text:
Le ravaudeur n'a pas collecté toutes les pièces du puzzle. Le ravaudeur ravaude, j'entends par là qu'entre les morceaux de sa peine il suture, et que suturant il renonce à l'unité de ce qu'il rassemble et sa tâche c'est de faire tenir ensemble, et son travail un manteau d'Arlequin.
jeudi 28 mai 2015
Ta naissance à Honfleur
1 commentaire:
Ta naissença a HonfleurRépondreSupprimer
L'estiu 64, me siáu romput la clavicula a Honfleur, onte mamà t'esperava, se ditz que sautant dau banc de cochier que se trobava dins l'entrada, seriáu tombat sus la bequilha dau pairgrand, tant se pòu, me ne sovene pas, aviáu 18 mes. Èras pas naissauda, anavas pas tardar, tardavas pasmens, aquò fasiá la clavicula frachada dau màger qu'aviá pas dos ans. Per mamà, fuguèt pesuc aquel estiu, pesuc de tu, fòrça gròs bambin pas preissat de nàisser - quinze jorns tardiera, se far desirar - pesuc de son pichòt plastrat que li fauguèt trobar una baila, una au pair que l'anèsse promenar : desequilibrat, podiáu pas pus caminar. Me sovène pas ren d'aquel estiu, me sovène pas de tu que naissères tardiera en septembre, e manco de la joventa que m'abrivèt fins au bòsc per s'i rambiar amb son tipe e que m'oblidèt ailà - angoissa dau temps qu'òm me cerquèt, emocion quand òm me tornèt trobar, d'ira òm la remandèt (òm, segur, es lo pairgrand). Una autra, un pauc pus tard me portèt fins l'espitau te veire, èra l'espitau vièlh de bricas, de silex e de greda. Fuguères aqueste gròs bambin dintre lei braç de mamà e d'ara-en-avant, dos fugueriam, per ela dos pes de segur, lo fòrça gròs bambin pas preissat de nàisser, e lo drollet ranguejant de l'espatla. Es ansin, d'aqueu pes commun sus tèrra, que se dessenhèt l'èstre-ensems, la jòia d'èstre ton fraire. Qu'aqueu gròs bambin me fuguèsse tot sorire, que me desvodèsse sei premierei pesadas, que me sonèsse de sei premierei paraulas, la derniera sillaba de mon pichòt nom bissada. Te fuguère necite, o m'es e de tu me languisse.
Traduction en Oc de Stéphane Lombardo


c: text/html

text:
Lenga, e-comèrci e mestièrs de boca
B’ei causa sabuda, ua lenga viva qu’ei ua lenga socializada. Aquera socializacion que passa per tot çò qui ns’atoreja. Que mèrca auprès deus locaus e visitors de passatge quin aqueth territòri e’s viu. Lenga parlada e minjar, dus ahars de boca, qui son sovent religats. Los territòris qui an sabut téisher e valorar lo ligam lenga – minjar e son en passa de ganhar la jòga de la socializacion de la lenga. E nosauts, en Occitania ? Aquí ua surfada sus quauques sites bretons, bascos e occitans.
Crompar en dus clics de mirgueta un pastèr bigordan, navetas de Marselha, trip e pomas deu Biarn, guitalha gascona, ceths e castanhas de Losèra, hromatge roergàs… la diasporà occitana que’n sauneja. Que’s pòt trobar per l’internet boticas en linha de las mèrcas e maisons emblematicas deu noste terrador gustatiu occitan. Quant d’entreprenaires e mesuran la valor ajustada d’ua comunicacion en lenga nosta ? Los produits que prenen noms occitans, mei anar mei. Mes e i a un e-comèrci pro desvolopat en occitan ?
Vesiada peu hialat de la venta en linha, la mòda de las « box » – cofret de produits seleccionats dab abonaments – qu’a avut mei d’un assai ben·hasents tà valorar la produccion de noste. En Occitania, gessida de l’especieria La primeur des saveurs basada a Aubanha, la Caissada que’n perpausèva ua compilacion interessanta, qui s’ei escaduda a tocar un public pro variat. Per exemple, ua de las caissadas mesadèras que contienèva trip de pòrc negue de Bigòrra, greisherons de guits, pastèr de greisherons, ratafià la Cambade e… Chocoteria de l’ensenha Bipertagia, pasta de tartinar chocolat e piper d’Espeleta. Meilèu basco. Vam, que sembla a ua caissada « sud de França ».
Costat basco justament, l’euskara que sembla present suus sites deus artesans. Lo hialat d’enterpresas de l’agro-alimentari en País basco Uztartzu que perpausa ua bòx eth tanben – dita « la Basque box » – en la quau ueit productors e’s hèn conéisher. Tres d’enter eths qu’an un site multilingua en francés e en basco, e a còps en espanhòu e en anglés. Que son la Cava d’Iroleguí, Bipia los condiments bascos e la pomada Eztigar. Los autes qu’utilizan los còdis identificats com visuaument bascos, tau com la crotz pirenenca, las colors verda, arroja, blanca.
Los Bretons que son sovent citats en exemple en mestior de socializacion de lenga, dab un esperit d’enterpresa qui sap jogar la carta bretonanta. La start up Penn Ar Box que surfa suu succès e-comerciau d’aqueths abonaments a cofrets mesadèrs. Que s’i hè entà regalar la diasporà bretona, dab ua caisha de produits seleccionats au demiei d’ua auhèrta locau. Lo site web bilingua disponible en breton que permet a l’internauta de’s causir la formula : sii la Plij box mesadèra entà descobrir sabors navèras, sii la Buhez box dab produits mei classics, qui incarna la Bretanha en l’imaginari collectiu, descriut com un « kit de subervita deus bretons deu monde ». Se lo site ei disponible en version bretona, lo blòg que mantien ua actualitat dab recèptas culinàrias redigidas… en francés.
Vam ! Chic a chic, lo medià web de la globalizacion que saurà relaiar e valorar los enjòcs locaus. Los entreprenaires que gaharàn lo plec e qu’i vederàn l’interès de tots. Mes lhèu pas shens ua aida politica, e l’accion deus consomators.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
-151
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -151 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Fin dau pagament ai Romans deis indemnitats previstas dins lo tractat de fin de la Segonda Guèrra Punica.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Consequéncia dei luchas entre companhas e lei concubinas de l'emperaire qu'avián començat en 153 av. JC ambé la nominacion dau prince Liu Rong coma eiretier oficiau, l'emperairitz Bo foguèt victima d'una intriga de cort e depausada. Pasmens, aquò permetèt d'acabar lei conflictes intèrnes de la cort imperiala e lei trèbols contunièron (→ -150 e -148).


text:
Bombardaments atomics d'Hiroshima e de Nagasaki
Lo Bombardament d'Hiroshima e de Nagasaki es la seguida de la decision lei 6 e 9 d'agost de 1945 del president estatsunidenc Harry Truman d'ordenar lei bombardaments d'Hiroshima amb una bomba a l'urani e de Nagasaki amb una bomba au plutòni. Lei degalhs foguèron considerables ambé 100 000 tuats durant leis atacas e probablament 340 000 fins a 1950[1] [2]. Ambé la declaracion de guèrra de l'URSS lo 8 d'aost de 1945, lo resultat d'aquelei bombardaments foguèt la capitulacion dau Japon lo 15 d'aost e la fin de la Segonda Guèrra Mondiala lo 2 de setembre.


text:
09/10/2017
Peiraguda festa 40 ans de cançons
Le célèbre groupe périgourdin Peiraguda fêtera vendredi 13 et samedi 14 octobre ses 40 ans de carrière au centre culturel de Sarlat. Ne cherchez plus de place, tout est déjà complet ! L'occasion de revenir avec Joan Bonafont sur les projets du groupe.
SO : Endonc, Joan, Peiraguda, quo es tornat partir ?
E ben òc. Dempuei qualquas annadas eran subretot pres per « L'Affaire Brassens », l'espectacle que vira enquera. Aviam enveja de nos tornar botar dins Peiraguda. Avem pres ben de plaser a tornar trobar las cançons, de far daus adobaments. Avem aura un espectacle d'una bona vintena de cançons que crueba totas las periòdas de Peiraguda.
SO : Queste còp, avetz causit Sarlat per festejar los 40 ans. Perqué ?
Perqué sem de Sarlat e nos an totjorn ben reçaubuts ! Per los 30 ans aviam fait un concert a Montinhac, onte aviam començat sur scena. Mas avant per los 10 e 20 ans, quò era tanben Sarlat.
SO : Me sei laissat dire que vai i aver de las surpresas aus dos concerts de Sarlat ...
Aurem coma convidat dos amics Jan de Nadau que coneissem dempuei 40 ans mai Francis Cabrel, que coneissem dempuei 30 ans. Quand l'i ai damandat si volia cantar qualquas cançons emb nosautres, me diguet simplament de òc, ço que nos faguet plan plaser. L'i cresiam pas ! Aurem tanben Los Pagalhos, los contaires Daniel Chavaròcha e Daniel Lhomond e totplen d'autras suspresas.Nòstres convidats van demorar los dos sers. Avem fait una repeta ensemble a Astafòrt chas Francis: quo virava coma un relòtge !
SO : E quala es la formacion actuala de Peiraguda ?
E ben, lo « canal istòric », Patric Salinhier e io, mai Jacques Gandon ( guitarra, cant), Pascal Bonafont, mon filh ( bassa), Patrick Descamps (accordeon, piano...) e Laurent Chopin (percussions). Nos coneissem ben, trabalham ensemble dempuei un brave moment.
SO : e apres l'espectacle ? Daus projects ? Una virada ?
Farem un DVD d'aquels spectacles, que deuriam surtir per la fin de novembre*. Parlant de virada, as pas tòrt, partirèm a Oxford, England ( e òc) per far dos concert los 21 e 22 de novembre sur convidacion de nòstre amic anglés de Perigòrd Denis Noble dels Oxford Trobadors. Apres, farem daus concerts en Perigòrd, tot en far virar « L'Affaire Brassens ». Serem plan afarats l'an que ven !
(* 17€, bon se soscription a trobar sur nòstre blògue http://occitan.blogs.sudouest.fr/archive/2017/10/08/le-dv...). Denis Gilabert.
12:31 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Tags : peiraguda, nadau, francis cabrel, daniel lhomond, daniel chavaroche, sarlat | Lien permanent | Commentaires (0)
Le DVD du spectacle de Peiraguda des 13 et 14 octobre
Le groupe Peiraguda fêtera ses 40 ans de carrière à Sarlat les 13 et 14 octobre prochains.
A cette occasion, une captation sera réalisée de manière à réaliser un DVD des 23 chansons, interprétées par le groupe et leurs invités notamment Jan de Nadau et Francis Cabrel, mais aussi les conteurs Daniel Chavaroche et Daniel Lhomond.
Lire sur le même sujet: http://www.sudouest.fr/2017/09/01/francis-cabrel-en-guest...
et le facebook de Peiraguda: https://www.facebook.com/Peiraguda-402437793435525/
Le DVD "Peiraguda, le concert des 40 ans" devrait être disponible à la vente fin novembre.
Pour le commander, vous pouvez remplir le bon de commande en annexe, à retourner à Novelum IEO Périgord:
12:19 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Tags : peiraguda, francis cabrel, nadau, daniel lhomond, daniel chavaroche | Lien permanent | Commentaires (0)
13/12/2014
Lo regime del Paire Nadal
Quel conte de Daniel Lhomond fuguet revirat en òc per Joan-Pau Verdier per preparar las emissions de Meitat-chen, meitat-pòrc sur los contes de Nadau dels 21 et 28 de decembre a venir. Ne'n tornarem parlar, mas per lo moment, a vos de legir quel brave present d'avant-Nadal que fan Daniel e Joan-Pau aus legeires de Rubrica en òc.
°°
Lo regime del Paire Nadal
Figuratz vautres que i a fòrça temps, longtemps del temps d’avant, lo Paire Nadal se’n anava librar sos jugets aus enfants del mond entier. Cantejava puèi que tot anava ben. Lo traineu eslampiava,la benasta èra plena,los rènes joios e fortauds perque venián de minjar un’ensalada de prunons d’Agen al vin de Pecharmant, e neviá juste çò que caliá per far eslampiar lo traineu e far crane.
Figuratz vautres qu’arribats en Peirigòrd, tots los rènes se son sentits un mal de bedon infernal. Quò vivonava dins cada pança de rène, quò fasiá un talabast que se semblava un auratge sens las eslhauciadas. Los rènes, los paurets avián ‘trapat una malautia de ventre ben coneguda. Cadun se l’atrapa un jorn o l’autre, mesma si uèi quò se sona « gastrò » perque quò fai mai elegant. Mas geina tan coma la cagada, la vai-viste, la caganha , la traucaplais e tanben la famosa foira.
Los rènes borrinos podián endonc pus tirar lo traineu. Lo Paire Nadal se migrèt. Ne’n purava mesma de las lagremas gialadas sus sa barba blanca. A queste moment, La Lebre, lo cap de las lebres, venguèt a bombir per aquí. Se quilhèt, brochèt un parelh de cauças emb sas doas pautas de davant, espièt 125 còps per darrièr, 124 còps per davant, 123 còps a gaucha, 122 a drecha e puèi damandèt :
- Paire Nadal, que se passa?
- Oh, veses ben La Lebre, cap de las lebres, mos rènes pòdon pus avançar, an talament mal al bedon que ma virada es fotuda. E los drolets qu’esperan lors jogarons…
- Pesolhs, calhaus, genolhons… faguèt La Lebre que coneissiá la gramatica francesa … Mas me’n vau t’adobar aquò…
Se botèt a coínar, a udlar coma un nenet, a s’escraunar coma un mamiron bramaire e còp sec gisclèron dels quatre conhs, quatra lebres plan bravas e fauvas, coma de las remembranças de fadum. Las lebres prenguèron la plaça deus rènes e jiiiiiiiiiiiiiiiou ! lo traineu avancèt… enfin sopièt. Mas res tombèt e los enfants an pogut recebre lors juguets a l’ora…
I aguèt mas mon oncle Kilò per s’estonar lendoman de las traulhas puntilhadas sus la neviá daissadas per una gròssa lièja e de las piadas de lebres ben simetricas… Mas coma èra un contaire, degun l’a cregut…
E dempuèi, pensatz ben, lo Paire Nadal minja pus jamai de lebre, l’es ben tròp reconeissent.
Daniel Lhomond, revirat en òc par Joan-Pau Verdier
11:03 Publié dans Actualitats, actualité, Literatura en òc | Tags : daniel lhomond, joan-pau verdier, meitat-chen meitat-porc, contes de noël en occitan, contes de nadau en occitan | Lien permanent | Commentaires (0)


