia reconoguèt l'annexion en 1924.
- au Tractat de Trianon, Ongria deguèt cedir lei territòris enclús dins la proclamacion de 1918 (Croàcia), la mitat oèst de Banat, una partida de Backa e lo sud de Baranya.
- au Tractat de Neuilly, Bulgaria deguèt cedir quauquei regions frontalieras de Serbia.
- un arbitratge de la Societat dei Nacions permetèt de fixar la frontiera amb Albania, pas clarament definida per lei tractats de 1912-1913, après una brèva guèrra frontaliera.
Lo periòde Pasić-Radić[modificar | modificar la font]
Alexandre Ièr succediguèt a son paire en 1921. Fins a 1929, la vida politica dau país foguèt dominada per Nikola Pasić, Premier Ministre en 1918 e en 1921-1926, e Stjepan Radić, cap de l'oposicion en 1921-1924 e en 1927-1928. Foguèron la premiera incarnacion dei doas concepcions politicas qu'anavan s'opausar durant tota l'istòria de Iogoslavia.
Lo premier e son partit radicau defendián un ponch de vista sèrbe que considerava Iogoslavia coma una « Granda Serbia ». Èran tanben convencuts de la plaça especiala dei Sèrbes dins lo país en causa d'una legitimitat istorica forjada ambé la lucha còntra leis Otomans e leis Austrians. Son objectiu èra de redurre lei diferéncias entre lei diferents pòbles e d'establir un estat centralizat a l'entorn de Belgrad. Lei Croats, menats per Radić e son Partit Païsan Croat, se consideravan au contrari coma una nacion egala a Serbia e èran en favor d'un estat federau.
En 1920, leis eleccions d'una assemblada constituenta veguèron la formacion de quatre blòts politics principaus qu'èran lo Partit Radicau, lo Partit Democrata (d'origina sèrba mai moderat), lo Partit Comunista e lo Partit Païsan Croat. En 1921, una constitucion centralista foguèt adoptada e lo PC foguèt declarat illegau. Lo demorèt fins a la Segonda Guèrra Mondiala mai gardèt una poissança importanta au sen de la societat.
En 1924, la menaça representada per lo faissisme italian e sei revendicacions en Dalmàcia entraïnèt lo raliment de Radić au rèi. Pasmens, l'oposicion demorèt entre centralistas, sovent d'origina sèrbas, e federalistas, generalament eissits dei pòbles d'Àustria-Ongria. La mòrt de Nikola Pasić en 1926 e l'assassinat de Stjepan Radić per un deputat montenegrin en 1928 cambièron pas la situacion e lo país èra en crisi quand lo rèi decidèt en 1929 de suspendre la constitucion.
De la dictatura reiala a la Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La suspension de la constitucion marquèt l'acomençament de la « dictatura reiala ». La politica d'Aleandre Ièr aumentèt l'egemonia sèrba sus lo país. La repression de l'oposicion (arrestacion de Vladimir Macek, successor de Radić) suscitèt l'emergéncia de movements violents coma l'organizacion Ustachi fondada en 1930 per Ante Pavelić. En 1934, un sòci d'aquela organizacion capitèt d'assassinar lo rèi a Marselha.
Son fiu Pèire II li succediguèt sota la regéncia dau prince Pau. Engatjèt de negociacions ambé lei Croats e leis Eslovèns mai de problemas apareguèron ambé la question religiosa. Ansin, quand un concordat foguèt finalament conclut en 1935 ambé la Glèisa Catolica, lo patriarca ortodòx de Serbia prononcièt l'excomunicacion dei deputats en favor dau tractat.
Lo retorn dei tensions en Euròpa Centrala e l'expansionisme dau IIIa Reich permetèron finalament de conciliar lei diferents ponchs de vista. Ansin, en aost de 1939, Pèire II e Macek trobèron un acòrd d'autonòmia per Croàcia e lo cap croat intrèt au govèrn. Puei, Iogoslavia assaièt de demorar en fòra de la guèrra. En setembre de 1939, proclamèt ansin sa neutralitat après l'invasion de Polonha. En 1941, sota la pression de Berlin, acceptèt d'intrar au sen de l'Axe lo 25 de març.
Pasmens, l'armada e la populacion sèrba èran opausats a aquela politica. Un còp d'estat menat lo 27 de març per lo generau Dusan Simovic e de manifestacions en Belgrad permetèron d'exilar lo regent e de proclamar la majoritat de Pèire II. La repòsta alemanda foguèt rapida e Iogoslavia foguèt atacada per leis armadas alemanda, italiana, ongresa e bulgara lo 6 d'abriu de 1941.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La campanha de Iogoslavia foguèt rapida e aisada per l'Axe. D'efèct, l'armada iogoslava mau capitèt de mobilizar sei fòrças e capitulèt tre lo 17 d'abriu. Pèire II quitèt lo país per formar un govèrn exilat en Londres. Lo territòri iogoslau foguèt partejat entre lei venceires. Alemanha annexèt lo nòrd d'Eslovènia e ocupèt militarament Serbia. Itàlia annexèt annexèt lo sud d'Eslovènia e lo litorau de Dalmàcia. Obtenguèt tanben un agrandiment d'Albania qu'èra plaçada sota son protectorat. Bulgaria ganhèt la màger part de Macedònia e Ongria reprenguèt Bachka e lo districte de Mur. L'independéncia de Montenegro foguèt restaurada mai lo país foguèt plaçat sota protectorat italian. Enfin, Croàcia venguèt un estat independent. Dirigida per leis Ustachis d'Ante Pavelic, venguèt un aliat fidèu de l'Alemanha Nazia. Cas unic, fondèt lo sieu ret de camps de concentracion onte foguèron exterminats Sèrbes, tziganes, judieus e Croats non catolics ò comunistas.
Pasmens, l'aparéncia aisada de la victòria alemanda èra enganarèla. Rapidament, dos movements de resisténcia se formèron e menèron una guèrra acarnada còntra leis Ustachis e lei fòrças d'ocupacion. Lo premier foguèt fondat dins lo nòrd de Bòsnia per lo coronèu Draza Mihailovic. Dichs Tcheniks, sei combatents èran generalament sèrbes, favorables a la monarquia, anticomunistas e ostils ai Croats. Lo segond movement apareguèt après l'invasion alemanda de l'URSS. Organizat per lo Partit Comunista de Josip Broz Tito, recrutava sensa se preocupar de l'origina etnica de sei partisans. Tre novembre de 1941, una guèrra civila acomencèt entre lei dos corrents de la resisténcia.
En 1942, d'ofensivas dei fòrças de l'Axe entraïnèron una retirada dei fòrças de Tito en Bòsnia Orientala e en Montenegro. En 1943, sa situacion comencèt de se melhorar quand recebèt una ajuda britanica. Puei, en 1944, lo rèi demandèt publicament a sei subjèctes de sostenir l'armada de Tito. Lei Cheniks pus extremistas, compres Mihailovic, chausiguèron alora de raliar leis Ustachis. Puei, en setembre de 1944, l'arribada de l'armada sovietica permetèt la liberacion de Belgrad mai leis Alemands e lei Croats resistiguèron fins a la fin de la guèrra dins l'oèst de Iogoslavia. Capturat, Mihailovic foguèt fusilhat en 1946.
Aquelei combats destruguèron lo país e causèron la mòrt d'aperaquí 1,7 milions de personas. D'efèct, per privar lei partisans dau sostèn popular, Alemanha, Croàcia e seis aliats generalizèron sensa succès leis execucions massivas de civius e lei destruccions de vilatges. La participacion activa deis Ustachis a la « Solucion Finala » entraïnèt tanben la mòrt d'aperaquí 30 000 judieus, 40 000 Tziganes e un nombre mau conegut de Sèrbes (entre 300 000 e 600 000). Ansin, a la liberacion, de desenaus de miliers de Cheniks collaborators e d'Ustachis foguèron chaplats per lei partisans.
La Federacion Iogoslava[modificar | modificar la font]
L'adopcion dau sistèma federau[modificar | modificar la font]
Après la liberacion de Belgrad, una regéncia representèt lo rèi Pèire II e un govèrn dirigit per Tito s'installèt. Menèt una epuracion brutala. Per protestar, lei partits d'oposicion refusèron de participar ais eleccions de novembre de 1945. Aisament victoriós, lo Frònt dau Pòble de Tito ganhèt donc la majoritat de l'assemblada constituenta, votèt l'abolicion de la monarquia e adoptèt una constitucion creant una « republica populara federala ».
Basat sus lo modèl sovietic, la constitucion desseparava la ciutadanetat, qu'èra unicament iogoslava, de la nacionalitat, que despendiá de l'origina etnica. Completat en 1968, aqueu principi devesiguèt lo territòri iogoslau entre sièis republicas socialistas (RS d'Eslovènia, RS de Croàcia, RS de Bòsnia e Ercegovina, RS de Montenegro, RS de Serbia e RS de Macedònia). A l'origina, l'idèa èra de crear de republicas etnicas. Pasmens, l'imbricacion dei pòbles dins lo centre de Iogoslavia entraïnèt en plaça l'adopcion de republicas eissidas dei regions istoricas dau país.
En mai d'aquò, divèrsei minoritats etnicas foguèron reconegudas e dotats de drechs especifics (Ongrés, Albanés... etc.). En particular, au sen de la RS de Serbia, doas províncias (Kosova e Voivodina) recebèron un estatut d'autonòmia.
La rompedura ambé lo blòt sovietic[modificar | modificar la font]
A la fin deis annadas 1940, la politica de Tito s'inspirèt d'aquela de l'Union Sovietica (nacionalizacions, collectivizacion, planificacion... etc.). Pasmens, lo govèrn iogoslau manifestèt rapidament una independéncia qu'irritèt rapidament Estalin. D'efèct, Iogoslavia, que s'èra globalament liberada ambé lei sieunas fòrças, èra pas ocupada per l'armada sovietica. Aquò empachèt una intervencion dirècta coma dins leis autrei país dau blòt sovietic.
En junh de 1948, lei Sovietics chausiguèron de rompre sei relacions ambé Tito. Son regime foguèt condamant e de purgas aguèron luòc còntra lei « titistas » dei partits comunistas d'Euròpa Centrala. Dins aquò, Tito, sostengut per la populacion, refusèt de s'enclinar e organizèt a son torn una purga dei partisans iogoslaus d'Estalin. Aquò li permetèt de se raprochar deis Occidentaus e Iogoslavia recebèt una ajuda economica de l'Oèst tre 1949.
Lo periòde Tito[modificar | modificar la font]
Tito gardèt lo poder fins a sa mòrt en 1980. Sota sa direccion, Iogoslavia evolucionèt vèrs un modèl originau segon una « novèla via vèrs lo socialisme ». Lo resultat foguèt espectaclós en matèria diplomatica car lo país capitèt de restablir sei relacions ambé l'URSS après la mòrt d'Estalin. Puei, Tito joguèt un ròtle major dins la fondacion dau Movement dei Non Alinhats que donèt un grand prestigi internacionau a Belgrad.
A l'interior, lo regime demorèt autoritari mai se liberalizèt pauc a pauc gràcias au desvolopament de l'economia (autogestion dei companhiás... etc.). De mai, Tito capitèt d'arbitrar lei tensions entre lei tendàncias centralizatritz e descentralizatritz. Per exemple, acceptèt en 1966 de destituir Aleksandar Rankovic, numèro dos dau país, qu'èra accusat de favorizar lei Sèrbes. En revènge, reprimiguèt lei manifestacions nacionalistas croatas de 1971. Enfin, acceptèt de durbir lei frontieras a l'emigracion e au torisme internacionau.
Iogoslavia après Tito[modificar | modificar la font]
Après sa mòrt, Tito foguèt remplaçat per una presidéncia collegiala. Pasmens, dins un contèxte de crisi economica (30% de demenicion dau revengut entre 1978 e 1988), sa disparicion afebliguèt rapidament lo país e degun foguèt capable d'arbitrar lei conflictes entre republicas.
Ansin, lei doas republicas pus ricas (Eslovènia e Croàcia) acomencèron de criticar l'usatge deis ajudats federalas realizat per lei republicas pus pauras (Bòsnia e Ercegovina, Montenegro e Macedònia). Puei, Eslovènia e Croàcia acomencèron de democratizar seis institucions intèrnas, respectivament en 1987 e 1990, e autorizèron lo multipartisme.
En parallèl, en Serbia, Slobodan Milosevic, cap de la Liga dei Comunistas dempuei 1986, assegurèt son poder amb un programa nacionalista de lucha còntra la burocracia e ambé la question de Kosova, region istorica de Serbia mai poblada d'Albanés dempuei lo sègle XVIII. En 1989, lei tensions aumentèt amb una manifestacion d'un milion de Sèrbe sus lo prat batalhier de la premiera batalha de Kosova e de grèvas duras de part de la populacion albanesas.
Leis eleccions de 1990 e la division politica de Iogoslavia[modificar | modificar la font]
A partir de genier de 1990, l'afondrament dau blòt sovietic entraïnèt tanben de transformacions en Iogoslavia ambé l'abolicion oficiala dau ròtle dirigent de la Liga dei Comunistas de Iogoslavia. Pasmens, lo refús de la prepausicion eslovèna de crear en plaça sièis ligas independentas entraïnèt de tensions entre lei delegats. En particular, leis Eslovèns e lei Croats quitèron lo Congrès de la Liga.
L'organizacion d'eleccions liuras en 1990 cristallizèt leis oposicions entre republicas :
- en Eslovènia, l'escrutinh foguèt ganhat per de partits independentistas e opausats au comunisme.
- en Croàcia, lo partit dau nacionalista Franco Tudjman, l'Union Democratica Croata (HDZ) ganhèt la majoritat absoluda (193 deputats sus 365). Preparèt l'independéncia mai deguèt faciar doas minoritats importantas que votèron per l'anciana Liga dei Comunistas e per una coalicion centrista. Inquiets, lei Sèrbes de Krajina proclamèron una region autonòma.
