c: text/html

text:
Ades
Dins la mitologia grèga, Ades (en grèc ancian ᾍδnς o Ἅιδnς / Háidês) es una divinitat cthoniana, fraire de Zèus e de Poseidon. Coma Zèus govèrna lo Cèl e Poseidon la Mar, Ades règna sos la Tèrra e es per aquela rason sovent considerat coma lo « mèstre dels Enfers ». Se maridèt amb Persefòn. Correspond al Sarapis ptolemaíc e ael Pluton roman.
Somari
Ades[modificar | modificar la font]
Es lo tresen enfant de Cronos e de Rhéa, e lo fraire d'Estia, Demetèr, Èra, Zèus e Poseidon[1]. Coma eles, foguèt engolit pel seu paire e foguèt liberat sonque quand Zèus, salvat per Rèa, obliga Cronos a totes los desgolir.
Prenguèt part a la titanomaquia e recebèt dels Ciclops lo casc meravilhós que fa invisible, alara que Zèus recebèt un fais d'eslhauces e Poseidon lo trident[2]. S'explica pas plan en que un tal objècte li es util, perque los dieus se fan ordinàriament invisibles se cobrissent d'un nivol; se deu benlèu a l'etimologia populara del nom d'Ades – « l'invisible »[3].
Sobeiran dels Enfers[modificar | modificar la font]
Au tèrme de la guèrra contra los Titans, Ades recdebèt en partatge las « ombras neblancas » e demòra amb elas dins los Enfers[4]. Rei dels mòrts[5], la seuna mission principala es d'empachar la fugida dels Enfers, perque la lor vision provocariá d'orror delss òmes coma dels dieus[6]. Pindar li dona per atribut un esglasi amb que menava los mòrts[7], un ròtle qu'es normalament aquel d'Ermès psicopomp[8]. Dins Los Persans, le nom d'Ades est invocat al meteis temps qu'aquel d'Ermès e Gaía per far tornar su tèrra l'arma de Darius[9].
Esquil lo presenta per dos còps coma lo jutge dels mòrts. Dins Las Suplicantas, Danaos clama que « Ala tanben Qualqu'un fa justícia dels crimes, se dich – un autra Zèus : per el, a çò dels defuntats, lo darrièt Jutjament. » Dins Los Eumenids, lo còr declara quitament que
-
- « Se fa donar
- de comptes terrificants,
- lo Prince dels mòrts jos tèrra ala,
- e dins son Libre grand,
- son uèlh gaitant res daissar passar. »
- « Se fa donar
Sonde prepaus del meteis tipe qu'Agamemnon fa en fasent testimoniar de son jurament Zèus, Elios e « vos que, jos lo sol / tiratz punicion dels mòrts que fan de fals juraments », es a dire Ades e Persefòn[10]. Endacòm mai, Altèa, maire de Meleagre, demanda a Ades e Persefòn la mòrt d'aquel que tuèt los seus fraires[11]. Malgrat aquò, l'idèa de jutjament darrièr ven puslèu de las tradicions egipcianas que d'auelas dels Grecs[12].
Es a vegada coptat d'entre las dotze Olimpians, alara qu'es contrari a la tradicion dominanta: Sortís sonque rarament de son reialme, l'excepcion mai notable es lo raubament de Persefòn[13]. Ades es pron discrèt dins la mitologia, essent subretot ligat a de legendas implicant d'eròis : Orfèu, Tesèu e Eracles son los rares mortals que l'encotrèron dins lor Catabasa. Al contrari, donèt a Sisif, Protesilas e Euridici l'autorizacion de quitar los Enfers.
Dione conta dins l’Iliada cossí Eracles ferrís Ades d'una flècha a la dintrada dels Enfers e « lo daissèt al mièg dels mòrts » ; Ades deu pujar dins l'Olimp per se far sonhar per Pean[14]. Los comentators antics forniguèron d'explicacions a aquel passatge curiós: l'episòdi pòt prene plaça dins la davalada als Enfers de l'eròi per capturar Cerbèr[15]. Poiriá tanben èsser una allusion a l'ataca d'Eracles contra los Pilians, que donèron lo sosten a Orquomèn contra Tebas[16], o encara al massel dels filhs de Nelèu a Pilos per l'eròi[17].
Es dins totes los casses pendent la davalada als Enfers qu'Eracles tua una de las vacas qu'Ades possedís sus Eritiá, l'illa roja, per ofrir un sacrifici de sang a las armas dels mòrts. Lo pastre, Menetes, filh de Ceutonimos, desfisèt l'eròi a la luta per le n'empachar, mas deguèt se retirar del combat las costèlas bresadas[18].
Raubament de Persefòn[modificar | modificar la font]
Lo raubament de Persefòn per Ades es lo mite mai popular ligat al dieu; se lo legís ja d'Esiòde jos una mena fòrça resumida: « Aïdôneus raubèt [Persefòn] a la seuna maire, e lo prudent Zèus la li acordèt »[19].
Dins sa forma mai complèta, contada per l’Imne omeric per Demetèr, Ades rauba Persefòn amb l'autorizacion de Zèus[20], alara que la jova es ocupada à culhir de flors en companhiá d'Oceanids[21], d'Atena e d'Artemís[22] dins la plana de Nisiá. La seuna maire Demetèr la cercava pertot sus Tèrra; Elios, deu del solelh, lu aprend fin finala que la seuna filha se trapa dins lo reialme dels mòrts[23]. De colèra, Demetèr quita la demorança dels dieus per se refugiar sus tèrra e per se venjar, empachèt las granar de germenar[24].
Zèus deu alara tentar una reconciliacion e, mejans Ermès, ordona al seu fraire de tornar Persefòn a la seuna maire abans que la Tèrra entièra morrissís de fam. Ades accepta de la daissar anar, mas li dona una grana de milgrana per manjar. Quand Demetèr torna veire la seuna filha, comprend sul còp lo problèma e prevenguèt aquela que s'aviá manjat la noiritura dels mòrts, deuriá demorar als Enfers un tèrç de l'an (l'ivern), podent pojar dins l'Olimpe que los dos autres tèrces, {{cita|quand la tèrra es verdejanta de totas mena de flors »[25] – o, dins de versions tardièras, sièis meses als Enfers e sièis meses dins l'Olimpe. Persefòn avoa qu'aviá manjat un gran de milgrana – o, dins una version tardièra, foguèt denonciada a Ades per Ascalaf[26].
Amors[modificar | modificar la font]
Se donèt a Ades, qu'abans que se maridèt amb Persefòn, una aventura amb Mentèa, filha del flum Cocit[27]. Aprèp que foguèt daissada, Mentèa se vengèt disent de contunh de mal de la rivala. Foquet transformada en planta, la menta, per la quita Persefòn[28] o la maire[29]. Dins una autra version, Persefòn pesenèt la malastruca abans d'operar la metamorfòsis[30].
Leucèa, una autra ninfa filha d'Ocean, foguèt raubada per Ades e cargada per Persefòn (o Ades) en [[Albar].
Segon la Soda, un lexic bizantin tardièr (sègle X-XI), auriá une filha del nom de Macaria, divesa de la mòrt « astruca ».
Culte[modificar | modificar la font]
Fòrça pauc de luòcs de culte li son dedicats. Vertadièrament, la ciutat d'Elis, dins lo nòrd oèst de Peloponés, possèda un temple d'Ades, dubèrt sonque un còp per an e sonque pel sacesdòta del dieu[31]. Pausanias nòta que « los Eleans son los seuls [que coneís] que rendon un culte a Ades », mas dona endacòm mai d'indicacions sus un culte a Coronè[32] ; Estrabon evòca tanben un culte a Ermione[33].
Ades es « Zèus sosterren »[34], coma lo « Zèus ctonian » qu'Esiòde recomanda al lauraire d'invocar abans d'utilizar l'araire[35]. Es mai sovent venerar jos d'epiclèsis qu'an valor d'eufemisme. Es tanben nomenat Πλoύtwv / Ploútôn, « lo Ric », perqu'es mèstre de las riquessas del sol, que sián mineralas o vegetalas; un temple li es consacrat jol seu nom e Eleusis e recebèt d'onors a Atenas[36].
Li foguèron sacrificat de fèdas o de buòus negres pendent la nuèch. Euripid indica qu'Ades faguèt pas l'objècte de libacions ritualas.
Iconografia[modificar | modificar la font]
Dieu dels mòrts, crench, es presentat coma un òme madur, barbut, tenent la bana d'abondança, simbòl de las riquessas del sol que n'es lo mèstre. Passa que los vases le nomenèron explicitament Ploutôn. Mas, deu pas èsser confondut amb Plotos, personificacion de la riquesa.
Lo raubament de Persefòn es lo subjècte d'una fresca del sègle IV AbC, dins lo tombèl dich « de Persefòn » a Vergina ; benlèu es una òbra del Nicomac que, segon Pline lo Vièlh, una composicion sul mateis subjècte se tròbla sul Capitòli de Roma. Lo mite es tanben representat suls vases atics, lucanians e campanians, de placas de tèrra cuècha de Locres, de bas relièus de sarcofag o de monedas[37].
Etimologia[modificar | modificar la font]
Una explicacion sovent donada pel mòt « Ades » lo descompausa en un a-ϝἰδής / a-widếs (del vèrbe eἴδw / eídô, « veire »), que significariá « invisible ». Mas, del caire lenguïstic, l'ipotèsi es pas vertadièra. En efècte, le prefixe privatiu, eissits de la vocalizacion d'un *n, es necessàriament breu, alara que Ἅιδnς' compòtat un ᾱ (alfa long) inicial. Cap d'ipotèsi sul nom del dieu es vertadièrament convenquenta.
Epiclèsis, atributs e sanctuaris[modificar | modificar la font]
- Epitètas :
Polidegmon (ΠoλuδέYuwv, « aquel que recep fòrça ostes »),
Plotòn (Πλoύtwv, « aquel que fa ric »),
Euboleutes (Ἐuϐouλeutής, « le Bon Conselhèr »),
Aïdòneus (Ἅιδwveuς, « Aquel que se vei pas »),
Klimenos (Kλuuέvoς, « Renomada »),
Pilartes, « a la pòrtas solidament barradas »),
Stigeros, « l'Orrible »),
Zèus Catactonios o Zeus Cthonios (Zeὺς Kataxθόvιoς/Zeὺς Xθόvιoς, « Zèus sosterren »).
- Atributs :
lo sèrp,
Cerbèr,
lo casc amagant,
la bana d'abondança, la lança de doas forcas,
lo ciprès e
lo carri tirat per doas creaturas miègòmes, miègcavals (las centaures).
- Sanctuaris : Samotràcia (jol nom d'Axiokersos, espós de Persefòn-Axiokersa), Elis e Eleusis.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Esiòde, Teogonia.
- ↑ Apollodore, Bibliotèca (I, 2, 1)
- ↑ (en)G. S. Kirk (éd.), The Iliad: a Commentary, vol. II : Cants V-VIII, Cambridge, Cambridge University Press, 1990 (ISBN 0-521-28172-5), commentaris dels verses V, 844-845, p. 147-148
- ↑ Iliada (XV, 187-189 et 191).
- ↑ "EscPer">Esquil, Los Persans (628).[en linha]
- ↑ Iliada (XX, 61-65).
- ↑ Pindare Olimpics, IX, 33-35).
- ↑ Vejatz per exemple Sofòcles, Edip a Colona (1548).
- ↑ "EscPer"
- ↑ Iliada (III, 278-279)
- ↑ Iliada (IX, 566-571).
- ↑ Gantz, p. 72.
- ↑ Veire d'autres jovas, Estabon, Geografia (VIII, 3, 14).
- ↑ Iliada (V, 395-402).
- ↑ Scolia bT aux vers V, 398-397 de l'Iliada.
- ↑ Squolia T al vers XI, 690 de l'Iliada.
- ↑ Squolia bT als verses V, 392-394, Pausanias, Descripcion de Grècia (VI, 25, 2) e Apollodore, Bibliotèca (VI, 25, 2) e (II, 7, 3).
- ↑ Apollodore, Bibliotèca (II, 5, 12).
- ↑ Teogonia (913-914).
- ↑ Imne per Demetèr (3, 9-10, 30-31 et 415-416) ; dins le Rapt de Proserpina (II, 204-231) de Claudian, Zèus quitament envia un eslhauç per descoratjar los persegaires.
- ↑ Imne per Demetèr (5-8).
- ↑ Imne a Demetèr (425).
- ↑ Imne a Demetèr (74-87).
- ↑ Imne a Demetèr (306-311).
- ↑ Imne a Demetèr (399-404)
- ↑ Metamorfosis (V, 533-550) e Apollodore, Bibliotèca (I, 5, 3 et II, 5, 12).
- ↑ "Opp" Oppien de Coricos, Alieutics (III, 485 e seg.)
- ↑ Metamorfòsis (X, 728-731).
- ↑ "Opp"
- ↑ Estrabon (VIII, 3, 14).
- ↑ Pausanias (VI, 25, 1).
- ↑ Pausanias (II, 35, 9).
- ↑ Estrabon (IX, 411).
- ↑ « Zeὑς kataxtόvιoς; Iliada (IX, 457).
- ↑ « Aιῒ xtovίῳ » ; Esiòde, los trabalh e los jorns (465).
- ↑ Pausanias (I, 28, 6).
- ↑ (de)Voir Ruth Lindner, Der Raub der Persephone in der antiken Kunst, Beiträge zur Archäologie 16, Konrad Triltsch Verlag, Würzburg, 1984.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Boson e Gelanava
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de Gers]]
Boson e Gelanava[1][2][3] (Bouzon-Gellenave en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de Gascogne situada en la Armagnac dintre Aignan e de Tèrmes-de Armagnac, lo vilatge se étire suls darrièrs coteaux #que precedisson la plana de las Lanas de Gascogne. Per polit temps, se se percebre lo massís dels Pirenèus.
Commune de Gascogne située dans l'Armagnac entre Aignan et Termes-d'Armagnac, le village s'étire sur les derniers coteaux qui précèdent la plaine des Landes de Gascogne. Par beau temps, on on apercevoir les massif des Pyrénées.
Istòria[modificar | modificar la font]
Es una municipalitat formada de quatre parròquias en avent fusionat al XIXe sègle, a saber Bouzon, Gellenave, Mimort e Sant-Go
C'est une commune formée de quatre paroisses ayant fusionné au XIXe siècle, à savoir Bouzon, Gellenave, Mimort et Saint-Go
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura : Costalats de Sent Mont (AOVDQS)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Veser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Gijonet
Gijonet[1][2] (Gijounet en francés) es una comuna occitana de Lengadòc en Caunés situada dins lo departament de Tarn e de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna de Gijonet es situada en Caunés a 45 km de Castras. Traversada pel Gijon, s'estend sus 15,13 km² e regropa los masatges de Gijonet, Calosa, Ornac, Gijon, Talpairac Combacauda e Malefaièra.
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, Gijonet èra dins l’anciana vigariá del Gijon, mencionada dempuèi 993. Los de Galands, senhors de Barre e Gijonet, regnèron sul borg e lo castèl pendent mai de dos sègles. Al mièg del sègle XVII, balhèron lor senhoriá als Borbon-Malausa de Lacasa e se gardèron dins lo masatge de Calosa. A l'epòca, Gijonet èra administrada per dos cònsols, nomenats cada an pel senhor. Las familhas borgesas èran: los Nairacs armadurièrs de Gijonet dont es eissida una dinastia de celèbres negociants bordaleses, los Rabauds, familha de juristas de Gijon, e los Carcenacs, mercands d’Ornac qui d'ont es essida una familha de negociants e banquièrs parisencs.
Demogafia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Ostals dels sègles XVI e XVII
- Avenc de Gorp Fumant
- Avenc sepultural de Mauray
- Temple de 1849
- Glèisa de 1881
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Benezech, Jules (1891-1971) : natiu de Viana, proprietari a Gijon, cofondator de la societat Motobécane.
- Carcenac, Henri ( - ) : familha d'Ornac, cònsol del 2nd arrondiment de París de 1871 a 1882.
- Fajon, Étienne (1906-1991) : familha mairala de Gijonet, cap del Partit Comunista Francés, director del jornal l'Humanité de 1958 a 1974.
- Nairac, Pierre-Paul (1732-1814) : familha de Gijonet, negociant bordalés, deputat de l'Assemblada Constituenta en 1790.
- Nairac, Jean-Baptiste (1738-1817) : fraire del precedent, negociant bordalés, membre del Conselh dels Cinc Cents.
- Rabaud, Jacques (1737-1794) : familha de Gijon, negociant marselhés, guilhotinat a la Revolucion.
- Rabaud, David-Jacques (1785-1849) : filh del precedent, negociant, banquièr, cònsol de Marselha en 1824, conselhièr general de las Bocas de Ròse.
- Rabaud, Alfred (1828-1886) : filh del precedent, fondator de la Societat de Geografia de Marselha.
Torisme[modificar | modificar la font]
- Taula d'orientacion de Rocanièra.
- Camin Verd del Pichon Tren .
- 65 km de camins d'excursions pels bòsques e èrms.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (fr)Marc Sicard, Des Monts de Lacaune au grand négoce : les familles Cabannes, Bonnafé, Nairac et Rabaud, Èditions CRPR, 2009.
- (fr)Georges Congnard, La famille Nairac, Éditions CRPR, 2010.
- (fr)Divers articles publiés dans les Cahiers de Rieumontagné - Éditions CRPR.
- Archius de la vila de Gijonet.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
L'Esparra
L'Esparra (Lesparre-Médoc en francés) qu'ei ua comuna situada dens lo departament de Gironda e la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
L'Esparra se tròba sus l'anciana Levada, au crotzament entre Leda, Medòc viticòla e Medòc landescòt (autament dit Lanas de Gasconha).
Istòria[modificar | modificar la font]
An retrobat de las traças d'aucupacion neolitica dens la comuna, notadament au lòc d'Uish. Mèi tard, pendent l'Antiquitat, quòra plusiors braç de l'estuari vinèvan dincas a çò qu'es adara au mitan de la peninsula, un pòrt estut creat, en un endreit nomat Metilium, e una via de comunicacion menent dinc a Bordèu, la Levada, estut traçada. A l'epòca de Carlesmanhe, disen qu'un permèir casterar estut bastit, per se botar a l'abric de las atacas daus Normands. La Tor d'Aunor domina la fortaressa dita l'Aunor de l'Esparra.
Pendent l'epòca anglogascona, l'Esparra vengut un centre politic, militar e comerçant, amèi una etapa sus la via de Sent Jacme. Au XII° siègle, trobèvan a l'Esparra un segrat destinat aus sent-jaqués e un espitau dedicat a sent Leunard, tanben a destinacion daus pelegrins. En 1239, quò's lo convent de Sent Francés qu'es creat. En 1265, una carta en occitan menciona que privilègis son autrejats aus ciutadans se renonçan a se constituir en comuna : Ne feràn entre eths establiment, ni feràn sagèth, ni comunia... Lo XIII° siègle estut tanben lo siègle de dus trobadors dau virat, Aimeric de Belenoi, neishut a l'Esparra e coneishut dens tots los país d'òc, e Pèir de Corbian, d'origina medoquina. De cap a 1363, lo senhor de Florimont, senhor de l'Esparra, se'n angut en crotzada, e multipliquèt en seguida las activitats guerrèiras ; lo considèran coma un grand òme dens l'istòria locala. En 1415, a la mòrt de Guilhèm-Amaniu de Madalhan, la senhoria de l'Esparra torna au conestable de Bordèu. Après la bacsarra de Castilhon, son mantuns a se disputar la senhoria : comtes de Labrit, de Matinhon, ducs d'Epernon e de Gramont.
Au XVIII° siègle, l'Esparra ven lo shèite de la subdivision dau Medòc, a la plaça de Sent Laurenç. En 1790, la comuna es promudada cap de districte ; en 1800, ven sosprefectura. Au XIX° siègle, las comunas vesinas de Sent Arlòdi e Uish li son restacadas, portant la populacion esparrina a 3500 abitants. L'Esparra damòra quauque temps a l'escartat daus grands axes. Adara, sa populacion es de 5200 personas mès la majora partida trabalha dens l'aglomeracion bordalesa. Los servicis d'urgéncia son menaçats d'èster transferits a Bordèu, la situacion medoquina es donc un chic preocupanta.
Per çò dau torisme, pòden vesitar lo donjon de l'Aunor de l'Esparra, sol a damorar dau vielh castèth (desmantelat a la Revolucion), qu'aculhís un musèu.


