text:
Guèrra dels Segaires
La Guèrra dels Segaires (var. Guèrra deus Segadors / Guerra dei Meissonaires) es un afrontament que se debanèt dins una bona part del Principat de Catalonha entre los ans 1640 e 1652, e que aguèt coma consequéncia la signatura del Tractat dels Pirenèus en 1659 entre Espanha e França.
Somari
- 1 Las causas
- 2 Debanament del conflicte
- 3 Consequéncias
- 4 Cronologia
- 5 Referéncias
- 6 Bibliografia
- 7 Vejatz tanben
- 8 Ligams extèrnes
Las causas[modificar | modificar la font]
Dins los estats monarquics absolutistas e lo regim senhoral sus que se basavan, esclatèt un ensemble de revòltas païsanas dins l'Euròpa del sègle XVII.
Catalonha patiguèt dins los seus diferents païses de la preséncia de las tropas castelhanas pendent las guèrras entre França e Espanha nomenadas la Guèrra de Trenta Ans (1618 - 1648). Las tropas castelhanas e italianas qu'èran dintrada en Catalonha per combatre los franceses dins lo Rosselhon causèron fòrça mals dins lo campèstre, se comportant dins unas ocasions coma una armada d'ocupacion.
Un autre fach provocant foguèt la crisi de las relacions politicas entre las institucions catalanas del Principat (Generalitat e Consell de Cent) e la monarquia ispanica, a causa de las seunas pretensions fiscalas per finançar las guèrras ont èra implicat.
Lo Comte-duc d'Olivares, primièr ministre e favorit de Felip IV de Castelha e III d'Aragon, essent obligat de cercar nòus recorses financièrs per la corona per persègre la politica expansionista de l'Ostal d'Àustria en Euròpa, prepausèt en 1626 un programa destinat a obtenir dels reialmes non castelhans de la monarquia la meteissa contribucion, en òmes e argent. Aquo se nomenèt l'Union d'armas, que portèt atempta al regim constitucional catalan e entraïnant los catalans dins las guèrras exterioras ispanicas.
En 1638, lo canonge de La Seu d'Urgèl Pau Claris, conegut per la seuna lucha contra los evesques non catalans que totjorn collaboravan amb la corona, foguèt elegit deputat pel braç eclesiestic e president de la Generalitat, alara que Francesc de Tamarit foguèt elegit deputat pel braç militar e Josep Miquel Quintana pel braç popular.
Vèrs 1639, Ambedoas causas provoquèron una identificacion e solidaritat entre los païsans amb una actitud de desfisança politica contra las autoritats e formant pauc a pauc una doctrina politica d'insurreccion e una ideologia populara de revòlta. Mas la granda aristocracia catalana e una partida de la borgesiá urbana cada còp mai importanta prenguèron de posicions mai moderadas envèrs la monarquia.
Lo meteis an, la casuda d'Òpol e Salses dins las mans dels franceses e capitadas per de cònsols non catalans, que se rendièron, benlèu, per corrupcion, accentuèt la tension entre la cort e lo Principat. pasmens que la campanha de Rosselhon acabèt mai tard amb retorn de Salses en 28 de gener de 1640. Lo rei, cretant de novèlas atacas franceses, ordonèt que l'armada mercenària demorèsse dins lo país, fach que produguèt grèus incidents dins de pichons vilatges campèstres coma Sant Esteve de Palautordera, Riudarenes, Santa Coloma de Farners, Palafrugell, etc.
Debanament del conflicte[modificar | modificar la font]
A la prima de 1640, Francesc de Tamarit foguèt empresonat per l'autoritat reiala, acusat de balhar pas, pasmens son emplec, las fruchadas e las rendas. Los païsans revoltats dintrèron dins Barcelona lo 22 de mai, benlèu amb la complicitat de las autoritats catalanas, e relarguèron[1] Francesc Joan de Vergós i de Sorribes e Lleonard Serra.
Lo Corpus de Sang[modificar | modificar la font]
Lo 7 de junh (jorn de la fèsta de Corpus Christi) del meteis an, dempuèi alara nomenat Còrpus de Sang, La Revòlta dels Segadors debutèt a Sant Andreu de Palomar en 1640, quand, mobilizats per las campanas, las gents de Sant Celoni de Blanes e los païsans de la Catalunha interiòra que debalavan per la sèga, decidiguèron totes de marchar contra las fòrças del Conde-Duque de Olivares, per que Catalonha demòre astrada e que se termine la guèrra contra los franceses e perque saquejavan las populacions e violavan los dreches fondamentals dels seus abitants. Prenguèron per bandera aquela del Sant Crist de la Parròquia de Sant Andreu del Palomar e gandiguèron Barcelona, de gropes de segadors tornèron dintrar dins la vila e emana una mutinariá, ont foguèt assassinat (aquò es pas fòrça clar) lo comte de Santa Coloma, baron de Queralt e vicerei de Catalunha Dalmau III de Queralt. Aquo foguèt la debuta del conflicte que venguèt una vetadièra revòlta sociala. Succediguèt lo precedent vicerei Enric III d'Empúries qu'èra de fòrça mala santat, e pel tresen còp prestèt lo jurament per venir vicerei de Catalonha lo matin del 19 de junh de 1640. Aprèp aver arrestat los dos comandants mai impopulars de l'armada castelhana, sa malautiá s'agravèt e moriguèt lo 22 de julhet. Catalonha se trobèt encara sens vicerei, e los deputats venguèron los sols possedent l'autoritat dins un territòri agitat per la revolucion.
Fòrças reünions se debanèron entre los conselhièrs de Barcelona e los segadors revoltats dins la parròquia de Sant Andreu de Palomar. Lo 7 de setembre de 1640, los representants de la Generalitat de Catalonha Francesc de Tamarit, Ramon de Guimerà[2] e Francesc de Vilaplana[3] signèron lo Pacte de Ceret amb Bernard Du Plessis-Besançon, delegat pel Cardenal Richelieu representant Loís XIII de França, de quin Catalonha recebèt l'ajuda militara, se separant de la Monarquia Ispanica e constituent la republica liura jos l'aparament del rei de França.
L'invasion castelhana[modificar | modificar la font]
Lo governador general del Rosselhon, Juan de Garay Otañez fracassèt dins sa temptativa d'ocupar militarament la lista entre Illa e Millars[4], e retenir los representants franceses[5] per evitar l'arribada de prodèls al Principat.
En setembre, l'armada de Felip IV d'Espanha capitada per Pedro Fajardo, lo marqués de Los Vélez, ocupèt Tortosa, qu'aviá una guarnison castelhana al Castèl de la Suda, amb una armada de 23 000 enfants, 3000 cavalièrs e 24 canons[6] e que venguèt lo pòrt de despart de tropa e las municions per Itàlia e Rosselhon.[7] Avançant cap a Barcelona e aprèp las batalhas del pas de Balaguer (10 de decembre) e de Cambrils, lo 24 de decembre prenguèt la vila de Tarragona, que Roger de Bossost, baron d'Espenan, se rendèt sens combatre, fugissent cap a França alara que deviá defendre Martorell. L'ocupacion seguenta foguèt una repression fòrça dura contra lo pòble revoltat.
Proclamacion de la Republica[modificar | modificar la font]
Lo 16 de genièr de 1641, davant l'alarmanta penetracion de l'armada castelhana aprèp la derrota de la batalha de Martorell, Pau Claris capitant la Generalitat de Catalonha, fin finala proclamèt la Republica Catalana, ara amb l'adesion de la borgesia urbana patissent de la pression fiscala, convenent una aligança politicomilitara amb França.
Catalonha francesa[modificar | modificar la font]
Amb las tropas castelhanas ja a Sants, per obtenir ajuda necessària, en vertut de las disposicions del Conselh de Guèrra que s'èra constituit dins la vila de Barcelona e que entre autres Francesc de Tamarit e Joan Pere Fontanella èran partits, Catalonha se placèt fin finala sota l'obediéncia de Loís XIII de França lo 23 de genièr de 1641 e la Generalitat obtinguèt una important victòria militara a la batalha de Montjuïc (26 de genièr de 1641) obligant l'armada castelhana del marqués de Los Vélez de se retirar a Tarragona e foguèt remplaçat coma vicerei per Federico Colonna.[8]
Qualques jorns aprèp la victòria de Barcelona, lo 14 de febrièr arribèt l'ajuda de l'armada francesa de tèrra de Philippe de La Mothe-Houdancourt e l'armada de Jean Armand de Maillé-Brézé. Lo 25 de febrièr se formèt lo Batalhon del Principat[9], armada regulara que lutèt al costat de l'armada francesa, amb 5000 soldats d'infanteria dirigits per Josep Sacosta e 500 de cavalleria comandats per Josep d'Ardena, que se paguèron amb l'impòst del batalhon.[10] Lo 27 de febrièr moriguèt Pau Claris.
Per assegurar que l'adesion amb la corona francesa se faga en preservant los dreches e leis catalanas, se preparèt un document amb de condicions, lo Pacte de la Péronne, signat pel rei de França quand èran president Bernat de Cardona, en 1641.
Lo sètge de Tarragona[modificar | modificar la font]
La campanha de Tarragona comencèt en abril de 1641 e s'establiguèt lo sètge lo 4 de mai, e lo blocatge de la vila per la mar venguèt efectiu lo 5 de mai. Se tapèt l'interior per Constantí e Salou, mas lo sètge foguèt levat quand pendent la Segonda batalha navala de Tarragona, una granda flòta espanhòla capitanejada per García Álvarez de Toledo y Mendoza provesiguèt la vila, derrotant la flòta francesa d'Henri d'Escoubleau de Sourdis.
Las campanhas militaras[modificar | modificar la font]
Los castelhans envièron doas colomnas en 1642, la primièra de 20 000 òmes dempuèi Fraga atacant Lhèida e la segonda de 4500 òmes dempuèi Tarragona cap al Rosselhon,[11] essent interceptadas e derrotadas a la batalha de Montmeló e la batalha de la Granada. Los espanhòls retirèran bona part de l'armada que se trobava a Roses per via maritima[12] e França capitèt, pendent l'estiu de 1642, l'ocupacion de Cotlliure, Perpinhan e de Salses e coma aquo aguèron lo contraròtle dels comtats de Rosselhon e de Cerdanha, e las tropas situadas al sud ataquèron Montsó e Tamarit de Llitera. L'an seguent, demorèron dins las mans espanhòlas solament Tarragona, Tortosa e Roses.
Lo Rosselhon caiguèt completament dins las mans francocatalanas, e d'aqueste biais los objectius de Richelieu e Loís XIII de França de contrarotlar los comtats nòrdcatalans èran satisfaches. L'atencion donada pel Cardenal Mazarin a las campanhas d'Itàlia provoquèt un certan desinterès francés, e en perdent la batalha de Lhèida, que se rendèt lo 31 de julhet e lo seguent jurament a las Constitucions per Felip IV a Lhèida en agost, las posicions pro-espanhòlas prevalguèron. E mai, lo 4 de decembre de 1642, moriguèt Richelieu, e lo 14 de mai de 1643, Loís XIII, li succediguèt lo sèu filh Loís XIV de França, conegut coma lo rei solelh, fins a 1652.
En 1644 Felip IV capitèt a recuperar Lhèida e mantenir Tarragona de l'assaut francocatalan provocant la substitucion de La Mothe per Henri Harcourt de Lorena, que fin finala en 1648 contrataquèt e obtenguèt de resultats notables, doncas a partir de 1645 los franceses ocupèron Roses, e recupèron tèrras al sud, liberant Agramunt, Cervera e Mollerussa, sense poder traversar Segre, envadiguèron Empordan, e assetgèron Girona, prenguèron Valés, e ocupèron temporariament Cadaqués, Castelló d'Empúries, Solsona e Berga.
Lo 6 de genièr de 1647 se creèt divèrses regiments catalans regulars, dins l'infanteria o la cavalariá. Tortosa se mantinguèt sota sobeiranetat castelhana fins a 1648, quand foguèt conquistada pels franceses, que s'i mantinguèron fins a 1650. La Guèrra de la Fronda aflaquèt las possibilitats militaras francesas en Catalonha, amb la retirada de una granda partida de la tropa francesa e provoquèt l'avançada de las tropas castelhanas. L'armada espanhòla faguèt sètge a Barcelona, e ja a la mitat de 1653 se faguèt la primièra contra-ataca seriosa francesa amb lo sètge a Girona. L'an seguent l'iniciativa passèt de nòu als franceses quand s'acabèt la Fronda en 1653 en Guiana francesa.
Pendent la majòra partida de la guèrra, lo tèrme entre las doas sobeiranitats seguissiá mai o mens Llobregat amont, copant cap a Igualada e Cervera e la Seu d'Urgèl, totas tres del costat francés. Qualques incursions faguèron oscillar aquel tèrme. Amb lo Tractat dels Pirenèus, França renoncièt al Principat de Catalonha mas gardant Rosselhon, Conflent e una partida de Cerdanha. Catalonha conservèt las seunas institucions e las seunas constitucions, mas França los aboliguèt dins totes los seus territòris.
La fin de la guèrra[modificar | modificar la font]
Lo conflicte s'espandiguèt mas enlà de la Patz de Vestfàlia (1648). Mas pendent la guèrra, los meteisses conflictes que se debanèron amb los castelhans se repetiguèron amb los franceses. Las tropas francesas tanben provoquèron mals e dintrèron en luta amb la poblacion rurala. Del meteis biais, l'administracion politica francesa en Catalonha, aguèt afontaments greus amb los organismes politics e eclesiastics catalans perque respectèron pas las constitucions.
La campanha espanhòla de 1649 partiguèt de Lhèida amb 6000 òmes e 3000 cavalièrs capitat per Juan de Garay Otañez, avancèron dempuèi Lhèida, passant per Vimbodí, Poblet, Cabra del Camp, Montblanc, Valls, Constantí, Tarragona, ont recebèron renfòrç, Torredembarra, Vilanova i la Geltrú e Sitges, alà daissant tropas, e tornèron cap a Lhèida, abandonèt la còsta e ganhèt la batalha de Vilafranca lo 17 d'octobre e Montblanc lo 14 de novembre.
En 1650 l'ajuda que en primièr avián donat los franceses se fracasssèt davant l'armada espanhòla, Francisco de Orozco, lo marqués de Mortara, avançava encara dempuèi Lhèida e faguèt lo sètge de Barcelona en agost de 1651. En 1652 Barcelona, aprèp un an e alara que patiguèt de la pèsta, tombèt dins las mans de l'armada de Felip IV capitada per Joan Josep d'Àustria. D'aquela mena èra la fin de conflicte e les autoritats catalanas demorèron sota l'obediéncia del rei castelhan.
Las temptativas per recuperar lo territòri[modificar | modificar la font]
Las tropas francesas se mantenguèron encara en Catalonha pendent sèt ans fins a la signatura del Tractat dels Pirenèus en 1659, e en 1653 lo general francés Philippe de La Mothe-Houdancourt[13] amb los catalans ligats per Josep Margarit i de Biure, un total de catòrze mila òmes e quatre mila cavals[14] entrèron per El Pertús. La conferéncia de Ceret e lo tractat de Llívia (1660) formèron la frontièra entre las duas coronas.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Lo resultat final foguèt marrit pels interèsses de Catalonha, que foguèt envasida, e mai de la pèrda del territòri en favor de França. Mai tard, lo rei de França, violant lo tractat dels Pirenèus, enebiguèt lo catalan e las cartas precedentas dins la zona del Rosselhon. Felip IV de son costat signèt obediéncia a las leis catalanas.
Cronologia[modificar | modificar la font]
- 1618. Començament de la Guèrra de Trenta Ans .
- 1626. Dissolucion de las Corts de Barcelona. Oposicion a la Union d'armas.
- 1635. Començament de las ostilitats entre França e Castelha.
- 1637. Fracàs castelhan a la Leucata.
- 1639. Los franceses ocupan Salses e Òpol
- 1640. Reconquesta castelhano-catalana de Salses.
- 1640. Revolucion ppopulara contra los soldats de renda. Corpus de Sang (7 de junh). Revolucion politica. Començament de la Guèrra dels Segadors. Pacte de Ceret.
- 1640. Revòlta e independéncia de Portugal.
- 1640 -1641. Campanha espanhòla. Ocupacion de Tortosa, Batalha de Cambrils, ocupacion de Tarragona e Batalha de Martorell.
- 1641. Pacte de la Péronne. Loís XIII se proclamat comte de Barcelona.
- 1641. Batalha de Montjuïc. Retirada espanhòla de Tarragona
- 1641. Fracàs del Sètge de Tarragona. Batalhas de Constantí, El Catllar, Navala de Tarragona e 2a Navala de Tarragona
- 1642. Ocupacion francesa de Montsó, Perpinhan e Salses. Atacas infructuosas espanhòlas dins la Lhèida e francés al Tortosa.
- 1643. Loís XIV es proclamat comte de Barcelona.
- 1644. Sètge de Lhèida e ocupacion castelhana de Lhèida.
- 1644. Assaut de Tarragona e fracàs de l'ataca francesa.
- 1645. Sètge de Roses e ocupacion francesa.
- 1646. Sètge de Lhèida e victòria espanhòla aprèp la Santa Cecilia que lèva lo sètge.
- 1647. Sètge de Lhèida e fracàs francés. Presa d'Àger per Condé.
- 1648. Sètge de Tortosa e ocupacion francesa.
- 1649. Campanha espanhòla: Lhèida, Vimbodí, Poblet, Cabra del Camp, Montblanc, Valls, Constantí, Tarragona, Torredembarra, Vilanova i la Geltrú, Sitges, batalha de Vilafranca, batalha de Montblanc.
- 1648-1653. Guèrra de la Fronda. Retirada de bona part de las tropas francesas per lutar dins la guèrra civila francesa.
- 1650. Reconquesta castelhana de Tortosa i Flix.
- 1651. Las tropas castelhanas debutan lo sètge de Barcelona.
- 1652. Las tropas castelhanas ocupan Barcelona.
- 1653. Reconquesta francesa de Castelló d'Empúries. Sètge e batalha de Girona.
- 1654. Reconquesta francesa de Puigcerdà, La Seu d'Urgèl e Berga.
- 1655. Reconquesta francesa d'Hostalric. Victòrias castelhanas de Solsona e Berga.
- 1656. Començament de las negociacions de Pau entre França e Castelha.
- 1657. Batalha de Castellfollit. victòria espanhòla.
- 1658. Batalha de Camprodon.
- 1659. Fin de las ostilitats (9 de mai). Tractat dels Pirenèus (7 de novembre).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca)Josep Massot i Muntaner, Salvador Pueyo, Oriol Martorell, in Els segadors: himne nacional de Catalunya [1] ed: L'Abadia de Montserrat, 1993 p.19
- ↑ (ca)"GEC" Gran Enciclopèdia Catalana, vol. 9 (entrada "Du Plessis-Besançon, Bernard")
- ↑ id "GEC"
- ↑ (ca)Manel Güell, Juan de Garay, capità general de l’exèrcit de Catalunya (1649-1650)
- ↑ (ca)Josep Sanabre Sanromá, La acción de Francia en Cataluña en la pugna por la hegemonia de Europa (1640-1659) p.101 i 108. Barcelona, 1956
- ↑ (ca)"FXH HMC" F. Xavier Hernández, Història militar de Catalunya
- ↑ id IDR
- ↑ (es) Asasve [Relación de Virreyes y Capitanes Generales de Cataluña (siglos XV al XXI]
- ↑ L'impòst del batalhon [2]
- ↑ (ca)Carles Millàs i Castellví, Materials n.9 cap:Una aplicació de la fiscalitat en la Guerra dels Segadors: el tribut del batalló al Papiol i a Sant Andreu de la Barca[3] ed: Centre d’Estudis Comarcals del Baix Llobregat, 2003 p.85-96
- ↑ (ar)Gran enciclopedia aragonesa [4]
- ↑ (es) id: IDR ingenierosdelrey.com
- ↑ id "FXH HMC"
- ↑ (es)"ML HGE" Modesto Lafuente, Historia general de España [5]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ca)Ferran Valls i Taberner i Ferran Soldevila, Història de Catalunya
- (ca)Joan-F. Cabestany i Enric Bagué, Història de Catalunya ISBN 84-390-0125-8
- (ca)Francesc Xavier Hernàndez Cardona, Història militar de Catalunya. Vol III: La defensa de la terra, ed: Rafael Dalmau
- (ca)J.H. Elliott, La Revolta catalana 1598-1640: un estudi sobre la decadència d'Espanya traducció catalana de Josep Vallverdú. Barcelona: Vicens-Vives, 1966.
- (ca)J.H. Elliott, La revolta catalana 1598-1640: un estudi sobre la decadència d'Espanya, Publ. Universitat de Valencia, 2006 ISBN 84-370-6344-2 [6]
- (es) Francisco Manuel de Melo, Historia de los movimientos, separación y guerra de Cataluña en tiempos de Felipe IV [7], ed: Editorial MAXTOR
- (es) Fernando Sánchez Marcos, Cataluña y el gobierno central tras la guerra de los segadores, 1652-1679 [8]
- (fr) Bussy-Rabutin Mémoires de Bussy-Rabutin .
- (es) Rubí de Marimón, Ramón (2003). Relación del lebantamiento de Cataluña 1640–1642. Barcelona: Fundació Pere Coromines. ISBN 84-7256-808-3.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Els Segadors - Imne nacional de Catalonha
- Guèrra de Trenta Ans
- Tractat dels Pirenèus
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)Istòrias de Catalonhaa: La Guèrra dels Segadors
- Els segadors en mp3
- (ca)La Guèrra dels Segadors al Musèu d'istòria de Catalonha
- (es) Historia de los movimientos, separación y guerra de Cataluña en tiempo de Felipe IV Francisco Manuel de Melo (1608-1666)
- (es) «La rebelión de Barcelona ni es por el güevo ni es por el fuero» panflet citat a Wikisource.
- (es) Armas de papel. Quevedo y sus contemporáneos ante la guerra de Cataluña Estudi detallat
- (ca) Àngela Serrano, Josep Margarit, un patriota català a la revolta dels Segadors [9]


