text:
Joseph Schumpeter
Joseph Aloïs Schumpeter (Triesch, Moràvia, 8 de febrièr de 1883 – Salisbury, Connecticut, 8 de genièr de 1950) es un economista autriac del mitan del sègle XX, conegut per sas teorias sus las fluctuacions economicas, la Destruccion creatritz e l'innovacion. Es l'autor d'una Istòria de l'analisi economica, pareguda en 1954 e que encara fa referéncia. Es un dels grands conservators del sègle XX amb Russell Kirk e Leo Strauss. Pas dins lo corrent keynesian, nimai dins lo corrent marxista, pasmens que liberal, es qualificat d’economista eterodòxa per sas teorias sus l’evolucion del capitalisme.
Somari
- 1 Biografia
- 2 Teoria economica
- 2.1 Lo vam del sistèma economic: l'entrepreneire innovador
- 2.2 De fluctuacions economicas al cambi social: la destruccion creatritz
- 2.3 La fin del capitalisme
- 3 Òbras majoras de Joseph Schumpeter
- 4 Nòtas e referéncias
Biografia[modificar | modificar la font]
Joseph Schumpeter nasquèt en 1883 a Třešt' en Moràvia, vila àustroongresa, uèi en Chequia, d'un paire industrial del textil. Venguèt orfanèl a l'edat de 4 ans. Passionat per l'Antiquitat greco-latina, dintrèt en 1901 a la facultat de drech de Viena e s’interessèt lèu a la sociologia en estudiant d'autors coma Werner Sombart e Max Weber. Descobrigèut l’economia, en seguent los corses dels teoricians de l'Escòla austriaca: Friedrich von Wieser, Eugen von Böhm-Bawerk e Carl Menger[1]. Diplomat doctor en drech en 1906, anèt en Anglatèrra e se maridèt en 1907 amb Gladys Ricards Seaver. Mas son maridatge faguèt fracas[2]. Daissèt alara Anglatèrra e s'installèt al Caire ont trabalhèt coma qu'avocat pel tribunal mixte internacional.
En 1908, publiquèt son primièr obratge, que venguèt sul còp un classic de l'estatistica economica, Natura e esséncia de l'economia teorica, çò que li permetèt d'obtenir en 1909 un pòste de professor associat en economia politica a l'Universitat de Czernowitz.
Publiquèt la primièra edicion de sa Teoria de l'evolucion economica en 1911, obratge que se desliga de l'encastre neoclassica e testimònia de son interès per la dinamica e las leis del cambi economic. Schumpeter met subretot en relèu l'importància de l'entreprenor e del processus de destruccion creatritz aportada per l'ofèrta de produches nòus sul mercat. Entre 1911 e 1919, ensenhèt coma professor a l'Universitat de Graz (en Àustria). Amb los sociològs Werner Sombart e Max Weber, dirigiguèt Archiv für Sozialwissenschaften (Archius per las sciéncias socialas). En 1913-1914, foguèt professor invitat a l'universitat Columbia de Nòva York.
Aprèp la Primièra Guèrra Mondiala, foguèt per pauc de temps ministre de las Finanças (1919-1920) del gouvèrn de coalicion social-democrat e social-crestian d'Otto Bauer alara que l’Empèri d'Àustria-Ongria s’esfondrava. Divorcièt de Gladys puèi dirigiguèt pendent quatre ans una banca privada, la Banca Biedermann de Viena, fins a sa quincanèla (1920-1924)[3].
En 1925 venguèt professor de finanças publicas a l'Universitat de Bonn e faguèt un movèl matrimòni amb Anna Reisinger. Mas l'an seguent, moriguèron sa femna e lor filh noirigat. Publiquèt la segonda edicion de la Teoria de l’evolucion economica (1926). A partir de 1927 e fins a sa mòrt, ensenhèt a l'Universitat de Harvard ont s'installèt definitivament en 1932, a la seguida de la pujada del nazisme en Euròpa Centrala. D'entre sos estudiants a Harvard i a Robert Heilbroner, Paul Samuelson, Wolfgang Stolper, Paul Sweezy, Nicholas Georgescu-Roegen e James Tobin.
Un tresen còp se maridèt amb una economista Elizabeth Boody en 1937. De 1937 a 1941, sa reputacion internacionala lo menèt a la presidéncia la Societat d’econometria qu'es un dels fondators. Venguèt president de l'American Economic Association en 1948. La fin de sa vida serà marcada per l'edicion de dos obratges importants: Los Cicles dels afars (1939) que tracta de l’analisi de la creissença) e Capitalisme, socialisme e democracia (1942) que li valdrà una fama d’economista « eretic ».
Moriguèt lo 8 de genièr de 1950 d'una emorragia cerebrala dins son ostal de Taconic, (Connecticut), al moment qu'èra elegit primièr president de la novèla Associacion Internacionala d'Economia. Son esposa, Elizabeth Boody editarà aprèp sa mòrt la monumentala Istòria de l'analisi economica (1954) que i consacrèt sos darrièrs ans e L'esséncia de la moneda (1970).
Teoria economica[modificar | modificar la font]
Schumpeter se daissa dificilament classificar dins una escòla economica. Pasmens qu'èra austriac, jamai èra de l'Escòla austriaca amb que foguèt familiarizat pels ensenhaments d'Eugen von Böhm-Bawerk a l'Universitat de Viena.
L'economista qu'admirava mai èra sens controvèrsia Léon Walras, mas son analisi despassa fòrça l'encastre neoclassic. Tanben foguèt fòrça influenciat pels escriches del sociològ alemand Max Weber. E, se partatgèt de conclusions amb Karl Marx, son analisi èra fòrça alunhada del marxisme. Es considerat en general coma lo fondator de l'evolucionisme economic. Es atal repertoriat dans lo cercle dels economistas dichs « eterodòxes ».
Estima que lo fondament e lo ressòrt de la dinamica de l'economia son l'innovacion e lo progrès tecnic. L'istòria del capitalisme es una mudason de contunh. La tecnologia evolua, se transforma butant de panèls entièrs de l'activitat economica a se passir fins a desapareisser aprèp que foguèron dominants. Lo cambi es estructural abans d'èsser quantitatiu.
Lo vam del sistèma economic: l'entrepreneire innovador[modificar | modificar la font]
Schumpeter insistís sul ròtle major de las innovacions dins lo vam, la mesa en movement de l'economia jos l'accion de l'entrepreneire. Es per la fabricacion de produchs nòus, l'adopcion de processus e de tecnicas inedits, l'utilizacion de novèlas matèrias primièras o la dobertura de novèls mercats que las estructuras acaban per cambiar.
L'innovacion: de l'economia estacionària cap a l'evolucion economica[modificar | modificar la font]
Schumpeter vòl provar lo ròtle determinant de l'innovacion dins lo vam del sistèma economic. Pren coma punt de despart la modelizacion d'una economia estacionària, nomenada circuit economic, e que los diferents elements estructurals se reproduson a l'identic.
S'agís d'una representacion simplificada de la vida economica e de las relacions que se nosan entre los agents economics. La logica d'aquel circuit economic es aquela de l'equilibri general: los movements adaptatius dels prèses asseguran l'adequacion entre las diferentas variablas economicas, e cada factor de produccion es pagat a son prètz. Aquel circuit economic se caracteriza per la liura concurréncia, la proprietat privada e la division del trabalh entre los agents.
Aqueles darrièrs, qu'agisson en foncion de lor experiéncia passada, introduson cap de ruptura fondamentala dins lors comportaments e las relacions economicas en plaça. Los metòdes de produccion e las practicas de consomacion demòran establas, l'ofra ven egala a la demanda pel jòc dels prèses, de biais que l'allocacion de las ressorsas es eficienta. Los comportaments rotinièrs e los mecanismes adaptatius conduson alara a un estat estacionari.
Òr, segon Schumpeter, aquela rotina es trencada per l'entrepreneire e sas innovacions. Atal, l'evolucion pòt pas venir d'una modificacion quantitativa (aument de la produccion o del capital), mas de la transformacion qualitativa del sistèma de produccion. Schumpeter mòstra que lo factor determinant d'aquela evolucion es l'innovacion: aquela es al còr en mai del procèssus de creissénça, de transformacions estructuralas mai importantas.
Se gropa en general las innovacions en doas categorias: las innovacions de produch e las innovacions de procediment. L'actor central d'aqueles darrièrs es l'entrepreneire.
L'entrepreneire actor fondamental de l'evolucion economica[modificar | modificar la font]
Dins la concepcion de Schumpeter, l'entrepreneire incarna lo pari de l'innovacion, tèsi que desvelopèt en particular dins Teoria de l'evolucion economica en 1913 ; son dinamisme assegura la reüssida d'aquela. L'entrepreneire, que se deu pas confondre amb lo cap d'entrepresa simple administrator gestionari, o amb lo rentièr capitalista proprietari dels mejans de produccion, es per el un vertadièr aventurièr qu'esita pas a sortir de las dralhas per innovar e entraïnar los autres òmes a agir d'un biais diferent que la rason, la crenhença o l'abitud, lor dictan de far. Deu véncer las resisténcias que s'opausan a tota novetat riscant de negar lo conformisme del mitan.
Per exemple, Henry Ford èra pas un entrepreneire quand en 1906 venguèt cap d'entrepresa independent, mas o venguèt en 1909 quand sos usinas comencèron de fabricar la famosa Ford T a un còst que ne fa pauc a pauc un estatut d'objècte de consomacion corrent als Estats Units d'America: adoptèt lo sistèma de cadena de montatge, permetent a l'encòp de baissar lo còst de produccion e d'aumentar son debit, alara davancièr de la produccion de massa. Un autre exemple de vertadièr entrepreneire es Alfred Krupp quand concentrèt verticalament sas entrepresas, e que metèt en practica lo novèl procediment de fabricacion de l'acièr imaginat per l'anglés Henry Bessemer.
L'entrepreneire es plan segur motivat per la realizacion de beneficis eissits dels riscs preses e la reussita. Mas, la concepcion del profit defenduda per Schumpeter es originala: l'entrepreneire crèa de valor, tot coma lo salarièr, e es tanben motivat per un ensems de mobils irracionals que los principals son sens dobte la volontat de poténcia, lo gost esportiu de la victòria e de l'aventura, o la jòia simpla de crear e de donar vida a de concepcions e idèas originalas. Per Schumpeter, lo profit es la sancion de l'iniciativa creatritz dels riscs preses per l'entrepreneire. Aquela concepcion es contrària als economistas classics que fasián del profit la contrapartida dels esfòrces productius (capital e trabalh) de l'entrepreneire, alara qu'es puslèu del ròtle del cap d'entrepresa. Aquela concepcion es tanben contrària a la marxista que plaça l'origina del profit dins la confiscacion de la maivalença, es a dire l'apropriacion d'una partida del fruch del trabalh dels salariats pel rentièr capitalista.
Lo profit es encara mai important e immediat que l'entrepreneire es capable de rebutar tota forma de concurréncia dirècta e immediata. L'innovacion consistís pus sovent a aver una posicion favorabla dins sa branca, e sa difusion permet d'obtenir de dreches comercials que tecnicament permeton a l'entrepreneire de dispausar d'un monopòli. Schumpeter considèra los monopòlis nascuts de l'innovacion coma necessaris al bon foncionament del capitalisme. En situacion de monopòli, l'entrepreneire es liure de fixar un prètz de venda superior a son còst marginal. En situacion de concurréncia pura e perfècta, per aumentar sos profits, l'entrepreneire a pas mai aquela possibilitat; al contrari per demorar concurrencial, son prètz de venda pòrta a s'aprochar del còst marginal (es lo concèpte marxista de la baissa tendenciala del taus de profit qu'es criticat aquí per Schumpeter). Per tornar beneficiar d'una libertat dels prèses de venda, luenh del còst marginal, l'entrepreneire deu baissar aquel darrièr en redusent sos còstes de produccion per d'economias d'escala (aument de la produccion e de la talha de las entrepresas) o per una aumentacion de la productivitat (coma per l'innovacion). Los riscs que pren l'entrepreneire en innovant son motivats per la perspectiva de conquesta d'una posicion de monopòli o per sa demorança.
Schumpeter mòstra qu'un univèrs non atomistic (grand nombre d'entrepresas) es pas forçadament negatiu pel consomator perque lo monopòli mena pas totjorn a l'aument dels prèses o a la baissa de la produccion. L'entrepresa geganta percebent un susprofit pòt efectuar d'investiments importants. Encara, las innovacions engendran d'efèctes de sinergia al nivèl de l'economia. An d'externalitats positivas sus l'entraïnament sus de sectors economics e de creacions de novèlas activitats. Apareisson coma fèrre d'ast de la creissença economica, justificant alara l'existéncia d'aqueles novèls actors contribuissent al vam del capitalisme. Pasmens, aquelas situacions de monopòli duran pas. Es lo jòc de la concurréncia que las banaliza batalhejant pels susprofit, lo motor del progrès economic, mas tanben lo factor explicatiu dels movements ciclics de l'economia.
[modificar | modificar la font]