text:
Elefant de guèrra
Un elefant de guèrra èra un elefant dreiçat per d'utilizacions militaras sus lo prat batalhier ò per transportar de cargas pesucas. Foguèt utilizat de l'Antiquitat au sègle XIX.
Una carga d'elefants èra basada sus la poissança deis animaus e èra malaisada d'arrestar per de fòrças d'infantariá soletas. De mai, l'aspèct e l'odor deis elefants entraïnavan de panicas generalas au sen dei chivaus. Enfin, tuar ò neutralizar un elefant èra una causa malaisada de realizar. Pasmens, de tacticas especialas foguèron desvolopadas per luchar còntra leis elefants e, dins lo cas d'una bleiçadura grèva ò d'una retirada grèva, un animau podiá s'entornar brutalament e infligir de pèrdas importantas a la sieuna armada.


text:
Montdurauça
Montdurauça[1],[2],[3] (Montdurausse en francés) es una comuna lengadociana en País d'Albi situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Histoire[modificar | modificar la font]
Aquela comuna èra una dependéncia de Monclar de Carcin, una castelanarià que lo Comte de Tolosa aviá balaht a son fraire Bertrand en 1224. Guilhèl de Montclar accordèt de coutumas escrichas als abitants de sa castelariá e doncas a Montdurauça en 1264 o 1267[4], acte establit à Tolosa dins la Glèisa de Nòtra Dama del Taur, lo 6 d'agost de 1267[5], e que foguèron confirmada per Olivièr e Arnaut de Montclar en 1398.
Al sègle XIV, aquela vila, coma Montclar, èra administrada pels cònsols que, en 1672, reconeguron Loís d'Arpajon, viscomte de Montclar, coma lor senhor justicièr. Mai tard, las tèrras de Montdurauça foguèron vendudas per Catarina d'Arpajon a Gaspard Legendre, e en 1752 a Pèire de Lacombe, marqués de Montelh, que lo filh las cedèt en 1752 als fraires de Boyer, senhors de Sent Orsesi.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
- ↑ (fr) [Revue historique, scientifique & littéraire du département du Tarn, 1894]
- ↑ [1]


text:
Revòuta Taiping
La Revòuta Taiping foguèt una guèrra civila que se debanèt de 1851 a 1864. Opausèt lo movement Taiping fondat per Hong Xiuquan a l'Empèri chinés dirigit per la dinastia Qing finalament ajudada per lei poissanças occidentalas (Reiaume Unit, França...). Durant lei premiereis annadas, la revòuta, que son ideologia èra una mescla d'idèas crestianas e egalitàrias, averèt unei succès coma la presa de la capitala dau centre dau país, Nankin. A partir de 1855, lei fòrças governamentalas capitèron d'arrestar lei progrès de l'insurreccion que deguèt tanben faciar de divisions intèrnas. Enfin, a partir de 1860, lei Qing, sostenguts per leis Europèus, poguèron mandar una tièra d'ofensivas victoriosas que reprenguèron Nankin en 1864 marcant la fin de l'estat Taiping. Pasmens, maugrat sa victòria finala, la dinastia Qing foguèt fòrtament afeblida per lo conflicte que causèt la destruccion de la màger part dau sud e dau centre de China e veguèt tanben la mòrt de 20 a 30 milions de personas.


text:
E avèm d’articles d’aqueste escantilh, que, quitament l’ortografia dels partits es pas plan faita.
Convergència i Unió … Los accents miladiu !
Es la fauta de quí ? Montpelhièr es a mens de 300 km de Barcelona, l’AFP qu’ajuda a las redaccions sap res de Catalonha, e sobretot pas lo catalan, un patois !, de qué servís a la redaccion montpelhierenca d’èstre a dos passes de Girona, Figueres, Barcelona, per ortografiar mal lo partit que serà segurament al poder lèu…
Pendent tot lo temps del govèrn tripartit (tres partits que cal descriure al mens !!), José Montilla e sos militants socialistas an sempre explicat la diferéncia entre PSC e PSOE, ERC e ICV tanben ; sembla qu’aquò fonciona mal al nivèl mediatic e en passar la frontièra del tractat dels Pirinèus.
Per aquestas eleccions podèm listar jà una resulta, segon Som Ràdio.


text:
Lazare Carnot
Lazare Nicolas Marguerite Carnot (13 de mai de 1753 - 2 d'aost de 1823) foguèt un matematician, un fisician, un generau e un òme politic francés de la Revolucion Francesa. Elegit de la Convencion Nacionala, venguèt delegat ais Armadas e organizèt l'armada revolucionària francesa. Opausat a la politica de Maximilien de Robespierre, foguèt menaçat avans e après la Terror. Après quauqueis annadas de retirada, venguèt Ministre de la Guèrra durant lo Consulat mai s'opausèt a la creacion de l'Empèri e conoguèt tornarmai un periòde d'inactivitat politica. Après la campanha de Russia (1812), venguèt ofrir sei servicis a Napoleon Ièr. Foguèt cargat de la defensa dau pòrt d'Anvèrs onte resistiguèt fins a l'abdicacion de l'emperaire en 1814.
Lo 4 d'aost de 1889, sei cendres foguèron transferidas au Panteon. Son fiu Sadi Carnot (1796-1832) es considerat coma lo fondator de la termodinamica.


text:
Piussa
Piussa[1] (Pieusse en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ [1] e Loís Alibèrt, Gramatica occitana "Piussa" (Piusso)


text:
Chaspaires de maneta, picanhaires de botons, balhaires de jòia a stick e esportius de canapè, adiussiatz !
Dins la vida, i a doas categorias de personas que parlan en enigmas. Primièr, un vièlh barbarut pincat sus un fortin en plen ocean atlantic, costat Charenta per precisar, e que vesèm sortir un còp l’an per ensajar de tafurar d’esportius qu’o son mai de la camba que del cap, a ne jutjar per la dificultat qu’an a respondre a de devinhòlas tant complicadas qu’un puzzle bèlga. Lo puzzle bèlga, precisi, compòrta pas que doas peças. E puèi i a lo Professor, lo Professor Layton que, el, viu aparentament dins un monde ont lo monde aiman de se pausar d’enigmas coma se dirián bonjorn. Es despaisant qu’es pas de creire.
Professor Layton es una seria de videojòcs sus consòlas portablas qu’aguèron un succès bel al Japon, puèi dins lo monde entièr. Foguèt servit per son costat familial e son originalitat que butariá casiment a la folia talament es especiala. I a pas d’autre mot. Sens far de discriminacion, pensi onestament que i a pas que los estudiòs japoneses que son capables de nos sortir un daquòs aital.
Graficament, primièr, la seria a una pauta unica que s’afinèt al fial dels episòdis, a mitat camin entre lo mangà, la BD bèlga e l’animacion francesa. Ieu, lo primièr còp que vegèri sos personatges, aguts, ponchuts, boçuts, anguloses e aquilins o al contrari redonds e bombaruts, e sos decòrs pastels e bucolics, aquò me faguèt pensar als dessenhs animats de Sylvain Chomet, Les Triplettes de Belleville o L’Illusionniste, per los que coneisson. Venent de l’autre costat del monde, es estonant, pasmens la causida grafica es justificada per l’istòria e lo background del jòc. Cada episòdi a un scenario unic, e una fin, pasmens s’entrecrotzan totes dins aquel univèrs un pauc alucat. Son d’enquistas, al limit entre lo policièr e lo fantastic, e los rebombiments son nombroses. Per desnosar pauc a pauc lo fial de l’aventura, cal resòlver d’enigmas, pausadas en general pel monde pintoresc qu’encontram o per l’environament. E mai avançam, mai se faràn torçudas, complicadas e viciosas. De que far trabalhar coma cal sos neurònes. Una mena de Sherlock Holmes version puzzle e cort de recreacion se volètz. La comparason es pas aleatòria, que lo Professor Layton partatja amb lo personatge de Conan Doyle qualquas caracteristicas evidentas : es londonian, abitat per son poder de deduccion e passionat de problèmis, a un cobrís-cap ridicul e un acolita que tusta sul sistèmi tant sembla nèci comparat a el. Ah, l’eternal ròtle del far-valer…
Aquò dich, d’aisinas existisson se jamai sètz blocat per una enigma. Aquò las rend casiment opcionalas, e es pas forçadament un luxe se volètz aprofiechar a fons de l’istòria e que sètz, coma ieu, lèu frustrat tanlèu que se presenta un obstacle a vòstre rasonament. S’oblida lèu lo ton ubuesc d’aquel monde torçut e clafit d’enigmas e acabèm per acceptar sa coeréncia intèrna, quitament s’aquò nos bolèga dins nòstras percepcions de la bastison d’un monde imaginari. Perque tot simplament se degatja de l’ensemble una mena de poesia absurda que lo Colègi de ‘Patafisica auriá pas renegada, mesclada d’umor un pauc vielhanchon qu’a tanben son charme, fach de jòcs de mots paures, de gèsts, de caricaturas e de situacions eissidas del teatre popular japonés. Alfred Jarry e sos personatges grotescs, Vian e sas maquinas subre-realistas, e tota la companhia son jamai luènh. Un fialat de referéncias improbablas dins lo monde del videojòc e mai soi segur que ne podriatz trapar d’autras, tant aqueste jòc es un pauc un OVNI mas que a l’encòp nos parla, per de ressons qu’avèm gardats, dins la cultura populara, d’aquestas referéncias.
Mas bon, a un moment cal arrèstar, i a pas sonque los nippons que son capables de far de causas amb d’enigmas, los occitans tanben, avèm pro de devinhòlas e de poesia per ne far un videojòc, mai benlèu dos ! E, per exemple, tenètz, aquèla : « Dos traucs din sun trauc, de qu’es aquò de qu’es aquò ? E ? ». Òc-es, non, mas aquí èra juste un marrit exemple.


text:
Cloroplast
Lo cloroplast qu'ei un organet de la cellula vegetau on e's realiza la fotosintèsi mercés a la lutz e aus pigments clorofilians. A travers de la fotosintèsi, lo cloroplast que produseish moleculas d'ATP qui serveishen de hont d'energia qui neureishen las reaccions bioquimicas de la cellula.
Un cloroplast que possedeish ua membrana dobla (com las mitocondrias) e donc un espaci enter ambz. Lo mitan liquid contiengut dens la membrana iterna que s'apera l'estròma).
Dehens l'estròma que's pòt trobar ua petita molecula d'ADN aperada justament ADN cloroplastic. Aqueth ADN que pòt estar arrevirat en proteïnas utilizadas peu cloroplast. Per aquesta rason, l'estròma que contien ribosòmas (los sosorganets qui realizan la sintèsi de las proteïnas). L'autonomia genetica deu cloroplast qu'ei petita, totun, e la màger part de las soas proteïnas que son codadas per l'ADN deu nuclèu.


text:
Broons
Bron en galò; Bronn en breton ( Broons en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 et 1,1 Michel Lamarche est mort le 9 août 2008, au début de son second mandat, Serge Rouxel a été élu nouveau maire le 20/09/2008(Source.)


text:
Berret
Lo berret o boneta es un cobrecap, un capèl sople de feutre, sens visièra ni bòrd, generalament plan e sovent ornat d'una mena de mamelon central.
Originas[modificar | modificar la font]
Contràriament a çò que se crei sovent, lo berret es pas d'origina basca mas bearnesa. Lo mot berret proven en efièch del nom bearnés (gascon) berret, d'ont l'expression "Lo berret qu'ei bearnés !" : Lo berret es bearnés. Se pòt visitar lo Musèu del Berret a Nai, en Bearn.
A l'origina, èra l'atribut del pastor : protector contra lo freg o la pluèja, serviá per amassar los campairòls, o coma recipient per las castanhas caudas a fin d'evitar de se cramar los dets al canton.