c: text/html

text:
Antin
Antin ( Antin en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, situada ena region istorica de Bigòrra. Qu'ei administrada peth departament deths Hauts Pirenèus dera region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Per Dauzat e Rostaing, Antin que vien deu nom d'òme latin Antinius, pres absoludament (sense cap de sufixe) [1].
Las fòrmas ancianas justifican pas aquera explicacion : Antii, Anti, (cap a 1110), Anti (en 1207, Comdebo d’Antin (en 1217), Petrus de Antino, en latin (en 1283), De Antino, en latin (en 1300), De Antino, en latin (en 1313), De Antino, en latin (1342), Antin, (fin sègle XVIII, mapa de Cassini). Si Antinius èra l'etime, lo nom que seré Antinh, damb -n palatala (-nh) articulada, o peu mens damb -n articulada. Las atestacions occitanas deus sègles XII e XIII que muishan qui n'es pas atau, çò qui mia a un nom de persona Antinu- (de Antius) [2].
Bénédicte Boyrie-Fénié, a prepaus d'Antanhac, que prepausa a l'ocasion un aute etime per Antin : Antenius, un aute derivat d'Antius [3].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de Tria de Baïsa; qu'es adara deu canton de « Les Côteaux » (en francés).
Demografia[modificar | modificar la font]
- 1872 es lacunari
- 2011 : 128; 2013 : 130 (17 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Michel Grosclaude et Jean-François Le Nail, Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées intégrant les travaux de Jacques Boisgontier, Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 2000
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Chastelmanh se tròba al fons de la Val Grana a 1150 m d’autessa. Fai 85 abitants e es format da 15 ruaas, mas mec sieis son abitaa al jorn d’encuei: lo cap luòc Champdamolin, Clòts, Claps, Colet, Inaud e Neron.
Lo territòri era abitat jà dai temps de la Roma imperiala; la sia istòria es liaa a n’aquela de la diòcesi de Turin, vist que lo siu evesco era senhor de la Val Grana, mas per sa posicion de confin subìs l’enfluença del marquesat de Saluces, di Savòia e de la França. La comuna, ente lo monde s’es sempre ocupat d’enlevament e produccion de fromatge, es devengua famosa abo lo fromatge Chastelmanh, produch abo lach de vacha après aver passat entre dui e sieis mes en trunas naturalas freschas e umidas.
Per la legenda, a la fin del IX secle lo fromatge seria arribat fins a Aquisgrana a la taula imperiala de Carl Manh: e vist que lhi seria ben plasut, seria estat chamat Chastelmanh en siu onor. Sector important de l’economia es lo torisme, esportiu e religiós, gracias a la presença del santuari de Sant Manh, s’la via que pòrta al Còl Fauniera e a las valadas Maira e Estura. Naissut ente un bòt se venerava Marte guerrier, ental Medioevo es estat decò pòst de blòc militar contra lo contraband, e ospici per lhi pelerins en viatge.
Reconstruit ental 1475, es engrandit ental XVIII secle abo la gleisa moderna, d’ente se passa a la Chapèla Vielha e a la Chapèla Allemandi. Aicì Pietro da Saluzzo realiza vers lo 1475 Evangelistas e Doctors de la Gleisa. Lhi frescs de la Chapèla Vielha abo las Istòrias de la Passion e Resurrecion son òbra del 1514 de Giovanni Botoneri.


