text:
Albricotièr
L’Albricotièr, (Prunus armeniaca), es un arbre fruchièr del genre Prunus de la familha dels Rosaceae, cultivada per son fruch, l'albricòt.
Somari
- 1 Sinonims
- 2 Origina
- 3 Descripcion
- 4 Desvolopament
- 5 Agronomia
- 6 Cultura
- 7 Utilizacion
- 8 Principalas varietats
- 9 Produccion
- 10 Referéncias
- 11 Vejatz tanben
Sinonims[modificar | modificar la font]
- Amygdalus armeniaca (L.) Dumort. [≡ Prunus armeniaca var. armeniaca]
- Armeniaca ansu (Maxim.) Kostina [≡ Prunus armeniaca var. ansu]
- Armeniaca vulgaris Lam. [= Prunus armeniaca var. armeniaca]
- Prunus ansu (Maxim.) Kom. [≡ Prunus armeniaca var. ansu]
Origina[modificar | modificar la font]
L'albricòt e lo persec son los dos fruches de clòsc del genre Prunus originaris de China.
Los albricotièrs salvatges butan dins la serrada dels Tian Shan, d'Asia Centrala (Quirguizstan e Xinjiang en China) e dins divèrsas regions de China (Gansu, Hebei, Henan, Jiangsu, Liaoning, Nei Mongol, Ningxia, Qinghai, Shaanxi, Shandong, Shanxi, Sichuan) e en Corèa e al Japon[1].
L'abricotièr es cultivat en China dempuèi 2000 ans[2]. A causa d'aquela cultura anciana sus de vastas zonas a l'oèst e al nòrd del territòri chinés, es dificil de determinar sa distribucion d'origina exacta, perque se pòt pas saber quinas son las formas vertadièrament salvatjas. Pasmens los darrièrs estudis de l'estructura genetica de las populacions permet a Yuan e d'autres[3] (2007), d'afirmar que lo centre de diversitat de l'albricotièr se tròba en Xinjiang. Las fonts genetics i son fòrça.
L'introduccion de l'albricotièr dins l'Orient Mejan se faguèt per Iran e Armenia, vèrs lo sègle I AbC[4]. Los Grècs puèi los Romans coneguèron de l'albricotièr a aquela epòca. Desconegut del temps de Teofrast (-372, -288), foguèt al sègle I que tròba de mencions d'aquel fruch dins los tèxtes: lo mètge grèc Dioscorid lo nomena Mailon armeniacon « poma d'Armenia » e Plini lo Vièlh fa una mencion escura a une varietat portant lo nom de praecocium (precòç).
La denominacion en latin scientific de armeniaca foguèt utilizada pel primièr còp pel naturalista soís Gaspard Bauhin (1560-1624) (dins Pinax Theatri Botanici). La cresença de l'origina armènia foguèt adobada per Carl von Linné que bategèt l'espècia Prunus armeniaca (1753). Aquela error contunhèt en Occident fins al sègle XX. Segon De Candolle (Origina 1882), seriá lo botanista Joseph Decaisne (1807-1882) que lo primièr auriá sopçonat l'origina chinesa de l'arbre.
Al començament de nòstra èra, qualques centenats d'ans aprèp son arribada en Armenia, la cultura de l'albricotièr èra plan establida en Siria, Turquia, Grècia e Itàlia[5].
Foguèt introduch en Espanha pels Moros aprèp 714.
Mai tard segon GILLES Frédéric[6]l'albricotièr d'un costat arribèt en Provença pel Rosselhon benlèu abans lo sègle XV e d'un autre costat arribèt traversèt los Alps e s'escampant per la val de Léger alara que lo Rei Rainier (1409-1480), eritièr del Reialme de Nàpols, lo menèt dins sa region natala vèrs 1560.
Los descendents dels albricotièrs de la val de Léger, cultivats en Vauclusa e la val de Ròse, presentan las caracteristicas del phylum europèu: una amètla doça, l'autofertilitat e una flaca exigéncia per l'empèut. Los descendents de la populacion d'albricots del Rosselhon possedisson eles las caracteristicas del phylum Nòrd-african: una amètla amara, l'autosterilitat e de fòrças exigéncias per l'empèut[7].
Descripcion[modificar | modificar la font]
L'albricotièr es una espècia vigorosa: pòt aténher mai de 6 mètres de naut en situacion naturala favorabla. A tendéncia a aver una fòrta vegetacion. Lo tronc es cobèrt d'una rusca cruissinenta brun-negre. La portadura pòt èsser quilhada o penjada. Se multiplica par empèut. Se caracteriza per une florison precòça; çò que lo fa sensible a las geladas de prima.
Las fuèlhas, altèrnas, sessilas son de forma elliptica cordiforma, amb d'estipuls, de bòrd dentelhat.
Las flors, pro grandas, blanchas o rosencas, apareisson abans las fuèlhas. An 25 etaminas.
Lo fruch de forma globulosa es una drupa comestibla de pèl velosada, de color jauna iranjada. La popa mòla a maduritat. Los clòcs, qu'aderís pas a la popa, contenon una amètla doça o amara segon la varietat.
Desvolopament[modificar | modificar la font]
L'albricotièr a une creissença policiclica. Lo borron situat just en dejós prend lo relais e una novèla unitat de creissença (UC) se constituís. Una a quatre UC son produchas cada an segon lo clima, la varietat e la carga de l'arbre.
Florison[modificar | modificar la font]
Los borrons florals son situats a costat o a la plaça dels borrons vegetatius, contenon en general qu'una sola flor. L'induccion florala se realiza pendent l'an precedent la florison. Comença en junh e contunha fins a la fin de l'estiu. La diferenciacion del meristèma s'efectua pendent l'estiu e continua fins a la prima seguenta. Se pòt fa sonque se las sèrvas glucidicas atengan un nivèl. L'induccion florala es favorizada per una superfícia foliara importanta, una fotosintèsi activa, una creissença moderada e una abséncia de fruches per qualques varietats. Es perque una carga excessiva en fruch provocarà una mendre carga de l'arbre l'an que ven. Los borrons florals dintran en dormença pendent l'estiu. Se las temperaturas d'ivèrn son tròp bassas, las pèças floralas son necrosadas.
Pollinizacion[modificar | modificar la font]
La majoritat de las varietats tradicionalas es autofertil fa que la preséncia d'abelhas es pas indispensabla. Mas actualament, fòrça varietats d'origina americana esterilas foguèron introduchas e demandan la preséncia d'una varietat pollinizatritz adaptada.
Agronomia[modificar | modificar la font]
Lo sòl[modificar | modificar la font]
L'albricotier es tolerant sus la natura del sòl. Pasmens, ama pas las argilas prigondas e las tèrras fredas e umidas (asfixia de las racinas). Suporta de sòls a dòsi elevada de calcari actiu. S'adapta tanben a de tèrras peirosas mai preferís las tèrras leugièras, caudas e permeablas de pH vesin de 0.
Lo clima[modificar | modificar la font]
L'albricotier es un arbre de clima continental suportant de temperaturas ivernalas de –20 °C. Crenh los cambis termics precòces (risc de destruccion dels organs florals e la creissença de la sensibilitat als fongis). La quantitat d'aiga disponibla per l'arbre a une incidéncia dirècta sus la creissença de la vegetacion qu'indutz atal la possibilitat e la qualitat de la culhida e sus la preparacion de la futura produccion. La consomacion aumenta de contunh fins a junh, s'estabiliza puèi demenís a la fin de sason. La fasa critica de sensibilitat a la secada se situariá entre lo començament del durciment del clòsc (mitan de mai) e la culhida. Un asagatge tròp important pòt favorizar lo calibre dels albricòts al detriment del gost, de la fermetat, e de la presentacion (aument de la fragilitat, problèmas d’esclatament…).
Cultura[modificar | modificar la font]
L’albricotièr es una espècia de clima caud, que prospèra plan jol clima mediterranèu, pasmens es rustic fins al nòrd de França. Resistís a de temperaturas anant fins a -30 °C mas es fòça sensible als freds de prima.
Multiplicacion[modificar | modificar la font]
- Semenason pels pòrta empèuts e qualques varietats ancianas se reproduson pro semblant
- Empèut sus abricotièr o perseguièr fin d'agost, sus ameltièr o prunièr fin julhet
Poda[modificar | modificar la font]
Es destinada a assegurar un bon equilibri entre la creissença vegetativa e la fructificacion. Los objectius son:
- de constituir una estructura de las brancas fòrta.
- d’assegurar una mesa en fruch progressiva e regulara, de bèl aspècte e de bon calibre.
- de permetre un bon desvolopament de las ramas.
Esclariment[modificar | modificar la font]
L'operacion consistís a suprimir una partida dels fruches sus de rams en subrecarga per limitar lo fenomèn d'alternança, d'obtenir de fruches de bon calibre e un bon equilibri de l'arbre. En suprissent los fruches tròp pròches, aumentam lor aeracion, los fruches son alara mens sensibles a l’oïdium, a las atacas de forficuls que cèrcan los luòcs escurs e subretot als fongis patogèns que provòcan de poiriments sus l’arbre e de malautiás de conservacion.
Malautiás[modificar | modificar la font]
Las tres principalas malautiás de l’albricotièr son degudas a de virus, a de micoplasmas e a de bacterias.
- L’Enrolament clorotic de l’albricotièr es una malautiá de fitoplasme. L’agent patogèn se multiplica dins los tubes criblats que va obturar s'es present en quantitat, condusent a la mòrt de l’arbre.
- La Sharka es causada pel Plum Pox Virus. Los damatges causats son variables, pòdon anar de la simpla pèrda dins la culhida a una importanta deformacion dels fruches que se pòdon pas vendre. Pòt se transmetre pendent l'empèut per las aisinas, o per de vectors coma lo pesolh verd del perseguièr (Myzus persicae).
- Los damatges causats per la « Bacteriòsi » son lo resultat de doas malautiás, lo cranc bacterian Pseudomonas syringae e Pseudomonas mors prunorum e las tacas bacterianas causadas per Xanthomonas campestris pv. pruni. Se traduson per d'atacas estivalas suls rams e suls fruches enebissent la creissença de la planta e damatjant la qualitat de produccion.
Noisibles[modificar | modificar la font]
- Anarsia lineatella : Son las canilhas que provòcan mai de damatges. Escavan de galariás dins los joves brots d’albricotièr que penjan e secan daissant pèrdre de gotetas de goma. Pòdon tanben penetrar dins los fruches.
- Forficula auricularia L. : Las forficulas provòcan subretot de damatges suls fruches. Manjan l’epidèrma dels albricòts. Los traucs son una pòrta de dintrada pels fongis responsables de las malautiás de conservacion (Monilia, Alternaria). Fugisson la lutz cercant tot element que dona l'escuritat e mantenon l'umiditat.
- Hyalopterus pruni e Mysus persicae: Las fissadas dels pesolhs provòcan un crespament de las fuèlhas jos que s’aparan; los fruches se desvolopan mal pòdon secar e tombar.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
L’albricotièr es cultivat subretot pel fruch, mai rarament per la fusta. Son amètla es tanben consomida dins qualques païses.
Lo fruch se pòt consomir frecs mas la sason es corta e la sèrva fòrça corta.
Es tanben transformat (en còca, confitura, en siròp) o secat.
De son clòsc, se fa de licors coma lo Noyau de Poissy o l’amaretto.
Es tanben un arbre d’ornament per sa florison de prima.
Principalas varietats[modificar | modificar la font]
Produccion[modificar | modificar la font]
Dins lo monde[modificar | modificar la font]
La produccion mondiala d'albricòts èra de prèp de 2 600 000 t en 2004. Un tèrç d'aquela produccion ven d'Euròpa e un tèrç ven de l'Orient Mejan. Turquia es lo primièr productor mondial amb 16% del volum total. La majoritat d'aquela culhida es destinada al secatge, mercat qu'aquel país n'a un quasimonopòli. Venon apuèi Iran, Itàlia e França.
En Euròpa[modificar | modificar la font]
- En Espanha, se fa sobretot dins las zonas de Valéncia et de Múrcia, pasmens s'existís una pichona produccion en Aragon e dins lo centre. Valéncia es una zona de produccion precòça que los produchs son majoritariament destinats al mercat del fresc e a l’exportacion. Los accidents climatics, de problèmas sanitaris e lo flac taus de renovacion del vergièr fan que la zona es en declin.
- En Grècia, la produccion d’albricòts es puslèu concentrada en Creta, Tessalia e Peloponès. Los vergièrs son tradicionals es plan adaptada al mercat del fresc.
- La produccion italiana d’albricòts se situa subretot al Sud, en Campània, en Basilicata e en Calàbria. Dins lo Nòrd i a tanben une produccion tradicionala en Emília-Romanha.
En França[modificar | modificar la font]
Es dins lo Gard, e subretot dins la val de Ròse, que lo potencial de produccion es uèi mai important.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Flora of China Armeniaca vulgaris]}}
- ↑ (zh)Food Plantas de China, Shiu-ying Hu, ed: The Chinese University Press (HK), 2005
- ↑ Population Genetic Structure in Apricot (Prunus armeniaca L.) Cultivars Revealed by Fluorescent-AFLP Markers in Southern Xinjiang, China, Zhaohe Yuan, Xuesen Chen, Tianming He, Jianrong Feng, Tao Feng, Chunyu Zhang, in Journal of Genetics and Genomics, 2007
- ↑ id:zo Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Cultivated Plants in West Asia, Europe, and the Nile Valley; Daniel Zohary, Maria Hopf; Oxford University Press, USA; 2001
- ↑ id=zo
- ↑ (fr)ETUDE DES DETERMINANTS GENETIQUES DE CARACTERES D’INTÉRÊT AGRONOMIQUE CHEZ L'ABRICOTIER; GILLES Frédéric; Ecole Pratique des Hautes Etudes; 2003
- ↑ (fr)Narbonne et son histoire; HERBEZ., F, GIRAULT DE SAINT-FARGEAU.A., JOANNE. P., VATTIER D’AMBROYSE. V.; Editions du bastion; 1995