text:
Al-Kindi
Abū Yūsuf Yaʿqūb ibn Isḥāq al-Kindī (801 a Kufa-873) ((ar)أبو يوسف يعقوب ابن إسحاق الكندي), mai conegut jol seu nom latinizat de Alchindius o Al-kindi, es considerat coma un dels grands filosòfs (faylasuf) arabis. Aprèp aver fach d'estudis a Bassora e a Bagdad, beneficièt del mecenat dels tres califs mu'tazilite abbassida (que Al-Mamun). Al-Kindi èra un savent complèt, dins de domènis fòrça variats: filosofia, matematica, medecina, musica, fisica, astronomia.
Somari
filosofia[modificar | modificar la font]
Al-Kindi repren la filosofia aristoteliciana, tintada de platonisme. Dins son obratge Filosofia primièra, definís la metafisica coma « la coneissença de la Realitat Primièra, Causa de tota realitat »[1]. La coneissença de la metafisica seriá la coneissença de las causas des cosas, la coneissença fisica essent simplament la coneissença de las cosas; çò que correspond a l'aristotelisme pur e simple.
Coma Aristòtel, distinguís doncas dos nivèls de realitat: la realitat materiala, considerada coma moventa e instabla será font d'una coneissença inferiora. La rason deura anar cap l'imobil, l'imuable, font de la coneissença mai pura.
Al-Kindi prepausa, dins l'encastre de sa posicion, una pròba de l'existéncia de Dieu, repausant sus la necessària finitud del temps: segon el, es impossible d'arribar al temps present en franchissent una distància de temps infinida: i a doncas necessàriament un començament. Aquela premissa obliga a postular l'existéncia d'una causa primièra, que sera perfèctament e necessàriament una, a la diferéncia de tota cosa.
Dins aquela perspectiva, Dieu seriá pas mai que lo Principi Primièr de tota cosa, l'Un vertadièr. Es definit coma unic, necessari, non causat e infinit.
Se Al-Kindi se plaça plan tancat dins la tradicion monoteista, l'influéncia de la filosofia grèga li faguèt sentir la necessitat d'enumerar la granda cadena causala dels esseres. D'agents intermediaris van far lor apareisson, e es çò provoquèt contra al-Kindi la colèra dels teologians que reagiguèron violentament contra lo concèpte d'una causalitat 'segonda' e indirècte. Es probablament jos l'influéncia de la filosofia grèga qu'Al-Kindi adoptèt lo mutazilisme.
Sciéncias[modificar | modificar la font]
Al-Kindi foguèt emplegat par Al-Mamun a la Ostal de la Saviesa (Baït al-hikma). Amb los seus collègas Al-Khwarizmi e los fraires Banu Musa, foguèt encargat de la traduccion de manuscrichs de savents grècs. Sembleriá qu'a causa de las seunas coneissenças flacas en grèc, auriá solament melhorat las traduccions fachas par d'autres, e aponduts los seus pròpris comentaris a las òbres grègas.
Al-Kindi escriguèt fòrça obratges sus l'aritmetica, que de manuscrichs suls nombres indians, l'armonia dels nombres, la geometria de las linhas, las multiplicacions, la mesura de las proporcions e del temps, los algoritmes.
Escriguèt tanben sus l'espaci e le temps que pensava ambedos finits[2]. Segon el, l'existéncia d'una grandor infinida conduch a un paradòxe e es doncas pas possible.
Dins le domèni de la geometria, abòrda la teoria de las linhas parallèlas. Dona un lema sus l'existéncia de deoas linhas dins le plan, a l'encòp non parallèlas e sens interseccion. La geometria non euclidiana es pas alunhada.
Doas de las seunas òbras son consacradas a l'optica mas, seguent l'esperit de l'epòca, sens separer clarament la teoria de la lutz d'aquela de la vision.
Dins los seus obratges sus la teoria musicala, met en evidéncia coma Pitagòras que los sons que produson d'accòrdis armonioses an cadun una nautor precisa. Lo gra d'armonia despend de la frequéncia dels sons. Sabiá tanben que la generacion d'un son produtz d'ondas que venon estimular l'aurelha.
Publiquèt lo primièr obratge de criptoanalisi, (Manuscrich sul deschiframent dels messatges criptografics) trobat en 1987 dins los archius ottomanas d'İstanbol, aquel obratge presenta la tecnica d'analysi frequencial de las letras del tèxte chifrat.
Òbras[modificar | modificar la font]
Escriguèt 290 obratges, mai sovent jos forma de breus tractats, que los principals se repartisson dins los domènis seguents:
- geometria (32 obratges),
- filosofia (22),
- medecina (22),
- astronomia (16),
- fisica (12),
- aritmetica (11),
- logica (9),
- musica (7),
- psicologia (5).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Obratges[modificar | modificar la font]
- (fr)Œuvres philosophiques et scientifiques d'Al-Kindi, tome 1 : L'optique et la catoptrique d'al-Kindî; ed. Roshi Rashed. Leiden, Brill, 1997. ISBN 978-90-04-09781-0.
- (fr)Œuvres philosophiques et scientifiques d'Al-Kindi, tome 2 : Métaphysique et cosmologie; ed. Roshi Rashed. Leiden, Brill, 1998. ISBN 978-90-04-11073-1.
- (la)De radiis stellatis [Des rayons stellaires], ed Marie-Thérèse d'Alverny e Françoise Hudry, De radiis, in : Archives d'histoire doctrinale et littéraire du Moyen Âge, 41 (1974), 139-260, texte p. 215-260 ; trad., notes de Sylvain Matton, in La magie arabe traditionnelle, París, Retz, 1977, p. 70-128.
- (fr)Épître sur le discours sur l'âme (Al-qawl fî al-nafs), trad. espanhòla in Obras filosoficas, Madrid, 1968, p. 134-138. Influéncia de la Teologia du Pseudo-Aristòtel.
- (ar)(la)(eb)De mutatione temporum (De la mutacion dels temps), ed. G. Bos, Ch. Burnett, Londres-Nòva York, 2000
- (en)The Forty Chapters, ed. Charles Burnett, Cambridge : Cambridge University Press , 1993. Sus l'astrologia
Estudis[modificar | modificar la font]
- (fr)A. Badawî, Histoire de la philosophie en terre d'Islam, Vrin, 1972, t. II, p. 385-477.
- (en)Gerritt Bos e Charles Burnett, Scientific weather forecasting in the middle ages : the writings of Al-Kindī : studies, editions, and translations, Kegan Paul, 2000
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Tomàs d'Aquin faguèt de meteis en de tèrmes sonque una mica diferents al començament de sa Soma teologica
- ↑ Comparar a la nocion d'aevum de Tomàs d'Aquin


