text:
Ocean
Un ocean se definís sovent, en geografia, coma una vasta espandida d'aiga salada. En fach, s'agís puslèu d'un volum, que l'aiga es en permanéncia renovelada pels corrents marins. Aproximativament 71% de la superfícia de la Tèrra es cobèrta per l'Ocean mondial, comunament dividit en 5 oceans e plusors desenas de mars.
Somari
- 1 Generalitats
- 2 Oceanografia
- 3 Relacions Èsser uman - Ocean
- 4 Autres oceans
- 5 Vejatz tanben
- 6 Nòtas e referéncias
Generalitats[modificar | modificar la font]
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot « ocean » ven de la divinitat Ocean (en grèc ancian Ὠkeavός , Ôkeanós), l'ainat dels Titans dins la mitologia grèga.
Separacion[modificar | modificar la font]
Sus Tèrra, existís una sola espandida d'aiga salada pas interrompuda, encerclant los continents e los archipèlas, que se nomena « l'ocean mondial », « l'ocean planetari » o encora pus simplament « l'Ocean » (amb majuscula)[1]. L'Ocean foguèt dividit a l'origina en tres grands ensembles (Atlantic, Indian e Pacific), en utilisant los limits dels continents, mas tanben las caracteristicas estructuralas dels oceans, lor composicion e lor circulacion d'aiga.
L'ocean Antartic es sovent considerat coma la partida sud dels tres autres oceans, e sos limits demòran vagues[2], en general al sud del 60en parallèl. S'es en general justificat pels oceanografes e los meteorològs per sas condicions particularas (corrent circumpolar antartic e discontinuitat termica a prèp de 38°-40° sud, los geografs meton en causa sa validitat ; es totjorn pas oficialament adoptat per l'Organizacion Idrografica Internacionala (OHI). A l'opausat, l'ocean Artic foguèt oficialament adoptat per l'OHI, mas sa superfícia flaca li balha de còps lo nom de « mar Glaciala Artica » [3]. Se la separacion foguèt a l'origina pro arbitrària, l'Organizacion Idrografica Internacionala prepausa actualament de limits precises per cadun d'aqueles.
Pel grand public, se parla generalament dels « cinc oceans », per superfícia descreissenta:
- l'ocean Pacific (179 700 000 km2, 49,7 % dels oceans) es lo pus grand e lo pus prigond dels oceans perque cuèrp 1/3 de la superfícia de la planeta. Lo volcanisme aerian o sosmarin i es important dins sa partida centrala e occidentala. Es fòrca dubèrt al sud cap a l'ocean Atlantic e gaireben tancat al nòrd pel estrech de Bering.
- l'ocean Atlantic (106 400 000 km2, 29,5 %) es lo segond ocean per sa superfícia. S'espandís del nòrd al sud sus una largor de 5 000 km en mejana e presenta pauc de volcanisme. Lo fons d'aquel ocean es jove e recep una granda quantitat d'[[aiga doça] amb fòrça flumes qu'i desbòcan coma lo riu d'Amazonas, Còngo, Sant Laurenç, etc.
- l'ocean Indian (73 556 000 km2, 20,4 %) se situa al sud d'Asia entre Africa e Austràlia. Es gaireben present solament dins l'emisfèri sud.
- l'ocean Antartic (20 327 000 km2, 5,6 %) entorneja lo continent antartic e sos limits son mens nets que los autres oceans.
- l'ocean Artic (14 090 000 km2, 3,9 %) se centra sul pòl Nòrd e es de pichona talha e pauc prigond. Es entornejat de fòrça tèrras e cobèrt d'un jaç espés de glaç.
Cada ocean es el meteis separat en mars, golfs, baias, estreches, etc.; lo Pacific et l'Atlantic son tanben dividits en partidas Nòrd e Sud, au nivèl de l'Equator. Existís tanben d'espandidas d'aiga salada que fan pas partida de l'Ocean, coma la mar Caspiana, la mar d'Aral o lo Grand Lac Salat. Mas qu'aqueles coma aquestes sián nomenats « mar », s'agís totjorn de lacs salats perque comunican pas amb l'Ocean.
Dimensions[modificar | modificar la font]
Los oceans cuèrbon gaireben 361 milions de quilomètres carrats[4], segon las fonts[5], o 70,8 % de la superfícia del glòbe. Lor volum total atenh 1,37 miliard de quilomètres cubics[6] e lor prigondor mejana es de prèp de 3 700 - 3 800 mètres[7]. Prèp de la mitat de las aigas oceanicas passan 3 000 m de prigondor; lo punt pus prigond es la fòssa de las Mariannas, amb 11 020 m de prigondor[8]. La massa volumica de l'aiga de mar se situant entre 1 020 e 1 035 kg/m3, la massa totala de las aigas oceanicas es de gaireben 1,4×1021 kg, o 0,023 % de la massa totala de la Tèrra[9].
Oceanografia[modificar | modificar la font]
L'oceanografia es la sciéncia qu'estúdia las mars e lo oceans ; debutèt vertadièrament amd las grandas exploracions dels sègles XVIII e XIX. A la crosada de fòrça domenis, se divisa correntament en quatre grandas brancas[10][11]: la geologia marina qu'estúdia los fons marins, l'oceanografia fisica qu'estúdia las caracteristicas fisicas (èrsas, marèas, corrents...), l'oceanografia quimica que s'ocupa de la composicion de l'aiga e de son interaccion amb l'atmosfèra, e la biologia marina qu'estúdia la vida dels oceans. S'apond a vegadas la meteorologia marina e l'engenhariá maritima[12].
Geologia marina : los fons sosmarins[modificar | modificar la font]
La geologia marina descriu l'estructura d'un fons dels oceans: per la geologia, un ocean es un sòl oceanic cobèrt amb d'aiga. Lo sòl o crosta oceanic se distinguís de la crosta continentala, per :
- sa composicion : lo sòl oceanic es la fina jaça de basalte volcanic solidificat que cuèrp lo mantèl ont i a pas de continents. La crosta oceanica a tanben una litologia pus basida que la crosta continentala.
- son espessor : 5 a 7 km en mejana, contra 30 km en mejana per la crosta continentala ;
- una densitat pus importanta de 3,24 a 3,27, contra 2,7 a 2,8 per la crosta continentala.
La crosta oceanica es tanben pus jove, perqu'es tancada pels escapaments de lava al suc de las dorsalas oceanicas. Coma aquò, las pus ancianas rocas trobadas venent de la crosta continentala datan de 3700 milions d'annadas, alara que las pus ancianas venent de la crosta oceanica datan de 220 milions d'annadas. La transicion entre crostas oceanica e continentala s'efectua al nivèl del Plan continental, d'un biais gradual (marcha passiva) o d'un biais pus brutal amb una marcha activa (o zòna de subduccion.
La geomorfologia sosmarina distinguís las grandas caracteristicas dels fons. Prèp de las còstas, se tròba lo Plan continental, d'enclinason fòrça flaca e descendent fins a 130 - 150 m. L'enclinason pus accentuada (4 a 5 ° en mejana, localament pus fòrta) que li succedís es lo tap continental que descend fins a 2 000 - 3 000 mètres, amb a son pè lo glacís continental ont s'acumulan los sediments. Aqueles ensembles forman la marcha continentala[13]. La màger part del fons dels oceans se forma de planas abissalas entre 3 000 e 6 500 mètres, d'enclinason fòrça flaca.
Aqueles païsatges sosmarins coneisson d'accidents : los canhons sosmarins, colinas abissalas pauc elevadas[14] e copadas per las longas fòssas sosmarinas a vegadas fòrça prigondas, e las dorsalas, similaras a las cadenas de montanha sus tèrra. Al mitan de las dorsalas, lo rift prigond (1500 a 1800 m) es lo luòc ont la novèla crosta se crèa per escapament de lava. Lo volcanisme sosmarin blha tanben d'autres païsatges coma los monts sosmarins e los volcans sosmarins, venent d'illas volcanicas quand emergís.
Oceanografia quimica : l'aiga de mar[modificar | modificar la font]
Oceanografia fisica : l'aiga en movement[modificar | modificar la font]
L'aiga dels oceans es pas immobila: es totjorn en movement, tanben quand i a pas de vent e qu'a l'aspècte d'un miralh. Existís tanben de movements oscillatòris de periòde flac (èrsas e ondada) ; de movements oscillatòris de pus grand periòde (marèa, oscillacion d'inercia, tsunamis e ondadas de tempèsta); e los movements non oscillatòris, es a dire los corrents marins pas ligats a de fòrças periodicas (corrent geostrofic, corrent d'Ekman). L'oceanografia fisica estúdia los movements e proprietats de las aigas marinas.
Sus una escala de temps pus longa, l'eustatisme designa la variacion del nivèl mejan de la mar.
Èrsas[modificar | modificar la font]
Las èrsas pòdon èsser creadas pel passatge d'un objècte dins l'aiga (coma per la tirassièra d'una nau), per l'encontre de corrents (coma pel mascaret creat par la marèa), mas pus sovent son creadas pel vent bufant a la superfícia. Las fluctuacions de pression associadas a la turbuléncia del vent crèan d'ondadas fòrça cortas, mas tanben longas, èrsas. La nautor, lo periòde e la longor de las ondadas va creissent amb la fòrça del vent (mesurada sus l'escala de Beaufort), la distància ont bufa e la durada pendent que bufa.
Ondadas de tempèsta e tsunamis[modificar | modificar la font]
Las ondadas de tempèsta arriban jos una depression o un ciclon tropical : la baissa de pression atmosferica fa localament montar lo nivèl de la mar, que lo vent e la fòrça de Coriolis pòdon agravar. Se la configuracion de las còstas es tala que l'ondada atal creada se desplaça amb la depression, un efècte de resonança amplifica l'ondada fins a de proporcions devastatritz[15].
Los tsunamis son causats per de fenomèns tectonics : seïsme, emboden sosmarin, erupcion sosmarina. Pòdon tanben venir d'una explosion nucleara sosmarina o de l'impacte d'un meteorit. Creats en prigondor amb una granda longor d'onda (periòde de l'ordre de l'ora), transpòrtan una energia ben pus granda que l'èrsa perque l'ondada percorrís tota l'autor d'aiga. Pauc visibles en nauta mar (lor amplitud despassa gaire un mètre), se desplaçan a granda velocitat (~800 km/h) e se rompon sus las còstas, pòdon despassar los 10 mètres d'amplitud.
Marèas[modificar | modificar la font]
Las marèas son un ensemble d'ondas longas, de periòde de 12 o 24 oras generalament. An per origina l'attraccion gravitacionala (pus precisament la fòrça de marèa) de la Luna e dins una mendre mesura d'aquela del Solelh. Aquela ondada se desplaça a la superfícia dels oceans e es afectada par la fòrça de Coriolis e la configuracion de las tèrras.
Corrents marins[modificar | modificar la font]
Los corrents marins an d'originas divèrsas. Los corrents de marèa son en fasa amb la marèa, e son doncas quasiperiodics; pòdon aténher plusors noses dins qualques luòcs, subretot a l'entorn dels caps. Los corrents non periodics an per origina las èrsas, lo vent e las diferéncias de densitat.
Lo vent e las èrsas crèan de corrents de superfícia. Aqueles pòdon se descompausar coma un corrent quasipermanent (que vària a l'escala de qualques oras) e un movement de deriva jos l'efèit del movement rapid de las èrsas (a l'escala de qualques segondas)[16]. Lo corrent quasipermanent s'accelèra amb quand las èrsas se rompon, e mens, amb lo fregiment del vent sus la superfícia[17].
Dins lo prigond, los corrents marins son causats par las diferéncias de temperatura e de salinitat entre las massas d'aiga.
Meteorologia marina[modificar | modificar la font]
Biologia marina : la vida dins los oceans[modificar | modificar la font]
La biologia marina es la sciéncia qu'estúdia la vida marina, e doncas oceanica, jos totas sas formas. Alara que la mar cuèrp 71 % de la superfícia de la Tèrra, amb lor prigondor, los oceans an un volum abitable 300 còps superior a aquel dels abitats terrèstres. Coma aquò la vida oceanica es particulara: las tres dimensions de l'espaci son fòrça pus ocupadas que sus Tèrra. La prigondor a un ròtle fòrça important dins la reparticion de las espècias.
Las espècias son en general repartidas en foncion de lors rapòrts amb lo mitan. Una dicotomia es frequentament se realiza entre lo domeni pelagic, poblat per lo pélagos, e lo domeni bentic. Lo pelagos es l'ensemble dels organismes ocupant una colomna d'aiga, alara que lo bentos es l'ensemble dels organismes ocupant los fons marins o lor superfícia. Lo pelagos se dividís en plancton e necton, aquel es l'ensemble dels organismes qu'an capacitat de nadar e se desplaçar coma aquò contra los corrents, los organismes del plancton ne son pas capables.
Relacions Èsser uman - Ocean[modificar | modificar la font]
Segon las donadas darrièras[18] sols 4 % de l'ocean mondial seriá esparnhat per las activitats umanas e 40 % seriá fòrça afectat, subretot dins l'emisfèri Nòrd, prèp dels païses industrializats, Marga e Mar del Nòrd, mars de China (Meridionala e Meridionala) e lo long dels litorals de l'America del Nòrd coma aquel de Sri Lanka[19].
Exploracion[modificar | modificar la font]
L'exploracion dels fons marins es venguda possibla recentament solament.
Lo punt pus prigond dels oceans es l'abís Challenger de la fòssa de las Marianas, dins l'ocean Pacific prèp de las illas Marianas del Nòrd. Tot explorat en 1951 per la nau britanica Challenger II, sa prigondor maximala atenh 10 923 m.
Lo sòl oceanic es gaireben pas explorat e pas cartografiat. Una mapa globala dels fons marins amb una resolucion de 10 km, creada en 1995 sus la basa de las anomalias gravitacionalas de la superfícia oceanica, es totjorn en progrès[20], amb l'acumulacion de las mesuras altimetricas.
Ressorsas naturalas[modificar | modificar la font]
L'ocean es una ressorsa majora, alieutic subretot, mas que contribuís a la regulacion climatica e que - amb lo fitoplancton - balha e recicla gaireben 80 % de l'oxigèn de l'aire.
Pollucion[modificar | modificar la font]
L'ocean mondial es lo receptacle de nombrosas pollucions balhadas par l'aire, pels rius, pels littorals o dirèctament dins la mar: foratges petrolièrs e extraccions de sablas, algas, descais, sediments e fanga de curatge, municions immergidas, accidents, que las marèas negras o verdas.
Proteccion dels oceans[modificar | modificar la font]
La securitat maritima es capitada jos lo patronatge la ONU per l'Organizacion Maritima Internacionala (OMI).
Une conferéncia mondiala dels oceans[21] reünida a Madado engatgèt las partidas a aparar melhor l'ocean mondial, e conclusa per una Declaracion (Declaracion de Manado [22]). L'Euròpa (la Comission) met en plaça une « estrategia en favor del desvolopament de la region de la mar Baltica »[23], qu'envita e vòl ajudar los estats de la region balta a prendre en compte melhor l'environament.
Mitologia[modificar | modificar la font]
Lo mot d'Ocean s'utiliza dempuèi longtemps pels Òmes. Imaginavan aquel coma un grand flume qu'entorneja la tèrra. Dins la mitologia grèga, Ocean es un Titan, filh d'Oranos (lo Cèl) e de Gaia (la Tèrra)[24]. Es sovent representat coma d'un ancian setat sus las èrsas de l'ocean, amb una pica dins la man e un mostre marin al seu costat. Tend una urna e versa d'aiga, simbòl de la mar, dels flumes e de las fonts[25].
Autres oceans[modificar | modificar la font]
Oceans desapareguts[modificar | modificar la font]
La tectonica de las placas cambièt la fisionomia de la Tèrra, existiguèt plusors oceans coma:
- Pantalassa, lo vast ocean entornejant lo supercontinent de la Pangèa ;
- Tètis, situat entre le Gondoana e la Laurasia;
- Tornquist, l'ocean meridional entre Baltica e Avalonia.
- L'ocean Centralian, ocean del Devonian.
- L'ocean Reic, ocean del Silurian e del Devonian.
- L'ocean Iapetus, ocean del Cambrian e del Silurian.
Oceans extraterrèstres[modificar | modificar la font]
La Tèrra es lo sol objècte astronomic conegut amb d'espandidas d'aiga liquida en superfícia.
Pasmens, d'aiga liquida existís jos la superfícia de plusors satellits, aparada del voide e del fred glacial jos un jaç de glaces de plusors quilomètres; coma Euròpa o probablament Callisto e Ganimèda. IEs possible que d'autres satellits (Triton e d'autres) possedisson d'oceans intèrnes uèi gelats.
Las planetas Uranus e Neptun poirián pas possedir d'oceans d'aiga liquida jos lor atmosfèra, perque son de bolas de gas que son nuclèu seriá solide.
L'existéncia d'un ancian ocean sus l'emisfèri nòrd de Mart es uèi en debat. De descobèrtas recentas realizadas per la mission "Mars Exploration Rover" indican que Mart possediriá d'aiga al mens un luòc.
Se trobèt que Titan possedís d'idrocarburs liquids a sa superfícia, jos la forma de grands lacs puslèu que de mars. I a pas « d'ocean(s) » global sus la luna giganta de Saturne, amagat(s) jos sos nívols.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Pierre Papon, Le sixième continent. Géopolitique des océans, Odile Jacob, 1996.
- (fr)Jean-René Vanney, Geographie de l'océan global, Gordon & Breach, 2001
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jean-Marie Pérès, article « Océans et mers », Encyclopédie Universalis, 2007 [http://www.universalis.fr/corpus2-encyclopedie/117/0/N130961/encyclopedie/OCEANS_ET_MERS.htm
- ↑ (en) OHI, Limits of oceans and seas, Special Publication n°23, 3en édition, 1953, Monte-Carlo.
- ↑ Universalis
- ↑ Las estimacions van de 357 a 361,2 milions de quilomètres carrats
- ↑ vejatz ce récapitulatif. Estimacions pus precisas : 361 132 000 km2, 335 258 000 km2
- ↑ las estimacions van de 1,268 a 1,37 miliard de km3, le comparatif.
- ↑ lo comparatiu
- ↑ Segon lo NOAA
- ↑ Vejatz pour la masse volumique e per la massa.
- ↑ (fr)Lucien Laubier, article « Océanographie », Encyclopédie Universalis, 2007
- ↑ (en)Article « Oceanography », Encyclopædia Britannica
- ↑ (en)Tom Garrison, Oceanography: An Invitation to Marine Science, 5a ed., Thomson, 2005 (ISBN 978-0534408879) p. 4.
- ↑ "Universalis"
- ↑ Son pus nombrosas prèp de las dorsalas, mas pas passan pas qualques centenas de mètres.
- ↑ Vejatz page de présentation sus las ondadas de tempèsta del Centre Canadian de Prevision d'Auragan.
- ↑ (en)Observation and estimation of Lagrangian, Stokes and Eulerian currents induced by wind and waves at the sea surface, F. Ardhuin, L. Marié, N. Rascle, P. Forget, and A. Roland, 2009: J. Phys. Oceanogr., vol. 39, no. 11, pp. 2820–2838
- ↑ (en) Tangential stress beneath wind- driven air-water interfaces, M. L. Banner and W. L. Peirson, J. Fluid Mech., vol. 364, pp. 115–145, 1998
- ↑ Revista Science, 15 de febrièr de 2008
- ↑ Mapa mondiala dels impactes de l'Òme sus l'ocean mondial (« A Global Map of Human Impacts to Marine Ecosystems »), amb las donadas per 17 types d'impacts anthropiques
- ↑ [pdf]Mapa dels fons marins
- ↑ Statement Emanating fromthe Global Ocean Policy Day WORLD OCEAN CONFERENCE Manado, Indonesia,May 13, 2009
- ↑ Déclaration de Manado (ec.europa.eu Manado Ocean Declaration)
- ↑ stratégie de la Commission européenne en faveur du développement de la région de la mer Baltique ((en))
- ↑ http://www.cosmovisions.com/$Ocean.htm, ed.Imago Mundi, Océan
- ↑ http://www.dicoperso.com/term/adb0aeb1acada757,,xhtml ed. Dicoperso, Mythologie grecque et romaine


