text:
Argeria
Argeria (en arabi: الجزائر Barr al Jazair), oficialament Republica Argeriana Democratica e Populara, es un dels païses pus importants d'Africa del Nòrd. Confronta Tunisia al nòrd-èst, Libia a l'èst, Nigèr al sud-èst, Mali al sud, Mauritània al sud-oèst e Marròc a l'oèst. Es bordat per la Mar Mediterranèa al nòrd.
Sa capitala es Argièr.
Lo gentilici es argerian -a.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Geografia
- 3 Organizacion politica e forma de l'estat
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Religion
- 7 Bibliografia
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Lei cavaments arqueologicas an mostrat que la preséncia de l'èstre uman e de sei ancessors sus lo territòri argerian acomencèt i a dos milions d'annadas. Divèrsei culturas preïstoricas i apareguèron entre -100 000 e -20 000 pendent lo Paleolitic. Aquò contunièt durant lo Neolitic gràcias a un clima pus umid que lo clima contemporanèu ambé la cultura capsiana dins lo nòrd-èst dau país e unei movements similars dins lo sud.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Pendent l'Antiquitat, la region foguèt magerament dominada per lei berbèrs e per la vila de Cartage. Durant lei guèrras punicas, Massinissa formèt l'estat de Numibia dins lo nòrd dau país e s'alièt ambé lei Romans per luchar còntra lo poder de Cartage que foguèt finalament destrucha en 146 avC. Pasmens, a la mòrt de Massinissa en 148 avC, se debanèt una crisi de succession encoratjada per Roma que va entraïnar la division dau reiaume entre sei dos eiretiers. En 112 avC, l'invasion de Numibia orientala e l'execucion d'unei marchands romans per lei Numibians occidentaus de Jugurtu entraïnèt l'intervencion dirècta de l'armada romana que capturèt Jugurta en 104 avC ambé l'ajuda de Mauretània. Numibia es alora devesida entre Mauretània per la mitat occidentala e un rèi vassau de Roma per la partida orientala.
Durant la guèrra civila entre Cesar e Pompèa, la region sostenguèt lo segond e foguèt brèvament ocupada dirèctament per lei Romans après sa desfacha. Un rèi vassau foguèt tornarmai installat en 25 avC mai la realitat dau poder foguèt exercida per un legat roman. Fins a la fin de l'Empèri Roman, la region será sota lo contraròtle d'un representent dirèct de l'emperaire en causa de divèrsei revòutas còntra la dominacion romana.
En 256, lo crestianisme s'espandiguèt dins la region e la màger part de populacion se convertiguèt durant lo sègle IV. Pasmens, en causa dei tensions malaisadas entre la província e lo poder centrau, se desvolopèt l'eresia donastista causant lo mandadís d'un còrs expedicionari roman per la reprimir dins leis annadas 310. Après de tensions novèlas causadas per una secta extremista dei donadonistas, lo movement foguèt declarat eretic per l'emperaire en 409 e exterminat durant la premiera mitat dau sègle V. Pasmens, en 430, lo nòrd d'Africa foguèt envaït per lei Vandals qu'i formèron un estat e i installèt lo crestianisme arian. Vengut una poissança regionala importanta, lo reiaume vandal foguèt conquist e destruch per lei Bizantins en 533-534.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Au sègle VII, la feblesa dau poder centrau bizantin en fàcia de l'expansion musulmana entraïnèt la conquista de la region per leis armadas aràbias. Lei tribús berbèras assaièron de luchar mai foguèron finalament vencudas en 708. Argeria va pauc a pauc s'islamizar. Après lo declin dau poder abbassida, divèrseis estats se formèron dins la region qu'èran vassaus teorics dau Califa de Bagdad o oficialament independents. Una tièra de conflictes se debanèron au sègle XI entre lei tribús berbèras dau sud e leis estats mai urbans dau nòrd. En 1152, aquel ensems foguèt unificat per leis Almohades que dirigiguèron lo Magreb e Al Andalús fins a 1269.
Pasmens, leis Almohades s'afondrèron sota la pression dau movement de la Reconquista. Au sègle XIII, la region foguèt alora devesida entre lo Sultanat d'Abd al-Wadid ocupant lo centre de Magreb e lo Sultanat Hafsida centrat sus la Tunisia e l'èst d'Argeria. Au sègle XVI, deguèron faciar leis atacas europèas d'après la Reconquista e l'invasion deis Otomans. Lei premiers capitèron d'ocupar unei pòrts que foguèron solidament fortificats e lei segonds prenguèron lo contraròtle complet de la region a la fin dau sègle XVI.
Lo periòde de la Regéncia[modificar | modificar la font]
En 1515, foguèt creat la Regéncia d'Argier qu'èra un estat vassau de l'Empèri Otoman que va dominar Argeria fins a 1830. Dins aquò, en causa de la feblesa numerica dau contingent turc ocupant Argeria, lo govèrn d'Argeria deguèt obtenir lo sostèn de tribús localas. Ansin, lo poder centrau demorèt relativament feble e aguèt de dificultats regularas per dominar totei lei caps locaus dins lei montanhas o lo desert. Per exemple, unei reiaumes cabils venguèron independents e lo demorèron fins ai sègles XVIII e XIX. De mai, l'economia dau país foguèt totjorn fragila e en partida dependenta dei profiechs de la piratariá. Ansin, la Regéncia aguèt de relacions tesadas ambé leis autreis estats mediteranèus. En revènge, l'absència d'interés economics importants e la distància a respèct dei centres dau poder otoman permetèron a la Regéncia de venir progressivament independenta[2].
La colonizacion francesa[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XIX, la Regéncia deguèt faciar de dificultats gròssas quand son sostèn a la piratariá entraïnèt de reaccions militaras importantas deis Estats Units e de certaneis estats europèus. Dins leis annadas 1820, lei relacions se degradèron fòrtament ambé França a prepaus dau pagament d'un deute contractat per lo govèrn revolucionari e de la fortificacion d'un entrepaus argerians utilizats per lei marchands francés. En 1827, un incident diplomatic entre un consul francés e lo dey d'Argier foguèt utilizat coma pretèxte per una invasion francesa que son objectiu èra de restaurar l'imatge de França e de sa familha reiala.
En 1830, un còrs expedicionari francés conquistèt Argier e comencèt la conquista dau país que será lònga e murtriera. Leis etapas majoras d'aquela conquista foguèron la guèrra còntra l'emir Abd el-Kader (1839-1847), lo sètge de Zaatcha (1848), la capitulacion dei Beni-M’zab (1852) e l'invasion de Cabilia que se revòutèt sensa succès unei còps fins a 1872. Lo Sahara serà conquistat en 1902.
Après lei victòrias francesas, la region venguèt una colonia de poblament europèu e de departaments i foguèron creats a partir de 1848. De regimes de lèis separadas foguèron adoptadas per lei ciutadans europèus magerament francés e leis abitants indigèns. A partir dau començament dau sègle XX, d'intellectuaus argerians indigèns acomencèron de revendicar l'indepéndia dau país. Inicialament feble, aqueu movement se renforcèt après l'afebliment francés consecutiu a la Segonda Guèrra Mondiala. En 1954, la desfacha francesa còntra lo Vietminh e l'independéncia d'Indochina entraïnèt l'acomençaça de l'insureccion independista sota la direccion dau FLN (Front de Liberacion Nacionala). Fòrça saunosa, s'acabèt en 1962 per una desfacha francesa novèla e la reconoissança de l'independéncia d'Argeria dins sei frontieras contemporanèas.
La Republica d'Argeria democratica e populara[modificar | modificar la font]
Argeria venguèt independenta lo 3 de julhèt de 1962. Pasmens, de tensions e de conflictes apareguèron rapidàment entre lei caps de l'insureccion e entre lo govèrn centrau e certanei minoritat coma lei Cabils. Lo 19 de junh de 1965, lo president Ahmed Ben Bella foguèt rebutat per un còp d'estat dirigit per lo ministre de la Defensa Houari Boumédiène. Decidiguèt de gardar lo sistèma de partit unic de son predecessor e chausiguèt de renfòrçar l'independéncia dau país per la nacionalizacion d'indústrias estrategicas (petròli, gas...) e de s'inspirar dei principis socialistas per desvolopar l'economia. A sa mòrt en 1978, Boumédiène foguèt remplaçat per Chadli Bendjedid que va dirigir lo país fins a 1992. Durant aqueu periòde, la diplomàcia argeriana obtenguèt divèrsei succès coma lo melhorament dei relacions ambé França mai lo caractèr autocratic dau regime entraïnèt una agitacion intèrna que va obligir lo regime d'acceptar una democratizacion e l'organizacion d'eleccions liuras.
Lo 26 de decembre de 1991, la victòria deis islamistas dau FIS au premier torn deis eleccions legislativas entraïnèt la demission dau president Chadli. Un Aut Comitat d'Estat foguèt creat per lo remplaçar e lo procès electorau foguèt arrestat. Aquò marquèt lo començament de la guèrra civila argeriana que va s'acabar en 2002. D'eleccions presidencialas foguèron organizadas en 1994 e veguèron lo succès de Liamine Zeroual maugrat d'accusacions de fraudas massivas puei d'Abdelaziz Bouteflika en 1999 totjorn ambé d'accusacions similaras.
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Argeria es lo país pus grand d'Africa amb una superficia egala a 2 381 741 km² e dau monde aràbi. Lo nòrd es dominat per lei cadenas de montanhas de l'Atlàs e lo sud per lo desert saharian.
Au nòrd, lei montalhas deis Atlas tellenc e saharian, mai au sud, forman dos ensems de relèus quasi parrallèl que se reünisson dins l'èst dau país. Entre lei doas cadenas, se situan de plans e de platèus auts. Lo ponch culminant d'aqueu sistèma montanhós se situa dins sa region orientala au mont Chelia (2 328 m).
La partida sahariana dau sud representa 80% de la superficia d'Argeria. La region nòrd d'aqueu desert es compausada d'ergs que son separats per de platèus rocassós. D'autreis ergs se situan dins lo sud-oèst. Au sud, lo massís montanhós d'Hoggar assosta la cima pus auta dau país au mont Tahat (3 003 m). A l'èst d'Hoggar, se troba lo platèu de Tassili n'Ajjer qu'es un ensems geologic fòrça arid e rocassós amb una altitud mejana d'aperaquí 1 000 m.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima d'Argeria seguís la division fisica dau territòri. Lo nòrd tèn un clima mediterranèu e lo sud tèn un clima desertic amb una amplitud termica importanta. Lei vents son fòrça variables au nòrd e au sud mai sei velocitats agantan rarament mai de 120 km/h. Son relativament presents dins la region de Sahara.
Organizacion politica e forma de l'estat[modificar | modificar la font]
Forma de l'Estat[modificar | modificar la font]
Argeria es una republica caracterizada per un poder presidenciau fòrt que seis institucions son organizadas per una constitucion adoptada lo 10 de setembre de 1963 e revisats tres còps en 1976, 1989 e 1996.
Lo poder executiu es dirigit per lo President de la Republica qu'es tanben lo cap suprèm dei fòrças armadas e lo Ministre de la Defensa. A lo drech de nomar lo cap dau govèrn e sei ministres sus prepausicion dau Premier Ministre. Es elegit au sufragi universau dirèct per cinc annadas. Dempuei 2008, i a plus de limitacion au nombre de mandats presidenciaus successius.
Lo Parlament es compausat de doas chambras que son :
- lo Parlament de la Nacion qu'es l'assemblada auta. Es compausat de 144 membres que lo tèrç son designats per lo President de la Republica e lo rèsta per leis autoritats municipalas e regionalas. La duracion dau mandat es de sièis annadas e la mitat dau Parlament es renovelada cada tres ans.
- l'Assemblada populara nacionala qu'es l'assemblada bassa. Es compausat de 389 membres elegits au sufrafi universau dirèct per cinc annadas.
Lo Parlament contraròtla l'accion dau govèrn. L'iniciativa dei lèis es tenguda per lo cap dau govèrn e per lei deputats.
Dins aquò, se fau notar lo ròtle important dei fòrças armadas dins lei procès de presa de decision. Tènon totjorn un poder important en causa dau mantenement de sei drechs especiaus dins lo quadre de la lucha anti-terrorista còntra lo Grop Salafista per la Predicacion e lo Combat e d'autrei movemens islamistas. De mai, la corrupcion es un problema regular deis institucions argerianas, especialament en causa d'accusacions de frauda pendent leis eleccions. Ansin, l'indici de percepcion de la corrupcion argerian èra egau a 2,9 en 2011[3].
De mai, l'independéncia de la Justicía qu'es dirigida per una Cors Suprèm es relativament recenta car adoptada ambé la revision constitucionala de 1996. Son influéncia es donc encara limitada per lo caractèr recent de son independéncia, per lei drechs de l'armada en matèria de repression dei movements de guerilha armats e per la corrupcion de la societat.
Simbòls de l'estat[modificar | modificar la font]
Lo drapèu modèrn d'Argeria foguèt inicialament lo drapèu oficiau dau FLN. Foguèt adoptat en 1962 e sei caracteristicas defenidas l'annada seguenta. Foguèt format per la mescla d'unei drapèus adoptats per lei movements nacionalistas de la premiera mitat dau sègle XX e una forma fòrça similara foguèt utilizat durant lei chaples de Setif en mai de 1945. Es utilizat sus totei lei bastiments oficiaus militars o civius.
L'imne argerian es dich Kassaman. Foguèt escrich per Moufdi Zakaria en 1955 durant la guèrra d'independéncia. La musica es l'òbra de l'Egipcian Mohamed Fawzi.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Tres nivèus d'unitats territòrialas existisson sus lo territòri argerian que son :
- lei 48 províncias dichas wilayas.
- lei 553 districts dichs daïras.
- lei 1 541 municipalitats dichas baladiyahs.
Segon la Constitucion, lei províncias tènon una autonòmia economica limitada e d'assembladas pròprias elegidas per cinc annadas au sufragi universau dirèct. Cada província tèn tanben un representant dau poder executiu centrau dich wali.
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga nacionala e oficiala d'Argeria es l'aràbi classic. Lo tamazight o berbèr a l'estatut de lenga nacionala dempuei abriu de 2002. Aquelei doas lengas tènon una varietat dialectala importanta. L'aràbi quotidian pus utilizat es un dialècte dich dardja que tèn d'estructuras e de mòts venent dau berbèr, dau francés, dau turc e de l'espanhòu. Lei percentatges de locutors d'aquelei lengas son mau coneguts. S'estima que l'aràbi es parlat per 70 a 85% de la populacion e lo berbèr per 35 a 50%.
En fòra de l'aràbi e dau berbèr, lo francés es relativament present. Ambé 16 milions de locutors francofòns, Argeria será lo segond país francofòn dau monde après França. Ansin, meme se lo govèrn a una politica activa d'arabizacion e es pas membre de l'Organizacion de la Francofònia, aquela lenga demora totjorn utilizada per leis elèits de la societat. Enfin, se fau notar l'existéncia d'una minoritat de locutors espanhòus dins la vila d'Oran que foguèt conquista e ocupada per Espanha de 1509 a 1792.
Economia[modificar | modificar la font]
Dempuei 1962, lo govèrn argerian a desvolopat una economia planificada fòrtament centralizada que seis objectius èra de permetre l'independéncia economica dau país. Per aquò, se debanèt una tièra de nacionalizacions d'entrepresas, magerament estrangieras. Puei, un esfòrç d'industrializacion foguèt acomençada. Dins aquò, a partir de 1986, la demenicion dau pretz de petròli entraïnèt de dificultats financieras per lo govèrn centrau que deguèt acceptar un plan d'ajustament estructurau dau FMI en 1988 e s'engatjar vèrs l'adopcion d'un regime economic mai liberau.
Au començament dau sègle XXI, Argeria es caracterizada per l'importància de l'indústria de petròli e leis exportacions d'idrocarburs son la basa de l'economia representant 46% dau PIB argerian en 2006. Ansin, lo país es lo 4en exportator de gas naturau e lo 9en de petròli. En fòra d'aquelei sectors, existís de jaciments de fèrre importants dins lo sud-oèst e d'aur, de zinc e d'urani dins lo sud. L'agricultura tèn tanben una plaça importanta e representava 8% dau PIB en 2006. Pasmens, aquela produccion es gaire exportada mai magerament destinada au mercat interior argerian.
L'indústria non ligada a l'esplecha d'idrocarburs es un sector limitat de l'economia que representava solament 5% dau PIB en 2006. Lei servicis representavan lo rèsta, siá 41%. Lei domenis principaus son lei servicis marchands e lo sector de la construccion.
Cultura[modificar | modificar la font]
Gràcias a son istòria vièlha e sa riquessa lingüistica, Argeria tèn un patrimòni cultura important e dinamic. D'efèct, lo país assosta un nombre grand de vestigis arqueologics que sept son classats au patrimòni de l'UNESCO[4]. De mai, lo torisme tèn tanben pas de politica de desvolopament pròpria e la manca d'infrasturas adaptadas au torisme internacionau es fòrça importanta, subretot en comparason dei vesins marroquin e tunisian.
Leis autreis aspècts culturaus an una situacion melhora gràcias a la riquessa etnica dau país e sa posicion de crosiera entre leis influéncias europèas, magerament francesa, e africanas. Ansin, Argeria foguèt una fònt d'inspiracion per lei pintors francés tre lo sègle XIX e la pintura es demorada activa après l'independéncia ambé d'artistas coma Mohammed Racim. Lei domenis dau teatre e dau cinèma son tanben relativament dinamics. Pasmens, leis arts pus famós de la cultura argeriana son la literatura e la musica. Lo premier foguèt inicialament fòrtament inspirat per lo besonh d'afirmar l'identitat nacionalau dau país ambé d'autors coma Mohammed Racim o Katem Yacine. Puei, leis escribans foguèron marcats per la guèrra civila dins d'òbras coma Le Serment des Barbares de Boualem Sansal o L’Attentat de Yasmina Khadra. Se fau notar qu'aquela literatura tèn un nombre important d'autors en francés qu'an un succès grand dins aqueu país. De son caire, la musica d'Argeria tèn divèrseis estils fòrça diferents. Lei pus coneguts son la musica classica d'inspiracion arabo-andalosa, lo raï aparegut au començament dau sègle XX e la musica cabila.
Religion[modificar | modificar la font]
S'existís pas de recensament oficiau en matèria de religion, s'estima generalament que 98 a 99% de la populacion es musulmana. Lo sumnisme a l'estatut de religion d'estat e leis afaires religiós son dirigidas e organizadas per un Ministèri deis Afaires Religiós e un Aut Conseu Islamic que son ròtle es definit per la Constitucion. Lo clergat es pagat per lo govèrn.
La practica religiosa es liura per l'islam mai limitada per leis autreis religions. Lei limitacions principalas regardan lo proselitisme qu'es enebit e la necessitat per lei membres dei clergats d'èstre agregats per l'Estat.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ibn Khaldoun (traduccion de William Mac-Guckin de Slane) (2003). Edicions Berti: Histoire des Berbères (en francés). ISBN 9961-69-027-7.
Serge Lancel (2003). Edicions Mengès: L’Algérie antique : De Massinissa à saint Augustin (en francés). ISBN 2856204317.
Benjamin Stora (2004). Edicions Découverte (reedicion de 2004): Histoire de l’Algérie coloniale : 1830-1954 (en francés). ISBN 2707144665.
Charles-Robert Ageron (1990). Edicions Presses universitaires de France - PUF: Histoire de l’Algérie contemporaine (en francés). ISBN 21304215985.
Charles-André Julien (1994). Edicions Payot et Rivages: Histoire de l’Afrique du Nord (en francés). ISBN 2228887897.
Phillip Chiviges Naylor (2006). Edicions Scarecrow Press, Inc.: Historical Dictionary Of Algeria (en anglés). ISBN 081085340X.
Pierre Bourdieu (2001). Edicions PUF 1958 (reedicion de 2001): Sociologie de l’Algérie (en francés). ISBN 2-13-052175-4.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Population and HIV/AIDS - 2010 - Nacions Unidas
- ↑ S'es aquela independéncia foguèt jamai formalizada per un tractat, èra venguda una realitat estent qu'en 1830, l'Empèri Otoman se sentiguèt pas regardat per l'invasion francesa.
- ↑ Se fau notar qu'aquel indici es calculat per l'ONG d'origina alemanda Transparency International e non per una institucion oficiala
- ↑ Pasmens, se fau notar que lei sites argerians classats per l'UNESCO o per lei servicis dau patrimòni nacionau son gaire entretenguts e son menaçats per de degradacions nombrosas. Ansin, l'UNESCO a menaçat de suprimir certanei sites argerians de son classament.


