text:
Lemosin (dialècte)
Lo lemosin es un dialècte nòrd-occitan que s'espandís en defòra daus limits actuaus de la region de Lemosin dins la meitat nòrd dau departament de Dordonha (24) e la meitat est de la Charanta lemosina (16) a l'est d'Engoleime[1]. Es estat rarament[2] classificat coma lenga independenta, mas lo còde ISO 639-3[3][4] e l'enciclopèdia de las lengas Ethnologue[5] an abandonat lo còde lms[6], uei utilizat coma còde ISO 639-6 per lo dialècte lemosin.
Somari
Espaci[modificar | modificar la font]
Lo lemosin es limitat au nòrd e a l'oest per los dialectes d'oïl —francés o peitavin-santongés—, au miegjorn per l'isoglòssa ca~cha, ga~ja que definís los limits entre los parlars de l'occitan meridionau e los parlars dau nòrd-occitan.
La separacion entre lemosin e auvernhat au levant es mens segura, se fai tant sus daus criteris fonetics coma lexicaus. Per çò qu'es de la fonetica, lo lemosin consèrva mielhs las vocalas e palataliza mens las consonantas.
Sus lo terren, lo lemosin es parlat dins cinc departaments: la quasi-totalitat de Cruesa (au sud-oèst, Borgnon nuèu, Benavent, la Nauta Vinhana, Corresa, dins la partida de Dordonha au nòrd d'una linha que passa un pauc au dessús de Salanhac, de Las Eisiás, entre Brageirac e Moissida per rejúnher la separacion òc-oïl a Puei Narmand (çò qu'inclutz una pita partida de Gironda) e enfin las contradas de Confolent e Montberol en Charanta. Una pita partida entre Bòrt e Ausança aperten au domeni auvernhat, l'apartenéncia d'Ussèl a un o autre domeni es contestada[7]. Après Borgon Nuòu a l'est, un basculament pro franc vèrs l'auvernhat, que s'accentua a mesura qu'òm aluenha de Borgon Nuòu e que aprueismam d'Aubuçon. A partir de Pont a Riom, lo parlar es fortament influençat per lo dialècte auvernhat. L'apartenéncia d'Ussèl a un o autre domeni es contestada[8].
Adonc lo lemosin se pòt caracterizar de dos biais: modificacion de l'importància relativa entre los sistemas consonantics e vocalics en favor dau darrier per eliminacion de las consonantas finalas emb palatalizacions moderadas. D'un autre pan, especificitat relativa que, dins quauques cas, lo restacha aus parlars peitavins o aumens a un grop “atlantic”.
Variacion intèrna[modificar | modificar la font]
Lo lemosin se pòt partir en tres zònas dialectalas plan diferenciadas: lo bas lemosin (o miegjornau) d'un costat, lo naut lemosin e lo marchés de l'autre.
Lo bas lemosin es mai pròpche foneticament de l'occitan meridionau. Son sistema consonantic es bèucòp mens afectat; se las palatalizacions son nombrosas e variadas, a una relativa conservacion de las consonantas finalas: l’s demòra davant consonanta (quitament dins un grop sintactic) emb una realizacion que vai de [s] a [h] (aspiracion) en passar per un son que sembla la “jota” espanhòla, sonat constrictiva velara [x], l’l finala es pas vocalizada, au limit s'amudís simplament (prononciada se realiza [l] o [r]). Per consequéncia lo sistèma vocalic es maitot mens perturbat qu'en naut lemosin. Lo bas lemosin fai un triangle e recuebre la quasi totalitat de [Corresa]] e, en Peiregòrd, la contrada de Montinhac.
La Marcha es una region d'interferéncia entre los parlars occitans e francés, mas l'estructura de la lenga demòra tot parier occitana (vejatz Creissent). Quò es un parlar de mau definir, considerablament atomizat onte n'òm pòt trobar daus conservatismes curiós au mitan de mots peitavins. Se caracteriza per un grand nombre de palatalizacions e la reduccion daus diftongs.
Dau ponch de veüda linguistic consideram que la Marcha ocupa la rasa nòrd de la Nauta Vinhana (contrada de Manhac-Laval) e una bona part de Cruesa (contradas de Dun lo Palteu, Garait). Lo demorat dau domeni constituís lo naut lemosin qu'es lo pus espandut e intermediari entre lo bas lemosin e lo marchés. A la diferéncia dels autres dialèctes, en lo naut lemosin lo comportament de las èssas en posicion de còda sillabica sembla dependre mai dels fonèmas precedents que dels seguents. Aprèp una consonanta amb realizacion fonetica o una semivocala, las èssas s’amudisson totjorn:
- fòrts: [fòR]
- vers: [vèR]
- enfants: [èfõm]
- solelhs: [shulej]
- verais: [vRaj] o [Raj]
- rius: [riw]
- piaus: [pjaw]
Es de notar que Peiregòrd a quauques particularitats per comparason aus ranvèrs de Lemòtges, subretot dins sa partida oest. Es sovent pus conservator mas, tot parier, foneticament pus pròpche dau naut lemosin que non pas dau bas lemosin.
Las evolucions divergentas (es a dire au còp las influéncias exterioras e las evolucions comparablas a certanas especificitats d'un domeni vesin) per las pus importantas an doas originas: una francesa, l'autra auvernhata.
Lo lemosin es bordat de dos costats per un dialecte d'oïl (francés, peitavin-santongés), n'òm pòt esperar per consequent de las interferéncias importantas. De fach, sus tota la partida oest de Pueinarmand a Confolents lo limit es ben trenchat, i a mas un petit endrech onte las doas lengas interferissen: Chanaur (rasís Senta Eulàlia). Per contra au nòrd, la Marcha constituís la zòna d'interferéncia. Se quauques trachs fonetics se semblan en lemosin e en peitavin, se n'òm pòt comparar una partida daus lexics, s'agís bèucòp mai de particularitats comunas que non pas d'influéncias d'un parlar sus l'autre. L'influéncia dins la lenga parlada dau francés oficiau es benleu un pauc mai marcada en lemosin que dins los autres parlars occitans, mas de tot biais l'accion se fai subretot sus lo vocabulari, gaire sus la fonetica.
L'influéncia de l'auvernhat en Cruesa e lo nòrd-est de Corresa es benleu pus sensibla. Se traduís per una creissença de las palatalizacions, una frequéncia mai granda de [œ] coma evolucion de diftongs o de vocalas e daus passatges de -er- a [ar].
Una influéncia meridionala se tròba maitot. Fòra los trachs que constituissen lo bas lemosin fau notar una remontada, tre qu'a Lemòtges, de la realizacion de /v/ en [b] per quauques mots isolats e maitot de quauques ca o ga per cha o ja.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los estats de la lenga escricha en Lemosin an segut l'evolucion e los accidents que coneguèt l'ensemble de la comunitat occitana. Coma dins l'ensemble dau domeni occitan, l'unitat e la coeréncia relativas de queu sistema se mantenen en lemosin, après la deschasença literària que seguet la Crosada daus Albigés, dins los escrichs de las ciutats, mas comencen de s'alterar a mesura que lo francés fai son aparicion dins los tèxtes juridics e administratius.
Quela reculada de l'occitan escrich debuta en Lemosin per lo nòrd dau domeni au mitan dau segle XV. Dau mesme còp, sa grafia subís de mai en mai l'influéncia dau francés. La francizacion de l'escrich oficiau, ’chabada dins lo prumier quart dau sègle XVI, entraïna la desparicion de tota grafia especificament occitana. Es interessant a queu perpaus de comparar, en Peiregòrd, las grafias dau Libre Negre de Peireguers (començament dau segle XV) e dau rituau de quela diocesi (environs de 1500).
D'aura enavans, la notacion de la lenga se fai en utilizar lo sistèma fonografic dau francés, chascun trobant son biais de solucion a las dificultats presentadas per son aplicacion a la fonologia dau lemosin, en defòra de tota nòrma comuna.
Entau s'establís una situacion que durará d'aicí au sègle XIX. En perdre la tradicion escricha, Lemosin a perdut dau còp lo sentiment d'unitat linguistica e de comunitat culturala, e benleu mai que dins d'autras parts dau domeni occitan. Es plan remirable qu'après estre estat lo centre prumier de l'espandida poetica daus segles XII e XIII e aver donat sa marca e mai son nom a la koinè literària occitana, Lemosin se ten a l'escart de las renaissenças daus segles XVI e XVII, e presenta pas gaire d'òbras escrichas avans la debuta dau sègle XIX.
Dins la segonda meitat dau segle XVIII, lo movement d'interès que se desvolopa dins los mitans letrats per la poesia daus trobadors e s'acompanha d'una curiositat per los dialèctes contemporaneus se manifesta en Lemosin per lo trabalh de Dom Leonard Duclou, monge benedictin de Sent Maur, que faguet un Dictionnaire de la langue limousine, et parallèle ou comparaison de cette langue avec plusieurs langues tant anciennes que modernes, ouvrage qui peut servir à l'intelligence des anciens auteurs français. Dins quel obratge, Dom Duclou se preocupa d'establir una ortografia fondada sus l'etimologia. Mas queu sistema repausa sus de las concepcions plan fantasiosas de l'etimologia, en defòra de tota pensada de comunitat linguistica occitana, e demoret lo fach de son autor. L'alienacion de la consciéncia linguistica es pro marcada dins lo títol e dins los termes dau permés d'estampar: “...considérant que ce dictionnaire a été composé dans la vue d'accélérer les progrès de la langue française et de la rendre familière dans la province.”
D'aicí a l'espandida en Lemosin dau movement felibrenc, los autors contunhan de se farjar una grafia personala en utilizar lo sistema dau francés.
L'espelida felibrenca tòrna balhar en Lemosin, emb lo sentiment de dignitat e d'unitat de la lenga, la consciéncia dau besuenh de nòrma ortografica. L'adaptacion daus principis de la grafia dicha “mistralenca” au lemosin es facha per Camil Chabanèu Camille Chabaneau dins sa Grammaire limousine de 1876.
Mas las dificultats d'aplicacion d'un sistema concebut per lo provençau rodanenc a d'autras formas dialectalas apareissen.
Quò es en Lemosin que la recercha ortografica fuguet represa a quela epòca per l'abat Josep Ros, Majorau dau Felibritge en 1876. Dins sa comunicacion a la Societat Arqueologica de Besièrs, en 1876, e dins sa Grammaire limousine de 1895, Josep Ros perpausa de tornar a la fonografia “classica” de l'Edat Mejana: en notar -a la finala atòna femenina, nh la palatalizacion d’n, en restituir -r a l'infinitiu.
Mas quela reforma fuguet mau aculhida dins lo Felibritge. En Lemosin mesme, Josep Ros ne será pas segut pertot e en Peiregòrd, Benoit e Lavaud, presentan lor Abrégé de grammaire périgourdine en 1932 dins la grafia de Chabaneu.
Los escrivans seguen una o autra emb mai o mens de coeréncia e d'unitat. Lo poeta A. Pestor chausís de las solucions personalas.
La recercha dins los sens qu'aviá indicat J. Ros, represa en Lengadòc per P. Estiu e A. Perbosc, tròba son abotiment dins lo sistema establit dins sa Gramatica occitana (1935) per lo lengadocian Loís Alibèrt e dins l'accion de la Societat d'Estudis Occitans puei de l'Institut d'Estudis Occitans que, dempuei 1945, a entreprés l'adaptacion de la reforma d'Alibèrt aus autres dialectes: provençau en 1951 per R. Lafont, gascon en 1952 per Alibèrt, P. Bèc e J. Bozet.
Lemosin, que fuguet mens tocat per las polemicas que faguet nàisser quela reforma dins lo Felibritge, fuguèt pus long a se drubir a l'influéncia de l'IEO. Quò fuguèt d'en prumier l'òbra de Josep Migòt, per sos trabalhs de recercha linguistica e d'adaptacion de la reforma d'Alibèrt au nòrd-occitan e per son accion personala pres d'escrivans coma Marcela Delpastre e de la revista corresiana Lemouzi.
Lemosin [Lemouzi], en Corresa, e l'escòla felibrenca lo Bornat, de Peiregòrd, adòptan los principis de la grafia de l'IEO. Quo es la qu'es seguda aura per tots los que se botan a escriure en occitan e qu'es aplicada dins l'ensenhament oficiau de la lenga.
Formas verbalas[modificar | modificar la font]
Ved: vei (el/ela, Veire) Cred: crei (el/la, Creire)
Som (nosautres, Èsser)
Am (nosautres, Aver)
Vam (nosautres, Anar)
Vatz (vosautres, Anar)
Pueschas, pueschatz: pòscas, poscatz Vuelhas, vuelhatz: vòlgas, volgatz
Moiriá [mejri' o] : moririái Muèrt: mòrt
Fonetica[modificar | modificar la font]
