text:
Joana d'Arc
Joana D'Arc (vèrs 1412, Domrémy - 30 de mai de 1431, Rouen) es una cap militar francesa de la premiera mitat dau sègle XV e una santa de la Glèisa Catolica Romana. Nascuda dins una familha de païsans de Lorena, capitèt de rescontrar Carles VII puei de dirigir l'armada francesa còntra lei fòrças d'Anglatèrra e de Borgonha pendent la Guèrra de Cent Ans. Entre 1429 e 1430, averèt unei batalhas permetent d'arrestar lei progrès anglés en direccion dau centre de França e de sacrar oficialament lo rèi Carles VII a Reims. Après aquelei succès, foguèt capturada e liurada ais Anglés qu'organizèron un procès per mascariá e la condamnèron au lenhier. Foguèt cremada a Rouen en 1431.
Pasmens, maugrat sa mòrt, son accion permetèt lo redreiçament decisiu de la situacion militara francesa durant la Guèrra de Cent Ans que va s'acabar per la victòria finala de Carles VII en 1453. Après lo succès francés, son procès foguèt annulat per lo papa Calixte III en causa d'irregularitats tre 1456 e un jutjament novèu li donèt l'estatut de martir. Dins lo corrent dau desvolopament dau nacionalisme au sègle XIX, Joana d'Arc e son accion dins lo sauvament de l'unitat de França en fàcia d'Anglatèrra venguèt l'objècte de divèrsei mites. A partir de 1869, lei Catolics francés, sostenguts per unei grops politics dau país, demandèron sa canonizacion que foguèt prononciada en 1920.
Somari
- 1 Naissança, jovença e educacion
- 2 Contèxte politic
- 3 Carriera militara
- 4 Procès e execucion
- 5 La revision dau procès e la canonizacion
- 6 Consequéncias de son òbra
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
Naissança, jovença e educacion[modificar | modificar la font]
Joana d'Arc es probablament nascuda en 1412 en bastida familhala de son paire a costat de la glèisa de Domrémy, vilatge situat dins lei marchas de Champanha, de Bar e de Lorena. Son paire èra dich Jacques d'Arc e sa maire Isabelle Romée. En fòra Joana, la familha teniá cinc autreis enfants. Durant sa jovença, Joana èra descricha coma fòrça piosa. Lei testimònis de sei vesins durant sei procès raportan que Joana realizava de trabalhs dins l'ostau coma leis activitats domesticas, lo filatge de la lana e dau canebe, l'ajuda per lei meissons e, de còps, per la gàrdia dau bestiau. D'un biais generau, son enfança es pas diferenta d'aquelei deis autrei filhas dau vilatge.
Se fau notar que la preséncia de la particula dins son nom indica ren a prepaus d'una origina nobla car una particula pòu èstre utilizada tant per de roturièrs o de nobles. De mai, dins lei documents contemporanèus, lo nom de la familha es escrich d'unei biais diferents coma Day, Tare o encara Tarc.
Contèxte politic[modificar | modificar la font]
A la naissança de Joana d'Arc, lo reiaume de França èra fòrça afeblit per la foliá dau rèi Carles VI e la guèrra civila entre Armanhac e Borgonha. Aquela situacion permetèt ais Anglés d'Enric V d'atacar dins lo nòrd de França que son armada foguèt esquichada a Azincourt lo 25 d'octòbre de 1415. La presa de París en 1420, la patz de Troyes, tanben signada en 1420, e l'aliança ambé Borgonha decidiguèron de faire dau rèi anglés l'eiretier de Carles VI. En 1422, a la mòrt quasi simultanèa d'aqueu darrier e d'Enric V, lei camps francés e anglés proclamèron donc rèi lor pretendent : Enric VI per leis Anglés e lei Borgonhés e Carles VII, replegat a Borges, per lei Francés.
Carriera militara[modificar | modificar la font]
La carriera militara de Joana d'Arc foguèt relativament brèva de 1429 a 1430. Pasmens, maugrat sa revirada finala e sa captura, ocupèt una plaça importanta dins lo redreiçament francés dei darriereis annadas de la guèrra gràcias au succès decisiu de sa campanha per liberar Orleans, replegar la contra-ofensiva anglesa sus lo Léger e permetre lo sacre de Carles VII a Reims.
« L'Apèu »[modificar | modificar la font]
Vèrs 1425, dins lo contèxte de la revirada francesa de la patz de Troyes, Joana acomencèt d'ausir lei votz d'àngels e de sants li donant l'òrdre d'anar en França per replegar leis Anglés e sacrar lo daufin Carles VII a Reims. Espaurida e persuadida que son sèxe e son temps rendián aquela mission, assaièt de resistir a aquel apèu. Pasmens, lei votz venguèron mai importantas après lo començament dau sètge d'Orleans e Joana finiguèt per fisar son secrèt a son cosin que la conduguèt pròche de Robert de Baudricourt, capitani de Vaucouleurs. Après un premier refús, acceptèt de li donar una espasa e una escòrta per anar a la fortalesa reiala de Chinon.
Presentacion au rèi Carles VII[modificar | modificar la font]
Abilhada de vèstits d'òme sus lo conseu de sei votz, Joana e son escòrta agantèt Chinon lo 23 de febrier de 1429. Lo rèi acceptèt de la recebre en causa d'una profecia annonciant la pèrda dau reiaume en causa de l'accion d'una frema, probablament Elisabeta de Bavièra, e son sauvament per una verge. Escondut entre lei membres de sa Cort, Carles VII foguèt subran reconegut per Joana que capitèt de lo convéncer de sa legitimitat après una entretenança secrèta.
Puei, Joana deguèt faciar una comission de teologians pendent tres setmanas que confirmèron l'autencitat de sa fe e un grop de matronas verifiquèt de son caire sa virginitat per demostrar son abséncia de relacions amb un demòni. Foguèt donc autorizat d'anar a Tors. I recebiguèt una espasa e una armadura e Carles VII la mandèt vèrs Orleans amb un carreg d'avitalhament.
La liberacion d'Orleans e la campanha sus lo Léger[modificar | modificar la font]
Sota la direccion de Joana d'Arc, lei tropas reialas formant lo convòi d'avitalhament arribèron dins la region d'Orleans en abriu de 1429. Lo 29, capitèt d'intrar dins la ciutat onte foguèt aculhit per Jan d'Orleans, futur còmte de Dunois, e una fòga estrambordada. Joana ganhèt pauc a pauc la fisança dei capitanis comandant la garnison e motivèt lei soudats francés constrenhent leis Anglés a la retirada après una tièra d'assauts replegadas lei 7 e 8 de mai. Après aqueu succès, foguèt cargada de la presa dei plaças tengudas per leis Anglés a l'entorn d'Orleans amb una armada dirigida per lo duc d'Alençon. Dins lo corrent dau mes de junh, lei Francés capitèron de conquistar Jargeau lo 12 onte foguèt capturat lo duc de Suffolk, lo pònt de Meung lo 15 e Beaugency lo 17. Lo 18, l'armada de secors anglesa de John Fastolf (5 000 combatents) foguèt anientada per solament 2 000 òmes a Patay. Aquela campanha sus lo Léger marquèt lo començament dau redreiçament francés que perdiguèron unei milièrs de soudats que son còrs d'elèit d'arquiers, la reputacion d'invencibilitat de sei fòrças e foguèron pas capables de mandar de renfòrç per empachar l'avançada de Carles VII vèrs Reims.
La campanha vèrs Reims e lo sacre dau rèi[modificar | modificar la font]
Gràcias au succès de la campanha de la Léger e au sostèn entosiasta d'aquelei qu'èran convencuts per l'aspèct miraculós, Joana capitèt de constrénher lo Conseu reiau d'acceptar l'organizacion d'una expedicion vèrs Reims per sacrar oficialament lo rèi Carles VII. Gràcias a la diplomàcia reiala que capitèt de neutralizar lei fòrças de Borgonha[1], l'armada francesa partiguèt de Gien lo 29 de junh de 1429 e rescontrèt gaire d'oposicion. Troyes capitulèt lo 10 de julhèt, Chalons lo 14 e Reims lo 16. Lo 17, se debanèt lo sacre de Carles VII que demostrèt sa legitimitat e obtenguèt rapidàment lo raliment de divèrsei províncias.
Lo sètge de París e sa captura[modificar | modificar la font]
Après lo succès de Reims, Joana d'Arc e Carles VII se devesiguèron a prepaus de la politica d'adoptar. La premiera desirava contuniar l'ofensiva militara còntra leis Anglés, especialament dins la region de París. Pasmens, lo segond preferiguèt d'en premier negociar la patz ambé Felipe de Borgonha per rompre l'aliança entre lei Borgonhés e leis Anglés. En consequéncia, Joana d'Arc veguèt sei mejans militars demenir après la dispersion de l'armada reiala lei 21 e 22 de setembre de 1429. Son ataca còntra París foguèt donc replegada e Joana i foguèt bleçada per una sagita. Puei, son expedicion còntra La Charité-sur-Loire s'acabèt tanben per una revirada en decembre de 1429 maugrat la conquista de Saint-Pierre-le-Moûtier. Aquelei desfachas afebliguèron un pauc son prestigi mai empachèt pas lo rèi de li donar sei letras de noblesas lo 24 de decembre.
En abriu de 1430, obtenguèt lo drech de participar ais operacions mandadas còntra Melun, Lagny e Senlis. Pasmens, poguèt pas evitar la capitulacion de Soissons. Assaièt donc sauvar Compiègne onte capitèt d'intrar ambé de renfòrç lo 23 de mai. Pendent la serada, decidiguèt de menar un assaut còntra lei Borgonhés que deguèron recular. Dins aquò, l'arribada de tropas anglesas inversèt l'eissida de la batalha. La panica entraïnèt la retirada dei Francés e Joana foguèt capturada per un arquier picard au servici d'un chivalier borgonhés que la donèt tanlèu a Jan de Luxemborg. Aqueu darrier la vendiguèt ais Anglés.
Procès e execucion[modificar | modificar la font]
Après sa captura, leis Anglés decidiguèron d'eliminar d'un biais resclantissant una enemiga jutjada tróp perilhosa. Coma lei populacions de l'epòca èran fòrça religiosas, foguèt donc decidit de demostrar que sei visions èran faussas e inspiradas per lo demòni avans de l'executar. Per aquò, un procès religiós trucat foguèt organizat que s'acabèt per de condamnacions multiplas (mascariá, eresia...) e una condamnacion au lehier.
Lo tribunau[modificar | modificar la font]
Per dirigir lo tribunau cargat de jutjar Joana d'Arc e s'assegurar dau resultat de sei deliberacions, lo duc de Bedford chausiguèt Pierre Cauchon qu'èra un òme de fisança deis Anglés e aviá una legitimitat sufisenta per reünir un tribunau religiós. D'efèct, partisan dei Borgonhés tre l'annada de 1413, venguèt un sostèn fòrça decidit deis Anglés a partir de 1420. Èra tanben un membre famós de l'Universitat de París e l'evesque dau diocèsi de Beauvais onte Joana foguèt capturat. Poguèt donc se declarar competent per menar lo procès e obtenir lo drech de desplaçar lo sèti dau tribunau a Rouen car lei Francés l'avián caçat de sa vila. Per compausar lo rèsta dau tribunau, Cauchon cridèt Jean Lemaître, vice-inquisitor de França, Jean d'Estivet cargat de l'accusacion, Guillaume Manchon e Guillaume Colles, dos notaris cargats de la redaccion dei verbaus e un seissantenau de conselhers chausits entre de clercs o entre seis amics.
L'instruccion[modificar | modificar la font]
L'instruccion dau procès se debanèt dau 9 de genier au 26 de març de 1431 sota la direccion de Jean Beaupère puei de Jean de La Fontaine. Sensa avocat, Joana deguèt respòndre ai questions de l'accusacion. I mostrèt un sen e un esperit critic importants. I afirmèt la realitat de sei votz e se mostrèt convencuda per l'autenticitat de sa mission. De mai, èra diferenta deis eretics qu'èran alora relativament nombrós en causa de la crisi deis institucions religiosas entraïnada per lei combats. Sa virginitat foguèt tanben confirmada per un grop de matronas. Finalament, 70 accusacions foguèron formulada còntra ela. Lei principalas èran l'imaginacion messorguiera d'aparicions e de revelacions divinas, lo pòrt de vèstits masculins e lo refús de reconéisser l'autoritat eclesiastica terrèstra.
La condamnacion e l'execucion[modificar | modificar la font]
Lo procès acomencèt oficialament lo 23 de febrier de 1431 e l'accusasion i foguèt presentada lo 28 de març per Jean d'Estivet. En fàcia dei refutacions de Joana, un resumit de 12 articles, que son contengut li foguèt pas presentat, foguèt finalament adoptat lo 2 d'abriu. Lei jutges decidiguèron donc d'utilizar la tortura per obtenir d'avoacions. Lo 9 de mai, un premier assai mau capitèt car Joana signèt un acte de retractacion anticipada deis elements dichs sota la tortura. En revènge, lo 24, una ceremonia d'exposicion publica lònga, umilianta e escagassanta permetèt a Pierre Cauchon d'obtenir la signatura d'una formula d'abjuracion. Joana i reconoguèt seis errors especialament lo pòrt de vèstits d'òmes. Foguèt adonc condamnada a perpetuitat.
Foguèt donc tornarmai remesa ais Anglés. Dins de circonstàncias mau conegudas (lei soudats anglés li aurián donat solament de vèstits masculins), Joana se retractèt lo 27 de mai e foguèt declarada eretica e relapsa lo 29. Foguèt donc condamnat au lenhier e cremada lo 30 a Rouen. Per s'assegurar que venguèt pas l'objècte d'un culte popular, lo còrs e sei rèstas foguèron brutlats tres còps e lei cendres escampilhadas dins la Sèina.
La revision dau procès e la canonizacion[modificar | modificar la font]
Après la disparicion de Joana d'Arc, son procès se revirèt còntra seis autors. Au contrari, Joana venguèt un mite popular e un martir per la populacion francesa. La realizacion de sei profecias de la desfacha anglesa en 1453 li donèt un prestigi immens e entraïnèron rapidàment la revision de son procès de 1431.
La reabilitacion[modificar | modificar la font]
Après una premiera enquista sensa resultat en 1452, Joana d'Arc va venir l'objècte d'un procès de reabilitacion demandada per sa maire e ordonat per lo papa Calixte III. Un segond procès foguèt donc organizat a Rouen a partir de decembre de 1455. La màger part dei caps dau premier procès èran ja mòrts e la revision s'acabèt donc aisament per una senténcia de reabilitacion lo 7 de julhèt de 1456 prononciada per l'archevèsque de Reims.
Lei mites[modificar | modificar la font]
Durant sa vida e leis annadas seguentas sa mòrt, Joana es venguda l'imatge dau sentiment nacionau francés e l'esperança de la populacion francesa alassada per la guèrra e generalament desirosa de veire la victòria dau rèi Carles VII. Tre 1429, de testimònis li rendiguèron omatge. Après la guèrra, venguèt una eroina e un membre major dau mite fondator de França que sa remembrança foguèt regularament utilizada. Au sègle XVI, venguèt una eroina catolica pendent lei guèrras de religion francesas. Après un declin relatiu ai sègles XVII e XVIII, lo nacionalisme francés dau sègle XIX va la confirmar, magerament pendent lei guèrras còntra Alemanha coma una eroina nacionalista e santa. D'efèct, lei partits d'esquèrra foguèron generalament sensibles a seis originas popularas e lei partits de drecha insistèron mai sus sei costats religiós e salutós per lo país pendent un periòde de crisi.
La canonizacion[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XIX, l'importància dau mite de Joana d'Arc en França entraïnèt la demanda de sa canonizacion per uneis òmes politics francés sostenguts per una partida granda de la populacion. En causa dei crisis diplomaticas entre França e Vatican au començament dau sègle XX (lèi de separacion de l'Estat e de la Glèisa en 1905...), lo procès de canonizacion foguèt lòng. En 1909, Joana foguèt beatificada e finalament canonizada en 1920. Venguèt tanben una Santa Patrona segondària de França. A l'ora d'ara, fa partida dei sants pus populars de la Glèisa Catolica.
Consequéncias de son òbra[modificar | modificar la font]
Lei consequéncias principalas de l'òbra de Joana foguèron militaras e subretot politicas. D'efèct, sa tièra de victòrias permetèt d'arrestar lei progrès anglés vèrs lo sud dau país e permetèt de metre fin au mite de l'invencibilitat dei soudats anglés e de motivar la populacion e lei soudats francés resignadas per l'abséncia de succès importants còntra leis Anglés dempuei la mòrt de Carles V en 1380. Pasmens, lei consequéncias politicas dau sacre de Carles VII foguèron encara mai importantas car permetèron de confirmar la legitimat dau rèi, d'annular lo tractat de Troyes donant lo reiaume de França a la dinastia anglesa e d'acomençar la rompedura de l'aliança entre Anglatèrra e Borgonha. Ansin, a partir d'aquela rompedura en 1436, leis Anglés foguèron obligits de se defendre e foguèron pauc a pauc replegats per una armada francesa ben organizada e dirigida per lei capitanis de Carles VII que la màger part aviá combatut ambé Joana d'Arc.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ L'aliança entre Anglatèrra e Borgonha èra estat fragilizada per una tièra d'escaramochas e será finalament rompuda en 1436.