c: text/html

text:
Maria del Mar Bonet
Maria del Mar Bonet i Verdaguer es una cantautora malhorquina nascuda a Palma (Illas Balearas) lo 27 d'abril de 1947. Amb lo catalan Lluís Llach e lo valencian Raimon es una de las representantas mai conegudas e emblematicas de la lenga catalana, de la musica e de la cultura dels Païses Catalans internacionalament.
Es sòrre del cantautor Joan Ramon Bonet. Estudièt la ceramica a l'Escola d'Arts i Oficis pasmens acabèt que se consacrèt d'a fons a la cançon. Arribèt a Barcelona en 1967, ont comencèt a cantar amb los Setze Jutges. En 1968 una de sas cançons mai emblematicas Què volen aquesta gent? patirà la censura del regim franquista e serà enebida.
Dempuèi aquel temps, a editat de disques de musica fòlc e d'estandards de jazz en catalan. A mai, a realizat maites concèrts dins divèrsas localitats d'Euròpa, d'Africa del Nòrd e d'America, en s'implicar tanben d'un biais prigond dins lo domeni de la recèrca de formas artisticas novèlas. Dins aquela dralha de recèrca e simbiòsi de musicas del sud d'Euròpa collaborèt amb fòrça artistas de l'airal mediterranèu coma per exemple l'Ensemble de Musique Traditionnelle de Tunis, lo musician turc Zulfu Omar Livanelli o lo grop valencian Al Tall.
Recentament son album Amic, Amat recebèt lo Premi de la Música Ciutat de Barcelona e la Medalla d'Or de Mallorca.
Es a mai pintora e a editat un libre amb de poèmas e de pinturas sias.
Discografia[modificar | modificar la font]
- 1969: Maria del Mar Bonet
- 1971: Maria del Mar Bonet
- 1974: Maria del Mar Bonet
- 1975: A l'Olympia
- 1976: Cançons de festa
- 1977: Alenar
- 1979: Saba de terrer
- 1979: Quico-Maria del Mar (amb Francesc Pi de la Serra)
- 1981: Sempre
- 1981: L'àguila negra
- 1981: Jardí tancat
- 1982: Breviari d'amor
- 1982: Cançons de la nostra mediterrània (amb Al Tall)
- 1985: Anells d'aigua
- 1987: Gavines i dragons
- 1989: Ben a prop (amb Manel Camp)
- 1990: Bon viatge faci la cadernera
- 1990: Coreografies
- 1993: El·las
- 1995: Salmaia
- 1997: Primeres cançons (reedició)
- 1997: El cor del temps
- 1999: Cavall de foc
- 2001: Raixa
- 2001: Cants d'Abelone (amb Rafael Subirachs)
- 2003: Collita pròpia
- 2004: Amic, amat
- 2007: Terra secreta
- 2010: Bellver
- 2011: Blaus de l'Ànima, més de 20 anys ben a prop (amb Manel Camp)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Veni de recebre aquò dau "comitat Anem Ouuaaais !!!", per ara ne'n dio ren que mi limariá lei nervis, emai se li a segurament de monde qu'estimi aquilein...
...Totun per sauper, cu a presa la decision clarament ?
> Manifestacion "Anem Òc ! Per la lenga occitana !" de 2012
La Coordinacion crida a una manifestacion lo 31 de març de 2012 que serà la seguida d’aquelei de 2005, 2007 e 2009 onte sigueriam de miliers per dire "Anem òc ! Per la lenga occitana !".
La Manifestacion se farà a Tolosa.
Aqueu 31 de mars de 2012 serà una granda jornada au nivèu nacionau per totei lei lengas dichas regionalas que vòlon una Lèi.
Ja lei Bretons, Bascos, Catalans e Alsacians son partents e faràn una manifestacion dins sa region lo meteis jorn


