text:
Amassada militants Unitat d’Aran
Passades ues setmanes des aiguats patidi en Aran, e un viatge era normalitat semble qu’arribe a plaser, ei eth moment de hèr un analisi pregond des efèctes e tanben des motius d’aguestes inondacions e de demanar responsabilitats e explicacions aquiu a on sigue de besonh.
Entà poder parlar-ne damb tu, escotar era tua opinion ath respècte e poder-te explicar tanben es accions qu’auem iniciat, te convocam entà ua amassada d’Unitat d’Aran, eth pròplèu diuendres 12 de junhsèga entàs 19’30 ena sedença d’UA.


c: text/html

text:
dissabte, 22 de desembre de 2012
Tragedia de la canilha processonària
Aqueste tèxt es dedicat a ma grand.
Ma vida es un laberint d’agulhas de pin qui pican e de pega pegosa que pega. Soventei fes, vese, d’amondaut dau pin qu’ai causit, aqueste parèu pichòt d’umans. L’òme monta ambé sa tronçonaidora. Rompt lei brancas. La femna, pichoneta, lo comanda : « Un pauc mai a drecha, mai a senèstra. Aqueste còp ! Copa ! Copa ! Putas de caucanilhas ! » Alòr, ambé son casco blu, sei gants de plastic, l’òma copa. Tròn de dieu que petarada !
E... Pataflòu ! Mei vesinas cabussan dins de nivas de lana que son sei nis. Desesperadas, s’arrapan un darnier còp coma dins un manège fatau ai ramas onte faguèron un caminolet de vida. Uèi siáu sauvada. Agache la lònga e dolorosa davalada que dura pas qu’un temps. Mai... Deman... Deman, roleta russa de l’asard, grand uech catastrofic, sarà benlèu per ieu !
L’òme recapta lei ramas de pins dins una caissa de fusta. Pòde bufar. Leis aucèus fiers de seis alas se trufan de nòstra manca de libertat. Nos dison que nos escampan au fuòc dins la chaminèia interiora, leis òmes. Lei veguèron faire per la fenèstra dau manjador, un jorn de diseta que la femna aviá laissat lo pan d’ivèrn. Nosautres, sabèm pas rebecar ai piutaires. Avèm pas leis imatges nimai l’experiéncia de vida per argumentar.
La mòrt. Tancadas amondaut dins lo pin. Acoconidas dins lo nis de lana, quora la nuech tomba podèm pas pensar a quicòm mai. Repapiam. Pensam a la mòrt que ven. Cada minuta d’una canilha es rosigada per l’idèa de la mòrt. La podèm pas laissar tombar aquela! La chauchavièlha de la canilha. Cresèm çò que dison, leis aucèus. La nòstra vida malurosa, pesa, pesuga, pegosa dau fracàs e dau regret sembla una monstruosa chauchavièlha que nos trauca lo ventre. La paur nos liga leis unas ais autras. La vida que pica e pega nos a dona pas de crit coma a l'elefant, au cat e au leon. Es una paur muda. Una paur secreta. Pasmens ne parlam jamai entre nautres. E mai la vida nos copa, mai se reprodusèm. Non, es pas una enveja de vengéncia. Demandam ren, pasmens. Just ! Se podiam evitar de nàisser !
Lo jorn s’aubora e me vaquí, subran, ambé mon còs sus la sabla. Siáu a escriure de mei letras de terra sus l'arena de la fin : « Ajuda ! Vòle èstre quauqu’un mai ! »
Publié par Tam à l'adresse 4:49:00 p. m. 1 comentari:
dimecres, 19 de desembre de 2012
Quatre dromadaris
Lo desèrt blanc de la pagina de carrèus. La garganta seca, espère, retarde la minuta que faudrà pausar l’estilò. Deurai un còp de mai escriure per sedusir. Leis enfants arriban a cinc oras e mieja e sus lo fuelh i a lo desèrt.
Galopians ! Perqué fau-ti, cada ser, vos contar d’istòrias de dormir de drech ?
Galopians ! Perqué fau-ti, cada ser, vos contar d’istòrias de dormir de drech ?
-Per posquer dormir, volèm d’istòrias de dormir drech. Per posquer dormir. Es ansin !
Aluque una Camèu®. Lo desèrt de la pagina blanca, lo desespèr dau paire au fogau, la frejor de la maire au trabalh, e cada ser invetar una istòria nòva, quora vira, per ela, lo micro-ondas.
-Mon bèu, vai lei cochar. Trime ieu ! Trime la jornada durent !
Au començament, aquò m’èra aisat aviáu una molonada de còntes dins la tèsta : Lo Bossut de Pau Fevau ò Quatre bèstias en una d’Edgard Allan Poe, aquò te fotiá la peta, te clavelava au liech, e t’ensucava, tot d’una, lei quatre camèus ! Mai dempuei quauquei temps es la secaressa, tot es estat fach, tot es estat dich, dempuei quauquei temps quand jòga lo tamborn de la maquina de lavar, sus lo còp de setze oras, m’assete an aquela taula, dins la cosina, dubrisse lo quasèrn d’angoissa, e en ritme... invente. La Vedeta® m’estimula. Mai, manca d’astre, la Vedeta® cala !
Se leis enfants dòrmon pas aqueste ser, la « boss » va un còp de mai me n’en faire portar la carga que trima, trima la jornada durent, ela.
Lei mòts, me lei fau escupir ! Bota... Ieu, siáu pas Carles Du Bos e s’aquela vida contunha : cap a la Droma ! Òc ! M’i anarai negar, lo pè estacat a la maquina de lavar...
Quatre dromadaris venon tustar a la pòrta. Sople. Vendon-ti de calendiers ? De pastissons ? Ramonan-ti ? Rauban-ti ? Representan-ti lo sindicat dei representants ?
Lo promier d’aquestei toboggans dei quatre patas, lo grandàs, lo vielhàs, lo laidàs, pela. Lo segond, lo mejanet, exibis fier una perruca bruna, cortet e en bròssa. Me rementa quauqu’un. Lo tresen, lo pichon, mastega sensa relambi una mastegagoma sus lo ritme de la maquina de lavar. Enfin, lo pichonetonet baveja tan que tòrne passar la pelha de dètz oras au sòu e li porge coma un toalhon. Me rementan quauqu’un. Indique lei patins, a drecha de la pòrta d’intrada, lei fau assetar, sensa mòt dire a l’entorn de la taula, e leve lei fuelhs dei carrèus desertats. Flame : òc, quatre dromadaris a ma taula ambé de patins ! Aquelei quatre parchidèrms m’alucan en cabussada, coma de ducs, coma de bòbos, fan leis inspectors deis òbras acabats.
Ai crenta de posquer pas acabar lo cònte dei mistons. Tan que vira fai de torns, la maquina de lavar. Mai coma de mamifèrs de la sang cauda pòdon-ti se mostrar tan fregs ? Calan. M’enfade solet : se desbranque la maquina, Mejanet aurà-ti la cortesia d’armoçar son mastegagoma ? Aicí, enebit de mastegar, Monsur, es una lei que ven d’espelir e vos menarà drech darrier lei barrèus de la cròta nòstra, au mai pregond dau jardin !
-Siam quatre dromadaris nascuts sota lo signe dau taur. Avèm totei lo meme jorn d’anniversari a un an pròche, la mema maire e çò que saup pas papà (mon paire, pecaire aviá qu’una dent) de paires dispariers. Mai una giba cadun.
-Te crese, çò dise.
-Papà pica e mamà cordura d’escharpas per lei girafas d’Asia. Ansin refusèt la vòstra convidacion, afortís la perruca.
-Es pecat !
Respònde suau, sensa soscar : i a quatre dromadaris dins ma cosina, aquò’s normau, e segur, charran... non, me geina pas brica !
-Vos mercejam plenament, mastega lo mastegaire. Vos (tòrna prene una mastegagoma) mercejam per l’adopcion !
-Bondieu ! Aquò’s ren ! Sabètz quatre de mai ò de mens, es la mema chorma per ieu ! Benlèu un pauc mai de cosina, un pauc mai de netitge, mai, vos assegure, es ren a costat d’ela. Paureta ! Trima la jornada durent !
Mai mon esperit que s’èra un briconet envolat davant la banalitat de la situacion, s’arrèsta sus lo mòt : « adopcion » e fa venir an ieu lo reflèx naturau de la paraula :
-L’adopcion ? Quunta adopcion ?
-Ai !Vos avisèron ? Siam lei correspondents dei mistons, que, en lenga viva estrangièra promièra annada estudian lo dromadari. Escriguèron : « venètz aicí, papà es remirable, es un contaire bèu, devriatz escotar seis istòrias. »
- Començam ara ?
-Començam ara ? tòrna dire lo topin de Nutella®. Darrier lo topin, i a Pèire.
-Anem papa ! Anem !
-Pèire as sopat coma un porcàs, vai te fretar la boca, e quand manjas gardes pas ta mastegagoma !
Tot vira normau. La pichonetaneta, Carlina, baveja, lo grandàs, Micolau, pela de tota son acnèia, l’autre e sa vilana copa en bròssa me demanda sa uechena lesca de pan, quant a Pèire se freta lo caratge e bloca la mastegagoma dins l’aiguier. Comprene pas. Faguère una mena de morphing, mesclère meis enfants ambé de dromadaris.
-Papà, papà, qué nos contas aqueste ser ?
-La galina deis uòus d’aur ? Lei còntes dau cat quilhat ?
-La polida e la bèstia ? Lei memòrias d’un ase ?
Totei aqueleis animaus, manses coma d’anhèus sensibles, aquelei racòntes de moralitat... Son tan bòns, pudisson pas, escupisson pas, bavejan pas, pelan pas...Es pecat de dire ais enfants de messorgas sus lo verai dau monde. Contar que tot es bòn coma la pelucha, doç coma la barbapapà. Faus.
-Drollets, aqueste ser es temps de venir grand, de vos ensinhar lo crudèu de l’Òme. Vaicí l’istòria de quatre dromadaris...
Subran, tòrna la « Boss ». Fa virar lo micro-ondas e ven dire de bonjorn ais enfants.
Avec ses quatre dromadaires
Don Pedro d'Alfaroubeira
courut le monde et l'admira
il fit ce que je voudrais faire
si j'avais quatre dromadaires
Guillaume Apollinaire
Publié par Tam à l'adresse 12:45:00 p. m. Cap comentari:
dilluns, 17 de desembre de 2012
Lo nové de Fabian lo Rainard
Vaicí un jorn ben estrani per Fabian lo Rainard. Resta dins una HLM a Bolena. Es lo 28 de novembre. Fai de messadas que tomba de clavèus sus sa vilòta. Òc, plòu dempuei lo promier jorn de la rintrada dei classas. Plòu dempuei setembre. Plòu ! Plòu ! Plòu ! Plòu tant e tant que Fabian lo Rainard tòrna dau collègi dins un nega-chin !
E la familheta, Mamà Rainard, Papà Rainard, l’esperan cada ser, a cinc oras, lei pés dins l’aiga, socitós de lo pas veire tornar dins leis grandeis ersas que bacelan lei barris de la vila.
L’HLM fai coma la granda nau dau Titanic ; floteja.
I a tant d’aiga dins l’HLM que totei lei vesins se recampan dins un solet apartament. L’apartament de Fabian lo Rainard qu’es amondaut. Toteis acoconits. I a la familha dei lops, dei chins, dei cats e segur, aquesta dei peissons que vivon leis inondacions mielhs que leis autres. Totei recampats per la collectivitat.
Fau viure ensems e Fabian lo Rainard parteja sa cambra ambé Pèire lo lop. Un lobet magrostèu e pas gaire finòt.
Plòu. Plòu. Plòu. Un còp de mai, plòu.
S’interròga lo rainardon en quichant son nas contra lo veire de la fenèstra :
-Siáu ben embestiat, çò ditz. Quant de jorns vai contunhar de tombar aquela pluèia ?
-Nové arriba dins un mes, afortís lo lop, poiriam esperar un miracle…
Defòra, lo bruch de l’aiga sus lo quitram se fa mai fòrta.
-Qué miracle ? Carrefour® se nega, s’enfada lo Rainard. Internet cala a cada ulhauç. Lei liurasons son impossiblas ! Adieu mei presents ! Ma PS4®, mon IPHONE5® ! Es la fin dau monde !
Arriba Papet Chin amé una saca de chocolat (lei vielhs an sempre de reservas de chocolat a un endrech.)
-Avisatz drollets ! ditz lo papet energic en pausant sa saca sus lo liech deis enfants. Dempuei un moment, vos escote parlar per la pòrta entra-dubèrta. Vaicí la respònsa a vòstrei problèmas. Ai un calendier magic e provençau ! Se respectatz lei tradicions, lo soleu tornarà !
Lo papet sòrt un calendier en carton de pampalhetas jaunas e aur de sa vèsta Pépé Jean’s® (de Nimes). Lei jovents agachan lo document pesuc e preciós en badalhant, indiferents puei renan : seguir lei tradicions ? E per qué faire ? Son mofidas aquelei tradicions ! Serv de ren ! O fant ! que fa cagar lo Papet Chin en Pépé Jean’s® (de Nimes) ! Qu’avèm qu’aquò de faire ?
