text:
Nigèria
Nigèria es un estat d’Africa de l’Oèst situat dins lo Golf de Guinèa. Es enviroutat de Cameron a l’èst, Chad au nòrd-èst e Benin a l’oèst. Sa capitala es Abuja. Es geograficament dominat per lei vaus de Nigèr e de Benoue que forman un deltà important dins lo sud dau país. Son clima es devesit entre una zòna sud umida e una zòna nòrd arida. Es l’estat pus poblat d’Africa ambé mai de 170 milions d’abitants.
Lo poblament de Nigèria comencèt durant lo millenari X avC. Après l’aparicion de l’agricultura au millenari IV avC, la premiera civilizacion li apareissèt au millenari I avC avans lo començament de l’installacion dei principaus pòbles actuaus a partir dau sègle VII. Unei reiaumes si formèron gràcias au comèrci a travèrs de Sahara puei ambé lei marchands europèus lòng de la còsta. Lo nòrd, en contacte ambé de marchands musulmans, adoptèt pauc a pauc l’islam a partir de la fin de l’Edat Mejana. Lo desvolopament dau comèrci d’esclaus entraïnèt una multiplicacion deis estats sus lo territòri actuau de Nigèria. Pasmens, a partir dau sègle XIX, deguèron faciar la pression colonialista dau Reiaume Unit e de França. Entre 1895 e 1905, Nigèria foguèt ocupat per lei Britanics e va demorèt fins a son independéncia en 1960. Independent, lo país deguèt faciar d’agitacions importantas entre lo sud crestian e lo nòrd musulman (chaples recurrents entre lei doas comunautats) ò entre lei regions productritz de petròli e leis autrei (Guèrra de Biafra en 1967-1970). Aquò es accentuat per sa diversitat etnica. La consequéncia foguèt una tièra de còps d’estat militar e la formacion malaisada d’institucions democraticas dempuei 1998.
Nigèria es un estat federau amb un poder centrau poderós a respèct dei competéncias reservadas ais autoritats localas. Son economia es dominada per l’esplecha de petròli que lo país es un exportator important e qu’es la fònt principala de sei revenguts. Dins aquò, conjugada ambé l’instabilitat politica, aquela dependéncia a empachat lo desvolopament deis autrei sectors economics que facian de dificultats importantas, en particular l’agricultura, premiera activitat de la populacion activa, e l’industria. Pasmens, aquelei problemas empachan pas Nigèria d’èstre una poissança demografica e economica importanta dau continent e es ansin vengut dempuei leis annadas 1990 un actor militar e diplomatic major de la region.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preistòria e Antiquitat
- 2.2 Leis estats nigerians de l’Antiquitat fins ai sègles XVIII e XIX
- 2.3 La colonizacion
- 2.4 L’independéncia
- 3 Govèrn e politica
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Ligams intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 Ligams extèrnes
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Nigèria es un país de 923 768 km². Sa topografia es dominada per dos rius importants que son lo fluvi Nigèr a l’oèst e son afluent Benoue a l’èst. Au sud, lòng d’una costat irregulara compausada de mangròvas e de lònas, forman un deltà de 24 000 km² dins lo Golf de Guinèa. A l’interior dau país, dessenhan doas vaus estendudas que limitan lei relèus importants au centre e au sud-èst. Pòdon passar 2 000 m d’altitud e la cima pus auta es lo Chappal Waddi (2 419 m) que si troba sus la frontiera entre Nigèria e Cameron. Enfin, lo nòrd es ocupat per una savana que presenta de zònas umidas e secas.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima de Nigèria si devesisse entre doas zònas principalas situadas au nòrd e au sud dau país. Lei regions nòrd presentan un clima desertic caud caracterizat per d’escarts importants de temperatura jornaliera e de precipitacions raras. Lei territòris sud son caracterizats per un clima tropicau umid caud amb una sason de precipitacions importantas d’abriu a octòbre.
Demografia e vilas principalas[modificar | modificar la font]
Nigèria es lo país pus poblat d’Africa. Pasmens, en causa dei limits dei mejans de son govèrn, lo nombre precís d'abitants es mau conegut. En 2013, èra estimat entre 170 e 174 milions. Aquela demografia es caracteristica d’un país paure ambé de taus de natalitat (38,78/1000 en 2013) e de mortalitat (13,2/1000 en 2013) fòrça auts. Aquò causa una aumentacion fòrça importanta de la populacion de 38 milions d’abitants en 1950, 74 milions en 1980 a 160 milions en 2010. Leis estimacions regardant l’evolucion d’aquela populacion previén 440 milions d’abitants en 2050 e 940 milions en 2100.
En causa d’aquelei caracteristicas – conjugadas amb una esperança de vida de 52 ans en 2013 – la populacion es fòrça jova. Son temps median es egau a 17 ans e 44% a un temps inferior a 15 ans.
Lo taus d’urbanizacion de la populacion nigeriana èra de 50% en 2013. Es a aumentar rapidament (+3,5%/an) e Lagos, la capitala economica, coneis una creissença fòrça importanta e anarquica ambé 9,6 milions d’abitants en 2006 e 14,9 milions en 2013. Sèt autrei vilas passavan un milion d’abitants en 2012 : Kano (3,47 milions), Ibadan (3,03), Abuja la capitala politica (2,25), Port Harcourt (1,95), Kaduna (1,57), Benin City (1,40) e Zaria (1,04). Coma Lagos, facian d’aumentacions demograficas rapidas que causan de problemas importants en causa de la manca generala d’infrastructuras.
Lengas[modificar | modificar la font]
En 2012, 521 lengas e aperaquí 250 grops etnics diferents foguèron recensats. 510 son utilizadas per la comunicacion de la vida vidanta ò coma lenga veïculara, 2 (anglés e francés) son utilizadas unicament coma lenga segonda e 9 an disparegut. Fan partida de tres grops principaus que son lei lengas nigèrocongolosas sud-centralas (lo grop majoritari), lei lengas nilosaharianas e lei lengas afroasiaticas.
Segon la constitucion, l’anglés es la lenga oficiala premiera dau país. Lenga de l’administracion coloniala britanica, es demorada la lenga principala de l’administracion, dau comèrci, de l’educacion superiora, dei mèdias principaus e de la comunicacion entre grops etnics diferents. En revènge, es pauc utilizat per la comunicacion de la vida vidanta e solament una minoritat de l’elèit va parla coma lenga maternala.
Totjorn, segon la constitucion, l’igbo, lo hausa e lo yorubà an tanben un estatut de lenga oficiala. Pasmens, son utilizacion èra condicionada a l’adopcion de mesuras apropriadas. Ansin, son usatge coma lenga oficiala demora inferior a l’anglés. Dins aquò, aquelei lengas an un ròtle locau important car son utilizadas per lei tres grops etnics pus importants de Nigèria. En particular, dins lei regions nòrd, lo hausa li es sovent utilizat coma lenga veïculara. Entre 1997 e 2004, lo govèrn nigerian assaièt tanben d’adoptar lo francés – lenga deis imigrants venguts dei país vesins – coma lenga oficiala per favorizar son integracion au sen dau mercat dei país francofòns d’Africa Occidentala. Pasmens, la temptativa mau capitèt en causa de la manca de mejans (en particular per realizar lei traduccions necessàrias).
Religions[modificar | modificar la font]
Lei religions principalas de Nigèria son lo cristianisme e l’islam que son respectivament majoritàrias dins lo sud e dins lo nòrd. Environ[1] 50% de la populacion es musulmana e 40% cristiana. Lo rèsta es format de religions animistas que son generalament fòrça influenciadas per lo cristianisme.
Entre leis etnias principalas dau país, lei grands grops dau nòrd (Hausa, Nupe, Tiv e Kanuri) son quasi unicament musulmans. Dins lo sud, lei Yorubà son mai partejats (environ 50% cristians, 25% musulmans, 25% animistas). Enfin, dins lo sud-èst, lei Igbo presentan una majoritat cristiana importanta.
Dempuei leis annadas 2000, de tensions religiosas importantas existisson entre musulmans e cristians. En particular, la sècta islamista Boko Haram, desirosa d’instaurar un estat islamica, a organizat divèrseis atemptats còntra lo govèrn ò còntra de populacions cristianas dempuei 2009.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preistòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lei vestigis arqueologics pus ancians descubèrts per lei cavaments mostran l’existéncia d’un poblament dins lo sud-oèst dau Nigèria actuau vèrs 9 000 avC. Si desvolopèt l’agricultura e, a partir dau millenari IV avC, la terralha e la produccion d’otís leugiers de pèire. Puei, dins leis autrei regions meridionalas, lei societats de caçaires culheires si sedentarizèron a partir dau millenari I avC gràcias au desvolopament de l’agricultura. Aquò permetèt l’emergéncia de la premiera civilizacion coneguda, dicha civilizacion nok, vèrs 1 000 avC. Dominèt la region entre lei sègles VI e III avC e difusèt vèrs Ife e Benin que venguèron de nuclèus importants de civilizacion. Lo trabalh de fèrre li comencèt au sègle II avC
Leis estats nigerians de l’Antiquitat fins ai sègles XVIII e XIX[modificar | modificar la font]
Lei ciutats-estats hausas e lo Califat de Sokoto[modificar | modificar la font]
Installats dins lo nòrd dau Nigèria modèrne, lei Hausas fondèron de ciutats-estats fortificadas dirigidas per un sarki kasa (« cap dau país »). Liadas entre elei per de cambis comerciaus e culturaus, gardèron una omogeneitat culturala que favorizèt la formacion de la lenga hausa. En revènge, lei relacions foguèron pas totjorn pacificas e de guèrras regularas leis opausèron. A partir dau sègle XIV, l’islam apareissèt e venguèt la religion deis elèits dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle seguent. Aqueu sègle, lei ciutats-estats comencèron tanben d’estructurar de rets comerciaus per participar au comèrci d’esclaus e de matèrias premieras ambé leis Europèus[2]. Ai sègles XVII e XVIII, la region hausa èra la pus prospèra de la savana e son influéncia s’estendiá lòng dei rets comerciaus de Sahara e fins ai còstats dau Golf de Guinèa.
Pasmens, a partir deis annadas 1750, lei ciutats declinèron en causa d’una tièra de crisis. Militarament, deguèron faciar leis atacas regularas de Korokofa. Politicament, lei sarki assaièron de si transformar en sobeiran absolut, ço qu’èra contrari ais interès de l’aristocracia. Enfin, regardant leis afaires religiós, apareissèt un islam rigorós apareissèt e s’opausèt a l’islam oficiau dau poder que mesclava fe musulmana e rites tradicionaus africans. En 1804, comencèt una revòuta dirigida per lo cap religiós Osman dan Fodio que proclamèt lo jihad. Fins a 1808, conquistèt lei vilas principalas e obtenguèt lo sostèn de la populacion gràcias a una reforma dei sistèmas d’impòsts e de l'administration. Puei, contunièt son expansion en direccion dau sud-oèst. En revènge, en direccion de l’èst, foguèt blocat per lo reiaume de Kanem Borno.
En 1812, s’organizèt aquelei conquistas que formèron lo Califat de Sokoto. L’islam venguèt la religion de la màger part deis abitants. Pasmens, la cultura hausa dispareguèt pas e integrèt la religion novèla. Après la fin de la guèrra, lo Califat restaurèt rapidament la patz e la region hausa retrobèt rapidament sa prosperitat economica e sa posicion dominanta.
Lo reiaume de Kanem Borno[modificar | modificar la font]
Lo reiaume de Kanem si formèt dins lo corrent de la segonda mitat dau millenari I a l’entorn dau lac Chad. Au sègle XI, adoptèt l’islam coma religion mai gardèt unei trachs religiós africans fins a sa disparicion. A partir dau sègle XIII, lo contraròtle de jaciments de sau li permetèt de venir una poissança comerciala que son ròtle foguèt renfòrçat au sègle seguent per lo desvolopament dau comèrci d’esclaus.
Pasmens, au sègle XIV, d’atacas dei Bolala entraïnèron la pèrda dei regions istoricas de Kanem e la dinastia deguèt si retirar dins lo reiaume vassau de Borno que venguèt lo còr dau reiaume novèu dich reiaume de Borno. Puei, au començament dau sègle XVI, sei sobeirans capitèron de reconquistar la màger part de Kanem formant alora lo reiaume de Kanem Borno que retrobèt rapidament sa prosperitat anciana gràcias au comèrci de sau e d’esclaus e a la drudessa de la region agricòla a l’entorn dau lac Chad.
Dins lo corrent dau sègle XVIII, la multiplicacion deis estats africans dins la region causèt lo declin dau reiaume. Capitèt de resistir a l’expansion dau Califat de Sokoto après una guèrra malaisada e saunosa de 1808 a 1811 (pilhatge de la capitala en 1808) mai posquèt pas empachar l’emergéncia ò lo renfòrçament de reiaumes rivaus. De mai, tre sa victòria de 1811, conoguèt de tensions religiosas similaras a aquelei dei ciutats hausas entre partisan d’un islam rigorós e aquelei d’un islam locau africanizat. En 1846, lo sobeiran perdèt son poder e Kanem venguèt un estat teocratic basat sus la dominacion d'una elèit aràbia e de seis esclaus. Dins aquò, aquela politica mau capitèt de restaurar l’unitat nacionala e lo reiaume foguèt destruch per lei fòrças de Oaddaï en 1894 avans l'ocupacion finala de la region per lei Britanics en 1905.
