text:
Prumian
Prumian (oficialament en francés Prémian) es una comuna occitana de Lengadòc situada dins lo departament d'Erau e la region d'Occitània, ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Parmianum, en 1135, de Premiano, en 1182. Lo nom vendriá d'un nom latin d'òme Primius [subrenom del màger de la familha ?], amb lo sufixe latin -anum [1]. Prumian èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre Primius. *Premian, que se pòt deduire de l'atestacion de 1182, passèt a Prumian coma premièr passèt sovent a prumièr.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton d'Olargues; es ara del canton de Sant Ponç de Tomièiras
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 546, a Prangey


c: text/html

text:
Bacus
Bacus es un dieu roman correspondent a Dionís dins la mitologia grèga, fòrça mai ancian. Los Romans l'adoptèron, coma fòrça autras divinitats forastièras dins la mitologia romana, l'assimilant amb lo vielh dieu italic Liber Pater.
Es lo dieu del vin, de l'embriaguesa e de l'excès, entre autre sexuals.
Priap es un dels seus companhs favorits. Las fèstas de Bacus son las bacanalas.
Somari
Simbolisme[modificar | modificar la font]
La representacion de Bacus es fòrça ligada a son correspondent grèc Dionís.
En efièch, lo tèrme « Bacus » es a l'origina un epitète que qualificava lo dieu grèc. L'introduccion en Itàlia de Dionís se faguèt per la transliteracion d'aquel epitète, dempuèi lo grèc Bάkxoς en alfabet latin[1]. Utilisa l'essencial dels attributs de son omològ.
Es lo dieu de la vinha, de la fèsta e du vin. Soven ten a la man un tirs, enrodat de vinha e d'èura e es subremontat d'una pinha. Lo tirs pòt far sorgir la vinha ou l'èura. Pòt s'incarnar en taure, en boc e en sèrp.
La pantèra, l'ase, lo boc, la patèra, lo cantar, l'èura, la vinha e lo rasim son los animals e causas que li son associadas. D'autres atributs foguèron empruntats a Dionís, coma lo tirs que pòrta a vegadas.
Es lo paire del teatre e de la tragèdia.
Viu sul mont Olimp.
Ligams de parentat mitologic[modificar | modificar la font]
Bacus es lo filh de Jupitèr e de Semelèa, filha del rei de Tebas, per translacion del mite de Dionís.
Semelèa èra una jova princessa mortala, amada de Jupitèr. Aquel darrièr trompèt Junon e faguèt un enfant a Semelèa, Bacus.
Per vengença, Junon incita Semelèa a demandar a Jupitèr (qu'aviá promés de complir lo vòt de la futura maire) de se mostrar dins sa glòria. Semelèa o li demanda; Jupitèr pòt pas se desdire e s'executa, mas apareissent jos sa forma vertadièra, la folzeja. Pasmens pren lo fètus e lo cos dins sa cuèissa, l'amagant per un temps de la vindicta de Junon. Bacus foguèt tanben nomenat Bimater (de dos còps maire), perque portat per doas personas diferentas.
Aquela darrièra abdica pas: un còp nascut Bacus, delèga los Titans per acabar amb el. Ne fan de troçes qu'escaudan dins un pairòl. Puèi Mercuri transforma l'enfant en un cabrit e lo confia a las ninfas de Nisa. Una vinha amaga lor espeluga lo jove dieu se ne noirís.
Autra version[modificar | modificar la font]
D'autres contan que las ninfas lo sortiguèron del mitan de las cendras mairalas, e s'encarguèron de l'elevar. Quin que siá, Bacus passa tota son enfança alunhat de l'Olimp e dels agachs malvolents de Junon, dins los camps de Nisa, vila fabulosa de l'Arabia Aurosa o benlèu de las Índias. Alà, sa tanta Ino, per òrdre de Jupitèr, vigilava a sa primièra educacion amb l'ajuda de las Iadas, de las Oras e de las ninfas, fins aque foguèt menat a l'edat d'èsser instruit per las Musas e Silèn.
Ven lo dieu de la Vinha, del Vin e de las Festivitats, mas tanben de la Dança, de la Vegetacion, dels Plasers de la vida e de l'Excés.
Conquista de las Índias[modificar | modificar la font]
Vengut grand, faguèt la conquista de las Índias amb una tropa d'òmes e de femnas portant, al luòc d'armas, de tirses e de tambors. Son retorn foguèt una marcha trionfala de jorn e de nuèch (tèma remembrant l'expedicion d'Alexandre lo Grand, e sovent representat).
Enseguida, passèt en Egipte, ont ensenha l'agricultura e l'art d'extraire lo mèl; planta la vinha, e foguèt adorat coma essent lo dieu del vin.
- Conti, Mitologia.V, 13 : « Bacus levèt una armada de gents del país plan e de femnas, amb que passèt fins a las Índias e las mai intimas partidas d’Asia. Puèi avent subjugat los Indians que lo maldison, e totas las autras nacions orientalas, faguèt quilhar dos pilars sus la broa de la mar Oceana dins los monts d’Índia de cada costats del riu del Gange. »
- Rabelais, Cinquième livre, capítol 44 : « Bacus, que foguèt d'Índia vencedor »
Representacions[modificar | modificar la font]
Silèn, son paire noiricièr e tanben son preceptor, èra lo filh de Mercuri o de Pan e d'una ninfa. Es presentat d'ordinari calvet, amb de banas, un nas gros regussat, de talha pichona e una corpuléncia carnuda. Es mai sovent evocat coma cavalgant un ase, ebriac, amb dificultats a se mantenir sus sa montura. A pé, camina trantalhant, s'ajudant d'un pal o d'un tirs, biais de longa javelina. Se conéis aisidament amb sa corona d'èura, a la taça que ten, a sa cara gaiòla e quitament un pauc trufaire.
Malgrat son retrach tan pauc flatós, Silèn, quand èra pas bandat, èra un grand savi, capable de donar a son divin escolan des leissons de filosofia.
Dins un eglògi de Virgili, las vapors de vin empachavan pas aquel estranh vièlh d'expausar sa doctrina sus la formacion del mond.
Bacus es presentat ordinàriament amb de banas, simbòls de la fòrça e de la poténcia, coronat de pampa, d'èura o de figuièr, jos trachs d'un jovent risent e ajoguit. D'una man, ten un rasim o una bana en forma de copa; de l'autre, un tirs enrodat de fulham e de vetas. D'uèlhs negres, e, sus las espatlas davala en trenas ondejantas son long pel blond de rebats d'aur. Es mai sovent imbèrb, sa joventut essent eternala al biais d'Apollon. Es vestit d'un mantèl de porpre.
Quora es assetat sus una bota, quora montat sus un carri mogut per de tigres o de pantèras, o a vegadas per de centaures que d'unes jògan de la lira, los autres de la dobla flaüta. Suls monuments mai ancians, es presentar amb una tèsta de taure; sus qualques medalhas, se representa quilhar, barbut, amb una roba trionfala que cai fins als pés.
[modificar | modificar la font]
Bacus, amava los onors que li èran dedicats, castigava fòrça totes aqueles que volgavan s'opausar a l'establiment de son culte. A Tebas, Pentèu, successor de Cadmus, foguèt trencat per las Bacantas; las Meneïdas o filhas de Minias foguèron cambiadas en ratapenadas. Èran tres: Iris, Climèna e Alcitoèa. Afirment que Bacus èra pas filh de Jupitèr, contunhava a trabalhar pendent sas fèstas, e refusavan d'assistir a la celebracion de las Orgias.
Bacus trionfa de totes sos enemics e de totes los dangièrs que las persecucions de contunh de Junon l'expausavan. Un jorn, fugissent davant l'implacabla divessa, tomba de fatiga e s'endormís. Una sèrp bicefala l'ataca (Anfisbèn), e lo dieu, al revelh, lo tua d'un cop de vitz. Junon acaba per lo far fòl, e lo faguèt errar dins una granda partida del mond. Foguèt aculhit amb benvoléncia per Protèu, rei d’Egipte, puèi passèt en Frigia, ont, avent estat admés a las expiacions, foguèt iniciat als mistèris de Cibèla. Dins la guèrra dels gigants, se transforma en leon, e combatèt avec ràbia. Per l'animar, Jupitèr li cridava de contunh: « Evoèu, coratge, mon filh. »
Vengut dins l'illa de Naxos, consolèt e esposèt Ariana abandonada per Tesèu, e li donèt la celèbra corona d'aur, cap d'òbre de Vulcan. Foguèt Bacus, çò dich, que lo primièr establiguèt una escòla de musica; foguèt en son onor que foguèron jogadas las primièras representacions teatralas.
Fèstas e religion[modificar | modificar la font]
Los cortègis de Bacus èran fòrça nombroses. Sens comptar Silèn e las Bacantas, i aviá de ninfes, de satirs, de pastres e pastras, e quitament lo dieu Pan. Totes portavan lo tirs enlaçat de fulham, de pès de vinha, de coronas d'èura, de copas e rasims. Bacus dubrís la marcha, e tot lo cortègi lo seguís, getant de crits et fasent ausir de d'instruments de musica tarabastoses.
Las Bacantas o Menadas èran d'en primièr las ninfas o las femnas que Bacus aviá menadas amb el a la conquista de las Índias. Mai tard, se designèron amb aquel nom de joventas que, simulant un transpòrt baquic, celebravan las Orgias o fèstas de Bacus per una actitud, de crits e de sauts desordonats. Avián los uèlhs tresvirats, la vòtz menaçanta: lor pel flotavan epars sus lors espatlas nudas.
Li èra immolat l'agaça, perque lo vin desliga las lengas, e fa los beveires indiscrets; lo Boc e la lèbre, perque manjan los borrons de la vinha. D'entre los aucèls fabuloses, lo fènix li èra consacrat; d'entre los quadrupèds, la pantèra; e d'entre los arbres, la vinha, l'èura, lo casse e l'avet.
Aquel dieu aviá, en Arcadia, un temple ont se flagellava crudelament las joventas davant los altars.
Es a vegada nomenat Liber (Liure), perque lo dieu del vin desliura l'esperit de tot ànsia; Evan, perque que las seunas preiressas, dins lors orgias, corrissián de totes costats cridant: Evoèu ; Bacus, derivat d'un mòt grèc que significa « cridar », allusion als crits de las bacchantas o dels grands beveires. Encara pòrta de chafres ligats a son país d'origina o als efièchs de l'ebrietat: Nisèus, de Nusa; Lièus, que caça lo tristum; Bromi, tarabastós; eca.
Las orgias o bacanalas èran celebradas d'en primièr per de femnas, dins los bòscs, los monts, dels ròcs. Prengavan un caractèr misteriós. Mai tard, autorizavan de personas d'ambedos sèxes a lor celebracion. Ne resulta sovent de desòrdres infames.
A Atenas, las fèstas de Bacus, las Dionisiacas, se festejavan oficialament amb mai de pompas que dins tot lo rèste de Grècia. Èra lo primièr arcònt qu'i presidissiá. Las principalas ceremonias consistián en processions ont se portava de tirses, de vases emplits de vin, de coronas de pampa, e los principals atributs de Bacus. De joventas, nomenadas canefòras, portava sul cap de banastas dauradas, plenas de fruchs d'ont s'escapavan de sèrps aprivadadas que terrorizan los espectators. Dins lo cortègi èran tanben d'òmes travestits en Silèns, Pans e Satirs que fasiá fòrça gèstes estranhs, guimbadas, esimulant atal las folias de l'ebrietat. I aviá las grandas e pichonas dionisiacas: las grandas se festejavan a l'entorn de febrièr, las pichonas a la davalada. Per las dionisiacas, se fasiá de corregudas mas tanben de lutas, de jòcs, de concors de poesia e de representacions dramaticas.
A Roma, se celebrava, en l'onor de Bacus o Liber, de fèstas dichas Liberalas. Dins aquelas fèstas fòrça licenciosas, las donas romanas gausiguèron pas gaire d'aver de paraulas indecents, e de coronar las mens onèstas representacions del dieu. En 558 de la fondacion de la vila, lo senat faguèt un decrèt per remediar a aquela licéncia, remèdi ineficaç, las costumas o las mòrs essent mai fòrtas que las leis.
Se remarcar, se li fasiá, coma a Mercuri, de libacions amb de vin mesclat d'aiga, alara que las libacions se fasiá als autres dieus amb de vin pur.
Lo culte de Bacus o Dionís foguèt introduch pro tardierament dins la religion grèga; es fòrça mens posterior a aquel dels quite grands dieus; sembla que foguèt importat en Grècia de l'Asia Nauta o benlèu d'Egipte. Pasmens se Bacus apareguèt tardierament, aguèt pas mens d'adoraires.
Evocacions artisticas[modificar | modificar la font]
- Bacus, n°4 de las Sièis metamorfòsis segon Ovid per autbòi sol de Benjamin Britten (1951)
En pintura e fotografia:
- " Bacus " del Caravaggio, ~1593
- " Lo Jove Bacus malaut", del Caravaggio, ~1593, version novatritz del dieu. En efièch, Bacus es sovent presentat vièlh e bandat, o en seductor.
- " Untitled n°224", fotomontatge de Cindy Sherman, utilisant lo "Bacus Malaut" del Caravaggio.
- "Bacus" de Michelangelo Buonarroti, escuptat en 1497

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Per una reconeissença juridica efectiva e eficaça de l’occitan e d’autras lengas regionalas
Mocion votada a l’unanimitat par l’Amassada Generala de l’Institut d’Estudis Occitans lo 22 mai 2011 al Puèg de Velai.
