text:
Gòrjas de Tarn
Las gòrjas de Tarn son una clusa cavada per Tarn entre lo Causse Mejan e lo Causse de Sauvatèrra. Aquelas clusas se tròban subretot dins lo departament francés de Losera, e un pauc dins Avairon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Geologia[modificar | modificar la font]
Tarn a sa font sul Mont Losera e tot sortissent d'aquel massís granitic lo riu abòrda los Grands Causses. La traversada d'aquela zona calcària se fa per una clusa fòrça prigonda (entre 400 e 600 m) que lo riu a cavada amb lo temps entre Quesac e Lo Rosièr sus una longor de 53 km. Las gòrjas son cavadas dins de calcaris de l'èra segondària e segon las estapas d'aquela edat: a la basa de barras dolomiticas, seguent en dessús un tèrme clinat, e fin finala se per de grands bauces verticals. Aquela arquitectura relativament simpla caracteriza la partida aval de las gòrjas (entre las Vinhas e lo Rosièr) mas en amont, la preséncia de falhas (falha de Nautariba, accident submeridian de Santa Enimia que travèrsa tanben tot lo Causse Mejan) ne fa la geologia pus complèxa. Aquelas falhas son a l'origina de doas resurgéncias de debit fòrça important dins la region de Santa Enimia : la font de Burla e la font de Cossac, aquela tombant en cascada dins Tarn[1]. Las aigas d'aquelas fonts venon d'una partida importanta del Causse de Sauvatèrra e que de l'autre costat del la riu venon, amb la resurgéncia de Castelboc, tanben fòrta, del Causse Mejan (fins a l'aven d'Ures).
Curiositats e sites naturals remarcables[modificar | modificar la font]
D'amont cap aval, las gòrjas de Tarn :
- Circ de Ponhadoiras
- Circ de Sant Èli de Tarn
- Los Estreches (luòc pus estrech de las gòrjas, accessible en barca o en canoè; la clusa aicí es prigonda de 500 m e solament 1200 m separan los rebords superiors dels dos causses)
- Circ de las Balmas (aquel circ estonant es situat jol punt sublime e al nivèl d'una corba de Tarn amb particularitat d'èsser eriçat de ròcs en forma de torre, ...)
- Punt sublime (melhor punt de vista sus la clusa, nomenat atal en referéncia al punt semblable sul Colorado)
- Pas del Socit (enòrme esbudèl benlèu resultat d'un tèrratrem qu'obstruís la val e jos que despareis Tarn per ressortir un pauc pus luènh)
- Cingle del causse Mejan. Entre lo Rosièr e las Vinhas, s'agís d'una seria de ròcs e d'arcas dolomitics susplombant Tarn de granda nautor e accessiblas per un camin vertiginós. Las curiositats pus marcantas d'aquel cingle son lo ròc de Capluc, lo ròc de Cinglegros, lo Bauç del buòu (arca nauta de 40 m) e lo pas de l'Arc (autra arca).
Las gòrjas de Tarn son un site classat per França coma site naturel classé[2].
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima es fòrça mens rude que suls planòls que las enròdan, a causa subretot de la diferéncia d'altitud. L'ensolelhament es fòrça important, lo clima de tipe mediterranèu.
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Se tròba de long de Tarn una seria de castèls situats prèp lo uns dels autres. E mai d'un sus la comuna de Santa Enimia : Castelboc, La Casa, Nautarivas, ... E tanben a La Malena e pus en amont, coma a Sent Roma de Dolanh.
Activitats[modificar | modificar la font]
Lo principal axe de desvolopament d'aquela region es lo torisme amb las activitats coma:
- las passejadas
- lo canoè caiac
- los batelièrs
- l'espeleologia o visitas de las cavitats dels causses enrodants.
- la visita dels vilatges tipics : Circ de Sant Èli de Tarn, ...
- los banhs
- l'escalada
- los espòrts de natura...
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)J. Rouire et C. Rousset, Guides géologiques régionaux - Causses, Cévennes, Aubrac, 1980, Masson, ISBN 2225652740}}
- ↑ (fr) Ministère de l'écologie


c: text/html

text:
Le Portel
Le Portel es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Portel es una municipalitat littorale del -Calava situada en l'aglomeracion de Boulogne-sus-Mar. Se situa sus la Còsta de Opale, al bòrd de la Mange. Per temps clar, de la plaja, se percep las falaises blancas de las quòtas anglesas, al delà de la mar.
Le Portel est une commune littorale du Pas-de-Calais située dans l'agglomération de Boulogne-sur-Mer. Elle se situe sur la Côte d'Opale, au bord de la Manche. Par temps clair, de la plage, on aperçoit les falaises blanches des cotes anglaises, au delà de la mer.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Portel significa per alteracions successivas « lo pichon pòrt ». A l'origina, Lo Portel es un masatge caseriu de la municipalitat de Outreau. Ven una municipalitat independenta lo 13 de junh de 1856 per decrèt imperial de Napoleon III.
S'es descobèrt al Sègle XIX, al centre del vilatge (Pont Hamel) en lo lièch del Tihen (pichon ruisseau #que travèrsa la comuna), de nombrós silex talhats #que testifiquen de l'aucupacion fòrça anciana del luòc aital coma un cementèri gallo-romain a Châtillon. En 1208, Lo Portel fa partida del fief de Tihe, aliat del Pòrti de Flandre. Aquel domeni s'estendiá sus la Sala, Outreau, Manihen, Alprech, Ningles e Equihen. Aquel es pas #qu'en 1339 #que apparait per las primièras fes lo nom del Portel en lo compte del domeni de Boulogne retut a Marguerite de Evreux. S'i apren l'existéncia d'un "forn banal". En 1415, s'i a de besonh que los marines del Portel contribuissián a la mantenença del fuòc del torn de Odre (phare romain bastit jos Caligula) dempuèi lo Sant Michel fins a Paques. En 1545, lo Maréchal del Biez i establís lo sieu quartièr general en la temptativa de François Sègle I de reprene Boulogne ocupada pels Angleses. La siá populacion èra agricòla a l'origina. Vengut pichon vilatge de pescadors, en 1725, la populacion del Portel s'elevava a 120 fuòcs. Se #desvolopar fòrça rapidament al cors del Sègle XIX amb lo persec e la proximitat del pòrt de Boulogne-sus-Mar. Los marines del Portel èran tan nombrós coma aqueles de Boulogne abans la Primièra Guèrra mondiala. En 1803, per defendre los preparatius d'un débarquement en Angleterre, Bonaparte #installar lo camp d'"esquèrra" sul Portel-Outreau, lo camp de "drecha" a Boulogne sus mar cotitzat Wimereux e ordonna lo bastiment sul socle rocher del Heurt, d'un fòrt #que portarà lo nom de Fort del Heurt. En 1841, dos marines portelois son sus la nau nomenada la Polida Galina, #que pòrta los cendres de [[Napoleon Ier|Napoleon Sègle I]] en França.
Gabriel Rémy Fourcroy (1822-1905) #èsser lo primièr cònsol de la municipalitat, e #exercir de 1856 a 1870.
Césaire Gournay, #Exercir per la siá part las foncions de édile municipala pendent 23 ans.
En lo moment de la Segonda Guèrra mondiala, las 8 e 9 de setembre 1943, Lo Portel patís, en lo marc del operacion Fortitude, manœuvre de diversion de las Aliats de la Segonda Guèrra mondiala désireux de far creire a la possibilitat d'un débarquement sus la Manja, de las bombardements #que #destruir près de 90 % de las abitacions e #far mai de 500 mòrts. La Mois invalide (d'agost)M, Charles de Gaulle se #retre a la Desliurança sus las siás ruïnes. La vila #recebre la Crotz de guèrra amb estela de sòus per lo sieu sacrifici.
Reconstruit Après guèrra, Lo Portel redevint una station balnéaire freqüentada.
-
Los quais de la plaja Lo Portel.jpg
Los Quais - Lo Portel Plaja
-
La nòstra Madama de Boulogne Lo Portel.JPG
Estatua de La nòstra Madama de Boulogne - Quai de la Vèrge - O Portel
-
PLAJA del PORTEL 019.JPG
Descenuda de Plaja - Lo Portel - A esquèrra, lo cabelh, al centre, en mar, Lo Fòrt del Heurt
-
Phare de Alprech Lo Portel Calava.jpg
Le Portel signifie par altérations successive « le petit port ». À l'origine, Le Portel est un hameau de la commune d'Outreau. Il devient une commune indépendante le 13 juin 1856 par décret impérial de Napoléon III.
On a découvert au Sègle XIX, au centre du village (Pont Hamel) dans le lit du Tihen (petit ruisseau qui traverse la commune), de nombreux silex taillés qui attestent de l'occupation très ancienne du site ainsi qu'un cimetière gallo-romain à Châtillon. En 1208, Le Portel fait partie du fief de Tihe, allié du Duc de Flandre. Ce domaine s'étendait sur la Salle, Outreau, Manihen, Alprech, Ningles et Equihen. Ce n'est qu'en 1339 qu'apparait pour la première fois le nom de Le Portel dans le compte du domaine de Boulogne rendu à Marguerite d'Evreux. On y apprend l'existence d'un "four banal". En 1415, on y précise que les marins du Portel contribuaient à l'entretien du feu de la tour d'Odre (phare romain construit sous Caligula) depuis la Saint Michel jusqu'à Paques. En 1545, le Maréchal du Biez y établit son quartier général dans la tentative de François Sègle I de reprendre Boulogne occupée par les Anglais. Sa population était agricole à l'origine. Devenu petit village de pêcheurs, en 1725, la population de Le Portel s'élevait à 120 feux. Elle se développa très rapidement au cours du Sègle XIX avec la pêche et la proximité du port de Boulogne-sur-Mer. Les marins du Portel étaient aussi nombreux que ceux de Boulogne avant la Première Guerre mondiale. En 1803, pour défendre les préparatifs d'un débarquement en Angleterre, Bonaparte installa le camp de "gauche" sur le Portel-Outreau, le camp de "droite" à Boulogne sur mer coté Wimereux et ordonna la construction sur le socle rocher de l'Heurt, d'un fort qui portera le nom de Fort de l'Heurt. En 1841, deux marins portelois sont sur le navire nommé la Belle Poule, qui ramène les cendres de [[Napoléon Ier|Napoléon Sègle I]] en France.
Gabriel Rémy Fourcroy (1822-1905) fut le premier maire de la commune, et exerça de 1856 à 1870.
Césaire Gournay, exerça pour sa part les fonctions d'édile municipal durant 23 ans.
Lors de la Seconde Guerre mondiale, les 8 et 9 septembre 1943, Le Portel subit, dans le cadre de l'opération Fortitude, manœuvre de diversion des Alliés de la Seconde Guerre mondiale désireux de faire croire à la possibilité d'un débarquement sur la Manche, des bombardements qui détruisirent près de 90 % des habitations et firent plus de 500 morts. Le Mois invalide (août)M, Charles de Gaulle se rendit à la Libération sur ses ruines. La ville reçut la Croix de guerre avec étoile d’argent pour son sacrifice.
Reconstruit après guerre, Le Portel redevint une station balnéaire fréquentée.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
La Pica d'Estats (en francés Pique d'Estats) es un somal dels Pirenèus situat sus la termièra entre França e Espanha; una part es dins lo departament d'Arièja e l'autra dins la comarca catalana de Palhars Sobeiran.
Amb sos 3143 mètres, es lo trescòl del massís de Montcalm, pasmens son ascencion es de bon far (escalada, glacièr).
Situada dins lo massís del Montcalm, al sud d'Ausat dins lo Vic de Sòs, la Pica d'Estats despassa lo pic del Montcalm d'aperaquí dètz mètres. Es lo trescòl del País de Fois (Arièja) e tanben de Catalonha.
Costat espanhòl susplomba l'Estany d'Estats e l'Estany de Sotllo dins lo Pargue Natural de l'Alt Pirineu. Confronta a l'oèst lo pic de Verdaguer (3 131 m) e a l'èst la punta Gabarró (3 115 m).
Lo pic se situa dins l'airal del Pargue Natural Regional dels Pirenèus Ariegeses[3].
La Pica d'Estats es un somal granitic.
Malgrat l'altitud, possedís pauc de nevièrs.
La primièra pujada de la Pica d'Estats la faguèron Henry Russell e Jean-Jacques Denjean en 1864.
-
-
-
Vista prèpa del trescòl dempuèi lo portet.
La montada pòt se far per mai d'un camins.
La via normala se fa pel refugi del Pinet en dos jorns, una jornada per la caminada d'aprochament fins al refugi. Lo segond jorn se fa l'ascencion.
Pel costat espanhòl l'ascencion se fa dempuèi l'Estany de Sotllo e l'Estany d'Estats. Cal caminar per un pas peirós fins a un portet.
- ↑ Font : Lista dels 3000 pirenencs per massís
- ↑ Source : Géoportail avec carte IGN à l'échelle 1:25000
- ↑ Parc naturel régional des Pyrénées ariégeoises


text:
Francofonia
La francofonia es un tèrme parapluèja per recampar totas las personas que parlan francés coma lenga mairala o non.
Es tanben lo nom d'una organizacion internacionala d'una importància culturala majora.
L'organizacion[modificar | modificar la font]
L'organizacion foguèt fondada en 1970 a l'occasion de la Conferéncia de Niamey (Nigèr). Recampa 56 estats e govèrns, e mai 19 observators (chifras per 2010). Es de notar qu'e mai los membres ajan dat en general un estatut al francés, los observators son mens francofòns. Se tracha puslèu d'estats francofils o qu'utilizan lo francés coma lenga forestièra.
L'Organizacion fa la promocion del multilinguisme e del respècte de la diversitat. Ça que la, dins l'encastre de França, aquel respècte es encara de trobar coma lo o rementa lo Canadian Jacques Leclerc[1].
Nombre de francofòns[modificar | modificar la font]
Segon l'Organizacion, i a almens 220 000 000 de francofòns en 2010 que sabon legir, parlar, entendre e escriure. Lo nombre real dels que pòdon parlar francés es probablament superior a 250 000 000.
Los qu'an lo francés coma lenga mairala son mens nombroses, de 75 000 000 a 125 000 000 segon los autors e los critèris.
Mapa de la francofonia


text:
Molring
Molring es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Amb 17 abitants, es la municipalitat la mens poblada del departament de la Moselle.
Avec 17 habitants, c'est la commune la moins peuplée du département de la Moselle.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Caseriu Destruit a Modèl:La s
- Citada coma parròquia l'an 1361.
- En 1698, lo pòrti de Lorraine #far reconstruire lo vilatge #que i aviá abandonat.
- Levava de la prévôté de Dieuze.
- Hameau détruit au Sègle XV
- Cité comme paroisse en 1361.
- En 1698, le duc de Lorraine fit reconstruire le village qui était abandonné.
- Relevait de la prévôté de Dieuze.


