text:
Antòni Rivals
Antòni Rivals (Tolosa, batejat lo 12 de març de 1667 - Tolosa, 11 de decembre de 1735 foguèt un pintor occitan. Aqueste pintor oficial de Tolosa èra retraitista de talent de la societat tolosenca del sègle XVIII, e un dessenhaire fecond.
Biografia[modificar | modificar la font]
Antòni Rivals comencèt sa formacion dins lo talhièr de son paire, Joan Pèire Rivals, arquitècte e pintre de l'ostal de vila de Tolosa. Recebèt sa formacion iniciala de l'escultor Marc Arcis e del dessenhaire Ramon Lafaga. Pendent son ensenhament artistic, s'interessèt subretot a l'estudi de las òbras classicas e de las òbras dels mèstres italians de sensibilitat barròca.
- De 1685 a 1687, seguèt las leiçons de l'Acadèmia Reiala de Pintura e d'Escultura a París. A son retorn a Tolosa, auriá recebut sas doas primièras comandas.
- En 1687, anèt a Roma ont i demorèt dètz ans.
- En 1694, ganhèt lo segond prèmi de l'Acadèmia de Sant Luc amb un dessenh representant « La Casuda dels gegants », darrièr Antonio Balestra e Felice Nardi. A Roma, venguèt amic amb d'artistas, coma Carlo Maratta, Luigi Garzi o Benedetto Luti, e foguèt cada còp mai demandat per de comandas, de familhas romanas mas tanben tolosencas.
- En 1703 :
- A son retorn a Tolosa foguèt nomenat pintre de l'ostal de vila de Tolosa fins a sa mòrt. Ajudat per un important talhièr, recebèt fòrça comandas : quadres commemoratius, pintres d'ordenanças de salvagàrdia e d'escut, projècte e trabalh d'arquitecturas, de mandats d'expertisa e de restauracion d'òbras, mas aquela carga li permetèt subretot de nosar de ligams fruchoses amb lo patriciat tolosenc e d'aver un quasi-monopòli de las comandas publicas, religiosas e privadas a Tolosa.
-
- Se maridèt amb sa cosina Loísa Rivals, aguèron sièis enfants. Son filh, Pèire Rivala, dich lo « cavalièr Rivala », foguèt tanben artista e son importanta colleccion privada d'esculturas e epigrafias romanas venguèt lo començament de la galariá dels Antics de Tolosa (uèi al Musèu de Sant Ramon). Sa filha, Loïsa Rivals, se maridèt en 1751 amb Joan Batista Despatz.
- En 1726, crèt la primièra escòla de dessenh de Tolosa. En 1750, las letras patentas de Loís XV la transformèron en Acadèmia Reiala de Pintura e d'Escultura de Tolosa, la sola en França, aprèp aquela de París, que foguèt autorizada a portar aquel títol.
Son òbra[modificar | modificar la font]
Ric dels ensenhaments que recebèt, a Tolosa, a París e a Roma, creèt un estil original e variat, influenciat per l'art barròc, l'art classic, las tradicions picturalas del sègle XVII e l'eretatge de las escòlas italianas. Per exemple, lo subjècte de la pòrta de l'apoticari del convent dels Cordelièrs, un òme amb son mortièr, es lo meteis qu'una anciana mirondèla pintada, Lo Trissaire de pebre (en italian Il Pestapepe), tradicionalament atribuida al pintre italian Melozzo da Forlì (Pinacotèca de Forlì)[1].
Faguèt una sintèsi personala brilhanta e tresvirèt la vida artistica tolosenca, fasent la causida d'una estetica plan virada cap al sègle XVII, resistent a las innovacions de la pintura parisenca. Son influéncia, ajudada per sa posicion oficiala, li permetèt d'influenciar a son torn tota una generacion d'artistas del sègle XVIII, provoquèt una unitat artistica que foguèt la marca de l'escòla de pintura tolosenca.
Aprèp sa mòrt, son òbra foguèt perpetuada per d'illustres disciples coma Guilhèm Cammas o Pèire Subleiras. Mas al començament del sègle XIX, foguèt oblidat pendent mai de cent ans e tornèt èsser vertadièrament descobèrt a partir dels ans 1940.
Qualques òbras[modificar | modificar la font]
- Cins quadres monumentals del grand cicle de l'istòria de Tolosa:
- La Batalha ganhada pels Tectosages sul rei Antiòc ;
- Lo Rei Teodoric Ièr mena lo comte Litori captiu a Tolosa ;
- Ramon de Sant Geli prenent la crotz ;
- La Desbandada d'Enric II Plantagenèst jos los barris de Tolosa ;
- L'Expulsion dels uganauds.
- Doas perspectivas :
- La Naissença del duc de Bretanha ;
- La Fondacion d'Ancire.
- Cassandra tirada fòra del temple de Pallàs, òli sus tela, 97 x 137 cm, Musèu de las Bèlas Arts, Roan.
- Doas telas conservadas al Musèu Bossuet, a Meaux
Fonts[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Google Livres : Antoine Joseph Dezallier d'Argenville, Abrégé de la vie des plus fameux peintres: avec leurs portraits gravés en taille-douce, tome quatrième, pp. 352-360, Paris, 1762


