text:
169
Gabriéu Brun.
Etudes Comtadines.
Lou mestié de glòri.
Couvivènço Msicalo.
Jan-Pèire Monier.
Lou tourna de Cesar...
Pèire Mazodier.
ForrOccitània.
L’Astrado.
169
Dicho e raconte en terro de bouvino.
Etudes Comtadines.
Ensignadou Nòstis emissioun Prouvèrbi.
L'endeman d’eleicioun.
Editouriau Lou dèute.
L’atualita en image.
L’Evenamen.
Aveni di Lengo de Franço?
Trin di Fèsto e Manifestacioun Prouvençalo.
Carreto ramado, Carreto, Cavaucado
36en Festenau Prouvençau
Massugo
Gardian de sant Jòrgi
Sivèstre Clap.
Vièsti coumtadin
Santo-Estello.
Estage
Jouine de Prouvènço.
Lou mestié de glòri.
Nouvèu disque de Counvivènço Musicalo.
La Brigo en fèsto
Paumarés de la Mirèio d’Or e di Jouine de Prouvènço.
Lou municipe de Pamparigousto.
Prouvèrbi toucant lou bestiàri (fin).
Emilo Bonnel un pouèto de noste tèms.
Lis Esperita dóu Mount-Tabor.
Lou tourna de Cesar...
Tradicioun de la Sant-Bàqui.
Lis espacejado dóu barrulaire à velò. E la primo s’acampè!
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Paroles d’ici.
ForrOccitània.
L’Astrado.
Lis Esperita dóu Mount-Tabor
Despièi lou siècle quingen, en Éuropo, de group mai o mens secrèt o discrèt se troubèron en óupousicioun is autourita poulitico vo religiouso. Lou mai ancian testimòni qu’avèn èi l’eisistènci, en Espagno, en 1492, d’un group qualifica d’Iluminados o d’Alumbrados, que fuguè coumbatu pèr l’Enquisicioun. En Franço, en 1623, apareiguèron li Roso-Crous, pièi, en Picardìo, li Guérinets que l’on restaco à la tradicioun dis Alumbrados espagnòu. En Ceveno, dóu tèms de la revoucacioun de l’Edit de Nanto e de la Guerro di Camisard, de proutestant subran proufetisèron. Es au siècle 18en pièi, qu’en Éuropo, nasquèron de group teousoufi que fourmèron un courrènt misti óupousa au raciounalisme di Lumiero (1). Èro l’iluminisme, courrènt qu’avié rèn de vèire emé l’illuminismo italian e lis illuminati de Baviero qu’èron, éli, dins l’endrechiero di Lumiero. Au nostre, à Bedarrido, i’aguè un groupe que praticavo l‘iluminisme. Vaqui soun istòri.
Es un sujèt noun especialamen prouvençau. Dirai qu’es universau, mai fai partido tambèn de l’istòri loucalo d’uno viloto de Prouvènço. Pèr acò, l’avèn tira dis óublidun de la memento, s’agis dis Esperita dóu Mount-Tabor, es de dire, en francés, dis Illuminés du Mont-Thabor.
Aqui, illuminés noun significo fada, sarié un contro-sèns. Noun, aquéu mot, de sèns religious, designo de gènt touca, alumina de la lus de l’esperit, adounc d’esperita. Es ansin tambèn que Mistral lou noto dins soun Tresor (esperita : éclairer des lumières de l’esprit, TdF).
Fourmavon, aquésti gènt, uno sèito religiouso que praticavo l’iluminisme, que se pourrié dire, en prouvençau, esperitisme, emai noun faguèsson vira li taulo. Mai, se n’en mancavo de gaire, lou veiren. Aguèron l’urouso idèio de planta caviho à Bedarrido en 1784, dins un endré, en sourtido de la viloto vers Courtesoun, proche la routo naciounalo de vuei, que batejèron Mount-Tabor.
Ramentaren eici que lou Tabor es un mount de Palestino, que, d’aut de si 588 m, tresploumbo Galilèio. Dempièi de siècle avans nosto èro, li Jusiòu n’avien fa deja un liò de culte. D’ùni pièi plaçon sus aquéu mount la trasfiguracioun de Juese, d’autre l’episòdi de la tentacioun o encaro soun aparicioun à si disciple, un cop ressuscita. Tre lou siècle 4en, l’endré se curbiguè de mounastié e de glèiso.
Aquelo istòri dis Esperita, Nouvè Marmottan, dóu tèms qu’èro mèstre d’escolo dins nosto viloto, la desvouloupè dins soun libre de noto istourico sus Bedarrido. Se n’en sian proun servi, adounc, emé d’àutri sourso, pèr vous ajuda descurbi l’obro de Dom Pernety e de si coumpan, digno dóu Guide de la Prouvènço Misteriouso.
Antòni-Jóusè Pernety, mounge beneditin
Lou foundadou de la sèito, Antòni-Jóusè Pernety, nasquè en 1716, à Rouano, en Fourès. D’uno famiho noumbrouso e pauro, venguè lou prouteiciouna e l’escoulan de soun ouncle, l’abat Jaque Pernety, de Lioun, que l’aduguè à la vido religiouso.
Ansin faguè sis estùdi dins l’abadié Sant-Alire de Clarmount, en Auvergno, establimen de la coungregacioun di beneditin de Sant-Maur. Douta d’un esperit curious, inalassable à la peno, ié fuguè lèu remarca de si superiour. Acò lou faguè nouma, un pau après 1747, à l’oustaupaire de la coungregacioun, l’abadié de Sant- German di Prat, à Paris.
Es aqui qu’escriguè d’abord lou :
- Manuel bénédictin contenant l’Imitation de Jésus-Christ, la règle de saint Benoist, les exercices tirés de cette règle et la conduite pour la retraite du mois (1755),
e tambèn soun segound oubrage, mai curious :
- Dictionnaire portatif de peinture, sculpture et gravure avec un traité pratique des différentes manières de peindre (1757).
Es pièi dins la biblioutèco de soun couvènt que descurbiguè d’oubrage escabissous e que s’afeciounè, la memo annado 1757, pèr li sciènci rescoundudo. N’espeliguè lèu, de sa part, d’obro de la memo meno :
- Les fables égyptiennes et grecques dévoilées et réduites au même principe, avec une explication des hiéroglyphes et de la guerre de Troye (1758),
- Dictionnaire mytho-hermétique, dans lequel on trouve les allégories fabuleuses des poètes, les métaphores, les énigmes et les termes barbares des philosophes hermétiques expliqués (1758).
Es de dire que lou sujèt l’ispiravo e que la seguido sara de la memo tinado. La counversioun es di soudo, sian liuen de si proumiés oubrage. Devié passa, l’ome, soun tèms d’estudia e d’escriéure, fasié, pèr tout dire, un travai vertadié de beneditin!
Di Malouino à-n-Avignoun
Dins lis annado 1763-1764, Pernety faguè emé Bougainville lou vouiage dis Isclo Malouino e passè lou destré de Magellan. Acoumpagnavo lou grand aventurié en qualita d’óumournié e tambèn de naturalisto. Un libre encaro crebè l’iòu :
- Journal historique d’un voyage fait aux iles Malouines en 1763 et 1764 pour les reconnoître et y former un établissement et de deux voyages au détroit de Magellan avec une relation sur les Patagons (1769).
A soun retour, s’entournè mai au couvènt. Mai noun se fasié à la règlo di beneditin. Ié venguèron en òdi lis istitucioun de l’ordre. D’idèio novo coumençavon de greia dins soun esperit. Se desfrouquè e, en 1765, partiguè pèr Avignoun. Se ié faguè franc-massoun, chausissènt noun la lojo douminanto, mai uno lojo dissidènto, bèn escabissouso, dóu rite escoussés ancian, li sectateurs de la Vertu. Pernety acourdè à-n-aquesto lojo un councous atiéu. S’aprendrié à-n-éu la creacioun dóu grade de chivalié dóu soulèu que, desparti en dous degrad, faguè li numerò 27 e 28 dóu rite escoussés.
La Soucieta dis Esperita de Berlin
Mau vist pamens de l’enquisicioun, deguè quita lis estat pountificau pèr se refugia en Prusso, mounte lou grand Frederi, despoto escleira dóu siècle di Lumiero, aculissié emé bèn-voulènci lis emigra estrangié. I’arrivo en 1768 e se fai nouma counservadou de la Biblioutèco publico e reialo de Berlin. E vaqui tourna l’óucasioun de reveni vers lis estùdi e de publica en francés sènso perdre de tèms :
- Discours sur la physionomie et les avantages des connoissances physionomiques (1769).
- Dissertation sur l’Amérique et les Américains (1769).
- Examen des recherches philosophiques sur l’Amérique et les Américains et de la défense de cet ouvrage (1771).
Mai soun afecioun pèr li sciènci rescoundudo es sèmpre vivo. Lis enfluènci de Pernety saran la dóutrino mistico dóu Suedés Enmanuèl Swedenborg, l’obro de Miquéu Maïer (1568- 1622), arquemisto alemand, e la d’un autre Alemand, countempouran (na en 1718), aqueste cop, un arquemisto misti, Jan Danièl Müller, escais-nouma Elias Artista.
A Berlin, ié faguè tambèn la couneissènço dóu comte poulounés Thadée Lezczy Grabianka (1745-1809) e de l’abat Guyton de Morveau, di Brumore (1738-1786), qu’èro lou biblioutecàri dóu prince Enri de Prusso.
Tout aquéu bèu mounde misti foundè dounc la Soucieta dis Esperita de Berlin. Pantaiavon uno religioun novo. Aquesto soucieta secrèto sarié la debuto dóu nouvèu pople de Diéu. Grabianka n’en sarié lou rèi e Pernety lou grand-prèire. Aquelo religioun, l’Esperitisme (illuminisme), èro uno mescladisso d’estàsi pïouso e de preóucupacioun proufano, de casuïstico e d’astroulougìo, de fe e de filousoufìo, de rasoun e de mascarié. Fau i’apoundre l’arquemìo, que la recerco de la pèiro filousoufalo n’èro un di soucit maje.
Lou poudé superiour d’aquéu culte nouvèu, que Pernety n’en fuguè l’evangelisto, èro la Santo-Paraulo, l’ouracle de la chourmo. Ié revendren, mai es elo, vers la mita de 1782, que i’enjougneguè d’èstre lèst de parti. Èro chausi pèr l’Eterne pèr ana founda uno ciéuta nouvello, en ribo d’un grand flume que dauron, au miejour, li clau de sant Pèire, à quaranto jour d’à pèd de Berlin, en passant pèr Goritz e Prague. L’ange Assadai lou menarié vers l’endré de soun astrado avenidouiro. Brumore avié reçaupu, éu tambèn, d’istrucioun pariero. Partiguè quàuqui tèms avans Pernety.
Pèr lou verai, es Frederi de Prusso, en quau noun agradavo aquelo desaviaduro de sis oste, que li foro-bandiguè. Pernety anè d’en proumié à Paris, mounte vouguèron lou fourça de s’entourna dins soun couvènt. S’endraiè pamens vers lou Miejour, mai s’arrestè à Valènço, encò d’un de si fraire.
Avignoun, de tout segur, èro lou le de sa messioun, la ciéuta futuro, que falié counverti à la novo religioun.
Aquelo toco inquietavo Pernety. Emplanta un dòumo en Franço èro deja proun maleisa, mai l’emplanta en Avignoun, en pleno terro papalo, venié bèn mai tihous. Èro adounc dins lis ànci e s’interrougavo, quouro un asard benvengu ié faguè counèisse, dins un saloun de Valènço, lou marqués de Vaucroso.
Pernety à Bedarrido
Aquéu marqués èro un gentilome prouvençau qu’avié si terro à Bedarrido. Sedu pèr li dòumo de la novo religioun e counvincu qu’anavo chanja la caro dóu mounde, semoundeguè à Pernety un recàti sus soun doumaine.
L’istalè dins uno grangeto pausado sus un mourre, gaire liuen de la routo de Bedarrido à Courtesoun.
Un arc-de-sedo se dessinè, se dis, au moumen que l’aposto passè lou lindau de l’oustau espitalié. Samenè sus la colo quàuqui grano raducho de Palestino e batejè Mount-Tabor lou tèmple nouvèu, en remembranço de la mountagno mounte s’èro coumpli lou miracle de la trasfiguracioun dóu Crist.
Tre 1784, mai que d’un di sòci de Berlin se retroubèron à soun entour. L’an seguènt, èron un centenau de semoundre i primadié soun councous entousiasto e fervourous souto li fres bousquet dóu Mount-Tabor. Dintre éli se poudien nouta lou dóutour Boyer (o Bouge?), venerable de la Lojo di sectateurs de la Vertu e Jaque de Tertullis de Tremolet de Bucelli, marqués de Mount-Pezat.
Es aqui, à l’oumbrino dis "aubre vertadié dóu bèn e dóu mau", que n’en parlo la Genèsi, que se fasien lis acamp de l’ordre. Dins lou tèmple caupien dous saloun, emé taulo e cadiero, adourna de quàuqui tablèu alegouri, e servènt l’un is afaire servile de la soucieta, l’autre à la celebracioun dóu culte, au canta di cantico, i leituro pïouso.
En quisto de la pèiro filousoufalo
A coustat d’aquésti dous saloun, s’atrouvavo lou gabinet dóu grand-obro, meno de labouratòri, mounte chascun ié venié esperimenta li mesclun e precepita de soun envencioun. Es que la grando preóucupacioun dóu groupe èro la quisto dóu grand-obro, de la pèiro filousoufalo.
Estranjo mescladisso de fe e de mascarié! Se ié parlo subre-tout de tremudacioun de metau, se ié vèi que de fournet e d’alambi. Grand e pichot cercon de faire d’or… Rèn, dins aquéu cafoucho de mistèri, se fasié avans qu’aguèsson counsulta la Santo-Paraulo, sus soun autar de moufo. Cercavon, dins la counjouncioun dis astre, dins l’óusservacioun di planeto e dis ensigne, dins la coumbinesoun di noumbre, dins l’art ilusòri de la devinacioun ensigna pèr Michèu de Nostradamus, l’ancian escoulan dóu coulège d’Avignoun, li secrèt dóu presènt e de l’aveni. Evoucacioun, aparicioun de glàri, ourouscope, relacioun emé lou mounde dis amo, tóuti li fourmulo magico i’avien soun intrado.
Mai lou proublèmo de l’or pur, dóu metau tremuda, i’èro toujour la toco proumiero di cerco… Brumore en particulié, l’un di proumiés inicia, èro un achini de la quisto de la matèri filousoufalo. Es à-n-éu, à Berlin, qu’Elias Artista aurié baia de flascoulet de matèri filousoufalo.
La resulto de si recerco fuguè uno meno de pasto ountuouso que dounè à La Richardière en 1786. Aqueste la travaiè à soun tour e la boutè au fiò dóu 29 de mars de 1786 au 13 de juliet de 1789, siegue 1.200 jour. Partejavon ansin lou pantai d’assoula, pèr lou biais de la pèiro filousoufalo, la pauro umanita dóu pes noun toulerable de l’endigènci.
De la ternita à la quaternita...
En foro d’aquésti preóucupacioun materialo, de qu’èro lou dòumo proufessa pèr la sèito?
Lis entre-signe soun forço counfus à-n-aquéu prepaus. Se saup pamens que cercavon la perfeicioun pèr l’enaussamen. L’ouresoun mentalo bastavo à sa pureta, ço que li desgajavo de touto coustrencho sacramentalo, aleva de la ceno que s’amenistravon l’un l’autre.
Ametien un Diéu un, noun crea, infini, qu’es vido, bord qu’es amour, un Diéu que tirè l’ome d’éumeme e noun dóu noun-rèn. Cresien is ange, is esperit celèste, intermediàri óubliga entre lou cèu inferiour e la creaturo, coumunicadou de revelacioun divino. L’arcange Grabié noutamen ié semblavo bèn superiour à sant Pèire que l’esperitalita toucavo gaire.
Mai lou poun particulieramen curious dóu dòumo èro lou culte especiau de la Vierge. Pernety i’avié counsacra un libre que fourmavo, s‘acò se pòu dire, sa garlando d’amour pèr elo :
- Les Vertus, le pouvoir, la clémence et la gloire de Marie, mère de Dieu (1790).
D’aquel óumage particulié, s’es counclu qu’adouravon la Vierge, que ié pourgissien de sacrifice, qu’afourtissien que l’Esperit-Sant, s’estènt encarna dins lou sen de santo Ano, la Vierge fasié uno quatrenco persouno divino. Uno quaternita ramplaçavo la ternita. Rèn pamens permet aquelo counclusioun estrèmo, que repauso que sus d’empressioun fugidisso.
La iérarchìo pernetico
Sèmblo qu’uno liberta de cresènço èro leissado i fidèu e que la ierarchìo nimai èro pas forço rigourouso. Li fraire esperita èron desparti en dous grade : li nouvice o minour e lis esperita mejan. A sa tèsto, lou mage, pountife, patriarcho o proufète. Dessus lou mage, la biblo, que representavo lou poudé assoulu, presidavo en tóuti li sesiho, la biblo di tres sèns : l’un celèste, l’autre esperitau e lou tresen naturau.
L’ouracle dóu groupe, lou counseié e lou guide di cresèire èro, l’avèn di, la Santo-Paraulo. Lou cartabèu dis envoucacioun facho pèr lis inicia à la Santo-Paraulo, entre 1779 e 1783, es encaro au Museon Calvet, en Avignoun. La leituro d’aqueste manuscri de 155 pajo douno idèio dóu bijarrige que pòu greia dins li tarnavello umano.
N’en vaqui un escapouloun :
- 10 de febrié de 1779. Questioun : "Te demande, Santo-Paraulo, se ié caup vertadieramen, sinceramen, dins li dous caièr qu’ai souto lis iue, l’un que se dis de Mourdacai, l’autre de Flamel, lou secrèt dóu Grand-Obro?."
Responso : "O, tu que m’interrogues, escouto! e que siegue pèr la glòri de toun Diéu e pèr toun bonur! Aprene de destria la lus de l’escuresino. Un soulet es vertadié, de touto verita, l’autre fuguè e sara proun long-tèms la rouino de si semblable (...)."
Chasque sòci à-de-rèng counsulto pièi l’ouracle sus lou presènt o l’aveni, sis afaire persounau o li dis autre, sènso se leissa desavia pèr la noun coumprenesoun vougudo de la responso.
Souto lis espino de l’enigmo, disié lou mèstre, s’escound la roso mistico que soun prefum meno l’elegi au jardin dis Esperido. E la règlo de counducho fissado pèr l’ouracle ansin se resumissié : Vive pèr Diéu, vive pèr tu, siegues mai à-n-éu pèr èstre mai à tu.
Lou tèmple d’Avignoun fai escandale
Pamens, l’autourita de Pernety fuguè un moumen amenudado pèr la que se prenguè lou comte de Grabianka, que se pensavo trop envahissènt lou culte de la Vierge.
Mai audacious que soun mèstre, foundè en Avignoun, dins soun oustau de la carriero Couloumbo, un segound tèmple de l’Esperitisme, ounte, disié la crounico dis escandale, lou culte de la Vierge èro ramplaça pèr lou de persouno mens inmaculado, en quau se rendien d’óumage mens inmateriau...
Mai après uno intrado e un sejour bousinaire, lou comte Grabianka, fugissènt la Revoulucioun, s’esvaliguè un bèu jour, abandounant si fidèu… Repareira en Avignoun que quàuquis an après, souto lou Direitòri, avans d’ana mouri en 1809 dins li presoun de Sant-Petersbourg, en seguido d’un coumplot mena contro l’emperaire Aleissandre 1ié.
Deliéurado d’aquelo councurrènci, la pichoto glèiso pernetico prenguè un envanc nòu. Reçaupeguè en 1790 un sòci de remarco, lou baroun de Corberon, qu’avié frequenta li grand vesènt d’aquéu tèms : Cagliostro, lou generau Malussano, Mesmer… Restè d’autant mai voulountié au Mount-Tabor que la vilo d’Avignoun coumençavo d’èstre treboulado di passioun poulitico.
D’eirège o de fadòli?
En aquelo debuto de 1789, la sèito pernetico n’èro à soun pountificat. Sa reputacioun èro grando en Éuropo e coumençavo de treboula la glèiso catoulico elo-memo.
Enjusquo aqui, la sèito noun èro estado inquietado. Après uno enquisto gaire aprefoundido, l’archevesque d’Avignoun avié barra lis iue, se pensant que si sòci s’ameritavon mai un asile de fadòli que li pestèu d’uno gabiolo. Mai lou vice-legat d’Avignoun s’èro moustra éu mai catihous. A l’asard, avié douna ordre is esperita de se dissòudre e de quita lou territòri coumtadin, enjouncioun qu’èro istado letro morto.
A soun tour, lou tribunau de l’enquisicioun fuguè sesi de l’afaire. Sus lou raport dóu paire Panis, declarè la sèito souspèto d’eresìo, enebiguè de i’aderi, de n’en faire lou laus e ourdounè de manda si membre i tribunau eclesiasti.
D’Anglés au Mount-Tabor...
La Revoulucioun escafè li decrèt de l’enquisicioun, mai pamens, la sèito fuguè pèr sa maje part esparpaiado, tre li proumié mouvamen revouluciounàri.
Li mai noumbrous di sòci èron de noble. Emigrèron. Lis autre anèron en gabiolo. Pernety éu-meme fuguè arresta au Mount-Tabor lou 12 d’Óutobre de 1793, segound la lèi famouso sus lis Anglés, di 9 e 10 d’Óutobre de 1793.
Uno letro de Poultier, representant dóu pople, escricho d’Avignoun au Coumitat de Salut Publi, descriéu li rasoun d’aquelo estranjo arrestacioun :
"La lèi sus lis Anglés es uno represaio justo de l’atentat que touquè nòsti coulègo, assassina à Touloun pèr li sóudard de la court de Sant-James. Lou meme sort nous esperavo di coumplice d’aquesto court. Vosto prudènci a desjouga aquésti proujèt coupable e Couthon nous a venja. Li rigour de vosto lèi nous óubligon de demanda voste vejaire pèr li cas que s’ameriton de counsideracioun particuliero. Avèn arresta : Jaque Mac Gregor, na en Escosso; Guihaume Boursic, na à Loundro; Antòni Jóusè Pernety, na à Rouano en Fourès. Es un saberu que restè long-tèms en Prusso emé la permessioun dóu gouvèr. Aquésti particulié diferènt demandon sa remesso en liberta, mai avèn pas vougu decida avans de vous counsulta".
Mac Gregor e Guihaume Boursic èron de fraire esperita e de famihié de Pernety. Rèn justificavo soun arrestacioun. Pamens, la Counvencioun i’acourdè la liberta qu’après un raport especiau dóu Coumitat de Legislacioun.
La fin de la sèito
Pernety, qu’èro un counvincu, reprenguè sis estùdi escabissous emé la memo simplesso d’amo qu’avans, mai emé lou regrèt amar que, dins la pountannado bourroulado de la Terrour, La Richardière aguèsse ensepeli dins uno escoundudo introuvablo, la sustànci filousoufalo tant penousamen travaiado pèr Elias Artista, Brumore e éu-meme. Tout èro de recoumença.
Pernety noun descurbiguè lou secrèt dóu grand-obro. Venié pamens de trouva lou biais d’esperlounga sa vido de...mant un siècle, quand fuguè subran empourta pèr uno ataco lou 16 d’Óutobre de 1796, dins l’oustau de l’avoucat Vincèns Gasqui, un inicia que l’avié assousta, plaço di Tres-Pilat, en Avignoun.
Après la mort de soun foundadou, la sèito dis esperita languiguè quàuqui tèms. En 1800, i’avié plus gaire que quinge sòci, sièis o sèt en 1804. Èro plus qu’un cors sènso amo, sènso voio, belèu tambèn sènso fe.
S’amoussè d’à cha pau. Vuei, soubro d’elo qu’un souveni liuenchen e lou noum de Mount- Tabor estaca à la coulineto bedarridenco, que si fres bousquet recatèron uno passado tant de chimèro e tant d’ilusioun.
L’obro de Pernety passè, pamens, à la pousterita, bord que d’ùni de sis obro soun sèmpre reeditado.
28619


