text:
Istòria de Tolosa
Tolosa es una de las vilas principalas d'Occitània. Se situa sul flume de Garona, e son airal es ocupat dempuèi l'epòca del Neolitic. Son istòria es plan rica. Lo territòri de la vila es estat ocupat dins un primièr temps pels romans puèi pels visigòts e enfin los merovingians. Al sègle XII, Tolosa passèt jol contraròtle d'un comte.
Somari
- 1 Origina de Tolosa
- 2 Los Vòlcas Tectosages del sègle II al sègle Ièr abC
- 3 L'ocupacion romana del sègle Ièr abans J.C. al sègle II sègle aprèp J.C
- 4 Lo Reialme Visigòt
- 5 La creacion del comtat de Tolosa
- 6 L'epòca feudala
- 7 La creacion del capitolat
- 8 La fin dels comtes de Tolosa al sègle XIII
- 9 Del sègle XIII al sègle XVI
- 10 Sègle XVII
- 11 Sègle XVIII
- 12 Fin de sègle XVIII - començament del sègle XIX
- 13 L’èra industriala
- 14 Lo sègle XX, lo reviscòl tolosenc
- 15 Tolosa, uèi
- 16 Per anar mai luènh
- 17 Fonts de l’article
Origina de Tolosa[modificar | modificar la font]
Las environas de Tolosa foguèron ocupadas tre lo Paleolitic inferior. La val de Garona pòrta de traças claras d'aquela ocupacion, subretot sul sit acheulean d'En Jaca sus la comuna de Colomièrs. Lai i foguèron trobats de vestigis litics ancians. De traças d'ocupacion del Neolitic son estadas descobèrtas a Vilanòva Tolosana jos la forma d'un vilatge que teniá un grop d'abitacions de dotze ectaras, protegidas per un valat e una palissada.
D'autres testimoniatges ancians d'ocupacion que datan de l'edat del fèrre (particularament dels sègles VIII e VII son estadas detectats long de la riba drecha de Garona, mai que mai sul sit de l'ancian espital Larrey. Se tròba en particular sus aqueste sit la necropòli del quartièr Sant Ròc (Plaça dels Carmes, cap a la carrièra Fenetra), mesa al jorn en 2002[1].
Çaquelà, las originas de la vila de Tolosa son mal conegudas. Sens dobte es lo ga del Bazacle qu'afavorisèt l’installacion dels primièrs abitants. Pr'aquò, aquesta version es contestada per d'unes istorians. Una espasa de bronze testimonia çaquelà de la preséncia d’òmes 2 000 ans abans nòstra èra.
Los Vòlcas Tectosages del sègle II al sègle Ièr abC[modificar | modificar la font]
Lo primièr pòble conegut foguèt lo dels Vòlcas Tectosages, al sègle II. Tolosa èra sens dobte la ciutat principala d'aquesta poblada cèlta venguda d’Alemanha que senhorejava sul sud de França.
Trabalhant una tèrra fertila de la valada de Garona e de las planas de Lauragués, los Tolosencs coneguèron pauc aprèp una expansion demografica sens precedent. Aquesta expansion atenhèt Vièlha Tolosa, vila coneguda per sos vestigis antics nombroses, e ont d'unes veson las originas vertadièras de la ciutat. La vila deviá pas solament sa prosperitat a l’agricultura. Quand l’invasion romana aprochèt de Tolosa, los Tectosages avián ja amassat un vertadièr tresaur en espleitant l’aur d’Arièja e de las Montanhas Negras. De tòrques en aur, testimònis d'aqueste passat, son expausats al Musèu de Sant Ramon a Tolosa[2].
Cap a 121 abans J.C., la Provincia romana es organizada pels romans sus las ribas de la Mediterranèa. Contraròtlan atal l'axe comercial entre Espanha e Itàlia per la via Domitia. Los Tectosages situats lo long d'aquesta via son alara tractats coma d'aligats[3]. Lo pòble tolosenc garda 10 ans una independéncia de façada al davant del poder roman en garnison a l’entorn de Tolosa. En 109 abC, un pòble germanic, los Teutons, envadís Gàllia e bat l'armada romana. Los Tectosages ne profeichan per s'aligar amb eles e cochar la garnison romana. Mas la victòria es pas de durada, perque lo consul Marius trionfa dels Teutons e recupèra Tolosa. En 104 abC, una revòlta contra la garnison entraina una ripòsta immediata de Roma. La vila foguèt conquerida per traitesa e pilhada per Cepion (Quintus Servilius Caepio). D’aprèp la legenda, 70 tonas d’aur foguèron raubadas per Cepion. Degun sap pas çò qu’es vengut aqueste tresaur, conegut jol nom de l’« Aur de Tolosa ».
L'ocupacion romana del sègle Ièr abans J.C. al sègle II sègle aprèp J.C[modificar | modificar la font]
Pauc de mond sabon que lo primièr comèrci de Tolosa foguèt lo del vin. Lo sossòl formigueja çaquelà de tròces d’anfòras. Es pas lo vin de Lengadòc qu'assegurèt la prosperitat de la ciutat, mas lo d’Itàlia, acaminat via Narbona. Una bona partida dels cargaments èra consomida sus plaça. Las garnisons romanas, los Galleses e los ciutadans romans èran, en efièch, consomators. Lo de mai èra escampat cap a Aquitània e tot a l’entorn de Tolosa. D’autres produches de luxe seguiguèon lo camin traçat pel vin roman, de vaissèla en particular. Per dispausar de totas aquelas riquesas, la província s’adonava, en vrac, a la venda de produches agricòlas, e a la venda d’esclaus. Garona es utilizada pel transpòrt de merças sus de barcassas de fons plat e suls ancèstres de las gabaras en aval de Tolosa. Aquesta riquesa comerciala e agricòla faguèt de Tolosa la ciutat mai prospèra de la Gàllia Narbonesa[4].
Ara raligada a la vida romana, la Tolosa dels ans 70 abans J.C èra pas gaire mai qu’un pòst militar avançat. Cadun trobant son compte dins la patz impausada per la dominacion romana, es sens estat d’anma que la ciutat refusa la Gàllia de Vercingetorix. Tolosa coneguèt alara una fòrta progression demografica, atenhent 20 000 abitants al sègle Ièr aprèp J.C. Teatres, temples, escòlas e toats faguèron de Tolosa una ciutat modèrna e docila, totjorn al centre d’un comèrci regional.
Los Romans amanaigèron los premicis de la futura vila. Es delimitada per la plaça del Capitòli al nòrd, la plaça del Salin al sud, Garona a l'oèst. Dins los ans 20-30 aprèp J.C. [5], una muralha longa de tres quilomètres foguèt bastida per soslinhar la prosperitat de la colonia romana novèla. Enrodava la vila e se dobrissiá sus Garona. Constituida de bricas e de rassièrs, la muralha romana mesurava una nautor de 12 m e 2 m d'espessor[6]. Un trocet es encara visible sus la plaça de Sant Jacme prèp del palais Niel. Puèi, meton en plaça los axes de comunicacions principalas : lo cardo e lo decumanus se crosan sus la plaça Esquiròl ont se tròba lo forum. Construison tanben un teatre plaça del Pont Nòu, un temple sus la plaça Esquiròl e un anfiteatre a Ancely-Purpan. Una ret de toats permet d'evacuar las aigas usadas mentre qu'un Aqüeducte alimenta la vila en aiga potabla dempuèi las fonts de Lardena e del Miralh fins al castèl d'aiga situat plaça Roais[7].
La ciutat romana vei sa demografia amb 15 000 abitants e sa riquesa aumentar. Al nivèl cultural, Tolosa se distinguís dins lo mond roman e grèc per son escòla de lenga grèga e de retorica[8]. La vila es dirigida per d'aristocrats en tòja que los noms son estats romanizats e dont los membres benefician de la ciutadanetat romana.
Lo sègle III es marcat pel martiri de Sant Sarnin, que en 250[9] es rebalat per un taure dins la carrièra del Taure. Aqueste eveniment marca lo començament del cristianisme. Sant Sarnin refusant lo culte roman es condemnat a èsser estacat a la garra d'un taure que lo rebalarà fins que la còrda se rompa. Aquela istòria es tanben a l'origina del nom del quartièr de Matabuòu, lai ont los boièrs tuèron lo famós taure. Doas sòrres, las santas puèlas, s'ocupèron d'enterrar lo còs de sant Sarnin[10],[11].
Uèi, pauc de traças o de monuments romans son pervenguts fins a nosautres. Sol un tròç de muralha es visible plaça de Sant Jacme prèp del Palais Niel e de restas de l'anfiteatre de Purpan son de testimònis d'aquela epòca. Aquò s'explica en granda partida pel material principal de las construccions romanas qu'es la brica. Contràriament a d'autras vilas romanas construchas de pèira de talha, Tolosa es estada oblijada d'utilizar l'argila de la valada per fabricar de bricas per sas construccions. Òr la brica es un material fòrça mens resistent que la pèira. Las reconstruccions successivas an fachas a partir e suls ancians bastiments romans[12]. Uèi, la basa dels edificis romans e dels amainatjaments urbans son enterrats jos 3 a 5 m del pavat tolosenc. Darrièrament, la construccion del mètro de Tolosa a permés de far avançar las coneissenças sus la Tolosa antica[13].
Lo Reialme Visigòt[modificar | modificar la font]
La fin del sègle III marca, per Euròpa, la fin de la dominacion romana. Relativament protegida dels brigands per sas muralhas, la vila de Tolosa escapa a la pujada franca en 260. Lo cristianisme pren pè a l’entorn de la vila gràcia als esfòrces de l’evesque sant Sarnin. Enterrat a l'exterior de l'encinta, segon l'usatge antic, a l'emplaçament de l'actuala basilica de Sant Sarnin, la reputacion d'aqueste personatge permet a la primièra comunautat crestiana de se constituir.
Puèi son los Visigòts qu'envasisson la ciutat en 418. La populacion veirà totjorn d’un marrit uèlh la preséncia germanica. Los Galloromans cristianizats e los visigòts pòrtan pas los meteisses vestiments, ni an pas las meteissas costumas. Los envasidors se passaràn rapidament del sosten roman per prene lor independéncia e regnaràn fins en 507. Çaquelà, preferissent Tolosa a Bordèu, los Gòts fan de Tolosa la capitala de lor Reialme novèl. Coneguda jol nom de « Reialme de Tolosa », la dominacion s’espandís de Léger a Gibartar. Teodoric II ven rei dels Visigòts e de Tolosa en 453. Aquesta nominacion marca l'independéncia del Reialme Visigòt e la mesa en plaça d'institucions e de bastiments reials. Atal, en 1987, la destruccion de l'ancian espital Larrey descobrís las ancianas fondacions del palais reial[14]. Aqueste estatut novèl profiecharà longtemps a la vila. Sola la cultura rapròcha los visigòts dels Galloromans.
Lo cristianisme pren son expansion a Tolosa amb l'evesque Exupèri que faguèt construire la primièra basilica de Sant Sarnin en 403. La catedrala de Sant Estève, la glèisa de la Daurada e la glèisa de Sant Pèire de las Cosinas sortisson tanben de tèrra. La vila s’espandís totjorn mai e d'ostals d'abitacion nombroses son construches. La brica es largament utilizada coma o pròvan los forns de calç descobèrts jol Musèu de Sant Ramon.
Los galloromans demòran majoritaris a Tolosa. En 462, amb l'aveniment d'Euric, lo poder visigòt es pus violent e lo rei vòl impausar l'arianisme. Los catolics son persecutats e d'unes luòcs de cultes desmontats. Es tanben jos son règne que lo Reialme dels Visigòts es lo mai espandit, anant de Léger a Durença en englobant una granda partida d'Espanha. En 484, Alaric II succedís a son paire Euric.
Clodovèu metèt fin a la dominacion visigòta e a l'expansion de l'arianisme en 507, e ramenèt Tolosa a un reng inferior. Copada de Narbona, la vila foguèt declarada Aquitana. De fe catolica, los Francs seràn melhor acolhits que lors predecessors. Aqueles faràn de la ciutat una vila militara, darrièra muralha contra lo Reialme de Toledo, fièu novèl dels Visigòts, e aquò fins al sègle VII.
La creacion del comtat de Tolosa[modificar | modificar la font]
A partir del sègle VII, l’istòria de Tolosa es pro escura. A la favor de las successions merovingianas, la vila ven la capitala d’un territòri important, que s’espandís dels Pirenèus fins a Léger, jos l’autoritat d’un duc, tanben comte de Tolosa, e que pren de còps lo nom de Reialme d’Aquitània. Tolosa servís tanben de plaça-fòrta fàcia a Septimània a l'Èst, senhorejada pels visigòts tre la fin del sègle VI. En 721, Carles Martèl reconeis l’independéncia d'aqueste ducat. Lo duc Eudes fa recular l’envasidor arabi al moment del sètge de Tolosa en 721. Venguda de la peninsula iberica, l’armada d’El-Samah patirà una brava desfacha. Mens conegut que lo de Peitieus, en 732, aqueste sètge seriá estat determinant per l’avenidor de França[15].
Lo rei franc Pepin lo Brèu metèt fin a l'independéncia del ducat en 768. Mes en dangièr a la batalha de Roncesvals en 778, Carlesmanhe decidiguèt la creacion del Reialme d’Aquitània. Fisèt lo comtat de Tolosa a Corson, puèi a son pròpri cosin Guilhèm. Son los dos primièrs comtes tolosencs. Lo perilh sarrasin faguèt de la vila una plaça fòrta d’ont partissián a la prima los conquerents carolingians. L’armada de Carlesmanhe va fins a Barcelona e l’emperaire crèa una zòna de securitat al sud dels Pirenèus, la marcha d'Espanha.
Pepin Ièr, lo felen de Carlesmanhe, tempta de prene son independéncia e avia la reconstruccion d'Aquitània. Son filh Pepin II tempta de conquerir Aquitània en 840. Carles lo Calv, dont l’autoritat èra atal escarnida, met en mai de 844 lo sètge davant Tolosa, defenduda per Bernat de Septimània : aquel sortís per negociar, mas es fach presonièr, puèi lèu jutjat e decapitat; Carles li reprochant d’aver compromés la reputacion de sa maire Judit de Bavièra, e son oportunisme a la batalha de Fontenoy-en-Puisaye. Deu çaquelà levar lo sètge, Pepin II avent destruit son armada de secors[16]. Reïtèra sa temptativa en 849 e profèicha de la traïson del comte Fredelon per tornar conquerir la vila, e restacar atal Tolosa a la Francia occidentalis[17]. En 862, Tolosa es pilhada pels Vikings del cap Hasting[18].
L'epòca feudala[modificar | modificar la font]
La fin dels Carolingians marca lo començament de la feudalitat. Durant tota l'Edat Mejana, Tolosa serà dirigida per sos comtes.
Al començament del millenni, l’actitud derivanta del clergat e la confiscacion de la glèisa pel poder tolosenc entraïnan una degradacion del culte. La glèisa de Sant Sarnin, la basilica de la Daurada e la catedrala de Sant Estève son mal entretengudas. De corrents religioses novèls apareisson, coma la refòrma clunisiana[19].