text:
Lira
- Per altres significats vegeu lira.
La lira es un instrument musical de còrdas que se jòga en fretar las còrdas. A son origina dins la Grècia antica. Las recitations i èran acompanhadas per las melodias de la lira.
Ditz la mitologia grèga que lo dieu jove Ermès creèt la lira a partir d'una clòsca gròssa de tartuga que cobriguèt amb una pèl d'animal e de banas d'antilòpa. Las liras èran associadad a las vertuts apollonianas de moderacion e d'equilibri, en contrast a la flaüta de pande Dionís que representava lo plaser e la fèsta
S'es sovent prepausat lo sud d'Euròpa, l'oèst d'Asia, o lo nòrd d'Africa per èsser lo brèç d'aqueste instrument. Aqueste es encara utilizat dins una partida del nòrd-èst d'Africa.


text:
AaRON
AaRON es un duo de pòp malanconic francés que comencèt en 2004, compausat de Simon Buret ambé Olivier Coursier.
Lo premier titre es Endless Song. Foguèron coneguts per lo titre U-turn (Lili). Simon Buret jòga dau piano, dau violon, de l'armonica e Simon Buret canta. Olivier Coursier jòga dau piano e de la guitarra. En genier de 2007 lo duo sortiguèt lo premier album qu'es Artificial Animals Riding On Neverland. Lo 4 d'octobre de 2010 lo duo sortiguèt lo segond album qu'es Bird in the Storm. Après la tornada (?) dau segond album, AaRON a engimbrat una seria de concèrts apelada Unplugged & Waves.


text:
Mar Mediterranèa
La Mar Mediterranèa es una mar interiora situada entre Euròpa al nòrd, Africa al sud, e Asia a l'èst. S'espandís a quicòm prèp sus 2 500 000 km² per una prigondor mejana de 1370 m. L'estrech de Gibartar, amb solament 14 km de largor, la religa a l'ocean Atlantic, e lo Canal de Suèz, artificialament, a la mar Roja ; aquò fa qu'a de marèas fòrça discretas.
La mar Mediterranèa es considerada coma lo brèç de la civilizacion occidentala. Dins l'Antiquitat, foguèt una zona privilegiada de contactes culturals, d'escambis comercials e d'afrontaments politics. Sus las seunas ribas an florit, se son espandidas e an desaparegut d'importantas civilizacions: romans, egipcians, fenicians, ititas, grècs, cartagineses, macedonians, berbèrs, genoveses, venecians ...
Qualques regions particularas de la Mediterranèa pòrtan elas tanben tradicionalament lo nom de mar :
- mar Egèa
- mar Ioniana
- mar Adriatica
- mar Tirrèna
- mar Ligura
- mar de Marmara (ancianament Propontida)
Etimologia[modificar | modificar la font]
Le nom Mediterranèa ven dau latin mediterraneus que significa "au mitan dei tèrras, valent a dire dei tèrras dau mond conoissut per lei romans.
La mar Mediterranèa es, ò es estada, conoissuda sota de nombroseis apelacions de-lòng de l'istòria :
- « Grand-verd » (Wȝḏ-wr), Es ansin que leis ancians egipcians l'anomavan ;
- Se disiá frequentament Mare nostrum (« Mar Nòstra ») ò, de còps que l'a, Mare internum (« mar interiora») dins l'Empèri Roman ;
- dins l’Ancian Testament, sus la costiera occidentala de la « Tèrra santa », se disiá la « mar Hinder », de còps traducha per la « mar dau Ponent» (Dt. 9,24 ; Joel, 2,20), ò coma la « mar des Filisteus » (Ex. 23,31), qu'aquesto pòble ocupava una part bèla de la pantiera litorala pròchi de Palestina.
La part màtger dei lengas dei pòbles que vivon a l'entorn de la mar Mediterranèa a una apelacion qu'es pròpia a sa cultura, soventei-fes una traduccion de la "mar dau mitan" ò de la "mar blanca" :


