text:
Argentina
Argentina o lo Riu de la Plata (en espanhòl e oficialament Provincias Unidas del Río de la Plata, República Argentina e Confederación Argentina) es un estat situat al sud de l'America del Sud. Confronta Chile a l'oèst, Bolívia e Paraguai al nòrd, Brasil al nòrd-èst, e Uruguai a l'èst. Es bordat per l'ocean Atlantic a l'èst, sud-èst e al sud.
Sa capitala e pus granda vila es Buenos Aires.
Lo gentilici es argentin -a.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Periòde precoloniau
- 1.2 Periòde coloniau
- 1.3 De la guèrra d'independéncia a Peron
- 1.4 Lo peronisme
- 1.5 Argentina après Peron
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
Istòria[modificar | modificar la font]
Periòde precoloniau[modificar | modificar la font]
Lo territòri argentin foguèt poblat per Homo sapiens a partir de Patagònia vèrs lo millenari XI av. JC. Formèron de comunautats de caçaires cuelheires dispersadas e probablament pauc nombrosas. D'efèct, lo clima èra marrit, especialament amb una lònga secaressa que durèt dau millenari IV av. JC au millenari II av. JC. Pasmens, dins certanei regions, se desvolopèt a cha pauc lo mestrige de la terralha e de l'agricultura. Ansin, a l'arribada deis Europèus, Patagònia e la Pampa èran restats per de caçaires cuelheires pron avançats per utilizar la terralha e plusors pòbles dau nòrd (Charrúas, Guaranís...) avián format de societats agricòlas ierarquizadas.
Periòde coloniau[modificar | modificar la font]
La colonizacion dau Rio de la Plata e de Paraguai[modificar | modificar la font]
Argentina foguèt descubèrta en 1526 per una expedicion espanhòla dirigida per Sebastiano Caboto. Donèt son nom a l'estuari dau Rio de la Plata e explorèt lei rius Parana e Paraguai. Pasmens, trobèt ges de ressorsa interessenta e se retirèt. Dètz ans pus tard, una segonda mission, comandada per Pedro de Mendoza, desbarquèt sus la riba sud de l'estuari onte fondèt Santa Maria de los Buenos Aires. Pasmens, la colonia foguèt abandonada tre l'annada seguenta en causa de la manca de viures e de l'ostilitat dei populacions localas. Lei subrevivents se dirigiguèron vèrs Paraguai onte Mendonza s'èra installat.
Buenos Aires de 1580 a 1776[modificar | modificar la font]
Après la revirada de 1536-1537, la colonizacion d'Argentina foguèt organizada a partir de Paraguai. Vengut d'Asunción, Juan de Garay tornèt fondar Buenos Aires en 1580. De bovins escapats après l'abandon de l'endrech en 1537 permetèron ais abitants de trobar una fònt de revenguts gràcias a la venda de cuers ò de carn salada. La còntrabanda organizada per de marchands olandés, anglés e francés foguèt l'autre pielon de l'economia locala. Quauquei grands tenements se formèron que foguèron a l'origina de la societat dei gauchos. Pasmens, l'expansion demorèt lòngtemps limitada car leis indigèns, qu'avián aprés d'utilizar lo cavau, resistiguèron durament. Ansin, a la fin dau sègle XVIII, lo limit dau territòri de la colonia se situava a solament 50 km de Buenos Aires.
La Vice-Reiautat dau Rio de la Plata[modificar | modificar la font]
En 1776, Espanha decidèt de crear la Vice-Reiautat dau Rio de la Plata per tornar organizar l'espaci economic dau sud de l'America dau Sud. L'objectiu èra d'orientar una partida deis exportacions de Bolívia ò de Peró vèrs lei pòrts atlantics e de renfòrçar l'administracion per luchar d'un biais pus eficaç còntra la còntrabanda. Buenos Aires venguèt la capitala de l'ensems novèu. Pasmens, en fòra de certanei corredors vèrs Peró, la preséncia espanhòla demorèt febla dins la region, especialament dins la Pampa.
L'independéncia[modificar | modificar la font]
En 1796, Espanha s'alièt ambé la França Revolucionària còntra Anglatèrra. En julhet de 1806, un còrs expedicionari britanic ataquèt e ocupèt donc Buenos Aires. Pasmens, ne perdiguèt rapidament lo contraròtle après una còntra-ofensiva venguda de Montevideo. Un an pus tard, Londres mandèt una segonda expedicion que foguèt desfacha per la resisténcia deis abitants.
En mai de 1810, convencuts de poder se passar deis autoritats coloniala, una junta aprofichèt lei dificultats continentalas d'Espanha per arrestar lo vice-rèi. Puei, lei Porteños assaièron d'ocupar lo rèsta de la Vice-Reiautat e lei minas d'argent de Peró. Aqueleis operacions obtenguèron un succès mitigat tant en causa de la preséncia de partits lealistas fòrts dins aquelei províncias que de la maufisança deis abitants a respèct dei projèctes d'egemonia dei Porteños. La creacion d'una assemblada nacionala gropant dei delegats de plusors províncias permetèt d'amaisar la situacion en 1813. Lei deputats proclamèron la creacion dei Províncias Unidas dau Rio de la Plata sensa ausar vòtar l'independéncia.
Pasmens, lei còntra-ofensivas espanhòlas en America dau Sud entraïnèron la disparicion progressiva deis aprensions. En 1816, un congrès reünit a Tucuman proclamèt finalament l'independéncia. Una constitucion foguèt adoptada en 1819.
De la guèrra d'independéncia a Peron[modificar | modificar la font]
De l'independéncia a Rosas[modificar | modificar la font]
Après l'independéncia, la vida politica dei Províncias Unidas dau Rio de la Plata foguèt dominada per dos grops. Leis « unitaristas », d'inspiracion liberala, centralista e anticlericala, dominavan a Buenos Aires. En fàcia, lei federalistas, conservators e estacats au ròtle sociau de la Glèisa, èran sustot presents dins lei províncias.
Au començament deis annadas 1820, l'autoritat de l'Estat èra reducha a la capitala e a son relarg. Lei drechs de doana dau pòrt èran sa principala fònt de revenguts. En 1825, lo govèrn capitèt de signar un tractat d'amistat ambé lo Reiaume Unit que reconoguèt oficialament son independéncia. Un an pus tard, Bernadino Rivadavia foguèt elegit a la presidéncia e promulguèt una constitucion centralista. Aquò mau contentèt lei federalistas que sostenguèt divèrsei còp d'estat après una temptativa dau govèrn de negociar ambé Brasil lo reglament de la question d'Uruguai (revendicat per lei dos país). Un periòde de confusion seguiguèt aquelei trèbols. S'acabèt en 1828 ambé la presa de Buenos Aires per Juan Manuel de Rosas, un grand proprietari qu'organizèt una tropa armada de gauchos.
Lo periòde de Rosas[modificar | modificar la font]
Cap dei federalistas, Rosas foguèt governador de Buenos Aires de 1829 a 1832 e de 1835 a 1852. Populista, obtenguèt lo sostèn dei gauchos e dei classas popularas per establir un regime dictatoriau e repressiu — e dins lei fachs, sustot au servici dei grands proprietaris. A partir de 1833, comencèt de conquistar la Pampa, çò que li permetèt de donar de tèrras per renfòrçar e alargar la basa de sei fidèus. Ansin, venguèt rapidament lo pus poderós dei caudillos eissits dei trèbols de 1827-1828. En revènge, leis institucions estatalas dei Províncias Unidas dispareguèron totalament durant aqueu periòde.
Pasmens, Rosas mau contentèt rapidament lei norriguiers dei regions interioras, lo Reaiaume Unit e França ambé sa defensa deis interès dau pòrt de Buenos Aires. D'efèct, enebiguèt lo passatge dei naviris vèrs lei rius Parana e Uruguai. Òr, lo desvolopament de la produccion de lana dins la Pampa destinada a l'industria textila europèa necessitava de mantenir de relacions bònas entre lei norriguiers e lei poissanças maritimas. Ansin, en 1851, lo caudillo de l'Entre Doas Mars, Justo José de Urquiza, trobèt l'ajuda necessària per atacar Buenos Aires. Batut en 1852, Rosas s'exilèt en Anglatèrra.
La formacion de l'estat federau[modificar | modificar la font]
Après sa victòria, Urquiza faguèt adoptar una constitucion de tipe federau inspirada dau foncionament deis Estats Units d'America. Instaurèt la libertat de navegacion sus lei rius e un sistèma de partiment dei ressorsas entre lei províncias. Puei, foguèt elegit president. Pasmens, au contrari deis autrei províncias, Buenos Aires refusèt de ratificar lo tèxte e faguèt de facto secession de 1852 a 1862. De combats se debanèron entraïnant de victòrias confederalas en 1859 e secessionistas en 1861.
En 1862, un compromés permetèt d'arrestar la guèrra civila. Bartolomé Mitre, cap dei fòrças de Buenos Aires, venguèt president. Sota sa direccion, leis oligarquias de la capitala e dei vilas de l'interior (Córdoba, Santa Fe...) s'alièron per tenir lo poder. Durant lei presidéncias de Bartolomé Mitre (1862-1868), de Domingo Faustino Sarmiento (1868-1874) e de Nicolás Avellaneda (1874-1880), lo país s'organizèt e se modernizèt ambé l'adopcion d'institucions modèrnas (armada professionala, banca centrala...) e la construccion d'infrastructuras (camin de fèrre...). En 1880, Buenos Aires foguèt nomada capitala federala e son territòri foguèt separat de sa província.
L'expansion territòriala[modificar | modificar la font]
La creacion d'una fòrça militara modèrna favorizèt lei projèctes d'expansion d'Argentina. Au nòrd, lo país participèt ansin a la Guèrra de Paraguai (1865-1870) que s'acabèt per la destruccion de la poissança industriala de son vesin meridionau après de combats fòrça saunós. Buenos Aires i annexèt una partida de Chaco e lei Misiones.
Pasmens, l'expansion principala aguèt luòc en direccion dau sud. Foguèt causada per d'incursions amerindianas que venguèron recurrentas a partir deis annadas 1850. En 1878-1879, lo generau Julio Roca comencèt una campanha d'exterminacion deis indigèns de la Pampa. Entraïnèt la disparicion de la màger part dei pòbles locaus e permetèt ais Argentins de prendre lo contraròtle de la region. En Patagònia, la dispersion deis abitants limitèt la resisténcia e la violéncia de la conquista mai de rivalitats ambé Chile alentiguèron la somission de la region fins a un arbitratge britanic acceptat per lei dos país en 1902. Aquò permetèt de fixar lo limit entre Chile e Argentina.
La creissença e l'imigracion[modificar | modificar la font]
Après 1880, Argentina conoguèt un periòde de creissença fòrça importanta (+5%/an fins a 1914) en causa de la mesa en cultura dei tèrras conquistadas dins la Pampa e en Patagònia, de l'arribada d'un nombre important d'imigrants (2,5 milions entre 1870 e 1914) e d'investiments europèus importants (principalament originaris dau Reiaume Unit). Aquò favorizèt la produccion de lana, de cerealas (que prenguèron la premiera plaça deis exportacions) e de carn bovina e la modernizacion deis infrastructuras (camins de fèrre, pòrts).
Durant aqueu periòde, l'oligarquia mantenguèt sensa dificultat sa posicion economica a la tèsta de la societat argentina. D'efèct, crompèt un nombre important de grands domenis dins lo sud e engatjèt de relacions comercialas fructuósas ambé lei grops estrangiers. En dessota, de pichons païsans proprietaris, sovent gropats au sen de comunautats « nacionalas » (alemandas, soïssas, italianas...) desvolopèron d'activitats de policulturas. La man d'òbra necessària foguèt provesida per d'imigrants italians e espanhòus (que marginalizèron lei gauchos e lei mestís). Enfin, dins lei vilas, l'excès de trabalhaires favorizèt l'industrializacion e Buenos Aires venguèt la premiera vila d'America dau Sud ambé 1,5 milion d'abitants en 1914.
Au nivèu politic, la situacion evolucionèt d'un biais diferent. D'efèct, de fraudas electoralas permetèron a l'oligarquia de mantenir son contraròtle sus lo poder politic fins au començament dau sègle XX. Pasmens, a partir deis annadas 1890, lei mutacions prefondas de la societat argentina entraïnèron la formacion de l'Union Civila Radicala que representava lei revendicacions dei classas mejanas urbanas novèlas. Autra evolucion importanta, l'industrializacion foguèt a l'origina de la formacion d'un proletariat urban que venguèt la terranha per un movement obrier poderós (dominat per l'anarquisme). Ansin, en 1912, l'oligarquia foguèt donc obligada d'acceptar un alargament de la basa electorala ambé l'instauracion dau sufragi universau masculin.
Lo periòde radicau[modificar | modificar la font]
Après la reforma electorala de 1916, lei radicaus dirigiguèron lo país fins a 1929 dins un contèxte economic fòrça malaisat. D'efèct, elegit en 1916, Hipólito Yrigoyen, sostengut per lei païsans e lei classas mejanas urbanas, deguèt faciar lei consequéncias de la Premiera Guèrra Mondiala que reduguèt leis importacions dei país europèus. En genier de 1919, una grèva generala organizada per de sindicats anarquistas de la capitala foguèt ansin durament reprimida durant la Setmana Tragica (700 mòrts).
