text:
Renaissença
La Renaissença es un movement intellectuau e artistic europèu que se debanèt ai sègles XV e XVI. Aprofichant la fin dei crisis de la fin de l'Edat Mejana e lo redreiçament generau deis estats europèus, l'esfòrç culturau de la Renaissença èra liat au movement intellectuau umanista. Lo periòde veguèt una produccion intellectuala e artistica conscienta e fòrça sostenguda marcada per doas caracteristicas centralas : l'exaltacion de l'èstre uman e la certitud de rompre ambé de temps barbars per restaurar una societat antica considerada coma un modèl. Au nivèu artistic, lo movement entraïnèt la formacion d'un ensems de referéncias esteticas que van venir la nòrma principala deis arts europèus fins a l'aparicion de l'art contemporanèu au començament dau sègle XX. Lo movement apareguèt dins lei centres europèus artistics principaus, Itàlia e Províncias Unidas, e va pauc a pauc s'estendre dins lo rèsta d'Euròpa avans d'agantar de territòris en fòra dau continent coma certanei colonias espanhòulas (Mexic, Peró) o portuguesas (Goa).
Dins aquò, maugrat l'estrambord de mai d'un artista o d'un pensaire e un renovelament culturau prefond, la rompedura ambé l'Edat Mejana es limitat e progressiva. Lei basas economicas de la societat demorèron aquelei de la feodalitat e la màger part deis actors de la Renaissença revolucionèron gaire leis estructuras socialas de l'epòca. Aqueu quadre va donc permetre e favorizar d'un caire l'essor e lo desvolopament dau movement e d'autre caire va impausar sei limits.
Somari
- 1 Lei causas e lo quadre de la Renaissença
- 1.1 Lo redreiçament europèu de la fin dau sègle XV
- 1.2 Lo contèxte economic dau sègle XVI
- 1.3 Lo contèxte politic de la Renaissença
- 1.4 Lo contèxte intellectuau de l'Umanisme
- 2 Lo debanament de la Renaissença
- 3 Ligams intèrns
- 4 Ligams
- 5 Nòtas a referéncias
- 6 Bibliografia
Lei causas e lo quadre de la Renaissença[modificar | modificar la font]
Lo redreiçament europèu de la fin dau sègle XV[modificar | modificar la font]
La fin dau sègle XV foguèt caracterizat per lo redreiçament d'un continent europèu afeblit per lei crisis de la fin de l'Edat Mejana. Foguèt caracterizat per la restauracion de la patz e deis afaires economics, lo renfòrçament de l'autoritat e dau ròtle deis estats e un començament de renovelament intellectuau liat au contèxte de l'exploracion dau monde per leis Europèus, a divèrsei progrès tecnologics e la descubèrta d'autrei civilizacions. Divèrsei datas foguèron prepausadas per marcar aquela rompedura coma la presa de Constantinòple per leis Otomans en 1453, la descubèrta d'America per Cristòl Colomb en 1492 o l'intrada dei tropas francesa en Itàlia en 1494. Pasmens, la rompedura vertadiera foguèt fòrça progressiva e una partida deis institucions feodalas va subreviure fins au sègle XIX[1]. En revènge, se fau notar que, tre la fin dau sègle XV, la situacion e leis elements, especialament l'autoritat novèla dei sobeirans, que van permetre l'essor de la Renaissença èran en plaça.
La fin dei crisis de la fin de l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
L'element primordiau permetent lo redreiçament europèu a la fin dau sègle XV foguèt lo reglament o la disparicion dei crisis pus grèvas de la fin de l'Edat Mejana. D'en premier, au nivèu politic, la segonda mitat dau sègle veguèt l'acabament de divèrsei conflictes. Lo pus important èra la Guèrra de Cent Ans entre França e Anglatèrra que s'acabèt en 1453 au nivèu militar e foguèt finalament reglat politicament en 1475 a Picquigny. Lei dos reiaumes poguèron alora se concentrar sus seis afaires intèrns e reglar la question feodala de l'indepedéncia de Borgonha en 1477 per Loís XI e aquela de la succession anglesa per Enric Tudor en 1485. Durant aqueu periòde, lei ciutats-estats d'Itàlia acceptèron la patz de Lodi e la guèrra civila de Castilha s'acabèt en 1474. La rivalitat entre Castilha e Aragon trobèt tanben una solucion ambé lo maridatge de sei sobeirans entre l'union dei dos reiaumes. Vèrs 1490, la patz èra quasi generala en Euròpa.
Aquela patz aguèt de consequéncias positivas per l'economia e la demografia. De mai, après lei pèrdas deis epidemias de pèsta dau sègle XIV, lo nombre d'epidemias majoras demeniguèt. Ansin, la fin dau sègle XV e lo començament dau sègle XVI foguèron caracterizats per la reaparicion de vilatges abandonats durant lei crisis e per una aumentacion generala de la populacion. L'economia aprofichèt aquelei condicions per se restaurar e tre lo periòde 1480-1500, la produccion agricòla agantèt tornarmai son nivèu dau començament dau sègle XIII. L'artesanat e lo comèrci conoguèron tanben un dinamisme similar que van permetre de donar de mejans novèus a l'accion deis estats.
L'afirmacion de l'autoritat deis estats[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XV, Euròpa presentava divèrsei formas de regimes politics. Leis Estats Pontificaus e lo Sant Empèri Roman Germanic èran de monarquiás electivas vestigis de l'afondrament de l'Empèri Roman. Polonha aviá tanben adoptat un sistèma electiu per sa succession reiala. Anglatèrra, Castilha, Aragon e França èran d'estats feodaus dirigits per un poder reiau limitat per leis ambicions de vassaus poderós e lo respèct dei privilègis. Pasmens, l'autoritat dei sobeirans anglés e francés èra sortida renfòrçada de la Guèrra de Cent Ans. Enfin, en Itàlia, de formas variadas existián segon lei ciutats-estats e una fraccion importanta dei senhors èran de caps novèus (capitanis militars[2], banquièrs[3]...) eissits d'una usurpacion victoriosa dau poder.
Dins aquò, maugrat aquelei diferéncias, totei lei estats dau periòde assaièron de renfòrçar l'autoritat dau govèrn centrau. Aquela politica gropèt generalament la necessitat de redurre lo poder deis institucions e elements capables de limitar aquela autoritat e aquela de crear de mejans novèus per assegurar lo mantenement de l'òrdre novèu. La reduccion dei poders rivaus de l'autoritat centrala foguèt caracterizada per la lucha còntra leis ambicions dei vassaus tròp poderòs : Armanhac, Borgonha, Anjòu e Bretanha[4] en França, Pazzi per la Republica de Florença, Colonna e Orsini dins leis Estats Pontificaus... etc. Foguèt tanben marcada per lei temptativas de limitar lo poder deis institucions representativas (Estats Generaus francés, Parlament anglés...). Aquela politica capitèt en Euròpa Occidentala mai leis institucions d'Euròpa Centrala e Orientala (Sant Empèri, Polonha, Escandinàvia...) resistiguèron. Enfin, lei sobeirans assaièron d'aumentar dirèctament lo contraròtle sus la societat gràcias a la limitacion dei privilègis de l'aristocràcia, dei vilas e de la Glèisa. Dins lo cas d'aquela darriera, mai d'un sobeiran assaièt tanben de limitar lo poder papau sus sa glèisa nacionala.
De son caire, la creacion de mejans novèus per assegurar lo poder de l'autoritat centrala veguèt lo renfòrçament dau govèrn centrau. Lo ròtle dei senhors pus poderós es limitat ais afaires judiciaris e lo nombre de foncionaris foguèt aumentat per melhorar l'influéncia de l'administracion dau sobeiran dins cada província. Lei ressorsas dau govèrn foguèron tanben aumentadas e de sistèmas foguèron creats per permetre un pagament pus regular de l'impòst. Enfin, lo periòde de la fin dau sègle XV veguèt l'aparicion e la formacion d'armadas permanentas equipadas d'armaments novèus. L'utilizacion de l'ost feodau venguèt pus rara e, en fàcia de l'entraïnament de soudats professionaus, la valor militara dei chivaliers de l'Edat Mejana demeniguèt. Lei progrès deis estats per aplicar aquelei politicas foguèron inegaus. Foguèron fòrça importants en França onte la Guèrra de Cent Ans aviá ja renfòrçat lo poder reiau e l'idèa d'un impòst permanent. Foguèron pus limitats dins lo Sant Empèri onte l'aristocràcia èra opausada a l'idèa de reformar una organizacion politica inicialament creada per protegir sei drechs e son autonòmia.
Ansin, a la fin dau sègle XV, totei lei caps de govèrn europèus dispausavan de mejans novèus, mai o mens importants segon la poissança dei resisténcias localas de l'òrdre feodau. Aqueleis otís venguèron de mejans importants de la propagacion deis idèas de la Renaissença gràcias ais òbras de prestigis que van comandar e realizar certanei sobeirans. Per exemple, au sègle XVI, lei rèis de França e d'Espanha van contuniar lor rivalitat militara dins lo domeni culturau entraïnant un essor important de la Renaissença dins aquelei país.
Lo començament de l'exploracion dau monde per leis Europèus e lei progrès tecnologics dau periòde[modificar | modificar la font]
Lo darrier element que permetèt lo redreiçament europèu e lo desvolopament d'un corrent intellectuau novèu foguèt la descubèrta de tecnologias novèlas coma l'estampariá (vèrs 1430-1450) completadas per lei progrès liats au començament de l'exploracion dau monde per leis explorators europèus. Se lei motivacions d'aqueleis evolucions foguèron magerament politicas e economicas, van permetre de faire mai d'un progrès dins lo domeni tecnic. Pus important, aquò va suscitar un movement de curiositat per lei culturas estrangieras ja conegudas dempuei de sègles coma lei Bizantins o leis Arabis o quasi desconegudas coma lei civilizacions d'Asia Orientala. Ansin, après la casuda finala deis estats bizantins entre 1453 e 1461 e la multiplicacion dei contactes ambé lei principats musulmans dau sud d'Espanha, leis òbras anticas gardadas dins aquelei país e leis estudis originaus de sei sabents poguèron pauc a pauc se difusar en Euròpa. Van venir una fònt important dau renovelament intellectuau europèu e d'inspiracion per leis artistas de la Renaissença.
Lo contèxte economic dau sègle XVI[modificar | modificar la font]
Lo contèxte economic dau sègle XVI conoguèt de mutacions limitadas e un melhorament generau qu'empachèt divèrsei crisis coma l'aumentacion regulara dei prètz. Aquela economia veguèt l'emergéncia progressiva de sectors economics novèus basats sus lo progrès tecnologic e de pensadas novèlas coma la legitimacion dau profiech. Pasmens, l'estructura de basa de l'economia de la Renaissença èra totjorn de tipe feodau e la contuniacion d'aqueu modèl explica que lo quadre generau de la societat evolucionèt pauc : l'aristocràcia e lo clergat demorèron lei classas dominantas e lei produccions agricòlas lo centre de l'economia.
Dins lo contèxte de redreiçament generau dau continent europèu, la fin dau sègle XV foguèt un periòde d'expansion economica e de creacions o de restauracions de circuits economics. Pasmens, l'aumentacion demografica e lei dificultats tecnicas per aumentar l'ofèrta va entraïnar pauc a pauc una aumentacion de prètz e una demenicion dau nivèu de vida de la màger par deis abitants. Aqueu movement apareguèt ai Províncias Unidas vèrs 1515 e se generalizèt fins a 1550. Aquò empachèt l'aparicion e lo desvolopament de mutacions importantas e lei revenguts feodaus demorèron la nòrma e l'objectiu d'agantar per leis elèits eissidas de la borgesiá novèlas. Ansin, lo quadre economic e lei desiranças socialas de la populacion de la Renaissença èran fòrça similars a aquelei dau periòde precedent.
Lei caracteristicas qu'aqueu quadre economic foguèron l'importància primordiala de l'agricultura e de l'artesanat de subsistància. En causa dei dificultats logisticas, aquelei produchs èran transportats sus de distàncias generalament feblas en direccion dei zonas urbanas pus importantas. Ansin, una vila importanta e sa region formava de circuits comerciaus regionaus que representavan la màger part de l'economia medievala o de la Renaissença. Per lei produchs de luxe o lei matèrias premieras utilizadas per lei servicis de l'estat, d'indústrias e de circuits especifics existián, mai representavan una partida febla dei cambis economics. De mai, la màger part d'aquelei relacions economicas (per exemple, per lo circuit mediterranèu deis espècias) èran ja en plaça durant l'Edat Mejana.
L'agricultura conoguèt gaire de progrès durant lo periòde de la Renaissença. Lei cerealas representavan la màger part de la produccion e, levat de quauquei regions fòrça favorabla (bacin parisenc...), lei rendiments son febles e generalament entre 2,5 e 3,5 per 1. Dins certanei regions, certanei culturas (olivièr, vinha...) permetián d'aumentar lei revenguts dei païsans gràcias a la venda de la produccion. Lo norrigatge es donc fòrça malaisat car necessita de quantitats grandas de manjar e de prat.
Coma l'agricultura, lei basas de l'indústria e de l'artesanat demorèron aquelei de l'Edat Mejana : la produccion dei païsans durant l'ivèrn, lo textil e la metallurgia. Pasmens, aquela darriar va conóisser a partir dau sègle XVI un periòde de progrès tecnic e una demanda importanta per lei besonhs novèus coma aquelei de la produccion d'armas de fuòc. Lo rèsta de l'indústria es plus limitat mai assosta la màger part deis innovacions de l'epòca coma l'estampariá que permetèt tanben de desvolopar l'indústria de la produccion de papièr.
L'aumentacion dei cambis economics foguèt permesa per l'aumentacion dau nombre de pèças de moneda en circulacion e au desvolopament dau credit. La descubèrta e l'esplecha dau continent american i aguèt un ròtle decisiu car permetèt d'importar una quantitat granda de metaus preciós en Euròpa. Pasmens, conjugadas a l'aumentacion de la demanda e ai limits de l'ofèrta, aquò participèt a l'inflacion. La fònt de revenguts pus importantas demorèt donc lei drechs senhoriaus qu'èran magerament basats sus un sistèma d'impòsts en natura. L'accession a la classa aristocrata demorèt donc per aquela rason la desirança de la màger part de la populacion e un factor poderós dau mantenement de l'estructura feodala de la societat.
Lo contèxte politic de la Renaissença[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XV, lo continent europèu veguèt tornarmai lo començament de questions politicas grèvas entraïnant mai d'una guèrra. Lei doas principalas foguèron lei guèrras d'Itàlia e l'aparicion de la Reforma. La premiera foguèt un conflicte lòng entraïnat per lei rivalitats dei ciutats italianas que van permetre l'intervencion dirècta de França e d'Espanha desirosas d'ocupar una partida de la peninsula. Fòrça lòngas, aquelei guèrras s'acabèron per una victòria espanhòula e un afebliment politic deis estats italians. Espanha venguèt la poissança dominanta d'Itàlia. Pasmens, aquelei conflictes foguèron un factor de difusion deis arts de la Renaissença, especialament vèrs França.
La question religiosa foguèt la segonda crisi dau periòde. Apareguèt a partir deis annadas 1520 ambé la creacion dau protestantisme e l'adopcion d'aquela religion per la màger part deis estats dau nòrd d'Euròpa. Afeblida, la Glèisa de Roma poguèt pas reprimir lo movement e lei problemas religiós venguèron una fònt de conflictes e de tensions diplomaticas entre leis estats dau Sant Empèri Roman Germanic.
Lo contèxte intellectuau de l'Umanisme[modificar | modificar la font]
L'Umanisme foguèt un movement intellectuau dei sègles XV e XVI qu'apareguèt en Itàlia e va se difusar en Euròpa. Basat sus l'eiretatge filosofic medievau e la redescubèrta de la filosofia antica, va encoratjar lo desvolopament d'una estetica novèla basada sus l'observacion de l'òbra divina, d'una etica novèla centrada sus l'èstre uman e de recèrcas teologicas novèlas. Aqueu movement va generalament precedir la revolucion artistica de la Renaissença e pausar una partida dei basas que van permetre son debanament.