text:
Corèa del Sud
La Corèa del Sud (var. Corèa dau Sud, Corèa deu Sud), (en corean usual: Namhan;남한 "Corèa del Sud"; en corean oficial: Daehan Minguk "Granda Nacion del Pòble d'Han / de Corèa", sovent mal traduch per "Republica de Corèa") es un estat d'Asia de l'èst, dins lo sud de la Corèa istorica. Confronta la Corèa del Nòrd e se tròba entre la mar de China Orientala e la mar de l'Èst.
Sa capitala es Seol.
Lo gentilici es sud-corean -a.
La Corèa del Sud es un país desvolopat e una e las doas democracias vertadièras d'Asia. Es un sòci de l'OCDE, classificat coma economia avançada per la CIA e lo Fons Monetari Internacional. La Corèa del Sud es, per òrdre d'importància, la quatrena economia d'Asia e la tretzena del mond.[1]
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans division[modificar | modificar la font]
Corèa comencèt amb la fondacion de Joseon (lo nom de Gojoseon es gaireben sempre utilizat per defugir la confusion amb una autra dinastia Joseon fondada al sègle XIV; lo prefixe Go- significa 'vièlh' o 'mai lèu') en 2333 abans lo Crist per Dangun.[2] Gojoseon s'espandiguèt fins a çò que contrarotle una granda part de la peninsula nòrd-coreana e de Manchoria. Après de nombrosas guèrras amb la dinastia chinesa Han, Gojoseon se desintegrèt, menant al periòde dels Proto-Tres Reialmes de Corèa.
Dins los sègles primièrs de l'Èra comuna, Buyeo, Okjeo, Dongye, e la Confederacion Samhan ocupavan la peninsula e lo sud de Manchoria. Entre los divèrses pichons estats, Goguryeo, Baekje, e Silla se desvolopèron fins a contrarotlar la peninsula jol nom dels Tres Reialmes. L'unification dels Tres Reialmes per Silla en 676 menèt al Periòde dels Estats del Nòrd e del Sud, que la màger part de la peninsula coreana èra contrarotlada per Silla Unificat, mentre que Balhae contrarotlava la part nòrd de Goguryeo. Durant lo periòde Silla, poesia e art èran encoratjats, e la cultura bodista s'espeliguèt. Las relacions entre Corèa e China venguèron relativament pacificas d'aquesta epòca. Pasmens, Silla s'aflaquiguèt amor de treboladís intèrne, e capitulèt davant Goryeo en 935. Balhae, lo vesin del nòrd de Silla, èra format coma estat successor de Goguryeo. Durant lo seu periòde, Balhae contrarotlèt una granda part de Manchoria e de parts de Russia. Caiguèt davant Khitan en 926.
Après lo periòde Nòrd-Sud, los estats successors luchèron pel contraròtle pendent lo periòde dels Tres Reialmes Tardièrs. La peninsula foguèt unificada per l'Emperaire Taejo de Goryeo. Coma Silla, Goryeo foguèt un estat de granda cultura que creèt lo Jikji en 1377, en utilizar la primièra premsa d'estampar de caractèrs metallics del mond.[3]
Las invasions mongòlas al sègle XIII aflaquiguèron fòrça Goryeo. Pasmens, Goryeo contunhèt de dirigir Corèa coma aligat tributari dels mongòls. Après la casuda de l'Empèri Mongòl, Goryeo contunhèt de o dirigir. Après d'importants trebols politics e d'invasions de contunh, Goryeo foguèt remplaçat per la Dinastia Joseon en 1388 en seguida d'una revòlta del General Yi Seong-gye.
Lo rei Taejo tornèt batejar Corèa en Joseon per referéncia a Gojoseon, e desplacèt la capitala Seol. Los 200 primièrs ans de la Dinastia Joseon foguèron mercats per una patz relativa e veguèron la creacion de l'alfabet Hangul per Sejong lo Grand al sègle XIV e l'espeliment del Confucianisme.
Entre 1592 e 1598, los japoneses envasiguèron Corèa. Toyotomi Hideyoshi menèt las fòrças japonesas e ensagèt d'envasir lo continent asiatic a travèrs Corèa, mas foguèt saique rebutat per l'accion de l'Armada vertuosa amb l'ajuda de la Dinastia Ming chinesa. Aquesta guèrra vegèt tanben la pujada de l'amiral Yi Sun-sin e del seu "Vaissèl tartuga". Dins los ans 1620 e 1630 Joseon patiguèt d'invasions pels manchós que benlèu conqueriguèron tanben la Dinastia Ming chinesa.
Après las invasions manchós, Joseon coneguèt un periòde d'aperaquí 200 ans de patz. Mai que mai los reis, Yeongjo e Jeongjo menèron una nòva renaissença de la Dinastia Joseon.
Pendent los darrièrs ans de la Dinastia Joseon, la politica isolacionista de Corèa la faguèt escaissar "Reialme Ermita", mai que mai per proteccion contra l'imperialisme de l'oèst, abans que foguèsse forçada de se dobrir al comèrci dins lo periòde del poder colonial japonés.
Après division[modificar | modificar la font]
Malgrat lo plan inicial per una Corèa unificada propausat en 1943 a la Declaracion del Caire, la pujada de las bregas de la Guèrra Freja entre los EUA e l'Union Sovietica menèt a l'establiment de dos govèrns separats sostenguts per de poders estrangièrs, cadun amb la seuna ideologia, a abotiguèt a la division de Corèa en doas entitats politicas: la Corèa del Nòrd e la Corèa del Sud. Dins lo nòrd, un ancian militant comunista de la guerilla antijaponesa, Kim Il-sung ganhèt lo poder a travèrs la mobilizacion politica dels coreans, e al sud, un exiliat e líder politic de drecha Syngman Rhee, foguèt installat coma president.
Lo 25 de junh de 1950, la Corèa del Nòrd faguèt una temptativa d'unificar lo país per la fòrça militara, çò que menèt a la Guèrra de Corèa. A aqueste moment, l'Union Sovietica boicotèt las Nacions Unidas (UN), en utilizar son drech de veto. Aquò menèt las Nacions Unidas a intervenir dins la guèrra civila quand venguèt evident que la superioritat de las fòrças nòrd-coreanas unificariá lo país entièr. L'Union Sovietica e la Republica Populara de China sostenguèron la Corèa del Nòrd, amb la participacion dels milions de soldats de las tropas chinesas. Après las enòrmas avançadas dels dos costats, e las pèrdas massivas dins los civils coreans del nòrd e del sud, la guèrra atenguèt una situacion blocada. L'armistici de 1953, jamai signat per la Corèa del Sud, partegèt la peninsula al long de la zòna desmilitarizada prèp de la linha de demarcacion originala. Cap de tractat de patz foguèt pas signat, ne resultèt que los dos païses demorèron tecnicament en guèrra. Aperaquí 2 500 000 personas moriguèron pendent lo conflicte[4].
En 1960, una revòlta estudianta menèt a la demission del president autocratic Syngman Rhee. Un periòde d'instabilitat politica seguèt, rompuda l'an seguent per lo còp d'Estat del general Park Chung-hee contra lo govèrn flac e ineficaç. Park ocupèt la foncion de president fins a son assassinat en 1979. Son govèrn se caracterizèt per una susprenenta e rapida creissença economica basada sus l'industrializacion de las exportacions, e a l'encòp per una repression politica sevèra. Park foguèt fortament criticat per èsser un dictator militar despietadós, e mai que l'economia coreana se foguès developada significativament jol seu poder.
L'annada après l'assassinat de Park foguèt marcada per un trebolum politic grandàs coma la repression preventiva dels candidats de l'oposicion a las eleccions presidencialas. En 1980 i aguèt un nòu còp d'Estat pel general Chun Doo-hwan contra lo govèrn de transicion de Choi Gyu Ha, lo president interim e l'ancian primièr ministre jos Park. Chun prenguèt la presidéncia. Lo sieu còp d'Estat provoquèt de protestacions del país entièr que demandavan la democracia, en particular dins la vila de Gwangju, en Jeollanam-do, ont Chun mandèt las fòrças especialas per reprimir violentament lo movement de democratizacion.
Fins a 1987, Chun e son govèrn dirigiguèt Corèa jos un poder despotic, quand Park Jong Chul—un estudiant de l'Universitat Nacionala de Seol —foguèt torturat e assassinat. Lo 10 de junh, l'Associacion dels Prèires Catolics per la Justícia revelèt la tortura de Park, provocant de manifestacions per tot lo país. Fin finala, lo partit de Chun, lo Partit Democratic de la Justícia, e son líder, Roh Tae-woo faguèron la Declaracion del 29 de junh, que i anoncièron l'eleccion presidenciala dirècta. Roh ganhèt l'eleccion d'una corta avança contra los dos principals dirigents de l'oposicion, Kim Dae-jung e Kim Young-sam.
En 1988, Seol organizèt amb succès los Jòcs Olimpics d'estiu, e contunhèt son devolopament economic per venir sòci de l'Organizacion per la Cooperacion e lo Desvolopament Economic (OECD) en 1996. Coma mantun dels sieus vesins asiatics, la Corèa del Sud foguèt afectada per la Crisi financièra de 1997, pasmens lo país aguèt la capacitat de contunhar sa creissença economica.
En junh de 2000, dins l'encastre de la politica de dobertura (Sunshine Policy) del president Kim Dae-jung, se tenguèt un encontre nòrd-sud a Pyeongyang, la capitala de la Corèa del Nòrd. Pus tard dins l'an, Kim recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz "per son òbra en favor de la democracia e dels dreches umans en Corèa del Sud e en Asia del Sud-Èst en general, e per la patz e la reconciliacion amb la Corèa del Nòrd en particular "[5]
En 2002, la Corèa del Sud e Japon coorganizèron la Copa del Mond de Fotbòl, pasmens las relacions entre los dos païses se degalhèron amor del conflicte per la sobeiranetat dels illets Dokdo (tanben sonats Takeshima e Ròcas de Liancourt), qu'anava èsser conegut jol nom de Brega de las Ròcas de Liancourt.
Politica[modificar | modificar la font]
Coma fòrça democracias,[6] lo govèrn de Corèa del Sud es devesit en tres brancas: poder executiu, poder judiciari, e poder legislatiu. Las brancas executivas e legislativas operan d'en primièr al nivèl nacional, a travèrs mantun ministèris dins la branca executiva que tanben an de foncions localas. Los govèrns locals son semiautonòms, e tenon a l'encòp un còrs executiu e un còrs legislatiu. La branca judiciària opèra a l'encòp als nivèls nacional e local. La Corèa del Sud es una democracia constitucionala.
L'estructura del govèrn de Corèa del Sud es determinada per la Constitucion de la Republica de Corèa. Aquel document foguèt revisat mantun còp dempuèi sa primièra promulgacion en 1948 (vejatz Istòria de la Corèa del Sud). Pasmens, sèrva qualques caracteristicas importantas; levat lo periòde de la corta Segonda Republica de Corèa del Sud, lo país sempre aguèt un sistèma presidencial amb un cap executiu independent.[7] La Corèa del Sud desvolopèt una democracia liberala amb succès dempuèi los ans 1960 e la primièra eleccion foguèt en 1948. Lo CIA World Factbook descriguèt la democracia sud-coreana coma una "democracia modèrna de plen foncionament".[8]
Divisions administrativas[modificar | modificar la font]
Las divisions administrativas màgers de la Corèa del Sud son las províncias, las vilas metropolitanas (vilas autogovernadas que fan pas partida de cap de províncias), e una vila especiala.
Geografia[modificar | modificar la font]
La Corèa del Sud ocupa la part sud de la peninsula de Corèa, que s'espandís sus 1 100 km dempuèi lo continent asiatic. Aquesta peninsula montanhosa es confrontada per la Mar Jauna a l'oèst, e per la Mar de l'Èst a l'èst. Sa part sud es virada cap a l'estrech de Corèa e la Mar de China Orientala.
La superfícia totala del país es de 10 003 200 km2[9]
La Corèa del Sud se pòt devesir en quatre grandas regions: una region èst de cadenas de nautas montanhas e de planas costièras estrechas; una region oèst de largas planas costièras, bacins de rius e còlas arredondidas; una region sud-oèst de montanhas e vals; e una region sud-èst dominada per lo larg bacin del Riu Nakdong.
Las tèrras de Corèa del Sud son mai que mai montanhosas, e la màger part son pas lauradissas. Las bassas tèrras situada a l'oèst e al sud-èst, constituisson sonque 30% de las tèrras totalas.
Aperaquí 3000 illas, mai que mai pichonas e inabitadas, se trapan al larg de las còstas oèst e sud de la Corèa del Sud . Jeju-do es situat aperaquí a 100 km de la còsta sud. Es la pus granda illa del país amb 1 845 km². Jeju es tanben lo site del trescòl de Corèa del Sud: Hallasan, un volcan atudat, que s'enauça a 1 950 m en dessús del nivèl de la mar. Las illas mai a l'èst incluson Ulleungdo e Liancourt Rocks (Dokdo en corean), que Marado e Socotra Rock son las illas mai sud de Corèa del Sud.
La Corèa del Sud ten 20 pargues nacionals e qualques sites naturals populars coma los camps de tè de Boseong, o lo Pargue ecologic de la baia de Suncheon dins la província de Jeollanam-do.
Clima[modificar | modificar la font]
La Corèa del Sud a un clima continental umid e un clima subtropical umid, e es afectada per la monson èst-asiatica, amb de precipitacions pus importantas en estiu pendent una corta sason pluviosa sonada jangma (장마), que comença a la fin del mes de junh fins a la fin del mes de julhet. Los ivèrns pòdon èsser freges: a Seol, las temperaturas mejanas de genièr van de −7 °C a 1 °C, e las temperaturas mejanas d'agost van de 22 °C a 30 °C. Las temperaturas son mai nautas al ras de la còsta sud e considerablament bassas dins las montanhas interioras. Las casudas de pluèja son concentradas dins los meses d'estiu, de junh fins a setembre. La còsta sud es subjècta als ciclons tropicals a la fin de l'estiu que pòrtan de vents violents e de fòrtas pluèjas. La mejana annadièra de las precipitacions varia de 1,370 mm a Seol a 1,470 mm a Busan. Ocasionalament, los "tifons" pòrtan vents violents e aigats.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de la Corèa del Sud
La Corèa del Sud aviá la segonda creissença economica mai rapida del mond entre 1960 e 1990.[10] La transformacion de la Corèa del Sud en un país desvolopat pendent aqueste passa foguèt sonada lo Miracle del Riu Han, la Corèa del Sud èra considerada coma un dels Quatre Tigres Asiatics. Lo vam de la creissença foguèt complit a la debuta en pagar de salaris bas dins las fabricas produsent intensivament de produches destinats a l'exportacion.[11] La Corèa del Sud es sòci de l'OCDE, e es classificada coma una economia de naut revengut nacional brut per la Banca Mondiala e coma una economia avançada per lo Fons Monetari Internacional e la CIA[12][13] e coma un mercat desvolopat per lo Grop FTSE. Pasmens, es sempre considerat coma un mercat emergissent per lo MSCI a causa de « la manca d'un plena convertibilitat del won, la rigiditat del sistèma d'identificacion, e de practicas anticompetitivas ».[14]
Uèi, l'economia de la Corèa del Sud es dominada per de grops d'afars bèls apelats Chaebol. Aqueles incluson de companhiás coma Samsung, LG, Hyundai-Kia e SK. Los Chaebol son de multinationalas globalas poderosas e sostengudas pels govèrns e proprietàrias de nombrosas entrepresas internacionalas. Lo mot corean significa « afar familial » o « monopòli » e s'emplega sovent dins lo meteis sens que conglomerate en anglés.[15]
Malgrat de feblas ressorsas naturalas e un territòri pichon, entre las economias màgers del G-20, l'economia sud-coreana es la quatrena d'Asia e la quinzena al mond. Coma l'Alemanha de l'Oèst e Japon, l'industrializacion rapida dempuèi los ans 1960 faguèt de la Corèa del Sud un dels dètz primièrs exportadors mondials Es lo seten partenari comercial dels EUA per òrdre d'importància[16] e l'ochen per l'Union Europèa.[17] En 2009, la Corèa del Sud foguèt classificada coma lo país pus innovador al mond entre las economias màgers per BCG e la NAM.[18]
La Corèa del Sud es lo primièr bastidor de naus als mond,[19][20] e un dels cinc primièrs fabricant d'automobilas.[21] La Corèa del Sud domina tanben per las importacions de petròli brut,[22][23] e rafinat [24] e l'industria de la bastison.[25]
La siá capitala, Seol, foguèt classificada sus la tièra de las dètz primièras vilas pel comèrci e la finança per Forbes e Mastercard,[26][27] e es lo centre de l'industria dels servicis en Corèa del Sud[28][29]
En 2008, l'Airal de Liure Comèrci amb los Estats Units (o KORUS FTA) E l'Union Europèa foguèt realizat.[30] A aqueste moment, lo PIB per cap de la Corèa de Sud èra estimat a 27 646 $.[31]
Defensa[modificar | modificar la font]
Aliança ambé leis Estats Units[modificar | modificar la font]
Dempuei la guèrra de Corèa (1950-1953), Corèa dau Sud e Estats Units son d'aliats pròches. D'efèct, Corèa dau Sud a mandada aperaquí 325 000 òmes per combatre ambé leis Estatsunidencs durant lei diferentei guèrras de la Guèrra Freja, coma la Guèrra de Vietnam, o dau començament dau sègle XXI, coma la Segonda Guèrra d'Iraq en 2003. Enterin, leis Estats Units an totjorn un còrs de 28 500 militars sus lo territòri corean. D'exercices comuns son regularament organizats entre lei doas armadas.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
De veire: Forças armadas de Corèa del Sud
Lei fòrças de Corèa dau Sud son entre lei mai poderosas d'Asia Orientala ambé leis armadas de la Republica Populara de China, de Japon e de Corèa dau Nòrd. En 2010, leis efectius èran egaus a 672 000 militars per un budget de 24,0 miliards de dolars, siá 2,8% dau PIB dau país. Corèa dau Sud a tanben una industria militara desvolopada e diversificada.
Lei tropas son devesidas en fòrças terrèstras, navalas e aerianas. L'armada de tèrra es lo grop principau ambé 522 000 òmes que pòdon alinhar 5 850 carris de combats e veïculs blindats, 11 337 sistèmas d'artilhariá, 13 000 sistèmas de sostèn d'infantariá. Sei materiaus son variats, ancians e modèrnes au còp. Per exemple, lei carris M48 Patton, apareguts en 1953 son totjorn utilizats enterin que lei pus modèrnes K1 e K1A1 en servici dempuei leis annadas 1990 e 2000. Lei fòrças navalas son principalament destinadas a la defensa dei còstas e ais operacions de desbarcament. Son fachas de 170 naviris e 27 000 marins. Enfin, l'aviacion tèn mai de 600 aparelhs de combat que son, coma lei veïculs terrèstres, una mescla d'unitats ancianas e modèrnas (F4, F5, F-15 e KF-16).
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Cumings, Bruce (1997). Korea's place in the sun. New York: W.W. Norton. ISBN 0-393-31681-5.
- (en) KOIS (Korea Overseas Information Service) (2003). Handbook of Korea, 11th ed. Seoul: Hollym. ISBN 1-56591-212-8.
- (en) Nahm, Andrew C. (1996). Korea: A history of the Korean people (2nd ed.). Seoul: Hollym. ISBN 1-56591-070-2.
- (en) Yang, Sung Chul (1999). The North and South Korean political systems: A comparative analysis (rev. ed.). Seoul: Hollym. ISBN 1-56591-105-9.
- (en) Yonhap News Agency (2004). Korea Annual 2004. Seoul: Author. ISBN 89-7433-070-9.
- (en) Dennis Hart (2003). From Tradition to Consumption: Constructing a Capitalist Culture in South Korea. Seoul: Author. ISBN 89-88095-44-8.
- (en) Michael Breen (2004). The Koreans: Who They Are, What They Want, Where Their Future Lies. St. Martin's Griffin. ISBN 0-312-32609-2.
- (en) Gi-Wook Shin/Michael Robinson (Ed.). Colonial modernity in Korea, Cambridge, Mass. [u.a.] : Harvard University, Asia Center; Distributed by Harvard Univ. Press 1999, (ISBN 978-0-674-14255-8)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Gross domestic product. Data for the year 2007. 2008-07-01. World Bank
- ↑ Korea's History
- ↑ Digital Jikji
- ↑ Korean War (1950–53). Britannica Online Encyclopedia.
- ↑ The Nobel Peace Prize 2000
- ↑ The Economist Intelligence Unit's Index of Democracy 2008
- ↑ South Korea - Constitution
- ↑ Korea, South
- ↑ The estimated area rises steadily from year to year, possibly due to land reclamation. 행정구역(구시군)별 국토적
- ↑ Pecotich, Anthony; Shultz, Clifford J. (2006). {{{title}}}. M.E. Sharpe. ISBN 978-0-7656-0972-4. Retrieved on 2009-02-17. Modèl:Page number
- ↑ http://countrystudies.us/south-korea/45.htm
- ↑ IMF Advanced Economies List. World Economic Outlook, Database—WEO Groups and Aggregates Information, October 2008.
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ http://www.reuters.com/article/marketsNews/idUSN1524411720090615
- ↑ http://www.economist.com/businessfinance/displaystory.cfm?story_id=13962534
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ The Innovation Imperative in Manufacturing: How the United States Can Restore Its Edge
- ↑ http://www.straightstocks.com/investing-in-asia-stocks/south-korea-dominates-shipbuilding-industry
- ↑ http://www.shipbuilding.or.kr/Report/Foreign/Foreign_Review/Foreign_Review.html
- ↑ autoindustry.co.uk
- ↑ World's Fourth Largest Crude Oil Importer - http://www.energykorea.or.kr
- ↑ Rising import costs cloud S.Korean economy
- ↑ http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXCTb.flA4_c
- ↑ Dubai skyscraper symbol of S. Korea's global heights
- ↑ http://www.forbes.com/2008/07/15/economic-growth-gdp-biz-cx_jz_0715powercities_slide_7.html?thisSpeed=15000
- ↑ http://www.citymayors.com/economics/financial-cities.html
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ OECD Regional Accounts
- ↑ Modèl:Cite news
- ↑ Error de parametratge de {{Ligam web}} : los paramètres
urle
títolson obligatòris.