c: text/html

text:
Utilizaire:Cedric31
S'accedissètz a aquesta pagina sus un site autre que Wikipèdia, aquò vòl dire que sètz sus un site miralh o un site que fa de reütilizacion de contenguts. Prenètz nòta qu'es possible qu'aquesta pagina siá pas a jorn e que la persona identificada a probablement pas cap d'afiliacion amb lo site ont vos trobatz. L'original d'aquesta pagina se tròba sus http://oc.wikipedia.org/wiki/Utilizaire:Cedric31 .
- Utilizaire Òme
- Utilizaire Tèrra
- Utilizaire demòra Euròpa
- Utilizaire demòra França
- Wikipedian d'Occitània
- Utilizaire demòra Lengadòc
- Wikipedian demòra Tolosa
- Wikipedian utilizant lo dialècte lengadocian
- Burocrata Wikipèdia
- Administrator Wikiccionari
- Administrator Wikilibres
- Patrolha RC
- Utilizaire lengas
- Administrator Wikipèdia

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1
Aquesta pagina concernís l'an 1 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
- Tèrra : Populacion d'aperaquí 252 milions d'individús.
- Cristianisme : l'annada 1 es l'anno Domini, marca lo començament de l'èra crestiana. La causida d'aquesta annada de referéncia es estada efectuada en 523 pel monge Dionysius Exiguus que calculèt la data de la naissença de Jèsus Crist. Aqueste resultat es subjècte a de nombrosas polemicas, e un estudi aprofondit dels Evangèlis daissa pensar que sa naissença seriá anteriora de 3 a 5 annadas.
- Cristianisme : Evangèli segon Matieu : massacre dels innocents.
- Bodisme : Introduccion en China.
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- Roma : Eleccion dels consuls Gaius Caesar e Lucius Aemilius Paullus.
Mond[modificar | modificar la font]
- Armenia : Coronament de l'emperaire roman August coma rei Ariobazano II.
- China : Començament del renhe de l'emperaire Pingdi de la dinastia Han e començament de l'èra Yuanshi.
- China : Don a títol postum per Confucius del títol de senhor Baochengxun Ni.
- Etiopia : Creacion (data aproximativa).
Arts[modificar | modificar la font]
- Literatura : Ovidi escriu Las Metamorfòsis.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- Roma : Arribada de la seda.
- Roma : Utilizacion de vitras de veire despolit.
- Empèri Roman : Construccion de l'aqüeducte Aqua Alsienta.
- Construccion d’un pòrt artificial a Portus, prèp d’Ostia.
- Israèl/Aifa : Construccion del primièr grand pòrt artificial en mar dobèrta a la demanda d'Eròde lo Grand.


text:
Cotèl
Un cotèl (var. cotèth, cotèu, coteu) es un instrument que s'emplega per copar de causas. Es bastit d'una lama talhadissa, abitualament de metal, unida a un margue de fusta o d'un material autre.
L'òme a utilizat de cotèls o d'aisinas semblantas dempuèi de temps preïstorics. Los primièrs cotèls emplegats se faguèron amb de pèira o de cana. Son encara utilizats de cotèls de bambó dins de tribús preïstoricas d’Africa e de Polinesia.
Amassa amb la forqueta e lo culhièr, es una de las aisinas que s'emplegan abitualament per manjar, almens dins la civilizacion occidentala. Segon l'etiqueta, lo cal agantar amb la man drecha, en utilizar l'esquèrra per la forqueta.
Lo cotèl en cò nòstre[modificar | modificar la font]
La fabricacion industriala de cotèls èra plan espandida dins los airals de La Guiòla (Roergue), de Tièrn (Auvèrnha) e de Sauvatèrra (Roergue). La fabricacion mai anciana es la de Tièrn que sembla de remontar fins al sègle XV. Pasmens lo cotèl de Laguiòla es lo mai conegut e es apreciat dins totes los recantons d'Occitània. Seriá sortit aqueste cotèl cap a 1829 en s'inspirar d'un modèl de cotèl catalan portat al país pels migraires.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
-376
Aquesta pagina concernís l'an -376 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Eleccion dei tribuns de la plèba Caius Licinius Stolon e Lucius Sextius Lateranus que prepausèron una tièra de reformas politicas, socialas e economicas per melhorar la vida dei plebèus. L'objectiu èra de partejar lo poder suprèm entre patricians e plebèus, de luchar còntra la presa de contraròtle progressiva dei tèrras agricòlas de l'ager publicus per lo patriciat e de demenir la pression dei dèutes de la plèba. Lei mesuras principalas prepausadas foguèron lo restabliment dau cònsolat amb un cònsol elegit au sen de la plèba, la defensa d'ocupar mai de 500 jugeras sus l'ager publicus e una durada suplementària per pager lei dèutes. Lo patriciat refusèt aquelei reformas e lei dos tribuns utilizèron son drech de vetò totei leis eleccions franc d'aquelei dei tribuns onte foguèron tornarmai elegits.


text:
Bretanha (istorica)
Bretanha (en breton Breizh o Ledav, en galò Bertaèyn) es lo país de la cultura bretona e del pòble breton, a l'oèst d'Euròpa, dins una peninsula que s'espandís sus 240 km e que penètra dins l'Ocean Atlantic entre la Marga al nòrd e lo golf de Gasconha al sud.
Lo gentilici es breton -a.
- Formèt lo Ducat de Bretanha, a passat temps independent, considerat coma lo brèç de la nacion bretona, puèi vengut una província del reialme de França.
- Uèi una de las 22 regions de França se nomena "Bretanha". Aquela Bretanha administrativa, creada pel govèrn de Pétain pendent la Segonda Guèrra Mondiala, compren los 80% de l'ancian Ducat de Bretanha (departaments de Mor-Bihan, Ille et Vilaine, Còstas d'Arvòr e Finistèrra). Los 20% que demòran apertenon a l'ora d'ara al departament del Léger Atlantic que forma una partida de la region dels Païses de Léger amb per prefectura Nantas, qu'èra la capitala istorica del Ducat de Bretanha.


text:
Surf
Lo surf es un espòrt nautic que consistís a lisar amb una pòst per las èrsas. Es practicat mai que mai en riba de mar, mas tanben en plena mar, o pus anecdoticament pels flumes a l'escasença dels mascarets.
Lo surf es una activitat populara demest los joves occitans de la còsta gascona, e mai generalament demest los joves del mond entièr.
Las doas classificacions màgers al dintre de l'espòrt rebaton la diferéncia dins lo dessenh de las pòstes de surf: lo longboarding, qu'utiliza de pòstes longas, e lo shortboarding, qu'utiliza de pòstes pichonas.
Somari
Surf e occitan[modificar | modificar la font]
Demest l'avalancha de tèrmes angleses, l'occitan contribuís al lengatge del surf, particularament amb los mots occitans que son mascaret e baïna.
Lo surf en Occitània[modificar | modificar la font]
Occitània es una de las destinacions màgers del torisme surfaire gràcias a la còsta oèst del país ribejada per l'Ocean Atlantic. L'estacion balneària landesa de Òssagòr es conegut dels surfaires e amators de surf del mond entièr, especialament en Japon e en Austràlia.
Surf e culturas localas[modificar | modificar la font]
Lo surf es fòrça practicat dins païses que una cultura locala fòrta, e mai foguèsse minoritària o minorizada, es notabla. Aital de las culturas aborigènas en Austràlia, maòri en Nòva Zelanda, papó en Papoa-Nòva Guinèa e pus generalament dins las illas micronesianas, polinesianas, a Hawaii, en Occitània e Cornoalha. Arriba que d'unas ceremonias de remesa de trofèu una atencion particulara siá facha a la cultura locala
Los luòcs de surf occitans[modificar | modificar la font]
La terminologia anglesa que s'es impausada dins la part màger de las lengas utiliza lo mot spot per destriar una part de plaja d'una autra. Aicí nos contentam amb lo nom de las comunas occitanas que i se pòdon trobar un nombre bèl d'aqueles spots. Convendriá de destriar aqueles tròces de plaja entre los que las èrsas se copan sus un tèu d'arena (beachbreak en anglés) e los que las èrsas se lèvan contra una poncha rocassosa (pointbreak en anglés). La tipologia surfaira inclutz tanben los luòcs que las èrsas se lèvan en rason d'estèu de coralh (reefbreak en anglés).


