text:
Romeo and Juliet
Romeo and Juliet es lo títol original en anglés de la tragèdia de William Shakespeare Romèo e Julieta. Es una pèça del començament de la carrièra de Shakespeare, de dos astres contrapassats, que la mòrt dels nòvis, sul còp, reconsilia las familhas enemigas. Èra una de las pèças mai popularas de la vida de Shakespeare pendent sa quita vida. Amb Hamlet, es una de las pèças mai jogadas. Uèi, Los personatges títol son venguts un arquetipe de nòvis.
Romèo e Julieta aparten a la tradicion de las romanças venent de l'antiquitat. L'intriga se basa sus un conte italian tradusit en anglés en verses per Arthur Brooke The Tragical History of Romeus and Juliet, e tornat en pròsa dins Palace of Pleasure de William Painter en 1567. Shakespeare utilizèt tant meteis dels dos, mas espandís e desvolopa los personatges segondaris, subretot Mercucio e Paris. Seriá estat escricha entre 1591 e 1595, La pèça foguèt publicada pel primièr còp dins la version in quarto de 1597. Lo tèxte de la primèra version èra de paura qualitat, mas, las edicions seguentas foguèron corrigidas se comformant melhor a l'original Shakespeare.
L'utilizacion de l'estructura dramatica poetica de Shakespeare (subretot d'efièch coma l'aternança entre comèdia e tragèdia per far créisser l'atencion, l'expandiment de personatges segondaris, e l'usatge de sosintrigas per abelir l'istòria) foguèt reconeguda coma un signe precoç de son talent dramatic. la pèça destria diferentas formas poeticas segon los personatges, a vegada cambiant lo biais segon l'evolucion del personatge. Romèo, per example, ven mai baisut en sonet al cors de la pèça.
Romeo and Juliet foguèt adaptat fòrça sus l'empont, en film, comèdia musicala e opèra. Pendent la restauracion anglesa, foguèt relançada e plan revisada per William Davenant. La version de David Garrick al sègle XVIII tanben modifiquèt mai d'unas scènas, levèt de material alara considerat coma indecent, e l'adaptacion operatica de Georg Benda omet fòrça d'accion, e apond una fin astruca. Los jòcs del sègle XIX, amb per exemple Charlotte Cushman, tornan al tèxte original, se centrant mai sul realisme. La version de John Gielgud en 1935 es fòrça pròcha del tèxte de Shakespeare, e se jòga en costumes e mesa en scena Elisabetans per melhorar lo drama. Dins los sègles XX e XXI, la pèça foguèt adapta en version tan diferentas coma aquelas de George Cukor en 1935, de Franco Zeffirelli en 1968 e de Baz Luhrmann en 1996 amb Romeo + Juliet.
Somari
- 1 Personatges
- 2 Sinòpsi
- 3 Fonts
- 4 Datacion e tèxte
- 5 Tèmas e motius
- 6 Critica e interpretacion
- 7 Legat
- 8 Scèna per scèna
- 9 Referéncia
- 10 Ligams extèrnes
Personatges[modificar | modificar la font]
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
La pèça, se situant a Verona, Itàlia, comença per una batèsta de carrièra entre de sevicials de Montague e Capulet que, coma lors mèstres, son enemics jurats. Lo Prince Escalus de Verona interven e declara que quin mai se trencará la patz serà mòrt en castig. Mais tard, lo Conte Paris parla a Capulet per maridar sa filha Julieta, mas Capulet demanda a Paris d'esperar encara dos ans e l'invita a assistir al previst bal dels Capulets. Dama Capulet e la noiriça de Julieta ensajan de persuadir Julieta d'acceptar la cort de Paris.
Mentretant, Benvolio parla amb son cosin Romèo, lo filh de Montague, de la recenta depression de Romèo. Benvolio descobrís qu'a per causa l'afògament non partejat per una joventa namenada Rosalina, una neboda dels Capulets. Persuadit per Benvolio e Mercucio, Romèo assitís al bal de l'ostal Capulet esperant encontrar Rosalina. Pasmens, Romèo a la plaça encontra e s'enamora de Julieta. lo cosin de Julieta, Tibalt, es furiós que Romèo s’engulhèt dins lo bal, mas es arrestat de tuar Romèo pel paire de Julieta, que vòl pas que raja la sang dins lo sieu ostal. Après lo bal, dins la nomenada "scèna del balcon", Romèo s'engulha dins lo vergièr dels Capulets e suspren Julieta a sa fenèstra jurant son amor per el, malgrat l'òdi de sa familha contra los Montagues. Romeo se fa conéisser a ela e s'acòrdan per se maridar. Amb l'ajuda de Fraire Laurenç, qu'espèra reconciliar ambedoas familhas mejans l'inion dels enfants, son maridat en secret lo jorn seguent.
Tibalt, mentratant, encara furiós que Romèo s'engulhèt al bal dels Capulets, lo provòca en duèl. Romeo, considerant alara Tibalt coma son parent, refusa la lucha. Mercucio es ofensat per l'insoléncia de Tibalt, tot coma la "vila somission" de Romèo,[1] e accepta lo duèl al nom de Romèo. Mercucio es ferrit a mòrt alara que Romèo ensag de trencar la lucha. Aclapat de dolor e pres deculpabilitat, Romèo confronta e tua Tibalt.
Montague argüís que Romèo amb justícia executèt Tibalt pel murtre de Mercucio. Lo Prince, avent ara perdut son parent a causa l'òdi entre ambedoas familhas, exilia Romèo de Verona, jos pena de mòrt se tornesse. Romeo en secret passa la nuèch dins la cambra de julieta, atal consumisson lo maridatge. Capulet, fa confusion sus la pena de Julieta, accepta de la marridar al Conte Paris e menaça de la renegar quand refusa de venir la "nòvia ajoguida" de Paris.[2] Quand pledeja per retardar lo maridatge sa maire la fòragetar.
Juliet va visitar Fraire Laurenç per ajuda, e li ofrís una pocion que provocarà un comà pareissent a la mòrt per "quaranta e dos oras".[3] Lo Fraire promés que mandarà un messengièr informar Romèo del plan, alara poirà la rejónher un còp que se desrevelharà. La nuèch abans la boda, pren la dròga e, al descobrir la mòrt aparenta, es pausada dins la cripta familhala.
Pasmens, lo messatgièr capita pas a aténher Romèo e, alara, Romèo apren la mòrt (aparenta) de Julieta de son sevicial Baltasar. Lo còr trencat, Romèo crompa un poison a un apoticari e va a la cripta dels Capulets . Encontra Paris qu'èra vengut plorar Julieta en privat. Cresent que Romèo es un vandal, Paris se confronta a el e, dins la batèsta, Romèo tua Paris. Totjorn cresent morta Julieta, beu lo poison. Julieta alara se desrevelha e, trapa Romèo mòrt, s'escotèla d'una daga. La familhas enemigas e lo Prince s'encontran a la tomba al frent dels tres mòrts. Fraire Laurenç conta l'istòria dels dos "nòvis malaüroses". Las familhas se reconcilian per la mòrt e s'acòrdan per acabar amb lors rivalitats violentas. La pèça s'acaba amb l'elegia del Prince pel amoroses: "For never was a story of more woe/Than this of Juliet and her Romeo.[Trad. 1]"[4]
Fonts[modificar | modificar la font]
Romeo and Juliet seguís una tradicion d'istòria d'amors tragicas venent de l'antiquitat. Una d'aquelas es Piram e Tisbèa, de la Metamorfòsis d'Ovidi, que conten de parallels amb l'istòria de Shakespeare: los parents dels amoroses s'odian caduns, e Piram crei de biais eronèu que son amanta Tisbèa es mòrta.[5] L'Efesiaca de Xenofon d'Efès, escrich al sègle III, tanben conten de similaritats amb la pèça coma la sepacion dels amoroses, e la pocion qu'indusís un sòm pareissent a la mòrt.[6]
Una de la primièras referéncias al nom Montague e Capulet ven de la Divina Comèdia de Dante, que menciona los Montecchi (Montagues) e los Cappelletti (Capulets) dins lo cant sièis del Purgatòri:[7]
Pasmens la referéncia rebat en partida la polemica contra la decadéncia morala de Florença, Lombardia e de la Peninsula Italiana dins son ensems; Dante, mejans sos personatges, castiga lo rei dels romans Albèrt I d'Alemanha per aver negligit sas responsibilitiats sus Itàlia ("you who are negligent"[Trad. 2]"[8]), e dels papas successius lor envasiment dels afars sonque esperitalas, memant a un climat incessant de querèla e de guèrra entre de partits politics rivals en Lombardia. L'istòria reten lo nom d'ostal Montague que foguèt donat a un tal partit a Verona, e l'ostal Capulet de Cremona, qu'ambedos joguèron un ròtle dins la Lombardia tota puslèu que confinhat a Verona.[9] Aliadas a de faccions politicas rivalas, las partidas fan lo dòl ("One lot already grieving"[Trad. 3]) perque lor guèrra sens fin mena a la destruccion d'abedoas partidas,[9] puslèu que far lo dòlde de lor progenitura malaürosa que la pèça presenta, e qu'aparéis èsser pas qu'una creacion poetica dins aquel contèxte.
La primièra version de l'istròia Romeo and Juliet semblablant a la pèça de Shakespeare es l'istròia de Mariotto e Gianozza de Masuccio Salernitano, dins la 33a novèla de son Il Novellino publicat en 1476.[10] Salernitano situa l'istòria a Siena e insistís qu'aqueles eveniments se realizan pendent sa vida. Sa version de l'istòria inclusís lo maridatge secret, l'intriga del fraire, la batèsta ont un eminent ciutadan es tuat, l'exili de Mariotto, lo maridatge força de Gianozza, l'intriga de la pocion, e lo messatge crucial que se perd. Dins aquela version, Mariotto es pres e escapitat e Gianozza morrís de pena.[11]
Forma modèrna[modificar | modificar la font]
Luigi da Porto (1485–1529) adaptèt l'istòria de Giulietta e Romeo[12] l'inclusissent dins Historia novellamente ritrovata di due Nobili Amanti, escrich en 1524 e publicat de potum en 1531 a Venècia.[13][14] Da Porto s'inspirèt de Piram eTisbèa, del Decameron de Boccacio, e de Mariotto e Ganozza de Salernitano, mas es tanben possible que l'istòria siá autobiografica: present coma soldat a un bal lo 26 de Febrièr de 1511 a la residéncia del clan Savorgnan a Udine, après una ceremonia de patz amb lo clan oposat Strumieri, Da Porta s'enamora de Lucina, la joventa de l'ostal, malas relacions entre lors mentòrs empacha d'anar mai avant. Lo matin seguent, los Savorgans atacan la ciutat, e de membres dels Strumieris son tuats. Quand unes ans mai tard, miègparalizat ferit dins una batèsta, escriu Giulietta e Romeo a Montorso Vicentino (dempuèi ont pòt veire los "castèls" de Verona), dedica la novella a la bellisima e leggiadra madonna Lucina Savorgnan.[12][15] Da Porto presenta son istòria veraia e afirmant que se passèt un sègle abans qu'a Salernitano, a l'epòca Verona èra dirigida per Bartolomeo II della Scala (anglicizat en Prince Escalus).