La reforma de la Constitucion de 2008 a introdusit un article 75-1 que precisa que « las lengas regionalas pertanhon al patrimòni de la França ». L’Institut d’Estudis Occitans aviá saludat aquesta modificacion de la Constitucion, tot en precisar qu’aquela reconeissença simbolicament forta deviá ésser seguida d’una legislacion qu’assegure de biais efectiu reconeissença e dreits per las lengas regionalas, particularament per la lenga occitana. Una reconeissença juridica apareissiá tant mai necessària que l’article 2 de la Constitucion francesa estipulant que « lo francés es la lenga de la Republica » foguèt sovent invocada per justificar de limitacions a l’utilisacion de las lengas regionalas. Al mens se podiá pensar que la mencion dins la Constitucion, a l’article 75-1, de las lengas regionalas coma un patrimòni de la França introdusiá dins lo principi de garantias de dreit per aquelas lengas.
Pr’aquò, sasit sus una question prioritària de constitutionalitat, lo Conselh constitutional, dins sa decision del 20 mai 2011 (n°2011-130QPC) precisa que « aquel article [75-1] instituís pas un dreit ou una libertat garentits per la Constitucion. »
L’Institut d’Estudis Occitans condemna lo fait, d’ara enlà confirmat pel Conselh constitutional, que la Constitucion de la Republica francesa, garantís en principi des dreits de l’òme, reconeís cap de dreit e de libertat per las lengas regionalas e aqueles e aquelas que las parlan, en particular per l’occitan. L’Institut d’Estudis Occitans insistís sus la necessitat de legiferir de manièra que la lei conferisca a las lengas regionalas un vertadièr statut juridic que garentisca de biais eficaç e efectiu los dreits e la libertat d’us, tant public coma privat, per l’occitan e las autras lengas regionalas.


text:
L’Empèri Inca, tanben apelat en quíchoa Tawantinsuyu (Empèri de las quatre parts ), poguèt conquistar lo territòri que uèi lo jorn es Eqüator pendent la segonda mitat del sègle XV, amb de desparièras alianças e conquistas de reialmes locals pichons. Una de las practicas comunas dels conquistadors incas èra crear ligams familhars amb las dinastías que i aviá als lòcs. Se pensa que d’una d’aquestas relacions nasquèt Ruminahui, tradicionalament considerat un dels filhs de Huayna Capac e una princessa nòble de la region centrala eqüatoriana.
Los relats tradicionals confirman que, après Francisco Pizarro capturèsse Atahaulpa amb traïson en la vila peruviana de Cajamarca, Ruminahui preparèt una operacion de rescat del monarca inca. Malgrat la promesa de l’emperaire inca foguèt complida pr’amor que poguèt aumplir tota una cambra amb aur, coma Pizarro demandava, aqueste ordenèt la sieuna execucion.
Lo tresaur foguèt transportat a San Miguel de Piura, ont un colon espanhòl de l’illa de l’Ispaniola, Sebastian de Benalcazar, que fasiá la supervision del meteis, abans de finir aqueste trabalh, se dirigiguèt sens autorizacion de Pizarro al nòrd de l’Empèri Inca amb mai de dos cents mercenaris espanhòls, qu’avián arribat de Nicaragua. Lo sieu desir èra conquistar la part mai septentrionala de Tawantinsuyu.
Resisténcia nativa generala en Eqüator
Mai de tres mil guerrièrs de la tribú Canyar arribèron per l’ajudar. Èran de rebèls a las autoritats incas e lor general èra Ruminahui. Arribèron sens tròp de problèmas a las vilas de Tomebamba e Loja, e doncas fòrça prèp de la vila de Quito. Mas un còp aquí lo consòl de la vila, Zopezahua, demandèt ajuda a Ruminahui. Aqueste e la sieuna armada de rebèls poguèren, fin finala, arrestar l’armada de Benalcazar en la batalha de l’estrech de Tiocajas.
Lo coratge pauc comun dels nadius obliguèt los espanhòls a canviar l’estrategia. Aital decidiguèron d’atacar de primièr l’airal de Riobamba e puèi Latacunga pr’amor qu’avián trobat una resisténcia contunha dels nadius eqüatorians. Foguèt pas fins la fin de junh de 1534, quatre meses aprés l’inici d’aquesta campanha, que l’armada espanhòla e lors aliats poguèren dintrar en Quito e conquistar la vila. Totun, que trobèron pas cap tresaur.
Lo quite Ruminahui poguèt transportar luenh totes los tresaurs de la vila. Los espanhòls, amb l’ajuda d’auxiliars indians, comencèron alavetz a far sortidas en tot cercar lo general Ruminahui e lo sieu quartièr general. Fin finala, aqueste patiguèt una desfacha militara en la batalha de Pillaro. Ruminahui e un autre cap nadiu, Zopezahua, qu’aviá tanben menat la sieuna armada mai al nòrd après la casuda de Cuzco en mans de Pizarro, foguèron torturats pendent jorns. Mas revelèron pas l’ubicacion dels tresaurs incas. Pr’aquò foguèron assassinats.
En aquela epòca los espanhòls poguèren consolidar la sieuna preséncia en l’airal de la cordilhera centrala d’Eqüator en tot fondar la vila de Sant Francés de Quito, prèp de Riobamba e luenh de la sieuna ubicacion actuala. Diego de Almagro, lo futur descobridor de Chile e que puèi seriá lo rival principal de Francisco Pizarro per lo contraròtle de l’ancian Empèri Inca, seriá qui fondèt aquesta vila. La sieuna mission al territòri eqüatorian actual èra d’arrestar Benalcazar.
Fin finala, Almagro decidiguèt de conquistar lo nòrd subretot pr’amor que ara i aviá una armada rivala dels conquistadors, jos la direccion del governador de Guatemala, Pedro de Alvarado. Aqueste ancian soldat de la guèrra de Mexic dintrèt fòrça en la cordilhera andina en tot arribar d’occident. Foguèt lo quite Almagro que convenquèt Almagro d’arribar pas a la sieuna tòca e tornesse a Guatemala, en tot li pagar una indemnizacion de 100.000 pesos, en un acòrd que compreniá tanben la cession de l’armada a Pizarro.
Encara abans de tornar al sieu domèni, Alvarado laissèt una mai qu’importanta traça istorica en tot fondar la nòva vila de Quito ont es la vila uèi lo jorn. Los espanhòls menèron l’anciana vila a la nòva ubicacion e balhèron origina a una de las vilas mai importantas de la cordilhera dels Andes ispanics.
* Michal Čukan
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
Un còp èra, Nadau. Tarba, fin 1973, lo grop « Los de Nadau » nais del rescontre de Miquèu Maffrand, Jacqueish Roth e Ninon Palomet. La novèla cançon occitana existís ja, amb Marti, Patric, e los Caminaires d'Òc en Lengadòc, Delbeau en Gasconha, Verdier en Lemosin. Aprèp l'explosion de 1968, fòrça joves se virèron cap a lors raices. Las salas son comolas, lo Larzac en lucha, los espers grandasses. Un eslogan comença de resclantir dins tota Occitània : « Volèm viure al país ! »
Lo primièr disc sortís a l'estiu 1975 : Monsur lo regent, cançons revendicativas, mas tanben d'amor. Lo grop acompanha las luchas viticòlas e obrièras, aquò's lo temps de la cançon « engatjada ». Plan lèu sortisson « La venta a las enchèras », en 1976, e « l'immortèla » en 1978, cançon fara que vendrà un imne occitan. En 1980 espelís a Pau la primièra Calandreta. Nadau serà totjorn als costats de Calandreta dins la batèsta que mèna per la lenga. S'implica tanben dins las primièras ràdios liuras, dins lo jornal « Pays ».
Dempuèi ? Pas mens de tretze albums, dos DVD, quasi cent mila discs venduts, mai de mila concèrts, tres Olympias e...de milierats de gents per tornar prene en còr !
Quaranta ans fa que Nadau remonta lo percors de la memòria coma un salmon remonta lo riu en nos parlant de nòstra lenga, de nòstre país, de nosaus, intimament, coma dins lo cròs de l'aurelha...


text:
Sant Pèire e Miquelon
Sant Pèire e Miquelon (Saint-Pierre-et-Miquelon en francés) es una collectivitat d'otramar francesa situada dins lo nòrd de l'Ocean Atlantic.
La capitala es Sant Pèire.
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
L'archipèla comprend tres illas màgers: Sant Pèire, que constituís la comuna del meteis nom, e las illas de Granda Miquelon e Langlada (o Petita Miquelon), religadas per una benda d'arena dempuèi lo sègle XVIII, que constituïsson la comuna de Miquelon e Langlada.
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Vista de Miquelon
-


text:
Posicionament d’Unitat d’Aran deuant des eleccions tath Parlament de Catalunya deth 27/09/2015
Mos trobam dauant d’ues eleccions ath Parlament de Catalunya que non son pas ues eleccions quinsevolh, se non que resulten trascendents tanben tath futur dera Val d’Aran, per’mor que n’eres s’i plantege, implicitament, un plesbiscit damb eth que decidir era futura independéncia de Catalunya
Deuant d’aguest hèt, Aran a besonh de hèr-se a escotar
Unitat d’Aran non ei partidària deth trincament, se non deth pacte e der emplec dera politica, en letra màger, entà resòler es diferéncies. Aran, coma Catalunya, vò qu’era sua singularitat sigue reconeishuda e respectada, mès tanben a de besonh politiques que servisquen entà melhorar era qualitat de vida des persones, politiques qu’agen ara gent en centre des sues accions. Atau donc, UA manifèste era sua volentat de participar en aguestes eleccions tà deféner es posicionaments que seguíssen:
- Consideram qu’eth trincament unilaterau damb er actuau Estat Espanhòl vulnère era legislacion vigenta e que, en conseqüéncia, s’atente contra eth principi mès elementau dera democràcia: eth respècte as Leis.
- En Unitat d’Aran afirmam que sonque des deth pacte se pòt garantir era evolucion de besonh enes relacions entre España e Catalunya, sense qu’es cambis que s’an d’amiar a tèrme meten en risc n’era apertiença a Euròpa, n’era coesion sociau que, peth dessús de d’autes consideracions, a d’èster preservada com un valor primordiau e inalienable.
- Unitat d’Aran apòste per ua reforma dera Constitucion espanhòla (CE) que melhore e protegisque es elements fonamentaus que configuren era identitat e er autogovèrn de Catalunya e Aran en tot garantir: Reconeishement, Règles, Recorsi e Representacion
- Des d’Unitat d’Aran trabalharam tà qu’era pròplèu reforma dera CE, atau e com demanèrem qu’era naua Lei d’Aran contemplèsse, reconeishe era singularitat d’Aran. Malerosament, aguesta disposicion siguec votada en contra per aqueri que aué defenen era independéncia, Convergéncia (CDC), Esquerra (ERC) e era abstencion dera CUP.
- Unitat d’Aran reclame un govèrn ena Generalitat que sigue sensible damb era situacion des institucions araneses (Conselh Generau) que, de 2011 ençà, se tròben sense cap sistèma de finançament qu’assegure era atencion as besonhs des ciutadans d’Aran.
- Pendent es govèrns entestadi peth PSC, damb es presidents Maragall e Montilla, Aran recebec uns nivèus d’inversion per part dera Generalitat inigualables des des ans ueitanta. Era reforma der Institut d’Aran, era Escòla de Garona de Vielha, era inversion en carretères, era residéncia dera gent grana, era digitalizacion de totes es escòles araneses…Totun, en toti es ans de govèrn deth president Mas, aguesta inversion en Aran a arribat a èster deth -79%, en tot arribar a -399€/abitant.
- Amassa damb es consideracions identitàries, Unitat d’Aran defen e trabalhe pera justicia sociau. Credem qu’es politiques publiques an d’auer coma maxim objectiu eth benèster e era qualitat de vida des persones, mès encara en moments coma es que viuem. Era gestion deth ben comun coma darrèr propòsit entath desvolopament dera nòsta societat.
Des d’Unitat d’Aran consideram qu’er unic partit que pòt arténher qu’aguesti punts poguen èster realitat en Catalunya ei eth PSC. E ei tanben eth partit socialista qui pòt hèr qu’era Constitucion se modifique tà qu’era Val d’Aran i sigue reconeishuda, pr’amor que sabem qu’eth PP non en semble partidari e que, coma dejà auem explicat, Convergéncia i votèc en contra en Parlament pendent era tramitacion dera Lei d’Aran.