c: text/html

text:
Jean-Baptiste Arban
Jean-Baptiste Arban (Lion, lo 25 de heurèr de 1825 - París, abriu de 1889) que ho un conista virtuòs e un pedagòg de la trompeta autor d'un metòde hèra referenciau en França.
Que comencè com musician dens la marina e, atau, que participè au viatge de recrubament de las restas de l'empereire Napoleon Ièr a Santa Elena. Arron, qu'estudiè au Conservatòri de París on estudiè la trompeta naturau en i bèth ganhà's lo purmèr prèmi abans de tornar a la marina e de virà's de cap au cornet (alavetz un instrument recent e un deus purmèr de la soa familha provesit de piston e donc capable de jogat totas las gamas armonicas).
Que ho donc un deus purmèrs musician a desvolopar tecnicament e virtusament l'estudi d'aqueste instrument. En 1957 que ho nomat professor de saxhorn a l'Escòla Militara de París.
Qu'estampè lo son metòde en 1864 inclusent la soa famosa variacion suber la Carnaval de Venise
En 1869 qu'aubrí ua classa de cornet au conservatòri de París, qu'abandonè en 1874 entà gavidar concèrt en Russi, en tot tornar préner lo son pòste au conservatòri en 1880.
A la fin de la soa vita que tribalhè dab factors de coires com Adolphe Sax, Courtois e Selmer au desvolopament deu son pròpi modèl de cornet.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Massai
Los Massais son un grop etnic indigèna d'Africa de l'Èst entre los pòbles mièg nomadas que vivon en Kenya e al nòrd de Tanzania. Tenon de costumas e de vestits particulars e demòran prèp dels grands pargues naturals d'Africa de l'Èst, çò que ne'n fa demest los mai coneguts dels grops etnics africans [1] Parlan maa,[1] una lenga de la familha nilosahariana ligada a las lengas dinka and nuer, e son tanben educats dins las lengas oficialas de Kenya e Tanzania: swahili e anglés. La populacion massai foguèt estimada a 377 089 personas al recensament de 1989[2] o a 453 000 parlaires de la lenga en Kenya en 1994[3] e 430 000 en Tanzania en 1993[3] amb una estimacion totala "pròcha 900 000"[1] L'estimacion de las populacions massais respectivas dels dos paises es complicada de per l'alunhament de nombroses vilatges, e de per sa natura mièg nomada.
A l'encòp los govèrns tanzanian e kenyans instituiguèron de programas per fin d'encoratjar los Massais de daissar son biais de viure tradicional mièg nomada, mas eles an servadas sas costumas[4] Recentament, l'ONG Oxfam considerèt que lo biais de viure massai podiá èsser una responsa al cambiament climatic pr'amor de sa capacitat a viure dins los desèrts.[5]
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Segon sa pròpria tradicion orala, los Massais serián originaris de la bassa val de Nil al nòrd del Lac Turkana (Nòrd-oèst de Kenya) e comencèron sa migracion cap al sud a l'entorn del sègle XV, en arribar per una longa lista de tèrra que s'espandís del nòrd de Kenya fins a la Tanzania centrala entre los sègles XVII e XVIII. D'autres grops etnics qu'èran installats enlà foguèron desplaçats per fòrça. [2] Lo territòri Massai atenguèt sa talha màger a la mitat del sègle XIX, e cobriguèt gaireben la Granda Val del Rift tota e las tèrras vesinas del Mont Marsabit al nòrd fins a Dodoma al sud.[6] A aquesta epòca los massais, qu'apartenián al grop mai important, raubavan de bestial tant luenh coma sus la còsta de Tanga en Tanzania. Los raubaires utilizavan de bloquièrs e de lanças, mas èran pus espaurugants en bandir de bastons (orinka) que podián lançar fins a 100 m. En 1852 foguèt raportada una concentracion de 800 guerrièrs massais en movement en Kenya. En 1857, après aver despoblada la region de “Wakuafi salvatge” al sud de Kenya, los guèrrièrs massais amenacèron Mombasa sus la còsta de Kenya. [3][7]
Amor d'aquesta migracion, los massais son los parlaires nilosaharians situats pus al sud.
Lo periòde d'expansion foguèt seguit per l'"Emutai" de 1883-1902. Aqueste periòde foguèt marcat per de marranas: pleuropneumonia bovina contagiosa, pesta bovina, e picòta. La primièra estimacion facha d'en primièr per un lòctenent alemand dins çò qu'èra a l'epòca lo nòrd-oèst de Tanganyika, èra que 90 del cent del bestial e la mitat dels animals salvatges periguèron de la pèsta bovina. De mètges alemands dins lo meteis airal disián que « cada segonda » un african èra marcat a la cara per las bofigas degudas a la picòta. Aqueste periòde coïncidiguèt amb una secada. La pluèja foguèt gaireben absenta en 1897 e 1898. [4]
L'explorador austriac Oscar Baumann viatgèt per las tèrras massais en 1891-1893, e descriguèt l'ancian poblament dins lo cratèr de Ngorongoro dins son libre de 1894 Durch Massailand zur Nilquelle ("A travèrs las tèrras massais fins a la font de Nil"): « I aviá de femnas redusidas a d'esqueletas que sos uèlhs avián l'agach fixe e baug de l'anequeliment ... los guerrièrs èran tot just capables de se rebalar de gratipautas, apatics, tal coma de vielhasses sens vigor. D'eissams de voltors los seguissián de naut, esperant sas victimas seguras. » S'estimèt que los dos tèrces dels massais moriguèron pendent aqueste periòde. [5]
Al començament amb lo tractat de 1904 , [6] puèi amb lo de 1911, las tèrras massai en Kenya foguèron redusidas de 60 del cent quand los angleses los fòrabandiguèron per far d'abitacions pels colons, puèi los acantonèron fins a uèi dins los districtes de Kajiado e Narok .[7] Los massais en Tanzania foguèron desplaçats de las tèrras fertilas entre lo Mont Meru e lo Mont Kilimanjaro, e de la màger part de las nautas tèrras fertilas de Ngorongoro dins los ans 1940.[8][8] Fòrça tèrras foguèron presas per fin de crear de resèrvas de vida salvatja e de pargues nacionals: Amboseli, Pargue Nacional de Nairobi, Masai Mara, Samburu, Lac Nakuru, e Tsavo en Kenya; Manyara, Ngorongoro, Tarangire [9] e Serengeti en Tanzania.
Los massais son de pastres e resistiguèron a las quichadas dels govèrns tanzanian e kenyan per lor far adoptar un estil de vida mai sedentari. Demandèron de dreches de far pasturar sas bèstias dins mantun pargue nacional dins los dos païses.
Los massais s'opausavan a l'esclavatge e vivián a proximitat dels animals salvatges amb una asirança per la caça e los aucèls. Las tèrras massais son al jorn de uèi las melhoras zonas de caça d'Africa de l'Èst. La societat massai delembrèt pas jamai lo trafic d'èssers umans, e los mercants d'esclaus los defugissián.[9]
Existisson principalament dotze sectors geografics dins la tribú, que cadun a sas costumas pròprias, son biais de se vestir, son cap e son dialècte. Aquestas subdivisions son: Keekonyokie, Damat, Purko, Wuasinkishu, Siria, Laitayiok, Loitai, Kisonko, Matapato, Dalalekutuk, Loodokolani e Kaputiei.[10]
Cultura[modificar | modificar la font]
La societat massai es fòrça patriarcala per natura amb los ancians, de còps que i a, acompanhats d'ancians retirats, que decidisson per los afars màgers de cada grop massai. Quantitat de leis oralas governan mantun aspèctes del comportament. Las execucions i son desconegudas, e normalament un pagament en bestial resolvrà totes los afars. Un procèssus fòra d'aquelas leis sonat 'amitu', 'far la patz', o 'arop', qu'implica d'excusas substancialas se practica tanben.[11] Los massais son monoteïstas, e sonan Dieu Enkai o Engai. Engai es una divinitat unica amb una natura duala: Engai Narok (Dieu Negre) es benvolent, e Engai Nanyokie (Dieu Roge) es venjaire.[12] La "Montanha de Dieu", Ol Doinyo Lengai, es situada al nòrd de Tanzania. La figura umana centrala dins lo sistèma religiós massai es lo "laibon" que pòt èsser implicat dins: la garison chamanica, la devinacion e la profecia, assegurar lo succès a la guèrra o far venir la pluèja. Quin que siá poder individual un laibon aviá èra una foncion de personalitat mai que posicion.[13] Fòrça massais venguèron musulmans, e en nombre mendre, crestian.
Un indèx de mortalitat infantila enauçat a cò dels massais butèt a çò que los nenons foguèsson pas reconeguts abans l'atge de tres lunas, ilapaitin.[14] Pels massais que vivon d'un biais tradicional, la fin de la vida es virtuala sens ceremonia, e los mòrts son daissats defòra pels necrofags.[15] Un còs regetat pels necrofags (mai que mai l'ièna pigalhada, sonadas Ondilili o Oln'gojine en lenga massai) es vist coma avent quicòm de marrit, e pòt causar una desgàcia sociala, doncas es pas rar de veire un còs cobèrt de la graissa e de la sang d'un buòu abatut.[16] L'Enterrament dins lo passat èra reservat als caps grands, dempuèi que se cresiá qu'èra nociu per la tèrra.[17] .[17]
Los centres de vida tradicionals massai son situats a l'entorn del sieu bestial que constituís la font primària de manjar. La mesura de la riquesa d'un òme se fa en tèrmes de bestial e de mainatges. Un tropèl de 50 bèstias es respectable, e un ramat de dròlles çò melhor. Un òme qu'a abondància d'un mas pas l'autre es considerat coma paure.[18] Un mite massai conta que Dieu lor donèt tot lo bestial de la tèrra, çò que menèt a la cresença que la raubariá del bestial d'autras tribús èra tornar prene çò sieu, una practica qu'es venguda fòrça mens comuna. .[19]
Abitat[modificar | modificar la font]
Coma pòble istoricament nomada o mièg-nomada, los massais utilizèron tradicionalament de materials locals aisidament disponibles, e una tecnologia indigèna per bastir sos ostals. L'ostal tradicional massai èra concebut d'en primièr per un pòble en movement e èra fòrça temporari per natura. Los Inkajijik (ostals) son en forma d'estela o circular, e son bastits per de femnas galhardas. L'estructura es formada de fustas fixadas directament pel sòl e entrelaçadas amb un riejat de brancas mai pichonas, engeissat amb una barreja de fanga, de brotilhas, d'èrba, de bosa de vaca e d'urina umana, e de cendres. La bosa de vaca assegura l'impermeabilitat del teulat. L'enkaji es pichon, mesura aperaquí 3 m x 5 m pel sòl e sonque 1,5 m de nautor. Amb aqueste espaci la familha cosina, manja, dormís, viu e sèrva lo manjar, l'esséncia e sas autras possessions. Lo bestial pichon es tanben de còps que i a acostumat a i dintrar. [10][11] Los viltages son claus per una baranha circulara (Enkang) bastida pels òmes, generalament facha de cacièr espinós, un arbre indigèna. De nuèit, totas las vacas, cabras e fedas son dintradas dins un enclaus al centre, sosta per las protegir de las bèstias salvatges.
[modificar | modificar la font]
L'unitat centrala de la societat massai se basa sus l'edat. E mai que los gojats joves sián mandats defòra amb los vedèls e los anhèls tanlèu que sabon marchar, l'enfantesa pels dròlles es majoritàriament un temps de jòcs, levat a l'ocasion d'un ritual per provar valor e endurància. Las gojatas son responsablas de corvadas coma cosina e molzuda, d'abiletats qu'aprenon ja de las siás maires a una edat primairenca. [20] Cada 15 ans o aperaquí, una generacion nòva e individualament nomenada de Morans o Il-murran (guerrièrs) serà iniciada. Aiçò implica fòrça gojats entre 12 e 25, qu'an atengut la pubertat e que fan pas partida de la "promocion" anteriora. Un rite de passatge de l'enfància a l'estat de guerrièr es una ceremònia de circoncision dolorosa, qu'es facha sens anestesic. Aquel ritual es abitualament fach pels ancians, qu'utilizan un cotèl amolat e de bendatges de pel de bestial pel procediment. Lo mot maa per per la circoncision es emorata.[21] Lo gojat a d'endurar l'operacion en silenci. Las expressions de dolor li portarián desonor, encara que temporàriament. De planhs podrián causar un auvari dins aquel procediment fastigós e malaisit, que ne podriá resultar un assanament tardièr, disfoncion, e dolor. La garison pòt prene 3 a 4 meses, pendent los quals urinar es dolentós e de còps que i a impossible, e los dròlles an de se vestir de negre per un periòde de 4 a 8 meses.[22]
Pendent aquesta passa, los gojats novèlament circoncits vivon dins una manyatta, un vilatge bastit per sas maires. La manyatta a pas d'enclaus de proteccion que l'enròde, sotalinhant lo ròtle del guerrièr de protector de la comunitat. Cap d'enclaus es pas bastit pr'amor que los guerrièrs an pas de bestial. D'autres rites de passatge son demandats abans d'obténer l'estatut de guerrièr adulte, que culmina amb la ceremonia eunoto, la "venguda de l'atge".[23]
Quand una nòva generacion de guerrièr es iniciada, los ilmoran existents an de s'endevenir d'èsser "jove ancians", que seràn responsables de las decisions politicas fins que vengan "vièlhs ancians".[24][25]