Lo reiaume de Oaddaï[modificar | modificar la font]
Lo reiaume de Oaddaï si formèt en fòra dau Nigèria actuau a partir dau sègle XIV quand una tribú nomada aràbia s’installèt dins lo sud dau Chad actuau. S’islamizèt a partir dau sègle XVI e participèt ai cambis comerciaus dins lo desèrt de Sahara. Aguèt un ròtle dins l’istòria nigeriana au sègle XIX quand sostenguèt la dinastia de Kanem Borno còntra lei partisans d’un islam rigorós puei destruguèt l’estat teocratic que si formèt en 1846. Après aqueu succès, representava una poissança importanta dins lo sud de Sahara.
La region yorubà[modificar | modificar la font]
Lei Yorubà s’installèron au sud dins lo corrent dau millenari I. Formèron de ciutats-estats independentas. Lei pus poderosas venguèron de centres comerciaus e artesanaus fortificats.
Ife[modificar | modificar la font]
La ciutat-estat d’Ife si formèt dins lo sud entre lei sègles XIII e XIV dins una region ja culturalament e tecnologicament avançada (produccion d’esculturas de bronze tre lo sègle XI). Venguèt rapidament un centre culturau e religiós major de la region car la màger part dei sobeirans deis estats yorubàs formats per la seguida si proclamèron originaris d’Ife per assegurar sa legitimitat. En revènge, maugrat aquela preeminéncia, Ife dominèt jamai politicament la region.
Oyo[modificar | modificar la font]
La vila d’Oyo si formèt au sègle XV e conoguèt rapidament de dificultats militaras que causèron la partença de sa dinastia a la cort dau reiaume de Borgo. Li aprenguèt l’utilizacion de la cavalariá que li permetèt de reconquistar sa capitala vèrs 1600. Puei, gràcias a aquela superioritat militara, posquèt sometre lei vilas yorubàs meridionalas formant ansin lo reiaume d’Oyo que venguèt una poissança comerciala de remarca gràcias au trafec d’esclaus. Durant la segonda mitat dau sègle XVII, contunièt son expansion en direccion de la còsta e vassalizèt mai d’un principat yorubà de l’endrech. En 1720, Dahomey foguèt tanben devastat per sei tropas e acceptèt de venir tributari d’Oyo marcant l’apogèu dau reiaume yorubà.
Pasmens, a partir de 1780, lo reiaume comencèt son declin magerament en causa de revòutas de populacions musulmanas dins lo nòrd. En 1810, sota la pression militara dau Califat de Sokoto, lo nòrd e la capitala foguèron abandonadas e la dinastia si retirèt dins lo sud onte fondèt una novèla vila d’Oyo dins leis annadas 1830. Aquò entraïnèt la pèrda de la màger part de son autoritat e la division dau rèsta de son reiaume.
Lo periòde de division dau sègle XIX e l’influéncia britanica[modificar | modificar la font]
Après l’afondrament dau reiaume d’Oyo, la region yorubà demorèt politicament devesida entre un cinquantenau de ciutats. Dos centres principaus, Ibadan e Abeokuta, prenguèron una importància certana e intrèron en conflicte per la dominacion economica. Pasmens, a partir deis annadas 1850, deguèron tenir còmpte de l’influéncia britanica qu’installèt un rèi favorable a seis interès a Lagos en 1851 puei annexèt dirèctament la vila en 1861. Lei Britanics defendèron lo comèrci d’esclaus entraïnant lo desvolopament progressiu dei cambis de matèrias premieras. Dins aquò, la contuniacion de la guèrra regionala menada per Ibadan dins lo corrent deis annadas 1870 empachèt l’instauracion de la patz. Dins leis annadas 1890, la màger part de la populacion litorala èra ansin desirosa de veire lei Britanics establir son protectorat sus la region.
Benin[modificar | modificar la font]
Benin foguèt fondada per lo pòble Edo. Liada a la region ocupada per lei Yorubà (segon la tradicion, l'ostau dau sobeiran èra originari d’Ife), aquela vila aprofichèt son contraròtle deis axes de transpòrt fluviau per desvolopar son comèrci. A partir dau sègle XV, comencèt una politica d’expansion e venguèt una vila poderosa.
Tre la fin deis annadas 1480, intrèt en contacte ambé lei Portugués. Pasmens, lei cambis comerciaus demorèron limitats car leis Edo refusèron de si convertir au cristianisme e lei Portugués de fornir d’armas de fuec. Après leis annadas 1510, Edo preferèt donc desvolopar sei relacions ambé leis Anglés, lei Francés e leis Olandès. Participèt au comèrci d’esclaus mai la region èra pas situada dins lei zònas pus dinamicas d’aqueu trafec[3]. Lo reiaume conoguèt un declin progressiu e, au sègle XIX, un corrent conservador li prenguèt lo poder. Sa politica causèt un refús de tota inovacion qu’aumentèt lo declin de Benin.
Lo pòble Ibo[modificar | modificar la font]
Lo pòble Ibo s’installèt dins la vau bassa de Nigèr. Coma lei Yorubà, comencèron d’eissartar la selva. Pasmens, en fòra d’Onitsha, fondèron ges de vila e adoptèron una organizacion politica e economica fòrça descentralizada basada sus de vilatges ò de comunautats pichonas. De rets entre lei comunautats permetèron d’assegurar una coësion economica e politica. Au sègle XVIII, la subrepopulacion venguèt un problema grèu car entraïnèt una crisi agricòla e la region venguèt una fònt importanta d’esclaus venduts per lei pòbles dau deltà.
La region dau deltà[modificar | modificar la font]
La region dau deltà de Nigèr èra poblada d’unei populacions diferentas e generalament mescladas. Lo modèl politic es aqueu de la ciutat-estat portuària participant au comèrci d’esclaus. Son organizacion intèrna es generalament centrada sus un senhor marchand mai d’institucions de tipe republican pòdon tanben existir. Conoguèron son apogèu dins la segonda mitat dau sègle XVIII.
Au sègle XIX, après la defensa de contuniar lo comèrci d’esclaus, aquelei ciutats desvolopèron lo comèrci d’òlis gràcias ais esclaus d’ara endavant utilizats locament. Èran donc fòrça dinamica e en relacion regulara ambé lei país marchands. En revènge, venguèron fòrça ostilas au desvolopament de la colonizacion qu’èra contrària a seis interès.
La colonizacion[modificar | modificar la font]
Lei premiereis implantacions[modificar | modificar la font]
Fins au sègle XIX, leis implantacions europèas si limitèron a la creacion de comptadors lòng dau litorau. Son ròtle èra d’avitalhar lei naviris marchands en liason amb Asia e, eventualament, comerçar ambé leis estats africans. Lo desvolopament dau comèrci d’esclaus desvolopèt pauc a pauc aquela segonda possibilitat.
Aquò cambièt dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX a l’iniciativa de París e de Londres. D’efècte, dins lo cas d’un conflicte còntra lei Britanics, lei Francés èran desirós de tenir de ponchs de sostèns dins lo monde per sa marina. Fondèron donc lo ponch de Grand Bassam en 1842 dins l’actuala Còsta d’Evòri e placèron Porto Novo sota protectorat en 1863. Aquò causèt donc una reaccion britanic qu’aumentèt sa posicion dins lo Golf de Guinèa a l’entorn d’Accra (victòria còntra leis Ashanti en 1874) e de Lagos (annexada en 1861). Leis autrei poissanças europèas s’interessèron pas a la region ò poguèron pas participar a sa colonizacion franc d’Alemanha que s’installèt au Togò e au Cameron actuaus dins leis annadas 1880 (sensa menaçar l’egemònia francobritanica).
La corsa ais colonias e lo partiment francobritanic de la region[modificar | modificar la font]
Au començament deis annadas 1880, de negociacions comencèron entre Francés e Britanics per definir un partiment dei zònas d’influéncia dins la region. Pasmens, lei tensions entre París e Londres a prepaus d’Egipte (ocupada en 1882 per de tropas britanicas) arrestèron lei discussions. Per s’aparar còntra lei progrès francés (renfòrçament dau protectorat de Porto Novo) e alemands (protectorat sus Tògo), lei Britanics decidiguèron donc de conquistar certanei regions continentalas per gardar son influéncia dins lo Golf. La màger part dau deltà foguèt plaçada sota protectorat en 1885 e un acòrd de partiment foguèt signat ambé leis Alemands en 1887. Puei, en 1890, un acòrd foguèt finalament trobat ambé França.
Pasmens, aquel acòrd mau definiguèt la possession de certanei regions de la bloca de Nigèr. Aquò foguèt la fònt d’una corsa francobritanica a la colonizacion. En 1894, lei Francés someteguèron lo reiaume de Borgo qu’èra situada en zòna britanica mai non contraròtlat per de tropas anglesas ò un acòrd de protectorat. Per lo govèrn de Londres, aquò foguèt lo ponch de partença d’una campanha activa de conquista sistematica de sa zòna d’influéncia. Comencèt en 1895 e permetèt l’ocupacion dau sud dau Nigèria actuau en 1897 après la destruccion dau reiaume de Benin. Puei, en 1898, lei soudats britanics intrèron tanben dins lo reiaume de Borgo causant una revision de l’acòrd de 1890. Aquò acabèt la crisi e la somission de Nigèria s’acabèt sensa tension suplementària ambé París.
L’acabament de la conquista britanica[modificar | modificar la font]
Après la somission dau sud, lei Britanics deguèron pasmens ocupar lo nòrd e donc atacar lo Califat de Sokoto. Una pichona armada menèt aquel objectiu de 1900 a 1903 gràcias ai divisions entre leis ciutats hausas que compausavan lo califat. En 1903, la resisténcia de Kano foguèt rompuda gràcias a l’artilhariá e la defensa dau califat s’afondrèt rapidament dins lo corrent de l’annada. Puei, en 1905, la region de Borno, ja afeblida per la disparicion de Kanem Borno a la fin dau sègle XIX foguèt ocupada marcant la fin deis operacions majoras de la conquista britanica.
Lei protectorats britanics e la formacion de la federacion de Nigèria[modificar | modificar la font]
Après la fin de la conquista, lei Britanics organizèron lei territòris de Nigèria segon unei sistèmas diferents. Lei colonias pus ancianas coma Lagos foguèron dirèctament administrats. Un embrion de govèrn locau li foguèt creat ambé la formacion de conseus per participar a sa direccion ambé lo governador nomat per Londres. L’objectiu èra de formar lei basas permetent de formar un self-government a tèrme lòng.
Lei regions de conquista recenta foguèron plaçadas sota un sistèma d’administracion indirècta que sa basa foguèt lo mantenement de la màger part deis institucions politicas existentas sota lo contraròtle britanic. Per exemple, leis emirs locaus gardèron son poder a condicion d’acceptar certanei constrenchas impausadas per lei Britanics coma la fin de l’esclavatge ò la cession d’una porcion dei revenguts deis impòsts. Dins aquò, la lèi demorèt quasi identica e la levada deis impòsts una competéncia deis emirs. Aquò capitèt subretot dins lei regions nòrd que l’estat li èra totjorn poderós avans la conquista.
En revènge, aqueu sistèma indirècte mau foncionèt dins lei regions politicament devesidas coma lei país yorubà e ibo. Lei Britanics li adoptèron una legislacion adaptada ai costumas indigènas e administrèron aquelei regions ambé la colonia de Lagos au sen d’un protectorat sud fondat en 1906. En 1914, lei regions nòrd e sud foguèron reorganizadas au sen d’una federacion. Foguèron aumentats de quauquei territòris annexats dau Cameron alemand en 1919 après la Premiera Guèrra Mondiala. Puei, en 1939, lo sud foguèt devesit entre una region oèst e una region èst.
Aquelei divisions e diferéncias de sistèmas aguèron de consequéncias prefondas sus lo desvolopament de la colonia e de sei populacions. Au nòrd, un acòrd entre emirs e autoritats colonialas li defendèt l’intrada de missionaris crestians e l’influéncia occidentala li foguèt febla ò quasi inexistenta. En revènge, au sud, aquela influéncia foguèt pus importanta e causèt l’aparicion de corrents nacionalistas a partir deis annadas 1910. Après lo conflicte mondiau de 1914-1918, aquò favorizèt l’emergéncia d’una premsa e d’un sindicalisme african que serà a l’origina de l’independéncia nigeriana.
L’autonòmia e l’independéncia[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala, l’afebliment britanic possèt Londres de promòuvre la formacion d’un self-government dins sa colonia nigeriana. Lo Nòrd li obtenguèt de tenir la mitat dei sètis de la Chambra dei Representants e una constitucion federala foguèt adoptada en 1954. Una vida politica si formèt dominada per lei tres etnias principalas : Hausa au nòrd (Congrès dei Pòbles dau Nòrd, NPC), Yorubà dins l’oèst (Grop d’Accion, AG) e Ibo dins l’èst (Congrès Nacionau dei Ciutadans Nigerians, NCNC). Leis etnias mens importantas formèron lei sieus partits e revendiquèron la formacion d’estats novèus per s’administrar d’esperelei. En 1958, dins l’encastre dau desengatjament britanic de son empèri mondiau, un acòrd foguèt trobat per laissar l’independéncia au Nigèria lo 1èr d’octòbre de 1958.
En 1959, lei partits principaus dau sud s’alièron per empachar lo NPC de dirigir solet la federacion. Crenhós dau risc de scission, lei Britanics sostenguèron la formacion d’una coalicion NPC/NCNC. Après l’independéncia, lo cap dau NCNC, Nnamdi Azikiwe, venguèt governador generau e un lidèr dau NPC, Abubakar Tafawa Balewa, venguèt cap dau govèrn.
L’independéncia[modificar | modificar la font]
La Ia Republica[modificar | modificar la font]
En 1963, foguèt proclamada la Ia Republica de Nigèria. Conoguèt de dificultats tre sa formacion en causa de combats entre partisans e advèrsaris d’Obafemi Awokowo, cap de l’AG. D’un biais pus generau, li aguèt de tensions importantas dins la region yorubà en causa de son abséncia au sen de la direccion de Nigèria. S’acabèt per la proclamacion de l’estat d’urgéncia e la scission en doas partidas de la region oèst per afeblir l’influéncia politica yorubà.
