text:
Còptes
Los Còptes son los abitants crestians d'Egipte. Lo mòt es format segon lo nom donat pels Grècs ancians a l'Egipte antica (grèc ancian AἴYuπtoς) que, amb la desapareisson de la primièra sillaba al periòde arabi, donèt coptita en latin e « qoubt » en arabi de que foguèt creat un singular « qoubtî ». Es per aquela rason, e segon un contèxte istoric, que los còptes son considerats coma los egipcians « vertadièrs » [1].
La fòrça granda majoritat dels Còptes es membre de la Glèisa còpta ortodòxa dirigida per un primat, mas existís tanben dempuèi lo sègle XIX una Glèisa catolica còpta, e una Glèisa evangelica còpta.
Sul plan de la doctrina, la Glèisa còpta ortodòxa es fidèla als tres primièrs Concilis ecumenics e es sovent vista ligada a tòrt coma las Glèisa armènia, etiopiana, e eritrèa a l'ortodoxia, segur que presenta amb elas una granda similitud del rite[2]. Se ne destria pasmens perque se fonda sus las tèsis miafisitas condemnadas pel concili de Calcedònia. Los Còptes, coma totes los Egipcians levat los Nubians, parlan pas que l'arabi e la messa se dich dins aquela lenga; solas las preguièras del Credo e lo Paire nòstre se dison a vegada encara en còpte[2].
Amb las sosmautas de l'istòria d'Egipte que faguèt de la comunautat còpta una minoritat, una diaspora s'organizèt subretot pendent lo sègle XX.
Somari
- 1 Religion
- 2 Relacions amb la Glèisa etiopiana ortodòxa
- 3 Istòria
- 4 Nombre
- 5 Cultura
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Annèxes
Religion[modificar | modificar la font]
La Glèisa d'Alexandria[3] de l'evangelista Marc, que los còptes son ligats, es una Glèisa crestiana de las mai ancianas del mond amb lo seu rite e constituís la comunautat crestiana mai granda de l'Orient Mejan. Los Còptes se considèran coma los Egipcians vertadièrs, venent dels faraons[4].
A causa de l'istòria, es considerada coma la « Glèisa dels Martirs ». Dempuèi l'an 303 e la persecucion dels crestians per Dioclecian, los Còptes situan lo començament de la Glèisa d'Egipte en 284, an del començament del reialme d'aquel emperaire: es l'intrada dins l'èra dels martirs o èra de Dioclecian[5].
Lo calendièr còpte es mai sovent nomenat « calendièr dels Martirs » e lo libre dels sants d'aquel calendièr, lo Sinaxari còpte[6] conta l'istòria d'al mens un martir cada jorn.
Pasmens, pendent los sègles, la Glèisa d'Alexandria coneguèt d'esquismes, a l'origina de mai d'una Glèisas autonòmas. Ara, 90 % dels Còptes dins lo mond son membres de la Glèisa còpta ortodòxa[1] dirigida per un primat fasent ofici a l'encòp de papa e de patriarca. Un originalitat de la Glèisa còpta es l'eleccion del patriarca pel pòble dels fidèls, mas deu enseguida èsser confirmat dins sas foncions pel govèrn egipcian[2]
La liturgia còpta es encara mai complicada que la liturgia ortodòxa amb que es sovent comparada. I a 36 oncions pel Batisme e la confirmacion que son celebrats simultanèament a la mena orientala, lo sagrament dels malauts, demanda, dins sa forma solemna, sèt prèires oficiants[2]
Dempuèi lo sègle XIX existisson tanben una Glèisa catolica còpta e una Glèisa evangelica còpta
Doctrina[modificar | modificar la font]
Longtemps se pensèt que los Còptes professavan lo monofisisme d'Eutiques sostengut per Sevèr d'Antiòquia. Aquela doctrina afirma que lo Crist a una natura unica, d'òrdre divin (gaireben totes las Glèisas crestianas admeton la dobla natura del Crist, a l'encòp divina e umana). Après lo rebut del monofisisme pel concili de Calcedònia en 451, los Còptes trenquèron la comunion amb la Glèisa bizantina. Constituisson dempuèi l'ora una Glèisa autonòma.
Aquela interpretacion doctrinala foguèt lo pretèxte a las persecucions contra los Còptes pels crosats quand passèron en Egipte. En realitat, la posicion cristologica de la Glèisa còpta va cap al miafisisme: lo Crist a una natura divina, mas « incarnada » (ont lo divin fa seuna la dimension umana). Lo diferent teologic foguèt esclairit amb l'Occident e reglat per un accord entre lo primat Chenoda III d'Alexandria e lo papa Pau VI.
La posicion comuna de las Glèisas apostolicas, que la Glèisa catolica e la Glèisa còpta, torna sus la posicion cristologica d'Atanas d'Alexandria e de Ciril d'Alexandria, ambedós « papas d'Alexandria e patriarcas de la Predicacion de sant Marc e de tota l'Africa ».
Relacions amb la Glèisa etiopiana ortodòxa[modificar | modificar la font]
Evangelizada a partir del sègle IV mejans Egipte, Etiopia seguèt lo mèsme destin religiós que son tutor esperital[2]. La Glèisa còpta d'Egipte exercissiá fins al sègle XX un contraròtle sus la Glèisa etiopiana ortodòxa, de conviccion monofisita, e que lo patriarca èra tradicionalament egipcian. Fins a 1929, lo cap de la Glèisa etiopiana, l'Abuna[N 1], èra un Còpte egipcian consacrat pel patriarca d'Alexandria. De 1929 a 1959, èra causit d'entre los evesques etiopians, mas deviá totjorn èsser consacrat pel patriarca d'Alexandria e foguèt sonque 1959 que la Glèisa venguèt totalament independenta[2].
Al contrari de la situacion en Egipte, lo cristianisme es la religion majoritària en Etiopia e compte 20 milions de fidèls es a dire 45 % de la populacion. Pasmens presenta pas la meteissa vigor qu'en Egipte e sembla patir de dificultats coma la manca de formacion teologica de son clergat[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
Fondacion de la Glèisa d'Alexandria[modificar | modificar la font]
La conquista de l'Egipte faraonica per Alexandre lo Grand vèrs 330 AbC faguèt nàisser una civilizacion originala, los Ptolemèus limitada d'en primièr dins la region del dèlta de 323 a 30 AbC puèi espandida a l'ensems de l'Egipte.
En 30 AbC, l'Egipte venguèt romana. Pendent lo sègle I, lo cristianisme s'i desvolopèt coma dins l'ensems del bacin mediterranèu. La tradicion atribuís a l'evangelista Marc la fondacion de la Glèisa d'Alexandria, vèrs l'an 42[2]. Lo cristianisme egipcian es dinamic, e subretot dins son movement monaquic[N 2], amb per figura emblematica Antòni lo Grand, un sant màger del cristianisme e, mai tard, un subjècte de predileccion per l'art crestian. En 328, l'Egipte venguèt bizantina.
Los crestians d'Egipte son pas estalviats pels nombroses conflictes e eretgias que fan trebolum dins lo cristianisme a aquelas epòcas: atal l'arianisme, professat per l'evesque arian d'Alexandria es condemnat, a l'estigança de l'emperaire Constantin, pel concili de Nicèu (325). Al moment ont se bastissiá la Pentarquia, aquela se trenquèt après la formacion de las Glèisas que, per de rasons politicas e culturalas, rebutavan las formulacions dogmaticas del concili de Calcedònia (451). Atal apareguèron, a costat de la Glèisa imperiala o « melkita », de las Glèisas qu'acceptavan pas l'egemonia de la pensada bizantina e s'inscriviá dins lo contunh de l'escòla teologica d'Alexandria. Aquelas Glèisas[N 3], coma la Glèisa còpta d'Egipte, forman pas un grop omogenèu e son designadas jol nom « de Glèisas orientalas non calcedonianas »[1].
Subretot, los jacobits sostengavan que la natura divina de Jèsus Crist aviá, d'un biais, « absorbat » sa natura umana, de mena que aviá pas mai que la sola natura divina (en grèc, monofisita). Al contrari los melkits demorèron dins la linha de la Glèisa tradicionala segon que Jèsus es a l'encòp Dieu e òme e a donc plenament las doas naturas, divina e umana. Es probable que son las rasons politicas, mai que teologicas que provoquèron lo conflicte e la secession: l'Egipte que fasián partit de l'empèri de Constantinòple suportava mal aquela dependéncia e lo patriarca d'Alexandria, vengut jacobit, foguèt seguit per la partida mai granda de son pòble[2].
Dominacion arabomusulmana[modificar | modificar la font]
Als sègles VII e XI, l'Egipte passa successivament jos la dominacion dels Omeias, dels Abbassidas e dels Fatimidas. Als Tolonidas (868-905) e als Ikhchididas (935-969) succedisson los Fatimidas (969-1171) que coneissavan pas l'autoritat dels Abbassidas fondada en (750-1258) e se proclaman califas. La dinastia aiobida (1171-1250) de Saladin seguís de la garda turca dels mamelocs. Pendent tot aquel periòde, los Còptes, considerats coma de « gents del Libre », conservant lors representants religioses (patriarcas).
Lo traumatisme de desligament politic e religiós entre Constantinòple a Alexandria explica sens dobte que, dos sègles mai tard los Egipcians faguèron una resisténcia flaca a la penetracion de l'islam: lo desir de se desfar de la tutèla de Constantinòple èra totjorn tan fòrt e la Glèisa èra encara fòrça aflaquida per de querèlas teologicas intèrnas[2]. La massa de la populacion egipciana se convertís a l'islam[7] mas los Còptes demòran majoritaris fins al sègle XIV[8]. Foguèt vèrs lo sègle X que la lenga còpta comencèt a venir pel sol usatge liturgic per far profeita l'arabi coma lenga viventa[9]. De persecucions sevèras se faguèron al sègle XVI jol reialme dels Fatimidas e dels Turcs[2]. De Còptes s'exilièron en Etiopia, i desvelopèron la Glèisa crestiana e participan al comèrci en Africa de l'Èst entre Etiopia, Arabia, Índia, Indonesia e lo país dels Imiaritas.
La conquista d'Egipte dels Mamelocs, que coneis un periòde de declin economic, pel sultan otoman Selim Ièr en 1517, obriguèt un novèl periòde d'exili pels Còptes. Ara província otomana, Egipte es governada per un pacha nomenat cada an per Constantinòple.
Sègles XIX e XX[modificar | modificar la font]
Entre 1798 e 1801, Egipte es ocupada per las tropas francesas de Bonaparte puèi Kléber e Menou.
Quand partir los Franceses, La Sublima Pòrta nomena Mehemet Ali que s'emancipa lèu de l'autoritat otomana e se fa reconéisser pacha a vida. Jol seu son reialme, Egipte se moderniza, los Còptes coma los autres Egipcians pòdon accedir a l'educacion e a de pòstes nauts. Espandiment fins a Sodan, participacion a l'obertura del Canal de Suèz, los Còptes mejans l'influéncia britanica (protectorat de 1914) envian lors enfants dins las universitats anglesas. Una minoritat se liga a la Glèisa catolica (Glèisa catolica còpta).
Sègle XXI[modificar | modificar la font]
Lo 1èr de genièr de 2011, es una jornada negra per la comunautat còpta. Un atemptat comés lo ser de l'An Nòu davant una glèisa còpte d'Alexandria (Egipte) contra de fidèls faguèt 21 mòrts e 79 ferrits[10],[11]. Seguèron de jorns d'indignacions e de protestacions de la partida de la minoritat religiosa còpta, e tanben d'afrontaments amb las fòrças de l'òrdre egipcianas. Aquel eveniment torna suls enjòcs portant sus las populacions crestianas a l'Orient Mejan, e lor seguretat[12].
