text:
Província de Namur
Es una dei cinc províncias valonas de Belgica, situada al sud. La província de Namur cobrís 3666 km2 e sa poblacion s'enauça a 450 000 abitants. Son chapluòc es Namur (Nameur en valon), e sei vilas importantas son Ciney, Dinant, Gembloux e Philippeville.
Somari
Lista de las comunas de la província de Namur[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
La província s'articula a l’entorn del jonhent Sambra‑Mòsa en quatre zònas, que tres s'estiran de cada part de la valada de Mòsa: l'Ardena, nalta planesa seuvatièra, de cada part de la Mòsa francesa, culmina a l'èst d’aquesta a 505 m a la Crotz Scalha ; la Fanha Famena (la Fanha a l'oèst e la Famena a l'èst), larja depression scistrosa ambé de pradas e de seuvas amb una benda calcària, o Calestiana, al contacte de l'Ardena e richa en fenomenes karstics (baumas a Nismes, Han‑sur‑Lesse e Ròchafòrt) ; lo Condròz, una planesa faita d'una seguida de còlas gresosas (« tiges ») sovent ocupadas per de bòscs o de culturas e de depressions calcàrias (« chavées ») cobèrtas de champs e estiradas d'èst en oèst; la Hesbaye, una planesa cobèrta de sòus limonós propicis a la cultura del froment, de la bledaraba sucrièra, e del colzà.
Torisme e curiositats[modificar | modificar la font]
Lo torisme es una activitat sostenguda dins la valada de Mòsa e dins l’airau entremieg Sambra e Mòsa (lacs de l'Eau d'Heure, abadiás de Floreffa, Leffa e Maredsous...), las activitats industrialas son localizadas mai que mai de cada part dei valadas industrialas de Sambra e de Mòsa (metallurgia, construccions mecanicas, industria quimica, veirariá), e dins la quita region de Gembloux (construccions mecanicas).
La província de Namur abrica un di sètis pus importants del paleolitic, la bauma de Spy, descobèrta en 1886. I a quauquas glèisas romanicas remarcablas (Celles, Hastière), de fortalesas impausantas (Corroy‑le‑Château, Poilvache, Montaigle, Vêves) e divèrs chastèls agradimentats de jardins a la francesa (Annevoie, Freyr). La província s'enaltura tanbé d’avedre la sola Facultat dei Sciéncias Agronomicas de Belgica (Gembloux).
Istòria[modificar | modificar la font]
La província de Namur es una de las nòu províncias creadas per la Constitucion bèlga de 1831, una de las dètz existentas despuèi 1960 (quand compartiguèron la província de Brabant en Vlaamse Brabant e Brabant Valon). Mai granda que lo reire-departament francés de Sambra e Mòsa, s'es crescuda, al Sud, de territòris venent del departament deis Ardenas (Tractat de París de novembre de 1815). Sei rasas correspondon pas a las del reire-comtat de Namur nimai a las de l'avescat creat sota Felipe II (1559).
Presentacion pel viatjador[modificar | modificar la font]
Mòsa dintra en Belgica coma fa ‘na vesina, acompanhada longament per doas ribas francesas que cavan en tèrra belga l’entalha de Givet, sol endrèit de França que parla enquèra valon. Mas en província namuresa Mòsa sarà libra e urosa. Sarà ‘na rèina orlada de casaus e de chastèls, animada de batèus de plasença e de pescaires a la linha, florida, copada per lo rambalh gaujós dei restancas.
Laissa a man esquèrra la Francha Seuva e Oignies, lo vilatge dei veusas, que lors òmes morisson vers quaranta ans de la silicòsi di paumons, agantada dins leis ardesièras de Fumay.
La seuva ressontís de la destrau di boscatiers. Lis esclopaires de Cerfontaines e de Nismes lai venon quèrre la fusta per fabricar lis esclòps valons, « les socques wallones », descoletadas coma d’escarpins, tengudas d’una benda de cuèr tachada de cobre.
L’Aiga Blancha, al nòrd, l’Aiga Negra al sud, se rejonhon al nòrd-èst, un pauc al nòrd de Nisme, per formar lo Vihoin, que contunha vers l’èst, per rejónher la Mòsa.
Li senhors de Couvin, arran de l’aiga negra, aimavan chaçar pels gaspalhats poblats de lèbres e de chabròus, puèi ofrir dins lor chastèl ajocat is òrles de l’Aiga Negra de taulejadas qu’an laissat grand remembre. I a pas mai de senhor, i a pas mai de chastèl, mas demòra la « dukasse », la vòta de Couvin, vers la Sant Joan, que s’i minja aitant de pompas coma se’n vèi dins lei kermessas de Breughel : pompas al sucre, a la crèma, is agrassons, is agrimols, cuèita dins la forniau après la fornada de la setmana, e que lis enfants tòrnan de la bocha del forn en se cramant a las platinas inquèra chaudas.
Nismes atira li campaires, a l’entorn de la gisclada de l’Aiga Negra, di gorgs dis Abannets e del Matricòlo. Li mai gausards se riscan dins lei baumas de l’Adugeoir.
Mariemborg pòrta lo nom de Maria d’Ongria, la sòrre de Carles Quint, que l’aviá fait bastir al nòrd del jonhent de l’Aiga Blancha ambé l’Aiga Negra. Aviá pas qu’una pòrta e la cresián inexpugnabla, mas li Francés d’Enric lo Segond la prenguèron d’assalt e la rasèron.
Sèm pas qu’a la dintrada de la província e n’avèm ja toti lis aspets : païsatges de ribèiras e de bòsces, un mostier d’aquí d’alai, de fortalesas destruchas e de baumas misteriosas, d’aigas bojolantas que la ròcha engolís o fai gisclar de las prigondors.
Al mieg de tot aquò, la Mòsa, pigra e mairenala, reculhís dins son sen prigond lei ribèiras que s’i escampan, rendudas. Banha lo Prat dis Avocats d’Hastièra, qu’es lo verdier mai bèl de Belgica, s’espestilòga al pè del maine dels comtes de Florennas, cascalha puèi dins la robina que la mena a Waulsòrt.
Après Houyet, la vau s’estrechís e li rochàs se butassan. Aquò’s aquí que Belgica tòca seis originas : ossamentas preïstoricas a Furfòòz e Chaleux, e tot pròche, leis ossamentas paleoliticas de Spy. L’Istòria contunha dins la mèma region. A Gomrieux, la pèira-fita de la « Pèira que vira » nos fai imaginar de druides acampats. Rognées e Védrin an de cementèris galloromans. En Andena regnava una familha pepinida, ambé lors filhas qu’avián li noms dei santas verges del país: Santa Begga, Santa Gudula, Santa Amelbèrga. D’aquessas dròllas nasquèron puèi Pepin lo Brèu, Pepin de Herstal, Carles Martèl.
Tota la valada mosana e lei seuvas vesinas restontisson del galaup di quatre fraires Aymon perseguits per la rancura de l’Imperador Karle Mayne. Puèi, quò sarà Felipe de Borgonha que vendrà chastigar lei ciutats rebelladas, e qu’escamparà a la Mòsa li cendres e li còrs de lors aparadors. Puèi lo Francés envasís l’Ardena, d’Enric IV a Loís Catòrze, puèi ambé li soldats de la Revolucion e li granadiers de l’Empèri. La Mòsa lis arrestèt pas gaire, coma arrestarà pas longtemp tanpauc li regiments alemands de 1914 e lors tancs de 1940.
Pasmens, de vilas a bèl esprèssi per la guèrra gardavan Mòsa : Mariemborg, Felipevila onde Napoleon passèt la nueit amara que seguèt la Batalha de Waterloo. Sobre lis dos òrles se seguissián las torres mèstras, li nalts barris merletats, lei ciutadèlas.
La de Dinant veguèt mai de sang que totas leis autras : dos cents assalts e detz-e-sèt sètis. Li Dinantés èron valents e batalhiers.
D’uèi Bouvignes es pas qu’una de sei borgadas, mas las doas localitats foguèron longtemps rivalas. Bouvignes èra del comtat de Namur, quand Dinant èra del principat de Lieja, sovent en garrolha ambé li Borguinhons.En 1466, Dinant resistèt gloriosament al duc Philippe, e pengèt en efigia son filh, lo comte de Charolais. Aqueste s’embufèt e venguèt assetjar la vila ambé 30 000 òmes d’aquel còp. La prenguèt e la pilhèt durant tres jorns « de tala sòrta que semblava qu’i aguèssa cent ans que la vila estava roïnada ». Li Borguinhons faguèron lhigar uèit cents Dinantés dos a dos per l’esquina, e lis escampèron pel flume.
Après aquela atrocitat la vila se relevèt pasmens, mas li Francés venguèron l’atacar. Enric lo Segond faguèt destoscar e chaplar lis abitadors dins lei quitas glèisias onde s’èron refugiats. Loís XIV esparnhèt la vila. I faguèt demorar Madame de Maintenon, que l’acompanhava dins sas campanhas militaras ; veniá prendre près de guela un moment de solaç quand lei lassièras del sèti de Namur li’n laissavan lo léser.
Dinant patiguèt plan tanben de la guèrra de Catòrze, mas se rescombeliguèt. Èra tot escàs relevada que la guèrra de 1940 la prenguèt coma champ batalhier.
Pasmens, jaguda en riba de Mòsa, la vila es una dei mai embelinairas de tota la valada, ambé sei charrèiras de bricas, sei botigas que dardalhan de cobres jaunes e rotges, lo miralh lise del flume que desdobla la siloeta de la glèisia de Nòsta Dòmna e son campanal a bulbe que Victor Hugo comparava a una gigantesca pichèrra. Pasibla es sa passejada long de l’aiga, a l’ombra de la falesa escalabèrta, fins la Ròcha de Bayard. S’aquò’s ben lo corsier di Quatre Filhs Aymon que copèt lo rochàs d’un còp de bata per lor dobrir lo passatge ? S’aquò’s lo glasi de Renaud que fendèt la muralha de pèira coma un romegàs ? Maudespièit li poetas, lis istorians fan li realistas e l’i veson puslèu l’òbra dis artilhiers de Loís Catòrze, fasent petar la ròcha a la polvera, per elargir la rota e faire passar li canons.
Dinant es una vila gauda qu’aima pas remembrar si malurs. Sap aculir li toristas, ambé sei braçariás nombrosas, si restaurants de las toalhas blanchas, e sas pastissariás onde vendon de « couques ». Lei « cocas » de Dinant son pas lei cocas d’Auvernha, mas de pastissons de pan d’espécia plan sucrats, de la pasta un pauc pesuga e cachada, mas ambé de fòrmas variadas que fan de còps coma de bas releus adornats de flors, de fruchs, de personatges o de païsatges. Li mòlles de « couques » son d’uèi de fusta de perier o de noguier. Dins lo temps èran de cobre.
Puèi Mòsa se fai larja e mondana per arribar a Namur. Vaquí leis isclas e la primièra restanca. E lo pont vièlh de Jambes. Namur a sa ciutadèla sobre lo rochàs, al dessús del jonhent ambé la Sambra que ven de l’oèst, de la província d'Enaut. Aquí demoravan li Gallés Aduatiques que se revoltèron en 57 abans Nòstre Sénher contra Juli Cesar e guel ne vendèt 53 000 coma esclaus.
En 1692, Namur patiguèt un long sèti, bailejat per Vauban. Loís XIV seguiá tot, de lònh, establit a la « Roja Censa » pròche Flawina, ambé Racine e Boileau, qu’i compausèt una òda per celebrar la presa de la vila.
Mai tard, lis Olandés mudèron en ciutadèla lo vièlh « chastial » dels comtes (D’uèi se ditz « le tchestiâ » en valon). La severitat massissa di barris chaucha pas la vila vièlha, mas si-ben la corona coma un gròs joièl simple dins lei còimas sornas de la Marlanha, l’antiga seuva sagrada.
Namur a una crana glèisia-catedrala barròca : Sant Aubin. Conté un tablèu de Van Dyck e un de Jordaens, e darrier lo mèstre autar un bojau de maubre negre chabís lo còr de Dòm Joan d’Àustria, lo jove e gloriós vencedor di Turcs a Lepante.
Aquel bastard, que Carles Quint confessèt a Felipe II sobre son lèit de mòrt, moriguèt efectivament a las pòrtas de Namur, al camp de Bojas, a l’atge de trenta ans. Sopçonèron Felipe II d’avedre provocat aquela mòrt, per gelosiá di succès de son fraire, e lo perigòrd Brantòme afortís que lo jove eròi europèu foguèt empoisonat per de « botinas prefumadas ».
Demòra pas grand causa de la vila de l’Edat Mejana, mas sa cara se retròba inquèra per moments dins lei charrèiras estreitas del barri de la Marcèla, dins sas pèiras d’ensinha escalpradas, e sobretot dins sei viergetas coronadas de flors artificialas dins lors bojaus. Asseguran que la que se tròba a la cantonada de la charrèira Sant Lop data del sègle XV.
Al temps de Carnavau, li gigants de Namur èran li mai vièlhs de Belgica, mas an disparegut en mai de 1940, quand lis Alemands faguèron cramar l’Ostau comunau.
I a pas mai que li vièlhs que se remembran que Namur aviá de tiancaires, de gents que se passejavan ajocats sobre aquessi tiancs, coma li pastres dei Landas. D’uni dison que la Mòsa desbondava sovent e que laissava de nitas, e que sis òrles gaulhavan, e que lis abitadors devián donc s’ajocar sobre li tiancs per s’enfangar pas. Quau sap ? D’autri còntan una brava legenda. Lo comte Jehan aviá assetjat la vila que morissia de fam. Aquela mandèt d’emissaris per demandar mercé. Mas lo comte embufat respondèt : « Pas cap de perdon ! que me lo venguessiatz demandar de pè, a chaval, en barca o en charri ! »
L’endeman, lo comte vesiá s’aturar de son camp li notables de la vila, ajocats sobre de tiancs, « ni de pè, nimai a chaval, nimai en barca, ni en charri. » Riguèt, e la bona umor li essent venguda, faguèt la patz ambé la vila. Desenant, i aguèt pus cap de regausissença a Namur que remembrèssa pas l’incident. Li Namurencs se faguèron tant biaissuts dins l’art de chaminar tiancats qu’inventèron de quitas danças e de jòcs, que fasián sobre lo feirau Sant Romieg, e iquaus assistèron Carles Quint e sis archiducs.
Li darriers tiancaires que podretz veire son pas que de figurants pro pietres venguts per animar lei fèiras. Lo vièlh Namur passa a las trèvas.
Urosament, Namur garda ben son encant un pauc dormissent, dins sei charrèiras orladas d’ostaus de brica plan roja, sei finèstras gentament adornadas, sa passejada a la ciutadèla, seis ombrinas frescas durant li jorns d’estiu, son Teatre de verdura, e son casinò en riba de Mòsa.
Garda tanben sa cusina, bensai la pus fina de Belgica, ambé seis especialitats : leis « avisanças » que son de friands folhetats e claufits de charn, la « jôte » o pureia de caulet, l’ensalada de « crêtons » (de lard gras fondut dins lo vinagre e versat sobre la mai tendra lachuga), la pompa de ris e sobretot lo peis a l’escavesca, anguila o luci, peis de Mòsa, coma que saia, prefumat de bon vinagre, de ferigola, d’escalòta, de cibola, de jolverd, de giròfla, d’estragon e de pebre de Caiena, sens delembrar lo chuc de mai d’un citron. Bevon pas mai la « keute », la bièra d’òrdi de Namur, mai blonda e amara que deguna autra, mas qu’es estada destronada per lei bièras industrialas, liurada a camionats dins lei braçariás de la charrèira de Fèrre.
La província de Namur a la tradicion dei « marchas », que tòcan lei fibras mai prigondas de la sensibilitat populara, per lor mescladissa de caractèr religiós e militar. Lei mai famosas son las de Walcourt, Foy Notre-Dame, Fòssas o Gerpinas.
Se semblan totas pels profanes. Se tracha de passejar sobre un chamin mai o mens long lei relíquias d’un sant o una estatua venerada, dins un cortègi de bandièras e de fanfaras, sota la proteccion d’una escòrta petaradanta e colorada de soldats del dimèrgue.
Aquel biais de faire ven d’una necessitat repetida. Leis armadas d’invasion foguèron nombrosas a passar per la valada mosana. Se compausavan de mercenaris, que rebalavan sovent ambé guessi concubina o ben femna e efants. Chaliá noirir tot aquel monde, e la sòlda veniá pas regularament. Li soldats minjavan lei bèstias di païsans e lor panavan tot çò que pareissiá de valor. Per se gandir d’aquessas rapinas, li vilatges avián degut formar de milícias, assabentadas a la lèsta del manejament de las armas, onde metián toti lis òmes que podián portar la pica o lo mosquet. Aquessas milícias avián de bailes, lo baile del vilatge o l’aubanèl de l’endrèit. Charjats de l’autoritat, volián n’avedre lei marcas exterioras, e se carrèron lèu de quèpis, espanletas, galons. Lis òmes volguèron s’equipar tanben, a lors despens o li de la comuna ; e coma chaliá ben qu’aquela despensa serviguèssa tanben en periòde de patz, coma li valents gardas civics, qu’èran sovent a la pena, meritavan plan tanben d’èsser a l’onor, la costuma s’establiguèt soleta de faire participar la milícia en granda tenguda e en formacion de combat ai regausidas comunalas. La mai brilhanta, qu’atrasiá lo mai de monde, èra la vòta, la fèsta parroquiala, ambé sa procession.
Aquessas processions sortissián de còps de l’auta man del barri protector de la glèisia, – coma a Fòssa, Walcourt, Gerpinas e Foy – ambé lors relíquias preciosas, que podián afiscar la cobeitat di soudards, o la furor dis iconoclastas calvinistas quand lei guèrras religiosas li faguèron venir di País Bas. Alèra li milicians prenguèron lo fusilh per acompanhar Nòsta Dama o lo sant patron de la parròquia, e puèi que rebalavan lo mosquet, ne’n faguèron usatge per espaurugar li possibles panaires e agressors, e per se faire ausir. Res enebrís pas tant coma lo crepitament e l’odor de la polvera, li Chinés o sabián ja. La fola picava dei mans, lis enfants trepinhavan d’estrambòrd, e la procession n’èra dos còps mai genta.
Las encausas an disparegut, mas lis efets demòran. Li soldats dei marchas de uèi son pasmens pas de simples figurants engatjats per l’escasença, son de gents del país. N’i a de totas las edats, e coma s’equipan a lors despens e a l’aflat de lor fantasiá, lis unifòrmas son variats. Li granadiers d’empèri an gardat la favor gràcias al shakò e lo gente dolman de sotachas. Mas quand li Francés fasián la guèrra d’Argeria, li Turcs de fantasiá e li zoaus faguèron d’amators. Lei foncions d’oficier se vendon a l’enquant e l’òsca es pro nalta. Se tracha pas solament de pagar son grade, chau amai n’èsser digne, e la màger part dis oficiers de marchas venon regularament a Namur prendre quauquas leiçons alprès d’un sergent de mestier per poder ambé l’autoritat convenenta faire portar las armas e formar li rengs. Li rites son ancians e li respèctan menimosament. A Walcourt, lis òmes del vilatge de Daussois chaminan primiers per que son estats li sols qu’an pas jamai mancat la procession. La quita annada 1815, a la vilha de Waterloo, quand leis armadas francesas, anglesas, alemandas, enfetavan la region, Daussois mandèt per gardar Nòsta Dama un caporau e quatre òmes en jargau, que portavan pas qu’un brautgi en mena de fusilh. A Fòssas, li Malonés an dreit a la darrièra salva, e permeton pas que se traiguèssa après guessi, la mendra desparada.
La Glèisia es pas totjorn plan contenta d’aquela intrusion de l’armada, ambé sa desplegada rambalhosa e encombranta d’unifòrmas, d’òrdres bramats e sas petadas de mosquetariá. La procession i ganha en pintoresc çò qu’i pèrd en reculhiment e fervor. Mas li « marchadors » se laissan pas menar per lo bot del nas. La fola d’alhors aima plan si soldats. Se passiona tanben per lors manòbras, e guessi las tòrnan faire complasentament, pas solament lo jorn de la fèsta e l’endeman, mas tanben divèrs dimenges a l’avança, coma entrinament. Tot aquò, de segur, s’asaiga abondosament de bièra e de genibre. Mai d’un anticlericau feron, e que minja de curat tot lo sant clame de l’annada, mancariá pasmens pas, lo jorn de la procession, de venir presentar leis armas davant la glèisia e de traire de petadas de fusilh en onor de la vierge e dels sants.
I a una medalha especiala que decernisson i vièlhs qu’an marchat sèt còps a Fòssas. Coma aquela procession se fai pas que cada sèt ans, sèt preséncias representan quand mèma mieg sègle de fidelitat. Amai li medalhats espèran ben que tala constància lor sarà comptada al cèu. Un còp un capelan demandava a un òme, crestian mas pechador, çò que fasiá pel Bon Dieu, e l’òme respondet amb innocéncia e sens galejar : « Marchi cada annada a Walcourt ! »
De segur, lei glèisas de marcha son sovent plan ancianas. La de Fòssa a coma aquò una collegiada del sègle XI, amb un còr remarcable, barrat per una pòrta de cobre ajorat, cap d’òbra di dauradiers de Dinant.
Walcourt es sota lo signe de la Verge. Sa glèisia anciana a lo campanal en bulbe, d’ardesa negra, tan caracteristic de la valada mosana. La verge miraclosa d’argent ciselat es la reproduccion d’una estatua primitiva faita per sant Matèrne. La legenda afortís que la portèron al cau d’un pibol durant un encendi, mas que daprès l’estatua refusèt de quitar son abric tant qu’una abadiá sariá pas faita an aquel endreit precís. Se bastiguèt l’Abadiá del Jardinet, que s’es espatarrada desempuèi. L’aure tanben es mòrt. Mas cada annada l’estatua d’argent quita sa chapèla e s’arrèsta un moment près d’un rolh argentiu de pibol, mentre que li cantics s’enauçan, mieg-cobèrts per lo fuòc rodelant di fusilhs, e que lo l’odor de la polvera s’apària i fums blus que montan dis encensòris.
La procession de Fòssas prevista per 1914 se faguèt pas qu’en decembre de 1918, tanlèu la vila deliurada. Dos generaus anglés e belcòp d’oficiers aligats i assistiguèron. Aquò foguèt probablament unic d’i veire de soldats vertadiers, mas podián pas èsser tant marciaus, ni plens de tant d’estrambòrd coma li « turcs » e li gronhards di vint e dos vilatges que cada sèt ans se recampan a Fòssas.


