text:
Aboquir. Gasc. Aboquir, id. Mot non admetut en diccionaris normatius de catalan, qu'a las medishas significacions qu'en gascon: har cobrir la craba peu boc e cobrir la craba (lo boc). Qu'ei emplegat en divèrs lòcs: Pla d'Urgell, Bergedà, Mallorca e la Catalonha deu Nòrd. Lo mot qu'ei autanplan occitan.
Acossar. Gasc. Acorsar, id. Mot non admetut en diccionaris normatius de catalan, qu'a las medishas significacions qu'en gascon: perseguir obstinadament (ua persona o un animau), har córrer (un animau) (cf. D.C.V.B) . Lo mot qu'ei panoccitan. En gascon, acorsar que's pronóncia plan acossar, notat acoussà per Palay.
Adret. Que seré un gasconisme o occitanisme possible - se non un simple arcaïsme- la significacion d'abille qu'a dialectaument lo mot adret en catalan. En catalan normatiu, adret que significa "shens defecte fisic" e non adret.
Afustar. En occitan com en gascon, lo mot que i pòt significar har agut, agusar (fr. affûter). Especificament en gascon, que i significa tanben har véder, muishar. Afustà's: hà's véder, muishà's. o au contra: hicà's a l'argüeit (fr. être a l'affût) (ved. Palay).
Que trobam lo vèrbe hens un coplet deu "col·loqui de dos pastors" (notat acerà "afustaig" de prononciar aquiu (en graf. franc.) afoustatch, u que i arrepresenta "ou" (ju e non jo), la u gascona estant notada v(vn, vna) e la o de sol e nos que's pronóncia com en catalan o en espanhòu.
Aquens ala mieja nit
veri vna claredaig
ju penseri era surtit
le sol per tut le serraig.
vn Angeu ses afustaig
deues nos ab bel coratge
O sia en gascon peirotonenc:
Aquiu a mieja nueit
Que vedoi ua claror
Que'm pensèi qu' èra sortit
lo só per tot lo serrat
Un ànjou que's ns'ei afustat
de cap dab bèth coratge
Lo mot que i a plan lo significat gascon d'amuishà's, hà's véder.
En catalan qu'arretrobam lo noste mot afustar en un manuscrit de 1359 :
E com lo cardenal lo'n afustaua e ell veé que sa falsia era descuberta
Lo DCBV que balha com a definicion deu mot: fustigar, recriminar, probablament enganat per la faussa semblança enter afustar e fustigar. Aqueste gasconisme que sembla isolat e extint en catalan.
Agasalla o gasalla. Gascon gasalha, gasalhada, id.. En catalan, lo mot qu'ei emplegat sonque en parlars de Conflent e de Cerdanha segon lo DCBV. ved. gasalla.
Alavets. Gasc. Alavetz, id. Segon lo DCBV, alavets qu'ei emplegat a Perpinhan per "aleshores" (gasc. alavetz). Qu'ei un gasconisme clar. Totun, lo mot non figura pas ni hens lo diccionari de rosselhonés de Verdaguer, ni hens lo de Botet-Camps. Que supausi aqueste alavets perpinhanés que degó estar un gasconisme pròpi de Juli Carsalade du Pont, l'avesque de Perpinhan, hilh de Cimòrra (Astarac) e locutor naturau de gascon segon çò que n'escrigó lo quiti Antoni M. Alcover. L'avesque gascon de Perpinhan qu'èra vadut catalanofòne per conviccion e militantisme. Qu'estó lo corresponent a Perpinhan d' Alcover.
Aloja, aluges (e paitida). L'expression catalana " tenir les aluges" que significa "aver los dits amorres, los dits baubes" (per l'efèit deu hred). Aqueste idiomatisme que's tròba hòrt isolat, exclusivament en catalan de Conflent. Alavetz, la question d'un gasconisme que s'i pausa aquiu. De fèit, lo mot aluges que poderé derivar du mot gascon "hloish" (var. "esloish", "ehloish") qui ei la fòrma gascona deu latin fluxu, o sia "fluix" en catalan, "flojo" en espanhòu . En gascon, las mans tròp hredas que son ehloishas ( qui's poderé autanplan transcríver en gràfia catalana: "eluixes" com "aluixes" car, en catalan orientau, "e" e "a" atònas e's pronóncian exactament parièr) pr'amor que son flacas, non pòden gahar causas plan com cau. Aver las mans ehloishas -> aver-las ehloishas >en cat. tenir-les "aluges" >"tenir les aluges".
B'ei probable que lo mot sud-catalan aloja, qui significaré hada, e sia lo medish mot que lo mot aluges de l'idiomatisme conflentin. La relacion conceptuau qu'arreliga lo mot nòrd-catalan aluges au hred qu'a de hà'nse circonspèctes quant a la significacion de "hada" qu'auré lo mot aloja au sud. Còps que i a, la significacion de hada que lo monde e balhan tà un mot particular n'ei pas fondada etimologicament. Que pòt estar basada sus ua interpretacion populara d'un toponime non comprenut. Qu'ei lo cas, per exemple, deu mot catalan "paitida", qui significa "hada" en catalan normatiu. Aqueste mot qu'ei tirat d'un toponime: "Font de les Paitides" a Viladrau (Osona). Qu'ei hòrt versemblant aquesta hont de "les paitides" qu'èra d'autescòps dita mei exactament de "les partides", compréner: de las partenças, qu'ei a díser un lòc d'aplec per començar lo montanhatge. Los gascons que s'i devèn aplegar los tropèths tà la beuta, abans de pujar entà las estivas. La significacion deu nom deu lòc que s'ei perduda, aquestas "partides"que son vadudas "paitides", probablament per coupa d'ua fauta grafica de part d'un foncionari pas tròp catalanofòne. Entà la gent, las "paitides" enigmaticas d'aquesta hont qu'avèvan d'està'n fataument las hadas; sequenon, qué d'aute imaginar? Aquesta "paitida" hatilhèra, qu'ei lo poèta olotin Guerau de Liost (1878-1933) qui's l'imaginè. Qu'estó eth, l'autor d'aquesta innovacion semantica. Que's pòt aisidament imaginar un cas semblant dab ua "font de les aloges" (compréner; hont d'aiga hòrt hreda, que balha "aloges" quan s'i hican las mans en l'aiga). L'existéncia d'un tau toponime qu'auré d'estar investigada. Unhauta explicacion que hè derivar aloja d' "alòi" qui ei sinonime de "ninòi" (landesisme). Alòia, alòja (= nècia) > aloja (= pucèla) - > aloja (gojata, damisèla d'aiga).
Anoll, anolla. Gasc. anolh, anolha, id. En catalan, lo mot, enqüèra qu'adoptat per la varietat normativa deu Principat, qu'ei de localizacion restrenhuda a l'extrème nòrd deu domeni, tant en orientau com en occidentau, sgon lo D.C.B.V. La restriccion territoriau septentrionau d'aqueste mot com la sua morfologia (anoll, deu latin annuculus, e non pas *anyoll) que'n hèn un hèra bon candidat com a gasconisme. En gascon, que designa un joen bovin mascle (anolh) o fumèla (anolha) d'un an (cf. Palay). Lo mot que figura hens los diccionaris Verdaguer et Botet-Camps de catalan septentrionau dab l'accepcion gascona deu mot. Lo G.D.L.C qu'admet lo mot anoll, la definicion deu quau apareish mei larga: que pòt designar un vetèth (cat. vedell) com un crabòt (cat. cabrit). Lo mot qu'ei absent deu diccionari de Mistral, per contra qu'ei inclús en diccionari occitan d'Ubaud (anolh dab ua n soleta, dongas un gasconisme probable en lengadocian tanben), totun dab ua definicion especifica un shinhalon distinta (anhèth d'un an, en plaça de bovin).
