text:
Canadà
Canadà es lo segond país del mond per la superfícia totala, e lo pus grand de las Americas. Es bordat al nòrd-oèst per l'estat american d'Alaska e al sud per lo territòri continental dels Estats Units d'America e s'espandís d'èst en oèst entre Ocean Atlantic e Ocean Pacific.
Lo gentilici es canadian -a (o canadenc -a).
Lo territòri del Canadà actual foguèt abitat durant millenis per diferents pòbles arborigèns. A partir de la fin del sègle XV, d'expedicions colonialas britanicas e francesas explorèron, e pus tard poblèron, la region de la còsta atlantica. França cediguèt totas sas colonias d'America del Nòrd a la Granda Bretanha en 1763 après la Guèrra de Sèt Ans. En 1867, amb l'union de tres colonias britanicas dins la Confederacion canadenca, Canadà èra format d'un dominion federal de quatre províncias. Comencèt una reünion de províncias e territòris cap a un processus d'autonomia, qu'abotirà al Canada Act en 1982.
Canadà es un estat federal governat coma una democracia parlamentària e una monarquia constitucionala, amb Elisabèt II coma cap d'estat. Lo país e oficialament bilingüe e multicultural al nivèl federal, amb una populacion d'aproximativament 33.4 million de personas en 2011. L'economia de Canadà es una de las pus importanta al mond que depend largament de sas ressorsas naturalas e del negòci internacional, particularament amb los Estats Units, amb los quals las relacions foguèron longas e complicadas. Per son PIB per abitant , lo país se classa al noven reng mondial, e al sesen reng per son indici del desvolopament uman. Es tanben ben classat al nivèl internacional per l'educacion, la qualitat de vida, la tranparància de govèrn, e la libertat del comèrci. Canadà es sòci del G7, G8, G20, OTAN, OCDE, OCM, Commonwealth, Francofònia, OAS, APEC, e de las Nacions Unidas.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Istòria
- 2.1 Originas
- 2.2 La Novèla França
- 2.3 La rivalitat francoanglesa e la fin de la Novèla França
- 2.4 Lo periòde britanic de 1763 a 1867
- 2.5 Canadà de 1867 a 1945
- 2.5.1 La crompa de la Tèrra de Rupert
- 2.5.2 La creacion de Manitòba e la premiera insureccion mestissa
- 2.5.3 L'integracion de la Colómbia Britanica e de l'Illa dau Prince Edoard
- 2.5.4 L'expansion dins l'Oèst e la rebellion de Saskatchewan
- 2.5.5 Lo desvolopament economic e demografic au començament dau sègle XX
- 2.5.6 La Premiera Guèrra Mondiala
- 2.5.7 L'entre doas guèrras
- 2.5.8 La Segonda Guèrra Mondiala
- 2.6 Canadà dempuei 1945
- 3 Politica
- 4 Geografia
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 Ligams extèrnes
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo nom Canadà ven del mot laurencian (lenga iroquesa) kanata, que significa "vilatge" o "poblament". En 1535, los abitants indigènas de la region de la vila de Quebèc actuala utilizèron aqueste mot per dirigir l'explorador francés Jacques Cartier cap al vilatge de Stadacona[1]. Pus tard Cartier utilizèt lo tèrme de Canadà per designar non solament aqueste vilatge, mas tanben l'airal entièr de la tribú de Donnacona (cap de Stadacona); en 1545, los libres e las mapas europèas comencèron de se referir a aquela region jol nom de Canadà[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
Coma per leis autrei pòbles d'America dau Nòrd, la populacion dau Canadà actuau es eissida de la mescla de quatre ensems principaus :
- de populacions indigènas, es a dire deis Amerindians e deis Inuits respectivament arribadas i a aperaquí 10 000 e 2 000 ans. Mai ò mens mestissats, aquelei pòbles forman encara de minoritats importantas dins lei regions septentrionalas dau país.
- de premiers colons francés e britanics que s'installèron dins lo país ai sègles XVII e XVIII. Coma dins lo rèsta dau continent, impausèron sa cultura qu'es totjorn lo modèl dominant a l'ora d'ara.
- de populacions africanas desbarcadas per servir d'esclaus. Pasmens, a respèct deis autrei país americans, lo nombre d'esclaus negres es totjorn demorat feble en Canadà e lo ròtle deis Africans dins la formacion de la populacion canadenca actuala es donc fòrça limitat.
- d'imigrants tardius, generalament europèus ò asiatics, que s'installèron dins lo país a partir dau sègle XIX. Adoptèron la cultura dei colons europèus ja installats.
Leis informacions sus l'istòria deis Amerindians son fòrça raras avans lo sègle XVI. A l'arribada dei premiereis explorators europèus, sièis grops principaus dominavan lo territòri canadenc actuau : leis Inuits lòng dins lei regions pus nòrdicas, leis Atabascans dins l'oèst, leis Algonquins dins l'èst, leis Iroqués dins la vau de Sant Laurenç, lei Salish au sud-oèst e de populacions siox dins lo sud.
Lo continent american èra conegut dei Vikings que l'avián descubèrt per azard en 985 ò en 986. Segon lei sagas islandesas, un grop de Vikings comandats per Leif Ericson passèt vèrs l'an 1000 un ivernatge dins un país dich « Vinland » situat a l'oèst de Groenlàndia[3]. En 1960, la descubèrta de la pichona colonia de l'Anse aux Meadows confirmèt l'existéncia d'una preséncia vikinga ponctuala en America dins lo corrent de l'Edat Mejana Centrala[4]. Pasmens, aquel interès durèt gaire e l'existéncia d'America foguèt obligada fins ais expedicions de Cristòl Colomb a la fin dau sègle XV.
Après la fin de l'Edat Mejana, lei premierei reconeissenças europèas lòng dau litorau canadenc aguèron luòc en 1497-1498 ambé lei viatges de John Cabot, explorator italian au servici d'Anglatèrra, a l'entorn de Tèrra Nòva. Pasmens, Cabot dispareguèt dins la region durant una segonda expedicion e la region interessèt plus leis Europèus fins ais annadas 1520.
Lo novelum de l'interès per lo nòrd-oèst de l'Ocean Atlantic foguèt l'òbra de Francés Ièr (1515-1547) tant que cercar lo « Passatge dau Nòrd-Oèst » vèrs Asia que contrar l'influéncia espanhòla en America. En 1524, financèt ansin l'expedicion de Giovanni da Verrazzano que reconoguèt la region e li donèt lo nom de Novèla França. Puei, a partir de 1534, una exploracion pus seriosa acomencèt sota la direccion de Jacques Cartier. De 1534 a 1542, tres viatges permetèron ai Francés de descubrir la vau de Sant Laurenç. Pasmens, lei projèctes de creacion d'una colonia permanenta mau capitèron e ges de richessa foguèt descubèrta. Lei colons subrevivents foguèron repatriats en 1543.
La Novèla França[modificar | modificar la font]
La fondacion de la Vila de Quèbec[modificar | modificar la font]
Dins aquò, lei Francés contunièron de frequentar la region onte de colonias-comptadors (establiments provisòris destinats au comèrci) foguèron fondadas per servir de basa ai pescaires e ai marchands de pelissas. Aquela darriera activitat comencèt de venir importanta a partir deis annadas 1580 e justifiquèt de temptativas novèlas de colonizacion. En 1608, Samuel de Champlain fondèt la Vila de Quebèc qu'es a l'origina dau poblament francés en Canadà. Pasmens, en despiech de l'establiment de relacions bònas ambé lei Hurons, la vila se desvolopèt pas e teniá solament un centenau d'abitants en 1627.
Lo periòde dei Cent Associats[modificar | modificar la font]
Fondada en 1627 per desvolopar la Novèla França, la Companhiá dei Cent Associats recrutèt de colons, fondèt una segonda colonia a Trois-Rivières e permetèt l'arribada de jesuistas (1632). Lei missionaris fondèron la vila de Montreal per servir de basa a l'evangelizacion deis indigèns. Pasmens, la ciutat venguèt rapidament un centre dau comèrci de pelissas e lei jesuistas s'installèron dirèctament au sen dei comunautats hurons.
Dins aquò, aqueu sistèma conoguèt tanben rapidament de problemas car un conflicte entre Hurons e plusors autrei pòbles iroqués s'acabèt per una desfacha dei premiers. Chaplats per lei venceires, lei Hurons s'installèron a proximitat de Quebèc e certanei s'integrèron a la societat coloniala. La guèrra se transformèt alora en conflicte dirècte entre Francés e Iroqués (Guèrras francoiroquesas). Lei combats causèron la falhida de la la Companhiá dei Cent Associats en 1663. Loís XIV (1643-1715) decidèt alora de transformar la colonia en província reiala.
Lo periòde reiau[modificar | modificar la font]
Loís XIV nomèt un governador generau cargat dei relacions ambé leis Amerindians e leis Anglés e un intendant cargat dei finanças, de la justícia e de la polícia. Mandèt tanben de tropas regularas que permetèron d'impausar la patz ais Iroqués en 1667. Un regime dich « senhorau » organizèt la colonia. Proprietaris dei tèrras, de senhors leis arrendèron a de païsans en cambi d'una renda. De mai, leis abitants devián pagar lo dèima, cumplir de corvadas e servir au sen de la milícia.
Dins aquelei condicions, lo poblament de la província foguèt malaisada. Gràcias a una politica activa d'incitacions (tèrras donadas ai soudats après seis annadas de servici, servitors sota contract, mandadís fòrçat de fremas... etc.), la populacion passèt de 3 000 abitants en 1663 a 10 000 en 1681. Pasmens, aquel esfòrç foguèt pas perseguit e a partir deis annadas 1680, la creissença naturala foguèt l'unic factor d'aumentacion de la populacion.
La perseguida de l'exploracion francesa[modificar | modificar la font]
En parallèl de la politica de renfòrçament dau poblament francés dins la vau de Sant Laurenç, leis autoritats de la Novèla França sostenguèron l'exploracion de la region e la creacion de contactes ambé leis Amerindians. La recèrca de Mississipí e lo desvolopament dau comèrci (pelissas) ne'n foguèron lei motors principaus.
En 1673, Louis Jolliet e Jacques Marquette passèron la region dei Grands Lacs e reconoguèron una partida importanta dau fluvi fins au Gof de Mexic. En 1682, una expedicion francesa dirigida per Cavelier de La Salle prenguèt lo contraròtle de sei bocas e una colonia i foguèt fondada en 1699.
La patz francoiroquesa[modificar | modificar la font]
La patz signada en 1667 entre Francés e Iroqués èra demorada precària en causa dau desvolopament dei relacions entre la Novèla França e divèrsei pòbles indigèns desirós de trobar una proteccion còntra l'expansionisme iroqués. Dins lo corrent deis annadas 1690, leis Anglés, en guèrra còntra Loís XIV en Euròpa, encoratjèron una represa de la guèrra francoiroquesa e sostenguèron leis Iroqués. Pasmens, a respèct de la premiera partida de la guèrra, lei colons s'èran adaptats ai tacticas de guerilha deis Amerindians e podián tanben comptar ambé l'ajuda de tropas regularas. Après una tiera de desfachas, leis Iroqués deguèron donc negociar e lei dos camps signèron una patz definitiva en 1701.
La rivalitat francoanglesa e la fin de la Novèla França[modificar | modificar la font]
Lei tensions territòrialas francoanglesas[modificar | modificar la font]
Poissanças rivalas en Euròpa, França e Anglatèrra exportèron rapidament sa lucha en America dau Nòrd onte lei motius de conflictes, principalament per de rasons comercialas, èran pas rars. Premier, Tèrra Nòva èra lo centre de rivalitats entre pescaires francés, que frequentavan lo nòrd de l'illa, e colons anglés installats a Saint John's.
Puei, veniá la question d'Acàdia onte de Francés s'èran installats, a la seguida d'iniciativas privadas, dins la baia de Fundy a partir de 1630. Amainatjèron la region per l'agricultura e desvolopèron de relacions comercialas ambé leis Anglés. Pasmens, en despiech d'aquelei relacions bònas, demoravan una menaça per lei colonias dau nòrd-èst deis Estats Units actuaus.
Enfin, i aviá lei tensions entraïnadas per lo comèrci de pelissas dins la baia d'Hudson, tenguda per leis Anglés, e dins lei territòris de la Novèla França. En fòra de la concurréncia entre marchands, aquò aviá subretot entraïnat la presa de contraròtle de la vau de Mississipí per França, çò que menaçava de blocar a tèrme l'expansion anglesa vèrs l'oèst.
La Guèrra de Succession d'Espanha[modificar | modificar la font]
La premiera guèrra vertadiera entre Francés e Anglatèrra en America dau Nòrd se debanèt durant la Guèrra de Succession d'Espanha (1702-1713). Se concentrèt principalament sus lei regions litoralas. Lei Francés ataquèron Tèrra Nòva en 1706 e en 1709 mai perdiguèron Acàdia en 1710. Puei, leis Anglés ataquèron la vau de Sant Laurenç onte foguèron batuats a Quebèc en 1711.
A la fin de la guèrra, en 1713, lo Tractat d'Utrecht reorganizèt la region per tenir còmpte dei combats. Acàdia passèt sota sobeiranetat anglesa mai França obtenguèt leis illas dau Cap Breton e dau Prince Edoard[5]. Lei pescaires francés gardèron sei drechs de pesca a l'entorn de Tèrra Nòva e lo limit entre lei territòris de la baia d'Hudson e de la Novèla França foguèt fixat sus la linha de partiment deis aigas.
De la Guèrra de Succession d'Espanha a la Guèrra de Sèt Ans[modificar | modificar la font]
De la Guèrra de Succession d'Espanha a la Guèrra de Sèt Ans, Quebèc conoguèt un periòde de patz relativa que favorizèt son desvolopament, especialament gràcias a la pesca e au comèrci. Vèrs 1750, la vau de Sant Laurenç, que començava d'èsser dicha Canadà segon una apelacion iroquesa, èra poblada per 60 000 colons e l'illa dau Cap Breton per 5 000. L'expansion vèrs la vau de Mississipí avián contuniat. Una tiera de fòrts e divèrseis alianças ambé lei pòbles amerindians ne'n asseguravan lo contraròtle. Pasmens, la demografa dei colonias francesas èra febla a respèct d'aquela dei territòris anglés d'America (100 000 colons còntra 1,5 milions).
La Guèrra de Sèt Ans[modificar | modificar la font]
La represa dei conflictes francoanglés en Euròpa dins lo corrent dau rèine de Loís XV (1715-1774) aguèt de repercussions en America. Se la Guèrra de Succession d'Àustria se limitèt a la captura de l'Illa dau Cap Breton per leis Anglés en 1745 (foguèt renduda en 1748), de tensions vivas apareguèron lòng de Mississipí onte lei combats venguèron frequents tre lo començament deis annadas 1750.
A partir de 1756, leis escaramochas se generalizèron ambé l'acomençament de la Guèrra de Sèt Ans (1756-1763). Gràcias a seis aliats amerindians e son experiéncia de la « pichona guèrra » dins lei seuvas de la region, l'armada francesa capitèt d'arrestar lei premiereis atacas anglesas en direccion de Quebèc. Pasmens, a partir de 1758, la superioritat numerica anglesa menacèt la Vila de Quebèc que capitulèt lo 18 de setembre de 1759 après un sètge de tres mes. L'annada seguenta, maugrat una brèva còntra-ofensiva (reconquista provisòria de Quebèc), lei Francés foguèron obligats de capitular. Obtenguèron pasmens d'asseguranças regardant l'usatge de sa lenga e la libertat de culte.
Lo periòde britanic de 1763 a 1867[modificar | modificar la font]
Lo restabliment de la patz ambé leis Indians[modificar | modificar la font]
Maugrat la capitulacion francesa, leis Amerindians qu'èran estats aliats ai Francés contunièron de combatre leis Anglés, especialament dins la region dei Grands Lacs. En particular, en 1763, Pontiac, un cap deis Ottawes, declarèt la guèrra generala còntra lei colons anglés e menacèt Pennsilvània e Virgínia. La repòsta de Londres prenguèt la forma d'una reocupacion dei fòrts francés de Mississipí e de la disseminacion planificada de malautiás (vairòla).
Leis Anglés foguèron obligats de negociar e una proclamacion reiala reconoguèt lei drechs territòriaus deis Amerindians e fixèt leis Apalaches coma limit de la colonizacion europèa. Mau respectat per la seguida, aqueu tèxte permetèt pasmens d'amaisar lei tensions. Pontiac l'acceptèt en 1766 e son assassinat, tres ans pus tard, privèt leis indigèns dei Grands Lacs d'un cap eficaç.
