text:
Craywick
Craywick es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
==Istòria==
Un luòc de pelegrinatge :
En sollicitant de la majoritat de las pichonas entités ruralas, l'istòria de Craywick pòt pas dissociar-se de aquela de la siá glèisa : rebâtie cap a la fin del Sègle XVII sus vestigis de bastiment romane, la bastissa #protegir la redaccion dels quasèrns de doléances en 1789 e las eleccions del primièr conselh municipal l'an 1791. Per aver-i recebut l'an 1679 los reliques de sant Gilles, la parròquia #venir luòc de pelegrinatge, en amassant en lo moment de la neuvaine de setembre, paysans e de pescadors dels environs : venián i puiser l'aiga d'una font jutjada curative, abans de se restaurar a la auberge del "bon Sant Gilles" aguda pel clergé local. Es aital coma pendent longtemps — meteis après la desaparicion de las reliques jos la Revolucion — se #invocar Sant Gilles contra los mals de cap, la fèbre, la épilepsie e las malautiás infantiles, una devocion plan reveladora tanben de l'estat sanitaire de la contrée.
Un Caseriu industrial :
Dels évènements militars #que #afectar Craywick — e #èsser légion del fach de la proxilité de dos luòcs fòrts — retenèm la paissièra de Gravelines pels franceses l'an 1644 #que #incitar los espanhòls, totjorn en possession de Bourbourg, a far creuser un fossé defensiu rectilini fins al passatge de CoppenhaecqModèl:Referencia desirada o Coppenax ont #èsser bastida una tem bastionnéeModèl:Referencia desirada : aquel luòc #donar naissença a Coppenaxfort, masatge caseriu nascut en la segonda mitat del Sègle XVII après lo démantèlement d'aquela labor fortificada. Es en aquel sector #que se #implantar, après lo creusement del canal de Bourbourg (1670-1685), divèrsas activitats industrialas #qu'una fabrica de teles de vel l'an 1766, una fabrica texila e, al mièg del Sègle XIX, un doç #que #evolucionar en distillerie. Aquel caseriu n'a contunhat a se desvolopar al Sègle XX conjointement als importants trabalhs destinats a completar la ret de las vias navigables : en 1932 amb lo creusement de la dérivation del canal de la Colme e en 1967 amb la élargissement destinat a permetre lo accessibilité als transpòrts fluviaux de grand gabarit, en entrenant la creacion de zònas de depaus, lo relèvement del pont de Brouckerque e la desaparicion del pont de Dunquèrca.
Un lieu de pèlerinage :
À l'instar de la plupart des petites entités rurales, l'histoire de Craywick ne peut se dissocier de celle de son église : rebâtie vers la fin du Sègle XVII sur des vestiges de construction romane, l'édifice abrita la rédaction des cahiers de doléances en 1789 et les élections du premier conseil municipal en 1791. Pour avoir reçu en 1679 les reliques de saint Gilles, la paroisse devint lieu de pèlerinage, rassemblant lors de la neuvaine de septembre, paysans et pêcheurs des environs : ils venaient y puiser l'eau d'une source jugée curative, avant de se restaurer à l'auberge du "bon Saint Gilles" tenue par le clergé local. C'est ainsi que pendant très longtemps — même après la disparition des reliques sous la Révolution — on invoqua Saint Gilles contre les maux de tête, la fièvre, l'épilepsie et les maladies infantiles, une dévotion bien révélatrice aussi de l'état sanitaire de la contrée.
Un Hameau industriel :
Des évènements militaires qui affectèrent Craywick — et ils furent légion du fait de la proxilité de deux places fortes — retenons la prise de Gravelines par les français en 1644 qui incita les espagnols, toujours en possession de Bourbourg, à faire creuser un fossé défensif rectiligne jusqu'au passage de CoppenhaecqModèl:Référence souhaitée ou Coppenax où fut construite une redoute bastionnéeModèl:Référence souhaitée : ce site donna naissance à Coppenaxfort, hameau né dans la seconde moitié du Sègle XVII après le démantèlement de cet ouvrage fortifié. C'est dans ce secteur que s'implantèrent, après le creusement du canal de Bourbourg (1670-1685), diverses activités industrielles dont une fabrique de toiles de voile en 1766, une usine textile et, au milieu du Sègle XIX, une sucrerie qui évolua en distillerie. Ce hameau a continué à se développer au Sègle XX conjointement aux importants travaux destinés à compléter le réseau des voies navigables : en 1932 avec le creusement de la dérivation du canal de la Colme et en 1967 avec l'élargissement destiné à permettre l'accessibilité aux transports fluviaux de grand gabarit, entraînant la création de zones de dépôt, le relèvement du pont de Brouckerque et la disparition du pont de Dunkerque.


c: text/html

text:
Donate/Transparency/oc
Transparéncia de la Fondacion Wikimèdia
Wikipèdia es gerit e sostengut per la Fondacion Wikimèdia, una organizacion caritativa que beneficia de l'statut 501(c)(3) d’exempcion fiscala e basada a San Francisco en Califòrnia. Als Estats Units, podètz dedusir vòstres dons de vòstre revengut taxable al plan federal.
En tant qu’organizacions de tòca non lucrativa amb una valor fondamentala de transparéncia, la Fondacion Wikimèdia es resolguda a comunicar amb nòstres volontaris, donators, e personas interessadas d’un biais dobert, responsable e precòç.
Declaracion de mission de la Fondacion Wikimèdia
La mission de la Fondacion Wikimèdia es de formar e engatjar de personas a l'entorn del mond per collectar e desvolopar de contenguts educatius plaçats jos una licéncia liura o dins lo domeni public, e d'o escampilhar efièchament e a l’escala mondiala.
En collaboracion amb una ret d’associacions localas, la Fondacion provesís l’infrastructura essenciala e un encastre organisacional de trabalh pel sosten e lo desvolopament de projèctes wiki multilingües e d’autres esfòrces que pòdon servir a aquesta mission. La Fondacion rendrà e mantendrà gratuitas las informacions utilas obtengudas per sos projèctes disponibles sus l’Internet, a perpetuitat.
Rapòrt annadièr 2007–2008
A partir de l’annada fiscala 2007–2008 (del 1èr de julhet de 2007 al 30 de junh de 2008), la Fondacion Wikimèdia publica un Rapòrt annadièr al subjècte de sas tòcas, activitats complidas, e objectius. Podètz telecargar de còpias dels rapòrts çaijós.
Tanben publicam de rapòrts financièrs detalhats, coma las declaracions financièras auditadas e nòstre plan annadièr per cada annada fiscala.
D'unas associacions localas publican lors rapòrts pròpris ; consultatz las paginas Web de las associacions respectivas per mai d’informacions.
- Rapòrt annadièr 2007–2008

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Xena: Warrior Princess
Xena: Warrior Princess es una sèria televisada americana creada per Robert Tapert e John Schulian que son personatge principal i es la guerrièra Xena (interpretada per Lucy Lawless. La seria foguèt estrenada lo 15 setembre de 1995 sus la ret americana USA Network e s'acabèt en 2002. I a actualament 6 sasons, e cada episòdi dura en mejana 42-45 minutas.
Actors principals[modificar | modificar la font]
- Lucy Lawless - Xena
- Renee O'Connor - Gabrielle
- Ted Raimi - Joxer
- Kevin Tod Smith - Ares
- Hudson Leick - Callisto
- Alexandra Tydings - Aphrodite
- Bruce Campbell - Autolycus


text:
Pluton (planeta nana)
(134340) Pluton es una planeta nana. Abans 2006 pensavan qu'èra la novena planeta del Sistèma Solar, la pus pichoneta e la que mai s'alunha del Solelh. Foguèt descobèrt lo 18 de febrièr de 1930 per Clyde William Tombaugh (1906-1997) dempuèi l'Observatòri Lowell a Flagstaff (Arizòna, Estats Units), mas es tan luènh de la Tèrra que per ara n'avèm pas gaire d'informacion. Fins ara, es pas estat visitat per cap de mission espaciala. A cinc satellits coneguts, que tres an ja un nom e que lo pus grand es Caront.
Caracteristicas orbitalas[modificar | modificar la font]
En general, Pluton es mai alunhat del Solelh que totas las autras planetas, pasmens son orbita es fòrça excentrica, e pendent 20 de las 249 annadas que tarda per la recórrer, es mai pròcha del Solelh que Neptun. Se sarrèt mai del Solelh en setembre de 1989 e contunhèt dins l'orbita de Neptun fins al mes de març de 1999. Ara es a s'alunhar e tornarà pas traversar l'orbita neptuniana fins al mes de setembre de 2226.
L'orbita de Pluton tanben es la pus inclinada, amb 17º. Per aquesta rason i a pas cap de risca que se tròbe amb Neptun. Quand las orbitas se crosan o fan a ras dels extrèms de tal biais que, en verticala, son separats par una distància colossala.
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
La composicion de Pluton es pas coneguda. Pasmens de mesuras de sa densitat (2030 kg/m3) indican qu'es format per 70% de rocalha e 30% de glaç. La superficia es probable que siá cobèrta d'azòt gelat amb de quantitats magras de metan e de monoxid de carbòni (en estat solid) e a l'interior deu aver un nuclèu de rocàs.
Pluton a una atmosfèra prima, formada per d'azòt, de metan e de monoxid de carbòni, que se gèla e tomba sus la superficia a mesura que s'alunha del Solelh. Lo metan gelat indica que la temperatura a la superfícia es inferiora a 70 K e probablament es a l'entorn de 50 K (-220 °C). La temperatura pòt variar bravament entre lo ponch de l'orbita mai a ras del Solelh e lo pus alunhat, vist que la diferéncia es de mai de 2,5 miliards de quilomètres.


text:
Jean-Marie Degoutte
Jean-Marie Joseph Degoutte (1866-1938) foguèt un generau francés.
Soudat dins lo 36en regiment d'artilhariá, intrèt a l'Escòla de Saint-Cyr lo 29 d'octòbre de 1888. Entre 1890 e 1896, participèt ai campanhas en Tunisia e Madagascar. Venguèt capitani en 1896, luòctenent-coronèu en 1912 e coronèu lo 1èr de novembre de 1914. Participèt en particular ais ofensivas de Champagne en setembre de 1915 puei venguèt generau de bregada lo 25 de març de 1916 e generau de division lo 9 de mai de 1917. Comandèt adonc lo 21en còrs de la VIa armada francesa. Après la fin de la Premiera Guèrra Mondiala, foguèt cap de l'armada dau Ren puei venguèt membre dau Conseu de guèrra superior. Enfin, entre 1923 e 1925, dirigiguèt lei tropas francesas durant l'ocupacion de la Ruhr.
Foguèt tanben Grand Crotz de la Legion d'Onor en 1923.


text:
Economia de mercat
L'economia de mercat es un sistèma economic que se centra directament cap al mercat, e non dins l'auto consomacion. L'economia de mercat es d'abitud ligada al capitalisme e a un tipe d'Estat que interven en politica economica d'un biais limitat o, en cases d'intervencion massissa, amb la tòca de salvagardar l'estabilitat del sistèma. S'opausa doncas a las economias planificadas e a las ancianas economias d'excedents o familialas.
Segon qualques economistas coma Adam Smith, l'economia de mercat, regida per las leis de l'ofra e demanda, la concurréncia e la maximizacion del benefici, es "naturalament" presenta dins lo comportament uman e dirigís, se se daissa liura de restriccions, las iniciativas economicas. Al contrari d'aquela teoria, divèrsas criticas supòrtan nimai los arguments nimai los presupausats ideologics.