Lei combats de 1919 entraïnèron la transformacion dau païsatge sindicau argentin que passèt sota lo contraròtle de socialistas e de comunistas. En revènge, permetèron gaire de restaurar la situacion economica. Ansin, Yrigoyen foguèt remplaçat per un radicau pròche de l'oligarquia, Marcelo Torcuato de Alvear (1922-1928), avans d'èsser tornat elegir. Pasmens, foguèt incapable de resòuvre l'afondrament entraïnat per la crisi economica de 1929 e un còp d'estat militar lo reversèt en 1930.
Lo periòde conservator[modificar | modificar la font]
Lei militars gardèron lo poder fins a 1932 e lo generau José Uriburu assaièt de metre en plaça un regime corporatista. Pasmens, leis autrei caps de l'armada preferiguèron restituir la direccion dau país ai conservators. Ansin, una aliança dei conservators ambé lei radicaus ostils a Hipólito Yrigoyen dirigiguèt Argentina fins a 1943. Capitèt de restablir leis exportacions e leis investiments estrangiers mai lei condicions de vida de la màger part de la populacion estagnèron. Aquò entraïnèt l'emergéncia d'un sentiment nacionalista fòrt, principalament dirigit còntra lo Reiaume Unit.
La Segonda Guèrra Mondiala toquèt durament l'economia argentina totjorn dependenta de seis exportacions. Tocat per aquela crisi, lo regime perdiguèt sei sostèns. En 1943, foguèt finalament reversat per una junta militara.
Lo peronisme[modificar | modificar la font]
Lei premiereis annadas dau peronisme[modificar | modificar la font]
La junta militara foguèt dirigida per lo generau Arturo Rawson. Pasmens, sa figura principala venguèt rapidament lo coronèu Juan Domingo Perón, ministre dau Trabalh, que favorizèt l'activitat dei sindicats en cambi de son sostèn politic. Inquieta, l'oligarquia obtenguèt sa destitucion e son arrestacion en 1945. Dins aquò, una grèva generala forcèt rapidament sa liberacion. En 1946, fondèt un partit mesclant nacionalisme e defensa dei paures que li permetèt d'obtenir lo sostèn dei classas mejanas e d'èsser elegit president.
Dins un contèxte favorable liat ai besonhs de la reconstruccion en Euròpa, nacionalizèt plusors companhiás estrangieras e establiguèt un contraròtle estricte dau comèrci exterior per l'Estat. Aquò li permetèt de transferir una partida de la richessa nacionala de l'oligarquia vèrs l'industria e lei classas popularas. En mai d'aquò, lo drech de vòte foguèt donat ai fremas en 1947. Fins a 1952, lo país conoguèt ansin un periòde de creissença economica fòrça importanta e leis activitats de benfasença d'Eva Perón donèron una gròssa popularitat au pareu.
Lei dificultats e l'exili[modificar | modificar la font]
A partir de 1949, leis exportacions vèrs Euròpa comencèron de demenir e la mòrt d'Eva Perón en 1952 entraïnèt una demenicion de la popularitat dau govèrn. Per faciar aquela crisi, Perón adoptèt una politica d'austeritat qu'agravèt la pèrda de popularitat. Puei, en 1954, de reformas societalas (autorizacion dau divòrci, laïcizacion de l'ensenhament...) li alienèron la Glèisa. A partir de 1955, Argentina conoguèt donc divèrsei temptativas de putsch que causèron de centenaus de mòrts. Finalament, Perón demissionèt e s'exilèt en setembre de 1955.
La « Revolucion Liberatritz »[modificar | modificar la font]
Lei militars, dirigits per lo generau Pedro Eugenio Aramburu, assaièron de formar un regime democratic de façada e de liberalizar l'economia. Pasmens, l'influéncia dei peronistas demorava importanta e blocava aquelei projèctes. Per exemple, en 1962, l'armada foguèt obligada d'annular leis eleccions legislativas après una victòria peronista. Una situacion similara aguèt luòc en 1966. Puei, la situacion se desgradèt lentament ambé la formacion de guerilhas peronistas e de manifestacions insureccionalas a Córdoba en 1969. Divèrsei còps d'estat militars se succediguèron au sen de la junta per assaiar de restablir l'òrdre. Puei, en 1971, lo generau Alejandro Agustín Lanusse decidèt de tornar fisar lo poder a Perón
La restauracion e la fin dau peronisme[modificar | modificar la font]
Lo retorn de Perón se faguèt dins un contèxte de crisi e de division dau movement peronista entre una ala conservatritz mai ò mens faissista, un corrent sociau democrata e una branca revolucionària liada ai guerilhas (lei Montoneros). Inicialament, Perón chausiguèt de fisar lo poder a Héctor José Cámpora, un peronista de drecha, que redreiçèt la situacion economica. Pasmens, lei Montoneros contunièron sa guerilha suscitant còntra elei una reaccion viva dau govèrn, dirigit per Perón eu meteis après son eleccion a la presidéncia en març de 1973, e de l'armada.
En julhet de 1974, Perón moriguèt e foguèt remplaçat per sa tresena frema, María Estela Martínez de Perón, qu'èra vice-presidenta. La presidenta novèla proclamèt alora l'estat d'urgéncia e autorizèt d'atacas militaras còntra lei Montoneros. Aquela repression s'estendèt rapidament ais intellectuas e ai sindicalistas. Puei, l'armada prenguèt dirèctament lo poder en 1976.
Argentina après Peron[modificar | modificar la font]
La dictatura militara[modificar | modificar la font]
Après lo còp d'estat de 1976, lei militars formèron una junta presidida per lo generau Jorge Rafael Videla. Inspirada per lo Chile d'Augusto Pinochet, menèt una repression dura còntra lei movements de senèstra (30 000 « dispareguts » de 1976 a 1983) e adoptèt una politica neoliberala. Aquò entraïnèt una demenicion de la produccion industriala mai permetèt d'aumentar tornarmai leis exportacions.
Pasmens, la politica economica suscitèt d'esitacions au sen de la junta ela meteissa. En 1981, Videla foguèt remplaçat per lo generau Roberto Eduardo Viola qu'assaièt de se raprochar dei peronistas. Mai a la fin de l'annada, una autra faccion, dirigida per lo generau Leopoldo Fortunato Galtieri, l'escartèt e tornèt prendre la politica neoliberala. Per la rendre populara, decidèt tanben d'atissar lo nacionalisme argentin : en abriu de 1982, ordonèt l'ocupacion deis illas Malvinas qu'èran l'objècte d'un desarcòrdi territòriau ambé lo Reiaume Unit. Pasmens, l'armada argentina resistiguèt pas a la còntra-ofensiva britanica e deguèt capitular dins l'archipèu en junh.
La restauracion de la democracia[modificar | modificar la font]
La desfacha de 1982 entraïnèt la fin de la dictatura militara e lo generau Reynaldo Bignone organizèt lo transferiment dau poder a un govèrn democratic. En 1983, lo radicau Raúl Alfonsín foguèt elegit president e organizèt lo procès de certanei caps dau periòde militar. Pasmens, aquò durèt gaire e en 1986-1987, una tiera de lèis enebiguèt la perseguida deis accions judiciàrias. En parallèl, Alfonsín deguèt faciar una situacion economica marrida en causa dau deute immens laissat per lei militars.
En 1989, lo peronista Carlos Saúl Menem remplacèt Alfonsín. Pasmens, au contrari de Perón, adoptèt una politica de privatizacions. Fernando de la Rúa li succediguèt. Dos ans pus tard, la situacion economica s'èra totjorn pas melhorada e lo país arrestèt de remborsar son deute public. D'esmogudas entraïnèron la demission dau president que foguèt finalament remplaçat, après quauquei trèbols, en 2003 per lo peronista Néstor Kirchner. De negociacions li permetèron d'impausar una importanta reduccion dau deute argentin a sei creditors, çò que li permetèt de finançar de programas sociaus e de redreiçar la situacion economica intèrna.
Grèvament malaut, Néstor Kirchner — que moriguèt en 2010 — foguèt remplaçat per sa frema Cristina Fernández de Kirchner en 2007. Capitèt de perseguir lo redreiçament economic maugrat la crisi economica de 2008 qu'aguèt d'efècts negatius sus leis exportacions argentinas. Ansin, lo periòde Kirchner veguèt la creacion de cinc a sièis milions d'emplecs, una reduccion dau deute public de 160% dau PIB a solament 40% e una demenicion dau caumatge de 25% a 8% de la populacion activa. Tornada elegir en 2011, Cristina Kirchner foguèt remplaçada en 2015 per Mauricio Macri.
Politica[modificar | modificar la font]
Argentina es un país de regim presidencial. Lo president de la republica, qu'es lo cap d'Estat e tanben lo cap de govèrn, es elegit per la populacion per un periòde de 4 ans (amb una possibilitat de reeleccion 1 còp). Lo president actual, Mauricio Macri, foguèt elegido lo 22 d'novembre de 2015.
Lo Poder legislatiu se compausa de doas cambras: lo Senat (Senado Argentino), amb 72 membres elegits per un mandat de sièis ans, e la Cambra dels Deputats (Cámara de Diputados) amb 257 membres, elegits per un mandat de quatre ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Las dimensions d'Argentina son aproximativament 3700 km del nòrd al sud, e 1400 km de l'èst a l'oèst (valors maximalas). De sa superfícia totala (2 766 890 km², cinc còps pus granda que la França metropolitana), 2 736 690 km² (98,9%) son en tèrra fèrma.
Las quatre regions principalas del país son:
- Lo Chaco, region plana subtropicala al nòrd
- Los Pampas, region plana e fertila al centre, la principala region agricòla del país
- Patagònia, rica en petròli, amb païsatges de desèrts
- Los Andes, regions de nautas montanhas a l'oèst. Lo punt mai naut del país es l'Aconcagua, amb 6962 m, dins la Província de Mendoza, a la frontièra amb Chile.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Argentina.
Cultura[modificar | modificar la font]
La cultura argentina a recebut una importanta influéncia d'Euròpa. La literatura del país ten una rica istòria e un dels pus importants escrivans del sègle XX: Jorge Luis Borges.
Lo tango es lo genre musical argentin mai conegut dins lo mond.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- ( lenga pas reconeguda : espanhòu) José Luis Busaniche, Historia argentina, Buenos Aires, Solar,
- ( lenga pas reconeguda : espanhòu) Wright, Ione Suessie, Diccionario histórico argentino, San Pablo, Emecé,
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Govèrn d'Argentina pagina oficiala en castelhan.
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Paginas utilizant d'arguments duplicats dins los apèls de modèl
- 1000 articles fondamentals
- Pagina del modèl Obratge que compòrta una error
- Article utilizant lo modèl Commons
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Portal:Argentina/Articles ligats
- Argentina


c: text/html

text:
Frequéncia
En fisica, la frequéncia qu'ei la mesura d'un fenomèn qui's torna prodúser sus un periòde de temps. La frequéncia f qu'ei definida com l'invèrs deu periòde de temps T per la formula : .
L'unitat de mesura de la frequéncia qu'ei lo hertz (Hz) e l'unitat de mesura deu temps b'ei la segonda.
Las ondas que son un fenomèn fisic d'aquesta mena e que son atau dotadas d'ua frequéncia.
Cada son qu'ostendeish donc ua frequéncia e, en musica, la frequéncia que defineish ua nòta. La nòta de referéncia qu'ei atau lo La de 440 Hz.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
John Adams
John Adams, avocat e professor, foguèt president dels Estats Units d'America entre 1797 e 1801.
- Categoria Commons amb ligam local identic sus Wikidata
- Article utilizant lo modèl Commonscat
- Pagina utilizant Commonscat sens afichatge personalizat
- Ambaissador dels Estats Units
- Vicepresident dels Estats Units d'America
- Paire fondator dels Estats Units d'America
- Candidat a la presidéncia dels Estats Units
- President dels Estats Units d'America
- Naissença en 1735
- Decès en 1826


text:
Per Nicolau Rey-Bèthvéder, delegat FELCO.
Lo dissabte 21 d’octòbre de 2017 de 18h a 19h locala (23h – 00h ora d’Occitània)
Rapòrt morau (Delobel / Baylac)
- Activitats : Refonta de la circulària sus l’ensenhament bilingüe de 2001 èra pas satisfasenta. Caloc negociar dambe lo ministèri e l’ajuda deus occitans estoc apreciabla. Lo resultat finau es ua circulària simplificada mès que torna prénguer la circulària de 2001
- La novèla equipa a l’entorn de Blanquer sembla pas portar un gran interés a las lengas regionalas.
- Estoc evocat longament lo problèma deu non remplaçament deus titularis absents (malaudia, neishença, etc…) dins l’ensenhament bilingua. Es un problèma grèu en Alsàcia, Bretanha, Bascoat, Catalonha Nòrd e Occitània. Pertot las institucions de l’EN son longanhas e los remplaçaments per gents competents dins la lenga se hèn pas.