La comunautat còpta participa activament a la Revolucion egipciana de 2011, los joves còptes fraternizant amb los joves laïcs e musulmans sus la plaça Tahrir al Caire. Pasmens, una trencada entre los còptes e lo poder militar, eissit de la revolucion (Conselh Superiora de las Fòrças Armadas) se faguèt lo 9 d'octobre de 2011, a la seguida de la repression brutala per l'armada d'una manifestacion còpta, d'en primièr non violenta, per tòca d'obtenir l'accès dels còptes a las foncions publicas mai nautas, la supression de la referéncia a la charia dins la Constitucion e de la mencion de l'origina religiosa sus la carta d'identitat egipciana: los carris faguèron 60 mòrts demest los manifestants caire Maspéro al Caire.
Sostenent lo còp d'Estat del 3 de julhet de 2013 en Egipte contra lo president Mohamed Morsi a la seguida dels seus abuses de poder, los Còptes son la cible dels Fraires musulmans, per exemple en agost de 2013, ont son victimas de violéncias. Per Tewfik Aclimandos, cercaire al Collègi de França, « los Fraires e lors aliats brutlèron una cinquantena de glèisas, se ne prenguèron a d'establiments e dels comèrcis còptes, e agressèron de passants que portavan la crotz ». Considerant que los islamistas an una responsabilitat dins la repression d’agost, avent « tancat la pòrta a un compromés politic e a bèl exprèssi jogat la carta del pièger » puèi « faguèt lo maxim o per que lo govèrn plegue o per qu'i aja un banh de sang », nòta que « los còptes son clarament menaçats » e que « la Confrairiá es ferotjament anticrestiana »[13],[14].
Nombre[modificar | modificar la font]
En Egipte[modificar | modificar la font]
Lo nombre de Còptes es un dels secrets mai gardats en Egipte. Es avançada la chifra mejana de 7.5 milions de Còptes, çò que fa 10 % de la populacion egipciana[2] e constituís la minoritat crestiana mai importanta dins l'Orient Mejan arabi[1].
La Glèisa còpta ortodòxa avança lo chifre de 12 milions de fidèls, seriá 15 % de la populacion. Vèrs l'an 1700, s'evaluèt los seus efectius a sonque 100 000 fidèls o 3 % dels tres milions d'Egipcians de l'épòca e i aviá pas que 12 diocèsis contra 24 ara, çò que testimònia de la vigor de la comunautat tretze sègles après l'islamizacion del país[2].
A l'eissida del vòte de novembre e decembre de 2010, tres Còptes foguèron elegits al parlament egipcian; arribèron sèt deputats còptes nomenats per decret pel president Hosni Mubarak suls dètz que pòt designar a l'Assemblada del pòble. Sus un total de 518 deputats, lo parlament compta donc detz Còptes (o 1,93 %)[15].
Dins lo rèste d'Africa[modificar | modificar la font]
Existís una minoritòta còpta al nòrd de Sodan e en Libia (veire Cristianisme en Libia).
La diaspòra còpta[modificar | modificar la font]
Los Còptes participèron a las susmautas de l'istòria en Egipte. Que sián zabalin (escobilhaire) dels quartièrs paures del Caire, comerçants, intellectuals, agricultors dins la bòca del Nil, burocratas o religioses, eretièrs de vièlhas familhas alexandrinas, enrotlada de voler o forçats dins las armadas otomanas, marginalizats o engolits, los Còptes subrevisquèron. Escaçament foguèron destriats de l'ensems de la populacion, que siá pels Arabis, los Franceses o los Angleses. Los còptes totjorn foguèron viscut coma essent una comunautat d'esperel, sovent considerada coma los descendents dels Egipcians de l'Antiquitat. Coma o menciona lo Paire Frédéric Mann[16], los Còptes son pas considerats coma d'Arabis. Çò que los destria absoludament e aquò a totes los sègles, es lor ligam a la religion crestiana e a lor lenga. De fach, aquela diferenciacion venon fòrça sensibles pendent las tensions interreligiosas amb lo grop dominant musulman. Fau pauc lo fanatisme religiós faguèt fugir fòrça de Còptes en Euròpa del Sud, en Méditerranèa orientala (Chipre, Siria, Istambol, Liban, Malta, Armenia), Canadà e fins en Austràlia.
Las tensions religiosas e las dificultats economicas incitan totjorn mai los Còptes a l'exili[17]. Atal entre 250 000 e 500 000 fidèls serián exiliats als Estats Units d'America.
França compte una diaspòra còpte pro importanta. Estimada a gaireben 45 000 personas, es compausada d'Egipcians e de descendents d'Egipcians venguts subretot pendent los ans 1970[18]. Al Reialme Unit vivon gaireben 20 000 Còptes[19]. Entre 6 000 e 7 000 Còptes vivon en Alemanha[19]. Los Païses Basses comptan entre 5 000 e 6 000 Còptes[19].
Cultura[modificar | modificar la font]
La cultura còpta es una cultura de tipe « miègjornal », patriarcala. Las femnas an dempuèi pauc accès a de pòstes de responsabilitat mas las estatisticas son escaças al respècte de la representacion numerica flaca dels Còptes en Egipte.
Los Còptes son reconeissables a qualques trachs especifics: tatoatge de la crotz dins lo ponhet, prenoms posats dins la Bíblia (David, Samuèl), o empruntats a l'Occident (Emili, William…) o dins l'« eretatge faraonic »: noms de sobeirans coma Ramsés, de divinitats coma Isis o Wissa o simplament de l'« anciana lenga faraonica » coma Besada (lutz), Pacòm (aigla), Pishay (fèsta), Pahor (apartanent del dieu Hor), Banop (apartanent al dieu Anop).
Gaireben vegetarians, los Còptes practican lo june cada setmanas. Lors carèmas canonics passan la mitat dels jorns de l'an e se concentran pas dins un sol periòde. Las preguièras se fan dins los ostals e las glèisas, jamai per las carrièras o suls luòcs de trabalh. La messa es dicha en tres lengas (arabi, còpte, Grèc) e la liturgia celèbra, entre autres, lo Nil (l'anciana divinitat hapi), font de feconditat per la tèrra.
Los Còptes son gaireben pas qu'endogamas. Lo maridatge (monogamic e indissoluble, levat en cas d'adultèri) es un mistèri. Gaireben totas las estapas importantas de la vida son regladas per la fe crestiana ortodòxa (batisme, maridatge, etc.). L'ensems dels istorians puntan la posicion importanta de la femna (divòrci, dòt, eritatge son encara ligats a las practicas de l'anciana Egipte favorablas a l'esposa)[20].
Lo còpte, lenga viventa fins al sègle XVII, serviguèt a Joan Francés Champolion pendent sos estudis suls ieroglifes egipcians. Es ara pas qu'una lenga liturgica, coma lo latin en Euròpa.
La vigor de la Glèisa còpta s'explica per la granda solidaritat que testimònian los membres, coma sovent lo cas de las minoritats menaçadas. La coneissença d'èsser Còpte n'implica pas obligatòriament una practica religiosa fervorosa e l'importància de la comunautat còpte es pas obligatòriament pro aparenta. Las vièlhas glèisas còptes son de bastits rectangulars pro simples, per de rasons de discrecion que se compren dins un país de majoritat musulmana[2].
De Còptes celèbres[modificar | modificar la font]
- Boutros Boutros-Ghali, ancian secretari general de las ONU.
- Louis Awad, escrivan.
- Daoud Abdel Sayed, cineasta.
- Salama Moussa, escrivan.
- Meriam George, Miss Egipte 2006.
- Henry Barakat, cineasta.
- Naguib Sawiris, òme d'afars.
- Ramsès Wissa Wassef, arquitècte.
- Iris Habib Elmasry, istoriana.
- Labib Habachi, egiptològ.
- Adel Iskandar, intellectual e jornalista.
- Kamal el-Mallakh, egiptològ.
- Halim El-Dabh, compositor.
- Youssef Boutros Ghali, economista.
- Hany Ramzy, fotbolaire.
- Nagui Asaad, atlèta.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Abu-na significa literalament « Paire Nòstre »
- ↑ « Los Còptes tornan prene consciéncia de lor importància e loe Glèisa coneis un reviscòl fòrça net, coma lo monaquisme que totjorn foguèt dins sa tradicion » (Michel Malherbe, 1995)
- ↑ S'agís de la Glèisa siriana, de la Glèisa còpta en Egipte, de la Glèisa d'Etiopia, de la Glèisa armènia e de la Glèisa maronita del Liban que, dempuèi lo sègle XII intra dins lo mond de Roma
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0, 1,1, 1,2 et 1,3 (fr)Atlas des religions, Plon-Mame, 1994
- ↑ 2,00, 2,01, 2,02, 2,03, 2,04, 2,05, 2,06, 2,07, 2,08, 2,09, 2,10, 2,11, 2,12 et 2,13 (fr)Michel Malherbe, Les religions de l'humanité.
- ↑ (fr)Coptipedia La Coptipedia - Section "Notre Église"
- ↑ (fr)« Question » copte, questions à l’Égypte — le Monde diplomatique, mai de 2001
- ↑ (fr)Bernard Lugan, Histoire de l'Afrique des origines à nos jours. Ellipses Édition Marketins S.A., 2009. (ISBN 978-2-7298-4268-0). p.109.
- ↑ (fr)Coptipedia La Coptipedia - Synaxaire Copte
- ↑ (fr)Encyclopédie Larousse
- ↑ (fr)L'exode des coptes d'Égypte L'Express; 24 de decembre de 2008
- ↑ (fr)}en linha
- ↑ « Lo bilanç de l'atemptat d'Alexandria s'alordís a 23 mòrts », per Shaimaa Fayed e Jean-Stéphane Brosse (fr)(Reuters)
- ↑ La tension monte en Egipte après l'atemptat d'Alexandrie Le Figaro; 3 de genièr de 2011
- ↑ Font: Infografia Le Monde e Œuvre d'Orient (estimacion 2006), url : (fr)Lemonde.fr
- ↑ (fr)Tewfik Aclimandos, interviewé par Arielle Thedrel, « Les Frères sont farouchement antichrétiens », in Le Figaro, disssate 17 / dimenge 18 d'agost de 2013, p. 5.
- ↑ (fr)« Les Coptes, boucs émissaires », in Le Figaro Magazine, setmana del 25 d'octobre de 2013, p. 24.
- ↑ (fr)nouvelobs.com, 12.12.2010
- ↑ 44fr}}[1]
- ↑ Font (fr): L'Express
- ↑ (fr)http://www.liberation.fr/monde/01012311380-menaces-a-l-encontre-des-coptes-de-france-c-est-du-jamais-vu
- ↑ 19,0, 19,1 et 19,2 (fr)http://www.liberation.fr/monde/01012311359-ouverture-d-une-enquete-sur-des-menaces-contre-des-eglises-coptes-de-france
- ↑ (fr)Magdi Sami Zaki, Histoire des Coptes d'Égypte, ed. de Paris, 2005
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Christian Cannuyer, Les Coptes, Brepols (col. Fils d'Abraham), Turnhout, 1998 (ISBN 2503505325)
- (fr)Jean-Pierre Valognes, Vie et mort des Chrétiens d'Orient, Fayard, París, 1994 (ISBN 2213030642)
- (fr)Magdi Sami Zaki, Histoire des Coptes d'Égypte, Éd. de Paris, Versalhas, 2005 (ISBN 2851621254)
- (fr)Michel Malherbe, Les religions de l'humanité. Criterion, 1995 (ISBN 2-7413-0043-7)
- (fr)(s. dir.) Antoine Sfeir, Atlas des religions, Plon-Mame, 1994 (ISBN 2-259-02693-1)
Filmes[modificar | modificar la font]
- La Verge, los Còptes e ièu de Namir Abdel Messeh.
Article connèxe[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Enciclopèdia de la Glèisa Còpta Ortodòxa
- (fr)France-copte.net Pels joves de la comunautat Còpta en França;