Aper. Gasc. apèr, id. Lo mot qu'ei desconeishut au còp en lengadocian com en catalan generau (totun admetut recentament en catalan normatiu), lhevat lo catalan septentrionau (autanplan dit rosselhonés). "Aper" qu'ei un gasconisme mei que probable en rosselhonés. En gascon, segon Palay, lo mot apèr, prononciat apè, que designa especificament l'araire mentre la fòrma plurau deu mot (apèrs) que designa l'ensemble deus utís deu laurador. Lo mot apero qu'a tanben aquesta darrèra significacion en castelhan. N'i a qui hèn servir en gascon lo mot "apèr" per designar un utís quin que sia (un "apèr informatic", per exemple). En rosselhonés, lo mot aper (prononciat enter apé e apè, lo rosselhonés non sap pas diferenciar foneticament é e è) que designa especificament l'araire, aperat "arada" en catalan normatiu. Un dit rosselhonés qu'aconselha: "Cal pas mai posar l'aper davant dels bous" , qu'ei a diser "non cau pas jamei cantar vrèspas abans maitias" (Dic. Ros., P.Verdaguer). Tostemps en gasconisme de registre païsan (pagès), véd. "arré"
Aquest. cf. gasc. aqueth. Lo mot catalan non deu pas arren au son parion gascon, de segur, lhevada, dilhèu, la pronóncia. Lo mot que's pronóncia shens "s", aquet, sonque davant consonanta en catalan normatiu (aquest mont = /aquet mont/), totun dialectaument e locaument que's pòt har en totas las posicions: aquest arbre (norm.) o aquet arbre (dial.); aquesta dona (norm. ) o aqueta dona (dial.). Ved. lo DCBV. Possiblament ua simpla coincidéncia shens relacion dab lo mot gascon "aqueth", totun ua influencia fonetica gasconejaira n'ei pas descartadera (ved. Déu n'hi do). L'antiga pronóncia deu mot dab la s sensibla qu'ei enqüèra plan viva locaument, que pòt coexistir locaument dab la navèra shens "s".
Arlot e al.lot. Lo mot gascon arlot que s'a guardat en catalan de Catalonha lo significat d'òmi aule, d'òmi de mala vita (arcaïc e pòc emplegat, en realitat) o que i significa mei simplament òmi , mentre qu'en balear lo mot -grafiat al·lot -(segon la pronóncia locau deu mot qui ei tanben la en gascon landés)- qu'a perdut tota connotacion despreciativa, que i vòu díser gojat ved. noi. Dongas, de gasconisme lo mot qu'ei vadut en las Islas Balearas un balearisme semantic. Lo mot gascon arlòt que deriva, per afixacion, d' arla, l'insècte guastador deus teishuts (cat. arna). Dongas, que comparteish l'etimologia e la significacion deu mot occitan arna (*arlana= cuca de lan, lo mot (h)ar que significa vèrmi, cuca en basco. En gascon, la n intervocalica que's pèrd de manèira regulara: arlana > arla, mentre qu'en occitan 'arlana> arna). La fòrma occitana arna, autanplan catalana, qu'ei tanben locaument emplegada en gascon, qu'ei un occitanisme probablament espandit gracias au comèrci deus teishuts lengadocians, hòrt presats a l'atge mejan. Qu'èi consacrat un article tau mot arla e a la soa familha.
Arré! Exclamacion per har recular o arrevirar lo bestiar, dialectau en catalan (rosselhonés). En catalan normatiu: endarrere! enrere! En gascon: arrèr! (prononciat arrè!) (Palay). Aquesta exclamacion mandaira, comuna au gascon e au rosselhonés, que vien deu mot gascon arrèr, sinonime de darrèr. Qu'ei un gasconisme, shens nada traça de dobte, en catalan. Que cau precisar lo rosselhonès non sap har nada distincion fonetica enter é e è, aquesta particularitat qu'ei un deus trèits diferenciadors qui caracterizan lo catalan septentrionau (cf. apèr).
Arronsar. Qu'èi ahijut aqueste vèrbe a la lista pr'amor lo gascon e lo catalan que'u comparteishen mentre qu'ei absent en occitan, lhevats los parlars de la zòna pròishe . Non soi pas briga convençut que sia un gasconisme en catalan, ni un catalanisme en gascon, totun, non poish ne voi pas totaument descartar l'ipotèsi d'un gasconisme, cf. l'equivaléncia cat. ARRonsar les celles = fr. FRoncer les sourcils. Qu'ei consacrat un article a "arronsar, arronçar" qui podetz arténher en clicant aquiu. En catalan, lo mot que significa "diminuir per contraccion". Qu'arretrobam aqueste mot en gascon dab la significacion plegar, aplegar (sens pastorau: arronsar lo bestiar) conservada en vath d'Aspa. Segon jo, aqueste mot qu'ei aparentat au mot francés froncer (occitan non-gascon fronçir, catalan frunzir, espanhòu fruncir, portugués franzir, francés ancian: ronche = cat. arruga). En catalan, lo doblon arronsar / frunzir (aqueste darrèr manlhevat de l'occitan) que va perméter las especializacions semanticas d'arronsar. Los gascons, eths, qu'encontrèn un problèma plan de lor dab l'omonimia enter dus mots antifrasics: "arronsar", varianta de ahonsar, dab la significacion: gitar, tirar e l'aute mot arronçar (plegar, aplegar) qui ei lo noste mot commun au catalan e au gascon. Lo problèma qu'estó resolvut en derivant arroncilhar (plegar, arrugar) de arronçar o *arroncejar, suu modèle de subercilhar (cat. arronçar les celles =fr. froncer les sourcils = gasc. subercilhar). L'etimologia supausada qu'ei francica: hrunkja, hrunkjan: arroncilh, arroncilhar. En aquesta ipotèsi, qu'ei lo mot en f (froncer, fronçir) que deriva deu mot sense f per ipercorreccion (e non l'invèrse).
Arrupir. Gasc. arrupar, cf. arrupit, arrupa. Lo mot catalan arrupir qu'ei sinonime d'arronsar, arrufar (gascon: diminuir per contraccion, arrupar, cat. arrupir-se = gasc. "arrucà's" =fr. se recroqueviller, se replier sur soi, se blottir, s'accroupir). Aqueste mot arrupir qu'ei pro isolat en catalan, au còp de prumèra atestacion hòrt recenta (debut deu sègle 19) e d'etimologia incompresa peus lingüistas qui n'i an pas sabut detectar lo prèst gascon. En gascon, "arrupar" qu'ei, segon jo, ua simpla varianta fonetica d'"arrucar", fòrma gascona de l'oc. e cat. arrugar. Los mots communs a l'occitan e au catalan "ruga /arruga", "arrugar" n'existeishen pas en gascon, que i son remplaçats per las fòrmas pròpiament gasconas "arrucar" (1-plegar, ajocar, 2-apielar, apiejar), "arrupa" (= ahroncilh): "aquere pelhe qu'a arrupes" (en gràfia de l' EGF, Palay) e "arrupar" (= 1- ahroncilhar, 2-arruhar, arrufar). La mutacion c/p que permet de distinguir lo mot qui designa l'ahroncilh (arrupa) de lo de l' arruca (la gatamina, cat. eruga, aruga). Lo mot "arrupar", varianta "arrupir", qu'ei plan arrepresentat en diccionari de Palay dab la soa familha (arrupe, arrupà, arrupìt etc), totun desconeishut deus diccionaris occitans d'Alibèrt e de Mistral, tanpòc present hens lo d'Ubaud. Qu'ei un gasconisme clar. Entà ave'n mei de detalhs, ved. lo messatge aquiu.
Ataurir, var. atorir. Mot deu catalan septentrionau, non admetut en catalan normatiu. Que significa cobrir la vaca (en parlant deu taur) (cf. Dic. N-catalan, Botet-Camps) Gasc. taurir, var. tarir, torir , id. (Palay). Lo mot qu'ei absent deus diccionaris occitans de Mistral e d'Ubaud. O sia que lo gasconisme aquiu qu'ei probable.