text:
Tunisia
Tunisia es un país del nòrd d'Africa. Confronta Libia al sud-èst e al sud, e Argeria a l'oèst.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria
- 2.2 Antiquitat
- 2.3 L'islamizacion de Tunisia
- 2.4 Lo periòde fatimida
- 2.5 Dei Ziridas ais Hafsidas
- 2.6 Lo periòde de la regéncia de Tunis
- 2.7 Lo periòde coloniau
- 2.8 La Tunisia contemporanèa
- 3 Economia
- 4 Cultura
- 5 Liames intèrnes
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Tunisia a un litoral de 1148 km d'extension en la Mar Mediterranèa. Lo sieu clima es temperat al nòrd, e desertic al sud. Lo terren al nòrd es montanhós e al sud es plan e caud.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Lei traças pus ancianas de preséncia umana en Tunisia datan dau Paleolitic. Foguèron laissadas per una populacion de caçaires culheires mosterians. Vèrs 20 000 av. JC, la cultura mosteriana foguèt remplaçada per la cultura iberomaurusiana que s'estendèt dins lei regions litoralas de Magrèb fins a 10 000 av. JC. Pasmens, sa preséncia en Tunisia demorèt febla. Li succediguèt la cultura capsiana qu'apareguèt dins la region de Gafsa vèrs la fin dau millenari X av. JC. Lo Capsian dispareguèt dins lo corrent dau millenari V av. JC e laissèt la plaça au Neolitic. Aqueu periòde veguèt l'installacion de populacions proto-berbèras probablament originàrias de Libia.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo periòde cartaginés[modificar | modificar la font]
Ben situat au limit dei bacins occidentau e orientau de la Mar Mediterranèa, lo litorau tunisian se trobava tanben a la crosiera entre rota terrèstra de Magrèb a Egipte e lo desbocat deis itineraris dau comèrci caravanier en provenància de Sahara. Au sègle IX av. JC, aquela posicion interessèt donc lei marchands fenicians que fondèron plusors colonias dins la region. En particular, vèrs 820 av. JC, de colons originaris de Tir establiguèron Cartage dins la region de Tunis. La ciutat venguèt rapidament independenta e impausèt pauc a pauc son primat ais autrei colonias fenicianas d'Africa dau Nòrd e de Sicília. En parallèl, capitèt de rebutar lei nomadas berbèrs vèrs lo sud e l'oèst.
A partir dau sègle VI av. JC, lei Cartaginés se bateguèron ambé lei Grècs per lo contraròtle de Sicília. Plusors guèrras s'acabèron vèrs 480 av. JC amb una desfacha cartaginesa e la mesa en plaça d'un partiment de l'illa (l'oèst ai Cartaginés, lo rèsta ai Grècs). Pasmens, d'aqueu temps, lo relarg cartaginés venguèt un centre marchand e agricòla major (òli, blat...). Au sègle III av. JC, Cartage se turtèt a l'expansionisme de Roma en Itàlia Meridionala. Una premiera guèrra (264-241 av. JC) entraïnèt l'expulsion dei Cartaginés de Sicília e de Sardenha. Puei, un segond conflicte (218-22 av. JC), pus dur, entraïnèt la pèrda de son domeni coloniau ispanic per Cartage. Reduch au reng de poissança segondària, la vila foguèt finalament destrucha per lei Romans a l'eissida d'un sètge de tres ans en 146 av. JC.
Lo periòde roman e la propagacion dau crestianisme[modificar | modificar la font]
Roma annexèt lo relarg de Cartage — la mitat nòrd de la Tunisia actuala — que venguèt la província d'Africa. L'endrech demorèt un centre agricòla e foguèt fòrça romanizat en causa de son importància per l'avitalhament de la capitala. Tre la fin dau sègle II av. JC, lei Romans comencèron d'estendre son domeni african e someteguèron lei rèis numides copables de revòutas còntra l'òrdre roman. Ansin, ocupèron pauc a pauc tot lo litorau maugrabin. Tornada bastir per Cesar, Cartage venguèt lo centre d'une region prospèra e la tresena vila pus importanta de l'Empèri.
Au sègle III ap. JC, lo crestianisme se difusèt dins lei vilas avans d'agantar lei zònas ruralas berbèras. Durant lo rèine de Dioclecian (284-305), de persecucions fòrça importantas decimèron lei comunautats crestianas e plusors fidèus abjurèron sa religion. Après la conversion de Constantin (306-337), la situacion se melhorèt mai la Glèisa d'Africa dau Nòrd foguèt tocada per de desacòrdis regardant lei crestians aguent abjurat. Una ala rigorosa, majoritària dins lei campanhas, refusèt sa reïntegracion mentre qu'un corrent urban pus comprensiu i èra pas opausat. En 312, lei dos grops nomèron dos evesques rivaus entraïnant un lòng conflicte entre « catolics » e donatistas — finalament condamants per eretgia — que durèt fins a la fin dau sègle.
Lei conquistas vandalas e bizantinas[modificar | modificar la font]
Au sègle IV ap. JC, lei Vandals, après aver passat lo limes renan en 407 e l'estrech de Gibartar en 427, ocupèron la província d'Africa e Cartage. N'expulsèron l'aristocracia romana mai se romanizèron rapidament en causa de son nombre feble. Se convertiguèron tanben au crestianisme e fondèron un reiaume que durèt fins a 533. D'efèct, aquela annada, lei Bizantins tornèron conquistar la region durant lo rèine de Justinian (527-565). Pasmens, la preséncia bizantina foguèt mau acceptada car lei governadors imperiaus, d'origina grèga, intrèron en conflicte ambé la populacion que parlava sustot latin ò berbèr. Ansin, l'autoritat de Constantinòble se limitèt au litorau e demorèt quasi inexistenta dins lei montanhas.
L'islamizacion de Tunisia[modificar | modificar la font]
La conquista araba e l'integracion au sen dau mond musulman[modificar | modificar la font]
Après la conquista de Cirenaïca en 642, leis Arabes arribèron en Tunisia en 647 e obtenguèron un tribut dei Bizantins per quitar la region. Aqueu calma durèt fins a 665. Uqba ibn Nafi fondèt Kairouan en 670 e agantèt l'Ocean Atlantic en 681. De 695 a 703, de combats opausèron Arabes, Bizantins e Berbèrs per lo contraròtle dei regions maritimas. S'acabèron ambé la victòria dei premiers que destruguèron Cartage en 698. Per remplaçar la ciutat antica, fondèron Tunis.
A partir deis annadas 730, la dominacion araba foguèt fòrça contestada per lei Berbèrs que se revoutèron un premier còp en 739 e menacèron Kairouan en 742. Puei, una segonda insureccion importanta foguèt animada per de convertits au kharigisme entraïnant una reaccion viva deis Arabes dins leis annadas 770-780. Pasmens, aquelei combats empachèron pas la region de s'arabizar e de s'islamizar. En revènge, en causa de l'agitacion locala e de l'alunchament a respèct dei centres arabes d'Orient Mejan, la region se destaquèt rapidament de l'autoritat dei califas.
Leis Aglabidas[modificar | modificar la font]
La dinastia aglabida foguèt fondada en 800 per un oficier arabe, Ibrahim ibn al-Aghlab, obtenguèt Ifriqiya coma fèu ereditari de part dau califa. Dins lei fachs, se lei caps de la dinastia mantenguèron la ficcion d'un liame de vassalitat, leis Aglabidas venguèron independents. Per canalizar l'agitacion de l'aristocracia guerriera locala, comencèron a partir de 827 la conquista de la Sicília Bizantina que resistiguèt fins a 902. En parallèl, Kairouan venguèt un centre intellectau e religiós de premiera importància. En particular, sei teologians definiguèron lei principis dau malekisme, escòla sunita que domina totjorn a l'ora d'ara l'islam de Magrèb.
Lo periòde fatimida[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle X, un aventurier chiita, dich Abu Abdallah al-Chii, organizèt una armada en Magrèb e conquistèt Ifriqiya. La dinastia aglabida s'afondrèt en 909 e lo cap chiita Umayd Allah (909-934), descendent d'Ali, intrèt a Kairouan en 910. I fondèt un califat chiista e assaièt d'impausar aquela religion a una populacion reticenta. Fondèt tanben una capitala novèla, Mahdia, e someteguèt la màger part de Magrèb en 922. Pasmens, durant lo rèine
Après la mòrt dau fondator de la dinastia, son successor Al-Qaim bi-Amr Allah (934-946) deguèt una importanta revòuta menada per un predicaire Kharigista dich Abu Yazid. Leis insurgents assetjèron Mahdia en 946 avans d'èsser vencuts per lei tropas d'Al-Mansur (946-953). Aquela desfacha entraïnèt un important declin dau kharigisme maugrabins que subrevisquèt solament dins quauquei pòchis isoladas.
En 969, lei Fatimidas capitèron de conquistar Egipte onte transferiguèron sa capitala en 973. En causa de la distància, aquò entraïnèt un declin de l'autoritat fatimida en Tunisia e la region passèt sota lo contraròtle dei Ziridas que rompèron ambé lo chiisme en 1051. Lei Fatimidas demandèron alora a la tribü dei Beni Hilal d'atacar la region. Venceires en 1052, leis envaïsseires bateguèron lei Ziridas — que se retirèron a Mahdia — e pilhèron lo país. Aquò destabilizèt l'òrdre establit e favorizèt l'emergéncia d'un mòde de vida seminomada dins lei regions interioras. En parallèl, lei Normands aprofichèron lei dificultats ziridas per conquistar Sicília e atacar lei regions maritimas.
Dei Ziridas ais Hafsidas[modificar | modificar la font]
Lei mutacions dau Magrèb Orientau durant lo sègle XII[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XII, lo Magrèb Orientau conoguèt de mutacions importantas. D'efèct, l'agricultura comencèt de declinar e lei grands tenements eissits dau periòde roman dispareguèron. Una agricultura de subsisténcia lei remplacèt. Lei pòrts gardèron sa prosperitat gràcias a sa posicion a la crosiera deis itineraris marchands mediterranèus. Pasmens, l'evolucion pus importanta foguèt una inversion deis atacas maritimas car lei Normands contunièron seis expedicions còntra Magrèb. I ocupèron lei vilas portuàrias entre Tunis e Trípol. En 1154, prenguèron Mahdia, çò que marquèt la fin de la dinastia zirida.
Lo periòde almohade[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XII, apareguèt dins la mitat occidentala de Magrèb la poderosa dinastia deis Almohades. Dins lo corrent deis annadas 1130, son cap prenguèt lo títol de califa e comencèt de sometre Marròc. Puei, se dirigiguèt vèrs Argeria e Tunisia ont ataquèt lei princes arabes locaus e lei Normands. En 1551, lei Hammadites de Bugia acceptèron sa senhoriá. Puei, leis Almohades prenguèron l'avantatge sus lei Beni Hilal avans d'expulsar lei Normands de la còsta africana en 1160.
Pasmens, l'autoritat deis Almohades — que concentrèron seis esfòrç militars per reconquistar Al Andalús — demorèt mau segura en Magrèb Orientau. Ansin, ne fisèron la direccion an Abu Muhammad ibn Hafs que foguèt a l'origina de la dinastia deis Hafsidas. D'efèct, tre leis annadas 1220, de problemas de succession entraïnèron de guèrras civilas recurrentas que permetèron ai regions perifericas de venir independentas. La darriera temptativa de restablir la poissança almohada aguèt luòc durant lo rèine dau califa Abu Said (1242-1248) que foguèt tuat a Tlemcen dins una emboscada.
Lo periòde hafsida[modificar | modificar la font]
Aprofichant lo declin deis Almohades — que dispareguèt definitivament en 1276 — leis Hafsidas establiguèron sa capitala a Tunis. En 1270, lo sultan Al-Mustansir (1249-1277) resistiguèt a l'Uechena Crosada menada per lo rèi francés Loís IX (1226-1270). Puei, a partir de 1284, lei Hafsidas deguèron luchar còntra d'atacas aragonesas.
En 1294, la dinastia conoguèt de trèbols de succession qu'entraïnèron un partiment de son territòri entre princes rivaus. L'unitat foguèt restablida per Abu Bakr (1318-1346). Pasmens, après sa mòrt, lo reiaume foguèt menaçada per d'incursions marinidas. Abu al-Abbas (1370-1394) restaurèt la poissança hafsida dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIV e la dinastia venguèt alora la premiera poissança de Magrèb. Agantèt son apogèu sota Abu Omar Uthman (1435-1488). Dins aquò, son decès entraïnèt una grèva crisi de succession.
Lo periòde de la regéncia de Tunis[modificar | modificar la font]
La conquista otomana[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XVI, leis Espanhòus, d'ara endavant unificats au sen d'un reiaume unic, comencèron d'atacar lei vilas musulmanas de Magrèb. Per Madrid, aquò èra la seguida logica a l'acabament de la Reconquista en 1492. En 1509-1510, ocupèron ansin Oran, Bugia e Trípol dins un contèxte de declin generalizat dei dinastias reialas maugrabinas. Per se protegir, lei pòrts de la region demandèron l'ajuda dau corsari turc Arudj que moriguèt en 1518 durant un assaut espanhòu còntra Tlemcen.
Foguèt remplaçat per son fraire, Hayrettin Barbarossa, que demandèt l'ajuda dau sultan otoman que veniá de conquistar Egipte (1517). Gràcias a de renfòrç turcs, comencèt una lònga guèrra en Magrèb còntra leis Espanhòus. Pauc a pauc, lei Turcs prenguèron l'avantatge e conquistèron Trípol (1551), Bugia (1555) e Tunis (1574). En revènge, Oran demorèt espanhòla fins a 1791. Puei, en 1587, per administrar la region, leis Otomans i creèron tres « regéncias » an Argier, a Tunis e a Trípol.
La regéncia de Tunis[modificar | modificar la font]
A l'origina, la regéncia de Tunis èra dirigida per un dei. Pasmens, tre leis annadas 1630, son autoritat foguèt eclipsada per lo bei, personatge inicialament cargat de la collècta deis impòsts e de la gestion deis afaires interiors. A la fin dau sègle XVII, de trèbols intèrnes entraïnèron una intervencion de la regéncia d'Argier que sei tropas foguèron finalament expulsadas en 1705 per Al-Husayn ibn Ali (1705-1735). Lo venceire fondèt una dinastia que dirigiguèt lo país fins a 1957. Dins aquò, son fondator foguèt arrestat per son fiu Pacha Ali (1735-1756) en 1735 e executat cinc ans pus tard. Puei, l'armada dau dei d'Argier intervenguèt tornarmai en 1756. Pacha Ali foguèt tuat e remplaçat per un autre fiu d'Al-Husayn ibn Ali. Tunis venguèt tanben tributari d'Argier fins a 1821.
Après aquela intervencion, la regéncia se consolidèt gràcias a la tradicion estatalas eissida dei periòdes precedents. Durant lo rèine d'Ahmed Bey (1837-1855), se dotèt d'una armada modèrna en despiech de dificultats financieras. Pasmens, venguda fòrça pesanta, la fiscalitat causèt una revòuta en 1864. Durament reprimit, lo movement entraïnèt una demenicion deis impòsts e lo govèrn deguèt empruntar de sòus a de bancas de París. Incapable de tornar l'argent tre 1867, la regéncia deguèt acceptar l'autoritat d'una Comission dei Finanças tengudas per França, lo Reiaume Unit e Itàlia. Dins lei fachs, placèt lo reiaume sota protectorat.
De 1873 a 1876, lo Premier Ministre Khayr ed-Din capitèt de restaurar l'equilibri dei finanças gràcias a una reduccion dei despensas e una reforma de la fiscalitat. Pasmens, foguèt victima d'intrigas e perdiguèt lo poder. Aquò permetèt alora a França d'establir son protectorat. D'efèct, gràcias a un incident frontalier, París poguèt mandar de tropas qu'impausèron au dei de signar lo tractat de Bardo en mai de 1881. Aqueu tractat, que plaçava Tunisia sota un protectorat francés desguisat, suscitèt una insureccion dei regions montanhosas e dei tribüs bedoïnas. Venceires en 1883, lei Francés establiguèron aqueu còp un protectorat vertadier ambé la convencion de La Marsa.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Lo protectorat francés de 1882 a 1940[modificar | modificar la font]
Lei Francés mantenguèron leis institucions tunisianas mai lei doblèron d'una administracion coloniala qu'exercissiá la realitat dau poder. Sostenguèron tanben l'installacion de colons europèus. Au començament dau sègle XX, deguèron faciar la formacion d'un movement dei Jovei Tunisians, inspirat dei Jovei Turcs, desirós de participar mai a la gestion dau país. Aquelei revendicacions foguèron a l'origina d'esmogudas a Tunis en 1911.
Après la Premiera Guèrra Mondiala, plusors partits se formèron. Lo pus important foguèt lo Destour que revendicava la promulgacion d'una constitucion. En 1934, se devesiguèt e un grop de sòcis pus radicaus menat per Habib Bourguiba fondèt lo Néo-Destour. Sei caps foguèron rapidament a l'origina de trèbols. Arrestats un premier còp en 1935, liberats l'annada seguenta e tornarmai arrestats en 1938.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Tunisia foguèt ocupada per Alemanha e Itàlia en novembre de 1942. Utilizèron la region per assaiar de perseguir lo combat còntra lei fòrças aliadas qu'avián ja prés Libia, Marròc e Argeria. Durant aqueu periòde, l'Axe formèt un govèrn « tunisian » dirigit per lo bei Moncef Pacha (1942-1943). Ansin, après la capitulacion dei fòrças germanoitalianas d'Africa en mai de 1943, França metèt en plaça una administracion mai e mai dirècta.
L'independéncia[modificar | modificar la font]
Après 1945, lo Néo-Destour dominèt la vida politica e favorizèt en 1948 la formacion d'un sindicat nacionau dich Union Generala dei Trabalhaires Tunisians (UGTT). En fàcia d'aqueu desvolopament, França esitèt. En 1950, creèt un govèrn francotunisian amb un ministre eissit dau Néo-Destour. Pasmens, tre 1951, leis autoritats colonialas proclamèron lo caractèr definitiu dau liame entre França e Tunisia. Puei, Bourguiba foguèt tornarmai arrestat en 1952. La meteissa, un grop de colons assassinèt Fahrat Hached, cap de l'UGTT. Aquò entraïnèt de violéncias recurrentas.
Après la desfacha francesa en Indochina, de negociacions comencèron entre París e Bourguiba. En 1955, Tunisia obtenguèt ansin una autonòmia relativament importanta. Pasmens, aquel acòrd entraïnèt una crisi entre lei partisans de Bourguiba e aquelei de Salah Ben Youssef que criticava aquela politica deis « etapas ». Sostengut per leis autoritats francesa e per l'UGTT, Habib Bourguiba capitèt de s'impausar e de mener lo país a l'independéncia en 1956.
La Tunisia contemporanèa[modificar | modificar la font]
La presidéncia de Habib Bourguiba[modificar | modificar la font]
Après l'independéncia, lo Néo-Destour ganhèt largament leis eleccions (95%) e Habib Bourguiba aprofichèt aqueu contèxte favorable per melhorar l'estatut dei fremas (1956) e abolir la monarquia (1957). Puei, en 1958, lo govèrn organizèt lo procès dei collaborators de la colonizacion e dei partisans de Salah Ben Youssef (rapidament assassinat). Enfin, en 1959, una constitucion amb un regime presidenciau fòrt foguèt adoptada. Permetèt a Bourguiba, regularament tornat elegir, de dirigir lo país fins a 1987.
Sota sa direccion e aquela d'Ahmed Ben Salah de l'UGTT, Tunisia adoptèt una politica economica dirigista. Pasmens, un projècte de creacion de tenements publics entraïnèron d'esmogudas e la destitucion de Ben Salah en 1969.
En 1975, Habib Bourguiba foguèt elegit president a vida dins un contèxte malaisat. D'efèct, l'abséncia de democracia, lo culte de la personalitat e l'aumentacion dau caumatge minèron lo regime. En mai d'aquò, una generacion de joves, diplomats d'un sistèma educatiu eficaç, comencèron de contestar la politica economica. Enfin, per agravar la crisi, lei liames entre lo govèrn e l'UGTT se degalhèron pauc a pauc.
Ansin, a partir de la fin deis annadas 1970, lo país foguèt trebolat per d'esmogudas en 1978, en 1981 e en 1984. En parallèl, l'islamisme comencèt de se difusar au sen de la societat, especialament dins leis universitats e leis escòlas. En particular, se formèt un Movement de la tendància islamica (MTI) que foguèt reprimit per lo regime. Aquelei problemas entraïnèron la destitucion de Bourguiba per lo generau Zine El Abidine Ben Ali en octòbre de 1987.
Lo periòde de Ben Ali[modificar | modificar la font]
Ben Ali dirigiguèt lo país de 1987 a 2011. Metèt en plaça un regime fòrça autoritari e corromput. En 1988, un multipartisme de façada foguèt restaurat mai lo MTI, vengut Ennahda, demorèt enebit. De mai, lo regime aumentèt la repression còntra lei grops islamistas e progressistas (coma la Liga dei Drechs de l'Òme).
En 2002, una modificacion constitucionala permetèt a Ben Ali d'èsser tornat elegir en 2004 e en 2009. Pasmens, a partir de decembre de 2010, de manifestacions importantas se debanèron en favor de la democracia. En despiech de la repression, lo movement se transformèt en revolucion e lo president deguèt quitar lo poder e s'exilar en Arabia Saudita lo 14 de genier de 2011.
Tunisia dempuei 2011[modificar | modificar la font]
Dempuei 2011, Tunisia conoís un procès de democratizacion fragil. D'efèct, après la demission de Ben Ali, de trèbols suplementaris entraïnèron la nominacion de Béji Caïd Essebsi, èx-Premier Ministre de Bourguiba, a la tèsta dau país. Mantenguèt l'estat d'urgéncia. En octòbre de 2011, una assemblada constituenta foguèt elegida. Ennahdha i obtenguèt 89 sètis sus 217 e capitèt de prendre lo poder ambé la formacion d'una coalicion gropant lo Congrès per la Republica (partit nacionalista de senèstra) e Ettakatol (un partit sociau-democrata). En parallèl, plusors atemptats islamistas menacèron l'estabilitat de la societat e lo sector toristic.
Lo 26 de genier de 2014, una constitucion foguèt finalament adoptada après de conflictes importants sus la plaça de l'islam dins lo tèxte. Puei, leis eleccions legislativas d'octòbre de 2014 foguèron averadas per lo movement nacionalista sociau-liberau Nidaa Tounes (86 sètis). Ennahdha (69 elegits) arribèt segond mai perdiguèt un nombre important de parlamentaris. Lo mes seguent, uUna eleccion presidenciala permetèt tanben a Béji Caïd Essebsi de demorar president. Aqueleis escrutinhs renforcèron la transicion democratica en cors dins lo país mai una perseguida de l'agitacion jihadista (atemptat dau musèu dau Bardo) contunia de menaçar lo procès. De mai, la situacion economica demora marrida, especialament dins lei regions sud.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Tunisia
Tunisia a una economia divèrsa, ont los sectors de màger importància son l'agricultura, mineracion, energia torisme, petròli e manufacturas. Del temps que demòra lo pes del contraròtle governamental suls tèmas economics, s'es anat redusint pauc a pauc amb la creissença de la privatizacion, una simplificacion de l'estructura en los impòstes, e un tractament mai adaptat sul deute. La creissença reala èra de 5,0% dins lo decenni de 1990, e l'inflacion seguiguèt en casuda fins a 2006. L'aument dins lo comèrci e lo torisme son estats los elements clau per la creissença economica establa.
L'associacion entre Tunisia e l'Union Europèa, la primièra entre l'UE e un país mediterranèu, dintrèt en vigor lo 1èr de març de 1998. Jos aquel acòrdi, Tunisia acceptèt de facilitar lo comèrci amb los Estats Units dins lo decenni de 2000. Màger privatizacion, e desliurança del còde dels investiments per atraire d'investiments estrangièrs, e desvolopament en l'eficiéncia del govèrn son los rèptes pel futur de Tunisia. Segon lo British Philip's university atlas del 2000, Tunisia possedís una resèrva de fosfat dins la part centrala del país.