text:
Liste des communes de la Somme
Sommaire
Communes actuelles
Sommaire - A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - Q - R - S - T - U - V - W - X - Y - Z
A
Abbeville - Ablaincourt-Pressoir - Acheux-en-Amiénois - Acheux-en-Vimeu - Agenville - Agenvillers - Aigneville - Ailly-le-Haut-Clocher - Ailly-sur-Noye - Ailly-sur-Somme - Airaines - Aizecourt-le-Bas - Aizecourt-le-Haut - Albert - Allaines - Allenay - Allery - Allonville - Amiens - Andainville - Andechy - Argoeuves - Argoules - Arguel - Armancourt - Arquèves - Arrest - Arry - Arvillers - Assainvillers - Assevillers - Athies - Aubercourt - Aubigny - Aubvillers - Auchonvillers - Ault - Aumâtre - Aumont - Autheux - Authie - Authieule - Authuille - Avelesges - Aveluy - Avesnes-Chaussoy - Ayencourt
B
Bacouel-sur-Selle - Bailleul - Baizieux - Balâtre - Barleux - Barly - Bavelincourt - Bayencourt - Bayonvillers - Bazentin - Béalcourt - Beaucamps-le-Jeune - Beaucamps-le-Vieux - Beauchamps - Beaucourt-en-Santerre - Beaucourt-sur-l'Ancre - Beaucourt-sur-l'Hallue - Beaufort-en-Santerre - Beaumetz - Beaumont-Hamel - Beauquesne - Beauval - Bécordel-Bécourt - Becquigny - Béhen - Béhencourt - Bellancourt - Belleuse - Belloy-en-Santerre - Belloy-Saint-Léonard - Belloy-sur-Somme - Bergicourt - Bermesnil - Bernâtre - Bernaville - Bernay-en-Ponthieu - Bernes - Berneuil - Berny-en-Santerre - Bertangles - Berteaucourt-les-Dames - Berteaucourt-lès-Thennes - Bertrancourt - Béthencourt-sur-Mer - Béthencourt-sur-Somme - Bettembos - Bettencourt-Rivière - Bettencourt-Saint-Ouen - Beuvraignes - Biaches - Biarre - Biencourt - Billancourt - Blangy-sous-Poix - Blangy-Tronville - Boisbergues - Le Boisle - Boismont - Bonnay - Bonneville - Bosquel - Bouchavesnes-Bergen - Bouchoir - Bouchon - Boufflers - Bougainville - Bouillancourt-en-Séry - Bouillancourt-la-Bataille - Bouquemaison - Bourdon - Bourseville - Boussicourt - Bouttencourt - Bouvaincourt-sur-Bresle - Bouvincourt-en-Vermandois - Bouzincourt - Bovelles - Boves - Braches - Brailly-Cornehotte - Brassy - Bray-lès-Mareuil - Bray-sur-Somme - Breilly - Bresle - Breuil - Brévillers - Brie - Briquemesnil-Floxicourt - Brocourt - Brouchy - Brucamps - Brutelles - Buigny-l'Abbé - Buigny-lès-Gamaches - Buigny-Saint-Maclou - Buire-Courcelles - Buire-sur-l'Ancre - Bus-la-Mésière - Bus-lès-Artois - Bussu - Bussus-Bussuel - Bussy-lès-Daours - Bussy-lès-Poix - Buverchy
C
Cachy - Cagny - Cahon - Caix - Cambron - Camon - Camps-en-Amiénois - Canaples - Canchy - Candas - Cannessières - Cantigny - Caours - Cappy - Cardonnette - Le Cardonnois - Carnoy - Carrépuis - Cartigny - Caulières - Cavillon - Cayeux-en-Santerre - Cayeux-sur-Mer - Cerisy - Cerisy-Buleux - Champien - Chaulnes - La Chaussée-Tirancourt - Chaussoy-Epagny - La Chavatte - Chépy - Chilly - Chipilly - Chirmont - Chuignes - Chuignolles - Citerne - Cizancourt - Clairy-Saulchoix - Cléry-sur-Somme - Cocquerel - Coigneux - Coisy - Colincamps - Combles - Condé-Folie - Contalmaison - Contay - Conteville - Contoire - Contre - Conty - Corbie - Cottenchy - Coullemelle - Coulonvillers - Courcelette - Courcelles-au-Bois - Courcelles-sous-Moyencourt - Courcelles-sous-Thoix - Courtemanche - Cramont - Crécy-en-Ponthieu - Crémery - Cressy-Omencourt - Creuse - Croix-Moligneaux - Croixrault - Le Crotoy - Crouy-Saint-Pierre - Curchy - Curlu
D
Damery - Dancourt-Popincourt - Daours - Dargnies - Davenescourt - Démuin - Dernancourt - Devise - Doingt - Domart-en-Ponthieu - Domart-sur-la-Luce - Domesmont - Dominois - Domléger-Longvillers - Dommartin - Dompierre-Becquincourt - Dompierre-sur-Authie - Domqueur - Domvast - Doudelainville - Douilly - Doullens - Dreuil-lès-Amiens - Driencourt - Dromesnil - Drucat - Dury
E
Eaucourt-sur-Somme - L'Échelle-Saint-Aurin - Éclusier-Vaux - Embreville - Englebelmer - Ennemain - Épagne-Épagnette - Épaumesnil - Épécamps - Épehy - Épénancourt - Éplessier - Eppeville - Équancourt - Équennes-Éramecourt - Erches - Ercheu - Ercourt - Ergnies - Érondelle - Esclainvillers - Esmery-Hallon - Essertaux - Estréboeuf - Estrées-Deniécourt - Estrées-lès-Crécy - Estrées-Mons - Estrées-sur-Noye - Étalon - Ételfay - Éterpigny - Étinehem - L'Étoile - Étréjust - Étricourt-Manancourt
F
La Faloise - Falvy - Famechon - Faverolles - Favières - Fay - Ferrières - Fescamps - Feuillères - Feuquières-en-Vimeu - Fieffes-Montrelet - Fienvillers - Fignières - Fins - Flaucourt - Flers - Flers-sur-Noye - Flesselles - Fleury - Flixecourt - Fluy - Folies - Folleville - Fonches-Fonchette - Fontaine-le-Sec - Fontaine-lès-Cappy - Fontaine-sous-Montdidier - Fontaine-sur-Maye - Fontaine-sur-Somme - Forceville - Forceville-en-Vimeu - Forest-l'Abbaye - Forest-Montiers - Fort-Mahon-Plage - Fossemanant - Foucaucourt-en-Santerre - Foucaucourt-Hors-Nesle - Fouencamps - Fouilloy - Fouquescourt - Fourcigny - Fourdrinoy - Framerville-Rainecourt - Framicourt - Francières - Franleu - Franqueville - Fransart - Fransu - Fransures - Franvillers - Fréchencourt - Frémontiers - Fresnes-Mazancourt - Fresnes-Tilloloy - Fresneville - Fresnoy-Andainville - Fresnoy-au-Val - Fresnoy-en-Chaussée - Fresnoy-lès-Roye - Fressenneville - Frettecuisse - Frettemeule - Friaucourt - Fricamps - Fricourt - Frise - Friville-Escarbotin - Frohen-sur-Authie - Froyelles - Frucourt
G
Gamaches - Gapennes - Gauville - Gentelles - Gézaincourt - Ginchy - Glisy - Gorenflos - Gorges - Goyencourt - Grand-Laviers - Grandcourt - Gratibus - Grattepanche - Grébault-Mesnil - Grécourt - Grivesnes - Grivillers - Grouches-Luchuel - Gruny - Guerbigny - Gueschart - Gueudecourt - Guignemicourt - Guillaucourt - Guillemont - Guizancourt - Guyencourt-Saulcourt - Guyencourt-sur-Noye
H
Hailles - Hallencourt - Hallivillers - Halloy-lès-Pernois - Hallu - Ham - Le Hamel - Hamelet - Hancourt - Hangard - Hangest-en-Santerre - Hangest-sur-Somme - Harbonnières - Hardecourt-aux-Bois - Hargicourt - Harponville - Hattencourt - Hautvillers-Ouville - Havernas - Hébécourt - Hédauville - Heilly - Hem-Hardinval - Hem-Monacu - Hénencourt - Herbécourt - Hérissart - Herleville - Herly - Hervilly - Hesbécourt - Hescamps - Heucourt-Croquoison - Heudicourt - Heuzecourt - Hiermont - Hombleux - Hornoy-le-Bourg - Huchenneville - Humbercourt - Huppy - Hyencourt-le-Grand
I
Ignaucourt - Inval-Boiron - Irles
J
L
Laboissière-en-Santerre - Lachapelle - Lafresguimont-Saint-Martin - Lahoussoye - Laleu - Lamaronde - Lamotte-Brebière - Lamotte-Buleux - Lamotte-Warfusée - Lanchères - Lanches-Saint-Hilaire - Languevoisin-Quiquery - Laucourt - Laviéville - Lawarde-Mauger-l'Hortoy - Léalvillers - Lesboeufs - Liancourt-Fosse - Licourt - Liéramont - Liercourt - Ligescourt - Lignières - Lignières-Châtelain - Lignières-en-Vimeu - Lihons - Limeux - Liomer - Loeuilly - Long - Longavesnes - Longpré-les-Corps-Saints - Longueau - Longueval - Longuevillette - Louvencourt - Louvrechy - Lucheux
M
Machiel - Machy - Mailly-Maillet - Mailly-Raineval - Maisnières - Maison-Ponthieu - Maison-Roland - Maizicourt - Malpart - Mametz - Marcelcave - Marché-Allouarde - Marchélepot - Marestmontiers - Mareuil-Caubert - Maricourt - Marieux - Marlers - Marquaix - Marquivillers - Martainneville - Matigny - Maucourt - Maurepas - Le Mazis - Méaulte - Méharicourt - Meigneux - Le Meillard - Méneslies - Méréaucourt - Mérélessart - Méricourt-en-Vimeu - Méricourt-l'Abbé - Méricourt-sur-Somme - Mers-les-Bains - Le Mesge - Mesnil-Bruntel - Mesnil-Domqueur - Mesnil-en-Arrouaise - Mesnil-Martinsart - Mesnil-Saint-Georges - Mesnil-Saint-Nicaise - Métigny - Mézerolles - Mézières-en-Santerre - Miannay - Millencourt - Millencourt-en-Ponthieu - Miraumont - Mirvaux - Misery - Moislains - Molliens-au-Bois - Molliens-Dreuil - Monchy-Lagache - Mons-Boubert - Monsures - Montagne-Fayel - Montauban-de-Picardie - Montdidier - Montigny-les-Jongleurs - Montigny-sur-l'Hallue - Montonvillers - Morchain - Morcourt - Moreuil - Morisel - Morlancourt - Morvillers-Saint-Saturnin - Mouflers - Mouflières - Moyencourt - Moyencourt-lès-Poix - Moyenneville - Muille-Villette
N
Nampont - Namps-Maisnil - Nampty - Naours - Nesle - Nesle-l'Hôpital - Neslette - Neufmoulin - Neuilly-l'Hôpital - Neuilly-le-Dien - Neuville-au-Bois - Neuville-Coppegueule - La Neuville-lès-Bray - Neuville-lès-Loeuilly - La Neuville-Sire-Bernard - Neuvillette - Nibas - Nouvion - Noyelles-en-Chaussée - Noyelles-sur-Mer - Nurlu
O
Occoches - Ochancourt - Offignies - Offoy - Oisemont - Oissy - Omiécourt - Oneux - Oresmaux - Oust-Marest - Outrebois - Ovillers-la-Boisselle
P
Pargny - Parvillers-le-Quesnoy - Pendé - Pernois - Péronne - Pertain - Picquigny - Piennes-Onvillers - Pierregot - Pierrepont-sur-Avre - Pissy - Plachy-Buyon - Le Plessier-Rozainvillers - Poeuilly - Poix-de-Picardie - Ponches-Estruval - Pont-de-Metz - Pont-Noyelles - Pont-Remy - Ponthoile - Port-le-Grand - Potte - Poulainville - Pozières - Prouville - Prouzel - Proyart - Puchevillers - Punchy - Puzeaux - Pys
Q
Quend - Querrieu - Le Quesne - Le Quesnel - Quesnoy-le-Montant - Quesnoy-sur-Airaines - Quevauvillers - Quiry-le-Sec - Quivières
R
Raincheval - Rainneville - Ramburelles - Rambures - Rancourt - Regnière-Écluse - Remaisnil - Remaugies - Remiencourt - Rethonvillers - Revelles - Ribeaucourt - Ribemont-sur-Ancre - Riencourt - Rivery - Rogy - Roiglise - Roisel - Rollot - Ronssoy - Rosières-en-Santerre - Rouvrel - Rouvroy-en-Santerre - Rouy-le-Grand - Rouy-le-Petit - Roye - Rubempré - Rubescourt - Rue - Rumigny
S
Saigneville - Sailly-Flibeaucourt - Sailly-Laurette - Sailly-le-Sec - Sailly-Saillisel - Sains-en-Amiénois - Saint-Acheul - Saint-Aubin-Montenoy - Saint-Aubin-Rivière - Saint-Blimont - Saint-Christ-Briost - Saint-Fuscien - Saint-Germain-sur-Bresle - Saint-Gratien - Saint-Léger-lès-Authie - Saint-Léger-lès-Domart - Saint-Léger-sur-Bresle - Saint-Mard - Saint-Maulvis - Saint-Maxent - Saint-Ouen - Saint-Quentin-en-Tourmont - Saint-Quentin-la-Motte-Croix-au-Bailly - Saint-Riquier - Saint-Sauflieu - Saint-Sauveur - Saint-Vaast-en-Chaussée - Saint-Valery-sur-Somme - Sainte-Segrée - Saisseval - Saleux - Salouël - Sancourt - Saulchoy-sous-Poix - Sauvillers-Mongival - Saveuse - Senarpont - Senlis-le-Sec - Sentelie - Seux - Sorel - Sorel-en-Vimeu - Soues - Sourdon - Soyécourt - Surcamps - Suzanne
T
Tailly - Talmas - Templeux-la-Fosse - Templeux-le-Guérard - Terramesnil - Tertry - Thennes - Thézy-Glimont - Thiepval - Thieulloy-l'Abbaye - Thieulloy-la-Ville - Thièvres - Thoix - Thory - Tilloloy - Tilloy-Floriville - Tilloy-lès-Conty - Tincourt-Boucly - Le Titre - Toeufles - Tours-en-Vimeu - Toutencourt - Le Translay - Treux - Tully
U
V
Vadencourt - Vaire-sous-Corbie - Valines - Varennes - Vauchelles-lès-Authie - Vauchelles-lès-Domart - Vauchelles-les-Quesnoy - Vaudricourt - Vauvillers - Vaux-en-Amiénois - Vaux-Marquenneville - Vaux-sur-Somme - Vecquemont - Velennes - Vercourt - Vergies - Vermandovillers - Verpillières - Vers-sur-Selles - La Vicogne - Vignacourt - Ville-le-Marclet - Ville-sur-Ancre - Villecourt - Villeroy - Villers-aux-Érables - Villers-Bocage - Villers-Bretonneux - Villers-Campsart - Villers-Carbonnel - Villers-Faucon - Villers-lès-Roye - Villers-sous-Ailly - Villers-sur-Authie - Villers-Tournelle - Vironchaux - Vismes - Vitz-sur-Authie - Voyennes - Vraignes-en-Vermandois - Vraignes-lès-Hornoy - Vrély - Vron
W
Wargnies - Warloy-Baillon - Warlus - Warsy - Warvillers - Wiencourt-l'Équipée - Wiry-au-Mont - Woignarue - Woincourt - Woirel
Y
Y - Yaucourt-Bussus - Yonval - Yvrench - Yvrencheux - Yzengremer - Yzeux
Anciennes communes
Sommaire - A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - Q - R - S - T - U - V - W - X - Y - Z
A
- Acquet - entre 1790 et 1794 - Neuilly-le-Dien
B
- Berny-sur-Noye - 1965 - absorbée par Ailly-sur-Noye
C
- Canizy - entre 1790 et 1794 - Hombleux
D
- Dreuil-lès-Molliens - 1972 - Molliens-Dreuil
F
- Fregicourt - 1834 - réunie à Combles
- Frohen-le-Grand - 2007 - Frohen-sur-Authie
- Frohen-le-Petit - 2007 - Frohen-sur-Authie
G
- Guisancourt - entre 1790 et 1794 - Quiviéres
M
- Montmarquet - 1970 - : Lafresguimont-Saint-Martin
S
- Saleux-Salouël - 1864 - Saleux et Salouël
V
- Ville-Saint-Ouen - 1899 - Ville-le-Marclet
Voir aussi (sur GeneaWiki)
- Blasons de la Somme
- Cartes postales de la Somme
- Personnalités de la Somme
- Monuments aux morts de la Somme
- Liens de Cassini-Ehess pour 80 - Somme
- Archives départementales de la Somme
- Archives municipales de la Somme
- Noms des communes de la Somme sous la révolution Française
- Listes de diffusion de la Somme
- Diocèse d'Amiens
- Diocèse d'Amiens - Prêtres Morts aux guerres
- Diocèse d'Amiens - Soeurs-Infirmières survivantes de la guerre 1914-1918
- Liste des sénateurs du département de la Somme
- Liste des présidents des conseillers généraux de la Somme
- Liste des députés de la Somme sous la Révolution française
- Liste des députés de la Somme 1800-2012
- Aviateurs tués au-dessus de la Somme en 1914-1918
- Aviateurs tués au-dessus de la Somme en 1939-1945
- Les Médecins de la Somme Morts aux guerres
- Les Écrivains de la Somme Morts aux guerres
- Les instituteurs de la Somme morts en 1914-1918
- Les instituteurs de la Somme morts en 1939-1945
- Les élèves de la Somme des grandes écoles morts aux guerres
Liens utiles (externes)
- Notices communales (Cassini.EHESS) avec les recencements des communes actuelles et disparues
- Cartes postales de la Somme sur le site 123villages.com
- Les clochers de la Somme
- Photo du mont d'Arguel le sommet du département de la Somme où l'on contemple la vallée du Liger