Auella etc (dial. per ovella). Fòrmas gasconas deu mot latin ovĭcula que resultan tipicament de la diftongason en "au" de la o pretonica , auelha, aulha, avelha. En catalan, qu'ei ovella, prononciat (segon lo DCBV): uBéʎə (Ross., Conflent, Crespià, St. Feliu de P., Collsacabra, Barc.); uBέʎɛ (Bagà); oBéʎa (Calasseit, Morella, Llucena, Val., Alzira); oBéʎɛ (Gandesa); ovéʎɛ (Sueca); ovéʎa (Benilloba, Sanet, Elx); uBéjə (Ripoll, Gòsol, Penedès); uvéʎa (Alguer).
Babarilles. Aquiu que'ns trobam de cara a un cas interessant, pr'amor lo mot qu'existeish au còp en catalan e en occitan, totun dab significacions hòrt diferentas en las duas lengas.
En catalan, lo mot qu'ei un sinonime dialectau (nòrd-catalan, non admetut en dic. normatius) de pampallugues (Dic. Ross. e Dic. Nord-cat.), o sia, segon la definicion de DCVB: "Lluïssors i ombres intermitents que pertorben la visió, com ocorre quan es tanquen i obren repetidament els ulls, quan passen ràpidament objectes opacs davant la vista, etc.; cast. sombrajos, centelleo, parpadeo. Amb una obscenitat de bots y pampallugues, Carner Sonets 48. Els ulls me feien pampallugues, Ruyra Pinya, ii, 104. "
En occitan, per contra, una bavarilha que designa un pos de bava, de saliva. Lo mot n'i ei pas isolat, que l'acompanhan bavarilhar (gasc. bavassar), bavarilhejar, bavarilhós etc.
Lo mot qu'ei tanben gascon (grafiat babarilhe per Palay): pos de bava, de saliva. Notatz lo mot en gascon que i ei pro isolat, que i mancan los companhs occitans. Per tant, que s'i tracta hòrt probablament d'un prèst occitan. B'ei probable que sia tanben lo cas en catalan septentrionau, lo cambi semantic s'explicant per confusion dab un sinonime de pampallugues com bambarolles, mot atestat en catalan malhorquin segon Pere Verdaguer (dic. ross.). De fèit, en nòrd-catalan, la fòrma babarilles que i coexisteish dab la varianta babarulles, quasi omonime de bambarolles.
Badoc. Gasc. e oc. badòc, id. En catalan, lo mot qu'a divèrsas significacions: 1- lo qui bada, 2- nèci, pòc intelligent. 3-Que's ditz de la fruta, especiaument de la miugrana qui's badalha en arbo abans d'estar cuelhuda. 4- Flor deu miugranèr e de divèrsas cucurbitàcias 5- malautia de l'averaèr.
En gascon, las significacions que son hòrt semblantas o identicas a las du mot catalan: 1- lo qui bada, e per extension, un ninet qui comença a voler parlar. 2- fruta vueita, en particular noga, cogorda 3- ua persona shens cervèla, un nèci ved. tanoca. Lo gascon qu'a autanplan lo mot "badalòc" (vueit, shens valor, badòc; cf. badalhar), mentre l'oc. qu'a badaluc (nèci), aqueste darrèr mot qu'existeish hòrt dialectaument en catalan: badaluc (nèci), en Conflent, a Girona e Eivissa (Dic. Ross., DCBV).
La prumèra atestacion deu mot badoc en catalan que remonta tau sègle XV (G.D.L.C.). Lo gasconisme (o occitanisme) qu'ei possible, se non probable: lo gascon (e l'occitan) qu'an conservat "badèc" (dab l'afixe despreciatiu -ekku) (qui bada, nèci), d'on deriva hòrt probablament "badòc". Etimologia: de badar.
Bajo (en Conflent) e bàjol (a Puigcerdà) que son substantius masc. emplegats tà nomentar ua malautia especifica deus armugants. En Conflent, que designa lo carbon (cat. carboncle dels remugants) (cf. Dic. Rossell.; Dic. Nòrd-català), a Puigcerdà que designa la meteorizacion (DCBV). Lo mot que rapèra en gascon: lo (a còps la) "bajo" o "bàjou" (bajou e bayou en grafia febusiana ), qui significa infeccion, pudor nauseabonda (Foix). Palay qu'accentua lo mot sus la segona sillaba: bayoù en grafia febusiana: venin, poison, locaument boishòrla, en particulara la devuda a ua hissada verenosa. En País Thòi, bayoù (s.masc, en grafia febusiana) que designa la meteorizacion deus armugants (Palay, Massoure) . Que supausi bayoù que serà ua varianta mei recenta de bàyou, per confusion dab un aute mot omonime. L'etimologia que me'n demora enigmatica. Lhèu lo latin bājŭlus o bāiŭlus qui significava "lo qui pòrta", "portaire"; e qui s'aplicava en particular au qui portava un mòrt? En tot cas, lo mot gascon qu'ei absent deu Mistral, com sovent quan s'ageish de taus gasconismes. Los mots catalans dialectaus bajo e bàjol que provienen hèra probablament deu lexic deus immigrants gascons, com sovent, se non tostemps, quan s'ageish d'un mot deu lexic popular tanhent a la zootecnica.
Barloc. Gasc. barlòc, id. Gasconisme especific de Berga (Comarca de Berguedà, P.C., ved. DCBV), non admetut en catalan normatiu qui non coneish pas lo mot. A Berga, lo mot que's ditz d'un ueu non-fecond, un ueu shens poric laguens (Cat. DCBV: Ou del qual no surt poll en la llocada) . Qu'ei la significacion prumèra deu mot en gascon: aquét oéu qu'ey barlòc (Palay). En gascon, que s'emplega tanben, per extension, tà diser vueit, curat per la vermialha, vermiós: ex. "esquilhòt barlòc". (cat. : corcat , ex. nou corcada). E, de manèira figurada, lo gascon que l'emplega com a sinonime de "pèc", "pòc intelligent". Lo catalan deu nòrd qu'a berloc dab aquesta darrèra significacion cf. berloc e barliqui-barloqui. Segon lo dic. de Mistral, l'occitan non gascon non coneish pas aqueste mot barlòc, lhevats los parlars de l'airau d'influéncia gascona. L'etimologia que n'ei hòrt debatuda, possiblament de l'arpitan bərlǫkə: esquira.
Barralla. Gasc. Barralha, id. Mot gasconissime, autanplan lengadocian, dialectau en catalan (emplegat sonque en Cerdanha, dab lo significat gascon: clos, palissada (Dic Ros. P. Verdaguer ), non admetut en catalan normatiu. Lo gascon qu'a autanplan barralh, barralhada, barralhadís, barralhatge, barralhaire, barralhèr-a, barralhèra, barralhet, barralhon...
Barrallar. Gasc. Barralhar, id. Hicar baralhas tà barrar un espaci, en Conflent. Ved. barralla.
Barreta, Barretina. De barret. ved. barret.
Barret: Id. gascon berret. Lo mot n'i ei pas atestat en catalan abans lo sègle 14 (G.D.L.C), fin deu sègle 14 en provençau segon lo CNRTL , o sia que l'ipotèsi d'un manlhèu gascon qu'ei possibla en las duas lengas.
Barri: id. gasc. Qu'ei un gasconisme la significacion de barralh entau bestiar qu'a dialectaument lo mot barri en catalan.
Barrica. Gasconisme viatjaire plan sabut.
Batallades. Les batallades que designan los tres còps de campana qui anóncian lo debut de la missa, en catalan de Conflent. En gascon lo mot "batalhada" que significa "còp de campana", carrilhon e, per extension, un batahòri (cat. rebombori). Lo mot que deriva de "batalh" (lo de la campana, de l'esquira) (cat. batall). Batalhar en gascon, com batallar en catalan, que sap voler díser "har soar la campana" (cat. fer sonar la campana, llançar les campanes al vol), "campanejar", "carilhoar". Un fabricant de batalhs que's ditz un "batalhon" (Palay). En occitan (non-gascon), batalhar e batalhon qu'an sonque la significacion guerrèra o militara (derivada de "batalha") segon Mistral, com, en francés: batailler e bataillon.