text:
Pompeu Fabra
Pompeu Fabra i Poch (Gràcia, Barcelona, 20 de febrièr de 1868 - Prada de Conflent, Catalonha del Nòrd, 25 de decembre de 1948) foguèt un engenhaire e filològ catalan. Es un dels personatges mai importants dins l'adveniment e la dignificacion de l'escritura del catalan modèrn, qu'establiguèt las basas de sa normativizacion que foguèron publicadas en 1918 dins sa Gramàtica catalana. En 1939, per encausa de son catalanisme deguèt viure, coma mantun autre militant de son temps, l'exili aprèp la victòria de las tropas franquistas suls republicans e l'invasion de Barcelona.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Pompeu Fabra nasquèt en 1868 dins lo barri de la Salut de l'anciana vila de Gràcia, al sen d'una familha nombrosa. Èra lo darrièr dels 13 enfants de Josep Fabra i Roca e Carolina Poch i Martí. Pasmens de totes los mainatges del parelh ne demorèron finalament pas que tres: el e doas sòrres. En 1873, quand Pompeu aviá pas que cinc ans, foguèt proclamada la Primièra Republica dins l'estat espanhòl e alara son paire, qu'èra republican, foguèt elegit cònsol de la vila. E mai se la familha se partiguèt installar a la capitala l'an seguent, e malgrat visquèsse tota sa vida a Barcelona gardèt totjorn dins sa memòria sas originas graciencas.
Comencèt a far d'estudis per venir engenhaire industrial, mas en s'interessar a l'encòp a la filologia que dempuèi qu'èra fòrça jove s'èra dedicat a estudiar lo catalan d'una manièra autodidacta. Promoguèt, a travèrs de la revista L'Avenç, una campanha per reformar l'ortografia de 1890 1891 e publiquèt qualques ans mai tard, en 1904, amb l'escrivan Jaume Massó i Torrents, un erudit que dirigissiá l'Avenç, e l'avocat e escrivan Joaquim Casas i Carbó, un Tractat d'ortografia catalana. En 1906 participèt activament al I Congrés Internacional de la Llengua Catalana, convencion portada per un personatge carismatic e important per la lenga catalan, lo capelan malhorquin Antoni Maria Alcover. I presentèt alara una comunicacion, "Qüestions d'ortografia catalana", que li conferiguèt un grand prestigi e a partir d'aquel moment foguèt reconegut coma un lingüista de tria. Fabra publiquèt puèi, en 1912, en espanhòl, la Gramática de la lengua catalana, una de sas òbras mai importantas.
Establit a Bilbao, ont ocupava una cadièra de quimia, aprofondiguèt l'estudi dels grands romanistas. Partiguèt puèi a Badalona en 1911, per èsser professor a la cadièra de catalan (creada per la Diputació de Barcelona qu'èra presidida alara per Enric Prat de la Riba) e membre de la seccion filologica de l'Institut d'Estudis Catalans, que mai tard ne foguèt president, coma tanben de l'Institut. L'Institut promulguèt las Normes ortogràfiques en 1913, e dos ans mai tard, en 1917, espeliguèt lo Diccionari ortogràfic. Fabra publiquèt en 1918 la Gramàtica catalana, que venguèt la referéncia gramaticala oficiala de l'Institut.
Lo lingüista gracienc se dediquèt tanben a l'educacion; redigiguèt lo popular Curs mitjà de gramàtica catalana, publicat per l'Associació Protectora de l'Ensenyança Catalana en 1918.
Foguèt l'autor de las Converses filològiques, de collaboracions paregudas dins lo jornal La Publicitat, e publicadas ulteriorament dins la Colleccion "Popular Barcino". Benlèu son òbra mai famosa foguèt lo Diccionari general de la llengua catalana, sortit en 1932, que se pòt considerar coma lo primièr pas vèrs lo futur diccionari de l'Institut d'Estudis Catalans.
Gràcias a son naut prestigi scientific, foguèt nomenat en 1932 degan de l'Universitat de Barcelona sens necessitat de passar cap de concors. Pr'amor qu'èra president del patronat universitari, carga qu'ocupava dempuèi 1933, en 1934 se vegèt empresonat durant qualques meses, per encausa dels "Fets d'Octubre". Venguèt puèi fòrça popular en Catalonha.
Temps de l'exili[modificar | modificar la font]
Cinc jorns aprèp que las tropas del general Franco dintrèssen a Barcelona, lo 31 de genièr de 1939, Pompeu Fabra passava la frontièra d'estat entre Espanha e França. Aprèp sa vida venguèt mai malastrosa. A partir d'aquel moment, tot se faguèt insegur, aguèt una vida de peregrinacion, que lo portèt de París a Montpelhièr e puèi a Perpinhan abans de se poder installar definitivament a Prada de Conflent. Durant mai de dos ans, del 14 de setembre de 1945 al 22 de genièr de 1948 foguèt conselhièr de la Generalitat de Catalonha a l'exili. En 1946 presidiguèt los Jòc Florals de Montpelhièr.
Las darrièras annadas de sa vida, malgrat de condicions dificilas, contunhèt de trabalhar a l'elaboracion d'una novèla Gramàtica catalana. Se moriguèt lo 25 de decembre de 1948 a Prada sens aver pogut publicar l'òbra. Aquesta foguèt editada en 1956 per una de las autra figuras de la lenga catalana, lo lingüista Joan Coromines.
Cada an, sa tomba a Cuixà, prèp de Prada, es visitada per de milièrs de catalans encara uèi.
L'influéncia de Fabra sus la normativizacion de l'occitan[modificar | modificar la font]
L'òbra de Pompeu Fabra inspirèt tant per son biais d'organizar coma per sas causidas lo trabalh de Loís Alibèrt que considerava lo lingüista catalan coma son mèstre, e mai particularament sa Gramatica occitana segon los parlars lengadocians. Aital Alibèrt reconeguèt clarament son inspiracion venguda del trabalh de Fabra en dire amb una mena d'omenatge dins un article: "Prenèm per basa lo "Diccionari Ortogràfic" de P. Fabra"
Fabra escriguèt d'articles dins la revista Òc ont diguèt son esperança d'una reünificacion occitano-catalana: « Tinc l'esperança que això podreu aconseguir-ho si establiu una ortografia adequada, si feu un bon triatge de formes i de construccions, i si els diferents dialectes, sàviament depurats, es fan manlleus recíprocs... I haureu aconseguit més: el català vindrà a ésser llavors una variant més de la gran llengua occitana retrobada » (Òc, 1936).
Òbras[modificar | modificar la font]
- Tractat de ortografia catalana (1904)
- Qüestions de gramàtica catalana (1911)
- La coordinació i la subordinació en els documents de la cancilleria catalana durant el segle XIV (1926)
- Diccionari ortogràfic abreujat (1926)
- La conjugació dels verbs en català (1927)
- Diccionari ortogràfic: precedit d'una exposició de l'ortografia catalana (1931)
- El català literari (1932)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Pompeu Fabra per Josep Pla (un omenòt)
- Auca de Pompeu Fabra
- Causida de conversas filològicas de Pompeu Fabra


text:
Oreguer
Oreguer [1] (Oragarre en basco, Orègue en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Bardòs en Labord e Bidaishe au nòrd
- Arrauta-Sharrita a l'èst
- La Bastida de Clarença, Aiherra e Isturits a l'oèst
- Amoròs-Sucòs au sud-èst
- Sent Martin d'Arberoa au sud-oèst
- Meharin au sud
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Referéncia[modificar | modificar la font]
- ↑ Estats de Navarra, Colleccion manuscrita de 11 volums de deliberacions (1606 à 1789) - Archius departamentaus deus Pirenèus Atlantics


text:
L'economia de Veneçuèla es fòrça dependenta de l'exportacion del petròli: gaireben 90% de las exportacions del país, mai de 50% de la font de las intradas publicas, e de 30 del PIB son originats per l'indústria petrolièra. D'autras activitats economicas importantas son l'extraccion de fèrre e alumini e la produccion de acièr.
Una cauma nacionala entre decembre de 2002 e en febrièr de 2003 aguèt de consequéncias economicas importantas: lo PIB real queiguec aperaquí 9% en 2002 e 8% en 2003 - mas l'economia se recuperèt rapidament dempuèi alavetz.
Après la siá reeleccion en decembre de 2006, lo president Hugo Chávez nacionalizèt d'entrepresas d'espleitacion petrolièra, de comunicacions e d'electricitat, çò qu'amendriguèt l'influéncia estrangièra dins l'economia.


