text:
Trauc negre
Un trauc negre es una region de l'espaci temps que sa gravitat empacha tota forma de matèria o de raionament de s'escapar. La teoria de la relativitat generala predís qu'un objècte amb una massa pron importanta es capable de deformar l'espaci temps e de formar un trauc negre. A l'entorn, una superficia, dicha orizont deis eveniments, es definida matematicament per la zòna ont un objècte o un rai serà irresistiblament atirat per la gravitat dau trauc negre. Es dich "negre" perqué l'orizont deis eveniments rebat ges de raionament e apareis donc totalament negre.
Lo concèpte d'un objècte tant massiu que la velocitat de liberacion sigue superiora a la velocitat de lutz foguèt estudiat per lo premier còp au sègle XVIII per John Michell e Pierre-Simon de Laplace. Au sègle XX, l'idèa foguèt tornarmai estudiada per Karl Schwarzschild en 1916 ambé la teoria de la relativitat generala. Sei resultats foguèron lòngtemps considerats coma una curiositat matematica fins ais annadas 1960. Vèrs aqueu periòde, lo desvolopament de l'estudi teoric mostrèt que lei traucs negres èran un tipe de solucions genericas de la relativitat generala. De mai, la descubèrta per leis astronòms d'estèlas de neutrons suscitèt un reviure d'interés per l'estudi deis afondraments gravitacionaus.
Lei traucs negres de massas estellaras se formarián durant l'afondrament d'estèlas a la fin de son cicle de vida. Après sa formacion, lo trauc negre pòu contuniar de créire ne'n absorbent de matèria situada dins seis environs. L'existéncia de mecanismes de fusion de trauc negre es admesa permetent d'explicar l'existéncia de traucs negres que sei massas van d'unei desenaus a unei milions de massas solaras. A l'ora d'ara, se considera generalament que lo centre de la màger part dei galaxias es ocupat per un trauc negre supermassís.
Pasmens, maugrat son caractèr invisible, lo trauc negre es capable d'interagir ambé lei còrs e lo raionament de seis environs. La matèria qu'es atirada vèrs lo centre dau trauc negre forma generalament un disc d'acumulacion que tèn una temperatura auta en causa dei tuerts entre particulas e donc un raionament fòrça important. Una autra forma d'interaccion es la consequéncia de l'influéncia de la gravitat dau trauc negre sus d'objèctes vesins. Aquò permet generalament ais astronòms de calcular la massa dau trauc negre.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Proprietats e estructura
- 3 Formacion e evolucion
- 4 Observacions
- 5 Questions dubèrtas
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Desvolopament de la nocion de trauc negre[modificar | modificar la font]
L'emergéncia de la nocion de trauc negre foguèt liada a la question de saber se la lutz podiá èstre influenciada o non per la gravitat coma una particula. Au sègle XVII, aquela question pertocava lo debat pus generau sus la natura de la lutz. Segon Newton, la lutz èra corpusculara mentre que, per Huygens, èra ondulatòria e sensa massa. Coma la finitud de la velocitat de la lutz e lo concèpte de velocitat de liberacion èran coneguts, se podriá imaginar l'existéncia d'objèctes pron massís per tenir una velocitat de liberacion superiora a la velocitat de la lutz.
Lo premier que la formulèt foguèt lo geologòg e astronòm amator anglés John Michell dins un article mandat en 1783 a la Royal Society. I explicava que, maugrat l'aspèct negre e donc invisible d'aquelei còrs, èra possible de'n detectar la preséncia gràcias ais interaccions gravitacionalas. Pasmens, sa teoria aguèt gaire d'ecò.
En 1796, l'idèa foguèt tornarmai desvolopada per Pierre-Simon de Laplace dins son libre Exposition du Système du Monde (en occitan « Exposicion dau Sistèma dau Monde ») : « Un astre luminós, de la mema densitat que la Tèrra, e que son diamètre serà 250 còps pus grand que lo Soleu, permetriá pas, en vertut de son atraccion, a sei rais de venir fins a nosautres. Es donc possible que lei còrs luminós pus grands de l'Univèrs pòscan, per aquela rason, èstre invisibles ». Dins aquò, coma per Michell, aquela teoria suscitèt lo scepticisme dei contemporanèus. De mai, au començament dau sègle XIX, leis experiéncias de Young e Fresnel entraïnèron l'abandon de la teoria corpusculara. Ansin, a partir de la tresena edicion de son libre, Laplace levèt son passatge sus lei traucs negres e lo concèpte foguèt oblidat fins au sègle XX.
L'apòrt de la relativitat generala[modificar | modificar la font]
La publicacion en 1915 de la teoria de la relativitat generala per Albert Einstein modifiquèt prefondament la concepcion classica de la gravitacion e dei proprietats de l'estructura de l'Univèrs. D'ara endavant, l'espaci es plus considerat coma una entita absoluda mai coma una estructura sopla deformada per la matèria car lo temps e son debanament son afectats per la preséncia de matèria. De mai, la complexitat deis equacions de la relativitat generala èra tant malaisada de resòuvre qu'Einstein espereu foguèsse sceptic quant ai possibilitats de'n trobar de solucions exactas. Pasmens, solament quauquei mes après la publicacion de la teoria, lo fisician alemand Karl Schwarzschild capitèt de calcular una solucion capabla de descriure lo camp gravitacionau exterior d'una distribucion de massa de simetria esferica. Aquela solucion podiá tanben èstre utilizada en l'abséncia de matèria : existía totjorn un camp gravitacionau, que son comportament èra similar a aqueu de la gravitacion universala, mai au centre de la distribucion de massa se situava un ponch, dich singularitat gravitacionala a l'ora d'ara, onte la gravitacion èra infinida. A l'entorn d'aqueu ponch, se troba tanben una zòna onte certanei paramètres de descripcion dau camp gravitacionau èran plus definits. Aquò es lo modèl utilizat per descriure un trauc negre mai, a l'epòca, Einstein e Schwarzschild consideravan aqueu ponch coma solament matematic e non fisic. Pasmens, en 1921, Paul Painlevé e Allvar Gullstrand mostrèron, d'un biais independant l'un de l'autre, qu'aquela zòna corresponguèsse a un orizont deis eveniments. Es a dire una zòna qu'es pas possible de quitar son interior un còp qu'un objècte i es rintrat. Dins aquò, la nocion de trauc negre, meme se va conóisser de desvolopaments importants fins a la Segonda Guèrra Mondiala, demorèt magerament una curiositat matematica.
A la fin deis annadas 1920, lo fisician indian Subrahmanyan Chandrasekhar donèt la premiera aplicacion dau concèpte a un objècte vertadier. D'efèct, mostrèt qu'en delà d'una massa critica, un objècte astrofisic qu'es pas lo sèti de reaccions nucleras pòu s'afondrar vèrs son centre sota l'efèct de sa gravitat car ges de fòrça pòu alora s'i opausar. Lo fach que Chandrasekhar assaièsse d'aplicar sa teoria a una naneta blanca entraïnèt lei criticas d'Arthur Eddington e una controvèrsa a prepaus de la talha maximala d'aqueu tipe d'estèlas. Se sap a l'ora d'ara que l'afondrament d'una naneta blanca s'acabèt per una supernova de tipe Ia e non per la formacion d'un trauc negre. En revènge, lo rasonament de Chandrasekhar permet d'explicar la formacion d'un pulsar, objècte desconegut dei scientifics durant leis annadas 1920[1].
L'existéncia dei pulsars, o estèlas de neutrons, foguèt prevista pendent leis annadas 1930 per Fritz Zwicky. Robert Oppenheimer e Hartland Snyder calculèron alora la massa maximala en delà d'aquela, lei pulsars deguèsson s'afondrar sota l'efèct de la gravitacion desvolopant donc tornarmai l'idèa de trauc negre. Dins aquò, lo movement conoguèt un aplant provisòri a la seguida d'un article d'Albert Einstein publicat en 1939 mostrant l'absència de sens fisic dei « singularitats de Schwarzschild ». En causa de l'influéncia de son autor e de la guèrra, leis arguments presentats dins l'article serán solament refutats dins leis annadas 1960 durant un periòde que va veire l'acceptacion de l'existéncia dei traucs negres e la mesa en forma dei teorias regardant lo subjècte.
La mesa en forma de la teoria e son acceptacion[modificar | modificar la font]
Après 1945, lo concèpte de trauc negre foguèt tornarmai estudiat a partir deis annadas 1960. Pasmens, au contrari deis annadas 1920, la generacion novèla d'astrofisicians considerava plus necessàriament lo concèpte coma solament teoric dempuei la descubèrta dei premiereis estèlas de neutrons a partir de 1967. De mai, leis arguments de l'article d'Einstein foguèron refutats per un ensems de trabalhs sus lei singularitats, especialament aquelei de Stephen Hawking e de Roger Penrose. Lei traucs negres venguèron pauc a pauc d'objèctes astronomics vertadiers e lo tèrme foguèt creat en 1967 per John Wheeler. La descubèrta en 1971 dau sistèma X Cygnus X-1 acabèt aquela evolucion e prepausèt lo premier candidat a l'estatut de trauc negre.
Dempuei la fin dau sègle XX, leis observacions de sistèmas astrofisicas considerats coma de traucs negres son mai e mai nombrosas e divèrsei classas de traucs negres son definidas segon la talha o l'origina de l'objècte. Enfin, venguèron un objècte major d'estudis per lo desvolopament o la confirmacion de modèls de descripcion de l'Univèrs.
Proprietats e estructura[modificar | modificar la font]
Lo teorèma de calvicia mostra qu'après sa formacion un trauc negre a solament tres proprietats fisicas independentas que son sa massa, sa carga e son moment angular[2]. Aquelei proprietats son especialas car se pòdon mesurar dempuei l'exterior d'un trauc negre. Per exemple, un trauc negre cargat va replegar o atirar una carga d'un biais similar a un objècte ordinari tenent una carga similara. En revènge, lo rèsta dei proprietats de la matèria composant un trauc negre es desconegut après son intrada dins l'orizont deis eveniments. L'estructura d'un trauc negre es donc mau conegut e devesida entre tres o cinc zònas principalas, mai o mens teoricas, que son :
- la singularitat qu'es lo ponch dau trauc negre onte la gravitat devèn infinida.
- l'orizont deis eveniments qu'es lo limit entre l'univèrs conegut e lo trauc negre espereu.
- l'esfèra de fotons qu'es una zòna onte la gravitat es tant granda que lei fotons orbitan a l'entorn dau trauc negre.
- l'ergosfèra qu'es una zòna onte la gravitat d'un trauc negre en rotacion es capabla d'entraïnar dins son movement l'espaci e la matèria dins son movement.
- un disc d'acrecion en rotacion a l'entorn dau trauc negre format per la matèria atirada vèrs la singularitat
Proprietats fisicas e classificacion dei traucs negres[modificar | modificar la font]
Un trauc negre tèn donc tres paramètres observables que son sa massa M, sa carga electrica Q e son moment angular J. Existís una inequacion, exprimida en unitats de Planck, que permet de definir l'ensems teoric dei valors possiblas per la carga electrica e lo moment angular en foncion de la massa :
Coma la massa es necessariàment positiva, se pòu definir una premiera classificacion formada per quatre familhas de traucs negres teorics segon lei valors adoptadas per lei dos autrei paramètres :
- Q = 0 e J = 0, trauc negre de Schwarzschild.
- Q = 0 e J ≠ 0, trauc negre de Kerr.
- Q ≠ 0 e J = 0, trauc negre de Reissner-Nordström.
- Q ≠ 0 e J ≠ 0, trauc negre de Kerr-Newman.
Pasmens a l'ora d'ara, se conois ges de mecanismes permetent de formar un objècte compacte tenent una carga siginicativa. Lei grops de Reissner-Nordström e de Kerr-Newman son donc considerats coma teorics e non fisics. Lei modèls possibles son donc aquelei de Kerr e de Schwarzschild. Lo premier es lo pus important car la matèria atirada per lo trauc negre dèu formar un disc d'acumulacion en rotacion. Va donc comunicar un movement au trauc negre que va intrar tanben en rotacion. Lo modèl de Kerr es donc lo tipe unic de trauc negre que leis astronòms pensan descubrir. Pasmens, se considera possible de trobar de trauc negre amb un movement de rotacion fòrça feble que serán pròche dau modèl de Schwarzschild.
Per leis astronòms, se desvolopa una segonda classificacion basada sus leis observacions e la massa M dau trauc negre, sensa considerar lo moment angular J o la carga electrica Q. Aquò permet de calcular lo rai de l'orizont deis eveniments, dich rai de Schwarzschild rsh, segon lei relacions :
Quatre classas de trauc negre son alora definidas :
- lei traucs negres supermassís amb una massa situada entre 105 e 109 massas solaras e un rai de Schwarzschild situat entre 0,001 e 10 UA. Son generalament situats au centre dei galaxias.
- lei traucs negres intermediaris amb una massa d'aperaquí 103 massas solaras e un rai de Schwarzschild d'aperaquí lo rai terrèstre. Aquela populacion de traucs negres es fòrça mau coneguda. D'objèctes d'aquela classa semblan formar lo centre de certaneis amàs globulars coma M15.
- lei traucs negres estelars amb una massa d'aperaquí 10 massas solaras e un rai de Schwarzschild d'aperaquí un trentenau de quilomètres. Son de traucs negres que se forman après l'afondrament d'una estèla en fin de vida.
- lei micro traucs negres, o traucs negres primordiaus, amb una massa inferiora a aquela de la Luna e un rai de Schwarzschild inferior a un millimètre. Lei micro traucs negres an una durada de vida fòrça limitada en causa de fenomèns d'evaporacion fòrça rapides. Lei traucs negres primordiaus son una classa de traucs negres formats au començament de l'Univèrs.
Orizont deis eveniments[modificar | modificar la font]
La formacion d'un orizont deis eveniments es una caracteristica de l'aparicion d'un trauc negre. Sa forma es esferica per un trauc negre que serà pas en rotacion e quasi esferica per un trauc negre en rotacion. Sa talha es definida per lo rai de Schwarzschild. Es un limit de l'espaci temps que permet solament lo passatge de la matèria o d'un raionament vèrs lo trauc negre. Un còp l'orizont deis eveniments passat, pòu solament se dirigir mai e mai vèrs lo centre dau trauc negre e ren pòu ne'n sortir. En causa d'aquela proprietat, lo rai de l'orizont deis eveniments es de còps definit coma lo rai dau trauc negre.
Coma tot objècte qu'intra dins lo trauc negre aumenta la massa d'aqueu darrier, lo rai de l'orizont aumenta tanben pauc a pauc dins lo corrent de la creissança dau trauc negre. Pasmens, la matèria situada entre l'orizont es pas immediatament absorbida per la superficia dau trauc negre e es donc totjorn somesa ai lèis de la mecanica quantica. Ansin, lo fisician Stephen Hawking a demostrat que l'orizont deis eveniments pòu tanben èstre lo sèti de mecanismes de creacion de parèus particula/antiparticula que van entraïnar pauc a pauc una pèrda de massa dau trauc negre puei son evaporacion.
Singularitat[modificar | modificar la font]
Lo centre dau trauc negre es definit per la relativitat generala coma una singularitat gravitacionala, es a dire una region de l'espaci temps que sa corba es infinida. Per una trauc negre pas en rotacion, serà un ponch e per un trauc negre en rotacion, serà un anèu situat au centre e dins lo plan de rotacion[3]. Dins lei dos cas, la singularitat tèn un volume nul e assosta tota la massa dau trauc negre. Sa densitat es donc logicament infinida.
En causa de sa posicion au centre de l'orizont deis eveniments, la singularitat pòu pas èstre observada. De mai, l'existéncia dei singularitats es generalament considerada coma la demonstracion dei limits dei teorias scientificas actualas per descriure l'Univèrs. S'espera qu'una teoria unificada entre la relativitat generala e la mecanica quantica serà capabla d'eliminar aquelei singularitats.
Pasmens, la manca actuala a pas empachat certanei scientifics d'estudiar l'evolucion d'un objècte intrant dins un trauc negre. Ansin, dins un trauc negre que serà pas en rotacion, un còrs serà estraçat per lei fòrças de marèa causadas per la gravitacion granda dau luòc. Puei, va agantar la singularitat onte serà esquichat e sa massa serà aponduda a aquela dau trauc negre. En revènge, dins un trauc negre en rotacion, serà possible de defugir la singularitat. Lei solucions matematicas possiblas mostran alora divèrsei possibilitats coma aquela de quitar lo trauc negre vèrs un espaci temps diferent. Pasmens, aquelei solucions son fòrça inestablas e son donc consideradas coma solament teoricas.
