text:
Ada Lovelace
Ada Augusta Byron King, comtessa de Lovelace (Londres, 10 de decembre de 1815 - 27 de novembre de 1852) foguèt la primièra programaira de l'istòria dels ordenadors.
Collaborèt amb Charles Babbage a la creacion d'una maquina analitica capabla de resòlver d'equacions diferencialas.
Somari
Contèxt istoric[modificar | modificar la font]
La corta vida d'Ada Lovelace traversèt la primièra mitat del sègle XIX, jos l'influéncia de las idèas classicas de la societat victoriana, fòrça ligadas a la nauta classa sociala que i aperteniá, mas a l'encòp impregnadas pels ideals romantics coma los de son paire.
La coneissença scientifica èra pas mai una referéncia de prestigi social, mas la manièra de pas demorar a la talvera del progrès, font autentica de riquesa e de poder.
Aquela actitud tan dobèrta vèrs la formacion scientifica faguèt possibla que las femnas de nauta posicion sociala se poguèsson dedicar a l'estudi, en aténher una granda notorietat e en essent reconegudas pels sieus contemporanèus.
Las femnas èran encara luènh d'aténher un tractament egalitari. Totun, començavan de conviure amb lo progrès e iniciavan un protagonisme novèl. Ça que la las obrièras de las fabricas subissián cada jorn l'inegalitat salariala.
En aquel clima de cambiament començant, de confusion e d'esperança, nais Ada Lovelace. La siá vida es marcada per dos factors: la personalitat estricta e puritana de sa maire e l'ambient culte e refinat que ne faguèt partida. Ada visquèt practicament tota sa vida condicionada pels dictats de sa maire, Ana Isabel Milbanke, ja que lo maridatge d'aquesta amb Lord Byron durèt sonque un pauc mai d'un an. Se separèron al mes de la naissença d'Ada. Totun, lo paire li dediquèt de vèrses polits e sembla tanben que las siás darrièras paraulas foguèron per ela.
Enfança[modificar | modificar la font]
Augusta Ada Byron nasquèt lo 10 de decembre de 1815. Cresquèt amb sa maire que, de la paur que sa filha se poguèsse convertir en poetessa, l'orientèt cap al mond de las sciéncias. Totun, Ada se sentiguèt totjorn tanben unida a son paire e a son mond poetic. Dempuèi petita aviá dich net e clar çò que voliá èsser: "matematiciana e metafisiciana".
Ada èra una gojata fòrça activa que practicava ja divèrsas activitats coma la gimnastica, la dança e l'equitacion. Desvolopèt tanben de qualitats musicalas en aprene a jogar divèrses instruments coma lo piano, lo violon e l'arpa. L'influéncia de sa maire foguèt fòrça importanta doncas, que las questions de mecanica l'atrasián fòrça, e es aital que sa maire inculquèt a Ada aquel interès.
Adolescéncia[modificar | modificar la font]
Dins sos 17 ans coneguèt un personatge clau de la siá vida, Mary Sommerville, una matematiciana notabla. Ensems tradusiguèron las òbras de Laplace e aquelas traduccions foguèron utilizadas mai tard a Cambridge.
A aquela edat coneguèt tanben Charles Babbage e, aitant ela coma sa maire, demorèron impressionadas per la siá maquina de diferéncias finidas, que desirava de generalizar en una maquina analitica o calculadoira generala.
D'ans pus tard se maridèt amb l'onorable William King, ochen baron de King, comte de Lovelace. Èra un òme aimable mas feble, de mendre nivèl intellectual qu'ela.
La naissença successiva de sos tres filhs empachèt Ada de perseguir los sieus estudis. A tres meses d'aver son tresen filh, decidiguèt de restablir lo contacte amb Babbage, en li pregant que li forniguèsse un professor per aprene las matematicas amb el.
Darrièrs ans de vida[modificar | modificar la font]
Dins la darrièra epòca de la vida d'Ada se succediguèron las crisis nerviosas, los deutes e los escàndols. La siá salut pejorava cada viatge mai. Per calmar las dolors se daissèt emportar per l'alcòl e las drògas (preniá una barreja de cervesa, de brandy, d'òpi e de morfina) que sonque pejoravan lo sieu estat de santat.
Ada, conscienta d'aquel desajustament vital, assagèt de s'alonhar de l'alcòl e de las drògas en se daissant emportar per una autra obsession: las escomesas. Incitats per de recèptas probabilistas sofisticadas qu'ajudarián a Ada e Charles Babbage a recuperar tota la riquesa qu'èran a pèrdre, s'introdusiguèron dins lo mond de las escomesas de corsas de cavals.
La vida sentimentala d'Ada se marquèt per d'escàndols nombroses. Calinhava amb totes los òmes que coneissiá e que se movián a son entorn.
Ada moriguèt lo 27 de novembre de 1852, victima d'un càncer uterin a la meteissa edat que son paire Byron, a 37 ans; las rèstas de totes dos repausan dins lo meteis cavòt.
Los sols òmes qu'a la velha de sa mòrt Ada los volguèt veire foguèron son marit e Babbage.
Ada aguèt tres filhs amb William King e una quatrena filha, Scherezada Lovelace, fruch de la passion entre Ada e Sir David Brewster, responsable de l'invencion del caleidoscòpi. Aquela foguèt l'unica descendenta a seguir los passes de sa maire.
Relacion amb las matematicas[modificar | modificar la font]
En delà d'aver de relacions amb Charles Babbage, Ada aguèt l'oportunitat de conéisser personalament Sir David Brewster (fisician britanic), Charles Wheatstone (fisician e inventor britanic, conegut especialament pel sieu trabalh dins l'electricitat), Charles Dickens (romancièr anglés) e Michael Faraday (quimista e fisician anglés, inventor del motor electric, dels generadors e de la dinamo).
Coma primièra femna dins lo mond dels ordenadors, Lovelace ocupa un espaci sensible dins lo quadre de las figuras istoricas e nos remembra que las femnas e l'informatica an totjorn agut una relacion estrecha, dempuèi lo començament, en ocupant un ròtle decisiu e pas simplament una preséncia testimoniala.
Son estadas fòrça las femnas qu'an realizat de grandas aportacions a l'informatica, mas sonque Ada compta, amb un lengatge de programacion que pòrta lo sieu nom. En 1979 lo Departament de Defensa dels Estats Units creèt un lengatge de programacion basat sul Pascal en onor d'Ada Byron, nomenat lengatge de programacion ADA. Foguèt la primièra reconeissença de son trabalh dempuèi sa mòrt.


c: text/html

text:
Massa molara
La massa molara d'una substància es la massa d'un mòl d'aquela substància. Vist que lo nombre d'Avogadro es lo nombre de particulas en un gas, la massa molara se pòt calcular a partir de la massa d'una particula de la substància e en la multiplicant pel nombre d'Avogadro, o en dividint plan la massa m de la substància pel nombre de mòls n. La massa molara d'un compausat se pòt trobar en somant las massas molaras de sos compausants.
Per exemple, en sabent que las massas molaras de l'idrogèn, lo sofre e l'oxigèn son 1 g/mol, 32 g/mol e 16 g/mol, respectivament, la massa molara de l'acid sulfuric H2SO4 serà:
M = 2·1 g/mol + 1·32 g/mol + 4·16 g/mol = 98 g/mol

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Preambul / Préambule
Robert Allan, poèta de l'innocéncia / poète de l’innocence
Max Allier, poesia de contèstas / poésie de combat
Sèrgi Bec, poèta de l'amor fòu / poète de l'amour fou
Silvan Chabaud, l'estre au monde, aquí, ara / l'être au monde, ici, maintenant.
Marcelle Delpastre, çò que li chau dire / ce qu'il lui faut dire
Sèrgi Javaloyès, epica dau Gave / épique du Gave
Robèrt Lafont, lo dire e lo far / le dire et le faire
Aurelià Lassaca, poetessa al còr de sos sòmis / poétesse au cœur de ses rêves
Bernard Manciet, votz del parlar negre / voix du parler noir
Serge Pey, la poesia es un acte / la poésie est un acte
Ives Roqueta, l'escriveire public / l'écrivain public
Max Rouquette, l'encantarèl / l'enchanteur
Joan-Maria Petit, poèta embelinaire / poète ensorceleur
René Nelli, a la recèrca del poèma perfièch / à la recherche du poème parfait
Leon Còrdas, tota paraula es una abelha / toute parole est une abeille
Loïsa Paulin, entre cançon populara e fin’amor / entre chanson populaire et fin'amor
Ieu soi un arbre
Se caliá d'un sol imatge retipar la poesia occitana contemporanèa, l'arbre espeliriá dins tota son evidéncia miraclosa. Coma la poesia, es un camin vertical que mena de la tèrra al cèl. Coma ela, s'apastura de las tenèbras de sas rasigas e arrapa lo vent que passa. La lutz es sa complícia, que li permet de se noirir de l'aire del temps. L'arbre canta dins l'alen brusissent de sas milanta fuèlhas. Es una nau immobila que parla de viatge. L'arbre es un monument que batega, lo testimòni d'una edat d'aur somiada, lo vestigi d'un estat de natura e d'innocéncia e lo companhon amistós que nos consola de sa pèrda amb la flatinga de sa rusca rufa. Los poètas occitans del vinten sègle o an plan sentit, an vist en el l'imatge de la condicion umana, la de l'escritura poetica e tanben la de lor lenga garruda et freula, millenària e menaçada, al perilh de la ressega e del destral. Quand parlan de l'arbre, aquò's d'eles e de lor lenga que parlan, aquò's de la poesia dins sas formas innombrablas, e aquò's de nosautres.
Je suis un arbre
S'il fallait d'une seule image résumer la poésie occitane contemporaine, l'arbre surgirait dans toute son évidence miraculeuse. Comme la poésie, il est un chemin vertical qui mène de la terre au ciel. Comme elle, il se nourrit des ténèbres de ses racines et capture le vent qui passe. La lumière est sa complice, qui lui permet de se nourrir de l'air du temps. L'arbre chante dans le souffle bruissant de ses milliers de feuilles. Il est un vaisseau immobile qui parle de voyage. L'arbre est un monument qui palpite, le témoin d'un âge d'or rêvé, le vestige d'un état de nature et d'innocence et le compagnon amical qui nous console de sa perte avec la caresse rugueuse de son écorce. Les poètes occitans du XXe siècle l'ont bien senti, ils ont vu en lui l'image de la condition humaine, celle de l'écriture poétique et aussi celle de leur langue robuste et fragile, millénaire et menacée, à la merci de la scie et de la hache. Quand ils parlent de l'arbre, c'est d'eux et de leur langue qu'ils parlent, c'est de la poésie aux formes innombrables, et c'est de nous.
Joan-Claudi Forêt - Introduccion d'Arbres
Las Voses de la modernitat - Les voix de la modernité est une invitation à découvrir une création poétique vivante et riche, en dialogue avec le Monde et l'Histoire, loin du cliché d'une culture occitane forcément « provincialisée ». Célébration de l'oralité poétique, ce parcours virtuel permet d'accéder à des extraits mais également à des textes complets et donne à entendre, lorsque le document existe, le poème mis en voix, parfois dans la voix du poète lui-même. C'est un parcours virtuel dynamique, qui sans chercher à l'exhaustivité, évolue au gré des rencontres et des projets.
Ainsi, suite à la coproduction du coffret Arbres par les éditions Cardabelle et le CIRDÒC, Voses vous propose un nouvel angle d'interprétation, la rencontre entre les arts poétiques et photographiques initiée par l'artiste Georges Souche. Arbres c'est une première série de 12 cartes postales proposant 12 extraits de textes de quelques-unes des grandes voix de la poésie occitane du XXe siècle : Léon Cordes, Max Rouquette, Marcelle Delpastre, René Nelli... Des textes auxquels viennent faire écho les photographies de Georges Souches autour d'une même figure emblématique, l'arbre. Une découverte de la littérature occitane sur support graphique que Voses propose de poursuivre et d'approfondir en ligne, par un système de liens et de flashcodes.
Las Voses de la modernitat - Les voix de la modernité es una invitacion a descobrir una creacion poetica viva e rica, un dialòg amb lo Monde e l'Istòria, luenh del ponciu d'una cultura occitana forçadament « provincializada ». Celebracion de l'oralitat poetica, aquel percors virtual permet d'accedir a d'extraches mas tanben a de tèxtes complèts e dona a ausir, quand lo document existís, lo poèma mes en votz, de còps dins la votz meteissa del poèta. Es un percors virtual dinamic, que sens cercar l'exaustivitat, evoluís en foncion dels rescontres e dels projèctes.
Aital, en seguida de la coproduccion del cofret Arbres per las edicions Cardabelle e lo CIRDÒC, Voses vos propausa un angle d'interpretacion novèl, el rescontre entre las arts poeticas e fotograficas iniciat per l'artista Georges Souche. Arbres es una primièra seria de 12 cartas postalas que propausan 12 extraches de tèxtes d'unas de las grandas voses de la poesia occitana del sègle XX : Leon Còrdas, Max Roqueta, Marcèla Delpastre, Renat Nelli... De tèxtes que las fotografias de Georges Souche i fan resson a l'entorn d'una meteissa figura emblematica, l'arbre. Una descobèrta de la literatura occitana sus supòrt grafic que Voses propausa de perseguir e d'aprigondir en linha, gràcias a un sistèma de ligams e de flashcodes.
Produccion / Production
Las Voses de la modernitat a été conçue par les bibliothécaires et techniciens du CIRDOC-Mediatèca occitana.
Responsable éditorial : Benjamin Assié, conservateur ; Recherches documentaires, sélection des textes et rédaction : Sandra Juan, Jeanne-Marie Vazelle, Mélissande Garcia, Marion Ficat, Camille Danzon, Françoise Bancarel et pour la coproduction Arbres / Voses : Georges Souche ; Documentation et illustrations sonores : Marion Ficat, responsable Département sonore ; Edition numérique : Franck Taurinya, responsable diffusion et moyens techniques.
Mercejaments / Remerciements
S'il nous est donné aujourd'hui la possibilité d'entendre les voix des grands poètes occitans de la modernité, nous le devons en grande partie au travail d'enregistrement et de diffusion mené par Aura - Occitània productions avec la collection de CD « Trésors d'Occitanie », dont sont extraits la majorité des enregistrements proposés dans notre parcours numérique ( ne saber mai sus la colleccion "Trésors d'occitanie").
Nous tenons également à remercier pour leurs contributions : Joan-Maria Petit, Magali Jarcques-Cordes, Marie Rouanet, Joan-Claudi Forêt, Sèrgi Javaloyès et l'Institut occitan d'Aquitània, Joan Eygun et les éditions Letras d'òc, Bruno Cécillon et Ràdio Lenga d'Òc, Domenja Lekuona et Ràdio País, Marie-Jeanne Verny et le Département d'occitan de l'université Paul-Valéry de Montpellier, les éditions Jorn, les éditions IEO, les Archives d%