Lei basas de l'Umanisme[modificar | modificar la font]
Lei basas intellectuaus de l'Umanisme tènon tres ensems literaris mai o mens diferents. Lo premier es l'eiretatge de la filosofia medievala. D'efèct, inicialament liada a la recèrca teologica, la filosofia d'aqueu periòde èra venguda independenta, especialament dins lei domenis que la Bíblia tractava gaire. Leis òbra principalas èran aquelei de Tomàs d'Aquin au sègle XIII e de Guilhèm d'Occam au sègle XV. Lo segond foguèt la redescubèrta deis autors antics acomençat a partir dau sègle XIV gràcias au contacte ambé leis estats musulmans d'Espanha o l'arribada d'intellectuaus bizantins causadas per l'avançada dei Turcs. Aquò permetèt ai sabents d'Euròpa Occidentala d'estudiar per lo premier còp de tèxtes de Platon, de Pitagòras, d'Euclid o encara de Ptolemèu. Enfin, lo tresen foguèt compausat per leis òbras deis umanistas elei que formèron divèrsei rets de reflexions e de cambis intellectuaus gràcias a l'estampariá e a una correspondéncia importanta.
La difusion e lei consequéncias de l'Umanisme[modificar | modificar la font]
L'Umanisme conoguèt una difusion importanta dempuei lo nòrd e lo centre d'Itàlia vèrs lo rèsta d'Euròpa. Tres elements permetèron aqueu fenomèn. Lo premier foguèt l'aparicion e lo desvolopament de l'estampariá que permet de difusar leis òbras umanistas entre leis elèits. Lo segond foguèt la correspondéncia quasi permanenta qu'existiá entre certaneis autors umanistas. Va formar pauc a pauc un ret fòrça importanta gràcias ai contactes entre leis intellectuaus principaus e d'umanistas locaus en relacion ambé leis elèits localas permetent donc de difusar rapidament certaneis idèas.
Una dei consequéncias principalas dau desvolopament de l'Umanisme foguèt l'aparicion e la formacion d'una estetica novèla basat sus lo principi que la contemplacion de l'òbra divina (tanben dicha la beutat) èra un mejan de conóissança de la realitat. Creatura viventa pus pròcha de Dieu, l'èsser uman a la capacitat per leis umanistes de crear de causas bèlas gràcias a l'imitacion e l'idealizacion de la natura. Dins aqueu quadre, l'art vèn alora un acte de creacion permetent a l'artista de participar a l'òbra divina e de mostrar un monde ideau ais espectators. Aquò va venir una concepcion centrala per leis artistas de la Renaissença e va entraïnar l'aparicion de definicions e d'objectius novèus per leis arts de l'epòca. Per exemple, d'ara endavant, l'arquitectura foguèt cargada de tradurre l'òrdre naturau gràcias a l'armonia dei formas e l'equilibri dei massas.
Una segonda consequéncia dau movement umanista foguèt lo renovèu de la recèrca tecnologica e scientifica que van permetre certanei progrès dins lei matematicas, l'astronomia (Copernic) o la biologia. Va tanben entraïnar la publicacion d'unei trabalhs teologics marcant l'aspèct prefondament religiós dau movement. Enfin, element important, l'Umanisme va desvolopar una reflexion etica sus l'èstre uman. Considerada coma una creatura privilegiada e naturalament bòna, la rason umana permet de replegar lo desòrdre de la naturau per se concentrar sus l'armonia e lo respèct de la volontat divina. Aquela evolucion es desliura e la libertat e lo respèct d'aquela van venir d'elements centraus dins la reflexion deis intellectuaus e deis artistas dau periòde.
Lo debanament de la Renaissença[modificar | modificar la font]
Lo debanament de la Renaissença pòu se devesir en tres etapas principalas. La premiera foguèt lo periòde iniciau d'aparicion en Itàlia fins en 1490. Lo segond foguèt lo desvolopament dau classicisme italian fins a 1560. Enfin, la tresena etapa foguèt la difusion dau movement dins lo rèsta d'Euròpa onte va conóisser d'evolucions e de mutacions importantas e donar naissança a d'estils novèus e diferents d'Itàlia segon lei regions.
L'iniciacion italiana de la Renaissença[modificar | modificar la font]
La premiera etapa de la Renaissança se debanèt en Itàlia fins a 1490, probablament a partir de l'òbra umanista e de l'eiretatge antic dau país. Lei premiers artistas pertocats per aqueu movement foguèron Brunelleschi (1377-1446), Mesacio (1401-1428) e Donatello (1386-1466). Rapidament, la rompedura ambé l'estil medievau gotic foguèt importanta. Per exemple, lo premier inventèt un vocabulari novèu per definir una arquitectura novèla basada sus l'estil antic. Sa Chapèla dei Pazzi, que sa bastida se debanèt de 1441 a 1478, foguèt una dei premiereis òbras marcadas per l'introduccion d'una estructura « racionala » e matematica.
Lo centre principau dau periòde foguèt Florença gràcias au sostèn dei familhas dominant la vida politica de la ciutat coma lei Pazzi o lei Medicis. Lei principis artisticas novèus foguèron teorizats per Alberti (1404-1472) e lei successors de Brunelleschi, de Mesacio e de Donatello contunièron l'òbra de lor mèstre. Ansin, lei teorias novèlas aguèron rapidement una forma sistèmatica e vulgarizada que van permetre una difusion aisada. L'influéncia de Boticelli (1445-1510) e de Leonardo da Vinci (1452-1519), artistas florentins majors pròches de la familha Medicis, van desvolopar de tecnicas novèlas, acabar l'instauracion de l'estil de la Renaissença coma la nòrma artistica novèla e acomençar sa difusion vèrs lo rèsta d'Euròpa (installacion de Vinci en França).
A la fin dau sègle XV, l'art florentin s'èra ja difusat dins leis autrei centres urbans d'Itàlia coma Pàdoa, Roma, Venècia o encara Milan. Sota l'influéncia deis arts bizantins, Venècia venguèt un centre artistic relativament originau caracterizats per lei trabalhs de Mantegna (1431-1506) e de sei fius sus lei nocions d'espaci e de color.
Lo classicisme italian[modificar | modificar la font]
La començament dei guèrras d'Itàlia a partir de la fin dau sègle XV entraïnèt la rompedura deis equilibris politicas entre leis estats italians. Au nivèu artistic, aquò va se tradurre per un desplaçament deis artistas e un transferiment de la primautat artistica de Florença vèrs Roma. Fins au pilhatge de la ciutat papala per lei mercenaris alemands de Carles Quint en 1527, la vila va conóisser un periòde lòng de trabalhs e l'aparicion de valors artisticas novèlas dicha classicisme italian.
Aqueu darrier èra basat sus la contuniacion de l'idèa de sacralizacion de la Beutat caracterizant lo movement umanista. D'efèct, a l'epòca, aquela nocion èra fortàment definidi per de critèris racionaus e objectius coma l'armonia dei formas o l'armonia matematica. Lo classicisme va donc chausir dirèctament e idealizar lei formas pus pròchas de l'òbra divina per ne'n exprimir l'òrdre, l'armonia e la fòrça. Será donc basat sus de principis matematics coma la simetria.
Aquela evolucion se debanèt magerament a Roma onte lei papas capitèron de faire venir una partida gròssa deis artistas florentins. D'efèct, lo declin d'aquela darriera après sei reviradas militaras entraïnèt la partença d'uneis artistas importants a partir dau decenni 1500-1510. En particular, Michelangelo decidiguèt d'anar a Roma en 1508 après una formacion au contacte de la Cors dei Medicis. Son òbra principala, la Capèla Sixtina, fa partida totjorn partida deis òbras pus famós de l'istòria umana e va revolucionar la pintura, l'escultura e l'arquitectura.
Leis autrei capitalas italianas conoguèron tanben una evolucion similara vèrs lo classicisme. Venècia contunièt d'èstre un centre artistic relativament independent a respèct dau rèsta de la peninsula. L'arquitectura gotica i resistiguèt fins a la fin deis annadas 1520 e l'arribada d'artistas dempuei Roma. En revènge, la pintura conoguèt una tièra d'evolucions sota l'influéncia de Tician (1488-1576) que foguèt capable d'assimilar divèrsei tendàncias e venguèt un autor famós de retrachs. L'infuéncia de Venècia s'espandiguèt pauc a pauc fins a Pàdoa, Verona e Màntoa. A Milan, lo mitan artistic foguèt dominat per lei successors de Leonardo da Vinci e Parma foguèt un centre independent pichon marcat per l'influéncia d'Antonio da Correggio (1489-1534).
A partir deis annadas 1520, la màger part d'aquelei centres adoptèron pauc a pauc un estil novèu dich manierisme en reaccion a l'apogèu dau classicisme. D'efèct, après lo succès deis òbras premieras de la Renaissença, l'estil de seis autors venguèt la nòrma e limitèt l'iniciativa generala. Per exemple, la representacion d'Adam per Michelangelo èra d'ara endavant l'exemple d'imitar per cada pintura d'Adam. Mai d'un artista decidiguèt donc de s'opausar a aquelei tendàncias academicas. Lei caps d'òbras dau premier periòde de la Renaissença demorèron de referéncias importantas que lo manierisme va assaiar d'enriquir, especialament gràcias a una mèscla d'estils diferents. A partir de 1560, lo manierisme èra vengut l'estil dominant en Itàlia mai la mòrt de Michelangelo e de Tician va entraïnar lo declin dau movement e la fin de la Renaissença italiana a partir deis annadas 1580 e l'aparicion dau barròc.
La difusion de la Renaissença e l'aparicion de corrents novèus[modificar | modificar la font]
A partir dau començament dau sègle XVI, lo nivèu de mestreja agantat per leis artistas italians venguèt lo modèl d'Euròpa. Mai d'un artistas europèus assaièron de viatjar en Itàlia e certanei sobeirans invitèron d'artistas italians dins lor reiaume. Lo cas pus conegut es aqueu de Leonardo da Vinci que moriguèt en França mai son exemple foguèt pas un cas isolat. Ansin, la Renaissença italiana se difusèt rapidament e va entraïnar l'aparicion d'escòlas novèlas dins certanei regions europèas.
La Renaissença francesa[modificar | modificar la font]
En fòra d'Itàlia, França foguèt lo centre europèu de la Renaissença amb un interés important de sei rèis per leis arts novèus. Aquò va permetre la formacion d'un classicisme francés que va agantar durant lo sègle XVI un nivèu estetic quasi similar ai mèstres italians e va fortàment influénciar l'art francés dau sègle XVII.
Tres etapas principalas marquèron aqueu desvolopament. La premiera se debanèt sota lei rèines de Carles VIII e de Loís XII. L'art gotic demorèt dominant mai la Renaissença acomencèt d'influénciar certaneis elements arquitecturaus o decoratius. A partir dau rèine de Francés Ièr e deis annadas 1520, aquela tendància se renforcèt e un nombre important d'artistas italians foguèron invitats en França. I desvolopèron leis estils eissits dau classicisme e dau manierisme que se mesclèron ambé l'art locau per formar l'estil caracterizant lei castèus reiaus dau periòde (Fontainebleau, Léger...). Fontainebleau venguèt un centre d'innovacions permanentas e un modèl per lo rèsta dau país. A partir de 1540-1550, aquò va entraïnar l'emergéncia d'un classicisme francés independent fusionant d'influéncias frances, italianas e anticas. Aquel estil conoguèt un desvolopament important, especialament dins lei palais reiaus de París, mai l'entraïnament dei guèrras de religion causèt sa disparicion a partir dau decenni 1570.
La Renaissença olandesa[modificar | modificar la font]
Lei Províncias Unidas conoguèron una activitat artistica fòrça important durant lo periòde de la Renaissença. Sa caracteristica principala es sa basa locala e son independéncia fòrça granda a respèct de la Renaissença italiana. D'efèct, aqueu territòri èra lo sèti d'una tradicion umanista majora diferenta d'aquela Itàlia. Ansin, se l'arquitectura e l'escultura conoguèron gaire d'evolucions au sègle XV, la pintura veguèt l'aparicion d'estils novèus tre la fin dau sègle XV sota la direccion de pintors coma dei fraires Van Eyck o de Memling.
L'influéncia italiana arribèt a partir de 1510 mai demorèt limitada a certanei vilas o ceucles d'artistas. Lo classicisme s'i desvolopèt gaire mai lo manierisme conoguèt quauquei succès, especialament a Brussèlas. Pasmens, leis artistas olandés principaus de la fin de la Renaissença èran largament independent de l'influéncia italiana coma Pèire Brueghel (1525-1569).
La Renaissença dins lo Sant Empèri Germanic[modificar | modificar la font]
A partir de 1520, leis estats alemands foguèron magerament regardats per leis afaires religiós e lei populacions protestantas venguèron generalament ostilas a un art vengut d'Itàlia e basat sus una Antiquitat de còps considerada coma pagana. La Renaissença foguèt donc relativament limitada en Alemanha e l'art medievau s'i mantenguèt. Dos centres urbans, Nuremberg e Augsborg, solament foguèron vertadierament marcats per la Renaissença e tanben solament dos artistas majors de l'epòca, Dürer (1471-1528) foguèron influénciat per l'art italian. Vengut protestant, Dürer desvolopèt un art pron independent d'Itàlia basat sus l'art de la gravadura e dau retrach. Lo segond foguèt Hans Holbein lo Jove que s'installèt finalament en Anglatèrra. Sa partença e la mòrt de Dürer marquèron la fin de la Renaissença alemanda.
La Renaissença dins lo rèsta dau continent[modificar | modificar la font]
Dins lo rèsta d'Euròpa, la Renaissença demorèt relativament limitada maugrat d'influéncias umanistas localas importantas dins certanei regions :
- en Anglatèrra, sa propagacion acomencèt solament sota lo rèine d'Enric VIII. Pasmens, maugrat lo sostèn e la proteccion reiau per leis arts, l'estil de la Renaissença i foguèt limitat a la decoracion interiora e a la musica.
- en Espanha, lo movement de la Renaissença deguèt faciar leis influéncias variadas presentas dins l'Empèri Espanhòu. L'arquitectura flamanda demorèt dominanta fins au rèine de Felipe II (1556-1598). Lo corrent italian veguèt donc son influéncia èstre tardiva e limitada a certanei centres reiaus e ai regions en relacions ambé lo reiaume de Napòli.
- en Polonha, l'influéncia de la Renaissença foguèt inicialament tardiva e limitada au palais reiau de Wavel. Pasmens, a partir de 1550, se desvolopèt un corrent nacionau independent d'Itàlia que va marcar certanei monuments de Cracòvia.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Fra Angelico.
- Giotto.
- Hieronymus Bosch.
- Pieter Brueghel lo Vièlh.
- Pieter Brueghel lo Jove.
- Jan Brueghel lo Vièlh.
- Jan Brueghel lo Jove.
- Filippo Brunelleschi.
- Donatello.
- Sandro Botticelli.
- Albrecht Dürer.
- Miquèl Angel.
- Rafèu.
- Leonardo da Vinci.
- Jan van Eyck.
- Rogier van der Weyden.
- Palestrina, compositor e musician italian.
- Tomás Luis de Victoria, compositor e musician castelhan.
- Ginés Pérez de la Parra, compositor e musician valencian.
Ligams[modificar | modificar la font]
Nòtas a referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Per exemple, dins l'Empèri Rus, lo servatge foguèt abolit solament en 1861.
- ↑ Per exemple, es lo cas de la familha Sforza dins lo Ducat de Milan.
- ↑ Per exemple, es lo cas de la familha Medicis que prenguèt lo poder a Florença.
- ↑ Se fau notar la complexitat de l'estatut dau Ducat de Bretanha : teoricament independent, èra fortàment implicat dins leis afaires intèrns francés en causa de sa posicion geografica e lo Reiaume de França assaièt mai d'un còp de l'annexar fins a l'union definitiva dei dos estats en 1547.
Bibliografia[modificar | modificar la font]


