text:
Maomet
Maomet,en arabi: محمّد ; mʊħɑmmæd̪ (vèrs 570[1], La Mèca - 8 de junh de 632, Medina), foguèt un cap religiós, politic e militara arabi que venguèt lo profèta major e la fondator de l'Islam.
Lei musulmans lo consideran coma lo darrier profèta dei religions monoteïstas abraamicas. Après sa mòrt, l'ensems de sei revelacions foguèt gropat per formar l'Alcoran que venguèt lo libre sacrat de l'Islam. Sa vida e lo rèsta de seis ensenhaments forman tanben d'elements importants per la fe musulmana. Acomencèt sei predicacions a partir de 610 dins la vila de La Mèca. Deguèt rapidament faciar l'ostilitat de la màger part deis elèits e dei populacions localas e s'exilar a Medina en 622. Aquel eveniment foguèt l'etapa decisiva que permetèt ai musulmans de formar una comunautat e una armada organizada. A partir de 624, acomencèt una guèrra còntra La Mèca. Sei succès permetèron d'aumentar la popularitat de la religion novèla que foguèt pauc a pauc adaptada ai revendicacions localas. Aqueleis adaptacions permetèron de melhorar lei relacions entre Medina e La Mèca que negocièt sa rediccion e son ocupacion per lei musulmans en genier de 630. Après aquela victòria, la fin de la vida de Maomet veguèt la fin de la definicion dei rites musulmans e l'expansion de la religion dins la màger part de la Peninsula Aràbia.
Après sa mòrt, sei companhons designèron Abu Bakr coma cap de la comunautat musulman ambé lo títol de califa.
Somari
- 1 Lei fònts istoricas disponiblas sus la vida de Maomet
- 2 La contèxte de la Peninsula Aràbia e lei premiereis annadas de Maomet
- 3 Lei premiers pas de l'Islam
- 4 La fondacion politica de l'Umma
- 5 La mòrt e la succession de Maomet
- 6 L'estatut religiós de Maomet
- 7 Ligams intèrns
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
Lei fònts istoricas disponiblas sus la vida de Maomet[modificar | modificar la font]
Leis elements biografics regardant Maomet son magerament compausats deis ensenhaments de Maomet, de recuelhs d'hadits e de tèxtes hagiografics o istorics escrichs ai sègles VIII, IX e X[2]. Lei fònts istoricas principaus son aquelei d'Ibn Isham (mòrt vèrs 823), d'Ibn S'ad (mòrt vèrs 845) e de Tabari (mòrt vèrs 923). Aquelei trabalhs son basats sus una premiera tièra de biografias de la vida de Maomet escricha per sei companhons o per leis enfants d'aquelei darrier coma Urwah ibn al-Zubayr, lo fiu dau tresen califa, Aban ibn 'Othman, o Wahb ibn Munabbih. Pasmens, la màger part d'aquelei biografias an disparegut e son desconegudas deis istorians contemporanèus. De mai, aqueleis òbras prepausan una istòria aspirant a respòndre ai questionaments religiós, politics, juridics e sociaus d'aquelei sègles. L'imatge donada de Maomet i es donc probablament deformada per d'aspècts dogmatics e leis informacions d'aquelei documents son donc generalament discutidas per leis istorians[3][4].
Aital, fins a 610, la vida de Maomet es quasi desconeguda e la màger part deis elements pertocant aqueu periòde foguèron escrichs 140 ans après sa mòrt[5]. Per la segonda partida de sa vida, lei fònts son pus nombrosas car leis ensenhaments dau Profèta, sei fachs e gèsts o seis actituds durant una batalha foguèron rapidament registrats per d'escrivans. Es aquel ensems de documents que foguèt probablament utilizat per leis autors dei sègles IX e X. Lo pus conegut foguèt la lista d'hadits reünits per Abu Bakr que son autor preferiguèt finalament cremar car crenhiá d'escriure una error. D'autreis ensems fòrça importants son aquelei dau governador Amr bin Hazm, de Jabir ibn Abdullah al-Ansari o de Abdullah ibn Abbas. Enfin, la correspondéncia de Maomet ambé de sobeirans estrangiers e quauquei documents d'autors non musulmans, especialament bizantins, se pòdon utilizar mai la datacion d'aquelei documents es mau-segura e leis informacions son generalament fòrça ostilas a Maomet[6].
La contèxte de la Peninsula Aràbia e lei premiereis annadas de Maomet[modificar | modificar la font]
Lei contèxtes politic e religiós de la Peninsula Aràbia au sègle VII[modificar | modificar la font]
Lo contèxte politic[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin dau sègle VI, la Peninsula Aràbia èra devesida entre una tièra d'estats e de tribús independents mai o mens somés ais influéncias dei poissanças regionalas situadas a l'entorn de la region, especialament l'Empèri Bizantin, l'Empèri Sassanida e lo reiaume etiopian d'Axom. Aquela divison va èstre un dei factors dau succès de Maomet car li permetiá d'utilizar lei rivalitats localas per formar una fòrça militara. Puei, après lei premierei conquistas e l'unificacion d'un territòri pron important, lo rèsta deis estats vesins èran plus capables de s'oposar ais efectius superioras de l'armada musulmana.
Ansin, lo nòrd e lo centre foguèron una zona d'afrontament entre l'Empèri Roman e lei Pèrs fins a la signatura d'un acòrd de patz en 384. Durant aquelei conflictes, lei Romans prenguèron lo contraròtle provisòri o permanent d'una partida de Mesopotamia e de Siria. Pasmens, après la conclusion de la patz, l'interés de la region perdiguèt son interés tant per lei Romans que per lei Sassanidas e, a partir de la fin dau sègle IV, leis estructuras etaticas acomencèron de declinar au profiech d'un mòde d'organizacion basat sus la tribú dirigida per un cap elegit e un conseu format per la familha d'aqueu cap. Aqueu declin de la poissança deis administracions centralas se renforcèt au sègle VI quand s'acabèt en 502 lo periòde de patz entre Bizantins e Sassanidas.