text:
Alara se ai plan comprés, aprèp la manif de Carca, lo collectiu Anèm Òc aviá decidit de pas pus far de manifestacion granda, que i aviá de riscas de pas aver tan de mond que los còps passat e de pèrdre nòstra credibilitat. Volián puslèu far mantunas accions localizadas.
Quand an fin finala decidit de tornar far una autra manifestacion granda, la FELCO a pensat qu'èra tròp riscat. Se ai plan comprés, an paur de pèrdre lor credibilitat fàcia als elegits e inspectors d'acadèmia a quin demandan mai d'occitan dins l'ensenhament. Me sembla qu'an fait un comunicat aquí-dessús sus lor site, mas l'ai pas tornat trapar.
Pel felibrige, es la causida del luòc que lor annava pas. Volián que la manif se debane en Provença o a costat (coma a Nimes per exemple), que Provença es una region ont l'occitan a fòrça problèmas, alara qu'en miègjorn-pirenèus marcha plan melhor. En mai d'aquò lor fa car. Mas an ditz que se i anavan pas oficialament en tant que Felibrige, i aurà segurament nombroses felibres que i aniràn a títol personal.
Aquò son los ressons qu'ai aguts.


text:
Gregor Mendel
Gregor Johann Mendel (Àustria, 22 de julhet de 1821 - Brno, 6 de genièr de 1884) foguèt un religiós augustin e naturalista. Realizèt las primièras experiéncias d'ibridacion en cultivant de peses e aital bastiguèt las fondamentas de la genetica. Formulèt las leis que pòrtan son nom e que son los pilars de la genetica modèrna.
Moriguèt a Brno, Empèri austroongarés en 1884, vila que ara es part de la Republica Chèca.
Las leis de Mendel:
- La lei de la dominància
- La lei de la segregacion
- La lei de l'independéncia


text:
-141
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -141 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'emperaire Han Jingdi. Son rèine foguèt marcat per una importanta prosperitat economica e es considerat coma un edat d'aur de l'Istòria chinesa. Pasmens, foguèt tanben ensornits per leis execucions arbitràrias de cortesans e lei luchas entre lei diferentei faccions gropadas a l'entorn dei concubinas imperialas. Son fiu Han Wudi li succediguèt lo 9 de març.
Au contrari de sei dos predecessors, l'emperaire novèu decidèt de restablir la poissança dau poder imperiau, minat per aquela deis estats vassaus, e reformèt l'organizacion de l'Estat segon de principis eissits dau confucianisme. Pasmens, se turtèt ais interés de l'aristocracia e sa grand, la granda emperatritz doarièra Bo, cap vertadiera de la cort imperiala, lo privèt de sei poders e de seis aliats.
Empèri Part[modificar | modificar la font]
Après sei succès de 148-147 av. JC, lo rèi Mithridates Ièr (171-132 av. JC) ataquèt Mesopotamia. Totjorn afeblit per de conflictes intèrnes, l'Empèri Seleucida poguèt pas s'i opausar e lei Parts conquistèron Babilònia e Seleucia (→ 140 av. JC).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Han Jingdi, emperaire chinés.


text:
Wikipèdia:Steward
- La darrièra version d’aquesta pagina es a m:Stewards/oc.
Sus Wikipèdia, un steward es un utilizaire qu'es estat nomenat per la comunautat internacionala per assegurar la gestion dels estatuts de contributors sus totes los projèctes wiki de la Wikimedia Foundation.
Las requèstas alprèp dels stewards son d'efectuar sus meta. Los stewards satisfàn pas una demanda qu'un buroucrata local la poiriá efectuar. En cas d'urgéncia, los podètz contactar sus IRC, sul canal #wikimedia-stewards sus Freenode.
Qu'es aquò un steward ?[modificar la font]
Un steward pòt modificar (balhar o levar) l'estatut de tot utilizaire sus l'ensemble dels projèctes Wikimèdia : bòt, administrator, burocrata, oversight, verificator d'adreças IP e steward. Aqueste estatut es estat creat per dissociar lo trabalh de gestion dels estatuts dels utilizaires de lo dels desvolopaires.
- Un steward se deu pas substituir a un burocrata local.
- Un steward càmbia l'estatut d'un utilizaire que, en seguida d'un consensus de la comunautat locala o a la demanda personala d'un utilizaire que desira tornar sos espleches.
- Un steward a pas lo drech d'intervenir sus son projècte d'origina levat sus demanda exprèssa d'un contributor.
Lista dels stewards[modificar la font]
Stewards actuals[modificar la font]
Los stewards actuals son estats elegits en 2004, 2005 e 2006. L'estatut de steward es pas ligat a la Wikipèdia occitana, una lista detalhada dels utilizaires qu'an l'estatut de steward es disponibla sus la pagina m:Stewards sus meta.
Los stewards qu'an per lenga mairala lo francés son :
Una lista mesa a jorn automaticament es accessibla a partir de la pagina especiala sus meta m:Special:Listusers/steward.
Ligams utils[modificar la font]
- Jornal dels cambiaments d'estatut (sus meta)
- Reglament administratiu general de la Wikipèdia occitana


text:
Comenge
Comenge es un parçan d'Occitània[1] situat en Gasconha .
La soa vila principala es Sant Gaudenç.
Lo gentilici es comengés, -esa.
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'epòca antica, lo territòri deu Comenge de uei èra poblat peu pòble deus Convenes (Conveni en Latin) dab Lugdunum Convenarum (uei Sent Bertran de Comenge) coma vila principau ; lo son nom segondari de Comunica vadore Comenge. Durant la conquèsta romana los Convenes èran un deus pòble de l'antica Aquitània abans d'estar inclús dens la província romana d'Aquitània. Aqueth territòri ho conquestat peus Visigòts abans d'estar près per las òstes francas de Clodovèu e estar partida deu Ducat d'Aquitània qui conegó ua brèva preséncia araba au moment de la pujada màger de la conquèsta musulmana e qui's pòt encara endevinar dens la toponimia (dab noms coma los de Poimaurin o Montmaurin).
Los prumèrs comtes de Comenge aparegón de cap a la debuta deu sègle XI. Lo darrèr Matèu de Fois espós de Margarida de Comenge e comte de jure uxoris morí en 1453 en tot legar Comenge au rei de França.
A la Revolucion Francesa, Comenge ho esquarterat dehens los departaments de Hauts Pirenèus, Gers, Arièja e sustot Hauta Garona.
Geografia[modificar | modificar la font]
Ciutats[modificar | modificar la font]
Ligam intèrne[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.


text:
La Còsta (Vauclusa)
La Còsta (oficialament en francés Lacoste) es una comuna d'Occitània, en Provença, situada dins lo departament de Vauclusa de la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Portau de Provença
-
|gentilici= |departament=Vauclusa |arrondiment=Arrondiment d'Ate
(de verificar)


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dissabte, 5 d’octubre de 2013
Lo banjo de las originas
L'ekonting qu'ei l'instrument jogat peus Diolas de Casamança.
Buchundu, buchundo o bunchundu qu'ei lo mot entà designar l'instrument en la lenga de l'ètnia manjago.
Lo mot banjo que'n poiré viéner de la deformacion d'aqueth mot "buchundo" o d'un aute semblant.
En America, l'instrument african que's degó crotzar dab un lahut europèu deu tipe guitarra tà balhar lo "fretless" banjo. Las fòrmas mei ancianas que s'assemblavan au "gourd banjo" (banjo-cuja), instrument tornat a la mòda uei lo dia. Na Rhiannon Giddens que'n jòga aquiu.
(Que m'agrada la Rhiannon, vriulonaira e banjoista de gran talent. A mei d'estar beròia, que sap cantar com cau. Que tira lo son nom gallés deu pair, un immigrant naturau d'aqueth país. La Rhiannon que parla mei d'ua lenga celtica, apresas a l'Universitat. Que gavida la bandeta deus "Carolina Chocolate Drops")
Bon, back to the banjo. Lo cap de l'instrument que's va modificar, lo cujon qu'estó remplaçat per un varan de husta (d'aseròu, cerisèr o noguèr) qui pòrta la pèth de vetèth o de craba. Atau que vadó lo banjo appalachian, instrument tradicionau enqüèra jogat uei lo dia. Clifton Hicks que nse'n hè ua demonstracion aquiu .
Lo banjo modèrne, tau que'u coneishem dab las barretas suu margue, que data de las anadas 1870, haut o baish.