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Saint-Aubin-Rivière es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Vilatge rural picard de la Vallée de la Bresle, traversat pel Liger, facilament accessible pels autoroutes A28 e A29
Village rural picard de la Vallée de la Bresle, traversé par le Liger, aisément accessible par les autoroutes A28 et A29
Saint-Aubin-Rivière
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Trirema
Una trirema èra una galèra de combat antica desvolopada a partir de la pentecontera. Èra equipat d'una vela, de 170 remaires organizats en tres rengs e d'un ròstre de bronze permetent d'esperonar un naviri enemic. Mens lòng e pus rapide que son predecessor, aqueu naviri èra leugier e manejable e dominèt la guèrra navala en Mediterranèa entre lei sègles VI e IV avC. Foguèron alora despassadas durant lo periòde ellenic per de naviris pus pesucs amb una proteccion melhora. Puei, venguèron tornarmai lo naviri dominant de la flòta imperiala romana que l'adoptèt per contentar sei besonhs navaus limitats. Dispareguèt au sègle IV dins lo corrent dau declin de l'Empèri Roman e dau desvolopament novèu d'afrontaments navaus en Mediterranèa.


text:
Osteichthyes
Lo sens del tèrme Osteictians es diferent segon qu'òm se situa en classificacion classica o filogenetica.
En classificacion filogenetica, lo clad dels Osteictians compren los peisses ossoses mas tanben los batracians, los reptils e los mamifèrs.
En classificacion classica, la superclassa dels Osteictians (del grèc osteon, os e ichthys, peis), o peisses ossoses, recampa los peisses qu'an una esqueleta ossosa.
Somari
Lista de las classas[modificar | modificar la font]
superclassa Osteichthyes
- classa Actinopterygii
- sosclassa Chondrostei (Esturjons..)
- sosclassa Neopterygii
- infraclassa Teleostei (la granda majoritat dels peisses)
- classa Sarcopterygii
- sosclassa Coelacanthimorpha (Celacant)
- sosclassa Dipnoi (Dipnòus)
Los Osteictians contenon la classa dels Actinopterigians, que recampa l'immensa majoritat de las espècias de peisses, e conten en particular totes los peisses qu'an un interès economic per l'òme (pesca, aqüacultura, aqüariofilia).
Filogenia[modificar | modificar la font]
Per rapòrt al grop parent, l'innovacion pus notabla es l'ossificacion amb la preséncia de dos tipes d'òs d'originas diferentas :
- l'òs encondral que remplaça al cors del desvolopament las pèças cartilaginosas de l'esquelet intèrne.
- l'òs dermic que dona los òsses de la boita craniana e las cinturas escapularas.
S'obsèrva tanben la preséncia de sacs aerians religats al tube digestiu que donaràn los palmons dels vertebrats terrèstres e las vessias natatòrias dels Actinopterigians. Aquestes sacs aerians son sopechats dins cèrts Gnatostòmes fossils. Las temptativas d'emancipacion del mitan aqüatic serián alara aparegudas dins aqueste clad.
Plaça dels peisses ossoses[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncia[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 161030 Osteichthyes (en)


text:
Leptis Magna
Leptis Magna o Lepcis Magna (LPQY en punic ; Neάπoλις o Neapolis en grèc : vila nòva), èra una vila d'importància de la republica de Cartage. Jos Dioclecian, en 303, a la particion de l'Africa Proconsulària, venguèt la capitala de la nòva província, la Tripolitània. Los rèstes son prèp de la vilà actuala de Khoms (|ألخمس), a prèp de 120 km a l'èst de Trípol, sus la bòca de l'oèd Lebda en Libia.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Lo pòrt
- 3 Monuments
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Annèxe
Istòria[modificar | modificar la font]
La ciutat foguèt benleu fondada pels fenicians mas las primièras marcas d'occupacion son datadas del sègle VII[1]
Mas venguèt importanta quand Cartage espandiguèt la seuna dominacion pel bacin mediterranèu al sègle IV. Aprèp la Tresena Guèrra Punica, passèt jos l'autoritat de la republica romana. Pasmens vèrs, 200 AbC, constituiguèt de fach una ciutat independenta.
Aquel estatut demorèt fins a que l'emperaire Tibèri là joncha a la província d'Africa. Venguèt alara una de las ciutat mai influentas d'Africa del Nòrd e un important centre de comèrci.
Leptis èra dins la mai granda prosperitat quand en 193, un dels seus, Lucius Septimi Sever, venguèt emperaire. Favorizèt sa vila mairala, per exemple en bastissent de somptoses monuments, que ne faguèron una de las tres mai bèlas vilas africanas, rivalisant amb Cartage e Alexàndria. I tornèt plan segur amb la seuna familha en 203, ont foguèt recebut amb fast.
Pendent la crisi economica del sègle III, que lo comèrci leu s'aflaquissiá, Leptis Magna perdèt alara d'importància, e al mejan del sègle IV, se trapava en partida abandonada. Aquel declin pòt tanben s'explicar per las atacas dels Austurian (un pòble Moros de l'exterior) en 362-365, que lo comte d'Africa Romanus (es lo responsable de l'armada romana en Africa) aviá pas pogut respondre. Coneguèt un flac reviscol jol reialme de Teodòsi I.
En 439, Leptis Magna e las autres vilas de Tripolitània passèron jol contraròtle dels Vandals, quand lor rei Genseric prenguèt Cartage als Romans per ne far la seuna capitala. Per evitar que Leptis Magna se rebele contra l'òrdre nòu dels vandals, Genseric ordonèt de rasar los barris. Aquela mesura permetèt malorusament a un grop de Berbèrs de sacatjar la vila en 523.
Belisari tornèt prene Leptis Magna pel compte de Bizanci dètz ans mai tard, e en 534 capvirèt lo reialme dels Vandals. Leptis venguèt alara una capitala provinciala de l'Empèri Bizantin. Pasmens, jamai se retrobèt de las destruccions fachas pels Berbèrs. En 650, los Arabs envasiguèron a lor torn la Tripolitana, e la vila foguèt abandonada levat una garnison bizantina.
Amb los sègles, lo site, obliat, foguèt sebelit jols sablas. E Atala demorèt fins al sègle XVII quand comencèt a èsser utilizats los materials: de colomnas utilizadas per l'altar máger de l'abbadiá de Saint-Germain des Prés (gravadura de Lucas, 1717) son alara dins la granda galariá de las pinturas del Lovre, que foguèron transferats a la Revolucion a la destruccion d'aquel alter.
L'escavacion arqueologica comencèt amb l'arribada dels italians al començament del sègle XX.
Ara, lo site de Leptis Magna constituís un dels mai impressionants rèstes de l'Empèri Roman, classificat al patrimòni mondial de l'UNESCO dempuèi 1982.
Lo pòrt[modificar | modificar la font]
Lo pòrt antic de Leptis Magna es fòrça plan conservat, al punt que d'istorians se demandan se jamai serviguèt. Es situat a la bòca d’un pichon riu, l'oèd Lebda, e sens dobte foguèt ensablat abans l'ora a causa dels bastits dels cais e magazins que provoquèron l'endigament de las aigadas de l'oèd.
A l’interior del pòrt, se vei plan ben diverses cais e subretot los cais Sud equipats d'estructuras que poiriá aver servit per lotjar de masts de carga. La fácia intèrna del mòle compòrta dos nivèls: la plataforma superiora es en arrièr al respècte de la basa. Al tèrme nòrd se trapan los rèstes massisses d'una torre amb escalièr de peiras. Al sud de la torre, un temple de talha modesta; puèi fàcia al desbarcador s'alinha una seriá de magazins.
Al Nòrd del pòrt i a lo far e una diga en enròcaments pausats fora-bora sus prèp de tres cents mètres, e d'estructuras que provan que de naus acostavan sus aquela fàcia Nòrd de la còsta[2].
-
-
Cai Sud amb anèl pel mast de carga (?)
-
-
Inscripcion bilingüa mencionant un sufèt anonime e venent del temple de Jupiter Doliquenus, dins lo pòrt[3]
Monuments[modificar | modificar la font]
Los principals monuments s'amassan en d'ensems aquitectonics.
En bòrd de mar, a l'entorn de l'ancian forum datant de l'epòca preromana, èran situats de bastiments oficials dels sègle I e II (basilica civila, curia), temples (Liber Pater, Roma e August, Magna Mater) e la basilica bizantina, mai tardièra, amenajada dins un temple de Trajan.
Mai a l'interior, a l'oèst de la via nòrd-sud o cardo, un segon ensems regropa lo teatre, lo mercat (macellum) e lo chalcidicum.
Mai al sud, entre lo decumanus o via èst-oèst e l'oèd Lebda, se desvelopan los grands tèrmes de la primièra mitat del sègle III que s'apondèt una granda palestra per l'exercici fisic.
Prèp dels banhs, las construccions severianas marcan lo site per lor grandor, lor luxe de construccion e lor abondiu decoratiu. Una majestuosa avenguda amb portic jonh la plaça, dominada pel nimfèu, al pòrt. Al nòrd d'aquela Carrièra, i a lo forum nòu e una basilica civila de doas absidis. En mai d'aquelas òbras, cal apondre l'arc dels Severis a la crosada de las vias majoras de la ciutat.
De l'autre costat de l'oèd Lebda, al tèrme oriental del site, i a l'ipodròm e l'amfiteatre vesin.
L'arc de Septimi Sevèri[modificar | modificar la font]
Al crosament del decumanus e del cardo, l'arc de triomf foguèt edificat en 203 a l'occasion d'una visita de l'emperaire Septimi Sevèri dins sa vila natala.
Es un arc tetrapila, es a dire un arc de quatre pòrtas. Es lo mai grand e mai bèl dels arcs de Leptis Magna que compte tanben los arcs d'Antonin le Piós e de Marc Aurèli sul decumanus e los arcs de Trajan (109) e de Tibèri (35) sul cardo.
Aquel arc de 40 m x 40 m per una nautor de 20 m possedís tres nivèls. Suselevat de tres grasas, los carris podavan pas lo passar devián contornar.
Tot bastit de calcari, sola la superfícia èra cobèrta de marbre esculptat. Los originals de marbre son expausats al musèu de Trípol mas qualques ornements de marbre tornèron èsser plaçats, coma de frisas de vinha. Las fácias son decoradas amb de victòrias aladas de cada costat d'arcadas e de grandas frisas suls quatre costats de l'atic representant scèna de sacrifici, scèna de batalha e una procession triomfala de Septimi Sevèri accompanhat dels ses filhs Caracalla e Geta. Los dieus protectors de la ciutat Jupitèr e Junon son représentats jols trachs de l'emperaire e de la seuna femna Julia Domna.
Los tèrmes d'Adrian[modificar | modificar la font]
Aqueles tèrmes foguèron inaugurats en 126-127 jol reialme d'Adrian, puèis renovats jos Commòde e jos Septimi Sèevèri.
Se dintrava per una cort d'exercicis amb colonmadas, longaruda que menava a una piscina cobèrta amb al tres costats un portic corintian de marbre ròse. Aprèp s'anava al frigidarium qu'èra l'element essencial de l'ensems. Vasta sala bordada de gigantècas colomnas corintianas, de sòl malonat, de parets de marbre e que lo plafon èra de segur penhada de colors vivas. A cada extremitats de la sala, doas piscinas amb cabussador.
Aprèp aquela sala, succedissiá lo tepidarium; un bassin unic central amb doas colomnas de marbre gris al costat; e encara aprèp lo caldarium. Mai tard doas salas de sudada (laconica) simetricas fuguèron bastits de cada costat de la sala tebesa.
Los banh èran bordats de vestiaris e de latrinas.
Lo nimfèu[modificar | modificar la font]
Lo grand nimfèu de Leptis Magna se situa al cambi de direccion de la carrièra amb colomna e deviá amagar lo canton atal creat; sa forma miègcirculària èra plan adaptada a una tala foncion arquitectonica[4]. Una restanca agrementada d'una baranda èra a l'avans del monument. D'aquela font gigantesca ornada de revestiments precioses, de colomnas de granit ròse et de cipolin verd rajava l'aiga venent de nichas contenent d'estatuetas de marbre blanc.
Carrièra amb colomnadas[modificar | modificar la font]
Dempuei lo tèrmes e la palèstra, en passant per la plaça del nimfèu, una avenguda de 20,50 m de larg, parallela a l'oèd, mena, sus 420 m, al pòrt. Aquela carrièra es bordada de cada cosat de portics que las colomnas, 125 al total, èran de cipolin verd, montadas sus pedestal e ornadas de capitèls de marbre blanc amb per motius de nimfèas e de fuèlhas d'acant.
Forum severian[modificar | modificar la font]
Datant del sègle III, foguèt inaugurat pendent la visita de l'emperaire a sa vila natala. Es un espaci tancat; vast quadrilatèri dominat pel temple de la familha imperiala plaçat sus un colossal podium.
Lo forum nòu es una vasta esplanada de 100 m de long sus 60 m de larg enrodat d'una nauta paret de peiras de talha. Lo peristil, malonat de marbre blanc, èra decorat de peiras de colors diferentas: arcadas de cipolin verd e colonmas de granit ròse. De medalhons representant de tèstas de Medusas e de Nereids reaussan los arquitraus de las arcadas. Sul costat sud-oèst, un escalièr piramidal manava al temple Septimian. De l'autre costat, lo long de la paret separant lo forum de la basiliça, una seriá de boticas e de bars.
-
-
Gorgone sur le forum
-
La basilica severiana[modificar | modificar la font]
La basilica es contigüa al forum. Bastida jos Septimi Severi, foguèt acabada jol reialme de Caracalla.
Vast quadrilatèr de 92 × 42 m, la basilica compta doas absidis, orientadas nòrd-oèst e sud-èst, e tres naus serparadas per dos rengs de colomnas corintianas de granit ròse. Las colomnadas de las naus lateralas compotan dos nivèls al dessús de que benleu s'auçava de galeriás de fusta. La nau centrala seriá estat mai nauta en biais de claravia per far dintrar la lutz.
Las nichas de doas absidis al tèrme de la nau centrala abrigavan d'estatuas. Cada absidi es dotada de dos pilars esculptats de motius illustrant Dionís (absidi nòrd) e los trabalhs d'Ercules (absidi sud), los dos patrons de la vila.
Forum Vetus (forum vielh)[modificar | modificar la font]
Lo forum vielh foguèt bastit jol reialme d'August al luòc del mercat cartaginés. Es enrodat al nòrd pels temples de Liber Pater, de Roma e August e d'Ercules bastits sus de podiums; al sud per la basilica e la curia; a l'oèst per una gleisa.
Lo teatre[modificar | modificar la font]
Bastit sus la necropòli punica, lo teatre foguèt bastit jos August e agrandit al sègle II.
Mirant cap al mar, l'observator domina lo teatre, los grases en emicicle, orquèstre miègcircular e de rèstas de la scèna autrescòps cobèrt d'un entrepont sonor. Lo laberint de colomnas de rèirescèna correspondiá a la paret de scèna d'una nautor de tres nivèls amb galariás e balcons e una faciada de colomnas corintianas. I aviá tres nichas, dintradas dels artistas e darrièr aquel ensems se trapava lo fogal e los magazins. Al dessús dels dos vomitòris laterals una inscripcion en latin remembra la generositat d'un ciutadan Annobal Rufus que faguèt lo don d'aquel teatre a la ciutat (1-2 ApC).
Lo mercat[modificar | modificar la font]
Prèp del cardo maximus, lo mercat o macellum foguèt agençat en 9 AbC pagat per Annobal Rufus (lo meteis que faguèt pel teatre) coma lo mòstra una placa dedicatòria.
Lo mercat èra un rectangle de prèp de 100 m de long amb al centre dos quiòscs circulars; cadun enrodat de colomnas ionicas, pausat sus una plata forma octogonala amb grases. De boticas foguèron apondudas a tres dels portics periferics. Entre los dos ostalos, demòran de taulas de mesura de capacitat e de longor.
Lo mercat tornèt èsser bastit en partit e embelit en 200 jos Septimi Severi.
Chalcidicum[modificar | modificar la font]
L'edifici, financiat per un ric ciutadan de la vila d'origina punica, Iddibal Caphada Aemilius (estatua conservada al musèu de Trípol), foguèt consacrat en 12 a la divinitat d'August.
Es un vast espaci a cèl dubèrt amb portics e boticas qu'èra un centre commercial.
Lo seu nom ven d'un sanctuari pichon dedicat a Vènus Chalcidica.
Los tèrmes de la caça[modificar | modificar la font]
Los tèrmes de la caça son situats en periferia de la ciutat, vèrs l'oèst. Es un establiment de banh datant benleu del sègle II que foguèt conservat jols sablas dins un estat remarcable. En mai de las vòltas e copòlas, a l'interior son ricament adornats. La primièra sala, la freja, presenta al nivèl de la copòla, los rèstes d'una fresca representant una scèna de caça que lo nom de l'edifici. Salas tebesas e caudas seguisson, bordadas de conduchas de teula clòtas menant l'aire caud dempuèi la caufariá.
Ipodròm[modificar | modificar la font]
Amfitheatre[modificar | modificar la font]
Edificat en 56, es lo mai grand amfiteatre roman d'Africa del Nòrd. De concepcion classica, i cabiá quinze mila espectators.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)René Rebuffat, Leptis Magna, dans Dictionnaire de la civilisation phénicienne et punique, p. 257
- ↑ (fr)Arthur De Graauw, La côte Nord de Leptis Magna (pdf)
- ↑ (fr) Cf. Attilio Mastino et Raimondo Zucca, « La Naissance de la culture épigraphique latine en Africa », in Débuts de l'écriture au Maghreb: actes des colloques organisés par la Fondation du Roi Abdul-Aziz Al Saoud pour les études islamiques et les sciences humaines, 17-18 janvier et 18-19 avril 2002, Casablanca, Maroc Casablanca, 2004, p. 201 e notas 70 ISBN 9981035745}} (en linha).
- ↑ (fr)Corinne Sandoz: Le grand nymphée de Leptis Magna, étude historiographique, urbanistique et architecturale: Tèsi de doctorat, Universitats de Lausana e París, 2008
Annèxe[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)André Laronde e Jean-Claude Golvin, L'Afrique Antique, París, Tallandier, 2000, aamb des reconstitutcions de la topografia urbana.
- (fr)Robert Polidori, Antonino Di Vita, Ginette Di Vita-Evrard, Lidiano Bacchielli, La Libye antique, Ed Mengès, 1998 ISBN 2856204007
- (fr)A. Laronde e G. Degeorge, Leptis Magna : la splendeur et l'oubli, París, Hermann, 2005, amb mapas e reconstitucions.
- (fr)Claude Lepelley, Les cités de l'Afrique romaine au Bas-Empire, t. 2, París, Études augustiniennes, 1981, p. 335-368
- (fr)Roger Wood, Sir Mortimer Wheeler, L'Afrique romaine, Arthaud, Grenòble, 1966.
- Les biographies de Septime Sévère.
- Modèl:NtRenato Bartoccini, Il Porto Romano di Leptis Magna, Boll. Centro Studi per la storia dell’ architecttura, N° 13, suppl. al 1958, Roma, 1958.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Site amb una descripcion complèta ds monuments
- (fr) Detalhs sul pòrt antic
- Johann Hofmann (1636-1706), Leptis, in Lexicon Universale, Leiden, 1698.