text:
Invasion de Panamà
L'invasion estatsunidenca de Panamà se debanèt entre lo 20 de decembre de 1989 e lo 31 de genier de 1990. Opausèt leis Estats Units d'America au Panamà e s'acabèt per una victòria estatsunidenca que permetèt de reversar lo president panamenca Manuel Noriega accusat de dirigir divèrseis activitats antiestatsunidencas.
Manuel Noriega èra un agent ancian deis Estats Units dins la region d'America Centrala. Participèt tre la fin deis annadas 1970 a la lucha còntra lo Nicaragua socialista e còntra la guerilha revolucionària dau Salvador. Auriá tanben participat a la lucha còntra lei trafegs de dròga. Pasmens, a partir de 1981, foguèt tanben sospichat d'èstre un agent doble e donar d'informacions a Cuba. Après la mòrt dau generau Omar Torrijos en 1981, venguèt lo cap suprèm dei fòrças armadas panamencas en 1983 e donc lo cap de facto de l'estat panamenc. Pasmens, lei dobtes estatsunidencs se renforcèron e Washington arrestèt de sostenir Noriega en 1987. De'n premier, Ronald Reagan e son administracion assaièron d'obtenir la desmission pacifica de Noriega. D'accusacions de trafeg de dròga foguèron establidas per leis Estatsunidencs e dos còps d'estat foguèron organizats sensa succès en març e en octòbre de 1989. Noriega refusèt de quitar lo poder e, au contrari, reprimèt lei partits d'oposicion durant leis eleccions de mai de 1989. A la fin de l'annada, la mòrt d'un soudat estatsunidenc tuat durant una operacion de contraròtle de l'armada panamenca permetèt au novèu president George H. W. Bush d'organizar l'invasion militara de Panamà.
Comencèt lo 20 de decembre de 1989 e mobilizèt 57 684 soudats estatsunidencs, de milièrs de veïculs leugiers e 300 aeronaus o elicoptèrs còntra lei 16 000 òmes dei fòrças panamencas. L'armada panamenca foguèt rapidement batuda mai d'elements contunièron de combatre dins lo país durant de setmanas. Dins lei dos camps, lei pèrdas militaras foguèron feblas. Leis Estatsunidencs capitèron aisament de conquistar lei ponchs estrategics dau país e d'intrar dins la capitala onte Noriega se refugièt dins l'ambaissada de Vatican. Après negociacions, acceptèt de se rendre lo 3 de genier de 1990 e foguèt mandat ais Estats Units. Guillermo Endara, adversari politic de Noriega ais eleccions de mai de 1989, foguèt nomat president.
La guèrra permetèt ais Estats Units de reprendre lo contraròtle sus la politica de Panamà car de « conselhiers » demorèron dins lo país per restructar certaneis administracions e lei fòrças militaras panamencas oficialament abolidas en 1994. Pasmens, l'invasion causèt una reaccion ostila de la populacion d'aqueu país en causa dei pèrdas civilas importantas, dei degalhs e dei pilhatges après la conquista de la capitala e l'afondrament de l'autoritat centrala panamenca. Una crisi economica importanta comencèt tanben après l'invasion e va durar fins a 1993. Noriega foguèt condamnat ais Estats Units per trafeg de dròga e liberat en 2010.


text:
Vena
En anatomia, una vena es un vaissèl que permet lo transpòrt de la sang dempuèi los palmons o dempuèi totes autres teissuts de l'organisme cap al còr (retorn venós) :
- dempuèi los palmons cap al còr: las venas transpòrtan la sang rica en dioxigèn e atal se tornar distribuir dins l'organisme dins la circulacion sistemica (o granda circulacion). Sont las venas pulmonaras.
- dempuèi los autres organs cap al còr: las venas transpòrtan la sang paura en oxigèn e cargada en dioxid de carbòni, per que siá « netejada » pels palmons dins la circulacion pulmonara (o « pichona circulacion »). Son l'ensems de las autras venas.
Las venas aumentan lo diamètre a mesura que recuèlhon la sang dels vaissèls que se jonhon (coma un riu).
Las parets de las venas son elasticas.
Tres tipes de venas segon lo diamètre[modificar | modificar la font]
- Venulas: diamètre comprés entre 0,2 e 1 mm. Lor estructura es pro simpla amb un teissut conjontiu plan desvolopat: es l'adventica
- Venas de calibra mejan: diamètre inferior o egal a 1 cm.
Aqueles dos tipes de venas contenon de valvulas qu'impausan le sens de circulacion de la sang e empachan los retorns. Possedisson aquel sistèma per lutar contra la pesantor
- Venas de calibre gròs: diamètre superior a 1 cm, las mai prèp del còr, aquelas venas contenon pas de sistèma de valvas.


text:
Khofo
Khofo (tanben conegut dab la version ellenizada deu son nom Keòps), faraon egipcian de la IVau dinastia bastidor de la mei grana de las tres Piramidas de Giza: la Grana Piramida de Giza dab las piramidòtas de las reinas, un temple e un mastaba per ua de las soas hilhas. Que he tanben bastir lo temple de la divessa Atòr a Dendera e ua inscripcion de las fondacions deu temple de Bastet a Bubastis que'u mentau.
Deu punt de vista administratiu que desenvolopè la foncion de tiati (mena de purmèr ministre) entà ahortir lo poder deu faraon ; lo son hilh Kaoab qu'aucupè aquesta foncion shens non pas vàder rei arron per'mor d'etsra mort abans lo son pair.
Pendent annadas (sègles en realitat) que s'a credut que la bastida de la piramida que s'auré hèita mercès a ua man d'òbra esclava. Lo quites Egipcians, segon las epòcas que den testimoniatges contradictòris (certes documents, com, per exemple lo Papir de Westcar, o l'istorian grèc Erodòt dens l'Equista II, que pintran ua legenda negra mentre qui d'autas honts egipcianas, au contre, que'u muishan com un gran diu). Las cavas arqueologicas, totun, que muishèn que la piramida que ho bastida per obrèrs hèra especializats e logats dens un vilatge bastit per aqueth projècte e, sustot, çò qui demora deus los còs que nse muisha de qu'èra plan neurits. Que sabem que la bastida deu monument funerari deu faraon (diu vivant mei que rei peu son pòble) qu'èra ua òbra de fe. Lo faraon que hore faraon deu son quite pòble dens l'aute monde. Los obrèrs qu'aurén donc dilhèu podut tribalhar en partida per la loa fe (com dens lo cas de la bastida d'ua catedrala) e sustot, que cau brembà's que la creishuda e l'aigada annau de Nil be liberava cad an ua tempora qui non se podèva pas tribalhar.
Khofo qu'èra lo hilh deu faraon Snefro ; a la soa mort que i avó divisions enter los sons hilhs (Djedefra, [[Khafra], [Djedeher]] e Baefra) qui s'acabèn dab la victòria de Khafra (Khefren en grèc) qui bastí la dusau mei grana piramida de Giza e dilhèu lo Gran Esfinx de Giza, medish se i a un debat per'mor de la semblança enter lo cap de l'Esfinx e l'estatua de Khofo trovada a Abidòs per l'egiptològ anglés Flinders Petrie.
Hont[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988.
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.