Los guerrièrs son encargats de la securitat de la societat, e passan son temps a corrir las tèrras massais dins los limits de sas termièras. Son tanben fòrça implicats dins lo comèrci de bestial per fin de se constituir un tropèl, ara mai per la barata qu'autrescòps pel raubament.[26] Los gojats son responsables del tropèl de bestial. Pendent la secada, ambedós gojats e guerrièrs assumisson aquela responsabilitat. Los ancians balhan de conselhs per las activitats de cada jorn. Las femnas son responsablas de la bastison dels ostals e del provesiment de l'aiga, d'amassar la lenha, de la molzuda de las bèstias e de la cosina per la familha tota.[27]
Un mite suls Masais èra que cada òme jove èra supausat d'aucir un leon abans que foguèsse circoncit. Pasmens la caça del leon es una activitat del passat, e es estada enebida en Africa de l'Èst, mas los leons son encara caçats quand nafran lo bestial,[28] e los joves guerrièrs que s'engatjan dins una caça tradicionala an pas d'assumir de consequéncias significativas.[29] Las preocupacions creissentas per las populacions de leons butèt a la mesa en plaça d'un programa que promòu l'acceptacion de compensacions quand un leon tua de bestial, puslèu que la caça e la mesa a mòrt del predator.[30] Pasmens, tuar un leon balha un estatut de valor e la celebritat dins la comunitat.
Las femnas subisson tanben l'excision ("circoncision femenina" o emorata) que fa partida d'un rite de passatge ritual que i son balhats instruccions e conselhs per son ròtle novèl, alavetz que son vengudas a l'atge d'èsser de femnas prèstas per lo maridatge. En Kenya la circoncision femenina es practicada per 38% de la population. La forma mai comuna n'es la clitoridectomia.[31] Aquelas circoncisions son generalament fachas per un "pratician" convidat que sovent es pas massai, normalament del grop Dorobo. Los cotèls e las lamas utilizadas son fargadas per de faures, il-kunono, que son evitats pels massais pr'amor que fargan d'armas de mòrt (cotèls, lamas cortas (ol alem), lanças, etc). Coma los joves òmes, las femnas que van èsser circoncisas se cargan de vestits negres, pintan sas caras de marcas, e se cobrisson la cara a l'acabament de la ceremonia.[32]
La practica de la circoncision femenina es tanben sonada Mutilacion genitala femenina, e provòca fòrça criticas venentas a l'encòp del defòra e de fòrça femnas que l'an subida, coma la militanta massai Agnes Pareiyo. Recentament d'unas instàncias ensagèron de far remplaçar la circoncision femenina per una ceremonia de "talh pels mots" acompanhada de danças e cants a la plaça de la mutilacion. Pasmens la practica demora prigondament establida e valorizada dins la cultura. D'unes l'estiman necessària considerant que los òmes massais pòdon regetar las femnas non excisadas, en considerar que son pas "maridablas" o en pagar una verquièra mendra. La practica pòt provocar la formacion d'un teissut de crèuge espés, que fa venir malaisida la miccion, e aquò tanben provoquèt una controvèrsia .[33] La mutilacion genitala femenina es illegala en Kenya e Tanzania.[34][35]
Las femnas maridadas que venon prens son dispensadas de portar de pes, de mólzer, e d'amassar la lenha. Las relacions sexualas son tanben enebidas.[36]
Los massais son tradicionalament poligams; se pensa qu'aquò es una adaptacion practica a de taus de mortalitat enauçats dels mainatges e dels guerrièrs. La poliandria se practica tanben. Una femna esposa pas just lo sieu òme, mas un grop d'atge tot entièr. Los òmes son supausats de donar son lièch a un visitaire mascle del meteis atge convidat. La femna decidís d'esperela se se vòl jónher al visitaire mascle. Tot mainatge que ne pòt resultar es considerat dins la societat massai coma la descendéncia del marit. "Kitala", una mena de divòrci o refugi, es possible dins l'ostal del paire de la molhèr, generalament quand es malmenada pel sieu marit. Lo repagament del prètz de la nòvia, la garda dels mainatges, etc, se fan jos agradança mutuala.[37]
Musica e dança[modificar | modificar la font]
La musica tradicionala massai consistís en de ritmes porgits per un còr de cantaires cantant las armonias mentre que l' olaranyani (cap de cant), canta la melodia. L' olaranyani es generalament lo cantaire que pòt melhor interpretar aquesta cançon, e mai se mantun individús pòdon menar un cant. L'olaranyani comença per cantar una linha o lo títol (namba) d'una cançon. Lo grop respond d'una crida unanima en mercejament, e l' olaranyani canta un vèrs sus lo cant ritmic de garganta del grop. Cada cançon ten un estructura especifica namba basada sul principi de crida-responsa. Los ritmes comuns son de variacions de 5/4, 6/4 e 3/4 de temps. Las paraulas seguisson un tèma tipic e son sovent repetidas mot per mot de longa. De movements del còl acompanhan lo cant. Pendent l'expiracion lo cap es apiejat endavant. Lo cap es clinat darrièr per l'inspiracion. L'efièch produit es un sincòpa polifonica.[38][39]
Las femnas cantan de breçairòlas, canturlejan de cançons, e de cants lausenjants sos filhs. Las nambas, modèl de crida-responsa, repeticion de frasas sense sens, frasas de melodia monofonicas[40][41] seguísson cada vèrs qu'es cantat sus un escala davalanta e las cantairas que respondon a sos pròpris vèrses, son caracteristics dels cant de las femmnas[42][43] Quand mantuna femnas massais s'amassan, cantan e dançan entre se.[44]
Una excepcion a la natura vocala de la musica massai es l'utilizacion de la bana del Codó Gròs per cridar los morans per la ceremonia d' Eunoto.[45]
Danças e cants se produson de còps que i a a l'entorn de las manyattas, e convidan gojats e gojatas a s'encontrar. Los joves òmes fòrman una linha e cantan en ritme, “Òòòòò-ià”, en rauquejant per bassacadas en tot bolegant la part bassa de son còs d'endavant cap en darrièr. Las gojatas se tenon en fàcia dels òmes e dançan del meteis biais entot cantant “Òiiiio..io” en responsa. E mai se los còsses se sarràn fòrça, se tòcan pas jamai pendent la dança.[46]
Eunoto, la ceremonia de la venguda de l'atge del guerrièr, pòt implicar dètz jorns o mai de cants, de danças e de rituals. Lo guerrièr de Il-Oodokilani executa una mena de passacarrièra coma l' adumu, o l' aigus, de còps que i a nomenat "danças dels sauts” pels non-massai. ( adumu e aigus son ambedós de vèrbs que significan "sautar" e adumu mai precisament sautar dins una dança)[12]) Los guerrièrs son fòrça famoses per aquelas danças e sovent fotografiats pendent que son a sautar. Un cercle es format pels guerrièrs, e un o dos a un moment dintran dins lo cercle e començan de sautar en tot manténer una postura redda, sens jamai daissar sos talons tocar lo sòl. Los sòcis del grop pòdon enauçar lo nivèl de sas voses basat sus la nautor dels sauts.[47]
Las amigas dels moran (intoyie) paradan dins sos mai espetaclós vestits en participar a l'eunoto. Las maires dels moran cantan e dançan en onor del coratge e de l'ardidesa dels sieus filhs.[48]
Influéncia del mond modèrne[modificar | modificar la font]
La politica governamentala tot coma la preservacion dels pargues e de las resèrvas, amb lo fòrabandiment dels massais, amassa amb l'aumentacion de la populacion, etc, fan que lo biais de viure massai tradicional sembla de mal manténer.
Amb la pujada de la pauretat e de las migracions, l'autoritat tradicionala dels ancians a cò dels massais sembla d'èsser a mermar.[49]
Pendent d'annadas, divèrses projèctes comencèron d'ajudar los caps de tribús massais a trobar de biais d'aparar sas tradicions en tot tanben lor far acceptar l'educacion del mainatges necessària pel mond modèrne. Los emplecs novèls pels massai foguèron boriaire, tenguda de negòci (venda de medecina tradicionala),restaurants, comèrci de minerals, venda de lach produch per las femnas, de brodariás, e d'emplecs salariats (garda de securitat, guida pels torists), e d'autres engatjats dins los sectors public e privat. [50]
Fòrça massais se moguèron de la vida nomada cap a de pòsts de responsabilitats dins lo negòci o lo govèrn.[13] Malgrat l'estil de vida urban e sofisticat que pòdon menar, fòrça d'entre els aiman de tornar a çò sieu vestits a la darrièra mòda, sonque per se destriar de la familha vestida d'un biais tradicional amb shuka (pèça de vestit mirgalhada), sandalas de pèl de vaca e portant un baston de fusta (o-rinka) - d'aise amb se meteisses e lo mond.[51]
Modificacion corporala[modificar | modificar la font]
Lo traucament e l'estirament dels aurelhons es comun demest los massais. Divèrses materials s'utilizan per traucar e estirar los aurelhons, coma d'espinas per traucar, de bregols o faissèls de bregols de fusta, pèiras, seccion de defensa d'elefant o boitas vuejas de filmes fotografics. De mens en mens de massais seguisson aquesta costuma, mai que mai entre los gojats[52] [53]. Las femnas se cargan de divèrsas formas d'ondraduras de pèrlas a l'encòp pels aurelhons, e de traucaments pichons a la part nauta de las aurelhas[54] [55].
L'extraccion dels ulhals de lach dins la pichona enfança es una practica que foguèt documentada a cò dels dels massais de Kenya e Tanzania. Existís una cresença fòrta demest los massais que escorrença, vomidura, e autras malautiás febrinosas de la pichona enfança son causadas per una enfladura de la region gingivala canina, qu'es supausada de conténer de vèrmes o dents de nylon. Aquestas cresenças e practicas son pas especificas dels massais. Dins lo Kenya rural un grop de 95 mainatges annadits entre sièis meses e dos ans foguèron examinats en 1991/92. 87% foguèron trobats qu'avián endurat lo desrabatge d'una o mai d'una dent de lach. Dins un grop mai annadit (3–7 ans), 72% dels 111 enfants examinats mostravan la pèrda d'ulhals mandibulars o maxillars[56] [57]. diagram
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Tradicionalament, lo regim massai es constituit de carn, lach, e sang de bestial. Un estudi de l'ILCA (Nestel 1989) ditz : « Uèi, lo regim principal dels massais consistís en lach de vaca e repais de milh. Lo primièr es mai que mai begut freg o dins de tè suau e lo segond es utilizat per far un milhàs liquid o solid. Lo milhàs solid se ditz uoali e se manja amb de lach; contrariament al milhàs liquid, l'uoali es pas preparat amb de lach. La carn, e mai que siá una mangisca importanta, es consomada irregularament e pòt pas èsser classificada demest los aliments principals. Las graissas animalas e lo burre son utilizats per cosinar, mai que mai amb lo milhàs, lo milh, e las mongetas. Lo burre es tanben un aliment important pels mainatges. La sang se beu rarament. »[58]
D'estudis del Centre Internacional del Bestial per Africa (Bekure et al. 1991) mòstran un cambiament grandàs dins lo regim massai cap a de produches que son pas pus eissits del bestial amb de milh entre 12 e 39 del cent e de sucre entre 8 e 13 del cent; aperaquí un litre de lach es begut per persona cada jorn. Una granda part del lach es consomat fermentat o jos forma de lach de burre - un sosproduch eissit de la fabricacion del burre. Las corbas que traduson la consomacion de lach son fòrça enauçadas per mantun estandards. Los besonhs en proteïnas e aminoacids essencials son mai que satisfaits. Pasmens, lo porgiment en fèrre, niacina, vitamina C, vitamina A, tiamina e energia es pas jamai cobèrt completament amb un pur regim lachenc. A causa de circonstàncias variadissas, especialament de la natura sasonièra del porgiment de lach e de las secadas frequentas, fòrça pastres, i comprés los massais, ara incluson d'apòrts substancials de gran dins sos regims. [14][15]
Los massais abalisson de cabras e de fedas, entre las qualas la "feda roja massai" un dels bestials mai presat.[59] De tèsts d'electrocardiograma faits en çò de 400 joves òmes massais trobèron pas de malautiás cardiacas, decas o malfoncion. D'estudis complementaris amb traçaires al carbon 14 mostrèron que lo taus de colesteròl mejan èra aperaquí de 50 del cent d'aquel d'un american. Aquestas trobadas foguèron atribuidas a la formidabla forma fisica dels morans, considerada coma un "estandard olimpic".[60]