c: text/html

text:
Ciril d'Alexàndria
Ciril d'Alexàndria, vadut en 376, qu'estó patriarca (avesque) d'Alexàndria despuish 412 dinc a la soa mort lo 27 de junh de 444. Sant entaus catolics e los ortodòxes, en 1882 lo papa Leon XIII que'u proclamè pair e doctor de la Glèisa.
Istòria e tradicion[modificar | modificar la font]
Nomenat patriarca d'Alexàndria lo 17 d'octobre de 412, nebot e successor de Teofil, Ciril que's consagrè a eradicar lo paganisme, lo judaïsme e çò qui considerava com eretgias: qu'escrigoc contra los arrians e los nestorians e que hasó barrar las glèisas deus novacians e las sinagògas. Aqueras mesuras brutaus que l'opausèn a Orestes, prefècte d'Egipte (crestian eth tanben) e en març de 415 la filosòfa Ipàtia d'Alexàndria qu'estó victima d'ua horrèra arengada peu patriarca.
Contra Nestòri[modificar | modificar la font]
Ciril que s'opausè au patriarca de Constantinòble, Nestòri, qui arrefusava de balhar a Maria lo títol de Theotokos (literaument « qui amainadè Diu ») e en 431 lo Concili d'Efès que condamnè Nestòri com erètge. En 429, Ciril qu'avèva atacat Nestòri dens las omelias, puish en 430 que'u avèva acusat d'adopcianisme e en aost de la medisha annada un sinòde regionau a Roma que'u avèva condamnat e que l'avèva exigida ua retractacion.
Nestòri qu'aconselhè a l'emperaire Teodòsi II d'amassar un concili ecumenic a Efès entà Pentacosta de 431. La letra de convocacion que data deu 19 de noveme de 430 entà ua reünion en junh de 431. Durant aqueth medish mes de noveme, Ciril qu'amassè un sinòde regionau a Alexàndria qui condamnè Nestòri e que'u mandè ua tresau letra dab los dotze anatèmas entà hà'u soscríver.
Ciril qu'afirmava l'« union ipostatica » deu Vèrb Divin dab la natura umana dens la persona deu Crist (ua sola Ipostasi, dens la quau lo Vèrb e assumí la natura umana).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bijeccion
En matematicas, una bijeccion o aplicacion bijectiva es una aplicacion qu'es au còp injectiva e subrejectiva.
En lengatge informau, una bijeccion d'un ensemble vèrs un autre es una correspondéncia a cha dos entre leis elements dau premier ensemble e aquelei dau segond, sens omission ni repeticion. Per exemple, lo pastre que fasiá una òsca sus un baston per cada bèstia de son aver establissiá (segon lo lengatge modèrne) una bijeccion entre l'ensemble deis òscas e l'ensemble de sei bèstias. Se vei donc que quand lei dos ensembles son finits, l'existéncia d'una bijeccion d'un vèrs l'autre equivau a l'egalitat dei nombres d'elements dei dos ensembles. En teoria deis ensembles, se generaliza ansin la nocion de nombre cardinau : se ditz que dos ensembles (finits o non) an lo meteis cardinau s'existís una bijeccion d'un vèrs l'autre (vejatz equipoténcia).
Somari
Definicions e premierei proprietats[modificar | modificar la font]
Nocion de bijeccion[modificar | modificar la font]
Estent dos ensembles X e Y, una aplicacion f : X → Y es dicha bijectiva se e solament se :
(l'unicitat de x per tot element y exprimís l'injectivitat de f, e l'existéncia de x exprimís la subrejectivitat)
Bijeccion recipròca[modificar | modificar la font]
Estent una bijeccion f : X → Y, l'aplicacion de Y vèrs X qu'en tot element y de Y associa l'element unic x de X tau que f(x) = y es sonada (aplicacion) recipròca de la bijeccion f ; es notada .
Per definicion de l'aplicacion recipròca, per tot pareu (x, y) constituit d'un element x de X e d'un element y de Y :
Se'n dedutz aisadament que :
- l'aplicacion recipròca es una bijeccion ; es sonada bijeccion recipròca de f ;
- la recipròca de es f ; autrament dich : ;
Illustracion elementària[modificar | modificar la font]
Una ostalariá deu aculhir un grop de toristas. A priori, i a mai d'un biais de repartir lei toristas dins lei cambras ; se pòt representar cada reparticion per una aplicacion de l'ensemble dei toristas vèrs l'ensemble dei cambras (en cada torista es associada una cambra).
- Lei toristas desiran d'aver cadun una cambra individuala, çò qu'equivau a l'injectivitat de l'aplicacion. Es possible que se lo nombre de toristas passa pas lo nombre de cambras.
- L'ostalier desira que cada cambra siá ocupada, çò qu'equivau a la subrejectivitat de l'aplicacion. Es possible que se lo nombre de cambras passa pas lo nombre de toristas.
- Aquelei desiderata son compatibles unicament se lo nombre de toristas es egau au nombre de cambras. En aqueu cas, serà possible de repartir lei toristas de tau biais que n'i ague un (e pas mai) dins cada cambra : l'aplicacion serà alora au còp injectiva e subrejectiva, çò es bijectiva.
Exemples e còntraexemples[modificar | modificar la font]
- Per tot ensemble X, l'aplicacion identica de X es bijectiva, e es sa recipròca pròpria :
- L'aplicacion definida per f(x) = 2x + 1 es bijectiva. D'efècte, per tot nombre reau y, existís una solucion reala unica x de l’eqüacion y = 2 x + 1, es a saber x = (y − 1) / 2 ; per ansin, la recipròca es :
- .
- L'aplicacion definida per g(x) = x2 es pas bijectiva, per doas rasons diferentas (que caduna d'elei sufís):
- La premiera es que (per exemple) g(1) = 1 = g(−1), donc g es pas injectiva;
- La segonda es que (per exemple) existís ges de reau x tau que x2 = −1, donc g es pas subrejectiva ni mai.
- L'aplicacion definida per h(x) = x2 es bijectiva : per tot reau positiu y, se pòt trobar exactament una solucion reala positiva x de l’eqüacion y = x2, es a saber ; la recipròca es :
- .
- La foncion exponenciala es bijectiva ; sa recipròca es la foncion logaritme neperian .
Proprietats[modificar | modificar la font]
Caracterizacion dei bijeccions[modificar | modificar la font]
Una aplicacion f : X → Y es bijectiva se e solament s’existís una aplicacion g : Y → X tala que siá l’aplicacion identica de X e siá l’aplicacion identica de Y. En aqueu cas, l'aplicacion g es unica : es la recipròca de f.
Compausada de doas bijeccions[modificar | modificar la font]
Se f : X → Y e g : Y → Z son d'aplicacions bijectivas, alora l'aplicacion compausada g o f : X → Z es bijectiva. De mai :
Bijeccions e cardinaus[modificar | modificar la font]
- S'existís una aplicacion bijectiva f : X → Y, alora X e Y an aitant d'elements, au sens dei nombres cardinaus.
- S'existís una aplicacion injectiva i : X → Y, e una aplicacion injectiva j : Y → X, alora existís una aplicacion bijectiva f : X → Y. Es lo teorèma de Cantor-Bernstein.
- Se X e Y son d'ensembles finits qu'an lo meteis nombre d'elements, alora per tota aplicacion f : X → Y, lei proposicions seguentas son equivalentas :
- f es bijectiva
- f es injectiva
- f es subrejectiva
Grop simetric d'un ensemble[modificar | modificar la font]
Se X es un ensemble, se sòna permutacion de X tota bijeccion X → X. L'ensemble dei permutacions de X se nòta . La composicion deis aplicacions () es una lèi de composicion intèrna subre l'ensemble ; provesit d'aquela operacion intèrna, es un grop dich grop simetric de X.
- Son element neutre es l'aplicacion identica de X
- Tot element f de a per simetric la bijeccion recipròca