L'Acte de Quèbec e la formacion de l'America dau Nòrd Britanica[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de París (1763) reconoguèt l'annexion anglesa de la quasi totalitat de la Novèla França, compres lei colonias de la vau de Sant Laurenç. La region prenguèt alora lo nom de « Quebèc ». Pasmens, la question dei colons francés èra pas lo problema pus important per leis autoritats anglesas d'America dau Nòrd. D'efèct, la pression coloniala dins leis Apalaches èra una menaça pus grèva car lei colons desobesissián ai restriccions impausadas per la proclamacion reiala de 1763.
Per assaiar de reglar aqueu problema, Londres decidèt de restacar lei territòris au nòrd dau riu Ohio a la colonia de Quebèc. Aquò agravèt lei tensions entre Anglatèrra e sei 13 colonias mai contentèt lei colons francofòns. De mai, lo govèrn anglés acceptèt de reconóisser la Glèisa Catolica e de mantenir lei lèis civilas francesas. Ansin, en Quebèc, la vida dei Francés cambièt gaire franc dau remplaçament d'una partida deis elèits, rintradas en França en 1763, per de marchands ò de senhors anglés.
En 1775, Quebèc demorèt donc fidèu a la corona anglesa dins lo corrent de la Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America. En particular, en 1775-1776, lei milícias localas participèron a la defensa de la vau de Sant Laurenç còntra leis Estatsunidencs que deguèron finalament se retirar. Après la desfacha anglesa e l'establiment d'una frontiera novèla dins la region dei Grands Lacs, de desenaus de miliers de leialistas venguèron s'installar en Quebèc, especialament dins lei regions superioras de la vau de Sant Laurenç qu'èran gaire abitadas. Aquò entraïnèt la formacion de l'Aut Canadà (lo sud de l'Ontàrio actuau). Lei territòris francofòns formèron alora lo Bas Canadà. En 1791, lo nom « Canadà » foguèt oficialament adoptat per designar l'America dau Nòrd Britanica. Leis autrei colonias anglesas de la region (Illa dau Cap Breton, Tèrra Nòva... etc.) gardèron una existéncia distinta de Canadà.
L'exploracion dei territòris de l'oèst[modificar | modificar la font]
L'exploracion dei territòris a l'oèst de Quebèc foguèt un procès relativament lòng. De Sant Laurenç ai Montanhas Rocassosas, foguèt principalament l'òbra de pioniers interessats per lo comèrci dei pelissas, activitat totjorn lucrativa. Lo pus famós foguèt Alexander Miller qu'agantèt l'Ocean Artic en 1789 e l'Ocean Pacific en 1793. Aquò permetèt d'establir lo contacte ambé lei grops principaus d'Amerindians : Ojibwes dins lei seuvas au nòrd dei Grands Lacs, Cris a l'oèst deis Ojibwes, Assiniboines a l'oèst dei Cris, Pès Negres vèrs lei Rocassosas e Athabaskans au nòrd-oèst. Leis Inuits e divèrsei pòbes algonquins dei Rocassosas contunièron d'escapar a l'influéncia europèa.
Pasmens, totei lei pòbles indigèns foguèron pauc a pauc tocats per lei consequéncias dau comèrci dei pelissas. D'efèct, doas companhiás, la Companhiá de la baia d'Hudson e la Companhiá dau Nòrd-Oèst, se faguèron concurréncia entraïnant una multiplicacion dei comptadors e dei caças. A tèrme, la demenicion dau nombre d'animaus causèt de dificultats alimentàrias per lei tribüs amerindianas, agravadas per leis epidemias veïculadas per lei pioniers e per lei degalhs liats a la consumacion d'alcòl.
A l'oèst dei Montanhas Rocosas, maugrat quauquei reconóissenças de trapaires, l'exploracion foguèt subretot l'òbra de navigaires e de colons locaus. D'efèct, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVIII, plusors missions maritimas (James Cook en 1778), George Vancouver en 1791-1795... etc.) i notèron la posicion dau litorau e deis illas principalas. En 1804-1806, una mission terrèstra estatsunidenca i foguèt mandada entraïnant la creacion d'un condominium angloestatsunidenc sus la region en 1818. Puei, foguèt partejada entre lo Reiaume Unit e leis Estats Units en 1846 au nivèu dau 49en parallèl. L'illa de Vancouver venguèt alora oficialament una colonia britanica. Rapidament, la descubèrta de jaciments d'aur entraïnèt un important movement d'emigracion dins la region e la fondacion de la colonia de la Colómbia Britanica en 1858.
Lei rebellions de 1837 e l'Acte d'Union[modificar | modificar la font]
A partir de 1758, Londres comencèt de delegar certanei poders a sei colonias d'America dau Nòrd. Aquelei territòris conoguèron una tiera d'evolucions institucionalas que causèron de tensions, especialament entre l'autoritat britanica e lei dos Canadà. Ansin, la Novèla Escòcia foguèt dotada d'una assemblada representativa en 1758. Foguèt seguida de l'Illa dau Prince Edoard en 1789 e dau Novèu Brunswick en 1784. En 1791, un Acte constitucionau devesiguèt la colonia de Quebèc entre l'Aut Canadà (l'Ontàrio actuau) e lo Bas Canadà (lo Quebèc actuau) e i creèt una assemblada legislativa. Pasmens, dins lo Bas Canadà, lo poder executiu demorèt entre lei mans dei Britanics.
Aquela maufisança aguèt ges de consequéncia durant la Guèrra de 1812-1815, temptativa deis Estats Units de conquistar l'America dau Nòrd Britanica. Au contrari, lei milicians dau Bas Canadà se destinguiguèron durant lei combats, especialament a Châteauguay e au mas Crysler. En 1815, lo conflicte, vengut fòrça impopular ais Estats Units s'acabèt per la restauracion dau statu quo ante bellum[6].
Lo ròtle dei milícias popularas dins la defensa de Canadà entraïnèt rapidament de revendicacions politicas au sen de la populacion. Dins l'Aut Canadà, foguèron portadas per lei « reformistas » de William Mackenzie còntra l'oligarchia. Dins lo Bas Canadà, prenguèron la forma d'una oposicion entre Canadencs francés, dirigits per Louis-Joseph Papineau, e « poder anglés ». En 1837, una crisi economica entraïnèt d'insureccions dins lei dos Canadà e plusors caps canandencs, compres Mackenzie e Papineau, foguèron obligats de s'exilar après la repression dei revòutas.
Pasmens, tre 1838, Londres comprenguèt la necessitat de menar de reformas e nomèt lo còmte John Lambton per reorganizar lei províncias canadencas. Preconisèt de lei fusionar per formar un Canadà unic dominat per leis anglofòns. En 1841, l'Acte d'Union prononcièt la reünion dei dos Canadà e lo francés perdiguèt son estatut de lenga oficiala. Montreal venguèt la capitala d'aquel ensems.
Lo Canadà Unit e la question de son organizacion[modificar | modificar la font]
L'Acte d'Union reglèt pas la question dei revendicacions popularas a l'origina dei revòutas de 1837. Au contrari, maugrat leis esperanças inicialas de Londres, favorizèt sa resurgéncia e permetèt rapidament una liberalizacion de la societat canadenca. Contentèt tanben pas lei particularismes francés e anglés e la question de l'organizacion futura de Canadà venguèt un subjècte important de debats dins lo corrent deis annadas 1850-1860.
Lo projècte politic dau còmte Lambton mau capitèt rapidament car la majoritat « anglesa » se formèt jamai. En plaça, lei reformators francés e anglés formèron un frònt comun sota la direccion de Louis Hyppolyte Lafontaine e de Robert Baldwin. En 1848, Londres acceptèt la mesa en plaça, de facto, d'un regime parlementari. Units, lei Canadencs francés obtenguèron tanben la restauracion dau francés coma lenga oficiala e venguèron la principala fòrça politica de la colonia. En parallèl, lo retorn de la prosperitat economica favorizèt lo retorn a la calma. Favorizèt tanben una imigracion, principalament originària deis Illas Britanicas, qu'entraïnèt una aumentacion de la populacion de 1,5 milions d'abitants en 1841 a 3,2 milions en 1861. De linhas de camin de fèrre foguèron bastidas per jónher lei vilas principalas entre elei e, en 1858, la capitala foguèt transferida a Ottawa (mai Montreal a gardat sa primautat economica).
A partir deis annadas 1850, aqueleis evolucions maucontentèron lei reformistas de l'ancian Aut Canadà, dirigits per un protestant anticatolic dich Georges Brown, venguts ostils a la « dominacion politica dei Canadencs francés ». Aquò entraïnèt en 1854 la formacion d'una aliança entre Canadencs francés e conservadors anglés per mantenir lo statu quo. Pasmens, pausèt tornarmai la question de l'organizacion politica de Canadà e Brown prenguèt posicion en favor d'una confederacion.
Dins lo decenni seguent, lei fòrças dei dos camps èran quasi identicas e la colonia venguèt pauc a pauc ingovernable fauta de majoritat parlamentària establa. En 1864, Brown prepausèt tornarmai son projècte de confederacion e i apondèt l'idèa de restaurar l'Aut e lo Bas Canadà. Obtenguèt l'assentiment dei francofòns, dei conservadors e de Londres. Lo govèrn britanic s'ocupèt alora de convencre lei colonias « atlanticas ». Pasmens, lei particularismes locaus i èran fòrça vius e lo projècte se turtèt a una fòrta oposicion. Finalament, lo Novèu Brunswick e la Novèla Escòcia acceptèron de far partida de la confederacion canadenca. En revènge, Tèrra Nòva refusèt e demorèt una entitat distinta fins a 1949. En 1867, lo Parlament de Londres votèt donc l'Acte de l'America dau Nòrd Britanica que creèt un dominion de Canadà format d'Ontàrio (èx-Aut Canadà), de Quebèc (èx-Bas Canadà), dau Novèu Brunswick e de la Novèla Escòcia.
Canadà de 1867 a 1945[modificar | modificar la font]
La crompa de la Tèrra de Rupert[modificar | modificar la font]
Après 1867, Canadà conoguèt una expansion rapida ambé l'integracion de divèrsei territòris britanics d'America dau Nòrd. En 1868, lo govèrn crompèt la Tèrra de Rupert a la Companhiá de la baia d'Hudson en cambi de 1,5 milions de dolars e de 5% dei tèrras lauradissas. La region venguèt una proprietat federala e foguèt devesida entre diferents lòts destinats a la venda ò a la construccion de camins de fèrre.
La creacion de Manitòba e la premiera insureccion mestissa[modificar | modificar la font]
L'expansion canadenca inquietèt leis Amerindians e lei mestís, generalament francoamerindians, installats dins lei territòris pauc a pauc incorporats. Aquò suscitèt rapidament de tensions e de revòutas. La premiera comencèt en 1868 dins la region dau Riu Roge ambé la presa d'Upper Fort Garry per lei mestís de Louis Riel. La causa èra l'arribada d'un nombre important d'abitants d'Ontàrio. Per resòuvre lo problema, la província de Manitòba foguèt creada en 1870. Pasmens, de combats opausèron mestís e blancs après l'execucion d'un abitant d'Ontàrio per leis insurgents e l'armada foguèt mandada per restaurar l'òrdre. Riel capitèt de s'enfugir ais Estats Units d'America.
L'integracion de la Colómbia Britanica e de l'Illa dau Prince Edoard[modificar | modificar la font]
A partir de 1858, la Colómbia Britanica conoguèt un desvolopament important entraïnat per la descubèrta de jaciments d'aur dins la region. Au començament deis annadas 1860, se pausava la question d'una adesion de la colonia ais Estats Units d'America mai la crompa de la Tèrra de Rupert per lei Canadencs cambièt la situacion. En 1870, una delegacion foguèt mandada a Ottawa per negociar l'intrada de la Colómbia Britanica que venguèt efectiva un an pus tard. Puei, en 1873, foguèt lo torn de l'Illa dau Prince Edoard de jónher Canadà. Aquò donèt au país sei limits actuaus (franc de Tèrra Nòva que demorèt separada fins a 1949).
L'expansion dins l'Oèst e la rebellion de Saskatchewan[modificar | modificar la font]
A partir deis annadas 1880, l'expansion dins l'Oèst s'accelerèt e permetèt d'establir la liason entre l'èst e l'oèst dau país. Coma ais Estats Units d'America, lo camin de fèrre i tenguèt un ròtle important e l'expansion dei zònas de poblament dei blancs èra una fònt de tensions ambé lei tribüs indigènas.
La creacion de la companhiá ferroviària Canadian Pacific permetèt la construccion, entre 1881 e 1885, d'un camin de fèrre assegurant la liason entre la Colómbia Britanica e la region dei Grands Lacs. Puei, una segonda linha foguèt construcha de Winnipeg a Edmonton en 1896. Aquò necessitèt de traversar lei territòris amerindians. Inquietas de pas renovelar l'experiéncia estatsunidenca dei « guèrras indianas », leis autoritats canadencas decidèron d'establir un contraròtle estricte dei colons, d'establir un relevat precís dei tèrras e dei proprietats, de signar de tractats ambé leis Amerindians e de crear un còrs de polícia (la Polícia montada dau Nòrd-Oèst) per mantenir l'òrdre. Lo nombre relativament feble de colons facilitèt tanben la colonizacion e limitèt lei conflictes.
Pasmens, se la Polícia montada capitèt d'empedir de guèrras indianas, lo maucontentament dei mestís de Saskatchewan, marginalizats per la colonizacion, suscitèt de tensions vivas. Demandèron l'ajuda de Louis Riel que se proclamèt « Profèta dau Mond Novèu ». En 1885, organizèt una novèla insureccion mestissa ambé lo sostèn de certanei caps indigèns. Foguèt rapidament reprimida e Riel executat. Lei caps indians foguèron condamnats a de penas de preson mai obtenguèron una ajuda estatala e Saskatchewan (e Albèrta) venguèron de províncias canadencas en 1905.
Lo desvolopament economic e demografic au començament dau sègle XX[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent deis annadas 1870-1880, la politica conservatritz e proteccionista de John Macdonald aviá permés de protegir l'industria canadenca naissenta. De 1900 a 1912, lo país conoguèt un periòde de creissença fòrça importanta gràcias au desvolopament de son agricultura (blat), de seis exportacions de fusta e de l'industria de Quebèc e d'Ontàrio. Conjugat ambé la penuria de tèrra dins lei Grands Plans deis Estats Units, aquò favorizèt l'imigracion (Britanics, Alemands, Rutèns, Asiatics) e l'aumentacion de la populacion que passèt de 5,4 milions en 1901 a 8,8 milions en 1920. L'integracion foguèt malaisada, especialament per leis Asiatics victimas d'esmogudas racistas a Vancouver en 1907.
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Coma dominion de l'Empèri Britanic, Canadà deviá alinhar sa diplomacia sus aquela de Londres. Durant la Segonda Guèrra dei Boers (1899-1902) devesiguèt ansin l'opinion publica entre lei comunautats anglofòna, fidèla a l'Empèri, e francofòna, ostila ai guèrras imperialas britanicas. La Premiera Guèrra Mondiala foguèt acceptada per lei dos grops. Dins aquò, lei francofòns s'opausèron a la conscripcion obligatòria que foguèt finalament instituida en 1917.
600 000 soudats canadencs foguèron mobilizats. Participèron principalament ai combats dau frònt de l'Oèst. 67 000 foguèron tuats (aperaquí 1% de la populacion) e 174 000 bleçats[7] Pasmens, lo govèrn canadenc obtenguèt lo drech d'èsser associat a la definicion dei decisions estrategicas e Canadà aguèt la sieuna delegacion a la Conferéncia de Versalhas. En 1920, poguèt tanben venir membre de la Societat dei Nacions. Ansin, la Premiera Guèrra Mondiala permetèt a Canadà de començar d'afirmar son independéncia a respèct dau Reiaume Unit.
L'entre doas guèrras[modificar | modificar la font]
Lo periòde de l'entre doas guèrras foguèt largament dominat per la politica dau liberau William Mackenzie King, Premier Ministre de 1921 a 1930 e de 1935 a 1948. Gràcias a l'aumentacion de la demanda mondiala de cerealas, Canadà conoguèt una expansion economica importanta dins lo corrent deis annadas 1920 e un milion de personas imigrèron dins lo país. Pasmens, foguèt durament tocat per la crisi economica de 1929. En 1933, 26% de la populacion activa èra au caumatge e l'economia demorèt fragila fins a la Segonda Guèrra Mondiala.
