text:
Lavault-de-Frétoy
Lavault-de-Frétoy es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lavault-De-Frétoy es un vilatge d'aperaquí 70 abitants e situat a la cœur del massís del Morvan, en lo sieu parc natural regional.
Aperaquí 75% del territòri de la municipalitat a ocupat pel bòsc, #çò que ne fa la municipalitat la mai boisée del Morvan e la una dels mai boisées de la Bourgogne[1].
Lavault-de-Frétoy est un village d'environ 70 habitants et situé au cœur du massif du Morvan, dans son parc naturel régional.
Environ 75% du territoire de la commune est occupé par la forêt, ce qui en fait la commune la plus boisée du Morvan et l'une des plus boisées de la Bourgogne[1].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 detlo-Morvan.html Lavault-de-Frétoy : lo vilatge çò de mès boisé del Morvan - article del 31 de julhet de 2010 del luòc del Periodic de Saône-e-Loire


c: text/html

text:
Fermion
En fisica nucleara, los fermions que son las particulas elementàrias qui constitueishen la matèria (quarks e leptons).
Los neutrons e protons, son de barions compausats de tres quarks.
Los fermions que forman la matèria son los de la primièra generacion de matèria : quarks u e d, electron e neutrino d'electron.
Los atòms son compausats de neutrons (3 quarks udd), de protons (3 quarks uud) e d'electrons donc de fermions.
Los fermions que son ligats per bosons, particulas elementàrias de las fòrças.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Guaianas
Lei Guaianas (tanben s'escriu Güaianas) son una region vasta au nòrd de l'America dau Sud, que s'espandís entre lei dos flumes d'Orinòco e d'Amazonas e qu'es limitada au nòrd per l'ocean Atlantic. Compren de l'oèst a l'èst:
- La region de Guaiana, en Veneçuela, que tanben se sòna la Guaiana Veneçolana (es l'anciana Guaiana Espanhòla).
- Guyana, un estat (es l'anciana Guaiana Britanica)
- Surinam, un estat (es l'anciana Guaiana Neerlandesa)
- Guaiana o informalament la Guaiana Francesa, un territòri apertenent a l'estat francés.
- la Guaiana Brasiliera, en Brasil (es l'anciana Guaiana Portuguesa); actualament correspònd amb leis estats de Roraima, d'Amapá e dau nòrd de Pará.


text:
1781
Aquesta pagina concernís l'an 1781 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Après una tièra de desfachas au començament de l'annada (Camden, Cowpens), leis Anglés capitèron d'avançar dins lo sud après una campanha (10 de mai - 1 d'aost) que li permetèt de s'installar a Yorktown. Pasmens, a partir dau 30 d'aost, una campanha terrèstra francoestatsunidenca permetèt d'enceuclar la vila que son avitalhament foguèt romput après la victòria navala francesa de Chesapeake (5 de setembre). Lo 17 d'octòbre, lei fòrças anglesas blocadas dins Yorktown capitulèron (7 000 presoniers) marcant la fin deis operacions terrèstras sus lo teatre american.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Lo 13 de març , William Herschel descurbiguèt la planeta Uranus.
Quimia[modificar | modificar la font]
Experiéncia dau quimista anglés Henry Cavendish (1731-1810) que cremèt una mescla d'oxigèn e d'idrogèn e constatèt la formacion d'una massa d'aiga egala ai massas de reactius cremadas. Aquò foguèt a l'origina de l'òbra d'Antoine Lavoisier que fondèt la quimia modèrna.
En Suècia, novèla descubèrta d'un element desconegut, lo tungstèn, per lo quimista Carl Wilhelm Scheele (1742-1786).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 8 de mai - Pedro de Sousa Holstein, duc de Palmela, Primièr ministre de Portugal (m. 1850)
- 5 de setembre - Anton Diabelli, compositor classic austriac (m. 1858)
- 1 de decembre - Charles Philippe Lafont, compositor francés (m. 1839)
- 2 de decembre - Louis-Pierre Norblin, violoncelista francés (m. 1854)


text:
Frédéric Chopin
Frédéric Chopin (Żelazowa Wola, lo 1 de març de 1810 - París, 17 d'octorbre de 1849) que ho un deus compositors romantics màger e tanben un deus pianistas màgers deu son temps. Qu'èra polonés e tanben d'origina francesa e que viscó mantuas annadas en França on establí ua pregonda e passionada amistat vaduda famosa dab l'escrivana George Sand.
Vita[modificar | modificar la font]
Que neishó au ras de Varsòvia d'ua mair polonesa e d'un pair francés de Lorena expatriat. Eth medish que viscó en França dab lo son nom e los sons documents francés, a maugrat deu son patriotisme polonés, per'mor de l'ocupacion Russa. Que comencè a compausar quan èra mainatge abans d'apregondir los sons estudis au Conservatòri de Varsòvia. En 1829 que dè lo son purmèr gran concèrt a Viena en bèth interpretar variacions de las soas que vadoren lo son Opus 2 qui horen laudadas per Robert Schuman en bèth titolar Chopin de l'epitèt d'engeni.
Arron la soa huèita de Polonha per'mor de l'invasion russa, que s'exiliè en França e que dè lo son purmèr concèrt a París en 1832 e lèu que vadó ua custòdia deus salons, on e's he l'amic d'autes compositors com Franz Liszt.
En musica que contribuè d'un biais determinant dens l'elaboracion deu repertòri deu piano solo associant per tostemps lo son nom a genres com la mazurka, la valsa (per piano), lo nocturne, la polonesa, l'estudi per piano, l'impromptu e lo preludi.
En 1838, entà suenhar la soa la tuberculòsi, que viatgè a Malhorca dab George Sand ; que hon ostalats dens lo mostièr chartrós de Valldemosa on Chopin e compausè preludis.
Que's morí aus 39 ans a París de la tuberculòsi e qu'ei sepelit dens lo cemitèri deu Père Lachaise (desseparat deu son còr qui ho miat e conservat en Polonha).
Òbras[modificar | modificar la font]
- 58 mazurkas
- 27 estudis
- 26 preludis
- 21 nocturnes
- 20 Valsas
- 17 polonesas
- 5 rondos
- 4 baladas
- 4 impromptus
- 4 scherzos
- 4 variacions
- 3 sonatas per piano (la sonata no. 2 qu'ei la mei famosa marcha funebra)
- 3 escossesas
- 2 concertos per piano e orquestra


text:
Treschenu-Creyers
Treschenu-Creyers (Treschenu-Creyers en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Treschenu-Creyers es situat a 14 km al nòrd-es de Châtillon-en-Diois (cap de-luòc del costat) e a 28 km a l'èst de Die.
Las municipalitats limitrophes son Glandage, Chichilianne, Châtillon-en-Diois e Boulc.
Comuna compausada de desparièras caserius : Mensac, Bénevise, Los Nonières, Portada e Archiane.
Treschenu-Creyers est situé à 14 km au nord-est de Châtillon-en-Diois (chef-lieu du canton) et à 28 km à l'est de Die.
Les communes limitrophes sont Glandage, Chichilianne, Châtillon-en-Diois et Boulc.
- Commune composée de différents hameaux : Mensac, Bénevise, Les Nonières, Menée et Archiane.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat a #èsser viscuda fins a la fin de la guèrra de 1939-45.
La commune a été habitée jusqu'à la fin de la guerre de 1939-45.


text:
Guèrra de Paraguai
La Guèrra de la Tripla Aligança, tanben coneguda com la Guèrra de Paraguai, que s'escadó enter 1864 e 1870 e que ho ua de las mei sanhosas dens l’istòria deu continent american. Que ho pelejada enter Paraguai e las nacions aligadas, qu’ei a díser Argentina, l’Empèri de Brasil e Uruguai.
Lo començament de la guèrra qu’ei estat atribuit ad encausas autants variadas com un sos ehèit deu colonialisme en America Latina, la luta peu contraròtle estrategic suber la region de l’arriu de la Plata, las intervencions brasilianas e argentina dens la politica intèrna d’Uruguai, los interès britanics dens la region e las ambicions expansionistas deu president paraguaian Francisco Solano López.
La resulta de la guèrra que ho la des.hèita de Paraguai. Arron que la Triple Aligança b'aja vençut Paraguai deu punt de vista de la guèrra convencionau, lo conflicte que cabussè dens ua guerrilla de resisténcia qui desbaratore la populacion paraguaiana, ambz civius e militar. Ua estimacion qu’evalua un totau de las pèrtas paraguaianas devudas a la guèrra e a la malautia tant haut com 1,2 milion d’òmis o lo 90 per cent de la soa populacion d’avant la guèrra. Ua auta estimacion que ditz que d’ua populacion hòrta de 1 337 437 d’abitants Paraguai que cadó a 221 709 abitants (28 746 òmis, 106 254 hemnas, 86 079 mainatges) a la fin de la guèrra[1]. Ua estimacion dilhèu mei pròcha de la realitat qui hica las pèrtas paraguaianas de cap a 300 000 òmis dens ua populacion d’avant guèrra de 500 000 a 525 000 abitants[2].
Que caló annadas a Paraguai entà remete’s d’aqueth caòs e deu desequilibri demografic on b’èra cadut ; çò qui èra estat nominaument la purmèra republica d’America deu Sud qu’avó lo parat de causí’s lo son purmèr president elejut pas sonque en 1993. En Brasil, la guèrra qu’ajudè a acabar dab l’esclavatge, que he pujar l’armada dinc a ocupar un ròtle clau dens l’esfèra publica e que causè ua pujada rueinosa deus deutes publics, qui demandèn annadas entaus tornar pagar e mermant atau la creishença economica deu país. La guèrra que miore Argentina de cap a ua modernizacion. Après de la guèrra, aqueth país que vadó lèu la nacion latinoamericana la mei rica, ua posicion qui perdore quauques decennis arron. Per Uruguai, que ho lo darrèr còp que Brasil e Argentina be joguessin un tau ròtle d’intervencionisme dens la soa politica interiora.
Honts[modificar | modificar la font]
- ↑ War and the Breed, David Starr Jordan, p. 164. Boston, 1915; Applied Genetics, Paul Popenoe, The Macmillan Company, New York, 1918
- ↑ Jurg Meister, Francisco Solano López Nationalheld oder Kriegsverbrecher?, Osnabrück: Biblio Verlag, 1987. 345, 355, 454-5


text:
Arnaut Danièl
Arnaut Danièl, nascut en Rabairac devers 1150, èra un trobador occitan de Peiregòrd de la fin del sègle XII. Foguèt membre de la cort de Ricard Còr de Leon e d'Alfons lo Cast.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Se sabon pas tròp de causas de la vita d'Arnaut Danièl, es conegut mai que mai per los comentaris ulteriors. Segon una vida, Danièl èra nascut dins una familha nòbla al castèl de Rabairac, pr'aquò las fonts contemporanèas semblan indicar qu'èra sovent desmonedat. Raimond de Durfòrt diguèt d'el que menava la mala vida d'un jogaire: "Arnautz l'escoliers, Cui coffondon dat e tauliers E vay coma penedensiers Paupres de draps e de deniers". Las criticas se limitèron pas a son biais de viure mas ataquèron tanben son estil. Aital lo monge de Montaudon critiquèt son biais tròp fosc de compausar e afirmèt dins una de sas òbras: "us fols motz c'om non enten". Èra un dels del trobar clus. S'es pas conservada cap de melodia dels dètz-e-uèch poèmas qu'escriguèt entre 1180 e 1200. Pasmens se considera qu'es lo creador de la sestina, una formula estrofica emplegada puèi per Dante o mai recentament Ezra Pound.
L'influéncia d'Arnaut Danièl[modificar | modificar la font]
Delai la celebritat que fuguet seuna au long de sa vita, l’influéncia d’Arnaut Daniel fuguet fòrça granda dins la literatura pòstmedievala coma per exemple dins los escriches d'autors de lenga catalana coma Cerverí de Girona, Andreu Febrer e Jordi de Sant Jordi. Lo trobador de Rabairac fuguet mai que mai remirat per los poetas italians de la fin de l'Edat Mejana e de la Renaissença. D'eu, Dante e Petrarca escrivegueren que "grand mestre d’amor", fuguet "lo melhor faure dau parlar mairau", que son estil "fai enquera onor au país que lo veguet nàisser".
Divulgacion de l'òbra d'Arnaut Danièl[modificar | modificar la font]
Segon Martí de Riquer[1], l'òbra del trobador èra pas agradiva pels primièrs romanistas formats segon un "esperit francés tradicional". Foguèt un estudiós italian U. A. Canello qu'en 1883 publiquèt una edicion critica de las poesias de l'autor lemosin. Puèi, en 1910, una segonda edicion nasquèt, elaborada per Pierre Lavaud que faguèt conéisser e apreciar la produccion d'aqueste trobador.
Òbras[modificar | modificar la font]
Son estadas servadas nonmàs 17 composicions d'aqueste trobador. Arnaut laisset daus poemas erotics (que los manuscrits son gardats a la Bibliotèca Nacionala de França). Arnaut passa per èsser l’inventaire de la sextina, chap-d’òbra d’acrobacia literària plan adoptat a sa seguida. La sextina impausa que los sieis vers de chada coblada s'achaban per sieis rimas dispausadas alternativament segon la combinason 6-1-5-2-4-3. La setesma e darriera coblada, compausada de nonmàs tres vers, deu comportar los sieis mots clau dau poema. N'en veiquí un extrach:
Quand me soveni de la cambra Ont a mon dam sai que nulhs òm non intra Ans me son tots plus que fraire ni oncle, Non ai membre non fremisca, neis l'ongla Aicí com' fai l'enfant denant la verga Tal paur ai no'l siá tròp de l'arma Del cors li fos, non de l'arma E consentis m'a celat dins sa cambra ! Que plus me nafra'l còr que còps de verga Car lo sieus sers lai ont ilh es non de intra Tots temps serai amb lieis com' carns e ongla E non creirai chastic d'amic ni d'oncle
Arnaut trasmet sa chanson d'ongla e d'oncle A grat de lieis que de sa verga a l'arma, Son Desirat, qui pretz en cambra intra