c: text/html

text:
Ocean Atlantic
L'Ocean Atlantic, tanben sonat popularament la mar Grana o lo Peugue en Occitània, es un dels cinc oceans de la Tèrra. Es situat entre America a l'oèst e Euròpa e Africa a l'èst.
L'ocean Atlantic ocupa una conca alargada en forma d'S espandida del nòrd al sud e devesida en Atlantic nòrd e Atlantic sud pels corrents eqüatorials a una latitud de 8° nòrd. L'Atlantic es ligat a l'ocean Pacific per l'ocean Artic al nòrd e pel pas de Drake al sud, e tanben per un passatge artificial qu'es lo Canal de Panamà entre l'America del Nòrd e l'America del Sud. A l'èst, la linha que dessepara l'Atlantic de l'ocean Indian es lo meridian 20° èst. L'Atlantic es despartit de l'Ocean Artic per una linha que va de Groenlàndia fins al nòrd de Norvègia.
Cobrissent aproximativament 20% de la superficia terrèstra, l'ocean Atlantic es lo segond per òrdre d'importància aprèp l'ocean Pacific. Ambe las seunas mars adjacentas, ocupa una aira de 106 450 000 km2, e sens elas 82 362 000 km2. L'aira de tèrra que drena a l'Atlantic es quatre còps aquela del Pacific o de l'ocean Indian. Lo volum d'aiga es de 354 700 000 km3 ambe las seunas mars adjacentas e 323 600 000 km3 sens elas. La prigondor mejana es de 3926 m. La prigondor maximala es de 8605 m dins la fòssa de Puerto Rico.
L'Ocean Atlantic a de còstas descopadas irregularas amb fòrça baias, golfes e mars:
-Mar Cariba -Mar Mediterranèa -Golf de Mexic -Mar Negra -Golf de Sant Laurenç -Mar del Nòrd -Baia d'Hudson -Mar Baltica -Baia de Baffin -Mar de Barents -Mar de Norvègia-Groenlàndia -Mar de Weddel
Una autra caracteristica es que lo seu nombre d'illas es pro redusit:
-Illas Svalbard o Spitsbergen -Groenlàndia -Islàndia -Fernando de Noronha -Açòres -Madèira -Canàrias -Cap Verd -Bermudas -Índias Occidentalas -Ascencion (illa) -Santa Elena -Tristan da Cunha -Falkland Malvinas -Georgia del Sud -Cariba
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Portal:Actualitats e eveniments
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Actualitats e eveniments
- 27 de febrièr de 2015: Borís Nemtsòv, un scientific e politician rus, principal oposant del president Vladímir Pótin es assassinat per carrièra dins Moscòu.
- 18 de febrièr de 2015: Kolinda Grabar-Kitarović ven presidenta de Croàcia.
- 18 de febrièr de 2015: Procòpis Pavlòpolos ei elejut president de Grècia.
- 3 de febrièr de 2015: Sergio Mattarella ven president d’Itàlia.
- 31 de genièr de 2015: Morís lo rèirepresident alemand Richard von Weizsäcker.
- 30 de genièr de 2015: Robert Mugabe ven president de l’Union Africana.
- 26 de genièr de 2015: Alexis Tsipras ven primièr ministre de Grècia.
- 25 de genièr de 2015: Edgar Chagwa Lungu ven president de Zambia.
- 23 de genièr de 2015: Morís lo rei Abdallah d’Arabia Saudita. Lo fraire Salman li succedís.
- 21 de genièr de 2015: Eth Parlament de Catalonha apròva era nava lei d'Aran.