Esfèra de fotons[modificar | modificar la font]
L'esfèra de fotons es la region onte lei fotons atirats per la gravitat dau trauc negre son en orbita a l'entorn d'aqueu darrier. Per un trauc negre de massa M, tèn una forma esferica que son rai es definit per :
Leis orbitas d'aquelei fotons son fòrça inestablas. Ansin, una perturbacion menora pòu modificar sei trajectòrias e permetre la liberacion d'un foton o sa casuda vèrs l'orizont deis eveniments. L'origina dei fotons de l'esfèra pòu èstre la captura de rais electromagnetics per la gravitat o la produccion locala per la matèria caufada durant sa casuda.
L'existéncia d'una esfèra de fotons es pas una caracteristica especifica dei traucs negres. D'autrei còrs massís e pichons, coma d'estèlas de neutrons, son tanben capables de presentar aqueu fenomèn.
Ergosfèra[modificar | modificar la font]
L'ergosfèra es una region de l'espaci temps de forma ellipsoïdala situada a l'entorn de l'orizont deis eveniments d'un trauc negre en rotacion. Se definís coma una zòna de l'espaci temps qu'intra en movement dins lo sens de rotacion dau trauc negre en causa de l'importància de sa gravitat. Pròche de l'orizont, aquela fòrça pòu venir tant importanta qu'un objècte podriá pas se desplaçar dins lo sens opausat sensa passar la velocitat de la lutz. Lei còrs e lo raionament pòdon s'escapar de l'ergosfèra normalament. Dins aquò, en causa de l'efèct entraïnat per la rotacion dau trauc negre, pòdon aver a la sortida una energia pus importanta qu'a l'intrada. Aquela energia es presa au moment angular dau trauc negre causant donc una demenicion de sa velocitat de rotacion.
Disc d'acrecion[modificar | modificar la font]
Un disc d'acrecion es una estructura formada per la matèria en orbita a l'entorn dau trauc negre e atirada vèrs l'orizont deis eveniments. Aquela formacion es pas tipica d'un trauc negre car d'autrei còrs coma una naneta blanca o una estèla en formacion pòdon lo presentar. En causa dei constrenchas gravitacionalas presentas dins leis environs d'un trauc negre, la temperatura dau disc es fòrça importanta e la matèria formant lo disc va emetre de raionaments X o gamma fòrça importants.
Formacion e evolucion[modificar | modificar la font]
Mecanismes de formacion[modificar | modificar la font]
Lei mecanismes de formacion dei traucs negres son encara mau coneguts per lei scientifics. Per lei traucs negres « astronomics », d'afondraments gravitacionaus e de procediments de fusion permeton d'explicar la formacion d'aquelei còrs. Pasmens, de recèrcas recentas an mostrat la possibilitat d'existéncia de mecanismes de formacion exotics coma la collision d'energia auta entre doas particulas. Un còp format, un trauc negre va aumentar sa talha per l'absorcion de matèria e podriá s'evaporar per l'emission d'un raionament d'origina quantica. Dich raionament Hawking, aqueu darrier es capable d'entraïnar l'evaporacion, e donc la disparicion totala, dau trauc negre.
Afondraments gravitacionaus[modificar | modificar la font]
Per l'astrofisica, un trauc negre se pòu considerar coma l'estadi ultime d'un afondrament gravitacionau. Dos estadis de compacitat de la matèria lo precedisson dins lei nanetas blancas e leis estèlas de neutrons. Dins lo premier cas, es la pression de degeneracion deis electrons que permet d'assegurar l'equilibri de l'estèla. Dins lo segond, es l'interaccion fòrta que lo permet. La formacion d'un trauc negre se debana quand la fòrça de gravitat es pron granda per despassar l'efèct de la pression. Aquò a luòc quand la massa de l'estèla d'origina despassa una massa critica. Dins aqueu cas, i a plus de fòrça coneguda que sigue capabla d'assegurar l'equilibri e lo centre de l'estèla va totalament s'afondrar.
Pasmens, en fòra de la fin de vida d'una estèla pron massiva, d'autrei cas teorics son egalament capables de causar un afondrament gravitacionau. D'efèct, se pòu imaginar de mecanismes de fusion d'estèlas de neutrons o d'acrecion de matèria per una estèla de neutrons unica. Coma aquelei còrs tènon ja una massa importanta compactada dins un espaci feble, se pensa qu'un apondon de matèria pòu permetre de despassar la massa critica e entraïnar l'afondrament gravitacionau. Dins aquò, maugrat la possibilitat teorica, aquelei cas devòn èstre fòrça rars.
Collision d'energia auta[modificar | modificar la font]
En teoria, la collision entre doas particulas d'energia auta es egalament capabla de formar un compausat amb una densitat pron importanta per formar un micro trauc negre. Seriá lo cas dins d'accelerators de particulas onte se debanan de collisions entre particulas que tènon una velocitat pròcha d'aquela de la lutz. Totei lei luòcs onte se debanan de collision entre particulas d'energia auta, coma l'atmosfèra terrèstra per exemple, podrián tanben assostar lo fenomèn. Pasmens, au començament dau sègle XXI, aqueu fenomèn foguèt pas encara observat e aqueu mecanisme de formacion es donc totjorn ipotetic.
Creissença[modificar | modificar la font]
Un còp format, un trauc negre pòu contuniar de créisser gràcias a l'absorcion de matèria o de raionament suplementaris. Dos fònts principalas semblan existir. La premiera es formada per lo gas o la poussa interestelars e lo raionament galactic. Aquò sembla èstre la fònt principala de massa de la màger part dei traucs negres, compres lei traucs negres supermassís[4]. La segonda permet d'explicar la formacion dei traucs negres pus importants gràcias a la possibilitat de fusionar amb un autre objècte astronomic coma una estèla, una estèla de neutrons o meme un autre trauc negre. Fòrça rar, aqueu darrier procediment de fusion permetriá d'accelerar rapidàment la créissança d'un trauc negre e permetriá de descriure la formacion dei traucs negres supermassís au començament de l'Univèrs.
Evaporacion[modificar | modificar la font]
En 1974, Hawking a mostrat, en teoria, que lei traucs negres son pas totalament negres e que pòdon emetre de particulas[5]. Ansin, sensa apodon de matèria o de raionament sufisent, un trauc negre podriá s'evaporar pauc a pauc en causa de l'emission d'aquelei particulas. Dins leis annadas seguentas, aqueu resultat foguèt confirmat per d'aprochas diferentas e lo raionament emés per un trauc negre foguèt dich raionament Hawking. D'origina quantica, l'intensitat d'aqueu raionament seriá d'aitant mai febla que la massa au trauc negre es importanta. La consequéncia es que la durada de vida d'un trauc negre seriá donc d'aitant mai granda que sa massa seriá granda.
A l'ora d'ara, aquela teoria es pas confirmada en causa de la dificultat de detectar de traucs negres dins l'Univèrs. Pasmens, gràcias au desvolopament d'accelerators de particulas pus poderós, seriá possible de crear de micro traucs negres. En causa de lor massa limitada, lo fenomèn d'evaporacion devriá entraïnar lor disparicion au bot de quauquei desenaus de segondas.
Observacions[modificar | modificar la font]
En causa de l'absència de raionament important emés per lei traucs negres e dau diamètre feble d'un orizont deis evenimets, l'observacion dirècta d'aquelei còrs es fòrça malaisada. En consequéncia, l'observacion dei traucs negres dèu se concentrar sus lei signes indirècts marcant la preséncia d'un objècte d'aqueu tipe dins leis environs. Sovent, divèrsei signes diferents pòdon s'observar a l'entorn d'un trauc negre.
Indicis principaus de preséncia d'un trauc negre[modificar | modificar la font]
Acrecion de matèria e raionament X[modificar | modificar la font]
En causa de la conservacion dau moment angular, lo gas e la poussa que son atirats per la gravitat dau trauc negre forman un disc a l'entorn de l'orizont deis eveniments. A l'interior d'aqueu disc, lei fòrças de friccion van entraïnar una aumentacion fòrta de la temperatura e lo gas present dins lo disc va alora emetre de raionaments X que pòdon èstre detectats per de telescòpis especializats. Generalament, lei discs d'acrecion son acompanhats de giscles de matèria de lòng de l'axe de rotacion.
La deteccion d'un raionament X es donc un mejan fòrça utilizat per detectar la preséncia d'un trauc negre. Pasmens, coma de còrs coma una naneta blanca o una estèla de neutrons son tanben capablas de formar aquela estructura, aqueu metòde dèu èstre completat per lo calcul de la massa de l'objècte a l'origina dau raionament.
Giscles de matèria[modificar | modificar la font]
Certanei traucs negres, coma aquelei situats au centre dei galaxias, serián capables de produrre de giscles de matèrias fòrça importants de lòng de lor axe de rotacion. La deteccion d'aquelei giscles pòu en teoria permetre de trobar lo trauc negre a l'origina de son emission.
Efècts d'una gravitat importanta[modificar | modificar la font]
Un autre metòde per detectar la preséncia d'un trauc negre es de recercar dirèctament leis efècts de sa gravitat sus son environament. Lo principau es l'efèct de lentilha gravitacionala. Aquò es causat per la deviacion dei rais electromagnetics en causa de la deformacion de l'espaci temps. Aquel efèct es observat per de galaxias alunchadas. Pasmens, foguèt pas encara observat per de traucs negres. Un segond efèct seriá la manifestacion d'ondas gravitacionalas. Aquel efèct foguèt ja detectat d'un biais indirèct sus un sistèma binari de pulsars mai jamai sus un trauc negre. Enfin, un tresen efèct de la gravitat es l'escart vèrs lo roge dei rais luminós. Aqueu metòde es tanben basat sus la deformacion de l'espaci temps causat per la gravitat dau trauc negre e es fòrça eficaça dins certanei cas coma lei sistèmas binaris.
Luòcs de recèrca[modificar | modificar la font]
Sistèmas binaris[modificar | modificar la font]
Sistèmas binaris X[modificar | modificar la font]
Lei sistèmas binaris X son un cas especiau d'acrecion de matèria e de raionament X. Es format per un sistèma de dos còrs que son generalament una estèla e un objècte invisible. L'ensems es una fònt importanta de raionament X indicant la preséncia d'un disc d'acrecion format de matèria venent de l'estèla vèrs lo còrs invisible. La mesura dau periòde de rotacion de l'estèla permet alora de determinar la massa de son companhon invisible. Se sa massa es granda, es alora considerat coma un trauc negre. Lo premier trauc negre descubèrt en 1971, Cygnus X-1, foguèt trobat dins un sistèma d'aqueu tipe. Es compausat d'una estèla supergiganta d'una massa estimada entre 20 e 30 massas solaras e d'un trauc negre d'una massa estimada entre 7 e 13 massas solaras. La gravitat dau trauc negre es capable d'atirar de gas de la superficia de l'estèla que va formar un disc d'acrecion.
Escart vèrs lo roge[modificar | modificar la font]
L'estudi de l'escart vèrs lo roge d'un sistèma binari permet tanben de detectar la preséncia d'un trauc negre per l'influéncia de sa gravitat sus lei rais electromagnetics emes per son companhon. La preséncia d'un objècte massís e pichon (naneta blanca, estèla de neutrons, trauc negre...) va se manifestar per una oscillacion periodic de l'espectre de l'estèla dau blau au roge. Per caracterizar alora la preséncia d'un trauc negre, la mesura se completa per lo calcul de la massa dei membres dau sistèma.
Nuclèu galactic[modificar | modificar la font]
Coma es generalament considerat d'ara endavant que lo centre dei galaxias assoste un trauc negre supermassís, l'observacion dei nuclèus galactics es donc un biais aisat per estudiar lei traucs negres. En particular, existís de classas de galaxias que tènon un nuclèu actiu, coma lei quasars, que son activitat seriá causada per la preséncia d'un disc d'acrecion gigant e de giscles de lòng de l'axe de rotacion dau trauc negre. De modèls son en cors d'estudi per descriure lo foncionament d'aquelei traucs negres. D'autra part, dempuei quauqueis annadas, se desvolopada l'estudi dau centre de la Via Lactèa que tendriá un trauc negre que sa massa es estimada entre 2,6 e 4,3 milions de massas solaras. Lo metòde principau es l'estudi dau movement deis estèlas pròchas dau centre de la galaxia e l'observacion dei fònts X de la region. L'estudi dau centre dei galaxias, activas o non, permet de desvolopar de modèls teorics sus la formacion dei galaxias e de l'Univèrs.
Questions dubèrtas[modificar | modificar la font]
En causa dei limits dei teorias actualas per descriure lei traucs negres, aqueleis objèctes son lo subjècte de divèrsei controvèrsias scientificas que devesisson leis astrofisicians e lei teorians. Lei principalas regardan d'un caire l'entropia e la termodinamica d'un trauc negre e d'autre caire lo paradòxa de la pèrda d'informacion de matèria e de raionament intrats dins l'orizont deis eveniments.
Entropia e termodinamica[modificar | modificar la font]
La possibilitat d'associar una valor d'entropia a un trauc negre apareguèt entre leis annadas 1960 e 1970. D'efèct, aperavans, de consideracions classicas donavan una valor d'entropia nulla per lei traucs negres. Òr, aquò èra en oposicion ambé la segonda lèi de la termodinamica disent que l'entropia de l'Univèrs pòsque pas demenir. Ansin, foguèt prepausat l'idèa qu'un trauc negre deguèsse aver una entropia proporcionala a la superficia de son orizont deis eveniments. Lei recèrcas d'Hawking sus la superficia de l'orizont deis eveniments e sa prediccion dau raionament que tèn son nom an per la seguida renfòrçat lo desvolopament d'una termodinamica dei traucs negres. De lèis termodinamics espefics ai traucs negres mai analògas ai lèis de la termodinamica classica foguèron donc prepausadas.
Pasmens, maugrat aquelei progrès, es malaisat de definir una interpretacion fisica de l'entropia dei traucs negres. En termodinamica classica, l'entropia es una mesura dau nombre d'estats que pòu tenir l'estructura microscopica d'un sistèma qu'es caracterizat per de paramètres macroscopics (volume, pression, temperatura...). Dins lo cas d'un trauc negre, la comprenença d'aquelei paramètres es malaisada e se supausa qu'aqueleis estats pòscan èstre depintats dins lo quadre d'una teoria de la gravitacion quantica.
Paradòxa de la pèrda d'informacion[modificar | modificar la font]
Segon lo teorèma de calvicia, un trauc negre es caracterizat per solament tres paramètres que son sa massa, sa carga electrica e son moment angular. Òr, a l'origina d'un trauc negre, i a generalament una massa de matèria (sovent una estèla) que tèn un nombre grand d'informacions complèxas. La transformacion d'aquela massa en trauc negre entraïna l'emission d'un nombre important de fotons o d'ondas gravitacionalas. La situacion es identica quand lo trauc negre ja format captura de matèria o de raionament de son environament pròche. Pasmens, aqueleis emissions son pas sufisentas per descriure lei caracteristicas d'originas dau còrs o deis elements absorbits per lo trauc negre.
Avans la prediccion dau raionament Hawning, aquò èra pas un problema vertadier car lei traucs èran supausats eternaus e l'informacion deviá donc èstre logicament conservada dins lo trauc negre. Pasmens, l'existéncia possibla d'un raionament termic cambia aquela situacion car aqueu flux d'energia es totalament aleatòri e desordonat entraïnant donc una pèrda de l'informacion dins lo corrent dau procediment d'evaporacion dau trauc negre. Aquela conclusion es en violacion de divèrsei principis fondamentaus de la fisica actuala.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo premier pulsar conegut foguèt descubèrt per Jocelyn Bell e Antony Hewish en 1967
- ↑ Heusler, M. (1998). "Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond". Living Reviews in Relativity 1 (6).
- ↑ Carroll, Sean M. (2004), Spacetime and Geometry, Edicion Addison Wesley, pp. 264-265.
- ↑ Rees, M. J.; Volonteri, M. (2007). "Massive black holes: formation and evolution". In Karas, V.; Matt, G.. Black Holes from Stars to Galaxies—Across the Range of Masses. Cambridge University Press. pp. 51–58.
- ↑ Hawking, S. W. (1974). "Black hole explosions?". Nature 248 (5443): 30–31.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Carroll, Sean M., Spacetime and Geometry, Addison Wesley, (ISBN 0-8053-8732-3)
- (en) Hawking, Stephen, A Brief History of Time, Bantam Books, (ISBN 0-553-38016-8)