L'innovacion es a l'encòp font de creissença e factor de crisi. Es çò que Schumpeter resumís per la formula « destruccion creatritz ». Las crisis son pas de simples mancas de la maquina economica; son inerentas a la logica intèrna del capitalisme. Son salutàrias e necessàrias al progrès economic. Las innovacions arriban en pinhat gaireben totjorn al bas de l'onda depressionista, perque que la crisi butassa las posicions aquisas e fa possibla l'exploracion d'idèas novèlas e dobrís d'oportunitats. Al contrari, quand un periòde naut de non crisi, l'òrdre economic e social blòca las iniciativas, çò que frena lo flux de las innovacions e prepara lo terren per una fasa de recession, puèi de crisi.
Ritmes economics e ritmes tecnologics[modificar | modificar la font]
L'observacion empirica del sistèma economic mòstra l'existéncia, amb intervals regulars, de cicles economics onte las fasas de prosperitat alternan amb las fasas de depression.
Totes los economistas mostrèron de mecanismes de regulacion permetent al capitalisme de se desvelopar al delà de las crisis, e cerquèron de provar l'existéncia d'aqueles ritmes. Schumpeter prepausèt una interpretacion dels ritmes economics a la lutz dels ritmes o ondas tecnologics: las innovacions son a l'origina de cicles economics. Mòstra que lo fenomèn de pinhat d'innovacions es a l'origina a l'encòp de l'espandiment coma de la recession que li succedís. Schumpeter donèt una analisi coerenta dels cicles longs dichs cicles Kondratieff (en omenatge a l'economista sovietic Nikolai Kondratieff).
De fach, Schumpeter tanben s'inspirèt dels trabalhs de l'économista francés Clément Juglar que lo primièr aviá mostrat dempuèi 1856, los fenomèns ciclics sus un periòde d'una desena d'ans, alara que Kondratieff vigilava sobretot las causas d'aqueles cicles longs: l'usura e lo renovelament de las grandas infrastructuras (camins de fèrres, canals, grands amainatjaments fonzièrs) que la construccion demanda d'investiments excepcionals. Mas aquelas explicacions li semblavan insufisentas, preferissent parlar d'ondas massivas d'innovacions gropada a l'entorn d'una descobèrta centrala, coma la maquina de vapor que dralha la revolucion industriala entre 1790 e 1850 e lo camin de fèrre que dinamizèt l'economia dels ans 1890 fins a la Segonda Guèrra Mondiala.
Schumpeter pretend que tres cicles se superpausan e explican per l'essencial l'evolucion de la conjontura:
- los cicles corts, o cicles Kitchin, que duran en mejana 40 meses e s’explican segon el per de variacions d'estòcs,
- los cicles mejans, dichs cicles Juglar, que duran, eles, entre 6 e 11 ans,
- les cicles longs, o cicles Kondratieff, que s’espandisson sus 40 a 60 ans. Serián lo resultat d’innovacions majoras: maquina de vapor, automobil.
Los monopòlis meton l'economia sus la via del progrès mas son pas que temporaris. Los susprofits menèron a d'entrepreneires imitators a prepausar de bens similars o de procediment vesins obligant las entrepresas en plaça a se diferenciar de contunh o a baissar lors prèses. Aquel fenomèn d'imitacion entraïna d'innovacions de pinhats, es a dire una agregacion d'innovacions provocadas per la reüssita de l'entrepreneire innovator que sa posicion es pas que temporàriament dominanta.
L'aplicacion e la difusion de las innovacions dependent en amont de la propension de l'entrepreneire a prendre de riscs, de la recèrca dins l'emergéncia d'invencions susceptiblas d'èsser expleitadas, e del crèdit. Dependon en aval de la propension dels individús a recebre l'innovacion (pels produchs novèls), doncas de lors gosts e abituds. Aquelas condicions resultan de la realizacion, de la velocitat e de l'espandisa de la difusion. Es doncas lo jòc innovacion-imitacion-monopòli temporari qu'assegura la creissença economica e lo revolum perpetual de las posicions establidas.
L'activitat ciclica se debana del biais seguent: la fasa d'espandiment s'explica pels profits qu'engendran un aument dels investiments e de la demanda, jos l'efècte dels pinhats d'innovacion. Dins un primièr temps, los crèdits accordats van provocar una inflacion dels bens de produccion puèi de consomacion. En seguida, la quantitat addicionala de bens engendra la deflacion, accentuada pel remborsament dels crèdits anonciant la depression. Las possibilitats de profit venon raras, los quincanèlas apareisson. Lo fenomèn d'imitacion entraïna una saturacion dels mercats e una bassa de la renda monopolistica, doncas una reduccion de l'investiment seguida d'une bassa de l'activitat. La crisi poirá pas èsser passada que per d'autras ondas d'innovacions. Es lo mecanisme decisiu de l'activitat ciclica qu'implica un processus de destruccion creatritz.
L'expansion depend de la difusion e de l'assimilacion de las novèlas condicions d'activitat. La depression correspond a un periòde de desaparicion de las estructuras productivas en excès e de las deutes, e a la gestacion de novèlas innovacions. Per Schumpeter, la durada de cada cicle correspond a l'importància de las innovacions e lors efèctes d'entraïnament.
Lo progrès tecnic es pas un flux continú e los cicles obeïsson a de mecanismes autoregulators. Se difusa de biais periodic per ondas a partir de qualques sectors e qualques luòcs.
[modificar | modificar la font]
L'introduccion del progrès tecnic a un efècte suls comportaments e las abituds dels diferents agents economics. L'entrepreneire innovator entraïna fòrça imitators, çò qu'entraïna un cambi radical de lor foncion de produccion (reorganizacion del trabalh). Las innovacions que difusan dins l'economia van tresvirar los biais de consomacion en respondent a de besonhs non satisfachs, e quitament ne crear de novèls. Los mercats se tròban atal modificats. Lo progrès tecnic agís sus las estructuras de l'economia tota entièra: la combinason dels factors de produccion (trabalh e capital) se modifica perque i a remplaçament de las estructuras ancianas per de novèlas, e doncas mobilitar dels mejans de produccion. L'impacte sus la natura de las qualificacions e l'emplec, e mai sus lor reparticion espaciala es considerable. Fin finala, lo progrès tecnic assegura de posicions dominantas e trebolada l'estat dels rapòrts de fòrça entre los païses al nivèl internacional.
La fin del capitalisme[modificar | modificar la font]
Dins son òbra Capitalisme, socialisme, e democracia, Schumpeter sembla rejònher la concluson de Karl Marx sus l'inevitabilitat de l'esfondrament del capitalisme. Schumpeter demòra pasmens convencut dels malfachs del capitalisme e regretava aquela fin inevitabla, segon sos dichs « s'un mètge prevei que son pacient va morir, aiaquò vòl pas dire qu'o desire ». Se desguisarà doncas coma partisan del socialisme per incitar lo jove socialista a legir son trabalh, esperant que son lector reconeisseriá d'esperèl las errors del socialisme[4].
Se Schumpeter rejonh la conclusion de Marx, regrata son rasonament coma aquel de Keynes: « Coma amb Marx, es possible d’admirar Keynes tot ne considerant pasmens que sa vision sociala es falsa e que caduna de sas proposicions es fallaciosa[5] ». Schumpeter estima que Marx e Keynes se rejonhan perque lors teorias explican que lo capitalisme pòt s'esfondrar segon de causas que son endogènas, caractèr comun que permet d'ofrir una justificacion racionala a l'anticapitalisme[6].
Schumpeter rebuta lo materialisme istoric, per el l'estructura economica determina pas entièrament la societat e pensa pas que la viabilitat del capitalisme siá intrinsècament menaçada per exemple per una baissa tendenciala del taus de profèit (l'innovacion podent la contrariar). Al contrari, per Schumpeter coma per Marx, lo succès del capitalisme mena inevitablament a la concentracion del capital, es a dire a la creacion de grandas entrepresas, geridas per de caps d'entrepresas, simples administrators e apartenent a de rentièrs capitalistas, vertadièrs proprietaris de las entrepresas. Per Schumpeter, aquela concentracion s'acaba per l'aveniment d'un sentiment d'ostilitat generala contra lo capitalisme. Mas « la massa del pòble n'elabora jamai de la seuna initiaciativa d'opinions trencadas [e] es encara mens capable de las enonciar, nimai de las convertir en actitudas e en accions coerentas. » Schumpeter pensa pas doncas qu'es una revolucion dirigida per un ipotetic proletariat obrièr que destruirà lo capitalisme. L'ostilitat cap al capitalisme pòt s'exprimir e se traduire pas qu'amb l'ajuda d'una larga franja de la classa dels intellectuals.
Lo capitalisme entraïna lo desvolopament de l'aparelh educatiu, çò que tot a l'encòp mena a la formacion d'una opinion publica larga e a une subreproduccion dels intellectuals a respècte dels besonhs de las professions liberalas. Los intellectuals desconsiderats e pauc remunerats an tot interès per se ligar contra lo capitalisme e a abeurar l'opinion publica de discors contra l'argent e l'esperit d'entrepresa. Catalizan e precipitan l'ostilitat generala contra lo capitalisme. Lo capitalisme s'escleròsa atal progressivament de l'interior, per de rasons socialas e politicas, a mesura que de majoritats democraticament elegidas causisson de metre en plaça una economia planificada acompanhada d'un sistèma d'Estat providéncia e de restriccion dels entrepreneires. Lo clima intellectual e social necessari a l'esperit d'entrepresa e d'innovacion, e doncas a l'aparicion d'entrepreneires, declina e acaba per èsser remplaçat per una forma o una autra de socialisme, encara mai esclerosant. Los govèrns an alara tendéncia, per se far populars, a desvolopar l'« Estat fiscal » e a transferir lo revengut dels productors cap als non productors, malcorant l'estalvi e l'investiment al benefici de la consomacion, çò que crèa una pression inflacionista creissenta. Dins totas decisions, los govèrns democraticament elegit tendon alara, per garantir lor reeleccion, a privilegiar lo tèrme cort al detriment del tèrme long.
Schumpeter es convincut que la liura concurréncia capitalista es lo melhor sistèma economic, recomanda pas aquela evolucion, mas sap pas cossí l'evitar. Lo capitalisme pòt perseguir son camin cap en abans simplament a condicion que demòre l'esperit dels entrepreneires que sol fa sa fòrça. Una critica radicala del capitalisme inspirada de l'òbra de Schumpeter, soslinha que genèra la granda entrepresa e qu'aquela darrièra atuda tota volontat d'imaginacion. Las grandas organizacions son marcadas per la multiplicacion dels quadres gestionaris, dels expèrts e dels burocratas, menats a rasonar en tèrmes de carrièra, de revengut regular e de posicion sociala e del meteis còp pau o pas clinats a prene de riscs coma dins lo modèl de l'entrepreneire.
Òbras majoras de Joseph Schumpeter[modificar | modificar la font]
- Natura e contengut principal de la teoria economica (Das Wesen und der Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie), 1908.
- Teoria de l’evolucion economica (Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung).
- Los cicles dels afars: una analisi teorica, istorica, estatistica del procediment capitalista (Business Cycles: a Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process), 1939.
- Capitalisme, socialisme e democracia (Capitalism, Socialism, and Democracy), 1942.
- Istòria de l'analisi economica (History of Economic Analysis), publicat post mortem en 1954.
- Teoria de la moneda e de la banca - Tome 1, l'esséncia de la moneda,
- Teoria de la moneda e de la banca - Tome 2, Teoria Applicada
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jean-Claude Drouin, Les grands économistes, Presses Universitaires de France, 2006.
- ↑ (en) « In praise of entrepreneurs », The Economist, 26 d'abril de 2007.
- ↑ id "Drouin"
- ↑ Muller, Jerry Z. The Mind and the Market. Anchor Books, New York. 2003.
- ↑ Joseph Schumpeter, Istòria de l’analisi economic
- ↑ Joseph Schumpeter, op. cit.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Alexis Karklins-Marchay, Joseph Schumpeter, Vie - Oeuvres - Concepts, 2004, Ellipses, ISBN 2-7298-1372-1
- (fr)Maurice Baslé, etc., Histoire des pensées économiques – les fondateurs, 2a ed, Sirey, ISBN 2-247-01666-9
- (en) Ján Iša, Profiles of world economists: Joseph Alois Schumpeter, BIATEC, Volume XII, avril 2004, lire en ligne
- (en) Thomas K. McCraw, Prophet of Innovation: Joseph Schumpeter and Creative Destruction, 2007, Belknap Press, 719 pages
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Biographie de Joseph Schumpeter sul site History of Economic Thought
- (en) In praise of entrepreneurs, The Economist, 26 d'abril de 2007
- (en) Taking flight, The Economist, 17 de setembre de 2009
- (fr)Quelques livres de Joseph Schumpeter, disponibles en français. sul site Les Classiques des sciences sociales.
- (fr)Una analisi accessibla de la critica de la democracia classica de Schumpeter.