text:
Theodore von Kármán
Theodore von Kármán (en ongrés : Szőllőskislaki Kármán Tódor), nascut l'11 de mai de 1881 e mòrt lo 6 de mai de 1963, èra un engenhaire e fisician ongrés e estatsunian especializat en aeronautica entre los ans 1940 a 1960. Foguèt lo primièr director del Jet Propulsion Laboratory (JPL) de 1938 a 1944. Es d'esperel responsable de mai d'una avançadas fondamentalas en aerodinamica, subretot dins lo camp de la caracterizacion del flus de l'aire supersonic e ipersonic.
Somari
Joïnessa[modificar | modificar la font]
Tódor Von Kármán es eissit d'una familha josieva de Budapèst. Un dels seus aujòls èra lo rabin Juda Loew ben Bezalel[1]. Faguèt d'estudís d'engenhaire a l'Universitat Tecnica Reiala de la vila ara l'Universitat politecnica e economica de Budapèst. Un còp diplomat en 1902, comencèt una tèsi patronizada per Ludwig Prandtl a l'Universitat de Göttingen, puèi obtenguèt lo doctorat en 1908. Ensenhèt a Göttingen pendent quatre ans. En 1912, venguèt director de l'Institut d'aeronautic de l'Universitat tecnica de Renània-Vestfàlia a Aquisgran (RWTH), una de las mai prestigiosas universitats del país. Deguèt interrompre los seus trabalhs a la RWTH per complir lo servici militar dins l'Armada Àustria-ongresa de 1915 a 1918, que faguèt los dessenhs de l'un dels primièrs elicoptèrs. Daissèt la RWTH en 1930.
Emigracion[modificar | modificar la font]
Taïnat per de la situacion en Euròpa, en 1930 acceptèt la direccion del Guggenheim Aeronautical Laboratory del California Institute of Technology (GALCIT) e s'anèt als Estats Units d'America. En 1936, amb Frank Malina, fondèt la societat Aerojet per construire los motors de fusada JATO. Prenguèt alara la Nacionalitat estatsuninana.
Analisi dels missilis alemans[modificar | modificar la font]
Las activitats dels alemans pendent la Segonda Guèrra Mondiala dobriguèt un interès mai grand dels militars estatsunians per la recerca dins lo cap de las fusadas. Al començament de 1943, la division d'engenharia experimentala de l'Army Air Force Materiel Command donèt de rapòrts a von Kármán venent dels rensenhaments britanics descrivent de missilis alemans capable de volar sus una distància de prèp de 200 km. [2].
JPL[modificar | modificar la font]
En 1944, fondèt amb d'autres cercaires del GALCIT lo Jet Propulsion Laboratory, ara un Federally funded research and development center dirigit pel Caltech jos contrat de la NASA. En 1946, venguèt lo primièr president del Scientific Advisory Group qu'es encargat de l'estudi de las tecnicas aeronauticas per l'United States Army Air Forces. Participèt tanben a la creacion de l'AGARD, lo grop de recercas aerodinamicas de l'OTAN (1951), l'International Council of the Aeronautical Sciences (1956), l'International Academy of Astronautics (1960) e l'Institut von Karman de dinamica dels fluids, modernizacion del Centre de recercas Aeronomicas de 1929, a Rhode-Saint-Genèse, prèp de Brussèlas, en Belgica (1956).
Renom[modificar | modificar la font]
Lo renom de Kármán vent subretot de la seuna utilizacion de las aisinas matematicas per l'estudi de la dinamica ds fluids e de l'utilizacion d'aqueles resultats en practica. Von Kármán, jamai se maridèt, morriguèt pendent una visita a Aquisgran en Alemanha en 1963[3].
Prèmis[modificar | modificar la font]
Obtenguèt la Medalha Franklin en 1948 e la primièra National Medal of Science lo 18 de febrièr de 1963 del president John F. Kennedy.
Omenatges[modificar | modificar la font]
De cratèrs sus la Luna (Von Kármán) e Mart (Von Kármán), foguèron nomenats en lo seu onor.
En 1956, patronizèt la modernizacion del Laboratòri aerotecnic de Belgica, a Rhode-Saint-Genèse, prèp de Brussèlas qu'avià estat fonda en 1929 pr l'engenhaire belga Alfred Renard. Aprèp sa mòrt, lo seu nom foguèt donat al centre: Institut Von Karman de dynamique dels fluids.
En 1968, la SIAM fondèt lo prèmi Theodore von Kármán.
En 1977, l'RWTH i a lo « Kármán-Auditorium ».
Contribucions[modificar | modificar la font]
Las seunas contribucions comprenon las seunas teorias sul flambatge non elastic, lo Passatge dels revolums de Karman, l'etabilitat dels escorraments laminaris, la turbuléncil, los perfils en escorrament laminari o non laminari, las jaças limitas e l'aerodinamica supersonica. Tanben contribuiguèt à d'autres camps, coma la Deformacion elastica, las vibracions, le Transferiment termic e la cristalografia.
Donèt lo seu nom a divèrses concèptes que:
- Equacions de Foppl-von Kármán;
- Modèl de trelís de Born-von Kármán (cristalografia) ;
- Aproximaion de Chaplygin-Kármán-Tsien ;
- Equacion de Falkowich-Kármán ;
- Constanta de von Kármán}} ;
- Linha de Kármán (aerodinamica/astronautica) ;
- Passatge de Kármán ;
- Equacion de Kármán-Howarth}} (turbulència) ;
- Correlacion de Kármán-Nikuradse;
- Paramètre de Kármán-Pohlhausen]] (jaças limitas) ;
- Transformada de Kármán-Treffz (teoria dels perfils) ;
- Lei de Prandtl-von Kármán ;
- Equacion integrala de von Kármán (jaças limitas) ;
- Ogivà de von Kármán]] (aerodinamica supersonica) ;
- Passartge de revolums de Karman]] ;
- von Kármán-Tsien compressibility correction.
- Experiéncia VKS : Von Kármán Sodium (efècte dinamò dins un liquid conductor turbulent - geodinamò)
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- S. Goldstein, « Theodore von Kármán, 1881-1963, » Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society of London 12 (1966), 335-365.
- D. S. Halacy, Jr., Father of Supersonic Flight: Theodor von Kármán (1965).
- M. H. Gorn, The Universal Man: Theodore von Kármán's Life in Aeronautics (Smithsonian Institution Press, Washington, 1992).
- G. Gabrielli, "Theodore von Kármán", Atti Accad. Sci. Torino Cl. Sci. Fis. Mat. Natur. 98 (1963/1964), 471-485.
- J. L. Greenberg and J. R. Goodstein, « Theodore von Kármán and applied mathematics in America, » Science 222 (4630) (1983), 1300-1304.
- J. L. Greenberg and J. R. Goodstein, « Theodore von Kármán and applied mathematics in America, » A century of mathematics in America II (Providence, R.I., 1989), 467-477.
- R. C. Hall, « Shaping the course of aeronautics, rocketry, and astronautics: Theodore von Kármán, 1881-1963, » J. Astronaut. Sci. 26 (4) (1978), 369-386.
- J. Polásek, « Theodore von Kármán and applied mathematics » (Czech), Pokroky Mat. Fyz. Astronom. 28 (6) (1983), 301-310.
- W. R. Sears, « Some recollections of Theodore von Kármán, » J. Soc. Indust. Appl. Math. 13 (1965), 175-183.
- W. R. Sears, « Von Kármán: fluid dynamics and other things, » Physics today 39 (1986), 34-39.
- F. L. Wattendorf, « Theodore von Kármán, international scientist, » Z. Flugwiss. 4 (1956), 163-165.
- F. L. Wattendorf and F. J. Malina, « Theodore von Kármán, 1881-1963, » Astronautica Acta 10 (1964)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ S. Goldstein, « Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society »
- ↑ (en) Development of the Corporal: the embryo of the army missile program, vol. 1, Army Ballistic Missile Agency
- ↑ JPL 101, JPL


text:
Bufo periglenes
Lo grapaud daurat o grapaud de Monteverde (Bufo periglenes) es un pichon grapaud (d'environ 5 centimètres) de la familha dels bufonids que viviá dins una punhada d'endreches del bòsc de Monteverde, al Còsta Rica, en America Centrala[1]. Es classificada per l'IUCN coma espècia atuda dempuèi 2001. Pas un sol especimèn de grapaud daurat es pas estat apercebut dempuèi 1989. Aquela espècia, que foguèt descobèrta en 1960, èra confinada a una pichona region de nauta altitud del bòsc de nívols de Monteverde, dins un airal de 10 km². L'escantiment del grapaud daurat es citat coma partida del declin de las populacions d'anfibians, e es vengut l'emblèma d'aqueste declin. Lo cambiament climatic degut al rechalfament global es una de las causas avançadas per explicar sa desaparicion[2],[3].
Somari
Biologia[modificar | modificar la font]
Lo grapaud daurat es una espècia del genre Bufo (familha Bufonidae) que compren mai de 250 espècias. Viviá dins la reserva del bòsc dels Nívols de Monteverde, al Còsta Rica, dins un airal de 10 km² a 1500 m d'altitud mejana[4].
Morfologia[modificar | modificar la font]
Los adultes mascles mesuran a pena 5 cm en longor. De color jaune iranjat fosforescent[5], se distinguián de la màger part dels grapauds per lor pèl brilhanta e lusenta. Son descobreire, Jay Savage, èra tant surprés quand los vegèt pel primièr còp, que ne'n cresiá pas sos uèlhs ; es citat disant : « me cal confessar que ma reaction quand los ai vistes pel primièr còp èra una mescla d'incredulitat e de dobte, coma se qualqu'un los aviá trempats dins de pintura esmaltada »[6]. La femèla de l'espècia èra leugièrament mai granda que lo mascle, e son aspècte èra pro difrrent. Al luòc d'èsser brilhantas, las femèlas èran de color verd oliva o negras amb de tacas escarlatas enrodadas de jaune.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Pounds & Savage (2004). Bufo periglenes. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. Retrieved on 11 May 2006
- ↑ Flannery, Tim (2005). The Weather Makers. Toronto, Ontario: HarperCollins, 114-119. ISBN 0-87113-935-9
- ↑ J. Alan Pounds, Michael P.L. Fogden, and John H. Campbell (1999). Biological response to climate change on a tropical mountain. Nature 398: 611-615.
- ↑ Neville, Jennifer J. "The Case of the Golden Toad:Weather Patterns Lead to Decline". North Ohio Association of Herpetologists online. URL accessed July 27 2006.
- ↑ Crump, Marty. In Search of the Golden Frog (1998) quoted in Flannery.
- ↑ Savage, Jay quoted in Neville, Jennifer J.
- Savage, Jay M. (1966) : An extraordinary new toad from Costa Rica. Revista de Biología Tropical 14: 153–167.
- Pounds & Savage (2004). (en) Bufo periglenes. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. Retrieved on 11 May 2006. Database entry includes a range map and a brief justification of why this species is listed as extinct.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias taxonomicas[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 202074 Bufo periglenes Savage, 1967 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Bufo periglenes (en)
- Referéncia IUCN : espècia Bufo periglenes Savage, 1967 (en)
- Referéncia CITES : espècia Bufo periglenes Savage, 1967 '1966' (fr+en) (sul sit de l'UNEP-WCMC)
- reparticion : Bufo periglenes Savage, 1967 '1966' (fr+en)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Le crapaud orange du Costa Rica, Bufo periglenes, est considéré actuellement comme disparu! traduccion en francés del tèxte de ADW


text:
Denis Diderot
Denis Diderot (Langres, lo 5 d'octobre de 1713 - París, 31 de julhet de 1784) foguèt un escrivan, filosòf e enciclopedista francés del sègle XVIII. Escriguèt Jacme lo Fatalista (Jacques le fataliste), Letra suls cècs (Lettre sur les aveugles), La paradòxa del comedian (Le paradoxe du comedien), Lo filh natural (Le fils naturel), lo Nebot de Rameau (Le neveu de Rameau), de La Religiosa, creèt una revista de critica d'art (Salons), e foguèt coautor de l'Enciclopèdia.
Dirigiguèt de 1751 a 1772 la redaccion de la primièra enciclopèdia universala editada en França (la segonda del mond occidental, doncas que lo anglés Ephraim Chambers faguèt lo meteis en 1729), jol nom de L'enciclopèdia, o diccionari rasonat de las sciéncias, arts e mestièrs (Lo encyclopédie, uòu Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, 28 volums, 71 818 articles, 2885 illustracions). I participèron Voltaire, Montesquieu, Jean-Jacques Rousseau e Jaucourt entre d'autras.
Biografia[modificar | modificar la font]
Denis Diderot nasquèt lo 5 d'octobre de 1713 a Langres (França). Comencèt la siá educacion en lo collègi jesuista, en atenhent èsser mèstre d'arts en gra de filosofia als 19 ans (1732).
Estudièt de leis, en contra de l'opinion del sieu paire, que voliá que lo sieu filh dintrèsse en lo clericat. Quand, als 21 ans (1734), Diderot li parlèt al sieu paire del sieu desir d'èsser escrivan, aquel o refusèt e Denis comencèt una vida boèmia que deviá durar 10 ans.
Als 30 ans (1743), Diderot se maridèt amb Antoinette Champiom, una modista fòrça catolica. A causa de la classa sociala que li aperteniá a el la femna, lo ligam foguèt considerat inadequat, doncas de mai Champion aviá pauca educacion e mancava de dòte. Malgrat aiçò, Diderot e Antoinette aguèron una filha: Angelique Diderot.
Quand la sòr monja de Diderot moriguèt, l'opinion d'aquel sus la religion se vegèt afectada. Malgrat aiçò, foguèt reconegut per las siás òbras e foguèt elegit membre de l'Academia Francesa. S'enriquiguèt pas per las siás òbras, pròva d'aiçò es que li calguèt vendre la siá bibliotèca per li poder ofrir un dòte a la siá filha Angelique. Foguèt Catarina II de Russia, una activa escrivana de cartas a Madame Geoffrin, qualas comandèt crompar la bibliotèca quand coneguèt las dificultats economicas de Diderot a causa qu'avián un amic en comun: Grimm.
Foguèt empresonat en 1749 dins lo castèl de Vincennes, ont corregiguèt l'enciclopèdia e poguèt manténer correspondéncia amb los sieus companhs de trabalh.
En l'ivèrn de 1773, amb 60 ans, Diderot foguèt convidat a la cort de Sant Petersborg. Passèt ailà divèrses meses coma conselhièr de la tsarina Catarina II de Russia. Ela declarèt un còp que «acabi las miás convèrsas amb el amb las cueishas maceradas e negras de cardenals. De sòrta que me soi vist obligada a plaçar una taula entre el e ieu».
Diderot moriguèt a París (França) lo 31 de julhet de 1784. Aviá 70 ans.
- Naissença a Langres
- Filosòf francés
- Filosòf del sègle XVIII
- Filosòf atèu
- Dramaturg francés del sègle XVIII
- Critic d'art
- Teorician del teatre
- Enciclopedista
- Adversari de la pena de mòrt
- Acadèmia de Berlin
- Ancian estudiant de l'Universitat de París
- Denis Diderot
- Naissença en 1713
- Decès en 1784
- Escrivan francés del sègle XVIII
- Filosòf de las Luses


text:
Ulaan Baatar
Ulaan Baatar, Ulaanbaatar o Ulan Bator (mongòl: yлaaHбaaTap ) es la capitala de Mongolia. Es situada al nòrd del país, leugièrament a l'èst del centre de Mongolia, a 1350 m d'altitud, pròcha del Riu Tuul, en una val al pè del mont Bogdo Uul.
Son altitud pro enauçada e sa localizacion aluenhada de las còstas fan que la capitala ten un clima subartic.
Sa populacion èra estimada a 989 900 abitants, en 2007. Sa superfícia totala es 4704 km².
Ulan Bator aguèt de noms divèrs dins son istòria. Entre 1639 e 1706, èra conegut coma Örgöö (mongòl: Өprөө, residéncia), e de 1706 a 1911 coma Ikh Khüree, Da Khüree o simplament Khüree (mongòl: Иx = "grand", Xүpээ = "camp"). Son nom chinés èra Kulun (chinés tradicional: 庫倫; chinés simplificat: 库伦; pinyin: Kùlún). A partir de l'independéncia en 1911, amb lo sèti del govèrn e lo palais del Bogd Khan, la vila cambièt de nom per Niislel Khüree (mongòl: Hийcлэл ="capitala").
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- Vila d'Ulan Bator sit oficial {an}