c: text/html

text:
Zòo de Buenos Aires
Lo Zòo de Buenos Aires (Zoológico de Buenos Aires en castelhan) qu'ei situat dens lo quartièr de Palermo e mei precisament suber la plaça Italia toca tocant dab lo Jardin Botanic. Qu'acesa de cap a 2500 animaus de 89 espècias de mamifèrs, 49 de reptils e 175 d'ausèths.
A la debuta, lo Zòo que ho estreat dens la parc 3 de Febrero ; aqueth parc, que ho creat peu president Domingo Sarmiento ; lo son nom que vòu díser "3 de heurèr" en occitan, la data de la batalha de Caseros qui marquè la caduda deu governador Juan Manuel de Rosas ; qu'ei justament suber la tèrra de Rosas e un còp destrusit lo son ostau, que's trobava aqueth parc inaugurat l'11 de noveme de 1875 dab ua seccion zoologica. En 1888 l'estat que'n dè la prorietat a la municipalitat de Buenos Aires qui lo son cònsol Antonio Crespo e creè un zòo desseparat deu parc en tot nomar Eduardo Holmberg purmèr director. Durant aquesta tempora, lo zòo qu'ostalava de cap a 650 animaus dens espaci adobats mei que mei dab critèri estetic segon la loa origina geografica (los elefants, per exemple dens un bastiment imitant un temple indó) Per aquesta rason, lo Zòo que ho declarat Monument Istoric Nacionau en 1997. Lo Zòo de Buenos Aires que vedó a néisher lo purmèr elefant d'Asia en captivitat.
A la fin deu sègle XX, lo Zòo que començava d'estar mau entretiengut e lo govern deu president Carlos Saúl Menem que decidí deu privatizar e hidant aquesta mission ad un deu son tanhents politics de la television, Gerardo Sofovich, qui venó lo zòo a ua entrepresa qui 'n èra partprenent.
Durant la dimenjada, que's pòt véder e gahar los mateos (las veituras ipomobilas tradicionaus de Buenos Aires) a l'entrada deu zòo.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Apologia de Socrates
L'Apologia (de Socrates), escricha entre 393 e 389 AbC, es la version que dona Platon del discors de defensa prononciada per Socrates davant lo tribunal atenenc que lo condemnèt a mòrt (399 AbC). Èra acusat d'onorar pas los dieus de la ciutat e corrompre los joves. Es una òbra de joïnessa de Platon.
Somari
Introduccion[modificar | modificar la font]
Socrates comença disent que sap pas se los atenencs (assemblada generala) èran estat ja persuadits de çò que l'acusavan. Aquel començament es crucial per establir lo tèma de tot lo discors, per que es frequent que Platon comença los seus dialògs socratics expausant l'idea generala del tèxte. Dins aquel cas, lo dialòg se dubrís amb « Cossí èretz estats pertocats, atenencs, pels meus acusadors, sai pas ». Aquel « sai pas », de fach, suggerís que la filosofia expausada dins l'Apologia consistís plenament en una vertadièra acceptacion d'ignorància, per que tota la seuna coneissença ven de la seuna confession de saber pas res: « Sonque sai que sai pas res ».
Socrates demanda al jurat qu'o jutgen pas per las seunas abilitats oratòrias, mas per la veritat que los convoquèron. Al seu torn, assegura que qu'utilsará pas d'ornaments retorics nimai frasas consirosament preparadas, mas que dirà en vòtz nauta çò que li passará pel cap, las meteissas paraulas que utilizariá dins l'agora e dins las reünions. Pasmens, demòra un mèstre en retorica, que en mai d'èsser eloquent e persuasiu, sap jugar amb lo jurat. Lo discors, qu'emporta los lectors del seu costat pendent mai de dos millennis, li pemetèt pas de ganhar lo procés. Socrates foguèt condemnat a mòrt, e foguèt admirat per la seuna tranquilla acceptacion d'aquel fach.
Primier discors: la culpabilitat de Socrate[modificar | modificar la font]
Dins la primièra partida, Socrate se defend raportant las paraulas de totes los plaidejaires, sobretot Meletos, e fa un argumentaris per tòca de desmostrar la seuna inocéncia e l'absurditat de l'accusacion.
Rebuta l'idèa que l’educacion qu’ofrís siá per tòca lucratiu (al contrari dels sofistas) e enseguida explica qu’es pas possible que crega pas als dieus perque segon el son aqueles dieua, subretot Apollon (per un oracle rendut a Cherefon), que lo motivèt a èsser filosòf. Encara es Apollon d'esperel que diguèt que Socrate èra l'èsser uman mai savi, quitament se aquela saviesa se poiriá jamai èsser comparable a aquela dels dieus.
A la fin d'aquela partida, los jutges vòtan e n’acceptan pas, amb una corta minoritat (30 vòtes sus 501 jutges), los arguments de Socrate qu'es doncas reconegut copable dels fachs qui li son reprochats. Meletos, al nom de totes los accusaires, reclama la pèna de mòrt. Socrate se deu de propausar una autra pèna, segon le sistèma judiciari atenenc. Los jutges votèron, en seguida, l’una das doas condamnacions que patirá Socrate.
Segond discors: proposicion d'una pèna[modificar | modificar la font]
Socrate se vei dans l'obligacion de trobar une pèna, mas rebuta, al començament, de ne propausar una perque, segon el, seriá d'acceptar la seuna culpabilitat. Coma dins la primièra partida, proclama que faguèt sonque servir la ciutat e ne deduís que la ciutat li deu reconeissença pels seus servicis. Prepausa doncas coma pèna, de biais inesperat, un "guerdon": s'infligís de manjar al Pritanèu. A la fin d'aquela partida Socrate, qu'estima que pòt contunhar a èsser util a Atenas, prepausa als jutges una pèna leugièra a respècte d'aquela qu'aviá prepausada Meletos mas proporcionala a la seuna fortuna: una mina d’argent. Los seus amics li prepausèron de ne li donar trente minas. La pèna capitala foguèt votada e Socrate condamnat a mòrt.
Tresen discors: conversacion amb los jutges[modificar | modificar la font]
Dins aquela partida Socrate parla d'en primièr als jutges que lo condamèron. Enseguida prepausa als jutges que l’an sostengut de discutir amb el. Comença una discussion sus la mòrt. Prepausa doas visions de la mòrt, l’una pessimista que rebuta e l’autre optimista. Dins aquela darrièra, conta d’un paradis es dubèrt a totes los òmes, qu'auràn la possibilitat d'interrogar totes los grands òmes de l’istòria del seu país e que, çò dich amb ironiá, seriá pas condamnat a mòrt per aquò.
Remarcam qu'es pas aisit per nosautres, a l'ora d'ara, de percebre sul còp l'injustícia d'aquel procés. Socrate se distriava gaire dels sofistas e i aviá al seu entorn d'individús pron oportunistas vèire de traïdos (cf. Alcibiade)
Se Socrate dona una defensa ironisanta (veire a vegada amb mesprètz pels jutges, que se refusa a esmòure), benlèu es degut a sa volontat de montrar que las idèas son mai importantas que la vida, o, segon d'autres, al fach qu'avent atengut l'edat de setanta ans Socrate aviá pas res pus a perdre e desirava morir amb onor.
Referéncias bibliograficas[modificar | modificar la font]
- (ca)Antoni Bosch-Veciana, La saviesa nascuda en el Temple de Delfos, Facultat de Teologia de Catalonha, 2006, ISBN 84-935144-3-8
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Tèxte de l'Apologia de Socrate en catalan (ePub i MOBI) e en Francés (philoctetes.free.fr)