Los massais fan un usatge important de plantas dins son alimentacion per preparar de sopas. Acacia nilotica es la planta mai emplegada. La rasic e la rusca de la tija son bolhidas dins l'aiga e la decoccion se beu sola o aponduda a una sopa. Li agrada als massais de la prene coma una dròga, per lor balhar energia, agressivitat e coratge. Los massais manjan la sopa mesclada amb de rusca amarganta e de rasics que contenon de saponosids que fan mermar lo taus de colesteròl; los massais que vivon en vila e qu'an pas accès a aquelas plantas amargantas an tendéncia a desvolopar de malautiás cardiacas.[61] Malgrat que sián consomats coma un recapte, los fruchs constituisson la màger part de la mangisca dels mainatges e de las femnas que susvelhan lo bestial, amb los morans per la savana.[62]
La barreja de sang de bestial, obtengut per una entalha de la vena jugulara, e de lach es facha per fin de preparar una beguda rituala per las celebracions especialas e per noirir los malauts.[63] Pasmens, l'inclusion de sang dins lo regim tradicional es a mermar a causa de la reducion del nombre del bestial. Pus recentament, los massai son venguts dependents de mangisca produita dins d'autres endreits coma lo milh, lo ris, las trufas, los caulets (sonats pels massais "fuèlhas de cabras"), etc. Los massais que vivon prèp de las bòrias se son engatjats dins l'agricultura coma primièr mejan de subsisténcia. Dins aquestes airals, la plaça manca per far d'elevatge, e doncas los massais i son forçats de cultivar. [16]
Vestits[modificar | modificar la font]
Los vestits càmbian amb l'atge, lo sèxe, e lo luòc. Los gojats per exemple, se vestisson de negre mantun meses aprèp sa circoncision. Pasmens, lo roge es la color favorida. Vestits blaus, negres, regats, quadrilhats son tanben presats, aital coma los motius africans mirgalhats. Los massais comencèron de remplaçar las pels animalas de vedèl o de feda, per de vestits comercials de coton dins los ans 1960.[64]
Shúkà es lo mot maa per « lençòl », tradicionalament portats enrodats a l'entorn del còs, una subre cada espatla, e una tresena per dessús. Son tipicament rojas, amb maitas autras colors (blau) e modèls. Lo ròse, de còps que i a amb de flors es pas refusat pels guerrièrs.[65] Los vestits d'una sola peça dits kanga, un tèrme swahili, son comuns.[66] Los massais prèp de la còsta pòdon portar lo kikoi, una mena de sarong qu'existís en colors e teissuts variats. Pasmens, l'estil preferit son las raiaduras.[67]
Mantun massais en Tanzania pòrtan de simplas sabatas, que, fins recentament èran fachas de còrda. Ara son soladas amb de tròces de pneumatic o de plastic.Òmes e femnas ambedós pòrtan de braçalets de fusta. Las femnas regularament teisson e utilizan de pèrlas per far de joielariá. Lo trabalh de las pèrlas representa una granda part dins l'ornamentacion dels còsses. Las colors de las pèrlas an de significacions particularas, qualques unas son: lo blanc per la patz; lo blau per l'aiga; lo roge pels guerrièrs, la sang e lo coratge.[68]
Lo trabalh de las pèrlas, fach per las femnas, a una longa tradicion en çò dels massais, en rebatre l'identitat e la posicion dins la societat a travèrs de las ondraduras e de las pinturas del còs. Abans lo contacte amb los europèus las pèrlas èran produitas mai que mai amb los materials bruts locals. Las pèrlas blancas èran fachas d'argila, de cauquilhas, d'evòri, o d'òs. Las pèrlas negras o blavas èran de fèrre, de carbon vegetal, de granas, d'argila, o de bana. Las pèrlas rojas èran de granas, de fusta, de carabassas, d'òs, d'evòri, de coire, o de laton. Quand pus tard al sègle XIX , de grandas quantitats de pèrlas europèas de veire colorat brilhant arribèron en Africa de l'Èst, s'utilizèron a costat de las ancianas per crear d'esquèma de colors nòus mai elaborats. Uèi se preferís las pèrlas de veire opacas sens ondradura e naturalament liscas.[69]
Cabeladura[modificar | modificar la font]
Lo rasatge del cap es comun a mai d'un rite de passatge, en representar una partença nòva o lo passatge a un capítol nòu de la vida.[70] Los guerrièrs son los sols sòcis de la comunitat a pòrtar los cabels longs, que téisson en brins prims trenats.[71]
Tre l'atge de tres "lunas", lo mainatge èra nomenat e son cap èra rasat, levat un tufet que semblava una cresta, del copet fins al front.[72] La cocarda simboliza l'"estat de gràcia" acordat als enfants.[73] Una femna qu'a perdut un enfant dins una prensa passada dispausa sos cabels endavant o darrièr son cap, segon que perdèt un dròlle o una dròlla.[72]
Dos jorns abans que los dròlles foguèsson circoncits, sos caps son rasats.[74] Los joves guerrièrs se daissan alara butar los pels, e passon un fum de temps a se penchenar. Los cabels son preparats amb de graissa animala e d'òcra, e desseparats en dos a partir del suquet fins al nivèl de l'aurelha. Lo Pel es alavetz trenat: separat en seccions pichonas que son divididas en dos e torçudas, d'en primièr separadas puèi amassa. De coton o de fials de lana se pòdon utilizar per alongar lo pel. Lo pel pòt alara penjar destacat o èsser amassat e ligat. [75] Quand los guerrièrs arriban a l' Eunoto, e venon d'ancians, sos longs pels trenats son rasats.[76]
Coma los mascles an sos caps rasats al passatge d'un estat de la vida a un autre, una nòvia aurà son cran rasat e dos marrans seràn maselats per aquesta ocasion.[77]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Maasai - Introduction Jens Fincke, 2000-2003
- ↑ Kenya - Population Distribution rcbowen.com, '1989 Census, ... Kenya Factbook, 15th Edition, 1997-1998. Kul Bhushan, Newspread International'
- ↑ 3,0 3,1 Ethnologue report for language code:mas ethnologue.com, '453,000 in Kenya (1994 I. Larsen BTL) ... 430,000 en Tanzania (1993)', Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 122. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai 'can fight climate change' , 18 d'agost de 2008
- ↑ Northern Tanzania with Kilimanjaro and Zanzibar by Phillip Briggs 2006 page 200 ISBN 1-84162-146-3
- ↑ Sources and Methods in African History: Spoken, Written, Unearthed by Toyin Falola, Christian Jennings (2003), page 18 2. Boydell & Brewer. ISBN 1580461344
- ↑ The Myth of Wild Africa: Conservation Without Illusion. Jonathan S. Adams, Thomas O. McShane. 1996. University of California Press. page = 44. ISBN 0520206711
- ↑ Africa's Great Rift Valley. Nigel Pavitt. 2001. Page 122. Harry N. Abrams, Incorporated, New York ISBN 0-8109-0602-3
- ↑ archived copy of laleyio.com
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 53, 54. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ African water symbolism and its consequences
- ↑ http://lucy.ukc.ac.uk/EthnoAtlas/Hmar/Cult_dir/Culture.7860
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 103. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Cultural and Public Attitudes: Improving the Relationship between Humans and Hyaenas from Mills, M.g.L. and Hofer, H. (compilers). (1998) Hyaenas: Status Survey and Conservation Action Plan. IUCN/SSC Hyaena Specialist Group. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK. vi + 154 pp.
- ↑ The Lions of Tsavo: Exploring the Legacy of Africa's Notorious Man-eaters By Bruce D. Patterson. 2004. McGraw-Hill Professional. Page 93. ISBN 0071363335
- ↑ Northern Tanzania with Kilimanjaro and Zanzibar by Phillip Briggs (2006), page 200. ISBN 1-84162-146-3
- ↑ Africa's Great Rift Valley. Nigel Pavitt. 2001. pages 138. Harry N. Abrams, Incorporated, New York ISBN 0-8109-0602-3
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 55, 94. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ English - Maa
- ↑ Maasai Association
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 83, 100-103. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Northern Tanzania - The Bradt Safari Guide by Phillip Briggs (2006). British Library. ISBN 1-84162-146-3
- ↑ Maasai Association
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 88. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai People, Kenya
- ↑ Maasai Association
- ↑ Lion Killing in the Amboseli -Tsavo Ecosystem, 2001-2006, and its Implications for Kenya’s Lion Population
- ↑ Field Reports: Maasai tribesmen help lions rather than kill them
- ↑ OK Prosjekt
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 168-173. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Razor's Edge - The Controversy of Female Genital Mutilation IRIN Humanitarian News and Analysis, UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs March 2005, accessed May 14, 2007
- ↑ tan007 Tanzania fails to enforce law against female mutilation
- ↑ The Abolition of Female Genital Mutilation — Infoplease.com
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 86-87. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ ilMurran
- ↑ Maasai Music (archived copy)
- ↑ Homophonic
- ↑ What is monophony, polyphony, homophony, monody etc.?
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 43, 100. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Song Structure of Maasai Music (archived copy)
- ↑ Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. pages 194. ISBN 0-8109-8099-1
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 12. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 85. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ archived copy of laleyio.com
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 43-45, 100, 107. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai Migrations: Implications for HIV/AIDS and Social Change in Tanzania
- ↑ CHALLENGES TO TRADITIONAL LIVELIHOODS AND NEWLY EMERGING EMPLOYMENT PATTERNS OF PASTORALISTS IN TANZANIA
- ↑ Kenya: The Maasi - Travel Africa Magazine
- ↑ The Myth of Wild Africa: Conservation Without Illusion. Jonathan S. Adams, Thomas O. McShane. 1996. University of California Press. page = 42. ISBN 0520206711
- ↑ The Myth of Wild Africa, Google Books.
- ↑ Culture and Customs of Kenya. Neal Sobania. 2003. Greenwood Press. page 91. ISBN 0313314861
- ↑ Culture and Customs of Kenya, Google Books
- ↑ Hassanali J, Amwayi P, Muriithi A (Apr 1995). Removal of deciduous canine tooth buds in Kenyan rural Maasai 72, 207–9.
- ↑ Hiza JF, Kikwilu EN (Apr 1992). Missing primary teeth due to tooth bud extraction in a remote village in Tanzania 2, 31–4.
- ↑ Livestock as food for pastoralists in Africa. J. M. Suttie. quoting from Nestel, P. 1989. A society in transition: developmental and seasonal influences on the nutrition of Maasai women and children ILCA, Nairobi [1]
- ↑ African Genetic Treasures Key to Reducing Disease and Poverty
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 87. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ National Geographic Oct. 1995, page 161
- ↑ Ethnobotany of the Loita Maasai: towards community management of the Forest of the Lost Child; experiences from the Loita Ethnobotany Project; People and plants working paper; Vol.:8; 2001
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 90. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai | Junior Worldmark Encyclopedia of World Cultures | Find Articles at BNET.com
- ↑ Maa (Maasai) Dictionary
- ↑ Kanga history
- ↑ East Africa Living Encyclopedia
- ↑ Northern Tanzania with Kilimanjaro and Zanzibar by Phillip Briggs (2006), page 216. ISBN 1-84162-146-3
- ↑ (Klumpp 1987, 105, 30, 31, 67
- ↑ Broken Spears - a Maasai Journey. Elizabeth L. Gilbert. 2003. Atlantic Monthly Press. page 82. ISBN 0-87113-840-9
- ↑ Broken Spears - a Maasai Journey. Elizabeth L. Gilbert. 2003. Atlantic Monthly Press. page 136. ISBN 0-87113-840-9
- ↑ 72,0 72,1 The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 55. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. page 79. ISBN 0-8109-8099-1
- ↑ Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. pages 126, 129. ISBN 0-8109-8099-1
- ↑ Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. page 171. ISBN 0-8109-8099-1
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 168. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Working for a just and self-sustaining community for the Maasai People
- Mara Triangle Maasai Villages Association
- Network of Change Organization for Maasai
- Maasai communication/info exchange - NOC Community
- Kisaru Maasai Community Project
- Massailand Website about the Maasai people and supporting projects.
- Volunteer to help with projects in Maasailand - Kenya
- [17]Maasai Trust