c: text/html

text:
Vaison
Vaison (Vaison en francés)[1] es una comuna d'Occitània, en Provença, situada dins lo departament de Vauclusa.
Somari
Monuments istorics[modificar | modificar la font]
Vaison es celèbra per sa ciutat romana Vasio que foguèt descubèrta en sa totalitat coma l'Ostau dei Messii o lo teatre roman.
Vaison es tanben una ciutat medievala importanta amb un ric patrimòni coma lo castèu dei Còmtes de Tolosa o la catedrala de Nòstra Dòna de Nazaret e sei clastras.
La creguda d'Ovesa[modificar | modificar la font]
Una creguda violenta de la ribiera d'Ovesa faguèt 37 mòrts e fòrça degalhs dins la vila lo 22 de setembre de 1992.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nicolau Rei Bèthvéder
Nicolau Rei Bèthvéder, (en francés : Nicolas Rey-Bèthbéder) neishut a Morencs en Bearn en 1970, qu'ei un escrivan, lexicografe e jornalista d'expression occitana.
Que publiquè un recuelh de novèlas literàrias, dab lo son hrair Eric Rei Bèthvéder en 2002, titolat : Blanc e Roi. Qu'ei tanben l'autor deu diccionari de l'occitan gascon tolosan en 2004 a las edicions de l'IEO, e un libe sus la toponimia de Sent Lis, vila on demòra, edicions Lobatièras, en 2000.
Qu'estó tanben un collaborator regular de La Setmana de 1995 a 2010, puish adara que participa au Jornalet.
Qu'estudiè Sciéncias Politicas a Tolosa e Barcelona, puish ara qu'ei ensenhant d'occitan au licèu de L'Isla de Baish e a Murèth. Qu'ei membre deu conselh lingüistic deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
Diccionari francés-occitan gascon tolosan en linha sul site deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana


text:
Swatch Group
Swatch Group es una entrepresa multinacionala quotada au Swiss Market Index. Son sèti sociau si situa a Bienne en Soïssa. Es la societat de relotjariá la mai gròssa dau monde, que produtz fòrça varietats de mòstras e d'elements per la fabricacion dei mòstras.
Nasquèt en 1983 de la fusion dei dos gròs gropes relotgiers soís ASUAG (Longines, Rado...) e SSIH (Omega, Tissot, Lemania Watch), après un estudi estrategic de la societat Hayek Engineering. Son president actuau es Nicolas Hayek.


text:
Ponch caud (geologia)
Lei ponchs cauds son de remontadas de magma a travèrs una placa dempuei lei prefondors dau mantèu o dau nuclèu terrèstre sota la forma d'un plumacho de matèria cauda. L'existéncia d'un ponch caud sembla pas liada a aquela d'un limit entre doas placas. Per exemple, un ponch caud fòrça actiu se troba sota l'illa d'Islàndia que son activitat se conjuga amb aquela de la dorsala atlantica. Pasmens, existís tanben un ponch caud fòrça actiu sota l'illa d'Hawaii qu'es situat au bèu mitan de la Placa Pacifica. Generalament, lo volcanisme d'aqueu tipe de region es efusiu.
Coma lei ponchs son fixs, son a l'origina de cadena de montanhas volcanicas en causa dau movement dei placas. D'efèct, l'activitat dau ponch caud entraïna la formacion d'un volcan actiu a sa verticala. Puei, aqueu volcan s'aluncha pauc a pauc dau plumacho de remontadas magmaticas fins a l'aplant de son activitat e son remplaçament per un volcan novèu. L'exemple pus conegut d'aqueu tipe de cadena montanhòsa es l'archipèla d'Hawaii.


text:
Didier Pironi
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.
Didier Joseph Louis Pironi (bet ganet d'ar 26 a viz Meurzh 1952, marvet d'an 23 a viz Eost 1987) a oa ur blenier redadegoù kirri gall en deus redet e Formulenn 1 hag en Andur. E F1 en deus redet etre 1978 ha 1982, bloavezh e wallzarvoud grevus-tre en deus rediet anezhañ da bouez gant ar redadegoù kirri. Redet en deus evit Tyrell, Ligier ha Ferrari, ha trec'het en deus 3 gwezh. Anavezet eo evit e vignoniezh gant Gilles Villeneuve, ur vignoniezh deuet da vezañ un enebouriezh pa oa Ferrari e penn ar jeu e 1982, bloavezh marv Villeneuve hag e wallzarvoud. Gounezet en deus ivez 24 eurvezh ar Mañs gant Renault Alpine e 1978. Lazhet eo bet en ur gwallzarvoud redadegoù bigi keflusket e 1987.


text:
Argantreg-ar-Genkiz
Argantred-ar-Genkiz en breton ( Argentré-du-Plessis en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat los Caminas Dessús de Bretanha a ieu-camin entre Roazhon (país gallo) e Laval (territòri francés).
Situé sur les Marches de Bretagne à mi-chemin entre Rennes (pays gallo) et Laval (territoire français).
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Argentré-de detlo-Plessis a viscut pendent cinc sègles a l'ombra del castèl de la Familha del Plessis. Lo bastiment d'aquel castèl remonta a la Mièja Edat per la siá part la mai anciana. A de contunh #èsser modificat a divèrsas recuperacions al fil dels sègles. Los del Plessis an atengut a conservar aquel ben a la Revolucion del temps que los proprietaris avián fug a Alemanha prene la comunitat dicha dels "immigrats". Aquela familha es demorada proprietària de la gaireben totalitat del territòri communal fins al començament de la Modèl:S- e Alain de Argentré #èsser cònsol fins en 1983. La populacion de la municipalitat es favorabla als cambiaments aportats per la Revolucion francesa, sustot après la fin de la Terror. La principala celèbra revolucionària es aquela en celebrant l'anniversari del execucion de Louis XVI, acompanhada d'un serment d'òdi a la royauté e a la anarchie, celebrada a partir de 1795[1].
En 1889, lo nom de la municipalitat de Argentré a #èsser modificat en Argentré-de detlo-Plessis.
La commune d'Argentré-du-Plessis a vécu pendant cinq siècles à l'ombre du château de la Famille du Plessis. La construction de ce château remonte au Moyen Âge pour sa partie la plus ancienne. Il a ensuite été modifié à plusieurs reprises au fil des siècles. Les du Plessis ont réussi à conserver ce bien à la Révolution tandis que les propriétaires avaient fuit en Allemagne rejoindre la communauté dite des "immigrés". Cette famille est restée propriétaire de la quasi totalité du territoire communal jusqu'au début du Modèl:S- et Alain d'Argentré fut maire jusqu'en 1983. La population de la commune est favorable aux changements apportés par la Révolution française, surtout après la fin de la Terreur. La principale fête révolutionnaire est celle célébrant l’anniversaire de l’exécution de Louis XVI, accompagnée d’un serment de haine à la royauté et à l’anarchie, fêtée à partir de 1795[2].
En 1889, le nom de la commune d'Argentré a été modifié en Argentré-du-Plessis.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Louis Dubreuil, « Fèstas revolucionàrias en Ille-e-Vilaine », in Anals de Bretanha, volum 21, tome 4, 1905, pàg. 398-399
- ↑ Louis Dubreuil, « Fêtes révolutionnaires en Ille-et-Vilaine », in Annales de Bretagne, volume 21, tome 4, 1905, p. 398-399


text:
Grand Fraire
Lo Gran Fraire (Big Brother en anglés) es un personatge de ficcion del 1984 de George Orwell.
Lo Gran Fraire es dins aquela òbra l'enigmatic e totalitari dictador d'Oceania, un dels tres Estats en que se devesís lo mond. Dins la societat descricha per Orwell, totes son jos la susvelhança estricta de las autoritats mejans los telecrans e a las gents de contunh se las remembra la frasa Lo Gran Fraire vos gaita. Sembla que lo personatge del Gran fraire será inspirat del dictador de l'URSS Ïosif Stalin.
Lo Grand Fraire dins lo libre[modificar | modificar la font]
Dins lo libre, resulta gaire clar se lo Gran Fraire existís de vertat coma persona o s'es un imatge creat per l'Estat, de notar qu'a un moment de l'òbra es explicat al protagonista Winston Smith que lo Gran Fraire pòt pas morir jamai, çò que significariá que vertadièrament existís pas. A un autre moment, tanben se ditz que lo Gran Fraire degun l'a vist jamai. Lo Gran Fraire seriá una cara e una votz qu'utiliza lo partit per sa mòstra e agir coma catalisador per las emocions dels ciutadans.
Pasmens, la propaganda del partit, presenta lo Gran Fraire coma una persona reala, que foguèt un dels fondadors del partit amb l'Emmanuel Goldstein que faguèt dissidéncia. En un moment de l'òbra, lo protagonista, ensaja de se remembrar quand foguèt lo primèr còp que se seriá entendut parlar del Gran Fraire, e crei que foguèt dins los ans seissenta, mas es pas segur. Dins las istòrias del partit, apareis totjorn coma lo líder e gardian de la revolucion dempuèi los primièrs jorns, dins los ans trenta e quaranta, quand los capitalistas amb los seus capèls nauts encara rebalavan pels las carrièras de Londres en veituras luxosas. Degun sap pas fin finala a que punt aquela legenda es vertadièra o inventada.
En 1984, an se passa l'istòria del libre, lo Gran Fraire apareis su las afichas e telecrans coma un bèl òme de 45 ans. Alara, dificilament poirá aver tengut un ròtle salhant dins la politica dels ans 40 o abans, desmostrant tanben que la seuna biografia es una invencion.
Origina del Gran Fraire[modificar | modificar la font]
Dins la partida estudi del seu libre 1985, Anthony Burgess, afirma que l'idèa del Gran Fraire, venguèt a Orwell de las anoncias que fasián pendent la Segonda Guèrra Mondiala per de corses per correspondéncia la companiá Bennett's.
Sus las afichas publicitárias, se vei lo sénher Bennet oferissent sosten e ajuda a d'estudiants amb lo lèma: daissatz me èsser lo vòstre paire.
Quan Bennet moriguèt, lo seu filh vesent lo succès de las afichas cambièt lo lèma en: daissatz me èsser lo vòstre fraire grand
Tanben se ditz que lo Gran Fraire es inspirat d'Stalin e d'Hitler. De caracteristicas e idèas d'aqueles dos dictadors rebaton sul Gran Fraire.
En mai, l'omnipoténcia, l'omnipreséncia, l'eternitat e la naturalesa non verificable de la seuna existéncia, la seuna demanda d'absoluda obesissença, fan suggerir qu'amb aquel Gran Fraire se poíria tractar d'una parodiá de Dieu.
Lo Gran Fraire ara[modificar | modificar la font]
Dempuèi la publicacion de 1984, lo nom de Gran Fraire foguèt utilizat generalament per descriure qualqu'un excessivament contraròtlant. Lo programa de television Big Brother (Gran Fraire) adaptat dins fòrça païses, pren lo nom d'aquel personatge.
La revista Book considèra lo Gran Fraire coma lo 59n dels 100 dels melhors personatges de siéncia ficcion dempuèi 1900.
En octobre de 2006, lo libre The 101 Most Influential People Who Never Lived (Las 101 personas mai influentas que jamai visquèron) listèt lo Gran Fraire coma lo segond.