text:
Gave de Pau
Lo Gave de Pau qu'ei un arriu pirenenc qu'a la soa hont en Bigòrra puish qu' arraja en Bearn dinc a las Lanas en Gasconha, Occitània.
Lo tèrme « gave » que designa un cors d'aiga dens la zòna deus Pirenèus occidentaus. Que's tracta d'un mot d'origina precèlta hèra utilizat en aquesta zòna, dinc au punt que hèra d'arrius e s'an perdut d'un sègle ençà los noms originaus entà vàder lo gave de...[1].
La soa hont que's situa dens l'ola de Gavarnia qui ho classificat en 1997 au Patrimòni de l'Umanitat per l'UNESCO, que's tròba en Bigòrra (departament deus Hauts Pirenèus) . Aqueth arriu vadut a Gavarnia que comença de s'anomenar Gave de Pau a partir de Lus e Sent Sauvaire, on arrecuelh las aigas deu Gave de Gavarnia e las deu Bastan. A partir de la confluéncia dab lo Gave d'Auloron, que pren lo nom de Gaves Reünits, abans de lançar las soas aigas dens Ador a Pèira Horada, dens las Lanas.
Enter las honts qui alimentan lo Gave de Pau, que i a la famosa hont, de reputacion miraculosa, de Lorda.
Vilas traversadas[modificar | modificar la font]
Lus e Sent Sauvaire, Lorda, Nai, Pau, Ortès, Labatut
Principaus afluents[modificar | modificar la font]
- Arriba esquèrra: Oson, Bés, Nés, Las Hies, Baïsa, Gave d'Auloron.
- Arriba dreta: *Ousse (fr), *Lagoin (fr).
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Miquèu Grosclaude, « Les hydronymes pyrénéens en Béarn », Diccionari toponimic de las comunas de Bearn, Escòla Gaston Febus, Pau, 1991, p. 389.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
La mar Ioniana, es un airal de la mar Mediterranèa situat entre la peninsula Italica meridionala (Calàbria, Basilicata e Polha) e Sicília, a l'oèst, e Albania e Grècia a l'èst, al sud del canal d'Otrant, que la jonh amb la mar Adriatica.
A part de Sicília a l'oèst, a l'èst i a un grand nombre d'illas, totas près de las còstas grègas, coma Corfu, Zante, Cefalònia, Itaca e Leucada, que ensems son conegudas coma las illas Ionianas, e d'autras coma Strofades, Sfactiria, Squiza, Sapientza e Citera.
Es un dels principals airals sismics del mond.
Los pòrts principals son los de Siracusa e Catània, en Sicília.
Recep los noms de Iόvιo ΠέλaYoς, Iónio Pélagos, en grèc; Mare Ionio en italian, Mari Ioniu en sicilian e Deti Jon en albanés


text:
Pedro Calderón de la Barca
Pedro Calderón de la Barca (Madrid, 17 de genièr de 1600 – Madrid, 25 de mai de 1681) es un autor de la literatura espanhòla del Sègle d'aur espanhòl, concretament al Barròc. Èra capelan e autor d'òbras de teatre, inclutz de tragèdia, comèdia e dramas liturgics.
Se faguèt remarcar coma a soldat al servici del Duc del Infantado a la Guèrra de Trenta Ans pendent lo sèti d'Hont Arràbia de 1638 e a la Guèrra dels Segaires. Ferit pendent la Batalha de Lhèida 1642, obtenguèt la licéncia absoluda en 1642 e una pension a vida.
òbras famosas[modificar | modificar la font]
- La vida es sueño
- El alcalde de Zalamea
- El médico de su honra
- La dama duende
- El gran teatro del mundo
Tèmas[modificar | modificar la font]
Los tèmas de Calderón son aqueles tipics del barròc e dins un ambiant de pessimisme existencial. Se demanda çò qu'es la realitat, sobretot pren en compte las desillusions de la societat, perque tota la vida sembla un sòmi. L'individú es asfixiat pels convencionalismes e las envejas, que lo daissan èsser liure nimai mantenir sos principis, entre aqueles se destaca l'onor. La religion ocupa un ròtle central: defend una pietat autentica e respectuosa amb los dògmes del catolicisme. L'amor apareis coma lo motor de l'accion pels personatges, caracterizat per un de trachs de son personnatge que s'apròcha de l'arquetipe.
Estil[modificar | modificar la font]
Calderón centra tota l'òbra a l'entorn d'un dilèma existencial que patís un personatge. Escriu en vèrs e amb fòrça monològs simbòlics. Sa recèrca formala lo plaça dins lo cultisme, amb una lengua plena de metafòras, referéncias literàrias e musicalitat. S'inspira de Lope de Vega dins la concepcion de l'accion dramatica e l'escenografia (a que dona importància).
Lo compositor alemand Carl Schadewitz (1887-1947), metèt en musica qualques òbra de Calderón de la Barca.


text:
Vauclaix
Vauclaix es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vauclaix Se situa en lo massís del Morvan e fa partida de lo sieu parc natural regional. La municipalitat a traversat pel Anguison.
Vauclaix se situe dans le massif du Morvan et fait partie de son parc naturel régional. La commune est traversée par l'Anguison.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom del vilatge ven del latin Vallis Clausa (vallée dintrada) en rason del rétrécissement de la vallée de la Anguison en aquel endroit. La parròquia i aguèt fondat a Modèl:La s pels fraires de Corbigny.
Le nom du village vient du latin Vallis Clausa (vallée encaissée) en raison du rétrécissement de la vallée de l'Anguison en cet endroit. La paroisse fut fondée au Sègle VIII par les moines de Corbigny.


text:
776
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 776 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra entre Arabis e Bizantins. Lei premiers menèron una incursion en Anatolia e lei segonds en Siria.


text:
Joan VI de Portugal
Joan VI de Portugal (1767-1826) foguèt rei de Portugal entre 1816 e 1826.
L'an 1792 assumiguèt la corona portuguesa, coma regent, ras dels nombroses problèmas mentals de la siá maire, la reina Maria I de Portugal. De desescobèrtas posterioras afirman qu'aqueles parrabastatges foguèron causats per la porfiria, malautiá fòrça comuna entre qualques ostals reials coma la portuguesa, l'anglesa o l'annoveriana consistenta en la barreja de la sang e de l'urina.
L'an 1807 la familha reiala portuguesa, en fugent las tropas de Napoleon Bonaparte qu'avián ocupat Portugal, s'installèt en Brasil, en fasent de la vila de Rio de Janeiro la capitala de l'Empèri Portugués. Dins aquela vila l'enfant Joan de Portugal venguèt un prince de las idèas gaireben liberalas. Mentretant a Portugal, los angleses atenguèron d'expulsar los franceses en 1809 e comencèt l'intrada d'idèas liberalas, pendent dotze ans, los angleses dominèron Portugal coma una autentica colònia. En Brasil, declarèt la libertat de comèrci, dobriguèt los pòrts dins totes los païses e elevèt l'estatut juridic de Brasil fins a l'egalar amb lo de Portugal, en nomenant lo reialme Reialme Unit de Portugal, Brasil e Algarve. Amb la mòrt de la siá maire, en 1816 foguèt declarat rei, lo 16 de decembre de 1815 mas concediguèt a Brasil l'estatut de reialme.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
'Saint-Martin-de-Clelles' (nom francés; lo nom occitan es pas documentat) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Lo territòri de Sant-Martin-de-Clelles fa partida del Parc natural regional del Vercors.
Le territoire de Saint-Martin-de-Clelles fait partie du Parc naturel régional du Vercors.
Saint-Martin-de-Clelles
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
ABBA foguèt un grop suedés de musica pop format per Björn Ulvaeus, Benny Andersson, Agnetha Fältskog e Anni-Frid Lyngstad (Frida). La seuna musica èra de fòrça granda qualitat, e interpretèt de grands vams coma Mamma Mia, SOS, Dancing Queen, Voulez-Vous, Chiquitita o Thank you for the music, per ne citar que los mai grands. Foguèt actiu dempuèi 1972 fins a 1983, e subretot foguèron reconeguts mondialament a partir de 1974, an que ganhèt lo XIXn concors eurovision amb lo títol Waterloo. Compausant de singles e albums, venguèt mai de 300 milions de copiás dels seus discs. ABBA foguèt lo primièr grop europèu a mantenir una carrièra consistenta suls territòris anglofòns (Estats Units d'America, Grand Bretanha, Austràlia…)


text:
Osama bin Laden
Osama Muhammed Awad bin Laden (10 de febrièr de 1957-2 de mai de 2011) foguèt un miliardari saudita e un dels caps principals d'Al-Qaida, movement que s'es atribuit la responsabilitat de divèrses atemptats terroristas dins lo mond.
Lo 2 de mai de 2011, divèrses mejans de premsa anoncièron que Bin Laden seriá mòrt abatut a traches en Paquistan e que lo sieu còrs seriá en mans d'oficials nòrd-americans; la confirmacion oficiala, basada en pròvas d'ADN foguèt donada minutas après pel president d'Estats Units d'America, Barack Obama.