text:
1824
Aquesta pagina concernís l'an 1824 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Lo fisician francés Sadi Carnot (1796-1832) publiquèt lo resultat de seis estudis dei maquinas termicas. I afirmèt lo possibilitat de produrre una energia mecanica a partir d'un transferiment calor. Aquò marquèt l'aparicion de la termodinamica que foguèt definitivament dins lo corrent dau sègle per Kelvin.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 26 de junh - William Thomson, 1èr baron Kelvin, matematician e fisician britanic (m. 1907)
- 4 de setembre - Anton Bruckner, compositor austriac (m. 1896)
- 6 de setembre - José María Rojas Garrido, president de Colómbia (m. 1883)
- 11 de decembre - Víctor Balaguer, poèta e istorian catalan (m. 1901)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 3 de març - Giovanni Battista Viotti, compositor classic italian (n. 1755)
- 19 d'abril - George Gordon Byron, poèta anglés (n. 1788)
- Nicolas Lupot, laütièr francés (n. 1758)


text:
Dimitris Christoulas
Dimitris Christoulas (nascut en 1935) èra un farmacian retirat grèc que se suicidèt sus la plaça del parlament d'Atenas lo 4 d'abril de 2012 per protestar contra l'apauriment del sieu pòble organizat pel govèrn grèc e l'Union europèa.
Christoulas èra un farmacian retirat qu'èra malaut d'un cancer. Èra maridat e aviá una filha. Aviá venduda la farmacia en 1994 per prene la retirada qu'aviá pagada sens ajuda de l'estat. Lo 4 d'abril de 2012 se suicidèt sus la plaça Syntagma, en fàcia del parlament, en daissar una letra que compara lo govèrn grèc a lo del collaborator Tsolakoglou e apèla a l'insurreccion.
Sa mòrt foguèt seguida d'un reviscòl de las protèstas en Grècia.


text:
Montlaur (Lauragués)
Montlaur [1][2] ( Montlaur en francés) es una comuna d'Occitània (Lengadòc) del departament francés de la Nauta Garona (Miègjorn-Pirenèus).
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada dins son pòl urban en banlèga Sud-Èst de Tolosa situada en Lauragués, a 20 km de Tolosa. Es dins la valada de l'Ers Mòrt.
Accès[modificar | modificar la font]
- Rota nacionala 113 (Tolosa-Carcassona)
Nòtas et referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
René Goscinny
René Goscinny (14 d'agost de 1926, París - 5 de novembre de 1977) es un escrivan francés d'origina polonesa e josieva. Es conegut per las bendas dessenhadas d'Asterix lo gallés (creat en 1959 amb Albert Uderzo) e Lucky Luke. Son paire Stanisław « Simkha » Gościnny es un engenhaire quimista nascut a Varsòvia. Sa maire Anna Bereśniak es nascuda a Khordorkow.
Bendas dessenhadas[modificar | modificar la font]
- Asterix lo Gallés (nom original en francés : Astérix le Gaulois)
- Iznogoud
- Lucky Luke
- Oumpah-pah
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Morala
La morala es una disciplina umana que determina la drechura del comportament uman, segon unas nòrmas qu'exprimisson l'existéncia de devers e obligacions. A travèrs d'aqueles principis morals decidissèm las categorias de bon-mal, just-injust, adaptat-inadaptat a travèrs dels jutjaments morals. Etimologia: la paraula latina "mos, moriscas", abit
Diferéncias entre l'etica e la morala: la morala decidís la bontat o marridesa d'una accion, l'etica es una reflexion de caractèr filosòfic sus la creacion dels jutjaments morals, e se considèra per aquò plenament integrada coma una branca fondamentala de la Filosofia. Se pòt per aquò definir l'etica coma la Filosofia Morala, mas sens identificar l'etica plenament amb la morala.
La creacion del jutjament moral es un procès individual en cada persona, basat en las nòstras cresenças, en lo nòstre nivèl de desvolopament (coma afirma Lawrence Kohlberg),en foncion de los nòstres sentiments (coma considèra l’emotivisme morala) o en foncion de las nòstras cresenças o conviccions. Malgrat aiçò, lo jutjament moral se tròba totjorn (parcialament o radicalament) jos a las cresenças eticas, socialas, politicas e religiosas de la comunitat ont se tròba inserrat l'individú.


text:
Modèl:M
- Utilizacion
- Permet de crear un ligam vèrs un modèl. Se recomanda particularament pels modèls sens paramètres perque permet lo copiar-empegar.
- Sintaxi
{{M| }}
1: nom del modèl sens l'espaci de nomenatge
Modèl:(obligatòri)
-
- Nòtas
-
- Quand lo nom del modèl conten un "=", cal inserir "1=" davant lo nom per desjogar lo decodatge Wiki. Vejatz lo darrièr exemple.
- Aqueste modèl existís tanben sul Wikiccionari occitan.
- Exemple
- Vejatz tanben
La documentacion d�queste modèl es inclusa dempuèi sa sospagina de documentacion (modificar | istoric).
Los editors pòdon trabalhar dins lo bac à sable (crear) e la pagina de test (crear).
Plaçatz las categorias dins la sospagina /Documentacion.


text:
Categoria:Modèl ligam intèrne
Aquesta categoria conten de modèls que crèan de ligams vèrs d'autras paginas Wikipèdia a partir d'un paramètre, en general dins un format especial o amb d'autres ligams vèrs de paginas concernidas (per exemple discussion, paginas ligadas).
Per ajustar un modèl a aquesta categoria, utilizatz lo còde seguent :
[[Categoria:Modèl ligam intèrne|{{PAGENAME}}]]
S'ajustatz aqueste còde a la fin d'un modèl, asseguratz-vos que l'entamenon   comença sus la meteissa linha que lo darrièr caractèr del còde del modèl pròpriament dich. Sembla que cèrts modèls pòdon provocar de problèmas serioses s'òm s'aparta d'aquesta règla.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 4 soscategorias, sus un total de 4.
C
- ► Ligam categorias (4 P)
F
- ► Modèl de font (8 P)
O
- Modèl d'omonimia (1 C)
R
- ► Modèl remandadís d'article (4 P)
Articles dins la categoria « Modèl ligam intèrne »
Aquesta categoria conten los 23 articles seguents.


text:
Verge de Luján
La Verge de Luján qu'ei la patrona d'Argentina e d'Uruguai.
La soa legenda que conda qu'en 1630 un proprietari de tèrras de Santiago del Estero que comandè duas estatuas de la Verge qui viengón de Brasil. Lo bròs arrossegat per bueus que s'estanquè au ras de l'arriu Luján (dens l'actuau Província de Buenos Aires). Quan lo boèr e se'n voló tornar avià's suu camin, los bueus no's mudèn pas brica. Alavetz òm descarguè lo bròs qui contieneva mercanderias de las pesugas, dinc a qui non demorin pas sonque las duas estatuas. Òm descarguè la purmèra shens nat cambiament abans de la tornar hicar. Qu'ei pas sonque en bèth descargar la dusau qui lo bueu e mudèn entà tonar préner lo camin. Òm respectè alavetz lo vòt aparent de la Verge en i bèth deishar l'estatua e en tot bastir ua capèra. Los romiatges que comencèn e au sègle XVIIIau ua vila qu'èra ja gesida.
En 1930, la glèisa, bastida suu modèl de las catedraus europèas, qu'obtiengó lo grad de basilica : la Basilica de Nosta Dauna de Luján.


text:
Silvio Berlusconi (nascut en 1936 a Milan) es un entrepreneire e e òme politic italian. Foguèt lo President del Conselh (lo primièr Ministre) de la Republica Italiana, cap del partit politic Pòble de la Libertat e magnata dels mejans de comunicacion amb la siá presidéncia del grop Mediaset.
Filh d'un banquièr de classa mejana, inicièt a la debuta dels ans 1960 un'entrepresa de bastiment immobiliari, que se transformèt en la pus importanta del sieu país. Amb la fondacion de "Telemilano" lo 1978, dintrèt dins lo mond dels mejans de comunicacion e se convertiguèt en l'òme mai poderós d'aquel sector a Itàlia durant los ans 1980. Possedís actualament la ret televisiva Mediaset.
L'an 1975, autors desconeguts, li metèron una pompa dins la siá abitança e recebèt de menaças, causa que lo portèt pendent unes meses a partir a Soïssa e Espanha.
Designat per las eleccions dels 13 e 14 d'abril de 2008, presentèt sa demission l'12 de novembre de 2011 après qu'aprovèt lo Parlament italian lo dessenh anticrisi exigit per la Union Europèa. Mario Monti li successèt.
Segon la revista Forbes, Berlusconi es la persona pus rica d'Itàlia, amb una fortuna de 5.9 miliards de dolars e ocupa lo luòc 45 entre las màgers fortunas personalas del mond.