Da Porto donèt a Romèo e Juliet gaireben sa forma modèrna, coma los noms dels nòvis, las familhas rivalas de Montecchi e Capuleti, e la situacion a Verona.[10] Nomena lo fraire Laurenç (frate Lorenzo) e introdutz Mercucio (Marcuccio Guertio), Tibalt (Tebaldo Cappelleti), Comte Paris (conti (Paride) di Lodrone), lo sevicial fidèl, e la noiriça de Giulietta. Da Porto es a l'origina dels autres elements de basa de l'istòria: l'òdi entre las familhas, Romèo -abandonat per sa mestressa- encontra Giulietta a un bal a çò d'ela, las scènas d'amor (amb aquela del balcon), los periòdes de desper, Romèo tuant lo cosin de Giulietta (Tebaldo), ela reconciliacion de las familhas après los suicidis dels nòvis.[16] Dins la version de da Porto Romèo pren lo poison e Giulietta se daga.[17]
En 1554, Matteo Bandello publica lo segond volum de sa Novelle, inclusissent Giuletta e Romeo,[14] benlèu escrich entre 1531 e 1545. Bandello alonga e desvolopa l'intriga, tot daissant l'escenari incambiat (sonque introdutz Benvolio).[16] L'istòria de Bandello foguèt traducha en francés per Pierre Boaistuau en 1559 dins son primièr volum de Histories Tragiques. Boaistuau ampond mai de moralisime e de sentiment, e los personatges se conflan de retorica.[18]
En1562 dins son poèma narratiu The Tragical History of Romeus and Juliet, Arthur Brooke tradutz Boaistuau fidelament, mas fa d'ajustament per rebatre las partidas de Troilus and Criseyde de Chaucer.[19] Èra al vam pels autors de romans e de teatre de publicar d'òbras basadas sus denovelles italianas—las istòrias italianas èran fòrça popularas dels amators de teatre—e Shakespeare podava plan conéisser la colleccion d'istòrias italianas Palace of Pleasure (1567) de William Painter.[20] Aquela colleccion compren una version en pròsa de l'istòria de Romèo e Julieta: "The goodly History of the true and constant love of Romeo and Juliett". Shakespeare seguís aquela popularitat: The Merchant of Venice, Much Ado About Nothing, All's Well That Ends Well, Measure for Measure, e Romeo and Juliet son de novelle italianas. Romeo and Juliet es una adaptacion dramatica de la traduccion de Brooke, e Shakespeare seguís lo poèma de près, mas apond de detalhs als personatges principals e segondaris and minor characters (subretot per la Noiriça e Mercucio).[21][22][23]
Datacion e tèxte[modificar | modificar la font]
Se sap pas exactament quand Shakespeare escriguèt Romèo e Julieta. La noiriça de Julieta se referís a un tèrratrem que ditz que se debanèt 11 ans abans.[24] Poiriá èsser aquel de Dovre de 1580, que datariá la frasa de 1591. D'autres tèrratrem—que siá en Anglatèrra o Verona—foguèron prepausats per avançar d'autras datas.[25] Mas las particularitats estilisticas de la pèça pareisson a aquelas de A Midsummer Night's Dream e d'autras pèças convencionalas fan datar l'escritura entre 1591 e 1995.[26] Una conjectura es que Shakespeare auriá començat l'escritura en 1591, e acabat a 1595.[27]
Lo Romeo and Juliet de Shakespeare foguèt publicat dins doas edicions in quarto abans la publicacion del Primièr Folio de 1623. Que son referits coma Q1 e Q2. La primièra edicion estampas, Q1, apareis al començament de 1597, estampat per John Danter. A causa que conten de diferéncias amb las seguentas edicions, es calificat de 'bad quarto' (in quarto marrit); l'editor del sègle XX T. J. B. Spencer la descriu coma "tèxte detestable, benlèu una reconstruccion de la pèça dempuèi d'imperfèctas memòrias d'un o dos actors", sugerissent que seriá un publicacion pirata.[28] Una explicacion alternativa per las decas de Q1 es qu'aquela pèça (coma fòrça de l'epòca) podava èsser plan editada abans que siá jogada per las companhias.[29] Que que siá, son apareisson al començamen de 1597 fa de 1596 la darrièra data possibla per composicion de la pèça.[25]
La Q2, melhora, nomena la pèça The Most Excellent and Lamentable Tragedie of Romeo and Juliet. Foguèt estampada en 1599 per Thomas Creede e publicada per Cuthbert Burby. Q2 conten 800 verses mai que Q1.[29] Sa pagina títol la descriu coma "Novelament corrigida, aumentada e modificada". Los savents creson que Q2 se basa sus un projècte de presetacion al public de Shakespeare (nomenat foul papers), car i a d'extravagàncias textualas coma de tiradas variblas pels personatges e de "falsas retiradas" de discors que benlèu foguèron raiats per l'autor mai, per error, conservada pel compausaire. Es un tèxte fòrça mai complèt e fisable, tornèt èsser estampat en 1609 (Q3), 1622 (Q4) e 1637 (Q5).[28] Alara, totes los in quartos e folios de Romeo and Juliet se basan sul Q2, tot coma totas las edicions modèrnas depuèi que los editors creson que los desviaments al respècte de Q2 dins las edicions seguentas (que sián bonas o marridas) venon dels editors o compausaires, e pas de Shakespeare.[29]
Lo tèxte del Primièr Folio de 1623 benlèu se basa sus Q3, amb de clarificacions e correccions possiblas venent d'un libre pel bufaire teatral o de Q1.[28][30] D'autres Folio de la pèça foguèron estampats en 1632 (F2), 1664 (F3), e 1685 (F4).[31] De versions modèrnas—que prenon en compte diferents Folios e In Quartos—apareisson d'en primièr amb l'edicion de Nicholas Rowe de 1709, siguit per la version d'Alexander Pope de 1723. Pope comença la tradicion d'editar la pèça apondent d'informacions sus la direccion d'actor mancant dins Q2 mas presentas dins Q1. Aquela tradicion contunha dins lo periòde Romantic. La primièra edicion anotada complèta apareis al Periòde Victorian e contunha a èsser realizada fins ara, estampar lo tèxte de la pèça amb notas de bas de pagina descrivent de fons e cultura apiejant la pèça.[32]
Tèmas e motius[modificar | modificar la font]
Los savents capitan pas a destriar un tèma especific de la pèça. De proposions per de tèmas màger intègran una descobèrta pels personatges que los èssers umans son ni bons nimai mals, mas puslèu son mai o mens los meteisses,[33] se desrevelhant d'un sòmi cap a la realitat, lo dangièr de l'accion subte, o lo poder del destin tragic. Pas cap d'aqueles an un sosten unanim. Pasmens, se pas cap de tèma pòt èsser màger, la pèça es plena de segondaris, d'elements tematics que s'entrelaçan d'un biais complèxe. Mai d'uns mai sovent debatuts son:[34]
Amor[modificar | modificar la font]
Romèo e Julieta es a vegada considerat coma avent un tèma unic, levat l'amor naissent.[33] Romèo e Julieta ven un arquetipe de l'amor dels jovents e de l'amor malaürós. Coma es un subjècte evident de la pèça, fòrça universitaris explorèron lo langatge e lo contèxte istoric sostenent la romança de la pèça.[35]
Dins lor primièr encontra, Romèo e Julieta utilizan una forma de comunicacion recomendat per fòrça autors de l'etiqueta a l'epòca de Shakespeare: la metafòra. Utilizant de metafòras de sants e pecats, Romèo pòt testar los sentiments de Julieta al respècte d'el d'un biais non menaçant. Aquel metòde èra recomandat per Baldassare Castiglione (qu'aviá estat traduch en anglés a l'epòca). Mòstra qu'un òme utiliza una metafòra per una invitacion, la femna pòt pretendre lo comprene pas, e el pòt se retirar sens perdre son onor. Julieta, d'esperela, participa a la metafòra e s'alarga sus ela. Las metafòras religiosas de "sanctuari", "pelegrin" e "sant" èran al vam de la poetica de l'epòca e fòrça mai vist coma romantic puslèu que blasfematòri, que lo concèpte e santetat èra associat al Catholicisme dels primièrs temps.[36] Mai tard dins la pèça, Shakespeare leva las allusions mai evidentas a la resureccion del Crist dins la tomba qu'existís dins lo libre font: Romeus and Juliet de Brooke.[37]
Dins la scèna del balcon de Shakespeare, Romeo suspren lo monològ de Julieta, mas dins la version de l'istòria de Brooke la declaracion se fa d'esperela. Tornant Romeo sus l'empont per escochar, Shakespeare trenca l'òrdre moral de la cort. Normalament una femna deuriá èsser modèsta e reservada per s'assegurar que sa seguida siá sincèra, mas trencar las règlas sèrv a accelerar l'intriga. Los amoroses pòdon alara passar de cortejar, per ne venir a parlar francament de lor relacion— s'acordar per se maridar e lo consumir en una sola nuèit.[35] Dins la scèna finala del suicidi, i a una contradiccion dins lo messatge—dins la religion Catholica, los suicidis menan a l'infèrn, alara que las gents que morisson dins lor amor jol "Fin' amor" son units per lor amor al paradis. L'amor de Romèo e Julieta sembla una expression del "Fin' amor" puslèu qu'una vision Catholica de l'amor. Un autre punt es que pasmens se lor amor es afogat, es consomat sonque dins lo maridatge, çò qu'empacha que se perdre a simpatia del public.[38]
Benlèu la pèça assimila l'amor e lo sèxe amb la mòrt. Tot lo long de l'istòria, a l'encòp Romèo e Julieta, e d'autres personatges, fantasman sus la mòrt coma o fan per l'amor. Capulet, per example, quand descobrís Julieta mòrta (en aparéncia), o descriu coma s'èra estat desflorada sa filha.[39] Mai tard Julieta compara de biais erotic Romèo e la Mòrt. Just abans son suicidi pren la daga de Romèo e ditz:"O happy dagger! This is thy sheath. There rust, and let me die."[Trad. 4][40][41]
Destin e fortuna[modificar | modificar la font]
Los savents son divisats sul ròtle del destin dins la pèça. I a pas de consens sul fach que los personatges son vertiadiement destinats a morrir ensems o se los eveniments se realizant per una seriá de causidas malastrucas. Los arguments en favor del destin a vegada se referisson a la descripcion dels nòvis coma la descripcion d'astres contrapassats. Aquela afirmacion sembla far allusiona al fach que las estelas predestinan a l'avenir.[42] John W. Draper fa lo parallel entre l'Elisabetan que crei dins la teoria de las umors e los personatges principals de la pèça (per exemple, Tibalt es coleric). Interpretant lo tèxte a la lutz de las umors merma l'importança l'airal atributit al destin pel public modèrne.[43] D'autres savents veson la pèça coma una seria de causidas malastrucas —fins a que la veson pas cap coma una tragèdia, mas coma un melodrama emocional.[43] Ruth Nevo crei que lo nivèl naut que la fortuna soslinhada dins lo raconte fa de Romèo e Julieta una "tragedia menora" d'escasença, non de personatges. Per exemple, La provocacion de Romèo contra Tibalt es pas impulsiva; es, après la mòrt Mercucio, lo biais esperat que torne l'accion. Dins aquela scena, Nevo imterpreta Romèo coma avertit dels dangièrs de mespresar las mormas socialas, identitats e obligacions. Fa la causida de tuar, pas per Hamartia, mas a causa de las escasenças.[44]
Dualitat (lutz e escur)[modificar | modificar la font]
Los savents notan l'utilizacion generalizada per Shakespeare de l'imajaria de la lutz e escur pendent tota la pèça. Caroline Spurgeon considèra lo tèma de la lutz coma "simbolic de la naturala beutat del jove amorós" e las criticas seguentas espandiguèron aquela interpretacion.[44][45] Per exemple, a l'encòp Romèo e Julieta veson l'autre coma la lutz dins l'escur. Romèo descriu Juliet coma un solelh,[46], mai lominosa qu'una entorcha,[47] un joièl belujant dins la nuèch,[48] e un àngel luminós pels nívols negres.[49] Quitament se ja mòrta en aparéncia dins la tomba, ditz d'ela "la beautat fa d'aquela cròta una preséncia festiva luminosa."[50] Julieta descriu Romèo coma "lo jorn dins la nuèch" e "Mai blanc que la nèu sus l'esquina d'un còrb."[51][52] Aquel contraste entre la lutz e l'escur pòt s'espandre als simbòls —fasent lo contraste entre amor e òdi, jovença e edat d'un biais metaforic.[44] Aquelas metafòras inceridas crean una ironia dramatica. Per exemple, l'amor de Romèo e Julieta es una lutz dins la bruma e l'escur dins l'òdi a l'entorn d'eles, mas totas lors accions ensems se realizan a l'escur, alara que totas la batèstas se realizan a la lutz del jorn. Aquel parodòxe de l'imajaria apond una atmosfèra al dilèma moral afrontant als dos amoroses: la fidelitat a la familha o la fidelitat a l'amor. A la fin de l'istòria, quand lo matin es mòrne e lo solelh amaga sa fàcia de tristum, la lutz e l'escur torna a las lors plaças, l'escuritat mostrada rebat la vertat, l'escuritat interiora de la familha se desencadenant sus la dolor dels amoroses. Totes los personatges reconeisson lor folia a la lutz dels eveniment recents, e las causas tornan a l'òrdre natural, mercé a la mòrt de Romèo e de Julieta.[45] La "lutz" tèma dins la pèça es plan conectat al tèma del temps, que la lutz es un mejans practic per Shakespeare d'exprimir lo passatge del temps mejans de descripcions del solelh, de la luna, e de las estelas.[53]
Temps[modificar | modificar la font]
Lo temps jòga un ròtle important dins lo lengatge e l'intriga de la pèça. A l'encòp Romèo e Julieta resistisson per manténer un mond imaginari void de temps en fàcia a las duras realitats a l'entorn d'eles. Per exeple, quand Romèo jura son amor a Julieta fàcia a la luna, protèsta "O swear not by the moon, th'inconstant moon, / That monthly changes in her circled orb, / Lest that thy love prove likewise variable."[Trad. 5][54] Al començament, los amoroses son designats coma "star-cross'd" (astres contrapassats)[55] en referéncia a una cresença astrologica associada al temps. Se cresiá que las estelas contrarotlavan lo destin de l'umanitat, e amb lo temps passar, las estelas se movon lo long de lor cors dins lo cèl, atal traçan lo cors de lor vida çai dejós. Romèo parla d'una pressentida que sentís dins lo movement de las estelas al començament de la pèça, e quand apren la mòrt de Julieta, provòca lo cors de las estelas per el.[43][56]
Un autre tèma central es la cocha: Romeo and Juliet de Shakespeare se passa pendent un periòde de quatre a sièis jorn, en contraste amb lo pèma de Brooke que se passa pendent nòus meses.[53] De savents coma G. Thomas Tanselle creson que lo temps èra "fòrça important per Shakespeare" dins aquela pèça, perque utiliza de referéncias de "temps cort" pels joves amoroses e a l'oposat de referéncias de "temps long" per la "generacion d'edat" per mostrar "una ronçada cap a la roïna".[53] Romèo e Julieta lutan contra lo temps per far lor amor eternal. Fin finala, lo sol mejan per véncer lo temps es per la mòrt que los fan venir eternals dins l'art.[57]
Lo Temps es tanben ligat al tèma de la Lutz e Escur. A l'epòca de Shakespeare, la pèça èran jogadas de miègjorn o de vespre, de plan jorn. Obligant l'autor a utilizar de mots per crear l'illusion del jorn e de la muèch dins las pèças. Shakespeare utiliza de referéncias al jorn e a la nuèch, a las estelas, a la luna, e al solelh per crear l'illusion. E sovent los personatges fan referéncia als jorns de la setmana e precisan las oras per ajudar lo public a comprene lo temps que passa dins l'istròria. En tot, pas mens de 103 referéncias al temps se trapan dins la pèça, apondent l'illusion de son passatge.[58]
Critica e interpretacion[modificar | modificar la font]
Critica istorica[modificar | modificar la font]
