text:
Tresen Reich
Lo Tresen Reich (var. Tresau Reich, Tresesme Reich) es un tèrme que designa l'Estat alemand nazi qu'Adolf Hitler dirigissèt de 1933 a 1945. Lo nom oficiau dau regim èra, coma per l'Empèri Alemand e la Republica de Weimar, Deutsches Reich, puei a partir de 1943, Großdeutsches Reich.
Hitler èra lo cap dau Partit Nacionau-Socialista dei Trabalhaires Alemands (Nationalsozialistischen Deutschen Arbeiterpartei - NSDAP - en alemand). Lo mot nazisme es un acronim que representa la doctrina qu'Hitler e son regim politic definissèt ; vèn dei letras dau nom de la doctrina, que venguèt lo nom dau partit : Nationalsozialismus.
Lo regim durèt dotze ans, de la nominacion d'Hitler per cancelier lo 30 de genier de 1933 a la capitulacion sensa condicion dau Reich vencut lo 8 de mai de 1945, seguida per l'arrestacion lo 23 de mai dau darrier govèrn nazi de Karl Dönitz. La propaganda nazi destinava lo Tresen Reich a durar "mila ans". Ne'n durèt dotze, e d'autra part jamai lei nazis dissouguèron formalament la Republica de Weimar.
Estat policier de tipe totalitari, lo Tresen Reich si basa avant tot sus lo "poder carismatic" absolut qu'exercisse lo Führer Adolf Hitler, e es responsable de l'entrinament de la Segonda Guèrra Mondiala en Euròpa, durant qué l'acusan, entre autres crimes de massa, dau genocidi dei Judieus (Shoah) e dei Tziganes (Porajmos) d'Euròpa, de la mesa a mòrt sistematica deis andicapats, e de la persecucion de toei leis opausants potenciaus.
Somari
- 1 La fin de la Republica de Weimar
- 1.1 La crisi generala
- 1.2 Lo progrès dau nazisme
- 1.3 De von Papen a Hitler
- 2 L'Estat nazi dau Tresen Reich
- 2.1 La consolidacion dau poder nazi
- 2.1.1 Lei negociacions ambé lei conservators
- 2.1.2 L'incendi dau Reichstag e sei consequéncias
- 2.1.3 La presa de contraròtle dau país
- 2.1.4 Lo redreiçament economic
- 2.2 La formacion d'un estat de repression e d'exclusion
- 2.1 La consolidacion dau poder nazi
- 3 La politica d'expansion dau regim nazi e sa revirada
- 3.1 La lucha còntra lo tractat de Versalhas
- 3.2 L'expansion militara dau Reich
- 3.3 La guèrra totala e l'afondrament dau Reich
- 4 Nòtas e referéncias
La fin de la Republica de Weimar[modificar | modificar la font]
La crisi generala[modificar | modificar la font]
A partir de 1929, la Republica de Weimar victima, coma la màger part deis estats europèus, de la crisi economica internacionala qu'entraïnèt de dificultats majoras coma l'aparicion d'un chaumatge de massa persitent. Lei mesuras politicas per faciar aquelei problemas van prefondament devesir lei principaus partits politics alemands que serán d'ara endavant pas capable de formar una coalicion. Aquò va causar l'agravament de la crisi e la deriva vèrs un regim totjorn pus autoritari que va causar l'emergéncia dau nazisme en 1933.
La division dei partits politics alemands[modificar | modificar la font]
Lo 28 de genier de 1930, mentre que lo chaumatge regardava 13% de la populacion alemanda, lei partits dau centre refusèron de sostenir l'adopcion dau plan Young per lo pagament dei Reparacions de guèrra sensa l'adopcion de mesuras destinadas au redreiçament dei finanças de l'Estat. Pasmens, lei partits d'esquèrra lei refusèron entraïnant l'impossibilitat de formar un govèrn novèu e lo renforçament dau poder presidenciau.
La radicalizacion dau regim[modificar | modificar la font]
L'abséncia de govèrn tenent la majoritat dei vòtes au Parlament va permetre l'instauracion d'un regim presidenciau fòrt. D'efèct, l'article 48 de la Constitucion de Weimar èra una solucion alternativa au poder de l'assemblada. Ansin, a partir de març de 1930, lei govèrns successius diriguèron lo país sensa majoritat e gràcias ais attribucions dau president alemand : lei deputats avián la possibilitat de rebutar una decision governementala per un vòte mai lo president aviá lo drech de dissòuvre lo Parlament causant d'eleccions novèlas. La crenhença d'aqueleis eleccions per lei partits va alora permetre l'installacion de govèrn durant quauquei mes.
Lo retorn d'una diplomacia de confrontacion[modificar | modificar la font]
La politica dau cancelier Brüning foguèt caracterizada per lo retorn d'una diplomacia ofensiva còntra lei clausas dau tractat de Versalhas e per un agravament de la crisi economica que será la causa de sa remanda en mai de 1932. Au nivèu diplomatic, refusèt lei proposicions de Briand relativa a la seguritat collectiva e assaièt de preparar una union economica amb Àustria qu'èra defenduda per Versalhas. Lo projcète s'acabèt per una revirada en causa de l'oposicion francesa. Dins aquò, obtenguèt dos succès importants qu'èran la fin dau pagament dei Reparacions e l'acceptacion per leis autrei país de l'idèa d'un rearmament alemand.
L'agravament de la crisi[modificar | modificar la font]
Au nivèu economic, la politica de Brüning de lucha còntra l'inflacion aguèt gaire de succès e venguèt rapidament la fònt d'un agravament fòrça important de la crisi. Assaiant de redurre lei despensas e de baissar lei pretz e lei salaris, causèt una aumentacion novèla dau chaumatge e un reforçament dei partits comunista (KPD) e nazi ais eleccions legislativas de setembre de 1930. Puei, a partir de l'estiu de 1931, la crisi dau sistèma bancari entraïnèt unei falhida e una baissa de la produccion industriala. Enfin, establiguèt una politica de limitacion deis importacions e contunièt sa politica visant baissas dei pretz e dei salaris per de diminucions novèlas en setembre e en decembre de 1931.
Aquelei mesuras, tocant principalament la capacitat de crompa deis Alemands, aguèron de consequéncias desastrosas. Per exemple, la produccion industriala foguèt devesida per dos per l'industria de bens de produccion entre 1929 e 1932 e demeniguèt de 20% per lei bens de consomacion. Enterin, lei pretz foguèt demenits per mai de 30%. Aquò causèt una multiplicacion dei falhidas e lo chaumatge evolucionèt de 14% de la populacion activa en 1930 a 29,9% en 1932.
Lo progrès dau nazisme[modificar | modificar la font]
Lei problemas economicas d'Alemanha e la politica economica desastrosa dau cancelier Bruning van permetre lo renforçament dei partits extremistas alemands e principalament lo partit nazi que va venir la premiera fòrça politica dau país.
La reorganizacion dau Partit Nazi[modificar | modificar la font]
Creat en 1919 a partir dau DAP d'Anton Drexler, lo Partit Nazi (NSDAP) obtenguèt rapidament una audiéncia importanta ambé 50 000 militants en 1923. Hitler n'en venguèt lo cap en 1921 e assaièt de prendre lo poder per un còp d'estat mancat en 1923. Après sa revirada, lo partit capitèt de subreviure e Hitler decidiguèt de conquistar lo poder per la via legala. Sei resultats demorèron febles fins au començament de la crisi que será l'occasion de l'ascension dau partit entre lei formacions principalas de la vida politica alemanda.
Pasmens, leis annadas 1920 veguèron la creacion de la màger part d'estructuras importantas dau partit e de son programa politic. Ansin, Hitler aprofichèt son periòde d'empresonament per escriure e teorizar sa pensada politica dins Mein Kempf. A sa liberacion, lo NSDAP foguèt donc refondat ambé de principis novèus coma l'engatjament absolut de militants envèrs lor cap e lo respèct d'una disciplina estricta. En 1925, la milicia dau partit Sturmabteilung (SA) foguèt reorganizada e en novembre d'unitats novèlas (Schutz Staffel dichas SS) foguèron creadas per assegurar la proteccion de la direccion dau partit. Lo dispositiu foguèt completat en 1926 per la formacion dei Hitlerjugend e d'estructuras de propaganda. En revènge, lo rèsta de l'organizacion èra variada car Hitler donèt una autonomia importanta ai caps locaus que devián solament li demorar fidèus.
Lo dinamisme nazi[modificar | modificar la font]
Lei progrès dau Partit Nazi foguèron lents durant leis annadas 1920 mai sei basas organizacionalas li permetèron una creissança rapida a partir de 1930 tant au nivèu dei resultats ais eleccions qu'au nivèu dau nombre de militants. Per exemple, sei resultats ais eleccions legislativas aumentèron de 2,6% en 1928, a 18,3% en 1930 e a 37,2% en 1932. De ministres nazis participèron au govèrn tre lo mes de genier de 1930 e lo partit obtenguèt divèrsei succès ais eleccions localas entre 1929 e 1932. D'autra part, lo nombre d'aderents dau partit aumentèt fortament durant aqueu periòde : 42 000 en 1927 e 357 000 a l fin de 1930. Leis organizacions militaras dau partit aprofichèron tanben aqueleis evolucions per se desvolopar : en 1932, la SA teniá 471 000 òmes e la SS 29 000. Ansin, entre 1930 e 1932, lo NSDAP venguèt lo premier partit de la vida politica alemanda.
De von Papen a Hitler[modificar | modificar la font]
La revirada dau govèrn von Papen[modificar | modificar la font]
Après la fin dau govèrn Brüning, lo pòste de cancelier foguèt fisat a Franz von Papen. Aristocrata reaccionari, nomèt un govèrn principalament d'autreis aristocratas e assaièt de domesticar lei Nazis. Dins aquò, se turtèt a lor oposicion après leis eleccions legislativas de 1932 onte lo NSDAP venguèt lo premier partit alemand. Von Papen aumentèt donc lo caractèr autoritari dau regim governant per decrets car lei Nazis e lei comunistas avián pron de deputats per empachar la formacion d'una coalicion governementala.
Lo programa economic de von Papen aviá per objectiu de sostenir leis entrepresas per permetre un redreiçament dau rèsta de l'economia. Decidiguèt de baissas d'impòsts, una aumentacion de possibilitats de crèdit e l'adopcion d'una politica de comandas d'Estat. De mai, lei patrons obtenguèron lo drech de demenir encara lei salaris e leis ajudas per lei chaumaires foguèron egalament encara limitadas. Aquela politica permetèt un redreiçament feble de l'economia a partir de 1932 mai creèt de dificultats suplementàrias per lei victimas de la crisi.
Pasmens, lei Nazis desiravan pas veire la politica de von Papen obtenir de resultats. Lei partits d'esquèrra èran tanben fòrça opausats au govèrn après sei manòbras per rebutar lo govèrn sociau-democrata de Prussia. Ansin, von Papen assaièt d'empachar lo Parlament de votar una mocion de censura còntra son accion. Obtenguèt donc la dissolucion dau Reichstag e assaièt de cambiar la constitucion per crear un estat novèu sus de basas autoritarias e corporatistas. Dins aquò, son plan foguèt desjogat per von Schleicher, que pensava encara possible d'utilizar lo NSDAP au profiech dei conservadors, e per lei resultats febles de sei candidats (10% aperaquí). Von Papen demissionèt donc en novembre de 1932 e foguèt remplaçat per Kurt von Schleicher.
La revirada dau govèrn von Schleicher[modificar | modificar la font]
Levat dos ministres, lo govèrn von Schleicher èra lo meme que lo precedent. Assaièt de devesir lei nazis en prepausant de pòstes importants a certanei caps dau NSDAP. Enterin, lo Partit Nazi conoguèt un periòde de crisi ambé de resultats en baissa leugiera ais eleccions legislativas de novembre de 1932 (33%). D'autra part, a partir de decembre de 1932, von Schleicher preparèt una politica per crear un regim autoritari, basat sus l'armada e lei sindicats, en renforçant lei capacitats de l'armada e en adoptant de mesuras destinadas a la creacion d'emplecs e la reaumentacion dei salaris.
Pasmens, von Schleicher devriá demissionar avans d'obtenir lei resultats de sa politica. D'efèct, pauc sostengut per lei partits d'esquèrra qu'èran opausats a un regim repausant sus lei fòrças armadas, lo cancelier deguèt tanben faciar la crenhéncia dau mitan deis afaires. Ansin, von Schleicher perdiguèt lo sostèn dau president Hindenburg e abandonèt son pòste lo 28 de genier de 1928.
La nominacion d'Hitler coma cancelier[modificar | modificar la font]
La demission de von Schleicher foguèt l'ocasion per von Papen d'assaiar de prendre tornarmai lo poder. Per capitar, prepausèt una aliança entre lei conservators e lei Nazis. Lei negociacions comencèron en genier de 1932. Lèu, von Papen deguèt acceptar de laissar lo pòste de cancelier a Hitler. Pasmens, pensant d'èsser capable de lo contrarotlar, s'ocupèt de convéncer Hindenburg de nomar Hitler cancelier d'un govèrn que von Papen, vicecancelier, aviá nomat la màger part dei ministres.
L'Estat nazi dau Tresen Reich[modificar | modificar la font]
La mesa en plaça de la dictatura nazi foguèt pas immediata. S'installèt pauc a pauc entre genier de 1933 e aost de 1934 e deguèt faciar divèrsei crisis. Puei, en 1934 e 1938, se consolidèt aprofichant lo sostèn de la màger part deis Alemands. Enfin, a partir de 1939 e lo començament de la guèrra, se radicalizèt principalament en causa de la politica « d'assaniment » etnica dau regim e dei necessitats de la guèrra.
La consolidacion dau poder nazi[modificar | modificar la font]
Lei negociacions ambé lei conservators[modificar | modificar la font]
La situacion dei Nazis dins lo govèrn d'Hitler format en genier de 1933 èra relativament malaisada car, rapidament, se formèt una aliança dei movements conservators sostenguda per lo president Hindenburg. Gropèt l'ensems de l'aristocràcia agricòla, dei mitans d'afaires e dei fòrças tradicionalas qu'èran units ambé leis elements nacionalistas dau NSDAP per luchar còntra lo marxisme. Hitler deguèt donc obtenir a son profiech lo sostèn dei grands patrons alemands. Ansin, un rescòntre secrèt foguèt organizada per Göring onte lo cancelier assegurèt lei caps d'industria alemands de son intencion de crear un avenidor tranquil gràcias a l'edificacion d'un estat autoritari, la destruccion dei sindicats e lo rearmament.
L'incendi dau Reichstag e sei consequéncias[modificar | modificar la font]
A partir de febrier de 1933, Frick, ministre nazi de l'Interior, e Göring utilizèron lei capacitats de l'Estat per crear una atmosfèra de tensions e de trebols. Lo KPD e lo SPD foguèron lei butas principalas enterin que Goebbels diriguèt una campanha de propaganda massiva còntra lei movements d'esquèrra e dau centre. Lo 27 de febrier de 1933, l'incendi dau Reichstag e l'arrestacion sus lei luòcs d'un simple qu'èra conegut coma comunista foguèt descrich per lei Nazis coma lo començament d'un còp d'estat comunista. Foguèt donc l'occasion per lei Nazis d'atacar lei partits d'esquèrra e de donar a Hitler lo poder absolut per luchar còntra lei comunistas.
Dins aquò, maugrat aqueleis esfòrç, lei resultats deis eleccions legislativas de març de 1933 foguèron relativament decebeires per lo NSDAP. Ambé 43,9% dei vòtes, obtenguèt son resultat melhor mai pas la majoritat absoluda sensa lo sostèn dei conservators de von Papen (8%). Au contrari, lei partits d'esquèrra resistiguèron maugrat la repression de febrier : 18,2% per lo SPD e 12,3% per lo KPD. Per assegurar lo r succès, lei Nazis van donc utilizar una politica mesclant la negociacion ambé lei conservators e la violéncia còntra l'esquèrra.