text:
Mostèla
La mostèla (Mustela nivalis) es lo mamifèr mai pichon de la familha dels mustelids e constituís tanben lo mamifèr carnassièr mai pichon d'Euròpa amb una talha d'environ 20 cm per un centenat de gramas solament.
Populacions[modificar | modificar la font]
Segon l'UICN, la mostèla es classada en Preocupacion menora (LR/Lc LOWER RISK/Least Concern) [1], es estada introducha en Nòva Zelanda ont es considerada coma invasiva[2].
Nòtas[modificar | modificar la font]
Referéncias taxonomicas[modificar | modificar la font]
- Mustela nivalis dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
- Referéncia Fauna Europaea : Mustela nivalis (en)
- Referéncia ITIS : TSN 180554 Mustela nivalis Linnaeus, 1766 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Mustela nivalis (en)
- Referéncia NCBI : Mustela nivalis (en)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Mustela nivalis dins brainmuseum.org (en)
- Referéncia IUCN : espècia Mustela nivalis Linnaeus, 1766 (en)
- Referéncia CITES : espècia Mustela nivalis Linnaeus, 1766 (fr+en) (sul sit de l'UNEP-WCMC)
- reparticion : Mustela nivalis Linnaeus, 1766 (fr+en)
- Fons documentari ARKive (fotografias, extraches sonòrs e vidèos) : Mustela nivalis (en)
- Referéncia GISD : espèce Mustela nivalis (en)


text:
Cublize
Cublize en arpitan (Cublize en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Cap de traça d'aucupacion a pas testificat pendent la periòde romaine, tant al nivèl archéologique #que bibliographique[1].
Aucune trace d'occupation n'est attestée pendant la période romaine, tant au niveau archéologique que bibliographique[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Odile Faure-Brac, Mapa archéologique de la Gaule - Lo Rhône, 69/1, (ISBN 2-87754-096-0), pàg. 214
- ↑ Odile Faure-Brac, Carte archéologique de la Gaule - Le Rhône, 69/1, (ISBN 2-87754-096-0), p. 214


text:
Isomeria
L'isomeria (deu grèc iso, « medish » e meros, « partida ») qu'ei la proprietat de duas moleculas quimicas qui an ua medisha formula bruta (qu'ei a díser que's compausan deus medish elements dens las medishas quantitats) mes qui son totun diferentas, sia per'mor de pas ostender los medish grops quimics (que's parla alavetz d'isomeria de composicion) o per'mor que quitament en avent los medish grops quimics mes pas au medish lòc sus la molecula (que's parla alavetz d'isomeria de posicion).
Duas moleculas qui partatjan ua mena d'isomeria enter eras que son aperadas isomèrs.
En solucion, quauques moleculas que poden passar d'ua forma isomerica a ua auta; aqueth fenomèn que s'apera la tautomeria.


text:
Partit Democrata (Estats Units)
Lo Partit Democrata es un partit politic american. Es eissit del Partit Democrata-Republican fondat per Thomas Jefferson en 1793.
Es a l'origina un partit reaccionari e antifederalista que va evoluar cap a un partit de centre-esquèrra a partir de las annadas 1890 per essèr ara un partit de centre.
Al sègle XX, sèt presidents americans èran eissits del Partit Democrata : Woodrow Wilson (1913-1921), Franklin Delano Roosevelt (1933-1945), Harry Truman (1945-1951), John Fitzgerald Kennedy (1961-1963), Lyndon Johnson (1963-1969), Jimmy Carter (1977-1981) e Bill Clinton (1993-2001).
Localament, lo Partit Democrata demòra sovent conservator e pròche de son adversari republican, particularament dins l'oèst, lo centre e lo sud del país. Al contrari, certanas brancas del Partit Democrata, principalament dins la region de San Francisco en Califòrnia, dins lo Puget Sound (Seattle e lo comtat de King dins l'Estat de Washington, lo centre d'Oregon) e l'oèst dels Grands Lacs (Minnesòta e Wisconsin) son mai a l'esquèrra.
Lo Partit Democrata dispausa tradicionalament del sosten dels obrièrs, dels sindicats, dels salariats, de la majoritat de las professions intellectualas (professors d'universitats, jornalistas, artistas…) e de las minoritats etnicas (afroamericans, ispanics) e religiosas (catolics, josieus). A longtemps tanben dispausat per lo passat del sosten dels segregationistas del sud (Dixiecrats).


text:
Economia de Tònga
Tònga a una pichona economia basada sus l'exportacion de produchs primaris, especialament d'agricultura. En i comprenent tanben lo peis, los produchs primaris representan lo 2/3 de las exportacions. Lo país impòrta una granda quantitat de noiduras, principalament de Nòva Zelanda[1].
Lo país depend tanben de las remesas de sòus de las comunitats tonganesas residentas en l'exterior per equilibrar lo sieu deficit comercial. Lo torisme representa la segonda font de revenguts del país: en 2006, 39 000 personas visitèron lo país[1].
Lo govèrn estimula lo desvolopament del sector privat, e incentiva especialament los investiments, mentre concentra las despensas publicas en santat e educacion. Tonga a una infrastructura basica rasonabla e un servici social desvolopat. L'anautita taxa de caumatge entre los joves, la creissença de l'inflacion, las pressions per de reformas democraticas e la creissença de las despensas en servicis socials son las principalas provocacions del govèrn[1].


text:
Durant los dos sègles seguents, Portugal, Espanha, Grand Bretanha e França ensagèron s'installar en la còsta, mas foguèron expulsats per la resisténcia dels natius, qu'a la fin del sègle XVII s'èran unificats dins lo reialme de Imerina, amb basa en la meseta centrala.
Finalament, los franceses atenguèron la siá intencion de bastir de basas comercialas en las còstas malgashas, unes còps per la fòrça e d'autres diplomaticament, a la fin del sègle XVIII.
Durant las Guèrras Napoleonencas, lo rei Radama I d'Imerina se botèt del costat dels britanics, qu'aital aumentèron la siá influéncia dins l'illa a costat dels franceses e entraïnèron los natius a l'emplèc d'armas modèrnas.
Pr'aquò, a la mòrt de Radama I en 1828 se perseguiguèron, secutèron los britanics, incluses los missionièrs. Durant lo reinatge de Radama II (1861–1863) s'introdusiguèron una seria de refòrmas modèrnas e Madagascar se dobriguèt al contacte amb franceses e britanics, çò que causèt que los sectors pus tradicionals auciguèssen lo rei e donèssen marcha enrè als cambiaments.
França annexèt l'illa tota en 1895 après derrotar la reina Ranavalona III. Aquesta s'exilièt un an après, al temps que s'instituissiá un mandat militar francés e Madagascar èra proclamada colònia francesa.
Ja en 1916, los franceses aguèron de problèmas amb las organizacions secrètas nacionalistas, mas atenguèron manténer l'òrdre. França solament perdèt lo contraròtle de l'illa en 1942, quand los britanics l'ocupèron per paur que Japon se faguèsse amb Madagascar.
En 1943 foguèt liurada a la França Liura, e en 1946 daissèt d'èsser colònia e se convertiguèt en territòri d'otramar francés.
Aquò empachèt pas cap que l'an seguent esclatèsse una revòlta que forcèt França ( aprèp moltas e ensagnosidas repressions... ) a convocar d'eleccions dins l'illa, que ganhèron los independentistas moderats.
En 1960, Madagascar venguèt totalament independenta de França e s'instituiguèt una republica jol govèrn de Philibert Tsiranana, cap del Partit Socialdemocrata.
En 1975 un còp d'Estat militar daissèt lo govèrn en mans del capitani de fragata Didier Ratsiraka, que governèt amb un ponh de fèrre fins qu'en 1992 las pressions popularas l'obliguèssen a designar un govèrn de transicion a la democracia.
Ratsiraka foguèt batut a las eleccions presidencialas de 1993 per Albert Zafy, mas ganhèt las legislativas qu'aguèron luòc simultanèament.


text:
Charenton-le-Pont
Charenton-le-Pont es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Val de Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Charenton-lo-Pont a situat sul marge drech de la Seine, just abans la siá intrada en París e a la confluence de la Seine e de la Marna. A vorejat al nòrd pel Bòsc de Vincennes.
La vila s'estend sus unitat|1.85|km|2}} (una de las mai pichonas municipalitats del Val-de-Marna, sòlas cinc autras en essent mens estendudas) e es totalament urbanisée (15 349 hab/km2, la una de las densitats los mai anautitas del departament e entre los mai elevadas de la pichona corona parisienne). Es egalament longée per una autoroute la longitud de la Seine e traversada de part en partida per una tranchée en contenent de vias de camin de fèrre en provenent de la parca de Lion aital coma, sus la siá part oèst, per l'estacion de triage de las TGV de Bercy-Conflans. A totun atengut a conservar un centre architecturalement coerent a l'entorn de la siá comuna e de la siá glèisa principala.
Charenton-le-Pont est située sur la rive droite de la Seine, juste avant son entrée dans Paris et à la confluence de la Seine et de la Marne. Elle est bordée au nord par le Bois de Vincennes.
La ville s’étend sur 1,85 km2 (une des plus petites communes du Val-de-Marne, seules cinq autres étant moins étendues) et est entièrement urbanisée (15 349 hab/km2, l’une des densités les plus élevées du département et parmi les plus hautes de la petite couronne parisienne). Elle est également longée par une autoroute le long de la Seine et traversée de part en part par une tranchée contenant des voies de chemin de fer provenant de la gare de Lyon ainsi que, sur sa partie ouest, par la gare de triage des TGV de Bercy-Conflans. Elle a cependant réussi à conserver un centre architecturalement cohérent autour de sa mairie et de son église principale.


text:
Borlesc
Lo borlesc (tanben burlesc) es un registre literari que se desvolopèt bravament en Italia e en França e que faguèt flòri a l'epòca classica e barròca.
Coma registre literari se retròba tanben dins gaireben totas las epòcas dins la literatura occidentala. De consultar tanben: new borlesc, borlesc american, borlesc italian, poesia borlesca.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot ven de l'italian burlesco. Los mots occitans[1] "borla", "borlar" an la meteissa etimologia coma l'adjectiu italian burlesco.
Caracteristicas formalas[modificar | modificar la font]
Dins la literatura occitana del sègle XVII[modificar | modificar la font]
Lo borlesc foguèt un registre plan utilizat pendent aquel sègle. La dimension parodica èra plan presada.
Qualques òbras occitanas borlescas d'aquela epòca:
- Virgili desguisat o l'Eneïda burlesca (Vergèli deguisat o l'Eneïdo burlesco), 1648, de Joan de Valès.
- L'embarràs de la fièra de Bèucaire, en vèrs burlescs vulgars.(L'embarras de la fieiro de Beaucaire, en vers burlesques vulgaris), de Joan Miquèl, 1657.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Mistral, Tresor dou Felibrige pagina 338


text:
La Chapelle-du-Châtelard
La Chapelle-du-Châtelard en arpitan ( La Chapelle-du-Châtelard en francés) es una comuna francesa situada dins la region de Ròse-Alps e lo departament d'Ain.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Capèla-de detlo-Châtelard fa partida de la Dombes.
La Chapelle-du-Châtelard fait partie de la Dombes.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo villatge;ble a mencionat dempuèi lo Sègle XI.
Los abitants del pòble [ref. necessària].
Le village est mentionné depuis le Sègle XI.
Les habitants du village [ref. necessària].


