text:
1848
Aquesta pagina concernís l'an 1848 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Lo 14 de febrier, l'enebiment per lo prefècte de París d'un banquet republican entraïnèt de manifestacions importantas lo 22 atisadas per lei consequéncias de la crisi economica de 1846-1847 e lo maucontentament sociau. La repression causèt un mòrt e lo movement se generalizèt. Lo 23, èra vengut una insureccion e lei tropas dau govèrn reiau perdiguèron lo contraròtle de la situacion entraïnant l'abdicacion de Loís-Felip Ièr lo 24 après lo començament de l'ataca dau palais per leis insurgents. Un govèrn provisòri republican prenguèt lo poder e proclamèt la restauracion de la Republica.
Pasmens, en despiech de l'adopcion de quauquei mesuras progressistas (demencion d'una ora de la durada de la jornada de trabalh, adopcion dau sufragi universau masculin...), lo govèrn novèu, devesit entre republicans moderats (Lamartine, Ledru-Rollin, Arago) e lei republicans socialistas (Louis Blanc) mau capitèt de reglar la situacion sociala e esperèt leis eleccions d'abriu per formar una assemblada cargada de redigir una constitucion e de s'ocupar deis afaires pus importants.
Aqueleis eleccions donèron una majoritat febla ai republicans amb aperaquí 500 deputats republicans e 300 monarquistas (environ 200 orleanistas e 100 legitimistas). La borgesiá e l'aristocracia obtenguèron la màger part dei pòstes car solament 15 obriers ò artesans foguèron elegits (e ges de païsan). Aquelei resultats entraïnèron d'afrontaments dins certanei vilas (Limòtges, Essaudun...) entre lei diferentei tendàncias republicanas. Lo 4 de mai, lei deputats elegiguèron una Comission Executiva de cinc deputats per eliminar la « menaça roja ». Formada de republicans moderats, aquela comission permetèt d'eliminar l'influéncia dei republicans radicaus au sen dau poder e refusèt la formacion d'un Ministèri dau Trabalh, revendicacion importanta dei radicaus. Puei, lo 4 de junh, leis eleccions complementàrias veguèron un renfòrçament dei partits conservators ambé l'eleccion de Louis-Napoléon Bonaparte, nebòt en exil de l'Emperaire, e d'Adòlf Tièrs.
Lo 21 de junh, lo poder conservador novèu demandèt la sarradura deis Obradors nacionaus qu'èran un simbòl de la Revolucion de Febrier e una fònt de trabalh importanta per leis obriers parisencs. Entre lo 22 e lo 26 de junh, leis obriers parisencs se revoutèron donc tornarmai mai lo movement foguèt durament reprimit per lei tropas dau generau Cavaignac. Entre 3 000 e 5 000 insurgents foguèron tuats dins lei combats, 1 500 fusilhats après sa rediccion, 25 000 capturats (11 000 foguèron condamnats). En recompensa, Cavaignac foguèt elegit cap dau poder executiu per lei deputats lo 28 de junh. La sarradura oficiala deis Obradors nacionaus se debanèt lo 3 de julhet.
Aquelei combats entraïnèron una rompedura entre republicans moderats e radicaus e favorizèt l'emergéncia de Louis-Napoléon Bonaparte que ganhèt lo sostèn deis obriers, venguts fòrça ostils au govèrn, dei païsans, generalament inquiets après leis eveniments de junh, e dei conservadors. Lo 24 de setembre, rintrèt en França e se presentèt ais eleccions presidencialas dei 10 e 11 de decembre. Gràcias a aquela coalicion eteroclita, foguèt largament elegit ambé 74,2% dei vòtes. Cavaignac prenguèt la segonda plaça ambé 19,81% e Ledru-Rollin la tresena ambé 5,06%. Leis autrei candidats realizèron de resultats inferiors a 1%.
D'autra part, dins lo corrent de l'annada, signatura d'un decrèt d'abolicion de l'esclavatge (27 d'abriu).
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Après la conquista de Mexico, leis Estatsunidencs poguèron impausar de condicions duras ai Mexicans per reglar lo conflicte acomençat en 1846. D'efèct, Washington annexèt la mitat nòrd de son vesin (Tèxas, Califòrnia Auta, Nòu Mexic...) ambé lo tractat de Guadalupe Hidalgo lo 2 de febrier.
Mexic[modificar | modificar la font]
Après la capitulacion de Mexico e l'exili novèu de Santa Anna a la fin de l'annada precedenta, de negociacions se debanèron per reglar lo conflicte ambé leis Estats Units d'America. Durament desfach, Mexic deguèt cedir la mitat nòrd de son territòri (Tèxas, Califòrnia Auta, Nòu Mexic...) ambé la signatura dau tractat de Guadalupe Hidalgo lo 2 de febrier.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Formulacion dau principi zèro de la termodinamica per William Thomson (lord Kelvin) que permetèt de definir una temperatura termodinamica capabla de depintar lei fenomèns termodinamics estudiats per son autor.
Geografia[modificar | modificar la font]
Publicacion de la premiera carta dei corrents marins per l'Estatsunidenc Matthew Fontaine Maury (1807-1873).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 27 de genièr - Heihachiro Togo, amiral japonés (m. 1934)
- 3 de febrièr - Jørgen Løvland, primièr ministre de Norvègia (m. 1922)
- 15 de febrièr - Paul Groussac, critic literari e istorian argentin (m. 1929)
- 16 de febrièr - Octave Mirbeau, escrivan, romancier e dramaturg francés (m. 1917)
- 4 d'abril - August Forès, poèta occitan (m. 1891)
- 7 de junh - Paul Gauguin, pintre francés (m. 1903)
- 7 de julhet - Francisco de Paula Rodrigues Alves, president de Brasil (m. 1919)
- 25 de julhet - Arthur James Balfour, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1930)
- 19 d'agost - Gustave Caillebotte, pintre francés (m. 1894)
- 19 de setembre - Gunnar Knudsen, primièr ministre de Norvègia (m. 1928)
- 9 de novembre - August Veirièr, escrivan francés de lenga occitana (m. 1936)


c: text/html

text:
Debian
Debian es una organizacion comunitària e democratica, dont l'objectiu es lo desvelopament de sistèmas operatius basats exclusivament em logicials liures.
Cada sistèma, li-meteis nomenat Debian, amassa en torni a un nuclèu de sistèma de nombroses elements que pòdon èsser desvelopats independentament, per de divèrsas arquitecturas materialas. Aquestes elements, de programas de basa que complètan lo nuclèu e de logicials applicatius, se presentan jos forma de « paquets » que pòdon èsser installats segon los besonhs. Lo conjunt sistèma operatiu amb logicials se dit una distribucion.
Assimilas generalament aquestes sistèmas operatius al sistèma Debian GNU/Linux, la distribucion GNU/Linux de Debian, pr'amor que fins a 2009 aquò èra la sola branca perfièchament foncionala. Mas d'autras distribucions Debian son en lo transcors de desvolopament : Debian GNU/Hurd e Debian GNU/kFreeBSD.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Calian (Var)
Calian ( Callian en francés) es una comuna de Provença administrada per lo departament de Var dins la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Es pròcha de Frejús, de Sant Rafèu e dau Massís de l'Esterèu.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Sòr Emmanuelle i moriguèt e Chirstian Dior i es sepelit.


text:
Mairs de la plaça de Mayo
Las Mairs de la Plaça de Mayo que son ua organizacion fondada durant la Dictatura argentina dab lo pretzhèit de crubar los lors hilhs desapareguts (qu'ei a díser gahats, sequestrats en dehòra de tot quadre juridic, torturats, aucits e esconuts de còs).
Que deben lo lor nom au hèit que, entà obtiéner respòstas de las autoritats de la junta militara qui denegavan la realitat de las desaparicions, que viravan autorn de la plaça de Mayo dab ua foto deus lors hilh. entà conéishe's que hicavan suus cap mocadors qui evocavan panèths de nenets. Aqueths panèths que son uei pintrat suus sòu de la plaça en aumenatge a las mairs.
A la debuta de la loa organizacion tres mairs que hon desapregudas e aucidas. Puish la junta militara que le nom è las hòlas de Mayo. Arron la caduda de la dictatura las Mairs que militèn en favor deus jutjaments deus responsables de las morts deus lors hilhs puish tanben entà tornar trobar los arrèrhilhs de desapareguts (nenets près dab lor lors pairs e hidats a familha pròche deu regim qui'us avèva aucits).
Fin finala las Mairs qu'ensajan de perseguir l'òbra deus lors hilhs (sovent desapareguts sia per'mor d'engatjaments politics d'esquèrra, sia, mei simplament, per'mor d'estar estat implicats dens projèctes d'ajuda aus praubes) en tant qu'ONG entà lutar contre lo praubèr, l'analfabetisme eca.


text:
Nantouillet
Nantouillet es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat en la pichona region naturala de la Goële, a una trentena de quilomètres al nòrd-es de París e près del aeropòrt Roissy-Charles-de-Gaulle, a mens de dètz quilomètres. Lo sieu territòri a traversat pel cors de la Beuvronne. La municipalitat es desservie per una estacion(Modèl:Transilien/correspondéncias amb intitulada) sus la linha París - Crépy-en-Valís.
Le village est situé dans la petite région naturelle de la Goële, à une trentaine de kilomètres au nord-est de Paris et à proximité de l'aéroport Roissy-Charles-de-Gaulle, à moins de dix kilomètres. Son territoire est traversé par le cours de la Beuvronne. La commune est desservie par une gare(Modèl:Transilien/correspondances avec intitulé) sur la ligne Paris - Crépy-en-Valois.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciennement Nantoletium, Lo fief aperten al començament del Sègle XVI al cardinal Antoine Duprat, prélat e cancelièr de [[François Ier de França|François Sègle I]], e per endavant lo sieu précepteur. I #far édifier la glèisa aital coma un magnific castèl de brique en l'estil de la primièra Renaissance.
Anciennement Nantoletium, le fief appartient au début du Sègle XVI au cardinal Antoine Duprat, prélat et chancelier de [[François Ier de France|François Sègle I]], et auparavant son précepteur. Il y fit édifier l'église ainsi qu'un magnifique château de brique dans le style de la première Renaissance.


text:
Sant Julian Botièras
Sant Julian Botièras (Saint-Julien-Boutières en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Julien-Boutières a situat en lo parc natural regional dels Monts de Ardèche #qu'es lo país dels châtaigniers. La municipalitat se situa en una vallée dintrada amb los sieus dos rises la en traversant.
Sant Julian Botièras est situé dans le parc naturel régional des Monts d'Ardèche qui est le pays des châtaigniers. La commune se situe dans une vallée encaissée avec ses deux rivières la traversant.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent lo Mièja Edat, la municipalitat aviá per nom Châteauneuf en Boutières. A la Revolucion, lo nom #cambiar contra venir Extrèm de Erieu.
Durant le Moyen Âge, la commune avait pour nom Châteauneuf en Boutières. A la Révolution, le nom changea pour devenir Bout d'Erieu.