D'efèct, tre lo 8 de març,Frick orgaizèt lei premiers camps de concentracions e lei SA, lei SS e leis autrei membres dau NSDAP acomencèron una tièra de purgas dins leis administracions dau país. Maugrat l'oposicion d'una partida importanta deis Alemands, aperaquí 100 000 personas, sospichadas d'èsser josievas, socialistas o comunistas, foguèron arrestadas. D'un autre caire, lei Nazis renforcèron lor aliança ambé lo rèsta dei conservators (adopcion dau drapèu imperiau ornat dau svastika, ceremònia d'omenatge a Hindenburg lo 21 de març...). De concessions religiosas foguèron tanben promesas per obtenir lo sostèn dei movements catolics. Ansin, gràcias a aquela politica, Hitler capitèt de rassegurar lo camp conservator. Lo 23 de març, gràcias ai persecucions còntra lei deputats comunistas e lei menaças dei SA enceuclant lo luòc de reünion dau Parlament còntra lo rèsta dei deputats, Hitler obtenguèt lo vòte dei poders plens per quatre ans.
La presa de contraròtle dau país[modificar | modificar la font]
L'installacion de la dictatura nazi necessita unei mes e se debanèt aperaquí de genier de 1933 e aost de 1934. Quatre domenis principaus foguèron regardats : lo domeni politic, lo domeni sociau e economic, lo domeni cultura e, fin finala, lo NSDAP espereu.
La mesa au pas politica[modificar | modificar la font]
La mesa au pas politica dau país se debanèt a dos nivèus principaus que foguèron la presa de contraròtle de l'administracion alemanda e l'installacion d'una majoritat d'elements nazis dins leis estructuras dau poder d'Estat. Ansin, dins l'administracion, una lèi adoptada lo 7 d'abriu de 1933 permetèt d'eliminar lei Josieus dau còrs dei foncionaris. La mesura foguèt estenduda pauc a pauc a d'autrei mestiers coma lo còrs dei mètges o l'òrdre deis avocats. Enfin, lo salut nazi foguèt impausat a totei lei foncionaris.
Au nivèu deis estructuras governementalas, lei Nazis decidiguèron la fin de l'autonomia de cada Landër per eliminar l'oposicion dei govèrns locaus. Puei, capitèron tanben d'eliminar lo rèsta dei partits politics. D'efèct, lo KPD èra ja defendut de facto dempuei la repression acomençada après l'incendi dau Reichstag e lo SPD foguèt enebit lo 22 de junh. A la junh, lei pressions dei Nazis còntra lei partits centristas e leis autrei partits conservators entraïnèron la demission dau govèrn de ministres non nazis puei la dissolucion volontària d'aquelei formacions. Enfin, lo 14 de julhet, Hitler promulguèt un decret empachant la reconstitucion dei partits. Lo NSDAP venguèt donc lo partit unic d'Alemanha e poguèt monopolizar totei leis organs dau poder.
[modificar | modificar la font]
La mesa au pas economica e sociala d'Alemanha necessitava la neutralizacion dau poder dei sindicats e dau mitan deis afaires alemands. Donèt tanben au govèrn nazi l'occasion de renforçar sa politica d'exclusion de la minoritat josieva. D'en premier, tre lo 31 de març, la propaganda dau regim novèu s'ataquèt ai Josieus per l'organizacion d'un boicòt economic (« Alemands, defendètz-vos : crompetz pas ai Josieus ») e lei premiereis operacions d'unitats SA o SS còntra la communautat. Puei, entre mai e l'estiu de 1933, lo govèrn obligiguèt lei sindicats de jónher lo Front dau Trabalh (DAF) dirigit per lo nazi Robert Ley. Lo DAF permetèt d'enquadrar estrictament leis obriers e d'arrestar lei conflictas sociaus frequents durant lo periòde de la Republica de Weimar. Enfin, a partir de la prima de 1933, lei Nazis prenguèron pauc a pauc lo contraròtle deis organizacions artesanalas, agricòlas, comercialas e industrialas. Aqueu movement foguèt de còp realizada ambé l'ajuda d'aqueleis organizacions. L'industria foguèt reorganizada sota l'influéncia de Krupp per favorizar leis objectius comuns dei grands patrons alemands e d'Hitler : le creacion d'una economia poderosa e lo rearmament.
La mesa au pas cultura[modificar | modificar la font]
La mesa au pas cultura gropa divèrsei domenis que regardan leis afaires religiós e la propaganda dau regim per crear e desvolopar una ideologia novèla basada sus la superiotat de la « raça ariana ». Lo premier domeni foguèt reglat per la signatura d'un concordat que donèt au catolicisme l'estatut de religion d'Estat e la libertat d'exercici. En cambi, lo clergat deviá arrestar seis activitats politicas. Per lo rèsta, lo nazisme s'ocupèt de purgar lei mitans intellectuaus (lenhiers de libres) e 5 000 personnas s'exilèron. De Chambras de la cultura foguèron creada per cada domeni culturau e plaçada sota la direccion de partisans dau regim.
La purga intèrna dau Partit Nazi[modificar | modificar la font]
La purga intèrna dau NSDAP foguèt lo darrier element de la presa de contraròtle dau país per Hitler. D'efèct, a la prima de 1934, leis espèras socialas d'una partida importanta de la basa dau Partit, especialament au sen deis unitats SA. Aquelei revendicacions inquitèron lei patrons alemands e menacèron l'aliança entre Hitler e lei grops conservators. Entre lei 30 de junh e lo 1en de julhet de 1934, lo cancelier ordonèt donc ai SS, ajudats per la Reichswehr, d'eliminar lei caps principaus de la SA e d'autreis enemics dau regim o d'Hitler, coma l'ancian cancelier von Schleicher o certanei conselhiers de von Papen, sota l'accusacion de traïson. Entre lo 2 e lo 3 de lulhèt, Hitler obtenguèt lo sostèn de seis aliats politics e dau rèsta dau Partit per legalizar lei chaples e renforçar son poder. Lei mitans d'afaires foguèron egalament rassegurats e en aost de 1934, après la mòrt dau president Hindenburg, Hitler poguèt donc suprimir lo pòste de president e venir l'autoritat unica dau país. Un referendum confirmèt aquela decision lo 19 d'aost ambé 89,9% de resultats positius.
Lo redreiçament economic[modificar | modificar la font]
Aprofichant una partida dei mesuras presas en 1932 per lo govèrn von Schleicher, lo regim nazi capitèt de redreiçar l'economia alemand maugrat una aumentacion deis inegalitats. Ansin, la produccion industriala d'Alemanha de 1937 èra superiora d'un terç au nivèu agantat en 1928 e lo país ocupèt lo segond reng mondiau. De mai, lo chaumatge aviá quasi disparegut e lo nivèu de consomacion de 1937 èra similar a aqueu de 1928 renforçant donc l'idèa dau regine d'un periòde de « redreiçament nacionau ». Aquò permetèt donc d'assegurar la posicion dau govèrn nazi e d'arrestar l'agitacion sociala apareguda durant la crisi.
La formacion d'un estat de repression e d'exclusion[modificar | modificar la font]
L'Estat nazi èra caracterizat per un ensems doble gropant una administracion tradicionala e una tièra d'institucions nazis que formavan un estat repressiu fòrça eficaç au profiech de la politica d'Hitler.
La violéncia nazi[modificar | modificar la font]
La formacion d'un sistèma repressiu eficaç[modificar | modificar la font]
Lo sistèma repressiu nazi veguèt son eficacitat aumentar dins lo corrent de l'evolucion dau regim. Devesidas entre divèrsei servicis, lei fòrças de polícia foguèron plaçadas sota lo contraròtle unic d'Himmler en junh de 1936. Seis organizacions principalas èran :
- la SS, qu'aviá obtengut son autonomia après l'eliminacion dei caps de la SA, èra encargada de divèrsei missions coma la susvelhança dei camps de concentracion.
- la Gestapo qu'èra la polícia politica dau regim.
- lei fòrças de polícia tradicionala que demorèron en plaça per la lucha còntra la criminalitat tradicionala.
Pauc a pauc, la SS venguèt l'organizacion principala d'aqueu sistèma ambé l'aumentacion dau nombre de sei membres e lor desirança de representar la societat alemanda novèla. De mai, obtenguèt de profiechs economics importants gràcias a l'explecha dei presoniers gardats dins lei camps. Enfin, a partir de 1938, poguèt formar seis unitats militaras pròprias en fòra de l'organizacion de la Wehrmacht.
Aquela organizacion dei fòrças de polícia foguèt fòrça eficaça e lo regim aguèt gaire d'opausants durant son existéncia. Lo movement pus conegut es aqueu de la Ròsa Blanca que seis operacions demorèron fòrça limitadas (difusion de tracts) e rapidament arrestadas per la Gestapo. Ansin, Hitler deguèt pas faciar d'oposicion interiora importanta, levat dau complòt militar de 1944.
L'alargament de la violéncia[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau desvolopament de l'aparelh repressiu de l'Estat, l'utilizacion de la violéncia còntra leis oposants o lei categorias de populacion jutjadas inferioras per lei nazis poguèt aumentar. Per aquò, la polícia desvolopèt un sistèma d'entresenhas (denonciacion) aprofichant lo coformisme e l'auto-susvelhança de la populacion. D'autra part, lo regim utilizèt massivament l'encarcerament dei suspècts per de penas evolucionant de quauquei setmanas a perpetuitat. Pasmens, la repression foguèt generalament selectiva avisant lei grops sociaus designats coma enemics per lo regim coma lei comunistas (60-100 000 presoniers en 1933), lei Josieus e leis autrei « raças inferioras », lei « desviants »... etc. Ansin , aperaquí 225 000 foguèron presoniers d'un camp de concentracion entre 1933 e 1939. De mai, fins au començament de la Guèrra, un milion foguèt estremats dins de presons normalas. Lo resultat d'aquela politica foguèt de difusar la paur dins tota la societat alemanda. Ansin, lo regim poguèt fisar sus l'ajuda mai o mens de cada abitant.
Un regim racista e antisemita[modificar | modificar la font]
Lo racisme es lo centre de l'ideologia nazi que definissiá l'Alemanha en foncion dei raças qu'i èran presentas. La « raça alemanda » èra considerada coma la raça superiora que deviá assegurar sa subrevida en fàcia dei raças inferioras e deis elements degenerats. Inicialament acomençada ambé lei Josieus, aquela politica foguèt estenduda a d'autrei populacions coma lei gitans o leis omosexuals.
La politica d'exclusion dei Josieus de 1933 a 1937[modificar | modificar la font]
De 1933 a 1937, lo regim nazi apliquèt una politica d'exclusion còntra lei communautats josievas que foguèron la buta de divèrsei lèis defendent lei Josieus de practicar certaneis activitats. Aquelei mesuras foguèron egalament pontuadas d'accions pus violentas per espaurir lei Josieus e lo rèsta d'Alemanha.
Tres ensems de mesuras an una importància majora. Premier, lei pogroms e lo boicòt organizats a la prima de 1933 dins lei vilas principalas se turtèt ai protestacions estrangieras e a l'indiferéncia de la màger part dei ciutadans. S'acabèt per una revirada importanta e Hitler decidiguèt donc de centralizar la politica antisemita dau Partit. Leis operacions seguentas dispausèron donc d'una organizacion superiora. A partir d'abriu de 1933, divèrsei mestiers foguèron pauc a pauc defenduts ai Josieus maugrat lei protestacions de certanei responsables coma lo president Hindenburg. Enfin, a partir de 1935, lei mesuras còntra lei Josieus s'accelèron ambé l'adopcion dei lèis de Nuremberg que prenguèron fòrça mesuras antisemitas :
- exclusion dau servici militar.
- interdiccion d'anar dins certanei luecs publics coma lei cinèmas.
- interdiccion dei maridatges entre Josieus e « Alemands ».
- supression dau drech de vòte.
13 decrets completèron aquelei lèis qu'entraïnèron la disparicion de 80% dei comèrcis tenguts per de Josieus. De mai, d'autrei pogroms aguèron tornarmai luòc avans que la preparacion dei Jòcs Olimpics obliguèt lo regim de moderar provisòriament sa politica racista.
La politica d'exterminacion dei Josieus e deis autreis « inferiors »[modificar | modificar la font]
A partir de 1937-1938, la politica antisemita dau regim cambièt de forma evolucionant de l'exclusion a l'eliminacion. D'en premier, aquela darriera foguèt territoriala : lei Josieus foguèron obligits de quitar lo país per l'estrangier en causa de la supression de sei mejans de subsisténcia e una aumentacion de la violéncia. D'impòsts supplementaris foguèron impausats e d'activitats economicas novèlas coma leis agéncias immobilieras foguèron defendudas. De mai, unei sinagògas foguèron incendiadas (Munic lo 9 de junh de 1938, Nuremberg lo 10 d'aost de 1938...) avans l'entraïnament de la « Nuech de Cristau » entre lo 28 e lo 29 d'octòbre de la mema annada. Per venjar la mòrt d'un conselhier de l'ambassada alemanda de París, lei Nazis organizèron un pogrom gigant dins tot lo Reich. Lo bilan foguèt fòrça important ambé 91 mòrts, 267 sinagògas e 7 500 botigas destruchas e l'arrestacion de 30 000 Josieus que foguèron desportats dins lei camps de concentracion per la Gestapo. Puei, lo 12 de novembre, un impòst novèu foguèt creat, pagat solament per la communautat josieva, per remborsar lei degalhs. Enfin, lo regim decidiguèt « l'arianizacion » de totei leis entrepresas josievas.
L'objectiu d'aquela politica d'exclusion economica e sociala èra l'emigracion dei Josieus en fòra d'Alemanha. 330 000 quitèron efectivament lo país entre 1933 e 1945 e 220 000 entre 1933 e 1938. A partir d'aquela annada, lo govèrn desvolopèt tanben una politica d'expulsion fòrçada que regardèt principalament lei Josieus vivent en Àustria e en Checoslovaquia. Pasmens, tre lo començament deis annadas 1940, la politica d'eliminacion va evolucionar de l'eliminacion territoriala a l'eliminacion fisica.
Ansin, en 1941, durant l'invasion de l'URSS, de grops especiaus de la SS foguèron cargats de l'execucion deis enemics dau Reich, magerament lei Josieus e lei comunistas. A l'interior d'Alemanha, l'emigracion josieva foguèt enebida lo 23 d'octòbre de 1941 e lei premierei deportacions en massa acomencèron lo 25 de novembre seguent. Lo 20 de genier de 1942, la conferéncia de Wannsee adoptèt la « solucion finala au problema josieu ». D'ara endavant, lei Josieus foguèron tracats en Alemanha, dins lei territòris ocupats e dins certanei país aliats e deportats en direccion dei camps de concentracion e d'exterminacion. Ansin, lo regim nazi tuèt aperaquí 5,75 milions de Josieus principalament dins lei camps d'exterminacion.
Pauc a pauc, d'autrei populacions conoguèron un sòrt identic ai populacions josievas. Lei principalas foguèron lei presoniers sovietics (3,3 milions de mòrts), lei gitans (aperaquí un milion de mòrts), de populacions eslavas coma lei Polonés, divèrsei resistents o oposants politics e lei personas consideradas coma desviantas per lo nazisme (omosexuals, andicapats...). Aqueleis exterminacions, especialament per lei presoniers sovietics, agantèron de proporcions quasi similaras au chaple dei populacions josievas. De mai, lo regim nazi aviá previst de campanha d'exterminacion massiva dei populacions eslavas dei territòris de l'Èst qu'èran destinats a la colonizacion germanica (Polonha, Ucraïna...).
La politica d'expansion dau regim nazi e sa revirada[modificar | modificar la font]
La politica internacionala d'Hitler foguèt egalament tocada per lei concepcions racistas dau nazisme e l'objectiu principau d'Hitler èra la conquista d'un « espaci vitau » per la « raça superiora ». Aquela politica acomencèt en 1938 après lo periòde de consolidacion dau regim e la fin dau rearmament alemand. Sa premiera etapa foguèt la destruccion de l'òrdre de Versalhas. Pasmens, aqueu projècte finiguèt per suscitar l'oposicion armada de França e dau Reiaume Unit e entraïnèt lo començament de la partida europèa de la Segonda Guèrra Mondiala.