VERSIÓN EN CASTELLANO:
VERSIÓ EN CATALÀ:


text:
Se vos volètz assabentar sus lo que dins son país d’origina apelan « René d’Anjou », lo rei de Nàpols (Angièrs 1409 – Ais 1480) qu’èra tanben comte de Provença e de Forcalquièr, lo veiretz lèumens designat sus Wikipedia amb son prenom çai-sus, quinas que sián las variantas linguisticas. Lèumens, disèm, perque i a una excepcion : en occitan lo dison « Rainièr ». E nòstres amics romaneses e catalans, per apondre una informacion a lor biografia del personatge, precisan en consequéncia qu’en occitan s’apèla… Rainièr. Per aquò, Frederic Mistral nos a daissat una nòta (TDF p. 746) sus aquela question ont reconeis que lo sieu prenom vertadièr en occitan es plan Renat e que lo deu a un sant popular d’Angièrs, sa vila natala. E quand la tradicion nos conta qu’aquel sant evesque d’Angièrs foguèt puèi evesque de Sorrento, prèp de Nàpols, las causas s’esclairan un pauc mai. Quant a l’istòria, nos mòstra qu’aquel prenom emblematic de l’ostal d’Anjau non èra conegut fins al s. XVIII que dins sas ancianas possessions d’Anjau, de Lorrena e de Provença. Cal doncas admetre que los Provençals faguèron una confusion entre lo prenom de lor comte dins sa version francesa e lo, mai conegut d’eles, de Rainièr. E aital « le roi René » se metamorfosèt jol solelh de Provença en rei Rainièr. Sembla qu’aquò amusèt l’interessat car, dins una pastorala siá, las « Amours de Régnault et de Jehanneton », ont se met en scèna amb sa molhèr Joana de Laval, l’eròi masculin pòrta un nom (Rainald) pro vesin d’aqueste.
D’efièit, Rainièr es plan atestat dins l’antroponimia occitana. Demest qualques figuras celèbras, podèm citar Rainièr de Pisa, trobador italian vengut religiós, canonizat en 1591 e sant venerat en Provença, o encara Rainièr, evesque de Marselha del temps de la crosada albigesa. Sense oblidar los princèps de Monegue.
Mas un pauc d’etimologia :
Renat : es un nom aparegut a l’epòca dels primièrs crestians (en latin, Renatus) e vòl dire lo qu’es nascut un segond còp : lo qu’es estat batejat.
Rainièr : es un nom d’origina germanica, benlèu gòta (Ragin-hari : « conseil » + « armée »), puèi latinizat en Raginarius. Lo primièr radical es comun a Raimbald, Raimbèrt, Raimond, Rainald, Rainoard… Lo segond a Aribèrt (sovent alterat en Alibèrt), Aribald, Astièr, Autièr, Galtièr…
En conclusion, coma per Remèsi e Romieg ja evocats, Renat e Rainièr non son pas de variantas « lengadocianas » e « provençalas » d’un meteis prenom, mas - malgrat la plasenta confusion istorica provençala - de prenoms occitans diferents.
J.P.


text:
Gaspard Gustave Coriolis
Gaspard Gustave Coriolis, nascut a París lo 21 de mai de 1792 e mòrt a París lo 19 de setembre de 1843, es un matematician e engenhaire d'origina occitana (lo paire èra d'Ais de Provença). Donèt son nom a l'acceleracion de Coriolis e a la fòrça de Coriolis tocant lo movement dels còrs dins un mitan en rotacion.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Es lo filh de Joan Baptista Elzear de Coriolis e Marie Sophie de Maillet. Lo paire, oficièr dins l'Armada reiala avant la Revolucion, venguèt industrial a Nancí après la mòrt del rei Loís XVI. Coriolis i grandiguèt e se presentèt en 1808 al concors de l'Escòla politecnica que ne sortiguèt segond. Integrèt los ponts et chaussées i trabalhèt pendent qualques ans en Meurthe e Mosèla e dins las Vòges. Après la mòrt del paire, venguèt ensenhar a l’Escòla politecnica en 1816.
En 1829, Coriolis venguèt professor d'analisi geometric e de mecanica generala a l’Escòla centrala dels arts e manufacturas, que lo sògre Eugène Péclet (espos de la sòrre Cécile) èra un dels fondators. Aprèp la Revolucion de 1830 se consacrèt a d'activitats de recerca. A partir de 1832, ensenhèt amb Henri Navier la mecanica aplicada a l'Escòla centrala. Quatre ans mai tard, a la mòrt de Navier, Coriolis ocupèt son emplèc a l'Escòla centrala e sa plaça a l'Acadèmia de las sciéncias.
En 1838, Coriolis, decidiguèt d’arrèstar l'ensenhament per venir director de las estudis a l'Escòla politecnica, a la mòrt de Dulong. De santat fragila, desirava demissionar de Politecnica, mas lo general commandant l’Escòla decidiguèt de lo mantenir en foncion fins a sa mòrt en 1843. Es enterrat al cementèri de Montparnasse.
Carrièra scientifica[modificar | modificar la font]
Lo coneissèm subretot pel teorèma de mecanica que pòrta lo seu nom e per la fòrça de Coriolis que correspond a una lei de la cinematica: « Tot objècte en movement dins l'emisfèri nòrd e que s'apròcha de l'axe de rotacion terrèstre es desviat cap a drecha, cap a esquèrra se se n'alunha (los senses de deviacion son invèrses dins l'emisfèri sud). »
Dins lo libre Du calcul de l'effet des machines (1829) nomena « trabalh » la quantitat usualament nomenda a aquela epòca poténcia mecanica, quantitat d'accion o efècte dinamic en precisant l'ambiguïtat qu'aportan aquelas expressions: las considerava inapropriadas. Amb el e Jean-Victor Poncelet (1788-1867), lo teorèma de l'energia cinetica prend sa forma quasidefinitiva e l'ensenhament de la mecanica foguèt renovelat. La question de las unitats e de l'omogèu de las formulas venguèt fondamentala. Fòrça venguèron d'articles del Dictionnaire de l'industrie.
Publicacions[modificar | modificar la font]
- Du calcul de l'effet des machines, París, Carilian-Goeury, 1829.
- Théorie mathématique des effets du jeu de billard, París, Carilian-Goeury, 1835, (sur Google Books). L'estudi del desplaçament e del tust de las bilhas dins lo jòc de bilhard foguèt per Coriolis un bèl subjècte d'estudi dins lo domèni de la cinematica e dels movements compausats. L'observacion de las combinason del celèbre jogaire François Mingaud, confrontada als trabalhs de Poisson sul frotament d'una esfèra, li permetèron de formar una teoria matematica, que presenta atal a l'encòp jos una forma simplificada pels non matematicians, e tanben jos lor aspècte teoric detalhat pels estudiants de l'Escòla politecnica.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Sur le bruit du tonnerre, tèxte de vulgarizacion de Coriolis (1833), en linha e comentat sul site BibNum.
- (fr)Sur les équations du mouvement relatif des systèmes de corps, articles de 1831 et 1835 de Coriolis, en linha e comentats sul site BibNum.
- (fr)Tèsi d'istòria de las sciéncias sus Coriolis (2011), Alexandre Moatti (ligam)


text:
L’occitanitat se bolega en sosten a Mireia Boya
“Ne’n fau pas mai dins l’Espanha pòstfranquista, per èstre acusat de “rebellien”, una acusacien que pòu vos menar en preson per trenta ans. La muma que li manten a l’ora d’ara tres deputats catalans e lo president de l’Assemblada Nacionala Catalana. La rebellien implica la violència, mai lei jutges espanhòus se’n garçan dau pacifisme dei republicans catalans”.
Boya risca una condemna de 30 ans de preson, e mentre qu’esperarà lo jutjament poiriá èsser liberada jos una nauta caucion o ben encarcerada preventivament coma los quatre presonièrs politics catalans, es a dire los dos presidents de las associacions independentistas e lo vicepresident e lo conselhièr d’interior del govèrn de la Generalitat.
Marcha de tesas a Les
Davant aquela situacion, una accion de sosten se tendrà dimars a Les (Quate Lòcs), vila que Mireia Boya n’es abitanta. S’agís d’una marcha silenciosa ont los manifestants brandiràn de tesas alucadas. Jol lèma “Mireia èm damb tu” los manifestants se trobaràn a comptar de 20h30 sus la plaça de la comuna.
Autobús a Madrid
Qualques oras pus tard, un autobús farà la rota d’Aran vèrs Madrid per acompanhar los ciutadans que se voldràn recampar davant lo Tribunal Suprèm espanhòl e sosténer Mireia. De Barcelona lo cortègi de sosten partirà en tren. Per mai d’informacion podètz contactar lo collectiu Taula per Aran.
L’occitanitat publica un manifèst
Quant a l'occitanisme, qu'a totjorn reconegut lo prètzfach de Mireia Boya per Occitània e l'occitan, ven de se publicar un manifèst signat per divèrsas associacions.
Lo manifèst saluda l'accion de Boya e planh las acusacions contra ela e los autres enseguits catalans, qu’a l’ora d’ara seràn a l’entorn de nòu centenats. Los signataris denóncian “la criminalizacion e la repression judiciària d’una partida de la classa politica catalana per sas opinions politicas, l’empresonament de lidèrs de partits e d’associacions ciutadanas, l’exili d’un president de govèrn”. Dins aquel sens deplora “un sentiment d’arbitrarietat e d’injustícia, al bèl mièg de l’Union Europèa”.
Per signar lo manifèst, que publicam en seguida, podètz mandar un email a l’adreiça acc.culturoc@gm.... Tanben lo podètz signar en escrivent a la redaccion de Jornalet o a la dels nòstres confraires d’Aquò d’Aquí, que sostenèm lo manifèst.
fffff fffff Manifèst de sosten a Mireia Boya
La deputada aranesa al Parlament de Catalonha, Mireia Boya, serà menada davant la justícia espanhòla per “rebellion” pr’amor de sa participacion politica al referendum que se tenguèt lo 1r d’octòbre passat.
Lo jutge del Tribunal Suprèm espanhòl, Pablo Llarena, l’a apelada pel 14 de febrièr.
Boya serà seguida puèi d’Anna Gabriel, tanben èx-deputada de la CUP e mesa en examen pel meteis “delicte”.
Lo jutge Llarena decidiguèt lo 22 de decembre passat d’alargar l’enseguida a Mireia Boya, aital coma a d’autras responsablas politicas catalanas coma Anna Gabriel, Marta Pascal o encara Marta Rovira.
Las practicas politicas de l’estat espanhòl nos semblan vengudas d’un autre temps, un temps que fòrça gents avián cregut passat e nos remembran las piègers oras de l’istòria de Catalonha tant coma d’Espanha: la criminalizacion e la repression judiciària d’una partida de la classa politica catalana per sas opinions politicas, l’empresonament de lidèrs de partits e d’associacions ciutadanas, l’exili d’un president de govèrn, tot aquò manten un sentiment d’arbitrarietat e d’injustícia, al bèl mièg d’una Union Europèa que se targa d’èsser un modèl de liberalisme e de pluralisme politic dins lo Mond.
Nosautres, ciutadans e ciutadanas de l’Union Europèa, occitans e occitanas, declaram nòstre sosten total a Mireia Boya.
Sostenèm Mireia Boya, per aver representat al parlament catalan entre 2015 e 2017, e amb dignitat istorica, la votz d’Occitània, en rendent possible que pel primièr còp dins l’istòria dels estats modèrnes europèus, la lenga occitana ganhèsse una visibilitat publica e politica, dins lo quadre del procès per lo bastiment de la republica de Catalonha, çò que representa un fenomèn d’una portada politica incomparabla amb la situacion desastrosa de la lenga d’òc dins son territòri istoric majoritari, dins la Republica Francesa.
Sostenèm Mireia, dont lo quite nom es portaire de tota una esperança per los òmes e las femnas d’òc, fàcia a las practicas policièras e arbitràrias d’un estat dont las garentidas democraticas cada jorn van mai a la deriva.
Accion Culturala Occitana
Associacion entara difusion d’Occitània en Catalonha (ADÒC)
Cercle d’Agermanament Occità-Català (CAÒC)
Chambra d'Òc
Corròp per Aran
Òc Malhòrca
Ferriol Macip
Fredo Valla (realizaire)
Gerard Funés Martín-Canyadell
Gerard Joan Barceló
Hug de la Rosa Ruperto (cònsol de la comuna de Les)
Matiàs Gibèrt
Michel Borsotto
Patric Roux (conselhièr regional)
Rafèu Sichel-Bazin
Augustin Lefils
Remèsi Fermin-Trocha
Terric Lausa
Victor Capdet Montesinos


text:
Bangladèsh
Bangladèsh (nom complèt : Republica Populara de Bangladèsh) es un estat sobeiran d'Asia dau Sud e de la Peninsula indiana que sa capitala es Dhâkâ. Situat au nòrd dau Golf de Bengala, es quasiment enclavat per Índia mai a tanben una frontiera pichona ambé Birmania. La màger part de son territòri se situa en zòna tropicala es ocupat per lo dèlta dei fluvis Ganges e Brahmaputra. Es donc fòrça favorabla a l'agricultura qu'a favorizat lo creis de la populacion. Ansin, en 2012, Bangladèsh èra lo 7en país pus poblat de la planeta. Pasmens, son territòri es tanben menaçat per de catastròfas naturalas frequentas coma lei vengudas deis aigas de la monson ò lei ciclòns tropicaus.
Acomencèt sa formacion dins lo corrent dau declin de l'Índia Britanica au començament dau sègle XX. En 1947, lei regions musulmanas de Bengala formèron lo Paquistan Orientau au sen de Paquistan. Pasmens, aquela union resistiguèt gaire a la fin dei tensions entre musulmans e indós indians. En 1971, après sa victòria còntra l'armada paquistanesa, lei nacionalistas bangladeshis, sostenguts per leis Indians e per lei Sovietics, proclamèron l'independéncia dau país. Pasmens, Bangladèsh deguèt rapidament faciar divèrsei dificultats amb una instabilitat politica importanta (quatre còps d'estat en particular en 1975 e en 1981). Dempuei leis annadas 1990, lo país aprofichèt sa man d'òbra a bas còst per començar una creissença economica rapida. Pasmens, la pauretat demora encara fòrça importanta e lo revengut nacionau per abitant es entre lei pus febles de la planeta.