c: text/html

text:
Cançon de la Crosada
La Cançon de la Crosada (Canso de la Crosada) es un poèma manuscrit de 9578 vèrses escrich en occitan entre 1208 e 1218 per dos autors diferents e contant los eveniments arribats en Occitània dins aquestas annadas, dempuèi l'invasion dels crosats en Lengadòc fins a la mòrt de Simon de Montfòrt.
Los autors[modificar | modificar la font]
- Guilhèm de Tudèla es l'autor dels 2772 primièrs vèrses (130 laissas). Es un clergue vengut de Tudèla en Navarra e establit a Montalban.
Òme de glèisa, sa relacion es puslèu favorabla als crosats, ça que la condemna los chaples complits per aqueles coma a Besièrs o La Vaur. A l'entorn de l'an 1212, quand los franceses se sarran de Montalban, Guilhèm rejonh Borniquèl sus Avairon, qu'es la senhoriá del fraire cadet de Raimon VI de Tolosa, Baudoïn qu'es el meteis passat del costat dels crosats. Son raconte s'arrèsta còp sec en julhet de 1213.
- L'Anonim es l'autor de la segonda partida de la Cançon, siá a pauc prèp 6800 vèrses. Aquel autor desconegut a fach una òbra d'una qualitat poetica segura e sempre d'una granda puretat de lenga. Emai que catolic, de còp que i a es fòrça anticlerical. Es engatjat contra la Crosada e defend de longa las valors de Prètz, Paratge e Convivéncia que son aquelas de la societat occitana medievala. A contat amb engenh los episòdis entre 1213 e 1218: Batalha de Murèth, Concili de Latran, sètge e presa de Bèucaire, revòlta de Tolosa e Batalha de Basièja.
Istòria del manuscrit[modificar | modificar la font]
- En 1337 lo manuscrit fasiá partida dels bens d'un carcinòl.
- Auriá puèi apertengut a Mazarin.
- Foguèt crompat per Pierre Paul Bombarde de Beaulieu, conselhièr de Loís XV.
- Se traparà puèi dins la bibliotèca del Duc de la Valière.
- En 1780 serà crompat per la bibliotèca del Rei de França.
- Passarà dins la Bibliotèca Nacionala francesa.
- Serà publicat en 1837 per Claude Fauriel, professor a l'Universitat de la Sorbona a París.
Extrach[modificar | modificar la font]
Vaquí un extrach que conta la mòrt del rei d'Aragon, En Pèire II pendent la batalha de Murèth:
- El bos reis d'Arago, cant les ag perceubutz
- Ab petits companhos es valor atendutz
- E l'ome de Tolosa i son tuit correguz
- Que anc ni coms ni reis non fon de ren creutz
- E anc no saubon mot trols fances son vengutz
- E van trastuit en la on fol reis conogutz
- E el escrida "Eu sol reis!" mas no i es entendutz
- E fo si malament e nafratz e ferutz
- Que per meja la terra s'es lo sancs espandutz
- E loras cazec mortz aqui tot estendutz
- E l'autri, cant o viro, tenos per deceubutz.
-
- [...]
-
- Molt fo gran lo damnatge, e'l dol, e'l perdiment
- Cant lo rei d'Aragon remas mort e sagnens,
- E molt d'autres baros, don fo gran l'aunimens'
- A tot lo crestianesme e a trastotas gens.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Besiers 1209 - Lo gran masèl Version moderne de la Chanson de Guillaume de Tudèle et du massacre des Biterrois, le 22 juillet 1209. Texte en occitan récité par Joanda.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Los Catalans qu’an rason de's lhevar contra lo tractat deus Pirenèus (1659) qui va estacar, de manèra forçada e shens concertacion prévia dab los interessats, los Comtats nòrd-catalans a França. Totun, qu’an tòrt de considerar la frontèra aragoneso-francesa d’abans d'aqueth tractat, la fixada peu tractat de Corbeil (1258) com mei naturau o mei normau. Aqueth tractat qui fixè la frontèra enter la corona d'Aragon e lo reiaume de França, que va aver com ua de las consequéncias principaus ua prumèra amputacion de Catalonha dab la pèrta d’un deus sons quate grans comtats qui èra lo de Foish, atau com lo Fenolhedés. Brembatz-vse la citacion deu rei Jacme Prumèr d’Aragon, lo conqueridor (tirada deu Llibre dels Feyts) :
… «E fe que devem a Déu, pus aquells de Catalunya, que és lo mellor regne d’Espanya e el pus noble (per ço car hi ha quatre comtes, ço és, lo comte d’Urgell e el comte d’Empúries e el comte de Pallars e el comte de Foix e ha-hi rics hòmens, que per un que per aquí n’haja, n’ha quatre en Catalunya e per un cavaller n’ha en Catalunya cinc, e per un clergue que ací haja n’ha deu, e per un ciutadà honrat n’ha en Catalunya cinc) »…
Totun, qu’estó lo quite Jacme prumèr qui autregè lo comtat de Foish tà França, en
tot perméter que lo tractat de Corbeil estosse signat en son nom peu son embaishador, lo roergàs Guilhem de Rocafuelh
, senhor de Verzòls
.
La frontèra vaduda deu tractat de Corbeil enter la corona d’Aragon e lo reiaume de França qu’èra dongas completament artificiau per ua gran partida. Que va contribuir a la separacion politica enter catalans e los futurs « gavatxos », shens que la demarcacion lingüistica enter los nòrd-catalans e los occitans deu Comtat de Foix e deu Fenolhedés n’i estosse pas jamei fòrça significativa. N’an pas jamei parlat ua lengua distinta. La frontèra lingüistica occitano-catalana qu’ei estada en realitat ua invencion politica. Au nòrd de Salses que i estó creada ex nihilo ua frontèra nacionau gessida deu tractat de Corbeil, shens que i agosse nada frontèra lingüistica ni etnica enter la gent de cada banda.


text:
-319
Aquesta pagina concernís l'an -319 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Represa de la Segonda Guèrra Samnita. Lo cònsol Quintus Aulius Cerretanus ataquèt lei Frentanians, aliats dei Samnitas, que deguèron se sometre après la conquista de sa capitala. L'autre cònsol, Lucius Papirius Cursor, reconquistèt Satricuma e obliguèt lei Samnitas de demandar una trèva de doas annadas que foguèt acceptada.


text:
Musèu Georges Labit
Lo Musèu Georges Labit es situat sus las ribas del Canal del Miègjorn a Tolosa entre lo Quartièr de las Domaisèlas e lo del Busca. Es un pabalhon d'estil mauresc situat al mitan d'un jardinet. Foguèt bastit atal a la mitat del sègle XIX. Son nom ven del viatjaire e colleccionaire Georges Labit (1862 1899). Amassèt pendent sos viatges una colleccion d'objèctes exotics :
- una colleccion d'objèctes de l'art de l'Extrèm Orient : Índia, reialme de Champà, Annam, Siam, Laos, Java, Tibet, Nepal, China e Japon.
- una colleccion d'objèctes egipcians e còptes venent del Musèu Guimet.


text:
Cronica D'una illa a l'autra : Creta, un brèc de la civilizacion occidentala
Coneissèm pauc de causas sus l’aparicion de l’anciana civilizacion cretenca perque i a pauc de testimoniatges escriuts, çò que contrasta amb los palais, las maisons, las rotas, las pinturas e las escalpradura de que existisson encara uèi.
Creta èra lo site del Laberint – una seria de passadas se crosant e s’encabestrant. Perqué lo rei Minos a fach construire aqueste Laberint ? Era una preson a vida pel Minotaur, un òme-taure divenc e monstrós, uman e bestial. Lo Minotaur agradava pas al rei Minos, perque èra lo filh de sa femna, Pasiphae, e un taure divenc mandat per Poseidon, lo dieu de la mar. Poseidon aviá mandat a Minos aqueste magnific taure cande, respondent a una demanda per un signe. Los dos fraires de Minos pretendián, que debriá lor ceder son reiaume. L’arribada del taure resolguèt aquel problèma mas creèt un autre, quand la reina Pasiphae s’enamorèt d’el. Mai tard lo Minotaur moriguèt jos l’espada de Thesea. Creta es un brèc de la civilizacion occidentala. Era lo centre de la civilizacion minoana (lo mot ven del rei Minos) de 2700 a 1420 abans Jesús-Crist. Lo poèta grec Homer diguèt, que Creta aviá 90 viljas. Lo musèu a Heraklion a la colleccion mai granda de l’art minoan. Las frescas èran la forma primària de lor art e mantum còp representavan de personas. Los òmes èran distinguiches de las femnas per la color de lors pèls ; lo pèl dels òmes èra rogenc-brun e aquel de las femnas cande. La fresca d’un taure, que sauta, es la mai celèbra. Las ceramicas avián de dessenhs d’espiralas, triangles, linhas corbadas e croses. Mai tard de dessenhs naturalistas de peises, calamars. aucèls e liris apareissián. Los arquelògs an escavat força palaises – de bastiments monumentals, qu’avián de foncions administrativas e los archius grands. Mantum còp avián mai d’un estanci, escalièrs al dedins e defòra, corts extensivas e colomnas massissas. Se trobava la colomna invertida - mai larga a la cima qu’al fons - una contribucion significanta a la disciplina d’arquitectura. Se veson aquestas colomnas a Knossos. Eran construchas de fusta (pas pèira) e generalmente pintradas rojas.
Linear A e Linear B
Los Minoans noiriián las vacas, motons, pòrcs e cabras e cultivavan lo blat, òrdi, rasims, figas e olivas. Domesticavan las abelhas. Malurosament conneissem pauc al subjècte de lor lenga parlada e escricha, perque solament un nombre pichon de lors documents survivon. De placas d’argela s’emplegavan a 3000 abans Jesús-Crist. D’ieroglifs creteses son las escrituras mai vièlhas, qu’òm pòt datar. Es pas possible de dire, se la lenga es minoan e son origina es discutida. I aviá tanben un sistèma d’escriure, que se dit Linear A, dins los palaises e dins las escrituras religiosas. Mas ni los ieroglifs ni Linear A son pas estats deschifrats. Linear A èra l’origina del manuscrit Linear B emplegat per la civilizacion meceneana que seguèt los Minoans. Los linguistas an capitat a deschifrar Linear B, qu’es una forma primitiva del grèc. Linear B ven mai d’un sègle abans l’alfabet grèc, mas a pas d’utilitat fonetica, perque s’emplegava pas jamai per escriure de mots dins una frasa. Knossos venguèt un centre mecenean en 1450 abans Jesús-Crist, quand lo palais foguèt amelhorat e una sala del tròn ajustada. Lo rei èra lo proprietari de totas las tèrras e lo capmèstre espiritual e militar. Era tanben un entrepreneire e comerciant ayudat per un malhum de foncionaris. Los òmes de l’elèit èran sebelits en de masquetas d’aur e armadura funerària, e las femnas en coronas d’aur e vestiments lusents d’ornaments d’aur. Per 1100 abans Jesús-Crist la civilizacion meceana s’èra escrotlada. Cal se rememorar, qu’aquela civilizacion èra pas confinhada a Creta mas s’espandiá fins a força parçans de la Grècia.
Un periple azardós
L’istòria de Creta es longa e complicada. Quand Quintus Caecilius Metellus conquistèt I’illa en 69 abans Jesús-Crist, venguèt una província de l’empèri roman. Creta foguèt transferida a l’empèri bizantin, que la capitala èra Constantinople, en 330 aprèp Jesús-Crist.. La Republica de Venècia aquerèt Creta en 1212 e governava l’illa pendent mai que 400 ans. Los Otomans conquistèron Creta en 1699. La Granda Revolucion Cretesa de 1866-69 èra un soslèvament contra los Otomans, quand lo Chaple d’ Arkadi arribèt. En novembre 1866 una armada turca assetjèt Lo Monastèri d’Arkadi, qu’èra lo centre de l’insurreccion. Los Otomans capitèron a dintrar dins lo monastèri, e l’abat incendièt la polvera a canon dins las vòutas, tuant la magèr part dels rebèls e 700 femnas e mainatges i abrigats. Ça que la l’abat èra responsable del chaple, pas los turcs. Creta venguèt una partida de la Grècia en 1908, mas l’union foguèt pas reconeguda internacionalament fins a 1913. La Creta dels sègles XVIII e XIX avián pas jamai cessat d’èstre una tèrra en luta contra l’ocupant –venecian puèi otoman. Lo romancièr Jaques de Lacretelle descriguèt los Creteses en aquestes tèrmes : « En Creta la destinada umana es formada de las desfortunas ineluctablas de la vida. En consequéncia los sentiments individuals pòrtan la marca de la violéncia e del sacrifici collectius. La desirança es una insurreccion del còr ; la gelosía, una embuscada ; lo maridatge una presa mornorosa del vel ; la mòrt una resurreccion dins la glòria ». Saique las dificultats de la vida vidanta de l’ora d’ara en Creta, que son similaras, a aquelas dels autres parçans de la Grècia, surprenon pas los Creteses. Per eles es normal.
Gavin Porter
- Publicat dens Chroniques