Aquela darriera aguèt un començament fòrça favorable ais Alemands ambé la conquista de la màger part dau continent europèu e la desfacha totala de França. Pasmens, a partir de 1942, la guèrra còntra lei Sovietics e leis Aliats venguèt desfavorabla ais Alemands. Puei, entre 1943 e 1945, leis armadas dau Reich deguèron recular e lo regim s'afondrèt. Hitler se suicidiguèt en abriu de 1945 e Alemanha foguèt devesida e ocupada per lei venceires de la Segonda Guèrra Mondiala.
La lucha còntra lo tractat de Versalhas[modificar | modificar la font]
La premiera etapa de la diplomacia d'Hitler foguèt de luchar còntra lei limits impausats per lo tractar de Versalhas signat en 1919. Ja començada per leis autoritats de Weimar a la fin deis annadas 1920, aquela politica foguèt un ponch centrau deis annadas 1930 per permetre l'emergéncia deis otís necessaris per una politica estrangiera ofensiva.
La contuniacion de la politica revisionista de la Republica de Weimar[modificar | modificar la font]
La politica revisionista dau tractat de Versalhas èra jauna realitat durant lo periòde de la Republica de Weimar. Premier, Hitler contunièt aquela politica d'un biais prudenta durant la consolidacion de son regim. Acceptèt lei frontieras occidentalas d'Alemanha e declarèt son intencion de pas realizar l'unificacion entre Alemanha e Àustria (Anschluss). De mai, maugrat la lucha interiora còntra lo comunisme, lo tractat de cooperacion ambé lei Sovietics foguèt reconduch. Enfin, en 1934, signèt un acòrd de non-agression ambé Polonha. Aquò permetèt de desorganizar una partida dau sistèma d'alianças defensivas francés e va permetre una radicalizacion de la diplomacia alemanda après 1934.
Lo rearmament e l'aliança ambé Itàlia[modificar | modificar la font]
A partir de 1934, lo govèrn nazi acomencèt una politica activa de rearmament militar e de recèrca d'aliats dins lo cas d'un conflicte. En 1934, decididiguèt d'aumentar leis efectius de l'armada a 230 000 òmes e la creacion d'una aviacion de guèrra. En 1935, aquelei manòbras foguèron destapadas per lei Britanics sensa suscitar de protestacions importantas dei poissanças vecinas d'Alemanha. Lei Nazis poguèron donc rearmar dubèrtament lo país. En 1936, la remilitarizacion de Renania finiguèt de destrurre lei clausas dau tractat de Versalhas quand França preferiguèt pas reagir. L'armada foguèt portada a 1,2 milions de soudats e la formacion de divisions blindadas acomencèt.
A partir de 1394, Hitler acomencèt tanben una politica de raprochament ambé Itàlia, sostèn principau dau govèrn austrian e adversari dau projecte d'Anschluss. De mai, lo progrès dau fascisme dins leis estats d'Euròpa Centrala coma Romania minèron leis alianças francesas. Enfin, Hitler sostenguèt la guèrra de Mussolini en Etiopia. Aquò permetèt la formacion de l'axe Rome-Berlin que foguèt renforçat per lo pacte anti-komintern signat entre Japon, Alemanha e Itàlia puei per la guèrra civila en Espanha.
L'annexion d'Àustria e la destruccion de Chescoslovaquia[modificar | modificar la font]
A partir de 1938, Hitler s'estimèt pron poderós per acomençar sa politica d'expansion territoriala per la fòrça. Fisèt sus la neutralitat dau Reiaume Unit, la feblessa dau govèrn francés que se pensava pas capable d'agir sensa lo sostèn britanic e lo raprochament ambé Mussolini. D'efèct, en 1938, obtenguèt dos succès majors ambé l'unificacion entre Alemanha e Àustria puei l'ocupacion e la destruccion de Chescoslovaquia.
La premiera etapa foguèt relativament aisada. Menaçant Àustria d'una invasion, Hitler obtenguèt la nominacion d'un cancelier nazi. Puei, un telegrama trucat foguèt mandat au govèrn alemand per cridar a l'ajuda militar dau país. Lo 12 de març, lei tropas alemandas intrèron donc en Alemanha e foguèron aculhidas per l'estrambòrd de la fola. L'endemans, Hitler poguèt donc proclamar l'annexion dei territòris austrians sensa que leis autrei país prenguèron de mesuras vertadieras per l'empachar.
A la fin de l'annada, foguèt lo torn de Checoslovaquia de faciar leis ambicions territorialas d'Hitler que demandèt la reünion dei regions popladas per de minoritats alemandas. Aliat de França, Checoslovaquia assaièt de resistir mai lei Francés e lei Britanics decidiguèron d'abandonar lo país a la conferéncia de Munic. Hitler obtenguèt lei territòris demandats mai, fin finala, decidiguèt d'ocupar tot lo país. Enganats, França e Reiaume Unit decidiguèron d'abandonar lor politica d'amaisament e de resistir d'ara endavant ais exigéncias nazis.
L'expansion militara dau Reich[modificar | modificar la font]
Lei premierei succès dau Blitzkrieg[modificar | modificar la font]
Lei decisions francesa e britanica de resistir ais ambicions alemands entraïnèron lo començament de la partida europèa de la Segonda Guèrra Mondiala après l'invasion de Polonha lo 1en de setembre de 1939. Utilizant una tactica novèla dicha Blitzkrieg, la Wehrmacht averèt rapidament la victòria còntra Polonha, Danemarc e Norvègia. Puei, lo 10 de mai de 1940, mandèt una ofensiva victoriosa còntra l'armada francesa que foguèt esquichada en quauquei setmanas entre mai e junh de 1940. Belgica e País Bas foguèron tanben ocupats dins lo corrent d'aquelei combats.
La resisténcia britanica[modificar | modificar la font]
Maugrat la desfacha de França, lo Reiaume Unit contunièt la guèrra e capitèt de resistir ais atacas alemandas gràcias a son aviacion e a sa flòta. Pasmens, seis assais per trobar d'aliats novèus sus lo continent s'acabèron per de reviradas en causa de la superioritat terrèstra deis Alemands. Ansin, en 1941, Grècia e Iogoslavia foguèron aisadament vencudas e conquistadas per la Wehrmacht. Ansin, lei succès militars d'Alemanha li permetèron pas d'obtenir la victòria finala dins la guèrra e lei Britanics poguèron portar lo conflicte sus lo teatre coloniau en Africa onte leis Italians, maugrat l'ajuda alemanda, demorèron en dificultat.
L'ataca d'Union Sovietica[modificar | modificar la font]
En 1941, mentre que la guèrra contuniava ambé lo Reiaume Unit, Hitler decidiguèt l'invasion de l'Union Sovietica per assegurar la conquista de « l'espaci vitau » alemand. Reünissent una armada fòrça importanta, leis Alemands ataquèron lo país. Lei fòrças sovieticas, mau preparadas, foguèron rapidament desbordadas e subiguèron de pèrdas importantas en causa de divèrseis errors de comandament. Pasmens, lo rèsta capitèt de se retirar mai o mens aisadament fins au començament de l'ivèrn onte l'Armada Roja poguèt mandar de contra-ofensivas per defendre e protegir Moscòu. A l'estiu de 1942, leis Alemands mandèron una ofensiva novèla per capturar lei potz de petròli dau sud de l'URSS. Pasmens, l'ofensiva se devesiguèt entre divèrseis objectius que lo principau foguèt la vila de Stalingrad onte de combats acarnats e saunós aguèron luòc a partir de julhet de 1942. Aquò marquèt l'apogèu de l'extension territoriala alemanda que va lèu conóisser de dificultats grèvas.
L'instauracion de l'Òrdre Novèu Europèu[modificar | modificar la font]
Après sei succès militars de 1939-1942, Alemanha reorganizèt lei territòris ocupats segon sei besonhs. Itàlia foguèt inicialament un aliat egau a Alemanha. Pasmens, en causa de sei desfachas e de l'afondrament de son regim fascista en 1943, venguèt pauc a pauc un estat satellit dau Reich. Leis autreis aliats (Ongria, Romania, Croàcia e Bulgaria) èran generalament considerats coma d'estats satellits mai obtenguèron de territòris suplementaris coma pagament de lor participacion a la guèrra còntra lei Sovietics e seis aliats.
Certanei país coma França o Norvègia foguèron ocupats per lei fòrças alemandas mai conservèron de govèrns pròpris que desvolopèron una politica de collaboracion amb Alemanha. Foguèt especialament lo cas de França que fornissiá fins a 20% dei ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra alemand. Enfin, lo rèsta dei territòris ocupats per la Wehrmacht foguèt plaçat sota contraròtle militar.
L'objectiu d'aquela organizacion èra de favorizar lo pilhatge dei ressorsas europèas e de preparar la politica de purificacion etnica nazi. Ansin, lei populacions eslavas coma lei Polonés foguèron somesas a un regim d'ocupacion estricte e fòrça violent car lor region deviá aculhir una colonizacion germanica après la guèrra.
Leis crimes de guèrra nazis[modificar | modificar la font]
En fòra de l'organizacion e de l'extension de lor sistèma de camps de concentracion e d'exterminacion dei populacions « inferioras », lei Nazis multiquèron leis atrocitats dins lei territòris ocupats. Foguèt principalament lo cas dei territòris sovietics onte lei destruccions venguèron generalizadas durant la retirada alemanda. De mai, per assaiar de limitar lo desvolopament dei movements de resisténcia, leis autoritats alemandas adoptèron de mesuras de repression còntra lei populacions civilas coma l'execucion punitiva d'ostatges o lei chaples d'abitants.
La guèrra totala e l'afondrament dau Reich[modificar | modificar la font]
La guèrra totala e la superioritat economica deis Aliats[modificar | modificar la font]
En febrier de 1943, lei fòrças alemandas combatent dins Stalingrad, enceucladas dempuei novembre de 1942, deguèron capitular marcant lo tornant de la guèrra sus la teatre de l'Èst. Aquò obliguèt lo Reich de s'engatjar dins una guèrra totala que va permetre una reorganizacion de l'economia au profiech de la guèrra e un renforçament deis efectius de l'armada.
Ansin, l'organizacion e la produccion industriala foguèron racionalizadas e modernizadas, principalement gràcias a l'òbra d'Albert Speer, permetent ais Alemands de mantenir capables de remplaçar una partida importanta de lor pèrda. Aquò foguèt permés per l'utilizacion de presoniers dei camps e o d'obriers estrangiers requisicionats. Una partida importanta deis armaments perduts au combat poguèron donc èsser remplaçats. De mai, fins a la fin de la guèrra, leis Alemands poguèron fisar ambé d'armaments (carris de combat Panther, avions Me-262...) pus perfeccionats que leis Aliats o lei Sovietics.
Aquelei reorganizacions permetèron de mobilizar de soudats suplementaris per remplaçar lei pèrdas dei premiereis annadas de la guèrra. De mai, la Waffen-SS acomencèt de recrutar de volontaris estrangiers per completar seis efectius. Per exemple, una partida dei defensors dau bunker d'Hitler a Berlin èran de SS francés. Enfin, l'armada posèt pauc a pauc dins lei resèrvas umanas formadas per leis enfants e lei vièlhs.
Aquela politica permetèt au Reich de resistir e d'alentir son afondrament. Pasmens, la produccion d'armament de seis enemics èra fòrça superiora. Per exemple, en 1944, apogèu de la produccion alemanda, lo país construguèt quasi 40 000 avions còntra 164 000 per leis Estats Units, lo Reiaume Unit e l'URSS. De chifras que van pauc a pauc decidir de l'eissida dei combats.
La destruccion dau Reich[modificar | modificar la font]
La pèrda de l'iniciativa militara[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de Stalingrad, leis Alemands abandonèron l'idèa d'una victòria totala còntra l'URSS. Dins aquò, èran totjorn capables d'obtenir un succès decisiu per fòrçar lei Sovietics d'acceptar de negociar la fin de la guèrra. Ansin, a l'estiu de 1943, Hitler ordonèt l'ataca de la region de Kursk per destrurre lo potenciau de combat de l'Armada Roja. La batalha s'acabèt per una victòria tactica deis Alemands que sei pèrdas foguèron pus feblas e un succès estrategic per lei Sovietics que podián remplaçar pus rapidament lei pèrdas que la Wehrmacht. Alemanha perdeguèt donc l'iniciativa dei combats sus lo teatre de l'Èst e deguèt pauc a pauc se retirar.
En 1943 e 1944, lei desbarcaments aliats en Itàlia e França entraïnèron la dubertura de fronts novèus que mobilizèron una partida importanta dei resèrvas alemandas. En junh de 1944, lei Sovietics poguèron donc portar un còp decisiu ais Alemands ambé l'operacion Bagracion que foguèt la desfacha alemanda pus granda de la guèrra e permetèt a l'Armada Roja d'avançar de 600 quilomètres en dos mes. En genier de 1945, lei Sovietics d'ofensivas novèlas dirigidas còntra Alemanha enterin que leis Aliats agantèron lo Rin sus lo front oèst.
L'invasion dau Reich[modificar | modificar la font]
Lo 12 de genier de 1945, lei Sovietics ataquèron directàment lo territòri alemand. Lo 20, capitèt de passar la frontiera. Au sud, Ongria, darrier aliat d'Alemanha, capitulèt lo 11 de fevrier. De contra-ofensivas alemandas còntra lei flancs sovietics foguèron replegats e en abriu lei tropas sovieticas e polonesas ataquèron Berlin que foguèt enceuclada lo 22. Sus lo front oèst, leis Aliats capitèron de passar lo Rin lo 7 de març de 1945 e la defensa alemanda s'afondrèt rapidament sus aqueu teatre.
Lo suicidi dau Führer e la fin dau Reich[modificar | modificar la font]
Lo mes d'abriu foguèt caracterizat per l'afondrament totau dau Reich au nivèu economic e militar. D'en premier, lei bombardaments desorganizèron totalament l'esfòrç de guèrra e la carestiá de carburant venguèt un problema major per l'armada. De mai, l'avitalhament dei vilas venguèt tanben fòrça malaisat en causa de la destruccion deis axes de comunicacion principaus dau país. Au nivèu militar, leis unitats alemandas èran d'ara endavant largament inferioras en nombre, especialament sus lo front sovietic maugrat lo desplegament de la màger part deis unitats disponiblas. Durant lei darrierei setmanas dau conflicte, aquelei formacions assaièron principalament de resistir par anar capitular dins la zona d'ocupacion deis Aliats.
A l'entorn de Berlin, la defensa alemanda acarnada poguèt pas resistir lòngtemps a la superiotat numerica sovietica. Lo 22, lo Fuhrer acceptèt per lo premier còp la possibilitat que la guèrra poguèsse s'acabar per una desfacha. Lo 30, lei soudats sovietics foguèron arrestats a quauquei centenaus de mètres dau bunker d'Hitler que decidiguèt de se suicidar. Puei, la garnison de la vila capitulèt lo 2 de mai de 1945.
Lo govèrn dau Reich foguèt donat a l'amirau Dönitz que signèt la capitulacion lo 8 de mai de 1945. Aqueu govèrn foguèt arrestat per leis Aliats lo 23 de mai de 1945 e la màger part de sei membres foguèron jutjats durant lei Procès de Nuremberg encargat d'establir lei responsabilitats per lei crimes dau regim nazi. Aquelei procès se debanèron dau 20 de novembre de 1945 au 1en d'octòbre e reconoguèron la màger part dei responsables alemands dau regim e de l'armada copables de crimes còntra l'umanitat o de crimes de guèrra. De mai, una campanha activa de lucha còntra lo nazisme foguèt mesa en plaça per mostrar leis atrocitats de la dictatura d'Hitler e eliminar sei partisans deis organs dau poder.