Lo sud de la peninsula assostava de populacions diferentas dau nòrd e dau centre[7]. Sei populacions èran pus sedentàrias mai lei reiuames principaus de la region avián conegut un periòde de declin important dempuei la fin dau sègle V. Aital, la region èra donc venguda un enjòc per leis estats vesins e foguèt ocupada per leis Etiopians puei per lei Sassanidas. Lei dos periòdes d'ocupacion estrangiera foguèron brèva mai aumentèron lo caòs politic de la zona.
Lo contèxte religiós[modificar | modificar la font]
La religion de la Peninsula Aràbia au començament dau sègle VII èra compausada d'una mosaïca de religions politeïstas formant probablement tres ensems principaus au nòrd, au centre e au sud que son fòrça mau coneguts per leis istorians actuaus.
L'Alcoran permet de conoisser lo nom d'una partida dei divinitats principalas d'aquela epòca (Al Lat, Hubal, Manat, Nasr, Uzza, Wadd, Yaghuth, Yaʿuq...). Sembla tanben existir un culte dei mòrts fòrça popular entre lei populacions sedentàrias[8]. La Ka'ba de La Mèca èra un dei luòcs sacrats pus importants d'aqueu politeïsme[8] mai sembla que d'autrei bastidas similaras existiguèsson dins d'autrei vilas. Enfin, existía tanben de comunautats crestianas e jusievas.
Vèrs la fin dau sègle VI, aquela religion politeïsme deviá conoisser una crisi — au mens parcialament — en causa dei mors d'una partida de la societat de l'epòca. D'efèct, en fòra dau movement creat e animat per Maomet, divèrsei temptativas se debanèron còntra lo culte dei divinitats existent e còntra de mors jutjats tròp decadents (luxúria, alcolisme...). La principala foguèt aquela menada per lei Hanifs per remplaçar lo politeïsme arabi per un monoteïsme estrict basat sus leis ensenhaments dau profèta Abraam de la Genèsi. De mai, unei movements similars anoncièron la venguda pròcha dau « Profèta ultim » e certanei comunautats religiosas acomencèron una lucha acarnada per ganhar lo sostèn dau futur « mandador dau cèu ». Tot aquò va donc constituir un contèxte fòrça favorable a Maomet e explica en partida la rapiditat relativa de son succès.
La naissença e la jovença de Maomet[modificar | modificar la font]
Segon la tradicion, Maomet nasquèt vèrs 570[1] dins la vila de La Mèca au sen dau clan Hashim de la tribú Quraych[3]. A l'epòca, La Mèca aviá aprofichat lo caòs politic de la Peninsula Aràbia per venir una etapa importanta sus lei rotas comercialas entre Iemèn au sud e l'Orient Pròche au nòrd. Per aquò, la tribú Quraych aviá desvolopat divèrseis activitats comercialas e financieras (bancas, entrepaus...) e aviá segurizada una partida dei rotas de la region. Pasmens, maugrat aqueu desvolopament, la vida èra encara malaisada e la pauretat, i comprés de periòdes de famina, regardava la màger part deis abitants de la vila.
L'enfança de Maomet foguèt marcada per aquela pauretat e per la pèrda de son paire avans sa naissença e de sa maire a sièis ans. Foguèt alora reculhit per son oncle Abu Talib qu'èra lo cap dau clan Hashim. Vengut adult, acomencèt una carriera comerciala dins lei caravanas entre la Peninsula Aràbia e Siria. I intrèt au servici d'una veusa rica, Khadija, que vendriá sa frema. Lo pareu auriá uneis enfants mai solament quatre filhas subrevisquèron[3]. Aqueu maridatge li permetèt tanben d'obtenir un estatut sociau respectat dins la vila de La Mèca.
Leis annadas seguentas de sa vida son mau conegudas fins a 610 quand se debanèt lo cambiament decisiu de sa vida. D'efèct, durant aqueu periòde, prenguèt l'abitud d'anar meditar dins lei baumas dau relarg de La Mèca[9]. I entendèt una votz, atribuida per la seguida a l'àngel Gabrièl, li faire una tièra de revelacions de la paraula de Dieu e li ordonar de lei recitar au rèsta de la populacion. Après quauqueis esitacions, Maomet reüniguèt un grop d'amics per parlar d'aquelei revelacions. Lo sostèn rapid de sa frema l'encoratjèt de començar sei predicacions[3].
Lei premiers pas de l'Islam[modificar | modificar la font]
Lo començament de la predicacion de Maomet foguèt relativament malaisat en causa de l'ostilitat de l'aristocràcia e de la màger part de la populacion de La Mèca. De mai, una partida dei premiers musulmans foguèt victima de la repression dei familhas pus poderosa. Vèrs la fin deis annadas 610, la posicion de Maomat venguèt donc tant malaisada que deguèt s'exilar a Medina en 622.
Leis annadas entre 610 e 622 son pron mau conegudas per leis istorians. Durant aqueu periòde, lo nombre de partisans deis ensenhaments de Maomet, que se diguèron pauc a pauc musulmans, aumentèt pauc a pauc a partir dau nuclèu de sa familha e de seis amics. Pasmens, aqueu desvolopament se turtèt ais interés de l'aristocràcia e deis autoritats de La Mèca. De mai, una partida de la populacion èra ostila a seis atacas còntra lei divinitats tradicionalas. Ansin, lei fidèus desprovesits de proteccions clanicas deguèron faciar de persecucions e certanei s'exilèron en Abissinia vèrs 615. Maomet espereu, maugrat la proteccion de son oncle fins a sa mòrt en 619, foguèt la victima de vexacions.