text:
Satellit artificial
Un satellit es un objècte fabricat per l'òme e lançat dins l'espaci e que, gràcias a sa velocitat, es capable de se manténer a una orbita establa a l'entorn de la Tèrra o d'un autre còs celestial. Aquesta mena d'objècte se deu distinguir dels satellits naturals coma per exemple la luna, qu'es un satellit natural de la Tèrra.
Lo primièr satellit artificial, Sputnik 1, foguèt lançat per l'Union Sovietica en 1957. Dempuèi, de milièrs de satellits foguèron lançats a l'entorn de la Tèrra. D'unes satellits, coma l'estacion espaciala, foguèron lançats en mai d'una part e assemblats en orbita. Los satellits jògan uèi un ròtle important a l'encòp al nivèl economic (telecomunicacions, posicionament, prevision meterologica), militar (entresenha) e scientific (observacion astronomica, microgravitat, observacion de la Tèrra, oceanografia, altimetria). Son mai que mai venguts d'aisinas indispensablas per la compreneson de l'univèrs fisic, la modelizacion dels cambiaments climatics e lo foncionament de la societat de l'informacion.


text:
Sarcopterygii
Lo tèrme de sarcopterigians (del grèc, sarx, carnut e pteryx, nadarèla, ala) designa la classa dels peisses ossoses comprenent los celacants e los dipneustes (peisses de palmons). Los sarcopterigians presentan los primièrs elements anatomics marcant l'evolucion vèrs los tetrapòdes.
Somari
Classificacion[modificar | modificar la font]
En classificacion filogenetica, lo clad Sarcopterygii compren en otra la sosclassa dels tetrapòdes.
Sinapomorfias del grop[modificar | modificar la font]
- Nadarèlas lobadas e articulacion monobasala. Cada lòbe es sostengut per una esqueleta intèrna d'òsses que s'articulan entre eles puèi amb una cintura pectorala o pelviana robusta.
- Junt intracranial : fissura devesissent lo cran en doas mitats, anteriora e posteriora.
- Muscles podent mòure los rais ossoses de la nadarèla independentament los uns dels autres.
- esmalt vertadièr sus las dents.
- Cinquen e darrièr arc branquial s'estacant ventralament sus l'abans-darrièr.
Òrdres[modificar | modificar la font]
classa Sarcopterygii
- sosclassa Coelacanthimorpha (Celacant)
- òrdre Coelacanthiformes (Celacant)
- sosclassa Dipnoi (Dipneustes)
- superòrdre Ceratodontimorpha (Dipneuste)
- òrdre Ceratodontiformes (Dipneuste d'Austràlia)
- òrdre Lepidosireniformes (Dipneuste Sud American)
- superòrdre Ceratodontimorpha (Dipneuste)
Istòria evolutiva del grop[modificar | modificar la font]
- Lo grop ereta dels peisses superiors una maissa articulada (maxillara), e las dents se cobrisson d'esmalt.
- Las nadarèlas paras evoluisson vèrs una forma de membre: l'estaca basala se redutz a un sol element (femur, omoplata e umèrus), e de muscles permetent l'articulacion independenta dels rains (dets).
- Lo palmon (vessia natatòria / sac d'aire) deven foncional e provesit d'alveòlas.
La darrièra evolucion del tipe es la naissença del còl: l'estaca del membre anterior (cintura escapulara) se destaca del cap, e las primièras vertèbras cervicalas s'especializan per permetre una articulacion del còl.
Plaça del grop dins lo règne animal[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 161048 Sarcopterygii (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Sarcopterygii (en)
- Referéncia NCBI : Sarcopterygii (en)


text:
-42
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -42 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Recòlta marrida en Egipte. Coma l'annada precedenta, Cleopatra VII deguèt se concentrar sus l'avitalhament d'Alexàndria.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 16 de novembre - Tibèri segond Emperaire Roman


text:
World of Warcraft
World of Warcraft (apelat tanben WoW, wow o WOW) es un videojòc de ròtle jogat massissament en linha, e desvolopat per la societat Blizzard Entertainment. Lo jòc se debana dins l’univèrs Warcraft, un univèrs medievalfantastic introduit per Warcraft: Orcs & Humans sortit en 1994. Dempuèi 2005, World of Warcraft es lo mai popular dels jòcs video de ròtle en linha, amb 10 milions de jogaires actius al 22 de genièr de 2008.
Raças[modificar | modificar la font]
- L'Aliança:
- Uman
- Nan
- Gnòm
- Elfe de la Nuèit
- Draenei
- L'Òrda:
- Òrc
- Tròl
- Mòrtvivent
- Tauren
- Elfe de Sang
Classas[modificar | modificar la font]
- Chaman
- Caçaire
- Demonista
- Druida
- Guerrièr
- Mag
- Paladin
- Preire
- Raubaire


text:
Pesadas d'Happisburgh
Las pesadas d'Happisburgh son un ensems d'un cinquenat de marcas de pès d'omininis fossilizadas que datan de la debuta del Pleistocèn trobadas sus una plaja d'Happisburgh, un vilatge del país de Norfolk en Anglatèrra. Foguèron descobèrtas en mai de 2013 per Nicholas Ashton, conservador del British Museum, e Martin Bates de l'Universitat Trinity Saint David. Se podián observar dins un jaç de sediments revelat per l'erosion litorala consecutiva a la tempèsta qu'afectèt l'airal durant aquel periòde. Pasmens las pesadas poguèron pas èsser preservadas, e al cap de doas setmanas desapareguèron del tot per encausa de l'erosion.
Malgrat l'impossibilitat de conservar las pesadas, los cercaires ne poguèron enregistrar d'imatges en 3D per mejan de fotogrametria en trabalhar durant los periòdes de marèa bassa, sovent jos una fòrta pluèja. Los documents foguèron analisats posteriorament per Isabelle De Groote de l'Universitat John Moores de Liverpool e aquesta confirmèt que s'agissiá de pesadas d'omininis.
Los resultats de l'estudi de las traças foguèron faches publics lo 7 de febrièr de 2014, e s'indiquèt alara qu'èran mai ancianas que 800.000 ans, çò que ne fa las pesadas d'ominids conegudas mai ancianas en defòra del continent african. foguèron publicats dins la revista electronica PLOS ONE.
La descobèrta[modificar | modificar la font]
L'airal de descobèrta[modificar | modificar la font]
L'airal d'Happisburgh es un espandi ont s'es fach un nombre important de trobalhas arqueologicas d'un biais constant dempuèi fòrça temps que la còsta es somesa de longa a l'erosion marina. Las atestacions mai ancianas datan de 1820 que de pescaires i trobèron dins sas sàrcias de dents, d'òsses, e mai de banas de mantun animal preistoric coma d'elefants, de cèrvis, de rinocèrosses e d'autras espécias desaparegudas.
Mai recentament en 2000, un òme que se passejava amb son gos per la plaja trobèt un bifaç de selze negre que data d'entre 600.000 e 800.000 ans.


text:
Es situat sus las comunas de Queralbs (Ripollés) e Er (Nauta Cerdanha) e s'enauça coma lo pus naut dels sucs que forman la Gran Olla, qu'enròda la val de Núria. Es un pic larg e arredondit; son ascension es simpla si las condicions climaticas son bonas. Al suc i a una crotz de fèrre fargat e una placa amb de verses en catalan de Jacint Verdaguer:
«De puig en puig pel coll de Finestrelles
s'enfilen del Puigmal a l'alta cima
tota la terra que el meu cor estima
des d'ací es veu en serres onejar».
Comença a Queralbs ont i cal prene lo camin vielh o camin dels Pelegrins (GR-11) e que, en aperaquí doas oras e mieja, vos menarà fins al santuari de Núria. Lo camin puja ziga-zaguejant subretot entre de roiredas e amb un sotabòsc de falgueras dins las zonas mai umidas. Mai amont, trobèm de torrents que rajan en formant de gòrgas entre de grandas parets rocosas. S'aimatz mai tanben se pòt prene lo trin de cremalhera de Núria, inaugurat en 1931.
Vista del Puigmal de Fontalba.
A partir del santuari, comença un camin simple en direccion oèst traversant lo bòsc de Sant Gil, d'ont caldrà seguir lo cors del torrent cap a la "comba de l'Embut" e arribar fins finala a un pluviòmetre. A partir d'aquí lo camin ven pus rocós amb un pendís pus prononciat . Un còp arribats a la crotz del suc auretz fach practicament 1000 metres de desnivelacion dempuèi lo Santuari de Núria en aperaquí doas oras. En davalar se pòt contemplar la val de Núria e, al fons de tot, entre combas e pendisses suaus, lo santuari de Núria amb a costat son estanh.


text:
Segonda Guèrra de Liban
La Segonda Guèrra de Liban se debanèt dau 12 de julhèt au 14 d'aost de 2006. Opausèt Israèl au movement de guerilha libanés Hezbollah. Foguèt entraïnada per la captura de soudats israelians durant una escaramocha frontaliera entre Liban e Israèl per de combatents dau Hezbollah dins un sector ocupat per Israèl mai revendicats per leis estats arabis. Israèl mandèt una ofensiva importanta dins lo sud de Liban còntra lei posicions dau Hezbollah. Pasmens, mau capitèt de liberar sei presoniers ni d'infligir de pèrdas significativas a la guerilha. En revènge, lo ret d'infrastructuras libanés foguèt fòrça tocat per lei bombardaments de l'aviacion. Après un mes de combat, la resolucion 1701 de l'ONU impausèt un alta-au-fuòc e la retirada d'Israèl dei zonas ocupadas de Liban.