c: text/html

text:
Immanuel Kant
Amanieu Kant (Immanuel Kant en alemand) es un filosòf alemand, fondador de l’« idealisme transcendental » [1]. Nascut lo 22 d'abril de 1724 a Königsberg, capitala de la Prússia Orientala, ont moriguèt lo 12 de febrièr de 1804. Un dels grands pensadors de las Luses, Kant continua d'exercir, uèi encara, una fòrça influéncia, tan dins la filosofia analitica, puslèu anglosaxona, que dins la filosofia continentala. Son òbra, fòrça granda e divèrsa dins sos interès, mas centrada a l'entorn de tres Criticas, la Critica de la rason pura, la Critica de la rason practica e la Critica de la facultat de jutjar, faguèt atal l'objècte d'apropriament e d'interpretacions successivas e divergentas.
Somari
- 1 Biografia
- 2 Filosofia
- 3 Nòtas
- 4 Bibliografia
Biografia[modificar | modificar la font]
Kant nasquèt en 1724 a Königsberg en Prússia Orientala (uèi Kaliningrad en Russia) dins un mitan modèst: son paire, d'origina escocesa, foguèt selièr, e sa maire, descricha per Kant coma una femna fòrça intelligenta, es prigondament pietista. Foguèt lo quatren d'una familha d'onze enfants. Foguèt pendent sèt ans al collègi Frederic, dirigit per Schulz, pastor pietista que considerèt la pietat de l'arma coma superiora al rasonament.
En 1740, dintrèt a l'Universitat de Königsberg dins la visada d'estudiar alà la teologia. Seguèt los cors de Martin Knudsen, professor de matematicas e de filosofia ; aquel professor, tanben pietista e discípol de Wolff, combat lo dualisme e torna a la pura doctrina de Leibniz, que segon ela la fòrça representativa e la fòrça motoriza participan una de l'autra e se supausan recipròcament.
Alà descobrís Newton e la fisica, pròva segon el qu'una sciéncia a priori de la natura es possibla (es a dire las matematicas e la fisica) [2]. Pus tard, creditèt tanben l'astronomia de nos aver « aprés fòrça causas estonantas », que la pus importanta es que nos « descobèrt l'abisme de l'ignorància, que la rason umana, sens [aquela coneissença], jamai auriá pogut se representar que foguèt tan prigonda ; e la reflexion sus aquel abisme, diguèt encara, deuriá produire un grand cambiament dins la determinacion de las finalitats darrièras per assignar al nòstre usatge de la rason. » [3]
En 1746, la mòrt de son paire l’obliguèt a interrompre sos estudis per balhar de corses : es engatjat coma preceptor per de familhas aisadas e compliguèt aquela tasca pendent nòu ans. Es tanben aquela annada que publiquèt sa primièra dissertacion : Pensadas sus la vertadièra avaloracion de las fòrças vivas.
En 1755, obtenguèt una promocion universitària mercé a una tèsi sul fuòc e una abilitacion mercé a una dissertacion suls principis primièrs de la coneissença metafisica. Comencèt d'ensenhar a l’Universitat de Königsberg, amb lo títol de Privatdozent (ensenhant pagat per sos estudiants).
Kant foguèt lo primièr grand filosòf a balhar un ensenhament universitari regular. Sos cors, e mai sas publicacions a aquel periòde, foguèron fòrça diversificadas : matematicas, fisica, apresa amb Newton, teoria de las fortificacions, pirotecnica, morala amb Rousseau, Shaftesbury, Hutcheson e Hume, e enciclopedia filosofica.
A partir de 1760, sos cors aguèron per novèls objèctes la teologia naturala, l'antropologia, e subretot la critica de las « pròvas de l'existéncia de Dieu » e mai la doctrina del bèl e del sublim.
En 1770, es nomenat professor titular, aprèp aver escrit una dissertacion, De la Forma dels principis del monde sensible e del monde intelligible, qu'òm designa coma la dissertacion de 1770.
En 1781 pareis la primièra edicion de la Critica de la rason pura. Aquel obratge, fruch d'onze ans de trabalh, encontrèt pas lo succès esperat per son autor. Una segonda edicion vegèt lo jorn en 1787. En 1788 foguèt publicada la Critica de la rason practica e, en 1790, la Critica de la facultat de jutjar. Totas sas autras òbras majoras (Fondaments de la metafisica de las mors e Cap a la patz perpetua entre autras) foguèron escritas pendent aquel periòde.
Kant jamai quitèt sa region natala[4] mas foguèt fòrça atentiu als movements del monde, coma o mòstran fòrça publicacions que tractan de subjèctes variats e contemporanèus de son epòca. Recebiá tanben fòrça sovent de nombrós amics per dinnar.
Moriguèt en 1804 a Königsberg, vengut celèbre, pasmens incomplètament comprés per sos contemporanèus (a l'excepcion dels filosòfs Fichte, Schelling, Hegel, etc.). Sos darrièrs mots foguèron: "aquò es ben" (es ist gut en allemand).
Filosofia[modificar | modificar la font]
Division generala[modificar | modificar la font]
Las tres grandas brancas de la filosofia de Kant son las seguentas : filosofia teorica (desvolopada subretot dins la Critica de la rason pura), filosofia practica (expausada dins la Critica de la rason practica e los Fondaments de la metafisica de las mors) e estetica (dins la Critica de la facultat de jutjar).
- La filosofia teorica a per finalitat de respondre a la question « que pòdi saber ? ». Tempta doncas pas de conéisser un objècte particular (coma la Natura per la fisica o lo viu per la biologia) mas de limitar e de determinar la portada de la nòstras facultats cognitivas, es a dire de la rason en lengatge kantian (cf. lo títol Critica de la rason pura).
- La filosofia practica a per objècte la question « que devi far ? » e elle comporte aussi bien la philosophie morale que la philosophie du droit ou que la philosophie politique. La philosophie pratique s’intéresse aussi à la question « que devi esperar ? ». Mòstra que las idèas transcendentalas, pasmens que pòscan pas venir d'objèctes de la nòstra coneissença, se devon postular per permetre la moralitat e l'espèr. La coneissença deu atal èsser limitada per la quita rason per far plaça a la cresença.
Enjòcs del criticisme[modificar | modificar la font]
Los enjòcs de la filosofia kantiana son multiples car Kant a balhat fòrça contribucions tan dins la teoria de la coneissença, que dins l'etica, dins la metafisica o dins la filosofia politica.
Sa primièra granda contribucion foguèt d’aver fondat, dins la Critica de la rason pura, la teoria de la coneissença aquela meteissa : foguèt d'aquela una disciplina independenta de la metafisica e tanben de psicologia.
Encara, e dempuèi los aquits de la Critica de la rason pura, Kant elaborèt una filosofia morala prigondament novèla que part del concèpte de lei morala valable per tot èsser rasonable, universala e necessària, e de son correspondent, la « libertat transcendentala ». Expausada en particular dins la Critica de la rason practica, l'etica kantiana foguèt qualificada de deontologica, es a dire que considèra l'accion en ela meteissa e lo dever o obligacion morala, qual que siá tota circonstància empirica de l'accion. S'opausa doncas tan a l'etica consequéncialista, qu'estima la valor morala de l'accion en foncion de las consequéncias previsiblas d'aquelas, coma a l'eudemonisme, que considèra que l'etica deu visar lo bonaür. A causa del caractèr absoludament imperatiu de la nocion de dever, e de la connexion pas necessària entre lo bonaür e la morala, la posicion kantiana foguèt sovent qualificada de rigorista.
Enfin, dins la Critica de la facultat de jutjar, expausèt una teoria estetica qu'es lo fondament de la reflexion estetica modèrna. La tresena Critica es tanben una reflexion sus la natura e la teleologia.
Existís d'un biais incontestable un « abans » e un « aprèp » Kant dins aqueles tres domenis. La reflexion kantiana foguèt presa en compte, dempuèi son elaboracion, per l'idealisme alemand (Fichte, Schelling, Hegel), abans d'èsser perseguida pel nòu kantisme (Cassirer, etc.).
La Teoria de la coneissença[modificar | modificar la font]
Lo punt de despart de la reflexion elaborada dins la Critica de la rason pura es, de la declaracion meteissa de Kant, lo scepticisme empirista de Hume. Hume a, en efèit, construiguèt una critica radicala dels fondaments de la metafisica de Leibniz e de Wolff, que Kant ne foguèt un adèpte. « Dempuèi las temptativas de Locke e de Leibniz o pus exactament dempuèi la naissença de la metafisica - tan luènh que coneissèm son istòria – i aguèt pas cap d'eveniment qu'auriá pogut èsset pus decisiu concernent lo destin d'aquela sciéncia que l'ataca que David Hume contra aquela », diguèt encara dins los Prolegomèns a tota metafisica futura que voldrà se presentar coma sciéncia [5], òbra que visa a explicar d'un biais pus simple lo projècte de la primièra Critica.
Meteis lo títol d'aquel obratge explicita lo projècte kantian : i a, aprèp Hume, que refondar la metafisica sus de basas solidas, e de far d'aquela una sciéncia rigorosa, en imitant l'exemple de la revolucion coperniciana. Del meteis biais que Copernic mostrèt que la Tèrra virava a l'entorn del Solelh e pas lo contrari, Kant afirmèt que lo « centre » de la coneissença lo subjècte coneissent (l'òme o l'èsser rasonable), e pas una realitat exteriora per rapòrt a aquela seriam simplament passius. Es doncas pas mai l'objècte qu'obliga lo subjècte a se conformar a sas règlas, es lo subjècte que balha las seunas a l'objècte per lo conéisser [6]. Aquò a per consequéncia immediata que podèm pas conéisser la realitat en se (noümen), mas solament la realitat coma aquela nos apareis jos la forma d'un objècte, o fenomèn.
La critica kantiana es tanben una temptativa de despassar l'oposicion entre lo « dogmatisme », o l'idealisme, e lo « scepticisme », representat per l'empirisme d'Hume: « la metafisica es un camp batalhièr », atal diguèt dins la primièra Critica [7]. Segon Heidegger (Kant e lo problèma de la metafisica), Kant seriá estat lo primièr filosòf a se contentar pas de regetar la metafisica tradicionala, mas qu'auriá comprés son trabalh filosofic coma una refondacion de la metafisica.
Aquela refondacion es, dins lo meteis temps, assignacion de limits a l'entendement uman : Kant establiguèt una linha de partiment entre çò qu'es accessible a la rason umana e çò que la despassa, permetent atal de distinguir la sciéncia d'un costat, e çò que depend de la cresença d'un autre costat. Tot dire pretendent formular una vertat certana sus Dieu es atal qualificat de « dogmatic » : lo projècte meteis d'una teologia racionala, dins sa forma classica (que passa per exemple per las « pròvas de l'existéncia de Dieu ») es atal invalid. Recipròcament, tota profession d'ateïsme que se volriá apiejar sus la sciéncia per afirmar l'inexisténcia de Dieu es, ela tanben, renviada del costat de la simple cresença: totas aquelas questions, que concernisson las Idèas transcendentalas (Dieu, l'Arma e lo Monde), son fòra de portada de l'entendement uman. Es perqué Kant escriguèt, dins son prefaci de la Critica de la rason pura: « Deguèri doncas abolir lo saber per obtenir una plaça per la cresença ».
Limitar las pretensions de la rason : aquò es dins lo fons la solucion que vòl aportar Kant a la crisi de la metafisica. Aquela limitacion es possibla solament per una critica complèta de la rason per ela meteissa. I a qu'entreprendre una critica de la rason per la rason : vaquí lo sens vertadièr del títol Critica de la rason pura. Lo tèrme de critica renvia etimologicament al grèc krinein, que significava jutjar un procès (al sens juridic). La rason organizarà doncas un procès de las seunas pròprias pretensions, « dogmaticas », a conéisser d'objèctes situats per delà l’experiéncia, nomenats per Kant noümens (per contrast amb los fenomèns). Pasmens restrictiva, aquela tasca permet tanben, en limitant lo saber e en despartissent clarament lo camp del saber e aquel de la cresença, de metre en securitat totes los aquits del saber contra las atacas del scepticisme.
Filosofia practica[modificar | modificar la font]
La filosofia practica de Kant es expausada subretot dins los Fondaments de la metafisica de las mors e dins la Critica de la rason practica. Ven de las tèsis finalas de la Critica de la rason pura mas desvièt sensiblament las tèsis kantianas subretot en çò que concernís la foncion de la libertat dins la morala. Kant elabòra tanben, a costat d'aquela filosofia morala, una filosofia politica que li es ligada. Aquela es explicitat dins d'opusculs, que Cap a la patz perpetuala, que recomanda un federalisme cosmopolita per establir una patz vertadièra; l' Idèa d'una istòria universala d'un punt de vista cosmopolitic, que precisa las concepcions kantianas al subjècte del progrès del drech e de la morala dins l'Istòria, o encara de çò que Hegel nomenèt — en modificant l'apròcha — la Rason dins l'Istòria); o Que son las Luses?, un opuscula fòrça brèu que formula coma devisa de l'Aufklärung (las Luses) Sapere aude (« Ausar pensar per tu meteis »).
L’articulacion entre la filosofia teorica e la filosofia practica es la seguenta. Lo sol usatge legitim dels concèptes de la metafisica es un usatge dins lo quadre de la morala. Dins la Critica de la rason pura Kant faguèt solament qu'evocar aquela idèa sens li donar tota l'importància que merita. Comolèt aquel manca amb la Critica de la rason practica. Mas dins aquel obratge, mostrèt que lo dever moral es per esséncia sens condicion (es l'imperatiu categoric ja presentat dins Fondaments de la metafisica de las mors ) e qu’es impensable sens los concèptes de libertat, de Dieu e d'immoralitat de l’arma.
D'un biais general, se pòt dire qu'es d'una etica deontologica, que siá la lei morala, tala coma descobèrta per la rason pura, desvia brica de l'experiéncia empirica e s'impausa coma l'imperatiu categoric. Lo dever o obligacion morala per que la lei morala se presenta a nosautres, èssers rasonables finits, considèra doncas pas l'accion dins son encadenament empiric de causas e de consequéncias, mas l'accion en ela meteissa. Una illustracion dels enjòcs levats per l'apròcha de Kant es fornida pel debat amb Benjamin Constant al subjècte de la messòrga. Aquel darrièr critiquèt Kant per çò qu'interdisiá d'un cap absolut la messòrga, pasmens qu'aquò podèt aver de consequéncias importunas, çò que li valguèt una replica de Kant dins D'un pretendut drech de mentir per umanitat (1797). D'un biais significatiu, se Kant interdiguèt categoricament la messòrga, admetèt la legitimitat de la pena de mòrt, criticant las tèsis de Beccaria e l' « sensiblariá simpatizanta d'una umanitat afectada », e mai lo rasonament que fonda « l'illegitimitat de la pena de mòrt sul fach qu'es pas contenguda dins lo contracte social »: per aquel, « tot es pas mai que sofisme e plaidejament » [8].
L’accion morala segon Kant obeís a un imperatiu categoric (lo dever per lo dever), e pas a un imperatiu ipotetic (que siá dictat per la prudéncia, que visa lo bonaür, o per l'abiletat). Aquò significa que visa pas d’autras finalitats qu’ela meteissa. S'agís moralament solament per agir moralament e pas per recèrca d'un interès personal quin que siá. Un imperatiu categoric se distinguís d’un imperatiu ipotetic, per çò qu'aquel darrièr pòrta sus los mejans a utilizar per aténher una finalitat determinada.
Una accion libra es una accion que lo mobil que determina la volontat a agir es pas empiric: pòt èsser de seguir lo bonaür, o d'agir per vertut per çò qu'aquò nos fa urós, coma dins l'etica eudemonista d'Epicur [9]. I a que al contrari agir pas « conformament al dever », mas « per dever », es a dire que lo mobil de la volontat deu èsser la lei morala ela meteissa, qu'es necessariament universala e a priori [10].
La tresena Critica[modificar | modificar la font]
La tresena Critica', o Critica de la facultat de jutjar, visa a comblar l'abisme prigond entre l'usatge teoric de la rason, qu'es al fondament de la renaissença de la natura per l'entendement (Critica de la rason pura) e l'usatge practic de la rason que comanda tota accion morala (Critica de la rason practica). La facultat de jutjar es atal lo punt d'articulacion entre la rason teorica e la rason practica. Kant vòl atal acabar l'edifici de la metafisica que ne comencèt la refondacion amb la primièra Critica.
La primièra partida de la Critica de la facultat de jutjar es consacrada a una estetica (analisi del jutjament estetic), la segonda partida a una teleologia (analisi de la plaça de la natura). Es dins aquel obratge que Kant expausa coma distinguir entre jutjament determinant e jutjament pensadís. I a de fach tres problematicas principalas que semblan, a primièra vista, eterogenèas: d'una part lo jutjament de gost, reflexion que part d'una critica de l'estetica coma es concebuda per Baumgarten, que voliá far d'aquò una sciéncia racionala; d'autra part una reflexion suls èssers organizats o l'individualitat biologica; fin finala una interrogacion sus la finalitat o sistematicitat de la natura [11] Segon Alain Renaut, que repetís atal una tèsi d'Alfred Baümler de 1923, lo punt d'encontre entre la problematica de la belesa e dels èssers organizats, es la question de l'irritacional [11]. La brega del panteïsme (o del spinozisme), qu'opausa dempuèi 1875 Mendelssohn e Jacobi a l'entorn de las consequéncias del racionalisme de las Luses, forma lo fondament de la tresena Critica [11].
Lo jutjament estetic[modificar | modificar la font]
La finalitat de Kant es pas de prepausar de nòrmas del bèl, mas d'explicar perqué una causa es bèla, e en que consistís un jutjament de gost. Lo bèl seriá un produch del sens estetic. En aquel sens, çò qu'es bèl, es pas un objècte, mas sa representacion. Kant balha d'aquel las definicions seguentas:
- L'universalitat sens concèpte : « Es bèl çò qu'agrada universalament sens concèpte ». Lo bèl es un intermediari entre la sensibilitat e l'entendement : aquò es pas un concèpte definissable per nòstre sol entendement.
- Una finalitat sens fin : Lo bèl es pas l'util, i a doncas pas de fin exteriora. I a pr'amor una fin intèrna (armonia).
- Un plaser desinteressat : Lo bèl se confond pas amb l'plasent, que depend per sa part d'una percepcion estrictament personala : « Quand disi que lo vin de Canaires es plasent, sofrís volontièr qu'òm me repotegue e qu'òm me rapèle que devi dire solament qu'es plasent per ieu. » al contrari que per l'exemple d'un jutjament sus la belesa d'una causa, expliquèt : « jutgi pas solament per ieu, mas per tot lo monde, e parli de la belesa coma se foguèsse una qualitat de las causas »[12] Si lo bèl balha plaser e satisfaccion, es d'un biais desinteressat.
Kant distinguís dos tipes de bèl : la belesa libra e la belesa aderenta.
- Lo sublime : Per Kant, le sublime se distinguís del bèl en çò que despassa nòstre entendement.
« L'art vòl pas la representacion d'una bèla causa mas la bèla representacion d'una causa. » (Critica de la facultat de jutjar). Se vei aquí la plaça qu'ocupa per Kant la facultat de jutjar, e l'interpretacion de l'estetisme se fa per una apreciacion variabla d'un individú a l'autre.
Lo jutjament teleologic[modificar | modificar la font]
La teleologia es l'estudi de las causas finalas (del grèc ancian telos, finalitat, e logos, discors, rason). Segon l'optica teleologica, l’umanitat va cap a un punt de perfeccion.
Dins sos Opusculs sus l'istòria, Kant emetèt l'ipotèsi d'un sistèma teleologic de la natura permetent lo progrès istoric de l'umanitat. Lo presenta doncas pas coma certan, mas solament coma ideal regulator. Es lo famós "coma se" de Kant (als ob) : la renaissença de las finalitats darrièras de l'umanitat escapa a l'experiéncia, mas aquò empacha pas de postular dins la practica l'idèa del progrès a de finalitats moralas. Es aquel meteis avantatge practic que per Kant fa de Dieu una idèa "utila".
Posteritat[modificar | modificar la font]
L'influéncia de Kant se vei dins la majora partida de la filosofia continentala:
- l'idealisme alemand (Fichte, Schelling, Hegel)
- lo nòu kantisme (Escòla de Marborg : Cohen, Natorp, Cassirer ; Escòla de Bade : Windelband, Rickert)
- l'èra del sospèit (Schopenhauer, Kierkegaard, Marx, Nietzsche)
- la fenomenologia, l'existencialisme e l'ermeneutica (Dilthey, Husserl, Jaspers, Heidegger, Sartre, Levinas, Merleau-Ponty, Ricœur)
- la filosofia politica contemporanèa (Habermas, Rawls, Apel, Arendt, Alain Renaut, Luc Ferry)
- la filosofia pòstmodèrna (Foucault e la nocion de modernitat, Deleuze e son concèpte d'empirisme transcendental, Lacan e lo raprochament Kant/Sade).
Nòtas[modificar | modificar la font]
Fonts per la biografia[modificar | modificar la font]
La melhora font d'informacion concernent la biografia de Kant es sa correspondéncia, 2(da) partida del t. XI de l’edi. Rosenkranz e Schubert de las òbras de Kant, Kuno Fischer, Geschischte der n. Philosophie, t. III. .
Se dispausa tanben de las òbras de sos amics Hasse, Borowski, Wasianski e Jackmanu
La Grande Encyclopédie, inventaire raisonné des sciences, des lettres, et des arts.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Entre autras afirmacions, vejatz Prolegomèns a totes metafisica futura..., 1èra partida : "Perque, de çò que balhèt ieu la meuna teoria lo nom d’idealisme transcendental, pòt pas autorizar degun a lo confondre amb l’idealisme empiric de Descartes [...], o amb l’idealisme mistic e fanatic de Berkeley." Se pòt encara, dins un biais particular, considerar que Kant a res d'un idealista al sens comun, coma o afirma el meteis : "Puèi avoï mentretant que i a fora de nosautres de còrs, es de dire causas que, pr'amor son absoludament pas conegudas de nosautres dins çò que pòdon èsser en elas meteissas, son pasmens conegudas per las representacions que nos procura lor accion sus la nòstre sensibilitat, e a que balham lo nom de còrs, mot qu'indica per consequent que lo fenomèn d'aquel objècte de nosautres pas conegut mas pasmens real. Que nomenem aquò idealisme ! Aquò es tot juste lo contrari", ibidem.
- ↑ Vejatz sus aquel subjècte las doas primièras partidas dels Prolegomèns a tota metafisica futura... que tractan de la matematica e de la fisica puras, es a dire a priori.
- ↑ Nota de la Critica de la Rason pura, « L'ideal de la rason pura », 2(da) seccion: « De l'ideal transcendental », A575/B603.
- ↑ Histoire de la vie et de la philosophie de Kant (Amand Saintes), pp 22-23.
- ↑ Prefaci als Prolegomèns a tota metafisica futura.
- ↑ Critica de la rason pura, prefaci de la segonda edicion, III, 12
- ↑ Prefaci de la primièra edicion de la Critica de la rason pura
- ↑ Citacion de la Doctrina del drech, VI, 335, in Metafisica de las mors
- ↑ Cf. critica de l'epicurisme al capítol I de la Critica de la rason practica
- ↑ Capítol III de la Critica de la rason practica, « Dels mobils de la rason pura practica »
- ↑ 11,0 11,1 11,2 Introduccion a la Critica de la facultat de jutjar (1995), per Alain Renaut.
- ↑ Critica de la facultat de jutjar, Cap. 7
>
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- L'unic fondament possible d'una demonstracion de l'existéncia de Dieu (1763).
- Ensag per introduire en filosofia lo concèpte de grandor negativa (1763).
- Sòmis d'un visionari explicats per de sòmis metafisics (1766).
- De las diferentas raças umanas (1775).
- Critica de la rason pura (1781 ; 2a 1787)
- Prolegomèns per tota metafisica futura(1783).
- Idèa d'una istòria universala d'un vejaire cosmopolitic (1784).
- Responsa a la question : « que son las Luces ? » (1784).
- Fondacion de la metafisica de las mòrs (1785).
- Qu'es que s'orientar dans la pensada? (1786).
- Critica de la rason practica (1788).
- Critica de la facultat de jutjar (1790).
- Sul misticisme e los mejans d'i remediar (1790).
- Sus l'escaç de tota tentativa filosofica en matèria de teodicèa (1791).
- Quines progreses efectius compliguèt la metafisica dempuèi l'epòca de Leibniz e de Wolff ? (1791).
- Sul mal radical (1792).
- La religion dins las limitas de la simpla rason (1793)
- Sul luòc commun: aquò es bon en teoria, mas val pas res en practica (1793).
- La Fin de totas causas (1794).
- Projècte de patz perpetuala (1795).
- La Metafisica de las mòrs (1796-1797)
- Sus un pretendut drech de mentir per umanitat (1797).
- Conflicte de las facultats (1798).
- Antropologia d'un vejaire pragmatic]] (1798).
- Logica (publiée en 1800).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- (en) Scruton, Roger. Kant: a Very Short Introduction. Oxford University Press, 2001. ISBN 0-19-280199-6 (provides a brief account of his life, and a lucid introduction to the three major critiques)
- (en) Broad, C. D. Kant: an Introduction. Cambridge University Press, 1978. ISBN 0-521-21755-5, ISBN 0-521-29265-4
- (en) Gardner, Sebastian. Kant and the Critique of Pure Reason. Routledge, 1999. ISBN 0-415-11909-X
- (en) Martin, Gottfried. Kant's Metaphysics and Theory of Science. Greenwood Press, 1955 ISBN 978-0-8371-7154-8 (elucidates Kant's most fundamental concepts in their historical context)
- (en) Perez, Daniel Omar. Kant e o problema da significação. Curitiba: Editora Champagnat, 2008. ISBN 978-85-7292-187-9 (Portuguese)
- (en) Palmquist, Stephen. Kant's System of Perspectives: an architectonic interpretation of the Critical philosophy. Lanham, MD: University Press of America, 1993. ISBN 0-8191-8927-8 (for availability see link)
- (en) Seung, T. K. 2007. Kant: a Guide for the Perplexed. London: Continuum. ISBN 0-8264-8580-4
- (en) Uleman, Jennifer. An Introduction to Kant's Moral Philosophy. Cambridge University Press, 2010. ISBN 978-0-521-13644-0
- (en) Satyananda Giri. Kant. Durham, CT: Strategic Publishing Group, 2010. ISBN 978-1-60911-686-6
- (en) White, Mark D. Kantian Ethics and Economics: Autonomy, Dignity, and Character. Stanford University Press, 2011. ISBN 978-0-8047-6894-8. (Reviewed in The Montreal Review)
- (en) Braver, Lee. A Thing of This World: a History of Continental Anti-Realism. Northwestern University Press: 2007. ISBN 978-0-8101-2380-9 (This study covers Kant and his contribution to the history of Continental Anti-Realism)
- (en) Caygill, Howard. A Kant Dictionary. Oxford, UK; Cambridge, Mass., US: Blackwell Reference, 1995. ISBN 0-631-17534-2, ISBN 0-631-17535-0
- (en) Derrida, Jacques. Mochlos; or, The Conflict of the Faculties. Columbia University, 1980.
- (en) Mosser, Kurt. Necessity and Possibility; The Logical Strategy of Kant's Critique of Pure Reason. Catholic University of America Press, 2008. ISBN 978-0-8132-1532-7
- (en) Perez, D. O. . Os significados dos conceitos de hospitalidade em Kant e a problemática do estrangeiro. Revista Philosophica (Chile), v. 31, p. 43-53, 2007. Também em Konvergencias, 2007, nro. 15. UCV.cl, Konvergencias.net
- (en) Perez, D. O. A loucura como questão semântica:uma interpretação kantiana. Trans/Form/Ação, São Paulo, 32(1): 95-117, 2009. Scielo.br
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- libre audio: Kant, Pour la Paix perpétuelle
- Audiolivre : Critique de la raison pure, préfaces et introduction20px
- Pages du site agora sur Kant
- Textes kantiens en allemand et en français sur Vox Philosophiae
- Kant's Critique of Metaphysics`` dans le Stanford Encyclopedia of Philosophy
- Philopsis, Textes inédits sur la philosophie kantienne
- Kant, Critique de la raison pure, commentaire de l’Analytique transcendantale, Pierre Lachièze-Rey
- L'assise de l'ontologie critique. Commentaire de l’Esthétique transcendantale, François-Xavier Chenet
- La métaphysique de la métaphysique, François-Xavier Chenet
- La philosophie pratique de Kant.(Cours), François-Xavier Chenet