Lo primièr critica conegut de la pèça es lo cronicaire Samuel Pepys, qu'escriguèt en 1662: "Es una quita pèça la pièger que jamai ai entendut de ma vida."[59] lo poèta John Dryden escriu 10 ans après la sortida de la pèça e son personatge comic Mercucio: "Shakespear mostrèt lo melhor de son talent dins son Mercucio, e diguèt d'esperel, qu'aviá estat foçat de lo tuar dins l'acre Act III, per evitar d'èsser tuat per el."[59] Las criticas de las pèças del sègle XVIII son mens raras, mas pas mens divisadas. L'editor Nicholas Rowe foguèt lo primièr critica a s'interrogar sul tèma de la pèça, que vesiá sonque coma un castig per la doas familhas enemigas. A la mitat del sègle, l'escrivan Charles Gildon e lo filosòf Lord Kames argüisson que la pèça èra un revèrs perque seguissiá pas las règlas classicas del drama: la tragèdia deu arribar per causa de l'imperfeccion del personatge, non per un accident del destin. L'escrivan e critica Samuel Johnson, pasmens, la considèra coma una pèça de Shakespeare "mai agradabla".[60]
A la fin del sègle XVII e pendent lo XIX, la critica se concentra suls debats al subjècte del messatge moral de la pèça. L'adaptacion de l'actor e dramaturg David Garrick (1748) exclusís Rosalina: Romèo l'abandonant per Julieta èra vist coma volatge e irresponsable. De criticas coma Charles Dibdin argüisson que Rosalina foguèt volontàriament integrada dins la pèça per mostrar cossí irresponsable èra Romèo, e es la rason que la fin es tragica. D'autres argüisson que Fraire Laurenç poiriá èsser lo pòrtavotz de Shakespeare dins l'avertiment contra la cocha inutila. Amb lo sègle XX, aqueles arguments morals son disputats per de criticas coma Richard Green Moulton: argüissiá qu'es l'accident, e pas un manca de caractèr que menèt a la mòrt los amants.[61]
Estructura dramatica[modificar | modificar la font]
Dins Romèo e Julieta, Shakespeare utiliza diferentas tecnicas dramaticas que ne reculhèt las lausas de las criticas; subretot lo cambiament subte entre comèdia e tragèdia (un example es l'escambi de jòcs de mots entre Benvolio e Mercucio just abans l'aribada de Tibalt). Abans la mòrt de Mercucio dins l'acte III, la pèça es en granda partida una comèdia.[62] Après sa mòrt accidentala, subte la pèça ven seriosa e pren un ton tragic. Quand Romèo es fòrabandit, puslèu qu'èsser executat, e Fraire Laurenç ofrís a Julieta un plan per la reünir a Romèo, lo public pòt encara esperar que tot s'acabarà plan. Son dins "un estat de bufejada de suspens" al començament de la darrièra scèna dins la tomba: Se Romèo es retardat pro de temps que lo Fraire arribe, el e Julieta serián alara salvs.[63] Aqueles cambiaments de l'esper en deseper, respièch, e novèl esper, servisson a soslinhar la tragèdia quand l'esper final cai e los dos amoroses morisson fin finala.[64]
Shakespeare tanben utiliza de sosintrigas que dona una vision mai clara de las accions dels personatges principals. Per exemple, quand la pèça comença, Romèo es en amor de Rosalina, que refusèt totas sa avanças. L'afògament de Romeo per ela es un contraste evident amb son amor mai tard per Julieta. Aquò permet de far una comparason que lo public pòt veire lo seriós de l'amor e del maridatge de Romèo e Julieta. L'amor de Paris per Julieta tanben pausa un contraste entre los sentiments de Julieta per el e sos sentiments per Romèo. Lo langatge formal qu'utiliza al respècte de Paris, e tanben lo biais que parla d'el a sa Noiriça, mòstra que sos sentiments la liga clarament a Romèo. Mai, la sosintriga del discòrdi entre los Montagues e Capulets passa per tota la pèça, donant una atmosfèra d'òdi qu'es lo principal contributor a la fin tragica de la pèça.[64]
Lengatge[modificar | modificar la font]
Shakespeare utiliza una varietetat de formas poeticas tot lo long de la pèça. Comença per un prològ de 14 verses jos la forma d'un sonet shakespearenc, dich per un Còr. Gaireben tot Romèo e Julieta es, pasmens, escrich in vèrs blanc, e una granda partida dins un estricte pentamètre iambic, amb mens de variacion ritmica que dins gaireben totas las pèças seguentas.[65] Dins la causida de las formas, Shakespeare fa correspondre la poetica al personatge qu'utilza. Fraire Laurenç, per exemple, utiliza la forma del sermon e senténcia, e la Noiriça utiliza sonque la forma de vèrs blanc mai pròche del registre familiar.[65] Caduna d'auquela forma es tanben faiçonada e adaptada a l'emocion a la scèna que lo personatge ocupa. Per exemple, quand Romèo parla de Rosalina al començament de la pèça, ensag d'utilizar la forma de sonet petrarcan. Los sonets petrarcan son utilizat pels òmes per exagerar la beutat de la femna qu'èra impossible d'aténher, çò que correspnd a la situacion de Romèo amb Rosalina. Aquela forma de sonet es utilizat per Dama Capulet per descriure lo Comte Paris a Julieta coma un bèl òme.[66] Quand Romèo e Julieta s'encontran, la forma poetica cambia del petrarcan (qu'èra ja arcaïc al temps de Shakespeare) per una forma de sonet mai contemporanèa, utilizant de "pelegrins" e "sants" en metafròra.[67] Fin finala, quand los dos s'encontran sul balcon, Romèo ensag d'utilizar la forma del sonet per jurar son amor, mas Julieta trenca disent "Dost thou love me?" [Trad. 6].[68] Çò fasent, cerca una expression autentica, puslèu qu'una poetica exagerada de lor amor.[69] Julieta utiliza de mots monosillabics amb Romèo, mas utiliza un lengatge formal amb Paris.[70] D'autras formas dins la pèça son l'epitalam per Julieta, l'epopèia dins lo discors a la Reina Mab de Mercucio, e una elegia per Paris.[71] Shakespeare resèrva la pròsa mai sovent per las gents comunas de la pèça, pasmens se a vegada l'utiliza per d'autres personatges, coma Mercucio.[72] L'umor tanben, es important: lo savent Molly Mahood identifica fins a 175 jòcs de mots dins lo tèxte.[73] Fòrça d'aquelas cracas son de natura sexuala, subretot aquelas entre Mercucio e la Noiriça.[74]
Critica psicoanalitica[modificar | modificar la font]
Las primièras criticas psicoaliticas veson lo problèma de Romèo e Julieta segon l'impulsivitat de Romèo, deribat del "marrit contaròtle, en partida desguisada en agression", que mena a l'encòp a la mòrt de Mercucio e al doble suicidi.[75] Romèo e Julieta es pas considerat coma essent fòrça complèxa picologicament, e las lescturas psicoanaliticas compatissentas de la pèça fan de l'experiéncia tragica del mascle una mena de malautiá.[76] Norman Holland, escriguèt en 1966, al dubjècte del sòmi de Romèo[77] coma una metrializacion del "desir fantasmat tot complit a l'encòp al respècte del mond adult de Romèo e son ipotetica enfança a l'estadi oral, fallic e edipan" – reconeissant pasmens qu'un personatge dramatic es pas un èsser uman amb un procediment mental diferent d'aquel de l'autor.[78] De criticas coma Julia Kristeva se centra sus l'òdi entre las familhas, argüissent que l'òdi es la causa de la passion recipròca entre Romèo e Julieta. Aquel òdi se manifesta d'esperel en directe dins lo lenatge dels amoroses: Julieta, per exemple, parla de "my only love sprung from my only hate"[Trad. 7][79] e a vegada exprima sa passion mejans una anticipacion de la mòrt de Romèo.[80] Aquò mena a l'especulacion al subjècte de la psicologia de l'autor, subretot una consideracion de la pèna de Shakespeare per la mòrt de son filh, Hamnet.[81]
Critica feminista[modificar | modificar la font]
Las criticas literàrias feministas argüisson que la responsabilitat de l'òdi per la familha repausa sus la societat patriarcala de Verona. per Coppélia Kahn, per exemple, l'estricte còde masculin de violença impausat a Romèo es la fròça màger movent la tragèdia cap a la fin. Quand Tibalt tua Mercucio, Romèo cambia al violent, deplorant que Julieta lo faguèt tan "efeminat".[82] Segon aquel vejaire, los jovents "venon òme" se liurant a la violéncia al nom dels sieus paires, o dins lo cas dels servicials, lors mèstres. L'òdi es tanben ligat a la mascle virilitat, coma las nombrosas cracas sus la pròva justa de la viginitat.[83] Julieta tanben somesa a còde femenin de docilitat permetent a d'autres, coma lo Fraire, de reslòvre los sieus problèmas per ela. D'autras criticas, coma Dympna Callaghan, veson lo feminisme de la pèça segon un angle istoric, mostrant que quand la pèça èra escriha l'òrdre feudal començava a èsser contestat per un govèrn totjorn mai centralizat e l'aveniment de capitalisme. Al meteis temps, espelisson las idèas puritanas sul maridatge essent mens atencionat als "demònis de la sexualitat femenina" que dins los periòdes precedents, e mai compatissent a las unions d'amor: quand Julieta evita l'entrepresa de son paire del maridatge forçat amb un òme qu'estima pas, contesta l'òrdre patriarcal çò qu'auriá estat impossible als temps d'avant.[84]
Teoria Queer[modificar | modificar la font]
De criticas trobèron que lo personatge de Mercucio a un desir omoerotic amagat per Romèo.[85] Jonathan Goldberg examinèt la sexualitat de Mercucio e de Romèo seguent la "teoria queer" dins Queering the Renaissance, comparant lor amistat amb un amor sexual. Mercucio, dins una conversacion amicala, menciona lo fallus de Romèo, suggerissent de marcas d'omoerotisme.[86] Un exemple n'es la craca: "To raise a spirit in his mistress' circle ... letting it there stand / Till she had laid it and conjured it down."[Trad. 8][87][88] L'omoerotisme de Romèo se pòt tanben trapar dins son actitud per Rosalina, una femna qu'es freja e pas capabla de donar l'esper de mainada. Coma argüís Benvolio, melhor que se la remplace per qualqu'un invèrs. Los sonets sus la procreacion de Shakespeare describisson un autre jovent que, coma Romèo, a de dificultats a far mainada çò que se pòt veire coma èsser omosexual. Goldberg crei que Shakespeare utilizèt Rosalina per exprimar los problèmas omosexuals per far mainada segon un biais acceptable. Segon aquel vejaire, quand Julieta ditz "...that which we call a rose, by any other name would smell as sweet",[Trad. 9][89] Mòu la question de sapre s'i a una diferéncia entre la beutat d'un òme e la beuta d'una femna.[90]
La Scène del balcon[modificar | modificar la font]
La scèna del balcon foguèt introducha per Da Porto en 1524. Èra Romèo passant sovent per l'ostal d'èla, "a vegada escala cap a la fenèstra de sa cambra" e escriguèt "Se passèt una nuèch, atal comanda l'amor, quand la luna escaira fòrça lusenta, alara que Romèo pujava lo balcon, la joventa ... obrís la fenèstra, e gaitant lo vei".[91] Aquò passat fan una conversa que se declaran lor amor eternal. Un decenat mai tard, Bandello aumenta fòrça la scèna, s'alunha de l'abituala: Julia manda per sa noiriça una letra demandant a Romèo que venga a sa fenèstra amb una escala de còrda, e puja al balcon amb l'ajuda del servicial, Julia e la noiriça (alara s’enanan discretament los servicials).[16]
Pasmens, en Octobre de 2014, Lois Leveen avança la teoria dins The Atlantic que la pèça originala de Shakespeare conten pas la scèna del balcon.[92] lo mot, balcone, existís dins la lenga anglesa sonque dos ans après la mort de Shakespeare.[93] Lo balcon foguèt de segur utilizar dins la pèça de Thomas Otway (1679), The History and Fall of Caius Marius, qu'empruntèt fòrça a l'istòria de Romèo e Julieta e placèt los dos amoroses sus un balcon recitant un discors pareissièr a aquel de Romèo e Julieta. Leveen suggerís que pendent lo sègle XVIII, David Garrick causís d'utilizar lo balcon dins son adaptacion e relanç de Romeo and Juliet dins de modèrnas adaptacions que perpetuan la tradicion.[92]
Legat[modificar | modificar la font]
Epòca de Shakespeare[modificar | modificar la font]
Romeo and Juliet e Hamlet son la dos pèças de Shakespeare mai jogada.[95] Lo nombre de sas adaptacions ne fa una de las istòrias mai renadiva e celèbra.[95] La data de la primièra performança es desconeguda. Lo primièr In Quarto, estampat en 1597, dich que foguèt jogada publicament "e amb fòrça aplaudiments", situant la primièra abans aquela data. Los Lord Chamberlain's Men èra de segur la primièra tropa a la jogar. Lo Segond In Quarto nomena un dels actors, Will Kemp, coma Peter . Richard Burbage foguèt benlèu lo primièr Romèo, and Master Robert Goffe (un jovent) la primièra Julieta.[94] La primièra se seriá donada a "The Theatre", e las primièras produccion tanben a "The Curtain".[96] Romeo and Juliet es la primièra pèça de Shakespeare jogada fòra d'Anglatèrra: una version mai corta e simplificada foguèt jogada a Nördlingen en 1604.[97]
Lo teatre de la Restauracion e lo sègle XVIII[modificar | modificar la font]
Totes los teatres foguèron tancats pel govèrn puritan en Setember de 1642. Jos la restauracion de la monarquia en 1660, doas companhias patentadas (the King's Company e the Duke's Company) foguèron establida, e lo repertòri teatral existissent foguèt destriat a caduna.[98]
Sir William Davenant de la Duke's Company joguèt una adaptacio de 1662 ont Henry Harris èra Romèo, Thomas Betterton èra Mercucio, e la femna de Betterton, Mary Saunderson èra Julieta (es benlèu la primièra actritz femne a jogar lo ròtle)[99] Una autra version pròcha seguèt l'adaptacion de Davenant e èra regularament jogada per la copanhia Duke. Èra una tragicomèdia de James Howard, ont los dos amoroses subrevivon.[100]
The History and Fall of Caius Marius Thomas Otway, una de las adaptacions mai extrèma de Shakespeare pendent la Restoration comencèt en 1680. La scèna es transferida de la Renaissança de Verona a la Roma antica; Romeo es Marius, Julieta es Lavinia, l'oposicion familhala es entre patricians e plebeians; Juliet/Lavinia se desrevelha anbans la mòrt de Romeo/Marius. La version d'Otway es un succès e jogada pendent los seentas ans seguents.[99] Aquel novelum dins la scèma finala foguèt encara mai durabla, e foguèt utilizada dins d'adaptacions pendent mai de 200 ans.[101] Aquelas versions tanben eliminan d'elements jutjats inapropriats per l'epòca.[102]
Sègle XIX[modificar | modificar la font]
La version de la pèça retocada de Garrick èra fòrça populara, e foguèt jogada pendent gaireben un sègle.[99] Fins a 1845 que l'original de Shakespeare tornèt sus l'empont als Estats Units d'America amb las sòrres Susan e Charlotte Cushman essent Julieta e Romèo, respectivement,[103] e en 1847 en Grand Bretanha amb Samuel Phelps al Sadler's Wells Theatre.[104] Cushman aderisson a la version de Shakespeare, comançant un torn de nonanta e quatre performanças. Son interpretacion de Romèo èra considerada per fòrça coma geniala[105]. La reina Victoria escriguèt dins son jornal que "pas degun auriá imaginat jamai qu'èra una femna".[106] Lo succés de las Cushmans trenca la tradicion de Garrick e dralha d'autras realizacions tornant a l'istòria originala.[99]
Las realizacions profesionamalas de Shakespeare al sègle XIX an doas particularitats: primièra, èran mai sovent desenhadas per d'estalas, amb los ròtles segondaris trencats o marginalizats per metre de relèu los principals. Segonda, èran "picturalasl", plaçant l'action dins d'espectacular e elaborat postams (obligant a de longa pausas pels cambiaments) e utilizant frequentament de quadres vivents.[107] La produccion d'Henry Irving 1882 al Lyceum Theatre (d'esperel coma Romèo e Ellen Terry coma Julieta) es considerada coma un arqueetipe d'aquel estil.[108] En 1895, Sir Johnston Forbes-Robertson succedís a Irving, e realiza las basas d'un jòc natural de Shakespeare que demora popular fins ara. Forbes e Robertson defugisson l'aspècte demostratiu d'Irving e puslèu representan Romèo al natural, disent lo dialòg poetic coma la pròsa realista e evitant lo melodrama florit.[109]
Scèna per scèna[modificar | modificar la font]
Referéncia[modificar | modificar la font]
Notas[modificar | modificar la font]
- ↑ Romeo and Juliet, III.i.73.
