text:
Vasats
Vasats ( Bazas en francés) qu'ei ua comuna situada dens lo departament de Gironda e la region d'Aquitània.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Administracion
- 4 Demografia
- 5 Activitats
- 6 Luòcs e monuments
- 7 Personalitats ligadas amb la comuna
- 8 Véser tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Nòtas
Geografia[modificar | modificar la font]
Vasats se situa au bèth mitan deu Sud-Gironda, sus l'axe religant Lengon a Pau d'una part, Arcaishon a Nerac d'auta part. La region es dominada per la policultura e l'eslevatge au nòrd de Vasats ; au mijorn, lo Ciron dessina la termièra damb lo pinhadar de las Lanas de Gasconha.
Istòria[modificar | modificar la font]
Etimologia[modificar | modificar la font]
Vasats es issut de civitas vasatica, la ciutat deus Vasates.
Originas[modificar | modificar la font]
Un pòple aquitan, los Vasates, es a l'origina de la ciutat. Quò's au IV° siègle que Cossio, patria deu pair d'Ausòni, prengut son aviada sus l'esperon rocós que n'a pas jamèi dishat dempús. Dinc au XI° siègle, la vila es lemitada a la punta orientala de l'esperon, apui s'agrandís damb los fauborgs Sent Martin e Nòsta Dama deu Mercadilh, envalompant atau l'actuala plaça de la Catedrala. Vasats subit nombrós conflits e invasions : Francs au VI° siègle, Vascons au VII°, Arabes e Austrasians au VIII°, Normands au IX°, dinc a l'ataca protestanta de la nuit de Nadau 1561, quòra l'illustre avesque Arnaud de Pontac reüssís a sauvar lo triple portau de la catedrala de la destruccion. Au ròtle militar de la ciutat s'ajotèt un ròtle religiós, Vasats estent lo shèite d'un diocèsi (véser Vasadés) s'estendent deu vath de Dordonha dincas a la Lana Gran. Los 65 avesques successius esturen tanben senhors de la vila, e lur castèth estut la ciutadèla de Vasats.
Una comuna[modificar | modificar la font]
La comuna de Vasats apareishut fòrt lèu, en 1243. Transformada en jurada, administrèt la vila concurrentament damb lo poder episcopau. En 1441, pendent la Guèrra de Cent Ans, Vasats, disputada entre França e Gasconha, torna a la França. En 1553, la senescauçada de Vasats estut jumelada damb un presidiau instaurat per Enric II e se trobèt dinc a la fin deu XVIII° siègle a la tèsta d'una vasta circonscripcion judiciària, a laquala s'ajotèt una subdelegacion de l'intendéncia de Guiana. La Revolucion suprimit l'avescat e lo presidiau, ramenent Vasats au reng de caplòc de districte (1790-1795) apui d'arrondiment e de tribunau de prumèira instància. L'estatut de sos-prefectura estut transferat a Lengon en 1926.
Una vila etapa[modificar | modificar la font]
Vasats se tròba suu camin de Sent Jacme, sus la via de Verzelai, çò que'n hèi una importanta vila etapa encara de nòstes jorns. D'auta part, nombrós son los illustres vesitaires que s'an arrestat dens la ciutat millenària : Urban II,Richard Còr de Leon, Enric III d’Anglatèrra, François 1er e Carles Quint, Catarina de Medici e Carles IX de França, Loís XIV de França e son rehilh Felip V d'Espanha, Napoleon Bonaparte e Carles IV d'Espanha amèi son hilh Ferdinand.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Activitats[modificar | modificar la font]
Foncion educativa e espitalèira[modificar | modificar la font]
Au XII° siègle se trobèva a Vasats una escòla catedrala ; las Ursulinas arribèren en 1632, pui los Barnabitas en 1681. Un seminari s'installèt en 1696. Après la Revolucion, quò's dens los locaus de l'ancian seminari, collègi diocesan de 1828 a 1907, que s'installèt una escòla primària superiora de gojatas de 1910 a 1942 ; adara, a dishat la plaça au licèu generau e professionau. Ne fau pas oblidar tanpauc lo licèu agricòla reputat e lo collègi. Anuit n'i a pas mèi d'escòlas privadas a Vasats.
Lo ròtle espitalèir de la ciutat, fòrt ancian, es ligat damb lo caractèr "jaqués" de Vasats. Las sòrs de Sent Vincent de Pau s'èran establidas a l'espitau chic après la fondacion de lur òrde.
Agricultura[modificar | modificar la font]
Coma dit pus haut, la campanha vasadesa es extremament divèrsa. Una activitat emblematica deu lòc es l'eslevatge de beus.
Hestivitats[modificar | modificar la font]
Cultura populara[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Lo patrimòni de la vielha vila[modificar | modificar la font]
La Catedrala de Sent Jan Baptista[modificar | modificar la font]
La purmèira construccion dont am coneishença divut estar un bastiment en bòi, cramat preus Romans au IX° siègle. L'edifici estut tornat bastit graça a Gombaud, a partir de 1070, e estut consacrat preu papa Urban II en 1096, a l'ocasion de sa vinguda a Vasats, on preishèt, elàs, la purmèira crotzada. La catedrala romanica èra mèi braca que non pas l'actuala, qu'estut bastida a partir de 1233 sus l'iniciativa de l'avesque Arnaud de Pins. Aquesta catedrala gotica, temonh - e fiertat - de la ciutat, subit evenements fòrt esprovents au hiu de son istòria. En 1568, l'avesque Arnaud de Pontac la sauvèt de la destruccion totala, aqueste mèsme avesque que dishut los mots occitans vinguts celèbres Mòrt o viu, l'acab'rèi ! S'agissèva solide de la reconstruccion de la glèisa. Lo segond periòde de degradacion se situa pendent la Revolucion, quòra las estatudas esturen sistematicament desmolidas.
Los 65 avesques de Vasats, que reüssiren a preservar una certena independença de Vasats dinc a la Revolucion, èran hauts e baishs justicèirs, detenent lo poder temporau en pareatge damb los representents deus rèis de França e d'Anglatèrra qu'èran presents en la persona deus senescaus e pervòsts, la cort presidiala desempui lo XVI° siègle, amèi las relacions damb la jurada de la vila.
La catedrala es classada au Patrimòni Mondiau de l'UNESCO, dens lo cadre deu classament deus Camins de Sent Jacme, desempui 1998.
La Plaça de la Catedrala[modificar | modificar la font]
L'origina de la plaça remonta au XII° siègle, quand los marshands sortiren de l'oppidum vingut tròp estret per installar un mercat dens lo sector obèrt situat au cochant. La plaça mesura 130 x 80 m ; i son bastits ostaus particulièrs de rishes borgés, dont d'uns accedèren a titres de noblessa ; pòdem citar las familhas d'Andrault, de Servières, de Mauvesin, de Laboyrie, au mièi deus quaus i avè conselhèirs a la Cort presidiala, lòctenents deu senescau o membres de la Jurada. La plaça es totjorn estut un lòc centrau per la via de la ciutat.
Los ostaus particulièrs[modificar | modificar la font]
Los remparts, las pòrtas e potèrnas[modificar | modificar la font]
Las autas glèisas[modificar | modificar la font]
- Nòsta Dama deu Mercadilh
- Sent Martin
- Possinhac
- Sent Miquèu de la Prada
Monuments deu XIX° siègle[modificar | modificar la font]
Lo tribunau[modificar | modificar la font]
Lo tribunau de districte, apui tribunau de purmèira instància, estut creat a la Revolucion. S'installèt d'abòrd dens l'ancian palais deu presidiau. Divèrs progèits de desplaçament esturen establits entre 1830 e 1847 ; quò's finalament sus las alèias Sent Sauvur, progèit presentat per l'arquitècte Courau, que lo tribunau estut bastit entre 1854 e 1857, sus un terrenh cedit per la comuna de Vasats.
Molins e industrias[modificar | modificar la font]
Son dètz molins qu'encamèvan d'autscòps los rius vasadés. Suu Buve, èran los molins de Hortin, Mièi, la Glòria, Talhada, Truc, Seuga e Carbonèu. Suu Sent Vincent, los molins de Sent Vincent, l'Espitau e Matalin.
Patrimòni naturau[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Xavier Darcos
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
http://www.ville-bazas.fr http://fr.wikipedia.org/wiki/Bazas


c: text/html

text:
Lista dels presidents de Guatemala
Lo President de la Republica de Guatemala es lo cap d'Estat de Guatemala e exercís las foncions de l'Organisme Executiu per mandat popular. L'actual President de la Republica de Guatemala es lo militar Otto Pérez Molina.
Aquesta es la lista dels presidents de Guatemala dempuèi 1839, quand lo país devenguèt independent de las Províncias Unidas d'America Centrala.
Presidents dempuèi l'adopcion de la Constitucion de 1985[modificar | modificar la font]
Actualament lo president es eligit dal pòble per un periòde de 4 ans. Vaquí la lista dels presidents après lo restabliment de la democracia.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
72
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 72 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
En Judèa, perseguida de la Premiera Guèrra Judeoromana ambé l'acomençament dau sètge de Massada per lei tropas de Lucius Flavius Silva. La fortalesa, situada a la cima d'un pic rocassós, èra venguda la basa principala de la resisténcia josieva còntra lei Romans. Coma ocupava una posicion defensiva fòrça favorabla a la garnison, lei Romans deguèron començar d'importants trabalhs de terralhatge.