text:
Províncias Unidas
Província Unidas (en neerlandés : Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, çò que significa Republica dels Sèt Païses Basses Units e en latin : Belgica Foederata) es lo nom que prenguèron las sèt províncias del nòrd de las Dètz e sèt Províncias o Païses Basses espanhòls en 1581 fins a la creacion pels Francés de la Republica batava (1795) puèi lo Reialme d'Olanda (1806).
Las Províncias Unidas son tanben nomenada Païses Basses septentrionals o Païses Basses del nòrd, al respècte dels Païses Basses meridionals o del sud Belgica Regia tornandas jos dominacion espanhòla pendent la Guèrra d'ochanta Ans.
Lo 26 de junh de1581, amb l'Acte de L'Aia, aquelas províncias, alara jos l'autoritat del rei d'Espanha, prenguèron lor endenpendéncia e bastiguèron una federacion. Las causas de la secession èran una reaccion fàcia a la centralizacion en cors jols Absborg, e la confession religiosa, los abitants d'aquelas províncias avent majoritáriament causit lo calvinisme en contra de las politicas ultracatolicas de Felip II d'Espanha. Dempuèi 1586, los Estats generals de las Províncias Unidas bastiguèrin l'union confederala en forma de republica.
Somari
- 1 Las sèt províncias
- 2 Dependéncias
- 3 Colonias e establiments d'otramar
- 4 Las causas politicas de la sacession
- 5 Lo conflicte amb lo rei ee son governaire abans 1581
- 6 La guèrra contra Espanha (1581-1609)
- 7 Las Províncias Unidas als sègles XVII e XVIII
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
Las sèt províncias[modificar | modificar la font]
- la província d'Olanda, ancian comtat
- la província de Zelanda, ancian comtat
- la província d'Overijssel, anciana senhoria
- la província de Frisa, anciana senhoria
- Groninga, ancianas senhorias de la vila e dels Ommelanden oficialment nomenada los « Estats de la vila e dels Ommelanden » (Stadt en land en neerlandés)
- la província de Guèldres, partida de l'ancian ducat de Guèldres
- la província d'Utrecht, anciana senhoria (evescat secularizat en 1528 pel tractat de Schoonhoven).
Dependéncias[modificar | modificar la font]
Las dependéncias de las Províncias Unidas comprenavan:
- lo país de Drenta ;
- los païses de la Generalitat;
- colonias e establiments d'otramar.
País de Drenta[modificar | modificar la font]
Lo País de Drentae (Landschap Drenthe) èra administrat per una assemblada d'estats mas èra pas representada als Estats generals.
Païses de la Generalitat[modificar | modificar la font]
Los Païses de la Generalitat avián cap d'assemblada d'Estats e èran administrats pels Estats generals.
Colonias e establiments d'otramar[modificar | modificar la font]
La creacion e l'expleitacion d'establiments e colonias foguèt confiada pels Regents a doas societats per accions, la GWC e la VOC, vesrtadièrs Estats dins l'Estat.
- Nòva Neerlanda (Nòva Amsterdam, Manhattan)
- Antilas neerlandesas (Curaçao, Bonaire, Aruba, Sant Martin)
- Guyana (Essequibo, 1616 ; Berbice, 1627 ; Demerara, 1752)
- Nòva Olanda (Brasil)
- Colonia del Cap (Lo Cap, 1652 ; Stellenbosch, 1679 ; Swellendam, 1745)
- Còsta de Coromandel (Cochin, 1663)
- Molucas (Ambon 1605 ; conquèsta acabada en 1636), Java (Batavia, 1618)
- Maurici (1598)
- Nagasaki
- Nòva Zelanda (1642)
- Nòva Olanda (Australia) (1644)
Los cors expedicionaris de la VOC capitèron pas jamai aprene l'establiment de Macao.
Las causas politicas de la sacession[modificar | modificar la font]
Abans 1581, los Païses Basses èran constituits de ducats, comtats, evescats e autras senhorias independantas, gaireben totas fasent partida del Sant Empèri Roman Germanic, e lo territòri èran mas omens constituit per las Detz e sèt Províncias cobertas per la Pragmatica Sancaion de Carles Quint.
Per mariadatge, guèrra o venta, totes aqueles Estats acabèron dins las mans dels Absborg, l'emperaire Carles Quint e son filh, Felip II d'Espanha. En 1568, qualques províncias, menadas per Guilhem lo Taciturn, se revoltèron contra lo governaire del Rei à Brusselas, Ferand Alvare de Toledo, duc d'Albe, contra sass tentativas de modernizacion e de centralizacion de las estructuras, de sa politica absolutista, de las execucions capitalas dels oposants e dels impòstes elevats, e tanben de la persecucion dels protestants. Foguèt lo començament de la Guèrra d'Ochanta Ans.
En 1579, de províncias septentrionalas signèron l'Union d'Utrecht, que s'engatjèron a se sostenir mutualament contra l'armada espanhòla. L'Union d'Utrecht foguèt seguida, en 1581, per l'Acte de L'Aia, proclamant de facto l'indedendéncia de las Províncias Unidas, e doncas l'abjuracion formala del rei.
Lo conflicte amb lo rei ee son governaire abans 1581[modificar | modificar la font]
- Lo Conselh dels trebolums del Duc d'Albe de 1568
- Lo soslevament de 1572
- La Furia espanhòla de 1576 a Anvers
- la Pacificacion de Gand de 1576
- l'Union de Brusselas 1577
- l'Union d'Arras e l'Union d'Utrecht en 1579
- l'Acte de l'Aia en 1581
La guèrra contra Espanha (1581-1609)[modificar | modificar la font]
Es lo periòde mai tormentat de la Guèrra d'Ochanta Ans entre 1568 e 1648. Una mediacion del rei de França permetèt la conclusion de la trèva de Dotze Ans del 9 d'abril 1609 entre Espanha e las Províncias Unidas.
Las Províncias Unidas als sègles XVII e XVIII[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVII es considerat coma le sègle d'aur de las Províncias Unidas: lo país èra alara al cap d'un poderós empèire colonial e comercial. Las vilas atirèron los entreprenaires e obrièrs de tota Euròpa. La reputacion de tolerança e de libertat fasiá de las Províncias Unidas un fogal intelectual e cultural al vam.
Politica[modificar | modificar la font]
L'independéncia de las sèt Províncias Unidas es definitivament reconeguda per la monarquia espanhòla pel Tractats de Vestfàlia en 1648. La poténcia de la Republica de las Províncias Unidas durèt pendant dos sègles. Al sègle XVII, las Províncias Unidas faguèron de gèrras contre Angletèrra, que se disputavan la superioritat navala e comerciala dins la Mar del Nòrd. Las Províncias Unidas èran, coma enemic, de totas las guèrra de Loís XIV; aquel los menaçava per sas pretencions d'annexar los Païses Basses espanhòls (Belgica actuala). Es lo cas a Noordpeene, pendent la batalha de la Peene, l'11 d'avril de 1677: le rei de França envièt son fraire, Philippe d'Orleans, assetjar Saint-Omer, sola vila d'Artés encara en Païses Basses espanhòls; la coalicion antifrancesa dirigida per las Províncias Unidas (amb lo quita Guilhèm III d'Aurenja al cap) foguèt desfacha; Saint-Omer casèt en seguida (tractat de Nimèga).
Institucions[modificar | modificar la font]
Las institucions de las Províncias Unidas son eritadas del periòde dels trebolums; la ficcion politica n'es la reünion de sèt provícias que s'èran separadas del lor sobeiran e decident de daissar vacanta l'emplec. Bastiguèron doncas un sistèma de republica federala pro flac. Al contrari de las republicas italianas coma Venècia o Gènoa, las Províncias Unidas coneguèron en efècte pas de poder central fòrt amb un cap formal de l'Estat o un territòri unificat.
Al nivèl central[modificar | modificar la font]
Es al nivèl central qu'aquela ficcion es mai netament sensibla: tot ensag de centralizacion foguèt percebut coma una ingeréncia dins las prarogativas de las Províncias, un otratge contra los lor privilègis e un recòrd de la monarquia.
De fach, la sola institucion atal centrala coneguda es l'assemblada dels Estats generals de las Províncias Unidas (Staten generaal). Foguèt gaire pas una institucion autonòma per que se compausava pas que de delegats de las assembladas dels Estats provincials. Pasmens aguèron un ròtle de deliberacion important dins los afars tocant l'ensems de las Províncias (comerci, religion, eca.) e administravan los païses de la generalitat e los territòris non constituits en Província. La máger partida de la fiscalité repausa suls impòstes indirèctes.
De bais informal, pr'amor, los magistrats de la Província d'Olanda aguèron de foncions que se poirian calificar de centralas. Lo pés economic e politic d'aquela Província es tal que res se pòt pas decidir sens lo seu acòrdi. E mai èra sul seu territòri que se reünián las institusions centralas.
Dins las Províncias[modificar | modificar la font]
Lo poder efefectiu, dins la republica de las Províncias Unidas, demorava de fach al nivèp provincial. Cada Província dispausa d'un govèrn gaireben simple de tres pilars:
- Los Estats provincials , l'assemblada deliberativa, qu'administrava lo país de la mèna d'un conselh de regéncia en l'abséncia del sobeiran descasut.
- Lo pensionari, secretari e president del comitat permanent dels Estats. Èra lo cap civil de la província. Aquel d'Olanda aviá preeminéncia de fach e las poténcias estrangièras o consideravan coma l'unic interlocutor valable d'entre los seus collègas. La diplomacia li donèt doncas la títol informal de Grand pensionari.
- L' Stathouder, esretièr del governaire e capitan general del periòde monarquic. Es lo cap militar de la província, e dirigiá la diplomacia. Coma pel pensionari, aquel d'Olanda es lo máger; es tanben stathouder de Zelanda e d'Utrecht. Los Stathouders èran causits sonque dins l'ostal d'Aurenja Nassau e brancas cabdetas.
Equilibris e evolucions[modificar | modificar la font]
Lo grand debat institucional al sen de las Províncias unidas fogèt l'equilibri entre las foncions civilas, representadas pels Estats e los pensionaris, e lo poder militar dels Stathouders. Lors foncions remembravan pro en efècte aquelas d'un monarca, subretot un cap de guèrra.
De partits se formèron, los partits Aurengistas, calvinistas e liberal coabitavan mai o mens. Se balançan entre una monarque de tipe britanica (alternative sostenguda pels aurengistas e calvinistas) e una republica (alternativa sostenguda pels liberals). Un statu quo demorèt fins a 1650, an de l'eleccion de Johan de Witt. Sostengut per Cromwell, prononcièt lo faidiment dels Aurenja Nassau, suspectats per l'Angletèrra republicana de sostener los Stuarts en exili e per l'olanda de voler restablir la monarquia dins los Païses Basses. L'stathouderat foguèt doncas suspendut en Olanda e en Zalanda; de províncias, al contrari, mantenguèron lor d'el. Se profeitèt pendent un vintenat d'ans d'una libertai gaireben complèta, que gausissiá entre autres lo filosofe Spinoza.
Las catastròfa militaras de la guèrra d'Olanda, en 1672 menèron Witt a la disgracia: foguèt rendut responsable de las victòria francesa. Le sentiment d'une punicion divina dels ans de licéncia èra poderós. De Witt fin finala foguèt reprovat puèi linchat, alara que los Aurenja Nassau tornèron èsser nomenat al poder. Aprèp una segonda oligarquia, l'Stathouderat foguèt fin finala reformat en 1747. Venguè una foncion unica e ereditária, comuna a l'ensems de las províncias. Aquele segonda institucio del stathouderat demorèt fins a l'invasion francesa de 1795 e l'instauracion d'une republica batava.
Quitament las municipalitats èran invitadas al debat, en concuréncia de las institucions provincialas se basant sus la poténcia de lors elitas marcandas e nobiliaras, e tanben sus totes los privilègis ereitat de l'Edat Mejana.
Populacion e economia[modificar | modificar la font]
Lo succès economic de las Províncias Unidas s'explica gaires pels atots natuels: Lo territòri es pichon, gaireben pauc poblat al repècte de França. Lo territòri se bastiguèt progressivament per la conquèsta de tèrras novèlas sus la mar del Nòrd. Una grand partida del país es constituit de poldèrs d'altutud plan baissa. Las Províncias Unidas deguèron s'apara de las tempèstas per de levadas qu'empachèron pas totjorns las aigadas. Encara que lo país es plan situat entre la mar del Nòrd et la Marga. Profeitèt de la rota fluvenca e comerciala del Ren.
La populacion de las Províncias Unidas èra de prèp de 2 500 000 abitants al mitan del sègle XVII. Aculhèron una fòrta migracion venguda d'Alemanha e de Scandinavia. Los Jusieus iberics e los Huguenots ne faguèron un refugi al sègle XVII.
L'agricultura èra fòrça productitz per l’epòca: las culturas ortalencas se desvolopèron a l'entorn de las vilas utilizant fòrça engrais. Las culturas industrialas e de renda èran desvolopadas (cambe, colzat, aubelon, tintura, tabat, lin, eca). Las vilas faguèron butar de blat sus las ribas de la Baltica. La pèsca dels arencs, de la merluça e de la balena èra tanben un sector dinamic. Mas subretot, las Províncias Unidas s'enriquèron a l'epòca modèrne amb lo comerci maritim. Dominan lo comerci en mar Baltic e dintrant dins lo malhum mediterranèu. La prosperitat economica e financière del país es basat sul grand comerci maritim.
Pendent la guèrra d'Ochanta Ans, las Províncias Unidas bastiquèron una marina de guèrra venent menaçar Espanha dins los seus pròpis pòrts e fins en America. La flòta marcanda de la Companhiá neerlandesa de las Índias orientalas (VOC) e de la Companhiá neerlandesa de las Índias occidentalas (GWC) tornèron fa le comerci internacional dels Espanhòls. Las Províncias Unidas bastiguèron un empèire colonial en Asia (Insulíndia, Ceilan, Malàisia) e en America (Nòva Amsterdam, Surinam). La flòta olandesa ancorèron dins los pòrts japoneses e menaçava las possessions ibericas d'America del Sud.
Lo comerci de las Províncias Unidas declinava pendent lo sègle XVIII. Se vei la casuda de las importacions de fusta balta (2/3 en 1720, 1/5 en 1740), de vin du Ren (96 % en 1710, 40 % en 1750), d'arenc de la Baltica (60 % en 1700, 15 % en 1740). La Companhiá neerlandesa de las Índias occidentalas perdèt las seunas posicions en Índia e en China. La produccion de papièr passèt de 150 000 ramas en 1730 a 80 000 en 1750. Lo nombre de manufacturas de tabat d’Amsterdam passèt de 30 en 1720 a 8 en 1751. Las construccions navalas s’esfondrèron pendent lo sègle. Leyde produgava 139 000 pèças de teissuts en 1671, 54 000 en 1750, 29 000 en 1795. La populacion estagnèt a l'entorn de 2 000 000 d’abitants e s'apauriguèt. Los còstes salarials trop naut, lo vam comercial e industrial de las poténcias europèas coma la Grand Bretanha e França son a l’origina d'aquel declin[1].
Cultura[modificar | modificar la font]
Las Províncias Unidas foguèron un fogal cultural al vam als sègles XVII e XVIII. Aquela republica toleranta aculhèt alara totas las religions e favorizèron las libertats individualas. Donèt a la filosofia un dels mai grand: Baruch Spinoza (1632-1677). Los filosofes francese Pierre Bayle e René Descartes i tabalhèron e publiquèron longtemps.Montesquieu admirava aquel modèl politic e faguèt publicat las Lettres persanes a Amsterdam en 1721.
Lo país dispausava de centres d'edicion e d'estampariá (Amsterdam), d'universitats renomadas (subretot l'universitat de Leyde, fondada en 1575). Al sègle XVII s'espandiguèt una pintura olandesa renomada e representada per Jan Vermeer (1632-1675), Rembrandt (1606-1669) e Frans Hals (1580-1666). La borgesia d'afars, les armadors e los escabin passavan des comandas a aqueles artistas e se faguèron bastir d'ostals de familha dins las vilas.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Denis Diderot Voyage en Hollande ed:La Découverte, 1982
- (nl) Denis Diderot Over Holland : een journalistieke reis 1773-1774, ed:Contact, introd. e nòtas: Yves Benot
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrne[modificar | modificar la font]
- « La civilisation du "Siècle d'or" aux Pays-Bas » par Christophe De Voogd, Maître de conférences à l'Institut d'études politiques de Paris.