text:
La Trapa
La Trapa[1][2] ( Latrape en francés) es una comuna lengadociana en Volvèstre, situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Tolosa amb tèrme Arièja situada en Volvèstre a 24 km al sud de Murèth, 45 km al sud de Tolosa e 9 km a l'èst de Rius dins la val d'Arisa
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De tradicion rurala la comuna compta une vintana d'expleitacions agricolas de policultura e abaliment subretot.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa amb un campanar mur
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Quatre elements
Los quatre elements classics son l'aiga, la tèrra, lo fuòc e l'aire. Dins l'antiquitat classica representavan las quatre formas conegudas de la matèria e èran utilizats per explicar los diferents comportaments de la natura.
Dins la cultura occidentala l'origina de la teoria dels quatre elements se tròba dins los filosofs Presocratics de la Grècia antica, e dempuèi venguèron l'objècte de fòrças òbras artisticas e filosoficas, a travèrs l'Edat Mejana e la Renaissença influencièron prigondament la pensada e la cultura europèas. Parallelament l'indoïsme e lo bodisme desvolopavan de concepcions fòrça semblantas.
La majoritat d'aquelas escòlas de pensada apondan un cinquen element als quatre elements tradicionals, que se nomena Idèa, Vuèit, Etèr o Quintesséncia (literalament "la cinquena esséncia").
Los elements classics dins la cultura occidentala[modificar | modificar la font]
Dins l'antiquitat, la volontat de trobar l'element original (arkhé/apYέ) qu'èra fach lo còsmos portèt quatre filosòfs presocratics a prepausar cadun l'aiga (Tales, -635), l'aire (Anaximènes, vèrs -585), la tèrra (Xenofanes, vèrs -570) e lo fuòc (Eraclit, -544)
Segon Platon, lo filosòf ionan Empedòcles (vèrs -450) foguèt lo primièr que teorizèt que l'univèrs èra compausat per aqueles quatre elements. Lo tèrme qu'utilizava Empedòcles èra las quatre racinas, e aparentament Platon seriá estat lo primièr qu'utilizèt lo tèrme "element" (stoicheion) per se referir a la tèrra (Γaιa, gaia), l'aiga (ύδwp, idor), l'aire (άήp, aer) e lo fuòc (έιλή, èile).
Platon concebèt un sistèma que segon eu la matèria se devesissiá en atòms amb la forma dels solides geometrics regulars (qu'en son onor recebèron lo nom de solides platonicians) qu'avián descobèrt los Pitagoricians. Atal, los atòms de fuòc serián estats formats de tetraèdres, l'aire d'octaèdres, l'aiga d'icosaèdres, e la tèrra de cube. Coma los Pitagoricians avián identificat cinc solids geometrics regulars, Platon supausèt l'existéncia d'un cinquen element amb la forma d'un dodecaèdre.
Platon prepausèt l'idèa (ίδέa) o "Çò qu'es divin" (ίepόv, ièron) coma lo cinquen element. Aprigondissent dins aquela linha Aristòtel lo nomenèt etèr (aἰθήp, aither) o la quintesséncia, avançant que coma los quatre elements èran terrèstres e corruptibles, e a la vista que las regions celèstas èran immutablas, las estelas poirián pas èsser fachas de cap dels quatre elements mas d'una substància pus elevada.
Segon la concepcion aristoteliciana, los quatre elements an de qualitats contrastadas:
- L'aire es primièrament umid e segondàriament caud.
- Lo fuòc es primièrament caud e segondàriament sec.
- La tèrra es primièrament seca e segondàriament freda.
- L'aiga es primièrament freda e segondàriament umida.
Segon Galen (sègle II) los quatre elements ja èran utilizats per Ipocrates (sègle IV AbC) per descriure lo còs uman en relacion amb las quatre umors: bila roja (fuòc), bila negra (tèrra), sang (aire) e flèuma (aiga).
Lo concèpte dels elements classics contunhèt d'èsser utilizat en Euròpa a l'Edat Mejana, a causa de la predominància de la vision cosmologica aristoteliciana e a l'aprobacion de la Glèisa Catolica del concèpte de l'etèr qu'ajudava a la concepcion de la vida terrèstra coma un estat imperfècte e lo paradís coma quicòm d'eternal.
L'usatge dels quatre elements dins la sciéncia foguèt abandonat als sègles XVI e XVII, que los nòvas descobèrtas suls estats de la matèria despassèron la concepcion classica.
Usatge dins l'alquimia, l'astrologia e l'ocultisme[modificar | modificar la font]
Los elements classics èran un dels objèctes d'estudi principals de la tradicion alquimica, que aprigondís las propietats del fuòc (), tèrra (), aire (), e aiga ().
Dins l'astrologia occidentala lo concèpte dels quatre elements classics demòra, mejans los dotze signes del zodiac entre los quatre elements: aret, leon e sagitari son de signes de fuòc; taure, verge e capricòrne s'identifican amb la tèrra; bessons, balança e aqüari an de caracteristicas de l'aire; e càncer, escorpion e peisses correspondon a l'aiga. La majoritat dels astrològs modèrnes encara considèran los quatre elements coma un fach essencial dins l'analisi de la mapa astrala.
Qualques ocultistas defendèron la validitat de la teoria classica associant los quatre elements amb los estats de la matèria: solid/tèrra, liquid/aiga, gasós/aire e plasma/fuòc.
Correspondéncia amb la sciéncia modèrna[modificar | modificar la font]
La sciéncia modèrna demostrèt que la matèria es formada per fòrça mai d'elements que los quatre prepausats pels classics. Dins aquel sens la taula periodica dels elements seriá la successora del modèl classic, que ja confondiá l'esséncia amb los estats de la matèria e amb los fenomèns coma la combustion.
Dels elements classics, l'aiga es compausada per de moleculas H2O, e l'aire es format per de combinasons de moleculas que i predominan lo N2 e l'O2. Alara, se pòdon dividir en diferents elements. La tèrra es formada de centenas de compausats diferents, e lo fenomèn del fuòc se compren coma un efècte de l'energia electromagnetica.


text:
L'Illa de Sòrga
L'Illa de Sòrga ( L'Isle-sur-la-Sorgue en francés) es una comuna d'Occitània, en Provença, situada dins lo departament de Vauclusa .
La vila a recebut per escais La Venècia Provençala (coma Lo Martegue dins lei Bocas de Ròse) o La Venècia Comtadina en referéncia au Comtat Venaicin dont L'Illa faguèt part.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
L’Illa de Sòrga tèn son nom dau riu de Sòrga que nais a quauquei quilomètres en amont de la Fònt de Vauclusa. Lo riu se devesís en canaus nombrós que fan adonc paréisser la vila coma un gropament d'illas.


text:
Batalha de Leipzig
La batalha de Leipzig o batalha dei Nacions se debanèt dau 16 au 19 d'octòbre de 1813. Opausèt leis armadas coalizadas deis enemics de Napoleon Ièr, magerament Russia, Prússia, Àustria e Suècia, ai fòrças de l'Empèri Francés, magerament compausadas de soudats francés. Lei premiers jorns foguèron marcats per de combats saunós e lo mantenement de sei posicions per lei doas armadas. L'eveniment decisiu se debanèt lo 18 d'octòbre quand Saxònia cambièt de camp e acomencèt d'atacar lei Francés. L'arribada de renfòrç coalizats importants foguèt tanben un factor qu'encoratjèt la retirada francesa en direccion de Ren e entraïnèt l'abandon d'Alemanha per l'armada imperiala franc de quauquei garnisons que resistiguèron fins a 1814.
Ambé 200 000 soudats francés còntra 380 000 coalizats, la batalha de Leipzig foguèt lo combat pus important dau periòde napoleonenc.


text:
Brusca
Brusca[1][2][3] (Brusque en francés) es una comuna roergassa situada dins lo Rogièr de Camarés, lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Brusca es traversat pel Dordon de Camarés. La municipalitat se situa subre l'aigavèrs Mediterranèu-Atlantic, gaireben en totalitat del costat Atlantic.
La municipalitat es situada sus una zona de transicion entre la plana de Sant Africa e los monts de La Cauna, de relèu fòrça accidentat. Lo trescòl n'es lo Mardelonh, qu'es tanben lo massís pus enauçat del sud-Avairon e presenta nombroses avencs. Lo clima es vesin de lo de La Cauna, amb de precipitacions fòrtas entre abril e octòbre, que provocan sovent d'aigats importants.
Lo vilatge es situat al jonhent de Dordon e del rèc de Sanctus, traversat per un pont.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Christian-Pierre Bedel, Camarés, al canton, 2000
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Lo bèl Danubi blau
Lo Bèl Danubi blau (en Alemand An der schönen blauen Donau), op. 314, es un celèbre ensems de valsas vienesas de Johann Strauss II, compausat en 1866.
Istòria[modificar | modificar la font]
Un escac[modificar | modificar la font]
L'òbra foguèt compausada en comanda de Johann Herbeck, director de l'Associacion corala vienesa.
La primièra representacion publica, lo 13 de febrièr de 1867, faguèt un fracàs. Doas rasons o explica. La primièra, lo compositor mancava d'experiéncia, perque èra la primièra òbra amb cant de Johann Strauss. La segonda ven del quita tèxte, escrich per un foncionari de polícia que s'èra ispirat dels nòus esclairatges de gas installats per las carrièras de Viena: la corala refusèt d'en primièr de cantar, trobant las paraulas ridiculas.
Un succès mondial[modificar | modificar la font]
Per l'Exposicion universala de 1867, Johann Strauss viatjèt París. Li foguèt demandat d'apondre una valsa al programa del seu primièr concert en public. Se remenbrant del Bèl Danubi bleu, Johann Strauss faguèt venir la particion de Viena. L'accuelh de l'òbra sens la partida cantada es trionfal e Johann Strauss deunla jogar vint còps a la fila. A Viena, lo succès es tal que los estampaires penan a provesir la demanda de particions.
Lo Bèl Danubi blau es programat lo meteis an dins de concerts a Londres, en preséncia de la reina Victòria.
Lo Bèl Danubi blau demora la mai celèbra de totas las valsas escrichas per Johann Strauss II.


text:
La Bastida de Pradinas
La Bastida de Pradinas[1] o La Bastida Pradinas[2] es una comuna situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge culmini a 600 m sus un luòc escarpé en s'alongant sus una longa arête rocosa grise e domina la vallée del Cernon tot en essent protegit pel scenari del Larzac.
Le village culmine à 600 m sur un site escarpé s'allongeant sur une longue arête rocheuse grise et domine la vallée du Cernon tout en étant abrité par le plateau du Larzac.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciennement Nomenat La Bastide de Sernonenque, la Bastide èra una commanderie de las Espitalaris.
- Anciennement nommé La Bastide de Sernonenque, la Bastide était une commanderie des Hospitaliers.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Saint-Affrique, Christian-Pierre Bedel, al canton, 2002


text:
Gérardmer
Gérardmer es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Las opinions dels istorians divergent en relacion amb lo anthroponyme Gérard. N'efièch, la primièra forma escricha a pas testificat qu'en la primièra mencion d'aquel domeni viscut en documents escriches oficiales l'an 1285, en un acte del Pòrti Transbordador III de Lorraine en creant una "vila nòva" sul territòri dels "luòcs-diches de Géramer e Llom-mar"[1]. Mas una ipotèsi couramment formulada consistís a ligar la anthroponyme Gérard a [[Gérard Ier de Lorraine|Gérard Sègle I de Lorraine]] (dicha Gérard de Alsace), una ipotèsi represa sovent per las Gérômois eles-meteissas[2]. Malgrat aiçò, los istorians lorrains, dempuèi la fin de la Sègle XIX concedisson pas #que pauc de credit a aquela interpretacion [3], [4], [5], [6]. En primièr luòc perque l'acte de Transbordador III a gaireben signat 240 ans après #que Gérard Sègle I accedís pas al títol de Pòrti de Lorraine. De contunh, coma lo mòstra la toponymie, perque una transformacion d'una forma fòrça anciana de Gérald a pogudas se produsir en "Gérard" sens doncas reexpedir de emblée a una personalitat istorica.. Per en un autre luòc, se, en l'abséncia de documents escriches, cèrts erudits locales[7] an tot de meteis fach écho a l'opinion comuna e an mantengut aquela relacion dintre Gérard Sègle I de Lorraine e la toponymie gérômoise, demòra que las fonts archéologiques e escrichas son clarament insufisentas e #que, coma o relòtge Christophe Masutti en una sintesi generala [8], la referéncia a la anthroponyme Gérard levariá mai al patrocini de Sant Gérard (Gérard de Toul), en essent donat lo doble patrocini istoricament testificat de la vila a Sant Gérard e Sant Barthélémy (lo segond a prévalu en un passat recent)[6],[4].
Les avis des historiens divergent concernant l'anthroponyme Gérard. En effet, la première forme écrite n'est attestée que dans la première mention de ce domaine habité dans des documents écrits officiels en 1285, dans un acte du Duc Ferry III de Lorraine créant une "ville neuve" sur le territoire des "lieux-dits de Géramer et Longe-mer"[1]. Mais une hypothèse couramment formulée consiste à rattacher l'anthroponyme Gérard à [[Gérard Ier de Lorraine|Gérard Sègle I de Lorraine]] (dit Gérard d'Alsace), une hypothèse reprise souvent par les Gérômois eux-mêmes[9]. Pourtant, les historiens lorrains, depuis la fin du Sègle XIX n'accordent que peu de crédit à cette interprétation [10], [4], [11], [6]. En premier lieu parce que l'acte de Ferry III est signé presque 240 ans après que Gérard Sègle I n'accède au titre de Duc de Lorraine. Ensuite, comme le montre la toponymie, parce qu'une transformation d'une forme très ancienne de Gérald a pu se produire en "Gérard" sans pour autant renvoyer d'emblée à une personnalité historique.. Par ailleurs, si, en l'absence de documents écrits, certains érudits locaux[12] ont tout de même fait écho à l'opinion commune et ont maintenu cette relation entre Gérard Sègle I de Lorraine et la toponymie gérômoise, il reste que les sources archéologiques et écrites sont nettement insuffisantes et que, comme le montre Christophe Masutti dans une synthèse générale [13], la référence à l'anthroponyme Gérard relèverait davantage au patronage de Saint Gérard (Gérard de Toul), étant donné le double patronage historiquement attesté de la ville à Saint Gérard et Saint Barthélémy (le second a prévalu dans un passé récent)[6],[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Henri Lepage, "Nòta Istorica e Descriptive de Gérardmer", in : Anals de la societat de émulation del departament dels Vòges, 1877, pp.130-232.
- ↑ Veire lo luòc de la municipalité de Gérardmer.
- ↑ Alban Fournier, "Sus la manièra #que se n'es escrich los noms de luòcs vosgiens dempuèi las siás originas fins als nòstres jorns", extrach del Bulletin de la Societat de Geografia de l'Èst, Nancy, 1890.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Alban Fournier, "Topographie Anciana del departament dels Vòges", in : Anals de la societat de émulation del departament dels Vòges, 1896, pp. 11-204.
- ↑ Louis Géhin, "Gérardmer a travèrs de las edats. Istòria completa de Gérardmer dempuèi las siás originas fins al commencement de la Sègle XIX", in: Bulletin de la societat philomatique vosgienne, Sant Dié : Impr. Hubert, 1893.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Henri Lepage "Nòta Istorica e Descriptive de Gérardmer", in : Anals de la societat de émulation del departament dels Vòges, 1877, pp.130-232.
- ↑ Veire per exemple Marc Georgel, La vida rurala e lo folklore en lo costat de Gérardmer, Loos, 1958
- ↑ Christophe Masutti, "Contribucion a l'incertitud generala sus las originas del nom de Gérardmer"
- ↑ Voir le site de la municipalité de Gérardmer.
- ↑ Alban Fournier, "Sur la manière dont on a écrit les noms de lieux vosgiens depuis leur origines jusqu’à nos jours", extrait du Bulletin de la Société de Géographie de l'Est, Nancy, 1890.
- ↑ Louis Géhin, "Gérardmer à travers les âges. Histoire complète de Gérardmer depuis ses origines jusqu’au commencement du Sègle XIX", in: Bulletin de la société philomatique vosgienne, Saint Dié : Impr. Hubert, 1893.
- ↑ Voir par exemple Marc Georgel, La vie rurale et le folklore dans le canton de Gérardmer, Loos, 1958
- ↑ Christophe Masutti, "Contribution à l'incertitude générale sur les origines du nom de Gérardmer"


