text:
Campings à la une
- Filtrer par :
- Villes
- AffouxAigueperseAlbigny sur saoneAlixAmberieuxAmplepuisAmpuisAncyAnseArbuissonnasArnasAveizeAvenasAzoletteBagnolsBarrotBeaujeuBellevilleBellevueBelmontBessenayBibostBlaceBourg de thizyBrignaisBrindasBronBrulliolesBrussieuBullyCailloux sur fontainesCaluire et cuireCenvesCercieChambost allieresChambost longessaigneChameletChampagne au mont d'orChaponnayChaponostCharbonnieres les bainsCharentayCharlyCharnayChassagnyChasselayChassieuChatillonChaussanChazay d'azerguesChenasCheneletteChessy les minesChevinayChiroublesCivrieux d'azerguesClaveisollesCognyCoiseCollonges au mont d'orColombier saugnieuCommunayCondrieuCorbasCorcelles en beaujolaisCours la villeCourzieuCouzon au mont d'orCraponneCrepieux la papeCublizeCuris au mont d'orDardillyDareizeDargoireDecines charpieuDeniceDiemeDommartinDorieuDraceDuerneDuretteEchalasEcullyEmeringesEveuxFeyzinFillonniereFleurieFleurieu sur saoneFleurieux sur l'arbresleFontaines st martinFontaines sur saoneFranchevilleFrontenasGenasGenayGivorsGlayGleizeGrandrisGrezieu la varenneGrezieu le marcheGrignyHaute rivoireIrignyJarniouxJonageJonsJouxJulienasJullieL arbresleLa brevenneLa calonniereLa chapelle de mardoreLa chapelle sur coiseLa combeLa flachereLa fouillouseLa giraudiereLa mulatiereLa rocheLa rocheLa rodiereLa tour de salvagnyLa villeLacenasLachassagneLamure sur azerguesLancieLantignieLarajasseLe batardLe bois d'oingtLe boulardLe breuilLe molardLe molardLe perreonLe richoudLe rosseonLegnyLentillyLes ardillatsLes cheresLes echarmeauxLes haiesLes hallesLes minesLes olmesLes rochesLes sauvagesLetraLierguesLimasLimonestLissieuLoire sur rhoneLongesLongessaigneLozanneLucenayLurcieuxLyonMarchamptMarcilly d'azerguesMarcyMarcy l'etoileMardoreMarennesMarnandMeaux la montagneMessimyMeysMeyzieuMilleryMionsMoireMonsolsMontagnyMontanayMontmelas st sorlinMontromantMontrottierMoranceMornantMosoeuvreNeuville sur saoneNuellesOdenasOingtOrlienasOullinsOurouxPierre benitePinsPoleymieux au mont d'orPollionnayPomerieuxPomerieuxPomeysPommiersPont trambouzePontcharra sur turdinePouilly le monialPoule les echarmeauxPropieresPusignanQuincie en beaujolaisQuincieuxRanchalRegnie duretteRillieux la papeRiverieRivoletRochetaillee sur saoneRonnoRontalonRoussilliereSain belSaint genis lavalSaint jean la bussiereSaint martin en hautSainte catherineSalles arbuissonnas en beSarceySathonay campSathonay villageSatolas aeroportSaugnieuSavignySept cheminsSept cheminsSerezin du rhoneSimandresSolaizeSoucieu en jarrestSourcieux les minesSourzySouzySt andeol le chateauSt andre la coteSt appolinaireSt bonnet de mureSt bonnet des bruyeresSt bonnet le troncySt christopheSt clement de versSt clement les placesSt clement sur valsonneSt cyr au mont d'orSt cyr le chatouxSt cyr sur le rhoneSt didier au mont d'orSt didier sous riverieSt didier sur beaujeuSt etienne des oullieresSt etienne la varenneSt fonsSt forgeuxSt genis l'argentiereSt genis les ollieresSt georges de reneinsSt germain au mont d'orSt germain sur l'arbresleSt igny de versSt jacques des arretsSt jean d'ardieresSt jean de touslasSt jean des vignesSt julienSt julien sur bibostSt just d'avraySt lagerSt laurent d'agnySt laurent d'oingtSt laurent de chamoussetSt laurent de mureSt laurent de vauxSt loupSt mamertSt marcel l'eclaireSt martin de cornasSt maurice sur dargoireSt nizier d'azerguesSt pierreSt pierre de chandieuSt pierre la paludSt priestSt romain au mont d'orSt romain de popeySt romain en galSt romain en gierSt sorlinSt symphorien d'ozonSt symphorien sur coiseSt verandSt vincentSt vincent de reinsSte colombeSte consorceSte foy l'argentiereSte foy les lyonSte pauleTaluyersTaponasTarareTassin la demi luneTernandTernayTheizeThelThizyThurinsToussieuTradesTrevesTupin et semonsValsonneVaugnerayVaulx en velinVaux en beaujolaisVauxrenardVenissieuxVernaisonVernayVille sur jarniouxVillecheneveVillefranche sur saoneVilleurbanneVillie morgonVourlesYzeron
Filtrer selon les disponibilités :
2 Camping(s) partenaire(s)
Rhône
198 emplacements
Aux portes du beaujolais aux pierres dorées, près de la saône et de 2 lacs, venez profiter d'un accueil chaleureux . découvrez beaucoup plus...
237 emplacements
Le camping indigo lyon, se trouve à dardilly, aux portes de lyon, dans le rhône. le camping indigo lyon est idéalement situé pour ceux qui...


c: text/html

text:
Baions
Baions (Bayons en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo luòc de Baions a format d'un vast circ, cerné d'anautitas montanhas, e ont flueix lo Sasse, #que ne sòrt per una clue estrecha. Las ancianes comunas ligadas a Baions en 1974 an implantat en vallons parallelas entre eles, perpendiculaires al cors del Sasse e en aval de Bayons[1], levat de Astoin.
Le site de Baions est formé par un vaste cirque, cerné de hautes montagnes, et où coule le Sasse, qui en sort par une clue étroite. Les anciennes communes rattachées à Baions en 1974 sont implantées dans des vallons parallèles entre eux, perpendiculaires au cours du Sasse et en aval de Bayons[1], sauf Astoin.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
archeo-provence.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Francesc Macià
Francesc Macià i Llussà (Vilanova i la Geltrú, Catalonha, 21 d'octobre de 1859; Barcelona, Catalonha, 25 de deseme de 1933), siguec un militar, politic e president dera Generalitat de Catalonha, coneishut popularament coma eth pair-sénher (l'Avi, en catalan).
Macià siguec tinent-coronel dera armada espanhòla durant mès de trenta ans. Er any 1905, era armada espanhòla assautèc era redaccion deth diari catalanista "La Veu de Catalunya" e deth setmanèr "El CuCut" e Macià protestèc contra açò.
Dempús çò, era majoria de partits politics de Catalonha s'uniren en ua soleta candidatura (Solidaritat Catalana) entà presentar-se as eleccions deth 21 d'abriu de 1907. Macià se presentèc coma deputat per Barcelona e per Les Borges Blanques (d'a on ère era sua familha), e siguec elegit en es dues ciutats. Dempús se vedec obligat a deishar era armada.
Er any 1922 fondèc eth partit catalanista radicau Estat Català. Eth setème de 1923, damb era dictadura de Primo de Rivera, Macià se refugièc en Perpinhan. En aguesta epòca, se restaquèc damb comunistes e anarquistes e artenhí era ajuda economica des catalans residents a Sud-America.
Eth 1926 sagèc ua accion armada tà desliurar Catalonha des de Prats de Molló (ena Catalonha Nòrd), mès siguec detengut pera polícia francesa. Damb çò, se hec fòrça popular en Catalonha e era notícia dera sua luta arribèc a tota Europa. Dempús demorèc en Belgica, Cuba e Argentina, en tot cercar era ajuda des exiliadi catalans.
Damb era queiguda dera dictadura, Macià retornèc en Catalonha e fonda eth partit politic Esquerra Republicana de Catalunya, er any 1931, tà presentar-se enes eleccions municipaus. Es eleccions dèren era majoria ath sòn partit, e eth 31 d'abriu de 1931, des deth balcon deth palais dera Generalitat, proclame era Republica Catalana, ores abantes que proclamèssen era Republica Espanhòla en Madrid.
Dempús negociacions damb eth govèrn dera Republica Espanhòla, era Republica Catalana se convertís ena Generalitat de Catalonha, anciana institucion de govèrn des catalans. Aguest govèrn provisionau impulse era redaccion d'un estatut d'autonomia, aprovat en referendum per ua grana majoria des catalans e que dempús siguec aprovat peth parlament espanhòu damb granes modificacions.
Macià foguet eth president d'aguest govèrn provisionau e dempús es prumères eleccions siguec elegit nauament president fins era sua mòrt, eth dia de Nadau de 1933.


text:
1172
Aquesta pagina concernís l'an 1172 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Après lo murtre de l'arquevesque de Cantorbery Thomas Becket per sei partisans lo 29 de decembre de 1170, lo rèi Enric II (1154-1189) deguèt faire divèrsei concepcions au papa a prepaus de la direccion dau clergat anglés. En particular, foguèt obligat d'annular lei Constitucions de Clarendon adoptadas en 1162 e d'organizar una crosada novèla en Tèrra Santa. Dins aquò, en despiech de l'abrogacion dei Constitucions, capitèron de mantenir son autoritat sus la Glèisa d'Anglatèrra e anèt jamai en crosada.


text:
1986
Aquesta pagina concernís l'an 1986 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Intrada dau país au sen de l'Union Europèa.
Africa[modificar | modificar la font]
Libia[modificar | modificar la font]
En repòsta au sostèn donat per lo govèrn libian a unei grops terroristas, leis Estats Units bombardèron Trípol e Bengazi (15 d'abriu). Plusors avions e elicoptèrs foguèron destruchs per leis asalhidors que perdèron un bombardier tocat per lei defensas antiaerianas. Gaddafi ordonèt una repòsta còntra d'installacions estatsunidencas de l'illa de Lampedusa que mau capitèt. Après aquelei combats, lei relacions demorèron fòrça marridas entre lei dos país e de combats aerians opausèron d'avions estatsunidencs e libians en 1989.
En Sodan, victòria electorala de Sadiq al-Madhi, qu'èra un aliat de Libia, que prenguèt lo poder e lo gardèt fins a 1989.
Sodan[modificar | modificar la font]
Organizacion deis eleccions liuras promesas per lei militars en 1985 e victòria deis islamistas de Sadiq al-Madhi sostenguts per Libia.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Passatge de la sonda espaciala Voyager 2 dins lo sistèma d'Uranus. Permetèt d'observar dirèctament la planeta (fotografias, mesuras gravitacionalas, mesuras atmosfèricas, premierei mesuras magneticas...) e sei satellits. Dètz satellits suplementaris foguèron descubèrts.
Capitada de la mesa en orbita dau premier module de l'estacion espaciala sovietica Mir (20 de febrier).
Quimia[modificar | modificar la font]
Publicacion de la descubèrta d'estructuras novèlas de carbòni formadas de desenaus d'atòms diferents per leis Estatsunidencs Richard Smalley e Robert Curl e lo Britanic Harold Kroto. Foguèron dichas fullerèns. D'autra part, descubèrta de ceramicas aguent de proprietats de supraconductivitat a de temperaturas situadas entre 80 e 125 K. Aquò marquèt una etapa importanta dins lo desvolopament d'aplicacions dei supraconductors car aquelei temperaturas èran relativament importantas a respèct ai supraconductors pus ancians que necessitavan de temperaturas fòrça bassas (quauquei gras kelvin).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 3 de junh - Rafael Nadal, jogaire de tennis espanhòl
- 12 de setembre - Emmy Rossum, actritz americana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 1 de febrièr - Alva Myrdal, escrivan, diplomata e òme politic suedés, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1902)
- 28 de febrièr - Olof Palme, primièr ministre de Suècia (n. 1927)
- 30 de març - James Cagney, actor american (n. 1899)
- 7 d'abril - Leonid Kantorovich, economista rus, Prèmi Nobel (n. 1912)
- 14 d'abril - Simone de Beauvoir, escrivana francesa (n. 1908)
- 15 d'abril - Jean Genet, escrivan francés (n. 1910)
- 9 de mai - Tenzing Norgay, sherpa nepalés (n. 1914)
- 31 de mai - James Rainwater, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1917)
- 13 de junh - Benny Goodman, musician american de jazz (n. 1909)
- 14 de junh - Jorge Luis Borges, escrivan argentin (n. 1899)
- 24 de julhet - Fritz Albert Lipmann, bioquimista american, Prèmi Nobel (n. 1899)
- 25 de julhet - Vincente Minnelli, director american de cinèma (n. 1903)
- 31 d'agost - Urho Kekkonen, president de Finlàndia (n. 1900)
- 7 de setembre - Omar Ali Saifuddin III, sultan de Brunei (n. 1914)
- 12 de setembre – Gerhard Rohlfs, lingüista alemand (n. 1892)
- 25 de setembre - Nikolai Nikolaievich Semionov, quimista sovietic, Prèmi Nobel de Quimia (n. 1896)
- 19 d'octobre – Samora Machel, president de Moçambic (n. 1933)
- 22 d'octobre - Albert Szent-Györgyi, fisiologista ongrés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1896)
- 23 d'octobre - Edward Adelbert Doisy, bioquimista american, Prèmi Nobel (n. 1893)
- 25 d'octobre - Forrest Tucker, actor american (n. 1919)
- 31 d'octobre - Robert S. Mulliken, fisician e quimista american, Prèmi Nobel (n. 1896)
- 2 de decembre - Desi Arnaz, actor cuban-american (n. 1917)
- 29 de decembre - Harold Macmillan, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1894)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Ernst Ruska, Gerd Binnig, Heinrich Rohrer
- Prèmi Nobel de Quimia : Dudley R. Herschbach, Yuan T. Lee, John C. Polanyi
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Stanley Cohen, Rita Levi-Montalcini
- Prèmi Nobel de Literatura : Wole Soyinka
- Prèmi Nobel de la Patz : Elie Wiesel
- Prèmi Nobel d'Economia : James Buchanan Jr


text:
Mikhaïl Gorbachov
Mikhaïl Serguéievitx Gorbatxov (en rus: Mиxaи́л CepréeBич ГopбaчëB, AFI: [gərbəˈtɕof]) (Privólnoie, Russia, URSS, 2 de març de 1931 - ) es un òme politic sovietic qu' exercèt coma secretari general del Partit Comunista de l'Union Sovietica entre 1985 e 1989, e coma president executiu de l'Union Sovietica entre 1989 e 1991.
Resolgudament reformator, Gorbachov inicièt las reformas del modèl comunista sovietic conegudas coma glasnost e perestroika, cap a una liberalizacion economica, culturala e politica. Sa politica exteriora menèt a la fin de la guèrra Freja e per aquò, en 1990 foguèt guerdonat per lo Prèmi Nobel de la Patz.