text:
Amadeo Modigliani
Amedeo Clemente Modigliani (12 de julhet de 1884 a Ligorna, Itàlia - 24 de genièr de 1920 a París) es un pintre e un escultor italian de l'Escòla de París. Pintre de caras, nuds, retrachs, escultor, dessenhaire. Connegut al començament coma un pintre figuratiu, venguèt celèbre per sas pinturas e esculturas d'un biais dich modèrne que las caras semblan a de masquètas e que las formas son estiradas.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Jovensa e formacion[modificar | modificar la font]
Eissit d'una familha romana d'origina josièva sefarad[1], Amedeo èra lo quatren enfant d'un òme d'afars roïnat, Flaminio Modigliani e d'Eugénie Garsin amb que se maridèt en 1872. Son enfança èra pauvre e marcada par la malautiá[2]. A 14 ans, patiguèt de tifoïda e dos ans mai tard une tuberculòsi. En 1898, son fraire de 26 ans, Emmanuel, foguèt condemnat a sièis meses de prison per anarquisme[3].
En 1902, s'inscriguèt a l'escòla liura del nud, la Scuola Libera di Nudo de l'Accademia di Belle Arti a Florença dirigida pel professor Giovanni Fattori, lo peintre al cap dels Macchiaioli, a Florença e l'an seguent a l'Institut dels arts de Venècia que frequentava la cacibralha.
Arrivada a París e influéncias de sos contemporanèus[modificar | modificar la font]
En 1906, mudèt a París, alara lo centre de l'Avantgarda artistica, dins lo Bateau-Lavoir, un Falanstèri per prolataris de Montmartre. D'en primièr influenciat per Tolosa-Lautrèc, s'inspirèt de Pau Cesana, del cubisme e del periòde blau de Picasso. Es remarcat per sa velocitat d'execucion. Jamai retocava sos quadres mas aqueles que pausèron per el diguèron qu'èra coma aver son arma mesa a nud.
En 1909, demorèt pauc de temps a Ligorna, malaut e usat per son biais de vida. Tornèt a París e loguèt un estudió dins lo quartièr de Montparnasse. Se considerava al començament coma escultor mai que pintre, se consacrant a aquel art aprèp que Paul Guillaume, un jòve e ambiciós negociant, li presentèt Constantin Brancusi.
En 1910 encontrèt de la poetèssa russa, Anna Akhmatova, e venguèron amoroses pendent lo temps que l'amada visquèt a París.
Descobriguèt l'art negre e Cambotjan al Musèu de l'Òme. Sas estatuas sot reconeissablas a lors uèis d'amètla, de bòca pichona, los nases fins e longs e los cols longs. Una seriá foguèt presentada al Salon d'automne de 1912, mas sa mala santat li faguèt abandonar aquela viá subte; las poscas e l'agotament l'obligan a se consacrar pas qu'a la pintura.
Faguèt lo retrach dels abituats de Montparnasse, coma Soutine qu'aviá un « gargalhòl penjadut », Diego Rivera, Juan Gris, Léopold Survage, Max Jacob, Blaise Cendrars, Foujita, Jean Cocteau e Raymond Radiguet...
Al començament de la Primièra Guèrra Mondiala, volguèt s'engatjar dins l'armada mas a causa de sa santat precària foguèt reformada.
Conegut coma « Modí » pels amics, Amedeo èra magnetic per las gents feminina. Aguèt fòrça aventuras fins a que Beatrice Hastings dintra dins sa vida. Demorèt ensems gaireben dos ans, essent lo modèl per fòrça retrachs coma « Madame Pompadour ». Jòs l'efècte de l'alcòl, venguèt malgraciós e violent, coma lo mòtra lo dessenh de Marie Vassilieff. Dejeun, èra graciosament timid e plasent, citant Dante Alighieri e recitant de poèmas del comte de Lautréamont Los Cants de Maldoror que garda un recuèlh en permanéncia prèp d'el.
En 1916, se liguèt amb lo poèta et mercand d'art polonés Léopold Zborowski e sa femna Hanka. Modigliani lo pintèt mai d'un còps fasent pagar pas que dètz francs per retrach.
L'estiu seguent, l'escultor rus Chana Orloff li presenta Jeanne Hébuterne, una bèla estudianta de 18 ans inscricha a l'Acadèmia Colarossi. Duand la familha borgesa de Jeanne aprenguèt qu'èra ligada amb el qu'èra considerat coma un libertin e una epava, li copèron los viures. Lors relacions fòrça tempestuosas leu venguèron encara mai celèbres que lo comportament de Modigliani bandat.
Lo 3 de decembre de 1917 Zborowski organizèt la primièra exposicion personala de Modigliani a la Galariá Berthe Weill, 50 carrièra Taitbout (París). L'exposicion foguèt barrada sus òrdre de la Prefectura per indecéncia. Amb aquel escandal, cap de quadre foguèt vendut[4].
A causa de problèmas de santat, Zborowski l'envejèt à Niça amb Jeanne Hébuterne, que s'ajaièt fin de 1918 d'una filha, Giovanna. Pintèt alara de formats mai grands e esclaièt sas colors, e pintèt los quatre sols païsatges que se sap[5].
Retorn a París, mòrt e funeralhas[modificar | modificar la font]
En mai de 1919, tornèt a París.
En 1920, lèu se deteriorèt la santat. Faguèt son autoretrach[6]. Sens novèlas d'el dempuèi de jorns, Manuel Ortiz de Zárate lo trobèt en delira dins son lièch tenent la man de Jeanne emprenhada de prèp de nòu meses. Lo mètge deguèt constatar son estat desesperat. Moriguèt de Tuberculòsi lo 24 de genièr de 1920.
Las funeralhas foguèron seguidas pels artistas de Montmartre e Montparnasse. Jeanne Hébuterne, qu'aviá estat menada a çò dels paires, se suicidèt sautant d'una finèstra de l'estatge cinquen, dos jorns aprèp lo decès de Modigliani.
Posteritat[modificar | modificar la font]
La filha orfanèla d'Amedeo e de Jeanne, Jeanne (Giovanna) Modigliani-Leduc Nechtstein (1918-1984), foguèt adoptada per la sòrre de Modigliani e grandiguèt a Florença. Adulta, escriguèt una biografia importanta de son paire titulada: Modigliani : Òme e mite.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Elements biografics
- ↑ (fr)ibid veire 1895
- ↑ (fr)ibid veire 1898
- ↑ (fr)ibid veire 1917
- ↑ (fr)ibid veire 1918
- ↑ (fr)ibid veire 1920
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Les Montparnos de Michel Georges-Michel, escrit en 1923, publicat en 1929
- (it)Alla ricerca di Modi d'Alice Barontini polistampa.com
- (fr)Bohèmes de Dan Frank, aux Éditions Calmann-Lévy, 1998
- (fr)Dictionnaire critique et documentaire des peintres,sculpteurs, dessinateurs et graveurs de tous les temps et de tous les pays, Dictionnaire; ed:éditions Gründ; genièr de 1999
- (fr) Le Silence éternel: Amadeo Modigliani et jeanne Hébuterne, de Marc Restellini, ed. Pinacothèque, 14 de febrièr de 2008, 224. P.
Filmografia[modificar | modificar la font]
Biografiass filmadas[modificar | modificar la font]
- Montparnasse 19, Jacques Becker, France, 1957. Gérard Philippe interprèta Modigliani, Anouk Aimée aquel de Jeanne Hébuterne. Lo film auriá de èsser realizat per Max Ophuls, mas moriguèt e foguèt fut remplaçat per Becker.
- Modi, Franco Brogi Taviani, França - Itàlia, 1990. Richard Berry dins le ròtle de Modigliani e Elide Melli dins aquel de Jeanne Hébuterne.
- Modigliani, Mick Davis, 2004. Filme liurament inspirat de la vida del pintre. Modigliani es interpretat per Andy Garcia e Elsa Zylberstein joga Jeanne Hébuterne.


text:
1921
Aquesta pagina concernís l'an 1921 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de l'estiu, l'armada cargada de conquistar lo nòrd de Marròc se turtèt a la revòuta de la region. Entre julhet e aost, aperaquí 17 000 soudats espanhòus foguèron tuats ò capturats a l'entorn d'Anoal entraïnant la pèrda d'un armament important (200 canons e 400 mitralhièras) e de la màger part de la region.
URSS[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la Guèrra Civila Russa a l'avantatge notabla dei Bolchevics que son poder foguèt d'ara endavant fòrça ben establit a Moscòu. D'efècte, maugrat la persisténcia de movements armats blancs en Siberia, poguèron jamai representar una menaça vertadiera e deguèron, au contrari, recular en fàcia deis avançadas deis armadas rojas. Pasmens, lo sistèma de comunisme de guèrra contunièt de causar una crisi economica grèva e la famina apareguda a la fin de 1920 causèt de milièrs de mòrts suplemtaris. En març, aquelei dificultats entraïnèron la revòuta dei marins de la basa de Kronstadt (2 - 17 de març) que foguèt reprimima après dètz jorns de combats acarnats e saunós. L'agitacion agantèt d'autrei regions e decidiguèt Lenine d'adoptar una politica novèla dicha NEP autorizant una liberalizacion economica limitada, especialament dins lo domeni agricòla. Lei requisicions de la guèrra foguèron tanben remplaçat per un impòst feble en natura. Aquò permetèt d'amaisar la situacion.
Asia[modificar | modificar la font]
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Retirada dei tropas britancas au començament de l'annada. Lo 22 de febrier, lo coronèu Reza Pahlavi ocupèt la capitala ambé sei tropas e i prenguèt lo poder. A son iniciativa, se formèt un govèrn novèu. I venguèt Ministre de la Guèrra.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
Desvolopament dau vaccin BCG còntra la tuberculòsi per lei biologistas Francés Albert Calmette (1863-1933) e Camille Guérin (1872-1961).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr - Cesar Baldaccini, escultor occitan (m.1998)
- 19 de genièr - Patricia Highsmith, escrivan americana (m.1995)
- 4 de febrièr - K. R. Narayanan, president d'Índia (m.2005)
- 11 de març - Ástor Piazzolla, musician argentin (m.1992)
- 12 de març - Gianni Agnelli, industrial italian (m.2003)
- 25 de març - Simone Signoret, actritz francesa (m.1985)
- 6 d'abril - Cacilda Becker, actritz brasilièra (m.1969)
- 14 d'abril - Thomas Schelling, economista american, Prèmi Nobel d'Economia
- 16 d'abril - Peter Ustinov, actor e director de cinèma american (m.2004)
- 21 d'abril – Yitzhak Navon, president d'Israèl
- 5 de mai - Arthur Leonard Schawlow, fisician american, Prèmi Nobel (m.1999)
- 21 de mai - Andrei Sakharov, fisician e activista politic sovietic, Prèmi Nobel (m.1989)
- 21 de mai - Jack Steinberger, fisician alemand, Prèmi Nobel
- 4 de julhet - Gerard Debreu, economista francés, Prèmi Nobel (m.2004)
- 14 de julhet - Geoffrey Wilkinson, quimista anglés, Prèmi Nobel (m.1996)
- 15 de julhet - Robert Bruce Merrifield, quimista american, Prèmi Nobel (m.2006)
- 18 de julhet - John Glenn, astronauta american
- 19 de julhet - Rosalyn Sussman Yalow, fisician american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 23 d'agost - Kenneth Joseph Arrow, economista american, Prèmi Nobel
- 19 de setembre - Paulo Freire, pedagòg brasilièr (m.1997)
- 30 de setembre - Deborah Kerr, actritz escocesa (m.2007)
- 13 d'octobre - Yves Montand, actor e cantaire francés (m.1991)
- 22 d'octobre - Georges Brassens, cantaire e compositor francés (m.1981)
- 3 de novembre - Charles Bronson, actor american (m.2003)
- 27 de novembre - Alexander Dubcek, òme politic chèc (m.1992)
- Pèire Bèc, escrivan gascon
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr - Theobald von Bethmann Hollweg cancelièr d'Alemanha (n.1856)
- 5 de mai - Alfred Hermann Fried, pacifista e escrivan austrian, Prèmi Nobel (n.1864)
- 13 de julhet - Gabriel Lippmann, fisician francés, Prèmi Nobel de Fisica (n. 1845)
- 2 d'agost - Enrico Caruso, tenòr italian (n.1873)
- 4 de novembre - Hara Takashi, primièr ministre de Japon (n.1856)
- 14 de novembre - Princessa Isabel de Brasil (n.1846)
- 21 de decembre - Marcellin Albèrt, menaire de la revòlta de 1907 (n. 1851)


text:
Saragossa
La ciutat de Saragossa (en aragonés SLA: Zaragoça; en aragonés GO e castelhan: Zaragoza) es la capitala de la província de Saragossa e de la Comunautat autonòma d'Aragon. Es situada a 300 km de Tolosa, Barcelona, Valéncia, Bilbao e Madrid.
Es la cinquena comuna d'Espanha per la populacion, qu'es de 660 895 abitants.
Lo gentilici es saragossan -a.
S'i trapava ancianament un vilatge iberic sonat Salduie o Salduba e pus tard una ciutat romana pròcha de la localitat sonada Caesaraugusta, fondada per l'emperaire Cesar August en 24 aC. Los arabis la nomenèron Saraqusta (سرقسطة), que venguèt Zaragoça/Zaragoza en aragonés, Zaragoza en castelhan e Saragossa en occitan e catalan.
De 1018 a 1110 foguèt la capitala de la Taifa de Saragossa, tanben sonada reialme moro de Saragossa, que sa residéncia reiala, lo palais de l'Aljaferia, es actualament lo sèti de las Còrts d'Aragon.
Lo rei Anfós I d'Aragon conquistèt Saragossa en 1118, que venguèt la capitala del reialme d'Aragon. La ciutat foguèt partejada en quartièrs josieu, musulman e crestian.
Tre 1164 a 1707 venguèt una de las ciutats principalas de la Corona d'Aragon (qu'aviá pas de capitala).
Un tractat important foguèt signat a Saragossa (Tractat de Saragossa) en 1529 entre espanhòls e portugueses per lo partatge de las descobèrtas del Mond Novèl.
Pendent l'invasion d'Espanha per Napoleon, Saragossa sofriguèt dos sètges e foguèt practicament destrucha.
Foguèt lo sèti d'EXPO-2008.


text:
Saint-Jean-de-Bassel
Saint-Jean-de-Bassel es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquel pichon vilatge se situa en l'èst. En Moselle, tot pres del Alsace. Es a aperaquí 15 minutas de Sarrebourg.
Ce petit village se situe dans l'est. En Moselle, tout pres de l'Alsace. Il est à environ 15 minutes de Sarrebourg.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat a nomenat Beatus Johannes de Bassele al XIIIe sègle.
- Domeni e coan sœurs augustines a Modèl:La s
- #Venir banc de la commanderie de las chevaliers de Sants-Texans de Malta a Modèl:La s
- Incendiada l'an 1636.
La commune c'est nommée Beatus Johannes de Bassele au XIIIe siècle.
- Domaine et couvent des sœurs augustines au Sègle XIII
- Devint siège de la commanderie des chevaliers de Saint-Jean de Malte au Sègle XV
- Incendié en 1636.


text:
U2
U2 es un grop de rock, irlandés, fondat en octobre de 1976 a Dublin. Lo grop es format pel cantaire e guitarrista Bono (Paul David Hewson), The Edge (David Howell Evans) coma guitarrista e de còps que i a clavièrs, lo bassista Adam Charles Clayton e lo bateire Larry Mullen, Jr..
U2 es estat un dels grops de rock mondialament mai populars al mond, dempuèi lo decenni de 80. Dempuèi de la seuna aparicion an vendut mai de 190 milions de disques pel mond entièr e an ganhat 22 Prèmis Grammy, mai que cap autre grop de rock de l'istòria. La banda es venguda tanben fòrça coneguda per las seunas nombrosas campanhas en favor de diferentas causas solidàrias.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Boy (1980)
- October (1981)
- War (1983)
- The Unforgettable Fire (1984)
- The Joshua Tree (1987)
- Rattle and Hum (1988)
- Achtung Baby (1991)
- Zooropa (1993)
- Pop (1997)
- All That You Can't Leave Behind (2000)
- How to Dismantle an Atomic Bomb (2004)
- No Line on the Horizon (2009)


text:
Aviso: Esta noticia tiene más de un año. Última actualización: 20/09/2012
BARCELONA, 20 Sep. (EUROPA PRESS) -
Eth Gran Teatre deth Licèu de Barcelona a artenherut ua ocupacion mejana deth 83,6% pendent era temporada 2011-2012, damb 268.715 espectadors, chifra que lo convertís en espaci de gran aforament qu'a artenherut mès assisténcia a Catalonha.
En cas des representacions d'opèra, era ocupacion mejana a estat deth 84,5%, chifra qu'a baishat ath 75,7% en cas des de dança, a informat eth teatre en un comunicat.
Damb 2.292 localitats, er aforament deth Licèu s'a aucupat en un 50% per espectadors abonadi, entàs qu'era sala resèrva descompdes e bonificacions, coma eth manteniment der IVA redusit deth 8%.


