text:
.
St Bertrand de Cominges
détail du cloître
0+0+0+0+0+0+0
Û counte coumengés
Aro le trabalh qu’ei à Paris, mous dìsen tout ed temps. Qu’ei vertach e que sabi cap perqué tout ei viengut coumo acò push qu’avion industrìos en Coumenge end temps deds senhous. Qu’aviom mèmo ùo mino en vat d’Alòs.
Ad mieyt ded dio, es minaires, « es carraus » coumo disen en Coumenge, e minjabon à ra surfaço, e i avio un cop û joen que minjabo ad relarg deds àutis, assetat sus û souquet. Que minjabo e que gaitabo shens vede arren. Que reprenio sas forços.
A un moument que vèi sourti d’un bouissou ùo mandro que ve minja erai brizos cajudos ded sieu pan. Ed joen bouleguec cap ena l’espauri cap, e era mandro que minjec un moument e que s’en anguec.
Lou lendoumâ, ed joen que s’assetec sus ed meme souquet ena minja e ’ra mandro que tournec. Ed joen que’n houc countent e que y balhec dam ed pan un moç de car e quauques lardous.
E ’ra mandro que tournabo quàsi cado dio ad moument dech esparti. Û dio que venguec dam tres mandrous, e le joen que nouiriguec touto era familho. Acò n’i coustabo pas car, qu’èron bèstios petitos. Push es mandrous que se hasquèren bèchs e ’ra mandro que tournec veni souleto.
Û cop, era mandro qu’arribec descoetado, per un cepadèu, proubable. Ed joen que n’aujec pietach, e que y diguec « ma praubo descougato ». Descougato, qu’ei atau que dìsen en vat d’Alòs ena dize descoetado.
Push cado dio, ed joen que dounabo moçs nouvèts à ’ra mandro en i disent : « Tè, minjo, praubo descougato ! » e ’ra mandro que minjabo, e abans de parti que levabo ed cap coumo per saluda.
Ed temps passec. Es coulegos ded carraus que sabion qu’avio amistousat ùo mandro, e de cops qu’i dision per galeja « ed goujat dera mandro ».
Û dio, era mino s’espóutiguec, touto ùo partido que s’espatarrec sus es minaires. Que lous venguèron à l’ajudo, mès ed joen qu’èro ensebelit dins ùo partido lounh deds àutis. Dous dios après ech accident qu’èron cap vienguts le sauva. Que coumencec de perdre pacienço.
Qu’aurio agut plâ pòu s’avio sabut qu’ed senhou voulio que remprenguèsson ed trabalh, mès ni per menaços, nou pousquec hè plega es carraus que dision que voulion sauva toùtis es coulegos. Mès ed goujat dera mandro, le troubabon cap.
Qu’èro sebelit lounh deds àutis, atau era mountanho qu’avio roudelat e que l’avio separat dera chourmo. Coumo vezio que digus venio cap, que rampec vers era lutz, mès que poudio cap sourti. Ed trauc per ount vezio ed dio qu’èro be trop petit.
Lavetz y venguec ùo idèio e quirdec de toutos sas forços : « Descougato ! Descougaaaato ! »
E quauques cops cado ouro e cridabo « Descougaaato ! »
Era mandro que l’auziguec e que venguec. Que passec dins era mountanho e venguec y leca erai gautos plenos de lagremos. Push que sourtiguec ad davant des minaires e que jaupec.
Un des carraus que diguec : « Qu’ei daumadye que sio cap viengut dab ed fusilh, que l’aurio cap mancado, aquero ! »
E pensos à cassa ! ça-diguec ej aute.
Mès qu’ei cap nourmau que quirde coumo acò. Erai mandros que soun mès
discretos, nourmalomen.
Qu’as rasoun, e s’èro…
S’èro era mandro ded goujat ?
Alavetz quitèron de pensa à ’ra casso e se boutèron de segre era mandro que jaupabo e que virabo ed cap ena vede se la seguion.
Es coumo acò que troubèrou ed trauc e qu’auziguèron ed goujat que lour quirdec : « Ajudo ! » e que le sauvèron.
Quauques dios après, quoan houc remés e que tournec à l’obro, ed joen que venguec dam un gros moç de car, e que diguec à ’ra mandro : « ma descougato, que m’as sauvach ! »
Que l’avio nouirido shens pensa que pouirio li hè servìci, e ero que li avio sauvach era vido.
Mèstre d’Obro ded Felibrige,
der’ Escolo Mistralenco
"Nàti, vàti, toùtis Coumengés"


c: text/html

text:
Ematita
L’ematita es une espècia minerala compausada d’oxid de fèrre(III) de formula Fe2O3 amb des traças de titani Ti, d'alumini Al, de manganès Mn e d'aiga H2O. Es lo polimòrf a de Fe2O3, lo polimòrf Y essent la maguemita.
Es un mineral plan corrent, de color negra a gris argentat, brun a roge, o roge, amb fòrça formas cristallinas. Los cristals pòdon aténher 13 cm[1].
Somari
- 1 Istoric de la descripcion
- 2 Caracteristicas fisicoquimicas
- 3 Jaces
- 4 Expleitacion dels jaces
- 5 Istòria, usatges de l'ematita
- 6 Articles connèxes
- 7 Notas e referéncias
Istoric de la descripcion[modificar | modificar la font]
Inventor e etimologia[modificar | modificar la font]
Son existéncia es contada per Plini lo Vièlh a partir de 77. Lo nom de l’ematita ven del latin haematites, d'el meteis venent del grèc aίuatίtnς, derivant d'aίua que significa « sang »[2]. La polvera d’ematita èra utilizada coma pigment roge.
Topotipe[modificar | modificar la font]
Non defini per aquela espècia.
Caracteristicas fisicoquimicas[modificar | modificar la font]
Criteris de determinacion[modificar | modificar la font]
Sa leugièra solubilitat dins l'acid cloridric permet de la destriar de l'ilmenita.
Composicion quimica[modificar | modificar la font]
Varietats[modificar | modificar la font]
- alumoematita: varietat rica en alumini de formula ideala: (Fe,Al)2O3
- crucilita o crucita (Thompson): pseudomorfòsi d'arsenopirita en ematita o en goethita descricha segon d'escandalh de Clonmel, Co. Waterford, Ireland; l'aspècte crucifòrme dels cristals inspirèt lo nom
- mina de fèrre especulara o fèrre especular o especularita: varietat d'habitus tabularis de fàcia liças, utilisables coma miralh; venent d'un mot grèc significant « espeluqui », lo latin specere donèt speculum (miralh)[3]
- martita (Breithaupt): pseudomorfòsis de magnetita en ematita[4]
- ròsa de fèrre: varietat d'habitus que designa l'assemblatge de cristals tabulars que remembra una ròsa[5].
Cristalloquimia[modificar | modificar la font]
L’ematita es lo cap d’un grop amb lo corindon, lo grop del corindon-ematita, contenent de materials avent totes la meteissa estructura cristallina e una formula generala del tipe A2O3 ont A pòt èsser un cation coma aquel del fèrre, titani, alumini, le cròme, le vanadi, la magnèsi, antimòno, sòdi, zinc e/o manganès.
Grop corindon-ematita[modificar | modificar la font]
- Corindon Al2O3
- Ematita Fe2O3
- Eskolaita Cr2O3
- Karelianita V2O3
- Tistarita Ti2O3
- Sosgrop de l'ilmenita
- Brizziita
- Ecandrewsita
- Geikielita
- Ilmenita
- Melanostibita
- Pirofanita
Cristallografia[modificar | modificar la font]
L'ematita a una estructura notada D51 en notacion Strukturbericht. Es una estructura romboedrica, de grop d'espaci R3c (n 167). Un motiu es compausat de dos pentaèdras Fe2O3 capvirats que se repètan als noses del romboèdre. Aqueles paramètres de malhum son:
- a = 5,43 Å ;
- a = 55,26° = 55°16’.
Los ions O2- forman un malhum exagonal compacte, amb donc une alternança de plans A-B; los ions Fe3+ occupan los dos terces dels sites intersticials octaedrics, amb tres tipes de plans a, b e c en alternança. On a donc una alternança A-a-b-B-c-a-A-b-c-B-a-b-A-c-a-B-b-c-A-a… Los paramètres de malhum dins aquela descripcion exagonala son:
- a = 5,04 Å;
- c = 13,78 Å.
A respècte de la description precedenta, la distança entre los plans de O2- dels pentaèdres es c/2.
Jaces[modificar | modificar la font]
Ajaçament e minerals associats[modificar | modificar la font]
Mineral plan comun dins de contèxtes geologics plan variats. D'origina primària, format a nauta temperatura. Dona de fumaròlas, pòt donar de concentracions dins de jaces de contacte. Pòt èsser un element de las ròcas eruptivas. A vegada en depaus important amb limonita e siderita dins las ròcas sedimentàrias.
Los minerals que li son sovent associats son:
- Dins las ròcas metamorficas e ignadas: magnetita, ilmenita, rutile
- Dins las zonas sedimentàrias: goethita, lepidocrocita, siderita
Jaces productors d'especimens remarcables[modificar | modificar la font]
- Brasil
- Miguel Burnier (São Julião), Ouro Preto, Minas Gerais; Varietat Ròsa de fèrre[6]
- França
- Minas de Batèra (Cortsaví, Arles), Catalònha[7]
- Faucogney-Saphoz, Nauta Sòne[8]
- Itàlia
- Bacino, Miniera di Rio (Miniera di Rio Marina), Rio Marina, île d'Elbe, Toscana[9]
Ematita Marciana[modificar | modificar la font]
Se trapèt, sus Mart, en 2004, d'esfèras que poirián èsser tota o en partida compausada d'ematita. L'ematita se forma mai sovent per l'accion erosiva de l'eaiga, çò que supausa la preséncia, a una epòca, d'aiga sus Mart.
Expleitacion dels jaces[modificar | modificar la font]
- Utilizacions
L'ematita es lo minerai de fèrre mai abondant.
- Fa partit dels minerals podent èsser utilizats per fabricar del Tamahagana.
- Pòt èsser utilizada coma granulats (talha compresa entre 0 e 25 mm) dins los betons dichs pesucs, destinats a la fabricacion de contrapes e d'ecrans de proteccion antiradiacions.