text:
04 septembre 2010
Un còp franc que fa parlar d'èu
L'annada passada vos aviáu parlat d'una conferença prevista a l'ENS embé John W. M. Bush, dau MIT, qu'a parlat de la fisica dau balon, d'un còp franc de Roberto Carlos etc. Eri estat un pauc estonat per aquesto subjècte mais fin finala ièr siáu tombat per còp d'asard sus un article de Scientific American que parlava dau meme còp franc, e que citava de noms d'autrei còlas que l'estudiavan. Per mostrar que la question es estada estudiada depuèi longtemps, an citat un vielh papier japonés de 1998 (que sa bibliografia fa encara referença... [Lire la suite]
02 septembre 2010
la FAQ dau sabre-laser
/archives/2010/12/12/19855797.html Ara qu'ai parlat sciença-ficcion embé lei viatges a vitessa lum, vau continuar dins l'idèia embé lei sabres-laser. Pòu vertadierament tuar un laser ? En teoria òc : la lum laser absorbada per la pèu la caufa e la crema. Es ja utilisat per operar leis uelhs per exemple, e en TP disem totjorn ai estudiant de faire mèfi ai uelhs quora manipulan de laser. Emai dins lei laboratis de recerca en optica li a de lasers que ti pòdon faire un pichon trauc dins la man se la daissas davanç unei segondas.... [Lire la suite]
30 août 2010
Vitessa lum, mossur Spock !
Recentament ai vist dins lo Monde un article de sciença-ficcion dei marrits. Tan marrit que m'a donat l'envèja de provar d'en escriéure un melhor. Adonc lo repeti : aquest article sarà de sciença-ficcion, e non de sciença vertadièra. Leis efièchs dei viatges a vitessa lum Prim, supausem qu'avèm la tecnologia per viatgar a vitessa lum e veguem sei conseqüenças. O puslèu gaireben a vitessa lum, ja que cau una energia infinida per aténher la vitessa lum, ço que a priori sarà pas jamai possible.Aqui sabem ben ço qui si va passa, es... [Lire la suite]
16 avril 2010
L'efèt de serva
Fa un momenton qu'ai ren escrich sus aqueu blog, e en fach aviáu una idèia d'article qu'era en esperança : l'efèt de serva. Es un des subjectes que merita lo mai un trebalh de vulgarisacion, ja qu'es un problèma que tot lo monde en parla e que degun pòu negar o negligir. Es tanben un subjecte que pòu estre pron complexe, recampant de problèmas de fisica, oceanologia, biologia, etc etc. Ieu vau parlar sobretot de la partida fisica, esperant bensai que li ague d'autrei personas per escriéure embé d'autrei vejaires. Dins aquest... [Lire la suite]
10 février 2010
La physique quantique sur Arte
Il y a eu dernièrement sur l'émission Xenius d'Arte un documentaire sur la physique quantique. Vingt-six minutes pour introduire la physique quantique au grand public, on doit au moins leur reconnaître le mérite d'avoir relevé un petit challenge. Maintenant qu'en est-il du fond ? Déjà moi je ne suis pas forcément un grand très fan de l'émission. Elle est loin d'être inintéressante, c'est parfois une occasion d'apprendre des choses sous une forme agréable, à l'aide bien souvent d'une démarche expérimentale qu'on ne peut que saluer.... [Lire la suite]
05 février 2010
Infinidament pichon o infinidament grand ? La lei de De Broglie.
Aviau ja parlat de la dualitat onda-particula, ancuèi vau parlar d'una consequença importanta e pas totjorn intuitiva : la lei de De Broglie. Per leis objects macroscopics, aquelei "de la vida vidanta", lo mai es grand lo mai es massiu (valent-a-dire d'energia grossa). Un elefant es gros e pesuc mentre qu'una formiga es pichota e leugièra. Mais per leis objects elementaris (un electron, un neutron, etc. ) es lo contrari : lo mai li a d'energia (de massa) lo mai l'object es pichot. Aquo es la lei de De Broglie, que predise... [Lire la suite]
26 janvier 2010
Lo cube
Un pauc mai dificil que lo darrièr còp, mais botarai d'indicis a flor e mesura. Un cube d'un quilò es sus una taula, e son extremitat superiora es estacada a un fiu sus una carrèla, tirada per un pes de causir.Quin pes causir per que lo cube si desplace sensa virar e tombar sus la faça avans ? D'un biais mai clar la question es quau sarà lo coble totau au ponch O marquat en verd a man seneca. Cau adurre totei leis accions exterioras (lo pes, la reaccion de la taula, e la tirada de la còrda) en aquesto ponch O,... [Lire la suite]
12 janvier 2010
L'esquilhaire
Ancuèi vau començar una categoria nòva, per de problèmas/devinalhas. D'en primier, una question de sason, embé aquesto freg que nos fa tombar leis orelhas. Un esquilhaire es de naut d'una montanha e vòu prendre de vitessa cap a un tremplin, aval. Per aquò deu faire una causida entre tres camins : un qu'a totjorn la mema penda (lo blu a man drecha), un que li fa faire la cabussada a la debuta pi qu'es mai plan a la fin (lo verd), e un darrièr qu'es mai e mai pendolos (lo rotge). 1) Quau camin li balharà la vitessa maximala ?... [Lire la suite]
10 janvier 2010
Pourquoi le pastis se trouble ?
/archives/2010/01/07/16414781.html Dans la bouteille le pastis est clair, mais quand on met de l'eau il se trouble d'un coup, d'une manière assez étonnante. Pourquoi ?? En premier, le pastis, qu'est-ce que c'est ? C'est bien sûr de l'alcool, c'est-à-dire plus précisément de l'éthanol (tout ce qu'on appelle "alcool" dans la vie courante est en fait de l'éthanol, alors qu'en chimie les alcools sont une catégorie plus large de molécules), cela pour 40%. Et puis aussi de l'eau, pour presque 60% en plus. Et un tas de... [Lire la suite]
07 janvier 2010
Perque lo pastis si trebola
/archives/2010/01/10/16465012.html Dins la botelha lo pastis es clar, mais quora botam d'aiga si trebola tot d'una, d'una biais pron estonant. Perqué ?? D'en primier, lo pastis, qu'es aquò ? Es d'arcòl de segur, valent-a-dire mai precisament d'etanòl (tot ço qu'apelam "arcòl" dins la vida vidanta es en fach d'etanòl, mentre qu'en quimia leis arcòls son una categoria mai larga de moleculas), aquò per lei 40%. Pi tanben d'aiga, per gaireben lei 60% de sobra. E una molonada de diferentas moleculas aromaticas en quantitats... [Lire la suite]


text:
dissabte, 8 de novembre de 2014
9-N, consulta de Catalonha e Aran: votatz òc-òc! / 11-N, venètz amb nosautres a Sant Fèlix de Lauragués!
1. 9-N, consulta de Catalonha e Aran: votatz òc-òc!
Lo 9 de novembre, Iniciativa per Occitània crida a votar "òc-òc" a las doas questions de la consulta sus l'autodeterminacion del Principat de Catalonha, qu'implica tanben la tèrra occitana de la Val d'Aran.
Volèm que la comunautat autonòma de Catalonha devenga l'estat sobeiran de Catalonha e Aran. Es la melhora opcion, a tèrme cort, per defendre los interèsses de la populacion occitana de la Val d'Aran. Es tanben la melhora perspectiva per lo desvolopament del pòble catalan.
2. 11-N, venètz amb nosautres a Sant Fèlix de Lauragués!
Coma l'an passat a Aniana, Iniciativa per Occitània organiza un omenatge a las victimas de la Guèrra Granda. L'11 de novembre, a Sant Fèlix de Lauragués, a las doas del jorn (14h), depausarem una garba de flors davant lo monument dedicat als mòrts de 1914-1918, e reclamarem lo drech de reparacion istorica.
Subscriure's a: Comentaris del missatge (Atom)


text: Tot semble contradiccion e era vida n’ei plea. Mentre er aute dia expressàuem era tension d’ua pulsion fatau de cap aquerò expansiu, que pòt arribar a anullar era pròpria volentat, ath còp era guardada der aute, que patís e patís injustícia, mos estordís e, ai!, eth sentit dera culpa subergés. Alavetz, non vau er elògi dera evasion irresponsabla. Mès lèu tot çò de contrari. Volerà díder qu’abitam, o sajam de sostier-mos, tostemp, en aquerò qu’ei dubèrt, e que cada dia començam de nau, a on cada causa, cada sentiment compde damb eth sòn temps. Tot, de bèra forma, ei en sòn lòc. Era inquietud tanben drevelhe un nau sentit pes causes. Ei ora de tornar a començar, de deishar-mos de pegaries e deishar brotoar en nosati un sentit etic. Era pulsion pòt amiar-mos ad aquerò Aute deth món, qu’ei mès enlà deth món, coma ua crida inevitabla que demane e demane e jamès non mos satisfè, perque reclame sense arren a cambi. Sus un hons de silènci, entenem eth sòn idòl, qu’ei er idòl deth qu’auem ath costat e non volíem escotar. I viuem d’esquia. Era soletat se sent penetrada violentament, perque i a un aute que mos reclame, e tot er esfòrç per húger e pujar tath cap dera sèrra, luenh de toti, ei inutil, com inutil se torne er esfòrç e tota era dedicacion pes auti, mès ei tan fòrta era crida que non podem dar per perdut aquerò que dejà ei, de hèt, perdut. Com de perduda ei, per cèrt, era pàtria comuna, que convertís ar aute en un estranh, que shòrde as nòsti. Mès era demana hè a (re)nèisher un compromís concrèt, non impersonau, perque compòrte ues obligacions o un cèrt sentit dera culpa se non s’amien a tèrme, non pera puresa d’un madeish, senon perque tostemp i a un aute qu’encara ac passe piri. E alavetz ja non valen es neutralitats.


text:
Neuròna
Ua neuròna qu'ei ua cellula hèra ramificada deu teishut nerviós qui pòt arrecéver e mandar senhaus electrics aperats diferéncia de potenciau. Las neurònas que's brancan las uas suber las autas au meian d'ua zòna tanhenta aperada sinapsi.
La neuròna qu'ei considerada com l'element de basa deu sistèma nerviós. Totun, dens lo cervèth deus vertebrats non representa pas sonque detz per cent. La resta qu'ei compausada de cellulas glialas qui lo lor nom que testimonha de la penssada qui non servirén pas sonque de plear lo vuèit deishat per las neurònas. Peu moment, a maugrat qui la sciéncias non las coneish pas precisament cap aute ròtle, que's pensa que la loa foncion e poderé estar mau coneguda.
Somari
Estructura d'ua neurona[modificar | modificar la font]
Ua neuròna que's compausa d'un còs cellular massís on lo nuclèu qu'ei de bon véder, e de ramificacions de duas menas : axòn e dendrita. L'axòn, a bèths còps hèra long, que pòt estar caperat e emparat per cellulas de Schwann qui forman la mielina (alavetz que's dit qu'ei mielinizat) o pas. La termièra enter duas cellulas de Schwann que s'apera lo nòd de Ranvier. L'endom deu nuclèu que pòt estar devut a la grana activitat de sintèsi de la neuròna, qui las soas sinapsis e foncionan mercés a la liberacion massiva de proteïnas aperadas neuromediators La preséncia importanta de reticulum endoplasmic (amb rediculum endoplasmis lis e reticulum endoplasmic granulós, aqueths darrèrs corpuscul de Nissl) que testimònia tanben d'aquesta activitat de sintèsi proteïca. Los cromosòmas que son desplegats en cromatina e que's ved un nucleòl (e, en çò de las cellulas hémias, un corpuscul de Barr qui ei en verat un cromosòma X replegat).
Classificacion de las neurònas[modificar | modificar la font]
Per estructura[modificar | modificar la font]
- Neuròna unipolar
- Neuròna bipolar
- Neuròna mutipolar
Per foncion[modificar | modificar la font]
- Neuròna aferent
- Neuròna eferent
- Interneuròna
Per accion suber las autas neurònas[modificar | modificar la font]
- Neuròna excitanta
- Neuròna inibenta
- Neuròna modulatòria
Per mòda de descarga[modificar | modificar la font]
Briu nerviós[modificar | modificar la font]
Quan la neuròna qu'ei arrepausada (quan cap briu nerviós trauca pas la neuròna) ua diferéncia de potenciau (qu'ei a díser ua diferéncia de cargas electricas) que s'estableish enter lo dehens de la cellula (lo mitan intracellular, e donc lo dehens de l'axòn) e lo dehòra (lo mitan extracellular) mercès a la proporcion d'ions Na2+ (ions sodium, acompanhats dab cargas negativas deus Cl-, ions clorur) e K+ (ions potassium) qui ei mantienguda, a contra briu, per ua pompa actiu (aquò que vòu díser que consoma energia produsida per l'oxidacion de l'ATP). Un briu nerviós que's s'escorreish au long de l'axòn canaus ionics que s'obreishen en tot provocar ua entrada massiva d'ions que crea un potenciau d'accion.
Sinapsi[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de la debuta de l'estudi de las neurònas qu'ei mei que mei ligada au nom deu biologista aragonés Santiago Ramón y Cajal qui, mercés a la coloracion argentica desenvolopada peu son rival italian Camillo Golgi, e podó observar e representar ua grana quatitat de neurònas en las identificant com las vias de circulacion deu briu nerviós e en eméter l'ipotèsi de qu'èran ligadas enter elas e que comunicavan amassas, com la loa estructura ramificada e dab contactes mutuaus e podèva har pensar.


text:
Borg
Los borgs son una pseudo-espècia de l'univèrs fictiu de Star Trek.[1] A despart d'èsser los enemics de la pellicula First Contact an tanben un papièr important coma antagonistes a La nòva generacion e a Voyager.
Los borgs son ciborgs humanoides melhorats en fòrça senses, organizats a travèrs d'un esperit collectiu; las siás decisions se prenon dempuèi lo cub (nau estel·lar dels borgs) qu'es ligat pel subespai als autres cubs. Abitan en una vasta region de mai de 9000 ans lum del quadrant Delta que ne son originaris.[2] Opèran exclusivament amb l'objectiu d'aténher nòva tecnologia e drons (cadun dels individus borgs) per aital aténher la perfeccion. Aquel objectiu lo realizan a travèrs de la fòrça, motiu que practicament totjorn agisson per el amb la sistematica de dintrar en disent: Sèm los borgs, la vida tala coma la coneissètz s'es acabat, apondrem las vòstras caracteristicas biologicas e tecnologicas a las nòstras, se resistir es inutil, e seguidament atacar.
Los borgs apareisson pel primièr còp a mans d'en Q pendent la segonda sason de la nòva generacion, alavetz e pendent un temps practicament pas se donèt informacion sus eles e los se presentava coma unes èssers sens usatge de rason, sentiments o emocions, e amb l'unic objectiu d'o assimilar tot.[3]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Web oficial - Borg(anglès)
- ↑ Vint-i-sisè capítol de la tercera temporada de Star Trek: Voyager Escorpí (Part I)
- ↑ Setzè capítol de la segona temporada de Star Trek: La nova generació Q, qui?