Dempuei 1991, Bangladèsh es una republica democratica parlementària. Pasmens, en causa de tensions socialas importantas, d'un nivèu aut de corupcion au sen de l'administracion, de l'influéncia encara importanta dei fòrças armadas dins la politica nacionala e de l'emergéncia de movements islamistas terroristas, la democratizacion dau país es totjorn fragila. Sa vida politica es dominada per dos partits que son la Liga Awami e lo Partit nacionalista de Bangladèsh.
Lo gentilici es bangladeshi[1] (o bengalin -a).
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Organizacions politica e territòriala
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Lei dimensions generalas de Bangladèsh son de 820 km dins son axe nòrd-sud e de 600 km dins son axe èst-oèst. Sa geografia fisica es dominada per lo deltà dei fluvis Ganges e Bramapotra[2] que forma un plan d'altitud bassa dich Plan bangladeshi que s'estend sus aperaquí 80% dau país. Aqueu plan fa partida de la Vau Bassa de Ganges situada entre Índia e Bangladèsh. Leis altituds superioras a 100 m i son rares e magerament situadas dins lei zònas meridionalas dau plan e la màger part dei relèus an una altitud inferiora a 12 m. En causa dei debits importants de Ganges e Bramapotra, es una region fòrça umida devesida entre una multitud de braç. N'existís dos principaus (Jamuna e Padma) que forman per la seguida un braç principau unic[3]. La fin d'aqueu dèlta es marcada per un litorau maritim fòrça irregular d'una longor de 580 km. La màger part es ocupada per de mangròvas ò de junglas palunosas[4].
En fòra dau deltà, quatre zònas regions altitud pus autas existisson sus lo territòri bangladeshis au nòrd (còlas de Sylhet e montanhas de Madhupur Upazila, region de Barind) e au sud-èst (còlas de Chittagong). Pasmens, leis altituds d'aquelei zònas demoran relativament feblas e lo ponch pus aut de Bangladèsh aganta solament 1 052 m dins la cadena dei monts Mowdok au dins lo sud-èst[4].
Clima[modificar | modificar la font]
Bangladèsh a un clima de tipe tropicau de monson caracterizat per de temperaturas autas, una umiditat fòrça importanta e de variacions egalament importantas de precipitacions. En causa de la topografia dau país, lei variacions climaticas regionalas son limitadas. Tres sasons climaticas diferentas son generalament definidas :
- de març a junh, una sason cauda e umida[5]. Abriu es generalament lo mes pus caud de l'annada ambé de temperaturas maximalas situadas entre 38 e 41°C.
- de junh a novembre, una sason causa e umida marcada per lei precipitacions importantas de la monson[5].
- de decembre a març, una sason cauda e seca. Geier es generalament lo mes pus freg de l'annada amb una temperatura mejana situada entre 16 e 20°C que pòu demenir fins a 10°C[5].
Lei precipitacions son importantas sus tot lo territòri bangladeshi ambé mai de 2 300 mm sus sa màger part[6]. 80% d'aquelei precipitacions son eissits de la monson.
Riscs naturaus[modificar | modificar la font]
En causa de sa topografia plana, de son altitud bassa, de la preséncia de dos fluvis majors sus son territòri e de son clima tropicau marcat per lei precipitacions importantas de la monson, Bangladèsh es un país fòrça menaçat per lei riscs naturaus e climatics[7]. Lei pus importants son lei vengudas d'aiga causats per la monson, de tempèstas, per de ciclòns ò per de tsunamis. L'aumentacion de la temperatura mondiala mejana, qu'entraïna una aumentacion dau nivèu de l'ocean, e la disparicion d'una partida de la mangròva litorala renfòrçan aquelei riscs en favorizant la montada rapida deis aigas. Ansin, 15% dau territòri es menaçat per una aumentacion d'un mètre dau nivèu de l'Ocean Indian[8] e lo Bangladèsh actuau es regularament tocat per de catastròfas climaticas majoras : ciclòn Bhola en 1970 (500 000 mòrts[8]), destruccion de l'iscla d'Urir Char per un tsunami en 1985 (5 000 mòrts), ciclòn en 1991 (138 000 mòrts[9]), venguda deis aigas de 1998 (1 000 mòrts e 66% de la superficia dau país cubèrta d'aiga)...
Pasmens, lei riscs de vengudas d'aiga son pas l'unic problema dau país. Ansin, dins lo cas d'una monsen febla, certanei regions de Bangladèsh pòdon èstre menaçadas per de secaressas causant una demenicion de la produccion agricòla.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2012, Bangladèsh teniá una populacion estimada a 152,5 e milions d'abitants e èra lo 7en estat pus poblat de la planeta. Fòra de ciutats-estats coma Singapor ò Mónegue[10], es lo territòri ambé la densitat de populacion pus importanta dau monde. Son taus de creissença demografica foguèt fòrça gròs dins lo corrent deis annadas 1960 e 1970 que lo nombre d'abitants aumentèt de 50 milions en 1961 a 90 milions en 1981. A partir de 1980, de politicas governementalas permetèron de limitar e de demenir lo nombre d'enfants. Pasmens, l'efècte demora limitat car la populacion bangladehsi triplèt durant lo periòde 1960-2000 e lo taus de feconditat èra totjorn egau a 2,55 en 2012 (còntra 6,6 en 1970).
En causa d'aquela creissença demografica importanta e d'una esperança de vida de 62 ans en 2012, la populacion de Bangladèsh es relativament jova. 34,6% a un temps inferior a 15 ans e 61,4% entre 15 e 64 ans. Son taus d'urbanizacion es feble (27% en 2009) mai la populacion urbana aumenta rapidament (+ 3,5%/an en 2009).
Au nivèu etnic, la populacion dau país es fòrça omogenèa que lei Bangladeshis representavan 98% de la populacion en 2012. Lei minoritats principalas son eissidas de l'imigracion dempuei Índia (magerament dempuei la region de Bihar) ò son formadas de pòbles autoctòns situats dins de regions frontalieras coma lei còlas de Chittagong. Lei pus importants son lei Chakmas que son estimats a 300 000 personas sus lo territòri bangladeshi.
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de Bangladèsh es lo bengalin. Es una lenga indoariana parlada per mai de 98% de la populacion coma lenga premiera[11]. Unei dialèctes existisson especialament dins lei regions frontalieras onte la lenga es en contacte ambé de lengas vesinas coma lo birman. L'anglés es tanben totjorn fòrça utilizat per lei classas superioras de la societat, per l'administracion, per l'universitat, per la màger part dei mèdias e per la justícia. En particular, segon la Constitucion, lei lèis bangladeshis son publicadas en bengalin e en anglés. En fòra d'aquelei doas lengas, existís d'autrei lengas parladas per lei minoritats dei regions frontalieras. An ges d'estatut oficiau.
Religions[modificar | modificar la font]
L'islam (90,4% de la populacion) es la religion principala de Bangladèsh. L'indoïsme (8,2% de la populacion) es la segonda. En causa dei circonstàncias marridas dau partiment de l'Índia Britanica en 1947, un nombre important d'indós bangladeshis quitèt lo país. Dins aquò, pòdon totjorn representar la majoritat deis abitants dins certanei regions dau sud-oèst e dau nòrd-èst dau país. Enfin, existís de minoritats crestianas (0,6%) e bodistas (0,7%) d'importància numerica pus febla. Segon d'estudis menats a l'iniciativa dau govèrn en 2003, la religion es un factor important de la definicion de l'identitat deis abitants de Bangladèsh.
Istòria[modificar | modificar la font]
Fins a 1947, Bangladèsh fasiá partida de la region de Bengala que son istòria es aquela d'Índia.
Après lo partiment de l'Índia Britanica en 1947-1948, Bangladèsh venguèt lo Paquistan Orientau e son istòria foguèt aquela de Paquistan fins a 1971.
Causas de l'independéncia e la guèrra de 1971[modificar | modificar la font]
Lei causas de la lucha independentista dau Paquistan Orientau son nombrosas. De'n premier, la Liga musulmana, movement politic religiós demandant la formacion d'un estat musulman indian, i aviá una influéncia pus febla qu'au Paquistan Occidentau e magerament apareguda dins leis annadas 1940 après lo chaple de Calcuta. Resistiguèt pas ai dificultats intèrnas de l'estat novèu après l'independéncia. Ansin, leis aspiracions politicas dei populacions dei dos Paquistan venguèron rapidament diferentas. Aquò foguèt agravat per la dominacion politica e economica dau Paquistan Occidentau coma l'impausicion de l'ordo coma lenga oficiala qu'entraïnèt l'organizacion d'un Movement per la Lenga en 1952 còntra lo govèrn centrau paquistanés. A partir de 1962, la Liga Awami capitèt d'unificar pauc a pauc lo maucontentament popular. En 1966, son cap Sheikh Mujibur Rahman foguèt arrestat puei liberat après una premiera insureccion en 1969.
En 1970, la catastròfa dau ciclòn Bhola e la reaccion marrida deis autoritats centralas aumentèt aqueu maucontentament que se transformèt en guèrra civila quand lo govèrn paquistanés eissit de l'elèit occidentala dau país empachèt la Liga Awami de formar lo govèrn après sa victòria ais eleccions de 1970[12]. Mujibur Rahman foguèt tornarmai arrestat e una guerilha independentista comencèt la lucha còntra l'armada paquistanesa. La violéncia de la repression causèt entre 300 000 e 3 000 000 de mòrts e causèt lo desplaçament de 10 milions de personas en direccion d'Índia. Lo govèrn indian, inquiet en fàcia d'aquela arribada massiva de refugiats e desirós d'afeblir son advèrsari paquistanés, ataquèt e conquistèt aisament lo Paquistan Orientau en novembre-decembre de 1971 (Tresena Guèrra Indopaquistanesa) permetent l'independéncia de Bangladèsh lo 16 de decembre[12].
Lo periòde de Majibur Rahman[modificar | modificar la font]
Après l'independéncia, Mujibur Rahman formèt lo govèrn bangladeshi en genier de 1972 e averèt leis eleccions de 1973[12]. Deguèt faciar una situacion marrida en causa dei destruccions causadas per la guèrra d'independéncia e per lei pèrdas importantas de l'elèit bengalina dins lo corrent dau conflicte. Ansin, lo poder de la Liga Awami foguèt rapidament contestat e Mujibur Rahman proclamèt l'estat d'urgéncia en 1974 après una famina grèva en 1973-1974. Formèt un regime presidenciau autoritari basat sus un partit unic fins a son assassinat lo 15 de julhet de 1975 per un còp d'estat militar.
Lo periòde de Ziaur Rahman[modificar | modificar la font]
Après lo còp, lo generau Ziaur Rahman s'impausèt coma lo cap vertadier dau país[12]. En 1977, restabliguèt lo sistèma multipartista de 1973 e fondèt lo Partit nacionalista de Bangladèsh (BNP). Averèt leis eleccions e venguèt lo president de Bangladèsh fins a son assassinat durant un novèu còp d'estat militar en 1981[12]. Pendent son periòde de poder, assaièt sensa succès vertadier de restaurar la situacion economica.
Lo regime militar[modificar | modificar la font]
En 1982, lo generau Hossain Mohammad Ershad s'impausèt a son torn coma lo cap de Bangladèsh[9]. Ordonèt l'aplicacion de la lèi marciala e se proclamèt president en 1983. Lo demorèt fins a 1990 après l'organizacion d'eleccions probablament trucadas en 1986 per legitimar son poder. Durant sa presidéncia, s'ocupèt de melhorar l'administracion dei zònas ruralas e preparèt un plan d'investiment industriau. Pasmens, a la fin de la Guèrra Freja, l'abséncia de sostèn estrangier l'empachèt de resistir ai manifestacions entraïnats per la Liga Awami e lo BNP[9].
La democratizacion malaisada[modificar | modificar la font]
En 1991, d'eleccions foguèron averadas per lo BNP e Khaleda Zia, frema dau generau Zia, venguèt lo cap dau govèrn de 1991-1996 puei de 2001-2006. Deguèt faciar l'oposicion de la Liga Awami que son cap Sheikh Hasina, filha de Sheikh Mujibur Rahman, foguèt premier ministre en 1996-2001 e ocupa tornarmai aquela carga dempuei 2009. Aqueu periòde foguèt marcat per d'oposicions politicas violentas ambé l'organizacion de grèvas que bloquèron de partidas majoras de l'economia bangladeshis durant leis annadas 1990[13]. D'autra part, quatre factors diferents menaçan l'estabilitat dau poder actuau :
- l'armada contunia d'aver un ròtle important dins lei gestions deis afaires dau país, especialament dins la repression dei movements sociaus.
- una agitacion sociala regulara causada per lei salaris febles e lei condicions de trabalh fòrça marridas, especialament dins l'industria tèxtila, que causa de movements populars d'amplor en favor de l'aumentacion dei salaris e dau melhorament dei condicions de vida dins leis usinas. De tensions importantas existisson tanben dins lei zònas ruralas en causa de l'aumentacion dau nombre de paisans sensa tenement. En 2007, entraïnèron una suspension de la constitucion e dei drechs fondamentaus prononciat per lo govèrn fins a la repression definitiva dau movement de protestacion d'aquela annada.
- de movements islamistas terroristas que luchan còntra l'estat bangladeshis (per exemple, atempats de 2005[14]).
- una corupcion fòrça estenduda en particular au sen de l'administracion qu'es un objectiu major dei govèrns bangladeshis dempuei 2007[14].
