text:
Sus la toumba de nostres grands Morts, sus la pèira santa que, pèr toujour, garda lou som vitourious das martirs de la pus nobla Causa, un cop de mai clinan l’oumage de nostes cors recounouissents. Chaca an, dempioi quatre ans, renouvelan la fiertat e la tristessa d'aquel pelerinage pietadous. Das cementèris siaus e flourits de l'arriès, nostra pensada landa dors las planas dau front, nusas e silenciousas, ounte s'aubouroun, dins sa magrou d'escaleta, lous batalhouns inmoubiles de las milanta crouses negras; e, mai liont encara, vai jusquas as camps batalhès qu'an enselepit tant d'eròs dins lou soul susàri de sa glòria e de soun sacrifice.
Mès, aqueste an, l'oumage vèn pus soulenne e pas pougnent encara, s'es poussible. E nous sembla que la fiertat e la tristessa an grandit, ara que lous rais de la vitòria illuminoun tout noste ourguiol e qu'esclairoun touta nosta doulou. Sentissèn milhou, ioi, lou pres de tout ce que duvèn as luchaires erouïcs qu'an gagnat aquela vitòria, as qu'an dounat sa vida pèr basti l'aveni, as oubriès noun pariès de l'obra de Liberacioun, que l'an sinnada emé soun sang.
E dire que veiran pas soun obra coumplida, que sous iols barrats dins la visioun de la batèsta ourribla, clugats à jamai, countemplaran pas la radiousa sourelhada que vai daurà de glòria l’azur de nostre cièl. Aqui nosta granda, nosta inmensa tristessa... E, tant pis pèr quau ausarà dire de nou, farà pas que creisse, à mesura que s'amadurarà dins la joia dau triounfe, la meissou qu'eles an semenada dins la soufrença das coumbats.
As que tastaran pas lou pan salabrous de la vitòria, garden touta entièira l'ounou de nous l'abere pastat. Ié la rauben pas en lous dessoublidant. Reneguen pas lou noum sacrat das que nous an quitat lou pus bèl eritage.
E preguen nostres Morts, en flouriguent lou cros ounte dourmissoun, de mantène nostras amas à l'aussada de soun esemple e de sas liçous.


c: text/html

text:
25 de nov. 2014
En Ondas setm. 48 encontre excepcionau dab Joan Loís Lavit a d'entorn de Mamòria en partatge de Xavier Ravier
Us privat a gratis, us public mercés de contactar d'abòrd domenja@gmail.com En jòia
Xavier Ravier, un Alan Lomax occitan deus ans mil nau cent seishanta, qu'enregistrè cants e contes en Gasconha. Un libe-cd que'n gesseish "Memòria en partatge : Chants collectés en Bigorre par Xavier Ravier entre 1956 et 1962" Pirèna Immatèria, 2014 20€ Pirèna Immatèria - 11, rue Gauguin 65000 Tarbes Pascau Caumont 06 22 66 48 33 pirenaimmateria@gmail.com
En Ondas de Domenja Lekuona setmana 48 Joan Loís Lavit Memòria en partatge Xavier Ravier by Hadiupodcastsdomenjalekuona on Mixcloud
Subscriure's a: Comentaris del missatge (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Moissal
Los moissals (var. moissaus, mosquilhs, mosquits) son d'insèctes de la familha de culicidae, de l'òrdre de diptèrs e sos òrdre de nematocèrs.
Forman lo grop pus important de vectors d’agents patogèns transmissibles a l’òme. Mai de 3500 espècias son a l'ora d'ara descritas.
Somari
- 1 Biologia e movements migratòris
- 2 Moissals e santat
- 3 Contraròtle dels moissals
- 4 Tractament de las fissadas
- 5 Annèxes
- 6 Ligams extèrnes
Biologia e movements migratòris[modificar | modificar la font]
Lo moissal es conegut per se desplaçar de region en region segon las epòcas de l'annada per fin de seguir l'evolucion de las temperaturas favorablas a la seuna proliferacion.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Los moissals a l'estadi adulte, coma totes los diptèrs, possedisson un sol parelh d'alas membranosas longas e estrechas, plegadas orizontalament al repaus. Lo segond parelh se redusís a un parelh de balancièrs.
Presentan un còrs prim e de patas longas e finas e se diferencian per de banetas longas e finas amb d'articles nombrós, sens estil o arista. Las femes de la màger part de las espècias possedisson de longas pèças bucalas de tipe fissaire-chucaire. Se tracta d’una longa trompa o proboscis.
Las talhas varian mas despassan pas gaireben jamai 15 mm per lo genre Toxorhynchites. Los moissals pesan de 2 a 2,5 mg. La feme es generalament pus bèla que lo mascle.
La familha dels Culicidae se despartís en 2 sosfamilhas : Anophelinae e Culicinae.
Taxonomia[modificar | modificar la font]
Lista de las sosfamilhas[modificar | modificar la font]
- sosfamilha Anophelinae
- sosfamilha Culicinae
Lista dels genres[modificar | modificar la font]
- sosfamilha Anophelinae
- Anopheles Meigen, 1818
- Bironella Theobald, 1905
- Chagasia Cruz, 1906
- sosfamilha Culicinae
- Toxorhynchites Theobald, 1901
- Aedes Meigen, 1818
- Aedeomyia Theobald, 1901
- Culex Linnaeus, 1758
- Culiseta Felt
- Eretmapodites Theobald, 1901
- Haemagogus Williston, 1896
- Hodgesia Theobald
- Heizmannia Ludlow 1905
- Malaya Leicester
- Ochlerotatus Lynch Arribalzaga, 1891
- Orthopodomyia Theobald
- Psorophora Robineau-Desvoidy, 1827
- Sabethes Robineau-Desvoidy
- Trichoprosopon Theobald, 1901
- Tripteroides Giles
- Uranotaenia Lynch Arribalzaga, 1891
- Wyeomyia Theobald
Evolucion[modificar | modificar la font]
Los moissals apareguèron al Jurassic, fa aperaquí 170 milions d'ans. Lo fossil pus vièlh es datat del Cretacèu. An evoluit subre la zona qu'es uèi l'America del Sud abans de s'espandir d'en primièr cap en Laurasia al nòrd abans de tornar davalar cap a las tropicas.
Los moissals preïstorics èran a pauc près tres còps pus gròs que las espècias actualas e èran un grop vesin de Chaoboridae (moscalhon fissaire).
Reproduccion e desvolopament[modificar | modificar la font]
Pendent la reproduccion, las femes fecondadas pels mascles depausan sos uòus a la superfícia d'aigas estanhantas o sus de tèrras enaigablas. Aqueles uòus se desvolopan sus l'aiga e espelisson, en donar naissença a las larvas aqüaticas. Las larvas passan per mai d'un estadi de desvolopament e se tresmudan en una ninfa d'ont emergirà l'adulte volant. Aqueste novèl moissal aurà pas besonh d'aprene de volar. D'efièch, los moissals sabon volar tre qu'an sas alas.
Pel genre Anopheles, la durada de l'estadi larvari es d'aperaquí sèt jorns (se las condicions exterioras son favorablas: qualitat de l'aiga, temperatura e noiridura mai que mai). Tre la tresena muda, las femes venon a se devorar entre elas pr'amor que lor regim es carnassièr e fan pas la diferéncia amb los autres èssers vius que bolegan dins la sanha. Los adultes vivon segon las condicions e las espècias aperaquí entre 15 e 30 jorns. A l'arribada de l'ivèrn, unes moissals cèrcan un endrech per ivernar, e se ne trapan pas (çò qu'es frequent), morisson, en daissar lors larvas perpetuar solas l'espècia a l'arribada de la prima.
Mòde de vida[modificar | modificar la font]
Mascles e femes manjan de nectar de flor; participan aital a la pollinizacion de las plantas, coma tanben los parpalhons, per exemple.
A mai, las femes de nombrosas espècias (levat las espècias de la sosfamilha de Toxhorynchitinae), per fin d'assegurar lo desvolopament dels uòus, fan de repais de sang sus de vertebrats divèrs (aucèls, batracians, reptils, mamifèrs, òme). Cada espècia a sa pròpria especificitat mai o mens afirmada dins la causida de l'òste per aquel repais de sang.
La màger part de las espècias an una activitat nocturna (genre Culex, Anopheles) o ben mai que mai al calabrun (genre Aedes).
Moissals e santat[modificar | modificar la font]
Fissada[modificar | modificar la font]
La feme adulta, pendent lo periòde de reproduccion, fissa los vertebrats per chucar lor sang que conten de proteïnas necessàrias per fargar los uòus.
Coma lo pat, lo moissal trapa sa cibla gràcias a sa sentida : aquela desvela la preséncia de dioxid de carbòni e d'acids gras coma l'acid butiric, amoniacat, emés per la respiracion de la pèl (es aquel factor que fa qu'unas personas son pus sovent fissadas que d'autras). De scientifics americans an identificat mai de 340 olors emesas per la pèl umana susceptiblas d'atraire los moissals.
Pendant la fissada, la feme injècta de la saliva anticalhament (sus la fòto çai-contra, se vei una feme moissal del genre Aedes, que son estomac es comol de sang) que dins l'òme provòca una reaccion inflamatòria mai o mens importanta segon los individús : es la formacion d'una sortidura que prusís.
Es de notar que las divèrsas espècias de moissals s'atacan pas a las meteissas ciblas. Aital, Culex hortensis, Culex impudicus fissan mai que mai los batracians, Cusileta longiareolata los aucèls alara qu'Aedes caspius e Culex pipiens aiman melhor l’òme.
Vectors de malautiás[modificar | modificar la font]
Mesclat a la sang chucada, lo parasit responsable del paludisme (tanben dit malària), lo virus de la dengue, lo virus del Nil occidental o lo virus de chikungunya arriba dins l'estomac, d'ont li cal sul pic s'escapar per defugir d'èsser digerit. Çò que va far en passar a travèrs la paret estomacala. Un còp multiplicat se trapa dins la saliva.
Bioindicacion[modificar | modificar la font]
Una distincion essenciala pertòca lo biais que pondon las divèrsas espècias. D'unas espècias (genre Aedes) pòdon pondre sos uòus pel sòl sec de zonas umidas temporàrias, doncas dins de sectors susceptibles de s'enaigar e de s'assecar segon las condicions climaticas. D'autras espècias, (genres Culex o Anopheles) pondon sos uòus a la superficia de las aigas estanhantas. Pels Aedes, la proliferacion importanta es deguda a d'eveniments climatics determinats (fòrtas pluèjas après una longa passa de secada). I a tanben aparicion d'una gròssa quantitat de larvas aqüaticas, en rason de la submersion d'una gròssa quantitat d'uòus. Qualques jorns pus tard, los adultes (imago) apareisson. Aquò es un fenomèn natural qu'a pas res a veire amb una accion antropica. Dins aquel cas, lo moissal se pòt pas considerar que coma un bioindicator. Tanben per las autras espècias qu'apertenon als genres precitats, e mai se de còps que i a lor nombre aumenta amb lo nivèl de matèria organica, es totjorn malaisit de los utilizar coma bioindicators. Es per aquò que son pas jamai dins los divèrses indicis biotics existents (IBGN per exemple) establit per las ribièras, pauc colonizadas pels moissals.
Contraròtle dels moissals[modificar | modificar la font]
Limitar la proliferacion dels moissals[modificar | modificar la font]
Una bona tecnica per defugir d'èsser envasit pels moissals a l'ostal es de lor fornir de nis de ponduda que podrem contrarotlar e de suprimir totes los autres. Per aquò, recoltatz d'aiga de pluèja dins un recipient pro larg e prigond (per exemple une bariòta, una glacièra...) e daissatz lo al solelh se possible. Les femes seràn encantadas de trapar un tal volum d'aiga e i pondràn sens moderacion. Quand las larvas seràn pro bèlas, vujatz l'aiga dins la tèrra en fasent atencion que siaga completament absorbida.
Atencion ! :
- Vogetz pas jamai l'aiga dins una canalizacion (dogat, gandòla...) que las larvas demorarián en vida e donarián naissença als moissals.
- Vojatz l'aiga un pauc abans la data estimada d'espelida de las larvas. S'avètz un dobte sus aquela data, val mai de vujar l'aiga sul pic (la tòca es de limitar la reproduccion dels moissals)
- Prevenètz vòstres vesins e incitatz-los a destruire, a çò d'eles tanben, las pichonas zonas d'aiga sens predators.
Dins los endreches tropicals, es tanben possible de favorizar lo desvolopament de las granhòtas que se noirisson de las larvas de moissals.
Astúcias :
- Podètz recuperar las larvas per noirir los vòstres peisses o autres animals d'aqüari.
- Es tanben possible de servar las larvas dins de cantinas mas atencion çaquelà de pas daissar trop d'aire dins aquelas, si que non las larvas podràn espelir a la superficia.
Limitar los risques de fissada[modificar | modificar la font]
De metòdes nombroses son reputats per defugir d'èsser fissat pels moissals, que d'unes son ineficaces. Per se protegir de las fissadas dins las regions infestadas, cal combinar los mejans de proteccion e de còps que i a de destruccion.
La primièra precaucion consistís a se cobrir lo còrs a las epòcas, luòcs e oras ont sòrton los moissals, amb de vestits longs (margas longas, cauças, caucetas). Dormir e se repausar jos una mosquetièra embeguda pòrta la securitat pus completa. Pensar d'equipar pòrtas e fenèstras de tela mosquetièra.
De difusaires d'insecticida existisson, mas presentan pas d'interès que dins un membre tancat, amb un risc potencial per la santat, dels enfants mai que mai. Dins las zonas infestadas, se pòt embeure la pèl e los vestits d'un repulsiu d'insècte (evitar los uèlhs e las mucosas). Lo tractament es de renovelar cada dos lavatges pels teissuts. Se trapan tanben dins lo comèrci de malhums per tal de protegir lo cap, tancats al còl per un elastic.
Lo repulsiu pus eficaç es lo DEET (N,N-dietil-3-metilbenzamid, abans apelat N,N-dietil-m-toluamid), mas es contraindicat pels enfants[1]. Los repulsius a basa d'òli de sòja e d'IR3535 (etil butilacetilaminopropionat) presentan una proteccion de durada pus corta. Los autres repulsius d'origina vegetala, l'esséncia de limoneta, an una durada d'accion fòrça corta. Los braçalets dits « antimoissals » an pas mostrat cap d'eficacitat.
Une legenda entretenguda pels fabricants d'aparelhs pretend que los moissals mascles emetrián una vibracion ultrasonica (inausibla) repulsiva per las femes en gestacion (periòde que son fissairas). Los aparelhs del genre « stop-moissals electronics », supausats d'aluenhar los moissals per emission d'ultrasons, son en realitat ineficaces, que la feme es pas sensibla a aquestas vibracions[2].
Semblariá tanben segon qualques racontes que l'escopinha mesclada a de tabac pòsca èsser eficaça. De verificar (la nicotina es d'efièch un bon insecticida natural)... Lo fuòc e lo fum aluenhan tanben los moissals, mas son pas de bon alenar per la santat.
En zona tropicala, los moissals son subretot presents al nivèl del sòl. Ont los arbres son nauts, sembla que los animals que dormisson e vivon sus la canopèa lor escapan. De tribús del S-E asiatic construson encara sos ostals en naut dels arbres grands.
Tractament de las fissadas[modificar | modificar la font]
Las fissadas podon èsser totalament indoloras o provocar un prusiment fòrça desagradiu o d'allergias pus grèvas, fins a l'anafilaxia. L’ipersensibilitat a una origina immunitària, que tradutz una reaccion extrèma dels nòstres anticòrs a d'antigèns presents dins l'escopinha del moissal.
Unes d'aqueles antigèns sensibilizants existisson dins totas las espècias de moissal, mas d'autres son especifics d'unas espècias. La reaccion d'ipersensibilitat pòt èsser immediata (tipes I et III) o retardada (tipe IV) (Clements, 2000).
Divèrses remèdis son mai o mens eficaces segon las personas e los relambis d'aplicacion. A mai del vinagre amb peroxid de zinc que son efièch amaisant es pas medicalament provat, de produches enebits per lor toxicitat, qualques medicaments existisson ; antiistaminics orals o topics locals e difenidramina (Benadryl) que semblan eficaçament solatjar las prusors e tanben los corticosteroïdes topics coma l'idrocortisona e la triamcinolona .
Avèm citat l'aplicacion dirècta d'un teissut embegut d'aiga fòrça cauda mas pas bolhenta per blocar (per qualques oras) la liberacion d'istamina a l'entorn de la fissada. L'aplicacion d'un Mylanta o d'un antiacid liquid seriá segon d'unes autors eficaça en solatjar lo prusiment e lo conflament pr'amor que redusiriá l'aciditat dels anticalhaments injectats amb l'escopinha de l'insècte.
Annèxes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Se son recensats dins lo monde 12 cas de convulsions a cò de l'enfant dempuèi la mesa en òbra d'aqueste produch, sens que l'origina d'aquestas convulsions se pòsca imputar al produch ; es doncas aquí un principi de precaucion que d'unes jutjan abusiu
- ↑ Metòdes de contrarotle dels moissals. (fr)
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Contra las fissadas de moissal :
- Mark S. Fradin, M.D. et John F. Day, “Comparative Efficacy of Insect Repellents against Mosquito Bites”, New England Journal of Medicine, volume 347 : 13-18 July 4, 2002, n° 1
- Yves SCIAMA, Moustiques, la grande menace, Sciences et Vie, juin 2006.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Culicidae (en)
- Referéncia ITIS : Culicidae (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia Animal Diversity Web : Culicidae (en)
- Referéncia NCBI : Culicidae (en)
- (fr) Univers-Nature
- (en) Lo Sistèma d'eradicacion dels moissals-Eficaç dins lo combat contra lo virus del Nil occidental, la Denga e lo Chikungunya