L’evesque Izarn, sostengut pel Papa Gregòri VII, temptèt de metre bon òrdre a tot aquò. Confisèt la Daurada als abats clunisians en 1077. A Sant Sarnin, rencontrèt una fòrta oposicion en la persona del prevòst Raimon Gayrard, lo qual venià de bastir un espital pels paures e prepausava de bastir una basilica. Sostengut pel comte Guilhem IV, sant Raimon obtinguèt finalament del Papa Urban II de consacrar l’edifici de Sant Sarnin en 1096, aqueste anant al concili de Clarmont-Ferrand per predicar la Primièra Crosada[20]. Las garrolhas religiosas venián de revelhar la fe dels Tolosencs. Aquesta renaissença s’acompanhèt d’una progression demografica novèla, afavorida per una agricultura tecnicament pus performanta. La vila ven una de las màgers d'Euròpa al sègle XII[21].
Es a aquela ocasion que los barris de Sant Miquèl e Sant Çubran foguèron bastits. Lo pont de la Daurada permetèt en 1181 de religar Sant Çubran a las pòrtas de la vila. Los barris de Sant Sarnin e de Sant Pèire de las Cosinas coneguèron tanben una expansion notabla. D'artesans nombroses prenon possession de las carrièras e carrieròts de l'antica Tolosa entre la carrièra de Sant Roman e la carrièra d'Alfaro. Totas aquelas carrièras pòrtan encara lo nom dels mestièrs dels artisans : carrièra dels Cambis, dels Filatièrs o dels Cotelièrs. Es tanben a aquela epòca que la muralha feudala es construcha, versemblablament lo long dels actuals grands baloards d'Estrasborg, d'Arcòl, de Lascròssa e d'Armand Duportal[22].
La creacion del capitolat[modificar | modificar la font]
La fin del sègle XI marca lo despart del comte Raimon IV per las crosadas. Morís en 1105 davant lo sètge de Trípol. Tolosa serà assetjada mantun còp, al fial de las guèrras de successions que se'n seguiguèon. En 1119, lo pòble tolosenc auça Anfós Jordan al poder comtal. Aqueste darrièr li ne serà reconeissent perque aleugierà taxas e impòstes en levant la tòlta e la quèsta. A la mòrt del comte en 1147, una administracion de 8 capitulars es creada jol nom de « comun conselh de la Ciutat e dels barris ». S’agís del capitolat, una administracion municipala tipicament tolosenca. Jos la protection del poder comtal, a la carga de reglamentar los escambis e de far aplicar las leis. Son los capitols, que lors primièrs actes datan de 1152. En 1176, lo capitolat comportava ja 12 membres, cadun representant un quartièr de Tolosa, o un barri[23]. Lo poder dels cònsols s’opausèt rapidament a lo del comte Raimon V. Los Tolosencs foguèron devesits sul subjècte, e es aprèp 10 ans de lucha, en 1189, que lo conselh municipal obtenguèt la somission del comte.
En 1154, Raimon V de Tolosa esposa Constança, sòrre del rei de França Loís VII. Rebota los atacs del rei d'Anglatèrra, Enric II Plantagenèst[24]. En 1190 comencèt la construccion del futur Capitòli, l'ostal comun, lo sèti del conselh municipal. Ara del nombre de 24, e versemblablament elegits, los Capitols s’autrejan los dreches de polícia, de comèrci, d’impausicion e provòcan de conflictes amb las vilas vesinas. Tolosa ne sortirà generalament vencedora, espandent atal la dominacion de la patria tolosana.
Malgrat l’intervencion del poder reial, l’administracion dels Capitols farà de Tolosa una vila relativament independenta pendent prèp de 600 ans, fins a la Revolucion. Per l’anecdòta, los jogaires de l'Estadi Tolosenc, l’equipa de rugbi locala, arbòran uèi las colors roge e negre dels Capitols.
La fin dels comtes de Tolosa al sègle XIII[modificar | modificar la font]
Lo catarisme es una doctrina venguda de Bulgaria que profèssa la separacion del material e de l'espiritual tre lo sègle X. S’opausa en aquò a la confession ortodòxa. Los catars s’espandisson progressivament en Euròpa e mai precisament en Occitània al sègle XII. Tolosa e Albi venon dos luòcs d'implantacion importants e durables pels catars d'ont lo nom de còps emplegat d'« Albigeses » per los designar. Tolosa ven en 1167 una de las cinc Glèisas cataras independentas regetant la poténcia catolica. Lo catarisme e lors adèptes venon rapidament la cibla de la Glèisa Romana. Son alara condemnats coma eretics.
Simon de Montfòrt èra un dels senhors qu'aguèron la carga de los exterminar al moment de la Crosada dels Albigeses proclamada en 1209. Tolosa foguèt pas esparnhada per vam catar. Los blancs ortodòxes percaçavan los negres eretics dins las carrièras de Tolosa. L’evesque Foulques profiechèt de çò que los eretics èran sos creancièrs per encoratjar aquesta recèrca. Qualques Tolosencs rejunguèron los crosats blancs, d’autres aportèron lor ajuda als assetjats. Los cònsols volguèron pas devesir encara mai la populacion tolosenca e defisèron l’autoritat pontificala en designant pas los eretics. Lo comte Ramon VI, protegent los catars, estigmatizèt l’eresia tolosenca[25].
En 1211, lo primièr sètge de Tolosa per Simon de Montfòrt foguèt un fracàs mas dos ans mai tard, infligiguèt a l’armada tolosenca una terribla desfacha a Murèth. Jos la menaça d’eexcutar d'osttges nombroses, entrèt dins Tolosa en 1216, e se nomenèt comte. Simon de Montfòrt foguèt tuat d’una pèira al sètge de Tolosa de 1218. Fins al darrièr sètge, los crosats seràn asprament combatuts pels Tolosencs. Loís VIII decidirà finalament d’abandonar en 1219[26]. Ramon VI sabèt grat als Tolosencs d’aver preservat ses interèsses, e abandonèt sas darrièras prerogativas als capitols. Ramon VII de Tolosa li succediguèt en 1222. Mas fàcia a la crosada novèla aviada per Loís VIII, Ramon VII capitula e signa lo Tractat de Meaux-París lo 12 d'abril de 1229[27]. Per aqueste tractat, l'Universitat de Tolosa es creada, la segonda aprèp París, amb quatre teologians, dos decretistas (canonistas) e dos gramaticians.
En 1233 e 1234, de tribunals d'Inquisicion son meses en plaça pel Papa Gregòri IX. Los catars son tracats per l'òrdre dels Fraires predicaires fondat per Domèrgue Guzman e installat dins lo convent dels Jacobins en cors de construccion fins en 1340. La repression envèrs los catars s'accentua en 1241. En 1249, Anfós de Peitieus succedís a Ramon VII e administra la vila dempuèi París. Lo comtat de Tolosa fòrt redusit dempuèi la darrièra crosada es alara pauc a pauc integrat al Reialme de França[28].
Del sègle XIII al sègle XVI[modificar | modificar la font]
En 1271, lo rei Felip III l'ardit manda lo senescal de Carcassona per dirigir la vila de Tolosa. Lo poder monarquic representat pels foncionaris e los servicis reials remplaça pauc a pauc lo dels capitols qu'auràn sonque un ròtle de gestion de la vila coma l'òrdre public o las vias[29]. La vila va rapidament prosperar entre 1271 e 1370 e ven la quatrena vila del Reialme amb 40 000 abitants. En 1309, la mòrt de Pierre Authié marca la fin del catarisme a Tolosa. Lo sègle XIII marca lo començament de la construccion de bastiments nombroses d'estil gotic. Atal, la glèisa dels Jacobins e sas clastras demòran l'ensemble d'art gotic meridional melhor conservat de Tolosa. Es estat construch pels fraires Predicaires entre 1230 e 1340 e possedís un convent, unas clastras, una granda sala capitulara e una glèisa impausanta que sas vòlas fòrman un « palmièr » naut de 22 mètres. Mantuna catastròfa pontua aquel periòde : en 1281, lo Pont Vièlh s'esfondra jol pes dels abitants venguts assistir a l'immersion de la crotz mentre qu'en 1298, los aigats de prima destrusisson los ponts sus Garona, levat lo pont de la Daurada[30]. Mantun incendi van devastar lo centre-vila. En 1306, Felip lo Bèl avia una politica antisemita e de josieus nombroses son persecutats a Tolosa. En 1320, d'illuminats, « los pastorèus », persecutan tornarmai los josieus e ne tuan prèp de 152.
Al sègle XIV, Tolosa es en crisi. L'agricultura de Lauragués capita pas a subvenir als besonhs de las populacions e cal importar lo blat d'Itàlia o del Reialme d'Aragon. A partir de 1348, la pèsta tua los tolosencs que se refugian dins las campanhas. La Guèrra de Cent Ans melhora pas la vida dels tolosencs que la vila deu finançar l'esfòrç de guèrra e pagar la rançon del rei Joan lo Bon fach prisonièr en 1356 a Peitieus[31]. La populacion tolosenca va alara patir d'una fòrta descreissença e en 1398, la vila compta pas pus que 24 000 abitants.
Lo sègle XV comença amb la creacion del Parlament tolosenc per Carles VII. Prometent una exempcion de taxas, lo rei enfortís atal son poder e desfisa l’administracion dels Capitols. Investit de dreches de jurisdiccion, lo parlament ganharà apuèi son independéncia politica. Aqueste sègle es tanben lo teatre de disetas nombrosas. Las rotas son pas pus seguras, e Tolosa patís un terrible incendi en 1463. Las abitacions situadas entre l’actuala carrièra Alsàcia-Lorena e Garona son deimadas. Lo 7 de mai de 1463 lo Grand incendi de Tolosa, dins la vila medievala, destrusiguèt los tres quarts de la ciutat e arroïnèt mantuna glèisa, convents e autres edificis publics. Propagat per un vent violent a travèrs de las carrièras estrechas, bordadas d'abitacions de pans de fusta, espandiguèt sos degalhs fins a l'ostal de vila. A mai la vila coneis una expansion demografica novèla, entraïnant una vertadièra crisi del lòtjament.
La prosperitat venguda del pastèl (1463-1561)[modificar | modificar la font]
Perseguent l’activitat textila de la vila, lo comèrci del pastèl pren s'espelís a partir de 1463. Es lo periòde pus prospèr de l’istòria tolosenca. Son representant mai ric es Pèire d'Assesat, celèbre per son ostal remirable.
Al mitan del sègle XVI, l’Universitat de Tolosa compòrta prèp de 10 000 estudiants. Lo corrent umanista travèrsa sas parets e los universitaris son sovent preses d’agitacion. L’Inquisicion contunha d’installar de lenhièrs nombroses.
En 1533, la Bèla Paula recep Francés Ièr. En 1562, la reforma protestanta provòca de combats de carrièra entre calvinistas e catolics, e l’incendi de gaireben 400 ostals.
D’Assezat es expulsat, al meteis temps que començan trenta dos ans de guèrra civila. Los protestants son rapidament espotits, e tre 1563-64, una Liga es formada pels capitols e lo Parlament per defendre lo catolicisme[32].
Carles IX passa dins la vila al moment de son torn de França reial (1564-1566), acompanhat de la Cort e dels Grands del Reialme : son fraire lo duc d’Anjau, Enric de Navarra, las cardinals de Borbon e de Lorena[33].
Lo chaple de Sant Bertomieu (24 d'agost de 1572 a París) se repetís a Tolosa lo 6 d'octobre. Mentre que 300 protestants èran estats meses en prison lo 31 d'agost, tres conselhièrs al Parlament son condemnats per « subversion » per la guèrra de 1562. Lo 4 d'octobre, la rumor d’òrdres secrets del rei s'espandís en vila, e malgrat lo governador lo vescomte de Juèsa, un soslèvament fòrça la preson, e la mitat dels prisonièrs protestants son massacrats[34].
Sègle XVII[modificar | modificar la font]
L’accession al tròn d’Enric ⅠⅤ metèt fin als trobles tolosencs. Lo Parlament se somet e l’edicte de Nantas es acceptat en 1600. Los Capitols pèrdon las darrièras influéncias que lor demòran. En 1622, al cors d’una guèrra de religion novèla, la vila es presa per Loís XIII[35]. Un flagèl plan mai grèu que la Fredonda va tocar Tolosa en 1629 e en 1652, en fasent de milierats de victimas : la pèsta.
Pel primièr còp, la municipalitat e lo Parlament prenon amassa de mesuras per assistir los malorals que patisson de l’epidemia. Fòrça membres del clergat daissan la vila. Los Tolosencs mai rics fugisson tanben, e sols los doctors son constrenches de demorar. La famina obliga lèu los qualques Capitols qu’an pas abandonat la vila a aplicar una interdiccion de sortida als maselièrs e als fornièrs.
L’Ospici de La Grava albèrga los pestiferats en quarantena. Lo prat dels Sèt Denièrs aculhirà, el tanben, de malauts nombroses dins de condicions precàrias. Abans de tampar sas pòrtas, la vila ven un refugi de mendiants atirats per una infraestructura medicala qu’espèran melhora qu’a la campanha. L’argent manca per noirir tota aquesta populacion, e de requisicions son ordenadas. Als piègers moments de la crisi, los rics se veson atribuir la responsabilitat dels paures.
En 1654, quand la segonda epidemia s’atudèt, la vila èra devastada. Los periòdes de remission, çaquelà, foguèron l’ocasion de realizar dos projèctes màgers : lo Pont Nòu en 1632 e lo Canal de las Doas Mars en 1682. Aqueste sègle trebolat s'acabarà per una darrièra famina, en 1693.
Lo sègle XVII marca tanben l’arribada d’una associacion secrèta, l’Aa (associatio amicorum), qu'acampa de membres del clergat e d'universitaris, e predican una fe exacerbada. L’influéncia d'aquesta organizacion se farà sustot sentir al sègle XVIII.
Sègle XVIII[modificar | modificar la font]
Seriá malaisit de qualificar los ans qu'an precedit la Revolucion. Divèrses corrents artistics, religioses, o arquitecturals an percorregut la ciutat durant lo sègle XVIII.
Loís de Mondran es l’instigator d’un urbanisme novèl, versemblablament inspirat per son sejorn dins la capitala. Las principalas realizacions d'aquesta epòca son lo Grand Redond, lo Cors Dillon, e la faciada del Capitòli.
En 1770, lo cardinal Lomeni de Briena pausa la primièra pèira del canal que portarà son nom. Acabat sièis ans pus tard, lo canal acaba de religar la Mediterranèa a l’Atlantic, lo Canal de las Doas Mars al Canal lateral a Garona. Lo punt de joncion es conegut jol nom dels Ponts Bessons.
La vila s’emborgesís, apaurissent los pus desprovesits, e enriquissent la noblesa e lo clergat. Los arquitèctes locals e los escultors son meses a contribucion pels particulars. La Reinariá serà la residéncia d’estiu del marit de la comtessa del Barri.