text:
Peyraud
Nom desconegut en arpitan (Peyraud en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Existissiá un castèl #que #èsser en principi proprietat de las sires de Roussillon, senhors de Annonay e #que i aguèt destruit en 1350 continuament a un différend entre la glèisa de Lion e Aymar de Roussillon, senhor d'Anjau. Venguda proprietat de la familha Faÿ-Peyraud, #èsser a nòu rasat en 1574 e reconstruit vint ans mai tard[1],[2].
Il existait un château qui fut d'abord propriété des sires de Roussillon, seigneurs d'Annonay et qui fut détruit en 1350 suite à un différend entre l'église de Lyon et Aymar de Roussillon, seigneur d'Anjou. Devenu propriété de la famille Faÿ-Peyraud, il fut à nouveau rasé en 1574 et reconstruit vingt ans plus tard[1],[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Modèl:Google Libres, Albert del Boys, 1842, paginas 41-44.
- ↑ 2,0 2,1 {{{Títol}}}. Consultat lo 23 de genièr de 2012


text:
Joan Antòni Verdièr
Joan Antòni Verdièr, nascut a Tolosa lo 2 de mai de 1767, mòrt en 1839, èra un general de la Revolucion Francesa.
Dintrèt al regiment de La Fère lo 18 de febrièr de 1785. Ajuda de camp d’Augereau, en 1792, a l’Armada dels Pirenèus Orientals, prenguèt, amb espasa , un batalhon de tirahadors, un camp retirat defendut par 4000 Espanhòls e 80 bòcas de fuòc. Atal se rendèt Figueres e valguèt al capitani Verdièr lo gra d’ajudant general.
Cap de brigada en 1795, s'anèt, l’an seguèt en Itàlia, al cap de tres batalhons de grenadièrs, ganhar la redota de Mont Melodano (Màntoa), dins la batalha de Castiglione. Foguèt ferit e botat fòra del combat a Arcole e foguèt de totes los combats fins al Tractat de Leoben.
En campanha d'Egipte, encapitèt une brigada de la division Kléber a las Piramidas, e anèt a l’assaut de Sant Joan d'Acre ; i foguèt ferit.
Rapelat en França abans l’evacuacion d’Egipte, lo general Verdièr anèt en Itàlia e en Àustria, de 1801 a 1806. Lo 10 de junh de 1807, prenguèt una redota a la batalha d'Heilsberg e faguèt presonièrs fòrça enemics. En Espanha, foguèt del combat de Logronh e faguèt lo primièr sèti de Saragossa. Pus tard prenguèt Girona e de posicions supausadas inexpugnablas.
Dins la campanha de Russia, lo comte Verdièr se distinguiguèt encara e foguèt gravament ferit a Polotsk.
En 1813 e 1814 capitanegèt lo còrs d’armada francoitalian jols òrdres d’Eugène de Beauharnais. Al combat d'Aca, atengut d’una bala que li traversèt la cuèissa, demorèt estoïcament a son pòste sostengut per son ajuda. Lo 8 de febrièr de 1814, a la batalha del Mincio, lo comte Verdièr, avec la division Fressinet, de gaireben 5 000 òmes, resistiguèt e capitèt de passar lo riu.
La Restauracion lo rendèt sana en activitat.
Pendent los Cent Jorns, foguèt nomenat Par e comandant de la 8a division militara (Marselha). Aprèp la batalha de Waterloo, capitèt a conservar per la França Tolon intacta e sens pilhatge.
L’ordenança del 1èr d'agost de 1817 l'obliguèt a la retirada, e aprèp 1830 tornèt dins la resèrva, mas lèu dintrèt en retirada.
L’Emperaire li balhèt lo titre de comte lo 19 de març de 1808.
La senhora Verdièr foguèt citada dins les relacions de las campanhas francesas coma una eroïna. Acompanhava son marit sul camp de batalha.
Font[modificar | modificar la font]
(fr)Charles Mullié, Biographie des célébrités militaires des armées de terre et de mer de 1789 à 1850, 1852


text:
Tuta de Hira
Era Tuta de Hira (غار حراء Ġār Ḥirāʾ en arab) que s'orbeish en Jabal an Nur, era « montanha dera lutz » situada haut o baish a 4 km ath nòrd-oèst dera Mèca en parçan de Hejaz d'Arabia Saudita. Que's tròba a 270 m d'altitud e eras suas dimensions que son de 3,70 m de longor per 1,60 m de largor. Er Anjo Gabrièu qu'aparescó a Maomet peth prumèr còp en aquera tuta, a on eth profèta der Islam e avèva costuma de recuelhe's, tà hèr-lo eras prumèras revelacions der Alcoran. Qu'ei un lòc de pelegrinatge; eth nombre de visitaires que pòt aténher 5 000 durant eth Hajj.


text:
Gustavo Adolfo Bécquer
Neishec en Sevilha, hilh deth pintor José Domínguez Insausti. Era sua mair siguec Joaquina Bastida de Vargas. Peth costat patern descenie d'ua nòbla familha de comerçants d'origina flamenc, es Becker o Bécquer, establida er eth caplòc andalós n'eth sègle XVI; deth sòn prestigi da testimòni eth hèt que possediren capèla e sepultura er era madeisha catedrala dempús de 1622. Era sua casa natau ja non existís. Siguec cristianat er era parròquia de Sant Laurenç Martira. Es sòns ancessors dirèctes, en tot començar peth sòn madeish pair, José Domínguez Bécquer, sigueren pintors de costums andaloses, e tant Gustavo Adolfo coma eth sòn frair Valeriano sigueren fòrça dotadi entath diboish. Valeriano, De hèt, s'inclinèc pera pentura. Eth pair moric eth 26 de gèr de 1841, quan eth poèta auie cinc ans d'edat. Er an 1846, damb dètz ans, Gustavo Adolfo entrèc er eth Collègi de Nàutica de Sant Elm, en Sevilha, a on li dèc classes un discipol deth gran poèta Alberto Lista, Francisco Rodríguez Zapata, e coneishec eth sòn gran amic e companh d'afans literaris Narciso Campillo. Mès es frairs Bécquer demorèren òrfenes tanben de mair er an següent, eth 27 de hereuèr de 1847, e sigueren adoptadi alavetz pera sua tia María Bastida. Valeriano E Gustavo sigueren fòrça junhut, e de hèt empreneren fòrça trabalhs e viatges amassa.