c: text/html

text:
Posted in Pàmias, tagged agla, Arièja, castèl, Lordat on decembre 19, 2013|
Leave a Comment »
A 956 mètres d’altitud, quilhat sus un puèg rocos dominant la val d’ Arièja; lo castèl de Lordat aculhis 35 ausèls rapinhaires. Los ausèls mai importants son : un falcon pelegrin, un voltor, un milan reial, un milan negre, una agla reiala …
Es a Lordat, en Arièja, entre Foish e la Vila d’ Ax.
Vitalis
Read Full Post »
Amics,vos presentam la ciutat de Carcassona.
Es un castèl de l’Edat mejana qu’es fòrça grand. Es estat renovat per Violet le Duc. I a de botigas dins lo castèl. I a d’espectacles e de grops de musica dins la ciutat.
Lo castèl se tròba al sud de la vila, es un castèl del sègle XII. I a en tot 51 tors e plen de muralhas. Sul costat oèst, autres còps, lo mai vulnerable, se tròba una sola pòrta, e darrièr s’adreita una tor « tresaur » que fasia partida del sistèma defensiu.
Las muralhas qu’enròdan la ciutat son las mai complètas de l’Edat Mejana.
Vos aconselham de l’anar visitar.
Aimeric, Antonin, Iouri, Estébàn
Read Full Post »
Posted in Pàmias, tagged castèl, castellar, Pàmias on Novembre 27, 2009|
Leave a Comment »
Es una mena de puèg (pichona sèrra o còla) just a costat de la catedrala e de l’ostal de la comuna. Ara, es un lòc de passejadas, de fèsta : i a de camins entre los arbres per i pujar, e a la cima, un espaci bèl per jogar o se pausar. I anam de còps, passam per un camin fait de còdols que se ditz « crabotin » o camin de las crabas. D’amont, vesèm fòrça plan la vila tota, los campanals e l’usina metallurgica, e de l’autre costat, las montanhas.
Aqueste endreit se ditz le castellar per çò qu’autres còps, a l’edat mejana, i èra le castèl.
Read Full Post »
Posted in Pàmias, tagged castèl, cauna, glèisa, Pàmias, temple on Novembre 27, 2009|
3 Comments »
Una part del departament d’Arièja es la montanha : los Pirenèus, e lo pic mai naut es lo mont Valièr.
I a 3500 caunas en Arièja : i a caunas pichonas e grandas caunas, la mai bèla d’ Euròpa es Lombriva. N’ia plan d’autras, fòrça visitadas per çò qu’i a de pinturas o d’escalpraduras : las de Nhaus, pròche de Tarascon, de La Vaca, la del Mas d’Asil… La de Nhaus se pòt pas pus tròp visitar, alavetz ne fabriquèron una còpia pas luènh amb un musèu e plen d’activitats : se sona lo Pargue de la Preïstòria. I a tanben mantunes dolmèns (e pèiras levadas) e de tombas d’òmes preïstorics.
Lo castèl de Foish es pas en roïnas, es estat restaurat. Es fòrça polit sus son pic e fòrça mond lo visitan. Un autre castèl d’Arièja plan famos es lo castèl de Montsegur : èra un castèl catar e a la fin de la crosada contra los Catars, los crosats lo conquistèron. Ara demòra pas que qualques roïnas del castèl que los franceses construiguèron apuèi.
A Masèra, i a un « domèni dels ausèls » : son de lacs pichons que plen d’ausèls migrators s’i arrèstan. I a de pòstes d’observacion per observar sens los desrengar los ausèls : tirons, cambaruts, aucas, cigonhas… I trobam plan d’entressenhas suls ausèls migrators.
Escrit per Pèire B amb l’ajuda d’Aimeric e Lucas
Read Full Post »

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Agricultura
L'agricultura (del latin agricultura) es l'ensems de las activitats economicas qu'an mai que mai per objècte la cultura de las tèrras, e d'un biais general « l'ensems dels trabalhs que transforman lo mitan natural per la produccion de vegetals e d'animals utils per l'èsser uman ».
Dans lo sector de l'economia agricòla, l'agricultura se definís coma l'ensems de las activitats que sa foncion es de produsir un revengut financièr a partir de l'esplecha de la tèrra (culturas), de las selvas (silvicultura), dels produches de la mar, lacs e ribièras (aqüacultura, peisses), dels animals de bòria (elevatge) e dels animals salvatges (caça).