Tolosa a pas doblidada sa fervor religiosa tradicionala, quitament se la fin del sègle marca un cèrt declin. De confrairiás novèlas apareisson, la mai celèbra es la dels Penitents blaus, oficiant a la glèisa de Sant Jeròni. Lo Parlament, infiltrat per l’Aa (vejatz sègle XVII), reglamenta la vida religiosa, e condemna los protestants.
Es dins aqueste contèxt dificil qu’esclata l’afar dels Calàs (vejatz Joan Calàs). Aqueste afar mòstra a quin punt lo Parlament a pres la direccion de la vila, perque es el que prononciarà la condemnacion a mòrt de Joan Calàs.
Sociosa per son autonomia, lo pòble tolosenc sosten lo Parlament quand aqueste es menaçat per la monarquia. Es lo Parlament de Tolosa que nomena los Capitols, que lo capítol es alara redusit a uèit representants. Caldrà una Revolucion per que la vila escape a l’empresa dels parlamentaris.
Fin de sègle XVIII - començament del sègle XIX[modificar | modificar la font]
La Revolucion modifica lo ròtle de la vila, e mai son estructura politica e sociala.
D’en primièr, la vila es estada espectatritz dels movements parisencs. L’anonci de las manifestacions del 14 de julhet de 1789 a un resson relatiu, pontuat per qualques pilhatges. Cinc meses pus tard, quand lo Regim Ancian es abolit, es plan diferent. Los parlamentaris e los capitols luchan per conservar lors privilègis, manifèstan lo 25 de setembre, e son pas gaire sostenguts per una populacion que reconeis pas pus sos protectors passats.
L’empresa regionala de Tolosa, autan assegurada per son Parlament, es ara reducha a las dimensions d’un departament, Nauta Garona. Lo clergat se deu plegar a la Constitucion civila impausada per l’Assemblada Constituenta, la quala nomena un arquevesque tolosenc novèl, en prejudici de Lomeni de Briena. Una partida de la populacion es ostila a aquelas reformas que grèujan sos ancians privilègis.
Las prerogativas dels capitols son abolidas lo 14 de decembre de 1789. Josèp de Rigaud es lo primièr cònsol, es elegit lo 28 de febrièr de 1790.
En 1793, pendent la Comuna, Tolosa refusa de s’aligar a Provença e a Aquitània per montar sus París. Apuèi, las perspectivas de la guèrra contra Àustria e las de las resisténcias interioras entrainan la Terror, qu'elimina a Tolosa una partida dels refractaris a la Revolucion.
En agost de 1799, la vila fortificada resistís a l’assaut dels insurgents reialistas, al moment de la primièra batalha de Tolosa[36]. L’arribada de Napoleon al cap del regim novèl, puèi de l’Empèri, restablís parcialament l'estatut regional de la vila. L’emperaire fa quitament l'onor d’una visita en 1808, fisant en particular las clastras de la Daurada a la manufactura de tabat.
Lo 10 d'abril de 1814, la batalha de Tolosa opausa los ispanobritanics del marescal Wellington als franceses del marescal napoleonian Soult, que, mentre que pervenon a resistir, son contrenches de se retirar. L’armada del Feld-Marechal Wellington i es aculhida per un grand nombre de reialistas, preparant Tolosa a la Restauracion de Loís XVIII. La vila ròsa es estada, doncas, lo teatre de la darrièra batalha francoanglesa sul sòl francés[37].
L’èra industriala[modificar | modificar la font]
La construccion e la dobertura de la gara Matabuòu, en 1856, va marcar una virada dins l'istòria de Tolosa, la vila se tròba d’ara enlà religada a la capitala e a l'èra novèla e prometeira dels transpòrts. Es alara que se substituís los baloards a las muralhas, que s'acaba la plaça del Capitòli e que se decidís de traucar las artèrias grandas (coma la carrièra de Metz e la carrièra d'Alsàcia-Lorena que tiran lor denominacion del clima ostil a la Prússia victoriosa de França en 1870 e conqueridora d'Alsàcia e de Lorena) sul modèl dels traucaments grands efectuats a París pel prefècte Haussmann. Los trabalhs borrolhan lo centre de Tolosa, que pèrd pauc a pauc son atmosfèra medievalassa.
L'aigat de Garona de 1875 devasta mai de 1000 ostals e tua 200 personas. Destruís tanben lo pont suspendut de Sant Pèire e lo pont de Sant Miquèl. Lo marescal Mac-Mahon, president de la Republica, s'exclamarà « Quant d'aiga, quant d'aiga ! ». Aqueste aigat, de 6,20 m al dessús de son estiatge, foguèt desenclavat per las importantas precipitacions del mes de junh de 1875 e per la fonda de las nèus dins los Pirenèus[38].
Lo sègle XX, lo reviscòl tolosenc[modificar | modificar la font]
Lo començament del sègle XX es marcat per l'expansion importanta de la populacion Tolosenca. Aquò es lo resultat de l'exòde rural de las campanhas del Sud-oèst mas tanben de la combinason dels èrms successius d'immigrats quitant los regims faissistas de lors païses d'origina (los franceses del Nòrd durant la Primièra Guèrra Mondiala, los Italians dins los ans 1920 amb l'arribada de Mussolini al poder e los Espanhòls fugissent lo regim franquista). La calma tornada, 25 000 Espanhòls demorèron a Tolosa, e influencièron fòrtament lo mòde de vida tolosenc. Uèi, òm la considèra encara coma la mai espanhòla de las vilas franceseses.
La guèrra de 1914-1918 buta Tolosa (situada geograficament a l’abric dels atacs enemics) a s'industrializar d'un biais màger (las grandas industrias èran pas que la dels tabats e de la podrariá). Atal en 1915, s'i installa d'industrias quimicas e mai de talhièrs d'aviacion (Latécoère), que donaràn naissença aprèp la guèrra al famós servici de l'Aeropostala.
En 1963, Tolosa es causida per venir una de las uèch metropòlis d'equilibri del país. Lo govèrn essent enfin decidit a rompre la macrocefalia de París, serà vodada a las activitats aeronauticas e espacialas.
La reforma regionala plaça Tolosa coma capitala de la pus granda region francesa, e mai l'expansion economica e industriala d'Ariane e d’Airbus dòpa la creissença demografica de la vila, li aportant un aspècte positiu de vila en movement e en plena expansion.
Per alhors, Tolosa aculhirà un èrm novèl d'immigracion a l'endeman de la Guèrra d'Argeria evaluat a 25 000 personas, butant la vila a s'espandir a l'oèst cap a las banlègas e a construire de grands ensembles coma la celèbra ciutat del Miralh, concebuda a l'epòca pels melhors arquitèctes mondials e qu'èra destinada a lotjar mai de 100 000 personas. Parallèlament, d'òbras de renovacion son aviadas dins lo centre istoric e mai d'infrastructuras de transpòrts novèlas (mètro e bus) e d'espacis d'estacionament novèls de còps pas gaire integrats dins lo vièlh teissut urban (es lo cas dels sèt estancis del parking dels Carmes que se quilhan en luòc e plaça d'un mercat cobèrt metallic elegant datant de 1892).
Tolosa, uèi[modificar | modificar la font]
Uèi, Tolosa es una metropòli de vocacion europèa e mondiala. Son aglomeracion es, tornarmai, pus importanta que la de Bordèu. Al ritme de creissença actual (+15 000 abitants per an), dintrarà dins lo cercle tampat de las aglomeracions francesas de mai d'un milion d'abitants, darrièr París, Lion e Marselha, mas davant Lilla e Niça. Aquò ja es lo cas de son airal urban espandit e pauc dense.
Tolosa demòra malgrat tot encara afeblida per sa relativa distància amb París (5 h 10 en tren e mai de sièis oras en veitura) e amb las autras vilas europèas. Aquesta situacion es accentuada per la manca de ligason TGV que los projèctes actuals prometon al mai lèu per 2016. D'elegits aquitans fòrt nombroses opausan aquesta linha al projècte d'una linha de Granda Velocitat a destinacion d'Espanha via lo País Basc. Una partida considerabla dels fluxes de viatjaires transitan per l'aeropòrt de Tolosa-Blanhac que demòra de luènh la primièra plateforma aeroportuària de tot lo grand sud-oèst francés e la 4ena en defòra de París, talonant Marselha-Provença, amb environ sièis milions de passatgièrs per 2006.
La vila es pas pus uèi unicament lo simbòl del consortium Airbus quitament se aqueste darrièr quita pas d'espandir sas installacions industrialas (novèl sit aeroconstellacion per la construccion de l'A380). Tolosa pren a present la forma d'una concentracion tecnopolitana de talha europèa que tempta de compensar los risques ligats a una tròp fòrta monocultura industriala en desvolopant d'especializacions çaquelà ja presentas coma l'industria espaciala per la quala la vila aculhirà lo sèti del programa europèu Galileo o encara las sciéncias del vivent amb d'ambicions europèas noiridas a travèrs la realizacion del futur canceropòli sul sit d'AZF.
Centre cultural francés de primièr plan, Tolosa dispausa d'un vivièr estudiant fòrt important que ne fariá la primièra vila estudianta de província, títol que li disputa Lilla, mas sustot Lion. D'equipaments culturals novèls son estats aviats dempuèi los ans 1990 coma lo centre de congrèsses Pierre Baudis, lo Teatre nacional de Tolosa (TNT), los Tuadièrs, la ciutat de l'Espaci, lo Zenit e pus recentament la granda mediatèca José Cabanis.
Beneficiant atal d'un taus de notorietat elevat e sustot d'un imatge particularament positiu, la vila ròse quita pas d'atirar d'abitants novèls (pus fòrt saldo migratòri positiu de França), que siá per son ambient de vida (regularament consacrat dins los palmarès de la premsa nacionala) o per son economia en plena expansion.
Revelator d'aquesta tendéncia, Tolosa èra la sola vila francesa qu'apareissiá dins un palmarès establit per la revista americana Newsweek (datat del 3 de julhet de 2006) presentant las dètz metropòlis actualas mai abans-gardistas de la planeta. La vila se plaçava atal a la quatrena plaça, just entre Londres e Nanchang (China).
Per anar mai luènh[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Istòria de Tolosa, sul sit de la comuna de Tolosa.
- L'imprimeriá a Tolosa : istòria de l'imprimeriá e de l'edicion a Tolosa.
- Palladia-Toulouse.net : istòria de Tolosa dins l'Antiquitat, dels Cèltas als Visigòts.
Fonts de l’article[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, Tolosa, Lo Pérégrinateur Editor, 2006, (ISBN 2-910352-44-7)
- Taillefer (Michel) (dir.), Fournier (Georges), Olivier (Jean-Marc), Pailler (Jean-Marie), Pradalié (Gérard), Pech (Rémy), Zytnicki (Colette), Nouvelle istòria de Tolosa, Tolosa, Privat, 2002, 383 p.
- Philippe Wolff, Histoire de Toulouse, deuxième edicion, 1961, Éditions Édouard Privat,
- Michel Labrossa, Philippe Wolff, Marcel Durliat, Bartolomé Bennassar, Brunot Tollon, Jacques Godechot, Histoire de Toulouse, 1974, Éditions Privat, (ISBN 2-7089-4709-5)
- Christian Cau, Petite Histoire de Toulouse, 1987, Éditions Loubatières, (ISBN 2-86266-046-9)
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.8
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.10
- ↑ Philippe Wolf, Histoire de Toulouse, 2en edicion, 1961, edicion Privat, p.25
- ↑ declara Pomponius Mela citat per Philippe Wolff, Histoire de Toulouse, p.27
- ↑ J.M. Pailler & al. "Toulouse, nouvelles recherches sur Toulouse et son territoire dans l'Antiquité", p. 214-217
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.14
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.16
- ↑ Philippe Wolff, Histoire de Toulouse, p.27
- ↑ Philippe Wolff, Histoire de Toulouse, p.28
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.20
- ↑ Las Santas Puèlas o la destinada de Saturne
- ↑ Philippe Wolff, Histoire de Toulouse, p.29
- ↑ Dorsièr de premsa : Mètro e arqueologia a Tolosa
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.28
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p 39
- ↑ Michel Dillange, Les comtes de Poitou Ducs d'Aquitaine (778-1204), La Crèche : Geste éditions, 1995, 303 p. (ISBN 2-910919-09-9), p 41-42
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p 41
- ↑ Michel Dillange, op. cit., p 29
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.47
- ↑ Emmanuel Leroy Ladurie, Histoire du Languedoc, ed. Presses universitaires de France, coll. Que sais-je ?, 1982, pagina 24
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.48
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.49
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.55
- ↑ Emmanuel Leroy Ladurie, Histoire du Languedoc, éd. Presses universitaires de França, coll. Que sais-je ?, 1982, pagina 30
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.63
- ↑ Emmanuel Leroy Ladurie, Histoire du Languedoc, éd. Presses universitaires de França, coll. Que sais-je ?, 1982, pagina 42
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.65
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.68
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.71
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.77
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p. 80
- ↑ Pierre Miquel, Les Guerres de religion, Club France Loisirs, 1980, (ISBN 2-7242-0785-8), p. 255
- ↑ Pierre Miquel, Les Guerres de religion, Club France Loisirs, 1980, (ISBN 2-7242-0785-8), p 255
- ↑ tPierre Miquel, Les Guerres de religion, Club France Loisirs, 1980, (ISBN 2-7242-0785-8), p 287-288
- ↑ Gérard Folio. La Ciutadèla e la plaça de Sant Joan Pè de Pòrt, de la Renaissença a l’Epòca Contemporanèa, in Cahier du Centre d’études d’histoire de la défense n° 25 Histoire de la fortification, 2005 ISBN 2-11-094732-2, En linha [1], consultat lo 3 març de 2007 p 36
- ↑ Jean Odol : L'insurrection royaliste d'août - setembre de 1799 en Lauragués.
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.150
- ↑ Spécial météo a Toulouse, L'express, n°2948, setmana del 3 al 9 de genièr de 2008, Los aigats mai devastators, p.II