text:
Wikipèdia:Burocrata
Dins los sites e projèctes Wikimedia, un burocrata es un administrator que dispausa de possibilitats tecnicas :
- de balhar (unicament, perque sol un steward los pòt levar) als utilizaires los dreches d'administrator. O pòt far solament per aplicar una decision de la comunautat.
- de balhar (unicament, perque sol un steward los pòt levar) als utilizaires los dreches de burocrata. O pòt far solament per aplicar una decision de la comunautat.
- de renomenar los utilizaires.
Somari
Lista dels burocratas[modificar la font]
Los burocratas actuals del projècte Wikipèdia occitan son :
Lista mesa a jorn automaticament : Special:Listusers/bureaucratprevias
Candidaturas novèlas[modificar la font]
Lo procediment d'eleccion d'un burocrata exprimís un gra de fisança suplementari de la comunautat. En causa de que la durada de vòte es pus longa (1 mes) e l'aspècte consensual es primordial : un candidat se deuriá retirar en fàcia d'oposicions radicalas s'interpretant coma un vèto.
- Veire los ancians vòtes.
Istoric de las accions burocraticas[modificar la font]
Ligams utils[modificar la font]
e tanben :


text:
Rodrigo
Rodrigo foguèt rei dels visigòts d'Espanha entre 710 e 711. Èra filh del comte Teodofred e filhastre del rei Khindasvint. Demorèt a Còrdoa e foguèt fach duc de Betica. En morir Vitiza en 710, sos enemics lo causiron rei. Los filhs de Vitiza se refugièron a Ceuta, qu'i governava lo comte Olbà, apelat tanben Julian, jos lo domeni de Mūsà ibn Nusayr. Negocièron lor ajuda per tal de recuperar lo tròn e l'auviatge familial. Mentre que Rodrigo assetjava Pampalona e luchava contra los bascos revoltats, los arabis, comandats per Tariq ibn Ziyad e ajudats per Olbà, passèron l'estrech e s'establiron al luòc apelat puèi Gibartar. Rodrigo tornèt a Còrdoa, organizèt l'armada e ne confièt sas doas alas als fraires de Vitiza. Mūsà mandèt de refortiments. Se liurèt la batalha al mejan de las vilas de Medina Sidònia e Vejer de la Frontera, pròche de l'estanh de La Janda, e durèt dempuèi lo 19 fins al 26 de julhet de 711. Los vitizans abandonèron l'armada, e lo centre d'aquela foguèt destrucha. Rodrigo despareguèt; moriguèt probablament pendent la batalha, mas se parla tanben sus l'existéncia de son sepulcre a Visèu, en Lusitània, ont se poguèt benlèu refugiar. La legenda de la filha de Julian (apelada la Cava), otratjada per Rodrigo, coma causa de l'entrada aràbia en Espanha, es pas estada istoricament demostrada.


text:
Jooble vous permet d'accéder en 1 clic à toutes les offres d'emploi en France.en savoir plus
Emploi Canton de La Garenne-Colombes, Job Canton de La Garenne-Colombes
Les offres d'emploi populaires en Canton de La Garenne-Colombes
agent Canton de La Garenne-Colombes
alternance Canton de La Garenne-Colombes
assistante Canton de La Garenne-Colombes
infirmier Canton de La Garenne-Colombes
secrétaire Canton de La Garenne-Colombes
acheteur Canton de La Garenne-Colombes
adjoint Canton de La Garenne-Colombes
administratif Canton de La Garenne-Colombes
agriculture Canton de La Garenne-Colombes
aide Canton de La Garenne-Colombes
aide comptable Canton de La Garenne-Colombes
aide medico psychologique Canton de La Garenne-Colombes
aide soignante Canton de La Garenne-Colombes
animateur Canton de La Garenne-Colombes
apprentissage Canton de La Garenne-Colombes
architecte Canton de La Garenne-Colombes
assistant commercial Canton de La Garenne-Colombes
auxiliaire Canton de La Garenne-Colombes
auxiliaire puériculture Canton de La Garenne-Colombes
auxiliaire vie Canton de La Garenne-Colombes
avocat Canton de La Garenne-Colombes
baby sitter Canton de La Garenne-Colombes
baby sitting Canton de La Garenne-Colombes
bebe Canton de La Garenne-Colombes
bilingue Canton de La Garenne-Colombes
centre Canton de La Garenne-Colombes
chauffage Canton de La Garenne-Colombes
chef Canton de La Garenne-Colombes
chef projet Canton de La Garenne-Colombes
chercher Canton de La Garenne-Colombes
comptable Canton de La Garenne-Colombes
conseil Canton de La Garenne-Colombes
consultant Canton de La Garenne-Colombes
coordinateur Canton de La Garenne-Colombes
creche Canton de La Garenne-Colombes
credit Canton de La Garenne-Colombes
cuisine Canton de La Garenne-Colombes
developpeur Canton de La Garenne-Colombes
directeur Canton de La Garenne-Colombes
domicile Canton de La Garenne-Colombes
droit Canton de La Garenne-Colombes
educateur Canton de La Garenne-Colombes
étudiant Canton de La Garenne-Colombes
export Canton de La Garenne-Colombes
femme Canton de La Garenne-Colombes
femme menage Canton de La Garenne-Colombes
formateur Canton de La Garenne-Colombes
garde Canton de La Garenne-Colombes
garde d'enfant Canton de La Garenne-Colombes
général Canton de La Garenne-Colombes
gestionnaire Canton de La Garenne-Colombes
gestionnaire paie Canton de La Garenne-Colombes
graphiste Canton de La Garenne-Colombes
hotesse Canton de La Garenne-Colombes
immobilier Canton de La Garenne-Colombes
ingénieur Canton de La Garenne-Colombes
inspecteur Canton de La Garenne-Colombes
IT manager Canton de La Garenne-Colombes
jardinier Canton de La Garenne-Colombes
junior Canton de La Garenne-Colombes
juriste Canton de La Garenne-Colombes
kine Canton de La Garenne-Colombes
laboratoire Canton de La Garenne-Colombes
maintenance Canton de La Garenne-Colombes
marketing Canton de La Garenne-Colombes
maternelle Canton de La Garenne-Colombes
ménage Canton de La Garenne-Colombes
net Canton de La Garenne-Colombes
nounou Canton de La Garenne-Colombes
paie Canton de La Garenne-Colombes
partiel Canton de La Garenne-Colombes
pharmacie Canton de La Garenne-Colombes
pharmacien Canton de La Garenne-Colombes
photographe Canton de La Garenne-Colombes
police Canton de La Garenne-Colombes
police municipale Canton de La Garenne-Colombes
préparateur pharmacie Canton de La Garenne-Colombes
professeur Canton de La Garenne-Colombes
prothesiste Canton de La Garenne-Colombes
psychologue Canton de La Garenne-Colombes
public Canton de La Garenne-Colombes
puericulture Canton de La Garenne-Colombes
recherche Canton de La Garenne-Colombes
redacteur Canton de La Garenne-Colombes
responsable Canton de La Garenne-Colombes
saint Canton de La Garenne-Colombes
senior Canton de La Garenne-Colombes
soignants Canton de La Garenne-Colombes
stage Canton de La Garenne-Colombes
standardiste Canton de La Garenne-Colombes
technicien Canton de La Garenne-Colombes
technicien laboratoire Canton de La Garenne-Colombes
technicien maintenance Canton de La Garenne-Colombes
technico Canton de La Garenne-Colombes
temps Canton de La Garenne-Colombes
temps partiel Canton de La Garenne-Colombes
territorial Canton de La Garenne-Colombes
transit Canton de La Garenne-Colombes
vendeur Canton de La Garenne-Colombes
Recherche d'emploi par ville Canton de La Garenne-Colombesautres villes


text:
Umeå
Umeå (pron.: [ˈʉːmɛo]; en bondska: Ume; en sami d'Ume: Ubmeje; en sami septentrional: Ubmi e en finlandés: Uumaja) es una vila suedesa. Situada dins la region de Norrland, dins lo nòrd de Suècia, es la capitala del Comtat de Västerbotten e la dotzena vila mai importanta del país. Comptava 79.594 abitants en decembre de 2010.
L'ais de comunicacion mai important de la vila es Storgatan, la carrièra màger e mai anciana de la ciutat que conten un nombre important de bastiments istorics de la localitat.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Reaud (Realdo en italian) es un vilatge d'Occitània ont se parla l'occitan roiasc (occitan de transicion vèrs lo ligur), dins la Val de Ròia e dins las Valadas Occitanas. Administrativament es dins la comuna de Triueira (majoritàriament non occitana), dins la província d'Impèria e dins la region de Ligúria.
En 1854 se creèt a Reaud la parròquia catolica de Nòstra Dama del Rosari. Es de la diocèsi de Ventimilha e Sant Remo. Compta 40 abitants e lo capelan n’es Giuseppe Puglisi[1].
- ↑ Ficha de la parròquia de Nòstra Dama del Rosari sul sit de la diocèsi de Ventimilha e Sant Remo


text:
Colofònia
La colofònia qu'ei ua materia solida obtienguda après destillacion de la resina aperada gema o oleoresina d'un arbo resinós e generaument deu pin. Lo son nom que vien de l'isla grèga de Colofònia, en Asia Menora on èra produsida durant l'Antiquitat.
Que pòt estar expleitada per'mor de las soas proprietats impermeablas mes qu'ei sustot coneguda per la soa utilizacion en musica e mei que mei dens la familha deus instruments de còrdas hregadas (com per exemple lo vriulon) on òm freta lo crin deu lor arquet contre un tròç d'aquesta matèria entà lo untar ; en vertat, quan l'arquet d'aquestes instruments e hrega las còrdas, qu'ei la colofònia qui las hè vibrar en s'i arrapiar ; donc shens colofònia no's poderé pas audir cap son de las caishas de resonància deus instruments de còrdas hregadas.
- Caracteristicas generaus : arquet, pontet, barra d'armonia, amna, colofònia
- Ajòus : Rebec • Lira da braccio • viela
- Familha deu vriulon : vriulon • vriulon piccolo • vriulon alto • vriulon tenor • violoncèl • violoncèl piccolo
•Vriulon barròc •Pochette •Vriulon de Stroh •Norvègia : Hardingfele •Vriulon de Stroh
- Viola pomposa
- Arpeggione
- Familha de la viòla de gamba
- Contrabassa • octobassa
- Bariton
- Trompeta marina
- Sonsaina


text:
Erupcion estromboliana
Leis erupcions estrombolianas son un tipe d'erupcion volcanica. Son caracterizadas per una lava que sa fluiditat es mejana e que van entraïnar d'explosions dins lo cratèr e l'emission de tefras coma de lapilis o de bombas volcanicas. Un plumacho de cendres de quauquei centenaus de mètres d'autor pòu tanben se formar. La longor dei coladas de lavas aganta rarament lo desenau de quilomètres. Lei pendas de l'edifici volcanic son generalament sobdas. L'activitat d'Estrombòli es un exemple d'aqueu tipe d'erupcion.
Lo risc es generalament limitat per lei populacions es despend subretot de la distància entre lo cratèr e lei centres urbans. L'Indici d'Explosivitat Volcanica d'aqueu tipe d'erupcion se situa entre 1 e 2.


text:
Alagoas
Alagoas es un estat de Brasil, situat dins la Region Nòrd-Èst del país. Confronta l'estat de Pernambuco al nòrd, e l'estat de Sergipe a l'oèst e al sud. Es bordat per l'Ocean Atlantic a l'èst. Capitala: Maceió.
Sa superfícia totala es similara a la d'Albania e d'Aïtí.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo relèu es modèst, en general inferior als 300 metres. Plana per la còsta, replanat d'altitud al nòrd e depression al centre. Lo punt mai naut es localizat dins la sèrra de Santa Cruz (844 m). Los rius principals son: São Francisco, Mundaú e Paraíba do Meio.
Las vilas principalas son Maceió, Arapiraca e Palmeira dos Índios.
Economia[modificar | modificar la font]
Torisme[modificar | modificar la font]
Recentament, lo torisme s'es desvolopat sus las plajas del litoral, amb l'arribada de toristas brasilièrs e tanben d'estrangièrs. I aguèt l'agrandiment de l'aeropòrt de Maceió e de la ret d'ostalariás. Al litoral nòrd, especialament dins las vilas de Maragogi e Japaratinga, s'es bastit recentament de grands resorts. En la vila de Marechal Deodoro cal notar la preséncia de construccions istoricas.


text:
Walbach
Walbach en alemannisch ( Walbach en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Walbach Fa partida de la arrondissement de Colmar e del costat de Wintzenheim. Lo vilatge a situat près de la Fecht, près de la rota nacionala 83, cap a la rota #que va de Colmar a Munster.Lo bourg a environat de coteaux cobèrts de bones vignobles.
Walbach fait partie de l'arrondissement de Colmar et du canton de Wintzenheim. Le village est situé près de la Fecht, près de la route nationale 83, vers la route qui va de Colmar à Munster.Le bourg est entouré de coteaux couverts de bons vignobles.


text:
Yehudi Menuhin
Yehudi Menuhin (Nava York, lo 22 d'abriu de 1916 - Berlin, lo 12 de març de 1999) que ho un deus màgers violonistas deu sègle XX. Neishut nòramerican, que vadore soís puis britanic. Que hore tanben annoblit peu Reiame Unit en bèth vàder Lord Menuhin.
Yehudi Menuhin que vadó a Nava York dens ua familha judiva d'origina russa (dens çò qui ei uei lo Belarús). La soas sòr qu'èra pianistas. Aus 3 ans Menuhin que comencè l'estudi deu vriulon, que muishè hèra talentuós e aus 7 ans que dè lo son purmèr concèrt dab lo San Francisco Symphony.Qu'estudiè dab Louis Pesinger (ua mèste qui èra estat eslhèva d'Eugène Ysaÿe puish dab George Enescu. En 1929 que joguè los conertos de Johann Sebastian Bach devath la direccion deu cap d'orquèstra alemand Bruno Walter.
Durant la Segonda Guèrra Mondiau que joguè entaus aligats e, dab lo compositor Benjamin Britten, dens lo camp de concentracion de Bergen-Belsen arron la soa liberacion.
En 1947, que ho lo purmèr musician judiu renomat a jogar dab lo Berlin Philharmonic Orchestra devath la direccion d'un cap d'orquèstra aleman.
En 1962 que creè la soa Yehudi Menuhin School a Stoke d'Abernon dens la region anglesa deu Surrey e, en 1983 que creè lo Concors Internacionau Yehudi Menuhin per Joens Violonistas (ganhat, enter autes, per Julia Fischer).


