text:
Metropolitan Museum of Art
Lo Metropolitan Museum of Art qu'ei un deus principaus musèus d'art deu monde. Que's tròba a Nava York on e costeja lo Central Park. Qu'amassa 18 departaments dab un gran nombre de colleccions e d'objèctes de tot escantilh, de totas las contradas deu monde e de totas las epòcas. Enter las soas colleccions, que's pòden mentàver: la colleccion de l'Antiquitat classica, l'Egipte Antica, l'Etat Mejana, los mèstes europèus de la pintrura e de l'escultura, las armaduras, las armas e los instruments de musica.
Aquesta darrèra colleccion qu'amassa instruments representatius de diferentas encontradas e epòcas e tanben instruments de mèstes com vriulons d'estradivaris, Amati o lo piano mei ancian conservat au dia de uei e òbra de Bartolomeo Cristofori.


c: text/html

text:
Peró
Peró (Perú en castelhan, Piruw en quíchoa e aimara) es un estat de l'America dau Sud andina enviroutat per l'Ocean Pacific a l'oèst, l'Eqüator e Colómbia au nòrd, Brasil e Bolívia a l'èst e Chile au sud. Sa capitala es Lima e a una superficia de 1 285 216 km². Brèç dei civilizacions precolombianas deis Andes, foguèt colonizat per Espanha que destruguèt l'Empèri Inca dins lo corrent dau sègle XVI. Aquò entraïnèt la formacion d'una societat dominada per una oligarquia de grands proprietaris. Vengut independent a l'acomençament dau sègle XIX, conoguèt plusors conflictes còntra sei vesins per definir lo traçat de sei frontieras. Sa vida politica es tanben caracterizada per una instabilitat politica cronica en causa dei rivalitats que devesisson l'oligarquia ò qu'opausan lei conservadors, sostenguts per lei militars, ai movements sociaus e ai partits de senèstra.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Lo periòde preistoric
- 2.2 Lo periòde precolombian
- 2.3 Lo periòde espanhòu
- 2.4 Lo Peró independent
- 3 Organizacions politica e territòriala
- 4 Defensa e diplomacia
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Lo territòri perovian a una superficia de 1 285 216 km². Se pòu devesir entre tres regions principalas que son lo litorau, leis Andes e la Seuva Amazonica :
- lo litorau perovian a una longor d'aperaquí 2 000 km. Es format d'un plan estrech entrecopat per de relèus rocassós, de formacions deserticas (zònas de dunas... etc.) e de cònes de dejeccion sedimentaris.
- leis Andes son devesidas entre tres cadenas enceuclant de bacins d'altitud e dins lo sud, un platèu dich Altiplano. Divèrsei vaus formadas per l'erosion i forman deis entalhs prefonds. La cadena occidentala es la pus auta ambé de cimas fòrça importantas coma Huascarán (6 768 m e cima pus auta dau país), Yerupajá (6 634 m) ò Coropuna (6 425 m). La cadena orientala es pus bassa mai presenta tanben de montanhas grandas coma Ausangate (6 372 m). La cadena centrala es la pus bassa mai aquò demora relatiu car coma lei dos autrei, certanei cimas son fòrça importantas coma Salcantay (6 271 m). Dins aquelei regions, lei comunicacions son malaisadas e certaneis axes necessitan d'empruntar de còls situats a mai de 4 000 m.
- la seuva cuerb lo versant amazonian dau país, valent a dire lei regions orientalas. Es format d'un pèmont traversut e d'un plan bas drenat per lo fluvi Amazonas e seis afluents. La seuva es pluviala, fòrça densa e representa un obstacle ai desplaçaments.
L'idrografia peroviana es organizada a l'entorn de tres bacins principaus que reprenon l'organizacion generala de la geografia fisica dau territòri :
- lo versant occidentau fa partida dau bacin de l'Ocean Pacific. Es percorrut per de rius generalament pichons que vènon dei montanhas. Lo pus important es Río Rímac qu'es considerat coma un riu major dau país car passa per la capitala. Pasmens, tant son debit (40 m3/s), sa longor (160 km) que la superficia de son bacin (3 389 km²) son relativament febles.
- lo versant orientau fa partida dau bacin d'Amazonas. Es dominat per dos rius dichs Ucayali e Marañón que son d'afluents majors dau fluvi ambé de debits de respectivament 13 300 m3/s e de 16 400 m3/s. Son de vias navegablas importantas.
- lo sud es dominat per lo bacin dau Lac Titicaca que forma un sistèma idrografic situat entre 3 600 e 4 500 gropant lo Lac Poopó, lo riu Desaguadero e lo Salar de Coipasa. La superficia totala d'aquel ensems aganta aperaquí 140 000 km².
Clima[modificar | modificar la font]
Peró se situa a de latituds tropicalas mai son clima despend tanben de la massa montanhosa deis Andes, de l'influéncia dau corrent oceanic freg de Humboldt e de l'influéncia dau fenomèn climatic El Niño. Tres zònas climaticas diferentas en partida liadas a la topografia pòdon ansin se destriar. Lòng dau litorau, lo clima es sec ambé de precipitacions feblas (mens de 100 mm en Lima). En foncion de la temperatura, es desertic caud lòng dau litorau nòrd e oèst e desertic freg lòng dau litorau sud-oèst. Dins lei regions centralas e nòrd, lo clima es fòrça umid e generalament de tipe eqüatoriau ò tropicau ambé doas sasons dei pluejas ben marcadas e de precipitacions superioras a 2 000 mm anuaus dins mai d'una region. Enfin, au sud, se troba una region amb un clima temperat.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2014, la populacion de Peró èra estimada a 30,1 milions d'abitants siá aperaquí 5% de la populacion d'America da Sud. Conoguèt una aumentacion rapida dins lo corrent deis annadas 1960 passant de 10,4 milions en 1960 a 29,1 milions en 2009. Pasmens, aquela creissença es relativament moderada a respèct deis autrei país de la region e la natalitat demeniguèt d'un biais important entre 1995 e 2000 en causa d'una campanha d'esterilizacion fòrçada. En 2014, lo taus de natalitat èra de 2,2 enfants per frema. La populacion èra relativament jova amb un temps median egau a 27 ans. L'esperança de vida èra de 73,2 ans en 2014.
Aquela populacion es principalament installada lòng dau litorau e dins lei regions pus bassas deis Andes. Lei aglomeracions pus importantas se situan dins aqueleis endrechs levat Iquitos que se troba au nòrd-èst dins lo bacin d'Amazonas. Son Lima (9,9 milions d'abitants en 2015, compres lei 1,9 milions de l'aglomeracion de Callao), Trujillo (950 000 abitants), Arequipa (920 000 abitants), Chiclayo (811 000 abitants) e Piura (517 000 abitants). En revènge, certanei regions dau país, especialament dins la Seuva Amazonica, son quasi vuejas ambé mens de 2 ab/km².
La composicion etnica de Peró es fòrça variada gràcias a cinc sègles de mestissage. Seis originas principalas son lei populacions indigènas, lei colons espanhòus e leis esclaus africans. Dins lo corrent dau sègle XIX, après l'independéncia, un nombre non negligible d'imigrats venguts deis Illas Britanicas, de França, d'Alemanha, d'Itàlia, de China e de Japon s'installèron a son torn dins lo país. Durant aqueu periòde, un flux regular se mantenguèt tanben dempuei Espanha. L'identificacion deis abitants a una etnia es donc uei pas totjorn clara e es variabla en foncion deis estudis. Lei mestís forman lo premier grop (47 a 60%) e leis Amerindians lo segond (25 a 30%). Lo nombre deis Europèus (ò Blancs) presentan de variacions fòrtas e un percentatge variant de 5 a 20%. Leis Asiatics forman una minoritat gropant de 4 a 6% de la populacion.
Lengas[modificar | modificar la font]
Peró es un estat multilingua amb au mens 120 lengas diferentas parladas sus son territòri. L'espanhòu es la lenga oficiala dau país. Es tanben la lenga mairala de la màger part de la populacion (83,9% en 2007). Lo quíchoa e l'aimara, respectivament lenga mairala de 13,21% e de 1,76% deis abitants, an un estatut de cooficialitat assegurat per la constitucion dins lei regions onte predominan. Leis autrei lengas son parladas per 0,91% de la populacion.
En fòra de l'espanhòu, lenga latina eiretatge de la colonizacion, lei lengas parladas en Peró son gropadas au sen de 14 familhas principalas e divèrseis isolats. Pasmens, la màger part son menaçadas de disparicion en causa dau declin demografic de certanei comunautats indigènas, de la discriminacion anti-indigèna e de la lònga indiferéncia dau govèrn regardant lo subjècte.
Religion[modificar | modificar la font]
Peró es un país crestian e sustot catolic qu'au mens 77% de la populacion se revendicava d'aquela religion en 2013[1]. Lei protestants (13%) formavan la premiera minoritat religiósa. Son devesits entre mai d'una glèisa diferenta mai sa proporcion aumenta regularament dempuei leis annadas 1980. Divèrseis autrei religions (mormons, bodistas... etc.) gropavan aperaquí 7% deis abitants. Enfin, lo rèsta se declarava agnostic ò atèu.
La constitucion peroviana assegura la libertat religiosa per la populacion. Pasmens, en vertut d'un acòrd signat en 1980 ambé la Glèisa Catolica, lo catolicisme a un estatut especiau e privilegiat. Es l'unica religion ensenhada au sen dau sistèma educatiu dau país, la Glèisa a certanei privilègis fiscaus e l'imigracion de trabalhaires catolics es facilitada. En mai d'aquò, de simbòls catolics (crucifiç, imatges de la Verge... etc.) se troban dins cada bastiment public.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo periòde preistoric[modificar | modificar la font]
La Preistòria umana peroviana es fòrça mau coneguda en causa de la manca de vestigis. Lei traças pus ancianas de preséncia umana en Peró datan d'au mens 22 000 ans. Lei populacions d'aqueu periòde èran probablament de nomadas que sa subsisténcia èra basada sus la caça e la culhida. Lo mestritge de la fabricacion d'otís de pèira sembla apparéisser i a 17 000 ans. La sedentarizacion e lo desvolopament de l'agricultura foguèron un procès lòng liats au reculament dei glaciers andins.
Lo periòde precolombian[modificar | modificar la font]
Lei periòdes arcaïc e formatiu[modificar | modificar la font]
Lei progrès de la sedentarizacion, de l'agricultura e la pesca e lo reculament dei glaciers favorizèron l'emergéncia de culturas e de civilizacions vertadieras. La pus anciana es la civilizacion de Caral apareguda au començament dau millenari III av. JC dins la region de Trujillo. Presentava ja plusors trachs pròpris ai civilizacions andinas ulterioras coma una arquitectura massiva caracterizadas per de bastiments piramidaus, l'existéncia d'un panteon politeïsta, la formacion de centres urbans de talha importanta ò la realizacion de geoglifs. Mestrejava la produccion e la teissedura dau coton mai en revènge, conoissiá pas l'usatge de la terralha. Semblava tanben pas conóisser de conflictes armats car leis arqueològs an pas descubèrt d'armas ò de bastiments militars dins lei vestigis d'aquela civilizacion.
La civilizacion de Caral dispareguèt dins lo corrent dau sègle XVIII av. JC probablament en causa de cambiaments climatics entraïnats per lo fenomèn El Niño. Au començament dau millenari I av. JC, apareguèron doas civilizacions novèlas lòng dau litorau que mestrejavan de tecnicas de fabricacion de la terralha. La cultura de Chavín apareguèt vèrs 1 000 av. JC. Conoguèt son apogèu entre 800 e 200 av. JC avans sa disparicion rapida au començament dau sègle II av. JC. Introduguèt la metallurgia dau bronze e de l'aur dins la region, melhorèt lei tecnologias textilas, domestiquèt lo lama e inventèt la premiera forma andica d'art visuau conegut ambé l'escultura d'estèlas representant de divinitats. Au nivèu politic, sembla formar un estat teocratic dominat per lo clergat de divinitats inspiradas per leis imatges dau puma e dau jaguar. La cultura de Paracas faguèt son aparicion vèrs 800 av. JC, conoguèt son apogèu en 600-400 av. JC e foguèt absorbida au sègle II av. JC per la civilizacion de Nazca. Desvolopèt la teissedura de la lana e la deformacion volontària dei cranis.
Lo periòde classic[modificar | modificar la font]
Lo periòde classic dei civilizacions precolombianas es caracterizat per un isolament important de cada cultura que forman d'entitats politicas liadas entre elei per de cambis comerciaus mai refusant autrament de durbir sei frontieras ais estrangiers. Aquò favorizèt donc un desvolopament regionau ambé de culturas fòrça diferentas mai estendudas sus un territòri relativament limitat.
De 200 av. JC a 600, doas culturas se destrian que son la cultura de Moche, situada lòng dau litorau nòrd-oèst, e la cultura de Nazca, establida lòng dau litorau sud. La premiera èra caracterizada per de terralhas de qualitat auta ornadas d'escènas realistas que son de fònts importantas per estudiar son organizacion sociala. Conoguèt un declin rapide après 700 e dispareguèt dins lo corrent dau sègle VIII. La cultura de Nazca, eissida de la cultura de Paracas, es famosa per sei geoglifs mai mestrejava tanben de tecnicas de fabricacion de terralhas policromas. Conoguèt una crisi grèva vèrs 350 qu'entraïnèt l'aclapament volontari de Cahuachi, santuari major dei Nazcas, mai lo procès de disparicion de la cultura nazca foguèt lòng e s'acabèt probablament dins lo corrent dau sègle VIII.