text:
Sarde
lenga pas reconeguda :
Lo sarde (sardu) qu'ei ua lenga romanica parlada dens l'illa de Sardenha a l'excepcion deu nòrd (dialèctes de tipe còrs), de la vila de L'Alguer (on la lenga vernaculara ei lo catalan) e de Carloforte, de dialècte genovés au sud-oèst. Qu'ei ua de las lengas romanicas mei conservatoras de la fonologia e la morfologia latina, e que's deu shens dobte a la conquista dorèca de Sardenha peus romans, puish a l'isolament de l'illa.
Lo sarde que compta dus grans dialèctes, lo logodorés au centre de l'illa e lo campidanés au sud. La limba sarda unificada qu'ei un estandard basat suu logodorés, qui ei mei pròche deu latin, e mei natre e mei parlat per'mor de l'isolament relatiu deus parçans on se parla. Campidanese Sardinian [sro]
Gallurese Sardinian [sdn]
Logudorese Sardinian [src]
Sassarese Sardinian [sdc]
Quauques caracteristicas deu sarde:
- L'article definit SU / SA derivat deu latin IPSE: su cani, "lo can"; sa busaca, "la pòcha"
- (de formas d'articles d'etimologia identica que son atestadas en catalan balear e dens quauques parlars occitans).
- Grana semblança dab lo latin classic:
- Veni a domo mea
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
http://www.uls.it/documentos_raighina.page


text:
En matièra d'identitat Sarlat.com es pas gaire notat que es eissut d'un país de lenga occitana ...
E se soi vengut sul site de sarlat.com es perqué ai escotat l'emission occitana de RF Périgord ( dicha Ràdio Peirigòrd pendent l'emission per d'unes òmes politics peirigordins ).
L'avantatge d'emplec de l'occitan es que es una lenga latina e que pòt tocar tot l'ensems dels paises espanhòls, catalans, portugueses, italians, romaneses.
Es vertat tanben que cal crear una branca suplementària ( site mai lord ) per èstre corrècte sus l'emplec de la lenga. Mas segur, lo Conselh General de Peirigòrd, que fa parlar sos òmes en lenga occitana, serà content de saber la vòstra demanda.
cal pas oblidar que lo mercat lo mai sensible es lo mercat catalan e es lo mercat que lo brancament a internet es la mai important del Reialme d'Espanha.
Coralas salutacions gasconas, donc occitanas,
Jacme Delmas
consultant en desvelopament de produits en lenga occitana
0684475847


text:
Espanha: l’enfant raubada es condemnada a la preson per aver facha sa denóncia
La justícia l’a condemnada per de calomnias contra la monja que de biais presumit auriá participat a son raubatòri. “L’acusi pas dirèctament a ela, mas dins los documents qu’ai i a son nom”, çò ditz López a prepaus de la monja. Pasmens, la justícia a pas pres en consideracion la denóncia de López mas la qu’a facha la monja, Dolores Baena. Ara, María Asunción López deu passar cinc meses en preson car pòt pas pagar los 43 000 èuros que correspondon a una multa de 3000 e 40 000 èuros en favor de la monja.
L’associacion SOS Enfants Raubats d’Almeria demandèt la gràcia al Conselh dels Ministres, en presentant 90 000 signaturas. Mas los ministres l’an refusada. Segon eldiario.es lo quite ministre de la justícia assolidèt qu’èra “un afar complicat” car aviá recebut “un rapòrt negatiu del tribunal qu’aviá prononciada la senténcia”.
María Asunción López es una femna de 53 ans, patís una incapacitat de trabalh e a dos enfants de 19 e 22 ans.
Los enfants raubats pel franquisme
L’afar dels enfants raubats es un dels episòdis negres de la dictatura del general Franco en Espanha. Entre los ans 1937 e 1950, unes 30 000 enfants foguèron raubats a lors familhas. Qualques unes foguèron liurats a de familhas pròchas del regim, d’autres internats dins d’ospicis, convents o seminaris ont èran reeducats dins las idèas del franquisme. E mai qualques enfants foguèron asservits per de trabalhs agricòlas. TV3 ne realizèt un documentari fòrça complet.
María Ascensión López es lo primièr d’aqueles enfants raubats a aver portat l’afar en justícia, mas l’an condemnada a ela.


text:
Jardins Remarquables Pays de la Loire
Carte des Jardins Remarquables : Pays de la Loire La Région Pays de la Loire possède 17 jardins classés Jardins Remarquables, 2 en Loire Atlantique (44), 3 en Maine et Loire (49), 2 en Mayenne (53), 7 dans la Sarthe (72), et 3 en Vendée (85 ), ainsi que 2 Parcs Naturels Régionaux. Loire Atlantique 44 : Herbignac : Jardins de Kermoureau Nantes : Jardin des Plantes Maine et Loire 49 : Champtocé sur Loire : Jardins du Château du Pin (site classé) Fougère : Jardins du Château de Gastines Maulévrier : Parc Oriental (site classé) Mayenne 53 : La Pellerine...Lire la suite


text:
Divendres, 12 de decembre de 2014, 03h00 Sciéncia,Politica,Lenga
L’abséncia d’accent suls primièrs ordenadors es pas deguda a la lenga emplegada, qu’en anglés literari lo trèma existís e a valor ortografica (dins de mots coma reëlect “tornar elegir” o coöperate “cooperar” e dins lo patronim Brontë, per exemple), mas a la pichona capacitat de memòria d’aquel maquinum. Pasmens, tre 1991, la nòrma Unicòde a per tòca de permetre totas las letras, totes los caractèrs possibles de totas las lengas. Ne sèm ja a la version 7 que presenta 113 021 signes. A cha pauc, los sistèmas d’esplecha (Windows, Unix dins sas versions Linux o MacOS) son passats a Unicòde.
Sus Internet, es diferent que lo sistèma dels noms de domeni foguèt longtemps verrolhat per d’organismes coma l’ICANN qu’autreja los domenis de “primièr nivèl” (las letras a drecha del darrièr ponch, coma .com dins jornalet.com). Dins aquel sistèma i a los domenis “nacionals”, de doas letras pas accentuadas, e los domenis generics (de mai de doas letras). La lista dels domenis de doas letras es verrolhada, que devon correspondre amb los còdes de “país” de la nòrma ISO 639-1. Aquela nòrma es reservada als païses independents e a certanas dependéncias, e cada estat n’es proprietari. França a per exemple de còdes per cada parçan d’otramar: departament coma .mq (Martinica), collectivitat coma .mf (Sant Martin del Nòrd). Es pas la pena doncas de revendicar un .oc, caldriá qu’un dels estats ne faguèsse la demanda a l’ISO d’en primièr. Es aital que pro d’ora los catalans an obtengut un domeni generic (e pas nacional) e doncas de mai de doas letras, .cat. La sola excepcion coneguda es .eu, per l’Union Europèa.
Tre 1996, lo consòrci WWW pausèt la basa de noms de domenis internacionalizats (IDN en anglés). Per far la revirada entre los noms accentuats o en caractèrs non latins, s’inventèt un còde nommat Punycòde. Cada “mot” revirat en Punycòde comença per xn-- seguit de letras pas accentuadas. Aital, òc ven xn--c-sga (xn-- es lo prefixe, c la letra pas acccentuada e -sga se descodifica coma una ò en primièra posicion).
Al començament aquò pertocava pas lo primièr nivèl. E mai, la causida de prepausar d’IDN es facha per cada autoritat d’enregistrament (registry; en Occitània n’avèm quatre: .fr, .es, .it e .mc).
#4 L'explicacion ei que los domenis damb caractèrs non ASCII son disponibles dempuish 2010 haut o baish, mès non i a guaire de mond qui los utilizan pr'amor frem de logiciaus n'ac sabon pas afichar com cau (Chrome per ex.) Atau vse podètz causir sia kremlin.ru, sia пpeзидeHT.pф ...
#9 Segur! Après si n'avètz pas hrèita deus accents, vse podètz har au franchimand en bèth acceptar las letras shens accent...
#8 Ara suls clavièrs francés (qu'utiliza la màger part dels occitans) i a l'accent grèu en toca mòrta (de picar abans la vocala) al ras de l'è, doncas sufís de picar altGr+è puèi o per aver una ò. Sus internet, i a una extension a Firefox que se ditz abctajpu qu'es plan bona tanben per aver totas las letras d'Unicòde. Es pas disponible sus Google Chrome que gerís fòrça mal las adreças URL amb d'IDN dedins (afichan lo còde Punycode a la plaça).
#7 A! Grandmercé! Fonciona plan!
Nos fa una polida camba tot aquò.
#6 I a quicòm que me tafura.. per los pas asabentats trobar lo "ò" es a diser amb accent es benlèu malaisit...
#6 Vos cal ensajar http://lingüistica.òc.eu qu'es ja definit.
#3 A! Aquò agrada pas a qualqu'un? Me pensi totun qu'es una escasença que los occitanistas avèm d'agafar per que nòstras lenga e cultura sián mai vesedoiras, amb un mot e un accent grèu que nos identifican a totes. :-)
#4 Assaja http://jornalet.òc.eu
M'i coneishi gaire en informatica fondamentala, e i a quauquarren que m'intriga : detàlhatz los accents acceptats dens cada lenga , mès pertant n'èi jamèi vist de letra accentuada dedens una URL... a començar per l'URL d'aquesta paja ! Quala n'en es l'explicacion ?