text:
Francisco de Miranda
Sebastián Francisco de Miranda Rodríguez, mei conegut com Francisco de Miranda (Caracas, lo 28 de març de 1750 – San Fernando, lo 14 de julh de 1816) , que ho un aventurèr e un òmi d'armas veneçolan considerat com un precursor de l'independéncia deu país americans de l'Empèri espanhòl.
Com militar que participè a la guèrra d'independéncia de las colonias anglesas d'America deu Nòrd, a la Revolucion Francesa (per aquesta rason, lo son nom qu'ei mentavut suber l'Arc de trionf a París) e a la Guèrra d'independéncia ispanoamericana.
Près peu espanhòus, que's morí en preson mentre que la revolucion qu'avèva iniciada s'i escadèva fin finala.


text:
President del Govèrn d'Espanha
Lo president del Govèrn es lo cap del govèrn d'Espanha. Es elegit pel Congrès dels Deputats, la Cambra bassa de las Cortes Generales, per mejan d'un procèssus d'investidura, e lèu es nomenat pel Rei d'Espanha, davant qui prèsta jurament o promesa.
Sas foncions son establidas pels articles 97 a 116 de la Constitucion Espanhòla de 1978. Son ròtle primièr es de dirigir l'accion del Govèrn e coordena las foncions dels membres del Govèrn. Es empachat d'exercir quina activitat professionala pendent sa carga.
A l'ora d'ara (2011), la carga de president del Govèrn d'Espanha es ocupada per Mariano Rajoy Brey del Partit Popular. La residéncia oficiala del president del Govèrn dempuèi 1977 es lo Palais de la Moncloa, a Madrid.
Somari
Eleccion[modificar | modificar la font]
Lo president del Govèrn es pas elegit dirèctament, mas per una eleccion indirècta del poder legislatiu. Lo rei, seguent la consulta de per abans dels representants designats pels gropes politics que fan partida de la representacion parlamentària, prepausa un candidat a la presidéncia del Govèrn. La costuma indica que deu èsser lo cap del partit majoritari, o lo cap de la coalicion majoritària, mai i a pas d'obligacion legala al subjècte.
Lo candidat prepausat pel rei presenta davant lo Congrès dels Deputats lo programa politic del Govèrn que pretend de formar e demanda la fisança del Congrès.
Se lo Congrès dels Deputats, a la majoritat absoluda (al mens la mitat mai un dels deputats que compausan lo Congrès), autreja sa confisança al dich candidat, lo Rei lo nomenarà President. Se capita pas, la majoritat absoluda, somet la meteissa preposicion a un novèl vòte 48 oras aprèp, e la confisança es autrejada se lo candidat obten la majoritat simpla (mai de vòtes positius que negatius dels membres presents al vòte).
Los autres membres del Govèrn son nomenats e demeses pel Rei, sus proposicion del seu President.
Investidura[modificar | modificar la font]
Aprèp que lo candidat foguèt autrejat per la majoritat del Congrès dels Deputats, es nomenat pel Rei coma President del Govèrn dins una ceremonia d'investidura ont jura o promet sa carga dins lo Salon de las Audiéncias del Palais de la Zarzuela jos la preséncia del Notario Mayor del Reino (Ministre de la Justícia).
Estatut[modificar | modificar la font]
En cas de responsabilitat penala del President e dels autres membres del Govèrn, aqueles son justiciables, dins un afar, davant la Sala 2ª de lo Penal del Tribunal Supremo.
Se l'acusacion es per traïson o quin que siá delicte contra la securitat de l'Estat dins l'exercici de sas foncions, aquela poirà solament èsser introducha sus iniciativa del quart dels membres del Congrès, e amb l'aprovacion de la majoritat absoluda d'aquel.
Mocion de Censura e Question de confisança[modificar | modificar la font]
Lo President del Govèrn, aprèp deliberacion del Conselh del Ministres, pòt iniciar davant lo Congrès dels Deputats la question de confisança sul sèu programa o sus una declaracion de politica generala.
Lo Congrès dels Deputats li autreja sa fisança quand vòta en favor d'aquela a la majoritat simpla dels Deputats.
Lo Congrès dels Deputats pòt destituir en quin moment que siá lo President del Govèrn per mejan d'una mocion de censura constructiva, que demanda lo sosten de la majoritat absoluda del Congrès (almens la mitat mai un dels deputats que compausan la cambra) per que pòsca capitar e provocar la destitucion efectiva del President e de son Govèrn.


text:
Quirguizstan
Quirguizstan (en quirguiz Kyrgyzstan) es un país d'Asia qu'a pas cap de frontièra maritima.
Lo gentilici es quirguiz -a (plural sensible quirguizes -as).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Deis originas a la conquista russa[modificar | modificar la font]
Lei Quirguizs son lo premier pòble turc que son existéncia foguèt mencionada dins un document escrich. Originaris de la Mongolia actuala, destruguèron l'Empèri Oigor en 840 e dominèron l'estèpa fins a 924. Vencuts per lei Khitans, una partida dei tribüs quirguizas migrèt vèrs lei Monts Tian dins de circonstàncias mau conegudas. Au sègle XVII, lei Quirguizs demorats en Mongolia lei jonhèron en causa de l'avançada russa en Asia Centrala.
Sota la pression militara dei Jungars, lei Quirguizs s'alièron ai Cazacs e acomencèron sa lònga conversion a l'islam — s'acabèt pas avans lo sègle XX. Pasmens, dins lo corrent deis annadas 1750, aquò empachèt pas lei Chinés d'establir sa senhoriá sus lo pòble quirguiz. Pasmens, dins lei fachs, demorèron independents fins au començament deis annadas 1830 e sa somission au Khanat de Kokand.
La dominacion dei khans ozbècs de Kokand durèt gaire car Russia èra a conquistar ò a sometre leis estats d'Asia Centrala. En 1876, lo Khanat de Kokand foguèt annexat per lei Rus e Quirguizstan foguèt ansin integrat a l'Empèri Rus. Pasmens, la dominacion russa foguèt pas aisament acceptada e plusors revòutas se debanèron. Aquò entraïnèt la fugida de miliers d'abitants en China ont existís totjorn una minoritat quirguiza lòng de la frontiera ambé Quirguizstan.
Lo Quirguizstan Sovietic[modificar | modificar la font]
Durant la Guèrra Civila Russa, lei Britanics assaièron sensa succès de tornar crear lo Khanat de Kokand. Pasmens, lo projècte mau capitèt e lei Bolchevics installèron son autoritat sus lo territòri quirguiz sensa dificultat vertadiera. Coma leis autreis estats d'Asia Centrala, Quirguizstan conoguèt plusors estatuts e traçats frontaliers dins lo corrent deis annadas 1920 e 1930. En 1924, foguèt creada una region autonòma quirguiza que venguèt una Republica Socialista Sovietica Autonòma en 1926 avans d'obtenir l'estatut de republica constituva de l'Union Sovietica en 1936. Relativament complèxa en causa de l'imbricacion dei diferents pòbles d'Asia Centrala, sa frontiera es sovent traçada au pè dei montanhas pobladas per lei Quirquizs.
Montanhós e pauc desvolopat, Quirguizstan venguèt una republica fòrça fidèla a l'Union Sovietica. A partir de 1928, lo poder assaièt de sedentarizar la populacion e introduguèt la collectivizacion de l'economia. Durant lo periòde Brejnev, la direccion de la RSS Quirguiza foguèt fisada a l'elèit locala. Aquò permetèt de desvolopar l'educacion, l'economia e la demografia. De mai, maugrat l'eliminacion dei « nacionalistas » per Estalin, la promoccion dau quirguiz, lenga oficiala de la RSS, per leis autoritats favorizèt lo mantenement de la cultura dau país.
Dins lo corrent deis annadas 1980, de tensions etnicas apareguèron ambé la minoritat ozbèca au sud dau país. En junh de 1990, de chaples entraïnèron la mòrt de 171 personas. En parallèl, lei Quirguizs votèron en favor dau mantenement de l'URSS (88,7%) en març de 1991. Pasmens, après la temptativa de còp d'estat de l'estiu de 1991, leis autoritats localas proclamèron son independéncia lo 31 d'aost.
Lo Quirguizstan independent[modificar | modificar la font]
Lo periòde Akaiev[modificar | modificar la font]
En octòbre de 1991, Askar Akaiev foguèt elegit a la presidéncia de la Republica. En mai de 1993, una constitucion novèla foguèt adoptada. Akaiev adoptèt una politica liberala per atraire d'investiments estrangiers (privatizacion dei companhiás dau país... etc.). Pasmens, deguèt faciar divèrsei problemas coma l'emigracion de la comunautat russa (basa importanta de l'elèit intellectuala dau país), la radicalizacion dei religiós (desvolopament de l'islamisme e arribada de glèisas protestantas aggressivas).
Per limitar la partença dei Rus, lo govèrn donèt un estatut de cooficialitat au rus. Gardèt tanben de relacions importantas ambé Russia. Pasmens, assaièt tanben de crear de relacions ambé China, ambé leis autrei republicas d'Asia Centrala e ambé la coalicion estatsunidenca en Afganistan.
En març de 2005, lo partit d'Askar Akaiev obtenguèt 92% dei sufragis exprimits ais eleccions legislativas. Aquò permetiá au president de modificar la constitucion per contuniar de se presentar a la presidéncia. Pasmens, l'oposicion denoncièt de fraudas importantas e organizèt de manifestacions. Lo 24 de març, reversèt Askar Akaiev que s'exilèt en Russia.
Lo periòde Bakiev[modificar | modificar la font]
Cap principau dei manifestacions còntra lo regime Akaiev, Kurmanbek Bakiev foguèt elegit president en julhet de 2005. Nomèt Felix Kulov, autra figura de l'oposicion, a la tèsta dau govèrn. Pasmens, la situacion evolucionèt gaire.Bakiev nomèt rapidament de parents ò d'amics a de pòstes importants e foguèt accusat a son torn de fraudas electoralas.
Tre 2006, Felix Kulov demissionèt per protestar còntra lo desvolopament de la criminalitat e de la corupcion. Lo president assaièt d'aprofichar l'antagonisme entre Russia e Estats Units per se mantenir au poder. Ansin, permetèt ai dos país de gardar e d'aumentar sei basas militaras dins lo país. Pasmens, foguèt finalament reversat lo 7 d'abriu de 2010 per de trèbols sociaus entraïnats per una aumentacion dau pretz de l'electricitat.
Quirguizstan dempuei 2010[modificar | modificar la font]
Après lo reversament de Kurmanbek Bakiev, Quirguizstan conoguèt un periòde d'instabilitat car lei revendicacions socialas e politicas dei movements d'oposicion dau nòrd (relativament industrializat e russificat) e lo sud (rurau, conservador e en partida islamizat) èran diferentas. De mai, aquelei tensions entraïnèron una resurgéncia dei questions regardant lei doas minoritats nacionalas principalas dau país (russa au nòrd e ozbèca au sud). Ansin, en mai e junh de 2010, en despiech de l'instauracion de l'estat d'urgéncia dins plusors regions meridionalas, de pogròms antiozbècs entraïnèron la mòrt de miliers de personas e la fugida de 400 000 abitants en Ozbequistan.
Pasmens, maugrat lei trèbols etnics grèus tocant lo país, de negociacions entre partits d'oposicion permetèron l'establiment d'un regime parlamentari lo 27 de junh. Lei poders dau president foguèron reduchs e la chausida dau Premier Ministre foguèt fisada a un parlament monocamerau. En octòbre, d'eleccions legislativas permetèron d'elegir lei deputats. Après quauquei dificultats, Almazbek Atambaiev (partit sociau-democrata, PSDK) foguèt nomat coma cap d'un govèrn de coalicion en decembre. En 2011, la populacion l'elegiguèt a la presidéncia mai l'oposicion l'accusèt de fraudas. Au Parlament, lo PSDK capitèt de gardar lo poder gràcias a seis aliats. En 2012, d'importanteis acòrds de cooperacion ambé Russia foguèron signats permetent lo mantenement dei fòrças militaras russas presentas en Quirguizstan en cambi de l'annulacion dau deute quirguiz.