text:
141
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 141 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Recepcion dins la capitala d'una ambaissada menada per lo rèi Pharasmananes III d'Ibèria eu-meme. Per melhorar lei relacions ambé lo reiaume caucasian, l'emperaire Antonin lo Piós li permetèt de cumplir divèrsei sacrificis dins lei temples romans e li donèt quauquei territòris. Son objectiu èra d'obtenir lo sostèn d'Ibèria per arrestar leis incursions deis Alans[1]. Pasmens, aquò foguèt pas un succès totau car Roma deguèt mai d'un còp intervenir dirèctament dins lo corrent dau rèine d'Antonin per redurre la menaça dei nomadas locaus.


text:
Lionel Jospin
Lionel Jospin, nascut lo 12 de julhet de 1937 a Meudon (Sèina e Oisa, ara Nauts de Sèina), es un Òme politic francés.
Ancian escolan de Institut d'estudis politics de París e de l'ENA, es diplomata e universitari de profession. D'en primièr membre de l'OCI trotskista, jonhèt lo Partit Socialista en 1971. Especialista en economia, venguèt primièr secretari del PS pendent lo primièr mandat del president de la republica François Mitterrand (1981-1988). Deputat de la 27a circonscripcion de París puèi de la Nauta Garona, foguèt, de 1988 a 1992, ministre d'Estat, ministre de l'Educacion nacionala, dins los govèrns de Michel Rocard, Édith Cresson e Pierre Bérégovoy.
Elegit candidat socialista a l'election presidenciala de 1995 pendent la primària de son partit, perdèt al segond torn contra Jaume Chirac, puèi tornèt èsser primièr secretari del PS en octobre. Dos ans mai tard, la victòria de l'esquèrra a las elections legislativas li permèron de venir Premièr ministre, per la tresena coabitacion. Al cap de la « majoritat pluriala », contribuguèt a la mesa en plaça de las 35 oras et dels emplecs joves.
Encara un còp candidat del PS lors de l'eleccion presidenciala de 2002, foguèt eliminat al primièr torn, essent davançat pel president sortent Jaume Chirac e pel candidat del Front Nacional Jean-Marie Le Pen, e anoncièt sul còp sa retirada de la vida politica. Demissionèt de sas foncions de cap de govèrn lo 6 de mai de 2002, l'endeman del segond torn del vòte presidencial. Lo govèrn Jospin coneguèt fòrça remanejaments, mas son pas considerats coma de cambis de govèrn, Lionel Jospin avent pas donat sa demission per formar una nòva equipa.
Somari
Foncions e mandats[modificar | modificar la font]
Foncions ministerialas[modificar | modificar la font]
- 10 de mai de 1988 - 15 de mai de 1991 : ministre d'Estat, ministre de l'Educacion nacionala, de la Jovença e des Espòrts dels govèrns de Michel Rocard
- 16 de mai de 1991 - 2 d'abril de 1992 : ministre d'Estat, ministre de l'Educacion nacionala del govèrn d'Edith Cresson
- 2 de junh de 1997 - 6 de mai de 2002 : Primièr ministre de França
Foncions parlementàrias[modificar | modificar la font]
- 2 de julhet de 1981 - 1 d'abril de 1986: deputat de la 27a circonscripcion de París
- 1 d'octobre de 1986 - 14 de mai de 1988: deputat de la Nauta Garona (elegit pendent una eleccion parciala)
- 23 de junh de 1988 - 28 de julhet de 1988: deprutat de la 7a circonscripcion de Nauta Garona (remplaçat aprèp sa nominacion al govèrn; batut en 1993)
- 1 de junh de 1997 - 2 de julhet de 1997: deputat de la 7a circonscripcion de Nauta Garona (remplaçat aprèp sa nominacion coma Primièr ministre)
- 1984 - 1988 : deputat europèu
Mandats locals[modificar | modificar la font]
- 1977 - 1986 : Conselhèr de París (demissionna aprèp son eleccion a l'Assemblada nacionala)
- 1988 - 2002 : conselhèr general de Nauta Garona pel canton de Senta Gabèla, (eleccion parciala)
- 1992 - 1997 : Conselh regional de Miègjorn-Pirenèus
Foncions politicas[modificar | modificar la font]
- 1971 : adesion al Partit socialista
- 1973 - 1993 : membre del comitat director e du burèl executiu del PS
- 1973 - 1975 : secretari nacional del PS, encargat de la Formacion
- 1975 - 1979 : secrétari nacional del PS, encargat de las relacions amb los païses del Tèrç Monde
- 1979 - 1981 : secrétari nacional del PS, encargat de las relacions internacionalas
- 1981 : director de campanha de François Mitterrand per l'eleccion presedenciala
- 1981 - 1988 : primièr secretari del Partit socialista
- Secretari nacional a las relacions internacionalas, encargat de la coordinacion al PS; de mission prèp del primièr secretari del PS, encargat de las assisis de la transformacion sociala ; membre del burèu executiu e del conselh nacional
- 1987 : president de la comission de preparacion de la campanha electorala del candidat socialista a l'eleccion presidenciala francesa de 1988
- 1995 : president de la comission de renovacion del Partit socialista
- 1995 - 1997 : primièr secretari del PS ; membre del burèu nacional e membre del conselh nacional del PS


text:
Vous n'êtes pas connecté. Connectez-vous ou enregistrez-vous
Agression fascista a Clarmont
1 Agression fascista a Clarmont le Lun 8 Aoû - 21:49
Marxelin
Occitan Warrior
2 Re: Agression fascista a Clarmont le Mar 9 Aoû - 6:57
Alh Òli
Occitan Warrior
3 Re: Agression fascista a Clarmont le Mar 9 Aoû - 20:33
jfrieux
Occitan Warrior
Calrià que Calandreta faguèsse de corses per adultes, lo ser, per melhorar tot aquò
4 Re: Agression fascista a Clarmont le Lun 15 Aoû - 20:50
LaurençD
Occitan Warrior
jfrieux a écrit:Calrià que Calandreta faguèsse de corses per adultes, lo ser, per melhorar tot aquò
Amb lo "méthode freinet" ??
_________________
http://lacabraelolop.canalblog.com/
5 Re: Agression fascista a Clarmont le Mar 16 Aoû - 11:05
Alh Òli
Occitan Warrior
jfrieux a écrit:+1
Calrià que Calandreta faguèsse de corses per adultes, lo ser, per melhorar tot aquò
Ah mai meme en francés es lo chaple la bilheta
6 Re: Agression fascista a Clarmont le Dim 21 Aoû - 11:27
bork-oc
Tusta-Fusta !
Sinon l'espandiment fascista en aquesta momentòt que hè paur, non? o tot que va dens le pichòt mond occitanofòne?
7 Re: Agression fascista a Clarmont le Dim 21 Aoû - 21:27
maime
Lemosin de prumiera !
bork-oc a écrit:si qu'etz motivats entà corrigir los nostes tèxtes e donc ajudar lo movement, la pòrta qu'ei oberta. Que sufeish de demandar!Qu'auretz la nosta reconeishança eternau (dilhèu!).
Me, qu'es mai sa banalizacion que me fai paur. Daus ministres que se permeten de dire que fau pas chausir entre FN e PS, perque las idéias de l'UMP son trop de las lors per votar per ... lo PS ! Daus deputats que fan daus apero vin saucisson a l'Assemblada nacionala, ... E una de las consequencias serà l'impunitat daus fascistas quand faran la chaça aus gauchistas, aus imigrats, ...bork-oc a écrit:Sinon l'espandiment fascista en aquesta momentòt que hè paur, non? o tot que va dens le pichòt mond occitanofòne?
8 Re: Agression fascista a Clarmont le Lun 22 Aoû - 8:20
Alh Òli
Occitan Warrior
bork-oc a écrit:si qu'etz motivats entà corrigir los nostes tèxtes e donc ajudar lo movement, la pòrta qu'ei oberta. Que sufeish de demandar!Qu'auretz la nosta reconeishança eternau (dilhèu!).
Sinon l'espandiment fascista en aquesta momentòt que hè paur, non? o tot que va dens le pichòt mond occitanofòne?
Ah non, ieu non, vos ajudarai pas
Ouais ben que vòs? La societat ven de mai en mai racista, si fau pas estonar que dei recuperaciens de la cava occitana per elei... Quora si vei ce que dián a la testa de l'Estat, quora si vei lei reacciens xenofòbes ai prepaus d'Eva Joly (amai tombava mau, la paura), lei justificaciens a mièg-mòt deis attacas de Norvèja dau latz dau Front National...
Francament, "l'espandiment fascista", coma diás, es pas novèu...
9 Re: Agression fascista a Clarmont Aujourd'hui à 12:06
Contenu sponsorisé
Sujets similaires
Permission de ce forum:
Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum


text:
Alcalá de Henares
Alcalá de Henares es una vila de la comunautat de Madrid en Espanha. Sa populacion èra estimada a 204.574 abitants en 2009. Sa superfícia totala es de 87,72 km².
L'Universitat e quartièr istoric son sur la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat de l'UNESCO.
Personatges ligats a la vila[modificar | modificar la font]
- Miguel de Cervantes, autor de Don Quichòte.
- Manuel Azaña, president de la Segonda Republica Espanhòla.
- Diego d'Alcalá, sant, mòrt a Alcalá en 1463
- Catarina d'Aragon, reina d'Anglatèrra, esposa d'Enric VIII


text:
Caracal caracal
Lo caracal (Caracal caracal), o lop cervièr del desèrt o lop cervièr de Pèrsia, es un felin d'Africa e d'Asia.
Caracal caracal es la sola espècia del genre Caracal.
Es un animal polit, long de 65 a 75 cm e naut, en mejana, de 40 a 45 cm. Sa coa mesura aperaquí 25 cm. Son còrs es pus deligat que lo dels lops cervièrs nordics, çò que ne fa un correire excellent. Sas longas aurelhas ponchudas, ornadas de topets peloses, melhoran encara la finesa de son ausida. Sa rauba unida d'un jaune falbe s'armoniza perfièchament amb la color generala del desèrt.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Article connèxe[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 552459 genre Caracal Gray, 1843 (en)
- Referéncia ITIS : TSN 552775 espècia Caracal caracal (Schreber, 1776) (en)
- Referéncia IUCN : espècia Caracal caracal (Schreber, 1776) (en)


text:
Dublin
Dublin (en gaelic d'Irlanda: Baile Átha Cliath) es la capitala e la pus granda vila d'Irlanda. , La vila es situada a proximitat del punt central de la còsta orientala de l’illa d'Irlanda e al centre del Comtat de Dublin. Dublin es la pus granda vila d'Irlanda en importància e en nombre d’abitants dempuèi l'Edat mejana. Es uèi classada a la seisenta-seisena plaça dins l’indèxe de las plaças financiàrias mondialas[1], e ten un taus de desvolopament dels pus fòrt entre las capitalas europèas[2],[3]. Dublin es lo centre istoric, politic, artistic, cultural, economic e industrial d’Irlanda.
La populacion de la comuna de Dublin èra de 525 383 abitants al recensament de 2011.
Foguèt fondada en l'an 988.