text:
L'afar dels referèndum me fa plan rire
dempuèi que l'oligarquia francesa a decidat que lo pòble aviá pas
rason quora respondiá pas dins lo sens politic que vòlon. E dempuèi
aquel jorn, la politica europèa, ambe l'Irlanda e los Païsses
Baisses, es devenguda aquela, mai clara, d'una oligarquia qu'a pas
cambiat de devís ; la barca es fada …
L'esquèrra alternativa francesa pensa
que lo referèndum grèc li dona jòia. Mas concretament, s'i a
problèma es la fauta d'una tecnocracia europèa qu'a acceptat Grècia
dins l'€-zòna, e la comunicacion de la tecnocracia es d'una
eficacetat terribla per mostrar que lo camin causit es jamai estat
bon. E aquel camin es lo camin d'una Euròpa dels Estat, d'una
tecnocracia o administracion d'Estat.
La quita esquèrra francesa a res de
dire sul referèndum previst per la dreita anglesa que a la seguida
de l'extremisme UKIP, e de mantunes conservators britanics, se faràn
per determinar se cal donar la securitat sociala als immigrats del
continent en Anglatèrra, jamai la question serà pausada suls
Angleses sul continent, que ne farèm ?
Jamai lo referèndum anglés o grèc
serà plaçat aital sul meteis pal, e la decision escocessa serà
jamai considerada, els que vòlon damorar dins aquel sistèma de federalisme o pre-federalisme europèu.
La linha politica europèa es sempre
paradòxa, un afar sense dòxa clara. E las elitas nacionalistas
(aquelas dels Estats, jamais clars) es sobrecargadas de problèmas que mestrejan
pas ; es lo problèma dels sampitèrnes impèris ; los
verbiatges de l'extrèma-dreita trapa una sorga fisabla dins aquelas
mèrdas que los fautius son pas los Grècs, mas las tecnocracias e las
màfias al torn d'aquelas tecnocracias elonhadas de las realitats
dels pòbles. Quí podrà oblidar de quina manièra s'arma la Grècia en li far pagar la factura (dinc lo budgecte) devath lo pretèxte que mesurèm pus gaire, la pauc del comunisme benlèu ?
E localament que se passa, quora la
gestion politica es faita pels partidocratas que fan sempre lo tapís
rotge als grands foncionaris administratius franceses ?
Jògan al fótbol, ambe un pichon libret en occitan a la man.
Pan e jòc, coma se l'experiéncia aviá
res ensenhat !
Pels "democratas" franceses, non nacionalistas (plan segur, d'esquèrra e de dreita), que me
castigan perqué plegui pas l'esquina quora se me demanda de tradusir...
de l'occitan en francés, per s'adobar de la fenhentissa lingüistica
francesa e lor far lo trabalh que vòlon pas assajar de far : aprendre
lengas.
Traduccion de twitt publicat : «Pels "democratas"
qu'aplaudiscan lo referèndum en Grècia e que díson que en Catalonha
(NDLR: Principat de Catalonha) non se podrà fargar, ningun sap perqué.»


text:
Coma vivi en Corrèsa, mas que coneissi pas res o gaireben al dialecte lemosin, soi a legir la Grammaire limousine de J. Roux e ai besonh d'explicacions sus dos ponches :
- ditz que l'a dèu sempre ésser prononciada [a], jamai [o], quitament en finala ; e mai recomanda fortament de defugir la prononciacion [o] ;
- ditz tanben que la s sona pas a la fin dels mots, levat davant una vocala iniciala, mas que se pòt prononciar, segon la volontat del locutor, dins "las" (ex. : las causas); de mai, indica mai d'un grop s + consonanta que la s s'i prononcia clarament, alara qu'ai sempre legit que la s davant consonanta se prononciava pas en lemosin.
Doncas, una question : çò que ditz Roux és verai per cèrts dialectes, o és particularament puriste e normatiu ?
Planmercés.


text:
Mosqueta
Una mosqueta o mesquita (catalanisme ?) es un luòc de culte per lei fidèus de l'islam, lei musulmans. Lo mot occitan de mosqueta ven de l'arabi masjid (plurau masājid).
Ròtle de la mosqueta[modificar | modificar la font]
La foncion majorala de la mosqueta es de servir de luòc d'amassada ai musulmans per que se i pòscan acampar e pregar. Dau ponch de vista arquitecturau, lei mosquetas an evolucionat significativament dempuei leis espacis a l'aire liure que constituissián lo tipe de la mosqueta de Quba coma la Masjid An Nabawī dau sègle VII. Uei la màger part dei mosquetas tenon de copòlas elaboradas, de minarets e de salas per pregar. Culturalament, son simplament de luòcs per adorar mai tanben per aprene l'islam e conéisser d'autrei fidèus.


text:
03 mai 2014
Punt de vist de Cristian Lagarda sul libre d’Eric Fraj : Quin occitan per deman ?
Cristian Lagarda, sociolinguïste de tria qu’ensenha a Perpinhan, me fa l’onor de me mandar son vejeire sul libre de Fraj, paregut a las edicions Reclams, sus la discussion qu’en faguèt aquí James Costa (Quelques réflexions sociolinguistiques à propos du livre d’Eric Fraj, Quel Occitan pour demain ?). Me sembla que sa refleccion, plan interessanta, encontre mai d’un còp de causas qu’ai ensajat de formular dins mon darrièr bilhet, a pena publicat (Las doas sorgas de la legitimitat).Vist que Lagarda evoca Lavelanet e sa lenga, me soi... [Lire la suite]


text:
Ennery (Mosèla)
Ennery es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat sul marge drech de la Moselle, a dotze quilomètres al nòrd de Mètz, uèch quilomètres al nòrd-oèst de Vigy e a quinze quilomètres al sud-sud-es de Diedenhofen.
A implantat entre la Moselle e una anciana via romaine e pas luènh d'una anciana via anciana establida sul marge esquèrre del riu. Aquela trauèssa lo ban communal del sud al nòrd, en inondant regularament los prés avoisinants e en podent quitament arribar a las immeditaeses del vilatge (cregudas de 1947, 1982 e 1983).
Lo pont entre Ennery e Hauconcourt i aviá #èsser dynamité pels Franceses en 1940. Lo pont suspenut, a l'ora d'ara en luòc, a #èsser creat en 1948 per l'enginhèr Rapilly. Amb lo sieu armature en acièr lorrain e los immenses câbles #que lo an suspenut, lo pont « Rapilly » a orgulhós aspècte. De mai, en rason de las siás dimensions, aquela labor d'art es lo solelh d'aquela talha en tot l'èst de la França[ref. necessària].
Ennery Es desservie pel autoroute A4 #que connècta de siás n'oèst Estrasburg a París e se situa a qualques quilomètres de la crotz de Hauconcourt #qu'es en connexion nòrd-sud amb lo autoroute A31 - A6 - A7. La desserte viària del pòble a assegurat pels RD 1 e 52.
La via ferrée industriala dessert la ZAC de las Jonquières, lo pol industrial de Ennery, banc de fòrça nombrosas entrepresas.
Le village est situé sur la rive droite de la Moselle, à douze kilomètres au nord de Metz, huit kilomètres au nord-ouest de Vigy et à quinze kilomètres au sud-sud-est de Thionville.
Il est implanté entre la Moselle et une ancienne voie romaine et non loin d’une ancienne voie antique établie sur la rive gauche de la rivière. Celle-ci traverse le ban communal du sud au nord, inondant régulièrement les prés avoisinants et pouvant même atteindre les abords du village (crues de 1947, 1982 et 1983).
Le pont entre Ennery et Hauconcourt avait été dynamité par les Français en 1940. Le pont suspendu, actuellement en place, a été créé en 1948 par l'ingénieur Rapilly. Avec son armature en acier lorrain et les immenses câbles qui le tiennent suspendu, le pont « Rapilly » a fière allure. De plus, en raison de ses dimensions, cet ouvrage d'art est le seul de cette taille dans tout l'est de la France[ref. necessària].
Ennery est desservie par l'autoroute A4 qui relie d'est en ouest Strasbourg à Paris et se situe à quelques kilomètres de la croix d' Hauconcourt qui est en liaison nord-sud avec l'autoroute A31 - A6 - A7. La desserte routière du village est assurée par les RD 1 et 52.
La voie ferrée industrielle dessert la ZAC des Jonquières, le pôle industriel d'Ennery, siège de très nombreuses entreprises.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ennery Es un endroit fòrça ancian, ja citat en 898 en los anals de Gorzco Hartulars.
En 881, Ennery li a calgut èsser destruit pels Normands. Ennery Aperteniá amb totas las tèrras de alentour a la glèisa de Mètz.
En 1065, Ennery a queigut al poder d'una familha seigneuriale del nom de Enntry.
En 1172, Frédéric de Pluvoise, avesque de Mètz, fa l'aquesiment de Ennery per la évêché (part Elevada Châtel e donjon).
De contunh, la possession de la glèisa de Mètz, i aguèt donat en fief a particulars. En 1236, Ennery ven la proprietat de Robert, comte de Fleuranges, #que pren lo títol de "Sires de Florehanges e de Annerey".
En la primièra mitat de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, Ennery a #èsser partejat entre los senhors de Fenetrange, de Florchinger e de Rodemachern.
Al commencement de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, Thiébault d'Aja, mèstre-échevin de la vila de Mètz, fa l'aquesiment del pòble.
En 1360Modèl:Ref nec, Thiébaut d'Aja aquerís la totalitat del domeni de Ennery. Lo castèl-elevat de Ennery que Wernzel de Luxemborg aviá destruit en 1380 es reconstruit per Nicolas d'Aja en 1390. Nicolle IV d'Aja #ofrir a Ennery lo luòc del pòble (met a l'ora d'ara Robert Schumann). Precintat En lo mur d'un ostal, en prolongement de la comuna, se pòt veire un cartouche discrèt, en podent passar inaperçu, perque mes a aperaquí 6 mètres del sòl. En lo en gardant, se pren pas prima abord de quoi es question, perque escrich en latin, e se poiriá passar lo sieu camin sens cercar comprene. Malgrat aiçò, aquel cartouche se revèla d'una granda importància pels abitants de Ennery tant sul plànol istoric que sus aquel de la vida actuala doncas qu'es question del grand luòc del pòble que Nicolle IV d'Aja a plan volgut metre a la disposicion de la populacion d'ièr e d'uèi.
La municipalitat aperten Colignon d'Aja en 1420. Apertendrà a aquela familha fins a lo sieu extinction, cap a la fin de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle.
Ennery Èra abans la Revolucion una parròquia catolica de la archiprêtre de Rombas. Apertenián a la parròquia fins en 1808, Chailly, e fins en 1828, Rugy.
Luòc de residéncia de nombroses josieus, Ennery dispausava d'una sinagoga. Bastida en 1819, i aviá situat 7, carrièra dels Jardins, al posterior d'un ostal d'abitacion. La galariá de las madamas, en bòsques amb de polits motius decòrs, es encara dins bon estat e representa un element important del patrimòni local. La bastissa del culte, venguda proprietat privada en 1963, servís a present de mesa. S'i accedís per un sojorn #que servissiá antany e al ministre oficiant e de centre communautaire a partir de 1823. thumb|upright 1|L'anciana sinagoga. En 1937, demorava pas mai que sèt familhas josievas a Ennery e lo darrièr mestièr a #èsser celebrat a Pâques 1940. La , lo consistoire #decidir de dissòlvre la comunitat de Ennery e de ligar las familhas restants (sustot las familhas Baron, Lévy e Moïse) a aquelas de Hagondange. La sinagoga a #èsser désaffectée en 1957 e classificada a l'inventari dels monuments istorics en 1984.
Lo cementèri, situat a la sortida del pòble en direccion de Flévy, protegís los còrsses dels membres de la comunitat aital coma aqueles de las localités vesinas. Aquel cementèri a #èsser dobèrt a Modèl:La s quand l'ancian cementèri, utilizat per la comunitat de Luttange, i aguèt abandonat.
Ennery est un endroit très ancien, déjà cité en 898 dans les annales de Gorzco Hartulars.
En 881, Ennery a dû être détruit par les Normands. Ennery appartenait avec toutes les terres d'alentour à l'église de Metz.
En 1065, Ennery est tombé au pouvoir d'une famille seigneuriale du nom de Enntry.
En 1172, Frédéric de Pluvoise, évêque de Metz, fait l'acquisition d'Ennery pour l'évêché (partie Haut Châtel et donjon).
Puis, la possession de l'église de Metz, fut donné en fief à des particuliers. En 1236, Ennery devient la propriété de Robert, comte de Fleuranges, qui prend le titre de "Sires de Florehanges et d'Annerey".
Dans la première moitié du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, Ennery a été partagé entre les seigneurs de Fenetrange, de Florchinger et de Rodemachern.
Au commencement du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, Thiébault de Heu, maître-échevin de la ville de Metz, fait l'acquisition du village.
En 1360Modèl:Ref nec, Thiébaut de Heu acquiert la totalité du domaine d'Ennery. Le château-haut d'Ennery que Wernzel de Luxembourg avait détruit en 1380 est reconstruit par Nicolas de Heu en 1390. Nicolle IV de Heu offrit à Ennery la place du village (actuellement place Robert Schumann). Scellé dans le mur d'une maison, en prolongement de la mairie, on peut voir un cartouche discret, pouvant passer inaperçu, car placé à environ 6 mètres du sol. En le regardant, on ne saisit pas de prime abord de quoi il est question, car écrit en latin, et l'on pourrait passer son chemin sans chercher à comprendre. Pourtant, ce cartouche se révèle d'une grande importance pour les habitants d'Ennery tant sur le plan historique que sur celui de la vie actuelle puisqu'il est question de la grande place du village que Nicolle IV de Heu a bien voulu mettre à la disposition de la population d'hier et d'aujourd'hui.
La commune appartient Colignon de Heu en 1420. Elle appartiendra à cette famille jusqu'à son extinction, vers la fin du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle.
Ennery était avant la Révolution une paroisse catholique de l'archiprêtre de Rombas. Appartenaient à la paroisse jusqu'en 1808, Chailly, et jusqu'en 1828, Rugy.
Lieu de résidence de nombreux juifs, Ennery disposait d'une synagogue. Construite en 1819, elle était située 7, rue des Jardins, à l'arrière d'une maison d'habitation. La galerie des dames, en bois avec de beaux motifs décorés, est encore en bon état et représente un élément important du patrimoine local. Le bâtiment du culte, devenu propriété privée en 1963, sert à présent de remise. On y accède par une demeure qui servait autrefois et au ministre officiant et de centre communautaire à partir de 1823.
En 1937, il ne restait que sept familles juives à Ennery et le dernier office a été célébré à Pâques 1940. Le Mes invalid (juin), le consistoire décida de dissoudre la communauté d'Ennery et de rattacher les familles restantes (notamment les familles Baron, Lévy et Moïse) à celles d'Hagondange. La synagogue a été désaffectée en 1957 et classée à l'inventaire des monuments historiques en 1984.
Le cimetière, situé à la sortie du village en direction de Flévy, abrite les corps des membres de la communauté ainsi que ceux des localités voisines. Ce cimetière a été ouvert au Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle lorsque l'ancien cimetière, utilisé par la communauté de Luttange, fut abandonné.