text:
Batalha de Gaugamèlas
La batalha de Gaugamèlas se debanèt le 1èr d'octobre de 331 dins lo plan de Gaugamèlas[1], dins lo Nòrd de l'Iraq d'uèi, mas la localizacion exacta de la batalha es pas plan establida, abitualament se situa a l'èst de la vila de Mossol (36° 21′ 36″ N 43° 15′ 0″ E / 36.36000, 43.25000). Es l'afrontament decisiu entre l'armada d'Alexandre lo Grand e aquela de Dàrius III. A l'eissida de la batalha, considerada coma una de las pus importantas de l'Antiquitat per las fòrças implicadas, lo reialme de Macedònia aviá vencit definitivament l'Empèri Pèrsa aquemenida.
Aquela batalha es a vegadas, un pauc abusivament, nomenat batalha d'Arbèlas en referéncia a la ciutat d'Arbèlas / Adiabèna (Erbil dins lo Curdistan actual), situada a aperaquí 100 km del camp de batalha.
Somari
Contèxte istoric[modificar | modificar la font]
L'armada macedoniana debarquèt en Asia Menora en mai 334 e venquèt los Satrapas sur las ribas de Granica. En novembre 333, l'armada pèrsa, comandada per Dàrius en persona, foguèt vencida a batalha d'Issos en Cilícia antica. Alexandre comencèt alara la conquista de Fenicia e d'Egipte. Puèi a la prima 331, l'armada macedoniana marchèt cap a Eufrates que lo traversèt, sens opposicion vertadièra, fin de julhet.
Dàrius decidiguèt de formar una armada pèr tòca de ganhar la batalha decisiva. Alara Alexandre, a la plaça de marchar cap a Babilònia segon son plan inicial, tornèt cap al nòrd e passèt Tigre en setembre de 331. Aprèp qualques jorns de marcha, Alexandre aprenguèt que l'armada pèrsa, fòrça superiora en nombre, l'esperava dins lo plan de Gaugamèlas a prèp de cent de quilomètres d'Arbèlas.
Sos oficièrs mai ancians, subretot Parmenion, inquiet per la dificultat qu'auriá agut de foragetar en plan jorn una armada tan nombrosa, conselhèron Alexandre d'atacar los enemics pendant la nuèch, mas Alexandre lor respondèt que volèt pas « evadir la victòria »[2]. Certans aprovèron pas aquela causida e foguèron encara mai preocupats quand Alexandre, al contrari d'abitud, dormiguèt d'un sòm prigond la nuèch abans lo combat, coma se ja se pensava vencit[3]. Pendent la batalha, los soldats observèron un eclipsi.
Debanament de la batalha[modificar | modificar la font]
Òrdre de batalha[modificar | modificar la font]
Dàrius, aguent aprés de son escac a la batalha d'Issos, causiguèt un terren mai favorable: un grand replan regular, que faguèt sortir las peiròlas per que la cavalariá e los carris fagan de manòbras mai aisidas[4]. Tanben faguèt plantar de picas de fèrre dins lo sòl per ferir los cavals adversaris[5].
Amb prèp de 277 000 fantassins, 23 000 cavalièrs, 200 carris de dalhas e 15 elefants de guèrra[6], Dàrius comptava de profeitar d'una granda superioritat numerica, sièis còps mai granda que las fòrças opausadas, malgrat l'eterogeneïtat de son armada; perque al contrari qu'a Issos ont aviá alinhat sonque de persans (levat los mercenaris grècs), a Gaugamèlas opausèt a Alexandre de soldats venguts de tot l'Empèri[7]. Alexandre alinhèt 40 000 soldats a pè, que 31 000 falangitas, e 7000 cavalièrs, mens nombroses que los Persans mas parfèitament entraïnats e equipats.
Podent pas contornar l'immensa formacion pèrsa amb sa tecnica abituala del martèl e de l'enclutge[8], Alexandre deguèt desplegar son armada d'un biais diferent de l'estrategia abituala. Decidiguèt d'utilizar un plaçament en escalon, excepcional a l'epòca, que li permetiá d'ocupar lo maximum de terren e de prendre al revèrs los flancs advèrses: las tropas son doncas posicionadas escaladas las unas a respècte de las autras. Las falanjas èran organizadas en carrat de 256 òmes (16 òmes sus 16 linhas) amb los combatents mai experimentats dins las primièras linhas.
Coma de costuma, Alexandre placèt al centre de son dispositiu la falanja, aparada al flanc esquèrre pels oplitas e los peltastas, e al flanc drech pels ipaspistas. Alexandre ordenèt la cavalariá suls flancs. Menèt lo flanc drech al cap de la cavalariá pesuga dels Companhons macedonians e de frondaires de primièra amagats per aqueles. E lo flanc esquèrre, format dels cavalièrs tessalians e Trácias èra comandat per Parmenion[9].
Alexandre participèt doncas directament als combats sus son caval Bucefal coma per totas sas batalhas, alaras que Dàrius, el, comandava son armada enrès.
Engatjament[modificar | modificar la font]
Dàrius foguèt lo primièr a far avançar sas tropas[10]; envièt sa cavalariá sul flanc macedonian mai repliegat, ont podiá manobrar melhor. Aquela tactica èra estat prevista per Alexandre que ne profeitèt per partir sus sa drecha tot ne demorant a distància. Lo front s'espandiguèt alara en largor e demandava qu'una partida de las tropas pèrsas seguiguèsse lo desplaçament de la cavalariá d'Alexandre.
Dàrius envièt sos carris per véncer rapidament lo centre advèrs. La falanja macedoniana repossèt la carga fasent escart a l'arribada dels carris, creant de pichons traucs dins la formacion del front[11]. Los cavals, per instint, se precipitèron cap a aquelas duberturas puslèu que de dintrar dins los falangitas que puntèron lors sarissas. Los conductors dels carris lèu foguèron forajrtats del combat. Lo rei persan, vesent sas unitats de cavalièrs en dificultat, lancèt una granda partida de son infantariá leugièra.
Movement decisiu[modificar | modificar la font]
Pendent que, Alexandre capitanejant los Companhons estendèt tant lo front pèrsa que venguèt pas mai solidari. Dàrius remarquèt aquel movement mas faguèt perseguir lo jove rei. Alara que las doas colomnas de cavalariá èran a mand de se jónher, Alexandre faguèt un movement aviat de cambiament de direccion, descobrissent los frondaires qu'ataquèron e bloquèron sul còp la cavalariá pèrsa, e foncèt dins lo centre despoblat de l'armada pèrsa ont èra Dàrius. En efèit, a causa de son efectiu reduch, Alexandre aviá previst de se lançar dins un combat entre el meteis e Dàrius per qu'un còp lo rei pèrsa mòrt, son armada se renda.
Ajuda a Parmenion[modificar | modificar la font]
Mas sul flanc esquèrre macedonian, pendent que la ruptura venguèt un succès, los combats tornèron a l'avantatge dels Persans, jos l'accion del satrapa Mazaïos[12] que capitèt a crear un trauc fins a la garda enrè de Parmenion. Al centre, Alexandre, sa cavalariá e una partida de l'infantariá leugièra, qu'aviá capitat a alunhar las cargas de l'armada pèrsa, foncèt cap a Dàrius. Lo rei persan fogiguèt e s'anèt del camp de batalha seguit per sa garda.
Alexandre deguèt causir entre perseguir Dàrius o ajudar sas tropas. Fasent la causida de la rason, abandonèt Dàrius per venir en ajuda al flanc esquèrre damatjat.
Los òrdres de retirada passèron mal a tota l'armada pèrsa e los combats contunhèron doncas pendent d'oras, s'acabant per la victòria complèta de l'armada macedoniana.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Dàrius capitèt a fugir cap a Arbèlas amb son batalhon d'Immortals e dels cavalièrs de Bactriana mas daissèt son tresaur, estimat a 4 000 talents (entre 75 e 100 tonas d'argent) e sas armas personnalas[13]. Alexandre lo preseguèt, frustrat d'aver pas capitar a tuar lo Grand Rei. Mas entendent l'apèl de Parmenion qu'encara combatiá los cavalièrs de Dàrius, decidiguèt d'abandonar la perseguida per se portar al secors.
Dàrius moriguèt qualques temps aprèp dins las montanhas de Media, assassinat per sos satrapas en julhet de 330. Aprèp aquela victòria, Alexandre foguèt coronat rei d'Asia dins une ceremonia fastuosa celebrada a Arbèlas, puèi torna en vencidor dins Babilònia en octobre de 331.
Lo satrapa Mazaïos, pasmens sas nautas foncions jos Dàrius, venguèt al servici d'Alexandre, aquò lo comprenguèron pas los amics d'Alexandre.
Notas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon Plutarc dins Vida d’Alexandre lo Grand, lo nom de Gaugamèlas significa, en persan, l' « ostal del camèl ».
- ↑ Plutarc, Vida d’Alexandre lo Grand.
- ↑ id "Plutarc"
- ↑ (fr)Pierre Briant, Alexandre le Grand, de la Grèce à l'Inde, Gallimard, 1987.
- ↑ id "Briant"
- ↑ Lo chifratge es imprecís e lo cal prendre amb precaucion.
- ↑ L'Empèri Pèrsa essent fòrça espandit, los soldats de l'armada son de cultura, de lenga e d'etnias diferentas. Lor armament e lors tecnicas de combats èran tanben diferents.
- ↑ La formacion d'Alexandre s'estendiá sus 2 km e la formacion de Dàrius sus 4 km.
- ↑ Per l'òrdre de batalha de las tropas macedonianas vejatz Diodoro de Sicília, (fr) Bibliothèque historique, XVII, 57.
- ↑ Pel dispositiu de Dàrius vejatz Arrien, Anabase, 3, 11, 3, d'aprèp Aristobul que cita de documents pèrsas preses aprèp la victòria.
- ↑ id "Briant"
- ↑ id "Briant"
- ↑ id "Briant"
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Paul Goukowsky, Alexandre et la conquête de l'Orient dans Le monde grec et l'Orient, II, PUF, 1975 ;
- (fr) Antonis et Pavlo Georgakis, Arbèles, Socomer, coll. « Les grandes batailles de l'histoire », 1989.
- (fr) Pierre Briant, Alexandre le Grand, de la Grèce à l'Inde, Gallimard, 1987.
- (en) Peter Green, Alexander to Actium : The Historical Evolution of the Hellenistic Age, 1990 ;
- (en) N. Sekunda et J. Warry, Alexander the Great : His Armies and Campaigns 334-323 BC, London, 1998.


text:
Virus H1N1
Los Influenzavirus A jos-tipe H1N1 designan los virus de la gripa apartenent al sostipe H1N1 de la linhada d'Influenzavirus A. Se caracterizan per un poder patogèn elevat per l'èsser uman, que son responsables de gaireben la mitat de totas las infeccions de gripa umana e especialament d'una granda part dels cases de gripa sasonièra.
D'unas socas de H1N1 son endemicas als umans, d'autras son endemicas dins los aucèls (gripa aviària) e los pòrcs (gripa porcina).
De virus del sostipe H1N1 son responsables de las pandemias de gripa de 1918 e de 2009 e mai d'una part de las gripas pandemicas sasonièras.
Lo nom H1N1 indica que lo virus presenta a sa superfícia la combinason de doas moleculas-antigènas :
- l’emaglutinina de tipe 1 ;
- la neuraminidasa de tipe 1.
Istòria[modificar | modificar la font]
Gripa de 1918[modificar | modificar la font]
Un virus presentant la combinason antigenica H1N1 foguèt responsable de la pandemia de gripa dicha espanhòla de 1918-1919, que tuèt gaireben trenta milions de personas. Lo pauc de coneissença sus la vida dels virus permet pas de saber cossí aquel virus apareguèt puèi desapareguèt en 1919 e tornèt aparéisser d'un biais fòrça mens virulent.
Gripa de 1977-1978[modificar | modificar la font]
De mai, un virus H1N1 foguèt tanben responsable de la pandemia de 1977-1978 amb una mortalitat relativament bassa. Se trobèt dins d'autres epidemias localas, coma als Estats Units e en Espanha dempuèi 2007.
Gripa de 2009[modificar | modificar la font]
Al mes de març de 2009, un virus H1N1 a fach son aparicion en Mexic jos un biais genetic inedit, e se propaga rapidament a l'entorn del mond. Segon un rapòrt de l'OMS al mes de junh de 2009, la mortalitat es flaca e tòca principalament de personas ja afeblidas mas que 30% a 50% dels cas arriban dins de personas joves e en bona santat. Dins la majoritat dels cas, los malauts an presentat que de simptòmas benignes e lor garison foguèt rapida e completa.
Las personas presentant los simptòmas de la gripa A(H1N1) son tractadas amb de paracetamol e per los cas pus sevèrs amb d'inibitors de la neuraminidase dels virus gripals coma l’oseltamivir o lo zanamivir
L'11 de junh de 2009, l’OMS a passat l'epidemia dins la fasa 6; la gripa A (H1N1) de 2009 es considerada doncas coma una pandemia.


text:
754
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 754 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Consequéncia de la campanha iconoclasta començament en 752 qu'entraïnèt divèrsei controvérsias teologicas, compres entre l'emperaire e lo patriarcat, un concili se debanèt entre lo 10 e lo 8 d'aost a Hiereia. Eveniment major gropant 338 evesques, permetèt a l'emperaire d'afirmar sa posicion sus lo clergat.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau califa Al-Saffah. Son fraire Al-Mansur li succediguèt. Gràcias a l'ajufa dau generau Abu Muslim al-Khurasani, lei resisténcias au sen de l'aristocracia dau Califat foguèron rapidament rompudas.


text:
Telefòn roge
Lo telefòn roge es una linha de comunicacion dirècta establida lo 30 d'aost de 1963 entre leis Estats Units d'America e l'Union Sovietica après la crisi de Cuba que menacèt d'entraïnar un conflicte mondiau en 1962. Son objectiu èra de permetre una comunicacion entre lei caps dei dos blòts de la Guèrra Freja dins lo cas d'una crisi grèva menaçant de se transformar en guèrra nucleara. Maugrat son nom, la linha èra en realitat magerament constituida d'un telescriptor que foguèt pauc a pauc modernizat en foncion dei progrès de la tecnologia informatica. D'autrei linhas son estadas apondudas dempuei 1963 entrei d'autrei poissanças nuclearas coma França e URSS, Paquistan e Índia ò Estats Units e China.