text:
Autobús
L'Autobús o bus es un long veïcul tèrrestre previst per transportar nombroses passatgers en mai del conductor e de vegades del contrarotlaire. Lo mot es un neologisme basat sul latin omnibus, que significava "per totòm".
Istòria[modificar | modificar la font]
L'Omnibus, foguèt lo primièr sistèma de transpòrt public organizat, apareguèt pel primièr còp a Nantas, Bretanha, en 1826[1]. Stanislas Baudry, un oficièr retirat de l'armada aviá bastit de banhs publics prèp de la vila e concebèt un pichon percors en linha drecha entre la vila e los banhs. Lo servici començava a l'espaci de Comercial, prèp de la botiga de berrets de M. Omnès, que la mirondèla indicava Omnès Omnibus ("Omnès per totes").
Tipes de servici dels autobuses[modificar | modificar la font]
Los autobuses fan partida de la vida quotidiana, e an un ròtle fondamental dins l'estructura sociala de fòrça païses. Fòrça sistèmas de transpòrt publics urbans dependon del service d'autobuses.
Lo servici d'autobuses pòt cobrir una granda varietat de classas. Los autobuses de transit locals ofrisson un servici de transpòrt public dins d'una vila, normalament son de viatges de sonque qualques quilòmetres. Los interurbans, o interestats o los buses interregionals asseguran un transit de bus entre vilas, airals rurals. Aquelas linhas d'autobús an un percors normalament de desenas o centenas de quilòmetres de long. Generalament aquelas darrièras ofrisson mens d'arrestes que las linhas d'autobuses locals. Lo servici d'autobuses interciutat ven uèi un ligam necessari pels viatjaires de vilas mai pichonas o vilatges sens servici de trens o aeropòrts.
Lo servici de naveta per autobus fornís un servici de transpòrt entre doas destinacions del mai dirècte amb lo mens d'arrestes possible, coma per exemple las navetas de l'aeropòrt cap a la vila.
Los d'autobuses toristics son aqueles que son meses a disposicion per visitar los luòcs d'interès o toristics de la vila. Dins aquel tipe de servici d'autobuses existís un guida o un descriu dels luòcs que se pòdon veire dempuèi l'autobús. Tanben i a d'autres autobuses qu'ofisson lo meteis service que los buses toristics mas que s'arèstan a cadun dels punts d'interèsts, normalament las linhas son mai longa en durada e de percors. Sovent los autobuses torististic son descorats per atreure los toristas. Los autobuses nomenats Duck Tours (Visitas Guit), utilizant los DUKW (veïculs amfibis convertits en autobuses) son basats sus aquel principi.
Lo servici d'autobuses escolar organiza lo transpòrt dempuèi l'ostal (o a l'arrèst d'autobus escolar mai prèp de l'escolan) cap a l'escòla , e retorn. S'utilizan tanben los autobuses escolars per anar a de camps o eveniments esportius.
Tipes d'autobuses[modificar | modificar la font]
Existisson diferents tipes d'autobuses que sián per de pichonas distáncias o mai longas, autobuses quotidans o autobuses especials amb de fin especificas.
- L'autobús de viatjaires normalament a doas sortidas, doas pòrtas (una davant, e una al mièg). Aquel tipe d'autobús permet d'aver una intensitat de transit intèrna eficaça. Los sètis son fixes e limitats, daissant un espaci pels passatgièrs de corta distància que demòran depès. Dins aquel tipe d'autobús i a pas de compartiment pels bagatges, son de plataformas bassas amb una pòrta de dintrada e una de sortida. Los autobuses de dos estatges, los autobuses guiadats, los autobuses articulats o los autobuses extralongs articulats (megabuses) s'utilizan normalament per las linhas urbanas amb de fòrt taus d'empliment.
- Los autobuses escolars son los meteisses, encara que sovent an sonque una pòrta d'entrada e mai de sètis, son d'un sol nivèl amb dos rengs de dos sètis separats per un pichon corredor.
-
- Lo troleibús e autres buses electrics son los meteisses en aparéncia mas son alimentats per un motor electric enluòc d'un motor de combustion intèrna.
- Autobuses especialaments amenatjats:
- D'autobuses son equipats d'una rampa d'accessibilitat a la dintrada de l'autobús, atal una persona que va amb cadièra de ròdas pòt accedir a l'autobús.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Les Grandes Usines, études industrielles en France et à l'étranger, Julien François Turgan ed:Michel Lévy Frères (1874, 1878, 1879)


text:
Rasim
Lo rasim (var. arradim, arrasim, arresim, radim, raïm) es lo frut melhorat de la vinha cultivada (Vitis vinifera). Es lo segond frut mai cultivat al mond (après l'irange). Se presenta sos la forma de pinhas compausadas de grans nombroses, que son sus lo plan botanic de "fruchetas", de talha pichona e de color clara, lo rasim blanc o mai fosc, lo rasim negre (ròse o negre-violet).
Servís subretot a la fabricacion del vin a partir de son chuc fermentat (es a dire dins aquel cas, del rasim de tina), mas se consoma tanben coma frut, siá fresc, lo rasim de taula, siá sec, lo rasim sec qu'es utilizat mai que mai en pastissariá o en cosina. Se consoma tanben lo chuc de rasim fresc e dels grans, s'extrai d'òli.
Divèrses rasims[modificar | modificar la font]
Existisson de centenats d'espècias, espècias ibridas, sosespècias, varietats e sustot cultivars de vitatges e doncas de rasims, demest los quals de distinguisson los vitatges de cuva, blancs o roges, e los vitatges de taula.
- Vitis acerifolia
- Vitis aestivalis
- Vitis amurensis
- Vitis arizonica
- Vitis ×bourquina
- Vitis californica
- Vitis ×champinii
- Vitis cinerea
- Vitis ×doaniana
- Vitis girdiana
- Vitis labrusca
- Vitis ×labruscana
- Vitis monticola
- Vitis mustangensis
- Vitis ×novae-angliae
- Vitis palmata
- Vitis riparia
- Vitis rotundifolia
- Vitis rupestris
- Vitis shuttleworthii
- Vitis tiliifolia
- Vitis vinifera
- Vitis vulpina


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
diumenge, 11 de desembre de 2011
Lo baran, la sela e l'esperit deus Ancians.
Que vau passar quauques dias en Cantàbria per Nadau. Aqueth viatge venider que m'a inspirat un pòst a prepaus de quauquarren hòrt ancian qui arreliga gascons e cantabres (a despart de la f aspirada).
Que'm soi interessat a duas familhas de mots gasconissimes probablament eretats de las culturas deus pastors qui vivèvan en la cordilhèra pirenaïcocantabrica aus atges deu bronze e deu hèr. La prumèra qu'ei la de varan(d) qui grafiarèi arbitràriament dab ua b iniciau : baran (baran, baram, barana/baranda, baranar, baranejar, baranet, embaranar, embaranada, baranon etc). L'auta qu'ei la d'asselar (sela, selat, selar, assela, asselada, asselar).
En gascon, lo mot baran, variant baram,escriut varan, varam en la grafia de Per Noste, barand per Chaplain (diccionari gascon-francés), varand per Pèir Morà (diccionari tot en gascon) e per Jan Lafitta (diccionari de Lespy), barann peu praube Joan Coromines (El parlar de la vall d'Aran), que designa ua causa circulara, un cerc, un aròu (lo baran o baram de la lua). Lo baran que devè aver ua dimension religiosa o en tot cas magica: que representa ua causa misteriosa, de l'aute món, deu món deus defunts. Que pòt aver un efèit positiu, lo de claror, de proteccion, o, au contrari, que pòt provocar causas de las dolentas en relacion dab la possession de l'esperit, la confusion, lo vertigi, la pèrta deus sens. Lo baram qu'ei ua forma de tesic, de preocupacion. Har baram que vòu diser desirar en ne pèrder lo sens, voler a tota fòrça possedir quauquarren o quauqu'un. Baranejar que vòu díser har vòltas o pèrder l'equilibri, patir de vertigi. En Lomanha, que significa tanben lugrejar en parlar d'un astre. En Haut Comenge, que vòu díser cerclar ua arròda d'un carro (Duplech).
Lo mot baran qu’a ua forma femenina: la barana. Que designa alavetz la sòla d'ua arròda d'un carro (dab aqueth sens, lo mot qu'ei grafiat varana per Per Noste), la barrèra de husta qui barra lo passatge tà un camp o tà ua prada o que barra un sarralh. Dab aquesta darrèra acceptacion, lo mot qu'ei grafiat de manèra distinta: barana per Per Noste, en seguir atau l'usatge espanhòu e catalan. Un variant occitan de barana, baranda, qu’a tanben lo sens mes modèrne de balustrada.
Un baranet o ua baraneta qu'ei ua persona arredoneta mentre un baranon qu'ei un cledon.
En basco labordan, biranda que vòu díser cerc, qu'ei lo medish mot que lo nòste baran. En basco "generau", baranda qu'ei la nòsta barana (esp. baranda, leng. baranda, cat. barana).
Lo mot qu'ei d'origina preromana e indoeuropèa. Segon en Coromines, las duas significacions de cerc e de barrèra de proteccion que s'arretròban ligats a l'etimon dens divèrsas lenguas indoeuropèas; varanda en lituanian que vòu díser anèth, cerc. Dens mantuas lenguas indianas varanda que vòu díser barrèra, abric. D'aqueth mot indian que'ns vengó lo mot veranda via l'anglés o lo portugués.
Lo baran e la barana que hèn pensar immancablament a ua construccion pastorau antiga: lo sel. Que s'agiva probablament de la medisha causa.
Los “seles” -mot deu parlar cantabre- qu'èran de sarralhs circulars, las rèstas deus quaus e's pòden trobar peus Pirenèus e la cordilhèra cantabrica (Bascoat, Cantàbria, Astúrias) dab denominacions divèrsas mès la causa non càmbia pas guaire. Lo terrenh deu "sel" que's trobava generaument a l'estrem o au dehens d’un bòsc, au detriment deu quau aumensh ua partida de l’airau i èra obtenguda per abatuda. Atau, los constructors e utilizadors deu "sel" que podèvan aprofieitar de la husta com materiau tà las construccions de las barrèras deu cortau (qu'ei a díser las baranas), entà edificà'i la barraca deu pastor, e tanben com combustible. Doncas, lo "sel" qu'èra de hèit un baran, que diserem un "ring" en anglés. Au centre geometric de l’estructura circulara que s’i trobava ua pèira senhadera, a partir de la quau e's podèva traçar la circomferéncia deu baran dab l'ajuda d'un cordèth. Au Bascoat, aquesta pèira centrau que's ditz austarri oausterritza o sia pèira de céner, lhèu las rèstas d'un ancian culte funerari. E efectivament, s'i podón trobar traças de céner en aumensh un cas. Aquera descobèrta que permetó de datar l’estructura corresponenta per la tecnica deu C14, e qu'èra lo sègle 2 en aqueth cas. A mes, uèit pèiras perifericas i solen èster plaçadas de manèra geometrica, exactament sus la linha de la circomferéncia, shens que'n sàpiam l’arrason, simbolica, religiosa o auta. Aquera costuma que poderé remontar a la cultura deus megalits (ved. l'article de Luis Mari Zaldua Exabe, en basco), cultura estreitament ligada au pastoralisme, pr’amor estructuras semblantas e hèra mes antigas qu’estón descobèrtas en Bretanha e dens las Illas Britanicas. Au País Basco, qu’èra totaument prohibit de desplaçar las pèiras d’un sel. La tradicion orau basca qu’ei arrica de condes dedicats ad aqueths desgraciats qui s’an permetut de transgressar aqueth tabó. Un còp mòrts, que non pòden trobar lo repaus eternau abans que la pèira e sia estada arrehicada a la soa plaça.
Lo "sel" qu’arresponèva a la necessitat d'acessar lo bestiar laguens un cortau barrat e vigilat tà que i passen la nueit a l'empara deus predators. Los « seles » d’estiu que son en las estivas, mentre los « seles » d’ivèrn que son situats mes avath. Qu’èran doncas sarralhs d’usatge estacionau, temporari e non permanent.
L’extincion deus predators montanhòus que provoquè la desaparicion deus « seles” com a sarralhs, los darrèrs qu"èran enqüèra utilizats a ua epòca recenta (sègle 19). Totun, que’n podem enqüèra véder traças de las plan visiblas e los "seles" mes antics que balhan tribalh taus arqueològs. Per exemple, la forma arredona deu "sel" d'Akola (en basco: Akolako saroia), au ras d'Hernani (Guipuscoa) qu'ei enqüèra plan visibla, a despieit deu bòsc qui ei a'u minjar:
Aquiu qu'avetz un aute exemple, mes de casa: lo plan d'un "sel" trobat au lòc-dit "Sarralh de Broquèra".
Que's tròba dens la comuna de Doasit en Shalòssa, Landas. La circomferéncia deu "sel", laguens un bòsc (qu'ei soent lo cas dens l'arribèra), que i ei enqüèra plan visibla, marcada per ua hauçada de tèrra de quasi 1 m de hautor en auguns endrets.
De notar qu'estó lo "sel" qui balhè lo nom (sarralh = clòs, terrenh barrat) au lòc-dit.
Lo mot sel –cadut en desús en la lengua cantabra de tot dia - que’s tròba fossilizat dens la toponimia de Cantàbria e particularament dens la de las vaths de Pas. Aqueth país montanhòu, l'activitat tradicionau de la quau ei quasi exclusivament dedicada a l'eslhevatge de vacas, qu'ei situat en la Cantàbria meridionau orientau. En la comarca corresponenta de Pas-Miera, que i trobam los lòcs-dits e vilatges de Selviejo, Sel de la Carrera, Sel de la Peña, Sel del Hoyo, Sel del Manzano, Sel del Tojo shens oblidar lo borg de Selaya (de Sel del Haya, que non deu basco zelaia), etc. Lo mot que suberviu en la lengua deus poblants de las vaths de Pas, los pasiegos, devath la fòrma d'un derivat verbau qui lo lexic de la lengua espanhòla a incorporat : aselar (las gallinas), qu’ei a díser embarrar las garias laguens un lòc segur, lo ser, tà que s'i passen la nueit a l'empara deus predators (vops, haginas etc). Qu’ei probable qu'aqueth mot e s'aplicava autes còps au bestiar quan los "seles" i èran enqüèra utilizats. En "pasiegu" (cantabre pasiego), aselar que's ditz tanben deus pastors quan e tornan tà la cabana, lo ser, tà i dromir (Ralph J. Perry, El habla pasiega: ensayo de dialectología montañesa, Tamesis Book Limited, Londres, 1969).
Aqueths dus mots sel e aselar eretats de l'epòca preistorica que son tanben plan presents en la lexicografia gascona. Prumèr, qu'avem lo vèrbe asselar o selar qui vòu díser acessar en ua “assela” o ua "sela" (Palay). Lo mot en gascon qu'a lo sens de sobac: ua sela (var. sèla) o assela (var. assèla) o un selat o ua asselada (Foix) - lo mot que pòt variar segon las regions - qu'ei un acès, un lòc acessat. Qu'ei a díser que los mots gascons sela, assela etc j 'an un sens mes generau que non pas lo de sel en cantabre. En cantabre, (el) sel qu'ei un sarralh tà acessà'i lo bestiar. En gascon, la sela o lo selat qu'ei un lòc acessat. Botà's a la sela que vòu díser botà's a l'empara, acessà's, tà protegí's, per exemple, deu sorelh, deu vent...
L’etimologia deu mot cantabre sel qu’ei desconeguda. Non sembla pas latina. Tovar que'n proposè ua origina pre-indoeuropèa, mentre Coromines que pensava meslèu a un mot cèlta: *sedlon, d'etimon aparentat au deu latin sedile (cf. ang. saddle, fr. selle, occ/gasc./cat: sela, sera, sella, gasc. sed, cat. seu). Los mots sel e aselar que presentan ua varianta dialectau en cantabre: sejo e asejar com ns'ac rapèra lo president de la Comunautat Autonòma de Cantàbria Miguel-Angel Revilla, natiu d'un vilatjòt perdut de la Vath de Polaciones e qui emplega -conscientament- lo vèrbe "asejar" per "aselar" en son prumèr "best-seller": Nadie es más que nadie. De fèit, sel e aselar que son los mots en "pasiegu" (idiòma de las Vaths de Pas, Cantàbria), mentre sejo e asejar que's disen en "purriegu" (idiòma de la Vath de Polaciones, Cantàbria) e en "cabuérnigu" (idiòma de la Vath de Cabuérnigo, Cantàbria). Lo mot gascon asselar qu'ei identic au mot "pasiegu". Lo mot que pogó passar deu "pasiegu" au gascon, sia dirèctament sia mei probablament via l'espanhòu. L'auta ipotèsi qu'ei que s'ageish d'un etimon compartit peu cantabre e peu gascon. Que'm sembla mensh probabla a jo, pr'amor de sejo e asejar. Toton, non sèi se cau hòragetar-la, non soi pas lingüista.
En basco, lo "sel" o lo son equivalent modèrne (sarralh tà las vacas, aulhas etc) que's podèva díser de diversas manèras segon lo lòc: saro, saroi, sarobe, korta/gorta, ola e kaiolar.
Los mots saro, saroi e sarobe que presentan ua medisha arraditz, probablament un variant fonetic basco de "sel": *selo>saro. Lo mot saròi qu'ei tanben gascon, un basconisme aquiu, juntament dab sarròi qui poderé resultar d' un crotzament de saròi dab sarralh.
Los autes mots bascos que son d'origina romanica, se non gascona.
Korta o gorta : qu'ei lo mot gascon cort o un equivalent espanhòu. En gascon, cort qu'a un doble sens: que pòt designar un pati a l'alande reservat taus animaus de la bòria (pòrcs etc), o que pòt voler díser establa.
En cantabre pasiego, la corta qu'ei lo mot tà díser establa, o sia establo en castelhan (R.J. Perry, op. cit.).
Ola: lo sens primitiu deu mot latin ola qu’èra « pati arredon », çò qui correspon perfeitament au "sel", cf. gascon ola, òla.
Kaiolar, tanben gascon, que provien deu crotzament enter *kuiolar e kaiola. Lo prumèr que vien deu baish latin *cubiolaris (crampeta de drómer, qu'ei a díser la cabana) com lo mot nordoccitan (deu Massís Centrau) cuiolar (A. Dauzat), cf. los mots gascons de la seria deus cuiu (lat. cubile) cuialar (lat. cubiolaris), etc. Kaiola qu’ei lo mot basco per gàbia, d’origina romanica tanben (cf en gascon cajola, cajòla). Atau, de significacion prumèra cabana, lo nom que's hiquè a designar lo quite sarralh. Qu'arretrobam çò medish en gascon dab cujalar crotzat locaument dab cajòla, cajola (= gàbia) tà balhar cajolar.
Los mots gascons equivalents deu "sel" non son guaire diferents deus mots bascos corresponents. Que podem mentàver los derivats de cort: cortalh, cortèlh, cortèu, cortilh, cortau...; e tanben saròi, sarroi, sarralh e la lista deus cuiu/cuju, cujalar, etc.
Uei lo dia, los cercs de baranas deus "seles" qu'an desapareishut deu païsatge de la montanha, com los quitis predators. Non nse'n demoran pas sonque las traças, los barans/varans qui son enqüèra visibles sustot d'avion,... e los nostes mots gascons qui'nse cau sauvaguardar. E en las autas modalitats occitanas, se i a mots aparentats? Qu'an lo mot baranda, plan segur, enqüèra que varan(d) (aròu, tesic) e tots los sons derivats e'm semblan unicament gascons. En cantabre pasiego, la baranda que designa la sòrta de balcon tancat tipic deus ostaus de la region, qui's ditz solana en castelhan. Las barandillas que son las nòstas baranas, en cantabre com en castelhan. En maine occitano-romanic, l'etimon sel qu'ei representat unicament en gascon, que non en catalan e en occitan. Atencion aus omonimes e aus faus-amics! Qu'ei corrent de con·hóner lo mot gascon selar dab lo mot panoccitan (doncas tanben gascon) celar (deu latin celare) qui vòu díser escóner, amagar. N'ac cau pas. Los mots gascons sela, assela, asselar etc que comparteishen l'etimon sel (sel = acès) dab los mots castelhans d'origina cantabra sel e aselar, e non pas dab lo mot latin celare. Non cau pastanpòc conˑhóner selar dab l'occitan-non-gascon selar qui vòu díser serar (un chivau; en catalan: sellar). La sèla en occitan-non-gascon, sella en catalan, que's ditz la sèra en gascon (la sèra tà montar a chivau). Selar en gascon que vòu díser assobacar, endostar, acessar e non pas amagar ni serar. En gascon, l'expression botà's a la sela o botà's a l'assela que vòu díser botà's a l'acès, botà's a l'empara.