- en Bòsnia e Ercegovina, leis eleccions foguèron ganhadas per lo Partit de l'Accion Democratica (SDA, musulman), lo Partit Democratic Sèrbe (SDS) e lo HDZ. Lei comunistas foguèron clarament batuts e lei tres venceires formèron un govèrn comun.
- en Serbia, lo partit de Slobodan Milosević, l'èx-Liga, obtenguèt una majoritat clara (194 deputats sus 250) e son cap foguèt elegit president. Limitèt l'autonòmia de Kosova, que s'èra proclamat republica, e de Voivodina.
- en Montenegro, la Liga ganhèt largament leis eleccions.
- en Macedònia, ges de majoritat clara emergiguèt de l'escrutinh.
Au començament de 1991, Eslovènia e Croàcia volián ansin venir independentas. Son drech de secession èra autorizat per la constitucion mai aquela politica inquietava sei populacions sèrbas. Serbia e Montenegro volián assegurar lo mantenement de totei lei Sèrbes au sen d'un estat unic. Serbia aviá tanben lo contraròtle de l'armada federala qu'èra la darriera institucion nacionala encara intacta. Macedònia e Bòsnia e Ercegovina èran en favor dau mantenement de Iogoslavia que permetiá de portar remèdi ai mancas de son economia.
Lei guèrras de Iogoslavia[modificar | modificar la font]
De la division a la guèrra[modificar | modificar la font]
Après leis eleccions de 1990 e leis oposicions dau començament de 1991, la guèrra foguèt entraïnada per l'oposicion entre lei movements d'independéncia d'Eslovènia e de Croàcia e la volontat dei Sèrbes de demorar unificats au sen d'un meteis estat. Rapidament, de combats entre milícias sèrbas e unitats croatas[1] justifiquèron l'intervencion de l'armada federala, qu'èra dominada per lei Sèrbes (60% dau còrs deis oficiers), per separar lei combatents. Dins lei fachs, aquò permetiá subretot ai milícias sèrbas de renfòrçar sei posicions.
A partir de mai, la situacion s'agravèt ambé la generalizacion dei combats entre Sèrbes e Croats en Eslavònia Orientala. Puei, lo 19 de mai, Croàcia organizèt un referedendum sus l'independéncia. Un mes pus tard, lo 26 de junh, Ljubljana e Zagrèb proclamèron son independéncia entraïnant l'intervencion massiva de l'armada federala e l'acomençament vertadier dei guèrras de Iogoslavia.
La guèrra de Croàcia[modificar | modificar la font]
La guèrra d'Eslovènia foguèt brèva e s'acabèt dins lo corrent de l'estiu. D'efèct, i aviá ges de minoritat sèrba dins lo país e l'armada federala i aviá pas gardat de basa importanta. Ansin, sa temptativa de lo reconquistar mau capitèt rapidament en causa de problemas logistics e de la manca de motivacion dei soudats. La situacion foguèt en revènge fòrça diferenta en Croàcia onte mai d'una region èra principalament poblada de Sèrbes.
A partir d'aost, un conflicte d'intensitat auta e l'armada federala utilizèt son artilhariá e son aviacion per bombardar lei vilas croatas (Vukovar, Split, Zadar... etc.). En setembre, acomencèt d'atacar leis industrias croatas e lei luòcs toristics e, en octòbre, ajudada per lei fòrças montenegrinas, comencèt lo sètge de Dubrovnik. Pasmens, lei Croats resistiguèron e prenguèron lo contraròtle dei casèrnas federalas situadas sus son territòri per reorganizar sei fòrças.
Finalament, lo 3 de genier de 1992, l'ONU capitèt d'impausar una alta-au-fuòc e una fòrça dei Nacions Unidas ocupèt lei regions tengudas per lei Sèrbes. L'armada federala acceptèt de se retirar. L'independéncia de Croàcia foguèt reconeguda per la comunautat internacionala mai la guèrra se desplacèt en Bòsnia.
La Guèrra de Bòsnia e la generalizacion dei netejatges etnics[modificar | modificar la font]
La Guèrra de Bòsnia acomencèt ambé l'impausicion d'un refederendum sus l'independéncia per leis Estats Units d'America e per la Comunautat Europèa. Organizat lo 1èr de març de 1992, s'acabèt per la victòria de l'independéncia mai lei Sèrbes avián refusat de participar a l'escrutinh. Dirigits per Radovan Karadzić, demandèron en plaça lo partiment de Bòsnia entre tres estats etnics (sèrbe, croat e musulman[2]) e fondèron una republica sèrba protegida per una armada comandada per lo generau Radko Mladić. Recebèron lo sostèn de l'armada federala.
L'objectiu dei fòrças de Karadzić e de Mladić foguèt d'assegurar la continuitat entre Serbia e lei regions sèrbas de Croàcia. Aquò necessitava de conquistar la màger part de Bòsnia e d'eliminar lei populacions musulmanas dau nòrd-èst. Ansin, comencèt una politica sistematica de netejatges etnics[3] dins lei territòris contrarotlats per cada camp. En junh de 1992, l'ONU ordonèt un embarg de Serbia e de Montenegro e mandèt de fòrças internacionalas protegir de « zònas de seguretat » per lei populacions musulmanas.
En genier de 1993, dos mediators internacionaus, Cyrus Vance e David Owen, prepausèron un plan de patz basat sus la division de Bòsnia e Ercegovina entre tres zònas etnicas e una zòna mixta a Sarajevo. Pasmens, a partir d'abriu, l'aliança dei Croats e dei Musulmans se rompèt. Lei Croats assaièron de formar un territòri etnicament omogèn au sud afin d'obtenir son integracion au sen de Croàcia. Dins lo corrent de l'estiu, de combats violents leis opausèron ansin ai Musulmans dins la region de Mostar. Durant aqueu periòde, Franco Tudjman e Slobodan Milosević negocièron sensa succus un acòrd de partiment de Bòsnia e Ercegovina au detriment dei Musulmans.
En mai de 1993, un novèu plan foguèt prepausat. Reconoissiá lei conquistas sèrbas e foguèt donc refusat per lei Musulmans. Lo Conseu de Seguretat de l'ONU creèt tanben un tribunau internacionau per jutjar lei crimes de guèrra e lei crimes còntra l'Umanitat que s'èran multiplicats dempuei 1991.
La desfacha sèrba[modificar | modificar la font]
A partir de 1994, leis Estatsunidencs aumentèron la pression per obtenir la fin de la guèrra. Premier, obtenguèron la fin dau conflicte entre Croats e Musulmans e la creacion, en febrier, d'una Federacion de Bòsnia e Ercegovina. Dins aquò, lei Sèrbes de Bòsnia contrarotlavan encara 70% de la republica e organizèron d'ofensivas per conquistar leis enclavas musulmanas. En julhet de 1995, prenguèron ansin possession de Srebrenica ont executèron entre 7 000 e 10 000 personas. Pasmens, seis autreis ofensivas foguèron blocadas e Serbia, economicament tocada per l'embarg internacionau dempuei 1993, deguèt arrestar de lei sostenir.
Leis Estatsunidencs favorizèron pereu la reorganizacion de l'armada croata e una intervencion dirècta de l'OTAN còntra lei fòrças sèrbas enceuclant Sarajevo. En julhet-setembre de 1995, una ofensiva generala dei Croats e dei Musulmans permetèt la reconquista dei territòris croats tenguts per lei milícias sèrbas e de 15 a 20% de Bòsnia. Puei, en octòbre, Washington impausèt una alta-au-fuòc generala e la dubertura de negociacions. La patz foguèt finalament signada en novembre de 1995.
De 1991 a 1995, aperaquí 200 000 personas èran estadas tuats e mai de dos milions obligats d'abandonar son ostau. Un nombre important de Sèrbes quitèt alora Bòsnia ò Croàcia per s'installar en Serbia.
Serbia dempuei 1995[modificar | modificar la font]
Lo periòde Milosevic[modificar | modificar la font]
A la fin dei guèrras de Croàcia e de Bòsnia, Slobodan Milosević capitèt de se mantenir au poder a la tèsta d'una federacion que gropavan d'ara endavant unicament Serbia e Montenegro. En 1996, ganhèt leis eleccions federalas mai perdiguèt plusors vilas importantas ai municipalas, compres Belgrad. Aquò entraïnèt de tensions entre lo govèrn e l'oposicion marcadas per tres mes de manifestacions en 1996-1997. Lo regime venguèt alora pus autoritari e divèrsei lèis foguèron votadas per limitar lei libertats de l'oposicion. En revènge, en Montenegro, leis autoritats acceptèron de reformas d'inspiracion liberala.
Pasmens, a partir de 1996, lo problema principau dau periòde foguèt lo desvolopament d'una guerilha albanesa en Kosova. A la prima de 1998, aviá lo contraròtle d'un tèrç de la província e una còntra-ofensiva d'amplor foguèt autorizada. Dins lo corrent de l'estiu, l'armada sèrba reconquistèt la màger part dau territòri perdut mai lei combats entraïnèron la partença de 300 000 refugiats. Acusats de netejatges etnics, Serbia foguèt tornarmai atacada per l'OTAN a partir de març. Aquò entraïnèt una aumentacion de l'intensitat dei combats e l'expulsion de 700 000 Albanés suplementaris de Kosova (sus una populacion estimada a 1,6 milions d'Albanés). Pasmens, Serbia deguèt cedir lo 4 de junh e retirar sei fòrças de Kosova que foguèt plaçat sota tutèla internacionala. Lo retorn deis Albanés s'acompanhèt de represalhas còntra lei populacions sèrbas dau nòrd de la província e 100 000 Sèrbes preferiguèron emigrar au nòrd (siá 50% de la populacion sèrba de 1998).
Après aquela desfacha novèla, Milosević organizèt d'eleccions presidencialas en 2000 per renfòrçar son poder. Pasmens, lo resultat oficiau de l'escrutinh foguèt contestada per l'oposicion que revendiquèt la victòria. De manifestacions popularas obliguèron alora Milosević de reconóisser sa desfacha. Puei, en genier de 2001, d'eleccions legislativas s'acabèron per la desfacha de l'ancian president que perdiguèt definitivament lo poder.
De la casuda de Milosevic a l'independéncia de Montenegro[modificar | modificar la font]
De 2001 a 2006, la vida de Serbia foguèt dominada tres questions principalas. De'n premier, de tensions recurrentas opausèron lo president federau, Vojislav Kostunica (Partit Democrata de Serbia, DSS), e lo Premier Ministre de Serbia, Zoran Djindjić (Partit Democrata, DS). Segondament, l'union entre Serbia e Montenegro, darrier vestigi de Iogoslavia s'anosiguèt pauc a pauc. Enfin, tresenament, leis Albanés de Kosova s'engatjèron dins un procès d'independéncia gràcias au sostèn deis Occidentaus.
Regardant la politica, Zoran Djindjić foguèt assassinat en març de 2003. Lo govèrn accusèt lei servicis especiaus, totjorn fidèus a Slobodan Milosević d'èsser responsables dau murtre. Una purga entraïnèt alora l'arrestacion de 4 000 personas au sen dei fòrças de seguretat e de l'armada. Aquò permetèt de redurre l'influéncia de l'ancian president mai pas d'unir lei dos partits principaus. Ansin, en 2003, lo DSS e lo DS ganhèron leis eleccions mai mau capitèron de trobar un acòrd per dirigir lo país. Vojislav Kostunica formèt finalament un govèrn minoritari rapidament afeblit per l'eleccion de Boris Tadić (DS) coma president en 2004.
Pertocant Montenegro, una darriera temptativa de mantenir l'union aguèt luòc en 2003 ambé l'adopcion d'una constitucion federala novèla. Pasmens, un referendum sus l'independéncia dei doas republicas constitutivas èran previst en 2006 e la politica montenegrina contunièt de s'alunchar de Serbia. Ansin, en mai de 2006, lo referendum s'acabèt per l'independéncia de Montenegro. Serbia i perdiguèt son accès a la mar.
En Kosova, l'administracion dei Nacions Unidas mau capitèt d'amaisar lei tensions entre Sèrbes e Albanés. Au contrari, d'esmogudas recurrentas opausèron lei doas comunautats, especialament en 2004. De 2005 a 2007, de negociacions entre Belgrad e la província donèron ges de resultat car Kosova revendica l'independéncia, çò qu'es categoricament refusat per lei Sèrbes, sostenguts per Russia.
La Republica de Serbia[modificar | modificar la font]
En 2006, après l'independéncia de Montenegro, Serbia èra fòrça isolada. Sa politica actuala se centra sus dos axes que son la restauracion de sa sobeiranetat sus Kosova (ò au mens lo partiment de la region) e lo redreiçament d'una situacion economica marrida dempuei leis annadas 1990.
D'efèct, Kosova proclamèt son independéncia en 2008. Pasmens, franc deis Estats Units d'America e de seis aliats, pauc de país acceptan de la reconóisser. En particular, Russia i es opausat e China i es pas favorabla. Lei negociacions donan ges de resultat concrèt e Serbia revendica au mens lo contraròtle dau Kosova Septentrionau onte lei Sèrbes son majoritaris.
Regardant l'economia, Serbia pòu comptar amb una creissença economica importanta dempuei la casuda de Slobodan Milosević. Son objectiu es subretot d'intrar au sen de l'Union Europèa. Una demanda oficiala d'adesion foguèt ansin formulada en 2009. Pasmens, lo país dèu realizar de reformas importantas per liberalizar son economia e contentar la Comission Europèa e lo FMI, çò que pòu venir una fònt de problemas importants dins un país onte lo ròtle de l'Estat es fòrça important (500 000 foncionaris sus una populacion de 7,5 milions d'abitants en 2011).
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