c: text/html

text:
28/05/2017
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau 28 de mai 2017
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat de l'emission dau diumenc 28 de mai 2017 a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera Clamenç Puech , ancian director dau jornau La Setmana, aura encharjat de mission chas Oc-Bi, associacion per lo desvelopament de l'ensanhament bilingüe occitan-francés.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
09:51 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Los Capricis de Goya
Los Capricis que son ua seria de gravaduras deu pintre aragonés Francisco de Goya y Lucientes que consitueishen un viraplèc estilitic dehens la soa òbra e que comptan enter las purmèras de las soas òbras qui hen que critics com André Malraux ajan considerat aqueste pintre com un precursor de l'art modèrne o contemporan.
Los capricis qu'ostentan un gran contengut de critica sociau, de las flaquessas umanas, de las convencions sociaus, e tanben de la rason, deu fantastic, de la supersticoin, de la senectut, deu comportaments masculins e feminins, de l'inquisicion.
Inspirat per las ideas de la Lutz, los Capricis que critican durament la religion, la noblessa o lo clergat ; Goya que'us se composè (dab la prudéncia de préner quauques precaucions formaus) en se crdent emparat peus liberaus com lo purmèr ministre Godoy o deu ministre Jovellanos ; totun, au moment de lançar la soa comercialisacion, la paur de la contagion de la Revolucion Francesa, deus sons actes e de las soas ideias, que marquè ua represion de la Lutz e un retorn de la fòrças conservatritz. Per aquesta rason, la venta oficiau que durè 14 dias.
Entà s'emparar un pauc, Goya qu'esbarregè los temas e que botè legendas de las escuras o ambiguosas.
Emparat de tot biais peus Rei Carlos IV e tanben peu son hilh a maugrat deu subre conservatisme d'aqueste, Goya que balhè las placas de las gravaduras a aquesth derrèr entà que demoressen a l'acès de l'inquisicion.
A l'origina la famosa gravaduras 43 (Lo "Saunei de la Rason") que devèva aubrir la garba, mes fin finala qu'ac he un autopertrèit trufandèc d'un Goya vestit de moussur de la hauta societat borgesa (Goya b'èra totun conegut per estar pauc menierat e qu'avèva la costuma de's reprensetar d'un biais pro naturau) invistant a ua lectura ironica e a doble sens.