text:
Cary Grant
Archibald Alexander Leach dich Cary Grant (18 de genier de 1904, Bristol - 29 de novembre de 1986, Davenport) es un actor de cinèma estatsunidenc d'origina britanica. Comencèt sa carriera dins lei comèdias de Broadway avans de partir a Hollywood en 1931. Venguèt famós gràcias a sa participacion dins She Done Him Wrong (1933) e I'm No Angel (1933). Puei, fèt la màger part de sa carriera dins de comèdias coma The Awful Truth (1937), Bringing up Baby (1938), People Will Talk (1951) o Charade (1963), de films romantics coma The Philadelphia Story (1940) o An affair to remember (1957) e de films d'Alfred Hitchcock coma Suspicion (1941), Notorious (1946) o North by Northwest (1959)


text:
L'an dus mila onze que vedó espelir dus diccionaris extraordinaris qui m'agrada de consultar. Lo prumèr qu'ei lo diccionari de lengadocian de Josiana Ubaud, obratge d'un gran encant e d'ua gran utilitat, comparables aus d' un anuari telefonic on i figuraré sonque la lista deus noms deus 100 000 usatgèrs deu parçan shens absoludament nat numèro de telefòne. L'aute, qu'ei lo diccionari Tot En Gascon
de Pèir Morà; lo Morà
, qué. Aqueth darrèr libe, que'u consulti pertot: en los aeropòrts shens preocupà'm mei deus avalòts qui s'i hèn e s'i des·hèn, en avion, a casa, a l'otèl, pertot... Que'm soi vist obligat de'n crompar un dusau exemplar, de tant que mautracti l'obratge en portà'u me pertot e en lége'u d'aviada. Que m'engoleishi mots arron mots, dab ua hami shens fin e ua delectacion suprèma. Qu'ac hèi dab un uelh au còp benvolent e admiratiu, un shinhalon critic, totun d'un biaish tostemps constructiu . Que'm t'i anòti las quauques correccions qui'm semblan que harén hreita, com, per exemple, los quauques mots citats hens las definicions qui son estats oblidats hens las entradas, los pòcs lengadocianismes inutiles com a l'encòp
, eretats deu temps quan lo Pèir e signava enqüèra Pèire, quauques ahèrs conflictius de normativa com Coserans versus
Coseran, quauques mots encontrats en la literatura gascona modèrna e qui son estats deishats a banda en aqueth diccionari: avalòt - o abalòt - n'ei un exemple..., pòcas causas en definitiva. Aqueth tribalh, un tribalh vertaderament de monge, qu'ei seriós e de compte hèr. Melhorable qu'ei, probable, totun çò de mei important e de mei essenciau que i ei dejà. Lo Morà qu'ei, lo Morà que demorarà: un obratge essenciau de cap tà la recuperacion de la dignitat lingüistica deu gascon e deus Gascons.
P.S. Lo Morà
: que'u podetz crompar a fnac.com; amazon.fr e suu site de l'editor
.


text:
Premiera batalha de Marna
La Premiera batalha de Marna o pus simplament Batalha de Marna se debanèt entre lo 5 e lo 12 de setembre de 1914 durant la Premiera Guèrra Mondiala. Opausèt leis Aliats, principalament l'armada francesa, ais Alemands e foguèt una victòria importanta per França que capitèt d'arrestar lo plan alemand Schlieffen. Pasmens, lei dos camps èran tròp escagassats per contuniar leis operacions de movement. Ansin, la batalha de Marna foguèt lo començament de la guèrra de posicion sus lo frònt oèst.


text:
Warluis
Warluis es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat al Sud de Beauvais. Las vilas limitrophes son Allonne, Villers-sus-Thère, Rochy-Condé, Montreuil-sus-Therain, Abbecourt e Beauvais.
Los sieus caserius son Bruneval, Merlemont, l'Espina...
A traversat pel Thérain.
Situé au Sud de Beauvais. Les villes limitrophes sont Allonne, Villers-sur-Thère, Rochy-Condé, Montreuil-sur-Therain, Abbecourt et Beauvais.
Ses hameaux sont Bruneval, Merlemont, l'Épine...
Il est traversé par le Thérain.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La bona conservacion d'un ensems de luòcs del primièr millenari del Mésolithique, fach de Warluis un luòc màger, sens equivalent en la mitat Nòrd de la França e en las regions vesinas d'Euròpa.
La bonne conservation d’un ensemble de sites du premier millénaire du Mésolithique, fait de Warluis un site majeur, sans équivalent dans la moitié Nord de la France et dans les régions voisines d’Europe.


text:
Operon lac
L'Operon lac qu'ei un operon (lo purmèr estudiat istoricament) descobèrt en çò deu bactèri Escherichia coli qui còda e qui regula la sintèsi de tres enzims implicats dens lo metabolisme de la lactòsa. Aqueste operon qu'ei regulat, enter autas causas, per la concentracion en glucòsa e en lactòsa.
L'operon lac qu'ei compausat de :
- 3 gèns estructuraus : lac z (qui còda per la sintèsi de la B-galactosidasa), lac y (qui còda per la sintèsi de la galactósido permeasa) e lac a (qui còda per la sintèsi de la tiogalactósido transferasa).
- Lo gèn promotor.
- Lo gèn operator.
- Lo gèn repressor qui còda per la proteïna Lac I qui's fixa sus l'operator en bèth empachar l'ARN polimerasa de s'i hicar.