text:
Guatemala
La Republica de Guatemala es un Estat d'America Centrala que confronta Mexic al Nòrd-Oèst, l'Ocean Pacific al Sud-Èst, Belize e la mar Cariba al Nòrd-Èst, e Honduras e Lo Salvador al Sud-Èst.
La capitala es Ciutat de Guatemala.
Lo gentillici es guatemalenc -enca o guatemaltèc -èca.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Lo periòde precolombian
- 1.2 Lo periòde coloniau
- 1.3 L'independéncia
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Demografia
- 6 Cultura
- 7 = Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo periòde precolombian[modificar | modificar la font]
Lo periòde preclassic[modificar | modificar la font]
Lo territòri guatemalenc es restat per d'èssers umans dempuei au mens 12 000 ans. Fins au millenari III av. JC, la region foguèt dominada per de caçaires-cuelheires a l'origina de la civilizacion maia. Vèrs 2000 av. JC, comencèt lo periòde preclassic d'aquela civilizacion marcat per l'aparicion de vilatges d'agricultors lòng dau litorau pacific (La Victoria vèrs 1500 av. JC) puei dins lei tèrras autas (Kaminaljuyú vèrs 800 av. JC). Enfin, entre 300 av. JC e 250 ap. JC, de centres pus importants se formèron ambé la construccion dei premiers temples bastits sus de piramidas e ambé l'aparicion de l'escritura maia.
Lo periòde classic[modificar | modificar la font]
Lo periòde classic de la civilizacion maia durèt dau sègle III au sègle X e ne marquèt l'apogèu. En Guatemala, se tròban plusors vestigis de ciutats-estats majoras d'aquela epòca coma Tikal, Uaxactún, Nakum, Naranjo, Holmul e Yaxha. En particular, Tikal foguèt mai d'un còp la poissança principala de l'airau maia entre lei sègles IV e VIII e la vila èra alora un centre demografic, politic e culturau fòrça important de Mesoamerica. Pasmens, coma la màger part deis autrei ciutats maias, conoguèt una crisi grèva au començament dau sègle IX, benlèu en causa de problemas environamentaus. Lo declin foguèt rapide e l'endrech èra totalament abandonat en 950.
Lo periòde postclassic[modificar | modificar la font]
Après la crisi de la fin de l'epòca classica, la civilizacion maia subrevisquèt fins a la conquista espanhòla a travèrs un ret de ciutats-estats pus pichonas. La region dei platèus centraus de Guatemala foguèt un centre important d'aqueu periòde. Plusors estats s'i formèron menent una guèrra quasi continua entre elei. Pasmens, se fau tanben nòtar l'existéncia de l'estat de Tayasal, ben protegit per la jungla de Petén, que demorèt independent fins a 1697.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Installats en Mexic après sa victòria còntra leis Astècs, leis Espanhòus comencèron la conquista dei ciutats maias a partir de 1524. Lo conquistador Pedro de Alvarado ne foguèt l'artesan principau. Maugrat una resisténcia acarnada, lei Maias dei platèus centraus de Guatemala foguèron vencuts en 1527. Dins aquò, la pacificacion definitiva durèt fins ais annadas 1540 e Tayasal resistiguèt a au mens sièis atacas fins a sa capitulacion en 1697.
Leis Espanhòus evangelizèron la region e n'organizèron son esplecha. D'efèct, sa populacion importanta empachèt la disparicion totala deis indigèns decimats per lei malautiás europèas. Ansin, la man d'òbra locala foguèt utilizada segon lo sistèma de l’encomienda per trabalhar au profiech de grands proprietaris terrencs. La capitala de la colonia, Antigua Guatemala, venguèt un dei vilas pus prospèras de l'Empèri Espanhòu. Pasmens, en 1776, una tiera de catastròfas naturalas entraïnèt la construccion de la Ciutat de Guatemala onte foguèt transferit lo poder centrau.
L'independéncia[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei Províncias Unidas d'America Centrala[modificar | modificar la font]
Guatemala proclamèt son independéncia dins l'encastre dei guèrras d'independéncia que tocavan l'Empèri Espanhòu au començament dau sègle XIX. Brèvament annexat per l'Empèri Mexican d'Augustin Ièr (1821-1823), jonhèt la Federacion dei Províncias Unidas d'America Centrala. De luchas duras entre liberaus e conservators marquèron la vida politica d'aqueu país. De 1829 a 1838, lo liberau ondurenc Francisco Morazán menèt una tiera de guèrras per mantenir en plaça la federacion mai foguèt finalament batut per una insureccion quasi simultanèa de Guatemala, de Nicaragua e de la Còsta Rica en 1838-1839.
Lo desvolopament dei plantacions de cafè[modificar | modificar la font]
Après 1839, lo conservator Rafael Carrera, artesan principau de la desfacha de Morazán, dirigiguèt Guatemala d'un biais autoritari de 1844 a 1865. En 1871, una insureccion liberala permetèt a Justo Rufino Barrios de prendre lo poder. A la tèsta d'un regime totjorn fòrça autoritari, modernizèt leis institucions e l'economia. En particular, favorizèt lo desvolopament de la produccion de cafè que venguèt lo còr de l'economia guatemalenca. Pasmens, sa creissença se faguèt au detriment de miliers d'Amerindians que foguèron caçats de sei tèrras.
L'intrada dins l'esfèra d'influéncia estatsunidenca[modificar | modificar la font]
En 1898, Manuel Estrada Cabrera prenguèt lo poder e establiguèt una dictatura que durèt fins a 1920. Puei, après un periòde d'instabilitat consecutiva a son reversament, foguèt remplaçat per lo generau José Ubico que gardèt lo contraròtle dau país de 1926 a 1944. Aquelei dos dictators obtenguèron lo sostèn deis Estats Units d'America en cambi de la proteccion deis interès dei companhiás estatsunidencas, especialament aquelei de la United Fruit Company.
Lo periòde d'Arevalo e d'Arbenz[modificar | modificar la font]
José Ubico foguèt reversat en 1944 e Guatemala conoguèt un periòde democratic de 1944 a 1954 ambé lei mandats de Juan José Arevalo (1944-1951) e dau coronèu Jacobo Arbenz (1951-1954). Lo premier liberalizèt la vida politica e donèt lo drech de vòte ai fremas e ais illetrats (es a dire sustot ais indigèns e lei paures qu'èran estats ansin excluchs de la vida politica). Lo segond comencèt una reforma agrària e exproprièt una partida dei tèrras non cultivadas detengudas per la United Fruit Company. Accusat de comunisme, foguèt alora rapidament reversat per un grop militar vengut d'Onduras e sostengut per la CIA.
La guèrra civila[modificar | modificar la font]
Lei militars gardèron lo poder de 1954 a 1985. Establiguèron un regime fòrça repressiu e suprimiguèron tornarmai lo drech de vòte per leis illetrats. S'ataquèron tanben ai movements indigèns, çò qu'entraïnèt la formacion de guerilhas comunistas a partir de 1960. Unificadas en 1982 au sen de l'Union Revolucionària Guatemalenca, aquelei guerilhas sostenguèron una lònga guèrra que tuèt aperaquí 200 000 personas (principalament d'indigèns), especialament durant la presidéncia dau generau Rios Montt (1982-1986) qu'adoptèt una politica de tèrra cremada. La fin de la Guèrra Freja e l'aplant de l'ajuda militara estatsunidenca permetèron de trobar un acòrd de patz en 1996. Pasmens, lei reformas promesas durant aquelei negociacions foguèron refusadas après un referendum en 2000 entraïnant la resurgéncia de guerilhas.
Guatemala dempuei 1996[modificar | modificar la font]
Dempuei 1996, Guatemala conoís una democratizacion fragila de sa vida politica. D'efèct, la persisténcia d'una criminalitat fòrça importanta, d'una corrupcion generalizada e de violéncias politicas favorizan gaire lo foncionament normau deis institucions. De mai, la polarizacion de la societat demora fòrta entre lei partisans dei dos camps que menèron la guèrra civila. Enfin, la question de la pauretat extrèma deis indigèns, factor principau a l'origina dau conflicte, es pas reglada.
Politica[modificar | modificar la font]
Guatemala es una republica. Lo president, elegit cada 4 ans, es lo cap de govèrn e d'Estat, e representa lo poder executiu de la nacion, assistit pel gabinet e los ministèris de la nacion.
La branca legislativa de Guatemala es representada per un Congrès (Congreso de la República, Congrès de la Republica) compausat d'una Cambra de 158 membres, elegits cada 4 ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
La siá geografia fisica es en granda part montanhosa. Possedís de plajas doças en lo sieu litoral del Pacific e planas bassas al nòrd del país. Es traversada dins sa part centrala per la Sèrra dels Cuchumatanes e part de la Sèrra Madre del Sud.
La siá diversitat ecologica la plaça coma una dels airals toristic pus atractiu de la region. La siá topografia fa que possedisca una varietat de païsatges e de climas, doncas a una granda riquesa de flòra e fauna.
Aperaquí dos tèrces del territòri de Guatemala son formats de montanhas, fòrça d'elas d'origina volcanica. Las tèrras nautas comprenon doas cadenas parallèlas, la Sèrra dels Cuchumatanes e lo sistèma de la Sèrra Madre, continuament de la cadena mexicana del meteis nom, que travèrsa Guatemala d'oèst en èst e dividís lo país en dos altiplans d'estenduda diferenta.
Lo versant septentrional, la region de Petén, compren dempuèi de zonas de creacion de bestiars fins a seuvas nautas (bòsques umids tropicals) e es pauc poblada.
Economia[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Los mestís e los amerindians occidentalizats (coneguts a Guatemala coma ladinos), representan 56% de la populacion. Los amerindians que son pas estats assimilats e descendents del pòble maia, representan 43% de la populacion. La majoritat de la populacion viu dins d'airals rurals, e mai se amb lo recent desvolopament economic l'urbanizacion es accelerada. La religion principala es lo catolicisme. A las comunitats indigènas se son incorporat de cultes tradicionals amerindians. Gairenben 40% de la populacion es protestant, 1% de la populacion practica encara religions maias. La lenga oficiala es lo castelhan, mas pas tota la populacion lo parla. A Guatemala se parlan tanben divèrses dialèctes de la lenga maia, principalament per las comunitats ruralas.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dijous, 7 d’abril de 2011
Aitona Ixidro Elusu
Prumèr qu'avetz lo tèxt originau en creaule gasco-basco-espanhòu:
Aitona Ixidro
Elusu belt tort
Que contentico estagua
Pixa tasunlo
Aita arotza
Que le ville bortsou
Para que se dorma
Le niño con Vou
Le niño ploraue
San José le dit
Aguinta chinet pisque
Que le ville granit
Arrevirada literau: :
Pair Gran Isidòr
Espinós, lèd tòrt,
Quin contentet qu'èra
(De) pujar tà casa deu
Pair Hustèr
Que’u voi breçar
Tà que s’endromesca
Lo nen dab bueu
Lo nen plorava
Sent Jausep que'u ditz
Aguanta nenet un pòc
Que le voi (en)grandit.
Mots bascos:
Aitona Ixidro Elusu
Aitona= Pairin, Pair Gran; en catalan: avi
Ixidro= Isidòr
Elusu, nom basco, variant de Elosu = Espinós
Belt(z): negre, lèd
Aitona Ixidro Elusu qu’èra probablament un « Jan Croquet » basco.
Aita arotza : pair hustèr (Sent Jausèp)
Mots gascons guipuscoans:
En gascon guipuscoan deu sègle 20, u qu’èra prononciada i, j qu’èra prononciada com la x basca o la ch francesa.
Pixa (pishà) = pujar (que non pishar!)
Ta sun lo Aita Arotza = 2 possibilitats
1- Se corregeishem per Ta so'n luAitaAritza= tà çò'n loA.A. tà casa d'en "lo pair hustèr" (Sent Jausèp). Cf. en catalan a can "loAA"
2- tà son "loAA" qu'ei a díser tà son pair hustèr
Ville = vulhe o sia voi (gascon maritim: vui, cat. vull) Ville per “quiero” qu’ei confirmat per Mugica (1923).
Estagua: imperfeit deu vèrb estar 2 (estau, estàs, està, estam, estatz, estàn), aquiu pres dab lo sens de l’espanhòu estar, en gascon normau: èra. Notatz estagua (de estaua) e non estava/estaba.
Pisque: un pòc (deu basco pixca: id.). En gascon maritim, la e e la a atòna finau que’s pronóncian parièr, neutra, mès obèrta que la e de je en francés, un pòc com lo grop eu de peur, heure etc. Ploraue = ploraua.
Chinet: diminutiu de chin (chin, chinet que son plan deu gascon generau : nen, nenet)
Vou: bòu, forma maritima de bueu, ( Vincent Foix).
Granit: grandit. La règla fonetica nd > n qu'èra plan mes generau en gascon d’autes còps que non pas en lo d'uei lo dia (per exemple, autes còps domanar o demanar, demandar qu'ei ua correccion modèrna de demanar, devuda au francés o a l'ongués).
Bortsou: En gascon berçòu qu'ei un variant de breç (cf. en catalan bressol), aquiu pres com a vèrb (basconisme) : breçar. En gascon maritim, la e atòna de berçòu qu'ei prononciada com la a e com la e atòna finau, qu'ei a díser com lo grop eu de peur, heure en francés, o sia de man(i)èra imprononçabla peus bascos guipuscoans e peus espanhòus en generau.
La simplificacion tz > t qu'ei correnta en gascon. Aquiu qu'avem belt(z) e dit(z).


text:
Edat del Coire
L'Edat del Coire (var. Edat deu Coeire, Edat dau Coire), tanben apelada Calcolitic (de Xaλkός khalkos 'coire' e λίθoς lithos 'pèira') o Eneolitic, es una fasa intermediària entre lo Neolitic (o l'Edat Modèrna de la Pèira) e l'Edat del Bronze. Correspond a mantuna cultura que presentan de caracteristicas clarament diferenciadas, dins lo periòde entre 2500 e 1800 abC. Lo bronze es un aliatge de coire e d'estam e, abans d'utilizar lo bronze, s'utilizèt lo coire. Aquesta epòca es pas ben acceptada pr'amor que los primièrs coires èran generalament de bronze natural. Lo coire foguèt lo primièr metal qu'utilizèt l'èsser uman fa aperaquí 5000 ans, a la fin del Neolitic. L'utilizacion del coire dins la Peninsula Iberica se generaliza fa 4000 ans, en coïncidissent amb los bastiments megalitics e la cultura campanifòrma, representativa d'aquestas culturas calcoliticas e que se caracteriza per la decoracion per zonas. Una autra cultura caracteristica del Calcolitic es la Cultura de la Ceramica Cordada originària del nòrd d'Euròpa. Las doas culturas se desplacèron dempuèi lors implantaments originaris e emigrèron, benlèu butadas, cap a Euròpa (la França e l'Alemanha actualas).


