text:
Zèbre
Los zèbres (var. zèbra) (genres Dolichohippus e Hippotigris) son de mamifèrs quadrupèdes africans de la familha dels equids, grop que tanben inclutz los ases e los cavals, entre autres. Coma totes los equids, los zèbres son d'ongulats amb un nombre impar de batas. Se compta tres espècias, caduna amb un modèl de raiadura especific: lo zèbre de Grévy, lo zèbre de montanha e lo zèbre comun.
Los zèbres son un dels animals pus coneguts d'Africa; demòran dins un ecosistèma inclusent planas d'èrba, savanas, regions plantadas d'arbres o d'arbrilhons, montanhas e tucs litorals. Son subretot celèbres per las siás raiaduras negras e blancas caracteristicas, que vàrian entre las espècias e tanben d'un individú a l'autre, e per la seuna crinièra erectila. A diferència de sos parents pus pròche, los cavals e los ases, los zèbres jamai foguèron realment domesticats.
Levat qualques populacions de zèbre comun que demòran al centre d'Etiopia, los zèbres vivon unicament dins la mitat sud del continent african. E mai que las regions d'origina de la doas espècias diferentas se pòscan encavalcar, se crosan pas a causa d'un nombre diferent de cromosòmas; los zèbres de Grévy n'an quaranta sièis, los zèbres comuns quaranta quatre e los zèbres de montanha trenta dos[1].
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Etimologicament, lo mot zèbre ven del mot galaicoportugués zevra, que significa « ase salvatge »[2]. Lo nom generic Equus ven del latin e significa "caval". E los noms especifics, grevyi es en onor del President de la Republica Francesa Jules Grévy; quagga es lo nom donat pel pòble Khoikhoi a aqueles animals.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Encara que las raiaduras blancas e negras que presentan los zèbres an de caracteristicas comunas, las tres espècias de zèbre an pas una relacion pus pròcha entre elas meteissas an amb autres animals del genre Equus. E mai, la caracteristica comuna de las raiadas tanpauc èra pas presenta dins totas las sosespècias de zèbre coma l'escantit quaga qu'aviá de raiaduras solament al còl. D'autra banda, i a d'autres ongulats que tanben an de raiaduras.
Malgrat qu'an una morfologia similara a la dels cavals, son pus pichons, amb una talha mejana de 2,3 mètres de long, 1,2-1,5 mètres de naut a l'espatla e un pes d'aperaquí 300 quilogramas (fins a 450 quilogramas per los zèbres de Grévy). En aquela darrièra espècia, los mascles e las femèlas an una talha similara, mas per los zèbres comuns e los zèbres de montanha los mascles son leugièrament pus grands[3].
Los zèbres an un total de quaranta dents: dotze incisivas qu'utilizan per talhar e arrancar vegetacion; quatre caninas; dotze premolaras e dotze caissals, totas utilizadas per mòure l'aliment[4].
Los zèbres an un excellent sens de la vision; se crei que pòdon veire en color. Coma fòrça ongulats, los zèbres an los uèlhs als costats del cap, li donant un angle de vision fòrça larg. Los zèbres tanben an una vision nocturna, mens agudas que la majoritat de sos predators, mas sa bona ausida compensa.
Los zèbres an un grand sens de l'ausida, e an las aurelhas pus grandas e arredondidas que los cavals. Coma los cavals e autres ongulats, los zèbres pòdon virar sas aurelhas en tota direccion. En mai d'una bona vision e ausida, los zèbres an un sents del gost agut, e un sens de l'odorat fòrt sensible al fum, causa essenciala per sobreviure als incendis.
L'esperança de vida mejana dels zèbres es d'aperaquí trenta ans (fins a quaranta en captivitat). Dins la natura, ont los predators representan una amenaça continua, la longevitat mejana es de gaireben dotze ans[5].
Raiaduras[modificar | modificar la font]
Los zèbres son d'animals negres o d'una color escura amb raiaduras blancas e una granda taca blanca sul ventre que servís per se camoflar[6]. Qualques zèbres an de raiaduras de color marron entre las raiaduras blancas e negras.
I a tres rasons per que se considèra que los zèbres son negres amb raiaduras blancas, e pas lo contrari:[7]
- Los equids blancs poirián pas sobreviure dins las planas e bòsques d'Africa.
- Lo quaga, una sosespècia despareguda del zèbre comun, a las raiaduras tipicas sus la part anterior del còrs, mas una part posteriora escura.
- Quand las regions entre las raiaduras pigmentadas venon pus largas, apareisson raiaduras segondàrias.
Que qualques zèbres ajan ventres e pòts de color blanc pur es pas una pròva sufisenta que son d'animals blancs, perque fòrça animals de colors diferentas an de ventres e pòts de color blanca o clara.
E mai, las raiaduras dels zèbres son absentas dins lo fètus, es totalament negre. Las raiaduras apareisson aprèp, en bendas d'aperaquí 400 micromètres (vint còps la mitat d'una cellula). Las raiaduras son tan mai largas que mai es grand l'animal. Segon Bard, las espècias de zèbres se diferéncian a l'estat embrionari ont apareisson las raiaduras. Bard descobriguèt un zèbre anormal, sens raiaduras; son pelatge negre aviá de puntets blancs, causa que venguèt que las raiaduras se forman per que s'inibís de la produccion de melanina[8].
Qualques zoologistas creson que las raiaduras son un mecanisme de camoflatge, que fonciona de divèrses biais. Per començar, las raiaduras verticalas contribuisson a amagar lo zèbre dins l'èrba. I a que prendre en compte que l'èrba lo predator principal dels zèbres, los leons, que son daltonians. En teoria, un zèbre que rómia dins l'èrba nauta poiriá passar inapercebut per un leon. E mai, coma los zèbres son d'animals gregaris, las raiaduras ajudan a pèrdre los predators – divèrses zèbres agropats poiràn semblar un unic e grand animal[9]. Un tropèl de zèbres que s'escampilha per fugir un predator li semblarà una massa confusa de linhas verticalas en movement en de direccions diferentas, de tal biais qu'al predator li còsta seguir de vista un individú que se separa del tropèl[10].
Se crei que las raias tanben an un ròtle dins lo comportament sexual; de variacions leugièras dels modèls permeton que los zèbres distinguiscan los diferents individús. Dins de raras ocasions, naisson zèbres sens raiaduras, e aqueles an de se separar del grop; aquò refortís la teoria qu'aquelas raiaduras tanben an una foncion sociala[11].
Una teoria pus recenta sosten que la coloracion disruptiva tanben es un mejan eficaç de confondre lo sistèma de vision de la mosca tsetse, chucaira de sang[12]. De teorias alternativas comprenon que las linhas coïncidisson amb la distribucion de graissa jos la pèl, en servissent de mecanisme termoregulator pel zèbre, e que quina ferida que siá perturba lo modèl de linhas, indica clarament l'estat de santat del zèbre.
Una legenda africana tempta de donar una autra explicacion de las raiaduras:
- Fa longtemps, los zèbres avián pas las raiaduras blancas e negras qu'an a l'ora d'ara, mas èran totes blancs. Quand vesián un zèbre, qualques uns disián que s'agissiá d'un crosament entre un caval de color blanca e un ase, o benlèu una mula. En aquel temps, las gents ensajavan encara de domesticar los cavals salvatges per poder los cavalgar e brilhar davant totes, perque èran fòrça bèls.
- Los zèbres recebián un autre nom perque èran diferents dels cavals e de las mulas. A diferéncia de sos cosins, èra fòrça malaisit de capturar e d'ensenhar un zèbre. Un jorn, un zèbre qu'èra encara fòrça jove se perdèt e, en caminant, en caminant, acabèt dins un vilatge. Las gents comencèron de lo regardar e de charrar, sus lo biais de lo poder capturar.
- Lo zèbre s'espauriguèt, e se mainèt de que li volián far. Comencèt de córrer mentre que las gents dintravan dins los ostals per anar quèrre una ret per lo caçar. Corriguèt e corriguèt, fins que fin finala li venguèt una idèa. Vegèt un topin de pintura negra e, sens pensar mai, lo tombèt; la pintura s'escampèt per tèrra en fòrça raiaduras onduladas. Lo zèbre s'i esbrofèt fins que las raiaduras li demorèsson pintadas sul còrs, pensant que coma aquò vendriá laid e las gents lo volrián pas mai capturar.
- Las gents del vilatge lo trobèron, i vedèt çò qu'aviá fach. E pensant que ja èra pas bèl amb totas aquelas raiaduras negras sus son pelatge, lo daissèron anar. Lèu, totes los zèbres comencèron de far parièr per que las gents los destorben pas. Passant lo temps, los calèron pas mai, perque comencèron de nàisser atal. Masara las raiaduras los rendon bèls.
Regim[modificar | modificar la font]
Aliment[modificar | modificar la font]
Los zèbres son de mamifèrs exclusivament erbivòrs que manjan subretot lo matin e la tardor, repausant al miègjorn. Son animals subretot de pastura que s'alimentan d'èrba fresca, fuèlhas e borrons[13]. Tanben manjan escòrça e branquilhons. Son aparelh digestiu plan adaptat lor permet de subsistir amb un regim de qualitat nutritiva pus bassa que demandan los autres erbivòrs, mas tanben es mens eficient, çò qu'obliga los zèbres a passar mai de la mitat del temps a manjar[14].
Los zèbres se pòdon desplaçar d'una vintena de quilòmètres en un jorn en cèrca d'aliment, mas al trescòl sòlen tornar a lor punt d'origina. Pasmens, los tropèls de zèbres fan una migracion annadièra fòrça mai importanta que coïncidís amb la sason seca, çò que fan tanben d'autres tropèls de mamifèrs africans e que representan un movement de centenats de milièrs d'animals.
Aiga[modificar | modificar la font]
Las condicions secas dels ecosistèmas ont demòran los zèbres fan que s'adaptèron a las condicions d'ariditat.
Los zèbres de Grévy son aqueles que s'adaptèron melhor a las condicions de secada. Per sobreviure a la sason seca, ont la majoritat del rius, estanhs e autras fonts d'aiga se secan, aquesta espècia de zèbre cavan los lèits dels rius amb sas batas per trobar d'aiga.
Lo zèbre de montanha profèita de las caracteristicas de son abitat per sobreviure als periòdes secs. Quans se secan las fonts d'aiga amb que subsistissiá, migra en nautor, ont las temperaturas inferioras fan que la vapor d'aiga se condense en forma de pluèja, nèu o rosal.
Lo zèbre comun es lo mens adaptat a la secada. A la diferéncia de las autras doas espècias, demanda totjorn d'aiga disponibla, çò que l'obliga a migrar d'un luòc a l'autre segon la sason en cèrca de ressorsas idricas.
Compòrtament[modificar | modificar la font]
Coma la majoritat dels equids, los zèbres son fòrt sociables. Pasmens, l'estructura sociala depend de l'espècia. Los zèbres de montanha e zèbres comuns vivon en gropes, semblant d'"arèms", un mascle coexistís amb fins a sièis ègas e sos polins. Los mascles non dominants vivon sols o amb d'autres mascles non dominants, fins que venon pro grands per desfisar un mascle dominant. Quand un grop de zèbres es atacat per iènas o cans salvatges, las ègas s'agropan amb los polins al mièg mentre que lo mascle tempta de foragetar los atacants.
Quand un mascle rival tempta de desrocar lo mascle dominant, aquel lo desfisa trucant lo nas del rival amb lo seu o ne fregant las espatlas contra las sèunas. Aquò es un biais de demostrar sa fòrça e destinada a espantar lo rival. S'es pas sufisent, començan de se borrar, se mossegant lo còl e los pòts o, en cases extrèms, se donant de reguitnadas; aqueles combats son mai perilhoses que la majoritat dels combats d'aquel tipe dins lo monde animal, e un zèbre pòt acabar grevament ferit[15]. La ierarquia del grop se pòt veire dins l'òrdre que caminan los membres; davant camina l'èga mai vièlha amb sos polins, aprèp venon las autras femèlas dins l'òrdre d'edat, tanben amb sos polins, e lo mascle tanca lo grop.
