text:
Separacion dels poders
La separacion dels poders (en latin trias politica) es l'atribucion distributiva de las foncions de l'Estat, ont caduna d'aquelas es fisada a un organ o organisme public distint. Amb l'adopcion d'una constitucion dels dreches fondamentals, es un dels principis que caracterizan l'Estat de Drech modèrne.
Actualament la doctrina juridica interprèta aquela teoria, dins un sens estricte, de la separacion de las foncions o separacion de las facultats, fins a considerar lo poder coma unic e indivisible que l'apertenéncia a l'origina e per esséncia es aquela de la sobeiranetat (nacion o pòble), aquò redent impossible de concebre que l'exercici d'aquela pòsca èsser divisada.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
La teoria de la separacion dels poders foguèt comuna a fòrça pensadors del sègle XVIII que la descriguèron pendent lo Sègle de las Luses, coma Alexander Hamilton, John Locke, Jean-Jacques Rousseau e Montesquieu.
Segon la vision de las Luses, l'Estat existís amb la finalitat d'aparar l'òme contra los autres òmes. L'òme, alara, sacrifica una plena libertat per sa securitat d'èsser pas dometjat dins lo drech a la vida, la integritat, la libertat e la proprietat. Pasmens, l'existéncia d'un tal Estat es pas una garantida per aparar de los drechas de la persona. En efècte, sovent l'òme se vei aparat contra los autre òmes, mas pas contra l'Estat el meteis, aquel podiá l'oprimir impunidament per mejan de las foncions coercitivas que d'esperela la collectivitat li balhèt.
Dins la formulacion classica, las foncions de l'Estat consideradas coma necessàrias per la proteccion del ciutadan foguèron fondamentalament aquela de donar las Leis, de metre aquelas leis en practica en forma generala e pus particularament, amb la finalitat de resòlver los conflictes e l'administracion de l'aparelh del govèrn, foncions que pendent el Regim Ancian èran lo monopòli d'una sola entitat: monarquia absoluda que lo practiquèt amb despotisme.
Checks and balances (Contraròtles e Equilibres)[modificar | modificar la font]
Per empachar qu'una branca del poder suplante una autra, e per las incitar a cooperar, los sistèmas de govèrn que practican la separacion dels poders crèan sovent un sistèma de "checks and balances" (Contraròtles e Equilibris). Alara que lo concèpte de separacion dels poders es atribuit Montesquieu, lo tèrme Checks and balances se referís a las règlas de foncionament constitucional anglosaxon que permeton qu'una de las brancas limitar l'autra, per exemple, per mejan del vèto que lo president dels Estats Units d'America a sus la legislacion aprovada pel Congrès, o lo poder del Congrès d'intervenir sus la composicion e lo poder jurisdiccional dels tribunals federals. Cada país que practica la separacion dels poders deu trobar son pròpri mecanisme de checks and balances; d'ont mai un país s'apròcha d'un sistèma presidencial, d'ont mai contraròtles deurián existir entre los distintas brancas del poder, e mai egals deurián èsser dins sos poders relatius.
Los constitucionalistas anglosaxons ne tròban l'origina dins la Magna Carta, l'utilizant en practica dins las luchas entre la monarquia e lo parlament pendent las guèrras civilas anglesas del sègle XVII. Montesquieu, al sègle XVIII, melhorèt la formulacion teorica d'aquò que los angleses practicavan lo sègle precedent.
De l'Esperit de las Leis[modificar | modificar la font]
La formulacion definitiva es deguda al baron Carles Loís de Secondat, baron de La Breda e de Montesquieu dins son òbra "De l'Esperit de las Leis" ont definís lo poder al meteis temps coma foncion e coma organ. Dins son òbra se descriu la division de los Poders de l'Estat en poder legislatiu, executiu e judiciari e prepausa d'atribuir las cargas respectivament al Parlament o Congrès, al Govèrn e los Tribunals de Justicia.
Adopcion[modificar | modificar la font]
Los principis meses en evidéncia foguèron adoptats pels corrents del liberalisme politic. Lo respècte dels dreches fondamentals de las personas, la division o separacion de poders venon ambedós l'element fondamental de çò se que nomena l'Estat Liberal e que, encara, es l'element de basa del Constitucionalisme Modèrne.
Pasmens, lo principi de separacion de poders foguèt aplicat de forma diferenta dins los divèrses sistèmas de Govèrn, aquel principi doctrinal que de facto faguèt del parlament lo poder central se modifiquèt segon la doctrina de la separacion en poder constituissent e los poders constituits d'Emmanuel Joseph Sieyès faguèron de la separacion de poders una interrelacion (la separacion de poders desapareis pas per evitar atal lo contraròtle per un sol grope o òme, mas l'interrelacion entre los depositaris dels deferents poders ven mai entravacós), l'Estat arrèsta d'èsser abstencionista e daissa intervenir la societat, autreja lo sufragi universal (no solament pe la borgesiá) e fa emergir los partits politics de massas, davancièr de l'estat actual, l'Estat Social, ont s'acaba l'idèa de confusion entre parlament e nacion, alara la lei es l'expression de la volontat de la majoritat, e quand càmbia la formacion del parlament, càmbian las leis, atal la lei es pas mai l'expression de la rason, de la sobeiranetat, per venir aquela de la majoritat.
Desapareis la legitimacion del sistèma juridic coma consequéncia d'aqueles cambis e par aquò s'adòpta la distincion de Sieyès entre "poder constituent" e "poder constituit", dins lo primièr es el pòble qu'exercís lo seu poder sobeiran, mejans aquel apròva la constitucion e crèa los poders constituits: l'executiu, lo legislatiu i lo judiciari; e ont lo legislatiu apròva las leis, leis dempuèi alara demòran subjèctes de la Constitucion aquela exprimís las valors patejadas per totes e se crèa un tribunal [1] per garantir aquelas valors.
Nòtas[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (es) Vázquez, E., Aguilera, C., y Olmeda, C., «Checks and balances» en el “Diccionario Histórico y Artístico” en La expansión de Gran Bretaña, Sarpe, 1985. ISBN 84-7291-890-4


c: text/html

text:
William Matthew Flinders Petrie
William Matthew Flinders Petrie (Charlton, 3 de junh de 1853-Jerusalèm, 28 de julhet de 1942) que ho un egiptològ anglés qui horruquè mantun sites arqueologics e notament las anticas ciutats d'Abidòs e de Tell-El-Amarna en beth emplegar e en desenvolopant un metòde hèra scientific e rigorós. Qu'ei tanben lo descrobedor de l'Estela de la victòria de Menerptah (tanben coneguda com Estela d'Israel) considerada com la purmèra mencion de istorica d'Israèl.
Flinders Petrie que vadó a Charlton, en Anglatèrra. Qu'èra l'arrèr hilh deu capitani Matthew Flinders qui explorè las còstas australianas. Après l'atge de ueit ans non podó pas mei anar a l'escòla per'mor de la soa santat e qu'arrecebó la soa educacion a casa.
Que comencè de practicar l'arqueologia en Anglatèrra e quitament a Stonehenge. En 1880 que viatgè entà Egipte on e ho uns deus purmèrs a estudiar scientificament las piramidas de Giza. Que's preocupè tanben de las destruccion deu patrimòni arqueologic.
De cap a la fin de l'annada 1880 que tornè en Anglatèrra on e rescontrè la jornalista e sufrageta Amelia Edwards qui èra tanben la gavidaira de la Fondacion per l'Exploracion Egipciana (Egypt Exploration Fund) qui financiè las soas recèrcas futuras qui podón començar en 1883 suu sit de Tanis. Un còp acabat aqueth tribalh, e en tot demorar l'argent per las recèrcas prosmanas, que devarè lo flumi Nil dinc a Nubia en beth fotografiar lo país. Per la soa recèrca seguenta que horruquè tombas datadas de -30 dens la region deu Faiom. En 1890 lo son interès arqueologic que's virè de cap a Palestina.
En 1891 Petrie que tribalhè a Tell-El-Amarna, l'antica capitala Akhetaton bastida peu faraon Amenòfis IV (tanben conegut com Akhenaton) qui arrenaguè los dius egipcians entà vodar un culte au son navèth diu Aton.
Durant las annadas seguentas, Petrie que ho professor au University College de Londres. En 1913, aquesta institucion que he l'aquesida de la colleccion deu professor Petrie. Que ho hèit chivalier en 1923 peu son tribalh arqueologic.
Tostemps interessat per l'istòria Palestiniana, que's morí a Jerusalèm en 1942. Per'mor de la soa credença en l'interès d'estudis antropologics e raciaus que de lo son cap entà qui hosse estudiat peu Collègi deus Çurgents de Londres, mentre que lo son còs b'èra sepelit dens lo cemitèri protestant deu Mont Sion. Los temps de guèrra (dab l'apròchi de Rommel) que hen que's perdó.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cerièr
Lo cerièr (Prunus avium) es un arbre originari d'Euròpa, Asia occidentala e nòrd d'Africa, qu'aparten al genre Prunus, de la familha de las Rosaceae. Los cerièrs cultivats per produire de fruches son èissits de la seleccion de las espècias Prunus avium e Prunus cerasus, e de crosaments entre elas.
Somari
Morfologia[modificar | modificar la font]
Portada
Lo tronc es drech, e la cima fòrça estrecha, subretot en mitan de bòscs. Las brancas son gropadas en coronas anadièra. Atenh 20 a 25 metres de naut, e 0,60 m de diàmetre.
Rusca
D'en primièr es de color gris rogenc lusisenta, lissa amb fòrça lenticèlas blanquinosas. Mai tard se forman bendas orizontalas, e aprèp de placas, que se fendilha. Pasmens arriba que la rusca demore lissa longtemps.
Fuèlhas
Ovala a oblongas, dentadas, amb una o doas glandolas rojas al tèrme del peciol. A l'automna prenen una color roja, mas, en condicions desfavorablas pòt se passar pendent l'estiu.
Flors e fruches
Las Flors son blancas, amb cinc petals, ermafroditas, gropadas en corimbas, de fecondacion crosada pels insèctes (abelhas). La florason se fa al mes d'abril o mai, abans l'apareisson de las fuèlhas. Los fruches, las cerièras, se desvolopan dos meses aprèp, e son de drupas.
Racinas
L'enracinament depend de las caracteristicas del sol. En terrens prigonds forma un sistema poderós, al contrari se çò que se passa en terrens paures, amb evident dangièr d'arrancament per las ventadas.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Per granas
Las granas del cerièr se disseminant pels aucels, que manjan los fruches, las cerièras; mas aquel sistèma es pauc eficaç, a causa de nombrosas dificultats e d'enemics a véncer: insèctes parasits de las granas, destruccion dels brots pels mamifèrs, subretot cèrvids e conilhs, besonh de lutz per se desvolopar.
Rebrot
Lo cerièr rebrota fòrça plan aprèp de talhat.
Brots de racina
Lo cerièr a la capacitat de rebrotar per la racina. Los rebrots mai fòrts se fan aprèp una talhada. Dins aquelas circonstàncias las joves plantas pòdon profeitar de la lutz necessària per créisser. Aquel sistèma de regeneracion fa que sovent lo cerièr se tròban dins de clarièra dins los bòscs. Es lo biais de reproduccion qu'an mai de probabilitats de succès pel cerièr, atal los brots an fòrça vitalitat, a causa del profèich d'un sistèma radical ja plan poderós.
Ecologia[modificar | modificar la font]
Lo cerièr viu fins a cent ans, pasmens es melhor de l'expleitar per torns de 80 ans, per evitar los poiriments de soca.
Airal natural de distribucion
Es una espècia Europèa e d'Asia Occidental, se pòt trobar coma espècia forestala espontanèa al sud d'Escandinàvia fins la Mediterranèa, incloses les ilas Britanicas.
Influéncia del clima
Es fòça resistent al freg ivernal, mas prospèra melhor dins los airals de fregs limitats. Atal en França buta fins a 1 700 m d'altitud, mas es mai espandit jols 800 m.[1]
Demanda pas de grandas quantitats d'aiga, mas l'agradant pas las extrèmas. Supòrta pas los terrens saturats d'aiga pendent de temps, tampoc las secadas estivalas fòrtas.
Pendet los primièrs ans viu melhor aparat de la lutz excessiva, pasmens leu demanda lutz dirècta e supòrta pas èsser dominat. Per contra, val ami que los troncs sián aparats del solelh dirècte.
Lo vent no es un dangièr important, subretot s'a de racinas pauc prigondas. Las navadas umidas pòdon copar las brancas e causar l'arrèst de la creissénça.
Lo sol
Supòrta un ventalh força larg de pH, de 4,5 a 8; e tanben d'estructura, del moment que lo sol es prigond. Li agradan pas los sols pesucs, amb massa aiga o tròp compactes, doncas demanda que siá arejat. Preferís los sols umids.
Produccion de frucha[modificar | modificar la font]
Es un arbre fòrça resistent al freg e plan a la secada que, empeutat sus l'espècia Prunus mahaleb, tanben se pòt lo far butar en tèrras calcàrias. La florason de la fin de març al començament d'abril permet normalament d'escapar a risc de les geladas. Las varietats utilitzadas ara ("Burlat", "Napoleon", "Van", "Ambrunesa o Picota" eca.) son d'origina francesa o americana amb de cerièras mai grossas e dolças que los tipes ancians. Recentament s'introduguèt de varietats autocompatiblas ("Summit" "Sunburst", "Stella" eca.) qu'an pas besonh de pollinizadors d'un altre mena per donar de fruch. Las malaltiás mai freqüentas del cerièrs son la gomòsi (emission de goma producha per causas fisiologicas o consequéncias de l'ataca d'insèctes) e la poiridura de las racinas provocada per de fungid terrèstres.
Cultura Japonesa[modificar | modificar la font]
La varetat japonesa qu'es es celèbra per la seuna florason a l'arribada de la prima es lo Prunus serrulata, tanben nomenats Cerièr del Japon, fòrça cultivat per tot Asia per pasmens lo fruch es tanben comestible.[2] En japonès aquel tipe de cerièr se nomena Sakura (桜 o 櫻; さくら). Los especialistas en botànica fande prediccions per tòca de devinar lo jorn exacte que devalarán los petals de Sakura per cada una de las regions. E quan cason los pètals, la gent se reünís dejos e celèbra l'arribada del bon temps.
Galeria d'imatges[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Bruno Boulet-Gercourt, Le Merisier, Institut pour le Developement Forestier. París, 1997
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Bruno Boulet-Gercourt, Le Merisier, Institut pour le Developement Forestier. Paris, 1997
- ↑ [1]
- Predicció del jorn que cason los petals de Sakura: Sakura Weather Map