Las r finalas se vocalizon: ex. lo ser [sey] coma préner [preney], valer [valey], "èsser" [esey] etc.
Amudiment de las -s-[modificar | modificar la font]
Quand l’èssa sèc una A, en general l'S s'amudís. La vocala adòpta sa forma tensa e s’alonga en [a:]: bastir [ba:tí], nascut [na:ky], las belas filhas [la: bela fiya], chantas [shõnta:].
[a:] parteja fòrça caracteristicas amb la vocala a tonica: timbre tens e longor. Alavetz pòt atirar tanben los autres correlats de l’accent tonic: bastir [ba(:)tí], nascut [na(:)ky], las belas filhas [la(:) bela(:) filya(:)], chantas [shõnta(:)]. Quand [a:] pòrta l’accent tonic, pòt perdre en longor. Las consonantas nasalas son inestablas en posicion de còda. Quand s’amudisson, la vocala precedenta pòt demorar dins sa forma nasala o se desnasalizar e se retrobar dins lor forma laxa. Aprèp una a nasala o desnasalizada, l’S s’amudís simplament e la vocala demòra incambiada: plans [plo], [plõ)], [plõng] o [plõm]. Darrièr E e É, l’èssa se semivocaliza normalament en iòd [j], e se forma un diftong [ej]: estiu [ejtiw], escòla [ejkolò], cranes dròlles [kRanej dRolej], vòles [volej], francés [fRõnshej]. Quand i a una consonanta amudida a la fin de la paraula, tot se passa coma se i èra pas: un piquet [ympike] / dos piquets [du:pikej]. Quand s’agís d’una consonanta nasala, se pòt passar coma se i èra pas o se pòt amudir simplament: lo fen [lufE] / los fens: [lu:fej] o [lufE] Cal remarcar qu’en lemosin, lo diftong [aj] en posicion tonica altèrna amb [ej] en posicion atòna. Aquò a entraïnat de cases de confusion dins las formas conjugadas de vèrbs que presentan lo diftong [ej] eissit del grop –es– en posicion atòna, e lo diftong [aj] pòt i aparéisser en posicion tonica: espiar: [ejpja] > éspia: ['ajpja], peschar: [pejsha] > pescha: ['pajsha] Darrièr è, dins lo cas general, l’èssa s’amudís e la vocala adòpta sa forma tensa e s’alonga en [e:] tèsta [te:ta], estestar [ejte:ta], arrèsta: [aRe:to], arrèstes [òRe:te:], un pè [ympe:], dos pès [du:pe:], mèsme: [me:me]. Remarcarem que lo grop se manten [e:] quitament en posicion atòna. Darrièr ò tonica, dins lo cas general, i a amudiment de l’èssa e la vocala adòpta sa forma tensa e s’alonga en [o:]: còsta: [ko:to], gròs [gro:]. Dins qualques cases, i pòt aver diftongason de [o:] en [ow]: nòstre: [no:tRe] o [nowtRe]. Darrièr O tonica o atòna, i a normalament amudiment de l’èssa e alongament compensatòri de la vocala: dos: [du:], dosta: [du:ta], dostar [du:ta], dostat: [du:ta] Darrièr las vocalas nautas I e U, l’èssa s’amudís generalament, mas las vocalas nautas son pauc a mand de s’alongar, alavetz es rar de ne trapar de longas. L’alongament compensatòri de l’amudiment de l’èssa se fa sentir sonque quand las condicions d’elocucion son favorablas: vist [vi:], fust [fy:] , disnar [di:na], pusleu [py:lew]
Parabòla de l'enfant prodig[modificar | modificar la font]
En maitas versions lemosinas http://books.google.fr/books?id=gKlkW2OJNhQC&pg=PA494&lpg=PA494&dq=%22patois+limousin%22&source=bl&ots=RN99Z7GPsl&sig=pApSgDMd7oAuJzfqS-JlkV1ze2E&hl=ca&sa=X&ei=MrodU9asCoap7Qb1xYGQBA&redir_esc=y#v=onepage&q=%22patois%20limousin%22&f=false
Expression de l'ora[modificar | modificar la font]
Seguís siá lo sistèma meridional de la Romània: Son las tres, Son las dotze exceptat per Es una ora, siá lo sistèma general occitan: Cinc oras e detz, Sèis oras manca sèt (de verificar).
Lexic[modificar | modificar la font]
Lo lemosin ten en general lo vocabulari de l'occitan amb los eventuals cambiaments fonetics del nord-occitan, mas a tanben de formas lexicas especificas (arcaïsmes e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas amb los dialèctes auvernhat e vivaroaupenc. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas excluses per l'amor de donar una mòstra del vocabulari lemosin.
- abeuratge : beuratge
- abilhar ('bilhar) v. assasonar
- abochar, abochonar (s'): acatar (s') (tanben emplegat)
- abora (d') : d'ora, tòst
- abracar v. fatigar
- acaçar (acassar? varianta de (a)catar?) : cobrir
- acelar v. abrigar de la pluèja
- acimat, -ada: que sa cima es elevada
- aclapir (s'): acatar (s') (tanben emplegat)
- aclatar (s'): acatar (s') (tanben emplegat)
- acocolar (s'): acatar (s') (tanben emplegat)
- acossar : encoratjar
- acraponhir (s'): acatar (s') (tanben emplegat)
- acropir (s'): acatar (s') (tanben emplegat)
- aflincar v. aficar, pimpar
- agresir fr. aigrir
- agroar (s'): acatar (s') (tanben emplegat)
- agromar, agromelar, agromelir (s'): acatar (s') (tanben emplegat)
- agrumir (s'): acatar (s') (tanben emplegat)
- agrupir (s'): acatar (s') (tanben emplegat)
- aitanben: tanben; fr. aussi bien, c'est pourquoi
- aitanpauc: tanpauc ; fr. aussi bien, c'est pourquoi
- aitanplan: tanplan; fr. aussi bien, c'est pourquoi
- ajumbrir (s'): acatar (s') (tanben emplegat)
- airau: airial, fr. basse-cour
- airier: abajonièr (vaccinum myrtillus)
- aisat adj. aisit
- aisinable : propri a rendre servici, a metre a l'aise
- alha (Cruesa): alh
- aluchar : alumar (tanben emplegat)
- amortesir fr. adoucir
- anda: granda, mameta
- anueit: auei, uei (tanben emplegats)
- apetís fr. ciboulette
- aplèch, aplèit? [aplej] : fr. soc (de charrue)
- aponhar: garder, aver mestièr de quicòm; fr. répugner à faire quelque chose, tarder
- aprueismar ('prueismar, [prajmà], [aprowmà]): apropchar
- aquilhs (plural de 'aquel', ancian cas subjècte)
- ara. D'ara ençai: d'ara enans, d'ara en avant
- arair: araire
- arondesir fr. arrondir
- arser: ièr al ser
- asperja f. espargue
- assedrat: assedat
- artichau m. cachofle
- assumir (s') : s'assopir
- au : o (pronom neutre
- aucha, òucha: pradèl o camp claus situat prèp de la maison, sovent près de la cort dels pòrcs, ont se los laissava
- aul: el. V. Eu
- aumalha f. bestial gròs
- aura adv. ara
- aures: quicòm mai, autra causa
- ausanier (comunas del sud del pays de Garait, region de Sent Vauric): bois ("bwej" entrò una linha que jonh Anzesme, Jòlhac e Ladapeira, e "bwi" dejós d'aquesta delimitacion)
- ausela: ironda; f. dauseu'
- auseu: aucèl
- auvelha, ovelha n. oelha, aolha
- auvernhata: fr. litorne (grive)
- avesat (d') : de costuma, d'abitud
- ba(m)bòia, babula, babuia: nesci; estatua; petòta
- babinhon mf. menton
- bacada n. past, pasta, pastèla (pels animals)
- bacar: donar la bacada
- badar v. cridar
- badada: grand crit
- bajar: pensar
- balada : frairiá, vòta
- balanç: vam, eslanç
- balharja fr. orge de printemps
- banturla m. persona non seriosa (non pejoratiu)
- barbelòta: jonquilha
- bargassar: charrar
- bargasson: que japa sens rason, que crida, que fa de bruch
- barja (Cruesa): partida de la granja situada au-dessús de l’estable on s'estojava lo fen e la palha
- barracat, - ada adj: barriolat, -ada
- barradís n. tèrra clausa près de la maison.
- barradissa: claus
- barrancon: barrèu d’escala o de cadièra, per ext. baston
- batalhar, batalar?: charrar
- baterias: batasons (tanben emplegat)
- bauda: asnessa, borrica, sauma
- beca f. vèspa
- beça, beçal, beçau, beçol, betol, betolaud, beç
- belhier: febrièr
- benaise: satisfait, content
- beneisir: benesir (emplegat tanben)
- bentot: tanben
- bergossa: vièlha oelha coriaç sense valor mercanta
- besilh, besilha: causa de pas cap d'importància, pas res
- besilhar, bosilhar, far de las besilhas: bosigar, trencar, deteriorar, desgalhar, far de mala òbra
- bestiaria: bestiesa
- besunha, besonha: causa; obratge, afars (personals), bagatge
- beu (de " de) : a còp de, a fòrça de
- bicas f. pl. labras
- bicar: baisar
- bieta: bleta
- bigarraud/bigarròt, bigarroelh: blat d'Espanha, milhòc
- binhet: bonheta
- bladar fr. emblaver
- blagassar: charrar
- blanc fr. chevesne, meunier (peis)
- blancha pura: aiga de vida
- bochas f. pl. labras
- boda: fanga
- bodra, broda (de 'brauda'?) : fr. crotte, boue battue; ordure
- boifar: v. Boissar
- boïja (Cruesa): V. buïja
- boïolar: faire de bofiòlas, fr. se boursoufler
- boirar: mesclar, braçar, pelar las castanhas amb un boirador (aisina per las emblanquir)
- boissar : escombrar
- bolar: s'enfonzar los pès dins l'aiga e n'aver la cauçadura mòla
- bolin: panet redond
- bòna? [bwejna] : bòrna
- bondir: fr. gronder (bruch)
- bonhar: far trempar, macerar
- bordairatge: bòria, eiritatge
- borilh o borrilh : bordilha. fr. balayures
- bornha: panièr grand, naut e pregond, de palha tressada per tal de conservar la frucha
- borrar: tustar (tanben emplegat)
- borrassons: fr. langes, couches
- borricha (grafia?): bòssa, bossa (engenh de pesca)
- borriqueta: saussa o sopa d'orselha* bòsc beneit: bois
- bosar (se) : se laissar tombar coma una bosa
- botarèl: campanhòu
- bòtja: saca
- botjar: vojar fr. verser. Plòure coma qui la bòtja: Plòure a semaladas
- braçar: remenar
- bradar: gelar
- bradassa: charraira, fr. barbouilleuse
- bradassar (brandassar) v. secodre; parlar a tort e a travèrs
- bradasson, bredasson: persona maladreita o brusca
- braga: fr. culotte
- brau: fr. lisière de terre qui sépare un champ d'un autre
- braulhós: brumós
- brèça [barça] : brèç
- brechar: cobrir
- brechalh (Cruesa): tapadoira
- bredilha: charraira
- brejauda: sopa caracteristica del Lemosin facha de cauls e de lard (de 'brejar')
- brejon: codena del lard
- brenada: manjalha de bren amb aiga per péisser los pòrcs
- breta, bretona: vaca de lach
- bretonar: faire de grumèls
- brima: molsa
- brimar: fr. bruiner; èsser atacadas las trufas pel mildiu
- brodir (brondir), brudir: far de brug, bronzir, bondinar, resclantir
- brodischa: fr. broussaille
- brostachabrit: fr. chèvrefeuille
- brun (faire ") : faire negre/fosc. montar brun: s'escuresir lo cèl
- bruau (variant de bruelh?): talús
- buïja, buja, boja: pradèl (bas e umid), pasquièr, situat sovent prèp de la maison, inculte ont gaireben sempre l'èrba a creissit naturalament. Ancianament designava la bosiga fr. jachère
- buja: gèrla, jarra (cruche à huile en terre cuite vernissée, non à long col, mais à anses)
- bujandariá: fr. buanderie
- burgaud, bergauda (Cruesa) n. fosseron
- burrau (Cruesa): fr. babeurre
- cacau, cacalh (de 'cascalh' ?), calau, cacòu: notz
- cairiá (càiria) : canton (coin de l'âtre). Cherchar per las cairiás : cherchar, furonar pertot sens succés.
- calhada, calhadon, calhat (Cruesa): formatge blanc
- calòta: sièta crosa
- cancanar, cancanilhar: charrar
- canòla (Dordonha) V. Coada
- caquetar: charrar
- carcalin: pan gròs en corona
- carcilhar (se) fr. s’émietter?
- carolha (Cruesa): pèl de espic de blat d'India
- carreu: fr. chariot
- cascavel: cadun dels torns qu'òm fa en restant suls pès e las mans sans que lo còrs tòque lo sòl
- cascavelar: avançar fasent cascavels
- catar o 'catar (/se) : s'amagar; acatar (/s') (tanben emplegat)
- catissar(s'): acatar (s') (tanben emplegat)
- catura : tòrt, despit o damnatge causat a qualqu'un
- cendrilha: fr. mésange
- censat: gaireben
- chabeç: fr. fâne
- chabreu, chabròla: barreja de bolhon e de vin. "far chabreu" ajostar de vin al bolhon
- chabreulh/chabridon: cabridon
- chablata: clujada (fr. toit de chaume)
- chadan: tèrra (de 'chada an')
- chaisne, casse, jarric, rover, casse, rove
- chaitiu, -iva: coquin; marrit
- chambija: rastèl
- chamnhar v. cambiar
- chaminaire: vagabond, sens-ostau
- chaminar: caminer; vagabondar
- chanòla: ansa
- chantilhar v. fr. chantonner
- chanturlar: fr. ânonner
- chapalon (Cruesa): V. pelharaud
- charjant: pesant, pesuc
- charmable, eissarmable ? : fr. charmant
- charrairon: caminòl charratièr
- charrau f.: intrada d'un camp sens barrallha; barralha "à claire voie"
- charriera: camin o espaci libre près dels ostals ont passan o estacionan las carretas entre las bòrdas; per ext. Bassa cort
- chas adv. en çò de
- chasne: casse
- chat pitoeir: catpudre, pudís
- chatinglar v. fr. chatouiller
- chaucida: cardon