text:
Protoindoeuropèu
Lo protoindoeuropèu qu'ei la lenga parlada de 3 000 a 6 000 ans abans J. C., dont derivan las lengas indoeuropèas de uei lo dia.
Los locutors d'aquera lenga ne ns'an pas deishat nat document escriut, mes los lingüistas que pòden ensajar de la reconstituir per la reconstruccion extèrna, qui consisteish a comparar enter eras las lengas qui derivan deu protoindoeuropèu. Ua auta faiçon de procedir, mai aleatòria, qu'ei la reconstruccion intèrna, qu'ei a díser en partint de çò de dejà reconstituit per la reconstruccion extèrna.
Somari
Fonologia deu protoindoeuropèu[modificar | modificar la font]
Las sonantas[modificar | modificar la font]
Ua de las soas particularitats qu'èran las "sonantas", fonèmas qui segon lo contèxte e foncionavan coma vocalas o coma consonantas. L'indoeuropèu que'n possediva sheis: [j], [w], [r], [l], [m], [n]. Per exemple, a la desinéncia de l'acusatiu singular de la tresau declinason latina "(e)m" (sonanta consonantica) que correspond la desinéncia grèca "a" (sonanta vocalica passada a la vocala "a"): lat. consul-em, gr. kόpak-a.
Las laringalas[modificar | modificar la font]
Ua auta de las soas particularitats qu'èran las "laringalas", consonantas qui's vocalizèn mei tard en "schwa" (lo son de l'"e" dicha "muda" en francés), o, au contacte d'autas vocalas, evoluín segon los cas en E, A e O: que's nòtan alavetz respectivament H1, H2 e H3. Las laringalas qu'estón descobèrtas peu metòde de la reconstruccion intèrna peu lingüista Ferdinand de Saussure. En tribalhant de cap au sistèma vocalic de l'indoeuropèu, qu'avó l'idea de pausar que l'alternància de las vocalas longas e devè estar parallèla a la de las sequéncias vocala-sonanta, çò qui formulè ā : ə = ey : i. Que parlè de "quasi-sonanta" a prepaus deu schwa, qui mei tard aperarén laringala, e que la a longa (ā) èra lo resultat de la sequéncia qu'escrivèm eH2.
Morfologia de l'indoeuropèu[modificar | modificar la font]
Que nse'n tieneram a dus aspèctes de la morfologia: l'arraditz e la declinason.
L'arraditz[modificar | modificar la font]
L'arraditz qu'ei l'element lexicau ultime de l'analisi morfologica. Per exemple, dens la forma verbau grèga "δeίkvuuι", "amuishi", un còp identificats la desinéncia verbau "uι" e "vu" qui ei un sufixe verbau, que'ns demora "δeιk" on ne podem pas isolar mei d'un element: qu'ei donc l'arraditz. L'arraditz indoeuropèa que'se defeneish per las soas consonantas. Qu'an reconstituit arraditz dab duas o tres consonantas; *deyk- (δeιk) qu'ei ua arraditz de tres consonantas (d, y, k).
L'indoeuropèu que coneish l'alternància vocalica dins las arraditz, e tanben dens las desinéncias. Un exemple dab ua araditz qui's presenta dab las formas *weyd-, *woyd,-, *wid e exprimeish l'idea de "véder", "saber": que disen que la prumèra forma ei au grad normau, la segonda au grad flexit e la darrèra au grad zèro. Dab lo grad normau qu'avèm, en grèc, eἶδov "vedoi" (aorista) e dab lo grad flexit oἶδa "sèi" (perfèit dab sens de present); dab lo grad zèro que trobam lo latin video, "vedi".
La declinason[modificar | modificar la font]
Lo protoindoeuropèu qu'avè ueit cas: lo nominatiu, lo vocatiu, l'acusatiu, lo genitiu, lo datiu, lo locatiu, l'instrumentau e l'ablatiu.
Que's pòden distinguir duas granas classas de noms: los noms tematics, de qui lo tèma e's feneish per na vocala -o/-e qui s'insereish enter lo radicau e la desinéncia, e los noms atematics de qui lo tèma e's feneish en consonanta.
La declinason atematica qu'ei la mei anciana. Qu'ei a l'origina de las "tresaus declinasons" deu grèc e deu latin (kόpaE, consul).
La declinason tematica qu'ei a l'origina de las "segondas declinasons" de las lengas classicas (λόYoς, dominus). Las soas desinéncias respectivament en protoindoeuropèu, en grèc e en latin que son:
- Nominatiu -o-s, gr. -os λόYoς, lat. -us dominus
- Vocatiu -e, gr. -e λόYe, lat. -e domine
- Acusatiu -o-m/n, gr. -on λόYov, lat. -um dominum
- Genitiu -os et -os-yo, gr. ou λόYou (< λόYoιo), lat. -i domini
- Datiu -o-ey, gr. -ô-y λóYῳ, lat. -o domino
- Locatiu -e/o-i, gr. oἴkoι "a l'ostal", lat. humi "a tèrra"
- Instrumentau -e/o-H1, shens continuacion en gr. e en lat.
- Ablatiu enqüèra discutit, gr. a pas l'ablatiu, lat. ablatiu manlhevat aus pronoms
La declinason qui apèran "prumèra" deu grèc e deu latin, la deus noms feminins en -n o -a (keφaλή, rosa), que vien d'ua soscategoria de la declinason atematica: la deus tèmas en laringala; la -a de rosa, passada a -n (è longa) en grèc atic, que gesseish deu grope -eH2. Dab lo temps, aqueth grop qu'arribè a foncionar com la vocala tematica de la declinason d'aqueth nom; per'mor d'aquò qu'apèran la declinason deus tèmas en laringala -eH2 "declinason paratematica".
Sintaxi de l'indoeuropèu[modificar | modificar la font]
Com ne's pòt pas restituir morfèmas de subordinacion comuns a partir de las lengas conegudas, de que n'i a qu'an pensat que l'indoeuropèu n'auré pas avut unitats superioras a la frasa simpla: en plaça de la sintaxi (qui implica subordinacion), qu'auré practicat la parataxi (qui implica juxtaposicion). A l'òra d'ara, los especialistas qu'an abandonat aquera ipotèsi. Indicis qu'amuishan qu'au contra de çò qui's passa dins las lengas modèrnas, on las subordinadas e segueishen la principau, en indoeuropèu la subordinada qu'èra antepausada.


text:
Manila
La Ciutat de Manila (tagalòg: Lungsod ng Maynila), o simplament Manila, es la capitala de las Filipinas e una de las municipalitats que forman Metro Manila. La ciutat es situada sus la còsta èst de la baia de Manila sus l'illa de Luzon, la pus granda illa del país.
Manila es lo centre d'un airal urban prospèr de mai de 10 milions de personas, l'airal Metro Manila tanben conegut coma region de la capitala nacionala ( National Capital Region (NCR)), qu'es una metropòli formada de 17 ciutats e municipalitats.
Manila es la segonda vila de las Filipinas per òrdre de populacion, amb mai de 1,5 milion d'abitants. Sola l'anciana capitala Quezon City es pus poblada. Es a l'ora d'ara inclusa dins la tièra de las ciutats globalas del mond.
Manila ten son nom de may nilad, en lenga tagalòg "i a nilad," en referéncia a las plantas floradissas que venon dins la mangrove a la talvera de la baia.
Al sègle XVI, Manila (alara Maynilad) se desvolopèt a partir d'una implantacion musulmana a la broa del riu de Pasig e jos govèrn espanhòl, que contrarotlèt las illas Filipinas pendent tres sègles entre 1565 e 1898. Al començament de 1898, los Estats Units ocupèron la vila e l'archipèla de las Filipinas fins a 1946. Pendent la Segonda Guèrra Mondiala, una granda partida de la vila foguèt destrusida. La region metropolitana de Manila foguèt declarada entitat independenta en 1975. Uèi, la ciutat e la metropòli prospèran coma un important centre cultural e economic. Ça que la, subrepopulacion, congestion del trafec, pollucion, e crime son las novèlas escomesas per la ciutat.
Quartièrs[modificar | modificar la font]
La ciutat es devesida en 16 quartièrs. Sonque un es pas una anciana vila - Port Area. Uèch son situats al nòrd del riu de Pasig e uèch son al sud.
- al nòrd del riu de Pasig :
- al sud del riu de Pasig :


text:
Instrument de còrdas hregadas
Los instruments de còrdas hregadas (var. instruments de còrdas fretadas) que hèn vibrar las loas còrdas sian au mejan d'un arquet, sia dab ua arròda (com dens lo cas de la sonsaina).
A despart d'estar mavudas per la hregada de l'arquet o de l'arròda, la còrdas que poden totun estar puntejadas (com las còrdas de la guitarra, e aquò que s'apera alavetz lo pizzicato, hèra emplegat au vriulon e a la contrabassa) o vibrar per simpatia (com ac hèn las còrdas simpaticas de la sonsaina e de la viòla d'amor).
- Caracteristicas generaus : arquet, pontet, barra d'armonia, amna, colofònia
- Ajòus : Rebec • Lira da braccio • viela
- Familha deu vriulon : vriulon • vriulon piccolo • vriulon alto • vriulon tenor • violoncèl • violoncèl piccolo
•Vriulon barròc •Pochette •Vriulon de Stroh •Norvègia : Hardingfele •Vriulon de Stroh
- Viola pomposa
- Arpeggione
- Familha de la viòla de gamba
- Contrabassa • octobassa
- Bariton
- Trompeta marina
- Sonsaina


text:
-389
Aquesta pagina concernís l'an -389 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra Esparta totjorn ambé d'operacions terrèstras dins lo sector dau Golf de Corint que regardèron gaire leis Atenencs e d'operacions navalas menadas per la flòta d'Atenas. Leis Atenencs ataquèron l'illa d'Egina ont èra installada una colonia espartenca e leis operacions navalas se concentrèron dins la zòna en Peloponès e Atica. Lei flòtas atenenca e espartenca i organizèron divèrseis emboscadas victoriosas còntra son adversari. Lo generau espartenca comandant la flòta i foguèt tuat mai Atenas deguèt finalament abandonar Egina après l'arribada de renfòrç terrèstres importants. L'annada s'acabèt amb una incursion d'Esparta dirèctament còntra lo pòrt dau Pirèu mau defendut en causa de l'abséncia de la flòta. Unei naviris marchands i foguèron capturats.
Roma[modificar | modificar la font]
Començament d'un conflicte entre Roma e divèrsei ciutats etruscas dau sud d'Etrúria, especialament Volsinies, Vulci e Tarquinia, qu'acomencèron de s'opausar a l'expansion romana après la conquista de Veïes.


text:
Han-devant-Pierrepont
Han-devant-Pierrepont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciennement diocèse De Trèves, bailliage de Étain.
- Charte De affranchissement en 1315 per Érard, sire de Pierrepont.
- Pel decrèt nModèl:O 96-709 del 7 d'agost de 1996 en prenent efièch al 1er en genièr 1997[1], La municipalitat d'An-Davant-Pierrepont, en fasent précédemment part del departament de la Meuse, arrondiment de Verdun, costat de Spincourt, a #èsser ligada al departament de Meurthe-e-Moselle, arrondissement de Briey, costat de Longuyon.
Per via de consequéncia, los limits territoriales dels departaments de la Meuse e de Meurthe-e-Moselle aital coma aquelas de las arrondissements de Verdun e de Briey e dels costats de Spincourt e de Longuyon, an #èsser modificadas.
- Anciennement diocèse de Trèves, bailliage d'Étain.
- Charte d'affranchissement en 1315 par Érard, sire de Pierrepont.
- Par le décret nModèl:O 96-709 du 7 août 1996 prenant effet au 1er janvier 1997[2], la commune de Han-Devant-Pierrepont, faisant précédemment partie du département de la Meuse, arrondissement de Verdun, canton de Spincourt, a été rattachée au département de Meurthe-et-Moselle, arrondissement de Briey, canton de Longuyon.
Par voie de conséquence, les limites territoriales des départements de la Meuse et de Meurthe-et-Moselle ainsi que celles des arrondissements de Verdun et de Briey et des cantons de Spincourt et de Longuyon, ont été modifiées.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Decrèt nModèl:O 96-709 del 7 d'agost de 1996 en portant modificacion dels limits territoriales de departaments, de arrondissements e de costats, JORF nModèl:O 187 del 11 d'agost de 1996, Modèl:Pàg.12238, NOR INTA9600199D, sus Légifrance.
- ↑ Décret nModèl:O 96-709 du 7 août 1996 portant modification des limites territoriales de départements, d'arrondissements et de cantons, JORF nModèl:O 187 du 11 août 1996, p. 12238, NOR INTA9600199D, sur Légifrance.