text:
Cloroplast
Lo cloroplast qu'ei un organet de la cellula vegetau on e's realiza la fotosintèsi mercés a la lutz e aus pigments clorofilians. A travers de la fotosintèsi, lo cloroplast que produseish moleculas d'ATP qui serveishen de hont d'energia qui neureishen las reaccions bioquimicas de la cellula.
Un cloroplast que possedeish ua membrana dobla (com las mitocondrias) e donc un espaci enter ambz. Lo mitan liquid contiengut dens la membrana iterna que s'apera l'estròma).
Dehens l'estròma que's pòt trobar ua petita molecula d'ADN aperada justament ADN cloroplastic. Aqueth ADN que pòt estar arrevirat en proteïnas utilizadas peu cloroplast. Per aquesta rason, l'estròma que contien ribosòmas (los sosorganets qui realizan la sintèsi de las proteïnas). L'autonomia genetica deu cloroplast qu'ei petita, totun, e la màger part de las soas proteïnas que son codadas per l'ADN deu nuclèu.


text:
Trauc negre
Un trauc negre es una region de l'espaci temps que sa gravitat empacha tota forma de matèria o de raionament de s'escapar. La teoria de la relativitat generala predís qu'un objècte amb una massa pron importanta es capable de deformar l'espaci temps e de formar un trauc negre. A l'entorn, una superficia, dicha orizont deis eveniments, es definida matematicament per la zòna ont un objècte o un rai serà irresistiblament atirat per la gravitat dau trauc negre. Es dich "negre" perqué l'orizont deis eveniments rebat ges de raionament e apareis donc totalament negre.
Lo concèpte d'un objècte tant massiu que la velocitat de liberacion sigue superiora a la velocitat de lutz foguèt estudiat per lo premier còp au sègle XVIII per John Michell e Pierre-Simon de Laplace. Au sègle XX, l'idèa foguèt tornarmai estudiada per Karl Schwarzschild en 1916 ambé la teoria de la relativitat generala. Sei resultats foguèron lòngtemps considerats coma una curiositat matematica fins ais annadas 1960. Vèrs aqueu periòde, lo desvolopament de l'estudi teoric mostrèt que lei traucs negres èran un tipe de solucions genericas de la relativitat generala. De mai, la descubèrta per leis astronòms d'estèlas de neutrons suscitèt un reviure d'interés per l'estudi deis afondraments gravitacionaus.
Lei traucs negres de massas estellaras se formarián durant l'afondrament d'estèlas a la fin de son cicle de vida. Après sa formacion, lo trauc negre pòu contuniar de créire ne'n absorbent de matèria situada dins seis environs. L'existéncia de mecanismes de fusion de trauc negre es admesa permetent d'explicar l'existéncia de traucs negres que sei massas van d'unei desenaus a unei milions de massas solaras. A l'ora d'ara, se considera generalament que lo centre de la màger dei galaxias es ocupat per un trauc negre supermassís.
Pasmens, maugrat son caractèr invisible, lo trauc negre es capable d'interagir ambé lei còrs e lo raionament de seis environs. La matèria qu'es atirada vèrs lo centre dau trauc negre forma generalament un disc d'acumulacion que tèn una temperatura auta en causa dei tuerts entre particulas e donc un raionament fòrça important. Una autra forma d'interaccion es la consequéncia de l'influéncia de la gravitat dau trauc negre sus d'objèctes vesins. Aquò permet generalament ais astronòms de calcular la massa dau trauc negre.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Proprietats e estructura
- 3 Formacion e evolucion
- 4 Observacions
- 5 Questions dubèrtas
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Desvolopament de la nocion de trauc negre[modificar | modificar la font]
L'emergéncia de la nocion de trauc negre foguèt liada a la question de saber se la lutz podiá èstre influenciada o non per la gravitat coma una particula. Au sègle XVII, aquela question pertocava lo debat pus generau sus la natura de la lutz. Segon Newton, la lutz èra corpusculara mentre que, per Huygens, èra ondulatòria e sensa massa. Coma la finitud de la velocitat de la lutz e lo concèpte de velocitat de liberacion èran coneguts, se podriá imaginar l'existéncia d'objèctes pron massís per tenir una velocitat de liberacion superiora a la velocitat de la lutz.
Lo premier que la formulèt foguèt lo geologòg e astronòm amator anglés John Michell dins un article mandat en 1783 a la Royal Society. I explicava que, maugrat l'aspèct negre e donc invisible d'aquelei còrs, èra possible de'n detectar la preséncia gràcias ais interaccions gravitacionalas. Pasmens, sa teoria aguèt gaire d'ecò.
En 1796, l'idèa foguèt tornarmai desvolopada per Pierre-Simon de Laplace dins son libre Exposition du Système du Monde (en occitan « Exposicion dau Sistèma dau Monde ») : « Un astre luminós, de la mema densitat que la Tèrra, e que son diamètre serà 250 còps pus grand que lo Soleu, permetriá pas, en vertut de son atraccion, a sei rais de venir fins a nosautres. Es donc possible que lei còrs luminós pus grands de l'Univèrs pòscan, per aquela rason, èstre invisibles ». Dins aquò, coma per Michell, aquela teoria suscitèt lo scepticisme dei contemporanèus. De mai, au començament dau sègle XIX, leis experiéncias de Young e Fresnel entraïnèron l'abandon de la teoria corpusculara. Ansin, a partir de la tresena edicion de son libre, Laplace levèt son passatge sus lei traucs negres e lo concèpte foguèt oblidat fins au sègle XX.
L'apòrt de la relativitat generala[modificar | modificar la font]
La publicacion en 1915 de la teoria de la relativitat generala per Albert Einstein modifiquèt prefondament la concepcion classica de la gravitacion e dei proprietats de l'estructura de l'Univèrs. D'ara endavant, l'espaci es plus considerat coma una entita absoluda mai coma una estructura sopla deformada per la matèria car lo temps e son debanament son afectats per la preséncia de matèria. De mai, la complexitat deis equacions de la relativitat generala èra tant malaisada de resòuvre qu'Einstein espereu foguèsse sceptic quant ai possibilitats de'n trobar de solucions exactas. Pasmens, solament quauquei mes après la publicacion de la teoria, lo fisician alemand Karl Schwarzschild capitèt de calcular una solucion capabla de descriure lo camp gravitacionau exterior d'una distribucion de massa de simetria esferica. Aquela solucion podiá tanben èstre utilizada en l'abséncia de matèria : existía totjorn un camp gravitacionau, que son comportament èra similar a aqueu de la gravitacion universala, mai au centre de la distribucion de massa se situava un ponch, dich singularitat gravitacionala a l'ora d'ara, onte la gravitacion èra infinida. A l'entorn d'aqueu ponch, se troba tanben una zòna onte certanei paramètres de descripcion dau camp gravitacionau èran plus definits. Aquò es lo modèl utilizat per descriure un trauc negre mai, a l'epòca, Einstein e Schwarzschild consideravan aqueu ponch coma solament matematic e non fisic. Pasmens, en 1921, Paul Painlevé e Allvar Gullstrand mostrèron, d'un biais independant l'un de l'autre, qu'aquela zòna corresponguèsse a un orizont deis eveniments. Es a dire una zòna qu'es pas possible de quitar son interior un còp qu'un objècte i es rintrat. Dins aquò, la nocion de trauc negre, meme se va conóisser de desvolopaments importants fins a la Segonda Guèrra Mondiala, demorèt magerament una curiositat matematica.
A la fin deis annadas 1920, lo fisician indian Subrahmanyan Chandrasekhar donèt la premiera aplicacion dau concèpte a un objècte vertadier. D'efèct, mostrèt qu'en delà d'una massa critica, un objècte astrofisic qu'es pas lo sèti de reaccions nucleras pòu s'afondrar vèrs son centre sota l'efèct de sa gravitat car ges de fòrça pòu alora s'i opausar. Lo fach que Chandrasekhar assaièsse d'aplicar sa teoria a una naneta blanca entraïnèt lei criticas d'Arthur Eddington e una controvèrsa a prepaus de la talha maximala d'aqueu tipe d'estèlas. Se sap a l'ora d'ara que l'afondrament d'una naneta blanca s'acabèt per una supernova de tipe Ia e non per la formacion d'un trauc negre. En revènge, lo rasonament de Chandrasekhar permet d'explicar la formacion d'un pulsar, objècte desconegut dei scientifics durant leis annadas 1920[1].
L'existéncia dei pulsars, o estèlas de neutrons, foguèt prevista pendent leis annadas 1930 per Fritz Zwicky. Robert Oppenheimer e Hartland Snyder calculèron alora la massa maximala en delà d'aquela, lei pulsars deguèsson s'afondrar sota l'efèct de la gravitacion desvolopant donc tornarmai l'idèa de trauc negre. Dins aquò, lo movement conoguèt un aplant provisòri a la seguida d'un article d'Albert Einstein publicat en 1939 mostrant l'absència de sens fisic dei « singularitats de Schwarzschild ». En causa de l'influéncia de son autor e de la guèrra, leis arguments presentats dins l'article serán solament refutats dins leis annadas 1960 durant un periòde que va veire l'acceptacion de l'existéncia dei traucs negres e la mesa en forma dei teorias regardant lo subjècte.
La mesa en forma de la teoria e son acceptacion[modificar | modificar la font]
Après 1945, lo concèpte de trauc negre foguèt tornarmai estudiat a partir deis annadas 1960. Pasmens, au contrari deis annadas 1920, la generacion novèla d'astrofisicians considerava plus necessàriament lo concèpte coma solament teoric dempuei la descubèrta dei premiereis estèlas de neutrons a partir de 1967. De mai, leis arguments de l'article d'Einstein foguèron refutats per un ensems de trabalhs sus lei singularitats, especialament aquelei de Stephen Hawking e de Roger Penrose. Lei traucs negres venguèron pauc a pauc d'objèctes astronomics vertadiers e lo tèrme foguèt creat en 1967 per John Wheeler. La descubèrta en 1971 dau sistèma X Cygnus X-1 acabèt aquela evolucion e prepausèt lo premier candidat a l'estatut de trauc negre.
Dempuei la fin dau sègle XX, leis observacions de sistèmas astrofisicas considerats coma de traucs negres son mai e mai nombrosas e divèrsei classas de traucs negres son definidas segon la talha o l'origina de l'objècte. Enfin, venguèron un objècte major d'estudis per lo desvolopament o la confirmacion de modèls de descripcion de l'Univèrs.
Proprietats e estructura[modificar | modificar la font]
Lo teorèma de calvicia mostra qu'après sa formacion un trauc negre a solament tres proprietats fisicas independentas que son sa massa, sa carga e son moment angular[2]. Aquelei proprietats son especialas car se pòdon mesurar dempuei l'exterior d'un trauc negre. Per exemple, un trauc negre cargat va replegar o atirar una carga d'un biais similar a un objècte ordinari tenent una carga similara. En revènge, lo rèsta dei proprietats de la matèria composant un trauc negre es desconegut après son intrada dins l'orizont deis eveniments. L'estructura d'un trauc negre es donc mau conegut e devesida entre tres o cinc zònas principalas, mai o mens teoricas, que son :
- la singularitat qu'es lo ponch dau trauc negre onte la gravitat devèn infinida.
- l'orizont deis eveniments qu'es lo limit entre l'univèrs conegut e lo trauc negre espereu.
- l'esfèra de fotons qu'es una zòna onte la gravitat es tant granda que lei fotons orbitan a l'entorn dau trauc negre.
- l'ergosfèra qu'es una zòna onte la gravitat d'un trauc negre en rotacion es capabla d'entraïnar dins son movement l'espaci e la matèria dins son movement.
- un disc d'acrecion en rotacion a l'entorn dau trauc negre format per la matèria atirada vèrs la singularitat
Proprietats fisicas e classificacion dei traucs negres[modificar | modificar la font]
Un trauc negre tèn donc tres paramètres observables que son sa massa M, sa carga electrica Q e son moment angular J. Existís una inequacion, exprimida en unitats de Planck, que permet de definir l'ensems teoric dei valors possiblas per la carga electrica e lo moment angular en foncion de la massa :
Coma la massa es necessariàment positiva, se pòu definir una premiera classificacion formada per quatre familhas de traucs negres teorics segon lei valors adoptadas per lei dos autrei paramètres :
- Q = 0 e J = 0, trauc negre de Schwarzschild.
- Q = 0 e J ≠ 0, trauc negre de Kerr.
- Q ≠ 0 e J = 0, trauc negre de Reissner-Nordström.
- Q ≠ 0 e J ≠ 0, trauc negre de Kerr-Newman.
Pasmens a l'ora d'ara, se conois ges de mecanismes permetent de formar un objècte compacte tenent una carga siginicativa. Lei grops de Reissner-Nordström e de Kerr-Newman son donc considerats coma teorics e non fisics. Lei modèls possibles son donc aquelei de Kerr e de Schwarzschild. Lo premier es lo pus important car la matèria atirada per lo trauc negre dèu formar un disc d'acumulacion en rotacion. Va donc comunicar un movement au trauc negre que va intrar tanben en rotacion. Lo modèl de Kerr es donc lo tipe unic de trauc negre que leis astronòms pensan descubrir. Pasmens, se considera possible de trobar de trauc negre amb un movement de rotacion fòrça feble que serán pròche dau modèl de Schwarzschild.
Per leis astronòms, se desvolopa una segonda classificacion basada sus leis observacions e la massa M dau trauc negre, sensa considerar lo moment angular J o la carga electrica Q. Aquò permet de calcular lo rai de l'orizont deis eveniments, dich rai de Schwarzschild rsh, segon lei relacions :
Quatre classas de trauc negre son alora definidas :
- lei traucs negres supermassís amb una massa situada entre 105 e 109 massas solaras e un rai de Schwarzschild situat entre 0,001 e 10 UA. Son generalament situats au centre dei galaxias.
- lei traucs negres intermediaris amb una massa d'aperaquí 103 massas solaras e un rai de Schwarzschild d'aperaquí lo rai terrèstre. Aquela populacion de traucs negres es fòrça mau coneguda. D'objèctes d'aquela classa semblan formar lo centre de certaneis amàs globulars coma M15.
- lei traucs negres estelars amb una massa d'aperaquí 10 massas solaras e un rai de Schwarzschild d'aperaquí un trentenau de quilomètres. Son de traucs negres que se forman après l'afondrament d'una estèla en fin de vida.
- lei micro traucs negres, o traucs negres primordiaus, amb una massa inferiora a aquela de la Luna e un rai de Schwarzschild inferior a un millimètre. Lei micro traucs negres an una durada de vida fòrça limitada en causa de fenomèns d'evaporacion fòrça rapides. Lei traucs negres primordiaus son una classa de traucs negres formats au començament de l'Univèrs.
Orizont deis eveniments[modificar | modificar la font]
La formacion d'un orizont deis eveniments es una caracteristica de l'aparicion d'un trauc negre. Sa forma es esferica per un trauc negre que serà pas en rotacion e quasi esferica per un trauc negre en rotacion. Sa talha es definida per lo rai de Schwarzschild. Es un limit de l'espaci temps que permet solament lo passatge de la matèria o d'un raionament vèrs lo trauc negre. Un còp l'orizont deis eveniments passat, pòu solament se dirigir mai e mai vèrs lo centre dau trauc negre e ren pòu ne'n sortir. En causa d'aquela proprietat, lo rai de l'orizont deis eveniments es de còps definit coma lo rai dau trauc negre.
Coma tot objècte qu'intra dins lo trauc negre aumenta la massa d'aqueu darrier, lo rai de l'orizont aumenta tanben pauc a pauc dins lo corrent de la creissança dau trauc negre. Pasmens, la matèria situada entre l'orizont es pas immediatament absorbida per la superficia dau trauc negre e es donc totjorn somesa ai lèis de la mecanica quantica. Ansin, lo fisician Stephen Hawking a demostrat que l'orizont deis eveniments pòu tanben èstre lo sèti de mecanismes de creacion de parèus particula/antiparticula que van entraïnar pauc a pauc una pèrda de massa dau trauc negre puei son evaporacion.
Singularitat[modificar | modificar la font]
Lo centre dau trauc negre es definit per la relativitat generala coma una singularitat gravitacionala, es a dire una region de l'espaci temps que sa corba es infinida. Per una trauc negre pas en rotacion, serà un ponch e per un trauc negre en rotacion, serà un anèu situat au centre e dins lo plan de rotacion[3]. Dins lei dos cas, la singularitat tèn un volume nul e assosta tota la massa dau trauc negre. Sa densitat es donc logicament infinida.
En causa de sa posicion au centre de l'orizont deis eveniments, la singularitat pòu pas èstre observada. De mai, l'existéncia dei singularitats es generalament considerada coma la demonstracion dei limits dei teorias scientificas actualas per descriure l'Univèrs. S'espera qu'una teoria unificada entre la relativitat generala e la mecanica quantica serà capabla d'eliminar aquelei singularitats.