L'annada 619 foguèt lo tornant decisiu dau periòde. D'efèct, lei mòrts quasi simultanèas d'Abu Talib e de Khadidja privèron Maomet de sei sostèns principaus. D'efèct, lo cap novèu dau clan Hashim foguèt son oncle Abu Lahab qu'èra ostil ais idèas de son nebot. Pasmens, gràcias ai ligams familiaus entre elei — Maomet èra son nebot — acceptèt de li donar una proteccion provisòria. Aquela proteccion permetèt au Profèta de demorar dins La Mèca per cercar un sostèn dins una autra vila. En 621, capitèt a la demanda deis abitants, una mediacion entre doas tribús dau relarg de Medina. Satisfachs leis abitants abandonèron lo culte politeïsta e mandèt una delagacion per l'assegurar de lor sostèn e de lor proteccion. Maomet e sei partisans quitèron pauc a pauc La Mèca per s'installar a Medina. La fin d'aquela partença, dicha l'Hègira, se debanèt lo 24 de setembre de 622 e marquèt d'ara endavant lo començament dau calendièr musulman.
La fondacion politica de l'Umma[modificar | modificar la font]
La « Constitucion de Medina »[modificar | modificar la font]
Après son arribada a Medina, Maomet capitèt de venir lo cap d'un estat teocratic monoteïsta unificant divèrsei tribús sota un tipe d'organizacion novèu. Sa basa èra la formacion d'una comunautat religiosa dicha Umma gropant totei lei musulmans sensa consideracion d'origina tribala o etnica.
Dos procès permetèron d'agantar aquel objectiu. Lo premier foguèt una tièra de negociacions ambé lei tribús localas, leis abitants de Medina e lei partisans de Maomat exilat de La Mèca. Lo resultat d'aquelei negociacions es un ensems de documents dich « Constitucion de Medina » que definiguèt lei drechs e lei devers d'aquelei grops e permetèt de donar una premiera basa de lèis estructurant l'Umma. Lo segond foguèt l'adopcion per Maomet d'una partida dei rites d'autrei religions monoteïstas coma lo judaïsme (juni, preguiera de miegjorn...) e lo desvolopament de rites pròpris coma la preguiera en direccion de La Mèca e non plus de Jerusalèm. La Mèca foguèt revendicada coma lo santuari de la religion novèla en 623. Aquel òbra religiosa permetèt « d'arabizar » l'islam e aumentèt sa popularitat. Aliat au prestigi militar e diplomatic de Maomet après lei succès de seis armadas, permetèt d'espandre rapidament l'islam dins tota la peninsula.
La guèrra entre Medina e La Mèca[modificar | modificar la font]
La guèrra entre Medina e La Mèca acomencèt rapidament après l'Hègira. Sei causas principalas èran l'ostilitat entre lei doas vilas, l'ostilitat d'una partida deis elèits de La Mèca còntra Maomet e la revendicacion de la vila coma santuari per Maomet en 624. Lo conflicte se debanèt en doas etapas principalas de 624 a 628 puei en 630.
La premiera partida acomencèt amb una tièra d'atacas de Medina còntra lei caravanas de La Mèca marcadas per lei victòrias d'al-Nakhla e de Badr. Pasmens, après aqueulei succès, lei musulmans foguèron desfachs a Uhud en 625 onte Maomet foguèt bleçat e, en 626, lei tropas de La Mèca menacèron de conquistar Medina. La repression deis advèrsaris de Maomet a Medina (certanei tribús jusievas, certanei convertits « ipocritas »...) li permetèt de reorganizar sei tropas e de mandar una tièra d'ofensivas victoriosas en 627 e en 628 còntra leis interés comerciaus de La Mèca situats au nòrd de Medina. En 628, de negociacions permetèron de conclure una trèva de dètz annadas. S'i debanèt tanben un eveniment important que foguèt l'islamizacion dau rite de romavatge anuau a La Mèca de la religion politeïsta. Aquò va pauc a pauc neutralizar l'oposicion ai musulmans entre lei caps de La Mèca e permetre mai d'una conversion.
Ansin, la segonda partida de la guèrra en 630 aguèt una eissida totalament diferenta de la premiera. La represa dau conflicte foguèt entraïnada per un conflicte entre una tribú aliada de La Mèca e una tribú de Medina. Pasmens, aqueu còp, la màger part deis elèits de La Mèca èran plus ostilas a Maomet. De negociacions secrètas se debanèron e lei musulmans conquistèron finalament la vila sensa combat en genier de 630. La màger part de la populacion venguèt musulmana. La Ka'ba foguèt desbarassada deis estatuas dei divinitats politeïstas e venguèt un dei simbòls de l'islam.
Lei darriereis annadas de la vida de Maomet[modificar | modificar la font]
Lei darriereis annadas de la vida de Maomet foguèron caracterizadas per un esfòrç diplomatic e militar que son objectiu èra d'espandre l'islam, per la finalizacion dei revelacions divinas acomençadas en 610 e per la definicion dau rite dau romavatge a La Mèca.
L'expansion de l'islam foguèt l'objectiu quasi unic de la diplomàcia de Maomet après la presa de La Mèca. Divèrseis expedicions foguèron organizadas per convertir la Peninsula Aràbia. Lo prestigi e la poissança militara dei musulmans favorizèt una conversion generalament pacifica. Pasmens, certanei tribús assaièron de resistir entraïnant de guèrras. La principala se debanèt còntra la confederacion Hawazin sostenguda per la vila de Taif. S'acabèt per una victòria musulmana que renforcèt encara lo prestigi de Maomet. Ansin, a sa mòrt, lei musulmans contrarotlèron la màger part de la Peninsula Aràbia e tenián una armada poderosa que va permetre la conquista d'un empèri important ai sègles VII e VIII.