c: text/html

text:
743
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 743 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra civila e dau sètge de Constantinòple per Constantin V. A la prima, la manca de viure venguèt un problema grèu per Artavasde e lei temptativas de sei fius per lo desblocar mau capitèron. Au contrari, Constantin capitèt de leis esquichar d'un biais definitiu vèrs Nicomèdia. Enfin, lo 2 de novembre, una ataca suspresa li permetèt de conquistar la capitala, de capturar son rivau e de venir l'emperaire unic de l'Empèri Bizantin. Artavasde e sei dos fius foguèron emborniats e estremats dins un monastèri. Pasmens, Constantin V adoptèt una politica de reconcialicion e la repression còntra lei partisans d'Artavasde foguèt fòrça limitada.
Lo thema de l'Opsikion, basa dau poder d'Artavasde, foguèt devesit entre unei themas novèus. D'autrei decisions permetèron d'organizar una armada permanenta de 18 000 òmes (devesits en sièis divisions) basada a l'entorn de Constantinòple.
America[modificar | modificar la font]
Calakmul[modificar | modificar la font]
La desfacha d'El Péru còntra Tikal causèt la pèrda d'un aliat major de la ciutat.
El Péru[modificar | modificar la font]
Desfacha definitiva d'El Péru còntra Tikal.
Tikal[modificar | modificar la font]
Victòria de Tikal còntra lei fòrças d'El Péru que foguèt definitivament somesa a la ciutat. Calakmul, rivala istorica de Tikal, i perdiguèt un aliat important que l'empachèt de reformar son ret d'alianças.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bauç
Un bauç (var. balç) es un escarpament rocós que consistís en una paret ribassuda. S'encòntran lei bauç dins leis endrechs onte l'erosion es importanta, au lòng d'una còsta, a la riba dei rius o en montanha. Se pòt distinguir lei bauç bas (autor inferiora a 2 m), lei bauç mejans (entre 2 e 10 m) e lei bauç auts (mai de 10 m). Lei bauç pus auts dau mond, lei Kahiwa Falls, d'aperaquí 610 m, se situan en Hawaii, subre l'illa de Molokai.
Lo tèrme es atestat en toponimia occitana: citem, entre autrei, Lei Bauç de Provença (comuna eponima de la baucita) e Lo Baucet.


text:
Catègorie:Modèlo liyen entèrno
Ceta catègorie contint des modèlos que crèont des liyens vers d’ôtres pâges Vuiquipèdia a modar d’un paramètre, en g·ènèral dens un format spèciâl ou avouéc d’ôtros liyens vers des pâges concèrnâ(ye)s (per ègzemplo discussion, pâges liyêes).
Por (r)apondre un modèlo a ceta catègorie, utilisâd lo code siuvent :
[[{{ns:category}}:Modèlo liyen entèrno|{{PAGENAME}}]]
Se vos (r)apondéd ceti code a la fin d’un modèlo, volyéd vos acèrtar que l’amorse   dèbute sur la méma legne que lo dèrriér caractèro du code du modèlo proprament dit. O / il aparêt que cèrtins modèlos pôv(i)ont provocar de sèriox problèmos se l’on s’ècârte de ceta règlla.
Pâges dedens la catègorie « Modèlo liyen entèrno »
Cetes 2 pâges figuront dedens cela catègorie-que, sur na soma de 2.