- Trissat prim, pòt servir de pigment e intra dins la composicion d'esmalts e d'engobas per la ceramica.
- De pèiras pòdon èsser talhadas coma pèiras preciosa.
- Se trapa entre autre – jos forma de particulas finas – dins lo desgalh metallurgic de l'industria aluminièra (fanga roja).
Istòria, usatges de l'ematita[modificar | modificar la font]
L'ematita foguèt utilizada coma pigment (roge) al paleolitic superior per nos aujòls Homo sapiens. Pulverizat puèi mescladas a l'aiga o (mai rarament) a la òlis vegetals e animals, se plaçava sus la ròca dels parets, çò que permetava a nos aujols de dessenhar e de penher las baumas qu'abitavan[10].
Dins l'Egipte anciana, l'ematita èra considerada coma avent lo poder de garir las malautiás de la sang (aquel mineral compausat subretot de fèrre a la particularitat de colorar l'aiga en roge. Es perque los Egipcians pensavan que favorisava la produccion de sang).
Èra utilizada dins l'Antiquitat - amb lo plomb (jos forma de cerusa, tanben toxic - dins de cosmetics[11], coma en Africa del Nòrd[12] e dins l'Egipte antica predinastica[13]
L'ematita venguèt lo mai important minerai de fèrre (per la produccion de fondas, acièrs, aliatges).
Mai recentament, es utilizada dins los fluids de foratge (fangas pesugas, pour forar, tapar los poses HP/HT (hauta temperatura, hauta pression)[14].
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Pigment
- Idroxid de fèrre
- Fard
- Fanga de foratge
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ The Handbook of Mineralogy.
- ↑ http://www.cnrtl.fr/etymologie/h%C3%A9matite modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant, sur www.cnrtl.fr
- ↑ Histoire naturelle, générale et particulière.
- ↑ Nouveau cours de minéralogie, volume 3.
- ↑ Précis de minéralogie.
- ↑ Palache, C., Berman, H. & Frondel, C. (1944), The System of Mineralogy of James Dwight Dana and Edward Salisbury Dana, Yale University 1837-1892, Modèl:7e, volume I: 531.
- ↑ Berbain, C., Favreau, G. & Aymar, J. (2005) : Mines et Minéraux des Pyrénées-Orientales et des Corbières.
- ↑ Cario, P. et Perinet, F. (1976).
- ↑ Orlandi, P., & Pezzotta, A., 1997.
- ↑ Marcel Otte, La Préhistoire 3e édition, p.
- ↑ Académie de Nice, L’Hématite, la goethite, ingrédients utilisés dans la réalisation de cosmétiques sous l’Antiquité, FICHE n 13
- ↑ Alatrache, A., Mahjoub, H., Ayed, N. et Ben Younes, H. (2001), Les fards rouges cosmétiques et rituels a base de cinabre et d'ocre de l'époque punique en Tunisie : analyse, identification et caractérisation.
- ↑ BADUEL Nathalie (doctorante à la Maison de l'Orient, université Louis-Lumières Lyon-II, ), La collection des palettes prédynastiques égyptiennes du muséum (Lyon) = The Collection of Egyptian Predynastic Palettes of the Museum (Lyon) ; Cahiers scientifiques - Muséum d'histoire naturelle de Lyon ; (ISSN 1627-3516) ; 2005, n°9, p. [8 page(s) Fiche Inist/CNRS
- ↑ Henry C. H. Darley, George Robert Gray, Composition and Properties of Drilling and Completion Fluids ; Modèl:5e, (fundamental principles of geology, chemistry, and physics that provide the scientific basis for drilling fluids technology) ; ISBN 0-87201-147-X, voir chap I, Introduction to Drilling fluids, 1 Composition of drilling fluids

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Arnaut de Maruèlh
Arnaut de Maruèlh[1] foguèt un trobador de la fin del sègle XII, que compausava de poesias liricas en occitan. Vint e cinc, benlèu vint e nòu, de sas cançons, son demoradas, sièis amb musica.
Son nom indica que veniá de Maruèlh en Peirigòrd. Sembla que foguèsse clergue eissit d'un familha paura e qu'aprèp venguèsse joglar; foguèt present a las corts de Tolosa puèi de Besièrs. Aparentament èra amorós de la comtessa Azalaís, filha de Raimon V de Tolosa, maridada a Rogièr II Trencavel, e los poemas que son demorats d'Arnaut se pòdon veire coma un cicle liric que conta son amor. Anfós II d'Aragon èra son rival respècte a Azalaís, e segon la razó d'un dels poemas d'Arnaut, la gelosiá del rei la persuadiguèt de rompre son amistat amb Arnaut. Partiguèt a Montpelhièr, ont trapèt un protector dins lo comte Guilhèm VIII.
Arnaut de Maruèlh es mens conegut que son contemporanèu Arnaut Daniel, mas s'es dich que lo subrepassava per sa simplicitat eleganta e la delicadesa dels sentiments. Son cantaire e joglar èra Pistoleta.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Biographies des troubadours, ed. J. Boutière, A.-H. Schutz. Paris: Nizet, 1964. pp. 32-38.
- Gaunt, Simon, and Kay, Sarah (edd.) The Troubadours: An Introduction. Cambridge: Cambridge University Press, 1999. ISBN 0 521 574730.
- Johnston, R. C. Les poèsies lyriques du troubadour Arnaut de Mareuil. Paris, 1935.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Son nom aguèt mai d'una varianta: Marueuil, Marolh, Marol, Maroill, Maruoill, o Meruoill.


text:
Enluminadura
L'enluminadura es l'art de pénher o de dessenhar a la man per decorar o illustrar un tèxte, mai sovent un manuscrit. Las tecnicas de l'impression e de la gravadura gaireben faguèron desapareisser l'enluminadura. Pasmens, existís unes libres estampats que'n son ornats.
Lo tèrme « enluminura » es sovent associat a aqueste de « miniatura ». L'enluminura se mescla al tèxte e tanben se'n pòt alunhar, quitament, a vegadas, d'aver pas pus de relacion amb el. Se pòt destriar: las scènas figuradas, composicions decorativas, inicialas o letrinas, autres signes.
Lo vèrbe latin "illuminare" (enlusir, illuminar) donèt "enluminar". L'enluminadura es l'art d'utilisar l'ensemble dels elements decoratius e de las representacions imatjadas (las enluminuras) realizat dins un manuscrit per l'embellir, mas al sègle XIII fasiá subretot referéncia a l'usatge de la dauradura.
L'enluminadura compòrta tres activitats: l'esbòç, la mescla dels pigments de colors amb de pèga animala e lo coloratge per sisas. L'enluminadura es facha per un « enluminaire », son trabalh consistís a embellir un tèxte, un raconte.
Somari
- 1 Enluminura o miniatura
- 2 Los tipes d'enluminuras
- 3 Tecnica d'enluminadura
- 4 Enluminadura ara
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Vejatz tanben
Enluminura o miniatura[modificar | modificar la font]
Lo tèrme « enluminura » es sovent associat a aqueste de « miniatura », que ven del latin minium, designant un roge vermelhon. Antan, lo tèrme s'aplicava, de preferéncia, a de letras ornementalas majusculas (letrinas) dessenhadas en roge (amb un oxid de plomb de color roja) suls manuscrits; puèi lo raprochament (sens fondament etimologic) amb los mots « minium » e « minimum » (« minuscula ») se realizèt, e la miniatura venguèt a designar los imatges penchs, de talha pichona, al respècte dels quadres e de las pintures muralas (frescas). S'aplicant a tota representacion de format redusit, lo tèrme designèt tanben las scènas pichonas penchas sus d'autres objèctes que los manuscrits. Lo mot "manuscrit" ven del latin: manus (man) e scribere (escriure), es a dire un tèxte escrit a la man.
Se pòt donc parlar de « manuscrits enluminats », de « manuscrits amb miniaturas », e quitament de « manuscrits amb pinturas », que l'artista encargat d'aquesta partida de l'òbra èra nomenat pictor a l'Edat Mejana, pel destriat del scriptor (« aquel qu'escriu » mas copista es mai adaptat per l'Edat Mejana) encargat de la sola copia del tèxte.
Los tipes d'enluminuras[modificar | modificar la font]
L'enluminura es pas sonque la simple letrina (la letra colorizada) pels copistas al començament dels capítols o dels paragrafs, permetent atal de comprene aisidament l'estructura del tèxte.
Sul plan material, un obratge escrich compòrta un tèxte que los caractèrs an una forma: quand l'escritura a una fina estetica, se dich calligrafia. L'estudi de las escrituras ancianas es l'objècte de la paleografia.
L'enluminura a vegada se mescla al tèxte e a vegada se'n alunha, quitament a aver pas pus de relacion amb el. Se pòt establir las distinccions seguentas, notant lor caractèr arbitrari, los artistas agradans mesclare los genres:
- scènas figuradas (istoriadas):
- plenas paginas (ex. los Beatus) ;
- inseridas entre dos paragrafs o capítols;
- en marge;
- composicions decorativas:
- òrles (ex. los manuscrits flamands del sègle XV);
- bendèls en marge;
- cartochas (ornaments en forma de pergamin que los tèrmes son enrotlats (mai sovent en sens invèrs) destinats e recebre, dins la partida centrala una inscripcion);
- frontispicis (composicion plaçada en primièra pagina);
- fins de linhas (motiu mai o mens alongats, avent la nautor del còrs des letras, e destinats a colomar lo vuèj entre lo darrièr mot escrich e la marge de dreche);
- signes de paragrafs o pé de mosca (quand lo tèxte es copiat en continú, un motiu pench, pro simple e estereotipat, marcava la separacion entre dos paragrafs o entre dos verses del tèxte original);
- drôleries o grotescas (dins las marges, en tèstas e pés de paginas dels manuscrits gotics tardièrs, se vei, dins los entrelaces vegetals de creaturas oniricas mai o mens monstruosas e comicas. Lo tèrme « grotesc » ven de l'italian « pittura grottesca », que designava d'imatges penchas descobèrtas a partir del sègle XV a Tivoli dins la Villa Hadriana, lo mot « grottes » designant alara los monuments aclapats);
- inicialas o letrinas:
- letras penchas o « rubricadas » (del latin « ruber », « roge ») :
- letras « simplas » (lor estudi se parteja entre l'estetica e la paleografia);
- letras campisas (letras, gaire sempre dauradas, plaçadas sus un fons pench, enauçadas de motius estereotipadas);
- letras filigranadas (letras decoradas d'un motiu d'inspiracion vegetal dessenhada a la pluma fina);
- letras ornadas (letras encastre: son constituidas pel dessenh de la majuscula que s'apondon d'entrelaces, de plantas, d'animals e tanben de personatges, sens que siá un scèna d'esperela);
- letrinas sinteticas (lo decòrs sol dessenha la letra: monges copant de fust, per exemple);
- letras istoriadas (de scènas narrativas son presentadas dins los espacis liures de la letra);
- letras penchas o « rubricadas » (del latin « ruber », « roge ») :
- autres signes (s'agís pas d'enluminuras veraias, mas unes d'aquestes signes an una valor estetica que las pòt far dintrar dins aquesta nomenclatura):
- signes de paginacion;
- signes d'oblits e de mancas dins las marges;
- signes de notacions (dins las marges, la manicula destinada avisar lo lector sus un passatge particular del tèxte);
- i a tenben d'esboces a una futura enluminura, realizats de tinta pale o, a partir del sègle XIII, a la mina de plomb, e destinadas a pénher.