text:
Vida (literatura)
La vida (var. vita) qu'ei un genre literari de l'Edat Mejana occitana. Que son petitas biografias (generaument anonimas) mei o mens fictivas de trobadors o de trobairitz.
Somari
Contèxt de la vida[modificar | modificar la font]
Dins los cançonièrs, las colleccions manuscritas de poesias de trobadors, las òbras d'un autor particular s'acompanhavan sovent d'ua biografia brèva en pròsa. Existís una controvèrsia sus entà quin punt aquestas se fondamentèron a debon sus de fonts independentas; se sap per exemple que mantuna assercion se devon a d'interpretacions heitas a partir de çò que foguèt escriut dins las composicions. Ua part importanta de las vidas que son estadas servadas foguèt compausada en Itàlia, e un brave nombre foguèron escritas per Uc de Sant Circ. De còps que i a, quauques poèmas individuaus son acompanhats de razos, tèxt brèu qu'explica las rasons, las circonstàncias que lo poèma foguèt compausat.
Exemples de vidas[modificar | modificar la font]
Vida de Jaufre Rudèl[modificar | modificar la font]
Qu'ei dilhèu l'exemple mei famós de vida.
Jaufre Rudels de Blaia si fo mout gentils hom, princes de Blaia. Et enamoret se de la comtessa de Tripol, ses vezer, per lo ben qu'el n'auzi dire als pelerins que venguen d'Antiocha. E fez de leis mains vers ab bons sons, ab paubres motz. E per voluntat de leis vezer, el se croset e se mes en mar, e pres lo malautia en la nau, e fo condug a Tripol, en un alberc, per mort. E fo fait saber a la comtessa et ella venc ad el, al son leit, e pres lo antre sos bratz. E saup qu'ela era la comtessa, e mantenent recobret l'auzir e•l flairar, e lauzet Dieu, que l'avia la vida sostenguda tro qu'el l'agues vista ; et enaissi el mori entre sos braz. Et ella lo fez a gran honor sepellir en la maison del Temple ; e pois, en aquel dia, ella se rendet morga, per la dolor qu'ella n'ac de la mort de lui.
Vida de Bernat de Ventadorn[modificar | modificar la font]
Bernat de Ventadorn foguèt del castèl de Ventadorn e òme de paura generacion, filh d’un sirvent del castèl qu’escaudava lo forn e cosiá lo pan e sa maire amassava l’eisserment. Bèl òme èra, e adreit e saupèt plan cantar e trobar e èra cortés e ensenhat. Lo Vescomte, lo seu senhor de Ventadorn, s’estrambordèt de son trobar e li faguèt grand onor. E lo Vescomte aviá molhèr fòrt graciosa e gàia Dòna que se meravilhèt de las cançons d’en Bernat e s’enamorèt d’el e el de la Dòna ; tant e tant qu’el fasiá sas cançons d’ela, de l’amor que n’aviá e non fasiá mai que de la cantar. De temps durèt aquel amor abans que lo Vescomte e l’autra gent i faguèsson moment e quand lo Vescomte se n’avisèt s’estranhèt del trobador e faguèt sarrar e gardar la Dòna. E la Dòna donèt congèt a En Bernat que se’n anèsse fòra d’aquela encontrada.
El se’n anèt cò de la Duquessa de Normandia qu’èra jova e de granda valor e lo reçaupèt fòrt plan. De temps foguèt en sa cort e s’enmorèt d’ela e ela d’el e ne faguèt de bonas cançons. Sus aquelas entremièjas lo rei Enric d’Anglatèrra la prenguèt per molhèr e se la menèt dins son país. En Bernat demorèt deçà triste e dolent e se’n anèt al bon Comte de Tolosa ont demorèt d’aquí que lo Comte moriguèt. A sa mòrt, En Bernat, per aquela dolor, se rendèt a l’òrdre de Dalon e aquí finiguèt.
E lo Comte En Eble de Ventadorn, filh de la Vescomtessa qu’En Bernat aimèt, me contèt a ieu, Uc de Sant Circ, çò que ieu ai fait escriure d’En Bernat.


text:
Escampan la clòpa e arriban. Una d'ela comença totas sas frasas per
una majuscula "encuolat" e las pontua per "qu'ane tirar sos mòrts aquel conàs" amb una istòria de 30€, qu'es indecent, perqué pas una clòpa tant que i es?
Ieu soi pas fina fina, mas per me far paur dins la grossieretat linguistica, ne cal! E ben aquí, un pauc mai e me seriái signada, es dire!
E totjorn la meteissa - de fach n'i aviá una que parlava e l'autra qu'escotava, comença de parlar que dempuèi qu'a fotut una anóncia sus internet, quitan de pas la sonar, setanta telefonadas qu'aguèt l'autre jorn. Me demandi plan de qu'a pogut metre sul boncoin per aver tant de succès.
Ieu soi a trabalhar sus mon ordenador.
La que parla, totjorn ela, pren son telefonet, telefona a qualqu'un e li daissa un messatge ont lo poirís, qu'es pas qu'un violaire, que se sega a son ostal perque es tan paure qu'a pas lo mejan solament de se ne pagar una d'escòrt. La muda ditz "plan dich!". Ieu sorrisi, genre "òc, plan dich, aquel encuolat de sos mòrts!"
La muda telefona, a una ostalariá. Es amiga de Priscilla e vòl saber se i a de cambras de disponiblas e se Priscilla i es encara.
La maissa "Pfff, li caliá pas dire aquò! Siás nècia, ara te voldràn pas!"
L'ifòn de la muda tinda.
Respond.
E de sa votz de secretària medicala, aprenèm que reçaup cada jorn de la setmana mas pas lo dimenge.
Òc, cada jorn levat lo dimenge.
Ben òc, lo dimenge, es sacrat que me disi.
"Soi prens" çò ditz la maissa en agachant un papièr.
Sentissi qu'es pas lo moment de la felicitar per aquel eveniment tant urós.
De quant?
D'un mes. Sul papièr, i a marcat cinc setmanas.
Aquò's un mes e una setmana alara, ditz la muda.
Me demandi cossí deu èsser la vida d'un "'fant de puta", a quin moment o comprenes çò que fa ta maire, cossí l'assumisses e cossí te bastisses coma persona quand siás un enfant de prostituida, lo solet qu'aurà pas agut drech a l'avortament.
L'ifòn de la muda arrèsta mos questionaments metafisics.
E la muda respond al telefòn, del meteis biais que la secretària de mon garagista.
- Bonjorn. Recebi dins una ostalariá, cada jorn mas pas lo dimenge. Es 100€ la mièja-ora, 200€ l'ora.
"Es car" que me disi.
Ben non, es pas car, que me respondi.
O poiriái far aquò per aqueste prètz? me demandi.
A ben non pas.
- Totas las relacions son protegidas.
Sentissi que lo tipe li va demandar de detalhs e que ela los li va donar. Crenti çò pièger.
Non, lo tipe es estat refregit per son compte bancari.
Of!
La gara, me cal davalar, demòran dins lo tren.
Me demandi çò que pensi d'elas. Me demandi qué pensan de ieu. Me demandi se se demandan de qué pensi d'elas.
Me demandi de qu'es son percors, cossí a un moment la vida fa que vendes ton còs, cossí las causas fan que a un moment aquò's ton mestièr e te'n cagas de çò que pòdon pensar lo mond, quinas relacions fòra del mitan.
Cap jutjament dins mas pensadas, pas que de questions.
E la volontat de las tornar crosar per capitar, aqueste còp, de lor parlar.
Vòli saber de qué nos contarem.


text:
Xermaménil
Xermaménil es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Primièra mencion a Modèl:La s-.
- #Passar del senhor de Nomény a aquel de Riste a Modèl:La s-.
- Première mention au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle.
- Passa du seigneur de Nomény à celui de Riste au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle.


text:
Khentkaós I
Khentkaós I que ho ua reina egipciana qui viscó a la fin de la IVau dinatia e a la debuta de la Vau dinastia. Qu'ei coneguda peus sons dus tombèu qui soslinhan la soa importaància dehens aqueth periòde de trasicion. Totun, la soa parentat exacta dehens la ua o ambs d'aquestas dinastias b'ei pas clara.
Que ho dilhèu esposa de Shepsekaf, lo darrèr faraon de la IVau dinastia, o dilhèu la mair deu purmèr faraon de la Vau : Oserkaf. Que's perpausa tanben que sia estada sia la hilha deu faraon Menkaora sia de Djedefher (un deus hilhs de Khofo - Keòps - qui seré estat deishat a despart deu poder).
Grimal que perpausa que la molhèr deu prèste qui deu portar enfants Reiaus dens lo reconte deu Papirus de Westcar que poderé estar ua evocacion de Khenkaós.
Hont[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988.


text:
Evangèli segon Joan
L'Evangèli segon Joan es lo darrièr dels evangèlis canonics del Nòu Testament de la Bíblia e aquel que s'aluenha mai de la version dels autres tres (nomenats evangèlis sinoptics). L’Evangèli segon Joan es una de las òbras mai teologicas del Nòu Testament. Es al la fin del sègle I en un temps que la confrontacion entre los seguidors de Jèsus e lo judaisme fasisian èra fòrça viva. L’Evangèli segon Joan vòl estimular e refermar la fe dels crestians dins un contèxt cultural qu'es pas Palestiniana de Jèsus de Nazaret. Utilisa un vocabulari e un esquèma força diferent d'aquel que se tròba dins los evangèlis sinoptics. L’òbra s'elaborèt pendent un bon nombre d’ans e s'enriquissent e s'engenhèt a mesura que las circonstanças demandavan esclariments e d'apregondiments de lo sieu messatge fondamental. Lo nuclèu de tradicions mai ancianas sus Jèsus i es encara perceptible; pasmens, al mement de l'escritura del còrs central de l’evangèli, l’autor torna aquel material amb un estil personal e caracteristic, de sòrta qu'es fòrça malaisit distinguir dins lo tèxte las tradicions mai ancianas.
L'evangèli es destinat a las comunautats crestianas e es aquel que mòstra mai lo aspèctes mistics e esperitals. Atal se dich qu'es la version mai "dificila".[1] Utiliza pas los autres evangèlis coma font -malgrat que los coneis-, mas d'autres manuscrichs, la majoritat perduts.[2] Ten una vision mai negativa que los autres evangèlis suls josieus. Dona una importança especiala a l'Esperit Sant. Des savent i an identificat d'elements gnostics. L'apostòl Tomàs (simbòl d'aqueles que dobtan) ten un ròtle fòrça important dins l'apareisson de Jèsus après la mòrt.
Somari
Autor[modificar | modificar la font]
L'òbra es atribuida tradicionalament a Joan Evangelista (Joan, lo filh de Zebedèu), discípol de Jèsus, mas segon la data de composicion (a l'entorn de l'an 100) es pauc probable que siá estat escrich per el.[3] Es probablament òbra d'una comunautat crestiana fondada pel quita apòstol, benlèu aquela Efès.[4] Fa pensar mai a una composicion en estapas: un nuclèu inicial, un espandiment catequetic e una darrièra redaccion finala de l'ensems.[5] La tradicion atribuissi tanben a aquel apòstol las tres Letras de Joan e l'Apocalipsi.
Faches de la narracion[modificar | modificar la font]
L’evangèli se dividís clarament en doas grandas partidas, precedidas per una introduccion poetica e un apendix, mai corts.
- Prefaci (1,1-18
- Primièra partida. Discussions, dialògs e signes prodigioses de Jèsus (1,19-12,50)
- Segonda partida. Passion, mòrt e resurreccion de Jèsus (13,1-20-31)
- Apendix Passion e resurreccion (13,1- 20,31)
Prefaci[modificar | modificar la font]
La prefaci es un imne que presenta Jesucrist dins una relacion de plena intimitat amb Dieu abans de la creacion. Es estonant de veire que lo contengut d’aqueles versets se repetís de biais sistematic per tota l’evangèli.
Primièra partida[modificar | modificar la font]
La primièra partida de l’òbra (1,19-12,50) presenta una seguida de signes prodigioses de Jèsus e de dialògs, que la figura centrala es Jèsus. Lo fil conductor d’aquela primièra partida son las discussions de Jèsus amb los «josieus» (los representants del pòble d’Israèl que vòlon pas creire en Jèsus) e los sieus dialògs amb d'autres personatges que li son pròches (Nicodèm, la samaritana, Marta e Maria). A diferéncia dels evangèlis sinoptics, la majoritat de las scènas se debanan a Jerusalem o près d’aquela vila, a vegada dins lo temple e pendent las fèstas josievas. Dins las discussions se mòstra una confrontacion entre Jèsus e lo judaisme, que resson mai al temps que s’escriu l’evangèli que non pas al temps que Jèsus visquèt. Los dialògs, per contra, rebanton los senhals prodigioses realizats per Jèsus e servisson a aprigondir unes elements centrals de la fe de la comunautat: lo baptisme, lo culte, l’eucaristia, la resurreccion.
Segonda partida[modificar | modificar la font]
La segonda partida conta l’ora de la glòria de Jèsus, lo Filh (13-20). D'en primièr se vei Jèsus e los sieus discípols pendent lo sopar d'adieu (13-17). Jèsus anoncia çò va venir a que l’Esperit Sant aurà un ròtle fondamental. Anoncia tanben son abséncia, mas promet que tornarà. Lo lector d’aquel evangèli se sentís transportat al moment de la patença de Jèsus: fa partits dels discípols e escota Jèsus qu'illumina sa vida e sas dificultats e àncias presentas.
Lo rèsta de la segonda partida de l’evangèli fa lo recit de la passion e la resurreccion (18-20). Dins aquel quatren evangèli la passion ven en una marcha triomfala de Jèsus cap a la crotz, qu'es presentada mai coma un tròn que coma un suplici. Los recits de las apareisson volon explicar lo passatge de la vida terrestra de Jèsus capa a nòva preséncia («Auroses aqueles que creiràn sens aver vist», 20,29).
Apendix[modificar | modificar la font]
Fin finala, l’apendix de l’òbra, nos plaça dins la vida de la comunautat d'après Pascas. Lo tèxte soslinha la figura de Pèire e presenta lo «discípol aimat» coma modèl de la fe de la comunitat.
Teologia[modificar | modificar la font]
Lo fil conductor de l’evangèli es la fe (1,12). Cal una adesion totala a Jèsus, lo Messias, lo Filh de Dieu (1,49; 20,31). L’adesion a Jèsus es la font de la plenitud e del sens: la vida (5,24). Pasmens, aquela fe, qu'es pas mai qu'autra causa que «creire en Jèsus» (12,11), es òbra de Dieu (6,29) e es fruch de l’accion de l’Esperit (7,39), que pòrta lo cresent a viure coma Jèsus. Los discípols recebon un comandament nòu que s’aimen los unes als autres tal coma el los aimèt (13,34), mas l’Esperit adapta aquel ensenhament de Jèsus mejans l'avartiment e la compreneson (14,26). Alara una relectura de l’existéncia terrestra de Jèsus es tanben un biais d’illuminar la vida de la comunautat. Cal prene en compte que se fa partit de la vida de Jèsus quand se viu en plenitud la vida comunitària.
L’Evangèli segon Joan es una òbra amb dos nivèls que s’entrelaçan e que s’illuminan mutualament: la vida de Jèsus e la vida de la comunautat que crei en aquel quite Jèsus. Alara pas es rare que lo tèxte joanic intègre dins la vida de Jèsus d'eveniments qu'apertenon a la vida de la comunautat: los cresents en Jèsus son expulsats de la sinagoga (9,22) perque confessan que Jèsus es lo Messias; la practica de la comunautat en relacion amb l’eucaristia fa referéncia directament a la vida de Jèsus (6,22-29); la situacion de la comunautat pendent la dura l’abséncia de Jèsus se projectèt dins la darrièra cena e la pregària que Jèsus fa per los sieus (c. 17). Aquela pregària es marcada per una promesa que se repeta: «tornarai a vosautres» (14,18).
Tanben los evangèlis sinoptics s’escrivon a la lutz de la fe d'après Pascax, e, doncas, arriban tanben a entrelaçar la vida de Jèsus e la vida de la comunautat. Es màger lo ròtle de Jèsus dins los evangèlis, mas o es pas mens dins las comunautats crestianas primitivas, en fach n’es un rebat.
Manuscrits[modificar | modificar la font]
Lo mai ancian manuscrich conegut del nòu testament es un fragment de l'Evangèli segon Sant Joan. Aquel fragment de papir, de la talha d'una carta de credit foguèt descobèrt en Egipte en 1920 e demòra conservat a la bibliotèca John Rylands de Manchester, jos la referéncia P52. Conten lo passatge del procès de Jèsus per Pilat (Joan, 18:31-33) d'un costat e de l'autre (Joan 18:37-38). Es datat d'abans de l'an 125.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Josep-Oriol Tuñí
- ↑ C. K. Capèl
- ↑ Per aprigondir aquela question se pòt legir l'article de Pius-Ramon Tragan
- ↑ Fòrça il·luminadora es l'explicacion que dona Josef Blank en la siá òbra
- ↑ Vejatz lo comentari de Josep-Oriol Tuñí a