text:
Hesse (Mosèla)
Hesse es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge a flanc de tuc.
Village à flanc de colline.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Luòc ja demorat en l'epòca celtique.
- Vestigis de villae gallo-romaines.
- Una abbaye bénédictine i aguèt fondat al començament del Xe sègle per Hugues IV de Nòrdgau, comte de Eguisheim, e comte de Dabo (Dachsbourg a l'epòca, o encara Dagsburg n'alemand) del cap de la siá femna Helwige de Dabo. La 1ère abbesse d'aquela abbaye #èsser Serberge o Gerberge, nièce del pape Léon IX.
- Lo pape Léon IX, nascut Brunon de Dabo, #consagrar l'autar de la glèisa abbatiale en 1050.
- Segon un manuscrit datat de 1442, demorava alavetz a Hesse, dins bastissas en ruïna, sièis religiosas e la siá Abbesse Brigide.
- En 1550, lo comte Enzelshave de Linange-Dabo #metre l'administracion del prieuré de Hesse « de la siá plena e entièra volontat a la réquisition del prince Charles Cardinal de Lorraine avesque de Mètz, al Sieur Jean Rugier, guarda dels sagèths dudit évêché ». A la mòrt de Jean Rugier, en 1566, Nicolas Perini lududes #succedir en tant #que prieur de Hesse. Lo sieu fraire Jean Perini èra alavetz Abbé del abbaye cistercienne d'Anautita-Seille, situada pas luènh d'ailà, a una trentena de quilomètres, près de Cirey-sus-Vezouze (Meurthe e Moselle), ostal religiós fòrça confortablement possessionnée en la region.
- Pendent las guèrras de religion #que se #succedir de 1562 a 1598 a França, lo monastèri de Hesse #èsser evidentament estrossejat per la soldatesque #que traversava incessantment la region sarrebourgeoise. Lo prieur Nicolas Perini #informar lo pape de l'estat désastreux que # se trobava lo coan #que i n'aviá la carga, e la @supplier de la jónher a Anautita-Seille. En 1576, lo pape Grégoire XIII #autorizar l'union del prieuré de Hesse al abbaye d'Anautita-Seille, #que las abbés successius #venir pichon a pichon los senhors de las tèrras e de las villageois, en avent totes los dreches seigneuriaux, #qu'aqueles de justícia, pichona, mièja e granda.
- Lo 2 de novembre de 1789, los bens del clergé n'aguèron mes a la disposicion de l'Estat coma bens nacionales. Aquel #èsser la fin del prieuré de Hesse. Los bens mòblas e immeubles en en dependent aguèron vendut coma bens nacionales dempuèi 1791.
- Lieu déjà habité à l'époque celtique.
- Vestiges de villae gallo-romaines.
- Une abbaye bénédictine fut fondée au début du Xe siècle par Hugues IV de Nordgau, comte d'Eguisheim, et comte de Dabo (Dachsbourg à l'époque, ou encore Dagsburg en allemand) du chef de sa femme Helwige de Dabo. La 1ère abbesse de cette abbaye fut Serberge ou Gerberge, nièce du pape Léon IX.
- Le pape Léon IX, né Brunon de Dabo, consacra l'autel de l'église abbatiale en 1050.
- Selon un manuscrit daté de 1442, il restait alors à Hesse, dans des bâtiments en ruine, six religieuses et leur Abbesse Brigide.
- En 1550, le comte Enzelshave de Linange-Dabo remit l'administration du prieuré de Hesse « de sa pleine et entière volonté à la réquisition du prince Charles Cardinal de Lorraine évêque de Metz, au Sieur Jean Rugier, garde des sceaux dudit évêché ». À la mort de Jean Rugier, en 1566, Nicolas Perini lui succéda en tant que prieur de Hesse. Son frère Jean Perini était alors Abbé de l'abbaye cistercienne de Haute-Seille, située non loin de là, à une trentaine de kilomètres, près de Cirey-sur-Vezouze (Meurthe et Moselle), maison religieuse très confortablement possessionnée dans la région.
- Pendant les guerres de religion qui se succédèrent de 1562 à 1598 en France, le monastère de Hesse fut évidemment ravagé par la soldatesque qui traversait incessamment la région sarrebourgeoise. Le prieur Nicolas Perini informa le pape de l'état désastreux dans lequel se trouvait le couvent dont il avait la charge, et le supplia de l'unir à Haute-Seille. En 1576, le pape Grégoire XIII autorisa l'union du prieuré de Hesse à l'abbaye de Haute-Seille, dont les abbés successifs devinrent petit à petit les seigneurs des terres et des villageois, ayant tous les droits seigneuriaux, dont ceux de justice, petite, moyenne et grande.
- Le 2 novembre 1789, les biens du clergé furent mis à la disposition de l'État comme biens nationaux. Ce fut la fin du prieuré de Hesse. Les biens meubles et immeubles en dépendant furent vendus comme biens nationaux dès 1791.


text:
Montjòus
Montjòus[1][2],[3],[4] (oficialament en francés Montjaux) es una comuna occitana situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Creatz (exemple detalhat) la sospagina qu'assegurarà lo seguiment del processús de traduccion en clicant sus Projècte:Traduccion/Montjòus.
Église Saint-Quirinus[modificar | modificar la font]
L'église romane Saint-Quirinus date du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle aussi appelée Saint-Cyrice-et-Sainte Julitte.
Château de Montjaux[modificar | modificar la font]
Le château de Montjaux date du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle.
Maison Bermont[modificar | modificar la font]
La maison Bermont date du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle.
Dolmens[modificar | modificar la font]
Divers[modificar | modificar la font]
- Les fontaines gothiques,
- Les sarcophages,
- Les cazelles,
- Les ruines du château vieux (Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle).
Marzials[modificar | modificar la font]
- Les remparts de l'ancienne cité.
- L'église du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle.
- La pierre à sacrifice.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Saint-Beauzély, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1997
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
- ↑ Modèl:Base Mérimée
- ↑ Modèl:Base Mérimée
- ↑ Modèl:Base Mérimée
- ↑ Modèl:Base Mérimée


text:
Joan V de Portugau
Joan V de Portugau (22 d'octòbre de 1689, Lisbona - 31 de julhet de 1750, Lisbona) foguèt lo 24en rèi de Portugau dau 9 de decembre de 1706 a sa mòrt. Succediguèt a son paire Pèire II (1683-1706) e foguèt remplaçat per son fiu Josèu Ièr (1750-1777). Son rèine foguèt marcat per l'instauracion d'una monarquia absoluda inspirada per lo modèl de Loís XIV e per de dificultats economicas creissentas en causa de la demenicion de la produccion d'aur de Brasil.
Lei premiereis annadas de son periòde veguèron Portugau participar a la Guèrra de Succession d'Espanha dins lo camp de la coalicion opausada a França. Dins aquò, son armada i enregistrèt plusors reviradas (desfacha d'Almansa, pilhatge de Rio...). Ansin, la seguida dau rèine de Joan V foguèt relativament pacifica[1]. En 1720, reformèt lo sistèma d'esplecha dei colonias, çò que li permetèt d'aumentar lei revenguts de l'Estat. Aquò li permetèt d'organizar un important programa de construccions e de sostenir leis arts ambé la fondacion de l'Academia Reiala d'Istòria de Portugau (1720). Pasmens, aquela politica aviá un còst tròp important per lei finanças portuguesas e lo deute nacionau aumentèt grèvament durant tot lo rèine.