text:
Cranc (crustacèu)
Los crancs son de crustacèus de cinc parelhs de patas que la primièra es modificada per formar un parelh de pinças, una carapaça puslèu plata, e un abdomèn cort e larg plaçat jol torax. I a dos gropes principals: l'infraòrdre dels Brachyura o vertadièrs crancs e los Paguroidea, o crancs ermitas. Los crancs ermitas, o bernat ermita, vivon recatats dins de cauquilhas voidas, que i pòdon protegir son ròstre mòl.
Mai de 7000 espècias son estadas descrichas, repartidas sus l'ensemble de la planeta. Los crancs colonizan una granda varietat de mitans: aqüatics evidentament mas tanben continentals, cèrtas especias realizant la quasi totalitat de lor cicle en defòra de l'aiga. Es sustot en zòna tropicala que se tròba indiferentament de crancs marins, de crancs d'aiga doça e de crancs terrèstres.
L'aparicion dels crancs remonta a l'èra segondària; lo pus ancian fossil de cranc conegut data del jurassic mejan, fa environ 170 milions d'annadas.
Somari
Noiridura[modificar | modificar la font]
Lo cranc es fòrt voraç es a dire que manja fòrça: de cauquilhatges, de rafatum. Lo cranc dobrís los cauquilhatges ambe sas pinças. Pòt devorar dusqu’a 50 lustras joves per jorn. Quitament se pòt atacar a de tortugas de mars pichonas que venon d'espelir e que se trigòssan sus la plaja per rejónher la mar.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Lo mascle recèrca una femèla qu'es a pelmudar per s'acoblar.
Plaça dels crancs dins lo renhe animal[modificar | modificar la font]
Divèrsas espècias de crancs[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Crab of Lamos.jpg
Cranc de Lamos
-
-
-
-
-
-
Valor economica[modificar | modificar la font]
Lo cranc es una importanta ressorsa alimentària pels òmes e fa doncas l'objècte d'una activitat economica particularament desvolopada. Lo jaciment mai conegut se situa dins la mar de Bering al nòrd de l'ocean Pacific, entre Alaska e Russia, ont se tròba en granda pregondor de crancs gegants, los "Crancs reials de Kamchatka" que sa carn s'aparenta a la del ligombau, es exportada dins lo mond entièr. Rapòrta un revengut fòrt confortable mas ocupa gaireben tota lo ròdol ecologic. La reglamentacion de pesca dels crancs del Kamtchatka autoriza pas que la presa de crancs adultes de 10 a 12 ans. L'animal atenh alara una envergura de mai d'un mètre cinquanta ambe las patas, e un pes mejan de 5 kg. Recentament, es estat aclimatat en mar de Barents dins las annadas 1960 per l'Union Sovietica. Los pescadors norvegians an drech de capturar, dins lors casièrs, fins a 300 000 crancs a l'èst del cap Nòrd. A l'oèst, la pesca es illimitada.[ref. necessària]
Dins lo Bacin Mediterranèu, lo cranc de ròca (cranc verd) fa comunament partida de las recèptas tradicionalas coma la sopa de peis. Per çò qu'es del tortèl, es generalament pescat en Bretanha.
Chifras[modificar | modificar la font]
S'estima las capturas mondialas de crancs a 1,2 milion de tonas per an (donadas de 2003). Çaquelà, cal soslinhar que lo cranc essent un animal costièr de bon capturar, aquesta chifra ten pas compte de la pesca individuala e de la pesca artesanala, sustot dins los païses paures, lo cranc representant una font de proteïnas fòrça economica. Sus las còstas de l'Africa Eqüatoriala, los enfants atrapan aisidament los crancs blaus que fan simplament rostir a la brasa.
La pesca dels crancs de Kamtchatka sola representa un prelèvament annal d'environ 45 000 tonas.
-
-
Venda de crancs blaus
-
Callinectes sapidus (Crancs blaus sul mercat de Pirèa)
-
-
Paralithodes camtschaticus (Cranc de Kamtchatka)
-
-
-
-
-


text:
Arqueologia
L'arqueologia es una disciplina scientifica que son objectiu es l'estudi e la reconstitucion de l'istòria de l’umanitat dempuèi la Preïstòria fins a l'epòca contemporanèa a travèrs l'ensems dels vestigis materials qu'an subsistit e qu'es de còps que i a, necessari de metre al jorn (objèctes, aisinas, ossaments, terralhas, armas, pèças de moneda, joièls, vestits, emprentas, traças, pinturas, bastiments, infrastructuras, etc.).
L’arqueològ trapa la màger partida de sa documentacion dins los trabalhs sul terren (prospeccions, sondatges, cavament) contràriament a l’istorian, que sas principalas fonts son de tèxtes. Los documents escrits son pasmens sovent utilizats amb succès en arqueologia quand son disponibles e servats.


text:
Velocitat
Somari
Definicion[modificar | modificar la font]
- En fisica, la velocitat es una grandor que mesura lo repòrt d'una evolucion dins lo temps. Exemple: velocitat de sedimentacion, velocitat d'una reaccion quimica, etc.
- En cinematica, la velocitat es una grandor vectoriala que mesura per un movement, lo repòrt de la distància percorrida dins lo temps.
Velocitat en cinematica[modificar | modificar la font]
Se distinguís :
- La velocitat curvilinèa, qu'es la distància percorrida sus una unitat de temps . Es una grandor escalara.
- Lo vector velocitat o la velocitat dins l'espaci, qu'es lo vector
- ont la nòrma val la velocitat e ont lo sens e la direccion son aqueles del movement de l'objècte considerat. Formalament, lo vector velocitat es la derivada de la posicion de l'objècte a respièch del temps. Quant aquò pòrta pas de confusions, se parla simplament de « velocitat ». E aquí es una grandor vectoriala.
L'unitat internacionala de la velocitat es lo mètre per segonda (m.s-1); pels veïculs coma las automobilas o los avions, s'utiliza subretot lo quilomètre per ora (km/h). Lo sistèma anglosaxon utiliza la mila per ora (mile per hour, mph). Dins la marina, s'utiliza lo nos, que val una mila marina per ora, o 0,5144 m.s-1. En aviacion, se pòt utilizar lo mach, mach 1 essent la velocitat del son (que vària en foncion de la temperatura e de la pression).
Istòria del concèpte de velocitat[modificar | modificar la font]
Una definicion formala longtemps manquèt a la nocion de velocitat, perque los matematicians s'enebiguèron de far lo quocient de doas grandors non omogenèas. De devesir una distància per un temps lor apareguèt doncas tan fals coma nos poiriá semblar uèi de far la soma d'aquela doas grandors. Es atal que per saber s'un còrs èra pus velòç qu'un autre, Galileo Galilei (1564-1642) comparava lo repòrt de las distàncias percorridas per aqueles còrs amb lo repòrt dels temps correspondents .
Aplicava per aquò l'equivaléncia seguenta:
La nocion de velocitat instantanèa es definida formalament pel primièr còp per Pierre Varignon (1654-1722) lo 5 de julhet de 1698, coma lo repòrt d'una longor infinidament pichona sul temps infinidament pichon mes per percorrir aquela longor. Utilizèt per aquò lo formalisme del calcul diferencial mes al punt catòrze ans pus lèu per Leibniz (1646-1716).
Lo concèpte de velocitat[modificar | modificar la font]
Cal distinguir dos tipes de velocitat :
- la velocitat mejana, que respond fòrt precisament a la definicion elementària. Se calcula en devesissent la distància percorrida pel temps de correguda ; a un sens sus un periòde donat ;
- la velocitat instantanèa, que s'obten pel passatge al limit de la definicion de la velocitat. Se definís en un instant precís, via la nocion de derivacion . Per exemple dins los calculs de cinematica, la velocitat es un vector obtengut en derivant las coordenadas cartesianas de la posicion a respièch del temps :
Vector velocitat[modificar | modificar la font]
Lo vector velocitat instantanèa d'un objècte que sa posicion al temps es donada per calculat coma la derivada
L'acceleracion es la derivada de la velocitat, e la velocitat es la derivada de la distància, a respièch del temps.
L'acceleracion es lo taus de cambiament de la velocitat d'un objècte sus lo periòde. L'acceleracion mejana d'un objècte que sa velocitat passa de a pendent un periòde es donada per :
Lo vector d'acceleracion instantanèa d'un objècte que sa posicion al temps es donada per es
La velocitat finala d'un objècte aviant amb la velocitat puèi d'acceleracion constanta pendent un temps es:
La velocitat mejana d'un objècte subissent una acceleracion constanta es . Per trobar lo desplaçament d'un tal objècte accelerant pendent lo periòde , remplaçar aquela expression dins la primièra formula per obtenir :
Quand solament la velocitat iniciala de l'objècte es coneguda, l'expression
se pòt utilizar. Aquelas equacions de basa per la velocitat finala e desplaçament se pòdon combinar per formar una equacion qu'es independenta del temps :
Aquelas equacions son validas per la mecanica classica mas pas per la relativitat restrencha. En particular en mecanica classica, totes seràn d'acòrdi sus la valor de e las règlas de transformacion per la posicion creant una situacion ont totes los observators qu'acceleran pas descrivon l'acceleracion d'un objècte amb las meteissas valors. Ni l'un ni l'autre son pas vertadièrs per la relativitat restrencha.
L'energia cinetica d'un objècte se desplaçant en translacion es proporcionala a sa massa e al carrat de sa velocitat :
L'energia cinetica es una quantitat escalara.
Coordenadas polaras[modificar | modificar la font]
En coordenadas polaras, la velocitat dins lo plan se pòt descompausar en velocitat radiala, , s'alunhant o anant cap a l'origina e la velocitat ortoradiala, dins la direccion perpendiculara (que cal pas confondre amb la compausanta tangenciala), egala a (vejatz velocitat angulara).
Lo moment angular dins lo plan es
- .
Se reconeis dins
la velocitat areolara.
Se la fòrça es centrala (vejatz movement de fòrça centrala), alara la velocitat areolara es constanta, segonda lei de Kepler).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Acceleracion
- Acceleracion mejana
- Velocitat de la lutz
- Velocitat del son
- Velocitat de fasa
- Velocitat de grope
- Velocitat relativa
- Torsador cinematic
- Batements per minuta (BPM) : mesura de la « velocitat » d'un tròç de musica


text:
Nicolás Avellaneda
Nicolás Remigio Aurelio Avellaneda Silva (1837-1885), avocat e òme politic, foguèt president d'Argentina entre 1874 e 1880.
Politicament opausat a las aspiracions d'autonomia de la província de Buenos Aires, assumiguèt la presidéncia al mitan d'acusacions de frauda e en afrontant un soslèvament de Bartolomé Mitre que jugulèt en paucs meses.
Resolguèt la crisi de 1874 e 1875 mejançant l'ajust de la despensa publica, en comprenent lo licenciament de foncionaris e la reduccion de salaris. Pus tard s'inicièt l'exportacion de carn argentina dins los primièrs vaissèls refrigerats.
Se d'en primièr sostenguèt los plans de Adolfo Alsina per conténer l'avançada dels indians, en 1876 impulsèt la Campanha del desèrt del ministre de la Guèrra, lo general Julio Argentino Roca, que resolguèt fin finala lo problèma de manièra sagnosa e beneficièt a qualques centenats d'argentins amb de milions d'ectaras liberadas per las siás nòvas estadas.
En 1880, après aver mestrejat un nòu soslèvament de Carlos Tejedor, faguèt votar pel Congrès la federalizacion de la vila de Buenos Aires.
Doas leis importantas que pòrtan lo sieu nom son la d'Immigracion, aprovada jos lo sieu mandat, que facilitèt l'entrada dins lo país de milions d'europèus, e la Lei de las Universitats (1885), que dona una cèrta autonomia a aqueles centres educatius e constituís un dels antecedents de la Reforma Universitària de 1918.