text:
Plusors estudis ja avián explorat la relacion entre far d’exercici fisic e la prevencion de la deméncia en personas d’edat avançada. Ara, totun, un nòu estudi de l’Universitat alemanda Goethe n’a fach un de nòu en tot restacar aquò directament a nivèl mondial.
Per ansin, mai d’un gerontològ e doctors de l’espòrt ja avián avisat de l’influéncia positiva que pòt aver l’exercici fisic en l’activitat cerebrala. Mas l’Universitat de Francfòrt Goethe a volgut o estudiar en 60 personas amb d’edats entre 65 e 85 ans. La conclusion balha la rason a estudis anteriors. Far d’exercici fisic va plan per lo cervèl uman.
L’estudi, publicat al jornal Translational Psychiatry, confirma que l’exercici fisic es mai que bon per l’activitat cerebrala. Arrèsta l’aparicion de la deméncia en personas d’edat avançada d’una manièra clara. L’estudi a restacat directament l’activitat cardiopulmonara amb la cognitiva. Son estadas realizadas de tomografias e ressonàncias magneticas amb espectroscopi. Los voluntaris avián de far bicicleta tres còps la setmana pendent 12 setmanas ( e aquò pendent 30 minutas cada còp). Puèi arribèron las pròvas medicalas.
Una relacion clara sus lo cervèl
Los recercaires estudièron aital los efèctes que podiá aver aquel exercici sus lo metabolisme, l’estructura e la coneissença cerebrala. E, al còp, s’aquò tanben èra un benefici a nivèl corporal. La direccion de l’estudi foguèt realizada per los professors Johannes Pantel e Winfried Bauzer, dels departaments de Gerontologia e Medecina Esportiva d’aquela universitat alemanda.
Las sospèchas foguèron confirmadas. I aguèt doncas cap suspresa. L’activitat fisica èra bona per lo metabolisme cerebral. Mas cossí ? A travèrs de la pèrda de nèrvis cellulars es quora apareisson malautiás coma l’Alzheimer. E l’activitat cerebrala arrèsta aquela pèrda. De mai, los nivèls de colinas creisson en los individus estudiats. Mas encara s’es demostrat que l’eficiéncia cardiaca arriba a melhors nivèls après lo periòde d’exercici fisic.
La conclusion soslinha una direccion que pòt ajudar las personas d’edat avançada. Far exercici fisic sovent ajuda arrestar l’aparicion de malautiás coma l’Alzheimer. Aquò es encara mai beneficis per la santat. Cal far doncas totes d’exercici fisic !
La Redaccion


text:
Civilisacions de la vinha e del vin
Lo vin, lo vin, que n’i a per tot lo monde
Lo blanc sus lo rotge, plus rien ne bouge,
Lo vin, lo vin, que n’i a per tot lo monde
Lo rotge sus lo blanc, et là, tout fout le camp !
La Mediterranèa a iniciat una civilisacion de la vinha e del vin. Li balhèt un dieu, Dionysos, nascut de la tèrra e del cèl. Dionysos, mai dieu de passion que de rason. Aicí en país nòstre, la vinha e lo vin an fach nàisser un lengatge, un biais de viure entre los òmes.
Las crisis
A l’agrat d’una economia considerant las solas leis del profièch, lo vinhal occitan a produsit segon la demanda de piqueta o de bon vin, e aquò dempuèi 2000 ans.
Modernitat, progrès : Tant coma per l’industria, lo vinhièr capitèt d’endralhar lo camin de las tecnologias nòvas, desvolopament dels transpòrts, espandiment de los escambis, adaptacion al mercat. Tot viatja, los òmes, las idèas, las malautiás e los parasitas…
Fortunas, misèrias : Los malastres pels uns fan lo bonaür dels autres. Amb la crisi de la filoxéra, d’unes despartaments pèrdon tot lor vinhal, pendent que d’autres ne profièchan per augmentar lor benefici.
Prima de 1907 : Lo pòble miègjornal se recampa un còp de mai per cridar sa misèria fàcia a la malvenda del vin, son inquietud cap a la crisi viticòla e far ausir son ira contra los fraudaires del Nòrd e los trafegants de vin. “A mòrt los fraudaires, visca lo vin natural ! Totes units per sauvar lo nòstre vinhièr noirissièr !”
Strass e pampalhetas
Torna, bolega, e manja e beu,
Roja lo sang, lo fuòc, lo vin,
Crida, canta, viravoleja,
Plaser, amor, ivressa e joia !
Revista populara que canta e ritz, “parada descabestrada“, Folies Vigneronnes fa la causida del cabaret per evocar las etapas grandas de la viticultura miègjornala, de l’Antiquitat fins a las tinadas de uèi. Entre vergonha e fiertat, l’istòria dels òmes e del vin, desvelada per las pampalhetas.
Distribucion
- Ecritura : Bruno Cécillon d’après un texte d’Anne Clément
- Direccion dels actors : Gérard Santi
- Comedians : Bruno Cécillon, Marie-Pierre Loncan, Christine Chantelouve, Sergio Perera
- Scenografia, aficha : Daniel Fayet
- Creacion musicala : Sergio Perera, Marie-Pierre Loncan
- Creacion lum, regia platèu : Sergio Perera
- Assistenta platèu : Magali Noulin
- Costums : Céline Arrufat
- Diaporama 1907 : Frédéric Petit d’après les photos d’Henri Sallis
- Conselh artistic magia : Claude Delsol
- Collaboracion artistica : Véronique Valéry
- Coordenacion generala : Bruno Cécillon
- Fotograf : Marc Ginot


text:
22/10/2013
Contes de Claude Seignolle : "La bèstia emb set testas"
Dans les années 1930-1940, l'écrivain Claude Seignolle a collecté avec l'aide d'instituteurs de village des contes traditionnels occitans, qu'il a traduits en français.
Jean-Claude Dugros , avec l'autorisation et l'aide de Claude Seignolle a rendu à ces contes leurs langue d'origine , c'est ainsi que fut publié en 2012 le recueil "Contes populars de Perigòrd", en français et en occitan languedocien.
Cliquez ici pour lire ce que nous en disions le 13 avril dernier : contes populars
Jean-Claude Dugros a accepté de nous faire partager quelques uns de ces contes que nous publierons en occitan sur ce blog.
Aujourd'hui ...'"La bèstia emb set testas"
°°
I aviá un còp un òme clinat sus un riu e que peschava nonmàs de l’aiga. Apres aver esperat de lonjas oras, ‘trapet en fin un peisson roge. Coma lo preniá dins sa man, lo peisson se botet a parlar e li disset :
– Tòrna-me dins l’aiga e te farai ‘trapar un plen fialat de peissons.
Çò que chascun faguet, tenent promessa.
A quauque temps d’aquò, quel òme tornet a la pescha e ‘trapet nonmàs lo riu. Mas, apres aver esperat de lonjas oras, peschet lo mesma peisson roge. Coma lo preniá dins sa man, lo peisson se botet a parlar e li disset :
– Tua-me, bòta mon sang dins una botelha sus la chaminèia. Quand se treblarà, i aurá un membre de ta familha que será menaçat per un grand dangier. Puei, copa-me a bocins : balha tres bocins a ta femna ; tres a ta cavala ; tres a ta chena e enterraràs mos restes au fons dau vargier… A quauque temps d’aquò, ta femna aurà tres dròlles, ta cavala tres polins, ta chena tres chens e au fons dau vargier frotjarà tres espèias.
Lo peschaire faguet coma li aviá dich lo peisson roge e, quauque temps apres, sa femna aguet tres dròlles, sa cavala tres polins, sa chena tres chens e au fons dau vargier frotget tres espèias.
Quand los dròlles fugueren grands, un decidet de partir a París. Selet un daus tres chavaus qu’apelaven Passa-Montanha, estuflet un daus tres chens qu’apelaven Brisa-Fer e prenguet una de las tres espèias qu’avián frotjat dins lo fons dau vargier. Puei anet a París.
‘Ribat dins la granda vila, fuguet estonat en veire tot lo pòple en dòu. Demandet çò que se passava. Li respondèren que la dròlla dau Rei corriá un grand dangier, que anava èsser minjada per una òrra bèstia emb set testas ! o qu’un valhent ‘ribesse a tuar lo monstre lo jorn mesma. A quel òme, lo Rei prometiá la man de sa dròlla.
Lo jòune òme demandet l’endrech onte deviá se passar lo drame e i anet. Aquí, trobet la princessa resignada a son triste sòrt.
Leu, la bèstia emb set testas ‘ribet coma una furia.
Laidonc, faguet montar la princessa coma eu sus Passa-Montanha e aus quatre galaups se lancet sus lo monstre en credant :
– Passa-Montanha, copa-li una testa. Brisa-Fer, copa una autra… E eu quitament, d’un còp d’espèia, en trenchet una autra. E tres testas fugueren per terra.
Lo monstre partiguet en bramant.
L’endoman, la bèstia emb set testas tornet a la charja.
Aus quatre galaups de Passa-Montanha, lo jòune òme corguet contra son enemic e la lucha tornet començar emb rauja.
– Passa-Montanha, copa-li una testa. Brisa-Fer, copa una autra. E eu quitament, d’un còp d’espèia, en trenchet una autra. E tres autras testas fugueren per terra.
L’endoman, quo era lo tresesme jorn de batalha, la bèstia emb set testas, tornet pus terribla enquera emb sa sola testa e sos sieis còus que sagnavan.
La lucha tornet començar emb rauja. D’un sol còp, lo jòune òme trenchet la setesma testa e lo monstre tombet, regde mòrt.
Davalant dau chavau, lo ganhaire ajudet la princessa a davalar de la cropa de Passa-Montanha. Puei, tiret son coteu e copet las set lengas dau monstre que pleget dins son mochanas.
La princessa lo merceget emb tot son còr e li disset :
– Vai t’en chas tu e tòrna dins un an e un jorn. Queu jorn, mon pair me maridará a lo que m’a sauvat. Vai e obludes pas de tornar.
– Ajas pas páur.
Tornet a la maison de son pair.
Quand fuguet lo moment, tornet a París per maridar la princessa. ‘Ribat a las prumieras maisons, veguet la vila maiada de blanc, lo pòple que chantava e totas las campanas que sonaven a desgronlar lo clochier.
Demandet çò que se passava. Li responderen que la dròlla dau Rei era la pus urosa de las femnas per çò que maridava a l’ora mesma lo que l’aviá sauvada, un charbonier qu’aviá mostrat au Rei las set testas dau monstre.
Plan triste, lo jòune òme entret dins una auberja e se botet a una taula. Un moment apres, coma s’ocupaven pas d’eu, comandet son chen :
– Brisa-Fer, vai me querre los melhors plats que trobaràs sus la taula de la nòça.
Lo chen obeït e tardet pas a tornar en portant daus aliments deliciós dins daus grands plats en argent.
Puei, lo jòune òme comandet son chen :
– Queu còp, Brisa-Fer, vai me querre los melhors vins que trobaràs sus la taula de la nòça.
Lo chen obeït e tardet pas a tornar en portant daus vins fins e vielhs e tanben los melhors gasteus, tan braves que ne’n avián jamai vist de pariers.
Mas quauqu’un dau chasteu aviá seguit lo chen. ‘Ribet a l’auberja e comandet au jòune òme de l’acompanhar chas lo Rei.
‘Ribats aquí, troberen la princessa que reconeguet lo que l’aviá sauvada. Corguet vers son pair e li disset :
– Mon pair, veiquí mon vertadier sauvador.
Mas lo Rei, son pair, volguet ren saubre. Un charbonier aviá raportat las set testas dau monstre : aviá lo drech de maridar sa dròlla.
En veire quò, lo jòune òme se surtiguet lo mochanas de la pòcha, lo drubiguet, e mostret las set lengas qu’aviá pensat a copar.
Puei, disset au Rei :
– Rei, auriatz degut vos assegurar que las testas tornadas per lo charbonier avián ben lor lenga.
Laidonc, lo Rei, furiós d’èsser estat enganat per un charbonier, lo faguet gitar dins un forn onte brandava un brave fuòc.
Lo ser, lo vertadier eròs maridava la princessa, urosa d’aver tornat trobar lo qu’aimava.
Avant d’anar se coijar, l’òme ‘viset per la fenestra de la chambra una granda luor que raiava dins la nuech.
Disset a sa femna :
– Que quo es quela luor alai ?
– Mon amic, çò disset, espiatz-la jamai, tots los que i van ne’n tornan pus.
Quand sa femna fuguet endurmida, se levet sens bruch, anet a l’escúria, sautet sus Passa-Montanha, estuflet Brisa-Fer e partiguet au galaup vers lo lum misteriós.
Fuguet leu davant una pita maison. Tustet a la pòrta. Una vielha venguet drubir e li disset :
– Entratz e siatz lo benvengut.
Tanleu que fuguet entrat, la vielha, que era una meschanta fada, lo faguet dispareisser dins una preison.
Laidonc, chas sos parents, la botelha de sang se treblet. Vesent quò, lo segond dròlle disset :
– Mon frair es en dangier, deu se passar quauqua ren, fau que parte.
Botet una sela sus un daus dos chavaus que semblava Passa-Montanha coma doas gotas d’aiga se semblan, estuflet un daus dos chens que semblaven tant ben a Brisa-Fer e prenguet una de las doas espèias que demoraven dins lo fons dau vargier. Puei anet a París.
I ‘ribet avant la fin de la nuech.
Quand fuguet au chasteu, demandet que lo menessen a la chambra de la princessa.
Durmiá enquera. Se raletet dins lo liech e faguet semblant de durmir.
En se revelhant, la princessa remarquet pas lo chamjament tant los dos frairs se semblavan.
Lo ser, avant de ’nar se coijar, lo frair viset per la fenestra de la chambra una fòrta luor que raiava dins la nuech.
Disset a la princessa :
– Que quo es quela luor alai ?
– Mon amic, çò disset, vos ai desjà dich que faliá jamai l’espiar e que tots los que i van ne’n tornan pus.
Quand la princessa fuguet endurmida, lo frair se levet sens bruch, anet a l’escúria, sautet sus son chavau, estuflet son chen e partiguet au galaup vers lo lum misteriós. Fuguet leu davant la pita maison. Tustet a la pòrta. La vielha venguet drubir e li disset :
– Entratz e siatz lo benvengut.
Tanleu que fuguet entrat, la vielha lo faguet dispareisser dins una preison.
Laidonc, chas sos parents, la botelha de sang se treblet. Vesent quò, lo tresesme dròlle disset :
– Mon frair es en dangier, deu se passar quauqua ren, fau que parte.
Botet una sela sus lo darnier chavau que semblava Passa-Montanha coma doas gotas d’aiga se semblan, estuflet lo darnier chen que semblava tant ben a Brisa-Fer, e prenguet la darniera espèia que demorava dins lo fons dau vargier. Puei partiguet a París.
I ‘ribet avant la fin de la nuech.
Quand fuguet au chasteu, demandet que lo menessen a la chambra de la princessa.
Durmiá enquera. Se raletet dins lo liech e faguet semblant de durmir.
En se revelhant, la princessa remarquet pas lo chamjament tant los tres frairs se semblavan.
Lo ser, avant d’anar se coijar, lo frair viset per la fenestra de la chambra la fòrta luor que raiava dins la nuech.
Disset a la princessa :
– Que quo es quela luor alai ?
– Mon amic, çò disset, t’ai desjà dich dos còps que faliá jamai l’espiar e que tots los que i van ne’n tornan pus.
Comprenguet còp sec que quo era aquí que deviá ‘nar querre sos frairs.
Quand la princessa fuguet endurmida, lo frair se levet sens bruch, anet a l’escúria, sautet sus son chavau, estuflet son chen e partiguet au galaup vers lo lum misteriós.
Fuguet davant la pita maison. Tustet. La vielha venguet li drubir. Aguet pas lo temps de dire un mot, lo frair comandet :
– Mon chen, bòta la vielha dins lo fuòc.
Dau temps que lo chen emportava la vielha dins lo fuòc, anet desliurar sos dos frairs que safronaven dins la preison. Desliuret tot parier los dos chavaus e los dos chens que la vielha teniá amagats.
Lo qu’aviá maridat la princessa tornet au chasteu.
Durmiá enquera, se raletet dins lo liech e tornet la companhar.
La princessa se rendet compte de ren.
Los dos frairs torneren chas lors parents.
Sus la chaminèia, la botelha de sang demoret per totjorn clara e linda.
Contat per M. Ley, cinquanta-uech ans, de Sent Martin de Gurçon (Dordonha). La revirada de queu conte, dich en « patois », es estada facha per son dròlle Paul, qu’aviá tretze ans.
19:36 Publié dans Actualitats, actualité, Literatura en òc | Tags : claude seignolle, contes populars de perigòrd, la bestia emb set testas, contes populaires du périgòrd | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Dimars, 13 de febrièr de 2018, 03h00 Internacional,Politica,Societat
L’ex-diputada de la CUP Mireia Boya expliquèt ièr diluns que dimècres 14 de febrièr fariá sa deposicion davant lo magistrat del Tribunal Suprèm espanhòl, Pablo Llarena. Diguèt que i anariá “en front” e que renonciariá pas quitament a “ua virgula” del programa electoral amb lo qual las fòrças independentistas se presentèron lo 27 de setembre de 2015, ni al fach que lo primièr d’octòbre “hérem un referèndum e le guanhèrem”, çò declarèt. “Non servís ad arren abjurar dera ideologia entà evitar era preson”, çò diguèt Boya, que considèra que tot l’afar pel qual es mesa en examen per rebellion e sedicion se fonda sus un verbal de la Gàrdia Civila “parciau e interessat, que crèe un relat que non correspon pas ara realitat pr’amor que non i auec pas violéncia”.
En cas que finiguèsse qu’entrèsse en preson, situacion que considerèt coma lo pièger dels scenaris, se mostrèt convencuda que ne sortiriá “quan ajam era Republica”, e reclamèt que se metèsse ara en aplicacion.
En tenen compte d’aquesta possibilitat, exigiguèt una “reaccion politica” que consistiguèsse en una “estrategia conjunta e coordenada” dels partits e de totes los independentistas.
Durant la conferéncia de premsa que la faguèt diluns de tantòst a Lhèida, precisèt pas se respondriá a las questions del ministèri public.
Galileu Galilei va ser processat per l'Inquisicion que deia que la terra era lo centre del mond e non se movia. Mas Galileu deia qu' era la terra la que se movia al voltant del sol. Com que veset que se'l volian carregar, perquè non lo cremassen viu haguet de dire que l'inquisicion havia rason, e qu' el estava equivocat. Lo daissaren que se'n anàs, mas conten que diguet al sortir del tribunal: Eppur si muove. Segurament baisset perquè non lo sentissin los folls del tribunal.
Que non sia pas beneita, que parli qu' ela voldria que la Constitucion Rspanhola reconegués la Nacion Catalana e Occitana,que poguessin recaptar los impostes la Generalitat, que hi hagués seleccions esportistas catalano-occitanas.etc.
La lectura abusiva de la lei constitucionala es un motiu de preson preventiva inquisitoriala, que l'abjuracion i es liberatòria. Espanha experimenta la preventiva abusiva a durada indeterminada.
Manca la tortura fisica, mès qui sap?
#3 Ta gueule, Vincent
Sosten total del Partit de la Nacion Occitana a la Mirelha Boià e a totes los autres encausats
http://lo.lugarn-pno.over-blog.org/2018/02/le-parti-de-la-nation-occitane-apporte-son-soutien-a-mireia-boya.html
Sacada en preison per sas idèas, mentre que los govèrnaments dels païses vesins se'n baton las c… Garatz aquí Euròpa modèrna !
Lo contengut d'aqueste comentari es amagat perque los legeires l'an considerat inapropriat
Mòstra-lo
A la preson, la i volèm pas, ni ela ni les autris mas cal reconéguer le coratge sieu e la leiçon de dignitat que nos dona. Amb totis aquelis afèrs, les occitans podèm pas dire qu'èm pas concernits. E mès quand vesèm çò que ditz aquel Tribunal constitucional de l'usatge de la lenga nòstra dins l'administracion aranesa. E n'i a qu'i conven aquela situacion?...
La paura. Es plan brava. Sabèm pas çò que cal esperar per èla, finala. Li sembla agradar l'idèa de demorar en preson dusca la fin de sa vida. Mas es pauc probable que la manden a la preson, aürosament. Las cargas tenon pas.