Berloc. Gasc. barlòc, id. Gasconisme especific deu catalan deu nòrd: ximple, eixelebrat, eixelebrada (Dic. Ross; Dic. Nord-cat), o sia "pèc" com en gascon. Mot non admetut en catalan normatiu, qui a totun barliqui-barloqui dab aquesta significacion (ved. barliqui-barloqui). En dehòra de l'airau culturau gascon, que sembla que lo mot "barlòc" e sia estranh en occitan, mentre "barlòca" que i a la significacion deu francés "breloque" (Dic. Mistral). De la medisha faiçon, lo mot catalan barliqui-barloqui e los mots gascons barlic-barloc e barliqui-barlòca que son sinonimes enter si, mentre lo mot occitan (non-gascon) barlica-barlòca qu'a ua significacion plan distinta (ved. barliqui-barloqui).
Beure a galet. Deu gascon " béver a galet", plan segur. En gascon, que podem "béver a galet" o "béver de galet", per oposicion a "béver a pòt". Ved. galet.
Boalar. En catalan, boalar qu'ei ua varianta deu dialectalisme bovalar: terrenh barrat, barralh, on s'i dèishan péisher bovins. Antigament, lo mot que designava de manèira mei generau ua devesa, un lòc reservat, d'accés restrenhut (DCBV), sotmetut a la veda. Qu'arretrobam aquesta dobla significacion especificament en gascon. "Boalar" (grafiat boalà per Palay) subst. masc.: terrenh reservat tau pacatge deus bovins, mentre lo vèrbe "boalar" que significa hicar un terrenh en devesa. Lo mot n'ei pas isolat en gascon: lo boalèr qu'ei lo qui vigila lo boalar e la boalèra qu'ei l'esmenda qui calè pagar en cas d'infraccion a la veda. Curiosament, lo mot bovalar qu'ei admetut en G.D.L.C. com a dialectalisme sinonime deu mot deu catalan normatiu, boveral. Qu'ei probable lo mot catalan boalar, bovalar qu'ei d'origina gascona, com ac suggereish la fòrma shens la v intervocalica qui, soant /w/ en gascon, s'assimila au glide naturau de o tà a. Lo mot qu' ei absent deus diccionaris occitans de Mistral e Ubaud. La prumèra atestacion deu mot en catalan que remonta tau sègle XV.
Borrec. Moton joenin, de mensh de dus ans, en gascon: borrèc, id. (ved. Palay). Lo mot n'ei pas atestat en catalan abans la fin deu sègle 16. Que vien deu nòrd deu maine lingüistic catalan, zòna pirenenca e regions pròishe de la montanha (DCBV), çò qui'n hè un manlhèu gascon probable.
Lo gascon coseranés qu'a shens que borrèc, autanplan borrèga, aulha o moton de mensh de dus ans (JP. Laurent in Dialècte gascon d'Aulús). Lo mot que deriva de borra, la lana deus joens motons (Palay). Lo mot qu'existeish autanplan en castelhan: "borrego"( debuta deu sègle 14), un gasconisme medievau probable.
Borrega. Lo mot que designa ua aulha joenina, de un a dus ans, en catalan de Conflent, gasc. borrega id., ved. borrec.
Borreta. En catalan septentrionau, ua borreta qu'ei ua vetèra qui n'a pas enqûèra veterat (cat. vedella que encara no ha parit). Lo mot qu'ei desconeishut deus diccionaris sud-catalans, tant los normatius com lo DCBV. Qu'ei un gasconisme clar. Lo substantiu gascon borret o borreta que designa ua bèstia joena - anhèth, vedèth etc- qui a enqüèra la borra. Com a adjectiu, que significa "nau" (cat. nou), "fresc" , aplicat en particular au vin e mei generaument a las bevendas. Borret qu'ei tanben un chafre passat com a nom gascon de persona. Qu'a balhat lo nom a un lòc-dit de la Marina Alta (Alacant).
Borromba, var. barromba, barrumba, borrumba. Sòrta d'esquira gròssa hicada autorn deu còth deu bestiar, qui hè un brut de borromb, gasc. borromba, id. Lo mot, en gascon, qu'ei sinonime de borromb (cat. bram, roncor, borinor). En la montanha, lo mot que designa l'esquira com en catalan, que pòt tanben designar un insècte, l'escarvalh (cat. borinot), qui borromba (cat. borina) en volant. Lo mot, pro isolat en catalan, qu'apartien per contra a ua familha plan arrepresentada en gascon: borromb (brut shord, bronitèra, arronèra), borrombar (bronir, bramar, rebombar): lou canoû que bourroumbabe (lo canon que borrombava, exemple de Palay), borrombada (sòrta de brut shord com lo qui hè quaucom en virant, o lo qui hèn insèctes com l'escarvalh en volant) , borrombèr (borrombada), borrombadèra (borrombassa), borrombadís, borrombadge, borrombat, borrombet (persona de petita talha e arrodoneta), borrombit (bombat cat: roncor, borinor), borromb-borromb (grafiat bourroùm-bourroùm hens Palay: loc. adv. en hant brut, a pedacoth, subst.: tarabast, topoto-potom). En catalan, d'un escolan qui ei lo darrèr d'ua classa, que disen per derision, que "duu la borromba" (que pòrta la borromba); en gascon, qu'ei "cap de borromba". La prumèra atestacion deu mot borromba en catalan que remonta tau sègle 17, n'ei pas balear ni valencian. Lo manlhèu gascon qu'ei clar, que deu viéner deu lexic deus pastors gascons. De notar la locucion gascona "borromb-borromb" qu'ei estada conservada en catalan de Ceret (borrom-borrom). Lo mot gascon borromba qu'ei afin au mot borrombori, cf. catalan rebombori (atestat ja au sègle XVI), aqueste darrèr probablament construsit a partir deu mot gascon rebomb ved. rebombori.
Cadet. Deu gascon "capdèth" (latin: capitellum). Gasconisme viatjaire famós. De notar lo mot gascon "capdèth" qu'ei estat adoptat per l' occitan qui'u grafia cabdèt, mentre lo catalan qu'a la fòrma francesa deu gasconisme.
Cajola. Hòrt colloquiau e non admetut en catalan normatiu, gasc. "cajòla". (latin: caveola). Lo mot qu'ei tanben un nom en Gasconha (Cajole) e en Catalonha (Cajola) ( nom probablament d'origina gascona). Lo mot, desconeishut en occitan, qu'ei hòrt corrent en gascon, qu'ei tanben basco (kayola, id. un gasconisme probable en basco). La cajòla gascona que's ditz gàbia en catalan. En gascocatalan, lo mot que designa sia ua cavitat artificiau (significacion desconeishuda en gascon contemporanèu, totun plan confòrma a l'etimologia, un arcaïsme probable conservat en gascocatalan e perdut en gascon), sia la cort deus pòrcs, la sot (cf. gasc. cajolar, de caveolaris, con·honut dab cubiolaris, cujolar, cujalar) (ved. lo DCBV).
Calaix. Aranés, calaish, id. En maine gascon, lo mot qu'ei sonque aranés, que significa "tireta". L'etimologia prepausada per aqueste mot qu'ei lo grèc calathion, derivat de calathos qui designava ua sòrta de tistèth de vimi, en fòrma de liri. Aquesta etimologia qu'ei tecnicament plasenta, totun pòc plausibla per duas rasons. La relacion semantica enter tistèth de vimi e tireta n'ei pas guaire evidenta. E mei que mei, lo manlhèu grèc aquiu qu'ei de mau explicar. Calathos e calathion non son pas estats productius en romanç. A maudespieit deu latin calathus (manlhèu grèc), l'etimon que seré ua excepcion en catalan. Per aquestas duas rasons, l'ipotèsi etimologica aquesta non m'agrada pas.