text:
Altruisme
L'altruisme es l'attencion portada als autres que mena a se preocupar del ben d'autrú, s'opausa a l'egoïsme. L'altruisme cerca pas lo benefici personal e se basa sus l'empatia: la vision de las necessitats d'autrú, suggerís un sentiment positiu que mena a temptar de los satisfar. Lo tèrme, apareguèt dins las òbras d'Auguste Comte e foguèt utilizat per las principalas lengas modèrnas. L'altruisme existís pas per totòm, de fach poirá èsser un versant de l'egoïsme: la persona fa lo ben per ganhar l'estima dels autres, la salvacion o melhorar la consciença de se en trabalhant en acòrdi amb son etica. Quita pòt èsser degut a una estrategia de calcul, en pensent que l'autre agirá en recipròca o que va melhorar la societat ont viu.
Somari
L'altruisme en filosofia[modificar | modificar la font]
Divèrsas escòlas pausan lo comportaments altruistas coma doctrina etica, es conegut atal coma la règla d'aur de la conducha e atal aparéis als primièrs pensadors grècs e orientals.
L'utilitarisme, per exemple, se basant sus aquel concèpte, quand una persona fa lo ben totjorn maximiza los beneficis cap als autres (predent pas en consideracion se damatja o pas sa pròpia persona).
Dempuèi Platon, se considèra que los politics e governants devon èsser altruistas, perque racionalament cecan lo benestar dels ciutadans que dependon d'eles. Al contrari i a la tirania, que deslegitima lo poder obtengut.
Ayn Rand, de son costat, considèra l'altruisme immoral, perque pòt menar al sacrifici de sa pròpia vida, renonciant a çò que se capitèt de melhor per un ben inferior.[1] Tanben afirma que cercar son pròpi benefici es pas marrit, a condicion que se perjudique pas als autres e nimai se reinvindica de l'egoïsme etic. Nietzsche argumentava sus la mateissa linha, afirmissent que sonque los flacs an besonh de se refugiar dins l'altruisme per limitar las accions dels poderosos, per que pòscan exerçar lor drech a la vida.
L'altruisme biologic[modificar | modificar la font]
En principi l'altruisme sembla contradire las leis naturalas, perque se pòt anar per qualques individús fin a metre en perilh sa vida pels autres e aquò va en contre de l'instint de conservacion basic de la seleccion naturala. Pasmens, se demostrèt que l'altruisme a un caractèr instintiu, per perpetuar sa pròpia espècia e atal transmetre los gèns, coma sosten Richard Dawkins [2] (de biais que los ligams son mai fòrts entre los animals d'un meteis grop o emparentats).
Pels èssers umans aquel instint aparéis vèrs 18 meses, coma pels chimpanzés
L'altruisme dins la religion[modificar | modificar la font]
L'altruisme es a la basa de fòrça principis religioses, inclusent las vias del bodisme cap a l'illuminacion o la soma de las leis eticas de las religions del libre. De fach, sa formulacion positiva e negativa (« fa pas als autres çò que volriás pas que te fagan ») foguèt declarada la basa comuna pel dialòg entre la religions al Parlament Mondial de las Religions en 1993 [3]
Pel bodisme l'altruisme se materializa dins las quatre vertuts essencialas:[4]
- l'equanimitat, renonciant a l'òdi o l'enveja e lo desir de possession que liga la persona al monde terrèstre
- amor, que mena a agir en cercant lo benefici d'autrú
- la compassion, que vòl desliurar los autres de la dolor
- la felicitat que ven quand aqueles a l'entourn son astrucs
Pel cristianisme, l'altruisme es la basa de la morala, perque sostend los presèptes de Jèsus que diguèt abans de morir: « amatz-vos uns al autres coma ièu vos amèri » (Jn 15:9-17). Aquel commendament deuriá se substituir a las vièlhas leis judaïcas, inspiradas en la Lei del Talion e incita a amar fins als enemics. Aquel concèpte aparéis pas dins los escriches catequetics jos aquel mot modèrne, mas se pòt trobar jos de tèrmes coma caritat o propdan.
Divèrses adits islamics lausan l'altruisme. I auriá tres gras d'altruisme: donar als autres çò que necessitam pas coma la caritat, considerar lo propdan al meteis nivèl que se o de lo metre en dessús e se sacrificar pels autres en despièch del tot prejudici.
L'altruisme dins la societat[modificar | modificar la font]
Las entitats sens tòca lucratiu, coma las ONG, se nomenavan abans altruistas perque perseguisson de fins socialas e pas sols economicas, coma l'empresa tradicionala. A la fin del sègle XX naissèron de concèptes coma la responsabilitat sociala entreprenariala o la banca etica, ont las empresas per fidelizar los clients e melhorar son imatge de marca entreprenon d'accions altruistas, coma per exemple participar a de projèctes al Terç Monde. Los beneficis eissits dels investiments sont balençats per la publicitat positiva generada.
L'altruisme es una de las basas que sosten la Declaracion Universala dels Dreches Umans, perque considèra los autres coma egals e en consequéncia amb los meteisses dreches, que se devon èsser atrejat, pasmens que personalament an pas besonh.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Rand, Ayn (1964) The Virtue of Selfishness. Signet Book.
- ↑ (ca)Dawkins (1976/2000) El gen egoísta, Salvat Editores, S.A., 2ª edició, Barcelona
- ↑ (en) Hans Küng, Towards a Global Ethic
- ↑ (fr) Patrul Rimpoché, Le chemin de la Grande Perfection, Editions Padmakara


text:
Batalha de Tondibi
La batalha de Tondibi se debanèt lo 12 d'abriu 1591 durant l'invasion de l'Empèri Songaï per lei fòrças dau Marròc. Equipadas d'armas de fuòc e d'artilhariá, aquelei darrieras capitèron de replegar una armada fòrça pus nombrosas e d'anientar una partida deis unitats d'elèit de l'Empèri Songaï. L'emperaire songaï deguèt abandonar Gao, sa capitala, que foguèt pilhada per lei venceires e se retirar vèrs Lolami. Aquò marquèt la fin de l'Empèri Songaï que va rapidàment se devesir entre un desenau d'estats.


text:
Vela
Una vela es una pèça de tela fòrta de talha mai o mens granda que fixada a l'arbre, la vèrga o l'antena d'una nau, recep l'impulcion del vent per propulsar l'embarcacion.
Las velas foguèron d'en primièr utilizadas sus mar, coma sistèma de propulsion pels batèus. Amb los imperatius del comèrci, las velas foguèron lèu remplaçadas per d'autras formas de propulsion, coma la maquina de vapor puèi lo motor de combustion intèrna. Ça que la, coma ocupacion de léser las naus de vela tornèron venir popularas.


text:
Lengas afroasiaticas
Las lengas afroasiaticas o l'afroasiatic son una superfamilha de lengas fòrça anciana d'Africa, d'Asia e tanben d'Euròpa (a Malta).
Se sonan tanben lengas camitosemiticas mas aquel tèrme es de mai en mai contestat e abandonat en lingüistica perque "camita" e "camitic" son una categoria non scientifica que ven de l'imaginari eurocentrista e colonial. Es lo linguista Joseph Greenberg, dins The languages of Africa (1963), qu'a fach valer lo nom d'afroasiatic e sa composicion aperaquí definitiva.
Composicion[modificar | modificar la font]
Las lengas afroasiaticas se compausan de las familhas seguentas:
- Las lengas omoticas, en Africa de l'Èst (dins una region reducha del sud-oèst d'Etiopia), forman una branca mai distinta que las autras. Considèran sovent que la lenga ongota es omotica, mas sa classificacion es controversiada perque mancan de donadas.
- Las lengas coshiticas ocupan una vasta zona de l'Africa de l'Èst, de la mar Roja al còr de Tanzania (per exemple: lo somali). La lenga beja se classa en general dins lo coshitic mas segon d'unes cercaires, seriá una branca distinta del coshitic.
- Las lengas semiticas son en Africa de l'Èst e del Nòrd, en Asia de l'Oèst e en Euròpa (a Malta) (per exemple: l'amara e d'autras lengas d'Etiopia e Eritrèa, l'arabi, lo maltés, l'ebrieu, l'aramèu e ancianament l'akkadian, lo fenician, l'assirian...).
- L'egipcian es en Egipte (egipcian ancian puèi còpte): es una lenga formant una familha.
- Lo berbèr es en Africa del Nòrd: es una lenga formant una familha.
- Las lengas chadicas se parlan al centre de l'Africa de l'Oèst, sustot al nòrd de Nigèria (per exemple: l'hausa).
Aquesta classificacion coneis de nuanças intèrnas segon los cercaires. Mas sa composicion globala es acceptada e aquerida dempuèi las recèrcas de Greenberg (1963).
Fogal[modificar | modificar la font]
Lo fogal d'origina de las lengas afroasiaticas es discutit. En tot cas es extremament ancian e remonta ben al començament del Neolitic o saique a la fin del Paleolitic.
Lo protoafroasiatic se pensa en general qu'a son origina al nòrd-èst d'Africa [1][2]. Certans universitaris, coma Igor Diakonoff e Lionel Bender, an prepausat Etiopia perque inclutz la majoritat de la diversitat de la familha afroasiatica e ten de grops plan divèrses dins una granda proximitat geografica (omotic, coshitic, semitic), çò que se considèra sovent coma un indici de fogal de dispersion lingüistica. D'autres cercaires, coma Christopher Ehret, situan lo fogal entre la mar Roja e las cataractas de Nil (Nubia, Eritrèa e Etiopia) vèrs 13 000 abans lo Crist, en fasent la correlacion amb de donadas arqueologicas. L'istorian Martin Bernal vei lo fogal dins la Granda Val del Rift.
Una minoritat, coma lo lingüista Alexander Militarev (seguit per l'arqueològ Colin Renfrew), suggerís un fogal a l'Orient Mejan, pus exactament al Levant, en ligam amb la cultura natufiana. Aital lo semitic seriá la sola branca demorada en Asia [3].
La lengas semiticas son la sola branca de l'afroasiatic que, abans l'expansion recenta de l'arabi en Africa, se trobava essencialament en Asia, mas tanben dins una pichona part d'Africa amb las lengas semiticas etiopianas (dins de regions d'Eritrèa e Etiopia). D'unes universitaris pensan qu'a una epòca antica (o preïstorica), de locutors del semitic passèron la mar Roja per anar del sud d'Arabia cap a Eritrèa e Etiopia, mentre que d'autres, coma A. Murtonen (seguit per M. Bernal), contèstan aquela vision e suggerisson que la branca semitica es ben originària d'Etiopia (doncas près del fogal african de l'afroasiatic) e que se seriá difusada puèi, durant lo Neolitic, en Arabia e a l'Orient Mejan.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- EHRET Christopher (1995) Reconstructing Proto-Afroasiatic (Proto-Afrasian): Vowels, Tone, Consonants, and Vocabulary Berkeley / Los Angeles: University of California Press
- EHRET Christopher (2002) The Civilizations of Africa, a history to 1800, Charlottesville: University of Virginia Press
- GREENBERG Joseph (1963) The Languages of Africa, L'Aia: Mouton + Bloomington: Indiana University Center


text:
Nuclèu Linux
Linux es un nuclèu de sistèma operatiu de tipe Unix. Lo nuclèu Linux es un logicial liure desvolopat per una larga comunautat de contributors. Per mai d'entresenhas suls sistèmas basats sul nuclèu Linux, vejatz las paginas Linux e Distribucion Linux.
Lo nuclèu es lo còr del sistèma, es el que s'ocupa de provesit los logicials d'una interfàcia per utilizar lo material. Lo nuclèu Linux foguèt desvolopat per Linus Torvalds al començament de las annadas 1990 per los compatibles PC, d'arquitectura x86. Dempuèi, foguèt portat sus mai d'una arquitectura coma m68k, PowerPC, StrongARM, Alpha, SPARC, MIPS, etc. Pòt èsser al còr tan d'un ordinator personal coma d'un superordinator, o tanben d'un sistèma embarcat coma un telefòn mobil o un assistent personal.
Sas caracteristicas principalas son d'èsser multitrabalh e multiutilizaire. Respècta las nòrmas POSIX çò que ne fa un brave eiretièr dels sistèmas UNIX.


text:
Reiaume de Navarra
Lo Reiaume de Navarra (var. Reialme de Navarra) qu'ei ua entitat politica situada suus dus costats deus Pirenèus qui existí a partir deu sègle IX. La soa capitau istorica que ho Pampalona puish Pau.
A maugrat qu'ua importanta partida de lo son pòble e hosse de lenga e de cultura basca, qu'utilizè l'occitan dens la soa canceleria.
Lo Reiaume de Navarra que s'uní au sègle XV dab la principautat de Fois-Bearn alavetz tanhenta deu poder politic francés rivau deu reiaume deus Reis Catolics d'Espanha. Qu'ei per aquesta rason que Ferrand II d'Aragon e l'invadí en tot ocupar definitivament la Hauta Navarra en deishant au rei de Navarra (Enric II de Labrit) pas sonque la Baisha Navarra.
Lo son arrèr hilh, Noste Enric, que vadó tanben rei de França e lo son hilh Loís XIII qu'estaquè lo reiaume de Navarra (la Baisha Navarra) a França mentre qui la Hauta Navarra be demorava ua possession deu Reiaume d'Espanha.
Uei lo dia Navarra qu'ei administrada per la Comunautat Forala de Navarra (en Espanha) e lo departament deus Pirenèus Atlantics.


text:
Mahzor
Lo mahzor (o machzor, plural mahzorim, ebrieu: מחזור , prononciar [maxˈzor] e [maxzoˈrim]) es un libre de pregària utilizat pels josieus pendent lo Yarim Noriam de Ròsh Hashanà e de Yom Kippur. D'unes josieus utilizan tanben de mahzorim especializats per las tres fèstas de pelegrinatge de Pascas, Shavuot, e Sukkot. Aquel libre es una forma especializada del siddur, lo libre de pregària utilizat pels josieus dins lo mond entièr.
Lo mot mahzor significa "cicle" (la raiç Ħ-Z-R vòl dire "tornar"). S'aplica a la fèstas de pelegrinatge que tornan cada an.
Existís un Mahzor redigit en shuadit (o judeooccitan) dins sa varianta montpelhierenca, que foguèt identificat pel professor Leopold Zunz (1794-1886) e que foguèt crompat per la vila de Montpelhièr [1] Es lo sol obratge conegut que sèrva los rites de la comunitat josieva montpelhierenca.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Midi Libre (02/10/08) Judaïsme:Montpellier vient d'aquérir un livre rare


text:
Moses Mendelssohn
Moses Mendelssohn (Dessau, Alemanha, lo 6 de seteme de 1729 - lo 4 de genèr de 1786), que ho un filosòf judiu alemand deu sègle XVIII qui fondè la hascala (o ascala) la pensada judiva de las Lutz. Qu'ei considerat com un deus filosòfs màgers deu judaïsme. La soa pensada que's vira de cap a ua aubertura deu pòble judiu e a ua integracion dens la societat non judiva. Aquesta pensada que'u miè a arrevirar la Bíblia (la Torà judiva) en alemand e a regatar lo Yiddish. Los sons detractors qu'u reprochan que las soas posicions que miacèn las tradicions de la cultura judiva.
Lo son pair qu'èra un escriba praube qui copiava rotlèus de textes religiós. Mei tard, Moses tanben que's ganhore la vita atau. Qu'arrecebó la soa purmèra educacion religiosa e filosofica dab lo son pair e lo ravi David Fränkel qui seguí a Berlin en 1753. A maugrat deu son praubèr, que podó varar se las entad apréner lo latin e las matematicas. Que ho arremarcat peu filosòf Gotthold Ephraïm Lessing qui publiquè las soas purmèras òbras.
Qu'ei l'ajòu deu compositor Felix Mendelssohn.