text:
Literatura catalana
La literatura catalana es la literatura escricha en catalan, sens referéncia al luòc o l'origina de l'autor. Aital compresa, se dividís en tres grands periòdes: l'esplendor medievala, la Decadéncia (ont per motius politics e per encausa de l'esplendor del Sègle d'Aur espanhòl demesiguèt l'usatge del catalan coma lenga de cultura) e la literatura contemporanèa (que mercé a l'ambicion del programa de la Renaissença lo catalan reüssiguèt nòvament un lengatge bon per la creacion culturala).
Somari
- 1 L'esplendor medievala
- 2 L'edat modèrna. La Decadéncia
- 3 Literatura contemporanèa
L'esplendor medievala[modificar | modificar la font]
Començament: Las Quatre Grandas Cronicas e Ramon Llull[modificar | modificar la font]
En parallèl a l'esplendor viscuda per la tradicion dels trobadors en occitan (en part tributària de l'òbra elaborada per d'autors catalans coma Guillem de Berguedà, Cerverí de Girona, Berenguer de Palol, Guilhèm de Cabestanh o Guerau de Cabrera) nos cal plaçar lo desvolopament de la pròsa sus istòria. Dins lo sègle citat, s'escriguèron quatre cronicas en lenga catalana de valor istorica mai o mens discutibla: lo Libre dels Feits, dictat pel sobeiran Jacme I, instituïguèt una vasta confession fòrça variada; la Cronica de Bernat Desclot, elaborada pel cronicaire Bernat Desclot, contextualiza brèvament los règnes anteriors a Pere II lo Grand per tal d'expausar amb fòrça precision los eveniments que se debanèron en aquel temps; la Cronica de Ramon Muntaner, òbra del quite Ramon Muntaner, de caire mai epic, compren lo periòde existent entre Jacme I e Alfons III; e, puèi, la Cronica de Pere III, possiblament dictada pel quite rei, argumenta l'ensems de sas entrepresas politicas.
Ramon Llull es considerat coma lo creador del catalan literari. Lo designe de la siá òbra se fondamenta en una solida ambicion crestiana; après aver patit una prigonda crisi religiosa, Llull s'avodèt a espandir la fe crestiana sens relambi. L'ensems de la siá vasta òbra (près de 250 títols escriches en catalan, latin o arabi), e a l'encòp la creacion d'una escòla destinada a l'instruccion de missioners crestians, demòstran cèrtament lo delèit que l'escrivan aviá en çò que tanh a la difusion del cristianisme. La siá òbra mai coneguda es Fèlix o Libre de meravilhas (Fèlix o Llibre de meravelles). La repercussion de l'òbra de Ramon Llull constituiguèt pas un fenomèn exclusivament nacional; son trabalh (tant filosofic coma religiós) foguèt largament reconegut a nivèl europèu.
Umanisme[modificar | modificar la font]
Los intenses e esperlongats contactes comercials amb Itàlia faguèron de Catalonha un centre important de difusion de la pensada umanista. Clara mòstra d'aiçò n'es la constitucion de la Cancelleria Reiala, organ administratiu de la Corona d'Aragon organizat a comptar d'una vasta ret de foncionaris (escrivans, notaris e secretaris) qu'òm lor demandava lo domeni de tres lengas especificas: lo latin (lenga de portada europèa), l'aragonés e lo catalan (ambedós lengas oficialas dins lo domeni de la Corona).
L'òbra de Bernat Mètge li cal èsser situat e comprés en partint de l'ambicion e lo prètzfach de la Cancelleria Reiala. Intellectual d'amplas coneissenças, compausèt una longa òbra en pròsa, que Lo Sòn (Lo Somni, 1399) ne n'instituissi lo ponch culminant.
D'autra banda, lo umanisme influiguèt clarament sus la trajectòria d'escrivans posteriors a Bernat Mètge: Andreu Febrer (autor de la primièra traduccion de la Divina Comèdia), Pere March, Jaume Gassull, Bernat Fenollar, Bernat Hug de Rocabertí o Pere Torroella (qualqu'uns d'eles apertenentas a la generacion del Sègle d'aur valencian) entre fòrça d'autras demòstran mencionada afirmacion.
En parallel al desvolopament de l'ideologia umanista, a Catalonha aqueriguèron tanben importància cèrtas voses apertenentas als estaments religioses. En aquel domeni, ressòrton las trajectòrias de Francesc Eiximenis, Sant Vicent Ferrer e Anselm Turmeda.
Sègle d'Aur valencian[modificar | modificar la font]
La problematica que causèt la mòrt del rei Martí I lo 1410 (procès que se culminèt lo 1412 amb lo polemic Compromís de Casp), amassa amb la Guèrra Civila qu'afectèt lo Principat a mejans del sègle XV, propicièron lo traslat del nuclèu intellectual de Catalonha a Valéncia.
Figuras del nivèl de Jordi de Sant Jordi, Gilabert de Próixita, Jaume Roig o Joan Roís de Corella acreditan la qualitat excepcionala que la literatura elaborada a Valéncia pendent lo sègle XV possedissiá. Tal periòde atenguèt sa qualitat maximala mercé a l'òbra lirica d'un dels poètas mai excellentes de la literatura catalana: Ausiàs March; amassa amb lo prètzfach (en domenis narratius) de Joanot Martorell e la siá òbra principala en Tirant lo Blanch, considerada en granda mesura un preambul del roman europèu modèrne. D'autra banda, cal allegar a la qualitat de l'òbra elaborada per autors anteriorament faches allusion; Joan Roís de Corella, per exemple, foguèt un umanista notable qu'escriguèt d'òbras de caractèr religiós, profà e filosofic, qu'òm voldriá entre el destacar l'importància de sa Tragèdia de Caldesa, brèva descripcion en pròsa referent a una relacion amorosa.
L'edat modèrna. La Decadéncia[modificar | modificar la font]
Renaissença[modificar | modificar la font]
La literatura catalana, sens trincar amb la tradicion medievala, recuperèt qualqu'uns dels canons estetics e dels modèls formals de l'art classic. Mas la preocupacion per l'estudi de las lengas classicas, caracteristica de l'umanisme, empediguèt pas lo desvolopament de las literaturas en lengas vulgaras. Mentre la minoritat nòbla dobtava en l'usatge de las lengas latina, castelhana e catalana, la majoritat populara contunhèt de refar e en agrandint en la quita lenga la tradicion qu'aviá elaborat en lo cors dels sègles.
Pròsa[modificar | modificar la font]
La pròsa catalana mai preciosa del periòde son Los de col·loquis de la insigne ciutat de Tortosa (1557) de Cristòfor Despuig, tant per l'usatge del dialòg, una forma literària classica, coma per l'esperit critic de lo sieu autor, en una pròsa nòbla, de caumas influéncias d'Eramse. Dins tanben de la la narrativa istorica, cal remarcar las cronicas de Pere Miquel Carbonell, Pere Antoni Beuter e Joan Binimelis, e lo roman, representada per L'espill de la vida religiosa, òbra anonima publicada lo 1515, atribuida per qualqu'uns a Miquel Comalada, amb influéncias de Ramon Llull e reformistas qu'atenhián una vertadièra projeccion europèa.
En lo terren de la literatura de divertiment, sorgisson "novelle" e "facècies" coma las de Jordi Centelles e Joan Timoneda e unas divertidas e desinibidas Estil·lades y amoroses lletres, de mejans sègle XVI. Aqueles ans, de mai, foncionava a Valéncia un teatre d'intencion realista e de ridiculizar que donèt de mòstras tan esplendidas coma La vesita, de Joan Ferrandis d'Heredia.
Poesia[modificar | modificar la font]
Lo melhor poèta catalan del moment foguèt Pere Serafí, influit pel idealisme amorós d'inspiracion de Francesco Petrarca o de Ausiàs March e l'ensems de dichas e de cançons popularas. Autres poètas, coma Andreu Martí Pineda e Valeri Fuster, insistiguèron amb una cèrt talent en los modèls costumistes valencians de la darreria del sègle XV. Los poèmas de Joan Pujol, ja a la segonda mitat del sègle XVI e los actes eclesiastics de Joan Timoneda, rebaton ja lo cambiament de la contrareforma, que li caliá culminar amb lo Barròc. Amb la Contrareforma desapareis aquel esperit de critica e de recèrca per defendre una vision mai pessimista de la vida.
Barròc[modificar | modificar la font]
Las primièras manifestacions barròcas (figuras anterioras coma Joan Timoneda o Joan Pujol pòdon se considerar coma unes iniciales simptòmas literaris de la contrareforma) se produsiguèron pas fins a començament del sègle XVII e se perlonguèron pendent tot lo sègle XVIII, alavetz ja amb elements d'estetica rococó.
En aquel periòde se recebon de claras influéncias del grand barròc castelhan, amb autors coma Garcilaso de la Vega, Luís de Góngora, Francisco de Quevedo, Pedro Calderón de la Barca, Baltasar Gracián, e ca, qu'agissián sens gaire relacion los unes amb los autres.
Una figura principala del barròc catalan foguèt lo poèta Francesc Vicent Garcia, que gaudiguèt d'un grand prestigi posterior, foguèt l'unic qu'atenguèt de formar una escòla, que la prenguèt aqueles aspèctes mai segondaris e que se perlonguèt fins plan dintrat lo sègle XIX. Francesc Fontanella e Josep Romaguera, aportarián tanben contribucions importantas pendent lo barròc.
Lo moment culminant d'aquel corrent pòt se situar pendent la Guèrra dels Segadors, quand i aguèt assages ja conscientes de renauir la cultura catalana e que fracassèt amb la desbranda de las armadas catalanas. Se li cal destacar sustot l'òbra poetica e dramatica de Francesc Fontanella. Autras figuras del barròc catalan foguèron Pere Jacint Morlà e Josep Blanch, tanben de mejans sègle XVII. Josep Romaguera, entre los sègles XVII e XVIII, manteniá amb relativa eficacitat aquelas intencions. Agustí Eura, Joan de Boixadors, Guillem Roca i Seguí e Francesc Tagell, de la primièra mitat del sègle XVIII, i insistissián amb pauca fortuna.
Illustracion[modificar | modificar la font]
Dempuèi la fin del sègle XVIII, la filosofia critica e l'estudi lingüistic e istoric de l'Illustracion avián renauit tota la concepcion de la cultura. Nais una nòva mentalitat que considerava que l'òbra li caliá èsser utila o pas èsser. Es epòca d'inicis d'activitats scientificas e d'un mensprètz envèrs la lirica gratuita. La maximala consideracion èra obtenuda pels tèxtes de moral o de pedagogia.
A Catalonha, foguèt representada per una sèria d'escrivans brilhants, en seguint l'iniciacion del valencian Jacint Segura, e represa, dins lo Principat, per l'impuls de l'avesque Ascensi Sales. Cal destacar tanben lo roman del alacantí P. Montengon Eusebio.
Cal tanben destacar un grop format de divèrses reviradors e escrivans, que Francesc Mulet, Antoni Febrer i Cardona e Joan Ramis amb l'òbra de teatre Lucrècia.
Totun se pòt afirmar que la literatura catalana en aquel periòde foguèt practicament inexistenta per çò qu'es de la literatura «culta». An perdurat solament l'ensems dels genres populars coma pòrtavoses mai qualificats del temps. Lo terren èra lo teatre brèu e d'umor ("entremesos") amb tèxtes (la majoritat inedita) redigits per pas professionals: de cartas, narracions privadas, e d'agendas que rebaton la mentalitat de l'epòca. Una mòstra seriá lo Calaix de Sastre del baron de Maldà, opausat als corrents illustrats coma literatura costumista, que tant de succès li caliá aténher en plen romantisme.
La poesia populara, espontanèa e vasta, conferiguèt a la literatura del sègle XVIII unes títols normalament amb una categoria superiora als atenguts per las temptativas cultas. Aquela literatura populara partejava solament amb l'illustracion l'epòca e lo fach de se desvolopar jols signes de «natura» e de «libertat». Mas èra sustot associada amb la lenga del pòble.
A la debuta del sègle XIX e mercé a Josep de Togores i Sanglada (comte de Aiamans) e a Antoni Puigblanch, autor ipotetic de Lo Temple de la Glòria, s'incorpòran ja qualques elements romantics.
Literatura contemporanèa[modificar | modificar la font]
La "Renaixença"[modificar | modificar la font]
Al cors de la primièra mitat del sègle XIX, nombroses autors catalans mostrèron una ambicion liberala influits pels corrents romantics d'Euròpa. Escriguèron majoritàriament lors òbras en castelhan. En aquel sens, cal destacar l'esfòrç de Josep Pau Ballot i Torres e la siá granda òbra: Gramatica y apología de la llengua cathalana (Gramaticiana e apologia de la lenga catalana, 1813).
La "Renaixença" es lo nom donat al grand movement restaurador de la lenga, de la literatura e de la cultura catalana que s'inicièt dins lo Principat a la primièra mitat del sègle XIX e que s'òbri amb el lo periòde contemporanèu de la literatura catalana. Coincidiguèt, mai o mens, amb la segonda part e esclatament del romantisme a Euròpa. Malgrat seguir cada tendéncia lor camin, se produsiguèt una integracion pel que respècta a l'usatge de la lenga e als ideals politics.
Se sòl situar dins lo periòde comprés entre l'aparicion, l'an 1833, en lo periodic "Lo vapor", de la Pàtria de Bonaventura Carles Aribau e de la presentacion als Jòcs Florals de 1877 del Atlàntida de Jacint Verdaguer.
Lo 1835 se restaurèt l'Universitat de Barcelona e lo 1839 foguèt publicat lo primièr libre de poesia en catalan, Llagrimes de viudesa (Lèrmas de viudesa), de Miquel Anton Martí. A las revistas e jornals de Barcelona, mentretant, sortián de composicions catalanas, malgrat que la primièra revista escricha integralament en catalan, "Lo Vertadièr Catalan", apareguèt pas fins lo 1843.
En los sieus inicis, la consciéncia de la Renaixença serà potenciada per la recuperacion de la pròpria istòria, pel poder creissent de la borgesiá liberala (sustot la de Barcelona), per èsser liberala e romantica, per utilizar amb una relativa normalitat la pròpria lenga e, de mai, amb una produccion literària seriosa e ambiciosa. Ne foguèsson los membres mai destacats: Marià Aguiló, Joan Cortada, Manuel Milà i Fontanals, Pau Piferrer e Joaquim Rubió i Ors.
A la segonda mitat del sègle XIX, la reforma es de mai en mai clar ajudat per qualques institucions coma l'Academia de Bonas Letras de Barcelona, l'Universitat de Barcelona o qualques sectors de la Glèisa (que representan Jaume Collell e Torras i Bages).
Per çò qu'es de la lenga, se promòvon los instruments culturals mai urgents e basics coma gramaticas e diccionaris. Se crèan los sieus pròpris mites politics (Jaume I o Felip V) e literaris (los trobadors) e estend la siá projeccion al delà de l'estudi e la lirica en un assag de catalanizar d'autres camps coma la filosofia, la sciéncia, l'art o lo drech.
Lo 1859 se fondèron los Jocs Florals que signifiquèron una granda projeccion populara. Aquela fondacion èra conservadora, mas e ajudèt a difondre la cultura dins los mitans populars, sustot rurals, e la situacion cambièt radicalament. Comptèron amb lo prestigi d'una reconeissença publica notabla, e se comencèron plan a Barcelona, foguèron reprodusits en fòrça autres endrechs del país e prenguèron lo caractèr d'organ suprèm de la Renaixença. Ajudèt a far sorgir un nombre fòrça considerable d'autors, fòrça sovent procedents de la pichona borgesiá urbana e consacrats gaireben exclusivament a la poesia, entre los que ne foguèsson los cabecièrs Antoni de Bofarull e Víctor Balaguer.
Fruch d'un caractèr puslèu conservador, lo movement, d'autra banda, gaireben pas afectèt la literatura populara que s'èra anat en produsint en catalan gaireben sens interrupcion en tot lo periòde de la decadéncia. Foguèt puslèu vist amb malfisança per los sieus autors (Abdó Terrades, Anselm Clavé o Frederic Soler).
Lo 1862, s'instaura lo primièr prèmi consacrat a la narrativa als Jòcs Florals, en resultant ganhanta lo roman L'orfeneta de Menargues, d'Antoni de Bofarull. Lo teatre faguèt pas partida dels Jocs fins lo 1875 amb l'estrea d'un dels primièrs dramas en catalan: Tal faràs, tal trobaràs, d'Eduard Vidal i Valenciano. La poesia culta, per contra, foguèt editada en catalan dempuèi 1839, mas lo sieu procès se coronèt amb lo prestigi del poèma epic L'Atlàntida, de Jacint Verdaguer, publicat lo 1878. Angel Guimerà foguèt la figura principala de la renaissença teatrala. En lo domeni narratiu, destacan d'autors coma Carles Bosch de la Trinxeria, Robert Robert, Emili Vilanova, Martí Genís i Aguilar, Dolors Monserdà, Josep Pin i Soler, e, especialemt, Narcís Oller.
Darrerias del sègle XIX e principis del sègle XX. "Modernisme" e "Noucentisme"[modificar | modificar la font]
A las darrerias del sègle XIX, en oposicion a la subrevivença incomprensibla de las formas romanticas fruch, basicament, del domeni floralesc, s'inicièt un procès de renauiment artistic qu'abastèt l'ensems de totas las modalitats artisticas (mai que mai l'arquitectura e la literatura). En aquel sens, cal mencionar l'importància del prètzfach realizat pel grop de L'Avenç (l'Avançada), publicacion que, entre lo 1881 e lo 1893, circulèt per el en grand mesura la carga ideologica del "modernisme".
Lo renauiment teatral arribèt de la man d'Adrià Gual, e atenguèt nivèls qualitatius destacables mercés la dedicacion qu'autors coma Santiago Rusiñol (prèp a una fin estetica), Ignasi Iglésias o Joan Puig e Ferreter (ambedós partidaris d'una foncionalitat sociala adscricha a l'importància estetica de lors òbras) concediguèron a lors confeccions teatralas.
En çò que tanh a la narrativa, la pròsa modernista restèt fòrça influida per la tematica rurala; lo païsatge, constituent inevitable en talas òbras, instituissi una fòrça imparabla qu'òm li assigna a el valors esperitalas que repercutisson en lo personatge, un individú amb idèas fèrmas e solitàrias qu'es pas comprés pels abitants primitius e endarrierats d'un mond rural presentat de faiçon negatiua. La narrativa modernista dona d'òbras de grand nivèl; meritan especiala mencion Raimon Casellas, Víctor Català, Joaquim Ruyra, Prudenci Bertrana, Josep Pous i Pagés e l'anteriorament apuntat Joan Puig e Ferreter.
En lo domeni poetic, lo procès d'innovacion restèt totalament ligat a la trajectòria de Joan Maragall, poèta compromés amb l'evolucion sociala que, malgrat escriure una poesia retorica, defendèt la siá "teoria de la paraula viva", en defendent l'espontaneïtat e lo sentiment del poèta. D'autra banda, cal mencionar l'òbra d'Apel·les Mestres, important precedent del Modernisme, de mai en mai de las trajectòrias de Guillem Tell i Lafont e Jeroni Zanné, de poètas que mostrèron cèrta atraccion vèrs lo clacissisme, prèps cèrtament a la generacion d'autors del noucentisme.
Contrari a la pensada liberala del Modernisme sorgiguèt lo Noucentisme, un ambiciós movement de principis conservadors amb pretensions politicas e administrativas (ligat a la Lliga Regionalista d'Enric Prat de la Riba), que regiguèt lo panorama cultural catalan de principis de sègle (1906-1923). Los noucentistes cresián en l'òbra plan facha, en establint coma modèls literaris los classics grècs e de latins. En aquel sens, cal nomenar l'òbra de Miquel Costa i Llobera e Joan Alcover, poètas apertenentes a L'escola Mallorquina (escòla Malhorquina), que desvolopèron lor òbra parallèlament a l'esplendor del Modernisme, se sometèron plan una concepcion de la literatura cèrtament desparièra per rapòrt a aqueles, en essent, en consequéncia, una considerabla influéncia pel tractat movement.
La poesia foguèt l'art mai avalorat pels noucentistes; las òbras d'autors coma Josep Carner, Guerau de Liost, Josep Maria López-Picó o Maria Antònia Salvà o acreditan clarament. Lor trabalh restèt presidit per la recèrca retorica e la riquesa del lengatge; opausada a la poetica modernista, la poesia noucentista trabalhèt, principalament, lo domeni retoric e formal de l'escrit.
Eugeni d'Ors constituissi un personatge transcendental dins del movement estudiat. Ideològ culte, escriguèt narratiu brèu e cèrts romans. De l'ensems de la siá òbra meritan mencion significativa las Gloses, publicadas al jornal La Veu de Catalunya (La Votz de Catalonha) del 1906 ençà. Amassa, cal situar l'esfòrç e lo trabalh menat a tèrme a la carga de la seccion de filologia del Institut d'Estudis Catalans, amb las figuras de Pompeu Fabra e Antoni Maria Alcover davant, en çò que tanh al procès de normativizacion lingüistica se fa referéncia.
Los inicis del sègle XX e l'establiment del regim franquista[modificar | modificar la font]
Prèviament a l'insurreccion de las tropas franquistas, en lo cors de l'espaci comprés entre los inicis del decenni dels ans 20 e l'acabament del decenni dels ans 30, la literatura catalana experimentèt una granda revolucion, mai que mai pel qu'al domeni poetic se fa referéncia. Al cors d'aquel periòde inicièron lors trajectòrias poètas cèrtament prèps a l'estetica prepausada pel simbolisme, coma Carles Riba, Marià Manent, Tomàs Garcés, Clementina Arderiu, Bartomeu Rosseló-Pòrcel o Joaquim Folguera (fòrça prèp a las avantgardas), fach que son a l'escasença d'el sovent considerats influits pel noucentisme. Autras, coma Joan Salvat-Papasseit o Josep Vicenç Foix, optèron per una concepcion artistica mai avantguardista se plan fòrça personal.
Josep Maria de Sagarra instituissi una figura d'importància notabla en lo contèxt de tala estenduda temporala. En mai de poèta brilhant excellent dramaturg, Sagarra participèt del procès de recuperacion del roman que, fruch dels postulats noucentistes, aviá reüsit fòrça segondària, en ne constituissent figura principala. Cal parallèlament situar lo trabalh d'autres narradors contemporanèus, coma Carles Soldevila, Miquell Llor, Francesc Trabal, Ernest Martínez Ferrando o Sebastià Juan Arbó, aital coma l'esfòrç demostrat per autors apertenentes a las generacions modernistes, coma Joan Puig i Ferreter o Prudenci Bertrana.
Succedida la Guèrra Civila Espanhòla, l’abolicion de l’Estatut d’Autonomia de Catalonha l’an 1938 signifiquèt l’inici d’un long procès d’espanholizacion qu'ensagèt metre fin a tota manifestacion explicita de la cultura catalana. D’aquela manièra, davant lo fach impossible de se participar en una manifestacion en la pròpria lenga, los intellectuals catalans optèron per traïr lors ideologias, contunhèron d'agir de manièra clandestina o acabèron plan en s'exiliant.
Los intellectuals que decidiguèron d'abandonar sos principis e sa lenga lor calguèt se decantar per una literatura d’expression espanhòla, amb manifestacions derivadas de l'ideologia en dominant, o en ensajant plan adaptar d'idèas pròprias de la cultura catalana d’abans de la guèrra (aquel es lo cas de Joan Ramon Masoliver, prèp a las avantgardas pendent los ans 20, que creèt la colleccion "Poesía en la Mano"
Malgrat aiçò, restèron a Catalonha autras intellectualas que se volguèron pas trincar definitivament amb la lenga e la cultura autoctòna. Foguèt lo cas d’aqueles qu'optèron per l’exili interior, es a dire, per agir en la clandestinitat. S’organizèron de reünions literàrias, reünions culturalas, lecturas poeticas, corses de cultura catalana, èca. amb l’objectiu d’arribar a la joenessa e formar aital de nòus escrivans capabla d’evitar la trencadura amb la cultura e la lenga catalana. Totes aqueles actes èran celebrats, mas, en cercles privats e davant un public redusit e especific. Comencèron tanben a se publicar una sèria de revistas de vitala importància, qualques unas que ne serián Poesia (1944-1945), Ariel (1946-1951) e Dau al Set(1948-1955). La primièra, creada per Palau i Fabre, èra de caire d'avantgarda, perque de mai d’un compromís amb la lenga aviá tanben un clar compromís poetic. La segonda, Ariel, foguèt inventada per Palau e Fabre, Josep Romeu, Miquel Tarradell, Joan Triadú e Frederic-Pau Verrié. Lo sieu antecedent mai clar èra "Poesia", e e mai se aviá pas un programa ideologic totalament unificat, subrevisquèt mercé a la volontat comuna de recuperar de determinadas valors del passat. Se volguèron pas se lamentar pel genocidi cultural e d’ne sorgiguèt aicí lo desir de s'arturar pas en la nostalgia e lo tradusir en accion. Volián demostrar que i aviá pas agut ruptura amb lo passat, e o faguèron en recuperant d'estrategias pedagogicas de la tradicion noucentista encaradas al futur. Es en aquela revista ont podèm entreveire clarament las doas tendéncias del moment: d’una banda, la tendéncia que defendiá lo clacissisme coma basa de la nòstra cultura e coma modèl a seguir; de l’autra, la tendéncia mai modèrna que defendiá l’art modèrne (Baudelaire, Rimbaud, Mallarmé, èca. Malgrat aiçò, tant Poesia coma Ariel sabèron innovar sens daissar jamai de banda la tradicion anteriora. En darrièr luòc, la revista Dau al Sèt comptèt amb la collaboracion d’artistas coma Modest Cuixart, Joan Ponç, Antoni Tàpies, Joan Josep Tharrats, Arnau Puig Grau e Joan Brossa qu'avián coma objectiu comun connectar amb la tradicion d'avantgarda anteriora a 1936, mai que mai amb lo surrealisme.
La majoritat dels intellectuals catalans que partiguèron a l’exili s’establiguèron a França, a l'excepcion d'aqueles que poguèren evitar l'invasion alemanda còlportaira a America, Mexic e Veneçuèla. Malgrat aver de renonciar a la pròpria lenga, aqueles catalans poguèren s'incorporar a una infrastructura culturala que los permetèt trabalhar coma professionalas en divèrses camps (jornalisme, mond editorial, arts grafics). E se quicòm avián en comun aqueles exiliats amb los intellectuals que s’èra demorada a Catalonha en trabalhant en la clandestinitat, èra la volontat de donar continuitat a la lenga e la tradicion literària catalanas. D’aquela manièra, e malgrat la dura situacion que lor calguèsse patir los que partiguèron a l’exili, sorgiguèron sulpic iniciativas per menar a tèrme aquela continuitat. L’an 1939 se comencèron ja a editar de libres e de revistas en catalan, coma per exemple la revista Catalonha, editada amb l’objectiu de contunhar l’òbra dels escrivans catalans. Ressorgiment e Germanor son qualques unas de las autras revistas que publiquèron tanben a l’exili los intellectuals catalans. Amb la meteissa volontat de continuitat lingüistica e culturala cal destacar tanben la mantenença dels Jòcs Florals de la Lenga Catalana entre 1941 e 1945.
En conclusion podèm dire que, a comptar de l’an 1939, los intellectuals catalans que se mòstran contraris al nòu òrdre politic meton en marcha, siá ja dempuèi l’exili o dempuèi la clandestinitat, divèrsas iniciativas amb una unica volontat comuna: la continuitat culturala e lingüistica.
Los escrivans actius pendent la repression franquista foguèron fòrça. Ne son exemple: Salvador Espriu, Pere Quart, Mercè Rodoreda, Pere Calders, Agustí Bartra, Llorenç Villalonga, Josep Pla, Domènec Guansé, Cèsar August Jordana, Lluís Ferran de Pol, Joan Sales, Xavier Benguerel, Carles Fages de Climent, Manuel de Pedrolo, Maria Aurèlia Capmany, Noel Clarasó, Gabriel Ferrater, Miquel Martí i Pol, Màrius Torres (inedit coma poèta), Joan Teixidor, Vicent Andrés Estellés, Guillem Viladot, Joan Vinyoli, Avel·lí Artís-Gener, Joan Perucho, Joaquim Amat-Piniella, Blai Bonet, Rosa Leveroni, Joan Fuster, Ramon Folch i Camarasa, Jordi Sarsanedas, Josep Maria Espinàs, Anna Murià, Joan Triadú, Joaquim Molas, Josep Maria Castellet, Teresa Pàmies, Josep Maria Llompart, Maria Àngels Anglada, Baltasar Porcel e mòlts autres.