text:
Basc unificat
Eth basc batua (literaument "basc unificat" o "basc unit", en basc euskara batua) qu’ei eth supòrt normatiu deth basc escrit[1]. Se base en dialèctes centraus deth basc coma eth naut-navarrés, eth labordin e eth guipuscoan,[2] e se trape influit peth labordin classic deth sègle XVI, precursor dera literatura en basc e ligam entre es dialèctes peninsulars e continentaus.
Eth procès tara unificacion literària que comencèc en 1918, damb era fondacion dera Acadèmia dera Lengua Basca (Euskaltzaindia), e era presentacion de distintes proposicions normatiues, entà culminar en 1968, ena reunion deth Santuari d’Aránzazu (Arantzazuko Batzarra) on Euskaltzaindia, pendent era celebracion deth sòn 50 aniversari, decidèc d’emparar e promòir formaument es recomanacions des Decisions deth Congrès de Baiona (Baionako Biltzarraren Erabakiak) de 1964 redigit peth Departament Lingüistic dera Secretaria Basca (Euskal Idazkaritza) de Baiona, sostienut per mantuns erudits basqui a trauèrs dera recentament creada Idazleen Alkartea (Asociacion d’Escrivans) e Ermuako Zina (Jurament d’Ermua) de 1968. Es postulats d’aqueth arrepòrt estèren arrecuelhudi e presentadi per academician Koldo Mitxelena, que s'encarguèc, amassa damb Luis Villasante, de dirigir eth procès dera unificacion literària.
Aguest registre s’emplegue ena administracion, er ensenhament e es miejans de comunicacion, ja que ath nivèu locau e orau se contunhe d’emplegar es diferent dialèctes.[3][4] Es institucions seguissen es normes e directives marcades pera Acadèmia dera Lengua Basca tath basc unificat.
Somari
Origina e istòria[modificar | modificar la font]
Es diferentes varietats deth basc segontes era classificacion modèrna que son es següentes:
- Eth dialècte occidentau o biscaïn
- Eth dialècte centrau o guipuscoan
- Eth naut-navarrés
- Eth baish-navarrés
- Eth labordin
- Eth soletin
Quauques-uns diferissen considerablaments entre eri, coma eth biscaïn e eth soletin. Un aute dialècte, eth roncalés, desaparesquèc definitiuaments en 1991 damb era mòrt de Fidela Bernat, era sua darrèra locutora. Es dialèctes de mès grana tradicion literària an estat eth labordin, eth biscaïn, eth soletin e eth guipuscoan, e denquiath començament deth procès d’unificacion lingüistica, estèren consideradi coma es mès prestigiosi pes vascofòns, en tot èster es mès utilizadi ena liturgia e ena literatura.
Es antecedents immediats deth basc unificat serien es següents:
- Eth gipuzkera osatua (guipuscoan completat) prepausat per Resurrección María de Azkue ena decada de 1920 e prengut coma referéncia per mantuns escrivans en lengua basca d'Espanha.
- Eth navarro-labordin literari, emplegat en publicacions de premsa deth País Basc Nòrd e exemplificadi ena gramatica establida per Piarres Lafitte en ans quaranta.
Aguesti modèls se caracterizauen pera sua flexibilitat normatiua e per dar-les ua importància exagerada as localismes e fonetismes de cada parçan. Es proposicions posteriores se basauen mès sus era tradicion literària.
Eth basc unificat estèc creat pr’amor dera necesitat d’unificar es diferents dialèctes dejós un madeish conjunt de normes lingüístiques. Era abséncia d’un basc literàri comun qu’estèc un problèma que se hèc notar dempús es debutes dera literatura basca. Molti escrivans hègen referéncia ad aguest problèma en prològs des sues òbres e mantenguien correspondéncia entà aconselhar-se es uns as auti. Es predicators, bertsolaris e en generau, totis es qu’utilizaven eth basc tà hèr-se compréner, an agut de cercar solucions consensuaus tà hèr-se compréner entre locutors de diferent parçans. Encara qu’ escrivans s’estaquèssen a modèls variats, cap arribarà a impausar-se as auti coma unic canon d’imitar, degut principaument ara división territoriau e ara abséncia d’ua institucion que poguèsse aplicar era sua autoritat en aguest ahèr.
Labordin clasic[modificar | modificar la font]
En sègle XVI, eth ministre calvinista Joan Leizarraga que se dotèc d’ua koinè particulara tara prumèra traduccion dera Biblia en basc. D’aguesta manèra, aguesta traduccion podie èster aprofitabla a toti es locutors de Labord, Baisha Navarra e Sola, en tot beneficiar ara expansion dera doctrina naua. Leizarraga prenguèc coma basa era morfologia deth labordin mesclat damb elements baish-navarresi e soletins. Er exemplar contenguien un petit diccionari de mots desconeishudi pes locutors soletins.
Labordin kostatarra (costèr)[modificar | modificar la font]
A partir deth sègle XVII, es escrivans influenciadi pera òbra de Pedro de Axular trapèren en parlar dera còsta labordina ua via peth desvolopament dera literatura basca. Era fama dera prosa arrica e eleganta d’Axular que passèc era frontera pirenenca e qu’acabèc per hèr d'aguest autor un mèstre peus escrivans naut-navarresi, guipuscoans e biscaïns.
Era escòla de Larramendi[modificar | modificar la font]
En sègle XVIII, eth jesuita guipuscoan Manuel de Larramendi qu’apareish en sud de Bidassoa coma ua reféncia intelectuau e apologista dera lengua basca. Que publiquèc ua gramatica (El Imposible Vencido: Arte de la lengua Bascongada) e un Diccionario Trilingüe (espanhòl-basc-latin) e era influéncia d’ambdues òbres qu’ei vededera en tota era literatura posteriora. Que siguèc prologuista e corrector de mantues òbres, e eth sòn imatge qu’estèc ligat ara aparicion deth dialècte guipuscoan coma dialècte literari. Aguesta escòla qu'aportèc ua fòrça unificadora ara lengua.
Arantzazu[modificar | modificar la font]
Dempús dera parentési dramatica dera Guèrra Civila Espanhòla, en es ans 1950 , eth problèma der estandard unificat que se tornèc a plantejar, mès que mès gràcies a ua generacion naua d'erudits e activistes culturaus. Aqueri se diferenciaven dera generacion anteriora per èster en majoritat laïcs, d’origina urbana e damb bagatge universitari. Molti èren euskaldun berriak ("neolocutors deth basc") coma Gabriel Aresti, Jon Mirande e Federico Krutwig. Aqueri s’avisauen fòrça mès intensament dera desintegracion dera lengua, e dotar-se d’un modèl unificat se vedie coma un pas necesari tà ne guarantir era subrevivéncia. Ua gran part dera generacion anteriora vedie era lengua coma depositària d'ues essencias nacionaus unides ara vida rurau, mentre qu'era generacion naua entenie qu’era lengua auie de reconquerir eth mitan urban, ath madeish nivèu sociau qu’es autes lengües deth sòn environament.
Gràcies a un periòde de tolerància relativa de part deth regim franquista, quauqu’ues des prumères ikastolas se legalizauen com "escòlas parroquiaus" e milieradi d’adults qu’assistien as classes nocturnes entarà euskaldunizacion e alfabetizacion, conegudes coma gau eskolak. Publicacions coma Euzko Gogoa, Zeruko Argia, Yakin e Anaitasuna estèren era escòla d’ua generacion d’escrivans que desirauen exténer es maines deth basc mès enlà des limits impausadi tradicionauments. Tot aquerò que hèc sorgir era exigéncia d’ua unificacion lingüistica. Se volie garantir er usatge deth basc en tots es maines publics, des d'era educacion basica denquiara universitat. Es escrivans e trabalhadors der ensenhament comencèren a exigir dera acadèmia que dictèssen normes exactes sus eth basc escrit.
Koldo Mitxelena, Jose Luis Alvarez Enparanza Txillardegi, Gabriel Aresti, Fr. Luis Villasante, Jon Etxaide e Jon Mirande, entre auti, qu’estèren es pairs deth nenet. En Congrès d’Aránzazu (Arantzazuko Biltzarra) celebrat en 1968 e convocat pera Academia dera Lengua Vasca, se fondèren es linhes mestresses de çò que serà dempús eth basc batua, en tot préner coma èish centrau es conclusions presentades per Koldo Mitxelena.[5] Era proposicion cercava era unificacion a partir des formes mès espandides e dera basa comuna dera lengua. L’arrepòrt compdaue damb sies capitòus: 1) Fonaments, 2) Ortografia, 3) Sus era forma des paraules (paraules basques antiguas), 4) Neologisms e manlhevadi, 5) Morfologia (Nom, Pronom e Vèrbe) e 6) Sintaxi.
Uei dia (2009) se considere qu'eth procès d’unificación se trape encara inacabat. Eth projècte der Euskal Hiztegi Batua (Diccionari deth Lexic Unificat) non a cap arribat ara sua fin e quauques aspèctes dera terminologia scientifica contunhen sense èster pleiaments consensuaus.
Critiques[modificar | modificar la font]
Es debats des decades de 1960 e 1970 prenguèren un aspècte clar de conflicte generacionau, en tot reflectar tanben antagonisms politics. Moltes decisions, coma era adopcion dera letra "h" ena ortografia unificada, non estèren cap deth gost des sectors mès conservadors deth nacionalisme basc, representat en aquera epòca peth PNV. Aqueri acusaven ara ala considerada esquerrista de voler impausar eth sòn pròpi critèri. Quauques academicians en desacòrd que fondèren ua auta acadèmia aperada Euskerazaintza, uei dia totaument inactiua.
Auti escrivans, influenciadi per Federico Krutwig, defenien un modèl cultista basat sus eth labordin classic geissit a partir dera òbra de Joannes Leizarraga, en tot préner coma referéncia era istòria der italian e der alemand. Encara que ara debuta aguesta posicion encontrèc un certan succès, damb eth temps qu’acabèc per èster fòrça minoritària: se le considerave un modèl massa dificil d’aplicar. Gabriel Aresti, Jon Mirande e Luis Villasante, entre auti, defendèren aguesta via per un temps, mès ara l’an abandonada.
Quauques autors qu’afirmen qu'eth basc unificat ei ua lengua artificiau, coma er esperanto, e que era sua existéncia e promocion institucionau ei letau tà çò que eri apèren eth "basc autentic", que eth batua eliminarà es diuersi dialèctes. Totun, des des sectors dera cultura en basc non se dan arreclams ad aguestes afirmacions. Se compren qu'era varietat estandard dera lengua a de completar es dialèctes e non sustituir-se ad eri.
Damb era perspectiva qu’auem ath present, se publiquèren òbres que pretenen evaluar eth camin seguit des de trenta ans. Era òbra der erudit Ibon Sarasola Euskara Batuaren Ajeak (Eth sauvament deth basc unificat) (editorial Alberdania, 1997), ena linha de El dardo en la palabra de Fernando Lázaro Carreter presente en format de diccionari ua lista de mots e expressions d’origina dobtosa qu’acabèren per sedimentar en basc modèrne, en tot prepausar solucions que seguissen critèris internacionaus e cercar tostemp eth consens enter bascos peninsulars e continentaus. Un aute erudit Koldo Zuazo, en són ensag Euskararen Sendabelarrak (Las hierbas curativas del euskera) (Alberdania, 2000) defen era convivéncia entre era varietat estandard e es parlars regionaus coma condicion necessària entà garantir era vitalitat dera lengua. Zuazo que denóncie tanben era existéncia d’un lenguatge escur e artificiau que se vò hèr passar per "batua" en miejans de difusion basqui, en tot qualificar-les de Marteko hizkuntza (lenguatge marcian).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Koldo Zuazo (2005), Euskara Batua, Ezina Ekinez Egina, Elkar: Bilbao.
- Matías Mujika, Cultura Vasca. Libelo. Internet.
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Real Academia de la Lengua Vasca, Arantzazuko jardunen ondoko agiria (1968, 3,4 e 5 de octobre
- ↑ Luis Villasante. Euskara batuaren filosofiaz: "Azkenean atera zena -Mitxelenak dio hau ere-, zera izan zen: nafargiputz (Beterrikoa) Lapurdiko ukitu batzuekin egindako euskara batu bat. Hitz batean esateko: idatzizko batasunean gatzatu eta urtu da mintzatuaren ezberdintasuna"
- ↑ "Euskara batuak oso esparru berezi eta mugatua du, nahiko ongi zedarritua: irakaskuntza, administrazio hizkera eta komunikabideak" Euskara XXXIX (2. aldia), Euskara Batuaren egungo premiak, Pello Salaburu (Real Academia de la Lengua Vasca)
- ↑ Proceso de unificación de la lengua: euskara batua
- ↑ Luis Villasante, "75º Aniversario del Congreso de Oñati (1918-1993)", RIEV. Revista Internacional de Estudios Vascos, Año 42. Tomo XXXIX. Nº 1. (1994), p. 75-96. Donostia: Eusko Ikaskuntza
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Historia del euskara batua
- Koldo Zuazo: Los euskalkis actuales tienen su origen en la Edad Media
- Artículo "Euskera unificado" en euskadi.net


text:
Distribucion Linux
Una distribucion Linux, si ditz tanben distribucion GNU/Linux per si referenciar ai bibliotècas e logiciaus dau projèct GNU, es un ensèms coerent de logiciaus (que sa màger part son de logiciaus libres) assemblats a l'entorn dau nuclèu Linux.
Existís una gròssa varietat de distribucions, que caduna a seis objectius e sa filosofia particulars. Leis elements que diferencián principalament lei distribucions son : la convivialitat (facilitat de mesa en òbra), l'integracion (talha dau pargue de logiciaus validats distribuits), la notorietat (comunautat informativa per resòuvre lei problèmas), l'environament de burèu (GNOME, KDE...), lo tipe de paquet que s'utiliza per distribuir un logiciau (principalament deb e RPM) e lo mantenor de la distribucion (generalament una entrepresa o una comunautat). Lo ponch comun es lo nuclèu e un gròs nombre de comandas.