text:
Marchezais
Marchezais es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
[[Fichier:Parca_de_Marchezais_-_Broué_6.JPG|thumb|Naut=La parca de Marchezais - Broué.|La parca de Marchezais - Broué.]]
La linha de Sant-Cyr a Surdon passa pel territòri communal. La parca ferroviaire la mai prèpa es la parca de Marchezais - Broué, situada sul territòri de la municipalitat de Broué.
[[Fichier:Gare_de_Marchezais_-_Broué_6.JPG|thumb|alt=La gare de Marchezais - Broué.|La gare de Marchezais - Broué.]] La ligne de Saint-Cyr à Surdon passe par le territoire communal. La gare ferroviaire la plus proche est la gare de Marchezais - Broué, située sur le territoire de la commune de Broué.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Marchezais Se trucava en 1250 « Marchères ». Lo sieu nom ven de Marchesium #qu'a la Mièja Edat designava un luòc marécageux. Lo écusson de la municipalitat representa las canas, las silos e lo blat, expression de la plana céréalière. Marchezais Es un vilatge agropat a l'entorn de la siá glèisa #que la voûte pintada n'a #èsser refacha l'an 1998, èra un ponch de salvaguarda pels desparièrs viatgèrs. Cossí en de nombroses pòbles franceses, la glèisa a environat del cementèri ont en un cuic discrèt se tròba lo "monument als mòrtes". Ne siá #encobrir a pas res de plan extraordinari, se pòt per contra legir sus la plaque commemorativa que cèrts Marcherois an queigut per la França pendent la guèrra de 1914-1919 ! Fauta del graveur o circonstància de l'istòria #que voldriá que la granda guèrra i aguèt #èsser mai longa a Marchezais #qu'en un autre luòc ? A l'origina pòbli purament agricòla amb 5 granjas e de nombroses obrièrs agricòlas uèi Marchezais es essencialament poblada de citadins venguts s'installar a la campanha pendent las darrièras vint ans, malgrat aiçò l'activitat agricòla i estada intensa tant a rason de las tèrras conreades #qu'a rason de las indústrias de stockage e de transformacion céréalières #que son presentas sus luòc.
Marchezais s'appelait en 1250 « Marchères ». Son nom vient de Marchesium qui au Moyen Âge désignait un lieu marécageux. L’écusson de la commune représente les roseaux, les silos et le blé, expression de la plaine céréalière. Marchezais est un village groupé autour de son église dont la voûte peinte a été refaite en 1998, elle était un point de sauvegarde pour les différent voyageurs. Comme dans de nombreux villages français, l'église est entourée du cimetière où dans un angle discret se trouve le "monument aux morts". En soit cela n'a rien de bien extraordinaire, en revanche on peut lire sur la plaque commémorative que certains Marcherois sont tombés pour la France pendant la guerre de 1914-1919 ! Faute du graveur ou circonstance de l'histoire qui voudrait que la grande guerre eut été plus longue à Marchezais qu'ailleurs ? À l'origine village purement agricole avec 5 fermes et de nombreux ouvriers agricoles aujourd'hui Marchezais est essentiellement peuplée de citadins venus s'installer à la campagne pendant les dernières vingt années, cependant l'activité agricole y demeure intense tant à raison des terres cultivées qu'à raison des industries de stockage et de transformation céréalières qui sont présentes sur site.


text:
Copa deu Monde de fotbòl de Mexic de 1986
La Copa deu Monde de fotbòl de Mexic de 1986 que ho la XIIIau edicion de la Copa deu Monde. Que s'escadè en Mexic e que ho remportada per la Seleccion Nacionau argentina de fotbòl.
A l'origina l'organizacion de la competicion qu'èra estada autrejada a Colómbia qui abandonè per rasons economicas. 16 annadas après l'aver organizada en 1970, Méxic, a maugrat d'un terrible terratrem escadut ua annada abans, que tornè arcuélher las espravas d'aqueth tornéi.
Lo percors de l'equipa d'Argentina que ho marcat peu jòc de Diego Armando Maradona qui, contre Anglatèrra e dens un contèxte de tension enter ambs país, marquè lo Gòl de la man de Diu e Gòl deu sègle (considerats respectivament com lo péger e lo géncer) e la revelacion quasi accidentau deu portèr Sergio Goycochea.


text:
Marcols les Eaux
Marcols les Eaux (Marcols-les-Eaux en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Coneguda jol nom de Marcovolos a Modèl:La s- de contunh Marcouls a Modèl:La s-, la municipalitat ven Sant-Julien-de Ursival (primièra mencion en 1573), Sant-Julien en essent lo patron de la comuna. En 1464, la parròquia comptava 64 abitants[1]. La municipalitat ven de contunh Marcols en 1790 de contunh Marcols-las-Aigas en 1912. Es aquel meteis an que 900 ectaras de la comuna (siatz 36 % de la siá superficie d'alavetz) an desligat per èsser erigits en municipalitat independenta en formant aital Albon-de Ardèche.
Lo 4 de novembre 1943, un avion de la Royal Aire Força en efectuant una mission de parachutage d'armas a las maquisards localas s'esclafa sul rocher del Bourboulas, situat sul territòri de la comuna. Sièis aviateurs an aucit sul còp. Cinc de dintratz eles seràn enterrès ultérieurement en lo cementèri communal. Los sieus cavòts son totjorn visibles. Lo sol sobrevivent, lo sergent mitrailleur de coa John Brough, #arribar a prene la granja Sénoulis de la familha Croze. Serà de contunh preses en carga per Ostal Giraud a Marcols-las-Aigas e recuperarà la Angleterre mercés a la Resisténcia. A la siá mòrt l'an 1994, los sieus cendres aguèron escampilhat en lo cementèri de Marcols-las-Aigas, près de las siás compagnons de infortune[2].
Lo 7 d'agost 1944, lo aviation alemanda bombarda a divèrsas recuperacions lo vilatge en entrenant la mòrt de tres civilas (Emile Chabriol, Julie Chabriol e Louise Soc). Una plaque commemorativa en remembrant aquel episòdi sagnant i aguèt mes al cementèri.
Connue sous le nom de Marcovolos au Modèl:S- puis Marcouls au Modèl:S-, la commune devient Saint-Julien-d'Ursival (première mention en 1573), Saint-Julien étant le patron de la commune. En 1464, la paroisse comptait 64 habitants[3]. La commune devient ensuite Marcols en 1790 puis Marcols les Eaux en 1912. C'est cette même année que 900 hectares de la commune (soit 36 % de sa superficie d'alors) sont détachés pour être érigés en commune indépendante formant ainsi Albon-d'Ardèche.
Le 4 novembre 1943, un avion de la Royal Air Force effectuant une mission de parachutage d'armes aux maquisards locaux s'écrase sur le rocher du Bourboulas, situé sur le territoire de la commune. Six aviateurs sont tués sur le coup. Cinq d'entre eux seront enterrés ultérieurement dans le cimetière communal. Leurs tombes sont toujours visibles. Le seul survivant, le sergent mitrailleur de queue John Brough, parvint à rejoindre la ferme Sénoulis de la famille Croze. Il sera ensuite pris en charge par Marie Giraud à Marcols les Eaux et regagnera l'Angleterre grâce à la Résistance. À sa mort en 1994, ses cendres furent dispersées dans le cimetière de Marcols les Eaux, près de ses compagnons d'infortune[2].
Le 7 août 1944, l'aviation allemande bombarde à plusieurs reprises le village entraînant la mort de trois civils (Emile Chabriol, Julie Chabriol et Louise Souche). Une plaque commémorative rappelant cet épisode sanglant fut posée au cimetière.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ MOLINIER Alain (1976), Parròquias e Comunas de França - Ardèche, Editions del CNRS, pàg. 220
- ↑ 2,0 2,1 dramas-aeriens.voila.Net/ardeche2.pdf Drama aerian de Bourboulas Error de citacion : Invalid
tag; name "bourboulas" defined multiple times with different content
- ↑ MOLINIER Alain (1976), Paroisses et Communes de France - Ardèche, Editions du CNRS, p. 220


text:
1679
Aquesta pagina concernís l'an 1679 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Àustria[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una epidemia de pèsta bubonica en Viena (Granda Pèsta de Viena). La malautiá tuèt aperaquí 76 000 abitants e se difusèt vèrs leis autrei regions alemandas.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Campanha de l'armada dau negus Yohannes Ièr (1667-1682) per reprimir una insureccion dins la region de Lasta onte l'aristocracia assaiava d'aumentar son autonòmia. L'expedicion s'acabèt per una victòria mai lo meme problema existiá dins d'autrei regions etiopianas onte ges d'operacion poguèron èsser organizadas.
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Grèva malautiá dau shogun Tokugawa Ietsuna que pausèt la question de sa succession. Sakai Tadakiyo, conselhier poderós dau govèrn, prepausèt de chausir lo successor entre lei princes imperiaus, per gardar la realitat dau poder. Son projècte mau capitèt e lei autrei ministres sostenguèron Tokugawa Tsunayoshi, un fraire de Ietsuna (→ 1680).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Premierei demonstracions de l'ola de Denis Papin. Aquel engenh aviá lei caracteristicas d'una caudiera de vapor modèrna e èra equipada de la premiera sopapa de seguretat. Prefigura tanben leis olas de pressions actualas. Pasmens, Papin trobèt degun per sostenir sei recèrcas e l'estudi dei maquinas de vapor conoguèt ges de desvolopament important avans lo sègle seguent (Thomas Newcomen en 1712).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 24 de genièr - Christian Wolff, filosòf alemand (m. 1754)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de decembre - Thomas Hobbes, filosòf anglés (n. 1588)


text:
Lenhièr
Lo lenhièr es una forma de pena de mòrt consistent a cremar vivent un condemnat, ligat a un pal plantat, amb de lenha que s'i apond a vegada d'autres combustibles (palha, fen, cadavres de pòrcs o de cats, pega).
Los còrs dels eretics èran sovent ofèrts al Sant Esperit. Al sens religiós, lo lenhièr èra concebut coma una « flama benita » avent un aspècte purificant.
Causas de la mòrt[modificar | modificar la font]
Quand lo fuòc èra grand (per exemple, quand un grand nombre de presonièrs èran executats ensens) la causa de mòrt sovent èra l'intoxicacion per monoxid de carbòn abans que las flamas causen de mal al còrs. Se lo fuòc èra petit, alara, lo condemnat cremava pendent un temps fins a que la mòrt a causa d'un ipertermia, choc, perda de sang o, simplament, la termolisi de las partas vitalas del còrs.
Istòria[modificar | modificar la font]
Segons Juli Cesar, los raubaires cèltas èran executats e los presonièrs de guèrra tirats al fuòc; se nomenèron "homes de vímet".
Los indians nòrd americans sovent utilizavan la cremada coma una forma d'execucion, contra los membres d'autras tribus o contra los colons blancs dins los sègles XVIII e XIX.
Jos l'Empèri Bizantin, la cremada èra un castig pels zoroastristes desobeiessents, a causa de la cresença qu'aqueles adoravan lo fuòc. L'emperador bizantin Justinian I (527 - 565) ordenèt que la mòrt per lenhièr, la succession ab intestat e la confiscacion de totes los bens per l'Estat èra lo castig per l'eretgia contra la fé Cristiana dins lo seu Codex Iustiniani.
En 1184, la Glèisa Catolica Romana legiferèt que la cremada seriá lo castig oficial per eretgia. Aquel descret foguèt mai tard confirmat pel Concili del Lateran IV en 1215, lo Sinòde de Tolosa en 1229 e per fòrça líders del sègle XVII. Las autoritats civilas cremavan de personas consideradas eretjas jos Inquisicion medievala, coma Giordano Bruno. La Glèisa considerant la cremada d'un còrs entièr coma condicion per la resureccion, èra una dobla pèna, temporala e esperitala. A l'Edat Mejana, contra los Albigeses o per l'Inquisicion, que brutlava eretics e brueissa, Josieus e omosexuals. Tomas de Torquemada (1420 - 1498) demòra une figura majèra de l'Inquisicion espanhòla. Mas, se brutlèt mai al sègle XVI e a la Renaissença qu'a l'Edat Mejana.
En 1790, Sir Benjamin Hammett introduguèt un projècte de lei al Parlament Britanic per metre fin a la practica de la mòrt per lenhièr. La lei foguèt fin finala aprovada pel Parlament e l'assentiment reial foguèt donat pel rei Jòrdi III.