c: text/html

text:
Nuclèu atomic
Lo nuclèu atomic qu'ei la partida centrau de l'atòm. Qu'ei entornejat per ua nubla d'electron(s).
Qu'ei hèra mei petit que l'atòm sancèr - nuclèu mei nubla electronica - (145 000 vegadas mei petit entau nuclèu d'idrogèn - lo mei petit deus nuclèus - e "sonque" 25 000 vegadas mei petit dens lo cas de l'urani - un deus màgers - ) e que concentra la màger part de la soa massa.
Que's compausa de nucleons de duas menas, tan vau díser de protons e de neutrons. Los protons que possedeishen ua carga electrica positiva mentre qui los neutrons be son neutres. Protons e neutrons que's compausan de particulas elementaras conegudas dab lo nom de quarks.
La disciplina qui estúdia lo nuclèu atomic qu'ei la fisica nucleara.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'existéncia deu nuclèu atomic que ho demostrada en 1911 mercés a la famosa Experiéncia de Rutherford, miada, devath la direcion d' Ernest Rutherford, per Hans Geiger e Ernest Marsden. Que consistí en bombardar ua huelha d'aur dab particulas a (tan vau díser nuclèus d'èli) en bèth constatar qu'ua petita partida d'aqueths qu'èra desviats per'mor deu lor impacte contre los nuclèus deus atòms d'aur.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Carency
Carency es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La seigneurerie de Carency i aguèt atribuit al Sègle XIV a una branca cadette de las Borbó-La Camina, #que los membres #prene pel continuament lo nom de princes de Carency
La seigneurerie de Carency fut attribuée au Sègle XIV à une branche cadette des Bourbon-La Marche, dont les membres prirent par la suite le nom de princes de Carency


text:
Competéncia (drech)
La competéncia es, en drech, lo drech qu'un tribunal o un jutge a de coneisser de tala o tala matèria, de tala o tala causa.
En Drech constitucional francés, l'Estat a la « competéncia de la seuna competéncia » segon l'expression del jurista Georg Jellinek.
Tipes de competéncias en drech[modificar | modificar la font]
Per èsser exacte, existís mai d'un tipe de competéncias en drech:
- La competéncia d'atribucion (ratione materiae), qu'enoncia que tala matèria relèva du domèni de tal tribunal. Coma per exemple, l'article L.311-37}} del Còdi de la consomacion francés qu'enoncia que totes los litigis venent d'un credit a la consomacion en França son de la competéncia du tribunal d'instància.
- La competéncia territoriala (ratione loci) que determina lo tribunal devent èsser saisit d'un afar en foncion de critèris de localizacion geografica (en règla generala, luòc del domicili del defendaire).


text:
Bettborn (Mosèla)
Bettborn es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Se nomenava Bedebur en 1316 de contunh Betteburn al XVe sègle.
Vilatge de la distincion de Fénétrange-Schwanhals, destruit al cors de la guèrra de Trenta ans.
Se nommait Bedebur en 1316 puis Betteburn au XVe siècle.
Village de la seigneurie de Fénétrange-Schwanhals, détruit au cours de la guerre de Trente ans.


text:
15
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 15 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
En Germania, perseguida deis operacions còntra lei pòbles barbars de la region qu'èran en guèrra còntra lei Romans. Dirigida per Germanicus e son luòctenent Aulus Caecina Severus, l'armada romana ganhèt una tiera de batalhas còntra lei Marses e lei Chattes. Avans la fin de l'annada, tota la riba occidentala de Ren èra pacificada e lei legions passèron lo riu per atacar lei territòris situats a l'èst. Lei Marses e lei Chattes foguèron tornarmai vencuts. Lei Romans agantèron la region de Teutoborg onte trobèron lei rèstas de la batalha dei 9, 10 e 11 de setembre de 9. De son caire, lo cap cherusc Arminius cridèt a l'union de totei lei pòbles germans per rebutar l'ofensiva romana. Pasmens, foguèt a son torn durament vencut per lei Romans e obligat de se retirar vèrs l'èst.