Pasmens, la rivalitat entre NPC e NCNC empachèt l’executiu de foncionar normalament. En 1964, leis alianças cambièron : NCNC s’alièt ambé l’AG e lo NPC ambé l’UPP ( Partit dei Pòbles Units aparegut dins lo corrent dei combats entre Yorubà) sensa resultat electorau clar. Lo blocatge dau govèrn contunièt e causèt ansin una crisi deis institucions.
Lo regime militar e la guèrra de Biafra[modificar | modificar la font]
La contuniacion de la crisi politica encoratjèt lei militars d’organizar un còp d’estat per prendre lo poder. Si debanèt en genier de 1966. Unei personalitats politicas majoras (lo Premier ministre federau, lei Premiers ministres de l’Oèst e dau Nòrd, unei generaus) foguèron executats. Lo generau, d’origina ibo, Johnson Aguiyi Ironsi prenguèt lo poder. Sa decision de suprimir lo sistèma federau entraïnèt l’insureccion dei províncias meridionalas, de chaples còntra leis Ibo (100 000 mòrts) e l’execucion d’Ironsi per de soudats dau nòrd en julhet.
Lo generau Yakubu Gowon, eissit d’una etnia pichona, capitèt de venir lo cap de Nigèria maugrat l’oposicion dau coronèu Obumegwu Ojukwu, governador de la region èst. Lei premierei mesuras de Gowon assaièron de resòuvre lo conflicte gràcias a una restauracion dau federalisme. Creèt dotze estats per contentar lei minoritats e proclamèt l’estat d’urgéncia. Aquò foguèt pas sufisent per raliar Ojukwu que sei fòrças prenguèron lo contraròtle deis institucions federalas dins la region èst. Puei, lo 30 de mai de 1967, proclamèt son independéncia entraïnant la saunósa Guèrra de Biafra (au mens un milion de mòrts).
Sostengut per França, Israèl e Portugal, Biafra capitèt inicialament de conquistar Benin City e de menar d’incursions fins a la region de Lagos. Pasmens, lei fòrças federalas aprofichèron lo sostèn britanic e sovietic per reocupar Benin en setembre e obligir lei fòrças de Biafra de si retirar sus son territòri. Puei, en 1967-1968, lei Nigerians capitèron de conquistar la region maritima de Biafra empachant son avitalhement. Aquò causèt una famina estenduda dins la pòcha continentala onte s’èran replegadas lei fòrças d’Ojukwu. Sa reduccion foguèt malaisada car opausèron una resisténcia acarnada e foguèron solament vencudas en 1970.
Après aquela victòria, Gowon adoptèt una politica de reconciliacion e de reconstruccion rapidas gràcias ai revenguts de petròli. Conoguèt un succès rapide e important mai empachèt pas Gowon d’èstre reversat per un còp militar en 1975. Lo generau musulman Muritala Mohammed venguèt lo menaire dau país. Assaièt de renfòrçar lo federalisme mai foguèt assassinat tre 1976. Foguèt remplaçat per son adjonch (yorubà) Olusegun Obasanjo que creèt sèt estats suplementaris e fèt adoptar una constitucion novèla. En 1979, lei militars laissèron lo poder ai civius.
La IIa Republica[modificar | modificar la font]
La IIa Republica dirigiguèt lo país de 1979 a 1983. Sa decision principala foguèt aquela de desplaçar la capitala de Lagos a Abuja. Pasmens, seis institucions conoguèron rapidament una crisi grèva en causa dau desvolopament important de la corrupcion e dau clientelisme e de conflictes entre musulmans de tendéncias diferentas puei entre musulmans e crestians. Lo 31 de decembre de 1983, un novèu còp d’estat militar menat per lo generau (musulman peul) Muhammadu Buhari causèt la fin de la Republica e lo retorn dau poder militar.
Lo retorn dau regime militar[modificar | modificar la font]
Buhari gardèt lo poder fins a una revolucion intèrna en 1985. Durant son periòde de poder, assaièt de restaurar l’economia segon un programa drastic ambé la reduccion dei despensas publicas e la lucha còntra lei trafecs illegaus. Defendèt la formacion de partits politics e ordonèt de jutjar lei caps politics principaus de la IIa Republica.
Foguèt remplaçat per lo generau (musulman tanben mai eissit de l’etnia gwari) Ibrahim Babangida jutjat pus neutre dins l'arbitratge dei relacions entre lo nòrd e lo sud. Reprimèt totei lei formas d’oposicion mai anoncièt lo començament d’una transicion politica per tornar donar lo poder ai civius. En 1989, una constitucion novèla creèt un sistèma de dos partits e una eleccion presidenciala foguèt organizat en 1993. Foguèt averada per Moshood Abiola (un Yorubà musulman) mai Babangida anullèt aquela victòria. Pasmens, en fàcia dei revòutas suscitadas per aquela decision, deguèt si retirar definitivament e de laissar lo poder a un govèrn d’union nacionala. Aqueu govèrn demorèt quasiment sensa autoritat e la IIIen Republica s’afondrèt après solament quauquei mes d’existéncia e un novèu còp d’estat militar en novembre de 1993.
Lo cap novèu dau país foguèt lo generau (kanuri) Sani Abacha. Establiguèt un regime autoritari (partits politics enebits, dissolucion deis assembladas elegidas...). En 1995, executèt unei caps politics ogonis en revòuta còntra la destruccion de son environament per l’industria petroliera. Après sa mòrt en 1998, li succediguèt lo generau Abdulsalami Abubakar que restaurèt d’institucions civilas e fondèt la IVen Republica.
La IVa Republica[modificar | modificar la font]
En 1999, lo generau retirat Olusegun Obasanjo (ja cap dau país en 1976-1979) foguèt elegit president. Foguèt tornat elegir en 2003. Sa presidéncia foguèt caracterizada per la restauracion dau sistèma politic democratic e dau federalisme. Dins lo nòrd, aquò favorizèt la volontat d’unei caps musulmans d’aplicar la lèi islamica dins seis estats e comencèt de crear de tensions dins aquelei regions. Dins lo sud, de tensions importantas apareissèron dins lo deltà quand lei populacions autoctònas comencèron de revendicar una partida dei revenguts de l’esplecha petrolièra e de guerilhas independentistas si formèron minant l’autoritat estatica.
Dins lo corrent dau mandat de sei successors, Umaru Yar'Adua (2007-2010) puei Goodluck Ebele Jonathan (dempuei 2010) elegits après d’eleccions fòrça agitadas en causa d’accusacions de fraudas, aquelei dos problemas s’agravèron. Dins lo nòrd, unei movements islamistas an començat d’atacar leis institucions federalas e revendican d’ara endavant l’institucion d’un estat islamic, compres dins lei regions crestianas. Dins lo deltà, l’autoritat de l’estat es vengut fòrça febla en fòra deis installacions petrolièras. En particular, certanei zònas li son sota lo contraròtle de guerilhas que certanei participan perèu a l’installacion de la piratariá dins la region.
Govèrn e politica[modificar | modificar la font]
Forma de l’estat e organizacion dau poder[modificar | modificar la font]
Nigèria es una republica federala de regime presidenciau que lo president es tanben lo cap dau govèrn. Son foncionament es inspirat per leis institucions estatsunidencas. Lo poder legislatiu es partejat entre doas chambras e lo govèrn. Lo sistèma politic aplica lo multipartisme. Lo poder judiciari es dirigit per un Conseu Nacionau de la Justícia cargat d’assegurar son independéncia. Pasmens, en causa de la fin recenta dau poder militar, lo poder juridic es totjorn relativament afeblit a respèct dei dos autres.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es dirigit per lo president de la republica qu’ocupa tanben lei foncions de cap dau govèrn. Es elegit au sufragi universau. Noma lei ministres dau govèrn federau segon dos critèris :
- cada estat federau dèu aver au mens un membre au sen dau govèrn.
- cada nominacion dèu èsser confirmada per lo Senat.
Pòu definir una ierarquia entre lei ministres. Per exemple, un ministre cargat de l’environament serà plaçat sota l’autoritat dau ministre de l’Interior e de l’Environament.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lo parlament. Dich Assemblada Nacionala de Nigèria, aqueu parlament es compausat de doas chambras que son :
- la Chambra dei Representants compausada de 360 deputats elegits per un mandat de quatre annadas au sufragi universau.
- lo Senat compausat de 109 senators. Cada estat tèn tres senators e la capitala federala un.
Lei doas assembladas e lo president an l’iniciativa legislativa. Per èsser aplicada, una lei dèu èsser votada per lei doas chambras e acceptada per lo president. Dins lo cas d’un refús dau president, un vòte dei dos tèrç per cada assemblada permet de rompre lo vetò presidenciau.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
La lèi de Nigèria es magerament inspirada per la lèi britanica eissida de la colonizacion. Es compausada de l’English Law, que vèn dirèctament dau periòde coloniau, de la Common Law, compausada dei sieunas evolucions dempuei l’independéncia e de la Customary Law, que regarda leis afaires indigèns tradicionaus. Dins lei regions meridionalas musulmanas, s’aplica tanben la lèi islamica.
Lo poder judiciari es tengut per la Cort Suprèma de Nigèria qu’es compausada de jutges nomats per lo president e confirmats per lo Senat.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Nigèria es un estat federau compausat de 36 estats e d’un territòri federau a l’entorn de la capitala Abuja. Puei, cada estat es compausat de zònas de govèrn locau. Lei competéncias deis estats e de l’estat federau son devesidas entre de competéncias exclusivas dau govèrn federau e de competéncias concurentas entre lei dos nivèus. En causa de l’importància dei domenis exclusius (defensa, afaires estrangiers, seguritat, preson, moneda, organizacion de la justícia, ressorsas naturalas, impòsts principaus, aviacion, sector bancari, reglementacion dau comèrci, vida politica, creacion d’estats novèus...), lo sistèma nigerian es sovent considerat coma un federalisme limitat.
Lei competéncias concurentas regardan magerament la gestion deis infrastructuras localas, compres lei monuments, la percepcion deis impòsts, lo drech electorau, l’electricitat, lo cinèma, lo desvolopament industriau, comerciau ò agricòla, la recèrca e l’educacion. Dins aquelei domenis, la lèi locala a la prioritat sus la lèi federala, compres dins lo cas d’un desacòrd entre lei dos tèxtes.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
Lo drapèu de Nigèria foguèt adoptat tre l’independéncia dau país. Foguèt chausit après un concors organizat en 1959. Lo vèrd representa l’agricultura e lo blanc la patz e l’unitat.
Lo blason foguèt tanben adoptat lo jorn de l’independéncia. Vèrd e blanc li representan totjorn l’agricultura, la patz e l’unitat. Lo bloquier negre representa lei ressorsas naturalas de Nigèria e lo Y representa sei dos rius principaus.
La devisa nigeriana es Unity and Faith, Peace and Progress (en occitan : Unitat e Fe, Patz e Progrès). Enfin, l’imne nacionau Arise Oh Compatriots, Nigeria's Call Obey que foguèt adoptat en 1978 en plaça de l’imne de 1960 (Nigeria We Hail Thee).
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX, Nigèria venguèt una poissança regionala e un actor diplomatic de premier plan dau continent african. A un ròtle promordiau au sen de l’Union Africana (UA) e de la Comunautat economica deis Estats de l’Africa de l’Oèst (CEDEAO) que son sèti es installat a Abuja e qu’es un relèu fondamentau d’influéncia per lo govèrn nigerian dins lei negociacions internacionalas. L’importància demografica dau país e de sa diaspòra renfòrçan mai son pes diplomatic. Gràcias a aqueleis atots, Nigèria foguèt per exemple capable de s’opausar a la signatura d’un Acòrd d’Associacion Economica, jutjat tròp desfavorable ais interès africans, ambé l’Union Europèa.
Regardant leis afaires militars d’Africa, Nigèria a tanben una activitat importanta dempuei leis annadas 1990 dins lo reglament dei conflictes regionaus d’un ponch de vista militar ò diplomatic. Per exemple, l’armada nigeriana aguèt un ròtle decisiu dins lo reglament de la Guèrra Civila de Libèria e son govèrn menèt divèrsei mediacions per facilitar la fin dei conflictes de Sodan, de la Republica Democratica de Còngo ò de Zimbabwe.
Enfin, regardant sei frontieras, Nigèria coneis de tensions ambé Cameron. Lo pus important regardava la lenga de Bakassi que foguèt partejada entre lei dos país en 2008 après un jutjament de la Cort Internacionala de Justícia en 2002. Lo segond pertoca la definicion de la frontiera sus lo lac Chad mai sembla en cors de reglament après una premiera decision de la CIJ que confirmèt lo traçat de la frontiera francobritanica dau periòde coloniau.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de Nigèria avián en 2006 un budget de 3,7 miliards de dolars (1,5% dau PIB) e alinhavan 130 000 militars gropats au sen d’una fòrça terrèstra (100 000 òmes), d’una fòrça aeriana e d’una fòrça navala. Es considerada coma una deis armadas pus poderosa dau continent african e a ja participat a unei conflictes intèrnes (guèrra de Biafra) ò regionaus (Sierra Leone).
Son equipament es de premiera ò de segonda generacion. En 2006, seis equipaments principaus èran 370 carris de combat (T-55, T-72, Vickers Mk III), 150 carris leugiers (Scorpion), 800 veïculs blindats, environ un milièr de pèças d’artilhariá, 2 fregatas, 4 corvetas, 20 patrolhaires, 2 naviris de guèrra dei minas, 36 aeronaus de combat e 9 elicoptèrs de combat.