text:
Categoria:Compausat del carbòni
Aquò es la supercategoria dels compausats del carbòni.
- Totes los compausats minerals (anorganics) del carbòni son plaçats dins la Categoria:Compausat mineral del carbòni.
- Totes los compausats organics (del carbòni) son plaçats dins la Categoria:Compausat organic.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
A
- ► Acièr (1 P)
- ► Alcan (1 P)
- Alcòl (quimia) (1 C, 1 P)
C
- Compausat organic (7 C, 3 P)
E
- ► Estèr (1 P)
Articles dins la categoria « Compausat del carbòni »
Aquesta categoria conten los 10 articles seguents.


text:
Wickersheim-Wilshausen
Wickersheim-Wilshausen en alemannisch (Wickersheim-Wilshausen en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 1er en genièr 1973, la municipalitat ven Wickersheim-Wilshausen continuament al rattachement del vilatge de Wilshausen #que ven (municipalitat mancomunat).
Le 1er janvier 1973, la commune devient Wickersheim-Wilshausen suite au rattachement du village de Wilshausen qui devient (commune associée).


text:
Paret d'Adrian
La Paret d'Adrian es una fortificacion de pèira e torba construida pels romans entre la Caledònia (Escòcia actuala) e la Província de Bretanha (Anglatèrra e País de Galas actuals). S'espandís sus a pauc près 120 km entre la ribièra Tyne e Solway Firth.
Aquesta muralha foguèt construida en seguida de la visita de l'emperaire Adrian vèrs l'an 122, per protegir la província romana de las atacas de las tribús Pictes de Caledònia, e permetre una certana estabilitat economica.
La Paret d'Adrian es classada per l'UNESCO coma sit del Patrimòni Mondial (Limes Britannicus).


text:
Alps
Los Alps o los Aups (en italian Alpi, en alemand Alpen, en eslovèn Alpe, en francoprovençal e en francés Alpes, en friolan Alps) son una granda chaena de montanhas de l'Euròpa centreoccidentala que s'espandís d'Occitània a l'oèst fins a Eslovènia e Àustria a l'èst, en formant un arc. Los estats seguents cuerbon los Alps: França, Itàlia, Soïssa, Liechtenstein, Àustria, Alemanha e Eslovènia.
Los Alps culminan a 4807 m au Mont Blanc, en Savòia, a la frontiera francoitaliana.
La partia occitana dels Alps constituís los Alps dau Sud o Alps Occitans: aqueles tenon un pendís oèst, la Gavotina (dins l'estat francés) e un pendís èst, las Valadas Occitanas (dins l'estat italian).
Lo gentilici es alpenc -a o aupenc -a (tanben s'auvís alpin -a o aupin -a).


text:
Arsèni Vermenosa
Arsèni Vermenosa (Vielha d'Eitrac, Auvèrnhe, 1850-1910) z-es un daus poètas occitans mai famós dau país d'Auvèrnhe. Fuguèt un membre eminent e animaire dau Felibritge d'Auvèrnhe. Visquèt quauques annadas a ras de Toledo (Espanha) amb sa familha, d'ont, tre 1879, mandèt de collaboracions a l'Avenir du Cantal. S'installèt mai tard a Orlhac e s'avodèt intensament a chantar son país e sas gents, dins l'esperit dau Felibritge.
"L'Avenir du Cantal" èra lo jornal dau Partit Radical, d'esquèrra (anuèit puslèu antioccitan). Son chap dins lo departament de Chantau, Auguste Bancharel, publicava de suplements dau jornal en lenga d'òc. Lo jove Arsèni Vermenosa teniá per aquelas idèas e manifestava un cèrt anticlericalisme. Mai tard visquèt una evolucion progressiva cap a la religiositat, e escriguèt dins d'autres revistas e jornals, amb un ton devociós.
Aprèp la desfaita francesa de 1870, escriquèt, coma Frederic Mistral, de poèmas patriotics franceses en occitan.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Flor de Brossa   (1896)
- Jos la Clujada   (1909)
- En plein vent (1900), recuèlh en francés
- Mon Auvergne, recuèlh en francés amb de comentaris que s'i fa sentir l'occitan.


text:
Adam Smith
Adam Smith (Kirkcaldy, 5 de junh de 1723 - Edimburg, 17 de julh de 1790) foguèt un economista e filosòf escocés. Es considerat coma lo paire de l'economia modèrna, que son òbra An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, espelida en 1776, foguèt lo primièr ensag rigorós d'estudiar lo desvolopament istoric de l'indústria e del comèrci en Euròpa Smith contribusiguèt a la creacion de l'economia coma disciplina academica forniguèt un encastre teoric al capitalisme. Un dels concèptes mai importants d'aqueste erudit foguèt la metafòra de la man invisibla.
Òbras[modificar | modificar la font]
- The Theory of Moral Sentiments (1759)
- An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (1776)


text:
Sant-Tual
Sant-Tual en breton ( Saint-Thual en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La parròquia de Sant-Thual, enclavée en lo évêché de Sant-Malo fasiá partida del doyenné de Bobital en levant del évêché de Dòl e èra jols vocables de sant Tugdual e sant Samson.
La paroisse de Saint-Thual, enclavée dans l'Sant-Maloù faisait partie du doyenné de Bobital relevant de l'évêché de Dol et était sous les vocables de saint Tugdual et saint Samson.


text:
1125
Aquesta pagina concernís l'an 1125 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Fin dau conflicte entre lei còmtes de Tolosa e de Barcelona per la senhoriá sus lo Comtat de Provença. Lo fèu foguèt devesit entre un Comtat de Provença — que representava la màger part de la region — sota la direccion de Ramon Berenguièr III de Barcelona e un Marquesat de Provença sota la direccion de Anfós Jordan.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
L'annada foguèt marcada per la participacion a la campanha comuna dei quatres estats latins còntra leis armadas coalizadas d'Alèp, de Damasc e de Homs. S'acabèt per una victòria crosada a Azaz que permetèt ai Crosats de limitar leis efècts de la victòria turca dau Prat dau Sang en 1119.


text:
Eritrocit
Los eritrocits (del grèc erythros, « roge » e kytos, « clòt », traduit per cellula) o ematias o globuls roges son lo tipe pus comun de cellulas sanguinas e lo principal mejan de carreg de l'oxigèn dins los vertebrats, entre los palmons (o las branquias) e los teissuts del còrs.
Fisiologia[modificar | modificar la font]
- Son elaborats dins la mesola ossosa, situada dins la majoritat dels òs (vertèbras, costèlas, esternum, calvaria, extremitats dels òs longs). In utero, l'eritropoesi comença, dins lo sac vitellin, puèi al nivèl del fetge. Al moment de la naissença, se produtz ja al nivèl de la mesola.
- La fabricacion d'ematias per la mesola ossosa es apelada eritropoesi. Tot comença amb de cellulas socas ematopoeticas, dichas totipotentas (pòdon donar naissença a tot tipe de cellula). D'unas van puèi començar de se diferenciar, e van formar los progenitors (BFU-E, CFU-E). Aquestes progenitors van contunhar de se devesir per mitòsi per arribar a l'ematia puèi al reticulocit. Las cellulas se cargan en emoglobina, responsabla de sa color roja. Lo reticulocit va pèrdre son nuclèu, per venir un globul roge madur.
- L'eritropoesi es regulada per de factors de creissença. L'EPO va agir en estimular los progenitors, mai que mai los CFU-E, e d'aquel biais favorizar fins finala la produccion de globuls roges.
- Dins l'òme, la durada de vida dels globuls roges es de 120 jorns e aperaquí 1 % son remplaçats cada jorn[1].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Harrisson Principes de Médecine Interne ISBN 2-257-17549-2


text:
Archonta
Taxon apartenent als preptoterians, las arcontes o Archonta (del grèc ancian ἄpxovteς / árkhontes, de ἄpxw / árkhô, « comandar, èsser lo cap ») se caracterizan per un penís pendent. Aqueste taxon, considerat coma Modèl:B superòrdre dins cèrtas classificacions, compren los òrdres seguents :
- Primats
- Plesiadapiformes † — los arcontes pròches dels primats
- Scandentia — los topaïs e ptilocèrque
- Dermoptera — los colugos
- Chiroptera — las ratapenadas
† : atudat
Las analisis geneticas suggerisson que las ratapenadas son pas tant pròchas dels autres gropes qu'èra envisatjat de per abans. Es atal qu'una categoria exclusent las ratapenadas, Euarchonta, es estada prepausada.


text:
Arnaud Vidal de Castèlnòu d'Arri
Arnaud Vidal de Castèlnòu d'Arri es un escrivan occitan que visquèt al sègle XIV.
Vida[modificar | modificar la font]
E mai foguèsse probablament diplomat en drech, se consacrèt mai que mai a la literatura e a la religion. Es un dels membres fondadors del Consistòri del Gai Saber en 1323. Foguèt tanben lo primièr laureat amb un poèma a la Verge.
Un escrivan de roman de cavalariá[modificar | modificar la font]
Levat sa participacion al Consistòri, es conegut per un roman en vèrses (5344 octosillabs), Guilhèm de la Barra. Se tracha d'un roman de cavalariá exotic dins un país imaginari. Victima d'acusacion de la part de la reina, encanhada qu'el aguèsse refusat sas avanças (istòria similara a la de la femna de Potifar e Josèp), l'eròi deu fugir e coneis d'aventuras pendent un vintenat d'annadas. Per çò qu'es de l'istòria literària, lo roman marca los limits del genre del roman de cavalariá que comença de s'aflaquir.
Lo roman es disponible sus archive.org en lectura en linha o telecargament: Guilhèm de la Barra


text:
Phoenicopterus ruber
Phoenicopterus ruber es l’espècia de becarut o flamenc pus espandida. Es un aucèl qu'aperten a la familha Phoenicopteridae e l'órdre Ciconiiformes, anteriorament Phoenicopteriformes. Los flamencs son d'aucèls cambaruts, de bèc corbat , que mesuran entre 90 e 150 cm de nautor. Lor plumatge pòt èsser fòrça colorat de tons de rosa viu. Son d' animals que s'alimentan d'algas e de pichons crustacèus per filtracion.
Los becaruts son d'aucèls gregaris, que vivon en tropelats nombroses amassats en zònas aqüaticas. S'encontran dins de regions d’Africa, en Asia del Sud-Oèst (e Turquia), Euròpa prèp de la Mediterranèa (Camarga, Formentera). Qualques populacions fan de migracions cortas.
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Los becaruts se noirisson per filtracion mercé a la forma particulara de lor bèc plan adaptat per desseparar la fanga e la baudra del manjar que lor cal. Lo filtratge dels elements nutritius es facilitat per una estructura en penche, de lamèlas situadas a la broa de las maissèlas, e per una lenga rufa. La color dels becaruts ven de la pigmentacion dels crustacèus rosencs que manjan.