Organizacions politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Organizacion generala dei poders[modificar | modificar la font]
Bangladèsh es una republica democratica parlementària multipartita qu'aplica lo principi de separacion dei poders dempuei 2007. Es dirigit per un president de la Republica que son ròtle es subretot simbòlic e per un Premier Ministre que tèn la màger part dau poder executiu. Lo poder legislatiu es tengut per un parlament monocamerau. Enfin, lo sistèma judiciari es dirigit per una Cort Suprèma.
La Constitucion foguèt adoptada en 1972 e emendada 14 còps. Proclamèt quatre principis fondamentaus per l'organizacion dau país qu'èran lo nacionalisme, lo socialisme, la democracia e la laïcitat. Lo darrier principi impausa un limit important ai movements politics religiós que dos foguèron enebits en 2005.
Lei dos partits politics principaus son lo Partit nacionalista de Bangladèsh (BNP) e la Liga Awami (AL). Lo premier es un partit conservador liberau. Lo segond es un partit sociaudemocrata laïc.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es formalament dirigit per un president de la republica elegit per cinc annadas au sufragi indirècte. Pasmens, en fòra dei periòdes de transferiment dau poder e de l'organizacion deis eleccions, aquela foncion a un ròtle magerament ceremoniau. La realitat dau poder executiu es tenguda per un premier ministre chausit per lo president au sen de la majoritat parlementària.
Entre dos periòdes de govèrn basat sus la majoritat de l'assemblada, se pòu formar un govèrn transitòri dirigit per un premier ministre provisòri nomat per lo president. Lei ministres d'aqueu govèrn dèvon èstre neutres dins lei debats politics bangladeshis e pòdon demorar en plaça per una durada de tres mes.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu es tengut per un parlament monocamerau de 350 deputats elegits per un mandat de cinc annadas au sufragi universau dirècte. En 2009, 50 sètis èran reservats ai fremas.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
Lo poder judiciari bangladeshi es dirigit per una Cort Suprèma que sei jutges son nomats per lo president de la republica. Es lo poder pus feble de Bangladèsh car son independéncia foguèt solament confirmat en 2007. De mai, demoran quauquei lèis adoptadas per lei militars que son totjorn en fòra dau camp de contraròtle de la Cort.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Bangladèsh es organizat en divisions, districtes, upazilas ò tanas (sota-districtes ò commissariats en occitan), parishads e vilatges. Lei divisions, lei districtes e leis upazilas son d'entitats administrativas que son dirigits per de foncionaris nomats per lo govèrn. En revènge, ai nivèus pus febles de l'administracion, i a d'eleccions per designar lei caps locaus de l'administracion. Dins lei zònas urbanas, lei metropòlis pus importantas an tanben una administracion comunala elegida per leis abitants que pòu se cargar d'afaires importants.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
Lo drapèu bangladeshi foguèt adoptat oficialament lo 17 de genier de 1972 mai foguèt utilizat tre lo 3 de març de 1971. Lo roge representa la sang dei Bangladeshis tuats dempuei 1947 dins lei combats còntra Paquistan e lo vèrd representa la vitalitat, la jovença e lei terras agricòlas dau país. L'emblèma foguèt tanben adoptat en 1972 après l'independéncia. Es format d'un nenufar, representant lei rius dau país, enquacrat de garbas de ris simbolizant lo manjar de basa de la populacion. L'imne nacionau es Amar Shonar Bangla compausada per Rabindranath Tagore (qu'es tanben l'autor de l'imne indian). Enfin, Bangladèsh a ges de devisa.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Bangladèsh fa partida de la màger part deis organizacions internacionalas coma l'ONU ò lo Commonwealth dempuei 1974. En particular, participa activament a divèrsei missions dei Nacions Unidas (RDC, Timòr Èst...). A tanben un ròtle important dins d'organizacions regionalas asiaticas coma l'Associacion sud-asiatica per la cooperacion regionala (ASACR).
Au nivèu diplomatic, lei relacions pus importantas de Bangladèsh son aquelei amb Índia, Paquistan e Republica Populara de China. Lo premier país es fòrça importanta car l'armada indiana ajudèt d'un biais decisiu lei movements independentistas bangladeshis durant la Tresena Guèrra Indopaquistanesa e car Índia es quasiment l'unic estat frontalier de Bangladèsh. Inicialament bònas, coneisson una desgradacion progressiva dempuei 1975 e la bastida de la restanca de Farakka que causa una demenicion dei quantitats d'aiga disponibles per la populacion bangladeshis e de degalhs environamentaus importants[15]. Puei, d'autrei dificultats apareguèron coma de tensions a prepaus dau traçat de la frontiera (escaramochas armadas en 2001) e dau passatge d'un flux important de d'immigrats entre lei dos país (bastida d'una barriera per lo govèrn indian).
Per equilibrar lei relacions amb Índia, Bangladèsh desvolopèt pauc a pauc sei relacions ambé Paquistan e subretot ambé China. Aquelei liames regardan magerament lo desvolopament de cambis economics e militars.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
En 2012, lei fòrças armadas bangladeshis èran compausadas de 400 000 òmes devesidas entre tres fòrças regularas terrèstra, navala e aeriana e doas fòrças paramilitaras de doana cargadas de protegir e de contraròtlar lei frontieras e lo litorau. Son budget èra de 2,5 miliards de dolars, ço que representava 1,8% dau PIB nacionau. Foguèron creadas a partir dei fòrças bangladeshis que luchèron còntra Paquistan pendent la Tresena Guèrra Indopaquistanesa en 1971. Dempuei aqueu conflicte, l'armada de Bangladèsh menèt ges de guèrra majora. Pasmens, organizèt divèrsei còps d'estat intèrnes entre 1975 e 1982. Es tanben venguda un actor major deis operacions de l'ONU e participèt a un conflicte frontalier amb Índia en 2001.
Economia[modificar | modificar la font]
Bangladèsh es economicament un país pauc avançat en desvolopament rapide dempuei leis annadas 1990 amb un PIB de 122 miliards de dolars en 2012 en valor bruta e de 311 miliards en paritat de poder de crompa (44en reng mondiau). Aquò representava donc solament 1 500 $/ab,ço qu'èra un dei nivèus pus febles de la planeta. Pasmens, aqueu PIB conois una creissença importanta (6% en 2008) gràcias a l'installacion d'industria deslocalizada dempuei lei país desvolopats, especialament dins l'industria tèxtila qu'es venguda lo motor de l'economia bangladeshi.
Sector primari[modificar | modificar la font]
En 2008, lo sector primari representava 17,5% dau PIB bangladeshi e emplegava 45% de la populacion activa. Èra donc lo centre d'activitat de la màger part deis abitants. Lei produccions principalas son destinadas a la consomacion nacionala e tanben a l'exportacion. Gràcias au melhorament dei tecnicas d'aigatge[16], au desvolopament de l'utilizacion d'engrais e d'insecticidas entraïnant e a la generalizacion de crèdits ruraus, l'agricultura bangladeshi a realizat de progrès importants dempuei l'independéncia. Pasmens, en causa de sa populacion importanta, es totjorn pas capable de contentar sei besonhs nacionaus e dèu importar una partida significativa de son alimentacion de basa. Aqueu problema pòu venir grèu dins lo cas de precipitacion febla car l'agricultura bangladeshi es fòrça dependenta de la preséncia sufisenta d'aiga[7]. De mai, en fòra d'aquelei tensions alimentaras, i a tanben de tensions environamentalas causat per la pollucion d'aiga (egalament causada per la concentracion demografica importanta)[3] ò per l'aumentacion dau nivèu de l'ocean.
Lo ris es la premiera produccion nacionala (4en reng mondiau en 2009). Lo jute (2en reng), lei trufas (6en), lo lach de cabra (2en), lei mangas (8en) e la carn (cabras ò bovins) èran leis autrei produccions de remarca. Lo problema principau de Bangladèsh es la feblessa de sa produccion de blat qu'es lo produch agricòla pus importat.
Lei ressorsas naturalas dau país son raras levat deis idrocarburs. En particular, Bangladèsh tèn de resèrvas importantas de gas naturaus[17] [18]. Son esplecha es encara limitada ai besonhs de l'economia nacionala mai acomencèt d'interessar divèrsei companhiás estrangieras.
Sector segondari[modificar | modificar la font]
En 2008, lo sector segondari bangladeshi representava 28,5% dau PIB nacionau e 30% deis emplechs. Dempuei leis annadas 1990, es un sector que conois una expansion importanta gràcias a l'implantacion d'industrias aprofichant la man d'òbra pauc qualificada a bas còst fòrça nombrosa dins lo país. Aquela industria es magerament destinada a l'exportacion. Es dominada per lo sector tèxtil que foguèt implantada per lei Britanics e que conoguèt divèrsei modernizacions per se diversificar de l'industria unica de jute vèrs la fabricacion de vestiments. En 2009, lo domeni tèxtil representava 80% deis exportacions bangladeshis e agantava lo segond reng mondiau après China. Leis autreis industrias de remarca en 2009 èran la siderurgia, la produccion de medicaments, lo sector dau bastiment, l'informatica e l'industria electronica.
Sector terciari[modificar | modificar la font]
En 2008, lo sector terciari representava 53,9% dau PIB e 25% de la populacion activa. Es un sector en expansion rapida, especialament dins lei domenis de transpòrt, de comunicacion e d'energia.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bangladèsh a una cultura anciana e rica eissida de l'anciana region indiana de Bengala que sa mitat orientala correspond au territòri bangladeshi actuau. Ansin, coma Índia, Bangladèsh presenta una literatura e una musica fòrça rica e anciana[11] [19] qu'apareguèron dins lo corrent deis estats dispareguts de la peninsula indiana. Lo tèxte pus ancian conegut data dau sègle VII. Fins au sègle XIX, lei tematicas religiosas bangladeshis e lei traduccions d'autreis òbras d'originas indianas dominèron la literatura de Bengala. Puei, a partir dau sègle XIX, se desvolopèt de tematicas novèlas, especialament dins lo domeni de la poesia ambé Rabindranath Tagore (Prèmi Nobel de Literatura en 1913) e Kazi Nazrul Islam. Aparegut au començament dau sègle XX dins l'Índia Britanica, lo cinèma a una popularitat gròssa amb una produccion anuala de 80 films.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ masculin & femenin...
- ↑ (en) Syedur Rahman, Historical Dictionary of Bangladesh, Scarecrow Press, 2010, paginas xxxiii-xxxiv.
- ↑ 3,0 et 3,1 (en) Thomas Streissguth, Bangladesh in Pictures, Twenty-First Century Books, 2008, p. 12.
- ↑ 4,0 et 4,1 (en) Thomas Streissguth, Bangladesh in Pictures, Twenty-First Century Books, 2008, p. 11.
- ↑ 5,0, 5,1 et 5,2 (en) Thomas Streissguth, Bangladesh in Pictures, Twenty-First Century Books, 2008, p. 14.
- ↑ L'excepcion principala es la region occidentala de Rajshahi que lei precipitacions i agantan 1 600 mmm
- ↑ 7,0 et 7,1 (en) Syedur Rahman, Historical Dictionary of Bangladesh, Scarecrow Press, 2010, pagina xxxiv.
- ↑ 8,0 et 8,1 (en) Syedur Rahman, Historical Dictionary of Bangladesh, Scarecrow Press, 2010, pagina xxxv.
- ↑ 9,0, 9,1 et 9,2 (en) Syedur Rahman, Historical Dictionary of Bangladesh, Scarecrow Press, 2010, pagina xxiv.
- ↑ (en) Syedur Rahman, Historical Dictionary of Bangladesh, Scarecrow Press, 2010, pagina xxxvi.
- ↑ 11,0 et 11,1 (en) Syedur Rahman, Historical Dictionary of Bangladesh, Scarecrow Press, 2010, pagina xxxviii.
- ↑ 12,0, 12,1, 12,2, 12,3 et 12,4 (en) Syedur Rahman, Historical Dictionary of Bangladesh, Scarecrow Press, 2010, pagina xxiii.
- ↑ (en) Syedur Rahman, Historical Dictionary of Bangladesh, Scarecrow Press, 2010, paginas xxiv e xxv.
- ↑ 14,0 et 14,1 (en) Syedur Rahman, Historical Dictionary of Bangladesh, Scarecrow Press, 2010, pagina xxvii.
- ↑ (en) Syedur Rahman, Historical Dictionary of Bangladesh, Scarecrow Press, 2010, paginas xxxiv-xxxv.
- ↑ (en) Syedur Rahman, Historical Dictionary of Bangladesh, Scarecrow Press, 2010, p. 151.
- ↑ (en) Syedur Rahman, Historical Dictionary of Bangladesh, Scarecrow Press, 2010, p. 218.
- ↑ (en) Thomas Streissguth, Bangladesh in Pictures, Twenty-First Century Books, 2008, p. 16.
- ↑ (en) Syedur Rahman, Historical Dictionary of Bangladesh, Scarecrow Press, 2010, p. 183.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dijous, 20 de gener de 2011
Un adishatz vos dongui
Quauqui vèrsi dera mia composicion,
Tà vos condar qu’ua mala disposicion
Ei a amiar-me entà un lhet d’espitau.
Totun, que sapiatz que non ei quauquarren grèu
Que demanèsse planh, afliccion o degrèu :
Un çurgent liberarà, d’un còp d’esturment,
Un nèrvi comprimit que me cause torment.