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
-386
Aquesta pagina concernís l'an -386 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Après sa victòria en Grècia l'annada precedenta, lo rèi Artaxerxès II decidèt de concentrar sei fòrças còntra Chipre e Egipte. Pasmens, en despiech de sa superioritat numerica, sei tropas s'i turtèron a d'adversaris combatius qu'opausèron una resisténcia acarnada (→ -381/-380).


text:
Bazenville
Bazenville es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bazenville Es una municipalitat del Calvados apertenent dins lo país del Bessin e a la Comunitat de municipalitats de Bessin, Seulles e Mar. Se situa a quatre quilomètres de Creully e de nòus quilomètres de Bayeux.
Bazenville est une commune du Calvados appartenant au pays du Bessin et à la Communauté de communes de Bessin, Seulles et Mer. Elle se situe à quatre kilomètres de Creully et neuf kilomètres de Bayeux.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Bazenville I aguèt liberat lo quite jorn del débarquement, lo Data|6|de
. Un aérodrome provisòri canadien #èsser condicionat sul territòri communal.
Bazenville fut libérée le jour même du débarquement, le Mois invalide (juin)M. Un aérodrome provisoire canadien fut aménagé sur le territoire communal.


text:
Pòrt Sant Loís
Pòrt Sant Loís (Port-Saint-Louis-du-Rhône en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La torre de Sant Loís es bastida en 1737 per Mareschal.
La comuna es creada en 1904 a partir de territòris pres a Fòs e a Arle. Es restacada a l’arrondiment d’Arle. En 1981, es restacada au novèu arrondiment d’Istre, mas tòrna a lo d’Arle tre 1982.


text:
Francourville
Francourville es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pichon vilatge de Beauce. En Genièr 2012 lo vilatge a pres Chartres Metròpoli, la comunitat de comunas de la region de Chartres.
Petit village de Beauce. En Janvier 2012 le village a rejoint Chartres Métropole, la communauté de communes de la région de Chartres.


text:
Piscina
Una piscina es una construccion artificiala destinada a nadar o i practicar d'esports aquatics. Las dimensions d'aquela pòden èsser fòrça variablas:[1] la mai gran es la talha olimpica, de 50 metres. Pòt èsser bastida amb diferents elements: metals, plastics o beton. Lo mot piscina ven del latin[2] e dén primièr s'utilizava per designar de poses per de peissons d'aiga doça o salada.[3]
Ara las piscinas subiguèron un cambiament tecnologic significatiu, sobretot dins la purificacion. S'utilizan de derivats de clòr per que demoran netas, e se contraròtla lo pH e a vegada la temperatura.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Existís una longa tradicion de construccions artificialas desitinada al banh, que se destacan los nombrosos sites de tèrmes romans, com aqueles trobats dins la vila anglesa de Bath, que donèt lo nom.
Construccion[modificar | modificar la font]
Alara, existisson diverses modalitats, coma las fixas, las portablas e las desmontablas. E son de diferents materials, coma acièr inoxidable, poliester, de beton armat, recobèrtes de mosaic, etc.
Dimensions de la piscinas esportivas[modificar | modificar la font]
Dins lo domèni esportiu podèm diferenciar tres grans tipes de piscinas:
- Piscina de 50 metres, o piscina olimpica, qu'es la talha de la piscina oficiala dels Jòcs Olimpics.
- Piscina de 25 metres, o bacin pichon.
- Piscina de salts, de dimensions mai pichona.
Los usatges esportius son fòrça variats, s'utilizan dins lo camp de la natacion, lo waterpolo, la natacion sincronizada o los salts acrobatics.
Elements per l'entreten[modificar | modificar la font]
Per mantenir neta e en condicions normalas una piscina, es necessitan los paràmetres seguents:[4][5]
Referéncia[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca)Diccionari 62 manual de la llengua catalana. Edicions 62. ISBN 84-297-4653-6.
- ↑ piscina, Gran Enciclopèdia Catalana, Barcelona, Edicions 62
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }}  Diccionario de Arte II, Biblioteca de Consulta Larousse. Spes Editorial SL (RBA), Barcelona (ISBN 84-8332-391-5)
- ↑ Entreten de la piscina (es)
- ↑ entreten de la piscinas (es)


text:
Alagoas
Alagoas es un estat de Brasil, situat dins la Region Nòrd-Èst del país. Confronta l'estat de Pernambuco al nòrd, e l'estat de Sergipe a l'oèst e al sud. Es bordat per l'Ocean Atlantic a l'èst. Capitala: Maceió.
Sa superfícia totala es similara a la d'Albania e d'Aïtí.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo relèu es modèst, en general inferior als 300 metres. Plana per la còsta, replanat d'altitud al nòrd e depression al centre. Lo punt mai naut es localizat dins la sèrra de Santa Cruz (844 m). Los rius principals son: São Francisco, Mundaú e Paraíba do Meio.
Las vilas principalas son Maceió, Arapiraca e Palmeira dos Índios.
Economia[modificar | modificar la font]
Torisme[modificar | modificar la font]
Recentament, lo torisme s'es desvolopat sus las plajas del litoral, amb l'arribada de toristas brasilièrs e tanben d'estrangièrs. I aguèt l'agrandiment de l'aeropòrt de Maceió e de la ret d'ostalariás. Al litoral nòrd, especialament dins las vilas de Maragogi e Japaratinga, s'es bastit recentament de grands resorts. En la vila de Marechal Deodoro cal notar la preséncia de construccions istoricas.