text:
Pujòus (Gironda)
Pujòus, oficialament en francés: Pujols, es una comuna occitana deu Vasadés istoric, en Gasconha, administrada per lo departament de Gironda e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Pujous, en occitan, lo 2 de març 1273, Poious (in parochiis deu ~), en 1273-1289, emb lo nom en occitan. Lo mot pujòu, en gascon (pujòl en lengadocian, pujol o puiol en catalan), es un derivat de pug/puèg, deu latin podium, emb lo sufixe -eolum, de valor diminutiva : marca la preséncia d'un petit pug/puèg [1],[2]. La fòrma *pojòu, atau coma lo vèrbe pojar, lo nom pojada, seré pus etimologica. La varianta pujòu/pujòl, probablament pus espandida, s'explica per una ipercorreccion au moment deu passatge de la prononciacion de u de [u] a [y] : aquí ont aqueth passatge se fit tard, la prononciacion [y] s'espandit dens deus cas qu'èra pas etimologica (per puòg/puèg/pug, la preséncia de -u- s'explica autrament, per una diftongason condicionada per iòd).
Lo mot es sovent au plural en occitan, que sisca pr'amor de la pluralitat deus pujòus, o per una auta rason (frequéncia en Gironda deus noms emb finala -s non etimologica, e que son la marca d'ancians gentilicis (coma a Sent Pèir de Castèths, qu'avé qu'un sol castèth).
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de Pujòus; es adara deu canton des Côteaux de Dordogne (en francés)
Demografia[modificar | modificar la font]
- Las donadas de 1793, 1006 abitants, e de 1800, 1012 abitants, empacharién lo grafic de foncionar
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
- La Glèisa Sent-Pèir de Pujòus, bastida aus sègles XIII-XIV, inicialament dedicada a la mair de Jesús e nommada Nòsta Dòna, es classada monument istoric dempuèi 1846[3],[4].
- La glèisa conten un sarcofague crestian que data de l'Edat Mejana e que pòrta sus lo costat l'escultura d'un crisme dens una corona, qu'es classat coma objècte monument istoric dempuèi 1903 [5].
- Deu castèth de Pujòus, bastit aus sègles XIV-XV, rèstan que le còrs deu bastiment èst e lo mur d'encinta sud ; es inscrit monument istoric dempuèi 1925[6].
- Dempuèi lo nòrd (per exemple dempuèi la RD 232), las duás fòrmas deu castèth e de la glèisa, situada pus bas, son bessonas e se responden, emb la partida auta deu medish costat. Es un deus paisatges umanizats pus curiós e remarcables deu Vasadés.
Personalitats ligadas emb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 523
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 253
- ↑ Basa Mérimée Notícia N°PA00083689, Ministèri francés de la Cultura.
- ↑ Jacques Gardelles - Aquitaine gothique - pp. 224-225 - Picard - Paris - 1992 - (ISBN 2-7084-0421-0)
- ↑ Notícia N°PM33000635
- ↑ Basa Mérimée Notícia N°PA00083688, Ministèri francés de la Cultura.


text:
samedi, 23 septembre 2017
" CATALONHA , RESISTIR E VOTAR " ( COMUNICAT DEL PNO )
. COMUNICAT DEL PARTIT DE LA NACION OCCITANA .
L’executiu e la justicia espanhòlas mostran per lors acccions antidemocraticas, judiciarias, policièras e benlèu dins gaire militaras qu’an decidit d’empachar per totes los mejans lo referendum del 1er d’octòbre volgut per la majoritat dels Catalans.
Lo Partit de la Nacion Occitana denoncia vigorosament aqueste còp d’estat que daissa tant la vesina França coma l’Union Europenca escandalosament silenciosas jol pretext que s’agís d’un afar intèrne a Espanha.
Es del dreit del pòble catalan de dispausar democraticament e pacificament del seu futur que se trata.
Lo dreit aqueste es reconegut internacionalament.
Lo Partit de la Nacion Occitana, que sosten lo referendum, crida los Catalans a resistir pacificament e a votar çaquelà lo 1er d’octòbre
Crida las Occitanas e los Occitans a participar en totas las manifestacions organizadas en Occitània davant los Consulats d’Espanha o d’autres lòcs oficialament associats a Espanha.
Catalonha a lo dreit de s’auto-determinar e, se causís de se desseparar d’Espanha, de crear una republica catalana, sòcia de l’Union Europenca e de l’ONU.
Aqueste dreit, lo Partit de la Nacion Occitana espèra qu’Occitània o prendrà quauque jorn.
En tot esperar, los dreits nacionals dels occitans de la Val d’Aran seràn mai protegits per una republica catalana que non pas per la monarquia espanhòla.
09:58 Publié dans Actions, Actualités, Associations, Blog, Bons plans, Débat/Forum, La Lettre de Pais Nostre, Politique, solidaritat, Soutien | Lien permanent | Commentaires (0) | Facebook
Les commentaires sont fermés.


text:
Saint-Arcons-d'Allier
Saint-Arcons-d'Allier[1] (Saint-Arcons-d'Allier en francés) z-es una comuna occitana, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al cors del periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), la municipalitat a portat lo nom de Arcons-sus-Aliar[2].
Au cours de la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), la commune a porté le nom d'Arcons-sur-Allier[3].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Luòcs, basa de donadas de toponimia occitana Comission Toponimica Occitana de l'Institut d'Estudis Occitans, IEO.
- ↑ Sant-Arcons-d'Aliar sul luòc Dels pòbles de Cassini a las municipalitats d'uèi del EHESS, consultat lo 18 de julhet de 2012.
- ↑ Saint-Arcons-d'Allier sur le site Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui de l'EHESS, consulté le 18 juillet 2012.


text:
Sent Maime de Perairòus
Sent Maime de Perairòus (oficialament en francés Saint-Maime-de-Péreyrol) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre dau territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Sanctus Maximus de Perols, en 1268, - de Pereyrols, en 1380, Saint Maime, en 1406, Saint Maisme, en 1679 (las doas darrieras son en francés e lo dterminant sembla oblidat a l'epòca). La prononciacion es [ʂɛ̃m’majme] [deperɛj’rɔw]. Maime es l'evolucion normala en occitan dau latin maximus (cf. Sant Maime, Aups d'Auta Provença ). Maximus, que vòu dire a l'origina « lo pus grand, lo màger », es un cognomen (chafre) latin e fuguèt lo nom de mai d'un sent dau segle IV au segle VII. Lo determinant Perairòus es explicat per Chantal Tanet e Tristan Hordé coma un diminutiu de peiriera e per Bénédicte Boyrie-Fénié coma un derivat de perier, çò que sembla mai versemblable, donc un luòc plantat de periers.[1],[2],[3],[4]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de Vern; es aura dau canton dau Périgord Central (en francés), donc dau Perigòrd Centrau.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas emb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 340
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/vergt/SAINT-MAIME-DE-PEREYROL.htm
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 612
- ↑ http://nominis.cef.fr/contenus/saint/6817/Saint-Maxime.html


text:
« Es qu’avètz ressentits aièr encanhament
, ànsia
, gaug ?... » Vaquí la questien qu’a pausat ais abitants de 148 país l’institut de sondatges Gallup.
E se demièg lei darriers esmoguts
de la tièra trobam aquélei de l’anciana URSS, lei mai sensibles son aquélei de l’America Latina, e lei Bolivians beus premiers.
59% dei Bolivians questionats an respondut qu’avián agut, lo jorn d’avans, una dei dètz emociens listadas per Gallup. E après élei, èron lei Salvadorians, Equatorians, puèi leis abitants dei Filipinas, dau Nicaragua, dau Guatemala…
Es de sotalinhar que lei Cambodgians, ben plaçats sus aquela tièra deis esmoguts, son pas estats desensibilisats per la catastrofa de l’autò-genocidi dei Kmers roges, entre 1975 e1979.
Lei darriers de la tièra
èron leis abitants dau Bangladesh, que pas mai de 37% diguèron qu’avián ressentit un d’aquélei sentiments. Just un pauc dessús, amé 38%, l’i a aquélei de l’Azerbaïjan, de la Georgia, de la Bielorussia, e lei Rus, Lituanians o Ucraïnians son a 40%.
Lei Francés, amé 51% de responsas afirmativas, se clàssan au 52en reng. Seriá estat interessant de saupre mai s’aquélei responsas èron parieras a Roubaix e a Marselha.