text:
Mòl (unitat)
Lo mòl (simbol mol) es una de las unitats de basa del Sistèma Internacional. Se definís coma la quantitat d'una substància que conten un nombre de particulas o entitats elementàrias egal al nombre d'atòms contengut en 0,012 kg de carbòni-12. S'utiliza principalament per comptar atòms e moleculas, mas tanben electrons, ions o d'autres tipes de particulas.
Lo nombre de particulas en un mòl es gaireben 6,022·1023, e se coneis coma nombre d'Avogadro.
- 1 mol ≈ 6,022·1023
Podèm calcular quina massa d'un element quimic correspond a un mòl de l'element. Per o far avèm besonh de la massa atomica de l'element. Per exemple, lo fèrre a per massa atomica relativa 55,845 DA; coma un dA es 1/NA gramas avèm:
- 1 atòm de fèrre = 55,845 Da
- 1 mòl de fèrre = 55,845 gramas
Se volèm calcular la massa d'una molecula, nos cal emplegar sa massa moleculara;
- 1 molecula de clorur de sòdi= 35,453 Da (massa atomica relativa del clòr)
- 22,989770 Da (massa atomica relativa del sòdi) = 58,44277 Da
- 1 mòl de clorur de sòdi= 58,44277 gramas
La molaritat es un concèpte que s'utiliza en quimia per mesurar las concentracions de substàncias. Aital, après dissolucion d'un mòl de clorur de sòdi e apondre d'aiga fins obténer un litre de solucion, poirem dire qu'avèm una solucion de clorur de sòdi a un molar.
- 1 mol/L = 1 molar = 1 M


text:
1025
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1025 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Incendi fòrça important que destruguèt una partida d'Aussèrra.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Fin de l'epidemia de pèsta e de la famina que devastavan Egipte dempuei 1025.
Asia[modificar | modificar la font]
Srivijaya[modificar | modificar la font]
Per de rasons desconegudas — benlèu de rivalitats comercialas liadas a la politica d'expansion dei Chola vèrs leis estrechs d'Asia dau Sud-Èst — Srivijaya foguèt atacada e pilhada per una importanta flòta chola dirigida per lo rèi Rajendra Choladeva. Après aquela desfacha, Srivijaya acomencèt son declin, perdiguèt sa posicion dominanta en Sumatra e i laissèt lo poder a Jambi (→ 1079).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Uc II de França, rei dels Francs (n. 1007)
- (o 1014) - Murasaki Shikibu, escrivana japonesa (n. c. 978)


text:
Bruyères
Bruyères es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bruyères A situat en lo massís vosgien a Unitat|27|km {{}} de Épinal, a Unitat|26|km {{}} de Sant-Dié-de detlos-Vòges e a Unitat|23|km {{}} de Gérardmer.
La vila ocupa un scenari #que fa mestièr de caulet entre los vallées de la Vologne al sud e de la Mortagne al nòrd. A dominat a l'èst per una primièra éminence del massís dels Vòges, lo Avison, #que lududes servís de còps de simbòl.
Çò toponyme Bruyères testificat l'an 1295 indica una brugariae en latin medieval, siatz una contrée de landes, un païsatge vast de landes e de pichons bosquets a éricacées o bruyères a l'epòca gallo-romaine. Las siás divèrsas graphies amassadas successivament en l'archiu son : Brueris, Bruierium, Bruyeris (1144), Bruières (Sègle XIII), Bruyeres (1295), Bruyerre (1444), Brouyères (1473).
Bruyères est situé dans le massif vosgien à 27 km d'Épinal, à 26 km de Saint-Dié-des-Vosges et à 23 km de Gérardmer.
La cité occupe un plateau qui fait office de col entre les vallées de la Vologne au sud et de la Mortagne au nord. Elle est dominée à l'est par une première éminence du massif des Vosges, l'Avison, qui lui sert parfois de symbole.
Le toponyme Bruyères attesté en 1295 indique une brugariae en latin médiéval, soit une contrée de landes, un paysage vaste de landes et de petits bosquets à éricacées ou bruyères à l'époque gallo-romaine. Ses diverses graphies trouvées successivement dans les archives sont : Brueris, Bruierium, Bruyeris (1144), Bruières (Sègle XIII), Bruyeres (1295), Bruyerre (1444), Brouyères (1473).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo luòc de Bruyères a conegut una aucupacion sus la reünion del tuc del Avison dempuèi lo Modèl:IIIe sègle o Modèl:IVe sègle. Bruyères Es lo cas typique del ancià bourg castral, coma se'n tròba de nombroses exemples en Lorraine. Lo castèl i aguèt fondat pel pòrti de Lorraine al Sègle X sus las tèrras essartées del domeni de Camp, après qu'aquel es vengut consagrat del capítol de Remiremont, #que comandava aqueles défrichements en la vallée de la Vologne. La vila s'es de contunh desvolopada en contrebas del tuc en sostenent dins lo castèl ; se n'a una primièra mencion en l'archiu del capítol romarimontain cap a 1189 jol nom de Brueriis amb la mencion d'una donation facha a una abbaye lorraine per "Gerardus de Brueriis". L'emperaire Henri VIN séjourna dins lo castèl en 1196, aital coma lo pòrti Mathieu II de Lorraine en los ans 1230-40, mas lo bourg comença a prene vertadièrament de l'importància cap al mièg del Sègle XIII quand la duchesse régente Catherine de Limbourg i establís un tonlieu; ven una autentica vila quand lo pòrti Transbordador III, de fils d'aquela darrièra, lo met, amb Arcs jol còp de la lei de Beaumont.
Del 26 al 30 d'octòbre de 1944, Bruyères #èsser çò teatre de combats #que #opausar lo 442 RCT (442nd Regimental Combat Team), còrs american constituit de nippo-americanes procedentes de Hawaii e de Califòrnia, e de las tropas alemandas. Aquela unitat i aviá recebut per mission de liberar un bataillon american delimitat dempuèi lo 24 d'octòbre. A la fin de la batalha, se dénombra en aquela unitat 800 victimas, siatz gaireben la mitat de l'efectiu. Ne remembrar d'aqueles combats e de la desliurança de la vila, las vilas de Bruyères e de Honolulu #èsser jumelées en 1961[1]. La vila a #èsser decorada de la Crotz de guèrra 1939-1945.
Anecdote : pendent la Segonda Guèrra mondiala, l'actuala escòla Santa-Jeanne-d'Arc protegissiá un espital ont François Mitterrand #èsser sonhat.
Le site de Bruyères a connu une occupation sur le sommet de la colline de l'Avison dès le Modèl:IIIe siècle ou Modèl:IVe siècle. Bruyères est le cas typique de l'ancien bourg castral, comme on en trouve de nombreux exemples en Lorraine. Le château fut fondé par le duc de Lorraine au Sègle X sur les terres essartées du domaine de Champ, après que celui-ci est devenu voué du chapitre de Remiremont, qui commandait ces défrichements dans la vallée de la Vologne. La ville s'est ensuite développée en contrebas de la colline supportant le château ; on en a une première mention dans les archives du chapitre romarimontain vers 1189 sous le nom de Brueriis avec la mention d'une donation faite à une abbaye lorraine par "Gerardus de Brueriis". L'empereur Henri VI séjourna au château en 1196, ainsi que le duc Mathieu II de Lorraine dans les années 1230-40, mais le bourg commence à prendre véritablement de l'importance vers le milieu du Sègle XIII lorsque la duchesse régente Catherine de Limbourg y établit un tonlieu; il devient une véritable ville lorsque le duc Ferry III, fils de cette dernière, le met, avec Arches sous le coup de la loi de Beaumont.
Elle fut chef-lieu de district de 1790 à 1795.
Du 26 au 30 octobre 1944, Bruyères fut le théâtre de combats qui opposèrent le 442 RCT (442nd Regimental Combat Team), corps américain constitué de nippo-américains originaires de Hawaii et de Californie, et des troupes allemandes. Cette unité avait reçu pour mission de libérer un bataillon américain encerclé depuis le 24 octobre. À la fin de la bataille, on dénombra dans cette unité 800 victimes, soit presque la moitié de l'effectif. En souvenir de ces combats et de la libération de la cité, les villes de Bruyères et de Honolulu furent jumelées en 1961[2]. La ville a été décorée de la Croix de guerre 1939-1945.
Anecdote : pendant la Seconde Guerre mondiale, l'actuelle école Sainte-Jeanne-d'Arc abritait un hôpital où François Mitterrand fut soigné.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Veire lo luòc del Mestièr de Torisme de Bruyères
- ↑ Voir le site de l'Office de Tourisme de Bruyères


text:
Fotosintèsi
La fotosintèsi qu'ei un procès bioquimic anabolic peu quau un organisme fotoautotròf (qui pòt sintetizar la soa matéria organica a partir d'elements mineraus e de lutz) e qui sintetiza moleculas organicas de glucòsa a partir d'elements mineraus (aiga, H2O e dioxid de carbòni, CO2) e de l'energia provesida per la lutz (deu so o artificiau). Com aqueth procès que demanda un provesiment d'energia entà realizà's, qu'ei qualificat d'endotermic.
La fotosintèsi qu'ei realizada per las plantas, lo fitoplancton, las algas, quauques bacterias e cartes protistas.
La soa eqüacion balanç qu'ei inversa de la respiracion (oxidacion deu glucòsa qui produseish aiga e dioxid de carbòni) mes, deu punt de vista quimic n'ei pas la reaccion inversa puish que l'oxigen liberat per la fotosintèsi que vien de las moleculas d'aigas mentre qui l'oxigen uilizat per la respiracion que's retroba dens las moleculas de dioxid de carbòni.
Deu punt de vista de las cellulas eucariòtas, la fotosintèsi que's realizada dens organites cellulars nommats cloroplasts en tot seguir un procès anabolic conegut com cicle de Calvin (per las cellulas de las plantas vertas) mentre que la respiracion qu'ei realizada dens las mitocondria (tant en çò de las cellulas eucariòtas vegetaus, animaus o fungianas) en seguent un procès catabolic conegut com cicle de Krebs.
Equacion balanç[modificar | modificar la font]
La fotosintèsi que consoma moleculas de dioxid de carbòni (CO2) gasós de l'aire, moleculas d'aiga (H2O) liquida e l'energia aportada peus fotons de la lutz entà liberar ua molecula de glucòsa oxigen e aiga. En terme de molecula d'aiga, totun, lo balanç qu'ei negatiu (e compensat per la respiracion qui ei ua reaction liberatriz d'aiga).
-
6 CO2(gas) + 12 H2O(liquida) + fotons → C6H12O6(aquós) + 6 O2(gasós) + 6 H2O(liquid)
-
dioxid de carbòni + aiga + energia de la lutz → glucòsa + oxigen + aiga