text:
Domingo Faustino Sarmiento
Domingo Faustino Sarmiento Albarracín (San Juan, Argentina, lo 15 de heurèr de 1811 – Asunción, l'11 de seteme de 1888), jornalista, escrivan, òmi d'estat, governador de la província de San Juan, que ho president d'Argentina entre 1868 e 1874.
Qu'ei conegut per aver desvolopat lo sistèma educatiu, favorizat l'emigracion europèa e, mei anecdoticament, per aver importat los passerons per'mor d'estar europeofil.
Que ho un deus opausants deu regim de Juan Manuel de Rosas contra qui b'escrivó lo son cap d'òbra literari Facundo. Aquesta òbra qu'ei totun lo reflèit d'un amor òrb per Euròpa anant dinc a sostiéner la colonizacion e a mespresar Argentina en tot s'apejar sus critèris racistas (en sostienent, per exemple, qu'Argentina que "patishèva" de descénder deus espanhòus - e donc en partida deu monde arabi - e de semblar de tròp au desèrt argerian).


text:
Filantropia
Sortida del grèc philos (amic), e anthropos (òme), la filantropia es la filosofia o doctrina de vida que plaça l'umanitat en primièr plan de las siás prioritats. Un filantròp cèrca de melhorar l'avenidor de sos semblables per dons en argent, la fondacion o sosten d'òbras, etc, d'un biais desinteressat. La filantropia s'opausa a la misantropia.
Somari
Causas e motivacions de la filantropia[modificar | modificar la font]
- causas religiosas: importància del don dins nombrosas religions
- Lo puritanisme protestant encoratja l'ascetisme e refusa lo luxe. A mai insistís sus la valor del trabalh.
- la filantropia permet al donaire de daissar son nom per la posteritat: als Estats Units per exemple, de nombroses bastiments universitaris e galariás dins los musèus pòrtan lo nom d'un filantròp.
- la filantropia permet de constituir una ret de relacions e de ganhar notorietat dins lo mond dels afars.
Vision filosofica de la filantropia[modificar | modificar la font]
La filantropia es pas vista de contunh coma un ben universal. La filantropia pòt menar l'òme cap a un estat de passivitat.
Vision politica de la filantropia[modificar | modificar la font]
La concepcion dominanta de la filantropia es un solidarisme liberal: cadun es liure de s'engatjar, d'ajudar autrú sens cap de contrencha. La Glèisa ten una plaça importanta dins aquesta mena d'accion, pasmens los laïcs s'engatjan tanben.
Los govèrns sostenon sovent las accions filantropicas. Dins mantun país, las personas que donan argent benefician d'una demesida de talhas.
Qualques filantròps famoses[modificar | modificar la font]
- Baron Taylor (1789-1879). Grand viatjaire, dessenhaire, literator, inspector de las Bèlas Arts, administrator de la Comèdia Francesa... Aguèt un ròtle pionièr dins lo movement mutualista francés. Protector incansable de las arts e de las letras, mantuna societat de socors mutual se fondèt a partir de son iniciativa, qu'amassa escrivans, musicians, pintres, inventors industrials, e tanben membres de l’ensenhament public e privat.
La primièra d'aquelas associacions es l’Associacion dels Artistes dramatics, societat de socorses mutuals, creada en 1840. L’associacion es formada a l'encòp per organizar una caissa de socors eficaça per portar ajuda als actors necessitós e per constituir una caissa de retirada.
- John Davison Rockefeller (1839-1937), que foguèt un magnat del petròli american, creèt en 1913 la Fondacion Rockefeller, qu'a per tòca de promòure lo progrès scientific dins totes los païses del mond. En aquel temps aquesta permetèt de desvolopar las escòlas de las populacions negras dins lo sud dels Estats Units. La division "Umanitats" fondada en 1928 encoratja la preservacion dels archius.
- Andrew Carnegie, un celèbre industrial american d'origina escocesa faguèt don al començament del sègle XX de mai de 380 milions de dolars a fondacions divèrsas.
Creèt aproximativament 2500 bibliotècas publicas gratuïtas als Estats Units que an son nom, las ditas Carnegie Libraries (Bibliotècas Carnegie, la mai famosa es la New York Public Library). A mai financèt 65 bibliotècas annèxas dins la vila de Nòva York. Portèt ajuda tanben a las institucions culturalas (musèus, Carnegie Hall, California Institute of Technology, etc.), a las glèisas e als parcs publics.
- L'american Bill Gates a decidit de consacrar 95% de sa fortuna per la luta contra las malautiás e l'analfabetisme dins los Païses del Sud. La fondacion Gates, que se creèt en 2000, a despensat ja 9,26 miliards de dolars, subretot pr'amor de vaccinar 55 milions d'enfants.
- Warren Buffett anoncièt lo dimenge 25 de junh de 2006 son intencion de donar 37 miliards de dolars, valent a dire 29,6 miliards d'èuros, a d'organizacions caritativas dirigidas per son amic Bill Gates e per de membres de sa pròpria familha. Aquela decision, que pòrta sus mai de 80% de sa fortuna, constituís la donacion individuala mai importanta jamai réalisée als Estats Units rèiredavant los autres filantròps de l'istòria..
- Richard Branson, patron de Virgin
- Pierre Omidyar, fondaire d'eBay, favoriza lo microcredit en Bangladèsh.
Donacions per païses[modificar | modificar la font]
- Segon lo departament d'Estat dels Estats Units d'America, los dons dins aquel país abastèron la soma de 260 miliards de dolars en 2005 que 77 % sont lo fach dels particulars amb 122,8 miliards de dolars d'ajuda exteriora. La filantropia representa 1 % du PIB estatsunian, çò es mai del doble de la mejana europèa[1]. Existisson 1,14 milions d'associacions de but non lucratiu als Estats Unis e lo secteur non mercantil representa 8,5 % del PIB (contra 4,2 % en França, per exemple...)[2]. Los américans donan cada annada 250 miliards de dolars[2] a las associacions de but non lucratiu e aquels dons sont liures d'impòstes. 5,4 % d'aquels dons van a la cultura (id sunt 13 miliards de dolars)[2]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ A. Kaspi, F. Durpaire, H. Harter, A. Lherm, La civilisation américaine, Paris, PUF, 2004, (ISBN 2130543502), p.214
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Frédéric Martel, De la culture en Amérique, Paris, Gallimard, 2006, (ISBN 2070779319), p.307