text:
Pequots
Es Pequot son ua nacion der estat de Connecticut. An estat arreconeguts coma Mashantucket Pequot. Es sòns ancessors son era familha des Algonquins. An era sua reserva en Ledyard, en eth comtat de London, Connecticut. Sos era sua direccion qu'ei eth Foxwoods Resort Casino. Ei eth mès gran casino en m2 e en nombre de maquines de jòc e ei un des més rendius (1).
Aguesta tribú siguec arreconeishuda peth Estat Federau en 1983. Siguec era ueitau nacion en véder arreconeishuda era sua condicion. Era apertenença ara tribú vien des listes censals de 1900 (2). Sonque i a dus tribús arreconeishudes en Connecticut, es autes son es indis Mohegan. Ambdús an desvolopat grans casinòs enes sues reserves.
Mès er Estat de Connecticut tanben arreconeish era tribú des Schagticoke, es Eastern Pequot atau coma es Golden Hill Paugusset.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Era reserva d'aguesta nacion ei dirigida peth Bureau of Indian Affairs en Ledyard, Connecticut, sus er arriu Pequot, adara aperat Thames River. Era tribú a 14.000 m2 de terres ena vila de Preston. Siguec creada en 1666 e en eth segle XX aguec 20 o 30 òmes solets. Quan era darrèra india moriguec en 1973 er Estat de Connecticut pensec d'auer un aute viatge era terra de nau.
Més es Pequot artenheren qu'aguesta apropiacion estatau siguec declarada ilegau. En 1983 era sua causa arrivec anquiara justicia federau. Adara an junhut totes es terres sos era autoritat deth Bureau of Indian Affairs e en er an 2000 auien 5.6 Km2 (3).
En 1990 es Pequot eren 320. En 2005 eren 785. Des de 1992 aguesta tribú a desvolopat un centre de casinos plan gran. Era Universitat de Connecticut concloguec qu'aguesti casino eren plan bons tara economia dera vila vesina de Ledyard e tà tot er estat de Connecticut.
Istòria[modificar | modificar la font]
Es Pequot descenen dera istòrica tribú algonquina des Pequot. Aguesta tribú dominaua era area dera costa des der arriu Niantic enquiar arriu Wecapaug en Rhode Island. Un dusau grop, es Pequot der Est tanben ganheren arreconeishement federau en 2002.
Era recerca arqueologica e linguistica a revelat qu'es tribús istòriques que traparen es europeus emergiren en diuersi periodes e agueren diuerses migracions. En es prumères annades dera arribada des europèus, eth contacte damb pescaires, es tribús dera còsta aueren ua mortalitat plan alta pr'amor de diuerses malauties infeccioses. Pendent es annades coloniaus es europèus escrigueren sus diuerses guèrres enter tribús.
Abans es estudiants pensauen qu'es Pequot emigraren des dera Val der arriu Hudson enquiath eth centre e est de Connecticut en 1500. Er capelhan Rev. William Hubbard escriguec ja en 1677 qu'es Pequot auien arribat ara zona un shinhau abans qu'es fondec era colonia de Plymouth. Dempús dera Guerra der Arrei Felip (King Philip's War), Hubbard escriguec Narrative of the Troubles with the Indians in New-England (Narrativa des Problemes damb es Indis de Naua Anglaterra) tà justificar era ferocitat damb qu'es indis atacaren es anglesi. Hubbard considerec es Pequot coma foranis ena region e es descriguec coma invasors der interior deth continent que prengueren lòc per fòrça e qu'eren eth terror de sons vesins (4).
Adara se sabe qu'es Pequot e sòns ancessors an estat ena area dera Val de Connecticut pendent centuries abans d'era arribada des europeus (5) (6) (7). Quan neishec Plymouth es Pequot manauen ena zona centrau e de l'èst de Connecticut a nivèu politic, economic e militar. En aquetha epòca eren 16.000 des der arriu Niantic enquiar arriu Wecapaug en Rhode Island (8).
Totun, era epidemia de veròla de 1616-1619 tuec eth 90% des indis d'aguesta còsta est de Naua Anglatèrra mès arribec pas as Pequot, es Niantic e es Narrangansett. Aguesta epidemia ajudec de consolidar era dominacion des Pequot.
Mès ua epidemia en 1633 devastec toti es indis. Es pequot perderen mès d'un 80% deth sòn pòble. En es inicis dera Guèrra des Pequot ( Pequot War) sonque demorauen 3.000 Pequots (9).
Era guèrra des Pequot[modificar | modificar la font]
En 1637 Connecticut e era Colonia dera Bahia de Massachussets ganharen as Pequot ena Guèrra des pequot. Açò contunhec diuersi atacs indis sus Wethersfield damb diuersi morts. Es forces militari des dues colonies, manades per John Mason e John Underhill, lençaren un assaut sus era fortalesa pequot en Mytic e ua grana part deth pòble siguec tuat (10).
Es colons esclavaren es Pequot qu'enqüera viuien e diuersi sigueren obligats a tribalhar en plan d'ostaus coma servents des puritans. Plan d'eri sigueren enviats as Indies Occidentaus e d'autes entregats as Mohegan e as Narragansett, es sòns enemics e aliats des anglesi. Pauqui Pequot tornaren ath sòn territori (11).
Damb es ans se maridaren damb d'autes ètnies e era sua cultura moriguec. Més es sòns descendents, totun de diuerses races, contunharen en auer un sentit de comunautat e s'amassaren damb d'autes tà formar es Pequot.
En 1910 sonque i auia 13 indis ena reserva (12) e en 1973 moriguec era darrièra india. Er estat de Connecticut començec a reclamar es terres més en 1975 Richard Arthur Hayward arténhec er arreconeishement federau dera sua tribú. En 1983 Ronald Reagan firmec er Acta d'Assentament des Indis de Connecticut.
Aué[modificar | modificar la font]
Era interpretacion des leis en sobirania tribau an permès diuerses nacions de desvolopar es sòns honts d'ingresi e negòcis. Es Pequot decidiren d'escolhir eth joc coma generador d'economia i salut dera tribú.
En 1992 dubrigueren eth sòn casino, Foxwoods. Adara qu'ei un des més grani de tot lo monde e tanben un des més prospèrs. Ei proche dera area metropolitana. Da tribalh as jovens dera tribú atau coma sós tà invertir en d'autes programes com eth museu. Proche de Foxwoods, era tribú des Pequot tanben manten eth Museu des Pequot de Mashantucket e tanben un Centre de Recerca. Aguesti parlen dera cultura e istòria des Pequot pendent milenis.
Referències[modificar | modificar la font]
1.-^Salwen, Bert (1978). "Indians of Southern New England and Long Island: Early Period." In Northeast, ed. Bruce G. Trigger. Vol. 15 of Handbook of North American Indians, ed. William C. Sturtevant. Washington, D.C.: Smithsonian Institution, pg. 175
2.-^ Frank Speck, "Native Tribes and Dialects of Connecticut: A Mohegan-Pequot Diary", Annual Reports of the U.S. Bureau of Ethnology 43 (1928): 218.
3.-^ the Pequot Relationships, as Indicated by the Events Leading to the Pequot Massacre of 1637 and Subsequent Claims in the Mohegan Land Controversy", Archaeological Society of Connecticut Bulletin 21 (2947): 26-33.
4.- ^ Dean R. Snow and Kim M. Lamphear, "European Contact and Indian Depopulation in the Northeast: The Timing of the First Epidemics," Ethnohistory 35 (1988): 16-38.
5.- ^ Refer to Shelburne F. Cook, "The Significance of Disease in the Extinction of the New England Indians," Human Biology 45 (1973): 485-508; and Arthur E. Speiro and Bruce D. Spiess, "New England Pandemic of 1616-1622: Cause and Archaeological Implication," Man in the Northeast 35 (1987): 71-83.
6.- ^ Lion Gardiner, "Relation of the Pequot Warres," History of the Pequot War: The Contemporary Accounts of Mason, Underhill, Vincent, and Gardiner (Cleveland, 1897), p. 138; Ethel Boissevain, "Whatever Became of the New England Indians Shipped to Bermuda to be Sold as Slaves," Man in the Northwest 11 (Spring 1981), pp. 103-114; and Karen O. Kupperman, Providence Island, 1630-1641: The Other Puritan Colony (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1993), p. 172.
7.- ^ Rootsweb: Pequot-Bermudian Reconnection Festival 2002
8.- ^ "Thirteenth Census of the United States taken in the year 1910" United States Bureau of the Census, (Washington, D.C. : Government Printing Office, 1912-1914).
9.- ^ See Laurence M. Hauptman and James Wherry, eds. The Pequots in Southern New England: The Fall and Rise of an Indian Nation (Norman: University of Oklahoma Press, 1990); Wayne J. Stein, "Gaming: The Apex of a Long Struggle," Wicazo Sa Review, vol. 13, No. 1. (Spring, 1998), pp. 73-91; and Jace Weaver's review of Jeff Benedict's polemic, "Without Reservation," Wicazo Sa Review, vol. 17, no. 2 (Autumn, 2002), pp. 210-213.
10.- ^ See Reagan's initial response in "Message to the Senate Returning Without Approval the Mashantucket Pequot Indian Claims Settlement Bill", April 5, 1983, University of Texas.
11.- ^ Mashantucket Pequot Indian Claims Settlement Act (1983), S. 366.
12.- ^ Heller, Louis G. (1961). "Two Pequot Names in American Literature," American Speech 36(1): 54-
Bibliografia[modificar | modificar la font]
º Gardiner, Lion. Leift Lion Gardener his Relation of the Pequot Warres (Boston: [First Printing] Massachusetts Historical Society Collections, 1833).
º Hubbard, William. The History of the Indian Wars in New England 2 vols. (Boston: Samuel G. Drake, 1845).
º Johnson, Edward. Wonder-Working Providence of Sion's Saviour in New England by Captain Edward Johnson of Woburn, Massachusetts Bay. With an historical introduction and an index by William Frederick Poole (Andover, MA: W. F. Draper, [London: 1654] 1867.
º Mason, John. A Brief History of the Pequot War: Especially of the Memorable taking of their Fort at Mistick in Connecticut in 1637/Written by Major John Mason, a principal actor therein, as then chief captain and commander of Connecticut forces; With an introduction and some explanatory notes by the Reverend Mr. Thomas Prince (Boston: Printed & sold by. S. Kneeland & T. Green in Queen Street, 1736).
º Mather, Increase. A Relation of the Troubles which have Hapned in New-England, by Reason of the Indians There, from the Year 1614 to the Year 1675 (New York: Arno Press, [1676] 1972).
º Orr, Charles ed., History of the Pequot War: The Contemporary Accounts of Mason, Underhill, Vincent, and Gardiner (Cleveland, 1897).
º Underhill, John. Nevves from America; or, A New and Experimentall Discoverie of New England: Containing, a True Relation of their War-like Proceedings these two yeares last past, with a figure of the Indian fort, or Palizado. Also a discovery of these places, that as yet have very few or no inhabitants which would yeeld speciall accommodation to such as will plant there . . . By Captaine Iohn Underhill, a commander in the warres there (London: Printed by I. D[awson] for Peter Cole, and are to be sold at the signe of the Glove in Corne-hill neere the Royall Exchange, 1638).
º Vincent, Philip. A True Relation of the late Battell fought in New England, between the English, and the Salvages: VVith the present state of things there (London: Printed by M[armaduke] P[arsons] for Nathanael Butter, and Iohn Bellamie, 1637).
Pàgines Web Externes[modificar | modificar la font]
º Foxwoods Resort Casino (Owned & operated by the Mashantucket Pequots)
º Lee Sultzman's Pequot Info Webpage