text:
Montivilliers
Montivilliers es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a situat sul marge drech de la Seine, a una desena de quilomètres del Havre. La municipalitat a traversat per un riu trucat la Lézarde. La Lézarde a #èsser artificialment scindée en dos braç dempuèi lo Mièja Edat, amb la fin de multiplicar los molins a blat e a tan, #que dels vestigis subsisteixen encara de los nòstres jorns. Lo melhor conservat n'es aquel del abbaye, molin a blat banal, #que los abbesses ne tiravan una granda intrada. La Lézarde en essent a la Mièja Edat fòrça mai ampla que de los nòstres jorns e mens envasée, existissiá a Montivilliers una activitat portuaire pas négligeable. Es uèi jalonnée de camins de passejada, fòrça apreciats pels Montivillons. La Lézarde pres lo canal del Havre a Tancarville sus la municipalitat de Harfleur.
Cette commune est située sur la rive droite de la Seine, à une dizaine de kilomètres du Havre. La commune est traversée par une rivière appelée la Lézarde. La Lézarde a été artificiellement scindée en deux bras dès le Moyen Âge, afin de multiplier les moulins à blé et à tan, dont des vestiges subsistent encore de nos jours. Le mieux conservé est celui de l’abbaye, moulin à blé banal, dont les abbesses tiraient un grand revenu. La Lézarde étant au Moyen Âge beaucoup plus large que de nos jours et moins envasée, il existait à Montivilliers une activité portuaire non négligeable. Elle est aujourd'hui jalonnée de chemins de promenade, très appréciés par les Montivillons. La Lézarde rejoint le canal du Havre à Tancarville sur la commune d'Harfleur.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Elle fut chef-lieu de district de 1790 à 1795.


text:
1582
Aquesta pagina concernís l'an 1582 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Tres annadas après François Viète, formulacion d'un sistèma de calcul utilizant lei nombres decimaus per lo matematician Simon Stevin que favorizèt la generalizacion de l'utilizacion d'aquelei nombres en Euròpa.


text:
Enric III de França
Enric III de França (Fontainebleau, lo 19 de seteme de 1551 - Saint-Cloud, lo 2 d'agost de 1589) qu'èra lo quatau hilh deu rei de França Enric II e de Caterina de Medici e que ho lo darrèr rei de la dinastia deus Valés en succedir au son hrair Carles IX ; que ho eth medish seguit suu tròn de França per Noste Enric qui vadó alavetz Enric IV de França.
Abans d'estar rei de França qu'eretè en apanatge los títols de duc d'Engoleime puish duc d'Orleans e arron de duc d'Anjau. Que ho elegit rei de Polonha dab lo nom d'Henryk Walezy (traduccion en polonés d'Enric de Valés), tròn qu'abandonè entà tornar en França per estar coronat.
Que regnè suber un reiaume de França esquissat per las guèrras de religion dab clans diferents qui contestavan lo son poder. Dens aqueth contèxte, que ho assassinat per Jacques Clément, un monge catolic e que deishè lo poder au rei de Navarra : Noste Enric, lo son cosin.
- Carta grafica pas indicada
- Portal:Istòria/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Dinastia dels Valés
- Naissença en 1551
- Naissença a Fontainebleau
- Decès en 1589
- Personalitat de las guèrras de religion
- Personalitat de Nòva França
- Istòria modèrna
- Sobeiran assassinat
- Sobeiran de Polonha
- Duc d'Orleans
- Duc d'Anjau
- Cavalièr de la Cambaliga
- Sièti de La Rochèla (1573)
- Batalha de Jarnac
- Batalha de Moncontour
- Omosexualitat dins l'istòria
- Rei de França
- Personalitat francesa del sègle XVI


text:
UNESCO
L'Organizacion Educativa, Scientifica e Culturala de las Nacions Unidas (en anglés: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, UNESCO), foguèt creada per las Nacions Unidas en 1946 per tal de promòure la collaboracion internacionala en educacion, sciéncia, cultura e comunicacion.
Actualament 193 estats fan partida de l'UNESCO e sèt mai ne son membres associats. L'entitat a son sèti a París (França), e ten mai de 60 burèus pertot dins lo mond. Los projèctes pairinats per l'UNESCO incluson de projèctes scientifics internacionals, de programas d'alfabetizacion, d'ensenhament tecnic o de formacion de mèstres, de projèctes istorics e culturals regionals, de sosten de la cooperacion internacionala per preservar lo patrimòni cultural e natural mondial, e promocion dels dreches umans.
A travèrs de la Convencion subre la Proteccion del Patrimòni Mondial Cultural e Natural, l'UNESCO creèt en l'an 1972 un plan de proteccion dels bens culturals del mond conegut coma Patrimòni Mondial o Patrimòni de l'Umanitat.


text:
Fèlix Gras
Fèlix Gras (Malamòrt, 3 de mai de 1844 - Avinhon, 4 de març de 1901) que ho un escrivan provençau e lo tresau capolièr deu Felibritge.
Biografia[modificar | modificar la font]
Fèlix Gras nasquè en 1844 a Malamòrt dens ua familha de proprietaris agricòlas. Hè los estudis au petit seminari de Santa Garda, a Sant Deidier e puèi los anè acabar a Besièrs dens un pensionat qu'èra tengut peus Frairs de las Escòlas Crestianas enquia 1860. Son afiliacion au Felibritge ho enfortida peu maridatge de sa sòr, en 1863, la felibressa Ròsa Anaïs (1841-1920) amb Josèp Romanilha.
Enter los sons parions felibres, qu'èra un felibre arroi a maugrat qui lo son mandat e hosse estat segon Crestian Anatole e Robèrt Lafont ua tempsada de reconciliacion. L'encausa que'n èra dilhèu lo hèit qui èra lo cunhat de Josèp Romanilha (purmèr capolièr conegut per estar un catolic conservator).
Enter las soas òbras que podem mentàver: Lei Carboniers (1876) e Tolosa (1882) d'inspiracion epica, lo Romancero Provençau (1887) inspirat deus Romances castelhans, los contes de Papalina (1891) e lo roman sus ua tematica de Regim Ancian: Lei Roges dau Miegjorn (1896).
Hònt[modificar | modificar la font]
- Anatòli, Crestian & Lafont, Robèrt. Nouvelle histoire de la literature occitane. París : PUF, 1970.