text:
Magrèb
Magrèb (en arabi Maghrib, "Oèst") es una region vasta d'Africa, al nòrd-èst, entre Nil, la mar Mediterranèa, l'ocean Atlantic e l'Africa Negra. Englòba Berberia (lo territòri de la cultura berbèra) e correspond tanben a la region culturala occidentala dels Païses Arabis. Ne fan partida los estats actuals de Mauritània, del Sahara Occidental, de Marròc, Argeria, Tunisia e Libia.
Lo gentilici es maugrabin -a.
Dins l'amira dels Païses Arabis, la nocion de Magrèb (en arabi Maghrib, « Oèst ») s'opausa a aquela de Mashrèc (Mashriq, « Èst »).


text:
Diplodòcus
Lo Diplodòcus "Dobla biga") es un genre de dinosaures sauropòdes diplodocids, que visquèron a la fin del periòde Jurassic, fa aperaquí 150 a 147 milions d'ans, als Kimeridgian e Titonian, en çò qu'es uèi America del Nòrd.
Lo Diplodòcus es un dels dinosaures pus comuns de la part superiora de la Formacion Morrison, una sequéncia de sediments marins e alluvionaris depausats a l'entorn de 150 a 147 milions d'ans enrè.
Lo Diplodòcus es entre los dinosaures mai facilament identificables, amb la siá forma classica, còl e coa longa e quatre patas robustas. Pendent fòrça ans, èra lo dinosaure mai long conegut. Sa talha granda pòt aver constituit un empachament als predadors Allosaurus e Ceratosaurus que de rèstes se son trobats dins las meteisses estratas, çò que suggerís que coexistiguèron amb lo Diplodòcus.


text:
Pau Lafont
Pau Lafont (en francés: Paul Laffont; Lo Mas d'Asilh, 25 d'abril de 1885 - Rimont, 13 de julh de 1944) èra un politician occitan del país de Fois que foguèt deputat de 1914 a 1930 e puèi senador d'Arièja de 1930 a 1944.
Biografia[modificar | modificar la font]
Pau Lafont faguèt d'estudis de drech. Passèt lo doctorat e venguèt avocat al tribunal de Tolosa.
Venguèt membre del partit republican radical e se presentèt a las eleccions legislativas del 10 de mai de 1914. Foguèt elegit deputat de l'arrondiment de Sant Guironç per 8.644 vòtes sus 17.395 votaires, quand aviá pas que 29 ans.
Pau Lafont se prononcièt a favor de la delegacion de poders al marescal Pétain lo 10 de julh de 1940. Pasmens l'evolucion del Govèrn de Vichèi li agradèt pas ges e s'engatgèt dins la Resisténcia.
Moriguèt lo 13 de julh de 1944 a Rimont durant los combats que se faguèron per liberar lo país de Fois.


text:
Jacques Derrida
Jacques Derrida (El-Bihar, Argeria, 15 de julhet de 1930 — París, 8 d'octobre de 2004), francés nascut en Argeria, considerat un dels pensaires e filosòfs contemporanèus mai influents . Foguèt lo primièr a desvolopar lo mètodi de pensada de la desconstruccion, pausat per l'òbra de Martin Heidegger.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nascut en Argeria d’una familha josièva de classa mejana passèt dins la seuna vila natala tota la seuna enfància.
Pendent la prima adolescéncia, alara en França, comencèt a s'interessar a la filosofia legissent Rousseau, Nietzsche, André Gide e Albert Camus. En 1952 dintrèt a l’Ecole Normale Supérieure, onte legissiá Kierkegaard, Martin Heidegger e Louis Althusser.
En junh de 1957 se marridèt amb la psicoanalista Marguerite Aucouturier (amb que aguèt dos filhs, Pierre nascut en 1963 e Jean en 1967). Qualques meses aprèp deguèt tornar en Argeria per far lo servici militar. Demandèt a èsser afectat coma mèstre dins una escòla per filhs de soldats a Kolea, prèp d’Argièr. Pendent mai de dos ans foguèt soldat e ensenhèt lo francés e l'anglés a de joves argerians.
En 1959 contunhèt a èsser professor dins un licèu de Le Mans. Al 1964 ganhèt lo prèmi Jean Cavaillès de epistemologia per la seuna traduccion de L’origina de la geometria de Edmund Husserl. De 1960 a 1964 foguèt professor de filosofia a La Sorbona.
En 1965 venguèt de director d’estudis de l’École Normale Supérieure, pel departament de filosofia. La seuna participacion dins un grop d'intellectuals energissent franceses a la Johns Hopkins University començant atal los seus frequents viatges als Estats Units d'America onte la seu pensadat influiguèt fòrça. En 1967 publiquèt los seus primièrs tres libres e pendent totes los ans 1970 participèt amb d'autres autors coma Jean-Luc Nancy, Philippe Lacoue-Labarthe e Sarah Kofmaen, dins divèrses projèctes, coma la creacion de l’Editorial Galilée.
En 1967 publiquèt tres de las seuna òbras mai importantas e que fabreguèron la seuna celebritat dins los mediás filosofic e academic: De la gramatologia, L'escritura e la diferéncia e La vòtz e lo fenomèn. Participèt tanben a l'importanta revista de critica francesa Tel Quel.
En 1983 foguèt cofundador del Collège international de philosophie (CIPH), que ne foguèt lo primièr president. Dins los ans seguents foguèt professor a l'University of California, Irvine. Tanben contunhèt amb la tasca agonidoira de conferencièr per divèrsas universitats nordamericanas, de las mai importantas.
Derrida èra membre de l'American Academy of Arts and Sciences e recebèt en 2001 l’ Adorno-Preis de l'Universitat de Frankfort. Tanben foguèt nomenat doctor Honoris causa per la Cambridge University, la Columbia University, The New School for Social Research, l'University of Essex, l'University of Leuven, lo Williams College e l'University of Silesia.
En 2003 se diagnostiquèt un càncer de pancreas, e per aquò mermèt fòrça las seunas activitas de conferencièr e professor. Moriguèt a París lo 8 d’octobre de 2004.
Cal destacar lo seu engatjament dins lo seu trabalh, la seuna participacion als movements estudiants de maig de 68, o las seunas accions contra la guèrra del Vietnam. En 1981 fondèt l’associacion Jean-Huss per ajudar los intellectuals chècs disidents. En 1983 tanben participèt a las activitats culturalas en favor de Nelson Mandela e contra lo govèrn de Apartheid de Sud-Africa. Cal destacar la collaboracion dins la campanha per liberar lo jornalista negre Mumia Abu-Jamal e l'oposicion a l’ocupacion de l’Iraq en 2003.
Filosofia[modificar | modificar la font]
Derrida aperten al moviment filosofic nomenat del 68. L'apòrt mai important de la seuna pensada es la desconstruccion. Lo discors desconstructuvista identifica l'incapacitat de la filosofia d'establir una demorança establa.
La desconstruccion es un tipe de pensada que critica, analiza, e examina fòrça los mots e los seus concèptes. La majoritat dels estudis de Derrida mòstran una granda dòsi de revòlta e de critica del sistèma, es per aquò que foguèt qualificat un temps coma un pensaire d'extrèma esquèrra.
La pensada de Derrida dins son temps[modificar | modificar la font]
Derrida tenguèt un impacte significatiu dins la filosofia continentala europèa e dins la teoria literària, subretot mejans la seuna associacion amb lo critica literari Paul de Man. Pasmens, i a controvèrsia sus fins a quin punch existís un resson entre la teoria de Derrida e la desconstruccion que se desvolopèt dins la critica literària. Derrida tanben fa referéncia a la filosofia analitica dins la seuna òbra, subretot a J.L. Austin.
Lo seu trabalh es sovent associat al postestructuralisme e al postmodernisme, mas l'associacion amb lo segon es pas abotida. Jean-François Lyotard es un pont mai segur entre la desconstruccion e lo posmodernisme, desenvolupant la dralhas filosoficas del posmodernisme, que Derrida utilitzèt dins de longs dialògs admeten pas relacion clara entre las òbras d'ambedos. Figuras consideradas dins lo meteis domèni de la desconstruccion definiguèron de tendéncias modernistas mai que postmodèrnas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (ca) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en catalan intitolat « Jacques Derrida ».


text:
Silly-Tillard
Silly-Tillard es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Es vesina de las municipalitats de Hodenc-l'Avesque e de Noailles.
Elle est voisine des communes de Hodenc-l'Évêque et de Noailles.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ancian Luòc gallo-romain #qu'a dépendu de contunh de la baronnie de Monchy. Lo castèl fòrt i aguèt pres e destruit per Henri IV l'an 1589 pels ligueurs.
Ancien Site gallo-romain qui a dépendu ensuite de la baronnie de Monchy. Le château fort fut pris et détruit par Henri IV en 1589 par les ligueurs.


text:
Guipuscoan
Eth guipuscoan (gipuzkera en basc) ei un dialècte deth basc, coneishut tanben coma basc centrau, que se parle ena partida centrau de Guipuscoa e ena vath de Sakana (Navarra).
Extension[modificar | modificar la font]
Eth guipuscoan non se parle en Guipuscoa tota. Ena vath der arriu de Deba, des de Leintz Gatzaga denquia Elgoibar se parle biscaïn, e en Oiartzun e ena vath der arriu de Bidassoa se parle naut-navarrés. Totun era frontèra entre eth guipuscoan e eth naut-navarrés ei a cambiar en favor des trèits guipuscoans, segur en consequéncia deth prestigi qu’a tengut eth guipuscoan pendant molt de temps e era influéncia des miejans de comunicacion en Guipuscoa.
Variantes deth guipuscoan[modificar | modificar la font]
Eth guipuscoan actuau qu’a quate variantes principaus:
- Variante de Beterri (des dera zòna de Tolosa denquia Sant Sebastian).
- Variante de Goiherri.
- Variante dera zòna de Urola (des de Zarautz a Mutriku).
- Guipuscoan de Navarra (vath de Burunda, Etxarri Aranatz).
Importància[modificar | modificar la font]
Eth guipuscoan a estat un des dialèctes principaus istorics deth basc, e a estat lengua literària des del sègle XVIII en dauant. En eth se base en bona part eth basc unificat qu’ei eth emplegat majoritariaments ena educacion, era literatura e es miejans de comunicacion.
Uei dia eth guipuscoan, coma es auti dialèctes deth basc, e en generau eth basc que parlen es guipuscoans, qu’ei de mès en mès remplaçat peth basc unificat (euskara batua), en tot seguir atau es miejans de comunicacion e era literatura redigits ena lengua estandard .


text:
Agent immobiliari
L'agent immobiliari (tanben agent d'afars o mèstre d'afars) es l'intervenent que òbra coma intermediari / acordaire entre vendeires e crompaires d'un ben immobiliari. Lo tèrme s'utiliza mai que mai per designar lo detentor d'una carta professionala e/o lo proprietari de l'agéncia immobiliària, per oposicion amb los negociadors immobiliaris, siá emplegats de l'agent, siá agents comercials.
Lo tèrme se pòt referir tanben a l'intermediari entre proprietaris e logataris d'un ben immobiliari, o administrator de ben. Se sovent s'agís del meteis professional, se pòt distinguir entre l'agent immobiliari, que son ròtle es de:
- trobar un logatari
- eventualament, redigir un contracte d'arrendament
E l'administrator de ben (tanben regidor o mèstre d'afars), que son ròtle es de:
- trobar un logatari
- eventualament, redigir un contracte d'arrendament
- establir l'estat dels luòcs
- collectar los loguièrs / la renda
- seguir las òbras per lo proprietari, se mainar del manteniment del ben, verificar las obligacions contractualas e legalas tant del logatari coma del proprietari
- revisar la renda
- donar comjat als logataris
Lo ròtle de l'agent immobiliari als Estats Units[modificar | modificar la font]
Lo marge d'acccion de l'agent immobiliari varia segon los estats, mas son ròtle es mai que mai establit per la relacion dicha en Common Law d'agency. La relacion d'agency determina precisament los devers e obligacions del mandatari (en anglés: agent) envèrs son mandant (en anglés: principal). Aqueles devers an lo nom generic de fiduciary duty o pus simplament fiduciary. Es lo nivèl mai naut de suènh en drech anglosaxon.
Per tal de defugir conflicte d'interès, nocion clau del drech anglosaxon, dins la màger part dels Estats, un agent pòt pas representar a l'encòp lo vendeire e lo crompaire. S'interven, çaquelà, deu informar las doas partidas que representarà, al sens juridic, pas cap d'elas. Se limitarà a la mesa en relacion de las doas partidas.
Comparason entre lo ròtle de l'agent immobiliari en França e als Estats Units[modificar | modificar la font]
Per comparason, en França, la nocion de conflicte d'interès es encara lonh de se far sentir dins la legislacion, emai la profession immobiliària comencèsse de ne percebre la portada, notadament al contacte de la practica estrangièra . La legislacion, coma o rapèlan de decisions recentas de jurisprudéncia, espèra de l'agent immobiliari que represente las doas partidas amb neutralitat. Se pòt comprene de las informacions màgers que se devon comunicar al crompaire (seguretat del bastiment, evolucion del vesinatge, còsts del manteniment, etc.), mas qué dire d'informacions coma lo darrièr prètz del vendeire, son eventual besonh urgent d'argent, etc. Lo sistèma american de representacion, e la reconeissença evidenta del conflicte d'interès entre las partidas, permet al crompaire de se far representar per un professional que negocie al melhor del seus interèsses. L'agent immobiliari es pas un simple intermediari, es un professional de la negociacion, e un practician del cada jorn de la legislacion immobiliària. Se la lei americana defend a l'agent immobiliari de se mainar de drech, doncas de redigir de contractes coma en França) es l'adjuvant inevitable de cada venda o locacion als Estats Units.
Lo punt pus evident ont, per ara, la legislacion francesa ten de se raprochar de las abituds anglosaxonas, consistís en los certificats totjorn mai nombroses (amiant, plomb, energia, catastròfas naturalas, gas, metratge, etc.) que devon èsser produchas per la bona informacion del crompaire. Aquela tendéncia correspond a una de las obligacions fiduciàrias als Estats Units, lo dever de "disclosure" d'unas informacions.