text:
Wikipèdia:Comitat d'arbitratge (règlament)
Somari
- 1 Prerequistes
- 2 Règlament
- 2.1 Article 1 : conflictes tractats
- 2.2 Article 2 : demandaire
- 2.3 Article 3 : requèstas d'arbitratge
- 2.4 Article 4 : tractament de las demandas
- 2.5 Article 5 : non participacion d'un arbitre
- 2.6 Article 6 : desenrotlament de l'arbitratge
- 2.7 Article 7 : clausura
- 2.8 Article 8 : decision
- 2.9 Article 9 : eleccions
- 2.10 Article 9-1 : remplaçament
- 2.11 Article 10 : principis
- 2.12 Article 11 : proteccion d'article
- 2.13 Article 12 : litigis individuals
- 2.14 Article 13 : règlas de basa
- 2.15 Article 14 : solucion equitabla
- 2.16 Article 15 : sancion
- 2.17 Article 16 : sancions possiblas
- 2.18 Article 17 : competéncia especifica a prepaus dels administrators
Prerequistes[modificar la font]
I a 4 arbitres. Son elegits per un an, renovelable. Son renovelats per mitat cada 6 meses.
Règlament[modificar la font]
Article 1 : conflictes tractats[modificar la font]
Lo comitat d'arbitratge s'ocupa pas de cap de conflicte abans qu'una demanda d'arbitratge li siá estada adreçada segon la procedura descricha a l'article 3. Las demandas d'arbitratge se pòdon far a tot moment sens condicion, exceptat se lo conflicte ja es en fasa d'arbitratge.
Article 2 : demandaire[modificar la font]
Tot utilizaire pòt far una demanda d'arbitratge del moment que dispausa d'un compte enregistrat.
Article 3 : requèstas d'arbitratge[modificar la font]
Las demandas d'arbitratge son fachas sus la pagina Wikipèdia:Comitat d'arbitratge/Arbitrage#Requèstas d'arbitratge. La requèsta resulta de l'inscripcion sus aquesta pagina d'un ligam que remanda cap a una pagina d'arbitratge, construcha sul modèl [[Wikipèdia:Comitat d'arbitratge/Arbitrage/nom del planhent-nom del mes en causa]]. La plencha es inserida dins aquesta pagina d'arbitratge e compòrta obligatòriament un resumit del problèma e l'expausat de las pròvas, especialament jos forma de ligams URL.
Article 4 : tractament de las demandas[modificar la font]
Article 4 alinèa 1 : mediacion[modificar la font]
Los arbitres decidisson entre eles a la majoritat s'es necessari de balhar seguida a la demanda d'arbitratge o de la regetar sens examen. La decision es acompanhada se fa mestièr de conselhs en vista de pervenir a una conciliacion o a una mediacion. Per aquò far, los arbitres pòdon aviar un ampèl public a un mediator volontari e fixar las condicions de la mediacion. Se, ulteriorament, un comitat de mediacion èra creat, los arbitres lo poirián sasir d'ofici de la plencha en question.
Article 4 alinèa 2 : classament sens seguidas[modificar la font]
Los arbitres que decidisson de balhar pas de seguida a una demanda d'arbitratge i pòdon respondre aprèp un examen rapid en declarant qu'i a pas luòc a sancion compte tengut dels elements expausats.
Article 4 alinèa 3 : recevabilitat e coordinator[modificar la font]
Dins los autres cases, los arbitres declarant que l'arbitratge es dobèrt sus l'afar en question. Dins lo cas que los arbitres se son pas prononciats sus la receptibilitat d'una demanda dins los quinze jorns de sa data d'inscripcion, la demanda es reputada receptibla.
Un arbitre es designat coma "coordinator" de l'arbitratge, per rotlament dins l'òrdre alfabetic, levat s'es pas sufisentament disponible a aquel moment.
Article 4 alinèa 4 : Nombre d'arbitres que tractan un arbitratge "receptible"[modificar la font]
Per las demandas d’arbitratge receptiblas, lo nombre e la lista dels arbitres que tractan aquelas demandas son daissats a l’iniciativa del comitat d’arbitratge.
Article 5 : non participacion d'un arbitre[modificar la font]
Article 5 alinèa 1 : abstencion[modificar la font]
Tot arbitre implicat dins un conflicte somés al comitat d'arbitratge se deu abstenir de participar a aqueste arbitratge e mai a la demanda de receptibilitat (article 4, alinèa 1). L'implicacion d'un arbitre s'aprecia en conformitat amb l'article 13 çaijós e resulta pas ipso facto de sa sola contribucion a l'elaboracion d'un article enciclopedic e prepaus del qual es nascut lo conflicte.
Article 5 alinèa 2 : recusacion[modificar la font]
Fins a una setmana aprèp la darrièra modificacion de la lista dels arbitres participants, cada partida pòt recusar un arbitre e un sol (per afar), sens motivar sa decision formulada sus la pagina d'arbitratge, es pas necessari de discutir aquesta decision. L'arbitre recusat es remplaçat per un autre arbitre e pòt pas pus participar a l’afar ; sos vòtes eventuals, e mai lors efièches, son anullats.
Article 6 : desenrotlament de l'arbitratge[modificar la font]
En cas d'urgéncia, se la requèsta es estada declarada receptibla, l'arbitre coordinator de l'afar pòt èsser sasit per una o l'autra de las partidas per prendre totas mesuras temporàrias e conservatòrias de natura siá a permetre lo desenrotlament seren de la procedura d'arbitratge, siá a permetre d'empachar una de las partidas d'agravar lo prejudici que li es reprochat. Aquelas mesuras pòdon en particular consistir en una interdiccion d'edicion parciala o completa d'una partida per un periòde de 5 jorns maximum, renovelable. Dins lo cas d'un blocatge complet, una adreça email deu èsser dobèrta e comunicada per permetre a la persona mesa en causa de se defendre.
Los arbitres examinan çò reprochat e las pròvas del planhent. Sollicitan las explicacions e defensas del mes en causa, e mai sos mejans de pròvas. L'ensemble d'aquestes mejans, explicacions e pròvas figuran sus la pagina d'arbitratge [[Wikipèdia:Comitat d'arbitratge/Arbitrage/nom del planhent-nom del més en causa]]. Quand los arbitres considèran que son sufisentament esclairats sul conflicte e que dispausan dels elements de pròva necessaris, declaran l'afar mes en deliberat. Cap d'explicacion suplementària ni mejan de pròva novèl es pas receptible a partir d'aquel moment.
Çaquelà, s'un element favorable o desfavorable es aportat a la fin del periòde d'instruccion (apòrt de las pròvas), la partida opausada pòt demandar una sosta suplementària per respondre a aquel punt precis, per evitar que las aparéncias joguen un ròtle desfavorable.
Article 7 : clausura[modificar la font]
La decision dels arbitres deu èsser motivada per explicar lo sens de l'arbitratge. Aquesta decision es transcricha sus la pagina d'arbitratge e l'afar declarat claus.
Article 8 : decision[modificar la font]
Article 8 alinèa 1 : aplicacion de la decision[modificar la font]
La decision dels arbitres s'impausa als utilizaires partidas a l'arbitratge. Tot contributor pòt formar una demanda novèla d'arbitratge en cas de violacion manifèsta de la decision arbitrala. Los administators requerits (sysops) pòdon pas refusar lor concors s'aqueste es necessari a la mesa en òbra tecnica de la decision. Dins l'ipotèsi qu'un arbitre tanben es sysop, pòt pas el meteis prendre las disposicions utilas.
Article 8 alinèa 2 : identificacion[modificar la font]
Lo comitat d'arbitratge pòt requerir l'ajuda dels administrators dels servidors per procedir a l'identificacion de totas las partidas prenentas d'aprèp lor IP. Aquesta mesura a per tòca d'evitar las confusions degudas a l'utilizacion de mantun nom d'utilizaire per cèrtas personas.
Article 9 : eleccions[modificar la font]
Tot utilizaire enregistrat pòt depausar sa candidatura al comitat d'arbitratge. Sols los utilizaires enregistrats que dispausan d'un compte dempuèi mai d'un mes e qu'an efectuat mai de 50 contribucions dins l'espaci enciclopedic a la dobertura de l'escrutinh dispausan del drech de vòte.
Seràn elegits los candidats arbitres qu'auràn reculhit [estrictament] mai dels dos tèrces de vòtes favorables e qu'auràn amassat almens 5 vòtes [favorables]. S'aquò abotís a un nombre d'arbitres superior a 5, seràn retenguts los 5 primièrs noms qu'an recebut lo màger nombre de vòtes favorables. En cas d'egalitat en nombre de voses favorables, son elegits los candidats qu'an recebut lo mens de vòtes desfavorables.
Article 9-1 : remplaçament[modificar la font]
En cas de despart d'un arbitre del comitat es lo candidat pas encara designat arbitre qu'a obtengut lo mai de voses favorablas al moment de l'eleccion ordinària o parciala pus recenta que remplaça lo partent, a condicion çaquelà qu'aja obtengut estrictament mai dels dos tèrces de vòtes favorables e acampat almens 6 vòtes favorables. En cas d'egalitat en nombre de voses favorables, es causit lo candidat qu'a recebut lo mens de vòtes desfavorables. Se cap de candidat de l'eleccion ordinària o parciala mai recenta complís pas aquestas condicions, una eleccion parciala es organizada. Lo mandat del remplaçant s'acaba a la data de fin de mandat inicialament prevista pel partent.
Article 10 : principis[modificar la font]
Los arbitres pòdon tanben s'inspirar dels grands principis del drech. En particular, s'asseguran que los afars son entenduts equitablament e dins una sosta rasonabla. Verifican que lo mes en causa a dispausat del temps necessari per presentar sos arguments, especialament en regard amb los ritmes abituals de contribucion de l'interessat.
Article 11 : proteccion d'article[modificar la font]
Pendent la durada de l'arbitratge (a partir de l'acceptacion oficiala de l'arbitratge), los arbitres son autorizats a protegir lo o los articles suls quals los editors son en conflicte.
Article 12 : litigis individuals[modificar la font]
Los arbitres decidisson pels litigis individuals sens edictar de règlas de compòrtament aplicadoiras sul sit, aquesta demarcha que depend de la comunautat del sit. Se los arbitres se referisson als motius o a la solucion d'una decision arbitrala passada, devon explicar en qué l'afar que lor es somés es similar o comparable.
Article 13 : règlas de basa[modificar la font]
Los arbitres decidisson sus la basa de las règlas adoptadas per la comunautat e en particular de :
- Wikipedia:Règlas
- Wikipedia:Règlas de nomenatge
- Wikipedia:Convencions tipograficas
- Wikipedia:Neutralitat de punt de vista
- Wikipedia:Los falses passes mai corrents
- Wikipedia:Tojorn comentar vòs modificacions dins la boita de resumit
- Wikipèdia:Çò que Wikipèdia es pas
- Wikipèdia:Règlas de saber-viure
- Wikipèdia:Esperit de non violéncia
- Wikipèdia:Règlas d'utilizacion dels imatges
Article 14 : solucion equitabla[modificar la font]
Dins totes los cases, los arbitres devon recercar una solucion equitabla al conflicte. Quitament fàcia a de violacions caracterizadas de las règlas de la comunautat, pòdon decidir qu'i a pas luòc de prononciar una sancion en se fondant sus de motius d'equitat, qu'explican alara.
Article 15 : sancion[modificar la font]
Los arbitres decidisson liurament de la sancion aplicabla, se fa mestièr. Son pas tenguts de prononciar una exclusion, ni d'interdire de facultats d'edicion, mas pòdon causir dins totes los cases de prepausar a l'utilizaire sancionat de complir cèrts prètzfaches d'interès general o de prononciar un avertiment amb una sosta d'espròva simpla per una durada que determinan.
- Vejatz tanben : Wikipèdia:Punicion.
Article 16 : sancions possiblas[modificar la font]
Las decisions presas pel comitat d'arbitratge pòdon consistir en :
- blocatge temporari o fòrabandiment
- restriccion d'edicion sus cèrts articles
- avertiment amb o sens sosta d'espròva
Article 17 : competéncia especifica a prepaus dels administrators[modificar la font]
Lo desysopatge, temporari o permanent, fa partida de las sancions que pòt impausar lo comitat d'arbitratge a un administrator. "Permanent" vòl dire que l'utilizaire deu tornar passar per un vòte de la comunautat per tornar trobar son estatut.


text:
Prény
Prény es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Prény, bastit sus las pendentas d'un esperó rocós, a environat de bòsques e de camps.
La municipalitat se tròba sul traçat de la LGV Es europèa (Linha a Granda Velocitat) en connectant d'Escomesas a Estrasburg #que la trauèssa sus sèt quilomètres. Quatre ponts, #que la proprietat e la mantenença lor caldriá échoir a la municipalitat de Prény, an #èsser bastits amb la fin de connectar las doas parts de la municipalitat separada per aquela via de camin de fèrre. Partit de Prény lo 3 d'abril de 2007 a 13 h 00, lo TGV a batut lo recòrd del mond de velocitat jamai realizada per un tren amb 574,8 km/h anonciada al compteur.
De nombrosas fonts e ruisseaux son répertoriés #que lo ruisseau del Moulon alimenté per las fonts de las Abreuvoirs, de Sant-Helcourt e del Pilan.
Cap de indústria n'es pas presenta a Prény, lo principal recors de la municipalitat en essent lo sieu bòsc. La céréaliculture, las ramaderias ovin e boví son las principalas activitats agricòlas, la viticulture en avent gaireben desaparegut al començament de la Modèl:S-. Sonque qualques pès de vinha mantenuda per particularas subsisteixen aital coma de las òrtas constituidas de mirabelliers, pruniers, quetschiers, prunelliers, pomers, poiriers, cirerers e nogueres.
La granja de la Souleuvre situada sul territòri de la municipalitat de Vilcey-sus-Trey produsit divèrses fromages a partir de la siá vegada de vacas Holstein #que pâture sus tèrras sises sul ban de Prény d'ont lo sieu appellation de « Fromages de Prény ».
Lo pòble, dominat pel castèl, s'estend sus tres escalonis. Las vinhas se trobavan antany sus las pendentas condicionadas en terrassas cara al sud, #çò que lududes donarà l'aparència d'un vilatge de Provence. Per conseqüent, Prény pòt pas pas èsser ordenat en la categoria de las pòbles-carrièra lorrains tradicionalas doncas qu'aqueles darrièrs se presentan jos la forma de doas ordenadas d'ostals situats la una en cara de l'autre amb la carrièra al centre e dels usoirs entre los ostals e la rota o camin d'ont un aspècte de carrièra ampla. En lo vièlh bourg de Prény, las carrièras son estrechas e las usoirs inexistentas. Aquel pòble es doncas lo résidu d'una anciana vila medievala[1].
Le village de Prény, bâti sur les pentes d'un éperon rocheux, est entouré de forêts et de champs.
La commune se trouve sur le tracé de la LGV Est européenne (Ligne à Grande Vitesse) reliant Paris à Strasbourg qui la traverse sur sept kilomètres. Quatre ponts, dont la propriété et l'entretien devraient échoir à la commune de Prény, ont été bâtis afin de relier les deux parties de la commune séparées par cette voie de chemin de fer. Parti de Prény le 3 avril 2007 à 13 h 00, le TGV a battu le record du monde de vitesse jamais réalisé par un train avec 574,8 km/h affichés au compteur.
De nombreuses sources et ruisseaux sont répertoriés dont le ruisseau du Moulon alimenté par les sources des Abreuvoirs, de Saint-Helcourt et du Pilan.
Aucune industrie n'est présente à Prény, la principale ressource de la commune étant sa forêt. La céréaliculture, les élevages ovin et bovin sont les principales activités agricoles, la viticulture ayant presque disparu au début du Modèl:S-. Seuls quelques pieds de vigne entretenus par des particuliers subsistent ainsi que des vergers constitués de mirabelliers, pruniers, quetschiers, prunelliers, pommiers, poiriers, cerisiers et noyers.
La ferme de la Souleuvre située sur le territoire de la commune de Vilcey-sur-Trey produit plusieurs fromages à partir de son troupeau de vaches Holstein qui pâture sur des terres sises sur le ban de Prény d'où leur appellation de « Fromages de Prény ».
Le village, dominé par le château, s'étale sur trois étages. Les vignes se trouvaient autrefois sur les pentes aménagées en terrasses face au sud, ce qui lui donne l'apparence d'un village de Provence. Par conséquent, Prény ne peut pas être rangé dans la catégorie des villages-rue lorrains traditionnels puisque ces derniers se présentent sous la forme de deux rangées de maisons situées l'une en face de l'autre avec la rue au centre et des usoirs entre les maisons et la route ou chemin d'où un aspect de rue large. Dans le vieux bourg de Prény, les rues sont étroites et les usoirs inexistants. Ce village est donc le résidu d'une ancienne cité médiévale[2].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bazaille, Manuel. - La comunitat villageoise de Prény a Modèl:La s-. - 2000
- ↑ Bazaille, Manuel. - La communauté villageoise de Prény au Modèl:S-. - 2000