text:
Edward Snowden
Edward Joseph Snowden (Wilmington, Carolina del Nòrd, 21 de junh de 1983) es un ancian tecnician e emplegat de la CIA, que trabalhèt per una entrepresa en contracte amb l'agéncia nacionala de seguretat dels Estats Units (NSA), conegut per aver revelat a la premsa d'informacions classificadas sul programa de susvelhança electronica massisa de l'agéncia nacionala de seguretat dels Estats Units.[1][2]). D'en primièr, Snowden revelèt amb The Guardian d'informacions classificadas sus diverses programas nautament secrets de l'agéncia nacionala de seguretat dels Estats Units, inclusissent l'intercepcion de metadonadas telefonicas als Estats Units e lo programa de susvelhança PRISM, que lo jornal britanic publiquèt en junh de 2013. Snowden pretendèt que los esbrudiments èran un esforç per informar lo public sus çò que se faguèt en lo seu nom e çò que se faguèt contra el meteis[3][4][5]
Aprèp aquelas revelacions, Snowden foguèt acusat d'espionatge[6] e de panatòri de propietat del govèrn dels Estats Units. Aquelas revelacions son lo fruch d'una de las divulgacions mai importantas de l'istòria de l'agéncia nacionala de seguretat dels Estats Units.[7] Segon Matthew M. Aid, istorian dels sevicis de rensenhaments, las divulgacions oganizadas per Snowden confirmèron las suspicions prigondas qu'existissián a l'entorn de l'idea que l'agéncia nacionala de seguretat dels Estats Units exerçava una susvelhança fòrça mai intrusiva qu'o semblava.[8]
Lo 14 de junh de 2013, lo procuraire federal dels Estats Units presentèt una demanda, que foguèt donada al public lo 21 del meteis mes,[9][10] acusant Snowdent de panatòri de proprietat del Govèrn, comunicacion non autorizada d’informacion de defensa nacionala e comunicacion deliberada d’informacion classificada de comunicacions d’intelligéncia a de personas non autorizadas (doas acusacions basadas sus la lei sus l'espionatge dels Estats Units de 1917).[11]
Lo 23 de junh de 2013, lo govèrn d'Hong Kong anoncièt qu'aviá autorizat la sortida del país de Snowden.[12] Segon lo New York Times, Snowden hauria daissèt Hong Kong per anar cap a Moscòu dins un avion de la companhiá Aeroflot.[13]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Barton Gellman, Jerry Markon, « Edward Snowden says motive behind leaks was to expose 'surveillance state' », 9 de junh de 2013, Washington Post. Consultat lo 10 de junh de 2013
- ↑ "wash2">Barton Gellman, Aaron Blake, Greg Miller, « Edward Snowden comes forward as source of NSA leaks », 9 de junh de 2013, Washington Post. Consultat lo 10 de junh de 2013
- ↑ "wash2"
- ↑ Matt Smith, « NSA leaker comes forward, warns of agency's 'existential threat' », 9 de Junh de 2013, CNN. Consultat lo 10 de junh de 2013
- ↑ "guardian-reveal">Glenn Greenwald, Ewen MacAskill,Laura Poitras, « Edward Snowden: the whistleblower behind the NSA surveillance revelations », 9 de junh de 2013, The Guardian. Consultat lo 9 de junh de 2013
- ↑ Washington Post 22 de junh: U.S. charges Snowden with espionage
- ↑ nytgchq>New Leak Indicates U.S. and Britain Eavesdropped at ’09 World Conferences, 16 de junh de 2013, The New York Times
- ↑ nytgchq
- ↑ Finn Peter, Horwitz Sari, « U.S. charges Snowden with espionage », 21 de junh de 2013, Washington Post. Consultat lo 21 de junh de 2013
- ↑ Greenwald, Glenn "On the Espionage Act charges against Edward Snowden" The Guardian, 22 de junh de 2013
- ↑ Politico Staff, « DOCUMENT: Edward Snowden unsealed complaint », 21 de junh de 2013, Politico. Consultat lo 23 juny 2013
- ↑ N.S.A. Leaker Leaves Hong Kong, Local Officials Say
- ↑ [http://www.nytimes.com/2013/06/24/world/asia/nsa-leaker-leaves-hong-kong-local-officials-say.html?hp


text:
Simon V de Montfòrt
Simon V de Montfòrt (vèrs 1208 - 4 d'aost de 1265), còmte de Leicester e de Chester, foguèt un dei senhors anglés pus poderós dau sègle XIII. Fiu dau cap crosat Simon IV de Montfòrt, partiguèt en Anglatèrra onte l'Ostau de Montfòrt teniá de fèus. Cap militar e administrator confirmat, venguèt rapidament un dei caps de la noblesa desirosas d'aumentar lei limits de l'autoritat reiala e d'obtenir la formacion d'un parlament. En 1258, lei Provisions d'Oxford contentèron sei revendicacions ambé la creacion d'un conseu de quinze senhors cargats de dirigir lo reiaume ambé lo rèi. Pasmens, en 1261, Enric III (1216-1272) obtenguèt lo sostèn dau papa per rompre l'acòrd entraïnant una guèrra civila entre partisans dau rèi e partisans dau parlament. Inicialament venceire en 1264, Simon ordonèt la formacion d'un parlament dubèrt a la noblesa e a la borgesiá. Pasmens, foguèt batut e tuat en 1265 a la Eversham marcant la restauracion de l'autoritat reiala. Après aquela desfacha, sa familha foguèt exilada.