text:
Pont de Balandras
Lo Pont de Balandras (pronóncia locala ['pun de bɔ'lɔndreʃ]; en francés: Pont Valentré) passa Òlt a Caors, en Carcin. Lo pont medieval es quilhat de tres torres. Simbòl de la capitala carcinòla, es tanben un dels monuments mai coneguts d'Occitània al e fòra país.
Una 'balandra es una mena de barca, "vaissèl del fons planièr" (Cantalausa). Coma o explica Pau Lescala a la fin de l'introduccion a son glossari (1900), lo pont prenguèt lo nom del transbodador qu'aviá remplaçat. Totjorn segon el, lo Te igitur designa, a aquel endrech, una plataforma per descargar o un acotador, que li disián pòrt de balandras, que i arribava la balandra que fasiá comunicar las doas ribas.
Lo nom de l'arquitècte se perdèt, tot ben que l'istòria locala faga mencion de son tombèl.
La legenda del Pont de Balandras[modificar | modificar la font]
Segon la legenda lo mèstre d'òbra auriá fach pache amb lo Diable per poder acabar las òbras.


text:
Cossé-le-Vivien
Cossé-le-Vivien es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mayenne e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Cossé-çò-Vivián a situat a Nombre|11|km}} de Craon, a Nombre|18|km {{}} de Laval e a 22 quilomètres de Castell-Gontier. La municipalitat de Cossé-lo-Vivián, en lo Nautor-Anjau, fa partida de la Mayenne angevine.
Cossé-le-Vivien est situé à Modèl:Nombre de Craon, à Modèl:Nombre de Laval et à 22 kilomètres de Château-Gontier. La commune de Cossé-le-Vivien, dans le Haut-Anjou, fait partie de la Mayenne angevine.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Jol Ancian Regim, la municipalitat fasiá partida del fief de la baronnie angevine de Craon e dépendait de la sénéchaussée principala d'Angieus e del país d'eleccion de Castell-Gontier.
Sous l’Ancien Régime, la commune faisait partie du fief de la baronnie angevine de Craon et dépendait de la sénéchaussée principale d'Angers et du pays d'élection de Château-Gontier.


text:
Monestièr (Lengadòc)
Monestièr [1][2] (Monestiés en francés) es una comuna lengadociana en Segalar situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Monestièr es situat a qualques quilomètres de Carmauç prèp d'Albi dins lo departament de Tarn. Èra la capitala de la val de Ceron. Lo vilatge es cenchat per de liças – passejadas entres los valats e los ancians barris – los ostals son massats a l'entorn de la glèisa de Sant Pèire, dins una bocla del riu, sul Camin de Sant Jaume.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dins la primièra mitat del sègle X, lo luòc de culte e los alentorns son balhats a Deodat, abat de Sant Salvi, collegiada d’Albi, per Loís IV. Lo vilatge amb lo nom de Monasterio apareis pel primièr còp dins los escriches. Remembra son apartenéncia monastica, e benlèu l’existéncia d’un pichon monastèri que seriá estat bastit per òrdre de l'abat per abrigar qualques monges encargats del culte.
L’ocupacion del site es encara mai anciana: a 600 mètres del village, un oppidum establit al jonhent de Ceron e de Ceret mòstra qu'a l'Edat del Fèrre, los Òmes ja vivián dins la val. Qualques sègles mai tard, daissèron lo naut per s'installar sul site, prèp de la via romana anant de Rodés a Tolosa.
En 1229, a la fin de la Crosada dels Albigeses, lo site venguèt fieu dels evesques d'Albi. Un cosenhor èra encargat de sa proteccion. Al contrari de las bastidas caracteristicas d'aquela epòca, lo vilatge se bastiguèt d'un biais concentric a l'entorn de la glèisa.
Al sègle XIII un espital foguèt bastit fòra dels barris per abrigar los romieus del Camin de Sant Jaume, que una via segondària passava per la vila. La glèisa tornèt èsser bastida en 1550 amb un dessenh gotic, suls fondaments de l'anciana glèisa romanica.
Lo vam economic regional del sègle XVIII pòrta lo desvolopament al vilatge. Los escriches indican que comptava fins a 23 mercants e 13 mercats per an. Lo vilatge se desvolopèt subretot mercé al teissatge del cambe e al comèrci dels ases. Es a aquela epòca que los valats foguèron comolats e las muralhas destruidas per que lo vilatge s'espandiguèsse.
Al sègle XIX l'arribada dels teissuts de coton importats e lo desvolopament de la produccion de carbon dins lo bacin de Carmauç ont se precipitèron los teissièrs locals menèron lo vilatge al declin.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- La glèisa de Sant Pèire: bastida en 1550, es sul dessenh dels edificis gotics meridionals, amb un cabeç de 5 pams, 3 travadas e 5 capèlas lateralas entre los contrafòrts. Foguèt edificada suls fondaments d’una glèisa romanica que seriá estada destrucha pendent las Guèrras de religions. Amb una torrèla sul costat, lo campanar abrigant una campana de 1599, 20 mètres de naut.
- Lo musèu Bajen-Vega : aquel ancian ostal senhoral, sèti de l'Ofici de Torisme, abriga las òbras d'un cople de pintres espanhòls que fugiguèron lo franquisme.
- La Capèla de Sant Jaume: aquela anciana capèla de l'espital; abriga una mesa al Tombèl de pèira escultada realizada pels evesques d'Albi al sègle XV, e mai los mòbles qu'ornavan la capèla del Castèl de Combafan.
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Francisco Bajen
- Martine Vega
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Monestiés, plan de la cité médiévale, Ofici de Torisme


text:
Bombardier
Un bombardier es un avion militar destinat a l'ataca e a la destruccion de butas terrèstras ò navalas. Son armament èra inicialament format de bombas e es a l'ora d'ara completat per divèrsei tipes de missils èr-sòu. Per cumplir aquel objectiu, un bombardier a generalament :
- una autonòmia granda per aumentar la portada de l'avion.
- una capacitat de transpòrt importanta per aumentar sa poissança de fuòc.
- un sistèma de guidatge pron precís per assegurar la destruccion de la buta.
- de sistèmas de defensa sufisents per anar fins a la buta e tornar venir a sa basa.
Lei premiers bombardiers apareguèron quauqueis annadas avans la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918). Au començament, lei bombas èran trachas dirèctament per l'equipatge amb una precision fòrça limitada mai la guèrra favorizèt lo melhorament d'aqueleis aeronaus. A la fin dau conflicte, apareguèt la tecnica dau bombardament massís que foguèt melhorada durant la Segonda Guèrra Mondiala (1937/9-1945). Avans lo començament dau segond conflicte mondiau, foguèt tanben inventat lo bombardier en picat (Ju 87, SBD Dauntless...) que permetèt de melhorar la precision deis atacas.
Après l'aparicion de l'arma nucleara e lo començament de la Guèrra Freja, leis Estats Units e l'Union Sovietica desvolopèron de bombardiers estrategics amb un rai d'accion fòrça lòng (B-52, B-1, Tu-160...) per atacar dirèctament lo territòri enemic. En parallèl, lei bombardiers integrèron leis evolucions tecnicas dau periòde (reactors, velocitat de còp superiora a Mach 2...). Pasmens, la vulnerabilitat deis avions ai sistèmas antiaerians e lo desvolopament dei missils balistics demeniguèron la necessitat d'alinhar de flòtas fòrça importantas de bombardiers estrategics. En revènge, lo besonh de bombardament classic demora fòrça important. Pasmens, lei bombardiers classics son venguts rars car son remplaçats per d'avions polivalents capables de realizar de missions de bombardament e de combat aerian.
Lei tipes principaus de bombardiers son :
- lei bombardiers estrategics que son destinats a l'ataca de butas estrategicas (vilas, industrias, pòrts...).
- lei bombardiers torpilhaires que son destinats a l'ataca de naviris ò de sosmarins ambé de torpilhas.
- lei bombardiers en picat que son lei precursors deis avions d'ataca au sòu modèrnes.
- lei avions d'ataca au sòu que son d'avions leugiers destinats a l'ataca de butas mobilas coma de carris de combat ò de concentracions de tropas.
- lei caçaires-bombardiers que son d'avions polivalents capables d'atacar de butas terrèstras e que presentan de capacitats de combat quasi identicas a aquelei d'un caçaire.


text:
Neufvillage
Neufvillage es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge creat al començament de la Sègle XVII sul ban de Vahl, destruit l'an 1635, repeuplé en 1666.
- Fasiá totjorn partida de la parròquia de Francaltroff.
- Village créé au début du Sègle XVII sur le ban de Vahl, détruit en 1635, repeuplé en 1666.
- Faisait toujours partie de la paroisse de Francaltroff.


text:
Anèls de Saturne
Los anèls de Saturne son los anèls planetaris pus importants del Sistèma Solar, situats a l'entorn de la giganta gasosa Saturne. Constituits d'innombrablas particulas de glaç e de poscas que lor grandor varia de qualques micromètres a qualques mètres[1], an totes una orbita diferenta. Los anèls forman un disc que son diamètre es de 400 000 km comportant de divisions de largors variadas.
Non visibles de la Tèrra sens instruments, los anèls de Saturne an pasmens una brilhança sufisenta[2] per èsser observats amb de gemèls.
Foguèron descobèrts en 1610 pel sabent italian Galilèu gràcias a de lunetas astronomicas que concebèt. Aquel interpretèt çò que vesiá coma d'apendicis misterioses. Amb de melhors instruments que los de Galilèu, l'Olandés Christiaan Huygens descobriguèt que s'agís en fach d'un anèl entornejan Saturne[3].
Caracteristicas deis anèus e dei divisions de Saturne[modificar | modificar la font]
Fotografias dels anèls de Saturne[modificar | modificar la font]
-
Mosaïca de fòtos presas per la sonda Cassini de la partida interiora de l'anèl B e de la partida exteriora de l'annada C d'un periòde prèp de l'equinòcci de Saturne. La mosaïca mòstra l'ombra projectada pel satellit Mimas suls anèls. L'ombra es en partida esfaçada al nivèl de l'anèl B (en naut) del fach de la lutz emesa per la planeta. La manca de Maxwell es situada un pauc en dejós de la fòto (partida escura).
-
-
-
-
-
-
-
L'ombra de Saturne masca l'anèl G retroesclairat e son arc interior particularament brilhant[5].


text:
Patrick Blackett
Patrick Maynard Stuart Blackett ( Londres, Anglatèrra 1897 - íd. 1974 ) foguèt un fisician anglés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1948.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 18 de novembre de 1897 a Londres. Se graduèt a l'Universitat de Cambridge en 1921 en passant a trabalhar mai tard pendent dètz ans al Laboratòri Cavendish. En 1933 entrèt a l'Universitat de Londres e après a la de Manchester.
Entre 1965 e 1970 foguèt president de la Royal Society britanica. Blackett moriguèt lo 13 de julhet de 1974 a Londres.
Recèrca scientifica[modificar | modificar la font]
Interessat dempuèi plan jove sus los rais cosmics poguèt, gràcias a l'utilizacion de la cambra de Wilson, confirmar l'existéncia del positron e descobrir la produccion de torns opausats entre lo positron e lo electron. Aqueste trabalh, e mai lo realizat dins l'aniquilacion de la radiacion, ne faguèron lo primièr investigador de l'antimatèria.
Pendent la Segonda Guèrra Mondiala foguèt un dels propulsors principals de la fondacion del camp d'estudi conegut com Investigacion d'operacions, que melhorèt las probabilitats matematicas. Pendent la Guèrra discutiguèt fòrtament contra las tacticas del bombardament estrategic, en usant l'"investigacion d'operacions" per demostrar qu'aviá pas los efièches que los comandants de militars pensavan, es a dire, que "trinquèron pas la volontat" de l'enemic ni empachèt perceptiblament las siás capacitats de produccion. Aquesta opinion lo metèt en contra de l'autoritat militara existenta e foguèt expulsat de divèrses cercles de comunicacions. Après la Guèrra l'estudi sus lo bombardament estrategic aliat provèt que Blackett aviá rason.
En 1947 introdusiguèt una teoria per explicar lo camp magnetic de la Tèrra en foncion de la siá rotacion, amb l'esperança qu'unificariá la fòrça electromagnetica e la fòrça de la gravitat. Passèt qualques ans en desvolopant de magnetomètres de nauta qualitat per provar la siá teoria, en la refusant fin finala. Lo sieu trabalh sus lo tèma, malgrat aiçò, condusiguèt Blackett dins lo domeni de la geofisica, ont ajudèt a tractar de donadas relativas al paleomagnetisme e ajudèt casualament a porgir la evidéncia fòrta per a la idèa de la Deriva continentala.
Ideologia politica[modificar | modificar la font]
A la fin dels ans 40 Blackett arribèt a èsser conegut per las siás opinions politicas radicalas, qu'incluguèron la credença que lo Reialme Unit èra pas en condicion de desvolopar las armas atomicas e que lo país aviá una obligacion de melhorar las situacions scientificas e tecnologicas en las siás colònias anterioras, especialament Índia.