text:
Cuvry
Cuvry es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'ancian País Messin en lo Isle.
- La distincion levava de la familha de Chelaincourt al Sègle XVIII
- Demolicion d'una grange a la cœur del vilatge per bastirModèl:Quand lo luòc Sant-Martin[1].
- Dépendait de l'ancien Pays Messin en l'Isle.
- La seigneurie relevait de la famille de Chelaincourt au Sègle XVIII
- Démolition d'une grange au cœur du village pour construireModèl:Quand la place Saint-Martin[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
rl171010.


text:
Somalia
Somalia es un estat de la Bana d'Africa situat lòng dau Golf d'Adèn e de l'Ocean Indian qu'es frontalier de Jiboti au nòrd, d'Etiopia a l'èst e de Kenya au sud-èst. Son clima es umid lòng de l'ocean mai rapidament sec e mai desertic dins lei regions interioras. La populacion es estimada a 10 milions d'abitants. Aperaquí 85% es compausada de Somalis (85%). Lo somali e l'arabi son lei doi lengas principalas de la populacion e l'islam es quasiment la religion unica deis abitants (99,8%).
Lentament poblada per lei Somalis dins lo corrent dau millenari II ap. JC, la region foguèt colonizada per Itàlia e lo Reiaume Unit a la fin dau sègle XIX. En 1960, lei Somalia Britanica e Italiana foguèron unificadas e venguèron independentas lo 1èr de julhet. En 1969, Siad Barre prenguèt lo poder amb un còp d'estat e va gardèt fins a 1991. Sota sa direccion, Somalia ataquèt sensa succès Etiopia en 1978 (Guèrra d'Ogaden) e s'enfonsèt pauc a pauc dins una tiera de guèrras civilas qu'entraïnèron l'afondrament totau deis institucions centralas. Dempuei lo començament deis annadas 1990, lei regions meridionalas e centralas son tengudas per diferentei faccions dirigidas per de senhors de guèrra e au nòrd, Somaliland es de facto independent dempuei 1991 e assaia d'obtenir la reconeissença de la comunautat internacionala.
Mogadisho es la capitala oficiala. Lo gentilici es somali[1] o somalian, -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Somalia si situa a la poncha de la Bana d'Africa. Es enviroutada per Jiboti au nòrd-oèst, lo Golf d'Aden au nòrd, l'Ocean Indian a l'èst, Kenya au sud-oèst e Etiopia a l'oèst. La superficia de son territòri es de 637 657 km². Au nòrd, lo relèu es dominat per lo plan litorau que sa largor varia entre 2 e 13 km e per un plan semi-desertic dich Guban qu'ocupa lei regions interioras. Au nòrd-èst, si troban entre lei vilas de Bosaso e d'Erigavo una cadena montanhósa dicha Cal Madow. Sa cima pus importanta (2 416 m) es la montanha pus auta dau país. Au nòrd, si troba tanben una segonda cadena montanhósa, dicha Monts Karkaar, que s'estend segon un axe èst-oèst au sud dau Golf d'Aden. Pasmens, son altitud es pus febla. Aquelei montanhas son a l'origina de platèus dins lei regions centralas que son altitud demenisse a cha pauc en direccion dau sud.
En causa de son clima arid, l'idrografia de Somalia es limitada. Li a solament dos rius permanents que vènon d'Etiopia. Lo pus important es Juba que si gita dins l'Ocean Indian a Kismayo. L'autre es Chebele que si gita teoricament dins l'ocean dins lo relarg de Mogadisho. Pasmens, dins lei fachs, l'aiga s'arresta dins la region de Jilib.
Clima[modificar | modificar la font]
Somalia a un clima fòrça caud qu'es umid lòng dau litorau e sec dins lei regions interioras. D'efèct, en causa de sa proximitat ambé l'eqüator terrèstre, lei temperaturas li son fòrça importantas. Certaneis endrechs fan partida dei luecs pus cauds de la planeta coma la region de Berbeira onte la temperatura li passa reguralament 45°C. Quauqueis excepcions existisson dins lei zònas d'altitud mai d'un biais generau, lei temperaturas minimales dins lo corrent de la jornada son situadas entre 15 e 30°C e lei maximalas entre 30 e 40°C.
La feblessa dei precipitacions es l'autra caracteristica dau clima somalian car, au contrari de mai d'un país tropicau, lei pluièas pòdon èsser fòrça raras sus lo territòri. Es magerament lo cas dei regions dau nòrd-èst ambé mens de 100 mm anuaus de precipitacions e dau plan centrau leugierament mens sec ambé de valors situadas entre 200 e 300 mm. Dins aqueleis endrechs, lo clima li es desertic e sovent caud. Lei regions pus umidas si troban lòng dau litorau (en partida gràcias a la condensacion de l'evaporation de l'aiga oceanica) e dins lo sud-oèst e lo nòrd-oèst (entre 510 e 610 mm) que son pus sovent tocadas per la mosson.
Lei Somalians definisson quatre sasons que son caracterizadas per lo cambiament dei vents dominants : jilal (decembre-març) qu'es la pus seca, gu (abriu-junh) qu'es la sason umida principala ambé l'arribada de la mosson, xagaa (julhet-setembre) qu'es la segonda sason seca de l'annada e dayr (octòbre-decembre) qu'es una sason umida ambé de precipitacions mens importantas qu'aquelei de la mosson.
Demografia e vilas principalas[modificar | modificar la font]
La populacion somaliana es estimada a aperaquí 10 milions d'abitants. Aquò indica l'existéncia d'una creissença demografica fòrça importanta car li aviá solament 3,3 milions d'abitants en 1975. Pasmens, en causa de l'afondrament deis institucions, es pas possible d'organizar un recensament precís. Lei Somalis forman la màger part de la populacion (probablament 85%). Divèrsei minoritats etnicas existisson, principalament dins lei vilas dau sud dau país. Son principalament liadas ai pòbles bantós, indians e etiopians. Lei Bantós son lei descendents d'esclaus importats per lei marchands arabis. Leis Indians son principalament eissits de marchands originaris d'Índia e installats dins lei pòrts dau litorau de l'Ocean Indian. Avans 1991, li aviá tanben de minoritats europèas (subretot italiana) qu'an quitat lo país dins lo corrent de la guèrra civila. Lo taus d'urbanizacion de la populacion es desconegut. Dins aquò, leis aglomeracions de la capitala Mogadisho e de Hargeisa passan lo milion d'abitants. Uech autrei vilas an mai de 100 000 abitants.
Lengas[modificar | modificar la font]
Lo somali e l'arabi son lei doi lengas oficialas de Somalia. Lo somali es una lenga cushitica qu'es la lenga mairala dei Somalians que forman la màger part de la populacion (aperaquí 85%). Tres dialèctes principaus existisson que son dichs somali septentrionau, benadir e maay. Lo dialècte septentrionau es parlat dins lei regions dau nòrd e dau centre. Es utilizat coma basa dau somali estandard. Lo benadir (ò somali costier) es parlat lòng dei regions maritimas d'Adale au sud de Merca. En particular, es la forma de la lenga que si parla en Mogadisho. Enfin, lo maay es principalament parlat dins lei regions pus meridionalas dau país. Dins lo corrent de l'Istòria, divèrseis alfabets diferents son estats utilizats per escriure lo somali. Dempuei 1972, es un alfabet latin inspirat per l'anglés qu'es oficialament utilizat. Pasmens, existisse tanben de sistèmas basats sus d'alfabets eissits d'autrei lengas, especialament l'arabi, ò sus d'alfabets inventats localament (sistèmas Osmanya, Borama ò Kaddare).
L'arabi es parlat per una partida importanta de la populacion, principalament coma lenga segonda, en causa dei liames istorics importants entre Somalia e lei país arabis. Es fòrça utilizat per lei medias ò dins lei mitans religiós. Dins aquò, l'abséncia de recensament permet pas d'estimar d'un biais precís lo nombre de locutors. L'anglés a ges d'estatut mai es pereu fòrça utilizat per la populacion, magerament per lei cambis economics. En revènge, l'italian dispareissèt après la colonizacion.
Divèrsei lengas minoritàrias son identificadas sus lo territòri somalian. An ges d'estatut particular. Lei pus importantas son d'origina bantó e son parladas per lei descendents deis esclaus importats dins la peninsula per leis Arabis ò leis Europèus. Si troban principalament dins lo sud dau país.
Religions[modificar | modificar la font]
Somalia es un país que la quasi totalitat de sa populacion es musulmana (probablament a 99,8%). L'islam li es considerat coma religion d'Estat e la lèi islamica es la basa dau sistèma judiciari. Leis autrei religions son donc fòrça raras (0,1% per lo catolicisme e 0,1% per l'animisme). La libertat religiosa es pas assegurada, compres per lo govèrn provisòri qu'an per exemple enebit de celebracions crestianas en 2013.
Istòria[modificar | modificar la font]
La migracion somali[modificar | modificar la font]
L'origina dau poblament dau territòri somalian actuau es mau coneguda en causa de la manca de documents escrichs ò de vestigis. Segon l'ipotèsi pus frequenta, lei Somali serián originaris de la riba sud dau Golf d'Aden. Sa migracion vèrs la Somalia actuala auriá començada vèrs la fin dau milleni I ap. JC. D'aqueu temps, lo mòde de vida dei Somali èra aqueu de norriguiers nomadas. Au sègle XIII, agantèron la region de Mogadiscio. Èran devesits entre cinc grops principaus. Lei Dir s'installèron dins la region de Zeila, leis Issak dins aquela de Berbera, lei Darod en Ogaden e fins au riu Djouba, lei Hawiye e lei Sab entre Ogaden e l'Ocean Indian. Dins lei regions de Chebeli e de Djouba, lei Somalis trobèron de populacions bantós probablament installadas dempuei la fin dau milleni I ap. JC. D'afrontements s'acabèron per la desfacha dei Bantós que foguèron somes per lei senhors somalis.
L'islamizacion dei Somalis[modificar | modificar la font]
L'islam èra veïculat dins lei regions occidentalas de l'Ocean Indian dempuei lo sègle VIII per lei marchands arabis que dominavan lo comèrci regionau. Lei pòrts de Zeila e de Berbara, escalas importantas au sud de la Mar Roja, èran ansin venguts de centres comerciaus importants e de relèus majors de la difusion de l'islam en Africa Orientala. Lei Dir e leis Issak foguèron donc lei premiers Somalis que venguèron musulmans. Puei, foguèron imitats per lei Darod dins lo corrent dei sègles XV e XVI. L'islamizacion dei Sab e dei Hawiye foguèt pus lònga. Si debanèt a partir dei pòrts dau sud e s'acabèt solament au sègle XIX.
L'integracion dei Somalis au comèrci d'Africa Orientala[modificar | modificar la font]
Senhors de pòrts importants, lei Somalis intrèron en contacte ambé lei marchands arabis e bantós que circulavan lòng dau litorau. Coma dins la region swahili, leis Arabis si mestissèron pauc a pauc ambé lei populacions bantós e somalis. Pasmens, en causa de son importància numerica, lei Somalis predominèron e sa lenga finiguèt de venir la lenga de la region. Formèron de ciutats-estats marchandas que venguèron generalament l'enjòc de conflictes entre lei poissanças principalas dau litorau (subretot Oman e Portugal). Au començament dau sègle XVI, d'atacas portuguesas còntra Mogadiscio mau capitèron e lei vilas marchandas de Somalia demorèron sota lo contraròtle de senhors locaus fins au sègle XIX. Vèrs 1840, foguèron obligidas de reconeisser la senhoriá dau sultan omanés de Zanzibar. Pasmens, aquela tutèla demorèt febla en causa dau declin progressiu deis Omanés.
La colonizacion[modificar | modificar la font]
Somalia foguèt colonizada per lo Reiaume Unit e per Itàlia qu'aprofichèron lo declin dau Sultanat de Zanzibar a la fin dau sègle XIX. Interessats per la region dau Golf Persic e per lo sud de la Peninsula Aràbia en causa de sa posicion sus la rota d'Índia, lei Britanics ocupèron Zeila e Berbera en 1884. Puei, establiguèron son protectorat dins lei regions interioras en 1887. De negociacions amb Itàlia e Etiopia permetèron de fixar lo traçat dei frontieras respectivas en 1894 e 1897.
Leis Italians arribèron dins la region entre 1887 e 1889 quand establiguèron un protectorat sus lo Sultanat d'Obbia e sus la vila de Hafun. En 1892, negocièron ambé lo Sultanat de Zanzibar la cession dei vilas de Brava, de Merca e de Mogadiscio. Puei, establiguèron pauc a pauc de protectorats dins lei regions continentalas. En 1897, un acòrdi amb Etiopia permetèt de defenir lo limit de la Somalia Italiana que venguèt oficialament una colonia en 1905. Dins aquò, la preséncia italiana foguèt pus malaisada d'impausar d'aquela dei Britanics. D'efèct, de 1900 a 1920, lo cap somali Sayyid Muhammed menèt un movement de resisténcia (Revòuta dei Derviches) que s'acabèt solament ambé sa mòrt.
En 1924, de negociacions novèlas entre Italians e Britanics entraïnèron la cession de la riba drecha de Djouba a Itàlia. En 1935-1936, la Somalia Italiana foguèt utilizada per l'invasion d'Etiopia. Puei, en 1941, la colonia foguèt conquistada per leis Aliats (principalament representats per de fòrças britanicas). Londres assaièt d'annexar una partida d'Etiopia (Ogaden) mai lo projècte mau capitèt. Puei, au contrari d'Eritrèa, la Somalia Italiana foguèt restituida a Roma.
De l'independéncia a la dislocacion[modificar | modificar la font]
En 1956, lo Reiaume Unit creèt un govèrn autonòm en Somalia Britanica. Puei, en 1960, quand la Somalia Italiana venguèt independenta, lei doas Somalia foguèron unificadas per formar un estat unic. Lo partit Somali Youth League (SYL) prenguèt lo poder sota la presidéncia d'Aden Abdullah Osman (1960-1967) e Abdirachid Ali Shermarke (1967-1969). Tre l'independéncia, de tensions vivas apareissèron amb Etiopia a prepaus d'Ogaden, region poblada per de populacions d'origina somaliana e donc revendicada per Mogadiscio. En 1964, lo govèrn somalian comencèt de sostenir de guerilhas antietiopianas en Ogaden.
En 1969, lo president Shermarke foguèt assassinat entraïnant la presa dau poder per una junta militara dirigida per lo generau Siyyad Barré. Pròche deis idèas socialistas, Barré adoptèt oficialament un programa de "socialisme scientifica" en 1971 e si raprochèt de l'URSS. Una tiera d'acòrdis de cooperacion foguèron signats entre lei dos país e, en particular, la flòta sovietica obtenèt de facilitats navalas en Berbera e en Kismayo. Pasmens, aquelei relecions durèron gaire car foguèron rompudas quand Somalia ataquèt Etiopia, autre aliat de Moscòu, en 1977 per conquistar Ogaden. Gràcias au sostèn dau blòt sovietic, l'armada etiopiana capitèt de rebutar l'ofensiva somaliana en 1978. Afeblit per aquela desfacha, Barré decidèt alora de si raprochar deis Estats Units d'America. Deguèt pereu luchar còntra de guerilhas sostengudas per leis Etiopians.
L'insureccion pus importanta foguèt aquela dau Movement nacionau somalian (MNS) basat dins la region d'Ogaden e sostengut per Etiopia. Fins a 1988 e la signatura d'un acòrdi de patz ambé lo govèrn de Mengistu, demorèt una menaça importanta. Après la pèrda de l'ajuda d'Abbis-Abeba, lo MNS assaièt d'organizar una ofensiva generala còntra lo regime de Siyyad Baré. L'operacion s'acabèt per una revirada e per la destruccion de la vila de Hargeisa bombardada per l'armada. Pasmens, la victòria dau regime foguèt brèva. Tre 1990, una guerilha novèla, dicha Congrès de la Somalia unida (CSU), si formèt dins lo sud dau país. En genier de 1991, capitèt de conquistar Mogadiscio entraïnant l'exili de Siyyad Barré e l'afondrament totau de l'Estat.
Somalia dempuei 1991[modificar | modificar la font]
Après la partença de Siyyad Barré, lei venceires si devesiguèron entre elei e ges d'autoritat novèla posquèt si formar per dirigir lo país. En Mogadiscio, divèrsei clans luchèron entre elei per lo poder sensa trobar una solucion militara au conflicte. Dins lo nòrd, lo MNS proclamèt l'independéncia de Somaliland. Enfin, lei fòrças armadas si desintegrèron en foncion dei solidaritats etnicas ò clanicas dei diferenteis unitats. Entre 1992 e 1994, una mission internacionala de l'ONU dirigida per leis Estats Units assaièt de restablir l'òrdre dins la capitala. Pasmens, leis Estatsunidencs subiguèron de pèrdas importantas e si retirèron entraïnada la revirada de tota la mission. En 1998, la region de Puntland proclamèt a son torn la formacion dau sieu estat autonòm.
En 2004, una temptativa novèla foguèt organizada per assaiar de resòuvre la crisi. Un govèrn de reconcialicion nacionala foguèt creada e assaièt de s'installar en Mogadiscio en 2005. Pasmens, la resisténcia dei senhors de guèrra locaus l'obligiguèt de renonciar a aqueu projècte. Puei, en 2006, la situacion s'agravèt ambé l'aparicion d'un movement islamista dich Union dei tribunaus islamics. Fòrça dinamic e ben equipat, aqueu movement conquistèt la màger part de la capitala entraïnant una intervencion militara de l'armada etioiana sostenguda per leis Estats Units. Après de combats saunós, leis Etiopians capitèron d'ocupar Mogadisho e Kismayo. Pasmens, l'Union demora poderosa dins lei zònas ruralas, lo govèrn somalian format en 2004 mau capitèt de s'impausar e de tensions son apareissudas entre leis armadas estrangieras (Etiopia, Tanzania, Kenya... etc.) e la populacion. A l'ora d'ara, la guèrra contunia e si pòu destriar tres zònas principalas :
- au nòrd, Somaliland es vengut un estat democratic relativament estable e de facto independent. Assaia d'obtenir la reconeissença de son independéncia per la comunautat internacionala.
- au nòrd-èst, Puntland revendica un estatut d'autonòmia larga au sen d'una federacion. L'autoritat centrala li es fòrça febla e lo territòri es en realitat tengut per de senhors de guèrra que certanei practivan la piratariá. En 2007, la region de Maakhir a proclamat sa volontat de formar lo sieu estat autonòm.
- dins lo centre e lo sud, lo territòri es tengut per leis armadas estrangieras que sostènon lo govèrn de reconcialicion nacionala, leis islamistas de l'Union dei tribunaus islamics e de senhors de guèrra que cambian regularament d'alianças. Es 2006, la region de Galmudug li a proclamat la formacion d'un estat autonòm.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Somalia a un patrimòni arquitecturau de remarca datant principalament dei periòdes medievau e modèrne. D'efèct, una arquitectura de pèira si desvolopèt rapidament — benlèu gràcias a de contactes amb Egipte — e foguèt a l'origina de la bastida de construccions megaliticas e de fortificacions. Aquò sembla liat a l'aparicion d'un ret urban e d'una societat agricòla. Entre lei construccions d'aqueu periòde, si fau nòtar l'existéncia de monuments funeraris piramidaus dichs taalos. Ambé l'emergéncia de ciutats-estats marchandas e l'islamizacion de la region, l'arquitectura somaliana si diversiquèt ambé l'aparicion de bastiments novèus coma de mosquetas ò de fortificacions pus complèxas, de materiaus novèus (corau...) e l'adopcion d'estiles arabis e iranians.
Musica[modificar | modificar la font]
La musisa somaliana tradicionala es caracterizada per l'utilizacion d'una gamma pentatonica — coma leis autrei musicas de la region — e d'instruments pròpris coma lo batar (un tambor) e lo kaban (un laüt). Dins lo corrent dau sègle XX, son apareissudas de formas musicalas pus modèrnas a partir dei país estrangiers (rock, jazz, bassa nova... etc.) que foguèron fusionadas amb aquela musica (Ahmed Cali Cigal, Maryam Mursal).
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura somaliana es apareissuda ambé l'islamizacion de la region gràcias a la difusion de la literatura aràbia e pèrsa. Aquò foguèt a l'origina de l'adopcion d'estiles variats (de la poesia au hadith) e demorèt la fònt d'inspiracion principala deis escribans somalians fins a la segonda mitat dau sègle XX. En 1972, l'adopcion de l'alfabet latin favorizèt l'introduccion de corrents e formas literaris modèrnes coma lo roman ò la novèla. Aquela literatura conoissèt un succès internacionau de remarca ambé d'autors coma Nuruddin Farah, Farah Mohamed Jama Awl e Mohamed Ibrahim Warsame que seis òbras son sovent marcadas per una mescla entre tradicion somaliana (dervís... etc.) e modernitat.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Masculin e femenin.