text:
Autostereoscopia
L'autostereoscopia es un tipe de representacion d'imatge en relèu o estereoscopic necessitant cap de dispositiu complementari per donar l'efècte tridimensional. Atal, un ecran autostereoscopic aficha l'efècte de relèu sens que, per exemple, lo pòrt de lunetas especialas associadas siá necessari.
Lo principi de l'autostereoscopia existís en fotografia dempuèi lo començament del sègle XX. Atal, de cartas postalas, de pichons objèctes an expleitat lo procediment mai ancian, basat sus la tecnica dels malhums lenticularis. Los mai evoluats son axats sus de tecnologias coma l'olografia, la projeccion sus de supòrts aquatics, fums, vapors, gases inèrtes, « fotostereosintèsi », eca.
Somari
Autostereoscopia de malhum lenticular[modificar | modificar la font]
L'impression de relèu es obtenguda mercé a un malhum de microlents plaçat a la superfícia de l'imatge, constituit d'imatges imbricats representant caduna un punt de vista pris jos un angle diferent. Lo malhum permet d'adreçar a cada uèlh un imatge diferent, lo cervèl de l'observador redona alara lo relèu.
Inventat en 1908 per Gabriel Lippmann puèi realizat en 1920 per Hess, lo principi del malhum lenticular foguèt pron melhorat per la fotografia per Maurice Bonnet.
Alara que dos punts de vista sufison a donar le relèu, Maurice Bonnet aviá multiplicat de punts de vista fins a un desfilament de contunh simultanèu de l'optica e de la fenda de separacion, arribant atal a l'equivalent d'una infinitat de punts de vista.
En 1987, lo Francés Pierre Allio adaptèt aquel principi a la vidèo, creant una cadena complèta dempuèi la captura fins a l'afichatge puèi comercializa d'ecrans autostereoscopics de malhum lenticular que nomena alioscopia[1], e la depausèt jos la marca Alioscopy[2]. D'autras marcas comercializan d'ecrans basats sus aquela tecnologia, que l'american Magnetic[3]. L'una de las caracteristicas d'aqueles ecrans es de donar mai de punts de vista que los dos estrictament necessaris (respectivament 8 per Alioscopy, 6 o 9 segon los modèls per Magnetic), de biais a permetre un posicionament mai liure dels espectators; los ecrans son dichs « multiscopics ».
En 2009 e 2010, totes los grands fabricants que Philips e LG subretot presentèron lors ecrans autostereoscopics, qu'utilisan gaireben totes de malhums lenticulars de lents cylindrics clinats.
Lo francés Franck Guigan adaptèt a la television en relèu lo sèu principi d'Imatgeriá lenticulara de lents esferics dispausats en nis d'abelhas, en prepausant de disposicions adaptadas a 4 e a 10 vistas diferentas, que melhoran sensiblament la resolucion percebuda pels espectators.
Los grands productors d'ecrans indican generalament que l'arrivada dels ecrans autostereoscopics dins los fogals se fará pas abans 2016, e que lor usatge será limitat fins alara a la publicitat dins de luòcs publics.
Autostereoscopia a barrièra de parallaxa[modificar | modificar la font]
Tanben utilizada en vidèo, lo principi es per l'enssecial lo meteis que l'autostereoscopia de malhum lenticular, a la plaça de qu'un filtre (la barrièra) distria en alternança los punts de vista destinats a l'un o l'autre dels dos uèlhs. La barrièra de parallaxa es mai anciana que l'ecran lenticular (Berthier, 1896). Coma pel malhum lenticular, un bon posicionament de l'espectator es necessari. Mas al contrari dels malhums lenticulars las posicions lateralas per plan veire l'imatge entièr son totas a la meteissa distança del plan de l'imatge. Aquela tecnologia es, entre autres, utilizada pels ecrans de las marcas Tridelity[4](2 o 5 punts de vista), Spatial View[5] (5 punts de vista), NewSight[6] (8 punts de vista), coma la Nintendo 3DS.
Autostereoscopia d'illuminacion[modificar | modificar la font]
S'agís d'una varianta de la barrièra de parallaxa, en fach constituida de doas barrièras de parallaxe superpausadas. Sistèma inventat en 1987 per Kaneko compausat d'un ecran de cristals liquids superpausat a un ecran compausat de colomnas luminosa d'una largor de dos pixèls. Les colonmas paras son vista par l'uèil esquèrra e las colonmas imparas per l'uèlh drech. Sistèma desvolpat per las societats Sharp e NEC.
Autostereoscopia d'ecran olografic[modificar | modificar la font]
Un element optic olografic (HOE) es plaçat debans l'ecran de visualizacion. Los imatges per ambedos uèlhs son cadunas projetadas per un projector LCD e rebatida per un miralh sus un ecran convèxe. HDS screen es commercializat par Physical Optics Corporation.
Produccion d'imatges per sistèmas autostereoscopics[modificar | modificar la font]
Gaireben totes los sistèmas autostereoscopics son de fach multiscopics (donan mai de dos punts de vista); lo problèma es doncas de capturar un nombre de vista multiple e quin que siá d'una scèna. Coma per l'estereoscopia « mono », aquò es gaireben aisit dins lo cas d'imatges de sintèsi, perque los imatges son calculats per ordinator; de solucions de plugins per de logicials de 3D existisson (Alioscopy per 3DS Max, Spatial View per 3DS Max e After Effect, eca.) e permetan de facilitar lo calcul dels diferents punts de vistas. La presa de vista multiplas d'imatges vertadièra es al contrari mai dificilas, e demanda de material dedicat. L'entreprisa Alioscopy desvelopa un sistèma multicamera.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Bourdin, Verbataz, Allio, Alioscopie : procédé pour la prise de vue vidéo ou la synthèse d'images en relief et la visualisation sans lunettes, Société Soder, groupe Le Particulier Ed, (ISSN 0030-2430), 1991, vol. 71, nModèl:O 1, p.26-32
- ↑ Alioscopy
- ↑ Magnetic
- ↑ Tridelity
- ↑ Spatial View
- ↑ NewSight


text:
Bernat Kouchner
Bernat Kouchner ( - en francés, Bernard Kouchner - Avinhon, lo 1 de novembre de 1939 es un òme politic francés d'origina provençala coneissut mondialament per aver fondat l'organizacion umanitària Mètges Sensa Frontièra. Foguèt ministre de la Santat e deis Afars Europèus de govèrns de senèstra sota la presidéncia de François Mitterrand. Foguèt causit tanben coma ministre deis Afars Estrangiers dau president de drecha Nicolas Sarkozy.
Vida e carriera[modificar | modificar la font]
Naissèt a Avinhon, fiu d'un mètge josieu d'origina lituaniana e de Léone Mauric, una infirmiera protestanta provençala.
Foguèt membre dau Partit Comunista Francés dins sa jovença e mai coneissèt personalament Fidel Castro. Durant leis eveniments de Mai de 1968 foguèt actiu a La Sorbona puei anèt trabalhar coma mètge au Biafra durant la guèrra civila e fondèt ambé d'autrei l'organizacion Mètges Sensa Frontièras (MSF). Foguèt tanben actiu au Liban e en la mar per lei refugiats dau Vietnam subre lei Boat People. Un conflicte intèrne dedins MSF li faguèt abandonar l'organizacion per fondar Mètges dau Monde en 1980.
Bernat Kouchner se declarèt en favor dau « dever d'ingeréncia », es a dire, per lo drech e l'obligacion per lei democràcias d'intervenir dins leis afars intèrnes e de pas respectar la sobeiranetat dei país que cometon de crimes còntra sei populacions civilas. Subre aqueu ponch, foguèt en desacòrd ambé MSF, partisan de la neutralitat.
A partir de 1988 comencèt sa carriera politica ambé lo Partit Socialista Francés ambé cu foguèt ministre de la Santat, ministre deis Afars Europèus e deputat europèu avans de tornar èstre ministre de la Santat dau govèrn de senèstra de coabitacion dau premier ministre Lionel Jospin. Durant aqueu segond periòde de sa carriera, intervenguèt au Rwanda e au Kosovo.
Avans d'intrar dins lo govèrn de "coalicion" dau president Sarkozy, Bernat Kouchner defendèt de posicions en favor d'una eventuala intervencion dirècta deis Estats Units dins lo cas de l'afar dau projècte e deis pretencions nuclearas iranianas. Sa posicion afichada es de fermetat, pas de volontat de guèrra.


text:
Mòl (unitat)
Lo mòl (simbol mol) es una de las unitats de basa del Sistèma Internacional. Se definís coma la quantitat d'una substància que conten un nombre de particulas o entitats elementàrias egal al nombre d'atòms contengut en 0,012 kg de carbòni-12. S'utiliza principalament per comptar atòms e moleculas, mas tanben electrons, ions o d'autres tipes de particulas.
Lo nombre de particulas en un mòl es gaireben 6,022·1023, e se coneis coma nombre d'Avogadro.
- 1 mol ≈ 6,022·1023
Podèm calcular quina massa d'un element quimic correspond a un mòl de l'element. Per o far avèm besonh de la massa atomica de l'element. Per exemple, lo fèrre a per massa atomica relativa 55,845 DA; coma un dA es 1/NA gramas avèm:
- 1 atòm de fèrre = 55,845 Da
- 1 mòl de fèrre = 55,845 gramas
Se volèm calcular la massa d'una molecula, nos cal emplegar sa massa moleculara;
- 1 molecula de clorur de sòdi= 35,453 Da (massa atomica relativa del clòr)
- 22,989770 Da (massa atomica relativa del sòdi) = 58,44277 Da
- 1 mòl de clorur de sòdi= 58,44277 gramas
La molaritat es un concèpte que s'utiliza en quimia per mesurar las concentracions de substàncias. Aital, après dissolucion d'un mòl de clorur de sòdi e apondre d'aiga fins obténer un litre de solucion, poirem dire qu'avèm una solucion de clorur de sòdi a un molar.
- 1 mol/L = 1 molar = 1 M


text:
Batalha de Talas
La batalha de Talas se debanèt en julhèt de 751 sus lei ribas dau riu Talas pròche la vila de Taraz. Opausèt lei tropas musulmanas (150 000 òmes), principalament formadas de contingents aràbis e turcs, ai fòrças chinesas de la dinastia Tang (30 000 òmes) compausadas ai dos tèrç per de mercenaris turcs. Lei combats s'acabèron per un succès aràbi e marquèt un còp d'aplant per l'expansion chinesa vèrs lo centre d'Asia. Pasmens, en causa dei dificultats logisticas e de la resisténcia dei Chinés sus lo prat batalhier, marquèt tanben la fin de l'expansion musulmana militara vèrs l'Orient. En plaça, l'expansion de l'Islam sus lo continent asiatic foguèt realizada gràcias a la conversion dei tribús turcas de la region.
Lo debanament de la batalha es relativament ben conegut magerament per de racòntes chinés. L'eveniment decisiu foguèt lo cambiament de camp dau còrs de mercenaris turcs de l'armada chinesa. Entraïnèt l'enceuclament dei soudats chinés que foguèron esquichats. Solament 2 000 subre 10 000 capitèron de se retirar vèrs l'oèst. Pasmens, lei tropas aràbias deguèron faciar de pèrdas importantas pendent la batalha e la perseguida dei vencuts. Un projècte chinés de còntra-ofensiva foguèt organizat mai l'entraïnament de la Revòuta d'An Lushan causèt son abandon.