Tecnica d'enluminadura[modificar | modificar la font]
Los monges enluminavan los livbes redactats per de monges copistas. L'enlumunadura se compausa de tres activitats: l'esbòç, la mescla dels pigments de colors amb de pèga animala e lo coloratge per sisas.
Un còp lo pergamin prèst a èsser utilizat, l'enluminaire realiza son dessenh amb tinta. Lo dessenh acabat, plaça las fuèlhas d'aur e après pausa la pintura. En darrièr, ven cerclar las zonas penchas amb un trach de contorn per mai de netetat. De detalhs pòdon èsser portats amb de blanc per far ressortir las colors.
Volumen e codex[modificar | modificar la font]
Los primièrs manuscrits enluminats son lo obratges de l'Egipte faraonica, constituidas de papir e en forma de rotlèu mai o mens longs. Lo Libre dels mòrts d'Ani (British Museum) mesura 24 mètres, e le manuscrit de Turin unes 58 mètres.
Aquí, se tracta sonque que de l'enluminadura occidentala, tala que se trapa subretot sul pergamin.
Fins al sègle XII, los manuscrits son copiats dins los establiments ecclesiastics, subretot las abadiás. Los monges copistas trabalhan tota l'annada, s'arrestant de copiar sonque quand la tinta se calhava de gèl. A partir del sègle XIII, un artesanat e un mercat, pas sonque tenguts per de clèrgues, se desvolopan amb lo vam de l'universitat e de las administracions e l'emergéncia d'un public novèl amator de libres.
Se nomena volumen lo libre format d'una fuèlha unica facha d'unes fulhets cordurats a la seguida los uns dels autres, e enrotlada sus ela mèsma o sus un bastonet. Lo mot ven del latin volvere, rotlar, enrotlar.
Lo codex[1] es un libre amb paginas corduradas, qu'apareis al sègle II[2]. Es un progrès remarcable al respècte dels volumen:
- lo codex conten dos còps mai de tèxte que se pòt escriure sul recto e lo verso;
- Es mai aisit de transportar, de manejar e de servar;
- sul plan intellectual, lo codex presenta fòrça avantatges dins la mesura ont pel lector es mai aisit de far la « navigacion » dins lo tèxte: lo volumen fa malaisit lo retorn en rèire, la recerca d'un passatge, çò que permet a la lectura selectiva de venir al vam. Lo tèxte ven alara mai precís, las citacions mai exactas;
- se vei apareisser de tecnicas novèlas de mesa en relacion, coma las taulas de concordanças, las glòsas e las nòtas;
- lo codex permet lo gropament de tèxtes dins una mèsma religadura;
- l'enluminadura se desvelopa melhor dins lo codex en pergamin que sul volumen en papir.
Pasmens, lo codex fa pas desaparéisser lo volumen enluminat. Atal, es servada dins l'abadiá de Sant-Bavon de Gand, un volumen datant de 1406 e comportant una enluminadura de tria istoriada. Mas sovent los rollèu tardièrs son pas enluminats: son utilizats per de genealogias, de cronicas, d'inventaris, pèças de proceduras, etc.[3].
Lo pergamin, supòrt de tria[modificar | modificar la font]
Lo papir es plan fragil e beu fòrça tinta e colors. Lo pergamin es fòrça mai resistent e ofrís mai de possibilitats a la creacion artistica del fach que supòrta melhor l'accion quimica de las tintas e de las colors[4].
Lo papièr, fabricat a partir de pelhas, es une invencion chinesa transmesa pels Arabs. Aparéis en Espanha al sègle XII, mas son usatge demora rar al nòrd del pirenèus abans lo sègle XIV, pendet las primièras molinas de papièr son installadas a Tròias.
Lo pergamin mai capable per recebre un tèxte calligraficat e enluminat es preparat a partir de pèl d'animals magres, coma la feda e la cabra. Dins los periòdes de granda produccion, ligadas al vam de las universitats dins las vilas, las diferentas estapas de la fabricacion sont confiadas a de còrs de mestièrs especifics: blancariá, camosariá, e pergaminariá.
Lo pergamin mai bèl es lo velin[5] que se realiza amb las pèls dels animals mòrt recent nascut (vedèl, anhèl, cabrit). Los manuscrits sus velin èran los mai rars e mai cars. Uèi encara, lo velin de vedèl es lo sol supòrt utilizat pels Josieus per copiar la Torà.
Dins lo codex, las linhas èran enseguida traçadas amb un estilet segon d'espacis regulars, sus tota la pagina. La traça demora visibla. Lo tèxte èra enseguida copiada en gardant d'espacis pels títols, las inicialas e los imatges. L'escriba realiza sa copia lentament amb una pluma d'aucèl o una cana afilat nomenat un calame que talha amb un cotèl. Lo tèxte es escrich amb de tinta negra, los títols de tinta roja. Existís encara dins las marges de leugièrs esboces de letrinas o d'imatges destinats als artistas.
Tintas, colors e ligants[modificar | modificar la font]
Tintas[modificar | modificar la font]
- Tinta roja: a basa de minium (oxid de plomb, Pb3 O4).
- Sépia (brun plan escur), lo liquid de l'animal dona aquesta tinta. E tanben realizat amb de tinta de nòga.
- Negra: dissolucion del negre de fum dins de l'aiga o de la cassenòla (Cynips kollari) mesclada de vitriòl e de goma arabica.
- Blava: oxid de cobalt, polvera de lapislazuli (carestissim), azurita (minerala) (carbonat de coire).
- Roja viva e iranja: sulfur de mercuri (s'utiliza lo tèrme cinabre quand son origina es minerala, e vermelhon quand es artificial).
- Roja iranjada mat: aurpiment[6] e realgar[7], que son de sulfurs d'arsenic (As2 S2).
- Verda: a basa d'argila o de compausats de coire.
- Jauna: a base d'aur pur e de safran.
Colors[modificar | modificar la font]
Las colors son obtengudas a partir de produchs vegetals, animals e minerals: flor de safran (jaune), raiç de garança (roge) e de curcuma (jaune), cochenilhas (roge), flor d'ibiscus (roge), coquilhums, fetges d’animals, urina, lapislazuli (blau) e a vegada, los pintres pòdon utilizar de la grassa animala. Aquò permetava d’obténir una mescla flaca e pegosa. Es lo biais melhor per eles d’obténer una mescla qui resistissiá al grand freg. La grassa animala èra subretot de la grassa de feda o d’anhèl qu'es la mai densa. Las estapas:
- Se mesclava la grassa de fins a que venga omogenèa,
- S'apondava de produchs quimics que permetavan de li donar la color desirada,
- La grassa èra enseguida un pauc servada dins un luòc fresc,
- Enseguida se la tornava mesclar puèi espandida sus un grand plan que forme una placa prima,
- Se l'apondava enseguida dins la pasta que serà mai tard lo pergamin.
Ligants[modificar | modificar la font]
S'utilisava de ligants e de pegants per permetre a la color d'aderir sul pergamin: pègas de peis, clara d'uòu (que s'apond de polvera de giròfle per assegurar la conservacion), resinas, gomas (subretot goma arabica), etc.
Las colors se mesclan plan mal, e sovent pas gaire. L'artista trabalha « ton sus ton » après secatge, e utliza ligants per realizar las nuanças a partir d'un mèsme pigment.
Fins al sègle XIV, amb l'apareisson de la goacha, la pintura es obligatòriament cernada d'un trach de tita dessenada a la pluma o al pincèl.
Enluminadura ara[modificar | modificar la font]
L'enluminadura se practica encara sus pergamin pels artesans d'art.
Après sa crompa, cal preparer lo pergamin en lo poncivar per levar la grassa de tota la superfícia. Lo dessenh es prepara a l'escart e es retranscrich sul pergamin dins un segond temps. Quand lo dessnh es posicionat, cal passar una sisa de pèga de vessiga d'esturion, que permet a la pintura d'aderir. Ven enseguida l'estapa de la quita enluminadura, es a dira la pausa de las fuèlhas d'aur, puèi de las colors[8].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La lenga espanhòla gardèt lo tèrme de códice per nomenar un manuscrit ancian.
- ↑ A son apareission, es adoptat subretot pels crestians. Es sonque al començament del sègle IV que se generaliza dins lo mond roman. Es adoptat al sègle V dins l'Empèri bizantin. A l'epòca, lo codex èra considerada coma mai practic, mas se pensava lo volumen coma mao seriós.
- ↑ Lo « ròtle » d'un actor se trapa sul ròtle contenent la pèça de teatre. « Enrotlar » un soldat, es l'inscriure son nom sus una lista en rotlèu.
- ↑ Segon una legenae, Ptolemèu V (vèrs 210 AbC - vèrs 181 AbC) auriá enebit l'exportacion de papir a Pergama, que la bibliotèca rivalisava amb aquesta d'Alexandria. Es çò qu'auriá permés lo vam del supòrt en pèl per l'escritura. Lo mot "pergamin" ven del latin pergamena, que significa « de Pergama ».
- ↑ De l'ancian francés « veelin », format a partir del mot « veel », « vedèl ».
- ↑ Del latin auripigmentum, color d'aur.