A la diferéncia de las autras espècias de zèbre, los zèbres de Grévy tenon de ligams socials permanents. Los grops d'aquel tipe de zèbres demòran rarament amassa pendent mai de qualques meses. Los polins demòran amb la seuna maire, del temps que los mascles adultes vivon sols. Pasmens, coma dins las autras doas espècias, los mascles non dominants s'organizan en grops. En cases d'escassetat del manjar, fòrça membres d'aquela espècia se pòdon amassar a l'entorn d'una font d'aliments, en donant l'impression que forman un tropèl.
Pendent lo jorn, los zèbres dormisson depès, coma los cavals, e dormisson solament quand an d'autres animals a l'entorn que las avertiscan de la preséncia de predators. La nuèch, per contra, jason sovent a tèrra. Quand se repausan aital, se jason los uns al bòrd dels autras, mas al revèrs, es a dire que cada zèbre a lo cap al costat del darrièr de l'autra. Aquò a divèrses avantatges: d'una banda, permet que la coa d'un zèbre pòsca espantar las moscas de la cara de l'autra; de l'autra banda, ofrís als animals un angle de vision de 360°[16].
Anar[modificar | modificar la font]
Coma los cavals, los zèbres pòdon caminar, trotar e galaupar. Al galaup, pòdon aténher una velocitat maximala de 55 km/h[17]. Son pus lents que los cavals, mas sa granda resisténcia las ajuda a escapar als predators. Un zèbre perseguit pòt corrir en zigazaga d'un costat a l'autre per metre en dificultat lo predator. Se se tròba cunhat, lo zèbre se met sus l'espatla borrant e mossegant l'atacant.
Comunicacion[modificar | modificar la font]
Los zèbres comunican un amb l'autre amb sisclals e gemècs aguts. Los zèbres de Grévy fan de brams coma aqueles de las mulas. Las aurelhas dels zèbres indican son umor. Quand un zèbre es calmat, tibat o amistós, las aurelhas demòran erectas. Quand a paur, van endavant. Quand s'emmalís, las aurelhas van enrè. Quand los zèbres apròchan los predators dins un airal, demòran en una postura d'alèrta, amb las aurelhas erectas, lo cap naut e gaitant amb atencion. Se son tibats, ronflan. Se detèctan o son en preséncia d'un predator, se metrà a lairar o a bramar plan fòrt.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Coma la majoritat de las espècias animalas, las femèlas arriban a maduretat sexuala abans los mascles, e las ègas pòdon aver son primièr polin a l'edat de tres ans. Los mascles pòdon èsser abalits fins que tenon cinc o sièis ans. Las ègas pòdon donar naissença a un polin cada dotze meses, lo temps que dura la gestacion. Suènhan los pichons pendent una durada maximala d'un an. Coma los cavals, los zèbres son capables de se quilhar depès, caminar e popar pauc aprèp la naissença[18]. A la naissença, un polin de zèbre es marron e blanc e pas negre e blanc. Gaireben totjorn nais un sol polin, mas en d'ocasions extremament raras pòdon nàisser de bessons[19].
Los polins dels zèbres de montanha e comuns son protegits per la maire, e mai pel mascle e las autras ègas del grop. Los polins dels zèbres de Grévy son solament protegits per la maire, coma se diguèt mai naut. La proteccion dels polins es essenciala per aqueles animals perque son una presa facila e la mitat subrevivon al primièr an de vida malgrat. Un autre perilh pels polins es que s'observèt infanticidis e feticidis entre zèbres, unicament en captivitat[20].
Distribucion[modificar | modificar la font]
Los zèbres s'espandissián per tota Africa. Pasmens desapareguèron del nòrd del continent dempuèi l'Antiquitat.
A l'ora d'ara, lo zèbre qu'a la difusion pus larga es lo zèbre comun. Vivon dempuèi las zònas de transicion entre la savana e lo desèrt del sud de Sodan e d'Etiopia, passant per la savana de l'Africa Orientala, fins al sud e al sud-oèst del continent. Los abitats del zèbre de Grévy son las tèrras secas d'arbrilhons e d'èrba de l'Africa de l'èst, Kenya, Etiopia e Somalia. Lo zèbre de montanha a una difusion fòrça mai reducha que las autras doas espècias. Viu en las planas montanhosas de Namibia e Sud-Africa, fins a 2000 mètres d'atitud.
Predators e autras menaças[modificar | modificar la font]
Los predators principals dels zèbres son los leons, las iènas e los guepards. Los leons e los zèbres mantenon sas populacions en equilibri.
Las armas e las tecnicas de caça primitivas utilizadas tradicionalament en Africa amenaçavan pas significativament la populacion globala de zèbres. Los natius africans caçavan los zèbres pas solament per sa pel, mas tanben per sa carn. Pasmens, la situacion cambièt amb l'arribada dels colonizators europèus e sas armas de fuòc.
Los umans modèrnes aguèron un gròs impacte sus las populacions de zèbres dempuèi lo sègle XIX. Los zèbres son, encara ara, caçats subretot per sa pèl. Lo quaga, una sosespècia del zèbre comun, desapareguèt abans la fin del sègle XIX, mentre que lo zèbre de montanha del Cap foguèt caçat gaireben fins a l'extincion, e dins los ans 1930 ja ne demoravan mens de cent exemplars. Dempuèi alavetz, la populacion cresquèt fins a gaireben sèt cents individus, mercé a l'esfòrç per conservar la sosespècia. Ambedoas sosespècias del zèbre de montanha son a l'ora d'ara protegidas dins de pargues nacionals, mas se tròban encara en perilh.
Lo zèbre de Grévy es tanben en perilh. A causa de l'efectiu redusit de la populacion, los perilhs coma las secadas pòdon afectar facilament l'espècia. Los zèbres comuns son fòrça mai nombrosas e an una populacion sana; pasmens, aquela espècia es tanben amenaçada per la caça e lo destorbis dels abitats provocats per l'agricultura.
Taxonomia[modificar | modificar la font]
I a tres espècias de zèbres, que contenon un total de nòu sosespècias[21]. La quaga és l'unica sosespècia extinta.
Genre Equus (equidèas)
- Sosgenre Dolichohippus
- Lo zèbre de Grévy (Equus grevyi) es l'espècia mai granda de totas, amb una talha de 2,5 a 2,75 m de long e 1,45 a 1,6 m d'auçada a l'espatla. Pesa entre 350 e 440 kg. D'autras caracteristicas d'aquela espècia son sas aurelhas grandas e sas raiaduras mai estrechas. Es tanben l'espècia que pòt resistir pus longtemps sens beure d'aiga.
- Sosgenre Hippotigris
- Lo zèbre comun (Equus quagga) es l'espècia pus nombrosa e espandida geograficament. Amb tanben lo mai de sosespècias diferentas. Mesura aperaquí 2,3 m de long e 1,4 m d'auçada a l'espatla, amb un pes de gaireben 300 kg. A una granda importància pel torisme dels païses ont demòra, es un dels animals africans mai celèbres. Las populacions septentrionalas an de raiaduras mai ben definidas que las meridionalas.
- Quaga (E. q. quagga)
- Zèbre de Burchell (E. q. burchellii)
- Zèbre de Grant (E. q. boehmi)
- Zèbre de Selous (E. q. borensis)
- Zèbre de Chapman (E. q. chapmani)
- Zèbre de Crawshay (E. q. crawshayi)
- Lo Zèbre de montanha (Equus zebra) es una espècia que viu en grops pichons e que, a la diferéncia del zèbre comun, s'agropa pas en tropèl. Mesura aperaquí 2,2 m de long e 1 a 1,4 m d'auçada a l'espatla. Son pes es de 240 a 370 kg. A doas sosespècias, qu'una, E. z. Zebra, presenta un dimorfisme sexual: las femèlas son pus grandas que los mascles. Viu en zònas montanhosas secas.
- Zèbre de montanha del Cap (E. z. zebra)
- Zèbre de montanha de Hartmann (E. z. hartmannae)
- Lo zèbre comun (Equus quagga) es l'espècia pus nombrosa e espandida geograficament. Amb tanben lo mai de sosespècias diferentas. Mesura aperaquí 2,3 m de long e 1,4 m d'auçada a l'espatla, amb un pes de gaireben 300 kg. A una granda importància pel torisme dels païses ont demòra, es un dels animals africans mai celèbres. Las populacions septentrionalas an de raiaduras mai ben definidas que las meridionalas.
Temptativa de domesticacion[modificar | modificar la font]
Se temptèt de domesticar los zèbres coma animals de montura, perque son mens resistents a las malautiás africanas que los cavals. Pasmens, la majoritat d'aquelas temptativas capitèron pas, a causa de la natura mai imprevisibla dels zèbres e sas tendéncia de s'espaventar. Per aquò, se preferissiá los zebroïdes, crosaments entre una espècia de zèbre quina que siá e un caval, pòni o ase.
Lo quatren emperaire mongòl Jahangir (1605-1627) comandèt una pintura de zèbres. Sus aquela pintura, realizada per Ustad Mansur, lo zèbre es representat amb d'estrius. En Anglatèrra, lo colleccionaire d'animals Lord Rothschild utilizava sovent de zèbres per sa quadriga. En 1907, Rosendo Ribeiro, lo primièr mètge de Nairobi (Kenya), utilizava un zèbre coma montura per las visitas a domicili. A la mitat dels ans 1800, lo Governador George Grey importèt de zèbres en Nòva Zelanda, e los utilizèt per tirar sa veitura dins son illa privada, l'Illa de Kawau.
Lo Capitani Horace Hayes, a Points of the Horse (aprox. 1899), comparèt l'utilitat de las diferentas espècias de zèbre. Hayes pausèt una sèla e una brida a un zèbre de montanha en mens d'ora, mas capitèt pas a l'alimentar. Remarquèt que lo còl del zèbre èra tant rigid e fòrt que capitava pas a lo virar en cap de direccion. Malgrat que li ensenhèt a far çò que voliá sus una pista de circ, quand enselhava defòra lo contrarotlava pas pus. Trobèt lo zèbre comun facil a dominar e lo considerèt ideal per lo domesticar, perque tanben es immunizat a la fissada de la mosca tsetse. Considerèt la quaga facila de domesticar perque èra pus fòrta, docila e semblant los cavals que los autres zèbres[22].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Dorcas McClintock dins A Natural History of Zebras, ed: Encore Editions 1976, ISBN 978-0-684-14621-8
- ↑ Sheepshead Bay (Zebra) Playground
- ↑ [1] Zebra, MSN Encarta}}
- ↑ "Zebra", a McGraw-Hill's AccessScience. Accedit el 15-07-2008. Cal subscripcion per consultar l'article.
- ↑ id "Encarta"
- ↑ Gould, S. J. (1983) Hen's Teeth and Horse's Toes: Further Reflections in Natural History. Nova York: W. W. Norton and Company.
- ↑ (en)Re: Is a zebra white with black stripes or black with white stripes?
- ↑ (en)J. B. L. , A model for generating aspects of zebra and other mammalian coat patterns
- ↑ (en)[2] How do a zebra's stripes act as camouflage?, ed How Stuff Works
- ↑ (fr)[3] Le Figaro Perqué lo tigre es raiat e lo leopard tastat? }}
- ↑ id "Encarta"
- ↑ (en)Waage, J. K. (1981). "How the zebra got its stripes: biting flies as selective agents in the evolution of zebra colouration". J. Entom. Soc. South Africa. 44: 351 - 358.
- ↑ id Encarta
- ↑ id "Encarta"
- ↑ cf "Encarta"
- ↑ id "Encarta"
- ↑ id "Encarta"
- ↑ id "Encarta"
- ↑ (en)[4] Plains Zebra Equus burchelli
- ↑ infanticidi e feticidi per part de mascles de zèbre comun en captivitat
- ↑ (en)Groves, C.P. & Bell, H.B. 2004. New investigations on the taxonomy of the zebras genus Equus, subgenus Hippotigris. Mammalian Biology. 69: 182-196.
- ↑ Matthew Horace Hayes Points of the Horse: A Treatise on the Conformation, Movements, Breeds, and Evolution of the Horse ISBN 978-0-668-01811-1
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Turner, A. & Antón, M. Evolving Eden: An Illustrated Guide to the Evolution of the African Large Mammal Fauna 2004, ed:Columbia University Press, ISBN 978-0-231-11944-3
- Stuart, T. & Stuart, C. Field Guide to Larger Mammals of Africa (Field Guide), 2007, ed: Struik Publisher, ISBN 978-1-77007-393-7