text:
Pèire Solatges
Pèire Solatges (Pierre Soulages en francés), nascut lo 24 de decembre de 1919 a Rodés (Roergue), es un pintor e gravaire abstrach, fòrça conegut per son usatge dels rebats de la color « negre », que nomena negre-lutz o otranegre. Avent realizat mai de 1 500 quadres que nomena totes del mot de pintura seguit de la data e del format[1], es un dels principals representants de la pintura informala.
Somari
Percors[modificar | modificar la font]
Pèire Solatge perdèt lo paire en 1924. Dempuèi tot jove, a Rodés, aquel roergàs èra fascinat per las vielhas pèiras, los materials usats e patinats pel temps, l'artesanat dels seu país e los paísatges aspres, subretot los Causses. Aviá sonque uèit ans quand respondèt a una amiga de sa sòrre ainada que li demandava çò qu’èra a dessenhar amb de tinta sus une fuèlha blanca: un paísatge de nèu. « Çò que voliá far amb la tinta, çò diguèt, èra far venir lo blanc del papèl encora mai blanc, mai luminós, coma la nèu. Es pel mens l’explicacion que ne dòni ara. »[2]
A dotze ans, son regent lo menèt, amb sa classa, visitar l’Abadiá de Santa Fe de Concas, que se revelèt sa passion de l’art romanic e lo desir confús de venir un artista. Acompanhava dins sas recercas un arqueològ local e descòbra d'esperel al pé d’un dolmèn de puntas de sagetas e de tèsts preïstorics que dintrèron al musèu Fenaille de Rodés. Foguèt pertocat per las pinturas rupèstras de la Cauna del Puèg Mèrle dins los Causses de Carcin, de Font de Gaume en Dordonha, d’Altamira en Cantàbria, puèi de Las Caus en Dordonha (descobèrta en 1940).
Pintor[modificar | modificar la font]
Comencèt a pintar dins son Avairon natal abans de « montar a París » a dètz e uèit ans per venir professor de dessenh e passèt lo concors de dintrada a l'Escòla Superiora Nacionale de las Bèlas Arts. I foguèt admés en 1938 mas decoratjat per la mediocritat e lo conformisme de l'ensenhament que s'i recep e tornèt a Rodés. Pendent aquela breva demorença a París, frequentèt lo musèu del Lovre e vesèt las exposicions de Cesana e Picasso que son per el de revelacions, l'incitant a tornar a çò sieu, a Rodés, per se consacrar pas qu'a la pintura[3].
Foguèt mobilizat en 1940, mas desmobilizat en 1941. S'installèt en zona liura, a Montpelhièr, e frequentèt assiduament lo Musèu Fabre. Refractari au STO en 1942, passèt lo rèsta de la guèrra prèp de vinhairons de la region que l'amaguèron.
La postguèrra[modificar | modificar la font]
En 1946, s'installèt dins la banlèga parisenca per se consacrar entièrament a la pintura. Comencèt a pintar de quadres abstraches en utilizant lo tan de notz, ont lo negre domina, e que foguèron quadres refusats al Salon d'automne de 1946. Los exposèt al Salon dels subreindependants en 1947, que los quadres escurs i se faguèron remarcar entre los autres, fòrças colorats: « Anatz vos far fòrça enemics », prevenguèt alara Picabia[4]. Trobèt un talhièr a París, carrièra Schoelcher, prèp del Montparnasse.
A partir de 1948, participèt a d'exposicions a París e en Euròpa, coma a « Französische abstrakte malerei », dins de musèus alemands, amb los primièrs mèstres de l'art abstrach tal Kupka, Domela, Herbin eca. En 1949, obtenguèt sa primièra exposicion personala a la galariá Lydia Conti a París ; expausèt tanben a la galariá Otto Stangl, de Munic, per la fondacion del grop Zen 49. En 1950, figurèt dins d'exposicions collectivas à Nòva York, Londres, São Paulo, Copenaga. D'autras exposicions de grop presentadas a Nòva York viatjant aprèp dins de musèus americans, coma « Advancing French Art » (1951), « Younger European Artists » (Musèu Guggenheim, 1953), « The New Decade » (Museum of Modern Art de Nòva York, 1955). Expausèt sovent a la galariá Kootz de Nòva York e a la galariá de França a París. Al començament dels ans 1950, sos quadres comencèron a dintrar dins los mai grands musèus del mond coma la Phillips Gallery a Washington, lo Musèu Guggenheim e lo Museum of Modern Art de Nòva York, la Tate Gallery de Londres, lo Musèu nacional d'Art modèrne de París, le Museu de Arte moderna de Rio de Janeiro eca. A l'ora d'ara, mai de 150 de sas òbras se trapan dins los musèus. En 1960 se faguèron las seunas primièras exposicions retrospectivas dins los musèus d'Hannover, Essen, Zuric e L'Aia. E mai d'autras. De 1949 a 1952, Solatges realizèt tres decòrs de teatre e ballets e sas primièras gravaduras d'aigafòrta al talhièr Lacourière.
L'experiença de l'Otranegre[modificar | modificar la font]
En genièr de 1979, Solatges en trabalhant sus un quadre apondèt, retirèt de negre pendent d'oras. Savent pas mai que far, daissèt lo talhièr, desemparat. Quand tornèt dos oras mai tard: « Lo negre aviá tot envasit, a tal punt qu'èra coma s'existissiá pas mai »[5]. Aquela experiença marquèt un cambi de cap dins son trabalh. Lo meteis an, expausèt al Centre Jòrdi Pompidor sas primièras pinturas monopigmentària, fondadas sul rebat de la lutz suls estats de superfícia del negre, nomenat mai tard « otranegre ».
Òbras aprèp son experiença de l'Otranegre[modificar | modificar la font]
Solatges causiguèt l'abstraccion, perque ditz veire pas l’interes de passar « pel bestorn de la representacion [...] Representi pas, çò ditz, presenti. Depenhi pas, penhi. »[6].
A partir 1979, la pintura de Solatges es pròche de l'estil abstrach d’Hans Hartung amb de tons restrenches que los efètes de clarobscur son perceptibles, tanben en transparéncia.
Aprèp 1979, los quadre utilizan fòrça de relieus, d'òscas, de regas dins la matèria negra que creson a l'encòp de jòcs de lutz e de... colors. Perqu'es pas la valor negra d'esperla que'es lo subjècte de son trabalh, mas la lutz que revèla e organiza: s'agís doncas d'aténher un al delà del negre, que lo tèrme d'otranegre utilizat per qualificar sos quadres dempuèi la fin dels ans 1970; que tanben l'utilizacion del qualificatiu « monopigmentàri » melhor qu'aquel de « monocròma» per qualificar la pintura de Solatges.
L'otranegre presenta una varietat d'efèctes: utilizacion de colors coma lo brun o lo blau, mescladas al negre; utilizacion del blanc en contraste violent amb lo negre e de blanc sus l'entièra superfícia del quadre; utilizacion, aprèp 2004, de l'acrilic, qui permet d'efèctes de matèria fòrça mai importants e dona la possibilitat de contrastes mat/brilhant...
Es una de las personalitats a l'origina de la creacion de la cadena de television Arte.
Entre 1987 e 1994, realizèt 104 veirals, trabalhant amb lo talhièr de Jean-Dominique Fleury a Tolosa, per la glèisa abadiala de Concas.
En 2007, lo Musèu Fabre de Montpelhièr li consacrèt una sala per presentar la donacion facha pel pintor à la vila. Aquela donacion compren 20 quadres de 1951 a 2006 d'entre los majors dels ans 1960, dos grands otranegres dels ans 1970 e de grands poliptics.
Un musèu Solatges es en construccion Rodés. L'artista faguèt una donacion de 250 òbras (pinturas sus tela e sus papièr, bronzes, totalitat de l'òbra estampada, òbra de joinessa e trabalh preparatòris a la realizacion dels veirals de l'abadiala de Concas) e un fons documentari important per la comunautat d'aglomeracion del Grand Rodés. L'artista d'esperel depausèt la primièra pèira d'aquel musèu lo dimècres 20 d'octòbre de 2010.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "figaro" Pèire Solatges, la passion del negre sus Le Figaro.fr
- ↑ "Jaunin" citat per Françoise Jaunin, art. cit.
- ↑ "figaro"
- ↑ (fr)Pierre Soulages, Entrevista amb Christophe Donner, Op. cit., 2007, p. 48
- ↑ citat in: Pèire Solatges, Entrevista amb Christophe Donner, Op. cit., 2007, p. 52
- ↑ "Jaunin"
fonts[modificar | modificar la font]
- (fr)"Pierre Soulages, la peinture passion". Entrevista amb Jacques Bouzerand, "Le Point", 25 de decembre de 1989, n° 901, p. 98-102.
- (fr)Pierre Soulages: « Entrevista amb Jean Pierrard », Le Point, 31 de març de 2003, n° 1585, p. 100.
- (fr)Pierre Soulages, « Entretien avec Christophe Donner », Le Monde 2, 3 de febrièr de 2007, p. 48-52.
- Françoise Jaunin, (fr)Pierre Soulages, lumières d'« outrenoir », article sul site officiel du ministèri francés dels Afars estrangièrs.
- (fr)Lo Site oficiel de Pèire Solatges.
- "Pierre Soulages, Fiat Lux..." Intrevista dins " mon oeil sur l'art
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Hubert Juin, Soulages, le musée de poche, Éditions Georges Fall, Paris, 1958.
- Michel Ragon, Les Ateliers de Pierre Soulages, Albin Michel, Paris, 1990.
- Pierre Encrevé, Soulages. L'Œuvre complet, 3 vol. (1946-1958, 1959-1978, 1979-1997), Paris, Éditions du Seuil (catalogue raisonné de 1 174 œuvres).
- Nathalie Reymond, Soulages, la lumière et l’espace, Paris, éd. Adam Biro, 1999.
- Henri Meschonnic, Le Rythme et la lumière avec Pierre Soulages, Odile Jacob, 2000.
- Pierre Soulages, Noir lumière, entretiens avec Françoise Jaunin, Lausanne, éd. La Bibliothèque des arts, 2002.
- Entretien Pierre Soulages et Jacques Le Goff À propos des vitraux de Conques ou comment intégrer une œuvre contemporaine dans un lieu chargé d'histoire. Le Pérégrinateur Éditeur, Toulouse, 2003.
- Pierre Encrevé, Soulages. Les Peintures. 1946-2006, Paris, Éditions du Seuil, 2007 (réédition du précédent ouvrage du même auteur, augmentée d'un chapitre concernant la période 1998-2006, mais avec beaucoup moins de reproductions).
- Jean-Michel Le Lannou, La Forme souveraine. Soulages, Valéry et la puissance de l'abstraction, Paris, Éditions Hermann, 2008.
- Pierre Soulages, Écrits et propos, textes recueillis par Jean-Michel Le Lannou, Paris, Éditions Hermann, 2009.
- Gérard Georges Lemaire, Pierre Soulages au fond de la rétine de Roger Vailland, Les Lettres françaises, septembre 2005.
- Roger Vailland, Comment travaille Pierre Soulages ?, revue L'Œil de mars 1961, rééd. dans Chronique d'Hiroshima à Goldfinger (tome II), 1984, et Les Cahiers Roger Vailland.
- Roger Vailland, Le Procès de Pierre Soulages (copie sur Pierre-Soulages.com), article daté février 1962, revue Clarté n° 43 de mai 1962 ; rééd. dans Le Regard froid, 1963 ; rééd. dans Chronique d'Hiroshima à Goldfinger (tome II), 1984.
- Pierre Encrevé, Les Soulages du Musée Fabre, Gallimard, septembre 2008.
- Michel Ragon, Pierre Soulages, coll. "Ateliers d’artistes", 245 x 245, photographies de Vincent Cunillère 80 illustrations couleurs, couverture en carton brut sérigraphié, édition bilingue français/anglais, Thalia, octobre 2009.
- Pierre Encrevé, Soulages – 90 peintures sur toiles / 90 peintures sur papier, 230 x 287, dans un coffret sérigraphié, 182 illustrations couleurs, Gallimard, novembre 2009.
- Pierre Encrevé & Alfred Pacquement, Soulages, catalogue de l’exposition, 235 x 280, 245 illustrations couleurs, Éditions du Centre Pompidou, octobre 2009; réédition complétée et augmentée, novembre 2011
- Xavier Isle de Beauchaine, Soulages – Album de l’exposition, parcours en images d’une sélection d’œuvres, texte de Pierre Soulages "Image et signification", 270 x 270, version bilingue français/anglais, Éditions du Centre Pompidou, octobre 2009.
- Jean-Noël Cristani, Soulages, le noir et la lumière, coédition Éditions du Centre Pompidou/p.o.m. Films, 2009, 52 minutes.
- Roger Vailland et la fabrique de la peinture, Alain Georges Leduc, mars 2009, revue des ressources.
- Jacques Laurans, Pierre Soulages. Trois lumières, éd. Verdier poche, 2009 [1a éd. Farrago, 1999].


text:
Garona
Garona es un grand flume occitan (oficialament francés e espanhòl) que raja sus 647 km. Garona nais dins los Pirenèus espanhòls de la Val d'Aran.
Geografia[modificar | modificar la font]
Sa font es situada en Val d'Aran, al luòc dich l'Uelh deth Garona, al Plan de Beret. Lo riu se dirigís d'en primièr cap al nòrd, dintra en França al Pont del Rei a Fos, recep la Pica davalada dels massís de Luishon. Daissa los Pirenèus après aver asagat lo site antic de Sent Bertran de Comenge, puèi recep la Nesta, càmbia de direccion cap al nòrd èst dins una val larga, asaga Sent Gaudenç passa los pichons Pirenèus entre Sent Martòri e Martras Tolosana, recep lo Salat davalat de Sent Gironç. Lo flume traversa Murèth, recep Arièja a Portèth per aténher Tolosa ont càmbia de direccion cap al nòrd-oèst per se getar dins l'Ocean Atlantic a son embocadura comuna amb Dordonha ont forman l'estuari de Gironda.
Entre Tolosa e Bordèu lo flume travèrsa Agen e recep sos principals afluents en riba drecha, Tarn e Òlt eissits del sistèma idrologic del Massís Central.
Lo flume es navegable de l'ocean fins a Langon. Un canal lateral foguèt bastit al sègle XIX per jónher Langon e Tolosa (ligason amb lo Canal de las Doas Mars de Tolosa a Seta).
Entre los Pirenèus e Tolosa lo flume es adobat per l'industria idroelectrica. Mai recentament doas centralas nuclearas foguèron bastidas sus las ribas, a Brau e Sent Loís en Blaiés e a Golfèch.
A Bordèu lo flume es fòrça larg e jos l'influéncia de las marèas. A marèa nauta se forma un mascaret que puja lo flume.
Principalas vilas traversadas[modificar | modificar la font]
[toponims de tornar veire]
- Vielha
- Sent Biat, Montrejau, Sent Gaudenç, Murèth, Tolosa, Blanhac
- Los Sarrasins - Lo Vilar - La Magistèra
- Agen, Marmanda, Lo Pòrt de Santa Maria
- la Rèula, Lengon, Bordèu
Principals afluents[modificar | modificar la font]
[toponims de tornar veire]
En seguir lo cors del flume, s'encontran los afluents seguents :
- ↑ Ne diu pas s'escriure *Gat Mòrt, l'origina estent ga, sinonim bordalés de gua.