text:
Ronchamp
Ronchamp es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ronchamp es situat al nòrd-èst de França. D'una superfícia de 2 354 ectaras que 1 648 son de bòsques, la comuna s'adorsa als contrafòrts dels Vòges sonés, al nòrd, per se dobrir sus una plana, a l'oèst. Ronchamp es localizat a 20 quilomètres de Belfòrt, a 30 quilomètres de Montbéliard e a 45 quilomètres de Vesoul, prefectura de la Nauta Sòna. Ronchamp es asagat per Rahin.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1285, Milon de Ronchamp fasiá partida dels convidats del comte de Chiny, durant las festivitats que durèron gaireben una setmana e pendent las qualas se debanèron las ajustas e torneges, entre Montmédy e Chauvency-le-Château. Lo senhor de Ronchamp èran en companhiá dels Faucogney, Annegray, Sant-Rémy, Oiselay e Moncley, e d' autres nòbles borguinhons. Jacques Bretel, que conta aquelas jornadas, lo cita en lo sieu poèma, Lo Torneg de Chauvency.
- houillères de Ronchamp (sègle XVIII - sègle XX).


text:
Aigalieras
Aigalieras[1] (oficialament en francés Eygalières) es un vilatge de Provença administrat per lo departament dei Bocas de Ròse.
e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Es un dei pus bei vilatges de Provença e mai de França tota, arrapat au pè deis Aupilhas; son autenticitat ne faguèt un ròdol de renom per s'espaçar, e mai d'una personalitat li crompèron una residéncia. Lo país d'Aigalieras es tanben conoissut per la qualitat de son vin e de son òli d'oliva. Lo patron dau vilatge es Sant Laurenç, que lo jorn de sa fèsta (lo 10 d'aost) es l'escasença per lo vilatge de faire mòstra de son estaca ai tradicions provençalas. L'abrivada dei taurs e la pegolada dei "caganís" ne son lei moments clau. Aigalieras es lo vilatge que li naissèt l'escriveire provençau Carles Galtier.
Somari
Luecs de veire[modificar | modificar la font]
- La Capèla de santa Sixta (sègle XII)
- Lo vilatge vièlh
- Lei roïnas dau Castèu ambé son amirador
- La capèla dei Penitents (sègle XVII) ambé son Musèu Arqueologic e Etnografic
- La vista excepcionala sus leis Aupilhas
Personalitats famosas[modificar | modificar la font]
- Mario Prassinos (1916-1985), pintre, creator de decòrs e vèstits per lo teatre.
- Carles Galtier (1913-2004), escriveire occitan.
.
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Eigaliero en nòrma mistralenca.


text:
1612
Aquesta pagina concernís l'an 1612 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Capitada d'un còp d'estat còntra lo sultan Adlan Ièr (1606-1612) que foguèt reversat per son nebòt Badi Ièr (1612-1617).
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Enebiment dau cristianisme en Japon (→ 1622).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
Invencion dau premier termomètre d'aiga per lo mètge italian Santorio Santorio (1561-1636) que venguèt lo premier termomètre medicau.


text:
Pèiralata
Pèiralata (en occitan tradicional Pèiralata o, per influéncia francesa probabla, Pierlata; en francés: Pierrelatte) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Pèiralata es situat a l'extrèm sud-èst de Droma, dins la vau de Ròse a respectivament 70 km e 25 km au sud de Valença e de Montelaimar, e a 60 km au nòrd d'Avinhon. Pèiralata es limitròf dei departaments d'Ardecha a l'oèst e de Vauclusa au sud. La vila se situa en plen entre lo canal Donzèra-Montdragon e Ròse.
Las municipalitats mai prèpas son Lo Borg Sant Andiòu, La Garda d'Aimar, Donzèra, La Palús, Sant Pau de Tricastin e Sant Marçau de Valença.
Pèiralata es una Vila Fleurie de tres flors.


text:
Alfa Centauri
Alfa Centauri (a Cen / a Centauri) es un sistèma de tres estelas, Alfa Centauri A, Alfa Centauri B e Proxima Centauri. Sens aparelh d'observacion, lo sistèma apareis coma l'estela mai brilhanta de la constellacion del Centaure e la quatrena de tot lo cèl nocturne. Per la majoritat d'observaires de l'emisfèri nòrd se trapa tròp al sud per la poder veire, mas es una de las estelas pus remarcablas pels observaires de l'emisfèri sud, estant que soslinha una de las direccions de la Crotz del Sud. Es lo sistèma estellar mai pròche de nòstre Sistèma Solar, a una distància de sonque 4,2-4,4 ans-lutz. Son nom pròpri es Rigil Kentaurus, derivat de l'arabi al-Rijl al-Kentaurus, que significa « lo pè del centaure », mas es pus abitual de la nomenar amb sa designacion de Bayer.
Compausants del sistèma[modificar | modificar la font]
Alfa Centauri es un sistèma triple. Consistís en doas estelas principalas, Alfa Centauri A e Alfa Centauri B (que forman un sistèma binari) situadas a una distància de 4,36 ans-lutz, e una nana roja nomenada Proxima Centauri situada a 4,22 ans-lutz. Alfa Centauri A es parièra al Solelh, amb lo meteis tipe espectral (G2 V), mas un pauc pus brilhanta e pus granda. Alfa Centauri B es pus febla e de tipe espectral K1 V. Las doas s'orbitan mutualament en una ellipsa d'excentricitat e = 0,52. Proxima Centauri, de son costat, es una nana roja situada a environ 13 000 UA (unitats astronomicas) d'Alfa Centauri (0,21 a.l.) e es possible que siá en orbita al torn del sistèma doble principal amb un periòde d'aperaquí 500 000 ans. Vista de la Tèrra, Proxima es separada d'aperaquí 2° del sistèma principal, qu'A e B i son separadas sonque per un angle de 40".