text:
Cretacèu
Eth cretacèu ei un periòde dera escala de temps geologic que va deth finau deth periòde jurassic, hè 146 milions d'ans, enquiath principi deth periòde paleocèn, hè 65,6 milions d'ans. Era fin deth cretacèu merca tanben eth limit enter es eres deth mesozoïc e deth cenozoïc.
Somari
Nomenclatura e datacion[modificar | modificar la font]
Coma damb periòdes geologics més vielhs, es capes malhocóses que definíssen eth cretacèu son ben identificades més es donades exactes deth principi e final deth periòde son incertes per quauques milions d'ans. Eth cretacèu e eth jurassic non poden éster desseparats per cap d'escandiment o creishuda dera diuersitat. Totun, era fin deth periòde qu'ei plan marcada, essent limitada per ua capa rica en iridi trapada en tot eth Yucatan e eth golf de Mexic. Aguesta capa ei estat datada a hè 65 milions d'ans. Aguesta patacada meteorica ei probaubament era causa deth eveniment d'escandiment cretacèu-terciari. Eth cretacèu recebéc eth son nom (dera paraula latina creta, que vole díder gis ) pes sues extensives capes de gis que se trapen en eth cretacèu superior dera Grand Bretanha e era Euròpa continentau pròche.
Divisions[modificar | modificar la font]
Eth cretacèu ei divisat en cretacèu inferior e cretaceu superior. es estadis faunaus, deth més nau ath més ancian, son:
Cretacèu superior[modificar | modificar la font]
- Maastrichtian (70,6+/-0,6 -65,5 +/- 0,3 milions d'ans )
- Campanian (83,5 +/-0,7- 70,6 +/- 0,6 milions d'ans)
- Santonian (85,8 +/-0,7- 83,5+/ -0,7 milions d'ans )
- Coniacian (89,3+/-1,0 - 85,8 +/-0,7 milions d'ans )
- Turonian (93,5+/- 0,8 -89,3 +/-1,0 milions d'ans)
- Cenomanian (99,6+/-0,9 - 93,5 +/-0,8 milions d'ans)
Cretacèu inferior[modificar | modificar la font]
- Albian (112,0+/-1,0 - 99,6+/-0,9 milions d'ans)
- Atian (125,0+/-1,0 -112,0+/-1,0 milions d'ans)
- Barremian (130,0+/-1,5 -125,0+/-1,0 milions d'ans)
- Hauterivian (136,4+/-2,0 -136,4+/-2,0 milions d'ans)
- Valanginian (140,2+/-3,0 -136,4+/-2,0 milions d'ans)
- Berriasian (145,5+/-4,0 -140,2 +/-3,0 milions d'ans)
Paleografia[modificar | modificar la font]
Pendent eth cretacèu, eth supercontinent dera Pangèa acabec de trincar-se enes continents actuaus, maugrat que lors posicions eren plan diferenti aths actuaus. Ena medida qu'eth Ocean Atlantic s'espandia e era Sud America deriuava tath oèst, Gondwana se trincaua e medida qu'era Antartida e Austràlia se dessepararen d'Africa, maugrat qu'era Índia e Madagascar demorauen adherits. Aguestes divisions crearen longes sèrres sosmarines que levauen eth nivèu dera mar, eth mar de Tetis, que contunhèc estrechant-se. I a de floriments importants deth cretacèu en Nòrd-America, Euròpa e era China. Ena Índia actuau, ues capes massisses de lava nomerades es trappes dau Decan foguèren depausades ena fin deth cretacèu e principis deth paleocèn. Es climes eren cauds a ne tan sols es regions polars non auien glaç de forma permanenta.
Flora[modificar | modificar la font]
Apareisheren es Angiospèrmes totun qu'arribèren pas a èsser dominanti enquiath fin deth periòde. Era lor evolucion damb era ajuda dera aparicion des abelhes ei ua bona mostra d'era evolucion amassa. Es prumèrs agenti des arbres moderni, includent-i es figuières, platanièrs e tolipièrs qu'apareisheren en eth cretacèu. Ath medeish temps, quaques gimnospèrmes deth Mesozoic, coma adara es pinhierats, contunharen de benanar maugrat qu'autes taissons coma adara es bennettitales s'escandiren abantes dera fin deu periòde.
Fauna[modificar | modificar la font]
Bèsties terrestri[modificar | modificar la font]
En Terra ferma, es mamifers eren enqüera ua petita part e menor dera fauna. Aguesta era dominada peths reptils aracosaurians, especiaument peths dinosaures, qu'auien arribat a lor zenit. Es pterosaures eren comuns a principis e miejans deth cretacèu més a medida qu'eth cretacèu avancèt aueren de lutar contra era competencia creishent dera radiacion adaptativa des audèths e en final del periòde ja sonque existien dus familhes, autament especialades. Es jadiments de Liaoning, ena formacion Chaomidianzi ena China, da ua enludida mostra dera vida a principis deth cretacèu, ja qu'a restes meravelhosament conservades qu s'i trapen e representen quauques tipus deth grop maniraptor que marca era transicion dinosaure-audèth e destaquen pera preséncia de plumes parières a peth. Pendent eth cretacèu, es insectes començaren a diversificar-se e es hormigues, es termies e es parpalholes més vielhes apareisheren. Es afiats, es llagostes e cynipidae tanben apareishen. Un aute insecte important qu'evolucionéc foguèt era abelha ensocial, provocada pera ecologia e era evolucion des plantes damb flors.
Bèsties marini[modificar | modificar la font]
En es mars, i auien raias, lamies moderni e es teleosti comuns. Es reptils marini includien es qu'arribaren a ésser ictiosaures en principis e miejans deth cretacèu, plesiosaures pendent tot eth periòde e, fin-finau, es mosasaures. Es baculids, ua forma damb casquelh plan long d'amonitas, benanauen en eth mar. Es hesperornithiformes eren audèts marini cabussaires sense capacitat de vòl que nadaven coma es gaviformes. Es foraminifers tanben benanaven. Eth cretacèu tanben vedéc era aparicion des diatomees en es oceans (es d'aiga fresca qu'apareishen pas enquiath Miocè).
Escandiment[modificar | modificar la font]
En eth escandiment massièr que definís era fin deth cretacèu, un nombral significatiu d'especies (+/-50%) e de familhes coneishudes (+/-25%) desapareisheren. Es plantes demoraren practicament sense tocar e en tot es organismes marini receberen eth patac més hort. Açò include un gran nombral (+/-95%) de foraminífers planctonics (exceptat es globigerinids), e un nombral enqüera més gran de cocolitofors, ath delà d'ammonits, cefalopodes, belemnites, rudistes e toti es reptils marini exceptat des cocodrils e tartugues. Es dinosaures son era victima més important der escandiment deth cretacèu. Dinosaures que sonque demoraren en eth final deth periòde (coma eth tiranosaure, eth triceratops e eth anquilosaure) s'escandiren. Eth darrièr des pterosaures e era grana marjoria deths audèths tanben s'escandiren.


text:
Caix
Tchai (Sonme) en picard ( Caix en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Traces D'una villa gallo-romaine
- La distincion levava del comtat de Corbie, e i aguèt ligat l'an 1646, al marquisat de Feuquières-en-Vimeu.
- Traces d'une villa gallo-romaine
- La seigneurie relevait du comté de Corbie, et fut rattachée en 1646, au marquisat de Feuquières-en-Vimeu.


text:
Morfèu
Morfèu (en grèc ancian Mopφeύς / Morpheús, de uopφή / morphế, « forma ») es lo dieu grèc dels sòmis. Filh d'Imnos e Nix e fraire de Tanatos (la mòrt o sòmi eternal), provòca de visions a cò dels èssers umans mentre que dormisson. Lo seu nom ven de uopφή, morphê («forma»), per que podiá adoptar quina forma que siá per aparéisser dins las pensadas dels mortals. Aviá doas alas per se desplaçar rapidament e dormissiá dins un lèit d'ebèn. Coma dins d'unes sòmis revelava lo destin als umans, Zèus lo condemnèt a mòrt. Del seu nom deriva lo vocable morfina (la dròga qu'endormís).


text:
Petit-Tenquin
Petit-Tenquin es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine, en la prévôté de Dieuze.
- Vilatge destruit al cors de la guèrra de Trenta ans, repeuplé per Bèlgas.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine, dans la prévôté de Dieuze.
- Village détruit au cours de la guerre de Trente ans, repeuplé par des Belges.


text:
Martin Luther King
Martin Luther King Jr. (Atlanta, Georgia, 15 de genièr de 1929 - Memphis, Tennessee, 4 d'abril de 1968) foguèt un pastor baptista protestant e activista a favor dels dreches civics dels negres american. Aqueste militant nonviolent, que luchèt per l'aboliment de la segregacion e a favor de l'egalitat de las minoritats als Estats Units, es conegut internacionalament per encausa de son discors "I have a dream" prononciat lo 28 d'agost de 1963 davant lo Lincoln Memorial a Washington durant la caminada per l'emplec e la libertat. Per sas accions a favor de la dignitat umana, recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz en 1964 e venguèt aital la persona mai jove a recebre aqueste guerdon. Foguèt assassinat lo 4 d'abril de 1968 a Memphis, Tennessee.
Lo president american Jimmy Carter li decerniguèt a títol postum la medalha presidenciala de la libertat. Dempuèi 1986, lo Martin Luther King Day es un jorn caumat als Estats Units.


text:
Cavanac
Cavanac es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region d' Occitània, ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Cavanac (atestacion Cavanag, en 1101) ven del nom gallés d'òme Cavannus ambe lo sufixe -acum [1], latinizacion del sufixe gallés -aco(n). Cavanac èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre Cavannus.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Carcassona-Èst; es ara del canton de Carcassona-2.
- L'intercomunalitat es Carcassonne Agglo (en francés), donc Carcassona Aglò
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 908 abitants (101 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984