text:
Friedrich Nietzsche
Friedrich Wilhelm Nietzsche (Röcken bei Lützen, Alemanha, 1844-1900) foguèt un filosòf alemand e un dei pensaires modèrnes mai influents.
Estudièt a l'Universitat de Bonn. En 1865, a Leipzig, faguèt d'estudis de filologia e en 1869 foguèt nommat professor de filologia classica a Basilèa. En 1878 abandonèt lei classas, en causa d'una malautiá grèva. Fins a 1889, son periòde d'activitat maximala, passèt leis estius a Sils Maria e la rèsta de l'an a la Ribiera occitana, gaireben sempre solitari e amb de recalivadas dins sa malautiá. Una depression prigonda li provoquèt un enfuscament mentau sobde e deguèt entrar dins una clinica psiquiatrica fins a sa mòrt.
La pensada filosofica de Nietzsche, d'un caractèr poetic e personau marcat, es una critica dei valors tradicionalas de la cultura occidentala e l'assai d'elaborar una filosofia novèla. Se distinguisson tres periòdes dins sa pensada:
- Caracterizat per sei premiereis òbras d'interpretacion e critica de la cultura.
- Per l'omenatge de la cultura e deis esperits liures.
- Per sei tèsis sus lo niilisme, la critica de totei lei valors, lo subreòme e lo retorn etèrne.
Son tres periòdes totalament diferents mai an un sistèma e una unitat perfècta.
Somari
La critica de la cultura occidentala[modificar | modificar la font]
L'origina de la cultura occidentala se deu cercar dins lo mond grèc, ont se manifèstan clarament doas valors complementàrias:
- La valor de la vida, representada per lo dieu Dionís que simboliza la vigor, lo plaser, lo renovèlament e la destruccion.
- La valor de la rason, representada per lo dieu Apollon, simbòl dei formas, de la rason e de l'armonia.
La cultura occidentala se fondamenta subre la dissociacion d'aquestas doas valors e subre la somission de la vida a la rason. Socrates foguèt lo colpable d'aquesta dissociacion e dempuei Socrates, Grècia se presenta coma lo mond de la clartat, ont la rason trionfa subre leis instints. Sometre la vida a la rason es una error. La cultura occidentala, per aquò, es endecada dempuei son origina, per aver instaurat la racionalitat a quin prètz que siá. Aquesta error dogmatica se rosiga quand Platon inventèt l'esperit pur e l'idèa dau ben meteis. Per eliminar aquesta error de basa, cau criticar lo dogmatisme platonic dempuei totei leis ambits onte se manifèsta: la morala, la religion e la filosofia.
- La morala occidentala es antinaturala, pr'amor qu'impausa de leis (vertuts) en contra deis instints primordiaus de la vida.
- La religion es alienanta; nais de la paur d'òme e es un mecanisme de defensa que permet d'atribuir lo destin pròpri a un èsser pus poderós: Dieu.
- La filosofia e particularament la metafísica, se fondamenta subre una error: la cresença, d'origina platonica, en l'existéncia d'un mond perfècte e absolut qu'es l'antitèsi dau mond reau; lei filosòfs s'esfòrçan de s'aprochar d'aquest mond irreau per èsser en possession de la vertat, sens veire qu'es una illusion.
Lo vitalisme[modificar | modificar la font]
La cultura occidentala es ja arribada a sa decadéncia, e cau premanir l'emancipacion de l'òme de totei lei valors moralas per li donar lo drech a la vida. Aqueu es lo pretzfach dau vitalisme.
Lo niilisme[modificar | modificar la font]
Lo niilisme es un movement pròpri de l'istòria de la cultura occidentala. L'esperit occidentau, causat per lei valors fictivas, torna niilista e pèrd la fe en aquestei valors. Alora, la cultura rèsta sens sens, pr'amor que lo niilisme es una fòrça destructritz de la basa de la cultura occidentala, de Dieu, dau Dieu monoteïsta. Aquest Dieu mòr pr'amor qu'entre totei l'avèm assassinat. Quand prendrem consciéncia d'aqueste fach podrem alora despassar l'estat niilista, en bastissent una taula novèla de valors que menarà au subreòme.
La taula novèla de valors[modificar | modificar la font]
- Una morala de senhors, l'exaltacion deis instints de vida.
- Lo mond deis aparéncias se deu impausar subre lo mond "vertadier" de la filosofia dogmatica.
- L'egoïsme.
L'òme e lo subreòme[modificar | modificar la font]
L'òme es un èsser sens far, un pònt entre la bèstia e lo subreòme, l'unic animau que s'es pas encara assolidat. Cau superar l'òme o tornar a l'animalitat primitiva. Mai l'òme es l'animau que pensa au futur, qu'es capable de concebre d'ideaus.
Tres son estadas lei versions de l'ideau uman:
- L'estetic, qu'es interpretat coma armonia de vida e rason.
- Lo scientific, ont l'òme coneis la realitat nuda, e acaba en afirmant energicament la vida.
- Lo subreòme, que personifica la valor suprèma de la vida, que sa manifestacion mai auta es la volontat de poder. Lo subreòme es un èsser superior, liure dei valors dau passat, autonòm, agressiu e legislador. Eu meteis es sa pròpria nòrma, pr'amor qu'es pus luenh dau ben e dau mau. Representa la tòca suprèma de l'umanitat.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Die Geburt der Tragödie (1872)
- Menschliches, Allzumenschliches. Ein Buch für freie Geister (1878)
- Morgenröte – Gedanken über die moralischen Vorurteile (1881)
- La Gaia sciéncia (Die fröhliche Wissenschaft, la gaya scienza) (1882)
- Antau parlava Zaratustra (Also sprach Zarathustra. Ein Buch für Alle und Keinen) (1883-1885)
- Jenseits von Gut und Böse - Vorspiel einer Philosophie der Zukunft (1886)
- Vertat e mensònja en sens extramorau (Über Wahrheit und Lüge im außermoralischen Sinn) (1873)
- La genealogia de la morala (Zur Genealogie der Moral. Eine Streitschrift) (1873)
- Götzen-Dämmerung oder wie man mit dem Hammer philosophiert (1888)
- Der Antichrist. Fluch auf das Christentum (1888)
- Ecce Homo: Wie Man wird Was Man Ist (1888)


text:
-390
Aquesta pagina concernís l'an -390 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Corint ambé d'operacions terrèstras a l'entorn dau Golf de Corint que regardèron pauc Atenas e d'operacions navalas en Mar Egèa ont una partida importanta de la flòta atenenca luchèt còntra Esparta. Divèrsei combats navaus e desbarcaments terrèstras s'acabèron a l'avantatge deis Atenencs que finiguèron per destrurre leis Espartencs e tuar son generau.
Roma[modificar | modificar la font]
Data tradicionala d'una incursion cèlta còntra Roma. Una temptativa de l'armada romana de blocar l'invasion s'acabèt per un desastre sus lo riu Allia (18 de julhet) e per lo pilhatge de la vila. De còntra-ofensivas romanas menadas per lo dictator Marcus Furius Camillus permetèron de tornar prendre una partida dau butin. Dins aquò, aquel eveniment sembla en partida legendari car unei documents antics limitan l'importància de la desfacha romana sus lo riu Allia — ò depintan una desfacha cèlta — mai l'episòdi intrèt dins l'istòria romana coma un traumatisme fòrça important. Dins totei lei cas, la manca de sostèn deis autrei ciutats de la Liga Latina — franc de Caere — marquèt la fin progressiva de l'aliança dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle IV avC.


text:
Alexandrin
L'alexandrin qu'ei un vers qui deu son nom a l'òbra francesa Li Romans d'Alexandre on e ho emplegat. En francés (lenga on l'acent tonic e cad tostemps sus la darrèra sillaba de cada mot) qu'ei compausat de 2 emistiquis de 6 pès, qu'ei a díser un total de 12 pès.
L'occitan, au contre deu francés qu'a ua accentuacion naturaument marcada sus l'abans darrèra sillaba (e, au contre deu catelhan, non possedeish pas cap paraula proparoxitona). En aparéncia doncs, l'alexandrin occitan (lo gran vers de l'Etat d'Aur de la litteratura occitana) que conta 12 vers en inclusent la darrèra sillaba accentuada e en i bèth arrestar lo conte deus pès (lo vers que pòt donc contar ua sillaba mei, se la darrèra paraula b'ei accentuada sus l'avant darrèra sillaba).
Exemples[modificar | modificar la font]
Lo darrèr pè qu'ei marcat en negre e la cesura dab ua barra :
- Exemples medievaus :
No sai si•s fo pecatz / o remas per justiza
C'anc no volgro far patz / adonc, en nulha guiza,
Li borzes de Moissac, / lai can Pena fon priza ; [...] (118, 1)
Lo coms vens en Gasconha, / complitz d'alegretat,
Cant el ac de Tholosa / faita sa volontat, [...] (XXVI, 1-2)
- Exemples de l'Etat d'Aur occitana :
Aqueth Rei poderós / eisharruscla de guèrra,
Qui de son nom crenhut / pleèc tota la tèrra, (Lissandre lo Grand, "Poesias Gascoas")
Jo'm cranhi que vosauts / hètz tot a la bambòla,
I que hèra sovent / que v'i gausatz pecar, [...] (La Pastorala deu Paisan, hèita II)
Brave e digne guerrièr / que l'Espanha regarda,
Coma un autre Amadís / o l'àngel de sa garda [...] (Sancho Pança, I, 7, 111-112.)
Se dins lo desespèr / un òme s'abandona
N'escota ni dangier, / ni conseu, ni reson ; [...] (Lo Desespèr, Còntes).


text:
Sal (quimia)
En quimia, una sal (var. sau) es un compausat quimic format per de cations (ions cargats positivament) ligats a anions (ions cargats negativament).
Es lo produch tipic d'una reaccion quimica entre una basa e un acid; la basa fornís lo cation e l'acid l'anion. Un exemple es la sal de cosina, nomenada tanben en lengatge colloquial sal comuna o simplament sal, qu'es lo clorur sodic, que sa formula quimica es NaCl e qu'es lo produch de la basa idroxid sodic, NaOH e acid cloridric, HCl. Las sals son generalament de compausats ionics que fòrman de cristals. Son normalament solublas dins l'aiga, ont se separan en dos ions.
Las sals tipicas an un punt naut de fusion, duretat bassa, e compressibilitat bassa. Dissolgudas dins l'aiga, condusisson l'electricitat. Las sals se nomenan segon l'acid que ne derivan:
- los acetats son las sals de l'acid acetic
- los carbonats son las sals de l'acid carbonic
- los clorats son las sals de l'acid idrocloric
- los fosfats son las sals de l'acid fosforic
- los nitrats son las sals de l'acid nitric
- los nitrits son las sals de l'acid nitrós
- los sulfats son las sals de l'acid sulfuric


text:
Bilbao
Bilbao (Bilbo en parlar locau deth dialècte biscaïn o Bilbao en basco, Bilbao en espanhòu) qu'ei ua comuna der'anciana merindad d'Uribe, en Biscaia e en País Basco.
Eths gentilicis que son bilbotar entath basco e bilbaíno -a entar arromançat.
Era lenga tradicionau der'anciana comuna de Bilbao, correspondent ath quartièr vielh situat sus er'arriba dreta der arriu de Nervión-Ibaizabal, qu'èra eth basco biscaïn, ena sua varietat dialectau de Plentzia segon eras enquistas filologicas deth prince Loís Lucian Bonaparte.
En 1300, qu'obtiengó era sua carta de poblacion:
- « Be sàpian per aquesta carta, tots aqueths qui la vedèren o l'entenèren, que jo Diego López de Haro, senhor de Biscaia, conjuntament dab eth mèn hilh don[1] Lope Díaz e dab plaser de tots eths biscaïns, que hèi en Bilbao, partida de Begoña, navèra poblacion e vila qui'u disen eth pòrt de Bilbao. ».[2][3]
En 1483, entà méter fin ara guèrra de bandas, eth representant deths Reis Catolics que dispausè onze ordonanças, ua deras quaus e decrèta que:
- « D'ara endavant per tostemps eths ni nat d'eths non seràn pas jamei de bandas[4] ni de parcialitat, en aquesta dita Vila de Bilbao ni en tot eth Comtat de Biscaia dab eras Encartaciones, d'Oñaz ni de Gamboa ».[5]
Qu'ei, despuish sègles, ua vila de grana activitat comerciau per'mor dera sua ria e deth son pòrt, via de sortida deth hèr biscaïn[6] e dera lana de Castelha e via d'entrada deras manufacturas deth nòrd d'Euròpa, deth carbon e dera merluça.
En 1870, Bilbao qu'annexè ua partida de la comuna d'Abando, puish tota era comuna en 1890. Eth 1èr de genèr de 1925 qu'annexè las comunas de Begoña e Deustua.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Deth latin dominus 'senhor'.
- ↑ Sepan por esta carta cuantos la vieren y oyeren cómo yo Diego López de Haro, señor de Vizcaya en uno con mío hijo Don Lope Díaz y con placer de todos los vizcaínos, hago en Bilbao de parte de Begoña nuevamente población y villa cual dicen el puerto de Bilbao . (Carta de poblacion de Bilbao).
- ↑ Carta de poblacion de Bilbao
- ↑ En sens de "faccion".
- ↑ De aquí adelante para siempre jamás nunca ellos nin alguno dellos serán de bandos ni de parcialidad en esta dicha villa de Bilbao nin en todo el condado de Vizcaya con las Encartaciones de Oñez nin de Gamboa. (Capitulat de Garci López de Chinchilla).
- ↑ Cfr. « Macbeth » (William Shakespeare): « Sir, in my heart there was a kind of fighting, that would not let me sleep. Methough I lay worse than the mutines in the bilboes », « the bilboes » valent a díder 'eths hèrs', eras cadeas tà ligar eths pès o eras mans deths presoèrs.