text:
Hildegard de Bingen
Hildegard de Bingen (en alemand: Hildegard von Bingen, en latin: Hildegardis Bingensis ; 1098 – 17 de seteme de 1179) que ho ua sabenta, ua mistica crestiana e ua compositora germanica de l'Etat Mejana.
Vaduda dens ua familha nòbla, que ho vodada mainada au convent. Que vadore abadessa dab lo temps e que fondore autas abadias. Mistica, que ho consultada durant la soa vita per'mor de las soas visions.
La soa òbra musicau mei coneguda qu'ei l'Ordo Virtutum (ua descripcion de 16 virtuts pelejant contra las poténcias deu mau).
La màger part de las soas composicions musicaus que son liturgicas, escrivudas en alemand e marcadas musicaument au mejan de neumes. Un gran nombre d'aqueras que son amassadas dens Symphonia armonie celestiun revelationum.
- Portal:Musica/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Personalitat alemanda del sègle XII
- Religiosa de l'Edat Mejana
- Religiosa alemanda
- Religiosa catolica
- Abadessa
- Benedictin
- Mistic crestian
- Sant catolic
- Compositor medievau
- Compositor alemand
- Compositritz
- Femna de letras
- Personalitat femenina alemanda
- Personalitat femenina del sègle XII
- Naissença en 1098
- Decès en 1179


text:
Gnathostomata (Vertebrata)
Los gnatostomats (Gnathostomata) son un grop d'animals vertebrats provesits de mandibulas articuladas. Lo grop se considera tradicionalament coma una superclassa e s'i incluson las classas mai conegudas de peisses, anfibians, reptils, aucèls e mamifèrs. D'estudis genetics recent faguèron tornar classificar Gnathostomata coma un grop.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Gnathostomata (en)
- Referéncia ITIS : TSN 159783 Gnathostomata (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Gnathostomata (en)


text:
Dinky Toys
Dinky Toys qu'ei ua marca anglesa de joguets qui avó tanben fabricas en França e qui ho pro emblematica dens l'istòria industriala deus joguets. Que vadó mei que mei vamosa peus son modèls redusits de veïculs : autos, camions per exemple.
Los purmèrs modèls qu'èran de plomb abans d'emplegar l'aliatge zamac.
La marca que conegó ua escaduda de las granas durant las annadas 1950 e 1960. Enter 1937 e 1974 los joguets Dinky Toys que hon produsits entr' autes en França e mei que mei dehens la fabrica de Bobigny. A partir de las annadas 1980 que's deishèn de prodúser passivament e la licéncia de la marca que ho successivament venuda entà tronar podúser modèls de colleccion.


text:
Oaset
Oaset (mei coneguda deu son nom d'origina grega Tebas - ΘῆBaι en grèc, transliterat tebai -) que ho ua de las ciutats màger de l'Egipte antica, capitau deu 4au nòme d'Egipte Hauta. Uei qu'ei aperada Loxòr (de l'arabi الأقصر, Al-Uqsur, "la ciutat deus palais'") e qu'ei un deus principaus lòcs toristics d'Egipte.
Oaset que vadó capitau au XXIau sègle abans l'èra crestiana dab la pujada de la 11au dinastia durant lo purmèr periòde intermediari. quan s'acabè l'Empèri Ancian (qui avèva avut Menfis per capitau). Que demorè capitau durant los Mejan e Navèth empèri a despart de las interrupcions creadas per las invasions deus Icsòs e la crisi amarniana creada per los arrenegaments deu faraon Amenofis IV (Akhenaton).
Los sègles qui ho sede deu poder faraonic qu'apielèn los monuments a Oaset e aus sons alentors, e mei que mei :
- Lo temple de Loxòr
- Lo temple de Karnak
- Los colòs de Memnon
- La Vath deus Reis


text:
Adenosina trifosfat
L'adenosina trifosfat (abreujada ATP) qu'ei ua molecula bioquimica de grana importància puish qu'ei rica en energia que pòt balhar e tot s'idrolizar en adenosina difosfat (ADP) o en adenosina monofosfat (AMP).
Qu'entra tanben com precursor dens la sintèsi deu NAD+ e deu coenzim A, duas moleculas de las importantas dens lo metabolisme.
Estructura e proprietats[modificar | modificar la font]
L'adenosina qu'ei un nucleotid trifosfat ; aquò que vòu díser qu'ei compausada d'adenosina (ua molecula d'adenina ligada dab ua ribòsa -la B-D-ribofuranòsa mei precisament- ) e de tres gops fosfat.
La preséncia deus grops fosfat dab los lors ligams d'anidrid d'acid que'n hè ua hont d'energia peus organismes vius. Aquesta energia qu'ei liberada per la reaccion d'idrolisi seguenta (reaccion exergonica qui d'ua variacion d'entalpia libra estandard de −30,5 kJ/mol) :
ATP + H20 → ADP + Pi
on Pi b'ei un fosfat inorganica (puish qu'ei pas mei inclusa dens cap molecula organica).
Au contre, la sintèsi de l'ATP que's produseish au cap de la reaccion seguenta :
ADP + Pi → ATP + H20
Resèrvas d'energia[modificar | modificar la font]
L'ATP qu'ei produsit chic de temps abans d'estar emplegat com hont d'ergia per las reaccions bioquimicas deu metabolisme deus èstes vius. B'ei pas apielat ; totun, que pòt estar produsir a partir deus sucres qui eth e pòden estar apielats devath, per exemple, la forma de glicogèn.


text:
Pèire Godolin
Pèire Godolin nascut a Tolosa en 1580, mòrt dins aquesta meteissa ciutat le 16 de setembre de 1649 fosquèc un dels poètas occitans mai importants del sègle XVII. Son òbra màger, le Ramelet mondin, aguèc una influéncia prigonda dins le demai de Lengadòc e mai luènh encara.
Vida[modificar | modificar la font]
Filh d'un çurgent catolic, Godolin estudièc en cò dels Jesuistas abans d'estudiar le dret dins sa vila nativa. Sas poesias èran atal presentas dins las ceremònias publicas.
Fosquèc premiat pels Jòcs Florals en 1609. Èra amic del poèta gascon Bertrand Larada e tanben d'Adrian de Montluc e del Duc de Montmorency.
Ja qu'èra vengut plan paure cap a la fin de sa vida, los capitols de Tolosa li votèron una pension per tal de l'ajudar a subsistir. Son òbra mestressa es le Ramelet Moundi (es a dire le ramet tolosan), que sa publicacion s'es espandida de 1617 a 1648 e devesida en Floretas, e que consistís en un recuèlh eclectic, redigit en occitan, d'òdas, d'estanças (dont A l'hurouso memorio d'Henric le Gran, compausada en onor del rei Enric IV), de sonets, quatrens e autras (pròsas carnavalescas, cançons de beure, etc.). L'òbra de Godolin conesquèc fòrça edicions successivas fins a la fin del sègle XIX que la mès completa d'aquestas fosquèc elaborada pel Doctor Joan-Batista Nolet en 1887.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Las òbras de Pèire Godolin, edicion de 1647 a Gallica.fr
- La floreta novèla del Ramelet mondin, edicion de 1647 a Gallica.fr
- Edicion de 1811 de Las òbras completas de Godolin a Gallica.fr
- Edicion de 1843 de Las òbras completas de Godolin a Gallica.fr
- Estanças de Godolin, 1856 a Gallica.fr
Extrach[modificar | modificar la font]
Le Ramelet Moundi, Prumiero floureto. 1617
A TOUTS
damb un trinfle d'abertissomen
Siôn quitis dan les que dounon del nas à la lengo moundino, tant per nou se poude pas enprigoudi dedins la couneissenço de sa gracio, coumo per nous fa creire qu'elis an troubat la fao à la coco de la sufisenço. Acampen le mesprèts dan le mesprèts, et de toutos lours paraulos uflados et trufandièros fazan autant de mobles de boudouflo, RE. [...]
Sonet de la Segonda Floreta[modificar | modificar la font]
Bèlas de qui le Cèl manlèva le visatge
Quand vòl brodar de lums son grand abilhament,
E dont la galhardiá fòrça tan doçament
Que tot còr va bocar jos l'arquet d'un mainatge;
Guinholet e Lirís, perleta del vilatge
Vos desiran far part de lor contentament,
Quand pifres e clarins, d'un gai resonament,
Cercan de gratilhons les pès e le coratge;
Sense nos mespresar per n'èstre que Pastors
Venètz tastar le gaug de vòstres servitors,
E guimbar bravament sur l'erbeta florida.
Un Decembre d'afars non nos tòrra jamai,
A l'An de nòstra umor non se tròba que Mai
Que de mila plasers nos corona la vida.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Godolin, Pèire. Le Ramelet Mondin & autres œuvres. Édition établie par Philippe Gardy. Edisud: Ais de Provença, 1984[1].
- Anatole, Christian. Lafont, Robèrt. Nouvelle histoire de la littérature occitane. París: P.U.F, 1970.
- Gardy, Philippe. Histoire et Anthologie de la littérature occitane, l'âge du baroque - 1520 - 1789. Barcelona: Presses du Languedoc, 1997.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Edicion en nòrma classica.
Autors
Auvèrnhe : Cordat
Bearn : Fondevila
Gasconha : Adèr • Astròs • Giraud Bedot • Dugay • Bertran Larada • Andriu du Pré
Lengadòc : Godolin • Francés de Corteta
Provença : Brueis • Zerbin • Micolau Sabòli • Pèire Chabèrt • Joan de Cabanas • Tronc de Codolet
Obras
Teatre : La Pastorala deu Paysan
Poesia : Lo Ramelet Mondin • Lo Gentilhòme gascon • La Margalida Gascoa


text:
Sinagòga de Besançon
La Sinagòga de Besançon es lo principal luòc de culte israelita de la metropòli francomtesa. Venguèt « monument istoric » en 1984.[1] Los representants de la comunautat decidiguèron de bastir un santuari novèl dins las annadas 1860; sa realizacion foguèt confiada a l'arquitècte Pierre Marnotte. Las òbras comencèron oficialament en 1869 e acabèron en 1871, en estil orientalista. Lo 18 de novembre la sinagòga foguèt inaugurada e dobèrta al culte. Los josieus majoritàriament sefarditas provenent d'Africa del Nòrd e los ashkenazís originaris d'Euròpa Occidentala e centrala i forman una sola comunautat.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Basa Merimée Notícia N°PA00101610, Ministèri francés de la Cultura.


text:
Angerville-l'Orcher
Angerville-l'Orcher es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del País de Caux situada en lo costat de Criquetot-lo Esneval.
Comunas limitrophes : al nòrd, Vergetot e Sant-Salvador-de Émalleville, al nòrd-es Manneville-la-Goupil, a l'èst Graimbouville, al sud Étainhus, a l'oèst Manéglise e al nòrd-oèst Hermeville.
Principalas separacions : La Romainerie, Lo Loir e Esclatot.
Commune du Pays de Caux située dans le canton de Criquetot-l'Esneval.
Communes limitrophes : au nord, Vergetot et Saint-Sauveur-d'Émalleville, au nord-est Manneville-la-Goupil, à l'est Graimbouville, au sud Étainhus, à l'ouest Manéglise et au nord-ouest Hermeville.
Principaux écarts : La Romainerie, Le Loir et Esclatot.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra mencion de la comuna data de 1199. Establiment rural probablament fondat al Sègle X per un cèrt Asgeir o Ansgar, d'origina scandinave. Nom de familha actuala "Anger". Per "Orcher", veire Gonfreville-lo Orcher
La première mention de la commune date de 1199. Établissement rural probablement fondé au Sègle X par un certain Asgeir ou Ansgar, d'origine scandinave. Nom de famille actuel "Anger". Pour "Orcher", voir Gonfreville-l'Orcher


text:
Saint-Martin-de-Bienfaite-la-Cressonnière
Saint-Martin-de-Bienfaite-la-Cressonnière en normand ( Saint-Martin-de-Bienfaite-la-Cressonnière en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1972, Sant-Martin-de-Bienfaite (445 abitants l'an 1968) absorbeix La Cressonnière (69 abitants)[3], al sud de lo sieu territòri, #que garda l'estatut de municipalitat mancomunat.
En 1972, Saint-Martin-de-Bienfaite (445 habitants en 1968) absorbe La Cressonnière (69 habitants)[4], au sud de son territoire, qui garde le statut de commune associée.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 15 de novembre 2009 e ficha ligada (La Cressonnière
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Saint-Martin-de-Bienfaite-la-Cressonnière », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 15 novembre 2009 et fiche liée (La Cressonnière


text:
Creòl (lenga)
Un creòl es una mena de lenga normala que se transmet de generacion en generacion, mai qu'es nascuda a partir d'una anciana lenga intermediarària e instabla (un "pidgin") qu'au començament se transmetiá pas entre lei generacions. Lei lengas creòlas an un foncionament completament naturau: son tan ricas, tan complèxas e tan foncionalas coma leis autrei lengas.
La màger part dei lengas creòlas (pas totei, ça que la) son aparegudas vèrs lei sègles XVII e XVIII, dins de societats compausadas en majoritat d'esclaus transplantats per leis europèus dins de colònias: leis esclaus avián d'originas lingüisticas divèrsas e deguèron trobar un mejan de comunicar entre elei. Aquelei lengas creòlas se compausan d'una gramatica pròpria e d'un lexic que ven sustot de la lenga europèa dei colonizaires. Ansin i a de creòls de "basa lexicala" espanhòla, anglesa, portuguesa o francesa. Pasmens, i a ges d'intercompreneson entre una lenga creòla e la lenga europèa que li a fornit son lexic. Lei lengas creòlas contenon tanben d'elements lexicaus e gramaticaus que provenon dei lengas d'origina deis ancians esclaus.