text:
Palais de Potala
Lo palais de Potala se tròba a Lhasa, la capitala de l’actuala Region Autonòma de Tibet, en Republica Populara de China. Foguèt la residéncia dels dalai-lama fins que lo darrièr s'exilièt en Índia en 1959. Es vengut ara un musèu e es estat declarat Patrimòni de l'Umanitat per l'UNESCO. Lo Potala es, sens dobte, lo bastiment pus grand e espectaclós de Tibet. En mai de la residéncia del dalai-lama, èra tanben lo luòc dels grands actes oficials de l'estat e lo sèti del govèrn tibetan. Aviá tanben fòrça importància religiosa e es encara un centre de devocion importanta ; los pelegrins s'i gandisson dempuèi totes los cantons de Tibet. Aviá tanben de foncions monasticas (al Namgyal Tratsang) e d'ensenhament. Lo Potala es un dels rars centres religioses de Tibet que patiguèron pas de destruccions importantas pendent la Revolucion Culturala, e a causa d'aquel fach lo sieu estat de conservacion es envejable. L'imatge mai venerat del Potala es lo de Avalokitesvara, que se garda al Phakpa Lhakhang. Lo nom de Potala fa referéncia al luòc de residéncia celestiala del bodhisattva Avalokitesvara, conegut dins los ancians escrits bodistas coma Riwo Potala. Cal notar que se considèra los dalai-lamas coma una emanacion d’Avalokitesvara, en mai de seguidors de Songtsan Gampo sul terren politic.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans lo bastiment del palais de Potala, los dalai-lamas avián la siá residéncia al monastèri de Drapung, fòrça prèp de Lhasa. L'institucion dels dalai-lamas èra nascuda en 1578, amb l'III dalai-lama; los anteriors foguèron designats mai endavant, pòstumament. Lo Ganden Potrang de Drapung arribèt tanben a èsser la sedença del govèrn tibetan. A l'epòca del Grand Cinquen (lo Ven dalai-lama, Ngawang Lobsang Guiamtso, 1617-82) se decidiguèt de donar mai d'amplor a la sedença del govèrn e per aiçò s'inspirèt dels governants anteriors, qu'exercissián lo poder dempuèi un dzong, o fortalesa. Lo luòc ont se levèt lo nòu palais s'escuelhèt entre doas opcions: lo Dzong de Gongkar, prèp a l'aiguabarreig del Kyi Chhu e lo Tsangpo, e Lhasa, que gaudissiá de l'avantatgi de se trobar en un luòc prèp de Drapung (e tanben de Ganden e Sera), de la proximitat del Jokhang e d'èsser la sedença del govèrn a l'epòca de Songtsan Gampo. S'escuelhèt lo tuc de Marpo Ri, a Lhasa, ont Songtsan Gampo aviá establit un palais e qu'a l'epòca del Grand Cinquen, èra considerat coma lo luòc ont abitava e se venerava Avalokitesvara. D'aquela bastissa se gardan encara qualques rèstas al dedins del Palais Roge. Òm desconeis coma èra, mas deviá aver una granda envergadura donat que de referéncias afirman qu'aviá “999 membres”. L'estructura constructiva del palais del Potala es fòrça complèxa. A causa de la siá situacion (ennaut d'una montanha) la disposicion de las dependéncias se desvolopa en divèrses nivèls, que, apondut a las divèrsas etapas constructivas fa que l'ensems siá de mal interpretar: de nautors diferentas, de còsses sobrepausats e encastrats los uns amb los autres. Basicament se dividís lo palais en doas parts principalas: lo Potrang Karpo (Palais Blanc) e lo Potrang Marpo (Palais Roge). Un Potrang Karpo (Palais Blanc) se trobava fins alavetz a Chusul. Lo Grand Cinquen decidiguèt de levar lo nòu palais a Marpo Ri en 1645. Lo sieu bastiment se faguèt en un temps relativament cort: tres ans. En 1648 èra ja acabat e en 1649 s'i transportèt la cort dempuèi lo Ganden Potrang, dempuèi venguèt alavetz residéncia del dalai-lama. Aquela etapa constructiva se basèt en apondre de nòus bastiments a l'entorn de la bastissa iniciala de l'epòca de Songtsan Gampo, del sègle VII. Aquel palais s'utilizava per las activitats de govèrn, se prenián aicí las decisions de caire politic e las administrativas del govèrn.
Çò Potrang Marpo (Palais Roge) se levèt mai endavant, malgrat que i a de versions diferentas per çò qu'es de las datas. Òm situa lo començament del bastiment d'aquel sector en l'an 1682, lo meteis en que lo Grand Cinquen èra mòrt e lo govèrn del país passèt a de mans del regent, que mantenguèt secrèta la desaparicion del dalai-lama pendent tretze ans. Fòrça possiblament en aquela fasa de l'òbra se desroquèt qualque part del Palais Blanc. Lo bastiment se seriá acabat en 1693. Possiblament lo Ven dalai-lama dispausèt levar aquela bastissa per poder albergar lo sieu cavòt-estupa, lo luòc de la siá sepultura foguèt alestit en 1694, quand lo regent, Sanguià Gampo, anoncièt als tibetans la mòrt del cap religiós e politic del país. Aquel sector aviá un caractèr eminentament religiós, servissiá d’scenari de las grandas ceremònias religiosas. Las meteissas dimensions del Potala, 130 000 m2, amb una longa seria de capèlas e abitacions, fòrça d'elas amb desena d'imatges, fa qu'òm ne compte mai de 200 000, de totas mesuras e epòcas. A aiçò cal apondre las pinturas muralas, los estupas, thangkes, de teissuts ornamentals, vestuari, armament, d'objèctes de culte, ceramica... Fa d'aquel luòc un dels pus importants tant del punt de vista cultural coma artistic, que se pòscan veire. Dins lo palais repausan las rèstas de uèch dalai-lamas. Excepcionalament lo luòc foguèt respectat a l'epòca de la Revolucion Culturala chinesa, quand fòrça autres centres de culte tibetans desapareguèron, foguèron espoliats o patiguèron de destruccions mai o mens sistematicas. Lo XIIIen dalai-lama menèt a tèrme, en 1922, d'importantas òbras de restauracion de l'ensems monumental, dempuèi cambiar de vièlhas colomnas e de bigas fins a agrandir de capèlas e de salas del palais.
Las bastissas[modificar | modificar la font]
Zhöl[modificar | modificar la font]
Jol palais, en un luòc fòrça mai plan, se tròba lo Zhöl, un luòc d'abitacions, defòra de l'encencha del palais mas defendut per una muralha rectangulara del sègle XIII, aquel mur s'estend per orient, miègjorn e ponent, al nòrd es barrat per la montanha de Marpo Ri e lo meteis palais del Potala. En mai de la zona residenciala, se trobavan aicí qualques organismes oficials, jutjat, impremta, preson... Dempuèi lo Zhöl una seria de rampas e escalinates condusisson a las divèrsas parts del palais.
Potrang Karpo (Palais Blanc)[modificar | modificar la font]
Dempuèi las rampas d’accès e après passar per un vestibul e divèrses corredors òm atenh lo Deyang Shar, un ample pati dominat per l'impausanta bastissa del Palais Blanc, ont se desvolopavan las ceremònias e de fèstas a l'aire liure. Del costat opausat a aquel se tròba una escòla, bastida pel VIIen dalai-lama, a la primièra mitat del sègle XVIII. Al Palais Blanc s'i accedís per una escalinata de pèira que dona pas a un escalièr de fusta, fòrça drecha e dividida en tres sectors, lo central destinat a èsser utilizat unicament pel dalai-lama, e los laterals utilizats per la dintrada e sortida, segon lo sens de las agulhas d’un relòtge e en seguint las circumvallacions dels devòts. La part pus nauta de la bastissa se destinèt a la residéncia dels dalai-lamas. I a aicí una seguida de cambras, una sala a la recepcion dels visitaires, la capèla particulara (Gompo Khang), la cambra utilizada pel XIVen dalai-lama fins a 1959, quand s'exilièt. Se tròban tanben las cambras de l'epòca del Grand Cinquen, que foguèron utilizadas per los sieus successors, fins al darrièr dalai-lama, que n'una de nòva. Òm considèra qu'una de las cambras foguèt pintada pel XIIIen dalai-lama. Lo Palais Blanc es centrat pel Tsomchen Shar, la sala d'assembladas orientalas. Aquel luòc foguèt lo scenari de las pus importantas ceremònias de l’estada tibetan. Foguèron aicí coronats los dalai-lamas. La decoracion murala es de l'epòca del Grand Cinquen. Es la sala mai granda d’aquel sector, la fusta de las estructuras es decorada amb fòrça suenh, amb de relèus e de pinturas de colors vivas.
Potrang Marpo (Palais Roge)[modificar | modificar la font]
Aquela edificacion se lèva a ponent del Palais Blanc, la siá façada escura s’elèva sus la vila de Lhasa, donadora a l'ensems del palais lo sieu aspècte caracteristic. Se tracta d’una seria laberintica de cambras, de capèlas e d'autras abitacions religadas per de corredors e escalièrs dreches e estreches. A la quatrena planta se tròba lo Jamkhang ont se venèra un grand imatge de Jampa (Maitreya) encargada pel VIII dalai-lama. En una autra capèla, de l'epòca del VII dalai-lama, se tròban tres mandalas tridimensionals de granda valor, datan del 1749, 1750 e 1751, foguèron encargats pel VII dalai-lama. Mas benlèu lo luòc pus venerat del Palais Roge, e del tot lo Potala, siatz la Phakpa Lhakhang que tradicionalament òm considèra que data de l'epòca de Songtsan Gampo, del sègle VII. Se gardan aicí qualques imatges plan ancians e d’autres que s’i anèron apondent amb lo cors del temps. La pèça principala d’aquel luòc e de tot lo Potala es un pichon imatge de sandal que representa Avalokitesvara, de l'epòca de Songtsan Gampo. Se gardan curiosament unas emprentas dels pès de Tsongkhapa, Guru Rimpotxe e Nagarjuna. Aquela capèla es a la quatrena estança del palais e jos sieu se tròba la Chogyal Drubphuk que se considèra tradicionalament la cauna ont meditèt Songtsan Gampo. Aquel luòc a una longa seria d'imatges de divèrsas personalitats, entre deïtats e personatges de la reialesa. Son particularament interessants los de Songtsan Gampo e las siás esposas, dels pus arcaïcs de l'art tibetan e que poirián se situar entre los sègles VIII e IX. Aicí encara se garda un estupa ancian, del sègle VII, fòrça simple e pintat de blanc, coma tantes d'autras que se tròban arreu del país. I a tanben de pinturas murals de la meteissa epòca, dins bon estat de conservacion, se prenèm en compte la siá edat.
A la capèla de Kalachacra se garda un fabulós mandala tridimensional de mai de 6 m de diamètre, de còder daurat. Conten de centenats de figuras distribuidas en divèrses nivèls d’auçada. Es una òbra del sègle XV. A la planta bassa se situa la sala granda d'assembladas occidentalas nomenadas Tsomchen Nub. Es consacrada al Grand Cinquen, decorada amb d'òbras de naut nivèl e pinturas murals del sègle XVII que cobrisson una superfícia de 280 m2. La superfícia d'aquela sala es de 725 m2, la pus granda de tot lo Potala. Conten valuosos thangkes e lo tròn del VIN dalai-lama. En environant aquela sala se tròban divèrsas capèlas: la Lamrin Lhakhang consacrada a la practica del lamrin centrada per un imatge massís de Tsongkhapa, d’argent daurat. La capèla Rogdzin Lhakhang amb un imatge de Guru Rimpotxe, entre fòrça autras. La Trungrab Lhakhang a dos imatges força particulars: lo primièr es del Buddha Shakyamuni e lo segond del Grand Cinquen; la particularitat es que los dos personatges se tròban seguts al meteis tròn e en gaudint de la meteissa categoria, causa pauc frequenta. Una causa los distinguís: lo primièr imatge es d'aur massís e lo segond d'argent massís e daurat. Son del sègle XVII.
Al Palais Roge s'i es enterrat divèrs dalai-lamas:
- Lo primièr cavòt e, benlèu, mai important es lo del fondator, lo Ven dalai-lama (Ngawang Lobsang Guiamtso, 1617-82), es un estupa de fusta de sàndal e, amb 12,60 m d’auçada, es la pus granda de totas. La part superiora arriba dins lo tet del palais. Es recobèrt per una estructura d'aur, qu'òm ditz que pesa 3,7 tonas, en mai de de pèiras preciosas.
- L’estupa (o chorten) del VIIen dalai-lama (Kalsang Guiamtso, 1708–1757), de 9,36 m d’auçada, d'aur e pèiras preciosas. Al bòrd de la Phakpa Lhakhang.
- Lo cavòt-estupa del VIIIen dalai-lama (Jampal Guiamtso, 1758–1804), de 1805, tanben al bòrd de la Phakpa Lhakhang. A 9,4 m de nautor.
- Lo cavòt del SORTÍS dalai-lama (Lungtik Guiamtso, 1806–1815), que repausa tanben en un estupa d’aur de 7 m de nautor. * Lo Xen dalai-lama (Tsultrim Guiamtso, 1816–1837) a un cavòt simple, a causa de la corta durada del sieu govèrn. De 7 m de nautor.
- Lo cavòt de l'XIen dalai-lama (Khadrub Guiamtso, 1838–1856) es conegut coma Serdhung Phendhe Wobar. D'una nautor de 6,9 m.
- Lo XIIen dalai-lama (Trhinla Guiamtso, 1857–1875) dispausa tanben d'un simple cavòt, coma lo del Xen, e pel meteis motiu. A 7,25 m de nautor.
- Lo XIIIen dalai-lama (Thubtan Guiamtso, 1879–1933) repausa enterrat amb de sal en un chorten de 13 m de nautor, acompanhat d'un mandala tridimensional recobèrt amb de pèrlas.
Namgyal Tratsang[modificar | modificar la font]
A l'extrèm occidental de l'ensems se tròba lo monastèri de Namgyal Tratsang, fondat inicialament a Dreung e transportat aicí pel Ven dalai-lama.


text:
Dr. Strangelove
Dr Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb o Dr Strangelove (en occitan: Dr.Amor Estranh o: Cossí aprenguèri a me tafurar pas e a aimar la bomba es una comèdia militara e satirica sortida en 1964 e realizada par Stanley Kubrick segon la novèla Red Alert (o Two Hours to Doom), escricha per Peter George jol nom de Peter Bryant.
Somari
Sinòpsis[modificar | modificar la font]
L'istòria se debana en plana Guèrra Freja. Lo general american Jack D. Ripper, patissent de foliá paranoïaca, decidís d’enviar sos B-52 tustar l’URSS. Lo president dels Estats Units d'America comanda una reünion d'urgéncia dins la sala sosterrena de comandament estrategic per ensejar d'evitar una guèrra nucleara.
Un debat s’engatja alara entre los tenents de diferentas opcions politicas e militaras que s’ofrisson al president. La sola possibilitat per evitar un conflicte major es de provesir la posicion dels avions als sovietics per que los detrugan. D'unes son abatuts e d'autres son rampelats de pauc, mercé a la determinacion d'un oficièr britanic. Totes levat un, que lo sistèma de comunicacions fonciona pas. L’ambaissador de l’URSS, convocat per testimoniar de la bona fe del president american, menciona l’existéncia d’un sistèma secret de defensa que lançariá automaticament l’olocaust nuclear en cas d’ataca contra son país. Lo quite sistèma secret de defensa se nomena La Maquina Infernala.
Alara, se conselha del Doctor Stangelove, un scientific, transfug nostalgic del regim nazi. Explica alara una solucion possibla per salvar l'umanitat.
Mentretemps, l’equipatge del B-52 mèna sa mission cap al tèrme, segur de la legitimitat de l’òrdre que receptèt, malgrat totas las dificultats que deu encontrar. Al moment de largar sa bomba atomica sus la cibla sovietica senhalada, lo sistèma s'enraia. Lo capitani del B-52 amb un accent texan davala dins la cala, met son capèl de vaquièr, s'asseta sus la bomba e la destaca. Davala cap al sòl a caval sul veïcul balhant la mòrt nucleara levant son cobricap e cridant "yahhhooo !!". Lo filme s'acaba per qualques imatges plan vertadièrs d'ensags nuclears.
Distribucion[modificar | modificar la font]
- Peter Sellers: Coronèl Lionel Mandrake, President Merkin Muffley e Docteur Strangelove+
- George C. Scott: General « Buck » Turgidson
- Sterling Hayden: General Jack D. Ripper
- Keenan Wynn: Coronèl « Bat » Guano
- Slim Pickens: Major T.J. « King » Kong
- Peter Bull: Ambaissador de Sadesky
- Tracy Reed: Miss Scott
- James Earl Jones: Luòctenent Lothar Zogg
- Jack Creley: Mr. Staines
- Roy Stephens: Frankie Canon
- Gordon Tanner: Général Faceman
Scènas d'antologia[modificar | modificar la font]
- La conversacion al telefòn roge, que lo president american i ensaja amb tota la diplomacia possibla de far comprene a son omològ sovietic, completament ebri, en plena nuèch, la gravitetat de la situacion;
- Peter Sellers en oficièr britanic, ensajant d’empachar, de badas, lo general Jack D. Ripper de tirar a la mitralhadoira sus de soldats compatriòts venguts lo cercar, e que prengava per de Russes envasissent sa basa;
- Peter Sellers, segur de la foliá de son superior (que lancèt lo plan R), ensaja desesperadament de li tirar lo còde de retorn de las tropas. Son rasonament es interromput quand entend lo general Ripper se suicidar dins la sala de banh;
- Lo comandant de bòrd del B-52 que legís mejançant l'interfòne a son equipatge las consignas e fa verificar lo contengut de lor troça de subrervida, que conten entre autre tauletas de goma e una Bíblia miniatura combinada a un guide de conversacion en rus ;
- Lo general american « Buck » Turgidson e l'ambaissador sovietic ne venent als mans son interromputs dins lor bagarra pel president dels Estats Units declarant « Sénhers, podètz pas vos batre aicí ! Siètz dins lo PC de Guèrra. » ;
- Aquel quite general, respondent amb un estrambòrd desmesurat a la question del president de saber se un B-52 en rasejant podava pasar las dafensas antiaerianas sovieticas;
- Lo Dr Strangelove , amb un accent germanic marcat, ensajant de mestrejar son bras drech que tend a far lo salut itlerian espontanèament, e respondent tanben espontanèament « Jawohl, mein Führer ! » a una question del president dels Estats Units;
- Lo comandant de bòrd del B-52, capèl texan sul cap, cavalgant la bomba largada de l'avion.
Prèmis[modificar | modificar la font]
- British Academy Film Award del melhor filme e del melhor filme britanic en 1965.
- Oscars del cinéma 1964: quatre nominacions dins las categorias melhor filme, melhor realizator, melhor scenari, melhor actor (Peter Sellers).
Vejatz tnben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Monthly Film Bulletin, n° 361
- (en) Sight and Sound, hiver 1963-64, p. 37 + p. 52
- (fr)Cahiers du cinéma, n° 155, mai 1964
- (fr) Cédric Anger e Jean Douchet, Docteur Folamour : Stanley Kubrick, Film de l'Estran/CNC, París, non datat, 24 p. (coll. « Collège au cinéma »)
- (fr)Hélène Puiseux, L'apocalypse nucléaire et son cinéma, Éditions du Cerf, Paris, 1987, 235 p. (ISBN 2-204-02740-5)