text:
Opinió
-
Solidaritat occitanista amb los catalans
Patrici Pojada
02.09.2014
-
Solidaritat occitanista
Patrici Pojada
02.09.2014
-
John Adams (lliçons per a independentistes)
Enric Vila
29.08.2014
-
Granets de sorra petits i variats
Liz Castro
29.08.2014
-
Francesc Ribera (Titot): 'El país ha acabat reivindicant la catalanitat de la rumba i l'autoria de Peret'
Francesc Ribera 'Titot'
28.08.2014
-
Rafalito: 'És un orgull que un gitano català hagi anat per tot el món fent la nostra música'
Rafalito Salazar
28.08.2014
-
Jaume Vallcorba, l'últim tren amb música de Fauré
Montserrat Serra
26.08.2014
-
Oriol Izquierdo: 'La bola de vidre'
Oriol Izquierdo
25.08.2014
-
Gala Pin: 'Es promou un ús de l'espai públic d'usar i llençar'
Gala Pin
23.08.2014
-
Àngel Castiñeira: 'El turisme de la Barceloneta és una història d'èxit desbordada'
Àngel Castiñeira
23.08.2014
-
Presidential threats
Quim Torra
22.08.2014
-
El president, amenaçat
Quim Torra
22.08.2014
-
Why Catalans are separatist
Toni Strubell
18.08.2014
1/57>
Patrici Pojada
02.09.2014
Solidaritat occitanista amb los catalans
Barcelona, 10 de julhet de 2010: mai d’1 000 000 de catalans sortián per carrièras per denonciar la senténcia espanhòla contra lo projècte de novèl estatut de Catalonha (lo que prevesiá, justament, l’oficializacion de l’occitan dins tota Catalonha). D’ara enlà, un potent moviment social, al delà de las oposicions politicas costumièras, se metiá en camin, un moviment que fa pas que créisser dempuèi. Las consultas organizadas dins tantes vilatges e vilas dubriguèron lo talh e permetèron de difusar un messatge clar.
Barcelona, 11 de setembre de 2012: unas 1 500 000 personas envasissián pacificament las carrièras e plaças de la ciutat reclamant, sens cap de dobte possible, l’independéncia de Catalonha, darrièr l’eslogan 'Catalunya, nou estat d’Europa'. 11 de setembre de 2013: 1 500 000 personas s’agafavan per las mans per unir lo nòrd del País valencian e lo Vallespir; una cadena umana de mai de 400 km per l’independéncia. Ongan, la Diada de l’11 de setembre deuriá confirmar aquesta mobilizacion.
Aquel moviment prigond, resumit aicí a unas de las sieus manifestacions mai emblematicas, nos pòt pas daissar indiferents a nosautres, occitans. En tot cas, personalament, me daissa pas brica indiferent e ajustarai, sens estar mai, que non solament lo sosteni mas que, en mai, me’n senti part prenenta. Es pas ni lo lòc ni l’ora que o conte tot, mas cresi qu’es vengut lo moment de prene posicion, coma occitan, per un moviment que, dins la concepcion de l’occitanisme qu’es la mieu dempuèi lo començament, me concernís totalament. Tanplan, poiriái dire que, dins aquel sens, me concernís e nos concernís, triplament. D’una part, per çò que cresi que los pòbles an lo dreit (tanplan lo dever) de se prene en carga, encara mai quand una tala reivindicacion es portada per un moviment democratic popular e, d’aqueste punt de vista, çò que se passa en Catalonha - dins aquel país tan pròche - es, actualament, exemplar. D’una autra part, lo mieu engatjament occitanista (en favor de l’occitan) es, naturalament, per ieu, pastat de 'catalanisme'. Es pas una causa del passat, romantica o sabi pas qué, mas un sentiment totalament ancorat dins lo present, un present que nos fa cada jorn evident que occitans e catalans partejam tantas causas que nos afrairan. Poiriam convocar lo passat e tornar mençonar los Trobadors o la batalha de Murèth, per exemple, mas la proximitat actuala es tala que, tanplan, i a pas besonh de remontar tan luènh coma se l’istòria s’èra arrestada. Atal, las cançons, la television, la produccion audiovisuala, los films, los libres catalans, etc., son un referent per nosautres, participan a la nòstra cultura e los fasèm nòstres. Enfin, se caliá una darrièra rason vertadièrament 'occitana' aquesta, nos pòt pas daissar indiferents qu’un tròç d’Occitània se tròba en Catalonha (la Val d’Aran) e que los catalans - respondent a la volontat dels araneses - reconeguèron la nòstra lenga e ne faguèron, puèi, una de las lengas oficialas de tot Catalonha. Seriá pas que per aquò, çò que se passa en Catalonha a l’ora d’ara es tanben nòstre.
La mieu posicion, ne soi plenament conscient, es pas brica representativa de l’occitanisme - e o planhi! -, mas existís e la podèm pas negar o amagar. M’a semblat qu’èra venguda l’ora d’exprimir la mieu solidaritat amb los catalans, a un moment clau, quand Catalonha viu un procès istoric plen d’esperanças qu’es un modèl de dignitat e un exemple per nosautres. Espèri que los catalans oblidaràn pas que, de l’autre costat dels Pirenèus, i an una part d’eles e que, benlèu, 'Des d’Alacant a la Provença / Res no s’acaba i tot comença' (vèrses del poèta Josep Vicenç Foix). Òc, que tot comence! Ne fau lo vòt: per ieu, coma occitan, tot çò que se passa en Catalonha m’es pas estrangièr e representa un grand espèr... Ara que sabem que tot es per èsser fait, qu’aquest 'País petit' - que es un grand país - nos ensenhe que tot es possible! Nos i trobarà al sieu costat... e, esperem, nos oblidarà pas!
Patrici Pojada
Catedràtic d’història moderna
Membre de l’Institut d’Estudis Aranesi-Acadèmia aranesa de la Lenga occitana
Membre del Conselh lingüistic del Congrès permanent de la Lenga occitana
Editorial
-
Més papistes que el papa
Vicent Partal
02.09.2014
-
L'agressió de Granollers i l'agressió de debò
Vicent Partal
01.09.2014
-
La crisi canària. Per què ens interessa?
Vicent Partal
22.08.2014
-
For Scotland, Europe and the world
Vicent Partal
19.08.2014
-
Per Escòcia, per Europa, pel món
Vicent Partal
18.08.2014
-
Quan la realitat s'imposa a les obsessions dels estats
Vicent Partal
14.08.2014
-
Benvinguts els nervis
Vicent Partal
13.08.2014
-
Coses que podem discutir sobre la consulta (i coses que no)
Vicent Partal
12.08.2014
-
A les mans del poble
Vicent Partal
11.08.2014
-
Millor respectuosos
Vicent Partal
08.08.2014
-
La independència no serà una victòria només dels independentistes
Vicent Partal
07.08.2014
-
About legalities, consultations and presidents
Vicent Partal
06.08.2014
-
De legalitats, consultes i presidents
Vicent Partal
06.08.2014
-
Millor petits
Vicent Partal
05.08.2014
-
L’estat d’ells, l’estat contra nosaltres
Vicent Partal
04.08.2014
-
Prepareu-vos
Vicent Partal
01.08.2014
-
Serenitat i decisió
Vicent Partal
31.07.2014
-
Tres coses que Mas hauria de tenir molt en compte avui
Vicent Partal
30.07.2014
-
Pel bé de tots
Vicent Partal
29.07.2014
-
Només és un forat al tram 93
Vicent Partal
28.07.2014
-
Jordi Pujol: un país que fa mal
Vicent Partal
25.07.2014
-
Anem per feina
Vicent Partal
25.07.2014
-
Un incendi per a apagar un foc
Vicent Partal
24.07.2014
-
N'hem d’esperar res, de la reunió Mas-Rajoy?
Vicent Partal
23.07.2014
-
La via que s’apaga
Vicent Partal
22.07.2014


text:
Modèl:Icòna de títol
- Utilizacion
- Aqueste modèl permet d'apausar una icòna discrèta a drecha del títol de l'article.
- Sintaxi
{{Icòna de títol |Ligam=''Modèl:Icòna de títol'' |Tèxt=''exemple'' |Imatge=''exemple.jpg'' |Talha=''20'' }}
- Ligam
- La pagina sus laquala un clic sus l'icòna dirigirà. Per una categoria o un imatge, doblidetz pas de far precedir lo ligam per un simbòl « : » (per exemple : Categoria:Modèl). Per defaut : aquesta documentacion.
- Tèxt
- Lo tèxt de l'info-bulla que deu aparéisser. Defugir los caractèrs wiki, es a dire los |, }} etc. Per defaut : « exemple de tèxt »
- Imatge
- Lo nom de l'imatge d'afichar (sens prefixe). L'imatge pòt èsser situat sus Commons. Per defaut : Imatge:Icone etoile.png
- Talha
- La talha de l'imatge. Per defaut : 20 px
- Atencion
- Se i a mantuna icòna de títol, seràn plaçadas a una distància de 30px las unas de las autras. Atal, se desconselha vivament lo plaçament d'icònas pus largas.


text:
Nitting
Nitting es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Ancian domeni del abbaye de Wissembourg a Modèl:La s
- A Modèl:La s, la distincion aperteniá a las Lutzelbourg, de contunh en 1640 a las Saintignon.
- Destruit al cors de la guèrra de Trenta ans.
- En 2008, la ret câblé es rénové pel cablo-operator SERCAE (apertenent a Rohr-Cablor) : 130 taxis FTTH (fibra optique dins abitança) connècten las abitacions al ret anautita-dèbit de la Moselle (RHD 57)[1].
- Ancien domaine de l'abbaye de Wissembourg au Sègle IX
- Au Sègle XIV, la seigneurie appartenait aux Lutzelbourg, puis en 1640 aux Saintignon.
- Détruit au cours de la guerre de Trente ans.
- En 2008, le réseau câblé est rénové par le cablo-opérateur SERCAE (appartenant à Rohr-Cablor) : 130 prises FTTH (fibre optique à domicile) relient les habitations au réseau haut-débit de la Moselle (RHD 57)[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.fibre-news.fr/deploiement/nitting-fibra-en-moselle.html Un vilatge fibré en Moselle]. Consultat lo 31 de julhet de 2010.
- ↑ http://www.fibre-news.fr/deploiement/nitting-fibre-en-moselle.html Un village fibré en Moselle]. Consulté le 31 juillet 2010.


text:
Cap Cod
Lo cap Cod (lo cap de las merluças), en anglés Cape Cod, es un cap o una peninsula sus la còsta èst dels Estats Units, dins l'estat de Massachusetts.
Somari
Geografia e divisions administrativas[modificar | modificar la font]
Geologia[modificar | modificar la font]
Clima[modificar | modificar la font]
Populacion d'origina[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
"(Cape Cod is)... a vast morgue, where famished dogs may range in packs - the most uninviting landscape on earth." - Henry David Thoreau
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Torisme[modificar | modificar la font]
Espòrts[modificar | modificar la font]
Illas al larg de Cap Cod[modificar | modificar la font]
Las illas de Nantucket e Martha's Vineyard, tant coma Elizabeth Island Chain, qu'inclutz l'illa de Naushon, proprietat de la Familha Forbes.


text:
Grop de musica
Un grop de musica qu'ei un ensemble de personas qui hèn musica amassas. Un(a) musician(a) sol(a) ne pòt pas estar considerat(da) com un grop mes autanlèu qui n'i a du(a)s (au mensh) que n'ei un.
Un grop de duas personas que s'apèra tanben un duo. Un grop de tres personas que s'apèra tanben un trio. Un grop de quate personas que s'apèra tanben un quartet. Un grop de cinc personas que s'apèra tanben un quintet. Un grop de sheis personas que s'apèra tanben un sextet.
Los grops de musica qu'an noms diferents segon las culturas. Atau, peus musicians americans de jazz, un grop de mensh de uèit personas qu'ei un combo mes un grop de mei de uèit personas qu'ei un big band. Dens la musica classica europèa, l'apellacion ensemble (ensemble vocau, ensemble instrumentau) qu'ei mei utilizada que la de grop. Enfin, passada ua cèrta importància (20 o 30 membres), un ensemble de musician(a)s classic(a)s n'ei pas mei un grop mes ua orquèstra.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Musica
- Lista dels musicians Flamenco
- Lista dels musicians musica afroamericana
- Lista dels musicians musica tzigana
- Lista dels musicians jazz
- Lista dels musicians rock per genre
- Lista dels musicians electro
- Lista dels musicians hip-hop
- Lista dels musicians world music modèrna
- Lista dels musicians pop
- Lista dels gropes de rock (alfabeticament)
- Categoria:Grop de musica


text:
Tourville-la-Campagne
Tourville-la-Campagne en normand (Tourville-la-Campagne en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Tourville-La-Campanha a situat entre Elbeuf e Lo Neubourg.
Tourville-la-Campagne est située entre Elbeuf et Le Neubourg.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Tourville-La-Campanha #èsser cap de-luòc del costat fins en 1821. #Èsser alavetz remplaçat per Amfreville-la-Campanha.
Tourville-la-Campagne fut capluòc du canton jusqu'en 1821. Il fut alors remplacé par Amfreville-la-Campagne.


text:
Periòde Glaciari de Würm
Lo Periòde glaciari de Würm o Glaciacion de Würm es lo nom donat pels geològs a la glaciacion europèa que se debanèt entre 120 000 e 10 000 avC. Lo tèrme Würm a per origina un riu alpenc de Bavièra, que marca aperaquí l'avança glaciària maximala d'aqueste periòde. Los Alps foguèron lo luòc de las primièras recercas scientificas sistematicas sus las glaciacion que foguèron menada per Louis Agassiz al començament del sègle XIX. Lo darrièr periòde glaciari i foguèt intensivament estudiat. L'analisi estatistica dels pollèns microfossilizats trobats dins los depaus geologics, permetèron de datar los cambiaments dramatics de l'environament europèu pendent la glaciacion de Würm. Al maximum de la glaciacion, ca 24,000–10,000, la pus granda part de l'Euròpa centrala, de l'Euròpa de l'oèst e de l'Eurasia èran d'estèpas o de tondra, mentre que los Alps presentavan camps de glaç e glacièrs de montanha. Escandinàvia e gaireben tota la Grand Bretanha èran cobertas de glaç.
Durant Würm, lo Glacièr de Ròse cobrissiá lo plan soís entièr, atenhent las regions actualas de Solothurn e Aarau. Dins la region de Bèrna rejonhiá lo glacièr Aar. Lo Glacièr de Ren es a l'ora d'ara lo subjècte d'estudis detalhats. Los glacièrs de Reuss e Limmat avancèron tan luènh que Jura. Los glacièrs de montanha e de pè de mont daissèron son emprenta en escafar totas las traças de las glaciacions precedentas de Günz e Mindel, e en depausar de morrenas de fons e terminalas dins diferentas fasas de retraccion e tanben de depausses de loess.