text:
Ua visita ar Institut d’Aran, en aguest inici de cors, m’a rebrembat es tempsi non guaire luenhans dera lhocaria adolescenta, fòrça matisada en bèth cas, e era illusion per un futur bric clar. Mès tot ei tostemp per hèr. En aspècte mès terrenau, era reforma qu’a patit eth centre a mielhorat substanciaument es installacions que nosati, adolescents irredempts, ja auessem volut en sòn temps. Ja alavetz se trobaue eth nòste institut en un estat fòrça deplorable. Ara le tròbi lèu irreconeishible, gràcies as dius dera fortuna! Mès en vertat non an estat pas es dius dera fortuna es qu’an possat era transformacion des nòsti equipaments educatius e publics en generau. Ei just arreconéisher, coma èrem dejà damb era Lei der aranés, qu’eth tan denostat Govèrn d’Entesa (denostat per tèrra, mar e aire) a invertit en país coma jamès s’auie hèt abantes, pendent es mès de vint ans somnifèrs de dreta acomodada. Se ua causa auem aprenut d’aqueres lectures bibliques que de viatges referenciam damb tota bona fe, e jamès mielhor dit, ei que, a despièch de tot tipe de malur e adversitat, i a ua esperança que jamès non morís, coma en cèrta forma a avertit eth president Montilla, en un recent discurs que ben poderie nomentar-se “dera esperança”: era esperança per un país mès just, mès fòrt, mès de toti e non pas d’uns pògui, que ja se i ven en podèr damb ua actitud invariablament prepotenta. Era esperança da ua constància infrangibla entà apropar-se as auti, enes sòns problèmes e illusions, entà èster toti mès “madurs”, “tostemp a punt entà tota òbra bona” (òc, paraules bibliques). Qui s’atrevís a esvitar tota consideracion de cap tàs persones, quan aguestes encara non an dit era darrèra paraula?
(Diari Segre, 23 d’octobre de 2010)


text:
Articles
Affichage des articles du février, 2010
Me soi demandat s'èri pas a mand de venir cabord. Totes subte, o parlavan occitan , dins las carrièras , dins lo jornal , dins la tele, a mai dins los sindicats , Malvy tanben al conselh constitucional, regional, , dins academia. del costat de la liga , dels dreches de l'òme , de la femna , dels cavals. Me soi dich lo país es fotut. Dins los partits politics o ressegavan . Qualques paures mots de francés escapats , esquintats qualques còps dins la familha. Demorava pas pus ren de la lenga de Moliera, de la Ginesta e la del riu de la Combarèla. . Lo quite cat m'agachèt passar e miaulèt occitan. A la tele la còla occitana de rudbi que ganhèt los galeses , vestits de blau , quitament totes nacionalisats , totes contents, tal una còla de conscrichs de las annadas 50 quand gulavan per las carrièras pintats a la cala , o bandats a la clau : « bon per las filhas » . Imaginatz ; totes lo cuol a l'èr que pausavan ja , afogats, per lo calendièr de Maria Clara,…
fada occitana
- Obtenir le lien
- Google+
- Autres applications
La fada occitana
La fada occitana rescontrèt un jacobin que rebalava per la carrièra.Ela se n' anava a la bibliotèca de Mureth ont i a 14 libres occitans. Li mostrèt lo pitre, sens o voler. L'autre li venguèt d'escruma.Entre que s' encapriçava d' estacar lo velò, ambe la cadena vièlha.Qu' èra pas de malvolença, sonque la volontat de s'aparar la bicicleta. Sabi plan qu'es pas seriosa l'Istòria, subretot la dels jacobins machòs.Mas la filha ne pensèt pas mai, e lo menèt a l'ostal .Lo tipe se planhiá , teniá la set, subretot teniá la fam de filhas L'òme revertava un falord quand cerquèt de la palpejar.Dins lo tirador de la taula granda , ela trapèt lo cotèl grand.La radió bretonejava quicòm sus la grandor de Sant Loís.La tele ressontava la capitada d'un francés al campionat ;del manjaires de salcisses, de chaudéls e de tripons.La Despacha lo jornal mud del miègjorn bèl e grand,Titolava sus ròtle major dels medecins per cas de m…
La fada occitana rescontrèt un jacobin que rebalava per la carrièra.Ela se n' anava a la bibliotèca de Mureth ont i a 14 libres occitans. Li mostrèt lo pitre, sens o voler. L'autre li venguèt d'escruma.Entre que s' encapriçava d' estacar lo velò, ambe la cadena vièlha.Qu' èra pas de malvolença, sonque la volontat de s'aparar la bicicleta. Sabi plan qu'es pas seriosa l'Istòria, subretot la dels jacobins machòs.Mas la filha ne pensèt pas mai, e lo menèt a l'ostal .Lo tipe se planhiá , teniá la set, subretot teniá la fam de filhas L'òme revertava un falord quand cerquèt de la palpejar.Dins lo tirador de la taula granda , ela trapèt lo cotèl grand.La radió bretonejava quicòm sus la grandor de Sant Loís.La tele ressontava la capitada d'un francés al campionat ;del manjaires de salcisses, de chaudéls e de tripons.La Despacha lo jornal mud del miègjorn bèl e grand,Titolava sus ròtle major dels medecins per cas de m…
miralh
- Obtenir le lien
- Google+
- Autres applications
STAR
Miralh e amarum e fèsta de la lum,Cada jorn son rebat, dins la sompa d'argent, Cada riu son resson, a l'aiga de la font E crusèlas son las cançons dels enfants.Q' òm se clina un jorn amb sa cara grisa,Cap un estrangièr que se clina tanben.Lo cais entredubèrt , la masca d'espaventa. Un sorire becarèl, de las dents de davantDe que son aquelas regas al front?Aquela pèl rufa? Las flors sus las mans? Aqueles plecs de l'arma? Aqueles oblits?Me damne. Un estrangièr me dintrèt pel còs?Sens que degun s' endevinèsse l'enganaSens que degun brandiguèsse lo clas .Cap de Dieus per sonar la fin del jòc?Seriás tu lo vièlh aganit de la boca badanta? Que se quilha davant ieu amb lo meteis nas?Davant lo miralh qu'emplena tota la cambra.Las annadas fugisson tal un issam de sèrps, Fotre ..Aquel rebat de luna dins los cabels?Seriás polit mon vièlh. Sens los mossegals falses dels recòrds , e las desanadas.L'amarum sorne de la joinessa passida,.... t&…
Miralh e amarum e fèsta de la lum,Cada jorn son rebat, dins la sompa d'argent, Cada riu son resson, a l'aiga de la font E crusèlas son las cançons dels enfants.Q' òm se clina un jorn amb sa cara grisa,Cap un estrangièr que se clina tanben.Lo cais entredubèrt , la masca d'espaventa. Un sorire becarèl, de las dents de davantDe que son aquelas regas al front?Aquela pèl rufa? Las flors sus las mans? Aqueles plecs de l'arma? Aqueles oblits?Me damne. Un estrangièr me dintrèt pel còs?Sens que degun s' endevinèsse l'enganaSens que degun brandiguèsse lo clas .Cap de Dieus per sonar la fin del jòc?Seriás tu lo vièlh aganit de la boca badanta? Que se quilha davant ieu amb lo meteis nas?Davant lo miralh qu'emplena tota la cambra.Las annadas fugisson tal un issam de sèrps, Fotre ..Aquel rebat de luna dins los cabels?Seriás polit mon vièlh. Sens los mossegals falses dels recòrds , e las desanadas.L'amarum sorne de la joinessa passida,.... t&…
dorifora defora
- Obtenir le lien
- Google+
- Autres applications
DÒRIFÒRA DEFÒRADÒRIFÒRA DEFÒRA
Lo dorifòra es una bèstia pichona que rosiga las patanas.Lo dorifòra quand arriva a praici quita pas de te rosigar lo cap.Lo dorifòra quand arriva apraici jamai se'n torna.E quita pas lo dorifòra de te far la leiçon sus tot e ren.E te mòstra lo dorifòra que sias pas qu'una mena de paucval.Tanben li cal dire al dorifora : « dorifòra defòra dòrifòra defòra » Veiras que fin finala lo dòrifòra tornara al nòrd.
Lo dorifòra es una bèstia pichona que rosiga las patanas.Lo dorifòra quand arriva a praici quita pas de te rosigar lo cap.Lo dorifòra quand arriva apraici jamai se'n torna.E quita pas lo dorifòra de te far la leiçon sus tot e ren.E te mòstra lo dorifòra que sias pas qu'una mena de paucval.Tanben li cal dire al dorifora : « dorifòra defòra dòrifòra defòra » Veiras que fin finala lo dòrifòra tornara al nòrd.
occitania premsa
- Obtenir le lien
- Google+
- Autres applications
Culture dans la region midi pyrenees
- Obtenir le lien
- Google+
- Autres applications
Uèi : amassada regionala de la cultura jos la presidéncia de Martin Malvy.
Que se debanèt jol's capitèl de la Granaria de Balma :
Que de nòu?
Que l'Estat ven de tirar las resorgas de las regions, qu'an pas mai de dreches ambe las talhas..
Que totas las accions engatjadas seràn perseguidas.
Se parlèt de teatre , d' espectacle viudant , d'ajuda al cinemà, d'escalpraduras , d'exposicions, e de passatge al numerica . Se parlèt tanben de l'ensenhament de la musica.
Se parlèt enfin d'occitan, tres segondas d'occitan, ( de la fin de l'occitan?) d'escòla , per soslinhar l'ajudar a l'ensenhament a la lenga d'òc .
Me pareguèt pas gaire convencut, lo president . Revertava una mesura d'acompanhament dusca a la mòrt
Nos daissèt a miègjorn, que deviá rescontrar Montoya , le president de Catalonha
Espèri que li diguèt : plan venguda senhor Montoya al còr bategant d'Occitània . E non pas , França , medalha d'òr des dreits de l'…
Que se debanèt jol's capitèl de la Granaria de Balma :
Que de nòu?
Que l'Estat ven de tirar las resorgas de las regions, qu'an pas mai de dreches ambe las talhas..
Que totas las accions engatjadas seràn perseguidas.
Se parlèt de teatre , d' espectacle viudant , d'ajuda al cinemà, d'escalpraduras , d'exposicions, e de passatge al numerica . Se parlèt tanben de l'ensenhament de la musica.
Se parlèt enfin d'occitan, tres segondas d'occitan, ( de la fin de l'occitan?) d'escòla , per soslinhar l'ajudar a l'ensenhament a la lenga d'òc .
Me pareguèt pas gaire convencut, lo president . Revertava una mesura d'acompanhament dusca a la mòrt
Nos daissèt a miègjorn, que deviá rescontrar Montoya , le president de Catalonha
Espèri que li diguèt : plan venguda senhor Montoya al còr bategant d'Occitània . E non pas , França , medalha d'òr des dreits de l'…
occitania terminus
- Obtenir le lien
- Google+
- Autres applications
Occitània, terminus Occitània, terminus Òmes e femnas de tota mena Terminus .Occitània , Provença, Gasconha. Qualqu'un ausís?...Lo tren del miègjorn, ven de s arrestar .Al ras de la gara , dins un país gaireben germanica. Que ten Paris per capitala .... Per capitada!A la gara del non res , la gara de farlabicaLo tren de la mòrt , lo darrièr de sa mena. Ajuda nos, qu'aquel tren es lo darrièr.
Entre Espanha e Itàlia èra un arc.Un ligam, clavat per causa de mesprés.Francimand.Ajuda, Ajuda, Ajudatz nos aquí la fin...Pels que, d'una calada fan pas qu'una androna.D'un parladís, un patés. D'un patés, un accent D'un accent, una malautiá .Terminus, terminus , Occitània quequeja, Etnocide... curios...lo mot Etnocide avètz dich . Entre las patassas de la sembla diversitat francimanda, Ajuda Ajuda Ajuda, Ajuda nos. Aquò's la fin del jòc, de la mòrt de la lenga.De l'arma occitana.Un academician brandis sa muleta ,E se crei d' aparar la repub…
Entre Espanha e Itàlia èra un arc.Un ligam, clavat per causa de mesprés.Francimand.Ajuda, Ajuda, Ajudatz nos aquí la fin...Pels que, d'una calada fan pas qu'una androna.D'un parladís, un patés. D'un patés, un accent D'un accent, una malautiá .Terminus, terminus , Occitània quequeja, Etnocide... curios...lo mot Etnocide avètz dich . Entre las patassas de la sembla diversitat francimanda, Ajuda Ajuda Ajuda, Ajuda nos. Aquò's la fin del jòc, de la mòrt de la lenga.De l'arma occitana.Un academician brandis sa muleta ,E se crei d' aparar la repub…
La trocha occitana
- Obtenir le lien
- Google+
- Autres applications
per escotar
Un còp èra anèri pescar Los , un brave rivatèl que davala coma un luserp de las montanhas d' Aubrac .Per aquò far daissèri la veitura a l'Abessièra . Un país perdut de dos estajants , un còp èra, levat la toristalha, un jove de seissanta dètz e la sia maire de mai de nonenta . Me cal dire que m'espaurugava son can borrut, « un beauceron » , tal un vedèl que servava la dintrada de la prada , e lo camin unenc que menava al riu. Aquel riu se vésia pas cap. Era perdut dins las tubas dos cents mètres aval. Se me recòrdi plan que m'enganèri. Qu'i avia una mena de ròc ont lo camin se perdiá dins sa forca, coma se voliá pas te menar à las trochas. Un rocas ambe un trauc polit , tampat per un pèira, giganta que me fasiá soscar de las baumas preistoricas... De l'autre costat de la montanha, i avia un autre trauc gigant fach pels romans , que cercavan d'argent...Doncas, un còp de mai, m'enganèri prigond. Me faguèri paur tot sol. Qu'al cap…
Un còp èra anèri pescar Los , un brave rivatèl que davala coma un luserp de las montanhas d' Aubrac .Per aquò far daissèri la veitura a l'Abessièra . Un país perdut de dos estajants , un còp èra, levat la toristalha, un jove de seissanta dètz e la sia maire de mai de nonenta . Me cal dire que m'espaurugava son can borrut, « un beauceron » , tal un vedèl que servava la dintrada de la prada , e lo camin unenc que menava al riu. Aquel riu se vésia pas cap. Era perdut dins las tubas dos cents mètres aval. Se me recòrdi plan que m'enganèri. Qu'i avia una mena de ròc ont lo camin se perdiá dins sa forca, coma se voliá pas te menar à las trochas. Un rocas ambe un trauc polit , tampat per un pèira, giganta que me fasiá soscar de las baumas preistoricas... De l'autre costat de la montanha, i avia un autre trauc gigant fach pels romans , que cercavan d'argent...Doncas, un còp de mai, m'enganèri prigond. Me faguèri paur tot sol. Qu'al cap…
Occitana
- Obtenir le lien
- Google+
- Autres applications
Clemença
Quand dintrèri portava una rauba roja;La femna coma la flamba, la capa ,Trempa de sang e de dòl, pesuga de nèuÈra aconsomida , recaliu a las rendas,Per la fenèstra escalprada d'estelas d'argent,Se vesián las pradas plegadas de posca,Entre que d'aucèls garrèls udolavan sa set.E que las brancas nusas escrifavan lo cèlL'èr espés me passèt son anèl de fèrreA l'òs de las narras, de la lenga , dels uèlhsA la raiça de las parpelhas embarradas.L'èr espés me sarrèt los punhs, l'èr embrenèt.Vejèri pas qu'una tuba cotonosa e roja.Cò de sa pel que frenissiá dins son mantèl.Entre que luènh una campana tindava .E demorèri aital dins un rai de solelh,Tal una trocha negra sus un còdol blanc. Mirgalhada de roja e totjorn occitana
Quand dintrèri portava una rauba roja;La femna coma la flamba, la capa ,Trempa de sang e de dòl, pesuga de nèuÈra aconsomida , recaliu a las rendas,Per la fenèstra escalprada d'estelas d'argent,Se vesián las pradas plegadas de posca,Entre que d'aucèls garrèls udolavan sa set.E que las brancas nusas escrifavan lo cèlL'èr espés me passèt son anèl de fèrreA l'òs de las narras, de la lenga , dels uèlhsA la raiça de las parpelhas embarradas.L'èr espés me sarrèt los punhs, l'èr embrenèt.Vejèri pas qu'una tuba cotonosa e roja.Cò de sa pel que frenissiá dins son mantèl.Entre que luènh una campana tindava .E demorèri aital dins un rai de solelh,Tal una trocha negra sus un còdol blanc. Mirgalhada de roja e totjorn occitana
raive d'amor
- Obtenir le lien
- Google+
- Autres applications
paraulas d'amor
- Obtenir le lien
- Google+
- Autres applications
"Un poton", ditz la votz a la cortina,un mormolh de pregariá etèrna.un ventolet, tant fòrt que lo buf,d'un parpalhòl o d'una belugueta. Las mans febrosas se sarranPèl mofa sus pèl mostosa. Lo cèl desplega son lençòl blauEntre qu'òm aplecha los folons.Per recaptar las lasgrèmas de jòia.Lo solelh esclaira l' astrada.Dels còs onchats de susor.E que s' enauçe lo cant del mond .
Occitania
- Obtenir le lien
- Google+
- Autres applications
Je suis a l'ombre d'un radiateur d'argent.Le soleil degoulina ses rais de miel.Degueulasse . Au coin du monde géant.Las couleurs violines du ciel sont Pendant que defilent les sconses O les nains , les abrogés , e les titulaires.E les nonces mesopotamiques .Agaça , merlhe o petrèlNascuts d'Occitania granda,Per beure una gorjada de sang roga;E chucar un budèl farcit d'escruma.J'te dis: c'était pas beau l'Afrique L'AOF , L'AEF fa pas bezef...
las domaiselas
- Obtenir le lien
- Google+
- Autres applications