text:
Guèrra Ispanoestatsunidenca
La Guèrra Ispanoestatsunidenca (de còps dicha en Espanha Desastre de 98) se debanèt d'abriu a aost de 1898 entre leis Estats Units d'America e Espanha. S'acabèt per una victòria estatsunidenca rapida qu'aguèt coma consequéncia l'independéncia de Cuba en 1902 e l'annexion per Washington de Puerto Rico, de Guam e dei Filipinas.
Causas[modificar | modificar la font]
Lo conflicte foguèt entraïnada per lei dificultats espanhòlas per reprimir una insureccion independentista de l'illa de Cuba acomençada en 1895 après una aumentacion dei taxas estatsunidencas sus lo sucre cuban. Aquò causèt una desgradacion dau comèrci estatsunidenc ambé Cuba e una faccion se formèt a Washington per sostenir una intervencion militara dins una region estrategica per leis Estats Units[1]. La violéncia de l'armada espanhòla còntra la populacion cubana èra vertadiera (200 000 mòrts entre 1895 e 1898) mai l'insureccion utilizada tanben una tactica de tèrra cremada còntra lei partisans d'Espanha. D'anecdòtas sus lo comportament dei tropas espanhòlas, de còps totalament inventadas, raportadas per de jornalistas (campanha de premsa de Joseph Pulitzer e de William Randolph Hearst) escandalizèron la populacion estatsunidenca[1] [2] [3].
Au començament de l'annada 1898, la tension aumentèt entre lei dos país en causa l'explosion inexplicada[4] dau cuirassat estatsunidenc USS Maine dins lo pòrt de L'Avana lo 15 de febrier e permetèron ai faccions bellicistas d'entraïnar la guèrra. D'efècte, de condicions pus duras (armistici ambé l'insureccion, fin de la repression, independéncia) foguèron mandadas au govèrn espanhòu que refusèt l'independéncia. Lo 21 de març, la flòta estatsunidenca establiguèt donc lo blocus de l'illa entraïnant la declaracion de guèrra d'Espanha lo 24 d'abriu e aquela deis Estats Units lo 25.
Debanament[modificar | modificar la font]
Maugrat una poissança teorica importanta (200 000 soudats a Cuba) e una flòta numericament superiora, Espanha èra en declin dempuei d'annadas e aguèt de dificultats per mobilizar sei fòrças. Au contrari, leis Estatsunidencs avián de fòrças navalas modèrnas e relativament ben preparadas[5]. En revènge, sei tropas terrèstras èran mau equipadas, mau avitalhadas e sensa experiéncia de la guèrra modèrna dempuei la Guèrra de Secession (1861-1865)[2].
Ai Filipinas, una flòta espanhòla foguèt aisament destrucha lo 1èr de mai dins la baia de Manila. Puei, lo 20 de junh, una fòrça terrèstra desbarquèt dirèctament sus l'illa de Cuba onte ganhèt lo 1èr de julhet la batalha de San Juan còntra una pichona tropa espanhòla que resistiguèt amb acarnament. Pasmens, en causa dei problemas d'avitalhament dei dos camps, la dificultat premiera dei doas armadas foguèt la lucha còntra lei malautiás tropicalas. Enfin, lo 13 de julhet, la destruccion dei darrierei fòrças navalas espanhòlas de Cuba a Santiago de Cuba entraïnèt la capitulacion generala de l'illa lo 17.
Sensa sostèn europèu per faciar l'ataca, Espanha acceptèt de signar una patz preliminària lo 12 d'aost e definitiva lo 10 de decembre de 1898. Aviá perdut mai de 80 000 òmes còntra aperaquí 2 900 per leis Estats Units e 10 000 per leis independentistas cubans. La malautiá èra la premiera causa de mortalitat dei soudats amb aperaquí 50 000 tuats dins lei rengs espanhòus e 2 500 dins lei tropas estatsunidencas[6].
Consequéncias[modificar | modificar la font]
La fin de la guèrra foguèt signada au Tractat de París. Espanha deguèt reconóisser l'independéncia de Cuba (ocupada per leis Estats Units fins a 1902) e cedir Guam, Puerto Rico e lei Filipinas en cambi dau pagament d'una indemnitat de 20 milions de dolars. Regardant leis afaires internacionaus, leis Estats Units apareguèron d'ara endavant coma una poissança mondiala majora. Per Espanha, la pèrda de sei colonias asiaticas e americanas marquèt la fin de l'empèri coloniau format au sègle XVI après la descubèrta dau continent american e la decidiguèt de començar una politica d'expansion colonialista sus lo continent african onte s'interessèt au partiment de Marròc ambé França.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Donald H Dyal, Brian B. Carpenter e Mark A. Thomas, Historical Dictionary of the Spanish American War, Greenwood Press, 1996.
- (en) David F. Trask, The war with Spain in 1898, Univeristy of Nebraska Press, 1996.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 (fr) André Kaspi, Les Anéricains tome 1 - Naissance et essor des Etats-Units 1607-1945, Seuil, 1986, p. 237.
- ↑ 2,0 2,1 (fr) André Kaspi, Les Anéricains tome 1 - Naissance et essor des Etats-Units 1607-1945, Seuil, 1986, p. 241.
- ↑ (fr) Ignacio Ramonet, Mensonges d’Etat, dins Le Monde Diplomatique, julhet de 2003.
- ↑ Dins lo corrent dau sègle XX, divèrsei comissions d'enquista concluguèron a una explosion accidentala dau cuirassat estatsunidenc, belèu en causa d'una explosion de municions d'artilhariá.
- ↑ (fr) André Kaspi, Les Anéricains tome 1 - Naissance et essor des Etats-Units 1607-1945, Seuil, 1986, p. 242.
- ↑ (en) Vincent J. Cirillo, Bullets and Bacilli: The Spanish–American War and Military Medicine, Rutgers University Press, 2004.


text:
Extension:TimedMediaHandler/Client download
Sètz probablament arribat sus aquesta pagina perque vòstre navigador Web utiliza pas un lector vidèo o àudio reconegut per l'extension Timed Media Handler.
Vos suggerissèm d'utilizar a la plaça un d'aqueles navigadors o lectors :
- Firefox
- Firefox ven per defaut amb un lector que reconeis Ogg Theora e WebM.
- Chrome, Opera
- Chrome ven per defaut amb un lector que reconeis Ogg Theora e WebM.
- WebM IE
- Permet la lectura dels fichièrs vidèo o àudio HTML5 WebM amb Internet Explorer 9 o mai recent.
- Components WebM per QuickTime
- Permet la lectura dels fichièrs vidèo o àudio HTML5 WebM amb Safari.


text:
Constantin II
Constantin II (7 d'aost de 314, Arle - abriu de 340, Aquilèa) foguèt un coemperaire roman, proclamat Cesar per son paire Constantin Ièr en 317, que reinèt ambé sei fraires Constant Ièr e Constanci II de 337 a 340.
A la mòrt, participèt ambé sei fraires a l'assassinat de sei cosins e au partiment de l'Empèri. Ansin, obtenguèt Gàllia, Hispania e Bretanha. Pasmens, sei relacions ambé Constant Ièr venguèron rapidament marridas entraïnant una guèrra civila per lo contraròtle d'Itàlia. Constantin II foguèt tuat en abriu de 340 durant la batalha d'Aquilèa.


text:
Slavoj Žižek
Slavoj Žižek (en eslovèn : [ˈslavoj ˈʒiʒɛk] ; Ljubljana, 21 de març de 1949) es un filosòf e critic cultural eslovèn. Es un cercaire a l'Institut per la Sociologia e la filosofia de l'Universitat de Ljubljana e a l'encòp es professor de filosofia e psicoanalisi a la European Graduate School. Sas tematicas son fòrça divèrsas, e incluson la teoria politica, la teoria suls films, los estudis culturals, la teologia e la psicoanalisi.
Žižek obtenguèt una celebritat internacionala coma teorician social en 1989 aprèp la publicacion de son primièr libre en anglés, The Sublime Object of Ideology (l'objècte sublim de l'ideologia).


text:
György Ligeti
György Ligeti es un compositor romanesc-ongrés naturalizat austriac, nascut en Romania a Diciosânmartin ( Dicsöszentmárton en ongrés), ara Târnăveni lo 28 de mai de 1923 e mòrt lo 12 de junh de 2006 a Viena.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Format al conservatòri de Cluj ( Kolozsvár en ongrés) en Transilvània, lo jòve Ligeti deguèt interrompre los estudis en 1943, a causa de las mesuras antisemitas presas pel regent Horthy (que l’armada tornèt ocupar la majora partida de l’ancian territòri d'Àustria-Ongria devolut a Romania pel Tractat de Trianon) e lo regim de las Croses flechadas. Tota la seuna familha despareguet en deportacion (levat la maire).
Aprèp la Segonda Guèrra Mondiala, s'anèt estudiar la musica e la composicion a l’Universitat de musica Franz-Liszt a Budapèst, abans de se refugiar a Viena. Aprèp aver entendut Gesang der Jünglinge de Karlheinz Stockhausen, o contactèt e integrèt l'estúdio de Colonha, ont encontrèt Pierre Boulez, Luciano Berio e Mauricio Kagel, amn que trabalhèt.
S'installèt a Viena en 1959 e obtenguèt la nacionalitat autriaca en 1967. Aprèp ensenhèt a Darmstadt e Estocòlme; venguèt titulari d'una cadièra de composicion al conservatòri d'Amborg en 1973.
En 2003, recebèt le Prèmi Kossuth.
Moriguèt lo 12 de junh de 2006 a Viena.
Las òbras[modificar | modificar la font]
L’òbra de Ligeti es de las mai divèrsas, qu'anant de la pèça per piano sol a l’opèra, passant per la musica de cambre, l’orquèstra, la musica electronica e de formacions jamai utlizadas coma (Poèma sinfonic pour 100 metronòms), o pauc causidas dins la musica contempranèa coma l’òrgue e lo clavecin].
Las òbras del periòde ongrés de Ligeti, coma lo Primièr qüatuor de còrdas, son calrament inspiradas de Béla Bartók, mas an ja un constat iconoclasta qu'anarà s'afirnissent. Atal, las onze pèças de Musica ricercata son escrichas utilisant sonque doas notas per la primièra pèça (la segonda nota apareissent sonque a la darrièra mesura), puèi tres, e en seguida fins a la darrièra pèça qu'es dodecafonica. Malgrat aquela pèça, Ligeti demorará alunhat del dodecafonisme o de la musica seriala. Dins lo primièr qüatuor se tròba aquela progression matematica, perque los intervals utilizats aumentan de contunh a cada movement començant pel mièg-ton.
Dins lo Poèma sinfonic per 100 metronòms de 1962, lo clic-clac d'aqueles 100 es organzat pendent prèp de vint minutas per un interprèta que règle minuciosament los tempos e las partenças. Creèt un vertadièr escande pendent de la primièra representacion.
Ligeti afinèt aquela tecnica — ont la repeticion d’un mèsme son dins mai d’una voces a de velocitats gaireben identicas creant de defasatges anant lentament dins le temps — dins divèrsas òdras, coma dins los scherzos del Segond qüatuor de còrdas ( 1968 ), lo Concerto de cambra ( 1970 ) e dins las Tres pèças per dos pianos ( 1976 ). En mai d'aquela tecnica purament ritmica, Ramifications ( 1969 ) per doble orquèstra de còrdas trebola las linhas donant als orquèstras un diapason leugièrament diferent.
Aventuras e Nòvas aventuras constituisson un biais de teatre musical utilizant de tecnicas vocalas inabitualas (crit, gronhament, rire…).
Las òbras del darrièr periòde (concertos per piano, per violon, e los estudis), seguent atal lo vam de la musica contemporanèa, tornant mai o mens amb la tradicion en utilizant diatonisme, veire tonalitat, e Melodia, mas l’invencion e la facècia del compositor demoran intactas.
Al cinèma[modificar | modificar la font]
Lo realisator Stanley Kubrick utilizèt mai d'un còp la musica de György Ligeti dins sos films, coma atmosfèras, Requiem, e Lux Æterna dins 2001, una odissèa de l'espaci (« lo monolit negre ») e Musica Ricercata dins Eyes Wide Shut (lo tème al piano, « coma un còp de ponhal dins lo còr d'Stalin », segon Ligeti[1]). Kubrick tanben utilizèt Lontano de Ligeti dins The Shining.
Principalas òbras[modificar | modificar la font]
- 1951 - 1953: Musica Ricercata, onze pèças per piano
- 1953: Sièis bagatèlas per quintet de vent (arenjament de sièis pèças de Musica Ricercata)
- 1951 - 1954: 1èrQüatuors de còrdas, « metamorfòsis nocturnas »
- 1957: Glissandi, composicion electronica
- 1958: Artikulation, composicion electronica
- 1961: atmosfèra, per grand orquèstra
- 1962:
- Volumina, per òrgue
- Aventuras
- Poèma sinfonic
- 1963 - 1965: Requiem
- 1966:
- Concerto per violoncèl
- Nòvas Aventuras
- Lux Æterna
- 1967: Lontano, per orquèstra de còrdas e de vents
- 1968:
- 2nd qüatuor de còrdas
- Continuum, per clavecin
- 1968 - 1969: Ramificacions, per doble orquèstra de còrdas
- 1969:
- Estudi numèro 2 « colada », per òrgue
- Concerto de cambre
- 1971: Melodian, per orquèstra de cambre
- 1972:
- Doble concerto, per fluta, clarin e orquèstra
- Clocks and Clouds, per 12 voces de femnas e orquèstra
- 1974 - 1977: Lo Grand Macabre, opèra segon la pèça omonima de Michel de Ghelderode.
- 1976: Tres pèças per dos pianos (Monument, Selbstportrait, Bewegung)
- 1982: Trio per violon, còrn e piano
- 1983: Tres Fantasiá per còr a cappella segon Hölderlin
- 1985: Estudis per piano (primièr livre)
- 1985 - 1988: Concerto per piano
- 1988 - 1994: Estudis per piano (segond livre)
- 1994: Sonata per alto solet
- 1995 - 2001 : Estudis per piano (tresen livre)
- 1998 - 2003: Concerto per còrn e orquèstra amb quatre còrns obligats (Hamburger Konzert)
- 2000: Sippal, dobbal, nádihegedüvel, cicle de melodias sus de poèmas de Sándor Weöres, per mezzo-soprano e qüatuor de percussions
Prèmis[modificar | modificar la font]
- Prèmi Polar Music
Notes et références[modificar | modificar la font]
- ↑ vejatz los comentaris del compositor dins Stanley Kubrick, a Life in Pictures e la darrièra partida de l'article d'Ivan A. Alexandre, 1923-2006, l'Odyssée du Temps, in n°539 (setembre de 2006) del magazine Diapason
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Pierre, Michel, György Ligeti, compositeur d'aujourd'hui, 2a ed. aument., Éditions Minerve, París, 1985
- (en) Marina Lobanova, György Ligeti : style, ideas, poetics; ed: Verlag Ernst;Berlin; 2002
- (fr) Joseph Delaplace; György Ligeti : un essai d'analyse et d'esthétique musicales; ed:Presses universitaires de Rennes; 2007
- (fr)Simon Gallot, György Ligeti et la musique populaire, Symétrie 2011