Au nivèu internacionau, l'estatut de Canadà evolucionèt durant aqueu periòde. En 1926, una Conferéncia Imperiala reconoguèt l'egalitat entre lo Reiaume Unit e lei dominions. Lo Parlament de Londres confirmèt aquela decision en 1931. Canadà venguèt alora oficialament un estat independent. Pasmens, sa diplomacia demorèt alinhada sus aquela dei Britanics fins a la guèrra.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Canadà declarèt la guèrra a Alemanha lo 10 de setembre de 1939 après l'invasion de Polonha e lei declaracions de guèrra francobritanicas. En 1942, restaurèt la conscripcion obligatòria e mobilizèt un milion d'òmes que participèron ai combats dins l'Ocean Atlantic, en Itàlia e sus lo frònt de l'Oèst (Normandia, liberacion dei País Bas). 42 000 militars e 1 600 civius foguèron tuats. Pasmens, la contribucion principala de Canadà foguèt sa participacion a l'esfòrç de guèrra deis Aliats ambé la produccion d'armas ò de cerealas per avitalhar lei territòris aliats d'Euròpa, especialament lo Reiaume Unit. Coma ais Estats Units d'America, la demanda militara permetèt tanben de resòuvre lei problemas economics liats a la crisi de 1929.
Canadà dempuei 1945[modificar | modificar la font]
L'integracion au sen de l'OTAN[modificar | modificar la font]
Après 1945, Canadà, situat entre l'Union Sovietica e leis Estats Units d'America, se raprochèt de Washington e participèt a la fondacion de l'OTAN en 1949. Pasmens, a capitat de gardar una politica estrangiera relativament independenta. Au nivèu politic, lo liberau Louis Saint-Laurent succediguèt coma Premier Ministre a William Mackenzie King. Lo demorèt fins de 1948 a 1957 avans d'èsser remplaçat per lo conservador John Diefenbaker. En 1963, lei liberaus reprenguèron lo poder sota la direccion de Lester Pearson que demissionèt en 1968 au profiech de Pierre Trudeau. Coma lo rèsta deis estats occidentaus, lo periòde anant de la fin de la Segonda Guèrra Mondiala ais annadas 1970 foguèt marcat en Canadà per una fòrta expansion de l'economia. Aquò atraguèt d'imigrants e aperaquí 2,5 milions venguèron s'installar dins lo país entre 1946 e 1966.
La question de Quebèc[modificar | modificar la font]
Maugrat lo contèxte economic favorable de l'après guèrra, la vila politica canadenca conoguèt una crisi en causa de la question de Quebèc onte la minoritat francofòna acomencèt de s'agitar. D'efèct, après 1945, lo modèl tradicionau de la societat quebequesa — de populacion ruralas enquadradas per lo clergat — foguèt trevirat per l'industrializacion de la província e l'aumentacion de la talha dei vilas.
En 1960, lo liberau Jean Lesage succediguèt au conservador Maurice Duplessis a la tèsta de Quebèc. Transformèt prefondament la societat ambé la creacion d'un ministèri de l'Educacion independent de la Glèisa, la nacionalizacion dei companhiás d'electricitat, l'adopcion d'una legislacion dau trabalh novèla e l'afirmacion d'un nacionalisme quebequés. Rapidament, aqueu corrent nacionalista se devesiguèt entre autonomistas e independentistas. En 1968, foguèt fondat, per René Levesque, lo Partit Quebequés per sostenir lei revendicacions independentistas (pasmens dins l'encastre d'una union economica ambé Canadà). Pasmens, aqueu projècte se turtèt a l'incomprension dei populacions anglofònas deis autrei províncias.
Lo periòde Pierre Trudeau[modificar | modificar la font]
Lo liberau Pierre Trudeau dirigiguèt lo govèrn federau de 1968 a 1979 e de 1980 a 1984. Deguèt rapidament s'ocupar de la question quebequesa après l'aparicion de movements independentistas armats après la victòria electorala deis independentistas en 1970. Après d'autrei victòrias, René Lévesque organizèt un referendum sus l'independéncia de Quebèc en 1980 que s'acabèt per una revirada (59,5% de non). Pasmens, lei francofòns de Quebèc obtenguèron lo vòte de divèrsei lèis permetent de protegir sei drechs lingüistics (lèi 101... etc.).
Lo rèsta de la politica de Pierre Trudeau regardèt de reformas de societat (legalizacion dau divòrci, decriminalizacion de l'avortament e de l'omosexualitat, abolicion de la pena de mòrt). Establiguèt tanben de relacions diplomaticas ambé certaneis estats comunistas coma la Republica Populara de China (1970) ò Cuba (1976). En 1982, organizèt la repatriacion de l'Acte de l'America dau Nòrd Britanica, totjorn gardat au Parlament de Londres, e una modernizacion de la constitucion. Aquò entraïnèt una crisi politica en 1980-1982 car lei províncias e lo govèrn centrau s'opausèron sus lei modicacions de la constitucion. En particular, Quebèc refusèt de ratificar la lèi constitucionala adoptada en 1982. Enfin, au nivèu economic, l'accion de Trudeau es fòrça criticada, especialament dins lei províncias occidentalas, en causa de son intervencion dins la produccion de petròli destinada a mantenir dei pretz au profiech de la basa industriala dei províncias orientalas.
Lo periòde conservador de 1984-1993[modificar | modificar la font]
Après 1984, lei conservadors reprenguèron lo contraròtle dau poder centrau e Brian Mulroney foguèt Premier Ministre fins a 1993. En 1985, signèron un acòrd de liure cambi ambé leis Estats Units d'America. Pasmens, son pensament principau foguèt de resòuvre lei problemas constitucionaus entraïnats per la crisi de 1980-1982. En 1987, negocièt leis Acòrds dau lac Meech, que contentèron una partida dei revendicacions quebequesas, mai lo procès de ratificacion mau capitèt en causa de l'oposicion dei Premierei Nacions, que volián tanben obtenir una reconóissença de sei drechs, e deis anglofòns ostils a una reconóissença dau particularisme de Quebèc.
En 1992, una segonda temptativa donèt naissença ais Acòrds de Charlottetown. Per obtenir la ratificacion quebequesa, Mulroney donava d'asseguranças relativas a la representacion e ai prerogativas deis autoritats federalas. Contentèt tanben divèrsei demandas amerindianas. Pasmens, la populacion refusèt l'acòrd après un referendum organizat lo 26 d'octòbre de 1992 (54,5% de non). Puei, minats per la recession economica a partir de la fin deis annadas 1980, lei conservadors foguèron largament batuts ais eleccions de 1993.
Lo periòde liberau de 1993-2004[modificar | modificar la font]
De 1993 a 2004, lei liberaus dominèron tornarmai la vida politica canadenca ambé Jean Chrétien coma Premier Ministre de 1993 a 2003. En 1995, deguèt faciar un segond referendum independentista en Quebèc ganhat just just per lo « non » (50,6%). Tres ans pus tard, per prevenir lo risc d'una victòria dau « non », lo govèrn centrau adoptèt una lèi, validada en 1998 per la Cort Suprèma, necessitant l'obtencion d'una majoritat « clara » en favor de l'independéncia dins lo cas d'un tresen referendum.
Regardant l'economia, Chrétien adoptèt una politica neoliberala de reduccion drastica dei despensas e dei servicis sociaus, de reduccion deis impòsts e de sostèn au liure cambi (creacion de l'ALENA en 1994). Assaièt tanben de renfòrçar lo ròtle de Canadà sus la scena internacionala e d'afirmar son independéncia a respèct de Washington (refús de participar a la guèrra iraquiana de 2003). Tocada per d'escandòls financiers e de tensions ambé lei províncias que devián d'ara endavant assegurar una partida dei despensas socialas, la fin dau mandat de Jean Chrétien foguèt malaisada. En 2003, foguèt obligat de se retirar de la vida politica e de laissar lo poder a Paul Martin.
Canadà dempuei 2004[modificar | modificar la font]
En 2004, lei liberaus perdiguèron leis eleccions generalas mai poguèron formar un govèrn minoritari sota la direccion de Paul Martin. Son periòde foguèt marcat per la legalizacion dau maridatge omosexuau en 2005 e per la perseguida deis escandòls financiers regardant leis annadas Chrétien. En 2006, d'eleccions donèron una majoritat relativa ai conservadors e Stephen Harper lo remplacèt coma Premier Ministre, totjorn a la tèsta d'un govèrn minoritari. Reversat en 2011, capitèt de ganhar leis eleccions seguentas per formar un govèrn majoritari fins a 2015.
Lo periòde Harper foguèt marcat per una reduccion novèla deis impòsts, un sostèn pus afirmat a la politica estrangiera deis Estats Units (participacion a la Segonda Guèrra d'Afganistan), una destenduda de la question de Quebèc (reconegut coma « una nacion au sen d'un Canadà Unit », formula contentant federalistas e sobeiranistas), una perseguida deis escandòls financiers e politics e lo desvolopament de l'esplecha dei jaciments de petròli tenguts dins leis arenas bituminosas dei regions centralas. Ansin, Canadà es vengut un actor major de la produccion de petròli. Pasmens, maugrat la creissença economica entraïnada per l'emergéncia d'aqueu sector — qu'es fòrça polluent e destructor — Stephen Harper mau capitèt de ganhar leis eleccions d'octòbre de 2015. Foguèt remplaçat per lo liberau Justin Trudeau.
Politica[modificar | modificar la font]
Canadà ten una solida tradicion democratica, a travèrs d'un sistèma parlamentari dins lo contèxte d'una monarquia constitucionala. La monarquia de Canadà es lo fondament de las brancas executiva, legislativa, e judiciària del govèrn[8][9][10][11]. La reina actuala es Elisabèt II del Reialme Unit, que servís tanben de cap de l'estat de 15 autres paises del Commonwealth e de caduna de las dètz províncias canadencas. La reina demòra mai que mai al Reialme Unit; e doncas, son representant formal, lo Governador General de Canadà (actualament David Lloyd Johnston), se fa lo resson de las obligacions reialas en Canadà[12][13].
La participacion dirècta de la figuras reialas e vicereiala als domenis de la governança es limitada.[10][14][15] En practica, son ustge del poder executiu es dirigit per lo Cabinet, un comitat de ministres de la Corona responsables de l'eleccion de la Cambra del Comuns e causits e dirigits pel primièr ministre de Canadà (uèi Stephen Harper),[16] lo cap del govèrn. Lo governador general o monarca pòt, pasmens, dins d'unas situacions de crisi exercir son poder sens conselh ministerial.[14] Per assegurar l'estabilitat del govèrn, lo governador general pòt generalament designar coma primièr ministre la persona la persona qu'es lo cap del partit politic capabla d'obténer la fisança d'una pluralitat a la Cambra dels Comuns.[17] The Prime Minister's Office (PMO) is thus one of the most powerful institutions in government, initiating most legislation for parliamentary approval and selecting for appointment by the Crown, besides the aforementioned, the governor general, lieutenant governors, senators, federal court judges, and heads of Crown corporations and government agencies.[14] The leader of the party with the second-most seats usually becomes the Leader of Her Majesty's Loyal Opposition (presently Thomas Mulcair) and is part of an adversarial parliamentary system intended to keep the government in check.[18]
Geografia[modificar | modificar la font]
Províncias e territòris[modificar | modificar la font]
- Articles principal : Províncias e territòris de Canadà.
Canadà es una federacion compausada de dètz províncias e tres territòris. Las províncias canadencas son:
- Colómbia Britanica
- Albèrta
- Saskatchewan
- Manitòba
- Ontàrio
- Quebèc
- Nòu Brunswick
- Nòva Escòcia
- Illa del Prince Edoard
- Tèrranòva e Labrador
Los territòris son:
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Canadà ocupa la màger part de l'America del Nòrd, confronta los Estats Units al sud e al nòrd-oèst amb l'estat d'Alaska. Canadà s'espandís de l'Ocean Atlantic a l'èst fins a l'Ocean Pacific a l'oèst; al nòrd bordeja l'Ocean Artic[19][20]. De per sa superfícia totala (que l'aiga i es inclusa), Canadà es lo segond país del mond, après Russia. Per çò qu'es de la superfícia terrèstra sonque, Canadà es lo quatren[20].
Lo país se situa entre las latituds 41° e 84°N, e longituds 52° e 141°W.
Dempuèi 1925, Canadà a revindicat la part de l'Arctic entre 60° e 141°W de longitud[21], mas aquela reclamacion es pas universalament reconeguda. Lo poblament pus al nòrd de Canadà (e del mond) es l'estacion CFS de las Fòrças canadencas a Alert en (Nunavut) a la poncha nòrd de l'Illa d'Ellesmere (latitud: 82.5°N) just a 834 km del Pòl Nòrd. Lo Pòl Nòrd magnetic se situa per lo territòri artic reclamat per Canadà; pasmens, de mesuras recentas indican qu'es a se mòure cap a Siberia[22]. La màger part de l'Arctic canadenc es cobèrt pel glaç e permafrost. Canada ten la còsta pus longa del mond, amb un total de 202 080 km;[20] en mai, sa frontièra amb los Estats Units es la pus longa frontièra terrèstra al mond, que s'estend sus 8 891 km.[23]
Dempuèi la fin de la darrièra glaciacion, Canadà es ocupat de uèit region forestièras distinctas, qu'incluson los bòsques boreals del bloquièr canadenc.[24] Canadà ten aperaquí 31 700 grands lacs,[25] mai que qual que siá autre país, que contenon la màger part de l'aiga doça mondiala.[26] I a tanben fòrça glacièrs dins las Rocosas canadencas e la Cadena Costièra. Canadà es geologicament actiu, pòt aver tèrratrems e de volcans potencialaments actius, coma los Mont Meager, Mont Garibaldi, Mont Cayley, e lo complèxe volcanic del Mont Edziza.[27] L'erupcion volcanica del Tseax Cone en 1775 foguèt d'entre las catastròfas naturalas pus grevas de Canadà, que tuèt 2,000 Nisga'a e destrusiguèt son vilatgee dins la val del riu Nass del nòrd de la Colómbia Britanica. L'erupcion produsiguèt una colada de lava de 22,5 km, e, segon la legenda Nisga'a, bloquèt lo flux del riu Nass.[28]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Canadà
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: attempt to call field 'separacionJornMesAnnada' (a nil value).
- ↑ Jacques Cartier, « Relation originale de Jacques Cartier »
- ↑ Leif Ericsson descurbiguèt tres endrechs que foguèron dichs « Helluland » (probablament l'illa de Baffin), « Markland » (probablament lo sud de Labrador) e « Vinland ».
- ↑ Pasmens, la colonia de l'Anse aux Meadows correspond probablament pas au viatge de Leif Ericson mai puslèu a una expedicion organizada quauqueis annadas pus tard per Thorfinn Karlsefni.
- ↑ En 1713, aqueleis illas portavan respectivament lei noms d'Illa Reiala e d'Illa de Sant Joan.
- ↑ Pasmens, dins l'ipotèsi d'una guèrra novèla, lei Britanics menèron d'importants trabalhs de fortificacions lòng de la frontiera e de Sant Laurenç fins ais annadas 1890.
- ↑ Tèrra Nòva participèt tanben a la guèrra e perdiguèt 1 204 tuats e 2 314 bleçats.
- ↑ Modèl:Cite document
- ↑ Modèl:Cite news
- ↑ 10,0 10,1 Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: attempt to call field 'separacionJornMesAnnada' (a nil value).
- ↑ Modèl:Cite document
- ↑ The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities
- ↑ Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: attempt to call field 'separacionJornMesAnnada' (a nil value).
- ↑ 14,0 14,1 14,2 Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: attempt to call field 'separacionJornMesAnnada' (a nil value).
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: attempt to call field 'separacionJornMesAnnada' (a nil value).
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Canada: Geography
- ↑ 20,0 20,1 20,2 World Factbook: Canada
- ↑ Territorial Evolution, 1927
- ↑ Longterm movement of the magnetic north pole
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: attempt to call field 'separacionJornMesAnnada' (a nil value).
- ↑ I.e., lakes over Modèl:Convert in area. {{{Títol}}}
- ↑ Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: attempt to call field 'separacionJornMesAnnada' (a nil value).
- ↑ Lua error in Module:Biblio/Obratge at line 67: attempt to call field 'indicacionDeLenga' (a nil value).
- ↑ {{{Títol}}}