text:
Encara una nuèch
Non sabi quora la foliá se convida a la fèsta, E dança, e se plega dins son polit vestit, Quora arribèt la fugida que ren arrèsta, E qual vira la baudufa del monde enfestolit. Non sabi pas cossí soi vengut fat e mut O quinas votz cantan dins las memòrias ; Una cançon de las paraulas estranhas , Pietat! daissa me estar!, vòli cutar los uèlhs, Tornamai marcharem sus un vial subrebèl . Que lo temps? la nuèch? L'aurassa passaràn Tant que podi sentir tos pialses,me'n chauti . Nos tornarem trobar coma un ser de baleti E ma boca quicharà ta boca tremolanta , Fintarem l'avenir rire, dubrir sos braces saurs, alisarai tas popas de mila rajals d' aur. Dins un òrt mirgalhat negat per l'èrba nauta , Dormirem al mitat dels rebats de diamants, que fa la rosal tre que lo solelh monta. Jos la volta del cèl gauta contra gauta Non sabi quora la malautiá trucarà , O Dieu un còp de mai, vengan amants; Un benastre darrièr, pas qu'una nuèch encara.


text:
Maimonides
Moshé ben Maimon (en ebrieu: משה בן מימון, e en arabi: موسى بن ميمون), apelat Maimonides e Rambam (רמב"ם, l'acrònim de sas inicialas ebrievas), foguèt lo rabin, lo mètge e lo teologian jusieu pus celèbre de l'Edat Mejana per son influéncia sus la filosofia, la religion e la medecina medievala.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 30 de març de 1135 a Còrdoa d'una familha illustra; son paire exerciá coma letrat e prince del quartièr jusieu. Recebèt son educacion primièra a l'escòla de la sinagòga. Realizèt sos estudis sus matematicas e medecina dins l'ensenhament arabi. En 1148 los almoads conquistèron Còrdoa e impausèron las leis islamicas tant als jusieus coma als crestians, e la familha de Maimonides s'exilièt. Après qualques annadas, s'installèron en Egipte, que Maimonides i foguèt rabin principal del Caire e mètge de Saladin, soudan d'Egipte e Siria.
Òbras[modificar | modificar la font]
Escriguèt de tractats nombroses de medecina, coma l'adreçat al soudan Saladin, lo Tractat suls poisons e lors antidots (1199); al filh del soudan, Al-Fadl, Guida de la bona santat (1198) e Explicacion de las alteracions (1200). Sas òbras màgers de tèma rabinic (talmudic) son un comentari en arabi de la Mishnà, L'illuminar (1168), titolat tanben Libre de l'elucidacion, e la Segonda Lei o Repeticion de la Lei (1180), que constituís son òbra màger e consistís en una compilacion de matèrias de totas las leis e nòrmas religiosas e juridicas de la vida jusieva. Aquelas òbras aguèron fòrça prestigi e Maimonides aguèt de discipols nombroses. Es tanben l'autor d'òbras filosoficas que influencèron la pensada medievala, escrichas pendent los darrièrs ans de sa vida, coma lo Tractat sus la resurreccion dels mòrts (1191). La Guida dels perplèxes (1190) es la clau de sa pensada filosofica e exerciguèt una influéncia granda suls cercles tant jusieus coma crestians, subretot suls cercles escolastics, que i establís una conciliacion entre la fe e la rason, adreçada als que dobtan entre los ensenhaments de la religion jusieva e las doctrinas de la filosofia aristotelica qu'alavetz predominava, en demostrant que i a pas de contradiccion dins los punts que la fe e la rason semblen s'i opausar; es, doncas, una conciliacion entre lo sens literal de las Sagradas Escrituras e las veritats racionalas, en invocant l'interpretacion allegorica en cas de conflicte. Atal sorgiguèron de polemicas per d'"antimaimonistas" (basicament, per un grop de musulmans que pretendián una interpretacion literala de l'Alcoran, los mutallajun) que ne taquèron de racionalista. Malgrat aquò, la Guida de perplèxes foguèt una òbra fòrça comentada e d'influéncia granda sul mond musulman e sus l'escolastica crestiana (Tomàs d'Aquin...). Dins sa joventut escriguèt tanben de poèmas religioses e una epistòla en arabi. Coma jusieu dins de territòri islamic, aguèt una formacion bidireccionala: la tradicionala jusieva e l'aràbia profana (amb d'incorporacions de la grèga), a partir dels ensenhaments de son paire, l'erudir Maimum; per tot aquò, Maimonides escriguet d'òbras autant en ebrieu coma en arabi, que lor pròsa se caracteriza subretot per la sistematizacion e per la claretat mostrativa e per lo caractèr conciliador. Maimonides foguèt l'origina del movement intellectual jusieu dels sègles XIII e XIV en Occitània e dins la Peninsula Iberica. Partisan del realisme teologic, es considerat de precursor de las idèas d'Espinosa.
Es encara possible de trapar de noms de sa familha, coma Maymó, Maymí, Maymin, Maimi... dins los Païses Catalans.


text:
DRETS LINGÜISTICS, PRESENT E FUTUR
Organizat pera Fundació Catalunya-Fons, eth President der Institut d’Estudis Aranesi-Acadèmia aranesa dera lengua occitana participèc eth passat 19 de mai en ua taula redona sus “Drets Lingüistics, present e futur”, ena Facultad de Dret dera Universitat de Barcelona. Jusèp Loís Sans hec un respàs sus era situacion juridica dera lengua occitana en Itàlia, en França, en Monegue e en Estat espanhòu en tot destacar era extraordinària proteccion que comparativament recep era lengua occitana en Catalonha. Accés ar enregistrament.


text:
Economia de São Tomé e Príncipe
Dempuèi 1800, l'economia de São Tomé e Príncipe es dependent de l'agricultura, especialament de cacau. En lo temps de l'independéncia, las plantacions que possedisson los portugueses ocupavan 90% de las tèrras cultivables. Après l'independéncia, lo contraròtle d'aquelas plantacions passèron a divèrsas entrepresas agricòlas estatalas, que se foguèron en privatizant amb lo temps. Lo cultiu en dominant a São Tomé e Príncipe es lo cacau, que representa 95% de las exportacions. Autres produchs son la copra, banana e cafè.
La produccion domestica es inadequada per la consomacion locala, que causa lo país impòrta part dels aliments que necessita. Son estats empreses los esfòrces qu'es vengut en fasent lo govèrn en los darrièrs ans per espandir la produccion d'aliments e unes autres grands projèctes, la majoritat d'eles, finançats per donadors estrangièrs.
En mai de l'agricultura, la principala activitat economica es la Pesca comerciala e las pichonas indústrias del sector d'aliments. Los païsatges de las islas an un potencial atractiu toristic, e lo govèrn tracta de melhorar l'infrastructura del luòc, que fins al moment es precària. Lo sector del govèrn representa 11% de l'ocupacion.
Lo país a resèrvas de petròli en sa mar territoriala.