text:
Polemica partit Podemos : una crompa als antipòdes del discors de Pablo Iglesias
Aprèp l'escandal que provoquèt la descobèrta de la villà a mai de 600 000 euros a Galapagar (a 40 km de Madrid) del menaire del partit Podemos, ce sembla que los militants o fagan totjorn fisança. 68 % dels aderents consultats entre dimars 22 e dimenge 27 de mai an respondut « òc » a la question « E volètz que Pablo Iglesias e Irene Montero [sa companha e pòrtaparaula del partit] contunhan al cap de Podemos ? ».
L'informacion de la crompa pel coble d'una villà provoquèt comentaris ironics de totes los partits de drecha e d'esquèrra. Segon sos detractors, Pablo Iglesias se reivindicariá d'una casta qu'es pas la sieuna: ditz que demora dins un barri popular de Vallecas a Madrid e crompa de vestits al supermercat mas « pren pas jamai los transpòrts en comun » e « aquesís un penthouse de 600 000 euros ». Lor aquisicion trenca amb lo discors d'esquèrra radicala, de còps anti-sistèma qu'an dempuèi 2014.
En 2017, Pablo Iglesias foguèt tornat elegir amb 89 % de las voses, secretari general de Podemos.
En cò nòstre, Jean-Luc Mélenchon sosten lo líder de Podemos e sa femna dins aquela situacion dificila. Lo candidat de la France Insoumise aviá conegut un moment delicat a la publicacion de son patrimòni amb notadament la crompa d'un apartament parisenc a 800 000 euros en 2014. Mélenchon qui sostenguèt Podemos a sa creacion, demora sus sas posicions en declarant : « Lo partit mediatic espanhòl frapa Iglesias e sa companha Montero, dos dirigents de Podemos ! En causa, lo prètz de lor casa crompada a crèdit ! Metòdes poiridas jà utilizadas contra l'alemand Oskar Lafontaine, ce publiquèt sus Twitter, Insomés espanhòls, tenètz còp a l'entor de vòstres líders ! ».
Fòto : Pablo Iglesias ©PODEMOS
- Publicat dens International


text:
19/01/2013
Peiraguda torna prener la rota-en concert à Manzac-sur-Vern
Apres una annada passada sur "l'affaire Brassens", lo grope torna a sas prumieras amors! La novela formacion de Peiraguda, aura compausada de Joan Bonafont, Patric Salinié, Jaquesh Gandon, Lorent Chopin, Patrick Descamps e Terri Ròques nos chantara un mescladitz/boiradis de las chançons de Peiraguda, Brassens, Gainsbourg e quitament de Manu Chao.
La prumièra serada se passara à Manzac de Vern lo divendres 1er de febrier a 21 oras.Lo concert es organisat per le Club de Gym volontaire de Manzac de Vern.
Per reservar , telefonar a 05 53 54 28 30 o bentot 05 53 54 24 40 o bentot 05 53 54 27 42 jusqu'au 30 de genier.
Pretz : mainatges 6€ , adultes 12€
Lo guichon sera drubert lo 1er de febrier dempuei 19 oras.
En esperar de los veire sur la scena , podetz cliquar sur lo ligam:
http://www.dailymotion.com/video/xfpmvq_peiraguda-estivada-rodez-2010_music
per los auvir chantar "en viu": "Trauca Montanha, Passa Riu".
A leu !
14:25 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Tags : peiraguda, jean bonnefon, joan bonafont, patrick salinié, jacques gandon, laurent chopin, patrick descamps, thierry roques, manzac sur vern, club de gym volontaire de manzac sur vern, chanson occitane, brassens | Lien permanent | Commentaires (0)


text:
29/08/2013
"Los chafres" de Jan-Peire Reidi ( 1/3)
Jean-Pierre Reydy nous propose une série en trois parties sur les surnoms en Périgord, les fameux "chafres".
Dins los vilatges, la gent eran pas totjorn coneguts jos lur nom oficiau. ‘Pelavan chas nos « Chas Chamolaud », dau nom de mon ‘reir grand-pair que prenguet la meitadariá aprep la prumiera guerra. Quò fai que la gent parlavan gaire de « Chas Reidi ». D’autres nos ‘pelavan « Briquet ». Coma sapcher d’ente quò veniá ? « Las Guerras », lo chafre de mon grand-pair Reidi, se compreniá aisadament, per l’amor que, tan loenh que se’n sovenian, los òmes de la familha avian jamai mancat una guerra. Dins lo vilatge, degun aviá conegut los beus-pairs nommats « Julian », « Marçau », « Boesc Verd » que avian laissat lurs noms en mòda de chafre a las familhas de lurs gendres... Quò fai que lo nom oficiau daus uns podiá estre lo chafre daus autres. Dins un autre vilatge, chas Peseu, chas Bleston e chas Robanson avian un autre nom per l’estat civile, aitot ilhs ; mas chas Bodin, que vengueren dau Peitau aprep la guerra, avian pas agut lo temps de ‘trapar un chafre. Ai auvit dire que quauques dròlles aprenian lur nom oficiau nonmas quante anavan a l’escòla o ben au servici. Mas, quante ieu era goiat, la mòda començava de se perdre. Mai que mai, la gent aimavan gaire ‘queu nom que òm lur donava. Dins la cort de l’escòla, los chafres volavan coma de las insultas: « Bibin ! » « Boesc Verd ! », e quò se plumava ! (de segre...) Jan-Peire Reidi.
18:48 Publié dans La Vita en òc ( archivas DL papier), Paraulas de locutors | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Rocquencourt (Yvelines)
Rocquencourt es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri communal de Rocquencourt aperten a la plana de Versailles, a una altitud mièja de 130 mètres, adossat al nòrd al relief cobèrt pel bòsc de Marly. Aquel territòri es relativament redusit (Es la una de las mai pichonas municipalitats dels Yvelines) e fauta singularment d'unitat. A ocupat al sud-oèst pel domeni de Chèvreloup, contigu al parc de Versailles e #qu'alberga lo arboretum del meteis nom, en cobrint aperaquí la mitat de la comuna ; al nòrd, engloba lo marge sud de la bòsc de Marly, del temps que l'espaci situat a l'èst de la rota nacionala 186 a cobèrt pels grands ensems residenciales del Domeni e de Parly 2. La municipalitat a traversat per de grandas infrastructuras viàrias : lo autoroute A13, a 2 x 3 vias, en lo nòrd al limit amb L'Aquela-Sant-Cloud, la expedís départementale 307 parallela a la autoroute, en connectant Sant-Cloud a la vallée de la Mauldre, #que compòrta 2 x 2 vias a la traversada de la municipalitat, e la rota nacionala 186 orientat nòrd -sud (connexion Versailles - Sant-Germain-en-Laye), enllaçada a las precedentas per doas échangeurs.
La part urbanisée representa aperaquí un quatren de la superficie totala. A constituit essencialament de immeubles d'abitacions e de bureaux generalament de 3 a 5 escalonis.
Lo triangle de Rocquencourt, #qu'es lo échangeur dels autoroutes A13 e A12, se situa en realitat en la municipalitat vesina de Bailly.
La municipalitat de Rocquencourt es limitrophe de L'Aquela-Sant-Cloud al nòrd-es, del Chesnay a l'èst, de Versailles al sud, de Bailly a l'oèst e de Louveciennes al nòrd.
Es drainée pel ru de Chèvreloup, afluent del ru de Gally, #que pren la siá font en lo domeni de Chèvreloup.
Le territoire communal de Rocquencourt appartient à la plaine de Versailles, à une altitude moyenne de 130 mètres, adossé au nord au relief couvert par la forêt de Marly. Ce territoire est relativement réduit (C'est l'une des plus petites communes des Yvelines) et manque singulièrement d'unité. Il est occupé au sud-ouest par le domaine de Chèvreloup, contigu au parc de Versailles et qui héberge l'arboretum du même nom, couvrant environ la moitié de la commune ; au nord, il englobe la marge sud de la forêt de Marly, tandis que l'espace situé à l'est de la route nationale 186 est couvert par les grands ensembles résidentiels du Domaine et de Parly 2. La commune est traversée par de grandes infrastructures routières : l'autoroute A13, à 2 x 3 voies, dans le nord à la limite avec La Celle-Saint-Cloud, la route départementale 307 parallèle à l'autoroute, reliant Saint-Cloud à la vallée de la Mauldre, qui comporte 2 x 2 voies à la traversée de la commune, et la route nationale 186 orientée nord -sud (liaison Versailles - Saint-Germain-en-Laye), raccordée aux précédentes par deux échangeurs.
La partie urbanisée représente environ un quart de la superficie totale. Elle est constituée essentiellement d'immeubles d'habitations et de bureaux généralement de 3 à 5 étages.
Le triangle de Rocquencourt, qui est l'échangeur des autoroutes A13 et A12, se situe en réalité dans la commune voisine de Bailly.
La commune de Rocquencourt est limitrophe de La Celle-Saint-Cloud au nord-est, du Chesnay à l'est, de Versailles au sud, de Bailly à l'ouest et de Louveciennes au nord.
Elle est drainée par le ru de Chèvreloup, affluent du ru de Gally, qui prend sa source dans le domaine de Chèvreloup.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Chesnay dépendait de la parròquia de Rocquencourt quand en 1683, Louis XIV la #crompar per la barrar en lo parc de Versailles.
Lo castèl de Beauregard i aguèt bastit l'an 1786.
La darrièra batalha de las tropas imperialas napoléoniennes i aguèt luòc a Rocquencourt, lo 1er Modèl:En julhet 1815, siatz 13 jorns après Waterloo e 9 jorns après lo abdication de Modèl:Napoleon Ier mas abans la signatura de la armistice, del temps que las Prussiens avián ocupat la França. #Èsser lo fach, al instigation del maréchal Davout, dels generales Exelmans e Piré e se traduisit per la masèle d'una brigada prussienne e mai de 400 presoèrs.
En julhet 1951, lo Grand quartièr general de las poténcias aliadas a Euròpa (SHAPE) s'installa dins bastissas pré-fabricats, bastits dins tres mes aperaquí pel enginy militar francés, sus una localizacion #que la França i n'aviá fach don al OTAN. I aviá situat al Camp Voluceau a Rocquencourt sul luòc actual del INRIA, fins al 30 de març de 1967[1].
Le Chesnay dépendait de la paroisse de Rocquencourt quand en 1683, Louis XIV l'acheta pour l'enfermer dans le parc de Versailles.
Le château de Beauregard fut construit en 1786.
La dernière bataille des troupes impériales napoléoniennes eut lieu à Rocquencourt, le Modèl:1er juillet 1815, soit 13 jours après Waterloo et 9 jours après l'abdication de Modèl:Napoléon Ier mais avant la signature de l'armistice, alors que les Prussiens avaient envahi la France. Elle fut le fait, à l'instigation du maréchal Davout, des généraux Exelmans et Piré et se traduisit par l'anéantissement d'une brigade prussienne et plus de 400 prisonniers.
En juillet 1951, le Grand quartier général des puissances alliées en Europe (SHAPE) s'installe dans des bâtiments pré-fabriqués, construits en trois mois environ par le génie militaire français, sur un emplacement dont la France avait fait don à l'OTAN. Il était situé au Camp Voluceau à Rocquencourt sur le site actuel de l'INRIA, jusqu'au 30 mars 1967[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.inria.fr/40ans/codesource/pdf/codesource02.pdf
- ↑ http://www.inria.fr/40ans/codesource/pdf/codesource02.pdf


text:
Marqués de Sade
Donat Anfós Francés, marqués de Sade (París, lo 2 de junh de 1740 - Charenton, lo 2 de deceme de 1814) que ho un filosòf e escrivan provençau de lenga francesa. La soa òbra filosofica e literària qu'explora los limits e la legitimitat de la morau dens ua estetica pornografica qui cerca tostemps anar mei luenh. Aquesta escritura qui cerca a destabilizar la morau en la debastir entà muishar las soas contradiccions tant com l'apologia literària de totas las practicas sexuaus desviantas qui poscan imaginar que valèn au marquès de passar la màger de la soa vita en preson.
- Naissença a París
- Escrivan francés del sègle XVIII
- Escrivan francés del sègle XIX
- Filosòf francés
- Filosòf del sègle XVIII
- Filosòf del sègle XIX
- Filosòf atèu
- Romancièr francés
- Autor de roman erotic
- Adversari de la pena de mòrt
- Presonièr
- Marqués de Sade
- Familha de Sade
- Filosòf occitan
- Naissença en 1740
- Decès en 1814


text:
Subduccion
En geologia, la subduccion es lo fenomèm que se debana al limit de doas placas tectonicas convergentas e segon lo qual una placa cabussa jos una autra e s'enfonza dins lo mantèl terrèstre. Aquestes airals del mantèl terrèstre se dison "zonas de subduccion". La velocitat del fenomèn es de 2 a 8cm l'an, es a dire a pauc près la velocitat de buta de las onglas .
Las placas pòdon èsser formada per la litosfèra oceanica o la litosfèra continentala. Una placa oceanica pòt limpar jos una placa continentala o jos una autra placa oceanica. Las zonas de subduccion son generalament de zonas terrèstras amb un taus enauçat de volcanisme, tèrratrems e ereccion de montanhas.