- ↑ Romeo and Juliet, III.v.115.
- ↑ Romeo and Juliet, IV.i.105.
- ↑ Romeo and Juliet, V.iii.308–9.
- ↑ Halio (1998: 93).
- ↑ Gibbons (1980: 33).
- ↑ Moore (1930: 264–77).
- ↑ Romeo and Juliet, V.iii.308–9.
- ↑ 9,0 et 9,1 Higgins (1998: 585)
- ↑ 10,0 et 10,1 Hosley (1965: 168).
- ↑ Gibbons (1980: 33–34); Levenson (2000: 4).
- ↑ 12,0 et 12,1 Luigi da Porto di Vicenza, Giulietta e Romeo, original novella with introduction and footnotes (in Italian)
- ↑ (en) Nicole Prunster, Romeo and Juliet Before Shakespeare: Four Early Stories of Star-crossed Love, Toronto, Centre for Reformation and Renaissance Studies, , 2–3 p. (ISBN 0-7727-2015-0, legir en linha)
- ↑ 14,0 et 14,1 Moore (1937: 38–44).
- ↑ (en) Edward Muir, Mad Blood Stirring: Vendetta and Factions in Friuli During the Renaissance, Johns Hopkins University Press, , 86–89 p. (ISBN 0-8018-5849-6, legir en linha)
- ↑ 16,0, 16,1 et 16,2 Scarci, Manuela (2015). From Mariotto and Ganozza to Romeo and Guilietta: Metamorphoses of a Renaissance Tale. 14. Canadian Institute for Mediterranean Studies. Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « Scarci » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- ↑ Gibbons (1980: 34–35).
- ↑ Gibbons (1980: 35–36).
- ↑ Gibbons (1980: 37).
- ↑ Keeble (1980: 18).
- ↑ Roberts (1902: 41–44).
- ↑ Gibbons (1980: 32, 36–37).
- ↑ Levenson (2000: 8–14).
- ↑ Romeo and Juliet: I.iii.23.
- ↑ 25,0 et 25,1 Gibbons (1980: 26–27).
- ↑ Gibbons (1980: 29–31).
- ↑ Gibbons (1980: 29).
- ↑ 28,0, 28,1 et 28,2 Spencer (1967: 284).
- ↑ 29,0, 29,1 et 29,2 Halio (1998: 1–2).
- ↑ Gibbons (1980: 21).
- ↑ Gibbons (1980: ix).
- ↑ Halio (1998: 8–9).
- ↑ 33,0 et 33,1 Bowling (1949: 208–220).
- ↑ Halio (1998: 65).
- ↑ 35,0 et 35,1 Honegger (2006: 73–88).
- ↑ Groves (2007: 68–69).
- ↑ Groves (2007: 61)
- ↑ Siegel (1961: 371–392).
- ↑ Romeo and Juliet, II.v.38–42.
- ↑ Romeo and Juliet, V.iii.169–170.
- ↑ MacKenzie (2007: 22–42).
- ↑ Evans (1950: 841–865).
- ↑ 43,0, 43,1 et 43,2 Draper (1939: 16–34).
- ↑ 44,0, 44,1 et 44,2 Nevo (1969: 241–258).
- ↑ 45,0 et 45,1 Parker (1968: 663–674).
- ↑ Romeo and Juliet, II.ii.
- ↑ Romeo and Juliet, I.v.42.
- ↑ Romeo and Juliet, I.v.44–45.
- ↑ Romeo and Juliet, II.ii.26–32.
- ↑ Romeo and Juliet, I.v.85–86.
- ↑ Romeo and Juliet, III.ii.17–19.
- ↑ Halio (1998: 55–56).
- ↑ 53,0, 53,1 et 53,2 Tanselle (1964: 349–361).
- ↑ Romeo and Juliet, II.ii.109–111
- ↑ Romeo and Juliet, I.0.6.
- ↑ Muir (2005: 34–41).
- ↑ Lucking (2001: 115–126).
- ↑ Halio (1998: 55–58); Driver (1964: 363–370).
- ↑ 59,0 et 59,1 Scott (1987: 415).
- ↑ Scott (1987: 410).
- ↑ Scott (1987: 411–412).
- ↑ Shapiro (1964: 498–501).
- ↑ Bonnard (1951: 319–327).
- ↑ 64,0 et 64,1 Halio (1998: 20–30).
- ↑ 65,0 et 65,1 Halio (1998: 51).
- ↑ Halio (1998: 47–48).
- ↑ Halio (1998: 48–49).
- ↑ Romeo and Juliet, II.ii.90.
- ↑ Halio (1998: 49–50).
- ↑ Levin (1960: 3–11).
- ↑ Halio (1998: 51–52).
- ↑ Halio (1998: 52–55).
- ↑ Bloom (1998: 92–93).
- ↑ Wells (2004: 11–13).
- ↑ Halio (1998: 82) quoting Karl A. Meninger's 1938 Man Against Himself.
- ↑ Appelbaum (1997: 251–272).
- ↑ Romeo and Juliet V.i.1–11.
- ↑ Halio (1998: 83, 81).
- ↑ Romeo and Juliet I.v.137.
- ↑ Halio (1998: 84–85).
- ↑ Halio (1998: 85).
- ↑ Romeo and Juliet, III.i.112.
- ↑ Kahn (1977: 5–22); Halio (1998: 87–88).
- ↑ Halio (1998: 89–90).
- ↑ Levenson (2000: 25–26)
- ↑ Halio (1998: 85–86).
- ↑ Romeo and Juliet, II.i.24–26
- ↑ Rubinstein (1989: 54)
- ↑ Romeo and Juliet, II.ii.43–44.
- ↑ Goldberg (1994: 221–227).
- ↑ "Avenne una notte, come Amor volse, la luna più del solito rilucendo, che mentre Romeo era per salire sopra il detto balcone, la giovane .
- ↑ 92,0 et 92,1 Leveen, Lois, « Romeo and Juliet Has No Balcony », The Atlantic, (consultat lo 30 genièr 2015)
- ↑ « Balcony », Merriam-Webster.com (consultat lo 30 genièr 2015)
- ↑ 94,0 et 94,1 Halio (1998: 97).
- ↑ 95,0 et 95,1 Halio (1998: ix).
- ↑ Levenson (2000: 62).
- ↑ Dawson (2002: 176)
- ↑ Marsden (2002: 21).
- ↑ 99,0, 99,1, 99,2 et 99,3 Halio (1998: 100–102).
- ↑ Levenson (2000: 71).
- ↑ Marsden (2002: 26–27).
- ↑ Pedicord (1954: 14).
- ↑ Gay (2002: 162).
- ↑ Halliday (1964: 125, 365, 420).
- ↑ The Times 30 December 1845, cited by Gay (2002: 162).
- ↑ Potter (2001: 194–195).
- ↑ Levenson (2000: 84)
- ↑ Schoch (2002: 62–63).
- ↑ Halio (1998: 104–105).
Traduccions[modificar | modificar la font]
- ↑ Que jamai èra una istòria de tan gran malaür/Aquela de Julieta e del sièu Romèo.
- ↑ Vos que sètz negligent.
- ↑ Un lòt ja de dòl
- ↑ "Ò daga aurosa! Aquò es ton vagin. alara se rovilha, que ma daisse morrir."
- ↑ "Ò jura pas per la luna, l'inconstanta luna, / Que cambia cada jorn dins son cerclat òrbe, / De paur que ton amor justifique parelh variable."
- ↑ m'amas tu?
- ↑ Mon sol amor espelís de mon sol òdi
- ↑ Per auçar lo caractèr dins lo cercle de sa mestresa ... alà daisse lo quilhat / Fins qu'ela lo prenga e lo pregue tombat
- ↑ çò que nomenam rosa, amb un autre nom tan bon flaira
Fonts segondàrias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Romeo and Juliet – Wikipedia book
- Romeo and Juliet Plain vanilla text from Project Gutenberg
- Romeo and Juliet HTML version at MIT
- Romeo and Juliet Complete Annotated Text on One Page Without Ads or Images
- Romeo and Juliet HTML Annotated Play
- Easy Read Romeo and Juliet Full text with portraits and location drawings to make the play easy to follow from the printed page.
- Romeo and Juliet public domain audiobook at LibriVox


c: text/html

text:
Dimècres, 6 de decembre de 2017, 03h00 Escòla
Una agregacion per l’occitan es creada, çò anonciàvem en març passat tot contents, aquò voliá dire que los professors d’occitan —e d’autras lengas— poirián enfin passar amb lor disciplina lo concors de recrutament mai naut de l’ensenhament public segondari. Mas ailàs, l’Educacion francesa, dicha Nacionala, a ofèrt solament un pòst per aquela agregacion. E mai d’aquò, pel concors de nivèl inferior, lo CAPES, i a solament convocats 4 pòstes per l’occitan.
La FÈLCO, que se regaudissiá de l’anóncia de l’agregacion en març passat, a reagit amb indignacion, çò publica La Setmana.
Jornalet es un passalenga independent, a gratis e dubèrt subrel monde, e demòra pas mai qu'a parlar ambe les autres e far societat. Una societat commença ambe dos sòcis que se parlan.
Se las gents an besonh de pedagògues per passar la lenga a la joventut, aquestes darrièrs auràn besonh de professors avant de far l'amor.
Tot çò qu'es de pas natural es artificial, o assistat.
#34 es pas lo purmèir còp que Lausa se permet d'utilizar los comentaris end'insultar damb ferocitat, pasmens trapi aquò incredible digun dens la còla de jornalet intervengui pas...
meilèu que bavassejar aquí damb monde que lo valen pas, es a se demandar perqué n'a pas dejà hèit cramar los burèus de l'IA de Montpelhièr ?
#33
Es melhor que vos calhètz sus aquò, òc....
Ai pas enregistrat lo nombre de còps que la pòrta-paraula de la Felco publicament m'a traitat de fenhant e d'autres noms d'ausèl o encara lo nombre de còps qu'ai recebut d'atacas ad personam de vos Mossur Martèl jos la forma del vòstre fèl dolç-amar
#30 Magnific ! es nosautres los insultaires ! Car dins lo lexic especific de mossu Lausa "licaire de botas" es un compliment tot plen de paratge, de convivencia e de tatsoin tatsoin…. Tant vau efectivament aplantar aqui la discutia.
Macron es un mercader anticultural coma los governants de dretas ladres de l'UE, lo que vol es raubar molts de diners de los trebalhadors indefensos, coma mai indefensos e paures melhor per los fotre los drets laborals e sos diners, coma aqui lo pp e Ciudadanos pagats pels bancs . La dreta e l'extrema e los banquiers privats, son atal.
Una lenga que se transmet pas qu'ambe de professors agregats o certificats, es una lenga que se passa plus d'un biais natural, e es una lenga en via de disparicion.
Qualques corses en linha, de puints de rescontra e d'activitats comunas serián sufisents.
Mès cal far societat, e se vei pas de societat occitana.
I a pas de lenga viva sens societat reala.
#29
Dintrarai pas dins aquesta discutida estèrla
Es un repapiatge inutil ja que sabèm tots que i a pas que la Felco e sos dirigents que trabalhan per l’ocvitan e que los autres son de fenhants.
Nos sèm fait insultats pro sovent e sabèm ben en quina consideracion tenètz los que son pas vosautres
#28 Disi pas lo contrari, mas los que son dins aquestas accions an lo meriti de far quicòm, e empachan pas los que son dins lo "combat contra l'estat", los que vòlon far sens subvencion, de far quicòm (e de los sostenir).
Per contra, çò que me fot la ernhas es d'ausir de monde que puslèu que de te sostenir te dison: es pas atal que cal far. Fa mai d'un còp que Lausa o ditz. A lo drech. Mas nos escupir dessús quand vesèm que las solas avançadas qu'avèm son los "lecaires de solièrs"... Legir mai
#26 Òc mas en tota objectivitat tot aquò es insufisent per esperar de salvar la lenga, e la cultura de la subvencion es tanben aquela de la dependéncia...