text:
<< Adaptat en occitan normatiu per en Andrieu Lagarda
Illustracions d'en Joan-Claudi Pertuzé, Lectura per en Terric Lausa >>
J'ai titré "Jean de l'ours" parce que ça m'a paru vendeur, mais en fait, je voulais vous faire part d'une autre trouvaille : Il s'agit toujours d'un texte d'Andrieu Lagarda en languedocien, mais qui a l'avantage d'avoir été lu et enregistré en entier par deux personnes différentes, et d'être disponible sur internet en version texte. Source (blog gallicien) : http://aprendegallego.blogspot.fr/2012/02/conto-en-occitano.html
Blanca-nèu e los sèt nanets
<< Adaptacion en occitan escrita per Andrieu Lagarda
Legit per Estevam Fortunato >>
<< Adaptacion en occitan escrita per Andrieu Lagarda
Legit per Terric L. >>
<< I aviá un còp-èra una reina que desirava una filha, una filha polida e doça amb la cara blanca coma la nèu, lo pel negre coma jaiet, la boca roja coma un glop de sang.
La drolleta venguèt al mond coma sa maire la voliá, e Blanca-nèu la nomencèron.
Per malur, la reina se moriguèt e lo rei se tornèt maridar amb una femna d'una granda beutat mas qu'aviá lo còr dur, dur coma una pèira.
Teniá dins sa cambra un miralh magic e sovent li demandava:
- Miralh, miralhet de ma vida. Ditz-me qui es la pus polida?
E lo miralh cada còp respondiá:
- O Reina, bèla reina, la pus bèla del mond es tu.
Mas Blanca-nèu creississiá. Èra venguda una joventa plan graciosa, plan risenta quand, un matin, allòc de la responsa acostumada, lo miralh magic diguèt:
- O Reina, tu ès bèla, plan bèla, mas Blanca-nèu es pus bèla que tu.
La Reina, fòla de gelosiá, cridèt un de sos servidors, li ordonèt de menar la princessa al mièg d'un bòsc e de l'escotelar.
Lo servidor menèt ben la joventa al bòsc mas agèt pas lo còr de la tuar. Li aconselhèt de s'enfúger, d'anar luènh, plan luènh e de tornar pas jamai al castèl de son paire.
Blanca-nèu sola, abandonada, desesperada corriguèt tot lo jorn pel bòsc sens saber ni ont anar ni que far. Aquel bòsc èra grand, escur, plen de bèstias salvatjas. La paura filha aviá plan páur.
Fin finala, sus boca de nuéit, arribèt a un ostalet que la pòrta n'èra duberta. Dintrèt e foguèt tota estabosida de véser la taula mesa e lo sopar servit. I aviá sèt escudèlas, plenas de sopa que fumava, e mai sèt veires plens de vin. Mas escudèlas e veires èran pichons, tan pichons qu'aquò estonava.
Blanca-nèu èra lassa e aviá plan talent. S'assietèt sus una cadiereta e comencèt de manjar. Quand agèt un pauc amaisada sa fam, montèt denaut per véser. Aquí i aviá una cambreta amb sèt lièits pichonets. Un aprèp l'autre, los ensagèt totes e, per acabar, se colquét sul darrièr.
Aquel ostal aparteniá a sèt nanets que tot lo jorn copavan lenha pel bòsc. Mentre que Blanca-nèu durmissiá, los sèt nanets tornèron del trabalh. Se trachèron sulcòp que qualqu'un aviá tocat las escudèlas. Doçamenton, montèron l'escalièr e vegèron la filha endurmida.
- Qu'es polida! diguèron totes. D'ont pòt venir?
Lo bruch de las paraulas despertèt Blanca-néu. En primièr, gaitèt los nanets amb de páur. Mas lèu se reprenguèt e, respondent de bon còr a sas demandas, lor contèt de fial en cordura çò que li èra arribat.
- E ben, diguèt lo pus ainat de totes, te demoraràs amb nosaus.
Totes los autres aprovèron.
- Nos faràs la menèstra e lo recapte. Seràs la mèstra de l'ostal. Mas pren garda! duèrbas pas la pòrta a degun. La reina es tan dolenta que te poiriá venir tuar, se te sabiá encara viva.
Blanca-nèu demorèt donc amb los sèt nanets. Fasiá la sopa, ruscadava, petaçava, teniá l'ostal net a plaser. E la vida èra agradiva tant per sos amics coma per ela.
Segura de la mòrt de Blanca-nèu, la reina dolenta questionava pas lo miralh magic.
Mas un matin, mentre que se cofava, li passèt pel cap d l'interrogar.
- Miralh, miralhet de ma vida. Ditz-me qui es la pus polida.
E lo miralh de respondre:
- O Reina, tu es bèla, plan bèla mas Blanca-nèu es pus bèla que tu.
La reina se levèt d'un saut e, de tan furiosa qu'èra, se cara fasiá páur. Sens pèrdre una minuta, se vestiguèt en vièlha e, mercés a sos grands poders, se desfigurèt de tal biais qu'èra pas possible de la conéisser.
En consultant un grand libràs, sapièt ont Blanca-nèu se trobava. E sulcòp s'adralhèt cap a l'ostal dels sèt nanets. Portava al plec del braç un panièr plen de bombets, de ribans e dentèlas.
- Bombets! ribans! dentèlas! qui vòl de ribans! qui vòl de dentèlas!
Atal cridava en passant devant l'ostalet. Blanca-nèu l'ausiguèt lo cap a la fenèstra e la vièlha faguèt tant e tant que fin finala la filha li durbiguèt.
Un còp dedins, la reina dolenta que parlava amb de mèl en boca, presentèt a la dròlla sos bombets e l'invitèt a s'ensajar lo que mai li agradava. Blanca-nèu se'l passèt al còs, preguèt la vièlha de l'ajudar a ne sarrar los ribans. Alavetz, fasent coma qui nosa, la bruèissa sarrèt tan fòrt que la filha tombèt estavanida.
Lo còp fait, la reina dolenta s'en anèt en rifanhant.
Quand los nanets tornèron a l'ostal, trobèron Blanca-nèu estirada sul pasiment, palla, inèrta, coma mòrta.
Tot en plorant, ensagèron de li portar secors. Li desfaquèron los vestits, descordelèron los ribans del bombet... E tan lèu lo bombet dubèrt, la joventa faguèt un grand sospir e li tornèt l'éime.
Quina jòia! los nanets èran tan contents que sautavan e dançavan altorn d'ela. Plan segur, volguèron saber çò que s'èra passat. E, un còp de mai, recomandèron a lor amiga que durbiguèsse pas a degun.
La reina, mercés al miralh, sapièt que Blanca-nèu èra tornada en vida. Alavetz, desguisada d'un autre biais, reprenguèt lo camin de l'ostal dels nanets. Aqueste còp dins son panièr portava penches.
- Penches d'argent! penches d'argent! qui vòl penches d'argent! cridava en passant davant l'ostalet.
Blanca-nèu, desbrembant çò qu'aviá promés, se'n faguèt bañhar una e permetèt que la vièlha la penchenèsse... Mas tanlèu qu'aquela masca li passèt la penche pel cap, la paura filha tombèt tornar inanimada. La penche portava poison.
Los nanets arribèron, trobèron la penche pel pel de la joventa, la ne tirèron e sulcòp Blanca-nèu se reviscolèt. Los nanets demandèron qu'oblidèsse pas mai sa promessa e que durbiguèsse pas a degun. "Entendes, Blanca-nèu? a degun!"
Mas la reina encara un còp demandèt al miralh qui èra la pus polida e sapièt atal que Blanca-nèu viviá totjorn.
Alavetz prenguèt una poma, bèla, lusenta e nolenta e la copèt en dos bocins. Sus la part la pus roja metèt de poison e sus l'autra res. Puèi, per sa magia, ajustèt las doás mitats que sul pic s'empeutèron. Botèt la poma dins un panièr plen de fruta e, vestida en paisana, s'en anèt a l'ostal dels nanets.
- Pomas! Bèlas pomas! Qui ne vòl? çò cridava.
Blanca-nèu anèt a la fenèstra e gaitèt sul camin.
- Me crompariás pas qualquas pomas?
- Non, brava femna. Regrèti plan, mas durbissi pas a degun.
- N'as qu'a far davalar un panièr amb una còrda e te farai tastar la pus polida. Se t'agrada, me'n cromparàs...
As páur? Tè, ieu ne vau manjar la mitat, e tu manjaràs l'autra.
Blanca-nèu, rassegurada, faguèt çò que la vièlha aviá dit. Mas agèt pas pus lèu mossegada la poma que tombèt pel sòl, mòrta.
Aqueste còp, per tant que los nanets faguèsson, la poguèron pas reviudar. Alavetz, desesperats, la metèron dins un ataüc de veire per la poder gaitar encara cada jorn. E Blanca-néu demorèt atal dins la sia caissa tansparenta, tan blanca e ròsa coma abans. Òm auriá dit que durmissiá.
Lo temps passava. Los nanets s'alassavan pas de la contemplar.
Un jorn, lo filh del rei que caçava venguèt a passar pr'aquí. Vegèt aquela mòrta tan polida e d'ela volguèt saber tot. Quand n'i contèron l'istòria, n'agèt lo còr tot esmogut. La beutat d'aquela figura doça l'embalinava que ne podiá pas destacar los uèlhs.
Los nanets se consultèron e un matin diguèron al prince.
- A vèm aimat Blanca-nèu coma se pòt pas dire e nos veses desesperats de sa mòrt. Mas nos pensam que l'aimas mai encara, ja que emai l'ajas pas coneguda la pòdes pas quitar... Se vòls, te la pòdes prene e l'emportar dins ton castèl.
Lo prince mercegèt plan los nanets e s'en anèt emportant la paura mòrta coma se foguèsse un tresaur. En camin, son caval qu'èra las, bronquèt sus una pèira e pataflau! l'ataüc tombèt.
Blanca-nèu al mièg del veire brigalhat èra pel sòl estirada. Lo prince la prenguèt a bèl braçat e l'anava tornar metre sul caval quand, de la boca de la joventa, lo tròç de poma sortiguèt. E tan lèu fòra de la boca la fruta empoisonada, la princessa durbiguèt los uèlhs e faguèt un riset.
- Qui ès, tu? demandèt. E ont me menas?
Lo prince, fòl de contetament, contèt tota l'istòria e, tornant partir al grand galop de son caval, se lancèt amb Blanca-nèu en cropa cap al castèl de son paire.
Sulcòp la novèla s'espandiguèt pel païs e tot lo monde aculhiguèt Blanca-nèu amb un gran estrambòrd.
La nòças se faguèron e durèron uèit jorns. Auriátz vist quina festa! I aviá de milierats de convitats e los pus costosits de totes èra - va sens dire - los sèt nanets.
La reina dolenta, quand aprenguèt lo bonur de Blanca-nèu, ne tombèt malauta e ne moriguèt. >>
La Fin


text:
Partit Nacionalista Basc
Lo Partit Nacionalista Basc (en basc Euzko Alderdi Jeltzalea - en espanhòl Partido Nacionalista Vasco, EAJ-PNV), es un partit politic basc fondat en 1895 per Sabino Arana.
Lo PNB es un partit nacionalista basc, d'ideologia democratacrestiana. Foguèt fondat en 1895 per Sabino Arana, pr'amor de defendre sas tèsis en favor de la raça basca, la recuperacion dels furs e la defensa de l'independéncia de la "Confederacion Basca". Originàriament reduït a son ròdol d'accion de Biscaia, long del sègle XX s'espandiguèt dins totas las províncias bascas (a mai en Navarra e dins lo País Basc francés). Parallèlament, a mesura que lo sistèma bipartidista espanhòl o permetiá, se faguèt plaça sus la mapa politica basca, fins venir la fòrça egemonica, posicion que sèrva encara actualament. Aprèp d'aver desradicalizat sas posicions inicials, lo partit a participat d'un biais decisiu dins lo procès autonomic basc (tant pendent la Segonda Republica Espanhòla coma pendent lo periòde de transicion democratica), en èsser lo partit principal de govèrn dins totas las experiéncias autonomicas d'Euskadi dempuèi la fondacion del partit. Actualament, lo partit es dirigit per Íñigo urkullu, e govèrna amassa amb Eusko Alkartasuna e Ezker Batua la Comunautat Autonòma Basca, amb Juan José Ibarretxe que n'es lo lehendakari. Aquesta entitat subiguèt doas scissions principalas, pendent las annadas 50 amb l'ETA (grop d'extrèma esquèrra independentista que utiliza la lucha armada per aténher sos objectius) e en 1986 amb Eusko Alkartasuna (partit independentista de tendéncia socialdemocrata).