text:
Donjon
Lo donjon es la torre mai nauta d'un castelar, destinada a servir a l'encòp de punt d'observacion, de pòste de tir e de darrièr refugi quand lo rèsta de la fortificacion se tròba pres. Aquela torre, o bastiment fortificat, servissiá tanben de demorança al senhor del castèl.
Origina e sens del tèrme[modificar | modificar la font]
Lo mot donjon deriva del latin medieval dominio, designant la partida del castèl reservada al mèstre (en latin, dominus). Al delà de son ròtle especificament militar pendent un sètge, son installats en general los apartaments del senhor e de sa familha, las resèrvas estrategicas de noiridura e d'armas; lo donjon serviguèt tanben pels prisonièrs que se vòl isolar particularament.
A l'Edat Mejana, le tèrme se pòt aplicar a tota la nauta cort d'un castèl de mai d'un barri
Utilitat[modificar | modificar la font]
En temps de patz, lo donjon conteniá los tresaurs, las armas, los archius de la familha o de la vila (vejatz donjon del Capitòli). Lo senhor amb sa familha demòran al nivèl nòble : lo primièr.
Per sa posicion nauta, lo suc del donjon es en general aquel qu'ofrís la melhora vista de la region a l'entorn. En cas de sètge, es ont se pòt observar los movements de l'enemic. Se lo castèl es pichon, es aquí que los arquièrs, e las maquinas, avián la pus granda portada de tir.
Los castèls son fachs per que, se la muralha exteriora es presa, los barris interiors pòscan encara defendre. Lo donjon es lo darrièr refugi, se pòt defendre e mai se tot lo rèsta del castèl es ja pres. S'agissiá pas solament de se defendre del atacants venguts de d'exterior de la fortalesa; mas tanben pel senhor de s'aparar contra las traïsons venent, per exemple, dels vassals venguts renfortir e jónher la garnison.
En general, los visitors dels castèls demoravan doncas a l'escart del donjon, per que l'agençament interior del bastiment foguèsse desconegut dels atacants, en cas de conflicte, de traïson, o de retornament d'aliança. Los donjons a vegadas son concebuts amb de dessenhs fòrça complèxes, per destornat e piejar los atacants, coma per exemple aquel del castèl d'Arques-la-Bataille[1].
Lo donjon es tanben, sovent, en contacte fòra dels barris, per permetre de ne sortir o dintrar sens passar pel rèsta de l'encesament. Aquela disposicion poiriá èsser vitala quand lo donjon se trobava assetjat, e atal de s'escapar.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Donjon del castèl de Lorda
-
Donjon de Lillebonne sègle XV
-
Donjon del Castèl de Roan
-
Donjon de Niòrt
-
Donjon del Capitòli, Tolosa
-
Donjon del castell de Bellver Palma de Malhòrca
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Daniel Schweitz, Châteaux et forteresses du Moyen Âge en Val de Loire Touraine, Anjou, Berry, Orléanais, Vendômois, marche bretonne, 2006, ISBN 2854434900}}, 192 p.
- Eugène Viollet-le-Duc, Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle - Tome 5, Donjon
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo donjon d'Arques foguèt estudiat en detalh per Viollet-le-Duc dins lo capítol Donjon de son Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe.


text:
Taliban
Taliban (Pashto: طالبان [ṭālibān], "estudiants"), [1] es un mot que designa un movement politic fondamentalista islamic en Afganistan e sos membres. S'espandiguèt en Afghanistan e formèt un govèrn, que dirigiguèt l' Emirat Islamic d'Afganistan entre septembre de 1996 e decembre de 2001, amb Kandahar coma capitala. Praquò, obtenguèt pas de reconeissença diplomatica sonque de tres estats: Paquistan, Arabia Saudita, e Emirats Arabis Units. Mohammed Omar ne foguèt lo cap espiritual dempuèi 1994.[2]


text:
1836
Aquesta pagina concernís l'an 1836 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Oyo[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra lo Califat de Sokoto. Après la desfacha sevèra de l'annada passada (destruccion de la capitala per Sokoto), tot lo nòrd dau reiaume foguèt abandonat.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Contuniant leis operacions còntra Tèxas, lo generau Santa Anna foguèt vencut e capturat a la batalha de San Jacinto (21 d'abriu) per leis insurgents dirigits per Sam Houston. Foguèt alora obligit d'ordonar lo retirament dei soudats mexicans de Texàs. Non reconeguda per Mexico, la Republica de Texàs venguèt alora un enjòc diplomatic important que foguèt a l'origina de la guèrra còntra leis Estats Units en 1846-1848.
Tèxas[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats còntra Mexic fins a la batalha de San Jacinto (21 d'abriu) que permetèt de capturar lo generau Santa Anna. En cambi de sa liberacion, foguèt obligit de retirar sei tropas laissant Tèxas venir de facto independent.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 27 de genièr - Leopold von Sacher-Masoch, escrivan e jornalista austriac (m. 1895)
- 17 de febrièr - Gustavo Adolfo Bécquer, escrivan e poèta espanhòl (m. 1870)
- 7 de setembre - Henry Campbell-Bannerman, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1908)


text:
Paul Signac
Paul Signac (París, 11 de novembre de 1863 – París ,15 d'agost de 1935) es pintre neoimpressionista francés famós per son desvolopament de la tecnica puntilhasta al costat de Georges Seurat.
Signac, filh unic d'un comerciant, foguèt un pintre autodidacte. En 1882 s'inscriguèt a l'Escòla de las Bèlas Arts. Al costat de Seurat, en 1884, fondèt la Societat dels Artistas Independents. Paul Signac ensenhèt a Georges Seurat la tecnica del puntilhisme, son considerats coma los dos artistas davancièrs principals del Movement Divisionista, tanben conegut coma neoimpressionisme o Puntilhisme. Signac apertenguèt tanben al grop dels artistas del Grup dels XX.
Tant aimava las naus que ne possediguèt 30 dins sa vida. Aquò li permetèt de far divèrses viatges que li inspirèron l'usatge de novèlas tonalitats, perque la clartat de sos païsatges es segon la region. En 1899 Signac publiquèt son òbra D'Eugène Delacroix al Neoimpressionisme. En 1908 foguèt causit per president de la Societat dels Artistas Independents, fins a sa mòrt en 1935.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Les modistes, Rue du Caire, 1885-1886, Col. E. G. Bühle, Zuric
-
-
La bouée rouge, 1895, Musèu d'Orsay, París
-
Pòrt de Marselha, 1906, Musèu de l'Ermitage, Sant Petersborg
-
Paul Signac – Rodez.jpeg
Rodés, 1923, Albertina, Viena


text:
Gric de Prat
En 1994, Eric e Natalia Roulet, d'origina respectivament bordalesa e biarnesa, crean un grope de musica reprenent lo shafre dau poèta medoquin Rogèr Romafòrt (Gric de Prat). Es un grope de musica de rua (ripataulèra) qu'a per objectiu d'animar manifestacions tradicionalas, coma Carnaval, hèstas dau patrimòni... Un trabalh de collectatge es tanben entamiat. D'auts musicaires rejuntan los Roulet, coma Olivier Lescorce o Nicolas Piquet, e un premèir CD es enregistrat en 1998 : Suus Camins de Garona. En efèit, Gric de Prat se produsís majament dens la valèia de Garona : Lengoiran, Prenhac on damòra la familha, Cernés... Mès la musica de rua ne sufís pas : fau tanben se virar cap a d'una musica mèi sabenta. Las recèrcas d'Eric Roulet, qu'es tanben flaütaire, li hèsen descubrir compositors barròcs occitans dau Bordalés, coma Jausèp Cassanea de Mondonville, o Pèir Gaviniés. Eric Roulet realiza tanben un trabalh de contaire. Tot aquò menarà a plusiors espectacles de creacion : Itinéraire d'un rêveur solitaire qu'es una evocacion de la via de Fèlix Arnaudin (2004), Contes d'un doman acabat (2005), Viatge en Aquitània (2007) damb la sortida d'un novèth CD. Gric de Prat es programat a las Scènas d'Estiu en Gironda mès tanben a l'Estivada de Rodés en 2006, on torna en 2008 damb la Petita Orquèstra Bigardòia, escòla de musica de junes creada per Eric Roulet, e una ripataulèra peiregòrda, amassant en tot un trentenat de musicaires. Es en 2010 qu'es creat l'espectacle Bordèu, que vòu rapelar la gasconitat de la bèra vila au Pòrt de la Luna. Un disc es enregistrat, acompanhat d'un libre Bordèu, contes et musiques du Bordeaux gascon.


text:
Andolieg-Kernevez
Andolieg-Kernevez en breton ( Andouillé-Neuville en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Andouillé-Neuville es nascut d'un groupement de la parròquia de Andouillé e del vilatge de Neuville. La distincion de la Magnanne a lo sieu cap de-luòc a Andouillé-Neuville. En 1555, aquela distincion passa al Montbourcher al continuament d'una alliance matrimoniale.
La commune d'Andouillé-Neuville est née d'un groupement de la paroisse d'Andouillé et du village de Neuville. La seigneurie de La Magnanne a son chef-lieu à Andouillé-Neuville. En 1555, cette seigneurie passe au Montbourcher à la suite d'une alliance matrimoniale.


text:
Montferrer i Castellbò
Montferrer i Castellbò es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha). Lo caplòc es lo vilatge de Montferrer. Compren l'entitat municipala descentralizada de Vila i Vall de Castellbò, que compreniá l'anciana vila de Castellbò, amb lo sieu tèrme.
En 1989 se cambièt, sens cap de justificacion filologica, l'accent del nom de Montferrer i Castellbó.
La municipalitat de Montferrer e Castellbò es lo resultat de l'annexion a l'ancian tèrme d'Aravell de tres autres ancians tèrmes municipals. En 1970 òm annexèt a Aravell l'anciana municipalitat de Castellbò. La nòva entitat municipala, amb caplòc a Montferrer de Segre, foguèt nomenada oficialament Montferrer i Castellbò. A aquela nòva entitat foguèron annexadas, en 1972, las municipalitats de Pallerols del Cantó e Guils del Cantó.
Situacion[modificar | modificar la font]
Lo tèrme municipal de Montferrer i Castellbò afronta per tot lo sector nòrd-oriental amb la municipalitat de Anserall. A orient o fa amb la municipalitat de la Seu d'Urgèl, al sud e sud-èst amb lo Pla de Sants Tirs (Ribera d'Urgellet) e al sud-oèst amb lo de Noves de Segre (Les Valls d'Aguilar). A ponent termeneja amb Soriguera e Llavorsí, e al nòrd amb Farrera, totes eles del Palhars Sobeiran.
Demografia[modificar | modificar la font]
Lo primièr cens es de 1970 après la fusion de Vila i Vall de Castellbò (creat en 1920 per fusion de Castellbò e Vall de Castellbò), Guils del Cantó, Pallarols del Cantó e Aravell. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats.