Pasmens, la manca actuala a pas empachat certanei scientifics d'estudiar l'evolucion d'un objècte intrant dins un trauc negre. Ansin, dins un trauc negre que serà pas en rotacion, un còrs serà estraçat per lei fòrças de marèa causadas per la gravitacion granda dau luòc. Puei, va agantar la singularitat onte serà esquichat e sa massa serà aponduda a aquela dau trauc negre. En revènge, dins un trauc negre en rotacion, serà possible de defugir la singularitat. Lei solucions matematicas possiblas mostran alora divèrsei possibilitats coma aquela de quitar lo trauc negre vèrs un espaci temps diferent. Pasmens, aquelei solucions son fòrça inestablas e son donc consideradas coma solament teoricas.
Esfèra de fotons[modificar | modificar la font]
L'esfèra de fotons es la region onte lei fotons atirats per la gravitat dau trauc negre son en orbita a l'entorn d'aqueu darrier. Per un trauc negre de massa M, tèn una forma esferica que son rai es definit per :
Leis orbitas d'aquelei fotons son fòrça inestablas. Ansin, una perturbacion menora pòu modificar sei trajectòrias e permetre la liberacion d'un foton o sa casuda vèrs l'orizont deis eveniments. L'origina dei fotons de l'esfèra pòu èstre la captura de rais electromagnetics per la gravitat o la produccion locala per la matèria caufada durant sa casuda.
L'existéncia d'una esfèra de fotons es pas una caracteristica especifica dei traucs negres. D'autrei còrs massís e pichons, coma d'estèlas de neutrons, son tanben capables de presentar aqueu fenomèn.
Ergosfèra[modificar | modificar la font]
L'ergosfèra es una region de l'espaci temps de forma ellipsoïdala situada a l'entorn de l'orizont deis eveniments d'un trauc negre en rotacion. Se definís coma una zòna de l'espaci temps qu'intra en movement dins lo sens de rotacion dau trauc negre en causa de l'importància de sa gravitat. Pròche de l'orizont, aquela fòrça pòu venir tant importanta qu'un objècte podriá pas se desplaçar dins lo sens opausat sensa passar la velocitat de la lutz. Lei còrs e lo raionament pòdon s'escapar de l'ergosfèra normalament. Dins aquò, en causa de l'efèct entraïnat per la rotacion dau trauc negre, pòdon aver a la sortida una energia pus importanta qu'a l'intrada. Aquela energia es presa au moment angular dau trauc negre causant donc una demenicion de sa velocitat de rotacion.
Disc d'acrecion[modificar | modificar la font]
Un disc d'acrecion es una estructura formada per la matèria en orbita a l'entorn dau trauc negre e atirada vèrs l'orizont deis eveniments. Aquela formacion es pas tipica d'un trauc negre car d'autrei còrs coma una naneta blanca o una estèla en formacion pòdon lo presentar. En causa dei constrenchas gravitacionalas presentas dins leis environs d'un trauc negre, la temperatura dau disc es fòrça importanta e la matèria formant lo disc va emetre de raionaments X o gamma fòrça importants.
Formacion e evolucion[modificar | modificar la font]
Mecanismes de formacion[modificar | modificar la font]
Lei mecanismes de formacion dei traucs negres son encara mau coneguts per lei scientifics. Per lei traucs negres « astronomics », d'afondraments gravitacionaus e de procediments de fusion permeton d'explicar la formacion d'aquelei còrs. Pasmens, de recèrcas recentas an mostrat la possibilitat d'existéncia de mecanismes de formacion exotics coma la collision d'energia auta entre doas particulas. Un còp format, un trauc negre va aumentar sa talha per l'absorcion de matèria e podriá s'evaporar per l'emission d'un raionament d'origina quantica. Dich raionament Hawking, aqueu darrier es capable d'entraïnar l'evaporacion, e donc la disparicion totala, dau trauc negre.
Afondraments gravitacionaus[modificar | modificar la font]
Per l'astrofisica, un trauc negre se pòu considerar coma l'estadi ultime d'un afondrament gravitacionau. Dos estadis de compacitat de la matèria lo precedisson dins lei nanetas blancas e leis estèlas de neutrons. Dins lo premier cas, es la pression de degeneracion deis electrons que permet d'assegurar l'equilibri de l'estèla. Dins lo segond, es l'interaccion fòrta que lo permet. La formacion d'un trauc negre se debana quand la fòrça de gravitat es pron granda per despassar l'efèct de la pression. Aquò a luòc quand la massa de l'estèla d'origina despassa una massa critica. Dins aqueu cas, i a plus de fòrça coneguda que sigue capabla d'assegurar l'equilibri e lo centre de l'estèla va totalament s'afondrar.
Pasmens, en fòra de la fin de vida d'una estèla pron massiva, d'autrei cas teorics son egalament capables de causar un afondrament gravitacionau. D'efèct, se pòu imaginar de mecanismes de fusion d'estèlas de neutrons o d'acrecion de matèria per una estèla de neutrons unica. Coma aquelei còrs tènon ja una massa importanta compactada dins un espaci feble, se pensa qu'un apondon de matèria pòu permetre de despassar la massa critica e entraïnar l'afondrament gravitacionau. Dins aquò, maugrat la possibilitat teorica, aquelei cas devòn èstre fòrça rars.
Collision d'energia auta[modificar | modificar la font]
En teoria, la collision entre doas particulas d'energia auta es egalament capabla de formar un compausat amb una densitat pron importanta per formar un micro trauc negre. Seriá lo cas dins d'accelerators de particulas onte se debanan de collisions entre particulas que tènon una velocitat pròcha d'aquela de la lutz. Totei lei luòcs onte se debanan de collision entre particulas d'energia auta, coma l'atmosfèra terrèstra per exemple, podrián tanben assostar lo fenomèn. Pasmens, au començament dau sègle XXI, aqueu fenomèn foguèt pas encara observat e aqueu mecanisme de formacion es donc totjorn ipotetic.
Creissença[modificar | modificar la font]
Un còp format, un trauc negre pòu contuniar de créisser gràcias a l'absorcion de matèria o de raionament suplementaris. Dos fònts principalas semblan existir. La premiera es formada per lo gas o la poussa interestelars e lo raionament galactic. Aquò sembla èstre la fònt principala de massa de la màger part dei traucs negres, compres lei traucs negres supermassís[4]. La segonda permet d'explicar la formacion dei traucs negres pus importants gràcias a la possibilitat de fusionar amb un autre objècte astronomic coma una estèla, una estèla de neutrons o meme un autre trauc negre. Fòrça rar, aqueu darrier procediment de fusion permetriá d'accelerar rapidàment la créissança d'un trauc negre e permetriá de descriure la formacion dei traucs negres supermassís au començament de l'Univèrs.
Evaporacion[modificar | modificar la font]
En 1974, Hawking a mostrat, en teoria, que lei traucs negres son pas totalament negres e que pòdon emetre de particulas[5]. Ansin, sensa apodon de matèria o de raionament sufisent, un trauc negre podriá s'evaporar pauc a pauc en causa de l'emission d'aquelei particulas. Dins leis annadas seguentas, aqueu resultat foguèt confirmat per d'aprochas diferentas e lo raionament emés per un trauc negre foguèt dich raionament Hawking. D'origina quantica, l'intensitat d'aqueu raionament seriá d'aitant mai febla que la massa au trauc negre es importanta. La consequéncia es que la durada de vida d'un trauc negre seriá donc d'aitant mai granda que sa massa seriá granda.
A l'ora d'ara, aquela teoria es pas confirmada en causa de la dificultat de detectar de traucs negres dins l'Univèrs. Pasmens, gràcias au desvolopament d'accelerators de particulas pus poderós, seriá possible de crear de micro traucs negres. En causa de lor massa limitada, lo fenomèn d'evaporacion devriá entraïnar lor disparicion au bot de quauquei desenaus de segondas.
Observacions[modificar | modificar la font]
En causa de l'absència de raionament important emés per lei traucs negres e dau diamètre feble d'un orizont deis evenimets, l'observacion dirècta d'aquelei còrs es fòrça malaisada. En consequéncia, l'observacion dei traucs negres dèu se concentrar sus lei signes indirècts marcant la preséncia d'un objècte d'aqueu tipe dins leis environs. Sovent, divèrsei signes diferents pòdon s'observar a l'entorn d'un trauc negre.
Indicis principaus de preséncia d'un trauc negre[modificar | modificar la font]
Acrecion de matèria e raionament X[modificar | modificar la font]
En causa de la conservacion dau moment angular, lo gas e la poussa que son atirats per la gravitat dau trauc negre forman un disc a l'entorn de l'orizont deis eveniments. A l'interior d'aqueu disc, lei fòrças de friccion van entraïnar una aumentacion fòrta de la temperatura e lo gas present dins lo disc va alora emetre de raionaments X que pòdon èstre detectats per de telescòpis especializats. Generalament, lei discs d'acrecion son acompanhats de giscles de matèria de lòng de l'axe de rotacion.
La deteccion d'un raionament X es donc un mejan fòrça utilizat per detectar la preséncia d'un trauc negre. Pasmens, coma de còrs coma una naneta blanca o una estèla de neutrons son tanben capablas de formar aquela estructura, aqueu metòde dèu èstre completat per lo calcul de la massa de l'objècte a l'origina dau raionament.
Giscles de matèria[modificar | modificar la font]
Certanei traucs negres, coma aquelei situats au centre dei galaxias, serián capables de produrre de giscles de matèrias fòrça importants de lòng de lor axe de rotacion. La deteccion d'aquelei giscles pòu en teoria permetre de trobar lo trauc negre a l'origina de son emission.
Efècts d'una gravitat importanta[modificar | modificar la font]
Un autre metòde per detectar la preséncia d'un trauc negre es de recercar dirèctament leis efècts de sa gravitat sus son environament. Lo principau es l'efèct de lentilha gravitacionala. Aquò es causat per la deviacion dei rais electromagnetics en causa de la deformacion de l'espaci temps. Aquel efèct es observat per de galaxias alunchadas. Pasmens, foguèt pas encara observat per de traucs negres. Un segond efèct seriá la manifestacion d'ondas gravitacionalas. Aquel efèct foguèt ja detectat d'un biais indirèct sus un sistèma binari de pulsars mai jamai sus un trauc negre. Enfin, un tresen efèct de la gravitat es l'escart vèrs lo roge dei rais luminós. Aqueu metòde es tanben basat sus la deformacion de l'espaci temps causat per la gravitat dau trauc negre e es fòrça eficaça dins certanei cas coma lei sistèmas binaris.
Luòcs de recèrca[modificar | modificar la font]
Sistèmas binaris[modificar | modificar la font]
Sistèmas binaris X[modificar | modificar la font]
Lei sistèmas binaris X son un cas especiau d'acrecion de matèria e de raionament X. Es format per un sistèma de dos còrs que son generalament una estèla e un objècte invisible. L'ensems es una fònt importanta de raionament X indicant la preséncia d'un disc d'acrecion format de matèria venent de l'estèla vèrs lo còrs invisible. La mesura dau periòde de rotacion de l'estèla permet alora de determinar la massa de son companhon invisible. Se sa massa es granda, es alora considerat coma un trauc negre. Lo premier trauc negre descubèrt en 1971, Cygnus X-1, foguèt trobat dins un sistèma d'aqueu tipe. Es compausat d'una estèla supergiganta d'una massa estimada entre 20 e 30 massas solaras e d'un trauc negre d'una massa estimada entre 7 e 13 massas solaras. La gravitat dau trauc negre es capable d'atirar de gas de la superficia de l'estèla que va formar un disc d'acrecion.
Escart vèrs lo roge[modificar | modificar la font]
L'estudi de l'escart vèrs lo roge d'un sistèma binari permet tanben de detectar la preséncia d'un trauc negre per l'influéncia de sa gravitat sus lei rais electromagnetics emes per son companhon. La preséncia d'un objècte massís e pichon (naneta blanca, estèla de neutrons, trauc negre...) va se manifestar per una oscillacion periodic de l'espectre de l'estèla dau blau au roge. Per caracterizar alora la preséncia d'un trauc negre, la mesura se completa per lo calcul de la massa dei membres dau sistèma.
Nuclèu galactic[modificar | modificar la font]
Coma es generalament considerat d'ara endavant que lo centre dei galaxias assoste un trauc negre supermassís, l'observacion dei nuclèus galactics es donc un biais aisat per estudiar lei traucs negres. En particular, existís de classas de galaxias que tènon un nuclèu actiu, coma lei quasars, que son activitat seriá causada per la preséncia d'un disc d'acrecion gigant e de giscles de lòng de l'axe de rotacion dau trauc negre. De modèls son en cors d'estudi per descriure lo foncionament d'aquelei traucs negres. D'autra part, dempuei quauqueis annadas, se desvolopada l'estudi dau centre de la Via Lactèa que tendriá un trauc negre que sa massa es estimada entre 2,6 e 4,3 milions de massas solaras. Lo metòde principau es l'estudi dau movement deis estèlas pròchas dau centre de la galaxia e l'observacion dei fònts X de la region. L'estudi dau centre dei galaxias, activas o non, permet de desvolopar de modèls teorics sus la formacion dei galaxias e de l'Univèrs.
Questions dubèrtas[modificar | modificar la font]
En causa dei limits dei teorias actualas per descriure lei traucs negres, aqueleis objèctes son lo subjècte de divèrsei controvèrsias scientificas que devesisson leis astrofisicians e lei teorians. Lei principalas regardan d'un caire l'entropia e la termodinamica d'un trauc negre e d'autre caire lo paradòxa de la pèrda d'informacion de matèria e de raionament intrats dins l'orizont deis eveniments.
Entropia e termodinamica[modificar | modificar la font]
La possibilitat d'associar una valor d'entropia a un trauc negre apareguèt entre leis annadas 1960 e 1970. D'efèct, aperavans, de consideracions classicas donavan una valor d'entropia nulla per lei traucs negres. Òr, aquò èra en oposicion ambé la segonda lèi de la termodinamica disent que l'entropia de l'Univèrs pòsque pas demenir. Ansin, foguèt prepausat l'idèa qu'un trauc negre deguèsse aver una entropia proporcionala a la superficia de son orizont deis eveniments. Lei recèrcas d'Hawking sus la superficia de l'orizont deis eveniments e sa prediccion dau raionament que tèn son nom an per la seguida renfòrçat lo desvolopament d'una termodinamica dei traucs negres. De lèis termodinamics espefics ai traucs negres mai analògas ai lèis de la termodinamica classica foguèron donc prepausadas.
Pasmens, maugrat aquelei progrès, es malaisat de definir una interpretacion fisica de l'entropia dei traucs negres. En termodinamica classica, l'entropia es una mesura dau nombre d'estats que pòu tenir l'estructura microscopica d'un sistèma qu'es caracterizat per de paramètres macroscopics (volume, pression, temperatura...). Dins lo cas d'un trauc negre, la comprenença d'aquelei paramètres es malaisada e se supausa qu'aqueleis estats pòscan èstre depintats dins lo quadre d'una teoria de la gravitacion quantica.
Paradòxa de la pèrda d'informacion[modificar | modificar la font]
Segon lo teorèma de calvicia, un trauc negre es caracterizat per solament tres paramètres que son sa massa, sa carga electrica e son moment angular. Òr, a l'origina d'un trauc negre, i a generalament una massa de matèria (sovent una estèla) que tèn un nombre grand d'informacions complèxas. La transformacion d'aquela massa en trauc negre entraïna l'emission d'un nombre important de fotons o d'ondas gravitacionalas. La situacion es identica quand lo trauc negre ja format captura de matèria o de raionament de son environament pròche. Pasmens, aqueleis emissions son pas sufisentas per descriure lei caracteristicas d'originas dau còrs o deis elements absorbits per lo trauc negre.
Avans la prediccion dau raionament Hawning, aquò èra pas un problema vertadier car lei traucs èran supausats eternaus e l'informacion deviá donc èstre logicament conservada dins lo trauc negre. Pasmens, l'existéncia possibla d'un raionament termic cambia aquela situacion car aqueu flux d'energia es totalament aleatòri e desordonat entraïnant donc una pèrda de l'informacion dins lo corrent dau procediment d'evaporacion dau trauc negre. Aquela conclusion es en violacion de divèrsei principis fondamentaus de la fisica actuala.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo premier pulsar conegut foguèt descubèrt per Jocelyn Bell e Antony Hewish en 1967
- ↑ Heusler, M. (1998). "Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond". Living Reviews in Relativity 1 (6).
- ↑ Carroll, Sean M. (2004), Spacetime and Geometry, Edicion Addison Wesley, pp. 264-265.
- ↑ Rees, M. J.; Volonteri, M. (2007). "Massive black holes: formation and evolution". In Karas, V.; Matt, G.. Black Holes from Stars to Galaxies—Across the Range of Masses. Cambridge University Press. pp. 51–58.
- ↑ Hawking, S. W. (1974). "Black hole explosions?". Nature 248 (5443): 30–31.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Carroll, Sean M. (2004). Edicions Addison Wesley: Spacetime and Geometry (en anglés). ISBN 0-8053-8732-3.
Hawking, Stephen (1988). Edicions Bantam Books: A Brief History of Time (en anglés). ISBN 0-553-38016-8.