Economia[modificar | modificar la font]
Lei ressorsas petrolieras de Nigèria son lo còr de son economia qu’èran a l’origina en 2008 d’un tèrç dau PIB, de 80% dei revenguts estatics e de 95% deis exportacions. Leugier ambé de concentracions de sofre feblas, lo petròli nigerian es fòrça presat per la produccion de carburant. Son esplecha si fa generalament a partir de jaciments pauc estendut situat dins la region dau deltà de Nigèr. Lei resèrvas coneguts son importantas (35 miliards de barrius) e en aumentacion regulara gràcias ai succès de la recèrca de jaciments novèus. Dins aquò, l’importància dau sector petrolier a de consequéncias marridas sus lo rèsta de l’economia car empachèt son desvolopament. Ansin, l’economia nigeriana dèu importar abòrd de produchs agricòlas ò industriaus entraïnant una reexportacion de 80% dei revenguts petroliers.
L’agricultura representava en 2012 30% dau PIB nigerian e ocupava 70% de la man d’òbra. Es principalament una agricultura de subsistància franc dei regions pròchas dei pòrts onte si troban de produccions destinadas a l’exportacion (cauchó, cacau, òlis de pauma e d’arachida). Pasmens, dempuei l’independéncia dau país, una tièra de decisions marridas entraïnèron una demenicion dei capacitats d’exportacion e de produccion en causa d’invèstiments asardós (per exemple, encoratjament de la cultura de blat dins de regions pas pron drudas), d’una absència de modernizacion deis equipaments e d’infrastructuras insufisentas.
Lo sector segondari nigerian es dominat per lo sector industriau petrolier. Leis autrei sectors coneisson en revènge de dificultats importantas qu’empachan un desvolopament vertadier, en particular de l’industria pesuca coma la siderurgia. Lei factors geinant aqueu desvolopament son l’existéncia de taxas d’importacions fòrça importanta que blocan sovent la crompa de maquinas estrangieras, un nivèu aut de corrupcion au sen deis administracions cargats de contraròtlar lei companhiás e de problemas recurrents de provesiments energetics.
Lo sector terciari e son organizacion despendon magerament dau sector petrolier e s’orienta vèrs lo contentament dei besonhs non fornits per lei companhiás tengudas per l’estat. Es ansin subretot centrat sus lo mercat dei telecomunicacions, lo transpòrt aerian e la produccion cinematografica. Sa segonda caracteristica es la quasi absència de crèdit en causa de la manca de fisança entre lei partenaris comerciaus.
L’economia de Nigèria presenta perèu un sector informau larg que representava en 2003 75% dau PIB non petrolier. Gropa subretot de sectors liats a l’esplecha miniera, a l’artesanat e ais activitats financieras. Dempuei lo decenni 1990, lo govèrn, la Banca Mondiala e la Programa dei Nacions Unidas per lo Desvolopament (PNUD) sostènon aquela economia gràcias a una politica de micro crèdits.
Cultura[modificar | modificar la font]
Escultura[modificar | modificar la font]
L’art nigerian de l’escultura apareissèt dins lo corrent de l’Edat Mejana au sen dei civilizacions africanas establidas sus lo territòri dau Nigèria actuau. Utilizava de materiaus coma la fusta ò l’evòri per realizar d’objèctes religiós ò d’ornaments. Aquelei pèças, especialament lei fetiches e lei mascas, son vengudas fòrça famosas.
Musica[modificar | modificar la font]
Nigèria a una plaça importanta dins lo desvolopament e l’expansion de la musica africana gràcias a sa diversitat etnica e a de liames nombrós ambé d’autreis estats culturalament importants au sen dau Tèrç Monde coma Còngo, Cuba, Brasil ò Jamaïca. Dempuei la descolonizacion, lo país a donc largament participat au raionament internacionau d’aquela musica. En particular, li portèt divèrsei trachs que venguèron enriquir lo jazz, la soul e lo hip hop. D’estils locaus d’aquelei musicas apareissèron tanben sus lo territòri nigerian.
Literatura[modificar | modificar la font]
La diversitat lingüistica dau país favorizèt tanben lo desvolopament d’una literatura nigeriana dinamica qu’a produch mai que d’un autor major en lenga anglesa especialament après la fin de la colonizacion dau país. Lei dos principaus son Wole Soyinka, premier African guierdonat d’un Prèmi Nobel en 1986, e Chinua Achebe. Pasmens, una tièra d’autreis autors coma Joseph Conrad, John Pepper Clark, Ben Okri, Cyprian Ekwensi, BuchiEmecheta, HelonHabila, T. M. Aluko, Chimamanda Ngozi Adichie, Daniel O. Fagunwa, Femi Osofisan e Ken Saro Wiwa son ò èran internacionalament coneguts.
Cinèma[modificar | modificar la font]
L’industria cinematografica nigeriana, dicha Nollywood, es la segonda mondiala en tèrme de produccion. Apareissèt dins leis annadas 1960 après l’independéncia. Presenta una diversitat gròssa que va de la realizacion de films professionaus a una multitud de films amators produchs ambé de mejans mai ò mens artesanaus.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Una estimacion precisa es malaisada en causa dei dificultats per estimar d’un biais precís la demografia nigeriana.
- ↑ De rets existisson ja ambé lo monde musulman.
- ↑ Dins lo corrent dau sègle XVII, Benin participèt plus au comèrci d’esclaus. Lo país èra alora en fòra de l’influéncia europèa. Li participèt tornarmai au sègle XVIII


c: text/html

text:
Per Ramsès
Per Ramsès (en egipcian l'"Ostau de Ramsès", tanben coneguda com Pi Ramsès) qu'èra ua vila fondada e bastida peu faraon Ramsès II en Baisha Egipte per estar la soa capitala. Qu'ac demorè durant las XIXau e XXau dinastia. Qu'èra situada près de la vila d'Avaris, l'anciana capitala deus Icsòs (un pòble qui invasí Egipte e bèth i portar lo manejament deus chivaus e que regnè suber la Baisha Egipte deu temps deu segond periòde intermediari) e ciutat d'un culte deu diu Seth (diu de Sethi Ièr, lo pai de Ramsès II, e de la soa XIX dinastia, qui vòu díser "Que soi de Seth"). Avaris que vadó fin finala un barri de Per-Ramsès. Per-Ramsès que s'estava a l'extrèm èst deu dèlta deu Nil e deu país tanben.
La bastida d'aquesta capitala que dè lo parat a Ramsès II de renforçar lo son imatge e lo son culte en bèth apropià's d'Asia, lòc d'objectius militars on lo son pair Sethi Ièr avè ja començat de recrubar lo poder qu'Egipte avèva perdut per'mor de l'aflaquiment devut aus trobles deu periòde amarnian qui Amenòfis IV avèva miat lo país a la division en essajar de cambiar de religion.
Las recèrcas arqueologicas qu'an permés de trovar las restas deu palais de Sethi e de Ramsès, la garnisons de la cavaleria ramessida, lo temple de Seth a Avaris e un temple d'Amòn.
La ciutat que ho abandonada durant la XXIau dinastia. Que's sap que lo braç de Nil qui abeurava la ciutat que s'estarí, estant probablament atau l'encausa de l'abandon deu lòc. Ua partida de las soas pèiras e deus sons monuments que hon emplegats per la ciutat de Tanis. Per-Ramsès que suberviscó dens la tradicion judia e crestiana com la vila nadau de Moïses e lo punt de despartir de l'Exòde. La localizacion totun que'n ho desbrembada dinc a las annadas vint deu sègle XXau. Desempuish las annadas setanta l'Institut Arqueologic Austriac qu'i mia recèrcas arqueologicas gavidadas per l'egiptològ Manfred Bietak suu sit conegut com El-Qantir.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nantas
Nantas (en galò Naunnt, en breton Naoned, en francés Nantes) es una vila de Bretanha e un pòrt en riba de l'ocean Atlantic. Es lo capluòc de la region francesa dels Païses de Léger e del departament del Léger Atlantic.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Nantas es situada a proximitat de l'ocean Atlantic, al començament de l'estuari de Léger e au jonhent del riu Erdre e de Léger.
Istòria[modificar | modificar la font]
Nantas foguèt la capitala e la mai granda vila de la Bretanha istorica.


text:
Saint-Étienne-la-Thillaye
Saint-Étienne-la-Thillaye es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Étienne-la-Thillaye es un vilatge del país de Auge #que s'estend sus aperaquí 12 km2. Situat a aperaquí 5 km de Pont-l'Avesque e 10 km de Deauville e de Trouville-sus-Mar, Sant-Étienne-la-Thillaye es mitoyen al bourg de Beaumont-en-Auge.
En cobrint 1 236 ectaras (siatz quatre de mai que Sant-Hymer), lo sieu territòri es çò de mès d'estendut del costat de Pont-l'Avesque.
Saint-Étienne-la-Thillaye est un village du pays d'Auge qui s'étend sur environ 12 km2. Situé à environ 5 km de Pont-l'Évêque et 10 km de Deauville et de Trouville-sur-Mer, Saint-Étienne-la-Thillaye est mitoyen au bourg de Beaumont-en-Auge.
Couvrant 1 236 hectares (soit quatre de plus que Saint-Hymer), son territoire est le plus étendu du canton de Pont-l'Évêque.


text:
Eila
Eila ['ɛjlɒ] (Isle en francés) es una ribiera occitana dau sud-oest de França (regions de Lemosin e d'Aquitània).
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Eila a per origina lo preceltic °Ela que donet mai d'un nom de cors d'aiga (Elle, Ill, Ille,...). L'omonimia entre Eila e Isla, plan anciana (en Perigòrd dialectalament lemosin, i- iniciala es pus sovent prononçada [ɛj]), es a l'origina de la grafia francesa.
Geografia[modificar | modificar la font]
La font d'Eila se tròba en Lemosin (departament de Nauta Vinhana, au sud dau vilatge de Rongeras (comuna de Janalhac) per 375 m d’altitud. Son cors es de 255 km, dont 87 km de navigar (aura en mai d'una seccion). Se junh a Dordonha en Liborna. Sa penda mejana es de 1,56 m/km. Tot lo bacin es de clima oceanic. Lo movement de la marea se fai sentir jurca Savinhac d'Eila, lo flux monta enquera una dotzena de quilomètres mai amont devers Cotràs.
Idrologia[modificar | modificar la font]
Lo 3 de genier de 1994, l'estacion idrologica de Cotràs enregistret un debit maximau jornalier de 837 m3/s.
Departaments e localitats asaigats[modificar | modificar la font]
- Nauta Vinhana : Lu Chaslar
- Dordonha : Jumilhac lo Grand, Cornhac d'Eila, Savinhac de las Doas Gleisas, Perigüers, Colonhés e Champs Niers, Sench Astier, Nuòuvic, Moissídan, Montpaun e Menestairòu
- Gironda : Cotràs, Liborna


text:
Leon I (papa)
Leon Ièr lo Grand (entre 390 e 400 - 10 de novembre de 461) foguèt lo 45en papa de la Glèisa Catolica Romana dau 29 de setembre de 440 au 10 de novembre de 461. Succediguèt a Sixte III (432-440) e foguèt remplaçat per Alari (461-468).
Seis originas e lei premiereis annadas de sa vida son mau conegudas. Èra nascut entre 390 e 400 en Toscana ò dins la region de Roma. Ignorava probablament lo grèc e la filosofia antica. En revènge, èra una personalitat energica, tenaça e decidida. Venguèt arquediacre dins lo corrent dau pontificat de Celestin Ièr (422-432) e lo demorèt sota Sixte III (432-440). Èra alora un membre influent de l'entorn de Sixte III e de la Cort imperiala de Ravena. Aviá tanben un prestigi fòrça important au sen de la populacion romana. A la mòrt de Sixte III, èra cargat d'arbitrar un conflicte entre lo generau Aetius e lo prefèct dau pretòri Albinus. Pasmens, en despiech d'aquela absència, foguèt elegit a l'unanimitat per venir lo papa novèu.
Coma sei predecessors, luchèt còntra lei diferenteis eresias aparegudas au començament dau cristianisme. En 443, obtenguèt un succès important gràcias a la reünion d'un nombre important d'evesques e de prèires a Roma onte denoncièt lo perilh dei sectas. Puei, i donèt l'ocasion per leis eretics de se retractar. La màger part dei partisans italians dau pelagianisme e dau maniqueïsme acceptèron. Lei reguinhaires foguèron sancionats mai son nombre representava plus una menaça importanta per la Glèisa d'Itàlia. Luchèt tanben còntra lo priscillianisme favorizant l'organizacion d'un concili per l'evesque d'Astorga que condamnèt aqueu movement. Enfin, reafirmèt son autoritat sus leis evesques de Gàllia, d'Espanha e d'Africa dau Nòrd. Capitèt d'empachar la temptativa de l'evesque d'Arle d'estendre son autoritat sus totei leis evesques de Gàllia e capitèt tanben d'estendre son poder religiós sus lo clergat dei Balcans. Autre succès important, obtenguèt la reconoissença oficiala de la primautat de la papautat de part de l'emperaire Valentinian III en 445.
Regardant la liturgia, aprofichèt lei querèlas a prepaus de la natura de Jèsus Crist per desvolopar sa doctrina de l'unicitat de la persona dau Crist subsistent dins doas naturas diferentas. Aquò li permetiá d'afeblir la posicion dei monofistas e d'impausar sa doctrina au concili de Calcedònia. En revènge, mau capitèt d'empachar l'adopcion de l'egalitat de drech entre Roma e Constantinòple, fònt de tension importanta dins lo corrent dei sègles seguents.