La via judiciària, explorada en Alsàcia, darà pas gran resultats pr’amor que l’ensenhament bilingüe es pas pro inscrit dins las lei.
- L’an que veng lo collòqui se harà en Alsàcia, normalament lo 20,21, 22 d’octòbre de 2018. Lo tèma serà la formacion deus ensenhaires de las lengas regionalas : Coma aver pro de neo-professors competents en lenga regionala ? Tot lo monde trobèn lo subjècte bon.
Rapòrt financièr (Marc Bron, Savòia)
Dambe lo collòqui de Guaiana, los moviments estón importants, çaquelà lo collòqui en Guaiana estoc equilibrat pèique costèc 84862,59 euros e las dintradas son de 88698 euros (subvencion, participacions, etc.). Bron soslinhèc lo costat excepcionau de l’annada 2017, mès l’escaijuda deu collòqui guaianés ne valèva lo cop.
Idèas retengudas coma possiblas futuras accions :
- 1-Hèr un rescontre/collòqui FLAREP a París a l’Assemblada Nacionala dambe deputats sensibles a las lengas regionalas entà l’adopcion d’ua lei minimala sus l’ensenhament de las LR.
- 2-Los catalans volerén tanben hèr un peticion comuna entau despart de la rectora de Montpelhièr, Armande LE PELLEC MULLER. Los Alsacians serén prèstes a nos ajudar pr’amor qu’obtengón lo son despart en sonque 6 meses.
Novèl burèu dinc a 2020:
- President : Thierry DELOBEL (Euskadi, Ikas Bi),
- vice-pdt : Martina RALU (OCBi) e Alexandre ARNAUD (FELCO)
- Secretari Alà Baylac Ferrer (Catalonha)
- Dinerèr : Marc Bron, (Savòia)
Collòqui FLAREP lo 23,24, 26 d’octòbre de 2017 a la region Guaiana (Caiena), a l’Universitat de Caiena, e a la mairia de Sent Laurenç deu Maròni.
Prumèr quauquas chifras en introduccion
- La Guaiana es 40 lengas parladas (las principalas lengas mairalas : francés 10%, creòle a basa de francés 50%, creòle a basa anglesa (bushinengué) 20%, portugués 10%, Hmong 1%, chinés, lengas amerindianas 5%…)
- La Guaiana es en America deu Sud, pròche de l’equator e frontalèr deu Brasil e deu Surinam damb un territòri gran coma lo Portugau dambe sonque 250 000 abitants (mès segurament 350 000 damb los clandestins !). Lo 35% son estrangèrs.
- La Guaiana es au 98% de seuva amazoniana. Plau cada jorn e la temperatura es entre 25 e 32° tota l’annada.
- Lo 26% de la populacion es au caumatge e lo 44% viven dins la praubetat : La Guaiana es plena de cacharòcas qu’an pas res a enviar a las « favelas » de Rio. Me hascoc vergonha de véser aquò.
- La Guaiana es lo « departament » dambe l’insecuritat mès importanta en França:13 còp mès de panatòris qu’en metropòli. La trafic de dròga (shit, crack, cocaïna) es omnipresent e los degalhs dins la joenessa son massius.
- -Sonque lo 12% deus joens guaianeses an lo bac. Mès deu 50% deus 15 – 23ans son descolarizats. 50% deus ensenhaires metropolitans partissen après 3 ans passats en Guaiana.
Las intervencions au collòqui
D’ua faiçon generau lo collòqui estoc un succès pr’amor de la qualitat deus invitats mès sustot peus debats que portèc la FLAREP. Tot estoc plan organizat.
Vejom tensions importantas d’ua societat encara coloniala :
- Pb deus ensenhaires « metros » e la non presa en compte de la diversitat lingüistica.
- Tension entre comunitats lingüisticas : Lo creòle a basa de francés recula, e los creòles ac viven mau.
- Maugrat l’avançada recenta dins l’ensenhament bilingüe, notadament peus Amerindians (Kali’na, Wayana), lo sens va cap ua francizacion totau. Aprenguen dins la lenga locala entà mílhor desbarassar après entau francés. Ex : Tots los ensenhaments bilingües s’arrèstan en CM2. Lo francés règna tot solet entaus estudis superiors.
- Pb de las lengas de las immigracions (Brasilencs, Srnan-Tongo deus Surinamians, Asiatics…).
De notar las preséncias
- de Gaïd Evenou de la Mission langues de France et Outre-mer deu MC,
- deu rector de Guaiana Alain Ayong Le Kama qu’avoc un discors volontarista sus las LR. Vertat que progrèsses estón hèits sustot en primari en SB.
De notar las intervencions remarcablas
- de Michel Delaunay sus las lengas parladas en Guaiana e sus l’estructuracion d’ua lenga. Discors comparatiu interessant entre lo chinés e lo creòle.
- d’un IPR a las lengas de Guaiana pragmatic e eficaç, Didier Maurel, que permet ua evolucion deus ILM* de cap a PE bilingüe en LR.
- deu jornalista Nicolas Pietrus que comença a difusar en creòle a la TV.
- de la joena e esmaventa regenta amerindiana de Kali’na que comença ua SB Kali’na / Francés.
- Tanben l’experiéncia de la PE M.P. Schön damb escolans immigrats, en hèr vàler lors lengas, qu’estoc interessanta.ILM* : Lo Collòqui expliquèc los ILM (Intervenent en Lenga Mairala) qu’an un ròtle ambigú : Deven passar d’ajuda la francizacion au mantenguiment de la LM. Son de gents natius qu’ajudan lo professor vengut de metropòli.
Suu plan politic :
- Sembla que la venguda de la FLAREP desembocarà sus la creacion d’ua associacion deus professors de LR en Guaiana. Après que i a tensions entre las lengas : Creòles franceses / Creòles angleses (Bushinengués). Los ameridians son miaçats : suicidis massius e manca de l’Estat endeus protegir. Las lengas d’immigracions, que son de còps de LR (cas deu Busihinengués) exaspèran los creolofònes. En resumit, la situacion es explosiva.
- La politica de l’EN entà las LR en Guaiana es encara mercada peus rèstas deu colonialisme. L’ensenhament de la LR a coma objectiu prumèr un mílhor coneishement deu francés estandard, e pas d’anar deu francés estandard a las LR. Un exemple, l’excellent trabalh de l’universitària irlandesa, Bettina Migge, entà bastir un diccionari de totas las LR de Guaiana avança pas pr’amor deu sosteng financièr de l’Estat francés…
- Çò de positiu es que i avoc enfin escambis e debats, de còps durs, en los actors de las diferentas LR. Un jornalista coma Nicolas Pietrus, estrambordat peu collòqui, pausèc questions a Blanquer sus las LR, pèique Macron èra en Guaiana en medish que nosauts, sus la TV Guaiana 1.Entà anar mès luenh : http://www.culturecommunication.gouv.fr/Thematiques/Langue-francaise-et-langues-de-France/Observation-des-pratiques-linguistiques/Langues-et-cite/Langues-et-cite-n-28-les-langues-de-Guyane


text:
Comte de Lautréamont
[1]Isidòr Lucian deu Casse (Isidore Lucien Ducasse per l'estat civil francés , nascut a Montevideo, Uruguai lo 4 d'abril de 1846, defuntat a París lo 24 de novembre de 1870), autobatejat Comte de Lautréamont per causida pròpia, es un escrivan occitan (lo son pair, a Tarba e vadè) de lenga francesa, autor d'una òbra flamejaira, inclassificabla e irrecuperabla (subretot per tota mena d'entitat o institucion oficialas que siá...), titolada Les Chants de Maldoror.
Aquesta òbra (publicada per primièra vegada a Brussèlas, Belgica en 1868), de VI Cants (de pròsa) es lèumens considerada coma precursora del surrealisme mas subretot simbolica e exemple sendent de la libertat de crear per tot artista, fòra dògmas e fòra capèlas, e d'afortir la preminéncia de l' albir de cada èsser uman a causir la siá destinada, la siá astrada e lo siu destin, fàcias a las fòrças senhorejairas a l'epòca siá dins la societat del bon goût (... " français "...) o la retenue.
Alandèt, en çò far, las pòrtas de la creacion poetica desliurada, amb lo siu Trobar miraudiós.
Somari
- 1 l'Òme
- 2 La Vida
- 3 L' Òbra
- 4 Citacions
- 5 Bibliografia generala
- 6 Vejatz tanben
- 7 Ligams extèrnes
- 8 Ligams videografics
- 9 Nòtas e referéncias
l'Òme[modificar | modificar la font]
La Vida[modificar | modificar la font]
L' Òbra[modificar | modificar la font]
Lo Cap d'òbra[modificar | modificar la font]
Les Chants de Maldoror[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
- Cada còp que me legiguèri Shakespeare, me ne semblèt qu'esbocinavi la cervèla d'un jaguar. [2]
- Tota l'aiga de la mar ne sufiriá pas per lavar una flapa de sang intellectuala. [3]
- Me ne coneissi ges obstacle que se passe las fòrças de l'esperit uman, franc vertat. [4]
- Lo roman es un genre fals per çò que descriu las passions per elas meteissas:la conclusion morala es absenta.Descriure las passions es pas res: ne sufís d'èsser un pauc chacal, un pauc voltor, un pauc pantèra. [5]
- Aritmetica!Algèbra!Geometria!trinitat grandiòsa!triangle lumenós!Lo que vos coneguèt pas es un èsser dessenat. [6]
- ... Ieu te saludi Pèugue vièlh! [7]
Bibliografia generala[modificar | modificar la font]
Bibliografia de l'òbra[modificar | modificar la font]
edicions originalas[modificar | modificar la font]
Los Cants de Maldoror[modificar | modificar la font]
-
- Comte de Lautréamont... Les Chants de Maldoror cò en Lacroix, Verboeckhoven et Cie Brussèlas 1868
Poesias[modificar | modificar la font]
-
- Comte de Lautréamont... Poesies I & Poesies II brocaduras estampadas per en Balitout, Questroy et Cie París 1870
Òbras completas[modificar | modificar la font]
-
- Comte de Lautréamont: Oeuvres complètes... editadas per Jean-Luc Steinmetz Bibliothèque de la Pléiade Gallimard París 2009
Bibliografia a l'entorn de l'òbra[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 46 documents subre lo Comte de Lautréamont en picar coma clau Comte de Lautreamont
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Modèl Vida, made in Occitalonha...
- ↑ Poesias II
- ↑ Poesias I
- ↑ Poesias II
- ↑ Poesias...
- ↑ Los Cants de Maldoror...
- ↑ ... Cant I § 9 p 54 de l'edicion de 1963, amb opinions e avejaires d'en Poulet Malassis e'n Valéry Larbaud.Tèxt establit per en Maurice Saillet, colleccion Le Livre de poche Librairie Générale Française
- ↑ ... Cant VI § 1 p 319 op cit
- ↑ ... idem p 322
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Poèta simbolista
- Nom de pluma
- Escrivan francés del sègle XIX
- Poèta francés del sègle XIX
- Escrivan occitan
- Occitan d'Argentina e d'Uruguai
- Naissença en 1846
- Naissença a Montevideo
- Decès en 1870
- Decès a París


text:
Cudòs
Cudòs (oficialament en francés Cudos) es una comuna occitana de Vasadés, en Gasconha, administrada pr'eu departament de Gironda de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Cuzos (par. de ~), en 1274, Cuscis (sancti Johannis de ~), en latin, en 1274, Cuts (in locis... ~), en 1289, Cadossio (capellanus de ~), en 1369-1370, Cusos, en 1423 [1]. Cudòs pòt venir d'un nom gallés d'òme Cudus, dab lo sufixe -ossum, segon Rohlfs, citat per Dauzat [2]. Mès Cudus (finala latinizada) es atestat ? I a un dobte, mès Xavier Delamarre sembla acceptar Cudos, shens lo precedir d'un asterisque [3]. Foneticament, aqueth nom gallés, assortit deu sufixe aquitanic -otze (-ossum per Rohlfs), explica plan l'evolucion e l'atestacion Cuzos (-d- evoluciona en -ð-). La prononciacion es [ky'ðɔs] [4]. La varietat de las atestacions interròga pr'aquò. Com sovent en Gasconha occidentala, [-ð-] pòt passar a [-z-], pui tornar a [-ð-] (d intervocalic).
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de Vasats; es adara deu canton de Le Sud-Gironde (en francés), donc deu Sud Gironda.
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 131
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 233
- ↑ Xavier Delamarre, Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne, ed. Errance, 2012, p. 295
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 131


text:
Carrelatge de las parets de la cosina !
Re-adissiatz brave monde ! Segond còp que preni lo clavièr per contar aquí que si, si, malgrat las aparéncias, trabalhi tanben ! 🙂
Acabèri lo carrelatge de las parets de la cosina que l’òme comencèt, per qu’el posquèsse anar començar las parets de la cambra (reperatge, bastison, seguida del bastison, lintèl…) M’agradèt plan coma job !