Qu'existeish en parlar catalan de Sort (Palhars-Sobiran) lo mot calàs qui sembla estar ua varianta de calaix (ved. lo DCBV). Que designa lo lòc on s'i guarda lo blat. Lo ligam semantic qui arreligaré calàs a calathos qu'ei enqüèra mensh evidenta en aqueste cas. Lo mot calàs qu'a la fòrma d'un derivat afixat, un supausat cal. Que s'ageish en realitat mei probablament de cals, deu latin capsus. Lo mot capsus que balhè chas en francés, cas, chas, caus, etc en occitan , caus en gascon. De caus lo mot qu'estó faussament "corregit" en cals; las duas fòrmas, l'originau e la "corregida", que coexisteishen en lengadocian (cf. Mistral, Alibèrt) .
Dongas qu'ei hòrt mei probable calàs que derive deu latin capsus (cf. oc. cals -> calàs) , possiblament per confusion o crotz dab un derivat de capsalis (calàs x caixal -> calaix) que non deu grèc calathos. Non sèi pas se lo mot latin capsus s'i ei pogut evoluar de manèira "indigèna" en catalan dinc a caus ipercorregit en cals /cal e afixat dab -às: calàs, n'èi pas nat indici qu'ac indique. Que's poderé tractar meilèu d'un manlhèu, l'occitan "caus / cals" se non lo gascon "caus", adaptat en ahur de faussa correccion. Calaix que representaré ua evolucion de calàs e/o de caixal. Quant au mot aranés "calaish", qu'ei a l'evidéncia un manlhèu catalan. Per mei d'explics e d'arguments, que podetz léger lo pòst corresponent aquiu.
Caveca. Mot deu catalan septentrionau (dit autanplan rosselhonés), non admetut en catalan normatiu, oc e gasc. cavèca, id. Deu celtic *kauekka, derivat de *kawos, kawa (lit. cridassèr-a, dit d' un ausèth, lo mot que serveish tà la formacion de mots entà nomentar rapinhaires nocturns, possiblament en celtic, en tot cas en galloromanç) per afixacion (despreciatiu ekk, id. fr. chevêche, basco kaheka ). De *kawos que vien lo romanç *càuus d'on derivan còis, guèhus, caús, gaús, gahús etc. D'autes afixes qu'èran tanben emplegat tà designar d'autas espècias de gahús en celtic e gallo-romanç: augmentatiu -amos vadut-annus (cauannus: fr. chat-huant, gasc. sept. chavan, breton kawann) e disminutiu etta: kauetta (fr. chouette). Ved. babeca, caús, xibeca.
Clocar. En gascon, clocar (de *klokkare) qu'a un doble sens: lo de coar (per la garia) , qu'arretrobam en portugués: chocar (de *klokkare), e lo de cloquejar (har cloc cloc) qui ei un gasconisme. Clocar en valencian, com en espanhòu, qu'a sonque lo sens deu gascon cloquejar. ved. cloquejar.
Cloquejar. Gasc. cloquejar, id. Lo mot n'ei pas d'origina catalana, puishque la cloca e la clocada s'i disen la llocada, qui son mots manlhevats d'ua lenga iberoromanica, probablament l'aragonés. La prumèra atestacion deu mot tà díser cloca en catalan que remonta tau sègle 13, dejà jos la fòrma aragonesa loca (gasc. cloca). La seria deus cloc-cloc, clocar, cloquejar / cloquear (en esp.) que vien deu gascon (fin deu sègle XV en espanhòu), com ac expliqui aquiu. Lo mot cloca com a sinonime de lloca qu'ei un gasconisme hòrt recent en catalan (prumèra atestacion au sègle 20), aquesta significacion de cloca n'ei pas hens lo D.C.V.B.
Col·loqui de dos pastors en llengua gascona. Títolh d'ua pèça musicau catalana de la mieitat deu sègle 17, tirada d'un Nadalet (ved. aquiu). Com lo títolh ac indica, las partidas cantadas peus pastors qu'ac son en gascon. La lenga qu'ei de basa coseranesa, totun conhida de catalanismes lexicaus e quauques gasconismes prononciats a la catalana qu'arretrobam especificament en DCBV . La grafia qu'ei basada sus la deu catalan, dab quauques adaptacions entà representar /y/ de la u gascona (notada per v davant consonanta: vn, vna, vltratge). Contràriament a la lenga gascona deu nadalet de Càrceres (sègle 16) (ved. Tau garço la durundena), de simili-gascon fantasiós, la d'aqueste nadalet que sembla perfèitaments autentica. Lo manuscrit que pòrta lo nom d'un cèrt Francesc Frade , possiblament lo nom de l'autor qui èra shens nat dobte gascocatalan e dilhèu monge (frade). Que i tornaram en un pòst veneder.
Coet (Huec d'artifici), probablament deu gascon "cohet": diable, demòni. En gascon, lo mot que sembla estar ua adaptacion d'un mot deu francés ancian: coé o coué (deu latin: caudatus) qui designava personatges supausadament provedits d'ua coa (diable, satiris e quitament…los enemics anglés segon lo diccionari Godefroy de francés ancian). La confusion cohet-huec d'artifici que deu viéner de la tradicion catalana de las danças de cohets (ball de diables) on figurants apelhats de diable i dançan en musica e en har petar huecs d'artifici. Au sègle 15, los qui hasèvan de "cohets" en Catalonha que devèvan estar sautataulèrs gascons, la tasca estant tròp indigna peus catalans de l'epòca. Los gascons "fahent (de) cohets" en hant petar huecs d'artifici, los catalans que degón arreligar lo mot cohet a "huec d'artifici". Lo mot co(h)et en catalan que remonta tà la mieitat deu sègle 15 segon lo G.D.L.C., aquesta epòca coïncideish dab la de l'introduccion de l'art pirotecnic com supòrt taus balls de diables segon archius de l'epòca. Per exemple, hens lo libi de comptes de la "confraria del Santissim Sagrament"d' El Vendrell que i son reportats los còsts de musicians e de crompas de prova entà un "ball de diables" en 1460 ved. aquiu. Deu catalan, lo mot qu'estó manlhevat per l'espanhòu (cohete).
Coma , id. en gascon. Qu'ei un gasconisme d'origina pastorau la significacion de "peisheder d'altitud", "estiva", qu'a lo mot coma (deu mot baish-latin d'origina celtica "cumba") especificament en catalan pirenenc e en Haut Empordan. Aquesta accepcion qu'ei estada adoptada en catalan normatiu, a costat de la significacion normau deu mot (sòrta de depression geologica circulara). Ua precision interessanta peus filològues gasconistas: segon lo DCBV, ua caracteristica de la coma com a prada d'altitud qu'ei l'abséncia de precipici. Adara que compreni la rason tàd aquesta deriva semantica deu mot coma en lengatge pastorau gascon: que calè un mot entà designar l'estiva shens perider, per oposicion a la prada de galihòrça (ved. gallorsa).
Deixondar. En gasc. : deishudar (var. deishidar desshudar e desshidar, mot emplegat en Gasconha occidentau en plaça de "desvelhar", ved. Palay). Lo catalan qu'a autanplan deixondir (normat.) e desxondir (balear), id.. Lo mot qu'ei unicament deu catalan orientau, n'ei pas deu lexic deu catalan occidentau, en particular n'ei pas valencian. Deixondir qu'ei la fòrma mei espandida, totun atestada mei tardivament que non pas deixondar dont l'atestacion e remonta tau sègle 14, mentre que deixondir n'i ei pas atestat abans lo sègle 19. La fòrma en -ar que's tròba especificament en catalan de Conflent, Empordan, Ripolhés e Vic (cf. DCBV), regions pirenencas e deu pèmont pirenenc istoricament de hòrta immigracion gascona e dont los parlars e son relativament arrics de gasconismes. B'ei probable que lo mot gascon "deixudar" (deu latin de-excitare) ei a l'origina deu mot catalan deixondar, com los mots gascons "entrebucar"e "truna" e son a l'origina , respectivament, deus mots entrebancar e trona en catalan. En aquestes tres cas, la deformacion deu mot en catalan que sembla ligada au problèma de prononciacion pausat per la u gascona. Deixondir, d'atestacion hòrt mei recenta, que derivaré de deixondar.