text:
Numeracion romana
Las chifras romanas èran un sistèma de numeracion utilizat pels Romans de l'Antiquitat per, amb solament sèt letras, escriure de nombres entièrs (mas pas lo zèro, que coneissián pas; o mai exactament que consideravan pas coma un nombre).
La numerotacion foguèt normalizada dins l’usatge actual e repausa sus quatre principis:
- Tota letra plaçada a la drecha d’una autra figurant una valor superiora o egala a la seuna s’apond a aquela.
- Tota letra d’unitat plaçada imediatament a l'esquèrra d’una letra mai fòrta qu’ela, indica que le nombre que li correspond deu èsser sostracha al nombre que seguís.
- Las valors son gropadas en òrdre descreissent, levat per las valors de sostraire segon la règla precedenta.
- La quita letra pòt pas èsser emplegada quatre còps de contunh levat M.
Letra d’unita : I es una unitat per V e X, X es una unitat per L e C, C es una unitat per D e M.
Somari
- 1 Origina
- 2 Notacion romana classica de basa
- 3 Mòde operatòri
- 4 Fraccions
- 5 Extensions
- 6 Utilizacions modèrnas
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Vejatz tanben
Origina[modificar | modificar la font]
Al Contrari d'una idèa recebuda, los chifras romans son pas acronimics: per exemple, C es pas, al començament, l’abreviacion de centum (escrich CENTVM). Los chifras, atestats dins d’autras lengas e escrituras d’Itàlia, essent al començament de simbòls separats, confonduts enseguida amb las letras. Atal, en numeracion etrusca (que l’alfabet tanben foguèt empruntat e adaptat pels Romans) se trapan los simbòls I, A, X, ⋔, 8 e ⊕ per I, V, X, L, C e M[1].
En fach, la critica modèrna reconeis que la numeracion romana es une subrevivéncia d'una practica arcaïca, anteriora a l'invencion quitament de l'escritura (e doncas, estrictament, preïstorica), e que trobam dins fòrça civilizacions[2].
Aqueles chifras serián derivadas de l'utilizacion de pals amb òscas e de la necessitat d'i far figurar de marcas: Lo pastre que deviá comptar las seuna bèstias sens saber enumerar prend simplament un pal que marca d'òscas, fa passar son troupèl devant el, e desplaça son òngle d'una òsca cada còp qu'una bèstia passa devant el: l'òsca finala correspond al nombre de bèstias, e sufís de marcar sa posicion per conservar lo nombre. Amb aquel sistèma, las primièras chifras son totjorn d'oscas simplas, mai tard transcrichas per d'« I ».
Lo comptarge ven malaisit quand lo nombre d’òscas atenh una ponhada, perque que l’uèlh percep pas clarament las colleccions aprèp de tres o quatre elements: legir IIIIIIII es practicament impossible (en comparason a VIII, fòrça mai aisit). Lo pastre es naturalament conduch a intercalar regulièrament d'òscas de forma diferenta, per servir de marca visuala; e lo gropament natural (per un pastre comptant suls seus dets) es de far de grops de cinq (de 10 pels Etruscs). Un tal gropament es totjorn utilizat a l'ora d'ara sus las règlas de mesurar.
La marca « cinq » natural poiria èsser una òsca mai loga (utilizada sus las règlas), o de biais (utilizada sus las talhas), mas aquelas doas marcas se distrian pas plan d'òscas simplas quand son transcrichas. Las marcas simplas fin finala utilizadas son formadas par una òsca dobla (de forma de V, o de A quand se legís dins l'autre sens). Lo gropament seguent, de dètz òscas, es practicament totjorn una òsca en cròtz X. Las marcas ulterioras an de formas mai elaboradas, de tres òscas: 50 correspond a « V mai una òsca », çò que dona de formas en N, Z o E ; e cent correspond a « X mai una òsca », donant de formas en biais d'estela (Ж). Aquelas formas èran mens establas, e evoluèron mai tard de formas de dos trachs, en L per cinquanta, e C per cent.
Amb un pal atal marcat, lo pastre pòt marcar pro aisidament l'òsca ont s'arrestèt son compte. S'i tretze bètas, per exemple, son ongle s'arrèsta sus la tresena òsca aprèp la primièra desena, çò que se transcrich simplament XIII. Se n'i a vint e nòu, son ongle es dins una òsca avant la tresena desena, cò que se nòta XXIX. Se n'i a cinquante e nòu, son det passèt la primièra cinquantena, e se trapa dins una òsca avant la desena seguenta: LIX.
Aqulas marcas primitiva pòt menar a d'escrituras fòrça atipicas: per exemple, una òsca avant la desena avant cinquanta se notariá IXL (per trenta e nòu). Foguèt regularizèt en seguida, per formar lo sistèma conegut fins ara.
Notacion romana classica de basa[modificar | modificar la font]
Aquel sistèma, que simplificava las ancianas numeracions grègas e fenicianas, permet d’escriure totes los nombres de 1 a 4 999, en utilizant las letras de l’alfabet latin mai semblantas als ancians sistèmas unaris. Pasmens aquel sistèma los remplacèt pas en totalitat, car il était trop simplifié et insuffisant pour exprimer tous les nombres (en particulier les nombres plus grands, qui ont donné lieu à toutes sortes d’extensions).
La complexitat del sistèma roman de basa (sens los nombres superiors a 4 999) apareis ja dins los exemples seguents:
Atal la concepcion complèxa, mesclant d'addicions e sostraccions èra tanben de mal comprene, tanben pels quita Romans que contunhèron a utilizar de sistèmas sonque additius que son eissidas aquelas formas « simplificatriças » (subretot pels calculs). Demorèt fòrça variantas respectant pas las règlas impausadas en dessús, e fasent apèl a las vertadièras originas sonque additivas d'aquel sistèma de numeracion.
De nombres pòdont s'escriure de mai d'un biais: per exemple 4 pòt s'escriure IIII (forma additiva) o IV (forma sostractiva)[3].
La règla sostractiva romana es una règle d'usatge: se pòt sostraire I de V o X per notar 4 o 9, o sostraire X de L o C per notar 40 o 90, mas sostraire I d L ou C es pas practicat : un Roman escrich XLIX per 49 e pas IL, e XCIX per 99 e pas IC.
Las règlas sostractivas imposausadas foguèron totjorn daissadas al delà dels milièrs, coma ne testimònha l’escritura atestada e persistenta MMMM.
Mòde operatòri[modificar | modificar la font]
Per coneisser la valor d’un nombre escrich en chifras romans, cal legir lo nombre de drecha a esquèrra, sufís d'apondre la valor del chifra, levat s'es inferior al precedent, dins aquel cas, se lo sostrach. Atal:
- XVI = 1 + 5 + 10 = 16 ;
- XIV = 5 - 1 + 10 = 14, perque I es inferior a V ;
- DIX = 10 - 1 + 500 = 509, perque I es inferior a X ;
- MMMMCMXCIX = 10 - 1 + 100 - 10 + 1 000 - 100 + 1 000*4 = 4 999 ;
- MMMMDCCCLXXXVIII = 4 888, es lo nombre roman mai long en quantitat de simbòls.
Exemples de chifras romans dins lo sistèma de basa[modificar | modificar la font]
- 888 = DCCCLXXXVIII ;
- 1 000 = M ;
- 1 515 = MDXV = 1 000 + 500 + 10 + 5.
- 1 975 = MCMLXXV = 1 000 + (1 000 - 100) + 50 + 10×2 + 5.
- 2 002 = MMII = 1 000×2 + 1×2.
Un còp qu'aquelas convencions d’escritura foguèron pausadas, se sap escriure d'entièrs en chifras romans. Mas los matematicians de l'epòca n’utilizavan pas aquela notacion per fae d'additions o de multiplicacions, utilizavan l'abac. E atal utilizavan una numeration posicionala, mas sens aver consciéncia qu'aquela numeracion posicionala auriá podut servir a escriure de nombres mai grands.
Fraccions[modificar | modificar la font]
Fraccions duodecimalas[modificar | modificar la font]
Autras fraccions[modificar | modificar la font]
Extensions[modificar | modificar la font]
Variantas a l'Edat Mejana e a la Renaissença[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, l’escritura de las chifras romanas es a vegadas abastardida.
- 4 es escrich IIII a luò de IV (çò que, en fach, es una varianta anciana - en practica amb los Etruscs). Aquel usatge tornèt en relotjariá, que la chifra 4 s'escrich IIII, subretot per de rasons de lisibilitat sus un quadrant redond, subretot quand las gravaduras son clinadas. [4].
- De 60 a 400, se compta e s'escrich per vintanas, lo chifra vint (xx) essent plaçat en expausant: siá IIIIxx per 80
- Per las centanas, se pòt indicar lo nombre de las centanas seguit de la marca de las centanas (c, veire al plural ctz per centz) en expausant: doncas 300 s’escrich IIIc o IIIctz.
De grafias possiblas existiguèron ensems liurement (coma IIX per VIII per tòca de mermar lo nombre de simbòls per extension de la règla sostractiva, o al contrariVIIII per IX per tòca d'utizar pas la règle sostractiva). Lo mòde operatòri se fixèt sonque recentament.
Dins de tèxtes dels sègle XV e XVI s'utiliza tanben:
- ↀ, es la ligatura de CIↃ, per 1 000 ;
- ↁ, es la ligatura de IↃↃ, per 5 000 ;
- ↂ, es la ligatura de CCIↃↃ per 10 000 ;
- mas sutiliza pas aquela notacion en notacion sostractiva: 4 000 s'escrich MMMM e non pas MIↃↃ.
Remarcam que dins los simbòls en dejós, lo nombre dels cercles o miègcercles (apostrophus en latin) indica un factor 10 aplicat al chifra medial I qu'a l’origina poirriá èsser de fach la ligatura dels serifs verticals de las letras CↃ acoladas indica en fach de segur un factor 10, lo I medial essent alara sovent omés quand los dos chifras sont acolats l’un a l’autre).
A l’origina, l'I medial èra mai long que l'I designant l’unitat, e ressemblava mai a la longa barra verticala |, despassant al dessús de las barras unitàrias e jos lor linha de basa, atal una autra forma pròcha del D auría degut semblar mai ai thorn medieval Þ encora utilizat a l'ora d'ara dins las lengas nordicas.
Remarcam tanben que las formas de miègcercle valan la mitat de la forma plena; la forma D apareis doncas tanben plan la mitat de ↀ, o coma la ligatura de IↃ.
Aquela teorizacion es en fach une adaptacion contemporanèu d’una anciana escritura grèga medievala, que la letra majuscula phi (Φ) èra tanben utilizada per designar lo nombre 1 000, e resultava d’una adaptacion a l’alfabet grèc del sistèma unari inicial utilizant de barras verticalas | per encastrat los multiples de 100, e una barra orizontala suplementària en cap per indicar un multiple de 1 000. Atal 1 000 a l’origina semblava mai a un X enquadrat, que semblava desperel al phi grec. Atal l’apostrophus latin seriá tanben una aparéncia mai carrada, avant que siá confonduda amb un C capvirat.
- Nota: la separacion del simbòl representant 1 000 amb l’apostrophus, combinat al I médial (que lo racorciment contunhèt) seriá a l’origina del caractèr utilizat a l'ora d'ara en matematicas per simbolizar l’infinit, coma una evolucion de l’utilizacion del mòt latin mila al plural (e de sa valor inconeguda) per presentar tot nombre arbitràriament grand e inconegut. Aquel simbòl seriá simplament l’evolucion de la ligatura minuscula CIↃ en escritura manuscricha onciala.
Atal lo nombre 5 000 pòt se representat per DↃ (500 × 10) am luòc de IↃↃ. Mas coma totes los « C capvirats » son tanben ligats al I inicial, en fach se pòt ignorar la preséncia d'aquel I e transformar totes los « C capvirat » simplament en D. Atal lo nombre 5 000 s’escrich alara simplament DD, e lp nombre 10 000 normalament escrich CCIↃↃ s’escrich ara mai simplament CCDD.
Atencion. lo nombre 400 s’escrich ara normalament CD (500-100), es distincte de la forma istorica pauc usitada (ara non recomandada) CIↃ (100 × 10) per 1 000 (a l'epòca, 400 s’escriviá puslèu CCCC sens utilizar lo mòde sostractiu, per evitar la confusion). Se pòt per contra utilizar CID per designar sens ambiguïtat la notacion istorica de 1 000, s'avèm pas lo caractèr « C capvirat » Ↄ (remplaçat aquí par la letra D, non ambigú s'es precedit pel I medial).
D’autres simbòls utilizant aquel principi de composicion serián estat utilizats per indicar los miliards (tres cercles) o miègmiliard (tres miègcercles). Remarcam que lo diamètre vertical es totjorn notat, e que lo traçat d’un autre diamètre o rai orizontal podava tanben èsser utilizat al liòc d’un cercle o miègcercle suplementari.
Pasmens, lo traçat utilizant simplament la letra C, capvirada en Ↄ e plaçada aprèp la letra I, s’impausèt lèu (subretot en estampariá) ; de fach la forma del C plan virat o Ↄ cap virat podiá prendre de parentèsis ( e ) ligadas a l'I medial. Se vei aquel usatge dins los ancians libres de comptes, de l'Edat Mejana fins a la Renaissença que la grafia se complexificava de contunh.
Variantas per l’insercion dels nombres romans dins un tèxte[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, quand la grafia latina monumentala foguèt remplaçada per l’onciala, mai aisida a traçar amb la pluma, los chifras s’escrivián en letras minusculas coma lo demai del tèxte.
Alara, pe permetre l’insercion de nombres dins un tèxte, aqueles èran encastrats de Punts interiors per los distingar mai aisidament dels mòts. Per exemple, ·xxvıı· representava lo nombre 27 dins los manuscrichs medievals (la letra minuscula i portava pas encara de punt suscrich.