text:
476
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 476 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman d'Occident[modificar | modificar la font]
Lo 4 de setembre, reversament dau darrier emperaire roman d'Occident, Romulus August, per lo cap barbar Odoacre que se proclamèt rèi d'Itàlia. Leis insignas e simbòls dau poder imperiaus foguèron mandats a Constantinòple e aquò marquèt la fin de l'Empèri Roman d'Occident.


text:
Essenians
Los essenians èran una comunautat josieva fondada vèrs lo sègle II abC, establida sustot en riba de la Mar Mòrta. Seriá descricha per Flavi Josèp, Filon d'Alexàndria e Plini lo Vièlh. L'endrech de Qumran èra un establiment essenian autor dels manuscrits de la Mar Mòrta. Lo movement sembla desparéisser vèrs 70 dC. Vivián dins lo desèrt, predicavan la frairesa, la generositat e la destacadura de la riquesa e celebravan de rituals purificators per l'aiga. Cresián que los patiments del pòble d'Israèl èran deguts a l'manca de fe, afeblida pel paganisme grèc e roman.


text:
Luc d'Orbiu
Luc d'Orbiu ( Luc-sur-Orbieu en francés) es una comuna lengadociana en Lengadòc de las Corbièras, situada dins lo departament d'Aude e de la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de las Corbièras sus l'Orbiu .
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A l’epòca medievala, lo vilatge de Luc d'Orbiu èra de la poderosa abadiá benedictina de La Grassa. En 1213, Simon de Montfòrt prenguèt lo castèl de Luc pendent la Crosada dels Albigeses. Malgrat las protestacions dels abats, Luc venguèt en 1258 lo fèu dels senhors de Luc, los marqueses Tesan de Sanr Geniés.
En 1599, Enric de Tesan foguèt nomenat governador de Narbona pel rei Enric IV. En 1632, sos òmes d’armas èran de la batalha de Castèlnòu d'Arri del costat del Duc de Montmorency e de Gaston d’Orleans contra las tropas reialas. Lo rei Loís XIII de França alara ordenèt de rasar lo castèl del senhor que seguèt lo partit de Monsieur (fraire del rei). Enric de Tesan mai tard tornèt bastir la partida del castèl.
À la Revolucion Francesa, lo castèl patiguèt damatges..
Monsieur Pascal, que foguèt sedusit per aquel ostal en 1818, lo daissèt en 1878 a la familha Fabre. Quina familha ne faguèt un domeni viticòla e bastiguèt en 1910 la cuba del Celièr[1].
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura: Corbièras
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Istòria del vilatge e de la proprietat sus www.famillefabre.com.


text:
Y (Somme)
Y es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge rural picard del Santerre, situat entre Ham e Péronne, surplombant la vallée de la Soma
Village rural picard du Santerre, situé entre Ham et Péronne, surplombant la vallée de la Somme
Istòria[modificar | modificar la font]
Pòble destruit pendent los combats de la Primièra Guèrra mondiala.
Village détruit pendant les combats de la Première Guerre mondiale.


text:
Ervrezhell
Ervrezhell en breton ( Arbrissel en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La region a viscut dempuèi divèrses millenaris, coma lo pròva lo albereda tampa de "detla ròca a las fées" en datant del neolític, situada a Unitat|10|km {{}}. De la comuna. Divèrses luòcs archéologiques an #èsser repérés d'avion pel archéologue Gilles Leroux en lo moment de la secada de 1989. Qualqu'uns poirián èsser atribuits a la Tène e/o al periòde gallo-romaine, continuament a prospections sul terren o en los en comparant amb los luòcs enregistrats per Jean-Claude Meuret sus la municipalitat de Visseiche. La municipalitat de Arbrissel poiriá èsser traversada per una via anciana en prenent l'autra via en fasent limit amb las municipalitats de Rannée, aquela de Roazhon-Angieus (Condate-Juliomagus).
La région est habitée depuis plusieurs millénaires, comme le prouve l'allée couverte de "la roche aux fées" datant du néolithique, située à 10 km. de la commune. Plusieurs sites archéologiques ont été repérés d'avion par l'archéologue Gilles Leroux lors de la sécheresse de 1989. Certains pourraient être attribués à la Tène et/ou à la période gallo-romaine, suite à des prospections sur le terrain ou en les comparant avec les sites fouillés par Jean-Claude Meuret sur la commune de Visseiche. La commune d'Arbrissel pourrait être traversée par une voie antique rejoignant l'autre voie faisant limite avec la communes de Rannée, celle de Rennes-Angers (Condate-Juliomagus).


text:
Benidorm
Benidorm [be·ni·'ðɔɾm] es una vila valenciana de la comarca de la Marina Baixa. Es situada al centre de la Marina Baixa e delimita per l'èst amb las municipalitats de l'Alfàs del Pi, la Nucia e Polop, pel nòrd amb Benimantell e per l'oèst amb Finestrat.
Coneguda arreu per sas plajas, gratacèls e ambient nocturne e per èsser una destinacion toristica de gents de tota Espanha e Euròpa. Es la municipalitat pus densa e populosa de las doas Marinas amb 1892,08 ab/km² de densitat e 72 845 abitants (2007). Son entorn forma l'Airal Metropolitan de Benidorm, format de Benidorm, Finestrat, la Nucia, Polop, l'Alfàs del Pi, Altea e La Vila Joiosa amb 182 302 abitants e lo num. 28 dins lo classament de l'Estat Espanhòl.


text:
Aoste
Aoste en arpitan (Aoste en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aoste A situat a 15 km del Torn-de detlo-Pi e los sieus abitants an nomenat los Outards.
Aoste est située à 15 km de la Tour-du-Pin et ses abitants sont nommés les Outards.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 2006, dels registres archélogiques an meses a jorn un talhièr de potier datat de la fin del Mièja Edat[1]
En 2006, des fouilles archélogiques ont mis au jour un atelier de potier daté de la fin du Moyen Âge[2]


text:
1902
Aquesta pagina concernís l'an 1902 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 21 de genièr - Unificacion del fus orari en França. Adopcion de l'ora de París coma oficiala.
Lo 7 ò lo 8 de mai, una erupcion de la Montanha Pelada entraïnèt la destruccion totala de la vila martiniquesa de Saint-Pierre. Franc de doas personas, totei leis abitants (29 000 personas) foguèron tuats. Lei consequéncias sus l'illa foguèron importantas car Saint-Pierre perdiguèt definitivament son importància au profiech de Fort-de-France.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 30 de genièr - Tractat entre Japon e Reialme Unit.
- 15 de febrièr - Inauguracion del mètro de Berlin.
- 9 d'agost - Edoard VII es coronat rei del Reialme Unit.
Mond[modificar | modificar la font]
- 13 de genier - Ambé solament 68 combatents, Ibn Saud d'Arabia Saudita prenguèt la vila de Riyad.
- 8 de mai - dins l'isla de Martinica dintra en erupcion lo volcan Mont Pelée, en destruissent tota la vila de Saint-Pierre. I a 30.000 mòrts.
- 20 de mai - Cuba se fa independent dels Estats Units. Fin de l'aucupacion militar nòrd-americana.
- 12 de julhet - aprobacion del sufragi femenin en Austràlia.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- Lo fisician alemand Arthur Korn transmet d'images per telegraf.
Fisica[modificar | modificar la font]
Premiera publicacion permetent d'explicar l'existéncia de la radioactivitat per lo fisician britanic Frederick Soddy (1877-1956). Mencionèt per lo premier còp l'existéncia de desintegracions radioactivas. Soddy recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1921.
Geologia[modificar | modificar la font]
Après l'erupcion catastrofica de la Montanha Pelada qu'entraïnèt la destruccion totala de la vila martiniquesa de Saint-Pierre, leis autoritats de divèrsei país prenguèron consciéncia de la manca de conóissença a prepaus deis erupcions volcanicas. Aquò marquèt donc lo començament de l'estudi scientific dei volcans e la volcanologia, branca alora fòrça menora de la geologia, venguèt una sciéncia vertadiera.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 15 de genièr - Rei Saud, d'Arabia Saudita (m.1969)
- 31 de genièr - Alva Myrdal, politica, diplomata e escrivana suedesa, Prèmi Nobel de la Patz (m.1986)
- 4 de febrièr - Charles Lindbergh, pilòt american d'avion (m.1974)
- 10 de febrièr - Walter H. Brattain, fisician american, Prèmi Nobel de Fisica (m.1987)
- 27 de febrièr - John Steinbeck, autor american, Prèmi Nobel de Literatura (m.1968)
- 27 de febrièr - Lúcio Costa, arquitècte brasilièr (m. 1998)
- 23 d'abril - Halldór Laxness, autor islandés, Prèmi Nobel de Literatura (m.1998)
- 30 d'abril - Theodore Schultz, economista american, Prèmi Nobel d'Economia (m.1998)
- 3 de mai - Alfred Kastler, fisician francés, Prèmi Nobel (m. 1984)
- 8 de mai - André Michel Lwoff, microbiologista francés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m.1994)
- 18 de junh - Barbara McClintock, geneticiana americana, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1992)
- 10 de julhet - Kurt Alder, quimista alemand, Prèmi Nobel de Quimia (m. 1958)
- 15 de julhet - Jean Rey, president de la Comission Europèa (m. 1983)
- 28 de julhet - Karl Popper, filosòf austriac (m.1994)
- 8 d'agost - Paul A.M. Dirac, fisician anglés, Prèmi Nobel de Fisica (m.1984)
- 10 d'agost - Arne Tiselius, quimista suedés, Prèmi Nobel de Quimia (m.1971)
- 6 de setembre - Sylvanus Olympio, president de Tògo (m. 1963)
- 12 de setembre - Juscelino Kubitschek de Oliveira, president de Brasil (m.1976)
- 24 de setembre - Ruhollah Khomeini, cap espiritual d'Iran (m.1989)
- 3 d'octobre - Arthur da Costa e Silva, president de Brasil (m. 1969)
- 5 d'octobre - Larry Fine, actor american (m. 1975)
- 5 d'octobre - Ray Kroc, entrepreneire american, fondator de McDonald's (m. 1984)
- 22 d'octobre - Wijeyananda Dahanayake, primièr ministre de Sri Lanka (m. 1997)
- 31 d'octobre - Carlos Drummond de Andrade, poèta modernista brasilèr (m.1987)
- 9 de novembre - Jan Alfred Szczepański, critic de literatura, de teatre e de cinèma polonés (m. 1991)
- 17 de novembre - Eugene Wigner, fisician ongrés, Prèmi Nobel de Fisica (m.1995)
- 21 de novembre - Isaac Bashevis Singer, escrivan american, Prèmi Nobel de Literatura (m. 1991)
- 23 de decembre - Choudhary Charan Singh, primièr ministre d'Índia (m. 1987)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 20 de genièr - Joan Laurés, Majoral del Felibritge (n. 1822)
- 4 de març - Raoul Urbain, personalitat de la Comuna de París (1871) (n. 1837)
- 26 de març - Cecil Rhodes, òme d'afars anglés, fondator de Rodesia (n. 1853)
- 17 d'abril - Francés d'Assisi de Borbon, rei consòrt d'Espanha (n. 1822)
- 14 de junh - Jules-Nicolas-André Babick, personalitat de la Comuna de París (1871) (n. 1820)
- 6 de julhet - Maria Goretti, santa del catolicisme (n. 1890)
- 11 d'agost - Henry Louis Champy, personalitat de la Comuna de París (n. 1842)
- 24 d'agost - Juan Bautista Egusquiza, president de Paraguai (n. 1845)
- 27 d'agost - Alèxi Peiret, escrivan occitan, engenhaire agronòm e professor d'istòria bearnés (n. 1826)
- 29 de setembre - Émile Zola, escrivan francés (n.1840)
- 3 de decembre - Prudente de Morais, president de Brasil (n. 1841)
- Clovis Dupont, personalitat de la Comuna de Paris (n. 1830)


text:
Aubrac
Aubrac es un replanat d'origina volcanica del Massís Central. Constituís un parçan d'Occitània[1]. Es despartit entre las regions istoricas de Gavaudan, Roergue e Auvèrnha (e entre los departaments de Losera, Avairon e Cantal).
Somari
Delimitacion[modificar | modificar la font]
S'Aubrac es plan tipat tan culturalament coma pels païsatges, a pas cap d'unitat istorica. Foguèt totjorn despartit entre Auvèrnha (per una pichòta part), Roergue e Gavaudan als quals succedèron Cantal, Avairon e Losera. Lo punt d'encontre dels tres païses es la Crotz dels tres avesques.
L'Aubrac "pregond" es lo del naut platèu erbós, deboscat a l'Edat Mejana ont se tròban las estivas e qualques vilatges coma Nasbinal. Mas a l'oèst coma a l'èst los cantons granitics e mai boscarut de La Guiòla o Aumont d'Aubrac son tanben considerats coma part d'Aubrac e fan transicion amb la Viadèna e Marjarida.
Al sud lo platèu davala plan bruscament cap a la val d'Òlt.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia e geologia[modificar | modificar la font]
L'altitud mejana es compresa entre 1000 m e 1400 m, e los punts culminants ne son los Trucs d'Aubrac (1440 m) e lo Senhal de Malhe Biau (1469 m). Lo clima es un clima montanhòl rude amb temperaturas fredas e fòrça nevadas e ventadas l'ivèrn.
L'istòria geologica d'Aubrac es comuna amb la dels autres cantons granitics del Massís Central. En -40 Ma lo vièlh sòcle granitic (granit de Marjarida, vièlh de -300 Ma) se tròba joslevat per l'orogenèsi pirenenca. Entre -8 Ma e -6 Ma lo volcanisme i es actiu e se constituís la zòna centrala basaltica del replanat, la pus nauta. Enfin Aubrac foguèt cobèrt al quaternari per de glacièrs qu'arrasèron lo replanat.
Idrologia[modificar | modificar la font]
Aubrac mena sas aigas pas que al bacin de Garona que siá per Òlt (los rius del Sud e Sud-oèst del replanat) o per Trueire (oèst, èst, centre e nòrd del replanat). Lo riu màger que a la font sus Aubrac es Bès, orientat sud-nòrd e qu'amassa las aigas del replanat central.
Aubrac es conegut per sos lacs e laquets d'origina glaciària (Lac de Sant Andeòl, Lac de Bòrn, Lac de Salhens, Lac de Sovairòl).
Comunas d'Aubrac[modificar | modificar la font]
Luòcs d'Aubrac[modificar | modificar la font]
crotz dels tres avesques
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.
-
-
Vista d'un buron
-
-