text:
1905
Aquesta pagina concernís l'an 1905 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 9 de decembre : Vòte de la lèi de separacion de l'Estat e de la Glèisa.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
- 2 de genièr - Guèrra Russojaponesa: rendicion de las tropas de l'Empèri Rus en Japon a Pòrt Arthur.
- 28 de mai : la flòta russa es esquichada per lei Japonés pendent la batalha de Tsuhima.
- 5 de setembre : signatura dau tractat de patz de Portsmouth entre Russia e Japon que marca la victòria japonesa dins la guèrra entre lei dos país.
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Acabament dei trabalhs decidits per lo chah Nasser al-Din Shah Qajar (1848-1896) dins lo Sanctuari d'Al-Askari (ò Mosqueta d'Aur). Donèron sa fòrma actuala au bastiment ambé la construccion dau dòme d'aur e de l'encencha blava.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Invencion dau turboalternator per l'engenhaire soís Charles Carroll Brown (1859-1946) que capitèt de coplar una turbina amb un alternator. Aquò permetèt de trobar dei fònts d'energia capablas de produrre de poissanças largament superioras ai turbinas de vapor existentas e favorizèt l'electrificacion de l'industria.
Fisica[modificar | modificar la font]
A partir de la teoria quantica publicada en 1900, Albert Einstein demostrèt lei naturas ondulatoria e corpuscularia de la lutz. Expliquèt tanben lo desplaçament de la lutz per quantitats definidas que foguèron dichs fotons. Enfin, establiguèt l'invariància de la velocitat de propagacion deis ondas electromagneticas.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 14 de genièr - Takeo Fukuda, primièr ministre de Japon (m. 1995)
- 1èr de febrièr - Emilio Gino Segrè, fisician italian, Prèmi Nobel (m.1989)
- 4 de febrièr - Andrés Rivero Agüero, primièr ministre de Cuba (m. 1996)
- 6 de febrièr - Ayn Rand, filosòf e escrivan rus-american (m. 1982)
- 6 de febrièr - Władysław Gomułka, cap comunista de Polonha (m. 1982)
- 7 de febrièr - Ulf von Euler, bioquimista suedés, Prèmi Nobel (m. 1983)
- 2 de març - Roberto Francisco Chiari Remón, president de Panamà (m. 1981)
- 19 de març - Albert Speer, militar alemand (m. 1981)
- 25 de març - Pote Sarasin, primièr ministre de Tailàndia (m. 2000)
- 21 de març - Joan Coromines, filològ catalan (m.1997)
- 18 d'abril - George H. Hitchings, bioquimista american, Prèmi Nobel (m. 1998)
- 26 d'abril - Raúl Leoni Otero, president de Veneçuèla (m. 1972)
- 26 d'abril Jean Vigo, realizator francés (m. 1934)
- 11 de mai - Augusto Hamann Rademaker Grünewald, membre de la junta militara en 1969 (m. 1985)
- 16 de mai - Henry Fonda, actor american (m. 1982)
- 24 de mai - Mikhaïl Aleksandrovich Sholokhov, escrivan sovietic, Prèmi Nobel (m. 1984)
- 21 de junh - Jean-Paul Sartre, filosòf e escrivan francés, Prèmi Nobel (refusèt) (m. 1980)
- 13 de julhet - Edvin Laine, realizator finés (m. 1989)
- 25 de julhet - Elias Canetti, escrivan bulgar-britanic, Prèmi Nobel (m. 1994)
- 29 de julhet - Dag Hammarskjöld, diplomata suedés e Secretari General de l'ONU, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1961)
- 5 d'agost - Wassily Leontief, economista rus, Prèmi Nobel (m. 1999)
- 20 d'agost - Naruse Mikio, realizator japonés (m. 1969)
- 22 d'agost - John Lyng, primièr ministre de Norvègia (m. 1978)
- 24 d'agost - Siaka Stevens, president de Sierra Leone (m. 1988)
- 3 de setembre - Carl David Anderson, fisician american, Prèmi Nobel (m. 1991)
- 18 de setembre - Greta Gustafsson, coneguda jos lo pseudonim de Greta Garbo, actritz suedesa (m. 1990)
- 24 de setembre - Severo Ochoa, bioquimista espanhòl-american, Prèmi Nobel (m. 1993)
- 30 de setembre - Nevill Francis Mott, fisician britanic, Prèmi Nobel (m. 1996)
- 23 d'octobre - Felix Bloch, fisician soís, Prèmi Nobel (m. 1983)
- 7 de novembre - Aurélio de Lira Tavares, militar brasilièr, membre de la junta militara (m. 1998)
- 4 de decembre - Emílio Garrastazu Médici, president de Brasil (m. 1985)
- 11 de decembre - Erskine Hamilton Childers, president d'Irlanda (m. 1974)
- 17 de decembre - Érico Veríssimo, escrivan brasilièr (m. 1975)
- Jigme Wangchuck, rei de Botan (m. 1952)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 5 de febrièr - Antoine Alphonse Chassepot, militar francés (n. 1833)
- 9 de febrièr - Adolph von Menzel, pintor alemand (n. 1815)
- 24 de març - Jules Verne, escrivan francés (n. 1828)
- 25 de mai - Maxime Lisbonne, comandant militar de la Comuna de París (n. 1839)
- 29 de mai - Francisco Silvela y de Le Vielleuze, primièr ministre d'Espanha (n. 1843)
- 21 de junh - Juan Lindolfo Cuestas, president d'Uruguai (n. 1837)
- 15 de julhet - Raimundo Fernández Villaverde, primièr ministre d'Espanha (n. 1848)
- 21 de setembre - Francisco García Calderón Landa, militar e president de Peró (n. 1834)
- 7 d'octobre - Pedro Américo de Figueiredo e Melo, pintor brasilièr (n. 1843)
- Jules Bergeret, membre de la Comuna de París (1871) (n. 1830)


text:
Fibra de carbòni
La fibra de carbòni qu'ei un materiau composit hèit mei que mei dab atòms de carbòni qui constitueishen cristaus alinhats au long d'un eish. Qu'ei expleitada per las soas caracteristicas principaus : la leugeretat, flexibilitat e la resisténcia.
L'aeronautica en particular que'n sap aproheitar, mes qu'ei expleitada dens mantun aute domeni com per exemple dens la fabricacion d'arquets d'instruments de còrdas hregadas (com lo vriulon) e qu'ei quitament estada utilizada per la fabricacion d'instruments de musica per'mor de las soas proprietats acosticas.


text:
Cronologia de l'istòria deu protestantisme
La cronologia de l'istòria deu protestantisme qu'amassa las datas seguentas :
- 1320 : Neishença de John Wyclif.
- 1384 : Decès de John Wyclif.
- 1455 : Neishença de Jacques Lefèvre d'Étaples.
- 1483 : Neishença de Martin Luther a Eisleben.
- 1492 : Neishença de Margarida de França, sòr deu rei Francés Ièr de França e futura regina Margarida de Navarra.
- 1503 : Neishença d'Enric II de Labrit, futur rei de Navarra.
- 1509 : Neishença de Joan Calvin a Noyon, Picardia.
- 1515 : Francés I de França rei.
- 1517 : Placardatge de las 95 Tèsis de Martin Luther suber la pòrta de la glèisa de Wittenberg.
- 1518 : Neishença d'Antòni de Borbon.
- 1521 : Formacion deu Cenacle de Meaux autorn de Guillaume Briçonnet ; Edicte de Worms : Carles V condemna lo protestantisme dens lo Sant Empèri Roman Germanic.
- 1522 : Traduccion en alemand de la Bíblia per Martin Luther e debuta de l'estandardizacion d'aquesta lenga.
- 1525 : Maridatge de Martin Luther dab Caterina de Bora.
- 1527 : Maridatge de Margarida de França dab Enric II de Labrit : que vad regina de Navarra ; catolica mes pròcha deu Cenacle de Meaux, qu'empara los òmis pròches de la Reforma e qu'influenciarà la soa hilha, la futura Joana III de Labrit.
- 1528 : Neishença de Joana III de Labrit, futura regina de Navarra qui impausè lo protestantisme en Bearn.
- 1530 : Estampada de la traduccion en francés de la Vulgata per Jacques Lefèvre d'Étaples.
- 1534 : Ahar deus Placards ; Enric VIII d'Anglatèrra impausa la soa glèisa dab l'Acte de Supremacia en tot horabandir lo catolicisme deu son reiaume.
- 1536 : Decès de Jacques Lefèvre d'Étaples ; Danemarc (dab Norvègia) e vad protestant.
- 1544 : Valdés incendian l'abadia e Senhanca.
- 1545 : Repression contra los Valdés gavidada per Paulin de La Garde e Joseph d'Agoult : vilatges cremats, massacres, forçaments, galeras e quitament ventas com esclaus ; Començament deu Concili de Trent, per 18 annadas.
- 1546 : Decès de Martin Luther a Eisleben.
- 1547 : Decès de Francés I de França ; Enric II rei de França.
- 1549 : Decès de Margarida de Navarra.
- 1553 : Maria Tudor reina d'Anglatèrra.
- 1555 : Decès deu rei de Navarra Enric II de Labrit ; Joana II de Labrit regina de Navarra ; Sant Empèri Roman Germanic : Patz d'Augsborg : cuius regio, eius religio.
- 1556 : Maria Tudor restableish lo catolicisme en Anglatèrra e persecuta los protestants.
- 1558 : Decès de Maria Tudor ; Elisabèta Ièr d'Anglatèrra reina.
- 1559 : Decès deu rei Enric II de França ; Francés II rei de França ; Elisabèta Ièr d'Anglatèrra restableish l'Acte de Supremacia e la Glèisa d'Anglatèrra.
- 1560 : Conjuracion d'Amboise ; decès deu rei Francés II de França ; Carles IX rei de França ; Joana II de Labrit, regina de Navarra, qu'abjura lo catolicisme.
- 1561 : Collòqui de Poissy ; ordonança legaliza lo protestantisme en Bearn : coexisténcia de las duas religions.
- 1562 : Edicte de Genèr : autorizacion deu culte protestant ; decès d'Antòni de Borbon ; Massacre de Wassy.
- 1563 : Arribada en Bearn de Jean Raymond-Merlin, predicator mandat per Joan Calvin a la demanda de Joana III de Labrit.
- 1564 : Decès de Joan Calvin ; fondacion de l'Academia d'Ortès ; publicacion deu catequisme en bearnés de Jean Raymond-Merlin.
- 1565 : Traduccion deus Psaumes de Dàvid en gascon peu Leitorés Pèir de Garròs.
- 1568 : Patz de Lonjumeau ; Edicte de Sant Maur : interdiccion deu culte protestant ; País Baishs : debuta de la Guèrra deus Gus motivada per rasons religiosas e qui desboca 84 annadas arron suber l'independéncia dab Espanha.
- 1569 : França ataca Bearn ; sièti de Navarrencs per Terride e retirada d'aqueste e de las òsts francesas a l'arribada de l'armada de Gabriel Ièr de Montgomery qui prepetra un massacre de catolics a Ortès ; batalha de Jarnac : mort deu princi de Condé.
- 1570 : Edicte de Sant German : autorizacion deu culte protestant ; 4 plaças de seguretat entaus protestants.
- 1571 : Ordonanças eclesiasticas de Bernart d'Arròs aprovadas peu Parlament de Navarra : protestantisme sola religion autorizada en Bearn.
- 1572 : Decès de Joana III de Labrit ; Noste Enric rei de Navarra ; maridatge deu Noste Enric dab Margarida de França ; Massacre de Sant Bertomiu.
- 1573 : Edicte de Bolonha : libertat de consciéncia mes pas de culte.
- 1574 : Decès deu rei Carles IX de França ; Enric III de França coroat rei.
- 1576 : Edicte de Beaulieu : libertat de culte.
- 1577 : Caterina de Borbon regenta deu reiaume de Navarra per lo son hrair Noste Enric.
- 1583 : Traduccion deus Psaumes de Dàvid en bearnés per Arnaut de Saleta ; l'Academia d'Ortès que vad Universitat d'Ortès e, en mei deus escolans, que forma estudiants per estar ministres deu culte, avocats o mètges.
- 1585 : Edicte de Nemours : interdiccion deu culte protestant.
- 1589 : Decès deu rei Enric III de França ; Noste Enric rei de França.
- 1598 : Edicte de Nantas : catolicisme religion deu reiaume, libertat de consciéncia e de culte entaus protestants e 144 plaças de seguretat.
- 1610 : François Ravaillac aucit Noste Enric ; Loís I de Navarra e XIII de França rei.
- 1618 : Defrinestacion de Pragas e debuta de la Guèrra de 30 ans.
- 1622 : Sièti de Montpelhièr per las tropas deu rei Loís XIII de França e rendicion de la vila prostanta qui vad definitivament catolica.
- 1624 : Debuta de la bastida de la ciutadèla de Montpelhièr (l'actuau licèu Joffre) per susvelhar lo Clapàs.
- 1629 : Sièti de la Rochèla, reddicion de La Rochèla e Patz d'Alès.
- 1648 : Tractat de Vestfàlia, independéncia de las Províncias Unidas (País Baishs).
- 1681 : purmèras dragonadas.
- 1685 : Revocacion de l'Edicte de Nantas dab l'Edicte de Fontainebleau ; començament oficiau e institucionau de las dragonadas, exili e Desèrt deus protestants.
- 1702 : Assassinat de l'abat de Chailar seguit d'ua repression contre los Valdés marca la debuta de la repression reiau e de la revòlta deus Camisards.
- 1704 - 1715 : Revòlta deus Camisards gavidada per Joan Cavalièr.
- 1730 : Encarceracion de Maria Durand
- 1760 : Assassinat de Marc Antòni Calàs e començament de l'ahar deus Calàs.
- 1768 : Liberacion de Maria Durand e de las autas presoèras de la Tor de Constança d'Aigas Mòrtas.
- 1787 : Edicte de Tolerància promulgat per Loís XVI de França qu'acaba las persecucions oficiaus contre los uganauts en França.