La posicion d'aqueles punts èra variabla seguent los autors (l’usatge de la punctuacion, e la distinccion del punt e de la virgula, srán reglat fòrça mai tard), e a vegadas impossible a destriar dins lo tèxte del punt de ponctuacion normal (Es lo cas mai sovent dels manuscrichs en catalan, occitan e Francés mas tanben los manuscrichs médievals en Anglatèrra e del Sant Empèri). Se trapa tanben aquel usatge du punt interior sus las inscripcions monumentalas en latin que mesclavan los nombres amb lo tèxte, per exemple los monuments funeraris e edificis religioses.
Mai tard, quand la letra J se diferencièt de la letra I, los documents oficials comencèron a utilizar lo J al luòc de l'I a la fin d’un nombre (aquela forma marcant plan la fin du nombre que se pòt pas mai alongar). Coma a l'epòca, i aviá pas de diferéncia minuscula/majuscula dans l’escriture onciala, s'escriviá doncas vııȷ al luòc de vııı o tanben ·vııȷ·
Espandiment classics[modificar | modificar la font]
Los comptables utilizavan un sistèma de notacion mai logic e mai simple, venent de la disposicion de lors abacs de calcul, e en rapòrt amb lo sistèma inicial, purament aditif, qu'una barra s’apnd a cada unitat. Tornèron a aquel principi:
Al dela de 4 999, s'emplec una barra orizontala, virgula en latin suscricha al dessús del nombre per indicar un factor 1 000 e doas per un factor 1 000 000. Per exemple:
Per los autres multiples de 1 000, lp M suscrich es alongat per cobris l’ensems dels chifras que multiplica.
Lo meteis per la barra suscricha, per exemple CXLIICCCLXVIIIDCCXCV representa lo nombre 142 368 795.
Calcul[modificar | modificar la font]
Es possible que los utilizaires d'aquel sistème de numeracion èran menats, per efectuar de calculs, a coneisser de resultats per còr. Se, per exemple, savián lo produch de XII per XII, èra alara aisit de ne deduire lo produch de XII per un de mens o per un de mai.
Espandiment modèrnes[modificar | modificar la font]
La règla sostractiva es a vegadas utilizada de biais sistematic amb de simboles de reng inferior per racorcir los nombres al maximum, per exemple IIM = 1 000 - 1×2 = 998, al luòc de CMXCVIII = (1 000 - 100) + (100 - 10) + 5 + 1×3 segon la règla estandard. A vegada atla, los simbòls unitaris identics son groupats aprèp los simbòls sostractius al luòc d'èsser separats per aqueles simbòls sostractius. Aquela representacion abreujada pòt s'obtenir amb l'algoritme segeuent:
- Siá lo nombre 3 898 de presentar,
- decompausam chifra per chifra en 3 000 + 800 + 90 + 8 coma dins la règla estandard.
- convetissèm cada chifra amb la representacion mai corta (pels multiples de 8 s'utilisa la règla sostractiva sus la desena seguenta, am luòc de la règla additiva sul multiple de 5),
- obtenèm MMM CCM XC IIX ;
- Tornam ordonar totes los chifras negatius en tèta, en òrdre inversat (del mao pichon al mai grand),
- Obtenèm IIXCC MMMMCX ;
- Eliminam totes los chifras que s'anulan mutualament en començant pels chifras negatius mai a esquèrra,
- Obtenèm IIC MMMM ;
- Se demòra de grops de 3 o 4 simbòls unitàris identics consecutius, los mermam amb la règle sostractiva,
- Obtenèm IIC MV, lo nombre final es alara IICMV, que se legís coma 5 000 - 1 102 (addicionam totes los chifras inferiors al V final, que sostrasèm aquel total).
Seguent aquelas règlas, obtenèm de nombres a vegadas mai aisits de legir e interpretar:
- IIC (100-2) al luòc de XCVIII (100-10 + 5 + 1×3) amb la notacion estandard per 98 ;
- IC (100-1) al luòc de XCIX (100-10 + 10-1) suscrit, amb la notacion estandard per 99 ;
- XM (1 000-10) al luòc de CMXC (1 000-100 + 100-10) amb la notacion estandard per 990 ;
- XMV (1 000-10 + 5) al luòc de CMXCV (1 000-100 + 100-10 + 5) amb la notacion estandard per 995 ;
- IM (1 000-1) al luòc de CMXCIX (1 000-100 + 100-10 + 10-1) amb la notacion estandard perr 999 ; eca.
- Aquelas grafias son pasmens pas totjorn reconegudas pels lectors.
Utilizacions modèrnas[modificar | modificar la font]
Los chifras romans son encora utilizats a l'ora d'ara per notar las sègles e los millenis, coma, « le sègle XXI » e « lo Milleni III ».
Se vei tanben los chifras romans suls quadrants dels relòtges. Dins aquel cas, lo chifra quatre es sovent escrich IIII al luòc de IV. En efècte, fasent atal, los quatre primièrs chifras sont compausat pas que de I (I, II, III e IIII), los quatre seguents son compausats sus basa de V (V, VI, VII, VIII) e los quatre darrièr sus basa de X (IX, X, XI, XII). Cal en mai saber que la grafia IIII data de l’epòca romana e s’encontrèt longtemps dins las inscripcions, los manuscrichs medievals puèi los estampats classics en concurréncia amb IV.
Los chifras romans foguèron tanben utilizats per marcar la data de construccion dels ostals. Se vei encara sul fronton de vièlha bastissas.
Aquò tanben es le cas pel nom dels sobeirans (Loís XIV, …)
Encara a l'ora d'ara, es corrent d'especificar la data de produccion d'un film en chifras romans, a la fin del generic.
L’espandiment de la notacion amb simple o double barra suscricha es encara utilizada ara al dessús del M coma abreviacion del milion (M, 106) e del miliard (M, 109).
Dins las numerotacions de las paginas, se vei a vegadas los chifras romans en minusculas o mai sovent amb pichonas capitalas:
- i, ii, iii, iv, v, vi, vii, viii, ix, x, xi, xii, xiii, …, xl, …, l, …, lx, …, xc, …, c, …, cd, …, d, …, cm, …, m.
- i, ii, iii, iv, v, vi, vii, viii, ix, x, xi, xii, xiii, …, xl, …, l, …, lx, …, xc, …, c, …, cd, …, d, …, cm, …, m.
En quimia, s'indica per un chifra roman le gra d'oxidacion (coma per exemple lo coire(II)).
Tradicionalament, los numeros dels actes de teatre son tanben escrich en chifras romans.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Los caractèrs emplegats aqui per presentar las formas ancianas de las chifras son empruntadas a divèrsas escrituras, per ressemblança. Lo traçat real dels caractèrs pòt pas èsser dirèctament reproducha aquí.
- ↑ Per l'ensems de la question, vejatz per exemple (fr)Georges Ifrah, Histoire universelle des chiffres, Seghers 1981, (ISBN 978-2-221-50205-1)
- ↑ (fr)Mireille Cébeillac-Gervasoni, Maria Letizia Caldelli, Fausto Zevi, Épigraphie latine Annexe 3 Onomastique et titulature des empereurs, Armand Colin, 2006, (ISBN 2-200-21774-9), pp. 38-61
- ↑ (fr)Source
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- (fr)Histoire comparée des numérations écrites de Geneviève Guitel, Flammarion, (ISBN 978-2-08-211104-1)
- (fr)Histoire universelle des chiffres de Georges Ifrah, Robert Laffont, (ISBN 978-2-221-05779-7)
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes (fr)[modificar | modificar la font]
- Outil de conversion des chiffres romains et arabes
- Algorithme de conversion et programme de démonstration (avec code source)
- Fonctions Matlab pour la conversion des chiffres romains (avec codes sources) (Matlab)
- Utilisation des caractères unicodes pour écrire les chiffres romains sur le web
- Livre avec 841 chapitres numérotés jusqu’à DCCCXLI (1850)


text:
Sent Crabari
Aquesta pagina es una pagina sus los noms Sent Crabari/Sent Cabrasi... que son pas vertadèrs omonims en occitan mès que vienen de Saint Caprais en francés.
Véser tanben[modificar | modificar la font]
- Sent Caprais, comuna francesa d'Alèir
- Sent Caprais, comuna francesa de Char
- Sent Caprais de Blaye, comuna francesa de Gironda
- Sent Caprais de Bordeaux, comuna francesa de Gironda
- Sent Caprais de Lerm, comuna francesa d'Òlt e Garona
- Sent Caprais deu Rouanet, anciana comuna francesa de Nauta Garona , uei dens la comuna de Grenada
- Sent Caprais, anciana comuna francesa de Tarn e Garona , uei dens la comuna de La Salvetat Belmontet
- Sent Caprais, tanben nomat Caprais d'Agen
- Sent Caprais, tanben nomat Caprais de Lérins


text:
Saint-Germain-Chassenay
Saint-Germain-Chassenay es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En decembre 1367, Lo Bour Camus, un cap viari, i aguèt capturat dins lo castèl de Beauvoir per las gents del pòrti de Borbó.
La municipalitat actuala es sortida de la reünion, en 1830, de las municipalitats de Sant-Germain-de-Viry e de Chassenay ; la primièra #portar provisoirement, al cors del periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), lo nom de Viry-la-Montanha[1].
En décembre 1367, Le Bour Camus, un chef routier, fut capturé dans le château de Beauvoir par les gens du duc de Bourbon.
La commune actuelle est issue de la réunion, en 1830, des communes de Saint-Germain-de-Viry et de Chassenay ; la première porta provisoirement, au cours de la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), le nom de Viry-la-Montagne[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 5 d'agost 2012


text:
Caucàs
Caucàs (en rus: KaBkaз e en armèni: Կովկաս) es una cadena de montanhas a las confinhas d'Euròpa e d'Asia, entre la mar Negra e la mar Caspiana. Son pendís nòrd es en Russia mentre que la part meridionala se tròba en Georgia e en Azerbaitjan. Son ponch culminant es lo mont Elbroz, qu'atenh 5642 m.
Lo nom Caucàs designa tanben la region d'Eurasia que se tròba a l'entorn d'aquela fila de montanhas e que compren mai que mai l'extrèm sud de Russia, Georgia, Azerbaitjan e eventualament Armenia.
Lo gentilici es caucasenc -a.


text:
Durença
Durença es un riu d'Occitània que nais dins leis Auts Aups au mont Chenalhet e raja sus 305 km a travèrs de Provença.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo riu travèrsa lei departaments deis Auts Aups, deis Aups d'Auta Provença, dei Bocas de Ròse e de Vauclusa, e lei vilas de Briançon, Ambrun, Sisteron, Castèu-Arnòs e Sant Auban, Lei Meas, e a ras de Manòsca, Pertús, Cavalhon e Castèurainard avans de se traire dins Ròse.
Font[modificar | modificar la font]
Durença a sa font a 2 390 mètres d'altitud, au prat de Gondran, dins lo circ format per lo som deis Àngels[1], lo Janus e lo Mont Chenalhet La font se tròba a proximitat de l’ancian Fòrt dau Gondran, subre la comuna de Montginebre[2],[3] dins leis Auts Aups. Se geta dins Ròse a quauques km au sud oèst d'Avinhon, entre Vauclusa e Bocas de Ròse.
Son afluent màger, Clarèia, a sa font subre lo mont Tabor (3 178 m), a 2 450 m d’altitud . S'escola dins la vau de Nevascha e, après una escorreguda de 28 km, rejonh Durença.


text:
Ham-en-Artois
Ham-en-Artois es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat a 250 km de París, a 60 km de Lille, Calava, Boulogne-sus-Mar, a 50km de Arras. La municipalitat de Ham-en-Artés es aital situat al centre de la region Nòrd--Calava. Ham-En-Artés es desservie, a proximitat, per un ensems d'infrastructura importanta compausada del autoroute A26, de la nacionala 43 e de la connexion ferroviaire Arras-Dunkerqueavec la Parca de Ham-en-Artés.
Situé à 250 km de Paris, à 60 km de Lille, Calais, Boulogne-sur-Mer, à 50km de Arras. La commune de Ham-en-Artois est ainsi situé au centre de la région Nord-Pas-de-Calais. Ham-en-Artois est desservie, à proximité, par un ensemble d'infrastructure important composé de l'autoroute A26, de la nationale 43 et de la liaison ferroviaire Arras-Dunkerqueavec la Gare de Ham-en-Artois.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Abbaye Sant-Salvador de Ham lo senhor de Lillers #fondar en 1079 una abbaye bénédictine amb qualques religioses de Charroux.
- Èsser en granda part destruida l'an 1793.
Demòra a l'ora d'ara la glèisa abbatiale aital coma l'abitatge dels abbés.
- Abbaye Saint-Sauveur de Ham le seigneur de Lillers fonda en 1079 une abbaye bénédictine avec quelques religieux de Charroux.
Elle fut en grande partie détruite en 1793. Il reste actuellement l'église abbatiale ainsi que le logis des abbés.


text:
Sazilly
Sazilly es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Una legenda locala informada per istorians tourangeaux evoca una origina sarrasine en relacion amb los abitants de Sazilly, issus de sobrevivents de la batalha de Peitieus (732)
Une légende locale rapportée par des historiens tourangeaux évoque une origine sarrasine concernant les habitants de Sazilly, issus de survivants de la bataille de Poitiers (732)


text:
Sumèr
Sumèr (Ki-en-gi en sumerian e Shumer en akkadian) foguèt una region al sud de la Mesopotamia antica, entre l'embocadura dels rius de Tigre e d'Eufrates. Los sumerians son considerats coma la primièra e pus anciana civilizacion del mond. Lor origina es desconeguda e existisson al seu prepaus d'ipotèsis nombrosas, encara que las teorias pus seriosas prepausen una origina autoctòna amb d'influéncias extèrnas, provenent possiblament de l'oèst (d'Índia o d'Iran).