Provocators, lei pichòts se trufan, un còp de mai :
« E ! Papet ! après l’escòla, quora aurem acabat lei devers, seriosament, aurem temps de jogar se seguissèm lei tradicions ? E ben non ! Aurem pas temps ! E nos fau faire nòstra jovença, nosautres ! Alòr, tu e tei tradicions… Mon v…»
Mai resta suau, silenciós e apasimat, lo papet. Davant aqueste morre de savi, tan fin e tan intelligent (fau dire qu’es un chin-lop) se ravisan. E leis dos enfants se consultan. A la chut-chut :
-Seguir lei tradicions dau calendier ? Benlèu qu’aquò nos menarà l’IPHONE5®, la PS4® e nos tornarà lo soleu (mai aquò es mens interessant) ! concluís lo lobet.
Se reviran :
-Papet ! Volèm ben seguir tei tradicions ! Siam interessats !
-Fòrça interessats ! galeja lo papet.
Alòr escotan lei consinhas de Papet Chin, vestit en Pépé Jean’s® (de Nimes) :
-Oblidetz pas de tot ben seguir. S’oblidatz una data sarà fotut !
Poncheja son det sus lo calendier magic e contunha :
- Tot comença aquí. Lo quatre de decembre festejam Santa Barba. Aqueste jorn fau plantar de granas de blat ò de lentilhas. E cada jorn fau susvelhar. Se van naut, se se pòrtan galhardas lei granas aquò vòu dire que la recòlta sarà fruchosa. E que lo temps sarà bèu.
-E qu’internet tornarà ? interròga lo lobet.
-Benlèu ! Es pas marcat dins mon calendier magic. Es pas d’uei, sas, mon calendier. E l’internet, pecaire…
-Aquò se vei, perseguís lo lobet trufaire, es clafit de traucs, ton calendier ! Dèu èstre vièlh coma tu !
-Mai lo restant sembla d’aur pasmens !raganta lo Rainard.
Lo papet tòrna prene son calendier ai colors d’aur :
-Anem, jovents ! Contunham ! Lo 24 de decembre es lo gròs sopar. Tu, Fabian, que siás lo mai jovent de l’HLM, e ieu, Papet-Chin que siáu lo mai vièlh, anarem alucar la busca de nové. Festejarem « Cacha-fuòc » dins la chaminèia. Segonda tradicion.
-Mai avèm pas de chaminèia ? fai remarcat lo rainardon finòt.
-E ben menarem aquela saca de reciuclatge Prisunic® pròche dau radiator electric. Devriá marchar. Mai tot dèu fonccionar e fau dire la frasa magica que serv de clau per festejar cacha-fuòc : « a l’an que ven, se siam pas mai que siguem pas mens. »
Lei pichòts tòrnan dire la formula magica :
- a l’an que ven, se siam pas mai que siguem pas mens !
Son det lo mena au 25 de decembre :
-A ! 25 de decembre ! Pas ren de dire ! Es nové ! Jesus nais. Pas plus. Pas mens.
Lo lop, sensa paciéncia, li tira lei bralhas :
-E ! Papet ! Se lo blat de calenda possa aqueste còp, calarà la pluèia ? Vendràn la PS4® e l’I-Phone5® ?
-Ò que non ! Pas encara, malurós ! N’en fau faire de causas ! Lo nové provençau es longàs. Alòr lo 26 cantam la pastorala ! Festejam lo camin de Josep !
-Josep ? Quau es aqueu ? demanda lo Rainard.
-Aqueu que cerca una teulissa per son pichòt, son pichòt Jesus, pardina ! explica lo papet.
-Perqué demanda pas leis ajudas socialas, galeja lo lobet marrit. Mai qu’aquò’s lòng ! Qué fau faire après ? Qué fau faire après ?
-Lo 31 de decembre, vaquí l’an nòu ! Aqueste jorn, resta dins ta familha e desira la bòna annada en totei !
-E ara es acabat ! E lei presents arriban ! s’aluca lo lop.
-A !Non ! Oblidas la festa dei reis. Se manja lo pastisson dei reis e se cerca la feva !
-E ? E ? Es finit ara ?
-Non fau esperar lo dos de febrier qu’es la Candelosa !
-A ! Ben ! Per ieu es tròp cagant, rena lo lop, m’interessa pas. M’agrada mielhs de mudar, de venir peisson dins aquela aiga que non pas de me faire cagar amb aquelei tradicions. I a tròp de datas, de chichi pompons. Vos laisse. S’acostumarem ben a l’umiditat un jorn !
Mai Fabian qu’es un Rainard bravet, escota pas lo lop e seguís lei consèus de son papet. Per eu, es la sola solucion per arrestar la pluèia sus Bolena. Lo 4 de decembre planta lei lentilhas e lo blat. Lo 24, aluca cacha-fuòc en disènt la formula magica (« a l’an que ven, se siam pas mai que siguem pas mens »), lo 25 festeja nové, lo 26 canta, lo 31 desira la bòna annada, lo promier dimenge de genier tròba la feva e lo 2 de febrier festeja Candelosa.
Coma seguís lei consèus de son avi, lo 3 de febrier, lo soleu tòrna.
E lo 4 de febrier, qué li tomba dau cèu ?
Una PS4® e un i-phone5® !
Lo problèma ? Lo problèma es que lei memei presents (pataflòu !) tomban sus la tèsta dau lobet que ven caluc dau tust e que dempuei aqueste jorn aluca lo cacha-fuòc lo 14 de julhet, manja lei reis lo 14 de febrier, canta La Camba me fai mau lo 11 de novembre, desira la bòna annada lo promier de setembre, e planta lei lentilhas lo 8 de mai dins la sabla de l’Espigueta.
E cric, e crac, lo cònte de nové s’acaba. E crac, e cric, s’acaba me fa mau (bota sela a mon Rainard).
Publié par Tam à l'adresse 6:10:00 p. m. Cap comentari:
diumenge, 16 de desembre de 2012
Le chocolat poulain
Publié par Tam à l'adresse 11:33:00 a. m. 2 comentaris:
Monnaie de singe.
Publié par Tam à l'adresse 11:12:00 a. m. Cap comentari:
Fromage de tête
Publié par Tam à l'adresse 10:50:00 a. m. Cap comentari:
La souris d'agneau est une bâtarde
Publié par Tam à l'adresse 10:23:00 a. m. Cap comentari:
Le Chat-Val de Troie (ou de deux)
Publié par Tam à l'adresse 10:15:00 a. m. Cap comentari:
Subscriure's a: Missatges (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Regney
Regney es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Regney Fasiá partida del ban de Bouxières-a los-Bòsques, bailliage de Dompaire. La distincion de Regney aperteniá al pòrti de Lorraine, al capítol de Remiremont e al senhor de Ubexy. La glèisa del vilatge data de la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle.
Per endavant, Regney formava una comunitat amb Madegney e dépendait d'una glèisa champêtre, annèxa de Gugney-a las-Aulx.
De 1790 a l'an IX, la municipalitat a fach partida del costat de Encants.
Regney faisait partie du ban de Bouxières-aux-Bois, bailliage de Dompaire. La seigneurie de Regney appartenait au duc de Lorraine, au chapitre de Remiremont et au seigneur d’Ubexy. L’église du village date du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle.
Auparavant, Regney formait une communauté avec Madegney et dépendait d’une église champêtre, annexe de Gugney-aux-Aulx.
De 1790 à l’an IX, la commune a fait partie du canton de Charmes.


text:
Era politica ei de viatges fòrça injusta. Mès son es ciutadans es que escuelhen e decidissen. E aguest còp, es ciutadans dera Val d’Aran (o era sua màger part, melhor dit) an volut tornar ath projècte de CDA damb un sindic que ja n’a estat pendent 12 ans, en contra deth projècte modernizador e de futur que representaue Paco Boya e UA. Mès de ben segur que quauquarren non auem hèt ben pendent aguesti 4 ans de govèrn en Conselh, e es ciutadans ac an volut sancionar, ne que sigue entà expressar eth sòn malestar generau de cap as governants deth moment, en un contèxte de crisi economica e tsunamis neoconservadors.
En aguesti ans, auem desvolopat un projècte clar, damb esfòrç contunhat, qu’a campat per interès generau, mentre CDA non a presentat ne ua soleta propòsta a favor deth país. Pensi tanben qu’era campanha d’UA a estat, de bon tròç, fòrça melhor enfocada qu’era deth sòn principau rival, perque a estat mès positiva e propositiva e a sabut portar era iniciativa en tot moment.
Per contra, CDA non a dubtat en hèr burla e utilizar era mentida entà desqualificar-mos. Sonque un exemple: eth que serà pròplèu sindic m’a acusat, publicament en un mitin, de repartir un huelheton ara gent grana, « en tot enganhar-la ». Era cronica dera mentida (non è repartit cap huelheton ad arrés) a estat publicada ena web de CDA eth madeish dia des eleccions! Evidentament, volia demorar tà dempús des eleccions entà desmentir aguesta falsedat, lançada alègrament quan non me podia deféner.
Son diferents estils, sens dubte. E cada un artenh eth podèr coma pòt e sap. Mès, repetisqui, es ciutadans an parlat e an decidit. Mentre en municipis coma Bossòst, Les e Canejan mos an plaçat en govèrn locau, en Conselh an volut tornar ath projècte der anterior sindic. Ara ei temps de governar, collaborar entre administracions, húger deth sectarisme, e trabalhar com jamès peth benèster des ciutadans e es ciutadanes.
Eth govèrn gessent ja a metut es bases entà seguir aguest camin en favor de toti e totes (Centre de Casau, Musèu renauit, finalizacion deth Parc deth Portilhon, enlumenatge des glèises, eca., per citar-ne quauqui exemples). Demoram retrobar-mos, cada un d’ençà dera sua responsabilitat (govèrn e oposicion), en aguest nau prètzhèt. Tostemp ath servici d’Aran e era sua gent.


text:
Los 3aus, dens l'encastre de l'espròva d'istòria de las arts, que hèn mantuas visitas pendent l'annada en partenariat dab la vila de Pau.
Charlotte Labarthe, mediatora a la vila de pau, que'us a presentat la vila desempuish la soa creacion dab lo Casteth de Pau au dia de uei.
Qu'an analizat ua maqueta per véder quin èra la vila a la debuta puish qu'an plaçat elements arquitecturaus actuaus de faiçon ludica.
Atau los collegians que son sensibilizats au lor lòc de vita e qu'an comprés los elements necessaris a la soa creacion.
Apres la teoria qu'an avut, suu terrenh, las explications dab las visitas deu baloard deus Pirenues, de las plaças emblematicas de la vila e deu teatre Sent Lois.
D'autas visitas que son previstas: lo barri deu Hedas, la Villa Sent Basile, lo Musèu...
Aquestas sortidas vivas e dinamicas, qu'agradan los eslhèves qui pòden practicar alavetz lo terrenh en interdisciplinaritat, en crotzr espiars istorics, geografics, artistics.
Apres las visitas deus lòcs emblematics de la vila de Pau, cada 3au que decidii de crear ua maqueta deu lòc qui'u agradè lo mei.
Aqueras maquetas (Plaça reiau, Palais Beaumont, Parc Beaumont, Castèth de Pau) que seràn expausadas au Castèth de Pau deu 15 au 30 de junh dab d'autas òbras d'establiments Paulins.
Atau los escolans que descobrin ua auta faiçon de representar lòcs deu quotidian.
Dens l'encastre de la preparacion de l'espròva d'istòria de las arts, lo dimars 01 de març, los 3aus que descobrin lo palai Beaumont deu sègle XIXau e lo parc dab los sons petits cantons esmiraglants.
Au mes de noveme los escolans qu’an visitat lo barri deu Hedas en descobrir l’istòria desempuish la soa creacion dinc a uei lo dia. Ua visita insolita d’un barri sovent mau conegut deus collegians.
Au parrat de la sortida intitulada « deu castèth dinc a la vila », los collegians qu’an podut compréner la construccion de la vila de la soa creaccion dinc a uei lo dia.Qu’an identificat monuments emblematics paulins (lo Teatre sen Lois, l'Ostau Gassion, lo Pavilhon de las arts...)
Mei tard, los collegians qu'an descobèrt un aute aspècte de la vila, la « baisha vila» ; entre l'arquitectura deu conselh departamentau, lo son casau e lo funiculari, qu'an constatat l'evolucion d'aqueth barri mercés a fotografias d'archius e paisatges actuaus qui testimonian deu passat industriau e de l'estat actuau de la vila.
En deceme, qu'an visitat la visa St Basil e los sons casaus ; un lòc de vilegiatura paulina, dab printuras coneishudas qui conten l'istòria de Cendrilhon. Qu'acabèn la visitat dab ua passejada dens lo casau d'estile anglès e francès
Lo 29 de seteme 2015 los 3 aus qu’an participat a la purmèra visita / talhèr organizada augan en l’encastre de la preparacion de l’espròva d’Istòria de las Arts.
La sortida aquesta qu’a agradat aus collegians
e qu’estó lo parat de descobrir l’existéncia a Pau d’ua familha qui avó un reclam mondiau dens lo tribalh deus
veiraus : de qué tornar descobrir ua faceta desconeguda de l’istòria Paulina


text:
L'istòria se passa dins un vilatge lengadocian que l'apelarem PerquéPas.