- chaul d'ane (Cruesa): cardon
- chaulhar: trempar
- chaumenir fr. moisir
- chaumenit, -ida: fr. moisi, -e
- chaupir : atrapar, agantar
- chaupre m., charpre m. calpre (arbre)
- chavaujar: cavalgar
- chavau dau diable: fr. bousier, lucane ou cerf-volant, faucheux; mante religieuse
- cheminada: cheminèia, chaminèia, cheminièra
- cherbe f., chibre m. (Cruesa) : carbe, cambe
- chialar (Cruesa): cridar en ploramicant
- chonhar (Cruesa): V. Fonhar
- chòrta (Cruesa): veitura, automobil
- cir(i)èja: ceriesa
- cirie(i)r m. ceresièr
- cinglan (singlan?): colòbre vèrd e auriòl
- citron: sòrta de cogorda de color rossèla
- cladassa: fr. litorne (grive)
- clampar, clampanciar: charrar
- clapeta (far "): charrar
- clapetar: fr. claquer (de las dents)
- clardat: clartat
- clucaron m. grapaud que pòrta los uòus de la fema "a pelharaud"
- coa de panla: ajaça, agaça
- coada, coda (Cruesa): sòrta de lòssa de fusta o metalh amb un long tudèl traucat que se pausava sus la selha per beire o versar l'aiga. ("godet à queue qui sert à puiser de l'eau dans un seau")
- coca: patata
- coçar: cercar, espepissar
- cocorda f. cogorla
- còdre, còrre?: coudrier (notat 'coorre' en un lexic)
- cogoiç, cogòu/cagüelh-cagoelh [kagwey] m. cogòt
- cogolha, cagolha f. cagaròl
- coguol m. fr. cocu; coguola: fr. primevère
- coïa: gorda faita amb una coloquinta
- coja: fr. courge, citrouille
- colidor: corredor, fr. couloir
- coma adv. amb
- condencionar (se) fr. se coaguler
- conelha: conolha
- congièra: congèsta
- conhar: enfonzar, folrar; fig fr. glisser dans
- convidós: convidaire
- copilhar: copar en morcelets
- coquerla: cocut feme
- corcha: sièja (fr. vandoise)
- còrnabudeu(s?) : fr. culbute
- coret: corada, coradilha
- còrsonela, còrsenela fr. scorsonère
- còssa: soca
- cramilhera fr. crémaillère
- crema f. crenta
- cronhar fr. grignoter, croquer
- cròs: fr. tane (de renard etc)
- cubrir: cobrir
- cueire v. còure
- cul sus testa: fr. sens dessus dessous
- cussòla: gròs pan de segla
- dadet? (Cruesa): nom afectiu donat als mainatges (de 'daret' aret?)
- daivoar: desautorgar, abrenonçar, renegar, condemnar.
- dauça: fr. gousse
- dausuns: qualques, certans. 'dausuns còps' : certanas vetz
- de(s)bolar: s'enfugir
- desbolegar: desbrolhar??
- de(s)guelha: fr. boucan, bombance, ribote
- deibrir, dreibir: dubrir
- deimai: fatigat, geinat, excedit
- deinant: d'aicí/d'ara en avant
- delesei? delaiçai? De lai ençai? [delesej] : d'ara en avant
- denada: viure(s); argent
- desavenhe: desagradable, desplasent
- desbojar: desbanar, travolhar; recontar, decorar, cardinejar
- deschassidar: levar la chassida (crostas dels nòunats al bòrd de las paupièras e cilhas); dobrir los uèlhs al monde; batejar.
- desennastar: levar l'asta
- desgoletar: fr. se dérober, disparaître
- desgreu: mal grat
- despetesir: fr. décrasser
- despuei [dejpej]
- desraijar: desrasigar
- desrei: malaür, desastre, troble, desrota
- dessierv: dessert
- destrenh: fr. ménage (faire le ")
- desvarachar: desbosigar, artigar, desglevar, de(s?)gorsar, fornelar
- desviardar: fr. décamper
- deu: del (arrondiment de [[Sent Irieis])
- dijuòus: dijòus
- dindaud: dindon, dinde (Corresa)
- dissa(n)des n. dissabte
- diumenc: dimenge (forma que i es majoritària)
- doçarèl: fat, doçatre
- dòure v. dòler
- dreibida, deiberta, duberta, druberta: pp. dobèrta
- d'òrs en avant: d'ara en davant
- drubir, dreibir: dobrir
- duesnan: l'an que ven
- durbir: dobrir
- eigar, eissegar, asengar v. metre en òrdre, agençar, adobar; ajustar, separar; adesar
- einueg: problèma, pena
- einuech adv. uèi
- einuei, ennuei (esnuei) : sofrença. V. einueg
- eiperar [eipéra] fr. attendre
- eirisseu f. jolvèrd
- eissabencar: eissabrancar, eissabancar?, desbrancar, (e)scabeçar
- eissaragar (grafia de verificar): esparpalhar lo fen. V. Eissigar
- eissarquiar: esfondrar, desplaçar la tèrra
- eissaurar: V. Eissurir
- eissegar : segar, meissonar; fig. destruire
- eissicolhar (s') : cridar
- eissigar (varianta d'eissegar/eissagar: partejar en parts egalas entre personas) : esparpalhar
- eissiular: siblar, siular
- eissublar, eissuflar, eissicliar (sicliar) : siblar, siular (lat. exsibilare)
- eissurir v. fr. premsar, serrar, tòrcer, faire secar fr. essorer, épreindre; fig. agotar
- embrussida: fr. pincée
- emper adv. pasmens, totun, pr'aquò (cf. catalan 'emperò')
- enchaiença, enchaison: escasença, pretèxte
- endueinan [ɛndej'nɔm]: l'an venent
- engalunchar (s'): s'installar o èsser pres dins las brancas d'un aubre
- enniblat: ennivolat
- engueitar: gaitar, espiar
- engingar: engimbrar
- enquera, engueras/engueras (d') adv. encara
- enser (l'): lo ser
- ensorcelar, ensorcierar, ensorcilhar: enfachinar, enfadar (tanben emplegats)
- ensubrevut, -uda: que pòta lo marrit uèlh o sus lo qual l'an getat, embreissat, emmascat, enfada, enfachinat, enfachilhat
- entau: aital (del latin 'in tale (modo')')
- entrule m. òme pauc actiu, mal desgordit
- esbatoelh: fr. ébat; amusement; joguet
- esbelar: se far bèl, lo temps
- esborlhar: fr. aveugler
- eschardilha: fr. écharde
- eschaurar: escaufar
- eschivar v. estalviar, economizar; evitar
- escebrar [eysebrà, esibrà], escirpar: destrifar, partir, escarpir
- escorsiera: corsièra
- escossonat, -ada: dividit, trencat
- escraunar (s') : cridar (coma una graula)
- escunlar, escutlar, escudlar: versar, vojar, mesurar; plaçar, despensar; fr. embarrasser, rendre penaud, interdit.
- escura: bòria, bòrda, granja
- esferbir: desbarbolhar
- esgleisa: glèisa (tanben emplegat)
- esgrinjòla: V. grinjòla
- esjarrilhar, ajalhar, esjalinar (per terra): (s'): acatar (s') (tanben emplegat)
- eslampar, eslampiar, (es)ropiar, eslifrar, colenar v. lisar
- eslampiada: fr. laisser-aller, emportement hors de soi, licence
- eslauç, eslhauç: fr. éclair
- eslhausar, eslhauçar: fr. faire des éclairs
- esmai, desmai: fr. émoi, souci, inquiétude
- esmalir (s'): enrabiar (s')
- esnharlar: agrandir un vestiment a otrança en tirant dessús
- espanhar v. (u)lhauçar
- espanir (s') (Cruesa) V. espatarrar (s')
- esparrar (s') V. espatarrar (s')
- esperar [esperà] fr. espérer
- espetissar: apetitir
- espingar: gambadar
- esraminar : fr. gronder
- estiflar: siular
- estolha: estobla, restoble, rastolh
- estorbar: dispersar
- estorbeu: esparvier (tanben emplegat)
- èstra: lucana petita del granièr
- estuflar: siular
- esvetlar [esvenlà], esvedlar (s') V. espatarrar (s')
- esviardar: fr. éreinter
- etiada: fr. jachère nue
- eu: el. V. Aul
- faiòu n. fau
- fat, fada: caluc, uga
- fava n. mongeta
- fermic, fermitz, furmic: formic, formiga
- feure: fèbre
- feurier: febrièr
- feuse: falgueira (tanben emplegat)
- fiaulat: bandat, pintat
- fiolon: botelheta
- flaia: fr. pousse d'un végétal
- fonhassar o fonhar (?) (Cruesa): ploricar
- fotrasson: janfotre
- frachin: cendre o escòrias pichonas, oxid negre de fèr
- fradassa: frachiva (landa, terrenh inculte)
- frair n. fraire
- frau: tèrras abandonadas, èrmas
- freschum: fr. fraîchin
- frestinar: furgar, fosilhar, cercar, tafurar, nistejar
- fretissa: V. Lissa
- fricaud, -a, fricós, -a: fr. ragoutant, friand
- frotjar o frojar? frochar? (se ven de 'fruchar') v. créisser (arbres, plantas), butar, grandir, se fortificar, aprofiechar; fruchar, frutejar
- fumari (Cruesa): fumièr
- gabolhan: fr. églantier
- gafada: mossegada, estrifada morsure, esquinç(ada); regomàs, monha; bajocada; malbiais
- galeton: pastisson
- galhauda f. rana (de 'gaulha')
- gana: ga, gau
- ganh: gasanh
- ganha: truèja
- ganhon, nhon, go(i?)nhon n. pòrc
- gansolhar v. fr. éclabousser
- gargolh, garguilh: fr. rale, gargouillement borborygme, grouillement, passage ou production des gaz dans les intestins; enrouement, barguignage; médisance, murmure, babil.
- garlècha: fr. gardon
- garri: rat pichòt (terme afectiu)
- gaste, -a: fatigat, -ada, las, -ssa
- gata: pòcha
- gatge m. recipient, ustensilha, sovent vaissèla o panièr
- gaton: pochon (pòcha pichona)
- gaulha f. fanga
- gaulhar, gaulhier, gaulhasson: gassòt
- gaunhas f. pl. : fr. gâle
- gençar: balajar
- gente, -a adj. graciós, -sa
- getacion: (fach de getar un) marrit sòrt
- a gible? a gibles? (plòure "): a plenas selhas (plòure ")
- gigonhar (Cruesa): fr. gigoter
- gileta: vesta
- glara: clara d'uòu (tanben emplegat)
- goiat, -a: gojat, -ata
- gòfe (gònfle) : fr. bouffi
- golar: engolir, englotir
- gòrça : brossalha; broa de clausura (Cruesa)
- gorgeira: fr. gosier
- gorgetar: vomir
- gòrja f. boca
- gorjarèu, gorgarèu: fr. gosier, conduit de l'arrière-bouche à l'oesophage.
- gorrin, gòrra: pòrc/truèia; pòrc marin
- gran [gro]. ne ... adv. : brica. pas ...
- granda: mameta
- grandmair, grandpair, grandamair: grandmaire
- granolha: rana, granhòta
- grapar: fr. gripper (attraper, saisir)
- grautons: gratabons, graissons
- greu: grilh (tanben emplegat)
- groada, gruada: nidada (de poletons...)
- grinjòla: fr. lézard des murailles
- gru(n?) : fr. chenil
- grusilhon: grun pichòt
- guena: monina
- guicho?: fr. chat-perché
- guichon: fenestron
- guindre: fr. dévidoir
- gusseu : fr. peloton
- ifofonar : cridar per sostenir la nòvia
- imajar [ejmajà] : imaginar
- jaçar, jagassar (liagassar), jacassar, jacinar, (s’)esjacinar (tanben: cridar coma una ajaça), bargassar: charrar
- jaiòla: gàbia
- jangaunhas n. maissèlas
- janglar : cridar, lo pòrc o can quand qualqu'un li trepeja la coa
- janton: paisan
- jarra f. cuèissa; fr. quartiers (de viande)
* jase?, jars? (Cruesa): auc (auca mascle)
- jaspissons? jarpissons? (Cruesa): fr. grande bardanne
- jau d'Índia: dindon
- jauvent, -a adj. faste; benfasent, -a
- jauvir: gausir
- jònc: jonc
- jòune, -a adj. jove, -a
- juca: granièr pel fen
- junja f. vedèla (vedèla i designa lo vedèl feme que ven grand)
- justar o ajustar: mólzer
- lac m. mara, cròs d’aiga durmenta
- lai: i
- latz (Cruesa): fr. giron
- lausissa: teit de lausas
- lechadier: fr. friand
- lechatariá n. lecariá
- lèva-nas: fr. effronté
- liar: ligar
- liera: fr. lièrre
- lira: fr. mulot
- lissa, lissada, 'lhissa (alhissa) f. alh
- loba: gròssa pèira o ròc isolat dins un prat, que non se pòt traire
- lor inv. gènre 'las lors'
- luec, luèc: luòc
- lunon: estela
- lusert, luserta/lisèta (Cruesa): lausèrt
- magilhon (mangilhon?, mensilhon? del latin 'mensa' taula?): còfre de la sala de manjar que servís per s'assetar
- maiada: fr. bouquet (de fleurs)
- mainatgier: estauviaire
- mainatjar: economizar, estauviar
- mainin: mameta
- mairgranda: grandmaire
- mair-reir: mairgranda
- maison: ostal. Dins maison: a casa. èsser pas darrier maison: èsser luènh
- malàudia: malautiá
- maleira: (fach de getar un) marrit sòrt
- malinar (se) v. fr. se culotter
- malinas f. pl. pantalons
- màncie m., mança f. : esquèrra
- mandin: matin
- mandinier, -iera: mendicant
- maniganç n. bandit
- marendar: far lo marende
- marende n.: collacion de quatre oras; disnar (repais de l2h al nòrd e a l'est, e de 16h a l'oest)
- marga: fr. chatte (minou); sobrenom de l'ajaça
- margaud: fr. matou
- marmusar: murmurar
- marolhaire: nom donat als estamaires e refachaires ambulants
- mas, mas qu'un: solament, levat
- mau. Grand mau: fr. haut mal, épilepsie
- maujauvent adj. nefaste
- maussa f. majofa, fraga
- me (ex: per me) pron. ieu
- medre: meissonar
- megue: fr. petit lait
- memet: mamet, mameta
- menesplier: nesplier (tanben emplegat)
- menina (Cruesa): grand-maire
- meschaent [meychen] [meytsan]: marrit, dolent
- mestiu: remedi
- mestiva: meisson
- mestivar v. meissonar
- mestura: fr. méteil (mescla de farina de blat e d'una pichona part d'òrdi o segal)
- mielhs adv. melhor
- migrar ((ne) " pas) : (pas) aver enveja de
- mina: fr. chatte (minou)
- minhard: manhac
- minin f.: menina
- miroelh, -a : brilhant, -a
- mistra: asnessa, borrica, sauma