text:
1801
Aquesta pagina concernís l'an 1801 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 2 d'abriu : batalha de Copenaga (1801) entre una flòta britanica e una danesa. Foguèt una victòria britanica que permetèt de rompre l'embargo decidit per Danemarc, Russia, Suècia e Prussia còntra lo Reiaume Britanic.
- 20 de mai : començament de la guèrra entre Portugal e Espanha per obtenir la fin de l'aliança entre lo govèrn portugués e lo Reiaume Unit.
- 6 de junh : fin de la guèrra entre Portugal e Espanha per la signatura dau tractat de Badajoz.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769. En junh, lo negus Demetrios que semblava gaire desirós de demorar sus lo tròne foguèt remplaçat per Egwale Seyon chausit per lei ras Wolde Selassie e Gugsa e divèrsei caps oròmos. Fins a 1803, son rèine foguèt marcat per una pausa relativa dins lei combats entre lei diferentei faccions de l'aristocracia etiopiana.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Descubèrta dau premier asteroïde, Ceres, per l'astronòm italian Giuseppe Piazzi de l'Observatòri de Palèrme.
Fisica[modificar | modificar la font]
Començament d'una tièra d'estudis dau fisician britanic John Dalton (1766-1844) per assaiar de demòstrar la teoria de l'indivisibilitat de la matèria desvolopada per leis Ancians. Per aquò, estudièt la composicion de mèsclas de gas, especialament l'evolucion de sa pression en foncion de la temperatura. Publicats en 1802-1803, aquelei trabalhs anavan en realitat pervenir au contrari e permetre de desvolopar lei premierei teorias atomicas modèrnas.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 18 d'octobre - Justo José de Urquiza, president d'Argentina (m. 1870)
- 3 de novembre - Vicenzo Bellini, compositor italian (m. 1835)


text:
Portal:Brasil
La Republica Federativa de Brasil es lo país mai poblat d'America Latina e lo cinquen del mond per la superfícia. Sa superfícia es de 8 514 876 km², environ 15 còps mai que França. Es situat dins la part centreorientala de l'America del Sud. Confronta al nòrd Veneçuèla, Guyana, Surinam e lo departament d'otramar francés de Guaiana. Es bordat al nòrd-èst, a l'èst e al sud-èst per l'Ocean Atlantic, sus mai de 7360 km. Confronta al sud Uruguai, al sud-oèst Argentina e Paraguai, a l'oèst Bolívia e Peró, e al nòrd-oèst Colómbia. Los sols païses d'America del Sud que Brasil a pas de frontièra amb eles son Chile e l'Eqüator. En defòra del continent, Brasil possedís qualques pichòtas illas de l'ocean Atlantic: las Ròcas de Sant Pèire e Sant Pau, Fernando de Noronha, Trindade e Martim Vaz e las illas coralianas pichòtas sonadas Atol das Rocas.
Brasília es la capitala de Brasil. Es famosa per sos plans d'urbanisme e son arquitectura modèrna. Es situada dins lo Districte Federal, creat dins l'estat de Goiás a l'oèst del país. Es localizada 950 km al nòrd-oèst de Rio de Janeiro.
Brasília es una vila planificada, que foguèt bastida en 41 meses, de 1956 al 21 d'abril de 1960. La construccion de la vila foguèt ordenada pel president Juscelino Kubitschek. Lo dessenhaire màger foguèt Lúcio Costa, l'arquitècte màger foguèt Oscar Niemeyer e lo dessenhaire dels païsatges e jardins foguèt Roberto Burle Marx.
Originalament se prevesiá 500 000 abitants, mas uèi l'airal metropolitan n'a pus de 2 milions, çò que provoquèt de cambiaments dins los plans e dessenhs originals. En 1987 l'Unesco declarèt la vila Patrimòni Cultural de l'Umanitat, es mla sola vila bastida al sègle XX qu'a recebut aquel onor.
La guèrra dels Farrapos o la revolucion Farroupilha son los noms per que se coneguèt lo conflicte separatista que se debanèt entre 1835 e 1845 dins la província de Rio Grande do Sul, en atenhent la region de Santa Catarina (Republica Juliana) al sud de Brasil. Durant aquel periòde lo Rio Grande do Sul se constituiguèt en una republica independenta (Republica Riograndense) los presidents que ne foguèron Bento Gonçalves da Silva e Gomes Jardim. Lo conflicte durèt del 20 de setembre de 1835 fins al 1 de març de 1845.
La revolucion, de caractèr separatista, influencièt de movements dins d'autras províncias brasilièras, coma la Revolucion Liberala a São Paulo en 1842 e la revòlta nomenada Sabinada a la província de Bahia en 1837, las doas d'ideologia liberala. S'inspirèt en la guèrra d'independéncia d'Uruguai, en mantenent de connexions amb la nòva republica del Riu de la Plata, en mai de províncias independentas argentinas, coma Corrientes e Santa Fe.
A l'epòca del periòde de la regéncia en Brasil, lo mot "farrapo" (esperrecat) èra depreciatiu, imputat als liberals pels conservators (chimangos) e amb lo temps aqueriguèt un sens elogiós, en essent adoptat amb orguèlh pels revolucionaris, un pauc coma los sans culottes a l'epòca de la Revolucion Francesa.
Caatinga (del Tupi-Guarani: caa (bòsc) + tinga (blanc) = bòsc blanc) es un bioma que se tròba solament al Brasil.
La caatinga ocupa una superfícia d'unes 734 478 km², gairenben 8,6% del territòri, en englobant de forma contunha part dels estats brasilièrs de Piauí, Ceará, Rio Grande do Norte, Paraíba, Pernambuco, Alagoas, Sergipe, Bahia e part del nòrd de Minas Gerais, en la region Sud-èst de Brasil.
Presenta una vegetacion tipica de regions semiàridas. Las plantas pèrdon las fuèlhas durant la sason seca. Anteriorament se cresiá que la caatinga èra lo resultat de la degradacion de formacions vegetalas mai exuberantas coma son la dels bòscs amazonics. En aquel bioma a enregistradas unas 1.000 espècias de flòra e se crei que n'i a lo doble o lo triple pas encara enregistradas. Unes 15 milions de personas vivon dins la region, e la populacion se considèra qu'es de las pus pauras de Brasil. L'agricultura en la sason seca es fòrça limitada e i a solament qualques paucas zonas de irrigacion coma la de la val del riu São Francisco.
Porto de Galinhas es una coneguda plaja de la Region Nòrd-èst de Brasil. La siá reputacion ven, principalament, de las beutats naturalas, piscinas naturalas d'aigas claras formadas entre corals, estuaris, la sabla blanca, amb manglars e cocoters. Localizada dins la vila Ipojuca, a 70 quilomètres de Recife, es una de las plajas del litoral del Nòrd-èst pus visitadas per toristas europèus, principalament portugueses, espanhòls e italians.
Heitor Villa-Lobos (5 de març de 1887 - 17 de novembre de 1959) es lo compositor modernista brasilièr pus conegut. Foguèt un compositor notament prolific pel nombre d'òbras escrichas. Fòrça trabalhs son arranjaments d'òbras anterioras. Mai que mai en los sieus darrièrs ans, Villa-Lobos realizèt grand nombre de recomposicions. Foguèt un compositor notament prolific pel nombre d'òbras escrichas. Fòrça trabalhs son arranjaments d'òbras anterioras. Mai que mai en los sieus darrièrs ans, Villa-Lobos realizèt grand nombre de recomposicions.
A l'excepcion dels trabalhs perduts, la siá musica es estada fòrça difonduda dins lo mond per las gravaduras existentas, e pels concèrts. Quitament las sinfonias son disponiblas en una gravadura integrala - veire http://www.rdpl.org/villa/stuttgart.html.
Entre las òbras mai popularas de Villa-Lobos podèm mencionar las Bachianas Brasilianas, en essent lo Numèro 5 una de la mai conegudas, escricha per votz e uèch violoncèls, mas interpretadas en fòrça autras combinacions instrumentalas. En seguint amb las siás òbras podèm citar la musica per guitarra coma los Preludis, Estudis e los Choros (lo Choro Numèro 1 es fòrça popular). Es tanben important mencionar la sèria de Quatrins de còrda.
Los escrivans José Saramago, Carlos Fuentes, Susan Sontag e Harold Bloom son de grands admiradors de sas òbras.
Embraer, l'Empresa Brasileira de Aeronáutica S.A. ("Entrepresa Brasilièra d'Aeronautica") es una fabrica aeronautica brasilièra. La companhiá produsís d'avions comercials, militars e d'afars. Foguèt lo pus grand exportador del país entre 1999 e 2001, en ocupant totjorn qualqu'un dels tres primièrs luòcs en Brasil. Demèst las entrepresas aeronauticas es la tresena pel nombre d'emplegats après Boeing e Airbus. Tanben es la tresena en quantitat de liurasons annadièras d'avions (après de Boeing e Airbus).
La companhiá a son sèti a São José dos Campos, São Paulo, amassa amb la fabrica principala e lo centre de concepcion e engenhariá. Embraer a una autra fabrica a Gavião Peixoto, tanben dins l'estat de São Paulo, ont se fabrican los compausants mai importants e se desbanan los assages en vòl. Cal notar qu'aquela installacion a amb una pista de 5000 mètres de longor, la tresena pista pus longa dins lo mond.
Segon la Constitucion de 1988, Brasil es una republica federativa presidencialista. La constitucion de 1988 dona d'amples poders al govèrn federal, e lo president e lo vicepresident son elegits amassa per vòte popular per un periòde de quatre ans. Lo president a un poder executiu important qu'es a l'encòp cap d'Estat e cap de govèrn, e a la facultat de designar lo govèrn. Lo sistèma es inspirat pel modèl nòrd-american. Malgrat aiçò, lo sistèma legal brasilièr seguís la tradicion romana-germanica. Actualament Brasil es governat per Dilma Rousseff, la primièra femna president del país. Lo vicepresident es Michel Temer.
De manièra simultanèa a las eleccions presidencialas, son elegits los membres del Congrès Nacional de Brasil, sèti del poder legislatiu, dividit en doas cambras parlamentàrias: la Cambra dels Deputats, que sos membres an un mandat de quatre ans, e lo Senat Federal, que sos membres an de mandats de uèch ans e son renovats en un tèrç e dos tèrces alternativament cada quatre ans.
Finalament, i a lo poder judiciari, que son instància màger es lo Tribunal Federal Suprèm, responsable d'interpretar la Constitucion Federala, e integrat per onze ministres a vida designats pel president, amb aprobacion del Senat. Lo poder judicial compren tanben lo Tribunal Superior de Justícia, lo Tribunal Superior del Trabalh, lo Tribunal Superior Electoral e lo Tribunal Superior Militar. Totes jutjan en darrièra instància las matèrias de las siás qualificacions.