Ma veitura es blocada per una autra autò, pòdi pas partir.
Vau far un torn dins lo vilatge.
Lo vilatge? : una carrièra, tres pizzerias.
E se manjavi una pizza?
Dintri.
Comandi.
Arriba una tropelada de joves de PerquéPas.
Vau esperar defòra en daissar una aurelha dins la botiga per escotar las convèrsas...
E ben, amic legeire, te vau dire un secrèt : lo jove lengadocian desobrat que va manjar una pizza lo dimècres de ser, sa matèria grisa es victima de la gravitat : es davalada. E li emplena los alibòfis.
E lo jove lengadocian desobrat que va manjar una pizza lo dimècres de ser, çò que l'interèssa dins la vida, es de cossí se los vuejar, los alibòfis.
Lo jove lengadocian se sèga, tan coma vosautres, o benlèu mai, qu'es desobrat lo paure d'el. Mas la sèga, es ressèga. E, a la longa, aquò li provòca un penis elbow.
Alara, lo jove lengadocian desobrat que va manjar una pizza lo dimècres de ser viatja.
Va "en Espanha".
Extraches de convèrsa :
- E ben o sabi ieu, faguèri l'armada just a costat, a Carca, i anàvem cada dimenjada! (las distàncias comptan pas quand as los rostons confles)
- Quant te còsta una puta? (lo jove lengadocian desobrat i va pas per quatre camins quand vòl obténer una informacion)
- E ben, ja, as la dintrada, 5€.
- A oè, 5€ es pas car! (de dire en se gratant ont cal)
- Non, mas aquò's per dintrar, apuèi te la cal pagar la puta.
- M'an dich qu'aquò èra 70-80€.
- Pffff! T'o vau explicar ieu : te cal pagar lo lièch : 5€. Al P****, es 15€ perque es tot nòu. Mas al S*, es pas que 5€. Puèi, i cal pas anar al P***, es susvelhat ara. Vai al S*. La puta te dirà lo prètz quand montas. Es 40€, mas aquela radassa te dirà 60€ o 80€.
- Oè, ben a aquel prètz, aimi melhor anar a la de la rota G****
- Vai-te far chucar per Cerièra tant que i siás! (vos parlarai de Cerièra un autre jorn)
- Es 40€. 20 per ela, 20 per lo patron (aquò s'apèla un macarèl, mas aviá pas son diccionari dels sinonims sus el). Mas te ditz 60€ o 80€ aital, se ganha 40€. Se pensa que li anam pagar la mesada, aquela chuca-vièch! Tu li dises : 40€. E s'ela acèpta pas, davalas e ne prenes una autra. Aquesta o aquela, rai, qué n'as a fotre, tu?
Lo diplomat en lupanar contunha e (m')acaba:
- E sequenon, as pas qué de far coma ieu. Fas un pichon a una femna, aital, bicas a gratis quand vòles!


text:
02/10/2013
"Duò de pros per ondas en òc", per Denis Gilabert
Aujourd'hui nous rencontrons Joan-Pau Verdier et Martial Peyrouny, non pas l'auteur-compositeur- interprète et le professeur référent des questions d'enseignement de l'occitan, mais le célèbre duo de « Meitat chen, meitat pòrc », l'émission occitane de France-Bleu Périgord.
« L'émission que fuguet creada per Joan Bonafon en 96, es aura la mai anciana de l'estacion. L' ideia de Joan era de boirar doas competéncias : Joan Pau per la partida musicala e culturala e Marçau, assabentat de ço que se passa dins lo mitan occitan. L'emission es enregistrada dins las condicions dau direct o b'etot sur plaça, coma per la Felibrejada o los reportatges. Devem segre lo format et lo caïer de la charjas d'una radiò de servici public de granda difusion. La prumiera partida es l'intervista, los convidats son pas nonmas daus occitanistas, mas dau monde de pertot dins lo domeni occitan que fan quauqua ren en e per la lenga d' òc. Chascun parla son dialecte. L'intervista es corta, 'laidonc los convidats van a l'essentiau . Apres las infòs de mieijorn, Joan-Pau dich son bilhet, e venen lo dicton e la novelas. Las chausidas musicalas presentan tota la creacion occitana ,dau tradicionau jusc' au hard-rock en passar per jazz-blues, chansons, de tots dialectes per drubir l'aurelha e far prener conciencia de l'unitat de la lenga. Lo monde nos escotan tanben per la programacion musicala. Qu'es un plaser de far auvir los artistes qu'aiman ». Quels sont vos meilleurs souvenirs? «Pas aisat de chausir, fasem de las super rencontras ! Disem, l' intervista bilingue coma François Dubet, sociològue e lo reportatge sur los cacaus chas Luceta Daubruelh.Lo convidat de l' emission dau 6 de octobre sera Ramon Faura-Labat ». Une idée du nombre d'auditeurs ? « L'emission amassa de 30 a 40000 auditors per diumenc, pas nonmas daus occitanistes o occitanofònes. Es unica sur lo malhum França Blu. La tòca es de balhar paraula e visibilitat a l'occitan, volem l'utilizar coma lenga de comunicacion normala , naturala, abituala ».
Avec une formule aussi bien rodée, pas étonnant que le succès soit au rendez-vous, espérons encore pour longtemps !
Sabiatz vos que...
Segon Joan-Pau, "Meitat-chen, meitat-pòrc", nom de l'emission es tirat d'una vielha expression entre Peirigòrd e Lemosins. Los Lemosins disián: "Vautres que sètz dau Peirigòrd sètz meitat-chen, meitat-pòrc. E los Perigordins lor respondián: "E vautres dau Lemosin setz meitat-chen, meitat-coquin!". La chanson de Peiraguda "Lo garric" s'inspira dau mesme biais de dire.
Denis Gilabert.
04:49 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Tags : meitat chen meitat porc, joan-pau verdier, martial peyrouny, france bleu périgord | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
L’occitanisme es modèrne, es pas de passadisme, zo cal pas oblidar, per la bandièra es lo meteis problèma ; sèm pas a revendicar anciana província reiala, sèm a criticar las regions actualas republicanas ; Occitània es pas lo provincialisme o lo regionalisme, portat per París.
Aquí sota avètz l’escut de Tolosa e del vièlh comtat de Lengadòc. Es de cap manièra lo simbòl de Montpelhièr o Bordèu, Pau o Niça, o Lemòtges e Clarmont d’Auvernhe.
Es l’escut medieval del Comtat de Tolosa, plaçat sobre un teissut del meteis roge sang, podèm constatar qu’es una bandièra onrejada per mantunes militants de Lengadòc majoritariament, e del Partit Occitan.
La crotz dicha occitana es estada fabricada a Forcarquier en Provènça (n’i a Provençals qu’o vòlon pas saber). Mas pauc a pauc es estada assimilada al Comtat de Tolosa, a Tolosa (es pas segur que fosquèsse una bona referéncia istorica per rapòrt a l’Istòria de la familha del Comte de Tolosa, e de sa borgesiá-sordatesca pendent la batalha de Murèth). Donc al reviscòl del movement 'occitanista' (que serà puèi dich occitanista), i es estat apondut l'estela del Felibrige, per plan diferenciar Lengadòc, Comtat de Tolosa, e las autras regions de lenga occitana (Provença-Niça, Dalfinat, Auvernhe, Lemosin, Guiana, Gasconha), romaticament Lenga d'Òc. Òc arriba de la prepausicion locutoira positiva en lenga latina, ambe Oïl, e Sí. E quora s'explica la bandièra occitana a Bordèu o Niça, la reconeisson pas ambe la crotz de Forcalquier, sonque (crotz de Tolosa), lor cal l'estela per non pensar a l’imperialisme tolzan (qu’es vertat çaquelà). La preséncia de la crotz occitana de Tolosa, sonque, pòrta als separatismes lingüistics, al desgalhar de la lenga occitana e son istòria de dignitat nacionala, pòrta aiga al molin de la destruccion franchimanda (mas pas sonque franchimanda). La Copa Santa –devengut un imne- escricha per Frederic Mistral, e qu'èra onrejat coma un present catalan (la copa santa), l'explica de plan, fòrt plan.
Se cal cantar un imne per Occitània avèm evidentament lo Se Canta –qu’es pas de Tolosa, mas de Gaston Fèbus- e la Copa Santa. Podèm alara melhor entendre perqué una estacion radiofonica d’Avinhon (primièr sièti del Felibrige) acaba de nàisser ambe aquel nom famós. Avinhon es pas a mièg camin entre Forcalquier e Tolosa, mas quasiment.
Uèi la crotz dicha occitana sobre la bandièra es vist coma un imperialisme lengadocian (soi de l’Agenés e donc d’una tèrra donada pel Duc d’Aquitània a Tolosa per present d’un maridatge), e me sembla que lo modèl francés es pas bon per Occitània. Occitània es pluricentric (cal pas mesclar pluricentric e ortopedic); la pluralitat es tanben la democracia e un umanisme, zo cal pas oblidar ; l’umanitat es complèxe e diversificat, Occitània tanben.
Aprèp podèm guerrejar sobre lo qu’a pensada aquesta bandièra modèrna e fabricada per l’aver en plan bona vista per revendicar una dignitat occitana, sa lenga e son país … Mas es pas mestièr d’aiçò, per entendre melhor que, per la dignitat occitana, cal amassar puslèu que dividir.
Alara avèm una bandièra, e m’engani pas de l’emplegar a Tolosa e en Lengadòc :
Es un bilhet a la seguida de la publicacion d’un bilhet sobre un blòg d’un dessenhador de Lemosin (ai reagit dins un comentari qu’es pas estat publicat).


text:
Azòt
L'azòt (o rarament nitrogèn) es un element quimic de simbòl N e de numèro atomic 7. Fòrça electronegatiu, a un pes atomic de 14,007[1] e ocupa la tèsta de la colona 15 de la taula periodica deis elements. Dins lo lengatge corrent, lo tèrme azòt designa lo diazòt N2 qu'es, dins lei condicions normalas de temperatura e de pression[2], un gas incolòr e inodòr que fòrma aperaquí 78% de l'atmosfèra terrèstra. Descubèrt en 1772 per l'Escocés Daniel Rutherford (1749-1819), aqueu gas menèt a l'identificacion de l'azòt coma element quimic novèu per lo quimista francés Antoine Lavoisier (1743-1794).
Element frequent dins l'Univèrs, l'azòt pòu formar de compausats fòrça variats coma de nitrurs, d'idrurs, d'alogenuras, d'oxids e d'oxoacids. Tèn un ròtle major dins lei procès biologics deis organismes vivents coma constituent indispensable deis acids aminats. De mai, plusors compausats azotats, especialament l'acid nitric HNO3, l'amoniac NH3, l'idrazina N2H4 e lei nitrats, son de substàncias fòrça importantas per l'industria modèrna. D'efèct, permèton de produrre d'engrais, d'explosius, de polimèrs ò de moleculas organicas (medicaments, drògas...).
Somari
- 1 Istòria
- 2 Proprietats quimicas
- 3 Quimia e aplicacions dei compausats azotats
- 4 Produccion e aplicacions
- 5 Liames intèrnes
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Utilizacions anticas e medievalas d'azòt[modificar | modificar la font]
Plusors compausats azotats son coneguts dempuei l'Antiquitat. Per exemple, lo Grèc Erodòt (484-425 avC) cita dins son trabalh l'existéncia dau clorur d'amòni. Puei, lei alquimistas de l'Edat Mejana ne trobèron d'autrei coma l'acid nitric[3]. Descurbiguèron egalament divèrsei saus contenent d'ions nitrats ò amònis. Enfin, en mesclant acid nitric e acid cloridric, obtenguèron l'aiga règia, substància capabla de dissòuvre lei metaus nobles, compres l'aur.
Pasmens, en despiech d'aquela multiplicacion dei produchs azotats utilizats dins sei laboratòris, ges d'alquimista i sospichèt l'existéncia d'un meteis element quimic.
Descubèrta[modificar | modificar la font]
La descubèrta d'azòt se debanèt dins l'encastre de cèrcas sus la combustion. Es generalament atribuida au fisician escocés Daniel Rutherford (1749-1819) que publiquèt lo premier cas de resultats concluent a l'existéncia d'un gas inèrt encara desconegut dins l'atmosfèra[4]. Pasmens, plusors autrei scientifics menèron d'experiéncias similaras d'un biais simultanèu. En particular, foguèt lo cas dau Suedés Carl Wilhelm Scheele (1742-1786) e dei Britanics Henry Cavendish (1731-1810) e Joseph Priestley (1733-1804)[5][6].
La preséncia d'un element quimic novèu dins aqueu gas foguèt probable establida per lo Francés Antoine Lavoisier (1743-1794) que lo placèt dins sa lista d'elements. Lo gas novèu recebèt diferenteis apellacions. Rutherford lo diguèt « èr nociu » (« noxious air » en anglés). Lavoisier adoptèt lo tèrme « èr mefitic » que donava « azotikos » en grèc[7]. Aquò foguèt a l'origina dau francés « azote » que venguèt « azòt » en occitan. De tèrmes similars foguèron tanben adoptats en rus, en turc e dins mai d'un autre lengatge. Pasmens, leis Anglés lo refusèron car la proprietat « mefitica » (« que permet pas la vida ») es comuna a la màger part dei gas. Adoptèron en 1794 lo mot « nitrogen » qu'èra estat inventat en 1790 per lo Francés Jean-Antoine Chaptal (1756-1832)[8][9].