text:
Carles Rieu
Carles Rieu (Lo Parador, 1 de novembre de 1846– Lo Parador, 11 de genièr de 1924), tanben coneissut coma Charlon Rieu, foguèt un escrivan provençau de la Crau.
Biografia[modificar | modificar la font]
Naissut dins una familha modèsta dau Parador, demorèt tota sa vida pròche de sa tèrra e de son mitan d'origina. Entre seis òbras, lei pus conoissudas son sei cançons Lei cants dau terraire, Lei novèus cants dau terraire e lei darriers cants dau terraire. Traduguèt tanben l'Odissea amb una version francesa.
Robèrt Lafont e Crestian Anatole sotalinhan l'autenticitat de l'òbra de Rieu, deguda a sa paura formacion literària, e en còntrapartida, la manca de complexitat estilistica o ideologica. En mai d'aquò, en defòra de la granda qualitat artistica dei tèxtes de sei cançons, leis aires son pas tradicionaus mai manlevats a la musica francesa de son temps.
Liame extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Edicion en linha de l'Odissèa de Rieu.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Anatole, Cristian - Lafont, Robert. Nouvelle histoire de la littérature occitane. París : P.U.F., 1970.


text:
Estève de Vinhòlas
Estève de Vinhòlas, mei conegut deu son chafre La Hira (Vinhòlas o Preishac[1], 1390 - Montalban, 11 de gener de 1443) que ho un òmi de guèrra gascon qui pelegè deu costat francés durant la Guèrra de Cent Ans. Que ho companhon d'armas de Joana d'Arc e qu'ensagè de la liberar arron que hosse presa per las òsts borguinhonas. A l'escadença d'aquesta operacion que ho pres peus anglés abans de s'escapar entà perseguir la guèrra.
Que ho nomat sénher de Montmorilhon.
A despart deu son hèit de guèrra e de la soa amistat dab Joana d'Arc e Joan Poton de Sentrailhas qu'ei destacat per la posteritat per duas autas causas : per aver pregat Diu de har per eth çò qu'avore hèit per Diu se hosse estat La Hira e se La Hira e hosse estat Diu, e tanben per'mor d'estar lo Vailet de còr dens lo jòc de cartas francés.


text:
Jardin de l'Edèn
Segon l'Ancian Testament (Genèsi, capítols segond e tresen) l'Edèn es lo luòc ont foguèt establit Adam e ont creèt Èva. Èra un paradís situat en l'orient plen d'arbres agradables de mirar e bons per menjar (Gen, 2:9), al mièg i aviá dos arbres especials: l'Arbre de la vida e l'Arbre de la coneissença del ben e del mal.
Somari
Recit biblic[modificar | modificar la font]
Del jardin ne sortiguèron un riu per l'assagar que se devesa en quatre braces nomenats:
- Pishon, qu'enròda lo país d'Havila ont se trapa l'aur
- Guibon, que banha lo país de Cosh
- Tigre, que corrís en orient d'Assiria
- Eufrates
Dins aquel endrech, Adam e Èva vivian tranquiles, sens crénher rés, sens aver de trabalhar e en mai, envielhissián pas. Sol avián una avertiment: De totes los arbres del jardin, ne podètz menjar, mas de l'arbre de la coneissença del ben e del mal, ne mengetz pas, perque se un jorn ne manjariatz, siatz segur que moriretz. (Gen, 2:16-17)
Un jorn, una sèrp apareguèt a Èva e li expliquèt que se manjariá de l'arbre proibit moriràs pas mas que seràs coma Dieu. Alara, la femna ne menja e ne dona a Adam, que tanben ne tasta. A l'instant Dieu apareguèt, maldiguèt la sèrp a expulsèt lo parelh del jardin de l'Edèn. (Pasmens se la Bíblia especifica pas quin es lo fruch proibit, l'iconografia o fixèt coma una poma.)
Cal apondre que segon la tradicion islamica, la sèrp enganhèt Adam e Èva al meteis temps, repartissent alara la culpa del pecat original entre ambedos.
Après l'enganh, Dieu plaça de querubins a l'intrada amb una espasa flamejanta per evitar atal que s'i entren e s'i acosten de l'Arbre de la vida, que donava l'immortalitat.
Las Autras tradicions[modificar | modificar la font]
Segon lo Testament d'Adam (libre apocrif del sègle IV), pauc abans de morir, Adam transmèt la Cabala a Sèt. L'ancian, espaventat per la seuna mòrt (que será la primièra de l'istòria levat de l'assassinat d'Abèl), demandèt al seu filh Sèt que torne al Jardin de l'Edèn e culhisca lo fruch de l'Arbre de la vida, que donava l'immortalitat.
Sèt seguèt las indicacions del paire e arribèt a l'intrada del Jardin. Alà se topèt amb l'Arcàngel Sant Miquèl que fasiá la guardia. Sèt li expliquèt lo motiu del seu viatge e l'àngel lo daissèt passar. Quand arribèt a l'Arbre de la Vida, Sèt culhiguèt tres fruches e tornèt a cò d'el, ont aprenguèt que lo paire acabava de morir. Immediatament, Sèt cavèt una fòssa, palcèt los fruches de l'Edèn a dins la boca del paire e l'enterrèt.
Après un temps, a aquel endrech cresquèron tres arbres que seràn pas talhats fins al començament del sègle I quand foguèron fabricadas las tres croses qu'apareisson a la Passion de Jèsus.
L'Edèn dins l'istòria[modificar | modificar la font]
La situacion del jardin en legendària, malgrat la referéncia a dos rius asiatics reals. Pr'amor pendent l'istòria s'intentessèt a trobar la seuna localizacion. Atal, se pensèt que se situariá en Armenia, Mesopotamia o Jerusalèm, coma al revèrs l'intrada de l'infèrn.
Originas Possiblas[modificar | modificar la font]
En gaireben totas las culturas e religions del mond i a un tipe de recit o legenda similar sus l'origina del mal dins lo mond. Dins los mites egipcians, per exemple, es evocat una edat d'aur perduda e la mòrt causada per "l'aujòla de las femnas" e la sèrp. Las legendas indianas explican que Brama foguèt temptat per Shiva perque creguèt que la flor de l'arbre de la coneissença li donariá l'immortalitat. Dins la mitologia grèga la bòstia de Pandora es un exemple celèbre. La Bíblia se basa sul recit d'Adam e Eva.
Una origina possibla del Jardin de l'Edèn poiriá èsser lo mite mesopotamian del paradís que se nomena Enki e Ninhursag, poèma mitic semblant al recit biblic e fòrça mai ancian.
Dins la tradicion grèga trobèm lo Jardin de las Esperidas que tanben a de similituds amb lo recit biblic. L'arbre de la vida e la sèrp o drac Ladon dins aquel mite i son presents, mas lo recit es diferent.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Casuda de l'òme
- Lo cilindre de la temptacion
- Aaru Lo paradís egipcian.
- Jardin de las Esperidas
- Paradís


text:
Trotski
Lev Davidovich Bronstein idem Lev Davidovich Trotski (ЛeB ДaBидoBич Tpóцkий), mai conegut coma Lev Trotski (nom transliterat) tanben coma Leo, Trotskii, Trotsky, Trotskij o Trotzki) e tot simplament Trotski. Revolucionari marxista rus e una de las figuras mai famosas de la Revolucion Russa de 1917. Nasquèt a Iànovka (Ucraïna) lo 7 de novembre de 1877 e moriguèt assassinat a Coyoacán (Mexic) lo 21 d'agost de 1940.
Somari
- 1 La vida
- 2 L'accion dins l'exili
- 3 Lo teorician
- 4 Citacions
- 5 Bibliografia generala
- 6 Filmografia
- 7 Vejatz tanben
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Ligams videografics
- 10 Nòtas & referéncias
La vida[modificar | modificar la font]
D'origina josieva, estudiant de matematicas puèi de drech, foguèt arrestat e detengut per activitats revolucionàrias en 1898 puèi deportat en Siberia, en 1900.
Ne capita de s'escapar e s'ajunh Lenin a Londres que lai amassa se ne van perpensar la revolucion venidoira... las revolucions per venir.
Presidís lo Soviet (o Conselh) de Petrograd, l'actuala Sant Petersborg (que pro lèu ne vendrà Leningrad) pendent la Revolucion Russa de 1905 o Revolucion de Febrièr, que n'acabèt amb lo regim secular dels tzars, çò es emperaires, de totas las Russias, çò disián.
S'acabarà pel chaplàs general dels soviets de deputats obrièrs qu'avián temptat l'insurreccion (decembre de 1905 - genièr de 1906).
Arrestat, tornarmai s'escapa e viu exiliat a partir de 1907, la màger part del siu temps lo se va passar en Àustria, a Viena.
Tornat en Russia, en mai de 1917, pren lenga amb los bolcheviks tre agost per ne venir pro lèu un dels sius organizators pus importants pendent la segonda Revolucion Russa o Revolucion d'Octobre.
Nomenat Comissari del Pòble a la Guèrra de 1918 a 1925, creèt e organizèt l'Armada Roja en tot la gavidar pendent la grand guèrra civila de 1918-1920, sembla civila puslèu, que ne foguèt fin finala sonqu'un combat acarnassit entre las fòrças revolucionàrias de la jove nòva Russia e dels sius pòbles camaradas d'a l'èx Empèri Rus eissits, e l'aliança internacionala mesa en plaça per las poténcias occidentalas (França e Grand Bretanha sustot) per tal d'empachar la victòria de la Revolucion e la s'entrepachar a tot còst.
A partir de 1925, e aprèp la mòrt de Lenin (en 1924), ne comença de denonciar publicament lo poder creissent d'Estalin en tot li far targa a la teoria del georgian de construccion del socialisme dins un sol país, en se ne téner el sempre de parlat de revolucion permanenta.
Demissionat entre 1925 e 1927 de totas las siás cargas e foncions oficialas, es fòrabandit a Alma Ata, en Cazacstan, en 1927 puèi embandit definitivament d'al territòri sovietic en 1929.
N'anarà el plantar bordon una passa en França (1933-1935) puèi en Norvègia, e fin finala a Mexic, a partir de 1936.
Lai fonda la IVena Internacionala en 1938 per tal de ne resistir e li opausar una fòrça organizada e decidida, consequenta, al Komintern o 3ena Internacionala, mai que mai dins las solas mans, d'acieràs, d'Estalin.
En agost de 1940, es assassinat per un tal Ramón Mercader, agent als òrdres de Moscòu.
D'un biais salvatjàs, impietadós e brutalàs, a còps de pic dins la clòsca, fins a ne far gisclar los cervèls.
Foncions oficialas en Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Ne seràn estadas las siás foncions oficialas, dins l'Union Sovietica naissenta:
L'accion dins l'exili[modificar | modificar la font]
Lo teorician[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Bibliografia generala[modificar | modificar la font]
l'Òbra d'en Trotski[modificar | modificar la font]
a l'entorn del revolucionari[modificar | modificar la font]
a l'entorn del teorician[modificar | modificar la font]
a l'entorn de l'òme[modificar | modificar la font]
bibliografia istorica generala[modificar | modificar la font]
Filmografia[modificar | modificar la font]
- Joseph Losey: The Assasination of Trotsky / L'Assassinat de Trotski... (c /103') Grand Bretanha - França - Itàlia 1972


text:
Corona d'Aragon
La Corona d'Aragon, (en aragonés: Corona d'Aragón, en catalan Corona d'Aragó) foguèt un ensemble de territòris qu'èran jos la jurisdiccion del rei d'Aragon entre 1164 e 1715. Aqueste ensemble territorial èra format inicialament pel reialme d'Aragon e lo comtat de Barcelona. Sa naissença foguèt lo fruch de l'union dinastica del maridatge entre lo comte Ramon Berenguièr IV de Barcelona e la reina Peironela d'Aragon en 1137, que donèron en eiretatge sos territòris e títols al seu filh e successor comun, Anfós lo Cast, primièr rei d'Aragon e comte de Barcelona (1164). L'estructuracion politica de l'ensemble territorial transcendèt l'union dinastica iniciala e s'organizèt coma una federacion d'estats medievals, respectant las singularitats de cada territòri e i desvolopant d'estructuras politicas equivalentas e similaras entre elas: Corts, Generalitats e Constitucions. Menavan una politica exteriora comuna e la diversitat dels estats convergissiá en la figura unitària dels sobeirans de l'Ostal d'Aragon[1]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Ferran Soldevila: Història de Catalunya, Volum 1, cap. VII, pàg. 161 « L'Ostal de Barcelona foguèt designat, e mai pels quites catalans, amb lo nom d'Ostal d'Aragon »


text:
Guèrra de la Tresena Coalicion
La Guèrra de la Tresena Coalicion foguèt un conflicte napoleonenc major que se debanèt en 1805. Opausèt l'Empèri Francés e seis aliats (Espanha, Bavièra, Wurtemberg, Bade) e seis estats satellits (Republica Batava, Reiaume d'Itàlia, Reiaume d'Etruria) a una coalicion gropant l'Empèri d'Àustria, l'Empèri Rus, lo Reiaume Unit, Suècia e lo Reiaume dei Doas Sicíias. Sus lo continent, s'acabèt per una victòria francesa après lei batalhas d'Ulm e d'Austerlitz que causèt l'abandon de la guèrra per l'Empèri d'Àustria. Sus l'ocean, s'acabèt per una victòria britanica après la destruccion de la màger part dei flòtas francesas e espanhòlas a Trafalgar. En 1806, aqueu conflicte foguèt seguit per la Guèrra de la Quatrena Coalicion formada per lo Reiaume Unit, Prússia e l'Empèri Rus.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Guèrra de la Premiera Coalicion.
- Guèrra de la Segonda Coalicion.
- Guèrra de la Quatrena Coalicion.
- Guèrra de la Cinquena Coalicion.
- Guèrra de la Seisena Coalicion.
- Guèrra de la Setena Coalicion.