text:
Tota era informacion de besonh entà conéisher eth foncionament dera Sedença electronica: qué ei, coma foncione, er emparament de donades, eth calendari e era ora oficiau e servicis d'ajuda.
Quini certificats se pòden utilizar ena Sedença electronica, a on se pòden obtier e com se validen.
Servici de supòrt ara realizacion de tramits electronics en nòm des ciutadans
Met a disposicion dera ciutadania e es empreses tramits, un registre e un taulèu electronic, ath delà de verificacion de documents, informacion publica e un servici de contacte.


text:
La Vaur (Lengadòc)
La Vaur[1],[2],[3] (oficialament en francés Lavaur) es una comuna lengadociana de Castrés situada dins lo departament de Tarn e la region Occitània. Se situa subre la riba esquèrra d'Agot, cap al nòrd-èst de Tolosa, al sud de Galhac e a l'oèst de Castras.
Lo gentilici es vaurés, -esa.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom ven del gallés *vobero/*vabero que aviá lo sens de riu, riu rescondut, entraucat, o de rèc (barranc, vaure/vabre), assortit de l'article femenin. L'evolucion fonetica se faguèt ambe una vocalisacion del b, a la diferéncia de Vabre[4] (cf. tanben faure/fabre).
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1211 la vila foguèt presa per Simon de Montfòrt pendant la crosada dels Albigeses après un sètge de mai d'un mes. Dòna Guirauda, castelana responsabla de la vila foguèt precipitada dins un potz. Ochanta cavalièrs foguèron penjats e quatre cents perfièches e perfièchas foguèron cremats dins de lenhièrs.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2011 : 10178; 2013 : 10 691 abitants
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984


text:
Ruta
Ruta
Las rudas (latin: Ruta) son lo genre de plantas que donan nom a la familha de las Rutacèas. Consideradas coma de plantas medicinalas, segon las dòsis, son basicament de plantas d'una granda toxicitat. Foguèron usadas tanben tradicionalament coma abortiu.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Son d'espècias d'una odor fòrta, de 20 a 60 cm de nautor, nativas de la region mediterranèa, e del sud-èst asiatic.
A çò nòstre creisson las espècias de ruda: Rota montana e Rota chalepensis. Ambedoas son puslèu lenhosas, d'un mièg mètre de nautor, las flors son jaunas e lo fruchs de capsula. Passant pas 1,2 mètres de naut.
La Ruta graveolens es cultivada per sas caracteristicas medicinalas e aromaticas. Aquesta planta, qu'es emplegada en infusions e medecina populara, pòt produire de reaccions allergicas per d'unes, entre autres efièches.
Espècias[modificar | modificar la font]
I a entre 8 e 40 espècias.[1] Cal destacar:
- Ruta angustifolia - Ruda de fuèlha estrecha
- Ruta chalepensis
- Ruta corsica
- Ruta graveolens
- Ruta microcarpa
- Ruta montana


text:
Mélecey
Mélecey es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Membre de la Comunitat de municipalitats del país de Villersexel (CCPV), lo vilatge se situa en una cuvette environada de tucs, al pè de la Motte de Grammont (540 m).
Las municipalitats vesinas son Fallon, Georfans, Grammont e Villargent.
Membre de la Communauté de communes du pays de Villersexel (CCPV), le village se situe dans une cuvette entourée de collines, au pied de la Motte de Grammont (540 m).
Les communes voisines sont Fallon, Georfans, Grammont et Villargent.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Mélecey dépendait De la distincion del prieuré de Marast.
Mélecey dépendait de la seigneurie du prieuré de Marast.


text:
Toponimia occitana
Los noms de luòcs d’Occitània an sovent per origina un mot occitan. Tanben, pòdon aver una origina germanica o celtica. Dempuèi la conquèsta, pòdon prene de noms d'origina francesa, autres còps occitanizats, uèi sovent gardats.
L’abséncia d'oficialitat dels noms de luòc se traduís per:
- en França, la francizacion grafica del nom (per ex. Milhau > Millau mas Graulhet)
- en Itàlia, l’italianizacion grafica del nom (per ex. Sant Pèire > Sampeyre). A l’epòca fascista s’italianizèt mai encara lo nom (de 1940 a 1955: Sampeire).
- en Aran, l’espanholizacion (de còps via lo catalan) foguèt seguida, en 1984 per una reoccitanizacion de la toponimia: Viella-Mitg-Arán (fòrma espanholizada) > Viella e Mijaran.
Lo Projècte de restitucion dei noms geografics[modificar | modificar la font]
- Informacion geografica occitana : site LUÒCS
- Cartografia occitana : OpenstreetMap-oc
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Bénédicte et Jean-Jacques Fénié. Toponymie occitane, Bordèu: Sud Ouest Université, 1997, 126 paginas.
- Christian Hérilier. Toponimia occitana: les noms des communes de l'arrondissement de Thiers (P de D), Tièrn: Agència Carcular, 1989, 48 paginas.
- Ernèst Negre. Les noms de lieu du Tarn. 1954, espandit en 1959, reed. 1972


text:
Aient
Aient (oficialament en francés Ayen) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
I a quauques atestations plan ancianas : Aenno, sens data, Aen, Aent, en 1025, Agent, en 1055. Lo nom d'Aient, coma lo d'Agen, deu venir d'un mot benlèu gallés o preceltic *aginn (Dauzat), « autura » o d'una basa oronimica *ag- preceltica [2],[3].
Istòria[modificar | modificar la font]
Aient annexèt en 1842 Le Temple (nom francés).
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra canton; es aura dau canton de L'Yssandonnais (en francés), donc benlèu de l'Issandonés.
Demografia[modificar | modificar la font]
- Le Temple (nom francés) fuguèt recensat emb Aient en 1841 e annexat en 1842
Demografia Le Temple (nom francés)[modificar | modificar la font]
- Las donadas de la drecha del grafic son las de la comuna entièra d'Aient
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Buta d'Aient (370 m)
Creatz (exemple detalhat) la sospagina qu'assegurarà lo seguiment del processús de traduccion en clicant sus Projècte:Traduccion/Aient.
-
Fichier:Zoom eglise ayen.JPG
Église d'Ayen.
-
-
-
-
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ https://www.geoportail.gouv.fr/carte
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 3 e 4, a Agen
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 82


text:
Gurat
Gurac es una comuna occitana[1], situada dins lo departament de Charanta e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Auguraca au segle XIII, Exgurata en 1380, Auguraco (o Anguraco) en 1430, Guraco, Gurac (non datats) [2].
L'origina sembla un nom d'òme daus prumiers segles associat classicament au sufixe -acum, latinizacion deu sufixe celtic -*ako-. Gurac èra donc probablament una anciana granda propietat antica. Lo mistèri es lo nom dau propietari. Dauzat postula Auguracum, emb Augur que seriá un chafre [3], mas lo g auriá degut tombar. L'atestacion de 1380 fai pensar a una prumiera sillaba en [ej-], de tipe Ai- o [Es-], mas es sola. Si lo nom medieval èra Augurac, la prumièra sillaba pòt s'interpretar coma au-, contraccion de a e de lo e donc disparéisser per aferèsi, çò que dona Gurac. Après, lo sufixe -ac s'afeblís en -at (çò que la grafia consèrva pas), de l'Auvèrnhe au Bordalés, donc una prononciacion Gurat, puei Gurà.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 182 abitants (11 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://ujan.free.fr/charanto.htm
- ↑ Jean Nanglard, Pouillé historique du diocèse d'Angoulême, t. III, Angoulême, imprimerie Despujols, 1900, 582 p., p. 101}}
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984


text:
Euskadi ta Askatasuna
Euskadi[1] ta Askatasuna (sigla ETA per "País Basc e libertat" en basco) es una organizacion armada (classificada coma terrorista)[2] que sa tòca es l'independéncia del Bascoat.
Istòria[modificar | modificar la font]
Sa creacion remonta au 31 de julhet de 1959. Se lo nom es restat incambiat, lo contengut de l'organizacion a rapidament evoluit. Creada per unes joves nacionalistas, ETA es rejoncha a partir deis ans 1960 per una movença revolucionària. Au començament gausiguèt de popularitat, non solament au País Basc, mai tanben dins la rèsta d'Espanha, per son oposicion frontala au Franquisme.
Al moment de la transicion democratica espanhòla, refusa de reconéisser la constitucion e perseguís la lucha armada contra los govèrns democratics. Es marginalizat que la màger part de sos sòcis s'estiman melhor de menar un combat politic.
En genier de 2011 proclama l'arrèst de la lucha armada.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo tèrme Euzkadi, que ne deriva Euskadi, es de creacion recenta; foguèt inventat per Sabino Arana a partir dau basc eguzki 'sol' (se basant sus lo mite solar d'Agosti Xaho) per fin de remplaçar lo nom tradicionau basc dau país (Euskal Herria).
- ↑ Organizacions terroristas segon l'Union Europèa