text:
Lemosin (dialècte)
Lo lemosin es un dialècte nòrd-occitan que s'espandís en defòra daus limits actuaus de la region de Lemosin dins la meitat nòrd dau departament de Dordonha (24) e la meitat est de la Charanta lemosina (16) a l'est d'Engoleime[1]. Es daus còps[2] classificat coma lenga independenta, mas lo còde ISO 639-3[3][4] e l'enciclopèdia de las lengas Ethnologue[5] an abandonat lo còde lms[6], uei utilizat coma còde ISO 639-6 per lo dialècte lemosin.
Somari
Espaci[modificar | modificar la font]
Lo lemosin es limitat au nòrd e a l'oest per los dialectes d'oïl —francés o peitavin-santongés—, au miegjorn per l'isoglòssa ca~cha, ga~ja que definís los limits entre los parlars de l'occitan meridionau e los parlars dau nòrd-occitan.
La separacion entre lemosin e auvernhat au levant es mens segura, se fai tant sus daus criteris fonetics coma lexicaus. Per çò qu'es de la fonetica, lo lemosin consèrva mielhs las vocalas e palataliza mens las consonantas.
Sus lo terren, lo lemosin es parlat dins cinc departaments: la quasi-totalitat de Cruesa (au sud-oèst, Borgnon nuèu, Benavent, la Nauta Vinhana, Corresa, dins la partida de Dordonha au nòrd d'una linha que passa un pauc au dessús de Salanhac, de Las Eisiás, entre Brageirac e Moissida per rejúnher la separacion òc-oïl a Puei Narmand (çò qu'inclutz una pita partida de Gironda) e enfin las contradas de Confolent e Montberol en Charanta. Una pita partida entre Bòrt e Ausança aperten au domeni auvernhat, l'apartenéncia d'Ussèl a un o autre domeni es contestada[7]. Après Borgon Nuòu a l'est, un basculament pro franc vèrs l'auvernhat, que s'accentua a mesura qu'òm aluenha de Borgon Nuòu e que aprueismam d'Aubuçon. A partir de Pont a Riom, lo parlar es fortament influençat per lo dialècte auvernhat. L'apartenéncia d'Ussèl a un o autre domeni es contestada[8].
Adonc lo lemosin se pòt caracterizar de dos biais: modificacion de l'importància relativa entre los sistemas consonantics e vocalics en favor dau darrier per eliminacion de las consonantas finalas emb palatalizacions moderadas. D'un autre pan, especificitat relativa que, dins quauques cas, lo restacha aus parlars peitavins o aumens a un grop “atlantic”.
Variacion intèrna[modificar | modificar la font]
Lo lemosin se pòt partir en tres zònas dialectalas plan diferenciadas: lo bas lemosin (o miegjornau) d'un costat, lo naut lemosin e lo marchés de l'autre.
Lo bas lemosin es mai pròpche foneticament de l'occitan meridionau. Son sistema consonantic es bèucòp mens afectat; se las palatalizacions son nombrosas e variadas, a una relativa conservacion de las consonantas finalas: l’s demòra davant consonanta (quitament dins un grop sintactic) emb una realizacion que vai de [s] a [h] (aspiracion) en passar per un son que sembla la “jota” espanhòla, sonat constrictiva velara [x], l’l finala es pas vocalizada, au limit s'amudís simplament (prononciada se realiza [l] o [r]). Per consequéncia lo sistèma vocalic es maitot mens perturbat qu'en naut lemosin. Lo bas lemosin fai un triangle e recuebre la quasi totalitat de [Corresa]] e, en Peiregòrd, la contrada de Montinhac.
La Marcha es una region d'interferéncia entre los parlars occitans e francés, mas l'estructura de la lenga demòra tot parier occitana (vejatz Creissent). Quò es un parlar de mau definir, considerablament atomizat onte n'òm pòt trobar daus conservatismes curiós au mitan de mots peitavins. Se caracteriza per un grand nombre de palatalizacions e la reduccion daus diftongs.
Dau ponch de veüda linguistic consideram que la Marcha ocupa la rasa nòrd de la Nauta Vinhana (contrada de Manhac-Laval) e una bona part de Cruesa (contradas de Dun lo Palteu, Garait). Lo demorat dau domeni constituís lo naut lemosin qu'es lo pus espandut e intermediari entre lo bas lemosin e lo marchés. A la diferéncia dels autres dialèctes, en lo naut lemosin lo comportament de las èssas en posicion de còda sillabica sembla dependre mai dels fonèmas precedents que dels seguents. Aprèp una consonanta amb realizacion fonetica o una semivocala, las èssas s’amudisson totjorn:
- fòrts: [fòR]
- vers: [vèR]
- enfants: [èfõm]
- solelhs: [shulej]
- verais: [vRaj] o [Raj]
- rius: [riw]
- piaus: [pjaw]
Es de notar que Peiregòrd a quauques particularitats per comparason aus ranvèrs de Lemòtges, subretot dins sa partida oest. Es sovent pus conservator mas, tot parier, foneticament pus pròpche dau naut lemosin que non pas dau bas lemosin.
Las evolucions divergentas (es a dire au còp las influéncias exterioras e las evolucions comparablas a certanas especificitats d'un domeni vesin) per las pus importantas an doas originas: una francesa, l'autra auvernhata.
Lo lemosin es bordat de dos costats per un dialecte d'oïl (francés, peitavin-santongés), n'òm pòt esperar per consequent de las interferéncias importantas. De fach, sus tota la partida oest de Pueinarmand a Confolents lo limit es ben trenchat, i a mas un petit endrech onte las doas lengas interferissen: Chanaur (rasís Senta Eulàlia). Per contra au nòrd, la Marcha constituís la zòna d'interferéncia. Se quauques trachs fonetics se semblan en lemosin e en peitavin, se n'òm pòt comparar una partida daus lexics, s'agís bèucòp mai de particularitats comunas que non pas d'influéncias d'un parlar sus l'autre. L'influéncia dins la lenga parlada dau francés oficiau es benleu un pauc mai marcada en lemosin que dins los autres parlars occitans, mas de tot biais l'accion se fai subretot sus lo vocabulari, gaire sus la fonetica.
L'influéncia de l'auvernhat en Cruesa e lo nòrd-est de Corresa es benleu pus sensibla. Se traduís per una creissença de las palatalizacions, una frequéncia mai granda de [œ] coma evolucion de diftongs o de vocalas e daus passatges de -er- a [ar].
Una influéncia meridionala se tròba maitot. Fòra los trachs que constituissen lo bas lemosin fau notar una remontada, tre qu'a Lemòtges, de la realizacion de /v/ en [b] per quauques mots isolats e maitot de quauques ca o ga per cha o ja.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los estats de la lenga escricha en Lemosin an segut l'evolucion e los accidents que coneguèt l'ensemble de la comunitat occitana. Coma dins l'ensemble dau domeni occitan, l'unitat e la coeréncia relativas de queu sistema se mantenen en lemosin, après la deschasença literària que seguet la Crosada daus Albigés, dins los escrichs de las ciutats, mas comencen de s'alterar a mesura que lo francés fai son aparicion dins los tèxtes juridics e administratius.
Quela reculada de l'occitan escrich debuta en Lemosin per lo nòrd dau domeni au mitan dau segle XV. Dau mesme còp, sa grafia subís de mai en mai l'influéncia dau francés. La francizacion de l'escrich oficiau, ’chabada dins lo prumier quart dau sègle XVI, entraïna la desparicion de tota grafia especificament occitana. Es interessant a queu perpaus de comparar, en Peiregòrd, las grafias dau Libre Negre de Peireguers (començament dau segle XV) e dau rituau de quela diocesi (environs de 1500).
D'aura enavans, la notacion de la lenga se fai en utilizar lo sistèma fonografic dau francés, chascun trobant son biais de solucion a las dificultats presentadas per son aplicacion a la fonologia dau lemosin, en defòra de tota nòrma comuna.
Entau s'establís una situacion que durará d'aicí au sègle XIX. En perdre la tradicion escricha, Lemosin a perdut dau còp lo sentiment d'unitat linguistica e de comunitat culturala, e benleu mai que dins d'autras parts dau domeni occitan. Es plan remirable qu'après estre estat lo centre prumier de l'espandida poetica daus segles XII e XIII e aver donat sa marca e mai son nom a la koinè literària occitana, Lemosin se ten a l'escart de las renaissenças daus segles XVI e XVII, e presenta pas gaire d'òbras escrichas avans la debuta dau sègle XIX.
Dins la segonda meitat dau segle XVIII, lo movement d'interès que se desvolopa dins los mitans letrats per la poesia daus trobadors e s'acompanha d'una curiositat per los dialèctes contemporaneus se manifesta en Lemosin per lo trabalh de Dom Leonard Duclou, monge benedictin de Sent Maur, que faguet un Dictionnaire de la langue limousine, et parallèle ou comparaison de cette langue avec plusieurs langues tant anciennes que modernes, ouvrage qui peut servir à l'intelligence des anciens auteurs français. Dins quel obratge, Dom Duclou se preocupa d'establir una ortografia fondada sus l'etimologia. Mas queu sistema repausa sus de las concepcions plan fantasiosas de l'etimologia, en defòra de tota pensada de comunitat linguistica occitana, e demoret lo fach de son autor. L'alienacion de la consciéncia linguistica es pro marcada dins lo títol e dins los termes dau permés d'estampar: “...considérant que ce dictionnaire a été composé dans la vue d'accélérer les progrès de la langue française et de la rendre familière dans la province.”
D'aicí a l'espandida en Lemosin dau movement felibrenc, los autors contunhan de se farjar una grafia personala en utilizar lo sistema dau francés.
L'espelida felibrenca tòrna balhar en Lemosin, emb lo sentiment de dignitat e d'unitat de la lenga, la consciéncia dau besuenh de nòrma ortografica. L'adaptacion daus principis de la grafia dicha “mistralenca” au lemosin es facha per Camil Chabanèu Camille Chabaneau dins sa Grammaire limousine de 1876.
Mas las dificultats d'aplicacion d'un sistema concebut per lo provençau rodanenc a d'autras formas dialectalas apareissen.
Quò es en Lemosin que la recercha ortografica fuguet represa a quela epòca per l'abat Josep Ros, Majorau dau Felibritge en 1876. Dins sa comunicacion a la Societat Arqueologica de Besièrs, en 1876, e dins sa Grammaire limousine de 1895, Josep Ros perpausa de tornar a la fonografia “classica” de l'Edat Mejana: en notar -a la finala atòna femenina, nh la palatalizacion d’n, en restituir -r a l'infinitiu.
Mas quela reforma fuguet mau aculhida dins lo Felibritge. En Lemosin mesme, Josep Ros ne será pas segut pertot e en Peiregòrd, Benoit e Lavaud, presentan lor Abrégé de grammaire périgourdine en 1932 dins la grafia de Chabaneu.
Los escrivans seguen una o autra emb mai o mens de coeréncia e d'unitat. Lo poeta A. Pestor chausís de las solucions personalas.
La recercha dins los sens qu'aviá indicat J. Ros, represa en Lengadòc per P. Estiu e A. Perbosc, tròba son abotiment dins lo sistema establit dins sa Gramatica occitana (1935) per lo lengadocian Loís Alibèrt e dins l'accion de la Societat d'Estudis Occitans puei de l'Institut d'Estudis Occitans que, dempuei 1945, a entreprés l'adaptacion de la reforma d'Alibèrt aus autres dialectes: provençau en 1951 per R. Lafont, gascon en 1952 per Alibèrt, P. Bèc e J. Bozet.
Lemosin, que fuguet mens tocat per las polemicas que faguet nàisser quela reforma dins lo Felibritge, fuguèt pus long a se drubir a l'influéncia de l'IEO. Quò fuguèt d'en prumier l'òbra de Josep Migòt, per sos trabalhs de recercha linguistica e d'adaptacion de la reforma d'Alibèrt au nòrd-occitan e per son accion personala pres d'escrivans coma Marcela Delpastre e de la revista corresiana Lemouzi.
Lemosin [Lemouzi], en Corresa, e l'escòla felibrenca lo Bornat, de Peiregòrd, adòptan los principis de la grafia de l'IEO. Quo es la qu'es seguda aura per tots los que se botan a escriure en occitan e qu'es aplicada dins l'ensenhament oficiau de la lenga.
Fonetica[modificar | modificar la font]
Las r finalas se vocalizon: ex. lo ser [sey] coma préner [preney], valer [valey] etc.
Amudiment de las S[modificar | modificar la font]
Quand l’èssa sèc una A, en general l'S s'amudís. La vocala adòpta sa forma tensa e s’alonga en [a:] : bastir: [ba:tí], nascut [na:ky], las belas filhas [la: bela fiya], chantas [shõnta:].
[a:] parteja fòrça caracteristicas amb la vocala a tonica: timbre tens e longor. Alavetz pòt atirar tanben los autres correlats de l’accent tonic: bastir [ba(:)tí], nascut [na(:)ky], las belas filhas [la(:) bela(:) filya(:)], chantas [shõnta(:)]. Quand [a:] pòrta l’accent tonic, pòt perdre en longor. Las consonantas nasalas son inestablas en posicion de còda. Quand s’amudisson, la vocala precedenta pòt demorar dins sa forma nasala o se desnasalizar e se retrobar dins lor forma laxa. Aprèp una a nasala o desnasalizada, l’S s’amudís simplament e la vocala demòra incambiada: plans [plo], [plõ)], [plõng] o [plõm]. Darrièr E e É, l’èssa se semivocaliza normalament en iòd [j], e se forma un diftong [ej]: estiu [ejtiw], escòla [ejkolò], cranes dròlles [kRanej dRolej], vòles [volej], francés [fRõnshej]. Quand i a una consonanta amudida a la fin de la paraula, tot se passa coma se i èra pas: un piquet [ympike] / dos piquets [du:pikej]. Quand s’agís d’una consonanta nasala, se pòt passar coma se i èra pas o se pòt amudir simplament: lo fen [lufE] / los fens: [lu:fej] o [lufE] Cal remarcar qu’en lemosin, lo diftong [aj] en posicion tonica altèrna amb [ej] en posicion atòna. Aquò a entraïnat de cases de confusion dins las formas conjugadas de vèrbs que presentan lo diftong [ej] eissit del grop –es– en posicion atòna, e lo diftong [aj] pòt i aparéisser en posicion tonica: espiar: [ejpja] > éspia: ['ajpja], peschar: [pejsha] > pescha: ['pajsha] Darrièr è, dins lo cas general, l’èssa s’amudís e la vocala adòpta sa forma tensa e s’alonga en [e:] tèsta [te:ta], estestar [ejte:ta], arrèsta: [aRe:to], arrèstes [òRe:te:], un pè [ympe:], dos pès [du:pe:], mèsme: [me:me]. Remarcarem que lo grop se manten [e:] quitament en posicion atòna. Darrièr ò tonica, dins lo cas general, i a amudiment de l’èssa e la vocala adòpta sa forma tensa e s’alonga en [o:]: còsta: [ko:to], gròs [gro:]. Dins qualques cases, i pòt aver diftongason de [o:] en [ow]: nòstre: [no:tRe] o [nowtRe]. Darrièr O tonica o atòna, i a normalament amudiment de l’èssa e alongament compensatòri de la vocala: dos: [du:], dosta: [du:ta], dostar [du:ta], dostat: [du:ta] Darrièr las vocalas nautas I e U, l’èssa s’amudís generalament, mas las vocalas nautas son pauc a mand de s’alongar, alavetz es rar de ne trapar de longas. L’alongament compensatòri de l’amudiment de l’èssa se fa sentir sonque quand las condicions d’elocucion son favorablas: vist [vi:], fust [fy:] , disnar [di:na], pusleu [py:lew]
Parabòla de l'enfant prodig[modificar | modificar la font]
En maitas versions lemosinas http://books.google.fr/books?id=gKlkW2OJNhQC&pg=PA494&lpg=PA494&dq=%22patois+limousin%22&source=bl&ots=RN99Z7GPsl&sig=pApSgDMd7oAuJzfqS-JlkV1ze2E&hl=ca&sa=X&ei=MrodU9asCoap7Qb1xYGQBA&redir_esc=y#v=onepage&q=%22patois%20limousin%22&f=false
Lexic[modificar | modificar la font]
Lo lemosin ten en general lo vocabulari de l'occitan amb los eventuals cambiament fonetics del nordoccitan, mas a tanben de formas lexicas especificas (arcaïsmes e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas amb los dialèctes alvernhat e vivaroaupenc. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas excluses per l'amor de donar una mòstra del vocabulari lemosin.
- abilhar ('bilhar) v. assasonar
- abora (d') d'ora, tòst
- abracar v. fatigar
- acelar v. abrigar de la pluèja
- aflincar v. aficar, pimpar
- airier: abajonièr (vaccinum myrtillus)
- aisat adj. aisit
- aisinable : propri a rendre servici, a metre a l'aise
- alha (Cruesa): alh
- aprueismar ('prueismar): apropchar
- aquilhs (plural de 'aquel', ancian cas subjècte)
- ara. D'ara ençai: d'ara enans, d'ara en avant
- arser: ièr al ser
- asperja f. espargue
- artichau m. cachofle
- aucha, òucha: pradèl o camp claus situat prèp de la maison, sovent près de la cort dels pòrcs, ont se los laissava
- aul: el. V. Eu
- aumalha f. bestial gròs
- aura adv. ara
- ausanier (comunas del sud del pays de Garait, region de Sent Vauric): bois ("bwej" entrò una linha que jonh Anzesme, Jòlhac e Ladapeira, e "bwi" dejós d'aquesta delimitacion)
- auvelha, ovelha n. oelha, aolha
- auvernhata: fr. litorne (grive)
- avesat (d') : de costuma, d'abitud
- ba(m)bòia: nesci; estatua; petòta
- babinhon mf. menton
- bacada n. past, pasta, pastèla (pels animals)
- bacar: donar la bacada
- badar v. cridar
- badada: grand crit
- bajar: pensar
- balada : frairiá, vòta
- banturla m. persona non seriosa (non pejoratiu)
- bargassar: charrar
- barja (Cruesa): partida de la granja situada au-dessús de l’estable on s'estojava lo fen e la palha
- barracat, - ada adj: barriolat, -ada
- barradís n. tèrra clausa près de la maison.
- barradissa: claus
- barrancon: barrèu d’escala o de cadièra, per ext. baston
- batalhar, batalar?: charrar
- bauda: asnessa, borrica, sauma
- beca f. vèspa
- beça, beçal, beçau, beçol, betol, betolaud, beç
- beneisir: benesir (emplegat tanben)
- bentot: tanben
- bergossa: vièlha oelha coriaç sense valor mercanta
- besunha: los afars (personals)
- bieta: bleta
- blagassar: charrar
- bochas f. pl. labras
- boda: fanga
- boïja (Cruesa): V. buïja