text:
Noyelles-sur-Mer
Noyelles-sur-Mer es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Nigella es d'origina anciana. S'es trobat de pigassas celtiques, de las tuiles planas a rebords e de las tessons de poteries roja e negra, de las figurines egipcianas #que pòdon far presumir que las Phéniciens, #venir sus los sieus bòrds.
Quand los comtes del Ponthieu #aver fortificat Abbeville e #qu'aqueles preses del imortance coma havre maritim[1], #Elevar una fortalesa a Noyelles a la desbocadura de la Soma. Aiçò èra una citadelle avançada contra las incursiós e las invasions dels piratas.
- En 1194, Noyelles #obténer una charte communale copiada sus aquela de Abbeville.
- En 1346, Édouard III de Angleterre, #passar lo gué de Blanquetaque, se #presentar e #ordenar lo castèl de retre's.
- Jacques de Harcourt, senhor de Noyelles e governador del Crotoy ataque las vilas e los castèls ocupats pels anglo-bourguignons e pòrta a Noyelles un butin important.
- En 1423, Jacques de Harcourt acabat per sucumbir jol nombre dels Anglo-Bourguignons de Philippe III de Bourgogne.
- Pendent la Primièra Guèrra mondiala, Noyelles protegirà una importanta basa posteriora britanica #qu'un grand camp de trabalhadors immigrats chineses. Près de 12 000 coolies #èsser reclutats per l'armada britanica ne dintre 1917 e 1919 en lo marc del Còs de trabalhadors chineses, per prètzfaches civils al posterior de la tèsta mas qualques connaitront las zònas de combat. A aquel títol, representan la una de las primièras immigracions chinesas a França. Avián la proïbicion de se barrejar a la populacion civila del luòc e avián afectat a taquis ingratas e rudes. Fòrça son mòrts d'una epidèmia de choléra #qu'a penat en lo camp, de tuberculose e sustot de la gripa espanhòla l'an 1918-1919, qualqu'uns aguèron aucit al combat. Lo cementèri chinés de Nolette reagrupa 849 stèles de marbre blanc adornades d'inscripcions n'angleses ("Faithful unto Death" o " Though death ai still liveth" o A "ENCARA good reputation supòrtas for ever") aital coma de idéogrammes en chineses e sus qualqu'uns-unas, fòrça escasses, lo nom del défunt. La Commonwealth War Grèu Comission manten aicí çò de mès de grand cementèri chinés d'Euròpa.
Nigella est d'origine ancienne. On a trouvé des haches celtiques, des tuiles plates à rebords et des tessons de poteries rouge et noire, des figurines égyptiennes qui peuvent faire présumer que les Phéniciens, vinrent sur ses bords.
Lorsque les comtes du Ponthieu eurent fortifié Abbeville et que celle-ci pris de l'imortance comme havre maritime[2], ils élevèrent une forteresse à Noyelles à l'embouchure de la Somme. C'était une citadelle avancée contre les incursions et les invasions des pirates.
- En 1194, Noyelles obtint une charte communale copiée sur celle d'Abbeville.
- En 1346, Édouard III d'Angleterre, passa le gué de Blanquetaque, se présenta et somma le château de se rendre.
- Jacques d'Harcourt, seigneur de Noyelles et gouverneur du Crotoy attaque les villes et les châteaux occupés par les anglo-bourguignons et ramène à Noyelles un butin important.
- En 1423, Jacques d'Harcourt fini par succomber sous le nombre des Anglo-Bourguignons de Philippe III de Bourgogne.
- Pendant la Première Guerre mondiale, Noyelles abritera une importante base arrière britannique dont un grand camp de travailleurs immigrés chinois. Près de 12 000 coolies furent recrutés par l'armée britannique entre 1917 et 1919 dans le cadre du Corps de travailleurs chinois, pour des tâches civiles à l'arrière du front mais certains connaitront les zones de combat. À ce titre, ils représentent l'une des premières immigrations chinoises en France. Ils avaient l'interdiction de se mêler à la population civile du lieu et étaient affectés à des taches ingrates et rudes. Beaucoup sont morts d'une épidémie de choléra qui a sévi dans le camp, de tuberculose et surtout de la grippe espagnole en 1918-1919, certains furent tués au combat. Le cimetière chinois de Nolette regroupe 849 stèles de marbre blanc ornées d'inscriptions en anglais ("Faithful unto Death" ou " Though death he still liveth" ou encore "A good reputation endures for ever") ainsi que d'idéogrammes en chinois et sur quelques-unes, très rares, le nom du défunt. La Commonwealth War Graves Commission entretient ici le plus grand cimetière chinois d'Europe.


text:
Mulcey
Mulcey es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vièlh domeni reial donat per Otton II del Sant-Empèri a la glèisa d'Estrasburg #que los consagrats n'èran los senhors de Marimont[1].
- Lo fief #passar a la Lorraine l'an 1297.
- Vieux domaine royal donné par Otton II du Saint-Empire à l'église de Strasbourg dont les voués étaient les seigneurs de Marimont[2].
- Le fief passa à la Lorraine en 1297.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Otton II, emperaire, dona a la glèisa d'Estrasburg lo fisc de Mulcey.
- ↑ Otton II, empereur, donne à l'Église de Strasbourg le fisc de Mulcey.


text:
Tona
La tona (simbòl t), es una unitat de massa que val mila quilogramas, es a dire 1 000 kg. Se pòt tanben escrire: 1 t = 1 x 103 kg. A vegada, per la distriar de las autras tonas utilizadas subretot als Estats Units d'America e dins de domènis tecnics, es nomenada « tona metrica ». Val 2 204 622 621 849 liuras anglosaxonas.
La tona apareis sus la taula VIII del Sistèma Internacional d'Unitats: es pas una unitat del SI, mas lo seu usatge es associat al Sistèma Internacional a causa del seu ròtle practic important.
Un mètre cube d’aiga pesa una tona.
Somari
Multiples[modificar | modificar la font]
- una quilotona (1 kt) val mila tonas, o 106 kg.
- una megatona (1 Mt) val un milion (106) de tonas, o 109 kg.
- una gigatona (1 Gt) val un miliard (109) de tonas, o 1012 kg.
- una teratonne (1 Tt) val mila miliard (1012) de tonas, o 1015 kg.
Unitas anglosaxonas[modificar | modificar la font]
La tona es tanben una unitat anglosaxona :
- la tona (ton, o long ton pels Britanics, simbòl ton) val 2 240 lb, siá 1 016 kg (1 016,0469088 kg exactament)
- la tona corta (short ton, o ton pels Americans, simbòl sh tn) val 2 000 lb, siá 907 kg (907,18474 kg exactament)
Aqueles païses qu'emplegan aquelas darrièras unitats designan la tona del SI jol nom de tonne (au luòc de ton) o metric ton (« tona metrica »).
Unitat d’energia[modificar | modificar la font]
- la tona equivalent carbon (simbòl tec) es una unitat d'energia definida tanben a 29,288 GJ (7 Gcal), çò que correspond gaireben a l’energia donada per la combustion d’una tona de carbon industrial; l'usatge se fa per la produccion d'energia a partir del carbon.
- la tona equivalent petròli (simbòl tep) es una unitat d'energia definida egala a 41,855 GJ (10 Gcal), çò que correspond gaireben a l’energia donada per la combustion d’una tona de petròli mejan.
- la tona de TNT es una unitat d’energia definida egala a 4,6 GJ, e servissent a quantificar la poténcia d’una explosion, e subretot la potencia probabla d’una arma nucleara; aquela poténcia s’exprimís en quilotonas kt, o megatonas Mt (de TNT, precision sovent omesa).
Unitat de fòça[modificar | modificar la font]
En astronautica, la tona es l’unitat de pojada d’un motor de fusada, que val 1 000 kgf.
Tonatge e desplaçament de las naus[modificar | modificar la font]
- la tona de cabença (register ton) es una apelacion inapropriada del tonèl de cabença, unitat de volum valent 2,831 684 659 2  m³ (100 pès cubes).
- la tona de volum (measurement ton) permet d’evaluar la cabença de transpòrt de las naus (volum de las calas), per las merças de grand volum e de pes flac; cal 1,13267 m³ (40 pes cubes)
- tona de portada en pesuc (simbòl tpl o tdw — tonne dead weight) es una unitat de cabença, per mesurar la massa totala qu’una nau pòt prene en sota, sens s’enfonsar al delà de la seuna linha de carge maximala; val 1 000 kg.
Massa frenada dels corregs ferroviaris[modificar | modificar la font]
La tona-stop (TS), o a vegada tona-fren, es una unitat utilisada dins lo domèni ferroviari per exprimir la massa frenada d'un correg.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- tonèl (unitat de volum)


text:
Henri Joseph Anastase Perrotin
Henri Joseph Anastase Perrotin (19 de decembre de 1845 – 29 de febrièr de 1904) èra un astronòm a Tolosa e a Niça.
Eissit d'una familha modèsta de Lengadòc, estudièt al licèu de Pau. Al començament de sa carrièra, el meteis e Guillaume Bigourdan foguèron assistents de Félix Tisserand a l'Observatòri de Tolosa, venguèt professor de mecanica celèsta a la Facultat de las Sciéncias de Tolosa. Mai tard, venguèt director de l'Observatòri de Niça de 1884 fins a sa mòrt. Faguèt d'observacions de Mart e ensagèt de determinar lo periòde de rotacion de Vènus. Calculèt tanben las perturbacions de l'orbita de (4) Vesta.
Dins la literatura, es nomenat Henri Perrotin e a vegadas Joseph Perrotin (e mai siá la meteissa persona). Sas descobèrtas d'asteroïdes son atribuidas pel Minor Planet Center a J. Perrotin.
Creèt las Annalas de l'Observatòri de Niça en 1887.
Omenatge[modificar | modificar la font]
Foguèron nomenats en son onor:
- Lo cratèr Perrotin sus Mart;
- l'asteroïde (1515) Perrotin.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Notícias necrologicas[modificar | modificar la font]
- (de)AN 165 (1904) 253/254
- (en)Obs 27 (1904) 176 The Observatory, Vol. 27, p. 175-182 (1904)


text:
1023
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1023 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Presa de la succession dau còmte de Champanha per lo còmte Audoin II de Bles. Aquò li permetèt de venir lo senhor d'un domeni poderòs format de Champanha, de Bles, de Chartres, de Tròias e de Meaux que foguèt una menaça per lo domeni reiau fins au començament dau sègle XIII.
D'autra part, una entrevista entre lo rèi Robèrt II e l'emperaire Enric II permetèt de melhorar lei relacions entre França e lo Sant Empèri. En particular, lei dos sobeirans s'acordèron sus lo restabliment de la patz au sen de la Glèisa.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Mòrt de Sitt al-Mulk, sòrre dau califa Al-Hakim, qu'èra la cap de la regéncia dau califa Ali az-Zahir. Aquò agravèt lei trèbols intèrns dau Califat apareguts dempuei 1021 e la manca d'estabilitat dau poder. En particular, la famina e la pèsta devastèron Egipte fins a 1025.


text:
Vèrbe
En sintaxi, un vèrbe (var. vèrb) es un mot que pòt exprimir :
- L'accion del subjècte ;
- L'accion endurada (suportada) pel subjècte ;
- L'existéncia del subjècte ;
- L'estat del subjècte ;
- Lo ligam entre lo subjècte e l'atribut.
Dins las lengas indoeuropèas lo vèrbe es lo màger nuclèu d'una frasa, mas existís de frasas sens vèrbe. Un vèrbe amb sos complements e sos atributs forma un grop verbal.
Ligam intèrne[modificar | modificar la font]
- Portal de las lengas
-
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- verb'Òc, conjugador automatic en occitan lengadocian, en linha sul site del Congrès Permanent de la Lenga Occitana.