c: text/html

text:
Bigaradièr
Lo bigaradièr (Citrus aurantium) es un arbre de la familha dels Rutacèas (agrum). Lo fruch, las fuèlhas, los rams e la flor son fòrça utilizats en alimentari e en perfumariá.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo bigaradièr es un arbre de 5 a 10 mètres. S'espandiguèt al començament de l'èra crestiana en Índia e foguèt introdusit en Occitània per las crosadas. Los Moros lo cultivavan fòrça prèp de Sevilha en Andalosia, e son escai èra « irange de Sevilha ».
Fuèlhas[modificar | modificar la font]
Las fuèlhas del bigaradièr son ovalas, lusentas e persistentas amb una espina a l'aissèla de las fuèlhas inferioras.
Fruch[modificar | modificar la font]
Lo bigaradièr porta un fruch, la bigarada o irange amar. Lo fruch es mai pichon que l'irange doç e de rusca rufe tintada de vere o de jaune. Sa popa es acida, pauc chucosa, fòrça amara e cap fòça granas.
Flors[modificar | modificar la font]
Las flors d'irangièr amar son blancas o rosas, pus grandas qu'aquelas de l'irangièr doç e fòrça odorosas. Florís al començament de la prima.
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Lo fruch del bigaradièr es subretot utilizat en sèrva o cuèch (confitura, siròp, Marmelada). La marmelada d'irange es facha sonque d'irange amar e non pas d'irange doç.
Fòrça perfumada, la flor del bigaradièr servís a la fabricacion de l'absoluda de flor d'irangièr, de l'aiga de flor d'irangièr e de l'esséncia de neroli utilizada en perfumariá e per aromatizar los aliments. Aqueles extraches contenon una fòrta proporcion d’antranilat de metil responsable de la nòta tipica de la flor d’irangièr amar. Los rams son utilizats per la fabricacion de l'esséncia de pichon gran bigarada, un òli essencial ric en acetat de linalil.
En Provença, s'utiliza de fruch en maceracion dins de vin (blanc, rosat o roge) apondut de sucre e d'alcòl per far un aperitiu: lo vin d'irange.
De la pèl del fruch s'extrai l'esséncia d'irange amar utilizada per la fabricacion del triple sec, d'amars, de Grand Marnier e del Cointreau.
A Malta, onte lo bigaradièr foguèt introdusit abans l'irangièr, la bigarada es encara utilizada dins la fabricacion del soda maltés, lo Kinnie, çò que li dona son amarum caracteristic.
Proprietats[modificar | modificar la font]
Los estudis recents subretot suls òlis essencials de pèl e de rams confirmèron lors proprietats sedativas e anxioliticas suls animals[1],[2].
Tradicionalament, l'òli obtengut amb de granas es prepausat en cas de colesteròl[3].
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Pultrini Ade M, Galindo LA, Costa M (2005). Effects of the essential oil from Citrus aurantium L. in experimental anxiety models in mice. Life Sci. 2006 Mar 6;78(15):1720-5. Epub 2005 Oct 25. PMID 16253279
- ↑ (en) Carvalho-Freitas MI, Costa M (2002). Anxiolytic and sedative effects of extracts and essential oil from Citrus aurantium L. Biol Pharm Bull. 2002 Dec;25(12):1629-33. PMID 12499653
- ↑ (fr)L Bremnes (1996). L'œil nature - Les plantes aromatiques et médicinales - Citrus (oranger et citronniers). Ed. Bordas. p. 46-47. ISBN 2-04-027061-2