Que m’ac cau hèr entà que non me sàpie mau
De trapar que non volgue capmès ua mia man
Ne mòir es cinc dits, ne trabalhar coma cau,
Autaplan s’aqu’rò non arribèsse deman.
Donques eth mèn blòg se va a pausar, silenciós,
Per pèca d’un braç dret que s’a hèt maliciós.
Me mancaràs, amic lector, qué i harè ?
Lèu o mès tard, segur e clar, que tornarè.
dimecres, 19 de gener de 2011
Sonet entà dus gramaticians gascons (M. Romieu & A. Bianchi).
Aqueth sonet qu'ei dedicat a Maurici Andrieu e Andriu Bianchi, en tot esperar que saberà provocar la gestacion rapida d'ua edicion nava de la lor gramatica gascona.
Sonet entà dus gramaticians gascons.
Totòm non pòt, com lo gran Grevisse en son temps,
Aufrir a la gent las leis deu bon usatge
E fixar atau las règlas deu lengatge
Que princis com pacans an de seguir tostemps.
En cèu gascon qu'i lusishen mei d’un astre.
Que nse n'esclarejan dus: mèste Maurici
qui, a Lescar, e’s dedica au son ofici,
E lo mèste Andriu qui òbra a Barbasta.
Tà parar la frasa d’un beròi ornament,
Que cau seguir règlas qu’aquestes dus letrats
An fixat d’un esguit de mots hòrt inspirats.
Totun, de l’òbra, per màger que’s sia hèita,
Ua version revisada be’ns hè plan hrèita!
Qu’aquò sia dit shens glòria, ni mau pensament.
La nuèch dels robòts
Daissèri lo lièch en romegar, que m’agrada pas brica d’èsser destorbat al bèl mitan de la nuèch. Anèri a la cosina per m’agafar un cotèl, d’aqueles que servisson a la fèmna per copar lo cambajon iberic, sabètz, puèi me dirigiguèri dirèctament cap a la pòrta d’entrada. Coma a l’acostumat, la pòrta gemeguèt quand la dobriguèri mas aqueste còp, s’ausiguèt a penas. Un còp defòra, aguèri una vision que m’espantèt. I aviá una vertadièra amassada de pichons androïds de metal qu’èran a m’esperar. Un cinquantenat, de talha mai petita que los autres, avián invasit lo pati. Totes los autres, benlèu cinc cents, emplenavan la carrièra Andriu Romieu, e, al fons, de cara al collègi Maurici Bianchi, s’i èra estada pausada una mena de plat volaire qu'èra encara a fumar.
Un dels robòts s’avancèt cap a ieu e se botèt a me parlar.
-Adiu. Sès plan tu, lo Joan del Peiroton ?
- òc, e vos, qual sètz ?
- Jo som GRERSJX32445-XS, un robòt reciclable de prumièra categoria. Aquí darrièr i son mos companhs, totis sortits de la Grand Robotariá de Galimàchia.
- Adishatz, GRE..., em, robòt. La primièra categoria, sabi pas çò qu’aquò representa en cò vòstre mas soi segur que lo costat reciclable vos onora. Sabètz netejar l’ostal e preparar l’aligòt?
- Tu, evita de te trufar, nosaus los robòts avèm pas tròp d’umor, m’estimi mai de te prevenir, blogaire de mon cuol.
- Bon, bon, bon, d’acòrdi. E de qué me volètz ?
- Pas res de tròp complicat, emai tu o deves poder compréner tot.
Mas au luòc de m’explicar qué que sia, lo robòt cambièt de votz e se botèt a cantar:
Ah, macarèl! Espèra, espèra,
Que la bateria me s’ agota,
Putabòrnia, i vesi pas gota,
Es la fin que me desespèra
Fatal error one hundred'n fifty nine
Please reboot, that should be fine
tvouaaaa bzzz...z.
Se calèt definitivament. Puèi s’immobilizèt per de bon, fòra de la tèsta que caiguèt de costat en pendolejar lamentablament, a penas retenguda per un ressòrt usat. Sembla colhon, mas me faguèt pena, aqueste robot, encara que lo trobavi pas gaire aimable.
Alavetz, un autre robòt s’avancèt e reprenguèt la convèrsa.
-Adiu blogaire, ça diguèt. Jo som GRERSJX32444-HY, un robot reciclable de prumièra categoria. E aquí darrièr i son mos companhs subrevivents, totis sortits de la Grand Robotariá de Galimàchia . Sèm aquí per te díser que, divendres passat, visitèrem ton blòg per escàs e decidiguèrem de nos ne far de visitaires costumièrs.
- Ah bon ? Ah ! Aquò explica cossí se fa que i aguèt tant de monde que semblavan legir mon blòg !
- - As plan comprés. Bon, mas es pas tot. Avèm, avèm…
Lo robòt acabèt pas sa frasa e amb una voseta desesperada faguèt:
Ah, macarèl! Espèra, espèra,
Que la bateria me s’ agota,
Putabòrnia, i vesi pas gota,
Es la fin que me desespèra
Fatal error one hundred'n fifty nine
Please reboot, that should be fine
tvouaaaa bzzz...z.
Se calèt definitivament. Puèi s’immobilizèt per de bon, fòra de la tèsta que caiguèt de costat en pendolejar lamentablament, a penas retenguda per un ressòrt fatigat. Sembla colhon, mas me faguèt tanben pena, aqueste robòt, emai se lo trobavi pas mai aimable que lo d’abans.
Alavetz un tresèn robot s’avancèt e se botèt a parlar coma los autres dos abans.
Agachèri lo relòtge, començavi d’aver un pauc freg dins mon petit pijamà de franjas jaunas e negras, e me demandavi quora aquesta mala farça s’anava acabar.
“Adiu blogaire, ça diguèt lo tresèn robot. Jo som GRERSJX32443-ZO, un robòt reciclable de prumièra categoria. Aquí darrièr i son mos companhs subrevivents, totis sortits de la Grand Robotariá de Galimàchia. Avèm tot plen de suggestions e de conselhs de te balhar per far de ton blòg lo top sit number one dins la lista dels sites robot-friendly .
Puèi, coma se me trobèssi embarcat dins una cachavièlha, lo robòt se botèt a préner la meteissa voseta desesperada per cantar la meteissa sansonheta.
Ah, macarèl! Espèra, espèra,
Que la bateria me s’ agota,
Putabòrnia, i vesi pas gota,
Es la fin que me desespèra
Fatal error one hundred'n fifty nine
Please reboot, that should be fine
tvouaaaa bzzz...z.
Se calèt definitivament. Puèi s’immobilizèt per de bon, fòra de la testa fernissenta – (m’agrada aqueste mòt orientalejant que me fa pensar als tetons de la Mela quand es a dançar lo forrò amb son polit cavalièr), que caiguèt de costat en pendolejar lamentablament, a penas retenguda per un ressòrt gaire reviscolat. Es colhon, mas me faguèt encara pena, aqueste robot, emai s’èra pas mai aimable que sos defunts congenaris.
Bon, vos daissi imaginar la seguida per çò que ne demòran encara una bèla tropelada de robòts e ieu, ai pas sonqu’aquò a far, ara me cal anar escampar lo molon de ferralhum reciclable que s’i es format defòra, abans d’anar trabalhar.
E patatric, e patatrac,
Peras sèrras e peth bèth prat,
Que sia tròp long o ben tròp brac,
Mon conde qu’ei inacabat.
dimarts, 18 de gener de 2011
Tombas linguisticas
Lo parlar -la lengua vertadèra- que complica o qu'empacha lo pensar politicament corrècte.
dilluns, 17 de gener de 2011
Diuendres passat, un recòrd en nombre de visites
Diuendres passat, eth mèn comptader de visites diaries que marquèc un recòrd (per aguest blòg). B'èra content, he! Sustot qu'en tot decidir (de sajar) d'emplegar era varietat oficiau der occitan en mèn blòg, podia témer ua pèrta de seguidors. Eth president deth CAOC, Senhor Enric Garriga, qu'ac diguec claraments deuant ua delegacion de parlamentaris catalans: era modalitat aranesa der occitan non pòt èster oficializada pr'amor qu'ei un petit dialècte qu'arrés non pòt compréner en dehòra d'Aran; apréner-lo que serie donques sense cap d'utilitat (segon eth, eh!).
A jo, blogaire tolosan d'expression gascona, aqueth "dialècte occitan sense cap d'utilitat" m'a permés d'obtier ua pujada significativa deth nombre de visites. Normauments agueste blòg ne receu un centenat per dia. Diuendres eth nombre que pujèc tà mès de 580. Era pujada concernís essenciaument visites des der Estat francés. Açò pròve, se siguesse necessari, qu'er aranés non ei ermetic pes non-aranesi, contràriament a çò que semble pensar eth senhor Garriga.
dissabte, 15 de gener de 2011
Occitan oficiau
Bon, è dues responses, pr'amor que cau saber preparar es sòns arguments.
Er article eth/era qu'ei era forma emplegada en occitan oficiau. Convendratz damb jo que non i a mès occitan qu'agueste article. Citatz-me ua auta lengua qu'a coma article eth/era. Non n'i a cap. Mentre que de lenguas qu'an lo/la ne coneishi aumens dues autes: catalan e franco-provençau. En catalan lo/la non ei un article dera lengua oficiau, e ben en occitan, qu'ei parièr. Dilhèu qu'aquerò cambiarià un bèth dia, mès tant qu'es occitans non se demèrden cap tà obtier era oficialitat des sues varietats en tot tórcer es colhons des sóns diputats, que serà atau. Sò cap a díder que non cau emplegar lo/la en occitan, segur que non, senon cap ena varietat oficiau dera lengua. Que cau notar qu'er occitan oficiau coneish tanben er article tolosenc le mès de manèra fossilizada en bères expressions. Qu'ei possiblaments un arcaïsme, coma er article salat so/sa.
Ara tà çò que tòca ar enonciatiu. Qu'ei vertat agueste enonciatiu qu'a desapareishut quasi completaments dera lengua d'ue. Mès eth mèstre Aitor Carrera, ara seguida der aute mèstre en Joan Coromines, considere normau d'emplegar er enonciatiu en aranés. Donques, jo que lo hèsqui servir, sustot que l'è ben installat en cap. Que me sort sense que i poga hèr arren.
E puish, ath lector occitan irascible, bon catolic, que li harè remarcar que la Santa Mair de Diu prononcièc aquera
Rondèu misteriós: ajuda
Se me poirietz ajudar en tot entressenhar-me sus aqueri dus punti: títou e quin interprète?
divendres, 14 de gener de 2011
Tejedor
E Xavier qu'ei tanben un excellent acordeonista, coma un disciple de Kepa Junkera.
D'acòrd, es paraules d'aguesta xoneira non son finetes finetes, mès a jo que me hèn arrir. Ah! Astúries, Astúries, paradís naturau, tèrra de hormatges e d'amètles...
En video que seguís, que s'i vei Tejedor en companhia deth quatuor galhec "Faltriqueira", un grop vocau de quate beròies gojates: Maité, Carolina, Maria e Ana. Que canten en galhec, en portugués e en castelhan, e quan s'escai, en asturian. Faltriqueira, que son un pòc es "Mal Coiffées" de Galicia. Bon, eth resultat: un saborós mescladís popular asturgalhec, pòc respectuós peth señor cura, eth des amètles, probable.
En tot cas, non poderatz díder qu'ací se meten es madeishes cançons qu'ena vòsta ràdio, e!
dijous, 13 de gener de 2011
Lo mètge e Godolin
Totun, dab lo joen, lo corrent que passè de tira. Qu’ei un erudit, aqueth. Qu’èra lo prumèr còp que vedèvi un medecin a’m recomandar la lectura deus poèmas de Pèire Godolin.
Doncas, que’u credoi. E ne soi urós.
Godolin que m’agrada. Qu’èra dotat, lo tipe. E qu’emplegava ua lengua quasi gascona, d’ua claretat limpida.
De segur, qu’èi un mètge deus bons.
dimecres, 12 de gener de 2011
Era rota de cap tà Sant Jacme
dimarts, 11 de gener de 2011
Yann-Fañch Kemener damb occitans: un disc de crompar
Pèir de Garròs, en frontispici dera sua òbra Poesias Gasconas (1567) mos explique qu'a dues lengües: "eth francés celtic e eth gascon, naturau tà nosati de Biarn, Armanhac, Comenge e auti qu' èm embarradi entre es Pirenèus e Garona." Abans Pèir de Garròs, la literatura gascona non existie, es gascons escriuien sonque en occitan non gascon - a despart deus tèxtes d'òrdre juridic o administratiu que èren plan escrits en gascon, es mès antigui des quaus (bilingües latin-gascon) remonten as sègles X- XI. Mès tard, eth francés remplacèc er occitan. Er eretatge de Garròs ei revendicat ath madeish temps pes occitanistes e pes gasconistes, es prumèrs coma autor màger dera reneishença occitana, es segons coma figura istorica e fondatora deth corrent nacionalista gascon.
En tot mencionar eth francés coma celtic, Garròs se referie probablament a Juli César qu'escriguec en "Era Guèrra des Galles" qu'eth riu Garona asseparaue es Aquitans des Gaus. Ue sabem qu'era lengua parlada pes Aquitans ère de tipe basc o proto-basc. Non sai se podem díder celtic er occitan parlat pes descendents des Gaus, en tot cas quan musicians occitans e bretons se rencontren, germanejen sense problèma e eth resultat musicau ei plan agradable.