E vaquí la resulta, un còp tot acabat e sec ! 🙂
Una polida cosina operacionala. E sabètz qué ? E ben, dempuèi, me meti a cosinar !


text:
Trévilly
Trévilly es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yonne e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sus Un finage de 686 ectaras consagrat a la ramaderia charolais, sièis a 13 km al nòrd-se de Avallon, lo vilatge de Trévilly a situat sus una leugièra éminence de la plana liasique al pè d'un tertre pro anautit #que coronan los calcaires a Ostrea Cymbium.
Se lo un dels pòbles melhor bastits de la vallée del Seren - ponch géodésique a 205 mètres - #que domina de la nautor de la siá butte a 274,9 mètres.
Sur un finage de 686 hectares voué à l'élevage charolais, sis à 13 km au nord-est d'Avallon, le village de Trévilly est situé sur une légère éminence de la plaine liasique au pied d'un tertre assez élevé que couronnent les calcaires à Ostrea Cymbium.
Il est l'un des villages les mieux bâtis de la vallée du Serein - point géodésique à 205 mètres - qu'il domine du haut de sa butte à 274,9 mètres.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La raïtz étymologique de Trévilly ven siá d'un nom d'òme gallo-romain Talucius o Trebellius aumentat del suffixe "acum" #que significa "domeni de" (teoria Dauzat), siá de "talu", raïtz gauloise probablament coma en lo francés talus jos una forma diminutive amb una r pas étymologique (teoria Taverdet).
Talucium Es un tèrme bas-latin a l'origina de nombroses luòcs bastits al pè d'un tuc ont se tròba de còps las traces d'un oppidum, fortificació gauloise.
Se tròba lo nom de Trevilliacum al Sègle XIII.
La tradicion vòl que lo luòc-ditz la Boucherasse siá la villa gallo-romaine Brocarica, del pagus Avalensis près de Montréal, ont St Colomban de Luxeuil refusa de bénir los mainats adultérins de Thierry II, rei de Austrasie e de Neustrie de l'an 595 a l'an 613, #que lududes presentava la reina Brunehilde.
Lo vilatge constituissiá la parròquia de Sant-Symphorien, archiprêtré de Avallon en dependent del archidiaconé de Autun, ligat a la metròpoli de la Primièra Lionesa.
Simon, chevalier, èra senhor de Trévilly en 1110 ; lo sieu successor #èsser en 1164 Gibaut, chevalier bienfaiteur del chapître Sant-Ostal de Montréal fondat per Anséric II en 1068.
En 1501, aquela tèrra aperteniá a Claude de Ragny, chambellan del rei Louis XII.
Los abitants de Trévilly #èsser affranchis en 1646.
Divèrses caserius de Trévilly an desaparegut, destruits per las guèrras, estrossejats per la peste o tot simplament abandonats : Varenne, Chaumot, La Carrièra, Lo Molin.
La racine étymologique de Trévilly vient soit d'un nom d'homme gallo-romain Talucius ou Trebellius augmenté du suffixe "acum" qui signifie "domaine de" (théorie Dauzat), soit de "talu", racine gauloise probablement comme dans le français talus sous une forme diminutive avec un r non étymologique (théorie Taverdet).
Talucium est un terme bas-latin à l'origine de nombreux lieux bâtis au pied d'une colline où l'on retrouve parfois les traces d'un oppidum, fortification gauloise.
On trouve le nom de Trevilliacum au Sègle XIII.
La tradition veut que le lieu-dit la Boucherasse soit la villa gallo-romaine Brocarica, du pagus Avalensis près de Montréal, où St Colomban de Luxeuil refusa de bénir les enfants adultérins de Thierry II, roi d'Austrasie et de Neustrie de l'an 595 à l'an 613, que lui présentait la reine Brunehilde.
Le village constituait la paroisse de Saint-Symphorien, archiprêtré d'Avallon dépendant de l'archidiaconé d'Autun, rattaché à la métropole de la Première Lyonnaise.
Simon, chevalier, était seigneur de Trévilly en 1110 ; son successeur fut en 1164 Gibaut, chevalier bienfaiteur du chapître Sainte-Marie de Montréal fondé par Anséric II en 1068.
En 1501, cette terre appartenait à Claude de Ragny, chambellan du roi Louis XII.
Les habitants de Trévilly furent affranchis en 1646.
Plusieurs hameaux de Trévilly ont disparu, détruits par les guerres, ravagés par la peste ou tout simplement abandonnés : Varenne, Chaumot, La Rue, Le Moulin.


text:
-302
Aquesta pagina concernís l'an -302 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Reconstitucion d'una Liga pan-ellenica per lo rèi macedonian Demetrius Poliorcetes. Gràcias a son prestigi, Esparta poguèt refusar de'n faire partida e gardèt son independéncia. Pasmens, en causa de son afebliment demografic, representava pas una menaça per la primautat macedoniana.
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Insureccion de la pleba de la ciutat-estat etrusca d'Arezzo. Menaçada, l'aristocracia de la vila demandèt l'ajuda militara de Roma per restablir son poder. Aquò foguèt acceptat e lei Romans mandèron una armada dins la region. Aquela intervencion marquèt lo començament de la conquista progressiva dei vilas etruscas.
Pasmens, la preséncia romana au sen dau territòri etrusc foguèt pas acceptada per d'autrei ciutats e d'escaramochas opausèron dins lei regions de grops de soudats romans e etruscs. Aquò marquèt lo començament d'un periòde novèu de tensions en Itàlia Centrala qu'entraïnèt la Tresena Guèrra Samnita en 298 av. JC. Lei Marses ralièron lo camp deis enemics de Roma e una coalicion gropant totei lei pòbles vesins dei Romans acomencèt de se formar (→ 301 av. JC).


text:
1446
Aquesta pagina concernís l'an 1446 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida deis operacions còntra leis Otomans en parallèl dei combats menats per leis Ongrés. Pasmens, aquela annada, de fòrças turcas importantas se dirigiguèron còntra lei Bizantins e lo Despotat de Morèa foguèt atacat e pilhat. D'autra pàrt, après la signatura d'una trèva entre lei Turcs e la Republica de Venècia, lei Bizantins deguèron abandonar Tessàlia qu'èra estada parcialament ocupada per sei fòrças en 1444-1445.


text:
Saint-Martin-le-Vinoux
Nom desconegut en arpitan (Saint-Martin-le-Vinoux en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Viscut dempuèi lo mejan age Un document testifica en 1044 de l'existéncia de Sant Martin lo Vinoux lo nom vinoux es caractéristique d'un terren ric en vignobles[1].
Habité dès le moyen age Un document atteste en 1044 de l'existence de Saint Martin le Vinoux le nom vinoux est caractéristique d'un terrain riche en vignobles[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Istòria de las municipalitats del Isère 1988 Reboul impremta E S B N 2-7171-0945.X
- ↑ Histoire des communes de l'Isère 1988 Reboul imprimerie I S B N 2-7171-0945.X


text:
Ustaritz
Ustaritz[1] (Uztaritze en basco e Ustaritz en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Labord, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region Nòva Aquitània. Qu'estó la capitau labordina tre 1177 dinc a 1789 (Revolucion Francesa).
Las comunas tòcatocantas que son Vièlafranca au nòrd, Arcangós e Sent Pèr de Nivela a l'oèst, Zuraide e Espeleta au sud e Larresoro e Jatsu a l'èst.
Que s'esten suber las duas arribas de la Niva.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
-
-
-
Ostau Filiperenea (1760).
-
-
Castèth Haltya (sègle XIX).
-
Castèth Lota (sègle XIX).
-
Glèisa de Sant Vincenç (sègle XIX).
-
Plana milhicòla.
-
-
-
Castèth de la Mòta, comuna actuau e residéncia anciana deus vescomtes de Labord e deus ducs d'Aquitània.
-
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes=[modificar | modificar la font]
- (fr) Sit oficiau
- (fr) Ofici de Torisme
- (es) Ustàrits dens Bernardo Estornés Lasa - Enciclopèdia Auñamendi (Euskomedia Fundazioa)
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ "Ustaridz" 1194
- Paginas utilizant d'arguments duplicats dins los apèls de modèl
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Bon article dins una autra lenga
- Portal:País Basc/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Comuna deus Pirenèus Atlantics
- Pirenèus
- Comuna de Labord
- Categoria Commons amb ligam local identic sus Wikidata
- Article utilizant lo modèl Commonscat
- Pagina utilizant Commonscat sens afichatge personalizat


text:
Landean
Landean en breton ( Landéan en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat al nòrd de Fougères : lo centre-bourg se situa a aperaquí 7 quilomètres del centratz-vila de Fougères.
Lo bourg a situat en limit de la bòsc de Fougères #qu'ocupa la part sud del territòri communal.
La rota départementale n 177, #que connècta Fougères a Sant-Hilaire-de detlo-Harcouët, travèrsa la municipalitat en un sentit nòrd-sud e talha lo bourg en dos. Ne fau un omenatge al sojorn de Victor Hugo en la municipalitat, a #èsser cristianada del nom de l'escrivan.
La commune est située au nord de Felger : le centre-bourg se situe à environ 7 kilomètres du centre-ville de Fougères.
Le bourg est situé en limite de la Felger qui occupe la partie sud du territoire communal.
La route départementale n 177, qui relie Fougères à Saint-Hilaire-du-Harcouët, traverse la commune dans un sens nord-sud et coupe le bourg en deux. En hommage au séjour de Victor Hugo dans la commune, elle a été baptisée du nom de l'écrivain.


text:
Sofòcles
Sofòcles (en grèc: Eoφokλῆς (Sophoklễs)), nascut a Colonos (actual quartièr popular d'Atenas) en 496 o 495 ab. C. e mòrt en 406 o 405 ab. C. es un dels tres grands tragedians grècs que lor òbra es en partida coneguda, amb Esquil (526-456) e Euripides (480-406). Es subretot l'autor de cent vint-e-doas pèças (que una centena de tragedias), mas se ne coneis pas que sèt uèi. Citat coma paradigma de la tragedia par Aristòtel, subretot per l'usatge que fa del còr[1] e per sa pèça Edip rei[2], ganhèt tanben lo pus grand nombre de victòrias al concors tragic de las grandas Dionisias (dètz e uèit), e jamai foguèt darrièr.
Son teatre rompèt amb la trilogia « ligada » e aprigondiguèt los aspèctes psicologics dels personatges. Sas pèças metent en scèna d'eròis, sovent solitaris o fòragetats (Aias, Antigòna, Edip, Electra), e confrontats a de problèmas morals que venon de la situacion tragica. Comparat amb Esquil, Sofòcles met pas o pauc en scèna los dieus, qu'intervenon solament amb los oracles que lor caractèr escur engana sovent los òmes, sul mòde de l'ironia tragica.
Somari
- 1 Elements biografics
- 2 Òbras
- 3 Lo teatre de Sofòcles
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Elements biografics[modificar | modificar la font]
Los detalhs de la vida de Sofòcles son coneguts, pasmens fòrça mal, mercé a una compilacion anonima[3][4], la Soda (Eoῦδa)[5] e a d'autres coma Plutarc o Atenèa[6]. Foguèt lo filh de Sofilòs e nasquèt en 496 (segon la cronica de Paros[7]) o en 495 (segon son biograf anonim[8]), a Colonos, vilatge près d'Atenas, ont situèt sa darrièra pèça Edipe a Colonos. Seguèt una fòrt bona educacion, subretot en musica, avent per mèstre lo celèbre Lampros, e en gimnastica: a setze ans, foguèt el que conduguèt lo còr del trionf de Salamina[9][10]. Contemporanèu de Pericles, Sofòcles coneguèt l'apogèu atenenc, e participèt a la vida politica: foguèt designat entre los elenotames (tresorièrs de la Liga de Delos) en 443 442, e entre los estrategias dos còps[11]. A uechanta tres ans, foguèt tanben un dels dètz conselhièrs designats aprèp lo desastre de Sicília.
La carrièra de tragedian de Sofòcles comencèt en 468. Aquela annada, la trilogia, e en particular son Triptolèm, es coronada del primièr prèmi, davant Esquil. Sofòcles foguèt lo rival d'aquel pendent dotze ans, abans qu'Euripides lo concurrencièsse a son torn a partir de 455.
Sofòcles moriguèt en 406 o 405. Foguèt lo paire de Iofon, filh de l'atenenca Nicostrata, e d'Ariston, filh de la sicioniana Toris[12]. E tanben Leostenès, Stefanos e Menecleidès[13]. Ariston es lo paire de Sofòcles lo Jove, tanben dramaturg
Òbras[modificar | modificar la font]
Sofòcles es l'autor de cent vint-e-tres tragedias[14][15], e mai de dramas satirics[16]. Fòrça son perdudas: demòran cent catòrze títols[17] e solament sèt pèças, amb los fragments importants del drama satiric Los Limièrs, trobats en 1912[18]. Sofòcles ganhèt en 468 sa primièra victòria, per la trilogia que Triptolèm, vencent Esquil. Ganhèt en tot dètz e uèit victòrias a las grandas Dionisias[19] e sièis autras a las Leneanas, per un total de vint-e-quatre victòrias, jamai egalat dins la Grècia classica[20]. Ganhèt la darrièra en 409, a uechanta sèt ans, per Filoctetes[21].