text:
169
Gabriéu Brun.
Etudes Comtadines.
Lou mestié de glòri.
Couvivènço Msicalo.
Jan-Pèire Monier.
Lou tourna de Cesar...
Pèire Mazodier.
ForrOccitània.
L’Astrado.
169
Dicho e raconte en terro de bouvino.
Etudes Comtadines.
Ensignadou Nòstis emissioun Prouvèrbi.
L'endeman d’eleicioun.
Editouriau Lou dèute.
L’atualita en image.
L’Evenamen.
Aveni di Lengo de Franço?
Trin di Fèsto e Manifestacioun Prouvençalo.
Carreto ramado, Carreto, Cavaucado
36en Festenau Prouvençau
Massugo
Gardian de sant Jòrgi
Sivèstre Clap.
Vièsti coumtadin
Santo-Estello.
Estage
Jouine de Prouvènço.
Lou mestié de glòri.
Nouvèu disque de Counvivènço Musicalo.
La Brigo en fèsto
Paumarés de la Mirèio d’Or e di Jouine de Prouvènço.
Lou municipe de Pamparigousto.
Prouvèrbi toucant lou bestiàri (fin).
Emilo Bonnel un pouèto de noste tèms.
Lis Esperita dóu Mount-Tabor.
Lou tourna de Cesar...
Tradicioun de la Sant-Bàqui.
Lis espacejado dóu barrulaire à velò. E la primo s’acampè!
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Paroles d’ici.
ForrOccitània.
L’Astrado.
Dicho e Raconte
En Aigo-Morto, lou Ciéucle Lengo d’O dóu cantoun a un presidènt, Gabriéu Brun, que gaubejo dóu bon biais lou prouvençau. Après Moun pantai, Lesco de Vido, Pèr la fe di biòu e l’Amour de la Lengo, nous a fa teni un nouvèu recuei qu’a pèr titre : Dicho e raconte.
Es un libre qu’evoco emé fidelita aquelo terro de bouvino, uno terro que, emé si chivau, si biòu, si tradicioun, sèmblo, urousamen, coumpletamen en deforo dóu tèms de fadòli que sian, es de dire d’aqueste siècle vint-e-unen.
Au fiéu di pajo, retrouban lis Espelli, Founfono Guilherme, La Damo di Gardian, sujèt dóu filme de Francés Di Luca, li Reinaud, manadié de trìo, la Fèsto vierginenco, Jan Matiéu, rèire-presidènt e presidènt d’ounour de l’Assouciacioun di gardian de mestié, Felipe Chabanoun.
Uno mencioun especialo dèu èstre facho pèr quatre raconte. Gabriéu Brun, d’abord, ramento que la lucho pèr nosto Lengo mespresado dato pas de vuei : es l’óucasioun de reproudurre un doucumen, en prouvençau, espandi pèr li legislativo de 1936. I’es afierma : Voutaren pèr aquéli qu’auran avans tout lou soucit de garda à la Prouvènço tout ço que fai sa glòri e sa bèuta! Voutaren pèr aquéli que nous aduran l’òli d’óulivo de la bono poulitico e noun l’òli de grano de la marrido pouliticaio! Or, la bono poulitico es aquelo que respèto li dre e li liberta di païs vengu, un à un, à tèms o tard, coustituï la Franço.
Pièi, vaqui li tèms d’abrivado en Aigo-Morto, quouro li carreto bluio fasien lou round. E que li gardian fasien passa si biòu dins la gaso dóu Bourgidou, obro de trìo bord que falié pas perdre de bèstio e, qu’es devengudo aro un espetacle. Acabaren emé Sultan, un conte camarguen de Pèire Aubanèu, revira au prouvençau pèr l’ami Brun que, fin finalo, counjugo emé passioun dicho, proso e pouèmo en lengo nostro, uno lengo que tèn de si gènt.
30043


text:
Stop-motion
L'stop-motion es una tecnica d'animacion que consistís a capturar de fotografias consecutivas d'un objècte lo movent un pauc entre cada fotografia de biais que ne las visualizant rapidament sembla que l'objècte es mòu. Generalament se nominan animacions d'stop motion totas aquelas que son pas realizadas ni amb de dessenhs: dessenhs animats (tanben nomenada: animacion tradicionala 2D), nimai creadas completament dins l'ordinator (animacion 3D); mas que foguèron creadas prenent d'imatges de la realitat. Atal, l' stop motion pòt servir per a produire de moviments animats de quin que siá objècte, que siá rigid o moldelable: joguinas, blòts de construccion, figurinas articuladas o personatges creats amb de plastilina... Tanben se desvolopan d'animacions en stop motion fòrça interessantas amb d'autres materials, coma lo sable, los talhs de papièr o de mòtles de gip. Poiriam definir aquela mena d'animar coma l'animacion a l'estat pur, perque bastís lo moviment fotograma per fotograma; manipulant l'objècte o la figurina amb las quitas mans; de biais progressiu, en avançant, sens cap de possibilitat de retorn.
Realizacion[modificar | modificar la font]
Existís un infinit de processus d'animar amb la tecnica de l'stop-motion, aquó es degut al fach que la tecnica se desvolupèt dins un procés artistic, ont, cada autor la pòt dirigir cossí que vòl s'exprimir. Atal la tecnica de l'stop motion possesís una grand riquesa de metòdes e de biais d'animar. Poiriam diferenciar doas grands biais d'animacion stop motion: aquela realitzada amb la plastilina-claymation (o quin que siá autre material modelable) e aquela realizada amb d'objèctes rigids.
L'animacion stop motion realizada amb de plastilina, se pòt far segon l'estil liure; es a dire, quand las figurinas se transforman pendent lo procés de filmatge. Un exemple d'aquel biais d'animar la trobam dins l'òbra Forest, d'Allison Schulnik (2010). O, alara, se pòt orientar los personatges que mantenon pendent tot lo procés d'animacion. Un exemple es lo trabalh de la productora Aardman Animations. Atal doncas, per capitar una animacion los personatges devon tornar a lors formas originalas. Son bastidas d'una armadura interiora (al biais d'un esqueleta articulat) qu'es recobèrta de plastilina (o tanben amb de mòtles de latex). Mary and Max (2009) es una bona mòstra d'aquel biais d'animar en stop motion.
Per las animacions realizadas amb d'objèctes rigids, se pòt diferenciar tanben, dos biais de far: Una d'aquelas, es l'utilizacion de personatges amb caras rigidas (semblants de monacas) e d'extremitats articuladas mejans una armadura intèrna. Aquelas armaduras-esqueletas intèrnas, pòdon èsser fòrça sofisticadas e realistas (amb de rotulas pels genolhs e coïdes), o simplas e eficaças (amb arram teissut pels braces, cambas e col). Qualques exemples representatius son los filmes The Nightmare Before Christmas (1993), Kpokoдил ГeHa / Gena the crocodille (1969). L'autre biais de procedar es utilizar d'objèctes non articulats; lo moviment que ne sortís es mai grossièr, mas es pasmens pas sens manca d'expressivitat. Un exemple es Panique au village (2009).
La pixilacion es una varianta de la tecnica stop motion que la basa es de capturar d'imatges d'una persona o un grop de personas, en posicion stopada e anar variant la pausa a pauc a pauc; d'aquel biais, la persona o lo grop de personas venon de monacas umanas. Un dels melhors es lo trabalh de l'animator Norman McLaren, dins Neighbours. I a una interessanta combinason de pixilacion e d'animacion de figurinas articuladas, filmada de biais simultèu, dins Alice/Něco z Alenky (1988) de Jan Švankmajer e The Secret Adventures of Tom Thumb(1993) realitzat per Bolex Brothers e dirigida per Dave Borthwick.
Una autra varianta de l'stop motion es l'animacion grafica de fotografias de veire dins Frank Film (1973), Braverman's Condensed Cream of Beatles (1972) e Cada día paso por aquí (2004).
Bibliografía[modificar | modificar la font]
- (ca)PURVES, Barry. Stop motion, Ed Blume, 2011 (libre nº3, pertanyent a la col·lecció sobre tècniques d'animació)
- (en)ENCINAS, Adrián. Puppets and Clay, Blog, 2008


text:
Saint-Benoit-en-Diois
Saint-Benoit-en-Diois (Saint-Benoit-en-Diois en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Benoit-en-Diois a situat a 10 km al sud-es de Saillans (cap de-luòc del costat) e a 22 km al sud-oèst de Die.
Las municipalitats limitrophes son Rimon-e-Savel, Espenel, Aurel, Pennes-lo-Shut, Vercheny e Pradelle.
Saint-Benoit-en-Diois est situé à 10 km au sud-est de Saillans (chef-lieu du canton) et à 22 km au sud-ouest de Die.
Les communes limitrophes sont Rimon-et-Savel, Espenel, Aurel, Pennes-le-Sec, Vercheny et Pradelle.


text:
Cavalhon
Cavalhon[1] (Cavaillon en francés)[2] es una comuna d'Occitània en Provença.
La comuna fa partida dau Pargue Naturau Regionau de Leberon. Es celèbra per son importanta produccion de melons. Es nomenada la Capitala dau melon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Cavalhon
- ↑ Cavaioun en nòrma mistralenca.


text:
Pèire Andrieu de Sufren
Pèire Andrieu de Sufren (Sant Canat, Provença, lo 17 de julhet de 1729 - Ais de Provença, lo 8 de deceme de 1788) que ho un Viceamirau provençau au servici deu Reiaume de França.
Vita[modificar | modificar la font]
Pèire Andrieu de Sufren que vadó dens lo castèth pairau de Sant Canat dens un deus màgers ostaus nòbles de Provença (d'origina italiana e anoblida peu rei Francés Ièr de França. Capdet dens ua seguida de 14 hrairs e sòrs, que ho admés en çò de l'Òrdi de Malta aus 8 ans. Que he los estudis en çò deus jesuitas a Tolon.
Aus 14 ans, qu'entrè dens lo còrs d'armada deus guardas de marina e en 1744 que participè victoriosament a la batalha deu cap Sicié contra la marina anglesa.
Durant la soa carrièra que combatè notament durant la Guèrra de Sèt Ans e la Guèrra d'Independéncia deus Estats Units.
- Portal:Provença/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Marin provençau
- Amiral francés
- Naissença en 1729
- Decès en 1788
- Personalitat de la francmaçonariá iniciada abans 1800
- Personalitat francesa de la Guèrra d'Independéncia dels Estats Units
- Personalitat francesa del sègle XVIII
- Personalitat provençala
- Nòble francés
- Nòble occitan


text:
George Pólya
George (György) Pólya, nascut a Budapèst (Ongria) lo 13 de decembre de 1887 e mòrt a Palo Alto (Estats Units d'America) lo 7 de setembre de 1985, es un matematician estatsunian d'origina ongresa.
Aprèp d'estudis secondaris classics, foguèt admés en 1905 a l'Universitat de Budapèst que passèt del drech, a la lingüistica, a la filosofia, e fin finala a la fisica e a las matematicas. En 1910-1911 èra a l'Universitat de Viana puèi tornèt a Budapèst per un doctorat de Matematicas, e demorèt a Göttingen puèi a París en 1914. Acceptèt alara un pòste a l'Escòla Politecnica Federala de Zuric (EPFZ) prèp de Hurwitz. Passèt en 1924 entre Oxford e Cambridge, e venguèt professor a l'EPFZ en 1928.
Avent demorat als Estats Units d'America en 1933, decidèt en 1940 d'i demorar e foguèt fin finala recrutat a Stanford. Acabèt lo How to solve it a partir d'una premièra version en alemand, sus una apròcha euristica de las matematicas basada sus la resolucion de problèmas, dins un estil "far per comprendre".
Tornèt en Ongria sonque en 1967.
Sas òbras son de dos òrdres:
- de resultats nombroses e importants sus las serias, la teoria dels nombres, la combinatòria (amb per exemple las aplicacions en fisica e en quimia), e las probabilitats, subretot sus las marchas aleatòrias,
- al mens quatre obratges per una pedagogia matematica de descobèrta per construccion basada suls metòdes de resolution dels problèmas, en reaccion, sembla, als metòdes utilizats al licèu.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Gerald L. Alexanderson (dir.), The Random Walks of George Polya, The Mathematical Association of America, 2000
- Polya G. : How to solve it, 1957 .


text:
Republica de Còngo
La Republica de Còngo o correntament lo Còngo de Brazzaville es un Estat d'Africa Centrala. Confronta a l'oèst Gabon, al nòrd Cameron e la Republica Centreafricana, a l'èst e al sud la Republica Democratica de Còngo e al sud-oèst l'enclavament angolés de Cabinda e lo golf de Guinèa. La capitala n'es Brazzaville, seguida en importància pel pòrt maritim de Pointe-Noire.
Una granda part del país es formada pel bacin del riu Còngo e son afluent Obangui, que fan la frontièra amb la Republica Democratica de Còngo.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de la Republica de Còngo


text:
Ocean Indian
L'ocean Indian es la tresena massa d'aiga del mond per òrdre d'importància e cobrís a pauc près 20% de la superficia de la tèrra.
Es limitat al nòrd per Asia, a l'oèst per la peninsula Arabica e Africa, a l'èst per la peninsula de Malacca, las Illas de la Sonda e Austràlia, e al sud per l'Antartica. Es separat de l'ocean Atlantic pel meridian 20° èst, al sud d'Africa e de l'ocean Pacific pel meridian 147° èst. Lo punt mai septentrional de l'ocean Indian es situat aproximativament a 30° nòrd de latitud dins lo golf Persic. L'ocean Indian fa a pauc près 10 000 km de long entre Africa e Austràlia; la seuna aira es de 73 556 000 km² en inclusent la mar Roja e lo golf Persic. Lo seu volum d'aiga es estimat a 292 131 000 km3. D'illetas n'en puntilhan las ribas continentalas.
Los estats independents de l'ocean Indian son las Seichèlas, las Maldivas, Maurici, Sri Lanka. Indonesia lo bòrda. L'importància de l'ocean Indian coma rota de transit entre Asia e Africa n'a fach un luòc de conflictes. Encausa de la seuna extension, cap de nacion l'a pas dominat amb succès fins al començament del sègle XIX, quand Anglatèrra contrarotlava la màger part de las tèrras a l'entorn.


text:
Batalha d'Azincourt
La batalha d'Azincourt se debanèt lo 25 d'octòbre de 1415 durant la Guèrra de Cent Ans (1337-1453). Opausèt de fòrças francesas d'au mens 18 000 òmes dirigits per Carles Ièr d'Albret e Joan II Le Meingre a una armada anglesa de 6 000 combatents dirigits per Edoard V (1413-1422). S'acabèt per una desfacha francesa saunosa ambé la pèrda de milièrs d'òmes e d'unei senhors importants dau reiaume. Conjugada ambé la foliá dau rèi Carles VI (1380-1422), lo resultat de la batalha entraïnèt una crisi grèva e un començament de guèrra civila dins lo Reiaume de França.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
L'Illa del Prince Edoard (var. Illa deu Prince Edoard; Illa dau Prince Edoard) (en anglés Prince Edward Island, en francés Île-du-Prince-Édouard) es una província canadenca de la còsta sud-èst. Es la província pus pichona de la federacion, en superfícia e en populacion. Se tròba enrodada per l'Ocean Atlantic e separada de la província de Nòu Brunswick per l'Estrech de Northumberland. Formava autrecòps una part de l'Acàdia francesa.
La capitala n'es Charlottetown.
Lo nom de la província ven del prince Edoard August, duc de Kent e Strathearn, paire de la reina Victòria.