text:
Carles Camprós
Carles Camprós, en francés Charles Camproux (Marselha, barri de la Bèla de Mai, 30 de junh de 1908-Gaujac, 3 d'abril de 1994[1]) foguèt un important poeta, erudit e teorician politic occitan.
Biografia[modificar | modificar la font]
Carles Camprós visquèt una enfància malaisida a Marselha, e acabèt per dintrar a l'orfelinat Dom Bosco a Montpelhièr. Vengut professor, a Mende puèi a Narbona, s'engatgèt dins l'occitanisme politic qu'èra fòrça critic rapòrt a un Felibritge aflaquit. Dins las annadas 1920, tròba de figuras màgers de la novela joinessa occitana (Pau Ricard, Jòrgi Rebol) e fonda mai d'una organizacion de joventut e mai d'una revista que la pus coneguda, Occitania serà dins las annadas 1930 l'organ principal dels occitanistas. Aquel meteis an participèt a la creacion de la Societat d'Estudis Occitans qu'i obrèt sus las questions filologicas e n'aparèt las tèsis lingüisticas, elaboradas per Loís Alibèrt. En 1935 sortis a Narbona Per lo camp occitan que sera font de debat politic per tota una generacion ("una doctrina de l'intranacionalisme a l'internacionalisme, la d'un crestian social, feròtjament antifaissista, proudhonian, espiritualista e umanista" segon Joan Maria Petit). En 1935, formèt lo Partit Federalista Provençal (PFP), que farà campanha a las eleccions pel Front Popular e definirà Provença coma "minoritat nacionala". Mas capitèron sonque de participar a qualques actes protocollaris de la comuna de Marselha.
Pendent la Segonda Guèrra Mondiala venguèt presonièr dels alemands e passèt de meses dins un stalag, ont creèt una Universitat de Camp qu'i donava de conferéncias sus Frederic Mistral, los trobadors, etc. Se n'escapèt mercé a un foncionari alemand legeire d'Occitania. Tornat en Erau, dintrèt dins la luta armada clandestina e a l'encòp es encargat de corses de literatura d'Òc a Montpelhièr.
Après la guèrra, Camprós intervenguèt mai que mai dins lo domeni pedagogic e trabalhèt per far penetrar l'occitan dins l'universitat.
Un omenatge de mantun lingüista al filològ se faguèt en 1978 jol títol Mélanges Camproux, e mai tard son gendre, l'escrivan Joan Maria Petit, escriguèt mantun article e una biografia sus Carles Camprós.
Òbra[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
- Per lo camp occitan (1935)
- Histoire de la littérature occitane, Payot, París (1953)
- Le Joy d'Amor des Troubadours (1965)
- Òbra poëtica occitana (1984)
- Présence de Pèire Cardenal (Annales de l'I.E.O., 1970)
- Peire Cardenal. Tròces causits (1970)
- Histoire de la littérature occitane (1971)
- Vocabulaire courtois chez P. Cardenal (Annales de l'I.E.O., 1963)
- Cardenal et Rutebeuf, poètes satiriques (Revue des Langues Romanes, 1971)
- La mentalité 'spirituelle' chez Pèire Cardenal (Cahiers de Fanjeaux, 1975)
Lingüistica[modificar | modificar la font]
- Étude syntaxique des parlers gévaudanais, PUF, París (1958)
- Essai de géographie linguistique du Gévaudan (1962)
- Petit atlas linguistique discursif du Gévaudan (cap a 1976)
- Les langues romanes (1974)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ [Revue des Langues Romanes (1994))]


text:
Massilia Sound System
Massilia Sound System es un grop de raggamuffin (entre lo reggae e lo rap) que canta en occitan e en francés. Es aparegut a Marselha dins leis ans 1980 e a sauput desvolopar una version « provençala » dau reggae / rub-a-dub jamaican a travèrs de tèxts cantats en occitan e en francés, e un sòn que se reconeis entre mila, a basa de boitas de ritmes e de samples pescats dins la tradicion locala o en cò de sei collègas. Longtemps deslaissat per leis ostaus de discs, lo grop a fondat sa pròpria estructura de produccion: Roker promocion. Lo grop s'implica dempuei longtemps dins la vida culturala de Marselha en multiplicant lei balètis, lei repais de quartier e d'autreis iniciativas simpaticas.
"Lo Massilia" a sauput repopularizar la vila de Marselha dins leis ans 1990, en conjoncion amb lei bòns resultats de l'Olimpic de Marselha e d'autrei grops de la scèna marselhesa (IAM) e balhar ansin una identitat positiva a una generacion entiera de marselhés joves, fièrs de sa ciutat e de sa capacitat a bracejar lei culturas.
De liames regionaus se son formats amb d'autrei formacions, coma lei Fabulous Trobadors de Claudi Sicre a Tolosa, lei Nux Vomica a Niça, e d'autrei grops reggae/ragga utilizant de valors similaras e una lenga minorizada (vejatz la Linha Imaginòt).
Sei darriers albums reïntègran lei sonoritats rock, aprefondisson leis exploracions world, coma l'utilizacion dei taulas, e mai fan quauqueis incursions dins la drum'n'bass. En 2004, an decidit de laissar plaça a de projèctes sòlo, coma aquelei de Oai Star (rock/ragga festiu), Soleil FX (dub), Moussu T e lei Jovents (lo grop de Tato, cançon). Li agrada de servir lo pastís pendent lei concèrts, demandan au public de se sarrar per beure un còp. Massilia sèrv, de quauque biais, d'entretenir la cultura de nòstra bèla Provença.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Parla Patois (1992)
- Chourmo (1993)
- Commando Fada (1995)
- Aïolliwood (1997)
- Marseille London Experience (1999)
- 3968 CR 13 (2000)
- Occitanista (2002)
- Massilia fait tourner (Live, 2004)
- Òai e Libertat (2007)