En mai de sas pèças, Sofòcles es l'autor d'òbras divèrsas, coma una òda a Erodòt[22] o, segon Plutarc, un tractat Sul còr (Πepὶ xopoῦ), ont expliquèt son pròpri estil e son evolucion[23]. On lui attribue aussi un Πaιάv (pean) [24] per Asclepiòs, que Sofòcles participèt a n'introduire lo culte.[25]
Aias[modificar | modificar la font]
Ben lèu representada vèrs 445, çò que ne fariá la pus anciana de las pèças conservadas de Sofòcles[26], Aias (Aἴaς) conta l'episòdi de la foliá d'Aias: lo guerrièr massacrèt lo bestial de l'armada en cresent d'assassinar los caps Atrides. Davant lo còr dels marins de Salamina, Aias revengut, desesperat, refusa d'èsser consolat per sa companha Tecmessa, exòrta son filh Eurisaces a l'onor e anóncia que se va purificar, se suicidant sus la scèna meteissa, solament amagat per un bartàs. Los pròches constatant sa mòrt se ploran, e Agamemnon accèpta aprèp las suplicacions de Teucros la sepultura d'Aias.
Antigòna[modificar | modificar la font]
Antigòna (ἈvtιYόvn, Antigónê) es datada amb precision de 442[27]. Per aver enterrat son fraire rebèl Polinices, tuat dins sa luta amb son fraire Eteocles, Antigòna qu'enfrangís la lei de Creon deu èsser punida de mòrt. Lo tiran refusa de cambiar sa decision malgrat los plors del còr dels aujòls de Tebas e las suplicacions de son pròpri filh Emon, promés d'Antigòna. Son los presagis de Tiresias que lo fan cambiar d'avís, mai èra tròp tard: Antigòna e Emon se tuèron l'un l'autre, e la femna del prince, Euridice, se suicidèt tanben.
Las Traquínias[modificar | modificar la font]
De datacion imprecisa mas considerada coma una de las pus ancianas tragedias de Sofòcles, Las Traquínias (Tpaxίvιaι, Trakhíniai) an per subjècte la mòrt d'Eracles. A Traquis, sa femna Deianèira (Anϊάveιpa), prevenguda per son filh Illos (Ὕλλoς) del retorn d'Eracles, mas inquieta de veire aquel davançat per la jove Iòla (Ἰόλn) que desira, aquela fa enviar per Illos una tunica banhada dins lo sang del centaure Nessos (Nέσσoς). Pensant atal de garantir l'afeccion d'Eracles, de fach lo tua. Quand apren l'eveniment, se suicida mentre que son espós arriba a Traquis e, ausent de la boca d'Illos la novèla d'aquela mòrt, aquel darrièr compren que morís per l'engana d'un mòrt, Nessos, coma o aviá predich un oracle.
Edip rei[modificar | modificar la font]
Modèl, cap d'òbra de l'ironia tragica, Edip rei (Oἰδίπouς tύpavvoς, Oidípous Týrannos) seriá anterior a 425, objècte d'una brèva citacion dins Los Acarnians (Ἀxapveῖς) d'Aristofanes, e posterior a l'epidemia atenenca de pèsta de 430-429, la pèça ne remembrarà lo sovenir[28]. A Tebas ravajada per la pèsta, Edip alara rei cèrca de conéisser l'identitat del murtrièr de Laïos (Aάϊoς), a causa de la malediccion. Lo devinaire Tiresias (Teιpeσίaς), sollicitat, apren la terribla vertat a Edip: serà murtrièr de son paire e espós de sa maire Iocasta (Ἰokάσtn), mas aquel i vei una injúria inspirada per Creon (Kpέwv) . Mas los revelaments successius venon alara refortir la revelacion, e Edip deu admetre qu'en temptant de desjogar l'oracle, en fach lo compliguèt. La pèça s'acaba amb lo suicidi de Iocasta e l'aparicion d'Edip mutilat aprèp que se crebèt los uèlhs, lo visatge ensagnosit, reclamant l'exili.
Electra[modificar | modificar la font]
La question de l'anterioritat entre l’Electra de Sofòcles (Ἠλέktpa, Êléktra) e la d'Euripides demòra dubèrta[29][30]. Sul tèma de Los Coefores (Xonφόpeς) d'Esquil (e conservant lo còr de las femnas joves), Sofòcles descriu lo retorn a Micenas d'Orestes (Ὀpέσtnς), venjador de son paire Agamemnon (ἈYauέuvwv). Torna veire sa sòrre Electra, que son totjorn mai desesperava son retour e projectava se venjar d'esperela. La scèna de reconeissença interven dins lo darrièr episòdi e lo murtre de Clitemnestra (Kλutaιuvήσtpa), e aquel d'Egistos (AἴYισθoς), son complits dins l'exodos (darrièra partida de la pèça).
Filoctetes[modificar | modificar la font]
Precisament datada de 409, los Filoctetes (Φιλoktήtnς, Philoktḗtēs) ganhèt aquel an lo primièr prèmi[31]. Mandat per Ulisses per tornar menar a Tròia Filoctetes, ferit e abandonat alara per el e los Atridas sus una illa desèrta, amb son arc, lo jove Neoptolemos (Neoπtόλeuoς), filh d'Aquiles, es confrontat a una causida morala delicada. Sa mission es indispensabla segon l'oracle, mas lo jovent pòt pas se resòlvre a traïr l'infortunat. Neoptolemos rend l'arc aprèp l'aver raubat, e tempta d'utilizar la persuasion onèsta; mas Filoctetes testut refusa de seguir e de perdonar als Atridas, pasmens que li foguèt assegurat que seriá curat a Tròia. Es l'aparicion d'Eracles que salva la situacion e fa cambiar d'avís Filoctetes.
Edip a Colonos[modificar | modificar la font]
Pèça jogada a títol postum en 401 dirigida pel seu pichon filh, Sofòcles le Jove, e primièr prèmi aquel an[32], Edip a Colonos (Oἰδίπouς ἐπὶ Koλwvῷ Oidípous epì Kolônỗi) descriu l'arribada del faidit, cec e maudit, a Colonos, prèp d'Atenas. Foragetat, podent comptar solament sus sas filhas Antigona e Ismèna, (ἈvtιYόvn e Ἰσuήvn) s'esfòrça de se disculpar dels crimes qu'es acusat. Edip deu tanben defendre sa libertat fàcia a sos filhs: Creon (Kpέwv), mandat per Eteocles (Eteokλής), ven per lo prendre el e las filhas, mas l'ajuda preciosa de Tesèu (Θnσeύς), rei d'Atenas, los salva. Puèi es Polinices (Πoλuveίknς) que ven demandar son sosten per la guèrra dels sèt que se prepara. Fòragetant sos filhs, Edip se prepara a morir: acompanhat de Tesèu, desapareis en un luòc secret en prometent sa proteccion a Atenas. A l'apèl dels dieus, lo maudit es elevat al reng dels eròis.
Los Limièrs[modificar | modificar la font]
De fragments de Los Limièrs (Ἰxveutaί, Ikhneutaí) foguèron descobèrts en Egipte en 1912[33]. Representan una mitat. Los critèris estilistics e metrics fan que Los Limièrs datan probablament d'abans 440[34].
Los fragments permeton de ne reconstituir lo resumit. Lo subjècte es lo meteis qu'aquel de l’Imnes omerics a Ermes, es a dire la raubariá dels tropèls d'Apollon per Ermès novèl nascut. La pèça comença pel planh d'Apollon, que lo còr del satires prepausa d'ajudar contra la promessa d'èsser liberats de l'esclavatge. Las pesadas los conduson a la balma de la ninfa Cillèna (Kuλλήvn), que velha sus l'enfant. La fin del drama deuriá presentar la reconciliacion entre Apollon e Ermés mercé a la lira d'aquel[35].
Pèças perdudas[modificar | modificar la font]
Sus las cent vint-e-tres pèças escritas per Sofòcles se coneis cent catòrze títols[36].
Lo teatre de Sofòcles[modificar | modificar la font]
Aspèctes formals[modificar | modificar la font]
L'innovacion mai remarcabla de Sofòcles, se se compara son òbra a la Esquil, es l'abandon de la tragedia « ligada », perque amb çò que sabèm compausèt pas una[38]. Aquel cambiament accentua los enjòcs individuals, l'analisi psicologica[39], a l'escala d'una pèça, al delà de las decisions divinas e las malediccions pertocant los òmes sus plusors generacions.
A aquela evolucion correspond tanben amb la creacion d'un tresen actor (tritagonista), atribuida a Sofòcles per Aristòtel (coma tanben l'utilizacion del decòr) : « Amb Sofòcles, aguèt tres actors e de decòrs pintats sus la scèna[40] ». Aquela innovacion, que permet d'enriquir las interaccions e oposicions entre los personatges[41], e a tanben per consequéncia de reduire significativament la part del còr dins lo debanar de la tragedia. L'exemple del títol de la pèça sul retorn d'Orestes es parlant: alara qu'Esquil met en abans lo còr (Los Coefòres), la sòrre d'Orestes passa al primièr plan per Sofòcles: la tragedia pren lo nom de l'eroïna, Electra, e los eròis coma ela donan lor nom a totas las pèças conservadas de Sofòcles, levat una (Las Traquínias).
La tension morala[modificar | modificar la font]
Levat las doas pèças de Sofòcles consacradas a Edip (ont l'obstinacion del eròis a pas de justificacion morala, e concernís pas una oposicion de valors[42]), lo primièr punt comun entre las pèças conservadas es la plaça centrala ocupada pels enjòcs morals jos forma de causida[43]. Antigòna es l'exemple pus frapant, per l'oposicion entre plusors « cobles de devèrs » que recensèt Jacqueline de Romilly[44]: familha e Estat, umanitat e autoritat, religion e respècte de las leis. Coma o remarca Jean-Pierre Vernant, lo conflicte se resumís pas a aquel de la lei dels òmes e de la lei divina, « opausa pas la pura religion [...] a l'irreligion complèta, mas dos tipes diferents de religiositat: d'una banda, una religion familiala, purament privada, [...] de l'autra, una religion publica ont los dieus tutelars de la ciutat tendon finalament a se confondre amb las valors suprèmas de l'Estat[45] ». Lo tòrt d'Antigòna es de privilegiar una religiositat a respècte de l'autra, la « Dice (Aίkn) dels mòrts » a la « dice celèsta »[46].
L'autre grand exemple es Electra: lo murtre de Clitemnestra e d'Egistos interven a la darrièra fin de la tragedia, que desvolopa subretot la psicologia de l'eroïna, e lo tèma de la venjança del paire a travèrs lo murtre de la maire[47].
Las oposicions del meteis òrdre travèrsan las tres autras pèças consideradas. Dins Aias, pel contrast entre l'eròi inflexible dins sa concepcion de l'onor e los plors fidèls de Tecmessa, puèi per l'enjòc de la reabilitacion de l'eròi per Agamemnon, fin finala per l'oposicion entre la moderacion d'Ulisses e l'orguèlh d'Aias; dins Las Traquínias, pel contrast entre Eracles e sa femna, Deianèira de caractèr somés, e mai entre Aias e Tecmessa[48]. Fin finala, lo Filoctetes es tot entièr consacrat al dilemna de Neoptolemos, del qual Ulisses reclama al nom de l'interès dels Grècs lo vòl de l'arc de Filoctetes, ferit e aflaquit. L'eròi se refusa a la fin a tota compromission : « L'onestetat aquí val fòrça melhor que l'agilitat[49]. »
Lo ròtle dels dieus[modificar | modificar la font]
Alara que pesan de tot lor pes sul teatre d'Esquil, los dieus an un ròtle fòrça diferent per Sofòcles. Son mai alunhats dels eveniments : « lo clima de sas pèças banha pas mai dins lo ritualisme religiós de las originas del teatre[50]. » Levat Atena al començament d’Aias, los dieus apareisson pas dins las pèças conservadas. Mas aquela distància a per consequéncia de soslinhar lo contrast entre lo monde dels òmes, qu'evoluan sus la scèna, e lo dels dieus, coma o soslinha lo còr d’Antigòna[51] o aquel d’Edip rei[52][53]. Al contrari, Sofòcles qualifica l'òme d'« efemèr[54] » e soslinha son sòrt derisòri davant lo temps que passa[55] : coma o cantan los marins del còr d’Aias, « I a pas res qu'esface lo temps tot poderós[56]. »
E la distància atal establida empacha pas l'intervencion divina. Solament aquela interven per d'oracles e lo teatre de Sofòcles pòrta pas mai sus la « justícia divina » coma per Esquil, mas sul sens d'aqueles oracles, que son lo sol indici que los òmes dispausan de la decision divina[57]. Al començament de las Traquínias, Deianaire anóncia l'oracle que concernís Eracles: « Se trobarà aquí lo tèrme de sa vida, ont trionfarà e dempuei alara par jamai passarà dins lo calme lo rèsta de sos jorns[58] »; dins Aias, lo presagi de Calchas es raportat pel messatgièr, la colèra d'Atena deu perseguir l'eròi qu'« un sol jorn »: « subreviu pasmens a aquel jorn, benlèu lo salvarem, amb l'ajuda de qualque dieu[59] ». Segon los mots d'Eracles, Filoctetes pòt èsser garit a Tròia solament: mas va i arribar[60]? Coma se pòt veire, los oracles son sovent imprecís, escurs, « daissan doncas plaça a l'esperança e a l'error[61]. » A vegadas, es la comparason entre mai d'un oracles que dona la solucion, coma o constata Eracles al moment de morir: coma se foguèt profetizat a son paire, morís pel fach d'un mòrt, Nessos, que lo baume mortal foguèt aplicat per Deianaire sus sa tunica[62]. Per aquela plaça daissada a l'error arriban la suspresa e la peripecia, mas subretot l'espectacle del destin de l'òme se jogant: « tota la dramaturgia de Sofòcles repausa sus l'idèa que l'òme es lo joguet de çò que se poiriá nomenar l'ironia del sòrt[63] », una « ironia tragica, que son sens s'inscriu en clar jos los uèlhs dels espectators, alara que los personatges ne distinguisson pas totjorn lo sens[64] », e pròpri a Sofòcles. Aquela ironia que fa de Deianaire l'instrument de la mòrt d'Eracles, que fa intervenir la mòrt aprèp los cants d'esper e de jòia del còr dins Las Traquínias [65], dins Aias[66], dins Antigòna[67]. Per Esquil[68] o Euripides[69], l'ironia tragica pòt far d'un personatge lo candid d'un autre, mas per Sofòcles los òmes s'enganan pas entre eles, levat escassas excepcions.