text:
Clorofilla
La clorofilla (paraula hargoada en 1817 a partir deu grèc Xλwpoς, vert, e Φuλλov, huelha) qu'ei lo principau pigment assimilator de las cellulas vegetaus. Qu'ei localizada dens los cloroplasts e que participa a la fotosintèsi. La soa color verda que traduseish lo hèit que dens lo son espectre d'absorpcion (enter 380 nm e 780 nm), la lutz verda (enter 500 nm e 560 nm) qu'ei la mens assimilada (e donc refletada).
La clorofilla que ho isolada en 1817 per Joseph Bienaimé Caventou.
Qu'existeishen quate menas de clorofillas:
- La clorofilla a, presenta dens tots los vegetaus.
- La clorofilla b, en çò de las cormofitas (las plantas superioras qui creishen dab un axe privilegiat) e la cianoficeas (o algas verdas).
- La clorofilla c en çò de la Reoficeas (o algas brunas).
- La clorofilla d en çò de quauques cianobacterias.


text:
Conteville (Sèina Maritima)
Conteville es una comuna francesa administrada per lo departament de la Sèina Maritima de la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Un dels ponches culminantes del departament de Seine Maritim (246 m d'altitud), al Camp esquina e al Molin del Roy.
Un des points culminants du département de Seine Maritime (246 m d'altitude), au Camp dOs et au Moulin du Roy.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo fossé del Roy
Situada sustot sul territòri de Conteville, l'anciana linha de defensa édifiée al cors del XIIe sègle als confins del Duché de Normandie e del reialme de França, lo Fossé del Roy se tròba ne retrai de Aumale, entre Gaillefontaine e lo bas bòsc d'Agut. Aquel fossé d'una longitud totala de 12 km a l'origina, jalonné antany de mottes féodales e vorejat d'arbres a endroits ont pòt arribar a 7 a 8 mètres de prigondor.
Traces Encara plan visibles sus la rota en connectant la Neuville Gouvion a Ronchois. Luòc mes a jorn per las accions de l'associacion Détours en Bresle portadas entre los ans 2005 e 2008.
Le fossé du Roy
Située notamment sur le territoire de Conteville, l'ancienne ligne de défense édifiée au cours du XIIe siècle aux confins du Duché de Normandie et du royaume de France, le Fossé du Roy se trouve en retrait d'Aumale, entre Gaillefontaine et la basse forêt d'Eu. Ce fossé d'une longueur totale de 12 km à l'origine, jalonné jadis de mottes féodales et bordé d'arbres à des endroits où il peut atteindre 7 à 8 mètres de profondeur.
Traces encore bien visibles sur la route reliant la Neuville Gouvion à Ronchois. Site remis à jour par les actions de l'association Détours en Bresle menées entre les années 2005 et 2008.


text:
22 gener 2014
Eth Govèrn dera Generalitat a aprovat eth decret peth quau s’autrege ar Institut d’Estudi Aranesi eth caractèr d’acadèmia e d’autoritat lingüistica der occitan, aranés ena Val d’Aran
17 gener 2014
Aquest mes de gener com a anunci de la incorporació de Tarragona i Reus al circuit de localitats que acolliran la Mòstra del 2014 es programa una selecció de la Mòstra del 2013 els dies 22 i 23 de gener a les 20 h a la sala d’actes del Departament de Cultura.
15 gener 2014
El proper dissabte 25 de gener és la data de la propera dictada. A Barcelona es realitzarà al Departament de Cultura de la Generalitat de Catalunya, Rambla Santa Mònica 8. Només cal fer la inscripció a caoc@caoc.cat o trucant al 93 284 36
3 gener 2014
Lo Centre Occitan del País Castrés a fach tot lo possible per far lusir las marcas per la partida de copa d’Euròpa, entre Castras e Leinster, província irlandesa, lo dimenge12 de genièr, a 2 oras manca un quart, a l’estadi Pierre-Antoine de Castras
23 desembre 2013
Bon Nadal e Bona Annada 2014 !!
17 desembre 2013
Lo 20 de deceme que s'aviarà ÒC Tele, la purmèra cadena de television tota en occitan. Que perpausarà tot dia quate òras de programas, de sheis òras e mieja a dètz òras e mieja deu ser
4 desembre 2013
Vicent Partal presentarà a Tolosa son libre "A un pam de la independència" e nos balharà la descripcion politica dels eveniments actuals al Principal de Catalonha
4 desembre 2013
Dimècres 4 de decembre de 2013 – 18:30, Ostal d’Occitània. Vos convidam a venir descobrir un vertadièr tresaur que demorava jos la posca d’un granièr. Es un vertadièr tresaur linguistic aquel diccionari del sègle XVIII de mai de 2000 paginas e qualque 34 000 dintradas.
29 novembre 2013
Es a vosautres de causir qu'es aquò que volètz regalar lo jorn de Nadal. Lo Nadal se sarra e ven lo temps de s'amassar amb los aimats. Aqueste Nadal un present en occitan!
22 novembre 2013
NY’òc Trobadors, l’espectacle multilingüe e multiculturau de Joan-Francés Tisnèr, Jakes Aymonino, Nicole Peyrafitte, Pierre Joris e Domenja Lekuona, que serà presentat lo dissabte 23 de noveme au Poets House de Manhattan, a New York


text:
Vipèra
Las vipèras son, en sens estricte, las sèrps de la sosfamilha Viperinae, qu'amassa amb los crotals (Crotalinae) fan la familha dels viperids (Viperidae). Son famosas per lor verin, probablament lo pus potent demest los animals presents en Euròpa. Pendent las Guèrras Punicas èran lançadas als vaissèls enemics dins lo cors de las batalhas navalas, e fins al sègle XVII lor emplec coma poison dins las taulejadas foguèt una manièra correnta d'eliminar los rivals politics.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
La vipèra a un parelh de caissòlas longas e uets dins la partida davantièra de la mandibula superiora que se contractan contra lo paladar quand son pas utilizadas e se pòdon metre rapidament dins la posicion d'atacar la preda, per li injectar un poison mortal qu'ataca la sang e los teissuts. La tèsta triangulara e ampla de las vipèras es generalament cubèrta d'escaumas e lors uèlhs an de pupilhas verticalas. La majoritat de las vipèras *enlhumenon lors creaturas a l'interior del còrs, donc son ovoviviparas.
Abitat[modificar | modificar la font]
Las vipèras vivon dins tot lo mond per lor granda facilitat d'adaptacion al mitan, levat en Austràlia, en Madagascar e dins d'autras illas, e la majoritat d'elas son originàrias d'Africa.
Espècias[modificar | modificar la font]
La familha de las vipèras, coneguda coma del Vielh Mond englòba de vegadas lo grop de sèrps conegudas coma crotals, encara que normalament aquestas s'assignan a una familha separada dintre de las nomenadas vipèras del Novèl Mond.