text:
Manifestacion dau 24 d’octòbre de 2009, a CARCASSONA
recruta un(a) encargat(da) de mission.
Çai-joncha la ficha de pòste.
Podetz faire virar dins vòstrei malhums…
La Coordinacion ANEM Òc recrute un(e) Chargé(e) de mission pour
l'organisation de la Manifestation du 24 d'octobre 2009, à Carcassonne.
Mercé en totei,
Lo Comitat Anem Òc
Contract en CDD (7 mes)
Lenga occitana parlada e escricha indispensabla
Luec : Carcassona (11)
Data d’embaucha : començament de mai de 2009
Titular(a) dau permés veitura e veïculat(da)
Experiéncia en secretariat e gestion desirada
Descriptiu dau pòste :
Encargat(da)
de missions sus l’organisacion d’un rescòntre d’Occitània tota, en data
dau 24 d’octòbre de 2009. (Esperam 20 000 personas)
Vos faudrà metre en plaça l’organisacion generala
Coordonar lei decisions dei diferents comitats
Metre en aplicacion lei decisions de la Coordinacion
Gerir lo secretariat e leis afaires corrents
Mestrejar lei despensas
Administratiu :
- mestritge dei tecnicas de secretariat
- mestritge deis otís informatics
- nocions corrèctas de comptabilitat e de gestion
■ gestion dau corrier (concepcion e mandadís)
■ mestritge dei despensas
■ seguit deis intradas (soscripcion)
■ seguit dau jornau
■ Realisacion dei budgets e analisi d’aquestei
Disponibilitat :
- Seretz portats de participar a fòrça acamps dins la jornada mai tanben en vesprada
■ Lei comitats son «entraïnats» per de benevòles que trabalhan principalament la jornada, lei rescòntres se fan en serada
Responsabilitat :
- auretz de metre en aplicacion lei decisions validadas per una coordinacion
- auretz d’èstre reactiu fàcia ais imprevists
■ seretz sota l’autoritat de la Coordinacion Anem Oc
■ trabalharetz principalament ambé d’estructuras basadas sus lo despartament d‘Aude
■ auretz de referents que vos donaràn lei direccions de seguir
Evenimenciau :
- Vos faudrà gerir la coordinacion de mesa en plaça d’un evenimenciau au mes d’octòbre 09 : organisacion, securitat, difusion
■
Auretz de velhar sus la mesa en plaça e l’organisacion de la
manifestacion en liame ambé la Coordinacion, lei Comitats e lei
benevòles
■ Auretz de velhar au seguit deis accions
Candidaturas de tornar :
per mail comitat.anem-oc@club-internet.fr ò a : IEO - Anem Òc
Ostal Sirventés.79 rue de la Trivalle. 11000 CARCASSONNE


text:
Chaspaires de maneta, picanhaires de botons, balhaires de jòia a stick e esportius de canapè, adiussiatz !
Lo videòjòc es per plan de monde la manifestacion d’un cèrte imperialisme occidental, quitament quora ven del Japon, mas ara l’aquipèl tanben s’es americanizat. D’un costat aurai de mal a lor balhar tòrt, que se i a plan una industria ont tot se fa en lenga anglesa, e amb de referents culturals eissits mai que mai de la pop-cultura, americana per esséncia, es plan aquela del vidèojòc, e aquò d’ont que siatz sul planèta. Una tendéncia a lisar lo discors per la lenga, e doncas lo contengut e la valor culturala e artistica. Pertant ai l’impression de veire de mai en mai lo mèdia videòludic investir çò qu’èran de terrae incognitae per el, veire menar e portar de refleccions sus las lengas e las culturas minoritàrias. Tornarai en exemple sus Metal Gear Solid V : The Phantom Pain, subjèct d’una cronica passada, ont una de las intrigas scenaristicas del jòc es basada sus un « terrorista linguistic » que desvolopa un parasit en capacitat de tuar las personas que parlan una lenga dicha, tot aquò per se vengar dels americans que, amb lors guèrras imperialistas, l’an redusit al sol darrièr locutor de son patoès. La vos fau corteta, qu’es plan mai finòt e argumentat dins lo jòc, mas me sembla important d’o mençonar, que me truquèt coma vos en podètz dobtar pel discors qu’èra desvolopat tocant a las lengas minoritàrias e a las situacions de conflictes linguistics e culturals. E òc, fau aquesta cronica dins una lenga minoritària tanben, e de còps los ligams amb son subjèct son plan mai estreches qu’i semblariá !
Parentèsa e enòrme spoil clavats, vos voliái parlar uèi d’un jòc, o puslèu d’un sembla-jòc, fach a 100% dins una lenga minoritària e sus una cultura minoritària. E òc, es possible, e en mai es plan fach. Aquel se ditz Never Alone, en american pas tròp minoritari, o alara Kisima Inŋitchuŋa dins la lenga originària.
Nuna, una filhòta iñupiat, un pòble de natius d’Alaska, es conhada un jorn sus un tròç de banquisa per un orsàs blanc. Un rainal arctic la salva in extremis e deuràn avançar totes dos per comprene çò qu’es arribat al vilatge de la drolleta, sagatat per una chavana de nèu e un personatge misteriós e malefic. Clarament, es una faula, o un conte, a la construccion plan plan tradicionala coma totes los contes del monde en forma de quista iniciatica. Los elements culturals iñupiat son nombroses, a començar pels ligams amb l’animalum polar, l’esperitum, lo folclòre, mas tanben las costumas, la vida de cada jorn, la caça e la subsisténcia. Dins sa forma, lo jòc tòrna utilizar tanben lo dessenh tradicional, las musicas d’aquel pòple, per rendre l’ambient a l’encòp naturalament glacial mas umanament calorós. Tot lo long, un narrator debana l’istòria, dins la lenga del pòble, en iñupiat doncas.
Cada capítol del jòc es entrecopat de vertadièras pastilhas documentàrias tematicas, amb de tròces d’entrevistas de representents iñupiats actuals e imatges d’arquius. Un collectatge vertadièr, d’una valor etnologica segura e finalament tant presenta dins Never Alone que lo jòc acaba per parèisser çò qu’es en realitat : una operacion de valorizacion culturala trans-medià. Una operacion capitada per ieu, compte tengut de l’interès del fons documentari presentat e del principi general d’aqueste jòc atipic. Oblidarem doncas volontièrs qu’en tant que jòc Never Alone es d’un classicisme un pauc rufe, que se fasèm abstraccion del fons demòra qu’un jòc d’aventura simple e un pauc cortet, per gardar aquela idèia tras que bona de poder presentar un patrimòni etnologic al monde entièr en utilizant un mèdia globalament espandit, que serà fin finala pas tant desvirat qu’aquò de sa tòca primièra…
Sus aquò vos daissi, ai de grais de balena sul fuòc, e sabèm qu’aquò’s pas bon quora es tròp cuèch. Tautugniaqmiġikpiñ ! Òc, parli iñupiat corentament ara.