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Caillouël-Crépigny
Caillouël-Crépigny es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
<references/


text:
Tritteling-Redlach
Tritteling-Redlach es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat fa partida de la conca de vida de la Moselle-es.
La commune fait partie du bassin de vie de la Moselle-est.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine, en lo marquisat de Faulquemont.
- La municipalitat de Redlach a #èsser ligat l'an 1818 a Tritteling, èra précédemment ligada a Flétrange dempuèi 1810.
- Abans lo decrèt del 21 de decembre 1999, la municipalitat se trucava Tritteling.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine, dans le marquisat de Faulquemont.
- La commune de Redlach a été rattaché en 1818 a Tritteling, elle était précédemment rattachée a Flétrange depuis 1810.
- Avant le décret du 21 décembre 1999, la commune s'appelait Tritteling.


text:
1815
Aquesta pagina concernís l'an 1815 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- Los Cent-Jorns de Napoleon 1èr.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
- 15 de julhet - Napoleon Bonaparte es empresoat pels britanics dins l'illa de Santa Elena en l'Ocean Atlantic.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau premier clipper qu'èra una goleta modificada amb una còca pus lònga e una veladura pus poderosa. Dotat d'una velocitat importanta, aqueu tipe de naviri anava dominar lo comèrci de denadas periblas durant la màger part dau sègle XIX.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 11 de genièr - John Alexander Macdonald, primièr ministre de Canadà (m. 1891)
- 8 de març - Jean-Delphin Alard, violonista, pedagòg e compositor gascon (m. 1888)
- 25 d'octobre - Camillo Sivori, violonista italian (m. 1894)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 24 de febrièr - Robert Fulton, inventor nòrd-american (n. 1765)


text:
Peugeot que vien de sortir ua seria especiau dera soa 207 en partenariat dab era marca 64, plan coneguta per noste. Que sere ua seria "art de vivre au Pays basque".
Que harei dus comentaris :
- eth departament 64 que's resumeish donc ath País basco... Qu'amuisha un cop de mes si i aveva besonh qu'era identitat occitana deth departament que se'n ved ta har rampeu ara basca
- era marca 64 qu'amuisha un cop de mes tanben que's trufa drin dera promocion deras culturas locaus, que sia basca (redusita ath pais deth surf) o occitana, ta s'acontentar de reprodusir i de har valer representacions qui depersonalizan aquesta terra. Ta har simple, eth messatge qu'ei : eths Pireneus atlantics qu'ei un país agradiu on s'i pot esquiar i har surf ath sorelh, ua sorta de California francesa (qu'an ua camiseta dab marcat : "Côte Ouest")
Qu'ei un concepte opausat ara marca Adishatz per exemple, qui valoriza eths omis, era luenga, era cultura.
N'entri pas en eth debat mes que sostien tanben, volons o non, un departament de qui eths Bascos voleren era particion...
D'un punt de vista sociologic que sere d'alhors interessant de saber si son eths medishs qui crompan eths vestits Adishatz i eths vestits 64.
article aci


text:
Pèire Solatges
Pèire Solatges (Pierre Soulages en francés), nascut lo 24 de decembre de 1919 a Rodés (Roergue), es un pintor e gravaire abstrach, fòrça conegut per son usatge dels rebats de la color « negre », que nomena negre-lutz o otranegre. Avent realizat mai de 1 500 quadres que nomena totes del mot de pintura seguit de la data e del format[1], es un dels principals representants de la pintura informala.
Somari
Percors[modificar | modificar la font]
Pèire Solatge perdèt lo paire en 1924. Dempuèi tot jove, a Rodés, aquel roergàs èra fascinat per las vielhas pèiras, los materials usats e patinats pel temps, l'artesanat dels seu país e los paísatges aspres, subretot los Causses. Aviá sonque uèit ans quand respondèt a una amiga de sa sòrre ainada que li demandava çò qu’èra a dessenhar amb de tinta sus une fuèlha blanca: un paísatge de nèu. « Çò que voliá far amb la tinta, çò diguèt, èra far venir lo blanc del papèl encora mai blanc, mai luminós, coma la nèu. Es pel mens l’explicacion que ne dòni ara. »[2]
A dotze ans, son regent lo menèt, amb sa classa, visitar l’Abadiá de Santa Fe de Concas, que se revelèt sa passion de l’art romanic e lo desir confús de venir un artista. Acompanhava dins sas recercas un arqueològ local e descòbra d'esperel al pé d’un dolmèn de puntas de sagetas e de tèsts preïstorics que dintrèron al musèu Fenaille de Rodés. Foguèt pertocat per las pinturas rupèstras de la Cauna del Puèg Mèrle suls Causses de Carcin, de Font de Gaume en Dordonha, d’Altamira en Cantàbria, puèi de Las Caus en Dordonha (descobèrta en 1940).
Pintor[modificar | modificar la font]
Comencèt a pintar dins son Avairon natal abans de « montar a París » a dètz e uèit ans per venir professor de dessenh e passèt lo concors de dintrada a l'Escòla Superiora Nacionale de las Bèlas Arts. I foguèt admés en 1938 mas decoratjat per la mediocritat e lo conformisme de l'ensenhament que s'i recep e tornèt a Rodés. Pendent aquela breva demorença a París, frequentèt lo musèu del Lovre e vesèt las exposicions de Cesana e Picasso que son per el de revelacions, l'incitant a tornar a çò sieu, a Rodés, per se consacrar pas qu'a la pintura[3].
Foguèt mobilizat en 1940, mas desmobilizat en 1941. S'installèt en zona liura, a Montpelhièr, e frequentèt assiduament lo Musèu Fabre. Refractari au STO en 1942, passèt lo rèsta de la guèrra prèp de vinhairons de la region que l'amaguèron.
La postguèrra[modificar | modificar la font]
En 1946, s'installèt dins la banlèga parisenca per se consacrar entièrament a la pintura. Comencèt a pintar de quadres abstraches en utilizant lo tan de notz, ont lo negre domina, e que foguèron quadres refusats al Salon d'automne de 1946. Los exposèt al Salon dels subreindependants en 1947, que los quadres escurs i se faguèron remarcar entre los autres, fòrças colorats: « Anatz vos far fòrça enemics », prevenguèt alara Picabia[4]. Trobèt un talhièr a París, carrièra Schoelcher, prèp del Montparnasse.
A partir de 1948, participèt a d'exposicions a París e en Euròpa, coma a « Französische abstrakte malerei », dins de musèus alemands, amb los primièrs mèstres de l'art abstrach tal Kupka, Domela, Herbin eca. En 1949, obtenguèt sa primièra exposicion personala a la galariá Lydia Conti a París ; expausèt tanben a la galariá Otto Stangl, de Munic, per la fondacion del grop Zen 49. En 1950, figurèt dins d'exposicions collectivas à Nòva York, Londres, São Paulo, Copenaga. D'autras exposicions de grop presentadas a Nòva York viatjant aprèp dins de musèus americans, coma « Advancing French Art » (1951), « Younger European Artists » (Musèu Guggenheim, 1953), « The New Decade » (Museum of Modern Art de Nòva York, 1955). Expausèt sovent a la galariá Kootz de Nòva York e a la galariá de França a París. Al començament dels ans 1950, sos quadres comencèron a dintrar dins los mai grands musèus del mond coma la Phillips Gallery a Washington, lo Musèu Guggenheim e lo Museum of Modern Art de Nòva York, la Tate Gallery de Londres, lo Musèu nacional d'Art modèrne de París, le Museu de Arte moderna de Rio de Janeiro eca. A l'ora d'ara, mai de 150 de sas òbras se trapan dins los musèus. En 1960 se faguèron las seunas primièras exposicions retrospectivas dins los musèus d'Hannover, Essen, Zuric e L'Aia. E mai d'autras. De 1949 a 1952, Solatges realizèt tres decòrs de teatre e ballets e sas primièras gravaduras d'aigafòrta al talhièr Lacourière.
L'experiença de l'Otranegre[modificar | modificar la font]
En genièr de 1979, Solatges en trabalhant sus un quadre apondèt, retirèt de negre pendent d'oras. Savent pas mai que far, daissèt lo talhièr, desemparat. Quand tornèt dos oras mai tard: « Lo negre aviá tot envasit, a tal punt qu'èra coma s'existissiá pas mai »[5]. Aquela experiença marquèt un cambi de cap dins son trabalh. Lo meteis an, expausèt al Centre Jòrdi Pompidor sas primièras pinturas monopigmentària, fondadas sul rebat de la lutz suls estats de superfícia del negre, nomenat mai tard « otranegre ».
Òbras aprèp son experiença de l'Otranegre[modificar | modificar la font]
Solatges causiguèt l'abstraccion, perque ditz veire pas l’interes de passar « pel bestorn de la representacion [...] Representi pas, çò ditz, presenti. Depenhi pas, penhi. »[6].
A partir 1979, la pintura de Solatges es pròche de l'estil abstrach d’Hans Hartung amb de tons restrenches que los efètes de clarobscur son perceptibles, tanben en transparéncia.
Aprèp 1979, los quadre utilizan fòrça de relieus, d'òscas, de regas dins la matèria negra que creson a l'encòp de jòcs de lutz e de... colors. Perqu'es pas la valor negra d'esperla que'es lo subjècte de son trabalh, mas la lutz que revèla e organiza: s'agís doncas d'aténher un al delà del negre, que lo tèrme d'otranegre utilizat per qualificar sos quadres dempuèi la fin dels ans 1970; que tanben l'utilizacion del qualificatiu « monopigmentàri » melhor qu'aquel de « monocròma» per qualificar la pintura de Solatges.
L'otranegre presenta una varietat d'efèctes: utilizacion de colors coma lo brun o lo blau, mescladas al negre; utilizacion del blanc en contraste violent amb lo negre e de blanc sus l'entièra superfícia del quadre; utilizacion, aprèp 2004, de l'acrilic, qui permet d'efèctes de matèria fòrça mai importants e dona la possibilitat de contrastes mat/brilhant...
Es una de las personalitats a l'origina de la creacion de la cadena de television Arte.
Entre 1987 e 1994, realizèt 104 veirals, trabalhant amb lo talhièr de Jean-Dominique Fleury a Tolosa, per la glèisa abadiala de Concas.
En 2007, lo Musèu Fabre de Montpelhièr li consacrèt una sala per presentar la donacion facha pel pintor à la vila. Aquela donacion compren 20 quadres de 1951 a 2006 d'entre los majors dels ans 1960, dos grands otranegres dels ans 1970 e de grands poliptics.
Un musèu Solatges es en construccion Rodés. L'artista faguèt una donacion de 250 òbras (pinturas sus tela e sus papièr, bronzes, totalitat de l'òbra estampada, òbra de joinessa e trabalh preparatòris a la realizacion dels veirals de l'abadiala de Concas) e un fons documentari important per la comunautat d'aglomeracion del Grand Rodés. L'artista d'esperel depausèt la primièra pèira d'aquel musèu lo dimècres 20 d'octòbre de 2010.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "figaro" Pèire Solatges, la passion del negre sus Le Figaro.fr
- ↑ "Jaunin" citat per Françoise Jaunin, art. cit.
- ↑ "figaro"
- ↑ (fr)Pierre Soulages, Entrevista amb Christophe Donner, Op. cit., 2007, p. 48
- ↑ citat in: Pèire Solatges, Entrevista amb Christophe Donner, Op. cit., 2007, p. 52
- ↑ "Jaunin"
fonts[modificar | modificar la font]
- (fr)"Pierre Soulages, la peinture passion". Entrevista amb Jacques Bouzerand, "Le Point", 25 de decembre de 1989, n° 901, p. 98-102.
- (fr)Pierre Soulages: « Entrevista amb Jean Pierrard », Le Point, 31 de març de 2003, n° 1585, p. 100.
- (fr)Pierre Soulages, « Entretien avec Christophe Donner », Le Monde 2, 3 de febrièr de 2007, p. 48-52.
- Françoise Jaunin, (fr)Pierre Soulages, lumières d'« outrenoir », article sul site officiel du ministèri francés dels Afars estrangièrs.
- (fr)Lo Site oficiel de Pèire Solatges.
- "Pierre Soulages, Fiat Lux..." Intrevista dins " mon oeil sur l'art
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Hubert Juin, Soulages, le musée de poche, Éditions Georges Fall, Paris, 1958.
- Michel Ragon, Les Ateliers de Pierre Soulages, Albin Michel, Paris, 1990.
- Pierre Encrevé, Soulages. L'Œuvre complet, 3 vol. (1946-1958, 1959-1978, 1979-1997), Paris, Éditions du Seuil (catalogue raisonné de 1 174 œuvres).
- Nathalie Reymond, Soulages, la lumière et l’espace, Paris, éd. Adam Biro, 1999.
- Henri Meschonnic, Le Rythme et la lumière avec Pierre Soulages, Odile Jacob, 2000.
- Pierre Soulages, Noir lumière, entretiens avec Françoise Jaunin, Lausanne, éd. La Bibliothèque des arts, 2002.
- Entretien Pierre Soulages et Jacques Le Goff À propos des vitraux de Conques ou comment intégrer une œuvre contemporaine dans un lieu chargé d'histoire. Le Pérégrinateur Éditeur, Toulouse, 2003.
- Pierre Encrevé, Soulages. Les Peintures. 1946-2006, Paris, Éditions du Seuil, 2007 (réédition du précédent ouvrage du même auteur, augmentée d'un chapitre concernant la période 1998-2006, mais avec beaucoup moins de reproductions).
- Jean-Michel Le Lannou, La Forme souveraine. Soulages, Valéry et la puissance de l'abstraction, Paris, Éditions Hermann, 2008.
- Pierre Soulages, Écrits et propos, textes recueillis par Jean-Michel Le Lannou, Paris, Éditions Hermann, 2009.
- Gérard Georges Lemaire, Pierre Soulages au fond de la rétine de Roger Vailland, Les Lettres françaises, septembre 2005.
- Roger Vailland, Comment travaille Pierre Soulages ?, revue L'Œil de mars 1961, rééd. dans Chronique d'Hiroshima à Goldfinger (tome II), 1984, et Les Cahiers Roger Vailland.
- Roger Vailland, Le Procès de Pierre Soulages (copie sur Pierre-Soulages.com), article daté février 1962, revue Clarté n° 43 de mai 1962 ; rééd. dans Le Regard froid, 1963 ; rééd. dans Chronique d'Hiroshima à Goldfinger (tome II), 1984.
- Pierre Encrevé, Les Soulages du Musée Fabre, Gallimard, septembre 2008.
- Michel Ragon, Pierre Soulages, coll. "Ateliers d’artistes", 245 x 245, photographies de Vincent Cunillère 80 illustrations couleurs, couverture en carton brut sérigraphié, édition bilingue français/anglais, Thalia, octobre 2009.
- Pierre Encrevé, Soulages – 90 peintures sur toiles / 90 peintures sur papier, 230 x 287, dans un coffret sérigraphié, 182 illustrations couleurs, Gallimard, novembre 2009.
- Pierre Encrevé & Alfred Pacquement, Soulages, catalogue de l’exposition, 235 x 280, 245 illustrations couleurs, Éditions du Centre Pompidou, octobre 2009; réédition complétée et augmentée, novembre 2011
- Xavier Isle de Beauchaine, Soulages – Album de l’exposition, parcours en images d’une sélection d’œuvres, texte de Pierre Soulages "Image et signification", 270 x 270, version bilingue français/anglais, Éditions du Centre Pompidou, octobre 2009.
- Jean-Noël Cristani, Soulages, le noir et la lumière, coédition Éditions du Centre Pompidou/p.o.m. Films, 2009, 52 minutes.
- Roger Vailland et la fabrique de la peinture, Alain Georges Leduc, mars 2009, revue des ressources.
- Jacques Laurans, Pierre Soulages. Trois lumières, éd. Verdier poche, 2009 [1a éd. Farrago, 1999].