Au nivèu religiós, la fin de la vida de Maomet marquèt la fin de sei revelacions que foguèron registrats a partir deis annadas 630-640 per formar lo libre sacrat dei musulmans, l'Alcoran, e lei recuelhs d'hadits que forman una basa importanta de la tradicion musulmana. D'autra part, l'annada 632 veguèt Maomet realizar son premier e unic romavatge dins la vila de La Mèca e poguèt ne'n determinar lei reglas e lei rites.
La mòrt e la succession de Maomet[modificar | modificar la font]
La definicion dei rites dau romavatge de La Mèca foguèt la darriera òbra majora de Maomet. Après son retorn a Medina, foguèt rapidament victima d'una malautiá e moriguèt lo 8 de junh de 632. Foguèt enterrat dins son ostau-mosqueta de la vila. Aviá pas laissat d'instruccions per sa succession. Sei companhons designèron donc Abu Bakr per li succedir ambé lo títol de califa. Aqueu darrier capitèt de reprimir lei revòutas causadas per la mòrt dau Profèta, d'acabar la conquista de la Peninsula Aràbia e d'acomençar la redaccion d'Alcoran gropant lei revelacions de Maomet.
L'estatut religiós de Maomet[modificar | modificar la font]
Per lei musulmans, Maomet es lo darrier dei profètas e dei messatgiers car acabèt lo cicle de revelacions dei religions abraamicas. Son ròtle es donc de restaurar la fe non corrompuda dau monoteïsme originau. De mai, la vida de Maomet (Sira) e lei tradicions basadas sus son ensenhament (Sunna) son de basas importantas de la fe musulmana.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Segon la tradicion musulmana, Maomet nasquèt lo 20 d'aost de 570.
- ↑ Se fau notar que l'Alcoran parle solament quatre còps de Maomet e lo libre sacrat de l'Islam tèn donc gaire d'informacions biografics sus la vida dau Profèta.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 (fr) Mathieu Tillier e Thierry Bianquis, De Muhammad à l'assassinat de 'Alî, in Thierry Bianquis, Pierre Guichard e Mathieu Tillier (dir.), Les débuts du monde musulman, VIIe ‑ Xe siècle. De Muhammad aux dynasties autonomes, Edicion P.U.F./Nouvelle Clio (2012), p. 79.
- ↑ (fr) François Déroche, article « Mahomet », in Mohammed Ali Amir-Moezzi (dir.), Dictionnaire du Coran, Edicion Robert Laffont (2007), pp. 512-516.
- ↑ (fr) Maxime Rodinson, Mahomet, Essais, Edicion Seuil, 1994, p. 67.
- ↑ (en) Walter Emil Kaegi, Jr., "Initial Byzantine Reactions to the Arab Conquest", Church History, Vol. 38, No. 2 (Jun. 1969), p. 139-149.
- ↑ Per exemple, lei lengas dau nòrd e dau sud de la peninsula èra diferentas.
- ↑ 8,0 8,1 (fr) Laurent Chabry e Annie Chabry, Identités et stratégies politiques dans le monde arabo-musulman, Edicion L'Harmattan (2001), p. 32-33.
- ↑ Aquelei baumas assostavan ja la comunautat deis ascètas hunafa de tendància monoteïsta.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Roger Arnaldez (1975). Edicions Seghers: Mahomet (en francés).
Maxime Rodinson (1968). Edicions Seuil: Mahomet (en francés).
Ibn Hicham (trad. Wahib Attalah) (2004). Edicions Fayard: La biographie du Prophète Mahomet (en francés).
Ibn Ishaq (trad. Abdurrahmân Badawî) (2001). Edicions Al Bouraq: Muhammad (en francés).
Henri Pirenne (2005). Edicions PUF: Mahomet et Charlemagne (en francés).
Tabari (trad. Herman Zotenberg) (2001). Edicions Actes-Sud/Sindbad: La chronique, Histoire des prophètes et des rois, vol. I « De Salomon à la chute des Sassanides » (en francés).
Tabari (trad. Herman Zotenberg) (2001). Edicions Actes-Sud/Sindbad: La chronique, Histoire des prophètes et des rois, vol. II « Mohammed, sceau des prophètes » (en francés).


c: text/html

text:
Guilhèm I d'Anglatèrra (Falaise, cap a 1027 o 1028[1] - Roan, 9 de setembre de 1087), pus conegut jol nom de Guilhèm lo Conquistaire, èra Duc de Normandia a partir de 1035 e rei d'Anglatèrra de la fin de 1066 fins a sa mòrt. Guilhèm es tanben de còps sonat "Guilhèm II" en referéncia a sa posicion de segond Duc de Normandia. En particular, abans la conquista d'Anglatèrra, èra conegut coma "Guilhèm lo Bastard" en rason de l'illegitimitat de sa naissença.