Au començament dau sègle VII, la preponderància passèt ai vilas de Tiwanaku, installada au sud dau Lac Titicaca, e de Wari, establida dins la region d'Ayacucho. Lei dos centres èran de metropòlis religiosas importantas que son clergat aviá un raionament culturau important sus lei regions vesinas. Tiwanaku desvolopèt una agricultura intensiva gràcias a la bastida d'un ret d'aigatge e aurià federat un reiaume important ambé la somission de mai d'un prince locau a l'autoritat e au prestigi dei prèires de la vila. Dispareguèt après 1200 en causa d'una crisi agricòla entraïnada per un assecament dau clima. Wari adoptèt un modèl diferent caracterizat per una expansionisme militar agressiu e la formacion d'un reiaume ierarquizat (bastidas de rotas, de capitalas províncialas... etc.) que prefiguran l'Empèri Inca. Lei regions somesas foguèron tanben colonizadas e esplechadas au profiech de la capitala. Pasmens, una crisi economica e agricòla entraïnèt la disparicion rapida dau reiaume a partir de l'an 1000 ambé l'abandon de Wari e la restauracion de l'independéncia dei pòbles vencuts.
A partir dau sègle XII, la diversitat culturala de la region venguèt fòrça importanta ambé l'emergéncia de mai d'un pòble a l'origina de culturas distintas. La pus importanta foguèt la cultura chimú que se formèt dins la meteissa region que l'anciana cultura de Moche. Formèt un estat centralizat e ierarquizat dirigit per un sobeiran absolut dich « Ci-quic ». Sa capitala, Chanchan, agantèt 60 000 abitants gràcias a la bastida de rets importants de rotas, de canaus e de fortificacions. A partir de 1200, acomencèt una politica de conquista militara dei regions vesinas mai foguèt a son torn vencut e ocupat per l'Empèri Inca dins lo corrent deis annadas 1460. En parallèl, lo periòde veguèt la formacion d'estats aimaras dins lei regions montanhósas. S'organizèron pauc a pauc en dos reiaumes dichs Urcussuyu principalament centrat sus lo versant occidentau e Umasuyu estendut sus lo versant orientau.
Lo periòde imperiau[modificar | modificar la font]
L'Empèri Inca se formèt vèrs 1200 a partir d'una dinastia installada dins la vila de Cuzco. Lo tèrme « inca » designa aquela dinastia mai lo nom dau pòble ocupant Cuzco, que parlava quíchoa, es desconegut. Lo seten sobeiran inca, Yahuar Huacac, capitèt d'instaurar sa dominacion sus tota la vau. Son successor Viracocha Inca foguèt obligat d'abandonar la capitala après una desfacha grèva còntra lei Chancas en 1438. Son fiu Yupanqui menèt la còntra-ofensiva que s'acabèt per la victòria de Yahuarpampa. Lo venceire prenguèt alora lo títol de Pachacutec (« lo Reformator », 1438-1471) e acomencèt una politica d'expansion militara. Fins a sa mòrt, leis armadas incas conquistèron leis estats aimaras principaus e lo Reiaume Chimú. Son fiu Tupac Yupanqui (1471-1493) contunièt sa politica e sei fòrças agantèron Quito e lo nòrd dau Chile actuau onte se turtèron ais Araucans. Remplaçat per son fiu Huyana Capac (1493-1527), l'Empèri Inca assegurèt son contraròtle de la region de Quito e ocupèt una partida dau litorau chilen sensa capitar de rompre la resisténcia araucana[2].
L'Empèri Inca foguèt l'estat pus organizat de l'America Precolombiana. Son cap èra un monarca absolut dich Sapa Inca, considerat coma lo fiu dau Dieu-Soleu. Cada abitant fasiá d'una partida d'una casta amb un ròtle ben definit. La mobilitat d'una casta a una autra èra rara e necessitava de meritis escepcionaus, generalament sus lo prat batalhier. Lo territòri èra devesit entre tres lòts atribuits ai besonhs dau clergat, ai besonhs deis armadas e de l'Estat (qu'èra cargat de formar de resèrvas de manjar en cas de famina) ai besonhs deis abitants. En despiech de l'abséncia d'un sistèma d'escritura, l'adminitracion inca conoissiá lei matematicas e èra en estat de tenir dei còmptes precís dei produccions e de la man d'òbra. Un sistèma de corvadas permetiá de bastir de rotas, de transpòrtar de marchandisas ò de requisicionar de guerriers.
Per unificar l'Empèri, leis Incas impausèron l'utilizacion dau quíchoa, lo culte dau Dieu-Soleu (pasmens sensa enebir lei cultes ja establits) e desportèron lei pòbles ostils dins de regions centralas de l'Empèri per facilitar sa somission. Lei pòbles integrant l'Empèri d'un biais volontari ò sensa resisténcia significativa aguèron en revènge lo drech de gardar una autonòmia locala mai ò mens importanta. Un ret de rotas e d'ostalariás permetiá lo desplaçament rapide deis armadas e dei messatges.
Lo periòde espanhòu[modificar | modificar la font]
La conquista de l'Empèri Inca[modificar | modificar la font]
La conquista espanhòla se debanèt de 1532 a 1571. Foguèt lònga en causa de la resisténcia de la dinastia inca mai facilitada per lei divisions intèrnas de l'Empèri e lei malautiás vengudas d'Euròpa que decimèron la populacion (12 milions d'abitants en 1530, 1,3 milion en 1570). D'efèct, la mòrt de Huayna Capac entraïnèt una guèrra civila per sa succession entre Huascar (1527-1532) e Atahualpa (1532-1533). Lo premier dispausava d'una armada pus importanta e èra installat dins la capitala mai son rivau teniá de fòrças pus experimentadas. Una tiera de combats saunós de Quito a Cuzco li permetèt de conquistar lo poder mai laissèt de divisions prefondas.
Tre la fin de la guèrra civila, un contingent de conquistadors espanhòus comandat per Francisco Pizarro desbarquèt dins l'Empèri. Pauc nombrós (180 soudats, 37 cavaliers), leis Espanhòus empurèron lei divisions entre pòbles amerindians per trobar d'aliats còntra leis Incas. Lo 16 de novembre de 1532, capturèron Atahualpa a la batalha de Cajamarca. Pizarro demandèt un recapte important per sa liberacion puei l'executèt per desorganizar l'Empèri entraïnant la presa de Cuzco. Pasmens, una partida de l'Empèri assaièt de resistir ajudada per lei combats fratricidas entre conquistadors (partisans de Pizarro còntra partisans d'Almagro, 1536-1542). Ansin, un subrevivent de la dinastia inca dich Manco Inca II poguèt crear lo Reiaume de Vilcacamba que demorèt un centre de resisténcia fins a sa conquista en 1572.
L'esplecha coloniala de Peró[modificar | modificar la font]
Après la conquista espanhòla, lo territòri perovian foguèt integrat au sen de l'Empèri Espanhòu e de seis institucions que permetián d'esplechar sei ressorsas au profiech d'Espanha e d'una minoritat de grands proprietaris terrenaus. Aquel empèri èra dirigit per lo Conseu deis Índias installat en Espanha. Pasmens, en causa dei distàncias importantas entre America e Euròpa, una administracion coloniala foguèt creada. Peró venguèt ansin lo centre de la Vice-Reialtat de Peró que son sèti èra situat en Lima fondada en 1535. Aquela institucion èra cargada de la gestion deis afaires administratius, financiers e economics dei possessions espanhòlas d'America dau Sud franc de Veneçuèla. Pasmens, èra devesida entre d'audiencias installadas a Panama, Santa Fe de Bogota, Quito, Santiago e La Plata que tenián d'autonòmias fòrça importantas en causa dei distàncias entre aquelei vilas e Lima.
Lo nivèu inferior de l'administracion èra ocupat per lei governadors de províncias e per leis autoritats localas, especialament aquelei dei vilas qu'èran elegits per lei captaus. Una caracteristica d'aquela administracion èra l'importància de la corrupcion entre lei foncionaris. D'efèct, certanei, magerament lei corregidors que tenián de poders fiscaus e de policía, èran mau pagats per lo govèrn espanhòu e assaiavan donc de s'enriquir au detriment de la populacion. Lei zònas poblats d'Indians foguèron generalament pus tocadas per aqueu fenomèn.
La darriera institucion importanta de l'Empèri Espanhòu èra la Glèisa. Format unicament de Blancs fins a la segonda mitat dau sègle XVIII, èra caracterizat per sei ressorsas economicas fòrça importantas e per la rivalitat permanenta entre lei diferents òrdres religiós e lo clergat secular. La richessa de la Glèisa èra liada ai dons e ai laissas dei fidèus, lei revenguts eissits d'aquelei bens e lo dèime. Gràcias a aquelei ressorsas, la Glèisa poguèt finançar la bastida de glèisas, s'ocupar de l'ensenhament e de la santat, ajudar lei paures e prestar de sòus. Enfin, aguèt un ròtle major dins l'evangelizacion deis Indians e contunièt per la seguida de considerar que lei pòbles auctonòms fasián partida de son ressòrt.
Lei resèrvas e jaciments d'aur e d'argent concentrèron inicialament l'atencion deis Espanhòus. En particular, la descubèrta d'un jaciment d'argent fòrça important a Potosi aguèt una gròssa influéncia sus lo desvolopament de Peró ambé la creacion d'una rota Lima-Potosi que venguèt l'axe principau dau Peró coloniau. Se formèt alora doas zònas economicas diferentas :
- lòng dau litorau, leis Espanhòus desvolopèron l'agricultura (cerealas, vinhas... etc.). Un nombre important d'esclaus africans i foguèt importat coma man d'òbra.
- dins la region andina centrala, lei prioritats èran la percepcion de tributs de part dei comunautats indianas e l'esplecha miniera.
Lei minas de Potosi assegurèron la mitat de la produccion d'argent de l'Empèri Espanhòu de 1550 a 1650 mai la produccion declinèt a partir de la fin dau sègle XVII. L'activitat principala venguèt alora l'agricultura que son desvolopament foguèt rapidament encoratjat. Se formèt alora un modèl de tenements fòrça grands tenguts per una aristocracia terrenala (hacienda).
La formacion de la societat peroviana[modificar | modificar la font]
La societat ispanoamerica se devesiguèt entre dos ensems separats. Lo premier èra la societat coloniala formada de Blancs, d'Africans, de mestís e d'Indians vivent en fòra de sa comunautat d'origina. Lo segond èra l'ensems dei comunautats indianas gaire mestissadas que gardavan sa lenga e de trachs indians fòrça importants.
La societat coloniala[modificar | modificar la font]
Lei Blancs èran principalament originaris d'Espanha. Dins aquò, l'emigracion dei Blancs vèrs Peró es mau coneguda car lei documents oficiaus s'interessèron solament ais arribadas legalas. Òr, de clandestins nombrós arribèron tanben dins lei colonias espanhòlas. Dins lo corrent dei generacions, lei Blancs se devesiguèron entre dos grops dichs criollos per designar aquelei nascuts sus lo territòri american e peninsulares per designar aquelei d'Espanha. Dos principis importats de l'aristocracia europèu dominèron son mòde de vida : la volontat de tenir de tenements importants e la volontat de conservar la « puretat » de son sang. Coma lei familhas de criollos avián quauquei rèires mestís, aquò entraïnèt l'aparicion de prejutjats dei peninsulares còntra lei criollos. Pasmens, que situacion que siegue, de grops de familhas blancas, mesclant criollos e peninsulares, se maridant entre elei dominavan la societat. En dessota de l'aristocracia terrenala, existiá tanben una classa mejana blanca formada d'artesans, de marchands, de foncionaris, de regidors ò proprietaris terrenaus mejans. Coma l'elèit, donavan fòrça d'importància a la « puretat » de son sang e assaiavan d'exclure lei non Blancs de seis activitats per ne'n limitar la concurréncia economica e sociala.
Leis Africans foguèron inicialament utilizats coma esclaus dins lei plantacions e lei minas. Pasmens, tre la fin dau sègle XVII, leis afranquiments acomencèron de se generalizar e, dins lo corrent dau sègle seguent, la màger part dei populacions originàrias d'Africa venguèron liuras. En revènge, aquela liberacion s'acompanhèt pas d'un progrès sociau e leis Africans demorèron dins lo debàs de la societat.
Lei populacions mestissadas apareguèron rapidament après la conquista espanhòla en causa dau nombre limitat de fremas espanhòlas. De mai, en despiech dau sostèn de la Glèisa a l'arribada de fremas vengudas de la Peninsula Iberica, lei relacions en fòra dau maridatge entre Espanhòus e Indianas contunièron. Dins aquò, aquelei mestís èran generalament bandits per lei Blancs siá per de rasons religiosas (lei mestís èran sovent nascuts en fòra dau maridatge) siá en causa dau risc de concurréncia economica. Ansin, divèrsei lèis foguèron adoptadas per enebir certanei domenis economics ò mestiers ai mestís. L'aplicacion d'aqueu sistèma evolucionèt pauc a pauc segon lei regions en causa de la generalizacion progressiva dau mestissatge au sen de la societat ispanoamericana. Tre lo sègle XVI, lei premierei falhas apareguèron ambé la creacion dei habilitaciones permetent ai mestís d'èsser considerats coma de Blancs en cambi dau pagament d'una soma. De mestís eissits de relacions entre Blancs e Africans ò entre Indians e Africans existián tanben. Pasmens, avián encara mens de consideracions que leis autrei mestís.