text:
Per Joan-Frederic Brun
Dessenhs : Miquel Imbert
Aquí las prumièiras paginas d’un space operà inedich escrich vèrs 1980 (e fins ara inacabat, mas…)
Èran assetats totes dos a cima d’un grand rocàs penjalut que dominava l’ajustant majestós d’Ièis e de Vaurana. Los dos rius bramavan aval, au bas de combassas escalabrosas. Alin Vaurana serpatejava dins las planuras aboscassidas, coma un riban argentiu dins lo dardalh de la solelhada pesuga d’Arquinosa. Arquinosa de las Pleiades, pèrla dau Camin de Sant Jaume.
Xlo espinchèt mai Maurizio. En quauques minutas, en remirant la mèscla cridaira d’Ièis e de Vaurana, n’aviá mai dich qu’en dos ans d’amor e de tendrum viscuts cotria, dins l’embriaguesa recipròca dau calinhar. Xlo sabiá que Maurizio ne diriá pas mai, uòi…
Sabiá tanben, deguèsse per aquò afrontar la mòrt e de perilhs pus òrres encar, qu’aniriá fins au pus prigond de l’intimitat de Maurizio, que li desrabariá un a cha un sos secrèts, e que finirián per far, totes dos, pas qu’una carn unenca, brausenta e barbelanta.
Dins l’espèra d’aquel saupre, se sentissiá la doça e terribla paciéncia de las aranhas. Una aranha de calorenta doçor, de tendresa embriaganta e canda, mas una aranha. Los òmes, ço pensèt entre se, son de caçaires. An aquò dins lo sang : caçar per dominar, desroïr, véncer. Ieu tanben soi caçaira. Soi en bosca de brigalhs amagats de l’intimitat e dau passat de l’òme qu’aime, e que vòle far mieu cap e tot. Soi l’aranha despietadosa de l’amor, la que caça per son bonur lo que me fugís…
Car Xlo se rapelava, ara, amb agudesa. Lo prumièr còp que veguèt Maurizio, aquel jorn de terror e d’ombra. Las gents corrissián per carrièiras en cridant : la federacion umana ess batuda, los Nxfürn son mèstres d’Andromèda e de Magellan… Los esquipatges de las naus escapadas a la batalha, vestits de lutz fauba, portavan la maudison dins sos uòlhs escurs. Son agach reflectissiá tota la terror de l’espaci. Après dètz mil ans de victòrias aisidas, per lo prumièr còp los òmes s’embroncavan a de fòrças immensas, estrangièiras, irresistiblas.
Maurizio èra sol au mitan, atrencat d’un escafandre forastièr. Se vesiá qu’èra pas de las Pleiades. Mas Xlo alavetz ne veguèt pas qu’una causa : lo pes, gaireben tangible, dau desespèr que cachava mortalament sas espatlas. Au mitan de l’estramàs generau, aquel òme raiava l’orror, la paur irremediabla de çò qu’aviá atraversat. Las fents dins la carrièira s’escartavan amb respècte e crenhença davant aquel prince escur de la terror, aquel capitani desconegut tornat vencit de las estèlas perdudas : Maurizio.
D’un sol agach aviá sabut, Xlo, qu’aquel àngel descasut e nafrat, marcat dau sagèl aspre de la mòrt atraversada, èra lo que cercava, a paupas, dins sas amors adolescentas, lo qu’aviá pantaissat dins las nuòches de luna nauta, lo qu’aviá fugit dins lo gorrinitge refinat de sa vida adulta. E d’aquí enlà visquèt pas que dins una tòca : lo far sieu e se far sieuna, sens escapa. E lo desrabar, benlèu, d’aquel mirament de mòrt que raiava de sa cara ieratica. O alara s’i negar amb el, cap e tot.
E Xlo l’aviá abordat, furtiva :
- Benlèu conoissètz pas Arquinosa ? Se vei que sètz estrangièr…
Maurizio l’aviá regardada. Son agach l’aviá atraversada coma una aiga linda. Se ne sentissiá banhada, coma refrescada, nòva, totescàs nascuda a la vida, amorosa a ne cridar, a ne morir.
E Maurizio li aviá dich simplament :
- Se sabiás coma siás bèla, femna d’Arquinosa. Mas mos uòlhs sabon pas mai pagelar la beutat. Conoisson pas que la paur, e l’orror, e lo moriment. Coma siás bèla…
Verai qu’èra bèla Xlo, vestida de seda asurenca, espelida e canda coma aquelas flors mauvas d’Arquinosa qu’emplisson de son òlga enchusclanta las nuòchs de prima, dins los grands jardins de la Ciutat, entre l’onix e lo marbre de las colonadas. Era bèla Xlo, ; coma un sòmi, com aquelas visions mai qu’umanas que venon tot còp als astronautas quand sos uòlhs cansats de veire d’estèlas e encara d’estèlas, rebastisson dins l’immensitat las aras majestosas, sublimas e mortalas dels dieus…
Benlèu Maurizio l’aviá vista, Xlo, dins la ravacion de la lassièira, endacòm entre Procion, Deneb e Capellà, cara negrinèla e linda, cabeladura foguejanta d’estelam, còs sople e nerviós simplament vestit dels vels viradisses de nebuloses e d’amasses de gas interstellar.
E Maurizio, l’òme de las estèlas sens nombre, aviá seguit la divina Xlo dins la vila nauta, dins lo cascalh cristalin dels grífols, jos las trelhas verdejantas, cap a son ostau blanquinèl, bastit sus un rocàs cremesin que dominava la mar blonda e mirgalhada dels teulats de la vila bassa.
E avián calinhat, tremolants d’esmoguda, la nuòch entièira. Per la fenèstra badièira passavan, silenciosament, de solelhs fugidisses silents, blavejants, qu’èran l’interminabla procession de las naus pleiadencas vencidas per los Nxfürn a Magellan. E Xlo saguèt que Maurizio, detràs las nafras d’orror que l’amudissián, l’aimava tanben a ela, immensament, apassionadament : a l’auçada dels orizonts infinits que son uòlh de navigator aviá costuma de pagelar.
**
D’intrada Xlo aviá sabut que Maurizio rescondiá, coma una plaga mortala, un secrèt immens e terrible. Mas pas qu’au cap de dos ans, aquel jorn de lutz e de vent que s’èran esvartats per campèstre per i passejar los vestigis brigalhats de lor amor, los limbèls doloroses de lor incommunicabilitat indefugibla, que Xlo comprenguèt enfin que lo mistèri de Maurizio èra vertadièirament inuman, e tocava a las raices meteissas de l’existéncia.
Maurizio aviá parla de Viacheslav. Viacheslav d’Orion, prince dels Gemèus, baron de Betelgeusa, general victoriós qu’aviؘá capitat fins ara d’empachar als Nxfürn de penetrar dins la galaxia abitada per los òmes. Viacheslav èra estat lo prumièr òme de guèrra de la Galaxia que foguèsse pas estat vencit per la superioritat tecnica, numerica e tactica dels Nxfürn. Inventant de plans de batalha nòus e genials, los aviá tres còps a de reng desfaches au larg de Magellan. Totes los esquipatges de guèrra dau Camin de Sant Jaume lo tenián per lo sauvador, e dont mai evoluissiá la situacion, dont mai Viacheslav veniá, dins los faches, lo mèstre militar e politic de la Federacion. De tant creissiá son prestigi, que sos òmes lo disián d’estraça diusenca e li levavan d’autars ont complissián, pareis, de sacrificis òrres e barbars.
Dins los sistèmas de nauta e anciana civilizacion, coma las Pleiades, se pensava que l’aveniment dau General Viacheslav, sauvariá benlèu la Galaxia, mas portava amb el la barbaria e la descasença. E benlèu pièg. S’imaginava la societat crudèla e sanguinos qu’instaurarián los Senhors de la Guèrra, avesats a de cultes sauvatges qu’avián grelhat din la furor dessenada de las batalhas, au pus fons de l’espaci, luònh de tot existiment. Se disiá que practicavan l’antropofagia, e d’autras perversions encara mai esfraiosas. E los vièlhs mondes rics e savis, dau Centaur fins au Dragàs e a la Lira, tremolavan en silenci, des demandant se devián preferir la joata crudèla e refinada dels Nxfürn, o la sosta pesuga e sanguinosa dels equipatges fanatisats de Viacheslav.
E Maurizio, a Xlo la bèla, li aviá parlat, a votz menuda, dau grand general Viacheslav d’Orion.
La granda idèa de Viacheslav, proclamada per sos partidaris d’un cap a l’autre dau camin de Sant Jaume, aquò’s que lo Memorial èra una legenda. Los estatjanyts dels mondes vièlhs e savis escotavan aquò amb terror. E s’èra vertat ? Dempuòi dètz mil ans l’unitat tacita dels trilions de mondes abitats de la Galaxia repausava sus aquela idèa : lo Memorial, fortalesa planetària resconduda que dirigissiá secretament l’ande de totas causas dins l’ensèms de l’arquipèl uman…
Tot l’avenir de Viacheslav repausava sus aquela escomessa : l’inexisténcia dau Memorial. Se lo Memorial existissiá, la dictatura de Viachelslav d’Orion s’avalissiá, sa glòria fondiá coma la nèu dins l’uscle mèstre de la solelhada.
E la vertat apareguèt, coma un lamp, a Xlo. Lo secrèt de Maurizio se raportava au Memorial. Dos ans aviá arpatejat dins la tenèbra, cercant lo secrèt inimaginable de son amaire solitari e inaccessible. Ara sabiá. Maurizio conoissiá quicòm totacnt lo Memorial. Benlèu sabiá ont èra. Benlèu sauvariá la Galaxia dels Nxfürn, de Viacheslav, de la Mòrt e de la Barbaria… Benlèu…
Besalenada, los peusses en desòrdre, cerquèt Maurizio. Lo trobèt assetat, solitari pensatiu e solet, sus la riba bastida de Vaurana, espinchant l’aiga grumejanta e verdala que foletejava sens fin. Dins sa man teniá un libre, un libre vièlh cobèrt de cuòr, d’aqueles que portava amb el, dins sa saqueta, aquel jorn que s’èran rescontrats. A votz nauta legissiá, que Xlo, espantada, o escotèt :
« Sunt enim qui, quod sentiunt, etsi optimum sit, tamen metu non audent dicere »
Maurizio se revirèt d’un còp e veguèt Xlo. Xlo se sentiguèt nusa e menuda, subrindada per aquel agach de flamba. Maurizio legiguèt l’interrogacion qu’èra dins sos uòlhs. Respondèt :
- S’aquò ne vira soi lo sol òme vivent, dins la Galaxia, que sàpia legir aquel lengatge. Tu, n’as pas solament ausit parlar. Pasmens, quinze-mil ans abans nosautres, foguèt la lenga de la nacion umana mai podertosa de l’univèrs. E aquò durèt mai de mil ans. Son uòi oblidats sus sa quita planeta, aqueles generals cofats de laurièr que i espandiguèron, per lo fèrre e per lo fuòc, la lutz de la Civilizacion. Emai la planeta, breç de l’umanitat, es ara delembrada. O sabes, tu, grèlh d’un pòble de nauta cultura galactica, quane foguèt lo fogal prumièr de nòstra espécia ?
Xlo clinèt la cara. Aimèt melhor de pas respondre. Cresiá de saupre mai o mens qu’aquò s’èra passat dau costat de Sirius e de Centaur, sus una pichona planeta blava virant a l’entorn d’un astre ara completament perdut que s’apelava Mòl, o Sòl, o quicòm antau. Maurizio continuèt :
- Soi un felen d’aquel pòble. Per mos avis tòque a las raices prumièiras de la civilizacion umana. Fai quinze ans que treve, de saut en saut, lo Camin de Sant Jaume. Mas en temps planetari aquö fai nòu mil sèt cents ans. Ai viscut tota la conquista de la Galaxia. Foguère dels prumièrs equipatges que desbarquèron dins las Pleiades e foguère ieu, un bèu matin de 7689, que descobriguère Arquinosa. Arquinosa ont m’amague ara coma un estrangièr. Benlèu soi un ancessor tieu… Lo nom d’Arquinosa, aquò’s ieu que lo donère a la planeta, mentre que d’autras tèrras d’en Pleiade prenián de noms bajòcos coma Rotschildland, Fordstar o Goldenbergplatz.
« Xlo ! Tòrne legir aquel escrivan d’un passat mieu, un politician savi qu’escotelèron los partidaris d’un Viacheslav d’aquel temps, enemics de la libertat e de la dignitat de l’òme. L’òme savi s’apelava Marcus Tullius Cicero. Sa frasa aquí, la que tot bèu just m’ausiguères marmotejar, ditz aiçò : « n’i a que çò que sabon, emai siágue çò mèstre, o ausan pas dire, amòr qu’an paur. » Aquò s’aplica a ieu, Filha de l’Istòria. Mas ara me calarai pas mai. La Galaxia deu, per son sauvament, saupre çò que sabe. Caucanha Viacheslav e los autres…
Un sorire de trionf empliguèt la fàcia treslusenta d’amor de Xlo. Diguèt, a votz menuda :
- Maurizio. Tu sol dins la Galaxia sabes a de bòn que lo Memorial existís…
Maurizio la cobriguèt, tornarmai, de son agach penetrant de viatjaire de l’infinit.
- Bèla vesiada, Xlo, ma font canda… Sabiái que finiriás per dessobtar mos pus ultims secrèts Que çò que deu èstre avenga. Vène, tornem a l’ostau…
**
Los òmes de Viacheslav, cascats de testièiras esbrilhaudantas e crudèlas, reguejan las carrièiras de la Ciutat Nauta d’Arquinosa, en riba de Vaurana la verda.
Xlo sap, dins son còr, çò que cèrcan. Maugrat las precaucions de Maurizio, Viacheslav sap que s’amaga sus Arquinosa. E lo vòl capturar, executar benlèu, torturar quau sap ? L’òrdre novèl que s’apodessa sus la Galaxia es dolorós. Mas de que fai lo Memorial ? Far e gardian de la Civilizacion Umana, pòt pas voler aquela barbaria per l’espécia ? La civilizacion umana pòt pas voler aquela barbaria per l’espécia ?
La tèsta de Xlo rebolhís de totes los secrèts que li fisèt son amaire. Orion e los Gemèus, tot pròches dins lo firmament dau Septentrion, lusisson coma una amenaça. Lo reinatge de Viacheslav lo barbar ven de mai en mai intolerable. Se ditz que prelevan sus cada capitala planetçria un dèime de cent mil joventas qu’embarcan, plorantas e reguitnantas, dins sas naus sornarudas que jamai ne tòrnan. N’i a qu’an imaginat que las polidas piucèlas capturadas èran violadas, grasilhadas vivas e manjadas per los equipatges. Quand Xlo conta aquelas rumors a Maurizio, el sorís tristament.
- Non, ditz el. Conoisse tròp Viacheslav. Es incapable de commettre un tau degalhatge. Mas çò que fai es benlèu piéger…
Xlo ne poguèt pas tirar mai. Qué podián imaginar de piéger ? Benlèu las dròllas demoravan d’annadas, paure tropèl agremolit dins las sotas dels naviris, condemnadas sens escapa a servir per lo plaser brutau dels guerrièrs ? Benlèu las liuravan als inimaginables Nxfürn ? Benlèu d’esperiéncias sus sos còsses vius, barbelants, cridants ?… Xlo imaginava, tresananta. Mas Maurizio li volguèt pas jamai dire res .
**
Xlo sap que los guerrièrs brutaus trobaràn pas jamai Maurizio, felen de quinze millenaris de civilizacion refinada e sàvia. S’acantonan a la Ciutat. Pòdon pas imaginar qu’un ancian amiral de flòta interstellara visca sol, sens armas, au fons de la jungla. Acostumats a l’univèrs metalic e claus dels naviris, imaginan pas solament que se pòsca viure luònh d’aquò, dins la crauma dau campèstre, a manjar de raices e de pichonas bestietas presas au laç.
E un bèu matin los guerrièrs son pas mai per carrièiras, lo picar metalic de sas armaduras faubas a quitat de ressontir dins la Ciutat. La vida se desrevelha, los enfants tòrnan jogar sus lo pasiment escrincelat. Las siloetas menaçosas de la grandas naus de Viacheslav se levan pas mai dins lo pòrt, que sembla immens e void, desolat, coma un prat batalhièr abandonat. Los guerrièrs son estats cercar Maurizio endacòm mai.
Xlo s’acorsa, risenta, descabestrada, cap a l’amagador de Maurizio. Lo crida :
- Maurizio, mieu ! Amic ! Son partits…
Crida mai mas digús respon pas. Lo vent canta dins la cima dels aubres. De bestietas aludas volastrejan en siblant dins l’aire. Ges de clavas sus lo sòl. Pas de Maurizio.
Xlo corriguèt tot lo jorn, s’entravant dins los arronzes, traucant la bronda espessa, estrifant sa pèl lena. Cridava Maurizio e digús respondiá pas.
Retrobèt la clarièira ont l’aviá laissat. Quicòm lusissiá per sòu, entre doas fuòlhas : l’anèl d’aur qu’ela li aviá donat, en signe de son amor a totes dos.
*
Sap que tornarà pas veire Maurizio. Lo cèl immens, per d’aut de sa tèsta, comença de s’estelar : Arcturus, Procion, Capella, Deneb… Coma un aucèl nafrat, Maurizio èra demorat, dos ans de temps, sus una planeta, abans de tornar prene son envolada irresistibla cap a las estèlas. Aquel trillion d’estèlas enrondadas de tèrras abitadas per l’òme, la Federacion Galactica dau Camin de Sant Jaume. E, endacòm, inimaginable, lo Memorial Morgensen, centre secrèt de tot l’edifici.
Longament plorèt, la divina Xlo, pèrla treslusenta d’Arquinosa, l’amor envolat de Maurizio. Amaras, dolorosas, mortalas lagremas. E pasmens lo vent siblava dins la bronda :
- T’aime, Xlo, mai que non pòs crèire. T’aime mas me cau partir. Pòde fas fugir çò que soi…
Xlo chifrava. Partit de las Pleiades per quane biais que siá, Maurizio deviá multiplicar los sauts dins l’espaci-temps, per escapar a la garda dels vaissèls de Viacheslav. A l’ora que ela, l’uòlh enneblat, remirava lo cèl estelat, son aimat èra benlèu ja dos mil ans dins lo futur, vielhit a pro pena de quauques minutas…. Terribla distorsion entre la vida dels planetaris, e la vida dels Espacials, que se debanavan sus d’escalas de temps desparièiras…
Amaras, amaras de tant, las lagremas de Xlo, aquela nuòch jos las estèlas…