text:
Josèp Romanilha
Josèp Romanilha (Jóusè Roumaniho en nòrma mistralenca, Joseph Roumanille en francés; Sant Romieg de Provença, lo 8 d'agost de 1818 - lo 24 de mai de 1891) foguèt un escrivan provençau, professor de Frederic Mistral e fondador amb eu dau Felibritge.
Foguèt tanben lo segond capolier dau Felibritge.
Naissut dins una familha paura de jardiniers e ainat de sèt enfants, recebèt una educacion classica au collègi de Tarascon per èsser mai tard curat. Chausiguèt pasmens un autre camin e prenguèt una plaça de mèstre d'estudis (susvelhant) dins un pensionat privat de Niom ont trabalhèt lo provençau amb de collègas trobaires.
Frederic Mistral foguèt un de seis escolans (quand lo pensionat s'installèt a Avinhon) e Romanilha foguèt un dei premiers a descubrir e encoratjar sei talents literaris en provençau.
A partir de 1847 trabalhèt dins l'estampariá de N. Seguin.
Dempuèi sa fondacion, foguèt una personalitat centrala dau Felibritge ont impausèt sa vision sus l'ortografia; conservator e catolic afogat, foguèt un important rivau de Teodòr Aubanèu.
Grand contaire, faguèt mai qu'inspirar Anfós Daudet que son òbra es pauc mai qu'una traduccion au francés dei còntes de Romanilha (incompleta puèi que, per exemple, en mai dau curat, lo legeire provençau coneis lo mètge de Cucunhan).
Somari
Lo mètge de Cucunhan (extrach)
grafia classica (transcripcion)
— Meis amics, diguèt, vos ai promés de ressuscitar un mòrt: tendrai paraula; ne'n lève la man. Vejam! e silenci!... M'es pas mai dificile, segur, de revenir Jaque ò Jan, que Nanon ò Babèu, que Glaude ò Simon... Volètz que vos ressucite... Simon? Come ié disiatz?... Simon Cabanier... qu'es mòrt d'un marrit plevèsi, i aurà lèu un an ?
— Excusatz, Mossur lo mètge, diguèt Catarina, veusa dau paure Simon. Èra cèrtas un brave òme, fasiá mon bònur, e lo plorarai tant que Dieu me gardarà leis uelhs de la tèsta! mai lo ressuscitetz pas, vesètz, car, vengue la fin dau mes, quitarai lo dòu... que me vòlon maridar amb lo lòng Pascau.
De uei en uech fan lei cridas, promier-darrier.
— Ai reçauput lei presents.
— A! que fasètz ben, de me lo dire, Catarina!... E ben! alòr, se ressuscitave Nanon Peuroge qu'enterrèron lo jorn de la Candelosa?...
— Gardatz-vos-ne'n ben, Mossur lo mètge, cridèt Jaque Lamela: Nanon èra ma femna. Siam restats dètz ans ensems, dètz ans de purgatòri, tot Cucunhan lo saup. Que Nanon rèste ont es, per son repaus e per lo mieu. Un picapebre, Mossur! testarda come un ase, e vanelosa, e garrolha, e chaupiassa, amb aquò puèi lei mans traucadas, amb una lenga! una lenga de sèrp, Mossur, qu'auriá fach batre la Santa Vierge amb Sant Josèp! [...]
grafia mistralenca (originària)
— Mis ami, diguè, vous ai proumés de ressuscita un mort : tendrai paraulo ; n'en lève la man. Vejan ! e silènci !... M'es pas mai dificile, segur, de reveni Jaque o Jan, que Nanoun o Babèu, que Glaude o Simoun... Voulés que vous ressucite... Simoun ? Coume ié disias ?... Simoun Cabanié... qu'es mort d'un marrit plevèsi, i'aura lèu un an ?
— Escusas, Moussu lou mège, diguè Catarino, véuso dóu paure Simoun. Èro certo un brave ome, fasié moun bonur, e lou plourarai tant que Diéu me gardara lis iue de la tèsto ! mai lou ressuscités pas, vesès, car, vèngue la fin dóu mes, quitarai lou dòu... que me volon maridar 'mé lou long Pascau.
De vuei en vue fan li crido, proumié-darrié.
— Ai reçauput li presènt.
— Ah ! que fasès bèn, de me lou dire, Catarino !... Eh bèn ! alor, se ressuscitave Nanoun Péu-rouge qu'enterrèron lou jour de la Candelouso ?...
— Gardas-vous-n'en bèn, Moussu lou mège, cridè Jaque Lamelo : Nanoun èro ma femo. Sian resta dès an ensèn, dès an de purgatòri, tout Cucugnan lou sau. Que Nanoun rèste ounte èi, pèr soun repaus e pèr lou miéu. Un pico-pebre, Moussu ! testardo coume un ase, e vanelouso, e garrouio, e chaupiasso, em'aco pièi li man traucado, em'uno lengo ! uno lengo de serp, Moussu, qu'aurié fa batre la Santo Vierge emé Sant Jóusè ! [...]
Bibliografia
- Roumanille, Joseph. Contes tradicionaus de Provènça - Contes traditionnels de Provence. Tolosa : Princi Negre, 1998.
- Roumanille, Joseph. La part dou bon Diéu. Précédée d'une dissertation sur l'orthographe provençale. En linha sus archive.org.
- Pagina semiprotegida
- Carta grafica pas indicada
- Portal:Provença/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Literatura occitana
- Escrivan occitan
- Capolier dau Felibritge
- Majorau dau Felibritge
- Literatura provençala
- Escrivan provençau
- Personalitat provençala
- Escrivan francés del sègle XIX
- Naissença en 1818
- Decès en 1891


text:
Montérolier
Montérolier es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Montérolier A situat en lo país de Bray, . La municipalitat compòrta doas escòlas, #çò qu'es excepcionala per una municipalitat rurala d'aquela talha. La una a situat al bourg e l'autre al masatge caseriu de Saveaumare.
Lo bourg es Modèl:A unitat de Buchy e de Sant-Saëns e a unitat|15|km {{}} de Neufchâtel-en-Bray.
L'accès al A 28 es Modèl:A unitat del temps qu'aquel al A 29 en direccion del Havre es Modèl:A unitat.
La municipalitat es desservie per la estacion de Montérolier-Buchy situada al caseriu de Saveaumare.
Montérolier est situé dans le pays de Bray, . La commune comporte deux écoles, ce qui est exceptionnel pour une commune rurale de cette taille. L'une est située au bourg et l'autre au hameau de Saveaumare.
Le bourg est à 7 km de Buchy et de Saint-Saëns et à 15 km de Neufchâtel-en-Bray.
L'accès à l'A 28 est à 10 km alors que celui à l'A 29 en direction du Havre est à 8 km.
La commune est desservie par la gare de Montérolier-Buchy située au hameau de Saveaumare.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Mois invalide (de junh)M : drama de la tuta de Clairefeuille en fasent nòu mòrts (3 mainats, 2 adultas e 4 pompièrs).
- Mois invalide (juin)M : drame de la grotte de Clairefeuille faisant neuf morts (3 enfants, 2 adultes et 4 pompiers).


text:
Recoleta
La Recoleta qu'ei un quartièr deu nòrd Buenos Aires. Lo son nom que vien deu son monument lo mei emblematic, qu'ei a díser, la glèisa de Nosta Dauna deu Pialar, fondada au sègle XVIII peus pairs recoletos de l'òrdi de Sent Francés. A maugrat qui lo lor convent be hosse autes còps estremat deu center de la ciutat, la terribla epidemia de colera e de hrebe jauna de l'an 1870 que he huèger los rics de Buenos Aires deus lor vastes ostaus mei au sud entà avià's de cap ad aqueth quartièr septentrionau, mens poblat e mei eslhevat. Desempuish aqueth temps, los quartièrs nòrd e la Recoleta mei que mei be son associats a l'oligarquia e lo cemitèri de la Recoleta qu'acèsa las restas mortuaus de las familhas mei poderosas de la ciutat ; paradoxalament, Evita Perón, qui tota la soa vita be's pelegè contra los rics e contra l'oligarquia, qu'i ho sepelida egaument, mantuas annadas après la soa mort (e après qui lo son còs e hore estujat e avore hèit un vitge secret en Euròpa.
En mei d'aqueth famós cemitari, la glèisa deu pialar que costeja tanben lo màger centre culturau de la municipalitat de Buenos Aires, lòc d'exposicions.
A la fin deu sègle XIX, los capulats de la Recoleta qui regetavan la cultura argentina e qui volèvan apropià's culturaument autant que's posquèssi de la cultura europèa en generau, e francesa mei que mei, que hen bastir los lors ostaus e immòbles en tot importar plans e materiaus de construcion de França. L'estil parisenc Belle Époque qu'ei atau hèra present dens lo barri on luxuosas tor modèrna que costejan immòbles francés vielhs d'un sègle a còps.
La Recoleta qu'arcuelh tanben lo gran bastiment de beton de la Bibliotèca Nacionau e lo Musèu de las Bèras Arts.
Enter las mantuas òbras d'art expausadas dens lo parc de la Recoleta, Floralis genérica, de l'arquitècte argentin Eduardo Catalano que representa ua gigantesca hlor de metau qui los sons petaus be poden aubrí's e espelir.


text:
Paleozoïc
L'èra Paleozoïca, Paleozoïc o èra Primària es una etapa de l'Istòria de la Tèrra de mai de 290 milions d'ans (m.A.) de durada, que s'esten de i a 542 milions d'ans fins i a 251 milions d'ans. Seguís lo Precambrian e precedís lo Mesozoïc. Son nom ven del grèc palaio/πaλaιo (vièlh) e zoe/Zwn (vida), significant "vida anciana".
Lo Paleozoïc comença pauc après la desintegracion del supercontinent Pannotia e s'acaba amb la formacion del supercontinent Pangèa. Pendent la màger part de l'èra, la superfícia de la Tèrra se dividís en un nombre relativament pichon de continents.
Lo Paleozoïc inclutz sièis periòdes geologics; del pus ancian al pus recent: lo Cambrian, l'Ordovician, lo Silurian, lo Devonian, lo Carbonifèr e lo Permian.
Lo Paleozoïc va del temps de la primièra aparicion en abondància de fossils de clòsca fins al temps que los continents començavan d'èsser dominats per reptils grands e relativament sofisticats, e pels vegetals relativament modèrns.


text:
896
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 896 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Gràcias a la formacion d'una aliança ambé lei Petchenegues qu'intrèron en guèrra còntra leis Ongrés, lei Bulgars poguèron tornarmai menaçar la frontiera bizantina. Dins lo corrent de l'estiu, doas armadas importantas s'afrontèron e lei fòrças de Simeon Ièr anientèron lei fòrças bizantinas (batalha de Bulgarophygon). Leon VI deguèt acceptar de signar una patz fòrça favorabla ai Bulgars ambé lo pagament d'un tribut anuau important. Aqueu tractat demorèt en aplicacion fins a sa mòrt e li permetèt de se concentrar sus la frontiera orientala.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
En Mesopotamia Auta onte lo califa Al-Mutadid menava dempuei 893 còntra lei rebèls nombrós installats dins la region, captura dau cap kharigista Harun ibn Abdallah que foguèt executat a Bagdad. Dins aquò, la dinastia locala dei Hamdanides — que son cap participèt au combat dins lo camp rebèl e son eiretier dins lo camp abbassida — capitèt de se mantenir en plaça e afirmèt pauc a pauc son poder dins lo nòrd d'Iraq e lo sud-èst d'Anatolia. De mai, Armenia e lei regions de Caucàs demorèron sota lo contraròtle d'emirs locaus de facto independents dau Califat.
Dins la region iraniana, lei Dulafides — que se situavan dins la zòna d'influéncia abbassida definida per l'acòrd de 893 ambé lei Saffaridas — foguèron desfachs mai que d'un còp per leis armadas abbassidas.


text:
Balma de las Domaisèlas
La Balma de las Domaisèlas se dobrís a Sent Bausèli, prèp de Gange, dins las Cevenas. Es coneguda dempuèi de tempses immemorials. En 1889, lo celèbre espeleològ Édouard-Alfred Martel la comencèt d'estudiar; la davalada èra alavetz perilhosa. Seriá dobèrta al public en 1931.
Geologia[modificar | modificar la font]
Sembla que se formèt per l'enfonzament de la massa calcària en seguida d'un aflacament per las infiltracions d'aiga.
Lo dobte subsistís quant a l'origina d'aquesta aiga: lo riu que cola uèi 300 m en aval o ben un riu sosterranh desaparegut.
Toponimia[modificar | modificar la font]
Autres còps apelada Balma de las Fadas, se sonariá « Balma de las Domaisèlas » per una legenda locala:
- « Un pastre a la recèrca d'un anhèl aperdesit s'enfonzèt dins l'avenc per recobrar son ben. En l'ausissent mes sens lo poder véser, s'entrauquèt entrò a desbocar dins çò que seriá puèi batejat la « Catedrala ». Percasit per una soleta entòrca, s'esparranquèt e caiguèt al fons de la sala (60 m de tombada entre las estalactitas e estalagmitas). Embalausit pel tust, destrièt, abans de s'estavanir, un grop de joves domaisèlas, dançant e cantant al ròdol d'el. Quand despertèt, se trobava en defòra amb son anhèl. D'ara endavant, la balma foguèt tornar nomenada. »


text:
Categoria:Dinastia dels Habsborg
La dinastia dels Habsborg (o Hapsborg) renhèt, a travèrs sas brancas divèrsas, sus una granda partida d'Euròpa pendent de sègles; es atudada dempuèi 1780. Los Habsborg an dirigit: Àustria, coma ducs (1282-1453) puèi arquiducs (1453-1780), las Espanhas (1516-1700), lo Sant Empèri Roman Germanic pendent mantun sègle fins a 1740, e enfin venguèron reis d'Ongria e de Boèmia fins a 1780.
Articles dins la categoria « Dinastia dels Habsborg »
Aquesta categoria conten los 5 articles seguents.