text:
Lesotho
Lesotho es un estat d'Africa qu'a pas cap de frontièra maritima. Es enclavat en Sud-Africa.
La capitala es Maseru.
Lo gentilici es basuto.[1]
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion dau Reiaume Sotho[modificar | modificar la font]
Durant la Preïstòria, l'Africa Australa èra demorada per de populacions de caçaires culheires dichs Khoisans (ò Bushmens). Dominèron la region fins au millenari I ap. JC e l'arribada progressiva de populacions bantos que migravan vèrs lo sud e vèrs l'oèst. Aguent lo mestritge de la metallurgia dau fèrre, dau norrigatge e de l'agricultura e ben organizats, lei Bantos prenguèron militarament l'avantatge e rebutèron lei populacions nomadas (que foguèron exterminadas ò reduchas en esclavatge). En parallèl, se devesiguèron entre doas brancas diferentas :
- un premier ensems s'installèt dins lei regions oceanicas e foguèt a l'origina dei Zolos, dei Xhosas ò dei Ndebele.
- un segond ensems demorèt sus lo platèu d'Africa Australa e avancèt vèrs l'oèst. Sei descendents principaus son lei Sothos e lei Tswana.
Durant lo sègle XVIII, l'avançada europèa a partir dau Cap bloquèt lei migracions bantos e entraïnèt una crisi territòriala dins la region. Au començament dau sègle XIX, aquò favorizèt l'emergéncia de reiaumes expansionistas coma lei Zolos de Shaka e lei Nguni. Dich Mfecane (« Periòde dei Trèbols » en occitan), aquela epòca foguèt caracterizada per una instabilitat cronica. Dins aqueu contèxte, lei Sothos abandonèron lei regions orientalas dau platèu per fugir la zòna dei guèrras. Dirigit per Moshoeshoe, una partida dei fugidors s'installèron a l'entorn de la fortalesa naturala de Thaba Bosiu (a l'èst de Maseru) onte resistiguèron ais atacas dei Ndebele e dei Griqua.
Gràcias a sei victòrias, Moshoeshoe fondèt un reiaume qu'es a l'origina dau Lesotho actuau. Dins aquò, la situacion regionala demorava perilhosa en causa dei colons boers que s'installèron lòng de sei frontieras nòrd e oèst. En 1843, Moshoeshoe signèt donc un tractat de protectorat ambé lei Britanics per s'aparar còntra leis ambicions dei Trekkers. Pasmens, aquò empachèt pas d'atacas de part de l'Estat Liure d'Aurenja dins lo corrent deis annadas 1860. Londres reafirmèt alora son protectorat sus lo Reiaume Sotho e l'annexèt dirèctament en 1868. Lo territòri prenguèt alora lo nom de Basutoland.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Maucontents de l'annexion britanica, lei Sotho se revoutèron en 1880. L'insureccion s'acabèt per un acòrd que permetiá d'enebir la crompada de tèrras basutos per de colons blancs. Lei caps tradicionaus gardèron tanben un poder important. Lo projècte britanic èra alora d'integrar Basutoland au sen de l'Union Sud-Africana en formacion. Pasmens, la mesa en plaça de l’apartheid suscitèt l'ostilitat dei caps basutos que capitèron de mantenir son autonòmia en 1910. Dins lo corrent dau sègle XX, Basutoland demorèt ansin un protectorat distint de Sud-Africa que l'utilizèt coma sèrva de man d'òbra.
Lo Lesotho contemporanèu[modificar | modificar la font]
Lo periòde de Leabua Jonathan[modificar | modificar la font]
Basutoland venguèt independent lo 4 d'octòbre de 1966 dins l'encastre dau Commonwealth. Prenguèt alora lo nom de Lesotho e lo Premier Ministre Leabua Jonathan lo dirigiguèt fins a 1987 d'un biais autoritari. D'efèct, entretenguèt inicialament una politica favorabla ais interès sud-africans que maucontentèt lo rèi Moshoeshoe II e lei partits de senèstra. Aquò entraïnèt donc la formacion d'una coalicion gropant la senèstra e lei reialistas.
En 1970, Jonathan perdiguèt leis eleccions. Dins aquò, annulèt l'escrutinh, decretèt l'estat d'urgéncia e enebiguèt lo Partit dau Congrès de Basotho (BCP) qu'èra lo principau partit de senèstra. Quatre ans pus tard, reprimiguèt una insureccion populara e arrestèt mai d'un militant de senèstra. Dins aquò, per de rasons mau conegudas, lo Premier Ministre se raprochèt alora dau blòt socialista. Dins lo corrent deis annadas 1980, aquò vengèt la fònt de tensions vivas ambé Sud-Africa (sostèn basuto a l'ANC, sostèn sud-african ai guerilhas opausadas a la dictatura, blocus economic de Lesotho per Pretoria en 1985...). Lo 19 de genier de 1986, Leabua Jonathan foguèt finalament reversat per un còp d'estat dirigit per lo generau Justin Lekhanya.
Lesotho dempuei 1987[modificar | modificar la font]
Justin Lekhanya creèt un conseu militar per dirigir lo país en acòrd ambé lo rèi Moshoeshoe II. Pasmens, dins lei fachs, lei militars dominavan la vida politica e lo rèi podiá solament limitar lo zèl prooccidentau de Lekhanya. La junta comencèt de liberalizar l'economia e intrèt en conflicte ambé lei reialistas. En 1990, après la revirada d'una temptativa de còp d'estat menada per sei partisans, lo rèi deguèt s'exilar e foguèt remplaçat per son fiu Letsie III.
En 1991, lo generau Elias Ramaema reversèt lo regime e transferiguèt lo poder ai civius. En 1993, d'eleccions liuras foguèron organizadas e ganhadas per lo BCP. Nstu Mokhehle venguèt cap dau govèrn. Pasmens, aquela parentèsi democratica durèt gaire car lo rèi Letsie III suspendiguèt la constitucion. Aquò entraïnèt una crisi institucionala grèva que foguèt reglada en 1995 per una intervencion militara de Sud-Africa, de Botswana e Zimbabwe. Moshoeshoe II venguèt tornarmai rèi (fins a sa mòrt l'annada seguenta) e la constitucion foguèt restablida.
Dins aquò, lei tensions demorèron vivas au sen de la societat basuto. D'efèct, en 1998, lo novèu partit de Nstu Mokhehle (lo Congrès de Lesotho per la Democracia, LCD) ganhèt leis eleccions gràcias a de fraudas electoralas. Lo Premier Ministre Pakalitha Mosisili (LCD) demandèt alora tornarmai l'intervencion de seis aliats (Sud-Africa e Zimbabwe) per mantenir l'òrdre dins lo país. Pasmens, après d'incidents grèus, lei soudats sud-africans quitèron Lesotho l'annada seguenta.
Dempuei aqueu retirament, un novèu sistèma electorau foguèt mes en plaça que permetèt au LCD d'averar leis eleccions en 2002 e en 2007. Pakalitha Mosisili demorèt Premier Ministre mai deguèt faciar una vida politica agitada (scission de son partit, temptativa d'assassinat...) e una crisi sociala dins lo sector industriau. En 2012, perdiguèt leis eleccions au profiech de Tom Thabane. En 2014, s'enfugiguèt en Sud-Africa après de rumors a prepaus d'un complòt militar preparant son assassinat. Un an pus tard, son partit foguèt batut ais eleccions legislativas e Mosisili tornèt venir cap dau govèrn.
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ masculin & femenin.


text:
Shanghai
Shanghai (en chinés: 上海) es la pus granda vila de China en tèrmes de populacion e que ten un dels pus important airal metropolitan del mond, amb mai de 20 milions de personas. Situada al centre de la còsta èst chinesa prèp de la desbocadura del riu Yangzi, la vila es administrada coma una municipalitat amb estatut de província
A l'origina vila de pesca e textils, Shanghai cresquèt en importància al sègle XIV mercé a la situacion favorabla del seu pòrt e coma vila dobèrta al comèrci internacional pel Tractat de Nanking de 1842. La ciutat floriguèt coma un nos del comèrci entre Orient e Occident, e venguèt un centre multinacional de la finança e dels afars dins los ans 1930. La prosperitat de Shanghai foguèt interrompuda aprèp 1949 per la presa de poder comunista e l'arrèst de l'investiment estrangièr que ne'n seguèt. Las reformas economicas de 1990 aguèron per resultat un fòrt desvolopament economic e financièr, e en 2005 Shanghai venguèt lo port de cargo pus actiu del mond.