text:
Cafè
Lo cafè es una beguda estimulanta e de gost amargant obtenguda a partir de las granas tauridas d'arbrilhons tropicals del genre Coffea. Las quitas granas son tanben nomenadas cafè. Lo cafè es aprèp lo tè una de las begudas pus espandidas al mond. Son efièch estimulant es degut a l'alcaloïde que conten: la cafeïna.
La cultura del cafè es fòrça desvolopada dins de nombroses païses tropicals, dins de plantacions que cultivan per los mercats d'exportacion. Lo cafè es un dels principals produches d'origina agricòla escambiats suls mercats internacionals, e sovent una contribucion màger a las exportacions de las regions productrises.


text:
Wikipèdia:Talhièr grafic
Somari
Talhièr Grafic
Aqueste Talhièr Grafic a per objectiu de melhorar las illustracions de l'ensemble de las Wikipèdias par far ganhar aquesta enciclopèdia en qualitat, credibilitat e clartat pedagogica.
L'activitat dels Wikigrafistas es lo melhorament d'imatges de qualitat que la comunautat nos prepausa, en particular extraire un objècte precís d'una fotografia (« detorar »), melhorar e clarificar son efièch visual, suprimir d'objèctes qu'interferisson dins l'imatge. La creacion d'illustracions, esquèmas, mapas simplas pòt tanben èsser de nòstre ressòrt se la comanda es clara e lo trabalh necessari aisidament realizable (mens d'una ora).
Seràn prioritaris los imatges de qualitat, los mai visibles, los pus explicits, e illustrant plenament lo títol dels articles.
Los trabalhs qu'entreprenèm
Vaquí de qué son capables los wikigrafistas : blanquir, melhorar e esclarar, far desparéisser d'obstacles, etc.
L'imatge de modificar se deu prepausar dins Imatges de melhorar amb un comentari clar seguent lo modèl; un Wikigrafista pren en compte l'imatge, lo melhora, puèi remplaça l'ancian per lo novèl. La modificacion serà instantanèament visibla sus las wikipèdias.
Per aver un melhor apercebut de las possibilitats ofèrtas pel Talhièr grafic, podètz consultar la pagina dels trabalhs ja realizats.
Çò que vos demandam[modificar | modificar la font]
L'ajuda de totes es necessària per menar vèrs Imatges de melhorar los imatges podent èsser netejats. Wikipèdia i ganharà en credibilitat e qualitat.
Raportatz doncas tot imatge liure, explicit, de qualitat, mas necessitant un melhorament aisit que rencontratz sus wiki-oc o sus wiki-commons, e mai vòstras fotografias d'objèctes insolits sus un fons unicolor per nos los prepausar.
L'ajuda de totes es benvenguda. Anam donar de colors a Wikipèdia !
Demandas de trabalhs
Per vòstras demandas de trabalhs, plaçatz aquestas sus las paginas adeqüadas:
- Imatges de melhorar : Pels melhoraments d'imatges, creacion de grafics, etc.
- Mapas : Pels trabalhs sus las mapas (traduccions, etc.)
Los Wikigrafistas
Se consacran benevolament als imatges prioritaris e los melhoran :
- Actiu regularament: .
- Mens sovent: .
Veire tanben la lista dels Wikigrafistas declarats
Qualques conselhs
Ligams
Conselhs[modificar | modificar la font]
- Conselhs als Wikifotografs e Wikigrafistas novèls;
- Protocòls : qualques protocòls punt per punt per diferents prètzfaches grafics ;
- Logicials : quins logicials utilizar e ont los descargar.
Los modèls utilizats[modificar | modificar la font]
- {{Imatges de melhorar}}, ajusta los imatges de melhorar dins la categoria:Imatges de melhorar ;
- {{Talhièr grafic}}, bendèl marcant los imatges melhorats (sus oc) ;
- {{Graphic Lab|oc}}, bendèl marcant los imatges melhorats (sus commons) ;
- {{Talhièr grafic mapa}}, bendèl marcant especificament las mapas melhoradas (sus commons e oc) ;
- {{Wikigrafista}}, bendèl marcant los Wikigrafistas ;
- {{Utilizaire Wikigrafista}}, boita d'utilizaire, autre modèl equivalent al de dessús ;
- {{Wikigrafisme}}, modèl associat al projècte, remembrant brèvament los conselhs clau.
Sus Wikipèdia[modificar | modificar la font]
- Wikipèdia:Demandar una illustracion ;
- Wikimedia Commons, per i mandar e partejar d'imatges utils (necessita d'èsser enregistrat(ada)) ;
- Club dels Wikifotografs ;
- Club dels Wikifotografs d'òbras d'art ;
- Club dels Wikifotografs sus Wikinews.