text:
Francoprovençal
Lo francoprovençal (var. francoprovençau) o arpitan (nom autoctòn: francoprovençâl, arpitan, arpetan) es una lenga romanica d'Euròpa, parlada en Arpitània (centre-èst de França, oèst de Soïssa e nòrd-oèst d'Itàlia).
Somari
Territòri[modificar | modificar la font]
Lo territòri de la lenga se sona Arpitània. Es escambarlat sus tres estats: França, Soïssa e Itàlia.
Recampa las regions istoricas seguentas:
- En França
- En Soïssa
- canton de Nôchâthél (Neuchâtel)
- oèst del canton de Friborg
- canton de Vaud
- canton de Genèva
- oèst del canton de Valés
- En Itàlia
- la Val d'Aosta
- qualques vals de Piemont entre la Val d'Aosta e las Valadas Occitanas.
- los vilatges de Fête e Cèles de Sant Vuite en Polha.
Las vilas pus importantas del domeni son Lion, Sant Estève, Grenòble, Chamberí, Anecí, Genèva e Lausana.
Noms e percepcion[modificar | modificar la font]
Longtemps la lenga manquèt d'un sentiment de consciéncia unitària e tre lo sègle XIII, subiguèt una diglossia creissenta al profièch del francés. Lo nom de francoprovençal apareguèt en 1873 quand lo lingüista friolan Graziadio Isaia Ascoli metèt en evidéncia la realitat d'aquela lenga. Segon el èra un intermediari entre lo francés e l'occitan (que lo sonava "provençal"), d'aquí "francoprovençal". Al sègle XX, de lingüistas coma l'abat Pierre Gardette e Gaston Tuaillon an demostrat qu'aquela lenga es pas un simple intermediari e que ten de caractèrs pròpris.
Tre los ans 1970 se prepausèt doncas de cercar de noms alternatius a la lenga.
- Dins las publicacions scientificas en francés, s'es remplaçat la grafia amb un jonhent "franco-provençal" per la grafia soudada "francoprovençal" que mòstra simbolicament l'unicitat de la lenga.
- Un militant cultural de la Val d'Aosta, Jozé Harrieta, a prepausat los tèrmes arpitan per la lenga (a partir de Arpes "Alps" e de la fin d'[occ]itan) e Arpitània pel terrìtòri lingüistic.
Uèi lo dia lo tèrme francoprovençal encara es lo mai utilizat mas arpitan a un succès creissent dins lo movement de recuperacion lingüistica. Divèrses tèrmes coma burgondés (burgondês), burgondian e romand an pas agut ges de succès.
Lo tèrme diglossic de patés (patouès, patês) es l'apelacion mai frequenta, en defòra dels tèrmes que mòstran una consciéncia de lenga.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Amudiment de las consonantas oclusivas dentalas e velaras, entre doas vocalas (coma en francés, en occitan vivaroalpenc e en occitan èst-borbonés, mas contrariament a la rèsta de l'occitan). Ex: fp. via, amia = oc. vida (via), amiga (amija) = fr. vie, amie.
- Preséncia de l'accent tonic e de las sillabas atònas finalas (coma en occitan e coma dins la màger part de las lengas romanicas, mas contrariament al francés): fp. lana, velâjo [ˈlana, vəˈlɑːdzo] = oc. lana, vilatge [ˈlanɔ, biˈlatʃe] = fr. laine, village [lɛn, vilaʒ].
- Palatalizacion de ca e ga en cha e ja (coma en nòrd-occitan, en retoromanic e en francés). Ex: fp. chantar = oc. c(h)antar = fr. chanter.
- Passatge prequent de l a r en fin de sillaba. Ex: fp. arba = oc. alba (auba) = fr. aube.
- Mantenement de a tonica en general (coma en occitan) mas diftongason d'aquela a en ié après consonanta palatala (coma en francés). Ex: fp. prât, chiévra = oc. prat, c(h)abra = fr. pré, chèvre.
- Mantenement de -a finala atòna en general (coma en occitan) mas palatalizacion d'aquela a en e (prononciada [ə] o [i] o amudida) après una consonanta palatala (fenomèn proche de la -e finala amudida del francés). Ex: fp. vela, vache = oc. vila, vac(h)a = fr. ville, vache.
- Terminason -o dels vèrbs a la primièra persona del singular (coma en occitan vivaroalpenc). Ex: fp. parlo = oc. parli (parlo) = fr. je parle.
- Terminason frequenta -o, tipica dels noms e adjectius masculins (coma en italian, espanhòl e portugués). Ex: fp. larjo, vèrbo = oc. larg, vèrb = fr. large, verbe.
- Forma fòrça particulara de dos adjectius possessius: fp. noutron, voutron = oc. nòstre, vòstre = fr. notre, votre.
- Tendéncia de preferir las sillabas dobèrtas, acabadas per una vocala e pas acabadas per una consonanta (coma en francés e coma una part de l'occitan). Ex: fp. pâta = oc. pasta = fr. pâte.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Lo francoprovençal es mai pròche del francés que de la rèsta de las lengas romanicas. Segon lo lingüista Pèire Bèc, francoprovençal e francés forman lo nuclèu del sosgrop galloromanic, mentre qu'occitan e catalan son intermediaris entre lo sosgrop galloromanic e lo sosgrop iberoromanic. De mai en mai se pensa que lo francoprovençal presenta un estat pròche del francés arcaïc (mas sens se confondre amb lo francés arcaïc). Lo francés s'es diferenciat tre l'Auta Edat Mejana en accelerant son evolucion orginala dintre las lengas romanicas mentre que lo francoprovençal es restat un pauc mai conservator e arcaïzant.
Estandardizacion[modificar | modificar la font]
Los escrivans e certans dialectològs an utilizat de grafias individualas innombrablas.
Dempuèi 1998, lo lingüista Domenico Stich (Dominique Stich) trabalha sus una ortografia englobanta (basada sul diasistèma) que permet d'unificar la lenga en tot daissar la possibilitat de l'oralizar segon una fonetica estandard o ben una fonetica locala. Son primèr assag de 1998, l'ortografia de referéncia A (ORA), a evolucionat en 2003 dins una ortografia de referéncia B (ORB), qu'es vengut ara lo sol sistèma normatiu en estat de foncionar a escala granda. Coneis un succès creissent.
Un autre sistèma es la grafia de Conflans: es una ortografia estrictament fonetica que nòta totas las variacions localas amb de règlas de notacion venent del francés.
Dins la Val d'Aosta existís tanben una ortografia locala, la grafia BREL, pro fonetizanta e similara a la de Conflans.
Practica e estatut[modificar | modificar la font]
Malgrat la manca de consciéncia d'una dignitat lingüistica, la lenga arpitana foguèt longtemps l'instrument de comunicacion quotidiana de la totalitat de la populacion. Sempre a conegut una literatura escricha esparpalhada, de l'Edat Mejana Classica (sègle XIII) fins a uèi. Los escriches administratius locals en arpitan son nombroses a l'Edat Mejana.
Dempuèi l'Edat Contemporanèa, l'arpitan a reculat dramaticament davant la pression e lo prestigi del francés. Aquel d'aquí s'obsèrva tre lo sègle XIII dins certans documents escriches.
- Dins certans parçans, la substitucion lingüistica es estada precòça, tre la fin del sègle XVIII e lo començament del sègle XIX. Aquí los darrièrs locutors naturals moriguèron dins los ans 1930. Tanben la subsitutucion foguèt precòça dins una vila granda coma Lion. Aquò s'explica per de movements de populacion ligats a l'industrializacion, o ben per la modernizacion que passava pel francés, o ben per l'evolucion de la cultura protestanta de certans centres soïsses e de las campanmhas vesinas (Genèva, Lausana, Neuchâtel).
- Dins las zonas ruralas e catolicas, lo francoprovençal se parla encara, mas subretot entre lo mond qu'an mai de seissanta ans.
- Qualques zonas coneisson encara un usatge vivaç de la lenga, coma lo vilatge soís d'Évolène (Valés).
- Dins la Val d'Aosta, lo francoprovençal es valorizat e reconegut coma lenga protegida, dieumercé l'estatut d'autonomia de la val e la lei italiana 482 de 1999 que protegís las minoranças lingüisticas. Pasmens l'estatut del francés e de l'italian i es melhor.
- Dins l'ensems del territòri apareis un movement de recuperacion lingüistica volontarista que son impacte social es pro modèst. Fonciona sustot coma un malhum. Aquel es lo mitan mai receptiu a la lenga estandardizada que Domenico Stich prepausa, ja qu'es mai accessibla que los dialèctes.
ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
http://theses.univ-lyon2.fr/documents/getpart.php?id=lyon2.2001.bert_m&part=38854 resum d'una tesi sus las divergéncias e convergéncias d'occitan e francoprovençal


text:
1637
Aquesta pagina concernís l'an 1637 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha-Lituània[modificar | modificar la font]
Maridatge de Ladislas IV Vasa ambé Cécilia Renata, filha de l'emperaire Ferrand II.
Curlàndia[1][modificar | modificar la font]
Tempativa de colonizacion de l'illa de Tobago menada una expedicion de 212 colons organizada a l'iniciativa dau nebòt dau duc Jacob Kettler. Arribèron dins l'illa en 1642.
Savòia[modificar | modificar la font]
Mòrt de Victor Amadèu Ièr (7 d'octòbre) qu'èra duc dempuei 1630. Foguèt remplaçat per son fiu Francés Iacint de Sàvoia sota la regéncia de Cristina de França.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Revirada totala d'una expedicion còntra una rebellion de Lasta dirigida per lo senhor Melka Kristos. L'armada imperiala foguèt batuda e lei rebèls conquistèron Gondar, la novèla capitala d'Etiopia, onte se mantenguèron durant quauquei jorns.
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Començament de la Revòuta de Shimabara menada per lei paisans crestians, e son cap Amakusa Shiro, de la lenga de Shimabara e deis illas Amakusa. Pasmens, lei causas èran pas unicament religiosas e l'importància deis impòsts ò lei dificultats alimentaras entraïnadas per de recòltas marridas dempuei 1634 foguèron tanben a l'origina de l'insureccion. Gràcias a l'alunchament de la region a respèct de la capitala, una tropa importanta de rebèls poguèt se gropar dins l'anciana fortalesa de Hara.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Invencion dau signe "x" per lo matematician anglés William Oughtred. En França, René Descartes utilizèt per lo premier còp d'expausants per notar lei poissanças.
D'autra part, publicacion dau Grand Teorèma dau matematician occitan Pèire de Fermat. Aqueu teorèma foguèt solament demostrat en 1994 e, en causa dei desvolopaments necessaris per capitar aquela demonstracion, aguèt un ròtle important dins l'istòria dei matematicas.


text:
Luppy
Luppy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait Del ancià País messin (Saulnois).
- Anciana possession del capítol cathédral de Mètz.
- La charpente de la toiture de la catedrala a #èsser bastida amb lo bòsc de la comuna.
- Dépendait de l'ancien Pays messin (Saulnois).
- Ancienne possession du chapitre cathédral de Metz.
- La charpente de la toiture de la cathédrale a été construite avec le bois de la commune.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
'Saint-Laurent-en-Beaumont' (nom francés, lo nom occitan es desconegut) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Sant-Laurent-en-Beaumont a situat en lo Beaumont, costat de Còs.
Saint-Laurent-en-Beaumont est située dans le Beaumont, canton de Corps.
Saint-Laurent-en-Beaumont
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Grua (maquina)
Una grua es una maquina de levatge e de manutencion per de cargas pesucas. Aquela maquina de levatge se bastís de biais diferent segon l'utilizacion (a tèrra: grua de talhièr, Grua mobila; sus una nau ; eca)
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Sus tèrra[modificar | modificar la font]
La grua de talhièr se caracteriza subretot per una loga flècha en avançament, que la carga es penjada, mai sovent mejans un cable e d'un mofle (partida al tèrme de dos o quatre cables) ; aquela flècha possèda totjorn al mens un (sovent mai) gra(s) de libertat al respèste del sol, per permetre lo desplaçament de la carga dins un plan orizontal; per exemple :
- rotacion a l'entorn d'un axe vertical;
- rotacion (limitada) a l'entorn d'un axe orizontal;
- desplaçament sus de ralhs (la grua essent equipada de ròdas), sovent de biais rectilinha (translacion).
I a mai d'un tipes de grua:
- Grua sus canilhas
- Grua amb une flècha facha de trelís e de traversièrs. Aquel tipe de flècha se manipula amb un portic, lo cable que permet de montar e davalar la flècha es moflat dins lo portic per multiplicar sa fòrça suls penjals qui permeton de davalar e de montar la flècha. Aquel tipe d'estructura es mens influenciat pel vent, al contrari, cal mai de temps per preparer la flècha aprèp lo transpòrt sus un talhièr. Aquel tipe de grua fonciona mai sovent amb de friccions semblablas al sistèma de frenatge d'una automobila (tambor), per far foncionar los diferents torns que permeton lo movement de la flècha e de la mofla (Croquet de levatge). Aquel tipe de grua calfa mens qu'une grua idraulica.
- Grua mobila
- Grua de flècha telescopica que s'alonga e se retracta. Un cilindre idraulic (cric) permet de leva e davalar la flècha. Un autre cric assegura lo movement de telescopatge. la retractacion se pòt far per cric o per cables. Aquel tipe de maquina es lèun prèst de trabalhar dempuèi l'arribada sul talhièr. Aquelas gruas pòdon èsser radiocomandadas per de manòbras mai aisidas.
- Grua de torre
- Son erigidas sus una torre fixada o pausada al sol (tornan mai sovent del naut).
- Grua de Montarge Rapid (GMR)
- Las GMR sont liuradas complètas o miègcomplètas e plegadas, sus un encastre adaptat pel transpòrt rotièr. Se plegan e desplegan en qualques minutas, o en qualques oras pels mai vièlhs modèls. Pòdon èsser telescopicas o constrenchas. L'orientacion se fa a la basa de la maquina.
- Gruas idraulicas auxiliaras
- Gruas montadas sur un camion, utilizadas per de levarges mai leugièrs. Sovent, i a pas de cabina que vira amb la flècha, cal doncas que lo grutièr siá mai concentrat per mestrejar lo desplaçament de la carga.
- Grua ferroviara
- Grua montada sur un vagon.
Lo grutièr es la persona responsabla de la grua.
Las flèchas de las grua de talhièr an mai sovent qu’un sol gra de libertat, mas la carga es penjada a un carri mobil lo long de la flèca, que la posicion deu demorar totjorn pròche de l'orizontala.
Una grua pòt èsser comandada dempuèi une cabina, o mejans una radiocomanda portada per un òme sul terren, que pòt dirigir aviadament e precisament le movement de la carga.
Sus una nau[modificar | modificar la font]
Las gruas de nau son mai sovent mogudas per de sistèms idraulics. Un cric permet de levar la flècha), alara qu'un autre sistèma idraulic o electric permet la rotacion del fust e un tresen la manòbra del cable de suspension de la carga. Lo sistèma de telecomanda pòt èsser electronic, electric o idraulic. De gruas ofrisson la possibilitat de se couplar pour una sincronisacion du movement per una comanda unica.
L'utilizacion de tala grua en mar se fa pas sens risca a causa dels movements coma lo balanç. Dins aquel cas se prefèra lo sistèma per arbres de carga. De pontons gruas son concebuts pel levatge de fòrça pesucas cargas. Uns possedan un aparelh propulsiu, d'autres devon èsser desplaçada per des remorcaires.
-
-
-
-
-
Portics de pòrt (Le Havre, França).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Lo tèrme de « grua » es tanben utilizat per designar las camionetas de levatge dels veïculs mal estacionats.