text:
Dinastia Tang
La dinastia Tang (唐朝, pinyin: tángcháo) (618-907) succediguèt a la dinastia Sui e precediguèt lo periòde de las Cinc dinastias e los Dètz reialmes en China. La decadéncia dels darrièrs ans de la dinastia portèt a un fraccionament del poder politic. Aviá la siá capitala a Chang'an (actuala Xi'an), alavetz la vila mai poblada del mond. Los istorians considèran la Dinastia Tang coma una pontannada d'esplendor de la civilizacion chinesa. Lo sieu territòri, aquerit mejançant las conquistas militaras dels sieus primièrs governants, foguèt pus espandit que lo de la dinastia An. Estimulat pel contacte amb Índia e l'Orient Mejan a travèrs la Rota de la Seda, l'empèri visquèt un apogèu de la creativitat dins de domenis nombroses. Lo bodisme, qu'aviá sorgit en Índia a l'epòca de Confuci, s'anèt desvolopant pendent lo periòde Tang e foguèt adoptat per la familha imperiala, en venent una part essenciala de la cultura tradicionala chinesa. Lo desvolopament de l'imprimeriá de blòcs estendèt la difusion de las òbras escrichas a de publics pus amples.
Lo periòde Tang foguèt l'edat d'aur de l'art e la literatura chinés. Lo sistèma de govèrn per de foncionaris s'anèt perfeccionant; èra format d'una granda classa de letrats confucians seleccionats a travèrs dels examens de l'administracion. Aquel procediment competitiu foguèt inicialament concebut per captar los melhors talents pel govèrn, mas servissiá a l'encòp a crear un còs d'oficièrs (civils) professionals sens basas de poder autonòmas territorialas ni foncionalas. Aiçò servissiá a la familha imperiala per se desliurar de la dependéncia de familhas aristocraticas poderosas e de caps militars. E foguèt aital, aqueles oficièrs erudits ganhèron un cèrt estatut dins las siás comunitats localas, aital coma de ligams familials e de valors partejadas que los religavan a la cort imperiala. Dempuèi los tempses de la dinastia Tang fins als darrièrs jorns de l'empèri Qing en 1911, los oficièrs erudits foncionèron sovent coma intermediaris entre la populacion rurala e lo govèrn. Cap al mitan del sègle VIII, lo poder Tang aviá decaigut. La derròta militar en 751 devant los arabis a la batalha del Tales marquèt la fin de l'autoritat Tang en Asia Centrala. L'inestabilitat economica intèrna e la rebellion d'AnLushan consecutiva soslinhèron lo començament del declin militar per l'empèri Tang. Lo malgovèrn, las intrigas de la cort, l'esplecha economica e las rebellions popularas afebliguèron l'empèri, en permetent al cap militar Zhu Wen d'arrancar lo tròn per fondar la siá pròpria dinastia. D'aquela manièra, comencèt un nòu periòde de fragmentacion dins l'istòria de China: lo periòde de las Cinc dinastias e los Dètz reialmes.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Formacion de la dinastia
- 1.2 Administracion e afaires religiós
- 1.3 Afaires militars e estrangiers
- 1.4 Comèrci
- 1.5 Lo periòde d'usurpacion de Wu
- 1.6 L'apogèu de la dinastia
- 1.7 Declin e fin de la dinastia
- 2 Societat e cultura
- 3 Sciéncias e tecnologias
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Formacion de la dinastia[modificar | modificar la font]
La dinastia Tang es originària d'una familha de l'aristocràcia militara installada dins lo nòrd-oèst dau país pendent lo començament dau periòde de la dinastia Sui (589-618). Dos sobeirans, Li Yuan (618-626) e Li Shimin (626-649), reüssiguèron a conquistar totei lei principats eissits de la desintegracion dau poder centrau e d'unificar tornarmai China.
Li Yuan èra un governador ancian de la dinastia Sui que se revoutèt amb l'ajuda de membres de sa familha. En 617, capitèt d'ocupar Chang'an e se proclamèt regent d'un enfant emperaire nominalament cap dau país. L'annada seguenta, aprofichèt l'execucion de l'emperaire Yang per se proclamar dirèctament emperaire e fondar sa dinastia pròpria. Reinèt fins a un còp d'estat dirigit per son fiu Li Shimin en 626. Conegut sota lo nom de Taizong, aqueu darrier assassinèt rapidàment sei fraires e capitèt de renfòrçar son poder per de demostracion de sa pietat entre 628-629[1] e unei succès militars còntra leis estats vesins, especialament lo Khanat turc de Tujue.
Administracion e afaires religiós[modificar | modificar la font]
Premierei reformas[modificar | modificar la font]
Per consolidar son poder, l'emperaire Taizong realizèt unei reformas per resòuvre una partida dei problemas regulars pendent lei periòdes precedents coma la justiciá e l'organizacion dau govèrn centrau. Installèt tanben una capitala novèla a Chang'an. Per aquò, poguèt aprofichar lo còde establit per la dinastia Sui e inspirat parcialament per lei reiaumes vesins (Vietnam, Japon...). L'exemplar pus vièlh d'aquelei reglas data de 653 e tèn 500 articles definissent divèrsei crimes e delictes e lei penas previstas per aqueleis infraccions. Evolucionèron de punicions corporalas mai o mens leugieras a la pena de mòrt. Lei penas èra diferentas segon la classa de l'autor. Per exemple, lo murtre d'un domètge per son mèstre aviá pas una gravitat similara au murtre dau fiu dau mèstre per un domestic. Aquel ensems de lèi va venir una basa de la legislacion tradicionala de l'Empèri chinés e foguèt utilizat coma basa per lei dinastias Song (960-1279) e Ming (1368-1644).
Au nivèu governamentau, la dinastia adoptèt lo sistèma de govèrn iniciat per lei Han Occidentaus e lei Sui. I aviá tres departaments e sièis ministèris principaus en carga de la gestion de l'adminstracion, dei finanças, dei rites, dei fòrças armadas, de la justiciá e dei trabalhs publics. Coma per lo còde penau de Taizong, aquela forma de govèrn va venir la nòrma dei dinastias seguentas. De mai, se lo govèrn utilizava ja de documents escrichs per enregistrar leis actes oficiaus sota lei dinastias precedentas, aquela practica venguèt frequenta per lei personas sabent legir e escriure.
Sistèma d'examen imperiau[modificar | modificar la font]
En fòra de sei premierei reformas, lei Tang desvolopèron tanben un sistèma d'examens inventat per lei Sui per lo recrutament dei foncionaris ai nivèus locaus, regionaus e nacionaus. Remplacèt lo sistèma dei nòu rengs qu'èra tròp favorables ai classas pus ricas. Leis examens èran compausats d'uneis espròvas totjorn a l'avantatge dei candidats pus aisats coma la calligrafia o l'aparéncia. Ansin, meme se l'inscripcion èra permesa ai subjèctes mascles de l'aristocràcia o non, levat dei fius de marchands e d'artesans, lo nombre de foncionaris eissits de la premiera categoria èra fòrtament subrerepresentada. Pasmens, la creacion d'aqueu sistèma permetiá de demenir la dependéncia dau govèrn ais ierarquias feodalas dirigidas per la noblesa en encoratjant la formacion d'una elèit novèla basada sus lo servici civiu.
Afaires religiós[modificar | modificar la font]
Tre lo començament de la dinastia, la religion aguèt un ròtle major dins la politica dei Tang. Fins au sègle IX, doas religions principalas, daoisme e bodisme, foguèron presentas a la Cor imperiala e de figuras de la vida religiosa i foguèron invitada coma lo monge indian Vajrabodhi. Lo govèrn encoratjèt la bastida de monastèris e lo clergat obtenguèt de drechs financiers importants. Per exemple, l'emperaire Xuanzong defendiguèt lei marchands de la capitala de vendre certaneis objèctes religiós per donar aqueu drech ai monastèris de la ciutat. Dins aquò, dins certanei cas, la poissança deis institucions religiosas venguèt una gèina per lo poder centrau e certanei temples foguèron sarrats.
Finanças, impòsts e recensament de la populacion[modificar | modificar la font]
Coma per leis autrei dinastias imperialas chinesas, lo problema principau de l'administracion financiera foguèt d'establir lo recensament de la populacion per obtenir lo pagament de l'impòst. Per aquò, l'Empèri fixèt inicialament de taus d'impòst fòrça febles. L'objectiu èra de favorizar lo recensament volontari. Pasmens, de dificultats importantas demorèron e la populacion generala de l'Empèri deguèt èstre estimada a partida de donadas parcialas. Ansin, lo nombre oficiau d'abitants foguèt identics en 609 (recensament Sui) e en 742 amb una populacion estimada a 50 milions de personas. Una partida importanta de la populacion capitèt donc d'evitar lo pagament de l'impòst.
Afaires militars e estrangiers[modificar | modificar la font]
Organizacion dei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de la dinastia Tang èran principalament compausadas d'infantariá pesuca sostenguda per d'unitats de cavalariá[2]. Lo recrutament èra assegurat per un sistèma de conscripcion de tres annadas creat en 737. Foguèt pauc a pauc remplaçat per un sistèma per recrutar de soudats professionaus volontaris per un servici mai important. Aquela armada teniá 500 000 òmes en 742 e d'armaments modèrns per seis armas de trach o seis armas basadas sus la polvera.
Lo comandament èra fortàment regionalizat sota lo contraròtle de governadors militars dirigent de garnisons situadas dins d'endrechs estrategics de l'Empèri. Pauc a pauc, aquelei governadors obtenguèron un poder fòrça important e quasi autonòm (collècta de l'impòst, succession ereditària. Aquò entraïnèt un afebliment de l'influéncia dau poder centrau, especialament subre lei regions orientalas de l'Empèri. Après l'afondrament de la dinastia, unei governadors capitèron de venir independents e de formar de principats a partir de lor província.
Protectorats e estats tributaris[modificar | modificar la font]
Pendent lo sègle VII e la premiera mitat dau sègle VIII, l'Empèri Tang aguèt una politica d'expansion de lòng de la Rota de la Seda vèrs lo centre dau continent asiatic e vèrs certanei territòris vesins coma leis estats d'Indochina o de la peninsula coreana. Sota lo contraròtle dei governadors militars, unei protectorats foguèron establits magerament en Asia Centrala onte la dominacion chinesa agantèt Herat en Afganistan. La màger part d'aquelei territòris foguèron perduts après la revòuta d'An Lushan (755-763].
Politica dins lei regions turcas e orientalas[modificar | modificar la font]
Dins lei regions turcas e orientalas de l'Empèri, lei Chinés deguèron principalament luchar còntra lei tribús turcas e l'Empèri Tibetan. Tre la fin dau sègle VI, lei dinastias Sui e Tang capitèron unei campanhas militaras victoriosas còntra lei Turcs e divèrsei tribús deguèron acceptar lo protectorat chinés. Puei, una politica de maridatges entre de caps turcs e de princessas chinesas e de promoccion dins lei fòrças armadas foguèt organizada per lei doas dinastias per s'assegurar de la fidelitat dei tribús que venguèron una fònt majora de mercenaris. Ansin, entre lo començament de la dinastia e l'annada 755, dètz generaus turcs intrèron au servici dei Tang e unei maridatges se debanèron coma en 635-636.
De principis identics foguèron adoptadas dins lei relacions ambé Tibet mai l'independéncia e leis ambicions d'aquel estat entraïnèron de dificultats e de conflictes regulars. L'objècte principau d'aquelei conflictes èra lo bacin Tarim fins a la signatura d'un tractat de patz e de definicion dei frontieras en 821. Lei Tibetans i prenguèron lo contraròtle dau territòri modèrn de Xinjiang. De lor caire, lei Chinés perdiguèron lo centre dau continent asiatic a l'eissida de l'expansion musulmuna (Talas en 751), lo retirament dei garnisons pendent la revòuta d'An Lushan e la presa de la capitala chinesa en 763.
Politica dins la peninsula coreana[modificar | modificar la font]
La peninsula coreana foguèt lo luòc onte la diplomacia e l'armada Tang aguèron lei dificultats pus importantas. Uneis assais foguèron realizats per conquistar e sometre la region que s'acabèron per de reviradas. D'efèct, contuniant una politica acomençada per la dinastia Sui, Taizong decidiguèt d'ocupar lo reiaume corean de Goguryeo en 644. Pasmens, aqueu reiaume poguèt mobilizar de fòrças importantas e resistir fins a l'ivèrn que veguèt la fin dei combats e la retirada dei Chinés.
Durant lei decennis seguents, lei Tang s'interessèron au sud de la peninsula. Aliats au reiaume de Silla, ataquèron e ocupèron lo reiaume de Baekje en 660. Après una revòuta, l'aliança averèt una batalha majora en aost de 663 a Baekgang còntra lei fòrças dau reiaume de Baekje sostengut per lei Yamato japonés. Après aqueu succès, lei Chinés ataquèron tornarmai lo Goguryeo qu'aviá aculhit lei caps de Baekje aprofichant de dificultats intèrnas dins l'estat corean. Una campanha rapidà s'acabèt per un succès complèt en 668. Un esfòrç important d'integracion deis elèits coreanas au sen de l'administracion e dei fòrças armadas foguèt realizat per lei Tang.
Pasmens, dins leis annadas 670, lei relacions ambé lo reiaume de Silla installat dins lo sud de la peninsula se degalhèron mentre que de trebols esclatavan dins lei tribús turcas e que lei Tibetans menaçavan lei frontieras occidentalas de l'Empèri. A partir de 671, una guèrra acomencèt entre lei dos estats e l'armada chinesa poguèt pas recebre de renfòrç importants. En 676, après una tièra de desfachas, l'armada Tang deguèt donc totalament abandonar la peninsula. Per la seguida, lo govèrn acceptèt aquela desfacha e mandèt ges d'ofensivas novèlas còntra lei Coreans.
Comèrci[modificar | modificar la font]
Premiera poissança comerciala de son epòca, la China dei Tang realizava de cambis comerciaus de lòng de la Rota de la Seda e deis axes maritims dau continent asiatic. Aquò permetèt au país de descubrir de tecnologias, d'objèctes e de culturas novèus, especialament dins lei regions islamicas, pèrsas e indianas.
La Rota de la Seda[modificar | modificar la font]
Axe principau dau comèrci mondiau ai sègles VII-IX, la Rota de la Seda agantèt son apogèu durant lo periòde Tang. D'efèct après lei trebols dei guèrras civilas chinesas, la dinastia s'ocupèt de durbir tornarmai aquel axe a partir de 639 e de'n prendre lo contraròtle. Aquò foguèt la fònt d'unei conflictes ambé l'Empèri Tibetan e la possession de certanei sectors de la Rota cambièt unei còps de camp. La Revòuta d'An Lushan e l'afebliment de la dinastia Tang après 755 entraïnèt l'abandon dei regions d'Asia centrala. Una partida foguèt reconquista en 851 mai la màger part demorèt d'ara endavant en fòra dau territòri chinés.
Pendent lei periòdes d'occupacion chinesa de la Rota, de garnisons foguèron regularament installadas ais endrechs estrategics e de cambis fòrça importantas avián luòc ambé lei regions pèrsas e islamicas. Dins aquò, la seguritat èra limitada e leis atacas de bandits èran pas raras. Lei cambis permetèron la difusion de culturas estrangieras dins l'Empèri que sei vilas principalas assostavan divèrsei minoritats estrangieras. Lor influéncia foguèt relativament importanta sus la cultura chinesa e certaneis objèctes o animaus, coma lo chivau, prenguèron una importància novèla dins lo país.
Lei cambis maritims[modificar | modificar la font]
L'Empèri Tang desvolopèt una industriá importanta d'exportacions de bens a partir deis axes maritims asiatics e coma per lei vilas situadas sus la Rota de la Seda, certanei pòrts chinés coma Canton èran la crosiera de marchands d'origina fòrça variada coma d'Aràbis, de Pèrs, d'Indians, d'Africans o encara de Coreans. De lor caire, lei marchans chinés èran capables de navegar dins tot lo nòrd dOcean Indian e dins lei mars de l'Èst asiatic gràcias a de naviris de talha granda. Lo produch d'exportacion principau èra la porcelana qu'èra fòrça demandada dins lei regions musulmanas come Egipte.