text:
Namibia
Namibia es un país african situat al sud del continent. Confronta Angòla al nòrd, Zambia al nòrd-èst, Botswana a l'èst, e Sud-Africa al sud. A l'oèst es bordat per l'Ocean Atlantic.
Lo gentilici es namibian -ana.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Populacion
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
La region de l'actuala Namibia foguèt explorada per los portugueses Diogo Cão en 1485 e Bartolomeu Dias en 1486. Malgrat aiçò, Portugal ocupèt pas la region, situada prèp del desèrt de Namib.
Poder alemand[modificar | modificar la font]
Namibia venguèt una colonia alemanda en 1884 per tal d'empachar una intervencion britanica e se sonèt Africa del Sud-Oèst Alemanda (Deutsch-Südwestafrika)[1]— levatWalvis Bay qu'èra jos contraròtle britanic. Entre 1904 e 1907, los ereros e los namaquas prenguèron las armas contra los alemands e se'n seguèt un genocidi, ont 10 000 namas (la mitat de la populacion) e censat 65 000 ereros (80% de la populacion) foguèron tuats[2][3]. Los subrevivents, quand finalament sortiguèron de detencion, foguèron somés a una politica de despossession, deportacion, trabalh forçat, segregacion raciala e discriminacion dins un sistèma que jos mantun aspèctes anticipèt l'apartheid.
Poder sud-african e lucha per l'independéncia[modificar | modificar la font]
Durant la Primièra Guèrra Mondiala, Namibia foguèt ocupada per las tropas sud-africanas.
En 1960 se fondèt la SWAPO, (South West Africa People's Organization), movement que menèt una lucha armada contra la preséncia militara sud-africana. Pendent l'ocupacion sud-africana, venguèron coma colons de bordièrs blancs de Sud -Africa, que e mai que representant 0,2% de la populacion nacionala, èran proprietaris de 74% de las tèrras laurablas. Lo país èra alavetz coma en Sud-Africa devesit en bantostans, territòris tribals reservats als abitants non blancs.
En 1971 la Cort Internacionala de Justícia reconeguèt l'illegalitat de la preséncia sud-africana. Lo 29 de setembre de 1978 : Las Nacions Unidas votèron la resolucion 435 qu'exigissiá lo retrait de Sud-Africa e l'independéncia de Namibia.
En 1979 l'apartheid foguèt oficialament avalit.
En 1988-1989 foguèron signat jol contraròtle de l'ONU d'acòrds per una transicion cap a l'independéncia del Sud-oèst african/Namibia. Lo meteis an la SWAPO ganhèt las primièras eleccions generalas que i participava.
L'independéncia foguèt obtenguda lo 21 de març de 1990. Sam Nujoma venguèt lo primièr president de Namibia. La SWAPO èra majoritària e sos representants prenguèron la direccion del país.
Politica[modificar | modificar la font]
Namibia es una republica parlamentària amb multipartisme e un sistèma presidencial, ont lo president es elegit per cinc ans per èsser a l'encòp cap del govèrn e cap de l'estat. Lo poder executiu es exercit pel govèrn. Lo Poder legislatiu es assegurat per lo govèrn, lo parlament de Namibia, l'assemblada nacionala e lo Conselh Nacional. Lo poder judiciari es independent de l'executiu e de la legislatura.
Geografia[modificar | modificar la font]
Divisions administrativas[modificar | modificar la font]
Amb 825 418 km2 , Namibia es lo trenta quatren país del mond en superfícia (après Veneçuela). Après Mongolia, Namibia es lo país del mond mens poblat amb 2,5 abitants per quilomètre carrat. Namibia se devesís en tretze regions administrativas:
Airas geograficas[modificar | modificar la font]
Lo païsatge namibian consistís en cinc airas geograficas, caduna amb sas caracteristicas environamentalas mas que se pòdon encavalcar entre las regions:
Planòl central[modificar | modificar la font]
Lo planòl central s'espandís del nòrd al sud, bordat per la Còsta dels esqueletas al nòrd-oèst, lo desèrt de Namib e sas planas costièras al sud-èst, lo riu Orange al sud, e lo desèrt de Kalahari a l'èst. S'i tròba lo trescòl de Namibia al Königstein amb una altitud de 2 606 m. Concentra tanben la majoritat de la populacion e de l'activitat economica del país. Windhoek la capitala nacionala i es localizada e mai fòrça tèrras laurablas. Aquestas tèrras representan sonque 1% de Namibia, mas prèp de la mitat de la populacion es emplegada dins l'agricultura. Las condicions environamentalas i son similaras a las trobada al ras del Grand Escarpament; pasmens la complexitat topografica i es reducha. Las temperaturas estivalas i pòdon atenher 40 °C, e las albièras i son comunas l'ivèrn.
Desèrt de Namib[modificar | modificar la font]
Lo Desèrt de Namib es un larg espandi de planas iperaridas e rocosas amb de dunas que s'espandisson tot lo long de la còsta sus una largor que varia entre 100 e mantun milièr de quilomètres. S'i tròba la còsta dels esqueletas, lo Kaokoveld al nòrd e l'espandida mar de sablas del Namib al long de la còsta centrala[4]. Las sablas que constituisson la mar de sabla son la consequéncia d'un processus d'erosion eissit de la val del Riu Orange e dels parçans pus al sud. Las aigas cargadas en arena e sediments rajan dins l'Atlantic, que los corrents depausaràn subre las ribas. Los vents dominants del sud-oèst los van emportar e tornar depausar jos la forma de dunas massissas dins la mar de sabla, en formar las pus gròssas dunas del mond. Dins las zònas ont lo provesiment en sabla es reduch del fach de l'incapacitat de l'arena a traversar los lèits de rius, los vents eròdan la tèrra per formar de largas planas de gravas. Dins fòrça endreches del Namib, existís una pichona vegetacion levat per las gravas ont venon sonque de liquèns, e pels rius assecats ont cèrtas plantas aprofièchan de l'aiga sosterranha. Lo desèrt de Namib assosta lo Pargue Nacional de Namib-Naukluft, mas tanben d'importantas minas de diamants.
Grand Escarpament[modificar | modificar la font]
Lo Grand Escarpament culmina a mai de 2 000 m d'altitud. Las mejanas e las amplituds de temperaturas pujan quand òm penètra dins las tèrras e qu'òm s'aluènha de las aigas fredas de l'Atlantic, mentre que las nèblas costièras permanentas se demesisson. Emai que la zòna siá rocosa amb de sòls paures, es significativament mai productiva que lo desèrt de Namib. Coma los vents d'estiu son forçats subre l'Escarpament, l'umiditat es extracha de las precipitacions[5]. L'aiga, amb la topografia fòrça cambiadissa, es responsabla de la creacion de microabitats e de la preséncia d'una multitud d'organismes vivents, que un grand nombre son endemics. La vegetation al ras de l'escarpament varia a l'encòp en forma e en densitat, amb d'ecosistèmas que van dels bòsques espesses fins a de zònas de bartasses amb d'arbres espaçats. S'i encontra un nombre important d'espècias d'acàcia, tot coma d'èrbas e de vegetacion boissonosa.
Bushveld[modificar | modificar la font]
Lo Bushveld se tròba al nòrd-èst de Namibia al ras de la termièra amb Angòla dins la Faissa de Caprivi, un vestigi d'un corredor estrech qu'èra estat creat per l'Empèri Germanic per accedir a Zambèzi. La zòna recep una quantitat de precipitacions pus significativa que la rèsta del país, siá en mejana aperaquí 400 mm per an. Las temperaturas i son tanben pus doças, amb de variacions sasonièras aproximativas situadas entre 10 e 30 °C. L'airal es planièr amb de sòls sabloses, çò que ne'n limita la capacitat de gardar l'aiga[6]. Adjacent al Bushveld dins lo centre-nòrd de Namibia se tròba una particularitat naturala espectaclosa: lo lac salat d'Etosha. Assecat una granda part de l'an, es un desèrt de sal, mas pendent la sason umida, forma un lac pauc prigond que cobrís mai de 6 000 km2. La zona es ecologicament importanta e vitala per un grand nombre d'aucèls e d'animals de las savanas a l'entorn que se recampan dins la region quand la secada d'estiu los fòrça d'anar cap als traucs d'aiga qu'enròdan l'endrech. La region de Bushveld foguèt classada per lo Fons Mondial per la Natura (World Wildlife Fund) coma part de l'ecoregion angolesa dels bòsques de Mopane, que s'espandís al nòrd a travèrs lo Riu Cunene fins a l'Angòla vesin.
Desèrt de Kalahari[modificar | modificar la font]
Lo Desèrt de Kalahari es benlèu la zòna geografica de Namibia pus coneguda. Partejat entre Sud-Africa e Botswana, presenta una varietat d'environaments localizats que van del desèrt de sabla iperarid, fins a d'airals que semblan tornar metre en question la definicion comuna d'un desèrt. Un d'aqueles parçans, l'ecoregion de Karoo, assosta mai de 5000 espècias de plantas, que près de la mitat son endemicas; un tèrç de las plantas suculentas del mond se tròban dins lo Karoo. La rason d'aquela granda diversitat e endemisme pòt èsser la natura relativament establa de las precipitacions[7]. La secada a Karoo es irregulara, e emai que la region siá un desèrt, las pluèjas regularas d'ivèrn aduson pro d'umiditat per las plantas de la region. Una autra particularitat de Kalahari, dins mantun airal de Namibia, son los inselbergs, de puèges isolats que crèan de microclimas e forman d'abitats especifics pels organismes vivents non adaptats al desèrt environant.
Clima[modificar | modificar la font]
Namibia ten mai de 300 jorns de solelh per an. Lo país es situat al limit sud dels tropics; lo Tropic del Capricòrne copa lo país en dos. L'ivèrn (junh - agost) es generalament sec; i a doas sasons de las pluèjas en estiu, la primièra corta entre setembre e novembre, la segonda pus longa entre febrièr e abril[8]. Lo taus d'umiditat es bas, e la mejana de las pluèjas varia entre gaireben zèro sus la desèrt costièr a mai de 600 mm dins la Faissa de Caprivi. Las casudas de pluèja son pasmens fòrça variadissas e las secadas son comunas[9] .
Lo temps e lo clima de la zòna costièra son dominats per lo corrent freg de Benguela que raja cap al nòrd de l'Ocean Atlantic e qu'explica lo pauc de precipitacions (50 mm per an o mens), una nèbla espessa frequenta, e sempre de temperaturas pus bassas que dins lo rèsta del país[9].
En ivèrn, se produtz ocasionalament un fenomèn nomenat Bergwind o Oosweer (« temps d'èst » en afrikaans), una aura seca e cauda que bufa del dintre de las tèrras cap a la còsta. Coma la zòna costièra es un desèrt, aquestes vents pòdon desvolopar d'auratges de sablas que sos depaus dins l'Ocean Atlantic son vesedors subre los imatges satellits[10].
Lo replanat central e lo Kalahari coneisson de fòrtas variacions de sas temperaturas diürnas de l'òrdre de 30 °C[9].
Vilas[modificar | modificar la font]
La capitala e pus granda vila, Windhoek, es al centre del país. Assosta l'administracion centrala, un aeropòrt internacional (Windhoek Hosea Kutako International Airport) e lo centre ferroviari del país. D'autras vilas importantas son:
- Arandis, mina d'urani
- Walvis Bay, pòrt maritim, aeropòrt internacional, centre ferroviari
- Oshakati, principal centre d'afar dins lo nòrd, centre ferroviari
- Otjiwarongo, principal centre d'afar del centrenòrd, e joncion ferroviària
- Lüderitz, pòrt maritim, centre ferroviari
- Gobabis, centre agricòla
- Keetmanshoop, centre ferroviari
- Tsumeb, minas
- Swakopmund, Torisme (anciana vila coloniala alemanda)
- Rundu,
- Katima Mulilo
- Omaruru
Populacion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Namibia ten l'abans-darrièra densitat de populacion de totes los estats sobeirans, abans Mongolia. La majoritat de la populacion namibiana es negra — mai que mai de l'etnia Ovambo, que constituís aperaquí la mitat de la populacion — e se concentra al nòrd del país. D'autres grops etnics son los erero e imba, que parlan una lenga vesina.
En mai de la majoritat bantu, i a un grop important de Khoisan (nama e bushmen), que son los descendants dels abitants originals de Sud-Africa. Lo país conten tanben de descendents dels refugiats venguts d'Angòla. I a tanben dos grops pichons de personas d'originas racialas mescladas, sonats "coloureds" e "Basters", que amassa atenhon 6,5%. En 2006 i aviá mai de 40 000 chineses en Namibia[11].
Los blancs d'origina portuguesa, olandesa, alemanda, anglesa, e francesa constituisson aperaquí 7% de la populacion; forman la segonda populacion d'origina europèa, a l'encòp en tèrmes de percentatge e de nombre, dins l'Africa Sub-Sahariana après la de Sud-Africa.
Fòrça namibians blancs o mestís parlan afrikaans e partejan una origina, cultura e religion comunas amb las populacions blancas o coloradas de Sud-Africa. Una pichona proporcion de blancs (aperaquí 30 000) an per origina familiala los colons alemands e mantenon d'institucions culturalas e educativas. Pus recentament, de colons portugueses venguèron dins lo país de l'anciana colonia portuguesa d'Angòla[12].
Religion[modificar | modificar la font]
La comunitat crestiana representa 80% de la populacion de Namibia, amb almens 50% de Luterians. Almens 10% de la populacion a de cresenças indigènas. L'Islam representa 3% of the population. La fe de la rèsta de la populacion es desconeguda. Los missionaris pendent los ans 1800 menèron fòrça namibians al cristianisme. Se fòrça namibians crestians son luterians, i a tanben de catolics, de crestians metodistas, d'anglicans, d'adèptes de la Glèisa Africana Metodista Episcopala, de la Glèisa Reformada Neerlandesa e de mormons (Sants dels Darrièrs Jorns) representats, e qualques Josieus[13].
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala es l'anglés. Fins en 1990, alemand e afrikaans èran tanben lengas oficialas. Longtemps abans l'independéncia de Sud-Africa, la SWAPO aviá decidit que lo país deuriá venir oficialament monolingüe, causida conscienciosa en contrast amb la dels païses vesins, agachada coma « politica deliberada de fragmentacion etnolingüistica. »[14] En consequéncia, l'anglés venguèt sola lenga oficiala de Namibia. Qualques autras lengas obtenguèron una reconeissença semioficiala e son utilizadas coma mejan d'instruccion dins las escòlas primàrias.
La mitat dels namibians parlan oshiwambo coma primièra lenga, mentre que la lenga pus largament compresa es l'afrikaans. Dins la generacion pus jove, la lenga pus largament compresa es l'anglés. Afrikaans e anglés son ambedós utilizats mai que mai coma segonda lenga reservada a la comunicacion publica, mas d'unes grops pichons de personas los utilizan en primièra lenga.
La lenga oficiala es l'anglés, mas una granda part de la ppopulacion blanca parla siá l'anglés, siá l'afrikaans. Emai uèi, 90 ans après la fin de la colonizacion alemanda, l'alemand jòga encara un ròtle clau coma lenga comerciala. L'afrikaans es parlat per 60% de la comunitat blanca, l'alemand per 32%, l'anglés per 7% e lo portugués per 1%. La proximitat geografica d'Angòla, país lusofòn, explica lo nombre relativament important de personas que parlan portugués.
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia de Namibia
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ German South West Africa
- ↑ Drechsler, Horst (1980). Let us die fighting, publicat originalament (en 1966) jol títol "Südwestafrika unter deutsche Kolonialherrschaft". Berlin: Akademie-Verlag.
- ↑ Mohamed Adhikari, "'Streams Of Blood And Streams Of Money': New Perspectives on the Annihilation of the Herero and Nama Peoples Of Namibia, 1904-1908," Kronos: Journal Of Cape History 2008 34: 303-320
- ↑ Spriggs, A. 2001.(AT1315)
- ↑ Spriggs, A. 2001.(AT1316)
- ↑ Cowling, S. 2001.
- ↑ Spriggs, A. 2001.(AT0709)
- ↑ The Rainy Season
- ↑ 9,0 9,1 9,2 Namibia
- ↑ Modèl:Cite news
- ↑ China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration, By Malia Politzer, Migration Information Source, August 2008
- ↑ Flight from Angola, The Economist , August 16, 1975
- ↑ U.S. Department of State
- ↑ Pütz, Martin. Official Monolingualism in Africa: A sociolinguistic assessment of linguistic and cultural pluralism in Africa. in: Discrimination through language in Africa? Perspectives on the Namibian Experience. Mouton de Gruyter. Berlin: 1995. p.155.


text:
Guilhèm IX de Peitieus
Guilhèm IX de Peitieus, escaissat Guilhèm IX lo trobador, nasquèt lo 22 d'octobre de 1071, moriguèt lo 10 de febrièr de 1126 . Foguèt comte de Peitieus jol nom de Guilhèm VII e duc d'Aquitània e de Gasconha de 1086 a sa mòrt. Succediguèt a son paire Guilhèm VIII a l'edat de 15 ans, çò que li valguèt l'escais de Guilhèm lo Jove al començament de son renhe.
Es tanben lo primièr poèta conegut en lenga vernaculara occitana (d'aquí son escais).
Èra batalhaire e libertin al punt d'èsser escomenjat.
Somari
Genealogia[modificar | modificar la font]
Filh de Guilhèm VIII de Peitieus e d'Ildegarda de Borgonha, es brèvament maridat a Ermengarda d'Anjau (filha de Folc IV lo Rechin, comte d'Anjau), abans d'esposar Felipa de Tolosa (filha de Guilhèm IV, comte de Tolosa) o Felipia en 1094, amb qui a quatre enfants :
- Guilhèm X de Peitieus, son eretièr,
- Agnès de Peitieus, esposa futura del rei Ramire II d'Aragon,
- Enric, abat de Clunhic,
- Raimon de Peitieus, que renhèt sul principat d'Antiòquia.
Foguèt lo grand d'Alienòr d'Aquitània e rèire-grand de Ricard Còr de Leon.
L'apogèu del principat d'Aquitània[modificar | modificar la font]
Contunha de desvolopar l'embrion d'organizacion administrativa de sos predecessors, amb l'ajust d'un prebòst a Surgèras en 1087 e la creacion d'agents forestièrs. Pren e destrutz lo castèl de Blaia al comte Guilhèm V d'Engoleime, per refrenar las entrepresas d'aqueste en Santonge.
Avent aquerit de dreches sul Comtat de Tolosa per sa femna Felipia, los fa valer per las armas en prenent Tolosa en 1098. Guilhèm lo Trobador rejonh la Primièra Crosada, menada per Godofred de Bouillon, aprèp la casuda de Jerusalèm en març de 1101. Demòra un an e mièg en Orient, a combatre lo pus sovent en Anatolia, ont es grèvament batut dos còps.
S'empara de bens de la Glèisa en 1113 per finançar sa campanha contra Tolosa, e abandona sa femna Felipia per l'esposa de son vassal lo vescomte de Châtellerault. Aquestes actes li valon l'escumenge. Marida çaquelà son filh Guilhèm a la filha de son amanta en 1121.
A la fin de sa vida, participa a un episòdi de la Reconquista: es aliat al rei de Castelha e Leon, Anfós lo Batalhaire, qu'a esposat sa sòrre Beatritz. De 1120 a 1123, guerrejan per la conquista del reialme de Valéncia, ganhant en particular la batalha de Cutanda, prèp de Calamocha.
Un prince cultivat[modificar | modificar la font]
Mas Guilhèm IX de Peitieus marca subretot l'istòria coma un òme de letras, que sap entreténer una de las corts mai rafinadas d'Occident.
Amic dels artistas e trobador el-meteis[modificar | modificar la font]
Aculhís atal a sa cort lo bard Galés Bledri ap Davidor, que reïntrodutz sul continent l'istòria de Tristan e Iseut.
Es el-meteis un poèta, utilizant la lenga occitana per sas òbras, poèmas sovent meses en musica.
Es lo primièr poèta medieval, dempuèi sant Fortunat a Sègle VI (que demòra longtemps a l'abadiá de Santa Crotz de Peitieus), que d'òbras, ni sacradas ni a la glòria d'eròis guerrièrs, sián conservadas. Sos vèrs tractan lo pus sovent de las femnas, d'amor e de sas proesas sexualas. Sa poesia es de còps fòrça cruda (per exemple dins la cançon convenabla, quand demanda a sos companhs quin caval deu montar, d'Agnès o d'Arsens), rebat d'una epòca que la Glèisa a pas qu'una empresa limitada sus la societat. Considerat coma un dels precursors del fin amor, es un del modèls influents de l'art dels trobadors, que poesia va devenir pus galanta.
A son retorn de crosada, repudia sa femna, e pren per mestressa una femna maridada, qu'invòca coma musa dins sos poèmas jol nom de Dangierosa (la Maubergeonne). Evòca tanben la fondacion d'un convent que sas monjas serián causidas demest las pus bèlas femnas del comtat. A la batalha de Cutanda, auriá combatut amb lo còs de sa mestressa pench sus son escut.
Evòca tanben la guèrra e las consequéncias qu'aguèt per el : segon Orderic Vital, conta sa captivitat en Orient de manièra plasenta.
Fa de bèlas donacions a la Glèisa (d'unas per la fondacion de monastèris). Reconstrutz lo palais dels comtes de Peitieus.
Exemple de cançon[modificar | modificar la font]
Vaquí una de las òbras compausadas pel comte duc, en occitan:
Adorarai pas qu'ela ! (Cançon)
Cronologia succinta[modificar | modificar la font]
- 22 d'octobre de 1071 : naissença ;
- 25 de setembre de 1086 : mòrt de son paire Gui-Geofroi-Guilhèm e començament de son renhe ;
- 1094 : maridatge amb Felipia de Tolosa ;
- 1097 : entrada a Tolosa ;
- 1099 : naissença de Guilhèm lo Tolosenc ;
- 15 de julhet : presa de Jerusalèm ;
- 6 de decembre : Guilhèm IX pren la crotz ;
- 5 de setembre de 1101 : l'armada peitavina es batuda al Taurus ;
- 1102 : retorn en Occident ;
- 1108 : accession al tròn de Loís VI lo Gròs ;
- 1110 : Guilhèm IX es ferit a Taillebourg ;
- 1115 : excomunicacion e rescontre amb la Maubergeon;
- 18 de mai de 1120 : participacion a la victòria de Cutanda alprèp d'Anfós Ièr d'Aragon ;
- 1121 : pèrda del Tolosan ;
- 1122 : naissença d'Alienòr d'Aquitània ;
- 10 de febrièr de 1126 : mòrt de Guilhèm lo Trobador.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ostal de Peitau ~ Lista dels comtes de Peitieus ~ Peitau
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- Carta grafica pas indicada
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Portal:Musica/Articles ligats
- Escrivan francés del sègle XII
- Poèta francés
- Poèta occitan
- Duc de Gasconha
- Òme crosat
- Trobador
- Escrivan occitan
- Duc d'Aquitània
- Duc de l'Edat Mejana
- Comte de Peitieus
- Comte francés
- Comte occitan
- Comte de l'Edat Mejana
- Naissença en 1071
- Decès en 1126
- Compositor medievau