text:
Ispània
Ispània èra lo nom donat, al temps l'Empèri Roman, a la Peninsula Iberica. Englobant las províncias Hispania Tarraconensis, Hispania Baetica (la futura Espanha) e Lusitania (Portugal e Extremadura), alara que dins una primièra division las doas darrièras formavan una unica província (Hispania Ulterior) en contrapés a l'Hispania Citerior.
Somari
- 1 Lo nom
- 2 Descripcions anticas
- 3 Istòria
- 4 Visigòts e àrabs
- 5 Ispània e los seus abitants
- 6 Las províncias romanas d'Ispània
- 7 Geografia
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
- 10 Ligams extèrnes
Lo nom[modificar | modificar la font]
Lo nom apareis pel primièr còp en 200 AbC e ven dels fenicians. Sembla que voldriá dire "ocult" o "tèrra de conilhs" (un animal abondant dins la peninsula e desconegut en Africa alara). Lo mot fenician per "èbra pels conilhs" èra tsapan e la primièra vocala s'eliminava dins lo dialècte parlat al sud de la península, que vengava alara "span". Sus una medalha d'Adrian, Ispània es personificada per un conilh.
Los tèxtes de l'epòca fan la confusion amb lo tèrme Ibèria, manlevat pels grècs, e que sembla derivar del riu Iberus (Èbre). Espèria èra lo nom grèc utilitzat pels poètas, equivalent en Occident a la division del monde en quatre partidas (Libia al sud, Asia a l'èst; Euròpa al nord e Espèria a l'oèst)
Celtica èra lo nom donat a las regions occidentalas e e sobretot per Ispània poblada pels cèltas. Ephorus nomenava Celtica l'oèst de la península e Ibèria l'èst. Fin finala tanben se disiá Tartessos per la partida sud de l'Estrech, alara qu'Ibèria èra lo rèste.
Dins los tèxtes de l'Edat Metjana, s'utilizava a vegadas de biais erronèu lo nom d'Ispània per indicar lo comtat d'Hesbania, es lo nom llatinizat del comtat merovingian d'Haspengouw.
Descripcions anticas[modificar | modificar la font]
Segon las descripcions miègmiticas d'Esiòde, seguit per Karon de Lampsac (dins un periple per las còstas de las Colomnas d'Ercules que foguèt perdut), Ecatèu (vers 500 AvC) a qui cal atribuir la mencion de las ciutats de Tartessii, Elibyrge, Iliberris, Illiturgis, Mastia e los mastiani, Suel o Suyalis, Maenoba o Mainobra, Sixos o Saxetanum, Molybdana e Calathe, recolhidas per Festus Avienus, o los de Sicane, Crabasia e Hyops, los pòbles dels ilaraugatae (benlèu los ilergetas), los Melesses e los misgetas, e las illas de Cromyusa e Melussa.
Erodòt parla de l'Euròpa occidentala plan vagament e menciona los cynesii o cinetas coma lo pòble mai occidental, al pròp de la granda nacion dels cèltas, que se situa sus la riba del riu Ister e dins una ciutat nomenada Pirene. Erodòt menciona lo rei Argantoni de Tartessos coma amic dels grècs focèus.
Segon Erodòt la península foguèt descricha per Eudòx de Cnidos (vers 380-360 aC). Efòr espandissiá los confins d'Ibèria fins a Cadis.[1] Escilax de Carianda ne parla vagament al seu Periplos, e menciona lo riu Iber e doas illas: Cadis e Emporion. Erodor parla dels cinsetas[2] coma lo pòble mai occidental e al seu nòrd èran los glètas e iglètas, que los ibèrs ne serián una branca; al costat los tartessis, los elbysinii, los mastiani e los capiani.
Eratostèn milhòra l'informacion mercés a Timostèn (amiral del rei d'Egipte Ptolomèu Filadelf) mas encara plan alunhat de la realitat; descriu tres penínsulas, aquela de Grècia, aquela d'Itàlia e aquela de Ligúria qu'Ibèria ne formava partida; menciona la ciutat de Tarraco e parla dels Pirenèus coma frontièra.
Istòria[modificar | modificar la font]
La conquista cartaginesa[modificar | modificar la font]
Los colons de Tir estbliguèron lor domèni sus una partida del territòri adjacent a lor colònia de Cadis, partida coneguda coma Tarsis (Isaïas XXIII 10) o Tartessis pels grecs. Los establiments fenicians se limitavan pas limita a Cadis mas èran nombroses per tota la còsta sud de la region de l'Estrech.
Aprèp la Primièra Guèrra Punica en 241 AbC Cartago aviá agotat las seunas ressorças econòmicas, e en 236 AbC la revòlta dels seus mercenaris profeitèt a Roma per dominar Sardenha e Corsega. Amilcar Barca dirigiguèt alara los seus espèrs dins la dominacion d'Ispània (237 AbC). Foguèt aisit e amb una política de fèrre e de cooperacion que donèt fòrça maridatges mixtes, capitèt a establir lo domèni cartaginés sus una brava partida de la península (237-229 AbC). Edifiquèt Cartago Nova. Amilcar Barca moriguèt en 229 AbC e daissèt lo poder al seu gendre Asdrubal que seguèt los passes del seu sògre fins a 221 AbC data del seu assassinat; Succediguèt Annibal Barca quand ja los romans s'èran liurats de la menaça dels galleses que fins alara deviam ocupar. Asdrubal e Roma establiguèron lo tractat de l'Èbre, establissent que lo riu Èbre seriá la limita de la zòna d'influéncia de cada partida (228 AbC). Lo tractat acabèt amb la primièra guèrra punica en mai qu'establissiá que los aliats de cada partida poirián pas èsser destorbar per l'autra, e segon Tit Livius la meteissa garantia foguèt aponduda al tractat en 228 AbC per la preséncia mai al sud de l'Èbre de la ciutat d'Arse (Sagunt), coma ciutat liura,[3] mas Polibi es pas mencionada. En tot cas Annibal faguèt lo sètge a Sagunt e los romans invoquèron aquel pretèxte per començar la guèrra que permetèt als romans de conquerir una partida de la península.
La conquista romana[modificar | modificar la font]
Aprèp 205 AbC quand los cartagineses ja avián estat expulsats d'Ispània los romans perseguiguèron lor conquista. D'en primièr foguèt formada una unica província (Ispània) governada per de pretors, per un temps un e per autre dos; doas legions estacionavan en permanéncia dins la província; los legionaris prenguèron esposas del luòc e quad las legions foguèron dissolgudas demorèron en Ispània. Mai tard venguèron doas províncias (Citerior e Ulterior) e amb l'empèri tardier tres, quatre, cinc e sièis.
Los celtibèrs èran lo pòble principal de l'Ispània centrala e conservava lo seu govèrn pròpri, en fòrma de republica e teoricament aliats dels romans; al nòrd e a l'oèst i aviá de pòbles independents. La guèrra amb los celtibèrs durèt d'ans pendent lo sègle seguent, e amb fòrça episòdes e protagonistas, acabèron per triomfar los romans. Los pòbles mai ostils als romans foguèron los vaccèus e los lusitanians.
En 171 AbC quand comencèt la Tresena Guerra Macedoniana, la península èra per l'ora somesa levat qualques tribús montanhòlas del nòrd e qualques regions particularas dins la península. La revòlta celtibèra de 153 AbC faguèt tornar la guèrra que durèt fins a 149 AbC e foguèt conegegut coma la primièra guèrra celtiberica. En 149 AbC los romans faguèron la Tresena Guèrra Punica e aprèp comencèt la guèrra amb los lusitanians dirigits per Viriato, que s'acabèt an 138 AbC, alara tornèt la guèrra (la segonda guèrra celtiberica o guèrra de Numáncia). En 143 AbC Quint Cecili Metel Macedonian comencèt la guèrra dubèrta contra los celtibèrs, que seguèt d'astres variats, fins a la conquèsta de Numáncia en 133 AbC que s'esagliguèt definitivament lo poder roman. En 137 AbC Junius Brutus conquerigièt Gallaecia de biais precari mas lo domèni se consolidèt en seguida.
En 105 AbC els cimbris obtenguèron una granda victòria suls romans e passèron en Ispània, partida que devastèron en 104 aC e 103 aC, mas la resisténcia de la populacion locala e lo perilh roman los obliguèron a la retirada.
Las tèrras ispànicas èran utilizadas per emplir los magazins romans de lana, òli e vin. Èra una de las encausas de lutas entre Juli Cesar e Pompèu, qu'acabèt en guèrra civila.
La conquista dels cantabres e asturs fogut òbra d'August e s'acabèt en 19 AbC.
La romanizacion foguèt gareben aviada. Los latifundis s'imposèron al camp e profeitèron de las ciutats ja existentas per crear un malhun urban estable, complemtat per de nòus centres. Jos August foguèt fondada qualques colonias coma Cesaragusta (Saragossa), Emerita Augusta (Mérida), Pax Julia (Beja), Pax Augusta (Badajoz), Legió VII Gemina (Leon), e mai. Bastiguèron fòrça vias (la primièra en 124 AbC). Al sègle I los turdetans èran tant romanizats qu'avien oblidat la lor pròpia lenga; fòrça obtenguèron la ciutadanetat latina e d'uns la romana. Qualques ispans se distinguèron per des competéncias divèrsas coma lo poèta Lucan, los dos Senèca, Columella, Pomponi Mela, Quintilian, Marc Valeri Marcial, e lai.
Introduccion del cristianisme[modificar | modificar la font]
Lo cristianisme s'espandiguètt a partir del sègle I. La cristianizacion d'Ispània foguèt l'òbra dels romans o dels romanizats, se limitant al las ciutats. Lo camp (pagus) mantenguava las seunas cresenças ancestralas o, dins qualques zònas, l'anciana religion politeista romana (es perque los nomenavan pagans , del latin pagus = camp).
Segon la tradicion, l'apòstol Sant Jacme prediquèt dins la Val de l'Èbre, mas aquò a pas cap de supòrt istoric,mas, al contrari, de fachs fan creire qu'es totalament erronèu.
Pasmens, se poiriá estat facha, mas tocant mai rapidament la Betica e la zòna costièra de Tarraconesa, per las predicacions de Sant Pau, sus que tanben existarián de dobtes fundats.
En 65 se será fondat de glèisas a Acci (Cadis), Urci (prop d'Almeria), Bergium (Berja), Illiturgi (Andújar), Illiberis (prop de Granada), Carteya (Algeciras) a Abula (Ávila), governadas respectivament pels evesques Torcuat (Guadix)), Ctesifont (Berja) ), Secundus (Ávila) ), Indaleci (Urci)), Cecili (Iliberis), Hesiqui (Algeciras)) e Eufrasi (Andújar)). Pauc après apareguèron d'evescats a Sevilha (amb Sant Girons), Tortosa (amb Sant Ruf de Tortosa, evesque inexistent), Braga (amb Sant Peire) e Evora (amb Sant Manci) e progressivament (Sègle II) apareghèron en d'autras ciutats de la Tarraconensa.
Onte se fondava una glèisa s'organizava lo "Presbyterium" (l'evesque e lo clergat) e aquela organizacion eclesiastica aviá un caracter municipal-ciutadan e espandissiá pas dins las vilòtas e dins las expleitacions del camp, levat qualques casses isolats. Quitament dins las ciutats l'existéncia èra pas majoritária. Èran al pus mai un culte suplementàri, sovent clandestin, que tocava en un pichon percentatge de la populacion. Las persecucions e martirs dels crestians aguèron l'efècte contrari tipic d'aumentar lo nombre d'adèptes mas tojorn minoritaris.
L'organizacion de la Glèisa se fasiá mejans un òrdre ierarquic (evesques, prèires, diagues e ministres), e entre los adèptes se destinguissián los batejats e los catecumens.
En 300 o 301 lo Concili d' Illiberis enregistrèt la preséncia de l'evèsque de Cesaraugusta, e sens dubte l'existéncia d'evescat a Calagurris, Tarraco, Barcino, Gerunda e Dertosa.
En 311 la religion crestiana dintrèt dins la legalitat e en 313 venguèt la religion cooficiala de l'Estat, e mai tard en religion oficiala, ço que faguèt possible l'extension.
Las invasions mauritanianas[modificar | modificar la font]
La Legion VII Gemina faguèt front a doas expedicions mauritanianas, la primièra entre 171 e 173 e la segonda entre 175 e 178.
Los visigòts[modificar | modificar la font]
Los visigòts dintrèron dins la Península en 415 mas seunas costumas ja èran pro romanizats e mai van respectar la majoritat de las tradicions localas (Levat per la religion qu'imposèron las cresenças arrianas). La província de Galícia demorèt pels sueus, mas las autres (levat una partida de la Tarraconensa) demorèron províncias de l'Empèri al mens fins a l'abolicion d'aquel en 476 e de fach encara aprèp. Los visigòts establiguèron un sistèma de dos nacions amb un territòri e los ancians ciutadans romanizats demoravan subjèctes a las leis romanas e los gòts èran subjèctes de la lei germanica. Expulsats de la Gàllia aprép la Batalha de Vouillé en 507, la capitala s'establiguèt a Barcino e aprèp a Toledo e lo reialme visigòt foguèt conegut coma Reialme de Toledo.
Los bizantins[modificar | modificar la font]
Amb la guèrra promoguda per Atanagild, a l'Empèri Bizantin s'apondèt Septen[4] e traversèron la mar, de Sardenha, Corsega e las Balearas, desbarquèron e en seguida prenguèt la franja litorala del sud-èst de la península.
Visigòts e àrabs[modificar | modificar la font]
Amb lo temps, comencèt a èsser utilitzat una fòrma secundària d'Ispània: Spania e d'aquela ven lo nom que coneissem ara: Espanha. Segon l'explicacion de Sant Isidor, amb la dominacion dels visigòts comencèt a puntejar l'idèa de l'unitat peninsulara e se parla pel primièr còp de la mar Espanha. Fins alara s'utilizava Ispània per designar totes los territòris de la península. En la seuna òbra Història Gothorum, Suintila apareguèt coma lo primièr rei de totius Spaníae, lo prològ d'Història Gothorum es lo conegut De laude Spaniae (su la lausenja d'Espanha) e dins lo tracta sus Espanha coma nacion gòta.
Amb l'invasion musulmana, lo nom de Spania o Espanha se transformèt en اسبانيا, Isbāniyā. Al començament del processús de la reconquèsta pendent lo l'Edat Metjana nauta, èra pas rar de designar amb aquel nom (Espanha o Spania) lo territòri dominat pels musulmans, alara qu'ocupava la majoritat de l'espaci de la Spania romano-gòta. Atal, Alfons I el Batallador (1104-1134) dich dis los seus documents que "el regna a Pamplona, Aragon, Sobrarbe n Ribagorça", e quan en 1126 faguèt una expedicion fins a Màlaga nos dich que "èran las tèrras d'Espanha". Pr’aquò, existís l'identificacion aboriva d'Espanha dins lo patrinòni precedent l'invasió musulmana, coma se passa per exemple amb la lamentacion per la pèrda d'Espanha que se pòt trobar dins la Cronica Mossaraba o Cronica de 754 (en latin, Continuatio Hispanica), que mòstra la continuïtat de l'idèa d'Espanha anterior a 711.
Ispània e los seus abitants[modificar | modificar la font]
Lo tèrme Hispania en latin, lo tèrme Ibèria es solament grèc. Dire espanhòl per iber o per hispanus es cometre una dèca de causalitat, doncas pòrta amb el de diferéncias d'epòca e de mitant. Dins los tèxtes que nos venon dels romans aqueles utilizan tojorn lo nom d'Ispania (citada pel primièr còp en 200 AbC pel poèta Quint Enni), alara que dins los tèxtos conservats dels grècs aquesles usan sempre lo nom d'Ibèria.
Una granda partida del conflicte entre cartagineses (Fenicia) e romans se passèt sus las tèrras d'Ibèria, la Península Iberica. Lo conflicte se realisèt dins çò que se nomena Guèrras Punicas e que s'acabèt amb lo triomf de Roma. Alara los romans prenguèron contacte amb Ibèria, mas per la denominar van causir lo nom que lor veniá dels cartagineses, Ispania, al que apondèron l'H, coma tanben apondèron l'H a Hibèria. En mai de l'H utilitzèt al plural, Hispanias, plural foguèt tanben utilzat per Gàllias. Foguèt la primièra província onte los romans dintrèron e la darrièra qu'acabèron de dominar amb August.
Los romans divisèron al començament las Ispània en doas províncias (197 aC), regidas per dos pretors, la Citerior a la Ulterior . Las longas guèrras de conquèsta durèron dos sègles, aquò es conegut coma la romanizacion. La conquèsta arrestèt l'evolucion de la civilizacion indigena que foguèt substituïda per l'ellnollatina. Pendent aqueles dos sègles aguèt fòrça conflictes:
- Guèrras d'independéncia que los ibèrs e d'autres pòbles (pòbles primièrs de la península) foguèron pauc a pauc vencuts e dominats malgrat las grandas accions menadas per la ciutat de Numancia o pel cap tribú Viriato e d'autres.
- Guèrra dirigida per Sertori, pretor de la Hispania Citerior, depuèi que desafièt amb succès lo poder de Roma.
- Guèrra civila entre Juli Cesar e Pompèu, que se faguèt en granda partida en territòri d'Ispania.
- Campanhas de Cesar e d'August per sometre los galaics, asturs e cantabres.
- Fin finala arribèt la pax augusta. Ispània èra dividida en tres províncias a la fin del sègle I. dins aquels temps apareguèron dos escrivan influancian l'òbra dels istorians de totes los sègles: lo geograf Estrabon l'istorian universal Pompèu Troge. Totes dos dediquèron edins la seunas òbras de capitols particulars a Ispània.
Estrabon parla d'Ibèria dins lo seu libre III de Geografia e comenta: « D'unes dison que las designacions d'Ibèria e d'Ispània son sinonims, que los romans designèron l'ensems de la region (la península) indiferentament amb los noms d'Ibèria e Ispània, e las seuna partidas las nomenèron ulterior e citerior »
Pompèu Troge bastiguèt tota una imatge suls seus abitants afirmant que los ispans avián preparat lo còs per l'abstinéncia e la fatiga, e l'encoratjament a la mòrt: dura e austera sobrietat en tot.[5]
Valeri Maxim la nomenava fides celtiberica.[6] Segons aquesla fides, l'ibèr consagrava l'anma al seu cap de trubú e considerava coma ilicit d'i sobreviure dins la batalla. Es la coneguda devotio o l'abnegacion ibera dels començaments de l'empèri roman. (A l'Edat Mejana èra importanta aquela fidelitat dels celtibèrs que nomenava entre eles leialtat ispana).
A la seuna epòca sortiguèt una òbra l'Expositio totius mundi que descriu Ispània coma Spania, terra llauna et màxima, et dives viris doctis (Spania, tèrra larga e vasta, e amb abondoses òmes savis). Dins aqueles temps lo nom d'Hispania e Spania ja èra concurrents.
Amb lo temps lo toponim derivèt en Espanha, que designava l'unitat geografica de la península, mai las conquèstas de Balearas a Canàrias. A partir dels darrièrs ans del sègle XII designava a tota la península, que siá dels musulmans o dels crestians, amb lo nom geografic d'Espanha. Atal se parla dels cinc reialmes d'Espanha: Leon, Castelha, Navarra, Portugal e Aragon (crestians), amb lo territòri jos la dominacion musulmana coma lo territòri d'Espanha devent torner èsser reconquerit.
Las províncias romanas d'Ispània[modificar | modificar la font]
Pauc asprèp que derrotèt los cartagineses fòra de la península, Roma decidiguèt d'incorporar als seus domènis los territòris alara jol contraròtle militar, qu'a l'epòca enclusiá tot lo levant dempuèi Empúries fins a Carthago Nova e la quasi totalitat d'Andalosia, amb la val del Guadalquivir e la zòna de las sèrras beticas e Sèrra Bruna al nòrd. Aquel territòri foguèt dividit en doas províncias separadas per una frontièra que passava de l'oèst de Cartago Nova cap al nòrd, abans de repartir los territòris conquerits dempuèi entre anbedoas províncias. L'una foguèt nomenada Ulterior (la mai alunhada de Roma) e l'autra Citerior (la mai prèp de Roma). lo territòri que caduna d'aquelas englobava varièt amb lo temps, a mesura que Roma conquerissiá de nòus territòris iberics.
Atal pendent los primièrs seissenta ans de la dominacion republicana sus las províncias ispanas, dempuèi la division de 197 AbC fins a la fin de las guèrras lusitanas e celtibericas vèrs 137 AbC-133 AbC, las províncias se mantenguèron mas o mens establas englobant caduna:
- Hispania Ulterior: Actuala Andalosia en totalitat, partidas del sud de l'actuala província de Badajoz e de la Mancha, e tanben lo sud-oèst de l'actuala Region de Múrcia. Benlèu tanben englobava las zònas portuguesas a l'èst del Guadiana (Moura, Serpa, etc.) e l'Algarve. La capitala se fixèt a Còrdoa.
- Hispania Citerior: Nòrd e èst de Múrcia, granda partia de Castelha-La Mancha, incorporada lo long d'aquel periòde, lo País Valencian, Catalonha, l'Èbre e los Pirenèus aragoneses, tamben incorporats dins aqueles ans. La capitala èra Tarraco.
A la fin de las guèrras celtibericas e lusitanas, lo domèni roman sus Ispània s'espendiguèt: Extremadura e la majòra partida de Portugal (al sud del Douro) foguèron incorporats a l'Ulterior, çò que constituïràn los territòris de las doas Ispànias ulterioras que foguèron creats a l'epòca d'August, Betica dins los territòris mai ancians e romanizats d'Andalosia e Lusitània dins los territòris recentament incorporats d'Extremadura e Portugal al sud del Douro, e a la Citerior foguèt incorporat una bona partida de la submeseta nòrd.
Los cent ans segents de la dominacion romana, fins a la guèrra d'August contra los asturs, la frontièra foguèt expendiada de biais plan limitat, s'apondèt al domèni roman sonque los territoris al sud de la sèrra cantabrica.
En 27 ApC lo general e politician Agripa faguèt un cambi. Divisèt Ispània en trés partidas, apondent la província de Lusitània que compreniá gaireben tot çò qu'es ara lo Portugal (levat la faissa al nòrd del riu Douro) e gaireben tota l'Extremadura e la província de Salamanca actualas.
L'emperaire August tornèt a far lo meteis an una nòva division:
- Província Ispània Ulterior Betica, mai coneguda simplament coma Betica, la capitala èra Còrdoa, l'anciana capitala de l'Ulterior. Existissiá una substanciala continuïtat entre los territòris turdetans e d'interaccion amb los fenicis-punics, la primièra ulterior e la Baetica, centrant totes aqueles territòris a l'entorn de la val de Baetis (val del Guadalquivir) e las doas zònas que la delimitan, Sèrra Morena e los sistèmas betics, es a dire, l'actuala Andalosia. De fach, per d'autors coma Estrabon los dos concèptes Turdetània e Baetica sont egals e se nomenava los abitants de la Baetica coma turdetans (e turduls). La província englobava al començament l'actuala Andalosia e la zòna sud de l'actuala Badajoz. Qualques ans aprèp, a 4 AbC August decidiguèt de rectificar la frontièra entre la Baetica e la tarragonina, apondent l'èst de Jaén, al nòrd de la província de Granada e la zona d'Almeria levat lo ponent, a la província Tarraconense. Lo riu Anas o Annes (Guadiana, de Wadi-Anas) separava la Betica de la Lusitània en qualques porcions, alara que en d'autres la frontièra Baetica passa plan alunhada de la riba esquèrra de l'Anas.
- Província Ispània Citerior Tarraconensis, o simplament Tarraconensa, la capitala èra Tarraco (Tarragona). Los territòris incorporats dins les guèrras conta los cantabres e asturs foguèron agregats a aquela província.
Al segle III de la nòstra èra, l'emperaire Caracalla faguèt una nòva division que durèt pauc de temps. Divisèt la Citerior un autre còp en dos creant la nova Província Ispania Nòva Citerior de Gallaecia (a pauc près Galícia e nòrd de Portugal) e Astúries (a pauc près las províncias de Leon, Zamora e Astúries). Aquela nòva província, que la creacion es en relacion amb l'intensificacion de l'expleitacion de las minas d'aur del nord-oèst peninsulari, durèt pauc temps e en 238 foguèt restablida la Citerior Tarraconensis coma èra.
Amb la reforma administrativa de l'Empèri Roman qu'entrepreguèt Dioclecian (284-305), l'anciana Tarraconesa foguèt divdida en tres províncias: Gallaecia, Cartaginensis a Tarraconensis, las limitas exactas son desconessidas perque existìs pas mai de documents. L'innovacion mai importanta foguèt la creacion dels diòcesis. Un d'eles èra Ispània, la capitala ne seriá estat Emerita Augusta. Las cinc províncias precedentament citadas (Lusitània, Betica e las tres eissidas de la Tarraconena) foguèron integradas al diòcesi, ensems amb la Mauritània Tingitana, de l'autre costat de l'estrech. A la final del sègle IV las Illas Balearas contituiguèron una província independenta (Balearica), separada de la Tarraconensa entre 365 e 385.
Geografia[modificar | modificar la font]
Còsta d'Ispània[modificar | modificar la font]
Los principals accidents geografics de la còsta, dempuèi los Pireneus cap al sud, son:
- Veneris Promontorium (Cap de Creus)
- Cervaria Sinus o Portus Veneris, entre Rodes e Empúries (Badia de Roses)
- Sucronensis Sinus (golf de Valéncia)
- Dianum Promontorium (Cap de Sant Martin)
- Illicitanis Sinus (Badia d'Alacant)
- Saturni Promontorium (Cap de Palos)
- Charidemi Promontorium (Cap de Gata) que preceda lo Massienus Sinus.
- Urcitanis Sinus (Golf d'Almeria)
- Gaditanum Fretum (Estrech de Gibartar) e Herculis Columnae (Gibartar)
- Cuneus Promontorium (Cap de Santa Maria)
- Sacrum Promontorium (Cap de São Vicente)
- Barbarium Promontorium (Cap Espichel)
- Magnum Promontorium (Cap de la Roca)
- Lunarium Promontorium (Cap Carvoeiro)
- Celticum o Nerium Promontorium (Cap de Finistèrrè)
- Coru o Trileucum Promontorium (Cap Ortegal)
- Oeaso promontorium (Cap del Figuièr)
Rius principals[modificar | modificar la font]
Los rius principals èran:
Comarcas a montanhas[modificar | modificar la font]
La partida centrala es nomenava Idubeda al nòrd i Orospeda al sud. La region de Sièrra Morena se nomenava Marianus Mons e la Sierra Nevada Ilipula. Las muntanhas del nòrd èran lo Vasconum Saltus e aquelas del sud Castulonensis Saltus e Argentarius Mons
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ =WS> (en)Smith, William. Dictionary of Greek and Roman Geography. William Smith, 1854 [1]
- ↑ WS/
- ↑ Livi, Tit; Roberts (trad) (en), Canon. The History of Rome, Book 21. E. P. Dutton and Co., 1912.[2]
- ↑ Rovira i Virgili, Antoni. Història Nacional de Catalunya, volum II. Edicions Pàtria, 1920, p. 264.
- ↑ (en)Adler, Eric. Valorizing the Barbarians: Enemy Speeches in Roman Historiography, 2011, p.39. ISBN 0292726287. «Dura omnibus et adstricta parsimònia»
- ↑ (la)Maxim, Valeri. Valerii Maximi Libri novem factorum dictorumque memorabilium . apud Samuelem Luchtmans, 1726, p.978.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (es)España y los españoles hace dos mil años (según la Geografía de Estrabón), de Antonio Gª y Bellido (arqueólogo y catedrático de la Universidad de Madrid). Colección Austral de Espasa Calpe S.A., Madrid, 1945 (primera edición: 8-XI-1945)
- (es)Las artes y los pueblos de la España primitiva, de José Camón Aznar (catedrático de la Universidad de Madrid. Editorial Espasa Calpe, S.A. Madrid, 1954
- (es)Diccionario Espasa Íberos, de José R. Pellón. Espasa Calpe S.A., Madrid, 2001
- Geografía histórica española, de Amando Melón, de la Real Sociedad Geográfica de Madrid y catedrático de Geografía de la Universidad de Valladolid y de Madrid. Editorial Voluntad, S.A., Tomo primero, Vol. I-Serie E. Madrid, 1928
- (es)Historia de España y de la civilización española, de Rafael Altamira y Crevea, catedrático de la Universidad de Oviedo, de la R.A. de la Historia, de la Sociedad Geográfica de Lisboa y del Instituto de Coimbra. Tomo I. Barcelona, 1900
- (es)Historia ilustrada de España, de Antonio Urbieto Arteta. Volumen II. Editorial Debate, Madrid, 1994
- (es)Historia de España. España romana, I, de Bosch Gimpera, Aguado Bleye, José Ferrandis. Obra dirigida por Ramón Menéndez Pidal. Editorial Espasa-Calpe S.A., Madrid, 1935
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- HISPANIA Mapa de l'Iispània romana.
- Ispània Romana pagina web actualizada
- Mapa dels Pòbles Preromans d'Ibèria ( 200 AC)
- Economia d'Ispània pendent la Republica romana
- Memòria d'Ispània, un produch de Roma (documental de RTVE).