c: text/html

text:
Contracte social
Contracte social es una expression que s'utiliza en filosofia, sciéncia politica e sociologia en allusion a un acòrd real o ipotetic realizat a l'interior d'un grop per los sieus membres, coma per exemple çò que s'aquerís en un estat en relacion als dreches e devers de l'estat e dels sieus ciutadans. Se partís de l'idèa que totes los membres del grop son d'acòrd per volontat pròpria amb lo contracte social, e en vertut de tala causa demòran en dich grop.
Lo contracte social, coma teoria politica explica, entre d'autras causas, l'origina e prepaus de l'Estat e dels dreches umans. L'esséncia de la teoria (que la siá formulacion mai coneguda es la proposicion de Jean-Jacques Rousseau) es la seguenta: per viure en societat, los èssers umans acòrdan un contracte social implicit, que los autreja cèrts dreches a cambi d'abandonar la libertat que dispausarián en estat de natura. En essent aital los dreches e devers dels individús las clausulas del contracte social, e l'estat l'entitat creada per a far complir amb lo contracte. De la meteissa manièira, los òmes pòdon cambiar los tèrmes del contracte se o desiran aital; los dreches e devers son pas immutables o naturals. D'ua auta faiçon, un màger nombre de dreches implica de màgers devers, e mens dreches, mens de déuers.
Istòria[modificar | modificar la font]
La teoria del contracte social ven de fòrça antic; en la Republica de Platon (a l'entorn de l'an 360 aC) Glaucon suggerís que la justícia es un 'pacte' entre egoïstas racionals, mentre que Ciceron (106-43 aC) plaça una teoria similara a la fin del periòde de la Republica Romana. Lo primièr filosòf modèrne qu'articulèt una teoria contractualista detalhada foguèt Thomas Hobbes (1588-1679), amb la siá opinion que los òmes en l'estat de natura cedissián los sieus dreches individuals a un sobeiran fòrt a cambi d'emparament. John Locke (1634-1704) sometèt tanben una teoria contractuala. A diferéncia de Hobbes, Locke cresiá que cada òme fasiá un contracte amb los autres per un tipe determinat de govèrn mas que se podiá modificar o quitament abolir lo govèrn.
Lo Contracte Social de Rousseau[modificar | modificar la font]
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), en lo sieu influent tractat Lo contracte social publicat en 1762, dessenhèt una version diferenta de la teoria contractuala. La teoria de Rousseau a fòrça ponchs en comun amb la tradicion individualista de Locke, encara que se diferéncia tanben d'aquela en fòrça aspèctes. Lo postulat de Rousseau, que dona nom a aquesta teoria, emplega lo lengatge juridic pròpri de las relacions privadas entre los òmes. Aqueste pensaire, tre la siá observacion de la societat, constituida per de massas somesas al Rei, discorre sus lo ligam qu'existís entre lo sobeiran e los subjèctes. Escarta que lo ligam se trape en la fòrça o la somission, mas que al contrari, los òmes renóncian volontàriament a un estat de naturala innocéncia per a se sometre a las règlas de la societat, en cambi de beneficis màgers inerents a l'escambi social. Aqueste consentiment volontari se materializa a travèrs d'un contracte, "social" en aqueste cas.
Per Rousseau, l'òme primigèni (qu'èra en l'Estat de natura) es un èsser sens malesa, qu'en el predominan dos sentiments basics: l'amor d'un meteis (es a dire, l'instint d'autoproteccion) e la pietat (repugnància per lo sofriment alièn), mas a mesura que creis la populacion se junhon de grops. Aquesta union crèa de falses besonhs, per los cobrir l'òme inventa l'agricultura e la ramaderia, mas quant mai a l'òme mai desira, e cèrtas personas acumulan de riquesas; aquestes, en sofrint per las siás vidas e per las siás riquesas per causa de las malfisanças creadas promòvon un pacte: aqueste pacte serà lo primièr còde juridic.
Novèlas teorias[modificar | modificar la font]
John Rawls (1921-2002) prepausèt una teoria contractuala amb reminiscéncias kantianas que, dempuèi una ipotetica posicion originala, e en daissant de costat las siás capacitats e preferéncias individualas, èssers racionals plaçats jos un vel d'ignorància se metrián d'acòrd segon ela per establir unes principis generals de la justícia.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1803
Aquesta pagina concernís l'an 1803 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 23 d'aost : revirada de l'insurreccion irlandesa de Robert Emmet.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de son estudi sus la composicion de la matèria, lo fisician britanic John Dalton (1766-1844) inventèt lei premierei notacions simbolicas dei còrs quimics (H, N, C, O, P, S).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 30 d'abril - Albrecht Graf von Roon, cancelièr de Prússia (m. 1879)
- 24 de mai - Charles Lucien Bonaparte, naturalista francés (m. 1857)
- 25 de mai - Ralph Waldo Emerson, escrivan american (m. 1882)
- 24 de junh - Juan Bravo Murillo, primièr ministre (president del Conselh de Ministres) d'Espanha (m. 1873)
- 25 d'agost - Luís Alves de Lima e Silva, duc de Caxias, militar brasilièr (m. 1880)
- 11 de decembre - Hector Berlioz, compositor francés (m. 1859)