Viren de countùnio a l'entour dòu mèmo proublèmo sans lou noumma vraiamen. Ou si, mè... sèn pa gaire aqueles que lou noummen vraiamen. Ou belèu que lous que n'en pénsou pariè çai s'esprìmou pa din Journalet. Vai be. Mè lou proublèmo demuoro : acò's la councienço. Avèn perdu de generaciu, de tems de councientisaciu, en foucalisent las aciu sus lou sembla de la lengo amai l'aspèt publicitari d'uno lengo... "òucitano" e literàrio, lengo estrangièiro a la councienço endividualo... Legir mai

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vos ramenti la cronologia anonciada de la tacatica per agantar lo vesin :
Primièra tapa : li far creire qu'es imprescindible dins ta vida. FACH
Entre dos còps de
"Non."
Vaquí.
E perqué pas?
Perque cal daissar MA RI NAR.
Mas, ara qu'eriam intims amb lo Vesin, sabiái que ma tacatica marchariá.
E quauques jorns aprèp, i tornèt : " e lo volètz veire mon apartament?".
Montèri doncas en cò sieu.
E ben!
Tot es subrerecaptat, subrenetejat, pas res que despassa, pas res que rabala, pas una merdòta pel sòl. Tot d'un còp, aguèri vergonha,perque a mon ostal a ieu es puslèu lo contrari...
MAS, aviá lo lièch de pas fach.
Lo vesin fa pas son lièch!!!
E ben òc, perque me la mostrèt sa cambra!
E sabètz qué?
I a de miralhs !
De miralhs tot lo long del lièch, sus las pòrtas de l'armari.
Es pas un pauc porcassièr aquò?
E sabètz qué mai?
Sul lièch pas fach, i aviá lo pijama vèrd.
E ben ieu, un lièch que t'i rabala dessús un pijama tant afrós, m'i vau pas escambarlar.


text:
dimecres, 7 de desembre de 2016
Òdi ordinari (2)
Uèi, aguèri enveja de lo pulverizar lo tipe que me passèt davant sul trepador per anar a la gara.
Non, pas perque caminava mai lèu que ieu, aquò n'ai la costuma, soi lentassa e me passan totes. De tot biais, n'aviá de longassas de cambas.
Caminava una cigarreta a la man.
E del còp m'empeguèri la pudesina de sa salopariá.
A de qué servís d'alucar una cigarreta quand siás a caminar lèu ?
E dins ma minuta d'òdi, te l'agachèri fins al cap de la carrièra, e pas un còp la fumèt sa cigarreta. Alara, a de qué servís d'alucar una cigarreta quand siás a caminar se la fumas pas ?
A m'embocanar. Pas mai.
Los fumaires, los asiri.
Cap comentari:
Subscriure's a: Comentaris del missatge (Atom)


text:
La còla del CIRDÒC
L’equipa del CIRDÒC òbra per sos diferents mestièrs al foncionament dels servicis d’informacion, a la promocion de las òbras e dels artistas, a la salvagarda e la valorizacion del patrimòni e tanben a l’acompanhament de las collectivitats, associacions e professionals dins totes lors projèctes e iniciativas per la valorizacion de la cultura occitana.
Sèm, per nòstres mestièrs de bibliotecaris, archivistas, administrators, informaticians e desvolopaires, abans tot, agents d’un servici public d’informacion e d’acompanhament per vòstras accions e projèctes. Quin que siá vòstre perfil o vòstra demanda, esitetz pas a prene contacte amb nosautres !
Direccion
Benjamin ASSIÉ
Director del CIRDÒC
Conservator territorial de las bibliotècas, Benjamin Assié es director del CIRDÒC dempuèi 2012. Definís e met en òbra la politica scientifica e culturala de l’establiment, sos programas d’accion, sas modalitats d’evaluacion e lo melhorament permanent dels servicis jos l’autoritat del President e del conselh d’administracion.
Administracion e servicis generals
Inès CLÉMENT
Responsable administrativa e financièra
Arribada al CIRDÒC en novembre de 2012, Inès Clément es responsabla de la gestion administrativa e financièra de l’establiment.
Es a vòstra disposicion per vos acompanhar dins lo montatge de vòstres dorsièrs de subvencion, la redaccion de convencions, e pels partenaris contributors a Occitanica, , respondre à vòstras questions juridicas (proprietat intellectuala, contractes de cession, autorizacions de difusion, etc.).
Isabelle BIAU
Gestion dels dorsièrs europèus | Bastiment e acuèlh dels publics
Estacada a la gestion e a la mesa en òbra de novèls levadors de finançaments dempuèi febrièr de 2017, Isabelle Biau participa tanben al melhorament permanent de l’accès a l’informacion, a la coneissença e a la cultura del domeni occitan al dintre de l’estructura.
Es a vòstra disposicion per vos acompanhar dins la mesa en òbra administrativa e financièra de vòstres projèctes e dorsièrs europèus. Es tanben vòstra interlocutritz per las demandas de manlèus d’espacis, d’equipaments, etc.
Sandra JUAN
Cooperacion e partenariats, accion territoriala
Dempuèi son arribada en març de 2011, Sandra Juan, responsabla de la cooperacion, trabalha als costats de las collectivitats, associacions e institucions culturalas a la mesa en òbra de projèctes de valorizacion e de transmission de la lenga e de la cultura occitanas. Mena tanben la politica d’internacionalizacion de las accions e projèctes del CIRDÒC.
Esitetz pas a la contactar per tota entresenha relativa a la politica de cooperacion, l’of a las collectivitats, la mesa en òbra d’un projècte sus vòstre territòri.
Pòl Patrimòni – salvagarda, coneissença e valorizacion
Marion Cornet
Iconotèca e Filmotèca : Imatges, òbras e objèctes, fonses audiovisuals
En carga del departament Imatge e audiovisual, Marion Cornet a coma mission de valorizar, conservar e salvagardar l’ensems dels fonses iconografics e audiovisuals del CIRDÒC. Es vòstra correspondenta per totas vòstras demandas o projèctes en ligam amb l’imatge e l’audiovisual.
Jordan Saïsset
Musica e Fonotèca : Musica e fonses sonòrs
Responsable del departament Musica e fonses sonòrs, Jordan Saïsset gerís l’ensems de las colleccions e accions del CIRDÒC en matèria de salvagarda, coneissença, valorizacion del patrimòni e de la creacion musicala e coregrafica. Es a vòstra escota per tot projècte o accion pertocant als fonses musicals o sonòrs, tal coma sus las musicas e danças occitanas ancianas e actualas.
Aurélien BERTRAND
Archius : Archius, manuscrits, fons ancian
Aurélien Bertrand, archivista, gerís las fòrt ricas colleccions ancianas e contemporanèas de manuscriches del CIRDÒC, los fonses d’archius privats. Mena tanben la cooperacion del CIRDÒC amb los actors de la recèrca.
Es a vòstra disposicion per totas las questions relativas als fonses d’archius e manuscriches del CIRDÒC, per vòstras proposicions de dons, legats o depaus, vòstres projèctes amb coma tòca de valorizar la recèrca actuala en domeni occitan.
Françoise BANCAREL
Actualitat e Documentacion : Documentacion contemporanèa, revistas e actualitat
Françoise Bancarel es la bibliotecària en carga de las colleccions contemporanèas, de la documentacion generala e dels periodics. Gerís tanben las aquisicions de la mediatèca publica e assegura la promocion de l’edicion e de la literatura occitana actuala via las aisinas numericas del CIRDÒC.
Es a vòstra disposicion per orientar vòstras recèrcas e respondre a vòstras demandas de documentacion, de manlèu interbibliotèca, de reproduccion e fornidura de documents a distància.
Perrine ALSINA
Cargada de mission PCI
Perrine Alsina es responsabla dels projèctes e accions relativas al salvament, la coneissença e la transmission del Patrimòni Cultural Immaterial. Gerís l’enriquiment de la documentacion, de las ressorsas e d’aisinas de recèrca sul Patrimòni Cultural Immaterial (PCI) del Centre e la mesa en òbra de las aisinas e chantièrs collectius de documentacion, numerizacion, valorizacion de las ressorsas sul PCI amb l’ensemble dels partenaris concernits.
Es vòstra interlocutritz per vòstres projèctes en matèria de salvament e valorizacion d’elements del Patrimòni Cultural Immaterial.
Pòl Difusion – servicis numerics e comunicacion
Claude SCHENCK
Responsable del Servici Informatic
Arribat al CIRDÒC en 2016, Claude es en carga de las infrastructuras, sistèmas e rets informaticas del Centre. En particular, es lo responsable tecnic de las missions d’archivatge numeric (Data center del domeni occitan).
Apòrta conselh e supòrt als partenaris dels projèctes tecnologics menats pel CIRDÒC : Data center, sistèmas de gestion de documentacion o contenguts numerics mutualizats.
Maëlle OTHO
Cap de projècte OCCITANICA+
Arribada en setembre de 2017, Maëlle Otho es en carga del desvolopament e de la visibilitat del portal collectiu de la lenga e de la cultura occitanas Occitanica.
Interlocutritz privilegiada dels partenaris e utilizaires d’Occitanica per la valorizacion e l’accès a las ressorsas del portal, respondrà a totas vòstras demandas a prepaus de las accions numericas.
Sophie GARCIA
Numerizacion, ressorsas electronicas, metadonadas e basas documentàrias
Arribada en decembre de 2017, Sophie Garcia coordena lo programa interregional de numerizacion del patrimòni occitan al dintre del CIRDÒC. Administratritz de las basas documentàrias, es responsabla de la qualitat de las donadas produchas o geridas pel CIRDÒC dins lo quadre de sas missions interregionalas e nacionalas (pòl associat BnF), en particular l’interoperabilitat de las donadas del domeni occitan amb las grandas aisinas d’informacion e de documentacion nacionalas e internacionalas.
Benoît LAGACHE
Cap de projècte aplicacions e servicis numerics
Arribat a la fin de 2016, Benoît Lagache es encargat de la valorizacion de las ressorsas e donadas culturalas, educativas, lingüisticas del CIRDÒC e dels partenaris contributors al projècte Occitanica, ne desvolopa e melhora los accèsses, aplicacions e servicis numerics. Gerís tanben la mantenença e l’evolucion de las aplicacions web ligadas a l’activitat del CIRDÒC.
Es a vòstra disposicion per tota question relativa als servicis numerics gerits per l’establiment via son site d’informacion o los sites, aplicacions e foncionalitats de l’ensemble del projècte Occitanica. Interven tanben alprèp dels partenaris qu’an un besonh de conselh e d’assisténcia per lors projèctes de valorizacion numerica.
Noémie EYRAUD
Cargada de projècte Edicion electronica
Doctoranta en contracte CIFRE dempuèi octobre de 2015, Noémie Eyraud es encargada de la realizacion d‘una aplicacion innovanta d’edicion electronica en XML-TEI e de valorizacion de la literatura occitana contemporanèa dins lo quadre d’un projècte de recèrca aplicada entre lo CIRDÒC, L’universitat Pau Valèri Montpelhièr-III, lo laboratòri ReDoc-LLACS e l’ANRT.
Pòl Mediatèca – mediacion e desvolopament dels publics
Jeanne-Marie VAZELLE
Produccions educativas
Responsabla de las colleccions audiovisualas dempuèi 2012, Jeanne-Marie Vazelle assegura dempuèi 2014 la produccion e la valorizacion de las ressorsas educativas, en collaboracion amb la ret de partenaris de l’ensenhament e de l’animacion culturala, federats a l’entorn d’una aisina numerica dedicada : La Maleta d’Occitanica.
Es vòstra interlocutritz pel desvolopament de projèctes educatius, de mediacion o de sensibilizacion dels publics joinessa dins lo quadre escolar, periescolar o de lésers, coma per la mesa en òbra d’animacions a partir de supòrts educatius tals coma los kamishibaï en occitan del CIRDÒC.


text:
Valors de tolerancia e de dobertura
La Coordinacion « Per la lenga occitana ! » qu’organiza la protesta Anem Òc ! del 31 de mars de 2012 a Tolosa, vòl rampelar amb aqueste comunicat las valors essencialas de tolerancia e de dobertura al monde que la cultura occitana i es estacada e totjorn l’es estada.
Es doncas clar que lo moviment associatiu e cultural occitan, amassa, non tolerarà pas la presencia dins la manifestacion de personas o grops que reivendicarián e proclamarián una vista xenofòba de l’Occitania.
Pr’amor de levar tota mèna d’ambiguïtat, la defensa de la lenga e de la cultura occitanas se pòdon pas cap assimilar amb los ensags de recuperacion d’aquelas tematicas per de grops que presican una ideologia racista e fascista e que, per l’utilisacion dels simbòls occitans, vòlon drapar d’un vestit nòu e mai de mòda çò qu’es totjorn lor metèissa batèsta : l’òdi e l’aborriment per çò desparier, la tampadura, l’immigrat coma patiràs, la superioritat imaginaria d’una Euròpa blanca que seriá en perilh...
L’Occitania, doberta, colorada, e mantuna, demòra fièra dels mots que li fan devesa e identitat dempuèi mai de 800 ans : « Paratge e Convivencia » !


text:
Tennessee
Tennessee es un estat american. Confronta al nòrd amb Kentucky e Virgínia, a l'èst amb la Carolina del Nòrd, al sud amb Georgia, Alabama e Mississipí, e a l'oèst amb Arkansas e Missorí.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'airal conegut actualament coma Tennessee foguèt abitat pel primièr còp pels paleoindians fa aperaquí 11 000 ans. Quand los exploradors espanhòls dirigits per Hernando de Soto visitèron la region en 1500, èra abitada per de tribús cherokee, creek e chickasaw. A mesura que los colons europèus s'establissián dins l'airal la populacion nativa foguèt forçada de se desplaçar cap a l'oèst. En 1838–1839 prèp de 17 000 cherokees foguèron forçats de se desplaçar de l'èst de Tennessee cap al territòri indian a l'oèst d'Arkansas. Aqueste fach es conegut coma «lo camin de las lagremas» (Trail of Tears), que prèp de 4000 cherokees i moriguèron pendent la marcha cap a l'oèst.