c: text/html

text:
Guèrra de Crimèa
La Guèrra de Crimèa se debanèt d'octòbre de 1853 a setembre de 1856 entre l'Empèri Rus e una aliança formada de l'Empèri Otoman, de França, de l'Empèri Britanic e dau Reiaume de Sardenha. Faguèt partida de la lucha d'influéncia entre poissanças europèas sus lei territòris d'un Empèri Otoman en declin. La màger part deis operacions importantas se debanèt dins la Peninsula de Crimèa. Lei causas dau conflicte foguèron la volontat francobritanica de protegir l'Empèri Otoman còntra l'expansionisme rus, lo refús britanic de veire leis estrechs entre la Mar Negra e la Mar Mediterranèa sota lo contraròtle rus e la question de la proteccion dei Luòcs Sants entre França e Russia.
Ansin, quand en 1853, Russia ocupèt lei principats otomans de Valaquia e Moldàvia, lo govèrn de Constantinòple foguèt encoratjar de resistir militarament per lei Francés e lei Britanics. Après la destruccion de la flòta otomana per lei Rus, un còrs expedicionari francobritanic foguèt mandat en Crimèa per conquistar la basa navala de Sebastopòl. Aqueu sètge se debanèt dau 9 d'octòbre de 1854 au 11 de setembre de 1855 e s'acabèt per una victòria aliada. D'autreis operacions mens importantas se debanèron ai frontieras entre leis Empèris Rus e Otoman : leis Otomans foguèron venceire a Eupatoria dins la region de Danubi e lei Rus conquistèron la vila de Kars dins lo sector de Caucàs.
A partir de 1855 e de la conquista de Sebastopòl, de negociacions acomencèron e foguèron concludas en 1856 per lo Tractat de París :
- substitucion d'una tutèla colectiva d'Euròpa au protectorat rus sus lei principats de Valaquia e Moldàvia.
- libertat de navigacion sus Danubi.
- desmilitarizacion deis illas Aland.
- abandon dei revendicacions russas sus la proteccion dei crestians ortodòxs de l'Empèri Otoman.
- revision de la convencion de 1841 sus leis estrechs.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Saga
Lei sagas literàrias son caracteristicas, levat de quauqueis excepcions, dei populacions vikingas islandesas entre 1180 e 1350. Son de racòntes istorics en pròsa de còps basats sus de fachs vertadiers. Lei subjèctes principaus son la vida d'un personatge durant la colonizacion dau país. Aquelei sagas permetèron ai familhas islandesas d'assegurar lor legitimitat e de mantenir l'equilibri entre lei clans principaus de l'illa. Existián unei tipes :
- lei sagas reialas que lo subjècte èra lo racònte de la vida d'un rèi viking, generalament danés o norvegian.
- lei sagas deis Islandès que tractavan dei familhas dei Vikings islandès.
- lei sagas contemporanèas que regardavan lo racònte de fachs istorics.
- lei sagas legendàrias que contavan de racòntes legendaris pas necessàriament vikings.
- lei sagas dei chivaliers que son eissidas d'adaptacions de tèxts epics d'Euròpa continentala.


text:
Danis, ieu vole pas emmerdar degun ambe las leies. Mas l’ensenhament de nostra lenga es un drech denegat. Per parlar del nòstre drech, chau parlar de la lei francesa.
Lo problema es que, en aquesta polida republica, tanlèu que se parla de l’ensenhament de la lengas regionalas, se desrevelhan tots los ayatolas de l’escòla « publique laïque et obligatoire » e n'ia plan. L’avem vegut ambe lo desbat subre Diwan, en 2004 (siai pas segur de l’anada) : lo conselh regionau de Bretanha vòlia finançar los licéus Diwan et ne foguet empachat après un embolh onte i avia los senators et lo conselh constitucionau (totjorn a l’avantgarda per nos far cagar).
(desencusatz me per las fautas e la mescladissa de dialectes, l’Occitan meù es pas plan assegurat)
Dernière édition par LaurençD le Mer 20 Fév - 8:38, édité 3 fois


text:
1201
Aquesta pagina concernís l'an 1201 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Reünion d'un concili a Soissons per estudiar la validitat dei diferents maridatges dau rèi Felip II. Ingeborg de Danemarc foguèt reconeguda coma rèina legitima dau reiaume (març-mai) e la mòrt d'Agnès de Merània (19 de julhet) après la naissença de son tresen enfant reglèt definitivament la question.
Après lo reglament dau problema, Felip II se preocupèt tornarmai de redurre la poissança anglesa sus lo continent. Òr, Joan d'Anglatèrra aviá aprofichat sei drechs de sobeirans per « raubar » la promessa d'Uc le Brun, còmte de la Marcha. Lo còmte aviá protestat auprès de Felip II qu'èra lo senhor superior de Peitau. Aquò èra un pretèxte ideau per solevar lei barons de la region còntra lo rèi d'Anglatèrra (→ 1202).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Principat d'Antioquiá e Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
Boemond IV d'Antioquiá capitèt d'eliminar son nebòt Raimon Rupen d'Antioquiá de la succession de son paire Boemond III d'Antioquiá e poguèt unificar lo Principat d'Antioquiá e lo Comtat de Trípol sota sa direccion fins a 1216. Se maufisant de la Cort d'Antioquiá, Boemond IV gardèt sa capitala a Trípol.


text:
Lo Sistèma Internacional d’Unitats (nom abreujat en SI), version modèrna de l’ancian sistèma metric, es lo sistèma d’unitats de mesura mai utilizat al mond. Es d’usatge legal dins gaireben totes los estats, en particular los estats europèus. Es descrich dins la brocadura oficiala1 (en francés, per de rasons istoricas) del Burèu Internacional dels Peses e Mesuras e mai sas traduccions en divèrsas lengas, e integrat a la nòrma internacionala ISO 80000.
Dins lo Sistèma Internacional, existisson d’unitats de basa (o unitats fondamentalas) e d’unitats derivadas. De prefixes permeton de definir de multiples e de sosmultiples d’unitats. Cada unitat a un nom (que depend de la lenga utilizada) e un simbòl (internacional, independent de la lenga). Per exemple, l’unitat de basa SI de la massa a per nom quilograma en occitan, quilogram en catalan, chilogrammo en italian, etc. ; son simbòl, quina que siá la lenga del contèxte, es : kg.
Lo separador decimal (entre la partida entièira e las decimalas) es la virgula o lo punt segon l’usatge corrent dins lo contèxte. Per exemple, l’escritura decimala del nombre 71/50 es 1,42 o 1.42.
Los nombres que comprenon un grand nombre de chifras se pòdon partejar, facultativament, en grops de 3 chifras separats per d’espacis, per fin de facilitar la lectura. Aqueles grops se separan pas jamai per de punts. Per exemple, lo nombre « dètz mila cinc cents » s’escriu en chifras : 10 500 o 10500 (mas pas 10.500).
Aqueles noms son de noms comuns : s’escrivon en minusculas e s’acòrdan en nombre (un mètre, trenta mètres). Aquela règla a pas cap d’excepcion : per exemple, l’unitat de basa de la temperatura termodinamica a per nom kelvin, nom comun provenent del nom del fisician William Thomson, melhor conegut coma Lord Kelvin : un kelvin, cent kelvins.
Los simbòls d’unitats, invariables en nombre, s’escrivon en caractèrs romans (dreches). Son pas d’abreviacions : s’acaban pas per un punt2. Son en minusculas, exceptat quand lo nom de l’unitat proven d’un nom pròpri de persona : dins aquel cas, la primièira letra del simbòl es una majuscula. Per exemple, lo simbòl del quilograma es : kg (en minusculas) ; lo simbòl del kelvin es : K ; lo simbòl del pascal (unitat de la pression, que son nom proven del nom pròpri Pascal) es : Pa. Los simbòls s’emplegan unicament après un nombre escrich en chifras, e ne son separats per un espaci3 : 1 m (un mètre), 20 K (vint kelvins).
Remarca : segonda, mòle, candèla son femenins. Los autres noms son masculins.
Remarca : aqueles noms son masculins ; hèrtz a per plural hèrtzes o hèrtz.
Una seria de noms de prefixes e de simbòls de prefixes permeton de formar los noms e los simbòls dels multiples e sosmultiples decimals de las unitats SI de 1024 a 10-24. Los simbòls dels prefixes s’escrivon en caractèrs romans (dreches) e s’estacan sens espaci als simbòls d’unitats per formar un nòu simbòl d’unitat ; per exemple : hm, km, µs, MJ, simbòls de l’ectomètre (100 m), del quilomètre (1000 m), de la microsegonda (0,000 001 s) e del megajoule (1 000 000 J).
Noms e simbòls dels prefixes SI :
Per de rasons istoricas, lo quilograma es la sola unitat de basa SI que son nom conten un prefixe. Los noms e los simbòls dels multiples e sosmultiples decimals de l’unitat SI de massa son formats dirèctament a partir del grama : per exemple 10-2 kg = 10 g = 1 dag (dètz gramas o un decagrama).
Per exemple, s’escriu : 17 h 30 min, o : 17 h 30.
Remarca : ectara es un nom femenin (una ectara, doas ectaras)
1 Brocadura de 2006 : www.bipm.org/utils/common/pdf/si_brochure_8_fr.pdf
2 Mas pòdon èsser seguits d’un punt en fin de frasa per rasons de puntuacion.
3 Excepcionalament, se met pas d’espaci davant los simbòls de las unitats sexagesimalas d’angle : 90°, 30′, 10″.