text:
Schirrhoffen
Schirrhoffen en alemannisch (Schirrhoffen en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Schirrhoffen A mencionat per las primièras fes de manièra clara l'an 1347 jol nom de Schürhof. Aiçò èra una proprietat féodale #que fasiá de partits bens #que jouissaient los Dotzler, n'es-a dire los conflam del palai imperial de Haguenau. Aquela proprietat compreniá un castèl, una granja, un étang, dels jardins, dels prés e una pichona capèla #que lo patron n'èra sant Jacques. Lo orthographe actual de Schirrhoffen datariá del temps de la Revolucion francesa. Lo nom « Schirrhoffen » a una dobla raïtz : Schüre o Schir e Hof. Schüre O Schir, n'alemand Scheune, significa mesa, hangar a emmagazinar lo foin. Hof Designa l'ancian castèl dels mèstres del Schirrhof. Schirrhoffen Significa doncas « las granjas situadas près de de lo castèl ».
Schirrhoffen est mentionné pour la première fois de manière claire en 1347 sous le nom de Schürhof. C'était une propriété féodale qui faisait partie des biens dont jouissaient les Dotzler, c'est-à-dire les bouffons du palais impérial de Haguenau. Cette propriété comprenait un château, une ferme, un étang, des jardins, des prés et une petite chapelle dont le patron était saint Jacques. L'orthographe actuelle de Schirrhoffen daterait du temps de la Révolution française. Le nom « Schirrhoffen » a une double racine : Schüre ou Schir et Hof. Schüre ou Schir, en allemand Scheune, signifie remise, hangar à stocker le foin. Hof désigne l'ancien château des maîtres du Schirrhof. Schirrhoffen signifie donc « les granges situées près du château ».


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Gerbaix en arpitan (Gerbaix en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Aquela municipalitat a situat en Savoie, en l'abans país savoyard. Se tròba a l'oèst de Novalaise
Cette commune est située en Savoie, dans l'avant pays savoyard. Elle se trouve à l'ouest de Novalaise
Gerbaix
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Granda Val del Rift
La Granda Val del Rift (var. Granda Vau dau Rift; Grana Vath deu/deth Rift) es lo non balhat a la fin del sègle XX per l'explorador britanic John Walter Gregory a la fractura geologica, d'aperaquí 6000 km de long, que s'esten del nòrd de Siria entrò al centre de Moçambic, al sud de l'Africa de l'èst.[1]
Aquel nom contunha d'èsser utilizat, e mai s'es uèi considerat coma geologicament imprecís pr'amor que combina d'elements classificats a l'ora d'ara separadament, es a dire los sistèmas de rift e de falha. Uèi, lo tèrme es lo pus sovent emplegat per designar la val del rift èst african, lo limit de la placa tectonica que s'esten de la Jonccion tripla d'Afar cap al sud a travèrs l'Africa de l'èst, e qu'es dins un processus de partiment de la placa africana. Los geològues nomenan aquelas doas placas nòvas placa nubiana e placa somaliana.
Espandiment teoric[modificar | modificar la font]
La Granda Val del Rift foguèt originalament descrita coma s'estendent de Liban al nòrd entrò Moçambic al sud, e constituís una de las doas províncias fisiograficas desparièras de las Montanhas Èst Africanas. Inclutz la Val del Rift de Jordan, lo Rift de la Mar Roja e lo Rift Èst African.[2] Uèi aqueles rifts e falhas so considerats distinct, e mai sián connectats.
Peninsula de Sinai[modificar | modificar la font]
La part nòrd del Rift, uèi dita falha del Levant, forma la val de Beqaa en Liban que dessepara las montanhas de Liban de las montanhas d'Antiliban. Pus al sud se tròba la val d'Hula desseparant las montanhas de Galilèa del plan de Golan. Lo riu Jordan comença aici e raja cap al sud pel Lac de Hula dins la Mar de Galilèa en Israèl, contunha puèi cap al sud a travèrs la val del Rift de Jordan dins la Mar Mòrta subre la termièra israèlojordaniana. De la Mar Mòrta cap al sud, lo Rift es ocupat pel Wadi Arabah, puèi pel Golf d'Aqaba, e fin finala la Mar Roja. Dempuèi l'extremitat sud de Sinai dins la Mar Roja, la falha del Levant encontra lo Rift de la Mar Roja. Lo Rift de la Mar Roja ven encontrar lo rift èst african e la dorsala d'Aden dins la Depression d'Afar. Lo jonhent d'aqueles tres rifts es nomenat Jonccion tripla d'Afar.[3]
Africa[modificar | modificar la font]
Lo Rift Èst African a doas brancas, la Val de Rift occidental e la val de Rift oriental.
Lo Rift occidental, tanben dit Rift d'Albertine, es limitat per quaquas unas de las pus nautas montanhas d'Africa, qu'incluson las montanhas de Virunga, las montanhas de Mitumba, e la cadena de Ruwenzori. S'i tròban los lacs de la Granda Val del Rift, qu'incluson qualques uns dels lacs pus prigonds al mond (entrò a 1470m de prigondor al Lac Tanganyika). Plusors d'aqueles parçans confrontan las termièras de pargues nacionals tals que lo Pargue Nacional de Virunga en Republica Democratica de Còngo, lo Pargue Nacional de Rwenzori e lo Pargue Nacional de la Reina Elisabèt en Oganda, lo Pargue Nacional dels Volcans en Rwanda. Lo Lac Victòria es considerat coma fasent partit del sistèma de la Val del Rift e mai que s'estenga ara entre las doas brancas . Totes los Grands lacs africans se formèron per encausa del rift, e mantun s'estenon dins sa val.
En Kenya, la val es pus prigonda al nòrd de Nairobi. Coma los lacs del Rift oriental an pas de dubèrtura subre la mar, e que son nivèl ten a baissar, contenon fòrça minerals deguts a una evaporacion importanta de l'aiga. Per exemple, lo Lac de Magadi a una fòrta concentracion en sòdi (carbonat de sòdi) e los lacs Elmenteita, Bogoria, e Nakuru son totes fòrça alcalins, mentre que las fonts d'aiga doça qu'alimentan lo Lac de Naivasha son essencialas al manten de sa varietat biologica.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Merriam-Webster, Inc 편집부 (1997). MERRIAM WEBSTER'S GEOGRAPHICAL DICTIONARY 3/E(H). Merriam-Webster, 444. ISBN 978-0-87779-546-9. Retrieved on 22 de Novembre de 2012.
- ↑ (15 July 2009) Ethiopia: the Bradt travel guide. Bradt Travel Guides, 450. ISBN 978-1-84162-284-2. Retrieved on 22 November 2012.
- ↑ (2006) The Afar Volcanic Province Within the East African Rift System: Special Publication No 259. Geological Society, 306–307. ISBN 978-1-86239-196-3. Retrieved on 22 November 2012.


text:
Blainville-sur-Orne
Blainville-sur-Orne es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Blainville-Sus-Adorna se situa en la banlèga nòrd de Can a unitat|10|km {{}} de la vila.
Blainville-sur-Orne se situe dans la banlieue nord de Caen à 10 km de la ville.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La referéncia al fleuve "Adorna" a #èsser aponduda en 1958.
La référence au fleuve "Orne" a été ajoutée en 1958.


text:
Günter Blobel
Günter Blobel (n. en 1936) es un biologista, oncologista e professor universitari nòrd-american, d'origina alemanda, premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina l'an 1999.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 21 de mai de 1936 dins la vila de Waltersdorf, situada dins aqueles moments a Alemanha mas qu'uèi jorn fa partida de la Silèsia polonesa e recep lo nom de Niegosławice. Estudièt medecina a l'Universitat de Tübingen, ont se graduèt lo 1960, e realizèt posteriorament lo sieu doctorat l'an 1967 a la Universitat de Wisconsin-Madison, ont s'especializèt en oncologia. A desvolopat tota la siá de recèrca e ensenhaira a l'Universitat Rockefeller de Nòva York, ont trabalha al laboratòri de biologia cellular. L'an 1987 atenguèt la nacionalitat nòrd-americana.
Recèrca scientifica[modificar | modificar la font]
Pendent la decènni del 1970 s'interessèt per las proteïnas e atenguèt descobrir qu'aquelas an de senhals intrínsecs que governan lo sieu transpòrt e situacion en la cellula, e qu'el nomenèt ipotèsi del senhal. Per aqueles trabalhs l'an 1999 foguèt premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina.


text:
1650
Aquesta pagina concernís l'an 1650 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Fonda. Lo 18 de genier, la regenta Ana d'Àustria ordonèt l'arrestacion dau prince de Condé, dau prince de Conti e dau duc de Longueville. Aquò entraïnèt la revòuta de sei protegits e dei províncias que lei sostenián e lo començament de la Fonda dei Princes. De mai, unei senhors francés qu'avián sostengut la Fonda Parlementària jonhèron l'insureccion novèla.
Lo cardenau Mazarin assaièt de pacificar leis insureccions provincialas. París foguèt fisat a Gaston d'Orleans, oncle dau rèi mai autor d'unei complòts dins lo corrent dau rèine precedent, e de campanhas permetèron de sometre Normandia (febrier) e Borgonha (març-abriu). En junh, Mazarin deguèt s'opausar a una ataca espanhòla còntra Compiègne. Puei, s'ocupèt de sometre Guiana onte se turtèt a una resisténcia importanta. Pasmens, foguèt obligit de laissar d'avantatges importants ai partits dirigits per Vendôme, Beaufort e Gondi. De mai, Gaston d'Orleans se raprochèt de Gondi. Ansin, lo cardenau deguèt rapidament negociar un acòrd permetent au rèi d'intrar dins Bordèu en cambi d'una retirada segura per lei defensors. Enfin, lo 15 de decembre, la principala armada dei senhors rebèls, sostenguts per d'unitats espanhòlas, foguèt batuda a Rethel. Pasmens, la posicion d'Ana d'Àustria e de Mazarin demorèt mau segura en causa de negociacions entre lei principalei faccions de rebèls, Gaston d'Orleans e d'una campanha ostila au cardenau italian.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Oman[modificar | modificar la font]
Conquista de Mascate per l'insureccion menada per leis Iarubitas. Après aquela victòria, leis Omanés contunièron d'atacar lei possessions portuguesas lòng dau litorau african.