text:
Ankylosaurus
Lo Ankylosaurus (gr. "lausèrt amb armadura") Es un genre de dinosaures tireofòr anquilosaurids, conegut per una sola espècia, que visquèt a de fins del periòde Cretacèu, fa aperaquí 68 a 65 milions d'ans, pendent lo Maastrichtian en çò qu'es uèi America del Nòrd.
Coma d'autres dinosaures, Ankylosaurus se distinguiá per la siá armadura pesuga e un granda maçuga caudala, en essent probablament lo mai grand del sieu grop. E mai se manca encara de descobrir d'esqueletas complètas e se d'unes dels sieus parents possedisson fòrça mai de fossils descobèrts, Ankylosaurus es considerat coma un dels dinosaures amb armadura pus representatiu.


text:
L'Hôpital-du-Grosbois
L'Hôpital-du-Grosbois es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquel pichon vilatge al pè de la còsta de Anroz, jouit d'un panorama amb vista sus las reünions de la nautor-Doubs, tala çò Crêt Moniot.
Ce petit village au pied de la côte d'Anroz, jouit d'un panorama avec vue sur les sommets du haut-Doubs, tel le Crêt Moniot.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Espital en dependent de l'espital Sant Jacques al XVe sègle.
Hôpital dépendant de l'hôpital Saint Jacques au XVe siècle.


text:
Ador
Ador qu'ei un riu d'Occitània, en Gasconha. Naish dens los Pirenèus en Bigòrra e que raja cap a l'ocean Atlantic, ont se geta dens la mar dens lo parçan deu Baish Ador, en Labord.
Departaments e vilas principalas traversats[modificar | modificar la font]
- Nauts Pirenèus (65) : Banhèras de Bigòrra, Tarba, Mauborguet
- Gers (32) : Riscla
- Lanas (40) : Aire d'Ador, Grenada d'Ador, Sent Sever, Dacs, Tarnòs
- Pirenèus Atlantics (64) : Baiona
Principaus afluents[modificar | modificar la font]
- Echez
- Arròs
- Gabàs
- Midosa
- Lui, format per la conjunta deu Lui de França e deu Lui de Bearn
- los Gaves reünits formats per la reünion deu gave de Pau e deu gave d'Auloron
- Bidosa
- Niva (rejonh Ador a Baiona)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Sandre, « Cours d'eau : fleuve l'Adour (Q---0000) ». Consultat lo 10/04/2009


text:
Categoria:Musician
Un musician es una persona que practica la musica, coma compositor, coma interprèt — instrumentista, votz, cap d'orquèstra, cap de còr... — o los dos — per exemple, un autor-compositor-interprèt.
En conseqüéncia, los articles d'aquesta categoria son essencialament consacrats a las biografias dels musicians del passat e als musicians contemporanèus, qu'aquestes apartengan o pas a la musica occidentala, a la sola condicion qu'ajan aquerit un minimum de renomada. Aquestas biografias pòdon èsser individualas o collectivas, en cas d'acampament de musicians — grop, còr, orquèstra, etc.
- Los factors e los lutièrs son classats aicí ; los musicològs son classats alà.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 19 soscategorias, sus un total de 19.
*
- Musician per país (29 C)
A
- ► Artista de black metal (3 P)
- ► Artista Motown (1 P)
- Autor-compositor-interprèt (1 C, 7 P)
B
- Musician de blues (3 C)
C
- Cantaira (6 C, 5 P)
- Cantaire (12 C, 10 P)
- Interprèt classic (9 C, 1 P)
- Compositor (6 C, 2 P)
E
- Ensemble musical (1 C, 2 P)
I
- Instrumentista (15 C, 1 P)
J
- Musician de jazz (15 C, 18 P)
M
- ► Musician activista (void)
- ► Musician catalan (2 P)
- Musician de pop (1 C, 1 P)
- ► Musician del sègle XVII (5 P)
R
- Musician de rock (3 C, 6 P)
T
- ► Teorician de la musica (4 P)
Articles dins la categoria « Musician »
Aquesta categoria conten los 2 articles seguents.


text:
Cangoró
Lo cangoró o cangoro (cf. cat. e pt. canguru) [1] es un marsupial (animal) que demòra en Austràlia.
Un cangoró es tota mena de grand macropòde (la familha dels marsupials que encabís a mai los oalabis, los cangorós arboricòlas e los walarus amb 45 espécias en total). Lo nom de cangoró de còps que i a s'emplega dins un sens pus larg per se referir a totes los membres de la familha dels macropòdes.
Somari
Las espécias de cangorós[modificar | modificar la font]
I a tres espécias de cangorós. Ocupan majoritàriament lo sud e lo centre d'Austràlia.
Lo cangoró roge[modificar | modificar la font]
Lo cangoró roge (Macropus rufus), qu'es lo cangoró mai grand e tanben lo marsupial mai grand dels qu'existisson uèi. Los cangorós roges ocupan lo centre arid e semiarid del país. Un mascle adulte pòt mesurar 1,5 m de naut e pesar 85 kg.
Lo cangoró gris oriental[modificar | modificar la font]
Lo cangoró gris oriental (Macropus giganteus) es mens conegut que lo cangoró roge, mas se vei pus sovent, vist que son espécia cobrís la partida orientala, qu'es fertila, d'Austràlia.
Lo cangoró gris occidental[modificar | modificar la font]
Lo cangoró gris occidental (Macropus fuliginosus), de talha mai bassa. Se pòt trobar dins lo sud de l'Austràlia Occidentala, la partida meridionala qu'es a ras de la còsta e dins la conca del flum Darling.
Los cangorós possedisson de grandas e poderosas pautas posterioras, de pès grands faches per sautar, una coa longa e musculosa per gardar l'equilibri e un cap pichonèl. Los cangorós son erbívòrs e s'alimentan de pasturas e de rasics. Totas las espécias son nocturnas e crepuscularas. D'un biais general passan son jorn dins la calma e s'alimentan de vespre e las nuèches frejas, mai sovent en còlhas. An una esperança de vida de 18 annadas aperaquí. Los cangorós son coneguts coma l'animal mai representatiu d'Austràlia. Coma tal, es plan aisit de trobar de cangorós en joguets e sovenirs del país.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Lo projècte del Genòme del Cangoró a l'Universitat Nacionala d'Austràlia.
- Skippy Size Me 2004 ABC report on kangaroo industry
- De nòvas interessantas suls cangorós
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Macropodidae (en)
- Referéncia ITIS : TSN 179922 Macropodidae Gray, 1821 (en)
- Referéncia NCBI : Macropodidae (en)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ [Article de Gabriel Bibiloni "«Condó». Com és possible?" ont demòstra que “Cangoro” es la fòrma corrècta e comuna a totas las lengas latinas, e “cangoró” es un manlèu del francés]


text:
-414
Aquesta pagina concernís l'an -414 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'expedicion de Sicília. Au començament de l'annada, leis estrateges Nicias e Lamachos organizèron una ataca còntra la posicion estrategica dau plan deis Epiboles que foguèt ocupat. Pasmens, de còntra-ofensivas dei fòrças de Siracusa, renfòrçadas per l'arribada d'un còrs espartenc, empachèt leis Atenencs d'utilizar lo plan per atacar lei fortificacions de la vila. Au contrari, una còntra-ofensiva novèla permetèt ai Siracusans d'enceuclar un còrs atenenc dins lo pòrt de la vila.
En fàcia d'aquela dificultat, Nicias demandèt l'autorizacion de se retirar ò lo mandadís de renfòrç importants. Adversari de l'expedicion, esperava obligir Atenas d'abandonar son projècte de sometre Sicília. Pasmens, obtenguèt lo contrari e un renfòrç de 73 naviris e 5 000 oplitas arribèt dirigit per Demòstenes.
En Atica, d'incursions espartencas se debanèron per sostenir Siracusa e obligir Atenas de mantenir de tropas dins la region.


text:
943
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 943 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida deis operacions bizantinas còntra Alèp e Edessa. Incursion magiara còntra la Tràcia bizantina. De negociacions foguèron dubertas regardant lo pagament d'un tribut per defugir aqueleis atacas.
Escòcia[modificar | modificar la font]
Afeblit dempuei la desfacha de Brunanburh, Constantin II d'Escòcia laissèt lo poder a son cosin Malcolm qu'èra lo fiu dau rèi Donald II d'Escòcia tuat per lei Vikings en 900. Se retirèt a Sant Andrews e venguèt abat fins a sa mòrt en 952.
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Començament d'una revòuta majora de Magrèb menada per un erudit e un teologian kharigista ibadista dich Abu Yazid. Capitèt d'unificar unei tribüs berbèras e leis adversaris dau chiisme, compres unei sunitas, còntra lei Fatimidas.


text:
Henry David Thoreau
Henry David Thoreau (Concord, 12 de julhèt de 1817 - Concord, 6 de mai de 1862) foguèt un escrivan, anarquista e filosòf estatsunian, conegut sobretot pel seu libre Walden o la vida dins los bòsques, las seunas reflexions sus una vida simple e alunhada de la tecnologia, pels bòscs, e tanben per La desobesissença civila, ont argumenta que l'idèa d'una resisténcia individuala contra un govèrn sovent injust. Los libres, articles, ensags, jornals e poèsias de Thoreau comptan vint volums. Entre las seunas contribucions mai importantas se tròban los escrichs sus l'istòria naturala e la filosofia, ont davança l'ecologia e l'istòria del media ambient, doas de las fonts de l'ecologisme e la teoria de la descreissença d'ara. Èra abolicionista tota la seuna vida, fasent de conferéncias qu'acacan las leis que regisson los esclaus evasits e capturats, lausant lo trabalh de Wendell Phillips e de l'abolicionista John Brown. La seuna filosofia de resisténcia non-violenta influenciarà mai tard la pensada e las accions de personas coma Tolstoï, Gandhi e Martin Luther King. Exaltant l'individualisme e una certa forma d'ociositat en comunion amb la natura, Thoreau invita a explorar las «províncias de la imaginacion».
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Textos a Internet
- On the Duty of Civil Disobedience (en)
- A Plea for Captain John Brown (en)
- Walden (en)
- Walking (en)
- A Week on the Concord and Merrimack Rivers (en)
- Wild Apples: The History of the Apple Tree (en)
- The Succession of Forest Trees (en)
- An Excursion to Canada (en)