text:
Guèrra Sovietopolonesa
La Guèrra Sovietopolonesa qu'estó una guèrra entre Russia Sovietica e Polonha que se debanè de febrier de 1919 a març de 1921. Las circonstàncias de son aviada son mau determinadas. Las factors de conflicte qu'èran multiples car la frontièra entre lei dos país èra pas definida per lo Tractat de Versalhas, los Polonés desirós de reconquistar las regions perdudas au sègle XVIII e lei Sovietics desirós d'esténer la revolucion bolchevista au rèsta d'Euròpa. Dinc a mai-junh de 1920, Polonha avó l'avantatge mès la sieuna armada estó batuda a Kiev e deguè se retirar vèrs l'oèst. Çaquelà, los Sovietics estón tanben batuts dins la region de Varsòvia a la fin d'aost de 1920.
Après aqueras batalhas, los dos camps comencèn de negociar e un tractat de patz estó signat lo 18 de març de 1921. Polonés e Sovietics reivindiquèn la victòria. Çaquelà, las consequéncias de la patz respectavan mèi los objectius polonés que sovietics.


text:
Ippolito Rosellini
Ippolito Rosellini (Pisa, lo 13 d'agost de 1800-Pisa, lo 4 de junh de 1843) egiptològ italian, fondator de l'egiptologia italiana, amic e pròche collaborator deu gran egiptològ occitan Joan Francés Champolion.
Vadut dens ua familha de marcaders, qu'estudiè la teologia (donc l'ebrieu) a l'Universitat de Pisa on obtiengore la cadièra de Lengas e Culturas Orientaus. Enter 1828-1829 que participè, en collaboracion dab lo son amic Joan Francés Champolion a la famosa expedicion francotoscana en Egipte e Nubia, financiada per lo Rei de França Charles X e lo Granduc de Toscana Leopòld II (qui's partagèn las descobèrtas respectivament per los Musèus deu Lovre e de Florença).
Que publiquè Monumenti dell'Egitto e della Nubia en conclusion d'aquestas descobèrtas.


text:
Lo Banquet (Platon)
Lo banquet o Simposi (en grèc ancian Euuπόσιov, Symposion) es un dialòg de Platon escrich vèrs -380 AbC que tracta de l'amor. Aquela òbra, amb lo Fedra (dialòg) fabrega l'idèa de l’amor platonic.
Somari
Contengut[modificar | modificar la font]
Lo recit se situa pendent lo banquet organizat pel poèta tragic Agaton per celebrar la seuna victòria pendent las fèstas Lenèas [1] de 416 AbC Aprèp lo repais Eriximac, prepausa de passar lo temps dins de discursos comuns e debatre sus tèma de Fedra. Eriximac demanda que cadun dels convidats improvise un elògi a Erós perque, segon lo dichs de Fedra, essent aquel dieu un dels mai importants, recep rarament lo laus que merita.
Es alara lo quita Fedra que comença la seriá, amb un elògi passionat de l'amor, Eròs, que considèra èsser lo mai antic e admirable dels dieus. Segon, lo sofista Pausanias, parla de la doble natura de l'amor, destriant entre una origina vulgara e l’autre qu'aspira al bèl e bon. Eriximac, lo tresen de parlar, preapusa una vision una mica mai cientifica, comprend l'amor coma principi fonamental que, al costat de l'òdi, domina a la natura e a l'òme.
Seguís alara lo discors d’Aristofanes, que se deu sens dobte una granda partida de la fama que gaudís Lo Banquet. Introdusís un mite segon que, èra un temps que la tèrra èra abitada per de personas esfericas de doas caras, quatre cambas e quatre braces. Tres sèxes existissián alara: lo masculin, descendent del solelh, lo femenin, descendent de la tèrra e l androgin, descendent de la luna, que participava en ambedos. L'arrogància d'aqueles èssers provoquèt l’ira de Zèus que per los sotmetre los dividiguèt amb lo seu lamp, los cambiant en èssers incomplets e los condemnant a desirar per sempre l'union amb la seuna mitat perduda. Las tres formas de l'amor sexual son explicadas atal: los eterosexuals son descendents d'èssers androgins e los omosexuals venon d'èssers completament masculins o femenins.
Aprèp lo bèl discors de Aristofanes lo torn ven a Agaton e aprèp a Sòcrates, que comença amb un premici ironic qu'avertís que fará pas l'elògi Eròs per manca de coneissença vertadièra sus el mas que contarà çò que sap de l'amor sens calar çò que seriá pas bèl. Socrates explica que foguèt instruit suls afars amoroses per Diotima, una femna sàvia de Mantinèa la veracitat istorica d'aquò es pas pron clara.
L'amor, essent pas parfècte coma lo son los dieus, cerca la beuta, la coneissença, en un mot una certa perfeccion. Es pas aquela perfeccion que cerca. Los òmes volon èsser astrucs, e quand tenon vertadièrament lo bonaür, cercan pas res pus; aquò es la tòca (telos) o lo ben suprèma, al dela de que se ne trapa pas d'autre que sia encara superior.
Mas, se lo fach de possedar de causas torna astruc, sufís de las possedar pas mai per que lo bonaür desaparesca. Es perque l'amor es pas sonque lo desir de possedar çò qu'es bon, mas lo desir de le possedar per sempre. Pasmens, que se pòt possedar totjorn ? L'èsser uman es mortal e imperfècte. Lo sol biais per passar aquel triste constat, e accedir a una (relativa) imortalitat, es de procrear. « Pel vivent mortal es quitament aquò qu'es imortal: la feconditat e la procreacion ». L'immortalitat es d'esséncia divina, e lo laid es en discordància amb lo divin alara que lo bèl s'accòrda amb el. Aquel qu'es fecond s'apròcha doncas de la beutat per enfantar: l'amor es « amor de la procreacion e de l'enfantament dins lo beròi ».
Personatges[modificar | modificar la font]
- Agaton
- Eriximac
- Fedra
- Pausanias
- Aristofanes
- Socrates
- Alcibiades
- Aristodèm
- Diotima
Referéncia bibliografica[modificar | modificar la font]
- Dialògs, vol. VI (Lo convit)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (es)Lo Banquet, Traduccion e nòtas de Patricio de Azcárate (1872).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Del 12 al 14 de Gamelion (Genièr), dedicadas a Dionís


text:
Boussières-en-Cambrésis
Boussières-en-Cambrésis es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais. Sa populacion en 2008 .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aucupacion del luòc dempuèi la fin de la Tène. Una granda espleitacion agricòla a implantat al periòde gallo-romaine. Qualques testimoniatges d'epòca mérovingienan pas #èsser recentament descobèrts a la localizacion de la glèisa actuala.
Occupation du site dès la fin de la Tène. Une grande exploitation agricole est implantée à la période gallo-romaine. Des témoignages d'époque mérovingienne ont été récemment découverts à l'emplacement de l'église actuelle.