Tennessee foguèt admés dins l'Union en 1796 coma lo 16en estat, e foguèt creat en se basant sus las frontièras nòrd e sud de l'estat de Carolina del Nòrd, en las estendent cap al riu Mississipí, a la frontièra oèst de Tennessee. Foguèt lo darrièr estat confederat que se separèt de l'Union, causa que se faguèt lo 8 de junh de 1861. Après la Guèrra Civila, Tennessee adoptèt una nòva constitucion qu'abolissiá l'esclavatge (lo 22 de febrièr de 1865), ratifiquèt la 14ena esmena de la constitucion dels Estats Units lo 18 de julhet de 1866, e foguèt lo primièr estat que tornèt dins l'Union, lo 24 de julhet del meteis an.
Tennessee foguèt l'unic estat que se separèt de l'Union e qu'aguèt pas un governador militar après la Guèrra Civila Americana, gràcias en granda part a l'influéncia del president Andrew Johnson, natiu de l'estat, que foguèt lo vicepresident d'Abraham Lincoln e que li succediguèt coma president après lo sieu assassinat.
Govèrn[modificar | modificar la font]
Lo governador de Tennessee assumís sa carga pendent un periòde de quatre ans, en avent pas limit pel nombre de legislaturas, e mai se pòdon pas èsser mai de doas de seguida. Lo pòrtaparaula del Senat a lo títol de vicegovernador.
L'Assemblada generala (lo poder legislatiu estatal) se compausa de 33 membres del Senat e 99 de l'Ostal dels Representants. La carga de senador dura quatre ans, e la dels membres de l'Ostal dels Representants dura dos ans.
La Cort Suprèma es l'instància judiciària pus nauta en Tennessee. A un tribunal principal e quatre associats. La Cort d'apellacions es formada de 12 jutges del temps que la Cort Criminala d'Apellacions a 9 jutges.
La constitucion actuala de Tennessee foguèt adoptada en 1870. L'Estat aguèt doas constitucions prealablas. La primièra foguèt adoptada en 1796, l'an que Tennessee entrèt dins l'Union, e la segonda foguèt adoptada en 1834.
Geografia[modificar | modificar la font]
L'estat de es tradicionalament devesit per sos abitants en tres grandas partidas: Èst, Centre e Oèst. Se considèra generalament que lo riu Tennessee es la frontièra entre l'oèst e lo centre de l'estat, mentre que la plana de Cumberland es considerada coma la linha de division entre l'èst e lo centre. Lo punt culminant de l'estat es lo mont Clingmans Dome, amb 2025 m d'altitud.
Lo clima de l'estat es subtropical umid, levat dins las nautas montanhas.
Tennessee es l'estat qu'a lo mai de balmas als Estats Units: fins a uèi ja ne foguèron enregistradas 8350.
Economia[modificar | modificar la font]
Segond l'U.S. Bureau of Economic Analysis, en l'an 2003 lo PIB de Tennessee atenguèt los 199 786 000 000 dolars, en representant 1,8% del total dels Estats Units.
Los principals produchs de l'estat son los textils, coton, l'elevatge e la produccion d'electricitat. L'estat a mai de 82 000 proprietats ruralas, e l'elevatge es present en aperaquí 59% de las bòrias de l'estat[1]. Malgrat que lo coton siá una cultura anciana dins l'estat, la cultura a granda escala comencèt pas que pendent lo decènni de 1820, amb la dubertura de las tèrras entre los rius Tennessee e Mississipí. La part nauta del dèlta de Mississipí s'estend per lo sud-oèst de l'estat, e foguèt dins aquesta region fertila que foguèt plantat lo coton. A l'ora d'ara se cultiva soia a granda escala a l'oèst de l'estat, principalament al nòrd-oèst.[2]


text:
Lac Agassiz
Lo lac Agassiz èra un lac immens qu'ocupava entre los millennis X e VII ab. J.C. la part centrala del continent nòrd-american, mai precisament la region dels Grands Lacs actuals. D'en primièr postulat per William Keating en 1823, son existéncia foguèt confirmada après que Louis Agassiz aguèt lo primièr establit son origina glaciària en 1879.
Format fa aperaquí 11 700 ans, lo lac cobrissiá una granda part de Manitòba, la part occidentala d'Ontàrio, una part de Minnesòta, del Dakota del Nòrd e de Saskatchewan. A son extension maximala, auriá cobèrt fins a 440 000 km², siá 25 % de mai que la mar Caspiana actuala.
Fa 8500 ans, los glacièrs recuolèron rapidament e lo lac Agassiz se demesiguèt, mas cobrissiá encara las planas al sud de la baia d'Hudson. Sas aigas comencèron de desbordar d'en primièr cap al Mississippí per l'intermediari del riu Minnesòta, puèi dins lo riu Sant Laurenç. Subran, fa aperaquí 8200 ans, las aigas del lac s'espandiguèron per la baia d'Hudson e, en qualques meses, gaireben tot lo lac se voidèt dins l'atlantic nòrd. Los cercaires pensan qu'aqueste apòrt d'aiga glaciària provoquèt un refrejament brutal de l'ocean, contrariant lo corrent del Golf e engendrant una baissa de las temperaturas de 5 °C en Euròpa per mantun sègles.
Uèi, del ancian lac demoran qualques vestigis, lo lac Winnipeg, lo lac Winnipegosis, lo lac Manitòba e lo lac dels Bòsques entre autres, mas tanben de vals fertilas coma la del riu Roge del Nòrd e del riu Assiniboine.


text:
Aliança deis Uech Nacions
L'Aliança deis Uech Nacions foguèt una aliança concluda entre lei nacions europèas principalas mai lo Japon e leis Estats Units per luchar còntra la Revòuta dei Boxers e lo govèrn chinés qu'ajudèt l'insurreccion. Sei membres èran Japon, Russia, lo Reiaume Unit, França, leis Estats Units, Alemanha, Itàlia e Àustria-Ongria. En dificultat durant lo mes de junh de 1900, aquelei tropas deguèron se replegar e esperar per de renfòrç fins au mes d'aost. L'ofensiva decisiva vèrs Pequin acomencèt lo 4 d'aost e permetèt sa conquista lo 14. Puei, lei tropas de l'Aliança demorèron per s'ocupar de la repression dau movement dei Boxers fins a setembre de 1901.


text:
Joan Enric de Fondevila
Joan Enric de Fondevila (de cap a 1638 - lo 22 d'octobre de 1705), escrivan bearnés de lenga occitana, autor de teatre deu sègle XVII. Qu'ei conegut per La pastorala deu paisan qui cèrca mestièr a son hilh shens ne trobar a son grat e per lo Calvinisme de Bearn Divisat en siex ecloges (ua longa diatriba anticalvinista en 2622 vèrs e en forma de dialòg).
Fondevila qu'èra lo hilh de Joan de Fondevila, un pastor apostasiat en 1623 e convertit au catolicisme (çò qui'u autregè ua renta, puish qu'èra chic arron de l'Edicte d'integracion). Joan Enric qu'avèva ua sòr e un hrair curat. Monsen Joan Enric de Saleta, evesque de Lescar que ho lo son pairin. Avocat (aquesta qu'ei un deus mestièrs jutjat e regetat dens la ), qu'ei sepelit dehens la glèisa de Lescar (çò qui testimònia d'un cèrt estatut sociau) dab un epitafi latin qui'u mentau com Patronus et poeta facundus en soslinhar que lo dia de la soa mort e ho dolorós per la vila sancera : Haec fuit dies luctus totius civitatis.
La Navèra Pastorala, òbra dramatica bearnesa, que li ei autrejada shens que sia sancerament segur.
La Pastorala deu Paisan[modificar | modificar la font]
Lo títol sancer (La pastorala de paisan qui cèrca mestièr a son hilh shens ne trobar a son grat) que da un bon resumit d'aquesta òbra qui's trufa en alexandrins deus mestièrs de "doctor" (avocat), "mètge", apoticari e "mèste d'armas". Cada còp lo paisan, après aver escotat a presentar la loas profession peu mètge, l'avocat, l'apoticari e lo militar que concludeish que son emplecs de chic d'interès. Lo son jutjament que bremba las comèdias francesas deu medish temps com, per exemple, en parlant deus mètges e ce hè :
Jo'm cranhi que vosauts hètz tot a la bambòla,
I que hèra sovent que v'i gausatz pecar,
Car jo vei que los maus a tastas vatz cercar ;
Tocant tantòst lo pols, tantòst la tèsta ;
E si deu mau lavetz vosauts pecatz la quèsta,
I qu'au lòc d'un mau hred que prengatz un mau caud,
Vosautes francaments tractaratz l'un per l'aute.
Qu'ei interessant de destacar tanben qu'a maugrat de la rigor e de la riquessa de la lenga bearnesa de Fondevila, l'òbra qu'ei diglossica e que lo mètge que franchimandeja au paisan. L'occitan que consèrva donc lo bèth ròtle, quitament se demora sociaument acantonat.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Fondevila, Joan Enric. La Pastourale deu paysaa, qui cèrque mestièè à son hil, chéns nè trouba à son grat. Pèsse divértissente et connégude én Béarn, ainsi què d'autès oubratgès déü médich authou, en quoato actes. Pau : Vignancour, 1767.
- Fondevila, Joan Enric. La pastourale deu paysaa qui cerque mestièe a soun hilh, chens ne trouba a soun grat, en quoate actes. Pau : Ribaut, 1885.
Edicions en linha[modificar | modificar la font]
- Sus gallica.bnf.fr:
- Sul sit de la Bibliotèca de Tolosa:
Autors
Auvèrnhe : Cordat
Bearn : Fondevila
Gasconha : Adèr • Astròs • Giraud Bedot • Dugay • Bertran Larada • Andriu du Pré
Lengadòc : Godolin • Francés de Corteta
Provença : Brueis • Zerbin • Micolau Sabòli • Pèire Chabèrt • Joan de Cabanas • Tronc de Codolet
Obras
Teatre : La Pastorala deu Paysan
Poesia : Lo Ramelet Mondin • Lo Gentilhòme gascon • La Margalida Gascoa


text:
LA CARROÇA DEL DIABLE
Contes de Sibòt : Ricon de Laurens
Un còp èra, i aviá a Laverdòla, un òme qu’apelavan lo Borrut. Anèt un jorn a la fièra de Sant Sarnin, per vendre de tordres. Ne’n faguèt un brave sòu. E coma voliá pas tornar tròp lèu, per que, aquel jorn, la Borruda s’èra levada plus reguèrga que jamai, s’en anèt copar la crosta a çò de Constans.
Aquí trobèt d’amics que manjavan una persilhada e que lo convidèron. Podètz comprene que, per s’engolhonir pas, beguèron qualque brave pinton de vin.
E puèi, amb tres o quatre caçaires coma el, se trobèron atelats a una partida de borra en çò de Bèl. Aquí beguèron de vin blanc.
Lèu piquèron onze oras. Lo Borrut parlèt de partir. Bèl lo vièlh que coneissiá lo camin e que vesiá que lo Borrut aviá pro embegurat, li conselhèt de demorar, que li baliariâ un lièch. Mas nòstre òme se sentissiá pas brica malaut e disiá qu’aviá pas paur de ren.
Carguèt lo capèl sus l’aurelha e s’en anèt.
Quand arribèt al pont de Vidal, a plena garganta, se metèt a cantar. Cantava per se donar de coratge, coma fan los paurucs, perque èra pas brica pauruc... e encara mens quand aviá un pauc pintonejat. Cantava coma fa un crane gojat qu’es content de la vida, quand lo vin blanc lo fa leugièr e qu’entrepren la còsta de Postòmis .
Sonca qu’aquel estrambòrd durèt pas gaire. Quand passèt jos la Fregeriá, li semblèt que las cambas flaquissián e que los sabatons se fasián pesucs.
Lèu cantèt pas plus. Quand se sarrèt de L’ostal de las paurs, la rota que blanquejava jos la luna teniá pas pus còp jos la sòla e fasiá de contorns.
‘‘Pr’aquò, fasiá nòstre òme, soi pas bandat ! Cal mai que tres o quatre pintons de vin per m’acimar E marchi coma se butavi un tropèl de piòts ».
La lassièra li copava las cambas. La biaça que portava sus l’espatla se fasiá totjorn plus pesuga ; venguèt un moment que la calguèt pausar.
“Compreni pas çò que se passa ! fasiá lo Borrut. Aquela biaça deuriá pas pesar tant. Es benlèu una trèva fadejaira que se vòl far portar !
Vas veire cossí la te vau colhonar E s’arrestèt sul bòrd de la rota per polsar un momenton.
“Fai-te carrejar, ara !” diguèt amb un rire trufarèl.
E se metèt a badalhar. Las aigas del Rance bronzissián doçament e li cantavan una breçairòla. Lo sòm lo ganhava.
“Calriá pas s’endormir aicí, disiá en se fretant los uèlhs, que la nuèch es freja ; Podriái trobar lo maissant mal !...
A ! pensava, se passava qualque carrèla que me volguèsse far una pausa, cossí li’n sauriái grat !"
E per ma fe ! ausiguèt montar un atelatge. Los fèrres dels cavals martelavan la rota pro fòrt per far veire que trotavan. Devián èsser de cranes cavals per trotar aital a la montada.
Lèu las lantèrnas virèron lo contorn e arribèron a son auçada. Èra pas una carreta que menavan los cavals, negres coma la nuèch ; èra una granda Carròça tota negra coma la de Monsenhor l’evesque.
“È ! l’òme ! volètz que vos fague una pausa ?” demandat lo que teniá las guidas, en retenguent sas bèstias.
Lo que parlava aital èra un fotral d’omenàs que teniá lo cap amagat jos un grand capèl e qu’èra tot plegat dins una manrega*.
“Anatz a Postòmis ? demandèt lo Borrut.
— Anem plan plus luènh, respondèt l’escogrifa. Anem, montatz que los cavals aiman pas de demorar plantats !”
Lo Borrut amassèt sa biaça e montèt dins la carròça.
I aviá pas degun dedins. S’estirèt suls coissins, plan a l’aise.
”Fai tirar I” cridèt tot risolet.-Mas dejà los cavals fasián de posca. Amai devián aver manjat una brava quarta de civada per que n’anavan coma lo vent, Foguèron lèu a Postòmis .
“Vos arrestaretz al molin del vent” cridèt lo Borrut.