- mochaespija: idea favorida
- mochanàs: mocador
- modelon: fr. monceau
- molada: molhièra, terrenh umid
- museu, morral, morrilhon : fr. muselière
- nainai: brèç
- nastre ['na:tre] opiniastre, testut
- neiar (lat negare) : negar fr. nier
- neinar: V. ninar fr.
- neir, neira: negre, negra
- nejar (lat necare) : negar fr. noyer
- neteiar, netiar: netejar
- névia, nèvia ? : nèu
- nhòrla, viòrla: istòria comica, galejada un pauc cruda, de còps en vèrs o pròsa
- nibla f., nible m./f. nivol gròs cargat de pluèja (nivol f. s'i ditz tanben)
- ninadoira (ninadoeira) : breç
- ninar : breçar, fr. se balancer; dandiner
- nivol f.
- nojalh: nogalh; ametla
- nosilha f. avelana
- nuèch, nuèit ? [nèt]
- obrant (jorn ") : jorn trabalhat
- orba lutz (a l') : orizont (a l'), a nuèit tombada?
- òrge: òrdi
- ostièra m./f. : fr. casanier
- ovelha, oelha (Cruesa): oelha
- pagun, paguna, p'un, pen: cap (pas un(a)
- pairolhièr: estamaire o refachaire (ambulant)
- palhissa : clujada (fr. toit de chaume)
- palissson, palhasson: panièr redond per metre lo pan a levar abans la coccion
- palhassona: casal, fr. chaumière
- papulon m. pibol
- parelh: fr. paire; couple
- parpalh: corsatge; sen (partida del còs del bas del còl fins al ventre)
- parsilh, persilh, peiressilh m. jolvèrd
- passerau: fr. moineau
- patolhier: gassòt (region d'Ussel)
- paucha: sirventa
- pautut (Cruesa): grapal
- peis, pest? ([pejst]>[pejs]??) : la pesta
- pès (d'en ") : drech
- peitelariá : causa pauc importanta, babiòla
- pelh m. pesolh
- pelhaire: fr. déguenillé; pelharòt, pelharotaire
- pelharaud/pelharòu (metatèsi: peralhòu) m. pelharòt, pelharotaire (tanben s'i emplega pelhaire o pelharet?); creatura fantastica (portar a peralhòu/au pelharaud: portar (un enfant) sus l'eschina, los braces entorn del còl e las gambas altorn de la talha del portaire)
- pelhaud : persona paubre, vestida de guenilhas, maladiva
- pelucar: pampaluguejar
- pena, penau m. : ginesta
- pendaulha: fr. balançoire
- perinqueta: baudufa
- permenar (se) v. passejar (non es pas un francisme)
- peròt, -òta (Marcha lemosina, Charanta occitana, nòrd de la Nauta Vinhana): piòt, dindon
- peschier: lavador (se ditz tanben)
- peseu m. pese; mongeta
- pestelar (se) : (se) batre
- pesteu: batedor, de bugadeira
- peta-raba: bleta-raba
- petaron n. ciclomotor
- petinar [pitinà] : apetitir
- petonar: s'enervar
- piardon: fr. serfouette
- piei: pièg
- piela, peila, padela, padena n. padena, padela
- pigonhar (/se): picar còntra qualqu'un
- pinat, - ada: plen, emplit, tot cobèrt
- pincat (estar "): estar drech a esperar
- pissa-rata [pisa rato/piso ròto] : rata penada
- potareu: camparòl (cèps en particular)
- plais: broa
- planchon n. taula, seccion, departament (d'un comerç)
- platussar: charrar
- plueviós, -osa adj. pluejós, -osa
- plòia/plueia: pluèja
- pluiau: Occident, colcant, vent de pluèja
- plujada: fr. averse
- polhar: reprimandar
- polon f. asnessa, borrica, sauma
- poma/pom de/ar terra: patata (tanben emplegat)
- poma-pòrc: patata (tanben emplegat)
- pompira f. patata
- ponar (se): acatar (s') (tanben emplegat)
- pòrc de mar n. pòrc marin
- pòrta-tetons: sostens
- pos f. pl. : milhàs; milhassina, farinetas (fr. bouillie de mais)
- poschar : tossir
- pradelar (se) v. se passejar en perdent son temps
- premier: primièr
- prosseja, pressuja: persega
- p'un, p'una: cap (pas un(a)
- punhar: fr. répugner à faire quelque chose, tarder
- quauquarren adv. quicòm
- queraque, queriaque (creiaque) (de 'creuriatz que'?) adv. sens dobte
- raba: fr. rave
- rabilha: fr. fâne
- rapieta: fr. lézard gris
- raca: misèria
- racina n. carròta
- rafe m. rave (fr. radis ou raifort)
- rana: fr. courtilière (Nauta Vinhana e Cruesa)
- randa (a ") [ronda] : a rand de, prèp de
- rantela dau ventre: diafragme
- rauchós: enraucat
- ravalha (Cruesa): fr. rave
- reibenet: reibelet
- reir-grandpair, reina-grandamair : reire-grandpaire
- relhar v. grimpar
- repastar: repàisser
- reprosimar [reprozimà], reprueismar ? : fr. rapprocher
- ribiera: riba; per ext. fr. marécage
- ridòrta: corona de pan
- rifanfara, refanfara ? : refranh
- rigolar: vomir
- ringueta: baudufa (Sarlat)
- riu [ri], [riew] bas lem. : fr. ruisseau
- robiera: molhièra, terrenh umid
- ròcmòrt: marne
- rodelon: rotlada
- rodilha: bar(r)iòta, carriòl(a)
- roge, roja: de pèl rog
- roquilha: fiòla
- ros, -ssa, rosseu, rossela: blond, -a
- ròure? : rove, rore
- rumec, romec, romen ?, romde, romdre, romze, rumze n. fr. ronce
- saborau: codena del lard
- saïn [sei]: sagim, lard
- sangolhar (Cruesa): se divertir amb aiga dins un recipient o un gassòt
- sargata: lausèrt
- saüc [suéy(k)], [swéy], [se-ü], [sèy], [sòy(k)], saücau [suecau]: sambuc, saüc
- saude: saule, sause
- se: el/ela; eles/elas. 'qu'es se' : qu'es el/ela
- sechiera: sequièra
- sedon: lacet
- seguela: seguida
- sela: cadièra, seti
- selh (Cruesa): ferrat
- selhe, selh (Cruesa): segle (cereal)
- semnar v. semenar
- se: fr. soi (ex: chas se)
- ser [sey]: ser (coma préner [preney], valer [valey] etc). de ser: aqueste ser. en ser: lo ser
- serrar, sarrar: rengar; gelar fòrt
- sèrva f. estanh petit
- sicliar: V. eissublar, eissiular
- sicliar: assetar (tanben emplegat)
- si us platz [siwpla]: se vos plai/platz
- sobrar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp
- sogolar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp
- sòla f.: sòl
- somnhe n. sòmi
- sòr n. sòrre
- sucha: esclòp, sòca (sòca es de cuer emb una sòla de fusta. sucha o sòcs, o daus esclòps (dins una partida de
la Corresa) quand es tot de fusta. L'i a tanben los bolauds (que son daus gròs sòcs, de las gròssas suchas). Los sòcs claus son de fusta emb una brida de cuer)
- taconar: picar
- talòs (de pan) : fr. quignon de pain
- tanha: fr. bourbier
- tantarar: charrar
- tartifla: patata
- telhòu, telhaud m. telh
- tendilhon: cavilha de fusta d'una charrue; sexe masculin
- terrauds pl. (Cruesa) nom donat als dos enfants d'un vilatge son nascuts lo meteis jorn
- testut: maça
- tia-tia: fr. litorne (grive)
- tòni m. nesci, pèc
- tornada (una) n. un fum de
- torton: crèspa de blat negre
- trança: fr. trance; angoissa
- tràser: traire
- traulhar: s'espaterrar dins l'èrba ja nauta
- traversós: fr. espiègle
- trefa, trefla (Cruesa e endacòm mai): trufa; patata
- trencha: fr. faux
- trifolet: trèfle rampant
- tròia: truèia (tanben emplegat)
- trufa, tofla, tròfla, trofla, truefla: patata
- trule, trula? (Cruesa): persona bèstia; fenhant
- tuar: atudar
- tudelar: brotar (una planta
- tundir: enflar (de vanitat p. e.)
- tunlar: tossir
- turlaud: idiot
- tutar v. fr. débusquer
- uchar, unlar: cridar fòrt
- uerge (Cruesa): òrdi
- ujan [yˈz̪ɔm]: ongan
- ulhauç: fr. éclair
- vachas negras (Cruesa): nivols gròsses grises e pluevioses
- vaisselar v. faire la vaissèlan
- vaque! vèni!, ven!
- vargier: òrt
- vaslet [vàle] : varlet
- veren m. fr. venin
- vernhau: vern
- veachada: vesc(a), visc(ada)
- vetz adv. : còp, vegada
- vianelon: androna
- viatge: còp (p. e. de beure)
- viaus?, viausa: marrit, marrida
- vinheta f. fr. oseille
- visar v. veire; regardar - Visa la via! (per fòragitar qualqu'un)- Visar lo bornat: Faire la culhida de la mèl
- vita: vida
- volada n. voleibòl
- volha: oelha, aolha
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Dictionnaire d'usage occitan-français - Limousin, Marche, Périgord, Yves Lavalade [3ena ed. revista e augmentada]
- Dictionnaire de la langue limousine - Diciounàri de lo lingo limousino, Léon Dheralde, Société d'ethnographie de la Marche et du Limousin, 1968.
- La Conjugaison Occitane (Limousin), Yves Lavalade, ed. Escòla 'Chabatz d'Entrar, 2012.
- Abrégé pratique de Grammaire limousine, Michel Tintou, ed. Lemouzi.
- Dictionnaire français - limousin, Michel Tintou, ed. Lemouzi.
- Parler limousin - Parlar limousi, Ethnologia, Revue d'ethnologie et d'ethnoécologie des pays occitans, Etudes Rurales n.85, S.E.L.M., 1977 o n.62-63 del Bulletin de la société d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des régions voisines, 3en e 4rt trimestre, S.E.L.M., 1976
- Parler Limousin" (Parlar Limousi), Maurice Robert (n.62-63 Bulletin de la société d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des régions voisines, 3en et 4rt trimestres 1976
- Les mots du limousin, Maurice Robert, S.E.L.M., 1996.
- Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD)
- Contribution à l'étude du parler de la Creuse : le patois de la région de Chavanat : grammaire et folklore, Louis Queyrat, 1927
- Tournures limousines, viradas lemosinas, nouvelle édition revue et augmentée, Yves Lavalade Jacques Peyramaure, Institut d'Estudis Occitans dau Lemosin, colleccion Lop-Rainard-Lebre, 2011.
- Dictionnaire Patois de Chateauneuf la Forêt, Fables de la Fontaine et Poésies, Société Historique de Châteauneuf-la-Forêt n°10, 2002
- Dictionnaire du patois du Bas-Limousin (Correze), et plus particulierement des environs de Tulle, Joseph-Anne Vialle, 1824
- Le patois dans le canton de Saint-Pierre de Chignac, Charles Mespoulède et Henri Lamy d’après une étude publiée en 1927 par Gaston Guillaumie
- Quelques traits lexicaux limousins facteurs d'identité linguistique", Guyane Brun-Trigaud in Le Limousin, pays et identités: enquêtes d'histoire, de l'antiquité au XXIe
- L'occitan redde e ben: lo lemosin, Dominique Decomps, Gérard Gonfroy, S.I.R.S.-Omnivox, 1979
- Vocabulari Lemosin, Bernat Gana, Yves Lavalade, Cléo, 1976
- Glossaire des dialectes marchois et haut limousin de la Creuse, Gilbert Pasty, 1999
- La botanique du patois Bas-Limousin, in Bulletin de la Société des lettres, sciences..., Crauffon Emmanuel, Lacombe Oscar, p. 429-440, La revue scientifique du Limousin, 1893
- Noms patois ou vulgaires des plantes de la Corrèze, Gaston Godin de l'Épinay, Bulletin de la Société scientifique, historique et archéologique de la Corrèze, 1908
- Le Plateau de Millevaches — Introduction — Limites — Topographie et Hydrologie - Agrologie — Flore fourragère..., J-B Pedon, in Bulletin de la Société des lettres, sciences... La revue scientifique du Limousin, 1893
- "La végétation spontanée aux environs d'Eymoutiers" M. Duris, inedit?
- Recueil et essai de traduction des mots et expressions de Châteauneuf-la-Forêt, André Deleger, Société Historique de Châteauneuf-la-Forêt n°10, 2002
- Glossaire du Livre noir (Registre consular de Periguers, 1360 - 1449, Joan Ros
- Poésies en patois limousin: édition philologique..., Emile M. Ruben
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Peir Desrozier, Joan Ros, L'ortografia occitana. Lo lemosin. Montpelhièr, Centre d'Estudis Occitans. Universitat de Montpelhièr III, 1974. pp 9-14.
- ↑ La darriera version de l'Atlàs de las lengas menaçadas de l'UNESCO es quasiben la sola excepcion aura.
- ↑ Pagina sul còde lms
- ↑ Pagina sus lo còde oci
- ↑ Pagina de l'edicion actuala sus l'occitan, emb lo lemosin coma dialècte
- ↑ Pagina de la quinzena edicion sus lo lemosin
- ↑ A Lanly, Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel
- ↑ A Lanly, Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel
Ligams[modificar | modificar la font]
- Lexic de la cozina lemosin - francés in Minjar autras vetz: enquesta a Assit de Manòc, Danisa Urròz, 1984
- Lexic latin occitan francés de l'ortalalha e plantas comestibles, segond lo Vocabulari lemosin d'Ives Lavalada
- Dictionnaire du patois du Bas-Limousin (Correze), et plus particulierement des environs de Tulle, Joseph-Anne Vialle, 1824
- Quand nos ancêtres défrichaient, des Artigues aux Essarts… - La toponymie et la conquête des bonnes terres vèrbs e noms occitans lemosins sus aqueste subjècte
- Cançons, contes, faulas e nhòrlas lemosinas amb tèxtes, traduccions en francés e vocabulari comentat