text:
Articles rengats dins "Literatura"
A la una !
L’âpre verdeur des légendes
Publicat per Cecila Chapduelh | Lo 9 abril de 2018 | Literatura | 0 |
Entrevista : Aurélia Lassaque
Publicat per Silvan Chabaud | Lo 27 febrièr de 2018 | Literatura | 0 |
Filadèlfa de Gèrda – Incarnacion deth Felibr...
Publicat per Miquèu Pujòl | Lo 2 novembre de 2017 | Literatura | 0 |
Libres : Joan Ives Casanòva, L’Eternitat estraviada, edicion l’aucèu libre.
per Silvan Chabaud | Lo 17 mai de 2018 | Literatura | 0 |
Son quatre nòvas que nos fan viatjar entre Irlanda, Corsega, Nauta Provença e Londres que nos liura aquí Joan Ives Casanòva. Un libre de mai per un autor que saupèt fargar una òbra rica e exigenta tant en pròsa coma en poesia.Ne legir mai
Andriu Berry, Les Esprits de Garonne
per La Galipòta | Lo 14 mai de 2018 | Literatura | 0 |
Ne’n damòra quasi pas una quita tralha. Dus articles de Gui Latry e Miquèu Wiedemann pareishuts en 1997 dens la revista universitària Garona, de Bordèu.Ne legir mai
Era « HEDA » que s’ei perduda ?
per Miquèu Pujòl | Lo 5 mai de 2018 | Literatura | 0 |
Solide ! En òbra famusa de Camelat, que’s vòu ara pagèra dera Mirèlha de Mistral, era dauneta, Belina, reina d’aqueras montanhas, que vié « mair », coma ac ditz eth titre deth cant III ena edicion de l’IEO de 1962, mes Camelat, eth, qu’avia escrivut « La hede », e que sinhalè aquera traïson quan furèm amassadi en colloque a Arrens enà fèr omatge ath gran escrivan deth lòc. Era causa n’ei pas sense importància se l’òm cèrca a compréner era fin causida peth poète, era mort de Belina.Ne legir mai
Lo « Boèci » : l’emergéncia de l’occitan literari
per Lo CIRDÒC | Lo 22 abril de 2018 | Literatura | 0 |
Lo « Boèci » es la version occitana de la Consolatio philosophiae, òbra morala del filosòf e òme politic latin Boèci (480?-524). Aquel tèxte es estat compausat per un clergue lemosin pròche de l’abadiá Sant Marçal de Lemòtges, un dels brèces de la « scripta » occitana qu’espelís a l’entorn de l’An Mil. Es uèi considerat coma lo mai ancian monument literari de la lenga d’òc.Ne legir mai
Un metòde del perfièit occitanista ?
per Cecila Chapduelh | Lo 15 abril de 2018 | Literatura | 0 |
Arriba de còps, en país tolosenc, suls inquets, de trobar un libre en occitan. Generalament, lo vendeire es plan en pena per vos explicar çò qu’es, mas a vos, occitanista, vos balha una crana impression d’existir al mièg de tot çò que lo monde vòlon pas mai : las maquinas per far lo pan, los banhs de pè a bullas, los jeans talha 34 o los nº1 ofèrts de cada novèla colleccion de las edicions Hachette. Lo libre occitan ven del còp superflús, coma tot aquel demai, mas existís perça que es estat un besonh a un moment donat e que passèt de mòda… Vòl dire que foguèt de mòda a un moment, doncas ?!Ne legir mai
L’âpre verdeur des légendes
per Cecila Chapduelh | Lo 9 abril de 2018 | Literatura | 0 |
Amb un títol atal, siá passatz lo vòstre camin perque vos disètz qu’es encara un títol de libre de Katherine Pancol, siá la vòstra curiositat se despèrta, vos agafa. Ne volètz saber mai, dobrir lo libre e aquí serà una bona causa !Ne legir mai
Se far de moneda amb sos vièlhs libres occitans, es possible !
per Cecila Chapduelh | Lo 3 abril de 2018 | Literatura | 0 |
Aquí un títol que ne soi plan fièra e que se vòl volontàriament racolaire. Lo podètz utilizar tant que volètz alprèp de qual volètz per far aimar la literarura en occitan. Totas las rasons d’aimar los libres son bonas !
Un títol que auriam poscut legir en bandèu publicitari de quin site internet que siá. Sabètz, al moment de telecargar illegalament un film : vesètz un rectangle que clinhòta ont es marcat « ganha de milions d’euros gràcia a sos libres en occitans : Los traders de la city son furioses.Ne legir mai
Los castèls, la Dordonha e l’aventura
per Cecila Chapduelh | Lo 27 març de 2018 | Literatura | 0 |
L’occitan es pas complètament nud en tèrme de romans per adolescents. Tibal lo Garrèl n’es un. De mai, foguèt lo primièr roman de paréisser en Peirigòrd, siam-ne fièrs ! Pasmens l’istòria de l’edicion d’aquel libre es pro curiosa per la notar aquí…Ne legir mai
Un còp èra… lo libre d’artista
per Cecila Chapduelh | Lo 19 març de 2018 | Literatura | 0 |
Una idèa que m’es demorada al legir de « Lingüistica e renaissentisme occitan » de Joan Thomàs es l’idèa contradictòria que l’identitat occitana se bastís tròp sovent per rapòrt a son dominant mai pròche, mas d’un autre costat qu’« exprimís la volontat de demorar en defòra de tot contacte amb çò que se fa endacòm mai ».Ne legir mai
Entrevista : Aurélia Lassaque
per Silvan Chabaud | Lo 27 febrièr de 2018 | Literatura | 0 |
Aurelia Lassaque, poèta en occitan e en francés, sortís son tresen recuèlh poetic “En quête d’un visage” a las edicions Bruno Doucey, e nos parla de son percors, de son rapòrt a la lenga d’òc e a la creacion literària.
Fòto © Maxime Morin
Aurelia Lassaque, vòstre darrièr recuèlh repren la tematica antica d’Ulisses, vòstra Odissèa dins la lenga occitana justament, coma comencèt ?
Mon Odissèa… es simple, comencèt dins Òlt, dins mon vilatge d’enfança a Sant Martin lo Redon. I ai totjorn ausit parlar de la lenga e quitament parlar la lenga.Ne legir mai
« Garona per Aran Bramant ; Nouguèra per Alous Tout dous… »
per Miquèu Pujòl | Lo 22 febrièr de 2018 | Literatura | 0 |
Condo Sambeat, eth gran poète aranés, que fè cantar Garona e era sièva bessoa espanhòla Nouguèra en dus mervelhosi poèmes, atau qu’amassa e descriu eths nosti países d’endeçà e d’enderà eth Calhau pirenenc en ua sinfonia de 46 estròfas de 8 octosillabes, 19 coplets pera Garona, 27 pera Nouguèra, e doncas eth repic aicinaut que torna 2 còps pera Garona e 5 còps peth riu espanhòu, e da son unitat ath ensem, quate linhas leugèras, ua antitèsi que ditz dus caractèrs, dus países, encòp amics e opausats.Ne legir mai
“Etj ase encantatch”
per Miquèu Pujòl | Lo 3 genièr de 2018 | Literatura | 0 |
Encantat que fu quan òmes e femnas d’Aulus en Coserans me condèren quin avian participat a aquera aventura : ua pèça en gascon escriuta per un curè deth país e jogada per monde deth país !Ne legir mai
M’aboni !
- Abonament al Diari (1 an - 6 numèros)
30,00 €24,00 €
Lo CalenDiari
- Les Détours d’Estiv’Oc – 2nda escala: « Parladissa »
- Balad'Oc Tula 2018
- Cocanha
- Les divendres de l’Espaci Occitan a Pàmias (09)
- Pichons mestièrs d'un còp èra... (Petits métiers d'autrefois...)
- Nadau à Aramits (64)
- Nuèch pastèl a Albi
- Total Festum - Ce (ceux) qui nous lie
- Estrena de la mòstra « Una façada d'ostal occitana carrièra colonel Teyssièr »
- Total Festum à Villeneuves les Béziers (34)
- Remi Geffroy amb los Booze Brothers
- La Mal Coiffée à Villeneuvette (34)
- Nadau à Gimont (32)
- Estagi de cants d’Arièja amb Pascala Respaud
- Cocanha à Drémil-Lafage (31)
- Chants, musiques et instruments traditionnels du haut-Languedoc
- Le theatre des origines à Capendu (11)
- Festenal Tarba en Canta a Semiac e Ibòs
- "La Cansò" per Miquèla Stenta à Rodez
- Le theatre des origines à Sérignan (11)
- " Doas actorejadas musicalas " - Teatre del Platanièr
- ACTOREJADAS MUSICALAS
- Nadau à Aureilhan (65)
- Le theatre des origines - Estagi Temporada de Sant Joan
- Total Festum a Foish (09)
- Les Détours d’Estiv’Oc – 3ena escala: Danças e bal
- Total Festum amb Lo Barrut, Courtial X Kogane, Strictly vinyle, Eths Cebars de Trebons
- Djé Balèti - Total Festum St Hyppolite du Fort (30)
- La Mal Coiffée à Lauris (84)
- Les Ogres de Barback & Le bal Brotto Lopez
- Nadau à Boulogne (31)
- Le theatre des origines - Estagi Temporada de Sant Joan
- Jornada Occitana a Ambialet (81)
- Le theatre des origines – Encontradas à Sommière (30)
- Total Festum à Bressols (82) - Papet J
- Le theatre des origines – Encontradas à Sommière (48)
- Arnaud Cance à Vic-sur- Cère (15)
- Fèsta Fogassa V
- Nadau à Banat (09)
- Festival Para la man Rencontres occitano-bretonnes
- 2e édition du projet «Arab'Oc » à Carcassonne (11)
- Malika Verlaguet à Sète - Total Festum
- Florent Mercadier à Pont de Montvert (48) Total Festum
- Cafès Occitans a Rodés (12)
- Cocanha à Morlhon (12)
- Le theatre des origines - Estagi Temporada de Sant Joan
- Les Ogres de Barback & Le bal Brotto Lopez
- Cocanha à Morlhon (12)
Obrir lo CalenDiari
Los darrièrs articles
- Nintendo, la cultura e lo culte del retrogamingper Tristan Gahús | Lo 24 mai de 2018
- Alidé Sans e Paulin Cortial: Viatge pòp a còr ubèrtper Caroline Dufau | Lo 21 mai de 2018
- Libres : Joan Ives Casanòva, L’Eternitat estraviada, edicion l’aucèu libre.per Silvan Chabaud | Lo 17 mai de 2018
- Andriu Berry, Les Esprits de Garonneper La Galipòta | Lo 14 mai de 2018
- Tè Vé Òc e animaus totemicsper Lisa Gròs | Lo 10 mai de 2018
Las Rubricas
3QA Agenda Barrutlatges Clic & Scroll Clinhada Clip Critica literària Critica musicala D’escart e de talvèra De l’estèir estant Dorsièr Espòrt Fotomatòn L’occitan blos La Rubric@ Libe Joens Lo Magazina Midi Espòrt Mon volontariat Novèlas Pensadas Per la veirina entredubèrta Reportatge Rescontre Scopitòne Tòca-Maneta Tresaurs en Lum TV
Los darrièrs clips
La letra del Diari
Soscrivètz a nòstra letra d'informacions
Podèz soscriure a nòstra letra per èsser assabentat·da de la sortida d'un novèl Diari papièr, o de la publicacion d'articles sul site.
Avètz soscrich amb succès !
Los collaborators
Parlan de Lo Diari
- “Lo Diari, magazine culturel en occitan” – La Dépêche
- “Lodiari.com : un novèl siti d’infos culturalas” – France 3
- “La revista culturala Lo Diari es venguda un magazine en linha” – Jornalet
- “Conta Monde: Lo Diari : la culture en occitan” – France Bleu Occitanie
- “Lo Diari que hé pèth nava dab un siti navèth” – Radio Pais
Los mots claus
aisina servici civic teatre diccionari archius Istòria Paulin Courtial transmission Massilia Sound System videojòcs conte Provença lemosin guèrra Alidé Sans Doctors de Trobar Tecnologia Mauresca Felibritge País Basco rescontre Artús CIRDÒC poesia entrevista polifonia roman gascon site web rugbi Pascal Caumont hip-hop jornau Gasconha Bigòrra Occitanica La Mal Coiffée Djé Balèti video Frederic Mistral cançons Lo Barrut numeric rock linguistica Tè Vé Òc geografia Pierre Perret festenau Patrimòni Cultural Immaterial