text:
Batalha der Alamo
The Alamo (eth píbol), siguec ua batalha (23 de hereuèr-6 de març 1836 ) e un gran eveniment ena Revolucion de Tèxas. Contunhec dempús un sèti de 13 jorns en eth quau es mexicani sos eth sòn president lo general Antonio López de Santa Anna, ronçaren un assaut sus era Mission der Alamo, proche a San Antoni de Bèxar. Toti es devesaires sigueren morts. Era cruesa de Santa Anna inspirec plan de texans tà juntar-se damb era armada de Texas tà resvenja-se. Atau, es texans ganharen era batalha de San Jacinto eth 1 d'abril de 1836 e acabaren aguesta revolucion.
Quauque mesi auans, es texans auien het hora es mexicani de Texas. 100 texans demorauen alavetz ena garnison d'er Alamo. Era força texana creishia damb eth temps: lèu arribaren es comandants James Bowie e William B. Travis damb més voluntaris. Eth 23 de hereuèr 1500 mexicani anaren tà San Antonio de Bèxar tà capcionar era garnison texana. Travis escriguéc diuersi letres tà domandar ajuda pr'amor que podien pas resistir as mexicani, més sonque 100 òmes arribaren dempús.
Eth 6 de març era armada mexicana avancec entà er Alamo. Dempús de rebutar as mexicani dus viatges, es texans s'alestiren tà auer un tresau assaut. Es devensaires sigueren morts pera cabaleriá mexicana. Sonque cinc o siei texans se renderen més sigueren tanben estrefats. Testimonis parlen d'enter 182 e 257 texans morti més plan d'istoriadors confermen que morigueren tanben enter 400 e 600 mexicani .
Per etnies, 13 òmes eren texans vaduts en Texas més 11 auien ancessors mexicani, 42 òmes eren europei e 2 eren judius e 2 negres. Era resta qu'eren americans e pas de texans.
Somari
Contèxte[modificar | modificar la font]
Sos Santa Anna, eth govern mexican comencec a desihar arrièr eth model federalista e era constitucion de 1824 siguec abolida en 1835. Açò encità plan de federalistes entà era revolta. Era region termièra mexicana de Texas qu'era plan abitada per plan d'immigrants des Estats Units e aguesti eren plan acostumats a un govern federau.
En eth mes d'octobre es tropes mexicani se vederen immersides ena prumèra batalha dera revolucion texana. Es texans que bateren un cop e un aute es tropes mexicani plaçades a proche de Texas.
Era armada texana qu'auia plan d'aventurièrs des Estats Units. Plan de texans auien tornat tàs sòns ostals. Santa Anna erá plan enrabiat pr'amor d'açò e escriguec ua letra tath president des Estats Units, Andrew Jackson ena quau domandaua era eishida de Texas d'aguesti òmes.
Er Alamo auia estat escolhit coma ponch de resistencia contra es mexicani més podien pas resistir quaquarren damb artilhariá. Es forçes mexicani auien alavetz mens de 100 soldats. Neill domandec més tropes e aliments més en era armada texana i auia enquia quate capmèstres. En eth 14 de gèr trapéc Sam Houston tà domandar aliments, armes e òmes.
Preludi ara batalha[modificar | modificar la font]
Houston sonque poguéc enviar 30 òmes damb artilhariá ar Alamo. Bowie tanben escriguéc ath govern provisionau texan domandant "òmes, sós, armes e canons". Cinc jorns dempús, un petit grop de volontaris arribec e damb eri eth famós congresista american e aventurièr Davy Crockett de Tenessee.
Neil desemparec er Alamo e deishec eth comandament tà Travis, més es òmes causiren Bowie coma capmèstre. Santa Anna contunhéc d'amassar òmes en san Luis Potosí. Era armada comencéc era sua caminada tar Alamo en deseme. Totun, aguesta que siguec lenta. I auia pas plan de muòles pes provesions e plan d'òmes, civils, deisharen era armada en auer es sós. Eth gran nombre de hemnes que seguien es òmes dera armada atau coma de petits anaua en contra des provesions. Es soldats lèu sigueren redusits de minjar sonque petiti racions.
En eth 12 de hereuèr crotzaren eth Rio Grande més i auia plan de nhèu. Hipotermia, disenteria e atacs des Comanches eren ua dura doana tara armada mexicana en Texas.
Sèti[modificar | modificar la font]
Eth 23 de hereuer 23 òmes deishauen San Antonio De Béxar. Un grop de texans atacà tà amassar vaques tar Alamo e diuersi membres dera garnison portaren es sues familhes entar Alamo. Ena serada, més de 1.500 mexicani enlogaren eth vilatge de Béxar damb ua bandièra rocha, açò vole díder sens quarter. Es texans enviaren un grop d'òmes ta domandar un rendament onorable més es mexicani sonque ofertaren un rendament incondicionau.
Trapades[modificar | modificar la font]
Pendent es jorns que seguiren, es mexicans establiren diuerses bateries d'artilhariá e pendent era prumèra setmana deth sèti més de 200 bales de canon caigueren sus er Alamo. Eth 24 de hereuèr Bowie caiguéc malaut e deishéc Travis coma comandant dera garnison. Un vent plan hred (4ºC) assoléc eth luoch. Quaquarres des dues armades era pas preparada tà aguesti temperatures.
Travis enviec diuersi messatgièrs. Ua letra siguec famosa pr'amor qu'era dirigida "ta toti es òmes de Texas e tà toti es americans de tot lo monde". Ena fin deth prumèr jorn deth sèti, es tropes de Santa Anna arrecebien 600 òmes més; era armada mexicana ja auia més de 2000 òmes.
En eth 26 de hereuer Fannin manec 320 òmes, quate canons e diuersi vagons damb aliments tar Alamo, més dempús de caminar sonque dus quilometres tornaren en trapar plan de tropes mexicani. Aguestes, totun, ganharen més òmes e adara ja eren més de 3.100.
Er assaut[modificar | modificar la font]
Santa Anna manéc un assaut sus er Alamo. Aquetha serada ua hemna, Juana Navarro, anà enquia Santa Anna tà negociar un rendament pes devesaires der Alamo. Més poguéc pas.
Travis amassà es sòns òmes e expliquéc qu'un atac erá iminent. Dibuishéc ua linha en eth terra e domandéc a aqueri que voliuen morir per Texas de crotzar. Sonque un òme (Moses Rose) rebutjéc de crotzar-la.
As detz hores dera vrespada era artilhariá mexicana finic eth sòn bombardament. A mieja net més de 2.000 mexicani se dividiren en quate colones d'atac. 500 mexicani de cabalhariá demoraren arrièr damb ena reserva. Eth silenci siguec tricat peth !Viva Santa Anna! e plan de civils en er Alamo corriguèren tara gleisa cercant ua salvacion.
Totun, era gran concentracion de tropes mexicanes oferguéc un ponch d'atac excellent pera artilhariá texana. Un canon solet tuec era meitat dera companhia de caçaires de Toluca (mexicani). Es texans aueren d'espausar-se en es murs tà tirar e Travis siguec un des prumèrs tà morir. Poqui mexicani arribaren as murs damb es escales. Mens pujaren en naut. Toti sigueren morts.
Es mexicani s'amassaren de nau, més ath dusau atac siguec tanben rebocats e aueren d'atacar peth tresau viatge. Santa Anna enviéc es reserves e finauments es mexicani pogueren dintrar en er Alamo. Toti es soldats texans damb es canons sus es murs qu'eren morts.
Era batalha finau[modificar | modificar la font]
Plan de texans corregueren tara gleisa e es barricades e fugigueren dera cabalariá mexicanana, qu'atacaua de nau. Eth darrièr grop d'òmes que lutauen eren Crockett e sòns òmes. Fin-finau, era luta siguec damb coltelhs. Es poqui que demorauen vius fugiren enquia era gleisa.
Es mexicans vederen era bandièra texana e volgueren escambiar-la. Quate mexicani moriren abans d'auer era bandièra de Mexic de nau en er Alamo. Bowie moriguec sus eth lhet. Un grop de soldats mexicani dintrec ena sua camara damb baionates tà lo tuar. Bowie moriguec lèu lèu. Es darrièrs òmes que morigueren eren es 11 damb eth gran canon de 12 liures texan. As 18.30 hores era batalha der Alamo qu'era finida.
Dempús dera batalha[modificar | modificar la font]
Sonque set texans moriren pas més Santa Anna manec de los tuar. Un oficial texan diguec que damb ua auta victoria coma aguesta a los texans iran al dimoni !.
Santa Anna diguec que 600 texans eren morti e sonque 70 mexicans. Es istòriadors diden, totun, qu'en er Alamo morigueren de 400 a 600 soldats mexicani, us baishes tarribles pera epoca. Plan de testimonis confirmen que 182 texans morigueren.
Eth dus de març quauques delegats declararen era naua Republica de Texas. Sam Houston sabia pas enqüera qu'er Alamo auia cadut. Quan arribaren diuersi òmes ta'c confirmar sigueren detenguts pendent quauques hores. Adara calia evacuar tota era armada texana shens càder en eth panic: era armada mexicana enqüera era 6 vuatges més grana qu'era texana.
Santa Anna pensaua qu'es texans desiharien lèu Texas més damb era caduda der Alamo enqüera més e més òmes corrien tà ajudar Texas. Santa Anna dividec era sua armada en tres colones. Açò siguec un gran error. Eth vint-e-un d'abril ua armada texana ataguec Santa Anna proche de Lynchburg Ferry e en 18 minuts es mexicani fugien. Es soldats texans didien un cop e un aute "Rembrembatz er Alamo !".
Santa Anna siguec capturat eth jorn dempús més diguec a Houston :Eth destin deth Napoleon der Oest es pas egal ar des autes òmes. Vos podetz rebrembar açò. Més Houston responguec Açò qu'ac auies d'auer ditz abans der Alamo. Santa Anna siguec forçat a desihar Texas damb es sòns òmes e Texas siguec una naua República.
Llegat[modificar | modificar la font]
Santa Anna caiguec en desgracia dempús dera sua captura ena Batalha de San Jacinto. S'a parlat plan des texans que devesaren er Alamo e pauc des Tejanos que lutaren ena armada texana o ena mexicana. Aué plan d'istòriadors diden qu'era majoriá dera gent coneish es héts der Alamo més per peletes que pas per libes. E açò ei pas bon.
En 1960 se hec era peleta der Alamo damb John Wayne e en 2004 ua naua peleta tanben se hec. D'enter es versions de cançons més populari, rebrembam era The ballad of the alamo (1960), The Green Leaves of Summer (1960) o Deguello (1960) de Dimitri Tiomkin.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
º Barr, Alwyn (1996), Black Texans: A history of African Americans in Texas, 1528–1995 (2nd ed.), Norman, OK: University of Oklahoma Press, ISBN 0-8061-2878-X
º Barr, Alwyn (1990), Texans in Revolt: the Battle for San Antonio, 1835, Austin, TX: University of Texas Press, ISBN 0-292-77042-1, OCLC 20354408
º Chariton, Wallace O. (1990), Exploring the Alamo Legends, Dallas, TX: Republic of Texas Press, ISBN 978-1-55622-255-9
º Chemerka, William H.; Allen J. Wiener (2009), Music of the Alamo, Bright Sky Press, ISBN 978-1-933979-31-1, retrieved 2012-02-18
º Edmondson, J.R. (2000), The Alamo Story-From History to Current Conflicts, Plano, TX: Republic of Texas Press, ISBN 1-55622-678-0
º Edwards, Leigh H. (2009), Johnny Cash and the paradox of American identity, Indiana UP, ISBN 978-0-253-35292-7, retrieved 2012-02-18
º Glaser, Tom W. (1985), in Schoelwer, Susan Prendergast, Alamo Images: Changing Perceptions of a Texas Experience, Dallas, TX: The DeGlolyer Library and Southern Methodist University Press, ISBN 0-87074-213-2
º Groneman, Bill (1990), Alamo Defenders, A Genealogy: The People and Their Words, Austin, TX: Eakin Press, ISBN 0-89015-757-X
º Groneman, Bill (1996), Eyewitness to the Alamo, Plano, TX: Republic of Texas Press, ISBN 1-55622-502-4
º Groneman, Bill (1998), Battlefields of Texas, Plano, TX: Republic of Texas Press, ISBN 978-1-55622-571-0
º Hardin, Stephen L. (1994), Texian Iliad, Austin, TX: University of Texas Press, ISBN 0-292-73086-1
º Henson, Margaret Swett (1982), Juan Davis Bradburn: A Reappraisal of the Mexican Commander of Anahuac, College Station, TX: Texas A&M University Press, ISBN 978-0-89096-135-3
º Hopewell, Clifford (1994), James Bowie Texas Fighting Man: A Biography, Austin, TX: Eakin Press, ISBN 0-89015-881-9
º Lindley, Thomas Ricks (2003), Alamo Traces: New Evidence and New Conclusions, Lanham, MD: Republic of Texas Press, ISBN 1-55622-983-6 Lord, Walter (1961), A Time to Stand, Lincoln, NE: University of Nebraska Press, ISBN 0-8032-7902-7
º Manchaca, Martha (2001), Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans, The Joe R. and Teresa Lozano Long Series in Latin American and Latino Art and Culture, Austin, TX: University of Texas Press, ISBN 0-292-75253-9
º Myers, John Myers (1948), The Alamo, Lincoln, NE: University of Nebraska Press, ISBN 0-8032-5779-1
º Nofi, Albert A. (1992), The Alamo and the Texas War of Independence, September 30, 1835 to April 21, 1836: Heroes, Myths, and History, Conshohocken, PA: Combined Books, Inc., ISBN 0-938289-10-1
º Petite, Mary Deborah (1999), 1836 Facts about the Alamo and the Texas War for Independence, Mason City, IA: Savas Publishing Company, ISBN 1-882810-35-X
º Schoelwer, Susan Prendergast (1985), Alamo Images: Changing Perceptions of a Texas Experience, Dallas, TX: The DeGlolyer Library and Southern Methodist University Press, ISBN 0-87074-213-2
º Scott, Robert (2000), After the Alamo, Plano, TX: Republic of Texas Press, ISBN 978-1-55622-691-5
º Tinkle, Lon (1985), 13 Days to Glory: The Siege of the Alamo, College Station, TX: Texas A&M University Press, ISBN 0-89096-238-3 . Reprint. Originally published: New York: McGraw-Hill, 1958
º Todish, Timothy J.; Todish, Terry; Spring, Ted (1998), Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution, Austin, TX: Eakin Press, ISBN 978-1-57168-152-2