Déu n'hi do! En gasc. Diu me dau! id. Interjeccion tipicament catalana strictu senso, extranha en balear e en valencian. La fòrma gramaticau -arcaizanta- que n'ei corrècta, totun l'expression, qui s'emplega per marcar la suspresa, l'ira, l'admiracion o ua emocion en generau, que manca en realitat de significacion. Literaument, que vòu díser "Diu lo'n balhe!" Totun, degun non sap pas mei ni de quina causa e's tracta ni a quina persona Diu averé de dar aqueste quauquarren non sabut ni perqué precisament aquesta frasa de Déu n'hi do. Jo que'm pensi aquesta interjeccion catalana qu'ei simplament ua mala interpretacion, gramaticaument corrècta en catalan, totun vueitada deu sens, en realitat un simple calc fonetic adaptat- de l'interjeccion gascona: Diu me dau! En gascon (essenciaument en Bearn e la màger part de Bigòrra ved. ALGc 1067) , l'expression que deriva de l'arneguet "Diu me damne!"(mei exactament de la fòrma antiga, medievau, d'aqueste arneguet: Diu me damn!) e que la remplaça en volent har enténer çò de contrari (mei explicitament dab la version "A Diu me dau!" o enqüèra, dab mei d'emfasi: "Au gran Diu me dau"! . "Dau" estant la 1era persona de l' ind. present deu vèrbe dar; dau = balhi; au gran Diu me dau! que s'enten com "au gran Diu me balhi"!) Lo catalan que pòt har, au contra: "Déu n'hi doret!", çò qui n'ajuda pas briga a enclarir la significacion de l'expression, e per rasons de las bonas, pr'amor, de significacion, l'expression catalana non n'a pas nada. En tot cas, plan mensh d'arriscada que n'èra aquesta expression que non pas lo quite arneguet, de segur, sustot au temps deus Fors de Bearn e de la Senta Inquisicion.
Entrebanc: gasc. trabuc ved. entrebancar.
Entrebancar : deu gascon "entrebucar", id. Lo vèrbe entrebancar que significa travar, dravar, endravar. Un entrebanc qu'ei un empach, un puisheu, un trabuc. Aqueste mot entrebancar qu'ei au còp d'atestacion hòrt recenta en catalan (sègle 19 enlà) e d'etimologia mau explicada peus lingüistas, qui n'i an pas sabut detectar lo gasconisme. En gascon, entrebucar o trebucar o trabucar que significa 1-pèrder l'equilibri, har un faus pas, tustar un obstacle per accident. (òc, trabucar; francés trébucher, id.). Lo mot trabuc o trebuc que i significa 1-faus pas, pèrda d'équilibri, tust accidentau d'un obstacle (oc.: trabuc, id.) 2-obstacle, empach, puisheu, accident, çò qui geina (en cat. entrebanc). Lo significat 2 de trabuc qu'ei un gasconisme desconeishut en oc, de "travar". Qu'arretrobam aqueste significat dab entrebanc e entrebancar, çò qui'nse suggereish lo mot gascon entrebucar d'autes còps que podèva significar empachar, travar ("en-trabuc-ar"). La deformacion deu mot gascon en catalan que pareish ligada au problèma fonetic pausat per la u /y/ gascona, qui s'arretròba dab los mots "deishudar" e "truna" vaduts respectivament deixondar e trona en catalan (ved. deixondar). Lo significat "qui hè trava, qui hè empach, qui hè capvirar " deu mot gascon trabuc que pòt miar tà arrevesità'n l'ipotèsi etimologica generaument admetuda . Entà aver explics mei detalhats sus la significacion e las varias ipotèsis etimologicas de trabuc e trabucar en catalan e en gascon, véd. aquiu.
Esbarrejar : Mot especific deu catalan de l'isla baleara Eivissa, sinonime deu catalan generau esbarriar. Gascon: esbarrejar, id.
Esbarriar e esgarriar: Lo vèrbe esbarriar, corrent en catalan, qu'ei tanben la fòrma landesa d' "esbarrejar". Aqueste vèrbe catalan (sègle 14) qu'ei un landesisme possible, eishit deu lexic pastorau. O possiblament un catalanisme especific deu gascon landés, ligat a l'activitat landesa de pastoralisme en Catalonha. Quant a esgarriar (1753), que'm sembla estar ua varianta gascocatalana d'esbarriar, possiblament influenciada peu sinonime gascon "esgarar" (gallicisme). Aqueths dus mots qu'an la lor origina en lexic arramader, com esbarrir en gascon (en gascon: ua aulha esbarrida, en catalan: una ovella esgarriada).
Esperracar /esparracar; gascon: esperrecar , de perrèc, ved. perrac. Gasconisme segur, pr'amor de la morfologia deu mot. Lo mot qu'ei de prumèra atestacion hòrt recenta en catalan (sègle 20).
Espiar : Lo significat normau deu mot "espiar" en catalan qu'ei "argüeitar", "arbecar", "espiar d'amagat" (fr. épier, cast. espiar) mentre que per la part occidentau e la màger part centrau deu maine gascon, espiar qu'ei lo mot corrent e normau per díser güerdar, guardar (fr. regarder; esp., cat.: mirar). Qu'arretrobam dialectaument aquesta significacion gascona deu mot "espiar" au nòrd-est deu maine catalan: Catalonha del Nòrd , Empordan, (cf. DCBV e los diccionaris de nord-catalan Dic. Ross. e Dic. Nord-catalan). Espiar per mirar qu'ei un gasconisme mei que probable.
Estri : sinonime d'eina (gasc. utís, atruna), lo mot qu'ei d'atestacion sonque recenta (debuta deu sègle 20 ençà). N'ei pas un gasconisme, totun, qu'aprofieiti la reflexion tà corregí'n l'ipotèsi etimologica. L'etimologia prepausada per Coromines qu'ei lo mot occitan estre.Totun l'abséncia totau de relacion semantica enter estre e lo concèpte d'atruna que hè aquesta ipotèsi plan inversemblanta. Unha auta ipotèsi que hè derivar estri d'estrument (ved. DCBV), ipotèsi complicada e, a la hèita fin, pòc credibla. Que vse'n prepausi ua tresau, mei simpla: lo mot catalan que deriva deu mot occitan (non-gascon) estric (sòrta d'utís, cf. Mistral) alavetz faussament prengut en catalan com a fòrma diminutiva d' "estri". En realitat, lo mot estric qu'ei format a partir deu vèrbe "estricar" , deu neerlandés mejan strikken, probablament via lo francés ancian estriquer. Aquiu que s'agiré dongas de la derivacion d'un manlhèu occitan en catalan.
Falera: fòrma dialectau e antiga de fal·lera: ved. fal·lera.
Fal·lera: desir intens, estat anxiós deus anhèths aganits, que sap designar tanben diversas malautias de las aulhas. En gasc. helèr o helèra que significa pena, dolor, afliccion, desir shens remedi. En Lavedan, que pòt designar autanplan la diarrea (Palay). La prumèra atestacion hòrt recenta deu mot fal·lera (falera) en catalan (sègle 19), juntament dab lo registre veterinari deu mot, que suggereishen un apòrt lingüistic deus gascons (adaptacion catalana deu gasconisme "helèra"). Etim: derivat de hèu, lat. fel , id. Que sembla plan que non i aja nat corresponent etimologic entau gascon helèra en occitan (non-gascon) segon los dic. d'occitan de Mistral e d'Ubaud, o sia que s'ageish clarament, enqüèra aquiu, d'un gasconisme.
Fasti: Mot deu catalan septentrionau per fàstig, gasc. hasti: id. , l'occitan meridionau qu'a tanben fasti (lengadocian tolzan e pirenenc).