text:
Uèi ai en man un libre d'en Progreso Marín, que conta una istòria universala, la d'una migracion politica, que conta una migracion forçada, per anotar lo libre vesi pas qu'una anciana cronica que ai difusit sus un ràdio d'Agenés en 2003. Lo libre acaba de sortir en lenga catalana, "La Dolors - una vida per la llibertat", edicions Pagès.
Al sègle tretzen son los catares que an agut d’anar viure sus las « terras incognitas » dels païses ibericas ; son partits car las tropas reialas francesas los an caçats de las tèrras lengadocianas. E … M.Youssef Chaïn prepausèt un filme sus Avarroès, un filosofe d’aquestes temps, « Le destin » comença sus un lenhièr, aiçò es prepausat en lenga francesa a Carcassona, al sègle XIIIen ( lo francés existava pas ) e lo film utiliza çaquelà la lenga maura [1] desapareguda dins la fin del filme ; mas, lo filme es subvencionat pel ministèri de la cultura e de la francofonia, donc, dèu èstre politicament vertat ? Mas sociolingüisticament realament faus. Los registres de l’inquisicion catolica o explícan clarament : la lenga dels catares es l’occitan (ben segur d’aquestes tempses la lenga se sonava pas vital).
Sus las còstas miègterrencas, los catares son estats la populacion de basa pel pòble catalan. Dins al sègle XVen la lenga literara catalana, èra dita « llemosina », del nom de la normalitat lingüistica establida pels Ducs d’Aquitània, entre 950 e 1050 a l’abadiá de Lemotges [2]. Dins lo Diccionari de la Llengua Catalana se podrà legir a la linha, Llemosi : Dialecte de l’occità, e antic nom de la llengua catalana.
A partit de 1714, los catares devenguts bons catolics conquestadors, e « catalans de soca », an agut de suportar la vision de monde del pòble castelhan, dich español uèi en França, conquestador tanben ; el aurà forabandit los lors dreits de pòble, puèi a fòrabandit lo pòble josiu ; aqueste pòble catalan de religion josiva es partit en Argèria, o en Turquia ( los avèm entendut parlar a la television pels atemptats recents d’Istanbol ).
Dins la revista Enbata de Baiona, Jean-Louis Davant escriu una Iritzia o tribuna liura ; es en en lenga francesa : « Cependant les rois de Castille se sont acharnés jusqu’au bout contre cette majorité musulmane [3], ils l’ont réduite progressivement à l’état de minorité, enfin ils ont tenu à porter le coup de grâce au petit royaume de Grenade qui avait cessé depuis longtemps d’être gênant pour eux ; et pour mieux asseoir leur pensée unique, ils ont expulsés de la péninsule nombre de musulmans. De la même manière ils ont grignoté le royaume chrétien de Navarre [4] , pour conquérir finalement ce qui en restait. / Ensuite l’ennemi intérieur fut le juif : il devait choisir entre l’exil et la conversion au catholicisme. S’il était mal converti, la Santa Inquisición l’envoyait au bûcher…… [[5]] … Aujourd’hui, à l’issue des guerres carlistes et de celle de 1936, le juif de l’Espagne est le Basque, persécuté dans sa langue, sa culture, ses libertés individuelles et collectives. »
Aquesta mescla de religion en Occitània e Catalonha es estada sempre la règla, a Montpelhièr, tres religions monoteïstas co-vivián : cristians, josius e musulmans, coma en mantunes païses catalans ; la tolerància es causa occitana e catalana. Es l’arribada dels pòbles [6] dominators que an destrusit lo balanç. Es pas un astre se lo protestantisme es nascut en Occitània.
La populacion europenca d’Argèria [7] es estada faita d’un aglomerat de populacions forabandidas d’Euròpa : Bandits alsacians o franceses, occitans que cridávan misèria e avián de causir entre París o l’Argèria per aver de trabalh, josius del Reialme catolic de Castilha, etc. Pels catalans, la migracion cap a l’Argèria èra pro aisida, e benlèu naturala, car las conquèstas de Malhòrca e Eivissa avián permetut d’establir ligams ambe Bogia, e las rotas comercialas catalanas son estadas pro miègterranencas pendent dos sègles ( de 1400 a 1500 ).
Lo comerçi es estat la riquessa per Occitània e Catalonha, levat a la barradura de las frontièras, devengudas « frontières naturelles », establidas pels poders franceses e espanhòls o castelhans.
En Catalonha, l’arribada d’autres occitans se nòta tanben entre 1553 e 1717 ; caldrà notar que son los tempses de las migracions occitanas cap a Suïssa, Païses Basses, Alemanha, Anglatèrra, e tanben Caraïbas en nom del Rei de França. Son los elèits – mai que mai protestants – que son estats obligats de partir del país nòstre, Occitània ; l’ « Altes d’Historia de Catalunya » explica pro ben, ambe mapas, aquestas migracions, originàrias del Comengés, de Coserans, de Bigorra, del Pais de Pàmias e de Rius, d’Aush e de Condom, d’Agenés, del Pais Lombers, del Carcin, d’Albigés, de Roergue, d’Auvernha e de Lemosin – la partida paura d’Occitània, mas pas sonque car son tanben partits de Bordèu e Tolosa. Aquestas donadas cartograficas son establidas ambe los registres declaratius matrimonials de Catalonha, donadas, pas destrusidas per la revolucion francesa car escritas en país foran.
Lo temps passa, « una ora de temps e sègles passats »… es lo títol d’un programa de ràdio [8] en Agenés.
Puèi, en 1962, d’Argèria los migrants occitans e catalans ( cristians o josius ) son tornats mai franceses que los franceses ; es una aplicacion reala de la vertadièra eficacetat del nacionalisme francés, nacionalisme d’expansion, que es mai que nacionalisme car es de conquèsta : es un imperialisme, que l’ideologia organizatritz es lo bonapartisme : « La république française est une et indivisible », coma l’Espanha catolica e franquista. M.Juppé explica que la creacion de l’UMP es faita sul modèl del PP, partit espanhòl e post-franquista, eiretièr de la politica ultra-catolica dels reis castelhans. M.Chirac sosten M.Aznar sonque per sa politica en Euskadi, país fortament catolic çaquelà ; èra a Carcassona aquesta annada 2003 e donc lo sosten se faguèt en francés, lenga una e indivisibla de la pensada politica francesa ; Las tropas espanhòlas son dintradas doás vagadas en Euskadi : - ambe las tropas franquistas ( una pensada serà aiçí pel massacre alemand de Guernika ) e – ambe lo govèrn PP de Madrid en 2003, pendent que se parlejava a Carcassona dins d’encontres franco-espanhòls ( sus l’esquina de quí ? La joventut basca).
Dins una novèla « l’ora de partir » Sergi Javaloyes contava la seuna migracion d’Argèria al Bearn, dins las annadas seissantas ; en contacte ambe la reala populacion de Gasconha, la populacion d’en bas, Sergi Javaloyes aprendrà l’occitan, en l’entendre pro ben per n’èstre uèi un grand escrivan d’Aquitània ; dins, « Pasaia [9] » Sergi Javaloyes escriguèt novèlas ; unas d’aquestas se sona « L’istoria deu sovier », l’istoria d’un sovenir « bearnés de uèi » : « Darrèr, qu’as Sidi, e acerà, en ivèrn que nèva ! » ce m’avè dit lo pair. / La nèu aquo quèra quauquarren de meravilhós, per’mor que’m semblava la fin de las fins, qu’ei a díser lo mistèri sancèr deu monde hred deus pais deu Nord. / De l’auta part, penuda sus la sèrra, la glèisa blanca, shens campanas, deu patronatge deus Salisians, qu’apitavan las soás parets blancas qui’s destacavan deu vilatge aperat nègre. Qu’èra lo quartier deus Arabes. En Aquesths temps, n’avi pas comprès totun lo naniqueïsme d’aquera manipulacion lingüistica. Lo blanc taus bons, lo negre taus autes … »
Recentament, ai entendut una emission religiosa, sus Radio 4, que faguèt parlar un coble « pè-nègre », o ancians europèus de l’Argèria « francesa »; èran pro vièlhs, nascuts en Argèria entre 1939 e 1945 ; lor familha venián d’Ardècha … e la productritz parlava de monde « vertadièrament franceses »… Vos conselhi d’anar veire la toponimia d’Ardècha, e podrètz verificar qu’es bravament occitana. Un costat de la parelha èra dit « espanhòl » … o josiu catalan ?
La fauta de coneisséncia mata los pòbles e l’istòria de las loras migracions, e donc, de las rasons d’aquestas migracions, e d’una pensada sus aquestas migracions ; l’ignorància mata e bastís las fòbias, o los vòts extrèmes.
Pels pòbles sedentaris, los etnològues explícan que i a pas cap migracions que siaguèssen pas migracions politicas : es de la macro-istòria [10], istòria faita de l’acumulacion de l’istòria de cada familha, o de cada collectivitat umana, sempre dominada.
Dins lo debut del libre de « Histoire du peuple basque » de Jean-Louis Davant escriu, en dos mila tres : « L’historien doit constamment se défier de son idéologie et aussi de celle des autres. L’histoire des basques en particulier est grevée de mythes de signes contraires. D’une part, il y a ceux qui nient carrément sa réalité même : « Le Pays Basque, Monsieur, ça n’existe pas » ( le préfet Doueil [11] en Janvier 1965 ) … Il n’y a pas de peuple basque … etc, etc … De l’autre, il y a la croyance que le Pays Basque a toujours existé comme entité souveraine, qui serait restée indépendante à l’époque romaine, etc … Il est vrai que ni les uns, ni les autres ne connaissent tant soit peu l’histoire. Mais l’historien subit l’influence de l’opinion publique et il doit faire l’effort constamment pour se libérer des préjugés ambiants. »
Los mites istorics son sovent melhors orquestrats per las nacions dominantas [12] que per las nacions dominadas [13] ; nostra libertat nacionala passarà per una melhora coneisséncia istorica d’Occitània e de sas migracions ( las seunas esséncias donarà mantunas responsas a la pensada universala occitana ).
Lo grope catalan, de València, Al Tall debuta la mesa sus la taula de la discutida aquesta, e canta la longa maucompreneson catalana a prepaus del reglament politic francés en Argèria ; vos prepausi d’escotar aquesta cançon … Pas un mèdia francés aurà tractat lo subjècte de las migracions dels europèus d’Argèria d’aquesta manièra, es aital que se podrà assegurar que los jornalistas franceses an una vision nacionalista de l’istòria dels pòbles dominats : an perduts e alavètz fasèm coma lo ganhant prènon la seuna « vertat » coma basa de la pensada e de lor questionament.
Escotatz Al Tall prènon d’autres camins, benlèu per bastir una vertadièra istòria europenca.
22 de novembre de 2003, per Ràdio Espoir.
[1] Reialme de Taifes
[2] Demandatz los actes del collòqui organizat per M.Robert Lafont e lo CR de Lemosin, en junh 1999 me sembla.
[3] Los maures o moros pels espanhòls, que a encara una connotacion racista en dos mila tres.
[4] Reialme occitan, de lenga basca – los fors – fuerzos en espanhòl - de Navarra èran las leis dels estats occitans dels Pirinèus.
[5] Mandar a la cremacion, coma del temps del catarisme e dels franceses que arribávan en Occitània.
[6] Subretot de las loras armadas…
[7] Es pas sonque en Argèria que la populacion europenca s’installèt ; cal recordar que an bastit l’Estat d’Apartheid d’Africa del Sud … e i aviá d’occitans dins la còlha ; l’oblit podrà aver consequéncias politicas terriblas.
[8] www.radio-espoir.com
[10] macro-istòria, coma existís la macro-economia. Es pas l’istòria dels capoliers dels Estats.
[11] Doueil, nom gascon de familha ; coma que los occitans pòdon èstre tanben dels bons collaborators dels colonialistas franceses.
[12] Imperialistas.
[13] Sotmetudas.


text:
Dijòus passat èri convidat per una deputada europèa ; l’objectiu èra de parlar e far saber que l’occitan èra en perilh, al nivèl internacional ; cal felicitar Catherine Grèze de l’iniciativa, perqué aital avèm poscut monstrar la determinacion de mantunes militants d’Occitània (aqueles de la circonscripcion del dit ‘Sud-Ouest’), als parlamentaris de la comission lenga e cultura minorizadas del Parlament Europèu.
Abans la debuta de la jornada, a las 8 oras 30, èrem totes amassat dins aquela cors interiora de dintrada del Parlament, lo monde fasiá conseisséncia e preparava sa dintrada dins los corredors de la securitat, securitas es germanica al Parlament Europèu…
Avèm finas aurelhas, per parlar mantunas lengas, mas avèm tanben fins uèlh, e avèm remarcat que Jean-Luc Mélenchon que virava luènh del groipe per dintrar per la pòrta oficiala.
Se trapa que Catherine Grèze es estada assabentada de la trajectòria de Jean-Luc Mélenchon, aquí dins la cors e tanben contra las accions politicas claras en favor de las lengas de França. Donc la deputada Catherine Grèze aguèt l’idèa d’anar cercar aviat Jean-Luc Mélenchon per nos lo presentar sense intermediari, e sobretot sense la panoplia de militants comunista per nos convéncre qu’a lo bon discors sobre l’occitan.
Mercés a catherine Grèze per aiçò far ; es clarament aital que los debats deurián èstre fabricat dins los mèdias e dins la societat occitana que volèm.
Coma lo podètz veire las responsa bailada son de l’interès de totes/as … Volèm entendre, e coma podètz l’entendre, i aviá un comentari elonhat aprèp cada frasa de Jean-Luc Mélenchon ; perqué malgrat èstre pron pròche dels militants comunistas que nos fan Fèlix Catan coma una dieu de l’occitanisme politic, las paraula de Jean-Luc Mélenchon son limitada a far saber qu’a res contra las lengas e la pluralitat lingüistica.
Mas concretament, el sap pas coma desvolopar una politica lingüistica, car per rason d’apriòris politics e antigermanics, el a pas cap moment legit la Charte Européenne que nos concernís totes/as. E podèm tanben confirmar que sa paraula a pas cambiat sul fait que sèm nosautres que l’avèm pas comprès. Pensi, aprè^p aquel encontre, que justament l’avèm plan comprès e que las manipulacion de Dòna Marie-Joana Verny a Montpelhièr, son soletas farlabicas politicas d’una militanta pron-ben-plaçada a l’universitat (per quí E per quin objectiu ?), e que la caldrà pus escotar, jamai perqué no portarà a l’objectiu màger de Jean-Luc Mélenchon, un camin mortuari per una lenga, l’occitan.
Del meteis biais, avèm aital confirmat que Jean-Luc Mélenchon serà de cap manièra una ajuda al desvolopament de las sapienças sobre las lengas, malgrat tot çò que pòt pensar la FELCO a Montpelhièr. E del subjecte ne comprendrà jamai res.
Es evident que se la sorga d’informacion de Jean-Luc Mélenchon es limitat a las sapienças militantas montpelhierenca, la causa risca pas d’avançar dins son cap, nimai en legir Le Figaro ! E soi pas segur que L’Humanité (q’aviá pas en man) fosquèsse tanben una bona aisina de promocion d’una politica lingüistica.
Jean-Luc Mélenchon explica : «- Catherine, t’es d’accord avec moi, ce Parlement ne sert à rien, il n’y a pas de débat», aiçò tanben es clar dins lo cap del deputat Jean-Luc Mélenchon ; la question se pausa de saber perqué i èra present uèi per votar aquesta matinada ? Benlèu que la remuneracion del deputat ajuda per poder far campanha per las seuna idèa, e donc contra lo desvolopament d’una politica lingüistica digna (Charte Européenne signada). Cal remarcar tanben qu’es la meteissa argumentacion que l’extrèma-dreita o los liberals anti-europeïsta anglés. Mas en matièra de debat sobre las lengas de França, n’avèm agut de serioses en fRANÇA ? De debat sul subjecte Jean-Luc Mélenchjon ne vòl pas, justament perqué a pas entendut l’usança que se podriá far de la Charte Européenne.
Senon encara un còp avèm poscut verificar qu’en mantièra de partit politic, lo mai utile per l’occitan es pas aquel de votar per Jean-Luc Mélenchon.
L’encontre directe, sense intermediari engatjat, a poscut confirmar que me soi jamai enganat sul subjecte Mélenchon (e las fadas professoralas occitanas) que l’environa.
-°-


text:
1533
Aquesta pagina concernís l'an 1533 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lei fòrças dau Sultanat d'Adel dirigida per lo cap musulman Ahmad ibn Ibrahim. Après sei desfachas de 1527-1528 (ocupacion dei regions de Bale e de Hadya), lo negus Dawit II (1508-1540) perdiguèt lo contraròtle de Lasta e d'Amara. Lei glèisas de la region foguèt cremadas e lei populacions convertidas per fòrça a l'islam.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
En trigonometria, publicacion de la premiera taula de sinus per lo matematician alemand Petrus Apianus (1495-1552).