Lo periòde d'usurpacion de Wu[modificar | modificar la font]
A partir de la mitat dau sègle VII, la dinastia Tang intrèt dins un periòde de crisi de succession que veguèt l'emperatritz Wu assaiar d'usurpar lo poder de la dinastia a son profiech. Aquò foguèt causat per la malautiá de l'emperaire Gaozong a partir de 655 que permetèt a Wu de prendre pauc a pauc lo contraròtle de la direccion de l'Empèri. Puei , pendent leis annadas 670, capitèt d'eliminar leis eiretiers imperiaus principaus. A la mòrt de Gaozong en 683, poguèt donc rebutar son successor après sièis mes de rèine e nomar son fraire Ruizong en plaça. Una rebellion de senhors favorables ai Tang foguèt aisament esquichada e lo poder novèu se consolidèt. En 690, èra vengut pron poderosa per rebutar son fraire e se proclamar dirèctament emperatritz.
Per legitimar sa posicion, se presentèt coma una reïncarnacion dau Maitreya Boda e afebliguèt l'aristocràcia dau nòrd-èst dau país per la repression e la nominacion de caps eissits de son clan o d'autrei regions de China. Pasmens, mau capitèt d'obtenir una reconnaissança totala dei tribús turcas maugrat unei succès militars coma la reconquista dei garnisons de Tarim. Venguda fòrça malauta en 704, foguèt rebutada per son Premier Ministre e la dinastia Tang foguèt restablida.
L'apogèu de la dinastia[modificar | modificar la font]
Après lo rebutament de Wu, se succediguèron unei emperaires relativament febles e la crisi contunièt durant quauqueis annadas fins au rèine de Xuanzong (712-756) que marquèt l'apogèu de la dinastia Tang. D'efèct, en 706, l'emperaire Zhongzong permetèt a sa frema Wei de partejar lo govèrn entre lei membres de sa familha e d'obtenir de privilègis importants per seis enfants. En 710, assaièt de prendre lo poder en assassinant l'emperaire per proclamar son fiu. Pasmens, se lo còp d'estat còntra Zhongzong capitèt corrèctament, Wei foguèt tanben rebutat après doas setmanas per un grop dirigit per Li Longji. Aqueu darrier nomèt son paire emperaire sot lo nom de Ruizong. Pasmens, Ruizong tombèt sota l'influéncia de la princessa Taiping que dirigiguèt la politica de l'Empèri a un còp d'estat mancat en 712. Ruizong abdiquèt alora au profiech de Li Longji que prenguèt lo nom imperiau de Xuanzong.
Lo rèine de Xuanzong foguèt caracterizat per un periòde economic fòrça favorable e per leis esfòrç de l'emperaire per dirigir China gràcias a una politica de consensus entre sei ministres. Pasmens, coma sei predecessors, Xuanzong èra un sobeiran feble manipulat per son entorn e relativament portat sus lei plasers. La politica de l'Empèri foguèt donc pauc a pauc dirigida per lei ministres e lei generaus creant lei condicions favorablas a l'entraïnament de la revòuta dau generau An Lushan.
Declin e fin de la dinastia[modificar | modificar la font]
La Revòuta d'An Lushan[modificar | modificar la font]
La Revòuta d'An Lushan foguèt causada per la feblesa de l'emperaire Xuanzong e per l'autonòmia granda dei comandants de regions militaras. Se debanant de 755 a 763, la guèrra civila entraïnèt de destruccions e de pèrdas fòrça importantas dins l'Empèri. An Lushan èra d'origina turca e sogdiana. Vengut generau en 744, se bateguèt còntra lei Kitans e lei Manchós. Cap d'una armada de mai de 100 000 òmes, fondèt la dinastia dei Yin e ataquèt l'estat Tang. Entre 755 e 756, sei tropas averèron unei batalhas e conquistèron la capitala Chang'an que foguèt pilhada.
Maugrat l'assassinat d'An Lushan en 757, la guèrra contunièt e lei Tang deguèron reünir una aliança granda (Tang, Oigor, Abbassidas...) per atacar lei rebèlles sus lor territòri. Enterin, lei Tibetans aprofichèron lo caòs politic per ocupar unei regions de l'Empèri. A partir de 760, l'estat Yin conoguèt de trebols intèrns grèus e s'afebliguèt. En 762, lei Yin deguèron se replegar e lei combats s'acabèron definitivament a la prima de 763.
D'autrei rebellions de generaus se debanèron durant la fin dau sègle VIII. La principala acomencèt en 781 dins lei províncias de Hebei, Shandong, Hubei e Henan per s'acabar solament en 784. Contunièron d'afeblir lo poder dau govèrn centrau que foguèt jamai capables de reconquistar lei regions d'Asia centrala vengudas independentas pendent la guèrra còntra An Lushan.
La reconstruccion dau país[modificar | modificar la font]
Maugrat l'afebliment causat per lei guèrras civilas, lo començament dau sègle IX foguèt un periòde de reconstruccion de l'economia chinesa. Pasmens, aquela restauracion aprofichèt pas totalament au govèrn centrau car sa caracteristica principala foguèt un creissença de l'activitat comerciala gràcias a la disparicion dau contraròtle de l'administracion. L'emperaire foguèt pas capable d'arrestar aqueu movement. A partir de 780, l'evolucion foguèt totalament acceptada per leis autoritats que remplacèron leis impòsts vièlhs per una taxacion novèla que son pagament èra demandada en moneda. Aquò mostrèt la poissança novèla de la classa marchanda. La segonda fònt de revenguts de l'emperaire èra lo monopòli d'estat sus la produccion e la venda dau sal.
Gràcias a aquelei revenguts, lo govèrn imperiau poguèt donc recrear una armada que seis efectius agantèron 240 000 soudats en 798. Lei rebellions deis annadas 800 e 810 foguèron donc vencudas meme se quauquei províncias capitèron de venir independentas. L'apogèu d'aqueu periòde foguèt lo rèine de Xianzong (vèrs 805-820). Pasmens, sei successors foguèron mens capables e lo poder foguèt pres per leis eunuchs de la Cor. L'emperaire Wenzong (826-840] mau capitèt d'eliminar lor influéncia e seis aliats foguèron publicament executats.
L'afondrament de la dinastia[modificar | modificar la font]
L'afondrament de la dinastia foguèt causat per una tièra de trebols militars entraïnats per lei comandants regionaus e per de catastròfas naturalas. La Rebellion de Huang Chao (874-884) foguèt lo còp decisiu e lo poder de l'autoritat centrala demeniguèt fòrtament dins la màger part dei províncias. En 907, lo darrier emperaire Tang foguèt rebutat per Zhu Wen que prenguèt lo poder. Son assassinat l'annada seguenta marquèt la fin finala de la dinastia.
Societat e cultura[modificar | modificar la font]
Contuniant l'òbra de la dinastia corta dei Sui, la dinastia Tang permetèt lo desvolopament d'una cultura mens ligada au sistèma feodala e basada sus lo confucianisme. La produccion culturala foguèt fòrça importanta e lo periòde Tang es considerada coma un edat d'aur de la cultura chinesa.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura èra un art major dau periòde Tang. La poesia foguèt la forma principala. 48 900 òbras an subreviscut fins a l'epòca contemporanèa. L'estudi de la poesia èra necessària per capitar leis examens d'intrada dins l'administracion e de competicions foguèron organizadas. D'autors coneguts son Li Bai (701–762), Wang Wei (701–761), Cui Hao (704–754) e Du Fu (712–770). En fòra de la poesia, se fau tanben notar la popularitat dei racòntes, deis òbras geograficas e istoricas e de quauquei libres que lo classament es malaisat coma lo rejoncha Divèrsei tròç de Youyang que reüniguèt princiapalament de legendas e de racòntes estrangiers.
D'efèct, lei racòntes e lei ficcions cortas foguèron fòrça popularas sota lei Tang e uneis autors conoguèron un succès grand coma Yuan Zhen (779–831) que seis òbras èran totjorn largament en circulacion sota la dinastia Yuan (1279-1368]. Venguèron tanben la basa de l'opera chinés. Lei tematicas pus presentas èran dau tipe romantic, principalament d'amors impossibles. D'autra part, uneis escrivans realizèron de recuelhs enciclopedics, geografics o istòrics. D'estrangiers i participèron coma l'Indian Gautama Siddha (sègle VIII) que publiquèt un Tractat d'Astrologia de l'Èra Kaiyuan en 729. En geografia, leis autors descriguèron lei país situadas de lòng deis axes comerciaus o visitats per de missions diplomaticas o d'explorators. Enfin, l'istòria dei dinastias precedentas foguèt estudiada e reünida dins una tièra de libres principalament escrichs entre 636 e 659.
Religion e filosofia[modificar | modificar la font]
Sota la dinastia Tang, la religion chinesa contunièt d'èstre una mescla de divèrsei crèires. Per la màger part de la populacion, lo monde dei mòrts èra un univèrs parralèl dau monde dei vivents que teniá sa burocràcia e son economia pròprias. Lei rites funeraris permetián donc de provesir au mòrt totei leis elements necessaris a sa vida, i comprés l'ostau, leis animaus, lei domètges, lei soudats e lei foncionaris.
Pasmens, maugrat aqueu sincretisme tradicionau, doas religions aguèron un ròtle e una influéncia pus importants pendent lo rèine dei Tang. La premiera foguèt lo bodisme qu'aviá pres de l'importància dempuei lo periòde dei Dinastias Nòrd e Sud. Gràcias a una tièra de privilègis financiers, lo clergat bodista obtenguèt sota lei Tang una posicion economica majora fins a la mitat dau sègle IX. D'efèct, en 845, l'emperaire Wuzong decidiguèt de luchar còntra aquela poissança. Ordonèt la destruccion d'aperaquí 4 600 monastèris e 40 000 temples e autars. 260 000 monges perdiguèron lor estatut religiós e deguèron adoptar una vida seculara. Aquela politica de repression s'acabèt rapidàment mai entraïnèt maugrat tot un declin de la religion bodista dins l'Empèri.
Pintura[modificar | modificar la font]
La pintura subre fusta foguèt un art e un biais de difusion d'òbras escrichas. Regardèt de tipes de documents variats coma de tèxtes religiós, de calendièrs o de metòdes de calcul. Permetèt una difusion mai importanta de la literatura e un accès melhor a l'educacion per una partida de la populacion. En particular, permetèt a d'enfants nascuts dins lei classas popularas de la societat d'obtenir lo nivèu sufisent per capitar leis examens imperiaus. De jòcs foguèron tanben desvolopats gràcias a aquela tecnica coma lo premier jòc de cartas conegut.
Drechs de la frema[modificar | modificar la font]
Lo ròtle dei fremas e sei drechs sota la dinastia Tang foguèron relativament importants per l'epòca. D'efèct, lei fremas avián lo drech de dirigir d'afaires comerciaus, d'organizacions religiosas e la classa dei cortesans de la Cor imperiala èra fòrça respectada e sei membres podián obtenir una influéncia decisiva sus la direccion de l'Empèri. En fach, lo nivèu economic èra la basa de l'independéncia d'una frema dins la societat Tang. Ansin, la màger part dei fremas dei classas popularas e mejanas èran en carga dei trabalhs domesticas e una elèit femenina fòrça limitada èran a la tèsta d'organizacions poderosas coma de rets de prostitucion dins lei vilas grandas o de monastèris. A la Cor, unei cortesans capitèron de venir lei caps vertadiers de l'Empèri e Wu Zetian dirigiguèt meme oficialament l'Empèri de 690 a 705.
Sciéncias e tecnologias[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
La medicina chinesa dau periòde Tang èra fòrça interessada per la farmacologia e leis efièchs de divèrseis objèctes sus lei malautiás. Uneis òbras enciclopedicas an subreviscut sus aqueu subjècte. Una dei principalas es lo projècte iniciat per l'emperaire Gaozong en 657 a prepaus deis efièchs de 833 substàncias eissits de plantas, d'animaus o de mineraus. La profession de mètge èra reglementada per d'examens e certanei malautiás foguèron identificadas au mens parcialament.
Engenhariá[modificar | modificar la font]
L'engenhariá e lo desvolopament de la tecnologia chinesa sota lei sobeirans Tang foguèron principalament basats sus lei progrés realizats ais epòcas precedentas. Leis invencions e lei melhoraments foguèron nombrós magerament dins lo domeni mecanic coma aqueu de la fabricacion de relòtges. Per exemple, lo monge Yi Xing (683–727) foguèt capable de bastir un relòtge pron precís per l'ajudar dins sei calculs astronomics que demostrèron per lo premier còp lo movement deis estèlas dins lo cèu. L'explecha minièra desvolopèt de maquinas pus eficaças per l'extraccion dei mineraus o l'eliminacion de l'aiga. Enfin, lei sciéncias de l'arquitectura conoguèron tanben d'evolucions e unei tractats foguèron escrichs mostrant l'aparicion de tecnicas novèlas e d'un estil Tang.
Cartografia[modificar | modificar la font]
Aprofichant lei progrès ja complits sota la dinastia Sui e lei viatges nombrós dei marchands chinés, la cartografia chinesa conoguèt de progrès majors. Lo cancelier Tang Pei Ju (547-627), cap de la Comission Comerciala dei Sui, e lo geograf Jia Dan (730–805) foguèron leis autors de cartas de China e de sei territòris sota protectorat. La carta d'aqueu darrier aguantèt una talha de 10 x 9,1 mètres. Dins lo domeni de la navegacion e de l'astronomia, de cartas foguèron establits sus la posicion deis estèlas.
Quimia e alquimia[modificar | modificar la font]
La quimia e l'alquimia dei sabents chinés sota lei Tang presentèron d'aplicacions fòrça nombrosas e variadas dins divèrsei domenis coma l'armament, lo vestiment o la produccion de bens artesanaus. Per exemple, l'industriá de la porcelana aprofichèt aquelei conoissenças per impermeabilizar sei terralhas. Lei proprietats de combustion de certanei gas èran conegudas e èra possible d'utilizar de tubes de bambó per lo gardar avans utilizacion.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En particular, Taizong ordonèt la construccion d'unei monastèris dins lo relarg dei prats batalhiers per pregar per leis armas dei soudats mòrts pendent lei combats.
- ↑ (zh) Ji, Jianghong et al. (2005) Encyclopedia of China History (3 volumes) ; ISBN 7-900321-54-3, ISBN 7-900321-54-3; 7-900321-54-3.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Andrew, Anita N.; Rapp, John A. (2000), Autocracy and China's Rebel Founding Emperors: Comparing Chairman Mao and Ming Taizu, Lanham: Rowman & Littlefield, ISBN 0-8476-9580-8.
- (en) Benn, Charles (2002), China's Golden Age: Everyday Life in the Tang Dynasty, Oxford University Press, ISBN 0-19-517665-0.
- (en) Brook, Timothy (1998), The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China, University of California Press, ISBN 0-520-22154-0.
- (en) Chen, Yan (2002), Maritime Silk Route and Chinese-Foreign Cultural Exchanges, Peking University Press, ISBN 7-301-03029-0.
- (en) Cui, Mingde (2005), The History of Chinese Heqin, Renmin Chubanshe, ISBN 7-01-004828-2.
- (en) Eberhard, Wolfram (2005), A History of China, Cosimo, ISBN 1-59605-566-9.
- (en) Graff, David Andrew (2002), Medieval Chinese Warfare, 300–900, Routledge, ISBN 0-415-23954-0.
- (en) Harper, Damian (2005), China, Lonely Planet, ISBN 1-74059-687-0.
- (en) Kiang, Heng Chye (1999), Cities of Aristocrats and Bureaucrats: The Development of Medieval Chinese Cityscapes, Singapore University Press, ISBN 9971-69-223-6.
- (en) Kitagawa, Hiroshi; Tsuchida, Bruce T. (1975), The Tale of the Heike, University of Tokyo Press.
- (en) Levathes, Louise (1994), When China Ruled the Seas, Simon & Schuster, ISBN 0-671-70158-4.
- (en) Richardson, H. E. (1985), A Corpus of Early Tibetan Inscriptions, Royal Asiatic Society, Stephen Austin and Sons.
- (en) Shen, Fuwei (1996), Cultural flow between China and the outside world, Foreign Languages Press, ISBN 7-119-00431-X.
- (en) Steinhardt, Nancy Shatzman (2004), "The Tang Architectural Icon and the Politics of Chinese Architectural History", The Art Bulletin 86 (2): 228–254, DOI:10.2307/3177416, JSTOR 3177416.
- (en) Woods, Frances (1996), Did Marco Polo go to China?, Westview Press, ISBN 0-8133-8999-2.