text:
Bicicleta
La bicicleta es un veïcul de doas ròdas que son normalament de la meteissa talha.
Servís al transpòrt d'una o doas personas, demercé la fòrça que se realiza subre las pedalas e transmesa al pinhon de la ròda de darrièr per una cadena circulara. Las modalitats esportivas que se pòdon practicar amb aqueste veïcul son apeladas ciclisme.
Son fachas las bicicletas amb fèrre, alumini, fibra de carbòni e quitament bambó o rotang.
Inspirats de la bicicleta se creèron lo monocicle, amb una sola ròda, usat en acrobacias, e lo tricicle, version amb tres ròdas d'usatge subretot infantil.
Lo dessenh e la configuracion basica de la bicicleta cambièron pas gaire dempuèi lo primièr modèl de transmission per cadena desenvolopat a l'entorn de 1885.[1]
N'existisson divèrsas modalitats esportivas, englobadas dins lo ciclisme, que se practican amb aqueste veïcul.
Introdusida al sègle XIX en Euròpa, aurà un impacte considerable dins l'istòria, e tant dins la cultura coma l'industria. A l'ora d'ara, i a a quicòm prèp unes mila milions de bicicletas foncionant en pel mond, quora mejan de transpòrt principal, quora veïcul de léser, per la màger part en China.
Es un mejan de transpòrt san, ecologic, sostenible e fòrça economic, tant per se desplaçar dins ciutat coma dins las zònas ruralas.
Lo sieu usatge es generalizat gaireben pertot en Euròpa.
Dins d'unes païses coma los Païses Basses, Soïssa, Alemanha, dequ'unas regions de Polonha e los païses escandinaus, es un dels principals mejans de transport.
En Asia, e mai especialament en China e en Índia, es lo primièr mejan de transpòrt.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los precursors de la bicicleta se trapan fòrça enrèire en l'istòria.
Ja cò dels egiptes ancians trobam una maquina rudimentària formada de doas ròdas unidas per una barra.
En China tanben existiguèt una maquina molt similara, mas amb de ròdas de bambó.
D'unes sègles mai tard apareguèt una autentica bicicleta demest los dessenhs d'en Leonardo da Vinci.
L'istòria vertadièra de la doas-ròdas comença a París en 1790, annada que lo comte de Sivrac inventèt lo "celerifèr", que tanben li ne diguèron "caval de ròdas".
Consistissiá en un barrotet de fusta, acabat per un cap de leon, de drac o de cervi e montat subre doas ròdas.Aviá cap articulacion e per las manòbras caliá pausar pè a tèrra; aquesta quita rigiditat fasiá que totas las variacions del terren se repercutèssen dins lo còs de sa montadura.
Mai tard, en 1813, aquest celerifèr va conéisser una granda metamorfòsi gràcias al baron Karl Christian Ludwig Drais von Sauerbronn, d'Alemanha, que va inventar lo veïcul d'una sola via, que lo se sonèt "maquina erranta", precursora de la bicicleta e la motocicleta.
Drais de Sauerbronn comencèt per introdusir d'unes ressòrts jos la sèla e puèi creèt lo guidon. Aquesta " maquina erranta" consistissiá en una espècia de carreton de doas ròdas, plaçadas una darrièr l'autra. La persona se manteniá assetada sus una petita montadura, plaçada al centre d'un petit marc de fusta. Per se mòure, s'apuejava alternativament amb lo pè esquèr e lo drech cap endavant, d'un biais semblant lo movement d'un patinador. Amb aquesta impulsion, lo veïcul aquesiá una velocitat gaireben identica a la d'una veitura. Los sius braces repausavan sus d'apuèja-braces de fèrre, e amb las mans sosteniá una vara de fusta, unida a la ròda davantièra, que virava en l'adreça cap a la quala voliá anar lo conductor.
Aquesta invencion se fondamentava en l'idèa que qualqu'un que camina degalha molta fòrça per desplaçar lo sieu pes d'un biais alternat, d'un pè l'autre. Drais von Sauerbronn capitèt de crear aqueste veïcul plan simple, que permetèt a l'òme d'evitar aquel trabalh. Aquesta maquina, nomenada "draisiana" en onor al sieu inventor, a tota fressa evolucionèt.
Las primièras informacions qu'avèm a perpaus d'una bicicleta datan de l'an 1490 aproximadament, dins l'òbra "Codex Atlanticus" de Leonardo da Vinci.
Lai se pòt veire l'esbòs d'una bicicleta amb transmission de cadena impulsada per d'unas pedalas, del meteis metòde emplegat per las actualas. La construccion de la primièra bicicleta amb pedalas la s'atribuís a'n Macmillan Kirkpatrick, en 1839.
Macmillan pas jamai ne brevetèt la siá invencion, que mai tard serà copiada en 1846 per Gavin Dalzell de Lesmahagow. La difusèt el d'un biais tant ample que ne serà considerat durant cinquanta ans coma l'inventor de la bicicleta.
Una còpia de la bicicleta de Macmillan es presentada dins lo Musèu de las Sciéncias de Londres, Anglatèrra.
Devèrs 1890, l'anglés Dunlop (afeccionat al ciclisme e creator de l'entrepresa omonima) inventèt una cambra de tela e caucho, que s'uflava amb aire e se plaçava dins la janta. Per evitar las crebasons, en Dunlop s'inventèt a de mai una cubèrta tanben de caucho. Aquestas invencions de Dunlop an gaireben pas cambiat dempuèi la lor invencion.
Tipes de bicicletas segon la lor estructura[modificar | modificar la font]
- La bicicleta plegabla permet de plegar en un o divèrses punts la bicicleta en ne demesir aital lo volum ocupat.
- En la bicicleta ''inclinada'', lo ciclista es colcat dins un sèti plan confortable e semblant un sofà o una cadièra longa, pedalant amb lo sieu còs quasi en posicion orizontala rapòrt al terren. La ròda davantièra n'acostuma èsser força mai pichòta que non pas la de darrièr. N'es lo siu cost molt elevat perque se sòlon far sus comanda a la mesura del ciclista.
- Lo tàndem es un tipe de bicicleta en lo qual pòt pedalejar mai d'una persona. Lo ciclista que va davant es qual contrarotla la direccion e las vitessas del tàndem. Los autres ciclistas se limiton a pedalar amassa. N'i a per diferents nombres de personas, encara que la pus comuna es facha per doas personas.
- Las bicicletas per despoderats. N'i a de tipes divèrses segon lo despoder de l'usatgièr: handbikes per gents amb despoder de las cambas, tàndems per òrbs, tricicles per despoderats amb problèmas de coordinacion e equilibri, quadricicles per despoderats psiquics.
Durant las primièras annadas de sa confeccion, la construccion de bicicletas fasiá servir de tecnologias preexistentas. Mas dins las darrièras annadas, la tecnologia n' a collaborat dins l'innovacion amb d'idèas tant en domenis ancians coma nòus.
Quadre[modificar | modificar la font]
La màger part de las bicicletas de uèi an un quadre amb sèti vertical que fòrça reverta las primièras bicicletas de cadena.[2] Aquestas bicicletas verticalas gaireben sempre presentan lo quadre de diamant, e una estructura de gelosia que çò ne caup de dos triangles: lo triangle de davant e lo triangle de darrièr. Lo triangle de davant çò ne caup del quadre orizontal, lo quadre vertical e lo quadre inferior. Lo quadre orizontal conten la pipa de direccion, l'ensemble de coissinets que daissa la forquilha ne vire suau suaudet per menar. Lo quadre vertical religa lo quadre orizontal amb la tija de la sela denaut, e lo quadre inferior religa lo quadre orizontal amb lo pedalièr. Lo triangle de darrièr çò ne caup del quadre vertical e un parelh de tirants mai un parelh de basas. Las basas son parallèlas a la cadena e religan lo pedalièr amb l'eis darrièr. Los tirants religan la part superiora del quadre vertical amb l'eis de darrièr.
Istoricament, los quadres de las bicicletas per femnas avián un quadre horizontal que se religava a mièg quadre vertical a còsta de la part superiora, en ne redusir la distància del quadre horizontal al sòl, al risc de comprometre l'integritat estructurala, n'essent que provòca aquò una fòrta carga de flexion sul quadre vertical, e los compausants dels quadres de la bicicleta normalament ne son gaire resistents a la flexion.
Aqueste dessenh li permet a la ciclista montar e davalar d'aisida quitament se ne cargue ela gipa o rauba.
Quand dequ'unas bicicletas de passejada o escorreguda an encara aquesta mena de quadre, i a tanben una varianta, la mixta, que luòga un quadre orizontal n'a dos de mai fins e separats lateralament que crosan lo quadre vertical pels costats e se religa a l'eis de darrièr. La facilitat per lai pojar tanben la se presan lo mond amb flexibilitat limitada.
Un autre estil es la bicicleta inclinada. Aquestas son indiscutiblament mai aerodinamicas que non pas las versions verticalas, vist que lo ciclista se pòt estirar cap en rèire en se cunhar sus un supòrt e far servir las pedalas que se trapan al meteis nivèl que lo sèti. La bicicleta mai rapida del mond es una bicicleta inclinada mas aquel tipe foguèt enebit dins las corsas en 1934 per l'Union Ciclista Internacionala.[3]
Istoricament, los materials emplegats per las bicicletas an seguit un camin similar als de las aeronaus, amb l'objectiu d'èsser resistents e de pauc pes.
Dempuèi la fin de las annadas 1930 s'utilizèron los acièrs aliats pels tubes del quadre e la forquilha dins de maquinas de nauta qualitat. Lo celluloïde serviguèt pels parafangs, e los aliatges d'alumini s'utilizan cada vegada mai en compausants coma guidons, tijas de sela e palancas de fren.
Pendent las annadas 1980, los quadres d'aliatge d'alumini ne venguèron populars, e uèi lo dia son abituals. Los quadres de fibra de carbòni e de titani que son mai cars son tanben disponibles uèi, aissí coma d'aliatges d'acièr avançats e fin finala lo bambó.
Transmission[modificar | modificar la font]
La transmission comença amb las pedalas que fan virar les bielas, que viran a l'entorn de l' eis central e fan virar los platèls. La màger part de las bicicletas se servisson d'una cadena per transmetre la potència a la ròda de darrièr.
Un nombre relativament petit de bicicletas se servisson d'una barra per transmetre la potència.
Un nombre fòrça mai redusit encara de bicicletas principalament bicicletas de vitessa unica destinadas a de desplaçaments de corta distància) que se servisson d'una correja coma d'un sistèma per transmetre la poténcia sens nat grais.
N'èssent que las cambas dels ciclistas son mai eficaças en una gamma estrecha de velocitats de pedalar (cadéncia), una relacion de transmission variabla li n'ajuda al ciclista mantengue una velocitat maximala de pedalejar mentre circula per terrens variats.
Coma primièra apròcha, las bicicletas d'usatge quotidian se servisson sovent d'un cambi de vitessass integrat amb un nombre petiton de vitessas que donan de relacions de transmission amplament espacejadas (3 a 7), las bicicletas de rota e las de corsas se servisson de cambis amb desviadors de platèl e de pinhon amb un nombre moderat (10 a 22) de vitessas que donan d'unas relacions de transmission pauc separadas entre elas, mentre que las bicicletas de montanha, las bicicletas ibridas, e las bicicletas de torisme se servisson de cambis amb desviadors de platèl e de pinhon amb un nombre mai bèl (15 a 30) de vitessas que donan de relacions de transmission moderadament espaciades, en lai inclòure sovent una subrebaissa per las pojadas amb fòrt penjal.
Diferentas vitessas e ensembles de vitessas son apropiats per diferents ciclistes e sòrtas de ciclisme. Las bicicletas amb cambi de vitessas permeton la seleccion de la relacion de transmission per l'ajustar a las circonstàncias: un ciclista se poiriá servir d'una vitessa longa en anar amb bicicleta còsta aval, una vitessa mejana quan va amb bicicleta en per una estrada plana, e una vitessa corta en anar amb bicicleta còsta amont.
Amb una vitessa mai corta a cada torn de las pedalas produsís menses torns de la ròda de darrièr.
Aquò fa que l'energia requerida per se desplaçar una meteissa distància se ne distribuís entre maites torns de las pedalas, en tot redusir la fatiga en anar còsta amunt, amb una carga pesuga, o en contra de vents fòrts.Una vitessa mai longa permet qu'un ciclista ague de far menses torns de pedalas per mantenir una velocitat donada, mas amb mai esfòrç per cada torn de pedala.
Amb una transmission de cadena, un platèl solidari a la biela impulsa la cadena, que fa virar la ròda de darrièr mejançant lo pinhon (los pinhons) de darrièr.
Amb una transmission per eis, un ensemble de ròdas dentadas conicas fa virar l'eis que fa virar la ròda de darrièr via un autre parelh de ròdas conicas religat a l'eis de la ròda. N'existisson d'unas pèrdias d'eficiéncia degudas als dos parelhs de ròdas que fan de besonh. L'unica opcion amb una transmission per eis es la de se servir d'un cambi de vitessas integrat.
Pedalas e sèla[modificar | modificar la font]
Lo guidon fa virar la forquillha e la ròda de davant via la tija del guidon, que vira dintre la ''pipa'' de direccion. I a tres tipes comuns de guidon.
Guidons verticals, la nòrma en Euròpa e pertot fins a las annadas 1970, corbats suaument enrèire cap al ciclista, en tot li ofrir una subjeccion naturala e una posicion verticala comòda.
Los guidons en forma de banas "cason" a mesura que se torcisson per endavant e aval, en tot li ofrir al ciclista una melhora poténcia de frenada dins una posicion "acoconida" mai aerodinamica, aissí coma de posicions verticalas dins las qualas las mans agafan los montants de las palancas de fren, o de seccions planas superioras per de posturas cada vegada mai verticalas.
Las bicicletas tot terren presentan generalament un guidon drech o guidon inclinat amb d'unes gras variables d'inclinason cap enrèire e cap amont, aissí coma desvolopaments mai grands que pòdon aital portar un melhor manejar, vist que n'aumenton la fòrça aplicada a la ròda .
Los sètis de bicicleta tanben ne varian amb las preferéncias del ciclista, de las sèlas àmplias amb coissin preferidas pels ciclistas de distància corta fins a selonèlas mai estrechas que permeton gronxar melhor la camba en daissar mai espaci. La comoditat ne depend de la posicion del ciclista. Amb bicicletas de passejada e ibridas, los ciclistas son assetats dreches sus la sèla, lo sieu pes se dirigís cap en bas de la sèla, que n'es aital preferibla una sela mai àmplia e mai amortida. Per las bicicletas de corsas ont lo ciclista s'inclina cap endavant, lo pes se distèibuís mai uniformament entremièg guidon e sèla, los malucs se plegan, e una sèla mai estrecha e mai dura es mai eficaça. I a d'unes modèls diferents de sèlas per ciclistas masculins e femenins, en tot s'adaptar a las diferentas anatomias de cada genre, quitament ça que la se las bicicletas se ne vendon lèumens amb de sèlas mai apropiadas als òmes.
La bicicleta ''inclinada'' a un sèti inclinat que d'unes ciclistes trapan mai comòde qu'una sèla normala, especialament los ciclistas que patisson amb cèrts tipes de sèla, mal d'esquina, còl, espatla o carbas. Las bicicletas inclinadas (o aclinas...) pòdon aver lo lor sèti mai bas o mai naut que non pas lo nivèl de la direccion.
Frens[modificar | modificar la font]
Los frens de las bicicletas modèrnas pòdon èsser frens de janta dins los quals los elements de friccion se comprimisson contra la janta de la ròda , frens de disc, amb un disc separat per frenar. Los frens de disc son mai comuns en bicicletas de per camps, tàndems e bicicletas ''inclinadas'' que non pas en bicicletas especificas de rota.
Amb de frens accionats a la man, la fòrça s'aplica a las palancas del fren montadas sul guidon e se transmet via los cables Bowden o tubes idraulics a las sabatas de friccion. Un fren de la boissa de darrièr pòt èsser, o ben accionat a la man o ben en quichar las pedalas.
Las bicicletas de pista an cap frens. Los frens fan ges de besonh per anar en pista per que totes los ciclistas van dins la meteissa direccion a l'entorn d'una pista que ne requerís gessa desacceleracion subita.Los ciclistas de pista pòdon redusir la velocitat per que totas las bicicletas de pista son de pinhon fix, çò es sens cap pinhon liure. Sens pinhon liure, es impossible de daissar virar la ròda amb las pedalas immobilas, qu'aital quand la ròda de darrièr n'es a se mòure, las pedalas tot parièr se ne mòvon. Per frenar, lo ciclista aplica una fòrça de resistència a las pedalas - aquò servís de sistema de frenatge que pòt èsser tant eficaç coma un fren de ròdas de darrièr basat en la friccion, mas pas tant eficaç coma un fren a la ròda de davant.
Suspension[modificar | modificar la font]
La suspension de la bicicleta fa referéncia al sistèma o los sistèmas emplegats per suspendre lo ciclista e tota o part de la bicicleta. Aiçò ne torna responsa a dos objectius:
- Mantenir las ròdas en contacte contunhós amb d'unas susfàcias irregularas per melhorar lo contraròtle.
- Isolar lo ciclista e la maquina tota de las vibracions degudas a las susfàcias irregularas.
Las suspensions de bicicleta ne servisson principalment dins las bicicletas de montanha, mas ne son tanben abituals dins las bicicletas ibridas, e se ne pòdon trapar quitament dins dequ'unas bicicletas de rota, n'èssent que li pòdon ajudar a manejar las problematicas vibracions. La suspension es especialament important per las bicicletas inclinadas, vist que quand un ciclista vertical se ne pòt botar drech dessús las pedalas per se n'aprofiechar d'unes beneficis de la suspension, un ciclista clinat o pot cap.
Ròdas[modificar | modificar la font]
Tèxt catalan de traduire :
L'eis de la ròda li pòrta eis al quadre e a la forquilla. Un parelh de ròdes se ne pòt nomenar jòc de ròdes, especialament quand se tracha de ròdas de naut rendiment.
Accessòris e reparacions[modificar | modificar la font]
D'unes compausants, que sovent son d'accessòris opcionals sus las bicicletas d'espòrt, son de caracteristicas estandard per las bicicletas d'escorreguda per melhorar las siás utilitat e comoditat. Los parafangs protegisson lo ciclista e las parts mobilas de la bicicleta quand ne va per ròdols molhats e lo paracadena protegís la farda del grais de la cadena en tot n'ampachar tanben que s'encranque la farda entre las dents de la cadena e lo platèl. Lo trespès manten verticala la bicicleta quand es rambada, mentre qu'un sistèma antipanaires li n'ajuda a empachar lo panatòri.Plan sovent son utilizadas d'una cestas montadas davant amor de portar objèctes o compras.Los portabagatges montats dessubre lo pneumatic de darrièr pòdon servir per portar aisinas o cargas.Los parents d'a vegadas apondon d'unes sètis per pichons muntats darrièr i/o una sela auxiliara al quadre orizontal amor de i portar nenins.
Las pedalas automaticas li n'ajudan lo ciclista a mantenir lo sieu pè dins la posicion apropiada sus las pedalas, e li permeton que s'estire amai de quichar las pedalas , amb saique benlèu un perilh - ne pòt daissar liures sos pès quand cal per evitar una casuda. Los accessòris tecnics ço ne cabisson ordenadors de bicicleta per mesurar la velocitat, la distància, etc. D'autres accessòris tot parièr ne son lums, reflectors, panèls de seguretat, miralhet, cantimploras o bidons e pòrtabidons, e cencha.[4]
Lo casco de bicicleta li ne pòt ajudar a redusir las lesions per en cas d'una collision o tota mena d'accident, e legalament s'exigís de cargar un casco certificat a d'unes ciclistas dins dequ'unas juridiccions. D'unes se classan los cascos coma accessòri[4] e d'autres coma simple element de la farda.[5]
Molts ciclistas pòrtan de jòcs d'aisinas. Aquestes çò ne pòdon cabir d'un jòc de reparacion de pneumatics (que pòt contenir quina combinason que ne siá d'una pompa manuala o de CO2, palancas de pneumàtics, petaces pegasolets, o de material adesiu per petaçar lo pneumatic , una pèça de papièr de veire o una raspa de metal (per rascar la superfícia del pneumatic per petaçar),[6][7] e de vegadas quiitament un blòc de gip.), Claus, claus exagonals, tornavises, e una aisina de cadena. I a tanben d'aisinas multiplas especificas del ciclisme que combinan un molon d'aquestas aisinas en un mecanisme compacte unic. Los compausants de bicicletas pus especializats pòdon exigir d'unas aisinas mai complexas, en tot lai inclure d'unas aisinas patentadas especificas per un fabricant donat.
Dequ'unas pèças de bicicleta, especialament los sistèmas de dentaduras, son complèxas, e molts ciclistas preferisson fisar lo manteniment e les reparacions mecanicas de bicicletas professionalas.Dins qualques ròdols n' es possible contractar assisténcia sus la rota a determinadas companhiás. D'autres ciclistas mantenon las lors pròpias bicicletas, d'a vegades coma part de la siá afeccion al ciclisme o simplement per rasons economicas. L'abilitat per reparar e mantenir la pròpia bicicleta tanben n'es apreciada dins lo movement ciclista amator.
Activisme pro bicicleta[modificar | modificar la font]
I a d'associacions de ciclistas amb diferents interèsses específics (obrir de rotas, mantenir los camins, planificacion urbanistica, clubs de competicion, clubs de torisme e ca) e d'autras amb d'objectius mai globals (estalvi energetic, reduccion de la pollucion, promocion de la bona forma fisica etc.).
A costat del lobby ciclista esportiu o toristic, l'activisme pro bicicleta inclutz un corrent d'opinion obertament politic e sovent relacionat amb lo movement ecologista. Aquels grops promòvon la bicicleta coma mejan de transpòrt alternatiu pel sieu potencial per l'estalvi d'energia e los sieus beneficis per la santat.
Los activistas de totes los corrents sòlon promòure un melhorament dels transports publics locals e interurbans, especialament lo tren, e la disponibilitat per menar de bicicletas amb aquestes mitjans.
I a d'activistas pro bicicleta e dequ'unas autoritats de contraròtle del trafic que promòvon la construccion de carrils bici reservats pels viatges de longa distància. La tradicion de l'activisme pro bicicleta n'acostuma de preferir unas solucions basadas dins l'amelhorament de la planificacion e lo dessenh dels camins, la prevencion rotièra, e l'aplicacion de las règlas de trafic que ja existisson.
Un tèma polemic en Euròpa es l'oposicion dels grops ciclistas a la legislacion que los s'obliga a portar un casco.
Manifestacions[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Tot sobre la bicicleta. Equipament. Manteniment. Normativa (ca)
- Bicicletas ancianas Article subre l'istòria de la bicicleta. (es)
- Parts d'una bicicleta. (es)
- Pedaling History Museum Lo musèu de la bicicleta mai grand del mond. (en)
- The Bicycle - Worlds most efficient form of transportation Discussion subre la bicicleta e sos avantatges subre d'autres veïculs (en)
- A History of Bicycles and Other Cycles al Canada Science and Technology (Musèu de Sciéncia e Tecnologia de Canadà). (en)
- Hudson, William (2003). Myths and Milestones in Bicycle Evolution. (accès lo 30 de març de 2005). (en)
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Herlihy, David V. (2004). Bicycle: The History. Yale University Press, pp. 200–250. ISBN 0-300-10418-9.
- ↑ Herlihy, David V. (2004). Bicycle: the history. Yale University Press, 200–250. ISBN 0-300-10418-9.
- ↑ History Loudly Tells WhyThe Recumbent Bike Is Popular Today
- ↑ 4,0 4,1 {{{Títol}}}
- ↑ The Essentials of Bike Clothing
- ↑ Sheldon Brown: Flat tires
- ↑ BikeWebSite: Bicycle Glossary – Patch kit
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) All About Bicycling, Rand McNally.
- (en) Richard Ballantine, Richard's Bicycle Book, Pan, 1975.
- (en) Caunter C. F. The History and Development of Cycles Science, Museum London 1972.
- (en) David B. Perry, Bike Cult: the Ultimate Guide to Human-powered Vehicles, Four Walls Eight Windows, 1995.
- (en) Roni Sarig, The Everything Bicycle Book, Adams Media Corporation, 1997
- (en) "Randonneurs USA", PBP: Paris-Brest-Paris, 31 de març de 2005, [1].
- (en) US Department of Transportation, Federal Highway Administration. "America's Highways 1776-1976", pp. 42–43. Washington, DC, US Government Printing Office.
- (en) David Gordon Wilson, Bicycling Science, MIT press, ISBN 0-262-73154-1
- (en) David V. Herlihy, Bicycle: The History, Yale University Press, 2004
- (en) Frank Berto, The Dancing Chain: History and Development of the Derailleur Bicycle, San Francisco: Van der Plas Publications, 2005, ISBN 1-892495-41-4.
- (en) The Data Book: 100 Years of Bicycle Component and Accessory Design, San Francisco: Van der Plas Publications, 2005, ISBN 1-892495-01-5.
- (en) Shonquis Moreno and Ole Wagner, Velo: bicycle culture and design, Edicion per Robert Klanten and Sven Ehmann, Berlin: Gestalten, 2010, ISBN 9783899552843
- (es) Richard Grant / Richard Ballantine, El Gran Libro de la Bicicleta – Texto: Español – Editor: El País, Aguilar. Madrid (1992) – ISBN 84-03-59182-9.
- (es) J. Dekoster, U. Schollaert, En bici, hacia ciudades sin malos humos – Texto: Español – Editor: Oficina de Publicaciones Oficiales de las Comunidades Europeas. Luxemburgo (2000) - ISBN 92-828-5721-2.
- (fr) Keizo Kobayashi, L’histoire du vélocipède de Drais à Michaux 1817-1870,Edicion de l'École pratique des hautes études, 1990.
- (fr) Pryor Dodge, La grande histoire du vélo, Flammarion, 1996, (ISBN 2080124439).