text:
Fidelio
Fidelio qu'ei lo títol deu sol opèra de Ludwig van Beethoven. Lo libret en aleman es de Joseph Sonnleithner inspirat deu libret en francés de Jean-Nicolas Bouilly per l'opèra de Pierre Gaveaux : Léonore, ou L’amour conjugal de 1798. Com lo son modèl francés, Fidelio, aqueste còp escadut en Espanha, que conda la hèita de Leonore qui, vestida de guarda, e ensaja de liberar lo son espós Florestan retiengut dens ua prison per rason politica e per vengença personala deu director e condemnat a estar executat.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Sus Youtube.com, aria Ha, welch ein Augenblick on lo director de la preson e canta la soa set de vengença.


text:
Bailly (Oise)
Bailly es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Bailly a situat sul marge esquèrre de l'Oise.
Bailly Auriá lo sieu nom del latin "Baillium" a causa de l'existéncia d'un fòrt #que se n'es poguda trobar de vestigis de fossés e de sosterranhes. Aquel fòrt i aguèt ocupat pels Normands a Modèl:La s-.
La tèrra de Bailly levava del Comtat de Noyon. Aiçò èra un fief del domeni reial jos-inféodé pels avesques a chevaliers #que #prene lo títol de senhors de Bailly : Guy e Jean Bäes de Bailly, Enguerrand de Guynes, Philippe de Coucy, Jean II, Jean de Béthune, Jean e Gauthier de Hennin, Hugues e Bertrand del Bòsc, Guillaume de Marafin.
Lo Abbaye de Ourscamp #demorar proprietari de la tèrra de Bailly fins a la Revolucion. Lo castèl servissiá de residéncia d'estiu e permetiá de susvelhar lo trabalh dels paysans en los camps e los étangs, #que los peisses n'avián destinat a la consomacion dels religioses.
Bailly E los sieus dos castèls #èsser totalament rasats pendent la Primièra Guèrra mondiala.
Lo Monument als Mòrtes, inaugurat lo dimenge 18 de junh 1922, davant lo cementèri, a #èsser elevat pels tretze mainats de la municipalitat queiguda al camp d'onor.
Le village de Bailly est situé sur la rive gauche de l'Oise.
Bailly tiendrait son nom du latin "Baillium" dû à l'existence d'un fort dont on a pu retrouver des vestiges de fossés et de souterrains. Ce fort fut occupé par les Normands au Modèl:S-.
La terre de Bailly relevait du Comté de Noyon. C'était un fief du domaine royal sous-inféodé par les évêques à des chevaliers qui prirent le titre de seigneurs de Bailly : Guy et Jean Bäes de Bailly, Enguerrand de Guynes, Philippe de Coucy, Jean II, Jean de Béthune, Jean et Gauthier de Hennin, Hugues et Bertrand du Bois, Guillaume de Marafin.
L'Abbaye d'Ourscamp resta propriétaire de la terre de Bailly jusqu'à la Révolution. Le château servait de résidence d'été et permettait de surveiller le travail des paysans dans les champs et les étangs, dont les poissons étaient destinés à la consommation des religieux.
Bailly et ses deux châteaux furent totalement rasés pendant la Première Guerre mondiale.
Le Monument aux Morts, inauguré le dimanche 18 juin 1922, devant le cimetière, a été élevé pour les treize enfants de la commune tombés au champ d'honneur.