Aquela distància e aquela ironia tragica tròban lor illustracion mai abotida dins Edip rei, « cèrca tragica » d'Edip qu'apren çò qu'es, es a dire murtrièr de son paire e espós de sa maire, e que, avent tot fach per fugir l'oracle prononciat contra el, lo realizèt dins l'ignorància complèta de la portada de sos actes. La portada religiosa d'aquela perfeccion de l'ironia, particularament dins Edip rei, deu pasmens pas èsser considerada coma lo fach de dieus crusèls o indiferents (Edip ven lo protegit dels dieus dins Edip a Colonos[70]). Pel piós Sofòcles, « los òmes an pas de comprendre, mas d'adorar[71]. » Creon, Edip o Iocasta pagan lor manca de respècte dels devinaires e dels oracles, la tragedia es lo fach de l'error dels òmes.
L'eròi sofoclesan[modificar | modificar la font]
Alara, se pòt rapelar que l'òme es al centre del teatre de Sofòcles, coma o atèstan las evolucions formalas. L'eròi dona generalament son nom a la pèça e se tròba en oposicion a d'autres personatges: es aquò meteis que definís son estatut d'eròi, son « isolament progressiu de tota ajuda e de tot sosten umans[72]. » Antigòna envita en primièr sa sorre a una accion conjunta, mas lo refús d'Ismena l'enfèrra dins lo reget de tota assisténcia, atal quand s'agís per Ismena de se jónher a aquela davant la colèra de Creon: « as pas volgut, tu, me seguir, e ai pas, ieu, associat tu a mon acte[73] ». Antigòna es doncas alara sola, « sens amics, sens espós[74] ». Lo còr constatant son acte la crei fòla[75], d'una foliá comparabla a aquela d'Aias al començament de sa tragedia: malgrat lo còr del marins, malgrat Tecmessos e son filh, refusa tot consolament, « fa paréisser dins son còr la solitud[76] », e la pèça s'articula a l'entorn de la scèna ela meteissa solitària de son monològ e de son suicidi. Los adieus d'Aias son efectuats sens pas degun per los entendre, e se donan a pas cap d'òme mas al Solelh, a Salamina, a Atenas, al païsatge troian[77].
Aqueles elements existisson dins Electra: fòragetada per sa familha e per lo còr, sa solitud culmina quand crei Orestes mòrt e que, coma dins Antigòna, sa sòrre Crisotemis li refusa son ajuda. Alara Electra pren sa decision : « E ben ! soi ieu que, de ma man e tota sola, acabarai l'entrepresa[78]. » Coma o nòta Jacqueline de Romilly, es doncas de la solitud que nais l'estatut eroïc[79]. Filoctetes fin finala es sol, abandonat, e a pas mai que son arc que Neoptolemos ven lo ne privar.
Es encara un còp dins Edip que Sofòcles tròba la melhora aplicacion d'aquelas causidas. Dins Edip a Colonos, l'eròi es un vagabond cec, fòragetat per sos filhs e fugit dels òmes. Una solitud de fach (agravada pendent de la pèça per Creon, que priva Edip de sas filhas), ont s'apond una solitud morala, Edip afirmant atal mai d'un còp d'aver subit fòrça mai que comés sos actes[80]. Sofòcles càmbia pas fondamentalament aquela solitud: Edip morís sol e sens testimònis, demòra en marge[81]. Mas aquela solitud ven un signe de superioritat, de privilègi divin[82]. « Es coma los eròis de las autres tragedias, un èsser a despart. Mas es un pauc mai que los autres: es a despart dels òmes[83]. »
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aristòtel, Poetica (XVIII), 1456a 26
- ↑ Tragedia pus sovent citada dins la Poetica
- ↑ la Soda, una enciclopedia grèga de la fin del sègle IX
- ↑ La Soda (Eoῦδa) Bίoς Eoφokλέouς, ed. Westermann in Vitarum Scriptores Graeci Minores, Brunswick, 1845, pp. 126-132 legir en linha. Aquel obratge se referís a d'escrits perduts de Doris de Samos, Ister, Aristoxèna, Neanta, Satiros e mai.
- ↑ « Eoφokλῆς », Adler sigma,815 legir en linha
- ↑ Smith lire en ligne
- ↑ Cronica de Paros, 56 legir en linha
- ↑ id: La Souda
- ↑ Atenèa I, 20, f
- ↑ La Soda
- ↑ id: La Soda
- ↑ id: La Soda
- ↑ id: soda
- ↑ id: soda
- ↑ Romilly 1970, p. 82-91
- ↑ Romilly 1980, p. 87
- ↑ Demont & Lebeau, p. 97
- ↑ Romilly
- ↑ Inscriptiones Graecae II², 2325, I, col. 1, l.5 legir en linha
- ↑ id: La Soda
- ↑ id: Romilly
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 99
- ↑ cant collectiu e solemne
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 100
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 104
- ↑ Romilly 1980, p. 89
- ↑ Demont & Lebeau, p. 106
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 108
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 110-111
- ↑ Demont & Lebeau
- ↑ Demont & Lebeau, p. 97
- ↑ De fragments dels Epigòns foguèron descobèrts en abril de 2005 per d'ellenistas de l’Universitat d'Oxford. La tragedia raconta lo sètge de Tebas. Matthew Murray, « Newly Readable Oxyrhynchus Papyri Reveal Works by Sophocles, Lucian, and Others », Theatermania, 18 d'avril de 2005.
- ↑ Demont & Lebeau, 111
- ↑ Romilly 1970, p. 37-39
- ↑ Poetica (IV, 14), 1449a, trad. Michel Magnien, LGF, 1990
- ↑ Romilly
- ↑ Jean-Pierre Vernant, « Ambiguïté et renversement. Sur la structure énigmatique d'Œdipe-roi », Vernant & Vidal-Naquet, I, p. 104
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly 1970, p. 84
- ↑ Jean-Pierre Vernant
- ↑ Jean-Pierre Vernant, « Tensions et ambiguïtés dans la tragédie grecque », Vernant & Vidal-Naquet, I, p. 33
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly
- ↑ V. 1246, trad. Paul Mazon
- ↑ Baldry, p. 136
- ↑ « Insensible a l'edat e al temps, demòras lo mèstre absolut de l'Olimp de l'esbleugissenta clartat » (v. 609-610, trad. Paul Mazon)
- ↑ « A! faga lo Destin que totjorn consèrvi la santa puretat dins totes los meus mots, dins totes los meus actes. Las leis que los comandan sèson dins las nautors: nasquèron dins l'etèr celèst, e l'Olimp es lor sol paire; pas cap d'èsser mortal lor donèt lo jorn; jamai l'oblit los endormirà: un dieu poderós es en aquela, un dieu que vielhís pas. » (v. 863-971, trad. Paul Mazon)
- ↑ Romilly 1970, p. 97-113
- ↑ Aias, 399 ; Antigòna, 790
- ↑ Las Traquínias, 126-135 ; Antigòna, 1155-1160 ; Edip rei, 1186-1192
- ↑ V. 713, trad. Paul Mazon
- ↑ Romilly
- ↑ V. 166-168, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 747-782, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 1014-1015
- ↑ Romilly
- ↑ V. 1159-1163
- ↑ Romilly 1970, p.102
- ↑ Romilly 1970, p. 104
- ↑ V. 633-662
- ↑ V. 692-717
- ↑ V. 1140-1152
- ↑ Agamemnon, v. 973-974
- ↑ Ecuba, v. 1021-1022
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly 1970, p. 112
- ↑ Romilly 1970, p. 91-97
- ↑ V. 539, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 876, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 383
- ↑ V. 614, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 855-864
- ↑ V. 1019-1020, trad. Paul mazon
- ↑ Romilly
- ↑ V. 267-273, 538-539, 964, 977, 987
- ↑ Pierre Vidal-Naquet, « Œdipe entre deux cités », Vernant & Vidal Naquet, II, p. 204
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly 1970, p. 97
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Fonts
- (fr)Aristote, Poétique
- Bίoς Eoφokλέouς, éd. Westermann in Vitarum Scriptores Graeci Minores, Brunswick, 1845, pp. 126-132 lire en ligne
- Suidas, « Eoφokλῆς », Adler sigma, 815 lire en ligne
- Estudis sus Sofòcles
- (it) Vincenzo di Benedetto, Sofocle, Florence, La Nuova Italia, 1983
- Gabriel Germain, Sophocle, Paris, Le Seuil, 1969
- (de) Karl Reinhardt, Sophokles, Berlin, 1933, 2en éd., Francfort, 1941, (fr) trad. française, Sophocle, Paris, Minuit, 1971, (en) trad. anglaise, Sophocles, Oxford, 1979
- Jacques Jouanna, Sophocle, Paris, Fayard, 2007
- Gilberte Ronnet, Sophocle poète tragique, Paris, De Boccard, 1969
- William Smith, article « Sophocle » du Dictionnaire des auteurs grecs et latins, 1844-1880, trad. Caroline Carrat lire en ligne
- Obratges generals
- (en) Harold Caparne Baldry, The Greek Tragic Theatre, Cambridge University Press, 1951, (fr) trad. en français : Le Théâtre tragique des Grecs, Paris, Maspero/La Découverte, 1975, éd. revue et corrigée Presses Pocket, coll. « Agora », 1985
- Paul Demont et Anne Lebeau, Introduction au théâtre grec antique, Livre de Poche, coll. « Références », Paris, 1996
- Jacqueline de Romilly, La Tragédie grecque, PUF, 1970, 8en éd., coll. « Quadrige », 2006
- Jacqueline de Romilly, Précis de littérature grecque, PUF, 1980, 2en éd., coll. « Quadrige », 2007
- Jean-Pierre Vernant et Pierre Vidal-Naquet, Mythe et tragédie en Grèce ancienne (2 vol.), Maspero, 1972, rééd. La Découverte, coll. « La Découverte/Poche », 1986, 1995, 2001


text:
Revòlta dels Vinhairons
Error: No pot estar buit l'atribut
name dels indicadors d'estat de la pàgina.
La Revòlta dels Vinhairons (o Revòlta de 1907) foguèt lo movement social mai important que Lengadòc e la Catalonha Nòrd coneguèron. Nasquèt aquel movement pr'amor que lo vin se vendiá fòrça mal dempuèi 1904. Lo govèrn alavetz parlava de subreproduccion mas pels vinhairons la causa de la crisi èra consequéncia de la fraudariá e de las importacions de vin d'Argeria. Comencèt aquel movement es l'11 de març de 1907, a partir d'un vilatjòt del Menerbés, Argelièrs, ont capitanejats per Marcellin Albèrt, 83 vinhairons d'Argelièrs amb quatre mai de las comunas vesinas, partiguèron a Narbona per porgir lors dolenças a la comission viticòla. Puèi, se succediguèron las manifestacions e dapasset cresquèron e venguèron mai e mai importantas, per arribar a 800 000 personas a Montpelhièr lo 9 de junh. La revòlta s'acabèt lo 22 de setembre amb la creacion de la Confederacion Generala dels Vinhairons.
La repression del govèrn de Clémenceau foguèt terribla, 60 000 fantassins e gendarmas ocupèron Lengadòc e la Catalonha Nòrd, çò que causèt sièis mòrts e mantun nafrat del costat dels manifestaires. En 2007, per tal de commemorar lo centenari de la revòlta, s'organizèron fòrça manifestacions en Lengadòc e en Catalonha Nòrd, sustot dins los departaments d'Aude e d'Erau.