text:
Beaune-la-Rolande
Beaune-la-Rolande es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre e Vau de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Beaune-La-Rolande se situa a 98 km al sud de París, 51 km al nòrd-èst de Orléans, 26 km al nòrd-oèst de Montargis e 19 km al sud-èst de Pithiviers.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De las traces d'un abitat neolític an #èsser testificades en los environs de la vila. Beaune-La-Rolande se tròba de contunh en lo territòri de la tribu gauloise de las Sénons. Segon cèrtas ipotèsis poiriá s'agir de Vellaunodunum, vila assiégée per Jules César (benlèu tanben Montargis o Castell-Landon). La localizacion actuala de la vila a viscut dempuèi l'epòca gallo-romaine (descobèrta de esquelets, poteries e d'objèctes metallics) e se tròba près de la Via César #que connectava Sentit (capital dels Sénons) a Cenabum (Orléans). Los registres consecutius al bastiment de la autoroute A19 an revelat una aglomeracion gallo-romaine d'una desena d'ectaras, de nombrosas bastissas en possedint soscaves en s'alinhant la longitud d'una carrièra en possedint voreres e caniveaux. Una installacion thermale a tanben #èsser enregistrada a l'intrada de l'aglomeracion.
Vila fortificada al Mièja Edat, subsisteix encara uèi de nombroses vestigis del mur de enceinte (divèrses torns, pans de mur).
La Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value). se #desenrotllar a Beaune-la-Rolande, una batalha de la guèrra franco-prussienne de 1870 ont #èsser aucit sustot lo pintor Frédéric Bazille : lo Prince Charles de Prusse #batre lo General de Aurelle de Paladines (en comandant çò armada de la Loire).
En lo moment de la Segonda Guèrra mondiala, Beaune-la-Rolande #protegir, près de lo sieu centre vila, un camp de internement e de transit, jos commandement francés, #que viu passar, amb aquel de Pithiviers, près de 18 000 josieus, #que la mai granda majoritat n'èran mainats. La majoritat d'aqueles josieus #èsser de contunh déportés cap a Auschwitz per i èsser maselès. Doas pelliculas francesas se son inspiradas d'aquel ancian camp : La Rafle (2009) e Se sonava Sarah (2010).
Des traces d'un habitat néolithique ont été attestées dans les environs de la ville. Beaune-la-Rolande se trouve ensuite dans le territoire de la tribu gauloise des Sénons. Selon certaines hypothèses il pourrait s'agir de Vellaunodunum, cité assiégée par Jules César (peut-être aussi Montargis ou Château-Landon). L'emplacement actuel de la ville est habité depuis l'époque gallo-romaine (découverte de squelettes, poteries et objets métalliques) et se trouve à proximité de la Voie César qui reliait Sens (capitale des Sénons) à Cenabum (Orléans). Les fouilles consécutives à la construction de l'autoroute A19 ont révélé une agglomération gallo-romaine d'une dizaine d'hectares, de nombreux bâtiments possédant des caves s'alignant le long d'une rue possédant trottoirs et caniveaux. Une installation thermale a aussi été fouillée à l'entrée de l'agglomération.
Ville fortifiée au Moyen Âge, il subsiste encore aujourd'hui de nombreux vestiges du mur d'enceinte (plusieurs tours, pans de mur).
Le se déroula à Beaune-la-Rolande, une bataille de la guerre franco-prussienne de 1870 où fut tué notamment le peintre Frédéric Bazille : le Prince Charles de Prusse battit le Général d'Aurelle de Paladines (commandant l'armée de la Loire).
Lors de la Seconde Guerre mondiale, Beaune-la-Rolande abrita, près de son centre ville, un camp d'internement et de transit, sous commandement français, qui vit passer, avec celui de Pithiviers, près de 18 000 juifs, dont la plus grande majorité étaient des enfants. La plupart de ces juifs furent ensuite déportés vers Auschwitz pour y être exterminés. Deux films français se sont inspirés de cet ancien camp : La Rafle (2009) et Elle s'appelait Sarah (2010).


text:
Gaston III de Fois-Bearn
Gaston Fèbus (Ortès, lo 30 d'abriu de 1331 - lo 1 d'agost de 1391), que vadó Gaston III de Fois-Bearn, hilh de Gaston II de Fois-Bearn e d'Alienòr de Comenge ; qu'èra comte de Fois, vescomte (puish senhor sobeiran) de Bearn, de Marsan, de Gavardan, de Nebosan, de Lautrèc e d'Albigés, cosenhor d'Andòrra.
Senhor bearnés, que s'i escadó entà obtiéner la reconeishença e lo respècte de l'independéncia de Bearn peus reis de França e d'Anglatèrra e que bastí un sistèma d'aliganças entà controlar los escambis economics enter los dus costats deus Pirenèus.
Vita[modificar | modificar la font]
Que vadó comte de Fois e vescomte de Bearn en 1343 a l'escadença de la mort deu son pair en crotzada a Sevilha. N'avèva pas sonque 12 ans e la soa mair qu'assegurè la regença en lo bèth presentar dens las vilas de Bearn entà i arrecéber l'aumenatge deus sons subjèctes. Qu'eretava alavetz d'un territòri hèit de tròç de possessions esbarriscladas e, en mei d'aquò, divididas enter ua vassalitat virada sia de cap au rei de França (çò qui èra lo cas de Fois) sia de cap au rei d'Anglatèrra (aquò qu'èra lo cas de las soas tèrras gascoas) ; tot aquò au medish moment qui començava la Guèrra de Cent Ans (en 1347).
Que sabó profieitar d'aquesta posicion en bèth desplegar talents diplomatics deus géncers ; en purmèras, quan lo rei de França e'u demandè lo son aumenatge, shens díser que non, qu'arresponó que Bearn n'èra pas devath la soa vassalitat, mes que'u s'ac calèva tornar presentar aquera demanda en e peu son país de Fois. Atau, en tot impausar la soa condicion, que deishava quauquarren a ganhar au rei de França (un miei aumenatge) e quauquarren a pèrder (aqueth miei aumenatge e lo risc de véder lo vescomte a passar deu costat anglés).
Per çò qui èra de la vassalitat bearnesa de cap a Anglatèrra, que sabó ganhar temps en purmèras en pretextant que non podèva pas arrecéber los messatgèrs deus Princi Negre, puish, quan non podó pas mei evitar de's presentar davant eth, qu'arreconegó la vassalitat de quauques uas de las soas possessions gascoas mes pas brica per Bearn, en tot acceptar, totun, de tornar sus aquesta posicion en cas qu'ua pròva de vassalitat passada e hosse portada. Au maugrat qu'aquò e hore lo cas arron, aqueth jòc diplomatic doble e tenut qu'assegurè la reconeishença de l'independència de Bearn, concretizat dens l'Acte d'Independéncia de Bearn, signat deu 25 de seteme de 1347.
Aquesta pujada deu son poder, que contunhè dab los son hèits de guèrra : la soa victòria militara a Launac contra los Armanhacs lo 3 de deceme de 1362), la soa ajuda balhada aus Cavaèrs Teutonics (1356) e lo sauvament de la daufina de França a Meaux (1358).
Maridat dab Agnès de Navarra lo 3 d'agost de 1349, que l'acacè de la soa cort l'endedia de la neishença deu lor hilh shens la deishar emportar arren en pretextant que n'avossen pas pagat la dòt. Que's cred qu'aquò ho a l'origina deu drama d'Ortès on Gaston Febus b'aucidè lo son hilh qui avèva ensajat de l'emposoar.
Lo son regnat que ho entà Bearn un temps de patz (a l'empara de la Guèrra de Cent Ans) e de grana pression fiscau (l'istorian Pèir Tucoo-Chala que soslinha que Gaston Fèbus non s'estimava pas la pena capitau per'mor los morts non pagan pas cap impòsts) qui permetó la construccion d'ua cadena de castèths e de hortalessas (mantun que pòrta enqüèra la mencion "Febus me fe" talhada en las loas pèiras); enter los castèths febusians que podem mentàver: Pau, Ortès (ne demora sonque la tor Montcada), Bètlòc, Morlana, Montanèr e, en dehòra de Bearn, Lorda, Mauvesin, l'ancian Castèth de Maseras e lo castèth de Fois.
Que's morí d'un còp de sang arron ua caça de l'ors a l'Espitau d'Orion (près de Sauvatèrra) lo 1 d'agost de 1391.
La soa vita e l'esplendor de la soa cort que hon descrivudas en detalh e dab admiracion peu cronicaire picard Jean Froissart qui servore de hont d'inspiracion per lo roman d'Alexandre Dumas Monseigneur Gaston Phoebus.
Eretèrs[modificar | modificar la font]
- Gaston de Fois-Bearn : eretèr legitim mes mort, aucit peu son pair segon la legenda.
- Hilhs neishuts illegitims dab Caterina de Ravat :
- Garcia de Bearn : vescomte d'Aussau.
- Peranudet de Bearn : mort joen.
- Bernat de Bearn : fondator de l'Ostau de Medinacelli .
- Joan de Bearn : mort durant lo Bal deus Ardents.
Òbra literària[modificar | modificar la font]
Que ho tanben escrivan de lenga francesa e occitana (autor de poesias occitanas e de dus libes en francés: un libe de caça e un aute de pregària). Com mecènas que ho protector e amic deus màgers compositors de musica deus sons temps (los compositors de l'Ars Subtilior) e que li devem la comanda d'arreviradas de libes en occitan com, per exemple, lo tractat cirurgicau deu mètge arabi Albucassis.
Gaston III dens l'art e l'istòria[modificar | modificar la font]
- Chroniques de Jean Froissart
- Monseigneur Gaston Phoebus, roman d'Alexandre Dumas.
- Gaston Fèbus, tragèdia de Miquèu de Camelat.
- Gaston Phébus, Le Lion des Pyrénées ("Gaston Febus, Lo Leon deus Pirenèus"), seria de television de 1978.
- Portal:Bearn/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Gasconha/Articles ligats
- Portal:Lengadòc/Articles ligats
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Istòria d'Occitània
- Istòria de Bearn
- Sobeiran de Bearn
- Comte de Fois
- Ostal de Fois
- Senhor de l'Edat Mejana
- Noblesa occitana
- Lengadòc medieval
- Caça
- Compositor medievau
- Literatura occitana
- Escrivan occitan
- Escrivan occitan deu sègle XIV
- Personalitat occitana
- Escrivan bearnés
- Personalitat bearnesa
- Personalitat dels Pirenèus Atlantics
- Personalitat d'Arièja
- Istòria de França
- Noblesa francesa
- Escrivan francés
- Naissença en 1331
- Decès en 1391


text:
Revòuta dei Turbants Jaunes
La Revòuta dei Turbants Jaunes se debanèt de 184 a 192 dins l'Empèri Chinés. Fuguèt entraïnada per Zhang Jiao, fondator de la secta taoïsta Taiping, qu'organizèt una insureccion còntra la dinastia Han. Sei partisans adoptèron un turbant jaune coma signe de raliment donant son nom a la revòuta.
En causa de l'afebliment dau govèrn centrau en declin dempuei de decennis, lei Han fuguèron rapidament en dificultat. Deguèron donc demandar l'ajuda de generaus e de vassaus poderós que capitèron d'esquichar pauc a pauc la revòuta. La mòrt de Zhang Jiao favorizèt la victòria deis aliats de l'emperaire. Pasmens, lei combats entraïnèron lo partiment de l'Empèri entre lei senhors e generaus venceires que perdiguèt la direccion vertadiera de l'Empèri e dispareguèt en 220.