text:
Fòbos (satellit)
Fobos es lo mai grand e lo mai pròcha de las doas lunas de Mart. Foguèt descobèrt per Asaph Hall lo 18 d'agost de 1877.
Nom[modificar | modificar la font]
Lo seu nom ven de la mitologia grèga e significa «paur panica». Aquel nom foguèt suggerit per l'astronòma Henry Madan que lo prenguèt de l'Iliada ont Fobos e Deimos (La pauc panica e la terror) son los dos companhons d'Arès, lo dieu de la guèrra. Alara que lo nom roman d'Arès es Mart, èra evident que los seus dos satellits porten aqueles noms.
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Coma totes los astres de la seuna talha, Fòbos es tròp petit per aver una forma esferica, las seunas dimensions son 27 x 22 x 18 km. Pr'amor es mai grand que l'autre satellit marcian, Deimos.
Fobos està compausat d'una mèscla de ròca e de gel. La ròca es formada per un material de condrita carbonatada, tot coma los asteroïdes de tipe C. D'imatges recents de la sonda Mars Global Surveyor indican que Fòbos es cobèrt d'una capa de regolita d'un mètre d'espessor.
La superfícia de Fòbos presenta nombroses cratèrs, que lo mai gròs es lo cratèr Stickney. Aquel cratèr es tan grand, comparat a la talha del satellit, que l'impacte produisit auriá podut o destruire. Tanben foguèt obsrevat de regas de 30 m prigondor, 150 m de larg i 20 km de long que benlèu son de marcas d'impacte.
Un dels problèmes que Fòbos e Deimos pausan als astronòms es l'origina d'aqueles astres pichons. Per qualques rasons se pòt pensar qu'es un asteroïde capturat per la fòrça de gravetat de Mart mas d'autras rasons fan pensar que serián de cosses formats a l'entorn de la planeta alara encara en formacion. E mai, Fobos presenta uns estrats qu'aquel satellit natural seriá un fragment separat d'un autre astre máger.
Características orbitals[modificar | modificar la font]
Fòbos orbita a 6 100 km d'altitud de la superfícia marciana. Perque se tròbar pas pro pròche de sa planèta, es sonque visible dins lo cèl marcian coma un punt fòrça brilhant. Lo seu diamètre es máger e la seuna orbita es mai bassa qu'aquela de Deimos, alara es lo mai brilhant dels dos.
Fòbos fa un torn de Mart en 7 h 39 min 14 s. Lo seu periòde de rotacion es exactament la meteissa, se dich alara qu'es en rotacion sincròna.
Perque sa revolucion fòrça mai rapida que la rotacion de la planèta sus ela meteissa (de 24 h e 42 min), lo satellit paréis descriure un movement retrograd: aparéis a l'alba per l'oèst e se trescòla a l'èst.
Una autra particularitat es que, gravitant sul plan eqüatorial de la planeta e tan prèp de la superfícia d'aquela, es invisible dempuèi las regions polaras: Fòbos se vei pas a de latituds de mai de 69º. Des de la superfícia del planeta s'obsèrva coma eclipsant parcialament lo Solelh.
S'observèt que Fòbos patís d'una acceleracion seculara que l'apròcha lentament de la superfícia de la planeta (tan lentament se poiriá passar 100 miions d'ans abans que es produsca la casuda). Aquela acceleracion demòra inexplicada fins ara.


text:
Sègle IV
../.. | Sègle II | Sègle III | Sègle IV | Sègle V | Sègle VI | ../..
Vejatz tanben : Lista dels sègles, Chifras romanas
Lo sègle IV comença lo 1èr de genièr de 301 e s'acaba lo 31 de decembre de 400.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
- Periòde classic de la civilizacion maya (300-900) al Chiapàs e al Yucatán. Una civilizacion mai o mens unifòrma s'espandís sus tot lo territòri maya, caracterizada per de fòrtas influéncias mexicanas. Los centres ceremonials màgers coma Palenca, Tikal e Copán son bastits a aquela epòca.
Africa negra[modificar | modificar la font]
- Los nomadas Hottentots (Koï-Koïn) s’installan en Africa Australa.
- Fondacion de l'Empèri de Ghana pels berbèrs Soninké.
Índia e Asia del Sud-Èst[modificar | modificar la font]
- La dinastia Rastrakuta domina l’oèst de Dekkan (sègle IV-sègle X).
Orient Extrèm[modificar | modificar la font]
Orient Pròche[modificar | modificar la font]
- Declin dels reialmes de l’Aràbia urosa. Lo comèrci terrèstre de las caravanas es remplaçat pel comèrci maritim al profièch del reialme d'Aksom.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- L'Empèri Roman contunha de dominar tot lo Bacin Mediterranèu. Partiment (vengut definitiu apuèi) en 395 entre Empèri d'Occident e Empèri d'Orient.
Personatges significatius[modificar | modificar la font]
Caps politics[modificar | modificar la font]
- Constantin Ièr (280 - 337), emperaire romain (306-337),
Religioses[modificar | modificar la font]
- Eusèbi de Cesarèa (ca 275 – 339)
- Pacôme de Tabennesis (ca 292-ca 348), fondator del cenobitisme e redactor de la primièra règla monastica
- Atanasi d'Alexàndria (ca 298-373), doctor de las Glèisas ortodòxas e de la Glèisa Catolica
- Sant Martin de Tors (316 ou 317, 397), Paire de la Glèisa
Poèta[modificar | modificar la font]
- Prudenci (Aurelius Prudentius Clemens) (348 - entre 405 e 410), poèta latin, fondator de la literatura allegorica.
Invencions, descobertas, introduccions[modificar | modificar la font]
- Apicius o De re coquinaria (« De la cosina »), es un dels primièrs manuals d'art culinari de l'istòria de l'umanitat.
- Aparicion de l'ideograma en Japon, lo Kanji.
- Invencion de la porcelana en China.
Economia e societat[modificar | modificar la font]
- Definicion de règlas economicas novèlas dins lo judaïsme (vejatz Interès de l'argent e religions monoteïstas).
Art e cultura[modificar | modificar la font]
Religion :
- Al concili de Nicèa, lo cristianisme se separa del judaïsme.


text:
Boquetin
Lo boquetin, o boquetin dels Alps (Capra ibex), es un mamifèr de l'òrdre dels artiodactils, de la familha dels bovids e de la sosfamilha dels caprins.
Se, coma son nom l'indica, se tròba principalament dins l'arc alpin, i a d'autras espècias de boquetins dins d'autres massisses montanhoses, per exemple lo boquetin d'Espanha o dels Pirenèus, Capra pyrenaica; sèt autras espècias de chabras salvatjas vivon tanben en Caucàs, en Asia Centrala, au Pròche Orient, dins la Peninsula Aràbia, e mai que dins las regions montanhosas d'Egipte, de Sodan e d'Etiopia.