text:
1
Aquesta pagina concernís l'an 1 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
- Tèrra : Populacion d'aperaquí 252 milions d'individús.
- Cristianisme : l'annada 1 es l'anno Domini, marca lo començament de l'èra crestiana. La causida d'aquesta annada de referéncia es estada efectuada en 523 pel monge Dionysius Exiguus que calculèt la data de la naissença de Jèsus Crist. Aqueste resultat es subjècte a de nombrosas polemicas, e un estudi aprofondit dels Evangèlis daissa pensar que sa naissença seriá anteriora de 3 a 5 annadas.
- Cristianisme : Evangèli segon Matieu : massacre dels innocents.
- Bodisme : Introduccion en China.
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- Roma : Eleccion dels consuls Gaius Caesar e Lucius Aemilius Paullus.
Mond[modificar | modificar la font]
- Armenia : Coronament de l'emperaire roman August coma rei Ariobazano II.
- China : Començament del renhe de l'emperaire Pingdi de la dinastia Han e començament de l'èra Yuanshi.
- China : Don a títol postum per Confucius del títol de senhor Baochengxun Ni.
- Etiopia : Creacion (data aproximativa).
Arts[modificar | modificar la font]
- Literatura : Ovidi escriu Las Metamorfòsis.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- Roma : Arribada de la seda.
- Roma : Utilizacion de vitras de veire despolit.
- Empèri Roman : Construccion de l'aqüeducte Aqua Alsienta.
- Construccion d’un pòrt artificial a Portus, prèp d’Ostia.
- Israèl/Aifa : Construccion del primièr grand pòrt artificial en mar dobèrta a la demanda d'Eròde lo Grand.


text:
Districto de Tarba
O districto de Tarba (en francés arrondissement de Tarbes) ye un districto d'o departamento francés d'os Altos Pireneus (en francés Hautes Pyrénées), en a rechión de Meyodía-Pireneus. Se dibide en 19 cantons y 225 municipios. A capital d'o districto ye a prefectura de Tarba (en francés Tarbes)
Lista de cantons de Tarba[editar | editar código]
- Cantón d'Aurelhan.
- Cantón d'Aussun.
- Cantón de Bordèras.
- Cantón de Castèthnau de Manhoac.
- Cantón de Castèthnau de Ribèra Baisha.
- Cantón de Galan.
- Cantón de La Lobèra.
- Cantón de Mauborguet.
- Cantón de Pojastruc.
- Cantón de Rabastens de Bigòrra.
- Cantón de Semiac.
- Cantón de Tarba-1.
- Cantón de Tarba-2.
- Cantón de Tarba-3.
- Cantón de Tarba-4.
- Cantón de Tarba-5.
- Cantón de Tornai.
- Cantón de Tria de Baïsa.
- Cantón de Vic de Bigòrra.


text:
Argent (metal)
L’argent es un element quimic (simbòl : Ag) de numèro atomic 47, de massa moleculara 107,87, de massa volumica 10,50 g/cm3 e de temperatura de fusion 961,78°C. Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, se presenta sota la forma d'un metau blanc e pesant.
Conegut tre l'Antiquitat Auta, es un metau preciós utilizat per la fabricacion de pèças de moneda, de joièus, de conductors electrics e termics e per la realizacion de fotografias argenticas. La produccion mondiala èra de 23 689 tonas en 2011 principalament en provenéncia de Mexic, de Peró, de China, d'Austràlia e de Chile.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Quimia
- 3 Produccion e aplicacions
- 4 Toxicologia
- 5 Liames intèrnes
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Present dins la natura a l'estat natiu, l'argent foguèt extrach per l'èsser uman tre la Preïstòria. L'utilizacion pus anciana coneguda a l'ora d'ara se debanèt en Anatolia vèrs 3 000 av. JC. Puei, l'usatge d'aqueu metau se difusèt ai regions vesinas (Mesopotamia, Creta, Grècia... etc.) ambé lo desvolopament dei premierei civilizacions. Vèrs 1200 av. JC, lei minas grèga de Laurion èran vengudas lo centre principau de la produccion mondiala d'argent. Anavan lo demorar fins au sègle I ap. JC en despiech de la dubertura de minas en Hispania per lei Romans[1]. En Asia, China adoptèt una economia basada sus de monedas d'argent. Desvolopèt de produccions localas mai importèt tanben de gròssei quantitats gràcias a seis exportacions de seda.
La preponderància dei minas espanhòlas durèt fins a l'invasion aràbia qu'entraïnèt una diversificacion de la produccion mondiala. Per exemple, en Euròpa, plusors minas importantas foguèron descubèrtas en Alemanha e en Euròpa Centrala entre 750 e 1200. De progrès tecnologics permetèron tanben durant aqueu periòde de melhorar lei tecnicas d'extraccion.
L'arribada deis Europèus en America e la descubèrta dei venas d'argent gigantas d'aqueu continent revolucionèt lo mond de la produccion d'argent. D'efèct, entre 1500 e 1800, lei minas de Bolívia (Potosí), de Peró e de Mexic (Zacatecas, Guanajuato e Taxco) assegurèron 85% de la produccion mondiala.
Au començament dau sègle XIX, lei jaciments sud-americans de l'epòca espanhòla acomencèron de declinar. Foguèron remplaçats per de descubèrtas realizadas ais Estats Units (« Silver Rush »), en Chile e en Austràlia. Puei, lei progrès miniers realizats dins lo corrent dau sègle XX permetèron d'esplechar de jaciments pauc concentrats onte l'argent es sovent lo produch segondari de l'extraccion d'un autre metau. Aquò permetèt de mantenir una produccion importanta en America dau Sud e favorizèt una renaissença dins d'ancianei regions argentifèras[2]. Ansin, a la fin dau sègle XX, Mexic, Peró, Bolívia, Polonha, Russia, Austràlia e China representavan la màger part de la produccion mondiala.
-
-
Pintura representant lei minas d'argent de Kutná Hora dins lo corrent deis annadas 1490.
-
Montanha de Cerro Ricco qu'assostava lei principalei minas d'argent de Potosí.
-
Representacion de la mina d'argent estatsunidenca de Comstock Lode durant la segonda mitat dau sègle XIX.
-
-
-
Martha Mine, mina modèrna d'aur e d'argent de Nòva Zelanda.
Quimia[modificar | modificar la font]
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
L'argent es un metau fòrça ductile e malleable que tèn una duretat febla e una densitat importanta. Es blanc mai sa superficia pòu s'ennegrir en preséncia de sulfurs[3]. Es un bòn materiau reflector de la lutz visibla que presenta una reflexivitat superiora a l'alumini per totei lei longors d'onda dau domeni visible superioras a 450 nm. A tanben de proprietats conductritz electricas e termicas excepcionalas que son lei pus importantas dau grop dei metaus.
Caracteristicas quimicas[modificar | modificar la font]
L'argent es un metau, inoxidable per l'oxigèn de l'èr e insoluble dins l'aiga, que forma principalament dei compausats monovalents. Es atacat per lei sulfurs, especialament lo sulfur d'idrogèn, çò qu'entraïna un ennegriment caracteristic de sa superficia. Pòu tanben èsser dissòut per l'acid nitric, l'acid sulfuric caud, l'aiga règia, l'acid cromic, divèrsei solucions de permanganats, l'acid persulfuric, l'acid selenic e lei solucions aquosas d'alogèns liures.
Sei compausats principaus son l'oxid Ag2O soluble dins l'amoniac, lo clorur AgCl e lo bromur AgBr qu'èran utilizats en fotografia gràcias a sei proprietats de descomposicion fotoluminosa, lo sulfur Ag2S e lo nitrat AgNO3 qu'es un oxidant utilizat en argentaria. De compausats de nombre d'oxidacion +II, +III e +IV existisson mai son rars. Se pòu citar lo difluorur d'argent AgF2 qu'es utilizat coma agent de fluoracion.
Isotòps[modificar | modificar la font]
L'argent tèn 38 isotòps coneguts de nombre de massa variant entre 93 e 130. Dos son estables, l'argent-107 e l'argent-109, e forman la màger part de l'argent naturau dins de proporcions 51,8/48,2%.
Ocurréncia[modificar | modificar la font]
L'argent es un element rar. Dins la natura, se troba sota forma nativa, sota forma d'aliatge ambé d'autrei metaus (aur, coire... etc.) e sota forma de compausats metallics sofrats ò clorats. Sei mineraus principaus son l'argentita, la galena argentifèra e la cloroargita. Lei jaciments principaus se troban (ò se trobavan) ais Estats Units d'America, en Mexic, en Peró, en Grècia, en Euròpa Centrala, en Russia e en Austràlia.
Metallurgia[modificar | modificar la font]
Metau preciós e industriau, l'argent a una metallurgia desvolopada e anciana. Lo metòde d'extraccion chausit varia en foncion dei metaus que li son associats dins lo minerau. Coma la produccion miniera es pas sufisenta per respòndre a la demanda, i a tanben de procès de reciclatge.
Procès de produccion[modificar | modificar la font]
Dins lei mineraus de plomb-zinc, l'argent a l'estat liquid se dissòut preferencialament (ambé l'aur e lo coire) dins lo zinc. Per aumentar aquela tendància, de zinc es apondut a la mescla. Aquò entraïna la formacion de l'aliatge Ag2Zn3 qu'es solid e que flòta a la superficia dau banh. Puei, lo zinc es eliminat per caufatge sota vuege e reciclat. Aqueu procès permet d'obtenir un aliatge d'aur et d'argent dich daurat qu'es separat per electrolisi. Lo catòde es fach d'acier inoxidable ò d'argent e l'electrolit de nitrat de coire ò d'argent en preséncia d'acid nitric. Lo daurat es plaçat a l'anòde. L'argent se depausa sus lo catòde e totei leis autreis autrei metaus demoran insolubles.
Dins lei mineraus de zinc, l'argent es isolat ambé lo plomb gràcias a una operacion de lixiviacion dins l'acid sulfuric. Aquò entraïna la formacion d'un residú insoluble d'argent e de plomb qu'es per la seguida tractat segon lo procès Parkes.
Dins lei mineraus de coire, leis operacions de purificacion dau coire per electrolisi entraïnan la formacion de fanjas anodicas. Après filtracion, aquelei fanjas permèton d'obtenir un daurat qu'es purificat segon lei darriereis etapas dau procès Parkes.
Enfin, dins lei mineraus d'aur, l'argent es extrach per cianuracion. Puei, l'aur es absorbit sus carbon actiu mentre que l'argent es isolat gràcias a l'addicion de podra de zinc. Aquò entraïna la formacion de particulas de zinc cubèrtas d'argent (e un pauc d'aur) que son tractadas amb una mescla d'acid cloridric e de peroxid d'idrogèn. L'aur e lo zinc rèstan en solucion mai l'argent precipita sota la forma de clorur d'argent.
Procès de reciclatge[modificar | modificar la font]
Divèrsei procès de reciclatge, sovent relativament complèx, existisson. S'interessan principalament ai produchs informatics qu'utilizan d'aliatges de metaus nobles per melhorar la conduccion e ai fotografias argenticas. D'efèct, un film e un papier emulsionat pòu tenir 2 a 15 gramas d'argent per quilograma e un fixator de 4 a 7 gramas per litre. Lei films e lei papiers son donc cremats ò netejats dins una solucion caud de soda e d'etanòl que permet de recuperar 95% de l'argent de la matèria premiera. Lei fixators son purificats per electrolisi, çò que permet de recuperar l'argent au catòde e de renovelar lo fixator.
Produccion e aplicacions[modificar | modificar la font]
Produccion[modificar | modificar la font]
L'argent es un metau preciós e relativament rar que sa produccion mondiala èra de 23 689 tonas (761,6 milions d'onças[4]) en 2011. De cinc parts quatre venián de la produccion miniera e lo rèsta dau reciclatge.
Lo metau pòu èsser extrach de minas d'argent mai, gràcias a son còst, es tanben sovent esplechat coma produch segondari dins de minas inicialament destinadas a l'extraccion d'un autre metau. Ansin, totjorn en 2011, solament 40% de la produccion miniera èra eissit de minas principalament dedicadas a la produccion argentifèra còntra 30% en provenéncia de minas de plomb-zinc, 20% de minas de coire, 7% de minas d'aur e 3% de minas de minerau d'alumini.
Lei jaciments principaus se situan en America e plusors país d'aqueu continent dominan la produccion : Mexic (1èr reng mondiau ambé 4 752 t), Peró (3 415 t, 2en), Chile (1 309 t, 5en), Bolívia (1 213 t, 8en), leis Estats Units d'America (1 119 t, 9en) e Argentina (703 t, 10en). En fòra dei regions americanas, quatre estats an una produccion importanta : China (3 231 t, 3en), Austràlia (1 713 t, 4en), Polonha (1 269 t, 6en) e Russia (1 213 t, 7en).
Aplicacions[modificar | modificar la font]
Moneda[modificar | modificar la font]
L'argent es utilizat dempuei l'Antiquitat per la fabricacion de pèças siá sota sa forma nativa siá sota la forma d'un aliatge. Fins a la demenicion de la produccion dei grands jaciments americans au començament dau sègle XIX, mai d'un país utilizava d'estandards d'argent siá coma estandard unic (China... etc.) siá dins l'encastre d'un sistèma bimetallic ambé l'aur (l’Empèri Roman, Estats Units, França... etc.). Ansin, dins mai d'un lengatge (francés, espanhòu, occitan, sanscrit... etc.), lo mòt argent designa tant lo metau que lei sòus.
Dins lo corrent dau sègle XIX, lo bimetallisme foguèt pauc a pauc abandonat au profiech de l'adopcion d'estandard d'aur (monometallisme) que foguèron a son torn abandonats durant lo sègle XX. L'utilizacion d'argent per la fabricacion de pèças usualas demeniguèron lentament pendent aqueu periòde. Per exemple, lo Reiaume Unit abandonèt aquela practica après la Segonda Guèrra Mondiala. Pasmens, a l'ora d'ara, son usatge demòra frequent per la produccion de medalhas ò de pèças de colleccion.
Joielariá[modificar | modificar la font]
La joielariá es una activitat qu'utiliza tradicionalament de quantitats importantas d'argent. D'efèct, l'aspèct lusent d'aqueu metau, sa valor importanta e sa malleabilitat permèton de fabricar de joièus presats. Istoricament, lei fabres trabalhant l'argent trabalhavan tanben leis autrei metaus nobles car la fabricacion de joièus solids necessita d'utilizar d'aliatges d'aquelei metaus. A l'ora d'ara, leis aliatges pus frequents son l'argent sterling (92,5% d'argent e 7,5% de coire, l'argent Britannia (95,8% d'argent e 4,16% d'autrei metaus[5]) e l'argent sterling Argentinium (93,5% d'argent e 6,5% de coire e de germani). Per lei placatges d'argent, s'utiliza d'aliatges d'argent quasi pur (99% minimom). Enfin, l'argent intra sovent dins leis aliatges d'aur per li donar una color blanca.
Fotografia e electronica[modificar | modificar la font]
Lo sector de la fotografia foguèt durant lo sègle XX un consumator fòrça important d'argent car la fotografia argentica a besonh de nitrats e d'alogenuras d'argent 8 304,6 tonas en 1999). Pasmens, dempuei l'aparicion e la generalizacion de la fotografia numerica, aquel usatge a conegut un declin important car la fotografia argentica es d'ara endavant sovent limitada a d'usatges professionaus e a la radiografia. Ansin, se la fotografia demòra encara un mercat important per lei productors d'argent (2 500 tonas en 2013), la consumacion a demenit de 70% entre 1999 e 2013.
En electronica, l'argent es utilizat per sei proprietats conductritz superioras au coire dins d'aparelhs de qualitat auta. D'un biais anecdotic, durant la Segonda Guèrra Mondiala, una partida dei cablatges deis installacions dau Projècte Manhattan èra facha d'argent en causa de la manca de coire.
Aiga potabla[modificar | modificar la font]
L'argent es utilizat dins certanei procès de produccion d'aiga potabla car, en preséncia d'oxigèn, a de proprietats bactericidas e anti-algas. En particular, es fòrça eficaç per protegir lei filtres. En despiech dau còst de l'utilizacion d'argent, l'interès d'un tal sistèma es de pas necessitar de clòr qu'es un gas toxic. Lei sistèmas de purificacion d'aiga utilizant d'argent pòdon de còps se trobar dins d'endrechs sensibles coma d'espitaus ò d'escòlas.
Miraus[modificar | modificar la font]
L'argent pòu èsser utilizat dins la fabricacion de miraus gràcias a sei proprietats de reflexivitat de la lutz visibla. Pasmens, en causa dau còst dau metau, aquel usatge es sovent limitat a de produccions de qualitat superiora e a d'aplicacions tecnologicas avançadas (telescòpis... etc.). De mai, lo jaç d'argent dau mirau dèu èsser protegit còntra l'ennegriment.
Medecina[modificar | modificar la font]
L'argent pòu èsser utilizat en medecina per lei mètges e per lei dentistas. Per lei premiers, certanei saus d'argent an de proprietats antisepticas e presentan pas de toxicitat per l'organisme uman. Per lei segonds, es possible de far d'amalgamas d'argent destinats a la fabricacion de protèsis dentàrias.
Autreis usatges[modificar | modificar la font]
L'argent a mai d'una aplicacion menora. Dins certanei país, principalament en Orient Mejan, es utilizat coma colorant alimentari. Dins lo sector dau textil, pòu servir a protegir lei vèstits còntra la mosidura gràcias a sei proprietats fongicidas e bactericidas. En quimia, es utilizat coma catalisaire dins certanei reaccions quimicas. Enfin, en economia, es utilizat coma possibilitat d'investiment gràcias a sa valor auta.
Toxicologia[modificar | modificar la font]
L'argent es una substància toxica e polluenta per l'environament qu'es ben suportada per l'organisme uman. D'efèct, es un produch fòrça toxic per lei bolets, per mai d'un bactèri, per lei larvas de mollusc e per leis animaus de sang freg. Lo lindau de pollucion es relativament feble e fixat a 0,4 ng/l.
En revènge, en l'òme, l'argent es una substància gaire toxica que pòu èsser bioacumulada en quantitats importantas. En dessota d'un certan limit, aqueu metau sembla pas aver d'efècts negatius sus la santat. Pasmens, un excès tròp important pòu entraïnar una malautiá fòrça rara, dicha argirisme, que dona una coloracion blava ò grisa au pèu e que pòu causar de lesions cerebralas grèvas. Lo limit d'aparicion d'aquela malautiá es desconegut mai sembla situat a l'entorn de dòsis mensualas d'un a quatre gramas d'argent durant plusors mes.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Durant lo periòde roman, aperaquí 10 000 tonas èran en circulacion au sen de l'Empèri siá una quantitat cinc a dètz còps superiora a la quantitat en circulacion dins totei leis estats crestians e musulmans en 800.
- ↑ Uei, aperaquí 60% de la produccion d'argent vèn de minas de plomb, de zinc, de coire ò d'aur que l'esplechan coma produch segondari.
- ↑ Aqueu fenomèn es a l'origina de l'ennegriment de la vaissèla d'argent.
- ↑ L'onça es una unitat anciana que demora fòrça utilizada per lo comèrci d'argent.
- ↑ Generalament, lo rèsta es unicament compausat de coire.