text:
1932
Aquesta pagina concernís l'an 1932 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Perseguida de la collectivizacion de l'agricultura e faminas novèlas entraïnadas per la desorganizacion de la produccion. Ucraïna foguèt especialament tocada per la manca de viures que causèt la mòrt de milions de personas. Pasmens, en despiech de la situacion catastrofica dei regions ruralas, lo govèrn capitèt de desgatjar de fons sufisents per acomençar l'industrializacion dau país. De mai, l'importància de la repression e dei faminas empachèron lei païsans d'organizar d'insureccions vertadieras.
Asia[modificar | modificar la font]
Tailàndia[modificar | modificar la font]
Extension ai fremas dau drech de vòte.
Arts[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
Publicacion dau roman de sciéncia-ficcion Brave Mond nòu de l'escriban britanic Aldous Huxley (1894-1963). Depintant una societat devesida entre diferentei castas ambé de sistèmas de reproduccion artificiau, de condicionament de la pensada, d'utilizacion generala d'una dròga destinada a assegurar lo bonur ò de lesers omnipresents, aquela còntra-utopia denoncia lei maufachs deis utopias.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Rupert Wildt identifiquèt de bendas d'absorpcion de metan e d'amoniac dins l'espèctre de Jupitèr[1]. D'autra part, descubèrta per l'azard dau principi dau radiotelescòpi per l'engenhaire estatsunidenc Karl Jansky.
Fisica[modificar | modificar la font]
Descubèrta dau segond constituent dau nuclèu atomic, lo neutron, per lo fisician britanic James Chadwick (1891-1974) a partir dei trabalhs dei fisicians Walther Bothe (1891-1957), Irène Joliot-Curie (1897-1956) e Frédéric Joliot-Curie (1900-1958).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 5 de genièr - Umberto Eco, filosòf e autor italian
- 18 de febrièr - Miloš Forman, director chèc de cinèma
- 26 de febrièr - Johnny Cash, cantaire american (m.2003)
- 27 de febrièr - Elizabeth Taylor, actritz britanica
- 18 de març - John Updike, escrivan american
- 21 de març - Walter Gilbert, quimista american, Prèmi Nobel de Quimia
- 4 d'abril - Anthony Perkins, actor american (m.1992)
- 9 d'abril - Carl Perkins, cantaire american (m.1998)
- 18 de junh - Dudley R. Herschbach, quimista american, Prèmi Nobel de Quimia
- 28 de junh - Pat Morita, actor american (m.2005)
- 2 d'agost - Peter O'Toole, actor irlandés
- 22 de setembre - Algirdas Brazauskas, president de Lituània
- 18 d'octobre - Vytautas Landsbergis, òme politic de Lituània
- 24 d'octobre - Pierre-Gilles de Gennes, fisician francés, Prèmi Nobel de Fisica
- 24 d'octobre - Robert Mundell, economista canadian, Prèmi Nobel d'Economia
- 29 de novembre - Jacques Chirac, president de la Republica Francesa
- 2 de decembre - Manuel Puig, escrivan argentin (m.1990)
- 5 de decembre - Little Richard, cantaire american
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 8 de genièr - Antoni Maria Alcover, escrivan catalan (n.1862)
- 16 de febrièr - Ferdinand Buisson, pacifista francés, Prèmi Nobel de la Patz (n.1841)
- 6 de març - John Philip Sousa, musician american (n.1854)
- 7 de març - Aristide Briand, òme politic francés, Prèmi Nobel de la Patz (n.1862)
- 4 d'abril - Wilhelm Ostwald, quimista alemand, Prèmi Nobel de Quimia (n.1853)
- 20 d'abril - Giuseppe Peano, matematician italian (n.1858)
- 7 de mai - Paul Doumer, president de França (n.1857)
- 23 de julhet - Alberto Santos-Dumont, pionièr brasilièr d'aviacion (n.1873)
- 16 de setembre - Ronald Ross, mètge anglés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n.1857)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Werner Heisenberg
- Prèmi Nobel de Quimia : Irving Langmuir
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Charles Scott Sherrington, Edgar Douglas Adrian
- Prèmi Nobel de Literatura : John Galsworthy
- Prèmi Nobel de la Patz : (cap)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Dunham Jr., Theodore (1933). "Note on the Spectra of Jupiter and Saturn". Publications of the Astronomical Society of the Pacific 45: 42–44.