text:
1926
Aquesta pagina concernís l'an 1926 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 6 de febrièr: Espanha e França signan un acòrdi de cooperacion militara suls interèsses d'ambedós estats en Marròc.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 1 de febrièr: En Alemanha s'acaba l'ocupacion de Colonha, après la partença de las tropas britanicas e francesas lo jorn d'abans.
- 3 de febrièr: En Espanha, Francisco Franco , amb 34 ans, d'edat, deven lo pus jove general d'Euròpa.
- 3 de febrièr: Lo chèc ven idiòma oficial de Checoslovaquia e se donan grands avantatges a las lengas minoritàrias del país.
- 6 de febrièr: Benito Mussolini acusa Alemanha d'una campanha contra Itàlia, çò que provòca una crisi entre ambedós païses.
- 7 d'abril: Una femna de 62 ans recentament sortida d'un espital psiquiatric ferís Benito Mussolini d'un còp al nas.
- 24 d'abril - Berlin (Alemanha): se signa lo Tractat de Berlin entre Alemanha e l'Union Sovietica.
- 17 de mai: Lo socialdemocrata Wilhelm Marx es elegit cancelièr del reich alemand.
- 8 de setembre: La Republica de Weimar dintra dins la Liga de las Nacions.
- 11 de setembre - Roma (Itàlia): L'anarquista Gino Lucetti fa un un atemptat contra Mussolini que resultan ferits uèch pedons.
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Revirada totala de la coalicion deis adversaris de Stalin. D'efèct, gràcias au partit qu'èra principalament format per sei partisans dempuei la fin dei purgas de 1921-1924, Stalin capitèt aisament de condamnar lo « fraccionisme » de seis opausants (Trotski, Kamenev, Zinoviev...).
Mond[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr: Un tractat anglopèrsa esperlonga per 25 ans lo mandat britanic sobre Iran.
- 24 de febrièr: S'establís una linha aeriana regulara per transpòrt de passatgièrs entre Buenos Aires e Montevideo.
- 23 de mai: La primièra constitucion de Liban es adoptada.
- 1 de julhet: Lo Kuomingtang comença una campanha d'unificacion de territòris al nòrd de China.
- 26 de novembre: en Uruguai se debanan d'eleccions, es elegit Juan Campisteguy.
- 25 de decembre: Après la mòrt de l'emperaire de Japon Yoshihito lo prince regent Hirohito ven lo nòu emperaire.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Publicacion per Erwin Schrödinger (1887-1961) dins leis Annalas de Fisica d'un article fòrça importanta a prepaus dau problema de quantificacion dei vectors pròpris. Aqueu trabalh marquèt una etapa importanta dau desvolopament de la mecanica quantica modèrna e foguèt a l'origina deis equacions de Schrödinger. Aplicat a la teoria atomica, aquò permetèt de desvolopar lo modèl atomic de Schrödinger. En 1933, Schrödinger foguèt guierdonat dau Prèmi Nobel de Fisica (partejat ambé Paul Dirac) per aqueu trabalh.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 6 de genièr - Kim Daejung, president de la Corèa del Sud e Prèmi Nobel de la Patz
- 29 de genièr - Abdus Salam, fisician paquistanés, Prèmi Nobel (m. 1996)
- 29 de genièr - Roberto Goyeneche, cantaire argentin de tango (m. 1994)
- 2 de febrièr - Valèri Giscard d'Estanh, president de la Republica Francesa
- 2 de febrièr - Julio Sosa, cantaire argentin de tango (m. 1964)
- 27 de febrièr - David Hunter Hubel, scientific canadian-american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 8 de març - Francisco Rabal, actor espanhòl (m. 2001)
- 13 de març - Carlos Roberto Reina, president d'Onduras (m. 2003)
- 16 de març - Jerry Lewis, actor comic american
- 24 de març – Dario Fo, escrivan italian
- 14 d'abril - Leopoldo Calvo-Sotelo, primièr ministre d'Espanha (m. 2008)
- 21 d'abril – Reina Elisabeta II del Reialme Unit
- 24 d'abril - Thorbjörn Fälldin, primièr ministre de Suècia
- 8 de mai - David Attenborough, naturalista britanic
- 19 de mai - Ferrand Rainaud, actor comic francés (m. 1973)
- 26 de mai - Miles Davis, musician american de jazz (m.1991)
- 1 de junh - Marilyn Monroe, actritz americana (m.1962)
- 3 de junh - Allen Ginsberg, poèta american (m.1997)
- 16 de junh - Adriano Emperado, artista marcial
- 29 de junh - Jaber Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah, emir de Kuwait (m. 2006)
- 30 de junh - Paul Berg, bioquimista american, Prèmi Nobel
- 1 de julhet - Robert Fogel, economista american, Prèmi Nobel
- 9 de julhet - Ben Roy Mottelson, fisician american, Prèmi Nobel
- 15 de julhet - Leopoldo Fortunato Galtieri, militar e president d'Argentina (m. 2003)
- 16 de julhet - Irwin Rose, bioquimista american, Prèmi Nobel
- 13 d'agost – Fidel Alejandro Castro Ruz, revolucionari e dirigent cuban.
- 15 d'agost - Kostis Stefanopoulos, president de Grècia
- 17 d'agost - Jiang Zemin, èx-president de la Republica Populara de China
- 29 d'agost - Abdoulaye Wade, president de Senegal
- 2 de setembre - Ibrahim Nasir Rannabanderyi Kilegefan, president de Maldivas (m. 2008)
- 23 de setembre - John Coltrane, musician american (m. 1967)
- 7 d'octobre - Aaron Klug, bioquimista britanic, Prèmi Nobel
- 15 d'octobre - Michel Focault, filosòf francés (m.1984)
- 18 d'octobre – Chuck Berry, cantaire e musician american
- 3 de novembre - Valdas Adamkus – president de Lituània
- 30 de novembre - Andrzej W. Schally, biològ polonés-american, Prèmi Nobel
- Alfredo Oscar Saint-Jean, president d'Argentina (m. 1987)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 26 de genièr - Camillo Golgi, mètge e scientific italian, Prèmi Nobel (n. 1843)
- 21 de febrièr - Heike Kamerlingh Onnes, fisician neerlandés, Prèmi Nobel de Fisica (n.1853)
- 26 de març - Konstantin Fehrenbach, cancelièr d'Alemanha (n. 1852)
- 26 de mai - Soltan Mehmed VI Vahidettin de l'Empèri Otoman (n. 1861)
- 10 de junh - Antoni Gaudí Cornet, arquitècte catalan, a Barcelona (Catalonha (n.1852)
- 23 d'agost - Rodolfo Valentino, actor italian (n.1895)
- 15 de setembre - Rudolf Christoph Eucken, escrivan alemand, Prèmi Nobel de Literatura (n.1846)
- 5 de decembre - Claude Monet, pintor francés (n. 1840)
- 26 de decembre - Emperaire Yoshihito de Japon (n. 1879)
- 29 de decembre - Rainer Maria Rilke, poèta austrian (n.1875)


text:
1865
Aquesta pagina concernís l'an 1865 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'expedicion en Mexic. Après unei campanhas novèlas que s'acabèron sensa resultat decisiu, l'emperaire Napoleon III decidèt finalament de retirar sei tropas dau país. La manca de popularitat dau regime imperiau, lo còst de l'expedicion e l'aumentacion dei menaças militaras en Euròpa foguèron lei factors principaus a l'origina d'aquela decision. Coma lo regime de Maximilian èra pauc assegurat, lei zònas abandonadas per lei Francés foguèron aisament ocupadas per lei republicans.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
En fàcia de l'aumentacion deis impòsts necessaris per finançar l'estat modèrne dau negus Tewodros II, leis insureccions sostengudas per l'aristocracia e, dins lo corrent de l'annada, Lasta, Tigre e Choa se declarèron independents.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Mexic ambé d'ofensivas francesas novèlas vèrs lo nòrd que s'acabèron sensa resultat decisiu. Pasmens, en fàcia d'aquela resisténcia, de la manca de popularitat dau regime imperiau, dau còst de l'expedicion e de l'aumentacion dei menaças militaras en Euròpa, l'emperaire Napoleon III decidèt finalament de retirar sei tropas de Mexic. Aquò permetèt ai republicans de Juárez, sostenguts per leis Estatsunidencs après la fin de la guèrra civila, de reconquistar certanei vilas dau nòrd.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Victòria dei Nian dins lo nòrd a Goulawjai onte lo generau Qing Sengge Rinchen foguèt tuat. De mesuras d'urgéncia foguèt presas per protegir Pequin e una armada chinesa novèla, equipada d'artilhariá e d'armas de fuòc modèrnas, i foguèt formada e de linhas de defensa importantas (trencadas e canaus) foguèron bastidas a l'entorn de la vila. La cavalariá Nian poguèt pas atacar aquelei posicions e son infantariá i perdiguèt una partida importanta de seis efectius après una tièra de contraofensivas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 28 de genièr - Kaarlo Juho Ståhlberg, primièr president de Finlàndia (m.1952)
- 1 d'abril - Richard Adolf Zsigmondy, quimista austriac, Prèmi Nobel de Quimia (m.1929)
- 23 de mai - Epitácio Pessoa, president de Brasil (m.1942)
- 25 de mai - John Mott, Prèmi Nobel de la Patz (m.1955)
- 25 de mai - Pieter Zeeman, fisician neerlandés, Prèmi Nobel de Fisica (m.1943)
- 13 de junh - William Butler Yeats, escrivan irlandés, Prèmi Nobel de Literatura (m.1939)
- 2 de novembre - Warren G. Harding, president dels Estats Units d'America (m.1923)
- 16 de decembre - Olavo Bilac, poèta brasilièr (m.1918)
- 30 de decembre - Rudyard Kipling, escrivan anglés, Prèmi Nobel de Literatura (m.1936)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 19 de genièr - Pierre-Joseph Proudhon, filosòf e anarquista francés (n.1809)
- 14 d'abril - Abraham Lincoln, president dels Estats Units (m.1809)