- boirar: mesclar, braçar, pelar las castanhas amb un boirador (aisina per las emblanquir)
- boissar v. escombrar
- bolar: s'enfonzar los pès dins l'aiga e n'aver la cauçadura mòla
- borilh o borrilh : bordilha. fr. balayures
- borrassons: fr. langes
- bòsc beneit: bois
- botarèl: campanhòu
- borricha (grafia?): bòssa, bossa (engenh de pesca)
- bòtja: saca
- botjar: vojar fr. verser. Plòure coma qui la bòtja: Plòure a semaladas
- bradar: gelar
- bradassa: charraira
- bradassar (brandassar) v. secodre; parlar a tort e a travèrs
- bradasson, bredasson: persona maladreita o brusca
- brechalh (Cruesa): tapadoira
- bredilha: charraira
- breta, bretona: vaca de lach
- brimar: fr. bruiner; èsser atacadas las trufas pel mildiu
- brodischa: fr. broussaille
- brun (faire ") : faire negre/fosc. montar brun: s'escuresir lo cèl
- bruau (variant de bruelh?): talús
- buïja: pradèl
- buja: gèrla, jarra (cruche à huile en terre cuite vernissée, non à long col,mais à anses)
- burgaud, bergauda (Cruesa) n. fosseron
- burrau (Cruesa): fr. babeurre
- cacau, calau, cacòu: notz
- cairiá (càiria: canton (coin de l'âtre). Cherchar per las cairiás : cherchar, furonar pertot sens succés.
- calhada, calhadon, calhat (Cruesa): formatge blanc
- cancanar, cancanilhar: charrar
- canòla (Dordonha) V. Coada
- carolha (Cruesa): pèl de espic de blat d'India
- cascavel: cadun dels torns qu'òm fa en restant suls pès e las mans sans que lo còrs tòque lo sòl
- cascavelar: avançar fasent cascavels
- catura : tòrt, despit o damnatge causat a qualqu'un
- cendrilha: fr. mésange
- chablata: clujada (fr. toit de chaume)
- chaisne, casse, jarric, rover, casse, rove
- chaitiu, -iva: coquin
- chamnhar v. cambiar
- chantilhar v. fr. chantonner
- chapalon (Cruesa): V. pelharaud
- charrairon: caminòl charratièr
- charrau f.: intrada d'un camp sens barrallha; barralha "à claire voie"
- charriera: camin o espaci libre près dels ostals ont passan o estacionan las carretas entre las bòrdas; per ext. Bassa cort
- chas adv. en çò de
- chasne: casse
- chatinglar v. fr. chatouiller
- chaucida: cardon
- chaul d'ane (Cruesa): cardon
- chaumenit, -ida: fr. moisi, -e
- chaupre m., charpre m. calpre (arbre)
- chavaujar: cavalgar
- chavau dau diable: fr. bousier, lucane ou cerf-volant, faucheux; mante religieuse
- cherbe f., chibre m. (Cruesa) : carbe, cambe
- chialar (Cruesa): cridar en ploramicant
- chonhar (Cruesa): V. Fonhar
- chòrta (Cruesa): veitura, automobil
- cirie(i)r m. ceresièr
- cinglan (singlan?): colòbre vèrd e auriòl
- cladassa: fr. litorne (grive)
- clampar, clampanciar: charrar
- clapeta (far "): charrar
- clapetar: fr. claquer (de las dents)
- clardat: clartat
- clucaron m. grapaud que pòrta los uòus de la fema "a pelharaud"
- coa de panla: ajaça, agaça
- coada, coda (Cruesa): sòrta de lòssa amb un long tudèl que se pausava sus la selha per beire o versar l'aiga
- cocorda f. cogorla
- còdre, còrre?: coudrier (notat 'coorre' en un lexic)
- cogoiç, cogòu/caguelh [kagwey] m. cogòt
- cogolha, cagolha f. cagaròl
- coguol m. fr. cocu
- coja: fr. courge, citrouille
- coma adv. amb
- congièra: congèsta
- coquerla: cocut feme
- crema f. crenta
- cueire v. còure
- dadet? (Cruesa): nom afectiu donat als mainatges (de 'daret' aret?)
- deguelha: fr. boucan
- denada: viure(s)
- deschassidar: levar la chassida (crostas dels nòunats al bòrd de las paupièras e cilhas); dobrir los uèlhs al monde; batejar.
- desraijar: desrasigar
- dessierv: dessert
- destrenh: fr. ménage (faire le ")
- dijuòus: dijòus
- dindaud: dindon, dinde (Corresa)
- dissa(n)des n. dissabte
- diumenc: dimenge (forma que i es majoritària)
- dòure v. dòler
- dreibida, deiberta, duberta, druberta pp. dubèrta
- drubir: dobrir
- duesnan: l'an que ven
- eigar, eissegar v. metre en òrdre, adobar; adesar
- einuech adv. uèi
- einuei: sofrença
- eiperar [eipéra] fr. attendre
- eirisseu f. jolvèrd
- eissublar: siblar
- eissurir v. fr. essorer; fig. agotar
- emper adv. pasmens, totun, pr'aquò (cf. catalan 'emperò')
- endueinan [ɛndej'nɔm]: l'an venent
- engalunchar (s'): s'installar o èsser pres dins las brancas d'un aubre
- enquera, engueras/engueras (d') adv. encara
- enser (l'): lo ser
- entrule m. òme pauc actiu, mal desgordit
- esbelar: se far bèl, lo temps
- eschaurar: escaufar
- eschivar v. estalviar, economizar; evitar
- escorsiera: corsièra
- escura: bòria, bòrda, granja
- esgleisa: glèisa (tanben emplegat)
- esgrinjòla: V. grinjòla
- eslampar, eslampiar, (es)ropiar, eslifrar, colenar v. lisar
- esmalir (s'): enrabiar (s')
- esnharlar: agrandir un vestiment a otrança en tirant dessús
- espanhar v. (u)lhauçar
- espanir (s') (Cruesa) V. espatarrar (s')
- esparrar (s') V. espatarrar (s')
- esperar [esperà] fr. espérer
- espingar: gambadar
- estorbar: dispersar
- èstra: lucana petita del granièr
- esvetlar [esvenlà], esvedlar (s') V. espatarrar (s')
- estorbeu: esparvier (tanben emplegat)
- etiada: fr. jachère nue
- eu: el. V. Aul
- faiòu n. fau
- fava n. mongeta
- fermic, fermitz, furmic: formiga
- fiaulat: bandat, pintat
- fiolon: botelheta
- flaia: fr. pousse d'un végétal
- fonhassar o fonhar (?) (Cruesa): ploricar
- frair n. fraire
- fretissa: V. Lissa
- frotjar v. créisser
- fumari (Cruesa): fumièr
- gabolhan: fr. églantier
- galhauda f. rana (de 'gaulha')
- gana: ga, gau
- ganh: gasanh
- ganha: truèja
- ganhon n. pòrc
- gansolhar v. fr. éclabousser
- garlècha: fr. gardon
- garri: rat pichòt (terme afectiu)
- gaste, -a: fatigat, -ada
- gatge m. recipient, ustensilha
- gaulha f. fanga
- gaulhar, gaulhier, gaulhasson: gassòt
- gençar: balajar
- gente, -a adj. graciós, -sa
- getacion: (fach de getar un) marrit sòrt
- a gible? a gibles? (plòure "): a plenas selhas (plòure ")
- gigonhar (Cruesa): fr. gigoter
- goiat, -a: gojat, -ata
- gòfe (gònfle) : fr. bouffi
- gòrça (Cruesa): broa de clausura
- gòrja f. boca
- gorrin, gòrra: pòrc/truèia; pòrc marin
- gran adv. : brica
- granolha: rana, granhòta
- greu: grilh (tanben emplegat)
- groada fr. nidada
- grinjòla: fr. lézard des murailles
- guicho?: fr. chat-perché
- guichon: fenestron
- gusseu : fr. peloton
- jaçar, jagassar (liagassar), jacassar, jacinar, s’esjacinar, bargassar: charrar
- jangaunhas n. maissèlas
- janton: paisan
- jarra f. cuèissa
- jase?, jars? (Cruesa): auc (auca mascle)
- jaspissons? jarpissons? (Cruesa): fr. grande bardanne
- jau d'Índia: dindon
- jauvent, -a adj. faste; benfasent, -a
- jònc: jonc
- jòune, -a adj. jove, -a
- juca: granièr pel fen
- junja f. vedèla (vedèla i designa lo vedèl feme que ven grand)
- justar o ajustar: mólzer
- lac m. mara, cròs d’aiga durmenta
- lai: i
- latz (Cruesa): fr. giron
- lechatariá n. lecariá
- liar: ligar
- lissa, lissada, 'lhissa (alhissa) f. alh
- loba: gròssa pèira o ròc isolat dins un prat, que non se pòt traire
- lusert, luserta/lisèta (Cruesa): lausèrt
- magilhon (mangilhon?, mensilhon? del latin 'mensa' taula?): còfre de la sala de manjar que servís per s'assetar
- maison: ostal. Dins maison: a casa. èsser pas darrier maison: èsser luènh
- malàudia: malautiá
- maleira: (fach de getar un) marrit sòrt
- malinar (se) v. fr. se culotter
- malinas f. pl. pantalons
- màncie m., mança f. : esquèrra
- mandin: matin
- mandinier, -iera: mendicant
- maniganç n. bandit
- margaud: fr. matou
- marendar: far lo marende
- marende n.: collacion de quatre oras; disnar (repais de l2h al nòrd e a l'est, e de 16h a l'oest)
- marga: fr. chatte (minou)
- marolhaire: nom donat als estamaires e refachaires ambulants
- maujavent adj. nefaste
- maussa f. majofa, fraga
- me(ex: per me) pron. ieu
- medre: meissonar
- megue: fr. petit lait
- menina (Cruesa): grand-maire
- meschaent [meychen] [meytsan]: marrit, dolent
- mestiva: meisson
- mestivar v. meissonar
- mielhs adv. melhor
- mina: fr. chatte (minou)
- minhard: manhac
- minin f.: menina
- mistra: asnessa, borrica, sauma
- mochanàs: mocador
- molada: molhièra, terrenh umid
- museu, morral, morrilhon : fr. muselière
- nainai: brèç
- nastre ['na:tre] opiniastre, testut
- neiar (lat negare) : negar fr. nier
- neir, neira: negre, negra
- nejar (lat necare) : negar fr. noyer
- neteiar, netiar: netejar
- névia: nèu
- nhòrla, viòrla: istòria comica, galejada un pauc cruda, de còps en vèrs o pròsa
- nibla f. /nible m. nivol gròs cargat de pluèja (nivol f. s'i ditz tanben)
- ninadoira (ninadoeira) (Cruesa): breç
- ninar (Cruesa): breçar
- nosilha f. avelana
- orba lutz (a l') : orizont (a l'), a nuèit tombada?
- òrge: òrdi
- ovelha, oelha (Cruesa): oelha
- pairolhièr: estamaire o refachaire (ambulant)
- palissson, palhasson: panièr redond per metre lo pan a levar abans la coccion
- papulon m. pibol
- parsilh, persilh, peiressilh m. jolvèrd
- passerau: fr. moineau
- patolhier: gassòt (region d'Ussel)
- paucha: sirventa
- pautut (Cruesa): grapal
- peitelariá : causa pauc importanta, babiòla
- pelh m. pesolh
- pelhaire: fr. déguenillé; pelharòt, pelharotaire
- pelharaud/pelharòu (metatèsi: peralhòu) m. pelharòt, pelharotaire (tanben s'i emplega pelhaire o pelharet?); creatura fantastica (portar a peralhòu/au pelharaud: portar (un enfant) sus l'eschina, los braces entorn del còl e las gambas altorn de la talha del portaire)
- pelhaud : persona paubre, vestida de guenilhas, maladiva
- pena: ginesta
- perinqueta: baudufa
- permenar (se) v. passejar (non es pas un francisme)
- peròt, -òta (Marcha lemosina, Charanta occitana, nòrd de la Nauta Vinhana): piòt, dindon
- peseu m. pese; mongeta
- peta-raba: bleta-raba
- petaron n. ciclomotor
- petonar: s'enervar
- piela, peila, padela, padena n. padena, padela
- pigonhar (/se): picar còntra qualqu'un
- pincat (estar "): estar drech a esperar
- potareu: camparòl (cèps en particular)
- plais: broa
- planchon n. taula, seccion, departament (d'un comerç)
- platussar: charrar
- plueviós, -osa adj. pluejós, -osa
- plòia/plueia: pluèja
- polon f. asnessa, borrica, sauma
- poma/pom de terra: patata
- pompira f. patata
- pòrc de mar n. pòrc marin
- pòrta-tetons: sostens
- pos f. pl. : milhàs; milhassina, farinetas (fr. bouillie de mais)
- pradelar (se) v. se passejar en perdent son temps
- prosseja, pressuja: persega
- p'un: cap (pas un)
- quauquarren adv. quicòm
- queraque adv. sens dobte
- raba: fr. rave
- rapieta: fr. lézard gris
- raca: misèria
- racina n. carròta
- rafe m. rave (fr. radis ou raifort)
- rana: fr. courtilière (Nauta Vinhana e Cruesa)
- rantela dau ventre: diafragme
- ravalha (Cruesa): fr. rave
- relhar v. grimpar
- ribiera: riba; per ext. fr. marécage
- ridòrta: corona de pan
- ringueta: baudufa (Sarlat)
- robiera: molhièra, terrenh umid
- ròcmòrt: marne
- rodelon: rotlada
- roge, roja: de pèl rog
- ros, -ssa, rosseu, rossela: blond, -a
- rumec, romec, romde, romdre, romze, rumze n. fr. ronce
- saüc [sueic, sòic]: sambuc
- saïn [sei]: sagim, lard
- sangolhar (Cruesa): se divertir amb aiga dins un recipient o un gassòt
- sargata: lausèrt
- saude: saule, sause
- sechiera: sequièra
- selh (Cruesa): ferrat
- selhe, selh (Cruesa): segle (cereal)
- semnar v. semenar
- se: fr. soi (ex: chas se)
- ser [sey]: ser (coma préner [preney], valer [valey] etc). de ser: aqueste ser. en ser: lo ser
- serrar, sarrar: rengar; gelar fòrt
- sèrva f. estanh petit
- si us platz [siwpla]: se vos plai/platz
- somnhe n. sòmi
- sòr n. sòrre
- sucha: esclòp, sòca (sòca es de cuer emb una sòla de fusta. sucha o sòcs, o daus esclòps (dins una partida de
la Corresa) quand es tot de fusta. L'i a tanben los bolauds (que son daus gròs sòcs, de las gròssas suchas). Los sòcs claus son de fusta emb una brida de cuer)
- saüc [suéy][seu], saücau [suecau]: sambuc, saüc
- tantarar: charrar
- tartifla: patata
- telhòu, telhaud m. telh
- tendilhon: cavilha de fusta d'una charrue; sexe masculin
- terrauds pl. (Cruesa) nom donat als dos enfants d'un vilatge son nascuts lo meteis jorn
- tia-tia: fr. litorne (grive)
- tòni m. nesci, pèc
- tornada (una) n. un fum de
- torton: crepa de blat negre
- traulhar: s'espaterrar dins l'èrba ja nauta
- trefla (Cruesa): trufa
- trifolet: trèfle rampant
- tròia: truèia (tanben emplegat)
- trule? trula? (Cruesa): persona bèstia; fenhant
- tudelar: brotar (una planta)
- turlaud: idiot
- tutar v. fr. débusquer
- uchar, unlar: cridar fòrt
- uerge (Cruesa): òrdi
- ujan [yˈz̪ɔm]: ongan
- vachas negras (Cruesa): nivols gròsses grises e pluevioses
- vaisselar v. faire la vaissèlan
- vaque! vèni!, ven!
- vargier: òrt
- vaslet [vàle] : varlet
- veren m. fr. venin
- vernhau: vern
- vetz adv. : còp, vegada
- vianelon: androna
- vinheta f. fr. oseille
- visar v. veire; regardar - Visa la via! (per fòragitar qualqu'un)- Visar lo bornat: Faire la culhida de la mèl
- vita: vida
- volada n. voleibòl
- volha: oelha, aolha
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Dictionnaire d'usage occitan-français - Limousin, Marche, Périgord, Yves Lavalade [3ena ed. revista e augmentada]
- Dictionnaire de la langue limousine - Diciounàri de lo lingo limousino, Léon Dheralde, Société d'ethnographie de la Marche et du Limousin, 1968.
- La Conjugaison Occitane (Limousin), Yves Lavalade, ed. Escòla 'Chabatz d'Entrar, 2012.
- Abrégé pratique de Grammaire limousine, Michel Tintou, ed. Lemouzi.
- Dictionnaire français - limousin, Michel Tintou, ed. Lemouzi.
- Parler limousin - Parlar limousi, Ethnologia, Revue d'ethnologie et d'ethnoécologie des pays occitans, Etudes Rurales n.85, S.E.L.M., 1977 o n.62-63 del Bulletin de la société d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des régions voisines, 3en e 4rt trimestre, S.E.L.M., 1976
- Parler Limousin" (Parlar Limousi), Maurice Robert (n.62-63 Bulletin de la société d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des régions voisines, 3en et 4rt trimestres 1976
- Les mots du limousin, Maurice Robert, S.E.L.M., 1996.
- Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD)
- Contribution à l'étude du parler de la Creuse : le patois de la région de Chavanat : grammaire et folklore, Louis Queyrat, 1927
- Tournures limousines, viradas lemosinas, nouvelle édition revue et augmentée, Yves Lavalade Jacques Peyramaure, Institut d'Estudis Occitans dau Lemosin, colleccion Lop-Rainard-Lebre, 2011.
- Dictionnaire Patois de Chateauneuf la Forêt, Fables de la Fontaine et Poésies, Société Historique de Châteauneuf-la-Forêt n°10, 2002
- Dictionnaire du patois du Bas-Limousin (Correze), et plus particulierement des environs de Tulle, Joseph-Anne Vialle, 1824
- Le patois dans le canton de Saint-Pierre de Chignac, Charles Mespoulède et Henri Lamy d’après une étude publiée en 1927 par Gaston Guillaumie
- Quelques traits lexicaux limousins facteurs d'identité linguistique", Guyane Brun-Trigaud in Le Limousin, pays et identités: enquêtes d'histoire, de l'antiquité au XXIe
- L'occitan redde e ben: lo lemosín, Dominique Decomps, Gérard Gonfroy, S.I.R.S.-Omnivox, 1979
- Vocabulari Lemosin, Bernat Gana, Yves Lavalade, Cléo, 1976
- Glossaire des dialectes marchois et haut limousin de la Creuse, Gilbert Pasty, 1999
- La botanique du patois Bas-Limousin, in Bulletin de la Société des lettres, sciences..., Crauffon Emmanuel, Lacombe Oscar, p. 429-440, La revue scientifique du Limousin, 1893
- Le Plateau de Millevaches — Introduction — Limites — Topographie et Hydrologie - Agrologie — Flore fourragère..., J-B Pedon, in Bulletin de la Société des lettres, sciences... La revue scientifique du Limousin, 1893
- "La végétation spontanée aux environs d'Eymoutiers" M. Duris, inedit?
- Recueil et essai de traduction des mots et expressions de Châteauneuf-la-Forêt, André Deleger, Société Historique de Châteauneuf-la-Forêt n°10, 2002
- Glossaire du Livre noir (Registre consular de Periguers, 1360 - 1449, Joan Ros
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Peir Desrozier, Joan Ros, L'ortografia occitana. Lo lemosin. Montpelhièr, Centre d'Estudis Occitans. Universitat de Montpelhièr III, 1974. pp 9-14.
- ↑ La darriera version de l'Atlàs de las lengas menaçadas de l'UNESCO es quasiben la sola excepcion aura.
- ↑ Pagina sul còde lms
- ↑ Pagina sus lo còde oci
- ↑ Pagina de l'edicion actuala sus l'occitan, emb lo lemosin coma dialècte
- ↑ Pagina de la quinzena edicion sus lo lemosin
- ↑ A Lanly, Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel
- ↑ A Lanly, Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel
Ligams[modificar | modificar la font]
- Lexic latin occitan francés de l'ortalalha e plantas comestibles, segond lo Vocabulari lemosin d'Ives Lavalada
- Dictionnaire du patois du Bas-Limousin (Correze), et plus particulierement des environs de Tulle, Joseph-Anne Vialle, 1824
- Quand nos ancêtres défrichaient, des Artigues aux Essarts… - La toponymie et la conquête des bonnes terres vèrbs e noms occitans lemosins sus aqueste subjècte
- Cançons, contes, faulas e nhòrlas lemosinas amb tèxtes, traduccions en francés e vocabulari comentat