text:
Nombre complèxe
En matematicas, un nombre complèxe es un nombre format d'una partida reala amb una partida imaginària: s'escriu a + bi (o a + ib), onte a, b son de nombres reaus, e i es l'unitat imaginària, tala que i 2 = −1.
Se representa geometricament cada nombre complèxe a + bi per lo ponch dau plan euclidian qu'a per coordenadas a e b.
Se pòt addicionar, multiplicar, sostraire e dividir lei nombres complèxes: l'ensemble d'aquelei nombres es un còrs commutatiu que contèn lo còrs dei nombres reaus; se ditz que n'es una extension.
Lei nombres complèxes foguèron introduchs per lei matematicians italians de la Renaissença, que cercavan d'exprimir lei racinas deis eqüacions algebricas dau tresen gra. Una proprietat remarcabla, lo teorèma fondamentau de l'algèbra (sovent atribuit a Gauss), afirma que tota eqüacion algebrica de gra diferent de 0 amb coeficients reaus o complèxes tèn aumens una racina complèxa (eventualament reala).
Lei nombres complèxes s'utilizan dins totei lei domenis dei matematicas, e mai en fisica (particularament en electronica e electrotecnica e en mecanica qüantica).
Remarca: dins aquest article, lei letras a, b, c, d, x, y designaràn de nombres reaus (franc de mencion contrària).
Somari
- 1 Definicions e proprietats elementàrias
- 2 Representacion geometrica
- 3 Construccions dau còrs dei nombres complèxes
- 4 Bibliografia
- 5 Nòtas e referéncias
Definicions e proprietats elementàrias[modificar | modificar la font]
Notacions[modificar | modificar la font]
Un nombre complèxe z s'escriu a + bi, onte a, b son de nombres reaus, e i es l'unitat imaginària, tala que i 2 = −1.
Lei nombres reaus a, b son sonats respectivament partida reala, partida imaginària dau nombre complèxe z[1]. Veirem infra que l'escritura dau nombre complèxe z sota la forma a + bi es unica; doncas la partida reala e la partida imaginària de z son unicas. S'utiliza lei notacions:
- a = Re(z) o a = ℜ(z), b = Im(z) o b = ℑ(z).
L'ensemble dei nombres complèxes se nòta o C; es una extension de l'ensemble dei nombres reaus: s'identifica cada nombre complèxe de partida imaginària nulla amb sa partida reala, autrament dich, s'identifica cada nombre complèxe de la forma a + 0i amb lo nombre reau a.
Lei nombres complèxes de partida reala nulla son dichs imaginaris purs; cada nombre imaginari pur 0 + bi se nòta simplament bi.
Remarca: en electronica e electrotecnica, se nòta generalament j l'unitat imaginària, que dins aqueu contèxte, la letra i designa l'intensitat electrica.
Egalitat[modificar | modificar la font]
L'egalitat entre dos nombres complèxes equivau a doas egalitats entre nombres reaus. Per definicion, dos nombres complèxes a + bi, c + di son egaus, çò que s'escriu a + bi = c + di, se e solament se a = c e b = d.
En particular, lo solet nombre complèxe qu'es au còp reau e imaginari pur es 0, car:
- a = bi o a + 0i = 0 + bi equivau a a = 0 e b = 0
Addicion e multiplicacion[modificar | modificar la font]
Sián dos nombres complèxes z = a + bi e w = c + di. Se definís ansin la soma e lo produch de z, w:
- Addicion: z + w = (a + c) + (b + d)i
- Multiplicacion:
- z w = ac + bci + adi + bdi 2 = (ac − bd) + (ad + bc)i
- (estent que per definicion de l'unitat imaginària, i 2 = −1)
Aquelei doas operacions subre lei nombres complèxes an lei meteissei proprietats algebricas (associativitat, commutativitat, distributivitat de la multiplicacion a respècte de l'addicion) que leis operacions correspondentas subre lei nombres reaus.
Ansin, provesit d'aqueleis operacions, l'ensemble es un anèu commutatiu. L'element neutre de l'addicion es 0 = 0 + 0i. L'element neutre de la multiplicacion es 1 = 1 + 0i.
Conjugason[modificar | modificar la font]
Per cada nombre complèxe
- ,
se definís son conjugat, notat :
( e an la meteissa partida reala, e de partidas imaginàrias opausadas).
Alora:
Se'n dedutz que per un nombre complèxe z:
- z es reau se e solament se
- z es imaginari pur se e solament se
Son de bòn verificar lei proprietats seguentas. Se z, w son de nombres complèxes:
Aiçò s'exprimís ansin: l'aplicacion (dicha conjugason) es un automorfisme involutiu de l'anèu ; leis elements invariants de l'automorfisme son lei nombres reaus, lei solets que son egaus a son conjugat.
Modul[modificar | modificar la font]
Lo produch d'un nombre complèxe z = a + bi e de son conjugat es un reau positiu:
Se sòna modul de z lo nombre reau positiu seguent:
La relacion provada çai subre s'escriu alora:
Se remarca que:
Se nòta lo modul d'un nombre complèxe coma la valor absoluda d'un nombre reau; divèrsei rasons pòrtan a faire aquò. La premiera es que se z = a + 0i es reau, a per modul:
- ,
qu'es la valor absoluda de z = a coma nombre reau.
De mai, lo modul a de proprietats comunas amb la valor absoluda dei reaus: se z, w son de nombres complèxes,
- (inegalitat triangulara)
Se demòstra premier la tresena proprietat:
Remarca: amb lei notacions ja utilizadas, s'obtèn la relacion seguenta que se pòt verificar directament:
Se demòstra puei l'inegalitat triangulara. Sufís de provar que la diferéncia D ansin definida es positiva:
Se desvolopa D:
o
Doncas:
La positivitat de D resulta deis inegalitats seguentas:
Distància definida per mejan dau modul[modificar | modificar la font]
Se definís la distància de dos nombres complèxes z, w quins que sián coma lo nombre reau positiu:
L'ensemble es ansin provesit d'una estructura d'espaci metric.
Invèrs[modificar | modificar la font]
Se z = a + bi es un nombre complèxe non nul (valent a dire a ≠ 0 o b ≠ 0), alora
Aiçò se pòt escriure: e pròva que tot nombre complèxe non nul a un invèrs (per la multiplicacion):
En conclusion, l'ensemble dei nombres complèxes non nuls es un grop multiplicatiu (commutatiu).
- Se mòstra que la multiplicacion es una lèi de composicion intèrna dins , autrament dich que lo produch de dos nombres complèxes non nuls z, w es non nul: basta de remarcar que
- (produch de dos nombres reaus non nuls)
- Se saup que la multiplicacion dei nombres complèxes es associativa e que lo nombre 1 es element neutre
- Enfin, s'es mostrat çai sus que tot element de es invertible, çò qu'acaba la demostracion que es un grop
Siá per exemple
- ;
alora
doncas
Estructura de còrs commutatiu[modificar | modificar la font]
L'ensemble dei nombres complèxes es un anèu commutatiu onte cada element non nul es invertible, autrament dich, es un còrs commutatiu.
Division[modificar | modificar la font]
Se pòt finalament definir lo quocient de dos nombres complèxes. Se z = a + bi e w = c + di son dos nombres complèxes e se w ≠ 0, se pausa:
En particular:
En practica, s'escriu:
Grop dei nombres complèxes de modul unitat[modificar | modificar la font]
Se nòta l'ensemble dei nombres complèxes z taus que |z | = 1; per exemple L'apartenéncia d'un nombre complèxe z a equivau a:
Leis elements de se caracterizan entre leis nombres complèxes non nuls per l'egalitat
L'ensemble es un sosgrop dau grop multiplicatiu ; ne resulta que es un grop multiplicatiu.
- L'ensemble es pas vuege
- Se , alora car:
- De mai, se , alora car:
Tot aiçò pròva que es un sosgrop dau grop multiplicatiu .
Tanben, se pòt remarcar que coma lo modul d'un produch es lo produch dei moduls, l'aplicacion
es un morfisme de grops multiplicatius.Alora, es un sosgrop dau grop multiplicatiu (lo nuclèu d'un morfisme de grops es un sosgrop dau grop de partença).
Representacion geometrica[modificar | modificar la font]
Plan complèxe[modificar | modificar la font]
Se pòt representar cada nombre complèxe z = a + bi per lo ponch dau plan euclidian qu'a per coordenadas (a, b) dins una basa ortonormala chausida un còp per totei[2]. Aqueu plan (unic, franc d'isomorfisme), es dich plan complèxe.
En particular:
- Lei nombres reaus a = a + 0i son representats per lei ponchs de coordenadas (a, 0), valent a dire aquelei qu'apartènon a l'axe deis abscissas, que dins aquest contèxte se li ditz axe reau dau plan complèxe.
- Lei nombres imaginaris purs bi = 0 + bi son representats per lei ponchs de coordenadas (0, b), valent a dire aquelei qu'apartènon a l'axe deis ordenadas, que dins aquest contèxte se li ditz axe imaginari dau plan complèxe.
Escritura exponenciala dei nombres complèxes de modul unitat[modificar | modificar la font]
Siá ; alora .
Interpretacion geometrica: la relacion significa que lo ponch de coordenadas (a, b) dau plan complèxe apartèn au cercle centrat a l'origina e de rai unitat (lo « cercle trigonometric »); existís un reau tau que:
Finalament, per tot nombre complèxe u tau que |u | = 1, existís tau que
segon la formula d'Euler.
Lo reau es jamai unic; se es un reau (particular) tau que
alora lei reaus taus que , valent a dire
son aquelei que s'escrivon
Per exemple, . Se pòt escriure:
doncas
Lei reaus taus que
Escritura polara e argument[modificar | modificar la font]
Se z es un nombre complèxe non nul, son modul r = |z | es un nombre reau (positiu) non nul. Pausem:
Lo nombre complèxe u es un element de l'ensemble car per definicion de r:
Se pòt escriure
L'escritura:
es sonada forma polara dau nombre complèxe (non nul) z. Se ditz que cada nombre reau tau que
es un argument de z (s'es vist çai subre que es jamai unic).
Per exemple, se ,
- .
Alora (cf. supra):
Se conclutz que la forma polara de z es:
Operacions en forma polara[modificar | modificar la font]
Sián tres nombres complèxes non nuls exprimits en forma polara:
Multiplicacion[modificar | modificar la font]
D'après la proprietat classica de l'exponenciala:
Lo produch a per modul (proprietat ja enonciada) e per argument .
Division[modificar | modificar la font]
Parierament:
En particular:
Poténcias[modificar | modificar la font]
- Per n ≥ 0, se demòstra per recurréncia. La proprietat es clara per n = 0. Se se supausa la proprietat verificada per una valor n, alora:
- Per n < 0, se pausa m = − n: m ≥ 1. Alora:
- (la tresena egalitat resulta de la premiera partida de la demostracion, aplicada a e m, en plaça de z e n).
Conjugat[modificar | modificar la font]
Un nombre complèxe e son conjugat an lo meteis modul, e d'arguments opausats. Aiçò exprimís en forma polara que son representats per de ponchs dau plan complèxe simetrics a respècte de l'axe reau.
Coma , alora:
Construccions dau còrs dei nombres complèxes[modificar | modificar la font]
Segon la concepcion modèrna, axiomatica, dei matematicas, l'introduccion d'un objècte matematic novèu necessita sa construccion segon lei règlas de la teoria deis ensembles, a partir d'objèctes preexistents. Es aquela construccion que legitima l'existéncia matematica de la nocion novèla.
Se balha çai sota doas construccions dau còrs dei nombres complèxes. Menan en d'objèctes diferents, mai isomòrfs, valent a dire d'estructura identica[3], tala que:
- existís un soscòrs de isomòrf au còrs dei nombres reaus; se pòt alora identificar[4] amb , e considerar aquest darrier coma un soscòrs dau còrs novament construch
- existís dos elements de qu'an per carrat −1; se se nòta i un dei dos, l'autre es −i
- l'ensemble a una estructura d'espaci vectoriau reau de dimension 2 e la familha (1, i) n'es una basa, dicha basa canonica. Informalament, aiçò significa que cada nombre complèxe es definit per dos nombres reaus
Construccion usuala[modificar | modificar la font]
Segon aquela construccion, deguda au matematician e fisician irlandés Hamilton, es l'ensemble dei pareus (x, y) de nombres reaus. Se provesís l'ensemble de son estructura canonica d'espaci vectoriau reau de dimension 2.
Autrament dich, se , e , se definís:
En mai de l'addicion, se definís ansin una multiplicacion subre l'ensemble :
Es de bòn verificar que l'ensemble , provesit de l'addicion e de la multiplicacion ansin definidas, es un còrs commutatiu. L'element neutre de l'addicion es (0, 0) e l'element neutre de la multiplicacion es (1, 0), car:
Ara, se nòta provisoriament
- L'element unitat (1, 0) de apartèn a
- Segon lei definicions precedentas, se e :
Aiçò pròva que es un soscòrs de e que l'aplicacion es un isomorfisme de còrs.
Coma s'es ja dich, s'identificarà cada nombre reau a amb (a, 0): desenant, s'escriurà (a, 0) = a; en particular, (1, 0) = 1.
Se se nòta i = (0, 1), tot element z = (a, b) de s'escriu:
- (expression de z dins la basa canonica (1, i) de )
Se remarca enfin que:
e qu'amb aquelei notacions, lei definicions inicialas deis operacions se reescrivon ansin:
Construccion matriciala[modificar | modificar la font]
Segon una autra construccion, se definís coma l'ensemble dei matritz realas
(matritz en basa ortonormala dei similituds dirèctas d'un plan euclidian).
L'element generic z de es aqueu que s'escriu:
Lei matritz I (matritz unitat o identitat) e J (matritz de la rotacion d'angle drech dins lo sens trigonometric dirècte) son dos elements de (obtenguts respectivament amb a = 1 e b = 0, a = 0 e b = 1).
Aiçò pròva que es un espaci vectoriau reau de dimension 2, e la familha (I, J) n'es una basa (dicha « canonica »).
De mai, : l'interpretacion d'aquela relacion es que doas rotacions d'angle drech dins lo sens dirècte equivalon a una rotacion d'angle plat, siá una simetria a respècte de l'origina dau plan complèxe.
Ansin, se e son dos elements de , alora:
- ,
son dos elements de .
Per consequent, l'addicion e la multiplicacion son doas lèis de composicion intèrna dins . Se verifica aisadament que , provesit d'aqueleis operacions, es un còrs commutatiu.
Enfin, se se nòta , se demòstra coma dins la premiera construccion que es un soscòrs de isomòrf a , çò que permet d'identificar cada reau a amb l'element a I de : dins aquest contèxte, s'escriurà a I = a e en particular I = 1. Doncas, en remplaçant la notacion J per la notacion usuala i, l'element generic z de s'escriu:
Remarca: quand se compara lei doas construccions, se constata que, e mai leis ensembles construchs sián diferents, son doas « realizacions » isomòrfas dau còrs dei nombres complèxes: lei règlas de calcul son identicas. Dau ponch de vista de l'estructura algebrica, lei dos ensembles (l'ensemble dei pareus de nombres reaus e l'ensemble dei matritz de similituds dirèctas) se pòdon pas destriar.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
A. Dahan-Dalmedico e J. Peiffer (1986). Edicions Bobbs-Merrill: Une Histoire des mathématiques – Routes et dédales, Seuil (en francés). ISBN 978-2-02-009138-1.
Dominique Flament (2003). Edicions CNRS Éditions: Histoire des nombres complexes : Entre algèbre et géométrie (en francés). ISBN 2-271-06128-8.
Jean-Pierre Friedelmeyer (1998). Le point de vue vectoriel, son application à la physique (en francés).
E. Study et É. Cartan (1908). Les nombres complexes (en francés).


text:
Carta dels drechs fondamentals
La Carta dels drechs fondamentals es una declaracion dels drechs adoptada lo 7 de decembre de 2000 per l'Union Europèa.
Lo tractat de Lisbona de 2007 fa mencion de la Carta dins l'article suls drechs fondamentals e a per tòca d'o balhar una valor juridicament constrenhenta (amb de restriccion fòrtas per dos païses[1]: Polonha[2] e lo Reialme Unit, e lo 29 octobre de 2009, la Chequia obtenguèt tenben una clausula clause derogatòria[3]).
Somari
Elaboracion de la Carta[modificar | modificar la font]
La carta foguèt signada e proclamada pels presidents del Parlament Europèu, del Conselh e de la Comission pendent lo Conselh Europèu de Niça lo 7 de decembre de 2000. Aquela Carta es lo resultat d'una procedura originala - e sens precedent dins l'istòria de l'Union Europèa - que las estapas son:
- los Conselhs Europèus de Colonha (3 e 4 de junhh de 1999) e de Tampere (octobre de 1999) donèron mandat a un grop de trabalh que se proclamèt d'esperel Convention pr tòca de redigir un projècte. Constituida en decembre de 1999, adoptèt son projècte lo 2 d'octobre de 2000,
- lo Conselh Europèu de Biàrritz (13 e 14 d'octobre de 2000) donèt un acòrdi unanim sul projècte e lo transmetèt al Parlament Europèu e a la Comission,
- lo Parlament donèt son acòrdi lo 14 de novembre de 2000 e la Comission lo 6 de decembre de 2000,
- al nom de lors institucions, los presidents del Parlament Europèu, del Conseil e de la Comission signèron e proclamèron la Carta lo 7 de décembre de 2000 a Niça,
- Tornèt èsser proplamada lo 12 de decembre de 2007 pendent una ceremonia oficiela al Parlament Europèu a Etrasborg[4].
La Convencion èra composausada subretot de juristas, designat coma aquó:
- 15 pels caps d'Estat e de govèrn;
- 16 pel Parlament Europèu;
- 30 pels Parlaments nationals;
- 1 per la Comission Europèa.
La Convencion èra presidida per Roman Herzog, ancian President de la Republica federala d'Alemanha e de la Cort constitucionala de Karlsruhe, amb coma secretari general adjunt Gilles de Kerchove.
Lo burèl de la Convencion èra compausat de:
- M. Pedra Bacelar de Vasconcelos e M. Guy Braibant pels Representants dels Caps d'Estat e de govèrn
- M. Gunnaro Jansson pels representants dels Parlaments nacionals
- M. Iñigo Méndez de Vigo pels representants del Parlament Europèu
- M. António Vitorino
La carta e lo projècte de Tractat constitucional[modificar | modificar la font]
La carta constituissá lo títol II del Tractat establissent una Constitucion Europèa. Aquel tractat avent pas estat ratificat per totes los Estats membres, l'estatut juridic de la Carta ne demorèt pasmens incambiat.
Contengut de la Carta[modificar | modificar la font]
La Carta dels drechs fondamentals de l'Union Europèa amassa dins un tèxte unic, pel primièr còp dins l'istòria de l'Union Europèa, l'ensems dels drechs civics e socials dels ciutadans de l'Union Europèa e de totas la personas demorant sul territòri.
Lo tèxte comprend 54 articles precedits d'un brèu preambul. Los drechs son regropats en sièis grands capitols.
Aqueles siès capitols son completats per un seten amb de disposicions finalas.
Son basats sus de drechs e libertats fondamentalas reconegudas per la Convencion Europèa dels Dreches de l'Òme (instrument del Conselh d'Euròpa), las tradicions constitucionalas dels Estats membres de l'Union Europèa, la Carta Sociala Europèa del Conselh d'Euròpa e lo Comitat europèu dels drechs socials e d'autras convencions internacionalas qu'aderèron l'Union Eurpèa o los seus Estats membres. L'arrèt Nold de la Cort de Justícia Europèa del 14 de mai de 1974 afirma que ja los drechs fondamentals son reconeguts pels drechs nacionals fan partit del drech de las Comunautats e devon èsser defenduts per aquelas.
La Carta dels drechs fondamentals aguèt pas, oficiament, de valor contrenhenta fins tractat de Lisbona. Pr'amor, lo TPI e la Cort de Justícia Europèa s'i referissián totjorn mai. Los avocats general la menionavan tanben frecantament dins lors conclusions generalas. Fin finala, constituissiá una règla intèrna al Parlament Europèu.
La Carta dels drechs fondamentals de l'Union foguèt elaborada per une convencion compausada d’un représentant de cada país de l’UE e de la Comission Europèa, dels membres del Parlament Europèu e dels parlaments nacionals. Foguèt formalament adoptada a Niça en decembre de 2000 pel Parlament Europèu, lo Conselh e la Comission.
Dempuèi decembre 2009 e l’entrada en vigor del tractat de Lisbona, la Carta dels drechs fondamentals de l'Union obtenguèt la meteissa fòrça juridica obligatòria que los tractats. En efècte, revisat pel tractat de Lisbona, l'article 6(1) TUE prevei que l'Union « reconeis los drechs, las libertats e los principis enonciats dins la Carta dels drechs fondamentals de l'Union Europèa del 7 de decembre de 2000, tal qu'adaptada lo 12 de decembre de 2007 a Etrasborg, la quala a meteissa valor juridica que los tractats ».
Una Carta relativa al drech europèu[modificar | modificar la font]
L'article 51, alinea 1, precisa que « Las disposicions de la presenta Carta s'adreiçan a las institucions e organs de l'Union dins lo respècte del Principi de subsidiaritat ».
Pels Estats membres, la carta a aqueles s'impausa sonque quand meton en òbra lo drech de l'Union. Aquela carta s'aplica plan segur dins los tres pilers europèus.
L'article 52 presisa: « Dins lo respècte del principi de proporcionalitat, de las limitacions podon èsser apotada sonque se son nessária e respondan efectivament a d'objectius d'Interès general reconeguts per l'Union o al besonh de proteccion dels drechs e libertats d'altrú. »
Una referéncia per l'Agéncia dels drechs fondamentals[modificar | modificar la font]
La carta es la referéncia per l'accion de l'Agéncia dels drechs fondamentals misa en plaça en febrièr 2007[5].
Aquela agéncia a tres responsabilitats:
- reculhir d'informacions e donadas,
- formular de conselhs a l'intencion de l'Union Europèa e dels seus Estats membres,
- Estimular lo dialóg amb la socitat civila per sensibilizar encara mai lo public als drchs fondamentals.
Fonts[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Protocole pour l'application de la Charte des droits fondamentaux de l'Union européenne à la Pologne et au Royaume-Uni, J.O.U.E.
- ↑ (fr)Jaroslaw Kaczynski es ps mai Primièr Ministre [1], Jean Quatremer
- ↑ Al som de Brussèlas, per poder signar lo tractat de Lisbona que foguèt la dernièra qu'o reatifiquèt pas.
- ↑ (fr)Proclamation de la Charte des droits fondamentaux de l'UE, communicat de premsa del Parlament Europèu
- ↑ (fr)La Commission européenne se félicite de l'ouverture de l'Agence des droits fondamentaux, Comission Europèa, 01/03/2007
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- L. Burgorgue-Larsen (dir.), La France face à la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne, Bruxelles, Bruylant, 2005, 696p. (Col. du Credho, n°8, préface de Guy Braibant).
- L. Burgorgue-Larsen, A. Levade, F. Picod (dir.), Traité établissant une Constitution pour l’Europe. Partie II. La Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne – Commentaire article par article, Bruxelles, Bruylant, 2005, 837p.
- L. Burgorgue-Larsen,«La Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne racontée au citoyen européen », Revues des Affaires européennes (RAE-LEA), 2000-4, pp.398-409.
- L. Burgorgue-Larsen,«La ‘force de l’évocation’ ou le fabuleux destin de la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne », L’équilibre des pouvoirs et l’esprit des institutions. Mélanges en l’honneur de Pierre Pactet, Paris, Dalloz, 2003, pp.77-104.
- L. Burgorgue-Larsen,«Ombres et lumières de la constitutionnalisation de la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne », Cahiers de droit européen, 2004, n°4-6, pp.863-890. également in Revista Brasileira de Direito Constitucional, Julio/Dezembro 2005-n°6, Teoria Da Constituiçao, pp.64-85.
- L. Burgorgue-Larsen,« L’apparition de la Charte des droits fondamentaux dans la jurisprudence de la Cour de justice des Communautés », note sous Parlement c. Conseil, 27 juin 2006, AJDA, 4 décembre 2006, n°41/2006, pp.2286-2288.