text:
Futurisme
Lo futurisme es un corrent artistica e sociau aparegut en Itàlia au començament dau sègle XX. Insistissiá sus de tematicas e de concèptes basats sus la velocitat, la tecnologia, la maquina, la jovença, la violéncia ò l'industria e sus d'objèctes novèus coma l'avion ò l'automobila. Foguèt subretot un movement italian e dins la peninsula, regardèt totei lei domenis artisticas coma la pintura, l'escultura, la literatura, lo cinèma, la fotografia, lo teatre, la musica, l'arquitectura, la dança, la tipografia, la comunicacion ò la terralha. En fòra d'Itàlia, lo futurisme aguèt d'influéncias dins d'autrei país, especialament lo Reiaume Unit e Russia.


text:
457
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 457 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
Mòrt de Hormizd III que foguèt remplaçat per son fraire Peroz Ièr.


text:
Còrs (lenga)
Lo còrs es una lenga romanica parlada en Corsega e tanben, dins l'absolut, dins lo nòrd de Sardenha ont los dialèctes sasserés e gaddurés son de tipe còrs. Es fòrça pròche de l'italian. Los lingüistas considèran de mai en mai que lo còrs es una lenga per elaboracion, qu'es distinta de l'italian dins son desvolopament normatiu e formal (pasmens lo còrs amb l'italian forman un diasistèma comun). A aperaquí 150 000 locutors natius, que l'utilizan sovent sonque a l'oral, en servant l'italian o lo francés per l'escrit. Ça que la lo còrs se desvolopa de mai en mai coma lenga escrita gràcias a certans sectors renaissentistas.
Dialèctes[modificar | modificar la font]
Lo còrs se dividís en dos dialèctes principals:
- Cismuntanu, parlat a Capicorsu, Bastia, Aleria, Corti e Balagna, amb una fòrta influéncia toscana.
- Ultramuntanu, Parlat a Aiacciu, Vicu, Sartena, e Bunifaziu, e mai dins lo nòrd de Sardenha amb los parlars sasserés (sassaresu) e gallurés (gadduresu).
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Las I e U longas latinas evolucionan en cismontan en É e Ó (pélu, gargamèla) e en ultramontan en Í e Ú (pílu, gúla); los limits d'aquesta division son entre lo país de Sartena, Levie e Sta Lucia di Pòrte Vejchu.
- Lo grop latin LJ de melju, palja deven en ultramontan meddu, padda e en cismontan L' o LL mel'u o mellu e palla; lo limit se tròba entre Coti e Chiavari, Santa maria de Siche, Palneca e Solenzara.
- Las consonantas latinas C, T e P (locu, rota, nepote) devenon en ultramontan K, T e P (loku, rota, nipote) e en cismontan G, D e B (logu, ròda, ribode); lo limit se trapa entre Calcotoggio, Bocognano e Ghisonaccia.
- Lo grop latin LL (collu) deven en ultramontan DD (koddu) e en cismontan LL (kollu). Lo limit se trapa entre Calcatoggio, Ghisone e Aleria.
- A Bonifaziu se mantenon encara los trachs ligurs importats en 1195, e a Cargise se mantenon encara trachs grècs.
- En cismontan, malgrat l'influéncia toscana, se mantenon substrats similaras al del sarde, coma:
- Mantenença de zonas intermediàrias ont mantenon intacta la vocala tonica latina (kuistu, kuillu, prummissa, duve, gunnu, nucí).
- Manten la DD allòc de LL (iddu, idda, iddi, idde), (undu vòle-pas lo vòli, un da pigli-l'aganchi pas).
- Manten D dempús de N, coma nonza (italian nozza) e mansa-tròp.
- Fòrt substrat ligur: los sufixes -asco, -inco, los noms etnics coma Bisincu (d'Evisa), Urnasincu (d'Ornaso), Prupianincu (de Propiano), Sundincu (qui viu dessús) e Ghjundincu (qui viu dessota).
- I a tanben un substrat etrusc: tafone o zafna (italian buco), tarcanu (çò melhor)-tarxi, lo vèrb falare (davalar) que proven del preïndoeuropèu fala (Falerii, Fallerona).
Situacion lingüistica[modificar | modificar la font]
S'estima qu'en 1981, 75 % dels còrs originaris de l'Illa parlavan lo còrs. La creissença demografica, totun, es fòrça bassa per l'emigracion forçada. Segon una enquèsta de l'INSEE facha en 1977 sus l'emplec e coneissença de la lenga, donèt per resultats:
- 100 % dels òmes nascuts dins l'Illa parlan lo còrs
- 74 % dels originaris d'Aiacciu.
- 84 % dels de Bastissiá
- 80 % de las femnas nascudas dins l'Illa
- 78 % dels mainatges.
Aital, s'estima que 79 % dels caps de familha de l'Illa parlan còrs, e 59 % dels filhs lo parlavan encara.
Al sègle XIX, la lenga de cultura dels còrses foguèt l'italian toscan normatiu. La messa se fasiá en italian fins a 1925; quitament a l'ora d'ara, 40 % de las televisions de l'illa recebon la television italiana, e la segonda lenga a l'institut mai sollicitada es l'italian.
Despuèi 1974 s'aplica la Lei Deixonne dins l'ensenhament del còrs, e despuèi 1988 lo còrs es ensenhat coma matèria a totes los estudis de l'illa. Existisson tanben las E Cardelline, d'estudis maternals ont l'ensenhament se fa totalament en còrs, mas ne dispausam pas del nombre. Segon de fonts nacionalistas, sonque 20 % dels mainatges de l'illa s'exprimisson abitualament en còrs. Existís tanben l'Universitat de Corti, gaireben alternativa, ont se pòdon estudiar de carrièras de letras amb qualques matèrias en còrs.
Despuèi 1972 lo grop Scola Còrsa trabalha per la difusion de la lenga dins los mejans de comunicacion e a l'escòla. D'aquesta manièira, en 1996 i aviá 18 000 mainatges còrses qu'avián fach la primària en còrs o ben l'avián estudiat a l'escòla, e en 1998 acresquèron a un total de 27 459 mainatges còrses (85 % de totes los escolans de l'illa) que fasián l'"Ensenhament bilingüe". La lenga gaudís d'un estatut particular: se garantís l'ensenhament del còrs dins lo sistèma public e s'ofrís un real sistèma bilingüe. Despuèi 1998 lo bilingüisme consistís en tres oras setmanièras en còrs, e despuèi 2000 es previst l'emplec rutinari del còrs dins l'organizacion dels oraris, un cors bilingüe a parvulari e 29 en primària (èran fins ara 17). Vejatz tanben: Literatura còrsa
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- FALCUCCI, Francesco Domenico. Vocabolario dei dialetti della Corsica. 1915
- MARCHETTI, Pascal. Intricciate è cambiarine. Éd. Beaulieu, 1971
- CECCALDI, Mathieu. Dictionnaire corse-français. Éditions Klincksieck, 1974
- MARCHETTI, Pascal. Le corse sans peine (U corsu senza straziu). Chennevières sur Marne: Assimil, 1974
- MELILLO, A.M. Profilo dei dialetti italiani: Corsica. Pisa: Pacini Editore, 1977
- AGOSTINI, Pàulu Marìa. L'usu di a nostra lingua. 1984
- FUSINA, Jaques. Les racines de la vie, La Corse naturelle. Paris: Éditions CRITT/DRAE/DRT, 1991
- SAINT-BLANCAT, C. (a cura di). La Corsica. Identità Etnico-Linguistica e Sviluppo. Padova, CEDAM, 1993
- FUSINA, Jaques. Parlons Corse. Paris: Éditions L'Harmattan, 1999
- MARCHETTI, Pascal. L'usu corsu (diziunariu corsu-talianu-francese). Éditions Stamperia Sammarcelli, 2001
- DURAND, Olivier. La lingua corsa. Brescia: Paideia Editrice, 2003 - ISBN 88-394-0674-3
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Accademia Corsa
- Banca dati INFCOR/ADECEC di a lingua corsa
- ADECEC: A cultura corsa nant'à u Web
- InterRomania: Centru Culturale Università di Corsica
- Dizionario còrso da Lexilogos
- Lèxic Cors-Italià
- (fr) A lingua corsa
- A lingua corsa adatta à e nove tecnulugie
- Lingua è cultura corsa
- (en) Ethnologue de la llengua corsa
- Forum in lingua corsa su PasqualePaoli.com
- MatinaLatina: pubblicazioni sul Còrso del Sud
- Carta europea de les llengües regionals o minoritàries
- Ghjuvan Maria Comiti - A tumbera
- Lisandru Marcellesi - A infantata o a fola di i Martinelli (pdf)


text:
Pirata
Lo mot pirata sortís del latin pirata, adaptacion d'un mot grèc πeιpatnς que ven del vèrb πeιpaw que significa "s'esforçar de", "ensajar de", "se riscar".
Istoric[modificar | modificar la font]
Un pirata es una persona que practica la piratariá. La piratariá es una practica, tan vièlha coma la navigacion, qu'a per tòca d'atacar una embarcacion per tal de ne raubar lo cargament, e de còps que i a lo batèu tot. Pr'aquò, los piratas se limitavan pas sonque als autres batèus mas d'unes còps atacavan las localitats de las còstas. Lo mot « pirata » es ligat a las accions en mar sens l'aval d'un estat sobeiran, contràriament als corsaris, qu'èran de capitanis d'embarcacion privada que trabalhavan per un estat. Pasmens la distincion entre los dos noms es tèuna e una persona coma Francis Drake percebut coma un corsari e doncas un patriòta en Anglatèrra es descrich coma un pirata dins lo mond espanhòl. La piratariá maritima coneguèt son apogèu pendent lo sègle XVIII e puèi dapasset desapareguèt per encausa del poder en creis dels estats modèrnes dins totas las regions del mond. Fòrça anarquistas s'inspirèron de la filosofia dels piratas que consistissiá a se desancorar de quin país que siá per tal de far sa vida mai liura.
Accepcions novèlas del mot[modificar | modificar la font]
Malgrat son origina maritima, aqueste mot pirata se pòt emplegar dins d'autres contèxtes pro diferents, coma per exemple: "piratas de la rota", que temps passat, abans l'invencion de l'automobila, èran sonats "raubaires de camin".
Mai recentament, s'es donat aqueste nom de pirata (informatic) a las personas que se descargan d'un biais fòra-lei de fichièrs musical o audiovisual per Internet o que fan de còpias d'òbras sens ne respectar lo drech d'autor o lo copyright. Se parla tanben de "piratas" dins lo cas d'actes politics e terroristas: es lo cas mai que mai dels piratas de l'aire. Aqueste nom es problematic que lo sens primièr del mot pirata implica un interès lucratiu mentre qu'una accion terrorista es rarament degut a una rason financièra.
En 2006, lo nom pirata foguèt représ per un partit politic suedés: lo Partit Pirata (en suedés: Piratpartiet) per tal d'enfortir la libertat informatica. Existisson d'autras emanacions d'aquel partit dins d'autres estats coma França e Espanha.
Piratas celèbres[modificar | modificar la font]
- Captain Thomas Anstis
- Louis-Michel Aury
- Barbarossa
- "Black Sam" Samuel Bellamy
- Stede Bonnet
- Anne Bonny
- Roche Brasiliano
- Jacob Collaart
- Simon de Danser
- Pier Gerlofs Donia
- Sir Francis Drake
- Jan Janszoon
- William Kidd
- Jean Lafitte
- Edward Low
- François l'Ollonais
- Grace O'Malley
- Sir Henry Morgan
- Calico Jack Rackham
- Mary Read
- Kemal Reis
- Turgut Reis
- "Black Bart" Bartholomew Roberts
- Zheng Yi Sao
- Robert Surcouf
- Edward "Blackbeard" Teach
- Zheng Zhilong


text:
Brasilia
Brasilya (en português Brasília, prononcé [bɾaˈziʎɐ]) est la capitâla fèdèrâla du Brèsil et la capitâla de l’unitât fèdèrâla du Districto fèdèrâl. La citât se trove u centro du payis, sur lo Platél Central. La populacion est en 2010 de 2 562 963 comuniérs (3 716 996 dens l’aglomèracion urbena). La capitâla brèsilièna est la més granta citât construita du XXèmo siècllo.
L’urbanismo de Brasilya, conyèssu coment lo Plan Piloto, at ehtâ èlaborâ pèr l’urbanisto Lúcio Costa, adaptâ a la g·eografie locâla. L’arch·itèctura est l’ovra de Oscar Niemeyer. Los travalys de construccion at comencier en 1956 et la citâ at ehtâ inogurâe lo 21 d’avril de 1960, pèr lo prèsident Juscelino Kubitschek, onte Brasilya s’est trovâ capitâla du Brèsil, après Rio de Janèro et Salvador. Vèyua d’isél, lo Plan Piloto semblle un avion ou un parpalyon.
Idèalizacion[changiér | modifier le wikitexte]
Dens la premiére constitucion en 1891 se trovâve l’idê de dèplacier la capitâla – qu’ehtyet a Rio – més u centro du Brèsil. Ja en 1892, l’endrêt onte la novèla capitâla serat construita ehtyet dècida: un quadrilatèro de 5000km2, quâsi u centro du payis.
En 1922, u centenèro de l’indèpendence du Brèsil, lo prèsident Epitácio Pessoa ponét la premiéro pièrra simbolica de la novèla capitâla. Mas i est solètament en 1954, que l’afêre comencét a devenyir sèriosa, et en 1956, lo prèsident Juscelino Kubitscgek, novèlament èlu, at fât comencier los travalys de construccion.
L’inoguracion de Brasilya fut lo 21 de avril de 1960, simbolicament lo mèmo jorn que la fondacion de Roma.
Arch·itèctura[changiér | modifier le wikitexte]
La volontât de Kubitschek de balyer u Brèsil de modèrnitât se trove dens l’arch·itèctura modèrnista de la vila. L’arch·itècto Oscar Niemeyer, qu’at rèalisâ tots los batiments de la vila, est conyèssu por ses ovres atipiques et riondes.
Lo cosmonôto Youri Gagarine, lo premiér homo a viajér dens l’èspaço, a visitâ Brasilya en 1961 et s’est exprimâ: “J’è l’impression que je dèbarco sur una planèta difèrenta, qu’est pas la Tèrra”.