text:
Argentina
Argentina o oficalament la Republica Argentina (en espanhòl Argentina, República Argentina) es un estat situat al sud de l'America del Sud. Confronta Chile a l'oèst, Bolívia e Paraguai al nòrd, Brasil al nòrd-èst, e Uruguai a l'èst. Es bordat per l'ocean Atlantic a l'èst, sud-èst e al sud.
Sa capitala e pus granda vila es Buenos Aires.
Lo gentilici es argentin -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Veire tanben: Lista dels presidents d'Argentina.
Los primièrs europèus arribèron en Argentina en 1502, amb l'expedicion d'Amerigo Vespucci. Juan Díaz de Solís menèt la primièra expedicion al Riu de la Plata pel compte del rei Ferrán lo Catolic. La sieuna tòca èra de trobar una autra rota maritima fins a l'Asia. Descobriguèt lo riu Paranà e i fondèt una ciutat lo 2 de febrièr de 1516. Pr'aquò, l'expedicion capitèt pas e d'indians guaranís mangèron Solís. Fernão de Magalhães menèt una segonda expedicion que descobriguèt l'estrech que pòrta son nom. Espanha mandèt encara una autra expedicion comandada pel venecian Sebastian Cabòt que pugèt pel Riu de la Plata, nomat atal pr'amor que cresián que menava al país de l'argent (plata en espanhòl). Lo 9 de junh de 1527 Cabòt fondèt la primièra vila sul territòri argentin : Sancti Spiritu, destruida pels indians. Los Reis d'Espanha, pr'aquò, mandèron una expedicion menada per Pedro de Mendoza amb setze navius e dos mila òmes. Mendoza fondèt la ciutat de Buenos Aires, actualament capitala del país, pel primièr còp lo 3 de febrièr de 1536. Mendoza tornèt roïnat en Espanha, e Buenos Aires foguèt despoblada e tornada fondada l'11 de 1580 pel basco Juan de Garay.
Lo Vicerenhe del Riu de la Plata foguèt creat en 1776. En 1806 e 1807 los angleses temptèron d'envasir Buenos Aires, mas foguèron expulsats per la populacion.
Lo 25 de mai de 1810, aprèp la novèla de la destitucion del rei Ferrand VII d'Espanha per Napoleon Bonaparte, foguèt creada la Primièra Junta de Govèrn. Foguèt una independéncia de facto, quitament se los argentins la declarèron al nom del Rei per pas prene tròp de risque en cas que l'autoritat e l'armada espanhòlas tornèsson. L'independéncia foguèt proclamada oficialament lo 9 de julhet de 1816 en la ciutat de Tucumán, essent Joan Martin Pueyrredon (un occitan d'Argentina, d'origina bearnesa) lo primièr cap d'Estat. Un còp declarada l'independéncia, la Guèrra d'Independéncia foguèt menada pel general José de San Martin fins a la ciutat eqüatoriala de Guayaquil ont la sieuna armada dels Andes juntèt l'armada de Simon Bolívar lo 26 de julhet de 1822.
Un còp assegurada l'independéncia, las tensions intèrnas se desvolopèron. Pueyrredon foguèt remplaçat per José Rondeau qu'adobèt, en 1819, una constitucion unitària (donant de grands poders a Buenos Aires) que foguèt pas acceptada pels caudillos de província com Ramírez de Entre Ríos e Estanislao López de Santa Fe que vencèron militarament las autoritats unitàrias a la batalha de Cepeda.
Politica[modificar | modificar la font]
Argentina es un país de regim presidencial. Lo president de la republica, qu'es lo cap d'Estat e tanben lo cap de govèrn, es elegit per la populacion per un periòde de 4 ans (amb una possibilitat de reeleccion 1 còp). La presidenta actuala, Cristina Fernández de Kirchner, foguèt elegida lo 28 d'octobre de 2007.
Lo Poder legislatiu se compausa de doas cambras: lo Senat (Senado Argentino), amb 72 membres elegits per un mandat de sièis ans, e la Cambra dels Deputats (Cámara de Diputados) amb 257 membres, elegits per un mandat de quatre ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Las dimensions d'Argentina son aproximativament 3700 km del nòrd al sud, e 1400 km de l'èst a l'oèst (valors maximalas). De sa superfícia totala (2 766 890 km², cinc còps pus granda que la França metropolitana), 2 736 690 km² (98,9%) son en tèrra fèrma.
Las quatre regions principalas del país son:
- Lo Chaco, region plana subtropicala al nòrd
- Los Pampas, region plana e fertila al centre, la principala region agricòla del país
- Patagònia, rica en petròli, amb païsatges de desèrts
- Los Andes, regions de nautas montanhas a l'oèst. Lo punt mai naut del país es l'Aconcagua, amb 6962 m, dins la Província de Mendoza, a la frontièra amb Chile.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Argentina.
Cultura[modificar | modificar la font]
La cultura argentina a recebut una importanta influéncia d'Euròpa. La literatura del país ten una rica istòria e un dels pus importants escrivans del sègle XX: Jorge Luis Borges.
Lo tango es lo genre musical argentin mai conegut dins lo mond.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
José Luis Busaniche (1984). Edicions Solar: Historia argentina (en espanhòu).
Wright, Ione Suessie (1994). Edicions Emecé: Diccionario histórico argentino (en espanhòu).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Govèrn d'Argentina pagina oficiala en castelhan.