text:
Empèri Britanic
L'Empèri Britanic foguèt l'ensems dei territòris sota dominacion britanica que se formèt a partir dau sègle XVI. D'en premier, se desvolopèt dins lo nòrd dau continent american e dins la region indiana. Intrat en rivalitat ambé lo Premier Empèri coloniau Francés, obtenguèt un succès decisiu en 1763 que li permetèt de tenir la supremacia mondiala que foguèt confirmada en 1815 a l'eissida dei guèrras napoleoncas. Lo sègle XIX foguèt un periòde d'expansion de l'Empèri en Africa e en Asia. Agantèt son apogèu territoriau en 1918 onte comptèt una populacion estimada entre 400 000 000 a 458 000 000 abitants e una superficia de 33 000 000 km2.
Lei dos conflictes marquèron lo declin d'aquel empèri que veguèt la màger part de sei colonias venir independentas a partir deis annadas 1930. L'afebliment britannic après 1945 e la crisi de Suez en 1956 entraïnèt l'acceleracion la disparicion de l'Empèri. Après leis independéncias asiaticas dins leis nnadas 1940 e 1950, perdiguèt la màger part d'Africa entre 1960 e 1968. La retitucion d'Hong Kong en 1997 marquèt sa fin finala. En 2002, sei vestigis formèron lei Territòris britanics d'otramar que gropa 14 territòris relativament pauc poblats
Somari
- 1 Originas
- 2 Premier Empèri Britanic (1583-1783)
- 3 Formacion dau Segond Empèri Britanic (1783-1815)
- 4 L'apogèu de l'Empèri (1815-1914)
- 5 Lei guèrras mondialas (1914-1945)
- 6 Lo declin e la fin de l'Empèri
- 7 Vejatz tanben
- 8 Bibliografia
- 9 Referéncias e nòtas
Originas[modificar | modificar la font]
La formacion de l'Empèri acomencèt vèrs la fin dau sègle XV quand lo rèi Enric VII mandèt d'expedicions d'exploracion dirigidas per John Cabot per l'Ocean Atlantic Nòrd per descubrir un camin en direccion dau continent asiatic. Coma Cristòl Colomb, agantèt lo continent american. Après la disparicion en mar de Cabot, lei premiers assais d'installacion se debanèron durant la fin dau sègle XVI sota lo rèine d'Elisabeta I. Aperavans, la rèina aviá autorizat sei corsaris d'atacar lei naviris e lei vilas espanhòulas e portugués de lòng dei costats africanas e americanas. Puei, pendent lei guèrras navalas entre Anglatèrra e Espanha, l'autorizacion foguèt estenduda ai vilas e pòrts dei colonias espanhòulas.
En 1603, la fin de la guèrra ambé lo reiaume espanhòu permetèt ais Anglés de se concentrar sus la creacion d'un empèri pròpri e non sus l'ataca dei colonias estrangieras. Ansin, après unei reviradas, leis expedicions anglesas se diriguèron vèrs lo nòrd dau continent sus la costat èst deis Estats Units actuaus. Dins lo corrent dau sègle XVII, s'i installèt lei premierei colonias britanicas vertadieras que van venir lo nuclèu de l'Empèri Britanic.
Premier Empèri Britanic (1583-1783)[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XVII, lei regions d'otra-mar suscitèron un interés creissent. Divèrseis aventuriers i partiguèron per practicar la piratariá còntra lei naviris portugués o espanhòus, per i crear de colonias permanentas o per realizar lo comèrci de produchs de luxe. Sovent, aquelei tres activitats èran pas ben diferenciadas e l'activitat de l'expedicion èra una question d'oportunitats. Doas regions principalas atirèron leis Anglés. La premiera foguèt lo nòrd dau continent american onte lei colonias poguèron aprofichar lor posicion sus lo camin dau comèrci triangular e la segonda foguèt l'Asia centre comerciau major de l'epòca. Aquela expansion se turtèt ais ambicions francesas que son empèri coloniau se desvolopèt dins lei memas zonas. Aquela rivalitat va entraïnar unei conflictes que s'acabèron en 1763 per una victòria britanica. Pasmens, aqueu succès marquèt una aumentacion de la poissança anglesa jutjada excessiva per uneis estats europèus e una desirança de revènge en França. A son torn, Anglatèrra foguèt donc desfacha pendent la Guèrra d'Independéncia estatsunidenca (1776-1783) e sei conflictes annèxs e deguèt cedir unei divèrsei territòris ai venceires marcant un còp d'aplant provisòri au desvolopament de l'Empèri.
Lo comèrci triangular e l'expansion en America e en Africa[modificar | modificar la font]
Lo comèrci triangular foguèt lo motor iniciau de l'expansion imperiala anglesa a l'entorn d'Ocean Atlantic. D'efèct, lei regions de la mar Cariba foguèron inicialament lo ponch privilegiat de la colonizacion anglesa. Lei produchs de la region èran relativament lucratius e leis implantacions fornissián tanben de basas per lei corsaris atacant lei naviris espanhòus. Durant la premiera mitat dau sègle XVII, de colonias foguèron donc creadas a Santa Lucia (1605), La Grenada (1609), Sant Kitts (1624), La Barbada (1627) e Nievès (1628). Lo sistèma de la cultura de la cana de sucre i foguèt adoptat necessitant alora l'importacion d'esclaus africans. Aqueu comèrci èra assegurat per de marchands olandés que foguèron remplaçats per de naviris anglés quand lo Parlament de Londres votèt una lèi defendent lei colonias anglesas de comerçar ambé de país estrangiers. Aquela decision entraïnèt una tièra de conflictes ambé lei Províncias Unidas e l'Espanha. S'acabèron per de victòrias anglesas que permetèron ais Anglés de renfòrçar sei posicions dins la region ambé l'annexion de la Jamaïca espanhòula en 1666.
En parralèl dei progrès territoriaus dins lei Caribas, leis Anglés acomencèron egalament de colonizar la costat orientala d'America dau Nòrd onte foguèron creadas lei colonias de Jamestown en 1607 puei de Plymouth en 1620. A partir deis annadas 1630, d'installacions pus importantas apareguèron ambé leis implantacions de Maryland (1634), de Rhode Island (1636), de Connecticut (1639) e de Carolina (1663). En 1664, Anglatèrra prenguèt lo contraròtle de la colonia olandesa de Nòva York. Mens rendablas que lei colonias sucrieras, lei territòris nòrd-american veguèron principalament l'arribada de populacions atiradas per sei tèrras drudas.
Lei besonhs d'esclaus d'aquelei territòris e la desirança d'autorizar solament lei marchands britanics entraïnèron pendent la segonda mitat dau sègle XVII lo desvolopament dau comèrci triangular anglés. Fins a l'abolicion de l'esclavatge en 1807, aqueelei cambis van venir la fònt de prosperitat de certanei pòrts d'Anglatèrra coma Liverpool e entraïnar lo desplaçament d'aperaquí 3,5 milions de personas, siá un tèrç dei victimas dau comèrci triangular. De fòrts foguèron donc bastits sus lei costats occidentalas d'Africa per assostar de comptadors e d'entrepaus. Lei pus importants foguèron situats sus leis illas James e Bunce.
L'expansion comerciala en Asia[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin dau sègle XVI, Anglatèrra e Províncias Unidas acomencèron de menaçar lo monopòli comerciau portugués ambé lo continent asiatic. De societats per accions, la Companha Anglesa deis Índias Orientalas e la Companha neerlandesa deis Índias orientalas, foguèron creadas en 1600 e 1602 per finançar leis expedicions. L'objectiu èra de s'implantar dins la region per participar au comèrci lucratiu deis espècias. Lo Portugal foguèt pas capable de tenir sa posicion dominanta e deguèt compausar ambé lei novèus venguts que luchèron entre elei per la supremacia. Inicialament desfachs per leis Olandés pendent lei tres premierei guèrras anglo-neerlandesas dau sègle XVII, leis Anglés prenguèron l'avantatge après 1688 quand Guilhèm III d'Oranja, stathouder dei Províncias Unidas, venguèt rèi d'Anglatèrra. Un acòrd foguèt conclut entre lei dos país laissant lo comèrci deis espècias ais Olandés e lo comèrci dei textils ais Anglés. Pasmens, tre lo començament dau sègle XVIII, lo comèrci deis espècias acomencèt de declinar e la Companha anglesa deis Índias orientalas aguèt l'avantatge sus sa rivala.
La lucha mondiala ambé França[modificar | modificar la font]
La lucha mondiala ambé França marquèt lo camin vèrs la dominacion de l'Empèri Britanic dins lo corrent dei sègles XVIII e XIX. D'efèct, au començament dau sègle XVIII, lo declin de la poissança olandesa e l'estanhacion de l'Empèri Espanhòu entraïnèt una rivalitat fòrçà importanta entre lei dos empèris coloniaus, francés e anglés, pus dinamics de l'epòca. Aquela lucha foguèt renforçada per lo fach que lei dos reiaumes, ja enemics en Euròpa, avián desvolopat seis empèris dins lei memas regions. En 1714, a l'eissida de la Guèrra de Succession d'Espanha, leis Anglés renforcèron lor preséncia en America dau Nòrd mai lei Francés capitèron de resistir. Entre 1740 e 1748, la situacion foguèt similara pendent la Guèrra de Succession d'Àustria. Dominats, lei Francés foguèron pas vencuts e poguèron gardar sei possessions fins a la Guèrra de Sèt Ans que s'acabèt en 1763 per una victòria anglesa totala. França deguèt abandonar son empèri coloniau en America dau Nòrd e en Índia. De mai, Espanha deguèt tanben cedar la Florida. Aquò laissèt l'Anglatèrra coma la premiera poissança coloniala e navala mondiala.
La Guèrra d'Independéncia estatsunidenca[modificar | modificar la font]
Lei succès anglés còntra sei rivaus durant lo sègle XVIII suscitèron una desirança de revènge fòrça importanta, especialament en França. De mai, lo monopòli comerciau de la metropòli e leis aumentacions de taxacion causadas per lei despensas liadas ai conflictes dau sègle XVIII entraïnèron un maucontentament important dins lei colonias de poblament nòrd-american. Aquò va degenerar en conflicte armat a partir de la fin de 1775 quand certanei colonias se gropèron per obtenir lor independéncia. L'armada britanica mau capitèt d'esquichar la revòuta qu'obtenguèt lo sostèn dei rivaus d'Anglatèrra coma França, Espanha e Províncias Unidas.
Aquela coalicion donèt una dimension globala au conflicte e la flòta anglesa, vielhissenta e dirigida per de caps generalament de qualitat febla, subiguèt divèrsei desfachas còntra d'escadras francesas modernizadas dempuei la revirada de 1763. Lei possessions anglesas d'Índia foguèron menaçadas e, en 1781, la batalha de la Chesapeake entraïnèt la capitulacion dei fòrças terrèstras anglesas dins Yorktown marcant la victòria definitiva deis independentistas estatsunidencs. De lor caire, leis Espanhòus ataquèron leis Antilhas onte ocupèron unei colonias britanicas.
En 1783, Anglatèrra deguèt donc reconéisser sa desfacha e l'independéncia deis Estats Units e cedir unei territòris ais autrei venceires, especialament Espanha, que prenguèt lo contraròtle de la Florida e de la granda basa navala anglesa de Menòrca. La pèrda d'aquelei territòris e lei succès navaus francés marquèron un periòde d'aplant per l'expansion imperiala anglesa fins au començament dei guèrras napoleonencas.
Formacion dau Segond Empèri Britanic (1783-1815)[modificar | modificar la font]
Après sa revirada pendent la Guèrra d'Independéncia estatsunidenca (1776-1783), l'Empèri reprenguèt son desvolopament gràcias a la politica d'expansion de la Companhiá deis Índias, l'exploracion deis illas de l'Ocean Pacific e lei conquistas obtengudas après la desfacha finala de Napoleon en 1815.
Lo desvolopament de la Companhiá deis Índias[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de son premier sègle d'existéncia, la Companhiá deis Índias Orientalas se concentrèt sus lo comèrci dins la peninsula indiana dominada per lo poderós Empèri Mogòl gràcias a de drechs obtenguts en 1617. Aquela situacion cambièt au sègle XVIII en causa dau declin mogòl e de la desfacha francesa en 1763. En 1757, la batalha de Plassey permetèt a la Companhiá d'establir sa dominacion politica e militara dins la region. Pendent lei decennis seguents, conquistèt divèrsei territòris que foguèron siá directament ocupats e administrats siá dirigits per de govèrns locaus somés ais interès anglés. Per aquò, organizèt son armada pròpria que foguèt capabla d'esquichar una coalicion de princes indians dirigida per l'emperaire mogòl e lo prince de Bengala a Buxar en 1764. Après aqueu succès, la Companhiá obtenguèt lo drech d'administrar la màger part dau sud dau país e l'Índia britanica va pauc a pauc s'estendre sus tota la region e venir la colonia pus rendabla de l'Empèri Britanic.
L'exploracion de l'Ocean Pacific[modificar | modificar la font]
L'exploracion de l'Ocean Pacific aviá començat tre lo sègle XVII e, dempuei 1718, Austràlia èra utilizada per deportar divèrsei presoniers britanics. Pasmens, après la pèrda dei Tretze colonias estatsunidencas, l'interès per la region aumentèt fortament. D'expedicions d'exploracions i foguèron mandadas per descubrir de regions e de ressorsas novèlas permetent lo desvolopament de la colonizacion. Lei principalas foguèron leis expedicions de James Cook qu'explorèt la costat occidentala d'Austràlia ja descubèrta per leis Olandés mai jamai colonizada. Revendiquèt tanben leis illas de Nòva Zelanda au profiech dau Reiaume Unit.
Dins lo meme temps, lo govèrn britanic encoratgèt l'esplecha dei ressorsas localas. L'introduccion dau norrigatge dau moton per l'exportacion de la lana e la descubèrta d'aur foguèron leis elements decisius dins lo desvolopament de la region. Aquò rendèt lei colonias d'Oceania fòrça rendablas e Melbourne venguèt una vila fòrça rica e la segonda de l'Empèri per la populacion après Londres. Ansin, Austràlia e Nòva Zelanda venguèron de regions majoras de l'influéncia britanica dins lo monde, especialament dins l'Ocean Pacific.
Lei guèrras napoleonencas[modificar | modificar la font]
Lei guèrras napoloeonencas foguèron l'occasion per leis Anglés de reprendre un avantatge decisiu dins la lucha per la supremacia gràcias a sa victòria de 1815 sus França. D'efèct, l'ocupacion de la màger part d'Euròpa per lei Francés e l'installacion de govèrns fictius dins certaneis estats coloniaus coma Espanha permetèron ai Britanics d'atacar e de conquistar la màger part dei colonias deis Antilhas e de l'Ocean Indian. De mai, la destruccion dei flòtas francesa, espanhòula e danesa permetèt definitivament ais Anglés d'aquistar la supremacia sus lei mars menaçada entre 1778 e 1783. Entre 1814 e 1815, lei tractats de patz confirmèron donc la màger part d'aquelei conquistas. França deguèt cedar o abandonar leis illas ionianas, Malta, Maurici e Tobago. Espanha perdiguèt Trinidad e lei Províncias Unidas la Guiana, la colonia dau Cap e Ceilan.
L'apogèu de l'Empèri (1815-1914)[modificar | modificar la font]
De 1815 a 1914, l'Empèri Britanic conoguèt son apogèu ambé leis annexions successivas d'aparequí 26 milions de quilomètres carats de territòris qu'assostavan una populacion estimada a 400 milions d'abitants. D'efèct, la desfacha de Napoleon permetèt a la flòta anglesa d'establir sa supremacia sus lei mars fins a l'entraïnament de la Segonda Guèrra Mondiala. Sensa enemic vertadier, maugrat lei rivalitats russa puei tornarmai francesa, aquela expansion se debanèt principalament sus lei continents asiatic e african. La dominacion britanica i prenguèt de formas relativament diferentas evolucionant de la colonizacion au contraròtle de l'economia d'un país.
L'expansion en Asia e la rivalitat ambé Russia[modificar | modificar la font]
Après lei guèrras napoleonencas, l'expansion anglesa contunièt sus lo continent asiatic en Índia e dins lo rèsta de la region. Fins a sa dissolucion en 1858, aquela politica foguèt principalament menada per la Companhiá deis Índias orientalas. Puei, la relèva foguèt presa que fondèt lo Raj Britanic après l'esquichament de la Revòuta dei sipais (1857-1858).
Leis etapas territorialas principalas d'aquela expansion foguèron la conquista de Singapor (1819), de Malacca (1824) e de Birmania (1826). Au nivèu comerciau, leis annadas 1830 e 1840 aguèron un ròtle decisiu ambé lo desvolopament dau comèrci de l'òpi dins l'Empèri Qing après la victòria anglesa pendent la Premiera guèrra de l'òpi (1839-1842). Aqueu comèrci devastèt leis estructuras etaticas chinesas onte un nombre fòrça important de foncionaris èran dependents d'aquela dròga. De mai, èra una fònt de revenguts majors per leis Anglés que permetián d'equilibrir la balança comerciala entre China e Anglatèrra, inicialament fòrça desesquilibrada per leis importacions britanicas de tè. Per la seguida, d'autrei conflictes entraïnèron la dubertura de China au comèrci internacionau.
En 1857, la Companhiá, ja afeblits per de restriccions politicas e administrativas presas per lo govèrn britanic dempuei lo començament dau sègle XIX, deguèt faciar una revòuta de sei soudats indians dichs sipais. Leis insurgencs obtenguèron lo sostèn d'una partida dei senhors indians dau nòrd coma l'emperaire mogòl e menacèron la dominacion anglesa sus la peninsula. La replica britanica foguèt violenta e saunosa e la revòuta foguèt esquichada en 1858. La dissolucion de la Companhiá foguèt prononciada e la rèina Victòria venguèt Emperatritz deis Índias marcant donc la represa per lo govèrn de Londres de la direccion dei colonias asiaticas.
D'autra part, dins lo corrent dau sègle XIX, se debanèt un afrontament diplomatic intens entre Russia e Anglatèrra a prepaus dau partiment deis empèris otoman, pèrs e chinés en declin. Dins leis annadas 1830, leis Anglés s'inquietèron dei succès rus còntra leis Otomans e lei Pèrs. En 1839, una armada britanica foguèt mandada en Afganistan per conquistar lo país e se protegir d'una avançada russa vèrs Índia. Per aquò, lei dos empèris s'engatjèron dins una tièra de conflictes :
- lei guèrras d'Afganistan onte leis Anglés mau capitèron de conquistar lo país.
- la guèrra de Crimèa (1853-1856) ont una aliança entre França, Anglatèrra e Piemont s'opausèt au partiment de l'Empèri Otoman.
- lei conquistas russas dei regions d'Asia Centrala entre 1876 e 1877.
La tension entre lei dos país aumentèt fortàment mai la risca d'un conflicte dirèct demeniguèt finalament après la conclusion d'un acòrd en 1878 subre la definicion de l'esfèra d'influéncia de cada empèri. Puei, lei tensions restantas foguèron amaisadas per la signatura de l'aliança entre Russia e Anglatèrra en 1907.
L'expansion en Africa[modificar | modificar la font]
L'ocupacion en 1795 puei l'annexion en 1806 de la colonia olandesa dau Cap donèt a l'Empèri Britanic una basa fòrça importanta per la navigacion e l'avitalhament dei naviris. Venguèt tanben la basa de la colonizacion dins lo sud d'Africa. Au nòrd, durant leis annadas 1870, leis Anglés prenguèron tanben lo contraròtle financier dau canau de Suez. Puei, en 1882, aqueu contraròtle foguèt renfòrçat per l'ocupacion militara d'Egipte. La colonizacion britanica d'Africa se debanèt donc principalament sus un axe nòrd-sud entre l'Egipte e lo Sud-Africa. Leis etapas principalas foguèron la conquista de Sodan dins leis annadas 1880 e 1890 e l'annexion dei republicas boers de Transvaal e d'Aurenja en 1902. Dins lo corrent d'aqueu procediment, de tensions aguèron luòc ambé d'autrei país europèus. Foguèron pauc a pauc reglats per la definicion de zonas d'influéncia e de limits entre colonias.
Lo cambiament d'estatut dei colonias blancas[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XIX, d'evolucions juridicas regardèron l'estatut dei colonias de poblament blanc qu'obtenguèron mai e mai d'autonòmia. Lei colonias pertocadas foguèron principalament Canadà, Àustralia, Nòva Zelanda e Sud-Africa. Lo govèrn de William Gladstone assaièt d'estendre aquela politica ai territòris irlandés mai la revòuta de 1916 l'empachèt. Au nivèu intèrn, aquelei territòris prenguèron lo nom de dominion. Obtenguèron progressivament lo contraròtle de sei finanças, de la màger part de seis afaires interiors e de son comèrci. Poguèron tanben crear d'armadas que foguèron integradas dins l'armada britanica fins a 1917. Lo premier dominion creat foguèt lo Canadà en 1867. Foguèt seguit per Àustralia 1901, Nòva Zelanda (1907), Sud-Africa (1910) e Tèrra-Nòva (1907-1934).
Lei guèrras mondialas (1914-1945)[modificar | modificar la font]
A partir dau començament dau sègle XX, lo Reiaume Unit acomencèt d'aver de dificultats per defendre son Empèri. D'efèct, maugrat la superioritat de sa flòta, èra d'ara endavant menaçat per lo desvolopament economic e militar d'Alemanha. De mai, unei país coma Japon o França avián bastit de flòtas relativament importantas e modèrnas capablas de pausar un problèma ai Britanics que devián protegir un ensemble de territòris e de linhas d'avitalhament fòrça estendut. Ansin, lei Britanics deguèron realizar d'alianças ambé de rivaus ancians coma França e Russia o de poissanças novèlas coma Japon per assegurar lo mantenement de sei capacitats defensivas.
Aquela estrategia permetèt de defendre eficaçament l'Empèri durant lei dos conflictes mondiaus e lo Reiaume Unit poguèt aprofichar sei ressorsas per son esfòrç de guèrra. Dins aquò, lo país deguèt lèu faciar de movements independentistas encoratjats per l'afebliment de la metropòli e sei desfachas inicialas pendent la Segonda Guèrra Mondiala. D'un biais generau, lei guèrras mondialas marquèron donc un afebliment important de la dominacion britanica sus sei possessions d'otra-mar.
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala marquèt lo començament dau declin de l'Empèri Britanic qu'agantèt son apogèu territoriau en 1918 après l'annexion d'una partida de l'Empèri Otoman e dei colonias alemandas. D'efèct, l'ajuda dei colonias,magerament lei dominions, foguèt decisiva per la victòria finala gràcias a un sostèn financier important e un contingent de 2,5 milions d'òmes. Pasmens, lo debanament dau conflicte demostrèt que la flòta anglesa aviá perdut sa capacitat de defendre eficaçament lei linhas d'avitalhament maritimas de l'Empèri, especialament en fàcia dei sosmarins alemands. Lei combats còntra la flòta de superficia alemanda foguèron tanben relativament decebeires per la Royal Navy (Coronel, Jutlàndia...). Mai important, lei combats de la guèrra entraïnèron l'emergéncia o lo renfòrçament de sentiments nacionaus dins lei colonias. Per exemple, foguèron lo cas deis Australians pendent la batalha dei Dardanèls o dei Canadians après l'assaut còntra la crèsta de Vimy.
Leis annadas 1918-1939[modificar | modificar la font]
Leis annadas entre lei doas guèrras mondialas foguèron caracterizadas per l'aumentacion de l'autonòmia dei colonias e lo desvolopament dei movements independentistas. Pasmens, l'influéncia politica de Londres demorèt fòrça granda dins l'Empèri. Ansin, unei territòris venguèron juridicament independents durant aqueu periòde mai la politica dei govèrns novèus foguèt inicialament similara a Londres e lei procediments d'independéncia foguèron en realitat progressius, especialament per lei dominions.
Leis etapas decisivas dins l'independéncia d'aquelei darriers se debanèron entre 1923 e 1931. En 1923, Canadà e Sud-Africa refusèron de reconéisser lo tractat de Laussane e de mandar una ajuda militara après l'incident de Chanak. Lo drech per lei dominions d'aver una politica estrangiera diferenta de Reiaume Unit foguèt alora reconegut en 1926 e, en 1931, l'estatut de Westminter donèt una independéncia totala ai dominions. Una associacion d'estats britanics foguèt fondada sota lo nom de Commonwealth of Nations. Dins lei fachs, lei país novèus demorèron alinhats sus lei principis principaus de la politica estrangiera britanica. Per exemple, en 1939, la màgert part dei dominions ancians declarèron rapidàment la guèrra a Alemanha après l'intrada en guèrra de Londres.
Dins lo rèsta de l'Empèri, se desvolopèt de movements nacionalistas e indepentistas. En 1922, una campanha per l'independéncia d'Índia se debanèt après lo maucontentament creat per lo Government of India Act de 1919. Après de tensions importantas, s'acabèt per lo chaple d'Amritsar que devesiguèt fortàment l'opinion britanica. En Egipte, lo país obtenguèt son independéncia e lo retirament dei fòrças britanicas levat d'aquelei en garnison dins la region dau canau de Suez. Pasmens, coma per lei dominions, la politica dau govèrn novèu èra pas opausats ai interés anglés. L'evolucion foguèt identica en Iraq onte l'independéncia foguèt acceptada en 1932.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
L'entraïnament de la Segonda Guèrra Mondiala marquèt lo començament dau declin irreversible de l'Empèri. D'efèct, l'intrada en guèrra de Japon en 1941 entraïnèt una tièra de desfachas resclantissentas coma la casuda de Singapor. Aquò demostrèt l'incapacitat de Londres de defendre la totalitat de l'Empèri. Maugrat la victòria finala de 1945, una partida dei dominions s'alunchèt de la politica anglesa per se raprochar de l'aliança estatsunidenca. Dins lo rèsta dei colonias, la dominacion britanica èra fòrça afeblida, especialament dins lei territòris indians onte lei Britanics deguèron acceptar l'idèa de l'independéncia tre la fin de la guèrra.
Lo declin e la fin de l'Empèri[modificar | modificar la font]
L'afebliment britanic après la Segonda Guèrra Mondiala aguèt de consequéncias majoras dins l'Empèri tre la desfacha dei país de l'Axe. Lei movements anticoloniaus, sovent sostenguts per lei comunistas, se desvolopèron rapidament. De mai, au contrari de França o de Portugal lo govèrn britanic preferiguèt de s'engatjar pas dins de conflictes coloniaus lòngs favorizant donc l'independéncia dei colonias. Entre 1945 e 1965, la màger part dei regions africanas e asiaticas de l'Empèri venguèt donc independenta. Puei, lo movement contunièt durant leis annadas 1970 e 1980 dins lei territòris pus pichons coma leis illas de l'Ocean Pacifica o dei Caribas. S'acabèt en 1997 ambé lo transferiment de sobeiranetat sus la region de Hong Kong a la Republica Populara de China.
Lei desengatjaments immediats[modificar | modificar la font]
L'afebliment militar e la pèrda de prestigi causada per lei desfachas de la guèrra entraïnèt l'aparicion d'una agitacion e de trebols grèus dins unei colonias. Incapables d'i restaurar lor dominacion, lei Britanics acceptèron rapidàment de se'n retirar après un periòde de transicion de quauquei mes. La region pus regardada per aquelei procediments foguèt lo sud-èst asiatic onte Índia e Paquistan obtenguèron seis independéncias en 1947, Birmania e Ceilan en 1948. De son caire, au Pròche Orient, abandonèron tanben lo mandat subre Palestina. Aquelei partenças, fòrça rapides, entraïnèron de conflictes importants dins aquelei regions per la definicion dei frontieras novèlas. En revènge, la guerilha comunista de Malaisia acomençada en 1948 foguèt tenguda gràcias au sostèn dei populacions musulmanas que formavan la màger part de la populacion de la colonia.
La crisi de Suez e l'afebliment de la poissança britanica[modificar | modificar la font]
Après la pèrda dei premierei colonias vengudas independentas a la fin deis annadas 1940, lo govèrn de Londres considerava que lo mantenement de l'estatut de poissança mondiala de Reiaume Unit necessitava de gardar lo contraròtle dau rèsta de l'Empèri e dau canau de Suez evacuat en 1955. Òr, a partir deis annadas 1950, un govèrn nacionalista prenguèt lo poder en Egipte e lo Sodan venguèt independent lo 1en de genier de 1956. Ansin, quand en julhèt de 1956, lo govèrn egiptian de Nasser prononcièt la nacionalizacion dau canau, lei Britanics, aliats ai Francés, complotèron per entraïnar una ofensiva israeliana còntra Egipte per obtenir un pretèxt d'intervencion dins la region de Suez e ocupar tornarmai lo canau.
Dins aquò, se l'operacion foguèt un succès militar, s'acabèt per un desastre politic per lei doas poissanças colonias. Leis Estats Units, non prevenguts de l'operacion, refusèron de la sostenir e l'Union Sovietica menacèt d'intervenir directàment còntra lo Reiaume Unit. Aquelei pressions obliguèron donc França e Reiaume Unit de retirar sei tropas mostrant l'afebliment politic dei dos país incapables de tenir una politica estrangiera independenta de Washington. Lei consequéncias de la crisi de Suez foguèron un encoratjament ai movements nacionalistas e l'acceptacion que la disparicion de l'Empèri èra vengut inevitabla.
L'acceleracion de la descolonizacion[modificar | modificar la font]
Au començament deis annadas 1960, la crisi de Suez e lo debanament de guèrra d'independéncia lònga e acarnada dins leis empèris coloniaus francés e portugués decidiguèron lo govèrn britanic d'acceptar e de favorizar l'independéncia de sei colonias. Aqueu procediment va entraïnar la disparicion rapidà de la màger part de l'Empèri ambé l'aparicion de 30 estats novèus entre 1960 e 1968. Ansin, levat de Rodesia dau Sud onte se debanèt una guèrra civila entre populacions blancas e negras fins a ais acòrds de Lancaster House (1979), totei lei darrierei territòris anglés d'Africa venguèron independents. Dins la region mediterranèa, Chipre venguèt independenta en 1960 e Malta en 1964. Dins la Cariba, uneis illas venguèron independentas entre 1961 e 1962 coma la Jamaïca o la Trinidad. Enfin, sus lo continent american, lo Honduras britanic venguèt autonòm en 1964. Ansin, a la fin deis annadas 1960, l'Empèri aviá quasi disparegut e èra solament compausat de Rodesia, de quauqueis illas dins leis Antilhas, en Ocenia e dins leis Oceans Atlantic e Pacific, de Honduras britanic e de l'illa d'Hong Kong
La fin de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La fin de l'Empèri se debanèt de la fin deis annadas 1960 a 1997 e la restitucion d'Hong Kong ais autoritats chinesas. En 1980 e 1981, leis independéncias de Rodesia e de Honduras britanic vengut Belize marquèt la disparicion dei darrierei colonias continentalas de l'Empèri. Uneis illas venguèron tanben independentas coma lei Fidji (1970), lo Vanuatu (1980) e la màger part deis illas orientalas deis Antilhas. Pasmens, en 1982, Londres defendiguèt leis illas Malvinas còntra una invasion argentina. En 1997, la ceremonia de restitucion, en preséncia dau prince de Reiaume Unit, marquèt per la màger part deis observators la fin oficiala de l'Empèri[1]. En 2002, lei darriers vestigis de l'Empèri (14 territòris) foguèron organizats au sen dei Territòris britanics d'otramar. Certanei son totjorn revendicats per d'autrei país coma Gibraltar per Espanha o lei Malvinas per Argentina.