Protoistòria[modificar | modificar la font]
Al nòrd de Mesopotamia se localizan al Neolitic las culturas de Jarmo (6700 aC-6500 aC), Hassuna (5800 aC-5500 aC) e Samarra (5600 aC-5000 aC) e al sud, Obeid (5000 aC-3750 aC), Uruk (3750 aC-3150 aC) e Jemdet Nasr (3150 aC-2900 aC).
Uruk, l'Erek biblica e actualament Warka, es lo luòc de descubèrtas fondamentalas per l'istòria de l'umanitat: apareis la ròda cap a 3500 aC e l'escritura en 3300 aC (la datacion pus anciana de taulas d'argila en escritura cuneïforma). Aqueles registres escriches confirman que los sumerians èran pas un pòble indoeuropèu ni semita. Lor lenga es de tipe aglutinant e monosillabica, amb de similituds constructivas amb d'autras lengas aglutinantas.
La societat sumeriana[modificar | modificar la font]
Lo rei aviá lo màger poder politic de Sumèr, gràcias a sos nombroses foncionaris. Tanben aviá lo poder legislatiu, executiu e judiciari. Los foncionaris se suicidavan quand morián; mas aquela practica s'arrestèt.
Los sumerians foguèron d'astronòms e d'astrològs expèrts. Al delà, inventèron la clepsidra, un relòtge d'aiga fòrça utilizat en Grècia antica. La medecina sumeriana èra tanben importanta. Los sumerians coneissián tanben la geometria (mens que los egipcians).
Los sumerians creèron l'escritura cuneïforma e fondèron d'escòlas d'escribas (edubba). Al delà, foguèron los inventors del diccionari, mas sonque de substantius. A las escòlas assistissián sonque los filhs de las familhas ricas. L'escòla èra dirigida pel «paire de l'escòla» e los escolans èran coneguts coma «filhs de l'escòla» e los ajudants s'apelavan «fraires de l'escòla».
Los òmes portavan la barba e vestián de kaunakes, una falda de lan. Dins la guèrra, l'armadura èra de cuèr. Lo vestiment femenin èra semblable al masculin: una tunica.
Las ciutats èran, coma en Grècia Antica, de ciutats-Estats.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia sumeriana se basava sus l'agricultura, pr'amor qu'aquela tèrra èra fòrça feconda. I aviá d'aisinas agricòlas fòrça eficaças. Se trabalhava tanben l'aur e la ceramica. Las aisinas èras de cana, d'òs o de pèira, e s'utilizava tanben lo coire e lo bronze. Lo comèrci èra tanben important. Formavan de caravanas de carris. Coma moneda s'utilizava lo sicle; 60 sicles fasián una mina.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Catarina de Borbon
Catarina de Borbon, (París lo 7 de heurèr de 1559 - lo 13 de heurèr de 1604) duquessa de Labrit e comtessa d'Armanhac, que ho regenta deu reiaume de Navarra e deu país sobeiran de Bearn deu temps qui Noste Enric, lo son hrair, b'èra en dehòra de las soas possessions navarresas e bearnesas. Qu'èra la hilha de Joana de Labrit, regina de Navarra e d'Antòni de Borbon, prince de sang. Au contre deu son hrair que demorè hidèu durant tota la soa vita a la religion calvinista a maugrat d'ua conversion forçada a l'escadença de la Sent Bertomieu.
Segond l'istorian bearnés Pèir Tucoo-Chala que ho un deus sobeirans bearnés qui impausè lo francés suber l'occitan dens la vita politica bearnesa e tot adressà's au Parlament de Navarra pas sonque en francés. Que conservam totun d'era ua letra en bearnés.
Que marquè hèra de las soas transformacions lo Castèth de Pau e la vila medisha qui èra a vàder deu temps de las soas regéncias.
Amorosa deu Comte de Soisson (gessit d'un arram deus Borbons) no'u podè pas esposar per'mor de l'ostilitat de Noste Enric qui cranhèva que tau maridat e dessi pretencions dinasticas o politicas au Comte.
Ligam intèrne[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Tucoo-Chalaa, Pèir. Catherine de Bourbon, une calviniste exemplaire. Anglet : Atlantica, 2003.
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Literatura occitana
- Escrivan occitan
- Literatura gascona
- Escrivan gascon
- Escrivan bearnés
- Personalitat protestanta occitana
- Personalitat protestanta
- Ostal de Borbon
- Ostal de Borbon-Vendôme
- Istòria de Lorena
- Naissença en 1559
- Decès en 1604


text:
Lista deths toponims dera Val d'Aran
Lista deths toponims dera Val d'Aran damb era lor forma oficiala d'acòrdi damb eth Nomenclàtor oficial de toponímia major de Catalunya.
Somari
Municipis, localitats, quartièrs e entitats de populacion[modificar | modificar la font]
- Arres: Arres de Jos | Arres de Sus |
- Bausen: Pontaut |
- Bossòst: Bòrdes de Sapòda |
- Canejan: Bordius | Era Cassenhau | Eth Pònt de Rei | Eth Pradet | Porcingles | Pujòla-Amellet | Sant Joan de Toran |
- Es Bòrdes: Arró | Begós | Benós |
- Les: Banhs de Les | Serís |
- Naut Aran: Arties | Arties e Garòs | Bagergue | Vaqueira | Garòs | Gessa | Montgarri | Pojo | Salardú | Tredòs | Unha |
- Vielha e Mijaran: Arròs (Vielha e Mijaran) | Arròs e Vila | Aubèrt | Aubèrt e Betlan | Betlan | Betren | Casarilh | Casau | Escunhau | Escunhau e Casarilh | Espitau de Vielha | Eth Pònt d'Arròs | Gausac | Mijaran | Mont | Montcorbau (Vielha e Mijaran) | Sant Pèr | Vielha | Vila | Vilac |
- Vilamòs: Era Bordeta |
Monuments, edificis singulars, monastèris, ermitatges, etc..[modificar | modificar la font]
- Bausen: Sant Ròc (Bausen) | Santa Anna (Bausen) |
- Bossòst: Corrau de Samorèra | Corrau der Auet | Sant Antòni (Bossòst) |
- Canejan: Cases des Mines de Liat |
- Es Bòrdes: Cabana de Poilanèr | Mair de Diu dera Artiga de Lin |
- Les: Mair de Diu dera Pietat |
- Naut Aran: Banhs de Tredòs | Bòrda de Bandolèr | Bòrda de Joangran | Bòrda de Lacreu | Bòrda de Montadí | Bòrda de Servat | Bòrda de Viu | Bòrda des de Hoishina | Bòrda des de Lassús | Bòrda des de Longà | Bòrda des de Père | Bòrda des de Peró | Bòrda d'Espà | Bòrdes dera Artiga | Cabana d'Arenho | Cabana de Gessa | Cabana de Locampo | Cabana de Loseron | Cabana de Marimanha | Cabana de Moredo | Cabana de Parros | Cabana de Porèra | Cabana de Prüedo | Cabana dera Sèrra | Cabana des Calhaus | Cabana des de Tonet | Cabana des Pletes de Beret | Cabana deth Horcalh | Cabana deth Pas Estret | Cabana deth Vaquèr | Corrau de Ruda | Es de Cabau | Es Planhères | Mair de Diu de Montgarri | Pleta d'Espiargo | Sant Jaime | Sant Martin (Naut Aran) | Sant Pelegrin | Santa Catalina (Naut Aran) | Santa Margalida (Naut Aran) |
- Vielha e Mijaran: Bòrdes de Salient | Cabana de Mont | Cabana de Sèrra Escorjada | Cabana dera Tartèra | Cabana dera Tuta dera Vop | Cabana des Artiguetes | Cabana des Prats | Cabana d'Estanho | Cabana deth Coret de Mont | Era Cramba | Mair de Diu de Montcorbau | Mair de Diu des Nhèus | Parador de Vielha | Pleta dera Lana | Sant Joan d'Arròs | Sant Miquèu (Vielha e Mijaran) | Santa Maria de Mijaran | Santa Quitèria (Vielha e Mijaran) | Sarrahèra de Baish | Sarrahèra de Naut |
Equipaments e autes installacions[modificar | modificar la font]
- Barratge d'Aiguamòg | Barratge de Sant Joan de Toran | Barratge deth Hons dera Coma | Boca nòrd deth Tunèl de Vielha | Boca sud deth Tunèl de Vielha | Centrau d'Arties | Centrau de Benós | Centrau de Pònt de Rei | Cramba de Varradòs | Era Centrau | Era Tuca | Estacion de Vaquèira-Beret | Eth Pònt deth Joeu | Institut d'Investigacion de Nauta Montanha | Mena Margalida | Mena Victòria | Mines deth Horcalh | Pònt de Cledes | Pònt de Garona | Pònt de Locampo | Pònt de Loseron | Pònt de Marimanha | Pònt de Rei | Pònt de Salardú | Pònt de Valarties | Pònt de Varradòs | Pònt dera Lana | Pònt deth Ressèc (Naut Aran) | Pònt deth Saut deth Lop | Pontet de Rius | Pontet de Ruda |
Caps, sarradas, etc.[modificar | modificar la font]
- Agulhes deth Montardo | Arròca de Sèrra | Barracomica | Besibèrri Nòrd | Cap d'Artigalonga | Cap de Crabèra | Cap de Vaquèira | Cap dera Maleda | Cap dera Picada | Cap dera Potèrla | Cap dera Sèrra (Canejan) | Cap dera Sèrra (Naut Aran) | Cap des Agudes | Cap des Canarilhes | Cap des Canaus | Cap des Clòsos | Cap des Cròdos | Cap des Ticòs | Cap deth Hòro de Molières | Cap deth Malh de Cristalh | Cap deth Solan | Casteràs | Casteret | Creu de Colomèrs | Era Entecada | Era Montanheta (Bossòst) | Era Montanheta (Naut Aran) | Era Pica | Era Roqueta | Era Sèrra de Naut | Era SErreta | Era Trona | Es Antenes | Escòrnacrabes | Eth Cau de Naut | Gran Tuc de Colomèrs | Malh de Santa Bàrbara | Malh dera Artiga | Malh des Bessons | Malh des Pois | Malh des Vivèrs | Malh deth Chuc | Malh deth Gat | Malh Ròi | Mont dera Solana | Montagut (Arres) | Montanha d'Aubèrt | Montanha de Barlonguèra | Montanha de Porèra | Montanha de Sendrosa de Son | Montanha de Vaquèira | Montanha d'Estanh Long | Montanha deth Dossau | Montanha d'Uishèra | Montardo | Montcorbison | Monte de Garòs | Montlude | Montpius | Mont-romies | Pèira Blanca | Pic de Travessani | Pica de Horadic | Pica dera Gossetèra | Pica Palomèra | Poi d'Estanho | Poi d'Unha | Pujoalbo | Ròca de Sacòsta | Ròca de Tolosa | Ròca des Nau Horats | Sarrat de Sapeguilha | Sarrat dera Gerbosa | Sarrat dera Gireta | Sarrat dera Gleiseta | Sarrat des Cabiròus | Sarrat des Corbassi | Sarrat des Malhs | Sèrra Baisha deth Montlude | Sèrra d'Arenho | Sèrra d'Auba | Sèrra de Bedrera | Sèrra de Cabanon | Sèrra de Comalada | Sèrra de Crabèra | Sèrra de Cuenques | Sèrra de Fontfreda | Sèrra de Horno | Sèrra de Pica Palomèra | Sèrra de Rius | Sèrra de Sant Martin | Sèrra de Sauvadies | Sèrra de Sendrosa | Sèrra de Somont | Sèrra de Terratrem | Sèrra de Vacanera | Sèrra dera Mòrto | Sèrra dera Pleta Naua | Sèrra dera Tuta dera Vop | Sèrra des Armèros | Sèrra des Bandolèrs | Sèrra des Neres | Sèrra des Tumenèges | Sèrra d'Espiargo | Sèrra deth Lastoar | Sèrra deth Montlude | Sèrra deth Tiron | Sèrra Longa | Sèrra Sascorjada | Taula de Parros | Teso dera Mina | Ticò Blanc | Tuc Blanc (Naut Aran) | Tuc Blanc deth Portilhon | Tuc d'Angost | Tuc d'Arenho | Tuc d'Arres | Tuc d'Aubàs | Tuc de Bedurt | Tuc de Bergús | Tuc de Betlan | Tuc de Campsaure | Tuc de Canejan | Tuc de Cauilha | Tuc de Coeisseca | Tuc de Colomèrs | Tuc de Comagrana | Tuc de Comenge | Tuc de Conangles | Tuc de Contesa (Vielha e Mijaran) | Tuc de Costarjàs | Tuc de Crabèra | Tuc de Cuenques | Tuc de Fontana de Vielha | Tuc de Guilhèm | Tuc de Lia | Tuc de Maria Casteràs | Tuc de Marimanha | Tuc de Maubèrme | Tuc de Meddia | Tuc de Molières | Tuc de Montanèro | Tuc de Montoliu | Tuc de Pan | Tuc de Parros | Tuc de Pèdescauç | Tuc de Pòdo | Tuc de Poilanèr | Tuc de Pomèro | Tuc de Pontner | Tuc de Pujastó | Tuc de Ratèra | Tuc de Ribassetes | Tuc de Ribereta | Tuc de Rosari de Vacivèr | Tuc de Sacauva (Bausen) | Tuc de Sacauva (Vilamòs) | Tuc de Salana | Tuc de Sanèla | Tuc de Sarrahèra | Tuc de Saslòsses | Tuc de Saublanca | Tuc de Saumet | Tuc de Sendrosa | Tuc de Somont | Tuc de Tarterau | Tuc de Vacivèr | Tuc der Ombrèr | Tuc der Òme | Tuc dera Canau de Rius | Tuc dera Clòta | Tuc dera Coma d'Auran | Tuc dera Comassa | Tuc dera Gireta | Tuc dera Humenèja | Tuc dera Montanheta | Tuc dera Montjòia | Tuc dera Pincèla | Tuc d'Ermèr | Tuc des Arcoïls | Tuc des Armèros | Tuc des Bandolèrs | Tuc des Cingles | Tuc des Crabes (Canejan) | Tuc des Crabes (Naut Aran) | Tuc des Estanhets | Tuc des Hemnes | Tuc des Letassi | Tuc des Monges | Tuc des Neres (Bossòst) | Tuc des Neres (Vielha e Mijaran) | Tuc des Tres Corets | Tuc deth Cap deth Pòrt de Caldes | Tuc deth Miei | Tuc deth Plan dera Sèrra | Tuc deth Pòrt | Tuc deth Pòrt de Vielha | Tuc d'Òrla | Tuc gran de Sendrosa | Tuc Nere | Tuc Ròi | Tuca Blanca de Pomèro | Tuca de Betren | Tuca dera Aubeta |