Somari
- 1 L'origina del vinhièr de Lengadòc
- 2 Las encausas de la crisi
- 3 Los eveniments de 1907
- 4 Las cançons
- 5 Un movement occitanista?
- 6 Bibliografia
- 7 Referéncia
- 8 Ligams extèrnes
L'origina del vinhièr de Lengadòc[modificar | modificar la font]
La vinha se cultiva en Lengadòc dempuèi los grècs mas sa cultura es estada desvolopada mai pels romans. A l'Edat Mejana, foguèt mantenguda pels monastèris. Las activitats agricòlas èran principalament basadas sus las cerealas, la cultura dels olius e l'elevatge d'ovins.
La viticultura se desvolopèt tre lo sègle XVIII que foguèt creat lo pòrt de Seta e lo Canal de las Doas Mars. Aital se podiá transportar mai aisidament lo vin cap als mercats novèls. Las tecnicas de conservacion de vin foguèron plan melhoradas. A l'alba de la Revolucion Francesa, 50 % de las tèrras èran plantadas de vinhas a l'entorn de Besièrs.
En 1853, lo camin de fèrre arribèt en Lengadòc e permetèt a la viticultura lengadociana d’espandir sos mercats, dins lo nòrd e l'èst de França, dins las regions industrialas ont los obrièrs sacrificavan una partida de lor salari dins la crompa de vin, e dins las grandas vilas francesas coma Lion o París e sa banlèga.
Las encausas de la crisi[modificar | modificar la font]
Lo Miègjorn Roge[modificar | modificar la font]
Lo desvolopament viticòla en Lengadòc foguèt plan profeitós a un bèl nombre de pichons proprietaris. D'unes avián un autre mestièr e tiravan qualques beneficis de la vinha. Existissián de nombrosas pichonas campanhas familialas que vivon de la viticultura.
La viticultura provesiguèt mantun emplec per la populacion, èran nombroses los obrièrs agricòlas, los barricaires, los fabricants d'engrais, d'aisinas, de maquinas, e tanben dins lo transpòrt e lo negòci. Los pichons proprietaris se devián organizar per vendre melhor lor produccion. A la debuta del sègle XX, dins lo país besierenc, qualques unes d'eles decidiguèron de fondar las cooperativas.
En 1905, se bastiguèt la cava cooperativa de Marauçan, a l'oèst de Besièrs. L'idèa èra a germenar dempuèi 1901 e amb l'impuls d'un limonadièr besierenc, Elie Catalan acostumat a las giras de distribucion. Al mes de mai 1905, la cava recebèt la visita de Joan Jaurés[1]. A la seguida de Maraussan, d'autras cavas cooperativas serián bastidas en Lengadòc, Rosselhon e dins las autras regions viticòlas occitanas, en Provença coma dins lo Bordelés.
Una granda part d'aqueles "pichons vinhairons" cooperants de Lengadòc e de Rosselhon èran de sensibilitat socialista (mesa en comun de las aisinas de produccion e dels beneficis de la venda, principi de basa de las cavas cooperativas), formant atal un "Miègjorn Roge". La majoritat dels elegits locals, sortits de comunas ruralas o del mitan viticòla, èran los representants politics d'aquel "Miègjorn Roge".
Malautiá e subreproduccion[modificar | modificar la font]
En 1852, un campairòl vengut d'Anglatèrra, l'oïdi, atacava las fuèlhas, los rasims perdián totes lo chuc mas per astre un tractament foguèt trobat. En 1878, lo mildió faguèt son aparicion. En 1884, totas las vinhas de Lengadòc son abasacladas per un parasit vengut d'America qu'aviá per nom filloxèra. Atal comencèt una crisi grèva, lo caumatge aumentèt lèu e los salaris davalèron dramaticament. Pasmens se trobèt una solucion per luchar contra aquel parasit, s'empeutèron los plants locals a de plants americans. Pauc a cha pauc, lo vinhièr foguèt doncas renovelat. Aquel combat contra aquelas malautiás aguèt per consequéncia una baissa de gra dins un bon nombre de regions.
La produccion baissava pr'aquò la consomacion èra encara fòrta. Alavetz, qualques metòdes novèls coma la fabricacion de vins artificials (a basa de sucres dels blets venguts del nòrd de França o d'ajust d'aiga dins lo vin) permetèron d'aumentar la produccion e de respondre a la demanda. En 1900, de vin d'Argeria foguèt importat en França qu'aquel vin èra mens car e teniá un gra mai fòrt que lo de França.
Las annadas 1902 e 1903 avián conegut de recòltas magrinèlas, per encausa de la meteorologia: sonque entre 35 a 40 milions d’ectolitres. Lo prètz de venda èra de 16 francs, puèi de 24 francs l’ectolitre. En 1904 e 1905, tornarmai per encausa de la meteorologia, las recòltas foguèron importantas dins tota Euròpa: lo creis de produccion èra de 96 % en França, de 48 % en Espanha, de 16 % en Itàlia, qu'èran los tres productors europèus principals d'aquel temps. Ara que lo sulhet de malvenda se situava a 50 milions d’ectolitres, la produccion èra de 69 milions[2]. Se mantenguèt a un nivèl elevat la produccion las annadas seguentas: 58 milions d’ectolitres en 1905, 52 en 1906, 66 en 1907. Lo prètz de l’ectolitre de vin passèt el a 6 o 7 francs.
Pasmens tornarmai se produsiguèt una subreproduccion, lo vin de Lengadòc e mai que mai lo d'Aude se vendiá fòrça mal e evidentament l'economia del país se fondamentava essencialament sus una monocultura: la vinha. Tre 1903, un movement de reaccion se metèt en plaça capitanejat per Marcellin Albèrt; se denonciavan las fraudas e anonciava las consequéncias de la futura revòlta. Lo 30 d'abril de 1905, a las arenas de Besièrs, Jaurés dins son primièr discors de socialista unificat, anonciava que la crisi viticòla sonque se podriá resòlvre per un cambiament d'estructuras agràrias. Aquel jorn, i èra present Albèrt amb sos amics d'Argelièrs. Pus tard, obtenguèt 400 signaturas per una peticion que demandava la demission dels elegits e de pagar pas l'impòst e lo 16 de junh de 1905, la municipalitat d'Argelièrs demissionava. Lo 29 de junh del meteis an, Ferrolh acampèt los cònsols de l'arrondiment; Albèrt li demandèt alara la paraula mas lo cònsol de Narbona refusèt, en lo denigrar e lo qualificar publicament de fòl e de nèci.
Los eveniments de 1907[modificar | modificar la font]
Dels 87 d'Argelièrs als 800 000 de Montpelhièr[modificar | modificar la font]
En genièr de 1907, jos la pression dels deputats occitans, lo Parlament francés decidiguèt de crear una comission d'enquesta pr'amor de far bilanç de la situacion de la viticultura. En febrièr, Marcellin Albèrt escriguèt una letra a Georges Clémenceau en li demandar l'abrogacion de la lei del 28 de genièr de 1903 qu'a son vejaire favorizava la frauda. L'escrich d'Albèrt obtenguèt pas cap de responsa. L'11 de març, lo menaire del movement amassèt los vinhairons e la populacion sus la plaça del vilatge amb la tòca d'anar rescontrar los deputats de la comission d'enquesta que deviá arribar a Narbona. Aprèp cada vilatge traversat, lo grop cresquèt mai e mai e atenhèt lo nombre de 87 personas a Narbona. Aquela delegacion foguèt recebuda per la comission e li balhèt la peticion de 400 signaturas. Pr'aquò los deputats balhèron pas cap de seguida a aquela demanda.
En consequéncia, a Argelièrs tornar, espeliguèt un comitat de defensa viticòla qu'Albèrt presidissiá. Aqurel burèu se compausava de 7 a 10 personas, pasmens teniá sonque 2 viticultors. Aqueste comitat decidiguèt d'amassar cada dimenge los vinhairons, per qu'escotèssen las tres idèas clau d'Albèrt: Union de totis! Pas de politica! Al secors, lo miègjorn se morís!. Lo movement prenguèt vam a Salèlas d'Aude ont 300 personas èran vengudas escotar lor menaire que prepausava de crear dins cada vilatge, de comitats de defensa viticòla. Lo dimenge 31 de març, èran 600 personas que s'amassavan a Bisa. Lo movement de contestacion s'espandiguèt e aital s'acampèron 1 000 personas lo 7 d'abril a Auvelhan, puèi arribèron a 8 000 a Corsan lo 14 d'abril. Per aver una difusion melhora lo comitat d'Argelièrs decidiguèt de crear un jornal, lo Tocsin, que lo primièr numèro sortiguèt lo 21 d'abril a Capestanh.
Lo 5 de mai, se faguèt una novèla amassada a Narbona, la vila de Ferrolh. Per realisme o oportunisme, lo cònsol narbonés s'èra alara aligat a Albèrt. Lo 8 de mai, decidiguèron los socialistas e los conservadors narboneses de participar pas a l'eleccion municipala del 12 de mai. Mai tard, la manifestacion de Besièrs fasiá evident l'endurciment del movement. S'i legiguèt lo comunicat final que lançava un ultimàtum al govèrn, en menaçant de proclamar lo non-pagament de l'impòst. Lo dimenge 26 de mai a Carcassona, la revòlta se carguèt d'una tonalitat mistica e revolucionària. Los menaires de la contestacion s'apoderan, e reviscòlan, dins lors discorses del passat catar del territòri occitan. Dins aquelas paraulas la premsa volguèt veire una deriva separatista que preniá lo movement. Lo 2 de junh, èran presentas 300 000 personas a Nimes.
Lo dimenge 9 de junh, los 4 departaments federats se rescontrèron per tal de far una amassada decisiva, entre 600 000 e 800 000 personas, vengudas d'Occitània tota, participèron a la manifestacion. Ferrolh, ara l'òme fòrt del movement, anoncièt que s'èra acabat l'ultimàtum de Besièrs e incitèt aital a la demission de las municipalitats. Aqueste eveniment clavèt lo periòde legalista del movement viticòla. A Montpelhièr, pel vèspre, espetan de bregas e los gendarmas se vegèron aculhits per de gets de pèiras. Lo 14 de junh, èran 442 municipalitats del territòri occitan e catalan que demissionan (160 dins lo departament d'Aude, 185 dins Erau, 88 en Catalonha nòrd e 9 dins Gard). L'endeman, en responsa, lo govèrn decidiguèt de far arrestar Ferrolh e los membres del comitat d'Argelièrs. Lo 19 de junh a 4 oras del matin, Ferrolh èra arrestat a Narbona. Dins la jornada, d'unes incidents espetan entre los narboneses e la polícia. Qualques afichas demandan la barradura dels talhièrs e comèrcis per tal de manifestar de solidaritat amb los empresonats. La sosprefectura de Narbona es assalida. L'intervencion dels cuirassièrs fa un mòrt e mantun nafrats sus la plaça publica. Lo 20, a Narbona, aquò's la caça dels sospechoses. la 1èra seccion del 139en R.I. tira sens intimacion sus la fola. Bilanç : 5 mòrts (Léon Maignan, cultivator a Bages, 42 ans; Gaston Pages, cultivator a Auvelhan, 18 ans; Emile Rouquier, domestic a Corsan, 25 ans; Elie Danjart, emplegat de comerçi a Corsan e Cecile Bourrel, emplegada d'ostal a Cuxac, 20 ans, tuada per una bala perduda)[3].
Los mutins del 17en[modificar | modificar la font]
Lo 17en regiment d'infantariá de linha es mudat de Besièrs a Agde lo 18 de junh de 1907, a causa de son esperit revolucionari, canta mai sovent l'Internacionala que la Marselhesa. Dempuèi lo 3 de junh, las autoritats militaras an decidat de lo transferir a Agde jol pretèxt de manòbras militaras. Mas aquel desplaçament es dificil a realizar perque los soldats vivon a costat de Besièrs, son de reservistas, o encara son de filhs de proprietaris viticòlas. Mas davant la situacion qu'empejorava, lo coronèl Gérard balhèt l'òrdre de desplaçament del regiment a Agde dins la nuèit del 18 al 19 de junh, malgrat una manifestacion d'un milièr de personas[4].
Dins la serada del 20 de junh, los soldats aprenon le drama de Narbona e tanben circula la rumor que lo 81en a dobèrt lo fuòc sus la fola a Besièrs. Aperaquí 500 soldats de la 6ena companhiá del 17en regiment d'infantariá se mutinan. Empòrtan armas e municions, daissan la caserna ont èran installats e prenon la direccion de Besièrs, a pè. Percorron una vintena de quilomètres, en caminar de nuèit. Lo 21 de junh, en debut de matinada, arriban a Besièrs. Son aculhits per los besierencs. Los soldats s'installan sus la passejada Pau Riquet, longa esplanada al centre de Bezièrs e frairejan amb la populacion que lor ofrisson de manjar e de beure. Las autoritats militaras podián pas acceptar aquela mutinariá, que l'exemple del 17en regiment auriá pogut balhar d'idèas a d'autres regiments de la region. Las fòrças de l'òrdre caçan los mutins dins la jornada, sens incident màjor. Lo 22 de junh, per tren, les soldats devon tornar dins sa caserna d'Agde[5]. Pus tard, los menaires de la mutinariá foguèron mandats en Tunisia, a Gafsa, per mesura disciplinària[6].