-
Retrach de Daniel Rutherford qu'es considerat coma lo descubreire « oficiau » l'azòt en 1772.
-
Retrach dau Suedés Carl Wilhelm Scheele que descurbiguèt tanben l'azòt d'un biais independent dins lo corrent deis ans 1770.
-
Representacion de Henry Cavendish que descurbiguèt egalament l'azòt d'un biais independent dins lo corrent deis ans 1770.
-
Retrach de Joseph Priestley, autre descobreire independent de l'azòt, que collaborèt fòrça ambé Lavoisier.
-
Representacion d'Antoine Lavoisier qu'establiguèt la natura d'element quimic de l'azòt.
-
Retrach de Jean-Antoine Chaptal qu'inventèt lo mot « nitrogèn ».
La diversificacion deis aplicacions e dei fònts d'azòt[modificar | modificar la font]
Lei compausats azotats avián ja d'utilizacions avans la descubèrta de l'element. Lei pus importantas èran militaras (saunitre per la fabricacion de pouvera) e agricòlas (divèrsei nitrats coma engrais). Ambé la Revolucion Industriala dau sègle XIX, lei besonhs aumentèron e de jaciments d'azòt, especialament aquelei de guano d'America dau Sud, foguèron l'enjòc de conflictes armats. Pasmens, lei fònts naturalas podián pas contentar la demanda e son còst èra sovent important.
Leis industriaus assaièron d'esplechar l'azòt atmosferic. Aquò donèt naissença a quatre procès de fixacion dichs Franck-Caro (1895-1899), Birkeland-Eyde (1903) Haber-Bosch (1908-1913) e Ostwald (1902). Lei dos premiers foguèron fòrça utilizats per la produccion de nitrats destinats a l'agricultura[10]. Lo darrier es istoricament liat a la fabricacion d'explosius mai permet sustot de produrre d'azòt per l'industria quimica en generau.
En parallèl, leis aplicacions de l'azòt gasós ò liquid se multipliquèron ambé d'utilizacions coma gas inèrt, coma produch de conservacion alimentar ò coma liquid de temperatura bassa. Dins aquò, l'aumentacion deis utilizacions foguèt encara pus importanta per lei compausats azotats que son venguts fòrça frequents (medicaments, polimèrs...).
-
-
-
-
-
-
Fotografia de Carl Bosch.
-
Proprietats quimicas[modificar | modificar la font]
Proprietats atomicas[modificar | modificar la font]
L'atòm d'azòt a sèt electrons que son estat fondamentau es 1s2 2s2 2px1 2py1 2pz1. A donc cinc electrons de valéncia que tres son d'electrons non apariats situats sus lo sosjaç 2p[11]. Aquela valéncia particulara es a l'origina de plusors proprietats de remarca :
- una electronegativitat fòrça importanta (3,04 segon l'escala de Pauling) en causa de la preséncia d'interaccions fòrtas entre lo nuclèu e lei sosjaç 2s e 2p.
- la cèrca d'una configuracion electronica establa similara an aquela de neon.
L'azòt a donc una reactivitat que presenta de similituds ambé leis autreis elements de la colona 15 de la taula periodica mai pòu pas practicar, au contrari d'aqueleis elements, l'ipervaléncia (es a dire plaçar 18 electrons dins sa valéncia per s'estabilizar). En causa d'aqueu limit, sei proprietats quimicas an donc una certana similitud amb aquelei de carbòni e d'oxigèn que son sei vesins dirècts, especialament sa capacitat de crear de liames quimics amb un atòm d'idrogèn. De mai, pòu, coma l'oxigèn, formar de liames idrogèn.
Occuréncia e isotòpia[modificar | modificar la font]
Occuréncia[modificar | modificar la font]
L'azòt es un element relativament frequent dins l'Univèrs. En particular, n'i a de quantitats importantas dins leis estèlas siá coma residús eissits dau nívol a l'origina de la formacion de l'estela siá coma produch dei reaccions termonuclearas que se debanan dins lo nuclèu estellar. En la Tèrra, fòrma la majoritat de l'atmosfèra (78,1%[12]) e es un constituent major deis organismes vivents (ADN, acids aminats...).
Es en revènge relativament pus rar dins la crosta car fòrma pauc de mineraus en fòra dei nitrats. Ansin, sa concentracion mejana dins la litosfèra e dins lei jaç pus intèrnes de la planeta es de 19 ppm, çò qu'es similar a l'occuréncia de liti.
Isotòpia[modificar | modificar la font]
L'azòt a dos isotòps estables que l'azòt-14 e l'azòt-15. Lo premier es lo pus escampat que fòrma 99,634% deis atòms d'azòt. Aquela predominància explica que lo pes atomic de l'azòt (14,007) siegue tant pròche de 14. Leis isotòps instables van de l'azòt-12 a l'azòt-23. An una mieja vida fòrça febla qu'es aperaquí d'un desenau de minutas per l'azòt-13 e d'una segonda (ò mens) per leis autrei.
Quimia e aplicacions dei compausats azotats[modificar | modificar la font]
Atòm d'azòt e molecula de diazòt[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
Isolat, l'atòm d'azòt es un triradicau quimic qu'a una reactivitat extrèma e que s'observa pas dins la natura. Lo còrs pur simple associat a l'azòt es donc lo diazòt N2. Bastida a l'entorn d'un liame quimic triple, es una molecula fòrça establa e pauc reactiva sovent utilizada coma gas inèrt. Pasmens, pòu reagir au contact de liti e de certanei metaus de transicion.
Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, lo diazòt es un gas incolòr e inodòr. Sa temperatura de vaporizacion es de 77 K e sa temperatura de fusion de 63 K. Lo diazòt liquid es incolòr e a una densitat de 0,808 a son ponch d'ebulicion. Per quant a l'azòt solid, es fòrça frequent en lei planetas e satellits exteriors dau Sistèma Solar. Capable de se sublimar ò de condensar rapidament, pòu i formar una atmosfèra, participar a de mecanismes de criovolcanisme ò cubrir la superficia amb un jaç de glaç.
Aplicacions dau diazòt gasós[modificar | modificar la font]
Lo diazòt gasós a plusors aplicacions que representan aperaquí dos tèrç de la produccion actuala de diazòt. La pus importanta es la formacion d'atmosfèras inèrtas que permèton d'empedir una reaccion entre l'oxigèn de l'èr e una substància de protegir dau dioxigèn de l'èr. En particular, aquò permet dins l'industria d'empedir d'incendi ò d'explosions. Pasmens, aquela proprietat permet de fabricar d'ampolas electricas, per protegir la norridura embalada ò per gonflar de gomas.
En fòra d'aquela utilizacion majora, lo diazòt gasós es tanben un produch important en quimia analitica, especialament per la preparacion de mòstras. Dins l'industria alimentària, es de còps utilizat ambé lo dioxid de carbòni CO2 per assegurar la gasificacion de bevendas.
Aplicacions dau diazòt liquid[modificar | modificar la font]
Lo diazòt liquid es sustot utilizat coma liquid criogenic car sa temperatura d'ebulicion se situa vèrs -196°C e car son còst es fòrça feble a respèct deis autrei liquids criogenics. Lei domenis principaus son lei servicis espitaliers que dèvon conglaçar de mòstras biologicas (sang, gametas...) e lei servicis que dèvon refrejar d'equipaments necessitant una temperatura fòrça freja per foncionar (aparelhs de laboratòri, equipaments medicaus, ordinators...). D'aplicacions segondàrias son la congelacion de norridura ò de bornèus per i arrestar una circulacion de liquid.
Complèxs metau de transicion - diazòt[modificar | modificar la font]
Lei complèxs metau de transicion - diazòt son de complèxs metallics que tèn au mens una molecula de diazòt coma ligand. Aqueleis ensems son fòrça importants dins lei procès biologics implicant d'atòms d'azòt e dins lei procès industriaus de produccion d'engrais[14][15]. D'efèct, sei proprietats permèton l'adsorpcion dau diazòt atmosferic, especialament dins l'encastre dau procès Haber-Bosch, çò que permet de lo captar e de l'utilizar coma reactiu.
Nitrurs e azoturs[modificar | modificar la font]
Lei nitrurs son de compausats onte l'azòt es au nombre d'oxidacion -III. Fòrman una larga familha de substàncias car l'azòt pòu constituir de nitrurs ambé la quasi totalitat deis elements de la taula periodica. Pòdon èsser obtenguts gràcias a una reaccion de descomposicion d'un azotur, d'un amidur ò per deprotonacion de l'amoniac en preséncia d'un metau.
Leis azoturs son lei saus de l'acid azotidric HN3. Son de produchs oxidants, corrosius e explosius. Per exemple, l'azotur de sòdi vèn explosiu a partir de 275°C e libera une gròssa quantitat de diazòt. Aquela proprietat es utilizada per gonflar rapidament leis airbags de veitura.
Idrurs[modificar | modificar la font]
L'azòt pòu formar d'idrurs que certanei son de reactius fòrça importants de l'industria quimica modèrna coma l'acid azotidric HN3 e l'idrazina N2H4. Son generalament obtengudas gràcias a una reaccion onte l'amoniac tèn lo ròtle d'acid feble. Pasmens, lo compausat pus important d'aquela familha d'aquela familha es l'amoniac NH3. D'efèct, amb una produccion estimada a 122 milions de tonas en 2006, es una substància fondamentala que permet de fabricar d'engrais, d'explosius e de polimèrs.
Alogenuras e oxoalogenuras[modificar | modificar la font]
L'azòt pòu constituir de trialogenuras ambé lo fluor, lo clòr, lo bròme. Totei lei trialogenuras simples e plusors pus complèxs existisson coma lo tetrafluoroidrazina N2F4. Aquelei compausats son generalament fòrça instables e oxidants. Plusors d'entre elei son ansin utilizats coma explosius ò coma carburant de fusada.
Leis oxoalogenuras son pus estables. Dos ensems principaus d'aquelei moleculas son coneguts : lei XNO e lei XNO2. Lei premiers son de gas fòrça reactius que son generalament produchs a partir d'una reaccion implicant d'oxids d'azòt. Gaire estables, presentan pereu de proprietats explosivas e certanei son utilizats coma carburant d'energia auta. Pasmens, d'autrei pòdon servir d'agents d'alogenacion (fluorur de nitril NO2) ò de solvent ionizant (clorur de nitrosil NOCl).
Oxids[modificar | modificar la font]
Nòu oxids d'azòts son coneguts a l'ora d'ara (uech que son naturaus e un qu'es artificiau). Totei son instables e pòdon subir una descomposicion termica que dòna de dioxigèn e de diazòt. Entre lei principaus, se fau citar lo protoxid d'azòt N2O qu'es famós per sei proprietats de gas ilarant. Pasmens, pòu tanben èsser utilizat coma gas propulsor e foguèt lòngtemps un anestesic d'usatge frequent. Lo monoxid d'azòt NO es una molecula importanta per mai d'un procès fisiologic[16]. Lo dioxid d'azòt es un gas corrosiu e toxic que tèn una color bruna caracteristica. Enfin, lo pentoxid de diazòt N2O5 es un oxidant fòrça reactiu qu'es un intermediari dins la fabricacion de plusors explosius azotats.
Oxoacids[modificar | modificar la font]
Plusors oxoacids azotats son coneguts. Dins aquò, son generalament de compausats instables que son utilizats sota la forma de solucion aquosa ò de sau. Per exemple, es lo cas de l'acid nitric HNO3 qu'es un acid fòrt (pKa = -1,4), de l'acid nitrós HNO2 qu'es un acid feble (pKa = 3,4) ò de l'acid iponitrós H2N2O2 qu'es un diacid feble (pKa1 = 6,9 e pKa2 = 11,6). Ambé sei basas conjugadas ò seis ions, especialament seis anions azotats, son utilizats :
- per sei proprietats acidas.
- per sei proprietats d'oxidants ò de reductors.
- per sei proprietats de complexacion.
L'acid nitric, descubèrt a la fin dau sègle VIII per l'alquimista Jabir Ibn Hayyan (vèrs 721-815), es un dei produchs pus utilizats per l'industria quimica modèrna amb una produccion anuala estimada a 60 milions de tonas pendent leis ans 2010. Es utilizat per fabricar d'explosius, de carburants de fusada, de polimèrs e de compausats organics especiaus. A pereu d'aplicacions en metallurgia e en microelectronica car pòu reagir ambé totei lei metaus levat d'aur, d'iridi e de platin. Dins lo corrent dau sègle XIX, permetiá tanben de conservar la carn.
Compausats organics[modificar | modificar la font]
L'azòt es un deis elements pus importants de la quimia organica. D'efèct, fa partida de plusors gros foncionaus coma leis amidas RCONR2, leis aminas R3N, leis iminas RC(=NH)R, leis imidas (RCO)2NR, leis azidas RN3, lei cianats ROCN, leis isocianats RCNO, lei nitrats RONO2, lei nitrils RCN, leis isonitrils RNC, lei nitrits RONO, lei compausats nitro RNO2, lei compausats nitroso RNO, leis oxims RCR=NOH, lei compausats azo RN=NR e lei derivats de la piridina. En particular, l'azòt a un ròtle indispensable dins lei reaccions quimicas dau vivent qu'es un constituent deis acids nucleïcs e, donc, de l'ADN ò dei proteïnas.