text:
1867
Aquesta pagina concernís l'an 1867 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de l'annada, reconquista de la màger part dei territòris tenguts per lei Nian.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 8 de genièr - Emily Greene Balch, escrivana e pacifista nòrd-americana, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1961)
- 18 de genièr - Rubén Darío, poèta de Nicaragua (m. 1916)
- 29 de genièr - Vicente Blasco Ibáñez, escrivan espanhòl (m. 1928)
- 9 d'abril - Chris Watson, primièr ministre australian (m. 1941)
- 23 d'abril - Johannes Andreas Grib Fibiger, scientific danés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1928)
- 7 de mai - Władysław Reymont, escrivan polonés, Prèmi Nobel de Literatura (m. 1925)
- 4 de junh - Carl Gustaf Emil Mannerheim, president de Finlàndia (m. 1951)
- 8 de junh - Frank Lloyd Wright, arquitect american (m. 1959)
- 28 de junh - Luigi Pirandello, escrivan italian, Prèmi Nobel de Literatura (m. 1936)
- 12 de setembre - Carlos Eugenio Restrepo, president de Colómbia (m. 1937)
- 2 d'octobre - Nilo Peçanha, president de Brasil (m. 1924)
- 1 de decembre - Ignacy Mościcki, quimista e president de Polonha (m. 1946)
- 5 de decembre - Józef Piłsudski, militar, primièr cap d'Estat de Polonia aprèp l'independéncia, lo 1918 (m. 1935)


text:
Hymenoptera
Los imenoptèrs (Hymenoptera) son un òrdre d'insèctes, sosclassa dels pterigòtes, seccion dels neoptèrs, Modèl:B superòrdre dels mecopteroïdèus. Aqueste òrdre compòrta d'espècias fòrt beneficas a l'òme de per lor ròtle pollinizator o d'auxiliars de culturas, mentre que d'unes autres son de depredators de vegetals o de mitans forestièrs.
Los imenoptèrs constituisson, aprèp los coleoptèrs, l'òrdre d'insèctes mai diversificat. S'estima actualament lor nombre a mai de 120 000 espècias descrichas.
Los Imenoptèrs son d'insèctes olometabòls d'una talha compresa entre 0,1 mm e 10 cm, provesit de 4 alas membranosas acobladas en vòl e de pèças bucalas del tipe trissador-lepador. Lo cap es separat del torax per un còl fòrt fin e fòrt mobil. Lor metatorax es fòrt cort, soudat al primièr segment abdominal per formar lo segment mediar. Aqueles insèctes son de bon reconéisser al nivèl de l'òrdre.
L'òrdre dels Imenoptèrs compren de fitofags[1], de pollinizators e una larga part d'entomofags que jogant un ròtle central dins lo manten dels equilibris naturals. Los entomofags compòrtan en majoritat de parasitoïdes (43 % de las espècias Imenoptèrs descrichas) mas tanben de predators.
S'estima al nivèl mondial lo nombre real d'imenoptèrs entre 1 a 3 milions d'espècias repartidas en un centenat de familhas. Fòrça espècias demòran de descriure o quitament de descobrir.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lor nom proven de las alas membranoses que la màger part dels insèctes imenoptèrs pòrtan per parelhs. Lo mot ven del grèc hymên, « maridatge », e pteron, « ala ». Aquò ven del fach qu'existisson de croquets sus la nervadura anteriora de l'ala posteriora que permeton a aquesta d'èsser acoblada amb las alas anterioras.
Evolucion[modificar | modificar la font]
Los fossils d'imenoptèrs pus ancians retrobats datan del Triàs, apartenon a la familha dels Xyelidae. L'aparicion d'imenoptèrs socials que vivon en colonias se data del Cretacèu.
Morfologia generala[modificar | modificar la font]
Los imenoptèrs se caracterizan per :
- dos parelhs d'alas membranosas religadas una a l'autra per un sistèma d'acoblatge,
- d'alas anterioras pus largas que las posterioras,
- l'aparelh bucal varia del tipe trissador al tipe lepador amb de fòrmas intermediàrias.
- las mandibulas plan desvolopats servisson a la captura de las predas e al faiçonatge del nis,
- las maxilhas e lo labium son units per una membrana e fòrman una mena de trompa que permet l'aspiracion dels liquids,
- las larvas son per la màger part desprovesidas de patas mas an una capsula cefalica plan visibla,
- a la fin de lor desvolopament, las larvas teisson sovent un cocon d'ont l'adult sortís aprèp la nimfòsi,
- los mascles son aploïdes perque lors cellulas contenon pas qu'un sol exemplar dels cromosòmas de l'espècia mentre que las femèlas son diploïdas, lors cellulas possedisson un parelh de cadun d'aquestes cromosòmas.
Classificacion[modificar | modificar la font]
L'òrdre dels Imenoptèrs es devesit en 2 grands ensembles :
- los Simfits que lor abdomèn fa dirèctament seguida al torax (pas d'escanament) e
- los Apocrits, que lor abdomèn es ben distint del torax del fach d'un escanament, lo primièr segment abdominal o propodeum es entièrament fusionat al torax.
Los Apocrits son subdevesits entre Terebrants (parasitica) e Aculeats (pòrta agulhons). Los Terebrants possedisson un abdomèn acabat per un oviscapte (tarièra) mentre que pels Aculeats, l'oviscapte a perdut sa foncion de ponduda e es vengut un agulhon.
- Caracteristicas dels Terebrants (Parasitica) :
- Antena amb mens de 16 articles
- Nervacion alara fòrt simplificada
- Ovipositor visible al repaus.
- Caracteristicas dels Aculeats :
- Antena de 12-13 articles
- Lòbe jugal visible sus l'ala posteriora
- Agulhon pas jamai visible al repaus.
Los Simfits recampant la gròssa majoritat dels fitofags, qualques espècias son de degalhaires de mitans forestièrs o agricòlas. Un autre grop important de fitofags, los Cinipids, se rencontra çò los Apocrits Terebrants.
La màger part dels parasitoïdes apartenon al grop dels Terebrants, en particular a las superfamilhas dels Chalcidoidea, Scelionoidea, Serphoidea e Ichneumonoidea.
Los predators se rencontran per l'essencial a çò dels Aculeats dins las superfamilhas dels Formicoidea (formigas), Pompiloidea, Sphecoidea e Vespoidea.
La majoritat dels pollinizators de plantas cultivadas se rencontra tanben a çò dels Aculeats demest los Apoidea, los representants d’aquesta superfamilha se noirisson exclusivament de pollèn e de nectar.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 11 % d'espècias conegudas, cf. Jose Luis Viejo Montesinos (1998). Evolución de la fitofagia en los insectos, Boletín de la Real Sociedad Española de Historia Natural (Actas), 95 : 23-30. (ISSN 0583-7499)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Hymenoptera dins Tree of Life we project (en)
- Referéncia Fauna Europaea : Hymenoptera (en)
- Referéncia The Paleobiology database : Hymenoptera Linne 1758 (en)
- Referéncia ITIS : TSN 152741 Hymenoptera (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Hymenoptera (en)
- Referéncia NCBI : Hymenoptera (en)


text:
Vin
Es lo vin una beguda obtenguda a partir de la fermentacion alcolica del rasim fruch de la planta Vitis vinifera (vinha).
Tipes de vins[modificar | modificar la font]
- Vin corrent: o de vin de taula, es l'elaborat segon la definicion anteriora, sens qu'intervengan de substàncias o de practicas trabalhadoras pels "vins especials", sens prene en compte la siá graduacion, cada còp qu'es naturala.
- Vin roge: es aquel qu'es elaborat majoritàriament a partir de rasim negre, coma la color ven de la pelhòfa, normalament la fermentacion se deu realizar amb lo most sens filtrar (amb las pelhòfas), e sonque un còp acabat la fermentacion (aperaquí 20 jorns) se procedís a la filtracion. Lo vin roge se pòt vielhir; e en foncion del temps que passa en tina, en botas e en botelhas, se pòt classificar en:
- Vin jove, mens de sièis meses en tina.
- Criança, Almens sièis meses en tina (o en bota) e un autre temps en botelha.
- Resèrva, almens un an en bota e dos en botelha.
- Granda Resèrva, mai d'un an en bota e mai de dos en botelha.
- Vin roge: es aquel qu'es elaborat majoritàriament a partir de rasim negre, coma la color ven de la pelhòfa, normalament la fermentacion se deu realizar amb lo most sens filtrar (amb las pelhòfas), e sonque un còp acabat la fermentacion (aperaquí 20 jorns) se procedís a la filtracion. Lo vin roge se pòt vielhir; e en foncion del temps que passa en tina, en botas e en botelhas, se pòt classificar en:
-
- Vin blanc... Se pòt elaborar amb mòta blanca o negra, en aquel segond cas en separant lo most de la pelhòfa immediatament, perque li done pas color. En general la fermentacion se realiza amb most filtrat (separat de pelhòfas, alavetz, "raspons", e ca), e mai se n'es pas frequent de lo s'envielhir, i a de vins blancs amb criança.
- Vin rosat... Son de vins elaborats amb mòta negra que se permet en el una cèrta maceracion de la mòta abans lo premsat del most; d'aquela manièra lo most pren un pauc de color. Après se fermenta lo most filtrat.
- "Xacolí": es lo vin obtengut de la fermentacion alcoolica del chuc de la mòta, que per de causas meteorologicas s'amaduran pas normalament.
- Vin generós: sec o doç; es aquel que possedís màger graduacion alcoolica que lo corrent, envielhit e elaborat amb de metòdes particulars. Se ne sòl a de mai envielhir pel sistèma de solera en çò que las culhidas de divèrsas annadas se van mesclant gradualament.
- Vin escumós o d'agulha: es lo que conten anidrid carbonic produsit en lo sieu sen, originat per una segonda fermentacion alcoolica en un recipient barrat.
- Vin gasificat: es aquel que se li es apondut d'anidrid carbonic après aver acabat la siá elaboracion.
- Vin quinat o medicinal: ne son aqueles qu'an recebut l'addicion de quina o una autra substància medicinala autorizada per la legislacion.
- Vermot: Es la bevenda en l'elaboracion de la quala ne dintra far partida lo vin, amb addicion de sucre o most de mòta concentrada e extractes o d'aròmas obtenudas de plantas aromaticas.D'autras bevendas analògas que compliscan pas aquelas obligacions se sonan "d'aperitius".
- Vin de messa: es lo vin utilizat dins aquela ceremonia religiosa, e se ditz tanben del vin generós.
Provèrbis[modificar | modificar la font]
- Bèla femna e bon vin fan desrevelhar matin.
- Blat a mòstras e vin a tastas, qui bon lo crompa, bon lo beu.
- Bon vin fa bon sang, e bon sang fa bon òme.
- Vin batejat pòrta son aiga.
- Après la sopa, un còp de vin rauba un escut al medecin.
- Lo que beu tròp de vin non fa jamai pont ni molin.
- Las femnas e lo bon vin fan doblidar que cap partir.
- La tisana de gavèls fa cantar coma un ausèl.
- La vin dona l'esprit amai lo dòsta.
- Per Sant Martin tapa la bonda, tasta ton vin.
- De pan e de vin, lo rei pòt venir.
- Si l'alfabet èra lo vin, tot la monde sauriá legir.
- Ja disiá lo sabent Salamon, que lo bon vin engausís lo còr.
Produccion mondiala[modificar | modificar la font]
Produccion del vin en tonas en 2006[1] segon l'Organizacion de las Nacions Unidas per l'Alimentacion e l'Agricultura (FAO):
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (oc) (fr) Felip Cosinièr, La lenga de la vinha e del vin, Descobèrtas, 1995, 143 paginas (ISBN 2-85910-196-9)


text:
Lo xhosa (AFI: [ˈkoʊsə]), en xhosa: isiXhosaAFI: [isikǁʰóːsa]) es una de las lengas oficialas de Sud-Africa. Lo xhosa es parlat per aproximativament 7,9 milions de personas, siá aperaquí 18% de la populacion sudafricana.
Coma fòrça lengas bantos, lo xhosa es una lenga tonala, es a dire que la meteissa sequéncia de consonantas e vocalas pòt aver diferents sens segon que son prononciadas amb una intonacion montanta o davalanta, bassa o nauta. Una de las caracteristicas pus distintiva de la lenga es la preséncia de clics consonantics; lo mot "xhosa", lo nom de la lenga el meteis, comença amb un clic.