Es a la seguida d'aqueles eveniments que los conscrits efectuèron lor servici militar luènh de çò sieu[7].
La mutinariá dels soldats del 17en demora famosa per las paraulas de la cançon de Montéhus "Gloire au 17e" (Glòria al 17en), dont lo repic ditz : « Salut, salut à vous, / Braves soldats du dix-septième... » (Adieu, Adieu a vos, / Braves soldat del 17en).
La sortida de crisi[modificar | modificar la font]
Marcellin Albèrt es percaçat per la polícia, mas s'amaga dins lo campanat de la glèisa de son vilatge e se salva a París. Capita pas a èsser recebut a l'Assemblada nacionala que debat del projècte de lei contra la frauda. Per contra, capita a se faire recebre per Georges Clemenceau, cap del govèrn, al Ministèri de l'Interior. Lo Tigre va lo persuadir de retornar calmar la rebellion e li balha un bilhet de cent francs, que serà remborsat, destinat a pagar lo retorn en tren. Mas tanlèu Marcellin Albèrt partit, Clemenceau arrenga l'istòria a sa façon als jornalistas, insista sus aquel bilhet, per dèscreditar Marcellin Albèrt. Revengut al Argelièrs, lo 24 de junh, Albèrt rescontra los sòcis del comitat de defensa viticòla per transmetre lo messatge de Clémenceau, lo President del Conselh s'engatja a retirar las tropas e a ajudar la viticultura si los federats rentran dins la legalitat. Lo comitat decidís davant l'imprecision de las promessas de Clémenceau, de continuar lo movement pacific. Lo 25 de junh, davant 6000 personas, Albèrt s'explica per son viatge a París e raconta l'istòria del bilhet de 100 francs, mas tot aquò passa per una traïson. Lo 26 de junh, Albèrt decidís de se constituir presonièr. Ferrolh e los del comitat, lo meton en defòra dels afars a partir del 12 de julhet. Dins un Miègjorn ocupat per l'armada, Albèrt es devengut un traite que collabòra amb l'enemic[8].
De la mièg-junh al mes d'agost, 22 regiments d'infantariá, 12 de cavalariá, siá 50 000 a 60 000 òmes ocupan los departaments d'Aude, d'Erau, de Gard e dels Pirenèus Orientals[9]. Un jornalista de la Despacha parla d'una region envasida. A Narbona, òm compta un militar per dos civils. Dins aquesta vila en dòl, las victimas son enterradas, 100 000 personas assistisson a las funeralhas[10].
Lo 29 de junh, lo Parlament adòpta una seria de leis per interdire lo sucratge e lo banhatge dels vins. En setembre, la Confederacion Generala Viticòla (CGV), qu'a per mission de regular la produccion, d'organizar la profession e de lutar contra las fraudas, es creada e Ferrolh ne deven lo president. A las eleccions municipalas de Narbona, la lista republicana de Ferrolh es elegida. Lo 20 d'octobre, Jean Jaurés ven a Narbona e davant 3500 personas, apròva la dintrada dels obrièrs dins la CGV. Lo 21 junh de 1908, primièr anniversari, lo drapèl occitan flòta al balcon de la comuna. Lo 19 de junh de 1910, per lo tresen anniversari, lo drapèl negre, simbòl de la misèria, es levat. Marcellin Albèrt, el, s'es exilhat en Argeria e moriguèt en 1921, dins la misèria, a l'atge de 70 ans.
Lengadòc coneis per la seguida d'autras crisis viticòlas, lo Comitat Regional d'Accion Viticòla serà creat per lutar radicalament contra l'importacion dels vins estrangièrs. Las annadas 1970 coneisseràn tanben la violéncia: lo 4 de març de 1976, pendent una manifestacion a Montredon, una fusilhada se debana entre los CRS e los vinhairons; i aurà dos mòrts (un CRS e un vinhairon)[11].
Las cançons[modificar | modificar la font]
Aquela revòlta es estada font d'inspiracion per mantun artista d'ièr e de uèi. Los autors de l'epòca compausèron de cançons inspiradas per de cants patriotics o religioses, son un dels elements de la luta sociala. A la debuta del sègle XX, en França, la cançon politica e sociala es fòrça viva. Auguste Rouget repren l'imne nacional francés per La Marselhesa dels vinhairons (en francés La Marseillaise des vignerons) per denonciar las fraudas :
Pour affirmer nos droits de vivre,
Fils du Midi assemblons-nous;
Les fraudeurs à la mort nous livrent,
Qu'ils redoutent notre courroux ! [...]
La Vinhairona (en francés La Vigneronne), sola cançon publicada dins lo jornal del Tocsin, descriu la misèria. Se parla de guèrra dins un esperit de Revolucion Francesa.
Jadis tout n'était qu'allégresse
Aux vignerons point de soucis
Hélas! Aujourd’hui, la tristesse
Règne partout en ce pays (bis)
On n'entend qu'un cri de colère
Un cri de rage et de douleur (bis) [...]
C'est dans l'union qu'on aiguise
Les glaives qui font les vainqueurs,
Et la victoire n'est promise
Qu'à l'union des gens de cœur (bis)
Quand la bataille s'exaspère
Il ne faut pas de déserteurs! (bis)
La revòlta inspirèt los artistas de la Nòva Cançon dins las annadas 70 coma Claudi Martí amb Lengadòc roge (mas tanben dins d'autras cançons coma E tu, mon vilatge o Un país que vòl viure ont lo cantaire carcassés fa referéncia a Marcellin Albèrt), cançon omenatge als soldats del XVII.
Èra l'an 1907
Los paures manifestavan
E volguèron pas tirar
Pòble e soldats èran fraires
L'escrivan Ives Roqueta compausèt un poèma sus Cecila Borrelh, que Maria Roanet cantarà [12].
Cecila, aviás vint ans en 1907 (bis)
Alavetz, se levava nòstre pòble de muts
Per Narbona passavas, t'an tirat dessús
Cecila, èras a Narbona en 1907 (bis)
Quand ton pòble s'acampa, cossí èsser en luòc pus ?
De Cucçac arribavas, t'an tirat dessús
Es Carrièra del Pont, en 1907 (bis)
Que de morre tombères, amb quatre companhons
Caliá de sang, al Tigre, per matar vinhairons.
Un ataüt de pèiras en 1907 (bis)
Los Narbonés faguèron. Velhèron a l'entorn
Tres jorns, òmes, e femnas, e los enfants pichons.
Demandàvem de pan en 1907 (bis)
Es de plomb que donèron. "Nosauts governem-nos"
Disián al cementèri los òmes en corroç.
E res non a cambiat, dempuòi 1907 (bis)
Ni pel sang de Cecila, ni pels crits de Ferrolh
Son d'autres que governan, amb son argent totjorn.
Ni pel sang de Cecila en 1907,
ni pels crits de Ferrolh en 1907
Los parla-plan barjacan, e viram en redond
Al país d'Occitània, los òmes onte son...
Un movement occitanista?[modificar | modificar la font]
Del temps de la manifestacion de Carcassona, Albèrt e Ferrolh faguèron de referéncias o d'allusions a la Crosada dels Albigeses dins lors discorses.
Aital Albèrt diguèt:
Coma al temps dels Albigeses venián defendre sos los murs de Carcassona lor país e lor fe, l'armada dels vihairons es venguda campar vuei al pè de l'antica capitala de Carcassés. Encausa tanben nòbla ! Encausa tanben santa ! Nòstres ancessors d'un autre sègle tombèsson en eròs per la defendre. Vinhairons meus fraires, seretz dignes d'eles. Sapiatz-lo cridar aut e fòrt. Endavant per la defensa de nòstres dreits ! Lo Miègjorn lo vòl, lo Miègjorn l'aurà ![13]
E Ferrolh declarèt:
Dempuèi qu'assistissi a aquel movement de la populacion del Lengadòc e de la Catalonha francesa, de pès per reclamar dreitament dels poders publics que 10 ans dels planhs an pas pogut li faire gasanhar, un remembre m'obsedís, lo remembre d'una autra granda misèria que près de 800 ans an pas pogut escafar. Vòli dire que lo Miègjorn albigés devastat, pilhat per los barons del nòrd.[14]
Al contrari d'Albert que voliá pas de recuperacion politica del movement, Ferrolh, felibre dempuèi 1880, a agut la temptacion regionalista. A pensat a Frederic Mistral per prene la direccion d'un Miègjorn autonòm. Mistral manda un messatge als manifestaires de Besièrs : Bibo la terro maire e l'abitant que la bouleguo. Plus de poulitico ! Unioun en Lengad'O (Viva la tèrra maire e l'abitant que la bolega. Plus de politica ! Union en Lengadòc)[15]. Apuèi, lo Felibritge es absent del movement per paur d'encoratjar una temptativa separatista. Ferrolh realista, sap que son idèa es sonque partejada per qualques intellectuals e pas per la majoritat dels vinhairons sonque preocupats per lor situacion[16].
En aquel temps l'occitan èra la lenga de comunicacion abituala dels vinhairons e mai del pòble en general. Èra doncas utilizada pels manifestaires per distinguir e reconéisser los espias mandats pel govèrn francés dissimulats dins lo cortegi. Tanben, la lenga d'òc èra plan presenta sus los panèls amai si la majoritat èran escriches en francés.
A l'encòp, la dimension occitana èra tanben presenta dins las cançons mas segur lo nom "occitan", ni tanpauc d'Occitània, s'i emplegavan. Dins cèrtas cançons, aqueles òmes se consideravan coma de meridionals franceses: « Nous sommes les fils de la France » ditz L'Internationale viticole. Mas dins d'autras, lo Miègjorn es presentat coma la sola patria ( « Fils du Midi, assemblons-nous » (La Marseillaise des viticulteurs), « Pauvre peuple du Midi » (A Marcelin Albert)). Dins doas cançons, i a de las illusions a l'atitud dels franceses del nòrd, la de L'Internationale viticole, « Les peuples du Nord de la France / Ne nous reconnaissent donc pas » e sustot la del felibre Baroncelli, « Franchimand a faci palo / paure pople dou Miejour./ A ta vido journadièro / Coustumiero / S'agarrisson, envejous » (Français aux visages pâles / pauvre peuple du Midi / A ton pain quotidien / Accoutumé / Ils s'attaquent envieux) e fa tanben illusion a la Batalha de Mureth e la conquista d'Occitània pels franceses, « Qu'as ausa, vesènt toun dre, /Bandi contro éli lou glavi / Que lis àvi / Entarrèron à Muret » (Car tu as osé, fort de ton droit,/ Brandir contre eux le glaive / Que les aïeux / Enterrèrent à Muret) [17].
Los eveniments de 1907 acabèron per s'impausar al cap de qualques annadas dins l'esperit popular coma un element essencial de l'identitat occitana, al meteis nivèl que la Crosada dels Albigeses o las luchas per Larzac.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Guy Betchel, 1907, la grande révolte du midi, Robert Laffont, 1976.
- (fr) Georges Ferré, 1907 La Guerre du Vin, Loubatières, Toulouse, 1997, 142 p. (ISBN 2-86266-261-5)
- (fr) Emmanuel Leroy Ladurie, Histoire du Languedoc, PUF, 1967.
- (fr) Rémy Pech, avec la collaboration de Jules Maurin : Les Mutins de la République, Editions Privat, 2007.
Referéncia[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Las cavas d'Erau, sul sit dels vinhairons d'Erau
- ↑ L’Histoire no 320, mai 2007, p 65
- ↑ La Guerre du Vin, p.87
- ↑ (fr) La mutineria del 17en, sul sit de Jean Clavel
- ↑ (fr) Dintrada dels mutins dins Besièrs, sul sit de Jean Clavel
- ↑ (fr) Los mutins cap la Tunisia, sul sit de Jean Clavel
- ↑ (fr) La revòlta, sul sit Emile Zola
- ↑ (fr) Marcellin rescontra Clemenceau, sul sit de Jean Clavel
- ↑ La Guerre du Vin, p.103
- ↑ Centenari de la revòlta des vinhairons, sul sit de la comuna de Lunas
- ↑ (fr) Entrevista amb Jean Huillet, sul sit del jornal l'Humanité
- ↑ Cecila interpretat per un artista montpelhierenc
- ↑ La Guerre du Vin, p.57
- ↑ La Guerre du Vin, p.57
- ↑ La Guerre du Vin, p.59
- ↑ La Guerre du Vin, p.60
- ↑ (fr) La Revòlta de 1907 dins la cançon d'ièr e de bei, per Jean Sagnes
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) (oc) Dorsièr sus la revòlta de 1907
- (fr) La revòlta vinhairona, sit de Jean Clavel
- (oc) Ràdio 1907
- (fr) Cartas pòstalas
- (fr) (oc) La revòlta sul sit del CIRDOC
- (fr) La revòlta dins Var