text:
Ginkgo biloba
Ginkgo biloba
Ovuls de Ginkgo bilobaError d'escript : la foncion « títol » existís pas.
244px
EN B1+2c : En dangièr
Lo Ginkgo biloba (银杏, yínxìng en chinés) es la sola espècia actuala de la familha dels Ginkgoaceae. Es la sola espècia actuala de la division de las ginkgophyta. Son conegudas en mai sèt espècias ara fossilas e lo ginkgo es considerat coma un vertadièr fossil vivent (espècia pancronica). Es la mai anciana familha d'arbres coneguda, seriá apareguda fa mai de 270 000 000 d'ans. Existissiá ja una quarantena de milions d'ans abans l'aparicion dels dinosaures.
Somari
- 1 Istorica
- 2 Descripcion
- 3 Reproduccion
- 4 Autre caracteristica biologica
- 5 Cultura
- 6 Utilizacion
- 7 Toxicitat
- 8 Vejatz tanben
- 9 Galariá de fotos
- 10 Nòtas e referéncias
- 11 Ligams extèrnes
Istorica[modificar | modificar la font]
Lo Ginkgo biloba es naturalizat dins lo sud-èst de China dins los Monts Tianmushan. S'agís d'una espècia cultivada, la version salvatge essent gaireben atudada[1]. D'alá, arribèt al Japon e en Corèa a l'entorn del sègle XII.
Engelbert Kaempfer, mètge e botanista alemand demorava al Japon de 1690 a 1692 en mission per la Companhiá neerlandesa de las Índias orientalas. Foguèt lo primier Europèu que faguèt una descripcion d'aquel arbre dins son memòri Amoenitatum exoticarum (publicat en 1712)[2].
Menèt de joves brots de Ginkgo a las Províncias Unidas e es dins lo jardin botanic d’Utrecht que lo primièr Ginkgo europèu seriá estat plantat en 1730[3].
Lo primièr plant de Ginkgo biloba en Occitània e en Euròpa foguèt portat per Auguste Broussonnet (1761-1807) que l'aviá recebut en dona de Sir Joseph Banks (1743-1820). Broussonnet lo donna alara a Antoine Gouan (1733-1821) que lo plantèt dins lo jardin botanic Montpelhièr[4] en 1778[5]. Donèt pel primièr còp d'ovuls lo 12 d'abril de 1812. En 1795, un brot pres d'aquel ginkgo de Montpelhièr foguèt plantat al Jardin botanic de París.
Origina del nom[modificar | modificar la font]
Lo nom latin ginkgo ven de l'anciana lectura japonesa ginkyō del mot chinés (銀杏), notada ぎんきょう dins l'atlás botanic « Kinmôzui » de Nakamura Tekisai (1629 - 1702)[6].
En Mandarin estandard, 銀 se prononcia yín e significa « argent », alara que 杏 se prononcia xìng e significa « albricòt ». Lo compausat 銀杏 se prononcia doncas yínxìng : « albricòt d’argent ».
En japonés modèrne, aqueles Kanji se prononcian ginnan (ぎんなん), mai sovent utilizat per parlar del fruch, alara que l'arbre es nomenat ichō (イチョウ). La forma del « Kinmôzui » de Nakamura Tekisai es pas mai utizada.
Carl von Linné seguèt la notacion ginkgo facha per Engelbert Kaempfer dins son libre Amoenitates exoticae publicat en 1712.
Lo mòt biloba ven de la forma caracteristica de las fuèlhas, fenduda en dos lòbes.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Aparelh vegetatiu[modificar | modificar la font]
Lo Ginkgo es un arbre de talha mejana a granda, podent aténher 20 a 35 m. La durada de vida es fòrça granda, aquel del jardin botanic de l'Universitat de Sendai es vièlh de 1 250 ans[7]. Segon lo principi de coloniaritat de Francis Hallé, lo ginkgo es un èsser vivent potencialament imortal; a pas de predators naturals, nimai de parasitas o malautiás. Los sols factors extèrnes defavorables serián l'òme, las escasenças telluricas o climaticas[8].
La rusca dels joves Ginkgo es d’en primièr lissa puèi se creta amb lo temps. Sa color varia del brun al gris.
Sas fuèlhas son unicas dentre los espermatofitas, perque son formadas de dos lòbes en forma de palmas e presentan pas de nervadura centrala coma gaireben totas las plantas modèrnas. Dotadas d'un peciòl, son inseridas sus de rams per grops pichons de 3 o 4[9] e atenhent de 5 a 15 cm de long. Aquelas fuèlhas son caducas.
Aparelh reproductor[modificar | modificar la font]
Lo Ginkgo biloba se plaça dins l'embrancament dels Ginkgofitas o dels Prespermafitas, pròche d'aqueles de las plantas de grana. Mas, lo Ginkgo biloba possedís pas de granas, los individús mascles portan de catons de forma cilindrica, e las femes d'ovuls. Un ovul fecondat pel pollèn d'un autre plant de ginkgo mascle germenará sul còp, donant naissença a un jòve brot, sovent situat al pé del plant maire.
Los ovuls de Ginkgo son sovent nomenats, a tòrt, granas o fruch. Las granas e los fruches apareisson pas qu'amb los gimnospèrmes (o conifèrs). L'ovul de Ginkgo germenarÀ quand las condicions serán favorablas, a la diferéncia d'una grana que se pòt metre lo brot entre parentèsis ne la conservant al sèc.
L'ovul es cobèrt d'un tegument de color jaune a brun, carnós a l'exterior e coriaç dedins, çò que dona que se confond sovent aquel ovul amb un Fruch, constituit per una drupa. L'ovul mesura de 2 a 3 cm de diamètre. Abans l'automne, es lissa e atirant mas toxic, sobretot la partida carnosa del tegument, perque conten d'acíd butanoíc. Aquel darrièr es à l'origina de la marida odor que dona l'ovul a l'automne.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Lo Ginkgo es un arbre dioíc, es a dire que cada arbre es o mascle o feme. Sa reproduccion presenta de caracteristicas comunas amb la reproduccion de las falguièras e d'autras comunas amb aquela dels conifèrs e plantas de flors[10]. D'efècte, aprèp aver produch los seus ovuls, lo Ginkgo feme recep de pollèn que lo ginkgo mascle produch per d'enòrma quantitat. Arribada sus l'ovul, lo gran de pollèn germa e forma un tuba pollinic liberant dos anterozoíds que nadan dins lo liquid de fecondacion, vèrs las dos gametas femes. Cada arquegòn pòt èsser fecondat mas un sol embrion capitará a madurar. La fecondacion se pòt encara efectuar quitament se l'ovul es tombat pel sòl. Un còp aquela fecondacion efectuada, la planta jova se desvolopa sens passar per l'estadi de la grana al sens botanic del tèrme.
La diferéncia essenciala amb de conifèrs e plantas de flors se fa subretot al nivèl de la produccion de l'ovul. Pels conifèrs e plantas de flors, l'ovul es fòrça pichon e grossís quand la planta es fecondada acumulant de sèrvas de noiridura per la futura grana. Pel Ginkgo, l'ovul es ja plan sèrvas nutritivas quitament quand es pas fecondat, e dins aquel cas, serán produchas "en pura pèrda" - a primièra vista. Çò que sembla èsser un degalh finís per far profièch a la planta: Totas las plantas daissan una massa de descai (racinas, brancas, fruch, pollèn) que fa una lichière. Aquela darrièra loja d'organismes que la descompausan e fabrican l'umús, que las racinas prenon son aliment: los elements nutritius tornan al cicle alimentar de l'arbre amd de mai la fabricacion d'umús. Una autra caracteristica del ginkgo es que l'ovul un còp fecondat a pas lo poder d'ivernacion d'una grana e deu germenar sulcòp.
La sola autra planta d'ovuls es lo cicás.
Lo sèxe d'un arbre es dificil a determinar abans la produccion d'organs de reproduccion (ovuls o pollèn). En efècte, solas las femes produson d'ovuls (e doncas de granas). Gaireben totes lo Ginkgo plantats en vila son de mascles obtenguts per brocatge per èsser segur que produirán pas d'ovuls empudesisents l'ivèrn.
La planta capita a matuduretat sexuala entre 20 e 30 ans e sa durada de vida pòt despassar 1 000 ans[11].
Autre caracteristica biologica[modificar | modificar la font]
Lo ginkgo viu en simbiòsi amb una alga monocellulara de tipe coccomyxa, endosimbiotica, descobèrta en 1992 e identificada en 2000 dins gaireben totes los arbres e de lors teissuts[12].
Cultura[modificar | modificar la font]
Lo ginkgo es pau regardaire per la qualitat del terren. L'agrada pasmens de sols silicioses o silicoargiloses frèscs.
Los arbres son aisir de far butar per germinacion dels ovuls[13].
Un exemple que mòstra son extrèma resisténcia es qu'es l'una de las raras espècias a pas aver patit de l'explocion de la bomba atomica lo 6 d'agost de 1945 a Hiroshima. Un ginkgo biloba situat a mens d'un quilomètre de l'epicentre subrevisquèt, los estudis scientifics réalizats mostrèron sa resisténcia als agents mutagèns[14].
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
Lo ginkgo a fòrça aplicacions medicalas (circulacion capillara, vasodilatator, circulacion venosa, eca.) [15] descobèrtas dempuèi de milenaris.
Ric en flavonoíds, l'extrach de fuèlhas del ginkgo es un poderós antioxidant[16]. Son utilizacion farmaceutica foguèt prepausada per las seunas capacitats vasodilatatrises çò que permetriát de tractar los problèmas de memòria, la senilitat, los problèmas de pèl. Mas tanben per las variças, emorroïdas, cambas pesucas.
Pemetriá a las personas patissent del sindròma de Raynaud de suportar lo freg[17].
Conten tanben de terpèns, isolats en 1932 per Furakawa e nomenats ginkgolids. L'estructura foguèt identificada dins los ans 1960. Elias James Corey, Prèmi Nobel de Quimia, faguèt la sintèsi de l'un d'aqueles, lo ginkgolid B.
Alimentacion[modificar | modificar la font]
La « grana » de ginkgo dintra dins la composicion del chawanmushi japonais. Las « granas », comparablas a las pistachas, son una noiritura tradicionala en China, sovent servida als maridatges; son a vegada consideradas coma afrodisiacas.
Ornament[modificar | modificar la font]
Ara se trapa de ginkgo per las carrièras e pargues de las grandas vilas a causa de la seuna resisténcia a la pollucion e du caractèr ornemental de la seunas fuèlha. L'arbre es cultivat intensivament (subretot per l'usatge medicinal de las fuèlhas) en Euròpa, Japon, en Corèa e als Estats Units d'America.
A causa de la marida odor de fruches (la sisa extèrna dels ovuls se descompausa amb una odor d'acid butiric)[18], los ginkgos plantats an puslèu tendéncia a èsser de mascles. De Ginkgo biloba femes d'origina japonesa son plantats al centre vila de Tolosa, un d'aqueles foguèt levat pr'amor l'odor[19].
Simbòl[modificar | modificar la font]
La fuèlha del ginkgo es lo simbòl de la vila de Tōkyō al Japon. L'arbre es sovent citat dins los romans japoneses de l'epòca Meiji e contemporanèus.
Lo Ginkgo biloba es tanben l'arbre fetiche de la vila de Weimar (Alemanha) onte Goethe demorèt e qu'escriguèt un poèma sus l'arbre: "Lo Divan oriental occidental. E se pòt veire dins la letra de Goethe amb son poèma doas fuèlhas empegada en erbièr[20].
Toxicitat[modificar | modificar la font]
La « notz » de G. biloba contien de substàncias activas podent venir toxicas. Las fuèlhas pòdon tanben ne conténer, mas amb de concentracions negligiblas.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Galariá de fotos[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Lo vièlh Ginkgo biloba de Montpelhièr en març de 2008. S'agís del ami vièh Ginkgo d'Euròpa.
-
-
-
-
-
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "pls2008" (fr) Ginkgo biloba : le rescapé et son algue; Jocelyne Trémouillaux-Guiller; periodic: Pour la Science, febrièr de 2008 [1].
- ↑ "PF Michel" (fr)Pierre-François Michel, Ginkgo biloba, l'arbre qui a vaincu le temps. Ed: du Félin, WWF, 1999.
- ↑ "PF Michel"
- ↑ Aquel arbre encara i demora
- ↑ "PF Michel"
- ↑ (en)"Michel" Wolfgang Michel, « On Engelbert Kaempfer's "Ginkgo" », 6 de Decembre de 2005, [2]
- ↑ (fr)Le ginkgo Biloba, Beaufour, prefàcia de Jean-Marie Pelt, p.87
- ↑ Segon (fr)Francis Hallé, "Eloge de la plante", 1999, p.124, existiriá en China un Ginkgo de 3 000 ans.
- ↑ lpc (fr)Flore du domaine atlantique du Sud-ouest de la France et des régions des plaines; R. Auger, J. Laporte-Cru; ed:CNDP; 1982
- ↑ "primitive" Lo Ginkgo e los Cicás an d'espermatozoíds amb de cils vibratils, coma las falguièras. Los conifèrs e plantas de flors an pas d'espermatozoíds de cils vibratils. Atal, lo gametofita feme del Ginkgo conten de clorofila e efectua lo fotosintesi, coma aquel de las falguièras, alara qu'es pas lo cas del gametofita feme dels conifèrs e de plantas de flors. (nl)[3]
- ↑ "pls2008"
- ↑ "pls2008"
- ↑ (fr)Cultiver le Ginkgo biloba
- ↑ (fr)}L'indestructible ginkgo Documentari d'Eric Gonzalez (France, 2003) [4]
- ↑ (en)Lista de la referéncias sul ginkgo
- ↑ (en)Pietri S, Maurelli E, Drieu K, Culcasi M, Cardioprotective and anti-oxidant effects of the terpenoid constituents of Ginkgo biloba extract (EGb 761), J Mol Cell Cardiol, 1997;29:733-742
- ↑ (fr)Lo ginkgo sus eutraco.com
- ↑ (fr)Le Ginkgo Biloba, Beaufour, préface de Jean-Marie Pelt, p.41
- ↑ (fr)Capitòli, s'arranquèt l'arbre que pudís
- ↑ Goethe-museum de Düsseldorf


c: text/html

text:
Lo Mont (Pireneus Atlanticos)
- Iste articlo ye sobre una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos; ta atros usos, se veiga Lo Mont (desambigación).
Lo Mont (Lo Mont en occitán, Mont en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón de Lagòr y rechión d'Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
A suya población ye de 845 habitants(1999) en una superficie de 18,24 km², con una densidat de población de 46,33 hab/km².

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Govèrn francés
Lo govèrn francés es un dels organs màgers de l’executiu francés. Determina e condusís la politica de la nacion, segon l’Article 20 de la Constitucion de la Cinquena Republica francesa.
En França, lo govèrn es nomenat pel president de la Republica e es plaçat jos l'autoritat del Primièr ministre, qu'es lo cap de govèrn.
Somari
Composicion[modificar | modificar la font]
Totes los membres del govèrn son nomenats pel President de la Republica sus proposicion del Primièr ministre[1]. Los membres del govèrn son plaçats dins un òrdre protocolari precís, qu'es donat pel decret relatiu a la composicion del govèrn[2] :
- lo Primièr ministre :es lo cap de govèrn nomenat pel President de la Republica; quand lo President nomena lo Primièr ministre, aquel darrièr li propausa una lista de ministres que lo President accepta los nomenant a la foncions ministerialas;
Pòdon existir segon las composicion del govèrns
- los Ministre d'Estat: plaçats just aprèp lo Promièr ministre. Pòdon organizar de reünions interministerialas, normalament resevada al sol Primièr ministre;
- los ministres : dirgisson los departaments ministerials;
- los ministres delegats: plaçats jos l'autoritat dels ministres e, a vegadas, del Primièr ministre, recebon de delegacions de competéncias;
- los secretaris d’Estat
- los nauts comissaris (titre creat de 2007 a 2010).
Los ministres delegats participan totjorn al Conselh dels ministres, quin que siá l’òrdre del jorn. Los secretaris d'Estat e nauts comissaris i participan pas que quand l'òrdre del jorn los concerna.
Dins lo govèrn actual i a sonque des ministres e ministres delegats
Atribucions[modificar | modificar la font]
Es al govèrn de « determinar e conduire la politica de la Nacion », segon l’article 20 de la Constitucion. La definition de las politicas e dels objectius governamentals se fa en practica per la redaccion de projèctes de leis e de decrets. Cada decision politica deu s'encastrar fin finala dins un tèxte juridic. Totes los projèctes de leis coma qualques decrets devon èsser adoptats en Conselh dels ministres. En efècte dins lo Conselh dels ministres lo govèrn definís collectivament l'orientacion de sa politica e pren las mesuras essencials destinadas a la metre en òbra.
L'accion del govèrn se fa mejans doas fòrças d'execucion, l'armada e l'administracion publica, qu'orienta l'accion dins lo sens de sa politica.
Lo govèrn dispausa de prerogativas essencialas mas tanben de competéncias extraordinàrias; vigila al bon foncionament e a la continuitat dels servicis publics, dispausa de prerogativas dins lo debanament de la procedura parlementària, pòt recèbre los avises del conselh Economic e Social pels projèctes de leis per la reforma economica.
Foncionament[modificar | modificar la font]
La tenguda dels Conselhs dels ministres, cada dimèrcres matin al palais de l'Elisèu jos la presidéncia del President de la Republica, favoriza la solidaritat e la collegialitat del trabalh governamental. Mas l'essencial del trabalh del govèrn se fa endacòm mai, es a dire, per cada des ministèris dins de gropes de trabalh reünissent de representants de qualques ministèris: reünions, comitats o Conselhs interministerials. E mai, l'intervencion del Primièr ministre o de sos collaborators pendent aquelas reünions de trabalh garantit l'eficacitat e la coeréncia de las mesuras e decisions qu'i son prisas[3].
Budgèt[modificar | modificar la font]
Lo govèrn es responsable de la politica economica e financièra de l’Estat, autoriza totas las depensas e los ganhs de cada ministre, e la lei de de las Finanças. Cada ministre prepara la lista dels besonhs annadièrs que somet al ministre del budgèt, aquel darrièr accòrda o rebuta lors finançaments. Es tanben aquel ministèri qui calcula lo budgèt de l'Estat per l’an que ven e qu'establís lo « collectiu budgetari » regropant totas las despensas e ganhs annadièrs de l’Estat.
La « lei de las Finanças » per èsser aplicada, deu èsser votada pel Parlament que pòt apondre d'amendements.
Incompatibilitat[modificar | modificar la font]
Las foncions de membre de Govèrn son incompatibles amb l’exercici de tot mandat parlementari, de tota foncion de representacion professionala de caractèr nacional e de tot emplenc public o de tota activitat professionala[4]. S’agís aquí a l'encòp d'evitar lo pes de qualques pressions o influéncias exterioras suls ministres e de lor permettre de se consacrar tot al trabalh governamental.
Pasmens pòdon consevar los mandats locals (cònsols, conselhièrs regionals o generaux, eca...).
Relacions amb lo Parlament[modificar | modificar la font]
Lo govèrn es responsable debans lo Parlament. Sobretot, lo govèrn pòt engatjar sa responsabilitat debans l’Assemblada nacionala, e l’Assemblada nacionala pòt revocar lo govèrn amb una « mocion de censura »[5].
En cas d'intervencion armada, lo govèrn deu informar lo Parlament, e li sometre l’autorizacion, per un conflicte pendent mai de 4 meses[6].
Lo Primièr ministre pòt apondre de jorns suplementaris de sesilha, ou reünir lo Parlament en sesilha extraordinària[7].
Organizacion foncionèla[modificar | modificar la font]
Secretariat general del Govèrn[modificar | modificar la font]
Lo Secretariat general del Govèrn es une institucion qu'assegura lo contunh de l’Estat pendent las modificacions governamentalas jos la Cinquena Republica. Institucion plaçada jos l’autoritat del Secretari general del Govèrn e relevant del Primièr ministre, diferís de doas entitats caracteristicas de la tradicion administrativa francesa, lo cabinèt ministerial e l’administracion centrala.
Organizacion ministeriala[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Article 8 de la Constitucion
- ↑ (fr)decret presidencial del 18 de mai de 2007 per l'actual govèrn [pdf]
- ↑ (fr)site oficial del Primièr ministre, La foncion del Primièr ministre
- ↑ Article 23 de la Constitucion
- ↑ Article 49 de la Constitucion
- ↑ Article 35 de la Constitucion
- ↑ Articles 28 e 29 de la Constitucion
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Pascal Jan, Le Gouvernement, La documentation française, 2005.


text:
Videoconferéncia
La videoconferéncia es la comunicacion en vidèo e al meteis temps en son. En telefonia mobil se nomena UMTS (Universal Movil Telecomunication System). La videoconferéncia es un mejans que los individús se pòdon trobar cara a cara e en temps real per parlar. Necessita un ordinator amb un software, una camèra de vidèo e una connexion a Internet de bona qualitat.
La videoconferéncia permet a un grop de personas situadas en luòcs distintes de menar de reunions coma s'èra dins la meteissa sala. Es una combinason tecnologica d'audio, vidèo e malhum de comunicacion que servís per que de grops o d'individús pòsca se trobar cara a cara en temps real per interagir.
Es un sistèma de comunicacion destinat a organizar de reünions a disténcia, que, nos permet l'interaccion visuala, auditiva e verbala amb de personas de quina que siá la partida del monde; del moment que los sites web a disténcia sián equipas de biais compatibles e ajan un ligam de transmision entre eles.
Amb la videoconferéncia podem partejar d'aplicacions, intercambiar de punts de vista, mostrar e veire tot tipes de documents, dessenhs, grafics, fotografias, imatges d'ordinator, vidèos, dins lo meteis temps; amb per fin de crear, visualizar e modificar d'archiu de forma simultanèa; sens necessitat de que lo o los participants se devon se deplaçar cap al luòc ont se passa l'eveniment.


text:
Artilhariá
L'artilheriá es lo còrs militar qu'utiliza de projectils de granda talha impulsats per una substància explosiva.
Tanben se nomena artilhariá l'armament (pèça d'artilhariá) que lança de grands projectils e que caracteriza las unitats d'artilhariá.
Somari
Artilhariá dins l'Antiquitat[modificar | modificar la font]
L'artilheriá dels temps antics lançava de granda flèchas, èra lo cas de las catapultas, e pèiras o material incendiari, èra lo cas de las ballistas (diferents de las ballestas medievalas) e dels onagres. A l'Edat Mejana s'usava de maquinas nomenadas trabucs, mandrons e manganèls. .
Artilhariá medievala[modificar | modificar la font]
Las maquinas medievalas foncionavan coma palfèrs, amb contrapés o per traccion umana, amb contrapès fixe o coma un plan de balança pejat, amb contrapès simple o doble, amb fronda o sense, e aqueles trachs se podavan combinar de diferents biais.
En 1331, pendent lo Sètge de Guardamar, los granadins comandats per Abu-l-Nuaym Ridwan utilizèron de maquinas de guèrra que lançavan de bolas de fuòc.[1]
L'aparicion de la polvera[modificar | modificar la font]
La difusion de la polvera, inventada pels chineses al sègle V AbC, provoquèt l'aparicion de l'artilheriá modèrna en Euròpa dempuèi 1346, a la batalha de Crécy es citat l'usatge de tres bombardas.[2]
L'evolucion de l'armament d'artilhariá conduguèt a d'armas cada còp mai poderosas coma las fusadas e los missils.
L'artilhariá coma unitat militara[modificar | modificar la font]
L'artilheriá es lo principal mejan de sosten amb la armas de fuòc de l'armada, amb mission d'assistir l'arma de basa pel lançament de projectils en tir utilisant la balistica amb precision r rapididat, destruisent o neutralizant los objectius que menaçavan l'armada de l'operacion. Se gropa en baterias e grops d'artilhador.


text:
Harald III de Norvègia
Harald III de Norvègia (vèrs 1015 - 25 de setembre de 1066), tanben dich Harald Sigurdsson o Harald Hardrada, foguèt un rèi de Norvègia que reinèt de 1046 a sa mòrt. Exilat durant sa jovença, partiguèt a Constantinòple onte venguèt lo cap de la Garda varega de l'Empèri Bizantin. Per la seguida, poguèt rintrar dins son país en 1043 e s'establiguèt un partiment dau poder ambé Magnus Ièr que moriguèt en 1047. Harald venguèt alora l'unic rèi de Norvègia. En 1066, faguèt partida dei pretendents au tròne d'Anglatèrra e organizèt una expedicion armada per sostenir sei pretencions. Pasmens, maugrat un premier succès après son desbarcament, foguèt tuat per lei fòrças d'Harold II a Stamford Bridge.


text:
Noblesa
La noblesa (var. noblessa) es un estat ereditari tradicional qu'existís uèi dins fòrça païses (subretot las monarquias actualas o anterioras). Lo tèrme se referiá en primièr a las familhas o personas conegudas o "notablas" (en latin nobilis significa conegut, celèbre). Lo concepte de nobilitas s'aplicava en primièr a las familhas conegudas per son ancianetat. Mai tard, lo tèrme s'apliquèt a la classa sociala pus nauta (aprèp de la monarquia) de las societats premodèrnas. Sovent las familhas nòblas dispausavan del poder militar e economic.
A l'època actuala la majoritat dels títols nobiliaris son desconnectats dels poders de l'estat, mas demòran coma una forma de distincion del linhatge.
En França la noblesa feudala foguèt abolida a la Revolucion, tornèt jos forma de distincions ereditàrias al Primièr Empèri, puèi encara suprimida del drech positiu amb la IIIa Republica. Uèi portar de titres de noblesa es admés a títol onorific, sus la basa del decrèt del 24 de genièr de 1852 [1]. Los nòbles an una vida sociala rica dins la tòca de favorizar lors malhums de sociabilitat e d'ajuda e d'associacions lor son dubèrtas exclusivament coma entre autras en França l'ANF (Associacion d'entrajuda de la noblesa francesa).
En Espanha lo monarca contunha d'autrejar, dins qualques cases, de títols nobiliaris coma títol personal o eretables. [2]


text:
Ribòsa
La ribòsa o ribofuranòsa qu'ei un glucid monosacarid pentòsa e mei precisament ua aldopentòsa. La soa formula quimica qu'ei C5H10O5. Dems la natura qu'ei trobat devath la forma de la D-ribòsa. Qu'entra dens la composicion deus nucleotids de l'ARN e qu'ei quimicament pròche de la desoxiribòsa presenta dens los nucleotids de l'ADN. Estant un component deus nucleotids, qu'entra dens la composicion de l'ATP e deu NADH, duas moleculas màgers deus metabolisme deus èstes vius.
Que ho descobèrt en 1905 per Phoebus Levene.


text:
Andrei Korotaiev
Andrei Korotaiev (AHдpeй BиTaлbeBич KopoTaeB, nascut en 1961) es un antropològ, economista, istorian, e sociològ, amb d'importantas contribucions a la teoria del sistèma mondial e modèls matematics de macrodinamicas socialas e economicas.
Somari
- 1 Educacion e carrièra
- 2 Principalas contribucions
- 3 Nòtas e referéncias
Educacion e carrièra[modificar | modificar la font]
Nascut a Moscòu, Andrei Korotaiev assistiguèt l'Universitat Estatala de Moscòu, ont recebèt lo gra de BA en 1984 e de MA en 1989. Obtenguèt lo sieu Doctorat en 1993 per l'Universitat de Manchester, e en 1998 lo gra de Doctor en Sciéncias de l'Acadèmia de las Sciéncias de Russia.
Dempuèi l'an 2000 es professor e director del Centre d'Antropologia de l'Orient a l'Universitat Estatala Russa d'Umanitats, Moscòu, e investigador a l'Institut Oriental[1] e l'Institut d'Estudis Africans de l'Acadèmia de las Sciéncias de Russia. En 2003-2004, foguèt membre visitant a l'Institut d'Estudis Avançats de Princeton.
Es coeditor de la revista Sociala Evolution and History e de la colleccion History and Mathematics. Amassa amb Askar Akayev e George Malinetsky, coordina lo programa de l'Acadèmia de las Sciéncias de Russia "d'Analisis e Modelado Matemático de la dinamica mondiala".
Korotaiev ganhèt lo prèmi de la Fondacion de Supòrt a la Sciéncia de Russia en 2006 après èsser reconegut coma un dels melhors economistas de l'Acadèmia Russa de las Sciéncias.
Principalas contribucions[modificar | modificar la font]
Las contribucions pus importantas d'Andrei Korotaiev apertenon a quatre domenis:
[modificar | modificar la font]
En lo camp de la cliodinamica prepausèt una de las explicacions mai convincentes per l'Argument del jutjament final de Heinz von Foerster. En collaboracion amb las siás collègas Artemi Malkov e Daria Khaltourina demostrèt que, fins al decenni de 1970, lo creissement hiperbólico de la populacion mondiala foguèt acompanhat per un creissement hiperbólico de segond gra del PIB mondial, tre çò cual desvolopèt una seria de modèls matematics que descrivon tant aqueste fenomèn coma la Teoria del Sistèma Mondial. La correlacion entre lo creissement hiperbólico de la populacion mondiala e lo creissement hiperbólico de segond gra del PIB mondial, observats fins al decenni de 1970, correspond a una realimentación positiva pas lineal de segond òrdre entre lo creissement demografic e lo desvolopament tecnologic que se pòt explicar segon la sequéncia:
Creissement tecnologic → Increment de la capacitat de carga de la planeta → Creissement demografic → Mai de gents → Mai d'inventors potencials → Acceleracion del creissement tecnologic → Acceleracion de l'increment de la capacitat de carga de la planeta → Creissement demografic pus rapid → Acceleracion de l'aumentacion del nombre d'inventors potencial → Creissement tecnologic pus rapid → Aumentacion de la capacitat de la Tèrra per suportar de gents... E aital successivament. Per d'autra part, la siá investigacion a mostrat que dempuèi 1970 lo Sistèma-Mond jamai mai se desvolopa hiperbólicamente, lo sieu desvolopament divergís de mai en mai del "regim de hinflado" e se desplaça actualament "dempuèi la singularitat", mai que "cap a la singularitat".
Ajatz en compte tanben la siá recenta investigacion suls cicles de Kondratieff en la dinamica mondiala.[2]
La teoria del sistèma mondial[modificar | modificar la font]
Sistèma-mond Andrei Korotaiev Al bòrd de de autres autors van quitament mai luènh que Gunder Frank e plaçan lo principi de la formacion del sistèma-mond en lo milenio desen a.C., En o connectant amb lo començament de la revolucion neolítica en Orient Mejan. Lo centre d'aqueste sistèma-mond èra al dedins d'Asia, concrètament dins China. Un dels concèptes centrals dels estudis de Korotaiev es la "tèsi de la realimentación positiva".
Estudis culturals[modificar | modificar la font]
En aqueste camp Andrei Korotaiev foguèt tanben un dels pionièrs (amassa amb los sieus collègas) de l'estudi de la correlación entre la distribucion espaciala dels motius mitológicos e los mercadors genetics.[3]
L'evolucion dels sistèmas sociopolitics de Iemèn. Originas de l'Islam[modificar | modificar la font]
Korotaiev a fach una contribucion especiala en aqueste domeni mejançant la deteccion de las principalas tendéncias dins l'evolucion de Iemèn. En mai d'aquò, Korotaiev a fach una importanta contribucion a l'estudi de las originas de l'Islam.[4]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ ИлbиH И. B. , Maзyp И. И., ЧyMakoB A. H. (Peд.). ГлoбaлиcTиka. ЭHциkлoпeдичeckий cпpaBoчHиk. M.: Aлbфa-M, 2012. C. 106.
- ↑ Korotayev, Andrey V., & Tsirel, Sergey V.(2010). A Spectral Analysis of World GDP Dynamics: Kondratieff Waves, Kuznets Swings, Juglar and Kitchin Cycles in Global Economic Development, and the 2008–2009 Economic Crisis. Structure and Dynamics. Vol.4. #1. P.3-57.
- ↑ Myths and Genes. A Deep Historical Reconstruction. Moscow: Librokom/URSS, 2011; Which genes and myths did the different waves of the peopling of Americas bring to the New World?[1].
- ↑ Origins of Islam: Political-Anthropological and Environmental Context. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae. 53/3–4 (1999): 243–276
Publicacions[modificar | modificar la font]
Korotaiev a escrich mai de 20 libres e 150 articles ligats a las siás investigacions, a on destacan los libres:
- Ancient Yemen (Oxford University Press, 1995)
- World Religions and Social Evolution of the Old World Oikumene Civilizations: A Cross-cultural Perspective (Edwin Mellen Press, 2004)
- Introduction to Social Macrodynamics (KomKniga, 2006, amb Artemy Malkov e Daria Khaltourina).
Entre los sieus articles academics mai importants destacan:
- "Origins of Islam" en 1999 Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae (amb Vladimir Klimenko e Dmitry Proussakov)
- (fr) "Variabilité des relations sociales chez les primates humains et non humains: à la recherche d'un paradigme general" en 2000 Primatologie (amb Marina Butovskaya e Alexander Kazankov).
- "Regions Based on Social Structure: A Reconsideration" en lo 2000 Current Anthropology (amb Alexander Kazankov)
- A Compact Macromodel of World System Evolution en lo 2005 Journal of World Systems Research.
- The World System Urbanization Dynamics: A quantitative analysis en History & Mathematics: Historical Dynamics and Development of Complex Societies (KomKniga, 2006)
- A Spectral Analysis of World GDP Dynamics: Kondratieff Waves, Kuznets Swings, Juglar and Kitchin Cycles in Global Economic Development, and the 2008–2009 Economic Crisis. Structure and Dynamics. Vol.4. #1. P.3-57.


text:
Alexander Fleming
Alexander Fleming (Lochfield, Escòcia 1881 - Londres, Anglatèrra 1955) foguèt un biologista, bacteriologista e professor universitari escocés recompensat amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1945, famós per sa descobèrta de la penicillina.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 6 d'agost de 1881 dins la vila escocesa de Lochfield. Estudièt la medecina a la Saint Mary's Medical School de Londres, que ne foguèt diplomat en 1908. Dins aqueste centre trabalhèt coma mètge microbiologista al Departament d'Inoculacions fins a la debuta de la Primièra Guèrra Mondiala. En 1928 foguèt nomenat professor universitari d'aqueste centre d'ensenhament.
Membre de la Royal Society, en 1944 foguèt nomenat Cavalièr de l'Empèri Britanic pel rei Jòrdi VI del Reialme Unit. Fleming se moriguèt l'11 de març de 1955 d'un infart de miocardi a sa residéncia de Londres e foguèt enterrat coma un eròi nacional dins la cripta de la Catedrala de Sant Pau d'aquela vila.
Recèrca scientifica[modificar | modificar la font]
Durant son passatge a la Saint Mary's Medical School lo director del Departament, Almorth Edward Wright, desvelhèt l'interès de Fleming per de tractaments novèls per las infeccions, se dedicant al melhorament e a la fabricacion de vaccins e de serums. Durant la guèrra foguèt metge militar suls fronts de França e foguèt estabosit per la granda mortalitat causada per las feridas de mitralhatge infectadas als espitals de campanha. Un còp acabada la guèrra, tornèt a l'Espital de St Mary ont cerquèt intensament un novèl antiseptic que evitèsse la dura agonia provocada per las nafras infectadas. Sa recèrca lo portèt a descobrir lo lisozim, un enzim antibacterian present dins las secrecions mucosas. Aquesta descobèrta se faguèt aprèp qu'una mucositat de son nas, après qu'esternudèsse, tombèt sus una placa de Petri ont èra a créisser una cultura bacteriana. Qualques jorns mai tard remarquèt que los bactèris èran estats destruits a l'endrech ont èra tombat aquel fluid nasal.
Penicillina[modificar | modificar la font]
Lo laboratòri de Fleming èra abitualament desordenat, çò que venguèt un avantatge per sa descobèrta seguenta. En setembre de 1928 èra a realizar d'experiéncias de tota mena dins son laboratòri e, en espepissar sas culturas abans de las destruire, remarquèt que la colonia d'un campairòl èra espelida espontanèament, coma contaminacion, dins una de las placas de Petri semenadas amb de Staphylococcus aureus. Fleming observèt mai tard las placas e verifiquèt que las colonias bacterianas que se trobavan a l'entorn del camparòl, identificat puèi coma Penicillium notatum, èran transparents per encausa de la mòrt dels bactèris de la placa. Aital descobriguèt la penicillina. Fleming assabentèt de sa descobèrta sus la penicillina lo British Journal of Experimental Pathology en 1929, e encara que el reconeguèsse immediatament l'importància d'aquesta descobèrta, sos collègas la sosestimèron.
Fleming trabalhèt sul camparòl per un temps; pasmens l'obtencion e purificacion de la penicillina a partir de las culturas de Penicillium notatum foguèron dificilas e mai apropriadas pels quimistas. La comunitat scientifica creguèt que la penicillina seriá utila pas que per tractar las infeccions comunas, e per aquesta rason li donèt pas son atencion. Malgrat aquò, l'antibiotic despertèt l'interès dels cercaires nòrd-americans durant la Segonda Guèrra Mondiala, que ensajavan d'emular la medecina militara alemanda qu'aviá a man de sulfamidas. Los quimistas nòrd-americans Ernst Boris Chain e Howard Walter Florey desvolopèron un metòde de purificacion de la penicillina que permetèt sa sintèsi quimica e distribucion comerciala pel demai de la populacion. Fleming patentèt pas sa descobèrta en creire qu'aital seriá mai aisida la difusion d'un antibiotic necessari pel tractament de las infeccions nombrosas que afligissián las populacions.
En 1945 foguèt guerdonat, amassa amb Ernst Boris Chain e Howard Walter Florey, amb lo Prèmi Nobel de Medecina o Fisiologia per la descobèrta de la penicillina e sas proprietats curativas dins las malautiás infecciosas.
Sa descobèrta de la penicillina signifiquèt un cambiament drastic per la medecina modèrna e entamenèt çò que se sonariá l'Èra dels antibiotics". Aital, d'autres cercaires posteriors aportèron d'antibiotics novèls, coma l'estreptomicina utilizada pel tractament de la tuberculòsi, que permetèt de salvar de milions de vidas. L'aportacion scientifica de Fleming es dobla puèi que, a mai que descobriguèt una molecula quimica (la penicillina), tanben trobèt una molecula proteïca (lo lisozim) d'activitat antibiotica. Las proteïnas e los peptids antibiotics son de compausantas naturalas de l'immunitat innada dels animals que se pòdon utilizar amb de fins terapeuticas similaras a la penicillina.
Reconeissenças[modificar | modificar la font]
En omenatge a son òbra foguèt nomenat un cratèr Fleming sus la superfícia de la Luna.


text:
Petanca
La petanca es un jòc jòc de bola tipicament occitan inventat a La Ciutat en 1910[1]. L'etimologia del mot es una desformacion de "pè tancat". Lo jòc s'es fòrça espandit e fin de 2007, se comptiá 558 898 licenciats dins 78 païses, dempuèi Marròc fins a Vietnam. Als quals s'apondon los practicants occasionals, coma los vacancièrs, es a dire de milions d'amators.
Es un espòrt subretot masculin (pas que 14 % dels licenciats son des femnas en França). Pasmens, es un dels rares espòrts que s'ogranizan de competitions mixtas.
Somari
Istoric[modificar | modificar la font]
Los jòcs de bolas es ancian coma la civilizacion dels lésers, passant d'Egipta en Grècia e seriá estat introdusit en Gaula pels Romans. Las bolas èra d'en primièr d'argila, de pèira, puèi de fusta e fin finala en acièr. Mas, l'etat d'aur de totes los genres èra plan segur a Renaissença.
Al començament del sègle XIX, los jòcs de bolas (que l'interdiccion jamai foguèt fòrça respectada[6]) s'espendiguèt del nòrd au sud de França. Dans Ferragus, (1833), Honoré de Balzac descriguèt de partidas de bolas al faubourg Saint-Marceau
En 1850, la primièra societat oficiala, « le Clos Jouve », foguèt fondada dins la region de Lion que fin finala venguèt Federacion francesa de bolas (FFB).
Al sègle XIX, gaireben cada region introduguèt une varianta d'usatge, en provença se jogava lo jòc de bola.
En 1904, un Alsacian, Félix Rofritsch fabriquèt las premièras « bolas clavaladas » (de fusta cobèrta d'un clòsc de metal, format de clavèls) dins son talhièr de la carrièra dels Fabres, a Marselha, jol nom de « La Bola Blava ».
Lo jòc de bola donèt naissença en 1907 a la petanca, pendent la partida istorica a La Ciutat qu'un campion de jòc de bola, Jules Hugues podava pas jogar son jòc preferit per causa de raumatismes, comencèt un jorn, per dessenhar un redond, per enviar lo let a 5-6 m, e, los « pes tancats »[7]. Aquò se passèt sul terren de bolas d’un estanquèt « La boule étoilée » que los propriataris Ernest e Joseph Pitiot finalisèron las règlas.
Lo primièr concors oficial a La Ciutat en 1910 oficializèt lo nom.
Las noveltats son los seguents:
- lo jòc se practica sus un terren mai cort;
- lo jogaire lança sa bola sens alindat;
- los pés son jonchs, dempuèi un cercle traça al sol.
La primièra bola en acièr seriá estat fabricada en 1927 a Sant Bonet dau Chastèl, qu'abriga lo Musèu internacional petanca e bolas. Lo meteis an, las règlas de la petanca foguèron codificadas, mas foguèt sonque en 1930 que las tradicionalas bolas de fusta claveladas foguèron remplaçada per aquelas en acièr. Es de Jean Blanc que se deu aquela evolucion.
La Federacion francesa de petanca e de jòc provençal (FFPJP)[8] nasquèt lo 31 de julhèt 1945 quand, amb lo seus 10 000 membres, podèt se separar la seccion provençala de la FFB. La Federation internacionala foguèt fondada lo 8 de març de 1958 à Marselha.
Campionats del monde[modificar | modificar la font]
Los Campionats del monde de petanca se joguèron 45 còps en Seniors, 12 còps per la categoria Joves e 12 còss en categoria Femeninas dempuèi lo començament a Spa (Belgica) en 1959. Totes los campionats se debanan en tripletas.
Material[modificar | modificar la font]
- De bolas de métal (acièr), d’un diamètre compres entre 70,5 e 80 mm e d'un pes entre 650 e 800 gramas.
- Una bola de fusta, alo let (le bochon), de 30 mm.
Las bolas son trempas, craucas e non sorradas.
Fabricacion[modificar | modificar la font]
Un cilindre d'acièr es transformat a caud en un disc, la galeta. Las galetas son embotidas en forma d'emisfèri e los emisfèris son soudats puèi rectificats. Aprèp personalizacion (gravadura del nom del proprietari, per exemple) las bolas son oscadas, puèi son tractadas termicament de tremp e de recoiut abans una finicion lor donant l'aspècte final.
Existís una autra fabricacion a basa de coire, lo metal caufat en fusion es versat dins un mòtle a l'entorn d'un nucli de sabla. Es una fabricacion mens coneguda que la fabricacion a basa d'acièr o d'inòx, mas quand l'acièr rovilha e l'inòx lissa, las bolas a basa de coire rovilhan pas e lissan mens. Es lo meteis processús de fabricacion que las bolas lionesas sens l'emplissatge enebit en petanca.
Lo let[modificar | modificar la font]
Los lets de fusta de bois son los preferits dels jogaires de petanca, perque son los mai pesucs; atal:
- se pòt contrarotlar melhor lo lançat del let,
- lo comportament del let pendent un desplaçament d'aquel dins una mena es mai prevesible e mens asardós qu’amb un let de fusta mai leugièra.
Lo let es tanben sonat bochon, diminutiu de bòcha, qu'es lo nom provençal de las bolas de petanca. Aquela denominacion passèt tanben al francés (bouchon).[9]
Règlas del jòc[modificar | modificar la font]
A la petanca, l'objectiu es de marcar de punts en plaçant la seunas bolas mai prèp del let que son adversari.
- Equipas
- Dins aquel espòrt, tres combinasons son possiblas. La tripleta (tres contra tres), la dobleta (dos contra dos) e le tèsta a tèsta (un contre un). Tota autra formula es enebida pel reglament oficial. En tripleta, cada jogiare dispausa de doas bolas. Dins las autras configuracions, cada jogaire n'a tres.
- Distança
- En categoria senior lo jòc deu se debanar entre 6 e 10 mètres, al lançat del let. En seguida, dina la mena lo let deu jamai èsser a mens de 3 mètres o a mai de 20 mètres.
- Lo terren
- La petanca se practica sus totes los terrens. En competicion las dimensions oficialas maximalas son de 15 mètres de longor per 4 de largor, e a minim de 12 mètres sus 3.
- Lo cercle (de lançat)
- Es un redond, traçat sul sol (aquel cercle deu èsser a un mètre minim de tot obstacle e del tèrme d'un terren enebit), que lo jogaire deu demorar per lançar sa bola. Son diamètre es compres entre 35 e 50 cm.
- Començament de la partida
- L'equipa que ganha lo sòrt traça lo cercle e lança lo let e la primièra bola. Per que lo let per un jogaire siá valable, cal que sián entre 6 mètres e 10 mètres del cercle, visible dempuèi lo cercle e a un mètre al minim de tot obstacle o del tèrme d'un terren enebit. Lo lançat del let per un jogaire d'una equipa implica pas que siá obligat de jogar primièr.
A la mena seguenta, lo let apartent a l'equipa qu'emportèt la mena precedenta, o a aquela que lo lancèt abans se la mena tombèt nula. aquela equipa lança lo let dempuèi un cercle traçat a l'entorn del punt qu'èra a fin de la mena precedenta levat se:
- Lo cercle se situariá a mens d'un mètre d'un obstacle o de la limita d'un terren enebit. Dins aquel cas lo jogaire traça lo cercle al mai pròche del limit reglamentari de l'obstacle o del terren enebit.
- Lo lançat del let poiriá pa se far dempuèi totas las distancias reglamentàrias (let en plana mitat d'un terren de 12 mètre per exemple que permetriá pas d'aténher los 6 mètres minimum). Dins aquel segond cas, lo jogaire pòt recular, (dins l'alinhament del cors del jòc a la mena precedenta) fins a que pòsca lançar lo let dins lo respècte de las règlas.
Se lo lancat es pas corrècte, recomença pel meteis jogaire, o un coequipièr. Mas s'aprèp 3 lançats consecutius per la meteissa equipa, lo let foguèt pas lançat en condicions reglamentàrias ven a l'equipa advèrsa . Mas, es totjorn l'equipa que marquèt a la mena precedenta que consèrva la prioritat per jogar la primièra bola.
- Debanament
- Una equipa lança las seunas bolas fins aque n'a, e fins a ce que plaça una de la seunas bolas mai prèp del let qu'aquelas de l'equipa advèrsa.
- Bola nula
- Tota bola es nula quand passa per un terren enebit. Se la bola torna mai tard en terren de jòc, es sul còp levada del jòc e tot çò que desplacèt torna a la seuna plaça. Tota bola lançada dins de condicions non reglamentàrias es nula e tot çò que desplacèt torna en plaça.
- Comptatge
- quand l'ensems de las bolas son lançadas, se compta totas las bolas d'una equipa que se trapa mai prèp del let que la mai pròcha de las bolas adversas.
- Fin de la partida
- Una partida se joga en 13 punts.
- Let nul
- Se lo let sortiguèt dels tèrmes autorisats , que despassa las limitas de 3 mètres o 20 mètres del cercle o s’es pas visible (amagat per un arbre, de l’èrba, eca.) — levat s'es una bola que l'amaga — o mai se flota liurament dins una sompa, i a dos cases: s'ambedoas equipas an encara de bolas, o se, al contrari cap d'aquelas n'a pas mai, la mena es nula; senon, l'equipa qu'a encara de bolas comptabiliza tant de punts qu'a de bolas en man.
Estrategia[modificar | modificar la font]
Una equipa de petanca a:
- en tripleta, un puntaire, un mejan e un tiraire
- en dobleta, un puntaire e un tiraire
- en tèsta a tèsta, un jogaire complet
Pasmens los ròtles sont pas fixat pòdon cambiar en cas de forma marrida d'un jogaire e de l'estrategia de l'equipa.
Una bola plaçada debans lo let a mai de valor qu’una bola plaçada a l’endarrièr a meteissa distança, perque:
- geina l'adversari, que pòt per malastre la butar e docas melhorar sa posicion,
- pòt èsser butada enseguida per un coequipièr per melhorar sa posicion,
- una bola plaçada darrièra pòt permetre a l'equipa adversa de s'i piejar.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Joan de Cantalausa Diccionari general occitan [1]
- ↑ FPPEUX.
- ↑ FPPEUX Illustracion de Le joueur de boules, tèxte de B. Durand dins Les Français peints par eux-mêmes : encyclopédie morale du dix-neuvième siècle. T. 2, L. Curmer éditeur, París 1840-1842, p. 288-296.
- ↑ Illustracion de la p. 209 de l'obratge d'Émile de Labédollière Le Nouveau Paris, Gustave Barba Libraire Éditeur París 1860.
- ↑ Extrach de Toquades, de Gavarni, publicat per Gabriel de Gonet, París 1858. Reprodusit de la pagina 265 del jornal Le Voleur, del 27 d'aogost de 1858, que lo dessenh illustra un article titulat Les joueurs de boules.
- ↑ Marco Foyo, Alain Dupuy, Louis Dalmas, « Pétanque : Technique, Tactique, Entrainement », Robert Laffont, 1984, p.16
- ↑ (fr)Charles Giol; La pétanque; in: Historia, 2011, p. 83
- ↑ Site de la FFPJP, que lo sèti es 13, carrièra de Trigança, 13002 Marselha. lo president actual es Alain Cantarutti, elegit lo 7 de març de 2009 per 4 ans.
- ↑ http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k74854/f318.image.langFR
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connexes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Istoric del jòc de bola
- (fr)Confédération mondiale des sports de boules (CMSB)
- (fr)Fédération internationale de pétanque et jeu provençal (FIPJP)


text:
Sainte-Adresse
Sainte-Adresse es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada en la aglomeracion del Havre, Santa-Adreça es una station balnéaire sul littoral de la Mange. La vila es enclavée entre la mar e la municipalitat del Havre. Se tròba sul scenari cauchois #qu'aperten a l'ensems géologique del Conca Parisenc, format al ère secondaire. Lo jos-sòl a constituit d'un grand espessor de craie, en podent mesurar fins a unitat|200|mètres {{}} de prigondor[1]. A cobèrt d'una rusca de argila a silex e d'un limon fèrtil[2]. Aquel scenari es entaillé pel vallon sèsi de Ignauval #qu'es tapissé de alluvions e de sédiments. Lo cap de la Hève a l'oèst de Santa-Adreça, marca la extremitat sud de la Còsta de Albâtre e la extremitat nòrd de la baia de Seine. El culmini a 100 mètres a lo-dessus de la Mange. Protegís lo anse de Santa-Adreça. Lo phare de la Hève i a installat.
Située dans l'agglomération du Havre, Sainte-Adresse est une station balnéaire sur le littoral de la Manche. La ville est enclavée entre la mer et la commune du Havre. Elle se trouve sur le plateau cauchois qui appartient à l’ensemble géologique du Bassin Parisien, formé à l’ère secondaire. Le sous-sol est constitué d’une grande épaisseur de craie, pouvant mesurer jusqu’à 200 mètres de profondeur[1]. Il est couvert d’une couche d’argile à silex et d’un limon fertile[2]. Ce plateau est entaillé par le vallon sec d'Ignauval qui est tapissé d’alluvions et de sédiments. Le cap de la Hève à l'ouest de Sainte-Adresse, marque l'extrémité sud de la Côte d'Albâtre et l'extrémité nord de la baie de Seine. Il culmine à 100 mètres au-dessus de la Manche. Il protège l'anse de Sainte-Adresse. Le phare de la Hève y est installé.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
[[Fila:ELD 117 - SANTA-ADREÇA - Vist d'amassa del Boulevard Maritim.JPG|thumb|left|Vist d'amassa del Boulevard Maritim al començament de la Sègle XX]] L'ancian nom de la municipalitat èra Sant-Denis-Cap-de-Caux, a causa de la glèisa Santa-Denis, près de la comuna.
Santa-Adreça en essent situada al bòrd de las falaises, las abitacions gallo-romaines d'aquel ancian vilatge de pescadors son segurament ara al fons de la Mange.
En 1415, Henri V de Angleterre desembarca amb la siá flotte.
A partir de 1905, Georges Dufayel, òme de questions parisenc, crèa a Santa-Adreça ex nihilo un lotissement balnéaire, lo Niça havrais, #qu'es a lududes sòl una autentica station balnéaire. Lo architecte havrais Ernest Daniel dirigís las operacions. L'avenguda de las Regates, sus la tèsta de mar, a concebut a l'image de la passejada dels Angleses de Niça.
Pendent la Primièra Guèrra mondiala, del temps que la Belgica es gaireben totalament ocupada pels Alemands, Santa-Adreça #èsser capitala administrativa del reialme, cedida a bail dins lo govèrn bèlga per la durada de las hostilités, amb la fin de pas far d'aquel un govèrn en exili[3]. Aquel darrièr se #installar doncas d'octòbre 1914 en novembre 1918 en lo « immeuble Dufayel », bastit per Georges Dufayel en 1911. I aviá a la siá disposicion un burèu de plaça, en utilizant afranquisses-plaça bèlgas.
Pendent la Segonda Guèrra mondiala, los Alemands i bastisson divèrsas labors de fortificació del Mur de l'Atlantic, per defendre lo pòrt del Havre.
L'ancien nom de la commune était Saint-Denis-Chef-de-Caux, dû à l'église Saint-Denis, près de la mairie.
Sainte-Adresse étant située au bord des falaises, les habitations gallo-romaines de cet ancien village de pêcheurs sont sûrement maintenant au fond de la Manche.
En 1415, Henri V d'Angleterre débarque avec sa flotte.
À partir de 1905, Georges Dufayel, homme d’affaires parisien, crée à Sainte-Adresse ex nihilo un lotissement balnéaire, le Nice havrais, qui est à lui seul une véritable station balnéaire. L’architecte havrais Ernest Daniel dirige les opérations. L’avenue des Régates, sur le front de mer, est conçue à l’image de la promenade des Anglais de Nice.
Pendant la Première Guerre mondiale, alors que la Belgique est presque entièrement occupée par les Allemands, Sainte-Adresse fut capitale administrative du royaume, cédée à bail au gouvernement belge pour la durée des hostilités, afin de ne pas faire de celui-ci un gouvernement en exil[4]. Ce dernier s'installa donc d'octobre 1914 à novembre 1918 dans l'« immeuble Dufayel », construit par Georges Dufayel en 1911. Il avait à sa disposition un bureau de poste, utilisant des timbres-poste belges.
Pendant la Seconde Guerre mondiale, les Allemands y construisent plusieurs ouvrages de fortification du Mur de l'Atlantique, pour défendre le port du Havre.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Pierre Auger e Gérard Granier, Lo Guia del país de Caux, La Manufacture, Lion, 1993 (ISBN 2737702801), Modèl:Pàg.132.
- ↑ 2,0 2,1 J. Ragot, Lo Sr. Ragot, Guida de la natura dins país de Caux, 2005, Modèl:Pàg.6.
- ↑ Modèl:30questions-OccupationVienne, Modèl:Pàg.8.
- ↑ Modèl:30questions-OccupationVienne, p. 8.


text:
Ret d'Universitats Institut Joan Lluís Vives
La Ret d'Universitats Institut Joan Lluís Vives (en catalan Xarxa d'Universitats Institut Joan Lluís Vives (IJLV) es una associacion sens tòca lucrativa entre d'institucions academicas dels Païses Catalans. Foguèt creada en 1994 e a per objectiu de coordenar l'ensenhament, la recèrca e las activitats culturalas de las divèrsas institucions academicas que ne fan partida e de potenciar l'usatge de la lenga catalana.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 28 d'octobre de 1994, los rectors de 13 universitats de l'arc mediterranèu s'amassèron a Morella (vila del nòrd del País Valencian) per i signar l'acta de constitucion d'una associacion d'universitats amb entitat juridica pròpria e sens tòca lucrativa: la Ret d'Universitats Institut Joan Lluís Vives. Recebèt aqueste nom pr'amor d'onorar la memòria de l'umanista valencian Joan Lluís Vives.
A l'ora d'ara, l'Institut Joan Lluís Vives es format per 22 universitats. Aquesta associacion representa un collectiu superior a 430 000 personas, que 400 000 ne son estudiants, 26 000 professors e 10 000 membres del personal d'administracion e servicis.
A las universitats qu'amassa la Ret s'impartisson mai de 1400 diplòmas que condusisson a l'obtencion de 300 diplomaturas, 360 licéncias e 740 programas de doctorat. S'i ofrisson, a l'encòp, 60 quites estudis e 930 mastèrs e de corses de post-gra. Totes los domenis del saber i an preséncia: Bèlas Arts, Umanitats, Sciéncias Socialas, Sciéncias de l'Educacion, Sciéncias Experimentalas e Environamentalas, Sciéncias de la santat, Arquitectura, Engenhariá e Educacion Fisica.
Universitats qu'intègran la Ret IJLV[modificar | modificar la font]
- Universitat Abat Oliba (Barcelona)
- Universitat d'Alacant
- Universitat d'Andòrra
- Universitat Autonòma de Barcelona
- Universitat de Barcelona
- Universitat de Girona
- Universitat de las Illas Balearas
- Universitat Internacionala de Catalonha
- Universitat Jacme I (Castelló de la Plana)
- Universitat de Lhèida
- Universitat Miguel Hernández d'Elx
- Universitat Dubèrta de Catalonha
- Universitat de Perpinhan
- Universitat Politecnica de Catalonha
- Universitat Politecnica de Valéncia
- Universitat Pompeu Fabra (Barcelona)
- Universitat Ramon Llull (Barcelona)
- Universitat Rovira i Virgili (Tarragona, Reus, Tortosa, Vila-seca e el Vendrell)
- Universitat de Valéncia
- Universitat de Vic


text:
Rieux (Marna)
Rieux es una comuna francesa administrada per lo departament de Marna de la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
En toponymie, se reconnait en lo nom de Rieux, la familha Riu, Rius, Risètz, Rieux #que designa lo ruisseau o lo ru. Aquel toponyme s'explica pel grand nombre de rus en traversant la comuna.
En toponymie, on reconnait dans le nom de Rieux, la famille Riu, Rius, Rieu, Rieux qui désigne le ruisseau ou le ru. Ce toponyme s'explique par le grand nombre de rus traversant la commune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Rieux A dépendu del castèl de Launay-Renault (Verdelot)
- Pendent la Primièra Guèrra mondiala, Rieux s'es trobat a la cœur de la batalha de Montmirail (8/9 de setembre 1914).
- Rieux a dépendu du château de Launay-Renault (Verdelot)
- Durant la Première Guerre mondiale, Rieux s'est trouvé au cœur de la bataille de Montmirail (8/9 septembre 1914).


text:
Cambajon de Baiona
Lo Cambajon de Baiona es un cambajon francés que benefícia d'una Indicacion geographica protegida. L'elevatge dels pòrcs se fa amb una alimentacion que ten almens 60 % de cerealas e la decopa deu èsser del tipe Sud-Oèst. Es a dire que lo cambajon fa 8,5 kg almens, una abséncia de deca d’aspècte e una qualitat de la carn e del gras. La copa es redonda, lo garron es desjuntat o ressat al nivèl del desnosador e l’espessor del gras a l’aplomb de la cap del amaluc es almens de 10 mm[1].
Zòna de produccion[modificar | modificar la font]
Lo cambajon es dich de Baiona mas la zòna de produccion es pas limitada a la comuna de Baiona. L'elevatge se fa dins 22 departaments francés, mas la transformacion se fa unicament dins 4 departaments : Lanas, Nauts Pirenèus, Pirenèus Atlantics e dins Gers. Lo salatge se fa amb un sal del bacin d'Ador.


text:
Charlie Chaplin
Charles Spencer Chaplin, Jr., mai conegut coma Charlie Chaplin (Londres, 16 d'abril de 1889 - Corsier-sur-Vevey, Soïssa, 25 de decembre de 1977) foguèt un actor anglés. Es conegut per los filmes muts) e tanben coma realizador de cinèma. Inventèt un personatge peculiar, Charlòt (nomenat "Carlitos" a Brasil, e "The Tramp", valent a dire "lo vagabond", en anglés) que venguèt lo personatge central de sos films e posteriorament una icòna del cinèma mut. Es considerat coma un dels melhors mims e de las palhassas mai prestigiosas de l'istòria del cinèma.
En 1919, per tal de protegir sos interèsses e d'aver un contraròtle total sus sos films, Chaplin decidiguèt amb qualques collègas actors de fondar la companhiá cinematografica United Artists. A partir de 1940, la popularitat de Chaplin davalèt rapidament. Dins un ambient marcat per la suspicion dels comunistas caracteristic de la Guèrra Freja, las criticas per sos maridatges amb de femnas mai joves, sos problèmas amb los tribunals per de demandas de paternitat, e una enquèsta portada per l'FBI, l'artista se vegèt obligat de s'installar en Soïssa.
Chaplin èra un perfeccionista, escriviá, dirigissiá, produsissiá, fasiá l'actor, editava e fasiá la musica de sos films.
Sa carrièra artistica durèt mai de 75 ans. Sa filha, Geraldine Chaplin, es tanben una actritz.
Biografia[modificar | modificar la font]
Enfància[modificar | modificar la font]
Charles Spencer Chaplin nasquèt a Londres en 1889 dins una familha modèsta d'artistas de music-hall. Sa maire, Hannah Chaplin, filha d'un sabatièr, faguèt sa carrièra artistica sens gaire succès jol nom de Lily Harley. Aviá ja agut un filh de paire desconegut, Sydney John, abans son maridatge amb lo paire del futur actor, Charles Chaplin Sr., un cantaire pro popular. Lo parelh se disseparèt a l'entorn de 1891 aprèp que la maire aguèsse una relacion amb un autre cantaire de music-hall, Leo Dryden. Amb aqueste, en 1892, Hannah aguèt un tresen enfant, Wheeler Dryden, lo segond mièg-fraire de Charlie Chaplin.
L'enfància de Chaplin foguèt fòrça dura e miserabla que se vegèt confrontat d'ora a la pauretat e a de dificultats de tota mena. Viviá amb sa maire e son fraire Sydney a Kennington, un districte paure de Londres. Hannah aviá pas de salari e ganhava de moneda ocasionalament quand s'ocupava d'enfants e en cordurar, e lo paire subveniá pas ges a las despensas de la familha. Aprèp la malautiá de la maire e son admission dins un espital en mai de 1896, los enfants foguèron mandats dins un ostal de trabalh. Tornèron trobar sa maire al cap de 18 meses mas aquesta se vegèt obligada de portar tornarmai los pichòts e l'ostal de trabalh en julh de 1898.
Qualques meses aprèp, en setembre de 1898, Hannah Chaplin acabèt per èsser internada dins l'asil psiquiatric de Cane Hill qu'èra venguda psicotica, probablament per encausa de la sifilis e de la malnutricion. Durant lo temps de l'internament Charlie e son fraire Sydney anèron viure amb lo paire, que gaireben coneissián pas. Aqueste, victima d'alcoolisme, se moriguèt dos ans mai tard, a l'edat de 38 ans, d'una cirròsi del fètge. Ja que Hannah Chaplin èra dintrada dins un periòde de remission recuperèt sos dròlles mas tornèt emmalautir tre mai de 1903. Charlie, qu'aviá en aquel temps 14 ans, deguèt portar sa maire a l'espital e tornarmai foguèt internada a Cane Hill. Visquèt sol durant qualques jorns sens gaire sòus nimai de que manjar fins que son fraire Sydney, que s'èra engatjat dins la Marina, tornèt.
Començament de la carrièra artistica[modificar | modificar la font]
Parallèlament Chaplin aviá començat sa carrièra artistica fòrça jove. Sas primièras aparicions sus la scèna remontan al temps qu'aviá cinc ans qu'aguèt de remplaçar sa maire durant un espectacle que se debanava mal. Mas es subretot quand faguèt sos nòu ans que s'engatgèt a debon sus aquesta via, encoratjat per sa maire. Aital, gràcias als contactes del paire, Chaplin venguèt membre d'una tropa de 8 dròlles, sonada the Eight Lancashire Lads clog-dancing troupe, e comencèt a far de viradas dins mantun music-hall d'Anglatèrra de 1899 a 1900. L'enfant trabalhava dur e los espectacles coneissián cèrt succès, pasmens aquesta mena de divertiment basat subretot sus la dança lo satisfasiá pas gaire e se pensava ja de crear de numèros de comèdia.
Afogat per l'idèa de venir artista abandonèt l'escòla a 13 ans e comencèt alara a trabalhar dins mantun emplec. L'an seguent s'inscriguèt dins una agéncia teatrala del barri de West End. Lo director sentiguèt lo potencial del dròlle e li donèt rapidament son primièr ròtle dins la pèça Jim, a Romance of Cockayn de H. A. Saintsbury. A mai se l'òbra coneguèt pas una capitada comerciala, l'interpretacion comica de Chaplin foguèt lausada dins mantuna revista. Saintsbury li trobèt puèi un ròtle dins la produccion de Sherlock Holmes dirigida per Charles Frohman, qu'i interpretava Billy dins tres viradas que se faguèron per tot lo país. Sa prestacion foguèt tant exaltada pels critics que foguèt lèu demandat a Londres per jogar aquel ròtle al costat de William Gillette, l'interprèt original d'Holmes. Quand aviá 16 ans, Chaplin interpretèt son ròtle al Teatre del Duc de York d'octobre a decembre de 1905. Aprèp una darrièra virada de Sherlock Holmes a la debuta de 1906, quitèt aquela produccion que i aviá participat mai de dos ans e mièg.
Tot bèl just aprèp d'aver laissat enrè aquela entrepresa, trobèt lèu de trabalh dins una autra companhiá e partiguèt far de viradas amb son fraire, que seguissiá tanben una carrièra d'actor, dins una comèdia sonada Repairs. En mai de 1906, Chaplin s'integrèt dins la tropa juvenila, lo Casey's Circus, e i joguèt de pèças popularas burlescas pieces. Capitèt de s'impausar rapidament coma lo protagonista principal de l'espectacle. Quand la formacion acabèt sa virada en julh de 1907, lo jove actor qu'aviá tot escàs 18 ans èra vengut un comedian e comic experimentat. Pr'aquò aguèt de mal per trobar mai de trabalh e son primièr ensag d'una carrièra en solista coneguèt un fracàs seriós.
D'aquela passa, son fraire Sydney èra dintrat tre 1906 dins la prestigiosa companhiá de comedians dirigida per Fred Karno. Dos ans mai tard, a l'entorn de 1908 èra vengut una de las figuras mai famosas demest totes los actors. En febrièr d'aquel meteis an, capitèt de far engatjar Charlie per un periòde d'ensag de doas setmanas. Malgrat la marrida impression que Karno aguèt tre la debuta del jove Chaplin, que pensava qu'èra tròp vergonhós per far de teatre, Charlie faguèt una prestacion remarcada tre sa primièra nuèch al London Coliseum, çò que faguèt que son contracte amb la tropa foguèt signat gaireben sulpic.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Charles Chaplin: My Autobiography. Simon & Schuster, 1964.
- Charles Chaplin: Die Geschichte meines Lebens. Fischer-Verlag, 1964. (germ.)
- Charlie Chaplin Die Wurzeln meiner Komik in: Jüdische Allgemeine Wochenzeitung, 3 March 1967, gekürzt: wieder ebd. 12.4. 2006, S. 54 (germ.)
- Chaplin: A Life by Stephen Weissman. Arcade Publishing 2008.
- Charles Chaplin: My Life in Pictures. Bodley Head, 1974.
- Alistair Cooke: Six Men. Harmondsworth, 1978.
- S. Frind: Die Sprache als Propagandainstrument des Nationalsozialismus, in: Muttersprache, 76. Jg., 1966, S. 129–135. (germ.)
- Georgia Hale, Charlie Chaplin: Intimate Close-Ups, edited by Heather Kiernan. Lanham: Scarecrow Press, 1995 and 1999. ISBN 978-1-57886-004-3 (1999 edition).
- Victor Klemperer: LTI – Notizbuch eines Philologen. Leipzig: Reclam, 1990. ISBN 978-3-379-00125-0; Frankfurt am Main (19. A.) 2004 (germ.)
- Charlie Chaplin at Keystone and Essanay: Dawn of the Tramp, Ted Okuda & David Maska. iUniverse, New York, 2005.
- Chaplin: His Life and Art, David Robinson. McGraw-Hill, second edition 2001.
- Chaplin: Genius of the Cinema, Jeffrey Vance. Abrams, New York, 2003. ISBN 978-0-8109-4532-6
- Charlie Chaplin: A Photo Diary, Michel Comte & Sam Stourdze. Steidl, first edition, hardcover, 359pp, ISBN 978-3-88243-792-8, 2002.
- Chaplin in Pictures, Sam Stourdze (ed.), texts by Patrice Blouin, Christian Delage and Sam Stourdze, NBC Editions, ISBN 978-2-913986-03-9, 2005.
- Double Exposure: Charlie Chaplin as Author and Celebrity, Jonathan Goldman. M/C Journal 7.5.
- Charlie Chaplin's World of Comedy, Wes D. Gehring, 1980.


text:
Jardins penjats de Babilònia
Los jardins penjats de Babilònia (tanben nomenats los jardins de Semiramis), del temps de Nabucodonosòr II, e las muralhas de Babilònia foguèron consideradas coma una de las Sèt Meravilhas del Monde. Se supausa que foguèron bastits per Nabucodonosòr II a l'entorn de l'an 600 aC (dins l'actual Iraq). Pasmens, i a de dobtes que los jardins ajan vertadièrament existit.
Los jardins de Babilònia se tròban fòrça documentats pels istorians grècs com Estrabon e Diodòr de Sicília, mas i a pauc indicis que fan pensar a son existéncia. Qualques rèstas pauc significativas eissidas dels excavaments del palais de Babilònia foguèron subresplechadas, e correspondon pas cap amb aquelas descripcions meravilhosas.
Qualques escòlas de pensada creson que, amb los ans, se confondèt la localizacion amb de jardins que aqueles existiguèron a Niniva, coma fan testimònis de taulas eissidas d'aquela ciutat de Mesopotamia ont son mencionats clarament de jardins. Los escriches d'aquelas taulas descriguèron lo possible usatge de quicòm similar al vitz d'Arquimèdes coma instrument per portar l'aiga fins a una nautor determinada.
Segon las cronicas anticas, los jardins foguèron bastits per alegrar Amitis, nostalgica femna de Nabucodonosòr. Amitis, filha del rei dels Mèdes, se maridèt amb lo rei babilonian per crear una aliança entre las doas nacions. Lo país d'ont veniá la nòvia, pasmens èra verd e montanhós, e Amitis trobava la tèrra plana e seca de Mesopotamia fòrça deprimenta. Lo rei decidiguèt de tornar crear per ela sa patria nativa amb la construccion d'una montanha artificiala amb un tèrme plantat d'un jardinat.
Los jardins penjats benlèu èran pas "penjats" dins lo sens d'èsser suspenduts per de cables o còrdas. Lo nom ven d'una traduccion del mot grèc kremastós o del latin pensilis, que significa mai segurament que los jardins penjavan cap aval dels tèrmes d'una terrassa o laissa.
Lo geograf grèc Estrabon descriguèt los jardins al sègle I abC; escriviá: « S'agís de terrassas amb voltas encastradas una sus l'autra, que se sostenon amb de pilars en forma de cubica. Aqueles pilars son vueits en dedins e son comolats de tèrra perque s'i pòsca plantar d'arbres d'espècia rica. Los pilars, las voltas e las terrassas son faches de bricas e asfalte. »
Se vertadièrament exististiguèron, aqueles jardins devián provocar una vision espectaclosa: una montanha artificiala, verda e galhardassa, enemic de la plana.


text:
Receptor (bioquimia)
En bioquimia, lo tèrme de receptor designa lei proteïnas que permeton l'interaccion de substàncias determinadas amb lei mecanismes dau metabolisme cellular. Lei receptors son de proteïnas o de glicoproteïnas presentas dins la membrana plasmica, dins la membrana deis organets o dins lo citosòl, que se jonhon especificament en d'autrei substàncias quimicas apeladas moleculas senhalizairitz, coma leis ormonas e lei neurotransmeteires. L'union d'una molecula senhalizairitz a son receptor especific provòca una seria de reaccions au dintre dei cellulas (transduccion de senhau), que lo resultat finau depend pas sonque de l'estimulacion recebuda, mai de fòrça autrei factors, coma l'estadi cellular, la situacion metabolica de la cellula, la preséncia d'agents patogèns etc.


text:
Portal:Cultura
« La cultura, es çò que demòra dins l'esperit quand òm a doblidat tot »
La Cultura es...
Lo mot cultura (del latin cultura, derivat de colere, cultivar)[1] es un tèrme qu'a divèrses senses. Per exemple, en 1952, Alfred Kroeber e Clyde Kluckhohn compilèron una lista de 164 definicions del mot a la siá òbra Cultura: Una revision critica dels concèptes e definicions.[2] Las divèrsas definicions del tèrme rebaton los diferents fondaments teorics de la pensada, o los critèris per avalorar l'activitat umana. Totun, lo mot "cultura" s'utiliza pus comunament en tres senses basics:
L'excelléncia del gost en las bèlas arts e las umanitats, tanben coneguda coma nauta cultura. Un patron integrat de la coneissença umana, la cresença e la conducha que depend de la capacitat per l'aprendissatge social e la pensada simbolica, que permet de desvolopar un jutjament critic. L'ensems d'actituds, valors, objectius e practicas que caracterizan una institucion, organizacion, grop o societat.
Lo concèpte apareguèt pel primièr còp dins l'Euròpa del sègle XVIII, e se fasiá referéncia al símil d'un procès de cultiu o de melhorament de la persona, coma en la agricultura o la horticultura. Al sègle XIX, lo tèrme arribèt a se far referéncia primièr al perfeccionament de la persona, mai que mai mejançant l'educacion, e après a la realizacion de las aspiracions nacionalas o idealas. Quitament qualques scientifics utilizèron lo tèrme per se far referéncia a una capacitat umana universala.
Al sègle XX, la cultura venguèt un concèpte central del antropologia. En concrèt, lo tèrme "cultura" de la antropologia nòrd-americana aviá dos senses: (1) lo classament de las divèrsas formas en que las personas que vivon en divèrsas parts del mond e (2) l'evolucion de la capacitat umana per classificar e representar d'experiéncias amb simbòls e agir amb imaginacion e creativitat. Aquela capacitat es estada considerada coma caracteristica unica del genre homo. Malgrat aiçò, cèrts primatòlegs, coma Jane Goodall, an identificat d'aspèctes culturales entre los animals mai prèps als umans.
La cultura, segon lo Conselh Nacional de la Cultura e de las Arts, deu èsser considerada coma un ben public e coma un ben preferent.[3]
Nòtas
- ↑ {#en{^en}}Diccionari etimologic online
- ↑ Kroeber, A.L. E C.Kluckhohn, 1952. Culture: A Critical Review of Concepts and Definitions
- ↑ Informe anual sobre l'estat de la Cultura i de les Arts a Catalunya 2010 Modèl:PDF


text:
Lista dels presidents d'Ucraïna
Lo president es lo cap d'Estat d'Ucraïna. Actualament, es elegit per un periòde de cinc ans per la populacion.
Vaquí la lista dels presidents d'Ucraïna dempuèi 1917.
Somari
Caps d'Estat de la Republica Populara d'Ucraïna (1917-1921)[modificar | modificar la font]
La Republica Populara d'Ucraïna venguèt independenta de l'Empèri Rus pendent un cort periòde, abans son incorporacion a l'Union Sovietica. I aguèt quatre dirigents del país durant aquel periòde.
Presidents de la Republica Populara d'Ucraïna en exili (1921-1992)[modificar | modificar la font]
República d'Ucraïna (1991-actualitat)[modificar | modificar la font]
Ucraïna declarèt son independéncia de l'Union Sovietica lo 24 d'agost de 1991, e la primièra eleccion se debanèt lo 1èr de decembre del meteis an. Vaquí la lista dels presidents d'Ucraïna de 1991 fins ara.


text:
Barròc
Lo barròc qu'ei un movement artistic istoricament ligat, a la debuta, dab la Contrareforma e qui's devolopè dens las diferentas arts (escultura, pintrura, literatura e musica enter autes) en s'i caracterizant per ua estetica deu maviment, de l'ascencion, de l'irregularitat (a còps dinc a l'assimetria), de l'exageracion e de la riquessa de las ondraduras.
Partit de Roma (atau com ac he la Contrareforma) que s'espandí capvath gaireben Euròpa tota (en particular en Itàlia, Espanha e las soas colonias americanas, Portugau e Brasil, Àustria, Alemanha) ; en França que mesclè lèu dab lo classicisme, au punt qu'aqueste estil (qui s'opausa au barròc per la soa regularitat, simetria e discrecion de las ondraduras) be i hore considerat dominant e caracteristic.
L'escrivan lengadocian Alem Surre-Garcia qu'explorè mei particularment lo concepte de barròc occitan qui poderé opausar ua Occitània barròca (com ac hon los sons vesins meridonaus) a la França classica (la França deu Grand siècle e de Loís XIV).
En literatura, los critics literaris e escrivans occitans Robèrt Lafont e Felip Gardy qu'emplegan l'adjectiu barròc entà qualificar la literatura barròca qui precedeish lo romantisme (e qui ei successivament contemporanèa de la Reneishença, deu - hèra brèu - barròc e sustot deu classicisme francés) mentre que Pèire Bèc e parla deu Sègle d'Aur de la literatura gascoa per designar los escrivans gascons de la segonda meitat deu sègle XVI e deu sègle XVII ; aquesta designacion qu'estableish un parallèl dab l'èra e l'estil barròcs d'autas contradas com, per exemple Espanha.
En musica, Occitània que s'illustrè dab compositors com Joan Josèp Cassanea de Mondonvila autor deu gran opèra barròc occitan: Dafnís e Alcimadura.
- Compositors italians : Albinoni • Caccini • Corelli • Dall'Abaco • Frescobaldi • Gabrielli • Geminiani • Locatelli • Manfredini • Marcello • Monteverdi • Pergolesi • Popora • Sammartini • A. Scarlatti • D. Scarlatti • Tartini • Torelli • Uccellini • Vivaldi • Zipoli
- Compositors alemans : Bach • Buxtehude • Fasch • Händel • Pachelbel • Pezel • Quantz • Schütz • Telemann • Pepusch
- Compositors occitans : Barrièra • Bosinhac • Camprat • Mondonvila • Moret • Santa-Coloma
- Compositors francés : Boismortier • Couperin • Charpentier • Chédeville • Hotteterre• Leclair • Lully • Marin Marais • Rameau
- Instruments de la musica barròca : Vriulon barròc • Viòla d'amor • Viòla de gamba • Clavecin • Espineta • Trompeta barròca • Teorba • Laüt • Guitarra barròca • Flabuta barròca


text:
167
Fernand Moucadeau countaire.
La Floro de Vaucluso
Tradicioun de Calèndo
Armana
Arle de Miquèu Bonnefoy
Plueio d’Estello
Conte e danso de Prouvènço
La museto
167
L’aubre que voulié voula!
Ensignadou
Nòstis emissioun
Prouvèrbi
Made in France
Editouriau
Bono annado 2012
L’atualita en image.
L’Evenamen
Priéureta i marcat loucau
De voues se soun amoussado
Sabino Barnicaud, Janeto Guieu,
Reinié Auberge, Marìo Mourier
Estage de prouvençau
Li chaine-pougnènt
La Floro de Vaucluso
Counsulto dis Assouciacioun Parlaren.
Federacioun Parlaren en Vaucluso
Parlaren Lou Tor
Parlaren Païs de Seloun
Parlaren Gardano
Parlaren Mountèu
Tradicioun de Calèndo
Armana
Pantai d’un Nouvè dóu futur
Musico Tradiciounalo
Genevivo Pinet-Roux.
Arle de Miquèu Bonnefoy
Marsiho 2013
Printèms prouvençau
Councours di Jouine 2012
Prouvèrbi toucant lou bestiàri
Plueio d’Estello
Pastouralo
Manifestacioun prouvençalo.
Darniero minuto
La plumo es à nòsti legèire.
Espacejado dóu barrulaire à velò
Nemausus : vesito de Nime la roumano
La «Vièio» de l’Estang dóu Pounènt
Lis ourtoulan
Francés Jouve
Ma titèi
Sant Gènt patroun de la Prouvènço
Vièi Avignoun : Guingueto e cabanoun
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Conte e danso de Prouvènço
La museto
Lou tèms dis armana
Faren, proumié, lou laus d’aquest Armanac de Lousero 2012 qu’es drud e poulit que-noun-sai. Parèis despièi 1903. S’èi bèn moudernisa. Es redegi dins la lengo lauseroto, generalamen dins sa grafìo mistralenco emé, à man drecho, la lengo nostro e à man senèstro, la reviraduro au francés. Es un óutis precious pèr tóuti aquéli que volon saupre li Fiero, Marcat e Fèsto Tradiciounalo dóu Givaudan. Es coumoul de conte, galejado, cascareleto, cansoun, foutò, dessin e meme d’un estùdi sus lis escais-noum lauserot. De nouta que fai la reclamo d’un libre que fau quatecant croumpa en sounant lou 04 66 31 30 59. S‘agis de : Contes & Légendes de Lozère que, dins si 400 pajo, ié caupon lis obro de 30 autour d’aièr e de vuei, siegue 81 conte e legèndo di meiours escrivan gibaudanés. La cuberto de l’Armanac de Lousero es adournado d’uno casello dóu Causse Mejan, ço qu’entroudus lou conte de Nouè : Nada dins la Chasèlo. E coume lou dis Louïs Hugon dins soun editouriau : Bono annado e bono sandat à toutes.
*Armanac de Lousero 2012. Numerò especiau de la revisto Lou Païs. A5. 80 pajo. Pres : 9 €. De coumanda e de paga vers Lou Païs, 14 résidence Les Prés Hauts, Route de la Margeride, 48130 Aumont-Aubrac.
Vaqui pièi l’Armagna Cevenòu 2012 (2do annado). Es un pres-fa qu’es esta endraia pèr Ive Gourgaud. Recampo de tèste d’autour cevenòu, es de dire dóu mounde qu’an parla o parlon aquesto lengo dins l’encountrado que si raro van de Nant à Langogno e d’Aubenas à Lansargue. Fai ounour en de tèste d’ancians escrivan raiòu, de cop leva de l’Armagna du Père Menfouté, de cop pousa dins lis obro d’autour coume Arnavielle, coume en de reviraduro de tèste francés au cevenòu pèr Ive Gourgaud e de countribucioun d’autour de vuei tau Deidié Mauras (Lunèl), Jan-Glaude Roux (Alès-Avignoun), Pèire Massot (Bagnòu). I’avèn trouba, emé plasé, un raconte sus La Roumèco , uno sceno de la pèço Las Sourço de la Liberta. De nouta, encaro, un estùdi bi-lengo sus la fauno dóu Vigan. Longo mai à l’Armagna Cevenòu. Que fague long-tèms soulas au Pople Cevenòu.
*Armagna Cevenòu 2012. A5. 60 pajo. Pres 5 € mandadis coumprés. De coumanda e paga encò de : Yves Gourgaud, 56 avenue du 8 mai, 30520 Saint-Martin-de-Valgalgues.
Acabaren pèr un grand classi, es l’Almanach Dauphinois 2012. Es un oubrage que, forço mai que li precedènt, respond à la voucacioun proumiero dis armana : èstre un óutis dóu quoutidian, tant pèr lis entre-signe d’ordre prati, que pèr la vido dóu païs, soun istòri, li biougrafìo de si gènt, de conte e raconte. Presènto li variacioun dóu patoué dóufinen que van dóu prouvençau roudanen au francou-prouvençau, emé li biais de dire passa dins lou francés loucau. Li patouesant i’an soun pichot cantoun e li prouducioun e recèto d’encò siéu tambèn. Es un armana forço agradiéu.
*Almanach Dauphinois 2012. 17x21,5. Pres 9 € emé lou mandadis. De coumanda e paga vers : Almanach Dauphinois - BP 235 - 74942 Annecy-le-Vieux Cedex.
1117110


text:
Cautarés
Cautarés[1][2] (Cauterets en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Bigòrra e ena grana region istorica de Gasconha, administrada peth departament deths Hauts Pirenèus dera region de Miegjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sit oficiau
- Sit deth Ofici de Torisme
- Sit deras tèrmas
- Sit dera escòla d'esquí francés
- Sit deth casino
- Eth vilatge suu sit der'Institut geografic nacionau
- Lacs dera vath
- Cauterèrs - Vinhamala
- Chalet Galitzine.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ font:Archives départementales de Midi-Pyrénées
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Cautarés


text:
Picard
Lo picard es siá una lenga romanica que fa partida de las lengas d'oïl, siá, segon una autra concepcion mai anciana e passada, un dialècte de la lenga d'oïl coma o es lo francés. Una error fòrça espandida es de considerar lo picard coma un dialècte del francés. Es pas lo cas, seriá coma considerar que lo lengadocian es un dialècte de l'auvernhat o del gascon. Lo fach que l'aranés e lo francés sián de lengas oficiaus a pas de cambiar lor classificacion per rapòrt a las autas varietats de lenga d'oïl e de l'occitan: fa pas de l'auvernhat un dialècte de l'aranés ni del picard un dialècte del francés.
Somari
Denominacions[modificar | modificar la font]
La lenga a divèrsas denominacions en picard e en francés estandard coma picart, patois du nord (patés del nòrd), chtimi, chti o rouchi. Aquel es un dialècte picard, considerat sovent coma una lenga d'oïl diferenta, parlada en Enaut Occidental, entre Mons e la linha Tournai-Soignes-Ath-Mouscron.
Localizacion[modificar | modificar la font]
Se parla a las regions francesas de Picardia (levat del sud d'Oise e d'Aisne) e Nòrd-Pas de Calais (levat de la zòna de Dunquèrca, de lenga neerlandesa flamenca) e en Belgica dins la màger part de la província d'Enaut, entrò La Louvière a l'èst (entre Mons e Charleroi).
Locutors[modificar | modificar la font]
Existisson pas d'estatisticas globalas ni fisablas. Ça que la, una enquèsta facha a Amians (1980-1981) mostrava que 46% dels òmes e 29% de las femnas nascudas en 1942 declaravan parlar picard.
Normativizacion[modificar | modificar la font]
I a pas cap de nòrma generalament acceptada. Pasmens, d'un ponch de vista ortografic, una part importanta dels autors son d'acòrdi amb una seria de principis que pòdon tendre a una cèrta normativizacion:
- Represa del còde ortografic francés, en respectant las particularitats foneticas del picard.
- Utilizacion rasonada de letras mudas o de variantas graficas per permetre una corrècta identificacion dels mots. Aquel usatge pòt téner un maxim entre los escrivans tradicionals, pus pròches de l'ortografia francesa, e practicament desaparéisser entre los partidaris de metòdes fonetistas. En una situacion intermediària s'i trobariá l'adaptacion del sistèma Feller pel picard facha per Fernand Carton.
- Tendéncia a escafar las particularitats localas per permetre una màger comprension pels locutors de las divèrsas variantas. E mai, qualques autors utilizan d'archigrafèmas que permeton de lecturas multiplas.
Estatut legal[modificar | modificar la font]
Reconeguda coma lenga regionala endogèna en Belgica, segon un decret de l'executiu de la Comunautat francesa adoptat en 1990. Benefícia, sustot per la preséncia als mèdias de comunicacion, de las accions del Burèu de las Lengas Regionalas Endogènas.
Dins l'Estat francés, benefícia pas de cap de legislacion al nivèl general e la ratificacion de la Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias demòra blocada.
Formacion[modificar | modificar la font]
Dins l'Estat francés es reconegut pel Ministèri de l'Educacion Nacionala e s'ensenha als IUFMs de la region e se pòt estudiar de manièra facultativa.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Wikipedia Picard = pcd.wikipedia.org
Audio[modificar | modificar la font]
-
- http://ches.diseux.free.fr/sons/d85.mp3
- http://ches.diseux.free.fr/diri/dir85.htm
- Centre de Ressources pour la Description de l'Oral (CRDO) ( http://www.language-archives.org/language/pcd )


text:
Palestina (istorica)
Palestina (Πaλaισtίvn Palaistine en grèc ancian; Palæstina en latin; فلسطين Filastīn en arabi, פלשתינה Palestina en ebrieu modèrne) es una region de l'Orient Mejan, dins lo Levant mediterranèu, a l'èst del riu de Jordan.
Correspond aperaquí a las regions de Galilèa, de Judèa e de Samària.
Lo gentilici es palestinian -a.
Après la revòlta de Bar Kokhba (132-135) l'emperaire roman Adrian cambièt lo nom de Judèa en Syria Palaestina (en prenent lo nom dels filistèus, qu'èran d'ancians enemics dels josieus). Lo territòri apertenguèt successivament, dempuèi lo sègle IVen, a l'Empèri Bizantin, al Califat Omeia, al Califat Abbassida, als turcs selchokidas, als fatimidas, al Reialme de Jerusalèm, als mamelocs, a l'Empèri Otoman e a l'Empèri Britanic (jos mandat de Societat de las Nacions).


text:
Tièrn
Tièrn o Tigèrn (forma mai etimologica emplegada per l'escrivan Tiène Codert) z-es 'na comuna d'Auvèrnhe (Occitània) ; z-es maitot 'na de las quatre sosprefecturas (ambé Suire, Riam e Embèrt dau departament dau Puèi Domat de la region d'Auvèrnhe.
Tièrn z-es 'na granda vila de cotelariá, per la quantitat de cotèls produchs mas maitot per lo saubre-faire irremplaçable qu'òm tròba dins 'questa ciutat.
L'escais daus tiernés es "bitòrt" que poiriá venir de "bestòrt" (dos còps tòrt) per causa de lhor trabalh dur de cotelariá. Lhors vesins empleguen la dicha:
- Bitòrt! Cuu tòrt!
- Chamba de pòrc!
- Bòca mon cuu,
- Sarem d'acòrd!
[bitò! tcho tò! chambo de poò! bòco mòn tchou, sarem d'ocò!]
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Tièrn z-es bastida sobre diferents nivèls de coleira qui dominan la val de la Duròla. 'Queste denivelament que donava la fòrça idromotritz qui permetiá d'esmòler los cotèls.
Patrimòni[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sent Genèst : granda glèisa romanica vodada a 'queste sent martir de la region.
Demografia[modificar | modificar la font]
Personatges illustres[modificar | modificar la font]
- Lo comedian Montdory (1594 - 1653)
- Clara Chasal (1956), presentatritz a la television francesa.
.


text:
Republica de Karelia
Li Republica de Karelia es un parte de Russia e es situat in li nord-west de Russia. Li republica es parte del region administrativ Districte Nordwest de Russia. It es li major parte del region historic de Karelia.
It have 684.212 habitantes (in li annu 2010).
Li cité capital del Republica de Karelia es Petrozavodsk.
Li grand majorité del habitantes es russes (76 %) e solmen 9 % es karelianes.
Li president del Republica de Karelia es Andrei Nelidov
- Wikimedia Commons alberga contenido multimedia sobre Republica de Karelia.


text:
Categoria:Wikipèdia:esbòs
Aquesta categoria conten unicament la rasic de las categorias d'esbòsses, e lista solament los articles non classats dins de categorias tematicas (idealament, la lista d'articles presentada aicí deuriá èsser voida se totes los articles utilizavan de modèls d'esbòsses pus especifics).
Mercé d'ajudar a la categorizacion dels esbòsses (lista completa sus Categoria:Categoria d'esbòs). Doblidetz pas de categorizar vòstre modèl d'esbòs sus Categoria:Modèl esbòs (nomenatz lo modèl amb lo meteis terme que la categoria). Vejatz Wikipèdia:Categorias d'esbòsses per una lista simplificada dels messatges tematics.
- Pels esbòsses nacionals, vejatz la categoria geografia.
- Pels esbòsses sus de tèmas o de luòcs ancians, vejatz la categoria istòria.
- Per d'esbòsses sus las civilizacions passadas, vejatz la categoria civilizacion.
- Per d'esbòsses sus un espòrt, vejatz la categoria espòrt.
- Per d'esbòsses sus las religions, vejatz la categoria religion.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 3 soscategorias, sus un total de 3.
*
- Categoria d'esbòs (5 C)
- ► Modèl esbòs (7 P)
P
- ► Porto (1 P)
Articles dins la categoria « Wikipèdia:esbòs »
Aquesta categoria conten 12 388 articles, dont 200 son afichats çaijós.(200 precedentas) (200 seguentas)(200 precedentas) (200 seguentas)


text:
Secessionisme lingüistic
Lo secessionisme lingüistic es una actitud que vòu separar una varietat lingüistica de la lenga a la quala aperten normalament, per fin de faire considerar aquela varietat coma una lenga distinta. Es la sociolingüistica catalana qu'a començat d'analisar aqueu fenomèn[1] mai se pòt constatar dins d'autrei partidas dau Mond.
Somari
En occitan e catalan[modificar | modificar la font]
Caracteristicas comunas[modificar | modificar la font]
Dins l'Espaci Occitanocatalan, lo secessionisme lingüistic es un fenomèn pron recent que s'es desvolopat solament dempuei leis ans 1970. Se caracteriza per lei trachs seguents[2]:
- Un refús (inassumit) dau desvolopament de l'occitan e dau catalan, coma lengas normalas de comunicacion dins la societat. Bensai es aquò lo motiu principau qu'explica lo secessionisme lingüistic dins de lengas subordenadas coma l'occitan e lo catalan. Ansin lo secessionisme lingüistic representa en fach una incapacitat d'inversar la diglossia e la substitucion lingüistica. Simultaneament s'acompanha d'una ideologia qu'idealiza la coexisténcia entre la lenga subordenada (una varietat d'occitan o de catalan) e la lenga dominanta (francés, espanhòu, italian), en negant o minimizant ansin lo conflicte lingüistic. Estigmatiza coma enemic principau, non pas la lenga objectivament dominanta (francés, espanhòu, italian), mai sa lenga pròpria (occitan, catalan) de la quala pretend de separar una varietat regionala.
- Una rompedura e una contradiccion amb lei tradicions dei movements renaissentistas occitan e catalan, qu'afortisson l'unitat de l'occitan o dau catalan dempuei lo sègle XIX.
- Una ignorància (sovent volontària) de la tradicion de la lingüistica romanica qu'afortís tanben l'unitat de l'occitan o dau catalan[3].
- De crispacions identitàrias subre lei dialèctes que vòlon considerar coma de lengas a despart.
- Una abséncia de succès (o ben una posicion fòrça marginala) dins la recèrca scientifica en lingüistica[4].
- Un lobbying actiu vèrs lei mitans politics regionaus.
- L'adesion a una grafia o a una prescripcion que romp l'unitat lingüistica e qu'exagèra lei particularitats dialectalas.
En occitan[modificar | modificar la font]
En occitan, i a tres cas:
- Lo secessionisme lingüistic auvernhat es sostengut dempuei leis ans 1970 per Piare Bonaud qu'a fondat la nòrma bonaudiana, lo Cercle Tèrra d'Auvèrnhe e la revista Bisa Nèira. L'impacte dins la populacion es negligible. Lo mitan culturau auvernhat es dividit entre la vision unitària de l'occitan (partisans de la grafia classica) e lo secessionisme (partisans de la grafia bonaudiana).
- Lo secessionisme lingüistic provençau es aparegut dins leis ans 1970 amb Loís Baile e es reactivat dempuei leis ans 1990 per Felip Blanchet e per de grops coma l'Union Provençala o lo Collectiu Provença. Aqueu secessionisme revendica la grafia mistralenca (mai es pas representatiu de l'ensems deis usatgiers de la grafia mistralenca, que son tradicionalament partisans de l'unitat de l'occitan). L'impacte dins la populacion es feble. Lo mitan culturau provençau es dividit entre la vision unitària de la lenga (amb de partisans tant de grafia mistralenca coma de la grafia classica) e lo secessionisme (amb solament de partisans de la grafia mistralenca). Lo Conseu Regionau de Provença-Aups-Còsta d'Azur votèt una resolucion lo 5 de decembre de 2003 qu'aprovava lo principi de l'unitat de l'"occitan o lenga d'òc" e dau fach que lo provençau n'es una part.
- Lo secessionisme lingüistic gascon, sostengut dempuei leis ans 1990 per Joan Lafita, qu'a creat dins leis ans 2000 un "Institut Bearnés e Gascon". L'impacte dins la populacion es negligible. Lo mitan culturau gascon aderís quasi unanimament a la vision unitària de la lenga. Lo secessionisme de Joan Lafita prepausa dos sistèmas grafics originaus, una version fòra nòrma de la grafia classica e una version fòra nòrma de la grafia febusiana-mistralenca. En Aran, lo gascon es definit fòrça oficialament coma una varietat de l'occitan. L'estatut d'Aran de 1990 presenta lo gascon aranés coma "Er aranés, varietat dera lengua occitana e pròpia d’Aran". Tanben l'estatut d'autonomia de Catalonha reformat en 2006 o confirma amb aquela formula: "Era lengua occitana, denominada aranés en Aran".
En catalan[modificar | modificar la font]
En catalan, i a tres cas:
- Lo secessionisme lingüistic valencian, o blaverisme, es aparegut a la fin deis ans 1970 au moment de la transicion democratica (après la fin dau franquisme). Es sostengut per certanei sectors culturaus e politics conservators de la societat valenciana, que lei partisans de l'unitat dau catalan lei considèran coma "pòstfranquistas". L'impacte dins la populacion es nuançat: lei valencians nomman sa lenga "valencian" mai son partejats subre la question de l'unitat de la lenga catalana, d'unei admeton que "valencian" es un autre nom possible per "catalan", d'autres dison que lo "valencian" seriá una lenga distinta dau "catalan". L'impacte dau blaverisme es nul dins la comunitat scientifica dei lingüistas. Lei "blavers" o "blaveros" escrivon lo valencian dins de sistèmas fòra nòrma e pron marginaus (coma lei pretendudei "normes del Puig"); es excepcionau qu'escrigan dins la nòrma oficiala dau catalan (aquela de l'IEC).
- Lo secessionisme lingüistic balear, pron marginau, es sostengut per certanei grops culturaus. S'inserís dins una tendéncia pus larga mai pron inorganizada e pron febla, sonada gonellisme, que s'opausa a l'estandardizacion dau catalan.
- Lo secessionisme lingüistic de la Franja de Ponent (zona catalana de la region Aragon) es pron marginau e es aparegut dins leis ans 2000. Es sostengut per de grops ligats a de movements aragonesistas, que refusan d'admetre la preséncia de la lenga catalana dins la region Aragon.
En romanés[modificar | modificar la font]
Lo romanés es la lenga de l'estat de Moldàvia tant coma aquela de l'estat de Romania. Durant l'ocupacion sovietica de Moldàvia, fins en 1989, lo poder sovietic i impausèt l'alfabet cirillic e pretendèt que lo "moldau" èra una lenga distinta dau romanés. Lei lingüistas estiman qu'aqueu secessionisme lingüistic a ges de validitat scientifica[5]. La Moldàvia de la fin de l'èra sovietica (a partir de 1989), puei la Moldàvia independenta (dempuei 1991) nomenan "moldau" la lenga oficiala, mai aqueu moldau (lo romanés de Moldàvia) receu en practica la meteissa codificacion que lo romanés de Romania (levat quauquei detalhs menors). Aquò garentís solidament l'unitat de la lenga romanesa.
Uei, solet lo poder autoproclamat de Transnístria (zona sota contraròtle rus, en secession amb Moldàvia) torna impausar l'alfabet cirillic au romanés, que lo nomena "moldau" e que pretend de nòu que seriá una lenga distinta dau romanés. En tot cas lo poder transnistrian privilègia lo rus e frena lo desvolopament dau romanés.
En sèrbocroat[modificar | modificar la font]
- Per mai de detalhs, vejatz sèrbocroat.
Lo sèrbocroat a una granda unitat estructurala, reconeguda per lei lingüistas especializats dins lei lengas eslavas[6]. Mai es parlat per de populacions qu'an de consciéncias nacionalas fòrça distintas: lei croats, lei bosniacs ("musulmans") e lei sèrbes. Ansin, dempuei l'afondrament de Iogoslavia en 1991, lo sèrbocroat a perdut sa codificacion unitària e son estatut de lenga oficiala; ara es partejat entre tres lengas oficialas que sègon de codificacions distintas: lo croat, lo bosnian e lo sèrbe.
Ansin, lo sistèma de basa comun, lo sèrbocorat, contunha d'existir dins lei fachs, a travèrs de son estructura lingüistica quasi intacta: es un diasistèma o una lenga per distància. Per còntra es cultivat a travèrs de tres formas volontariament divergentas, lo croat, lo bosnian e lo sèrbe, que son de lengas per elaboracion[7].
Comparasons[modificar | modificar la font]
Lei secessionismes lingüistics que nasejan en occitan, en catalan e en romanés son minoritaris e son pas consensuaus. Arrèstan pas la dinamica majoritària que fa qu'aquelei lengas gardan de foncionaments pron unitaris.
Au contrari, lo secessionisme lingüistic en sèrbocorat es un fenomèn ara majoritari, consensuau e fortament institucionalizat. Es aquò qu'autoriza de dire qu'aqueu secessionisme lingüistic a abotit a de "lengas per elaboracion" per qualificar lo croat, lo bosnian e lo sèrbe, bòrd que leis elaboracions divergentas se son ben implantadas dins la practica generala.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Per exemple:
- STRUBELL Miquel (1991) "Catalan in Valencia: the story of an attempted secession", Swiss Academy of Social Science Colloquium on Standardization: Parpan / Coira (Grisons), 15-20 d'abriu de 1991
- PRADILLA Miquel Àngel (1999) "El secessionisme lingüístic valencià", dins: PRADILLA Miquel Àngel (1999) (ed.) La llengua catalana al tombant del mil·leni, Barcelona: Empúries, p. 153-202.
- Article "secessionisme lingüístic", dins: RUIZ I SAN PASCUAL Francesc, & SANZ I RIBELLES Rosa, & SOLÉ I CAMARDONS Jordi (2001) Diccionari de sociolingüística, coll. Diccionaris temàtics, Barcelona: Enciclopèdia Catalana.
- ↑ SUMIEN Domergue (2006) La standardisation pluricentrique de l’occitan: nouvel enjeu sociolinguistique, développement du lexique et de la morphologie, coll. Publications de l’Association Internationale d’Études Occitanes 3, Turnhout: Brepols, p. 49.
- ↑ BÈC Pèire (1970-71) = BEC Pierre (collab. Octave NANDRIS, Žarko MULJAČIĆ) Manuel pratique de philologie romane, París: Picard, 2 vol.
- ↑ KREMNITZ Jòrdi = KREMNITZ Georg, "Une approche sociolinguistique", in KIRSCH F. Peter, & KREMNITZ Georg, & SCHLIEBEN-LANGE Brigitte (2002) Petite histoire sociale de la langue occitane: usages, images, littérature, grammaires et dictionnaires, coll. Cap al Sud, F-66140 Canet: Trabucaire, p. 109-111 [version actualizada e traduccion parciala de: HOLTUS Günter, & METZELTIN Michael, & SCHMITT Christian (1991) (dir.) Lexikon der Romanistischen Linguistik. Vol. V-2: Okzitanisch, Katalanisch, Tübingen: Niemeyer]
- ↑ BÈC Pèire (1970-71) = BEC Pierre (collab. Octave NANDRIS, Žarko MULJAČIĆ) Manuel pratique de philologie romane, París: Picard, 2 vol.
- ↑ COMRIE Bernard, & CORBETT Greville G. (2002), The Slavonic Languages, Londres / Nòva York: Routledge [1a ed. 1993]
- ↑ Lenga per distància e lenga per elaboracion son de concèptes dau lingüista Heinz Kloss. Vejatz:
- KLOSS Heinz (1967) “Abstand languages and Ausbau languages”, Anthropological linguistics 9: 29-41.
- KLOSS Heinz (1978) Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800, coll. Sprache der Gegenwart-Schriften des Instituts für Deutsche Sprache n° 37, Düsseldorf: Schwann [1a ed. 1952, Munic: Pohl]