text:
Libia
Libia (Libiyya en arabi) es un país d'Africa que confronta Egipte a l'èst, Sodan al sud-èst, Chad e Nigèr al sud e Argeria a l'oèst. Al nòrd confronta la mar Mediterranèa.
La capitala n'es Trípol qu'a 1 700 000 estajants. Las autras vilas importantas son Bengazi (est. 650 000 ab.) e Misratah (est. 380 000 ab.).
Lo gentilici es libian -a.
Lo nom de Libia es derivat del tèrme egipcian Libo que fa referéncia a una de las tribús berbèras demorant a l'oèst del flume de Nil. En grèc, aquò devenguèt Libia, que dins l'Antiquitat èra utilizat dins un sens pus larg per designar tota la partida nòrd d'Africa situada a l'oèst d'Egipte; de còps que i a podiá tanben designar lo continent african entièr.
Tradicionalament, lo país es devesit en tres partidas: Tripolitània, Fezzan, e Cirenaïca.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Segon lei cavaments dei paleontològs, lo plan litorau de Libia èra demorat per una cultura neolitica dempuei 8 000 av. JC. D'aqueu temps, lo clima relativament umide i permetèt lo desvolopament de l'agricultura e dau norrigatge. Dins lei regions interioras, especialament lei montanhas de Tadrart Acacus, d'autrei culturas se desvolopèron e laissèron de pinturas e de gravaduras rupèstras. Se mantenguèron fins au sègle I ap. JC. Ambé l'avançada de Sahara, lei populacions preïstoricas foguèron remplaçadas per de pòbles protoberbèrs durant l'Edat dau Bronze. Installats en Fezzan, construguèron un ret d'aigatge e demorèron dins la region en despiech de la desertificacion.
De l'Antiquitat a la conquista italiana[modificar | modificar la font]
Au començament dau millenari I av. JC, lei Fenicians installèron de colonias e de comptadors lòng dau litorau. Vèrs lo sègie V av. JC, Cartage, venguda la principala colonia feniciana africana, aviá estendut son influéncia sus la region e sus lei tres establiments fenicians d'Oea, de Labdah (la futura Leptis Magna) e Sabratha (dichas Tripolis per lei Grècs, aquelei vilas son a l'origina de Trípol). A la fin dau sègle VII av. JC (en 631 av. JC segon la tradicion), de colons grècs originaris de Tera s'installèron en Cirenaïca onte fondèron Cirene. Durant lei dos sègles seguents, d'autrei colonias renforcèron la preséncia grèga dins la region : Barce (Al Marj), Euhesperides (Berenice, uei Bengazi), Teuchira (Arsinoe, uei Tikrah) e Apollonia (Susah). Ambé Cirene, formèron la « Pentapolis » (cinc ciutats). Après la casuda de Cartage, lei Romans unifiquèron la region. Durant aperaquí 400 ans Tripolitània e Cirenaïca venguèron de províncias romanas prospèras coma l'atèstan lei roïnas romanas de Leptis Magna. Pasmens, d'influéncias punicas e grègas importantas demorèron respectivament en Tripolitània e en Cirenaïca.
Après l'afondrament de l'Empèri Roman, lo país foguèt conquistat per leis Arabes en 643. Pasmens, aqueu cambiament foguèt conjugat amb una aumentacion de l'ariditat e la region perdiguèt son importància economica, especialament Tripolitània. Durant la màger part de l'Edat Mejana, lo litorau libian foguèt ansin dominat per de tribüs arabas nomadas mai ò mens vassalizadas per lei sobeirans de Tunisia ò d'Egipte. Leis Otomans ataquèron la region au sègle XVI e ocupèron Trípol en 1551. A l'iniciativa de l'amirau Dragut, la vila venguèt un centre major de la piratariá mediterranèa. Pendent tres sègles, aquela activitat assegurèt la prosperitat de la region sota la direccion de governadors e de princes tributaris de Constantinòble. En 1835, lei Turcs restabliguèron son autoritat en Libia. Pasmens, en causa de l'influéncia importanta de la confrariá dei Senousis, la restauracion dau poder otoman demorèt largament limitada.
Dins aquò, en despiech dau declin turc, Constantinòble capitèt de gardar Libia fins a una invasion italiana en 1911. Liada ais ambicions imperialistas de Roma, aquela ataca permetèt ais Italians d'ocupar lei pòrts principaus mai la resisténcia dei Turcs, sostenguts per lei tribüs arabas de l'interior, foguèt pas eliminada. Itàlia organizèt alora d'atacas en Mar Egèa e l'Empèri Otoman abandonèt finalament Libia en 1912.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Lo periòde coloniau durèt de 1912 a 1951. Pasmens, l'instauracion de l'òrdre coloniau foguèt fòrça malaisat e lòng car lei tribüs arabas contunièron de resistir. De 1915 a 1918, leis Italians, mobilizats per la Premiera Guèrra Mondiala, deguèron limitar son ocupacion ai pòrts principaus. Après lo conflicte, obtenguèron de França e dau Reiaume Unit divèrsei territòris frontaliers per aumentar la superficia de sa colonia. En revènge, son ocupacion efectiva demorèt problematica. Assaièron sensa de negociar ambé lei Senousis. Pasmens, a son arribada au poder, Benito Mussolini ordonèt de sometre militarament la region. Aquò entraïnèt una insureccion dura en Cirenaïca que foguèt batuda per lei metòdes fòrça durs dau generau Rodolfo Graziana (bombardaments aerians, camps de concentracion...) en 1930-1931.
Après la somission de Libia, leis Italians donèron lei tèrras dei presoniers dei camps a de colons. Dins aquò, aqueu procès de colonizacion durèt gaire car la region foguèt ocupada per lei Britanics e seis aliats en 1942-1943. La guèrra devastèt lo país e lei venceires favorizèron lei Senousis au detriment dei colons. En 1947, lo tractat de patz amb Itàlia transferiguèt la sobeiranetat en Libia ai Nacions Unidas. Londres i favorizèt la formacion d'un govèrn locau dirigit per Muhammad Idriss. En 1950, foguèt proclamat rèi per una assemblada de captaus e l'annada seguenta, una constitucion federala foguèt adoptada. Enfin, lo reiaume venguèt independent en decembre de 1951.
La Libia independenta[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume de Libia[modificar | modificar la font]
Lo rèi Idriss exilèt rapidament lei caps dau Partit Nacionau dau Congrès (de tendància panarabe) e s'apielèt sus lei caps tradicionaus. Obtenguèt tanben d'ajudas importantas de part deis Estats Units e dau Reiaume Unit en cambi de la cession de basas militaras. En 1956, de jaciments de petròli foguèron descubèrts que son esplecha assegurèron rapidament de revenguts fòrça importants. Pasmens, aquelei richessas destabilizèron la societat libiana car enriquiguèron sustot lei populacions urbanas. Ansin, lo rèi deguèt pauc a pauc faciar l'oposicion dei caps tradicionaus (confrariás, tribüs...) e d'una generacion novèla d'oficiers aguent recebut una educacion occidentala. En 1969, un grop d'oficiers inspirats per lo modèl de Nasser reversèt donc la monarquia.
Lo periòde de Moammar al-Gaddafi[modificar | modificar la font]
Moammar al-Gaddafi gardèt lo poder de 1969 a 2011. Instaurèt un regime d'inspiracion panaraba, panafrican e socialista qu'establiguèt de relacions fòrtas ambé lei caps tradicionaus per s'assegurar de la fidelitat dei tribüs. D'efèct, Gaddafi èra la figura principala dau Consei de Comandament de la Revolucion (CCR) que prenguèt oficialament lo poder après lo còp d'estat còntra lo rèi. Rapidament, i marginalizèt sei rivaus e poguèt liurament dictar la politica nacionala.
Obtenguèt aisament lo retirament estatsunidenc e britanic dau territòri. Puei, en 1971, nacionalizèt l'industria petroliera. Dos ans pus tard, lancèt una « revolucion culturala » e, en 1977, proclamèt la creacion de la Jamahiriya Araba Libiana Populara e Socialista. En parallèl, organizèt una campanha de repression e d'assassinat còntra seis adversaris politics que decimèt lei confrariás (especialament lei Senousis).
Gaddafi aguèt pereu una diplomacia fòrça activa destinada a sostenir sei projèctes panarabes ò panafricans. Ansin, assaièt sensa succès de realizar d'union de Libia amb Egipte (1972), Tunisia (1974) e Marròc (1984). De 1973 a 1988, assaièt de conquistar Chad mai seis aliats locaus ò son armada foguèron arrestats per una intervencion francesa. Dins lo corrent deis annadas 1980, lo govèrn libian sostenguèt divèrsei grops revolucionaris mai l'implicacion dau país dins mai d'un atemptat entraïnèt una viva reaccion dei país occidentaus (bombardaments estatsunidencs en 1986, embarg de l'ONU de 1988 a 1999...).
Dins lo corrent deis annadas 2000, Libia capitèt de normalizar sei relacions ambé leis Occidentaus, çò que permetèt la levada dei sancions internacionalas. Pasmens, lo regime demorèt fòrça autoritari e repressiu. Ansin, en 2011, la populacion aprofichèt la Prima Araba per se revòutar. A l'eissida d'una guèrra civila que durèt de febrier a octòbre, leis insurgents, sostenguts per una coalicion dominada per leis Estats Units e per França, capitèron de destrurre lei fòrças dau regime e tuar Moammar al-Gaddafi.
Libia dempuei 2011[modificar | modificar la font]
Dempuei 2011, Libia conoís una situacion d'instabilitat permanenta qu'a entraïnat una segonda guèrra civila. D'efèct, devesits entre elei, lei venceires de Moammar al-Gaddafi mau capitèron de trobar un acòrd per dirigir lo país. En parallèl, lo govèrn provisòri poguèt pas desarmar lei milícias qu'avián participat a la guèrra e establir son autoritat sus la totalitat dau territòri. Pauc a pauc, lei caps d'aquelei fòrças se transformèron en senhor de guèrra. Ansin, quand en 2014, lei divisions politicas entraïnèron la formacion de dos govèrns rivaus, lo país se devesiguèt tornarmai en dos camps enemics. Pasmens, aquel afondrament favorizèt tanben l'emergéncia de movements toaregs (poderós dins lo desèrt), de milícias formadas d'èx-partisans de Gaddafi (Bani Walid...) e de movements jihadistas (compres l'Estat Islamic dins la region de Sirte). En 2016, la situacion èra donc fòrça caotica e plusors faccions rivalas se partejavan lo territòri libian.