text:
Malala Yousafzai
Malala Yousafzai (en pashto: ملاله یوسفزۍ; en ordo: ملالہ یوسف زئی; Mingora, Paquistan, 12 de julh de 1997) es una activista civica e blogaira paquistanesa. Per encausa de sa lucha en favor de l'educacion e dels dreches de las femnas, entamenada tre l'adolescéncia, recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz lo 10 d'octobre de 2014.
Biografia[modificar | modificar la font]
Venguèt famosa tre 2009, quand aviá pas que 11–12 ans, qu'escriviá un blòg, jos un pseudonim, per la BBC e i narrava sa vida jos la lei dels talibans, los ensages que fasián per tal de contrarotlar la Val de Swat, e a l'encòp i far conéisser sas idèas per afavorir l'educacion de las dròllas.
Son engatjament foguèt recompensat lo 19 de decembre de 2011 amb lo primièr Prèmi Nacional del Jovent de Paquistan, que venguèt puèi lo Prèmi Nacional Malala de la Patz, decernit pel govèrn paquistanés. Lo 9 d'octobre de 2012, Malala foguèt victima d'una temptativa d'assassinat e recebèt una bala dins lo cap e lo còl del temps qu'èra a tornar en cò sieu dins un bus escolar. Capitèt de subreviure e foguèt mandada aprèp qualques jorns en Anglatèrra, al Queen Elizabeth Hospital de Birmingham per i seguir una reeducacion.
Lo 29 d'abril de 2013, la revista america Time la placèt en cobèrta e la designèt coma una de "las 100 personas mai influentas del mond". Recebèt divèrses recompensas dins mantun país coma per exemple lo Prèmi Internacional Catalonha en mai del meteis an per "sa determinacion e son coratge dins la defensa dels dreches de l'òme".
Aprèp d'èsser estada nomenada demest los candidats al Prèmi Nobel de la Patz de 2013, recebèt finalament aquesta recompensa l'an seguent, amassa amb lo militant civic indian Kailash Satyarthi.


text:
Sigolsheim
Sigolsheim en alemannisch (Sigolsheim en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sigolsheim en patois roman Savamont e Sant-Vaumont es un vilatge en fasent partir del costat de Kaysersberg, environat de fèrtils e excellentes vignobles e situat sus la Weiss e la rota de las Vòges.
Sigolsheim en patois roman Savamont et Saint-Vaumont est un village faisant partir du canton de Kaysersberg, entouré de fertiles et excellents vignobles et situé sur la Weiss et la route des Vosges.


text:
Lista de provèrbis occitans
Aquesta es una lista de provèrbis o arreproèrs occitans.
LAS APARÉNCIAS[modificar | modificar la font]
Maison de haure, cavilha de husta. (Bearn)
Tot chin que japa, non mòrde pas. (Provença)
Tot ce qu'es blanc n'es pas de farina. (Auvèrnhe)
- cpr Tot çò qui ei blanc n'ei pas haria. (Bearn)
L'ARGENT[modificar | modificar la font]
L'argent a pas de còr. (Carcin)
L'argent pòrta medecina (Peiregòrd)
Au hart la hartèra, au praube la misèra. (Bearn)
LO FATALISME[modificar | modificar la font]
A l'aulha tonuda lo vent (Bearn)
Esperança fa viure. (Provença)
Fauta d'alh, l'an minja daus inhons. (Lemosin)
Lo garric fa pas un píbol. (Roergue)
Parlatz a l'ase, vos farà de pets (Lengadòc)
Quand la pera serà madura, tombarà ben. (Lemosin)
Qui se contenta de gaire, al a tot. (Valadas)
LO TEMPS[modificar | modificar la font]
Rocana dau mandin, aiga lo ser a plens chamins (Lemosin)
La matinaa ela es la mare de la jornaa. (Valadas)
LOS VICIS[modificar | modificar la font]
Borsa de jugador, n'a gis de sarrador. (Auvèrnhe)
A la maison deu jogador, uei l'arrís, doman lo plor. (Gasconha)
A[modificar | modificar la font]
ABONDANÇA de ben gasta ren (Lemosin)
ABRIU fa flor, Mai ne'n a l'onor 'Peiregòrd)
AIGA arrestada, empoisonada.
A l'AIGA tranquilla t'i fises pas. (Lengadòc)
ALBA roja, vent o ploja. (Lengadòc)
ANNADA de pluèja, annada d'imor. (Carcin)
Paubra ANNADA quand lo curet laura e la puta fiala. (Peiregòrd)
Tots los ASES de la fieira se semblan pas. (Peiregòrd)
AUNOR n'ei pas haria. (Bearn)
AUSEU que chanta lo matin, lo ser es plumat e rostit. (Peiregòrd)
AUVELHA que s'esbesenla perd son minjar (Peiregòrd)
B[modificar | modificar la font]
BEATA de glèisa, diablessa a l'ostal.
A cada BÈSTIA de son hen. (Bearn)
Bèu parlar non escortega la lenga. (Provença)
C[modificar | modificar la font]
Cal totjorn donar un òs al can fòl. (Carcin)
A CARNAVAL, tot s'i val. (Lengadòc)
Chascun fai virar l'aiga de vers son molin. (Peiregòrd
Chascun sap çò que bul dins son ola. (Vivarés)
Chasque ausèl tròba son niu bèl (Lemosin)
Cu fai pas quand pòt, fai pas quand vòl. (Carcin)
Cu l'acaba va a la cava. (Carcin)
Cu non pòu portar, tirassa. (Provença)
Cu parla dau mau dau vesin, z-a lo sieune en chamin. (Auvèrnhe)
Cu petaça, son temps passa. (Carcin)
Cu s'assembla se sembla. (Carcin)
D[modificar | modificar la font]
De raça lo can ne caça. (Carcin)
Del temps que lo boièr dinna, lo temps s'aisina. (Carcin)
De quante biais que l'òm se vire, n'òm a totjorn lo cuol de darrièr. (Vivarés)
D'una gresa se pòt far un canabal, e d'un canabal se pòt far una gresa. (Carcin)
E[modificar | modificar la font]
En mai la craba es borruda, en mai lo boc l'aima. (Carcin)
F[modificar | modificar la font]
Fa la saussa a l'aucèu sensa aver vist la pluma. (Provença)
La nèu de FEBRIER, quò's d'aiga dins un panier (Auvèrnhe)
Per beure de bona aiga chau 'nar vers la bona FÒNT. (Auvèrnha)
G[modificar | modificar la font]
Gau[1] de carriera, dolor d'ostau. (Provença)
- cpr Gau de carriera, diable d'ostau.
- ↑ Jòc de mots; en provençau, gau e gaug son omofòns.
Per la GULA i a totjorn de monde. (Provença)
H[modificar | modificar la font]
Ne cau pas tròp horgar la HAUÇ si vòlen que cope la toja. (Bearn)
HILH de la mair, parent deu pair. (Bearn)
I[modificar | modificar la font]
J[modificar | modificar la font]
JORN passat, jorn ganhat. (Provença)
L[modificar | modificar la font]
La fam fai sortir lo lop de la siauva. (Auvèrnhe)
- cpr La famina fai sortir lo lop de la cròsa. (Carcin)
La palha e lo temps maduron las nesplas (Lemosin)
Las estèlas revèrtan lo soc. (Roergue)
Lausa la mar e ten-te en tèrra. (Provença)
Lo ben de rifa-rafa s'entòrna coma s'amassa. (Carcin)
Lo gentum fai pas bulir l'ola (o : Lo gentum sala pas l'ola). (Vivarés)
Lo promier au molin, lo promier engrana (Lemosin)
Lo que trabalha manja la palha. Lo que fai res manja lo fen. (Carcin)
Los amics, coma los melons, fòrça de falses, paucs de bons. (Albi)
Los ans ne'n saben mai que los libres. (Peiregòrd)
Los bons nadaires son los bons negaires. (Carcin)
Los mestiers en -aire ne valon gaire (Lemosin)
Los uns que segoteishen lo plèish, los autes qu'amassan las amorras. (Bearn)
M[modificar | modificar la font]
Mai despend l'estrech que lo larg. (Lengadòc, Provença)
Montanhas nèiras, Lemosin escur, fará de plueja, de segur. (Auvèrnhe).
N[modificar | modificar la font]
Nais lo chabrit, mas nais decò lo boisson. (Valadas)
NEJAR de feurieir vau de fomarieir. (Auvèrnhe)
- comp NÈU de primtemps, tà la tèrra que vau hems (Gasconha)
Non i a mèu sensa fèu, ròsa sensa espina, ni nòse sensa crovèu. (Provença)
Non i a tala mordedura que d'un pevolh revengut. (Provença)
Non i vagues, e non t'enfangaràs. (Provença)
Non se fa d'una lèbre un lion. (Provença)
Non te rises de mon mau, que quand lo mieu serà vièlh, lo tieu serà nòu. (Provença)
Non vague au bòsc cu crenhe lei fuelhas. (Provença)
O[modificar | modificar la font]
Òbra facha li fa gaug. (Provença)
On i a un hasan, las poras non cantan. (Bearn)
P[modificar | modificar la font]
Lo PAN de taula a pas de mèstre. (Carcin)
Mauvat PAN n'es pas fam. (Auvèrnhe)
PAS a pas, l'òm va ben luench. (Provença)
I a pas de PASCADAS sens uòus.
Au mai PENDE, au mai rende. (Provença)
PETAÇAR fai durar. (Carcin)
PICHON gasanh emple la borsa. (Provença)
PIU-PIU totjorn viu. (Lengadòc, Provença)
PLUÈJA d'abrial, secada d'estiu. (Roergue)
Q[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben la letra C
Qual pana un uòu, pana un buòu. (Lengadòc)
Quand las filhas se maridan, lhas consenton en dire non. (Auvèrnhe)
Quan los chivaus n'an pas mei de hen, que hèn aus còps de pès. (Bearn)
Quand lo solelh se regarda, de la pluèia pren-te garda. (Vivarés)
Quand tròna au mes de febrier, tot l'òli caup dins un culhier. (Provença)
Quau vòu se faire messongièr, se fàsia devinaire de temps. (Vivarés)
Que per Nadal se solelha, per Pascas se torrelha. (Roergue)
Que plaidia tot sol a totjorn rason. (Auvèrnha)
Que vai charchar 'na femna luenh, pòrta la tara o ben la pren. (Auvèrnhe)
Qui dab cans va apren a lairar. (Bearn)
Qui fa piu piu dura un brieu.
Qui lenga a, a Roma va.
Qui trabalha, manja la palha. Qui fa res, manja lo fen. (Carcin)
Quò que regetan bei lo pè, o van quèrre bei lo bèc. (Auvèrnhe)
R[modificar | modificar la font]
Rat de glèisa, diable d'ostal. (Lengadòc)
- v tb Beata de glèisa, diablessa a l'ostal.
Rat escaudat, l'aiga tébia li fai paur. (Carcin)
Robin se soven totjorn de sas flutas (Lemosin)
S[modificar | modificar la font]
Segon lo temps fau navegar. (Provença)
T[modificar | modificar la font]
Tau a pensament de farina, qu'a pron de pan cuech. (Provença)
Tau consente que se'n pente. (Provença)
U[modificar | modificar la font]
Una poma poirida ne'n gastariá mila (Lemosin)
Un bon badalhaire nen fai badalhar detz. (Auvèrnhe)
V[modificar | modificar la font]
VAL mai faure que faurisson. (Carcin)
- cpr Val mai paiar faure que faurisson. (Lemosin)
- cpr Que vau mei pagar haure que haurilhon. (Bearn, Gasconha)
VAL mai se tener au tronc qu'a las branchas. (Lemosin)
VAU mai èsser quinçon de champ que rossinhòu de gàbia. (Provença)
VAU milhor passar per bèstia que per hòl. (Gasconha)
Una VESITA fai totjorn plaseir, si quò-es pas quand ven, quò-es quand fila. (Auvèrnhe)""
Lo qui a VESINS qu'a socís (Bearn)
VODRE e podre son de chausas mesparièras. (Auvèrnhe)


text:
Chartèves
Chartèves es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de Chartèves es, coma aquela de nombrosas municipalitats de la region, ligada a la Primièra Guèrra mondiala, amb lo sieu lòt de destruccions, de mòrts, de ferits e de desapareguts. La municipalitat a #èsser severament deteriorada en lo moment de las desparièras ofensivas #qu'an #èsser lançadas pel contraròtle dels marges de la Marna.
Divèrses libres istorics retracent aqueles eveniments douloureux.
L'histoire de Chartèves est, comme celle de nombreuses communes de la région, liée à la Première Guerre mondiale, avec son lot de destructions, de morts, de blessés et de disparus. La commune a été sévèrement endommagée lors des différentes offensives qui ont été lancées pour le contrôle des rives de la Marne.
Plusieurs livres historiques retracent ces événements douloureux.