La societat indiana[modificar | modificar la font]
Lei comunautats indianas gaire mestissadas e demoradas alunchadas de la societat coloniala gardèron una partida importanta de sei trachs pròpris e son a l'origina de la societat indiana actuala. Au començament de la colonizacion, leis Indians foguèron somés au sistèma de l’encomienda. Aquò èra lo transferiment dei responsabilitats de proteccion e d'evangelizacion d'un grop d'Indians dau rèi a un individú privat. En cambi, aquel individú podiá exigir un tribut ò de corvadas. Aqueu sistèma foguèt fòrça atacat per lei Dominicans, especialament Bartolomé de las Casas, e en 1542, lo rèi d'Espanha adoptèt lei Lèis Novèlas qu'ordonèron la restitucion a la Corona deis encomiendas après la mòrt de sei proprietaris. Pasmens, en fàcia de l'ostilitat dei colons, la monarquia deguèt finalament adoptar una posicion pus complasenta après una revòuta dei proprietaris (1544-1548). Premier, acceptèt la prolongacion de l’encomienda per la durada de vida de l'eiretier de son proprietari. Puei, se creèt un sistèma suplementari de prolongacion per lei generacions seguentas.
Entre 1569 e 1581, lo vice-rèi Francisco de Toledo creèt un sistèma novèu d'organizacion dei comunautats indianas que foguèron gropats au sen de reducciones pagant tributs e corvadas. Perseguida per sei successors, aquela politica capitèt parcialament car mai d'un Indian capitèt de s'escapar dei reducciones. Dichs forasteros, aqueleis Indians venguèron generalament obriers dins lei tenements espanhòus. Aquò entraïnèt de movements de populacions que favorizèron l'expansion dau quíchoa e de l'aimara dins leis Andes.
Una autra particularitat importanta de la colonizacion de Peró foguèt lo mantenement d'una partida larga de l'aristocracia inca gràcias a sa collaboracion ambé lo poder espanhòu. D'efèct, lei caps incas (curacas) foguèron sovent cargats de la collècta dei tributs. Pasmens, en 1780, l'introduccion de taxas entraïnèt una revòuta d'un curaca de Cuzco qu'afirmava èsser un descendent dei sobeirans incas. Prenguèt lo nom de Tupac Amaru II e son insureccion menacèt Cuzco en 1781 fins au mandadís de renfòrç importants dempuei Lima. La revòuta entraïnèt tanben una insureccion de caps aimaras qu'assetjèron La Paz en 1781 avans d'èsser vencuts avans la fin de l'annada. Lo bilanç de la guèrra foguèt saunós (aperaquí 100 000 mòrts) e entraïnèt la disparicion de la màger part de l'aristocracia amerindiana. De mai, lei mestís venguèron fòrça maufisants car volián pas èsser associats ambé la revòuta.
En parallèl de l'establiment de la dominacion espanhòla, de campanhas d'evangelizacion foguèron organizadas per convertir leis Indians au cristianisme. Aquò acomencèt tre la conquista ambé la destruccion dei temples pagans, deis idòlas, dei libres religiós indians ò de batejaments generaus de populacions. Pasmens, aquela estrategia evolucionèt rapidament vèrs de metòdes pus amagestrats per penetrar dirèctament au sen de la cultura indiana. Ansin, lo cristianisme catolic se generalizèt sota la forma d'un sincretisme mesclant la liturgia crestiana, lo culte de la Santa Verge, dei sants, la musica religiosa e lei processions ambé d'elements e de rites eissits de la religion precolombiana anciana.
Enfin, l'afondrament demografic foguèt la darriera caracteristica de la societat indiana après la conquista. D'efèct, en causa dei conflictes, dau trabalh fòrçat e, subretot, dei malautiás vengudas d'Euròpa qu'èran desconegudas sus lo continent american (vairòla...), lo nombre d'Indians demeniguèt fòrça rapidament. L'amplor d'aqueu fenomèn es mau conegut en causa de l'abséncia de donadas precisas sus la populacion avans l'arribada deis Espanhòus. Regardant l'èx-territòri inca, leis estimacions èra de 12 milions d'abitants e de solament 1,3 milion en 1570 e 700 000 en 1620. De mai, lei migracions d'Indians en direccion dei centres economics de la societat ispanoamerica, especialament lei regions minieras, agravèron lo despoblament dei territòris indians. Pasmens, au contrari dei territòris mesoamericans, aquò entraïnèt pas una disparicion totala deis institucions socialas amerindianas que se mantenguèron, especialament una partida de l'aristocracia que collaborèt activament ambé leis Espanhòus.
Lo declin dau poder coloniau[modificar | modificar la font]
Felipe II (1556-1598) assaièt d'organizar la gestion e de l'administracion de l'empèri coloniau espanhòu. Pasmens, en causa dei distàncias e de la superficia estendudas, la Corona mau capitèt e l'autoritat reiala declinèt pauc a pauc. En parallèl, la poissança militara d'Espanha s'afebliguèt. Après la desfacha a l'eissida de la Guèrra de Sèt Ans (1756-1763), lo govèrn de Madrid decidiguèt tornarmai de s'ocupar de l'organizacion de sei colonias. L'influéncia dei familhas de criolos foguèt tanben reducha ambé la creacion de pòstes administratius importants fisats a de peninsulares.
Aquelei reformas permetèron ansin de melhorar lei revenguts reiaus. Pasmens, aquò entraïnèt un maucontentament important, magerament au sen dei criolos, basat sus l'aumentacion deis impòsts, lo ròtle important donat ai peninsulares ò lei limits comerciaus impausats per lo monopòli espanhòu. Ansin, una partida importanta de l'elèit revendicava un reequilibratge dei cambis e dei relacions ambé la metropòli. Pasmens, en Peró, après la revòuta de 1780-1781, la màger part dei mestís e dei criolos èran prudents que gardavan la remembrança dei combats. De mai, donavan d'importància a sei privilègis e leis idèas dei Lutz avián per exemple gaire de partisans.
Lo Peró independent[modificar | modificar la font]
La fin de la colonizacion e l'independéncia de Peró[modificar | modificar la font]
A l'acomençament dei guèrras d'independéncia sud-americanas, la prudéncia dei mestís e dei criolos engatjèt Peró dins lo camp espanhòu. En 1810, Lima venguèt donc lo centre de concentracion dei tropas espanhòlas e leis autoritats localas contentèron divèrsei demandas dei criolos per ganhar son sostèn. En 1810-1811, lei fòrças basadas en Peró rebutèron una ataca de la junta independentista de Buenos Aires. En 1814-1815, la còntra-ofensiva generala ordonada per lo rèi Ferrand VII permetèt de reconquistar una partida dei colonias rebèlas e d'assegurar tornarmai lei comunicacions entre Peró e la metropòli. Pasmens, ambé la revòuta liberala deis annadas 1820, Espanha foguèt afeblida per de conflictes intèrnes. Leis insurgents prenguèron tornarmai l'avantatge. Peró foguèt ansin conquistat per Simon Bolívar en 1823. Proclamat « Liberator », lo venceire recebèt de poders dictatoriaus l'annada seguenta per resòuvre lei conflictes politics perovians. Dotèt lo país novèu d'una constitucion autocratica.
La Confederacion Peru-Boliviana e lo periòde Ramon Castilla[modificar | modificar la font]
La question principala de l'après-guèrra d'independéncia èra aquela de l'union entre Peró e Bolívia. L'oligarquia de Lima i èra gaire favorabla e obtenguèt satisfaccion en 1826. Pasmens, lei tensions entre lei diferentei faccions dau país èran encara importantas e l'instabilitat politica venguèt rapidament la nòrma. Per exemple, lo generau Agustín Gamarra, president de 1829 a 1833, foguèt obligat de reprimir mai d'una revòuta dins tot lo país en despiech dau mantenement de son autoritat dins la capitala. Aquò afebliguèt grèvament Peró que venguèt la buta deis ambicions de Bolívia. En 1835, lei tropas dau generau bolivian Andres de Santa Cruz intrèron en Peró que foguèt devesit entre dos estats integrats au sen d'una Confederacion Peru-Boliviana. Dins aquò, la poissança d'aquel estat èra una menaça per Chile que s'alièt ambé Gamarra que reprenguèt Lima en 1838. La victòria chilena de Yungay en 1839 permetèt de restaurar l'independéncia de Peró que contunièt la guèrra còntra Bolívia. Pasmens, foguèt vencut en 1841 entraïnant la casuda definitiva de Gamarra.
Après aqueu conflicte, leis annadas 1840 foguèron marcadas per lo desvolopament economic dau país sostengut per l'esplecha dau güano e dei jaciments de saunitre descubèrts dins lo Desèrt de Tarapaca. Lo generau Ramon Castilla, president en 1845-1851 e en 1855-1862, foguèt la personalitat principala dau periòde. Aboliguèt l'esclavatge e lo tribut pagat per leis Amerindians, encoratjèt leis investiments estrangiers e faguèt adoptar una constitucion pus liberala en 1860.
L'intervencion espanhòla e la Guèrra dau Pacific[modificar | modificar la font]
La segonda mitat dau sègle XIX foguèt marcada per mai d'un conflicte implicant Peró còntra Eqüator (1858-1860), Espanha (1864-1866) e còntra Chile (1879-1883). Lo premier inaugurèt un conflicte frontalier fòrça lòng regardant lo traçat dau limit entre Peró e Eqüator qu'èra pas estat clarament definit per leis Espanhòus. Coma Eqüator voliá vendre un territòri revendicat per Lima per pagar son deute, una armada peroviana desbarquèt sus lo territòri eqüatorian. I trobèt un país devesit per una guèrra civila e fòrça instable mai capitèt finalament d'obtenir l'annulacion de la venda.
Lo segond foguèt una guèrra entraïnada per lo refús de Peró de pagar un deute datant dau periòde coloniau. Espanha mandèt una flòta que prenguèt lo contraròtle deis Illas Chincha, fònt importanta de revenguts per l'economia peroviana gràcias a sei jaciments de güano, e faguèt lo blocus dau país. Pasmens, lo conflicte se generalizèt ambé la formacion d'una coalicion gropant Peró, Chile, Bolívia e Eqüator. La revirada d'una ataca espanhòla còntra Callao causèt lo retirament de la flòta e marquèt la fin de la guèrra. Aqueu succès renforcèt l'independéncia dei país sud-americans qu'èra encara mau acceptada per Madrid.
Lo tresen foguèt una guèrra entraïnada per de tensions regardant l'esplecha dei jaciments de saunitre dau Desèrt d'Atacama entre Bolívia e Chile. Per s'aparar còntra la menaça chilena, La Paz signèt una aliança defensiva ambé Lima en 1873. Ansin, en 1879, Peró se trobèt dirèctament implicat dins la guèrra entre sei dos vesins. Gràcias a sa superioritat, la marina chilena poguèt menar d'atacas còntra lo litorau e l'armada peroviana subiguèt una desfacha grèva a Tarapaca. Per faciar la menaça, Nicolas de Pierola se proclamèt dictator en 1880. Dins aquò, mau capitèt d'empachar la capitulacion de Lima l'annada seguenta, çò qu'entraïnèt son reversament. Gràcias ai generaus Miguel Iglesias e Andres Caceres, lei Perovians obtenguèron quauquei succès mai foguèron definitivament vencuts a la batalha de Huamachuco en 1883. Lo tractat d'Ancon laissèt ai Chilens tota la region de Tarapaca e permetèt l'ocupacion de Tacna e d'Arica durant dètz ans. Un vòte èra previst a l'eissida d'aqueu periòde permetent ais abitants de chausir entre lei dos país mai l'escrutinh foguèt jamai organizat. La situacion foguèt reglada en 1929 ambé lo partiment de la region : Peró recuperèt Tacna e Chile gardèt Arica.
Militaristas e civilistas[modificar | modificar la font]
Après la Guèrra dau Pacific còntra Chile, lo poder foguèt tengut per doas faccions diferentas dichas « militaristas » e « civilistas ». Lei militaristas dirigiguèron inicialament lo país ambé lei generaus Caceres (1886-1890 puei 1894-1895) e Remigio Bermudez (1890-1894). Pasmens, en 1895, una insureccion menada per l'èx-dictator Nicolas de Piedrola prenguèt lo poder e lo gardèt fins a 1899 ambé lo sostèn dei civilistas. Restabliguèt lei finanças dau país, restaurèt la conscripcion obligatòria e lo vòte secrèt. Foguèt remplaçat per Eduardo Lopez de la Romaña (1899-1903) e José Pardo y Barreda (1903-1907).
Lo periòde veguèt una transformacion importanta de l'economia peroviana ambé lo reculament de l'importància dei jaciments de saunitre, largament perduts au profiech de Chile en 1879, e de güano que son esplecha èra venguda pus malaisada. Per compensar aquelei pèrdas, lo desvolopament de l'agricultura dins lei regions litoralas, de l'industria miniera andina e la produccion de cauchó dins la region d'Iquitos foguèt favorizat. En particular, en 1907, un camin de fèrre foguèt bastit entre Lima e la region miniera de Cerro de Pasco.
Après 1908, lei militaristas reprenguèron lo poder amb Augusto Bernardo Leguia (1908-1912), Guillermo Billinghurst (1912-1914) e Oscar Benavides (1914-1915). En 1915, José Pardo retrobèt la presidéncia fins a un còp d'estat de Leguia en 1919. Après una victòria electorala en 1920, modifiquèt la constitucion de 1860 per establir sa dictatura fins a 1930.
L'oposicion entre l'armada e l'APRA[modificar | modificar la font]
Leis annadas de 1930 a 1980 foguèron principalament marcadas per l'oposicion entre lei fòrças armadas e lo movement progressista de l'Aliança Populara Revolucionària Americana (APRA). D'efèct, en 1930, un còp d'estat militar entraïnèt la casuda de Leguia que foguèt arrestat per lo generau Luis Sanchez Cerro. Dos camps politics se formèron alora gropant d'un caire lei militars e lei grands proprietaris terrenaus conservadors e d'autre caire l'APRA dirigida per Victor Raul Haya de la Torre. En 1931, una eleccion organizada per l'armada permetèt l'eleccion de Sanchez Cerro a la presidéncia qu'enebiguèt rapidament l'APRA e arrestèt son cap.