text:
Parasit
Un parasit es un organisme que passa una granda partida de sa vida dins los teissits d'un autre organisme, e que i causa un damatge mas sens arribar a l'aucir dirèctament. Lo parasitisme existís dins totes los tipes d'èssers vius e dins totes los ecosistèmas. L'espècia que comença lo procèssus se nomena « parasit » e l'espècia parasitada se nomena « òste ». Lo parasitisme se produtz dins totes los tipes d'èssers vius e dins totes los ecosistèmas. Los damnatges causats pels parasits pòdon préne de formas variadas, dempuèi de patologias dirèctas fins a d'efèctes pus subtils coma de cambiaments de compòrtament de l'òste. Per exemple, las Cuculidae (cucus) meton lors uòus dins de nis d'autras espècias de manièra que lors creaturas siagan noiridas per d'autres parents; las creaturas de las Cuculidae (cucus) creisson pus rapidament que las autras, e fins finala las van fòrabandir del nis. L'interaccion biologica entre l'òste e lo parasit pòt arribar a se convertir en simbiòsi se lo parasit alluòc de noire a l'òste li pòrta de benefici. Se distinguís dos tipes de parasitisme, lo necrofag e lo biotrofic. Los necrofags son de parasits qu'utilizan l'òste fins a çò que l'aucisson; per contra los biotrofics mantenon viu l'òste. Atanben se classifica en « ectoparasitisme », en cas de parasits que demòran a l'exterior de l'òste e « endoparasitisme », en cas de parasits que demòran a l'interior de l'òste. Evolutivament, lo parasitisme biotrofic es un sistèma de vida fòrça capitat. Se s'usa una definicion larga, fins a la mitat de las espècias animalas an mantuna fasa de sa vida coma forma parasita, e lèu la totalitat dels animals salvatges albèrgan mantun parasit.


text:
Santa Maria de Gdansk
La glèisa Santa Maria de Gdansk es una glèisa crestiana gotica que foguèt bastida entre 1379 e 1502. Es la glèisa de brica pus gròssa dau mond. Fòrça endomatjada per lei combats de la Segonda Guèrra Mondiala, conoguèt unei trabalhs de restauracion que s'acabèron en 1956.
Dins lo corrent dau sègle XIV, la vila, alora dicha Dantzig, èra poblada per de populacions germanicas que foguèron fòrça sensibla a la difusion de la Reforma au començament dau sègle XVI. Ansin, après son acabament en 1502, la glèisa foguèt rapidament utilizada coma glèisa simultanèa tant per lei protestants que per lei catolics. Puei, foguèt reservada unicament ai rites protestants e demorèt fins a 1945 la glèisa protestanta pus gròssa sus la planeta. Pasmens, après l'expulsion deis Alemands de la region en 1945 e l'installacion de populacions polonesas catolicas, l'edifici foguèt laissat ai catolics.
Uneis òbras foguèron ò son utilizadas per la decoracion interiora dau bastiment. La pus famosa foguèt lo triptic de Hans Memling dich Lo Jutjament darrier que foguèt arrapat per un corsari de la vila après lo pilhatge d'un naviri borguinhon e donat a la glèisa. I demorèt fins a la conquista de la vila per lei fòrças francesas de Napoleon Ièr. L'òbra foguèt alora transferida au Lovre a París onte demorèt fins a 1815. Après la Segonda Guèrra Mondiala, lei Sovietics l'agantèron e la donèron finalament a Polonha en 1956. Es d'ara endavant expausada au Musèu Nacionau de Gdansk.


text:
Illas Canàrias
Las illas Canàrias (en castelhan Islas Canarias) son un archipèla de sèt illas majoras, quatre illas menoras e dos illons volcanics de l'ocean Atlantic, situats al nòrd-oèst del continent african, pus precisament davant las còstas de Marròc e del Sahara Occidental. Se tròba entre los 27° 37' e 29° 23' de latitud Nòrd, e entre los 13° 20' e los 18° 16' de longitud Oèst.
Administrativament, constituisson una comunautat autonòma d'Espanha amb lo nom de Canàrias.
I a doas capitalas: Santa Cruz de Tenerife e Las Palmas de Gran Canaria.
Lo gentilici es canari -ària.
Geografia[modificar | modificar la font]
Las illas Canàrias son un archipèla situat dins l'Ocean Atlantic, al nòrd-Èst de la còsta d'Africa. L'archipèla forma l'ecoregion macaronesiana amb los Açòres, Cap Verd, l'archipèla de Madèira e las Illas Salvatjas. L'illa canària mai prèpa del continent se tròba a 108 km del nòrd-oèst de la còsta africana.
L'archipèla de las Canàrias es format per las sèt illas majoras :
- Tenerife (capitala Santa Cruz de Tenerife);
- Grand Canària (capitala Las Palmas de Gran Canaria);
- Lanzarote (capitala Arrecife);
- La Palma (capitala Santa Cruz de La Palma);
- La Gomera (capitala San Sebastián de La Gomera);
- El Hierro (capitala Valverde);
- Fuerteventura (capitala Puerto del Rosario);
Las quatre illas menoras :
- La Graciosa, la sola poblada (d'aperaquí 600 ab.)
- Lobos;
- Alegranza;
- Montaña Clara
e dos illons :
Cultura e lengas[modificar | modificar la font]
La cultura canària se compausa de dos jaces entrebescats:
- Lo rèirefons guanche (berbèr) constituís la cultura d'origina de l'archipèla. Lo guanche (berbèr) se parla pas pus mas a laissat de traças dins l'espanhòl actual amb de noms pròpris, de tèrmes, de formulas e de noms emblematics. Lo guanche auriá coexistit amb l'espanhòl e auriá desparegut al sègle XVIII.
- L'aportacion coloniala europèa, a partir del sègle XIV, puèi la conquista per Castelha de 1402 a 1496, an generalizat l'usatge de la lenga espanhòla e de la religion catolica.