Ne voi dar coma pròva aguesta cançon bretona plan coneguda Tri martelod (Tres marinèrs) en version bilingüa breton-provençau acompanhada der aubòi, er aboès lengadocian, de Laurenç Audemard.
E aquera, a on s'i arresponen er aubòi ath torn dera bombarda e era
E ua auta cançon en version bilingüa bretooccitana: Bergelenn ar Roue o sigua (era) Pastora e er Arrei, on s'i sent Renat Sette a arrespóner a Yann-Fañch Kemener:
Se n'è cap encara entenut un occitan a cantar en breton, en cambi, un breton que cante en provençau, ara si. Yann-Fañch Kemener i ei a arrespóner a Renat Sette ena cançon "au promièr jorn de mai". D'acòrd, prononciar es diftongs occitanes non semble gaire facil tà un breton, mès açò arai, eth resultat non ei bric dolent!
Donques, tà concludir, un disc de crompar absoludaments o de descargar (i ei en i-tune): Kemener, Audemard, Fava e Sette "si je savais voler", Buda Music.
dilluns, 10 de gener de 2011
L'accent occitan se perd, ma brave dame
Ça que la, me demandi: mas de qué es a far nòstre Andriu nacional mentrestant? Ben trantalha entre pessimisme e resignacion.
diumenge, 9 de gener de 2011
Abonaments, òc!
País Gascons pr'amor qu'ei escrita completaments en gascon.
Reclams pr'amor que son es Reclams, revista literària qu'aufrís tot plen de tèxtes en gascon e en d'autes modalitats occitanes.
Eth butletin de l'EBG/IBG, pr'amor que s'i trapen regularaments tèxtes hòrt beròis ena lengua de Pèir de Garròs. Bon, ei vertat que non n'i a cap massa. Quasi tot i ei escrit en francés, e m'emmèrden, totun que i a a cada còp quauques tèxtes en gascon e que i son tostemp mes frequents qu'en
M'è abonat a
E era bona suspresa der an: la revista Boha! dera associacion Bohaires de Gasconha. Evidentaments, non serà pr'amor dera lengua : era revista qu'ei en francés. Totun, de temps en temps, Joan-Miquèu Espinasse que i hique quauques textons en gascon, e, ma hé, que hè gòi. Que sajarè d'apuntar-m'i coma contribuaire gasconofòn. En tot cas, aguesta revista qu'ei interessanta e divertida. Vo'n parlarè mès un aute còp, perdon, un aute viatge!
dijous, 6 de gener de 2011
Lo fracàs deu projècte d'estandardizacion de l'occitan
La maionesa ne prengó pas briga dens la realitat. Los occitans qu’an continuat d’escríver cadun en sa lengua preferida (dit autament, en son parlar preferit), e quitament escrivans lengadocians d’expression orientau an continuat d’escríver en lengadocian orientau, doncas pas en "estandard", enqüèra que passar de la modalitat orientau tà « l’estandard », no'us agosse pas costat briga linguisticament.
E quan l’occitan e’s hasó oficiau, qu’estó un aute estandard, basat suu parlar de Vielha-Mijaràn- qu’estó oficializat.
En realitat, los qui parlan un occitan diferent deu lengadocian centrau veden pas perqué aurén de cambiar lo lor parlar per lo deu vesin, autoproclamat estandard. Aquera proposicion deu lengadocian centrau com estandard qu’èra arressentida com ua despreciacion deu lor parlar pròpi.
Prepausar ua modalitat regionau com estandard « generau » qu'estó l'error màger de la linguistica occitanista.
N’i a qui disen la rason deu fracàs de l’estandardizacion de l’occitan qu’ei l’abséncia de poder politic. N’ac pensi pas. Se l’estandard estosse bon e adaptat, n’auré pas de besonh nada autoritat politica tà l’impausar. Senon, quin explicatz lo succés de l’estandard yiddish, creat en 1934 peu lingüista lituanian Max Weinreich? Aqueth parlar qu’ei sintetic, composicionau, arressentit com estranh per TOTS los locutors naturaus deu yiddish pr’amor que combina trets dialectaus “incompatibles” entre eths. Qu’ei a díser Weinreich que creè un dialècte nau, artificiau, pro diferent deu yiddish parlat per la majoritat deus locutors (yiddish polonés) com de las autas modalitas de la lengua. Lo yiddish inventat per Weinreich n'èra pas un parlar locau o regionau: doncas que's podèva har acceptar com estandard mes aisidament, o sia que's podèva har lengua, shens necessitat d'aver de recórrer a ua constrenta governamentau tà impausar-la. De tot biaish, nat govèrn n'i èra (ni n'ei) pas tà sostier lo yiddish: lo yiddish qu'ei ua lengua shens Estat e trans-estatau, doncas, notatz-ac, shens escòla estatau tanpauc (òc, que's pòt har ua lengua unificada shens escòla). Que cau raperar qu’abans la guèrra, lo maine linguistic deu yiddish que s'espandiva per tota Europa, de l'Europa occidentau (Itàlia deu nòrd, Soïssa, Alsàcia e País Baishs) dinca las montanhas de l’Orau en Russia. N’èra pas un petit territòri e la lengua qu’i èra fragmentada dab dialèctes a fanegas e a penas comprensibles enter si.
Uei lo dia, lo yiddish estandard qu’ei l’unic yiddish emplegat a l’Universitat (on que sia: París, New York, Buenos Aires, Tel-Aviv etc), en la premsa escrita (en tot lo planeta, New York, México, Bogotà, Sydney, Tel-Aviv, Odessa etc). Qu’estó en yiddish estandard qu’estó escrita l’òbra deu Prèmi Nobel de literatura Isaac Bashevis Singer. Atencion: disi plan escrita. Las modalitats oraus an pas desapareishut e Singer non parlava generaument pas en estandard, qu‘ac hasèva en yiddish de Varsòvia, vila de la quau èra hilh. Cada locutor naturau deu yiddish a d’èster « bilingüe »: la lengua yiddish deus sons pairs e lo yiddish estandard, un pauc com en Soissa Alemanda o en Austria, on la lengua oficiau (l'alemand) a pas desplaçat la(s) lengua(s) orau (s), los dits "dialèctes", pr'amor qu'èra precisament arressentida com tròp diferenta e pas guaire locau.
Qu’ac torni díser : lo fracàs de la normativizacion de l’occitan s’explica pr‘amor qu’ei calcat suu modèle francés. Lo monde non veden pas perqué aurén de cambiar lo lor parlar per un parlar d'ua auta region. Qu’ei exactament per aquesta arrason que Weinrech inventè un dialècte nau, "aregionau". Qu'ei mei aisit de har acceptar un parlar completament "aregionau" que non pas lo dialècte deu vesin. Un parlar nacionau, per definicion, a d’èster "aregionau". Que i a basicament duas manèras d'ac obtiéner, aquò. Prumèr, la meishanta : har morir tots los parlars de la lengua de manèra que subervisca sonqu'un: qu’ei plan lo cas en Principat de Catalonha, on un parlar deu catalan (deu dialècte dit centrau) – l’oficiau- i ei a remplaçar totas las autas modalitats catalanas deu Principat gràcias a – o a causa d'- ua politica volontarista. Qu’ei precisament çò qui los occitans e vòlen evitar a tota fòrça per la lor lengua. A mes, la norma basada suu catalan centrau a com corrolari que, estant d'esséncia regionau, non pòt èster unica shens constrenta. Aquò explica perqué coexisteishen au mens tres estandards catalans diferents: lo principatin, lo balear e lo valencian, çò qui hè pena, la vertat, per la lengua de Joanot Martorell. Mès se vei pas perqué un valencian auré d'escriure en principatin. La lengua de Martorell qu'èra plan catalana, totun valenciana, a ua epòca on lo catalan centrau n'èra pas ua modalitat escrita, senon un dialècte sonque orau, com ac èra tanben lo català septentrionau (rosselhonés). Qu’ei evident l’esfòrç d’estandardization de la lengua catalana qu’ei estat inacabat e ... -perdon d'ac díser pr'amor qu'ei un tabó d'ac har, mès aquò rai:... mau hèit, pr'amor que divideish inutilament la lengua escrita, qui auré d'èster LO ciment de la lengua. Que i manca lo parlar artificiau de composicion tà unificar las tres normas, acompanhat d'ua politica linguistica qui seré mes respectuosa de la diversitat deus parlars catalans.
Doncas l’auta manèra, la bona, pensi jo: lo parlar artificiau dab un bilingüisme obligatòri: parlar naturau-parlar artificiau. Qu’ei lo cas, en particular, deu yiddish.
Ara, per çò qui tòca a l'occitan, que'ns trobam de cara a duas realitats :
- Lo projècte de l’estándard basat suu lengadocian centrau a fracassat completament e qu'ei enterrat.
- l'unic estandard occitan oficiau qu'ei "l'aranés".
Que'ns prepausan un projècte recent, dit norma pluricentrica de l’occitan, inventada o afinada per l'excellent Domergue Sumien. Aqueth projècte que'm sembla hara atractiu suu papèr, mès sonque suu papèr. Non vedi pas quin e's pòt concretizar en la realitat. La soa declinason practica qu'ei limitada aumens peu problèma espinós de l'estandardizacion gascona, de fèit, dejà pluricentrica e autan complicada de gerir com la de l'occitan tot. Prumèr, anatz explicar aus gascons que la norma gascona a d’èster calcada suu lengadocian... (bon, mès aquò qu'ei probablament sonqu' un "wishful thinking" de Domergue Sumien e n'ei dilhèu pas lo punt mes essenciau). Anatz sustot explicar aus gascons perqué la norma gascona non poderé pas èster pluricentrica (contràriament au provençau segon Sumien, o a l'occitan medish)... E parli pas sonque d’un gascon aranés e d’un gascon biarnés (aqueth darrèr autoproclamat gascon estandard, enqüèra qu'emplegat sonque peus biarnés, doncas qu'ei plan un estandard biarnés mès guaire gascon), que parli tanben d’un gascon maritim (Manciet -lo mes gran escrivan de tots-, Mora, Lartiga…), d’un gascon coseranés (Ferré, Pujòl), d’un gascon deu Haut-Ador (Pembrun-Lavit : shò, un petit cap d’òbra :)), d’un gascon de composicion nòrdgascon-bearnés (Astié), d’un gascon composicionau pan-gascon, enfin pan-gascon d’esséncia, pas d’usatge : ua invencion de Pèir Bèc, e ne passi! Deu men punt de vista, lo gascon escrit de Pèir Bèc qu'ei, de luenh, lo melhor candidat com a base (o basa) d'un putatiu tresau estandard gascon, pr'amor qu'ei au còp aregionau, respectuós de la diversitat linguistica gascona en tot combinar trets singulars prenguts d'un pauc tots los grans "dialèctes" gascons, e que demora ça que la hèra pròishe de la lengua de Pèir de Garròs. Totun, n'estó pas représ per degun - ni peu quite Domergue Sumien- pr’amor n’estó pas promavut ni ensenhat o illustrat per un metòde ni per ua gramatica. Qu'ei pecat. Que'm cau ahíger la nòrma gascona de Sumien, de basa biarnesa e trufada de lengadocianismes. Las modificacions aportadas per Sumien a la norma bearnesa de Romieu-Bianchi qu'a com efeit de har desaparéisher los paucs consensus qui existeishen enter l'estandard biarnés e l'estandard aranés, çò qui'm dèisha perplèxe.
Jo que sagi, per disciplina mès ailàs pas tostemps dab succés, deu fèit de la mea limitacion lingüistica, que non d'ua mala volontat- de har servir las normas gramaticaus presentadas com las deu gascon "normat" per la gramatica de Romieu e Bianchi. Las conjugasons causidas com normadas (de fèit las de la norma biarnesa dab l'adopcion deu subjontiu deu type orientau e non en -i ) i son plan diferentas au còp de las de la norma Pèir Bèc (mei centraus) e de la norma oficiau aranesa. Totun, qu'èi notat que lo quite Andriu Bianchi (que veneri) non las aplica pas, o plan irregularament, en son escrit gascon. Que i a com un problèma: com si en occitan, la norma estosse hèita sonque entaus autes (los estrangèrs, probable) mès sustot pas entà si. Peu moment, podem constatar que i a enqüèra mes de normas gasconas que d'escrivans d'expression gascona, çò qui hè un pauc tròp (de normas, pas d'escrivans). En tot cas, la conclusion practica qu'ei lo gascon estandard, en l'an de gràcia 2011, non sèi totjorn pas quin ei.
Senon, que’m hiqui de mei en mei a emplegar la nòrma oficiau de l’occitan, que finaument nos sembla a tots, o quasi tots, tant extraterrèstra que pòt, dilhèu, jogar lo ròtle qui demandam a un parlar artificiau. Au mens, dab l’aranés com unic estandard reconegut de manèira oficiau (qu'ei plan lo cas), arrés (degun) non poderà pas arreprochar, per exemple, a Joan Frederic Brun de contunhar d’escríver en “dialècte” (compréner: la polida lenga de Montpelhièr) e non en "estandard". E jo, en bèth hicà’m a escríver - o sajar d'escríver- en estandard occitan oficiau, pas arrés no’m poderà arreprochar de non pas har un esfòrç tà que la lengua occitana sia normau, ua lengua ben normau com totas las granas lenguas deu mond, e non pas sonque quaucòm s'assemblant fòrça a un aplegadís de microlenguas. Com ac podetz véder, n'èi pas aprés l'occitan dab lo metòde Assimil, e ara que sèi perqué.