text:
Paton
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo can de montanha dels Pirenèus o Montanha dels Pirenèus es una raça de can, que tanben se nomena de còps paton.
De confondre pas amb lo pastor dels Pirenèus qu'es un can mai pichon.
Dempuèi de temps immemorials, es present dins los Pirenèus. A l'Edat Mejana, es descobèrt e utilizat per gardar los castèls e protegir los tropèls contra los predators. Es mencionat al sègle XIV per Gaston Fèbus. Fòrt presat al sègle XVII, pertegèt la glòria de la cort de Loís XIV.
La primièra descripcion del paton apareis dins lo libre del Comte de Bylandt en 1897. L'estandard oficial alprèp de la SCC es enregistrat en 1923, a l'iniciativa de M. Sénac-Lagrange, membre de l'acamp dels Amators de Cans Pirenèus. L'estandard actual es fòrt pauc estat modificat, sols de detalhs i son estats ajustats.
Lo paton s'èra fach rar dins las campanhas, a causa de la desaparicion dels grands predators mas dempuèi qualques temps suscita un reviudament d'interès alprèp dels pastors, amb la tornada del lop dins los Aups.
Caractèr[modificar | modificar la font]
Al mièg d'un tropèl, es un gardian remirable. Son ròtle es pas d'acampar los motons mas de los protegir. Per aquò far, se l'abitua fòrt lèu a viure amb eles, de biais que los considèra apuèi coma sa familha. Se lo can detècta un intrús, jaupa e s'interpausa entre lo tropèl e çò que considèra coma una menaça.
Al sen d'una familha es un animal qu'es naturalament un bon gardian, del fach de son caractèr protector. A un grand sens de la familha e sap fòrt plan reconéisser d'amics qu'a pas vist dempuèi longtemps. Fòrt doç amb los enfants e puslèu placid, es çaquelà pauc adaptat a la vida citadina. Es en efièch un can qu'a besonh d'espaci e que son jaupament poderós pòt se far una font de geina pels vesins.


text:
Demigny
Demigny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Demigny Se situa en lo Nòrd-Es de la Saône-e-Loire, en Bourgogne, pas fòrça luènh de Beaune ont de Chalon-sus-Saône.
Demigny se situe dans le Nord-Est de la Saône-et-Loire, en Bourgogne, pas très loin de Beaune où de Chalon-sur-Saône.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los Templiers, a Modèl:La s sègle aviá sus aquela parròquia una capèla. La siá existéncia a verificat per una charte de 1225, #que conten l'acòrdi realizat jos la médiation de l'avesque Guy Eer de Vergy, en relacion amb rendas en grandas #que #donar luòc a un désaccord entre lo Abbesse del Abbaye Sant-Andoche de Autun e los religioses del Òrdre dels Templiers, posseïdors de la capèla sus un territòri nomenat Curma[1]
Les Templiers, au XIIIen siècle avait sur cette paroisse une chapelle. Son existence est constatée par une charte de 1225, qui contient l'accord réalisé sous la médiation de l'évêque Guy Ier de Vergy, concernant des rentes en grains qui donnèrent lieu à un désaccord entre l'Abbesse de l'Abbaye Saint-Andoche d'Autun et les religieux de l'Ordre des Templiers, possesseurs de la chapelle sur un territoire nommé Curma[2]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ César Lavirotte: de Memòrias estatisticas suls establiments dels Templiers e dels Espitalaris de Sant-Jeande Jerusalem en Bourgogne. 1852.
- ↑ César Lavirotte: Mémoires statistiques sur les établissements des Templiers et des Hospitaliers de Saint-Jeande Jérusalem en Bourgogne. 1852.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Drucot (Sonme) en picard ( Drucat en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Bourg Del Ponthieu situat en la vallée de la Drucat, jos-afluent de la Soma, situat a 5 km al nòrd-es de Abbeville.
Bourg du Ponthieu situé dans la vallée de la Drucat, sous-affluent de la Somme, situé à 5 km au nord-est d'Abbeville.
Drucat
Aquesta seccion es voida, pas pro detalhada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detalhada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Japonés
Lo japonés (日本語, AFI: [nʲihoŋɡo]) es la lenga pròpria dels japoneses e la lenga oficiala (de facto) de Japon. Fa partida de la familha de las lengas japonicas[1].
Es una lenga parlada per mai de 130 milions de personas en Japon e dins las comunitats japonesas emigradas.
Es una lenga aglutinanta que se destria per un sistèma complèxe de cortesiá que rebat la natura ierarquica de la societat japonesa, amb de formas verbalas e un vocabulari particular per indicar l'estatut relatiu del parlaire, de l'escotaire, e de la persona mencionada dins la conversacion (presenta o absenta). L'inventòri dels sons del japonés es relativament estrech, e ten un sistèma d'accent tonic lexical distint. La lenga es ritmada pel mora.
Lo japonés s'escriu amb una combinason de tres diferent tipes de caractèrs: los caractèrs chineses modificats sonats kanji (漢字), e dos sillabaris faches de caractèrs chineses modificats, hiragana (平仮名) e katakana (片仮名). L'alfabet latin, rōmaji (ローマ字), es tanben de còps que i a utilizat en japonés modèrne, mai que mai pels noms e logos de las entrepresas, la publicitat, e per dintrar de tèxts japonés dins un ordenador. Las chifras aràbias son generalament utilizadas, mas los caractèrs numerals tradicionals sinojaponeses son tanben comuns.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Las lengas japonicas son una branca de la familha mai larga de las lengas corèonipoainos segon d'unes lingüistas (o de las lengas altaïcas segon d'autres lingüistas. Aquelas classificacions fan controvèrsia.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Diccionari bàsic Català-Japonès & Japonès-Català, Enciclopèdia catalana, S.A., Barcelona, 1985.


text:
Granda Famina en Irlanda
La Granda Famina (en irlandés An Gorta Mór o An Drochshaol, en anglés the Blight, The Irish Potato Famine o The Great Famine) es lo nom donat an una famina majora en Irlanda entre 1845 e 1849. Siguèt en gròssa partida lo resultat de 50 ans d'interaccions desastrosas entre la politica economica imperiala britanica, dei metòdes agricòlas inapropriats e de l'aparicion dau mildió sus l'illa, un bolet parasite que quasi anientèt d'un còup lei culturas localas de tartiflas, manjar de basa dei païsans irlandés.