text:
Sabadèl
Sabadèl[1],[2],[3] (oficialament en francés Sabadel-Lauzès) es una comuna de Carcin (Occitània), situada dins lo departament francés d'Òlt e la region d' Occitània .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Sabadèl sembla aparentat a d'autres : Sabadèl de la Tronquièra, Sabadell (Vallès occidental, Catalonha) e benlèu Sembadel (Naut Léger) e Samadèth.
Per Dauzat e Rostaing, que meton en relacion ambe Samadèth, es un nom escur, que derivariá d'un preceltic sab(b)-, a valor idronimica, e doble sufixe -at-ellum[4]. Gaston Basalgas n'es d'acòrdi e i apond l'influéncia del latin sabulum, sable; refusa la suposicion d'Ernèst Negre que ne fa un derivat del nom d'òme latin Sabodellus[5]. Gaston Basalgas nomena la comuna Sabadèl del Causse, traduccion de son nom francés abans 1918 Sabadel du Causse.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, reedicion Librairie Guénégaud, 1984
- ↑ Gaston Bazalgues, A la Découverte des Noms de Lieux du Quercy et des Communes du Lot, Les Éditions de la Bouriane et du Quercy, 2002, p. 120.


text:
Siguec justament un 16 de noveme. Ère er an 1989. Un batalhon de El Salvador assaltèc era UCA (Universitat Centreamericana) e s’emportèc era vida d’Ignacio Ellacuría, entre uns auti jesuïtes, ath delà de dues hemnes, testimònis incomòdes, « testimònis deth Crist viu » liberador des praubi.
D’alavetz ençà, eth sòn pensament e precisament eth sòn testimòni an devengut un puntau, ua parada obligatòria, ena aventura apassionanta dera teologia dera liberacion. Filosòf complèt de critica fondamentada, subergessec coma òme de patz en miei dera violéncia.
Fòrça cristians progressistes auem neurit es nòstes inquietuds intellectuaus damb es sòns concèptes (« violéncia estructurau », « Glèisa de liberacion », « teologia istorica », « teologia dera liberacion », dera que Gustavo Gutiérrez ei eth pair principau). Damb Ellacuría, auem comprenut qu’accion e contemplacion son indissociables, qu’era fe ei mòrta se non la pensam deth « present istoric » ençà.
Mès eth sòn legat non se base ena repeticion des sues tèsis, senon en hèr brotoar naues formes de teologia istorica ara lum des contèxti d’injustícia sociau, sigue en America Latina o enes païsi que coma eth nòste an de besonh dera aplicacion de politiques socialdemocrates de coesion entà garantir eth benèster des que demoren naues e melhors oportunitats.
Gràcies, Ellacu.


text:
Dordonha : la cultura nòstra, desvelopaira de territòris
L’associacion Occitània Creativa perpausa d’acompanhar los projiets de desvolopament territoriau per lo biais de la cultura occitana e dau patrimòni immateriau.
Dins una entrevista acordada a Òc Tele, l’ancian conselhier generau Joan Ganhaire parlava de Dordonha coma d’un departament « vièlh e paure ». Fasiá un tableu plan triste de queu país verdejant, charjat d’istòria e de patrimòni de tota surta. Sembla que la banda d’Occitània Creativa aja decidat de mostrar qu’en Dordonha, an pas tròp de moneda mas an d’idadas. Ven laidonc de crebar lo z-uòu aquela associacion mercé a cinc personas d’orizonts diferents dont dos ancians de l’Agencia Culturala Departamentala de Dordonha (François Lagorce e Christian Lavaud), una doctoranta (Alexia Charrier), una foncionària qu’i trabalha en benevòla (Line Simon) e una auto-entrepreneira en conselh juridic per las PME (Marie-Hélène Désert).
Se puesser salariar
A la seguida d’un Dispositiu Local d’Acompanhament (DLA) menat per l’agencia Sirventès (Cantal), se puessen far una idada d’un budget minimau per puesser trabalhar tranquilles : 150 000 euros per an. « Los se faudrà ganhar, çò nos ditz François Lagorce, coordinator d’Occitània Creativa, nos anem salariar progressivament, sus tres ans ». Per atenher aquel enjuec, a saupre ganhar pro de moneda per se puesser salariar, quela futura cooperativa aurà pro de servicis a prepausar a sos clients potenciaus... lo tot sens un centime de subvencion. « Per l’ensemble de las nòstras intervencions, utilizarem la lenga e la cultura occitanas entau coma lo patrimòni cultural immateriau (PCI) coma vectors de desvolopament territoriau » çò nos expliquet François Lagorce. Quò qui vòu dire que, per tot projiet de valorizacion de quilhs dos elements o alora de projiet de valorizacion d’un territòri en generau, los responsables d’Occitània Creativa se ne serviràn coma argument per conselhar las collectivitats, associacions, artistas, entrepresas o malhums culturaus que los contactaràn.
Fòto : la còla d'Occitània Creativa se vòu puesser salariar en tres ans. (DR)
Servicis divèrses
Poiràn tanben far un estudi o un diagnostic tocant a una politica territoriala per lo prisme de la lenga e de la cultura nòstras. Imaginem qu’una comuna o una intercomunalitat vuelha conéisser l’eficacitat de sas mesuras en favor de la lenga e dau patrimòni. Poirà sonar nòstra còla per saupre si a fachas las bonas chausidas dins aquel encastre. « Podèm tanben conselhar una collectivitat [infra-departamentala, NDR] qu’a enveia de lançar una politica en favor de la lenga, çò nos disset François Lagorce, dins las nòstras intervencions, ensaiam d’en primièr de comprendre las grandas linhas de la politica desirada puei d’explicar coma la concretizar. Nos interessarem pas unicament aus resultats lingüistics mas tanben aus resultats en termes de coësion sociala ». Per exemple, aculhissen queste mes daus jovents en servici civic que trabalharàn au prèp de Centres Comunals d’Accion Sociala (CCAS). Quilhs jovents son charjats de botar en plaça dau projiets o de las animacions au prep de personas annaditas. Occitània Creativa lor farà seguir daus moduls de formacion a la lenga e a la cultura nòstras per facilitar lo contacte, puei que devràn anar veire quelas personas vièlhas chas elas. A quò qui fau apondre un servici audiovisuau e la fabricacion de contenguts videò a caractèr promocionau. L’Agéncia Culturala Departamentala de Dordonha los a ja contactats per far cinc videòs-retrachs d’estructuras culturalas dins l’encastre d’un dispositiu dich « residéncia de l’art ».
Una cooperativa en devenir
Chadun de las personas engatjadas utilizarà son saber-far per valorisar la fasabilitat d’un projiet o bentot los ajudar a lo menar devers la reüssita. Demorarà una traça de la naissença d’aquela aventura puei que l’estudianta Alexia Charrier, doctoranta en geografia umana a l’universitat de Pau, mena sa tesi dins quel encastre, en far de « recèrca-accion ». Son subjiet correspond a l’airau de trabalh de l’estructura que l’aculhís puei que tòca au « biais que la lenga e la cultura occitanas entau coma lo patrimòni cultural immateriau pòden èsser mobilizats per facilitar la mutacion sociala d’un territòri rurau ». Lors operacions son pas en concurréncia emb d’autras estructuras. Insistissen sus la complementaritat. Se comptaràn sus lors pròprias fòrças, esitaràn pas a sonar los actors concernits per de reperatges, d’animacions e de coordinacion de las accions. « Nos asseguram d’associar aus projiets los actors que pòden constituir de ressorsas e velham que chadun d’entre ilhs i puessen contribuir dau mielh » çò indica Occitània Creativa sus son site internet. Definissen lor entitat coma una « cooperativa d’intelligencia territoriala », una faiçon poética de parlar d’una aisina au servici dau desvolopament locau e territoriau. Per lo moment, a l’estatut d’una associacion mas sos chapdaus an l’intencion de zo far evolucionar devers un estatut de Cop.47 (cooperativa, lei 47) que se pòt crear sens aver mestier de salariat. Quò qui es previst per la debuta de 2017. L’etapa seguenta, quand auràn desgatjat pro de moneda, serà de crear una SCOP (Societat Cooperativa Obriera de Produccion) que se pòt pas far nonmàs emb un equivalent de dos salaris a temps plen, au minimum. Se parla de lonja d’aur negre o d’aur blau. Emb tant de cervèus mes en relacion e marchant ensemble, se podrà dire que Dordonha es un país « d’aur gris » ! I
nf. : http://occitaniacreativa.org Tel. : 06 08 98 75 17.
- Publicat dens Économie


text:
L'activista aranesa e d'autres politicians catalans son enseguits pel referendum sus l'independéncia que se tenguèt lo 1r d'octòbre passat. Riscan 30 ans de preson.
L’èx-deputada occitana del Parlament de Catalonha Mireia Boya, de la CUP, anoncièt dimècres passat suls rets socials qu’aviá ja recebut la notificacion de la Cort Suprèma espanhòla, ont es mesa en examen per rebellion pr’amor del referendum sus l’independéncia de Catalonha e Aran que se tenguèt lo 1r d’octòbre passat. Boya o anoncièt en occitan sus son compte de Facebook del temps que sus Twitter repetiguèt los mots de l’entraïnaire de fotbòl Pep Guardiola quand presentèt la Copa d’Euròpa als suportaires del Barça del balcon del palais de la Generalitat estant. De mençonar que Guardiola fasiá una version de la famosa frasa del president Josep Tarradellas quand tornèt de l’exili.
A la diferéncia de la coordinatritz generala del PDeCAT, Marta Pascal, Boya, Gabriel e Rovira son pas encara cridadas davant lo jutge mas son solament informadas que son mesas en examen. Es probable que sián apeladas davant lo jutge en febrièr.
L’afar se coneissiá ja tre l’endeman de las eleccions al Parlament de Catalonha passadas, mas ara lor es arribada la notificacion oficiala que confirma l’enseguida contra las politicianas independentistas. Alara, Mireia Boya afirmèt que s’agissiá de venjança « sens cap de dobte ». Ara, Rovira deplora que l’escrich judiciari siá arribat qualques setmanas après que los mèdias coneguèron lo fach.
Lo jutge de la Cort Suprèma espanhòla, Pablo Llarena, qu’es lo qu’instrutz la procedura contra divèrses sobeiranistas acusats de rebellion, sedicion e malversacion de fonzes, decidiguèt lo 22 de decembre passat d’alargar l’enseguida a l’èx-deputada occitana de la CUP, Mireia Boya, e sa companha de partit Anna Gabriel, e tanben lo president Artur Mas e la secretària generala d’ÈRC, Marta Rovira ; la coordinatritz generala del PDECat, Marta Pascal, e la presidenta de l’Associacion de las Municipalitats per l’Independéncia, Neus Lloveras. Las nòvas investigacions judiciàrias se prononcièron en seguida del resultat de las eleccions en Catalonha e Aran qu’an tornat daissar una majoritat absoluda de las fòrças independentistas al parlament.
L’èx-deputada occitana e las autras politicianas catalanas riscan una pena de 30 ans de preson.
Lo jutge a tornat entendre los presonièrs politics
Una setmana après l’audicion del vicepresident de la Generalitat de Catalonha en preson, Oriol Junqueras, lo jutge entendèt ièr los presidents de las associacions independentistas, Jordi Cuixart e Jordi Sánchez —ara elegit deputat— en preson preventiva dempuèi lo 16 d’octòbre passat, e lo deputat elegit Joaquim Forn, ministre de l’Interior de la Generalitat de Catalonha, encarcerat dempuèi lo 2 de novembre passat.
La lei espanhòla lor permet de demandar d’èsser entenduts pel jutge tantes còps coma o voldràn, mas en vesent l’anar de las causas, i a paucas esperanças que sián meses en libertat.
Mentretant, qualques juristas espanhòls an manifestat lor malcontentament per la degradacion progressiva de l'estat de drech en Espanha, çò rapòrta VilaWeb.
Lo Jornalet


text:
HMS Dreadnought
Lo HMS Dreadnought foguèt un cuirassat de la marina militara britanica armat lo 2 de decembre de 1906. Dotat d'un blindatge, d'una poissança de fuòc e d'una velocitat sensa equivalent a son intrada en servici, revolucionèt la concepcion dei cuirassats e entraïnèt una importanta corsa ais armaments navaus entre lei grandei poissanças dau periòde, especialament lo Reiaume Unit e Alemanha. D'efèct, a respèct dei generacions precedentas de cuirassat, presentava mai d'un melhorament important :
- sa velocitat importanta (21 nòs), assegurada per de turbinas de vapor, li permetiá d'escapar ai tirs de torpilhas.
- son artilhariá principala (10 canons de 305 mm) aviá una poissança e una portada superioras a totei leis autrei naviris en servici.
- lo contraròtle dau tir èra assegurada per de telemètres optics permetent de melhorar l'observacion e la precision.
- lei luòcs de vida foguèron modificats per raprochar lei marins de son pòste (avans 1906, l'organizacion èra totjorn aquela de la marina de vela).
Naviri amirau de la Home Fleet britanica de 1907 a 1912, lo HMS Dreadnought venguèt rapidament obsolèt en causa de la construccion de cuirassats encara pus poderós. De mai, lei progrès dei torpilhas permetèron tornarmai ai torpilhaires e ai sosmarins de lo menaçar. Au començament de la Premiera Guèrra Mondiala, lo cuirassat èra donc solament naviri amirau dau quatren escadron de la Home Fleet. Durant lo conflicte, son accion principala foguèt la destruccion dau sosmarin alemand U-29 lo 18 de març de 1915. Participèt pas a la batalha de Jutlàndia en causa d'operacions de maintenança e foguèt desarmat en 1920 après lo conflicte.