text:
Boissay
Boissay es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Boissay Compren lo bourg e tres caserius : Fresle, Raimbouville e Mesnil-Jean.
Boissay comprend le bourg et trois hameaux : Fresle, Raimbouville et Mesnil-Jean.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
"Boisset" Vila en 1040/1048. Lo sieu nom significa "luòc ont empenhètz buis". Antany Parròquia importanta dividida en doas porcions ; se sap solament #que comptava setanta fuòcs al Sègle XIII.
"Boisset" cité en 1040/1048. Son nom signifie "lieu où poussent des buis". Autrefois paroisse importante divisée en deux portions ; on sait seulement qu'elle comptait soixante-dix feux au Sègle XIII.


text:
Talhon d'Adam
Lo cartilatge tiroíd participa a la formacion del laringe. Per l'Òme, es un caractèr sexuela secondari mascle.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Es un cartilatge qu'a la forma d'un parpalhol, amb doas lamas oblicas enrè e juntas en abans per una nosada. Ambedoas lamas fan un angle de 90° per l'òme e 120° per la femna, salent per abans e responsable de la proeminéncia laringèa, salença mai prononciada per l'òme que per la femna. Lo cartilatge tiroíd possèda de grandas banas(2) cap al naut e des pichonas banas(2) cap al bas. Lo còs del cartilatge tiroíd o placa tiroïdiana compòrta une incisura mediana sus la broa superiora.
« Talhon d'Adam »[modificar | modificar la font]
Lo ven del fruch defendu, que, selon la Biblia, Èva faguèt manjar a Adam, un talhon li seriá « demorat dins de la garganta ».
Lo talhon d'Adam es un cractèr sexual secondari de l'òme mascle adulta, pasmens que las femnas ajan lo meteis cartilatge: deternima la nautor de la vòtz (mai la vòtz es grèva mai la poma d'Adam es bassa — lo talhon d'Adam dels mainats se vei generalament pas) e lo fach que las femnas, quitament sens suspes, ajan una massa graissosa entre lo menton e lo còl fa qu'es amagat lo catilatge.


text:
Lo territòri de la Tunisia modèrna foguèt administrat gaireben en la siá totalitat jol nom de la província romana d'Africa, e venguèt un dels granièrs de Roma. Al sègle V, los vandals jol comandament de Genseric, ocupèron la region. Al sègle VI, Belisari recuperèt la region per l'Empèri Bizantin. Al sègle VII venguèt una partida de la dinastia omeia e dels abbassidas, jol nom de Ifriqiya; a aquela epòca se fondèt la vila de Cairoan. Posteriorament los berbèrs natius arribèron al poder amb l'aprovacion del Califat Fatimita, e la dinastia aglabida foguèt remplaçada per la dinastia dels Ziris. En 1045, los ziris renoncièron al shi'isme, e los fatimidas mandèron a Banu Hilal, una confederacion de bedoïns, per acabar amb los ziris. D'aqueste biais, la region foguèt devastada e la prospèra industria agrària foguèt arroïnada.
En 1159, los Almoravidas dominèron la region, e foguèron expulsats al sègle XIII pels hafsis, que governèron Ifriqiya. Se refugièt ailà e i moriguèt Loís IX de França, quand anava pel camin de las crosadas. A la debuta del sègle XVI, Espanha capitèt de contrarotlar qualques vilas litoralas, que foguèron lèu perdudas davant l'Empèri Otoman, que governèt Ifriqiya dempuèi 1574. Los governants turcs, los Begs, obtenguèron un gra d'independéncia per çò qu'es de Turquia.
Al sègle XIX los Begs sollicitèron lo prèst de gròssas somas d'argent a França, que comencèt de contemplar la colonizacion de Tunisia. Lo 12 de mai de 1881, França declarèt Tunisia coma protectorat, après un acòrdi ont permetèt l'ocupacion britanica de Chipre; malgrat aiçò, fòrça abans d'aquela data lo govèrn beg tunisian aviá perdut la siá autonomia.
Lo president Zine El Abidine Ben Ali foguèt reelegit per un tresen mandat en 1999, e lo sieu partit, l'Agropacion Constitucionala Democratica (RCD), obtenguèt 148 dels 182 sètis del Parlament. Mohamed Ghannouchi foguèt nomenat primièr ministre. Tunisia comencèt un periòde de mai de dubertura cap a l'exterior. Los IVen Encontres Patronals Centromediterranèa se debanèron pel primièr còp en Tunisia, ont lo país prepausèt la creacion d'una zona de liure comèrci, que se concretizèt en 2001 entre Marròc, Egipte, Tunisia e Jordania. S'aumentèt la cooperacion amb los païses de Magrèb ras de la menaça islamica, amb entrevistas amb los Presidents d'Argeria e Libia, e lo Rei de Marròc.
En 2002, l'Assemblada Nacionala aprovèt una reforma de la Constitucion que preconizava la creacion d'una segonda cambra legislativa (Cambra de Conselhièrs), màger proteccion dels dreches e libertats publicas aital coma l'eliminacion del limit de mandats d'un president.
En 2011, a la seguida de manifestacions, lo president Ben Ali fugís en Arabia Saudita. Foued Mebazaa ven president per interim.
De veire: Economia de Tunisia
Tunisia a una economia divèrsa, ont los sectors de màger importància son l'agricultura, mineracion, energia torisme, petròli e manufacturas. Del temps que demòra lo pes del contraròtle governamental suls tèmas economics, s'es anat redusint pauc a pauc amb la creissença de la privatizacion, una simplificacion de l'estructura en los impòstes, e un tractament mai adaptat sul deute. La creissença reala èra de 5,0% dins lo decenni de 1990, e l'inflacion seguiguèt en casuda fins a 2006. L'aument dins lo comèrci e lo torisme son estats los elements clau per la creissença economica establa.
L'associacion entre Tunisia e l'Union Europèa, la primièra entre l'UE e un país mediterranèu, dintrèt en vigor lo 1èr de març de 1998. Jos aquel acòrdi, Tunisia acceptèt de facilitar lo comèrci amb los Estats Units dins lo decenni de 2000. Màger privatizacion, e desliurança del còde dels investiments per atraire d'investiments estrangièrs, e desvolopament en l'eficiéncia del govèrn son los rèptes pel futur de Tunisia. Segon lo British Philip's university atlas del 2000, Tunisia possedís una resèrva de fosfat dins la part centrala del país.


text:
Moussu lou souto-prefèt
Moussu lou deputa e presidènt de regioun
Moussu lou conse d’Arles e soun municipe
Midamo e Messiès li elegi dou pais d’Arle
Moussu lou presidènt dou coumita di fèsto
Midamo, Messiès.
A parti de vuei, proumié de juliet 2007, lou tèms se vai coumta : dins un an tout-bèu-just, passarèn lou flambèu à la vintenco Rèino d’Arle emé si damisello d’ounour. Em’aco, es à touti li chato que pantaion à-n-aquéu titre que voudriéu parla en particulié. Nautre, coume nosti davanciero avèn fa aquéu pantai, avèn souveta adurre nosto pèiro au monumen de la mantenènço de nosti tradicioun. Lou proumié de mai 2005, sian passa de l’autre coustat : lou pantai venguè realita. L’an que vèn, sèt chato descurbiran aquelo realita.
Pèr aro, aquéli chato chifron ; quauquis uno dempièi long-tèms, e d’autri prendran sa desisioun vertadiero à la vèio de remetre li doursié, qu’enchau ! ço qu’es impourtant es d’estre seguro d’aquelo decisioun, d’aquel engajamen que fau prene.
Estre Rèino d’Arle o Damisello d’ounour vou dire faire de sacrifice tres an de tèms, saupre que i’aura de moumèn dificile, de moumèn de doutanço, de souleso. Mai es tambèn e subretout d’esperiènci que se podon pas oublida, magico, de se senti pourtado pèr tout un pople, de se senti amado pèr tout ço que fasèn. Aco se pou pas avaloura e vau bèn de sacrifice.
Aquelo esperiènci, la souvete en touti li chato apassiounado e sai proun que n’i’a forço. De segur, n’en faudra chausi soulamen uno pèr èstre Rèino e siès autre coume damisello d’ounour. Saran soulamen sèt qu’esprouvaran aquèu bounur qu’es pas de dire. Mai meme se i’a gaire de chanço, fau pas la leissa passa, fau pas renouncia à-n-aquèu pantai.
Entraire sa candidaturo es moustra que nosti tradicioun ameriton d’estre aparado, ameriton de sacrifice tres an de tèms, es moustra tambèn que valon la peno de prene lou risque d’estre eligido o noun, o pas coume se lou poudié espera. Fin-finalo, entraire sa candidaturo es faire ate de sa fé pèr li tradicioun e faire ate de soun courage.
Nautre, avèn fa aquelo chausido e n’en sian fiero. Fai dous an aro que nous tèn à cor d’apara nosti tradicioun. Mai de-que vou dire « apara nosti tradicioun » ? A iéu me sèmblo qu fau pas espera lou moumèn d’estre en dangié per faire li causo, fau toujour ana d’avans, fau toujours prepausa de causo nouvello, saupre s’asata i mejan mouderne, pèr pertouca li gèns, pèr ié dire vaqui ço que sian e vaqui nosto estacamen à nosto istori, à nosto identita.
Es pèr aco qu’avèn vougu faire lou calendrié de la Rèino d’Arle e de si Damisello d’ounour, e que lou comitat di fèsto d’Arle a fa un nouvèu site internet. Es noste biais d’oubra pèr li tradicioun, d’ana d’avans.
Mai ço qu’es segur, es qu’aco sarié pas esta pousible sènso lou soustèn e la fisanço dou comitat di fèsto d’Arle, soun presidènt e touti si benevolo. Pèr aco e pèr tout ço que fan tout de long de l’an, au noum di tradicioun ié voudrien dire osco e gramaci.
Fau apoundre que sarié pas esta pousible nimai sènso vautre touti qu’avès aculi aquèu calendrié emé tant de voio, bèn mai que ço qu’avian espera. Mai de dous milo eisemplari an trouva sa plaço dins vosti oustau, mai tambèn dins lou mounde entié : dou Canada à l’Armenio en passant pèr la Suisso en bèn d’autri, d’arlatenco sus papié alusenti barrulon dins lou mounde.
Bèn-lèu, lou calendrié nouvèu vai parèisse. L’avèn vougu mai entimo, mai sutièu, mai reflechi. Souvetan que vous agradara e que l’aculirès em’autant d’estrambord coume lou proumié.
Poudièu pas acaba ma dicho sènso dire quàuqui mot en siès persouno que me soun caro, siès persouno que souvènti-fès soun darrié iéu sèns dire mot meme s’es dificile pèr èli. Aquéli sièis persouno an pèr noum : Emelino Enjalbert, Sara Gibert, Lisa Guerri, Marjourio Isouard, Couralio Joubert e Erminio Laye. Ié voudriéu dire gramaci.
Gramaci d’èstre ço que sias,Gramaci de teni vosto plaço coume lou fasès,Gramaci de me sousteni cade jour que vivèn ensèn meme dins li moumèn dificile,Gramaci d’èstre toujour bello, toujours risouleto, toujour presento.Fin-finalo, voudriéu simplamen vous gramacia d’èstre mi Damisello d’ounour e mis amigo.
Mi cars ami, à l’an que vèn pèr aculi la vintenco Rèino d’Arle emé si Damisello d’ounour. D’eici-en-lai, caminarèn encaro un an touti li sèt, man dins la man, entre-menarèn la messioun que nous fuguè counfisado em’uno joio e uno voulounta qu’avèn garda dempièi la debuto dou reinage, doumàci à vous, gèns d’Arle e dou païs d’Arle que nous dounas tant de bonur e d’ounour.