- ↑ De l'arabi rejh-al-ghar, polvera de cava o tua-rats
- ↑ Ficha d'inventari de l'"Enluminure" del patrimòni cultural immaterial francés, sus culturecommunication.gouv.fr (consultat lo 9 de març de 2015)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Michelle P. Brown, Understanding Illuminated Manuscripts. A Guide to Technical Terms, Malibu et Londres, J. Paul Getty Museum in association with the British Library, , 127 p. (ISBN 9780892362172).
- Denis Muzerelle, Vocabulaire codicologique : répertoire méthodique des termes français relatifs aux manuscrits, Paris, éditions CEMI, coll. « Rubricae » (no 1),
- De Hamel, Une histoire des manuscrits enluminés, Londres, Phaidon, , 272 p. (ISBN 9780714890371)
- Ingo Walther e Norbert Wolf, Codices illustres : les plus beaux manuscrits enluminés du monde, 400 à 1600, París, Taschen, , 504 p. (ISBN 382285963X).
- Otto Pächt, L'enluminure médiévale, Macula, , 220 p. (ISBN 978-2865890545)
- Michael Camille, Images dans les marges. Aux limites de l'art médiéval, Gallimard,
- François Garnier, Le langage de l'image au Moyen Âge, Le Léopard d'or, (ISBN 2-86377-014-4)
Filmografia[modificar | modificar la font]
- L’enluminure au Moyen Âge, documentaire de Georges Combe, film vidéo de 26 min, coproduction Delta-Image et Vision Age, Modèl:1re France 3 Île-de-France / Centre, 24 mai 1997.
- Jardins de parchemin, par Gabriel Peynichou, Sylvie Germain et Pierre-Gilles Girault, film vidéo de 26 min, Chamaerops productions (coauteur avec première diffusion France 3, 7 novembre 2003).
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Initiale : catalogue de manuscrits enluminés de l'Institut de recherche et d'histoire des textes
- Manuscrits enluminés des bibliothèques de France : portail donnant accès aux manuscrits enluminés des bibliothèques municipales, des bibliothèques de l'enseignement supérieur, et de la Bibliothèque nationale de France
- e-codices : la bibliothèque virtuelle des manuscrits en Suisse Propose notamment des enluminures à très haute résolution
- Fiche d'inventaire du patrimoine culturel immatériel de l'enluminure, sur culturecommunication.gouv.fr.


text:
Lluís FORNÉS, en Paraula d’Òc núm. 16, gener 2018.
(LO CONTÈXT)
Òc: Del punt de vista scientific ‘la Cançon de Santa Fe es lo grand monument a l’unitat lingüistica’. Mas cal dire tanben que lo secessionisme catalanista, vestit totjorn de sciéncia, pode pas ésser scientific perque es vengut de la man de la politica. Julio Casares, Secretari de la RAE:
“Y no està exenta de alcance político la rectificación que se ha hecho en las definiciones del catalán, valenciano, mallorquín y balear con el fin de ajustarlas a la lingüística moderna. Del valenciano se decía  >. Ahora se le reconoce la categoría de lengua  >”. CASARES, J. (1959)
Volem començar amb una afirmacion clara: Non al secessionisme. La Cançon de Santa Fe es escrita en occitan o en catalan? Se un jorn arriba qu’ om posca trobar lo document ont se ditz qu’es escrita al Rosselhon o Catalunha, serà catalan. Per què cal cercar diferéncias, separadoras, entre las modalitats lingüisticas del nord e del sud dels Pirenèus? Separacion es secession, e aquò es pas nòstre camin. Pel moment, la Cançon sembla escrita en tèrra occitana, e en lenga unenca. Per Antoine Thomas: “Nous pouvons tenir pour certain que notre texte appartient foncièrement à la région méridional du provençal”. THOMAS, A. (1974:XXVIII). L’autor parla amb mai de precision encara: “C’est dans l’Aude, région de Narbonne, que je place la patrie de l’auteur de la Chanson de sainte Fois. Mais je le fais, bien entendu, sous toutes réserves”. THOMAS, A. (1974: XXXVIII).
Per Jeanroy “Fut composée sur les confins de Bas-Languedoc et de la Cerdagne” (JEANROY 1945:9)
Per Elcock “was originaly composed in the southern part of de Provençal area, most probably in the region of Narbonne” ELCOCK, W.D. (1960: 381)
Sens resèrvas parla la Gran Enciclopledia Aragonesa per dire que la lenga es “un idioma desconocido”, e immediatament apond qu’es lo ribagorçan, e que s’escriguèt en Roda de Isábena: “El interés de esta canción de gesta reside tanto en su lengua, que no es francesa, ni castellana, ni catalana, ni provenzal; como en su fecha y lugar de redacción. Se puede datar en la segunda mitad del siglo XI. Recoge una noticia muy importante, pues compara a los que intervinieron en el martirio de Santa Fe con un tal Ainzón (peior forun q´Aicinonaus), personaje que nadie ha sabido identificar. Pero la documentación ribagorzana del siglo x recoge una tradición de un «traidor Ainzón», por lo que hay que identificar a ambos. Con ello, aparte de otros argumentos, habría que aceptar que la Canción de Santa Fe se escribió en Ribagorza y más concretamente en Roda de Isábena. Ello explicaría el culto a San Caprasio que se extendió por Aragón a finales del siglo XI, que no es de origen popular, sino culto. Y lo mismo las iglesias dedicadas a Santa Fe en Barbastro y Caparroso a principios del siglo XII. Pero lo más interesante resultaría que el desconocido idioma en el que está escrita la Canción de Santa Fe sería una muestra literaria y antecedente del actual ribagorzano, debiéndose resaltar que tal canción es anterior en más de un siglo al Cantar de Mío Cid”. Per d’autres autors la lenga es limosina, e n’i a que dison que es limosina de Limós.
LA LENGA LIMOSINA EN AUTORS VALENCIANS
Carles Ros en Epítome del origen y grandezas del idioma valenciano: Aprés de dire que a Espanha i a tres ramas de lengas dise: “La valenciana es la tercera , que con nombre de Limosina se hablaba en la Proenza, toda la Guyana, la Francia gótica, Principado de Cataluña, Reino de Valencia, islas de Mallorca, Menorca, Ivisa y Sardeña, aunque ahora por aquí muy mudada y sin el nombre de limosina”. RAFANELL, A. (1991: 61)
Al libre Alabanzas de las lenguas trobem: “Como el rey (Jaume I) y los de su casa y corte y muchos de sus vasallos hablaban lengua de Provenza y de Limós, aquélla como a más común prevalesció, pero no sin grande mixtura de otras lenguas, y toda en junto fue nombrada lengua limosina”. MARTÍ DE VICIANA, a RAFANELL, A. (Ibid: 87)
Los autors parlan de: “Lenga limosina” e Martí de Viciana ditz clarament que és “de Limós”. Trobarem tanben lo nom amb d’autras formas: ‘lemosina’, ‘limosina’, ‘llemosina’…; mas aquí avem clarament d’ont ven: Limós; e tanben Provença. Aquela procedura compartida provençal-limosina veirem après que la trobem ja en las Regles de trobar de Jofré de Foixà, lo segle XIIIn.
Mas, tornem a Limós, d’on avem aicí que ven, o d’ont era, la lenga, que es ço que dison los autors citats. Qué i a, qué i aviá, a Limós per poder èstre lo luòc ont nasquèt La Lenga? O escriguéri lo 1987 e se publiquet lo 1995, e, a l’ora d’ara soi, encara, mai segur que La Cançon de Santa Fe s’escriguet a l’encontrada de Limós, e d’aquí ven lo nom ‘lenga limosina’, lemosina, ecc. e pas de Lemoges. És la cultura religiosa, del sègle XIn, que balhet lo nom a la lenga comuna, e pas la cultura laïca dels trobadors, que comença un sègle mai tard. “Entre la regió de Narbona i el Conflent hi ha la ciutat, travessada pel riu Aude, que s’anomena Limós, i que s’ubica exactament 25 Km al sud de Carcassona. És famosa per les seues esglésies i convents. El fet de la seua ubicació i el de la seua tradició espiritual ens fa pensar que en aquell centre d’espiritualitat pot haver estat escrita la Cançó”. FORNES, Ll. (1995: 68) Aquesta es la region ont la màger partida dels especialistas dison, clarament, que s’escriguet la Cançon de Santa Fe. Ço que disem amb las reservas que cal faire.
COINCIDÉNCIAS LHIMOSINO-CATALANAS
Sus la lenga de Limós, August Rafanell apond: “Agafem, per exemple, el cas poc conegut d’unes observacions fetes a propòsit de la vila de Llimós, o Limós. Situada entre Perpinyà i Carcassona, Llimós, que havia estat seu del bisbat d’Alet, va ser la principal població del comtat de Rasès. Entre 1851 i 1852, el metge Louis-Alban Bouzairies n’edita amb circumspecció els antics reglaments. Del primer, que és de 1178, fins a un de 1530, la majoria dels textos estan escrits en un  > lleugerament acolorit pel llenguadocià de la zona. La resta és en llatí. Els dos últims documents, datats el 1535, ja figuren en francés. Per tant, els cònsols de la recòndita Llimós, que no havien fet altra cosa que reproduir els papers administratius en la llengua popular, s’avançaven inclús als designis de l’edicte de Villers-Cotterêts. Ara, l’edició d’aquells escrits llimosins (llimosins, no pas llemosins) va acompanyada per un tableau dedicat a la història de la vila. El mateix Buzairies es devia fer confegir aquelles notes. Arribat a un punt diu:  >. RAFANELL, A. ( 2006:80-81).
L’analogia entre lo catalan e la lenga de Limós es, de segur, una autra donada mai que podem pas daissar de considerar, e d’estudiar, mas abans d’o faire amb la prigondor que cal, v’aquí una pichòta mòstra: A Limós palatalitzan las ‘l’, pronuncian ‘Lhimós’, e aquel usatge l’avem ja a La Cançon ont i a mots del tipe: donzella, foll, ella, ell, aquell, voill, baille, ecc. (observacion indicativa per la confirmar a posteriori, camin que daissem dubèrt ).