text:
Creacion segon la Genèsi
La Creacion segon la Genèsi es lo mite biblic de la creacion del mond e de l'òme dels dos primèrs capítols del libre biblic de la Genèsi, que conta dos recits de la Creacion diferenciats per la cronologia dels fachs.
Somari
Primièr recit[modificar | modificar la font]
Dins lo primièr recit se crèa lo mond en sèt jorns e dins aquel òrdre: Lutz, Firmament, Planetas, Peises, Aucèls, Reptils, Bèstias e fin finala l'Òme, mascle e feme. Aquela cronologia sembla fòrça a aquela l'Evolucion, es pas per azard mas per la rason que lo narrator imagina que la creacion se produguèt dempuèi lo mai simple qu'es la matèria, al mai complèxe que seriá l'òme. Lo recit s'acaba amb la creacion de l'espècia umana, sens distincion de sèxe, insistissent disent « mascle e feme los creèt ». Es a dire, l'òme e la femna foguèron creats ensems, en egalitat de condicions e sens far de distincion nimai privilègi de l'un sus l'autre.
- Lo Primièr jorn: Dieu creèt la lutz ("Que se faga la lutz!") Dieu devesiguèt la lutz del fosc, e lo "jorn" de la "nuèch".
- Lo Segond jorn: Dieu creèt lo firmament ("Qu'i aja un firmament...!") e devedir las aigas d'en dessús de las aigas d'en dejós. Lo firmament se nomenèt "cèl".
- Lo Tresen jorn: Dieu ordonèt que las aigas d'en dejós s'amassen en un sol luòc, e la tèrra fèrma apareguèt. "Tèrra" e "mar" se diràn. Dieu ordona a la tèrra produzca d'èrba verda, las plantas e los arbres fruchièrs.
- Lo Quatren jorn: Dieu creèt las luces dins lo firmament per separar la lutz del fosc e per marcar los jorns, sasons e ans. Doas grandas luces foguèron creadas (benlèu lo solelh e la luna), e las estralas.
- Lo Cinquen jorn: Dieu ordonèt a la mar "que produzca de creaturas que s'i mògan", e los aucèls per volar pels cèls. Creèt aucèls e las creaturas de la mar, e los demanda que sián feconds e que se multipliquen.
- Lo Sieisen jorn: Dieu ordonèt la tèrra de crear d'èssers vivents; bèstias salvatjas, animals e reptils. En seguida, creèt l'Òme e la Femna al seu "imatge" e "semblança". Lor diguèt "siatz feconds, e multiplicatz vos, e emplenatz la tèrra e sotmetètz la.". La totalitat de la creacion es descricha per Dieu coma "fòrça bona".
- Lo Seten jorn: Dieu, après aver acabat los cèls e la tèrra, se repausèt de la seuna òbra, e benesiquèt e santifiquèt lo seten jorn.
Segond recit[modificar | modificar la font]
Dins Genèsi 2,4 i a lo segond recit, diferent del primièr. Dieu crèa d'en primièr l'òme a partir de la fanga. Après construguèt lo Jardin d'Edèn per que l'òme i visca. Mai tard se preocupèt qu' « èra pas bon que l'òme siá sol », alara, creèt los animals e los presentèt davant d'Adam per veire si entre eles i a un adaptat per li far companhiá. Coma trobèt pas, Dieu endormís Adam, li tira una costèla e amb aquela creèt Èva. Aquel recit es totalament diferent del primièr, considèra que la femna foguèt creada per servir de companhiá a l'òme, creada après l'òme e los animals.
Començament[modificar | modificar la font]
- Genèsi 2:4 - "Atal foguèron las origenas del cèl e de la tèrra quan foguèron creats. Quand lo Senhor-Dieu faguèt la tèrra e lo cèl."
- Genèsi 2:5-6 - "i aviá pas cap de mata ni aviá nascut l'èrba, perque lo Senhor Dieu encara aviá pas fach ploure, ni existissiá cap d'óme que pòsca cultivar los camps. Mas de la tèrra sordèt una umitat qu'assaguèt tota la superfía del sol".
Creacion de l'òme[modificar | modificar la font]
- Genèsi 2:7 - "Alara lo Senhor-Dieu modelèt l'òme amb de polvera de la tèrra. Li insuflèt lo buf de la vida, e l'òm foguèt cambiat en un èsser vivent"
- Genèsi 2:8-9 - "Après lo Senhor plantèt un jardin en Edèn e i placèt l'òme qu'aviá modelat... Al mièg del jardin i faguèt naisser l'arbre de la vida e l'arbre de la coneissença del ben e del mal."
- Genèsi 2:16 - "E li donèt aquel comandament: Pòdes manjar de fruchs de totes los arbres del jardin. Mas menges pas del fruch de l'arbre de la coneissença del ben e del mal, perque lo jorn que ne manjas, seràs segur que moriràs".
Creacion dels animals[modificar | modificar la font]
- Genèsi 2:18-19 - "Alara lo Senhor-Dieu se diguèt: Es pas bon que l'òme que demore sol. Li farà una ajuda que li faga companhià . Lo Senhor-Dieu modelèt amb de tèrra totes los animals ferestièrs e totes los aucèls, e los presentèt a l'òme..."
Creacion de la femna[modificar | modificar la font]
- Genèsi 2:21 - "Alara lo Senhor-Dieu faguèt caire l'òme dins un sòm prigond... prenguèt una de las seunas costèlas...De la costèla... ne faguèt la femna..."
- Genèsi 2:25 - "L'òme e la seuna femna èran denudats sens sentir la vergonha".


text:
Lo Pòl Nòrd contunha de se desglaçar. Amb mai de cinc milions de quilomètres carrats de superficia glaçada en 2016, l’ocean Artic contunha de pèrdre de glaç pendent l’estiu. Ongàn la pèrda es encara mai granda que la que s’enregistrèt en 2012. Aital o a pogut confirmar una còla de scientifics de l’institut alemand Alfred Wegener. E las aigas glaçadas al torn de l’Antartida contunhan de créisser (30 milions de quilomètres carrats en 2016 e 19,65 en 2013).
“La tendéncia de pèrdre de glaç dins l’Artic contunha – çò diguèt Marcel Nicolaus, fisician d’aqueste institut. La superficia d’aqueste estiu es parièra a la de fa 3 ans. E aquò demòstra que la tendència càmbia pas malgrat que l’extension glaçada siá mai granda encara que la dels ans recòrds de 2007 e 2012”.
A aquela epòca, los fenomèns meteorologics aguèron una plaça importanta. En 2007 un airal de baissas pressions provoquèt la formacion de glaç marin e de traucs que, en chuclar l’energia solara intensifiquèt lo desglaç. Es çò que soslinhèt Lars Kaleschke, de l’Institut de Recèrca Climatica d’Amborg. Après, en 2012, una granda tempèsta trenquèt de grandas extensions glaçadas.
De diferéncias regionalas
Ongàn los scientifics an pogut veire de grandas diferéncias regionalas al Pòl Nòrd, çò qu’es pauc comun. Los scientifics o an volgut soslinhar. A la fin d’agost lo vaissèl scientific alemand Polarstern poguèt pas trencar lo glaç al nòrd de las islas canadianas. En cambi, per la mar russa de Laptev, lo glaç se trobava mai cap al nòrd, mai prèp del Pòl Nòrd, a mai de la mitat de la distància abituala.
Aital, los scientifics dison que las condicions environamentalas son fòrça desparièras als pòls. L’un es una mar qu’a a l’entorn de tèrras e l’autre un continent enrodat per l’ocean austral e ont los corrents circumpolars limitan l’espandida del glaç. “Vents e ondadas influisson lo glaç, las precipitacions e la fusion dels glacièrs – çò diguèt Kaleschke – e determinan l’aportacion d’aiga doça e aquesta, tanben condiciona lo glaç format pendent l’ivèrn”.
Pas un continent
Lo Pòl Nòrd es una region de la Tèrra qu’es pas un continent. Majoritariament es un ocean, l’ocean Artic, cobèrt al 75% per de glaç permanent. De mai, aquesta granda region es barrada per las còstas nòrd-americanas e tanben per las euroasiaticas. S’i troban d’islas plan grandas coma Groenlàndia.
Per delimitar la sieuna extension, los scientifics mesuran la temperatura. Aital, lo Pòl Nòrd es tota aquela tèrra qu’a coma temperatura mejana pendent lo mes de julhet 10º grads. Aquò es lo limit entre la taïgà, compausada de conifèras, e la tondrà, que la sieuna vegetacion majoritària es sens arbres.
La sieuna forma irregulara proven dels corrents marins cauds que en cèrts luòcs (Islàndia o Escandinàvia) fan mai doç lo climat. Las islas Aleutianas que son pron luènh d’Alaska, mai al sud, fan ça que la part de la zòna del pòl nòrd.
Lo Pòl Nòrd es compausat de l’ocean Artic, qu’a una superficia normala de mai de 14 milions de quilomètres carrats. Las còstas continentalas que i a al sieu entorn an de bauces fòrça prigonds. Los gorgs que i a mai enlà an 4000 mètres de prigondor e pòdon arribar al centre a 5520 mètres de prigondor. Pendent l’ivèrn lo glaç cobrís lo 80% de la superficia polara mas en estiu arriba sonca a 40%. Es tanben lo camin natural entre l’ocean Atlantic e lo Pacific a travèrs l’estrech de Bering. Las sieunas caracteristicas environamentalas son d’aver d’ivèrns fòrça freges (-70º C) e tanben un long periòde de prèp de sièis meses sens solelh.
Maugrat la credença populara, la fauna terrèstra, aeriana e submarina del Pòl Nòrd es mai que rica e los sieus abitants umans (Same, Inuits, Dolgans, Chukches) an pogut subreviure malgrat las condicions climaticas pendent de sègles. Uèi, la sieuna populacion totala entre totas aquestas nacions arriba pas als 2 milions de personas.
L’estrech de Bering dessepara los dos oceans, l’Artic e lo Pacific. Es un braç de mar pauc prigond de 70 quilomètres de long. D’un costat i a Alaska e de l’autre Siberia nòrd-orientala. Foguèt descobèrt per Vitus Bering en 1741 ; es encara uèi lo solet passatge maritim entre aquestes dos oceans.
Mas sembla èsser un mond amb de caracteristicas pròprias que se morís. Los scientifics sabon pas dire quand serà l’estiu que serà totalament liure de glaç per causa del cambi environamental.
Regions e païses coma Quebèc – fòrça prèp – ja se preparan per cultivar vinha e exportar vin, un fach que ja se produsís uèi lo jorn e qu’es estonant en Euròpa. Tot aquò es una resulta del cambi environamental que concernís lo planeta e en particular lo Pòl Nòrd. Amb l’ocean Artic liure de glaç tanben desapareisseràn fòrças balenas e orses polars. E amb eles poiriá tanben morir l’istòria de la luta de l’òme contra l’environament per aquela region de las mai duras del planeta. Se volem pas la sieuna desaparicion cal far quicòm e o cal far totes amassa e ara.
Christian Andreu