c: text/html

text:
Tariq ibn Ziyad
Tariq ibn Ziyad (arabi:طارق بن زياد), defuntat en 720) foguèt un general berbèr musulman que dirigiguèt la conquista islamica de l'Ispania visigotica en 711 A.D. Es considerat per èsser un dels pus importants comandant militar de l'istòria d'Iberia. Jols òrdres del calif omeia Al Walid I menèt una armada granda de la còsta nòrd de Marròc, e refortiguèt sas tropas sus un grand puèg nomenat uèi Gibartar. Lo nom de "Gibartar" es la derivacion espanhòla del nom arabi Jabal Tāriq (جبل طارق), que significa "montanha de Tariq".

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aubergina
L’aubergina (var. merinjana, vièch d'ase, vièt d'ase) (Solanum melongena L.) es lo nom d'una planta d'òrt anadièra de la familha de las Solanacèas, e de son fruch consomat coma un legum.
Lo nom ven del catalan albergínia, e meteis eissit de l'arabi al-bâdinjân, empruntat al persan bâdengân ( بادنجان ), que designava ja aquela planta.
Istoric[modificar | modificar la font]
Es derivada d'une espècia salvatge, Solanum incanum, vivent en Africa del Nòrd e Orient Mejan[1]. Sa domesticacion pòt èsser traçada mercé a d'ancians escrichs chineses[2]: la premièra mencion de la cultura de la planta data de -59. Per seleccion dels plants, lo legum grossiá de contunh, puèi s'alonguèt a partir del sègle XIV.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Planta cultivada coma anadièra dins los païses temperats, perque patís del gèl. Dins los païses tropicals, es una planta perenna. Aquela espècia es originària d'Asia miègjornala (Índia, Birmania).
La planta, de portada rècta, atenh 50 cm fins a 1 2 m de naut. Las flors, de color blanca o violeta, solitària, son plaçadas a l'aissèla de las fuèlhas. Los fruches de la varietat mai comuna son allongats e de color violeta escura, mas existís de varietats de formas (redondas cap a fòrça longas) e de colors diferentas (blancas, tigradas, …).
La cultura de l'aubergina demanda de calor (la creissença s'arrèsta en dejos de 12°C) e d'aiga. La plantacion se fa per tansplantacion de joves plants de 6 a 7 setmanas. Ara, la cultura se fa sovent per idroponia jos abric. La culhida se fa prèp de 5 meses aprèp semenar. Comença a partir del mes de març en Occitània, e subretot dins la val de Durença e a Cavalhon.
Legum[modificar | modificar la font]
Las auberginas son de grands fruches penjant violets o blancs. Lo fruch crud a la textura d'una esponga e un gost pro desagradable, degut a la preséncia de saponinas. Cuèch, venon tendre e desvolopan un gost ric e complèxe, comparable a aquel dels mycotas Agaric, veire de cep.
Remarca: En fasent d'empèuts sus un pé de tomata, s'obten de fruches mai grosses. La pèl de las varietats rojas conten fòrça d'antociana, per aquò l'aubergina es un excellent antioxidant, se la pèl es manjada.
Economia[modificar | modificar la font]
Los primièrs païses productors d'aubergina al nivèl mondial son China,Índia e Turquia. En Euròpa, los principals productors son Itàlia, Espanha e Grècia. En França, la produccion es concentrada en Occitània (vals de Ròse e de Garona). Los rendements son en mejana de 25 t/ha.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Mangin L, L'épopée de l'aubergine sauvage, Pour la Science, genièr de 2009, p94-95
- ↑ (en)Jin-Xiu Wang, Tian-Gang Gao, Knapp S, Ancient chinese literature reveals pathways of eggplant domestication, Annals of Botany, 2008;102:891-897


text:
Lista dels presidents de las Filipinas
Segon la constitucion de 1987 de las Filipinas, lo president filipin es elegit per un mandat de 6 ans. Lo jorn de començament del mandat es lo 30 de junh. Aquesta es la lista dels presidents de las Filipinas dempuèi lo 22 de març de 1897:
- 22 de març de 1897 – 1 d'abril de 1901 – Emilio Aguinaldo, primièr president dempuèi l’independéncia d'Espanha, e abans l'ocupacion pels Estats Units.
Presidents durant lo periòde de la Comunautat de las Filipinas
- 15 de novembre de 1935 - 1 d'agost de 1944 : Manuel Quezon
- 14 d'octobre de 1943 - 14 d'agost de 1945 : José Paciano Laurel
- 1 d'agost de 1944 - 28 de mai de 1946 : Sergio Osmeña
- 28 de mai de 1946 - 4 de julhet de 1946 : Manuel Acuña Roxas
Lista dels presidents de las Filipinas dempuèi l'independéncia dels Estats Units, lo 4 de julhet de 1946


text:
Montson
Montson (nom occitan classic) (en aragonés SLA Monçon, en aragonés GO e en castelhan Monzón) es ua vila d'Aragon. A 17 050 abitants (2008) sus ua superfícia de 155 km². Se tròba dens la província d'Òsca e la comarca deu Cinca Mejan.
Geografia[modificar | modificar la font]
Montson se situa au costat deus rius de Cinca e Sosa, devath un castèth elevat sus un puei. L'estrada N-240 (Madrid-Barcelona) travèrsa la vila. Possedeish indústrias quimicas importantas.
Istòria[modificar | modificar la font]
La catedrala de Santa Maria del Romeral de plan romanic e lo castèth de Montson d'origina aràbia son los edificis mei remarcables. La ciutat s'es estenuda devath lo castèth.
A l'epòca d'Al Andalús (dominacion musulmana) se disputavan Montson los Banu Sabrit d'Òsca e los Banu Qasi de Lhèida. Au sègle XI pertanhèva aus Banu Hud e disen que la prengó lo Cid en 1083.
Aus crestians que'us calèva conquerir Montson entà talhar las comunicacions entre los reiaumes de taifas de Saragossa e Lhèida.
L'infant Pèire reconquerí Montson en 1089 durant lo règne deu son pair Sanç Remíriz d'Aragon. Sanç Remíriz creè lo reiaume de Montson entà l'infant, futur Pèire I d'Aragon, abans d'estar rei d'Aragon. Lo castèth arcuelhó l'enfança deu rei Jaume I lo Conquistaire, qui èra sota la tutèla deus templèrs. La situacion privilegiada dens los pas de las vaths de Segre e de Cinca hasó deu castèth e de la vila un centre estrategic important.
En 1143 passè a la possession deus templèrs. Montson es important peu hèit qu'estó primèr ua comanda templèra e mei tard espitalèra. Estó en divèrsas ocasions lo sèti de las Corts d'Aragon e de las Corts de la Corona d'Aragon, entre los sègles XIII e XVII.
Nom[modificar | modificar la font]
Provieneré de Mont de Sion, nom que pòt illustrar las relacions deus templèrs dab las crosadas en Tèrra Santa.
Monuments[modificar | modificar la font]
Un impressionant castèth construit peus templèrs.
Hèstas[modificar | modificar la font]
- Sant Matieu (Hèstas Majors), 21 de setembre.
- Lunes de Pascua, romavatge a l'ermitatge de nuestra siñora d'o Enfuelgo.


text:
Desèrt d'Atacama
Lo desèrt d'Atacama (en espanhòl Desierto de Atacama) es lo desèrt mai arid del mond, que s'espandís del nòrd de Chile. Amb una espandida superiora a 180 000 km², es situat mai o mens sul Tropic del Capricòrne, coma lo desèrt de Kalahari o lo Grand Desèrt Austràlia.
L'ariditat, determinada per la latitud, es accentuada a causa de l'efièch barrièra de la serrada dels Andes, que bloca l'umitat venent de l'ocean Atlantic mejans lo bacin amazonian. Al desèrt d'Atacama foguèron enregistradas de periòdes fins a 40 ans sense pluèjas al sector central, delimitat per las ciutats d'Antofagasta, Calama, Iquique e Arica, essent l'unic luòc de la planeta ont se mesurèt 0% d'umitat relativa de l'aire.
Lo desèrt èra poblat dempuèi lo començament de la colonizacion americana pels indigènas, coma per de tribús tala los atacameños, alara que sul litoral vivian los changos. Dominat per l'Impèri Inca, los espanhòls lo nomenèron lo "despoblado de Atacama". Après l'independéncia, Bolívia ocupèt la part màger de la region, los precioses jaces de sal inclusits, que provoquèron la Guèrra del Pacific (1879-1883). A la fin d'aquel conflicte, Chile anexèt la region, ont se desenvolupèt una intensa activitat minièra amb expleitacion carrierenca de coire, liti (la resèrva màger del mond amb 40%) e d'autres metals.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Braudel, Fernand, The Perspective of the World, vol. III of Civilization and Capitalism 1984 (en) (in French 1979).
- Sagaris, Lake. Bone and dream : into the world's driest desert. 1st ed. -- Toronto : A.A. Knopf Canada, c2000. ISBN 0-676-97223-3 (en)
- SanPedrodeAtacama.Net & Org (es) (en) (fr)


text:
Chazeuil (Nièvre)
Chazeuil es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La siá superficie es d'unitat|461|a {{}}, la municipalitat es proprietari de 8 li cal bòsc e de 20 li cal de tèrras en l'Anet, #lo que se tira en lo Beuvron. A la separacion de las rotas principalas, la municipalitat se étire la longitud de la vallée verdoyante del Porteau, a partir de la siá font, e que # an situat sus el dos lavoirs.
Sa superficie est de 461 ha, la commune est propriétaire de 8 ha de bois et de 20 ha de terres dans le Canard, lequel se jette dans le Beuvron. A l’écart des routes principales, la commune s’étire le long de la vallée verdoyante du Porteau, à partir de sa source, et sur lequel sont situés deux lavoirs.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina del nom de la municipalitat a doas versions :
- Casottum, pichon ostal, derivat del latin #plaçar, ostal
- Cassus oculus (cas-ottum, pichon ostal) de contunh Chazeuil-Lavault (la vallée)
Senhor de Chazeuil
L'origine du nom de la commune a deux versions :
- Casottum, petite maison, dérivé du latin casa, maison
- Cassus oculus (cas-ottum, petite maison) puis Chazeuil-Lavault (la vallée)
Seigneur de Chazeuil
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 3 E 8 / 4 - Archiu del notaire Edme Gaudinot (Champlemy) - Archiu départementales de la Nièvre
- ↑ 3 E 8 / 4 - Archives du notaire Edme Gaudinot (Champlemy) - Archives départementales de la Nièvre


text:
La Houssière
La Houssière es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en una vallée traversada pel Neuné, afluent drech de la Vologne, a Unitat|3|km {{}} de Corcieux e 17 km de Sant-Dié-de detlos-Vòges. L'abitat i es fòrça escampilhat, en los caserius : la Còsta, Cors Beheu, lo Épaxe, Grand Bòsc, Vanémont, Rojas-Aigas.
Lo territòri de la municipalitat a la particularité d'albergar doas estacions de la linha Épinal-Sant-Dié, @dénommer La Houssière e Corcieux-Vanémont.
La commune est située dans une vallée traversée par le Neuné, affluent droit de la Vologne, à 3 km de Corcieux et 17 km de Saint-Dié-des-Vosges. L'habitat y est très dispersé, dans les hameaux : la Côte, Cours Beheu, l'Épaxe, Grand Bois, Vanémont, Rouges-Eaux.
Le territoire de la commune a la particularité d'héberger deux gares de la ligne Épinal-Saint-Dié, dénommées La Houssière et Corcieux-Vanémont.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Las primièras originas de la Houssière remonta a Charlemagne.
Jos l'Ancian Regim, La Houssière aperteniá al bailliage de Bruyères e i aviá comprés en lo doyenné de Corcieux, #qu'èra jos la juridiction del pòrti de Lorraine e de la glèisa de Remiremont. Lo pòrti èra sola nautor justicier. A l'esperital, La Houssière èra egalament annèxa de la curació de Corcieux.
Les premières origines de La Houssière remonte à Charlemagne.
Sous l'Ancien Régime, La Houssière appartenait au bailliage de Bruyères et était comprise dans le doyenné de Corcieux, qui était sous la juridiction du duc de Lorraine et de l’église de Remiremont. Le duc était seul haut justicier. Au spirituel, La Houssière était également annexe de la cure de Corcieux.