text:
Villers-lès-Luxeuil
Villers-lès-Luxeuil es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villers-lès-Luxeuil Se tròba a 277 mètres d'altitud ; a situat a 19 km al Nòrd-Es de Vesoul, la mai granda vila a proximitat. .
Lo vilatge a situat en la part nòrd del departament, en una pichona vallée a la extremitat oèst de las planas bassas de Luxeuil e de la llanterna, al pè nòrd de las nautors del Bòsc de la Brosse Granda.
Las comunitats vesinas de Villers-lès-Luxeuil son Abelcourt e Santa-Marida-ne-Chaux al nòrd, Breuches a l'èst, Éhuns, Visoncourt e Mailleroncourt-Charette al sud, Meurcourt e Velorcey a l'oèst.
Villers-lès-Luxeuil se trouve à 277 mètres d'altitude ; il est situé à 19 km au Nord-Est de Vesoul, la plus grande ville à proximité. .
Le village est situé dans la partie nord du département, dans une petite vallée à l'extrémité ouest des plaines basses de Luxeuil et de la lanterne, au pied nord des hauteurs du Bois de la Brosse Grande.
Les communautés voisines de Villers-lès-Luxeuil sont Abelcourt et Sainte-Marie-en-Chaux au nord, Breuches à l'est, Éhuns, Visoncourt et Mailleroncourt-Charette au sud, Meurcourt et Velorcey à l'ouest.


text:
Neopaganisme
Lo neopaganisme es un ensems de movements religiós apareguts entre lei sègles XVIII e XIX basats ò influenciats per de religions ò de cresenças paganas anticas coma de religions politeïstas ancianas, de legendas tradicionalas ò de practicas magicas coma l'esoterisme ò la mascariá. Dins lo corrent dau sègle XX, aquelei corrents comencèron de ganhar un nombre significatiu d'adèptes, especialament dins lei país nordics e anglosaxons onte pòdon formar de minoritats religiosas d'unei milièrs d'individús (per exemple, entre 200 000 e 300 000 ais Estats Units).


text:
Gloria Gaynor
Gloria Gaynor, de nom vertadièr Gloria Fowles, es une cantaira estatsuniana, nascuda lo 7 de setembre de 1949. Es subretot coneguda pels seus títols disco que le celebre I Will Survive.
Somari
Començament de carrièra[modificar | modificar la font]
Gaynor foguèt una cantaira amb las Soul Satisfiers[1], un grop de jazz/pop, vèrs 1971. Son primier single foguèt She'll Be Sorry/Let Me Go Baby (1965)[2].
Son primièr succés vertadièr data de 1975 amb la sortida de son album Never Can Say Goodbye, que la faguèt venir coma una artista disco. La primièra fàcia d'aquel album foguèt compausada de tres cançons disco (Honey Bee, Never Can Say Goodbye e Reach Out, I'll Be There), sens pausa entre las cançons. Aquel maraton de dança de 19 minutas venguèt fòrça popular, subretot dins las discotècas. Las tres cançons sortiguèron en version separadas adaptadas per la radio, e totas venguèron al vam. Aquel album contribuguèt a introduire la musica disco al public. Gloria Gaynor foguèt la primièra artista a enregistrar lo seu pròpi disc de disco. Son títol, Never Can Say Goodbye, foguèt lp primièr a capitar lo suc del hit-parade danse del Billboard magazine. Capitalizant sul vam del seu primièr album, Gloria Gaynor lèu sortiguèt son segon album, Experience Gloria Gaynor, mai tard aquel meteis an. Pasmens qu'aquel album foguèt una reüssita, aguèt pas la popularitat del precedent dins lo grand public.
De singles mens coneguts coma Honey Bee (1974), Casanova Brown (1975), e Let's Make A Deal (1976) - venguèron des succés dins las discotècas e capitèron lo Top 5 dels hit-parades de la disco Billboard. Aprèp son album de 1976, I've Got You, Gaynor prenguèt de disténcias de son equipa de produccion per trabalhar amb d'autres. Pasmens que sembla qu'èra lo melhor de far, los seus productor seguents pareguèron d'en primièr pas correspondre perfèctament plan a l'apròcha vocala de Gaynor e a son estil.
Discografia[modificar | modificar la font]
Albums[modificar | modificar la font]
- 1975 - Never Can Say Goodbye
- 1975 - Experience Gloria Gaynor
- 1976 - I've Got You
- 1977 - Glorious
- 1978 - Park Avenue Sound
- 1978 - Love Tracks
- 1979 - I Have A Right
- 1980 - Stories
- 1981 - I Kinda Like Me
- 1982 - Hit parade
- 1983 - Gloria Gaynor
- 1984 - I Am Gloria Gaynor
- 1986 - The Power of Gloria Gaynor
- 1990 - Gloria Gaynor'90
- 1992 - Love Affair
- 2002 - I Wish You Love
- 2006 - The Answer
Compilacions[modificar | modificar la font]
- 1977 - The Best of Gloria Gaynor
- 1982 - Greatest Hits
- 1995 - I'll Be There
- 1998 - I Will Survive: The Anthology
- 2000 - 20th Century Masters: The Millennium Collection: The Best of Gloria Gaynor
- 2001 - The Gloria Gaynor Album
- 2001 - Ten Best: The Millennium Versions
- 2007 - All The Hits Remixed
Cançons[modificar | modificar la font]
- Never Can Say Goodbye
- Honey Bee
- Reach Out I'll Be There
- Casanova Brown
- (If You Want It) Do It Yourself
- How High The Moon
- Let's Make A Deal
- I've Got You Under My Skin
- Be Mine
- We Can Start All Over Again
- Life Ain't Worth Livin
- Why Should I Pay
- You're All I Need To Get By
- Kidnapped
- Substitute
- I Will Survive
- Anybody Wanna Party
- I Said Yes
- Love Is Just A Heartbeat Away (del filme Nocturna)
- Let Me Know (I Have A Right)
- Let's Mend What's Been Broken
- I Am What I Am
- Mighty High (featuring The Trammps)
- Just Keep Thinking About You
- I Never Knew
- First To Be A Woman
- Love Affair
- Oh, What A Life
- Rippin' It Up
- Perfect World
- Set Me Free
- The Power of a Woman (In Love) (de la comèdia Musicala Rebecca)
- Can't take my eyes off you
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Originalament referéncia -multipla- a la Bíbla: l'arma assetada satisfacha en Dieu.
- ↑ Billboard 2 oct. 1965 Vol. 77,N° 40 ISSN 0006-2510, Publicat per Nielsen Business Media, Inc. page 16


text:
Chastèl de Ventadorn (Bas Vivarés)
Lo Chastèl de Ventadorn se situa alh sud-èst de Mairàs, en Bas Vivarés, istoricament en Lengadòc. Qu'a d'elements d'arquitectura daus sègles XI, XII, XV e XVI. Venguèt « monument istoric » lo 4 de mai de 1937.
Geografia[modificar | modificar la font]
Se quilha en dessobre delh jonhent de Fontaulièra e d'Ardecha, sobre un esperon rochós, aperaquí 373 m d'altitud.
Istòria[modificar | modificar la font]
Seguèt bastit alh sègle XII quand lo fèu de Mairàs aperteniá aus Solinhac. En 1195 lo senhor de Montlaur esposèt Miracle de Solinhac e son fraire Beraut de Solinhac lhors balhèt lo fèu de Mairàs. Tornèt aus Levis a la fin delh sègle XIV, e en 1472 lo senhor de Mairàs esposèt Blancha de Ventadorn. D'aquí en avans seguèt desabitat e a la Revolucion Francesa descrit aitau: « Aquel vièlh chastèl demasiat a pas portat dempuèi sa destruccion, arribada dempuèi mai d'un sègle ». Seguèt larjament utilizat après la Revolucion Francesa coma peirièra.
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Son plan es basat sobre lo modèl daus chastèls savoiards ont lo donjon es estachat alh barri. S'i pòt veire un donjon carrat, de torres, dos colombièrs e una pòrta fortificada.
Segon los trabalhs de recèrcha efectuats e la notícia sobre lo chastèl escrita per Georges Grégoire, la construccion pus anciana es lo donjon carrat.
Lo barri exterior es accessible per un pònt levadís, lo barri sud a una sola entrada e lo tresen barri, que entornejava complètament lo chastèl, aviá tres pòrtas. La torre carrada de son angle nòrd-oèst es constituida de salas voutadas. La torre carrada de l'angle sud-oèst sobremontada de doas garitas datariá d'òbras delh sègle XIV.


text:
Jonta
La Jonta es un riu d'Occitània que raja dins Gavaudan e Roergue. Es un afluent de Tarn, doncas un sosafluent de Garona.
Nais al mont Augal a 1440 mètres d'altitud sus la comuna de Maruèis. Una partida del còrs es sosterren a 3 km en aval de Maruèis pendent 7 km a la resorgéncia dels Dotze. Separa le causse Mejan (al nòrd) e lo causse Negre (au sud) amb las gòrgas de la Jonta. S'escampa dins Tarn prèp d'el Rosièr, a 395 mètres de naut.
Idrologia[modificar | modificar la font]
De regim cevenòl La Jonta a d'aigadas que seguisson las chavadas.
- Debit mejan: 2,16 m3⋅s-1 a Maruèis e 5,08 a Peiralèu;
- Debit de secada: 0,1 m3⋅s-1 ;
- Debit maximal: 349 m3⋅s-1 a Maruèis, a l'aigada de 5 de novembre de 1994.


text:
Gustave Lefrançais
Gustave Lefrançais (Angers, 1826 – París, 1901) foguèt una personalitat francesa de la Comuna de París (1871).
Diplomat ensenhaire, seis idèias revolucionàrias e sa participacion a l'Associacion d'institutors e d'institutritz socialistas en 1848 lo barrèron d'obtenir dau trabalh. Puei, foguèt interdich d'ensenhament en 1851 e s'exilièt a Londres de 1852 a 1853. Membre de l'oposicion parisenca a Napoleon III, foguèt elegit membre de la Comuna lo 26 de març de 1871 per lo IVen arredoniment. Faguèt partida de la Comission executiva (26 de març - 3 d'abriu), de la Comission dau trabalh, industria e cambi (3 - 21 d'abriu) e de la Comission dei finanças (après lo 21 d'abriu). Votèt contra la creacion dau Comitat de Salut Public. Pendent la Comuna, assaièt d'organizar la defensa de Montmartre lo 23 de mai puei, s'exilièt en Soïssa e venguèt membre de la Federacion dau Jura. Tornèt en França après l'amnistia de 1880 e participèt a de jornaus anarquistas.


text:
VERSION OCCITANA
Per sosténer la manifestacion per l’occitan del dissabte 17 de març a Besièrs, Gardarem la Tèrra edita un album CD que recampa d’artistas occitans que participèron a la bona realizacion d’aquela compilacion, coma Las Femnouzes T, Joanda, La Talvèra, Goulamas’k, Coriandre, Maurèsca Fracàs Dub, Trio Espinasse, Òc, Faydits, Duo Brotto Lopez, Montanaro, eça...
Los fonses permetràn d’ajudar una partida de la preparacion de la manifestacion .
Lo CD Anem, òc ! La compil de Gardarem la Tèrra es en venda tre ara al prètz de 15 € (+ 2 € de fraisses de pòrt, chèc de 17 € a l’òrdre de Gardarem la Tèrra) a Federacion Gardarem la Tèrra - 42 rue Adam de Craponne
34 000 Montpelhièr
VERSION FRANCAISE
Pour soutenir la manifestation pour l’occitan du samedi 17 mars à Béziers, Gardarem la Tèrra édite un album CD qui rassemble des artistes occitans qui ont participé à la bonne réalisation de cette compilation, comme les Femnouzes T, Joanda, La Talvèra, Goulamas’k, Coriandre, Maurèsca Fracàs Dub, Trio Espinasse, Òc, Faydits, Duo Brotto Lopez, Montanaro, etc...
Les fonds permettront d’aider une partie de la préparation de la manifestation .
Le CD Anem, òc ! La compil de Gardarem la Tèrra est en vente dès aujourd’hui au prix de 15 € (+ 2 € de frais de port, chèque de 17 € a l’ordre de Gardarem la Tèrra) à Federacion Gardarem la Tèrra - 42 rue Adam de Craponne - 34 000 Montpellier
La compil Gardarem la Tèrra Per la lenga occitana Varietat d’artistas
1 Joanda - De cèl un pauc 2 Femnouzes T - Quan vei los praz verdesir 3 Faydits - Anem, òc ! 4 La Talvera - Occitan berbèr 5 Goulamas’k - Gardarem la Tèrra 6 Bilingüe - Lo boièr 7 Maurèsca Fracàs Dub - Sale Sud 8 L’Art à Tatouille - La rouquette 9 M.Montanaro ed Parsiparla - Coma es blava 10 Ocmusic.org - Lo ben e lo mal 11 J.F.Tisnèr - Salmís de Palomas 12 P.Vialard - Ont anarem gardar 13 Coriandre - La marmita d’Òc 14 Cosconilha - Trip’Òc 15 Duo Brotto Lopez - Luquejada 16 F.Fortes - Gibraltar 17 L.Aussibal e ieu - Lus rubans 18 Cavalié - A la bastida 19 Gai saber - Occitania que te’n vas 20 Trio Espinasse Le Meur - Escotishas