text:
En Ondas de Domenja Lekuona dijaus lo 31 d’octobre a 8h lo ser e dimenge 3 de noveme a 11h sus Ràdio País.
Actualitat literària e edictoriau.
Las musicas d’En Ondas
* Altan Blackwater ‘Stór, A Stór, A Ghrá* Ani di Franco Knuckle down Callous* Daunas de còr AirEtèras Se jo sabiai volar* Velvet Underground faiçon de díser adiu a Lou Reed Run Run Run tirat d’un disc best off* Doctors de Trobar La Bèstia* Marcel Amont canta los poètas Gascons Xavièr Navarròt Adiu plana de Bedós* Vath d’Aspa Montanha sacrata Mon doç amic* Terje Rypdal If mountains could sing Dancing Without Reindeers
Like this:
Like Loading...
E n’ètz d’avís ? Ideas e experiéncias de simplicitat volontària a partatjar per Domenja Lekuona sus Ràdio País.
Difusion lo divès a 9h30 e lo dissabte a 5h lo vrèspe
Present de las boninas, las abelhas com las aperam a noste : la cera.
Like this:
Like Loading...
Rasims de Luna ua edicion excepcionaument supèrba que vatz saborar sus Ràdio País. Lo disc que data de 2008 (centenari de vaduda de Max Roqueta). Las presentacions que son signadas Franck Tenaille e Philippe-Jean Catinchi, las fotografias de Georges Souche e André Hampartzoumian.
Lo repertòri tirat de l’òbra de Max Rouquette qu’ei un envit a un viatge dens l’univèrs de l’autor. Los tèxtes que son extrèits de D’aicí mila ans de lutz, Lo Maucòr de l’unicòrn, Los saumes de la nuòch, Bestiari e Verd Paradís. L’edicion qu’ei assegurada per las Amistats Max Rouquette. La maqueta e lo visuau que son de Georges Souche. La votz e lo guide per la prononciacion qu’ei Rotland Pecout.Los compositors que son Laurent Audemard entà la clarineta, lo saxofòne (Fava Donnadieu), la bateria de Denis Fournier, entà la contrabaisha de Guillaume Seguron e Jakes Aymonino entà las votz de Nadine Gabard, Marianne Mazeau, Jakes Aymonino e Joan Francés Tisnèr.
Rasims de Luna qu’ei lo ueitau numèro de la colleccion de musica tà préner lo temps de Ràdio País.
Difusion e presentacion de musicas non trobaderas en ràdio (quitament sus Ràdio País) : espectacles concèptes, enregistraments en integralitat o espectacles en viu, principaument de musica occitana.
A 2h lo vrèspe lo dijaus e 4h lo vrèspe lo dissabte.
Produccion e presentacion Domenja Lekuona.
Like this:
Like Loading...
Escota a la demanda En Ondas D. Lekuona 19/09/2013 Eric Destout Le regard e l’homme sombre
L’escota a la demanda suu site de Ràdio País en prémer ací.
Eric Destout Le regard de l’homme sombre
© D. Lekuona
En ondas que’vs perpausa un encontre dab Eric Destout, actor de « Le regard de l’homme sombre » deu Petit Théâtre de Pain, encontrat a Hestiv’òc en aost de 2013.
En brac : actualitat editoriau Letras d’Oc, Per Noste, Reclams ; premsa occitana : La Setmana n° 935 e site electronic ; Fukushima (L’isla deu bonur o deu benastre) e lo suberfenix de Monju au moment deu tifon Man-Yi.
Las musicas d’En Ondas
* Sam Karpiena Extatic malenconia Lo camin de Morgiu
* Vaillant-Sette_Franzin Bèla naissença St Josèp
* Radiohead Hail of the thief 2+2=5 The lukewarm
* May Monday Midnight Macmaster
* Oilarrak BO5T Galway girl
* Brice Duisit Guilhem IX Farai un vèrs de dreit nient
* Nadine Gabard & Erik Baron Noches buenas La roza enflorese
Sonaus Joan Francés Tisnèr Crane airways.
Like this:
Like Loading...
En Ondas de Domenja Lekuona dijaus 17 a 8h lo ser e dimenge 20 d’octobre a 11h.
Unic invitat d’En Ondas : Maurici Romieu. Encontre dab un
joièr de la lenga entau « Diccionari d’expressions e locucions occitanas”.
Signat Maurici Romieu, ajudat per Andrieu Bianchi e Loís Gaubèrt que pareish en çò de Vent Terral. 740 paginas (dab quauque plaça tà las nòtas personaus). Tot en occitan que presenta sheis mapas color, la lista de las abreviacions e qu’ei completat per un indèx alfabetic, per un hòrt servider indèx nocionau, un glossari e ua bibliografia. Un libe editat tanben mercés a l’ajuda deu Centre National du Livre, de la Region Mieidia-Pirenèus e deu Conselh Generau de Tarn
Las musicas d’En Ondas
* Luc Aussibal Ici même Al ventre de la nuech
* Terje Rypdal If mountains could sing Genie
* Tenareze Arak La Velta
* Radiohead Com Lag 2+2=5
* Michaël Bisio Travel Music
Like this:
Like Loading...


text:
En dusau part d'emission D. Lekuona que prèsta la soa votz a Michel Bernard, jornalista a la revista alternativa "Silence” per dar reclam en partida a la soa esmalida pertocant l'informacion convencionau qui circula peus mèdias, sustot francés.
* Saps Sentits
* Familha Artús Drac Capitèni Salias
* Hitilh Live in Pluton Nosferatü extrèit
* Tom Waits Mule variations Eyeball Kid
En Ondas de Domenja Lekuona dimèrcs 6 a 21h, dijaus 7 a 14h e dimenge 10 d'abriu a 11h.
Dusau part de l'entervista consacrada aus "Fòrs et costumas de Bearn" publicats
en edicion bilingua per Joan Eygun a Camins fin de 2010.
Perditz vermelhas, hasans sauvatges o saumons becards autant de meravilhas de la natura com los maridatges, la medecina e autas activitats umanas dens la lectura d'articles deus Fòrs per Joan Eygun. Autant de meravilhas perdudas dens la zòna que pateish deus accidents nuclears en Japon despuish lo 11 de març passat. Ua zòna de mantuns milions de poblants tostemps pas evacuats, d'alhors que sorteishen de relhevar los soalhs de radioactivitat admetuda dens la neuritud e l'aiga... poblacion e sustot mainatges sacrificats... ua v e r g o n h a e l'indecéncia deu representant en nuclear francés qui passa a lor per har la reclama a l'EPR !
Las musicas d'En Ondas
* Christian Vieussens & Bernat Manciet Auròst Esquiç n° 9
* Dulzaineros del Bajo Aragón Armas, armas
* D. Frossard Vrenhadas JF Tisnèr cant De mossur de maitinats
* Familha Artús Òrb Pater deu Lop
* Trio Miyazaki Saiko Ryu no Mezame
* Tom Waits Mule variations Big in Japan
En Ondas de Domenja Lekuona dimèrcs 30 a 14h, dijaus 31 a 14h de març e dimenge 3 d'abriu
Que recebem a Joan Eygun per "Los Fòrs et costumas de Bearn", edicion e arrevirada qui establí, libe de 317 p. pareishut en 2010 encò de Camins (29 euros). Monument de l'istòria, deu dret bearnés autanplan com de l'istòria de la lenga que descobrim au briu de duas emissions d'En Ondas.
A Fukushima : 500 liquidators irradiats que son fatigats e... non veden pas a de bonas de relhèva a lusir ! A Chernobyl per har los sarcofagues que i anèn per detzenats de mila "volontaris", lhèu e serà açò qui calerà har e lavetz que denombraràn los morts 5, 10, 15, 30, ... ans après. Morts de Chernobyl enter liquidators e poblacions : 900 000 personas e mei en vint-e-cinc ans. ref. Le courrier 29/12/2010 Philippe Bach & Le monde diplomatique (dec. 2010 Alison Katz). (Chifra oficiau OMS en 2005 : 4 000 decès e en seguida d'acús de negacionisme que concedín 16 000 morts quan los recèrcs e balhan pròche deu 1 milion de morts !!! : l'OMS qu'ei ligat au lobby nuclear despuish 1959).
Las musicas d'En ondas :
*Jan Mari Carlotti Canta Aubanel, Bec, Bellaud Paire tout pouderous
* Rhabi Abou Khalil Journey to the center of an egg Natwasheh and Kadwasheh
* Rhabi Abou Khalil Journey to the center of an egg I'm better Off without you
* Trio Miazaki Sai-Ko Sai_Ko. Label Daqui.
En Ondas de Domenja Lekuona dimèrcs 23 a 14h, dijaus 24 a 14h e dimenge 27 de març
Joan-Pèire Lacomba dusau part de l'entertien qui a dat l'autor a Ràdio País entau son libe de poesia "Lo dever del vaure" prèmi Jaufre Rudel 2010, 115p. 13 euros. Meusac : Lo chamin de St Jaume, 2010. Nuclear au Japon : lo movement antinuclear au Japon qu'ei un deus mei determinats e organizat au monde. Lo gran deus jornalistas internacionaus que son estats raperats a lor... A noste la guèrra qu'a pres lo davant de l'actú mes que ratrapa N. Sarkozy dab la denonciacion per mantuns de l'acòrd nuclear de 2007... La gestion de Tepco que sembla contestabla e contestada.
L'ahar de Fukushima Daiishi qu'ei inedit e en cors. Non sembla pas a Windscale (sud Anglatèrra 1957 ), a Three Mile Island (EU 1979) o a Chernobyl (Ucraine 1986).
Criirad (comunicat 22/03/2011 en .pdf) suu site de Ràdio País article Tèrratrem, accidents nuclears au Japon, inedits e en cors
Las musicas d'En Ondas :
* Saps Sentits
* B. Combi Eschantis Faguèt talament freg
* Eric Fraj Es sus la Talvèra Joan Bodon
* Batle Mirrored Leyendecker
* Eric Fraj Vida Joan Bodon
* Tiburones Ras el Compas Recuerdo de Morón
* Patti Smith Tramp'n Gandhi
En Ondas de Domenja Lekuona dimèrcs 16 a 21h, dijaus 17 a 14h e dimenge 19 a 11h.
Que soi vertadèrament malurosa de verificar cada òra qui passa despuish divés 11 de març de 2011 e los eveniments devuts au tèrratrem e au tsunami que se'n seguí au Japon, que s'ageish d'ua catastròfa peu planeta e preus sons locataris : los umans.
Non sonque ua region deu monde que serà dens l'ivèrn nuclear per decennias mes tanben poblants per detzenats de milèrs que son dejà herits, morts o que'n seràn.
Lo planeta que'n patirà e òmis... qui'n moreishen dejà adara en se bàter contra lo huec nuclear que'n moriràn enqüèra devath deus uelhs cinics deus poderós dab la complicitat de mèdias pas a la hautor de la lor mission : informar.
La dusau part d'En Ondas qu'entamena ua conversacion dab Joan-Pèire Lacomba, autor de "Lo dever del vaure : le devoir de l'abîme". Aqueste recuelh de poesia en version bilingua qu'ei pareishut au Chamin de Sant Jaume (Roier 87380 Meusac). Ua conversacion qui averam lo plaser e l'avantatge de perseguir la setmana per viéner. (Prèmi Jaufre Rudel 2010)
Las musicas d'En Ondas :
* Lluis Llach Inedit Campanades a mort 1991
* J.S. Bach Violin concerto n° 1 en La minor per Hilary Hahn Jeffrey Kahane Los Angeles Chamber Orchestra
* Jan dau Melhau Lo diable es jos la pòrta Eschantits dab Bernat Combi
* Violons Limousins Jan dau Melhau Ab'aqui praubes dròlles Lo cocut e l'irondela & Lo darrèr jorn de l'an