LIMOSINS E LIMOSINOLS
Item. Valencians e catalans avem fait grand usatge del nom lenga ‘limosina’, ‘llimosina’, ‘llemosina’ e ‘lemosina’, mentre que los occitans an fait pas aquel usatge. Per qué? Aquò benlèu se pòde explicar perque l’adjectiu del costat de la lenga valenciana-catalana es ‘llimosina’, ‘limosina’, ‘llemosina’, ‘lemosina’. Mas “Frederic Mistral ditz que: Limousis (Aude) dont les habitants sont appellés Limousinols/olas” (MISTRAL,F. Vol II (1983:219) Terric Lausa informa al grup Dialèctes (març 2014), que l’adjeciu a l’ora d’ara es ‘limosenc’; en lenga de Limós: ‘lhimosenc’. Mentre que ‘lo lemosin’ es “l’occitan de Lemosin”, e tanben “relatiu a Lemosin”. CANTALAUSA (2003:600). La “lenga de Limós” de Martin de Viciana, qu’ es tanben lo nom qu’aviá dins lo temps, es clarament, aital: ‘limosina’, e pas ‘lemosina’. Los valencians e los catalans avián besonh de balhar nom a la lenga, que sabián, tradicionalament, que veniá de luenh, mas, es pas un besonh occitan. En agachant la lenga tota, e estudiant los fòrmas dialectalas, podem dire que: D’aver consciéncia que la lenga veniá del Lemosin, benlèu lo nom seriá compartit tanben per los occitans; s’aquò es pas aital, nos cal soscar que los adjectius que nos balhan Mistral e Lausa poirá èstre a la basa de la diferéncia de l’usatge adjectival: Lo gentilici occitan ‘limosinol’ o ‘lhimosenc’, poiriá explicar lo non usatge del mot ‘limosin’ dels occitans. A considerar tanben que l’amor per la ‘lenga de Limós’ -de la Cançon de Santa Fe que veirem ara al sud- en tèrras de catolicisme èra fòrça importanta, per lo simbolisme e la defensa de la fe catolica; probablement, la provinença catolica en ço dels occitans, tèrras ereticas, èra mai complicada. Dobrim lo camin als cercaires, per confirmar o pas nòstra proposicion, que fasem amb tòtas las resèrvas.
LENGA E RELIGION CATOLICA
Volem remarcar que lo grand monument cultural-religiós, literari, e, especialament lingüístic e filologic, nasquèt un segle abans de començar la granda civilisacion trobadoresca; la lenga populara aviá pas fait encara sas composicions en trobar lèu o clus, e La Cançon ja nos balha aquèla revindicacion de la lenga del pòble, e la fa rica e plena, al costat del latin que serviá la cultura nauta.
La Cançon que lo narrator canta per son auditori, a la manièra joglaresca, conta l’istòria del vilatge d’Agen, al sègle IIIn, sota la dominacion romana, ont i a, majoritàriament, una cultura de diéus falses; pas que lo senhor del vilatge es cristian. Aquel òme es lo paire de la bèla e sàvia Fe que, avant d’aver dotze ans se despolha de sas riquesas per las distribuir entre los paures, e se liura a Dièu. Alara arriba a Agen lo felon Dacian, governador mandat per los emperadors Dioclecian e Maximin; e los abitants d’Agen li mandan una delegacion per l’advertir dels perilhs de la doctrina de la donzèla Fe, e li dison que cal la faire abjurar del Dièu dels cristians, e si o fa pas, caldrà la tuar.
A l’ora d’ara nos cal comprener que del punt de vista cultural –e aquò vole dire: cultura de la Gléisa catolica, evidentament- nòstra santa Fe es un simbòl grand. Se comprén aital l’importància del nom d’ont ven la lenga que defén la fe dels cristians a travers de santa Fe: Limós, Lhimós coma dison los lhimosencs. La lenga de Lhimós, nomada ‘llimosina’ per valencians e catalans es quicòm mai que lo simbòl de la revindicacion de la lenga populara per faire cultura nauta, es mai qu’ un monument filologic, es, sobretot, lo grand simbòl de la defensa de la fe. E benlèu caldriá apondre que de ‘la fe catolica’. Se la lenga que ven de Limós es lo simbòl de la vertadièra fe qu’impausa las idèias de Roma, e que s’impausarà a l’Islam de las novèlas tèrras conqueridas de Jaume I, es tanben lo simbòl catolic que cal impausar de pertot, e tanben dins son país, ont las idèas del catarisme prenon la populacion, coma dins lo temps, quand i aviá lo paganisme de Roma. Ara, l’eresia albigesa s’escampa per Limós. Es Simon de Monfort que dominarà la ciutat per la fòrça de las armas, deroïrà lo castel bastit sus lo puèg de Lacanal “foc destruida la villa que era al pueg” Réglements…(1852:24) e deviendrà senhor de Limós, populacion malaisida, rebèla, que, finfinala l’arquevesque de Narbona decidarà d’excomunicar en lo concili provincial, del 1227.
En tèrras conqueridas als arabes, a l’Islam, al sud dels Pirenèus, es normal trobar lo nom de la lenga que canta lo martiri de la santa Fe catolica triomfanta sus totas las autras fòrmas religiosas. La Fe que ven de Lhimós. E la lenga lhimosina acabarà per verdejar (coma lo laurèl dels erètges) en las tèrras conqueridas pels cristians, ont s’impausa la vertadièra fe: Fe, amb sa lenga populara, venguda de Lhimós. E, sobretot, es la Gléisa catolica la cargada d’elevar e d’escampar lo nom de la lenga limosina, aquèla que pòrta, per tot lo monde, la santa Fe, catolica, fòrça importanta, especialament pels novèls cristians valencians, e tanben per la Gléisa catolica catalana. La fe, de l’autre costat dels Pirenèus… n’i aviá de catolica, mas tanben d’albigesa. Los besonhs “culturals” èran diferents.
Aquí avem qualques tèxtes qu’ exemplifican l’importància de la santa Fe catolica.
“…e fo molt devot e bon: que en lo temps de sa vida lo faïa hom u dels mellors prelats del món e dels pus savis e honosts e aquell qui molt ajudà a créixer la santa Fe catòlica en Espanya e donà gran dan e baixament als sarraïns.” MUNTANER, R. Crònica (1979:36).
“Emperò, pus que aquí era vengut, pensava’s que el viatge se complís a plaer de Déu e de la santa Fe catòlica.” MUNTANER, R. Crònica (1979:85)
“E aital semblança pot hom fer de vós qui sots fill de Nostre Senyor quan volets perseguir los enemics de la fe e de la creu.” JAUME I Libre dels Feits (1982: 94)
“E açò els prometem en la fe de Déu e en la nostra” JAUME I Libre dels Feits (1992:96).
D’EN PRIMIÈR ÈRA ‘LENGA LIMOSINA’
Amb la documentacion qu’avem fins ara, podem dire que dins lo temps i a pas que la fòrma en ‘i’ qu’apareis als tèxtes, la fòrma anciana -caldriá dire classica- es ‘limosí’, ‘llimosí’, amb ‘i’, exceptat la“parladura de Lemozí”, en ‘e’, de Ramon Vidal de Besalú en las Razos de trobar, circa 12001 . A part Vidal de Besalú, d’en primièr l’usatge del mot es totjorn en ‘i’. A partir del XVIn siècle apareis la fòrma en ‘e’, conviuran tanben lo XVIIn, e lo nom amb ‘i’ se perd a partir del sègle XVIIIn, e pas que sobreviu la forma en ‘e’. E cal se demandar per qué i a aquesta involucion e aqueste cambi.
Abans d’aver un trabalh complet sul tèma, amb estudi de las fonts (camin dubèrt als cercaires), agacharem qualques tèxtes e lo libre de Rafanell ont presenta “El concepte de llemosí en la història del català”. El meteis parla totjorn de ‘llemosí’, jamai de ‘llimosí’. V’aquí l’usatge de la fòrma ‘limosí’, ‘limosina’ a travèrs los sègles.
SÈGLES XIII-XIV
Jofré de Foixà (Entre 1289 i 1291) Escriguèt l’autra gramatica importanta qu’avem d’aquel temps, las Regles de trobar, escritas per manament del rei Jaume, en aquel temps rei de Sicília. Ditz: “…E sàpies que en trobar proensalès se entén lengatges de Proença, de Vianés, d’Alvernya e de Limosí, e d’altres terres qui llur són de pres” DE RIQUER, M. (1982:180). Mas, en nota a pè de pagina, trobem la traducción que l’autor informa qu’ es de: “Edició Li Gotti, pàg. 78” on se perd aquela ‘i’ qu’interessa fòrça a nòstre estudi: “Has de saber que per trobar provençal s’entén llenguatge de Provença, del Vianès, d’Auvèrnia, e del Llemosí”.
Andreu Bosc: “Lo que es troba és que encara en temps dels reis de Mallorca i comtes del Rosselló i Cerdanya (de l’any 1261 fins 1344) se parlava la llengua llimosina, com apar del cronista Muntaner; i així bé aprés, en temps del rei Don Pere III i sos successors, en los actes de corts i altres provisions se veuen continuades en dita llengua llimosina”. Rafanell, A. (1991:73).
SÈGLE XV
Luys Averçó (c. 1400) “lo parlar limosí”. Cita de COLON ( 1978: 46)
Inventari dels béns mobles del rei Martí d’Aragó (1410) “…un altre llibre appellat de lletres del rey en Jacme en limosí scrit en pergamins. 270 Item un altre libre appellat De art de trobar en limosí scrit en pergamins” Inventari (1905: 413)
Documents per a la història de la impremta (1485) Un noble rossellonés reconeis aver reçauput de Ghilhèm de Vilarasa, resident a Valéncia, una quantitat de libres, e trobem: “Item un libre scrit en pergamí, e en limosí” Documents (1955:66)
SÈGLE XVI
Al sègle XVIn comença la palatalizacion en la lenga limosina sudpirenenca, mas lo castelhan encara sèrva la fòrma ‘Limós’, sens palatala, naturalament, mas amb ‘i’ encara, coma o avem en Martí de Viciana:
Onofre Almudéver (1531) “Criat en la pàtria que es diu llimosina” Rafanell, A. (1991:47)
Rafael Martí de Viciana (1574) “En lengua de Provenza y de Limós” Veire ut supra. A Rafanell, A. (1991:61).