Produccion e aplicacions[modificar | modificar la font]
Produccion[modificar | modificar la font]
Procès Frank-Caro[modificar | modificar la font]
Desvolopat entre 1895 e 1899 per Adolph Frank (1834-1916) e Nikodem Caro (1871-1935), lo procès Frank-Caro èra totjorn utilizat au començament dau sègle XXI. Permet de produrre de cianamid de calci CaCN2 gràcias a una reaccion entre lo carbur de calci CaC2 e lo diazòt N2 gasós de l'atmosfèra. Aqueu procès necessita d'agantar una temperatura d'au mens 1 000°C e se debana dins una sèrva sarrada :
- CaC2 + N2 → CaCN2 + C
Lo cianamid de calci es utilizat coma engrais que se descompausa en preséncia d'aiga per formar d'amoniac.
Procès Birkeland-Eyde[modificar | modificar la font]
Desvolopat en 1903, lo procès Birkeland-Eyde utiliza d'arcs electrics per fixar l'azòt atmosfèric e l'utilizar per produrre de monoxid d'azòt qu'es un precursor deis engrais azotats. La temperatura i aganta 3 000°C, çò qu'entraïna una reaccion entre l'oxigèn e l'azòt que se combinan per formar de monoxid d'azòt. Refrejat, aqueu gas vèn de dioxid d'azòt que permet d'obtenir, en preséncia d'aiga, d'acid nitric :
- N2 + O2 → 2 NO
- 2 NO + O2 → 2 NO2
- 3 NO2 + H2O → 2 HNO3 + NO
Aqueu metòde consumava una gròssa quantitat d'electricitat e leis installacions l'utilizant se concentrèron dins lei regions amb un important potenciau idroelectric, principalament Norvègia. Pasmens, lo còst demorava important e lo procès Birkeland-Eyde foguèt donc rapidament remplaçat per lei procès Haber-Bosch e Ostwald e dispareguèt avans la Segonda Guèrra Mondiala.
Procès Haber-Bosch[modificar | modificar la font]
Lo procès Haber-Bosch foguèt més au ponch entre 1908 e 1913 per leis Alemands Fritz Haber (1868-1934) e Carl Bosch (1874-1940) que trabalhavan per la companhiá BASF. Consistís a favorizar la formacion d'amoniac segon la reaccion seguenta :
- N2(g) + 3 H2(g) ⇌ 2 NH3(g) + AH
L'amoniac permet la produccion d'engrais. Pasmens, dins lo corrent de la Premiera Guèrra Mondiala, Alemanha l'utilizèt pereu per fabricar d'explosius. Après la guèrra, lo brevet foguèt sasit per lei venceires e lo procès se difusèt largament. Es totjorn fòrça utilizat a l'ora d'ara e, per exemple, permetèt la produccion de 137 milions de tonas d'amoniac en 2012. Son bòn foncionament es generalament realizat segon quatre etapas :
- lo reformatge que permet de produrre lo diidrogèn necessari a partir de gas naturau (principalament de metan). Aquela etapa necessita d'eliminar lo sofre qu'es un poison dei catalisaires utilizats e lo monoxid de carbòni eissit de la transformacion de metan. Per lo premier, aquò es sovent fach amb un procès de purificacion de metan en amont. Per lo segond, se realiza una tiera de reaccions ambé d'aiga que permèton de transformar lo metan en dioxid de carbòni e en diidrogèn.
- la sintèsi que necessita d'introdurre lei reactius dins una sèrva. La pression dèu se situar entre 15 e 25 MPa e la temperatura entre 300 e 550°C. Lei reactius circulan entre quatre liechs de catalisaires e son reciclats car un passatge unic permet pas una reaccion totala.
- l'extraccion de l'amoniac produch dins la sèrva e sa separacion dei reactius, generalament per liquefaccion. Lei reactius son alora tornats dirigir vèrs lo reactor.
- lo reciclatge de la calor eissida de la reaccion.
Procès Ostwald[modificar | modificar la font]
Brevetat en 1902 per Wilhelm Ostwald (1853-1932), lo procès Ostwald es basat sus una reaccion de combustion contraròtlada d'amoniac gasós. Aquò permet sa transformacion en oxid nitric puei en peroxid d'azòt e, fin finala, en acid nitric après umidificacion :
- 4 NH3 + 5 O2 → 4 NO + 6 H2O
- 4 NO + 2 O2→ 4 NO2
- 4 NO2 + 2 H2O + O2 → 4 HNO3
Segon leis installacions, la temperatura varia entre 230°C e 850°C e la pression entre 4 e 10 atm. Un catalisaire de platin es egalament necessari. L'aiga utilizada durant la darriera etapa dau procès pòu èsser introducha sota forma liquida ò gasòsa.
Aqueu procès es sovent utilizat a la seguida dau procès Haber-Bosch que permet de provesir l'amoniac necessari. L'acid nitric es una matèria premiera fòrça importanta de l'industria quimica modèrna amb aperaquí 60 milions de tonas produchas en 2011.
Produccion de diazòt[modificar | modificar la font]
La produccion industriala de diazòt es obtenguda gràcias a una destillacion fraccionada de l'èr liquid ò gràcias a de procès mecanics basats sus lei principis de l'osmòsi e de l'adsorpcion. En laboratòri, lo diazòt es sovent produch a partir d'una reaccion entre una solucion de clorur d'ammòni NH4Cl e una autra de nitrit de sòdi NaNO2[17] :
- NH4Cl + NaNO2 → N2 + NaCl + 2 H2O
Pasmens, dins lo corrent d'aquela reaccion, se fòrma de pichonei quantitats d'impuretats (monoxid d'azòt e acid nitric). S'es necessari, pòdon èsser eliminadas amb un filtre constituida d'una solucion d'acid sulfuric e de dicromat de potassi.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ J. Meija et al., "Atomic weights of the elements 2013 (IUPAC Technical Report)", 2016, Pure and Applied Chemistry, 88 (3): 265–91.
- ↑ Es a dire 273 K e 1 atm.
- ↑ Ahmad Y. Al-Hassan, Cultural contacts in building a universal civilisation: Islamic contributions, 2005.
- ↑ En particular, capitèt de lo destriar dau dioxid de carbòni qu'èra ja conegut dei quimistas.
- ↑ C. W. Scheele, Chemische Abhandlung von der Luft und dem Feuer, 1772, pp. 6-14.
- ↑ J. Priestley, "Observations on different kinds of air", Philosophical Transactions of the Royal Society of London, 1772, 62: 147–256.
- ↑ A. Lavoisier, trad. per R. Kerr, Elements of Chemistry, 1799, pp. 85-86 e 101, [1] [2] [3].
- ↑ J. A. Chaptal, trad. per W. Nicholson, Elements of Chemistry, 1800, pp. xxxiv–xxxvi, [4].
- ↑ En francés, lo tèrme precís èra « nitrogène » que foguèt chausit per descriure l'azòt coma l'element principau de l'acid nitric.
- ↑ J. W. Erisman, M.A. Sutton, J. Galloway, Z. Klimont, W. Winiwarter, "How a century of ammonia synthesis changed the world", Nature Geoscience, 2008, 1 (10): 636.
- ↑ Valent a dire qu'a l'estat fondamentau, cada orbitala atomica dau sosjaç es ocupat per un unic électron.
- ↑ Earth Fact Sheet, NASA Space Science Data Coordinated Archive, consultat lo 11 de genier de 2018, [5].
- ↑ Isotòp utilizat per lo tomografia d'emission de positrons.
- ↑ M. D. Fryzuk, S. A. Johnson, "The continuing story of dinitrogen activation", Coordination Chemistry Reviews, 2000, 200–202: 379.
- ↑ R. R. Schrock, "Catalytic Reduction of Dinitrogen to Ammonia at a Single Molybdenum Center", Acc. Chem. Res, 2005, 38 (12): 955–962.
- ↑ Y. C. Hou, A. Janczuk, P. G. Wang, "Current trends in the development of nitric oxide donors", Current pharmaceutical design, 1999, 5 (6) : 417–41.
- ↑ J. K. Bartlett, "Analysis for nitrite by evolution of nitrogen: A general chemistry laboratory experiment", Journal of Chemical Education, 1967, 44 (8): 475.


text:
Eva Perón
Eva Duarte de Perón (nascuda a Los Toldos lo 7 de mai de 1919 - mòrta a Buenos Aires lo 26 de julhet de 1952), coneguda per son escais d'Evita Perón, foguèt la femna de Juan Domingo Perón, militar e president d'Argentina de 1946 a 1955 e tanben de 1973 a 1974. Es un dels personatges mai celèbres de l'istòria argentina.
Biografia[modificar | modificar la font]
Lo lòc de neishença d'Evita (vaduda Eva Ibarguren) qu'ei un enigma. Un document faus establit per era quan esposè lo generau Perón que mentau Junín lo 7 de mai de 1922. Que s'a credut longtemps qu'èra en vertat a Los Toldos en 1919 d'estar lo lòc on e pravè dab la soa familha. En vertat, çò qui sabem qu'ei que lo son pair qu'èra un proprietari de tèrras qui avèva ua vita dobla dab ua familha oficiau dab la soa molhèr e mainatges non arreconeguts dab la mair d'Evita, Juana Ibarguren. Per aquesta rason, la mainada que seré dilhèu vaduda dens la proprietat pairau La Unión. Ua auta ipotèsi que mentau la quita ciutat de Junín on la mair e seré dilhèu anada entà i arrecéber assisténcia medicau.
Mainada, Evita qu'avó de sofrir mantuns abaishaments per'mor d'estar ua hilha naturau. Lo son pair non arreconegó pas cap deus sons hilhs dab Juana Ibargurene e que viscón dab chic de mejans financièrs. Qu'èra un proprietari d'origina basca francesa, politician conservator e chic onèste. A la soa mort, la familha d'Evita qu'avó d'abandonar lo camps on vivèvan entà installà's a Los Toldos on totòm la sabèva "hilha naturau". Durant la soa carrièra politica, que's pelegè contra aquesta mena de discriminacion.
Durant la soa infància pauc gaujosa qu'aimè hèra lo cinèma e las recitacions e que comencè a aver saunèis de har l'actriça un dia.
Arron, la familha que's mudè a la ciutat de Junín on Juana Ibarguren avó ua pension. Un ser, lo cantaire Agustín Magaldi que s'i ostalè e Eva que's las virè entà'u convéncer de l'ajudar a anar a Buenos Aires entà realizar aqueth saunei.
Las purmèras annadas que hon mauaisidas e Evita non s'i escadè pas brica au cinèma. que patí la hami e lo praubèr. Qu'avó quitament de har fotografias leugerament eroticas (per aquestas tempsadas). Lo son succès qu'arribè a la ràdio on fin finau e aquesó ua certa notorietat e un poder d'influéncia qui la dè lo parat de tornar au cinèma, aqueste còp per la grana pòrta (en poder, enter autes causas procurar celluloïde, qui dens las annadas 40 e èra hèra rar). Aquesta situacion que generè rivalitats, la mei famosa dab l'actriça Libertad Lamarquè qui anè dinc a exilià's au Mexic.
En 1944 un terratrem que segotí la ciutat de San Juan (capitau de la província de San Juan). A l'escadença de l'espectacle de solidaritat au Luna Parcque rescontrè lo generau Juan Domingo Perón en plena pujada de cap au poder e qu'anava esposar.
En 1945 Perón que ho arrestat e detiengut dens l'Isla Martín García ; qu'èra quitament prèst a abandonar tot espèr de carrièra politica e a se retirar de la vita publica ; totun, los sons partisans que mobilizèn las massas e qu'obliguèn lo govèrn a'u liberar lo 17 d'octobre de 1944. Arron, que's bastí la legenda d'ua Evita qui aurè mobilizadas las massas era medisha, mes aquò qu'ei faus puish qu'en aqueras temporas Evita n'avèva pas cap pes politic.
Qu'aproheitè totun de la pujada politica deu son marit, vadut president, entà préner la soa revancha sus l'oligarquia. Com purmèra dauna que devèva presidir la Sociedad de Beneficiencia (la Societat de Benhasença) qui èra ua associacion de hemnas de l'oligarquia qui's divertivan dab lo pretèxte de recoltar moneda entaus praubes. Non volèvan pas d'Eva Perón (hilha naturau, vaduda prauba, a la campanha, actriça e peronista) mes fin finau e cap d'ua longa procedura que se l'avón d'acceptar. Qu'èra la debuta d'ua competicion enter era e las daunas de l'oligaquia.