text:
Cervèl
Lo cervèl (var. cervèu, cervèth) es lo centre del sistèma nerviós a cò de tots los vertebrats, e de fòrça invertebrats. D'unes animals primitius coma las medusas o las estèlas de mar an un sistèma nerviós descentralizat sens cervèl, alavetz que las espongas an pas cap de sistèma nerviós. A cò dels vertebrats, lo cervèl es situat dins lo cap, protegit pel cran e prèp dels aparelhs sensorials primaris de la vision, l'audicion, lo sens de l'equilibri, lo gost, e l'olfaccion.
Lo cervèl pòt èsser extremament complèxe. Lo cervèl uman conten aperaquí 100 miliards de neurònas, ligadas per mai de 10 000 connexions sinapticas caduna. Aquelas neurònas comunican entre elas per mejan de longas fibras protoplasmicas sonadas axòns, que carrejan de trens de pulsacions senhals nomenats potencial d'accions cap a las partidas aluenhadas del cervèl o del còs e las ciblan cap a de cellulas receptrises especificas.
D'un punt de vista filosofic, podèm dire que la pus importanta foncion del cervèl es de servir d'estructura fisica de la ment. D'un punt de vista biologic, pasmens, la foncion pus importanta es de generar los compòrtaments que promòvon lo ben èsser d'un animal. Lo contraròtle del compòrtament pel cervèl interven per activacion dels muscles, o en provocar de secrecions quimicas coma las ormonas. Pasmens totes los compòrtaments necessitan pas l'intervencion del cervèl.


text:
Teropòde
Los teropòdes (del grèc theropoda: "pè de bèstia"), son un sosòrdre de dinosaures saurisquis que visquèron entre lo Triassic superior e lo Cretacèu superior (fa aperaquí 228 e 65 milions d'ans, entre Carnian e Maastrichtian), en çò qu'es uèi America, Euròpa, Africa, Asia, Oceania e l'Antartida. Pendent la màger part del Jurassic e del Cretacèu.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Los teropòdes constituisson un grop de dinosaures saurisquis larg e variat caracterizats per una dièta carnivòra e un caminar bipède. Los teropòdes apareguèron al triassic (230 milions d'ans) e foguèron los caçaires terrèstres dominants fins al sieu escantiment al cretacèu (65 milions d'ans) amb los autres dinosaures e una granda part de la fauna e de la flòra d'aquesta epòca. Lor forma varia dempuèi de pichons caçaires primitius de pas mai d'un mètre, coma l'Eoraptor lunensis, a de predadors gigants de 15 mètres de long, coma lo Giganotosaurus carolini o lo Carcharodontosaurus saharicus.


text:
Cerdanha
Cerdanha (catalan: Cerdanya; francés: Cerdagne; espanhòl: Cerdaña) es una region de l'èst dels Pirenèus devesida entre los estats francés e espanhòl e que istoricament foguèt un comtat catalan.
Dempuèi lo Tractat dels Pirenèus (1659), es devesida entre :
- l'Auta Cerdanha en Catalonha del Nòrd, es a dire, los territòris administrats per França: aperten al departament dels Pirenèus Orientals e a la region de Lengadòc-Rosselhon.
- La Bassa Cerdanha que forma una part de la Catalonha del Sud, es a dire, dels territòris administrats per Espanha e la Generalitat de Catalonha, que ara son devesits en las províncias de Girona e Lhèida.


text:
Colbertisme
Lo colbertisme es une doctrina economicopolitica del sègle XVII, elaborada aprèp la mòrt de Jean-Baptiste Colbert, contrarotlaire general de las finanças de Loís XIV. Lo colbertisme es una mena du mercantilisme, e es mai un ensemble de praticas economicas qu’una vertadièra escòla de pensada economica. Lo colbertisme se resumava dins una frasa fòrça simple, « Tot per la metropòli e al son nom. » (Aquo significa que se cal importar çò mens possible e exportar çò mai possible.)
Coma corrent de pensada economica, es concurrenciada al sègle XVIII pel fisiocratisme, qu'es une reaccion facia al colbertisme, puèi pel liberalisme economic.
Principalas caracteristicas[modificar | modificar la font]
Le colbertisme es una mena francesa de la teoria economica del mercantilisme que las principalas caracteristicas son:
- l'acampament de las riquessas (aur, argent ...) ;
- lo proteccionisme del mercat interior ;
- l'autreg de subvencions per l’exportacion ;
- l'organizacion de comandas publicas ;
- un desvolopament fòrça contrarotlat de las colonias totas dependenta de la metropòli.
Colbert transforma la logica mercantilista d’acumulacion dels metals precioses dins una organizacion pimpilhosa de l’Estat que ven un vector de poténcia e de grandor pel país e son monarca.
Los sostens balhats a l’industria francesa (que las famosas manufacturas) per l'Estat son pas concebuts per durar totjorn: l’objectiu es que las entrepresas aquièran un saber far e una grandor sufisente (que mena a d'economias d'escala) que lor permetran de venir competitivas amb las principalas concurrentas de l'epòca, anglesas e olandesas.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Philippe Minard, La fortune du colbertisme, Etat et industrie dans la France des Lumières, Paris, Fayard, 1998.


text:
Sant Vincent de Barrès
Sant Vincent de Barrès (Saint-Vincent-de-Barrès en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Sant Vincent de Barrès se situa en lo sud-es del Ardèche, a aperaquí 17 km de la prefectura del departament, #Privar. La municipalitat fa partida de la arrondissement de #Privar, e del Costat de Rochemaure. La municipalitat a traversat pel riu Rieutord, #que dona lo sieu nom dins un quartièr situat sus los sieus marges.
Le village de Saint Vincent de Barrès se situe dans le sud-est de l'Ardèche, à environ 17 km de la préfecture du département, Privas. La commune fait partie de l'arrondissement de Privas, et du Canton de Rochemaure. La commune est traversée par La rivière Rieutord, qui donne son nom à un quartier situé sur ses rives.


text:
L'economia de Santa Lúcia depend en granda part del cultiu de banana. Malgrat aiçò, los cambiaments en lo regim d'importacions de l'Union Europèa e la creissenta competéncia dels productors d'America Latina an forçat la diversificacion. En ans recents l'indústria del torisme e las finanças internacionales an aquerit un ròtle important en la composicion del sieu produch interior brut e actualament gaireben 73% del meteis es generat per l'indústria de servicis (2002). Lo sieu sector de manufactura es un dels pus diversificats de las Caribas Orientalas.
Los principals produchs d'exportacion de l'isla son la banana e qualques produchs texiles que vend al Reialme Unit e als Estats Units per una soma prèpa als U$ 30 milions, gaireben la mitat de las siás exportacions totalas.


text:
Tractats de Roma
Dos tractats foguèron signats a Roma lo 25 de març de 1957. S'apèlan lo Tractat de Roma (abusivament) o los Tractats de Roma.
S'agís :
- del Tractat instituent la Comunautat Economica Europèa. Es l’acte fondator de la Comunautat Economica Europèa (CEE). Foguèt signat per Alemanha, França, Itàlia e los tres païses de Benelux : Belgica, Luxemborg e Païses Basses. Aqueste tractat instituiguèt lo Mercat Comun e definiguèt las basas de la Politica Agricòla Comuna (PAC) mesa en òbra en 1962.
Constituís lo sol tractat de patz signat entre poténcias belligerantas europèas a l’eissida de la Segonda Guèrra Mondiala.
- del Tractat instituent la CEEA, apelat Comunautat Europèa de l'Energia Atomica o Euratom.
- De mai, lo Tractat CECA es estat junt a aquestes dos tèxtes.
Modificacion dels tractats[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de Maastricht del 7 de febrièr de 1992 a renomenat la Comunautat Economica Europèa en Comunautat Europèa. Lo nom del Tractat es doncas vengut oficialament : « Tractat Instituent la Comunautat Europèa ».
Lo Tractat es estat modificat successivament per :
- L’Acte Unic europèu signat a Luxemborg, entrat en vigor lo 1èr de julhet de 1987 ;
- Lo Tractat de Maastricht, entrat en vigor lo 1èr de novembre de 1993, instituent l’Union Europèa.
- Lo Tractat d'Amsterdam, entrat en vigor lo 1èr de mai de 1999, modificant lo tractat sus l’Union Europèa, los tractats instituent las Comunautats Europèas e cèrts actes connèxes.
- Lo Tractat de Niça, entrat en vigor lo 1èr de febrièr de 2003.
- Lo Tractat de Roma de 2004, tanben dich Tractat establissent una Constitucion per Euròpa, signat lo 29 d'octobre de 2004 pels caps d'Estat membres de l’Union Europèa. L'entrada en vigor d'aqueste darrièr tractat demòra çaquelà incertana aprèp lo reget per referendum del tractat en França e als Païses Basses en 2005.


text:
Sounder (film)
Sounder es un film dramatic american de 1972. L'òbra dirigida per Martin Ritt, e que comptèt coma actors Cicely Tyson, Paul Winfield, Kevin Hooks, Carmen Mathews, lo musician Taj Mahal, Eric Hooks e Janet MacLachlan, es una adaptacion cinematografica del roman Sounder escrich en 1970 per William H. Armstrong, libre qu'aviá ganhat la medalha Newbery.
Lo film foguèt sostitolat en occitan en 2009 dins l'encastre del festenal Pòbles e culturas al Cinèma a partir de la traduccion de l'anglés en occitan facha per Claudi Balaguer e modificada puèi per Sèrgi Carles e l'associacion Escambiar.


text:
Encés
L'encés (del latin incensum, participe de incendere, 'alumar', 'encendre') es una preparacion de resinas aromaticas vegetalas barrejadas amb d'òlis essencials d'origina animala o vegetala, qu'en cremar desprene un fum perfumat qu'a d'aplicacions religiosas, terapeuticas o esteticas. Las societats chinesa e japonesa n'utilizavan ancianament coma partida integrala de l'adoracion de divinitats indoïstas. Lo bodisme n'utiliza sempre dins los monastèris, en maai de la Glèisa Ortodòxa dins la celebracion de la Liturgia Divina coma, en grad menor, mai d'una confession crestiana, coma la catolica.


text:
Província de Maryland
La Província de Maryland èra partida de las Colonias Miègjornalas, foguèt una colonia anglesa en America del Nòrd de 1632 à 1776. La província èra una colonia de proprietari de George Calvert. Granda de 49 000 km2[1], [2] èra mai vast que l’actual Estat de Maryland, perque les fontièras èran vagament desenhadas. De tèrras foguèron mai tard cedidas a la Pensilvània e d’autras serviguèron per fondar lo Districte de Columbia per bastir Washington, la capitala dels Estats Units d'America. Èra una de las Tretze Colonias britanicas de l'America del Nòrd que se rebellèron contra lo govèrn britanic en 1775 e que proclamèron lor independéncia creant alara los Estats Units d'America. S'espandissiá pels actuals estats del Maryland e de Washington, DC e una partida de Pensilvània dels Estats Units d'America.


text:
Rastèu (arquitectura)
Lo rastèu (var. rastèl), o la sarrasina, o la grasilha, èra un dispositiu movedís de defensa dei pòrtas d'un castèu o d'una vila embarriada, constituit d'un cledat coladís de metau o/e de fusta que s'auborava o se baissava (per mejan d'un torn e de còntrapés) per durbir o barrar lo passatge. Aqueu dispositiu s'utilizèt dins lei fortificacions medievalas; segon Viollet-le-Duc, èra ja conegut dins la Roma antica.
Lei portaus principaus èran sovent defenduts per dos rastèus, un exterior, l'autre interior. Lo portau Narbonés de la ciutat de Carcassona n'es un exemple.