text:
Cambòtja
Lo reialme de Cambòtja (en khmer: Kampuchea , AFI: [ˌkæmpuˈtʃiːə], nom complet: Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea) es un país d'Asia del Sud-Èst amb una populacion d'aperaquí 13 000 000 personas.
Confronta Tailàndia a l'oèst nòrd-oèst, Laos al nòrd-èst, e Vietnam a l'èst. Al sud de Cambòtja se trapa lo Golf de Tailàndia. La geografia de Cambòtja es dominada per Mekong (« lo grand fluvi ») e pel Tonlé Sap.
La capitala es Phnom Penh.
Lo gentilici es cambotjan -a (o khmer)[1].
Cambòtja es l'estat que succediguèt al poderós Empèri Khmer indó e bodista que regnèt sus la màger part de la peninsula Indochinesa entre los sègles XI e XIV.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 De la Preïstòria a la colonizacion francesa
- 2.2 Lo periòde coloniau
- 2.3 Lo Cambòtja independent
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a la colonizacion francesa[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria au reiaume de Chenla[modificar | modificar la font]
La Preïstòria de Cambòtja es fòrça mau coneguda mai foguèt probablament poblada per Homo sapiens i a aperaquí 40 000 ans. Vèrs 3 000 av. JC, de populacions de austroasiatics, lei rèires dei Mons, vengudas dau sud de la China actuala s'installèron dins la region. Subiguèron l'influéncia de la cultura indiana (lenga, escritura... etc.) a partir dau sègle I ap. JC gràcias a de contactes ambé de marins e de marchands. Aquò entraïnèt la formacion d'un reiaume dich Funan, dominat per lei Mons, que durèt fins au sègle VII.
Lei Khmers son un pòble aparentat ai Mons que fondèt lo reiaume de Chenla situat aproximativament sus lo territòri dau Cambòtja actuau. Inicialament vassau de Funan, Chenla ne'n venguèt independent dins lo corrent dau sègle VI e lo conquistèt vèrs 650. Au sègle VIII, de trèbols intèrnes entraïnèron sa division entre dos reiaumes puei entre cinc principats. Politicament fragmentats, aqueleis estats deguèron acceptar la senhoriá de Java.
L'Empèri Khmer[modificar | modificar la font]
Dau sègle IX au sègle XV, Cambòtja venguèt lo còr de l'Empèri Khmer e un dei reiaumes pus poderós dau Sud-Èst Asiatic. Foguèt fondat per Jayavarman II (802-850), prince khmer educat en Java, que se proclamèt rèi e restaurèt l'unitat dau pòble khmer. Son rèine foguèt marcat per un important programa de construccions, la restauracion dau culte dau dieu-rèi basat sus l'indoïsme e la creacion d'un estat centralizat sostengut per una burocracia.
Sei successors contunièron sa politica e fondèron Angkor a la fin dau sègle IX. Au sègle XI, l'Empèri Khmer dominava lo sud d'Indochina fins au bacin de Mekong e a l'istme de Kra. Agantèt son apogèu pendent lo rèine de Suryavarman II (1113-1150), que foguèt a l'origina de la bastida dau temple d'Angkor Vat. Puei, sota Jayavarnam VII (1181-1219), lei Khmers ocupèron Champa e bastiguèron Angkor Thom que venguèt la novèla capitala de l'Empèri.
Pasmens, l'amplor dei despensas dau rèine de Jayavarnam VII èra tròp importanta per lei ressorsas de Cambòtja. Aquò entraïnèt lo declin de l'Empèri que foguèt agravat per l'aparicion d'una menaça militara tai au nòrd-oèst. En 1219, fondèron lo Reiaume de Sukhotai. Vèrs aquela annada, l'armada khmer foguèt tanben obligada d'abandonar Champa. En parallèl d'aqueleis evolucions, lo bodisme theravada faguèt son aparicion dins lo país.
Periòde de dominacion siamés e vietnamian[modificar | modificar la font]
En 1350, lei Tais fondèron lo reiaume de Siam que venguèt una poissança majora a l'oèst de Cambòtja mentre que lòng de la frontiera orientala, Vietnam renforcèt tanben pauc a pauc son poder. Ansin, fins au sègle XIX, lei Khmers passèron sota l'influéncia de sei dos vesins.
Aquò comencèt ambé lo pilhatge d'Angkor per lei Siamés. I destruguèron lei sistèmas d'aigatge causant de degalhs grèus a l'agricultura khmer. En 1431, après una destruccion novèla d'Angkor, la capitala foguèt transferida a Phnom Penh qu'èra pus alunchada dau territòri tai. Pasmens, aquò permetèt ai Siamés d'annexar certanei províncias occidentalas de Cambòtja. En parallèl, lei Chams menacèron mai d'un còp lo deltà de Mekong.
Durant lo rèine d'Ang Chan (1516-1566), Cambòtja conoguèt un periòde de redreiçament gràcias ai dificultats militaras dei Siamés menaçats per lei Birmans. Fondèt una capitala novèla a Lovek e infligiguèt una desfacha dura ai Siamés a la batalha de Siem Reap en 1564. Pasmens, aqueu periòde s'acabèt en 1594 ambé la desfacha dei Birmans e la presa de Lovek per lo rèi siamés Naresuen. Siam impausèt alora sa senhoriá ai Khmers.
Chey Chetta II (1613-1628) restaurèt l'independéncia dau país e fondèt una capitala novèla installada a Oudong. Pasmens, per faciar la repòsta siamesa en 1623, deguèt s'aliar a la dinastia vietnamiana dei Nguyen. Obtenguèt son ajuda mai deguèt en cambi permetre l'installacion de colons vietnamians dins la region de Saigon. Coma après sa mòrt, sei successors se devesiguèron e demandèron l'ajuda dei Siamés ò dei Nguyen, aquò entraïnèt un caòs politic important en Cambòtja e permetèt ai Nguyen lo litorau sud-èst (Cochinchina). A l'oèst, lei Siamés aprofichèron la situacion per annexar lei províncias de Battambang e de Siem Reap, compres Angkor.
En 1812, la situacion s'agravèt encara quand lo rèi Ang Chan II (1806-1837) se reconoguèt vassau de Vietnam. D'efèct, aquò entraïnèt una invasion dau país. Un an pus tard, una còntra-ofensiva vietnamiana permetèt de tornar conquistar lo sud e la capitala mai lei Siamés capitèron de se mantenir dins lo nòrd dau territòri khmer. Siamés e Vietnamians trobèron alora un acòrd per mantenir sei posicions. Puei, en 1841, lei Vietnamians decidèron d'annexar sa partida entraïnant una revòuta generala dei Khmers en 1845 que foguèt reprimida per lei Siamés. Après aquela insureccion, lei dos país trobèron un acòrd e Cambòtja venguèt un protectorat comun.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Lo protectorat francés[modificar | modificar la font]
Interessats tre leis annadas 1840 per Indochina, lei Francés aprofichèron lei dificultats intèrnas de China per establir un protectorat sus la region. D'efèct, l'endrech interessava la marina e lei missions francesas dempuei la premiera mitat dau sègle XIX. Ansin, dins lo corrent deis annadas 1840-1850, missions e demonstracions de fòrça — generalament per liberar de missionaris arrestats per leis autoritats vietnamianas — se succediguèron fins a la conquista de Saigon en 1859. Puei, entre 1862 e 1867, l'emperaire Tu Duc deguèt abandonar Cochinchina ai Francés. L'ensems venguèt una colonia.
En Cambòtja, aquò creèt una situacion novèla car, se Siam tornèt afirmar sa senhoriá sus lo país, França prepausèt en 1863 son protectorat au rèi Norodom qu'acceptèt. Incapable de s'opausar a la poissança militara francesa, Siam deguèt renonciar a sei revendicacions en 1867. De son caire, Norodom assaièt d'aprofichar la preséncia francesa per modernizar son reiaume. Capitèt de desplaçar la capitala a Phnom Penh mai seis autrei reformas se turtèron au conservatisme de l'aristocracia.
En 1884, aqueu blocatge politic entraïnèt una intervencion dirècte dei Francés que placèron de facto lo protectorat sota la direccion de foncionaris francés. En 1887, Cambòtja foguèt integrat au sen de l'Indochina Francesa. Pasmens, aquò li permetèt de tornar trobar sei frontieras ancianas car Siam deguèt restituir entre 1904 e 1907 totei lei territòris khmers annexats dempuei 1795. Per lo rèsta, l'esplecha coloniala foguèt limitada car lo país aviá pauc de ressorsas susceptiblas d'interessar la metropòli. Ansin, lei projèctes d'infrastructuras foguèron rars, l'administracion subretot fisada a de foncionaris vietnamians e lo contraròtle dau comèrci laissat a de marchands chinés. La formacion d'una elèit khmer occidentalizada foguèt lònga e foguèt pas una realitat avans leis annadas 1930.
L'independéncia[modificar | modificar la font]
En 1940, après la desfacha francesa còntra Alemanha, Japon aprofichèt la situacion per ocupar l'Indochina Francesa ambé l'acòrd de Vichy. La preséncia japonesa entraïnèt la retrocession a Tailàndia dei territòris frontaliers annexats entre 1904 e 1907. Causèt tanben l'emergéncia de sentiments autonomistas e independentistas. Enfin, lei Japonés obliguèron en 1945 lo rèi Norodom Sihanouk de proclamar l'independéncia.
A son retorn dins la region en 1945-1946, lei Francés deguèron tenir còmpte dau movement nacionalista khmer. Arrestèron ansin Song Ngoc Thanh, cap important dei movements independentistas, mai donèron una autonòmia intèrna au país tre 1946. Foguèt renfòrçada en 1949 fins a l'obtencion de l'independéncia totala en 1954 a l'eissida de la Conferéncia de Genèva. Intrèt a l'ONU l'annada seguenta.
Lo Cambòtja independent[modificar | modificar la font]
Lo periòde Sihanouk[modificar | modificar la font]
Cap de Cambòtja dempuei 1952, Sihanouk dominèt la vida politica dau país fins a 1970. En 1955, abdiquèt au profiech de son paire, Suramarit, per poder se consacrar a una carriera politica enebida per son estatut de rèi. Fondèt lo Sangkum que ganhèt leis eleccions de 1955. Proclamèt la neutralitat de Cambòtja en 1957 e assaièt de tenir una politica d'equilibri entre lei dos blòts. Ansin, tre 1956, se raprochèt de China. Vengut « cap de l'Estat » après la mòrt son paire en 1960, ordonèt una tiera de nacionalizacions dins l'encastre de l'adopcion d'un « socialisme bodista ». Aquò mau contentèt lei partits de drecha e lei país de la region coma Tailàndia qu'èran ostils au comunisme.
L'extension e la generalizacion de la Guèrra de Vietnam a tota l'anciana Indochina Francesa agravèt la situacion e menacèt la neutralitat dau país. Sihanouk mau capitèt d'amaisar lei tensions entre la drecha, dirigida per lo generau Lon Nol e sostenguda per leis Estatsunidencs, e lo Partit Comunista Khmer (PCK). En 1968, acomencèt una insureccion armada organizada per lo PCK e certanei regions khmers venguèron de basa de sostèn per lo Vietcong vietnamian. En fàcia d'aquela situacion, Sihanouk foguèt obligat de nomar Lon Nol coma cap dau govèrn en març de 1970. Pasmens, ambé l'ajuda deis Estats Units, lo novèu Premier Ministre lo reversèt rapidament e prenguèt la totalitat dau poder.
La premiera guèrra civila e lo regime dei Khmers Roges[modificar | modificar la font]
De 1970 a 1975, Cambòtja foguèt lo teatre d'una premiera guèrra civila saunósa que causèt la mòrt d'aperaquí 600 000 personas. D'efèct, en fàcia dau generau Lon Nol, se formèt rapidament una coalicion gropant lo Frònt Unit Nacionau de Kampuchea (FUNK) de Sihanouk, refugiat en China e sostengut per Vietnam, e lo PCK. La reaccion de Lon Nol foguèt de chaplar e d'expulsar lei Vietnamians installats en Cambòtja (100 000 mòrts, 100 000 refugiats) per assaiar d'eliminar una comunautat sospichada de sostenir la guerilha comunista. Pasmens, aquò entraïnèt au contrari un renfòrçament de l'ajuda vietnamiana que permetèt ai Khmers Roges de prendre lo contraròtle dei zònas ruralas.
En octòbre de 1970, Lon Nol, d'ara endavant sostengut per la preséncia dirècta de soudats estatsunidencs e sud-vietnamians, proclamèt la republica. Dins aquò, son regime foguèt rapidament minat per la corrupcion, la manca de competéncias e la manca d'eficacitat dei bombardaments aerians estatsunidencs còntra lei Khmers Roges. Ansin, après lo retirament de Washington en 1973, lo regime de Lon Nol conoguèt una evolucion similara a aquela dau Vietnam dau Sud. En dificultat a partir de 1973, s'afondrèt totalament en abriu de 1975 e lei Khmers Roges de Pol Pot prenguèron la direccion dau país.
Lo regime novèu decidèt de « ruralizar » lo país e defendre un modèl de desvolopament basada sus la cultura de ris amb una distincion entre lo « pòble ancian », lei païsans aguent sostengut la guerilha, e lo « pòble novèu », leis abitants dei vilas que foguèron desportats a la campanha. Lo segond grop subiguèt un « genocidi »[2] amb aperaquí 1,7 milions de mòrts[3] en causa de faminas liadas a la desorganizacion de l'economia, a de persecucions e ai condicions de la desportacion.
En 1976, Cambòtja prenguèt lo nom de Kampuchea Democratic. Lo regime deguèt faciar la question de sei relacions ambé seis ancians aliats devesits entre lei partisans de Vietnam (e donc de l'Union Sovietica) e de China. En 1977, Pol Pot chausiguèt lo camp chinés e acomencèt d'atacar lei comunautats vietnamianas installadas en Cambòtja. Aquò entraïnèt una reaccion viva de Hanòi que sostenguèt la formacion d'un Frònt Unit de Salut Nacionau gropant lei comunistas opausats a Pol Pot. Puei, au començament de 1979, ocupèt militarament lo país per reversar ei Khmers Roges.
La guèrra de Cambòtja[modificar | modificar la font]
En despiech dei crimes dei Khmers Roges, l'invasion vietnamiana mau capitèt de restablir la patz. Au contrari, marquèt l'acomençament d'una segonda guèrra civila entre lo govèrn provietnamian, la Republica Populara de Kampuchea (RPK), e lei Khmers Roges, sostenguts per una coalicion eteroclita d'enemics de Vietnam (China, Estats Units, Tailàndia... etc.) e per una partida de la ruralitat. De negociacions de patz acomencèron en 1987 e l'armada vietnamiana se retirèt dau territòri khmer l'annada seguenta.
En 1991, un acòrd de patz generau foguèt signat a París e lei Nacions Unidas installèron una autoritat provisòria per organizar lo desarmament dei diferentei guerilhas e organizar d'eleccions liuras en 1993. Sihanouk tornèt venir rèi — mai sensa poder vertadier — e Hun Sen, Premier Ministre de la RPK dempuei 1985, demorèt cap dau govèrn. La RPK cambièt tanben de nom per venir l'Estat de Cambòtja.
Cambòtja dempuei 1991[modificar | modificar la font]
En 1993, leis eleccions venguèron la victòria dau partit reialista Frònt Uni Nacionau per un Cambòtja Independent, Neutre, Pacific e Cooperatiu (FUNCINPC) seguit per lo Partit dau Pòble Cambotjan (PPC) de Hun Sen. Una constitucion foguèt proclamada lo 24 de setembre e lo reiaume de Cambòtja oficialament restablit. Norodom Ranariddh e Hun Sen ocupèron la foncion de Premier Ministre. Lei Khmers Roges assaièron de s'opausar a aqueu procès mai, d'ara endavant privat de sostèns estrangiers, foguèron definitivament eliminats entre 1996 e 1999.
En 1997, se debanèt una grèva crisi politica en causa de rumors d'aliança entre reialistas e Khmers Roges. Hun Sen capitèt d'organizar un còp d'estat que li permetèt d'arrestar Norodom Ranariddh. Una purga entraïnèt l'execucion de plusors foncionaris e caps dau FUNCINPC. Dempuei aquela annada, Hun Sen domina sensa dificultat la vida politica cambotjana. A contuniat la politica de pacificacion dau país e assaia de favorizar son desvolopament ambé la bastida d'infrastructuras e la creacion progressiva d'un sector toristic.
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ masculin & femenin.
- ↑ Lo tèrme « genocidi » es encara l'objècte de debats car la màger part dei victimas foguèron principalament tuadas en causa de critèris politics e non en causa de critèris etnics. Pasmens, foguèt lo tèrme utilizat per lei procès de 1979 organizats per lo govèrn provietnamian. De mai, lo critèri etnic dominèt dins lo cas de certanei victimas coma aquelei eissits dei pòbles vietnamians.
- ↑ Lo nombre precís de victimas es desconegut. 1,7 milions es l'estimacion pus frequenta mai d'autreis estudis donan de cifres situats entre 250 000 e 3,1 milions.


text:
Jorge Rafael Videla
Jorge Rafael Videla Redondo, militar (1925-2013) foguèt president d'Argentina entre 1976 e 1981.
Lo còp d'Estat[modificar | modificar la font]
Lo General de Brigada Jorge Rafael Videla foguèt nomenat Comandant en Cap de l'armada per la presidenta María Estela Martínez de Perón en 1974. Videla dirigiguèt lo còp d'Estat del 24 de març de 1976 que remplacèt Martínez de Perón per una junta militara, formada d'el meteis, representant l'Armada de tèrra, de l'amiralh Emilio Eduardo Massera per la Marina e del brigadièr general Orlando Ramón Agosti per la Fòrça Aeriana, en iniciant l'autodenominat Procès de Reorganizacion Nacional. Fòrça membres de las bassas esfèras militaras argentinas recebèron un entrainament dins la famosa Escòla de las Americas (a l'ora d'ara nomenada Institut de Cooperacion per la Seguretat Emisferica), situada en Panamà fins a 1984, finançada e dirigida pels Estats Units. Lo còp d'Estat militar faguèt partida d'un plan màger de còps d'estats militars dins tota l'America Latina ont se trobavan implicats la CIA e los Estats Units.
Lo 29 de març assumiguèt la Presidéncia de la Nacion, qu'ocupariá fins a èsser remplaçat per Roberto Eduardo Viola en 1981, en complissent lo periòde presidencial de 5 ans establits per la Junta Militara.
Violacions dels Dreches de l'Òme[modificar | modificar la font]
La junta militara assumiguèt lo poder durant un periòde d'extrèma instabilitat, amb d'atacs terroristas dels grops marxistas Ejército Revolucionario del Pueblo - ERP e los Montoneros (qu'èra vengut illegal après la mòrt de Juan Domingo Perón en julhet de 1974), e de constants e violents atacs de l'organizacion d'extrema drecha Alianza Anticomunista Argentina - AAA, dirigida per José López Rega, èx-ministre de Benestar Social durant lo govèrn d'Isabelita Perón.
Los membres de la Junta Militara aprofechèron aquela situacion d'instabilitat per nomenar lo còp de Procès de Reorganizacion Nacional. Lo govèrn militar argentin arrestèt, detenguèt, torturèt, e assassinèt suspèctes de terrorisme e adversaris politics. Coma resultat, las violacions dels Dreches de l'Òme foguèron comunas. Segon d'estimacions, almens 8960 e fins a 30 000 argentins foguèron subjèctes a desaparicion forçada (desaparecidos) e pus probablament foguèron tuats; fòrça èran illegalament detenguts e torturats, e d'autres partiguèron en exili.[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Font: http://www.yendor.com/vanished/how-many.html The Victims: Abducted, Tortured, Vanished. The Vanished Gallery