text:
Alexis Ier Comnèna
Alexis Ièr Comnèna (vèrs 1058 - 1118) foguèt un emperaire de l'Empèri Bizantin dau 1èr d'abriu de 1081 au 15 d'aost de 1118. Fòrça lòng, son rèine foguèt un periòde malaisat per l'empèri menaçat per leis avançadas dei Turcs Seldjokides en Anatolia, per de revòutas intèrnas e per lei relacions ambé lei Crosats de la Premiera Crosada. Alexis Ièr capitèt de protegir l'empèri e de replegar lei Turcs de certanei regions mai, a sa mòrt, lo declin economic bizantin èra vengut un problema inquietant.


text:
Josué
Josué (ebrieu: יְהוֹשֻׁעַ) Yĕhôshúa‘; grèc: Ἰnσoῦς, arabi: يوشع بن نون Yūshaʿ ibn Nūn, turc: Yuşa), es un personatge de la Torà, es una de las espias d'Israèl (Num 13–14) e dins d'unes passatges l'assistant de Moïses.[1] Es lo personatge central del libre de Josué dins la Bíblia ebraica. Segon lo Libre de l'Exòde, lo Libre dels nombres e lo Libre de Josué, venguèt lo menaire de las tribús d'Israèl après la mòrt de Moïses; son nom èra Hoshe'a lo filh de Nun, de la tribú d'Efraim, mas Moïses lo disiá Yehoshu'a (Josué) (Modèl:Bibleverse) lo nom que li es conegut uèi; segon la Bíblia , nasquèt en Egipte abans de l'Exòde.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Michael D. Coogan, "A Brief Introduction to the Old Testament" page 166-167, Oxford University Press, 2009


text:
825
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 825 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
En Azerbaitjan, perseguida de l'insureccion dirigida dempuei 816 per Babak Khorramdin ambé la desfacha de l'armada abbassida mandada dins la region en 824. Son generau, Ahmad ibn al Junayd, foguèt capturat.


text:
Numèro CAS
Lo numèro CAS (CAS number o CAS registry number en anglés) d'un produch quimic, d'un polimèr, d'una sequéncia biologica o d'un aliatge es son numèro d'enregistrament unic al près de la banca de donadas de Chemical Abstracts Service (CAS), una division de l'American Chemical Society (ACS). Lo CAS atribuís aquestes numèros a cada produch quimic qu'es estat descrich dins la literatura. En mai, lo CAS manten e comercializa una basa de donadas d'aquestas substàncias, lo CAS Registry.
Aperaquí 30 milions de compausats recebèron un numèro CAS entrò uèi. Aperaquí 4 000 numèros nòus son aponduts cada jorn. La tòca n'es de facilitar las recercas dins las basas de donadas.


text:
Pèus e Cofolèus
Pèus e Cofolèus[1][2][3] (Peux-et-Couffouleux en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Pòsca-e-Couffouleux compren de divèrses pichons pòbles : Pòdi, Couffouleux e Sant-Méen. Lo territòri de la municipalitat se tròba en los Monts de Lacaune, lo Rance pren la siá font al pè del Merdelou e travèrsa la comuna.
La commune de Pèus e Cofolèus comprend plusieurs petits villages : Peux, Couffouleux et Saint-Méen. Le territoire de la commune se trouve dans les Monts de Lacaune, le Rance prend sa source au pied du Merdelou et traverse la commune.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Lo territòri aperteniá als barons de Brusque
- A l'origina, divèrsas municipalitats an coexisté sus aquel territòri. En 1794 la municipalitat de Couffouleux a absorbit per aquela de Pòdi. De contunh en 1800 las doas comunas an administrat per Camarès de contunh en 1831 la municipalitat es recréée en i apondent una autra anciana comuna : Blanc.
- Le territoire appartenait aux barons de Brusque
- À l'origine, plusieurs communes ont coexisté sur ce territoire. En 1794 la commune de Couffouleux est absorbée par celle de Peux. Puis en 1800 les deux communes sont administrées par Camarès puis en 1831 la commune est recréée en y ajoutant une autre ancienne commune : Blanc.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Christian-Pierre Bedel, Camarés, al canton, 2000
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Jules Bergeret
Jules Henri Marius Bergeret (Gap, 1830 - New York, 1905) foguèt un membre e generau de la Comuna de París. Foguèt engatjat dins l'armada francesa de 1850 a 1864. Durant lo sètge de París de 1871, venguèt capitani dau 8en batalhon de la Gàrdia Nacionala e membre de son Comitat Centrau. Lo 22 de març de 1871, reprimiguèt la manifestacion dei partisans de Thiers e foguèt elegit membre de la Comuna lo 26 dins la Comission Executiva. Venguèt generau e participèt a la sortida còntra Versalhas lo 3 d'abriu. I dirigiguèt lei Federats mandats contra Rueil e foguèt desfach. Lo 6, una autra ataca de l'armada de Versalhas contra Neuilly se terminèt per una desfacha per lei Comunards. Entraïnèt son remplaçament per Dombrowski sus aqueu frònt. Foguèt tanben empresonat dau 8 au 20 d'abriu. Pendent la Setmana Saunosa, participèt a l'incendi dei Tuileries. Condamnat a mòrt, s'enfugiguèt a Nòva York.


text:
Joana I de Nàpols
Joana I de Nàpols, coneguda popularament coma la Reina Joana, (Nàpols, cap a 1326 - Muro Lucano, 27 de julh de 1382) foguèt una sobeirana occitana de Provença. Èra reina de Nàpols (1343-1381), comtessa de Provença (1343-1381) e princesa d'Acaia (1374-1381). Moriguèt assassinada per òrdre de son cosin Carles III de Duràs.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Joana nasquèt a Nàpols a l'entorn de 1326, èra la filha de Carles de Calàbria, duc de Calàbria e de Maria de Valois. Son paire moriguèt en 1328 quand èra pas qu'una nenona e dels cinc enfants qu'aguèron lo parelh ne subrevisquèron pas que dos: Joana e Maria (nascuda en 1329), çò que fa que Joana deviá venir l'eiretièra del comte-rei Robèrt I de Nàpols, son grand. La maire de Joana moriguèt un pauc mai tard, lo 23 d'octobre de 1331, del temps qu'èra a far un pelegrinatge.
Quand se moriguèt lo rei Robèrt, lo 16 de genièr de 1343, Joana, qu'aviá pas que 16 ans, eiretèt doncas dels territòris de la familha.
Un desenat d'ans abans, en 1333, quand aviá tot bèl just fach sos sièis ans, èra estada maridada per de rasons diplomaticas a son cosin Andrieu d'Anjau, qu'aviá pas que sèt ans, lo filh del rei Carles Robèrt d'Ongria. Pasmens l'union dels dos nòbles sembla d'èsser estada pro desagradiva, qu'avián de caractèrs e gostes plan opausats, el èra ignorant e brutal e ela letraferida e refinada. Lo marit Andrieu d'Ongria, qu'aviá de pretensions sul tròn, foguèt assassinat dins la nuèch del 18 e 19 de setembre de 1345 a Aversa, còsta Nàpols. Se pensa que Joana comanditèt son execucion. Qualque meses aprèp, lo 25 de decembre, nasquèt un filh Carles que deviá morir tres ans mai tard, lo 10 de mai de 1348.
L'invasion ongresa de Nàpols[modificar | modificar la font]
L'assassinat d'Andrieu provoquèt una ferotja enemistat del rei Loís I d'Ongria que decidiguèt d'envasir lo reialme de Nàpols. Confrontada a l'arribada de las tropas ongresas dins son airal Joana aguèt de fugir cap a sas tèrras occitanas. Se refugièt a Avinhon e per poder tornar dins lo reialme deguèt vendre sos dreches sus aquesta vila al Papa Clamenç VI. Aprèp un cèrt temps, a l'encòp Joana e Loís escotèron lo desir del papa d'arribar a una trèva. Se realizèt un nòu procès a prepaus de la mòrt d'Andrieu a Avinhon que aliberèt Joana de totas las cargas e doncas poguèt tornar a Nàpols. Amb son marit Loís de Tarent aguèron doas filhas Catalina d'Anjau (1347-1362) e Francesca d'Anjau (1349- aprèp 1362) que moriguèron adolescentas.
Lo tresen maridatge[modificar | modificar la font]
Lo 14 de decembre de 1362, Joana se maridèt tornarmai. Aqueste maridatge, lo tresen, se faguèt amb un prince mai jove qu'ela d'un desenat d'ans, Jacme III, rei nominal de Malhòrca e prince d'Acaia. Lo parelh aguèt pas cap d'enfant e quand Jacme moriguèt en 1375, Joana eiretèt del títol de Princesa d'Acaia.
Lo quatren e darrièr maridatge[modificar | modificar la font]
Amb l'acòrdi del papa Gregòri XI, esposèt lo 25 de març de 1376, lo capitani Oton de Brunswick, çò que provoquèt l'enemistat de Carles III de Duràs.
L'assassinat de na Joana[modificar | modificar la font]
Carles III de Duràs pensèt que podriá pas resistir a Loís d'Anjau e faguèt embarrar la reina dins lo Castèl de Muro e la faguèt puèi assassinar lo 27 de julh de 1382.


text:
Flòra (biologia)
Lo tèrme de flòra designa l'ensemble de las espècias vegetalas presentas dins un espaci geografic o un ecosistèma determinat (per oposicion a la fauna). Lo tèrme de "flòra" designa tanben l'ensemble dels microorganismes (en defòra dels virus que son pas "vivents") presents dins un luòc donat. Se parla de flòra intestinala o de flòra cutanèa pels bactèris presents dins l'intestin o a la superficia de la pèl, per exemple.
Per extension, designa tanben los atlàs que repertòrian e descrivon aquestas espècias, e que servisson a determinar las plantas (a las identificar). Lo nombre d'espècias per descriure es fòrça important, las flòras que son mai a destinacion del grand public se limitan sovent als vegetals vasculars o a las plantas de granas e a lors espècias principalas.
Las colleccions d'especimens que servisson a definir las diferentas espècias son conservadas dins d'erbièrs. Aquesta ret d'erbièrs a travèrs lo monde es fòrça importanta. Es la referéncia que permet als botanistas de s'i retrobar e de far lo punt entre las denominacions e descobèrtas ancianas e las identificacions actualas.
Somari
La flòra dins Wikipèdia[modificar | modificar la font]
- Indèx per nom vernacular dels genres e espècias descriches dins Wikipèdia
- Indèx per nom scientific dels genres e espècias descriches dins Wikipèdia
Plantas de flors (angiospèrmas)[modificar | modificar la font]
Per una descripcion de las familhas d'angiospèrmas del monde podètz començar per:
- Classificacion APG (una presentacion ordonada segon lor filogenia de las familhas de plantas de flors del monde)
- Familhas de plantas de flors per òrdre alfabetic
Per de descripcions regionalas podètz anar a:
- Flors dels Alps (una lista alfabetica dels angiospèrmas del massís alpin)
Plantas de granas (angiospèrmas e gimnospèrmas)[modificar | modificar la font]
Per una lista per ecozòna de las espècias per nom scientific e per òrdre alfabetic podètz ensajar:
- Ecozòna paleartica
- Ecozòna australasiena
- Ecozòna indomalesa
- Ecozòna neartica
- Ecozòna afrotropicala
- Ecozòna neotropicala
- Ecozòna oceaniana
- Ecozòna antartica
Plantas de granas sens flors[modificar | modificar la font]
Existís pas de lista per ara mas podètz ensajar:
Plantas vascularas sans granas ni flors[modificar | modificar la font]
Existís pas de lista per ara mas podètz ensajar:
Plantas non vascularas[modificar | modificar la font]
Existís pas de lista per ara mas podètz ensajar:
Per çò que concernís los Pteridofits e Briofits, las listas futuras seràn a:
- Ecozòna paleartica: plantas d'espòras per nom scientific
- Ecozòna australasiana: plantas d'espòras per nom scientific
- Ecozòna indomalesa: plantas d'espòras per nom scientific
- Ecozòna neartica: plantas d'espòras per nom scientific
- Ecozòna afrotropicala: plantas d'espòras per nom scientific
- Ecozòna neotropicala: plantas d'espòras per nom scientific
- Ecozòna oceaniana: plantas d'espòras per nom scientific
- Ecozòna antartica: plantas d'espòras per nom scientific
Avertiment: qualques uns d’aquestes articles son largament incomplèts; esitetz pas a los melhorar