text:
Bir Tawil
Bir Tawil es una zona de desèrt en Africa, entre Egipte e Sodan qu'es revindicada per cap dels dos païses, que se disputan la zona d'Halaieb.
Geografia[modificar | modificar la font]
Bir Tawil es una region trapezoïdala d'aproximativament 95 km de longor d'èst a oèst al nòrd e 45 km al sud, e d'entre 25 e 31 km del nord al sud, sia una superfícia d'aut o bas 2060 km². Lo nom de la zona fa referéncia a un potz situat al centre. Lo Jabal Tawil, una montanha de 459 m d'altitud, es situada al nòrd de la region; a l'èst, se troba lo Jabal Ajar Az Zarq (662 mètres). Lo riu Tawil es situat al sud.
Istòria[modificar | modificar la font]
A la fin del sègle XIX, la delimitacion de la termièra entre Egipte e Sodan se faguèt segond doas linhas, l'una que seguís lo 22en parallèl, l'autra que daissa la zona de Bir Tawil a Egipte e la d'Halaib a Sodan. Los dos païses revindican Halaieb e refusan doncas de revindicar Bir Tawil.
Drech e revindicacions[modificar | modificar la font]
Revindicada per cap de país, la zona es en drech una terra nullius (tèrra de deguns). De revindicacions fantasiosas (micronacions) existan pasmens.
Bibliografia e referéncias[modificar | modificar la font]
- "“You take it – No, you take it”: the Bir Tawil Trapezoid", Strange Maps, n°396, en linha:


text:
Colofònia
La colofònia qu'ei ua materia solida obtienguda après destillacion de la resina aperada gema o oleoresina d'un arbo resinós e generaument deu pin. Lo son nom que vien de l'isla grèga de Colofònia, en Asia Menora on èra produsida durant l'Antiquitat.
Que pòt estar expleitada per'mor de las soas proprietats impermeablas mes qu'ei sustot coneguda per la soa utilizacion en musica e mei que mei dens la familha deus instruments de còrdas hregadas (com per exemple lo vriulon) on òm freta lo crin deu lor arquet contre un tròç d'aquesta matèria entà lo untar ; en vertat, quan l'arquet d'aquestes instruments e hrega las còrdas, qu'ei la colofònia qui las hè vibrar en s'i arrapiar ; donc shens colofònia no's poderé pas audir cap son de las caishas de resonància deus instruments de còrdas hregadas.
- Caracteristicas generaus : arquet, pontet, barra d'armonia, amna, colofònia
- Ajòus : Rebec • Lira da braccio • viela
- Familha deu vriulon : vriulon • vriulon piccolo • vriulon alto • vriulon tenor • violoncèl • violoncèl piccolo
•Vriulon barròc •Pochette •Vriulon de Stroh •Norvègia : Hardingfele •Vriulon de Stroh
- Viola pomposa
- Arpeggione
- Familha de la viòla de gamba
- Contrabassa • octobassa
- Bariton
- Trompeta marina
- Sonsaina


text:
Pau Grossac
Pau Francés Grossac (en francés Paul-François Groussac, vadut lo 15 de heurer de 1848 - mort lo 27 de julhet de 1929), qu'èra un critic literari, istorian, e bibliotecari argentino mondin. Que vadó a Tolosa dens ua familha de vielha soca lengadociana, hilh de Catherine Deval e de Pierre Groussac.
Arron d'estar educat a Tolosa, qu'entrè a l'École Navale en 1865, mes totun per non pas seguir mei tard dens la marina. Un an après que traversè la mar grana per s'anar installar en Argentina per la resta de la soa vita. Durant las setanta annadas seguentas que ho professor e director de l'Escòla Normau de Tucumán. En 1883 que viatgè entà França. En 1885, arron deu son retorn, que ho nomat inspector d'education e cap de la Biblioteca Nacionau çò qui demorè per quaranta quate annadas dinc a la soa mort.
De las soas òbras que podem mentàver "La Biblioteca" (1896) e "Anales de la Biblioteca" (1900), au còp ensags istorics suu Rio de la Plata e istòria literària de la biblioteca. Que ho tanben capdirector de la revista "Sudamérica", çò qui, en mei de las soas foncions oficiau en la biblioteca, e hasó d'eth ua figura centrau deu monde literari Argentin. Que ho pròche de grans escrivans com lo Nicaraguian Ruben Darío, o lo mexican Alfonso Reyes. Qu'escrivó tanben : "Estudios de historia argentina", "Ensayo histórico sobre el Tucumán", "Mendoza y Garay", "Los que pasaban", "Fruto vedado", "Relatos argentinos", "Crítica literaria", "Las islas Malvinas". De las soas òbras literàrias que podem destacar "La Divisa Punzó" (atau qu'aperavan la benda arroia qui calèva porta har mòstra de sostien de cap au cap deu govern), ua pèça qui s'escad deus temps deu regim de Juan Manuel de Rosas.
Alfonso Reyes e Jorge Luis Borges (qui ocupava, mantuas annadas arron, lo medish pòste de bibliotecari de Grossac abans d'estar autrejat, com castig deu regim peroniste, lo pòste d'Inspector d'ausèths e conilhs) que hasón hèra per la memòria de Grossac e de la soa òbra. Dens lo son ensai autobiografic "La Ceguera", Borges que mentau l'influència deu tolosan suber Alfonso Reyes : "Alfonso Reyes, lo miélher escrivan en pròsa en castelhan de tot los temps que'm digué: 'Groussac que m'ensenhé quin escríver en castelhan'". (Siete Noches. Fondo de Cultura Economica, Mexico, 1980, p. 156.) Com critic, Groussac qu'èra famós peu son temperament intractable e pelut. Borges qu'analitzè quauques uas de las atacas literàrias de Groussac en 1933 lo son ensag de "Sur" : "Arte de injuriar" .
Ligams[modificar | modificar la font]
- (es)Bruno, Paula, "Paul Groussac en la cultura", en Criterio, N ° 2321 - Noviembre 2006 - Año 79
- (es)Bruno, Paula, “Paul Groussac. Un articulador cultural en el pasaje del siglo XIX al XX argentino”, en Araucaria. Revista Iberoamericana de Filosofía, Política y Humanidades, Universidad de Sevilla, a. 8 núm. 15, primer semestre de 2006, pp. 176-186
- (es)Demarchi, Rogelio, "¿Estratega o piola? Un atractivo ensayo sobre el siempre atractivo Groussac"
- "Groussac en Letras Libres"
- [1]
- [2]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Bruno, Paula, Paul Groussac. Un estratega intelectual, Buenos Aires, Fondo de Cultura Económica, 2005.
Bruno, Paula (Estudio preliminar y selección de textos), Travesías intelectuales de Paul Groussac, Buenos Aires, Editorial de la Universidad Nacional de Quilmes, 2005.
Bruno, Paula, Pioneros culturales de la Argentina. Biografías de una época, 1860-1910, Buenos Aires, Siglo XXI Editores, 2011.


text:
Bluegrass
Lo bluegrass qu'ei un estil de musica originari deus Estats Units d'America considerat com ua arram de la country music. Qu'ei estat influenciat per los ritmes de las musicas folcloricas d'Irlanda, d'Escòcia e d'Anglatèrra en mei deu jazz e blues. Lo nom que vien deu grop de Bill Monroe : The Bluegrass Boys e los instruments tipic que son la guitarra, la mandolina (la mandolina bluegrass inventada per Orville Gibson), lo vriulon, lo dobro, lo banjo e la contrabassa ; a còps tanben la autoarpa.
Com dens lo jazz cada instrument qu'interpreta un solo au son torn.


text:
Periguers
Periguers [peri'gœ: / peri'gʏ:] o Peiriguers [pejɾi'ɡø] e Periguers [pɛɾi'ɡø] (nom corrent) o Peireguers [pejɾɛ'ɡø: / pejre'gʏ:] (nom classicizant)[1](Périgueux en francés) es una vila occitana francesa de la region d'Aquitània, prefectura dau departament de Dordonha.
Es la capitala istorica de Perigòrd.
Lo gentilici es pergosin -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
La vila s'estend dins una bocla d'Eila environada de set costaus (Escornabuòu, la Boissiera o Curada, Beu Puei, l'Arsaut, las Cebradas,...)
L'etimologia de Periguers ven daus Petrocorii ("las quatre armadas"), pòble gallés que demorava aquí avant la conquista romana. A l'epòca galloromana, l'emplaçament de la vila actuala era ocupat per Vesona.
La vila de Periguers nais vertadierament en 1240 de l'union de dos borgs rivaus implantats a quauquas centenas de metres l'un de l'autre : d'una man la Ciutat (surtida de l'antica Vesona galloromana), vila de l'avesque e dau comte de Perigòrd, de l'autra la vila borgesa de Puei Sent Front.
En 1669, l'aveschat passa de la catedrala de Sent Estefe, situada en La Ciutat, a la catedrala de Sent Front, jurc'alara basilica dau Puei.
En 1813, Periguers annexa la comuna de Sent Martin, que ven un quartier.
En 1857, lo chamin ferrat arriba a Periguers en venir de Cotràs; s'ensec l'installacion daus talhiers de reparacion de las locomotivas e de las veituras de la Companhiá de París a Orleans (PO), activitat que demòra totjorn dins lo quartier dau Tolon.
La devisa de la vila es Fortitudo mea civium fides, es a dire Prene ma fòrça dins la fidelitat de mos ciutadans. L'escut de la vila, roge e verd, es fach de tres tors merletadas, que la centrala es susmontada d'una flor de liri (De golas, dau chasteu de tres tors d'argent merletadas e maçonadas de sable, la dau mitan susmontada d'una flor de liri d'aur, las doas autras cubertas e viradoradas, lo tot sus una champanha de sinòple).
Demografia[modificar | modificar la font]
Comuna sola :
(1) 6 201 emb l'anciana comuna de Sent Martin, que fusionará en 1813
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Periguers es ligat a Bordèu e a Clarmont per l'autorota A89.
Dau costat ferroviari, la vila a de las ligasons TER emb Bordèu, Lemòtges, Briva, Agen e daus trens grandas linhas vers París, Lion e Clarmont.
Economia[modificar | modificar la font]
Periguers aciala, dins lo quartier dau Tolon, daus talhiers de reparacion de la Societat Nacionala daus Chamins Ferrats Francés (Establiment Industriau de Perigòrd) qu'emplejan quasi 600 personas. Las veituras Corail e Téoz i son renovadas, tanben o los trens TER.
Dempuei 1970, Periguers aculhís tanben l'Estampariá Nacionala daus Timbres-Pòsta, d'onte ven la totalitat daus quatre miliards de timbres francés esmetuts chada annada. L'establiment se tròba dins la zòna industriala de Bolasac, e fai trabalhar 700 personas.
Pasmens, Periguers es aüei una vila mai que mai terciària, que un emplei sus dos es public o parapublic.
Administracion[modificar | modificar la font]
Personatges nascuts en Periguers[modificar | modificar la font]
- Iriés Peir Daumesnil (1777-1832), generau d'Emperi
- Joan Frederic Frenet (1816-1900), matematician e astronòm
- Jacmes Emili Lafon (1817-1886), penheire
- Lèon Bloy (1846-1917), romancier e ensagista
- Jòri Goursat çò-dich SEM (1863-1934), caricaturista
- Joan Jòri Villepontoux (1884-1963), banquier
- Aimat Clariond (1894-1959), actor
- Joan Carzou (1907-2000), penheire
- Claudi Seignolle (n. en 1917), escrivan
Eveniments[modificar | modificar la font]
- Salon internacionau dau Libre Gormand [1]
- Mimòs, festivau internacionau dau mime [2]
- Sinfonia, festivau de musica barròca [3]
- MNOP, festivau de las musicas de la Nòva Orleans [4]
Monuments e luòcs toristics[modificar | modificar la font]
Periguers es classada Vila d'Art e d'Istòria e presenta un patrimòni remirable, emb 43 monuments istorics e un important sector sauvagardat. Demest v-ilhs :
Los vestigis de la bastida galloromana de Vesona[modificar | modificar la font]
- La tor de Vesona, vestigi d'un temple dedicat a la divessa tutelara de la ciutat galloromana
- Las roïnas de l'Anfiteatre roman, mesas en valor dins un brave jardin
- Lo museu Vesunna, bastit sus los vestigis de la domus daus Boquets (bastida galloromana) per l'architecte Joan Nouvel - musée de Vesunna
La vila medievala[modificar | modificar la font]
- La catedrala de Sent Front, inscricha au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat, es una de las estapas pus famosas dau Pelegrinatge de Sent Jacme de Compostela. D'estil romanic-bizantin, presenta cinc copòlas en crotz greca. Fuguet (larjament) restaurada au segle XIX per Paul Abadie, lo quau se n'inspiret per l'edificacion de l'egleisa dau Sacré Cœur de París. Lo chamin de crotz de Sent Front, pench a l'entorn de 1850 per Jacmes Emili Lafon, fuguet restaurat en 2002
- L'egleisa romanica de Sent Estefe, anciana catedrala, que ne'n demòra doas copòlas
- Lo covent de las Dònas de la Fe (segle XII)
- La Tor Mataguerra (segle XIII), lo vestigi mai conservat de las fortificacions de l'Edat Mejana
- La charriera Limotjana, còr de la vielha vila
La vila de la Renaissença[modificar | modificar la font]
- La Maison daus Cònsols, que se remira dins Eila
- Lo Chasteu Barriera (roïnat), dau nom d'una familha de la vila
- La Maison dau Pastissier, mesa en valor lòrs de la restauracion de la Plaça Sent Loís
- Mai d'un ostau daus segles XV e XVI dins l'ancian Puei Sent Front (ostaus Gamenson, Sench Astier, d'Abzac de La Dosa, de Lestrada,...)
- La Prefectura (segle XIX) : façada d'estil dau Segond Emperi; los salons son d'òbras d'art vertadieras, dins l'estil daus chasteus de Versalhas, Fontainebleau e dau Lovre
- Lo Museu d'Art e d'Arqueologia de Perigòrd
- Lo Museu Militar de Perigòrd
- Lo museu-talhier dau Trompe-l'œil [5]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Periguers es bessonada coma la vila bavaresa d'Amberg (Alemanha).
Ligams externes[modificar | modificar la font]
- Sit oficiau de la municipalitat
- Sit de l'Ofici de Torisme de Periguers
- Sit plan brave sus Periguers
- Festivau MNOP
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La grafia Perigüers emb un trema es pas normativa, que s'escriu normalament Periguers sens trema coma dins orguelh
- La forma *Perigús [peɾi'ɡys] es una adaptacion que se tròba dins los dialectes que coneissen pas lo son [ø], probablament a travers lo francés (per analogia emb "gueux"   "gus"?), que convendriá d'evitar dins la grafia.