Dens aqueste combat, shens non pas desbrembar d'on e vieneva, que's pelegè entaus praubes entaus mainatges e entà las joenas mair solas. Los mejans emplegats n'èran pas tostemps legaus (qu'empleguè mantuns biais d'intimidacion suber los qui podèvan pagar) e shens cap de comptabilitat mes que balhava era medisha e directament l'ajuda aus praubes en bèth los arrecéber particularment o en tot distribuir presents aus mainatges. Au contra de la Sociedad de Beneficiencia lo pretzhèit b'èra pas de donar causas de pauc valor aus praubes mes au contre de'us tornar la dignitat (en bèth auherir, per exemple a ua mainada o a ua hemna prauba lo vestit qui n'avèva pas entà har la purmèra comunion o lo maridatge). Aqueste contacte e aquesta atencion dirècta de cap aus quaus e consacrava dias sancèrs que la dèn ua popularitat de las granas e massiva. Qu'e atau qui vadó Evita e los qui aperava afectuosament los sons descamisados (los "shens camisa").
En 1947 que he ua virada en Euròpa. Que ho arrebuda peu president Auriol e peu Papa Pi XII ; en Soïssa l'oligarquia argentina qu'empleguè la soa influéncia entà qui la vesita oficiau no hossi pas ua escaduda ; en Anglatèrra la reina que's las virè entà non la pas arrecéber, donc Evita n'i anè pas ; fin finau la consecracion qu'arribè dab lo viatge en Espanha on ho arrecebuda com ua reina per'mor lo dictator Francisco Franco insollat qu'avèva hèra besonh de l'ajuda d'Argentina.
A maugrat d'aquesta miei escaduda, Evita au son retorn en Argentina que ho arrecebuda per ua horrera entosiasta de descamisados.
La popularitat d'Evita que sostienè la deu regim peronista. Totun, dens l'entoratge politic de Perón, aquesta popularitat b'èra pas tan grana. En tan que moviment populista, lo peronisme qu'amassava sensibilitats e interès politics hèra desparièrs e tots b'èran pas virats de cap aus interès deus praubes dehenuts per Evita.
A l'escadença de las eleccions de 1951 e de la Convencion peronista, las massas de militants peronistas qu'esperavan la formula Perón com president e Evita com vicepresidenta. Au balcon quan lo pòble ac demandava en cridant, Evita que domandé au son marit çò qui calèva arrespóner ; aqueste que digó alavetz digas que òc mes shens non pas ac díser. Evita qu'empleguè ua formula ambigüosa e que declarè au micro Que harèi com ac digui lo generau.. Fin finau non ho pas causida com vicepresidenta. Que's morí chic de temps arron d'un càncer de l'utèrus e au cap d'ua longa agonia.
Chic arron, lo son hrair, Juan, qu'èra trobat mort (oficiaument suicidat).
Necrografia[modificar | modificar la font]
A la soa mort, lo còs d'Eva Perón que ho momificat peu doctor Pedro Aras. Lo regim peronista qu'organizè obsèquias nacionaus. Las massas qu'arrecontín de cap a Buenos Aires entà demorar òras e quitament diadas entà la poder véder un darrèr còp (tan per tan quauques segondas). Arron, que ho hicat au som de la tor de la CGT per demorar la bastida d'un mausolèu pas jamei entamenat. En 1955, un còp d'Estat aperat Revolución Libertadora que capvirè lo generau Perón. Lo navèth president, lo generau Aramburu, que volèva har desaparéisher lo còp mes shens non pas los destrúser per'mor de las soas conviccions catolicas. Que'u he estujar per l'armada. Totun, hens sengle estujau, candelas alucadas qu'apareishén ; que hon interpretadas per l'armada com signes que l'oposicion peronista armada d'esquèrra e sabèva on e demorava lo còs de la soa madona. Un militar que ho encargat de l'escóner en çò son ; fatigat e en plena paur paranoiaca qu'aucidè la soa molhèr prenhada un còp qu'aquesta e tornava a casa en la bèth préner per un terrorista. Aramburu que decidí d'estujar aqueste còs a l'estrangièr dab un faus nom e en tot mandar mantuns atahuts enter pèrder las pistas.
Non voló quitament pas saber eth medish on èra anat fin finau ; que ho lo generau d'origina bearnesa Alejandro Agustín Lanusse qui s'encargué de l'operacion. Per aquesta rason, quan mantuas annadas arron, Aramburu e hore près, torturat e executat per la guerrilla, non podó pas conh.essar on e demorava lo còs qu'avèva estujat. En vertat qu'èra sepelit a Milan hens lo cemitèri deu Verano devath lo nom de María Maggi.
Un còp vadut president e prèst a tornar la democracia (e donc lo poder au generau Perón), Lanusse que s'encarguè de l'operacion invèrsa : tornar lo còs au generau Perón alavetz en exili a Madrid hens lo quartièr de Puerta de Hierro. Aquò que ho hèit en 1971. Dab lo son retorn au poder, aqueste que he tornar en Argentina lo còs de la soa dusau molhèr en que la he sepelir au cemitèri de La Recoleta (paradoxaument lo cemitèri de l'oligarquia qui tant avèva combatuda).


text:
Sense eth projècte personau de Barrera, eth Govèrn d’Aran demore uet de contengut politic.
Er equip de govèrn a agut de retirar eth sòn Plan de Parc Naturau pera fòrta contestacion qu’a recebut. Ua tustarrada coma aguesta remèrque encara mès era manca de projècte e de discors deth Govèrn aranés de Convergéncia.
Aplicant es madeishes paraules qu’er Avui dedique ar Ajuntament de Barcelona, aguesta situacion de desconcèrt, de manca de modèl, cau que sigue esmenada de manèra immediata. Per consciéncia civica, per dignitat ciutadana.
(O non?)
Like this:
Like Cargament...


text:
Sud-Africa
Sud-Africa o l'Africa del Sud es un Estat d'Africa Australa. Confronta Namibia, Botswana, Zimbabwe, Moçambic e Swaziland al nòrd, Lesotho qu'es una enclava, e es limitada per l'ocean Atlantic al sud-èst e l'ocean Indian al sud-èst.
Sas capitalas son Pretòria (administrativa) e lo Cap (legislativa). A mai Bloemfontein es la capitala judiciària.
Lo gentilici es sud-african -a.
Sud-Africa es coneguda per sa diversitat de culturas e de lengas. Onze lengas oficialas son reconegudas dins la constitucion. Doas d'aquestas lengas an una origina europèa: l'afrikaans, lenga eissida principalament del neerlandés qu'es parlat per la majoritat dels blancs e dels coloured (personas d'originas etnicas mescladas), e l'anglés sud-african. Se l'anglés ten un grand ròtle dins la vida publica e comerciala, es sonque la cinquena lenga parlada a l'ostal
Somari
- 1 Toponimia
- 2 Istòria
- 2.1 La precolonizacion
- 2.2 La colonizacion dau Cap e lei migracions boers
- 2.3 L'expansion britanica
- 2.4 La naissença de l'Union Sud-Africana
- 2.5 L'Africa dau Sud independenta
- 3 Politica
- 4 Geografia
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Nòtas & referéncias
Toponimia[modificar | modificar la font]
Sud-Africa ten onze lengas oficialas. Lo nom oficial de l'Estat, "Republica de Sud-Africa", dins las onze lengas oficialas es:
- Republiek van Suid-Afrika (afrikaans),
- Republic of South Africa (anglés),
- IRiphabliki yeSewula Afrika (ndebele),
- IRiphabliki yaseMzantsi Afrika (xhosa),
- IRiphabliki yaseNingizimu Afrika (zolo),
- Rephaboliki ya Afrika-Borwa (pedi),
- Rephaboliki ya Afrika Borwa (sotho),
- Rephaboliki ya Aforika Borwa (tswana),
- IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika (swati),
- Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe (venda) i
- Riphabliki ra Afrika Dzonga (tsonga).
Istòria[modificar | modificar la font]
La precolonizacion[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
La Preïstòria sud-africana es fòrça mau coneguda en causa de l'abséncia de documents escrichs e de la manca de recèrcas paleontologicas ò arqueologicas. Dins aquò, lo platèu sud-african èra demorat per d'ominids dau genre Australopithecus i a 2,5 milions d'annadas. Homo sapiens sembla arribar dins la region i a 100 000 ans.
I a 40 000 ans, lo territòri sud-african èra poblat per de caçaires culheires proto-khoisans. Lei sites principaus d'aqueu periòde (Blombos, Diepkloof e Border Cave) mòstran lo mestritge progressiu dei tecnicas de l'Edat de la Pèira e l'emergéncia d'una cultura litica (pinturas rupèstras, objèctes decorats...). A cha pauc, lei Khoisans se devesiguèron entre dos ensems diferents. Dins lei regions de clima mediterranèu situadas lòng dau litorau sud, se formèt una societat de norriguiers (dichs Khoikhoi) organizats en clans eissits d'un rèire comun. Dins lo rèsta, lei caçaires cuelheires (dichs San) formant de comunautats pichonas contunièron de dominar.
Lei migracions bantos[modificar | modificar la font]
Lei Bantos comencèron d'arribar en Africa Australa a partir dau millenari I ap. JC. Sa penetracion foguèt fòrça progressiva e prenguèt l'aspèct de migracions successivas : d'un biais regular, leis abitants d'un vilatge lo quitavan per ne bastir un novèu pus luench. En causa de la geografia, lei migracions bantos donèron rapidament naissença a doas brancas distintas :
- la premiera s'installèt sus lo platèu d'altitud e avancèt vèrs l'oèst. Es a l'origina dei pòbles sotho e tswana.
- la segonda migrèt en direccion dau sud-oèst lòng dei regions oceanicas. Foguèt a l'origina dau pòble nguni qu'es lo rèire dei Zolos, dei Xhosas e dei Ndebele.
Lei Bantos formavan una societat ierarquizada qu'aviá lo mestritge de l'agricultura, dau norrigatge e de la metallurgia dau fèrre. Lo contacte ambé lei Khoisans foguèt generalament ostil, especialament dins lei regions onte lei caçaires cuelheires atacavan lei tropèus. Pasmens, dins de circonstàncias mau conegudas, lei Bantos assimilèron pauc a pauc lei Khoisans[2].
Au sègle XVIII, lei Bantos arribèron lòng dei territòris tenguts per lei colons olandés de l'escala dau Cap (fondada en 1652). Aquò entraïnèt un blocatge dei migracions dei Bantos dau litorau vèrs l'oèst. La societat banto intrèt donc lentament en crisi car son foncionament necessitava de migracions regularas per limitar la pression demografica. Ansin, a la fin dau sègle, un equilibri precari devesiá lo territòri sud-african entre :
- lei San installats dins l'oèst dins de regions pauc favorablas a l'agricultura e au norrigatge.
- leis Olandés dau Cap qu'avián pres lo contraròtle dei regions litoralas entre l'Ocean Atlantic e la Fish River. I avián somes lei populacions khoisans.
- lei Bantos installats dins l'èst. Blocadas a l'oèst, certanei populacions començavan de migrar vèrs lo nòrd. Òr, aquelei regions èran ja pobladas (per lei Bantos dau platèu interior) e lei desplaçaments de populacion vèrs lo nòrd anavan lèu destabilizar tota la region.
Lei Guèrras Cafras[modificar | modificar la font]
Installats au sud, lei Xhosa foguèron rapidament afectats per una crisi demografica grèva en causa de sa proximitat ambé lei territòris tenguts per lei colons. L'expansionisme dei dos camps foguèt a l'origina de nòu conflictes (dichs Guèrras Cafras) que se debanèron de 1779 a 1878. Venceires còntra leis Olandés, lei Xhosa esprovèron de dificultats pus importantas còntra lei Britanics (qu'avián pres la colonia dau Cap). En 1812, deguèron definitivament abandonar la riba drecha de la Fish River. Puei, en 1847, la frontiera reculèt tornarmai au nivèu dau riu Kei. Après una desfacha novèla en 1854, lei Xhosa seguiquèron lei profecias de la preiressa Nongqawuse : afirmava que faliá destrurre lei tropèus e lei recòltas per obtenir una intervencion divina que deviá negar lei Blancs dins la mar. Sei conseus foguèron aplicats en 1857 e entraïnèron una famina que rompèt la poissança dei Xhosa (40 000 mòrts, 30 000 refugiats dins la colonia dau Cap). Aquò liberèt d'un còp un important territòri qu'atisèt leis ambicions territòrialas dei pòbles locaus e deis Europèus.
L'expansion zolo e lo Mfecane[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent deis annadas 1810, mai d'un conflicte opausèt lei tres grops principaus que s'èran formats au sen dei Nguni dau Nòrd (lei Mthethwa, lei Ndwandze e lei Ngwane). S'acabèron per l'emergéncia dei Zolos (un pòble nguni) dirigits per Shaka (1816-1828). Aqueu rèi fondèt un reaiume poderós entre lei rius Pongola e Tugela e lo dotèt d'una armada ben disciplinada e entraïnada de 40 000 òmes. L'utilizèt per atacar lei pòbles vesins entraïnant un periòde de trèbols fòrça importants dich Mfecane.
Lo Mfecane foguèt marcat per una tiera de guèrras saunosas e per de desplaçaments de populacions entieras. D'efèct, plusors caps s'inspirèron dau modèl de Shaka per assaiar de fondar de reaiumes novèus. Ansin, un cap zolo dich Mzilikazi fondèt lo reiaume dei Ndebele dins l'Aut Veld e lei Ndwandze de Shoshangane creèron lo Reiaume de Gaza au nòrd dau Reiaume Zolo. Aquelei guèrras de conquista entraïnèron la fugida de mai d'un pòble coma lei Tswana ò lei Sotho dau platèu interior. S'enfugiguèron vèrs l'oèst (ont ataquèron lei San) ò dins de refugis naturaus (coma una branca dei Sotho a l'origina dau Lesotho actuau).