text:
49
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 49 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Part[modificar | modificar la font]
Sostengut per l'Empèri Roman, lo prince arsacida Meherdates assaièt de conquistar lo poder e de reversar Gotarzès II. Pasmens, après una tiera de negociacions, Gotarzès capitèt de ganhar l'ajuda d'aliats importants de son rivau que venguèt finalament vencut e capturat. Gotarzès li laissèt la vida per umiliar Roma e per demostrar sa cleméncia.


text:
1918
Aquesta pagina concernís l'an 1918 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Au començament d'octòbre, arribada de l'epidemia de gripa espanhòla en França dempuei lo territòri estatsunidenc. L'epidemia durèt fins a 1919 e tuèt aperaquí 408 000 personas. En causa de la guèrra, l'importància e lo perilh de la malautiá foguèron gardats secrèts per lo govèrn, çò qu'agravèt l'epidemia. De mai, en causa dei movements de tropas, la gripa ganhèt lei país vesins tre la mitat dau mes e Alemanha au començament de novembre.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 11 de novembre - Fin de la Primièra Guèrra Mondiala ; Alemanha signa l'armistici.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 15 de genièr - João Baptista Figueiredo, president de Brasil (m.1999).
- 15 de genièr - Gamal Abdel Nasser, president d'Egipte (m.1970).