Mas lo molin del vent èra dejà passat e los cavals fasián pas mina de s’arrestar.
“Ba ! faguèt nòstre òme, davalarai per Ucalop !”
Mas los cavals èran dejà a la Peirada e montavan cap a Ròcacesièras.
“Ont anam ? mon Dius !” gemissiá lo Borrut.
Amb un bramai d’infèrn, los cavals èran arribats sul ròc ont an quilhat dempuèi una estatua de la Santa Vièrge.
“Anam abocar ! cridava lo Borrut. Es que sètz pas vengut fat ? ”
E tampèt los uèlhs per veire pas la cabussada qu’anavan far sus Pissa-Lèbre.
Quand los tornèt dubrir, la carròça aviá quitat la tèrra e sens far ges de bruch, corrissiá dins l’espandida del cèl en sautant d’una nívol a l’autra.
Aquí, lo Borrut agèt paur. Volguèt dubrir la portièra, mas la sarralha, clavada de per defòra, lachèt pas. Urosament per el ! perqué, de l’auçada qu’èra, en tombant sul trauc de Laverdòla se seriá engrunat braces e cambas.
E las ròdas viravan totjorn dins las nívols blancas o negras coma s’avián avançat sus una solada de nèu.
Pr’aquò, caliá far quicòm per se tirar d’aquí !
“È ! l’òme ! se metèt a bramar lo Borrut, monsur !... monsenhor !... Arrestatz-vos ! Laissatz-me davalar ! Soi pas estat bastit per trepar aital dins las nívols. Aimi mai me passejar sus quicòm de plus solid !”
Lo carretièr respondèt pas. Se metèt a rire. E quin rire !... mos amics !... un rire a vos far freginar las pèls del ventre. Se virèt sus son sèti e se metèt a l’espiar ambe d’uèlhs que flamejavan coma de tusons. E una sentor de sofre dintrèt dins la carròça.
Lo Borrut comprenguèt alara quai èra aquel que lo portava. L’atelatge infernenc passava a-n-aquel moment al dessús del convent d’Orient. Nòstre òme faguèt un grand signe de crotz... e s’estavaniguèt.
Quand se desrevelhèt, se trobèt jagut de tot son long sul talús de la
rota, a l’endrech ont èra montat sus la carròça del diable. Èra tot gelat del freg de la nuèch... e mièg mòrt del subte* qu’aviá agut.
Fèlix de Bèl, que fasiá lo corrièr de Laclapareda, l’amassèt e lo pausèt a Laverdòla en li disent qu’aviá tròp chucat lo dosilh*. Monsen Tornièr, lo mèstre d’escòla, assolidava* qu’aviá somiat e Monsen l’abat Lacrotz, lo curat, afortissiá que la bandada lo fasiá desparlar*.
Mas la Catinarda m’a totjorn dich que, quand s’agís de trèvas o del diable, n’i a pas plus incredul qu’un curat o un mèstre d’escòla, e que tot çò qu’aviá contat lo Borrut èra vertat vertadièra.
E la Catinarda èra una brava persona qu’auriá pas volgut far un pecat en contant de messorgas.
—


text:
Batalha de Guadalcanal
La Batalha de Guadalcanal foguèt una de las batalhas pus importantas de la Segonda Guèrra Mondiala. Durant la primièra ofensiva americana a la Guèrra del Pacific, la marina aliada e 16 000 soldats de Estats Units assautèron, lo 7 d'agost de 1942, l'illa de Guadalcanal, alavetz ocupada pel Japon. Lo nom en clau de l'operacion foguèt Watchtower. Foguèron tanben assautadas simultanèament las illas Floridas, Tulagi, Gavutu e Tanambogo.
Los japoneses bastissián un aeropòrt dins l'illa, que poirián dempuèi el enviar d'avions e interceptar las rotas maritimas entre Estats Units e Austràlia. Los americans, australians e nouzelandeses decidiguèron d'atacar e de prene l'aeropòrt abans que ne finalizèsson las òbras. Mercé al factor estonat, prenguèron l'aeropòrt gaireben sens oposicion, en finalizant las òbras e en lo cristianant amb lo nom de Henderson Field. Mas aquò que semblava una victòria facila se compliquèt: los japoneses contraataquèron, e aquel còp los estonats foguèron los aliats, que perdèron divèrses vaissèls (en fach, lo 8 d'agost de 1942 los aliats patiguèron la màger desbranda navala de la guèrra, après Pearl Harbor, en pèrdre 4 crosators pesats en la Batalha de l'illa de Savo) e vegèron interrompudas las siás rotas d'aprovesiment dins l'illa, malgrat qu'atenguèron conservar l'aeropòrt, fach que, a la longa, acabèt en essent decisiu per la siá victòria.
Aperaquí trenta mila personas moriguèron a Guadalcanal. L'assag japonés infructuós de recuperar l'aeropòrt lor costèt près de 24 000 mòrts. Los 6000 autres foguèron de soldats aliats.


text:
Pernambuco
Pernambuco es un estat situat dins lo centre de la Region Nòrd-Èst brasilièra. Confronta los estats de Paraíba al nòrd, Ceará al nòrd-oèst, Piauí a l'oèst, e Bahia e Alagoas al sud. A l'èst es bordat per l'Ocean Atlantic.
Istòria[modificar | modificar la font]
La principala colònia de sucre foguèt atacada per una flòta olandesa de 67 vaissèls e 7000 òmes comandats per Hendrick Corneliszoon Loncq en febrièr de 1630. Los colons de la Companhiá Olandesa de las Indias Occidentalas, governats per Theodor van Waerdenbuch vivián en sètge constant, malgrat la preséncia a Recife de Maurice de Nassau coma governador. La revòlta lusobrasilièra contra lo domeni Olandesas acabèt amb la pèrda olandesa de las colònias brasilièras lo 1654.
Geografia[modificar | modificar la font]
Sa superfícia totala, 98 937,8 km², es pus granda que la de Portugal e dos còps mai granda que la de la region francesa de Miègjorn-Pirenèus.
Lo clima predominant es tropical, amb de variacions de precipitacions dins caduna de las diferentas regions. La region del sertão a un clima semiarid. Sul litoral lo nivèl de las pluèjas pòt despassar los 1500 mm annals.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia se basa sus l'agricultura (cana de sucre, maniòc), e l'elevatge , e mai sus l'industria (alimentària, quimica, metallurgia, electronica, textila). Al començament de la colonizacion, l'arbre apelat baston de Brasil (Caesalpinia echinata) despertèt la cupiditat dels europèus e mai benlèu avans la descobèrta de Brasil.
L'economia de Pernambuco, après un periòde d'estagnacion durant lo "decenni perdut" de 1985 a 1995, cresquèt rapidament de la fin del sègle XX fins al començament del sègle XXI. En 2000, lo PIB per tèsta èra de R$ 3673,00, totalizant un acreissement de mai de 40% en aqueste periòde, e mai de 10% per an.
- Agricultura
Despuèi lo començament de la colonizacion portuguesa, l'estat foguèt mai que mai agricòla, metent en abans la produccion nacionala de cana de sucre en rason del clima e del sòl fertil. Dins los darrièrs decennis, pasmens, aquesta cultura quasi exclusiva, facha per la produccion de sucre e d'alcòl, desapareguèt. Es estada ensajada recentament l'esplecha d'autres produches vegetals, coma la floricultura e tanben la produccion irrigada de fruches - quasi totalament destinada a l'exportacion - al long del riu São Francisco e concentrada dins la vila de Petrolina, mercé a son aeropòrt internacional, e la granda capacitat dels avions cargòs. La municipalitat de Gravatá es lo segond productor de flors del país, darrièr São Paulo.
- Industria
Las industrias modèrnas se concentran pròche del pòrt de Suape, installat en 1979. Las principalas industrias son alimentàrias, quimicas, de materials electrics, de comunicacions, metallurgicas e de minerals non metallics.
Torisme[modificar | modificar la font]
Dins las darrièras annadas, una de las grandas font de revengut de l'estat es estada lo torisme, gràcias als atots naturals, istorics e culturals de l'estat. Aquesta creissença atira las grandas rets internacionalas d'ostalariá e a menat a la modernizacion e lo desvolopament de l'aeropòrt de Recife.
Los atots toristics son:
- las vilas balneàrias: Recife, Olinda, Jaboatão dos Guararapes, Itamaracá, Ipojuca (ont i a lo famós districte de Porto de Galinhas), Serrambi.
- l'ecotorisme e las plajas: sus l'illa de Fernando de Noronha.
- los monuments istorics: lo Recife Antiguo, lo centre istoric de Olinda, lo Forte Orange (fortalesa bastida per los olandeses sus l'illa d'Itamaracá) e autras.
- las fèstas tradicionalas: lo Carnaval d'Olinda e Recife amb sos blòts de frevo, e las Fiestas Juninas (celebracion dels sants populars catolics al mes de junh) dins la vila de Caruaru son las principalas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Censo 2010: População do Brasil é de 190.732.694 pessoas. www.ibge.gov.br


text:
24/04/2013
L'invité-lo convidat-de "Meitat chen, Meitat pòrc" dau 28 de abriu
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat de l'emission de questa setmana sera
Dominique Pauvert,
per son libre "La religion carnavalesque"( veire l'article sur aqueu blògue la religion carnavalesque )...Tot quò-qui sur :
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras 30 sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
France-Bleu Périgord
18:50 Publié dans Actualitats, actualité, Literatura en òc, Musica, chants e dança | Tags : la religion carnavalesque, dominique pauvert | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Cossí emplegar los sufixes : -aire / -aira ; -eire /-eira ; -idor / -idora ; -ador / -airitz ; -idor / -idora ; -ator / -atritz ; -itor / -itritz ; -utor / -utritz ; -ador / -adoira ; -idor / -idoira ; -edor / -edoira ; -tòri / -tòria.
Presentacion generala :
1) -ātor> -aire, -aira. Lo cantaire.
Mots de formacion populara, a partir del nominatiu.
2) -atōrem > -ador, -airitz. Lo trobador.
Mots de formacion populara, a partir de l'acusatiu.
3) -atōrem > -ator,-atritz. L'ordinator.
Mots de formacion sabenta, a partir de l'acusatiu.
4) -atōrium> -ador,-adoira. Lo mocador.
Mots de formacion populara, a partir de l'acusatiu.
5) -atōrium > -atòri,-atòria. Lo laboratòri.
Mots de formacion sabenta, a partir de l'acusatiu.
Levat las realizacions 4, diferentas en occitan gascon (mocador / mocader), totas las fòrmas son comunas a totas las varietats de la lenga. L’amudiment del « d » intervocalic en occitan vivaroalpin (mocador / mocha(d)or) non es considerat coma una diferéncia. Las realizacions 2 non son productivas uèi que pels vèrbs de la segonda conjugason (seguidor…). Pel demai non concernisson que de fòrmas ancianas fossilizadas (ambaissador, recebedor…).
1 - Lo cantaire / la cantaira ; lo vendeire / la vendeira.
Aquestes sufixes venon del nominatiu latin -ātor qu’abotís al cas subjècte en occitan.
-aire correspond a la primièra conjugason :
cantar→lo cantaire « lo que canta » ;
-eire correspond a la tresena :
vendre→lo vendeire « lo que vend ».
Qualques vèrbs possedisson un doble infinitiu (dormir /dòrmer), lo primièr (visible) demòra d’usatge jos aquela fòrma, lo segond (amagat) servís a fargar los substantius (dormeire).
Los substantius (de còps adjectius) formats amb los sufixes -aire e -eire al masculin, -aira e -eira al feminin, correspondon exclusivament a de personas (que fan l’accion).
Lista de mots en –aire
(a partir d’infinitius en -ar)
badinar →badinaire, aira
caçar →caçaire, aira
cantar →cantaire, aira
cardar →cardaire, aira
cercar →cercaire, aira
contar →contaire, aira
cridar →cridaire, aira
crompar →crompaire, aira
curar →curaire, aira
dançar →dançaire, aira
donar →donaire, aira
ensenhar →ensenhaire, aira
estalviar →estalviaire, aira
estampar →estampaire, aira
grailar →grailaire, aira
jogar →jogaire, aira
lançar →lançaire, aira
laurar →lauraire, aira
manjar →manjaire, aira
nadar →nadaire, aira
pagar →pagaire, aira
panar →panaire, aira
parlar →parlaire, aira
pescar →pescaire, aira
plorar →ploraire, aira
presicar →presicaire, aira
prestar →prestaire, aira
rasar →rasaire, aira
renegar →renegaire, aira
repotegar →repotegaire, aira
ressar →ressaire, aira
ressegar →ressegaire, aira
ronar →ronaire, aira
segar →segaire, aira
semenar →semenaire, aira
trobar →trobaire, aira
tuar →tuaire, aira
vendemiar →vendemiaire, aira
…..
(a partir d’un autre substantiu)
aucel →aucelaire, aira
bodega →bodegaire, aira
cabreta →cabretaire, aira
flaüta →flaütaire, aira
laüta →laütaire, aira
museta →musetaire, aira
musica →musicaire, aira
panièr →panieraire, aira
trompeta →trompetaire, aira
violon →violonaire, aira
…..
Lista de mots en –eire
(a partir d’infinitius en -er/-re)
conéisser →coneisseire, eira
córrer →correire, eira
dever →deveire, eira
dire/díser →diseire, eira
entrepréner →entrepreneire, eira
fondre →fondeire, eira
préner →preneire, eira
recebre →recebeire, eira
ríre/ríser →riseire, eira
téisser →teisseire, eira
vendre →vendeire, eira
….
(a partir d’infinitius « amagats » en -er/re)
culhir/cúlher → culheire, eira
dormir/dòrmer → dormeire, eira
legir/léger → legeire, eira
sentir/sentre → senteire, eira
téner/tenir → teneire, eira
….
2 – L’ambaissador e l’ambaissairitz ; lo recebedor e la recebeiritz ; lo regidor e la regidora.
Aquestes sufixes venon de l’acusatiu latin -atōrem qu’abotís al cas regime en occitan ancian, dins los mots de formacion populara.