text:
Larzac (Perigòrd)
Larzac es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Permètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de la comuna ven normalament d'un nom de propietari completat pel sufixe -acum, latinizacion del sufixe gallés -aco(n). La question es la del nom d'aquel mèstre d'una villa antica. Dauzat e Rostaing donan lo nom latin Laritius[1], Chantal Tanet et Tristan Hordé aiman mai Larisaeus, al sens d'abitant de Larisa, vila de Tessàlia (o Tessalia ?) [2], Bénédicte Boyrie-Fénié, qu'escriu après, refusa implicitament aquela causida e opina per Laritius (coma Dauzat) o eventualament Lartius. La prononciacion es [lɒr’ʐa][3].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Belvés; es adara del canton de Vallée Dordogne (en francés), donc Val Dordonha.
- La comunautat de comunas es la CC Val de la Dordonha et Forèst Beceda (residéncia a Sent Cíbran). L'anciana CC, Entre Nausa e Beceda (nom supausat, residéncia a Belvés), fusionèt lo 1èr de genièr 2014 emb la de la Val de Dordonha (residéncia a Sent Cíbran) per formar la CC actuala.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 134 abitants (20 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa romanica Senta Magdalena (fòrma supausada) : la glèisa foguèt classada al títol dels Monuments istorics en 1913 [4]. La parròquia de Larzacum fasiá partida de l’archipreirat de Palairac (al Boisson de Cadonh) en 1372[ref. necessària]. Las vòutas de la glèisa foguèron tornadas bastir mas la vòuta de forn de l'absida s'es conservada. La façada oèst a un cloquièr de paret rectangular emb doás ancolas.
- Temple bodista Ho Sho Ji.
- Viaducte ferroviàri de Larzac, lo pus long de la linha de Niversac a Agen, dobèrta en 1863.
(Lo paragrafe es una traduccion de l'article en francés)
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/belves/LARZAC.htm
- ↑ Base Mérimée PA00082609|Église Sainte-Magdeleine


text:
En efèit, Lo BAB (Baiona-Anglet-Biàrritz) que son vilas on lo gascon
èra parlat pendent longtemps. Qu'avem hèra de testimoniatges per las
carrèras, dens arquius, o oraus tà confirmar aquò. Totun, lo basco (o
meilèu la lenga deus vascons) qu'estó present abans e qu'anava dinc a
Garona (haut o baish l'espaci gascon de uei en dia.
Mes uei en dia, justament, ne s'i parla pas mei occitan que basco, que
s'i parla francés. E hèra de monde que las an integradas com vilas
bascas, quitament los poblants eths-medish.
Que'm hè cagar a jo tanben aqueth ahar, mes qu'ei atau. Los bascos que
s'escaden a har causas qui non pensam pas nosautes. Que poderem
inspirà'ns d'eths de temps en quan. E començar per tornar conquesir las
nostas vilas com Pau, Tolosa, Marselha...


text:
Lista dels presidents de las Filipinas
Segon la constitucion de 1987 de las Filipinas, lo president filipin es elegit per un mandat de 6 ans. Lo jorn de començament del mandat es lo 30 de junh. Aquesta es la lista dels presidents de las Filipinas dempuèi lo 22 de març de 1897:
- 22 de març de 1897 – 1 d'abril de 1901 – Emilio Aguinaldo, primièr president dempuèi l’independéncia d'Espanha, e abans l'ocupacion pels Estats Units.
Presidents durant lo periòde de la Comunautat de las Filipinas
- 15 de novembre de 1935 - 1 d'agost de 1944 : Manuel Quezon
- 14 d'octobre de 1943 - 14 d'agost de 1945 : José Paciano Laurel
- 1 d'agost de 1944 - 28 de mai de 1946 : Sergio Osmeña
- 28 de mai de 1946 - 4 de julhet de 1946 : Manuel Acuña Roxas
Lista dels presidents de las Filipinas dempuèi l'independéncia dels Estats Units, lo 4 de julhet de 1946


text:
Yelena Isinbayeva
Ielena Isinbàieva (en rus: EлeHa ИcиHбaeBa) es una sautaira amb pèrga. Nasquèt lo 3 de junh de 1982 a Volgograd, Russia —anteriorament en URSS—. Es l'atlèta mai guerdonada dins aquesta espròva, davant Stacy Dragila e Svetlana Feofanova. Es l'actuala possessoira del recòrd del mond de saut amb pèrga. Es estat la primièra femna de l'istòria a sautar mai de cinc mètres. En mai a ganhat cinc medalha d'aur dins de grandas competicions (Jòcs Olimpics, Campionats del Mond e d'Euròpa, tant en pista coberta coma l'aire liure).


text:
Inquisicion
L'Inquisicion èra una jurisdiccion especializada (un tribunal) creada per la Glèisa Catolica Romana e dependent del drech canonic, encargada d'emetre un judici sul caracter ortodòxe o non respècte al dògma religiós) dels cases que li èran somés. L'Inquisicion èra una jurisdiccion d'excepcion, establida per tal de representar l'autoritat judiciària del papa sur una region determinada, quand lo foncionament normal dels tribunals eclesiastics s'averava inadaptat.
Istoricament, i a agut de nombrosas jurisdiccions especializadas d'aqueste tipe. Se pòt distinguir tres Inquisicions, que fan l'objècte d'articles separats :
- l'Inquisicion medievala,
- l'Inquisicion castelhana, fondada en 1478, e l'Inquisicion portuguesa, fondada en 1531,
- l'Inquisicion romana (Congregacion de l'Inquisicion Romana e Universala), fondada en 1542, rebaptisada Congregation Sagrada del Sant Ofici en 1909, puèi Congregacion per la Doctrina de la Fe en 1967.
Aqueste article tracta dels aspèctes generals de l'Inquisicion, segon lo vejaire catolic de l'eretgia, a sa justificacion politica, lo foncionament del drech, e la manièra que l'Inquisicion es a l'ora d'ara presentada e percebuda socialament. Los aspèctes istorics se limitan aicí a la cronologia generala.


text:
Turquie
La Turquie est un payis entre-mié l'Eropa et l'Asia.
Somèro
- 1 G·eografia fesica
- 2 Toponimia et ètimologia
- 3 Histouère
- 4 Sociètât
- 5 Politica et administracion
- 6 Èconomia
- 7 Cultura
- 8 Pèrsonalitâts
- 9 Vêde avouéc
G·eografia fesica[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Tèrritouèro[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lo tèrritouèro de la Turquie est situâ en Anatolie por la maj·ora partia (97%). La Trace orientâla (3%) en Eropa se trove delé lo dètrêt du Bosfôro.
Cllimat[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
La Turquie subét l'enfluence mèditèrraneèna : l'hivêrn est dox et lo chôd-temps est chôd et sèc sur les coutes. L'entèrior montgnârd est més continentâl (més frêd et més granta amplitude tèrmica). Lo litorâl pontico recêvet l'humiditât de la mar Nêra, que règule d'ense la tempèratura, doce en hivèrn et chôda u chôd-temps avouéc des prècipitacions tota l'anâ.
Toponimia et ètimologia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
La parola "Turquie" est "Türkiye" en turco, formâ de l'ètnonimo "Türk" et de la particula "-iye", segno de lim d'apartenance.
Histouère[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Sociètât[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Dèmografia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Populacion[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lengoues[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lo turco est l'unica lengoua oficiâla du payis. Cependent, o existe plusiors otres : los dialèctos kurdos du Kurdistan, u sud-levent, l'azèri et l'arabo en pèrifèrie. Les statistiques sont rares per les lengoues minoritêres, mémo per les més parlâyes coment lo greco, lo bulgaro et l'armènien.
Lo governement est contro l'usâjo d'otres lengoues que lo turco, mas grâce a des prèssions des minoritâts et d'organisacions, des ècoules povont ora en ensègnér.