Per contentar sas pretencions sus la corona d'Anglatèrra, Guilhèm envasiguèt Anglatèrra en 1066, al cap d'una armada de normans, bretons, flamencs, e franceses per batre las fòrças anglosaxonas del rei Harold Godwinson (que moriguèt dins lo conflicte) a la Batalha d'Hastings, e capitèt de contenir mantuna revòltas anglesas pendent çò qu'es ara nomenat la conquista normanda d'Anglatèrra.[2]
Lo sieu règne, que portèt la cultura anglonormanda en Anglatèrra, aguèt una influéncia sus l'evolucion d'Anglatèrra a l'Edat Mejana. Los detalhs d'aquel impacte e l'importància dels cambiaments foguèron debatuts pels universitaris pendent mai d'un sègle. En mai del cambiament evident de menaire, lo sieu règne veguèt tanben un programa de bastison e fortificacions, de modificacions de la lenga anglesa, un mudament als nivèls pus nauts de la societat e de la glèisa, e l'adopcion de qualques aspèctes de la reforma continentala de la glèisa. Pus controversiats son los cambiaments possibles dins la lei, l'administracion reiala, lo comèrci, l'agricultura, la païsanariá, lo ròtle e los dreches de las femnas, e l'educacion.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Juranson (vin)
Lo juranson qu'ei un vin blanc de Bearn. Qu'ei produsit dab los arrasims petit e gran manseng sus un terrador a l'entorn de las vilas de Juranson mes mei que mei de Monenh.
Lo juranson que pòt estar doç (lo génser dan un haut grad d'alcòl) o sec. Los doç los génsers que son hèits dab los arrasims de las vrènhas tardivas (mei sucrat e d'un grad d'alcòl enqüera superior).
Lo rei de Navarra Enric de Labrit que bategè lo son hilh (futur Noste Enric, III de Navarra e IV de França) en lo bèth fretar los pòts dab alh e juranson, en tot inaugurar atau lo batejament bearnés.
Trucat per la filloxèra au sègle XIX que's tornore quilhar au sègle XX.


text:
Empèri Part
L'Empèri Part fuguèt un empèri centrat sus lo plan iranian que se formèt a partir dau sègle III avC e que dispareguèt en 226. D'efèct, au sègle III avC, l'estèpa asiatica conoguèt una tièra de migracions intèrnas e certanei pòbles nomadas se dirigiguèron vèrs lo plan iranian. Lei Parts fuguèron lo pus important e s'installèron au nòrd-èst de l'Iran actuau onte aprofichèron lo declin progressiu de l'Empèri Seleucida per s'estendre pauc a pauc vèrs l'oèst. Lo plan iranian fuguèt totalament ocupat a partir dau sègle II avC. Pasmens, aquò fuguèt la fin dei grandei conquistas partas e lei frontieras s'estabilizéron au sègle I avC.
Au sègle I avC, l'arribada dei Romans dins lei regions orientalas de la Mar Mediterranèa marquèt la fin dei progrès parts vèrs l'oèst. Dins lei regions orientalas de l'Empèri, de migracions novèlas de pòbles nomadas asiatics entraïnèt una pression militara importanta e s'acabèt per l'abandon de l'Afganistan modèrn. Lo plan iranian venguèt donc lo centre de l'Empèri Part qu'installèt sa capitala a Ctesifont per susvelhar sa frontiera occidentala. D'efèct, unei guèrras se debanèron entre lei Romans e lei Parts, magerament per lo contraròtle d'Armenia. Dins aquò, maugrat de batalhas resclantissentas, coma la batalha de Carrhes en 53 avC o la campanha de Mesopotamia de Trajan de 116, lei dos camps mau capitèron d'averar una victòria decisiva e, fin finala, lo limit entre lei dos empèris demorèt establa.
Relativament mau conegut en causa de la manca de documents escrichs, lo periòde part veguèt la fondacion, o la refondacion, d'unei vilas novèlas coma Merv, Ctesifont e Firuzabad, la perseguida de l'evolucion de l'art ellenistic introduch per la conquista macedoniana e lo desvolopament de divèrsei corrents religiós o filosics que venguèron importants durant lo periòde sassanida. Lo sègle II veguèt lo declin de la dinastia parta en causa de complòts intèrns e de la contuniacion dei guèrras còntra lei Romans. De 224 a 226, la revòuta d'Ardachir Ièr (224-241), vassau poderós dei regions de Susa e d'Isfahan, entraïnèt la casuda de la dinastia e son remplaçament per lei Sassanidas.


text:
Archipèla
Un archipèla es un ensemble d'illas pron pròchas leis unas deis autrei ; lo pus sovent, an una origina geologica comuna.
Dins lo drech internationau e lo drech de la mar, la nocion d’Estat archipèla designa un Estat qu'es constituit entierament d'un archipèla o mai, e eventualament d'autreis illas.
En geografia, la nocion d'archipèla evòca tanben de fenomèns que s'inscrivon dins quauqueis espacis limitats. Per exemple, dins l'estudi de l'economia mondializada actuala, de geografs coma Pierre Veltz parlan d'una « economia d'archipèla » : l'economia mondiala es contrarotlada a partir d'un nombre limitat de metropòlis ben reliadas entre elei per de mejans de comunicacion performants, dei rotas maritimas ai telecomunicacions. Aquelei metropòlis apareisson coma un archipèla d'illas isolat sus una mar.
Dins son Archipèla dau Golag, Alexandre Soljenitsyne aviá designat lo Golag coma archipèla. D'efècte, lei camps de presoniers sovietics èran tant isolats en Siberia coma o pòt èsser una illa sus l'ocean.
Lo mot Archipèla vèn dau grèc Archipelagos, literalament « mar principala ». D'efècte, a l'origina, aqueu mot designava la mar Egèa, caracterizada per son grand nombre d'illas (lei Cicladas, leis Esporadas, Salamina, Eubèa, Samotràcia, Lemnos, Samos, Lèsbos, Quios, Ròdes, etc.). Quand la màger part d'aqueleis illas foguèron levadas a l'Empèri Bizantin au començament dau sègle XIII per Marco Sanudo, generau venecian, aquest foguèt fach duc de l'Archipèla.


text:
Alèxi Peiret
Alèxi Peiret (en castelhan, Alejo Peyret, Sèrra Casteth, l'11 de deceme de 1826 - 1902), escrivan occitan, engenhaire agronòm e professor d'istòria bearnés qui s'estremè en Argentina per'mor deus sons engatjaments dens la Revolucion de 1848 e de la soa oposicion au regim deu IIIau empèri.