-ador correspond a la primièra conjugason : cantar→lo cantador
-idor correspond a la segonda : servir→lo servidor
-edor correspond a la tresena : vendre→lo vendedor
Los sufixes -ador e -edor, correspondent a de substantius, son remplaçats dins la lenga modèrna per los sufixes -aire e -eire, mas ne subsistisson un pichon nombre que designan de foncions ancianas o que son utilizats per destriar de senses diferents. Los femenins son en -airitz e -eiritz. Lo sufixe -idor demòra productiu per formar de substantius. Son feminin es -idora.
Lista de mots amb sufixes arcaïcs -ador, -edor / -airitz, -eiritz lexicalizats :
adobador, airitz : persona que repara (opausat a « adobaire », garidor).
ambaissador, airitz : persona que dirigís una ambaissada. Foncion anciana.
caçador, airitz : persona que caça per profession (opausat a « caçaire », persona que caça per son plaser). O tanben tèrme literari :Diana caçairitz.
cantador, airitz : persona que canta a l’opèra (opausat a « cantaire, aira », persona que canta de cançons).
comandador, airitz : persona que comanda o títol onorific. Foncion anciana.
emperador, airitz : persona qu’es al cap d’un empèri. Foncion anciana.
governador, airitz : persona que govèrna. Foncion anciana.
jogador, airitz : persona que jòga per profession (opausat a « jogaire », persona que jòga per son plaser).
pecador, airitz : persona que fa de pecats (« pecaire » es vengut una interjeccion).
pescador, airitz : persona que pesca per profession (opausat a « pescaire », persona que pesca per son plaser).
recebedor, eiritz : persona que s’ocupa de finanças publicas (opausat a « recebeire », espòrt, cirurgia…). Foncion anciana.
Salvador, subs.masc. Lo Crist. Prenom (opausat a « salvaire », nom comun).
trobador, airitz : persona que compausa de poesias a l’Edat Mejana.
Femenin plural : -airises ; -eirises (caçairises, pescairises, recebeirises…).
…
Lista de mots en -idor, -idora
(substantius encara productius)
abolir →abolidor, dora
bastir →bastidor, dora
consumir →consumidor, dora
convertir →convertidor, dora
demolir →demolidor, dora
envasir →envasidor, dora
finir →finidor, dora
fornir →fornidor, dora
garir →garidor, dora
imprimir →imprimidor, dora
ordir →ordidor, dora
prestir →prestidor, dora
regir →regidor, dora
rostir →rostidor, dora
seguir →seguidor, dora
servir →servidor, dora
traïr →traïdor, dora
…
3 – L’admirator e la calculatritz
Le sufixe -ator ven de l’acusatiu latin -atōrem (femenin -atrīcem), coma -ador. Mas, los mots en -ador son de formacion populara mentre que los en -ator (femenin -atritz) son de formacion sabenta. Sovent pòdon èsser a l’encòp substantius (un acusator…) e adjectius (un acte acusator…). Pòdon tanben designar de personas o de causas (un admirator ; una calculatritz…).
L’utilizacion dels sufixes arcaïzants (-ador / -edor) o populars (-aire / -eire / -idor) prepausada per d’unes per formar de neologismes sabents seriá en contradiccion amb la tradicion de nòstra lenga e menariá a un occitan de farlabica. Exemples d’aquelas « ratapenadas » : *accelerador, *acumulador, *distribuidor, *organizaire, *collaboraire, *administraire…
Lista de mots en-tor, -tritz
(a partir d’un vèrbe semisabent o sabent)
accelerar →accelerator, tritz
acumular →acumulator, tritz
acusar →acusator, tritz
administrar →administrator, tritz
admirar →admirator, tritz
adorar →adorator, tritz
adular →adulator, tritz
alternar →alternator, tritz
amplificar →amplificator, tritz
aprobar →aprobator, tritz
armar →armator, tritz
blasfemar →blasfemator, tritz
calcular →calculator, tritz
carburar →carburator, tritz
centralizar →centralizator, tritz
codificar →codificator, tritz
collaborar →collaborator, tritz
colonizar →colonizator, tritz
comentar →comentator, tritz
compilar →compilator, tritz
conciliar →conciliator, tritz
condensar →condensator, tritz
congelar →congelator
conservar →conservator, tritz
consolar →consolator, tritz
conspirar →conspirator, tritz
contemplar →contemplator, tritz
cooperar →cooperator, tritz
coordinar →coordinator, tritz
creditar →creditor, tritz
cultivar →cultivator, tritz
debitar →debitor, tritz
declamar →declamator, tritz
decorar →decorator, tritz
difamar →difamator, tritz
dissimular →dissimulator, tritz
dissipar →dissipator, tritz
distribuïr →distributor, tritz
dominar →dominator,tritz
editar →editor, tritz
educar →educator, tritz
escrutar →escrutator, tritz
especular →especulator, tritz
estimar →estimator, tritz
estimular →estimulator, tritz
evocar →evocator, tritz
examinar →examinator, tritz
expediar →expeditor, tritz
exterminar →exterminator, tritz
extirpar →extirpator, tritz
falsificar →falsificator, tritz
fascinar →fascinator, tritz
generar →generator, tritz
imitar →imitator, tritz
importar →importator, tritz
indicar →indicator, tritz
informar →informator, tritz
inseminar →inseminator, tritz
instigar →instigator, tritz
instituar →institutor, tritz
inventar →inventor, tritz
isolar →isolator
mistificar →mistificator, tritz
multiplicar →multiplicator, tritz
narrar →narrator, tritz
negociar →negociator, tritz
observar →observator, tritz
operar →operator, tritz
organizar →organizator, tritz
persecutar →persecutor, tritz
perturbar →perturbator, tritz
presentar →presentator, tritz
profanar →profanator, tritz
propagar →propagator, tritz
provocar →provocator, tritz
realizar →realizator, tritz
reformar →reformator, tritz
regular →regulator, tritz
remunerar →remunerator, tritz
reparar →reparator, tritz
restaurar →restaurator, tritz
revelar →revelator, tritz
sacrificar →sacrificator, tritz
simplificar →simplificator, tritz
sollicitar →sollicitator, tritz
temptar →temptator, tritz
testar →testator, tritz
transformar →transformator
triomfar →triomfator, tritz
usurpar →usurpator, tritz
utilizar →utilizator, tritz
vaporizar →vaporizator
ventilar →ventilator
verificar →verificator, tritz
vulgarizar →vulgarizator, tritz
(associat a un vèrbe de formacion populara dins un registre diferent)
amar →amator, tritz (art etc. ; sens ordinari : amaire, aira)
ausir →auditor, tritz (public ; sens ordinari : auseire)
compausar →compositor, tritz (artista ; sens ordinari : compausaire, aira)
crear →Creator (Dieu ; sens ordinari : creaire, aira)
donar →donator, tritz (mecènas ; sens ordinari : donaire, aira)
enquerir →inquisitor (Glèisa ; sens ordinari : enquestaire, aira)
fondar →fondator, tritz (institucion ; sens ordinari : fondaire, aira)
navegar →navigator, tritz (al larg ; sens ordinari : navegaire, aira)
ordenar →ordinator (maquina ; sens ordinari : ordenaire, aira)
presicar →predicator (Bossuet ; sens ordinari : presicaire)
Substantius sabents sense doblets popular.
aparitor, tritz
centrifugator, tritz
coadjutor, tritz
collimator
commutator
competitor, tritz
curator, tritz
delator, tritz
denominator, tritz
dictator
executor, tritz
genitor, tritz
gladiator
interlocutor, tritz
interruptor
investigator, tritz
legislator, tritz
liberator, tritz
literator, tritz
locutor, tritz
mediator, tritz
monitor, tritz
motor, tritz
novator, tritz
numerator
orator, tritz
oscillator
percolator
predator, tritz
prestidigitator, tritz
progenitor, tritz
promotor, tritz
radiator
secator
senator, tritz
tutor, tritz
zelator, tritz
mots inventats
aviator, tritz
Femenin plural : -trises (oratrises, predatrises, senatrises, tutrises…).
4 - Lo mocador e la fotocopiadoira
Los sufixes -ador, -adoira, cas regime en occitan ancian, venon de l’acusatiu latin -atōrium. A partir de mots de formacion populara, servisson a fargar d’adjectius verbals qu’indican la destinacion d’un objècte, e l’eventualitat o la possibilitat de l’accion, e mai que mai de substantius per « designar l’endreit o l’instrument de l’accion ». De còps, pels substantius solament, pòdon èsser associats a de mots sabents intrats dins la lenga a l’Edat Mejana (ex. « conjugador »…) o a de neologismes quand se tracta d’aisinas, d’instruments domestics o de maquinas, quand l’element de basa es de formacion populara, o lo segond element dins un mot compausat (ex : lavadoira ; tronçonadoira ; aerolisador …).
Los sufixes correspondent en occitan gascon son -ader / -adera, -ider / -idera e -eder / -edera.
Lista de mots en -ador→adoira, -idor→idoira e -edor→edoira
Adjectius :
Per marcar la possibilitat, aqueles sufixes son sovent remplaçats dins la lenga modèrna pels sufixes -able / -abla, -ible / -ibla, eble / -ebla.
cresedor, doira (que se pòt creire)
culhidor, doira (que se pòt culhir)
dalhador, doira (que se pòt dalhar)
fasedor, oira (que se pòt far)
manjador, doira (que se pòt manjar)
maridador, doira (que se pòt maridar)
pagador, doira (que pòt pagar)
panador, doira (que se pòt panar)
penjador, doira (que merita d’èsser penjat)
peridor, doira (que se pòt perir)
portador, doira (que pòrta : una paret portadoira)
presicadoira (cadièra) (una cadièra per presicar a la glèisa)
punidor, doira (que se deu punir)
tuador, doira (que se pòt tuar : un pòrc tuador)
vendedor, doira (que se pòt vendre)
vendemiador, doira (que se pòt vendemiar)
venidor, doira (que deu venir)
venjador, doira(que se deu venjar)
vesedor, doira(que se pòt veire)
volador, doira (que pòt volar : d’aucelons voladors)
En occitan gascon : dalhader, era ; maridader, era…
Substantius :
(plan productius)
abeurador subs. masc. (nauc per far beure lo bestial)
alentidor subs. masc. (dispositiu per reglar / alentar la velocitat d’un veïcul)
arrosador subs. masc. (aisina per arrosar los camps)
assomador subs. mas. (dispositiu per assomar dins un castèl medieval)
ausidor subs. masc. (lo timpan dins l’aurelha, que permer d’ausir)
avertidor subs. masc. (dispositiu per avertir)
banhadoira subs. fem. (recipient per se banhar dedins)
banhador subs. masc. (sala de banh dins l’ostal)
barrador subs. masc. (çò que servís per barrar)
batedoira subs. fem. (maquina per batre lo gran)
batedor subs. fem. (espleit per batre la farda al lavador)
conjugador subs. masc. (espleit pedagogic per apréner a conjugar)
convertidor subs. masc. (aparelh per convertir lo corrent electric o autre)
corredor subs. masc. (passatge per anar / córrer d’un membre a l’autre dins l’ostal)
dalhadoira subs. fem. (maquina per dalhar)
desfibradoira subs. fem. (espleit per desfibrar)
desgrunador subs. masc. (espleit per desgrunar)
ensenhador subs. masc. (taula per ensenhar lo contengut d’un libre)
escampador subs. masc. (trauc per far escampar l’aiga de tròp)
escarpador subs. masc. (espleit per escarpar lo rasim)
fotocopiadoira subs. fem. (maquina per fotocopiar)
fumador subs. masc. (sala per fumar)
lavadoira subs. fem. (maquina per lavar la farda)
lavador subs. masc. (bacin per lavar la farda)
levador subs. masc. (dispositiu per levar)
manjadoira subs. fem. (dispositiu per far manjar lo bestial)
mirador subs. masc. (endreit per veire / mirar de luènh)
mocador subs. masc. (pèça de tela o de papièr per se mocar)
negador subs.masc. (endreit ont se pòt negar)
obrador subs. masc. (lòc ont se trabalha / òbra)
ordidor subs. masc. (lòc ont s’ordís)
parlador subs. masc. (sala de covent o autre ont se pòt parlar)
pescadoira subs. fem. (lòc ont se pesca)
podadoira subs. fem. (espleit per podar)
pompidor subs. fem. (endreit ont se pompís a cada estanci dins un escalièrs)
rasclador subs. masc. (espleit per rasclar)
respondedor subs. masc. (espleit per respondre als messatges telefonics)
rostidoira subs. fem. (aisina per rostir la carn)
secador subs. masc. (endreit per secar lo tabat…)
segadoira-batedoira subs. fem. (maquina que sega e que bat las cerealas)
semenador subs. masc. (maquina per semenar)
terrador subs. masc. (ensemble de las tèrras)
trepador subs. masc. (endreit en vila ont se va a pès / trepa)
trissador subs. masc. (espleit per trissar)
tronçonadoira subs. fem. (espleit per ressar / tronçonar la lenha)
vaisseladoira subs. fem. (maquina per lavar la vaissèla)
ventador subs. masc. (maquina per ventar las cerealas)
En occitan gascon : abeurader ; aviader ; cauhader ; batedera ; correder ; haseder, dera , responeder ; veneder, dera ; ausider ; avertider ; convertider ; rostidera…
5 - Lo laboratòri e la trajectòria.
Lo sufixe -tòri, -tòria ven de l’acusatiu latin -atōrium. Es utilizat dins los mots de formacion semisabenta. Servís per formar de neologismes amb de senses divèrses :
Lista de mots en -tòri
Adjectius :
aleatòri, òria
blasfematòri, òria
circulatòri, òria
contradictòri, òria
declamatòri, òria
difamatòri, òria
expiatòri, òria
jaculatòri, òria
meritòri, òria
notòri, òria
obligatòri, òria
oratòri, òria
peremptòri, òria
preparatòri, òria
transitòri, òria
Substantius :
adjutòri
amagatòri
auditòri
conservatòri
consistòri
deambulatòri
directòri
dormitòri
endormitòri
exutòri
interrogatòri
laboratòri
observatòri
ofertòri
panatòri
promontòri
purgatòri
refectòri
repertòri
requisitòri
supositòri
territòri
trajectòria
vomitòri