text:
Ametlièr
L'ametlièr (var. -ier, -èir, -èr) o l'amendier o l'amendolier (Prunus dulcis o Amygdalus communis) es un arbre de la familha de las rosacèas. Es caducifòli. De flors blancas o de color de ròsa, amb un fruch en forma de drupa e una semença comestibla: l'amètla (var. ametla) o l'amenda o l'amèndola. Es lo primièr arbre de florir, al mes de genièr mas las geladas pòdon comprometre la culhida. Es fòrça resistent a la secada. Abitualament a besonh de la pollinizacion crosada amb una autra varietat compatibla. L'amètla pòt èsser doça o amara, segon la varietat, e se n'extrai un òli que s'emplega en perfumariá e medecina.
Lo fruch[modificar | modificar la font]
Se comparam lo fruch de l'ametlièr amb los d'autres arbres fruitièrs que son (o èran) classificats dins lo meteis genre Prunus (coma lo prunièr, lo cerièr, l'albricotièr e lo perseguièr) podèm veire l'entretòc entre l'amètla e lo clòsc de la pruna, la cerièra, l'albricòt e lo persec. La diferéncia es que lo mesocarp, que dins aquestes fruches constituís la part carnosa, qu'es la que se manja, dins l'amètla es una mena de pèl que se seca e se dobrís espontanèament, mentre que lo clòsc (constituit per la semença, qu'es çò que manjam de l'amètla, e l'endocarp, qu'es lo casquelh) es comestible, dins lo cas de l'amètla e ten marrit gost dins los autres cases. Aqueste clòsc es tanben fòrça pus pichon, proporcionalament, mas açò en bona part es degut a la seleccion artificiala per tal d'aumentar lo volum de la part profiechabla, qu'a cercat d'aumentar la talha de l'amètla e de redusir la del clòsc dels autres fruchs. D'aquestes arbres, lo que sembla mai l'ametlièr es l'albricotièr, que son fruch se dobrís pas solet mas que se pòt dobrir amb fòrça per una sutura fòrça visibla e ne'n desseparar lo clòsc.
Caracteristicas e utilitats[modificar | modificar la font]
L'ametlièr es un arbre amb una magra exigéncia en aiga e de raices que s'adaptan perfèctament als sòls pauc prigonds de las montanhas mediterranèas. La consomacion d'amètlas pòrta al nòstre organisme divèrses minerals: mai de calci que lo lach, mai de fèrre que la carn, e mai de fosfòr que los uòus. Tanben contenon de vitaminas del grop B (B1 e B2). E son ricas en òli qu'a de proprietats balsamicas per la pèl, e que s'emplega dins la preparacion d'enguent contra las cremadas. L'amètla es un element present dins las cosinas tradicionalas tan occitana coma catalana (torroms, massapan, cristinas, tortadas, carquinhòls, pastissets d'amètla...)
Istòria[modificar | modificar la font]
L'ametlièr comencèt d'èsser cultivat en Pèrsia, Siria e Palestina. Lo patriarca Abraam utilizava de barras d'ametlièr per bastir de corrals ont barrava sas motonadas e lo celèbre baston d'Aaron èra una branca del meteis arbre. Los grècs espandiguèron aquesta espècia vegetala pertot en Mediterranèa. A la fin del sègle XVIII, de missionaris franciscans plantèron d'ametlièrs dins las tèrras catalanas e dins la region californiana de San Diego.
Varietats[modificar | modificar la font]
Son mai de 50. De florida primairenca las pus conegudas son: Malagana largueta, Marcona Garrigues e Pesquèr de Felanitx. De florida tardiva entre autras: Cristo morto, Tèxas, Ferragnes, Ferraduel, Pesquèr, Masbovera, Glorieta e Francolin. E de florida tardiva e de pollèn autocompatible: Guara.


text:
Minho (region)
Lo Minho es une província istorica portuguesa que son nom ven del Minho, flum que separa aquela region portuguesa de la Galícia, una comunautat autonòma d'Espanha.
La capitala del Minho èra Braga (Bracara Augusta), anciana capitala de la província romana de Gallaecia e del reialme sueva.
Lo Minho es l'embrion istoric del comtat de Portucale ont son localizada las ciutats de Guimarães (la vila breç), Barcelos (la vila comtala) et Braga (la vila dels arquevesques).
La reforma administrativa portuguesa remplacèt las províncias par de districtes, e aquela del Minho foguèt subdivizada en dos, lo districte de Braga e le districte de Viana do Castelo. Aquela anciana província es uèi integrada dins la Region Nòrd.


text:
1590
Aquesta pagina concernís l'an 1590 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Campanha de l'armada dau negus Sarsa Dengel (1563-1597) còntra lei Gambos, pòble pagan de la region etiopiana.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Fabricacion d'un microscòpi optic per l'optician neerlandés Zacharias Janssen (vèrs 1585 - vèrs 1632).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Giovanni Battista Benedetti, matematician e fisician italian.
- Ambroise Paré, cirurgian francés.


text:
Auvernhat
L'auvernhat o auvernhàs (ancianament alvernhatz) z-es lo dialècte occitan parlat dinc la màger part d'Auvèrnhe (fòra vèrs Orlhac), dinc la màger part de Velai (levat vèrs Sinjau) e dinc la mitat sud de Borbonés, 'quò-es dire lo departament entèir dau Puèi Domat e una part dau Cantau, dau Naut Léger, d'Alèir e de Cruesa (petita partida entre Bòrt e Ausança, Aubuçon, Aiun, La Saunièra, Sent Laurenç e una partida del terme d’Ajain situada al sud de la RN 145). L'apartenéncia d'Ussèl a un o autre domeni es contestada[1].
'Quò-es un parlar nòrd-occitan, particularament evoluit sus lo plan fonetic dinc sas varietats dau nòrd (lo nòrd-auvernhat); segon lo lingüista Albèrt Dauzat las innovacions foneticas e las innovacions lexicalas son fòrça plus nombrosas dins lo Massís Central, los parlars auvernhats essent mai diferenciats entre eles que lo lemosin. Pasmens l'auvernhat ten a l'encòp de recors expressius fòrça conservators dins lo lexic e la morfosintaxi.
Somari
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Quauquas caracteristicas de l'auvernhat:
- Palatalizacion de las consonantas davant i e u: libre [ˈljibrə], nus [njy]. Aquela palatizacion mena a de realizacions variablas segon los luòcs.
- Lo diftòng "au" en posicion atòna baila [uw] vèrs lo mèijorn e [œ] vèrs la bisa (= lo nòrd)
- Lo diftòng "ai" en posicion atòna baila [ej] o [ij]
- Lo digraf òl se vocaliza en òu mas en los parlars de l’est de Velai se consèrva la L: sal, mal, Sant Pal, Monistròl
- Los grops "qu" e "cu" se pronóncian [tʝ]
- "an"/anh en posicion tonica se pronóncia [ɔ/ɔɲ]
- "gl" se pronóncia [ʎ]/[j], "la glèisa"; [la 'ʎejza]
- "gu" abotís a [dʝ]
- La "s" davant "i" e "u" abotís a [ʃ], de còps a [ʒ]
- Lo grop "ch" abotís a [ts] o [tʃ]
- Lo grop "(u)òc" abotís a [io] a l'est e [eu] a l'oest: (en)luòc/(en)luec, fuòc/fuec, buòu/bueu
- Prononciacion de la "j" coma [dz]
- Prononciacion dau diftòng "eu" coma [ju]
- Prononciacion de l'"l" intervocalica coma [x] vèrs lo Chantau
- Conservacion de la O dubèrta en mots coma: "fònt", "lòng", "fòlh"
- Chasuda de las A inicialas: "'massar" (amassar, culhir), "'parar" (aparar, gardar).
- Lo sufix vengut de latin 'arius' dona IÈR, ÈIR, IÈIR, ÈR. Per exemple en Naut Leir s'emplega IÈR en la meitat sud e ÈIR dins la part nòrd. Al femenin se trapa tanben IÈIRA. Dins una part del Bas Auvèrnhe, lo singular ÈIR dona al plural ÈRS (mantenença del cas en -s de la lenga medievala).
- Dins la Nalta Auvernha se pronóncia lo V coma B, com en Gasconha e dins una partida del Lengadòc, contràriament al bas-auvernhat, al Velai e lo gevaudanés que dison lo V coma en francés o en italian.
- Las vocalas dobertas E, I, O del latin tardiu son diftongadas de doas manièras selon los endrechs: cuèch o cueit, puei o pueg...
- Quauquas caracteristicas daus parlars nòrd-auvernhats;
- "cl" baila [kj]; Clarmont [kjaɾ'mun]
- "er(erre)/ern" beila [jaɾ/jaR]; "ivèrn" [i'vjaɾ], "fèr/fèrre" ['fjaɾ], "Auvèrnhe" [œ'vjaɾɲə]
- Chasuda de la s intervocalica; "la chamisa" [la tsa'mjɔ]
- Chasuda de la d intervocalica vèrs Sinjau; "z-es arribaa" (es arribada)
- "-és" baila [I]; "lo Barbonés" [lu baɾbu'njI]
- "es-" a la debuta d'un mot baila "se"; escòla baila secòla, espòrt baila sepòrt
- D'autras caracteristicas son comunas amb d'autres parlars nòrd-occitans:
- Palatalizacion daus grops ca e ga vèrs cha e ja/ia: lo jal chanta (per lo gal canta) mas non pas sistematicament: òm ditz "lo cap", "la capitala", "la cambada", "l'aucon" o "l'auqueta" (mas "l'aucha"), l'escuròu, lecar, etc dins tota Auvernha. Una partida d'aquesta conservacion de la C es d'importacion de l'occitan plus al sud: "boscatier", "cercar", "tocar" (mas "tochar": agulhonar lo bestial), "traucar". Ansin segon los parlars se ditz "chaminar" o "caminar", "lechar" o "lecar", "c(h)erchar" o "cercar". Quasi tota l'Auvernha ditz "cavar, escala, gafar, la causa" quand lo lemosin ditz "chavar, eschala, jafar, la chausa". La plus granda partida de l'Auvernha ditz "l'agaça" e non pas "l'ajaça", forma lemosina. Aquesta conservacion o non de la C o G + vocala n'es pas unifòrma d'en pertot, servís a distinguir de mots, a donar de senses particulars: "lo chamin" e "lo caminòu".
- Chasuda de las consonantas finalas : z-a chantat amb la -t finala muda.
- Utilizacion de la Z eufonica davant vocala 'Z-ai pas solaçat bei te (per 'Ai pas charrat amb tu').
- Coma en niçard e en montpelhierenc, la -a atòna finala se pronóncia [a].
- manten de l'òrdre ancian dels pronoms combinats : 'La nos faràs mancar' : 'Nos la faràs mancar'.
Adjectius possessius[modificar | modificar la font]
- lo mèu, la mèuna (Bassa Auvernha).
- lo mieu(ne) [myone], la miá(na)/mieuna [myono] (Nalta Auvernha).
- lo tèu, la tèuna (Bassa Auvernha).
- lo tieu(ne) [tyone], la tiá(na)/tieuna [syono] (Nalta Auvernha).
- lo sèu, la sèuna (Bassa Auvernha).
- lo sieu(ne) [syone], la siá(na)/sieuna [syono] (Nalta Auvernha).
- lo nòstre, la nòstra
- lo vòstre, la vòstra
- lo lhor/sieune, la lhor/sieune-siána.
Tanben s'utiliza mon/ma, ton/ta, son/sa, nòstre/nòstra, vòstre/vòstra, lor... (mon [mon], mos [mo])
Plurals dels noms o adjectius acabats per -ç, -s, -tz[modificar | modificar la font]
Son invariables al plural: ex. lo solaç> los solaç, levat dins l'extrem Sud de Velai ont apareisson qualques Plurals sensibles: solaces, croses, fuses
Formas verbalas[modificar | modificar la font]
Ved [vet] : vei (el/ela, Veire) Cred [cret] : crei (el/la, Creire)
Som (nosautres, Èsser)
Am (nosautres, Aver)
Vase (ieu), Vam (nosautres) (Anar)
Vatz (vosautres, Anar)
Pueschas, pueschatz: pòscas, poscatz Vuelhas, vuelhatz: vòlgas, volgatz
Moiriá [mejri' o] : moririái Muèrt, mòrt [mwòrt] : mòrt
fosson/foguèsson
- Present d'indicatiu:
La primièra persona del vèrbe dire es dic o disi
La primièra persona del plural es en -AM: nos. fasam (faire), volam (voler), avam (aver) levat en Velai et Gevaudan.
- conjugason classica/literària: parlan [parlon], disen, sem
- conjugason cantaliana: "parlan [parlan], disan [dison], sòm"
- Imperfach d'indicatiu:
èsser
- conjugacion classica/literària: èri/ère, ères, èra, eram, eratz, èron
- conjugacion correnta: èri/ère, saiás, èra, saiam, saiatz, saion
- EN mai infinitiu ex. En menar per la vila : mentre que menava vers la vila
- Participis passats irregulars especials
- aduire: aduit, -ta
- chaudre: chaugut, -da
- chaubre: chauput, -uda
- dòure (se) : dougut, -uda
- escriure: escriut, -uda
- faler: faugut, -uda
- móuzer: mouzut, -uda
- paréisser: pareissut / paregut, -uda
(egalament conéisser, nàisser, téisser e tots los vèrbs en -éisser, -àisser)
- plànger: planjut, -uda
(egalament tots los vèrbs en -ànger, -énger e -ónger)
- plòure / plueure: pleugut, -da
- podre / poire:
- prene / prendre: pres, preSSa
- saubre: saubut, -uda
- vaudre / valer: vaugut / vagut, uda
- veire: vist, -a / vegut, -uda
- viure: viscut / viugut, -uda
- vodre: vougut, -uda
- Acòrd del participi:
L’acòrd del participi amb lo subjècte se fa, quin que siá l’auxiliar, mesclant los dos auxiliars 'aver' e 'èsser' e lors atribucions. Certans vèrbs en occitan se conjugan amb 'aver' e d’autres amb 'èsser', d’autres encara amb l’un o l’autre auxiliar: "eriam partits d’ora", "auràs o seràs montat", "ai tombat o siei tombat", l’auvernhat possa aquesta facultat a son darrièr limit: "ai morit ou "sei mòrt", "mas sòrs son naissidas o an naissidas", "aviá o èra sortit", "fuguèssem o aguèssem dormit", "la pòrta a badada". Amb 'èsser' tanben: "sei estat o ai estat".
Comparason de las nòrmas[modificar | modificar la font]
En auvernhat, doas nòrmas se fan concurréncia: la nòrma classica e la nòrma bonaudiana.
Variacion[modificar | modificar la font]
Lexic[modificar | modificar la font]
Expression de l'ora[modificar | modificar la font]
Seguís siá lo sistèma catalan-espanhòl: Son las tres, Son las dotze, Es las dètz (http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011338278715bvBPte), sobre le còp de las v-onze dau ser (Francés Cognéras http://macarel.net/files/parlem/Parlem_2-077.pdf), siá un sistèma intermediari: A l'entorn de las sèt oras, Vèrs las uèit oras, Quand las tres oras sonèran (exceptat per Es una ora), o lo sistèma general occitan: Cinc oras e detz, Sèis oras manca sèt.
La mèja de v-onze: onze oras e mièja.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Parlar occitan - Auvergne Velay, Étienne Coudert, IEO 63, 2001.
- "Nouveau Dictionnaire Général Français-Auvergnat", Pierre Bonnaud, Nonette, Editions Créer, 1999
- L'auvergnat de poche, Assimil.
- L'imagier français - auvergnat, Aedis, 2005.
- Glossaire de la langue d'oc, Pierre Malvezin, 1909 (mots de Cantal, e tanben de Roergue e Lemosin)
- "La conjugaison vellave", AA.VV., Lo Puei de Velai, Les amis du patois vellave, 1976
- "Grammaire vellave", Augustin-Marie Gérard, Lo Puei de Velai, Imprimerie de l’Avenir, 1925
- "Atlas Linguistique et Ethnographique du Massif Central (ALMC)", Pierre Nayton, París, CNRS, 1957-1963
- "Géographie phonétique de la Haute Loire", Pierre Nayton, Paris, Les Belles Lettres, 1974
- "Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse" (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD)
- Dictons occitans, recueillis en Haute-Loire, Pierre Chapuis, Lo Puei Velai, IEO43, 1979.
- Dictionnaire de météorologie populaire, Jean-Philippe Chassany, Maisonneuve et Larose, París, 1989
- Proverbes du plateau. Proverbes, dictons et comptines du Plateau Vivarais-Lignon, Théodore de Felice, Lo Chambon de Linhon, Manier, 1981
- Le patois de la zone d'implantation protestante du Nord-Est de la Haute-Loire, Théodore de Felice, Champion-Slatkine, París-Genèva
- Le parler occitan d'Yssingeaux (Haute-Loire), Jean-Baptiste Martin, Sinjau : Histoire et Patrimoine, 1997
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Poèmes d'Auvergne d'Arsèni Vermenosa dits per Alphonse Establie a Deezer (fons de la Bibliothèque Nationale de France http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k8820354p.r=dialecte.langFR)
- Essai de grammarie auvergnate - Éléments abrégés de grammaire auvergnate - Dialecte des environs d'Ambert (Puy-de-Dome), R. Michalias, imp. J. Migeon, Ambert, 1906
- Vocabulari auvernhat - francés de Francés de Murat
- La parabole de l'enfant prodigue en patois d'Aurillac
- Ensag de glossari botanic auvernhat, Loís Delhostal, Revista Oc - Revista Bimestrala de la Renaissença dels Païses d'Oc, an VIIIn, n°8-9, setembre-decembre 1932, pp. 294-308
- Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune d'Albert (Puy-de- Dôme). RPh 26 (1912)
- Vocabulaires Patois Vellavien - Français et Français - Patois Vellavien, Jules Gabriel De Vinyols, Lo Puei de Velai, 1891
- Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune D'ambert, Collectif, Régis Michalias, in Revue de filologie (sic) française
- Faune populaire de la France, les mammifères sauvages, Eugène Rolland, Maisonneuve et compagnie, 1877
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Portal d'Auvèrnhe
-
- ↑ A Lanly, Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel


text:
628
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 628 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman d'Orient[modificar | modificar la font]
La victòria de Niniva en Mesopotamia Auta permetèt d'acabar la guèrra ambé l'Empèri Sassanida ambé lo restabliment de la frontiera de 602.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra còntra l'Empèri Roman d'Orient ambé la desfacha de Niniva. Aquò entraïnèt la fin de la guèrra ambé lo restabliment de la frontiera de 602.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Publicacion de l'òbra principala, intitulada Brahmasphutasiddhanta, dau sabent indian Brahmagupta (598-668). I presentèt unei resultats que foguèron d'avançadas importantas regardant la comprenença de la cifra zèro, lei reglas per manipular de nombres negatius e positius, un metòde de calcul dei racinas carradas, un metòde permetent de resòuvre d'eqüacions linearas e quadraticas e dei reglas regardant lei serias. I demostrèt tanben l'Identitat e lo Teorèma de Brahmagupta.


text:
1321
Aquesta pagina concernís l'an 1321 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra civila entre l'emperaire Andronic II Paleòleg (1282-1328) e son felen, lo futur Andronic III Paleòleg. Brèvament arrestat, Andronic III capitèt de s'enfugir a Andrinòple onte foguèt proclamat emperaire per sei partisans. Puei, se dirigiguèt vèrs Constantinòple ont Andronic II acceptèt de negociar. Ansin, lo 6 de junh, un tractat organizèt lo partiment de l'Empèri entre lei dos emperaires. Pasmens, de desacòrdis dins lo camp dau felen minèron sa posicion (Syrgiannès Paleòleg ganhèt lo camp dau grand) e entraïnèron una represa de la guèrra dins lo corrent de decembre (→ 1322).
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 14 de setembre - Dante Alighieri, poèta italian (n. 1265)


text:
1298
Aquesta pagina concernís l'an 1298 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
L'emperaire Andronic II Paleòleg (1282-1328) decidèt tornarmai de se preocupar de la menaça turca en Anatolia. Nomèt son cosin e generau Joan Tarchaniotès coma comandant dei tropas d'Anatolia. I enregistrèt divèrsei succès que li permetèron d'i restablir la posicion bizantina. Pasmens, sei simpatias per la causa Arsèni Autorianos li alienèron lo sostèn dau patriarca Joan XII Kosmas e dau clergat que s'opausèron a sa preséncia a la tèsta de l'armada. Lassat, Tarchaniotès laissèt sa plaça, çò qu'entraïnèt d'avançadas novèlas dei Turcs sus lo frònt asiatic (→ 1302).
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Fins dau rèine dau negus Jin Asgad (1297-1298). Saba Asgad (1298-1299), qu'èra probablament son fraire, li succediguèt. Pasmens, la crisi dinastica entraïnada per la mòrt dau negus Yagbe-Sion — cinc sobeirans de 1294 a 1299 que se succediguèron dins de circonstàncias mau conegudas — contunièt.


text:
Saint-Michel (Aisne)
Saint-Michel (Aisne) es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Michel es limitrophe de 5 comunas : Martigny, Bucilly, Hirson, Momignies (Belgica) e Watigny[1].
Saint-Michel est limitrophe de 5 communes : Martigny, Bucilly, Hirson, Momignies (Belgique) et Watigny[1].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Modèl:Géoportail Error de citacion : Invalid
tag; name "g.C3.A9o" defined multiple times with different content


text:
Nissa d'Ausseruna
Nissa d'Ausseruna[1] o correntament Nissa (Nissan-lez-Ensérune en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Nissa es un vilatge nisat dins un terrador de puèges terciaris entre las vals d'Òrb a l'èst e d'Aude a l'oèst. Fa partida del canton de Capestanh dins Erau, e se situa a la bòrna del departament d'Aude.
Los puèges, sovent incultes del temps que sèm, son propicis a la cultura de la vinha que los coloniza tornamai. La diminucion del elevatge de moton a permés lo reboscament d'una partida del puèges, ofrissent aital de vasts luòcs de passejadas.
La cultura de la vinha a marcat fòrça lo territòri. A l'epòca romana, la vinha s'espandís al còp en plana e suls versants. Mas lo desvolopament massis d'aquela monocultura data de la fin del sègle XIX, las cartas anterioras e la toponimia atèstan l'espandiment de las autras culturas, particularament de las cerealas dins las zònas de planas pendent los periòdes mai ancians. La viticultura a marcat l'abitat tanben. Los ostals ancians al centre del vilatge, coma dins tots los vilatges lengadocians, an sovent lor cava e lor remesa abrigant un còp èra los fòlzers en fust e lo caval.
Pendent la primièra mitat del sègle XX, lo movement de las cooperativas viticòlas a ajudat a manténer en activitat plan de pichons proprietaris de vinhas. D'ara enlà, la cooperativa de Nissa fa partida de l'un dels agropaments de cavas los mai vasts e los mai actius del departament, los Vinhairons del Pais d'Ausseruna (Vignerons du Pays d'Ensérune en francés).
Nissa a beneficiat de l'installacion del camin de fèrre d'una gara situada prèp del vilatge a l'entorn de la qual s'es desvolopada una pichona zòna d'activitat, particularament una usina de condicionament e d'expedicion de chuc de fruch qu'a trabalhat sul ensemble d'Euròpa. La preséncia de la "rota reiala", un grand axe desvolopat a l'epòca de Lois XIV a fin de facilitar las communicacions entre Besièrs e Narbona, e la perforacion del canal del Miègjorn an ajudat a faire viure lo vilatge, même se actualament son los vilatges long del canal (coma Colombièrs, Pòlhas o Capestanh per exemple) que profitan de son atrach toristic.
Dempuèi 1970, lo vilatge s'es desvolopat fòrça vèrs lo sud amb l'apparicion de lotejaments nòvels e l'installacion d'una populacion de trabalhaires urbans (Besièrs se situa a 10kms, e Narbona a 15kms). Lo nombre d'abitants concernits directament per la viticultura a plan diminuit. Mas qualques proprietats relevan lo desfís de la produccion de vins de qualitat e participan a l'expansion nòvela de la viticultura meridionala.
Istòria[modificar | modificar la font]
Nissa d'Ausseruna s'es desvolopat progressivament a comptar del despòblament de l'oppidum d'Ausseruna, luòc principal d'abitacion fins al sègle I abans JC. A l'origina del vilatge se troba probablament una granda villà romana dont lo proprietari s'apelava benlèu "Anisius". L'origina galle-romana del nom del vilatge seriá (Villà d')Anisius fàcia als puèges escarpes. De villàs coma aquò son frequentas a l'entorn e fórman un abitat dispersat caracteristic de las debutas de l'Empèri roman. Per exemple òm a més en clar sus lo territòri de la comuna una villà granda al sud, long del estanh de Vèndres (rèstas de murs, estucs penches) e tanben un pichon establiment termal dins la campanha a l'entorn.
De vestigis dispersats de l'epòca son estat retrobats empr'aqui. Las capèlas e los oratòris mòstran l'expansion del cristianisme a comptar del sègle V. Lo periòde perilhós del naut Edat Mejana a probablament condusit los abitants a se refugiar dins lo vilatge naissent a l'abric de muralhas fortificadas.
Aquel nòu vilatge es atestat al sègle XI. Imbert e Bernat de Nissa plaidéjan en 1105 per la possession d'una partida del castèl de Montadin. Bernat de Nissa engatja lo castèl de Nissa e son fièu de Lespinhan a Bernat Pons de Colombièrs per 2000 sòls (moneda de l'epòca). Lo 7 d'agost de 1178, Bérenger e sos fraires Pèire e Bernat de Nissa vendón de tèrras al temps de la profession religiosa de Bérenger a l'abadiá de Fontcauda. Un autre Bernat de Nissa participarà activament a la defensa de las tèrras del Miègjorn contra los Crosats de Simon de Montfòrt al temps de la crosada contra los Albigeses. Aprèp la presa de Besièrs pels Crosats, los senhors d'aquels vilatges de plana, dificilament defensables, se retròban demest los defensors de Menèrba. Bernat de Nissa moris ne combatent prèp del castèl de Ventenac.
Los templièrs possedissián de bens al mas de Periès.
Al moment de las guèrras de religion, Enric de Montmorency, nomenat governador de Lengadòc en 1563, farà mai d'un sejorn a Besièrs a partir de 1576, ensajant de negociar amb los sòcis de la Liga Catolica del duc de Juèsa. Mantun trèvas, en 1584, 1586, 1592 et 1595, seran conclusas, lo mai sovent a Nissa.
Nissa es mencionat pendent un dels episòdis de la pèsta de la fin del sègle XVIII, per relatar que las autoritats prénon la decision de'n interdire l'accès als estrangièrs per tota la durada de l'epidèmia.
Mai recentament, per decret del 22 d'agost de 1950, Nissa cambia son nom en Nissa d'Ausseruna.
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Situat prèp de la Via Domícia, es estat ocupat del sègle VI al sègle I abans JC. Fondat per de populacions celtibèras, es la pròva d'una activitat d'escambis intenses amb l'ensem del bacin mediterranèu. Aquò explica la riquesa de las ceramicas retrobadas dins las abitacions e la necròpoli, en particular de ceramicas estrucas e aticas excepcionalas que podèm al musèu creat sul site.
Dempuèi l'oppidum, la vista s'espandís dins totas las direccions fins a la mar, als contrafòrts de la Montanha Negra e las Pirenèus. Podèm observar al nòrd los vestígis del estanh de Montadin, assecat al sègle XII per un sistèma de canals radiants.
Enbàs del puèg, remarcam lo complèx de Malpàs ont lo Canal del Miègjorn, lo canal d'atèrrament del estanh de Montadin, lo tunèl del camin de fèrre e la rota se superpausan.
- Capèla Nòstra-Dòna-de-la-Misericòrdia :
Pichon oratòri isolat dins una val luènh del vilatge. Data probablament del sègle V.
- Capèla Sant-Cristòl :
Restaurada recentament, es la pròva d'un pichon establiment monastic actiu fins al sègle XVII. D'escavaments an permés de desencombrar lo bastiment que las partidas las mai ancianas dàtan del sègle V, e de rendre visible lo portal ornat de colomnas que podèm datar del sègle XVI.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Emili Barta, (escrivan e òme de teatre).