Vita[modificar | modificar la font]
Peiret que vadó en Bearn dens ua familha conservadora e agricòla. Lo son ajòu e lo son pair qu'èran estats consos de Sèrra Castèth. Aus detz ans qu'entrè au Collègi Reiau de Pau (uei Collègi Loís Barton). Après escàder s'i au bachilierat qu'etudiè au Collègi de França un deus sons professors èra Jules Michelet. Que participè a la Revolucion de 1848, en ajudar dab los sons escrits dens lo jornau L'Avenir. Aquò que'u miè entau tribunal on savó virar se las e bèth obtiéner l'aquitament. Totun, en 1852, per'mor de l'escaduda de Napoleon III que s'aviè de cap a l'immigracion, entà Montevideo puish entà Argentina qui, arron de la caduda deu son capdau Juan Manuel de Rosas, entrava dens ua temporas de grans cambiaments. En 1855 que ho nomat professor d'istòria en la vila Argentina de Concepción del Uruguai. Lo generau e president Justo José de Urquiza lo mandè alavetz fondar ua colonia a San José, província d'Entre Ríos on e's carguè de l'administracion, de la logistica e da la justícia per detz annadas, abans de tornar préner la soa cadièra de professor en tot publicar de contunh un sarròt de libes sus l'istòria argentina. Arron, que ho nomat Inspector de Tèrras e Colonias e que participè a la representacion d'Argentina per l'escadença de l'Exposicion Universau de París de 1889.
Poesia occitana[modificar | modificar la font]
Qu'ei a Concepción del Uruguai que publiquè la purmèra edicion deus sons Contes Biarnés. Dens la purmèra edicion que conta la soa relacion literària dab l'erudit bearnés Vastin Lespin e dab l'escrivan Xavièr Navarròt. Lespin, d'aillors, que citè, deus Contes Biarnés, lo poema Los sovenirs de casa dens la soa Gramatica bearnesa. Aqueth medish poema que ho hicat en musica peu cantaire bearnés Marcèu Amont. Peiret, dens l'introduccion de la purmèra edicion, que debana lo topic classic de l'escrivan occitan qui's domanda per qui e escriu puish qu'ei uns deus darrèrs a parlar la lenga. Detz ans arron, totun, dens la dusau edicion, que soslinha que dilhèu e s'enganava en tan que la distància no'u dava pas lo parat de conéisher lo Felibritge, e despuish que's domanda se la lenga non serè pas a reviscolà's.
Los sovenirs de casa
Òras d'arríder, òras leugèras,
De l'amistat e de l'amor,
Deu temp passat aimadas messatgèras
Per qué tornatz auprès de jo ?
Lo sovenir qu'ei ua malaudia
Qui hè lo còr mei triste que la nuèit,
He negrejar la bèra lutz deu dia,
E tot endret, que'u he paréisher vueit,
Qu'ei lo veren qui guasta l'aiga neta,
On lo sorelh e's vienè miralhar ;
Qu'ei lo vent hred qui tòrra la floreta,
Quan au printemps s'anava esparpalhar. [...]
Vedetz aquiu, deu costat de l'Espanha,
Lo pic tot blu, tot coronat de nèu !
Qu'aví vint ans quan pujèi la montanha,
Tròne deu só, gran escalèr deu cèu.
En aqueth temps e'n cantàvem de bèras !
Per aqueth ròcs ben hasèm de beths sauts !
Lo cabiròu qui ei lo rei de las sèrras,
N'èra pas lhèu mei leste que nosauts. [...]
On ei l'arriu on se perd la memòri ?
Puish tot aquò n'ei pas que saunejar ?
Songes d'amor, de bonur e de glòria,
Songes daurats, que cau tot desbrombar,
Jo per ací tot solet que demori,
E vos auts qu'etz a l'aut' part de la mar :
Tot qu'ei fenit, e per arren que plori :
Lo temps passat non pòt pas mei tornar.
- Portal:Bearn/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Argentina/Articles ligats
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Literatura argentina
- Escrivan argentin
- Personalitat argentina
- Occitan d'Argentina e d'Uruguai
- Diaspòra occitana
- Literatura occitana
- Escrivan occitan
- Literatura gascona
- Escrivan gascon
- Escrivan bearnés
- Personalitat bearnesa
- Naissença en 1826
- Decès en 1902


text:
1826
Aquesta pagina concernís l'an 1826 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
En junh, lo sultan Mahmud II, sostengut per la populacion, decidiguèt de dissòuvre lo còrs dei janissaris dins l'encastre de sa politica de modernizacion. 120 000 janissaris foguèron executats dins lo corrent de la segonda mitat dau mes.
Empèri Rus[modificar | modificar la font]
Començament de la Gèrra Russopèrsa de 1826-1828 lo 16 de julhet. Una armada pèrsa de 35 000 òmes intrèt dins lei khanats de Caucàs e obtenguèt rapidament la somission dei caps locaus. Lei tropas russas se retirèron franc de la garnison de Chocha que resistiguèt. Lo 5 de setembre, aquela garnison foguèt desblocada per l'arribada d'un renfòrç de 8 000 soudats rus. Puei, a Ganja, lei Pèrs foguèron batuts e deguèron se retirar dei khanats de Caucàs.