text:
Coulombs (Calvados)
Coulombs es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La glèisa de Coulombs aperteniá en partida a la abbaye de Ardenne e en partida al prieuré de Sant-Vigor-lo-Grand. La distincion aperteniá a las Percy.
La glèisa de Coulombs appartenait en partie à l'abbaye d'Ardenne et en partie au prieuré de Saint-Vigor-le-Grand. La seigneurie appartenait aux Percy.


text:
Cauchó
Lo cauchó es una matèria que se pòt obtenir per la transformacion del latèx secretat naturalament per d'unes vegetals (per exemple, l'evèa), o de manièra sintetica (nomenat elastomèra)
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria del cauchó comença plan abans la fin del sègle XV, quand amb las grandas descobèrtas, los europèus començan d'observar, en America Centrala e en America del Sud, l’usatge secular que fasián las populacions localas d'una matèria alara desconeguda en Euròpa. Provenent del latèx secretat naturalament per d'unes vegetals - coma l’evèa e lo guaiulo - , aquesta substància ten d'usatges variats: pelòtas, bòtas, telas enduchas, botelhas, gants, preservatius... Es l'invencion dels pneumatics (apiejada mai tard per l'explosion de la produccion automobila) e lo succès de las bicicletas que provoquèron lo "bom" de la produccion de cauchó a la fin del sègle XIX.
Mòdes de fabricacion[modificar | modificar la font]
Lo cauchó natural s'obten per calhament del latèx d'unes vegetals, mai que mai de l'evèa, Hevea brasiliensis, familha de las ginosclas (euphorbiaceae), venent d'Amazonia. La collecta es facha per la talha de la rusca dels troncs de manièra que lo latèx, venent dels canals lactifèrs, raja dins de gòts. En Amazonia, es lo trabalh dels seringueiros. Lo latex reculhit pòt èsser ara estabilizat amb d'amoniac e concentrat per demesir sa tenor en aiga.
La cultura de l'evèa, venent d'America del Sud, se desvolopèt dins lo sud-èst asiatic e, pus modestament, en Africa Eqüatoriala (Nigèria, Còsta d'Evòri, Cameron).
Plantas amb latèx permetent de far lo cauchó[modificar | modificar la font]
- l'evèa (Hevea brasiliensis)
- Lo cauchó (Ficus elastica)
- lo guaiulo (Parthenium argentatum)
- le pissalach de Russia (Taraxacum kok-saghyz)
Formulacion e vulcanizacion[modificar | modificar la font]
Lo cauchó, natural o sintetic, es gaireben totjorn mesclat amb d'autres ingredients :
- de cargas renfortissentas o non, la principala es lo negre de carbòni (d'ont la color dels produches eissits del cauchó). Las cargas renfortissentas melhoran la resisténcia mecanica, la resisténcia a l'abrasion. Per esquivar la color negra, s'utiliza de cargas blancas coma lo silici precipitat, las argilas, e la greda trissada.
- d'òlis, o de plastificants,
- d'agents de parament contra los UVs o la lutz,
- de produits per la vulcanizacion (sofre, oxid de zinc, abrivador, peroxides, els.)
- de produits divèrs coma colorants, agents conflaires, antifuòcs, els.
Produccion[modificar | modificar la font]
La produccion mondiala de cauchó passa los 21 milions de tonas.


text:
Darwinisme social
Lo darwinisme social es una teoria sociala inspirada per la teoria biologica de la seleccion naturala de Charles Darwin. Pasmens, a la diferéncia del mecanisme evolutiu prepausat per Darwin, lo darwinisme social (qu'es pas una idèa e que nimai obtenguèt lo supòrt d'aquel scientific) transpòrta mecanicament la teoria biologica de la seleccion naturala cap a las realitats socialas de l'umanitat. D'aquel biais, prepausa que la subrevida del mai ajustat es un element inerent a las relacions socialas, ignorant los aspèctes que constituisson la complexitat de las comunitats umanas. Atal, los postulats que venon de teorias associadas al darwinisme social son pas consideradas validas scientificament, aquò fa qu'aquela teoria se deu plaçar dins la definicion de la pseudociéncia.


text:
Ongria
Ongria (en ongrés Magyarország) es un país d'Euròpa Centrala, enrodat per Àustria, Eslovaquia, Ucraïna, Romania, Serbia, Croàcia e Eslovènia.
Sa capitala es Budapèst.
Lo gentilici es ongrés -esa o pus rarament magiar -a.
Istòria[modificar | modificar la font]
Durant l'Empèri Roman, lo territòri de l'actuala Ongria faguèt partida de las províncias de Panònia e Dacia. A la fin del sègle IV, Roma perdèt Panònia, ocupada dempuèi alavetz per de tribús germans e eslavas. La plana centrala recebèt a uns, bulgars (que fin finala s'establiguèron mai al sud, dins las actualas Bulgaria e Republica de Macedònia) e avars: pòbles nomadas provenents de las estèpas del nòrd de la Mar Negra. Los avars dominèron la conca de Danubi entre los sègles VII e VIII, fins a èsser someses per l'Empèri de Carlesmanhe.
Los successors de Carlesmanhe organizèron una seria de ducats dins la mitat oèst e nòrd de la conca, mentre l'Empèri Bizantin e Bulgaria exerciguèron una cèrta autoritat sobre lo sud e l'èst de la region. Lo ducat de Croàcia venguèt independent en l'an 869 e Moràvia lutèt contra los carolingians, fins a l'aparicion dels magiars, pòble d'origina finoongresa. Aquestes organizèron, a l'oèst del bas riu Don, una federacion de tribús (compausadas de divèrses clans e dirigidas per un cap ereditari), nomenada On-Ogur (Dètz Sagetas), que donèt origina al nom ongrés, en lenga eslava, per çò que lo sieu reialme s'acabèt en coneissent coma Hungaria, que derivèt pus tard en Ongria.
Politica[modificar | modificar la font]
La constitucion ongresa en vigor foguèt adoptada en abrial de 2011, e es dintrada en foncion lo primièr de genièr de 2012.
Dins los faches, establís un regim autoritari del partit unenc, lo Fidesz.
Geografia[modificar | modificar la font]
Ongria ocupa la conca mejana del riu de Danubi, tèrra plana formada de las alluvions d'aqueste riu e del sieu afluent Tisza qu'es coneguda coma plana ongresa e que s'estend tanben pel nòrd de Serbia, sud d'Eslovaquia e oèst de Romania. A l'oèst destaca lo lac Balaton.
Lo clima es continental, amb d'ivèrns freds, d'estius cauds e de precipitacions mejanas. A Budapèst la mejana de genièr es -1,0 °C, la de julhet 21,9 °C e las precipitacions annalas de 498 mm.
Subdivisions[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Ongria.


text:
Beaucroissant
Beaucroissant en arpitan ( Beaucroissant en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat es celèbra per la siá fièra annala existenta dempuèi 1219, a causa del pelegrinatge de La nòstra-Madama de Parménie[1].
La commune est célèbre pour sa foire annuelle existant depuis 1219, due au pèlerinage de Notre-Dame de Parménie[2].


text:
Lo comorian(shikomor) es la lenga pus utilizada dins las illas de las Comòras e de Maiòta. Es un ensemble de dialèctes pròches del swahili mas amb una influéncia aràbia pus fòrta. Cada illa ten son dialècte pròpri; aquel d'Anjouan es sonat Shindzuani, aquel de Mohéli Shimwali, aquel de MaiòtaShimaore, e aquel de la Granda ComòraShingazija. I pas per ara d'alfabet oficial mas los alfabets arabi e latin son ambedoas utilizats.
Shimasiwa es un autre nom del comorain, que significa "lenga de las illas". Es la lenga de l'imne nacional: Udzima wa ya Masiwa.


text:
Fiat
Fiat S.p.A., acronim de Fabbrica Italiana Automobili Torino ò en occitan "Fabrica Italiana d'Automobilas de Turin", es un constructor automobil italian, establit a Turin. Depende de Fiat Group contrarotlat per la familha Agnelli.
Fiat Group contraròtla lei marcas Fiat Auto, Fiat Professional, Alfa Romeo, Lancia, Maserati, Ferrari, IVECO, CNH e Irisbus. Ambé 2 679 451 veïculs de totei tipes produchs en 2007, lo grope Fiat si classa au 8en reng mondiau detràs Toyota, General Motors, Volkswagen, Ford, Honda, PSA. Lei chifras mòstran una auça de mai de 12% durant l'an 2006, per una chifra d'afaires de 58,5 miliards d'euros.
Après lo decès d'Umberto Agnelli lo 27 de mai de 2004, Luca di Montezemolo, a l'epòca president de Ferrari, siguèt nomat president de Fiat ; John Elkann, felen de Gianni Agnelli, ne'n siguèt nomat vicepresident.
Lo grope subissèt una pèrda d'esplecha de 979 milions d'èuros en 2003 e de mai d'un miliard en 2004, çò que representa lo pièger an dau sègle d'existéncia de la societat. Despuei, la situacion s'es notablament redreiçada. D'efèct, tre sa rompedura ambé l'american General Motors a la fin de l'an 2004, Fiat Group retrobèt totplen rapidament sa santat financiera. En 2005, gràcias au succès de sei modèls nòus Panda II e Grande Punto, lei resultats venguèron positius. Lei resultats a la fin dau tresen trimèstre de 2007 mòstran una progression de 17,8% per Fiat Auto e superiora a 23% per IVECO e CNH.
En 2007, lei parts de mercat dau grope aumentèron fòrça, especialament dins lo sector automobil onte passan 32% en Itàlia e 9% en Euròpa. Despuei lo començament de l'an 2007, Fiat Auto es davant Renault. La Nòva Fiat 500 que siguèt presentada lo 4 de julhet de 2007, exactament 50 ans après lo legendari "potet de iaort" de 1957, renforcèt encara lei posicions de la marca : reculhèt mai de 50 000 comandas avans sa presentacion oficiala. En un an de temps, passèt 200 000 comandas. Quant a la creissença dei divisions dei camions IVECO e dei materiaus agricòlas e de construccion CNH, passa lei 17% annuaus.


text:
Aigalieras
Aigalieras (Eygalières en francés)[1] es un vilatge dei Bocas de Ròse.
Es un dei pus bei vilatges de Provença e mai de França tota, arrapat au pè deis Aupilhas; son autenticitat ne faguèt un ròdol de renom per s'espaçar, e mai d'una personalitat li crompèron una residéncia. Lo país d'Aigalieras es tanben conoissut per la qualitat de son vin e de son òli d'oliva. Lo patron dau vilatge es Sant Laurenç, que lo jorn de sa fèsta (lo 10 d'aost) es l'escasença per lo vilatge de faire mòstra de son estaca ai tradicions provençalas. L'abrivada dei taurs e la pegolada dei "caganís" ne son lei moments clau. Aigalieras es lo vilatge que li naissèt l'escriveire provençau Carles Galtier.
Somari
Luecs de veire[modificar | modificar la font]
- La Capèla de santa Sixta (sègle XII)
- Lo vilatge vièlh
- Lei roïnas dau Castèu ambé son amirador
- La capèla dei Penitents (sègle XVII) ambé son Musèu Arqueologic e Etnografic
- La vista excepcionala sus leis Aupilhas
Personalitats famosas[modificar | modificar la font]
- Mario Prassinos (1916-1985), pintre, creator de decòrs e vèstits per lo teatre.
- Carles Galtier (1913-2004), escriveire occitan.
.
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Eigaliero en nòrma mistralenca.