text:
Degun ne se pausa pas la question de saber se lo français es ua lenga o pas.
Que poirem en parlar deus picards díser que parlan picard, deus sentongés que parlan sentongés, etc.
Qu’es amusent totun de véder que, entà l’occitan, ua lenga de las varietats auvernhata, gascona, lemosina, lengadociana, provençala, vivaro-aupenca, cadun pensa qu’es un especialista e que coneish la responsa.
Non, que i a lingüistas tad aquò e critèris tà definir çò qu’es ua lenga o un parlar, etc. Quan vau tau medecin quan soi malaut, que credi çò que me ditz e segueishi los sons conselhs.
Que seré benlèu temps de quitar d’espepissar a prepaus de parpèlas d’agaça e de trabalhar tà sauvar la nòsta lenga de l’etnocidi comés per la Republica cap a las nòstas lengas istoricas (alsacian, basc, breton, còrs, flamenc, occitan).
Parlar de las lengas gasconas, quina peguessa... Degun n’a pas jamei dit que lo basc n’existiva pas e que i a avèva sèt lengas bascas : lo soletin, etc.
En los Pirenèus atlantics, que i quatres varietats de la lenga basca e quauques autas de l’aute bòrd deu Pirenèus e la lenga basca existeish totun.


text:
1797
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1797 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica de Gènoa[modificar | modificar la font]
Ocupacion de Gènoa, incapabla de resistir, per lei fòrças francesas de Napoleon Bonaparte. Aquò entraïnèt la disparicion de la Republica de Gènoa que son territòri foguèt intregat au sen de la Republica de Ligúria, estat-satellit de França.
Prússia[modificar | modificar la font]
Mòrt de Frederic Guilhèm II que foguèt remplaçat per Frederic Guilhèm III.
Russia[modificar | modificar la font]
Ocupacion de Georgia per de tropas russas a la demanda dei senhors locaus.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769 amb una tiera d'eveniments caotics e de cambiaments d'aliança divèrs. En particular, lo negus Salomon III se preocupèt de luchar còntra son fraire e ancian negus Tekle Giyorgis Ièr. En mai, Gondar foguèt assetjada per lo senhor rebèl Asserat que pilhèt una partida de la vila mai aviá pas pron de fòrças per redurre la totalitat dei defensors. Après la batalha, Salomon III s'enfugiguèt de Gondar e trobèt refugi a Axum sota la proteccion dau ras Wolde Selassie. Yonas venguèt lo novèu negus lo 18 d'aost mai aviá ges de sostèn au sen de l'aristocracia auta que chausiguèt de sostenir la restauracion de Tekle Giyorgis Ièr.
D'autra part, agravant leis efècts de la guèrra quasi permanenta dempuei 1768, una famina causèt de milièrs de mòrts, compres un fiu e una frema de Yonas.
Asia[modificar | modificar la font]
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Per defugir leis atrocitats de l'armada qajara en carga de restaurar l'autoritat pèrsa dins lo nòrd-oèst dau país, Georgia demandèt e obtenguèt la proteccion de Russia qu'ocupèt la region.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 31 de genièr - Franz Schubert, compositor austrian (m. 1828)
- 15 d'abril - Adòlf Tièrs, òme politic occitan, president de la França (m. 1877)
- 17 de junh - Alexandre Vinet, teologian protestant soís (m. 1847)
- 20 d'octobre - Juan Lavalle, militar argentin (m. 1841)


text:
La catalanita tòca Occitània : «s'en cal mesfisar», o díson los IntÒCables sortits del mètge parisenc que viu a l'Elisèu
Rassegurèm las femnas que s'inquietavan ; dijòus d'òmes d'Occitània, avián desaparegut, a Montpelhièr, Pau e Ortès. Per astre son passats a Narbona e an poscut rassegurar L'Occitanisme politic lengadocian e Bearnés.
Tot va plan, assegura l'agéncia oficiala republicana francesa, AFP.
Sortits frescament de París, nos an explicat, en urgéncia ambe iPhone en man, qu'una novèla malautiá èra a tocar Occitània, e qu'aquò èra grèu. La catalanita !
Qu’es aquò la catalanita. Es una malautiá inversa de la republicanita. Vesètz qu’es grèu !
E lo legitimisme occitan confirma la causa en un comunicat que l’urgéncia se mesura. EELV a mandat un comunicat de sosten a ICV per sa campanha per l’autodeterminacion dels pòbles, e Catalonha, lo Partit Occitan es pas tocat per la catalanita, espèra un referèndum iniciat per Unitat d’Aran per zo far saber melhor de quin costat traparà lo seu sosten.


text:
Kader Arif
Kader Arif, (3 de julhet de 1959) a Argièr es un òme politic francés membre del Partit socialista e deputat europèu. venguèt Ministre delegat als ancians combatents lo 16 de mai de 2012 dins le govèrn de Jean-Marc Ayrault.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Originas, estudis e familha[modificar | modificar la font]
Kader Arif es l'ainat d'una familha de quatre enfants. La familha s'exilièt d'Argèria e demorèt fidèla a França. Faguèt sos etudis a Castras, puèi a Tolosa. De 1992 a 1995, èra encargat d'afars dins un cabinet d'arquitectura puèi responsable regional de Nouvelle Liberté, viatgista d'Air Liberté de 1995 a 1998.
En 1999, faguèt sos estudis a l'Escòla superiora d'audiovisual, a l'Universitat de Tolosa-Lo Miralh.
Carrièra politica[modificar | modificar la font]
Militant socialista de Nauta Garona, Kader Arif foguèt reperat per Lionel Jospin, coma pròche de Lionel Jospin, puèi de François Hollande, dirigiguuèt una de las federacions socialistas amb los melhors résultats nacionals.
- 1995-2001: membre del conselh municipal, encargat dels sports, de Castanet Tolosan
- 1999: Primièr secretari de la federacion del Partit socialista de Nauta Garona
- 2002 : Secretàri nacinal del partit socialista, encargat de las relacions internacionalas
- 2003 : Primièr Secretari del Partit socialista de Nauta Garona; encargat de la mondializacion.
- 28 de mai de 2004 : a Ramonvila e Sant Anha, es sostengut coma cap de lista a la eleccions europèas per la « region » Sud-Oèst per Lionel Jospin. .
- 13 de junh de 2004 : elegit deputat europèu (commission del comèrci internacional de las ambedoas assembladas parlementàrias mixtas e supleant de la Commission Environament e Santat Publica e de la securitat alimentària,[1]
- 24 de novembre de 2005: Primièr secretàri del Patit Socialista de Nauta Garona.
- 30 de novembre de 2005: numèro 3 del Patit Socialista.
- 6 de junh de 2009 : Reeligit deputat europèu.
- 26 de genièr 2012 : Raportaire al Parlament europèu sul tractat d'acòrdi comercial anticontrafaçon (ACTA), demissiona lo jorn de ratificacion de tractat per l'executiu de l'UE[2].
- 16 de mai de 2012 : Nomenat ministre encargat dels ancians combatents prèp del Ministre de la Defensa dins lo govèrn de Jean-Marc Ayrault.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.kader-arif.fr/article/archive/1742/ site oficial del deputat Europèu
- ↑ ACTA: una mascarada que ne participarai pas, 26 de genièr 2012


text:
Castèlnòu de Bonafós (vestigis)
Los vestigis del Castèlnòu de Bonafós se trapan sul puèg del meteis nom ont es tanben bastida la comuna uèi dicha Castèlnòu de Lèvis en País d'Albi.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Castèlnòu de Bonafós foguèt bastit en 1235 per Sicard Alaman, poderós vassal del comte de Tolosa Ramon VII; èra un bastion avançat de las possessions tolosanas (nòrd del riu Tarn) fàcia a la reialtat (Sud del Tarn). Bastit sul puèg de Bonafós, Castèlnòu de Bonafós venguèt puèi Castèlnòu de Lèvis quand venguèt proprietat de la familha de Lèvis (Lévis en francés). Un vilatge foguèt bastit al pè de las muralhas a la meteissa epòca.
De l'ancian castèl, demòra pas que qualques roïnas qu'una torre de gaita dominant la val de Tarn e la vila d'Albi. L'aspècte roïnat d'ara es degut a son ròtle de peirièra pendent los sègles XIX e XX.
Lo castèl venguèt monument istoric de França en 1909.
Une restauracion parciala dempuèi lo començament dels ans 1980 permet de situar las muralhas del bastit naut. Del bastit bas demòra pas qu'una pòrta fortificada. La torre, nauta de 35 mètres, se compausa d'una torre miègcirculària que n'es apiejada una torre carrada. Se compausa de tres estatges en vòlta. Cadun d'aqueles mòstra de traças d'un postam desaparegut que doblava le nombre d'estatges.


text:
Un cargue significat deth Govèrn d’Aran, que se presente coma director d’ua institucion culturau (¡Damb quina facilitat utilizen quauqu’uns es sòns cargues tà hèr politica e parlar de tot mens der airau que gestionen!), nègue eth dret de vòt as immigrants colombians e romans (romanesi, pas de Roma) perqué sonque parlen aranés « un cinc per mil d’eri », causa que demòstre ce perqué ei significat eth nòste cargue: perqué ath delà dera cultura, lengua e politica, domine tanben era estadistica.
Escòla Duran i Lleida
Seguint era linha de pensament der umanisme cristian dera Escòla Duran i Lleida, eth nòste disciple proclame: « Era coneishença deth lòc aurie d’èster imprescindibla entà assegurar que se vòte conscientament ». Ei a díder, tà votar non sonque ei imprescindible parlar er aranés, senon que tanben cau « conéisher » eth lòc a on demore eth qui tot just non sap a on demorar. Mès, pòste, pòste… Me n’è passat ua: eth cargue a hijut « vòte conscientament ». O sigue, tanben se mos demane votar damb tot eth coneishement e responsabilitat qu’afècte seriosament.
Conclusion
Repassi es condicions (parlar aranés, conéisher eth lòc e votar conscientament) e concludisqui que se m’aurie de retirar immediatament eth dret a votar. Ei evident que sonque complisqui ua condicion: era de parlar er aranés, e encara… perqué en Barcelona ja me diràs damb qui parli er aranés… Eth lòc (Aran) tot just que le comenci a descurbir: i a pòbles qu’encara non è caushigat, es mies excursions de montanha se limiten a Liat e pòga causa mès (ne tansevolhe Colomèrs!), e tanpòc me hèsqui guaire damb era joenessa deth mèn pòble, Bossòst… E açò de votar conscientament me supère mès. Sò incapable. Tostemp qu’è votat è sajat de predar-me, de méter-i toti es sentits…, mès jamès è liejut sancer un programa electorau ne tanpòc assistisqui as mitings e i a partits que jamès votaria, encara que presentèssen era melhor propòsta deth món (actitud irracionau era mia…).
De Colòmbia
S’es condicions sonque son aplicables as romans e colombians, un aute mau de cap que comenci a auer: ¿es mès pairs m’an amagat es mès orígens? ¿Serè roman o colombian? Ara comenci a compréner perqué m’aperèren Amador, supòsi qu’en aunor as tèrres dera America deth Sud… Pues hasta lueguito, licenciado. (Ui, m’a gessut en mexican.)
Like this:
Like Cargament...