En 1932, l'APRA assaièt d'organizar una insureccion a Trujillo que foguèt durament reprimida per l'armada. Un an pus tard, Sanchez Cerro foguèt assassinat e remplaçat per l'ancian president militarista Oscar Benavides que decidèt d'amaisar la situacion. Haya de la Torre foguèt liberat e una constitucion novèla foguèt adoptada en 1933. Pasmens, aqueu procès foguèt suspendut en 1936 quand l'APRA ganhèt leis eleccions. Lo partit foguèt tornarmai enebit e son cap exilat. Benavides gardèt lo poder fins a 1939 e son remplaçament per l'oligarca Manuel Prado y Ugarteche. President fins a 1945, capitèt de redreiçar l'economia e d'establir una patz civila mai ò mens establa dins lo país. Pasmens, aqueleis annadas foguèron sustot marcada per una segonda guèrra còntra Eqüator (1941-1942) regardant lo traçat de sa frontiera comuna. S'acabèt per una victòria clara de Peró qu'obtenguèt lo contraròtle d'un territòri de 200 000 km² revendicat per lei dos estats. Pasmens, Quito refusèt aqueu resultat e mantenguèt sei revendicacions entraïnant doas guèrras suplementàrias en 1981 e en 1995.
Dins aquò, lei tensions demorèron vivas entre l'APRA e lei militars. En 1944, la capitada d'una grèva generala entraïnèt de negociacions que s'acabèron ambé l'eleccion d'un moderat, José Luis Bustamante y Rivero, coma president en 1945. L'APRA participèt meme au govèrn mai son sostèn ai grèvas e son programa de senèstra (contraròtle dei pretz... etc.) suscitèt l'ostilitat dei conservadors. L'assassinat dau cap d'un jornau de drecha agravèt lei tensions amb una aumentacion dei poders de la polícia. En 1948, un còp d'estat de l'APRA e d'una partida de la marina mau capitèt e lo generau Manuel Odria, ministre de l'interior, reversèt Bustamante e prenguèt la direccion dau país fins a 1956. Fondèt una junta militara que son programa èra de restablir l'òrdre de l'oligarquia peroviana. L'APRA foguèt tornarmai per lo tresen còp e Haya de la Torre tornarmai exilat. En 1950, Odria legitimèt son poder amb una eleccion presidenciala. Ajudat per lo periòde de dinamisme economic entraïnat per la Guèrra de Corèa, capitèt d'estabilizar la situacion interiora de Peró.
Pasmens, a partir de 1954, de dificultats apareguèron tornarmai ambé la fin de la guèrra e Odria decidèt de tornar parlar ambé l'APRA. L'ancian president conservador Manuel Prado foguèt elegit per un segond mandat en 1956 gràcias au sostèn tacit dau partit de senèstra. De mai, poguèt aprofichar una scission au sen de l'APRA ambé la creacion per Fernando Belaunde Terry d'un segond partit de sensètra dich Accion Populara. Après sièis annadas relativament suavas, la lucha per la succession de Prado opausèt Haya de la Torre, Belaunde e Odria. L'escrutinh foguèt marcat per de sospicions de fraudas e l'abséncia de venceires car ges de candidat capitèt d'obtenir lo tèrç dei vòtz necessari a una eleccion. L'armada intervenguèt donc tornarmai dins leis afaires politics e annulèt l'eleccion. En 1963, un vòte novèu permetèt a Belaunde, d'ara endavant assegurat dau sostèn dei conservadors, de venir president. Pasmens, aguèt ges de majoritat parlamentària dins un Congrès dominat per leis apristas e lei partisans d'Odria. Ansin, sa politica se turtèt a d'oposicions importantas, especialament son projècte de reforma agricòla que foguèt blocat per lei grands proprietaris.
Aqueu blocatge institucionau entraïnèt donc un còp d'estat militar menat per lo generau Juan Velasco Alvarado. Pasmens, au contrari dei regimes militars precedents, la politica de Velasco Alvarado s'inspirèt largament dei programas de l'APRA e de l'Accion Populara ambé la nacionalizacion de divèrsei sectors economics (petròli, minas... etc.), l'organizacion d'una campanha d'alfabetizacion ò una reforma agrària regardant sèt milions d'ectaras. Aquò recebèt inicialament un acuèlh favorable de part de la populacion mai de dificultats administrativas e financieras venguèron una fònt de maucontentament. En 1975, la repression d'una manifestacion dins la capitala faguèt un centenau de victimas e Velasco Alvarado foguèt remplaçat per lo generau Francisco Morales Bermudez. Demorèt en plaça fins a 1978 e apliquèt una politica economica ortodòxa dirigida per lo FMI. Aquò entraïnèt de grèvas repetidas e la repression venguèt mai e mai dura.
D'efèct, en 1978, lei militars foguèron obligats de laissar lo poder e una assemblada constituenta foguèt elegida. Belaunde e l'Accion Populara ganhèron leis eleccions organizadas en 1980. Pasmens, sa politica liberala agravèt la crisi dau país entraïnant una demenicion dau nivèu de vida e una multiplicacion dei grèvas. Aquò entraïnèt l'aparicion de la guerilha maoïsta dau Sendier Luminós. A partir de 1982-1983, Belaunde ordonèt a l'armada de restablir l'òrdre e de luchar còntra la subversion entraïnant un conflicte interior saunós. L'Accion Populara subiguèt donc una desbranda ais eleccions de 1985 ganhada per lo candidat de l'APRA, Alan Garcia Perez. Pasmens, aqueu darrier mau capitèt de redreiçar la situacion e Peró deguèt tornarmai faciar de dificultats economicas e financieras importantas.
Lo periòde Fujimori[modificar | modificar la font]
En 1990, Alberto Fujimori ganhèt leis eleccions còntra lo candidat liberau Mario Vargas Llosa amb un programa de reformas socialas. Pasmens, tre sa presa de foncion, adoptèt una politica fòrça liberala d'ajustament economic sostenguda per lo FMI, intensifiquèt la lucha còntra lo Sendier Luminós e leis autrei guerilhas e se turtèt a una oposicion viva dau Congrès e de la justícia. En 1992, organizèt donc un còp d'estat que li permetèt de dissòuvre lo Congrès. La meteissa annada, la captura dau cap dau Sendier Luminós li permetèt d'obtenir un succès decisiu còntra la guerilha que comencèt de se fragmentar en causa de l'abséncia de successors. En 2000, aviá quasi disparegut e foguèt a tòrt considerat coma destruch. Pasmens, maugrat son mantenement dins certanei regions centralas dau país, lo Sendier a conegut un declin fòrça important durant lo periòde Fujimori.
En 1993, Fujimori promulguèt una constitucion novèla que li permetiá de sollicitar un segond mandat consecutiu. Pasmens, en despiech de sa reeleccion en 1995, l'autoritarisme e la corrupcion dau regime, la pauretat e leis inegalitats socialas acomencèron de maucontentar la populacion. Cinc ans pus tard, quand Fujimori assaièt d'obtenir un tresen mandat presidenciau consecutiu, l'oposicion refusèt de participar a l'escrutinh e de manifestacions importantas agitèron lo país. Après un escàndol suplementari de corrupcion de plusors parlamentaris per lo president, lo govèrn aprofichèt l'abséncia de Fujimori, ocupat per un viatge en Japon, per lo destituir. Fujimori acceptèt de demissionar e demandèt l'asile politic ais autoritats japonesas. Per la seguida, assaièt de rintrar en Peró onte foguèt arrestat e condamnat a 25 ans de preson en 2009 per divèrsei crimes perpetrats per son regime. D'autreis afaires son totjorn en cors còntra eu regardant en particular de crimes còntra l'Umanitat comés durant una campanha d'esterilizacion fòrçada.
Lo Peró actuau[modificar | modificar la font]
Après la casuda de Fujimori, Peró conoguèt un desvolopament economic important dins lo corrent deis annadas 2000 mai lo mantenement d'inegalitats socialas grèvas contunièt d'entraïnar de trèbols. Alejandro Toledo, un deis adversaris principaus de Fujimori, foguèt elegit president en 2001. Pasmens, mau capitèt de reglar lei problemas sociaus dau país. En 2003, après una grèva importanta deis ensenhaires e dei païsans, proclamèt l'estat d'urgéncia e suspendiguèt plusors drechs fondamentaus per restaurar l'òrdre. En 2006, foguèt ansin vencut per l'ancian president aprista Alan García. Pasmens, son mandat foguèt tanben agitat per de manifestacions indigenistas còntra de companhiás petrolieras. Proclamèt a son torn l'estat d'urgéncia fins a l'abrogacion dei mesuras contestadas per lo Congrès. Pasmens, de trèbols grèus contunièron ambé 34 mòrts en junh de 2009. En 2011, lo neoliberau Ollanta Humala li succediguèt.
Organizacions politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
Peró es una republica democratica de regime presidenciau que seis institucions son regidas per una constitucion adoptada en 1993 e modificada en 2000. Aplica lo principi de separacion dei tres poders. La capitala es Lima que concentra, en mai dau poder politic, la màger part dei centres economics, financiers e culturaus dau país. La ciutadanetat es donada ai Perovians de mai de 18 ans e lo vòte es obligatòri.
Lo poder executiu es tengut per lo President de la Republica e son vice-president[3] que son elegits per un mandat de cinc annadas au sufragi universau dirècte. Dempuei 2000, un president sortent pòu pas se presentar immediatament a sa succession. Lo president es lo cap de l'Estat, lo cap dau govèrn e lo comandant suprèm dei fòrças armadas. Designa lo president dau Conseu dei Ministres e forma lo govèrn.
Lo poder legislatiu es tengut per lo President de la Republica e un parlament monocamerau dich Congrès de la Nacion. Format de 130 deputats elegits per un mandat de cinc annadas au sufragi universau dirècte amb un escrutinh proporcionau, a lo poder de discutir e vòta lei tèxtes de lèi, ratifica lei tractats, autoriza leis emprunts dau govèrn, accepta lo budget presentat per lo govèrn e vòta lei declaracions de guèrra. Lo president a un drech de vèto que li permet de blocar un tèxte legislatiu qu'a pas son acòrd.
Lo poder judiciari es tengut per una Cort Suprèma de 16 jutges nomat per lo Conseu Nacionau de la Justícia. Pasmens, regardant leis afaires constitucionaus, existís una Cort Constitucionau.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Lo territòri perovian es devesit entre 24 regions e una entitat amb un estatut particular a l'entorn de Lima. Aquelei regions an de competéncias regardant la planificacion dau desvolopament regionau, l'execucion dei projèctes d'investiment public, la promoccion de l'activitat economica e la gestion dei bens publics. Son dirigidas per un president e un conseu elegits per quatre ans. Existís tanben un conseu de coordenacion cargat de representar la societat civila. A ges de poder executiu mai a un avejaire consultatiu. Segon la lèi organica dei govèrns regionaus, lo transferiment de poders de l'autoritat centrala ai regions dèu aumentar mai aqueu procès es l'objècte de conflictes entre lo Secretariat a la Descentralizacion dau govèrn de Lima e l'Assemblada Nacionala dei Govèrns Regionaus creada en 2007 a l'iniciativa dei presidents de region.
Lei regions son devesidas entre 1 838 districtes dirigits per un premier cònsol. La region de la capitala a un estatut pròpri que demora en fòra dau procès de descentralizacion. Es dirigida per lo Conseu comunau de Lima.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
Peró a un drapèu, un blason, un imne e una devisa coma simbòls nacionaus :
- lo drapèu es fach de doas bendas verticalas rojas enquadrant una benda verticala blanca. Segon l'usatge dau drapèu, un blason pòu èsser apondut au centre de la benda blanca. Aqueu drapèu foguèt adoptat en 1950 mai s'inspira de plusors modèls precedents qu'èran ja roge e blanc.
- lo blason foguèt adoptat en 1950. Es format de tres sectors separats per una linha orizontala centrala e per una linha verticala que passa au mitan de la partida superiora. La partida inferiora presenta una fònt de larguesa que simboliza la richessa minerala dau país. La partida superiora de senèstra presenta una vigonha que simboliza la richessa de la fauna e la partida superiora de drecha presenta un aubre dau genre cinchona que simboliza la richessa de la flòra peroviana.
- l'imne nacionau foguèt adoptat en 1821. Lo tèxte es de José de La Torre Ugarte e la musica de José Bernardo Alcedo. Son nom oficiau es Marcha nacional del Perú (« Marcha nacionala de Peró » en occitan). Pasmens, aqueu nom es rarament utilizat e l'imne es dich Somos libres, seámoslo siempre (« Siam libres, demorem-lo totjorn » en occitan) per la populacion.
- la devisa nacionala es "Firme y feliz por la unión (« Fòrt e urós per l'union » en occitan).
En mai d'aquò, existís divèrsei simbòls non oficiaus de Peró coma la cantuta, la vigonha, lo gau de ròca, la cocarda peroviana e lo cajón.
-
Drapèu actuau de Peró adoptat en 1950.
-
-
-
Drapèu de Peró en 1822.
-
-
Blason actuau de Peró adoptat en 1950.
-
-
-
-
Defensa e diplomacia[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Peró fa partida dei principaleis organizacions regionalas e internacionalas e es un actor que s'implica dins leis organizacions destinadas a promòure lo desvolopament economic ò lo mantenement de la patz en America Latina. D'un biais relativament pragmatic, entretèn tanben de relacions bilateralas bònas ambé de país variats (e de còps ostils entre elei) mai economicament importants per l'economia peroviana.