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement de Waldeck-Frankenberg (635)
Liste des communes
Korbach
Ville de Korbach, localité de l'Allemagne de 23 000 habitants.
La mairie de Korbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Frankenberg
Ville de Frankenberg, localité de l'Allemagne de 18 000 habitants.
La mairie de Frankenberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Bad Wildungen
Ville de Bad Wildungen, localité de l'Allemagne de 17 000 habitants.
La mairie de Bad Wildungen a une adresse e-mail et un site Internet.
Bad Arolsen
Ville de Bad Arolsen, localité de l'Allemagne de 16 000 habitants.
La mairie de Bad Arolsen a une adresse e-mail et un site Internet.
Waldeck
Ville de Waldeck, localité de l'Allemagne de 7 100 habitants.
La mairie de Waldeck a une adresse e-mail et un site Internet.
Volkmarsen
Ville de Volkmarsen, localité de l'Allemagne de 6 800 habitants.
La mairie de Volkmarsen a une adresse e-mail et un site Internet.
Edertal
Ville d'Edertal, localité de l'Allemagne de 6 500 habitants.
La mairie d'Edertal a une adresse e-mail et un site Internet.
Willingen
Ville de Willingen, localité de l'Allemagne de 6 200 habitants.
La mairie de Willingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Vöhl
Ville de Vöhl, localité de l'Allemagne de 6 000 habitants.
La mairie de Vöhl a une adresse e-mail et un site Internet.
Allendorf
Ville d'Allendorf, localité de l'Allemagne de 5 500 habitants.
La mairie d'Allendorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Battenberg
Ville de Battenberg, localité de l'Allemagne de 5 400 habitants.
La mairie de Battenberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Diemelstadt
Ville de Diemelstadt, localité de l'Allemagne de 5 400 habitants.
La mairie de Diemelstadt a une adresse e-mail et un site Internet.
Diemelsee
Ville de Diemelsee, localité de l'Allemagne de 5 000 habitants.
La mairie de Diemelsee a une adresse e-mail et un site Internet.
Burgwald
Ville de Burgwald, localité de l'Allemagne de 4 800 habitants.
La mairie de Burgwald a une adresse e-mail.
Twistetal
Ville de Twistetal, localité de l'Allemagne de 4 500 habitants.
La mairie de Twistetal a une adresse e-mail et un site Internet.
Lichtenfels
Ville de Lichtenfels, localité de l'Allemagne de 4 100 habitants.
La mairie de Lichtenfels a une adresse e-mail et un site Internet.
Gemünden
Ville de Gemünden, localité de l'Allemagne de 3 800 habitants.
La mairie de Gemünden a une adresse e-mail et un site Internet.
Haina
Ville de Haina, localité de l'Allemagne de 3 600 habitants.
La mairie de Haina a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Lidrezing
Lidrezing es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ancian domeni del abbaye de Granfthal, #que #passar al comte palatin l'an 1552, en la distincion de Morhange. Destruit al cors de la guèrra de Trenta ans.
Ancien domaine de l'abbaye de Granfthal, qui passa au comte palatin en 1552, dans la seigneurie de Morhange. Détruit au cours de la guerre de Trente ans.


text:
Saint-Georges-de-la-Couée
Saint-Georges-de-la-Couée es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Georges-de-la-Couée es un vilatge sarthois situada a Unitat|40|km {{}} al sud-es del Mans, en lo costat del Grand-Lucé.
Saint-Georges-de-la-Couée est un village sarthois située à 40 km au sud-est du Mans, dans le canton du Grand-Lucé.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'epòca mérovingienne, Sant-Georges-de-la-Couée aperten a la villa de Savonnières.
À l'époque mérovingienne, Saint-Georges-de-la-Couée appartient à la villa de Savonnières.


text:
Ager celebràuem eth dia deth libre, Sant Jòrdi. Ua data que se celèbre internacionaument der an 1930 ençà e fòrça especiaument en Catalonha.
En Aran tanben auem hestejat aguesta data e, coma es darrèri tres ans, eth departament de cultura e politica lingüistica presentèc ua naua publicacion conmemorativa. Enguan totun auem volut amassar literatura e art en tot presentar era "Auca de Sant Jòrdi", qu'explique era istòria d'aguest personatge damb ues fantastiques illustracions hètes per Igor Losada, un des nòsti joeni artistes.
Contunham donc, damb era madeisha illusion e talents entà possar ara nòsta lengua pròpia entà deuant, pr'amor que creiguem qu'ei just que pogue mantier-se ath madeish nivèu qu'era rèsta de lengües presentes en país. E, convençudi d'açò, auem artenhut a superar, pendent es tres ans darrèrs de govèrn d'UA en Conselh Generau, en un 30% eth numèro de publicacions literàries en aranés, en occitan d'Aran, publicades entre er an 2000 e era prumèra mitat de 2007. Pr'amor qu'eth respècte, er amor e era responsabilitat pera lengua se demòstre damb hèts, non sonque damb paraules.


text:
Tertry
Tertry es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- En lo moment de la batalha de Tertry ne Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value)., Pépin de Herstal bat Berchaire cònsol del palai de Neustrie.
- Lors de la bataille de Tertry en Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value)., Pépin de Herstal bat Berchaire maire du palais de Neustrie.


text:
Tarascosaure
Lo tarascosaure (tarascosaurus salluvicus) qu'ei un dinosaure teropòd provençau de la fin deu Cretacèu tanhent de la familha deus abelissauridats (presents en Índia, America deu Sud e Madagarcar, ligats abans la trencada deu Gondwana primitiu).
Que ho descrit a partir de la descobèrta d'un femur e de quauques vertebras en 1988 peus paleontologistas Jean Le Lœuff e Eric Buffetaut en omatge a la Tarasca de la mitologia provençau e deu pòbles deus Salluvis, antics estatjants deu Baucet.
Honts[modificar | modificar la font]
- Buffetaut, Eric. Les dinosaures de Provence in Dinosaures en Provence. Ais : Edisud, 2000, (19-44).


text:
Cotràs
Cotràs (en peitavin-santongés e en francés Coutras) es una comuna dau departament de Gironda (region d'Aquitània).
La vila es bastida a riba de Drona, pauc avant son junhent emb Eila.
D'un biais culturau, Cotràs aparten au País Gavai, que sa lenga istorica es lo peitavin-santongés.
Cotràs frotget vertadierament entre 1840 e 1860, a l'epòca de la construccion dau chamin ferrat de Bordèu a París, puei de Bordèu a Lion.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas anticas son Corterate e Corteratis (sègle IV) [1], çò que s'interprèta coma rate, « fortalesa » en gallés pel segond element, lo primièr podent èsser lo latin vulgar cortem, « mas, maine, bòrda, propietat »; l'ensemble, un bocin pleonasmic, auriá lo sens general de « lòc fortificat ». Bénédicte Boyrie-Fénié es d'acordi per l'essencial ambe sos davancièrs (Dauzat e Rostaing, Negre, Astor), çaquelà aima mai l'ablatiu Corteratis, a l'ablatiu [2], benlèu pr'amor de la finala en -s.
La meteissa autora cita de fòrmas del sègle XIV : Cortrac, Corterac ; probable que son d'ipercorreccions (extensions d'una règla delà son camp d'aplicacion), interessantas per çò qu'ensenhan dels usatges grafics de reconstitucion de la fòrma al singular, a l'epòca, aicí ambe una maissanta interpretacion de la fòrma orala. Aquesta es de mal reconstituir, puèi que pòt èsser siá *Cort(e)rat, siá *Cort(e)rats, essent la segonda ipotèsi mai d'acòrdi ambe la fòrma modèrna, en -s. Dins lo prumièr cas, se tracta de l'analogia ambe de noms en -ac coma Fronsac (Gironda), prononciat benlèu dejà Fronsat, o autres cases semblables ; dins lo segond, l's, que s'explique par l'eretatge de l'ablatiu latin o per un plural, a poscut se comprene a l'imatge dels nombroses noms en -ac venguts -ats, ambe l'adaptacion fonetica normala -cs > -ts, en essent utilizats coma collectius : lo nom de la parròquia seguit de -s representa los abitants puèi aprèp es considerat coma son nom vertadièr. Se l'etime èra pas l'ablatiu Corteratis, un collectiu *Corterats, « abitants de *Corterat », poiriá èsser la solucion [3].
Las ipercorreccions medievalas qu'afèctan lo nom de Cotràs an un interès general : lo d'explicar perqué, dins lo cas dels nombroses vilatges concernits per la confusion -ac/-ats, es normalament impossible de trobar de varianta -acs : l'exemple mòstra que los escribas avián costuma de restablir sistematicament la fòrma singulara, o que cresián tala, en -ac, se gardavan pas simplament la finala en -ts.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 8276 abitants (246 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des Communes (de) Gironde, Institut Occitan, Cairn, 2008
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des Communes (de) Gironde, Institut Occitan, Cairn, 2008
- ↑ Miquèu Audoièr, "Ua solucion unica a un problèma doble : lo grop -ts, País Gascons n° 269, 2013


text:
Boquetin
Lo boquetin, o boquetin dels Alps (Capra ibex), es un mamifèr de l'òrdre dels artiodactils, de la familha dels bovids e de la sosfamilha dels caprins.
Se, coma son nom l'indica, se tròba principalament dins l'arc alpin, i a d'autras espècias de boquetins dins d'autres massisses montanhoses, per exemple lo boquetin d'Espanha o dels Pirenèus, Capra pyrenaica; sèt autras espècias de chabras salvatjas vivon tanben en Caucàs, en Asia Centrala, au Pròche Orient, dins la Peninsula Aràbia, e mai que dins las regions montanhosas d'Egipte, de Sodan e d'Etiopia.