text:
Vasadés
Vasadés es un parçan d'Occitània[1] situat en Gasconha .
La soa vila principala es Vasats.
Somari
- 1 Las especificitats de la region
- 1.1 Delimitacion istorica
- 1.2 Delimitacion actuala e caracteristicas paisatgèiras
- 1.3 Lenga tradicionala
- 1.4 Caracteristicas socioculturalas
- 1.5 Cultura vasadesa
- 1.6 Occitan anuit
- 2 Nòtas
- 3 Ligas extèrnas
Las especificitats de la region[modificar | modificar la font]
Delimitacion istorica[modificar | modificar la font]
Vasadés pòt èster considerat coma lo territòri de l'anciana diocèsi de Vasats, devath lo Regim Ancian. En gròs, la Gironda actuala èra devesida en diocèsi de Bordèu e diocèsi de Vasats. La termièra passèva entre Boridèirs e Sent Sefrian, entre Tolena e Lengon, e traversèva lo canton de Sent Macari e l'oèst dau canton de Sauvatèrra. Cernés, Sauternés, las Gravas, la Hauta Lana girondina se trobèvan donc en Bordalés ; la partida orientala de l'Entre Duas Mars èra en Vasadés.
Lista de las parròpias e deus archiprestats en 1585[modificar | modificar la font]
- Archiprestat de Bernòs : l'Artiga, Artigavielha (comuna de Cudòs), Belin, Bernòs, Birac, Boridèirs, Calens, Capsiuts, Casalís, Concas, Cudòs, l'Èrm, Escaudas, Gajac, Giscòs, Gualada, Insòs (comuna de Preishac), Lavasan, Licpostèir, Linhan, Lucbans, Lucmau, Lugòu, Lucsèir, Malhàs, Marimbaut, Marions, Mons, Mostèir, Muret (Saunhac e Muret), Musset (l'Èrm e Musset), Pissòs, Pompejac, Preishac, Saunhac, Sauviac, St Miquèu de Mèsmas o de Castèthnau, Talaison, Tontolon, Trasits (comuna de Gajac), Vasats, Viganon. Compren lo sud deu Vasadés (es a díser que la Lana vasadesa i es inclusida), la region de Granhòus e de Capsiuts.
- Archiprestat de Culheron : Aubiac, Auròs, Bassana, Bertés, Bijós (comuna de Birac), Blanhac, Branens, Broqueiran, Casats, Castèth Andòrta, Castilhon de Castèth, Culheron (comuna d'Aubiac), Flodés, Guans, Guirons, Hontet, Ladòs, Lengon, Masèras dens Ladòs, Masèras en Ròcatalhada, Montfelix (comuna de Pontdaurat), Pontdaurat, Possinhac (comuna de Vasats), Puibarban, Ravalhan, St Còrme, St Ipolite, St Lobèrs de Colhac o de Castèth, St Miquèu de la Prada (comuna de Vasats), St Pèir d'Aurilhac, St Pèir de Lengon o de Mons, St Perdon de Concas o de las Jaubèrtas, St Vincent de Capbosits o de Vasats, Savinhac d'Auròs, Usèsta. Compren lo nòrd deu Vasadés, la region de Lengon e d'Auròs (vath de Garona).
- Archiprestat de Jugasan : Bèrafont, Blasimon, Bossugan, Brana, Brunhac (comuna de Bossugan), Buish, Cabarà, Casaverd (comuna de Blasimon), Castèthvielh, Cessac, Civrac, Coirac, Corpiac, Daubèsa, Frontenac, Gornac, Jugasan, Luganhac, Lugasson, Martras, Mauriac, Merinhàs, Moliets, Naujan, Pins (comuna de Blasimon), Postiac (Naujan e Postiac), Puish (comuna de Sauvatèrra), Pujòls, Rausan, Romanha, Ruish, Salabrunau (comuna de Frontenac), St Andriu dau Bòi, St Aubin de Blanhac, St Brice, Sta Florença, St Genís dau Bòi, St Jan de Blanhac, St Lugèir de la Vinhaga (comuna de Sauvatèrra), St Marçau, St Pèir de Castèth, Sta Presentina (comuna de Frontenac), St Roman de la Vinhaga (comuna de Sauvatèrra), St Sulpici de Pomèirs, St Vincent de Pertinhàs, Sauvatèrra, Todenac (comuna de Blasimon), la Veiria (comuna de Blasimon), Vilamartin (Moliets e Vilamartin). Compren principalament la region de Sauvatèrra e de Pujòls.
- Archiprestat de Julhac : Anzàs, Auriòlas, Balaissagas, Bofiagas, Casaugitat, Claribés, Cobairac, Doleson, Esclòtas, Flaujagas, Genàs (comuna de Pelagrua, Gensac, Julhac, Listrac de Durèsa, Massugàs, Pelagrua, Pessac de Gensac, Polhac, Pui de Tors (comuna de Casaugitat), la Rèira (comuna de Pelagrua), St Antòni de Cairet, Sta Colomba de Duràs, St Laurens de Servòlas (comuna de Pelagrua), St Martin de Servòlas (comuna de Massugàs), Sta Radegonda, Sossac, Vinhòlas (comuna de Pelagrua). Compren lo nòrd-èst de l'Entre Duas Mars, precisament lo virat de Pelagrua e de Pujòls, mèi una partida d'Òlt e Garona.
- Archiprestat de Montsegur : Andraut (comuna de Montsegur), Artús, Balaissac (Forsés e Balaissac), Bèlpui, Castèlnau de Gupia, Civert, Cors, Coturas, Diulivòl, Forsés, Graspiron, Gupia, Mauvesin, Montgausí, Montinhac, Montsegur, Neujon, Paulac, Pui, Ròcabruna, St Albert, Sta Crotz de Levinhac, St Fèrme, Sta Gema, St Geraud daus Bòis, St Ilari de la Navalha, St Martin de Sèrras (comuna de la Mòta Landerron), St Miquèu la Pujada, St Sulpici de Guilharagas, St Vivian de Boisson, Talhacavath, Tibràs. Compren la region de Montsegur e l'èst deu Reulés, mèi una partida d'Òlt e Garona.
- Archiprestat de Rimons : Auribús, Bagàs, Baria, Camiran, Cassulh, Castèthmauron d'Albret, Caudròt, Caumont, Clairac, Fontcauda, Landerroet, Lobens, Maurisèth, Mèsterriu, Naufonts o Torinhac, Rimons, las Sentas, St Anhan, St Exupèri, Sta Fe la Longa, St Felix de Pomèirs, St Ilari dau Bòi, St Laurens dau Bòi, St Laurens dau Plan, St Martin de l'Èrm, St Martin de Sescàs, St Martin dau Pui, St Miquèu de la Rèula, Sta Petronilha (comuna de Gironda de Dròt). Compren los costaus de la riba dreita de Garona, es a díser, entre auts, l'oèst deu Reulés.
- Archiprestat de Sadirac : N.D. de Moishac deu Grand Alhàs o Alhàs lo Grand, Alhàs lo Vielh, Anglòs, Antanhac, Argenton, Baishac, Bausiac, Berlin, Bèthlòc, Boglon, Boglon lo Vielh, Boishet, Bordèlas, Briolet, Campin (comuna de Granhòus), Campòt (comuna de Granhòus), Castèthgelós, Cauvinhac, Cocumont, Cors, Coturas, Esquèrdas, Flaujac (comuna de Granhòus), Gaujac, Glairós, Higuèirs, Hulhés, Hontet, Hura, Jusics, Lobens, Marcelús, Maseròlas, Maseròu, Masselhas, Melhan, Montclarís, Montpolhan, Navalhac, Possinhac, Romestanh, Rufiac, Sadirac (comuna de Granhòus), Samadet, Samasan, Sendets, Sigalens, Silhàs, St Andriu de Cotura, St Andriu dau Garn (comuna de Montgausí), St Gervasi, St Lobèrs de Lotranja (comuna de Granhòus), St Martin de Curton, St Sauvur de Melhan, St Sève, St Silvèstre, Tersac, Tilh (comuna de Masselhas), Tren. Compren l'extrème levant deu Vasadés, damb una brava partida d'Òlt e Garona.
Comunas actualas deu Vasadés riba gausha (Vasadés a pròpament parlar), tenent compte de la termièra istorica[modificar | modificar la font]
Alhàs, l'Artiga, Aubiac, Auròs, l'Avescau, Baria, Bassana, Bernòs-Baulac, Bertés, Birac, Biujac, Blanhac, Boridèirs, Branens, Broqueiran, Capsiuts, Casalís, Casats, Castèth Andòrta, Castilhon de Castèth, Cauvinhac, Coimèras, Cors, Cudòs, l'Èrm e Musset, Escaudas, Flodés, Gajac, Giscòs, Granhòus, Gualada, Guans, Hontet, Hura, Ladòs, Lavasan, Lengon, Linhan de Vasats, Lopiac de la Rèula, Lucmau, Marimbaut, Marions, Masèras, Masselhas, Navalhac, lo Nisan, Pompejac, Pontdaurat, Preishac, Puibarban, Ravalhan, Sauviac, Savinhac, Sendets, Sigalens, Silhas, St Còrme, St Lobèrs, St Miquèu de Castèthnau, St Pèir (de Mons), St Perdon de Concas, Usèsta, Vasats.
Delimitacion actuala e caracteristicas paisatgèiras[modificar | modificar la font]
Actualament, Vasadés au sens estricte poiré èster delimitat per la termièra de Gironda, de Garona au nòrd, e de Ciron a l'oèst. Sauternés i seré donc inclusit.
Pòden tanben definir lo Vasadés d'un punt de vista administratiu, en lo considerant coma un país reünissent los cantons de Vasats, Capsiuts, Auròs, Granhòus, Lengon e Vilandraut.
Vasadés es caracterizat, per çò deu paisatge, per una disparicion deu vinhau au profèit de la policultura e de l'eslevatge, damb bòscs de casses e castanhèirs, e lo pinhadar deçà delà ; aquera modificacion paisatgèira se vei au nivèu de Casats o au sud de Hargas. Es interessant de notar que, se los casses son fòrt presents de cada bòrn de Garona, los carpes dominan sus la riba dreita quòra son los castanhèirs e los pins que son mèi frequents sus la riba esquèrra.
Pòdem tanben notar que l'Entre Duas Mars, mèi subtilament benlèu, es tanben subjècte ad aquera transicion: en Haut Entre Duas Mars (èst dau país de Sauvatèrra, nòrd de Reulés), los prats vènen regde mèi presents per rapòrt a la vinha.
Enfin, lo passatge au pinhadar, per tant que lo pusquin establir completament au nivèu de Ciron, a Baulac per exemple, se hèi progressivament, pusque tròban dejà quauques pinhadars en Sauternés.
Lenga tradicionala[modificar | modificar la font]
Caracteristicas linguisticas[modificar | modificar la font]
Lo paròlis tradicionau de Vasadés s'inscriu dens un ensemble restacat puslèu au centre de Gasconha que non pas a Bordalés. La termièra nòrd deu gascon centrau es, segon certans autors, en correlacion damb lo limit nòrd de Vasadés[2]. Sas caracteristicas son:
- Prononciacion [w] deu -v- intervocalic
- Utilizacion deu que enonciatiu (pas totjorn)
- Preséncia deu a- prostetic
- Conjugasons centralas (pas totjorn)
- Subjontiu e preterit en -o-
- Non-prononciacion deu -i- de la terminason -èra (donc abséncia de la forma -èira)
- -s- intervocalic au lòc de -d- (caracteristica de la Gasconha orientala). Lo limit -d- (oèst) / -s- (èst) passa per Sent Sefrian e travèrsa Podensaqués.
Remens, fau botar a part la valada de Garona dens lo dialècte vasadés. En efèit, certans especialistas[3] an demontrat que lo gascon urban de Lengon èra mèi pròche deu bordalés que non pas deu vasadés, per tant que Lengon hasussi partida deu Vasadés istoric e geografic; aquò s'explica simplament per ce que Lengon èra un pòrt e una vila comerciala, donc una vila d'escambis. De mèi, l'Atlàs linguistic de Gasconha mustra que lo paròlis de Pujòus e de Blanhac diferís deu paròlis deu Vasadés centrau. I a donc una dicotomia entre Vasadés landés e Vasadés garonés. Lo parlar garonés es d'alhurs aparentament lo mesme qu'en país macarian (Gabarnac es encara en zòna garonesa) e en nòrd Reulés (hòra Petita Gavacheria). Aquò's en correlacion, probable, damb la continuitat deu Vasadés istoric.
Literatura tradicionala[modificar | modificar la font]
Coma dens frem de lòcs de Gasconha, la literatura populara es fertila. Una de las istòrias mèi coneishudas deus vielhs, quò's la dishuda deu curat d'Artigavielha, un curat dont tots maudisen, mès un curat gascon, donc regde malin, tan bien que lo quite archavesque li perdona suu còp [4]. L'Armanac Garonés, dit Lo Garonés  , que pareishèva au mitan deu sègle XX, dirigit per Fernand MASSON dit ''Florimond'' de Caudròt, a publicat tot un pilòt d'aqueras istòrias dròllas lo mèi sovent, ironicas, pebradas, trendas a còps; la lenga es garonesa. D'un aut costat, Bazas Art Culture Tradition, damb son talhèir gascon, au torn (entre auts) de Sénhers Dulau, Despujols, Bibes, Martin, a reculhit un talh d'escriuts en gascon vasadés, publicats dens las Cronicas Vasadesas e dens Paraulas d'aciu ; certans tèxtes se retròban suu site web de la Vath de Ciron (Vallée du Ciron). Guiu Dulau, Fernanda Bordes, Jausèth Rémaut, Gabrièl Martet, e d'auts, esturen remercables autors populars. Mants diccionaris an estat publicats o reïmprimits, dont lo deu Dr. Vigneau (1879).
Caracteristicas socioculturalas[modificar | modificar la font]
D'un punt de vista socioculturau, actualament (au sègle XXI), Vasadés es eterogenèu. Damb lo transferiment de la sosprefectura a Lengon en 1926, la disparicion deu camin de hèr Lengon-lo Mont e de la gara de Vasats au profèit de la gara de Lengon, la construccion de l'autoestrada A62, la barradura deu tribunau e de la maternitat de Vasats, l'abséncia d'urgéncias a l'espitau de Vasats, an contribuit, a la fin deu sègle XX, a ralentir lo desvolopament economic e sociau de la ciutat millenària. En efèit, los Vasadés son obligats de se rénder a Lengon per anar au centre comerciau, a l'espitau, a la gara, au peatge (dinc a 2011)...
Una rivalitat es neishuda entre Lengonés e Vasadés, principalament — es interessant d'ec observar — en çò deus joens, entre 15 e 30-40 ans pus o mens. Los Lengonés, d'un bòrn, an tots los mejans de comunicacion, los servicis, la modernitat, las animacions culturalas, lavetz que los Vasadés tenen fermament a lur patrimòni, tant bastit coma immateriau. Dens la cultura populara modèrna, los Lengonés son considerats coma pècs preus Vasadés (los disedèirs chic flataires son espandits), quòra los Vasadés son considerats coma picabosics per lurs vesins. Çò d'amusant es que la tradicionala rivalitat Lengon-Sent Macari — existenta dempui l'Edat Mejana e encara presenta dens la memòria deus ancians, dont l'origina ven de polhadas a perpaus deus privilègis sus la venda de vin (privilègis per Sent Macari, qu'èra en Bordalés) — s'es reportada sus una rivalitat a l'interior deu quite Vasadés; e, en medís temps, Lengon e Sent Macari marchan adara la man dens la man, hòrtas d'una "cultura de ribèira" mès sustot en acòrd politic.
En efèit, d'un punt de vista politic, los cantons de Vasats e de Granhòus son damorats a dreta (UMP), lavetz que Capsiuts, Vilandraut e Auròs son fièus deu PS, e que lo canton de Lengon es entre las mans deu PCF, tot coma Sent Macari. Las diferéncias son redde mercadas au nivèu de las manifestacions culturalas. Los cantons PS/PCF organizan manifestacions mèi viradas cap a las culturas deu monde, au desvolopament duradèir (Hèsta deu Colac e deu Vin, Hestejada de las Arts, las Nuèits Atipicas); los cantons de dreta organizan manifestacions regde mèi tradicionalas, mèi viradas cap au monde paisan, coma van véser dens lo cas de Vasats.
Cultura vasadesa[modificar | modificar la font]
Lo Vasadés entèir, coma d'auts virats occitans, pren sas vacanças en octòbre, au moment de la caça de la paloma. Tota la via d'aquesta region vira autorn d'aquò en auton. Una Hèsta de la Paloma es organizada, damb una messa (vaquí una constanta de la cultura vasadesa, au contrari deu país de Lengon/Sent Macari) e l'intronizacion de personalitats dens la confrairia de la paloma, en preséncia de membres de nombrosas confrairias tradicionalas. L'auta activitat emblematica es lo rugbi. Mèi de cap a Capsiuts (la partida completament landesa), s'interèssan tanben a la tauromaquia.
Fòrt de Vasadés, se ne n'an pas hèit partida un jorn, aumens coneishen lo grop folcloric Los de Vasats  , reputat en particular per sons chancaires. Lo folclòre vasadés de la lana, quasiment lo mesme que lo de la Lana Gran e deu quite Marensin, es fòrt diferent, aquí encara, deu folclòre de ribèira (Lengon, la Rèula, Bordèu), per çò deus costums e de la presentacion. Car per çò de las danças, dens tot lo sud Gironda (e mèi dens las Lanas), retròban un barrejalh de danças landesas tradicionalas (biga-bigueta, rondèu, saut de lapin) e de danças importadas o de marinèirs (congò, maristingò, pòlcas, escotishas). Una dança pro remercabla es lo "cap d'alh", on los dançaires s'agroan e se relèvan a un ritme sostingut.
La Hèsta deus Bueus Gras, en heurèir, es fòrt importanta en Vasadés. Los bueus defilan, acompanhats per una ripataulèra, e son menats au tuadèir. D'auts còps, las gents assistèvan en musica au quite abatatge, çò qu'es interdit anuit. Lo bueu a tanben sa plaça per la hèsta de Sent Joan, en junh. Lo maire e sos adjunts, vestits e jurats a la mòda anciana, renden aumatge au bueu, totjorn en musica e danças folcloricas; las tradicionalas halhas de Sent Joan son alucadas davant la catedrala. Egau, Sent Joan a Vasats es adara, sustot, la fèria sud-girondina per excelléncia, donc una aucasion per se godalhar, a còps tròp. Los Vasadés an, malurosament, coma reputacion d'èster de famós chapaires e sustot pintaires.
Enfin, un aut huc es alucat, en decembre aqueste còp, quò's la Halha de Nadau, hòra lo rituau tradicionau. S'agís d'un simple mercat de Nadau.
Occitan anuit[modificar | modificar la font]
Quauquas associacions occitanas son anuit en Vasadés :
- Lo Cercle Occitan de Sud-Gironda, a Pompejac.
- Los Bohons au Tòp  , tropa de teatre en gascon.
- Los Caps Negues que cantan en "patoàs vasadés"
- La Companhia Lubat a Usèsta (Bernard Lubat a cantat en gascon).
En periferia, Gric de Prat es a Prenhac, la Calandreta de Siron a Barsac, Bruc e Brana a Guilhòs, las Manufacturas Verbalas a Lendiràs... Cors d'occitan son balhats au licèu e au collègi de Lengon, au collègi de Sent Sefrian ; cors per adultes a Granhòus, Lengon.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.
- ↑ Halip Lartiga, Las veas de la lenga gascona
- ↑ David Escarpit
- ↑ Jacme Boisgontier / Jacques Boisgontier, Contes de Garona, Letras d'Òc
Ligas extèrnas[modificar | modificar la font]
- [1] LO SARMONÈIR / LE JHACASSOUS, jornau electronic en gascon e en sentongés.