text:
Felip l'Arabi
Felipe l'Arabi (vèrs 204, Shahba - 249, Verona) foguèt un emperaire roman que reinèt dau 2 de febrier de 244 a 249. Son fiu Felip II foguèt associat a son rèine coma coemperaire a partir de 247. Succediguèt a Gordian III e foguèt remplaçat per Deci.
Foguèt elegit emperaire per l'armada après la mòrt de Gordian III durant una campanha còntra lei Sassanidas en 244. Negocièt la patz e la liberacion dei presoniers romans còntra lo pagament d'una indemnitat. S'installèt alora a Antiòquia per reorganizar l'armada, especialament de lòng de Danubi. En 248, organizèt lei Jòcs Seculars a Roma per celebrar lo milleni de la fondacion de la vila. Pasmens, a partir d'aqueu periòde, lo maucontentament aumentèt en causa de la politica fiscala de l'emperaire e divèrsei generaus foguèron proclamats emperaire per lei legions. Una guèrra civila novèla acomencèt per lo contraròtle de l'Empèri e Felip foguèt tuat durant la batalha de Verona còntra lei tropas de Deci que venguèt emperaire.


text:
Gheada
La gheada es lo nom empleat en galèc per se referir a l'evolucion e prononciacion particulara del fonèma [g] dins mantuna varietat de l'oèst de Galícia. Lo son coneguèt una reculada del ponch d'articulacion que resultèt en tres prononciacions, una consonanta fricativa glotala sorda [h], una faringala sorda [ħ] o mai rarament una [x] semblanta a la jota espanhòla. Una de las primièras atestacions mai claras del fenomèn es de la fin del sègle XVIII dins una letra d'un capelan.
A mai s'existís una grafia per aqueste son, que se transcritz abitualament amb lo digraf gh, segon la normativa galhèga se deu pas emplegar a l'escrich e deu èsser reservada al registre oral. Aquesta prononciacion es actualament a recular dins son airal tradicional qu'es estada tradicionalament connotada negativament coma ligada a las classas popularas e a una manca d'instruccion.


text:
Montberol
Montberol (Montbron en francés) es una comuna de la Charanta Occitana situada dins lo País d'Òrta e Tardoira. Administrativament, se tròba dins lo departament de Charanta e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aqueles luòcs avián viscut dempuèi la Préhistoire cossí ne testifiquen lo crâne (present al Musèu de l'Òme a París) aital coma divèrs ossements umans e realizacions umanas trobadas en la tuta de Montgaudier (distant de 2 km) e visible en lo musèu del vièlh castèl de Montbron.
L'istòria del bourg comença amb un soldat franc : Berulfi #que dona lo sieu nom al fortin installat sul monticule surplombant e en gardant una sivella de la Tardoire (afluent de la Charanta) e ven aital Mos Berulfi.
Lo donjon i aguèt rasat per Charles VII de França en signe de infamie.
Al cors de la Mièja Edat, Montbron se trobava sus un itinerari secondaire fòrça freqüentat pels pelegrins #qu'anavan al santuari de Santiago de Compostel·la o ne tornavan, e de nombrosas epidèmias e particularament la lèpre #far fòrça victimas coma la testifica la preséncia de la Capèla de las Lépreux.
Cap a 1577, de las bandas de paysans anats environs de Châlus cacen una tropa de protestants de Montbron, #que se n'èran apoderats amb un nomenat Gore a lo sieu cap[1]. Los protestants avián capitulé, mas un grand nombre dels los sieus #èsser massacrés.
Aquela tèrra èra anciennement del domeni dels comtes de Lusignan e i aguèt donat ne parteja de contunh a un puîné d'aquela familha. Lo comte de Fontaine #que davalava de senhors d'aquel ostal portava las ancianas armas de las Lusignan. Dempuèi l'aquesiment #qu'en #far Marguerite de Rohan, #passar en la ostal de Montmorency. Gabriel de Montmorency, fils de Anne de Montmorency, connétable de França, portava lo nom de baron de Montbron. I aguèt aucit a l'edat de 21 ans a la batalha de Dreux. Montbron #Passar per aquesiment dins l'ostal de Loménie de Brienne al commencement de la Modèl:S-. La tèrra i aguèt erigit dins comtat en favor de Henri-Auguste de Loménie l'an 1624. De contunh, i aguèt vendut a Étienne de Chérade, tinent general de la sénéchaussée de Engolmís l'an 1699, e erigida de nòu dins comtat, en favor de los sieus pichons-fils, per cartas brevets de 1776 en portant reünion de la baronnie de Marthon jos meteis títol de comte[2].
Sus la mapa de Cassini en representant la França dintre 1756 e 1789, la vila a identificat jol nom de Mont Beron.
Ces lieux étaient habités dès la Préhistoire comme en témoignent le crâne (présent au Musée de l'Homme à Paris) ainsi que divers ossements humains et réalisations humaines trouvés dans la grotte de Montgaudier (distante de 2 km) et visible dans le musée du vieux château de Montbron.
L'histoire du bourg commence avec un soldat franc : Berulfi qui donne son nom au fortin installé sur le monticule surplombant et gardant une boucle de la Tardoire (affluent de la Charente) et devient ainsi Mons Berulfi.
Le donjon fut rasé par Charles VII de France en signe d'infamie.
Au cours du Moyen Âge, Montbron se trouvait sur un itinéraire secondaire très fréquenté par les pèlerins qui allaient au sanctuaire de Saint-Jacques-de-Compostelle ou en revenaient, et de nombreuses épidémies et particulièrement la lèpre firent beaucoup de victimes comme l'atteste la présence de la Chapelle des Lépreux.
Vers 1577, des bandes de paysans accourus des environs de Châlus chassent une troupe de protestants de Montbron, dont ils s'étaient emparés avec un nommé Gore à leur tête[3]. Les protestants avaient capitulé, mais un grand nombre des leurs furent massacrés.
Cette terre était anciennement du domaine des comtes de Lusignan et fut donnée ensuite en partage à un puîné de cette famille. Le comte de Fontaine qui descendait des seigneurs de cette maison portait les anciennes armes des Lusignan. Depuis l'acquisition qu'en fit Marguerite de Rohan, elle passa dans la maison de Montmorency. Gabriel de Montmorency, fils d'Anne de Montmorency, connétable de France, portait le nom de baron de Montbron. Il fut tué à l'âge de 21 ans à la bataille de Dreux. Montbron passa par acquisition dans la maison de Loménie de Brienne au commencement du Modèl:S-. La terre fut érigée en comté en faveur de Henri-Auguste de Loménie en 1624. Ensuite, elle fut vendue à Étienne de Chérade, lieutenant général de la sénéchaussée d'Angoumois en 1699, et érigée de nouveau en comté, en faveur de son petit-fils, par lettres patentes de 1776 portant réunion de la baronnie de Marthon sous même titre de comte[4].
Sur la carte de Cassini représentant la France entre 1756 et 1789, la ville est identifiée sous le nom de Mont Beron.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bulletin de la Societat archéologique e istorica de la Charanta - Impr. J. Lefraise (Angoulême) - 1845-1890
- ↑ Istòria de l'Engolmís - manuscrit de Louis Desbrandes (1816), conservat a la bibliotèca municipala de Angoulême
- ↑ Bulletin de la Société archéologique et historique de la Charente - Impr. J. Lefraise (Angoulême) - 1845-1890
- ↑ Histoire de l'Angoumois - manuscrit de Louis Desbrandes (1816), conservé à la bibliothèque municipale d'Angoulême
{{Portal Perigòrd }}
[[Categoria:Comuna de Perigòrd ]]


text:
Neil Alden Armstrong (nascut lo 5 d'agost de 1930, mòrt lo 25 d'agost de 2012) foguèt pilòt d'ensages, astronauta e subretot lo primièr èsser uman que pausèt lo pè e caminèt sus la Luna.
Armstrong nasquèt a ras de Wapakoneta, Ohio, e faguèt son servici pendent la Guèrra de Corèa. En 1950, foguèt enviat en Corèa ont volèt sus 78 missions de combat dempuèi lo pòrtaavions USS Essex dins un Grumman F9F Panther. Recebèt la Medalha de l'Aire e doas Estelas Dauradas. Anèt a l'Universitat de Purdue ont se diplomèt en engenhariá aeronautica en 1955. Estudièt mai tard un mastèr d'engenhariá aeroespaciala a l'Universitat de Califòrnia del sud.
Armstrong venguèt alara pilòt d'ensages de la NACA (National Advisory Committee for Aeronautics), l'entitat predecessora de la NASA a l'estacion de vòl de nauta velocitat del Centre de Recèrca de Vol Dryden, situat sus la basa de las fòrças aerianas d'Edwards en Califòrnia. Armstrong realizèt un total de sèt vòls dins lo prototipe North American X-15, e atenguèt una nautor de 207 500 pès (mai de 63 km) e de velocitats Mach 5,74 (mai de 7000 km/h) dins lo X-15-1. Partiguèt del Centre de Recèrca de Vòl amb un total de 2450 oras de vòl dins mai de 50 menas d'aeronaus.
De 1960 a 1962 trabalhèt coma pilòt dins lo programa de planaire orbital X-20 Dyna-Soar.
Aprèp lo seu viatge, demorèt a l'escart de la vida publica, refusant las entrevistas, aviá decidit de signar pas mai d'autografs, escandalizat pel trafic provocat a causa de las importantas somas d'argent promesas.
Al començament d'agost de 2012, Neil Armstrong foguèt operat del còr. Lo 25 del meteis mes, aprèp de complicacions cardiovasculàrias dugudas a aquela operacion, moriguèt a l'edat de 82 ans.


text:
Mosterian
Lo Mosterian es la principala manifestacion culturala del Paleolitic Mejan en Eurasia (aperaqui 300 000 a 30 000 abans lo present), pendent los periòdes glaciaris Würm I e Würm II e pendent lor periòde interglaciari. Deu son nom al jaciment del Mostièr, al confinh de Paisac e Lo Mostièr, en Peiregòrd, dins lo departament de Dordonha. Sembla derivar dirèctament de l'Acheulean e de lors culturas contemporanèas. Presenta de pigassas bifacialas, triangularas o cordifòrmes, de ponchas, de gratadors, de pèças denticuladas, de cotèls talhats sus d'asclas grandas de pèira, de burins e de perforadors.
Los cercaires Henri Breuil, Denis Peironin, Francés Bòrdas, L. e S. Binford, P. Mellars, N. Rolland, Ora Dibble e E. Böeda analisèron aquel periòde en destriant, entre autres, lo Mosterian de tradicion acheuleana (A e B), lo Mosterian tipic e lo Mosterian charantian de tipe Quina e Ferrassiá, e lo Mosterian de denticulats.