text:
APRENE prepausa als estudiants e als regents una primièra annada de formacion APRENE1 rica de descobèrtas de las escòlas e del mestièr, una de master 1 e una de master 2, la formacion adaptada dels Professors de las escòlas estagiaris e de formacions continuas, en partenariat amb lo CFPO.
Trantalhatz pas a èsser curioses, e navegatz per descobrir los memòris de master, de ressorgas pels regents, d'informacions a prepaus de las formacions, d'articles.
E nos podètz contactar se volètz mai d'entresssenhas.
Bon estiu.
Lo director, Patrici Baccou.


text:
Carcagny
Carcagny es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es en lo Bessin. Lo sieu bourg es Modèl:A Unitat al sud-es de Bayeux, a Unitat|9|km {{}} al sud-oèst de Creully, a Unitat|9|km {{}} al nòrd de Tilly-sus-Seulles e a Unitat|21|km {{}} al nòrd-oèst de Can[1].
Carcagny A situat sus la rota nacionala 13 (dintre Bayeux e Can). A traversat per la Seulles.
Caserius : Granda Carrièra, la Glèisa, lo Riu, lo Val, Sant-Leugièr, la Butte, Vièlh-Pont, Extrèm de vila, Crottes.
La commune est dans le Bessin. Son bourg est à 8,5 km au sud-est de Bayeux, à 9 km au sud-ouest de Creully, à 9 km au nord de Tilly-sur-Seulles et à 21 km au nord-ouest de Caen[3].
Carcagny est située sur la route nationale 13 (entre Bayeux et Caen). Elle est traversée par la Seulles.
Hameaux : Grande Rue, l'Église, la Rivière, le Val, Saint-Léger, la Butte, Vieux-Pont, Bout de ville, Crottes.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La glèisa aperteniá al capítol de la catedrala de Bayeux per donation de Philippe de Harcourt, confirmada en 1153. A la fin del Sègle XII, la distincion aperteniá a Richard del Hommet, un sègle mai tard, i aguèt crompat pel avesque de Bayeux. Lo abside circular a adornat de colonettes fòrça plan conservadas. La gròssa campana a #èsser nomenada Jeanne per Jeanne Lo Nòble, lo pairin èra Antoine Guillot (1707). La municipalité a #èsser formada lo 24 de genièr de 1790.
Lo curé Jacques Lo Touzey #far de dons a la glèisa e #legar en 1820 una porció de immeuble dins la fabrica amb la fin d'i bastir un presbytère. Existissiá una societat cooperativa laitière al masatge caseriu del Riu.
La glèisa appartenait au chapitre de la cathédrale de Bayeux par donation de Philippe d'Harcourt, confirmée en 1153. À la fin du Sègle XII, la seigneurie appartenait à Richard du Hommet, un siècle plus tard, elle fut achetée par l'évêque de Bayeux. L'abside circulaire est ornée de colonettes très bien conservées. La grosse cloche a été nommée Jeanne par Jeanne Le Noble, le parrain était Antoine Guillot (1707). La municipalité a été formée le 24 janvier 1790.
Le curé Jacques Le Touzey fit des dons à l'église et légua en 1820 une portion d'immeuble à la fabrique afin d'y construire un presbytère. Il existait une société coopérative laitière au hameau de la Rivière.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Distàncias viàrias los mai cuertas segon Viamichelin.fr
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Distances routières les plus courtes selon Viamichelin.fr
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée


text:
Karlovy Vary (region)
La region de Karlovy Vary (en chèc, Karlovarský kraj) es una region e entitat autonòma de la Republica Chèca creada lo 1èr de genièr de 2000.
Sa capitala es Karlovy Vary.
Somari
Division[modificar | modificar la font]
Districtes[modificar | modificar la font]
La region se compausa de 3 districtes : Karlovy Vary, Cheb e Sokolov.
Administracion locala[modificar | modificar la font]
Dempuèi lo 1èr de genièr de 2003 existís pas mai d'administracion al districte, qu'es vengut una unitat estadistica. L'administracion locala se fa dins de comunas de la responsabilitat espandida (obcí s rozšířenou působností) que son las 3 ancianas capitalas de districte emai aquelas comunas : Aš, Mariánské Lázně, Ostrov e Kraslice.
Govèrn local[modificar | modificar la font]
Lo governador es Josef Novotný.
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 30 de junh de 2009, http://www.kvary.czso.cz/


text:
1829
Aquesta pagina concernís l'an 1829 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra Russia a l'avantatge de Moscòu. D'efècte, lei Rus arrestèron lei sètges de Choumen e de Silistra e marquèron una pausa durant l'ivèrn. Pasmens, en mai, ataquèron e passèron lo sector de Danubi e Silistra foguèt tornarmai blocada. Lo 30 de mai, de renfòrç otomans foguèron vencuts a Koulevtcha e la vila finalament conquistada lo 19 de junh. D'aqueu temps, dins la region de Caucàs, lei Rus ocupèron Akhaltsikhe, Erevan, Kars e Erzeroum.
Lo 2 de julhet, ataquèron dins lei Balcans e se dirigiguèron dirèctament vèrs Constantinòple sensa assaiar de conquistar Choumen. Lo 28 d'aost, èran a 78 km de la capitala turca e lo sultan deguèt demandar la patz que foguèt signada lo 14 de setembre a Andrinòple. L'Empèri deguèt reconóisser la senhoriá russa sus Georgia, una partida d'Armenia, Moldàvia e Valaquia, acceptar l'autonomia de Serbia e pagar d'indemnitats de guèrra importantas.
En Grècia, contuniacion de la guèrra au començament de l'annada amb una temptativa otomana de reconquistar lei regions perdudas en 1828. Pasmens, s'acabèt per una revirada en fàcia dei tropas francogrègas tre lo mes de genier.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, una tropa mexicana capitèt de replegar un desbarcament espanhòu — darriera temptativa de reconquistar Mexic — dins la region de Tampico. Lo generau Santa Anna i ganhèt un prestigi important. Puei, après la victòria electorala conservatritz de l'annada precedenta, lo liberau Vicente Guerrero, sostengut per Santa Anna, organizèt un còp d'estat que capitèt. Venguèt alora president dau país lo 1èr d'abriu. Pasmens, foguèt rapidament reversat a son torn per un còp d'estat novèu organizat per son aliat Santa Anna lo 4 de decembre. Guerrero assaièt de resistir mai foguèt capturat (e executat en 1831).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 26 de març - Teodòr Aubanèu, poèta occitan (provençau) (m. 1886)
- 1èr de mai - José Martiniano de Alencar, jornalista e escrivan brasilièr del periòde romantic (m. 1877)
- 26 de julhet - Auguste Beernaert, jurista e politician bèlga, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1912)
- 7 de setembre - Friedrich August Kekulé von Stradonitz, quimista alemand (m. 1896)
- 5 d'octobre - Chester Arthur, president dels Estats Units d'America (m. 1886)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 de febrièr - Leon XII, papa de la Glèisa Catolica Romana (n. 1760)
- 29 de mai - Humphry Davy, quimista britanic (n. 1778)
- 9 de junh - Baltasar Hidalgo de Cisneros, militar colombian, vicerei del Riu de la Plata (n. 1755)
- 18 de decembre - Jean-Baptiste de Lamarck, biològ francés (n. 1744)


text:
Tréméreuc
Tremereg en breton ( Tréméreuc en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada a 9 km de Dinard al nòrd, a 5 km de la Rance a l'èst, en lo costat de Ploubalay, al limit del departament de Ille-e-Vilaine ont ela jouxte la municipalitat de Pleurtuit al nòrd, la municipalitat de Tréméreuc a lo sieu ponch elevat a l'èst a 80 m, amb landes e, al delà del bourg, bassa cap a l'oèst fins al Frémur a 20 m.
Lo jos-sòl granitique a pogudas porgir un granite de bona qualitat. Aital, cap a 1847, la carrièra de Ròchafòrt a comptat - marginalement - entre la desena de carrièras #qu'an fornit lo bastiment del viaducte de Dinan[1].
Située à 9 km de Dinard au nord, à 5 km de la Rance à l'est, dans le canton de Ploubalay, à la limite du département d'Ille-et-Vilaine où elle jouxte la commune de Pleurtuit au nord, la commune de Tréméreuc a son point haut à l'est à 80 m, avec des landes et, au-delà du bourg, descend vers l'ouest jusqu'au Frémur à 20 m.
Le sous-sol granitique a pu fournir un granite de bonne qualité. Ainsi, vers 1847, la carrière de Rochefort a compté - marginalement - parmi la dizaine de carrières qui ont approvisionné la construction du viaduc de Dinan[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de la municipalitat ven de "tré" #que significa en breton vilatge subdivision de parròquia, e de Sant Mérec o Méreuc. La parròquia es un démembrement de l'anciana parròquia primitive de Pleurtuit. Una familha chevaleresque de Tréméreuc i aviá conegut dempuèi lo Sègle XII.
La municipalitat a antany comportat una motte castrale, arasée al començament del sègle darrièr e #que remembra lo nom del luòc de la Butte, près de la glèisa.
La primièra municipalité i aguèt elegit al començament de 1790. La municipalitat i aviá viscut per cultivateurs e sustot per marines en fasent lo grand persec.
Al Sègle XIX los sieus "cimeriaux", dels craquelins, èran celèbres alentour.
N'en agost 1944, la siá situacion justa a las immeditaeses de la pòcha de Sant-Malo, costat oèst, lududes #valer d'èsser testimòni dels durs combats #que #opausar tropas americanas e alemandas près de la aérodrome de Pleurtuit, comuna sul territòri #que #quèir de divèrses centenats de GI de la 121en regiment de laModèl:9 e division de infanterie. Se'n compta una cinquantena de residéncias secondaires sus aquela comuna.
Le nom de la commune vient de "tré" qui signifie en breton village subdivision de paroisse, et de Saint Mérec ou Méreuc. La paroisse est un démembrement de l'ancienne paroisse primitive de Pleurtuit. Une famille chevaleresque de Tréméreuc était connue dès le Sègle XII.
La commune a autrefois comporté une motte castrale, arasée au début du siècle dernier et que rappelle le nom de la place de la Butte, près de l'église.
La première municipalité fut élue au début de 1790. La commune était habitée par des cultivateurs et surtout par des marins faisant la grande pêche.
Au Sègle XIX ses "cimeriaux", des craquelins, étaient célèbres alentour.
En août 1944, sa situation juste aux abords de la poche de Saint-Malo, côté ouest, lui valut d'être témoin des durs combats qui opposèrent troupes américaines et allemandes à proximité de l'aérodrome de Pleurtuit, commune sur le territoire de laquelle tombèrent plusieurs centaines de GI du 121en régiment de la 9en division d'infanterie. On compte une cinquantaine de résidences secondaires sur cette commune.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Louis Chauris, Las carrièras espetadas pel bastiment del viaducte de Dinan (1846-1852), dins Lo País de Dinan, 2002, pàg. 219-241.
- ↑ Louis Chauris, Les carrières exploitées pour la construction du viaduc de Dinan (1846-1852), dans Le Pays de Dinan, 2002, p. 219-241.


text:
Buenaventura Durruti
Buenaventura Durruti Dumange (Leon, 14 de julh de 1896 – Madrid, 20 de novembre de 1936) foguèt un sindicalista e revolucionari anarquista espanhòl. Menaire carismatic de l'anarquisme en Espanha amb son organizacion sindicala, la CNT, joguèt un ròtle important dins lo camp republican que luchèt durant la Guèrra Civila en dirigir una tropa de milicians coneguts jol nom de Colomna Durrutti. Nafrat dins de circonstàncias trebolas durant la Batalha de la Ciutat Universitària de Madrid lo 19 de novembre de 1936, se moriguèt finalament l'endeman, un desenat d'oras aprèp aquela lesion mortala.


text:
Blangy-sur-Bresle
Blangy-sur-Bresle es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Blangy A situat entre la Bresle e l'Anautita bòsc d'Agut. thumb|left|L'estacion Es desservie per un échangeur del A 28. Gamaches Es a 9 km, Foucarmont a 11 km, Agut a 21 km, Aumale a 22 km, Abbeville a 29 km, Envermeu a 33 km e Neufchâtel-en-Bray a 34 km.
Blangy Es desservie per la parca de Blangy-sus-Bresle situada sus la linha de Beauvais al Tréport-Mars.
Blangy est située entre la Bresle et la Haute forêt d'Eu.
Elle est desservie par un échangeur de l'A 28. Gamaches est à 9 km, Foucarmont à 11 km, Eu à 21 km, Aumale à 22 km, Abbeville à 29 km, Envermeu à 33 km et Neufchâtel-en-Bray à 34 km.
Blangy est desservie par la gare de Blangy-sur-Bresle située sur la ligne de Beauvais au Tréport-Mers.
Istòria[modificar | modificar la font]
- 1802 : Lo cap de-luòc del costat a transferit de Foucarmont a Blangy.
- 1944 : la vila es grèvament deteriorada continuament a un bombardement.
- 9 d'abril 1962 : Blangy pren lo nom de Blangy-sus-Bresle.
- 1802 : Le capluòc du canton est transféré de Foucarmont à Blangy.
- 1944 : la ville est gravement endommagée suite à un bombardement.
- 9 avril 1962 : Blangy prend le nom de Blangy-sur-Bresle.