text:
Erethizon dorsatum
Erethizon dorsatum es una espècia de pòrc espic de la familha dels Eretizontids tanben apelada pòrc espic d'America.
Abita tota l'America del Nòrd : essencialament dins de bòsques, mas tanben dins los desèrts e la tondrà.
Passa fòrça temps dins los arbres, son sens de l'equilibri e sas àrpias longas ne fan un escalabraire excellent. Possedís 30 000 picants que se plantan dins la pèl d'un adversari; mas lo pòrc espic d'America preferís evitar l'afrontament en clacant de las dents e en emetent una odor acra eissida d'una glanda soscaudala. Dormís dins un arbre cròi o una cavitat rocosa. La noiridura consistís en ruscas de conifèrs, aguilhas de pins, fuèlhas, granas e frucha.
Un sol pichon ven al mond aprèp sèt meses de gestacion; sos picants son corts e mòls. La longevitat pòt aténher 18 ans.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Lo pòrc espic, Fauna e flòra del país (fr)


text:
Causses
Los Causses son los plans calcaris que s'espandisson en Occitània de Lemosin a las Cevenas al sud del Massís Central segon un axe Èst-Oèst. Se caracterizan globalament per l'abséncia d'aiga de superfícia, a causa de la permeabilitat de las ròcas calcàrias, e una vegetacion tipada.
Los Causses son despartits de costuma entre los Grands Causses a l'èst, nauts e isolats, e los Causses de Carcin a l'oèst plan mai accessibles e d'altitud mejana dins lo Pargue Natural Regional dels Causses de Carcin.
Se destria aital:
Los Grands Causses[modificar | modificar la font]
- Lo Causse Comtal
- lo Causse de Sauvatèrra
- lo Causse de Severac
- lo Causse Mejan
- lo Causse Negre
- Lo Causse de Larzac
De gòrjas pregondas desseparan sovent los causses entre elis coma las de Tarn entre lo Causse de Sauvatèrra e lo Causse Mejan.
Los Causses de Carcin[modificar | modificar la font]
Dins lo Pargue Natural Regional dels Causses de Carcin :
- Lo Causse de Gramat
- Lo Causse de Martèl dins Corresa, Òlt e Dordonha
- Lo Causse de Limonha dins Òlt
Los causses marginals[modificar | modificar la font]
- La plana de Montbèl
- Lo Causse de Castras
Lo 28 de junh de 2011, los païsatges pastorals dels Causses e de las Cevenas son inscrichs al patrimòni de l'Unesco.


text:
XIXau dinastia egipciana
La XIXau dinastia egipciana qu'ei la dinastia deu famós faraon Ramses II. Aquesta dinastia que gessó a la mort deu darrèr faraon de la XVIII dinastia : lo faraon mainatge Totankhamòn. Egipte que sortiva alavetz de la crisi armaniana produsida per la gestion deu país deu predecessor de Totankhamòn : Akhenaton. Lo generau Horemheb, regent de Totankhamòn qu'assegurè la transicion de dinastia en beth deishar lo poder aus descendents d'un deus sons oficièrs originari d'Avaris (la ciutat sethiana de la termièra nord-oèst d'Egipte) e qui s'aperava Pa-Ramesso, hilh d'un certe Sethi. Per'mor d'aquò, un deus purmèrs faraons de la XIXau dinastia que s'aperava Sethi Ièr. Eth e lo son hilh Ramses II que pelegèn en Libia e contra l'Empèri Itita. Ramses II qu'obtiengó ua victória famosa a la batalha de Kadesh en Siria abans de causir la via diplomatica dab los Ititas. La dinastia que conegó ua mena de decadéncia a la mort de Merenptah e de las disputas enter los sons eretèrs. Amenes (dilheu un usurpador) que pugè suu tròn mes per un regnat deus brèus e lo Sethi II, que vadó faraon a la soa mort. Durant aqueth regnat la hemna principau Taosert e lo cancelèr Bai (qui d'escriba qu'arribè a vàder conselher deu rei e qui ho sepelit dens la Vath deus Reis) que ganhèn ua influéncia de las granas. La relacion enter Sethi II e lo son successor Siptah n'ei pas clara. Lo papir Harris que sembla implicar qu'a la soa mort Taosert e Bai que conservèn lo poder dens ua certa anarquia abans que Sethnakht prenosse lo poder en aucíder Bai en en bèth fondar la XXau dinastia, la dinastia ramessida.


text:
1930
Aquesta pagina concernís l'an 1930 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - Aprovada en la Cambra dels Deputats la construccion de la Linha Maginot
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 30 de junh - Evacuacion complèta d'Alemanha per las tropas aliadas.
Mond[modificar | modificar la font]
- 6 de setembre, Argentina - Lo president Hipólito Yrigoyen es depausat per un movement militar.
- 24 d'octobre, Brasil - Lo president Washington Luís es depausat per un movement comandat per Getúlio Vargas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- Descobèrta de Pluton, una planeta nana, per Clyde Tombaugh
Fisica[modificar | modificar la font]
Premiera evocacion de l'existéncia d'una particula neutra e de massa nulla — que foguèt dich neutrino en 1933 — per lo fisician Wolfgang Pauli (1900-1958).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 23 de genièr - Derek Walcott, escrivan de las Índias Occidentalas. Prèmi Nobel de Literatura
- 30 de genièr - Gene Hackman, actor american
- 10 de febrièr - Robert Wagner, actor american
- 28 de febrièr - Leon Neil Cooper, fisician american, Prèmi Nobel
- 2 de març - Tom Wolfe, escrivan american
- 15 de març - Zhores Ivanovich Alferov, fisician rus, Prèmi Nobel
- 19 de març - Ornette Coleman, musician de jazz american
- 24 de març - David Dacko, primièr president de la Còsta d'Evòri (m. 2003)
- 24 de març - Steve McQueen, actor e director de cinèma american (m. 1980)
- 28 de març - Jerome Isaac Friedman, fisician american, Prèmi Nobel
- 3 d'abril - Helmut Kohl, cancelièr d'Alemanha
- 15 d'abril - Vigdís Finnbogadóttir, presidenta d'Islàndia
- 16 d'abril - Herbie Mann, musician american (m. 2003)
- 19 d'abril - Dick Sargent, actor american (m. 1994)
- 24 d'abril - José Sarney, èx-president de Brasil
- 21 de mai - Malcolm Fraser, primièr ministre d'Austràlia
- 31 de mai - Clint Eastwood, actor e director de cinèma american
- 8 de junh - Robert Aumann, matematician alemand, Prèmi Nobel
- 28 de junh - Itamar Franco, èx-president de Brasil
- 3 d'agost - Pepita Caubet Delseny, escrivana aranesa (m. 2007)
- 16 de mai - Betty Carter, cantaira americana (m. 1998)
- 9 de junh – Jordi Pujol i Soley, president de la Generalitat de Catalonha
- 2 de julhet - Carlos Saúl Menem, president d'Argentina
- 28 de julhet - Jean Roba, escrivan bèlga (m. 2006)
- 1 d'agost - Pierre Bourdieu, sociològ francés
- 5 d'agost - Neil Armstrong, astronauta american
- 25 d'agost - Sean Connery, actor escocés
- 7 de setembre - Rei Baudoïn de Belgica (m. 1993)
- 22 de setembre - Antonio Saura, artista espanhòl (m. 1998)
- 23 de setembre - Ray Charles, cantaire e musician american (m. 2004)
- 5 d'octobre - Reinhard Selten, economista alemand, Prèmi Nobel
- 6 d'octobre - Hafez al-Assad, president de Siria (m. 2000)
- 10 d'octobre - Yves Chauvin, quimista francés, Prèmi Nobel
- 10 d'octobre - Harold Pinter, autor de teatre anglés, Prèmi Nobel
- 2 de decembre - Gary Becker, economista american, Prèmi Nobel
- 6 de decembre - Daniel Lisulo, primièr ministre de Zambia (m. 2000)
- 11 de decembre - Chus Lampreave, actritz espanhòla
- 21 de decembre - Kalevi Sorsa, primièr ministre de Finlàndia (m. 2004)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 14 de febrièr - Thomas MacKenzie, primièr ministre de Nòva Zelanda (n. 1854)
- 2 de març - D. H. Lawrence, escrivan britanic (n. 1885
- 8 de març - William Taft, president dels Estats Units (n. 1857)
- 19 de març - Arthur James Balfour, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1848)
- 14 d'abril - Vladimir Maiakovskii, escrivan rus (n. 1893)
- 13 de mai - Fridtjof Nansen, explorator norvegian, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1861)
- 7 de julhet - Arthur Conan Doyle, escrivan britanic (n. 1859)
- 8 de julhet - Joseph Ward, primièr ministre de Nòva Zelanda (n. 1861)
- 28 de julhet - Allvar Gullstrand, oftalmològ suedés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n.1862)
- 13 de decembre - Fritz Pregl, quimista austrian, Prèmi Nobel (n. 1869)


text:
1882
Aquesta pagina concernís l'an 1882 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Demonstracion dau caractèr transcendent dau nombre Pi per lo matematician alemand Ferdinand von Lindermann.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 2 de febrier: James Joyce, escrivan irlandés.


text:
Istòria d'Itàlia
L'istòria d'Itàlia es benlèu la mai importanta pel desvolopament de la cultura e de la societat de l'airal Mediterranèu. Lo país foguèt l'òste de fòrça activitats umanas dins los temps preïstorics ; per aquò i an trobat de sites arqueologics nombroses en diferentas regions: Laci e Toscana, Ómbria e Basilicata. Aprèp la Grècia Magna, la civilizacion etrusca e especialament l'Empèri Roman que dominèt aquesta partida del monde durant de longs sègles, arribèron l'umanisme medieval e la Renaissença qu'ajudèron a la formacion de la filosofia e de l'art europèu. La ciutat de Roma compta qualques uns dels edificis d'estil barròc mai importants d'Euròpa tota.
L'Itàlia modèrna s'es transformada en Estat amb pro de retard a respècte de la rèsta dels Estats europèus. La transicion se faguèt lo 17 de març de 1861, quand los Estats de la peninsula e las Doas Sicílias s'uniguèron jol tròn del rei Victor Emmanuèl II de la dinastia de Savòia, fins alara governant de Piemont e rei de Sardenha. L'artesan de l'unificacion italiana, çaquelà, foguèt lo Comte Camillo Benso di Cavour, lo ministre en cap de Victor Emmanuèl. Roma, per sa part, se mantenguèt separada de la rèsta d'Itàlia jos l'autoritat del Papa e farà pas partida del reialme d'Itàlia fins al 20 de setembre de 1870, data finala de l'unificacion italiana. Actualament, lo Vatican es un enclavament independent, completament environat per Itàlia, exactament coma Sant Marin.
La dictatura faissista de Benito Mussolini iniciada en 1922 menèt Itàlia a far una aliança desastrosa amb l'Alemanha nazi e l'Empèri de Japon ; ne resultèt una importanta derrota d'Itàlia durant la Segonda Guèrra Mondiala. Lo 2 de junh de 1946, un referendum sus la monarquia menèt a l'establiment de la Republica Italiana, qu'adoptèt una constitucion novèla lo 1èr de genièr de 1948. Los membres de la familha reiala foguèron condemnats a l'exili a causa de lor relacion amb lo regim faissista.
Itàlia integrèt l'OTAN e l'Union Europèa, e adoptèt l'èuro en 1999.
Vejatz tanben:


text:
Abadiá de Senhanca
L'abadiá de Senhanca es un edifici religiós cistercenc pròche la localitat de Gòrda, en Provença, en Occitània.
Istòria[modificar | modificar la font]
Nasquèt coma comunautat de monges cistercencs en 1148, provenents de l'abadiá de Masan en Vivarés, sota lo patronatge d'Alfant, evesque de Cavalhon, e de Ramon Berenguier II, còmte de Provença. Consagrada en 1178, coneguèt son esplendor maxima dau sègle VIII au sègle XIV, en arribant de possedir quatre molins, sèt granjas e de tèrras nombrosas en Provença. En 1544, amb lei guèrras de religion, lo monastèri foguèt devastat.
Es ren qu'en 1854 que lo luòc se faguèt crompar tornarmai per una comunautat nòva de monges cistercencs de la Concepcion Immaculada, sota una règla mens estricta que la de l'òrdre de la Trapa. La comunautat foguèt fòrabandida entre 1903 e 1926 e tornèt au sèti de l'òrdre, l'abadiá de Lerins a l'illa de Sant Onorat, pròche Canas. En 1988, amb la renaissença dei vocacions a l'ostau maire de Lerins, una comunautat pichona de monges se reïnseriguèt a Senhanca.
Arquitectura[modificar | modificar la font]
La glèisa construcha en forma de crotz de tau, amb una absida que projècta mai enlà dei parets exterioras de l'abadiá, es tras qu'austèra, coma es tipic deis edificis cistercencs. Lei clastras son lo luòc de passatge que comunica amb lei diferentei parts dau monastèri. La sala capitulara, gràcias ai sièis vòutas de crotz ogivalas, se caracteriza per la finesa de son acostica (èra la sola estança ont èra permés de parlar), amb l’abat au centre e la Tarasca, figura dau demòni, escultada au davant dei clastras.
Un pauc inusualament, lo costat extrèm orientau liturgic agacha devèrs lo nòrd, perque la vau estrecha e isolada ofririá ges d'espaci per una aculhença convencionala.