La colonizacion dau Cap e lei migracions boers[modificar | modificar la font]
Lo periòde olandés[modificar | modificar la font]
En 1652, la Companhiá neerlandesa deis Índias orientalas (VOC) decidèt d'installar una escala en Africa Australa per i permetre l'avitalhament de sei naviris durant lo viatge entre Euròpa e Java. Fondèt donc Lo Cap e i installèt de colons cargats de produrre de bens agricòlas per lei naviris. Rapidament, una societat coloniala fòrça estratificada se formèt dominada per lei foncionaris de la VOC e per lei burglers qu'èran de païsans proprietaris de tenements. D'esclaus originaris de Moçambic ò de Madagascar foguèron importats per servir de man d'òbra e ocupèron lei classas pus bassas.
A la fin dau sègle XVII, la populacion de l'escala aumentèt gràcias a l'arribada d'imigrats europèus (principalament d'eiganauds francés) e lo caractèr esclavagista dau Cap se confiermèt. En parallèl, de colons ostils ai reglaments estrictes de la VOC se dispersèron dins lei regions interioras per s'afranquir de l'autoritat de la Companhiá. Dichs trekkers, se dirigiguèron vèrs l'èst e sometegèron lei Khoikhoi gràcias a la superioritat de seis armas avans de se turtar ai Xhosa lòng de la Fish River. Au nòrd dau Cap, s'assemblèron de comunautats mixtas formadas d'esclaus en fugida, de Khoikhoi, de mestís ò de condamnats. Dichs Griqua, adoptèron lo neerlandés coma lenga e venguèron una poissança militara que participèt activament ai guèrras de conquistas dau Mfecane.
La formacion de la colonia dau Cap[modificar | modificar la font]
En 1795, dins lo corrent dei guèrras revolucionàrias, Lo Cap foguèt ocupat per lei Britanics. Puei, Londres annexèt la region en 1814 e li donèt l'estatut de colonia de la Corona. Sièis ans pus tard, per protegir lei territòris a l'oèst de la Fish River, lo govèrn britanic i mandèt 5 000 colons. Aquò entraïnèt la formacion de doas comunautats distintas de Blancs : aquelei d'origina britanica e aquelei d'origina olandesa (dichs Boers ò Afrikaners). De tensions leis opausèron rapidament a prepaus de l'esclavatge e de missionaris britanics menèron de campanhas virulentas còntra lei practicas dei burglars. En 1833, la metropòli decidèt ansin d'abolir l'esclavatge dins la colonia entraïnant la partença de miliers d'Afrikaners vèrs l'èst.
Lo Grand Trek[modificar | modificar la font]
Lo Grand Trek designa une tiera de migracions de colons afrikaners en fòra dau territòri britanic. D'efèct, d'expedicions de reconeissença menada per de Trekkers avián permes d'identificar de territòris druds e despoplats au nòrd-èst per lei trèbols dau Mfecane. La migracion comencèt en 1836 e lei Boers ganhèron una importanta batalha còntra lei Zolo en 1838 (batalha de la Blood River). Aquò permetèt de liberar lo passatge vèrs lo nòrd-èst onte lei colons fondèron Transvaal e l'Estat Liure d'Aurenja respectivament en 1852 e en 1854.
Lei Britanics assaièron de s'opausar a la formacion d'estats afrikaners independents. Per aquò, fondèron la colonia de Durban en 1843. Puei, menèron una politica de raprochament ambé lei pòbles indigèns tocats per lo Mfecane. Inicialament, aquel esfòrç diplomatic donèt ges de resultat car la poissança encara limitada de la colonia dau Cap permetiá pas ai Britanics d'intervenir dins lei regions interioras. Pasmens, dins lo corrent deis annadas seguentas, favorizèt largament la penetracion de l'influéncia britanic e l'isolament dei republicas boers.
L'autonòmia dei colonias britanicas[modificar | modificar la font]
En 1853, la colonia dau Cap recebèt un estatut d'autonòmia e foguèt dotada d'una assemblada elegida au sufragi censitari[3]. En 1872, l'autonòmia foguèt renfòrçada e la colonia obtenguèt lo self-government que li permetiá de formar lo sieu govèrn. Après l'installacion de colons europèus suplementaris, la populacion de la colonia agantèt 480 000 abitants en 1865 (37% de Blancs, 41% de Cape Coloured descendents d'esclaus ò de mestís e 22% d'indigèns). La produccion de lana èra la basa de l'economia.
En Natal, leis Africans foguèron relegats ai regions perifericas ò obligats de pagar d'impòsts especiaus. Au nivèu economic, lei colons s'orientèron vèrs la cana de sucre e favorizèron l'imigracion d'obriers indians per s'ocupar dei plantacions. Una partida importanta d'aquelei trabalhaires demorèron dins la region e foguèron a l'origina de l'actuala comunautat indiana sud-africana. En 1870, 274 000 abitants foguèron recensats dins la colonia (91,2% d'indigèns, 6,6% de Blancs e 2,2% d'Indians).
L'expansion britanica[modificar | modificar la font]
Lei missions de Livingstone[modificar | modificar la font]
A partir deis annadas 1850, lo Reiaume Unit comencèt de renovelar sei liames ambé lei pòbles indigèns per empachar l'extension dei republicas boers. L'explorator escocés David Livingstone tenguèt un ròtle pionier dins aquela politica. En 1851, agantèt lo Reiaume dei Lozi (dins la vau auta de Zambèzi). Puei, explorèt de rotas de comunicacion èst-oèst avans de s'entornar dins la vau de Zambèzi e de'n explorar certaneis afluents. I establiguèt de rapòrts bòns ambé lei caps locaus e recomandèt de mandar de missionaris dins aquelei regions.
Lei diamants de Kimberley[modificar | modificar la font]
La descubèrta de diamants en Griqualand en 1867 i entraïnèt una ronçada de prospectors e l'annexion de la region per lei Britanics (1871). La vila novèla de Kimberley venguèt lo centre de la region e dins lo corrent deis annadas 1880, Cecil Rhodes, cap de la De Beers Consolidated Mines, introduguèt de procès mecanics modèrnes per aumentar la produccion. En 1888, sa companhiá aviá ansin pres lo contraròtle de la quasi totalitat de la produccion sud-africana. Rapidament, una societat racista e fòrça ierarquizada se formèt. La man d'òbra fòrça qualificada venguda d'Euròpa ne formava la classa dominanta. Èra sostenguda per de quadres blancs (ben pagats) d'origina locala. Enfin, leis Africans (mau pagats) formavan la màger part dei minaires e èran privats dau drech de prospectar. Aqueu modèl venguèt la basa dei minas sud-africanas que se formèron a mesura dei descubèrtas de ressorsas preciosas e favorizèt per la seguida l'establiment de la segregacion.
L'aur de Transvaal[modificar | modificar la font]
En 1877, Transvaal, afeblit dempuei sa creacion per de trèbols intèrnes, deguèt acceptar d'èsser annexat per Londres. Sièis ans après l'annexion de Griqualand, aquela expansion britanica suscitèt una reaccion nacionalista viva au sen de la societat boer. Tre 1879, aprofichant lei dificultats britanicas còntra lei Zolo, lei Boers se revoutèron e Transvaal restaurèt son independéncia en 1881. Sota la presidéncia de Paul Kruger (1883-1902), capitèt de s'estabilizar e de venir un estat vertadier que comencèt la construccion d'un camin de fèrre en direccion de Maputo.
La descubèrta d'aur au sud de Pretoria en 1886 e de carbon dins la region de Johannesborg sostenguèron lei projèctes de desvolopament de Kruger. Permetèron l'industrializacion de la region e Johannesborg teniá 175 000 abitants en 1899 (43% de Blancs, 57% d'Africans). Pasmens, aquela transformacion entraïnèt de tensions au sen de la societat boer car leis Afrikaners i venguèron minoritaris. Per gardar lo poder, privèron lei Blancs estrangiers (dichs Uitlanders) dau drech de vòte, çò que maucontentèt lei companhiás minieras e leis autoritats dau Cap.
Lo periòde de Cecil Rhodes[modificar | modificar la font]
Òme d'afaires fòrça riche gràcias a son ròtle dins lo desvolopament de la De Beers, Cecil Rhodes foguèt elegit au Parlament dau Cap en 1880 e venguèt Premier Ministre de la colonia en 1890. Son projècte politic èra de formar una union sud-africana dominada per lei populacions blancas britanica e afrikaner. Pasmens, se turtèt au nacionalisme boer de Paul Kruger. Premier, se preocupèt donc d'empedir l'expansion dei territòris boers. Una tiera d'acòrds de protectorat ambé lei Tswana de Botswana (1885) e ambé lei rèis indigèns situats au nòrd de Transvaal (1888-1890).
Aquel enceuclament dei republicas boers aumentèt l'ostilitat de Krueger e lei tensions regardant la question deis Uitlanders. En 1895, Cecil Rhodes autorizèt l'organizacion d'una expedicion destinada a « restablir l'òrdre » en Transvaal. Pasmens, la revòuta deis Uitlanders que deviá justificar l'ataca aguèt pas luòc e l'incursion mau capitèt. Rhodes foguèt obligat de demissionar.
L'acabament de la conquista[modificar | modificar la font]
En despiech dei tensions qu'opausavan Britanics e Boers, la conquista e la somission dei reiaumes africans contunièt fins a l'establiment complèt de l'òrdre coloniau en Africa Australa. En 1872, lei Mpondo (un grop que fasiá dei Xhosa) acceptèt sensa combat la dominacion britanica. En revènge, lei Zolo opausèron una resisténcia fòrça importanta en 1879 (Guèrra Anglozolo). Pasmens, foguèron batuts e de conflictes intèrnes leis afebliguèron fins au partiment angloboer de son reiaume en 1887. Lei Boers se turtèron tanben a de resisténcias vivas de part dei Pedi (fins a 1879) e dei Venda (fins a 1908). Leis autrei reiaumes acceptèron pus aisament — e de còps demandèron — l'establiment de protectorats. En particular, foguèt lo cas dei Sotho de Basutoland que foguèron restacats a la colonia dau Cap en 1871. Pasmens, aquò lei maucontentèt e una revòuta generala se debanèt en 1880 entraïnant un retorn a l'administracion dirècta de Londres en 1884.
La naissença de l'Union Sud-Africana[modificar | modificar la font]
La Guèrra dei Boers[modificar | modificar la font]
Après la revirada de l'expedicion organizada per Cecil Rhodes, lei dos camps assaièron pas d'amaisar la situacion. Au contrari, lo nacionalisme boer s'estendèt dins l'Estat Liure d'Aurenja e leis autoritats colonialas britanicas nomèron de representents cargats de sostenir leis Uitlanders pus revendicatius. En setembre de 1899, lei Britanics mandèron un ultimatum demandant de reformas politicas fòrça importantas ai caps boers e la guèrra comencèt.
Durant lo premier periòde de la guèrra, lei Boers prenguèron l'avantatge e comencèron lo sètge dei garnisons britanicas frontalieras (Mafeking, Kimberley e Ladysmith). Pasmens, aquelei sètges leis empachèron d'atacar lei pòrts sud-africans onte de renfòrç importants foguèron desbarcats. D'ara endavant pus nombrós, lei soudats britanicas desgatjèron lei vilas assetjadas en 1900 e ocupèron lei vilas principalas dei dos estats boers. Pasmens, lei Boers refusèron de capitular e comencèron una lònga guerilha menada per sei kommandos. Incapables d'arrestar aqueleis unitats fòrça mobilas, lei Britanics dau generau Kitchener adoptèron una estrategia fòrça brutala basada sus la destruccion dei recòltas e dei tenements, la desportacion deis abitants dins de camps de concentracion e l'ocupacion deis axes de comunicacion. Aqueleis atrocitats minèron finalament la determinacion dei kommandos boers qu'abandonèron lo combat lo 31 de mai de 1902. Lei dos estats boers foguèron alora annexats a l'Empèri Britanic.
La formacion de l'Union[modificar | modificar la font]
En 1902, leis autoritats britanicas volián demenir l'importància demografica dei Boers ambé l'arribada d'imigrants novèus venguts deis Illas Britanicas. Pasmens, leis atrocitats de la guèrra, l'oposicion dei liberaus e, mai que mai, la manca de volontaris empachèron la realizacion d'aqueu projècte. En plaça, sota l'impulsion dei liberaus, deguèron metre en plaça una union inspirada dau modèl canadenc. Ansin, tre 1906, lei doas colonias boers recebèron lo self-government e participèron activament a la formacion d'una federacion sud-africana. Lei discussions se debanèron de 1908 a 1910 e s'acabèron par la naissença de l'Union Sud-Africana.
Teoricament independenta, demorèt en realitat sota influéncia britanica fins a la Segonda Guèrra Mondiala e Èra formada per lei quatre colonias britanicas de la region (Lo Cap, Natal, Transvaal, Aurenja) que gardèron sei particularitats politicas, especialament aquelei regardant lo drech de vòte. En revènge, Londres refusèt l'integracion au sen de l'union dei tres protectorats africans de Bechuanaland, de Lesotho e de Swaziland.