text:
Sant Ponç de Tomièiras
Sant Ponç de Tomièiras (Saint-Pons-de-Thomières en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament francés d'Erau e la region administrativa de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila es situada entre Menerbés, Montanha Negra e Espinosa, dins lo Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc, al pè de la sèrra de Somalh. Lo riu de Jaur i a sa font. La vila s'es desvolopada a l'entorn de son abadiá sus las doas ribas del riu de Jaur: Sant Ponç, la "vila màger" d'un costat, e Tomièiras, la "vila mendre" de l'autre costat.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'abadiá de Sant Ponç foguèt fondada en 936 per lo comte de Tolosa Raimon III per devocion a Sant Ponç, martirizat a Cimiés prèp de Niça en 257. Per aquò, de monges foguèron mandats de l'abadiá de Sant Geraud d'Orlhac. Dins la segonda mitat del sègle XI, lo monastèri foguèt florissènt, dirigit per l'abat Frotard que serà legat del papa Gregòri VII e jogarà lo ròtle d'ambassador prèp de Ramon e Berenguer comtes de Barcelona. L'abadiá amassarà alara a l'entorn d'ela mantun monastèri coma: Sant Martin de Les pròche Quilhan, e d'autres en Catalonha : Sant Benet de Bages, Sant Cugat del Vallès, Sant Pere de Roda e lo d'Òsca en Aragon. Una glèisa nòva pus granda foguèt bastida, acabada e inaugurada en 1096 pel papa Urban II. En 1170 a la seguida de bregas entre l'abat de Sant Ponç, Raimon de Dornha e lo vescomte de Besièrs, Rogièr II Trencavel, aqueste darrièr desmoliguèt e saquegèt lo monastèri. En 1318, la glèisa foguèt enauçada al reng de catedrala. En 1567 los uganauds dintrèron dins la vila e arroïnèron un còp de mai la glèisa e lo monastèri.
En 1785, las clastras foguèron destruidas per far passar la rota actuala. Los capitèls amb esculturas romanicas foguèron escampilhats e venduts a de musèus nombroses, lo Musèu dels Agustins a Tolosa, lo Musèu del Lovre a París, lo Victoria and Albert Museum de Londres, lo Museum of Fine Art de Boston, lo Fogg Art Museum de Cambridge, lo Metropolitan Museum of Art de Nòva York ...
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Tomas de Treil de Pardalhan : Senhor de Pardalhan, deputat a la Revolucion Francesa
- Melquiòr Bartés (1818-1886), escrivan e botanista occitan
- Ferdinand Fabre: escrivan
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Modèl:Portal Lengadòc-Rosselhon


text:
Buòu borguinhon
Lo buòu borguinhon es un plat de carn de buòu acompanhat de pastenagas.
Origina[modificar | modificar la font]
Lo buòu borguinhon es un plat d'origina borguinhona, en França. Ten son nom dels dos produches borguinhons que lo compausan : lo buòu e lo vin. Borgonha es d'efièch una region reputada per la qualitat de sos elevatges de bovins, en particular lo charolés e la qualitat de sos vinhièrs coma los de las còstas de Beaune.
Presentacion generala[modificar | modificar la font]
Lo buòu borguinhon se compausa de tròces de carn de buòu cuèches dins l'ola dins de vin roge amb de carròtas. La coseson es lenta e de fuòc doç. Los aliments se coson atal, pauc a pauc en s'impregnant de vin. Lo plat se pòt acompanhar de lardons, de cebas, d'alh e de boquet garnit. Lo vin es un vin roge; se recomanda lo de Borgonha. La qualitat del plat depend de la de la carn e del vin. Lo plat se servís e se consumís caud en plat de resisténcia.
Consomacion[modificar | modificar la font]
En França, lo buòu borguihon es un plat servit en familha pels repaisses de fèsta o los repaisses ordinaris e dins los restaurants, grands e pichons, coma los restaurants d'entrepresas. Tanben se prepausa jos forma de plat preparat en consèrva.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Autra varianta recèptas del buòu borguinhon
- Una varianta del buòu borguinhon
- Ficha tecnica Chef Simon
- Lo buòu borguinhon de Bernard Loiseau


text:
Crocodilia
Los crocodilians (Crocodilia o Crocodylia) son de reptils.
L'òrdre dels crocodilians compren tres familhas : los crocodilids (crocodil), los alligatorids (alligator e caïman) e los gavialids (gavial).
Lo mot de crocodil es sovent utilizat per designar l'ensemble dels crocodilians. En realitat conven de reservar lo tèrme a la familha dels crocodilids, per distinguir lo crocodil de l'alligator e del caïman d'una part, del gavial d'autra part.
Las concepcions modèrnas situan l'origina dels crocodilians demest de dinosaures terrèstres e d'aqueste fach son considerats uèi coma los parents mai pròches dels ausèls. Al cors de l'evolucion, se son especializats vèrs una vida anfibia.
Lista de las familhas[modificar | modificar la font]
- Alligatoridae — 4 genres, 8 espècias.
- Crocodylidae — 3 genres, 14 espècias.
- Gavialidae Adams, 1854 — 1 genre, 1 espècia.


text:
Éblange
Éblange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine.
- Lo vilatge de Eblange #far partida del domeni temporal del abbaye de Mettlach dempuèi la creacion d'aquela en lo marc del domeni de Valmunster coma #encobrir apareis sus un reliquaire en datant de 1230 en mostrant lo offrande de Walamunst e de Obelingen. Lo domeni de Valmunster i aviá format tanben de Holling, de Rémelfang e de Velving e lo tot èra un fief lorrain de la châtellenie de Boulay. L'amassa permetiá d'installar aperaquí 45 familhas de paysans en avent caduna una dotzena d'ectaras. La proprietat foncière demorarà a la abbaye fins a la Revolucion.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine.
- Le village d’Eblange fit partie du domaine temporel de l’abbaye de Mettlach depuis la création de celle-ci dans le cadre du domaine de Valmunster comme cela apparaît sur un reliquaire datant de 1230 montrant l’offrande de Walamunst et de Obelingen. Le domaine de Valmunster était formé aussi de Holling, de Rémelfang et de Velving et le tout était un fief lorrain de la châtellenie de Boulay. L’ensemble permettait d’installer environ 45 familles de paysans ayant chacune une douzaine d’hectares. La propriété foncière restera à l’abbaye jusqu’à la Révolution.


text:
Guèrra
La guèrra es l'afrontament violent entre tribús, pòbles o govèrns. La guèrra es la causa de la mòrt de milièrs d'èssers umans, de fòrça malautiás, de la pèsta, la fam, e d'autres mals. Quand la guèrra se fa en contra de las leis internacionalas, se parla de delicte de guèrra. Se fa de còps la diferéncia entre conflictes armats e guèrras. Segon aquel punt de vista, un conflicte seriá una guèrra se los belligerants n'an fach una declaracion formala. Dos causas principalas de las guèrras son istoricament:
- Lo contraròtle de las ressorsas naturalas
- Lo contraròtle de las rotas comercialas
Pus modernament, cal senhalar de rasons religiosas, culturalas, legalas, economicas e territorialas, o per autras causas.
Militarament, l'objectiu dins la guèrra es la victòria sus l'enemic. Per aquò, cal establir una superioritat en armas e en òmes, qu'obliga al contrari a la rendicion o a prepausar un armistici o una capitulacion. Las guèrras causan sempre grand nombre de victimas, non solament entre los combatents, senon tanben dins la populacion civila. Al delà, dins las guèrras se produsisson tanben de violacions grèvas dels Dreches de l'Òme. Encara que i a de convènis internacionals per limitar la mortalitat causada per las guèrras e de garantir un tractament digne als presonièrs de guèrra, aquelas convencions son practicament ignoradas. Las partidas afrontadas ensajan sempre de mantener un imatge d'onor e legitimitat de lor causa, mentre que practican una transgression sistematica de tota norma de respècte uman. La guèrra partís de la vision pus extrèma que la fin justifica los mejans.


text:
Mòde menor
Lo mòde menor en solfegi qu'ei, amassa dab lo mòde major, un deus dus mòdes mei emplegats dens la musica occidentau. Qu'ei reputat seriós e/o triste. Lo mòde menor qu'ei simbolizat per la letra m minuscula (mentre qui la M majuscula e simboliza lo mòde major).
Qu'ei basat suu mòde dorian de l'antica grècia, çò qui vòu díser qu'ostendeish los intervaus seguents dens ua escala musicau : T-M-T-T-M-T-T (on T b'ei un ton e M e miei ton).
Cada signatura a la clau que pòt correspóner sia a ua gama majora sia a ua gama menora. Ua gama menora dab la medisha signatura (qu'ei a díser dab lo medish nombre de bemòls o de dièsis) d'ua gama majora qu'ei aperada sa relativa menora e vice versa.
La dominanta d'ua gama majora (qu'ei a díser la purmèra nòtas d'ua gama) que tròba tres miei tons au dessús de la dominanta de la soa gama relativa menora. Per exemple, la gama de Do M qu'a per relativa menora la gama de La m puish qu'en bèth baishar d etres miei tons en devath deu Do òm troba lo La.


text:
Sublima Pòrta
La Sublima Porte o Bab-i Aliest en otoman es lo nom de la pòrte d'onor monumentala del grand vizirat e Constantinòple, sèti del govèrn del sultan de l'Empèri Otoman.
Aquel tèrme èra doncas sovent utilizat en langatge diplomatic dins las cancelariás europèas per designar l'Empèri turc o la vila de Constantinòple, gardiana dels estreches.
La vila se venguèt nomenada Istambol dins las langas turcas aprèp 1936.
La Sublima Pòrta en Turquia[modificar | modificar la font]
Ara, es la Pòrta servís de dintrada per l'ostal del departament d'Istambol.


text:
Fréthun
Fréthun es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciennement Vilatge termierèr als impòstes aleugerits situat sul territòri anglés près del reialme de França e del duché de Bourgogne de contunh de l'empèri espanhòl, d'ont lo sieu nom de "free town": vila franca. Los sieus abitants an trucat los Fréthunois e los Fréthunoises. La municipalitat s'estend sus unitat|7.9|km|2}} e compte 1 297 abitants dempuèi lo darrièr recensement de la populacion en datant de 2004. Amb una densitat de 163,8 abitants per km², Fréthun a conegut un net ascens de 19,0% de la siá populacion per çò qu'es de 1999. Environat per las municipalitats de Nielles-lès-Calava, Coquelles e Peuplingues, Fréthun a situat a unitat|4|km}} al Sud-Oèst de Calava la mai granda vila a las alentours. Situat a 5 mètre d'altitud, Lo riu de hames-boucres, lo riu de nielles los calava son los principals corses d'aiga #que travèrsa lo vilatge de Fréthun. La municipalitat es prèpa del parc natural regional dels Caps e Marais de Opale a aperaquí 6 km.
Anciennement village frontalier aux impôts allégés situé sur le territoire anglais à proximité du royaume de France et du duché de Bourgogne puis de l'empire espagnol, d'où son nom de "free town": ville franche. Ses habitants sont appelés les Fréthunois et les Fréthunoises. La commune s'étend sur 7,9 km2 et compte 1 297 habitants depuis le dernier recensement de la population datant de 2004. Avec une densité de 163,8 habitants par km², Fréthun a connu une nette hausse de 19,0% de sa population par rapport à 1999. Entouré par les communes de Nielles-lès-Calais, Coquelles et Peuplingues, Fréthun est situé à 4 km au Sud-Ouest de Calais la plus grande ville aux alentours. Situé à 5 mètre d'altitude, La rivière d'hames-boucres, la rivière de nielles les calais sont les principaux cours d'eau qui traverse le village de Fréthun. La commune est proche du parc naturel régional des Caps et Marais d'Opale à environ 6 km.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Léopold Sédar Senghor (n. a Joal, Senegal, Africa Occidentala Francesa, AOF, dins una familha serere, lo 9 d'octobre de 1906, m. a Verson, Normandia, França, lo 20 de decembre de 2001), poèta, escrivan e òme politic, foguèt president de Senegal entre 1960 e 1980.
Amb los sius parions, lo martiniqués Aimé Césaire e lo guaianés Léon Gontran Damas, creèron (dins L'Etudiant noir (revista) a partir de 1934) e desvolopèron amai illustrèron e aparèron lo concèpte de Negritud (négritude) que tanta importància aguèt puèi dins l'emancipacion d'Africa e de l'Òme negre en general.
Designat Prince dels Poètas en 1978, e francofòn afogat e fervorós, foguèt elegit immortel lo 2 de setembre de 1983, a l'Académie française. Èra lo primièr cap d'Estat estrangièr a o èstre.