text:
Dempuèi lo còp d'Estat militar de 1990, lo regim promòu lo nom de Myanmar dins las lengas qu'utilizan l'alfabet latin, en luòc dels noms abituals de las lengas occidentalas coma Birmania en occitan o Burma en anglés. Totun Myanmar es una transcripcion inexacta del nom birman real qu'es Myanma. A mai, la diplomacia internacionala accèpta pas unanimament lo nom de Myanmar.
L'estat de Birmania es dirigit per una dictatura militara dempuèi lo còp d'Estat de setembre de 1988. Lo general Than Shwe, president de la junta e cap de las fòrças armadas, daissa la plaça de president a Thein Sein en març de 2011. Lo partit d'oposicion menat per Aung San Suu Kyi (Liga Nacionala per la Democracia o NLD) aviá ganhat las eleccions de mai 1990 amb mai de 80% de las voses, mas la junta invalidèt las eleccions prenguèt lo poder. Lo NLD lucha per far tornar la democracia dins lo país. Aung San Suu Kyi, que foguèt Prèmi Nobel de la Patz en 1991, es sempre detenguda per la junta militara.
En setembre de 2007, de manifestacions popularas apareisson contra lo regim militar, a l'iniciativa dels monges bodistas, per protestar contra l'auça dels prèses e las dificultats de la vida vidanta.
Birmania es lo pus grand país de l'Asia del Sud-Èst continentala, e lo 40en del mond en superfícia. Al nòrd del país la frontièra amb la Republica Populara de China es bordada per las montanhas Hengduan Shan. Lo punt mai naut del país es la montanha Hkakabo Razi, amb 5881 m.


text:
Decret d'Alhambra
Lo Decret d'Alhambra o l'Edicte de Granada foguèt publicat lo 31 de març de 1492 pels Reis Catolics Isabèl I de Castelha e son marit Ferrand II d'Aragon, après la casuda del reialme moro de Granada. Lo decret comandava la conversion o l'expulsion de totes los josieus d'Espanha, de lors territòris e possessions abans lo 31 de julhet de 1492, e causèt lor diaspòra per Magrèb, l'Euròpa Meridionala e l'Empèri Otoman, que son soudan Bayezid II i lor ofriguèt refugi. La comunautat josieva se resignèt al decret, a l'excepcion notabla del rabbin Don Isaac Abravanèl, qu'opausèt una resisténcia, en cercant de far anullar o revocar lo decret. 150 000 josieus causiguèron la conversion, de 150 000 a 200 000 l'exili en Navarra, en Portugal, en Itàlia, en Africa del Nòrd o en Mediterranèa Orientala. Los que partiguèron temptèron de recuperar lors crèdits e de vendre lors bens abans lor partença, lèu-lèu e a pèrda.


text:
Feyzin
Feyzin en arpitan (Feyzin en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Gentilé sur le site habitants.fr Consulté le 29/09/2008.


text:
Mégange
Mégange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Mégange amb la siá annèxa Rurange a una istòria pro particulara doncas qu'aqueles dos pòbles forman una meteissa comun continuament a un matrimòni forçós decidit pel rei de França en 1833.
La commune de Mégange avec son annexe Rurange a une histoire assez particulière puisque ces deux villages forment une même commune suite à un mariage forcé décidé par le roi de France en 1833.


text:
1968
Aquesta pagina concernís l'an 1968 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
- 12 de març - independéncia de Maurici.
- 6 de setembre - independéncia de Swaziland.
- 12 d'octobre - independéncia de la Guinèa Eqüatoriala.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 2 de genièr - Cuba Gooding Jr., actor american
- 3 de genièr - Michael Schumacher, pilòt alemand de Formula 1
- 14 de genièr - LL Cool J, cantaire de rap american
- 15 de genièr - Iñaki Urdangarin, espós de Cristina de Borbon
- 30 de genièr - Felipe de Borbón y Grecia, prince d'Astúrias
- 1 de febrièr - Lisa Marie Presley, cantaira americana
- 2 de març - Daniel Craig, actor britanic
- 30 de març - Céline Dion, cantaira canadiana
- 8 d'abril - Patricia Arquette, actritz americana
- 19 d'abril - Ashley Judd, actritz americana
- 28 de mai - Kylie Minogue, dançaira e cantaira australiana
- 7 de julhet - Jorja Fox, actritz americana
- 17 d'octobre - Ziggy Marley, cantaire jamaican, filh de Bob Marley
- 2 de decembre - Lucy Liu, actritz americana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 21 de febrièr - Howard Walter Florey, farmacològ australian, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1898)
- 1 d'abril - Lev Davidovich Landau, fisician sovietic, Prèmi Nobel de Fisica (n. 1908)
- 4 d'abril - Martin Luther King, religiós protestant american, Prèmi Nobel de la Patz en 1962 (n. 1929)
- 14 de junh - Salvatore Quasimodo, escrivan italian, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1901)
- 15 de junh - Wes Montgomery, musician de jazz american (n. 1925)
- 28 de julhet - Otto Hahn, fisician alemand, Prèmi Nobel (n. 1879)
- 2 d'octobre - Marcel Duchamp, artista dadaista francés (n. 1887)
- 27 d'octobre - Lise Meitner, fisiciana austriana (n. 1878)
- 10 de decembre - Karl Barth, teològ protestant soís (n. 1886)
- 20 de decembre - John Steinbeck, escrivan american, Prèmi Nobel (n. 1902)


text:
Vela latina
La vela latina es un tipe de vela utilizada tradicionalament mai que mai en Mar Mediterranèa. Son nom ven del latin vela alla trina e caracteriza sa forma triangulara.
La vela es envergada sus l'antena qu'es acimelada per son mitan a un costat de l'arbre. Aquela antena es generalament formada de doas pèças : la pus espessa clinada cap a la proa es apelada car e la pus prima enauçada cap a la popa es sonada pena.
Apareguda al sègle II-IV, d'inspiracion roman, la vela latina s'es rapidament difusada dins la Mediterranèa tota.[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ I. C. Campbell, "The Lateen Sail in World History", Journal of World History, 6.1 (1995), 1–23
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) I. C. Campbell, "The Lateen Sail in World History", Journal of World History, 6.1 (1995), 1–23