SÈGLE XVII
Andreu Bosc (1628). “Per discurs del temps ha anat tant perdent la llengua llimosina de son natural que s’és vinguda a borrar d’ella la memòria, prenent quiscuna província nous i diferents vocables, de manera que ha vingut a tenir quiscuna llengua diferent títol, ço és, de catalana, valenciana, mallorquina, i així de les demés” Rafanell, A. (1991:73
Gaspar Escolano (1610). Ací avem un mesclum. “La tercera y última lengua maestra de las de España es la lemosina, y más general que todas después de la castellana por ser la que se hablaba en la Provenza y toda la Guyaina y la Francia gótica, y la que agora se habla en el Principado de Cataluña, Reino de Valencia, islas de Mallorca, Menorca, Iviza y Sardeña. Tuvo esta lengua su nacimiento y nombre de una ciudad de Francia que en tiempo de romanos fue llamada Lemonices y en el nuestro Limógenes, y la provincia, Limós”. Rafanell, A. (1991:68).
Pere Gil (1621) “De la versió catalana sols he vist un exemplar estampat en forma de quart en llengua antiga, que era en bona part llimosina”. Rafanell, A. (1991:70).
Francesc Marès (1666) “En la capella o església de Nostra Senyora de Núria hi ha una post agafada ab claus en la paret en la qual estan escrites les següents indulgències sobre d’un pergamí, la qual escriptura posaré ací paraula per paraula de la mateixa manera que està en lo dit pergamí, encara que és en llengua llimosina”. Rafanell, A. (1991:79).
SÈGLE XVIII
Carles Ros (1734) “Tres son los ramos principales de las lenguas en España (…) La valenciana es la tercera, que en nombre de limosina se hablaba en la Proenza, toda la Guyaina, la Francia Gótica, principado de Catalunya, Reino de Valencia islas de Mallorca, Menorca, Ivisa y Sardeña, aunque ahora por aquí muy mudada y sin el nombre de limosina”. Rafanell, A. (1991:87)
A partir d’aicí lo nom ‘limosina’ amb ‘i’ es acabat. Tornem ara al sègle XIn. V’ aquí, la lenga en verses:
LA LENGA AL SÈGLES XIn e XIVn
Introduccion al martiri de santa Fe d’Agen (fragment).
“Totz temps avez audid asaz
Q’Agenz fo molt rica ciutaz,
Clausa ab murs & ab vallaz;
Garonnal corr per cell un laz.
La gentz d’achi fo mal’ assaz;
En oz esteron et en paz;
Nons pars neguns dels granz peccaz,
Plus cel q’es folz qetz mel membraz,
Entro en pres Deu pietaz,
Et en la crotz los ag salvaz
E de Diable deliuraz”. THOMAS, A. (1974:5)
Lo 1322 Ramon Muntaner, catalàn de Peralada, ciutadan de Valéncia, escriguèt –tres sègles mai tard que la Cançon de Santa Fe- aqueste ‘Sermó’ (fragment)
“En nom d’aicell ver Déus, qui fe el ceel e el tro,
en son de Gui Nantull farai un bell sermo
a honor e a laus del casal d’Aragó.
E per tal que així sia, la salutacio
diga chascus, si el plats, que la Verge nos do
seny e’s entendiment, que en façam nostre pro
per est mon e per l’altre, e que a salvacio
vengon trastuit li comte, vescomte e baró
cavaller e burges, mariner e peo,
qui en est bon passage de Sardenya a bando
metran si e sa terra e sa provesio
e segran l’alt enfant n’Anfos, que es ganfano.”
I a diferéncias entre los dos documents? Òc, cert; n’i a. I a diferéncias entre ‘lo gascon, lenga a part entièra’ e l’occitan de referéncia? N’i a entre l’occitan de referéncia e lo provençal, grafia mistralenca? Òc, cert. I a diferéncias entre lo valencian de la RACV e lo catalan de l’IEC? Òc, cert. Son lengas diferentas? N’i a entre lo catalan de l’IEC e l’occitan de l’IEO? Ont podem dire que i a doas lengas? Totas aquèlas modalitats lingüiticas son aquò: modalitats? O dialèctes? O lengas bessonas? O de qué?
LA CANÇON, SIMBÒL UNITARI, DE GARAIT A GUARDAMAR
Per qué i a aquels dobtes sus lo nom ‘lenga limosina’? La Cançon es escrita en una lenga classica ribagorçana, valenciana, catalana, lengadociana, provençala, gascona, lhimosenca, ecc.? Òc. E ben, la Cançon es lo simbòl de l’unitat lingüistica? Òc. Ont es lo problèma?
Aqueste primièr document en lenga “de Provença e de Limós”, La Cançon de Santa Fe, es lo simbòl de la lenga unitària, la ‘llengua llimosina’, ço que se ditz actualament lo diasistema occitano-roman, entre Garait, Guardamar, Bordèu e la Gàrdia piemontesa. A l’ora d’ara es pas clar encara se la lenga de La Cançon es catalan o occitan (o ribagorçan). Pensi que cal pas continuar de cercar: La Cançon es escrita en lenga de Limós, comuna a totas las contradas del nord e sud dels Pirenèus. De Limós venián a tèrras valencianas tanben los famoses draps de Limós, benlèu portats per los catares, o albigeses, qu’avian la costuma de trabalhar aquels produits fòrça apreciats a Valéncia. Probablement avian razon -especialament los valencians- que, pendent d’annadas an balhat lo nom de limosina, llimosina, a la lenga comuna que ven de Limós, ont s’escriguèt lo primier grand monument en lenga vulgara: La Cançon de Santa Fe, aquèla santa que era lo grand simbòl de la fe cristiana, cantada ja, al segle XIn, en lenga populara devenguda lenga de cultura, pas en latín.
CONCLUSIONS
Amb totas las reservas, disem que la Cançon de Santa Fe es escrita en Limós, en lenga de Limós -llengua llimosina- que és tanben la lenga de la fe, de santa Fe d’Agen-, e la lenga dels trobadors, de la civilisacion trobadorenca, la lenga nòstra, de valencians, catalans, lengadocians, gascons, auvernhats, lemosins, provençals, ecc. A l’ora d’ara, qualcuns se demandan encara se La Cançon de Santa Fe es escrita en occitan o en catalan. Benlèu caldriá pas continuar aquela cèrca inutila. Dins lo temps, la lenga era la meteissa, d’un costat e l’autre dels Pirineus. E la Cançon, escrita en Lenga Limosina, es lo simbòl, lo mai important de l’unitat lingüistica dels dos penjals dels Pirenèus. Abans, e ara tanben; per qué pas? Qui a paura? De qué? Per qué? Unitat lingüistica? Òc: La Cançon de Santa Fe. Non al secessionisme.
BIBLIOGRAFIA
BOUZAIRIES, L.A. (1852) (Introduccion de) RÉGLEMENTS et sentences consulaires de la ville de Limoux (1267). Imprimerie de J. Boute.
CANTALAUSA, (2003) Diccionari General Occitan Edicions Cultura d’Òc.
CASARES, Julio (1959) Boletín de la RAE, setembre-desembre.
COLON, Germà (1978) La llengua catalana en els seus textos Ed. Curial, Barcelona.
DE RIQUER, Martí i COMAS, A. Història de la Literatura Catalana Ed. Ariel, Barcelona.
ELCOCK, W.D. The Romance Languages, Londres.
FORNES, Lluís (1998) La Valéncia occitana Ajuntament de Valéncia.
Gran Enciclopedia Aragonesa, 2000.
INVENTARI dels béns mobles del rey Martí d’Aragó(1905), a Revue Hispanique, XII. H
JAUME I Crònica o Libre del Feits Edicions 62, Barcelona.
JEANROY(1945) Histoire sommaire de la poesie occitane. Toulouse-Paris.
MADURELL, J.M. (1955) Documentos para la historia de la imprenta y libreria de Barcelona (1474-1555) (recollits i transcrits per; i anotats per J. Rubió)
MISTRAL, Frederic(1983) Lou Tresor dóu Felibrige. Édisud
MUNTANER, Ramon (1979) Crònica Edicions 62 i “la Caixa”, Barcelona.
RAFANELL, August. (1991) Un nom per a la llengua, el concepte de llemosí en la història del català. EUMO, Estudi General de Girona.
RAFANELL, August (2006) La il.lusió occitana Quaderns Crema.
THOMAS, Antoine (1974) La Chanson de Sainte Foi d’Agen, poème provençal du XI siècle, Edité d’aprés le Manuscrit de Leide. Librairie Honoré Champions, Éditeur, Paris.


text:
Despuèi 2008, l’Acadèmia occitana se reünís cada mes per obrar a l’elaboracion del diccionari general de la lenga occitana. En abril 2015 a començat amb la letra A de prepausar sul sieu site una lista del vocabulari estudiat. Ne sèm uèi, al mes de mai, a la letra B. Las autras seguiràn, letra après letra, mes après mes. Aquelas listas, encara qu’importantas, son volontàriament limitadas : de mots divèrses non son encara pro estudiats ; non es possible a l’ora d’ara de prepausar de tèrmes generics dins fòrça domenis de la fauna, de la flòra, de las sciéncias etc. Seràn enriquidas a proporcion dels trabalhs en cors e a venir.
Uèi encara, qualques mesas al punt son estadas necessàrias per de fautas tròp frequentas :
balordiá e non *balordisa ; bastardiá e non *bastardisa : las segondas fòrmas son de francismes.
bastidor e non *bastisseire ; benesidor e non benesisseire… mas blanquièr e non *blanquisseire : los vèrbes en -ir donan de substantius designant d’agents en -idor (a costat de -aire e -eire pels vèrbes en -ar, e en -er / -re) o en -ièr.
benfactor e non *benfaitor : dins los mots compausats, es lo darrièr element que determina lo sufixe. Lo sufixe sabent (-tor) suggerís aquí un element sabent. Parallèlament, lo sufixe popular (-dor) non se pòt empeutar que sus un element popular : aerolisador.
brumizator e non *brumizador : un sufixe popular (-ador) non se pòt empeutar sus un sufixe sabent (-izar).
biocatalisator e non *biocatalisador : un sufixe popular (-ador) non se pòt empeutar sus un mot sabent.
benvenguda e non *planvenguda ; benvoler e non *planvoler ; benparlant e non *planparlant : plan, jos e sota (los mai frequents) non pòdon èsser utilizats coma prefixes.
blasmar (lat. pop. blastemare, de blasphemare) e non *blaimar per evocar una fauta ; blaimar (francic : blesmjan) vòl dire pallir
borrage e non *borratge per designar una planta. Lo borratge designa l’accion de borrar. Per L. Alibèrt, lo sufixe -atge « s’unís als vèrbes per exprimir l’accion (…). Amb los substantius, dona de collectius ».
bronquiografia e non *broncografia ; bronquioplegia e non *broncoplegia etc. Las segondas fòrmas son de francismes.
banjo e non *banjò : los mots acabats en « o », sovent d’origina estrangièra, s’accentuan normalament sus la penultima.