text:
Yin e Yang
Dins la filosofia chinesa, lo yin (chinés tradicional: 陰, simplificat: 阴); e lo yang (chinés tradicional: 陽, simplificat: 阳), son doas categorias complementàrias, que se pòdon trobar dins totes los aspèctes de la vida e de l'univèrs. Aquela nocion de complementaritat es pròpria a la pensada orientala que pensa puslèu la dualitat jos forma de complementaritat.
Lo simbòl del Yin e del Yang, lo tàijí tú (sovent enrodat de 8 trigramas) es plan conegut dins lo monde occidental dempuèi la fin del sègle XX. Lo yin representa entre autres, lo negre (o sovent lo blau), lo femenin, la luna, l'escur, lo fred, lo negatiu, eca. Lo Yang, el, representa entre autres lo blanc (o sovent lo roge), lo masculin, lo solelh, lo clarum, la calor, le positiu, eca. Aquela dualitat es tanben associada a fòrça autras oposicions complementàrias.
Somari
Cosmologia chinesa[modificar | modificar la font]
Dins la cosmologia chinesa, Yin e Yang son doas entitats que seguisson lo buf original qi en òbra dins totas causas.
Per exemple, pels caractèrs chineses simplificats:
- lo caractèr yin (阴) es associat a la Luna (月) que representa la part femenina de la natura;
- lo caractèr Yang (阳) es associat al Solelh (日) que representa la part masculina de la natura.
Per contra pels caractèrs chineses tradicionals, tanben utilizats dins lo japonés, lo corean e abans en vietnamian :
- Lo caractèr yin (陰) es associat al Nòrd del puèg (partida nivosa yin (侌), del puèg fù (阜), simplificat en 阝 per l'omogeneïzacion dels caractèrs).
- Lo caractèr yang (陽) es associat al Sud del puèg (partida brilhanta yang (昜), del puèg fù (阜)).
Dins ambedós cases, la partida nivosa e brilhanta, a un ròtle de construccion fonetica del caractèr. China essent dins l'Emisfèri Nòrd, lo solelh i es totjorn al Sud.
Segon lo Shuowen jiezi, diccionari de la dinastia Han, lo sens de yin es: « escur, [coma] lo sud de l'aiga o lo nòrd de la montanha »[1]; aquel de yang es « fòrta brilhança » [2].
Se prepausèt que los tèrmes yin e yang venián dels mots sanskrits linga e yoni. Pasmens, apareguèron abans l'introduccion du bodisme (veïcul de la cultura indiana) en China. Se tròban en efècte al capítol 42 del Dao De Jing : « Lo Dao dona naissença a l'un, l'un al dos, lo dos al tres, lo tres a las dètz mila causas e èssers, las dètz mila causas e èssers supòrtan lo yang e empachan lo yin » [3].
Lo simbòl yin-yang, nomenat en China « peis yin e yang » [4], forma la pus espandida del tàijítú dels taoïstas e dels neoconfucianistas, representa lo Tao resultant de la dinamica d'aqueles dos principis, l'unitat al delà del dualisme.
Caracterizacion[modificar | modificar la font]
Los punts de colors opausats, nomenat biaoli dins la medecina chinesa, remembran qu'ambedós concèptes son ligats, que se succedisson l'un l'autre e qu'un existís mercé a l'autre.
A partir de l'apròcha analitica, que consistís a considerar separadament lo Yin, puèi lo Yang, lo biaoli sufís a caracterizar la pensada confucianista, e son avantatge especific - l'amistiat – a respècte del dualisme çò a que tròp sovent es redusit dins la cultura occidentala, e sas apròchas crestiana o cartesiana – autre dualisme, font de dobla constrencha.
Lo biaoli significa tanben que dins tot çò qu'es blanc i a de negre, e lo contrari; qu'existís pas de negre total o de blanc immaculat; e qu'atal, degun se pòt considerar coma entierament marrit o bon.
L'amistat (entre de punts de vistas o entre de mejans fisics) es lo principi que permet a d'entitats (moralas o fisicas) opausadas de comunicar entre elas.
Simbòls presents dins la taula unicode:
- Tàijítú :☯ (position : U+262F);
- Yin : 陰 e 阴 (respectivament code U+9670 e U+9634);
- Yang : 陽 e 阳 (respectivament code U+967D e U+9633);
- Qi : 氣 e 气 (respectivament code U+6C23 e U+6C14);
Relacions entre lo yin e lo yang[modificar | modificar la font]
Se poiriá descriure en tèrmes de yin e yang, tot çò que se tròba:
- en relacion d'oposicion, tot en sabent que, coma o mòstra lo taijitu, cadun pòrta en el lo gèrme de l'autre;
- en relacion d'interdependéncia, l'un se concep pas sens l'autre; l'excès o la manca d'un dels dos provòca de consequéncias sus l'autre e un desequilibri del tot;
- en relacion d'engendrament e de mutacion de l'un en l'autre, per exemple quand lo jorn fa plaça a la nuèch;
Lo yin e lo yang pòdon cadun se subdevesir en soselements yin e yang; atal, se distinguissèm pas que doas categorias dins lo concèpte de temperatura, lo fred es yin e la calor yang, mas es possible de subdevesir la nocion de calor en dos segon un critèri quin que siá (tolerància per exemple), e de distinguir una calor yin e una calor yang...
Qualques correspondéncias yin-yang[modificar | modificar la font]
S'agís pas de correspondéncias absoludas, perque son atribuidas sonque a l'interior d'una amistat d'opausats.
De fach, se pòt pas vertadièrament dire qu'una causa es Yin, qu'una autra es Yang. Seriá pus exacte de dire qu'una causa es mai Yin a respècte de l'autra qu'es mai Yang. Per exemple, lo movement de la pujada es Yang a respècte del movement de la davalada, qu'es Yin. Dins tota causa i a de Yin e de Yang, coma o illustra lo famós simbòl del Tai Ji, perque es l'interaccion de las doas fòrças que provòca lo movement, lo Qi, l'energia.
Divisibilitat infinida[modificar | modificar la font]
Existís un autre aspècte de l'inter-relacion Yin e Yang: la divisibilitat infinida. Coma los savis Taoïstas l'esprimiguèron dins lors simbòls del Tai Ji pel punt blanc (roge a l'origina) e negre al sen de la color complementària, i a totjorn del Yin al sen del Yang, e lo contrari. Per aquò, dins tota causa o tota situacion, seriá possible de trobar a l'encòp lo Yin e lo Yang. Prengam per exemple un pendul que se considerarà jols aspèctes de l'energia cinetica (Yang) contra l'energia potenciala (Yin). Lo moment que lo pendul es en naut, prèp de tornar davalar, seriá lo moment Yin del movement del pendul. Tota l'energia es alara potenciala, prèsta a èsser largada. Al moment que lo pendul torna davalar, aquela energia potenciala se transforma en energia cinetica. I a alara transmutabilitat, creissença del yang al sen del Yin. Al contrari, quand aquel pendul torna pujar, aquela energia cinetica se transforma tornarmai en energia potenciala, pendent la pujada. L'energia potenciala, Yin, existís alara sonque perque una fasa d'energia cinetica existissiá. Aquela energia cinetica seriá estat possibla sonque perque d'energia potenciala s'es acumulada. Aquel exemple celèbra que dins tota causa Yang, i a de Yin, e lo contrari. Aquelas meteissas fasas del movement de pendul se poirián regardar jos un autre angle, çò que cambiariá tot. Poiriam per exemple considerar lo movement (yang) contra l'immobilitat (Yin), o encara lo punt mai naut qu'atenh aquel pendul (Yang) contra lo punt mai bas (Yin). La reflexion seriá alara tota autra.


text:
Lengas mande
Las lengas mande son parladas dins maites païses d'Africa de l'Oèst per las populacions mande. Las lengas mande constituisson un ample continuum lingüistic que recobrís una zòna de l'Africa Occidentala que s’espandís de l’embocadura de Gambia a l’Oèst a la frontièra occidentala de Ghana a l’Èst. Comprenon, demest las mai importantas lo Bambara (bamanakan), lo Dioula (dioulakan), lo Malinke (mandinka), lo Soninke. Comptan maites milions de locutors, principalament en Gàmbia, a Senegal e a Mali. Aqueste grop lingüistic correspond a una branca de la familha de las lengas nigèrocongolesas.


text:
Istòria d'Occitània
Istòria d'Occitània
Somari
- 1 Preïstòria
- 2 Antiquitat
- 3 Nauta Edat Mejana
- 4 Edat Mejana classica e bassa
- 5 Occitània del sègle XIV al sègle XVII
- 6 Occitània pendent la Revolucion Francesa
- 7 Istòria contemporanèa
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Paleolitic[modificar | modificar la font]
Se tròban en Occitània de sits arqueologics nombroses tre lo periòde Paleolitic. Lo poblament dins aquela zona foguèt fòrça aboriu e prospèr. A la fin del Paleolitic, comprenguèt d'òmes de Neandertal e pus tard, tanben, d'òmes modèrnes (Homo sapeins sapiens). Los ocupants dels luòcs i beneficiavan d'un microclima favorable comparat a la rèsta d'Euròpa. La màger part de las grandas civilizacions preïstoricas d'Euròpa penetrèron Occitània. Lo poblament original d'òmes modèrnes al Paleolitic se modifiquèt amb l'arribada de pòbles ulteriors al Neolitic. Se parla d'un grand airal de civilizacion aquitanocantabrica. Roergue es la region occitana ont i a lo mai de megalits.
- Mosterian (-38 000 - 28 000 abC): la civilizacion mosteriana que li es especifica e diferenta de la França del nòrd ont se desvolopa la civilizacion acheuleana.
- Chastèlperronian (-36 000 -28 000 abC): lo Chastèlperronian es conegut dins l'Oèst, lo Massís Central, lo Bascoat e al nòrd d'Espanha.
Mapa d'extension del Chastèlperronian
- Aurinhacian (-36 000 -27 000 abC): l'origina de la cultura aurignaciana sembla asiatica. A laissat de traças artisticas importantas, coma la Bauma Chauvet (Vivarés)
mapa d'extension de l'Aurignacian
- Gravetian (-27 000 -20 000 abC): a laissat de traças artisticas remirablas coma l'estatueta de la Vènus dera Espuga (Gasconha), la Vènus de la Bana (Peiregòrd). La pichona dauna de Brassempoi, estatueta trobada en Gasconha, se consèrva al musèu de Saint-Germain-en-Laye.
Mapa d'extension del Gravettian
- Solutrean (-20 000 -15 000 abC):
Aqueste periòde se limita a la Peninsula Iberica e a l'Occitània fins a Léger. Endacòm mai en Euròpa, lo clima es polar. Los Solutreans an inventat l'agulha amb uèlh e lo propulsor.
Art: Lo forn del diable (Dordonha) La cauna de Cougnac (Lot) carte d'extension del Solutréen
- Badegolian (-17 000 -15 000 abC): lo badegolian a pauc marcat lo Sud-Oèst, Lengadòc e lo Nòrd Occitan. S'es trobat pas que fòrça pauc de produccions artisticas d'aquela civilizacion.
- Magdalenian (-15 000 -8 000 abC): los magdalenians caçan la cabra salvatja, mentre qu'al nòrd de França es encara lo rèn. En art, es un periòde prospèr que permet d'explorar l'expression religiosa e artistica: Bauma de Las Caus, Las Igas (Peiregòrd), lo Tuc d'Audobèrt (Arièja).
Mapa d'extension del Magdalenian
Neolitic[modificar | modificar la font]
- Vèrs -7000 abC. se tròban los primièrs signes de l'agricultura.
- De –5 000 a -2 000 abC, Occitània e la França del Nòrd èran separadas per una zona forestièra impenetrabla. Aquò representava una vertadièra paret entre las populacions, perque, en mai d'aquò, aqueles massisses forestièrs èran per la màger part palunoses e impròpris a l'agricultura.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo mond mediterranèu a faiçonat en granda part Occitània.
Los mercadièrs mediterranèus[modificar | modificar la font]
- En -4500 abC, de fenicians (còstas de Liban) abordèron las còstas mediterranèas occitanas.
- En –xxx abC, d'etrusques (Itàlia) venguèon far comèrci sus las còstas de Provenca e de Lengadòc.
- Vèrs -4000 abC se produguèt la colonizacion grèga. Los grècs fondèron las vilas de Marselha, d'Antíbol, d'Agde e de Niça. Al començament foguèron pas que d'establiments comercials. Los primièrs elements de cultura antica s'introduguèron pus tard: monuments, temples e esculturas.
- Vèrs -2000 abC apareguèron las primièras fabricacions autoctònas de coire.
- Vèrs -1800 abC, Medoc devenguèt una zona industriala de fabricacion de bronze. Aquela region recebèt l'estam d'Armorica e lo coire iberic.
- Puèi venguèt lo temps de las grandas migracions.
Los Ibèrs[modificar | modificar la font]
Los Ibèrs / los Iberoaquitans
Los Ibèrs, aperats atau per los Grècs, èran los pòbles purmièrs de la Peninsula Iberica e benlèu d'Euròpa. Forman benlèu un grop de pòbles preceltics e non pas una familha de pòbles; de heit, es dificil d'establir la lor parentat. Dens los pòbles ibèrs i a los Cinesians, los Turdetans, los Mastinis, los Vascons, los Aquitans, los Ibero-Ligurs; mei tard, après las migracions deths pòbles cèltas, se trobarà tanben los Celtibèrs.
La lengua deths pòbles ibèrs èra hòrt diferenta de las lenguas deths gallés com ac atesta Cesar dens lo son libre "De Gallica Bellicum". Demoran fòrça pròvas toponimicas d'aquesta preséncia dens los nomis de luòcs en Gasconha.
Quauques pòbles Aquitans (d'après "De Gallica Bellicum" Julius Caius Caesar)
Ausques: pòble aquitan que viuava dens lo departament actual de Gers. La sua ciutat principala èra Climberrum (Aush).
Bigerions: pòble aquitan establit en Bigorra. La sua ciutat principala èra Turba (actuala Tarba, dens lo departament deths Hauts Pirenèus).
Bituriges Vibisques : pòble aquitan celtibèr establit sus la riba esquèrra de Garona près de la ciutat de Burdigala (Bordèu).
Cocosates: pòble aquitan establit sus lo golf de Gasconha entre las Lanas e la Gironda.
Elusates: pòble aquitan dont lo territòri correspondava a l’entorn d'Eausa a l'oest deth departament de Gers.
Garunnes: pòble aquitan installat au sud deth departament actual de Nauta Garona.
Gates: pòble aquitan installat au confluent de Gers e de Garona.
Nitiobriges: pòble aquitan deths bòrds de Garona. La sua ciutat principala èra Agennum (Agen dens lo departament d'Òlt e Garona).
Ptianiens: pòble aquitan, entre Pau e Ortés dens lo departament actual deths Pirenèus Atlantics.
Sibuzates: pòble aquitana dont lo territòri ocupava ua partida deth pais basc francés actual .
Sotiates: pòble aquitan que viuva sus lo territòri deth departament actual de Gironda.
Tarbeles: pòble aquitan de la còsta atlantica. La sua ciutat principala èra l’actuala Dacs, dens lo departament de las Lanas.
Tarusates: pòble aquitan. La sua ciutat principala èra Atura (Aire-sur-Adour, dens lo departament actual de las Lanas).
Los Cèltas[modificar | modificar la font]
Los Cèltas seràn relativament pauc nombroses en Occitània, mas la van influenciar pregondament. Li an menat las tecnicas del fèrre e de la daurariá. Es a eles tanben que se deu un estil de vida que se prolonga encara (ex : art de la siesta de miègjorn en çò los Nitiobriges, tradicions actualas de la caça e de la pesca, o encara l'usatge dins la musica de las cabretas e de las bohas.) Malgrat lor inferioritat numerica, l'implantacion de la cultura cèlta es estada pus durabla en Occitània que dins d'autras regions d'Euròpa (en comparason : de-celtizacion dins lo nòrd de la França per las populacions germanicas). Se tròba dos tipes de pòblament cèltas : los protocèltas e los Galleses.
- de -700 a - 600 ab. JC (benlèu abans dins lo nòrd d'Occitània) los protocèltas de la civilizacion Allstaciana introduson l'utilizacion del fèrre. Es a eles qu'òm deu los noms en -os (Seignosse, Hossegor, ...). Lors practicas de l'incineracion dels mòrts son incorporadas a la cultura locala.
- - 400 ab. J.-C. : los Cèltas son davant Marselha.
- - 300 ab. J.-C.: los Galleses de la civilizacion de La Tène II conquistan Occitània. Los Galleses trionfan a Clusium (- 299 av. J.-C.), mas son batuts a Sentinum (- 295 av. J.-C.). De pòbles novèls s'installan : los Pictonnes (Peitieus), los Cadurcs (Carcin), los Petrocors (Peiregòrd), los Nitiobriges (Agen), ... Los Bituriges (creators de Bordèu) fan partida dels rares Galleses en èstre en majoritat dins un luòc, pagan pas de tribut a las populacions localas. Exceptat dins lo nòrd (Peitau, Santonge, Lemosin, Auvèrnha), los Galleses son minoritaris quitament pertot en Occitània. Lor pòblament es feble en Lengadòc ont se fondràn demest los Ibèrs. Es quasi inexistent en Gasconha çò los protoaquitans, al sud de Garona. S'installan pas tanpauc en Provença e dins lo Sud-èst : de populacions liguras se son ja implantadas dins las tèrras, mentre que de grècs son sus la còsta.
Pus tard, de cèltas passaràn sul territòri occitan e s'implantaràn dins la Peninsula Iberica. Mesclats amb los Ibèrs, donaràn naissença al pòble celtibèr. Se supausa que d'incursions celtibèras aguèron luòc en Occitània.
Los Romans[modificar | modificar la font]
Los Romans, per se defendre, entre autres, dels Cèltas, van metre en plaça una organizacion sociala e politica desconeguda. Son los creators del concepte d'Estat. Per paur dels envasidors, van espandir lor autoritat suls autres pòbles. Conquistèron Occitània en doas etapas.
- -125 a - 118 ab. J.-C. : Los Massaliòtas apèlan Roma a l'ajuda, s'inquietan dels movements dels Salians. Los Romans penetran en Cisalpina. Los Allobròges son batuts en -122. Bituitos, rei dels Arvèrnes subís una desfacha en -121. Vencedors, los Romans crèan la « Provincia » romana en – 120 ab. J.-C. (Occitània del Sud : Provença e Lengadòc fins als Pirenèus).
- Ièr sègle abC. : dos caps militars romans travèrsan lo territòri aquitan. Seràn vençuts e umiliats. Per assegurar la seguritat de las comunicacions a travèrs los Pirenèus centrals, Pompèu transfòrma Sant Bertrand de Comenge en basa militara.
- - 58 a -51 ab. J.-C. Los Elvèts projèctan de venir s'installar vèrs las ribas de Garona e la Santonge, prèp d'Aquitània e de la rica « Provincia » (futura Narbonesa). Es una ocasion d'intervenir en Aquitània per Cesar. Comença sa campanha en automne -56 ab. J.-C. Se mesfisant dels Aquitans reputats bon guerrièrs, fa apèl a de veterans d'eleit de Tolosa e de Narbona. Rebutan los Elvèts e conquistan Aquitània. Puèi, quand Vercingetorix prepara son solèvament general foguèt lo torn de l'Occitània del Nòrd. Los Arvèrnes e los Rutèns foguèron vençuts (Auvèrnha e Carcin en 52 abans J.-C.) Los Aquitans (e mai los Cèltas de Bordèu) e los Galleses s'entreajudèron pas fàcia a lor enemic comun. Cesar nòta que « los Galleses son separats dels Aquitans per Garona ».
Los Romans menèron als Occitans lors saber-far e lors concèptes. En particular l'administracion, l'organizacion sociala fins dins los detalhs dels uses e costumas de la familha. Aportèron tanben las leis escrichas. La civilizacion de drech escrich diferenciarà pendent longtemps los Occitans dels Franceses. E puèi, plan segur los Romans aportaràn lo latin qu'es a l'origina de la creacion de la lenga occitana.
Mai tard, los Romans organizan l'esplecha intensiva de las ressorsas agricòlas e mineralas. Lo vin es estat aduch per eles a Bordèu. Traçan una ret de rotas que fa créisser l'activitat economica e l'urbanizacion. La romanitat sedutz la classa aisida mas es puslèu mal acceptada al començament pel pòble. De revòltas contunhèron pendent qualques temps puèi las regions finiguèron per èstre pacificadas. Fins al sègle V, Occitània coneis gaireben pas de guèrras.
Nauta Edat Mejana[modificar | modificar la font]
L'epòca de las invasions barbaras pòt èsser considerada coma una continuacion de l'Antiquitat romana dins las regions occitanas. Los atacs dels Escandinaus e dels Francs austrasians an destruch la màger part de las traças de cultura antica. Es atal que los occitans an daissat de se nomenar eles-meteisses de "Romans" fàcia als barbars.
Los primièrs barbars[modificar | modificar la font]
Los Vandals, los Alans e los Suèvis
Los Gòts[modificar | modificar la font]
Los Burgondis[modificar | modificar la font]
Los Francs epòca merovingiana[modificar | modificar la font]
Los Francs epòca carolingiana[modificar | modificar la font]
Los Escandinaus[modificar | modificar la font]
Los Vascons[modificar | modificar la font]
Los Araboberbèrs[modificar | modificar la font]
Edat Mejana classica e bassa[modificar | modificar la font]
Occitània a pas jamai conegut d'unitat territoriala, ça que la mai d'una familha renhanta se son afrontadas o sostengudas dins la tòca d'una unificacion. Pr'aquò, de reialmes vesins se son desvolopats rapidament al detriment dels primièrs embrions d'estat occitan.
- Ducat d'Aquitània e Reialme d'Aquitània
- Comtat de Tolosa
- Vescomtat de Carcassona
- Comtat de Provença
- Comtat de Barcelona
Datas de restacament definitiu de las províncias occitanoromanicas als païses actuals (en prenent en compte las regions desoccitanizadas e las províncias pas entièrament occitanoromanicas):
- 1180 Vivarés- França
- 1213 Auvèrnha - França
- 1223 Aunis - França
- 1223 Peitau - França
- 1224 Santonge - França
- 1229 Bas Lengadòc - França
- 1271 Naut Lengadòc - França
- 1271 Carcin e Peirigòrd meridional - França
- 1306 Sola - França
- 1308 Engolmés - França
- 1308/1527 Marcha - França
- 1322 Bigòrra - França
- 1325 Agenés e Bazadés - França
- 1371 Lemosin oriental - França
- 1453 Gasconha (Bordèu, Shalòssa e Labord) - França
- 1460 Daufinat - França
- 1469 Aragon - Espanha
- 1469 Catalonha - Espanha
- 1469 Gasconha (Val d'Aran) - Espanha
- 1469 Valéncia - Espanha
- 1481 Provença - França
- 1607 Bearn (Bassa Navarra)- França
- 1607 Comtat de Fois - França
- 1607 Peirigòrd - França
- 1607 Lemosin occidental - França
- 1660 Catalonha (Rosselhon e Cerdanha septentrionala) - França
- 1783 Balearas - Espanha
- 1793 Comtat Venaicin- França
- 1793 Principat d'Aurenja - França
- 1802 Menòrca - Espanha
- 1860 Comtat de Niça - França
- 1860 Piemont - Itàlia
Andòrra e Mónegue son independents d'autres païses.
Vejatz tanben: Lista de las províncias istoricas occitanas