text:
Doncourt-sur-Meuse
Doncourt-sur-Meuse es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Coma lo sieu nom l'indica, Doncourt a vorejat per la Meuse. La municipalitat es a 6 km de Bourmont e a 9 km de Clefmont e del A 31.
Comme son nom l'indique, Doncourt est bordée par la Meuse. La commune est à 6 km de Bourmont et à 9 km de Clefmont et de l'A 31.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- 1924 : Doncourt pren lo nom de Doncourt-sus-Meuse.
- 1924 : Doncourt prend le nom de Doncourt-sur-Meuse.


text:
Saint-Voir
Saint-Voir es una comuna francofòna de Borbonés, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat #portar, al cors del periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), lo nom de Veire[1].
La commune porta, au cours de la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), le nom de Voir[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 {{{Títol}}}. Consultat lo 29 de junh de 2012. Error de citacion : Invalid
tag; name "Cassini" defined multiple times with different content


text:
Luminància
Dins lo domeni de la fotometria, la luminància es la densitat angulara e superficiala del flux luminós que incidís, travèrsa o emergís d'una superficia seguent una direccion determinada. Se pòt tanben definir coma la densitat superficiala d'intensitat luminosa en una direccion donada.
La definicion anteriora se formalizava amb l'expression seguenta:
ont:
- LV es la luminància, mesurada en candelas per mètre carrat (cd/m2).
- F es lo flux luminós, en lumens.
- dS es l'element de superficia considerat, en mètres carrats.
- dΩ es l'element d'angle solid, en estereoradiants.
- θ es l'angle entre la normala de la superficia e la direccion considerada.
La luminància se definís a partir de la magnitud radiometrica de la radiància sens mai que ponderar cada longor d'onda per la corba de sensibilitat de l'uèlh. Atal, se LV es la luminància, Lλ representa la radiància espectrala e V(λ) simboliza la corba de sensibilitat de l'uèlh:
Luminància e brilhantor (TV)[modificar | modificar la font]
D'un biais non rigorós, se pòt considerar que l'equivalent psicologic de la luminància es la "brilhantor". Per exemple, considerant lo cas de l'emission o reflexion de lutz per partida de superficias planas e difusas, la luminància indicariá la quantitat de flux luminós que l'uèlh percebriá per a un punt de vista particular. En aquel cas, l'angle solid que interèssa es lo sostengut per la pupilla de l'uèlh.
En una transmission de senhal de vidèo, la luminància es lo compausant que codifica l'informacion de luminositat de l'imatge. En tèrmes generals, es fòrça similara a la version en blanc e negre de l'imatge original. Luminància e crominància son las partidas de la codificacion de vidèo dels estandards de TV NTSC e PAL, entre autres.
La luminància s'utiliza dins l'industria de la vidèo coma mesura de la brilhantor dels ecrans de television o d'ordinator. Un ecran classic d'ordinator emet entre 50 e 300 cd/m². Lo solelh a una luminància de prèp de 1,6·109 cd/m² a miègjorn.[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ [url=http://www.nfsa.gov.au/preservation/audiovisual_terms/audiovisual_item.php?term=Luminance] Luminénce


text:
Batalha de Guadalcanal
La Batalha de Guadalcanal foguèt una de las batalhas pus importantas de la Segonda Guèrra Mondiala. Durant la primièra ofensiva americana a la Guèrra del Pacific, la marina aliada e 16 000 soldats de Estats Units assautèron, lo 7 d'agost de 1942, l'illa de Guadalcanal, alavetz ocupada pel Japon. Lo nom en clau de l'operacion foguèt Watchtower. Foguèron tanben assautadas simultanèament las illas Floridas, Tulagi, Gavutu e Tanambogo.
Los japoneses bastissián un aeropòrt dins l'illa, que poirián dempuèi el enviar d'avions e interceptar las rotas maritimas entre Estats Units e Austràlia. Los americans, australians e nouzelandeses decidiguèron d'atacar e de prene l'aeropòrt abans que ne finalizèsson las òbras. Mercé al factor estonat, prenguèron l'aeropòrt gaireben sens oposicion, en finalizant las òbras e en lo cristianant amb lo nom de Henderson Field. Mas aquò que semblava una victòria facila se compliquèt: los japoneses contraataquèron, e aquel còp los estonats foguèron los aliats, que perdèron divèrses vaissèls (en fach, lo 8 d'agost de 1942 los aliats patiguèron la màger desbranda navala de la guèrra, après Pearl Harbor, en pèrdre 4 crosators pesats en la Batalha de l'illa de Savo) e vegèron interrompudas las siás rotas d'aprovesiment dins l'illa, malgrat qu'atenguèron conservar l'aeropòrt, fach que, a la longa, acabèt en essent decisiu per la siá victòria.
Aperaquí trenta mila personas moriguèron a Guadalcanal. L'assag japonés infructuós de recuperar l'aeropòrt lor costèt près de 24 000 mòrts. Los 6000 autres foguèron de soldats aliats.


text:
Categoria:Ministre francés de la Defensa
Fins a 1932, lo ministre encargat de l'armada francesa es apelat "ministre de la Guèrra". L'apelacion de "ministre de la Defensa Nacionala" apareis alara, mas lo tèrme de "ministre de la Guèrra" dispareis pas definitivament qu'en 1947. Puèi, "ministre de la Defensa", "ministre de la Defensa Nacionala" e "ministre de las Armadas" se succedisson fins a l'adopcion definitiva de "ministre de la Defensa" en 1974.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa pas que de la soscategoria seguenta.
G
- ► Ministre francés de la Guèrra (4 P)