text:
Saint-Georges-sur-Fontaine
Saint-Georges-sur-Fontaine es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Segon la legenda, sant Georges, al cap d'una armada romaine de 6000 òmes se'n #venir combatre en la region. La calor de l'estiu esclafava los sieus soldats e fòrça morissián de soif. Sant Georges @frapper lo sòl de la siá espasa e #far jaillir una font #que réconforta la siá armada, d'ont lo nom de Fontaine Nourrice, font #que jaillit als limits del pòble. S'aprendrà plan de sègles après qu'aquel liquid #que découlait d'aquela font èra pas res d'autra #qu'un alcool, fins alavetz desconegut, #que redonnait fòrça e vitalité. De los nòstres jorns, la tradicion a respectat : tot lo dissabte, bon nombre de villageois celèbra la victòria d'aquela armada. Aquela legenda, #que sembla tardana, compren pas cap de évènement prèpa d'una realitat istorica coneguda quelconque.
Lo localité a mencionat per las primièras fes l'an 1188 jos la forma latinisée Sancti Georgii supra Fonte[1]. Lo en determinant complémentaire -sus-Fontaine se réfère ne fa a Fontaine-lo-Bourg (antany simplament Fontaine)[2], Coma l'indican las mencions ancianas, -sus- en significant en aquel cas « a lo-dessus ». Sant-Georges es n'efièch situat sul scenari e Fontaine-lo-Bourg en la vallée.
Sant-Georges-sus-Fontaine a creat pel abbaye de Fécamp, ont lo culte d'aquel sant èra important (cossí l'indica per exemple la dédicace a Sant-Georges del prieuré de Flaçadas en dependent de Fécamp). I desvolòpa una parròquia a partir de 1188. La parròquia en rèsta en dependent fins a la Revolucion. Los fiefs versent las rendas seigneuriales als fraires #qu'an autoritat judiciala pel sénéchal de la baronnie de Fontaine-lo-Bourg. La parròquia compti vint-uèch masures coutumières sus la Bòsc Verd apertenent al abbaye sant-Ouen de Roan. Aquela tradicion s'es perpétuée fins als nòstres jorns jos forma d'intradas sindicalas sus l' espleitacion del bòsc.
Jos Sant-Louis, la populacion comptava un centenat de familha.
Los castèls e la solara son la proprietat de la noblesa de vestit #que deten de mestièrs en los tribunals sobirans siégeant a Roan.
Henri IV travèrsa lo vilatge l'an 1592 abans de caçar la garnison del Pòrti de Parme de Fontaine-lo-Bourg.
En venent comuna l'an 1790, Sant-Georges-sus-Fontaine pèrd una part de lo sieu territòri : los caserius de Bosthroude, de la Haye-Gonnor e de Pimont, an #èsser ligats a la municipalitat de Bòsc-Guérard. La populacion s'elevava en 1794 a 900 abitants.
La siá vocacion agricòla s'esborra pauc a pauc a partir de 1965.
Sul territòri de la municipalitat, lo camin dels Caças-Marées es la una de las mai ancianas vias en condusint las attelages dicha caça-marées, dempuèi los pòrts de Dièpa o de Sant-Valery, fins als lòtjas de París[3].
Selon la légende, saint Georges, à la tête d'une armée romaine de 6000 hommes s'en vint combattre dans la région. La chaleur de l'été accablait ses soldats et beaucoup mouraient de soif. Saint Georges frappa le sol de son épée et fit jaillir une source qui réconforta son armée, d'où le nom de Fontaine Nourrice, source qui jaillit aux limites du village. On apprendra bien des siècles après que ce liquide qui découlait de cette source n'était rien d'autre qu'un alcool, jusqu'alors inconnu, qui redonnait force et vitalité. De nos jours, la tradition est respectée : tous les samedi, bon nombre de villageois fête la victoire de cette armée. Cette légende, qui semble tardive, ne comprend aucun évènement proche d'une réalité historique connue quelconque.
Le localité est mentionnée pour la première fois en 1188 sous la forme latinisée Sancti Georgii supra Fonte[4]. Le déterminant complémentaire -sur-Fontaine se réfère en fait à Fontaine-le-Bourg (jadis simplement Fontaine)[5], comme l'indiquent les mentions anciennes, -sur- signifiant dans ce cas « au-dessus ». Saint-Georges est en effet située sur le plateau et Fontaine-le-Bourg dans la vallée.
Saint-Georges-sur-Fontaine est créé par l'abbaye de Fécamp, où le culte de ce saint était important (comme l'indique par exemple la dédicace à Saint-Georges du prieuré de Mantes dépendant de Fécamp). Elle y développe une paroisse à partir de 1188. La paroisse en reste dépendante jusqu'à la Révolution. Les fiefs versent les rentes seigneuriales aux moines qui ont autorité judiciaire par le sénéchal de la baronnie de Fontaine-le-Bourg. La paroisse compte vingt-huit masures coutumières sur la Forêt Verte appartenant à l'abbaye saint-Ouen de Rouen. Cette tradition s'est perpétuée jusqu'à nos jours sous forme de revenus syndicaux sur l'exploitation de la forêt.
Sous Saint-Louis, la population comptait une centaine de famille.
Les châteaux et les manoirs sont la propriété de la noblesse de robe qui détient des offices dans les cours souveraines siégeant à Rouen.
Henri IV traverse le village en 1592 avant de chasser la garnison du Duc de Parme de Fontaine-le-Bourg.
En devenant commune en 1790, Saint-Georges-sur-Fontaine perd une partie de son territoire : les hameaux de Bosthroude, de la Haye-Gonnor et de Pimont, ont été rattachés à la commune de Bosc-Guérard. La population s'élevait en 1794 à 900 habitants.
Sa vocation agricole s'efface peu à peu à partir de 1965.
Sur le territoire de la commune, le chemin des Chasses-Marées est l'une des plus anciennes voies conduisant les attelages dits chasse-marées, depuis les ports de Dieppe ou de Saint-Valery, jusqu'aux halles de Paris[3].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ François de Beaurepaire, Los noms de las municipalitats e ancianas parròquias de la Seine-Maritima, edicions Picard, 1979, pàg. 136.
- ↑ François de Beaurepaire, Op. Vila.
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
patcom76.
- ↑ François de Beaurepaire, Les noms des communes et anciennes paroisses de la Seine-Maritime, éditions Picard, 1979, p. 136.
- ↑ François de Beaurepaire, Op. cité.


text:
Leuc'han
Leuc'han en breton ( Leuhan en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a conegut per faches ligats a la Revòlta de las Casquetas Rojas l'an 1675 e a la Chouannerie. Lo vicomte Théodore Hersart de la Villemarqué i i auriá reculhit las mai polidas pèças de lo sieu recueil de cants populars.
Cette commune est connue pour des faits liés à la Révolte des Bonnets Rouges en 1675 et à la Chouannerie. Le vicomte Théodore Hersart de La Villemarqué y aurait recueilli les plus belles pièces de son recueil de chants populaires.


text:
Forcet e Balaissac
Forcet e Balaissac (Fossès-et-Baleyssac en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament de Gironda de la region d'Aquitània.
.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Modèl:Portal Aquitània Modèl:Portal Aquitània


text:
Avidòs
Avidòs (Abidos en francés) qu'ei ua comuna de Bearn deu bacin de Lac. Qu'ei administrada peu departament francés deus Pirenèus Atlantics de la Region d'Aquitània.
Qu'ei traucada par la Baïsa.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Paul Raymond[1] anòta #qu'en 1385, Avidòs comptava dètz-e-uèch fuòcs e dépendait del bailliage de Lagor e Pardies.
Abidos possedissiá un castèl amb un pòrt contigu per la traversada del gave de Pau
Paul Raymond[1] note qu'en 1385, Abidos comptait dix-huit feux et dépendait du bailliage de Lagor et Pardies. Abidos possédait un château avec un port attenant pour la traversée du gave de Pau
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
Raymond.