text:
1922
Aquesta pagina concernís l'an 1922 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- Benito Mussolini que vad dictator (duce) d'Itàlia
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Contuniant sei reformas economicas inspiradas per lei principis de la NEP, lo govèrn adoptèt dins lo corrent de mai un Còde agrari permetent de trobar un compromés ambé lei païsans. Totei lei tenements èran oficialament nacionalizats mai lei païsans avián lo drech de'n contuniar l'esplecha ò de la transmetre en eiretatge coma un ben privat. Criticats coma una desfacha novèla de la Revolucion, aquelei mesuras permetèron de redreiçar rapidament la produccion agricòla e renforcèron lo prestigi de Lenine ja afeblit per la malautiá. Puei, dins lo corrent de l'annada, la NEP foguèt estenduda a l'industria onte la restauracion de la produccion foguèt mens rapida. Dins totei lei cas, aquelei mesuras de retorn parciau vèrs lo capitalisme empachèron la perseguida de la socializacion dau país ambé la creacion de tenements collectius (kolkhores) e estatics (sovkhozes) ò de la planificacion (Gosplan).
Regardant leis afaires estrangiers, signatura dau tractat de Rapallo amb Alemanha que permetèt ai dos país de contornejar certanei restriccions impausats per lo tractat de Versalhas.
A la fin de l'annada, lo govèrn proclamèt oficialament la formacion de l'Union Sovietica ambé la reünion de Russia, de Bielorussia, d'Ucraïna e de Transcaucàsia. Cada republica aviá la sieuna constitucion e de drechs egaus. En particular, podiá faire secession (drech utilizat en 1991 pendent l'afondrament de l'URSS).
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Arqueologia[modificar | modificar la font]
Començament de cavaments menats per Leonard Woolley dins lei vestigis de la ciutat d'Ur.
Quimia[modificar | modificar la font]
Premiera descripcion de l'estructura dei polimèrs a l'origina dei matèrias plasticas per lo quimista alemand Hermann Staudinger (1881-1965). Aquò li permetèt de recebre lo Prèmi Nobel de Quimia 1953.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 7 de genièr - Jean-Pierre Rampal, musician francés (m. 2000)
- 9 de genièr - Har Gobind Khorana, bioquimista indian, Prèmi Nobel (m. 2011)
- 9 de genièr - Ahmed Sékou Touré, president de Guinèa (m. 1984)
- 17 de genièr - Luis Echeverría Álvarez, president de Mexic
- 22 de genièr - Leonel Brizola, òme politic brasilièr (m. 1996)
- 28 de genièr - Robert W. Holley, bioquimista american, Prèmi Nobel (m. 1993)
- 10 de febrièr - Árpád Göncz, president d'Ongria
- 12 de febrièr - Tun Hussein Onn, primièr ministre di Malàisia (m. 1990)
- 1 de març - Yitzhak Rabin, primièr ministre d'Israèl (m. 1995)
- 5 de març - Pier Paolo Pasolini, realizator italian (m. 1975)
- 11 de març - Tun Abdul Razak, primièr ministre de Malàisia (m. 1976)
- 12 de març - Jack Kerouac, escrivan american (m. 1969)
- 7 d'abril - Mongo Santamaría, musician cuban (m. 2003)
- 13 d'abril - Julius Nyerere, primièr president de Tanzania (m. 1999)
- 21 d'abril - Alistair MacLean, escrivan escocés (m. 1987)
- 22 d'abril - Charles Mingus, musician de jazz american (m. 1979)
- 14 de mai - Franjo Tuđman, president croata (m. 1999)
- 10 de junh - Judy Garland, actritz e cantaira americana (m. 1969)
- 19 de junh - Aage Niels Bohr, fisician danés, Prèmi Nobel (m. 2009)
- 13 de julhet - Anker Jørgensen, primièr ministre de Danemarc
- 15 de julhet - Leon Max Lederman, fisician american, Prèmi Nobel
- 19 de julhet - Tuanku Jaafar ibni Almarhum Tuanku Abdul Rahman, rei de Malàisia (m. 2008)
- 22 de julhet - Pierre Thibaud, trompetista occitan (m. 2004)
- 23 de julhet - Ferran Delèris, escrivan roergàs d'expression occitana e francesa (m. 2009)
- 27 d'agost - Sosuke Uno, primièr ministre de Japon (m. 1998)
- 1 de setembre - Vittorio Gassman, actor e realizator italian (m. 2000)
- 4 de setembre - Per Olof Sundman, escrivan suedés (m. 1992)
- 9 de setembre - Hans Georg Dehmelt,fisician alemand, Prèmi Nobel
- 17 de setembre - Agostinho Neto, president d'Angola (m. 1979)
- 22 de setembre - Chen Ning Yang, fisician chinés, Prèmi Nobel
- 25 de setembre - Hammer DeRoburt, president de Nauru (m. 1992)
- 31 d'octobre - Norodom Sihanouk, rejulo di Kambodja (m. 2012)
- 8 de novembre - Aldemir Martins, pintor brasilièr (m. 2006)
- 14 de novembre - Boutros Boutros-Ghali, secretari-general de las Nacions Unidas
- 16 de novembre - José Saramago, escrivan portutués, Prèmi Nobel (m. 2010)
- 17 de novembre - Stanley Cohen, neurològ american, Prèmi Nobel
- 23 de novembre - Joan Fuster, escrivan valencian (m. 1992)
- 25 de novembre - Gloria Lasso, cantaira espanhòla (m. 2005)
- 14 de decembre - Nikolai Genadiyevich Basov, fisician sovietic, Prèmi Nobel (m. 2001)
- 24 de decembre - Ava Gardner, actritz americana (m. 1990)
- 25 de decembre - Félix Loustau, jogaire de fotbòl argentin (m. 2003)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 5 de genièr - Ernest Shackleton, explorator irlandés/britanic (n. 1874)
- 10 de genièr - Shigenobu Okuma, primièr ministre de Japon (n. 1838)
- 22 de genièr - Papa Beneset XV (n. 1854)
- 10 d'abril - Jiří František Chaloupecký, escrivan chèc (n. 1890)
- 28 d'abril - Paul Deschanel, president de la França (n. 1855)
- 18 de mai - Charles Louis Alphonse Laveran, mètge francés, Prèmi Nobel (n. 1845)
- 2 d'agost - Alexander Graham Bell, scientific e inventor escocés (n. 1847)
- 21 d'agost - Jørgen Løvland, primièr ministre de Norvègia (n. 1848)
- 18 de novembre - Marcel Proust, escrivan francés (n. 1871)
- 16 de decembre - Gabriel Narutowicz, president de Polonha (n. 1865)