J. P.


text:
MONTLUDE SKYRACE (17 DE JUNH DE 2017)
Corsa exigent que deisharà a cap partcipant indiferent. Trams durs, trams aerians, trams molt ràpids, ei a dider plan dur entà “solet” auer 26Km.
Tram iniciau damb fòrt desnivèu e damb zones tècniques. Un 2KV en es prumèrss 10 Km.
- Distancia: 26’3Km
- Desnivèu Positiu: 2460m D+
- Gessuda: 9:00h
- Lòc: Les
- Prètzi:
- Gèr: 20€
- Hereuèr – Abriu: 25€
- Mai e Junh: 30€
*Assegurança de dia (3€)
Edad minima entà poder participar son 18 ans dejà complidi eth dia dera corsa, mès era organizacion se sauve eth dret a deishar participar a veth menor pera sua trajectoria, experiència e condicion fisica.
Materiau obligatòri
- Telèfon mòvil damb bateria totauments cargada e alugat pendent tota era corsa.
- Depòsits de aigua (bidons o bosses d’aigua).
- Reserva d’aliments
- Jiqueta, para-vent o similar
- Vèire (de plastic) o bidon entàs avitualhaments. En es avitualhaments non se daràn veirès (de plastic) entàs líquids.
Material recomendado
- Morralet e bastons
- Manta tèrmica de superficie mínima 1,4 x 2 m
- Tubular o Casqueta
- GPS damb eth track dera corsa
- Fiulet
- Lòt (frontal) en bon estat damb bateries cargades e piles/bateria de recanvi
*Nota: era organizacion se sauve eth dret de meter coma obligatoris veth materiau obligatòri veth materiau recomanat, s’avisarà coma molt tard en Briefing dera corsa deth dia anterior.
Avitualhaments e limits oraris
Tipes de avituallamientos:
- Líquid + Sòlid: Aigua, refrèsc de còla, Istònico, Pastisson Osawa Ecològic, Fruts Secss, Doci e Fruta.
- Complet: Idem + Sandwiches doci e salats
Prèmis:
- Generau Omes e Hemnes (3 prumèrs de cada sexe)
- Premio Especiau: 1r Òme e 1a Hemna en tot arribar ath Montlude
REGLAMENT
- Er objectiu de Trail Carlac ei promòir es montanhes de Quate Lòcs, era practica esportiua, e en tot finalizar era corsa restablir es camins e lòcs per aon a passat era corsa, deishan-les limpios de marques e senhalizacion.
- Realizar era inscripcion implique que eth corredor accèpte toti es punts deth reglament e es caracteristiques dera corsa ara que partcipe.
- Era organizacion se sauve eth dret, en exclusivitat, sus es imatges/vidèos des diferents corses, des fotogàfs/camares contractats pera organizacion, atau com eth dret d’explotacion des imatges e vidèos dera corsa.
- Se requerís un minim de condicion fisica e material especific en bones condicions, segontes era corsa escuelhuda.
- Eth participant eximís de tota reseponsabilitat ara organizacion en cas d’accident, lesión o quinsevolh d’auti imprevist.
- Cau portar eth pitrau facilitat pera organizacion, ben visible pendent tot eth recorrut.
- Es corredors que decidisen abandonar era corsa, deueràn comunica’ac ara organizacion o a un control de pas.
- Eth recorrut serà degudaments senhalizat damb cintes, banderetes e fleches.
- Eth recorrut condarà damb diferents punts de control de compliment obligatòri.
- En cas de no passar per un pas de control, eth corredor quedarà descalificat.
- Se deuerà seguir eth recorregut marcat, sense retalhar eth recorregut.
- Reste totauments proibit tirar lordères dehora des lòcs assignats en es avitualhaments.
- Eth mau temps non serà in impediment entà cellebrar era corsa, mès era organisacion se sauve eth dret de modificar er orari de gessuda e eth recorregut.
- Era organisacion podarà suspener era corsa un viatge començada era corsa, tostemp e quan siguen per extrema grauetat deth motiu de suspension.


text:
Gara de Tolosa Matabiau
La Gara de Tolosa Matabiau es la principala gara ferroviària per viatjadors de Tolosa e de la region Occitània. Es l'element central del malhum ferroviari de Tolosa.
Somari
Situacion[modificar | modificar la font]
Dins Tolosa[modificar | modificar la font]
Se situa al centre de la vila, en bordadura nòrd-èst del centre istoric e del canal del Miègjorn, Le long del baloard Pierre-Sémard.
Amb l'estacion de mètro Marengo – SNCF e la gara rotièra, se tròba al centre dels transpòrts collectius.
Al centre del malhum ferroviari[modificar | modificar la font]
Tolosa Matabiau es Le centre d'una « estela » ferroviària de sièis brancas, constituidas per las linhas seguentas (dins Le sens de las agulhas d'una mòstra dempuèi Le nòrd):
- de Tolosa cap a Montalban (fins Montalban, Agen e Bordèu, puèi Paris), linha a doble via electrificada amb 1500 V ;
- de Tolosa cap a Sant Sulpici (fins a Albi puèi Rodés, o fins a Vilafranca de Roergue puèi Capdenac, o fins a Castras puèi Masamet), linha a via unica, non electrificada ;
- de Tolosa cap a Narbona (fins a Perpinhan o Marselha puèi Lion o Niça e l'Itàlia), linha a doble via electrificada amb 1500 V ;
- de Tolosa cap a Foish (fins a La Torre de Querol e l'Espanha), linha a via unica electrificada amb unité 1500 V ;
- de Tolosa cap a Tarba (fins a Lorda, Pau, Baiona e l'Espanha), linha a doble via electrificada amb unité 1500 V ;
- de Tolosa cap a Colomèrs (fins a Aush), linha dobla non electrificada dins l'aglomeracion tolosenca puèi a via unica.
Complèxe ferroviària connèxe :
- immediatament al nòrd, Le talhièr de Toulouse Rainal
- costat èst de la gara, Le depaus de Tolosa Periòla ;
- aperaquí quinze quilomètres al nòrd, Le triatge de Sant Jòri.
Istòria[modificar | modificar la font]
Durant la primièra mitat del sègle XIX, Le biais pus rapid per anar de Bordèu a Seta èra de prene la diligéncia de Bordèu a Tolosa, en 18 oras, puèi de seguir Le canal del Miègjorn : total 28 oras.
A aquela epòca, Tolosa fosquèc en retard sus la revolucion industriala, e fòrça blaimèron Le cònsol Joseph de Villèle per aver refusat Le camin de fèrre al començament del sègle.
En 1853, Émile Pereire e Isaac Pereire fondèron la Companhiá dels Camins de Fèrre del Miègjorn. Dubriguèron tres ans pus tard la linha Agen - Tolosa, lèu completada par la linha Bordèu - Seta, en 1857. Per evitar tota concurréncia, la Companhiá compra Les dreches d'espleitacion del canal del Miègjorn.
L'edifici de la gara Matabiau fosquèc construit solament entre 1903 e 1905. Le nom del quartièr Matabiau ont la gara fosquèc erigida fa referéncia a l'ancian masèl de la vila de Tolosa (Mata buòu...).
L'edifici pels viatjaires qu'òm coneis uèi fosquèc dessenhat per l'arquitècte tolonenc Marius Toudoire, e fosquèc realizat en pèiras de Santonge. Las 26 principalas vilas servidas de Bordèu a Seta tenon lor blason sus la flaçada.
En 1938, la Companhiá dels Camins de Fèrre del Miègjorn es fusionada e nacionalizada amb las quatre autras grandas Companhiás nacionalas dels camins de fèrre (Companhiá dels Camins de Fèrre del Nòrd, Companhiá dels Camins de Fèrre de l'Èst, Companhiá dels Camins de Fèrre de París a Orleans, Companhiá dels Camins de Fèrre de París a Lion e a la Mediterranèa) per formar la SNCF.
L'edifici fosquèc restaurat en 1983, avans d'èsser declarat monument istoric.
Dempuèi 1990, recapta Les TGV venent de la LGV Atlantica, per reduire Le temps Tolosa – París a 5 h 30, contra 6 h o 7 h per la linha istorica passant per Orleans e Limòtges.
En 2004, la gara venent Le terminus nòrd de la Linha D del malhum de transpòrts en comun de Tolosa, una linha TER de Miègjorn-Pirenèus fosquèc cadenciada cap a Murèth en collaboracion amb Tisséo.
En 2005, fosquèc trevada per 8 000 000 viatjaires, siá 22 000 viatjaires quotidians.
Dessèrta[modificar | modificar la font]
nacionala[modificar | modificar la font]
- TGV Tolosa - Gara de París Montparnasse.
- TGV Tolosa - Gara de Lilla-Euròpa.
- TGV Tolosa - Gara de Lion Part-Dieu.
- TGV Tolosa - Gara de Dijon.
- TGV Tolosa - Gara de Marselha Sant Carles.
- Trens Téoz : Gara de Bordèu Sant Joan - Gara de Tolosa Matabiau - Gara de Narbona - Gara de Montpelhièr Sant Ròc - Gara de Marselha Sant Carles - Gara de Niça Vila
- Trens Téoz : Gara de Tolosa Matabiau - Gara de Montalban Vila Borbon - Gara de Caors - Gara de Limòtges Benedictins – Gara d'Orleans Les Aubrais - Gara de París Austerlitz
- Trens Téoz : Gara de París Austerlitz - Gara de Tolosa Matabiau - Gara de Narbona - Gara de Perpinhan - Gara de Cervera
Regionala[modificar | modificar la font]
TER de Miègjorn-Pirenèus[modificar | modificar la font]
Vesètz TER de Miègjorn-Pirenèus
Linha D[modificar | modificar la font]
Vesètz Mètro de Tolosa
Matabiau – Gara SNCF En 2004, ven Le terminus nòrd de la Linha D del malhum de transpòrts en comun de Tolosa, una linha TER de Miègjorn-Pirenèus cadenciada cap a Murèth en collaboracion amb Tisséo. Coma la Linha C del malhum de transpòrts en comun de Tolosa cap a Colomièrs, se deuriá integrar a la tarificacion Tisséo, mas o es pas encara.