Ansin, au nivèu regionau, Peró participa a l'Aliança dau Pacific qu'es una zòna de comèrci liure creada en 2011 ambé Chile, Mexic e Colómbia. Aquela organizacion assaia de favorizar lo comèrci amb Asia e de faire còntrapés au Mercosur. A tanben permes de raprochar Chile e Peró, çò qu'a favorizat lo reglament dau contenciós maritim entre lei dos país (genier de 2014). Au nivèu dau mantenement de la patz, Peró participèt ais operacions de l'ONU en Haití e ai politicas de lucha còntra lo comèrci de dròga. D'efèct, dempuei lo començament dau sègle XXI, lo país es vengut lo premier productor mondiau de cocaïna, çò que presenta un risc intèrne important de destabilizacion de certanei regions e un risc extèrne d'ingeréncia estrangiera.
Regardant lei relacions bilateralas de Lima, la diplomacia peroviana mostra una capacitat gròssa de dubertura. Lei relacions ambé leis Estats Units d'America e Republica Populara de China son primordialas en causa de l'importància economica dei cambis amb aqueleis estats. Pasmens, Peró a establit de relacions bònas amb Alemanha, Espanha, França, lo Reiaume Unit, plusors país arabis (reconeissença de l'independéncia Palestina en 2011), Israèl (en despiech dau ponch precedent) e la Corèa dau Sud. Lo comèrci e son desvolopament son generalament la rason premiera d'aquela situacion ambé, per exemple, la signatura d'un acòrd de liure comèrci ambé l'Union Europèa en 2013.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas foguèron creadas en 1821 e son principalament cargadas de defendre l'independéncia, la sobeiranetat e l'integritat territòriala de Peró. Sei missions segondàrias son de participar au desvolopament economic dau país e a de missions de proteccion civila. En 2012, avián un budget representant 1,28% dau PIB, alinhavan aperaquí 140 000 òmes e èran devesidas entre una fòrça terrèstra (Armada Peroviana), una marina militara (Marina de guèrra de Peró) e una fòrça aeriana (Fòrça aeriana de Peró) :
- lei fòrças terrèstras tenián 76 200 òmes devesits entre quatre regions militaras, 20 bregadas e divèrsei batalhons independents. Leis equipaments principaus èran generalament ancians. Lei principaus èran 315 carris (T-55 e AMX-13), 890 veïculs variats (M113, UR-416... etc.), 325 pèças d'artilhariá, 372 sistèmas antiaerians e 59 aeronaus variats (Mil Mi-17, Mil Mi-2... etc.).
- lei fòrças maritimas tenián 26 000 òmes, 51 naviris e 33 aeronaus. Entre lei naviris pus importants de la marina peroviana, se troban 6 sosmarins d'ataca de propulsion convencionala, un crosaire, 7 fregatas, 6 corvetas e 2 naviris de desbarcament. D'esfòrç importants son realizats per lo govèrn perovian per mantenir lei capacitats de sa flòta ambé la modernizacion regulara dei naviris ancians e la crompa d'unitats modèrnas.
- lei fòrças aerianas alinhavan 18 000 òmes, 71 avions de combats (Mig-29, Mirage 2000, Sukhoi Su-25... etc.), 44 avions de transpòrt, 52 elicoptèrs e 67 avions variats (entraïnament, reconeissença... etc.). Coma per la marina, d'esfòrç son menats per mantenir lo nivèu dei fòrças aerianas perovianas.
Conflictes intèrnes[modificar | modificar la font]
Peró es tocat per un conflicte intèrne opausant lo govèrn centrau a divèrsei movements revolucionaris coma lo Sendier Luminós (1980-uei) ò lo Movement Revolucionari Tupac Amaru (1984-1997). Acomençada en 1980, aquela guèrra a fach aperaquí 70 000 mòrts e, en 1990, de guerilhas èran presentas sus la mitat dau territòri. Dempuei 2000, l'intensitat dei combats a demenit mai lo Sendier Luminós es encara fèrmament installat dins lei Vaus d'Apurimac e d'Ene. De mai, sembla i aver un desvolopament de liames importants entre certanei guerilhas e de trafegants de dròga, çò qu'aumenta l'inseguretat, especialament dins lo centre dau país e lòng de la frontiera ambé Colómbia.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia peroviana es de talha modèsta amb un PIB nominau de 208,2 miliards en 2014 (siá 6 905 $/ab) e un taus de creissença annuau de 6,78% en 2006-2013 qu'es lo pus important d'America dau Sud. Pasmens, Peró demorava dependent de son sector minier e marcat per la pauretat en cors de demenicion mai totjorn importanta (58,7 % en 2004 e 23,9 % en 2013), lo ròtle primordiau dau sector economic informau (que regardava 60% de la populacion) e d'inegalitats socialas, etnicas e geograficas fòrtas. Ansin, se podiá destriar tres zònas economicas principalas que son la region de Lima-Callao (un tèrç dau PIB nacionau) que gropava lei companhiás pus modèrnas, lei vilas litoralas en expansion rapida dempuei lei darriereis annadas que son economia èra en cors de modernizacion e lei zònas ruralas deis Andes e de la Seuva Amazonica onte l'economia èra sustot destinada a assegurar la subsisténcia dei populacions.
Lei partenaris economics principaus de Peró se situavan en America e en Asia. Lei pus importants èran leis Estats Units d'America que representavan respectivament 18,4% deis exportacions perovianas e 24,8% deis importacions, China (17,8% e 15,3%), Brasil (4,3% e 5,3%). Regardant leis exportacions, Canadà (7%), Japon (5,2%), Soïssa (4,3%), Espanha (4,2%) e la Corèa dau Sud (4%) èran d'actors importants. Regardant leis importacions, Argentina (4,8%), Chile (4,7%), Eqüator (4,6%) e Mexic (4,4%) èran tanben de fornisseires majors.
En causa de l'importància de l'economia informala e illegala (dròga), la descripcion de l'estructura de l'economia peroviana es malaisada. En 2015, lo sector primari n'èra la basa gràcias a una agricultura fòrça diversificada e de ressorsas naturalas fòrça importantas. D'efèct, gràcias ai climas variats e a un ret d'aigatge ben desvolopat dins lei regions deserticas, lo país exportava d'espargas, de carchòfas, d'avocats, de tartiflas, de ris, de cana de sucre, de gròs blat, de coton, de cafè, de cacau e divèrsei fruchs tropicaus. La pesca aviá pereu un ròtle important gràcias ais aigas peissonencas de l'Ocean Pacific ambé 9,5 milions de tonas de pes pescats (2en reng mondiau). Enfin, lo sector minier èra lo còr de l'economia peroviana que representava 56% deis exportacions gràcias a l'esplecha de minas d'aur (6en reng mondiau en 2010), d'argent (2en en 2011), de coire (3en en 2014), de zinc (2en en 2009), d'estanh (3en en 2006), de plomb (4en en 2014), d'urani, de molibdèn e de jaciments de petròli e de gas naturau. Dempuei leis annadas 2000, Peró es tanben vengut lo premier productor de còca e representava una fònt de revenguts per aperaquí 200 000 païsans.
Lo sector industriau conois un desvolopament important dempuei la fin dau sègle XX a l'entorn de l'aglomeracion Lima-Callao, de certanei vilas litoralas e d'Arequipa. Èra basada sus la siderurgia, lo rafinatge de petròli, la quimia, la transformacion dei mineraus, l'industria automobila e l'industria agroalimentària (produccion de farina de pes). Lo país exporta una partida d'aquelei produccions. En revènge, èra obligat d'importar lo rèsta de sei bens industriaus, especialament certanei produchs quimics non produchs localament, certanei produchs petroliers, d'aparelhs electronics, d'aperelhs de telecomunicacions, de maquinas otís, divèrsei bens manufacturats, de papièr, de textils e de medicaments.
Lo sector dei servicis èra dominat per l'economia informala. Pasmens, lo torisme i aviá un ròtle particular car conois una creissença fòrta dempuei la demenicion de l'intensitat dei combats còntra lo Sendier Luminós. Lo nombre de toristas èra encara limitat (3,1 milions en 2010 siá lo 8en reng dau continent american) mai lo sector èra ja la segonda fònt de devisas estrangieras de l'economia peroviana.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Peró a un patrimòni arquitecturau fòrça ric que cuerb lei periòdes precolombians, coloniaus e modèrnes. D'efèct, l'arquitectura aviá una importància gròssa au sen dei civilizacions precolombianas, gràcias a de monuments massís, de l'aparicion de la civilizacion de Caral a l'acomençament dau millenari III av. JC a l'apogèu de l'Empèri Inca. Aquò a laissat una tiera d'edificis gigants que mostran de preocupacions religiosas mai tanben de capacitats avançadas regardant l'organizacion dei vilas e l'urbanisme.
Après la conquista espanhòla, leis estiles arquitecturaus europèus de la Renaissença foguèron introduchs dins lo país onte se mesclèron ambé l'arquitectura indigèna. D'exemples d'aquelei mesclas son la Catedrala de Cuzco bastida durant la Renaissença, lo Monastèri de Sant Francés construch pendent lo periòde barròc ò l'Universitat de Cuzco (tanben d'inspiracion barròca). L'independéncia marquèt la disparicion deis estiles venguts de la Peninsula Iberica que foguèron remplaçats per lo neoclassicisme francés. Au sègle XX, de corrents variats dominèron l'arquitectura peroviana, especialament lo foncionalisme (Plaza Sant Martín de Lima).
-
Vestigis de piramidas bastidas per la civilizacion de Caral (sègles XXX - sègle XXVII av. JC).
-
Potz cavat per la civilizacion nazca (sègle II av. JC - sègle VII ap. JC).
-
Vestigis de la Huaca del Sol, temple major de la cultura moche (sègles II-VIII ap. JC).
-
Ciutat inca de Machu Picchu (sègle XV), ensems arquitectura pus conegut d'America dau Sud.
-
-
-
Universitat de Cuzco (dubertura en 1692).
-
San Martín Plaza.jpg
Plaza San Martín de Lima (1914-1945).
Escultura[modificar | modificar la font]
Coma per l'arquitectura, l'escultura aviá un ròtle major au sen dei civilizacions precolombianas e lo patrimòni esculturau de Peró fa partida dei pus rics de la planeta. Après la colonizacion espanhòla, l'escultura demorèt fòrça utilizada per ornar lei glèisas crestianas. En revènge, aquel art conoguèt un declin certan après l'independéncia en causa de la demenicion de son importància au sen de la societat peroviana fins au sègle XX e l'aparicion de corrents marcats per lei culturas indigènas.
-
Terralha producha per la cultura moche.
-
-
Estèla gravada de la cultura de Chavín.
-
Gravadura de la cultura de Chimú.
-
-
-
-
-
Pintura[modificar | modificar la font]
La pintura peroviana se pòu devesir entre un periòde precolombian, un periòde coloniau e un periòde post-independéncia. La pintura foguèt ansin un art fòrça utilizat per decorar lei monuments pus importants dei culturas precolombianas ò per ornar certanei terralhas. Après la colonizacion, la pintura europèa foguèt introducha dins lo país e fòrça utilizada per ornar lei glèisas e leis edificis crestians. Se desvolopèt un estile particular dich Escòla de Cuzco mesclant usatge de la pintura europèa, imatges crestians e representacions indigènas. Ai sègles XVII e XVIII, leis influéncias barròcas se desvolopèron dins lo país. Puei, au sègle XIX, coma en arquitectura, lo neoclassicisme e lo romantisme francés s'impausèron coma estiles dominants. La creacion d'una escòla d'art a Lima en 1919 aguèt un ròtle important per la pintura peroviana dau sègle XX car permetèt de desvolopar divèrsei corrents artistics pròpris marcats per lei culturas amerindianas.
-
Terralha pintada moche.
-
-
Àngel amb un arcabusa (Escòla de Cuzco).
-
Pintura de l'Escòla de Cuzco.
-
Musica[modificar | modificar la font]
La musica es apareguda sus lo territòri dau Peró actuau tre lo periòde de la civilizacion de Caral. Puei, aquel art passèt au sen dei civilizacions e culturas seguentas. Lei constrenchas geografics deis Andes entraïnèron alora l'isolament de mai d'una comunautat e la formacion de centenaus de danças regionalas diferentas. Lo cajón es l'instrument emblematic d'aquela musica amerindiana mai lor nombre totau es tanben fòrça important. Après la conquista, mai d'una musica europèa e africana foguèt introducha en Peró e se mesclèt ambé lei musicas ja existantas. Un segond movement similar aguèt luòc a partir deis annadas 1960 ambé la difusion de la musica venguda deis Estats Units d'America. La musica peroviana presenta ansin una richessa incomparabla amb au mens 1 300 genres musicaus diferents.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura peroviana es eissida dei racòntes oraus dau periòde precolombian. Après la conquista, l'introduccion de l'escritura e de la literatura europèa favorizèt la difusion de la literatura au sen de la societat peroviana. Dos estiles, lo costumbrismo e lo romantisme, i aguèron un ròtle important. Puei, a partir deis annadas 1920, se formèt la literatura peroviana contemporanèa que s'inspirèt de la cultura amerindiana e que fa partida dempuei la segonda mitat dau sègle XX dei corrents majors de la literatura internacionala.