text:
Districte de Sant Martí
Sant Martí es un districte de Barcelona que, situat a l'èst de la vila, limita amb la municipalitat de Sant Adrià de Besòs, los districtes de Ciutat Vella, l'Eixample, Horta-Guinardó e Sant Andreu e la mar Mediterrani.
Lo sieu nom proven de l'anciana municipalitat del plan de Barcelona, Sant Martí de Provençals, que foguèt un vilatge independent dempuèi 1714 fins en 1897. A l'ora d'ara lo districte se dividís en dètz quartièrs. Per lo dessús de la Granda Via trobam: Verneda i la Pau, el Clot, el Camp de l'Arpa del Clot e lo Sant Martí de Provençals; per jos trobam: lo Poblenou, Besòs i el Maresme, Provençals del Poblenou, Parc i llacuna del Poblenou, Vila Olímpica del Poblenou e Diagonal Mar i Front marítim del Poblenou.
Lo districte de Sant Martí concentra la màger part de las plajas de Barcelona en los sieus 2675 mètres de litoral. Amb 938 ectaras e 221 029 abitants (2005), es lo segond districte de la vila en estenduda reala e populacion. 41° 25′ 4.39″ N 2° 11′ 55.25″ E / 41.4178861, 2.1986806


text:
Lenape
Los Lenape (pus tard nomenats Indians Delaware pels europèus) èran al sègle XVII, un ensems de grops organizats d'americans natius amb de caracteristicas culturalas e lingüisticas comunas.
Foguèron los primièrs abitants de çò qu'es uèi l'estat de Nòva Jersey, de las ribas del riu Delaware en Pensilvània, del nòrd de l'estat de Delaware, de la bassa val d'Hudson e de New York Harbor a Nòva York, a l'epòca de l'arribada dels colonizaires europèus als sègles XVI e XVII — e d'unes contunhan d'i viure uèi. Lor lenga algonquina es coneguda tanben coma Lenape o "Delaware".
Los Lenape practicavan l'agricultura a granda escala per fin de far viure una societat mobila de caçaire-culheire dins la region a l'entorn del riu Delaware, l'aval del Riu Hudson, e l'oèst del estuari de Long Island Sound. Los Lenape èran un pòble largament sedentari mas qu'ocupavan de camps sasonièrs, dins la tòca de seguir lo caçum que poblava la region: peisses, aucèls, frucha de mar e cèrvi . Desvolopèron de tecnicas de caça sofisticadas tot en gerir sas ressorsas. A l'arribada dels europèus, los Lenape cultivavan sos camps amb la tecnica de l'artiga, que melhorava la produccion. Recampavan tanben de quantitats bèlas de peisses e crustacèus per las baias de la region[1]; las clauvissas èran recampadas tot l'an pel sud de Nòva Jersey.[2] La capitada d'aquestes metòdes permetèt a la tribú de manténer una populacion pus importanta que çò qu'una societat nomada sonque caçaira culhaira auriá pogut suportar. S'estima qu'al temps de l'installacion europèa i aviá aperaquí 15 000 Lenape en tot per aproximativament 80 sits de poblament situats a l'entorn de çò qu'es uèi l'airal metropolitan de Nòva York, [3] Son de Lenape en canòts qu'encontrèron Giovanni da Verrazzano, lo primièr explorador europèu de dintrar dins New York Harbor, en 1524.


text:
Granda Muralha de China
La Granda Muralha de China (en chinés tradicional 萬里長城, en chinés simplificat 万里长城, Wànlǐ Chángchéng) es una fortificacion chinesa bastida a partir del sègle V abans de Crist e acabada al començament del sègle XVII pr'amor de protegir las divèrsas dinastias de las atacas dels Huns, dels Mongòls, dels Turcs, e autres grops etnics nomadas que venián de çò qu'es actualament Mongolia e Manchória. Maitas muralhas, sonadas generalament coma la Granda Muralha de China, foguèron bastidas tre lo sègle V abans de Crist, que la mai famosa n'es la que se construiguèt entre 220 BC e 200 BC pel primièr Emperaire de China, Qin Shi Huang. Aquesta muralha se situava mai al nòrd que la fortificacion actuala construïda pendent la dinastia Ming, e sos vestigis son escasses.
La Granda Muralha es l'estructura pus longa del mond facha per l'òme. S'espandís sus un territòri immens (6352 km), del còl de Shanhai a la Mar de Bohai a l'èst, al limit entre "China proper" e Manchória (la China del nòrd-èst), a Lop Nur dins la part sud-èst de la region autonòma de Xinjiang Uygur. Dins sa pus granda partida, la muralha delimita a la gròssa la frontièra entre lo nòrd de China e la Mongolia interiora.


text:
-449
Aquesta pagina concernís l'an -449 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Mòrt de malautiá de Cimon dins lo corrent de sa campanha militara còntra leis Aquemenidas de Chipre. De negociacions ambé leis Aquemenidas permetèron de signar la patz de Callias que marquèt la fin de la guèrra entre la Liga de Delos e l'Empèri Aquemenida. Sei condicions èran favorablas ais Atenencs.
A la prima, prepausicion de Pericles de reünir un congrès ambé leis autrei ciutats-estats grègas per discutir de la restauracion dei temples destruchs pendent leis invasions pèrsas. Lo congrès mau capitèt en causa de desacòrdis entre Atenencs e Espartencs.
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Fin de la redaccion de la Lèi dei Dotze Taulas per lei decemvirs que venguèt la premiera lèi escricha de la civilizacion romana. Lei decemvirs assaièron sensa succès de se mantenir e deguèron finalament abdicar. A partir de Lèi dei Dotze Taulas, d'autrei lèis foguèron votadas a l'iniciativa dei cònsols Lucius Valerius Potitus e Marcus Horatius Barbatus permetent de reglar la crisi lònga entraïnada per l'afaire de la Lex Terentilia.


text:
Huns Blancs
Lei Huns Blancs fuguèron un pòble nomada que formèt una confederacion en Asia Centrala a la fin dau periòde antic. Conquistèron Sogdiana en 479, una partida dau nòrd de la China modèrna en 493 e, après una tièra de guèrras, destruguèron l'Empèri Gupta e conquistèron una partida de l'Índia septentrionala e centrala. Impausèron tanben lo pagament d'un tribút important ai Sassanidas. Lo declin acomencèt au sègle VI ambé la pèrda d'Índia e, finalament, la destruccion de l'Empèri dei Huns Blancs per una coalicion formada dei Sassanidas e dei Tujues.


text:
Witold Lutosławski
Witold Lutosławski (Varsòvia, 25 de genièr de 1913 – Varsòvia, 7 de febrièr de 1994) foguèt un compositor e director d'orquèstra polonés que se faguèt famós per son emplec de la tecnica del dodecafonisme en far servir d'elements aleatòris. Foguèt un dels mai importants compositors europèus e un dels musicians poloneses mai remarcables de las ttres darrièras decadas del sègle XX. Ganhèt mantun prèmi e recompensa internacionala. Sas composicions comprenon quatre sinfonias, un Concerto per Orquèstra, un quartet de còrdas, d'òbras instrumentalas, de concertos, e de cicles de cançon orquestrala.


text:
984
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 984 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Transpòrt maritim[modificar | modificar la font]
Bastida de la premiera resclausa utilizant una resclausèra per l'engenhaire chinés Qiao Weiyo.


text:
Reconquèsta
Era Reconquèsta (var. Reconquista) ei eth nòm que se coneish damb eth internacionaument ath procès istoric qu'es reiaumes crestian deth nòrd dera Peninsula Iberica conquistèren per medi d'eth progressivament l’Al Andalós. Se considère que comencèc en 722 coma resisténcia des societats montanhudes a l’auanç des musulmani damb era Batalha de Covadonga e finalizèc en 1492 damb era conquista deth reiaume de Granada. Segons era istoriografia mès recenta eth tèrme reconquèsta ei istoricament inexacte, atengut qu'es reiaumes crestiani que conquistèren eth territòri andalosin se constituïren coma societats dempús de l’aucupacion islamica dera peninsula, maugrat es esfòrci de bèri monarques castelhans entà presentar-se coma eretièrs dirèctes der ancian reiaume visigòt de Toledo. Ath delà ath delà, segons aguesta interpretacion actuau, reconquèsta ei un concèpte parciau, atengut que sonque presente era vision crestiana d'aguest complèxe procès istoric, esbiaixant eth punt d'enguarda des andalosins. Donques s'a suggerit coma nòms alternatius Conquista crestiana o Conquista feudau d’Al Andalós, o dirèctament era Colonizacion feudau dera Peninsula Iberica, entre d’auta denominacions, que non pòrten era carga ideologica deth concèpte de reconquèsta. Bèri istorians, en tot atier as cambiaments poblacionals associats ara expansion des reiaumes crestiani, an prepausat eth tèrme repoblament. Cau auer present tanben qu'era colonizacion d'Al Andalós non ei cap hèt exclusiu ispanic, donques que s’explique er un contèxt europèu caracterizat pera expansion dera societat feudau dempús deth nuclèu originau deth Feudalisme, ath centre dera Euròpa Occidentau, cap ara periferia, en tot èster atau un procès istoric qu'arrespon as madeishi paramètres que d'auti processi contemporanèus coma era conquista e colonizacion anglesa d'Irlanda, era expansion alemanda ar èst deth arrís Elba (procès coneishut damb eth tèrme tanben ideologic de Drang nach Osten o “Marcha ar Èst”), e era expansion franca en Tèrra Santa mejançant es Crosades e era creacion deth reiaume croat de Jerusalèm, entre d’auta.
Antecedents[modificar | modificar la font]
Eth periòde tardoroman[modificar | modificar la font]
Ath sègle V er afeblit Empèri Roman de Cogant demanèc as Visigòts, un pòble barbar fòrtament romanizat e qu'ère federat ar Empèri, qu'expulsèssen es Vandals e Alans de Hispània. Coma pagament pera sua leiautat, es Visigòts arreceberien aguesta província romana e eth sud de Gàllia coma foedus. Damb era deposicion deth darrèr emperaire roman per Odoacre en 476 es Visigòts governèren aguesti territòris coma reiaume independent, prumèr coma Reiaume de Tolosa e, dempús dera desbranda a mans des Franqui en 507 ara Batalha de Vouillé, unicament a Hispània coma Reiaume de Toledo. Atau e tota era aportacion de poblacion des Visigòts ara peninsula siguec fòrça redusida.
L’aucupacion musulmana dera peninsula[modificar | modificar la font]
Ara mòrt deth rei visigòt Vítiza, en 710, se produsic un conflicte entre es partidaris dera monarquia ereditària damb es hilhs deth rei mòrt deuant, e es partidaris dera monarquia electiva en favor deth nau rei Rodrigo, un conflicte qu'auie, atau madeish, un hons religiós entre catolics e arrians. En 711 eth comde de Ceuta, Julian, que refugiar era familha e es partidaris de Vítiza e que mantiege relacions damb eth governador de Tingis, Tariq ibn Ziyad, e eth sòn emir Mussa ibn Nussayr, demanèc ajuda as poblacions arabes e berbères deth nòrd d’Africa entà intervier ath conflicte e sostier-li er era sua luta contra Roderic. Es istorians difereixen en çò que tanh ara intencion de Mussa er aguest moment dera istòria; ja sigue que planejava ua conquista complèta, ua invasion limitada entà confirmar ua aliança, o sonque un atac entà afeblir es fòrces de visigotiques. Es fòrces musulmanes derrotèren Roderic que segons es legendes aurie mòrt ara batalha de Guadalete en 711, a causa en partida pera desercion des tropes jos eth sòn comandament a peticion der avesque Oppas (eth nebot que, Àquila, n'ère hilh de Vítiza). Dempús dera batalha, eth domeni visigòt se va desmembrar, e Àquila rendec es sues tèrres en 712. Pendent es tres ans següents es musulmani aucupèren era rèsta de l’anciana Hispània mejançant pactes damb era noblesa visigotica. En 713 queiguec Toledo e en 714 Saragossa. L’exercida araba-berber contunhèc cap ath nòrd fins èster derrotat per Eudes d'Aquitània apròp de Tolosa en 721, e fin finau per Carles Martèl en 732 ne la batalha de Tors. Es musulmani, alavetz, se van assentar tara peninsula iberica, en tot establir un emirat subordinat, nominalment, ath califa de Damasc. Era major part des nòbles visigòts mantengueren es sues proprietats e eth sòn estatut sociau en tot convertir-se ath islam, atengut qu'eth cambiament de govèrn non afectaue seriosament es sues activitats quotidianes. Es divisions comtaus se mantengueren, mès era administracion locau cambièc; es musulmani aucupèren es lòcs clau atengut que cap non-musulman podie governar un musulman. Era poblacion de crestians e josivi les calie someter-se ath Còde d'Umar, qu'asseguraue era supremacia der islam sus es autes religions. Dempús d'alavetz se coneishec ath territòri musulman dera peninsula coma Al Andalós. Era region nòrd de Hispània, trauessada pera sarrada Cantabrica, ère demorada pendent eth prumèr millenni aC per grops tribals qu'es estrangèrs nomentauen asturs, cantabres e vascons. Non poderen èster conquistadi pes romans e ath sègle I August les isolèc en tot entornejar-les damb campaments romans, d’a on dempús sorgirien ciutats coma Leon e Pampalona. Aguestes poblacions de montanha non romanizades resistiren tanben a l’aucupacion musulmana, en tot crear-se atau es prumèrs grops de resisténcia ath nòrd dera peninsula.