text:
Bécordel-Bécourt
Bécordel-Bécourt en picard ( Bécordel-Bécourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge picard jouxtant Albert.
Village picard jouxtant Albert.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo pòble, destruit pendent los combates[1] de la Batalha de la Soma de la Primièra Guèrra mondiala, a #èsser reconstruit.
Le village, détruit pendant les combats[2] de la Bataille de la Somme de la Première Guerre mondiale, a été reconstruit.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 11 de novembre de 2010
- ↑ chtimiste.com, « Attaque de nuit de Bécourt ». Consultat lo 11 novembre 2010


text:
Gordian III
Gordian III (20 de genier de 225 - 11 de febrier de 244, Circesium) foguèt un emperaire roman que reinèt dau 29 de julhèt de 238 fins a sa mòrt. Succediguèt ai coemperaires Maxime Pupien e Balbin e foguèt remplaçat per Felip l'Arabi.
Èra lo nebòt de Gordian II e lo felen de Gordian Ièr que reinèron en 238. Coma èra fòrça popular, Maxime Pupien e Balbin deguèron li donar lo títol de Cesar. Ansin, après l'assassinat dei dos coemperaires per lei pretorians en julhèt de 238, Gordian III venguèt emperaire.
Assaièt de dirigir l'Empèri ambé l'ajuda de sa familha e dau Senat. Pasmens, deguèt rapidament anar dins lei regions orientalas per replegar una ataca sassanida. Lei causas de sa mòrt après una campanha militara son mau conegudas. L'ipotèsi principala es aquela d'una mòrt causada per de bleçaduras de guèrra.


text:
Amb una bona infrastructura, una economia de mercat dubèrt, politicas favorablas a inversions e fòrtas politicas d'exportacion, Tailàndia aguèt una solida creissença entre los ans 2000 e 2007, superior a 4% a l'an,[1] en atenhent de còtas de 6,9% e 6,1% en 2003 e 2004, après se recuperar de la crisi asiatica del 1997-1998.[1]
Durant la darrièra estapa del govèrn del primièr ministre Thaksin lo 2006, lo nivèl d'inversions descenèt 26%. La crisi financièra globala del 2008-2009 afectèt severament las exportacions del país, amb la majoritat dels sectors en sofrint de reduccions significativas. Lo 2009 l'economia contractèt 2,2%.[1].
Las exportacions del país - principalament maquinas e compausants electronics, produchs agricòlas e jòias - contunhan a impulsar l'economia, en representant mai de mitat del produch intèrne brut.[1]


text:
Mycobacterium leprae
Mycobacterium leprae (o bacil de Hansen) es la bacteria responsabla de la lèpra per l'Òme (e lo tató).
Es un bacil intracellulari, pleomorfic (mai sovent en forma de bastonet), acidoalcòloresistent, de metabolisme aeròbi.
Aparéis al microscòpi optic (aprèp coloracion de Ziehl-Neelsen) jos forma de molons o de cadenètas.
Foguèt decobèrt en 1893 pel mètge norvegian Gerhard Armauer Hansen que lo cercava dins de lesion cutanèas d'un malaut de lèpra.
Lo genòme de Mycobacterium leprae es en totalitat sequenciat. A 1 600 gèns que la mitiat còda cap de proteïna. Aquelas aurián subit de mutacions çò qu'explicariá la creissença fòrça lenta del bacil (15 a 20 jorns al sen d’un òste) e lo seu caractèr incultivable. En efècte, la cultura d'aquel bacil jamai foguèt possible in vitro, mas se pòt obtenir una replicacion localizada dins lo cossinet plantari de la mirga imunocompetenta.
Factors de viruléncia[modificar | modificar la font]
M. leprae essent una bacteria intracellulària, escapa als anticòrs. Pasmens, es destruida per la responsa imunitària de mediacion cellulària. Lo bacil de la lèpra:
- Possèda una glicoproteïna de superfícia que l'apara de l’accion dels macrofags ;
- Es dotada d’una creissença lenta (fòrça) que permet la surbrevida dins lo macrofag;
- Es capable de modular la responsa imunitària (de mediacion cellulària) que condiciona l’eissida de la malautiá.


text:
Politica
Politica ven de la rasic grèga polis, la ciutat.
Mantun apròchi definís la politica coma l'organizacion del poder dins l'Estat. Mas lo ligam entre politica e Estat es pas tan clar.
A d'autres li agrada mai de definir la politica coma l'estructura e lo foncionament (metodic, teoric e practic) d'una comunautat, d'una societat. La politica concernís las accions, l'equilibri, lo desvolopament intèrne e extèrne d'aquela societat, sos ligams intèrnes e sos ligams a d'autres ensembles.
La politica es mai que mai çò que pertòca al collectiu, a una soma d'individús o de grops d'individús.
Se poiriá dire donc que tota persona que se maina pas sonque d'ela-meteissa fa de politica.
Dins un sens pus estrech, lo mot de "politica" remanda a las luchas de poder e de representativitat entre los òmes e las femnas de poder o los partits politics. Per aquò parlam de còps de "politica politiciana".


text:
Caòs (mitologia)
Segon la mitologia grèga, lo Caòs (en grèc Xάoς Khaos) foguèt lo principi infòrme existissent dempuèi totjorn de que foguèron creats los primièrs dieus e totas las causas. Comun als diferents mites cosmogonics grècs, èra concebut coma una mescla desordenada de tots los elements, que segon los grècs ancians èran quatre: tèrra, aire, aiga e fuòc.
Las tres caracteristicas mai importantas del Caòs:
- Es un trauc sens fons ont tot tomba d'un biais immancable. Çò que contrasta radicalament amb la Tèrra que n'emergís per ofrir un luòc estable.
- Es un luòc sens cap d'orientacion possibla, ont tot tomba en totas las direccions.
- Es un espaci que dividís: aprèp que la Tèrra e lo Cèu se separèron, lo Caòs rèsta entre los dos.
Esiòde, poèta grèc del sègle VIII AbC, citava dins son òbra Teogonia que « abans de totas las causas existissiá lo Caòs; e aprèp Gèa la fertilitat, pilar solid de totes los Immortals qu'abiten els sucs del nevat Olimp e lo Tartar fòsc enclavat dins las prigondors de la tèrra espaciosa; e aprèp Eròs, lo mai bèl dels dieus immortals, que trenca las fòrcas, e que de totes los dieus e de totes los òmes possedís l'intelligéncia e sciéncia. E del Caòs nasquèt Erèb e la negra Nix, (...) »
Lo poèta roman del sègle I, Ovidi, definís lo Caòs primogenitor atal: « (...) quand la mar e la tèrra e el çò que cobrís tot lo firmament èran units e tota la natura semblava una bola, aquò èra nomenat Caòs » (Las Metamorfòsis, Libre I, 6-7).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ca) Parramon i Blasco, Jordi: Diccionari de la mitologia grega i romana. Edicions 62, Col·lecció El Cangur / Diccionaris, núm. 209. Barcelona, octobre del 1997. ISBN 84-297-4146-1, planes 42-43.
- Esiòde: Teogonia, 116; 123-132.
- Ovidi: Las Metamorfòsis, Libre I, 6-7.


text:
Bocanhera
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de Gers]]
Bocanhèras[1][2] o Bocanhera[3] (Boucagnères en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de Gascogne situada en la airal urban de Auch, aquela vila aperten al costat de Auch-Sud-Es-Seissan.
Commune de Gascogne située dans l'aire urbaine d'Auch, cette ville appartient au canton d'Auch-Sud-Est-Seissan.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Veser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon


text:
United States Air Force
La Fòrça Aeriana dels Estats Units (en anglés: United States Air Force o US Air Force e USAF) es la branca aeriana de las fòrças armadas dels Estats Units. Sa mission es la defensa dels Estats Units pel contraròtle de l'aire e de l'espaci.
L'USAF èra, en 2008, la mai importanta e, tecnologicament, la mai avançada de las armadas de l'aire del mond entièr amb 5.778 avions en servici, aperaquí 156 dròns, 2.130 missils de crosièra e 450 missils balistics intercontinentals. L'USAF compta 330.000 personas en servici actiu, 74.000 dins la resèrva e 10.600 dans la gàrdia nacionala aeriana. De mai, emplega 168.900 civils incluant l'emplec indirècte de personas estrangièras.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Azerbaitjan (en azèri Azərbaycan, sovent transcrich Azärbaycan) es un país a las confinhas d'Asia e d'Euròpa, al sud de Caucàs; es la pàtria del pòble azèri e de la lenga azèri e forma un estat. Confronta Iran al sud, Armenia e Georgia a l'èst e Russia al nòrd. Es limitat per la mar Caspiana a l'èst. Possedís l'enclava de Naxçıvan entre Armenia, Turquia e Iran.
La capitala es Bakó.
Lo gentilici es azèri (masculin e femenin).
L'Azerbaitjan istoric e cultural despassa l'estat d'Azerbaitjan e englòba tanben una zona vasta al nòrd-oèst d'Iran, a l'entorn de Tabriz.
De veire: Economia d'Azerbaitjan.
- ↑ The International Population Day, The demographic situation in Azerbaijan, The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 11 July 2011


text:
Vulpes vulpes
Lo rainal ros (Vulpes vulpes, var. rainal comun, que se ditz correntament lo rainal - rainard -, lo guèine, la mandra o la volp (var. la vòup), o vop) es l'espècia de rainal mai espandida en Eurasia, en America del Nòrd, en Africa del Nòrd e en Austràlia. Son pelatge es ros en general. Abita principalament dins de caunas cavadas per los taisses o los conilhs. Se noirís sustot de campanhòls, de conilhs, de peisses e de frucha.
Son predator principal es l'òme, que lo cacèt per sa forradura, pel plaser e tanben perque lo rainal es vector de la ràbia.
Una campanha de vaccinacion antirabica a rapidament permés d'eradicar la ràbia d'Euròpa de l'Oèst. Lo rainal èra ça que la encara caçat al Reialme Unit, dins las batudas fins al mièg de setembre de 2004, qu'aquela practica foguèt alara interdicha.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo mascle es un pauc mai gròs que la femèla. La talha varia un pauquet d’un individú a l’autre e segon las regions; lo mascle mesura aperaquí 110 cm e pesa prèp de 6 kg. La femèla, ela mesura 5 cm de mens e pesa en mejana 5,2 kg. Sa coa es fulhosa e gaireben tant longa coma son còs. A 42 dents duras e agudas qu'an un jaç d'esmalt solid se renovelant cada an de sa vida.
Habitat[modificar | modificar la font]
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Carnivòr, se noirís sustot de pichons mamifèrs (campanhòls, mirgas o esquiròls) mas tanben d’ausèls, de granhòtas, d’insèctes, de pichons fruches e de carraunhadas. Son alimentacion varia al cors de las sasons, l'estiu per exemple, las cerièras, las fragas, las baias e los aglans faràn partida de son menut quotidian. Cèrts rainals e lor portada son ja estats observats se noirissent de touladis (trocha de lac) pesant de 1,5 a 3 kg que capturavan en sautant dirèctament de la riba sus un banc de peisses nadant en aigas pauc prigondas.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Lo rainal ros atenh sa maturitat sexuala vèrs l'edat d'un an. Los mascles e las femèlas son abitualament monogams. Lo periòde de reproduccion a principalament luòc entre la mièg-genièr e la mièg-febrièr. La femèla fa los pichons entre març e mai. La rainalada còmpta d’un a dètz rainalons, la mejana essent de cinc. Los pichons son òrbs a la naissença e dobrisson los uèlhs qu’a la segonda setmana.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 180604 - Vulpes vulpes (Say, 1823) (en)


text:
Justícia
La justícia es un concèpte moral que significa tractar cada persona e afar d'una manièra imparciala. Dins las societats actualas, la vision culturalament acceptada de çò qu'es just es exprimida dins lo Drech local. Son simbòl es una femna amb los uelhs bendats que sosten una balança.
Teorias sus la justícia[modificar | modificar la font]
Platon considerava que la justícia èra que cadun recebesse çò que li pertocava segon son estat social. Per aquò, los luòcs de responsabilitat per justícia an d'èsser reservats als mai savis, los filosòfs. Cada persona es justa se respècta l'ordre natural e cerca la coneissença en frenant las passions. Tomàs d'Aquin defendèt l'idèa que cada persona a de dreches pel fach de nàisser e èsser d'uman e que lo Drech natural es la basa de tot sistèma de reglamentacions posterioras. Segon Tomàs d'Aquin, aquestes drechs emanavan de Dieu. Aquesta concepcion es ara l'origina de l'idèa dels Dreches de l'Òme actuals. L'utilitarisme liga la justícia e la felicitat, per qu'es just d'ensajar que cadun obtenga la maxima parcèlla de jòia sense perjudiciar als autres. Pels ancians, la justícia es una de las vertuts cardinalas, per aquò un trach de caractèr que se pòt educar e que fa qu'una persona siá imparciala e benvolenta amb los autres.