text:
Khoikhoi
Los khoikhoi (o Khoekhoen o Kwena), literalament « òmes dels òmes », se nomenan aital eles meteisses per oposicion a sos vesins d'Africa Australa los Bochimans, que dison Sankhoï. Aquestes dos pòbles — que lo primièr viu d'elevatge e lo segond de caça e culhida — parlan de lengas aparentadas amassadas jol nom de khoisan. Presents en Africa Australa dempuèi un trentenat de milièrs d'ans e autors de gravaduras e pinturas rupèstras remarcablas, foguèron progressivament rebutats per una èrsa banto pendent los tres darrièrs millenis. L'arribada dels colons neerlandeses, uganauds e britanics accentuèt son descreis.
Es als clics caracteristics de las lengas khoisan que los khoikhois deguèron d'èsser designats per l'escai d' « otentòt » pels afrikaners, aqueste tèrme evocant quicòm de percebut coma un quequejadís.


text:
542
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 542 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Arribada de la Pèsta de Justinian a Constantinòple. En causa de la viruléncia de la malautiá, la situacion venguèt rapidament catastrofica ambé mai de 10 000 mòrts jornadiers segon lei documents bizantins a l'apogèu de l'epidemia (lo nombre totau de victimas representèt 40% de la populacion). De mai, la posicion centrala de la capitala bizantina dins l'economia mondiala favorizèt la difusion de la malautiá vèrs Euròpa e Asia.


text:
Alain Rousset
Alain Rousset, nascut lo 16 de febrièr de 1951 a Chazelles-sur-Lyon (Léger), es un òme politic francés Partit Socialista, uèi president del Conselh Regional d'Aquitània dempuèi 1998, deputat de Gironda dempuèi 2007 e president de l'Associacion de las Regions de França dempuèi 2004.
Estudièt à l'Institut d'Estudis Politics de París dins la promocion de 1974 e tanben diplomat d'estudis superiors juridics. Foguèt director de cabinet d’André Labarrère puèi de Philippe Madrelle, presidents socialistas del Conselh Regional d'Aquitània, de 1980 a 1985, puèi delegat a l’industrializacion del bacin de Lac a la Direccion del desvelopament regional del grope Elf Aquitaine de 1986 a 1998.


text:
313
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 313 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Dos ans après l'edicte de Sardic, adopcion de l'edicte de Milan per lei dos emperaires Constantin e Licinus. Es un edicte de tolerància religiosa important car laissèt la libertat de culte a totei lei religions e permetèt ai crestians de pas observar lo culte imperiau. Marquèt ansin oficialament la fin dei persecucions anticrestianas.


text:
Actualitats
-
Navèths DVD's a Conta'mConta'm que sòrt d'editar tres navèths DVD's en occitan. Que son tres filmes d'animacion doblats en lenga nosta : Ernèst e… Tà’n saber mei
-
Tres ueusPer Noste que publica un navèth album entaus petitons : Tres ueus d'Eric Battut. Tà’n saber mei
-
Lestrille (La Forcelle)Après ueit ans de vita comuna, La Forcelle que presenta lo son segond album, « Lestrille ». Tà’n saber mei
-
Exposicion « (Extra)ordinaire quotidien » suu PCI d'AquitàniaLo MEB (Musèu d'etnografia de l'Universitat de Bordèu) qu'inaugura, lo 18 de seteme 2014, l'exposicion « (Extra)ordinaires quotidiens », consacrada au Patrimòni… Tà’n saber mei
- 1
Socializacion
L'InÒc que realiza tribalhs d'engenheria lingüistica, atau com de conselhs individualizats entaus particulars, actors culturaus e sociaus, las associacions e las enterpresas.
Patrimòni numeric
L'InÒc que mia tanben ua mission regionau tà har vàler las ressorças numericas de l’occitan deu patrimòni culturau immateriau en Aquitània e deus fons patrimoniaus ancians.
Toponimia
L'InÒc d'Aquitània qu'a aviat e que co-ordina lo projècte de colleccion aquitana de diccionaris toponimics de las comunas deus cinc departaments aquitans.
Terminologia
La terminologia qu'a un ròtle màger : dar a l'occitan tèrmis navèths e/o dens domènis d’activitats precís entà l'adaptar e descríver mei plan la realitat actuau. L'InÒc qu'a realizat mantun apèr.
Archius & Memòria
L'InÒc Aquitània que mia ua mission regionau qui pertòca a la preservacion e a la valorizacion deu patrimòni sonòr e audiovisuau occitan e de la memòria collectiva en Aquitània.
Cordèra deu libe
L'InÒc que persegueish lo desvolopament de l’ajuda e l’acompanhament de la hialèra deu libe occitan au darrèr de la demanda de sostien deus editors occitans.