text:
Marchezais
Marchezais es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
[[Fichier:Parca_de_Marchezais_-_Broué_6.JPG|thumb|Naut=La parca de Marchezais - Broué.|La parca de Marchezais - Broué.]]
La linha de Sant-Cyr a Surdon passa pel territòri communal. La parca ferroviaire la mai prèpa es la parca de Marchezais - Broué, situada sul territòri de la municipalitat de Broué.
[[Fichier:Gare_de_Marchezais_-_Broué_6.JPG|thumb|alt=La gare de Marchezais - Broué.|La gare de Marchezais - Broué.]] La ligne de Saint-Cyr à Surdon passe par le territoire communal. La gare ferroviaire la plus proche est la gare de Marchezais - Broué, située sur le territoire de la commune de Broué.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Marchezais Se trucava en 1250 « Marchères ». Lo sieu nom ven de Marchesium #qu'a la Mièja Edat designava un luòc marécageux. Lo écusson de la municipalitat representa las canas, las silos e lo blat, expression de la plana céréalière. Marchezais Es un vilatge agropat a l'entorn de la siá glèisa #que la voûte pintada n'a #èsser refacha l'an 1998, èra un ponch de salvaguarda pels desparièrs viatgèrs. Cossí en de nombroses pòbles franceses, la glèisa a environat del cementèri ont en un cuic discrèt se tròba lo "monument als mòrtes". Ne siá #encobrir a pas res de plan extraordinari, se pòt per contra legir sus la plaque commemorativa que cèrts Marcherois an queigut per la França pendent la guèrra de 1914-1919 ! Fauta del graveur o circonstància de l'istòria #que voldriá que la granda guèrra i aguèt #èsser mai longa a Marchezais #qu'en un autre luòc ? A l'origina pòbli purament agricòla amb 5 granjas e de nombroses obrièrs agricòlas uèi Marchezais es essencialament poblada de citadins venguts s'installar a la campanha pendent las darrièras vint ans, malgrat aiçò l'activitat agricòla i estada intensa tant a rason de las tèrras conreades #qu'a rason de las indústrias de stockage e de transformacion céréalières #que son presentas sus luòc.
Marchezais s'appelait en 1250 « Marchères ». Son nom vient de Marchesium qui au Moyen Âge désignait un lieu marécageux. L’écusson de la commune représente les roseaux, les silos et le blé, expression de la plaine céréalière. Marchezais est un village groupé autour de son église dont la voûte peinte a été refaite en 1998, elle était un point de sauvegarde pour les différent voyageurs. Comme dans de nombreux villages français, l'église est entourée du cimetière où dans un angle discret se trouve le "monument aux morts". En soit cela n'a rien de bien extraordinaire, en revanche on peut lire sur la plaque commémorative que certains Marcherois sont tombés pour la France pendant la guerre de 1914-1919 ! Faute du graveur ou circonstance de l'histoire qui voudrait que la grande guerre eut été plus longue à Marchezais qu'ailleurs ? À l'origine village purement agricole avec 5 fermes et de nombreux ouvriers agricoles aujourd'hui Marchezais est essentiellement peuplée de citadins venus s'installer à la campagne pendant les dernières vingt années, cependant l'activité agricole y demeure intense tant à raison des terres cultivées qu'à raison des industries de stockage et de transformation céréalières qui sont présentes sur site.


text:
Vauverd
Vauverd (Vauvert en francés) es una comuna occitana de Lengadòc, situada administrativament dins lo departament de Gard e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila es situada a 20km de Nimes e 35 km de Montpelhièr, entre la Pichòta Camarga e la Costiera de Nimes. Lei comunas limitròfas son: Aigas Mòrtas, Bèuvesin, Lo Cailar, Lei Santei Marias de la Mar, Sant Geli, Sent Laurenç de Gosa e Vestric e Candiac
Istòria[modificar | modificar la font]
Sonada Posquiera[1] a l'Edat Mejana, la ciutat conoissèt un grand renom. La ciutat e son castèu èran bastits subre lo pueg dich uèi lo Castelàs. Lo site èra ja ocupat a l'Antiquitat e de vestigis d'una villa romana i foguèron descubèrt. Las originas dau fèu de Posquiera se situan benlèu ai sègles VIen o VIIen. Lo premier document escrit fisable que menciona l'existéncia de Rostang 1er , senhor de Posquièra, data de 1066. A Posquièra viviá una comunitat jusieva relativament importanta. Lei jusieus s'installèron progressivament vèrs lo sègle VIIIen e sa populacion creissèt en 1140 amb l'exili dei jusieus andalós fugissent lei secutaments almoads. En 1165, lo viatjaire jusieu, Benjamin de Tudèla, estimava aquesta populacion a 40 familhas, çò que pòt representar aperaquí 200 a 250 abitants. Au sègle XIIIen, la comunitat posquèt comptar entrò 400 abitants, siá una estimacion d’un terç de la populacion dau vilatge. A Posquiera, lei jusieus vivián dins lo quartièr situat subre lei pendís sud e sud-èst de la còla, en defòra dei muralhas dau castèu. Plusors noms de carrieras atestan d'aquela preséncia de la comunitat jusieva a Posquièra vengut Vauverd : la carriera dei jusieus, la carriera dei Bonets carrats. Un tròç d'un dei pilars de la sinagòga foguèt trapat dins la cor de l'ostau ont se trapava l'edifici religiós. Lei jusieus foguèron caçats en 1306 per Felip lo Bèl e migrèron vèrs Tarascon, puèi vèrs lo Comtat Venaicin (Avinhon) qu'èra una tèrra papala[2]. Rabad de Posquiera e son fiu Isaac lo Cèc desvolopèron dins son acadèmia rabinica sei conoissenças e comentaris subre la cabala jusieva.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Abraam ben David de Posquiera, (Rabad de Posquiera) (1120-1197), rabin e filosòf dau sègle XIIen.
- Jacme Meisonet, escrivan occitan (1792-1859)
- Jean Denat, conse, president del Conselh general de Gard (2014-2015)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Frederic Mistral Lou Tresor dóu Felibrige 7 (P-Rel) Pagina 178: Pousquiero[1]
- ↑ (fr) « A la recherche du cimetière juif du Moyen Ȃge », vauvert-plus.com
- ↑ (fr) « Vauvert : Jean Denat retrouve son fauteuil de maire », Midi Libre, 28 d'abril de 2015


text:
1992
Aquesta pagina concernís l'an 1992 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 7 de febrièr - França signa lo Tractat de Maastricht.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 13 de genièr - Reeleccion de Mário Soares coma president de Portugal.
- 15 de genièr - Començament de la fin de la Iogoslavia, amb l'independéncia de Croàcia e Eslovènia.
- 5 d'abril - Declaracion d'independéncia de Bòsnia e Ercegovina.
- 23 de mai - Assassinat del jutge italian Giovanni Falconi per la mafia, dins la província de Palèrme.
- 25 de junh - La Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias es aprovada coma Convencion pel Comitat dels Ministres del Conselh d'Euròpa, a Estrasborg.
Georgia[modificar | modificar la font]
Començament de la Guèrra Civila de Georgia après la pèrda dau poder per Zviad Gamsakhourdia. Opausèt divèrsei faccions : partisans dau govèrn centrau novèu, partisans de Gamsakhourdia, independentistas d'Abcazia e Ossetia dau Sud.
America[modificar | modificar la font]
Peró[modificar | modificar la font]
Lo 5 d'abriu, lo president Alberto Fujimori decidèt de reversar lo sieu govèrn. Capitèt d'obtenir una dissolucion inconstitucionala dau Congrès e una restructuracion dau sistèma judiciari. Foguèt sostenguda per la populacion qu'esperava probablament un melhorament de sa situacion economica e qu'èra ostila a un parlament fòrça opausat au president. Plusors país suspendèron seis ajudas e sei politicas de cooperacion (Argentina, Chile, França, Espanha, Reiaume Unit ... etc.) mai lo sostèn dau president George H. W. Bush permetèt a Fujimori de legitimar sa posicion. L'arrestacion de Abimael Guzmán, cap de la guerilha comunista dau Sendier Luminós l'ajudèt tanben d'un biais decisiu (12 de setembre). D'efèct, aquò foguèt un succès important car lo cap novèu dau Sendier, Óscar Ramírez, aviá pas son influéncia de son predecessor. La guerilha se devesiguèt ansin entre divèrsei frònts rivaus e de còps enemics marcant l'acomençament de son declin. Enfin, lo 13 de novembre, una temptativa de còp d'estat militar mau capitèt permetent au president de neutralizar una partida de seis adversaris (→ 1993).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 16 de febrièr - Jânio da Silva Quadros, president de Brasil en 1961 (n.1917)
- 9 de març - Menachem Begin, primièr ministre d'Israèl, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1913)
- 23 de març – Friedrich Hayek, economista britanic, Prèmi Nobel (n. 1899)
- 6 d'abril - Isaac Asimov, escrivan rus-american (n. 1920)
- 6 de mai – Marlene Dietrich, actritz alemanda (n. 1901)
- 8 d'abril - Daniel Bovet, farmacològ soís, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1907)
- 21 de junh - Joan Fuster, escrivan valencian en lenga catalana (n. 1922)
- 5 de julhet - Ástor Piazzolla, musician argentin de tango (n. 1921)
- 15 de julhet - Hammer DeRoburt, president de Nauru (n. 1922)
- 12 d'agost - John Cage, compositor american (n. 1912)
- 2 de setembre – Barbara McClintock, geneticiana americana, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1902)
- 12 de setembre - Anthony Perkins, actor american (n. 1932)
- 8 d'octobre – Willy Brandt, cancelièr d'Alemanha (n. 1913)
- 7 de novembre – Alexander Dubček, òme politic chèc (n. 1921)
- 21 de decembre - Nathan Milstein, violonista ucraïnés (n. 1903)