text:
1806
Aquesta pagina concernís l'an 1806 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr: Napoleon 1èr anulla lo calendari republican e restablís lo gregorian.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr (Alemanha): Napoleon 1èr establís lo Reialme de Bavièra.
- 15 de febrièr: Après la victòria de Napoleon en Austerlitz, se signa lo Tractat de París, que Prússia se vei per el obligada a concertar una aliança ofensiva e defensiva amb França.
- 15 de febrièr: Las armadas francesas dintran al Reialme de Nàpols.
- 1èr d'octòbre : formacion de la Quatrena Coalicion còntra França. Gropa Reiaume unit, Russia, Prussia e Suècia.
- 14 d'octòbre : l'armada prussiana es destrucha ai batalhas d'Ièna e Auerstadt per lei tropas francesas.
- 24 d'octobre: Las armadas de Napoleon dintran a Berlin.
- Novembre: Començament de la politica francesa de Blocatge Continental
Mond[modificar | modificar la font]
- 10 de genièr: Los olandeses se rendon als angleses en Ciutat del Cap.
- Començament de la guèrra entre l'Empèri Rus e los turcs otomans.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Meteorologia[modificar | modificar la font]
Premiera definicion de l'escala dei vents de Beaufort per l'amirau britanic Francis Beaufort (1774-1857). Permetèt d'uniformizar leis indicacions de vent escrichas dins lei rapòrts dei naviris de la flòta e foguèt pauc a pauc adoptada per leis autrei marinas puei per totei lei meteorològs.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 21 de març - Benito Juárez, president de Mexic (m. 1872)
- 27 d'abril - Reina Maria Cristina de las Doas Sicílias (m. 1878)
- 20 de mai - John Stuart Mill, filosòf britanic (m. 1873)
- 12 de setembre - Victor Gelu, escrivan occitan (m. 1885)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 d'agost - Johann Michael Haydn, compositor austriac (n. 1737)
- Mungo Park, explorator escocés (n. 1771)


text:
Gaon de Vilna
Lo Gaon de Vilna (23 d'abril de 1720 - 9 d'octòbre de 1797) foguèt un important rabin, erudit de la Torà, del Talmud, de la Cabala, de la Halakhà e de sciéncias profanas divèrsas. Son nom vertadièr èra Elias (Eliyahu) ben Shelomò Zalman 'Kremer' (o 'Kramer'), mas es generalament apelat en ebrieu coma ha-Gaón ha-hasid mi-Vilna, que significa 'lo gaon (erudit) piós de Vilna' o Gaon de Vilna, Gaon mi-Vilno, o Vilna Gaon, e coma lo Gra (una sigla ebrieva de Gaon lo Rabin Eliyahu).
Gaon significa pas solement 'gèni', mas tanben director d'una acadèmia talmudica, títol desparegut amb la decadéncia del Judaïsme de Babilònia (que i ven l'apelat 'Talmud de Babilònia').


text:
Fécamp
Fécamp es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Fécamp se tròba en la valleuse de la Valmont, a la cœur del País de Caux, sus la còsta de Albâtre.
Fécamp se trouve dans la valleuse de la Valmont, au cœur du Pays de Caux, sur la côte d'Albâtre.
Istòria[modificar | modificar la font]
La vila s'es vist décerner lo label « Vilas e païses d'art e d'istòria ».
La ville s'est vu décerner le label « Villes et pays d'art et d'histoire ».


text:
Lista dels comtes de Forcalquièr
Las règlas de succession del comtat de Provença volián que los filhs d'un còmte li succediguèssen amassa e regnèssen sul comtat d'un biais indivis. Lo còmte Folc Bertran possediguèt tanben en pròpri lo castèl de Forcalquièr.
La familha comtala de Provença s'atudèt en 1093 e tres familhas se pertegèron puèi Provença, l'Ostal de Tolosa, lo de Barcelona e lo d'Urgèl. Los conflictes d'interèsses entre aquelas familhas permetèron pas de manténer l'indivision sul comtat e a l'eissida de las guèrras baucencas lo comtat foguèt partejat entre los tres ostals.
Los còmtes de l'Ostal d'Urgèl, descendenta de Folc Bertran e que possedissián doncas Forcalquièr avián pres lo títol de comte de Forcalquièr.
1019-1051 : Folc Bertran († 1051), comte de Provença, filh de Guilhèm II, comte de Provença
- maridat a Ildegarda
1051-1063/7 : Guilhèm V Bertran, comte de Provença, filh ainat del precedent
- maridat a Terèsa d'Aragon, puèi a Adelaïda de Cavenez
1051-1065 : Jaufré II, comte de Provença, filh ainat de Folc Bertran
- maridat a Ermengarda
1063/7-1129 : Adelaïda († 1129), filha de Guilhèm V e d'Adelaïda de Cavenez. S'intitula comtessa de Forcauquier
- maridada a Armengòl IV († 1092), comte d'Urgèl
Ostal d'Urgèl[modificar | modificar la font]
1129-1129 : Guilhèm III d'Urgèl († 1129), filh dels precedents
- maridat a Gersenda d'Albon, filha de Guigues III d'Albon, dalfin de Vienés
1129-1149 : Guigues d'Urgèl, filh del precedent
1129-1144 : Bertran Ièr d'Urgèl, fraire del precedent
- maridat a Josseranda de Flòta
1144-1207 : Bertran II d'Urgèl († 1207), filh del precedent
- maridat a Cecília de Besièrs
1144-1209 : Guilhèm IV d'Urgèl († 1209), fraire del precedent
- maridat a Adelaïda de Besièrs
Ostal de Sabran[modificar | modificar la font]
1209-1222 : Garsenda de Sabran (1180 † 1242), filha de Ranièr Ièr de Sabran († 1224), senhor de Cailar, e de Garsenda d'Urgèl, ela meteissa filha de Guilhèm IV
- maridada a Anfós II d'Aragon, còmte de Provença
Lor filh Raimon Berenguièr IV de Provença acampa alara definitivament lo comtat de Forcalquièr al comtat de Provença


text:
Urtica
Lo nom d'ortiga (var. ortija, ortia) designa de plantas de las fuèlhas peludas del genre Urtica e de la familha Urticacaes que compren un trentenat d'espècias que se trapan en Euròpa.
Los pels de las fuèlhas contenon d'acid formic, d'istamina, d'acetilcolina e de serotonina qu'irritan la pèl a son contacte. Aquestes pels tenon a sos extremitats una punta de silici que dintra dins la pèl de las bèstias que ne s'en sarran tròp.
Las espècias pus comunas son l'Ortiga Granda (Urtica Dioica, 50 cm a 1 m), l'Ortiga Brutlanta (Urtica Urens, mens de 50 cm), e l'Ortiga Romana (Urtica Pilulifera) .
S'encontran sus de terrens fòrça azotats coma per exemple las devesas o las broas de camins, supòrtan plan lo fred e son de mal eliminar amb d'erbicidas.
Las nomenadas ortigas mòrtas apertenon a la familha de labiaceaes dels genres Lamium e Stachys e malgrat lor aspècte fòrça semblant a las ortigas vertadièras, an pas de pels urticants.
Espècias[modificar | modificar la font]
Lo genre compren 35 espècias dins las regions de clima temperat del mond. Totas se caracterizan per aver de pels que a lor contacte desliuran una substància irritanta per la pèl.
- Urtica dioica: èrba dioïca, de fuèlhas ovatolanceoladas, sarradas. De 0,5 a 1,5 m de nautor. Florís d'abril a setembre e viu dins de luòcs sempre umids entre lo nivèl de la mar e 2500 m.
- Urtica urens: èrba annala de 0,1 a 1,2 m, viu entre lo nivèl de la mar e 800 m.
- Urtica atrovirens: èrba monoïca.
- Urtica pilulifera: Annala o biennala monoïca viu entre lo nivèl de la mar e 1000 m.
- Urtica membranaceae: viu sul litoral.
- Urtica angustifolia. China, Japon, Corèa.
- Urtica cannabina. Siberia fins Iran.
- Urtica dubia Canadà.
- Urtica ferox: arbre ortiga Nòva Zelanda
- Urtica hyperborea. Imalaia
- Urtica incisa:arbrilhon Austràlia.
- Urtica laetivirens. Japon
- Urtica parviflora. Imalaia
- Urtica platyphylla. China, Japon.
- Urtica thunbergiana. Japon.
Usatges[modificar | modificar la font]
Las ortigas son utilizadas per lors fibras textilas e coma aliment pramor que un còp cuèchas pèrdon lor poder urticant e an un gost agradable. Se manjan coma ensaladas o sopas, cal preferir las brotas tendras e las culhir amb gants.
Popularament, las ortigas s'utilizan per remèdi contra l'artròsi; aquesta activitat es deguda a la preséncia de silici.
En agricultura biologica las decoccions d'ortigas s'emplegan coma engrais azotat e coma insecticida.
Folclòre[modificar | modificar la font]
Se tracta d'una planta cosmopolita e l'unica amb la caracteristica urticanta; a generadas de legendas e costumas nombrosas pertot dins lo mond.
Las plantas de fuèlhas grandas que brotan entre las ortigas coma l'agrelha, del genre Rumex, o la lhapassa o bardana Arctium minus son consideradas popularament per curar l'inflamacion provocada per las ortigas (malgrat que un còp qu'es dintrat l'acid dins lo còs, an solament un efièch emollient leugièr).


text:
Estrogèn
Los estrogèns son d'ormonas sexualas de tipe femenin produsidas pels ovaris e, en mendre quantitat, per las glandolas renalas. Los estrogèns indusisson de fenomèns de proliferacion cellulara a l'entorn dels organs femenins, principalament l'endometri, lo sen e tanben l'ovari. An cèrt efècte preventiu de las malautiás cardiovascularas e sus l'endometri agisson en coordinacion amb los gestagèns, una autra classa d'ormona sexuala femenina qu'indusís de fenomèns de maduracion. Los estrogèns presentan lor màger quantitat al jorn 14 del cicle menstrual. Los estrogèns agisson amb divèrses grops cellulars de l'organisme, mai que mai amb d'unes ligats a l'activitat sexuala, mas tanben amb lo cervèl, amb foncion endocrina mas tanben neurotransmetritz. Dins sas foncions endocrinas, los estrogèns travèrsan la membrana cellulara per arribar al nuclèu, que s'encargan d'i activar o desactivar de gèns determinats, en regulant la sintèsi de las proteïnas. Los caractèrs sexuals segondaris, coma los pels pubics e de las aissèlas començan tanben de créisser quand los nivèls d'estrogèn aumentan. Los tres estrogèns naturals son l'estradiòl, l'estriòl e l'estrona.


text:
Berret
Lo berret es un cobrecap, un caplè sople de feutre, sens visièra ni bòrd, generalament plat e sovent ornat d'una mena de mamelon central.
Originas[modificar | modificar la font]
Contràriament a çò que se crei sovent, lo berret es pas d'origina basca mas bearnesa. Lo mot berret proven en efièch del nom bearnés (gascon) berret, d'ont l'expression "Lo berret qu'ei bearnés !" : Lo berret es bearnés. Se pòt visitar lo Musèu del Berret a Nai, en Bearn.
A l'origina, èra l'atribut del pastor : protector contra lo freg o la pluèja, serviá per amassar los campairòls, o coma recipient per las castanhas caudas per evitar de se cramar los dets al canton.