text:
Recebut dens la setmana, avèvi pas lo temps d'ic botar suu forum mei lèu. Esperam las vòstas reaccions !
…Otros esperan que resistas
que les ayude tu alegría
tu canción entre sus canciones.
José Agustín Goytisolo
Anem Òc ! 2012
La lenga occitana pòt pas èstre absenta del debat public
La tenguda d'una granda manifestacion en favor de la lenga occitana en 2012, abans l'eleccion presidenciala, es una promessa faita publicament al mes d'octobre de 2009. A l'epòca aviái la responsabilitat d'una de las composantas de Anem Òc ! e pas de las mendras : l'IEO. Pòdi dire sens mentir que l'IEO foguèt a l'origina d'aquela idèa o al mens pòdi afirmar qu'es l'IEO que formulèt la proposicion d'una granda manifestacion en favor de la lenga occitana. Segur, èra una idèa qu'èra nascuda dins lo cap de maitas personas. Las idèas son lo produit de tantes factors qu'es pas totjorn de bon dire d'ont venon. Se l'IEO èra pas lo brèç de l'idèa ne foguèt al mens lo formulator, lo que cambièt una idèa encara fosca en projècte concret.
Me sentissi donc una responsabilitat dins la seguida quitament se soi pas mai en carga de l'IEO e se participi pas mai als acamps d'Anem Òc ! dempuèi qu'èi pres d'autras responsabilitats, mas totjorn al servici de la lenga occitana.
En 2009 me soi engatjat devant milierats de personas a contunhar. Una promessa aquò compta.
Per aquesta rason soi convençut que devem seguir sul camin de la reivindicacion publica en favor de la lenga. Devèm mai que jamai portar lo messatge qu'es lo de Caracassona 2005, puèi de Besièrs 2007 e de Carcassona, encara un còp, en 2009.
L'occitanisme recampat
Un primièr còp, en 2005, faguèrem la pròva que l'occitanisme recampat a l'entorn de quauques elements simples de reivindicacion èra capable de far quicòm de grand, d'estrambordant, portaire d'energia pels que començavan d'èstre cansats de trabalhar sols dins lor canton.
En 2007 faguèrem la pròva que podiam far mai grand e qu'èra possible d'aculhir d'autres defenseires de la lenga malgrat nòstras diferéncias. Espèri atal d'aver participat a far dintrar oficialament lo Felibrige dins la granda familha d'Anem Òc ! Disi oficialament pr'amor ja en 2005 de felibres nos avián acompanhats dins la primièra manifestacion.
Totes sentissiam qu'èra lo moment de o far e pensi pas que digun o posca regretar ; ni las associacions occitanistas ni lo Felibrige.
En 2012 se jogarà un moment de vida politica important. Quala que siá nòstre punt de vista sus la question, l'eleccion a la presidéncia de la Republica es un moment fòrt de mobilizacion politica e d'atencion dels responsables politics a çò que se ditz dins la societat.
L'occitanisme e tots los que demandan justícia e reconeissença per la lenga occitana fan partida de la societat. Donc se devon far ausir.
Es urgent d'organizar aquela manifestacion. Lo temps es comptat. Es complicat d'organizar un tal eveniment. Es urgent tanben de trobar un lòc per aquò far.
Las edicions precedentas foguèron de moments importants de mediatizacion quitament se d'unes tròban que o foguèron pas pro. Pasmens, jamai dins l'istòria de nòstra lenga avèm agut tant espaci mediatic. Avèm ganhat una plaça dins los mèdias qu'abans nos èra pas jamai donada, que se parlava totjorn de las autras lengas e nosautres èrem dins los ....punts de suspension.
I sèm pas mai.
Los promotors de las autras lengas ara nos espèran. Espèran qu'ausiràn lèu aquel Anem Òc ! que lor permetèt tanben a eles de se reconéisser. L'espelida d'una reivindicacion fòrta, populara e audibla en favor de la lenga « regionala » mai parlada en França foguèt per eles una fòrça bona novèla. De basques e de bretons m'an demandat recentament çò que se passarà en cò nòstre e quand. Vòlon saber çò que farem per organizar quicòm lo meteis jorn. Cossí respondre que nosautres farem pas res. Ieu pòdi pas.
Ont e per demandar qué ?
Sabi los debats a l'entorn del lòc futur de la manifestacion. Dirai que de tota faiçon i a urgéncia ara per prendre una decision e de la prendre en foncion dels interèsses de la lenga.
La vila de Tolosa es la possibilitat que me sembla mai bona qual que siá lo punt de vista. Es una de las vilas màgers del país d'òc. Es una vila granda que comença de far quicòm per la lenga ; e malurosament son pas encara pro atal.
Es una vila ont se tròban TOTES los mèdias exagonals (ràdios, televisions, correspondents de fòrça quotidians etc...) e es una vila que, en periòde electoral, es possible de i venir en una ora d'avion, de faiçon fòrça regulara.
Es una vila ont i a de militants que son lèstes per participar a l'organizacion. Es una vila accessibla. Segur es pas tan centrala coma Carcassona mas a pas res a veire ; amb Tolosa passam a un autre nivèl.
Es subretot la vila de totes los que parlan la lenga. I nasquèron d'associacions occitanistas coma i nasquèron d'autras associacions qu'an una autra sensibilitat.
Disi tanben que l'argument segon lo qual cal far la manifestacion dins un endret ont n'an de besonh val pas. Avèm fait doas manifestacions a Carcassona e vesèm çò qu'a donat. La vila a pas sabut tirar profieit d'aquel present que li faguèrem. Es dins d'autres parçans que las causas an avançat. E las manifestacions i son per quicòm.
Las doas autras vilas grandas, de la talha de Tolosa, serián encara mai descentradas (Marselha, Bordèu).
Volèm la lei !
Podèm far de Anem Òc 2012 ! un grand eveniment qu'aurà una portada per nòstra lenga mas tanben per totas las lengas ditas regionalas en demanda d'una legislacion e d'una reconeissença.
Totes, tantes que sèm, qual que sián nòstras opinions politicas, nòstra color de pèl o nòstras conviccions podèm metre en plaça lo recampament qu'espèran fòrça monde. Serà la seguida de Carcassona 2009 mas serà un pas de mai dins la forma e sul fons.
Sabèm que totas las lengas son en espèra d'una lei. Sabèm que i a una proposicion qu'es estada depausada e qu'es estada discutida entre de parlamentaris e de promotors de nòstras lengas. Per Anem Òc ! 2012 pòt èstre una reivindicacion comuna
Lo comitat d'organizacion d'Anem Òc ! a trabalhat fòrça dempuèi 2005. Los que son estacats a la lenga occitana li devon portar lor sosten. Las associacions que compausan Anem Òc ! pòdon pas portar aquel projècte sens ajuda materiala e financièra.
Apèli donc a far nàisser un movement de sosten a Anem Òc ! que permetrà d'organizar un eveniment reivindicatiu e popular que poirà gardar son independéncia, sa neutralitat fàcia al monde politic.
De segur la neutralitat vòl pas dire que lo monde politic deu demorar indiferent, es tot lo contra. A Tolosa en 2012 devèm arribar a far nàisser una convergéncia de responsables politics, de partits diferents (los que son portaires de valors democraticas e umanistas segur) que seràn en capacitat d'escotar las reivindicacions puèi de las portar cadun dins sa collectivitat, son maine d'accion e de decision.
E de tota faiçon es evident, o sabi e totes o sabèm : res poirà pas remplaçar la mobilizacion associativa, ciutadana, lo don de se, l'acte gratuit per una causa que passa los nòstres interèsses particulars, las nòstras ambicions individualas.
Lo benefici serà per la lenga e sonque, al delà de las capèlas associativas e politicas ; lo benefici serà pel joves que prenguèron lo cap de la manifestacion de Carcassona en 2009. Aquestes e plan d'autres espèran de nosautres quicòm mai que de discussions d'una autra epòca. Eles pensan d'un autre biais, bastisson lo monde a lor biais. Nos espian, espèran còps que i a una iniciativa nòstra. A nosautres de los desesperar pas ! Son las femnas e los òmes d'òc de deman.
Podetz far circular aquela letra, la signar, me mandar vòstre punt de vista.
Amistats occitanas.
David Grosclaude
Lo 5 d'abriu de 2011
grosclaude.david@orange.fr
06 83 01 19 37


text:
Filozoa
Los Filozoaris fòrman un clad monofiletic que compòrta los animals, los coanomonads e los filasterians, aqueles darrièrs an balhat lor nom al taxon[1]. Fòrman lo grop fraire dels mesomicetozoaris al dintre dels Olozoaris. Compòrtan los animals e totes los organismes unicellulars mai pròchis dels animals que de tot autre organisme pluricellular.
Anatomia[modificar | modificar la font]
Se pensa que l'ancèstra dels opistocontas possedissiá de filaments vermifòrmes, que se semblavan a de tentaculs. Aqueles filaments son estats perduts pels Olomicètes e los mesomicetozoaris. Son estats conservats pels filozoaris, pels quals son simples e pas efilats. Aqueles filaments possedisson amai un nucli format de paquets d'actina. Se transfòrman, pels coanomonads e pels coanocites de las esponjas, en "coleretas" qu'enròdan la flagèla.
Sistematica[modificar | modificar la font]
- clad Filozoa
- classa Filasterea
- òrdre Ministeriida
- familha Capsasporidae
- genre Capsaspora
- familha Minesteriidae
- genre Ministeria
- familha Capsasporidae
- òrdre Ministeriida
- clad Choanobionta
- règne Choanomonada
- familha Codonosigidae
- familha Salpingoecidae
- familha Acanthoecidae
- règne Animalia o Metazoa
- classa Demospongiae (parafiletic)
- classa Hexactinellida
- classa Calcarea
- clad Epitheliozoa
- sosclassa Homoscleromorpha
- embrancament Placozoa
- sosrègne Eumetazoa
- règne Choanomonada
- classa Filasterea
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Eukaryota
- Unikonta
- Opisthokonta
- Mesomycetozoa, lo grop fraire dels filozoaris
- Choanobionta
- Filasterea
- Choanomonada
- Metazoa
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Shalchian-Tabrizi K., Minge M.A., Espelund M., et al., «  Multigene phylogeny of choanozoa and the origin of animals », PLoS ONE, vol. 3, no 5, 2008, p. e2098 [tèxte integral, ligam PMID, ligam DOI]


text:
Dakar
Ndakaaru (en wolòf), mai coneguda internacionalament per son nom francés Dakar, es la capitala e la vila mai importanta de Senegal. Es situada dins la peninsula de Cap Verd sus la còsta atlantica, çò que fa d'ela la vila mai occidentala de l'Africa continentala. Sa populacion èra estimada a 3 215 255 abitants en 2011 per una superfícia totala de 82,38 km². La vila es devesida en 19 comunas d'arrondiments.
Geografia[modificar | modificar la font]
Organizacion territoriala[modificar | modificar la font]
Dakar es lo capluòc del departament de Dakar e la capitala de la region de Dakar.
De mai en mai poblada, la vila foguèt descopada en 19 comunas d'arrondiment en 1996 que son :
- Biscuiterie
- Cambérène
- Dieuppeul-Derklé
- Fann-Point E-Amitié
- Gueule Tapée-Fass-Colobane
- Gorée
- Grand Yoff
- Grand Dakar
- Hann Bel-Air
- HLM
- Médina
- Mermoz-Sacré-Cœur
- Ngor
- Ouakam
- Parcelles Assainies
- Patte d'Oie
- Dakar-Plateau
- Sicap-Liberté
- Yoff
La pus estenduda es Yoff, al nòrd, mas es a Dakar-Plateau, dins la poncha sud, que se concentran l'activitat economica e la pus granda part de las institucions. Las mai toristicas son Ngor suc la pointe des Almadies a l'oèst e mai que mai Gorée a l'èst.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- Vila de Dakar - pagina oficiala


text:
Loa
Loa ['luɒ] (en francés Loue) es una ribiera occitana dau sud-oest de França (regions de Lemosin e d'Aquitània).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La font de Loa se tròba en Lemosin dins la comuna de Sent Iriés (departament de Nauta Vinhana). Son cors es de 51 km. Se junh a Eila prep de Colòures (Dordonha).
Departaments e localitats asaigadas[modificar | modificar la font]
Idrologia[modificar | modificar la font]
Lo 22 de setembre de 1993, l'estacion idrologica de Sent Medard d'Eissiduelh enregistret un debit maximau jornalier de 111 m3/s.
Afluents principaus[modificar | modificar la font]
N.B. : (rd) = afluent riba drecha ; (rm) = afluent riba mança