text:
30 mars 2015
Es l’estiu que ven que la comuna de Perigüers dobrirà lo musèu Pèire Sancris dins l’ostal Meredieu en plen centre de la ciutat.
Aquel pintre mondialament conegut ven de faire una donacion de cinquanta telas seunas eissudas de sa colleccion dita « pincèl sec ». Nos’n explica lo concèpte.
(suite…)
13 septembre 2014
Lo musèu Soulages de Rodés es al centre d’una enquista policièra per abús de poder.
Lo musèu Soulages, en mai dels amators de pintura, interèssa la polícia. D’efièit, d’escotas telefonicas mòstran que los artistas deguèron donar un percentatge per poder èsser expausats en bona plaça dins las salas del musèu.
(suite…)
27 juin 2014
Emil Collard chuba de canabís per poder escriure e compausar sas cançons reggae. Es estat condemnat dimars passat per usatge d’estupefiants.
Aquel autor-compositor-interprèta es president de l’associacion « Chubar per crear », que milita per la legalizacion del canabís a usatge artistic. « Los poètas, los musicians, los pintres an totjorn agut besonh de chubar, beure o cimsar per trobar l’inspiracion. La consomacion d’estupefiants dins aquel encastre a pas res a veire amb los jovents que se drògan sens pas cap de rason », çò explica.
(suite…)


text:
Jòrdi VI del Reialme Unit
Jòrdi VI deu Reiaume Unit nascut Albert Frederick Arthur George Windsor lo 14 de deceme de 1895, mort lo 6 de heurèr de 1952, estó Rei deu Reiaume Unit e deus Dominions deu British Commonwealth deu 11 de deceme de 1936 dinc a la soa mort. Èra lo darrèir Emperador d'Índia (dinc au 22 de junh de 1948), lo darrèir Rei d'Irlanda (dinc au 18 d'abriu de 1949), e lo purmèir Cap deu Commonwealth.
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Carta grafica pas indicada
- Article de qualitat en anglés
- Article de qualitat en portugués
- Bon article en norvegian
- Bon article en espanhòl
- Portal:Reialme Unit/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Naissença al Reialme Unit
- Naissença en 1895
- Decès en 1952
- Cap d'Estat o de govèrn de la Segonda Guèrra Mondiala
- Duc
- Emperaire
- Familha dels Windsor
- Francmaçon
- Personalitat de la Primièra Guèrra Mondiala
- Personalitat protestanta
- Rei del Reialme Unit


text:
Parallèl (geografia)
Un parallèl es un cercle perpendicular a l'axe terrèstre e parallèl a l'Eqüator. Sus un meteis parallèl, la latitud es constanta. La posicion sus cada parallèl es mesurada mercé a la longitud. Sus l'eqüator, la latitud es egala a zèro, de 0º a 90º, al nòrd es positiva e al sud es negativa.
- Lo parallèl geodesic d'un luòc es aquel qu'es definit sus un modèl geodesic de la Tèrra, sus que la latitud representada sus las mapas (latitud geodesica) es constanta.
- Lo parallèl astronomic d'un luòc es la linha imaginària sus la superfícia de la Tèrra, sus que la latitud astronomic es constanta. A causa de las irregularitats de la superfícia de la Tèrra , los parallèls astronomics son de linhas irregularas, coïncidisson pas amb lo parallèl geografic.
Mesuras[modificar | modificar la font]
Vaquí una Taula de las mesuras totalas (Circonferéncia) dels parallèls (N o S) que lors latituds son multiplas de 10º, mas lo Tropic del Càncer, o Tropic del Capricòrne, Cercle polar artic, Cercle polar antartic. Se veson tanben las mesuras dels intervals de 1° de longitud sus cadun d'aqueles Parallèls.[1]
Extrèms[modificar | modificar la font]
Los parallèls que son gaireben totalament maritims se situan entre lo sud de la Tèrra del Fuòc (latitud 57º Sul) e una pauc al nòrd del Cercle Polar Antartic (latitud 66º Sud); Dins aquelas latituds se troban solament d'illas pichonas al sud de l'Ocean Atlantic, coma: Illas Sandwich del Sud, las Orcadas, Illa Elefant, Illas Shetland del Sud, illas de la Peninsula Antartica.
Lo parallèl que passa en valors absoludas per lo mai de tèrras es lo 30º Nòrd, que passa pel nòrd d'Africa, nòrd de la Peninsula Arabica, Iran, Paquistan, nòrd d'Índia, China, nòrd de Mexic, sud dels Estats Units.
Lo parallèl que en valors relativas passa per lo mai de tèrras (mens d'oceans e de mars) es lo 46º 30' Nòrd amb prèp de 79,48% de sa circonferéncia del parallèl 30º. Passa per França, nòrd d'Itàlia, los Balcans, sud de Russia, Cazacstan, Mongolia, nòrd de China, nòrd dels Estats Units.
Son pas considerats dins la definicion precedenta coma parallèl "relativament" pus terrèstre los parallèls de pichona longor, dins los extrèms nòrd e sud de la planeta:
- los parallèls al sud del Parallèl 84 S son 100% terrèstres, sus l'Antartica.
- prèp del Parallèl 63 N i a de latituds que son terrèstras a mai de 75% (nòrd de Siberia, Escandinàvia, Canadà, Alaska).
Lo parallèl que presenta la pus granda longor sus un meteis país es prèp de la latitud 59° 45' N, copant Russia a proximitat de Sant Petersborg a l'oèst e lo pòrt de Magadan a l'èst. D'autres se situan als Estats Units, Canadà, China, Austràlia e Brasil.
A l'eqüator, lo pus long dels parallèls dividís la Tèrra en dos emisfèris, lo Sud e lo Nòrd. Dins l'Emisfèri Nòrd i a 69,72% de las tèrras emergentas, 90,94% de la populacion mondiala e aquí se concentran 94% del PIB total del monde.
Un parallèl prèp de la latitud 25,9° N dividís la Tèrra en doas calòtas amb egalas airas de tèrras emergentas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Astronomie - Les Astres, L'Univers" - L.Rudeaux, G. De Vaucoleurs; Librariá Larousse - París, 1948


text:
Lèu dit, i a urgéncia per trobar un luòc per Calandreta d’Albi.
La comuna d’Albi a près una decision politica grèva contra l’occitan. Es del meteis nivèl que la manifestacion recenta en Tarn contra l’installacion d’una escòla occitana de l’Estat, sistèma d’ensenhament diferent per l’occitan, mas l’occitan es donc atacat pertot en Albigés, al meteis moment que lo Conselh General pausa una politica reala per l’occitan.
Se podrà pas dire que lo nacionalisme lingüistic votat en 1992, per integrar la constitucion, devenguda aital de netejament lingüistic francés, a pas consequéncia sul terrenh, dins simplament la vision politica que lo nacionalisme frnacés pòrta. Lo nacionalisme francés es un regionalisme parisenc d’expansion, ontologicament ligat a l’imposicion del sol patois parisenc, lo francés.
Lo Tarn, los Franceses lo vòlon liure definitivament de la lenga occitana, de la lenga del pòble del Tarn-Albigés !
L’article del Tarn Libre es una granda avançada, mas es politicament correcte per non pas bolegar las ideologias lingüisticas francesas.
Tot es bons coma argument per destrusir l’occitan, quitament los pus valorisant l’ignorança dels autors de la critica, per la comuna d’Albi, la critica es una volontat d’equitat, la santa «Égalité Républicaine» emplegada per valorizar lo sol francés, es de dire un ostracisme contra la lenga del pòble occitan.
es un acte politic fòrt, encara un còp ; un acte que lo FN podriá plan revendicar. Es quora escrivi aquò sabi pas l’etiqueta politica de la comuna d’Albi, dempuèi lo recent cambiament politic de 2012.
Espèri tot fòrt que Calandreta traparà un endreit non comunal e que podrà lèu se far pagar per dintrar dins lo dorsier UNESCO d’Albi !
Benlèu qu’una manifestacion se dèu debanar a Montpelhièr …. en Octobre 2015 ! Mas me sembla qu’es ARA en febrièr que la manifestacion dèu èstre organizada a Albi, per una sortida en març 2015 …. L’occitanisme serà pro fòrt per menar lèu aquò ?
Se cal recordar Vilanòca de Magalona, bilhet de l’ancian deputat europèu, o la quita manifestacion en decembre 2010, jà !


text:
Plesiosaure
Representacion artistica d'un plesiosaure.
Plesiosauria
Blainville, 1835
Superfamilhas de reng inferior
Los plesiosaures (Plesiosauria) son un òrdre de sauropsids (reptils) sauropterigis qu'apareguèron a de fins del periòde Triassic e durèron fins a l'escandiment K-T a la fin del Cretacèu, en abitant en totas las mars. Sovent son identificats erròneament coma "dinosaures marins".
S'argumenta de còp que i a que los plesiosaures son pas atudats, e mai que aja pas cap d'evidéncia scientifica per aquesta cresença; mas sovent las observacions de plesiosaures vius foguèron en realitat de cadavres descompausats de làmia pelegrin o de simplas enganas.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Coma grop, los plesiosaures èran los animals aquatics pus grands del sieu temps, e quitament los de talha mendre atenhián los 2 mètres (6,5 pès) de long. Atenguèron un talha màger que los cocodrils pus grands, e èran pus grands que los sieus successors, los mosasaures. Comparats amb los sieus predecessors, los ictiosaures, semblants als dalfins, que se sap qu'atenguèron 23 m de longor, e la làmia balena (18 m), lo cachalot (20 m), e sustot la balena blava (30 m) que poguèron aver de talhas similaras.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo plesiosaure es un dels primièrs grands fossils identificats pels paleontòlogs, amassa amb lo Mosasaurus, e lo dinosaure Iguanodon. Lo primièr especimèn, correspondent al genre Plesiosaurus, foguèt trobat en 1821 per Mary Anning, dins los depauses d'Oxford Clay près de Lyme Regis, Anglatèrra. L'espècia foguèt descricha formalament e foguèt nomenada per Henry de la Beche e William Daniel Conybeare aqueste an. Lo nom que causiguèron significa "prèp del lausèrt", derivat del grèc plesios ("près de") e sauros ("lausèrt o reptil"). Lo taxon Plesiosauria foguèt nomenat per Henri Marie Ducrotay de Blainville en 1835.
La majoritat del material de plesiosaure descobèrt al sègle XIX èra dels meteisses depauses. Sir Richard Owen nomenèt gaireben cent nòvas espècias. Malgrat aquò, los plesiosaures son pas encara fòrça coneguts. La majoritat de las nòvas "espècias" se descriguèron en se basant sus d'òsses isolats, sens las caracteristicas de diagnostic sufisentas per los separar de quina que siá de las autras espècias que s'èran descrichas per abans. Fòrça d'aquestas espècias son estats invalidadas, mas lo trabalh fach dins aqueste sègle es estat insufisent per eliminar aqueste embolh taxonomic. Lo genre Plesiosaurus es particularament problematic. La majoritat de las nòvas espècias foguèt plaçada ailà, de tal biais que lo genre es una classa de taxon "reciclable".


text:
Eth procediment d’avaloracion consistís ena analisi e en contrast dera informacion deth portau damb es indicadors objectius fixadi prèviaments entà determinar era posita e eth grad de compliment des obligacions de transparéncia establides pera Lei 19/2014, de 29 de deseme, de transparéncia, accès ara informacion publica e bon govèrn, procès a on cau garantir era participacion d’expèrts independenti e era des ciutadans.
Per çò qu’ei dera avaloracion extèrna prevista pera Lei, era responsabilitat requè en ua institucion independenta com ei eth Sindic de Grèuges, que velhe peth compliment globau dera Lei e que presente annauments en Parlament un rapòrt generau d’avaloracion sus era sua aplicacion.
Informe del Sindic de Grèuges (en julhet 2017)


text:
Chelonii
Cran d'anapside
j: jugal, p: parietal, po: pòstorbitari, q: carrat,
qj: quadratojugal, sq: squamosal
Taxons de reng inferior
- Mesosauria† — atudat —
- Millerettidae† — atudat —
- Nyctiphruretidae† — atudat —
- Pareiasauridae† — atudat —
- Procolophonidae† — atudat —
- Testudines?
Los Quelonians son un òrdre de reptils, correntament nomenats tartugas, que lor còrs es protegit per una coirassa e un plastron ventral ossós recobèrts de còrna. Lor gola, desprovesida de dents, es armada d'un bèc cornat poderós. Erbivòrs o carnivòrs, pòdon èsser marins, dulçaqüicòlas o terrèstres.
Son tanben de còps apelats Anapsides a causa de l'abséncia de fendas temporalas al nivèl del cran e contràriament als animals sinapsids (una fòssa) e diapsids (doas fòssas).
Existisson 310 espècias de tartugas dins lo mond que 2/3 son consideradas coma amenaçadas e mai de quanranta son a desaparéisser.
Las tartugas se pòdon estofar se son viradas sus la coirassa.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Lista alfabetica dels genres de tartugas
- Mémoires de l'Institut Océonographique Paul Ricard, Tortues, 19 avril 2008, Parc Phoenix, Nice, France ; p.27