text:
Notoryctemorphia
Las Talpas masupialas (Notoryctemorphes, Notoryctidae o Notoryctes) son de mamifèrs marsupials que vivon dins los desèrts de l'Oèst australian.
Espècias[modificar | modificar la font]
L'unic genre d'aqueste òrdre de marsupial compren pas que doas espècias de talpas marsupialas : la talpa marsupiala del Sud (Notoryctes typhlops Thomas, 1920) o itjaritjari pels aborigèns e la talpa marsupiala del Nòrd (Notoryctes caurinus Stirling, 1889), tant pròchas que se pòdon pas destriar una de l'autra dins la natura.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias extèrnas[modificar | modificar la font]
Familha[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 552318 Notoryctidae Ogilby, 1892 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Notoryctidae (en)
- Referéncia NCBI : Notoryctidae (en)


text:
Sant
Andreu. Salardú
ER ART DES GLÈISES D´ARAN
ZER VAL D'ARAN
Er art mos ensenhe era forma de víuer e de pensar d´un temps.
Er art comunique sensacions e
beresa .
A partir der an mil ( S.XI), eth nòste pòble comencèc a bastir d´ua manèra
disparièra quan hège glèises, castèths, muralhes, monastèris e palais.
1.Arc
de miei punt
Portau
S. XII. Bossòst
Aguest portau ei format per tres arcs
lisi de miei punt, sostengudi per colones coronades de beròis capitèths.
Es arquitèctes diboishen en papèr eth plan dera bastissa que se vò bastir.
Es glèises romaniques an lèu totes forma de crotz, qu´ei eth simbèu des cristians.
Era part centrau , qu´ei era mès longa recep eth nòm de nau centrau . Es autes dues se
les ditz naus lateraus.
Ath hons des naus i é era abasida. Era abasida centrau i e plaçat er autar
, a on se celebre era missa.
centrau, ua abasida e dues absiòles.
3.Vòlta
de canon.
Ei era forma qu´a eth plafón dera glèisa.
Entà tièr eth plafon, auien de bastir uns fòrti contrafòrts
interiors.
Era sua nautada ei lèu tres o quate còps mès grana qu´es naus, pr´amor qu´eth son des campanes a d´arribar a tot eth parçan.
Eth campanau pòt auer disparières cares. Es
campanaus aranesi an ua caracteristica pròpia: era forma punchenta deth tet.
Campanau octogonau dera glèisa Sant Miquèu de Vielha . S.XVI
6.Hièstres petites.
Eth laguens des glèises romaniques ei escur e heired. Coma qu´es murs èren d´ample celh non podien pas daurir granes hièstres.
Arquet de hièstra
de Santa Maria de Vilamòs
Ei hèta de husta policromada . Es figures son ieratiques, ei a díder sense expresion . Es autors èren gent simpla deth pòble que volien dar forma a sòns Sants , Mair de Diu e Crist.
Talha deth S. XII
Crist de Salardú deth S. XIII
CRIST DE SALARDÚ
Ei deth sègle XIII e se trape ena glèisa de
Salardú. Existís ua beròia legenda qu´explique eth sòn orígen. Era crotz ei acabada enes sòns extrems
per quate panèus que sauven pintures policromades.
Son pintures hètes enes murs der interior dera
glèisa . Es que se conserven en Catalonha son des mès importantes dera pintura
romanica mundiau. Tostemp representen escenes religioses dera biblia, o
vida d´un Sant.
Aguestes pintures s´estan descobrint ara dejà
qu´er interior auie estat pintat ans en darrèr.
En Aran trapam es d´Unha e Salardú e d´autes que
se van recuperant dejà qu´èren amagades per capes de pintura.
Pintures muraus en plafon dera glèisa de Sant Andreu de Salardú.
9.Pintura sus husta
Sus ua husta pintauen escenes religioses entà
decorar era nau centrau dera glèisa, mès es que trapam ena Val d´Aran són de
sègles posteriors ath romànic.
10.Decoracion en pèira
ER AIGUA SENHÈR
Sta. Maria d'Arties. Batiadera per inmersion
Plaçada en un cornèr dera glèisa servís entà batiar es naui cristians.
TIMPAN
Ei ua placa de marme escur tamb figures esculpides
en relèu. Ei plaçat en portau principau dejós des arcs que i a dessús dera
pòrta d´entrada ara glèisa.
CRISMON
Ei ua estèla encrastada en un mur. Arrepresente eth nòm de Crist format pes dues prumères letres (X e P) deth nòm “Crist” en grèc.
CAPITÈTHS
Còs geometric de pèira esculpida que servís entà júnher cadun des arcs tamb
era sua colona corresponenta.
GLÈISES D´ARAN
En Aran existissen 84 bastisses
religioses entre glèises, capèles e santuaris. Cada ua ei dedicada a un sant:
VERGE
DETH CAP D´ARAN........................Tredòs
GLÈISA
DE SANTA MARIA.......................Arties
GLÈISA
DE SANT TOMÀS.......................Casarilh
GLÈISA
DE SANT MIQUÈU........................Vielha
GLÈISA
DE SANT ANDRÈU........................Casau
GLÈISA
DERA MAIR DE DEU DETH ROSÈR......Aubèrt
GLÈISA
DE SANTA EULÀLIA.....................Arròs
ACTIUITATS
1.- Descriu era glèisa
deth tòn pòble, en tot méter atencion ara
part exteriora, e ara part interiora dera madeisha. Pòs híger fòtos o quinsevolh
auta documentacion.
2.- Lieg era notícia
deth 9 de març deth 2002 , apareishuda en suplement” Aué “.
3.- Resumís era
notícia en sies frases
Eth
Crist de Salardú.
4.- A) Lieg era descripcion dera talha:
Aguesta talha de husta ei deth sègle XIII . Es braci dera crotz acaben
en uns quarrats qu´an rèstes de
pintures pes dues cares. A uns 65 cm. de nautada.
Eth Crist ei romanic tamb quate claus , eth cap laugèrament inclinat e
fòrça mercades es costelhes e es tendons des braci. Ei cubèrt tamb ua pelha des
de era trincha enquiàs jolhs, estacada
per ua còrda.
B) Mn. Jusèp Condò Sambeat,
ena sua òbra “Era Isla des Diamants” escriu era legenda qu´existís ath torn
d´aguesta talha. Lieg-la tamb atencion:
“Tocant ath Sant Crist de Salardú, les didec qu´en temps qu´es mòros
èren en Espanha , arribèc en aquera vila aranesa un pelegrin qu´arrés
coneishie. Prometec as sòns abitants que les harie un Sant Crist miraclós; e
entà hèr-lo s´embarrèc ena tor deth castèth que i auie ath costat d´a on ara ei
era glèisa parroquiau; esdejuaue a pan e aigua e non trabalhaue dera Passion de
Nòste Sénher. En èster prèsta era imatge, eth Pelegrin se honec sense qu´arrés
ne sabesse santoèr jamès plus d´eth ; era imatge, des deth prumèr dia comencèc
era cadia tan longa de miracles , que hège acudir tath sòn Santuari , a toti es
devòts deth gloriós e istoric bisbat de Comenges; e encara , ara, hè acudir en
professon , dus còps ar an , as pòbles d´Arties, Gessa, Unha, Bagergue e
Tredòs.”
C)Explica eth
significat d´aguestes paraules:
mòros:
pelegrin:
honec:
miracles:
devòts:
D) Resumís era
legenda en ua “auca” . En cadua des vinhetes escriu ua frasa o un parelhat.


text:
Martainville-Épreville
Martainville-Épreville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Jacques Lo Pelletier (env. 1446-1511) fach l'aquesiment de la distincion de Martainville lo 23 de març de 1482. Dempuèi Léon de Glanville e Michel Mollat, se sap que Jacques aperten a la granda borgesiá vendeira de Roan. A installat amb lo sieu fraire cadet Richard carrièra als Orsses, parròquia Santa-Cande-lo-Jove, dins lo grand otèl ofrit per lo sieu paire. Eretièrs l'an 1480 de la una de las mai gròssas fortunas de la vila, los dos fraires fan fructificar los sieus bens en en exportant del étain en Angleterre e del blat al Portugal, en spéculant sus la sal breton, en marchandant a las fièras de Lion e en armant de las naus per la Mediterrani. Los sieus beneficis de vendeires an reinvestit dins ostals d'informe, en rendas foncières e en denombroses de tèrras e de distincions situadas en los environs de la capitala normande, en particulara a l'entorn del fief de Martainville. L'intrada de Jacques al Conselh de la vila, en principi coma quartenier en 1492, de contunh coma aconselhar-échevin en 1493 (fins en 1496), marca la apogée de la siá carrièra. A aquela carga, apòrta la siá opinion dessús nombroses afars e orienta la politica de Roan.
En 1511, Jacques defalleix sens descendència dirècta e daissa totas las siás possessions #que Martainville a lo sieu neveu Jacques II Lo Pelletier (1485-1545), #que ne deten l'importanta carga de vicomte de l'aiga a Roan. En 1570, la familha a ennoblit, per l'aquesiment del fons de la familha Peloque. La familha, #qu'obtendrà del rei, en 1571, lo drech de cambiar lo sieu nom del Pelletier en aquel de la tèrra de Martainville, demorarà proprietària de la distincion fins a Modèl:La s-. Los sols trabalhs documentats tanhon la restauracion de la bastissa principala al començament de la Modèl:S-. Las fenèstras e las lucarnes, refachas l'an 1939 tales #que Claude Sauvageot los li aviá restituits sul papièr l'an 1867 d'après los vestigis encara en luòc, tròban las siás proporcions ; los ampits rebaissats e los meneaux desapareguts son recréés ; un complement apocryphe, una bastissa a dos nivèls cobèrts en appentis adossat al costat sud, a destruit l'an 1917 ; fin finala, al dedins de l'abitatge, los cloisons apondudas a Modèl:La s- per crear de nòvas pèças, mai pichonas, an retirat. Aqueles trabalhs de restauracion an prosseguit en las ans 1950. Dempuèi 2008, una nòva campanha de restauracion a #èsser lançada amb sustot un renauiment total de las façadas del castèl.
Jacques Le Pelletier (env. 1446-1511) fait l'acquisition de la seigneurie de Martainville le 23 mars 1482. Depuis Léon de Glanville et Michel Mollat, on sait que Jacques appartient à la grande bourgeoisie marchande de Rouen. Il est installé avec son frère cadet Richard rue aux Ours, paroisse Saint-Cande-le-Jeune, dans le grand hôtel offert par leur père. Héritiers en 1480 de l'une des plus grosses fortunes de la ville, les deux frères font fructifier leurs biens en exportant de l'étain en Angleterre et du blé au Portugal, en spéculant sur le sel breton, en marchandant aux foires de Lyon et en armant des navires pour la Méditerranée. Leurs bénéfices de marchands sont réinvestis en maisons de rapport, en rentes foncières et en de nombreuses terres et seigneuries situées dans les environs de la capitale normande, en particulier autour du fief de Martainville. L'entrée de Jacques au Conseil de la ville, d'abord comme quartenier en 1492, puis comme conseiller-échevin en 1493 (jusqu'en 1496), marque l'apogée de sa carrière. À cette charge, il apporte son avis sur de nombreux sujets et oriente la politique de Rouen.
En 1511, Jacques décède sans descendance directe et laisse toutes ses possessions dont Martainville à son neveu Jacques II Le Pelletier (1485-1545), qui détient l'importante charge de vicomte de l'eau à Rouen. En 1570, la famille est anoblie, par l'acquisition du fonds de la famille Peloque. La famille, qui obtiendra du roi, en 1571, le droit de changer son nom de Le Pelletier en celui de la terre de Martainville, demeurera propriétaire de la seigneurie jusqu'au Modèl:S-. Les seuls travaux documentés concernent la restauration du bâtiment principal au début du Modèl:S-. Les fenêtres et les lucarnes, refaites en 1939 telles que Claude Sauvageot les avait restituées sur le papier en 1867 d'après les vestiges encore en place, retrouvent leurs proportions ; les allèges abaissées et les meneaux disparus sont recréés ; un complément apocryphe, un bâtiment à deux niveaux couvert en appentis adossé au côté sud, est détruit en 1917 ; enfin, à l'intérieur du logis, les cloisons ajoutées au Modèl:S- pour créer de nouvelles pièces, plus petites, sont retirées. Ces travaux de restauration sont poursuivis dans les années 1950. Depuis 2008, une nouvelle campagne de restauration a été lancée avec notamment une rénovation totale des façades du château.