text:
Economia d'Argentina
L'Argentina a una granda quantitat de ressorsas naturalas , una populacion amb un bon nivèl cultural, una economia dirigida vèrs las exportacions, e una basa industriala diversificada.
L'economia d'Argentina se beneficia de rics ressorsas naturalas (gas natural, petròli, minièras, una fòrta agricultura), d'un naut percentatge d'alfabetizacion, d'un sector agricòla orientat a las exportacions, e d'una basa industriala diversificada. Es principalament un productor mondial de granatges e de carn. Istoricament, mas, l'acompliment economic es estat fòrça desiguala.
A fins del sègle XIX èra una de las nacions pus ricas del mond, riquesa basada en l'agricultura e l'inversion estrangièra. Malgrat aiçò, l'Argentina atenheriá pas jamai un plen desvolopament economic lo sègle XX. Après la Segonda Guèrra Mondiala lo país experimentèt de crisis economicas e de politicas successivas, aumentèt considerablament lo sieu deute extèrne, e l'iperinflacion arribèt a 200% mesadièr los ans ochanta. Mejançant un plan de convertibilitat, lo país se va estabilizar durant lo decènni de 1990.
Los aspèctes negatius del plan, mas, faguèron mai desigual la distribucion de la riquesa. Dempuèi una grèva crisi de cambi en 2001 e una fòrta reduccion del Produch Interior Brut en 2002 (an de la fin de la paritat fixa 1 peso = 1 dolar american), l'economia s'es recuperada dempuèi 2003. Argentina s'enfonsèt en la pièger crisi economica de la siá istòria, en portant en mai de 50% de la populacion jol nivèl de la praubesa. La recuperacion es estada rapida, e lo PIB tenguèt una creissença mejana de 9% per an entre 2003 e 2005. Malgrat aiçò, cossent a divèrses analistas economics, l'Argentina li cal resòlvre la situacion energetica per tala d'aténher de taxas de creissença del 3-5% los prèps ans. A pesar de la crisi, l'Argentina es una poténcia economica d'America Latina, amb la quatrena posicion en la renda per capita, la tresena en PIB, la primièra en PIB per capita segon lo metòde del PPP, conserva encara un naut indèx de desvolopament uman en comparason amb la rèsta de la region.
Lo cambi de l'èuro en pesos argentins lo 1 de novembre de 2006 èra: 1 € = 3,94 pesos argentins.
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ CIA, « The World Factbook ». Consultat lo 23 de junh de 2013
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html


text:
Loïsiana
Loïsiana es un estat del sud dels Estats Units d'America. Confronta a l'oèst l'estat de Tèxas, al nòrd Arkansas, a l'èst Mississipí e al sud lo golf de Mexic. Sa capitala es Baton Rouge, e la pus granda vila, la Nòva Orleans. Loïsiana es lo sol estat dels Estats Units qu'es devesit administrativament en parròquias, los autres essent constituits de comtats.
La màger part de las tèrras de l'estat son constituïdas de sediments carregats pel riu Mississipí, formant dos enòrmes dèltas e de vastas zonas de palús e sanhas costièras.[1] Los dos dèltas son situats a Monroe, sèti de la parròquia de Ouachita , Shreveport, sèti de la parròquia de Caddo Parish, e Alexandria, sèti de la parròquia de Rapides Parish, per lo dèlta pichon, e Monroe, Lake Charles, e Nòva Orleans per lo dèlta grand. Los dèltas contenon un biota ric tipic del sud; amb per exemple d'aucèls coma los ibisses e los goitres blancs. Son presentas tanben mantunas espècias de granhòtas arboricòlas, e de peisses coma l'esturion e lo peis espatula. Dins los airals pus enauçats, lo fuòc es un processús natutal, e es a l'originas de grands bòsques de pin dels palúns e de savanas umidas. To aquò amb una granda varietat de plantas, en particular las orquidèas e las plantas carnivòras.
D'unes environaments urbans de Loïsiana an un eritatge multicultural e multilingüe que foguèt fortament influenciat per una mescla de culturas francesa, espanhòla, americana nativa, africana, çò qu'es considerat coma excepcional als Estats Units. Abans la crompa americana del territòri en 1803, la Loïsiana actuala foguèt una colonia espanhòla e francesa. En mai, foguèron "importats" nombroses esclaus africans al sègle XVIII, que una granda part venian de la meteissa region d'Africa de l'Oèst, en concentrar aital sa cultura. Après la guèrra civila, los angloamericans aumentèron la pression per l'anglicizacion, e en 1915, l'anglés foguèt declarat solenga oficiala de l'estat.[2] Loïsiana compren mai de tribús americanas nativas que tot autre estat del sud dels Estats Units, que quatre son reconegudas al nivèl federal, detz son reconegudas per l'estat, e quatre an pas encara recebut de reconeissença .[3]
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Loïsiana foguèt nomenada aital en onor de Loís XIV, rei de França de 1643 a 1715. Quora René Robert Cavelier, Sieur de La Salle reivindiquèt lo territòri asagat pel riu Mississipí per França, lo batejèt La Louisiane, (la tèrra de Loís).[4] Aquela part de l'Empèri colonial francés s'espandissiá d'aquel temps de Mobile Bay entrò al nòrd la termièra canadenca, e compreniá tanben un trocet de çò qu'es uèi lo sud oèst de Canadà.
Geologia[modificar | modificar la font]
Lo Golf de Mexic existiá pas 250 milion d'ans i a quora i aviá pas qu'un sol supercontinent nomenat Pangèa. Mentre que Pangèa s'es desseparada, se durbriguèron l'Ocean Atlantic e lo Golf de Mexic. Loïsiana se formèt dapasset, subre mantun milions d'annadas, entre aiga e tèrra, del nòrd cap al sud.[1] Las ròcas pus vièlhas son situadas al nòrd, dins d'airals coma Kisatchie National Forest. Las ròcas pus ancianas datan del Terciari, siá 60 milion d'ans i a. Las tèrras pus jovas de l'estat apareguèron durant los darrièrs 7,500 ans amb la formacion dels dèltas successius de Mississipí: Maringouin, Teche, St. Bernard, Lafourche, Mississipí, a ara Atchafalaya.[5] Los sediments foguèron carrejats per lo flume del nòrd cap al sud.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Keddy, Paul A. (2008). Water, Earth, Fire: Louisiana’s Natural Heritage. Philadelphia: Xlibris, 229. ISBN 978-1-4363-6234-4.
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Dayna Bowker Lee, "Louisiana Indians in the 21st Century", Louisiana Folklife Program, 2013
- ↑ Modèl:Cite encyclopedia
- ↑ Coleman, J. M., Roberts, H. H., and Stone, G. W. (1998). "Mississippi River Delta: an overview", Journal of Coastal Research, 14, 698–716.


text:
Pèire Pau Riquet
Pèire Pau Riquet (29 de junh de 1609 1èr d'octobre de 1680), baron de Bonrepaus, comte de Caraman, foguèt un engenhaire e bastidor francés que permetèt la realizacion del Canal de las Doas Mars en Lengadòc entre Garona e la mar Mediterranèa.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Benlèu nasquèt lo 29 de junh de 1609 a Besièrs[1], dins una familha de notables e de comerciants. Las fonts diferisson sus sa data de naissença, daissant un dobte entre 1604, 1608 ou 1609[2]. Menava una carrièra prospèra dins l'administracion de la gabèla, la percepcion de l'impòst sul sal. Se maridèt amb Catarina de Milhau entre 1637 e 1638[3]. Son paire, Francés Guilhem Riquet, foguèt un òme d'afars qu'acumulèt una granda fortuna que la leguèt a son filh[4]. En 1651, balhèt lo Castèl de Bonrepaus prèp de Vrudfuèlh al nòrd-èst de Tolosa constituit d'un parc de 150 ectaras, un castèl de la Renaissença.
La legenda ditz que son paire, Francés Guilhem Riquet, foguèt opausat al començament del sègle a la construccion d'un canal religant l'Atlantic a la Mediterranèa. Los estudis, coma fòrça d'autras abans, arribèron pas de resòlvre lo problèma del provesiment del canal en aiga. Riquet capitèt mercé a sa coneissença de la Montanha Negra a l'entorn. Remarquèt que lo pas de Naurosa èra situat sus l'aigavèrs (linha de partiment entre bacins idrografics; aicí, las aigas van d'un costat cap a l’ocean Atlantic, e de l'autre cap a la Mediterranèa). Aplicant las teorias d'Adam de Crapona, Riquet aquí placèt lo trescòl del canal, a 48 mètres en dessús del nivèl de Garona.
Lo 16 de novembre de 1662, Pèire Pau Riquet prepausèt son projècte a Colbert. Qualques meses pus tard, lo ministre nomenèt de comissaris encargats d'estudiar la possibilitat de l'obratge. Aprèp qu'una regòla d'ensag entre lo lac de Sant Ferriòl e lo pas de Naurosa foguèt realizada amb succès, una primièra partida de las òbras foguèt balhada a l'engenhaire lo 14 d'octobre de 1666. Pendent tota la durada dels trabalhs, e profeitant de sa foncion al burèus de la gabèla, Riquet investiguèt amb los seus fons dos milions de liuras, per un projècte estimat a quinze milions. En contrapartida, recebèt los dreches de peatge del canal.
-
-
-
Estatua de Pèire Pau Riquet sus la passejada que pòrta son nom a Besièrs
Quand se metèt en dobte son obratge, Riquet se revelèt fòrça tenaç, anant fins a desobesir als òrdres de Colbert. Atal, faguèt traucar lo tunèl de Malpàs malgrat los òrdres reials, destornant d'obrièrs. Son audàcia foguèt pas solament tecnica: l'engenhaire foguèt tanben lo primièr a instituir la mensualizacion dels pagaments e la securitat sociala pels obrièrs.
Pèire Pau Riquet moriguèt a Tolosa lo primièr d'octobre de 1680, dins lo quartièr dels Poses clauses, sens que lo canal foguèsse acabat. Son ostal se pòt encara veire sus la plaça Salengro. Foguèron sos dos filhs qu'acabèron l'obratge, inaugurat un an pus tard. Son estatua se tròba en naut de las anadas Joan Jaurès, a qualques mètres del canal, e virant l'esquina a aquel. Realizada per Bernard Griffoul-Dorval al sègle XIX, tornèt trobar aquela plaça d'onor quand se dobriguèt la linha A de mètro, lo 26 de junh de 1993. Una autra estatua, òbra de David d'Angers, inaugurada en 1838, se tròba al mitan de la passejada Pau Riquet de Besièrs.
Maridatge e enfants[modificar | modificar la font]
Esposèt en 1638 Catarina de Milhau que :
- Joan Matiàs (1638-1714)
- Pèire Pau (1644-1730)
- Marta (1648-1736)
- Guilhèm (1652-1652)
- Catarina (1652-1719)
- Anna Maria (1653-1653)
- Anna (1659-1720)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Pierre Paul Riquet sur le Site du Canal du Midi
- ↑ (fr)Michel Cotte, Canal du Midi, merveille de l'Europe, édition Belin Herscher, 2003, ISBN|2-7011-2933-8, page 22
- ↑ id michel_cotte
- ↑ (fr)René Gast, Le Canal du Midi et les voies navigables de l'Atlantique à la Méditerranée, éditions Ouest-France, 2000, ISBN 2-7373-2475-0, page 14


text:
Calfucurá
Calfucurá (1773 Llaima - alavetz Araucania, uei Chile - Salinas Grandes, lo 4 de junh de 1873) que ho un capdau mapuche, oficiau dens l'armada argentina e l'ajòu deu benastrós argentin Ceferino Namuncurá.
Que s'aliguè dab lo cap d'Estat argentin Juan Manuel de Rosas entà combàter los bandolèrs chilians hrairs Pincheira e las tribús amigas dab eths.
Que demorè hidèu au regim federau de Rosas en lo bèth ajudar dinc a la soa des.hèita a la batalha de Caseros. Après, que continuè de remportar victòrias qui'u dèn un gran poder suber territòris immens de la Província de Buenos Aires. A maugrat deu pretzhèit deu president unitari Domingo Faustino Sarmiento d'obtiéner la soa mort, Calfucurá que's morí mei que centenari.
Lo son hilh Manuel Namuncurá que prengó la seguida.