text:
Alfabet fonetic internacionau
L'alfabet fonetic internacionau (var. -al) o AFI [ˈafi] (en anglés International Phonetic Alphabet, IPA) es un sistèma estandardizat de notacion fonetica (sòns) e fonologica (fonèmas) per representar scientificament lo lengatge parlat. Dins lo Mond, l'AFI es lo sistèma majoritari de notacion fonetica e fonologica. Se basa sus l'alfabet latin e es gerit per l'Associacion Fonetica Internacionala. Aquelei qu'utilizan l'AFI son de lingüistas (inclús de lexicografs), de terapèutas que suenhan lei patologias dau lengatge, de professors de lengas, de cantadors e de traductors.
Somari
- 1 Principis
- 2 Letras
- 3 Signes diacritics
- 4 Signes suprasegmentaus
- 5 L'AFI en informatica
- 6 AFI estendut
- 7 Istòria
- 8 Vejatz tanben
- 9 Nòtas
Principis[modificar | modificar la font]
Lei principis tecnics de l'AFI son aquestei:
- Lei signes son valables e identics per notar totei lei lengas dau Mond. Una utilizacion rigorosa de l'AFI garentís una transcripcion immediatament comprensibla per totei lei legeires dau Mond e ajuda la circulacion de l'informacion scientifica. Malaürosament certaneis autors fan pas encara un usatge rigorós de l'AFI.
- Cada sòn correspònd a una letra, cada letra correspònd a un sòn. Se pòt ajustar un signe diacritic per precisar un sòn. Se pòt ajustar un signe suprasegmentau (per notar la prosodia, l'accent tonic, l'intonacion generala, lo ton, etc). Dins l'estat actuau de l'AFI dempuei 2005, i a 107 letras distintas e 56 signes diacritics o suprasegmentaus. De còps que i a, l'Associacion Fonetica Internacionala apond, lèva o adòba de simbòls.
- I a ges de distincion entre minusculas e majusculas.
- Lei sòns (notacion fonetica) s'escrivon entre parentèsis cairadas: fonetica = [funeˈtikɔ]. S'admet de gras diferents d'exactitud:
- La transcripcion larga, pus usuala, pòt economizar lei signes e se limitar ais informacions essencialas: fonetica = [funeˈtikɔ].
- La transcripcion sarrada pòt èstre pus precisa e notar de fenomèns segondaris: fonetica = [fu̹.ne̝.ˈtʲiˑ.kɔ̽].
- Lei fonèmas (notacion fonologica) s'escrivon entre barras oblicas: fonologia = /funuluˈd͡ʒiɔ/.
Letras[modificar | modificar la font]
L'AFI dividís sei simbòls de letras en tres categorias: vocalas, consonantas pulmonicas e consonantas non plumonicas[1].
Vocalas[modificar | modificar la font]
L'AFI definís una vocala coma un sòn que se tròba au centre d'una sillaba[2]. Çai sota lo tablèu representa lei vocalas de l'AFI, en foncion de la posicion de la lenga e dei labras.
- L'ais verticau dau tablèu representa l'autor dei vocalas. Lei vocalas dobèrtas, prononciadas en abaissant la lenga, son avau. Lei vocalas barradas, prononciadas en auçant la lenga, son amont.
- Parierament, l'ais orizontau dau tablèu representa l'anterioritat dei vocalas. Lei vocalas anterioras, que se pronóncian en botant la lenga enavans dins la boca, son a man senèstra. Lei vocalas posterioras, que se pronóncian en botant la lenga enrèire dins la boca, son a man drecha.
- Quand i un pareu de vocalas separadas per un ponch (•), aquela de drecha representa una vocala arredondida (se pronóncia en arredondissent lei labras) mentre qu'aquela de senèstra es sa correspondenta non arredondida.
- Nòtas
- [a] representa oficialament una vocala anteriora, mai se fai gaire de distincion entre una vocala dobèrta anteriora e una vocala dobèrta posteriora, donc [a] es sovent presentat coma una vocala dobèrta centrala.
- [ʊ] e [ɪ] s'escrivián respectivament   e   dins de versions ancianas de l'AFI.
Consonantas (pulmonicas)[modificar | modificar la font]
Una consonanta pulmonica obstrutz la glòti (l'espaci entre lei còrdas vocalas) o la cavitat orala (la boca) e laissa sortir l'aire dei paumons. La granda majoritat dei consonantas son pulmonicas. Totei lei consonantas occitanas o son.
Aqueste tablèu es arrengat:
- en renguieras que designan lo mòde d'articulacion, valent a dire de quin biais se produtz lei consonantas,
- en colomnas que designan lo ponch d'articulation, valent a dire ont se produtz lei consonantas dins lo conduch vocau. Lo ponch d'articulacion que se tròba enavans dins la boca es a man senèstra. Lo ponch d'articulacion que se tròba enrèire dins la boca es a man drecha.
Quand lei consonantas son en pareu dins una casa, aquela de senèstra es una consonanta sorda o non vosada (se pronóncia sensa far vibrar lei còrdas vocalas), aquela de drecha es una consonanta sonòra o vosada (se pronóncia en fasent vibrar lei còrdas vocalas).
- Nòtas
- Per leis r apicalas (dichas "rotladas"), quand i cau destriar la version brèva e la version lònga, i a dos usatges contradictòris dins la notacion:
- Leis asteriscs (*) marcan de sòns qu'an pas (encara) de simbòl oficiau AFI.
- Lei crotz (†) marcan lei simbòls AFI qu'an pas encara de supòrt oficiau en cò d'Unicòde. Es lo cas de la batuda labiodentala: . A sa plaça utilizam aicí lo simbòl v^ (v amb accent circonflèxe a drecha).
- Lei casas ombradas son de consonantas qu'es impossible de lei prononciar.
- Es subretot la forma de la lenga puslèu que sa posicion que destria lei pareus de fricativas [ʃ ʒ], [ɕ ʑ] (çai sota) e [ʂ ʐ].
Coarticulacion[modificar | modificar la font]
Una consonanta coarticulada implica dos ponchs d'articulacion simultanèus.
- Nòta
- [ɧ] se descriu coma "simultaneament [ʃ] e [x]".
Africadas e articulacion dobla[modificar | modificar la font]
Una consonanta africada e una consonanta doblament articulada son de grops de doas oclusivas representadas per un trach de liadura subre (o sota) lei simbòls (o ben per dos simbòls soudats, pasmens l'AFI a abandonat oficialament lei simbòls soudats).
Es admés, dins la practica, de levar lo trach de liadura, quand i a ges de confusion possibla.
- Nòtas
- La liadura per un trach deu aparéisser subre lei dos caractèrs a l'encòp. Un bug fa que sovent lo trach apareis solament sus lo segond caractèr (especialament amb lei navegadors qu'utilizan la polissa Arial Unicode MS).
- Es una error frequenta de confondre lei simbòls deis oclusivas palatalas [c ɟ] amb aquelei deis africadas [t͡ʃ d͡ʒ].
Consonantas (non pulmonicas)[modificar | modificar la font]
Lei consonantas non pulmonicas son de sòns que se fan sens lei paumons. Incluson lei clics (tipics dei lengas khoisan d'Africa Australa) e lei consonantas implosivas (tipicas de certanei lengas coma lo swahili) e lei consonantas ejectivas.
- Nòta
- L'AFI utiliza pus lei simbòls per lei sordas implosivas [ƥ, ƭ, ƈ, ƙ, ʠ]. En luòc d'aquò l'AFI utiliza l'equivalent sonòr amb un signe diacritic de sorda: [ɓ̥, ʛ̥], etc.
Signes diacritics[modificar | modificar la font]
Lei signes diacritics (o lei diacritics) son de marcas pichonas a l'entorn dei letras de l'AFI per indicar quauque alteracion o una descripcion pus especifica de la prononciacion de la letra [3]. Lei diacritics que se plaçan normalament dessota una letra se pòdon plaçar dessús quand lo dessenh de la letra s'espandís ja sota la linha, per exemple: ŋ̊.[3]
L'i sens ponch, [ı], s'utiliza quand lo ponch risca d'interferir amb lo diacritic.
D'autrei simbòls de l'AFI pòdon aparéisser coma diacritics per representar un detalh fonetic: [tˢ] (realizacion fricativa), [bʱ] (murmur), [ˀa] (ataca glotala d'una sillaba), [ᵊ] (schwa epentetic).
L'estat de la glòti se pòt transcriure finament amb lei diacritics. Vaicí una seria d'oclusivas alveolaras que s'escalonan d'una fonacion amb glòti dobèrta a una fonacion amb glòti barrada:
Signes suprasegmentaus[modificar | modificar la font]
Aquestei simbòls descrivon lei trachs dau lengatge que despassan lo nivèu dei consonantas solas o dei vocalas solas, coma la prosodia, lo ton, la longor e l'accent tonic. Agisson subre de sillabas, de mots o de sintagmas, çò es: d'elements coma l'intensitat, l'autor, la geminacion (alongament) dei sòns, lo ritme e l'intonacion dau discors.
- Nòta
- Dins la practica, lo signe de longor s'utiliza mai que mai per indicar una vocala lònga: [eː]. Una consonanta lònga se nòta pus sovent dobla, [tt], puslèu qu'amb un signe de longor, [tː], e mai se la segonda notacion es teoricament pus rigorosa e pus oficiala.
L'AFI en informatica[modificar | modificar la font]
Polissas e claviers[modificar | modificar la font]
Lei signes de l'AFI son de mai en mai disponibles dins leis aisinas de tractament de tèxt, aumens amb certanei polissas, e son ben integrats dins lo sistèma Unicòde. Existisson de polissas accessiblas e (sovent) gratuitas que tenon lei signes AFI. Tanben i a de claviers adaptats a l'AFI.
- La polissa Lucida Sans Unicode, que compren lei simbòls de l'AFI, es preïnstallada dins Microsoft Windows.
- Leis utilizaires de Mac OS X pòdon consultar: Polissas e claviers per l'AFI amb lo sistèma operatiu Mac OS X (en anglés).
- Lei polissas dau SIL venon d'un organisme scientificament contestable, mai son gratuitas e telecargablas: Gentium (quasi completa), Charis SIL (pron completa mai s'aficha mal amb Linux), Doulos SIL (pron completa), SIL93 (pron completa).
- I a de claviers en linha per l'Internet, coma aqueu d'aquí.
- Leis acorchas de clavier, per picar lei caractèrs AFI, son de bòn configurar dins Microsoft Word e dins leis ordenadors MacIntosh. Per còntra son de mau configurar amb Linux e OpenOffice perque demandan de faire de macros.
Adaptacion ai signes ASCII[modificar | modificar la font]
Bòrd que l'AFI utiliza de simbòls que son inconeguts dins lei caractèrs de basa de la majoritat deis ordenadors (caractèrs ASCII), s'es desvolopat de sistèmas per representar lei signes fonetics amb lei caractèrs de basa ASCII. Lei pus coneguts son l'X-SAMPA, lo SAMPA e lo Kirschenbaum. Son practics, en particular, per lei messatges electronics.
Pasmens, dempuei l'integracion de l'AFI dins lo sistèma Unicòde, e dempuei la generalizacion d'Unicòde, lei simbòls fonetics ASCII son de mens en mens necessaris. Ara certanei tipes de messatges electronics pòdon integrar de caractèrs AFI gràcias a Unicòde.
L'AFI en LaTeX[modificar | modificar la font]
Existís un modul (extension) dau logiciau LaTeX sonat TIPA (TeX International Phonetic Alphabet), que permet d'i utilizar lei signes de l'AFI.
Lo modul TIPA a per autor lo lingüista japonés Rei Fukui. Es constituit de macros, de familhas de polissas, de sei fichiers de definicion, e d'un fichier d'encodatge. Es inclús dins lei distribucions correntas de LaTeX coma texlive.
AFI estendut[modificar | modificar la font]
L'AFI estendut (en anglés Extended IPA, extIPA) es un grop de simbòls suplementaris de l'AFI que sèrvon per transcriure exactament lei trebols de lengatge. Apareguèt a l'iniciativa d'un grop de lingüistas durant la Convencion de l'AFI de Kiel, en 1989. Sa publicacion oficiala definitiva se faguèt en 1994 dins lo Journal of the International Phonetic Association[4]
En mai de la notacion dei trebols de lengatge, l'AFI estendut s'utiliza pereu per notar de sòns particulars dins la comunicacion correnta, coma lo "chut" per far silenci, lei dents que cruississon o lei labras que petan. Tanben l'AFI estendut pòt notar lei particularitats de la votz d'un individú, coma lo nasilhament.
En mai de l'AFI estendut, un autre grop de simbòls es prepausat dempuei 1995 per indicar la qualitat de la votz (voice quality symbols, VoQS), coma lo chuchotejatge.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1886, una còla de professors de lengas de França e dau Reiaume Unit , menats per lo lingüista francés Paul Passy, formèt lo grop que prenguèt de 1897 enlà lo nom d'Associacion Fonetica Internacionala[5]. L'alfabet d'origina se basava sus un projècte de reforma ortografica per l'anglés, l'alfabet Romic, mai per fin de lo rendre utilizable dins d'autrei lengas, permetèron que lei valors dei simbòls varièsson d'una lenga a l'autra[6]. Per exemple, lo sòn [ʃ] (sh dins Arcaishon) se representava a l'origina per c en anglés, mai per x en francés.
Pasmens, en 1888, revisèron l'alfabet per lo rendre unifòrme e identic dins totei lei lengas. Aqueu principi foguèt tanben la basa dei revisions ulterioras.
Dempuei la creacion de l'AFI, l'organizacion dei vocalas e dei consonantas es restada largament la meteissa. Totun l'alfabet a recebut quauquei revisions gaire nombrosas. La Convencion de l'AFI de Kiel de 1989 faguèt pron de cambiaments a respècte de la version precedenta de 1932. Doas revisions menoras se faguèron encara en 1993 e en 2005. Tanben de cambiaments pichons an consistit a renommar lei simbòls e lei categorias (en foncion dei progrès scientifics en fonetica) e a modificar un pauqueton lo dessenh dei caractèrs.
L'AFI estendut se creèt en 1989-1990 e se publiquèt oficialament en 1994[7]. Tanben, lei simbòls de qualitat de la votz (voice quality symbols, VoQS) son prepausats dempuei 1995.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en)Sit de l'Associacion Fonetica Internacionala
- (en)Tablèu oficiau dei signes AFI, segon l'Associacion Fonetica Internacionala
- (en)L'AFI subre lo sit d'Omniglot
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ International Phonetic Association, Handbook, p. 6.
- ↑ International Phonetic Association, Handbook, p. 10.
- ↑ 3,0 3,1 International Phonetic Association, Handbook, p. 14-15.
- ↑ "Extensions to the IPA: An ExtIPA Chart" in International Phonetic Association, Handbook, pp 186-187.
- ↑ International Phonetic Association, Handbook, pp 194–196
- ↑ "Originally, the aim was to make available a set of phonetic symbols which would be given different articulatory values, if necessary, in different languages." (International Phonetic Association, Handbook, pp 195–196)
- ↑ International Phonetic Association, Handbook, p. 186


text:
Temple d'Artèmis a Efès
Lo Temple d'Artèmis (en grèc Ἀpteuίσιov e en latin Artemisium), tanben conegut mens justament coma Temple de Diana, èra un temple dedicat a Artèmis vèrs 550 aC a Efès (uèi en Turquia) jos la dinastia Aquemenida de l'Empèri Pèrsa. Res demòra pas del temple, una de las Sèt Meravilhas del Monde. Foguèt bastit pel rei Cressús amb soscripcion populara al meteis luòc ont i aviá agut un autre temple que foguèt destruit al sègle VII abC. La majora partida de la descripcion del Temple d'Artèmis ven de Plini lo Vièlh. Plini descriu un temple de 377 pès (115 mètres) de long e 180 pès (55 mètres) de larg, tot fat de marbre. Aviá 127 colomnas d'estil ionic antic de 60 pès (qualques vint mètres) d'auçada, estriadas en aresta viva, a la vam doric.
Lo temple foguèt destruit per un pastre, Erostrat d'Efès, que l'encendièt per venir famós.