text:
La Combe-de-Lancey
La Combe-de-Lancey es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa a unitat|20|km}} al nòrd-es de Grenòble e fa partida de la airal urban d'aquela.
La commune se situe à 20 km au nord-est de Grenoble et fait partie de l'aire urbaine de celle-ci.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Modèl:S- : Lo Castèl de la Combe #èsser una possession de las Alemands.
Paul Perroud a #èsser cònsol pendent de nombroses ans.
Modèl:S- : Le Château de La Combe fut une possession des Allemands.
Paul Perroud a été maire pendant de nombreuses années.


text:
Eneïda
L'Eneïda (en latin Aeneis), es una òbra escrita per Virgili entre 29 ab. C. e sa mòrt en 19 ab. C., qu'es generalament considerada coma lo poèma epic central de la literatura latina, e vista coma una de las òbras màgers de la literatura al mond[1].
Ofrir a Roma una epopèia nacionala capabla de rivalizar en prestigi amb l'Iliada e l’Odissèa, foguèt lo primièr desfís que Virgili èra de capitar en escrivent l’Eneïda pendent los onze darrièrs ans de sa vida. Capitèt, perque, l'òbra venent d'èsser publicada, son autor foguèt reconegut coma un alter Homerus, lo sol capable de disputar a Omèr sa preeminéncia al Parnàs.
Virgili amaguèt pas son ambicion. Al nivèl arquitectural pus visible (perque l’Eneïda a al meteis temps mai d'una « geometrias »), lo poèma se compausa d’una Odissèa (cants I a VI : las erranças d’Enèu, rescapat de Tròia, per aténher lo Lavinium) seguida d’una Iliada (cants VII a XII : la guèrra menada per Enèu per s’establir al Lavinium).
Mas l’emulacion amb Omèr se manifèsta subretot pel nombre considerable de las imitacions textualas, que los critics s'afanèron lèu a ne far la lista, a vegada amb intencion maligna, e per acusar Virgili de plagiat. Aquel meteis repliquèt que seriá pus facil de desraubar sa maçuga a Ercules que de manlevar un vèrs a Omèr. E de fach, l’imitacion de Virgili totjorn obeís a una intencion precisa e seguís un projècte qu'aparten al lector de descobrir a travèrs l’escart, a vegadas minim, que la separa de son modèl, Omèr o un dels nombroses autres escrivans, grècs o latins, als que Virgili se mesura tot en lor rendent omenatge.
Lo segond desfís consistissiá a filtrar l’actualitat de Roma al prisma de la legenda. Dos fils s’entrelaçan totjorn per formar la trama de l’Eneïda, lo de las originas troianas de Roma e lo de la Roma d'August. Mai d’un millenari separa aqueles dos fils. Per sautar un tal abisme temporal, e anullar dins aquel biais lo temps, lo poèta, en mai de l’usatge sistematic que fa de l’allegoria, tanben recorrís a la profecia, e fins a, en plen mitan de l’òbra, descendre al infèrns per n'entornar una vision panoramica, sub specie aeternitatis, de la grandor romana vista coma devent encara devenir.
Calguèt mostrar cossí, a partir de gaireben res, Roma s’aucèt fins a l’empèri del monde; calguèt far ressortir lo dessenh providencial que condusiá aquela pujada irresistibla; subretot, calguèt mostrar cossí, amb la persona sagrada d’August, l’Istòria venguèt trobar son acabament e son coronament dins una patz e un benastre universals. Es almens çò qu'August esperava, o puslèu çò qu’exigissiá.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bloom, Harold (1994). The Western Canon. See also Western canon for other "canons" that include the Divine Comedy.


text:
Enric III d'Anglatèrra
Enric III o Enric de Winchester, nascut lo 1èr d'octobre de 1207 a Winchester, mòrt lo 16 de novembre de 1272 a Westminster, filh ainat del rei Joan sens Tèrra e d'Isabèla d'Engoleime, foguèt rei d'Anglatèrra e duc d'Aquitània.
Foguèt coronat a l'edat de 9 ans e assumiguèt son poder jos la regéncia del popular William Marshal comte de Pembroke. Passèt una granda part del sieu règne a combatre los barons pr'amor de la Magna Carta[1][2][3][4] e dels dreches reials, mas foguèt forçat de convocar lo primièr "parlament" en 1264. Aguèt pas tanpauc de capitada sul Continent, ont fracassèt a restablir lo contraròtle anglés subre Normandia, Anjau, e Aquitània.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Henry III, Treasures in full: Magna Carta, British Library
- ↑ Henry III (r. 1216-1272), Official website of the British Monarchy
- ↑ The Magna Carta and the creation of England's Parliament, HyperHistory.net
- ↑ King Henry III biography, Medieval Life and Times


text:
Lachuscla
Lachuscla
Euphorbia chariacasError d'escript : la foncion « títol » existís pas.
La lachuscla (var. Joscla), en latin Euphorbia chariacas, es una planta de la garriga mediterranèa. Fa partida de la familha deis Euphorbiaceae e dau genre deis eufòrbias (Euphorbia).
Es una espècia erigida, vivaça e fòrça robusta que pòu agantar 60 a 80 cm d'autor. Sa basa es rigida, de color bruna ò marrona, e sovent lignificada. Lo fulhatge d'aquela eufòrbia es dens e format de fuelhas verdas lanceoladas que son pus sornas vèrs la basa. A la cima, lei fuelhas an una forma ovoïda e forman una mena de mata a la prima. Lei fruchs son de capsulas d'aperaquí 5 mm. L'odor de la planta es generalament desplasenta.
Es una espècia fòrça frequenta de la garriga occitana qu'es adaptada ais environaments secs. Coma totei leis eufòrbias, es una planta toxica que secreta un suc blanc caracteristic. En despiech de sa toxicitat, aqueu suc èra a temps passat utilizat dins lo tractament extèrne dei verrugas. Es tanben de còps utilizada per l'ornament dei jardins.


text:
Noyen-sur-Sarthe
Noyen-sur-Sarthe es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat a 30 km del Mans e a 20 km de Sablé-sus-Sarthe.
La commune est située à 30 km du Mans et à 20 km de Sablé-sur-Sarthe.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- En los environs, una batalha pendent la guèrra de #Cent Ans a #aver luòc amb Bertrand del Guesclin.
- Dans les environs, une bataille pendant la guerre de Cent Ans a eu lieu avec Bertrand du Guesclin.


text:
1863
Aquesta pagina concernís l'an 1863 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'expedicion mexicana acomençada a la fin de 1861. Après la revirada de l'annada precedenta, l'emperaire Napoleon III mandèt de mejans militars vertadiers per installar un govèrn conservador e catolic en Mexic. Après lo sètge acarnat de Puebla (16 de març - 17 de mai), lei fòrças francesas dau generau Forey capitèron de conquistar Mexico sensa combat. I installèron un govèrn provisòri fòrça conservador que demandèt oficialament a Napoleon III de trobar un sobeiran per Mexic. Pasmens, maugrat aqueu succès, lo projècte francés de crear un estat mexican estable aliat conoguèt de dificultats car la màger part de la populacion demorèt fidèla au govèrn legau dau liberau Benito Juárez.
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Mexic amb una segonda expedicion francesa còntra Mexico. Au contrari de l'annada precedenta, lei Francés engatjèron de tropas importantas equipadas d'artilhariá pesuca. Lo govèrn liberau de Benito Juárez gropèt sei fòrças principalas en Puebla que foguèt assetjada dau 16 de març au 17 de mai. La garnison deguèt finalament capitular permetent ai Francés d'intrar dins la capitala onte formèron un govèrn conservador que demandèt oficialament a l'emperaire Napoleon III de trobar un sobeiran per lo país. Pasmens, au contrari deis avejaires optimistas dei conservadors, la màger part de Mexic refusèt de sostenir lo govèrn novèu e Juárez poguèt donc se retirar vèrs lo nòrd per contuniar lo combat.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de l'annada, lei fòrças Qing reorganizadas per lei Britanics comencèron d'atacar lo còr dei regions taiping. En particular, reconquistèron Suzhou e poguèron preparar una ataca còntra Nanquin per l'annada venenta. Còntra lei Nian, Sengge Rinchen averèt un succès important que sei fòrças capitèron de tuar lo cap de la revòuta, Zhang Lexing.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr - Pierre de Coubertin, istorian francés, creator dels modèrnes Jòcs Olimpics (m. 1937)
- 14 de genièr - Manuel Gomes da Costa, president de Portugal (m. 1929)
- 15 de genièr - Wilhelm Marx, cancelièr alemand (m. 1946)
- 17 de genièr - David Lloyd George, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1946)
- 27 de febrièr - Joaquín Sorolla, pintor espanhòl (m. 1923)
- 12 de març - Gabriele D'Annunzio, escrivan e òme politic italian (m. 1938)
- 16 d'abril - Émile Friant, pintor francés (m. 1932)
- 16 de junh - Francisco León de la Barra, president de Mexic (m. 1939)
- 30 de julhet - Henry Ford, entrepreneire american (m. 1947)
- 11 d'agost - Gaston Domergue, president de la Republica Francesa (m. 1937)
- 1 de setembre - João Pinheiro Chagas, primièr ministre de Portugal (m. 1925)
- 13 de setembre - Arthur Henderson, òme politic escocés, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1935)
- 16 d'octobre - Austen Chamberlain, òme politic britanic, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1937)
- 12 de decembre - Edvard Munch, pintor norvegian (m. 1944)
- 16 de decembre - George Santayana, poèta e filosòf espanhòl (m. 1952)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 d'abril - Giovanni Battista Amici, astronòm italian (n. 1786)
- 13 d'agost - Eugène Delacroix, pintor francés (n. 1798)
- 23 de setembre - Juan Francisco de Vidal, president de Peró (n. 1800)
- 11 de novembre - Manuel Basilio Bustamante, president d'Uruguai (n. 1785)