text:
Villes et mairies du District de Baden (108)
Liste des communes
Wettingen
Ville de Wettingen, localité de la Suisse de 18 000 habitants.
La mairie de Wettingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Baden
Ville de Baden, localité de la Suisse de 16 000 habitants.
La mairie de Baden a une adresse e-mail et un site Internet.
Spreitenbach
Ville de Spreitenbach, localité de la Suisse de 9 900 habitants.
La mairie de Spreitenbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Obersiggenthal
Ville de Obersiggenthal, localité de la Suisse de 7 800 habitants.
La mairie de Obersiggenthal a une adresse e-mail et un site Internet.
Neuenhof
Ville de Neuenhof, localité de la Suisse de 7 700 habitants.
La mairie de Neuenhof a une adresse e-mail et un site Internet.
Untersiggenthal
Ville de Untersiggenthal, localité de la Suisse de 6 100 habitants.
La mairie de Untersiggenthal a une adresse e-mail et un site Internet.
Würenlos
Ville de Würenlos, localité de la Suisse de 5 100 habitants.
La mairie de Würenlos a une adresse e-mail et un site Internet.
Fislisbach
Ville de Fislisbach, localité de la Suisse de 4 800 habitants.
La mairie de Fislisbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Gebenstorf
Ville de Gebenstorf, localité de la Suisse de 4 400 habitants.
La mairie de Gebenstorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Mellingen
Ville de Mellingen, localité de la Suisse de 4 200 habitants.
La mairie de Mellingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Ehrendingen
Ville de Ehrendingen, localité de la Suisse de 3 800 habitants.
La mairie de Ehrendingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Würenlingen
Ville de Würenlingen, localité de la Suisse de 3 700 habitants.
La mairie de Würenlingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Oberrohrdorf
Ville de Oberrohrdorf, localité de la Suisse de 3 500 habitants.
La mairie de Oberrohrdorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Ennetbaden
Ville de Ennetbaden, localité de la Suisse de 2 900 habitants.
La mairie de Ennetbaden a une adresse e-mail et un site Internet.
Niederrohrdorf
Ville de Niederrohrdorf, localité de la Suisse de 2 600 habitants.
La mairie de Niederrohrdorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Turgi
Ville de Turgi, localité de la Suisse de 2 600 habitants.
La mairie de Turgi a une adresse e-mail et un site Internet.
Birmenstorf
Ville de Birmenstorf, localité de la Suisse de 2 300 habitants.
La mairie de Birmenstorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Bergdietikon
Ville de Bergdietikon, localité de la Suisse de 2 200 habitants.
La mairie de Bergdietikon a un site Internet.


text:
1369
Aquesta pagina concernís l'an 1369 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Viatge de l'emperaire Joan V Paleòleg a Roma per negociar l'ajuda dau papa Urban V. I faguèt sa somission per obtenir una ajuda financiera promesa per lo duc Amedèu VI de Savòia (→ 1370).
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Timurida[modificar | modificar la font]
Installacion de Tamburlan a Samarcanda.
Arts[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
Acabament de la redaccion dei Memòrias per l'emperaire Joan VI Cantacuzèn. Aqueu trabalh fa partida dei darriereis òbras majoras dau corrent istoriografic de la literatura bizantina.


text:
-428
Aquesta pagina concernís l'an -428 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
A la prima, incursion novèla de la Liga de Peloponès en Atica que pilhèt lei sectors non protegits mai poguèt pas menaçar lei fortificacions de la ciutat. Se retirèt rapidament. En revènge, perseguida dau sètge de Platèa. Totjorn afeblida per l'epidemia de « pèsta » acomençada en 430 avC, Atenas poguèt pas organizar de còntra-ofensivas importantas.
Aprofichant lei dificultats atenencas, revòuta de Mitilèn, membre de la Liga de Delos qu'assaièt de reconquistar son independéncia. Assaièt tanben d'unificar sota sa direccion lei diferentei ciutats grègas de l'illa de Lesbos.
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès còntra Atenas amb una incursion espartenca, totjorn dirigida per lo rèi Archidamus II, dins la region d'Atica. Leis Atenencs refusèron tornarmai lo combat e Lacedemònia poguèt solament pilhar lei zònas non protegidas. En revènge, perseguida dau sètge de Platèa.
Regardant leis afaires intèrnes de la ciutat, fin de l'exili dau rèi Pleistoanax qu'èra totjorn proatenenc e partisan d'un tractat de patz entre Atenencs e Espartencs.
Roma[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra Veïes e Fidènes. Lo rèi de la vila etrusca foguèt tuat dins lo corrent d'una batalha còntra l'armada comandada per lo cònsol Aulus Cornelius Cossus. Pasmens, una epidemia empachèt lei Romans d'aprofichar aquela victòria. Deguèron se retirar permetent ais abitants de Fidènes d'organizar divèrseis incursions còntra lo territòri roman.


text:
Atahualpa Yupanqui
Héctor Roberto Chavero (Pergamino, Província de Buenos Aires, lo 22 de gener de 1908 - Nimes, lo 23 de mai de 1992), deu son nom d'artista Atahualpa Yupanqui que ho un deus cantors e un guitarrista de folclòre argentin deus màgers.
Somari
La Vita[modificar | modificar la font]
Que vadó dens la província de Buenos Aires d'un pair originari de la província de Santiago del Estero (qui èra cap de gara) e de sang indian e d'ua mair d'origina basca. A partir deus sheis ans, qu'aprengó a jogar de la guitarra e deu vriulon. Que comencè per practicar un sarròt de mestièrs abans de viatjar e de víver de la musica.
En 1950 que viatgè en França on Édith Piaf que'u presentè au teatre Athénée de París.
Aquesta tempora parisenca que lancè la soa carrièra dens tota Euròpa e que'u dè lo parat de har la coneishença de Louis Aragon, Paul Éluard, Pablo Picasso e Rafael Alberti.
L'Òbra[modificar | modificar la font]
Dens las soas composicions qu'empleguè diverses ritmes tradicionaus argentins com : la milonga, la chacarera, la vidala, la zamba e la baguala. Quauques uas de las òbras qu'interpretava qu'èran compausadas per Paule Antoinette Pepin Fitzpatrick, la soa molher, pianista e compositriz canadenca.
Atahualpa Yupanqui qu'ei mort a Nimes. Las soas restas que hon sepelidas en Argentina com ac avèva demandat.
citacions[modificar | modificar la font]
Discografia[modificar | modificar la font]
-
-
- Cofret de 5 CD, colleccion L'Intégrale... Harmonia Mundi / Le Chant du monde 1992
-
-
- Disc num. 1 :
- Duerme negrito
- Trabajo, quiero trabajo
- Le tengo rabia al silencio
- La copla
- Soy libre
- Danza de la paloma enamorada
- El poeta
- La olvidada
- Danza del maíz maduro
- El arriero va
- El tulumbano
- El pintor
- El árbol que tu olvidaste
- Punay
- Campesino
- La finadita
- Los ejes de mi carreta
- Pobrecito soy
- El niño duerme sonriendo
-
- Disc num. 2 :
- Preguntitas sobre Dios
- Canción del cañaveral
- Ahí andamos Señor
- Juan
- La del campo
- El pajarillo
- Cachilo dormido
- Los hermanos
- Baguala del minero
- Chilca Juliana
- Basta ya
- La pobrecita
- El pampino
- El alazán
- Lo miro al viento y me río
- La flecha
- Recauda tus prendas
- Vidala del yanarca
- Yo quiero un caballo negro
-
- Disc num. 3 :
- Canción para Pablo Neruda
- La Paulita
- De aquellos cerros vengo
- Salmo a la guitarra
- Baguala del gaucho pobre
- Juan Careno
- Milonga del solitario
- Nada más
- Dos milongas uruguayas
- Nieve, viento y sol
- Canción del arriero de llamas
- Milonga triste
- Recuerdo de el Portezuelo
- Los dos abuelos
- Canción para doña Guillerma
- El aromo
- Chacarera santiagüeña
- Tum tum mañanita
-
- Disc num. 4 :
- Camino del indio
- La del gualicho
- La llorona
- Me gustaba andar
- Huinca Onal
- Huella triste
- Melodía del adiós y danza rústica
- ¡ Hui, jo, jo, jo !
- De tanto dir y venir
- Córdoba norte
- Guitarra de pobre
- El bien perdido
- Nunca jamás
- A vos te hai pesar
- Viene clareando
- La mano de mi rumor
- ¡ Amalaya el cielo !
- El indio y la quena
- Madre del monte
-
- Disc num. 5 :
- El payador perseguido
- Poema para un bello nombre
- Vidala del silencio
- Fin de la zafra
- Testimonio final
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Òbras de n' Atahualpa Yupanqui[modificar | modificar la font]
- Piedra sola 1939
- Aires 1943
- Cerro Bayo 1953
- Guitarra 1960
- El canto del viento 1965
- El payador perseguido 1972
- Del algarrobo al cerezo 1977
- Confesiones de un payador (Edicions Galerna) 1984
- La palabra sagrada 1989
- La capataza 1992
- La canción triste
- Coplas del payador perseguido Rama Lama Music España 2007
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
1908
Aquesta pagina concernís l'an 1908 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Itàlia[modificar | modificar la font]
Lo 28 de decembre, un tèrratrem dins la region de Messina entraïnèt la destruccion de la vila en causa dei gangassadas e d'un tsunami. Aperaquí 80 000 foguèron tuats e lo govèrn pensèt un temps cubrir la vila de cauç per defugir d'epidemias e l'abandonar.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Segonda ataca d'apoplexia dau negus Menelik II. Aquela ataca laissèt lo sobeiran etiopian fòrça fatigat e Menelik II deguèt quitar pauc a pauc la gestion deis afaires fins a sa tresena ataca l'annada seguenta. D'autra part, reforma dau sistèma judiciari etiopian que foguèt devesit entre sièis districtes. Dos jutges foguèron plaçats a la tèsta de cada districte nomats per lo negus e cargat d'estudiar leis afaires. Dins lo cas d'un desacòrdi entre aquelei jutges, un pòste de jutge suprèm foguèt creat. Aquò foguèt completat per la creacion de grafièrs.
Arts[modificar | modificar la font]
- 25 de mai - Argentina: inauguracion deu Teatre Colomb de Buenos Aires vodat a la musica e au balet.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Lo fisician olandés Heike Kamerlingh Onnes (1853-1926) capitèt la liquefaccion de l'èli. De son caire, lo quimista alemand Fritz Haber (1868-1934) desvolopèt un procès de sintèsi d'amoniac que foguèt industrializat en 1909 per BASF. Enfin, premiera sintèsi d'una matèria plastica transparenta dicha cellofana per lo quimista soís Jacques Edwin Brandenberger (1872-1954).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 9 de genièr - Simone de Beauvoir, escrivana francesa (m. 1986)
- 22 de genièr - Lev Davidovich Landau, fisician rus, Prèmi Nobel (m. 1968)
- 22 de genièr - Atahualpa Yupanqui, cantor e guitarrista argentin (m. 1992)
- 24 de genièr - Hans von Halban, fisician francés d'origina alemanda (m. 1964)
- 26 de genièr - Stéphane Grappelli, violinista american (m. 1997)
- 6 de febrièr - Amintore Fanfani, primièr ministre d'Itàlia (m. 1999)
- 23 de febrièr - William McMahon, primièr ministre d'Austràlia (m. 1998)
- 5 d'abril - Herbert von Karajan, maèstro austriac (m. 1989)
- 5 d'abril - Bette Davis, actritz americana (m. 1989)
- 11 d'abril - José Antonio Remón Cantera, president de Panamà (m. 1955)
- 12 d'abril - Carlos Lleras Restrepo, president di Colómbia (m. 1994)
- 20 d'abril - Lionel Hampton, musician american de jazz (m. 2002)
- 23 de mai - John Bardeen, fisician american, Prèmi Nobel (m. 1991)
- 26 de mai - Nguyen Ngoc Tho, primièr ministre del Vietnam del Sud
- 30 de mai - Hannes Alfvén, fisician suedés, Prèmi Nobel (m. 1995)
- 26 de junh - Salvador Allende, president de Chile (m. 1973)
- 27 de junh - João Guimarães Rosa, escrivan brasilièr (m. 1967)
- 5 d'agost - Harold Holt, primièr ministre d'Austràlia (m. 1967)
- 8 d'agost - Chivu Stoica, primièr ministre de Romania (m. 1975)
- 22 d'agost - Henri Cartier-Bresson, fotogràf francés (m. 2004)
- 27 d'agost - Lyndon Johnson, president american (m. 1973)
- 13 de setembre - Sicco Mansholt, president de la Comission Europèa (m. 1995)
- 13 de setembre - Carlos Peucelle, fotbolaire argentin (m. 1990)
- 30 de setembre - David Oistrakh, violinista sovietic (m. 1974)
- 10 d'octobre - Mercè Rodoreda escrivana catalana (m. 1983)
- 15 d'octobre - John Kenneth Galbraith, economista canadian (m. 2006)
- 16 d'octobre - Enver Hoxha, dirigent albanés (m. 1985)
- 23 d'octobre - Ilya Frank, fisician sovietic, Prèmi Nobel (m. 1990)
- 28 d'octobre - Arturo Frondizi, president d'Argentina (m. 1995)
- 3 de novembre - Giovanni Leone, president e primièr ministre d'Itàlia (m. 2001)
- 4 de novembre - Jozéf Rotblat, fisician nuclear polonés-britanic, Prèmi Nobel de la Patz (m. 2005)
- 6 de novembre - Françoise Dolto, psicoanalista francesa (m. 1988)
- 26 de novembre - Ramón Villeda Morales, president d'Honduras (m. 1971)
- 4 de decembre - Alfred Hershey, bacteriologista american, Prèmi Nobel (m. 1997)
- 8 de decembre - Max Roqueta, escrivan de lenga occitana (m.2005)
- 17 de decembre - Willard Libby, quimista american, Prèmi Nobel (m. 1980)
- Enric Frère, escultor rosselhonés (m. 1986)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 1èr de mai - Leonce Verny, engenhaire francés (n.1837)
- 21 de junh - Nikolai Rimskii-Korsakov, compositor rus (n.1844)
- 24 de junh - Grover Cleveland, president dels Estats Units d'America (n.1837)
- 22 de julhet - William Randal Cremer, òme politic anglés, Prèmi Nobel de la Patz (n.1828)
- 25 d'agost - Henri Becquerel, fisician francés, Prèmi Nobel (n.1852)
- 29 de setembre - Machado de Assis, escrivan brasilièr. Un dels principals escrivans de lenga portuguesa del mond (n.1839).