text:
Acheulean
L'Acheulean es una cultura del Paleolitic Inferior que deu lo nom al site de Saint-Acheul, pròp d'Amians. Es present en Africa, Orient Mejan, Asia e Euròpa. Las ustensilhas pus caracteristicas son las bifàcias, las capoladoiras e d'autres polièdres.
- L'Acheulean Ancian sembla derivar de l'Abbevillean e se desvolopa pendent lo periòde interglaciari de Mindel-Riss (300 000-200 000 abC), de durada longa e clima caud. Las bifàcias s'afinan e sorgissen las ellipticas mai que mai planas. Se desvolopan las aisinas de produccion de fuòc.
- L'Acheulean Mejan se desvolopa pendent la màger part de la glaciacion de Riss (200 000-110 000 abC). Los vestigis de fuòc, que èra alavetz fòrça de besonh, s'i multiplican. I a una varietat granda de bifàcias planas, lanceoladas, amigdaloïdas e d'espleches de produccion de fuòc (de gratadors, de puntas, d'aisinas denticuladas, de perforadors...).
- L'Acheulean Superior comença a la fin de la Glaciacion de Riss (benlèu vèrs 140 000 abC), se contunha pendent lo periòde interglaciari de Riss-Würm (110 000-90 000 abC) e s'acaba dins lo primièr periòde würmian (a partir de 90 000 abC). Las bifàcias se perfeccionan (lanceoladas de punta finament retocada e d'arestas lateralas rectilinèas, amigdaloïdas, cordifòrmas...).
En Euròpa, los sites pus representatius son las terrassas de Somme, Terra Amata e la Cauna del Lazaret a Niça, la Cauna de l'Aragó a Talteüll, Torre in Pietra a Fiumicino, Pinedo a Toledo, El Castillo a Puente Viesgo e Atapuerca.


text:
1401
Aquesta pagina concernís l'an 1401 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin dau viatge en Euròpa de l'emperaire Manual II Paleòleg (1391-1425). Pasmens, sei temptativas per formar una aliança ambé França, Anglatèrra, Castelha, Aragon ò lo Sant Empèri mau capitèron totalament. En fach, l'ajuda anava venir de la desfacha totala infligida ais Otomans per Tamerlan l'annada seguenta (→ 1402).
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- Jòrgi Phrantzès, istorian bizantin.
- Nicolas de Cues, teologian, filosòf e sabent alemand.


text:
Dordogne : bon annada, tot-parier
Un texte en occitan de Michel Chapduelh pour commencer 2016
M’embestiava, lo pepé. « Tu qu’as una brava escritura, vas far las cartas de bona annada. E oblides degun. » E comptava e tornava comptar, que mancar un cosin, quò se deu pas far. E n’aviam una armada ! E io me curava las cervelas per variar las formulas, mostrar a chascun que, mai si quo era nonmàs un còp l’an, òm pensava a eu…
Uei, los cosins fan lor vita sens nautres. Emb tres o quatre, nos telefonam. Los mai tecnologizats mandan un « e-mail » a tota lor lista. Texte impersonau, valable per tot lo monde, e trobat tot preste dins l’ordinator.
Las cartas representavan daus paisatges de nevia, daus pinhiers luquetant de palhetas argentadas que volián semblar lo giure, daus bonsòmes de nevia. Quo era pas d’un gost terrible, mas quò era un rite que fasiá qu’aviam l’impression que per de bon quauquaren de noveu començava. Uei, los merchands de cartas fan pas fortuna. Manca d’anar a l’esquí, la nevia es pus de sason ni lo giure sus los carreus. Per passar dau darrier jorn d’una annada au prumier de l’autra, que demòra ? Una indigestion d’ustrias e de fetge gras, un mau de piaus degut au Champagne, un « show » de Patrick Sebastien a la television, los vots convenguts dau President… E doman será coma ier. Benleu aurem estrenat un agenda tot nuòu, pendilhat un noveu calendier, benleu nos anam trompar de data quauques temps en emplir los chècs, mas quo es ben tot.
Pasmens, per que tots los jorns sián pas pariers, gardam lo pauc de rites que nos demòran. Quo es per quò que vos dise un còp de mai : « Bona annada, granada e acompanhada. E l’an que ven, si sem pas mai, dau mens que siam pas mens. »
Pour en savoir plus, consultez Rubrica en oc sur occitan.blogs.sudouest.fr
Radio, galette des Rois, magazine
Meitat-chen, meitat-pòrc. Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat de l’emission de diumenc 10 de genier 2016 sera Gui Phelip, fuelhardier a Tamniès, per parlar de sa vita de paisan, de son mestier e de l’avenidor de la profession.
Daniel Chavaroche au TCO de Périgueux. A l’occasion de la « galeta daus reis », la TCO (Talhier de Cultura Occitana) convida lo contaire Daniel Chavaròcha a sa serenada mensuala dimecres 6 de genier a 20 oras 30 au café associatiu « Les Thétards », 7 rua de la Brida a Perigüers (rasis la tor Mataguerra).
Lo Bornat : un numéro spécial sur le chant en langue d’òc. Le numéro spécial n° 4 2015 de la revue trimestrielle « Lo Bornat » éditée par Lo Bornat dau Perigòrd et dédiée au chant en langue d’oc vient de paraître. Cette revue est en vente par abonnement annuel. Tarifs : abonnement seul à la revue Lo Bornat : 15 euros; adhésion au Bornat dau Perigòrd + abonnement : 20 euros ; règlement à l’ordre du Bornat dau Perigòrd à envoyer 13, rue Kléber, 24000 Périgueux, contact au : revue.lobornat@laposte.net.
L’abonnement à la revue, qui est renouvelable par tacite reconduction, part obligatoirement du premier janvier de chaque année et doit être payé avant fin février.
Brageirac e sos entorns par Jean-Claude Dugros. Toutifaut (Toutyfaut en 1688) : en occitan : tot i faut (prononcer/toutifaou/), c’est l’endroit où « tout y manque », avec le verbe occitan fautar qui signifie manquer. C’est un lieu dépourvu de tout. Toponyme relativement fréquent (8 en Dordogne).
Bramefan : en occitan brama fam (prononcer/bramofam/) : verbe bramar, : pleurer, crier et fam : faim ; c’est l’endroit où l’on crie famine. Nombreux lieux-dits en Dordogne.