text:
Guèrra dels Farrapos
La Guèrra dels Farrapos o la Revolucion Farroupilha son los noms per que se coneguèt lo conflicte separatista que se debanèt entre 1835 e 1845 dins l'alavetz província de Rio Grande do Sul, en atenhent la region de Santa Catarina (Republica Juliana) al sud de Brasil. Durant aquel periòde Rio Grande do Sul se constituiguèt en una republica independenta (Republica Riograndense) los presidents que ne foguèron Bento Gonçalves da Silva e Gomes Jardim. Lo conflicte durèt del 20 de setembre de 1835 fins al 1 de març de 1845.
La revolucion, de caractèr separatista, influencièt de movements dins d'autras províncias brasilièras, coma la Revolucion Liberala a São Paulo en 1842 e Revòlta nomenada Sabinada en Bahia en 1837, las doas d'ideologia liberala. S'inspirèt en la guèrra d'independéncia d'Uruguai, en mantenent de connexions amb la nòva republica del Riu de la Plata, en mai de províncias independentas argentinas, coma Corrientes e Santa Fe.
A l'epòca del periòde de la regéncia en Brasil, lo mot "farrapo" (esperrecat) èra depreciatiu, imputat als liberals pels conservadors (chimangos) e amb lo temps aqueriguèt un sens d'elògi, en essent adoptat amb orguèlh pels revolucionaris, un pauc coma los sans culottes a l'epòca de la Revolucion Francesa.


text:
Activisme pedofile
L'activisme pedofile es un movement social e politic internacional que defend l'acceptacion sociala de la pedofilia e de las relacions sexualas consentidas entre adults e mendres, e que luta per aténher, amb aqueste objectiu, cambiaments socials e legislatius coma l'abolicion o la reforma de la majoritat sexuala, la reconeissença de la pedofilia coma una orientacion sexuala especifica e la siá eliminacion coma parafilia de las listas de malautiás e tròbles mentales de l'Organizacion Mondiala de la Salut (OMS), de l'Associacion Americana de Psiquiatria (AAP) e d'autras institucions oficialas.[1][2][3]
Lo movement, centrat en un debat academic desmitificador, sorgiguèt als Païses Basses pendent lo decènni de 1950, a travèrs de l'activitat del psicològ Frits Bernard e del senador e jurista Edward Brongersma. Donèt lèu luòc a la creacion d'un grand nombre d'associacions de defensa de la pedofilia dins fòrça païses.[2] Dins lo contèxt de la revolucion sexuala dels ans setanta experimentèt una avançada transitòria cap als sieus objectius a Euròpa occidentala, principalament als Païses Basses, ont i a una importanta istòria de l'activisme pedofile, mas comencèt a declinar a comptar dels ans ochanta[4] e sustot als ans nonanta.[2]
L'activisme pedofile a suscitat una fòrta oposicion e lo sieu progrès social e politic es estat fòrça limitat. Uèi jorn, la majoritat de govèrns nacionales s'ajustan als protocòls de Nacions Unidas per definir las leis sus la majoritat sexuala. La convencion d'aqueste organisme sus la majoritat sexuala (1962)[5] a fòrça de lei arreu de fòrça païses dempuèi 1990. Per la siá part, lo còrs medic es largament en desacòrdi amb las afirmacions dels activistas pedofiles sus la inocuitat de las relacions sexualas entre adults e enfants.[6][7]
Definicion de pedofilia[modificar | modificar la font]
La definicion de pedofilia es fondamentala per l'estudi e la compreneson de las reivindicacions dels activistas pedofiles, doncas que pòt variar segon lo país, l'idiòma e lo critèri utilizat.[8]
Etimologicament, lo mot pedofilia es format dels vocables grècs πaις-πaιδoς, 'mainat-gojat', e φιλίa, 'amor'. Lo significat etimologic de pedofilia es, doncas, "amor als mainats".
La definicion medica oficiala es la del Classificacion Internacional de Malautiás de l'OMS,[9] aital coma la de las divèrsas associacions psiquiatricas, entre elas l'AAP.[10] Aquestas organizacions definisson la pedofilia coma una atraccion sexuala primària dels adults vèrs los enfants prepubescents o de pubertat primairenca e la considèran coma un tròble mental e de la conducha.[9]
Los activistas pedofiles definisson la pedofilia coma una preferéncia sexuala pels enfants e, segon un significat extensiu, pels adolescents, basada en l'amor electiu per aquestes e comparable a quina orientacion sexuala que siá.[11] Afirman tanben que los mainats e los adolescents pòdon desirar e consentir las relacions sexualas amb adults e fan una distincion taxativa entre pedofilia e abús sexual.
Principalas tèsis e reivindicacions[modificar | modificar la font]
E mai se dins lo movement i a representadas un grand nombre d'opinions, de còps divergents, la majoritat dels activistas e simpatizants son d'acòrdi amb los seguents objectius:[12]
- Transformacion de la percepcion sociala de la pedofilia.
- Distincion entre abús sexual e relacions consentidas.
- Reconeissença de la libertat sexuala dels mainats e adolescents.
- Reconeissença de la pedofilia coma orientacion sexuala.
- Eliminacion de la pedofilia coma parafilia de las listas oficialas de malautiás e tròbles mentales.
- Abolicion o reforma de la majoritat sexuala.
- Foment de l'investigacion objectiva sus la pedofilia e las interaccions adult-enfant.
Los activistas pedofiles afirman que los mainats e los adolescents pòdon desirar e consentir las relacions sexualas amb adults e qu'aquestas son pas perjudicialas ni traumatiques pels primièrs, au contra saludables e beneficioses se se desvolòpan dins de condicions adequadas e l'entorn reacciona pas de manièra negatiua.[13] Prenon coma referéncia lo trabalh scientific d'investigadors coma Frits Bernard, Alfred Kinsey, Bruce Rind,[14] Floyd Martinson, William Masters, Wilhelm Reich e Alayne Yates, entre d'autras, los qu'an negat o relativizat las consequéncias negatiuas que la psiquiatria e la societat sòlen atribuir a las relacions sexualas entre adults e enfants. Los activistas pedofiles assenhalen l'estat e las siás intervencions (interrogatòris policèrs, examens psiquiatrics, detencion e separacion del coble adult, jutjaments) en las interaccions adult-enfant coma l'autentic colpable de traumes psicologics importants en la ment de l'enfant.[3] Sus aquestas basas, questionan la validitat de la majoritat sexuala e exigisson la siá abolicion o una reduccion progressiua e accentuada.[12]
Los activistas pedofiles defendon çò que considèran lo drech fondamental dels enfants e dels adolescents de desvolopar liurament la siá sexualitat e d'elegir amb qui vòlon la partejar, siá ja entre eles o dins lo marc de relacions intergeneracionalas amb adults.[15] L'activisme pedofil, doncas, se presenta pas solament coma un movement de liberacion sexuala pels adults, mas tanben pels mendres.[n. 1][16]
Los activistas pedofiles defendon la pedofilia coma una orientacion sexuala especifica, comparabla a l'heterosexualitat o l'omosexualitat,[12][3] e exigisson la siá eliminacion coma parafilia de las listas oficialas de malautiás e tròbles mentales.[11] Argumentan que l'omosexualitat foguèt tanben classificada anteriorament coma malautiá per aqueles meteisses organismes e entitats e reivindican lo drech de pas èsser discriminats dins lo marc dels actuales estats democratics.[3]
Los activistas pedofiles sostenon que las recèrcas sus las interaccions adult-enfant sòlen èsser distorsionades pels prejudicis dels investigadors en relacion amb la pedofilia, e reclaman una aprocha mai objectiva.[17] Frits Bernard argumenta que la majoritat d'estudis suls pedofiles se realizan dins de condicions degradantes per aquestes (presons, psiquiatrics) e que s'i met l'accent solament en la part negatiua de la pedofilia (abús sexual infantil).[3] Bernard objècta tanben que jamai pas se demanda los enfants en çò que tanh als sieus autentics sentiments suls pedofiles, mas après que se siá montat un grand escandal que los condiciona a respondre negativament sus la siá experiéncia.[3]
Los activistas pedofiles acusan los mèdias de presentar una apròcha tendenciosa, endoctrinadora e sensacionalista sus la pedofilia.[18] En 2004, en una entrevista concedida al periodic The Express-Time de Nòva Jersey, l'activista american Lindsay Ashford denoncièt l'usatge de la paraula pedofília coma sinonim d'abús sexual pels médias.[19]
Qualques activistas se mòstran favorables a la legalizacion de la pornografia infantila e de qualques formas d'expression erotica amb participacion de mendres, del temps que supausen pas abús sexual.[20] Aquestes activistas considèran la persecucion de la possession de pornografia infantila coma un abús juridic e coma una violacion de dreches fondamentales, coma lo drech a la libertat d'expression.[21][22][20] Lo Partit de la Caritat, la Libertat e la Diversitat dels Païses Basses considerava censura la proïbicion de la possession de pornografia infantila e prepausava dins lo sieu programa politic la possibilitat de participar a produccions pornografiques a comptar de la majoritat sexuala.[20] L'associacion alemanda Krumme 13 exigissiá l'abolicion de l'article 184 del còdi penal alemand qu'enebís la distribucion de pornografia infantila.[23] Al Canadà, l'activista John Robin Sharpe presentèt un recors d'inconstitucionalitat contra las leis relativas a la possession de pornografia infantila, en allegant que viòlan lo drech a la libertat d'expression e de pensada.[21]
Per'mor de defugir la stigmatizacion de tèrmes coma pedòfil e pederasta,[24] los activistas pedofiles fomentan l'usatge de tèrmes coma boylover e girllover (tradusibles coma "amant dels mainats" e "amant de las mainadas", respectivament), e lo generic childlover.[12] Se n'emplegan tanben d'autras, coma pedosexualitat e efebosexualitat.[25]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Dins lo sieu assag Le Bon Sexe illustré, Tony Duvert afirma: "Cal reconéisser als mendres, enfants e adolescents, lo drech de far l'amor". Dins L'enfant au masculin, Duvert explica que lo contacte sexual entre un mainat e un òme representa pas per l'enfant mas una relacion omosexuala, que pòt se revenir a la siá orientacion sexuala, e que condemnar los pedofiles equival a perseguir los omosexuales.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ De Young, Mary. "The indignant page: techniques of neutralization in the publications of pedophile organizations". Child Abuse & Neglect, Vol. IV, num. 12 (1988), pp. 583-591. (en anglés)
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Sandfort, Theo; Brongersma, Edward; Alex, Van Naerssen. Male Intergenerational Intimacy: Historical, Socio-Psychological, and Legal Perspectives. Londres/Nova York: Haworth Press, 1991, pp. 275-295. ISBN 978-0-918393-78-4. (en anglés)
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Santiago, Pablo. "La pedofilia como fenómeno psiquiátrico". Alicia en el lado oscuro. Madrid: Imagine, 2004, pp. 192-193. (en espanhol)
- ↑ Ambroise-Rendu, Anne-Claude. "La pédophilie entre les lignes". Médias, num. 178 (en francés)
- ↑ Convention on Consent to Marriage, Minimum Age for Marriage and Registration of Marriages (en anglés). Naut Commissionat de las Nacions Unidas pels Dreches Umans
- ↑ The Problem of Pedophilia (en anglés), NARTH, 17-4-1998.
- ↑ Dallam, S. J. "Science or Propaganda? An examination of Rind, Tromovitch & Bauserman" (en anglés). Journal of Child Sexual Abuse, Vol. IX, num. 3/4 (2002) pp. 109-134.
- ↑ Ames, Ashley; Houston, David. "Legal, social, and biological definitions of pedophilia" (en anglés), Archives of Sexual Behavior. Universitate de Indiana, Vol. IV, num. 19 (1990), pp. 333-342.
- ↑ 9,0 9,1 Classificacion Internacional de Malautiás, CII-10, version 2010 - Vejatz còdi F65.4 (en anglés).
- ↑ DSM-IV-TR: Paedofilia, còdi 302.2 (en anglés).
- ↑ 11,0 11,1 40th PARLIAMENT, 3rd SESSION. Standing Committee on Justice and Human Rights, 14-2-2011. (en anglés)
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 De Young, Mary. "The indignant page: techniques of neutralization in the publications of pedophile organizations". Child Abuse & Neglect, Vol. 4, num. 12 (1988), pp. 583-591. (en anglés)
- ↑ Riegel, David. Understanding loved boys and boylovers. Philadelphia: SafeHaven Foundation Press, 2000. (en anglés)
- ↑ The Denial of Child Abuse: The Rind, et al. Controversy. (en anglés)
- ↑ Hocquenghem, Guy; Voline, Marc. "Non à l'enfant poupée". Libération, april 1979. (en francés)
- ↑ Le Bon Sexe illustré, Éditions de Minuit, 1974
- ↑ Whitfield, Charles L.; Silberg, Joyanna; Jay Fink, Paul. Misinformation concerning child sexual abuse and adult survivors. Londres: Routledge, 2001, p. 123. (en anglés)
- ↑ La pedofilia en los medios de comunicación masivos Porlaverdad.com (en espanhol)
- ↑ Flanagan, Russ. "'I'm tired of being forced into the shadows by society'" (en anglés). The Express-Times, 22-2-2004.
- ↑ 20,0 20,1 20,2 Definitive Electoral Programme 2007 - 2011, PNVD. (en anglés)
- ↑ 21,0 21,1 The Supreme Court and child porn CBC News
- ↑ Walters, Gregory J. Human Rights in an Information Age: A Philosophical Analysis Toronto: University of Toronto Press, 2002, p. 76 (en anglés)
- ↑ "SEXUALITÄT: Unter der Gürtellinie" (en alemand). Der Spiegel, 3-12-2001.
- ↑ Geraci, J. "Interview: Gilbert Herdt" (en anglés). Paidika: The Journal of Paedophilia, Vol. III, num. 2 (1994) pp. 2-17.
- ↑ Rencken, Robert; Grubb, Jeff. Brief and Extended Interventions in Sexual Abuse, 2a ed. Alexandria: American Counseling Association, 2000. (en anglés)