Lei tradicions oralas precolombianas[modificar | modificar la font]
La literatura orala precolombiana es largament desconeguda en causa de la destruccion dei culturas e civilizacions anterioras a l'arribada dei conquistadors. De mai, foguèt marginalizada per la literatura d'inspiracion europèa. Pasmens, es supausada fòrça variada en causa de la diversitat observada actualament dins lei racòntes oraus dei pòbles indigèns d'Eqüator, de Peró, de Bolívia e de Chile. Divèrseis estudis menadas a partir dau sègle XIX an permés de'n fixar una partida per escrich e d'identificar de trachs comuns coma de tematicas (mites de creacion ò de destruccion dau Mond, mitologia precolombiana... etc.) e au mens doas formas dichas « harawis » e « hayllis » que son respectivament un estile poetic liric e un estile poetic epic.
La literatura peroviana coloniala[modificar | modificar la font]
La literatura peroviana dau periòde coloniau se pòu devesir entre tres ensems principaus que son lei crònicas espanhòlas dau periòde de la Descubèrta e de la Conquista, lei crònicas indigènas dau meteis periòde e lo neoclassicisme. D'efèct, l'exploracion e lei guèrras de conquista de l'Empèri Inca foguèron una fònt d'inspiracion importanta per mai d'un escrivan espanhòu. Aqueleis òbras prenon sovent la forma de crònicas istoricas amb un caractèr epistolar prononciat e depintan leis eveniments istorics ò lei societats dau periòde. Leis autors espanhòus majors d'aqueu periòde son Francisco Xerez, Pedro Sancho de la Hoz, Miguel de Estete, Cristobal de Molina e Pedro Cieza de León qu'èran generalament de conquistadors letruts.
Lei crònicas dichas indigènas son l'òbra d'autors amerindians ò mestís coma Titu Cusi Yupanqui qu'èra un subrevivent de l'ostau reiau inca, Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamqui Salcamaygua ò Felipe Guamán Poma de Ayala. Aprenguèron d'escriure après la conquista e s'interessèron ais estats precolombians e ais atrocitats dau sistèma coloniau. Lei crònicas de Titu Cusi Yupanqui son ansin una fònt majora de coneissenças regardant l'istòria e lei tradicions de l'Empèri Inca. De son caire, Guamán Poma mandèt au rèi d'Espanha un libre de reflexion politica sus la destruccion dei societats indigènas e lei mejans de bastir una societat melhora. La màger part d'aqueleis òbras son demoradas a l'estat de manuscrit[4].
Pasmens, la literatura indigèna dispareguèt pauc a pauc ambé la formacion d'una oligarquia mestissada a la tèsta dau Peró coloniau. D'efèct, aqueleis elèits mespresavan la literatura indigèna que dispareguèt pauc a pauc. Au contrari, favorizèron l'introduccion dei mitologias romanas e grègas anticas au sen de la literatura peroviana. Sota l'influéncia d'un grop literari dich Academia Antártica, un corrent neoclassicista dominèt la literatura peroviana dau sègle XVI au sègle XIX ambé d'autors coma Francisco de Figueroa, Diego Mexía de Fernangil, Manuel Asencio y Segura, Felipe Pardo y Aliaga e doas poëtessas anonimas dichas « Clarinda » e « Amarilis ».
La literatura peroviana dempuei l'independéncia[modificar | modificar la font]
La literatura peroviana dempuei l'independéncia se pòu devesir entre tres ensems marcats per lo romantisme, un periòde de modernisme marcat per un interès novèu per la literatura indigèna tradicionala e lo periòde contemporanèu. D'efèct, après la fin dau periòde ispanic, la literatura de Peró foguèt fòrça influenciada au sègle XIX — coma la màger part deis autreis arts — per lo romantisme francés ambé d'autors coma Carlos Augusto Salaverry e José Arnaldo Márquez. Un autre corrent major d'aqueu sègle foguèt lo costumbrismo, en partida influenciat per lo romantisme, que son objectiu èra de descriure d'un biais precís e fidèu leis usatges sociaus de la societat. Juana Manuela Gorriti, Teresa González de Fanning, Clorinda Matto de Turner e Mercedes Cabellero de Carbonera son leis escrivans principaus d'aquela tendància e participèron a l'acomençament de la modernizacion de la literatura peroviana.
Lo modernisme faguèt son aparicion au sen d'aquela literatura après la crisi entraïnada per la desfacha de 1883 còntra Chile. José Santos Chocano e José María Eguren ne'n foguèron lei precursors. Aqueu movement foguèt encoratjat per la difusion dau socialisme e donèt una importància gròssa ai literaturas oralas amerindianas. Foguèt dominat per Xavier Abril, Alberto Hidalgo, Sebastián Salazar Bondy, Carlos Germán Belli, Luis Fabio Xammar, Ciro Alegría, José María Arguedas e Manuel Scorza. A partir deis annadas 1950, lo modernisme perovian ganhèt una fama internacionala ambé leis òbras de Julio Ramón Ribeyro, de Salazar Bondy, d'Alfredo Bryce Echenique e sustot de Mario Vargas Llosa (Prèmi Nobel de Literatura 2010).
Cinèma[modificar | modificar la font]
L'introduccion dau cinèma en Peró se debanèt en 1897 ambé la projeccion dei films dei Fraires Lumière. Pasmens, lo premier film perovian foguèt pas realizat avans 1932. Dempuei aquela annada, l'industria cinematografia peroviana capita de produrre regularament de films que — franc de certaneis excepcions centradas sus de tematicas nacionalas coma la guèrra civila — sègon lei tendàncias principalas dau cinèma internacionau e sud-american. La realizatritz Claudia Llosa a obtengut plusors prèmis prestigiós ambé d'òbras coma The Milk of Sorrow ò Aloft.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (es) Las religiones en tiempos del Papa Francisco, Corporacion Latinobarómetro, 16 d'abriu de 2014, [1].
- ↑ Leis Araucans resistèron tanben ais Espanhòus e demorèron independents fins a 1882.
- ↑ Un premier vice-president e un segond vice-president existisson tanben mai an ges de poder franc dei situacions d'incapacitat dau President de la Republica.
- ↑ Certanei son estadas editadas durant lei sègles XIX e XX après sa redescubèrta per d'istorians.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ahmed Ben Bella
Ahmed Ben Bella, en arab, احمد بن بلة, naissut en decembre de 1916 a Marnia, mòrt lo 11 d'abriu 2012 en Argier, es lo promier president de la Republica Argeriana
Ben Bella es un dei nòu capoliers istorics dau Comitat Revolucionari d'Unitat e d'Accion, que vendrà puei lo Frònt de Liberacion Nacionala d'Argeria.
Le 15 setembre de 1963 deven lo premier President de la Republica Argeriana, tant coma son Premier Menistre. Lo 19 de junh de 1965, lo Colonèu Bomediene li manlèva lo poder.
Anecdòtas[modificar | modificar la font]
Avans que d'èstre un òme politic engatjat per la liberacion de son país, Ahmed Ben Bella fuguèt un jogaire de l'Olimpic de Marselha en 1940.


text:
Lengas indoarianas
Las lengas indoarianas son una branca de las lengas indoiranianas qu'apertenon se meteissas a las lengas indoeuropèas. Se parlan al nòrd e al centre d'Índia, en Paquistan, Sri Lanka e Bangladèsh.
S'estiman que recampan aperaquí 200 varietats, la pus importanta en tèrmes de locutors natius essent l'indostani (indi e ordo, aperaquí 640 milions), venon puèi lo bengalin (aperaquí 260 milions), lo panjabi (aperaquí 100 milions), lo marathi (aperaquí 90 milions), lo gujarati (aperaquí 45 milions), l'oriya (aperaquí 30 milions), lo nepalés (aperaquí 20 milions), lo sindhi (aperaquí 20 milions), lo sinhala (aperaquí 16 milions), lo saraiki (aperaquí 14 milions) e l'assamés (aperaquí 14 milions) amb un nombre total de mai de 900 milions.


text:
Soledad Pastorutti
Soledad Pastoruti (Arequito, Província de Santa Fe, lo 12 d’octòbre de 1980) (chafrada la “Sole” o l’’Hurancán d’Arequito”) qu’ei ua cantaira folclorica e de varietat argentina revelada a la hestejada de Cosquín de 1995. Qu’a perseguida ua carrièra dens tota America latina e contribuit dab un son navèth e un acompanhament particular deus sons musicians a l’evolucion de la musica folclorica argentina.
Qu’a enregistrat mantuns discs dab quauques duòs dab la soa sòr Natalia Pastorutti.


text:
Circonferéncia
La circonferéncia es una linha corba tancanda limitant una superfícia. Es tanben la longor d'aquela linha corba tancanda.
Circonferéncia es un sinonim de perimètre, mas aquel darrièr a un sens mai general d'una lihna tancada de quina que siá forma (poligonala o corba).
Lo mot « circonferéncia » es plan adaptat al cas d'un disc, o designa la longor del cercle que totes los punts se trapan a meteissa distancia d'un punt fixe nomenat centre.
La nocion de circonferéncia s'aplica tanben plan al cas vesin d'una ellipsa
Circonferéncia[modificar | modificar la font]
La circonferéncia es la longor del trach geometric definissent lo cercle o l'ellipsa.
Cercle[modificar | modificar la font]
S'obten la circonferéncia d'un cercle en multiplicant son diamètre pel nombre π:
S'utiliza la formula:
Ellipsa[modificar | modificar la font]
que e son los rais (o miègaxes) de l'ellipsa, es una approximacion rasonable de la valor exacte, que demanda d'introduire de nòvas fonccions (las integralas ellipticas)


text:
Bornèo
Bornèo es una illa, la tresena del mond per la superfícia, situada al centre maritim de l'Asia del Sud-Èst. Administrativament, l'illa es devesida entre Indonesia, Malàisia e Brunei. Los indonesians dison a l'illa Kalimantan. Pasmens, pel monde fòra Indonesia, Kalimantan fa referéncia a la partida indonesiana de l'illa de Bornèo. La region malaisiana de Bornèo es sonada Malàisia Orientala o Bornèo Malaisiana. L'Estat independent de Brunei ocupa la rèsta de l'illa. Brunei es la nacion pus rica de l'illa de Bornèo.
Geografia[modificar | modificar la font]
Borneo es enrodat per la mar de China Meridionala al nòrd e nòrd-oèst, la mar de Sulu al nòrd-èst, la mar de Celèbes e l'estrech de Macassar a l'èst, e la mar de Java e l'estrech de Karimata al sud. A una superfícia de 743,330 km².


text:
SIDA
Lo sindròm de l'immunodeficiéncia aquerida (o aquesida), abreujat SIDA [ˈsiðɔ (ˈsidɔ, ˈʃidɔ, ˈsida)], qu'ei ua malaudia caracterizada per la pèrda de las dehensas immunitàrias deus organismes superiors qui pòt provocar la mort per'mor deu desvolopament de malaudias oportunistas qui prohèitan de la manca de dehensa de l'organisme. Dus famós virus qui produsen lo SIDA que son coneguts per provocar aqueth sindròm : lo VIU (lo virus de l'immunodeficiéncia umana, HIV en anglés) en çò deus òmis, e lo VIF (lo virus de l'immunodeficiéncia felina). Per'mor de l'especificitat d'aqueth virus, qu'ei impossible per un felin d'estar contaminat peu virus uman e, reciprocament, qu'ei impossible per un uman d'estar contaminat peu virus felin.
Lo VIU que's desvolopa e que's transmet dens e per la sang. Qu'ei transmetut per relacion sexuau, per escambi de sheringla (a còps practicats peus consumaires de drògas injectadas), de la mair au chin durant la gestacion o per transfusion sanguina dab sang contaminada peu VIU.
Lo VIU qu'ei un virus de la familha deus retrovirus. Aquò que vòu díser qu'ei constituit d'ua molecula d'ARNg embarrada dens ua caisha proteïca. Com tots los virus, non se pòt pas díser que sia un èste viu puish que non possedeish pas cap metabolisme: n'a pas cap besonh de's neurir e non creish pas. Que pòt sonque reproduse's en injectant lo son ARNg qui contien lo son cabau genetic entà que sia interpretat peus organets de la cellula parasitada qui's hica a prodúser VIU o FIU en lòc d'assegurar las soas pròpias foncions vitaus e, fin finala, que's moreish en tot liberar un hèish de virus navèths.


text:
Roubaix
Roubaix (Robaais en neerlandés) es una anciana vila industriala e una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region de Nauts de França, pròche la termièra bèlga. Es la tresena vila de la region après Lilla e Amians, amb una population de mai de nonanta-cinc mila abitants en genièr de 2013.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Roubaix es una vila de 1 323 ectaras atenenta a Tourcoing, membre de la Metropòli europèa de Lilla, e situada dins la plana de Flandra. L'altitud mejana es de 35 m.
Istòria[modificar | modificar la font]
De la fin del sègle XIX al començament del sègle XX se disiá tanben la ciutat de las mila chaminièras o la Manchester francesa, per referéncia a seu desvolopament en lo moment de la Revolucion industriala, amb coma principala activitat l'industria textila.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Classificada vila d'Art e d'Istòria, dempuèi decembre de 2000, la vila de Roubaix possedís un ric passat industrial que lo sieu patrimòni architectural n'es un testimòni fòrt, amb quaranta-e-un monuments istorics, cinc ostalamentas beneficiant del labèl Patrimòni del sègle XX e un site classat.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Jean-Baptiste Lebas (1898–1944) : resistent e òme politic francés de la IIIa Republica, deputat socialista e cònsol màger de Roubaix.


text:
12/01/2015
Coleras de las quatre mans per Micheu e Danìs Chapduelh
Apres « Coleras » paregut en 1996, veiqui lo novel obratge de Micheu Chapduelh e de son filh Danìs, « Coleras e retrachs » ( colères et portraits). Un recuelh de cronicas paregudas entre 1996 e 2013 dins de las revuedas en occitan, coma « Anem occitans » o « Paraulas de Novelum ».