text:
Equacion de Drake
L'equacion de Drake (a vegadas nomenada equacion de Sagan) es una formula prepausada per l'astronòm britanic Frank Drake, amb per tòca d'estimar la quantitat de civilizacions dins la galaxia nòstra, la Via Lactèa, susceptiblas de difusar d'emissions de radiofrequéncia detectablas per nosautres. Foguèt concebuda en 1961 per Drake quand trabalhava a l'Observatòri Nacional de Radioastronomia de Green Bank, Virgínia Occidentala (Estats Units d'America).
L'equacion de Drake identifica los divèrses factors especifics que se crei aver un ròtle important dins lo desvolopament de las civilizacions. Pasmens es una estimacion e la valor dels factors qu'i participan es en granda partida indeterminada; la comunitat scientifica l'acceptèt coma una aisina comòda per examinar aqueles factors e las conclusions que se'n derivan. L'equacion se pòt exprimir de mai d'un biais, segon los factors que se considèron mai pertinents; una formulacion possibla es la seguenta:
- N es lo nombre de civilizacions que poirián ipoteticament comunicar amb nosautres dins la galaxia nòstra.
- R* es lo ritme de formacion d'estelas dins la galaxia (nombre d'estelas per an).
- fp es la fraccion de las estelas qu'an de planetas en orbita.
- ne es lo nombre de las planetas que se tròban dins l'ecosfèra de l'estela (la zona de l'espaci qu'una planeta es pas tròp freda nimai tròp cauda per la vida).
- fl es la fraccion de las planetas que la vida realament se desvolopèt.
- fi es la fraccion de las planetas que la vida donèt luòc a la vida intelligenta.
- fc es la fraccion de las planetas que la vida intelligenta desvolopèt la tecnologia per poder comunicar amb ondas electromagneticas.
- L es lo temps de vida d'una civilizacion tecnologica (ans).
Un fach remarcable de l'equacion de Drake es que en introdusent de valors aparentament plausiblas per cadun dels paramètres, lo resultat obtengut per N es abitualament >> 1. Aquel fach donèt fòrça al projècte SETI. Pasmens, aquò entra en contradiccion amb lo fach observat que N = 1, una sola civilizació tecnologica en tot l'univèrs (nosautres). Aquel conflicte se nomena sovent «paradòxa de Fermi», e suggerís que las estimacions aparentament prudentas en realitat son tròp optimistas o ben qu'existís d'autres factors en jòc per enebir lo desvolopament de civilizacions tecnologicas.
Valors possiblas dels paramètres e resultat de l'equacion[modificar | modificar la font]
L'equacion dona de resultats fòrça diferents segon las valors dels paramètres utilizats, la majoritat de que son simples especulacions, basadas en partida en l'unica experiéncia qu'avèm de las civilizacions tecnologicas: la nòstra. De contunh presentam qualques arguments emplegats per estimar las valors dels diferents paramètres e, amb las valors pus pessimistas e pus optimistas poirem obtenir una estimacion minimala e una autra de maximala per N.
- R* - Pasmens que lo percentatge de formacions d'estelas convenables siá gaireben segur per la granda majoritat concernissent la galaxia nòstra, encara se pòt veire d'estelas de naisser. Existisson nombrosas pròvas de «gardariás estellaras» dins fòrça zonas de la galaxia (p. ex. dins la nebulosa d'Orion e a la nebulosa de l'Agla), que de grands nívols de gas s'esfondran per formar las estelas. Las estimacions per aquela formacion d'estelas es entre 10 e 30 per an. R = 10 – 30.
- fp - fòrça dels nívols de formacion d'estelas son en rotacion. Quand s'esfondra, lo nívol pren de la velocitat a cada torn. Aquò provòca que lo nívol es en forma de disc gasós plan. Dins lo centre, se forma l'estela principala. Gaireben mai alunhats, de pichons grops pòdon formar de planetas. Fins fa pauc, existissiá pas de pròva de planetas fòra del Sistèma Solar nòstre; dempuèi 1995, pasmens, divèrsas equipas d'astronòms an anonciat la descobèrta de planetas a l'entorn d'estelas pròchas (actualament se'n coneisson mai de 100). Aquel descobriment aumenta la probabilitat de planetas a l'entorn de fòrça estelas. Podèm estimar, amb prudéncia, que la mitat de las estelas forman de sistemas planetaris. fp = 0,5.
- ne - Aquel factor es un pauc mai complicat. Las estelas pichonas son fredas e rojas. Las planetas deurián orbitar fòrça prèp per èsser dins sa «zona de vida» o ecosfèra, que seriá força prèp, sens tròp d'espaci entre las planetas. Las planetas qu'orbitan fòrça prèp de sas estelas abitualament son fortament atrachas e presentan totjorn una meteissa fàcia cap a l'estela. L'atmosfèra d'una planeta atal seriá gelada dins la fàcia opausada a l'estela, e aquò favoriza pas la vida. Per las grandas estelas blavas, an una ecosfèra mai granda. Per comptat, lo fasèm amb nòstre Sistèma Solar per escandalh, las planetas son pus espaciadas seguisson s'alunhar de las estelas, de biais que una ecosfèra mai granda es compensada per aquel efècte. Aquelas estelas grandas tanben creman mai de combustible e duran pas gaire. Normalament aquel brèu periòde dona pas la possibilitat que s'i desvolope la vida abans que se càmbie en una nova o una supernova e destrugan tot lo sistèma. Dins nòstre Sistèma Solar, amb nòstra estela jauna de talha mejana, i a doas planetas (Tèrra e Mart), o benlèu tres (s'inclusèm Vènus) dins l'ecosfèra. Un calcul prudent del nombre de planetas dedian la «zona de vida» es de sonque un. ne = 1 – 2.
- fl - Aquel factor es encara mai complicat. Lo problèma es qu'avèm pauc d'exemples de planetas amb de condicions corrèctas per que se desvolope la vida. Coma se diguèt, Vènus, Tèrra e Mart ne poirián aver, lo meteis temps, las condicions adeqüadas. Sabèm que la vida se desvolopèt sus Tèrra, e evaluam a pro penas las pròvas de la vida primitiva sus Mart fa de milions d'ans. Un calcul prudent per aquel nombre seriá 0,2 (cada cinc planetas amb de condicions per que la vida se desvolope); en 2002, Charles H. Lineweaver e Tamara M. Davis estimèron fl en superior a > 0,33 utilizant d'arguments estatistics basats sul temps que la vida prenguèt per se desenvolopar sus Terra. fl = 0,1 – 0,4.
- fi - Quinas planetas desvoloparàn una vida intelligenta? D'unes afirman 100%: la vida intelligenta es un resultat natural de l'evolucion, alara que mai afirman que l'intelligéncia es sonque una dentre la fòrça formas possiblas de subreviure e a pas cap d'avantatge especial al respècte de las autras formas d'adaptacion. D'en primièr Drake considerava una valor de 0,01 (un 1%); actualament los sistèmas solars amb nivèls de radiacion galactica tan basses coma dins nòstre Sistèma Solar se considèran fòrça mai rares, amb una valor de fi de 10-7. fi = 10-7 – 0,05
- fc - Quantas d'aquelas espècias intelligentas desvoloparàn de tecnologia e l'utilizaràn per comunicar? S'observam la Tèrra, vesèm que los umans o faguèron, mas tanben vesèm balenas e dalfins que possedisson un nivèl moderat d'intelligéncia mas desenvolopèron pas de tecnologia. Drake estima aquel paramètre a 0,01. fc = 0,01 – 0,1
- L - Aquel paramètre es lo nombre d'ans qu'una civilizacion tecnologica e que comunica perdura. Nosautres sonque sèm dins aquela fasa de la nòstra evolucion dempuèi un centenat d'ans (dempuèi 1938, data de la construccion del primièr radiotelescòpi). Se destruiguèron de civilizacions avançadas pauc aprèp la descobèrta de la tecnologia per i capitar? O resolvèron totes sos problèmas abans que capitèron? Dins un article de Scientific American, Michael Shermer estima L a 420 ans, dempuèi la durada de las seissentas civilizacions istoricas. Amb las 28 civilizacions pus recentas que l'Empèri Roman, se calcula una chifra de 304 ans per de civilizacions «modèrnas». Cal remarar, pasmens, que dins lor casuda las civilizacions, en general, destruguèron pas lor tecnologia, e foguèron seguidas per d'autres qu'utilizèron la meteissa tecnologia, de biais que los calculs de Shermer se pòdon considerar pessimistas. L = 100 – 100 000
Amb aquelas estimacions podèm introduire la valor dins l'equacion e obtenir una estimacion pessimista e una optimista, totjorn remembrant que de totes los paramètres aquel que podèm conéisser melhor es lo primièr, los autres son simplament d'estimacions basadas sus d'idèas fòrça vagas e generalas:
- N (pessimista) = 10 × 0,5 × 1 × 0,1 × 10-7 × 0,01 × 67 = 0,33×10-7 = 0,000000033
- N (optimista) = 30 × 0,5 × 2 × 0,4 × 0,05 × 0,1 × 100 000 = 6000
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) The E.T. Equation, Recalculated - Article de Frank Drake in Wired, decembre de 2004.
- (en) Beyond the Drake Equation - Explicacion fòrça detalhada, amb calcul de N en linha.
- (en) Article de gener de 2002 a space.com sus l'estimacion de planetas extrasolaras.
- (en) Preprint de Lineweaver i Davis estimacion de fl > 0,33.
- (en) Pagina en Flash per modificar las valors de l'equacion e veire çò que se passa.


text:
Rodentia
Un rosegaire (var. arroganhaire) es un animal qu'aparten a l'òrdre dels Rodentians (en latin Rodentia), que son de mamifèrs vegetarians o omnivòrs que sa denticion caracteristica es desprovesida de caninas e compòrta doas incisivas de creissença continua, talhadas en bisèl e talhentas. Los rosegaires an una articulacion de lor maissa que permet a aquesta de se mòure dins lo sens vertical coma los carnassièrs, mas tanben dins un movement orizontal de darrièr en abans, pròpri a limar las substàncias duras entre las incisivas, e a las trissar entre las molaras.
Las espècias de rosegaires se son desplegadas dins fòrça nichas ecologicas e son presentas dins los mitans terrèstres, dels mai arids als mitans dulçaquicòlas. I a de rosegaires arboricòlas, terrèstres, escavaires, anfibís, e mai planaires.
Lo rat de camp, lo campanhòl, lo rat, la mirga, lo chinchilhà, lo vibre o l'esquiròl son d'exemples de rosegaires. Contràriament a çò que se pensa sovent, la talpa es pas un rosegaire mas un soricomòrf. Lo cas de la lèbre e del conilh es pus delicat: an, coma los rosegaires, doas incisivas fòrtament desvolopadas, mas n'an tanben un autre parelh, que demòra a l'estat de monhon. De mai, son exclusivament erbivòrs. Fan partida d'un autre òrdre, lo dels Lagomòrfs. Çaquelà, certanas classificacions fan dels rosegaires un grop comprenent al còp los Rodentians e los Lagomòrfs.
Lo màger dels rosegaires es lo capibarà que pòt mesurar 1,25 m de long e 50 cm de nautor e que son pes pòt aténher 65 kg.
Somari
Classificacion[modificar | modificar la font]
D'aprèp Carleton (1984), existisson mai de dos mila espècias viventas classadas en trenta familhas.
Sosòrdre Sciurognathi[modificar | modificar la font]
- Anomaluridae.
- Aplodontidae.
- Castoridae.
- Ctenodactylidae.
- Dipodidae.
- Geomyidae.
- Heteromyidae.
- Muridae.
- Myoxidae.
- Pedetidae.
- Sciuridae.
Sosòrdre Hystricognathi[modificar | modificar la font]
- Abrocomidae
- Agoutidae
- Bathyergidae
- Capromyidae
- Caviidae
- Chinchillidae
- Ctenomyidae
- Dasyproctidae
- Dinomyidae
- Echimyidae
- Erethizontidae
- Heptaxodontidae
- Hydrochaeridae
- Hystricidae
- Octodontidae
- Petromuridae
- Thryonomyidae
Classificacion recenta[modificar | modificar la font]
La classificacion sistematica es actualament mesa a mal pels estudis genetics e la qu'es presentada es doncas ja benlèu despassada.
Se distinguisson cinc sosòrdres (al luòc de dos) :
- Anomaluromorpha Bugge, 1974
- Anomaluridae Gervais, 1849
- Pedetidae Gray, 1825
- Hystricognatha Woods, 1976
- Abrocomidae Miller e Gidley,
- Agoutidae Gray, 1821
- Bathyergidae Waterhouse, 1841
- Capromyidae Smith, 1842
- Caviidae Gray, 1821
- Chinchillidae Bennett, 1833
- Dinomyidae Troschel, 1874
- Echimyidae Gray, 1825
- Erethizontidae Bonaparte, 1845
- Heptaxodontidae Anthony, 1917
- Hydrochaeridae Gray, 1825
- Hystricidae G. Fischer, 1817
- Laonastidae Jenkins, Kilpatrick, Robinson e Timmins, 2005
- Octodontidae Waterhouse, 1840
- Petromuridae Tullberg, 1899
- Thryonomyidae Pocock, 1922
- Myomorpha Brandt, 1855
- Dipodidae G. Fischer, 1817
- Geomyidae Bonaparte, 1845
- Heteromyidae Gray, 1868
- Muridae Illiger, 1815
- Myoxidae Gray, 1821
- Sciuravida
- Ctenodactylidae Gervais, 1853
- Sciuromorpha Brandt, 1855
- Aplodontiidae Brandt, 1855
- Castoridae Hemprich, 1820
- Sciuridae Hemprich, 1820
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- lista detalhada de las familhas e genres de rosegaires
- lista alfabetica dels genres de rosegaires
- lista alfabetica dels noms vernaculars de rosegaires
Per extension, lo tèrme de rosegaire es emplegat coma adjectiu a prepaus de quicòm que :
- ataca, destrutz una matèria en l'absorbent, coma d'insèctes rosegant de lenha, altèra la substància de quicòm o ne recobrís la superficia, coma lo rovilh,
- destrutz pauc a pauc un organisme vivent, coma una malautiá coma la gangrena.
- mina pauc a pauc sul plan moral e que tormenta, coma de penas, de laguis, de remembranças.


text:
Proteïna
Ua proteïna qu'ei ua molecula polimèr d'acids aminats (o aminoacids). Qu'ei donc ua cadena (qui pòt contar milerats d'elements) d'acids aminats. Los aminoacids qui entran dens la composicion de las proteïnas animaus e vegetaus que son au nombre de 20 (a maugrat qui certas bacterias e son capablas de sintetizar d'autes aminoacids ; l'òmi tanben, en laboratòri que sap hargoar d'autes acids aminats). La composicion d'ua proteïna en aminoacids e lo lor biais d'encadenament que determinan l'estructura primària de las proteïnas.
Dens lo mitan viu, las cadenas d'aminoacids que segueishen un procès de maturacion au cap deu quau e poden aquesir ua forma geometrica hèra complexa qui las balha las loas proprietats. Compréner lo biais de plegament e d'arreplegament de las proteïnas (qui determina alavetz l'estructura segondària de la proteïna) a partir de las loas estructuras primàrias e deu la loa maturacion qu'ei un defi en un enjòc màger de la bioquimia qui n'ei pas enqüera escadut.


text:
816
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 816 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Invasion novèla de l'Empèri per lei Bulgars d'Omortag que foguèron arrestats en abriu per l'emperaire Leon V. En realitat interessat per una expansion vèrs lo nòrd e l'oèst, Omortag acceptèt de negociar una patz de vint ans ambé lei Bizantins. Coma leis Abbassidas èran ocupadas per de revòutas intèrnas, la patz ai frontieras foguèt restaurada per lo premier còp dempuei de sègles.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una insureccion majora d'Azerbaitjan menada per Babak Khorramdin qu'entraïnèt una guèrra lònga dins la region de Caucàs.


text:
Dante Alighieri
Dante Alighieri o simplament Dante (Mai/Junh de 1265 - 14 de setembre de 1321), foguèt un poèta italian de Florença. La seuna òbra màger, la Divina Comèdia (sonada a l'origina Commedia puèi pus tard Divina per Giovanni Boccaccio per venir Divina Commedia), es considerada coma la mai granda òbra literària compausada en italian e demòra un trabalh màger de la literatura mondiala.
En Italian es conegut coma lo Poèta Suprèm (il Sommo Poeta). Dante, Petrarca e Boccaccio son tanben apelats : Las Tres Fonts o Las Tres Coronas. Li dison Dante lo Paire de la lenga italiana. La primièra biografia escrita d'el o foguèt per Boccaccio (1313-1375), qu'escriguèt Trattatello in laude di Dante.
Es Dante dins lo De vulgari eloquentia (ont pren en consideracion las tres fondamentalas literaturas romanas) qu'es pel primièr còp l'autor de l'expression de « lenga d'òc » per designar l'occitan (aquò a partir de l'italian « lingua d'oc », un nom donat segon lo biais de dire de òc, per oposicion a la « lenga de si » qu'es l'italian e a la « lenga d'oïl » qu'es lo francés).
Teniá talament l'occitan en consideracion, coma autre còp totes los poètas d'Euròpa, que l'empleguèt dins la Divina Comèdia. Dins lo poèma, destinat a devenir un modèl jamai sobrat per la literatura en lenga vulgara, Dante emplega sonque tres idiòmas : l'italian : favella nova, es a dire « lenga nòva », lo latin, lenga de la poesia classica, e l'occitan, en onor dels trobadors.
De fach, dins lo cant XXVI del Purgatòri, lo trobador Arnaut Danièl ditz :
Tan m'abellis vostre cortes deman,
qu'ieu no me puesc ni voill a vos cobrire.
Ieu sui Arnaut, que plor e vau cantan;
consiros vei la passada folor,
e vei jausen lo joi qu'esper, denan.
Ara vos prec, per aquella valor
que vos guida al som de l'escalina,
sovenha vos a temps de ma dolor !
Purg., cant XXVI, la fin