Frai - En catalan, lo mot gascon frai (deu lat. fratrem, cat. germà) que i ei emplegat colloquiaument com a sinonime de germà (cf. Ha vingut el meu frai, en DCBV). Fray qu'ei tanben atestat en manuscrit en gascon deu "col.loqui de dos pastors gascons en llengua gascona" (mieitat deu sègle 17). Lo mot n'ei pas admetut en catalan normatiu.
Ua parentèsi:
Qu'estón los gascons qui fondèn los prumèrs òrdis mendicants en Espanha com en Anglatèrra. Lo mot anglés "friar" -qui significa monge- qu'ei lo noste mot gascon "fray". Los filològues espanhòus que solen con·hóner lo mot gascon "fray" e lo mot occitan "fraire" en pensant - a tòrt- l'un que seré la fòrma abreviada de l'aute. La rason que n'ei lo substantiu castelhan "fraile" qui los espanhòus e pensan derivat de l'occitan fraire. Totun, que tròbi aquesta etimologia occitana pòc versemblanta. Non pensi pas que la mutacion r->l a partir de l'occitan fraire sia hòrt probabla en espanhòu pr'amor deu supòrt evident deu latin fratrem. De fèit, lo substantiu espanhòu "fraile" que'm sembla meilèu estar ua adaptacion deu substantiu gascon fray per addicion d'ua sillaba de sostien, probablament segon un esquèma similar ad aqueste: fray -> los frayes -> el fraye -> el fraile / los frailes. En tot cas, lo catalan qu'an respectivament fra en títolh e frare en substantiu. Aquesta solucion catalana, d'un bèth sègle mei tardiva que non pas la castelhana, qu'apareish calcada suu supausat castelhan. Per contra, lo portugués qu'emplega plan lo mot gascon (adaptat) en títolh : frei X, frei Y, totun un aute mot, de tipe iberoroman, en substantiu: o "frade". Frei n'ei pas l'abreviacion de frade.
Fronzir- Aqueste mot qu'ei un doblon etimologic d'arronsar, deu francic hrunkjan (plegar, arrugar, arroncilhar). La f iniciau qu'ei ja atestada en francés de la fin deu sègle 11 en concurréncia dab la fòrma shens f: ronche (gasc. roncilh, arroncilh; autament grafiat shens bona rason hroncilh, arhoncilh) vs froncier, possiblament deu gascon *froncejar (frounceyà) o froncilhar, ipercorreccions d'arroncejar (arhoncejar) e arroncilhar (arhoncilhar). Lo mot dab f que s'ei espandit probablament a partir de Tolosa (fronçir, ant. fronzir, probablament reconstrusit a partir deu gascon corregit *fronç, d'arronç) de cap au sud (peninsula iberica: catalan frunzir, espanhòu fruncir e portugués franzir) e de cap au nòrd dinc a Flandres: fronsen, seguint la ruta deu comèrci deus teishuts lengadocians. Ved. arronsar.
Galet. Id. gascon: lo galet de la botella, de la hont (cat. canaleta) e deu "béver a galet". Gasconisme segur, pr'amor de la morfologia deu mot. En gascon, un "galet" qu'ei un "canalet" en fòrma de honilh, d'embut. Que designa en particular lo còth de la botelha e lo pishader deu "galeton". Que designa tanben l'embut anatomic, o sia la faringe, e, per extension, la garganta. "Galet"qu'ei un doblon etimologic, de formacion populara ( pèrda de la n intervocalica, ua caracteristica de l'idiòma noste), deu mot "canalet". En gascon pirenenc la "gau" qu'ei ua "canau": medisha significacion, medisha etimologia, deu latin: canalis. Qu'ei "gau" peus Pirenèus dab la g iniciau per atraccion probabla deus derivats d' aqualis, mentre qu'ei "cau" (subst. fem.) en las Lanas (Foix) com en quauques archius biarnés (Lespy). Singularament en país thòi, "aga" e "agau" que i representan aqua e aqualis (e "canau" e "canaleta" que i son conservats en plaça de "gau" e "galeta" alhors, ved. Massourre, dic.) mentre pertot aulhors per la montanha "gau", var. "agau" -de canalis- que i ei distinguible d' "aigau" / "aiguau" - de aqualis. Los mots espanhòus "galillo" e "gallete" e lo mot portugués "galhete" que remontant tots tau noste "galet" via l'aragonés gallete, dont galillo /gallillo e derivan per substitucion de l'afixe. Deu gascon "galet" que vien tanben lo mot aragonés "gallo" qui significa "chorrada de liquide", via lo mot benasqués "gall" , medisha significacion, deu mot galet qui a tanben prenguda aquesta significacion en gascon d'aquesta zòna geografica (galet = "raig de liquid" en Aran, ved .Coromines, El parlar de la Vall d'Aran). En benasqués, las expressions "beure a gall"e "beure a galet" que son equivalentas enter si, ved. tanben porró. La prumèra atestacion deu mot galet en catalan que remonta tau sègle 14, qu'ei un manlhèu gascon medievau com melic. En valencian, "galet" que s'i ditz gallet (ved. lo prumèr comentari).
Galetejar: Colloquiau en catalan, non admetut en catalan normatiu, lo mot qu'ei gascon (galetejar = béver hèra") .
Galleda:. Lo mot, adoptat en catalan normatiu com a sinonime de "poal" (herrat en gascon, ferrat en Conflent e en Capcir, com en occitan) qu'ei sonque deu lexic deu catalan de Catalonha (galleda o galleta, segon los lòcs, antigament galleta). N'ei pas ni valencian, ni balear. Deu gasc. galeta, la de la hont (cat. canaleta), medisha etimologia que galet, de gau (lat. canalis). Dit autament, "galeta" qu'ei la fòrma pròpiament gascona de "canaleta" . En gascon contemporanèu, la galeta de la hont que designa lo canèth de la hont (cat. canaleta de la font). Galet dab aquesta significacion qu'ei tanben atestat locaument en catalan ribagorçan (cf. DCBV ). Lo mot espanhòu (e portugués) galleta (galheta), qui designa un recipient dab pishader, o sia en gasc. un "galeton", que comparteish autanplan aquesta etimologia gascona dab lo mot catalan. B'ei probable que d'autescòps galeta que designava lo recipient autanplan en gascon. La substitucion de galeta per galeton que s'explica per confusion dab lo mot qui designa lo fabricant deu recipient dab pishader qui ei l'aute significat deu mot galeton en gascon contemporanèu. L'occuréncia mei antiga deu gasconisme gal(l)eta qu'ei latinizada e que remonta tau sègle 12.
Gallet: ved. galet.
Gallorsa. (cf. Gasc. : galòrça, agalòrça, galihòrça) : mot d'origina pastorau, la significacion juridica en catalan que sembla derivar de la deu mot en gascon (ved. Palay e G.D.L.C.). A l'origina, lo mot gallorsa que devè designar ua estiva com ac sap har galihòrça en gascon d'uei lo dia (galihòrça que significa precipici e per extension que designa la prada d'estiva qui bòrda aqueth precipici ved. coma). En Catalonha, los pastors (qui èran gascons o gascocatalans) que devèn demanar (e pagar) l'autorizacion a las comunas proprietarias de las pradas per i poder deishar péisher lo bestiar. Qu'ei "el dret de gallorsa". Lo mot gascon qu'ei de la familha deus galigòrça, galihèrna, galihònha dont l'element comun e representa lo mot latin canalis, ved. galet. En país thòi, lo mot canau que sap designar enqüèra ua garganta, ua gòrja o dita acerà: ua gòrça ( Massourre, diccionari gasc.). Alhors, cau (subst. fem. - de canalis) que pòt aver lo sens deu fr. ravin e que sap designar autanplan lo torrent qui i cor (Palay, Lespy, Foix). Lo segon element de galihòrça que representaré sia *fortia: "impetuosa"- dab la question de la f perduda- sia un ipotetic *khortia >ortia, fòrma de kortia (gòrça, galihòrça) -mot celtic etimologicament aparentat au grèc khortos vadut hortus en latin.