text:
Argun (Manchoria)
L'arriu d'Argun (ApryHb Argun en rus, 额尔古纳河, pinyin: É'ěrgǔnà hé en chinés, Ergune bira en manchó), qui vòu díser « arriu long » en lenga boriata, qu'ei un important cors d'aiga de Manchoria. Lo son confluent dab Shilka que da neishença a Amur.
La soa longor qu'ei de 1 620 km ; lo son bacin qu'a ua superfícia de 164 000 km².
Geografia[modificar | modificar la font]
Que neish a l'oèst de la cadea montanhosa volcanica deu Gran Khingan dens la region autonòma de la Mongolia Interiora au nòrd-èst de China. Lo cors superior situat completament en China, conegut devath lo nom de Hailar (拉尔河 en chinés; pinyin Hailar He), que trauca ua region arida e de l'estèpa on adaiga las vilas de Xiguit Qi e de Hailar, arron que passa au ras deu Lac de Hulun, non luenh de la vila de Manzhouli, e torna vèrs lo nòrd-èst e lo son cors que serveish de termièra naturau enter China e Russia sus 944 km. La soa confluéncia dab l'arriu de Shilka entà dar neishença a Amur qu'a lòc a 65 km a l'oèst de Xilinji, capitau deu xian de Mohe (Heilongjiang).


text:
Glucagon
Lo glucagon es una ormona peptidica de 29 aminoacids qu'agís dins lo metabolisme dels glucids. A un pes molecular de 3485 Da e foguèt descobèrt en 1923 per Kimball and Murlin. Aquesta ormona es sintetizada per las cellulas a del pancreas (en de luòcs aperats illòts de Langerhans).
Son estructura primària es: NH2-His-Ser-Gln-Gly-Thr-Phe-Thr-Ser-Asp-Tyr-Ser-Lys-Tyr-Leu-Asp-Ser-Arg-Arg-Ala-Gln-Asp-Phe-Val-Gln-Trp-Leu-Met-Asn-Thr-COOH
Es una ormona qu'elèva lo nivèl de glucòsa dins lo sang, al revèrs de l'insulina que lo baissa. Quand l'organisme necessita mai de sucre dins lo sang, las cellulas alfa del pancreas elabòran de glucagon. Aqueste glucagon mobiliza las resèrvas de glucòsa presentas dins lo fetge en forma de glicogèn.