text:
Zenit (astronomia)
En astronomia, lo zenit es un dels punts d'interseccion de la verticala d'un luòc donat e de l'esfèra celèsta. Lo punt d'interseccion que se tròba en dessús de la Tèrra es lo zenit; al contrari aquel que se tròba als antipòdes es lo nadir. D'un autre biais lo zenit es lo punt sus la verticala en dessús de la nòstra tèsta e lo nadir es le punt sus la verticala situat jos los nòstres pès. En coordenadas orizontalas, l'axe zenit-nadir es perpendicular al plan de l'orizont celèst, e lo zenit e lo nadir son los pòls del grand cercle de l'orizont. Lo meridian celèst del luòc passa par aqueles pòls que son lo zenit e lo nadir.
Lo punt pus elevat de la trajectòria d'un astre dins lo cèl (per exemple lo Solelh) se nomena lo punt de culminacion. Lo Solelh passa al zenit solament entre los dos tropics.


text:
Autariba (Nauta Garona)
Autariba[1] (Auterive en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de la Nauta Garona e la region Mieidia-Pirenèus .
Somari
Heraudica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Comuna de la setème circonscription de la Nauta Garona
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sit officiel de la vila
- La glèisa de Sent Paul d'Autariba, par Louis Latour, Mémoires de la Société archéologique deu Midi de la França, tome LVI, 1996 (édition électronique)
- Autariba sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau
- Autariba sus lo sit de l'Insee


text:
Maurice Merleau-Ponty
Maurice Merleau-Ponty (Rochefort-sur-Mer, 1908 - París, 1961) èra un filosòf francés, fòrça influenciat per Edmund Husserl. Es sovent classificat coma existencialista, a causa de sa proximitat amb Jean-Paul Sartre e Simone de Beauvoir, e tanben per sa concepcion heideggeriana de l'èsser, encara que mai tard a causa de sa pelejada amb Sartre, Merleau-Ponty neguèt qu'apartenguèt o que foguèt en acòrdi amb aquela filosofia.
Aprèp qu'acabèt los estudis al Licèu Louis-le-Grand de París, Merleau-Ponty dintrèt a l'Escòla Normala Superiora de París, en la meteissa epòca de Sartre, ont acabèt la carrièra de filosofia segond de sa classa en 1930. Comencèt a far lesissons a Chartres, mas mai tard tornèt a l'Escòla Normala Superiora per un doctorat en letras en 1945, que capitèt amb dos libres d'importància: L'estructura del comportament (1942) e la Fenomenologia de la percepcion (1945).
Aprèp venguèt professor de filosofia a la Universitat de Lion (1945 a 1948), e mai tard professor de pedopsicologia a la Sorbona (1949 a 1952). Per terminar, foguèt titular de la cadièra de filosofia del Collège de France a partir de 1952 e fins a sa mòrt en 1961, essent un dels mai joves a accedir al som del Collège de France.
Merleau-Ponty èra tanben dins lo comitat editorial de la revista Les Temps modernes coma editorialista politica, dempuèi sa debuta en l'octobre de 1945 fins a decembre de 1952. Moriguèt d'una ataca cardiaca la nuèch del 3 de mai de 1961 a 53 ans, aparentament alara que preparava una dissertacion sus Descartes. Son còs es enterrat al Cementèri del Père-Lachaise de París.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- The Merleau-Ponty Circle, http://www.uri.edu/artsci/phl/impc/bibl.html