text:
Ramon Rogièr de Fois
Ramon[1]Rogièr de Fois, (1152 † 3 d'abril de 1223) foguèt comte de Fois de 1188 a 1223. Èra lo filh de Rogièr Bernat Ier de Fois e de Cecília Trencavel.
Esposèt en 1189 Felipa de Moncada e aguèron dos mainatges: Rogièr Bernat que vendriá comte de Fois, e Cecília, que se maridèt en 1224 amb Bernart V de Comenge. Raimond Rogièr aguèt tanben dos enfants illegitims : Lop de Fois, que venguèt senhor de Saverdun, e Esclarmonda de Fois.
Primièrs ans[modificar | modificar la font]
Al començament de son règne Ramon participèt probablament a la Tresena Crosada amb lo rei de França Felip August al cors de la quala deu aver participat al sètge de Sant Joan d'Acre (Akkon), e mai que son nom aparesca pas dins las cronicas de l'eveniment. Quand foguèt tornat de la Tèrra Santa Raimon decidiguèt d'estendre son esfèra d'influéncia al sud dels Pirenèus e s'aliguèt a aquesta ocasion en 1196 amb lo vescomte Arnaut de Castelbon. Dintrèt alavetz en conflicte amb lo comte Ermengòl VIII d'Urgèl e amb l'avesque d'Urgèl, Bernat de Villemur.
Lo conflicte s'acabèt en febrièr de 1203 amb la captura e la reclusion de Raimon e de son aligat Arnaut; pasmens foguèron desliurats en setembre del meteis an mercé a la mediacion d'En Pèire II, rei d' Aragon, amb la tòca d'afortir sa conquista de Lengadòc. En Pèire donèt en 1209 en fièu a Raimon los castèls d'Usson e de Querigut après li aver ja assignat l'an precedent una autra senhoriá catalana.
Dempuèi 1200 s'èra alucada una disputa amb lo potent comte de Tolosa, aprèp que lo senhor de Ròcafixada e Montsegur se siá declarat vassal del comte de Fois. D'aqueste biais la domincion dels dos comtes sus Sabardu demorava pas clara. Amb la tòca de recuperar aquesta senhoriá, Raimon s'aliguèt amb Ramon Rogièr Trencavel, vescomte de Carcassona contra Tolosa e en 1202 la brega se resolvèt en sa favor.
Al meteis temps Raimon se trobèt en conflicte amb Bernat IV, comte de Comenge, per la possession del Canton de Santa Crotz de Volvèstre, querèla que se resolvèt en 1209 en favor de Raimon.
Protector dels catars[modificar | modificar la font]
Coma d'autres nòbles importants de Lengadòc Ramon, pr'amor de son estacament a la causa catara, foguèt sospechat d'eretgia. E mai qu'apatenguèsson encara a la Glèisa Catolica, la molhèr Felipa de Moncada e la sòrre Esclarmonda de Fois èran doas perfeitas de la fe catara. Raimon foguèt testimòni de la sòrre al cors de la ceremonia d'atribucion a aquesta darrièra del consolament de la part de l'avesque catar Guilhabèrt de Castra, que se debanèt a Fanjaus en 1204. En 1206 de mai aguèt luòc a Mirapeis, en tèrra de Fois, un concili de la nòva fe que i partecipèron 600 catars. Un an aprèp se debanèt a Pàmias[2] l'ultima granda disputa entre los catars (entre los quals Esclarmonda de Fois e Beneset de Termes) e la Glèisa Catolica (Diego di Osma, Sant Domenge) que i èra present Ramon. Puèi la bastison per Raimon de Perelha de la fortalesa de Montsegur, luòc de refugi per los catars del territòri del comtat de Fois, aguèt un impacte considerable.
La Crosada dels Albigeses[modificar | modificar la font]
Lo comtat de Fois venguèt tanben un dels objectius de la crosada demandada pel Papa Innocenci III contra lo catarisme, a la quala dempuèi lo començament Ramon Rogièr se refusèt de participar. Aprèp que los cavalièrs crosats en 1209, jol comandament de Simon de Montfòrt, aguèron conquistat Besièrs e Carcassona, la crosada arribèt al comtat de Fois.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Las formas Ramond e Raimon son tanben posssiblas en occitan
- ↑ Detta anche Frédélas, dal principe ostrogoto Federico, figlio del re Teodorico I


text:
Rémilly (Mosèla)
Rémilly es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 840-842, se lèva Rumelliacum o Romeliacum. Lo primièr document escrich en citant aquel nom seriá una charte establida lo 13 d'agost de 840 a Mayence, que # l'emperaire de Cogant Lothaire Eer concéde las intradas de Rémilly al abbaye de Sant-Arnould situada près de Mètz. Aqueles bens se compausavan per el de trenta manses, un molin, un important bòsc al nòrd de la Nied, de las étangs e de las viviers. Suls manses d'aperaquí dotze ectaras vivián de familhas liuras, affranchies, caçadas o asservies. Cada manse compren una maisonnette, un curtil, de las tèrras arables, dels dreches d'usatge suls pâtures e los bòsques. Los manses passavan de paire en fils. Serfs O liures, los paysans avián agut pels redevances e los dreches a causa del senhor, las duradas de trabalh fixat pels corvées. Rémilly, Amb los sieus trenta manses podiá comptar entre 150 e 200 abitants. La natalité èra fòrça anautita mas la fòrta mortalité infantile permetiá pas #qu'a un pichon nombre d'arribar a l'edat adulte.
Lo segond document es la charte establida lo 24 de febrièr de 842 que # Charles II lo Chauve, fraire de Lothaire, confirmava per el al abbaye de Sant Arnould, la donation del vilatge de Rémilly amb la capèla anautita en l'onor de sant Martin.
Una importanta comunitat josieva #èsser presenta entre 1860 e 1957 data de la aliénation de la sinagoga #que las Taulas de la Lei surplombant l'Arc Sant se'n tròba dins la comuna de Rémilly.
Aubécourt A amassat a Rémilly per decrèt de 1813[1].
Rémilly absorbeix Dain-En-Saulnois l'an 1964.
En 840-842, on relève Rumelliacum ou Romeliacum. Le premier document écrit citant ce nom serait une charte établie le 13 août 840 à Mayence, par laquelle l’empereur d’Occident Lothaire Ier concéde les revenus de Rémilly à l’abbaye de Saint-Arnould située près de Metz. Ces biens se composaient de trente manses, un moulin, une importante forêt au nord de la Nied, des étangs et des viviers. Sur les manses d’environ douze hectares vivaient des familles libres, affranchies, chassées ou asservies. Chaque manse comprend une maisonnette, un curtil, des terres arables, des droits d’usage sur les pâtures et les bois. Les manses passaient de père en fils. Serfs ou libres, les paysans étaient tenus par les redevances et les droits dus au seigneur, les durées de travail fixées par les corvées. Rémilly, avec ses trente manses pouvait compter entre 150 et 200 habitants. La natalité était très élevée mais la forte mortalité infantile ne permettait qu’à un petit nombre d’atteindre l’âge adulte.
Le deuxième document est la charte établie le 24 février 842 par laquelle Charles II le Chauve, frère de Lothaire, confirmait à l’abbaye de Saint Arnould, la donation du village de Rémilly avec la chapelle élevée en l’honneur de saint Martin.
Une importante communauté juive fut présente entre 1860 et 1957 date de l'aliénation de la synagogue dont les Tables de la Loi surplombant l'Arche Sainte se trouve à la mairie de Rémilly.
Aubécourt est réuni à Rémilly par décret de 1813[2].
Rémilly absorbe Dain-en-Saulnois en 1964.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Louis Emmanuel de Chastellux, Lo territòri del departament de la Moselle : istòria e estatistica, Maline, 1860, 232 pàg., pàg. 219
- ↑ Louis Emmanuel de Chastellux, Le territoire du département de la Moselle : histoire et statistique, Maline, 1860, 232 p., p. 219


text:
Tullins
Nom desconegut en arpitan (Tullins-Fures en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
L'aglomeracion de Tullins-Fures se situa a flanc de coteaux suls darrièrs contreforts boisés del scenari de Chambaran. Als sieus pès s'estend la plana alluvionnaire de la Isère, part rurala e agricòla de la comuna. La municipalitat de Tullins a banhat per la Fure e vorejada per la Isère.
A situat a unitat|13|km}} de Vinay e de Voiron, a unitat|17|km {{}} del Grand-Lemps, a unitat|19|km {{}} del Aeropòrt Internacional de Grenòble-Isère, a unitat|23|km {{}} de Sant-Marcellin, a unitat|26|km {{}} de La Còsta-Santa-André e a unitat|29|km {{}} de Grenòble. La vila es desservie per la parca de Tullins-Fures sus la linha de Grenòble a Valéncia-Ciutat e per la A 49 #que l'accès se'n tròba Modèl:A unitat del centratz-vila.
L'agglomération de Tullins-Fures se situe à flanc de coteaux sur les derniers contreforts boisés du plateau de Chambaran. À ses pieds s’étend la plaine alluvionnaire de l’Isère, partie rurale et agricole de la commune. La commune de Tullins est baignée par la Fure et bordée par l’Isère.
Elle est située à 13 km de Vinay et de Voiron, à 17 km du Grand-Lemps, à 19 km de l'Aéroport International de Grenoble-Isère, à 23 km de Saint-Marcellin, à 26 km de La Côte-Saint-André et à 29 km de Grenoble. La ville est desservie par la gare de Tullins-Fures sur la ligne de Grenoble à Valence-Ville et par l'A 49 dont l'accès se trouve à 3 km du centre-ville.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de Tullins-Fures comença a l'epòca de las Cèltas abans que las Romains ocupan pas la region. A la mòrt del darrièr senhor de Tullins en 1428, lo Dauphin ereta de la distincion de Tullins. Après lo rattachement del Dauphiné a la França, la vila a donat en compromís a desparièras familhas de la region pendent mai de dos sègles (de 1428 a 1650). Los Clermont-Tonnerre #obténer la carga héréditaire de Tullins fins a la Revolucion. Al Sègle XVII, de ricas familhas s'installan a Tullins e restauran d'ostals medievales #que ne gardam encara traça (de nombrosas pòrtas inscrichas a l'inventari dels Monuments Istorics). Dempuèi lo començament del Sègle XIX, lo industrialisation se desvolòpa en lo masatge caseriu de Fures amb la toilerie de canabàs, la soierie, la métallurgie e la papeterie mercés a la fòrça motrice de l'aiga ja utilizada al Mièja Edat. Après lo endiguement del Isère a la fin del Sègle XIX, la plana de Tullins se presta alavetz a las culturas céréalières aital coma a la ramaderia bovina. La produccion de nòu (Nòu de Grenòble AOC) se desvolòpa per remplaçar lo vignoble, #que s'estendiá suls coteaux e sustot en plana, ont la mecanització permet una espleitacion facila de la produccion.
L’histoire de Tullins-Fures commence à l’époque des Celtes avant que les Romains n'occupent la région. À la mort du dernier seigneur de Tullins en 1428, le Dauphin hérite de la seigneurie de Tullins. Après le rattachement du Dauphiné à la France, la ville est donnée en engagement à différentes familles de la région pendant plus de deux siècles (de 1428 à 1650). Les Clermont-Tonnerre obtinrent la charge héréditaire de Tullins jusqu’à la Révolution. Au Sègle XVII, de riches familles s’installent à Tullins et restaurent des maisons médiévales dont nous gardons encore trace (nombreuses portes inscrites à l’inventaire des Monuments Historiques). Dès le début du Sègle XIX, l’industrialisation se développe dans le hameau de Fures avec la toilerie de chanvre, la soierie, la métallurgie et la papeterie grâce à la force motrice de l’eau déjà utilisée au Moyen Âge. Après l’endiguement de l’Isère à la fin du Sègle XIX, la plaine de Tullins se prête alors aux cultures céréalières ainsi qu’à l’élevage bovin. La production de noix (Noix de Grenoble AOC) se développe pour remplacer le vignoble, qui s’étendait sur les coteaux et surtout en plaine, où la mécanisation permet une exploitation facile de la production.


text:
Catalonha Nòrd
La Catalonha Nòrd o la Catalonha del Nòrd (en catalan Catalunya Nord, Catalunya del Nord) es la partida dels Païses Catalans que se tròba dins l'estat francés e que foguèt separada de la rèsta de Catalonha a partir del Tractat dels Pirenèus (lo 7 de novembre de 1659). Compren las comarcas istoricas de Rosselhon, Capcir, Valespir, Conflent e Nauta Cerdanha.
Perpinhan es la capitala de la Catalonha Nòrd.
Lo gentilici es nòrd-catalan -a.
Actualament aquestas comarcas (en i ajustar Fenolhedés, parçan occitan) constituisson lo departament francés dels Pirenèus Orientals que s'englòba dins la region de Lengadòc-Rosselhon.


text:
Sounder (film)
Sounder es un film dramatic american de 1972. L'òbra dirigida per Martin Ritt, e que comptèt coma actors Cicely Tyson, Paul Winfield, Kevin Hooks, Carmen Mathews, lo musician Taj Mahal, Eric Hooks e Janet MacLachlan, es una adaptacion cinematografica del roman Sounder escrich en 1970 per William H. Armstrong, libre qu'aviá ganhat la medalha Newbery.
Lo film foguèt sostitolat en occitan en 2009 dins l'encastre del festenal Pòbles e culturas al Cinèma a partir de la traduccion de l'anglés en occitan facha per Claudi Balaguer e modificada puèi per Sèrgi Carles e l'associacion Escambiar.


text:
Supervolcan
Supervolcan es un tèrme popular designant de volcans que son a l'origina deis erupcions pus importantas e voluminosas sus Tèrra. L'intensitat d'aqueleis erupcions pòu variar mai causan de destruccions fòrça importantas sus tot un continent e influénciar lo clima durant d'annadas. La darriera erupcion d'aqueu tipe se debanèt i a 26 500 ans au lac Taupo en Nòva Zelanda. Gropa generalament lei caldeiras gigantas coma Yellowstone e lei grands plans basaltics coma la region de Deccan. Se lo tèrme es sovent utilizat per lei scientifics, a pas de definicion internacionala oficiala.