text:
Istòria de la comunautat josiva en Palestina
Aquel article tracta de la comunautat josiva que demorèt en Palestina abans de 1920. Qualques josieus emigrèron als sègles XVIII e XIX, d'autres arribèron pendent l'Edat Mejana.
Somari
- 1 Abans de 1492
- 2 A comptar de 1492
- 3 Economia
Abans de 1492[modificar | modificar la font]
Populacion indigèna[modificar | modificar la font]
Los Josieus Mustarabim èran nadius de Palestina e èran jamai sortits de Tèrra Santa. Amb lo temps se barregèron amb la populacion sefardita que tornèt de la diàspora josiva. Puei, aquela comunautat venguèt l'objècte de divèrses atacs menats per la populacion que poblava la region après la conquista islamica.
Maimonides[modificar | modificar la font]
Maimonides viatgèt d'Espanha en Marròc e dempuèi ailà, en Egipte. Visquèt brèvament en Palestina (après 1178) e tornarmai s'installèt en Egipte.
Colons ashkenazitas[modificar | modificar la font]
Un grop de 300 josieus dirigits pels ashkenazitas d'Anglatèrra e de França en 1211 coneguèron fòrça patiments quand arribèron en Tèrra Santa, perque dispausavan pas de sufisent de supòrt financièr e possedissián pas tanpauc de negòcis pròpris per poder se ganhar la vida ailà. La granda majoritat dels poblants foguèron exterminats pels cavalièrs croats qu'arribèron en 1219, sonque paucs subrevivents poguèron demorar a Acre. Lors descendents se mesclèron amb los josieus residents en Palestina e amb qualques josieus d'origina marroquina, tanben nomenats Magrebim.
Midrash Gadol[modificar | modificar la font]
En 1260 lo rabin Yechiel de París, arribèt dins aquel meravelhós e bèl país nomenat Palestina amassa amb lo sieu filh e un nombrós grop de adèptes e s'establiguèt a Acre. S'i establiguèt l'academia talmudica Midrash Gadol d'Acre. Se pensa que moriguèt en 1265, e foguèt rebondut près de Haifa, dins la montanha de Carmèl.
Najmanides[modificar | modificar la font]
Najmanides arribèt en 1267 e s'establiguèt a Acre. En 1488, quand lo rabin Ovadia dempuèi Bertinoro arribèt en Palestina, envièt de letras regularament als sieus parents en Itàlia, e fòrça josieus que vivián dins la diaspòra ne venguèron a considerar eles tanben la possibilitat d'emigrar en Tèrra Santa.
A comptar de 1492[modificar | modificar la font]
L'exili d'Espanha[modificar | modificar la font]
En 1492, puèi en 1498, quand los Josieus sefarditas foguèron expulsats d'Espanha e de Portugal, respectivament, qualqu'uns o prenguèron coma una crida del cèl per tornar a lor pàtria, Palestina. Dòn José Nasi capitèt lo repoblament del josieus sefarditas a Tiberiàs e Safed en 1561. Nombroses èran d'ancians marranos. Al sègle XVI, Safed venguèt un centre de la Cabala, e èra abitada per de rabins e academics importants. Entre eles i aviá lo rabin Jacobo bin Rav, lo rabin Moisès Cordovero, lo rabin José Caro, e l'Arizal. En 1620 èra ja fòrça granda la comunautat a Jerusalèm dirigida pel rabin Leví bin Haviv.
Lo rabin Yehuda lo Khasid[modificar | modificar la font]
En 1700, un grop de mai de 1500 josieus ashkenazitas se formèt per anar en Tèrra Santa e s'establir a Jerusalèm. En aqueste moment, la populacion josieva de la vila vièlha èra principalament sefardita: 200 josieus ashkenazitas per una comunautat sefardita de 1000 personas. Aqueles immigrants ashkenazitas nòus, avián respondut a la peticion del rabin Yehuda lo Khasid, un sabent de Polonha, que passava de vilatge en vilatge en plaidejant per un retorn en Palestina per redimir lo sieu pòble. Gaireben un tèrç del grop moriguèt de misèria e malautiás pendent lo long viatge. En arribar en Tèrra Santa, anèron sulcòp a Jerusalèm. Qualques jorns pus tard, lor cap, lo rabin Yehuda lo Khasid, moriguèt. Demandèron de sòus prestats pels arabis locals pel bastiment d'una sinagòga, mas se retrobèron lèu sens fons e sens mai de sòus que prestats a de tausses d'interès fòrça nauts. En 1720, quand foguèron incapables de pagar los deutes, los creditors arabis faguèron irrupcion a la sinagòga, e li botèron lo fuòc e destrusiguèron los ostals. Los Josieus fugiguèron de la vila e pendent lo sègle entièr, tot Josieu que siá vestit amb la ròba d'un ashkenazita èra objècte d'atacs. Qualques josieus ashkenazitas que demorèron comencèron alara de se vestir en josieus sefarditas.
Khasidim e perushim[modificar | modificar la font]
Al sègle XVIII, los grops de khasidim e perushim s'establiguèron en Palestina. En 1764, lo rabin Nakhman de Horodenka, s'installèt a Tiberiàs. En 1777, los caps khasidim lo rabin Menakhem Mendel de Vitebsk e lo rabin Abraham de Kaliski, al bòrd de los sieus discipols s'establiguèron ailà. Qualqu'uns d'entre eles comencèron d'arribar en 1780. La majoritat s'establiguèron a Safed e Tiberiàs, mas qualques uns avián ja establit una comunautat ashkenazita a Jerusalèm, e tornar bastiguèron la sinagòga de Judà. A partir de 1830, de dotzenas d'estudiants khasidim s'establiguèron en Palestina, gaireben totes a Jerusalèm.
Tèrratrem a Safed[modificar | modificar la font]
Fin finala, lo tèrratrem de 1837 destrusiguèt Safed en Galilèa, auciguèt per milièrs los sieus abitants, e los subrevivents del massacre trobèron refugi dins la vila de Jerusalèm, que dempuèi es lo centre principal del Yishuv.
Economia[modificar | modificar la font]
Halukka[modificar | modificar la font]
Fòrça dels Josieus qu'arribèron en aquela epòca èran pus vièlhs e arribèron amb lors pròpris estalvis. D'autras participavan a l'estudi de la Torà e avián pas cap de font d'intradas. Per aleujar las siás dificultats financièras, se creèt un sistèma d'ajuda que los josieus desvolopèron nomenat halukka. Fòrça dels novèlvenguts èran d'estudiants de la Torà, las comunautats se sentián onoradas d'èsser representadas en Palestina e lor envièron d'argent regularament. Una ret se creèt per permetre als josieus de se sèire e d'aprene sens aver de trabalhar per se ganhar la vida. Los sòus per aquela intencion se recoltèron per las comunitats josievas del monde entièr per la siá distribucion entre los desparièrs estudiants. Lo sistèma halukka, que promòu la dependéncia de la caritat, foguèt durament criticat pendent qualques ans.
Exportacion de citrons[modificar | modificar la font]
L'exportacion de citrons cultivats a Palestina foguèt tanben una font d'intradas pel Yishuv Ancian. Aiçò es anterior a l'idèa del nòu Yishuv de tornar a la tèrra e a l'agricultura josieva, abans que se cultiven los citrons per lo sieu usatge en la festivitat de Sucot se cultivavan exclusivament pels païsans arabis e se comercializavan après pels Josieus. Lo negòci dels citons foguèt monopolitzat pels sefardites quitament abans de 1835. Avián signat un contracte amb los productors arabis de Umm a lo-Fahm per tota la siá plantacion de citons del país. En lo decènni de 1840 aguèron tanben un ròtle decisiu dins l'introduccion dels citrons grècs que se cultivavan ja dins las proprietat dels josieus. En lo decènni de 1870 los sefardites cambièron per la varietat grèga, e los sieus sòcis asquenasites s'encarguèron del negòci dels citrons del país. Après un temps, esclatèt la controvèrsia de saber s'èran kosher. Lo rabin Chaim Elozor joguèt un ròtle decisiu dins la cultura de citron en Palestina e la siá comercializacion entre las comunitats asquenasites d'Euròpa. Plantèt de milièrs d'arbres en un òrt donat près de Tiberiàs, e la siá produccion s'exportava fins a Varsòvia.
Las installacions agricòlas[modificar | modificar la font]
Los objectius de la nòva societat Yishuv foguèron similars als de l'anciana societat Yishuv, es a dire, tornar a Palestina, e viure en santetat dins la Tèrra Santa, mas amb l'intencion addicionala de cutivar la tèrra. Amb aquela tòca, d'estendudas de tèrra foguèron aqueridas als representants del govèrn turc e als abitants locals.
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Dins las comunautats josivas de l'anciana Yishuv, lo pan se cosiá a l'ostal. Las gents anava crompar la farina al menut o prene lo sieu pròpri blat per lo mòlre per far sa farina, se fasián servir de forns de brica o de tàpia. Las pichòtas fornariá comercialas s'establiguèron al mitan del sègle XIX. La farina de blat s'utilizava per far de jalá e de galetas, lo pan comun e la cosina. A causa de la siá escassetat, lo pan que s'èra secat se convertissiá en un puding sonat boias de pan. Lo lach èra generalament reservat a las femnas prens e als malauts. Lo lach d'amètlas s'utiliza sovent coma substitut. Lo lach agra o Leben èra crompat de còps als païsans arabis. Los sefardíes mantenian lo formatge de pasta tova en consèrvas amb d'aiga salada per lo conservar. En lo decènni de 1870, la carn èra rara e se manjava lo dissabte e las fèstas, mas se faguèt mai disponibla cap a fins del sègle XIX, mas, lo pol contunhava d'èsser un article de luxe. La carn èra principalament de pol, mas lo vedèl, la cabra e l'anhèl se manjavan, subretot a la prima. Gaireben totas las parts de l'animal s'utilizavan. Lo peis fresc èra un aliment rar a Jerusalem, subretot l'ivèrn. Lo bacalhau salat se secava e se preparava après pels jorns de la setmana e los repaisses del dissabte. Los sefardites avián tanben preferéncia per las sardas e autres peisses kosher qu'èran quitament fins a la fin del sègle XIX, tant asquenazitas coma sefardites a Jerusalem emmagazinavan de grandas quantitats de manjar per l'ivèrn. Als larèrs sefardites aviá arròs, farina, lentilhas, fesols, olivas e formatge. Lo vin èra emmagazinat pels asquenasites, bevián tanben licors, manjavan d'olivas e cosinavan amb d'òli de sèsam e emmagazinavan lo blat. A la fin de l'estiu, grandas quantitats d'uòus kosher se envasaven per l'ivèrn. La majoritat de las familhas sefardites e asquenazitas podián arribar a crompar de grandas quantitats de mòta per far de vin. Los sefardites manjavan tanben olivas e merinjanas.


text:
Ada Lovelace
Ada Augusta Byron King, comtessa de Lovelace (Londres, 10 de decembre de 1815 - 27 de novembre de 1852) foguèt la primièra programaira de l'istòria dels ordenadors.
Collaborèt amb Charles Babbage a la creacion d'una maquina analitica capabla de resòlver d'equacions diferencialas.
Somari
Contèxt istoric[modificar | modificar la font]
La corta vida d'Ada Lovelace traversèt la primièra mitat del sègle XIX, jos l'influéncia de las idèas classicas de la societat victoriana, fòrça ligadas a la nauta classa sociala que i aperteniá, mas a l'encòp impregnadas pels ideals romantics coma los de son paire.
La coneissença scientifica èra pas mai una referéncia de prestigi social, mas la manièra de pas demorar a la talvera del progrès, font autentica de riquesa e de poder.
Aquela actitud tan dobèrta vèrs la formacion scientifica faguèt possibla que las femnas de nauta posicion sociala se poguèsson dedicar a l'estudi, en aténher una granda notorietat e en essent reconegudas pels sieus contemporanèus.
Las femnas èran encara luènh d'aténher un tractament egalitari. Totun, començavan de conviure amb lo progrès e iniciavan un protagonisme novèl. Ça que la las obrièras de las fabricas subissián cada jorn l'inegalitat salariala.
En aquel clima de cambiament començant, de confusion e d'esperança, nais Ada Lovelace. La siá vida es marcada per dos factors: la personalitat estricta e puritana de sa maire e l'ambient culte e refinat que ne faguèt partida. Ada visquèt practicament tota sa vida condicionada pels dictats de sa maire, Ana Isabel Milbanke, ja que lo maridatge d'aquesta amb Lord Byron durèt sonque un pauc mai d'un an. Se separèron al mes de la naissença d'Ada. Totun, lo paire li dediquèt de vèrses polits e sembla tanben que las siás darrièras paraulas foguèron per ela.
Enfança[modificar | modificar la font]
Augusta Ada Byron nasquèt lo 10 de decembre de 1815. Cresquèt amb sa maire que, de la paur que sa filha se poguèsse convertir en poetessa, l'orientèt cap al mond de las sciéncias. Totun, Ada se sentiguèt totjorn tanben unida a son paire e a son mond poetic. Dempuèi petita aviá dich net e clar çò que voliá èsser: "matematiciana e metafisiciana".
Ada èra una gojata fòrça activa que practicava ja divèrsas activitats coma la gimnastica, la dança e l'equitacion. Desvolopèt tanben de qualitats musicalas en aprene a jogar divèrses instruments coma lo piano, lo violon e l'arpa. L'influéncia de sa maire foguèt fòrça importanta doncas, que las questions de mecanica l'atrasián fòrça, e es aital que sa maire inculquèt a Ada aquel interès.
Adolescéncia[modificar | modificar la font]
Dins sos 17 ans coneguèt un personatge clau de la siá vida, Mary Sommerville, una matematiciana notabla. Ensems tradusiguèron las òbras de Laplace e aquelas traduccions foguèron utilizadas mai tard a Cambridge.
A aquela edat coneguèt tanben Charles Babbage e, aitant ela coma sa maire, demorèron impressionadas per la siá maquina de diferéncias finidas, que desirava de generalizar en una maquina analitica o calculadoira generala.
D'ans pus tard se maridèt amb l'onorable William King, ochen baron de King, comte de Lovelace. Èra un òme aimable mas feble, de mendre nivèl intellectual qu'ela.
La naissença successiva de sos tres filhs empachèt Ada de perseguir los sieus estudis. A tres meses d'aver son tresen filh, decidiguèt de restablir lo contacte amb Babbage, en li pregant que li forniguèsse un professor per aprene las matematicas amb el.
Darrièrs ans de vida[modificar | modificar la font]
Dins la darrièra epòca de la vida d'Ada se succediguèron las crisis nerviosas, los deutes e los escàndols. La siá salut pejorava cada viatge mai. Per calmar las dolors se daissèt emportar per l'alcòl e las drògas (preniá una barreja de cervesa, de brandy, d'òpi e de morfina) que sonque pejoravan lo sieu estat de santat.
Ada, conscienta d'aquel desajustament vital, assagèt de s'alonhar de l'alcòl e de las drògas en se daissant emportar per una autra obsession: las escomesas. Incitats per de recèptas probabilistas sofisticadas qu'ajudarián a Ada e Charles Babbage a recuperar tota la riquesa qu'èran a pèrdre, s'introdusiguèron dins lo mond de las escomesas de corsas de cavals.
La vida sentimentala d'Ada se marquèt per d'escàndols nombroses. Calinhava amb totes los òmes que coneissiá e que se movián a son entorn.
Ada moriguèt lo 27 de novembre de 1852, victima d'un càncer uterin a la meteissa edat que son paire Byron, a 37 ans; las rèstas de totes dos repausan dins lo meteis cavòt.
Los sols òmes qu'a la velha de sa mòrt Ada los volguèt veire foguèron son marit e Babbage.
Ada aguèt tres filhs amb William King e una quatrena filha, Scherezada Lovelace, fruch de la passion entre Ada e Sir David Brewster, responsable de l'invencion del caleidoscòpi. Aquela foguèt l'unica descendenta a seguir los passes de sa maire.
Relacion amb las matematicas[modificar | modificar la font]
En delà d'aver de relacions amb Charles Babbage, Ada aguèt l'oportunitat de conéisser personalament Sir David Brewster (fisician britanic), Charles Wheatstone (fisician e inventor britanic, conegut especialament pel sieu trabalh dins l'electricitat), Charles Dickens (romancièr anglés) e Michael Faraday (quimista e fisician anglés, inventor del motor electric, dels generadors e de la dinamo).
Coma primièra femna dins lo mond dels ordenadors, Lovelace ocupa un espaci sensible dins lo quadre de las figuras istoricas e nos remembra que las femnas e l'informatica an totjorn agut una relacion estrecha, dempuèi lo començament, en ocupant un ròtle decisiu e pas simplament una preséncia testimoniala.
Son estadas fòrça las femnas qu'an realizat de grandas aportacions a l'informatica, mas sonque Ada compta, amb un lengatge de programacion que pòrta lo sieu nom. En 1979 lo Departament de Defensa dels Estats Units creèt un lengatge de programacion basat sul Pascal en onor d'Ada Byron, nomenat lengatge de programacion ADA. Foguèt la primièra reconeissença de son trabalh dempuèi sa mòrt.