Asia[modificar | modificar la font]
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Començament de la Gèrra Russopèrsa de 1826-1828 lo 16 de julhet. Una armada pèrsa de 35 000 òmes intrèt dins lei khanats de Caucàs e obtenguèt rapidament la somission dei caps locaus. Lei tropas russas se retirèron franc de la garnison de Chocha que resistiguèt. Lo 5 de setembre, aquela garnison foguèt desblocada per l'arribada d'un renfòrç de 8 000 soudats rus. Puei, a Ganja, lei Pèrs foguèron batuts e deguèron se retirar dei khanats de Caucàs.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Demonstracion dau matematician norvegian Niels Henrik Abel (1802-1829) a prepaus de l'impossibilitat de trobar un metòde generau de resolucion d'una equacion dau cinquen gras.
Medecina[modificar | modificar la font]
Premiera realizacion d'una endoscòpia per lo mètge francés Pierre Solomon Ségalas (1792-1875) que capitèt d'observar l'interior d'una bofiga amb un especúlum esclairat per de candèlas.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 20 de genièr - William Charles Bonaparte-Wyse, soldat e poeta occitan (m. 1892)
- 30 de genièr - Gustave Lefrançais, personalitat de la Comuna de París (m. 1901)
- 3 de mai - Rei Carles XV de Suècia (m. 1872)
- 16 de setembre - José Eusebio Otálora, president de Colómbia (m. 1885)
- 11 de decembre - Alèxi Peiret, escrivan occitan (m. 1902)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 de març - Rei Joan VI de Portugal (n. 1767)
- 4 de julhet - John Adams, president dels Estats Units (n. 1735)
- 4 de julhet - Thomas Jefferson, president dels Estats Units (n. 1743)


text:
Wikipèdia:Modèls
Aquesta pagina presenta los diferents modèls utilizats sus Wikipèdia oc, repartits dins divèrsas sospaginas en foncion de lor usatge.
Aquestas sospaginas mòstran lo modèl e sa sintaxi (prèsta a èsser copiada-empegada) e mai un exemple d'utilizacion. Son en construccion, la Lista dels modèls demòra pel moment mai completa.
Sospaginas en cors d'escritura :
- /Arborescéncia (per la categorizacion dels modèls)
Per una ajuda generala suls modèls, la sintaxi e las possibilitats, vejatz Ajuda:Modèl.
Somari
Articles[modificar | modificar la font]
- Avertiments permanents
- Títol incorrècte
Unicòde
Contengut ofensant
Desvelament de l'intriga
Cas d'omonimia / omofonia
- Bendèls temporaris
- Article protegit
Esbòs
Article prepausat de qualitat, de la setmana
- Desacòrdis e problèmas
- Desacòrdis de neutralitat / de pertinéncia
Proposicions de supression
Supression d'imatges
Problèmas de copyright
- Mantenença
- Modificacions en cors
Tascas d'efectuar (traduccion, relectura, proteccion...)
- Ligams entre projèctes
- Commons, Wikiccionari, Wikiquote, Wikifont, Wikinews, Wikilibres
Wikipèdia dins una autra lenga
- Fonts
- Pels articles copiats de fonts liuras
- Mèdia
- Insercion de fichièrs àudio
Ajudas a la redaccion[modificar | modificar la font]
- Ajudas generalas a la redaccion
- Nòtas de bas de pagina e bibliograficas
Formatatge del tèxt
Simbòls
Tèxt en colors
Escritura dels noms pròpris
- Datas
- Escritura facilitada pels sègles, millenaris, 1èr del mes...
- Païses
- Per inclure la bandièra d'un país e son nom. Creat a l'origina per l'espòrt.
- Indicacion de lenga
- Icòna amb lo còde d'una lenga, util pels ligams extèrnes o las traduccions.
- Coordenadas sus una mapa
- Afichatge d'una mapa amb las coordenadas d'un luòc
Tablèus[modificar | modificar la font]
- Tablèus
- ajuda a la creacion de tablèu predefinit e de quadre per incorporar de sospaginas (ex:pels portals).
- InfoBox
- per inclure de Tablèus de donadas amb paramètres amb una forma e una posicion predefinidas en completant de variablas una lista completa existís.
- Taxobox
- Tablèu recampant las informacions filogeneticas per totes los articles del domeni del vivent. Es un cas particular d'infobox. Vejatz Wikipèdia:Projècte/Carta grafica/Utilizacion de las taxobox.
Paginas d'utilizaire[modificar | modificar la font]
- Espaci d'utilizaire
- Se presentar
Utilizar los modèls Babel
Jónher una categoria d'utilizaires
Utilizar las boitas d'utilizaire
- Espaci Discussion Utilizaire
- Far la benvenguda
Avertir un vandal
Donar de conselhs a un començaire
Festejar un anniversari...
Autras paginas[modificar | modificar la font]
- Categorias
- Modèls per las paginas de categoria
Modèls per categorizar aisidament cèrts articles (coma per exemple vida e mòrt d'una persona)
- Imatges
- Licéncias dels imatges
Avertiments
Listas completas[modificar | modificar la font]
Doas listas relativament completas son disponiblas :
- Lista completa
- Aquesta lista intègra totas las sospaginas de la pagina actuala. Pòt èsser utila amb la foncion Seguit dels ligams per seguir las modificacions suls modèls. Aquesta pagina es fòrça longa de cargar !
- Special:Allpages
- Lista exaustiva de totas las paginas dins l'espaci Modèl:
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Messatge de benvenguda
- Messatge a un anonim
- Categorias d'esbòsses
- Autorizacion d'autor
- Alèrta de copyright
- Messatge de descripcion dels imatges
- Modèl fair use
- Desvela l'intriga del recit
- Messatge estandard de violacion de la GFDL
- Ajuda:Paletas de navigacion
- Ajuda:Modèl
- Messatges predefinits de Wikipèdia
- Lista dels modèls e Modèls/lista


text:
Coucy-le-Château-Auffrique
Coucy-le-Château-Auffrique es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo bourg de Coucy-lo-Castèl-Auffrique a situat a l'Oèst de Laon e a pauc près a ieu-camin entre Chauny (al Nòrd) e Soissons (al Sud).