text:
-425
Aquesta pagina concernís l'an -425 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès. Pasmens, la fin de l'epidemia de « pèsta » (en realitat probablament de tifús) permetèt ais Atenencs d'organizar la premiera granda ofensiva de sa flòta còntra lei posicions de la Liga de Peloponès. Ansin, una flòta de 50 naviris foguèt mandada per reprimir en Sicília la revòuta de Messina, restaurar la democracia a Còrcira qu'èra sus son passatge e conquistar quauquei posicions litoralas au sud de Peloponès.
Ansin, leis Atenencs conquistèron aisament lo pòrt de Pilòs que foguèt rapidament fortificat car una tempèsta lònga obliguèt tota la flòta de s'i protegir. Puei, i laissèt una garnison fisada a Demòstene. De son caire, Esparta cridèt sa flòta desplegada au larg de Messina (60 naviris) per venir eliminar aquela garnison que menaçava dirèctament de sostenir de revòutas d'Ilotes. Cridèt tanben son armada terrèstra principala qu'èra a pilhar la region d'Atica. Après la revirada d'uneis assauts còntra lei posicions fortificadas de Pilòs, leis Espartencs organizèron un sètge terrèstre e maritim de la garnison e dau pòrt. En particular, desbarquèron un milièr d'òmes sus l'illa d'Esfacteria.
Demòstene aprofichèt la situacion per cridar la flòta atenenca qu'abandonèt Messina a son torn e capitèt d'intrar dins lo pòrt. Puei, una batalha navala dins la baia de Pilòs s'acabèt per una desfacha novèla de la flòta d'Esparta que perdiguèt 18 naviris còntra 8 ais Atenencs. De negociacions acomencèron mai mau capitèron entraïnant un desbarcament atenenc sus Esfacteria onte la garnison foguèt obligat de se rendre après de pèrdas importantas. Per lo premier còp de l'Istòria de la Grècia antica, de soudats espartencs capitulèron e foguèron capturats sus un prat batalhier entraïnant una crisi grèva au sen de la ciutat. Aquò entraïnèt una demanda novèla d'Esparta per durbir de negociacions novèlas. Pasmens, Atenas refusèt e menacèt d'executar sei presoniers dins lo cas d'una incursion novèla deis Espartencs còntra la region d'Atenas.
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès còntra Atenas amb una incursion espartenca dins la region d'Atica. Leis Atenencs refusèron tornarmai lo combat e Lacedemònia poguèt solament pilhar lei zònas non protegidas. Dins lo sud de Peloponès, Lacedemònia deguèt faciar la premiera incursion importanta deis Atenencs que conquistèron la vila de Pilòs. Esparta assaièt alora d'enceuclar la vila ambé sa flòta e una fòrça terrèstra. Pasmens, leis assauts còntra lei fortificacions atenencas mau capitèron e l'enceuclament navau foguèt romput après una desfacha navala còntra lei naviris atenencs.
De negociacions acomencèron mai mau capitèron entre lei doas vilas. Atenas desbarquèt alora una fòrça importanta còntra la garnison espartenca de l'illa d'Esfacteria, au sud de Pilòs, qu'èra isolada dempuei la retirada dei naviris de Lacedemònia. Après unei jorns de combat còntra l'infantariá leugiera atenenca, lei subrevivents capitulèron. Per lo premier còp de l'Istòria, de soudats espartencs foguèron capturats entraïnant una crisi grèva au sen de la ciutat e unei chaples d'Ilotes.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Espinosa es una montanha del sud del Massís Central e un parçan d'Occitània[1] situat en Lengadòc.
Sa vila principala es Bedarius.
Espinosa es una montanha formada de terrens ancians (granits, gneis, blestas) que lor linha de cresta assegura lo partiment de las aigas entre bacins atlantic e mediterranèu. Lo som d'Espinosa culmina a 1 124 m, son bòrd oriental, Carós culmina a 1 091 m. Espinosa conten de jaciments de carbon que foguèron esplechats a Castanet lo Naut e Sent Ginièis de Varençal.
- ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.