text:
Graisseçac
Graisseçac (oficialament en francés Graissessac) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d'Occitània, ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Dauzat fornís doás atestacions ancianas, Graixantarias, en 804, de Gressiaco, en 1516, e doás de pus recentas, Graissac, Graissessac, en 1760 [1], mas n'i a mai : Allum villarem quem vocant Graixamarias, en 806, Raimundus de Graissensac, en 1141 (cartulari de l'abadiá de Silvanés p. 136), Raimundus de Graissenciaco, en 1142 (ibid p 57), Raimundus de Graisenzac, en 1154, (ibid., p 61), Raimundus de Graissenciaco, en 1200 (cartulari de Valmanha), Raymondus de Graissenciaco, en 1204. Dauzat explica l'atestacion de 804 pel gallés craxantos, « grapaud », amb lo sufixe -arium [o sa fòrma femenina -aria]; per la de 1516, suggerís lo nom latin d'òme Grassius, amb lo sufixe -acum [2], latinizacion del sufixe gallés -āco(n). Los Féniés fan pas res de la fòrma de 804 e explican lo nom modèrne per lo nom Crassicius + -acos [3].
En primièra analisi, se devinha un crosament entre un nom format sul gallés craxanto- e un nom en -ac. Seriá pas rasonable de supausar que i a dos noms diferents e successius, d'aitant que las fòrmas dels sègles XII e XIII (que Dauzat coneissiá pas) consèrvan l' n de craxanto-, absorbit desempuèi. E coma las fòrmas basadas sus craxanto- son las pus ancianas, coma la de 806 manifèsta dejà un començament d'escamotatge del mot qu'a lo sens de « grapaud », es probable que lo nom d'origina a lo sens de « luòc emplenat de grapauds » e que se modifiquèt aprèp. Al sègle IX, lo nom èra comprés : l'eretièr de craxanto-, graissan, o graiçan se se vòl, visquèt longtemps en occitan. Cal supausar que lo nom foguèt considerat lèu coma pejoratiu per sos abitants umans e que lo volguèron amagar darrèr una finala banala en -ac, per quitar de viure dins una grapaudièra. En tot cas, es una explicacion sociologica e psicologica coma una autra. I a un segond fenomèn curiós qu'es la tendéncia a escriure pas qu'un -ss-. La reaccion normala d'un escriba (perqué cal pas oblidar qu'avèm de fòrmas escritas) en preséncia d'un mot que conten dos còps -ss- es de pensar que lo qu'a escrich lo tèxte abans el a copiat dos còps la meteissa causa. Pr'aquò, lo mot foguèt benlèu sincopat a l'oral de temps en temps, sense qu'aquò siá definitiu, mas no'n mancan las pròvas.
Istòria[modificar | modificar la font]
- La comuna de Graisseçac se creèt en 1859. Lo siti Cassini escriu que Graisseçac ven del territòri de La Torre d'Òrb [4], es un pauc mai complicat. D'una part, La Torre d'Òrb s'apelava encara Boçagas (nom supausat), d'autra part, las doás comunas se tòcan pas. Graisseçac ven del territòri de Camplong, que aparteniá a Boçagas abans la Revolucion.
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Bedarius; es ara del canton de Clarmont d'Erau.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 328
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 328
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 121
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=15920


text:
21/11/2017
Vesen lo masle pertot
Ai legit recentament qu'un grope de 300 regentas an decidat de se-mesme e de fòrça d'ensenhar l'escritura inclusiva dau francés aus goiassons, per fin de luchar contre las inegalitats femnas òmes. Lor argument es que "ensenhar aus enfants que lo masculin l'empòrta sur lo feminin ( au plurau) pòt pas farjar de la conciencias egalitarias". A bon.
Comprene de segur que los mestiers, los grades los titres deven aver sistematicament lor feminin, coma per exemple en occitan, i a totjorn un nom masculin e feminin, coma trobador(n.m.) trobairitz(n.f.). E en francés, i aviá : per exemple « docteur, doctoresse, auteur, autrice... ».Son un pauc oblidats uei , sei per los tornar utilisar o ne'n inventar, sens far de barbarismes, en respectar la logica de la lenga. Que los mots en «-teur » au masculin fan au feminin « -teuse » (chanteuse), « -trice » ( institutrice) o « -toresse »(doctoresse) mas jamai « -teure »(coma l'afrós« auteure »).
Cò que comprene pas, subretot de la part d'ensenhaires, quò es que saben pas o pusleu vòlen pas far (laidonc ensenhar e explicar) la diferença entre lo genre (gramaticau, lo masculin e lo feminin) e lo sexe ( masle o femela*), que nòstras lengas latinas portan totas. E òc, lo genre masculin est pas forçadament masle e lo feminin femela. Quò es una convencion sovent venguda dau latin. Los quites objects, "èssers inanimats" an un genre sens aver de sexe : una taula ( n.f.) perqué ?Quitament si es gròssa, fai pas de pitits ! Un mur(n.m.) : quitament si a un cròs o una protuberança es ni masle ni femela ! Los mots per parlar dau sexe de l'òme son sovent feminins ( las colhas) mai los per la femna son masculins ( los tetins).E lo animaus ? La choita masle, quò exista e quò es pas lo chavan ! Que dire de la lebre qu'es masculin en francés e feminin en òc ?
E ben òc, lo genre e lo sexe, quò es pas parier dins las lengas latinas. E tot aquò a ren a veire emb l'egalitat de drechs. Parle bien de drechs, que sem diferents, quitament si sem de la mesma espècia e meritam lo mesme respect. Aprener a respectar las diferencias sens far de ieraquias, e tanben mostrar tot çò qu'avem de comun, òc ; se batre per los mesmes drechs,òc ; luchar contra las novelas fòrmas de somission de la femna, òc. Mas avetz pas a transformar los umans en pitits èssers neutres, gris, asexuats, tristes, sens sabor ni color, ni odor, sens passat, sens avenir. Daus clònes, que. Laissatz nòstras lengas e nòstres enfants tranquilles. Un pauc mai de subtilitat e mens de maniqueisme pòt pas lor portar tòrt. E pensatz a l'amor, qu'es en mesme temps de genre masculin, feminin, pas neutre, e per tot lo monde, quau que siá son biais de lo far, de se pensar, de lo viure.
Denis Gilabert.
Fotò: David de Miquel Ange, a Florença
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Nicolas Peuch nos informan que lo convidat de l'emission dau diumenc 26 de novembre 2017 sur França Blu Perigòrd sera Marie Lavit de la tele sur internet octele.com.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Per escotar l'emission en directe o en redifusion, clicar sur lo ligam: França Blu Perigòrd
Veiqui lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
e los ligams vers lo sites de Nicolas Puech: www.nicolaspeuch.com e anemtrio.com e facebook.com/nicolaspeuch
07:32 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Cronica de toponimia, per Joan-Claudi Dugros
Le toponyme occitan Casse [ʼkaʂe] /kassé/ (chêne) et ses dérivés sont très productifs dans notre région sud-occitane. On le retrouve dans Casse-Bessou à Saint-Capraise-d’Eymet avec le déterminant occitan besson [beʼʂu] /bessou/ « jumeau », Casse Fourcat à Monsaguel, occitan forcat [furʼkat] /fourcat/ « fourchu ». Cassagnol à Sainte-Croix (forme ancienne Cassagnolles), en occitan cassanhòl [kɒʂaʼɲɔl] /cassagnol/, (avec le suffixe –òl), il désigne un petit chêne. Avec le suffixe collectif –ade (occ. –ada /ado/), dans Cassenade à Soulaures et La Cassenade à Baneuil, il désigne une chênaie.
Jean-Claude Dugros
Dédicace occitane à l'ASCO de Sarlat
L’Atelier Sarladais de Culture Occitane a le plaisir de vous inviter à sa journée de dédicace, avec les auteurs Daniel Chavaroche, Michel Délibie, Brigitte Orazio Miremont et Joan-Pau Verdier, le samedi 25 novembre de 10 h à 17 h à Sarlat dans la salle du Peyrou, dite salle de presse à côté de l’Office de Tourisme.
Seront notamment présentés par leurs auteurs les livres sortis en 2017:
-Lenga de Pelha, ragots d'òc, par Joan-Pau Verdier
-Nhòrlas de Daniel Chavaròcha
-Peire Miremont, escrivan oblidat del Perigòrd Negre par Brigita Miremont-Orazio
Hommage à Marcelle Delpastre au Bugue
Dimanche 26 novembre, à 17 h 30 à la salle Jean Orieux, porte de la Vézère au Bugue, Bernard Combi et Maurice Moncozet donneront un concert lecture en hommage à Marcelle Delpastre, intitulé "Marcela Forever".
"Poétesse et paysanne née en 1925 à Germont, en Limousin, Marcela Delpastre a cultivé seule sa terre et élevé son bétail, tout en se consacrant à un travail d'écriture en occitan et en français. En forme de continuum, ses textes adoptent un mode incantatoire qui touche au plus profond de l'être", disent les deux musiciens.
Entrée 10€, gratuit chômeurs et précaires.
07:21 Publié dans Actualitats, actualité, Espectacles, Literatura en òc | Lien permanent | Commentaires (0)


text:
Sent Feliç de Maruèlh
Sent Feliç de Maruèlh, apelat tanben Sent Feliç de Bordelha[1] (oficialament en francés Saint-Félix-de-Bourdeilles, Saint-Félix-de-Mareuil) es una comuna occitana dins la region istorica de Perigòrd administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novela Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Sent Feliç (atestacions Felis, en 1382, S. Felix, au segle XVIII), es lo de tres papas canonizats, d'evesques e martirs, dont un martir a Girona [2] en 304.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de Maruelh; es aura dau canton de Brantòsme.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2012 : 70; 2013 : 69 abitants (11 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/mareuil/SAINT-FELIX-DE-BOURDEILLES.htm
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984