text:
Raimond Polidor
Raimond Polidor (Raymond Poulidor per l'estat civil francés, nascut lo 15 d'abril de 1936 a Masbaraud Merinhat, dins lo departament de Cruesa, Lemosin) es un ciclista occitan que correguèt coma professional entre 1960 e 1977.
Somari
- 1 Lo Palmarés
- 2 Los adversaris
- 3 Un escarni ben "francés"
- 4 Puèi de Doma... Puèi domat... 1964
- 5 Lo recòrd màger
- 6 Lagui e popularitat
- 7 Grand Jacques
- 8 Un escais escandalós
- 9 Onors rendudas
- 10 la Retirada a país
- 11 Bibliografia
- 12 Document audiovisual
- 13 Vejatz tanben
- 14 Ligams extèrnes
- 15 Ligams videografics
- 16 Nòtas
Lo Palmarés[modificar | modificar la font]
Victòria màger foguèt la Vuelta a España (idem Torn d'Espanha) en 1964.
Ganhèt tanben lo Critèrium del Dauphiné Libéré en 1966, París-Niça en 1972 e 1973, Milan-San Remo en 1961, lo Grand Prèmi del Midi Libre en 1973 e la Flècha Valona en 1971.
Obtenguèt tot parièr lo Super Prestige Pernod International que designava lo melhor ciclista del mond, en 1964.
Foguèt egalament campion de França sus rota en 1961.
A de mai, se ganhèt la medalha d'argent dels Campionats del Mond de ciclisme sus rota en 1974, e de bronze en 1961, 1964 e 1966.
Los adversaris[modificar | modificar la font]
L'empacha màger dins la siá carrièra ne serà estat d'èsser l'adversari de dos dels campions mai importants e prestigioses de l'istòria del ciclisme mondial, çò es lo normand Jacques Anquetil e lo bèlga Eddy Merckx.
Sa rivalitat amb lo correire francés foguèt un pauc tanben simbòl e exutòri per lo pòble occitan fàcias a la nomenada França del Nòrd.
Un escarni ben "francés"[modificar | modificar la font]
Ne contèt lo quite el mantun còp que se trufavan d'el e lo s'escarnissián los autres correires franceses perque, a la debuta de sa carrièra, parlava pas cap lo francés mas sonque lo lemosin, l'occitan.
Puèi de Doma... Puèi domat... 1964[modificar | modificar la font]
Lo sieu espet mai fabulós e mitic, lo que bastiguèt la siá legenda esportiva, serà estat l'escalada del Puèi de Doma pendent lo Tour de França en 1964.
Manquèt de ganhar la Granda Bocla lo jorn aquel mas, per sonque qualques segondas, o capitèt pas, que lo grand especialista del contra la mòstra Jacques Anquetil li foguèt superior d'unes jorns apuèi e vencèt.
Lo recòrd màger[modificar | modificar la font]
Montèt 8 còps sul pòdi del Tour de França (3 coma segond e 5 coma tresen), qu'es encara lo recòrd absolut fins ara, e partejat solament amb Lance Armstrong, lo grand ciclista nòrd-american (7 victòrias e una 3ena plaça).
Lagui e popularitat[modificar | modificar la font]
Capitèt pas jamai çaquelà a ganhar lo Tour nimai tanpauc a cargar lo maillot jaune de lider de la corsa.
Fòrça popular, èra escaisnomat Popó (Poupou, en francés...) per sos admirators qu'èran a tengut fòrça nombroses e afogats sus las rotas del Tour, en pertot, lai que passava lo peloton dels correires, e cridavan a plec de gargalhòl, sens paus ni cès:
- "Vas-y, Poupou!!!"
E quitament mai tard, quand en Raimond Polidor ne serà estat retirat del ciclisme professional, de mainats que lo s'èran pas jamai vist a córrer, e n'èran quitament pas nascuts quand comencèt el sa carrièra, cridavan, tot parièr, tre que vesián a passar un ciclista:
-
- "Ardit, Popó!!!"
- "Ardit, Popó!!!"
E ardit, ardidàs, de segur ne foguèt tot lo long de la siá carrièra, de la siá vida, tostemps.
Grand Jacques[modificar | modificar la font]
N'acabèt fin finala per tornar veire lo sieu amic e adversari d'un còp èra, que n'èran venguts amics mentretant en gomar las errors del passat, Jacques Anquetil, quand se moriguèt aiceste d'un càncer en 1987.
Çò ne contèt mai tard lo grand campion lemosin que lo " Grand Jacques ", en tot veire la mòrt se sarrar, li diguèt que:
- "... lo càncer (...èra...) tan desesperadament dolorós coma pojar lo Puèi de Doma cada jorn, a cada ora que Dieu fa...
....... E çò diguèt alara, qu'o me poirai pas jamai oblidar... :
- " Mon brave amic, d'encara un còp seràs lo segond " ... "
Un escais escandalós[modificar | modificar la font]
D'efièch, èra estat tanben escaisnomat l' Eternal Segond per d'unes (sembla...) jornalistas que s'èran de segur desbrembat que s'èra el agut ganhat, tot lo long (e pro longa ne foguèt... un autre recòrd gaireben... sols benlèu en Gino Bartali amai en Joop Zootemelk... e de segur que seguràs na Jeannie Longo...) de la siá carrièra, entre 1960 e 1977, 189 victòrias.
Onors rendudas[modificar | modificar la font]
Foguèt fach cavalièr de la Legion d'Onor lo 25 de genièr de 1973 per Jacques Chirac, en Jacme Chirac, un conteiral sieu o quasi, d'a Tula, un vesin, e president de la Republica Francesa.
la Retirada a país[modificar | modificar la font]
.......Òme universal, en Pulidoru a Nihon, òme del campèstre...
...( ... de las raiç ben prundas...) e d'a la verda campanha lemosina eissit...
òme universau... la terra vielha daus suvenirs eternaus.. emb sos plais, sos ranvers, sos aubres, sos chens mai sos delesers, sos raives tan beus de grand' aiga... sa lenga tan genta, sos uviarns, sos estius, sos auseus, sa memòria, la charn ela-mesma dau monde e dau temps mai sos lunons d'aur dins lo ciau e chausa autra... beucòp de las chausas... etc.)...
tornèt viure dins son Lemosin natal, en tot participar de vegadas que i aguèt, a d'unas emissions de ràdio en lenga nòstra (Nhòrlas radiofonicas).
Lai s'esta el tranquilon tranquilon dempuèi la siá retirada dels pelotons, dins la siá maison, a Sant Liunard de Noblat, en lo sieu país tant aimat... la siá tèrra tant escarida... tan chara mai charida... Lemosin.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
en Popó d'esperse[modificar | modificar la font]
- Raimond Polidor: La gloire sans maillot jaune, edicions Calmann-Lévy, 1968... (en francés)
- Raimond Polidor: Poulidor par Poulidor , ed. Jacob-Duvernet, 2004... Autobiografia (idem)
- Raimond Polidor: Poulidor intime id 2007 (id)
e cha
... e pels autres...[modificar | modificar la font]
- Jacques Augendre: Anquetil - Poulidor, un divorce français, cò en Bernard Pasmito editor, 2008 (id)
e ca
Document audiovisual[modificar | modificar la font]
- Olivier Hennegrave: Anquetil / Poulidor, colleccion Los düèls màgers de l'espòrt - Ciclisme, evocacion (50'), Arte, França 2001
e cha
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 410 documents subre en Raimond Polidor en picar coma clau Raymond Poulidor


text:
Absida
L'absida es una construccion adossada a la nau o a las naus d'una glèisa o santuari, plan sovent de forma mièg circulara, pasmens que n'i a de quadrangularas (absidas carradas) e poligonalas. Sovent es cobèrta d'una vòlta (sovent de quart d'esfèra) e de costuma se tròba darrièr l'altar formant de capèlas.
Ont s'i installan lo presbitèri o un altar.
Quand una o mai absidas se tròban en una posicion segondària o son de dimensions redusidas a respècte d'una autra dins un meteis edifici, se nomenan absidiòlas. Dins aquel cas son plaçadas contra l'edifici e son dubèrtas en forma radiala a l'entorn d'un deambulatòri.
Concernissent los estils artistics, e malgrat que se tròba tot lo long de l'istòria de l'art, las composicions d'absidas, seguent de multiplas solucions e disposicions, trobèt lo vam a l'epòca romanica.


text:
Mevlevi
Mevlevi, o los dervish viraires, ei una organizacion musulmana basada a Konya, en Turquia. Ei estada fondada au sègle XIII per Sultan Veled, hilh de Jalal al-Din Rumi, poèta a l'origina deu sofisme.
Principi[modificar | modificar la font]
Los mevlevis consideravan que las arts tradicionalas, coma la dança, la musica o la canta, pòden ajudar a modificar l'estat de consciéncia e sentir miélher l'unitat de l'esperit e deu còs. Lo dervish viraire, dançant una man virada de cap tà la tèrra e l'auta de cap tau cèu, recuelha segon la tradicion la gràcia divina per la transméter au monde.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los mevlevis avèvan una plaça importanta en l'Empèri Otoman. L'organizacion mevlevi s'ei espandida dinc a Siria, Egipte e los Balcans. Estón declarats ilegaus en Turquia arron la revolucion kemalista. Lo mausolèu de Jalal al-Din Rumi qu'estó cambiat en musèu per Mustafa Kemal.
En 1950, lo govèrn turc tornèt legalizar los Mevlevis e autoriza los dervish viraires a har representacions cada an per l'anniversari de la mort deu poèta.
Uèi los mevlevis son oficiaument gavidats per Faruk Hemdem Celebi, 20au arrèr-arrèr hilh de Rumi.


text:
Auquainville
Auquainville es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1831, Auquainville (456 abitants l'an 1831) absorbeix Sant-Aubin-sus-Auquainville (91 abitants)[3], Al sud de lo sieu territòri.
En 1831, Auquainville (456 habitants en 1831) absorbe Saint-Aubin-sur-Auquainville (91 habitants), au sud de son territoire.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 7 de mai 2009 e ficha ligada.


text:
Canberra
Canberra es la capitala d'Austràlia. Amb una populacion estimada a 360 000 abitants, es l'ochena vila d'Austràlia. Sa superfícia totala es 805,6 km². La vila es situada a l'extèm nòrd del territòri de la capitala australiana (ACT), a 280km al sud-oèst de Sydney, e 660km al nòrd-èst de Melbourne.
Lo site de Canberra foguèt causit per i bastir la capitala australiana en 1908 coma un compromés entre sas rivalas Sydney e Melbourne, las doas pus grandas vilas d'Austràlia. Es la sola vila d'Austràlia qu'aperten a cap estat, similara al Districte federal american de Columbia. Sa bastison comencèt en 1913 après un concors internacional remportat per lo parelh d'arquitèctes americans Walter Burley Griffin e Marion Mahony Griffin. La concepcion de la vila foguèt fortament influenciada par l'idèa de vila verda ; aital Canberra presenta de vastas zonas de vegetacion naturala que li vaguèron l'escais de "capitala del bush". Emai que la creissença de la vila siá estada fortament alentida per las doas guèrras mondialas e la crisi economica de 1929, Canberra faguèt flòri après la Segonda Guèrra Mondiala quora lo primièr ministre Robert Menzies encoratjèt son desvolopament e creèt la National Capital Development Commission (Commission pel desvolopament de la capitala nacionala) en li balhant de poders executius. Aquesta commission foguèt supprimida en 1988 e remplaçada per la National Capital Authority (l'Autoritat de la capitala nacionala) qui permet a l'Estat de servar una certa influéncia sul territòri , e mai que siá vengut ara autonòm.
Sèti del govèrn australian, Canberra assosta tanben lo Parlament e la Nauta Cor e nombroses ministèris e direccions nacionalas mas es tanben lo sèti de fòrças institucions socialas e culturalas coma la Galariá nacionala, lo National Museum, lo Memorial de guèrra, l'Universitat nacionala australiana, l'Institut dels Espòrts e la Bibliotèca nacionala.
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Versalhas (França)
- Nara (Japon)
- Atlanta (Estats Units d'America)
- Pequin (Republica Populara de China)
- Dili (Timòr Èst)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Quercus suber
Quercus suberError d'escript : la foncion « títol » existís pas.
Lo surrièr (var. siurièr, suvièr, súver, suvier, suverier, surrèr), (Quercus suber L.), es un arbre del folhum persistent de la familha de las fagacèas que sembla fòrça l'euse; es de talha mejana, e originari de la Mediterranèa occidentala.
Sa caracteristica mai remarcabla es la rusca grisenca, espessa e rugosa d'ont se trai lo siure. A causa de sa rusca, lo surrièr es expleitat en silvicultura, enriquissent las tèrras ont se pòt cultivar.
Normalament fa entre 5 e 15 m de naut mas se pòt trobar d'exemplars fòrça vièlhs de fins a 20 m. Las fuèlhas del surrièr an de 4 a 7 cm de long; son leugièrament lobuladas o dentadas, verd fosc a l'envèrs e pus claras al revèrs. Lo fruch es un aglan de 2 a 3 cm de long. Viu de 150 a 250 ans d'abitud e mai fins a 800 ans per de subjèctes excepcionals.
Se tròba en forma boscas claras dins las tèrras bassas subretot del litoral sus de terrens siliçós. Se pòt trobar mesclat amb lo pin blanc o lo pinhièr mas l'expleitacion umana favorís la creissença del surrièr al prejudici dels autres arbres.
Ecologia[modificar | modificar la font]
Lo surrièr es una espècia pròpria de la region mediterranèa que demanda d'ivèrns pus umids e doces que l'euse, que lo remplaça a mesura que lo clima ven continental. Es doncas una espècia termofila perque, entre autres, fructifica pendent los meses de decembre o genièr, alara que pòt dificilament suportar las geladas.
E mai, es una espècia calcifuga alara se trapa sus de sòls acids e eliofils.
Finalament, la rusca del surrièr es una adaptacion contra lo fuòc, dins de territòris ont los encendis forestièrs son importants.
Distribucion[modificar | modificar la font]
Lo surrièr es una espècia originària de la Mediterranèa occidentala e actualament se trapa dins la Peninsula Iberica, al sud-èst d'Occitània, en Corsega, dins la Peninsula Italica, en Tunisia, Argeria e Marròc.
Las surrièras ocuparián dins aqueles territòris un total de 2 500 000 ha, que mai de la mitat se tròban en Portugal, ont es proïbit de lo copar se i a pas per causa de silvicultura o de vielhesa.
Silvicultura[modificar | modificar la font]
Los usatges principals del surrièr son la rusca e sos fruches.
De la rusca s'extrai lo siure. De la primièra pelada del surrièr s'extrai lo surre negre, un material de bassa qualitat que pòt pas servir per la fabricacion de taps. Se pòt utilizar trissat per ne far de material isolant per exemple. Las peladas seguentas se fan cada 12 ans aproximativament, d'un biais absoludament manual, e d'aquelas se n'extrai lo surre de qualitat sufisent per totes los usatges, especialament los taps de siure de las botelhas de vin.
Los fruches del surrièr, los aglans, son l'aliment de diferents animals, que los pòrcs, que dins qualques regions de la Peninsula Iberica pasturan liurament dins las surrièras, formant lo païsatge caracteristic de devesa de Castelha, Extremadura, Andalosia e Portugal.