text:
Codificacion (drech)
En drech la codificacion consistís a acampar de tèxtes normatius de naturas divèrsas dins de recuèlhs concernissent una matèria donada. Cadun d'aqueles grops atal constituits ven un còde.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra compilacion juridica d'importància foguèt realizada pels romans per arribar a l'òbra de Justinian. Aquela compilacion foguèt promoguda per l'emperaire de Bizanci e foguèt l'òbra del jurisconsulte Tribonian. Per decision de l'emperaire foguèt aprovada pel Corpus Juris Civilis, en conformitat amb lo Digesto, las Institutas, Lo Còde e las Novèlas. Lo Digesto conteniá la doctrina de juristas celèbres coma Papinian, Pau, Ulpian, Gaïo, Modestin e Celsi. Las Institutas contenián las règlas de Drech essencialas, e que dins l'actualitat avián cors legal, èran subretot dedicadas als estudiants de Drech. Fin finala s'encontrava lo Còde, qu'acampava las constitucions dels emperaires precedents Justinian e que conservavan un interès actual, e las Novèlas, qu'acampavan las constitucions de Justinian.
Alara que l'Empèri Roman d'Orient utilizava la compilacion justiniana, en Occident a causa de la casuda de l'Empèri los diferents pòbles germanics utilizavan una legislacion que pasmens inspiradas del Drech roman, demoravan impregnadas dels seus principis ancestrals.
Formas e tipes de codificacion[modificar | modificar la font]
La nocion de « codificacion » agropa de fach de practicas diferentas sus divèrses camps, que los juristas e los istorians ne remarquèron la varietat, que siá dins l'elaboracion o dins la matèria.
Variacions de forma[modificar | modificar la font]
Cal destriar atal:
- la codificacion oficiala, amb que l'autoritat (e subretot lo poder legislatiu) publica un tèxte que li dona lo nom de « còde », çò qu'es lo cas fòrça frequent en França actualament;
- la codificacion oficiosa, realizada tanben per l'autoritat que promulga un tèxte acampant e unificant de disposicions d'un meteis camp, mas sens lor donar oficialament lo nom de « còde », pasmens que lo tèrme es d'usatge corrent, e mai dins de tèxtes oficials: las codificacions del Regim Ancian son d'aquela mena (Còde Michau, Còde Louis e d'autras ordenanças reialas);
- la codificacion privada o acampament non oficial de tèxtes a l'entorn d'un domeni, realizats per de juristas e/o editors per facilitar lo trabalh dels professionals del drech e dels justiciables. Se comencèt aquela practica en França al sègle XVIII amb per exemple un Còde penal (1752) o un Còde Còrse en 1788, estapant per l'imprimeriá reiala, çò que li faguèt un estatut oficiós plan marcat. Ara, la practica continua amb per exemple lo Còde de drech internacional privat publicat per Bruylant en Belgica.
Pasmens, emplegat sens precision, lo tèrme de « codificacion » fa referéncia subretot a la codificacion oficiala, a vegada a l'oficiosa.
Prigondor[modificar | modificar la font]
Una codificacion implica una mena de rompedura, a causa que lo còde pren la plaça totalament o parcialament dels tèxtes anteriors. Mas aquela rompedura es mai o mens importanta:
- La codification rejoncha (o codification compilacion) constituís pas de rompedura vertadièra, fasent pas qu'acampar de tèxtes que demòran intactes. La codificacion privada se fa totjorn d'aquel biais. La codificacion oficiala daissa generalament pas existir los tèxtes precedents.
- La codificacion de drech constant constituís una rompedura dins los tèxtes, mas pas dins lo drech positiu. Los tèxtes anteriors son exprèssament abrogats mas lor contengut es lo meteis dins lo còde, levat de tèxtes obsolèts (que foguèron abrogats pas qu'implicitament), atal lo drech positiu demòra: es la practica francesa actuala.
- La codificacion al sens plen del tèrme a tendéncia a rompre amb los tèxtes mas tanben amb lo fons. La rompedura jamai es capitada: e mai los còdes napoleonians gardèron de partidas significativas del drech ancian. Un exemple recent de codificacion amb rompedura es lo còde penal francés de 1994 qu'introduguèt de novetats.
Qualques istorians del drech, coma l'Italian Mario Viora, emplegan lo mot de « consolidacion » per las doas primièras formas, reservant lo mot de codificacion per la tresena.
Codificacion e recodificacion[modificar | modificar la font]
La codificacion consistís a crear un còde dins un camp ont existissiá pas abans. Dins qualques cases, se pòt parlar de recodificacion :
- Quand i a refonda complèta d'un còde ja existissent, amb lo meteis titre o gaireben, coma en França lo còde de comèrci en 2000 ;
- Quand un còde novèl intègra lo contengut d'un còde anterior dins un ensems pus vast, coma lo còde de justícia administrativa refonda del còde dels tribunals administratius e de las corts administrativas d'apèl, mas apondent las disposicions relativas al Conselh d'Estat ;
- Quand de disposicions inclusas dins un còde son transferidas dins un còde qu'acaba d'èsser promulgat, coma las disposicions concernissent la caça e la pesca, passada del còde rural al còde de l'environament.
Contengut d'un còde[modificar | modificar la font]
Un còde pòt contenir de disposicions normativas de naturas diferentas, que las principalas son las leis e los reglaments. Los còdes oficials franceses contenon eles pas qu'aqueles, mas seriá possible, dins d'autres sistèmas juridics, d'integrar d'elements de jurisprudéncia o de doctrina.
Als Estats Units d'America, existís de « federal sentencing guidelines » (recuèlh de jurisprudéncia) que servisson de basa als còdes de deontologia e a las cartas professionalas.
Los còdes en vigor[modificar | modificar la font]
En França[modificar | modificar la font]
La legislacion francesa compren (fin 2007) 61 còdes. Levat excepcion, los còdes contenon una partie legislativa (codificada L-) e une partida reglamentària (codificada R-). Vejatz Lista dels còdes juridics franceses.


text:
Pèire de Fermat
Pèire de Fermat (Bèumont de Lomanha, 17 d'aost de 1601 - Castras, 12 de genier de 1665), magistrat au Parlament de Tolosa, foguèt un matematician occitan qu'aduguèt de contribucions importantas au desvolopament dei matematicas modèrnas. Fermat es, amb Descartes, un dei dos matematicians màgers de la premiera mitat dau sègle XVII. Es conegut subretot per sei recèrcas brilhantas en aritmetica, que fan d'eu lo fondator de la teoria modèrna dei nombres.
Foguèt un pionier dau calcul diferenciau e dau calcul integrau amb sei metòdes per la determinacion deis extremums dei foncions, dei tangentas ai corbas, e lo calcul d'airas, analògs an aquelei dau calcul diferenciau e integrau, desvolopats puei per Newton e Leibniz. Foguèt tanben un precursor en geometria analitica, en calcul dei probabilitats e en fisica matematica (principi de Fermat en optica).
Fermat trabalhèt sus la teoria dei nombres mentre que preparava una edicion de Diofant; sei nòtas e seis observacions contenián fòrça teorèmas d'una granda elegància, necessaris per desvolopar la teoria dei nombres. Es l'inventor dau metòde de descenda infinida, qu'utilizèt principalament dins de demostracions d'inexisténcia: per exemple, existís pas de triangle pitagoric (çò es un triangle rectangle que sei costats an de longors entieras) que son aira siá un carrat. Fermat es celèbre per sa conjectura, coneguda pereu amb lo nom de darrier teorèma de Fermat, qu'escometèt lei matematicans pendent mai de 300 ans e foguèt finalament demostrada per Andrew Wiles en 1994.
Independentament de Descartes, descurbiguèt lei principis fondamentaus de la geometria analitica (utilizacion dei coordenadas cartesianas). En mai, a travèrs sa correspondéncia amb Blasi Pascal, Fermat foguèt un dei fondators de la teoria dei probabilitats (problèma dei partiments).
Lo licèu pus ancian e prestigiós de Tolosa pòrta lo nom de Pèire de Fermat. L'ostau de la fin dau sègle XV a Bèumont de Lomanha, ont Fermat nasquèt, es ara un musèu.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- conjectura d'Euler
- teorèma d'Euler
- pichon teorèma de Fermat
- darrier teorèma de Fermat
- nombre de Fermat
- principi de Fermat
- espirala de Fermat
- pseudopremier de Fermat
- eqüacion diofantiana de Pell-Fermat


text:
Caça
La caça es l'activitat que consistís a cercar e perseguir d'animals salvatges per fin de los tuar dins la tòca de los utilizar coma matèria primièra per lo manjar o lo negòci. Uèi lo tèrme se refererís sovent a la practica esportiva, qu'es regulada, sinon se parla braconatge o caça illegala.
Istòria[modificar | modificar la font]
Se supausa que al començament, la caça servissiá per complementar l'alimentacion en proteïnas animalas e l'utilizacion de las ressorsas animalas que son la pèl o lo cuèr o los òsses. Dins las regions articas, pels inuits la caça èra, fins qualques decenias enrè, l'unica font d'alimentacion amb la pesca. La caça tanben a per foncion d'alunhar o d'eliminar los predadors perilhoses per l'òme. E mai aviá dins fòrça culturas una importància rituala, per exemple amb l'iniciacion dels joves adultes.
Amb la revolucion neolitica e l'aveniment de l'elevatge e la domesticacion dels animals, la caça perdèt de son importància per la subsisténcia; e mai que demòre encara dins los airals de bòsques tropicals e las regions polaras ont constituís totjorn (amb la pesca) la font primièra de proteïnas.
Dins las civilizacions e nacions posterioras la caça dels grands mamifèrs venguèt una activitat reservada de las classas dominantas. Dins l'Euròpa feudala per exemple dins fòrça païses los nòbles e reis avián de resèrvas exclusivas de caça o pel mens èran los unics qu'aviá lo drech de caçar d'unes animals.
Las armas utilizadas abitualament per la caça pendent tota la preïstòria e gaireben fins a l'edat modèrna èran: la lança, l'arc e las flèchas, la fronda, e tanben los cans de caça. D'autras menas de caça èra las trapadèlas.
Uèi se practica encara la caça dins tot lo monde, abitualament en utilizant d'armas modèrnas coma los fusilhs o totjorn en utilizant de tecnicas ancestralas, coma a l'espèra, l'usatge de pistaires o de cans per que tròben las presas. Sovent los païses an aplicat una legislacion e uèi cal èsser licenciat per practicar la caça.
Tecnicas[modificar | modificar la font]
Se pòt caçar amb divèrsas tecnicas, coma:


text:
Bocanhera
Bocanhèras[1][2] o Bocanhera[3] (oficialament en francés Boucagnères) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de Gascogne situada en la airal urban de Auch, aquela vila aperten al costat de Auch-Sud-Es-Seissan.
Commune de Gascogne située dans l'aire urbaine d'Auch, cette ville appartient au canton d'Auch-Sud-Est-Seissan.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Veser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon