text:
Surinam
Surinam, oficialament Republica de Surinam, es un estat independent d'America dau Sud qu'es enviroutat per Guyana, Brasil e la Guaiana Francesa. Sa capitala es Paramaribo. Amb una superficia de 165 000 km², es l'estat pus pichon d'America dau Sud. Es tanben lo solet estat de la region que sa lenga oficiala es lo neerlandés.
Si formèt a partir dau sègle XVII gràcias a l'installacion de colons neerlandés e anglés. En 1667, leis Olandés conquistèron tota la region. Autonòm en 1954, Surinam venguèt independent en 1975. Deguèt rapidement faciar un periòde de trebols intèrns de 1975 a 1990 e l'emigracion d'un tèrç de sa populacion vèrs la metropòli anciana. Puei, dempuei leis annadas 1990, dèu faciar de dificultats economicas importantas en causa de la dependéncia de seis exportacions ai prètz dei matèrias premieras.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Institucions
- 4 Economia
- 5 Afaires estrangiers e defensa
- 6 Lengas
- 7 Religion
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Territòri[modificar | modificar la font]
Surinam es lo país pus pichon d'America dau Sud ambé 163 000 km². Son territòri sembla a un carrat de 400 km e si situa a l'èst de Guyana, a l'oèst de la Guaiana Francesa a au nòrd de Brasil. La màger part dau territòri (96%) es cubèrta per una selva tropicala. La mitat sud e l'oèst dau país son de tipe montanhós. La cima pus auta de Surinam es lo Julianatop (1 286 m). La zòna litorala es formada de plans.
Lo territòri es organizat en 62 ressorten que son gropats en dètz districtes. En causa de sa posicion geografica pròcha de l'eqüator terrèstre, Surinam a un clima equatoriau caud que sa temperatura mejana anuala si situa entre 29 e 34°C ambé doas sasons secas d'abriu a aost e de novembre a febrier.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2013, la populacion èra estimada a 567 000 abitants (170en reng mondiau) magerament concentrats lòng de l'Ocean Atlantic. Son temps mejan es de 28,2 ans, son esperança de vida es de 71,4 ans e son aumentacion anuala es de 1,15%/an. L'urbanizacion aganta 69%. La capitala an 224 000 abitants e doas autrei vilas, Lelydorp (18 000) e Nieuw Nickerie (13 000), passan 10 000 abitants.
Istòria[modificar | modificar la font]
Periòde avans l'arribada deis Europèus[modificar | modificar la font]
Lo periòde avans l'arribada deis explorators europèus es mau conegut per leis istorians en causa de la manca d'informacions. Lei premiereis populacions serián arribadas vèrs 3 000 avC e aurián constituit una societat de caçaires nomadas organizada segon un sistèma tribau. Lei doas tribús pus importantas èran aquelei deis Arawaks e dei Maronis qu'èran installadas lòng dau litorau. D'autrei tribús (Akurio, Trió, Wayarekule, Warrau e Wayana) s'establiguèron dins la selva pluviala.
Periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Lei premiers Europèus desbarcats dins la region dau Surinam modèrn foguèron de marchands neerlandés que s'installèron en realitat au Guiana. L'i fondèron la coloonia d'Essequibo que foguèt destrucha en 1596 per leis Amerindians e leis Espanhòus. Dirigida per Joost van der Hooge, una segonda temptativa de colonizacion s'installèt sus una illa, dicha "Kyk-over-al", dau riu Mazaruni situada a 25 km de l'ocean. Aquel endrech favorizèt lo comèrci locau ambé leis Amerindians. Puei, Van der Hooge trobèt lei vestigis d'un fòrt portugués onte comencèt la bastida d'un novèu fòrt, dich Fòrt Hoog, per melhorar son contacte ambé l'Ocean Atlantic. Finit en 1621, Fòrt Hood venguèt un dei sètis de la Companhiá Neerlandesa deis Índias Occidentalas. La cultura de cacau, d'indigòt e de coton si desvolopèt e la colonia e Fòrt Hoog foguèron dichs Nòva Zelanda en 1638.
Lei colons neerlandés establiguèron de liames matrimoniaus ambé certanei tribús amerindianas per s'aparar còntra la poissança deis Arawaks. En 1614, un Espanhòu s'inquietèt d'aquelei relacions que permetián ais Indians d'obtenir d'armas europèas. De 1624 a 1632, d'autrei colons arribèron per renfòrçar la colonia e d'autreis installacions foguèron fondadas coma Fòrt Nassau sus lo riu Berbice en 1627. La situacion d'aqueu fòrt a 80 km de l'ocean mostra lei progrès diplomatics deis Olandés ambé lei tribús localas. A partir de 1624, de governadors foguèron nomats per dirigir la colonia e, a la fin deis annadas 1620, lei colons aprofichèron la victòria olandesa de la baia de Matanzas per s'installar dins lei regions meridionalas dau Brasil actuau. Pasmens, maugrat aquelei succès, l'interès per la colonia de Surninam demeniguèt e lo sèti foguèt abandonat en 1657. En 1664, la màger part dei colonias olandesas èran ansin abandonadas ò gaire desvolopadas.
Dins aquò, d'autrei temptativas de colonizacion si debanavan au sud d'Essequibo. De jusieus neerlandés e italians l'i desbarquèron avans 1630 e jonhèron en 1639 la colonia de Torarica fondada vèrs 1630 sus lo riu Surinam. Totjorn en 1630, una autra colonia foguèt fondada per una expedicion anglesa dirigida per lo capitan Marshall. Assaièt sensa succès de cultivar de tabat.
En 1650, la fugida d'Anthony Rowse de l'illa de Barbados amb un centenau de colons e dos mil esclaus per fondar una colonia, dicha fòrt Willoughby ò Willoughbyland[1], lòng dei rius Surinam e Para après negociacions ambé lei caps amerindians[2]. Pasmens, en 1650, la guèrra civila sus lo territòri anglés causèt l'insureccion de la colonia reialista de Barbados que foguèt menaçada per una flòta mandada per lo Parlament. De mai, lei parlementaris anglés anullèron l'installacion de colons britanics que foguèt finalament legalizada en 1661 per lo rèi Carles II. D'aqueu temps, d'autrei jusieus jonhèron la region de Surinam e la populacion blanca agantèt un milièr d'abitants.
En febrier de 1667, una expedicion neerlandesa ataquèt e ocupèt la colonia anglesa[3]. Fòrt Willoughby foguèt renomat Fòrt Zeelandia e l'annexion foguèt acceptada per Londres en 1667 au tractat de Breda en cambi de la cession de la colonía de Nòva York maugrat una reconquista anglesa tre octòbre de 1667[4]. Willoughbyland venguèt alora la Guaiana Neerlandesa. En 1673, la colonia foguèt reconquista per leis Anglés que perdèron Nòva York durant la Tresena Guèrra Angloneerlandesa mai lo tractat de Westminster de 1674 restaurèt lo statu quo.
En 1675, una lèi foguèt adoptada per protegir lei drechs deis Amerindians per pacificar lo territòri. Puei, en 1682, la Companhiá Neerlandesa deis Índias Occidentalas foguèt remplaçada per una societat de Surinam tenguda per la Companhiá, Cornelis Aerssen e la vila d'Amsterdam. A partir, d'aqueu periòde, franc dei conflictes còntra leis esclaus escapats, la vida politica de la colonia foguèt suava[5]. En 1799, la colonia foguèt tornarmai ocupada per lei Britanics après l'invasion francesa dei País Bas. Lei tropas britanicas si retirèron en 1816.
L'esclavatge e son abolicion[modificar | modificar la font]
L'agricultura si desvolopèt durant lo sègle XVIII gràcias a l'esclavatge. Pasmens, lo nombre d'escapats foguèt important e lei condicions geograficas permetèron ais esclaus marrons de s'installar dins la jungla onte fondèron de vilatges regularament en guèrra còntra lei colonias europèas[6]. L'abolicion foguèt prononciada en 1863 per lo govèrn olandés mai la liberacion vertadiera deis esclaus se debanèt solament en 1873. Enterin, lei colons comencèron de far venir d'obriers chinés o indians per remplaçar leis esclaus[7].
Autonòmia e independéncia[modificar | modificar la font]
Surinam venguèt autonòm en 1954 e lo govèrn gardèt solament la contraròtle deis afaires estrangiers e militars. A partir de 1973, de negociacions comencèron per parlar d'independéncia que venguèt oficiala lo 25 de novembre de 1975. Johan Ferrier e Heck Arron venguèron president e premier ministre dau país. Un programa d'ajuda foguèt creat per lei País Bas mai un tèrç de la populacion preferèt emigrar vèrs la metropòli.
Dictatura militara e guèrra civila[modificar | modificar la font]
Lo govèrn Arron foguèt reversat en 1980 per un còp d'estat militar dirigit per Desi Bouterse. Lo president Ferrier assaièt de resistir mai foguèt tanben reversat per un segond còp dei militaris a la fin de l'annada. Henk Chin A Sen foguèt nomat a la tèsta dau país. Aquelei cambiaments foguèron ben acceptadas per la populacion en causa de la corrupcion dau govèrn e dei dificultats economicas[8]. Pasmens, lo regime novèu venguèt rapidament dictatoriau entraïnant la fin de l'ajuda economica neerlandesa après l'execucion d'opausants en 1982.
Lo govèrn deguèt donc se liberalizar e la defensa de formacion d'un partit politic foguèt levada en 1985. Una constitucion novèla foguèt preparada e adoptada. D'eleccions se debanèron en novembre de 1987 e s'acabèron per la victòria d'una coalicion anti-Bouterse. Pasmens, de tensions apareguèron rapidament entre Bouterse e lei deputats. Bouterse organizèt donc un novèu còp d'estat lo 24 de decembre de 1990 mai l'armada repostèt e l'empachèt de tornar prendre lo poder. Un govèrn sostengut per l'armada foguèt format e d'eleccions se debanèron en 1991. Ronald Venetiaan foguèt elegit president e negocièt la fin de la guèrra civila de Surinam.
D'efèct, dempuei 1986, lei regions orientalas dau país èran lo teatre d'un conflicte entre lei fòrças armadas de Surinam e la rebellion dei Jungle Commandos formats per de descendents d'esclaus marrons opausats a la dictatura. Fòrça violenta, la guèrra civila veguèt la destruccion d'unei vilatges marrons per leis autoritats e lei Jungle Commandos foguèron pauc a pauc dispersats. Après la patz de 1991, una partida evolucionèt vèrs d'activitats criminalas liats ai trafecs dins la selva.
Istòria contemporanèa[modificar | modificar la font]
Durant lei darriereis annadas, l'economia de Surinam contunièt de faciar de dificultats importantas causadas per la demenicion dau prètz d'alumini. De programas d'ajustaments estructuraus foguèron adoptats en 1992 e en 1994 per melhorar la situacion mai lei dos plans mau capitèron. De grèvas importantas si debanèron en 1999. Dempuei 2000, lei relacions si melhoran ambé lei País Bas e una ajuda financiera es estada obtenguda per completar lo budget de l'estat e son deute.
Institucions[modificar | modificar la font]
Surinam es una republica parlementària. Lo poder legislatiu es tengut per una assemblada de 51 deputats elegits au sufragi universau per un mandat de cinc annadas segon un sistèma de representacion proporcionala. Aquela assemblada es cargada de l'eleccion dau president e dau vice-president. Lo president tèn lo poder executiu e noma lei ministres. En cas de pèrda de la majoritat dei deputats, existisse pas de possibilitat d'organizar un vòte de maufisança. Enfin, lo poder judiciari es dirigit per una Còrt Suprèma que sei membres son nomats per lo president ambé la collaboracion de l'assemblada, dau Conseu d'Estat e de l'Òrdre Nacionau deis Avocats privats.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Surinam
L'economia de Surinam es basada sus l'indústria miniera, especialament aquelei d'alumini, d'aur e de petròli, que representa 85% deis exportacions e 25% dau budget de l'estat. Lo país es donc vulnerabla ai variacions de prètz dei matèrias premieras. En 2012, lo PIB agantava 6,7 miliards de dolars (124en reng mondiau). L'agricultura ocupava 8% de la populacion activa e representava 10,4% dau PIB, l'indústria 14% e 36,% e lei servicis 78% e 52,9%.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Surinam fa partida deis organizacions internacionalas e regionalas principalas coma l'ONU, l'OAS, lo Movement dei País Non Alinhats, la Comunautat Caribana e lo Mercat Comun e l'Associacion deis Estats Caribans. Es tanben associat a l'Union Europèa per la Convencion de Lome. Enfin, lo país fa tanben partida d'organizacions de desvolopament economic sud-american ò islamic. Revendica una partida de la Guaiana Francesa (entre lei rius Litani e Marouini) e de Guyana (entre lei rius Courantyne e Koetari).
Lei fòrças armadas de Surinam èran en 2012 compausadas de 2 200 òmes organizats en una fòrça terrèstra, una fòrça aeriana e una fòrça maritima. Son budget representava 0,7% dau PIB. Dempuei l'independéncia dau país, aquelei fòrças participèron a la guèrra còntra lei Jungle Commandos, a la repression d'insureccions amerindianas localas e a divèrsei missions internacionalas a Aïtí. Lei fòrças aeriana e maritima son equipadas leugierament e son subretot destinadas au transpòrt e a la susvelhança. Lei fòrças terrèstras an tanben d'equipaments pus importants coma d'automitralhièras ò de veïculs blindats d'un desenau de tonas.
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de Surinam es l'olandés qu'es la lenga mairala de 60% de la populacion. Leis autrei lengas dau país an ges d'estatut a l'ora d'ara. Lei pus importantas son l'indi e lo javanés parlats per lei descendents deis obriers asiatics, divèrsei menas de lengas creòlas o marronas, divèrsei lengas amerindianas e divèrsei lengas europèas coma l'anglés, l'espanhòu ò lo portugués. Existisse un debat sus l'importància de donar a aquelei lengas dins la societat de Surinam.
Religion[modificar | modificar la font]
En causa dei diferentei periòdes d'imigracion sus lo territòri de Surinam, existisse unei religions diferentas au sen de la populacion. Lei diferentei menas de crestianisme representan 50% deis abitants (25% de protestants e 23% de catolics), l'indoïsme representa 27%, l'islam 20% e lei religions amerindianas 5%.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Site oficiau de la Republica de Surinam : http://www.gov.sr/
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Frank Loewen Salomon e Stuart B. Schwartz, South America, Cambridge University Press, 1999, p. 414.
- ↑ Frank Salomon, Stuart B. Schwartz, Bruce G. Trigger, Wilcomb E. Washburn, Richard E. W. Adams e Murdo J. MacLeod, The Cambridge history of the native peoples of the Americas, Vol. 2 e 3, Cambridge University Press, 1996.
- ↑ Frank Loewen Salomon e Stuart B. Schwartz, South America, Cambridge University Press, 1999, p. 416.
- ↑ Frank Loewen Salomon e Stuart B. Schwartz, South America, Cambridge University Press, 1999, p. 415-416.
- ↑ P. C. Emmer, Bridget Brereton e B. W. Higman, General history of the Caribbean: The Caribbean in the twentieth century, Vol. 5, UNESCO, 2004, p. 403.
- ↑ Wim S. M. Hoogbergen, Out of Slavery: A Surinamese Roots History, Edicions LIT Verlag Münster, 2008.
- ↑ P. C. Emmer, Bridget Brereton e B. W. Higman, General history of the Caribbean: The Caribbean in the twentieth century, Vol. 5, UNESCO, 2004, p. 257.
- ↑ Jean-Claude Buhrer, Reprise en main au Surinam, Le Monde Diplomatique, decembre de 1980.


c: text/html

text:
Gézoncourt
Gézoncourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Gézoncourt A situat al nòrd es de la França dintre Pont-a-Monsó e Nancy près de Dieulouard, en la vallée de la Esch e la pichona Soïssa lorraine, #que los tucs e los vallons se'n succedisson la longitud del ruisseau de Jezainville fins a Martincourt.
Gézoncourt est situé au nord est de la France entre Pont-à-Mousson et Nancy à proximité de Dieulouard, dans la vallée de l'Esch et la petite Suisse lorraine, dont les collines et les vallons se succèdent le long du ruisseau de Jezainville jusqu'à Martincourt.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Preséncia gallo-romaine.
- Présence gallo-romaine.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lo Puèi de Velai
Lo Puèi de Velai (IPA: [luˈpœj ðə vəˈlaj]), Le Puy-en-Velay en francés, es la capitala de la region istorica de Velai (Occitània) e lo chapluòc delh departament del Naut Léger (estachat a la region administrativa d'Auvèrnhe). Sos abitants se dison los pogés, las pogesas
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Puèi de Velai se situa alh centre delh departament delh Naut Léger, alh Sud-Èst de la region Auvèrnhe, la vila se trapa a 135 km de Lion, 130 km de Clarmont d'Auvèrnhe e a 76 km de Sant Estève. Adoncas, es ben isolada de la rèsta d'Auvèrnhe e a mai de relacions ambe Sant Estève qu'ambe Clarmont d'Auvèrnhe : es religada a la promèira ambe una autorota e nonmàs per la rota a la segonda).
Es la capitala delh país istoric de Velai que faguèt istoricament partida de Lengadòc e qu'ocupa la màger part delh departament delh Naut Léger (aiara dins la region administrativa d'Auvèrnhe).
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Puèi de Velai (delh latin Podium, que venguèt Puèi en occitan) bailèt son nom alh chamin de pelerinatge vers Sant Jaume de Compostèla : la Via Podiensis qu'èra lo punt de despartida.
Eraldica[modificar | modificar la font]
Blasonament : d'azur semenat de floralís d'aur ambe l'agla d'argent delh vòl abaissat brochant.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Especialitats[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Marion Bartòli, jogaira de tennis
Liam extèrne[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Lojban
La lenga artificiala Lojban èra creada pel Logical Language Group en 1987, es derivada dempuèi un projècte anterior: Loglan. Lo sieu motiu es lo melhorament de Loglan, a far la lenga logica mai completa, mai utilitzable e mai dubèrta al public. Lo Lojban a aqueles meteisses ponches en parallel amb Loglan:
- La gramaticiana es basada en logica de predicats, e es capabla d'exprimir de bastiments logics intricadas justament.
- Ela a pas irregularitats o ambigüitat en ortografia o gramaticiana, aital qu'ela pòt èsser tractada per una computadora.
- Lojban Per dessenh es una lenga tant neutrala culturalament coma il es aital possibla.
- Es, malgrat aiçò, simple per aprene e usar comparada amb fòrça lengas naturalas.
Pendent que l'intencion iniciala del projècte Loglan èra metre en examen li Ipotèsi de Sapir-Whorf, la comunitat activa de Lojban a d'intencions addicionalas per la lenga:
- de Recèrcas generalas en la lingüistica.
- Recèrcas en intelligéncia artificiala e compreneson de maquina.
- Melhorar la comunicacion entre umans e computadores, ontologias de magatzematge, e traduccion de tèxtes en lenga naturala per una computadora.
- L'usatge del lengatge coma un instrument educatiu.
- Creativitat personala.
Gramaticiana de Lojban[modificar | modificar la font]
Lojban a tres parts del sistèma gramatical de la frasa: una telefonada brivla para noms substantivos e vèrbs, una autra telefonada cmene para noms o noms substantivos personals, e una mai cmavo per partícules estructuralas, articulos, nombres, indicadors de temps gramatical e autre modificadors gramaticales. Lo cmavo se subdivideix en selma'o, lo que es mai póximo a la nocion de parts de la frasa (e.G. UI Compren interjeccions e de parts vagarosas).
(Heus Aicí lo Pater Noster en Lojban)
le xisyctu jdaselsku be la jegvon. (ni'o) doi cevrirni .iu noi zvati le do cevzda do'u fu'e .aicai .e'ecai lo do cmene ru'i censa .i le do nobli turni be la ter. ku se cfari .i loi do se djica ba snada mulno vi'e le cevzda .e .a'o la ter. (.i do nobli turni vi'e le cevzda .ebazake .a'o la ter.) (.i loi do se djica ba snada mulno vi'e le cevzda .e .a'o la ter.) .i fu'e .e'o ko dunda ca le cabdei le ri nanba mi'a .i ko fraxu mi loi ri zu'o palci .ijo mi fraxu roda poi pacyzu'e xrani mi .i ko lidne mi fa'anai loi pacyxlu .i ko sepri'a mi loi palci
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Cowan, John Woldemar. The Complete Lojban Language. Fairfax, Virginia: The Logical Language Group, 1997. ISBN 0-9660283-0-9
- Nicholas, Nick; Cowan, John Woldemar. What is Lojban?. Fairfax, Virginia: The Logical Language Group, 2003. ISBN 0-9660283-1-7


text:
15
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 15 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
En Germania, perseguida deis operacions còntra lei pòbles barbars de la region qu'èran en guèrra còntra lei Romans. Dirigida per Germanicus e son luòctenent Aulus Caecina Severus, l'armada romana ganhèt una tiera de batalhas còntra lei Marses e lei Chattes. Avans la fin de l'annada, tota la riba occidentala de Ren èra pacificada e lei legions passèron lo riu per atacar lei territòris situats a l'èst. Lei Marses e lei Chattes foguèron tornarmai vencuts. Lei Romans agantèron la region de Teutoborg onte trobèron lei rèstas de la batalha dei 9, 10 e 11 de setembre de 9. De son caire, lo cap cherusc Arminius cridèt a l'union de totei lei pòbles germans per rebutar l'ofensiva romana. Pasmens, foguèt a son torn durament vencut per lei Romans e obligat de se retirar vèrs l'èst.


text:
Le Pin de Balmar
Le Pin de Balmar[1] es una comuna d'Occitània del Lengadòc tolosan dins lo departament francés de la Nauta Garona e de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela comuna es situada dins la banlèga èst de Tolosa.
Accès[modificar | modificar la font]
- Pel Periferic de Tolosa, sortidas 15, 16 e 17.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sant Pèire
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Adolphe Niel, Marescal de França
Nòtas e referencias[modificar | modificar la font]
- ↑ toponim segon P. Pojada dins LAS COMUNAS DE MIÈGJORN-PIRENÈUS, Nouvelles Editions Loubatières, 2009 [1] sul site toponimiaoc.webs.com


text:
Aliança deis Uech Nacions
L'Aliança deis Uech Nacions foguèt una aliança concluda entre lei nacions europèas principalas mai lo Japon e leis Estats Units per luchar còntra la Revòuta dei Boxers e lo govèrn chinés qu'ajudèt l'insurreccion. Sei membres èran Japon, Russia, lo Reiaume Unit, França, leis Estats Units, Alemanha, Itàlia e Àustria-Ongria. En dificultat durant lo mes de junh de 1900, aquelei tropas deguèron se replegar e esperar per de renfòrç fins au mes d'aost. L'ofensiva decisiva vèrs Pequin acomencèt lo 4 d'aost e permetèt sa conquista lo 14. Puei, lei tropas de l'Aliança demorèron per s'ocupar de la repression dau movement dei Boxers fins a setembre de 1901.


text:
Sant Tropetz
Sant Tropetz (Saint-Tropez en francés)[1] es una comuna d'Occitània, en Provença, dins lo departament de Var.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sant Troupez en nòrma mistralenca.


text:
Castillon (Calvados)
Castillon es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Castillon A situat a dètz quilomètres a l'oèst de Bayeux, en la vallée de la Drôme.
Castillon est située à dix kilomètres à l'ouest de Bayeux, dans la vallée de la Drôme.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Çò oppidum gaulois De Castillon a fach l'objècte de registres a partir de 1960. Çò de mès de grand del territòri dels Bajocasses amb las siás 35 ectaras, sembla çò cap de-luòc d'aquel vilatge gaulois en lo moment de la conquista romaine. De l'abitat, demòra pas cap de traça, e mai se Arcisse de Caumont ajatz mencionat la descobèrta de rèsta d'armas e d'un pòt en contenent 180 monedas gauloises[3]. Los registres an fach aparéisser/aparéisser un rempart duplicat d'un fossé, constituit de parements en pèira shuta (encara elevat de dos mètres l'an 1960 en la siá part la mai anautita e avalorat a quatre mètres a la siá origina), armat totes los dos mètres de estaques verticales enfonsadas en lo sòl. Qualques traces de la oppidum son encara visiblas uèi.
- L'oppidum gaulois de Castillon a fait l'objet de fouilles à partir de 1960. Le plus grand du territoire des Bajocasses avec ses 35 hectares, il semble le chef-lieu de ce peuple gaulois lors de la conquête romaine. De l'habitat, il ne reste aucune trace, bien qu'Arcisse de Caumont ait mentionné la découverte de débris d'armes et d'un pot contenant 180 monnaies gauloises[4]. Les fouilles ont fait apparaître un rempart doublé d'un fossé, constitué de parements en pierre sèches (encore haut de deux mètres en 1960 dans sa partie la plus haute et évalué à quatre mètres à son origine), armé tous les deux mètres de pieux verticaux enfoncés dans le sol. Des traces de l'oppidum sont encore visibles aujourd'hui.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ Font : Estatisticas monumentalas del Calvados 1846-1867, Arcisse de Caumont.
- ↑ Source : Statistiques monumentales du Calvados 1846-1867, Arcisse de Caumont.


text:
Africa
Africa es un continent que representa 6% de la superficia terrèstra e 20,3% dei tèrras continentalas amb una superficia de 30 415 873 km². Si situa au sud d'Euròpa e au sud-oèst d'Asia e es enviroutada per la Mar Mediterranèa au nòrd, la Mar Roja au nòrd-èst, l'Ocean Atlantic a l'oèst e l'Ocean Indian a l'èst. En 2013, sa populacion èra de 1,110 miliards d'abitants, ço que representava mai de 15% de la populacion mondiala. Es compausat de 54 estats internacionalament reconeguts.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Antiquitat
- 2.2 Edat Mejana Auta
- 2.3 Edat Mejana
- 2.4 Fin de l'Edat Mejana
- 2.5 Començament dau Periòde modèrn
- 2.6 La fin dau Periòde modèrn
- 2.7 La fin dau comèrci negrier e lo començament de la colonizacion
- 2.8 La colonizacion e lo partiment d’Africa
- 2.9 Lei doas guèrras mondialas
- 2.10 La Guèrra Freja e lo periòde actuau
- 3 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
Aperaquí sèt regions principalas compausan lo continent african. Aqueu nombre es de còps contestat segon lei definicions utilizadas ò lei consideracions politicas. Pasmens, aquela division es la pus frequenta e sei principalei regions son :
- l'Africa dau Nòrd gropa la region de Magrèb e de l'Atlàs.
- lo desèrt de Sahara.
- la Bana d'Africa que gropa Etiopia e lei regions vesinas.
- la region de Sodan (inicialament « Bled es Souden » en arabi, « País dei Negres » en lenga nòstra) qu'es la region situada au sud dau desèrt de Sahara. La region de Sahel ne'n fa partida. Aquela region es diferenta de l'estat de Sodan.
- l'Africa eqüatoriala.
- l'Africa australa.
- l'illa de Madagascar.
Plan d'altitud e montanhas[modificar | modificar la font]
Lei relèus pus frequents sus lo continent african son lei plans d'altitud e lei montanhas. Lo sud e l'èst d'Africa son ansin dominats per de plans que l'altitud mejana es egala a 1 000 m e es rarament inferiora a 600 m. Dins certanei regions, en particular dins lo sud dau continent, la transicion entre aqueu plan e l'ocean es fòrça rapida e forma de còps de bauç d'una autor superiora a 1 000 m. Dins la partida orientala dau continent, aqueu plan fa partida de la region dau Rift African qu'es una dorsala continentala que va d'Eritrèa a Moçambic. Sa region centrala, dicha region dei Grands Lacs, es ocupada per una tièra de lacs d'una talha importanta. Lei principaus son lo lac Victòria, lo lac Malawi, lo lac Tanganika, lo lac Kivu, lo lac Albèrt e lo lac Aidoard. Au nòrd d'aquelei lacs, la region etiopiana dau plan d'altitud african presenta l'altitud mejana pus auta dau continent ambé de zònas rarament en dessota de 1 500 m. Existisse tanben de lacs permanents dins aquela region dau plan mai son pus pichons que lei Grands Lacs centraus. La region dau Rift es caracterizada per un volcanisme actiu generalament de tipe efusiu.
Existisse divèrsei regions de montanhas. Lei pus importantas son generalament d'origina volcanica mai d'excepcions existisson coma l'Atlàs. La cima pus auta dau continent es lo mont Kilimanjaro (5 892 m) qu'es un volcan amorçat. Franc dei montanhas de l'Atlàs e dau mont Cameron, lei montanhas d'una altitud superioras a 4 000 m si situan lòng dau Rift, en particular a l'entorn dei Grands Lacs e sus lo plan etiopian. Pasmens, entre lei massís montanhós african, si fau tanben nòtar l'existéncia de montanhas de 3 000 m d'altitud en Sud-Africa e dins lo Sahara. De mai, la region dau Golf de Guinèa a unei regions montanhosas que l'altitud maximala varia entre 1 800 e 2 400 m.
-
Mont Kilimanjaro (5 892 m), cima pus auta d'Africa
-
-
-
-
-
-
Plans e idrografia[modificar | modificar la font]
Lei plans africans son situats lòng dau litorau, dins lo desèrt de Sahara e dins certanei bacins idrografics, magerament au nòrd e a l'oèst dau continent. L'idrografia africana es dominada per quatre fluvis majors que son Nil, Nigèr, Còngo, Zambèzi e per l'influéncia de Sahara que limitèt la preséncia de rius importants (levat Nil) dins la màger part dau nòrd dau continent. Lo bacin de Nil s'estend sus lo nòrd-èst dau continent e va d'Egipte a una partida de la region dei Grands Lacs e dau plan etiopian. La longor totala de Nil es estimada entre 6 400 e 6 700 km e es donc lo fluvi pus lòng amb Amazonas. Lo bacin de Nigèr si situa dins l'oèst de Sodan. Constituisse un plan agricòla fòrça important dins la region dau Golf de Guinèa. Lo bacin de Còngo si situa en Africa Centrala dins una region eqütoriala a l'oèst dei Grands Lacs. Ansin, es fòrça similar a l'Amazonas e son debit es lo segond pus important mesurat per lei rius terrèstres. Enfin, lo bacin de Zambèzi si situa au sud-oèst dau continent. L'i format un plan litorau dins la region de Moçambic.
En fòra d'aquelei bacins majors, existisse tanben dos bacins de remarca a l'entorn dau lac Chad, situat au sud de Sahara, e dins la region dau dèlta de l'Okavango, situat au centre dau plan d'altitud sud. Aquelei bacins son de bacins interiors que son pas liats a l'ocean (ò fòrça pauc per l'Okavango).
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima sus lo continent african es magerament determinat per tres factors principaus que son la temperatura mejana, lo nivèu mejan dei precipitacions e lo regime dei vents. Coma Africa si situa quasi totalament dins la zòna intertropicala, lei variacions de temperatura son generalament limitadas, compres netre lei sasons pus caudas e pus frejas. Se pòu donc destriar unei faissas caracterizadas per sa temperatura :
- la faissa dau desèrt de Sahara presenta lei temperaturas pus importantas, generalament superiora a 25°C.
- la faissa eqüatoriala presenta de temperaturas autas, entre 22 e 27°C, que son pasmens sovent inferioras ai temperaturas enregistradas dins lo Sahara.
- una faissa situada au sud de la region eqüatoriala onte la temperatura si situa generalament entre 18 e 25°C sus lo mitat sud dau plan continentau d'altitud.
- doas faissas situadas ai ponchas nòrd e sud amb una temperatura mejana inferiora a 22°C.
Lei variacions de precipitacions entre lei regions son fòrça importantas e representan lo factor climatic principau bòrd que la temperatura evoluciona pauc dins lo corrent de l'annada. Doas regions (Sahara e Kalahari) si caracterizan per la quasi abséncia de precipitacions e son donc deserticas. Dins la region tropicala, lei precipitacions son pus importantas lòng dau litorau de l'Ocean Atlantic e lo maximom es enregistrat dins la region dau mont Cameron ambé 9 991 mm. La ò lei sasons umidas varian segon l'endrech. Lòng de l'eqüator, i a sovent doas sasons umidas e doas sasons secas. Se pòu tanben trobar una sason fòrça umida. Pasmens, dins la màger part de la zòna, lei precipitacions son concentradas dins lo corrent de l'estiu qu'es la sason umida.
Enfin, lei vents an una importància gròssa dins lei regions deserticas ò vesinas e dins lei regions lòng de l'Ocean Indian. Dins lei premierei, de vents d'ivèrn son la fònt d'un desplaçament important de poussa dempuei lo desèrt. Aquela poussa pòu viatjar en direccion de regions fòrça alunchadas coma va mòstra l'exemple de Siròc que va dau Sahara fins au sud d'Euròpa. Sus lei costats sud-èst e èst, lei vents son a l'origina dau fenomèn de mosson e de l'arribada de ciclons tropicaus.
Environa naturala[modificar | modificar la font]
L'environa naturala african presenta d'evolucions similaras ai variacions climaticas. Se pòu donc definir una tièra de faissas que s'estendon d'èst en oèst e presentan un tipe definit d'environa :
- lei regions situadas lòng de l'eqüator presentan subretot una vegetacion importanta de tipe selva pluviala.
- lei regions tropicalas presentan una vegetacion de savana compausada de plantas bassas e d'aubres dispersats.
- lei regions subtropicalas presentan una vegetacion bassa de tipe estèpa. En causa de la preséncia dei desèrts de Sahara e de Kalahari, son tanben sovent de regions secas.
- lei regions deserticas an ges de vegetacions franc dei zònas d'oasi e lòng de Nil que son aiga a per consequéncia de formar un oasi gigant dins la region orientala de Sahara.
- lei faissas au nòrd e au sud dau continent an una vegetacion de tipe mediterranèu.
Enfin, la vegetacion dei regions de montanhas evoluciona segon la localizacion de la montanha. Dins lei regions deserticas, l'i a ges de vegetacions. En revènge, dins leis autreis endrechs, se pòu rescòntrar de vegetacions que van evolucionar ambé l'altitud per formar de zònas vegetalas especifas e diferentas de l'environa dau plan a la basa de la montanha.
-
-
-
Vegetacion rara dins la massís de Hoggar dins lo desèrt de Sahara
-
-
-
-
-
-
Demografia[modificar | modificar la font]
La demografia african es un element major de son desvolopament actuau en causa de son aumentacion rapida. De 230 milions d'abitants en 1950 (9,1% de la populacion mondiala), lo continent agantèt 1,110 miliards en 2013 (15,2% de la populacion mondiala) e podriá aver 4 miliards d'abitants a la fin dau sègle XXI (38% de la populacion mondiala supausada). Aquela creissença es sostenguda per un taus de feconditat fòrça importanta que demenisse d'un biais lent. Èra egau a 5,1 en 2004 e a 4,7 en 2012. En revènge, l'esperança de vida es fòrça febla ambé solament 57 ans. La consequéncia d'aquelei fenomèns es donc la formacion d'una populacion africa qu'es fòrça jova amb un temps median egau a 20 ans.
En causa d'aqueleis evolucions, la densitat de populacion a donc fòrça aumentat dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX evolucionant de 8 ab/km² en 1950 a 34 en 2010. Pasmens, aquela valor demorèt encara relativament febla en comparason d'aquela de l'Union Europèa (113 ab/km²). Es tanben inferiora, mai d'un biais mens important, a la densitat mejana mondiala (47 ab/ km²). Sa reparticion es fòrça inegala e lei densitats pus importantas son situadas lòng dei litoraus de Magrèb d'Agadir a Tunis, lòng de la Vau de Nil de la Mediterranèa a Assoan, sus lo plan etiopian, en Africa de l'Oèst au sud d'una linha Dakar-Bamako-Ouagadougou-Abuja e lòng dau litorau de l'Africa Australa entre Lo Cap e Maputo.
Aquela aumentacion de populacion renforcèt tanben l'urbanisme e la talha dei vilas africanas. Per exemple, en 1960, solament doas vilas (Lo Cairo e Johannesburg) passan un milion d'abitant còntra 57 en 2009. Lei cinc vilas pus importantas en 2010 èran Kinshasa (13,9 milions d'abitants), Lo Cairo (12,5), Lagos (10,8), Khartoum (5,2) e Luanda (4,8). Lei país pus poblat en 2013 èran Nigèria (177 milions d'abitants), Etiopia (86,5), Egipte (84,6), Republica Democratica de Còngo (74,6) e Sud-Africa (53,0).
Lengas[modificar | modificar la font]
Lo nombre de lengas africanas es estimat entre 2 100 e 3 000. Son gropadas entre sièis familhas principalas que son :
- lei lengas afroasiaticas que son parladas per 300 milions de personas dins lo nòrd dau continent, dins la Bana Africana e dins certaneis endrechs de Sahel. D'exemples d'aquelei lengas son l'arabi ò lo berbèr.
- lei lengas nilosaharianas que son parladas per 100 milions de personas dins de regions de Chad e de Sodan. Un exemple d'aquelei lengas es lo songhai.
- lei lengas nigèrokordofanianas que son parladas per 450 milions de personas sus la màger part dau continent au sud de Sahel. D'exemples son lei lengas kordofanianas (kadugli, rere...) e lei lengas nigèrocongolesas (dongo, swahili...).
- lei lengas khoisan que son parladas per 200 000 personas dins lei regions dau sud-oèst dau continent.
- lei lengas austronesianas que son parladas per 16 milions de personas sus l'illa de Madagascar.
- lei lengas indoeuropèas que son pas originàrias d'Africa mai foguèron importadas per la colonizacion. Venguts lengas dau poder e de l'administracion, aquelei lengas, en particular l'anglés (130 milions de locutors) e lo francés (115 milions de locutors), an gardat un ròtle important dins la màger part deis estats africans coma lenga oficiala, lenga administrativa, lenga d'ensenhament, lenga veïculara, lenga deis afaires comerciaus... etc. Comença tanben de si formar de grops d'Africans natius que la lenga maternala es una lenga europèa. Per exemple, tres milions d'abitants de la Republica Democratica de Còngo an lo francés coma premiera lenga.
Religions[modificar | modificar la font]
Existisse tres zònas principalas de reparticion dei religions sus lo continent. Cada zòna es dominada per l'islam au nòrd, lo cristianisme au sud ò per de religions animistas originàrias d'Africa dins certanei regions centralas. Pasmens, l'islam e lo cristianisme son generalament influenciats per de rites locaus e forman donc de sincretismes mai ò mens « africanizats ».
Lo cristianisme apareguèt en Africa au sègle I durant lei regions mediterranèas de l'Empèri Roman. S'estendèt en fòra de l'Empèri a partir dau sègle IV en direccion de l'Africa de l'Èst, especialament sus lei territòris dau Sodan e de l'Etiopia modèrnes. Après una pausa lònga, l'expansion dau cristianisme tornèt començat au sègle XV gràcias ai premiereis installacions e missions de colons europèus. Dins certanei cas coma lo reiuame de Kongo, la conversion foguèt volontària e pacifica. Pasmens, dins la màger part, lei tropas militaras e lei missionaris europèus avancèron d'un biais simultanèu. A la fin dau sègle XIX, la colonizacion quasi totala d'Africa entraïnèt donc l'aparicion dau cristianisme dins totei lei regions dau continent. Si l'islam resistèt au nòrd, lei regions e orientalas son a l'ora d'ara magerament cristianas. Dins aquò, en causa de l'origina diferenta dei poissanças imperialas europèas, divèrsei menas de cristianisme existisson en Africa e lo catolicisme es la religion de solament 22% de la populacion còntra 36% en favor dau protestantisme e 4% per leis autrei glèisas.
L'islam apareguèt en Africa au sègle VII gràcias ai marchands arabis que venguèron dins lo nòrd dau continent après sa conquista militara. Coma lo cristanisme, sa difusion foguèt militara ò volontària. En particular, l'influéncia dei marchands musulmans dau Sahara foguèt fòrça importanta per difusar l'islam dins leis estats africans situats au sud dau desèrt a partir dau sègle VIII. Aquela difusion resistèt a la dominacion coloniala deis Europèus cristians e, a l'ora d'ara, l'islam (subretot sunita) es la religion de 30% de la populacion.
Lei religions tradicionalas africanas foguèron generalament absorbidas au sen dau cristianisme e de l'islam per formar de sincretismes dominats per lei doas religions monoteïstas. La repression per leis autoritats musulmanas ò cristianas de practicas e de rites religiós considerats coma de la mascariá ò dau paganisme agravèt aquela disparicion. Pasmens, certanei regions resistèron a aquelei tendàncias e an totjorn a l'ora d'ara una religion originària dau continent. Aquelei regions son magerament situadas en Africa Centrala e lòng dau Golf de Guinèa. Representan 9% de la populacion.
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
D'estats organizats apareguèron en Africa tre l'Antiquitat Auta dins la valada de Nil, en Africa dau Nòrd e dins la region dei montanhas etiopianas. Egipte capitèt de resistir a mai d'una invasion (Pòbles de la Mar, Assirians...) mai Egipte foguèt finalament conquistada en -332 per lei Grècs d'Alexandre lo Grand. L'i fondèron la dinastia ptolemaïca que demorèt independenta fins a la conquista romana en -30. En Africa dau Nòrd, l'estat pus important de la region foguèt aqueu de Cartage fondat vèrs la fin dau sègle IX avC per de Fenicians[1]. Dominèt la Mar Mediterranèa Occidentala fins ai guèrras punicas còntra Roma que si finiguèron per la conquista romana de la vila e sa destruccion en -146. Ansin, l'Empèri Roman s'estendèt lòng dei ribas mediterranèas d'Africa fins a son afondrament. Dins lei regions bizantinas, aquela possession demorèt fins a la conquista aràbia au sègle VII. Lei preséncias romanas e bizantinas aguèron per consequéncia importanta de permetre l'expansion de la religion crestiana dins lei vilas au sègle II puei dins lei zònas ruralas ai sègles III-IV.
En fòra de l'Egipte antica, d'autreis estats si desvolopèron dins la valada de Nil sus lo territòri dau Sodan contemporanèu. Ansin, divèrseis estats si succediguèron en Nubia que lo pus famós es lo reiaume de Meroe. Enfin, en Etiopia, lei plans d'altitud permetèron la formacion d'uneis estats a partir de la fin dau milleni II avC. Formèron de principats pichons fins a l'unificacion de la màger part de la region per lo reiaume d'Axom a partir dau sègle I. Au sègle IV, lo comèrci dins la Mar Roja l'i permetèt l'introduccion dau crestianisme.
-
-
-
-
-
-
-
-
Arc de triomf roman a Leptis Magna bastit au sègle II
Edat Mejana Auta[modificar | modificar la font]
L'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident a partir de 406 entraïnèt la disparicion de la dominacion romana sus lei ribas dau nòrd-oèst d'Africa. En plaça, si formèt de principats berbèrs e lo reiaume dei Vandals que sa capitala èra Cartage[2]. En 533-534, lei Bizantins ataquèron aqueu reiaume e va conquistèron permetent de restablir la dominacion romana dins la region[3]. Pasmens, lei províncias africanas de l'Empèri Bizantin venguèron la buta deis invasions aràbias a partir de la fin deis annadas 630. Leis envaïsseires progressèron lòng dei ribas mediterranèas per ocupar lo litorau fins a l'Ocean Atlantic a la fin dau sègle VII. Lei Bizantins perdèron lo contraròtle de la region. Lei tribús berbèras s'islamizèron mai refusèron l'autoritat aràbia e si revoutèron regularament. Pasmens, ai sègles VII-VIII, lei califas omeias puei abbassidas èran pron poderós per reprimir d'insureccions ò s'assegurar de la fidelitat dei caps locaus.
Dins la valada mejana de Nil, tres estats (Nobatia, Makuria e Alodia[4]) succediguèron au reiaume de Meroe disparegut per de rasons mau conegudas ai sègles III-IV[5]. Lo crestianisme l'i arribèt au sègle VI dempuei l'Empèri Bizantin[6] e , a la fin dau sègle VII, Makuria e Nobatia fusionèron per formar lo reiaume de Nubia[7]. En Etiopia, lo reiaume d'Axom perdèt sei posicions comercialas dins la Mar Roja après una desfacha còntra leis Arabis. Leis ambicions etiopianas si dirigèron alora vèrs lo sud onte lo reiaume s'estendèt pauc a pauc.
Enfin, si formèt lei premiereis estats de l'Africa Occidentala ambé l'aparicion de Ghana vèrs 700 e aquela de Takrur vèrs 800 entre lei rius Nigèr e Senegal. Aquela formacion foguèt probablament favorizada per l'aumentacion dau comèrci, fòrça vièlh, a travèrs lo Sahara Occidentau e per l'existéncia de societats localas desvolopadas mestrejant l'utilizacion de fèrre dempuei lo sègle IV avC[8] [9].
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
L'unitat dau monde musulman resistèt solament quauquei generacions ai distàncias importantas dau Califat e ais ambicions de dinastias localas. A la fin dau sègle IX, sa division èra ja avançada après la fondacion d'unei dinastias independentas dins la region de Magrèb. Puei, au sègle X, lei Fatimidas prenguèron lo poder en Egipte e au sègle XI, leis Almoravides ataquèron Ghana e conquistèron una partida dau nòrd-oèst d'Africa. Totjorn au sègle XI, una tribú aràbia nomada, lei Beni Hilal, s'installèron dins lo Magrèb Orientau e l'i fondèron unei principats.
Durant aqueu periòde, l'islam, d'ara endavant ben implantat lòng dei regions mediterranèas, aprofichèt lo desvolopament dei cambis comerciaus entre lo nòrd e lo centre d'Africa per s'estendre vèrs lo sud. En particular, lei rèis dau Reiaume de Kanem, estat centrat sus lo lac Chad, adoptèron l'islam au sègle XI. De mai, si desvolopèt tanben de cambis comerciaus lòng dei ribas d'Africa Orientala a l'iniciativa de marchands musulmans que fondèron de vilas marchandas maritimas coma Sofala ò Zanzibar.
Au començament dau sègle XII, si formèt a partir de tribús berbèras lo movement religiós deis Almohades que capitèt d'eliminar leis Almoravides e conquistèt tanben lei regions musulmanas de la Peninsula Iberica. Pasmens, aquel empèri èra fragil e lei desfachas militaras còntra lei crestians entraïnèron sa dislocacion e son remplaçament per lei dinastias marinida, zianida e hafsida au sègle XIII. En Egipte, lei Fatimidas en declin foguèron plaçats sota la proteccion de la dinastia zenguida e rapidament eliminats. A la mòrt de Nur al-Din, a region passèt sota lo contraròtle de Saladin e de la dinastia aiobida.
Durant aqueu periòde, lo centre d'Africa foguèt dominat per l'Empèri de Mali, format au sègle XIII, que dominava la region gràcias a son contraròtle sus lei cambis comerciaus ambé lo nòrd dau continent. Pasmens, aquel empèri èra pas l'unic estat de la region car lo Reiaume de Kanem contunièt son existéncia a l'entorn dau lac Chad. De mai, apareguèron lei ciutats-estats haoussas entre lo riu Nigèr e lo lac Chad. Au sud, lei civilizacions yoruba e igbo-ukwu fondèron d'estats poderós que son totjorn mau coneguts.
En Africa Orientala, la disparicion dau reiaume d'Axom au sègle XI entraïnèt l'emergéncia d'Etiopia que foguèt unificada de 1130 a 1270 per la dinastia dei Zagüe. Estat crestian, Etiopia foguèt en lucha ambé leis estats musulmans de la region coma lo reiaume d'Adel. Enfin, lo comèrci maritim lòng de la costat orientala renforcèt la poissança dei vilas marchandas de la region e favorizèt la formacion de reiaumes interiors importants coma aqueu de Grand Zimbabwe fondat gràcias ai revenguts dau comèrci d'aur.
Fin de l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Leis estats africans pus poderós dau periòde medievau conoguèron de crisis importantas a partir de la fin dau sègle XV. Dins la partida occidentala dau continent, l'Empèri Malian declinèt e, a partir de 1493, l'Empèri Songai venguèt la poissança dominanta de la region. Lei jaciments d'aur e lo comèrci dins lo desèrt de Sahara demorèron la fònt de sa prosperitat. Menaçat d'invasion vèrs 1395, lo reiaume de Kanem conoguèt tanben un periòde d'agitacion e de declin. Una partida de son aristocràcia creèt lo reiaume de Borno a l'oèst dau lac Chad. Capitèt de conquistar la region de Kanem au sègle XVI entraïnant la fondacion dau reiaume de Kanem Borno. Enfin, entre lo riu Nigèr e l'Ocean Atlantic, divèrseis estats apareguèron ò si renforcèron a l'entorn dei vilas d'Oyo, d'Ife e de Benin.
En Egipte, lo Sultanat Mameloc declinèt tanben au sègle XV e foguèt finalament destruchs per l'Empèri Otoman en 1517. Leis armadas otomanas conquistèron e annexèron Egipte. Au sud d'aquela region, la vau mejana de Nil foguèt ocupada per lo Reiaume Funj fondat en 1504 que remplacèt lo reiaume d'Alodia disparegut dins de circonstàncias mau conegudas vèrs la fin dau sègle XV. La dinastia au poder venguèt musulmana en 1523 e l'estat s'islamizèt e s'arabizèt pauc a pauc. Enfin, dins la mitat sud dau continent, l'estat dau Grand Zimbabwe foguèt remplaçat per aqueu de Mutapa durant la premiera mitat dau sègle XV.
En fòra d'aqueleis evolucions intèrnas, acomencèt tanben lei premiereis installacions europèas au nòrd dau continent, dins lo golf de Guinèa e lòng dei costats orientalas. Leis Espanhòus si limitèron a d'invasions de pòrts de Magrèb coma Oran. En revènge, lei Portugués conquistèron ò creèron de pòrts e de fòrts lòng de la rota maritima vèrs lo continent asiatic.
Començament dau Periòde modèrn[modificar | modificar la font]
Leis estats africans de la fin de l’Edat Mejana conoguèron de transformacions importantas au començament dau periòde modèrn en causa dau declin d’estats ancians, de l’extension deis invasions europèus e de l’expansion dau comèrci d’esclaus a l’iniciativa dei marchands europèus.
La region de Magrèb foguèt la fònt de cambiaments importants dins lo nòrd e l’èst dau continent. D’efèct, au sègle XVI, s’impausèt au Marròc una dinastia novèla, aquela dei Saadians, que foguèt remplaçada au sègle XVII per la dinastia actuala deis Alaoitas. Totjorn au sègle XVI, una expedicion millitara organizada per Marròc entraïnèt la disparicion de l’Empèri Songai en 1591. Leis autrei regions dau nòrd d’Africa foguèron ocupadas per l’Empèri Otoman e organizada segon tres regéncias basadas a Argièr, Tunis e Tripòl.
Lo centre d’Africa, en particular lei ciutats haossas e lo reiaume de Borno, aprofichèt la disparicion de l’Empèri Songai per renfòrçar son influéncia sus lo comèrci ambé lei regions mediterranèas. Si formèron tanben dos estats novèus : Oaddaï e Darfor.
Dins lo sud dau continent, la situacion èra variada. Lei reiaumes pròches l’ocean intrèron en declin e foguèron somes a l’influéncia dei Portugués coma lo reiaume de Congo e mai d’una ciutat marchanda lòng de la costat indiana. Pasmens, a l’interior dau continent, apareguèron divèrsei reiaumes dins la region dei Grands Lacs e tanben lòng dau riu Còngo.
Portugal èra lo país pus actiu per conquistar de territòris e fondar de fòrts per establir de liames comerciaus ambé d’estats africans ò en direccion d’Asia. Vèrs 1700, ocupavan de vilas en Marròc, dins lo Golf de Guinèa e lòng de la costat orientala dau continent (Sofala, Moçambic, Kilwa, Zanzibar, Mombasa). Pasmens, perdèron Zanzibar e Mombasa vèrs la fin dau sègle au profiech dau sultanat d’Oman. En fòra dei Portugués, leis Olandés, lei Francés e leis Anglés participèron a la conquista e a la fondacion de vilas lòng dei costats. En particular, lei Francés s’installèron au Senegal e leis Olandés en Africa dau Sud ont foguèt fondada la colonia dau Cap.
L’arribada deis Europèus sus lo continent african entraïnèt un desvolopament fòrça important dau comèrci d’esclaus negres a partir de la segonda mitat dau sègle XV. Aquela mena d’esclavatgisme èra ja conegut sus lo continent african dempuei l’introduccion dau crestianisme mai demorèt limitada dins lo corrent de l’existéncia de l’Empèri Roman. Conoguèt un premier vam après l’introduccion de l’islam dins lo nòrd d’Africa ai sègles VIII-IX. D’estats, coma lo Califat Fatimida, formèron d’unitats militaras d’elèit formada solament de soudats esclaus negres. Dins aquò, lei besonhs europèus de man d’òbra dins lei colonias americanas modifiquèron prefondament aquelei cambis en causa de l’importància novèla dau nombre d’esclaus necessaris. Ansin, aquò entraïnèt una division economica novèla au sen dau continent entre estats au contact dei marchands europèus per li vendre de presoniers coma esclaus e estats interiors que venguèron la buta d’expedicions militaras per capturer d’esclaus supplementaris per avitalhar lei mercats de la costat. Aquò entraïnèt tanben lo declin d’estats opausats au comèrci negrier coma lo reiaume de Còngo. Lo comèrci europèu dins l’Ocean Atlantic èra lo comèrci pus important (au mens 12 milions d’esclaus) mai d’itineraris en direccion d’estats arabis d’Orient Mejan (2 milions ?) ò en direccion de territòris asiatics dominats per d’Europèus (0,5 milions d’esclaus) existèron egalament.
La fin dau Periòde modèrn[modificar | modificar la font]
Quatre zònas principalas conoguèron d’evolucions importantas dins lo corrent dau sègle XVIII. Premier, l’Empèri Otoman declinèt pauc a pauc e lei tres regéncias d’Argier, de Tunis e de Tripòl venguèron independentas en causa de l’alunchament ambé lo govèrn centrau.
Entre lei rius Nigèr e Senegal e lo Golf de Guinèa, una tièra d’estats novèus si formèron. Lei principaus foguèron lei reiaumes Kaarta, Segou, Ashanti e Mossi. Lo reiaume d’Oyo, principat pus ancian de la region, comencèt de declinar e foguèt pas capable de defugir l’aparicion dau reiaume de Dahomey sus sa frontiera orientala. Totei leis estats novèus d’aqueu periòde adoptèron pas l’islam coma religion oficiala entraïnant de tensions importantas dins certaneis endrechs entre musulmans e non musulmans.
Au sud-èst de Sahara, lei reiaumes dau sègle XVI contunièron d’existir e la poissança dau Sultanat de Darfor agantèt son apogèu. En revènge, après una revòuta de l’aristocràcia, Etiopia conoguèt un afebliment important de l’autoritat centrala au profiech de la noblesa locala. Enfin, lo sud èra d’ara endavant prefondament transformat per lo comèrci d’esclaus. Aquò permetèt l’emergéncia d’estats novèus coma Lozi ò Butua en relacion ambé lei Portugués.
Enfin, leis Europèus e leis Omanés contunièron seis activitats lòng dei costats. Pasmens, en causa de la dei guèrras revolucionàrias, lei Britanics conquistèron la colonia olandesa dau Cap e lei colonias francesas dei Seichèlas e de Maurici.
La fin dau comèrci negrier e lo començament de la colonizacion[modificar | modificar la font]
Après lei guèrras revolucionàrias, leis Europèus comencèron d’enebir lo comèrci negrier e s’interessèron d’ara endavant a la conquista de colonias en Africa. En parallèl, l’aumentacion dau comèrci e dau nivèu tecnologic sus lo continent entraïnèt l’aparicion d’uneis estats novèus. Durant aqueu periòde, si pòu devesir lo continent entre sièis zònas geograficas diferentas.
Au nòrd, lo declin otoman si confirmèt dins lo corrent dau sègle XIX. Aquò permetèt la formacion d’un estat egiptosodanés lòng de Nil après la revòuta de Mehemet Ali còntra lo califa de Constantinòple. Puei, sei successors conquistèron unei territòris en direccion dau sud. Au limit d’aqueu domeni, l’autoritat dau govèrn centrau etiopian foguèt restaurada vèrs 1850. Aqueu declin de la poissança otomana – e franc d’Egipte, deis estats successors – foguèt aprofichat per França que conquistèt la regéncia d’Argièr dins leis annadas 1830-1840 (rediccion d’Abd el Kader en 1847).
Dins la region de Senegal e de Nigèr, la costat èra d’ara endavant ben tenguts per leis Europèus, magerament Francés, Portugués e Britanics, mai d’estats africans poderós si formèron lòng dei rius. Lei pus importants èran l’Empèri Tocolor lòng de la vau superiora de Nigèr, lei reiaumes Mossi, lo reiaume Ashanti au nòrd dau territòri britanic de la Costat de l’Aur e lo reiaume de Dahomey. Si fau tanben notar la creacion de Liberia, estat destinat a d’esclaus estatsunidenc liberats, fondat a l’iniciativa deis Estats Units d’America en 1847.
Au centre d’Africa, l’abséncia deis Europèus permetèt l’emergéncia dau Califat de Sokoto format a partir dei ciutats estats haoussas. Aquel estat menacèt lo reiaume de Borno dins la region sud-oèst dau lac Chad.
Dins la region dei Grands Lacs, si formèt una tièra d’estats independents a l’entorn dau lac Victòria. Fòrça pichons, aqueleis estats demorèron pron estables. D’estats pus importants si formèron vèrs lo riu Congo e lo lac Tanganyika mai dispareguèron rapidament.
Lòng dei costats de l’Ocean Indian, leis Omanés renforcèron sei preséncias dins lei ciutats swahili au començament dau sègle. Pasmens, après una scission, lo sultanat de Zanzibar venguèt independent en 1861. Èra inicialament pron poderós per resistir ais Europèus mai declinèt rapidament. Lei Portugués estendèron la colonia de Moçambic. Sus l’illa de Madagascar, lei sobeirans merinas capitèron d’estendre son reiaume dins lo centre e lo nòrd de l’illa.
Enfin, dins lo sud dau continent, d’evolucions importantas foguèron creadas per la rivalitat entre Britanics e Afrikaners. Premier, leis ancians colons olandés, minoritaris en fàcia dei colons britanics, quitèron la colonia dau Cap per fondar dos estats afrikaners dins lo nòrd de l’Africa dau Sud actuala. Puei, Britanics e Afrikaners, d’ara endavant dichs Boers, acomencèron de si disputir lo contraròtle dei tèrras vesinas pobladas per d’Africans. Si turtèron ansin au reiaume Zolo que foguèt destruch en 1879 per lei Britanics.
-
-
-
Construccion dau canal de Suèz
La colonizacion e lo partiment d’Africa[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la fin dau sègle XIX, lei poissanças europèas comencèron la colonizacion sistematica d’Africa. Militarament inferiors, leis estats africans foguèron esquichats per leis armadas europèas levat Etiopia que capitèt de demorar independenta après sa victòria d’Adoa sus l’armada italiana.
Segonda poissança coloniala mondiala, França conquistèt l’empèri europèu african pus important magerament a partir d’Argièr, de Senegal, de Porto Novo e dau Congo Francés. Ocupèt lei vaus de Senegal e de Nigèr e lei regions occidentalas e centralas de Sahara après la destruccion de l’Empèri de Samory, de l’Empèri de Rabah e dau reiaume d’Oaddaï. En 1895, aquò foguèt completat per la conquista de Madagascar. En 1899, un acòrd de partiment foguèt conclut ambé lei Britanics per demenir lei tensions ambé Londres.
D’efèct, l’Empèri Britanic, premiera poissança coloniala mondiala, èra pas demorada inactiu. Au contrari, conquistèt tanben un empèri coloniau african important dins la mitat orientala dau continent. A partir d’Egipte, conquistèt la region de Sodan onte l’estat madista foguèt destruch en 1899. Ocupèt tanben lo nòrd dau lac Victòria a partir de sa colonia de Kenya. A partir d’Africa dau Sud, fondèt divèrsei colonias fins au Còngo Bèlga. Puei, de 1899 a 1902, una guèrra saunosa li permetèt de conquistar leis estats boers e de fondar l’Union Sud-Africana que venguèt un dominion. Lei colonias de Golf de Guinèa foguèron tanben aumentadas après lei destruccions dau reiaume Ashanti e dau Califat de Sokoto de 1900 a 1905.
Leis autrei poissanças europèas foguèron pas capablas de rivalizar ambé París e Londres. Lei Portugués s’avancèron dins lo continent a partir dei colonias d’Angòla e de Moçambic. Lei Bèlgas, a l’iniciativa dau rèi Leopold II conquistèron un empèri fòrça important dins lo bacin de Còngo. Leis Alemands s’installèron dins la region de Cameron, dau Sud-Oèst African e d’Africa Orientala Alemanda (uei Tanzania). Trobèron un acòrd de partiment dau sultanat de Zanzibar ambé lei Britanics. Leis Italians conquistèron Libia en 1911 après una guèrra victoriosa còntra leis Otomans e una partida de Somalia. En revènge, foguèron desfachs per leis Etiopians e l’ambicion italiana de fondar una Africa Orientala Italiana mau capitèt fins a 1935-1936. Enfin, Espanha participèt au partiment de Marròc ambé França. Conquistèt tanben lo Sahara Occidentau.
Lei doas guèrras mondialas[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala si debanèt tanben en Africa entre lei colonias de l’Entenduda e aquelei deis Empèris Centraus. Pasmens, en causa de la superiotat numerica francobritanica, lei colonias alemandas foguèron rapidament ocupadas. Pasmens, lei fòrças alemandas de la colonia d’Africa Orientala Alemanda capitèron de s’escapar e menèron una guèrra de secutament dins tota la region fins a la fin de la guèrra.
Après la desfacha d’Alemanha, son empèri coloniau foguèt devesit entre lei venceires : França obtenguèt Cameron e la mitat orientala de Tògo, lo Reiaume Unit obtenguèt l’Africa Orientala Alemanda e la mitat occidentala de Tògo, Belgica aguèt la region nòrd-oèst de l’Africa Orientala Alemanda fins au lac Victòria e l’Africa dau Sud prenguèt lo contraròtle dau Sud-Oèst African. Aquelei territòris èran de mandats de la SDN mai, en realitat foguèron administrats coma de colonias. Puei, en 1935-1936, Itàlia conquistèt Etiopia e, en 1936, Egipte venguèt oficialament independenta maugrat lo mantenement d’una influéncia britanica fòrça importanta.
La Segonda Guèrra Mondiala si debanèt tanben a partir de 1939 sus lo continent african. Etiopia foguèt rapidament liberada per leis Aliats e lo país èra tornarmai independent en 1941. L’Empèri Francés foguèt la fònt de rivalitat entre lo regim de Vichy e la França Liura. Pasmens, lo frònt principau si situèt lòng de la costat nòrd entre lei fòrças de l’Empèri Britanic e lei tropas de l’Axe.
Après la guèrra, l’afebliment dei poissanças colonialas e la desfacha francesa en Indochina marquèron lo començament de la descolonizacion. Franc dei colonias portuguesas, dei colonias francesas d’Argiera e de Cameron e dau mandat sud-african de Namibia, lo movement foguèt relativament pacific. Leis estats arabis venguèron independents dins lo corrent deis annadas 1950 e leis estats d’Africa Negra dins lo corrent deis annadas 1960. Demorèron quauqueis excepcions que venguèron pauc a pauc independentas dins leis annadas 1970 ò 1980. Lei guèrras colonialas opausèron de guerilhas generalament sostengudas per de país dau blòt sovietic a d’armadas europèas modèrnas que foguèron gaire menaçadas. Pasmens, la durada lònga d’aquelei conflictes entraïnèt de tensions politicas e economicas importantas au sen deis estats coloniaus que deguèron finalament acceptar l’independéncia (en 1962 per Argeria, en 1974 per lei colonias portuguesas).
-
-
-
Panèu dau periòde dau regime d'apartheid en Sud-Africa
-
Caps dau FLN au començament de la Guèrra d'Argeria
-
Soudats portugués durant la Guèrra d'Independéncia d'Angòla
La Guèrra Freja e lo periòde actuau[modificar | modificar la font]
Après la fin dei doas premiereis ondas d’independéncia, leis estats africans venguèron un enjòc de la Guèrra Freja (conflictes d’Angòla, de Moçambic...). Deguèron tanben faciar la dificultat d’unificar de pòbles diferents au sen de país novèus car lo mantenement dei frontieras colonialas venguèt un principi fondamentau de la diplomàcia africana fins au començament dau sègle XXI ambé l’independéncia dau Sodan dau Sud. De mai, la màger part deis estats novèus deguèron tanben faciar la dificultat de trobar de personaus competents per formar d’administracions estatics ò aquela de la manca de vida politica activa avans l’independéncia.
S’impausèt donc sovent de modèls de partits unics, supausats favorizar la fusion d’elèits d’origina diferenta, que si transformèron mai ò mens rapidament en regime autoritari. D’aqueu periòde, si desvolopèt tanben una corrupcion importanta. Conjugada ambé de conflictes regulars còntra l’autoritat centrala, entraïnèt lo declin de divèrseis estats d’Africa Centrala que sa sobeiranetat es a l’ora d’ara menaçada per de movements de revòuta intèrna ò l’influéncia d’actors estrangiers (país, companhiá…). Dins lo sud dau continent, s’impausèt tanben de modèls racistas basats sus l’apartheid sud-african. Maugrat l’adopcion de sancions internacionalas, lo caractèr anticomunista d’aqueleis estats, especialament Africa dau Sud, li permetèt de contornejar aquelei dificultats gràcias au sostèn d’estats occidentaus. Pasmens, après l’afondrament de l’URSS, la disparicion d’aqueleis ajudas entraïnèron l’abandon progressiu dei sistèmas d’apartheid.
Au començament dau sègle XXI, la manca d'estabilitat e lei problemas de desvolopament son de problemas majors per la màger part dei país africans. L'aumentacion rapida de la populacion e l'aparicion d'una agricultura destinat a l'exportacion contunian tanben d'aumentar lei tensions agricòlas e sociaus. Aquela situacion constituisse donc una zòna fòrça favorabla ai conflictes etnics, especialament quand lo partiment dei revenguts d'un país es fòrça mau partejat ò quand una ressorsa interessa divèrsei companhiás ò país estrangiers lèsts a destabilizar una region per s'assegurar lo contraròtle de sei ressorsas. L'autoritat de mai d'un estat african, coma Somalia ò la Republica Democratica de Còngo dins lei cas pus extrèms, demenisse sus de partidas importantas de son territòri e certanei regions son d'ara endavant independentas ò dirigidas per de senhors de guèrra.
-
Monument marcat lo raprochament entre Etiopia e l'URSS durant la Guèrra Freja
-
-
-
-
-
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Serge Lancel, Carthage, Fayard, 1992, Capitól I L'expansion phénicienne en Occident et la fondation de Carthage.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, p. 268.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, pp. 289-291.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, p. 239.
- ↑ Youri Zavadovskij, Le Meroitique, L'Harmattan, 2010, p. 27.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, p. 245.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, p. 241.
- ↑ Henry Gravrand, La civilisation Sereer, Cosaan : les origines, Nouvelles Éditions africaines, 1983, pp 75-76.
- ↑ Existisse d'autrei datas per la fondacion de Ghana medievau que van dau sègle IV avC au sègle VIII. Lo sègle VIII corresponde a l'expulsion dei Berbèrs de la region e a l'unificacion de divèrsei principats soninkes de la region per lo rèi (legendari) Kaya Magan Cissé


text:
Dieus olimpians
Los dius olimpians son las divinitats grègas que, segon la mitologia, demòran sul mont Olimp.
Se noirisson d'ambrosia e de nectar, e engendron d'autres dieus. Davalon a vegada sus Tèrra d'entres los mortals, per los ajudar, los punir, mas tanben per s'unir, engendrant atal de miègdieus o eròis.
Tradicionalament, lo canon olimpian es limitat a dotze, sièis dieus e sièis divessas. La lista d'aqueles pasmens varièt segon las epòcas, e son al total quatorze diferents. Zèus, Èra, Poseidon, Arès, Ermès, Efèst, Atena, Apollon e Artèmis son totjorn comptats dins los dotze. Son completats per Estia, Demetèr, Afrodita, Dionís e Ades, que lor preséncia es variable.
Omèr, entre autres al cant I de l’Iliada, fa allusion a un lengatge dels dieus diferent d'aquel dels mortals, quora explica que l'Ecatonquire Briarèa se nomena Egeon dins la lenga dels dieus[1].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Omèr, I, 401-406.
Article connèxe[modificar | modificar la font]
- Dii Consentes, equivalent roman


text:
937
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 937 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Batalha de Brunanburh entre una coalicion gropant leis estats cèltas dau nòrd (principalament Escòcia e Strathclyde) e lei Vikings de Dublin còntra l'armada de Wessex dirigida per lo rèi Æthelstan. S'acabèt per una victòria saunosa dei Saxons qu'afebliguèt lo poder de Constantin II. Unei senhors importants dau nòrd i foguèron tuats. Pasmens, l'importància dei sieunas pèrdas empachèt Æthelstan de conquistar lo nòrd. Ansin, Saxons e Cèltas deguèron d'ara endavant se concentrar sus la defensa de sei posicions.
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
En Sicília, creacion de la vila d'Al-Khalisa per lo governador de l'illa dins lo relarg de Palèrme. Venguèt pauc a pauc un quartier d'aquela vila.


text:
Givenchy-en-Gohelle
Givenchy-en-Gohelle es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila se tròba en la arrondiment de Arras mas se situa en la banlèga de Liévin (arrondissement de Lens).
La ville se trouve dans l'arrondissement d'Arras mais se situe dans la banlieue de Liévin (arrondissement de Lens).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Givenchy a #èsser entièrament destruit en lo moment de la Primièra Guèrra mondiala, dempuèi 1914.
Le village de Givenchy a été complètement détruit lors de la Première Guerre mondiale, dès 1914.


text:
Château-Bréhain
Château-Bréhain es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- La distincion levava de la familha Bayer de Boppart a partir del Sègle XIV(2 avesques de Mètz).
- Castèl destruit l'an 1443 pels Messins.
- Distincion de la familha Créhange al Sègle XVI
- Lo castèl #quèir en ruïna al començament Sègle XIX, arruïnes encara visibles .
- Madama dels bòsques a la promenciale.
- La seigneurie relevait de la famille Bayer de Boppart à partir du Sègle XIV(2 évêques de Metz).
- Château détruit en 1443 par les Messins.
- Seigneurie de la famille Créhange au Sègle XVI
- Le château tomba en ruine au début Sègle XIX, ruines encore visibles .
- dame des bois a la promenciale.


text:
Projècte Comunas d'Occitània
Lo Projècte Comunas d'Occitània es un projècte intèrne de la Wikipèdia occitana.
- Descripcion del projècte : crear un article per cada comuna d'Occitània dins la Wikipèdia occitana.
- Projèctes religats : Portals, Boitas d'informacion
Trabalhs preliminars[modificar | modificar la font]
- identificar las comunas occitanas (delimitacion d'Occitània)
- identificar lo nom occitan de las comunas (toponimia comunala)
- identificar las informacions ligadas : apartenéncia administrativa, apartenéncia istorica, superfícia, populacion, coordenadas, altitud, cònsol...
- descriure un modèl de pagina de comuna occitana: presentacion generala, diferenciacion de cap a las wikipèdias « nacionalas »en francés, espanhòl, italian (catalan, basco, piemontés, sicilian): atestacions de preséncia de la lenga dins l'istòria, ligams cap a de personalitats (autors en occitan...)
Participants[modificar | modificar la font]
Se marcar aicí e descriure los parçans o trabalhs que vos interèssan melhor.
- Joan Francés Blanc (ne parlar) 31 genièr de 2011 a 21.53 (UTC)
- Jiròni (d) 2 febrièr de 2011 a 21.03 (UTC)
Avançament del projècte[modificar | modificar la font]
Trabalhs preliminars : veire cada jos-pagina.
- Projècte Comunas d'Occitània/Identificacion de las comunas - plan avançat (detalh de sasir dins las jospaginas)
- Projècte Comunas d'Occitània/Toponims occitans de las comunas - manca mai de la mitat
- Projècte Comunas d'Occitània/Informacions ligadas a las comunas - populacion automatizada
- Projècte Comunas d'Occitània/Modèl de pagina de comuna - de discutir
Punt per division administrativa : nombre de comunas qu'an un article / nombre de comunas fachas / nombre de comunas « confòrmas » / encargat de la verificacion e/o de la mesa en conformitat (se marcar o demandar dins la pagina de discussion del projècte).
(De completar)


text:
1282
Aquesta pagina concernís l'an 1282 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra civila acomençada en 1277 ambé la victòria de Boemond VII d'Antioquiá après una ataca comuna dei Gibelet e dei Templiers còntra Trípol. L'assaut mau capitèt e leis asalhidors deguèron capitular. Foguèron executats e Boemond VII poguèt conquistar Gibelet.


text:
Exposicion universala de 1876
L'Exposicion universala de 1876 (oficialament en anglés: Centennial Exhibition of Arts, Manufactures and Products of the soil and mine o Centennial International Exhibition (valent a dire "Exposicion internacionala del Centenari") foguèt la primièra Exposicion universala que se debanèt als Estats Units del 10 de mai al 10 de novembre de 1876. Se faguèt a Filadelfia del temps que se commemorava lo centenari de la Declaracion d'independéncia dels Estats-Units d'America qu'èra estada signada dins aquesta vila lo 4 de julh de 1776. Lo nom complet de l'exposicion èra en realitat International Exhibition of Arts, Manufactures and Products of the Soil and Mine, qu'en occitan es "Exposicion internacionala d'art, de confeccion, e de produches del sòl e de la mina". Aquel eveniment s'organizèt dins lo Parc Fairmount, long del riu Schuylkill e s'espandissiá sus un total de 34 ectaras[1].
L'exposicion foguèt una brava capitada vist que foguèt visitada per 9.789.392 personas[2], çò que equivaliá en aquel temps a 20% de la populacion dels Estats Units. Son còst se sarrèt de 7 milions de dolars[2].
Durant aquela escasença se presentèt per primièr còp la tòrcha de l'Estatua de la Libertat al public.
Grelh del projècte[modificar | modificar la font]
L'idèa de far l'Exposicion Universala sembla d'èsser deguda a John L. Campbell, un professor de matematicas, de filosofia naturala e d'astronomia del Wabash College, Crawfordsville, Indiana.[3] En decembre de 1866, Campbell suggeriguèt al cònsol de Filadelfia que lo Centenari dels Estats Units siá celebrat amb una exposicion a Filadelfia.
Estructuras de l'exposicion[modificar | modificar la font]
Se bastiguèron mai de 200 bastiments sul terrenh de l'Exposicion, que èran envirats d'una barranha que fasiá gaireben cinc quilomètres de long. La comission de l'exposicion aviá organizat un concors de creacion arquitecturala pels bastiments mai importants, que foguèt realizat en dos còps. Los qu'avián capitat de passar la primièra part devián donar divèrses detalhs coma lo còst o lo temps de construction abans lo 20 de setembre de 1873.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Robert Belot, Daniel Bermond, Bartholdi, Paris, Perrin, 2004, p.301
- ↑ 2,0 2,1 Robert Belot, Daniel Bermond, Bartholdi, Paris, Perrin, 2004, p.301
- ↑ Gross, Linda P.; Theresa R. Snyder. Edicions Arcadia Publishing: Philadelphia's 1876 Centennial Exhibition. ISBN 0-7385-3888-4.


text: Filha del rei Enric VIII d'Anglatèrra e d'Anna Bolein, Elisabeta foguèt la cinquena e darrièra representanta de la dinastia de Tudor. Declarada illegitima après l'execucion de sa maire, foguèt pasmens restablida dins los seus dreches al tròn pel Parlament en 1544. A la mòrt d'Enric VIII, èra pas que la tresena dins l'òrdre de succession a la corona. En 1554, foguèt empetegada dins un complòt e empresonada, abans de se retirar a Hartfield House. Las mòrts successivas de son frairastre, Edoard VI, puèi de sa sorrastra ainada, Maria I, li permetèron d'accedir al tròn en novembre de 1558 per un regne de 45 ans. E mai que Maria I, catolica ferventa, s'opausèt longtemps a çò qu'Elisabeta li succediguèsse, moriguèt mentre que la futura reina èra gardada en residéncia susvelhada. Foguèt coronada a l'Abadiá de Westminster a Londres, lo 15 de genièr de 1559 per Owen Oglethorpe, evesque de Carlisle. Son accession al tròn marca lo començament d'un periòde màger, qualificat d'elisabetenc, que Anglatèrra s'i va enauçar al reng de poténcia coloniala.


text:
Eròdes Antipas
Eròdes Antipas (20 abC - Sent Bertran de Comenge, après 39, Ἡpῴδnς Ἀvtίπatpoς Herodes Antipatros en grèc) foguèt, de 4 abC a son exili en 39, tetrarca de Galilèa e de Perèa.
Èra filh d'Eròdes lo Grand e de Malthace. Educat a Roma amb son fraire Arquelau e son frairastre Eròdes Boet, August li autregèt la tetrarquia de Galilèa e de Perèa a la mòrt de son paire. Repudièt son esposa legitima, filha d'Aretas IV, rei dels nabatèus (reialme arabi que sa capitala èra Petra) per fin de contractar un maridatge escandalós amb Erodias, molher de son frairastre Eròdes Boet. Enforiscat, Aretas ataquèt Eròdes; sembla que l'intervencion del governador roman de Siria, Vitèlli, evitèt sa derrota complèta.
Contunhant la tradicion de son paire, foguèt lo responsable de la construccion de nombroses bastiments grands. Fortifiquèt Seforis (sa primièra capitala) en Galilèa e Bethharan en Perèa e fondèt la ciutat de Tiberiàs, a la broa del Lac de Tiberiàs (que venguèt sa segonda capitala, batejada en l'onor de l'emperaire Tibèri).
En 39 demandèt a Caligula, tornar nomenat emperaire, la corona de Judèa que son titular èra son nebot Eròdes Agripa I. En responsa Agripa acusèt Eròdes d'aver concertat una aliança secrèta amb los parts contra Roma. Caligula deportèt alavetz Eròdes Antipas e sa femna Erodias a Lugdunum Convenarum (Sent Bertran de Comenge) dins los Pirenèus ont moriguèt.


text:
Niederhausbergen
Niederhausbergen en alemannisch (Niederhausbergen en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Niederhausbergen Es una pichona municipalitat residenciala de la banlèga strasbourgeoise, situada a 6km al Nòrd-Oèst d'aquela darrièra. Ela jouxte lo tuc de Hausbergen, #que representa los primièrs contreforts dels Vòges del Nòrd amb la region del Kochersberg.
Niederhausbergen est une petite commune résidentielle de la banlieue strasbourgeoise, située à 6km au Nord-Ouest de cette dernière. Elle jouxte la colline de Hausbergen, qui représente les premiers contreforts des Vosges du Nord avec la région du Kochersberg.


text:
Rogièr I Trencavel
Rogièr I Trencavel († 1150) foguèt un nòble occitan, vescomte de Carcassona e d’Albi de 1129 a 1150. Èra filh de Bernat Aton IV Trencavel, vescomte d’Agde, d’Albi, de Besièrs, de Carcassona e de Nimes, e de Ceselha de Provença.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
A la mòrt de son paire, partegèt los vescomtats d'aquel amb lo seus fraires recebèt Albi, Carcassona e le Rasés. Alara qu'aviá fach omenatge a Anfós Jordan, comte de Tolosa, a vegada lo combatèt, per exemple quand aquel darrièr temptava de sometre lo vescomtat de Narbona e la seuna eretièra, Ermengarda. Bernard de Canet, un dels seus cavalièrs, capturèt Anfós en 1143, e Rogièr li impausèt un tractat renonciant a ambicions en Lengadòc. Anfós se n'anèt a la crosada en 1148 e moriguèt en Tèrra Santa.
En 1149, Rogièr jurèt fidelitat al comte Ramon V de Tolosa, lo filh d’Anfós Jordan. Sens dobte se sentissiá menaçat pel comte de Barcelona. Mas Rogièr moriguèt l’an seguent.
Maridatge e enfants[modificar | modificar la font]
Esposèt lo 28 d'abril de 1139 Bernarda de Comenge, filha de Bernard Ièr , comte de Comenge e de Dias de Samatan, mas semblèran pas qu'aguèron d’enfants. En tot cas es lo seu fraire Ramon que li succedèt
Annexes[modificar | modificar la font]
Bibliographie[modificar | modificar la font]
- (fr)Jean-Luc Déjean,  Les comtes de Toulouse (1050-1250), 1979 [detalh de las edicions]
- {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Detlev Schwennicke,  Europäische Stammtafeln, 1935-2007


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Les Authieux-sur-Calonne es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
La municipalitat a traversat per la Calonne.
La commune est traversée par la Calonne.
Les Authieux-sur-Calonne
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée


text:
Hargicourt (Somme)
Hargicourt (Sonme) en picard ( Hargicourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge picard de l'Anautita-Soma, situat entre Montdidier e Moreuil, en la vallée de la Avre.
Lo vilatge es facilament accessible pel ancià traçat de la rota nacionala 35 (actuala RD 935) en connectant Compenha a Amians e Abbeville. Se pòt egalament se retre-i pel tren (Linha Amians - Compenha).
Village picard de la Haute-Somme, situé entre Montdidier et Moreuil, dans la vallée de l'Avre.
Le village est aisément accessible par l'ancien tracé de la route nationale 35 (actuelle RD 935) reliant Compiègne à Amiens et Abbeville. On peut également s'y rendre par le train (Ligne Amiens - Compiègne).


text:
Gravetian
Lo Gravetian es una fasa del Paleolitic Superior. Se desvolopèt pendent una fasa climatica freda. Las espècias principalas son lo rangièr e lo mamot. Es present en Euròpa e en Siberia.
I a una unitat culturala granda al repècte de l'industria litica, de las estatuetas femeninas apeladas vènus e de las estructuras d'abitacion. Las vènus son de representacions femeninas de 10 cm en mejana. Lor siloeta presenta de traches anatomics accentuats. Las aisinas d'òsses del gravetian son mendres que las de l'Aurinhacian, encara qu'apareisson los primièrs objèctes d'òs decorats. Apareis tanben la coseson d'argila. Las estructuras d'abitacion son nombrosas e, sovent, fòrça complèxas, dins de fòssas circularas ovalas, cavadas dins lo sòl glaçat, delimitadas per d'òsses de mamot. Aquela fasa, desvolopada de 30 000 a 22 000 abC, se caracteriza per la preséncia de nombroses burins, de còps ligats a de gratadors, de perforadors o a de lamas troncadas. Per contra i a mens de raspadors e son generalament plans.
Una aisina caracteristica es la poncha de La Graveta, d'esquina rectilinèa. Apareisson tanben de lamas d'esquina e de ponchas de lança pichonas en òs.


text:
Linha Llobregat-Anoia
La Linha Llobregat-Anoia se compausa d'un ensems de suburbans, de regionals e d'una linha de mètro, espleitats pels Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya, proprietat de la Generalitat de Catalonha.
Aquelas linhas an una largor de via d'un mètre, e an pres per aquò lo subrenom de carrilet, e un sistèma d'alimentacion per catenària. Abitualament los trens son formats de tres veituras de passatgièrs, amb lo central amb una zòna de tèrra bassa e de pòrtas accessiblas per las personas de mobilitat redusida.


text:
845
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 845 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Après lei desfachas de 843-844 qu'avián entraïnat lei mòrts dei còmtes Reinaud d'Herbauges e Arvei d'Herbauges, lo rèi Carles lo Calvet decidiguèt d'intervenir en Bretanha. D'efèct, lo contèxte li èra favorable après la conclusion d'una aliança ambé lo duc Pepin II d'Aquitània e sa reconciliacion ambé l'èx-còmte Lambert II de Nantas. En revènge, l'expedicion foguèt decidida a la lèsta e l'ost franc foguèt atirat dins un palun onte foguèt desfach lo 22 de novembre. Lo rèi Carles capitèt de se retirar a Epernay ont acomencèt la preparacion d'una campanha novèla còntra lei Bretons de Nominoe.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après la batalha de Mauropotamos e lei dificultats intèrnas dei Bizantins e deis Abbassidas, un acòrd foguèt trobat entre lei dos Corts per restablir la patz. Un cambi de presoniers foguèt organizat lo 16 de setembre. A la fin de l'annada, una incursion aràbia organizada per un emir locau relativament autonòm s'acabèt per un desastre e la frontiera veguèt ges d'accion importanta fins ais annadas 850. Aquò permetèt ai Bizantins de se concentrar sus la defensa de Sicília onte leis Arabis avián ocupat la màger part de l'illa dempuei 727-730.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Fin de la repression de la revòuta acomençada en 844 dins la Peninsula Aràbia. D'efèct, lo generau turc Bugha al-Kabir capitèt de sometre militarament lei tribüs en revòuta. Enterin, aviá ordonat l'execucion preventiva dei presoniers capturats en 844. Aquò permetèt de restaurar l'òrdre dins la region fins a de trèbols novèus tre l'annada seguenta illustrant lei dificultats abbassida de mantenir l'autoritat dau govèrn centrau dins sei regions perifericas.


text:
Ailly-sur-Noye
Ailly-su-Noée en picard ( Ailly-sur-Noye en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Al Sud de la Soma doncas qu'a una desena de quilomètres del Oise, la pichona vila picarde de Ailly-sus-Noye a situat a la encreuament :
- del ancianarota nacionala 320 (actuala RD 920) de Dièpa a Moreuil
- de la RD 7 vèrs Amians, al nòrd
- de la RD 26 vèrs Breteuil e Montdidier, al sud
e es facilament accessible per la sortida Modèl:Sofr de la autoroute A16
Coma lo sieu nom l'indica, a situat en lo vallon de la Noye, #qu'es la una de las brisures del Scenari picard.
Es desservie per la Parca de Ailly-sus-Noye Modèl:TER/de correspondéncias.
Au Sud de la Somme puisqu'à une dizaine de kilomètres de l'Oise, la petite ville picarde d'Ailly-sur-Noye est située au carrefour :
- de l'ancienneroute nationale 320 (actuelle RD 920) de Dieppe à Moreuil
- de la RD 7 vers Amiens, au nord
- de la RD 26 vers Breteuil et Montdidier, au sud
et est facilement accessible par la sortie Modèl:Sofr de l'autoroute A16
Comme son nom l'indique, elle est située dans le vallon de la Noye, qui est l'une des brisures du Plateau picard.
Elle est desservie par la Gare d'Ailly-sur-Noye Modèl:TER/correspondances.
Istòria[modificar | modificar la font]
l'an 1965, la municipalitat #absorbir administrativement aquelas de Berny-sus-Noye e de Merville-a lo-Bòsc.
En 1965, la commune absorba administrativement celles de Berny-sur-Noye et de Merville-au-Bois.