Doncas, promés, en partir deu pòst venider, que tornarèi tà l'occitan oficiau.
dimecres, 5 de gener de 2011
Quan la Margoton se'n va
dimarts, 4 de gener de 2011
Ua idea
Vam! Ua petita video tà'ns raperar que Bordèu ei ua vila gascona. Qu'èra l'emission de FR3 Aquitània Punt de vista deu 12 de deceme, aquò que'ns cambiarà un chic las ideas:
L'an passat e vòts per l'an nau
L'an passat, lo partit occitan de Tolosa-Nauta-Garona que redigí los sons comunicats en bearnés. Aquò nos càmbia de la Setmana, jornau redigit en Biarn e on la plaça deishada au lengatge non-celtic de Pèir de Garròs n'ei pas mes grana que la dens la République Des Pyrénées. Avetz dit: per l'aunor deu país sosténguer e per sa dignitat manténguer?
Jo desiri que los deu partit occitan tolzan prengan de cors de lengadocian e que lo redactor de la Setmana prenga de cors de bearnés. E que tot aqueth mond, tant de Lescar com de Tolosa, prengan de cors d'aranés.
Amén.
dilluns, 3 de gener de 2011
Los linguistas deu sègle passat
Lo problèma que començava quan los linguistas e sajavan de tradusir aquesta classificacion en la realitat: aquò miava tà considerar que Sr X parlava ua lengua (generaument lo rei, l'avesque, lo comandant de las armadas, lo collector d'imposts e lo lingüista) , mentre Sr Y - qui parlava diferentament- que parlava un dialècte, e, tot en baish, lo praube Z (un paisan , eh) que parlava sonque un parlar innomable. E los linguistas (qu'èran subjèctes deu rei) i credèvan dur, eh! T'explicavan sens arríder, per exemple, que lo normand èra un dialècte deu francés, pr'amor lo normand qu'èra un dialècte de la lengua d'oil, or com lo francés èra la varietat de la lengua d'oil parlada peu rei, lo normand non podèva pas èster arren mes qu'un dialècte deu francés. ...Imaginatz: hèr deu normand un dialècte deu francés que seré un pòc com hèr deu lemosin un dialècte de l'aranés. I credetz, vos? He bé, los linguistas d'abans, sí. En tot cas tà çò qui tòca au normand. Qu'èra deu "gran n'impòrta qué" tipic deu condicionament deus lingüistas de l'epòca. E puish un bèth dia (i a pas guaire) Normands, Picards etc que se'n son hartats de non pas aver lo dret d'emplegar las lors lenguas a l'escòla, qu' anèn revendicar auprès deu cap-linguista de la Republica Francesa. Après aver entenut los arguments, lo cap-lingüista que lor balhè rason. Per qué? Simple: comprenó pas arren au devís en normand, lo cap-lingüista de la Republica Francesa. Lo caractèr d'intercomprension qu'ei lo critèri minimum tà decidir que dus parlars son de la medisha lengua, non? Lo cap-linguista, en lòc de reconéisher que los linguistas anavan enganats despuish generacions pr'amor d'ua marrida doctrina universitària, decidí lo normand d'uei qu'avè divergit pro deu francés per poder estar considerat com ua lengua diferenta de la lengua oficiau. Jo que'm demandi plan on son los mp3 qui permeten de conclusir qu'èra mes pròishe autes còps. Enfin, aquò rai...De tot biaish, intercomprension o pas, qu'ei un dret fondamentau deus normands, picards, bretons etc de poder parlar normand, picard, gallò o breton. La distincion entre lengua e dialècte tà denegar lo dret de normativizar e normalizar lo son parlar qu'ei ua vertadèra impostura intellectuau e morau. Si lo patués estó ua invencion deu rei, qu'estó validada peus lingüistas pagats peu rei.
L'ahèr important non ei pas de decidir si dus parlars son de la medisha lengua o pas. De hèit, la responsa pòt variar d'un linguista a l'aute e, en realitat, la responsa n'a pas gran importància. Nse'n fotem completament que lo luxemborgués sia o non considerat com un dialècte de l'alemand. Que sufí aus luxemborgués de hargar un parlar normativizat luxemborgués per ne far ua lengua perfecta e cooficiau, en egalitat de reconeishença dab lo francés e l'alemand, e pro. Qu'ei un dret fondamentau deus luxemborgués de decidir quina a d'èster la lor lengua nacionau. Çò d'important per ua comunautat qu'ei de poder causir lo lor parlar comun. Lo parlar comun non serà d'aulhors pas necessariament classificat dens la medisha lengua que los parlars naturaus d'aquesta medisha comunautat. Prengam, per exemple, lo cas deu francés en Soïssa romanda, on la lengua "indigena" ei pertot lo franco-provençau, a despart d'una partida deu canton de Jura on s'i parla ua lengua d'oil. Qu'èm a l'oposat de l'"intersistèma" teorizat per linguistas occitans (dialècte "central", patin coufin). En abséncia d'un parlar franco-provençau unificat, los sois romands no's son pas copat lo cap e qu'an adoptat lo francés, ua lengua "estrangèra". La situacion en Soïssa qu'ei pro comparabla au cas occitan, en realitat.
diumenge, 2 de gener de 2011
Er occitan aué
Bon an nau a toti !


text:
Aleksandra Fyodorovna
Alexandra Fiodoròvna (rus: AлekcaHдpa ФëдopoBHa); 6 de junh de 1872 – 17 de julh de 1918) foguèt emperairitz de Russia e la molher de Nicolau II, lo darrièr tsar de l'Empèri Rus. D'en primièr coneguda coma Alix d'Èssa-Darmstadt, èra la felena de la reina Victòria del Reialme Unit. Après sa convercion a la Glèisa ortodòxa Russa, prenguèt lo nom d' Alexandra Fiodoròvna. Foguèt assassinada en 1918 amb sa familha durant sa captivitat pels bochevics. Foguèt canonizada en 2000 coma Santa Alexandra Fiodoròvna Portaira de la Passion..
Alexandra foguèt la darrièra Tsarina de Russia e la pus celèbre emòfila dins la descendéncia de la reina Victòria. Èra coneguda per influénciar la politica de son marit e sa fe coneguda dins lo mistic rus, Grigòri Raspótin, çò que portèt tòrt a sa popularitat e la de la monarquia de l'Ostal Romanov dins sas darrièras annadas. Durant son abséncia al temps de la Primièra Guèrra Mondiala en 1915-1917 son espós ne faguèt la Regenta de l'Empèri.[1][2][3]


text:
Divendres, 4.5.2018 03h00
Dempuèi 2016, dins l’encastre dels estudis per lo projècte Toulouse Euro Sud Ouest (TESO) de modernizacion urbana a l’entorn l’estacion ferroviari centrala de Tolosa (Tolosa Matabiau), se desvolopèt un projècte immobiliari sense precedent e dins una granda opacitat: l’OCCITANIE TOWER. Quicòm coma la Part Dieu a Lion, en mai aut.
En mars de 2017, al Mercat internacional dels Professionals de l’Immobiliari (Mipim) de Cana, lo projècte de construire un gratacèl de 150 mètres de autura al ras de la gara ferroviària centrala de Matabiau foguèt anonciat per lo cònsol màger, president de Tolosa Metropòli, Jean-Luc Moudenc. Los Tolosans o aprenguèron per via de premsa, l’anóncia oficiala se faguèt sonque lo 13 de julhet de 2017. Aquel projècte non foguèt jamai propausat al long de las 3 annadas de concertacion publica prealabla amb la populacion qu’acompanhèt la concepcion del projècte Toulouse Euro Sud Ouest (TESO).
Lo prètz anonciat èra de 130 milions d’euros. “Toulouse est la grande ville qui monte en France et pour cela, il fallait un symbole, un signe urbain fort”, çò diguèt lo cònsol màger Jean-Luc Moudenc, al costat del director general de SNCF Immobilier.
L'SNCF, qu’òm ditz asfixiada per lo deute de las LGV, vendriá un tròç de la gara Matabiau a “La Compagnie de Phalsbourg”, promotor-investissor per realizar un “Immeuble de Grande Hauteur” (IGH), que deuriá aculhir, subre 34 000 mètres carrats, una ostalariá 4 estelas, un restaurant, d’abitacions de grand luxe a mai de 7000 euros lo m2, de burèus per de multinacionalas e de comèrcis de grand luxe.
La comuna de Tolosa tornèt batejar aquel projècte en “Tour Occitanie”. Es una bona novèla d’un punt de vist toponimic, qu’atal Occitània es devengut un signe identitari per los projèctes politics màgers. D’un punt de vist urban, las opinions divergisson.
Per Jean-Luc Moudenc, “C’est un choix audacieux ... en continuité avec l’environnement”. Los mitans d’afar tolosans e los mèdias oficials locals sostenon lo cònsol màger dins son iniciativa.
D’un autre latz, una associacion opausada al aqueste projèctese farguèt a la davalada de 2017. Mai de 3000 personas signèron la peticion contra aquel projècte. L’associacion indica que lopromotor immobiliari es a man de depausar lo permís de construire en comuna e que demòra sonque unes meses per empedir que “lo cònsol màger de Tolosa e lo promotor immobiliari, la “Compagnie de Phalsborg” impausèsson lor projècte de gratacèl a la populacion en començant las òbras abans las eleccions municipalas”. Atal, lo promotor immobiliari non seriá pas tengut de respectar las normas nòvas de construccion mai ecologicas obligatòrias en 2020. Tanben, lo cònsol màger modifiquèt lo Plan Local d’Urbanisme sonque per que lo promotor non aguèsse de bastir de lotjament socials e de parques per las bicicletas.
Forca associacions denóncian d’irregularitats de proceduras e fan un clam public als dons per la contestar juridicament. Reculhiguèron ja la mitat dels 4000 èuros necessaris.
Lo combat pareis inegal entre la capacitat financièra e juridica dels uns e dels autres, mas l’enjòc urban es d’importància. Conservar l’urbanisme dense e orizontal d’una de las raras metropòlis amb de mai de 2000 ans d’istòria urbana o introduire de gratacèl coma la majoritat de las 500 ciutats de mai d’un milion d’abitants del monde qu’an de centra vila amb de tors d’activitats e pauc d’abitacions o trobar en Occitània un modèl urban mai respectuós de la diversitat dels usatges...
Sénher Valadier, luòga de nadar en plen deliri extatic amb de frasas irrealistas coma "Occitània es devengut un signe identitari per los projèctes politics màgers" anatz mandar un uèlh sus l'article " La santa colèra de Claudi Alranq contra la traïson de l'esquèrra francesa". Benlèu qu'aprèp l'aver ausir arrestarètz de contunhar a prener de vessias per de lantèrnas !
Escrivètz amb un esmovent estrambòrd de mainatge "Es una bona novèla d’un punt de vist toponimic, qu’atal Occitània es devengut un signe identitari per los projèctes politics màgers." E i cresètz encara a-n-aquel aganta-gòbi ? Saique coma lo nom donat a la novèla region Midi-Pyrénée+Languedoc-Roussillon seria dins los fantasmas vòstres lo signe segur d'un afortiment identitari occitan ? Tsss...
Un gratacèl… quin nom pretenciós per dire un fais betonalha, de ferralha e de veiralha que permet d'empialar gents subre gents per centenats en un solet punt de la mapa d'una vila, per fin de ne tirar un maximum de moneda amb un minimum d'investiment foncièr ! Lo simple fait de se retrobat atragut a per la necessitat de se retrobar totes a viures los unes subre los autres enfaissaits coma sardas en bóstia dins unas vilassas pudentas ja m'es revoltant.
Le promotor e l'arquitècte, bèlas fortunas, son ligats a Israèl e sionistas.
La religion es pas le problèma en se. Le sionisme, el, es subjècte de critica.


text:
Categoria:Uman
Los umans o èssers umans (Homo sapiens) son una espècia d'ominidats e la sola espècia subreviventa del genre Homo. Existís qu'una sosespècia (desapareguda), H. sapiens sapiens. Los umans son remarcables per lor intelligéncia, lor langatge, lor cultura e lor tecnologia.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
A
- ► Anatomia umana (8 C, 3 P)
D
- ► Desvolopament çò de l'uman (3 C)
F
- ► Femna (3 C, 2 P)
R
- ► Raça umana (1 C)
Ò
- ► Òme (2 C, 1 P)
Articles dins la categoria « Uman »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Nippon Music Foundation
La Nippon Music Foundation (en japonés 日本音楽財団) qu'ei ua organizacion dependenta deu ministèri japonés de l'educacion e qui a per objectiu de mecenat e d'ajuda de cap au monde musicau. Qu'ei proprietari d'un gran nombre d'instruments de musica prestigiós d'Antonio Stradivari e de Giuseppe Guarneri que n'i a qui son prestata a certes musicians.
Instruments[modificar | modificar la font]
La Nippon Music Foundation que possedeish la màger colleccion d'instruments d'Antonio Stradivari e de Giuseppe Guarneri.
- 1680 Paganini; Desaint
- 1702 Lord Newlands
- 1706 Dragonetti
- 1708 Huggins
- 1709 Engleman
- 1710 Duc de Camposelice
- 1714 Daufin ; Delfino
- 1715 Joachim-Aranyi
- 1716 Otto Booth
- 1717 Sasserno
- 1722 Jupiter; ex-Goding
- 1725 Wilhelmj
- 1727 Paganini; Comte Cozio di Salabue
- 1736 Muntz