text:
Accident vascular cerebral
Qu'existeish dus tipes d'accidents vasculars cerebraus, los isquemics e los emorragics
Somari
- 1 Accident vascular cerebrau isquemic
- 1.1 Etiologia
- 1.2 Clinica
- 1.3 Tractament
- 2 Accident vascular cerebrau emorragic
- 3 Diagnostic
- 4 Diagnostic diferenciau
- 5 Factor de risque
- 6 Prevencion
- 7 Celebritats qu'avon un AVC
- 8 Nòtas e referéncias
Accident vascular cerebrau isquemic[modificar | modificar la font]
Qu'es l'obstruccion d'ua artèria cerebrala pr'un calhòt, la partida cerebrala endevath n'es pas mei vascularizada, non oxigenada, qu'es l'isquémia.
Etiologia[modificar | modificar la font]
Fibrillacion auriculara[modificar | modificar la font]
La fibrillacion auriculara qu'empacha la bona contraccion deu còr, meilèu de circular, un chicòt de la sang que demora hens lo còr e feneish per coagular, aqueste calhòt que's pòt estrocejar e partir cap enlà, on boça ua o mantuas artèrias.
Estenòsi carotidiana ateromatosa[modificar | modificar la font]
Las carotidas que son lòcs de hauta pression e bolegadís, on se forma aisidament ateròma. Aquera placa que va demenir lo diamètre deu canèr arteriau. Lavetz la circulacion que deu estar hèra rapida ende guardar un debit com lo d'un diamètre normau, pr'amor lo cervèth qu'a besonh de la medisha oxigenacion. Lavetz lo bolegadís que pòt balhar un calhòt que muda dinc au cap.
Disseccion de las artèrias deu còth[modificar | modificar la font]
Aquera disseccion que's passa lo mei sovent après ua tumada. La paret de l'artèria que's copa un chicòt, lavetz la sang que passa endehens de la paret. Lo diamètre de l'artèria que's diminua pr'amor de l'en.hlament de la paret. Aquera diminucion que hè la velocitat de la sang en aqueth endret que s'accelèra ende guardar lo medish debit. Que's crea ua zòna de bolegadís, on se pòt formar un calhòt que s'anguerà entà la circulacion cerebral.
Autas causas[modificar | modificar la font]
Que son las causas raras, immunologicas, post-radioterapia, toxica...
Clinica[modificar | modificar la font]
Que depen deu lòc deu calhòt. La vascularizacion cerebrala qu'es suportada per tres artèrias majoras, las duas carotidas e lo tronc basilar. Aqueras tres artèrias, un còp au cervèth que s'anastomòsan en tot har lo poligòn de Wilis. Las artèrias cerebralas nascan deu poligòn, que son tres de cada costat, l'artèria cerebrala anteriora, l'artèria seuvana o artèria cerebrala mejana (que's destria ende balhar ua superficiala e ua pregona), l'artèria cerebrala posteriora. Aqueras artèrias que vascularizan caduas partidas deu cervèth. Lavetz quan l'ua es boçada pe'u calhòt, n'es sonque ua foncion cerebrala qu'es tocada quan las autas e pòden haut o baish demorar plan.
Demei, segon lo costat tocat, los simptòmas ne son pas los medishs. Lo cervèth qu'es tostemps format d'un emisfèri major, dominant e d'un emisfèri menor, dominat. Se las foncions motora e sensitiva se n'i tròba de cada costat, n'es pas parièr entà çò deu lengatge, deu calcul....[1]
AVC carotidian[modificar | modificar la font]
Que son los AVC isquemics que passan o, se crean capvath lo sistèma circulatòri carotidian. Los calhòts que se'n van entà las terminasons, que sia la circulacion cerebrala o oftalmologica. Las terminasons cerebralas que son las artèrias cerebralas anterioras e seuvanas (o mejanas).
AVC seuvan superficiau[modificar | modificar la font]
simptòmas controlateraus:
- emiplegia, sustot au nivèu braquiofaciau
- emianestesia hens lo medish territòri
- emianopsia laterala omonima. Qu'es a dìser la vision de cada uèlh qu'es perduda deu costat de l'isquemia cerebrala.
Se l'emisfèri dominant es tocat, las cuentas que son ua afasia de Broca (d'elocucion) se l'isquemia es anteriora, o ua afasia de Wernicke se l'isquemia es posteriora. En mei d'aquò, que pòt i aver ua apraxia, ua acalculia, agrafia, agnosia.
Se l'esmisfèri dominat es tocat, qu'arriba un sindròm d'Anton-Babinski, qu'es ua anosognosia (non-coneishença deu troble) e ua emiasomatognosia (non reconeishença de l'emicòs paralisat), en mei qu'i a ua negligéncia espaciala unilaterala deu costat de la paralisia.
AVC seuvan pregon[modificar | modificar la font]
Que tòca sovent la capula intèrna, lo lòc deus axòns de las neurònas motoras. S'en sec ua emiplegia massiva deu costat contralaterau de l'isquemia.
AVC seuvan totau[modificar | modificar la font]
Qu'es l'addicion de l'AVC seuvan superficiau e pregon, lo calhòt que boça avant la destriada entre l'artèria seuvana superficiala e pregona. Totun, lo tablèu n'es pas tostemps plen. Que pòt aver elements pregons e/o superficiaus. Segon la region deu cortèx tocada, l'emiplegia que tòca diferentas partidas deu còs. L'omonculus qu'es la representacion deu còs hens lo cervèth. Ende aquò la partida extèrna deu cortèx vascularizada per l'artèria seuvana superfiaciala, que paralisa e anestesia braç e cap.
AVC cerebrau anterior[modificar | modificar la font]
Un calhòt que s'en va entà l'artèria cerebrala anteriora. Los simptòmas que pòden estar un sindròma frontau e/o ua emiplegia/emianestesia de la cama controlaterala. Aquò's véi sus l'omonculus, l'artèria cerebrala centrala que passa au miejan deu cervèth, on se tròban las neurònas motoras deu membre inferior.
AVC vertebrobasilar[modificar | modificar la font]
Que son los que parten despuish lo tronc basilar e que boçan las soas collateralas. Que passa endavant deu tronc cerebrau.
AVC cerebrau posterior[modificar | modificar la font]
- territòri superficiau: Sovent, que's passa ua emianopsia laterala omonima, mes se l'emisfèri menor es tocat, que pòt arribar ua agnosia visuau, la vision qu'es enqüèra acì mes lo cervèth n'intègra pas çò que vei.
- territòri pregon: que balha un sindròma talamic dab trobles sensitius sus l'emicòs controlaterau, a còps ua intensa dolor. Se l'eiquemia es bilaterala que's pòt trobar ua cecitat bilaterala dab troble de memòria.
AVC deu tronc basilar[modificar | modificar la font]
Lo tronc cerebrau qu'es lo lòc deu passatge de totas las vias neurònalas deu cervèth entà'u mesoth espinau.
- sindròmas altèrnes: Que tòcan las vias motoras e sensitivas deu tronc cerebrau que n'an pas enqüèra crotzat, mes tanben los nèrvis cranians que sòrten ad aqueste nivèu. Deu còp l'emiplegia corporala qu'es controlaterala a la lesion mes se lo nèrvi faciau es tocat tanben, la paralisia que sia deu costat de la lesion, opausat a l'emiplegia corporala.
- sindròma de Wallenberg: qu'es la boçada de l'artèria deu clotet laterau, branca de l'artèria cerebelosa postero-inferiora.
Qu'associa deu costat de la lesion: -ua ataca deus nèrvis X e XI troble de la fonacion e de la degluticion, dab ua paralisia de l'emivela e de l'emifaringe. -ua ataca cerebelosa dab un emisindròma cerebelós -ataca deu nuclèu deu VIII -ataca deu V: anestesia de l'emicara. -sindròma de Claude Bernerd Horner. E qu'associa au costat opausat de la lesion: -ua ataca de la garba espinotalamica que balha ua anestesia termoalgica de l'emicòs, shens la cara. Qu'es un sindròma altèrne sensitiu
Tractament[modificar | modificar la font]
Fasa aguda[modificar | modificar la font]
Se la presa en carga de l'AVC Se hè vista (mens de 4 òras après lo prumèr simptòma), lo tractament endovascular que's pòt har. Que's hè per un neurològ o un neuroradiològ. Qu'es plan segur lo tractament deus melhorós pr'amor l'isquémia n'a pas temps ende necrosar cellulas cerebralas.
Accident vascular cerebrau emorragic[modificar | modificar la font]
Etiologia[modificar | modificar la font]
Ipertension cronica[modificar | modificar la font]
Qu'es la causa de 50% deus AVC emorragics. L'ipertension cronica que hè váser microaneurismas en mei de l'ateròme.
Mauformacion vasculara cerebrala[modificar | modificar la font]
Que representa 10% deus AVC emorragics mes 30% aus jovens. Qu'es la rompedura d'un aneurisma o d'un cavernòme.
Tractament antitrombotic[modificar | modificar la font]
Dab l'atge, qu'am de mei en mei de monde dab tractament anticoagulant pr'amor d'un risque de calhòt. Mes aqueste tractement que balha mei d'emorragia, sovent dab un traumatisme cranian, mes acòps shens nat tum, pr'amor de la violéncia o d'un tractament mau equilibrat.
Tumor cerebrala[modificar | modificar la font]
Que balhan 5 a 10% de las emorragias cerebralas. Que son sustot las tumors malinas.
Autas causas[modificar | modificar la font]
Clinica[modificar | modificar la font]
Lo mau de cap qu'es sovent mei important que hens los AVC isquemics. Los simptòmas que càmbian segon lo lòc de l'emorragia. Las neurònas que son premsadas e qu'apareish un deficit neurologic. En vertat, la realitat ne balha pas jamei l'escasença de saber se l'AVC es isquemic o emorragica. Sonque l'imatgeria que pòt muishar lo tipe d'AVC.
Tractament[modificar | modificar la font]
Diagnostic[modificar | modificar la font]
En prumèr, que's cau concentrar sus l'interrogatòri e la clinica susdita. Que cau cercar los antecedents deu malaut, sustot los vasculars e neurologics. Au còr que cau cercar la preséncia d'ua boha o d'un ritme irregular (fibrillacion auriculara).
signes generaus: L'ipertension qu'es un signe d'isquemia, quan l'artèria cerebrala es boçada, ende guardar ua bona perfusion cerebrala, la tension generala que puja dinc a que la en devath sia "normala". Qu'es ende aquò ne cau pas baishar tròp aquera tension arteriala pr'amor se la tension deu braç qu'es normala, lavetz lo cervèth qu'es ipoperfusat. La frèba que pòt estar un simptòma d'AVC deu tronc cerebrau.
Tostemps, los examens biologics deven estar realizats (NFS, ionograma, glicemia). Ende aver un punt de vista diagnostic mes tanben ende véser factors de gravitat, ua iperglicemia qu'es hèra toxica endeu cervèth en mei de l'isquemia, que carrà que sian regulars se besonh.
L'ECG que cèrca ua fibrillacion auriculara, qu'es a díser un ritme irregular deu còr
L'eco-doplèr deu còth que cèrca l'ateròma hens los canèrs carotidians o ua disseccion arteriala.
L'escàner cerebrau a la fasa aguda que balha sustot l'idèa d'ua emorragia o pas hens lo cervèth, mes los signes d'isquemia n'arriban pas qu'après jorns d'espèra. L'emorragia que's vei per ua iperdensitat de la sang sus l'imatge. L'isquemia jovena que's vei dab ua ipodensitat suu territòri atacat. L'escanèr dab injeccion que balha ua idèa melhora de la vascularizacion deu cervèth e ua isquemia qu'es mei aisida a véser, mes la deficion qu'es hèra maishanta.
IRM o ARM: que son los examens de referéncias
Diagnostic diferenciau[modificar | modificar la font]
Que son sustot los diagnostic de malaisèr, que pòden estar cardiac, neuròlogic, endocrinologic, ORL:
Que pòden estar plan escartats peus examens complementari.
Totun la migrana dab aura que pòt har simptòmas neurologics dab mau de cap, acòps n'i a pas sonque l'escàner ende estar segur deu diagnotic.
Factor de risque[modificar | modificar la font]
- l'ipertension
- lo tabac
- lo colesteròu
- lo diabete
- l'alcoolisme cronic
- la migrana
- la contracepcion orala, sustot quan es associada dab tabac
- obesitat, sedentaritat
Prevencion[modificar | modificar la font]
Primària[modificar | modificar la font]
Qu'es sustot la prevencion de l'ipertension arteriala, a tot atge. Lavetz, que cau har shau au pes, au minjar gras, la carnsalada, la sau e arrestar lo tabac. N'i a pas nat interès a tractar per aspirina en prevencion primària quan un AVC n'es pas jamei escasut e mei, que hè pujar lo risque d'un AVC emorragic o d'ematòma sosdurau. Encontra d'aquò los AVK que son indicats dab la fibrillacion auriculara segon lo scòre CHADS. Se's superior o egal a 2 ua anticoagulacion per AVK qu'es indicada[2].
Scòre CHADS (antecedent)[3]: C:Cardiac, 1punt. H:ipertension,1punt. A: Atge>75ans, 1punt D:diabet, 1punt S:Stroke (AVC):2 punts
Hens las estenòsis carotidianas, la cirurgia qu'es possible, que s'apèra ua endartariectomia. L'endartariectomia qu'es l'aubertura de la carotida e lo cirurgian que neteja la placa d'ateròma e torna barrar l'artèria, que podèm tanben botar un stent mes n'es pas provat que sia mei que la cirurgia. En prevencion primària, la cirurgia n'es pas tan indicada, que's hè quan l'estenòsi es de mei de 60%. Lo risque d'AVC qu'es detriat per dus sus cinc ans, mes lo risque de'n har un, qu'es de 2% per an dab ua estenòsi de mei de 60% e la cirurgia que balha un risque de 3% pendent lo mes après. Qu'es donc a la causida[4].
Segondària[modificar | modificar la font]
Que cau continuar la prevencion segondària e guerrejar contra l'ipertension e lo tabac. Hens los AVC isquemics, ua antiagregacion plaquetara qu'es indicada en prevencion segondària, dab aspirina a ua dòsi entre 100 e 325 mg. Se jamei l'aspirina es mau tolerada, lo clopidogrel que pòt estar emplegat dab un coeficient còst/benefici mens interessant. La cirurgia qu'es mei indicada que la podèm har dab ua estenòsi de mei de 50%, mes qu'es plan indicada ende ua de mei de 70% [5].
Celebritats qu'avon un AVC[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Neurologie, réussir les ECN. Collège des enseignants en Neurologie. Ed: Masson
- ↑ http://www.bichat-larib.com/revue.presse/revue.presse.resume.affichage.php?numero_resume=110
- ↑ http://www.sante.univ-nantes.fr/med/ticem/ressources/659.pdf
- ↑ http://www.has-sante.fr/portail/upload/docs/application/pdf/fiche_stents_carotides_web.pdf
- ↑ http://www.has-sante.fr/portail/upload/docs/application/pdf/07-042_traceur_guide-adl-avc.pdf
- ↑ http://lci.tf1.fr/science/2005-09/chirac-hospitalise-avis-specialistes-4896049.html
- ↑ http://www.courrierinternational.com/dossier/2006/01/11/le-proche-orient-sans-ariel-sharon
- ↑ http://www.lemonde.fr/proche-orient/article/2011/02/17/ben-ali-serait-dans-le-coma_1481251_3218.html


text:
Josefina Aldecoa
Josefina Rodríguez de Aldecoa o Josefina Aldecoa (8 de març de 1926-16 de març de 2011) foguèt una pedagòga e escrivana espanhòla de lenga espanhòla. Josefina, doctoressa en Pedagogia, nascuda en La Robla (Leon) foguèt fondadora del collègi Colegio Estilo. Moric en Mazcuerras, Cantàbria.
Foguèt esposa del tanben escrivan Ignacio Aldecoa.
Obras[modificar | modificar la font]
- El vergel (1988)
- Historia de una maestra (1990)
- Mujeres de negro (1994)
- La fuerza del destino (1997)
- El enigma (2002)
- Hermanas (2008)


text:
Aníbal Troilo
Aníbal Troilo (Buenos Aires, l'11 de julhet de 1914 - Buenos Aires, lo 18 de mai de 1975), chafrat Pichuco que ho dab Ástor Piazzolla lo màger bandoneonista de tango ; que ho tanben compositor e director d'orquèstra de tango.
Vita[modificar | modificar la font]
Los sons pairs que s'aperavan Felisa Bagnolo e Aníbal Carmelo Troilo. Mainatge qu'audiva a jogar tangos dens los cafés de Buenos Aires e aus detz ans que convençó los sons pairs deu crompar un bandoneon. La soa mair que'n trovè un de 140 pesos de pagar en 10 còps mes los vedendor que desapareishó arron deu quatau pagament shens non pas domandar arren mei. Aqueth bandoneon que hore lo qui jogare tota la soa vita sancera.
Aus 11 ans (en 1925) que jogava au mercat de l'Abasto e aus 15 qu'avèva ja lo son quintet.
En 1930 qu'entrè dens un sextet on Osvaldo Pugliese be hasèva lo pianista. Arron que joguè dens las orquèstras de Juan "Pacho" Maglio, Julio de Caro, Juan D'Arienzo, Ángel D'Agostino e Juan Cobián abans de fondar, en 1937, lo son qui debutè dens un club portènhe aperat lo Marabú.
A partir de julhet de 1939 Ástor Piazzolla qui vienèva d'arribar deu son Mar del Plata nadau, que comencè a escotar regularament e dab passion l'orquèstra de Troilo e de practicar çò qu'aprenèva au bandoneon. Lèu qu'aprochè un deus musicians entà poder entrar dens l'orquèstra en s'i escàder. N'i he pas sonque lo bandoneonista mes qu'ajudè tanen Pichuco a adobar las particions dab las soas influèncias musicaus mei academicas.
Suu plan personau : qu'esposè Zita Calachi en 1938, qu'avó ua amistat de las pregondas dab lo poeta de tango Homero Manzi, que ho un suportaire famós de River Plate e qu'avó coentas dab l'alcòl e la cocaïna.


text:
Nicotinamida adenina dinucleotid
La nicotinamida adenina dinucleòtid (NAD o NADH ) es un coenzim derivat de la vitamina B3 e que sa foncion principala es l'escambi d'electrons e de protons en la produccion d'energia de totas las cellulas. Lo NAD interven dins de multiplas reaccions del metabolisme d'oxido-reduccion. Quand un enzim oxida un substrat per desidrogenacion, los atòms d'idrogèn arrancats d'aquel substrat son cedits per l'enzim al NAD ; aqueste agís coma agent oxidant en acceptant dos electrons (e un proton), daissant liure dins lo mitan d'autre proton:
Lo NADH es la forma redusida del NAD+, doncas possedís dos electrons (e un proton) de mai. Lo NADH agís coma transportaire de 2e- e 1H, per acabar per los cedir. Dins lo catabolisme aerobi, lo NADH cedís sos electrons al complèxe NADH-desidrogenasa (lo primièr element de la cadena respiratòria) plaçat dins la membrana intèrna de la mitocondria; dins lo catabolisme anaerobi, coma dins la fermentacion lactica, lo NADH cedís sos electrons a l'acid piruvic que se redusís a acid lactic. Lo NADP a un mecanisme d'accion similar al descrich pel NAD. La foncion principala del NADP es l'oxidacion de la glucosa-6-fosfat en 6-fosfat-gluconat dins la via de las pentòsas, via alternativa de l'oxidacion de la glucòsa. Las formas redusidas del NAD s'obtenon de la glucolisi e del cicle de Krebs principalament.