text:
Nacionalisme europèu
Lo nacionalisme europèu es lo nom que se definís amb el lo movement politic e lo corrent de pensada que vòl una Euròpa joncha dins un sol estat.
Historia[modificar | modificar la font]
Lo nacionalisme europèu nais amb l'idèa de Víctor Hugo dels Estats Units d'Euròpa. Obviada aquela idèa pels contemporanèus de Víctor Hugo, atenhi lo sieu clímax en los ans 20, sustot en setembre de 1929, quand lo president de França, Aristide Briand faguèt un discors que disiá qu'Euròpa li cal avançar cap a un modèl federal.
Malgrat aiçò, lo nacionalisme europèu se vegèt truncat per l'ascens de Hitler al poder e la Segonda Guèrra Mondiala. Tala guèrra faguèt qu'Euròpa quitèsse d'èsser lo centre del mond, en passant als Estats Units d'America.
Après la Segonda Guèrra Mondiala, l'idèa de Víctor Hugo es anada creissenta e en donant de fruchs, tales coma la creacion primièra de la Comunitat Economica Europèa, après l'Union Europèa e l'implantacion de la moneda unica para tota l'Union e la Constitucion Europèa.


text:
Citizendium
Citizendium (acorcha de l'anglés Citizens' Compendium, "manuau daus ciutadans") es una enciclopèdia creado en 2006 coma alternativa a Wikipèdia, per Larry Sanger, un èx-dirigent de Wikipèdia. Se basa atanben sobre un wiki, la contribucion volontària daus internautas e de convencions similaras mas ten quauques diferéncias fondamentalas:
- Se distinguís entre autors (chascun qu'o vòu lai pòt contribuir) e editors (expèrts en la matèria qu'asseguran la fisabilitat de las informacions).
- Son restrictius sobre lo tipe d'articles que i chabon, fòrça pròches d'aqueles de l'enciclopèdia tradicionala.
- Los utilizaires an de signar amb lo sieu nom reau e ofrir una biografia brèva per participar.
- Los articles se devesisson en airas tematicas, supervisadas per de grops de trabalh mandats per d'expèrts.
Ara per ara Citizendium fonciona mas en anglés mas estúdian la possibilitat de faire de versions dins d'autras lengas.
Los sieus defensors afirman qu'a la lonja serà una font pus consultada que las versions wikipedianas, perque los expèrts lai asseguran la validitat de las informacions e quò lai lor autreja de rigor. Mai que mai, lo vandalisme es practicament inexistent e la redaccion pus sonhada.
Per contra, los detractors afirman qu'es un projècte eleitista, que valoriza pas la coneissença de la comunautat e que sorgiguèt per la rivalitat creissenta entre dos responsables de Wikipèdia, Larry Sanger e Jimbo Wales.


text:
Les Valls d'Aguilar
Les Valls d'Aguilar es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha). Compren doas entitats municipalas descentralizadas: la Guàrdia d'Ares e Taús. Lo caplòc es lo vilatge de Noves de Segre. En 1984 se modifiquèt lo nom per inclure l'article dins Valls d'Aguilar.
Situacion[modificar | modificar la font]
La municipalitat de las Valls d'Aguilar se tròba a la comarca de la Aut Urgèl. Limita amb la comarca del Palhars Sobeiran a l'oèst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenc de Montferrer i Castellbò, a nòrd-èst e a èst amb Ribera d'Urgellet a sud-èst amb Fígols i Alinyà e l'enclava del Baridà (Ribera d'Urgellet) e al sud amb Cabó.
Demografia[modificar | modificar la font]
Lo primièr cens es de 1975 après la fusion de la Guàrdia d'Ares, Noves de Segre, Taús e Castellàs. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats.


text:
Mauprévoir
Mauprévoir es una comuna francesa del departament de Vinhana e de la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri de la municipalitat a traversat pel Clain. La vallée del Clain aboca lo étang de Combourg (28 ectaras) e d'un complèxe de étangs secondaires (Pressac, Charroux) en definint una zòna considerabla per lo sieu avifaune.
Le territoire de la commune est traversé par le Clain. La vallée du Clain débouche sur l'étang de Combourg (28 hectares) et d'un complexe d'étangs secondaires (Pressac, Charroux) définissant une zone remarquable pour son avifaune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Cap de document istoric porg pas de precision en lo cas de la naissença del pòble. Vertat es, totun, que la distincion de Mauprévoir existissiá en 1179, perque a aquela epòca, un nomenat Audebert, viguier e la siá femna Flandrine, fan don d'un préhenbier de blat dins la siá tèrra de Mauprévoir, a la abbaye de Montazai (comuna de Savigné).
Coma la rèsta de la França, Mauprévoir acuèlh favorablament las avançadas de la Revolucion francesa. Planta aital lo sieu arbre de la libertat, simbòl de la Revolucion. Ven lo luòc d'adesion de totas las fèstas e dels principals eveniments revolucionaris, coma lo brûlement dels títols féodaux lo 24 de novembre de 1793[1].
Pendent la Segonda Guèrra mondiala, la linha de démarcation traversava la comuna[2], del 22 de junh de 1940 al 1er Modèl:En març 1943, en daissant çò cap de-luòc en zòna liura amb la màger part del territòri de la comuna. A la fin de la guèrra, un planeur Airspeed Horsa de la Royal Aire Força (RAF), tracté per un bombardier Short Stirling en rota cap a Istres per participar a l'operacion Molten, a Itàlia, trinca lo sieu élingue. Lo sieu pilòt li cal procedir a un atterrissage d'urgéncia, al cors #que sola la extremitat de l'ala drecha n'es leugièrament deteriorada en tustarrant un roure[3]. Dels personals de la RAF desembarquen fin en octòbre a Biard, de contunh se reten a Mauprévoir. L'ala es retoilée, e una élingue nòva fixada al planeur. Lo extremitat del cable, en forma d'ampla sivella, a fixat a l'extrèm de grands portamantèls levadas cap al cèl. Un C-47 Dakòta ven de contunh lentament, en plen panatòri, enganchar aquela sivella, e fa décoller lo planeur, operacion rarissime de récupération pendent la Segonda Guèrra mondiala[4].
Aucun document historique ne fournit de précision à propos de la naissance du village. Il est certain, toutefois, que la seigneurie de Mauprévoir existait en 1179, car à cette époque, un nommé Audebert, viguier et sa femme Flandrine, font don d'un préhenbier de froment dans leur terre de Mauprévoir, à l’abbaye de Montazai (commune de Savigné).
Comme le reste de la France, Mauprévoir accueille favorablement les avancées de la Révolution française. Elle plante ainsi son arbre de la liberté, symbole de la Révolution. Il devient le lieu de ralliement de toutes les fêtes et des principaux événements révolutionnaires, comme le brûlement des titres féodaux le 24 novembre 1793[5].
Pendant la Seconde Guerre mondiale, la ligne de démarcation traversait la commune[6], du 22 juin 1940 au Modèl:1er mars 1943, laissant le chef-lieu en zone libre avec la majeure partie du territoire de la commune. À la fin de la guerre, un planeur Airspeed Horsa de la Royal Air Force (RAF), tracté par un bombardier Short Stirling en route vers Istres pour participer à l’opération Molten, en Italie, rompt son élingue. Son pilote doit procéder à un atterrissage d’urgence, au cours duquel seule l’extrémité de l’aile droite est légèrement endommagée en heurtant un chêne[7]. Des personnels de la RAF débarquent fin octobre à Biard, puis se rendent à Mauprévoir. L’aile est retoilée, et une élingue neuve fixée au planeur. L’extrémité du cable, en forme de large boucle, est fixée au bout de grandes perches dressées vers le ciel. Un C-47 Dakota vient ensuite lentement, en plein vol, accrocher cette boucle, et fait décoller le planeur, opération rarissime de récupération durant la Seconde Guerre mondiale[8].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Robert Pichon, Los Arbres de la libertat a Peitieus e en la Viena, Peitieus : d'Edicions CLAUS 89/Federacion de las œuvres laiques, 1989, pàg. 107
- ↑ Modèl:30questions-OccupationVienne, mapa p 5
- ↑ Modèl:GuerreAérienneVienne, pàg. 309-310
- ↑ Christian Richard, op. cit., pàg. 311
- ↑ Robert Petit, Les Arbres de la liberté à Poitiers et dans la Vienne, Poitiers : Éditions CLEF 89/Fédération des œuvres laïques, 1989, p. 107
- ↑ Modèl:30questions-OccupationVienne, carte p 5
- ↑ Modèl:GuerreAérienneVienne, p. 309-310
- ↑ Christian Richard, op. cit., p. 311


text:
Sèishes
Sèishes[1][2] (Seysses en francés) es una comuna occitana de Gasconha, situada dins lo departament de la Nauta Garona dins la région de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sèishes es una comuna de l'airal urban de Tolosa sul canal de Sent Martòri, a 19 quilomètres al sud de Tolosa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personas ligadas a la comuan[modificar | modificar la font]
- Pierre Paulin Andrieu : evesque de Marselha.
- Fabien Audard, fotbalaire profesional.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
1509
Aquesta pagina concernís l'an 1509 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Conquista de la vila d'Oran.
Portugal[modificar | modificar la font]
Lei 2 e 3 de febrier, la victòria de Diu còntra una coalicion dei sultanats d'Egipte, de Calicut e de Gujarat confirmèt l'implantacion portuguesa dins la peninsula indiana.
Republica de Venècia[modificar | modificar la font]
La Republica deguèt faciar l'invasion dei tropas de la Liga de Cambrai magerament formada per lei fòrças francesas. Mau comandada, l'armada veneciana foguèt esquichada a Agnadel lo 9 de mai perdent entre 4 000 e 6 000 soudats còntra solament 500 per lei Francés. Après aquela revirada, Venècia foguèt dirèctament menaçada per una invasion. Pasmens, lei tropas venecianas forticadas dins Trevisa capitèron de resistir e de menar de contraofensivas que bloquèron l'avançada francesa. De mai, autre ponch important, leis aliats dei Francés èran crenhós dei progrès de Loís XII e lèsts a l'abandonar.
Una autra menaça per la Republica foguèt lo succès de l'implantacion portuguesa dins l'Ocean Indian après la revirada de la flòta musulmana sostenguda per Venècia a Diu (2-3 de febrier).


text:
Francés Ièr de França
Francés I (Conhac, lo 12 de seteme, de 1494 – Castèth de Rambouillet, lo 31 de març, de 1547) que ho un rei de França coronat a Rems en 1515.
Durant lo son regnat que desvolopè las arts en important l'estil de la Reneishença italiana, qu'establí (dab l'ordonança de Villers-Cotterêt) l'emplec de la lenga vulgara (lo francés) en lòc deu latin peu actes legaus, que ganhè la famosa victòria de Marignan suber las òsts soïssas e que ho lo rivau de Carles I d'Espanha e V d'Alemanha e deu son empèri.