text:
Pinus halepensis
Pinus halepensis
Lo pin blanc o pin d'Alèp, (Pinus halepensis), es un arbre del genre Pinus originari de la region mediterranèa del nòrd e del sud. Lo nom scientific de l'espècia ven de la vila siriana d'Alèp.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Arbre de fins a 20 m de naut, las brancas e la rusca son grisencas (d'aquí li ven lo nom de pin blanc). Fuèlhas de 0,7 a 1 mm de larg e de 3,5 a 7 cm de long d'un verd jaunenc. Florís en abril o en mai. Nombrosas pinhas, de 5 a 12 cm de long, amb un pecol clar e amb escatas amb pochons pauc proeminents.
Es un arbre pro xerofil e eliofil.
Es l'arbre dominant a grandas expansions dins lo domeni de l'euse, que colonizèt a causa de las silviculturas abandonadas, ja que es d'una espècia oportunista. Tanben los encendis favorizan sa propagacion, perque lo fuòc fa esclatar les pinhas se n'escampan las granas e mai las nautas temperaturas favorizan la dubertura de las pinhas: es una espècia pirofita.
Usatges[modificar | modificar la font]
Conservacion del sòl contra l'erosion. La fusta servís per la produccion de cellulòsa o platèu de fusta: coma lo tronc es gaireben jamai drech se'n pòt pas servir per d'autras causas.


text:
Geografia
La geografia es l'estudi de la superfícia de la Tèrra. Lo mot, inventat per Eratostènes per un obratge uèi perdut, proven del grèc ancian :
- n Yn (hê gê) : la Tèrra ;
- Ypaφeιv (graphein) : escriure.
Un scientific especializat en geografia es un geograf o una geografa.
Los geografs se pausan tres questions majoras quand agachan la Tèrra :
- Qui ? - Los individús/las societats ocupan l'espaci amb lors valors, lors mòdes de vida.
- Qué ? - L'impacte d'aquestes òmes, que siá economic, social, o environamental, produch de lors institucions, de la recèrca, de las tecnicas, dels escambis o encara de l'esplecha de las ressorsas naturalas.
- Ont ? - La question fondamentala en geografia, lo luòc d'aquestas activitats umanas, pausant lo problèma de las localizacions, "expressions de la causida de las societats" (Antoine Bailly, 2001)
Los geografs pòdon pas abordar aquestas questions sens prendre en compte lo questionament istoric : quora ? Los individús o las societats produson d'espacis que s'ajustan als precedents. De segur, d'autras questions son tanben abordadas al cors d'una analisi geografica complèta (perqué ? - Los objectius dels individús/de las societats ; cossí ? - Las relacions del poder dins l'espaci ; fins a quora ? - Los limits, las discontinuitats, los lindals...)


text:
Siria
Siria (en arabi سوريا) que son nom oficial es Republica Aràbia Siriana (en arabi الجمهوريّة العربيّة السّوريّة Al-Jumhuryiah al Arabiah al Suryiah) es un estat de l'Orient Mejan situat a la broa de la Mar Mediterranèa, al sud de Turquia, a l'oèst d'Iraq e al nòrd de Jordania, Israèl e Liban.
La capitala es Damasc.
Lo gentilici es sirian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los arqueològs demostrèron que Siria aculhiguèt una de las pus ancianas civilizacions[1] e los Amoritas (un dels pòbles pusancian de l'Antiquitat).
Dins la vila excavada d’Ebla, dins lo nòrd-oèst de Siria, los arqueològs descobriguèron en 1975 los vestigis d’un grand empèri semita, que s'estendiá del nòrd de la mar Roja a Turquia e fins en Mesopotamia dins sa part orientala.
Aquel empèri que remonta a 2500 a 2400 ans abans J.-C. fa de l'eblaïta la lenga semitica la pus anciana. Siria compta d’autres grands sites arqueologics coma Mari ont foguèt retrobat un còdi comparable al Còdi de Hammurabi a Babilònia, Ogarit e Doura Europos.
Siria es un país mportant dins l'istòria del cristianisme. Pau de Tarse, lo futur sant Pau, foguèt convertit al cristianisme sus la rota de Damasc, e establiguèt una Glèisa d'en primièr a Antiòquia en Siria antica (uèi en Turquia). D'aquel pòrt partiguèt per maites de sos viatges de mission.
Damasc foguèt fondada al IIIen millenni abans JC[2] ; es una de las vilas pus ancianas del monde e foguèt abitada sens interrupcion (coma Benarés e Jericó). Après l’arrivada dels conquistaires musulmans, Damasc venguèt la capitala de l’Empèri omeia, e atenguèt un prestigi e un poder encara inegalats dins l'istòria siriana. Aquel empèri s'estendiá d’Espanha a l’Asia centrala (661 a 750 apr. J.-C.). Après la casuda dels omeiads, un empèri novèl foguèt creat a Bagdad, l’Empèri abassida. En 1260, Damasc es venguda la capitala provinciala de l’empèri dels Mamelocs. En 1400, la vila foguèt destruita en granda part per Tamerlan : Damasc foguèt gaireben entièrament incendiada, e los artesans damasquins foguèron enlevats per trabalhar a Samarcanda. Un còp tornar bastida, Damas serviguèt de capitala entrò 1516. En 1517, la vila e lo país caiguèron jos ocupacion otomana. Los otomans regnèron sul país pendent mai de 400 ans entrò 1918, levat una passa ont l’egipcian Ibrahim Pacha occupèt lo país de 1832 à 1840.
Lo país se desliurèt de l’ocupacion otomana après la Revòlta araba, las fòrças arabas dintrèron a Damasc en 1918. Un reialme arab sirian independent foguèt creat. Faisal, eissit de la familha ashemiti, fraire d’Abd Allah ibn Hussein, ne serà lo primièr e darrièr rei.
D'efièch, l’independéncia del reialme s'acabarà amb l'ocupacion francesa en 1920. Après la batalha de Maisalon en julhèt de 1920, la colomna del general Goybet, dintra a Damasc. Los franceses impausèron son mandat dins lo país, çò qu'entrainèt l'exili de Faisal en Iraq[3]. França e lo Reialme Unit, que se disián aliats de las fòrças arabas de Faisal, s’èran mes d’accòrd per se partejar l'Orient Mejan.
Après l’acòrd Sykes-Picot, los franceses e los britanics se repartisson administrativament los territòris de l'Empèri otoman descaigut, en crear artificialament de paises distints. L’acòrd acabèt amb la Siria istorica, Bilad al-Cham, qu'amassava la Siria actuala, Liban, ([Jordania]], Palestina (actuals territòris palestinian e israelian). Lo periòde del mandat vegèt la pojada del nacionalisme e de la revòlta contra l’armada francesa. Siria faguèt partida, amb Egipte, de la Republica Aràbia Unida entre 1958 e 1961.
Pendent un brèu periòde dins lo decenni de 1970, Siria amb Libia e Egipte formèt una federacion que pretendiá d'èsser l'embrion de l'unitat aràbia definitiva. Aquela federacion èra estada impulsada de manièra decidida pel cap libian Moammar al-Gaddafi, mas fracassèt, per encausa dels conflictes d'interèsses entre los tres païses que se vegèron dividits entre autres per sa postura fàcia a Israèl. En 1970, après une seria de dictaturas militaras instablas, Hafez el-Assad, alavetz ministre de la Defensa, prend lo poder per un nòu còp d'estat. Son regim fortament autoritari, estructurat a l'entorn d'un partit unic, lo partit Baas, a mes en plaça un contraròtle de l'ensemble de la vida politica siriana. Es responsable del chaple de Hama[4].
A sa mòrt en 2000, son filh, Bashar al-Assad, li succediguèt e mantenguèt lo regim instaurat per son paire, amb un certan destibament de las libertats al començament del mandat[5].
Politica[modificar | modificar la font]
De manifestacions comencèron en Siria lo 26 de genièr de 2011 influénciada per las autres manifestacions de la region; lo meteis jorn, un cas d'autoimmolacion foguèt raportat. Los manifestants demandavan de refòrmas politicas, lo retorn dels dreches civils, e la fin de l'estat d'urgéncia mes en plaça dempuèi 1963.[6] Aquelas manifestacions contre lo govèrn de Bashar al-Assad, començadas dins lo contèxte de la Prima aràbia foguèron reprimidas amb violéncia per las fòrças governamentalas. Lo conflicte se transformèt pauc a pauc en rebellion armada apès de meses de sètge militar.[7]
L'oposicion armada consistís en divèrses grops que se formèron long del conflicte, d'en primièr l'Armada Siriana Liura, que foguèt la primièra de prene las armas en 2011, e lo Front Islamic format en 2013. En 2013, lo Hezbollah dintrèt dins la guèrra en supòrt de l'armada siriana.[8][9] A l'èst, l'Estat Islamic, un grop jihadista militant originari d'Iraq, obtenguèt de victòrias rapidas a l'encòp en Siria e en Iraq, dintrant tanben en conflicte amb los autres grops rebels. En julhèt de 2014, contrarotlava un terç del territòri sirian e una granda part de sa produccion de petròli e de gas, çò que ne fasiá de fach la principala fòrça d'oposicion.
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Dins lo país se destinguisson, d'oèst en èst, tres regions: a l'oèst se tròba una plana litorala, separada de l'interior pel Jabal Ansaria, una doble serra a l'interior de la qual sorgisson diversas vals; lo centre del país es format per un plan accidentat amb diverses pics volcanics e qu'es traversat del nòrd-èst al sud-oèst per una serra que i se destinguisson diversas formacions: Jabal Abd al-Aziz, Jabal Visir, Jabal Buwaida, Jabal Saar, Jabal al Sarqi e Jabal Garbi; la region de l'èst es constituïda per la val d'Eufrates. Aqueste es lo principal riu que traversa lo país, que penetra per l'èst e sortís pel nòrd-oèst; son importants tanben los afluents Jabur e Orontes, a l'oèst. A l'extrèm nòrd-èst, la frontièra amb Turquia seguís Tigre. A la part oèst del país lo clima es mediterranèu, mas en s'avançant cap a l'èst ven pus sec e caud.
La populacion se concentra dins los territòris plaçats a l'oèst; lo taus de creissença vegetativa es fòrça naut.
Organizacion politicoadministrativa[modificar | modificar la font]
Síria ten 14 províncias o governorats (muhafazat, singular: muhafazah), devesidas en 60 districtes, manatiq (sing. mintaqah), que al seu torn se subdevesisson en subdistrictes, o nawahi (sing. Nahia). Los nawahi se compausan de vilas o ciutats, que son las unitats administrativas pus pichonas.
- Damasc (en arab: 'دمشق')
- Rif Dimashq ( 'ریف دمشق')
- Al-Qunaytirah ( 'محافظة القنيطرة')
- Dar'a ( 'محافظة درعة')
- As-Suwayda o Sweida ( 'محافظة السويداء')
- Homs ( 'محافظة حمص')
- Tartus (en arab: 'محافظة طرطوس')
- Al Ladhiqiyah o Latakia ( 'محافظة اللاذقي' ة)
- Hamah ( 'محافظة حماه')
- Idlib ( 'محافظة ادلب')
- Halab o Alèp ( 'محافظة حلب')
- Ar-Raqqà ( 'محافظة الرقة')
- Dayr az-Zawr ( 'محافظة دير الزور')
- Al-Hasakah ( 'محافظة الحسكة, en kurd: 'حسكة)
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia de Siria.
En çò que tanh a l'economia lo país es en via de desvolopament, e mai se dempuèi 1973, e a causa de de problèmas politics que li an fach destinar part del sieu pressupòst a de despensas militaras, l'inflacion a frenat aqueste progrès.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ Modèl:LIGAM web
- ↑ http://whc.unesco.org/fr/list/20
- ↑ Rapport de la commission chargée par le Conseil de l'étude de la frontière entre la Syrie et l'Irak
- ↑ Syrie : l'ombre du massacre de février 1982 plane toujours sur Hama, Le Monde. Consultat lo 27 mars 2015.
- ↑ Judith Cahen, « Les déboires du « printemps de Damas » », 2002, Le Monde diplomatique. Consultat lo 27 mars 2015.
- ↑ Q&A: Syrian activist Suhair Atassi
- ↑ Bombardment of Syria's Homeless kills 21 peopleModèl:Dead link
- ↑ Hezbollah chief says group is fighting in Syria
- ↑ Al Nusrah Front claims 3 more suicide attacks in Daraa