« Cronicas parano-derisionistas » ço-ditz l'autor, nascudas de l'observacion de l'actualitat sur mai d'una quinzenada d'annadas. Los temas son plan variats e son los de nòstra societat : la preocupacion ecologica, la teoria dau genre, l'economia, lo ròtle de l'estat, las multinacionalas que vòlen regentar nòstras vitas. « Queste còp, avem botat los textes dins l'òrdre cronologic, entau podem veire que sovent son profetics e que ço que semblava impossible es vengut normau quauquas annadas apres », ço-ditz Micheu Chapduelh. Lo biais d'escriure de Danis Chapduelh sembla a lo de son pair mas un pauc mai immediat. Dins « Gouvernement français SA », Danis Chapduelh pensa a un monde onte l'estat vendria una entrepresa privada, emb daus « operators » en concurréncia.Son pair apond una refleccion sur « Profiech privat e deficit public ». La plaça de l'òme, vòle dire « lo mascle de l'uman » es estudiada per Micheu Chapduelh de mai d'un biais, de sex-toy (« Bionic ») per chabar sur « Serem jamai papets ». Los quites occitanistas son pas esparnhats dins « Repentiment d'un occitanista fanatic ». E puei, i a los retrachs, un pauc a la maniera de La Bruyère, sovent un boiradis de diferentas personas : lo neo-rurau, l'ecologista vilaud, l'economista...« La tòca es pas d'impausar un punt de vista, mas de far calcular en far rire », ço-disen los autors. « D'alhors, donem pas forçadament nòstre vejaire ».
E de segur tot aquò emb umor e derision per sostenir un perpaus luenh de la pensada formatada e dau politicament correcte.
Guilhem Francés
« Coleras e retrachs », IEO Edicions, 186 paginas, 16€ chas vòstre librari.
De veire lo site de Danis Chapduelh http://potonorsland.com/2013/10/02/pais-polit-daus-potono...
Commentaires
de corregir:
*preoccupacion : preocupacion
volen: vòlen
gendre: genre
annandas : annadas
apres : aprés
concurrencia : concurréncia
et deficit public : e...
sur : sus
boiradis : boiradís
correct : corrècte
Écrit par : pèire | 09/01/2015
Les commentaires sont fermés.


text:
Aquitans
Los Aquitans, o Iberoaquitans, designan une confederation de tribús de l'Antiquitat compresa entre los Pirenèus occidentals, la riba esquèrra de Garona e l'ocean Atlantic (gaireben l'espaci format per Gasconha), e qu'èra pas gallesa (non aparentada a las lengas cèltas).
L'origina de çò que semble èsser de noms de divinitats o de personas sus des monuments funeraris romanoaquitans es sembla al basc actual. Aquò faguèt conclure a de filològs e lengüistas que l'aquitan foguèt ligat a une forma mai anciana de la lenga basca[1]. Aquela region èra coneguda jòl nom de Vasconia dans a l'Edat Mejana (sègle III), un toponím que donèt Gasconha.
Somari
Presentacion[modificar | modificar la font]
Los Aquitans vivián de l'elevatge de fedas, de vacas e de cavals. Aqueles que vivián dins las vals pirenèas practicavan l'estiva per tota la peninsula iberica, aqueles de l'interior de Gasconha vivián d'agricultura del blat. Savián fabricar de fèrre e trabalhavan l'aur et e l'argent (los Tarbèls de Shalòssa).
Formavan pas una unitat politica abans l'arribada dels Romans, mas avián un sentiment fòrt d'apartenéncia identitària que se manifestava quand èran en dangièr. Juli Cesar[2] remarcava que pareissèron mai als Ibèrs qu'als Galleses. Segon Gerhard Rohlfs, lor lenga, l'aquitan, aparentada a aquela de l'Aragonés pirenèu, èran intermediari entre la lenga dels Vascons (tribú basca) e aquela dels Gallés[3].
Segon Venceslas Kruta, los pòples aquitans serián venguts Cèltas tardièrament, a partir del Sègle III AbC[4]
Pòples principals[modificar | modificar la font]
- Auscs (Auscii en latin) mai nombroses e mai coneguts. Ocupèron Lanas, Gèrs, Nauts Pirenèus e gaireben tota la Vasconia, amb coma centre Illiberis (Aush).
- Bigerrions (Bigerriones en latin) en Bigòrra.
- Boís (Boii en latin) en Bug.
- Campanii
- Cocosats amb coma Cocosa (entre Dacs e Bordèu).
- Convenes (Convenae en latin), amb coma centre Lugdunum Convenarum (Sant Bertran de Comenge)
- Elusats en Armanhac, dominavan Condomés.
- Garumns (Garumni en latin) dins la Val d'Aran e dins la nauta val de la Garona, amb coma centre Salardunum (Salardú).
- Lactorates (Lactoratenses en latin?) en Lomanha, lor capitala èra Lactora (Leitora).
- Sotiats al nòrd del Condomés e le canton de Nerac amb coma centre Sotium (Sòs).
- Suburats (Sibuzates en latin ?) dins la Sola
- Tarbèls (Tarbelli en latin) en Shalòssa, amb coma centre Aquae tarbelliae (Dacs).
- Tarusats dins l'actual Tursan (Lanas) amb vila principala Atura (Aira).
- Onesii amb coma centre Onobriva (Banhèras de Luishon).
- Oscidates
- Vasats del sud-èst Vasadés
- Vernani dins los Prepirinèus.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Larry Trask The History of Basque Routledge: 1997 ISBN 0-415-13116-2
- ↑ "Cesar" Juli Cesar, La guèrra de las Gàllias, libre primièr.
- ↑ "Gerhard Rohlfs" (fr) Gerhard Rohlfs, Le Gascon (1935)
- ↑ (fr)Venceslas Kruta, Les Celtes, Histoire et Dictionnaire, Éditions Robert Laffont, coll. « Bouquins », Paris, 2000, (ISBN 2-7028-6261-6).


text:
Batalha de Tolosa (721)
La batalha de Tolosa se debanèt lo 9 de junh de 721 e l'eissida foguèt la victòria del Ducat d'Aquitània sul Califat Omeia. Aquela victòria permetèt de brisar lo sètge de Tolosa e d'arrestar un temps las campanhas omeiadas en Euròpa de l'Oèst pendent un pauc ma d'un decenni.
Contèxte[modificar | modificar la font]
Aprèp aver conquerit lo Reialme visigòt de Tolosa, las Omeiadas, menadas pel governaire d'Al Andalús Al-Samh ibn Malik al-Khawlani, amassava una armada per passar los Pirenèus e conquerir Septimània e Aquitània. Començada en 719, la campanha foguèt d'e primièr un succès amb la presa de Narbona. Tolosa foguèt assètjada en 721, e Eudes, lo duc d'Aquitània, se n'anèt quèrre l'ajuda del Reialme franc. Los Austrasians èran engatjats amb Carles Martèl dins una guèrra contra los Saxons, e èra en Neustria e en Borgonha qu'Eudes trapèt de renfòrts per la seuna armada. Tres mes mai tard, tornèt brisar lo sètge de Tolosa, sul punt de se rendre.
Debanament[modificar | modificar la font]
Las Omeiadas, seguras aprèp la fugida iniciala d'Eudes, defendavan sonque flacament lor camp e utilisavan pas d'avantcorreires. L'efècte de surprisa foguèt total e las Omeiadas foguèron encercladas per l'armada d'Eudes, que los ataquèt pels flancs e lor infligiguèt de pèrdas pesugas. Lo sètge de Tolosa foguèt levat e As-Samḥ capitèt a fugir amb qualques subrevivents, mas foguèt ratrapat e tuat.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Las pèrdas omeiadas, que seriá estat comptada amb exactitud, serián de 3 750 mòrts. En 730, lo governaire Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Rhafiqi tornèt amassar una granda armada e se lancèt a la conquèsta del Reialme franc. Aprèp qualques primièrs succès, foguèt arrestat par Carles Martèl a la batalha de Peitieus.
Fòrça cronicaires arabis considèran la desfacha de Tolosa mai importanta qu'aquela de Peitieus, e la majoritat dels istorians considèra que sul plan macroistoric, aquela batalha es capitala, perque dona a Carles Martèl del temps per consolidar son poder e bastir l'armada de veterans que battrá las Omeiadas a Peitieus. En efècte, dins lo decenni degent la batalha de Tolosa, Carles Martèl esitava pas a sasir las proprietats de la Glèisa per pagar de partesans e, aprèp aver securisat lo seu poder e pacificat la frontièra nòrd per totes los mejans necessàris (amb tanben la corrupcion dins qualques cases), podèt financiar la seuna armada e se preparèt a la campanha omeiada seguenta. Çò que li valguèt une granda enemistiat de la part de la Glèisa, mas, aprèp la batalha de Peitieus, Roma vejèt rapidament la necessitat de l'armada franca.


text:
Pè (unitat)
Lo pè es une unitat de longor correspondent a la longor d'un pé uman, es a dire un pauc mai de trente centimètres. Aquela unitat es encara utilizada dins fòrça de païses anglosaxon e d'ancianas colonias de l'Empèri Britanic.
Avec la coidada e lo det, lo pé es l'unitat de mesura mao anciana de l'istòria de l'umanitat. Coma unitat sus de règlas graduadas, es atestats dempuèi lo començament del millenari III AbC, qu'èra ja divisat en setze dets. Aquela subdivision dicha « digitala » èra la règle pendent l'Antiquitat.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
A la fin de l'Antiquitat e subretot pendent l'Edat Mejana, se preferèt la division onciala. Aquela division del pé en dotze partidas egalas fasent naisser lo poce. Es totjorn en vigor dins lo sistèma d'unitats de mesura anglosaxon. Dins gaireben totes los païses, lo pied – o un dels seus multiplas coma la verga o la cana – foguèt l'escandalh de las unitats de mesura de longor. Del pe de Nippur, al pé egipcian e al pé roman, eca., totes los pés de l'Antiquitat son deduchas las unas de las autras. Los pés de l'Edat Mejana son o de pés de l'Antiquitat conservats, o ds deduccions novèlas.
Revolucion francesa[modificar | modificar la font]
Pendent la Terror, la Convencion montanharda votèt l'abolicion del pé en França par la lei del 1èr d'agost de 1793 e confirmida per la lei del 18 germinal an 3 (7 d'abril de 1795) e definitiva per la lei del 19 frimaire an 8 (10 de decembre de 1799) jol Consulat. La Restauracion restaurèt pas tanben lo pé del rei. Pendent lo sègle XIX, gaireben totes los païses europèus abandonèron successivament lo lors pés respectius pel sistèma metric decimal. A l'ora d'ara, lo sol pé encara utilizat es lo pe angles, totjorn present dins los domènis de l'aeronautica o de l'informatica amb lo poce equivalent al un dotzen del pé. .
Lo pé roman[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin del Neolitic – fa doncas 5 000 ans – los Egipcians divisèron la coidada de Nippur[1] mesopotamiana de prèp de 518,5 mm, al luòc dels 30 dets coma lo faguèron las Sumerians, en 28 dets soque. Lps arpentaires egipcians voulián atal profeitar d'una approximacion trigonometrica[2]. Definiguèron de meteis la mesura del det, que mai tard se nomenèt « det roman ». Sètze d'aqueles dets fan la longor del pé roman, mai precisement duduch pes monetalis, oprèp de 296 ⅓ milimètres o 296 352 µm en valor sèt lissa convencionala.
Aquel pé roman es tanbent atestat per de règlas graduada de l'epòca. Sovent mesuran prèp de 296,3 mm, que dos exemplars mai coneguts son un pe de bronze trobat a Pompèi [3] e un autre, tanben de bronze, que se trapa ara al Lovre[4]. L'un coma l'autra mesuran 296,3 mm. La Colomna de Marc Aurèli es nauta de cent pe. Mesura exactament 29,617 mètres.
Mas, dins las diferentas províncias e quitament a Rome, a diferentas epòcas d'autras mesuras foguèron utilizadas. Se pòdon donacas nomenar tanben: « pe roman ». Coma mesuras de pé roman se pòt notar: 294,0 mm, 294,7 mm, 295,6 mm, 297,7 mm.
Lo pé roman foguèt conservat, coma mesura legala e oficiala, dins fòrça pïses de l'Euròpa.
Las diferentas definicions[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'Antiquitat e pendent tot l'Edat Mejana, en Itàlia, fòrça mai pés foguèron utilizats. Aqueles pé èran a vegadas pro pròches del pé roman. Lo pé aticosolonic mesura prèp de 294,0 mm e lo pé Eraíon o « neoroman » 297,7 mm. Aqueles pés foguèron sovent confonduts amb lo quita pé roman. Lo pé atestat e utilizat per l'edificacion de l'abadiala Clunhic III en Borgonha (sègle XI - XII) mesura prèp de 295 mm[5]. Es a dire 0,5 % mai cort que lo pes monetalis roman. S'agís doncas d'un autre pé, benlèu d'una tradicion tanben anciana. Un pé conegut dins l'Antiquitat se nomena pous metrios[6]. Manten lo racio 16 : 15 amb lo pé roman. Lo pé de Clunhic deu èsser 28 : 30 pous metrios, o un pauc mai de 295,0 milimètres.
Lo pé en França[modificar | modificar la font]
Lo pé abans de 1668[modificar | modificar la font]
Lo pé del rei ancian, abans la reforma de Colbert, mantengava amb lo pé renan o carolingian lo ratio 25 : 24. Sa valor es donada sovent per 326,596 mm[7]. Aquela valor se pòt liçar a 326,592 mm.