L'abitat a repartit sus 2 nivèls : la vila bassa (ont convergisson las vias de comunicacion) e l'anciana vila fortificada (inserida en las siás remparts, sul costat del castèl fòrt, lududes-quitament mai n'abans sul promontori en dominant los vallées del Oise e del Ailette).
Le bourg de Coucy-le-Château-Auffrique est situé à l'Ouest de Laon et à peu près à mi-chemin entre Chauny (au Nòrd) et Soissons (au Sud).
L'habitat est réparti sur 2 niveaux : la ville basse (où convergent les voies de communication) et l'ancienne cité fortifiée (insérée dans ses remparts, sur le côté du château fort, lui-même plus en avant sur le promontoire dominant les vallées de l'Oise et de l'Ailette).


text:
Rota de la Seda
La Rota de la Seda èra un malhum de rotas comercialas entre Asia e Euròpa que s'estendiá per mai de 8 000 km dempuèi Chang'an (actualament Xi'an) en China, Antiòquia en Siria e Constantinòble (actualament Istambol, Turquia) entrò las pòrtas d'Euròpa. Deu son nom a la merça pus prestigiosa que i circulava, la seda, que sa fabricacion èra un secret conegut dels sols chineses, e mai que los romans ne foguèsson grands amators abans lo començament de la nòstra èra. Fòrça autres produches transitavan per aquestas rotas: pèiras e metals precioses, talas de lana o de lin, ambre, evòri, laca, espècias, veire, coralh, etc.
Al mitan del sègle XIX, lo geològ alemand Ferdinand von Richthofen foguèt lo primièr a nomenar Rota de la Seda la trama de vias de comunicacion que connectavan l'immensitat de la zona eurasiatica.


text:
Tallinn
Tallinn (qu'èra tanben coneguda abans jol nom alemand e suedés Reval), es la capitala e la vila principala d'Estònia. Ocupa un airal de 159,2 km2 e comptava una populacion de 426.503 abitants en junh de 2013, çò que representa gaireben un tèrç de la populacion totala del país. Es situada sus la còsta nòrd d'Estònia, sul Golf de Finlàndia.
La vila es un centre industrial, politic e cultural important, e tanben un pòrt maritim.
Lo centre istoric de Tallinn es dins la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat de l'UNESCO dempuèi 1997.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Pagina oficiala de la ciutat (en estonian, rus e anglés)


text:
Becquerel
Lo becquerel (simbòl : Bq) es l'unitat de mesura derivada dau Sistèma Internacionau d'Unitats per l'activitat d'un nuclèu atomic radioactiu. Correspond a una desintegracion per segonda e es omogenèu a s-1 siá l'invèrs d'una segonda. Es nomat en onor dau fisicia francés Henri Becquerel, Prèmi Nobel de Fisica 1903, qu'aguèt un ròtle decisiu dins la descubèrta de la radioactivitat.
Avans l'adopcion dau becquerel, l'unitat de l'activitat èra lo curie (Ci). La relacion entre lo curie e lo becquerel es : 1 Ci = 3,7.1010 Bq.


text:
Shelan
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de Gers]]
Shelan[1][2][3] (Chélan en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de Gascogne situada en la Astarac sul Gers e sul anciana rota nacionala 129 dintre Masseube e La Barthe-de-Neste. La municipalitat es limitrophe amb lo departament dels Anautitas-Pirenèus pel sud.
Commune de Gascogne située dans l'Astarac sur le Gers et sur l'ancienne route nationale 129 entre Masseube et La Barthe-de-Neste. La commune est limitrophe avec le département des Hautes-Pyrénées par le sud.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Economia de Chile
L'economia de Chile es fòrça dependenta del comèrci exterior. En 2004 las exportacions representavan 35% del PIB. Lo principal produch d'exportacion es lo coire. Codelco es l'entrepresa del govèrn qu'a monopòli de la produccion del metal. Encara aital, d'autres produchs d'exportacion pas tradicionala an crescut a taxas mai nautas que las exportacions de coire e d'autras mineralas. Lo 1975 las exportacions pas mineralas representavan 30% de las exportacions totalas, uèi representan 60%.
Lo comèrci aguèt un excedent istoric de nòu miliards de dolars nòrd-americans en 2004. Las exportacions aguèron una creissença de 52,1% en 2004, primièr an de l'implementacion del Tractat de Liure Escambi amb los Estats Units. Los principals sòcis comercials de Chile son Euròpa (25,1%), Asia (33,1%), Sud-America (15,7%) e Nòrd-America (19%). Chile redusiguèt unilateralament la taxa sus las importacions de totes los païses qu'an amb el pas un tractat de liure comèrci a 6% lo 2003.
Coma Mexic, Chile es un país fòrça obèrt comercialament. Lo decenni de 1990, Chile signèt Tractats de Liure Escambi amb Mexic, Canadà e l'America Centrala. Realizèt tanben tractats de comèrci preferencial amb Veneçuèla, Colómbia, e Equator. Lo 1996 se convertiguèt en membre associat del Mercosur (que compren Argentina, Brasil, Paraguai e Uruguai, qu'a signat amb el tractats de liure comèrci). Chile es tanben membre de la Cooperacion Economica d'Asia e lo Pacific (APEC), e lo govèrn a l'intencion d'establir de ligams comercials pus estreches amb los mercats asiatics. En 2003 Chile venguèt lo segond país d'America Latina, après Mexic, que signèt un tractat de liure comèrci amb l'Union Europèa. Fin finala en 2004, Chile signèt un tractat similar amb los Estats Units.