text:
875
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 875 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de l'emperaire Loís II lo Jove, son oncle e rèi de Francia Occidentala Carles lo Calvet venguèt emperaire. Eiretèt tanben dei possessions de son nebòt (sud-èst de la França actuala e mitat nòrd d'Itàlia). Foguèt coronat per lo papa Joan VIII lo 25 de decembre.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Incursion dei Vikings danés còntra lei regions sud d'Escòcia. Lo rèi Constantin assaièt de lei blocar mai foguèt batut a Dollar dins lo sud dau reiaume. Ambe lei subrevivents de son armada, se retirèt dins lei Highlands e lei venceires ocupèron lei Lowlands fins a l'annada seguenta.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Modificacion de sa succession per lo califa Al-Mutamid. Son oncle e visir Al-Muwaffaq, qu'èra lo cap principau deis autoritats dau Califat dempuei 870, venguèt son segond eiretier après Al-Mufawwad qu'èra lo fiu d'Al-Mutamid. Lo Califat foguèt tanben partejat entre Al-Muwaffaq, cap dei províncias orientalas, e Al-Mufawwad, cap dei regions occidentalas. Dins lei fachs, Al-Muwaffaq demorèt a la tèsta de la totalitat dau territòri.
Regardant la question dau plan iranian onte la dinastia dei Tahirides èra a s'afondrar en fàcia dei Saffaridas, Al-Muwaffaq assaièt de protegir la frontiera orientala dau Califat gràcias a la reconeissença dei Saffaridas coma governadors de Khorason sota l'autoritat — fòrça nominala — deis Abbassidas. Pasmens, aquò amaisèt gaire lei relacions entre lei doas dinastias car lei Saffaridas ataquèron Mesopotamia tre l'annada seguenta.


text:
Lederzeele
Lederzeele es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La font de la Yser se tròba entre Buysscheure e Lederzeele. Aquel riu ocupa un grand luòc en l'imaginari collectiu dels Flamencs.
La source de l'Yser se trouve entre Buysscheure et Lederzeele. Cette rivière occupe une grande place dans l'imaginaire collectif des Flamands.
Istòria[modificar | modificar la font]
1183 : Ledersela (ostal de Ledhari)
1183 : Ledersela (maison de Ledhari)


text:
Pèus e Cofolèus
Pèus e Cofolèus[1][2][3] (oficialament en francés Peux-et-Couffouleux) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- Pèus
- Cofolèus, dins una comba, ven del latin confluentes, «jonhent, ajustador, ajustant». L'atestacion de 1147, Confoulens[4], mòstra que, coma per Confolèuç (caldriá interrogar las diferéncias de grafia), la finala èra en -ens (puslèu que -èns; veire Confolenç, Aude) : dempuèi l'Edat Mejana, mai que mai en Albigés, -n- dins lo grope -ns s'es vocalizada en [-w-], e a l'encòp la vocala -e- precedenta s'es dobèrta en -è-.
Istòria[modificar | modificar la font]
Entre 1790 e 1794, Pèus absorbís Cofolèus. Puèi, en 1800, Lo Pont de Camarés administra Pèus e Cofolèus. En 1831, la comuna de Pèus e Cofolèus torna prene son independéncia,[5], en absorbent Blan(c).
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2011 : 102 ; 2013 : 97 abitants
- entre 1806 e 1831, Pèus e Cofolèus son administrats pel Pont de Camarés e recensats amb aquela comuna
- La populacion de Blan, que s'ajustèt a Pèus e a Cofolèus per constituir una comuna novèla, èra de 121 abitants en 1793 e de 79 abitants en 1800 (en 1806, 1821 e benlèu 1831, Blan es recensada amb una autra comuna[6], probablament Lo Pont de Camarés, coma Pèus e Cofolèus.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Christian-Pierre Bedel, Camarés, al canton, 2000
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=26641
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=4415


text:
Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana es una associacion de drech francés (lei de 1901). Son Assemblada Generala es constituida :
L'associacion s'apiela sus dos Conseus assessors : lo Conseu lingüistic, organ scientific dau Congrès, e lo Conseu deis usatgiers, qu'a per mission de representar la demanda sociala. Lei membres dei Conseus assessors son representatius de la diversitat dei territòris e deis actors de la lenga occitana.
Lo Congrès fonciona coma una "CUMÒC" (cooperativa d'utilizacion de materiau occitan) : es un espaci de mutualizacion e de cooperacion entre sei membres. Aquestei an de missions e de competéncias e pòdon, gràcias au Congrès, valorizar, desvolopar e armonizar lors produccions. I a de contributors (particulars, associacions) qu'an de produccions interessantas mai gaire difusadas : una dei tòcas dau Congrès es de far conéisser au grand public l'existéncia d'otís de referéncia e de li permetre d'i accedir. Ansin lo portau internet dau Congrès prepausa au public d'otís de trabalh en linha, reconeguts e validats : diccionaris, lexics especializats, gramaticas, atlàs toponimics, etc..
Per la collaboracion de sei membres, Lo Congrès es tanben un luòc d'organizacion e de planificacion dei produccions que fan sofracha.


text:
Heinrich Ignaz Biber
Heinrich Ignaz Biber ( Wartenberg, lo 12 d'agost de 1644 – Salzborg, lo 3 de mai de 1704) que ho un compositor boèma e un violonista d'estil barròc (un deus màgers en dehòra d'Italia). La soa pèça mei coneguda qu'ei la soa Passacaglia en Sol entau vriulon solo.
Tecnicament qu'explorè diferentas possibilitats deu vriulon com la pujadas dens las posicions mei agudas, la scordatura (lo cambiament d'acòrd deu vriulon) e los acòrd dab còrdas doblas o triples.
Que's sap chic suu temps de la soa educacion. Qu'entrè au servici deu princi Johann Seyfried von Eggenberg a Graz puish a l'arquevesque d'Olmütz Karl II von Liechtenstein-Kastelkorn a Kroměříž. En 1670, a l'escadença d'un viatge qu'entrè au servici de l'arquevesque de Salzborg shens domandar l'autorizacion deu son mèste. Que passè dens aquesta vila la seguida de la soa carrièra en bèth accéder a l'estima de l'Emperaire e en bèth accéder a la noblessa.
Que's maridè en 1772 dab Maria Weiss ; qu'avón 11 enfants deus quaus 4 arribèn a l'etat adulta : 2 hilh e vadón musicians (Carl Heinrich Biber, un d'eths que conegó un succès pro important) e 2 hilhas religiosas.
Ligams etèrnes[modificar | modificar la font]
- [1] Sonata sus youtube.com.


text:
-506
Aquesta pagina concernís l'an -506 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
A l'iniciativa dau rèi Cleòmenes Ièr, reünion d'una armada gropant la màger part dei ciutats de Peloponès. Pasmens, lo rèi Demarat e lei tropas de Corint refusèron de contuniar l'expedicion quand Cleòmenes Ièr declarèt Atenas coma buta de l'expedicion que mau capitèt. Aquò entraïnèt una crisi dins lo Peloponès e leis Espartencs deguèron reünir un congrès dei ciutats de la region l'annada seguenta.


text:
Mot
Un mot es un grop de caractèrs delimitat per dos blancs tipografics. En lingüistica, la nocion de "mot" es donc pro vaga perque depend sovent de las convencions ortograficas, per exemple, s'òm escriu saique en un mot o sai que en dos mots (en teoria aquelas doas ortografias son corrèctas segon la nòrma classica d'Alibèrt).
La lingüistica prepausa doncas, en luòc de la nocion de "mot", la nocion mai exacta de lexèma, que se definís coma una unitat foncionala e autonòma dins lo lexic d'una lenga. Ansin, saique (que siá escrich saique o sai que) es un lexèma.


text:
Kloar-Fouenant
Kloar-Fouenant en breton ( Clohars-Fouesnant en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al nombre dels luòcs fòrts, lo castèl féodal de Kergoat e lo castèl de Bodigneau figuravan en bona e degut luòc en lo sistèma de defensa de la Cornouaille del sud e servissián de garnison als ligueurs. Aquel estat en fach #demorar fins a la paissièra de Kemper pel Maréchal de Aumont #que, après la siá victòria, ordonna lo démantèlement dels luòcs fòrts. Bodigneau #Beneficiar d'una mesura d'excepcion : l'article Modèl:XVI de la capitulació, que lo maréchal #concedir la Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value)., stipulait #qu'a la consideracion de las fortificacions de Bodigneau, i i aurà provesit a la siá demolicion per Senhor lo Maréchal a la mendre fauta e oppression que far se poirà. Lo vilatge #demorar prudent e Bodigneau #escapar a la destruccion.
Abans 1789, regida per las familhas nòblas : Botigneaud, Droniou, Kergos, Kergoët, Rosmadec, de Penfentenyo (o Penfentenio, francisée en Cheffontaines de (pen : cap o cap, fentenio : fontaine).
Au nombre des places fortes, le château féodal de Kergoat et le château de Bodigneau figuraient en bonne et due place dans le système de défense de la Cornouaille du sud et servaient de garnison aux ligueurs. Cet état de fait demeura jusqu'à la prise de Quimper par le Maréchal d'Aumont qui, après sa victoire, ordonna le démantèlement des places fortes. Bodigneau bénéficia d'une mesure d'exception : l'article Modèl:XVI de la capitulation, que le maréchal accorda le , stipulait qu'à l'égard des fortifications de Bodigneau, y sera pourvu à leur démolition par Monsieur le Maréchal à la moindre faute et oppression que faire se pourra. Le peuple resta sage et Bodigneau échappa à la destruction.
Avant 1789, régie par les familles nobles : Botigneaud, Droniou, Kergos, Kergoët, Rosmadec, de Penfentenyo (ou Penfentenio, francisée en Cheffontaines de (pen : tête ou chef, fentenio : fontaine).


text:
Villes et mairies du Comté de Västerbotten
Liste des communes
Umeå
Ville d'Umeå, localité de la Suède de 110 000 habitants.
La mairie d'Umeå a une adresse e-mail et un site Internet.
Skellefteå
Ville de Skellefteå, localité de la Suède de 72 000 habitants.
La mairie de Skellefteå a une adresse e-mail et un site Internet.
Lycksele
Ville de Lycksele, localité de la Suède de 12 000 habitants.
La mairie de Lycksele a une adresse e-mail et un site Internet.
Vännäs
Ville de Vännäs, localité de la Suède de 8 300 habitants.
La mairie de Vännäs a une adresse e-mail et un site Internet.
Nordmaling
Ville de Nordmaling, localité de la Suède de 7 300 habitants.
La mairie de Nordmaling a une adresse e-mail et un site Internet.
Vilhelmina
Ville de Vilhelmina, localité de la Suède de 7 200 habitants.
La mairie de Vilhelmina a une adresse e-mail et un site Internet.
Robertsfors
Ville de Robertsfors, localité de la Suède de 6 900 habitants.
La mairie de Robertsfors a une adresse e-mail et un site Internet.
Storuman
Ville de Storuman, localité de la Suède de 6 300 habitants.
La mairie de Storuman a une adresse e-mail et un site Internet.
Vindeln
Ville de Vindeln, localité de la Suède de 5 600 habitants.
La mairie de Vindeln a une adresse e-mail et un site Internet.
Norsjö
Ville de Norsjö, localité de la Suède de 4 400 habitants.
La mairie de Norsjö a une adresse e-mail et un site Internet.
Malå
Ville de Malå, localité de la Suède de 3 300 habitants.
La mairie de Malå a une adresse e-mail et un site Internet.
Åsele
Ville d'Åsele, localité de la Suède de 3 200 habitants.
La mairie d'Åsele a une adresse e-mail et un site Internet.
Dorotea
Ville de Dorotea, localité de la Suède de 2 900 habitants.
La mairie de Dorotea a une adresse e-mail et un site Internet.
Sorsele
Ville de Sorsele, localité de la Suède de 2 800 habitants.
La mairie de Sorsele a une adresse e-mail et un site Internet.
Bjurholm
Ville de Bjurholm, localité de la Suède de 2 500 habitants.
La mairie de Bjurholm a une adresse e-mail et un site Internet.