text:
Edoard Ièr d'Anglatèrra
Edoard Ièr d'Anglatèrra (17 de junh de 1239 – 7 de julhet de 1307) foguèt rei d'Anglatèrra de de 1272 fins a sa mòrt. Escaissat Edward Longshanks (Edoard de las cambas longas) e Hammer of the Scots (martèl dels escosseses).
Èra lo filhs del rei Enric III d'Anglatèrra e d'Alienòr de Provença, [1] Participèt a la Novena Crosada e foguèt lo conquistaire d'Escòcia e del País de Galas.
Participèt rapidament a la gestion deis afaires dau reiaume. Sostenguèt durant un periòde cort lo movement dei senhors reformators dirigit per Simon V de Montfòrt còntra l'autoritat de son paire. Pasmens, cambièt de camp e participèt a la desfacha e la mòrt de Montfòrt a Eversham en 1265. Après la pacificicacion dau país en 1269, dirigiguèt sensa succès vertadier la Novena Crosada (1271-1272). Vengut rèi durant lo retorn de la crosada, decidiguèt d'acomençar una reforma de l'administracion reiala e dau drech comun. Pasmens, s'interessèt tanben ais afaires estrangiers. En particular, ataquèt e conquistèt lo País de Galas entre 1282 e 1283. L'annexèt a son reiaume e bastiguèt un ret de castèus e de colonias anglés per limitar lo risc de revòuta. En 1291, Edoard foguèt tanben reconegut coma rèi d'Escòcia mai son autoritat foguèt contestada e mau segura. Pasmens, leis impòsts creats per finançar sa politica militara entraïnèron l'aparicion d'una oposicion religiosa que va crear una crisi grèva non reglada a sa mòrt.


text:
Cristal
Un cristal es una forma solida, ont los constituents, atòms, moleculas o ions son empaquetats de manièra ordenada e amb de patrons de repeticion que s'estendon dins las tres dimensions espacialas. La cristallografia es l'estudi scientific dels cristals e de lor formacion. Los flocs de nèu, los diamants, e la sal comuna son d'exemples de cristals naturals. Las substàncias pòdon formar de cristals quand subisson un procès de solidificacion, siá per lo passage de liquid a solid, de gas a solid o per la precipitacion d'una solucion saturada.
Lo procès de formacion d'una estructura cristallina se coneis amb lo nom de cristallizacion. Las estructuras cristallinas capitan en totas las classas de materials, amb totes los tipes de ligams quimics. Los cristals amb ligam covalent son fòrça comuns, per exemple, lo diamant, lo selze, e lo grafit. Lo compòrtament de la lutz dins los cristals es descrich per l'optica cristallina.
L'estudi dels cristals de moleculas biologicas coma l'ADN o las proteïnas per cristallografia de rais X permet de determinar lor estructura moleculara.


text:
Clau (criptografia)
Una clau es un paramètre utilizat al començament d'una operacion criptografica (chiframent, deschiframent, tancadura, signatura numerica, verificacion de signatura).
Una clau de chiframent pòt èsser simetrica (criptografia simetrica) o asimetrica (criptografia asimetrica): dins lo primièr cas, la meteissa clau servís a chifrar e a deschifrar ; dins lo segond cas s'utiliza doas claus diferentas, la clau de chiframent es publica alara qu'aquela que servís al deschiframent es gardada secreta (la clau secreta, o clau privada, se pòt pas se deduire de la clau publica).
Una clau pòt se presentar jos mai d'una formas: mòts o frasas, procedura per preparar una maquina de chiframent (connexions, cablatge, eca. Veire maquina Enigma), donadas codificadas jos una forma binara (criptologia modèrne).
La proteccion donada par un algoritma de chiframent es ligada a la longor de la clau, que pòt s'exprimir en Bits. En fach, la longor de la clau quantifica lo nombre maximal d'operacions necessàrias al deschiframent. Es doncas un tèrme superior sus la securitat del sistèma. A l'ora d'ara, es recomandat d'utilizar de claus d'al mens 128 bits pels sistèms symetrics, aquò significa que la clau es una seguida aleatòria de 128 zèros o uns (existís doncas 2128 valors possiblas per una clau de 128 bits). Per las claus asimetricas, lo problèma es mens simple: le nombre maximal d'operacions es obtengut per l'ensag sistematic de totas las claus possiblas. Mas, pels sistèmas asimetrics, que son mai sovent bastits sus de problèmas d'aritmetica, totjorn existís de mejans plan mens cars en temps, a saber la resolucion du problèma aritmetic sosjacent. Concrètament, se consideram lo sistèma RSA per una clau de 1024 bits (gaireben l'estricte minimum d'ara) es pas necessari de testar las 21024 claus, « Sufís » de factorizar un nombre que l'escritura binara compòrta 1024 bits, çò qu'es fòrça mai simple, pasmens que totjaorn totalament infasable a l'ora d'ara (se podèt factorizar de nombres anant fins a 768 bits[1], mas en 2 ans e mièg, amb de ressorga informaticas fòrça importantas).
Las talhas de claus entre sistèmas simetrics e asimetrics devon doncas pas èsser dirèctament comparadas, e se dins lo cas de la criptografia simetrica, lo fach de saber que la clau fa 128 bits pòt èsser rassurant, es fòrça mens evident de jutjar de la securitat dels sistèmas asimetrics segon la talha de la clau. Atal, des sistèmas basats sus de corbas elliptica demandan de talhas bien inferieuras a aquela de RSA per un nivèl de securitat equivalent.


text:
Gaure (Nauta Garona)
Gaure [1][2] ( Gauré en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Sos abitants son apelats los Gaurencs.
== Blason ==
Gauréens en francés
Blason : De sinòple amb la fàcia d'aur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada a 22 km al Nòrd-Èst de Tolosa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Comuna que fa partida de la tresena circonscripcion de la Nauta Garona
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Club de Madrid
Lo Club de Madrid es una organizacion independenta, de tòca non lucrativa qu'a coma objectiu de promòure la democracia e lo cambiament dins la comunitat internacionala. L'institucion, que foguèt creada en 2001 aprèp la Conferéncia sus la Transicion e Consolidacion Democratica (CDTC) que se debanèt a Madrid, a coma membres d'ancians caps d'estat o de govèrn reunits per portar "responsa a la demanda d'ajuda creissenta dels dirigents sus doas linhas d'accion fondamentalas: capitanejar la governança democratica e donar de responsas a de situacions de crisi e de pòstcrisi". Son nom li ven del luòc ont foguèt concebut aquel an.
.


text:
Fragment d'Okazaki
Un fragment d'Okazaki qu'ei un tròç d'ADN sintetizat sus la cadena retardada d'ADN a l'escadença de la replicacion.
La rason de l'existéncia deus fragments d'Okazaki qu'ei que l'ADN polimerasa non pòt pas alongar cadenas de nucleotids sonque dens lo loa orientacion 3'- 5' (puish que las cadenas de nucleotids qui compausan la molecula d'ADN be son dissimetricas e orientadas atau). Aquò que hè qu'a l'escadença de la replicacion de l'ADN ua cadena qu'ei alongada dens de contunh dens lo sens 3' - 5' (e qu'ei aperada per aquesta rason cadena avança) e l'aute per tròç qui son los fragments d'Okazaki ; aquesta segonda cadena, formada tròç a tròç, qu'ei aperada cadena retardada.
Los fragments d'Okazaki que son formats a partir d'amòrças d'ARN formats per las ligasas per'mor que l'enzim ADN polimerasa qu'a besonh d'ua tau amòrça entà hornir nucleotids navèths.
L'existéncia deus fragments d'Okazaki que ho descobèrta en 1968 per Reiji e Tsuneko Okazaki e los lors collègas suber lo bactèri Escherichia coli


text:
Joshua Bell
Joshua Bell (Bloomington, Indiana, lo 9 de deceme de 1967) qu'ei un violonista classic nòrd american. Lo vriulonista qu'a possedit successivament diferents estradivaris, mes qu'a fin finau trobat, crompat e adoptat lo Gibson ex-Huberman (egaument conegut com lo Huberman o lo Gibson ex-Huberman). Aqueste vriulon de 1713 qu'ei conegut per estar estat panat dus còps e, lo dusau, aver desepareishut per un cinquanteat d'annadas.
A despart d'arrecéber un pretigiós Grammy Award, que marquè, anecdoticament l'istòria deu vriulon en bèth jogar (per ua enquesta deu Washington Post) 45 minutas dens lo metro de Washington D.C e en constatar que pas sonque 7 personas (suber 1097 passants) e s'estanquèn entà l'escotar e lo balhar pas sonque 37 $ (a despart deus 20 $ d'ua persona qui'u arreconegó). Qu'enregistrè la benda sonora deu filme Lo vriulon arroi.
Biografia[modificar | modificar la font]
La soa mair qu'ei ua violoncelista. Joshua Bell que comencè aus 4 ans e aus 14 que debutè com solista dab lo Philadelphia Orchestra gavidat per Ricardo Muti. Qu'estudiè lo vriulon dens la Indiana University Jacobs School of Music on arrecebè lo son diplòla en 1989. En 1984 que joguè peu purmèr còp au Carnegie Hall.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
[1] Joshua Bell dens lo metro de Washington D.C


text:
Estat del benestar
L'estat del benestar (Welfare State en anglés, per comparacion al "warfare state" o estat de guèrra alemand aprèp la Segonda Guèrra Mondiala) es, segon lo sociològ T.H. Marshall una combinason especiala entre democracia, benestar e capitalisme. Consistís en un ensems de politicas qu'installa una seria de servicis socials de caractèr universal. Aqueles servicis an per finalitat de garantir de condicions de vida convenentas a la populacion e evitar que las personas demòren en situacion d'escac fàcia a de circonstàncias de natura problematica. L'estat garantís l'accès a l'ensenhament, a la santat e per poder viure dins la malaltiá, andicap, caumatge e retirada.
Origina[modificar | modificar la font]
Lo primièr estat del benestar ven del sistèma d'assegurança establits per Otto von Bismarck en Alemanha al sègle XIX. Seguit pels païses escandinaus qu'establiguèron de sistèmas mutualistas que pauc a pauc seràn integrats pendent la primièra mitat del sègle XX, e aprèp la crisi seguent de la granda depression dels ans 1930 foguèt desvolopat un còp acabada la Segonda Guèrra Mondiala, subretot capitanejada per las reformas prepausadas per Sir William Beveridge, qu'establiguèron un sistèma d'assegurança nacionala per afrontar las necessitats socialas.
Tipes[modificar | modificar la font]
Segon divèrses autors i a diferents tipes d'estats del benestar coma los modèls anglosaxon, centreuropèu, mediterranèu e de l'Euròpa de l'èst.
Estat de benestar en França[modificar | modificar la font]
Lo regim francés combina dos aspèctes:
- l'Estat de benestar bismarckien, fondat en Alemanha per las leis de 1880, amb un mecanisme d'asseguranças socialas, ont las prestacions son la contrapartida de cotizacions (malautiá, retirada e accident del trabalh sonque pels actius)
- l'Estat de benestar beveridgian finançat per l'impòst e dona de prestacions uniformas a totes los membres de la societat, las prestacions ne donant en general sonque de minimums relativament basses[1].
Atal perseguís un objectiu doble: un objectiu de proteccion sociala, d'assegurança contre los riscs e astras de la vida, mas tanben un objectiu de justícia sociala amb de mecanismes complèxes de redistribucion de las riquesas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Pierre Rosanvallon, La nouvelle question sociale, Éd. du Seuil, 1995, p. 45


text:
Groenlàndia
Groenlàndia (Kalaallit Nunaat en groenlandés) es un territòri autonòm estacat a Danemarc. Emai que siaga un territòri danés, Groenlàndia a una larga autonomia politica e dempuèi 1985 fa pas pus partida de la Comunitat Economica Europèa.
Lo gentilici es Groenlandés -esa
La capitala n'es Nuuk. La vila compta 16 000 abitants e sa populacion es principalament compausada de Groenlandeses (80%) e de Daneses (14,5%). Groenlàndia es tanben la segonda illa de la planeta après Austràlia per la superfícia.


text:
Maissemy
Maissemy es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat al nivèl del caseriu de Vadancourt pel Omignon, #que pren la siá font a Pontru, e se tira 30 km mai luènh en la Soma a Sant-Crist-Briost.
Lo caseriu de Vadancourt a situat al Nòrd-Oèst de Maissemy.
La commune est traversée au niveau du hameau de Vadancourt par l'Omignon, qui prend sa source à Pontru, et se jette 30 km plus loin dans la Somme à Saint-Christ-Briost.
Le hameau de Vadancourt est situé au Nòrd-Ouest de Maissemy.