Arrius, ribèras, barrancs, estanhs, lacs e hònts[modificar | modificar la font]
- Arriu d'Aiguamòg | Arriu d'Antòni | Arriu d'Audèth | Arriu de Barlongueta | Arriu de Bords | Arriu de Carlac | Arriu de Còstes Vedades | Arriu de Cumedan | Arriu de Marimanha | Arriu de Moredo | Arriu de Parros | Arriu de Pèirabon | Arriu de Pena-roja | Arriu de Pishader | Arriu de Rencules | Arriu de Ruda | Arriu de Saboredo | Arriu de Salient | Arriu de Sarrahèra | Arriu de Toran | Arriu de Tornarissa | Arriu de Valarties | Arriu de Varradòs | Arriu de Vernatar | Arriu dera Airòla | Arriu dera Pincèla | Arriu dera Sèrra | Arriu dera Solana | Arriu des Arramers | Arriu des Bandolèrs | Arriu des Cabanes | Arriu des Calhaus | Arriu des Molins | Arriu deth Corrau deth Miei | Arriu deth Horcalh | Arriu deth Horn | Arriu deth Lastoar | Arriu deth Miei | Arriu deth Tèrme | Arriu Estèish | Arriu Garona | Arriu Hered | Arriu Joeu | Arriu Malo | Arriu Nere | Arriu Noguèra Palharesa | Arriu Porquèr | Arriu Unhòla | Barranc d'Aigües Hondes | Barranc d'Arres | Barranc d'Arribaèta | Barranc d'Aubèrt | Barranc de Bargadèra | Barranc de Blanheuar | Barranc de Cal | Barranc de Casau | Barranc de Coriedo | Barranc de Corilha | Barranc de Gèles | Barranc de Guarbes | Barranc de Güèrri | Barranc de Hereishedo | Barranc de Lac Redon | Barranc de Margalida | Barranc de Maupàs | Barranc de Molières | Barranc de Montcorbau | Barranc de Montpius | Barranc de Poton | Barranc de Rigodero | Barranc de Sabiena | Barranc de Sacauva | Barranc de Sacornàs | Barranc de Salider | Barranc de Sant Estèue | Barranc de Santa Margalida | Barranc de Satronca | Barranc de Siesso | Barranc de Zedo | Barranc der Aire | Barranc der Escobar | Barranc dera Aubeta | Barranc dera Baresta | Barranc dera Borassa | Barranc dera Laveja | Barranc dera Madalena | Barranc dera Montanha de Delà | Barranc dera Tèda | Barranc des Arcoïls | Barranc des Arriulets | Barranc des Artigues | Barranc des Comes | Barranc des Gavècs | Barranc des Gotèrs | Barranc des Melics | Barranc des Pales | Barranc des Pois | Barranc des Raigades | Barranc des Tartèrs | Barranc deth Milh | Barranc deth Pietà | Barranc deth Pòrt | Barrancs des Comadores | Basses de Rius | Basses deth Montardo | Bom des Clòts de Lunfèrn | Canaleta de Pomèro | Clòts de Vialet | Er Estanhet | Er Estanhòt | Era Noguèra Ribagorçana | Era Restanca | Estanh de Bedreda | Estanh de Cap deth Plan | Estanh de Cumedan | Estanh de Guarbes | Estanh de Mar | Estanh de Montcasau | Estanh de Naut deth Clòt der Os | Estanh de Pica Palomèra | Estanh de Pòdo | Estanh de Ratèra de Colomèrs | Estanh de Ribereta de Baish | Estanh de Ribereta de Naut | Estanh de Rius | Estanh dera Èrba | Estanh dera Lòssa | Estanh dera Poriaca | Estanh dera Solana | Estanh des Gargolhes | Estanh des Trueites | Estanh deth Cap de Colomèrs | Estanh deth Cap deth Pòrt | Estanh deth Pietà | Estanh deth Pòrt de Colomèrs | Estanh d'Uishèra | Estanh Long de Colomèrs | Estanh Long de Liat | Estanh Long de Vilamòs | Estanh major de Colomèrs | Estanh Mòrt | Estanh Nere (Vielha e Mijaran) | Estanh Nere de Güèrri | Estanh Nere de Parros | Estanh Nere deth Cap deth Marc | Estanh Nere deth Horcalh | Estanh Obago | Estanh Plan | Estanh Redon | Estanh Redon de Vilamòs | Estanh Tòrt de Rius | Estanhcauilha | Estanhets d'Albi | Estanhets de Maubèrme | Estanhets deth Pòrt | Estanho de Vilac | Estanho d'Escunhau | Estanhòla des Armèros | Estanhòla deth Còth de Blanheuar | Estanhon de Costalies | Estanhon de Cuenques | Estanhon des Pois | Estanhon deth Clòt der Os | Estanhons de Baish | Estanhons de Conangles | Estanhons de Naut de Marimanha | Estanhons des Clòsos | Estanhòt d'Auba | Estanhòts de Molières | Estanhs dera Pincèla | Estanhs dera Sèrra | Eth Saut deth Pish | Garguilhs de Jos | Garguilhs de Sus | Gòrges d'Ermèr | Gotèr d'Arbaet | Gotèr de Barracomica | Gotèr de Bedreda | Gotèr de Comatroja | Gotèr de Hogaruda | Gotèr de Montner | Gotèr de Sèrracorba | Hònt d'Aiguamòg | Hònt de Moredo | Hònt de Ratèra | Hònt dera Espòna | Hònt des Pletius | Hònt deth Gresilhon | Hònt deth Plan dera Artiga | Hònt deth Poth | Hònt deth Sofre | Hònt Hereda | Hònts de Gresilhon | Hònts de Parros | Hònts deth Horcalh | Horat der Unhòla | Lac de Baish | Lac de Clòto de Baish | Lac de Clòto de Naut | Lac de Fontfreda | Lac de Laujò | Lac de Manhèra | Lac de Montoliu | Lac de Naut | Lac de Naut de Saboredo | Lac de Pomèro | Lac de Saslòsses | Lac de Sendrosa de Baish | Lac de Sendrosa de Naut | Lac dera Soala | Lac des Cabidornats | Lac deth Hòro | Lac deth Miei | Lac deth Pòrt de Caldes | Lac deth Potz | Lac Gelat de Rosari | Lac major de Saboredo | Lac Redon | Lac Tòrt | Lacs de Liscòrn | Lacs de Marimanha | Lauet de Simona | Ribèra de Rius | Ribèra deth Mòrt | Ribèra deth Nere | Ribèra d'Òrla | Tuèu d'Arties | Tuèu de Benós | Tuèu de Varradòs | Uelh de Pomèro | Uelh der Arriu Malo | Uelh deth Garona | Uelhs deth Joeu |
Autes toponims[modificar | modificar la font]
- Arres: Bòsc d'Arró | Bòsc Ombrèr e Pupelat | Clòt de Laurit | Malh de Meddia | Malhs de Taishoères | Pas d'Arres |
- Bausen: Clòt de Sacauva | Coret de Pan | Còth d'Estanhs | Es Corets | Pas de Vidauvós | Passada des Tres Corets | Plan de Montmajor | Plan de Vacanera | Plan deth Òme |
- Bossòst: Artiga de Còth de Baretja | Bòsc d'Aubàs | Bòsc de Madoran | Bòsc der Ombrèr | Coret dera Clòta | Còth de Baretja | Còth de Panet | Còth dera Montanheta | Eth Portilhon | Prats de Lana Gran |
- Canejan: Coma d'Arbe | Coret de Cauilha | Coret de Pomarin | Coret der Arbe | Còth de Barracomica | Còth de Güèrri | Eth Plan | Pas de Trentanada | Pas dera Comassa | Pas dera Potèrla | Portilhon d'Albi |
- Es Bòrdes: Bòsc de Sapertega | Bòsc de Shertigon | Bòsc dera Artiga | Clòt deth Bom | Comada dera Hònt deth Poth | Còth dera Montjoia | Era Artiga de Lin | Malh de Castèth Leon | Pas d'Arró | Pas dera Escaleta |
- Les: Còth de Fontfreda | Còth de Pontner | Era Lana de Les | Malh des Esclopèrs | Pas de Salòda |
- Naut Aran: Aiguamòg | Artiga Redona | Bòsc de Garòs | Bòsc de Lastoar | Bòsc de Locampo | Bòsc de Parisson | Bòsc de Parros | Bòsc dera Gireta | Bòsc dera Lobatèra | Bòsc des Arrialhs | Bòsc des Bandolèrs | Bòsc des Banhs | Bòsc des Plans | Bòsc deth Calassar | Bòsc deth Dossau | Bòsc deth Gavach | Bòsc deth Mòrt | Bòsc deth Sauet | Bòsc Nere (Naut Aran) | Circ de Colomèrs | Circ de Tòrt | Circ deth Montardo | Colhada der Estanh de Mar | Colhada Nera | Coma de Gessa | Coma de Marimanha | Coma de Montanèr | Coma dera Gireta | Coma dera Reparadora | Coma des Estrets | Coma deth Pòrt de Caldes | Coma deth Sauet | Coma d'Òrla | Coma Honda | Coma Nera | Coret de Clòto | Coret de Oelhacrestada | Coret de Prüedo | Coret de Salardú | Coret dera Sèrra | Coret deth Horcalh | Coret deth Plan de Lana | Coret Ròi | Còth de Bargadèra | Còth de Conangles | Còth de Maubèrme | Còth de Montoliu | Còth de Sendrosa | Còth de Travessani | Còth dera Canau de Rius | Còth des Clòsos | Còth deth Clòt der Os | Còth deth Montardo | Còth deth Tuc Gran de Sendrosa | Era Cauva (Naut Aran) | Era Passada de RibEreta | Era Seuva | Era Unhòla | Eth Calassar | Grinches de Rius | Grinches de Tòrt | Plan de Beret | Plan de Lana | Plan de Moredo | Plan de Nera | Plan de Tor | Plan des Banhs | Plan gran des Coms | Plan gran des Morars | Planhèth deth Pas Estret | Planhèths deth Cap deth Pòrt | Pòrt de Barlonguèra | Pòrt de Caldes | Pòrt de Colomèrs | Pòrt de Ratèra | Pòrt de Rius | Pòrt de Tarterau | Pòrt dera Bonaigua | Pòrt dera Horqueta | Pòrt d'Òrla | Pòrt d'Urets | Portau de Colomèrs | Portilhon de Marimanha | Ribèra de Loseron | Trauc de Lèsca | Val de Ruda | Valarties |
- Naut Aran : Era Cauva (Naut Aran ) |
- Vielha e Mijaran: Bòsc de Contesa | Bòsc de Cuveishic | Bòsc de Gèles e Montpius | Bòsc dera Èrla | Bòsc des Artiguetes | Bòsc d'Escunhau | Bòsc d'Estèra Safosta | Bòsc deth Paom | Bòsc Nere (Vielha e Mijaran) | Clòts de Lunfèrn | Coma Batalhèra | Coma d'Auran | Coma de Castericho | Coma de Meddia | Coma de Sant Joan (Vielha e Mijaran) | Coma des Armèros | Coma des Bargues | Coma Salies | Coret de Molières | Coret de Mont | Coret des Pois | Còth d'Alfred | Còth de Salient | Còth de Varradòs | Còth des Aranesi | Cunhèstra de Molières | Era Colhada | Era Plan | Es Bargues | Es Estanhons | Eth Bosquet | Eth Castèth | Malh de Fishabarrat | Malh de Guarbes | Malh deth Melic | Marrècs dera Gerbosa | Passada d'Auba | Passada de Ròca Nera | Passada des Vedèths | Plan d'Arres | Plan de Iès | Plan de Viàs | Plan dera Espòna | Plan des Artiguetes | Plan des Cards | Plan des Horques | Planhèth dera Creu | Planhèth Polit | Plans d'Auba | Plans de Mont | Pòrt de Vielha | Pòrt dera Picada | Pòrt Vielh deth Hòro | Sasplans | Socascarro | Varicauba |
- Vilamòs: Bòsc de Vilamòs | Coma de Giberro | Coret dera Ansa dera Caudèra | Còth der Estanh | Pas de Vilamòs | Plan d'Uishèra | Saplan | Sovinhaus |
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Nomenclàtor oficial de toponímia major de Catalunya en format Excel, dens era web dera Generalitat de Catalonha