text:
Províncias Unidas
Província Unidas (en neerlandés : Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, çò que significa Republica dels Sèt Païses Basses Units e en latin : Belgica Foederata) es lo nom que prenguèron las sèt províncias del nòrd de las Dètz e sèt Províncias o Païses Basses espanhòls en 1581 fins a la creacion pels Francés de la Republica batava (1795) puèi lo Reialme d'Olanda (1806).
Las Províncias Unidas son tanben nomenada Païses Basses septentrionals o Païses Basses del nòrd, al respècte dels Païses Basses meridionals o del sud Belgica Regia tornandas jos dominacion espanhòla pendent la Guèrra d'ochanta Ans.
Lo 26 de junh de1581, amb l'Acte de L'Aia, aquelas províncias, alara jos l'autoritat del rei d'Espanha, prenguèron lor endenpendéncia e bastiguèron una federacion. Las causas de la secession èran una reaccion fàcia a la centralizacion en cors jols Absborg, e la confession religiosa, los abitants d'aquelas províncias avent majoritáriament causit lo calvinisme en contra de las politicas ultracatolicas de Felip II d'Espanha. Dempuèi 1586, los Estats generals de las Províncias Unidas bastiguèrin l'union confederala en forma de republica.
Somari
- 1 Las sèt províncias
- 2 Dependéncias
- 3 Colonias e establiments d'otramar
- 4 Las causas politicas de la sacession
- 5 Lo conflicte amb lo rei ee son governaire abans 1581
- 6 La guèrra contra Espanha (1581-1609)
- 7 Las Províncias Unidas als sègles XVII e XVIII
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
Las sèt províncias[modificar | modificar la font]
- la província d'Olanda, ancian comtat
- la província de Zelanda, ancian comtat
- la província d'Overijssel, anciana senhoria
- la província de Frisa, anciana senhoria
- Groninga, ancianas senhorias de la vila e dels Ommelanden oficialment nomenada los « Estats de la vila e dels Ommelanden » (Stadt en land en neerlandés)
- la província de Guèldres, partida de l'ancian ducat de Guèldres
- la província d'Utrecht, anciana senhoria (evescat secularizat en 1528 pel tractat de Schoonhoven).
Dependéncias[modificar | modificar la font]
Las dependéncias de las Províncias Unidas comprenavan:
- lo país de Drenta ;
- los païses de la Generalitat;
- colonias e establiments d'otramar.
País de Drenta[modificar | modificar la font]
Lo País de Drentae (Landschap Drenthe) èra administrat per una assemblada d'estats mas èra pas representada als Estats generals.
Païses de la Generalitat[modificar | modificar la font]
Los Païses de la Generalitat avián cap d'assemblada d'Estats e èran administrats pels Estats generals.
Colonias e establiments d'otramar[modificar | modificar la font]
La creacion e l'expleitacion d'establiments e colonias foguèt confiada pels Regents a doas societats per accions, la GWC e la VOC, vesrtadièrs Estats dins l'Estat.
- Nòva Neerlanda (Nòva Amsterdam, Manhattan)
- Antilas neerlandesas (Curaçao, Bonaire, Aruba, Sant Martin)
- Guyana (Essequibo, 1616 ; Berbice, 1627 ; Demerara, 1752)
- Nòva Olanda (Brasil)
- Colonia del Cap (Lo Cap, 1652 ; Stellenbosch, 1679 ; Swellendam, 1745)
- Còsta de Coromandel (Cochin, 1663)
- Molucas (Ambon 1605 ; conquèsta acabada en 1636), Java (Batavia, 1618)
- Maurici (1598)
- Nagasaki
- Nòva Zelanda (1642)
- Nòva Olanda (Australia) (1644)
Los cors expedicionaris de la VOC capitèron pas jamai aprene l'establiment de Macao.
Las causas politicas de la sacession[modificar | modificar la font]
Abans 1581, los Païses Basses èran constituits de ducats, comtats, evescats e autras senhorias independantas, gaireben totas fasent partida del Sant Empèri Roman Germanic, e lo territòri èran mas omens constituit per las Detz e sèt Províncias cobertas per la Pragmatica Sancaion de Carles Quint.
Per mariadatge, guèrra o venta, totes aqueles Estats acabèron dins las mans dels Absborg, l'emperaire Carles Quint e son filh, Felip II d'Espanha. En 1568, qualques províncias, menadas per Guilhem lo Taciturn, se revoltèron contra lo governaire del Rei à Brusselas, Ferand Alvare de Toledo, duc d'Albe, contra sass tentativas de modernizacion e de centralizacion de las estructuras, de sa politica absolutista, de las execucions capitalas dels oposants e dels impòstes elevats, e tanben de la persecucion dels protestants. Foguèt lo començament de la Guèrra d'Ochanta Ans.
En 1579, de províncias septentrionalas signèron l'Union d'Utrecht, que s'engatjèron a se sostenir mutualament contra l'armada espanhòla. L'Union d'Utrecht foguèt seguida, en 1581, per l'Acte de L'Aia, proclamant de facto l'indedendéncia de las Províncias Unidas, e doncas l'abjuracion formala del rei.
Lo conflicte amb lo rei ee son governaire abans 1581[modificar | modificar la font]
- Lo Conselh dels trebolums del Duc d'Albe de 1568
- Lo soslevament de 1572
- La Furia espanhòla de 1576 a Anvers
- la Pacificacion de Gand de 1576
- l'Union de Brusselas 1577
- l'Union d'Arras e l'Union d'Utrecht en 1579
- l'Acte de l'Aia en 1581
La guèrra contra Espanha (1581-1609)[modificar | modificar la font]
Es lo periòde mai tormentat de la Guèrra d'Ochanta Ans entre 1568 e 1648. Una mediacion del rei de França permetèt la conclusion de la trèva de Dotze Ans del 9 d'abril 1609 entre Espanha e las Províncias Unidas.
Las Províncias Unidas als sègles XVII e XVIII[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVII es considerat coma le sègle d'aur de las Províncias Unidas: lo país èra alara al cap d'un poderós empèire colonial e comercial. Las vilas atirèron los entreprenaires e obrièrs de tota Euròpa. La reputacion de tolerança e de libertat fasiá de las Províncias Unidas un fogal intelectual e cultural al vam.
Politica[modificar | modificar la font]
L'independéncia de las sèt Províncias Unidas es definitivament reconeguda per la monarquia espanhòla pel Tractats de Vestfàlia en 1648. La poténcia de la Republica de las Províncias Unidas durèt pendant dos sègles. Al sègle XVII, las Províncias Unidas faguèron de gèrras contre Angletèrra, que se disputavan la superioritat navala e comerciala dins la Mar del Nòrd. Las Províncias Unidas èran, coma enemic, de totas las guèrra de Loís XIV; aquel los menaçava per sas pretencions d'annexar los Païses Basses espanhòls (Belgica actuala). Es lo cas a Noordpeene, pendent la batalha de la Peene, l'11 d'avril de 1677: le rei de França envièt son fraire, Philippe d'Orleans, assetjar Saint-Omer, sola vila d'Artés encara en Païses Basses espanhòls; la coalicion antifrancesa dirigida per las Províncias Unidas (amb lo quita Guilhèm III d'Aurenja al cap) foguèt desfacha; Saint-Omer casèt en seguida (tractat de Nimèga).
Institucions[modificar | modificar la font]
Las institucions de las Províncias Unidas son eritadas del periòde dels trebolums; la ficcion politica n'es la reünion de sèt provícias que s'èran separadas del lor sobeiran e decident de daissar vacanta l'emplec. Bastiguèron doncas un sistèma de republica federala pro flac. Al contrari de las republicas italianas coma Venècia o Gènoa, las Províncias Unidas coneguèron en efècte pas de poder central fòrt amb un cap formal de l'Estat o un territòri unificat.
Al nivèl central[modificar | modificar la font]
Es al nivèl central qu'aquela ficcion es mai netament sensibla: tot ensag de centralizacion foguèt percebut coma una ingeréncia dins las prarogativas de las Províncias, un otratge contra los lor privilègis e un recòrd de la monarquia.
De fach, la sola institucion atal centrala coneguda es l'assemblada dels Estats generals de las Províncias Unidas (Staten generaal). Foguèt gaire pas una institucion autonòma per que se compausava pas que de delegats de las assembladas dels Estats provincials. Pasmens aguèron un ròtle de deliberacion important dins los afars tocant l'ensems de las Províncias (comerci, religion, eca.) e administravan los païses de la generalitat e los territòris non constituits en Província. La máger partida de la fiscalité repausa suls impòstes indirèctes.
De bais informal, pr'amor, los magistrats de la Província d'Olanda aguèron de foncions que se poirian calificar de centralas. Lo pés economic e politic d'aquela Província es tal que res se pòt pas decidir sens lo seu acòrdi. E mai èra sul seu territòri que se reünián las institusions centralas.
Dins las Províncias[modificar | modificar la font]
Lo poder efefectiu, dins la republica de las Províncias Unidas, demorava de fach al nivèp provincial. Cada Província dispausa d'un govèrn gaireben simple de tres pilars:
- Los Estats provincials , l'assemblada deliberativa, qu'administrava lo país de la mèna d'un conselh de regéncia en l'abséncia del sobeiran descasut.
- Lo pensionari, secretari e president del comitat permanent dels Estats. Èra lo cap civil de la província. Aquel d'Olanda aviá preeminéncia de fach e las poténcias estrangièras o consideravan coma l'unic interlocutor valable d'entre los seus collègas. La diplomacia li donèt doncas la títol informal de Grand pensionari.
- L' Stathouder, esretièr del governaire e capitan general del periòde monarquic. Es lo cap militar de la província, e dirigiá la diplomacia. Coma pel pensionari, aquel d'Olanda es lo máger; es tanben stathouder de Zelanda e d'Utrecht. Los Stathouders èran causits sonque dins l'ostal d'Aurenja Nassau e brancas cabdetas.
Equilibris e evolucions[modificar | modificar la font]
Lo grand debat institucional al sen de las Províncias unidas fogèt l'equilibri entre las foncions civilas, representadas pels Estats e los pensionaris, e lo poder militar dels Stathouders. Lors foncions remembravan pro en efècte aquelas d'un monarca, subretot un cap de guèrra.
De partits se formèron, los partits Aurengistas, calvinistas e liberal coabitavan mai o mens. Se balançan entre una monarque de tipe britanica (alternative sostenguda pels aurengistas e calvinistas) e una republica (alternativa sostenguda pels liberals). Un statu quo demorèt fins a 1650, an de l'eleccion de Johan de Witt. Sostengut per Cromwell, prononcièt lo faidiment dels Aurenja Nassau, suspectats per l'Angletèrra republicana de sostener los Stuarts en exili e per l'olanda de voler restablir la monarquia dins los Païses Basses. L'stathouderat foguèt doncas suspendut en Olanda e en Zalanda; de províncias, al contrari, mantenguèron lor d'el. Se profeitèt pendent un vintenat d'ans d'una libertai gaireben complèta, que gausissiá entre autres lo filosofe Spinoza.
Las catastròfa militaras de la guèrra d'Olanda, en 1672 menèron Witt a la disgracia: foguèt rendut responsable de las victòria francesa. Le sentiment d'une punicion divina dels ans de licéncia èra poderós. De Witt fin finala foguèt reprovat puèi linchat, alara que los Aurenja Nassau tornèron èsser nomenat al poder. Aprèp una segonda oligarquia, l'Stathouderat foguèt fin finala reformat en 1747. Venguè una foncion unica e ereditária, comuna a l'ensems de las províncias. Aquele segonda institucio del stathouderat demorèt fins a l'invasion francesa de 1795 e l'instauracion d'une republica batava.
Quitament las municipalitats èran invitadas al debat, en concuréncia de las institucions provincialas se basant sus la poténcia de lors elitas marcandas e nobiliaras, e tanben sus totes los privilègis ereitat de l'Edat Mejana.
Populacion e economia[modificar | modificar la font]
Lo succès economic de las Províncias Unidas s'explica gaires pels atots natuels: Lo territòri es pichon, gaireben pauc poblat al repècte de França. Lo territòri se bastiguèt progressivament per la conquèsta de tèrras novèlas sus la mar del Nòrd. Una grand partida del país es constituit de poldèrs d'altutud plan baissa. Las Províncias Unidas deguèron s'apara de las tempèstas per de levadas qu'empachèron pas totjorns las aigadas. Encara que lo país es plan situat entre la mar del Nòrd et la Marga. Profeitèt de la rota fluvenca e comerciala del Ren.
La populacion de las Províncias Unidas èra de prèp de 2 500 000 abitants al mitan del sègle XVII. Aculhèron una fòrta migracion venguda d'Alemanha e de Scandinavia. Los Josius iberics e los Huguenots ne faguèron un refugi al sègle XVII.
L'agricultura èra fòrça productitz per l’epòca: las culturas ortalencas se desvolopèron a l'entorn de las vilas utilizant fòrça engrais. Las culturas industrialas e de renda èran desvolopadas (cambe, colzat, aubelon, tintura, tabat, lin, eca). Las vilas faguèron butar de blat sus las ribas de la Baltica. La pèsca dels arencs, de la merluça e de la balena èra tanben un sector dinamic. Mas subretot, las Províncias Unidas s'enriquèron a l'epòca modèrne amb lo comerci maritim. Dominan lo comerci en mar Baltic e dintrant dins lo malhum mediterranèu. La prosperitat economica e financière del país es basat sul grand comerci maritim.
Pendent la guèrra d'Ochanta Ans, las Províncias Unidas bastiquèron una marina de guèrra venent menaçar Espanha dins los seus pròpis pòrts e fins en America. La flòta marcanda de la Companhiá neerlandesa de las Índias orientalas (VOC) e de la Companhiá neerlandesa de las Índias occidentalas (GWC) tornèron fa le comerci internacional dels Espanhòls. Las Províncias Unidas bastiguèron un empèire colonial en Asia (Insulíndia, Ceilan, Malàisia) e en America (Nòva Amsterdam, Surinam). La flòta olandesa ancorèron dins los pòrts japoneses e menaçava las possessions ibericas d'America del Sud.
Lo comerci de las Províncias Unidas declinava pendent lo sègle XVIII. Se vei la casuda de las importacions de fusta balta (2/3 en 1720, 1/5 en 1740), de vin du Ren (96 % en 1710, 40 % en 1750), d'arenc de la Baltica (60 % en 1700, 15 % en 1740). La Companhiá neerlandesa de las Índias occidentalas perdèt las seunas posicions en Índia e en China. La produccion de papièr passèt de 150 000 ramas en 1730 a 80 000 en 1750. Lo nombre de manufacturas de tabat d’Amsterdam passèt de 30 en 1720 a 8 en 1751. Las construccions navalas s’esfondrèron pendent lo sègle. Leyde produgava 139 000 pèças de teissuts en 1671, 54 000 en 1750, 29 000 en 1795. La populacion estagnèt a l'entorn de 2 000 000 d’abitants e s'apauriguèt. Los còstes salarials trop naut, lo vam comercial e industrial de las poténcias europèas coma la Grand Bretanha e França son a l’origina d'aquel declin[1].
Cultura[modificar | modificar la font]
Las Províncias Unidas foguèron un fogal cultural al vam als sègles XVII e XVIII. Aquela republica toleranta aculhèt alara totas las religions e favorizèron las libertats individualas. Donèt a la filosofia un dels mai grand: Baruch Spinoza (1632-1677). Los filosofes francese Pierre Bayle e René Descartes i tabalhèron e publiquèron longtemps.Montesquieu admirava aquel modèl politic e faguèt publicat las Lettres persanes a Amsterdam en 1721.
Lo país dispausava de centres d'edicion e d'estampariá (Amsterdam), d'universitats renomadas (subretot l'universitat de Leyde, fondada en 1575). Al sègle XVII s'espandiguèt una pintura olandesa renomada e representada per Jan Vermeer (1632-1675), Rembrandt (1606-1669) e Frans Hals (1580-1666). La borgesia d'afars, les armadors e los escabin passavan des comandas a aqueles artistas e se faguèron bastir d'ostals de familha dins las vilas.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Denis Diderot Voyage en Hollande ed:La Découverte, 1982
- (nl) Denis Diderot Over Holland : een journalistieke reis 1773-1774, ed:Contact, introd. e nòtas: Yves Benot
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrne[modificar | modificar la font]
- « La civilisation du "Siècle d'or" aux Pays-Bas » par Christophe De Voogd, Maître de conférences à l'Institut d'études politiques de Paris.


text:
Retorn etèrne
Retorn etèrne es lo nom donat per Friedrich Nietzsche a una concepcion filosofica dau temps que son origina es en Egipte antica e que fa partida de la retorica de Pitagòras e dei teorias cosmologicas dei premiers estoïcians. La teoria se basa sus l'idèa que lo temps es pas infinit, mas que se tròba ocupat per un nombre finit d'accions possiblas dins l'Univèrs, e que totei aqueleis accions e fachs an luòc un nombre indefinit de còps de manièra repetida. L'idèa que l'univèrs a pas un estat finau e que, en luòga d'aquò, reviu simplament de cicles sens ges de destin, ocupa una plaça centrala d'aquela teoria. Lo temps, doncas, se percep coma ciclic, au contrari de la vision aristotelica dau temps, qu'es rectilinèa, coma la judèocrestiana.


text:
Erandio
Erandio es una comuna del País Basc, en Biscaia, situada en riba drecha de la ria de Nervión-Ibaizabal.
Las comunas limitròfas son: Urduliz, Laukiz e Berango al nòrd; Bilbao al sud; Loiu e Sondika a l'èst; e Leioa e Getxo a l'oèst.
Los quartièrs son Altzaga, Astrabudua, Erandio-Goikoa, Goiherri, Lutxana-Enekuri, e Asua-Lauroeta.
Lo gentilici es erandioztar.
Lo nuclèu original es Erandio Goikoa (literalament Naut Erandio), sonat tanben La Campa, un vilatge rural ont se situa la glèisa de Santa Maria, d'estil gotic, que sa campana es benlèu la pus anciana de Biscaia, d'aperaquí 1520.


text:
Saint-Mammès
Saint-Mammès es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Antany, Sant-Mammès se nomenava Sant-Popèsse (en 1793), de contunh Sant-Mamert (en 1801)[1] abans de prene mai tard la siá forma actuala.
Installada suls marges de dos cors d'aiga, e sens dobte a l'origina un vilatge de pécheurs, Sant-Mammès a totjorn tirat e barrejat la siá existéncia a aquela de l'aiga. Pendent longtemps, #jogar un papièr fòrça important en la batellerie, e #venir lo un dels povàses màgers en Ile-de-França, amb Conflans-Santa-Honorine.
Los desvolopaments technologiques an rythmé la vida de la batellerie a Sant-Mammès, en transeünt per totas las faiçons de navegacion: la descenuda dels rius al gré del corrent, lo halage uman e animal, la tracció mecanica, lo remorquage a vapor, lo touage e la motorització dels vaissèls, mas tanben totes los tipes de batellerie: la batellerie séquanaise jos la Ancian Regim, la batellerie ligérienne, la batellerie del Centre, aquela del Nòrd e fin finala aquela venguda de l'ensems de l'Euròpa.
Caseriu De Moret-sus-Loing fins a la Revolucion francesa l'an 1789, Sant-Mammès se concentra a l'entorn d'un prieuré bénédictin de la Modèl:S-, #que pas subsisteix uèi que la capèla. En 1719 çò ne pòrti de Orléans decidís de la perforada del canal del Loing per d'importants trabalhs #que i aurà mes en servici l'an 1726 en assegurant alavetz un rapid e lucratiu desvolopament economic per la vila #que ven una plaque tournante del transpòrt fluvial entre la Seine e la Bourgogne. Lo desvolopament aumentat de las activitats industrialas #assegurar pel continuament a la batellerie e a Sant-Mammès un periòde de prospérité, en ne fasent lo segond pòrt batelier sus la Seine dins Isla-de-França, après Conflans-Santa-Honorine.
Autrefois, Saint-Mammès se nommait Saint-Mamés (en 1793), puis Saint-Mamert (en 1801)[2] avant de prendre plus tard sa forme actuelle.
Installée sur les rives de deux cours d'eau, et sans doute à l'origine un village de pécheurs, Saint-Mammès a toujours tiré et mêlé son existence à celle de l'eau. Pendant longtemps, elle joua un rôle très important dans la batellerie, et devint l'un des pôles majeurs en Ile-de-France, avec Conflans-Sainte-Honorine.
Les développements technologiques ont rythmé la vie de la batellerie à Saint-Mammès, en passant par tous les modes de navigation: la descente des rivières au gré du courant, le halage humain et animal, la traction mécanique, le remorquage à vapeur, le touage et la motorisation des bateaux, mais aussi tous les types de batellerie: la batellerie séquanaise sous l'Ancien Régime, la batellerie ligérienne, la batellerie du Centre, celle du Nord et enfin celle venue de l'ensemble de l'Europe.
Hameau de Moret-sur-Loing jusqu'à la Révolution française en 1789, Saint-Mammès se concentre autour d'un prieuré bénédictin du Modèl:S-, dont il ne subsiste aujourd'hui que la chapelle. En 1719 le duc d'Orléans décide de la percée du canal du Loing par d'importants travaux qui sera mis en service en 1726 assurant alors un rapide et lucratif développement économique pour la ville qui devient une plaque tournante du transport fluvial entre la Seine et la Bourgogne. Le développement accru des activités industrielles assura par la suite à la batellerie et à Saint-Mammès une période de prospérité, en en faisant le deuxième port batelier sur la Seine en Île-de-France, après Conflans-Sainte-Honorine.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Consultat lo 15 d'agost de 2011 Detalhat de la comuna
- ↑ Consulté le 15 août 2011 Détaillé de la commune


text:
Palais deu Luxemborg
Lo Palais deu Luxemborg (var. del / dau Luxemborg) situat a París dens lo Jardin deu Luxemborg qu'ei uei lo dia la sede deu Senat de la Republica Francesa.
Lo son nom vien de l'ostau bastit au sègle XIV peu duc deu Luxemborg qui ho crompat en 1612 per la reina mair Maria de Medici, grana mecènas d'art, qui comandè en 1615 la bastida deu palais a l'arquitècte Salomon de Brosse dab ua ala dreta per la reina mair e ua ala esquèrra peu son hilh Loís XIII e tableus comandats a Rubens.
La mauescaduda deu dia deus enganats qu'obliguè la regina a abandonar lo palais.
La Revolucion Francesa qu'en he un ben nacionau e que vadó preson durant la Terror. Arron, que ho ocupat peu Directòri abans de vàder definitivament sede deu Senat desempuish lo Purmèr Empèri.


text:
Aviso: Esta noticia tiene más de un año. Última actualización: 23/07/2012
BARCELONA, 23 Jul. (EUROPA PRESS) -
Un òme de 64 ans e nacionalitat francesa s'a convertit ena quatau victima mortal des incendis der Empordà, dempús morir en Espitau Val de Hebron de Barcelona, a on se trapaue ingressat en estat "plan critic" damb eth 80% deth sòn còs cremat.
En declaracions as mejans a Figueres (Girona) des deth centre de comandament des pompièrs, eth conselhèr d'Interior dera Generalitat, Felip Puig, a precisat qu'er òme a estat trapat ena carretera der Agullana, com a conseqüència deth huec que s'a declarat a La Jonquera.
Segons a senhalat era Conselleria de Salut dera Generalitat, ara mateix contunhen ingressats ueit pacients, quate d'eri ena Vall d'Hebron e quate en Espitau Trueta de Girona.


text:
Västerbottens-Kuriren
Lo Västerbottens-Kuriren (en occitan: "Corrièr de Västerbotten"), tanben conegut popularament per sas inicialas VK, es un jornal suedés de parucion quotidiana publicat a Umeå, una vila del nòrd de Suècia. Lo periodic de tendéncia liberala, qu'es lo mai important de l'airal davant son rival lo Västerbottens Folkblad, cobrís l'informacion regionala del Comtat de Västerbotten manca las comunas de Mala, Norsjö e Skellefteå.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Västerbottens-Kuriren apareguèt pel primièr còp lo 17 de mai de 1900. Sa creissença e son expansion foguèron rapidas e lo quotidian se placèt lèu coma lo jornal mai important e legit del Comtat de Västerbotten tre 1903, posicion qu'a servat de contunh fins uèi.


text:
Hauconcourt
Hauconcourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Separacion la granja de Amelange.
- Écart la ferme d'Amelange.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de las Tres-Evêchés (Val de Mètz).
- Vilatge incendiat l'an 1324 e 1386.
- Dépendait de l'ancienne province des Trois-Evêchés (Val de Metz).
- Village incendié en 1324 et 1386.


text:
Emoglobina
L'emoglobina es una proteïna d'estructura quaternària, que la principala foncion es de transportar lo dioxigèn dins l'organisme uman e dels autres vertebrats. L'emoglobina se trapa subretot a l'interior dels globuls roges del sang (13,5 a 17,5 g/dl per l'òme e 12.5 a 15,5 g/dl per la femna de sang d'emoglobina) çò que lor balha la color roge.
L'emoglobina umana es constituida de quatre cadenas identicas per doas: doas cadenas a de 141 acids aminats caduna e de doas cadenas B de 146 acids aminats caduna (çò que dona un total de 574 acids aminats per l'emoglobina). Caduna d'aquelas cadenas es associada a un gropament prostetic: l'ème. Lo nom d'emoglobina ven de dos mots: ème e globina. Se ma simboliza per « Hb ». Une molecula d'ème es constituida d'un ion fèrre complexat per una porfirina.
Somari
- 1 Istoric
- 2 Foncion
- 3 Estructura
- 4 Ligam a l'oxigèn
- 5 Eliminacion de l'emoglobina
- 6 Utilizacion clinica
- 7 Moleculas analogas
- 8 Malautiás geneticas de l'emoglobina
- 9 L'emoglobina dins las Arts
- 10 Nòtas e referéncias
Istoric[modificar | modificar la font]
En 1960, Max Perutz e John Kendrew explican l'estructura tridimensionala de l'emoglobina. En 1962, recebèron ensems lo Prèmi Nobel de Quimia « per lors estudis de las estructuras de las proteïnas globulàrias ».
Foncion[modificar | modificar la font]
Pels vertebrats terrestres, l'emoglobina del sang fixa lo dioxigèn de l'aire dels palmons. Mercé a la circulacion sanguina, l'emoglobina oxigenada es transportada cap a l'ensemble dels autres organs, per relargar enseguida lo dioxygèn que será consomit per las cellulas que cal. L'emoglobina permet al sang de caber mai de dioxigèn que poiriá per simple dissolucion.
Estructura[modificar | modificar la font]
Se trapa al còr de la molecula un cicle eterogèn porfiric (nuclèu tetrapirrolic), l'ème, que conten un ion fèrre. Aquel ion fèrre es lo site de fixacion de l'oxigèn. L'ion ferrós establit 6 ligams de coordinéncia: 4 amn la N e 2 amn acids aminats de la cadena polipeptidic: l'istidina. Donat qu'una sosunitat de l'emoglobina es formada per un ème tancat dins une proteïna globulària lo nom es fòrça logic. I a fòrça proteïnas contenent un ème, mas l'emoglobina n'es la mai coneguda. L'element fèrre pòt existir jos 2 formas dins la molecula:
- jos forma ferrosa, ion Fe2+ : sola forma activa de l'emoglobina umaina. Se dich d'oxiemoglobina. (interaccion reversible amb O2).
- jos forma ferrica, ion Fe3+ : se dich metemoglobina. (interaccion irreversible amb O2)
Se pòt parlar del poder oxiforic de l'emoglobina. Aquò correspond a la quantitat de dioxigèn que pòt fixar. Aquela valor es de 1,34 ml d'O2/g d'Hb.
Emoglobina umana[modificar | modificar la font]
Per l'èsser uman, l'emoglobina Adulta (HbA) es un tetramèr, constituit de doas globinas a e doas globinas B ligadas per de ligams flacs. Pels recent nascut, s'agís d'emoglobina fetala amb doas globinas a e doas globinas Y. Las sosunitats son estructuralament similària e an a quicom près la meteissa talha. Cada globina a une massa moleculària de prèp 17 000 daltons, per une massa totala de prèp de 68 000 daltons. Cada globina de l'emoglobine contien un ème, de tal biais que la capacitat totala de ligam de l'emoglobina pel dioxgèn es de quatre moleculas.
Estapas de reaccion:
- Hb + O2 ↔ HbO2
- HbO2 + O2 ↔ Hb(O2)2
- Hb(O2)2 + O2 ↔ Hb(O2)3
- Hb(O2)3 + O2 ↔ Hb(O2)4
Resumit de la reaccion:
- Hb + 4O2 → Hb(O2)4
Una estructura de la forma desoxi de l'emoglobina umana es donada pel PDB 1A3N.
En pratictica, s'observa pas aquò:
- Hb + 4O2 ↔ Hb(O2)4
En efècte, dins las condicions fisiologicas, doas sosunitats son de contunh oxigenadas per doas moleculas d'emoglobina. Se pòt doncas escriure:
- Hb(O2)2 + 2O2 ↔ Hb(O2)4
Valors normalas per l'adulta[modificar | modificar la font]
- Òmes: 13 - 17,87 g/dl de sang o 8.3 - 10,5 mmol/l de sang.
- Femnas : 12.10 - 16,40 g/dl de sang o 7.4 - 9,9 mmol/l de sang[1].
Atencion, per la femna prens e l'enfant, aquel taus merma fòrça.
Emoglobina del grand dalfin[modificar | modificar la font]
La composicion de l'emoglobina du grand dalfin oceanic li permet de demorar immergit pendent un mai grand periòde de temps que lo grand dalfin vivent mai prèp de las còstat[2].
Ligam a l'oxigèn[modificar | modificar la font]
Dins la forma tetramerica de l'emoglobina normala, lo ligams amb l'oxigèn, o formacion d'oxiemoglobina, es un procés cooperatiu, o allosteric, que l'afinitat de ligam de l'emoglobina per l'oxigèn es afectat per la saturacion en oxigèn de la molecula. Aquò a per consequéncia que la corbadura d'afinitat de l'oxigèn per l'emoglobina a la forma d'una sigmoïda (corbadura en forma d'S), al contrari a un procés non cooperatiu (mickaelian) qu'a una forma iperbolica.
L'afinitat de l'emoglobina per l'oxygèn merma en preséncia de dioxid de carbòni (efècte Haldane), a de pH flac e quand la temperatura augmenta. Aquelas proprietats quimicas son essencialas pel vivent perque permeton una melhora liberacion del dioxigèn dins los teissuts actius (ex: lo muscle en exercici, per la produccion de metabolits desvelòpa un pH acid, la seuna temperatura aumenta afirmant la dissociacion del dioxigèn de l'ème). Lo dioxid de carbòni reagís amb l'aiga per formar de bicarbonat via la reaccion:
- CO2 + H2O ↔ HCO3- + H+
Per aquela reaccion se vei que lo sang possedant un naut taus de dioxid de carbòni a tanben un pH mai bas. L'emoglobina pòt se ligar als protons e al dioxid de carbòni çò qu'induich un cambi de conformacion dins la proteïna que facilita la liberacion de l'oxigèn. Le proton pòt se ligar a diferents luòcs lo long de la proteïna, alara que lo dioxid de carbòni se liga sul grope alfa-amino en formant un carbamat. Aquel contròtle se nomena d'efècte Bohr. De meteis biais, quand lo nivèl de dioxid de carbòni dins lo sang merma (per exemple prèp dels palons), lo dioxid de carbòni es relargat, aumentant l'afinitat de la proteïna per l'oxigèn. Aquel contraròtle de l'afinitat de l'oxigèn per la ligason amb l'emoglobina e lo largament del dioxid de carbòni se nomena l'efèct Haldane.
La ligason de l'oxigèn es tanben afectada per de moleculas coma lo 2,3-difosfoglicerat, que merma l'afinitat de l'emoglobina per l'oxigèn. Per las personas acclimatadas a las nautas altituds, la concentracion de 2,3-difosfoglicerat dins lo sang es mai importanta, çò que permet a l'emoglobina de deliurar de quantitats d'oxigèn mai importantas als teissuts dins d'atmosfèras pauvras en oxigèn.
Poisons de l'emoglobina[modificar | modificar la font]
Al contrari, amb lo monoxid de carbòni CO, l'emoglobina forma un compausat estable, la carboxiemoglobina ; en mai, l'afinitat de l'emoglobina pel monoxid de carbòni es superiora a aquela de l'oxigèn, çò que significa que lo CO concurréncia eficaçament l'oxigèn pendent l'oxidacion palmonària. Lo CO constituís doncas un antagonista de O2, podent ata provocar una ipoxia dels teissuts: lo seu respirament de fòrta dosis provòca d'indispausicions, cefalèas (mals de cap), puèi astenia (granda flaquessa) e fin finala la mòrt per asfixia. Se cura los empoisonaments al CO graves per imersion prolongada en caisson iperbare reduisent atal la semivida de la carboxiemoglobina.
En mai, d'agents oxidants coma los nitrats contenguts dins l'aiga o los legums pòdon oxidar lo fèrre ferrós (Fe2+) de l'ème en fèrre ferric (Fe3+), lo fasent atal incapable de fixar l'oxigèn. L'emoglobina es alara nomenada metemoglobina. La cura consistís en l'administracion de blau de metilèn.
Fin finala, l'ion cianur CN- es tanben un inibitor de l'oxidacion emoglobineíc, coma lo sulfur d'idrogèn H2S.
Eliminacion de l'emoglobina[modificar | modificar la font]
Los globuls roges son fagocitats pels macrofags de la melsa e del fetge dins las situacions patologicas. Fisiologicament, son puslèu eliminats pels macrofags de la Mesolha ososa. Pendent aquel processus, la compausanta proteïca de l'emoglobina es degradada jos forma d'acids aminats que son reciclats. La compausanta eminica es degradada en biliverdina puèi en bilirubina insolubla (porfirina sens fèrre) de color jaune. Lo fèrre es reciclat. La bilirubina insoluble es liberada dins lo plasma pels macrofags, que se liga a la serum-albumina. Es atal caminada dins la circulacion sanguina e captada pels epatocits. Es alara facha soluble per una reaccion de conjugason amb una molecula d'acid glucuronic puèi es excretada pel fetge dins la bila.
La bila raja dins l'intestin e la bilirubina soluble es degradada per de bacterias en stercobilina de color bruna, que dona sa color a las femsa. La bilirubina es tanben evacuada dins las urinas.
Quand la bilirubina pòt pas èsser excretada, la seuna concentracion aumenta dins lo sang. Es alara essencialament eliminada per las urinas, çò que provòca de las urinas escuras e de las femsa descoloradas, gaireben blancas.
Utilizacion clinica[modificar | modificar la font]
- Lo taus d'emoglobina es exprimida en g/100 ml. Las valors normalas del taus d'emoglobina dependent del sèxe e de l'adat del subjècte. Un taus d'emoglobina inferior a la norma definís una anemia.
- La saturacion SaO2 definís en % es calculada per la quantitat d'oxiemoglobina divisada per la quantitat totala d'emoglobina del sang. La saturacion SaO2 pòt èsser mesurada sus de sang venós o del sang arterial. La saturacion en oxigèn del sang es un dels paramètres d'un examèn nomenat gas del sang. La valor de la saturacion es considerada coma dangierosa s'es inferiora a 90 % per de sang arterial. La valor normala es de gaireben 96-100 % per de condicions atmosfericas normalas.
- La cianosa es un signe clinic. S'agís de la coloracion blavenca dels teguments. Apareis quand la concentracion en emoglobina reduch despassa los 5 g/100 ml de sang capillari. Pòt èsser amagada per una anemia.
Moleculas analogas[modificar | modificar la font]
La molecula d'ème de l'emoglobina pareis a la clorofilla, l'atòm de fèrre essent remplaçada per un atòm de magnèsi, çò que li balha sa color verda.
Pels invertebrats, l'emocianina tend un ròtle analòg a l'emoglobina.
Qualques espècias semblan pasmens possedar una emoglobina capable de fixar lo dioxigèn, veire de lo transportar de biais tan eficaç que pels vertebrats (ex : Lampresa marina, que possèda una emoglobina presentant una mescla unica de caractèrs e proprietats a l'encòp primitius e nautament especializats[3]. Lo seu pes molecular (~17000), coma aquel de l'emoglobina musculara, conten en aparéncia un ème. Lo seu punt isoelectric es aquel d'una emoglobina tipica d'invertebrat. Los acids aminats que la compausa sont pasmens en partida sonque caracteristics de las emoglobinas dels invertebrats), per l'autre partida, evòcan puslèu una emoglobina de vertebrats[4]. Un estudi[5]mesurèt la corbadura d'equilibri en dioxigèn d'aquel pigment e diferents pH; es una iperbola rectangulara coma aquela que se vei amb l'emoglobina del muscle dels vertebrats[6]. L'emoglobina d'invertebrats coma lo vèrm Nippostrongylus o aquel de qualques larvas de moscas de la familha dels Oestridae (que son de parasits d'animals vivents) servissent subretot a l'estocatge del dioxigèn e pauc al seu transpòrt. l'emoglobina de la lampresa es al contrari un agent eficaç de transpòrt del dioxigèn, mercé a una afinitat gaireben flaca pel dioxigèn e un fòrça grand efècte Bohr; rivaliza amb las emoglobinas mai eficaças trapadas dins lo sang dels vertebrats[7].
Malautiás geneticas de l'emoglobina[modificar | modificar la font]
Coma fòrça proteïnas, las cadenas d'emoglobina presenton de mutacions que mai sovent an cap de consequéncia clinica. Mai de 500 emoglobinas anormales foguèron repertoriadas[8]. Qualques mutacions (Hb Köln, Indianapolis, eca.) provòcan una instabilitat del tetramèr precipitant en còrs d'Heinz, o una metemoglobinemiá (emoglobinas M).
A vegada aquela mutacion provòca una afinitat anormala per l'oxigèn, o, coma l'Hb Hope, una diminucion d'afinitat amb una P50 nauta donant una anemia plan suprtada e una cianòsi al repaus, l'efòrt e l'altitud essent mal suportats, o, coma l'Hb Chesapeake, Malmö, o Olympia, una aumentacion d'afinitat amb una P50 mermada e una poliglobulia compensatritz provocant de manifestacions clinicas a començar d'un edat.
D'autres pòdon èsser responsables d'una emolisa cronica, HbS (per mutacion de glutamina en valina çò que provòca la polimerizacion d'Hb), HbC, o aumentar a l'estat eterozigòt una autra emoglobinopatiá, HbO Arabi, HbD Punjab ou Hb Lepore, o una B-talassemia, HbE.
Fin finala, lo damatge genetic pòt portar en mai de l'estructura primària de la proteïna, sus una deca quantitativa de la seuna sintèsi, o une persistança anormalament nauta de l'emoglobina fetala HbF.
L'emoglobina dins las Arts[modificar | modificar la font]
En 2005, l’artista Julian Voss-Andreae realizèt l'escultura Heart of Steel (Hemoglobin), avent per modèl l’espina dorsala de la proteïna. L'escultura es facha de veire e d’acièr Corten. L’aspècte rovilhat de l’òbra es fach pr'amor e evòca la reaccion quimica fondamentala de l’oxigèe se ligant al fèrre contengut dins l’emoglobina[9][10]..
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ sante.fr
- ↑ (en) Hersh, Sandra L. et Deborah A. Duffield, article intitulé Distinction Between Northwest Atlantic Offshore and Coastal Bottlenose Dolphins Based on Hemoglobin Profile and Morphometry, inclus dans le livre The Bottlenose Dolphin, dirigé par Stephen Leatherwood et Randall R. Reeves, pages 129-139, San Diego, Academic Press|, 1990, ISBN 0-12-440280-1
- ↑ HemoglobineLamproie
- ↑ Pedersen, Roche e Fontaine
- ↑ HemoglobineLamproie Wald, George, Riggs, Austen ; The hemoglobin ot the sea lamprey, Petromyzon marinus ; The Rockefeller University Press ; PubMed Central} et [http://en.scientificcommons.org/33049735 Resumit
- ↑ HemoglobineLamproie
- ↑ HemoglobineLamproie
- ↑ (fr)l'Hématologie de Bernard Dreyfus, Médecine-Sciences- Flammarion1992
- ↑ Constance Holden, Blood and Steel, 30 de setembre de 2005 in Science [pdf]]
- ↑ Moran L, Horton RA, Scrimgeour G, Perry M; Principles of Biochemistry; rdPearson|lieu= Boston, MA; 2011; ISBN 0321707338


text:
Prèmi Nobel
Lo Prèmi Nobel es una recompensa de portada internacionala fondada en 1901. Lo Prèmi es decernit cada an a de personas qu'an aportat lo mai grand benefici a l'umanitat, per lors invencions, descobèrtas e melhoraments dins divèrses domenis de la coneissença, per l'òbra literària pus impressionanta, o per lor trabalh en favor de la patz, per exemple. Los prèmis son basats suls darrièrs desirs d'Alfred Nobel, inventor de la dinamita.
Los prèmis son actualament decernits al corrent del mes d'octobre de cada annada. La ceremonia de remesa dels prèmi a luòc lo 10 de decembre, jorn anniversari de la mort d'Alfred Nobel (defuntat lo 10 de decembre de 1896).
Somari
Alfred Nobel[modificar | modificar la font]
A sa mòrt, Alfred Nobel daissa un eretatge de 32 milions de coronas. Son testament, redigit en 1895, prevei pas cap de legat a sos eretièrs dirèctes, mas Alfred Nobel demanda que siá creada una institucion que s'encargarà de recompensar cada an de personas qu'an rendut de grands servicis a l'Umanitat, tot permetent un melhorament o un progrès considerable dins lo domeni dels sabers e de la cultura dins cinc disciplinas diferentas : patz o diplomacia, literatura, quimia, fisiologia o medecina, fisica.
Lo testament precisa en mai que la nacionalitat dels sabents premiats deu pas jogar cap de ròtle dins l'atribucion del Prèmi. La Fondacion Nobel vei lo jorn en junh de 1900. Es ela que gerís l'execucion de las darrièras volontats del testaire, contraròtla lo respècte de las règlas dins la designacion dels laureats e verifica lo bon debanament de lor eleccion. Tanben es encargat, pel mejan d'un comitat pròpri a cada branca e segon las proposicions de personalitats eminentas dins los cinc domenis, d'establir de listas prealablas de nominacions comunicadas a las diferentas instàncias qu'atribuisson lo Prèmi.
La recompensa e son organizacion son finançadas pels revenguts provenent del legat d'Alfred Nobel, defuntat sens enfants, aqueste patrimòni es plaçat en accions « de paire de familha ».
La primièra ceremonia per atribuir lo Prèmi Nobel se debanèt dins l'anciana Acadèmia Reiala de Musica d'Estocòlme, lo 10 de decembre de 1901. A partir de 1902, los prèmis foguèron remeses de las mans del rei de Suècia lo 10 de decembre de cada an.
Los laureats de cada Prèmi Nobel se partejan un montant de 10 milions de coronas suedesas (siá mai d'un milion d'èuros), e ne dispausan liurament, mas aquò lor permet sustot de contunhar lors recèrcas o òbras sens subir de pressions financièras.
Lo Prèmi pòt pas èsser remés de biais postum: es obligatòriament atribuit a de personalitats de lor vivent.
Los Prèmis[modificar | modificar la font]
Los Prèmis Nobel son atribuits dempuèi 1901 dins los domenis seguents :
- Fisica, decernit per l'Acadèmia reiala de las sciéncias de Suècia.
- Quimia, decernit per l'Acadèmia reiala de las sciéncias de Suècia.
- Fisiologia o Medecina, decernit per l'institut Karolinska.
- Literatura, decernit per l'Acadèmia suedesa.
- Patz, decernit per un comitat nomenat pel Parlament norvegian (Storting).
En 1968, amb l'acòrdi de la fondacion Nobel, la Banca de Suècia (Sveriges Riksbank) a instituit un prèmi en Economia, lo Prèmi de la Banca de Suècia en Sciéncias Economicas en memòria d'Alfred Nobel, sovent batejat « Prèmi Nobel d'Economia » mentre qu'es pas formalament un Prèmi Nobel, decernit per l'Acadèmia reiala de las sciéncias de Suècia.
Dempuèi 1968, es estat decidit d'apondre pas pus de categoria de prèmi novèla.
L'abséncia de las matematicas[modificar | modificar la font]
Sovent òm s'estona que las matematicas sián pas tanben recompensadas per un Prèmi Nobel.
Aquesta disciplina es recompensada dempuèi 1936 per la prestigiosa Medalha Fields, e pus recentament (2003) pel Prèmi Abel.
Alfred Nobel a pas jamai explicat sas motivacions a prepaus de l'abséncia de las matematicas.
La legenda pretend qu'Alfred Nobel auriá refusat d'onorar las matematicas per evitar que lo Prèmi venga un jorn a Gösta Mittag-Leffler, un matematician suedés que li auriá panat lo còr de sa femna Sophie Hess. Segon Lars Garding e Lars Hörmander, es sens fondament[1].
Çaquelà, se pòt avançar tres rasons plausiblas: lo subjècte l'interessava pas, o li semblava inapropriat perque tròp teoric, o lo rei de Suècia ja aviá ja fondat un prèmi a la demanda del matematician suedés Gösta Mittag-Leffler.
Estatisticas (novembre de 2009)[modificar | modificar la font]
- Nombre total de laureats : 829
-
-
- Femnas laureatas : 40
- Òmes laureats : 766
- Organizacions : 23
-
- Edat dels laureats al moment de lor nominacion
-
-
- lo mai jove : William Lawrence Bragg, 25 ans quand recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1915
- lo mai vièlh : Leonid Hurwicz, 90 ans quand recebèt lo Prèmi Nobel d'Economia en 2007
-
- Dos laureats declinèron personalament lo Prèmi Nobel
-
-
- Jean-Paul Sartre declinèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1964
- Lê Đức Thọ declinèt lo Prèmi Nobel de la Patz en 1973
-
- Quatre laureats foguèron obligats per lor govèrn de declinar lo Prèmi Nobel
-
- Adolf Hitler constrenguèt los tres laureats seguents a refusar aqueste Prèmi, mas entrèron en lors possessions aprèp la Segonda Guèrra Mondiala :
-
- Richard Kuhn, Alemand, Prèmi Nobel de Quimia 1938
- Adolf Butenandt, Alemand, Prèmi Nobel de Quimia 1939
- Gerhard Domagk, Alemand, Prèmi Nobel de Medecina 1939
- Lo govèrn sovietic constrenguèt lo laureat seguent a declinar aqueste Prèmi :
-
- Boris Pasternak, Rus, Prèmi Nobel de Literatura 1958
- Laureats que recebèron lo Prèmi Nobel mantun còp
-
-
- John Bardeen, Prèmi Nobel de Fisica 1956 e 1972
- Marie Curie, Prèmi Nobel de Fisica 1903 e Prèmi Nobel de Quimia 1911
- Linus Pauling, Prèmi Nobel de Quimia 1954 e Prèmi Nobel de la Patz 1962
- Frederick Sanger, Prèmi Nobel de Quimia 1958 e 1980
- Comitat Internacional de la Crotz Roja, Prèmi Nobel de la Patz 1917, 1944 e 1963
- Naut Comissariat de las Nacions Unidas pels Refugiats, Prèmi Nobel de la Patz 1954 e 1981
-
- Familhas que recèron lo Prèmi Nobel mantun còp
-
- Cobles :
-
- Pierre Curie e Marie Curie, Prèmi Nobel de Fisica 1903 (amassa)
- Gunnar Myrdal, Prèmi de la Banca de Suècia en Sciéncias Economicas en memòria d'Alfred Nobel 1974 e Alva Myrdal, Prèmi Nobel de la Patz 1982
- Irène Joliot-Curie e Frédéric Joliot, Prèmi Nobel de Quimia 1935 (amassa)
- Carl Ferdinand Cori e Gerty Theresa Cori, Prèmi Nobel de Medecina 1947 (amassa)
-
- Maire e filha :
-
- Paire e filha :
-
- Paire e filh :
-
- J. J. Thomson, Prèmi Nobel de Fisica en 1906 e George Paginat Thomson, Prèmi Nobel de Fisica en 1937.
- William Henry Bragg e William Lawrence Bragg, Prèmi Nobel de Fisica en 1915 (amassa).
- Arthur Kornberg, Prèmi Nobel de Medecina 1959 e Roger D. Kornberg, Prèmi Nobel de Quimia 2006.
- Niels Bohr, Prèmi Nobel de Fisica en 1922 e Aage Niels Bohr, Prèmi Nobel de Fisica en 1975.
- Karl Manne Georg Siegbahn, Prèmi Nobel de Fisica 1924 e Kai Siegbahn, Prèmi Nobel de Fisica 1981.
- Hans von Euler-Chelpin, Prèmi Nobel de Quimia 1929 e Ulf von Euler, Prèmi Nobel de Medecina 1970.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Laureats franceses, italians, suedeses e soïsses, e mai las laureatas del Prèmi Nobel.
- Lo Prèmi Ig Nobel qu'es remés dempuèi 1991 en parodia del Prèmi Nobel.
- Lo Prèmi Abel per las matematicas (equivalent del Prèmi Nobel).
- La Medalha Fields per las matematicas (equivalent del Prèmi Nobel).
- Lo Prèmi Turing per l'informatica dempuèi 1966 (equivalent del Prèmi Nobel).
- Lo Prèmi Pritzker per l'arquitectura, dempuèi 1979 (equivalent del Prèmi Nobel).
- Lista dels laureats del Prèmi Nobel per universitat
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Lars Garding e Lars Hörmander, « Why Is There No Nobel Prize in Mathematics? », Mathematical Intelligencer 7:3, 1985
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Elisabeth T. Crawford, The Beginning of the Nobel Institution, 1984 (ISBN 0521265843)
- (en) Robert Marc Friedman, The Politics of Excellence, 2001 (ISBN 0641523238)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Redoma
'Redoma es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Portal de Lengadòc
-
Es la pàtria del contaire occitan Pèire Potz (Pierre Pous)


text:
854
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 854 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Revòuta de la vila siriana d'Homs en causa deis abús dau cap de sa polícia. Lo califa Al-Mutawakkil acceptèt de lo remplaçar permetent d'amaisar la situacion. Pasmens, lo responsable novèu venguèt tanben rapidament impopular entraïnant una insureccion novèla tre 855.


text:
Salvador Espriu
Salvador Espriu i Castelló (Sant Coloma de Farners, 1913 - Barcelona, 1985) foguèt un poèta, dramaturg e romancièr catalan, considerat un dels renovadors, amassa amb Josep Pla e Josep Maria de Sagarra, de la pròsa catalana de formulas del noucentisme.
Biografia[modificar | modificar la font]
La produccion literària d'Espriu es vasta, mas cal destacar los libres de poèmas Cementiri de Sinera (Lo cementèri de Sinera), El caminant i el mur (Lo en caminant e lo mur) e La pell de brau ("La pèl de taure"), probablament la siá òbra mai coneguda, que desvolòpa la vision de la problematica istorica, morala e sociala d'Espanha. Al cors de la siá òbra poetica (d'estil modernista) , Espriu desvolòpa un quite mond, identificat amb "Sinera", qu'es lo nom d'Arenys legit al revèrs. Primera història d'Esther (Primièra istòria d'Esther) es la siá primièra òbra dramatica, qualificada per l'autor coma una "improvisacion per mariòtas", per lo sieu caractèr grotesc. Mai tard escriguèt Una altra Fedra, si ua plau (Una autra Fedra, si vos plai), a la demanda de l'actritz Núria Espert.
Las musicacions de poèmas sieus faches per Raimon an contribuit fòrça a difondre la siá òbra. Cal remarcar las Cançons de la roda del temps (Cançons de la ròda del temps) e lo poèma He vist aqueata terra (Ai gardat aquela tèrra), magnifica contemplació de Catalonha mejançant lo païsatge d'Arenys de Mar. Segon lo quite Espriu, Raimon cantava los sieus poèmas coma degun o aviá pas fach jamai.


text:
Ailurus fulgens
Lo panda roge o pichòt panda es un mamifèr que viu dins Imalaia e al nòrd de Birmania. Son nom ven d’una lenga d’Imalaia, benlèu del nepalés.
Lo pichòt panda fa la talha d’un grand cat (60 cm) amb una longa coa. A lo còs ros , las patas e lo cap negres e blancs, de bendas jaunas sus la coa. Se pòt téner drech. Sas arpas li permeton de montar als arbres e de ne davalar lo cap en bas.
Los pandas gigants partisson fòrças territòris amb los pichons. Los pichons pandas manjan de bambós, de frucha, de racinas, d’aglands, de liquèns, d’uòus, d’aucelons, e de carn quand son en captivitat, mas un regim compausat de tròp de carn pòt provocar la mòrt.
Lo pichòt panda es principalament nuechenc. Viu dins los arbres per se noirir e escapar a son principal predator : la pantèra de las nèus.
Es un animal solitari. La reproduccion a luòc entre la mitat del mes de mai e la mitat del mes de julh. La femèla pòt aver dos pichòts al maximum. La gestacion dura en mejana 135 jorns, los pichons atenhon lor maduretat sexuala entre 18 e 20 meses.
L’espècia es actualament en dangièr per encausa del braconatge e de la reduccion de son espaci de vida.