Le pé dins l'Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo pé èra emplegat dins l'Antiquitat. Dins la literatura es nomenat « pé dorianofeïdonics »[8]. Amb lo pé aticosolonics, manten lo ratio 10 : 9. Amb lo pé anglés son ratio es 30 : 28.
Lo pe entre 1668 e 1799[modificar | modificar la font]
La toise du Châtelet de 1668 foguèt creada dins l'idèa d'un ratio de 12 : 11 amb lo pé roman, mas los metrològs franceses del sègle XVII lo confondèron amb lo pé Eraïon[9] de 264,6 mm. En 1668, foguèt evaluat, pron corrèctament, d'una longor d'ara correspondent a 8250 ÷ 27,706 mm. Èra fòrça espandit en Itàlia de l'Edat Mejana e plan segurament, localament, en França.
Lo pé del rei, a son abolicion definitiva en França, foguèt determinat per la lei del 19 frimaire an VIII (10 de decembre de 1799). Donava que lo mètre es egal a « una longor de 3 pés 11,296 linhas de la Toise de l'Académie »[10]. D'aquò, lo pé del rei mesura 9000 ÷ 27 706 m, o ~ 324,839 mm.
Lo pé quebequés (sensat identic al pé de París) egala ara 1,06575 feet, o 324,8406 mm exactament.
Lo pé anglés[modificar | modificar la font]
Lo pé anglés es l'unitat de longor del sistèma d'unitats de fòrça païses anglofòns, que los Estats Units d'America, qu'es lo sistèma oficial a costat del SI, e lo Reialme Unit, pasmens qu'aquel darrièr aja adoptat lo sistèma metric decimal en 1995. Es utilizat en nautisme e subretot en aeronautica per mesurar las altituds e las nautors al respècte de la superfícia del sol (o de l'aiga).
Lo simbòl « internacional » es: ft (per : foot /feet(pl.) en anglés) o ′. Sescrich per exemple, 30′ 6″ per significar 30 pes e 6 poces. Al Canadá francés se preferís lo simbòl pi (per pied en francés)[11].
Lo reialme unit rebutèt pendent longtemps de donar au yard que val tres pés, una equivaléncia legala en mètre. Los instituts scientifics angleses publiquèron de valors de conversion, qu'un en 1922, lo pé anglés valguèt : 304,799472 mm. Als Estats Units d'America, lo U.S. Survey foot lo fixèt lagalament en 1866a 1 200 ÷ 3 937 m, o 304,800601 mm[12]. Aquela diferéncia prima de 0,00037 % a que paus de consequéncias practicas, en mai que lo mond scientific anglosaxon, quitament als Estats Units d'America, aviá ja abandonat l'utilizacion del pé dempuèi lo començament del sègle XX.
Pasmens se deguèt donar un taus de conversion convenable mai precís. En 1959, los païses anglofòns adoptèron un pé de compromés e 1 ft = 0,3048 m (30,48 cm).
Un pé equivalant al pé anglés èra ja utilizat dins l'Antiquitat, entre autres en Siria. Lo « pechys basilikos » la coidada de l'Antiquitat equivalent a dos pés angleses.
Los diferents pés[modificar | modificar la font]
- L'escart legal del darrièr país avent utilizat aquel pé, o se cap de valor legala es disponible,
l'escart relatiu a la valor lissa es calculada amb una valor attestada, scientificament determinada.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Nip" Dessenhs e valors de la (fr)coidada de Nippour, sul FlorenceTime.net La coidada de Nippur mesura 518,5 mm ± 0,2 %, o ± 1,0 mm. Es la valor utilizada per Lelgemann, cf. PDF. Lo pé sumerian de Nippur val doncas 276,533 milimètres ± 0,2 %, o ± 0,553 mm.
- ↑ Al tresen millenari AbC., los geomètras egipcians se contentèron de l'approximacion : √2 ≈ 28 ÷ 20, cf. le remen de construction. Mai tard, l'approximacion foguèt fòrça melhorada per : √2 ≈ 99 ÷ 70 ; utilizada pendent longtemps dins la triangulacion racionala del carrat segon los arpentaires.
- ↑ (it)Luca Samuele Cagnazzi Su i valori delle misure e dei pesi degli antichi Romani... Ed Angelo Trani, 1825.
- ↑ (fr)Ferdinand Rey, Estudi sus una mesura descoberta prèp de Mirabeau-sur-Bèze, 1898 Ed: C. Klincksieck, París, 1903.
- ↑ (fr)Marcel Pacaut, Les ordres religieux au Moyen Âge, Nathan, 1970, p.74
- ↑ (en)"Lelgemann" Recovery of the Ancient System Foot/Cubit/Stadion 1984, de Dieter Lelgemann, ancian Director de l'Institut de Geodesia a l'Universitat tecnica de Berlin.
- ↑ "Anc" La valor del pé ancian del rei, d'abans 1668, es sovent donada per 326,596 mm. Cf. (fr)Paul Guilhiermoz, De l'equivaléncia dels ancianas mesuras. Bibliotèca de l'escòla de las cartas, 1913. Page 277. Lo pé ancian del rei egala lo pe dorianofeïdonic de l'Antiquitat.
- ↑ "Bue" Lo pé aticosolonic foguèt determinat per Büsing mesurant 293,8760 mm. Pel ratio 10 : 9 amb aquel darrièr, dona la valor del pé dorienofeïdonic amb juste 326,5289 mm. Cf. Herrmann Büsing, Metrologische Beiträge, Walter de Gruyter, Berlin 1982, page 25.
- ↑ "Lelgemann"
- ↑ "Fra" Per la lei del 19 frimaire an VIII (10 de decembre de 1799), lo mètre definitiu fuguèt fixat a « una longor de 3 pés 11,296 linhas de la Toise de l'Académie ». Cf. (fr)Un istoric del mètre, per Denis Février sus www.industrie.gouv.fr. Que : Lo pé del rei egala 9000 / 27,706 mm.
- ↑ (fr)Département de mathématiques de l'UQAM [pdf]
- ↑ Taus de conversion de l'U.S. Survey foot adoptat en 1866 : (Kasson) Metric Act, Public Law 39-183.
- ↑ Lo pé-pigme ionian foguèt utilizat a Chipre fins a 1878. Lor coidada de rauba, nomenada pik o draa, foguèt compausada de dos d'aqueles pés. La valor del pé es doncsa de (671,800 ÷ 2 =) 335,900 millimètres. Cf. (it)Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 412.
- ↑ "Tyr" Lo pé tirolian foguèt determinat a Innsbruck valent 334,097 millimètres. Cf. (it)Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 259.
- ↑ "Lux" Lo pé-pigme roman (o pé Drusian) es atestat al Ducat de Luxemborg. Lo pé luxemborgés mesura 333,300 millimètres. Cf. Modèl:AlHarald Witthöft, Handbuch der Historischen Metrologie. Deutsche Masse und Gewichte..., St. Katharinen, Éditeur : Scripta Mercaturae Verlag, 1994.
- ↑ "Bou" Los raportaires de la Republica determinèron lo pé de Borgoha del departement Doubs essent egala à 330,71 millimètres. Cf. (fr)Taules dels rapòrts de las ancianas mesuras agràrias amb las novèlas, Per François Gattey, 1812.
- ↑ "Anc"
- ↑ "Fra"
- ↑ "Fri" La coidada de la Catedrala Nòstra Dama de Friborg (constr. 1120-1513) foguèt determinada a 540,0 mm. Cf. Adolf Wangart, Das Freiburger Münster im Rechten Maß, Hrsg. Modèl:AlMünsterbauverein, Verlag Karl Schillinger, Freiburg 1972. Foguèt divisada en vint poces. Lo pé de Friborg egala doncas 324,0 mm.
- ↑ "Oly" Le pé bizantin es identic al pé del'estadi d'Olimpia. Aquel darrièr foguèt mesurat pel geodesian Lelgemann, TU Berlin en mai de 2004. Cf. PDF. Mesura 192,27 mètres de longor. Lo pé de l'estado d'Olympia egala doncas 320,45 mm, o la sièis centena partida de l'estadi.
- ↑ "Aby" Lo pé d'Abidos foguèt utilizat tanben a Prièna en Grècia. En mai de 2004, Lelgemann e los seus estudiants, (cf. PDF ) mesurèron tanben l'estadi de Prièna. Msura 191,39 mètres, o un pé de 318,983 mm.
- ↑ "Phi" Lo pé filetari foguèt conservat a Bèrna coma pé d’òbra, Steinbrecherfuss. un pé de 317,696 mm. Cf. Modèl:AlNoback, Vollständiges Taschenbuch der Münz-, Maass- und Gewichts-Verhältnisse, Brockhaus, 1851.
- ↑ "Aut"
- ↑ "Pru" Lo pé carolingian foguèt utilizat largament dins los païses renans. A partir del sègle XVII, la Prussia s'establiguèt en Renania. La valor de Berlin egala 313,853 mm. Cf. (it)Martini, Page 74.
- ↑ "AtO" Lo pé aticolimpic foguèt utilizat en Principat de Transilvania e en Bucovina. La coidada de Siebenbürgen, compausada de dos pes, valguèt(fr) quatre cinquièmes de la coudée autrichienne. Aquel pé mesura doncas (777,558 ÷ 10 × 4 =)Modèl:Petit 311,0232 millimètres.
- ↑ "Cyr" Le Partenon a Atenas mesura 100 pés cireneans de largor e 225 de longor. Segon l'engenhaire Foucherot (1776-1813), sa largor mesura exactament quatre vint quinze pés del rei, o 30,85974 mètres ((fr)Essai sur les systèmes métriques et monétaires des anciens peuples depuis les premiers temps historiques jusqu'à la fin du khalifat d'Orient, T1, Vicente Vazquez Queipo, sur Google Books). Lo pé cirenean del Partenon egala doncas 308,5974 mm.
- ↑ "Y59" L'accòrdi internacional de 1959, fixa lo yard a 0,9144 mètre exactament. Dempuèi, lo pé anglosaxon mesura 304,8 mm. Abans, las definicions concrètas divergiguèron dins los diferent païses anglosaxons, las valors èran gaireben identica. Cf. (fr)US : Federal Register, July 1, 1959 & GB : Public General Acts and Measures, 1963.
- ↑ "Nur" Lo pé de Nuremberg mesura 303,747 millimètres. Modèl:AlCf. Harald Witthöft, Handbuch der Historischen Metrologie. Deutsche Masse und Gewichte..., St. Katharinen, Éditeur : Scripta Mercaturae Verlag, 1994.
- ↑ "Epi" Lo pé egipcian foguèt utilizat a l'estadi d'Epidaur al Peloponés. Lo geodesian Lelgemann de la TU Berlin e los seis estudiants (cf. PDF) lo mesurèron a 181,30 mètres, o un pé de 302 1⁄6 millimètres.
- ↑ "Zur" Lo pé de Zuric mesura 301,379 millimètres, cf. (it)Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 842.
- ↑ La cana de Tolosa mesura 796,2 linhas de París, o 1796,1 millimètres. Cf. Guilhiermoz Un sièsen de la cana de Tolosa correspond al pé egipcian ancian o 299,3485 mm.
- ↑ "Ion" La vèrga del pé ionian es atestada a la Catedrala de Saint-Étienne de Vienne. Franz Twaroch, engenhaire austriac diplomat per l'Estat, la determina a 896,0 mm. Cf. Dipl.-Ing. Franz Twaroch, Vienne : "Die Maßstäbe am Wiener Stephansdom" in Wiener Geschichtsblätter 57/2002. Lo pé ionian de Viena mesura doncas 298 ⅔ mm.
- ↑ "Mar" S'utilisa, tradicionalament, un pé dich marcand, defini ontze dotzens d'un autre pé. A l'origina, foguèt un pé de calcul dels arpentaires. En província, s'utilizava sovent coma pé normal, divizat en dotze poces. Sa valor entre 1668 e 1793 èra de (9000 ÷ 27,706) × (11 ÷ 12) ≅ 297,769436 mm.
- ↑ Lo pé suedés mesura 296,9060 millimètres. Cf. (it)Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 752.
- ↑ "Pra"
- ↑ "Bue"
- ↑ "Bav" Lo pé bavarés mesura 291,859206 millimètres, per la lei bavaresa del 29 d'abril de 1869, obligatòriament efectiva, a partir del 1èr de genièr de 1872. (it)Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 321
- ↑ En 1810, lo pé d'Aschaffenbourg foguèt determinat a 290,500 mm. Cf. Harald Witthöft, Handbuch der Historischen Metrologie. Deutsche Masse und Gewichte..., St. Katharinen, Ed : Scripta Mercaturae Verlag, 1994.. Mesura 290,192 mm.
- ↑ Lo pé de Brèma mesura 289,355 millimètres. Cf. Harald Witthöft, Handbuch der Historischen Metrologie. Deutsche Masse und Gewichte..., St. Katharinen, Éditeur : Scripta Mercaturae Verlag, 1994.
- ↑ "Pol"
- ↑ "Dar" Lo pé de Darmstadt mesura 287,593 millimètres. Cf. Harald Witthöft, Handbuch der Historischen Metrologie. Deutsche Masse und Gewichte..., St. Katharinen, Éditeur : Scripta Mercaturae Verlag, 1994.
- ↑ "Esp" Lo pé espanhòl mesura 278,625 mm, perque l'escandalh espanhòl, la « vèrga de Burgos » (vara de Burgos) foguèt fixada a 835,905 mm. Cf. Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 321.
- ↑ "Nip"
- ↑ Lo pé italic mesure 264,55 millimètres. Cf. Lelgemann PDF.