L'Africa dau Sud independenta[modificar | modificar la font]
Lo poder afrikaner fins a la crisi de 1929[modificar | modificar la font]
Après l'independéncia, lei premiereis eleccions foguèron ganhadas per lo Partit Sud-African de Louis Botha (que venguèt Premier Ministre) e de Jan Snuts. Adoptèron una politica de reconciliacion ambé leis anglofòns dau Cap e de Natal e demorèron fidèus a l'Empèri Britanic. Ansin, en 1914, l'Africa dau Sud jonhèt lo camp de l'Entenduda durant la Premiera Guèrra Mondiala e conquistèt lo Sud-Oèst African Alemand. Aqueu raprochament ambé Londres suscitèt pasmens l'oposicion d'una partida deis Afrikaners que sostenguèron lo Partit Nacionau fondat per James Hertzog en 1914.
En 1919, Snuts venguèt cap dau govèrn après la mòrt de Botha. Dins lo contèxte economic malaisat de l'après-guèrra, reprimiguèt violentament de grèvas dins lo sector minier entraïnant una aliança entre lo Partit Trabalhista e lo Partit Nacionau. Venceiritz deis eleccions de 1924, aquela coalicion donèt lo poder a Hertzog. Aqueu darrier defendiguèt leis interès deis Afrikaners que la màger part èra apaurida per lo declin de l'agricultura.
La crisi de 1929 aguèt de consequéncias grèvas sus l'economia sud-africana qu'èra fòrça dependenta de seis exportacions de matèrias premieras. Ansin, en 1933, lei dos partits afrikaners de Snuts e de Hertzog fusionèron per formar lo Partit Unit. Aquò permetèt de mantenir la dominacion deis Afrikaners sus la vida politica dau país (que durèt fins a 1994) maugrat la scission d'un novèu Partit Nacionau dirigit per Daniel François Malan. En 1939, Hertzog assaièt de demorar neutre mai Snuts e lei partisans de l'alinhament sus la diplomacia britanica reversèron lo govèrn. Sota la direccion de Snuts, l'Africa dau Sud intrèt donc en guèrra còntra Alemanha e aguèt un ròtle important dins lei combats dau teatre nòrd-african.
La mesa en plaça de la segregacion[modificar | modificar la font]
En parallèl deis evolucions de la vida politica sud-africana, lei dificultats de l'après-guèrra veguèron l'instauracion d'un sistèma de segregacion raciala qu'anava prefondament marcar l'istòria dau país. D'efèct, per amaisar l'agitacion dei minaires e dei païsans blancs, lei govèrns afrikaners successius adoptèron une tiera de leis destinadas a protegir seis interès. Aquò comencèt tre 1913 amb una lèi qu'enebissiá ais Africans lo drech de crompar de tèrras en fòra de certanei resèrvas. Representant solament 12% dau territòri en 1939, aquelei resèrvas venguèron rapidament de resèrvas de man d'òbra a bòn mercat.
Puei, lei discriminacions foguèron renfòrçadas ambé la generalizacion dau contraròtles dei desplaçaments deis Africans, lo quasi abandon de l'educacion deis Africans e l'aumentacion fòrça importanta deis inegalitats salarialas. Per denonciar aqueu sistèma, un pichon elèit african, principalament formada d'ensenhaires e de prèires, fondèt lo Congrès Nacionau African (ANC) en 1912. Dins aquò, son influéncia demorèt lòngtemps fòrça limitada.
Lei mutacions deis annadas 1940[modificar | modificar la font]
Marcada per lo desvolopament industriau liada ai besonhs militars de la Segonda Guèrra Mondiala, leis annadas 1940 veguèron de mutacions importantas se far au sen de la societat sud-africana. Premier, a la fin dau conflicte, leis Africans èran venguts majoritaris dins lei vilas principalas e la màger part deis Afrikaners èra d'ara endavant urbanizada. Puei, en 1946, de grèvas violentas se debanèron tornarmai dins lo sector minier. Tornèron activar la question raciala e lo maucontentament entraïnat per la repression dura dei manifestacions favorizèt lo Partit Nacionau de Malan. L'ANC aprofichèt tanben aquela crisi per s'afirmar gràcias a una generacion novèla de militants coma Nelson Mandela, Oliver Tambo ò Walter Sisulu.
L'apartheid[modificar | modificar la font]
En 1948, lo Partit Nacionau ganhèt leis eleccions generalas gràcias a un programa segregacionista dich apartheid. Significant « desvolopament separat dins l'egalitat » en occitan, aqueu sistèma entraïnèt una division de la societat entre quatre pòbles diferents (Blancs, Indians, Cape Coloured e Africans). En teoria, cada comunautat deviá obtenir lei mejans permetent son desvolopament mai dins lei fachs, lei Blancs dominavan largament. Ansin, obtenguèron lo contraròtle de la màger part dau país e gardèron lo poder politic. Leis Africans foguèron relegats dins de homelands, fragmentats e dispersats, eissits dei resèrvas de l'entre doas guèrras.
A partir de 1950, plusors lèis renforcèron mai la separacion coma l'enebiment dei relacions sexualas interracialas, l'aumentacion dei restriccions de desplaçament deis Africans (que formavan la màger part de la man d'òbra emplegada dins leis industrias « blancas ») e lo renfòrçament de la segracion espaciala (privats separats dins lei luòcs publics...). En parallèl, per aplicar aquelei lèis, un aparelh policier e militar repressiu foguèt mes en plaça.
La resisténcia a la segregacion[modificar | modificar la font]
L'apartheid se turtèt a una resisténcia viva dei comunautats non blancas. L'ANC ne foguèt lo pielon ambé l'organizacion de campanha de resisténcia passiva a partir de 1952. Tres ans pus tard, un congrès gropant l'ANC e plusors organizacions blancas ostilas a la segregacion adoptèron una Carta de la Libertat que revendicava l'egalitat raciala e lo respèct dei Drechs de l'Òme. Puei, en 1960, foguèt creat lo Congrès Panafrican (PAC) que comencèt de luchar còntra lei pass que limitavan la libertat de movement deis Africans.
A partir deis annadas 1960, una partida de la resisténcia chausiguèt la lucha armada còntra lo regime. Lo chaple de Sharpeville (67 mòrts, 186 bleçats après de tirs de la polícia còntra una manifestacion) favorizèt aquela decision. Lo govèrn proclamèt l'estat d'urgéncia e enebiguèt l'ANC e lo PAC mai aquò empachèt pas la multiplicacion deis accions terroristas en 1962-1963. Au contrari, après l'arrestacion de Nelson Mandela en 1962, lo movement se radicalizèt, especialament dins lei sectors miniers e estudiants onte de sindicats clandestins foguèron creats.
En 1976, una manifestacion d'escolans dau township de Soweto opausats a l'introduccion obligatòria de l'afrikaans dins lo sistèma educatiu deis Africans foguèt reprimida per lei tirs de la polícia. Aquò entraïnèt d'esmogudas dins tot lo país. Entre 176 e 700 personas i foguèron tuats e lo cap sindicau african Steve Biko foguèt arrestat. Torturat, moriguèt en preson en 1977 e sa mòrt, dins de circonstàncias suspèctas, entraïnèt una fòrta condamnacion internacionala de l'Africa dau Sud. Ansin, a la fin de l'annada, lei Nacions Unidas adoptèron lei premierei mesuras còntra l'apartheid e enebiguèron lei vendas d'armas au govèrn sud-african.
La crisi de l'apartheid[modificar | modificar la font]
De 1978 a 1989, l'Africa dau Sud foguèt dirigida per Pieter Willem Botha. Assaièt de reformar l’apartheid per l'adaptar au contèxte internacionau novèu e aumentèt l'intensitat de la repression còntra lei movements de resisténcia. Ansin, autorizèt la formacion de sindicats obriers e annulèt plusors lèis pertocant d'aspècts mesquins dau sistèma. Puei, adoptèt una constitucion novèla permetent ais Indians e ai Cape Coloured de participar a la vida politica. Enfin, engatjèt l'armada sud-africana dins una tiera d'operacions exterioras còntra lei movements anti-apartheid que se gropèron en 1983 au sen dau Frònt Democratic Unit.
Pasmens, aquelei reformas mau capitèron de redurre la resisténcia. Au contrari, la violéncia se generalizèt dins lo país e lei sancions internacionalas se multipliquèron maugrat lo sostèn deis Estats Units e deis autreis estats anticomunistas. De mai, l'armada sud-africana poguèt pas eliminar la menaça militara representada per lei formacions anti-apartheid e per la guerilha independentista dau Sud-Oèst African. Au contrari, en 1987, la batalha de Cuito Cuanavale mostrèt clarament sei limits. Ansin, Botha comencèt pauc a pauc de preparar la fin de l'apartheid avans de demissionar au profiech de Frederick de Klerk.
La fin de l'apartheid[modificar | modificar la font]
Frederick de Klerk dirigiguèt lo país de 1989 a 1994. En 1990, liberèt lei presoniers politics coma Nelson Mandela e legalizèt tornarmai l'ANC. Puei, annulèt a cha una lei lèis segregacionistas e l'apartheid dispareguèt oficialament en 1991. A partir de decembre d'aquela annada, comencèron pereu lei negociacions ambé lei diferentei formacions politicas per preparar la formacion d'un govèrn multiraciau.
Pasmens, aquelei discussions se limitèron rapidament a de negociacions entre l'ANC e lo Partit Nacionau. La transicion politica foguèt donc marcada per de violéncias de part de formacions negras (l'Inkatha favorable a un sistèma federau), afrikaners (temptativa de formar un estat blanc independent de l'Africa dau Sud) e de certanei caps dei homelands venguts independents que volián gardar son poder. Dins aquò, un acòrd foguèt finalament trobat en decembre de 1993 permetent l'adopcion d'una constitucion novèla.
L'Africa dau Sud dempuei 1994[modificar | modificar la font]
Dempuei 1994, l'Africa dau Sud es venguda una democracia marcada per lo transferiment dau poder politic deis elèits blancs a un elèit negre eissit de l'ANC. En revènge, lei Blancs an gardat lo poder economic e lo país es totjorn tocat per d'inegalitats economicas fòrça grèvas que menaçan son estabilitat car aquò favoriza lo desvolopament de la criminalitat e de la corrupcion qu'agantan de nivèus fòrça inquietants.
D'efèct, en 1994, Nelson Mandela (ANC) foguèt aisament elegit a la presidéncia e l'ANC ganhèt leis eleccions legislativas. Lo periòde Mandela veguèt la formacion d'un elèit politic negre e l'adopcion de mesuras destinadas a demenir leis inegalitats. Pasmens, per defugir una destabilizacion de la comunautat blanca, aquela politica demorèt limitada e lei Blancs an totjorn lo contraròtle de la màger part de l'aparelh economic. De mai, certanei mesuras, coma l'obligacion d'emplegar un minimom de trabalhaires negres — pas totjorn qualificats — dins lei companhiás, an causat de dificultats economicas. Ansin, leis inegalitats se renforcèron maugrat la formacion d'una borgesiá africana liada a l'ANC.
Mandela se retirèt de la vida politica en 1999 e foguèt remplaçat per Thabo Mbeki. En despiech de succès vertadiers (construccion d'ostaus, desvolopament dei rets electrics e d'aiga potabla, reduccion de la pauretat extrèma...), foguèt tocat per mai d'un escandòl financier e per lo desvolopament de la criminalitat. Aquela darriera es venguda un problema grèu per l'economia sud-africana que causa l'emigracion d'una partida dei Blancs (que fòrman totjorn la man d'òbra pus qualificada). Lo SIDA, que son existéncia èra negada per lo president, ravatjèt tanben lei classas popularas. Finalament, Mbeki foguèt obligat de demissionar en 2008. Son ancian Premier Ministre Jacob Zuma foguèt elegit a la presidéncia en 2009. Pasmens, contunia la politica de son predecessor e es tanben l'objècte d'escandòls financiers grèus.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia de Sud-Africa.
Cultura[modificar | modificar la font]
- Debora Patta, (1964), jornalista fòrça coneguda.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ La lista completa del nom del país en totas los noms oficials es a la seccion de ToponImia
- ↑ Dins aquò, l'assimilacion foguèt pas una regla universala. Ansin, certanei clans bantos exterminèron lei Khoisans ò lei reduguèron en esclavatge.
- ↑ I aviá ges de critèris raciaus. Pasmens, leis Africans de la colonia (dichs Cape Coloured) demorèron totjorn fòrça minotari au sen dau còrs electorau (15% au maximom).


text:
Araucaria
L'Araucaria de la familha de las araucariaceae qu'ei un genre de conifèr que compta dab 19 espècias mei que mei concentradas (en tan qu'espècia autoctòna) en Argentina, Chile, Brasil meridionau, las Islas Norfolk e Nava Caledònia (on e's tròba la mei grana diversitat d'espècias).
Aqueth genre qu'existeish desempuish lo Mesozoïc (dab ua reparticion hèra mei grana alavetz e un gran nombre de fossil consequent).
Los arbos deu genre Araucaria que son sexuats e repartits enter mascles e hemias.