text:
Dimècres 28 de setembre après meses d’espera e d’especulacion, li representants dels interferòmetres de LIGO e Virgo an confirmat qu’una nòva onda gravitacionala foguèt detectada lo 14 d’agost. Fins l’anóncia de rumors fòlas atribuir la responsabilitat d’aquela alteracion de l’espaci-temps de la fusion de doas estelas de neutrons en la galàxia NGC 4993, a quauqui … Contunhar la lectura
Category Archives: Descubèrta
Google Street View utiliza de fedas per mapejar leis Islas Feròe
Lo mond es pus polit quand se vei a travèrs leis uèlhs d’un ovoide. Google Street View a l’intencion de nos permetre d’explorar totas lei vias de comunicacion terrèstre amb nòstre ordenador, la fotografia e regularament de nòus airals remotes per far lo viatge mentau a posita de totes. Leis Islas Feròe, una província autonòma … Contunhar la lectura


text:
Geografia
Localizacion
Enclinason de l'axe de la Tèrra e son rapòrt als plans de l'ecliptica
.
L'axe de rotacion de la Tèrra es enclinat de 23° 27′ a respièch del plan de l'orbita terrèstra, l'ecliptica. Lo pòl Nòrd definís las
geodesicas de latitud 90° Nòrd (Φ = + π / 2), e mai la direccion del
Nòrd Vertadièr, e sa longitud se pòt definir coma una valor λ (-π ≤ λ ≤ + π) quina que siá[6]. L'axe de rotacion — e doncas la posicion del pòl Nòrd — foguèt longtemps considerat coma fixe a respièch de la superfícia de la Tèrra, mas al sègle XVIII, lo matematician Leonhard Euler prediguèt que l'axe poiriá oscillar[7]. Al començament del sègle XX, los astronòms remarquèron una pichona variacion de la latitud. D'una portada de qualques mètres per de pus fòrtas oscillacions, l'errança del pòl a la superfícia de la Tèrra, semblabla al movement d'una
baudufa, amb de periòdes e irregularitats. Lo compausant periodic de 433 jorns es nomenat
oscillacion de Chandler[8]. Lo punt exacte de l'axe de la Tèrra, en un moment donat, es nomenat pòl instantanèu, mas en rason de l'oscillacion dels pòls, se pòt pas utilizar coma definicion d'un pòl fixe quand s'exigís una mesura precisa a l'escala del mètre[9].
Un sistèma fixe de coordenadas terrèstras (latitud, longitud e altitud, o l'
orografia) seriá util, mas amb la
deriva dels continents, l'auça e la baissa de la Tèrra en rason dels volcans, la precession dels equinòccis, l'erosion, entre autres, i a pas de sistèma ont totas las caracteristicas geograficas se pòdon fixar. L’International Earth Rotation and Reference Systems Service}} e l'
Union Astronomica Internacionala an doncas definit un cadre nomenat lo
Sistèma Internacional de Referéncia Terrèstra ». Lo pòl Nòrd d'aquel sistèma definís a uèi lo Nòrd geografic pel trabalh de precision, mas coïncidís pas exactament amb l'axe de rotacion terrèstre[10].
Per qu'i a pas de preséncia umana permanenta al pòl Nòrd, i a pas d'ora e de
fusèl orari oficialament atribuits a aquela region del glòbe, mas en practica lo pòl compòrta totes los fusèls en un sol punt [11]. Coma totas las linhas de longitud aquí s'encontran, se pòt marchar per totes los fusèls oraris en una segonda en virant a l'entorn del pòl..
Las expedicions polaras pòdon utilizar lo fusèl orari que vòlon, generalament lo fusèl orari de lors basas d'avitalhament, o encara quin que siá unitat dem
Temps Mejan de Greenwich (GMT), del Temps Universal Coordenat (UTC), o lo fusèl orari d'un país quin que siá. Mas, la convencion es d'utilizar lo fusèl
UTC+0[12], contràriament al pòl Sud ont s'utilza lo
UTC+12 (fusèl orari de Nòva Zelanda pendent l'estiu austral)
Clima
Retrait de las glaças entre 2005
e 2007
.
Lo pòl Nòrd es ben pus caud que lo pòl Sud, car es al nivèl de la mar al mitan d'un ocean que fa coma una restança de calor, puslèu qu'en altitud sus una massa continentala. D'ivèrn (genièr), la temperatura al pòl Nòrd pòt variar entre -43 °C e -26 °C, per una mejana de -34 °C. La temperatura mejana d'estiu (julhet) se situa a l'entorn del punt de conglaç (0 °C)[13].
Lo glaç de mar del pòl Nòrd es d'environ dos o tres mètres d'espessor, mas existís de variacions fòrtas, e de còps que i a a la circulacion de las banquisas expausa la superfícia maritima. Un nòu estudi finançat per l'Union Europèa e publicat dins la revista Geophysical Research Letters a mostrat que l'espessor mejana del glaç a demenit dins lo corrent de las darrièras annadas[14]. Segon los cercaires del Centre for Polar Observation and Modelling (CPOM) de l'
University College de Londres (UCL) al Reialme Unit, la demesida de la banquisa es atribuida al rescalfament climatic e a l'ocean Artic de mai en mai expausat al dardalh solar[15]. L'acceleracion drastica de la fusion dels glaces de mar en Artic foguèt pas prevista per los modèls climatics, per que comptèron pas l'efèit albedo ; pus l'ocean Artic se libèra de sas glaçs, pus la calor dels rais solars es absorbida per l'aiga, accelerant la fusion de la
calòta polara[16],[17].
Al pòl Nòrd, lo Solelh es en permanéncia en dessús de l'orizont pendent los meses d'estiu e en permanéncia en dejós de l'orizont pendent les meses d'ivèrn. La sortida del solelh se fa just abans l'equinòcci vernal (vèrs lo 19 de març). Lo Solelh pren dempuèi tres meses per aténher son punt culminant, gaireben 23,5° d'elevacion, al solstici d'estiu (vèrs lo 21 de junh). Puèi, comença torna descendre per aténher lo falit del solelh just aprèp l'equinòcci d'autona (vèrs lo 24 de setembre). Quand lo Solelh es visible dins lo cèl polar, sembla de se desplaçar dins un cercle en dessús de l'orizont. Aquel cercle passa pauc a pauc pus prèp de l'orizont, just aprèp l'equinòcci vernal a son maximum d'elevacion (en gras) en dessús de l'orizont al solstici d'estiu e torna descendre cap a l'orizont abans de passar a l'equinòcci d'automne[18],[19].
Articles detalhats :
Jorn polar e
Nuèit polara.
Fauna e flòra
Articles detalhats :
Fauna dels pòls e
Flòra dels pòls.
Geopolitica
Mapa batimetrica mostrant la
dorsala de Lomonossov.
L'ocean Artic es identificat dempuèi de desenas d'annadas coma ric en petròli e en
gas natural. Dins una publicacion de julhet de 2008, de
United States Geological Survey dins lo sossòl artic i auriá 90 miliards de
barril de petròli, 1 670 miliards de pès cubics de gas natural e 44 milions de barrils de gas natural liquid[20]. Aquò rend lo pòl Nòrd e l'Artic son fòrça cobejats per los païses limitròfs[21].
En vertut del drech internacional, pas cap de país possedís actualament lo pòl Nòrd o la region de l'ocean Artic. Los cinc Estats limitròfs de l'Artic, Russia, Canadà, Norvègia, Danemarc (per Groenlàndia), e los Estats Units (per Alaska), son limitats a una
zòna economica exclusiva de 200 milas marinas (prèp de 370 km) a l'entorn de lors còstas. Al delà d'aquelas ZEE, la zòna restant, mai d'un milion de quilomètres carrats, es pas atribuida es l'
Autoritat Internacionala dels Fons Marins qu'administra aquel territòri[22].
Lors de la signatura de la
Convencion de las Nacions Unidas sul Drech de la Mar, un país a un periòde de dètz ans per far valer legalament sa zòna dels 200 milas marinas[23]. Per aquò, Norvègia, Russia, Canadà e Danemarc lancèron de projèctes per afirmar que de sectors de l'Artic deurián apartenir a lor territòri[24].
Mapa illustrant las
reinvendicacions territorialas en Artic.
En 1948, una expedicion russa faguèt la descobèrta de la
dorsala de Lomonossov, una estructura geologica que s'estend sus 1 800 km dempuèi las
illas de Nòva Siberia fins a l'illa d'Ellesmere[25]. Es solament al començament de las annadas 2000 que la dorsala oceanica atira l'atencion de la
comunautat internacionala, a causa de la demanda oficiala de la Federacion de Russia davant la Comission de las Nacions Unidas sus lo limit del plan continental. Lo document prepausa d'establir un nòu limit periferic pel plan continental rus, en delà de la zòna de las 200 milas.
Danemarc, Canadà e Russia se disputan l'estructura geologica e afirman que la dorsala es una extension de lors plans continentals respectius.


text:
Enric II de Navarra
Enric II de Navarra, tanben conegut dab lo nom d'Enric de Labrit, en francés Jean d'Albret (Sangòssa, lo 18 d'abriu de 1503 - Hagetmau, lo 25 de mai de 1555), que ho rei de Navarra (mes sonque dab lo contaròtle efectiu de Baisha Navarra), comte de Foish, de Peirigòrd, de Bigòrra e de Labrit e vescomte de Bearn.
Hilh de Joan de Labrit e de Catarina de Fois, qu'eretè lo títou de rei de Navarra en 1517 de la soa defunta mair, a despieit qui no'u demorèssi pas sonque Baisha Navarra (la rèsta, arron l'invasion de 1512, que ho ocupada per Espanha qui non podèva pas acceptar la proximitat dab los Labrits, reis de Navarra e lo rei de França Francés Ièr. Durant lo regnat d'aqueste, la question d'un retorn de Hauta Navarra que ho discutida mantun còp dab Carles V (qui, deu son costat, esperava recrubar Borgonha, la tèrra deus sons ajòus) mes shens cap resulta. L'armada francesa que trauquè los Pirenèus en 1521 entà tornar préner Hauta Navarra mes fin finala los espanhòus que l'acacèn e qu'entrèn quitament en Bearn.
Enric de Labrit que ho hèit presoèr a la batalha de Pavia mes, totun, que las se virè entà escapà's. Lo 24 de genèr de 1527[1] qu'esposè a Margarida d'Engoleime, la veuda de Charles, duc d'Alençon e la sòr de Francés Ièr. Que vadó atau Margarida de Navarra, la famosa escrivana francesa autora de l'Eptameron qui la soa narracion e s'escad a Sarrança. En hemna de letras qui èra, Margarida qu'atirè a la cort de Pau mantuns umanistas en bèth preparar l'arribada de la Refòrma en Bearn.
Deu maridatge de Margarida de Navarra e d'Enric de Labrit que neishó la futura reina Joana III de Labrit, la mair deu Noste Enric.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Hercule Géraud. Lettres de Marguerite d'Angoulème, soeur de François 1er, reine de Navarre, par F. Gérin. L'Heptaméron, ou histoire des amants fortunés, nouvelles de la reine Marguerite de Navarre, par Claude Grujet et le bibliophile Jacob., Bibliothèque de l'école des chartes, 1842, vol. 3, n° 1, pp. 510-515. http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/bec_0373-6237_1842_num_3_1_451683 Consurtat lo 28 de deceme de 2010.
- Portal:Bearn/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Portal:Gasconha/Articles ligats
- Ostal de Labrit
- Rei de Navarra
- Comte d'Armanhac
- Comte de Fezensac
- Personalitat francesa del sègle XVI
- Personalitat dels Pirenèus Atlantics
- Naissença en 1503
- Decès en 1555
- Istòria dels Pirenèus Atlantics
- Sobeiran de Bearn
- Personalitat bearnesa


text:
Laika
Laika es un dels noms que se donèt a la gosseta que foguèt enviada dins la capsula espaciala sovietica Spotnik 2 lo 3 de novembre de 1957 e venguèt lo primièr èsser vivent terrèstre a dintrar en orbita.
Son nom vertadièr èra Kudrjavka a mai se sovent èra sonada Muttnik (de mutt que en anglés significa bastard e del nom de la capsula Spotnik).
La capsula Spotnik 2 èra estada concebuda per mantenir en vida l'animal e portava de que manjar e d'aiga mas prevesiá pas lo retorn e doncas lo destin de Laika èra ja limitat tre la debuta de la mission. La capsula èra a mai provesida de sensors per tal de permetre lo monitoratge dels signes vitals de la passatgièra coma la pression sanguina, los batements de còr e la frequéncia de respiracion.
Es cèrt que, aprèp lo lançament del Spotnik 2 del cosmodròm de Baikonor, Laika arribèt viva en orbita mas aprèp la dintrada en orbita los detalhs de sa sòrt son desconeguts. Existisson en realitat de versions divèrsas dels faches.
D'unes afirman que Laika moriguèt qualques oras aprèp la dintrada en orbita mentre que d'autres pensan que Laika subrevisquèt pendent gaireben dètz jorns (ipotèsi inversemblanta vist que las batariás qu'alimentavan los sistèmas del Spotnik 2 s'atudèron aprèp gaireben sièis jorns).
La version oficiala de l'epòca que donèt lo govèrn sovietic èra que Laika aviá subreviscut "mai de quatre jorns". Pasmens, en octobre de 2002 venguèron publics los resultats de recèrcas novèlas menadas per un scientific rus (Dmitrii Malashenkov), que revelavan que Laika subrevisquèt unicament pendent un periòde comprés entre cinc e sèt oras aprèp l'enlairada.
Lo Spotnik 2 contunhèt son viatge e faguèt mai de 2000 orbitas abans de se desintegrar en cremar lo 14 d'abril de 1958 quand dintrèt dins l'atmosfèra terrèstra.