Gamar-se (Gasc. : gamà's, gamar-se): id, ved. Palay e DCBV.
Lo vèrbe qu'ei pan-occitan, dab significacions divèrsas en relacion dab la santat (Mistral). Totun, de manèira notabla, n'ei pas sonque pronominau en catalan com en gascon, çò qui n'ei pas lo cas en occitan. Lo gasconisme en catalan qu'ei mei que probable, lo mot n'i ei pas atestat sonque a partir deu sègle 17 e que presenta - de manièra sonque hòrt colloquiau - totas las significacions deu mot gascon en parlars de la Catalonha nòrdorientau, region istoricament de hòrta immigracion gascona. Entà la consulta de l'article consacrat à gamar-se (significacion en catalan e en gascon, etimologia), ved. aquiu.
Gamarús. Que designa la cavèca (chavèca, gavèca). Lo mot qu'ei d'atestacion recenta (sègle 19). Que'u hè hrèita un explic etimologic. Lo mot que provien deus parlars de las regions septentrionaus de la Catalonha istorica, com ac hèn babeca, xòt, lo vèrbe gamar-se e un gran nombre d'autes gasconismes en catalan, particularament los d'origina pastorau. Jo que prepausi "gamarús" que poderé viéner d'un mot o locucion gascon *gamar-hus exactament com, en gascon, lo mot tumahús e representa tumar-hus e tinhahús, tinha-hus (cf ausèth-tinha, sinonime). Lo "mot" gascon hus que vien deu basco huntz, hüntz (gahús e per extension volatile nocturn). Lo gascon landés qu'a locaument lo mot "garahús" per "gahús". La cavèca que seré dita "gamarús" pr'amor de la soa mala reputacion d'ausèth-broish, acusat de mala sòrt e de provocar malautia e misèria. Lo mot babèca qu'a aquesta medisha significacion de broisha en gascon, ved. babeca. Tà mei d'explics, ved. aquiu.
Garró, garronassa. A Ceret (Vallespir), d'ua hemna mau vestida, mau atifalhada, que's ditz "és una garró, una garronassa", vediatz garroner.
Garroner. Lo catalan qu'a lo mot "garroner", de garró, fòrma afixada de garra (cf gasc. garron, garroèir). Un deus significats de garroner qu'ei "brut, manca de condícia en la persona o en el vestit", atestat sonque a Tortosa segon DCBV. De manèira generau, un garroner en catalan qu'ei un gent qui pòrta "garrons", qu'ei a díser garramachas (un vestit: cat. mitges, escalfadors, fr. jambières). Los diccionaris de catalan normatiu que vòlen absoludament relacionar lo significat "cascant, pipaut, lord" de garroner dab lo de "garramacha" qu'a lo mot garró en catalan. Totun la definicion deu mot tortosin qui nse'n balha DCBV (pipaut, lord, mau vestit) n'aludeish pas briga a un ahar de garramachas. Que s'aparenta hòrt mei au significat de "vagamond" deu mot gascon "garroè(i)r" "barroèr": cf en particular Lespy: garrouey (garroèir): mauvaise odeur qui vient des vêtements malpropres, sales, portés depuis trop longtemps. Lo significat tortosin deu mot garroner, similar au de garró e de garronassa en catalan ceretan, qu'ei un gasconisme probable.
Gasalla. Mot non admetut en catalan normatiu. En catalan de Conflent, la gasalla (var. agasalla) que designa ua reunion de companhs, ua taulejada de gojats e gojatas hant la hèsta e lo batahòri associat ad aquesta amassada hestaira. Lo mot qu'ei hòrt probablament eretat deus gascons. En gascon, lo significat prumèr de "gasalha" qu'ei amodiacion, afèrma (en parlant deu bestiar) (cat. arrendament de bestiar, fr. cheptel ). Per extension, la gasalha que designa ua causa hicada en comun (dit despreciativament), un comerci dobtós o malaunèste. "Gasalhe enter couquîs noû dure" (arreproèr citat per Palay). Lo mot n'ei pas isolat en gascon. La gasalhada que designa lo bestiar, que's ditz tanben d'ua amassada de personas pas tostemps recomandablas: "Noû soun pas d'aquére gasalhade" que's ditz de personas tà significar "non son pas tan maishants, que valen mei qu'aquò". Gasalhar que significa hicar en gasalha, har gasalha. Lo que hica en gasalha qu'ei lo gasalhan, que's ditz tanben d'ua persona pòc aunèsta, de mau hidar. La gasalhèra qu'ei l'accion de gasalhar, de hicar en gasalha. Lo mot que seré d'origina gotica, gasalja i significaré companh ved. DCBV.
Gatamixa (fer la). Expression deu parlar de Ceret (Vallespir), de comparar dab la locucion coseranesa hèr / fèr la gata moisha ved. moix.
Gaús. Id. gascon : gahús, gaús (antig. e local.) , guèus, guèhus, caús, en occitan: còis, caús, gabús; en basco: gauhuntz, gauhüntz, gauhontz; medishas etimologia e significacion. Deu mot baish-latin, d'origina celtica, *càuus. La h deu mot gascon gahús n'ei pas etimologica, que serveish sonque entà copar l'iat, com la b deu mot lengadocian gabús (id.). La conservacion de la s deu cas subjècte, com la fluctuacion de l'accentuacion, que s'explica com a sostien entà mantiéner lo mot en fòrma bisillabica e conservar-ne atau la valor onomatopeïca, eretada deu mot gallés. Aquesta conservacion qu'ei generau en romanç com en basco, lhevat benlèu lo cas hòrt interessant - lingüisticament e etnologica- deu mot landés gat-hum (ved l'entrada gahús hens dic. Foix), de *càuum, en aqueste cas, qu'ei la m deu cas objècte que i ei estada mantienuda com a sostien entà çò bisillabic, dab l'ajuda de la "h" qui mata l'iat. D'ahur mensh etimologic qu'ei ua auta fòrma, tanben landesa: gahúch (Massourre, diccionari), ua evolucion locau de gahús. La prumèra atestacion deu mot gaús en catalan que remonta tà la debuta deu sègle 16. Que podetz consultar l'article consacrat a l'etimologia de gahús en clicant acitau.
Gavet e neret. Id. gascon. Gascon e catalan que comparteishen lo mot gavet entà nomentar Rhododendron ferrugineum, ua planta deus Pirenèus qui creish a quauque mila mètres d'altitud. Lo mot que sembla proviéner de l'antic lexic pirenenc comun a las duas lengas. La fòrma anciana deu mot en catalan qu'èra gauec, lo mot qu'ei conservat locaument atau en gascon: gauèc o gauec, a costat de gavet. En gascon, lo mot gauèc que sap designar au còp la planta (var. gauec, cf. basco gaueko, "nocturne" allusion a la saba toxica de color sang negra) e lo mascle de la gavèca (fòrma masculinizada de gauèca, mot romanic d'origina celtica, ved. caveca) . Lo catalan qu'a un dusau mot sinonime de gavet: neret. Aqueste darrèr qu'ei possiblament responsable deu cambi de "sufixe" de gauec/ gavec tà gavet. Lo gascon qu'a tanben "garet", qui poderé resultar tanben de l'ibridizacion gavèc x neret. Lo praube Coronimes que supausava ua etimologia grèga tau mot catalan neret (deu grèc nerion plus sufixe locatiu -et). Totun, ua etimologia foceana entà nomentar ua planta pirenenca d'altitud n'ei pas briga versemblanta. Que deu meilèu estar ua simpla varianta de negret (derivat afixat de negre) qui, en catalan, e significa quasi negre, arroi escur. En gascon deus Pirenèus centraus, "nere", qu'ei la fòrma normau de "negre". Lo mot botanic "neret" que deu aludir a la color arroja escura de la saba toxica d'aquesta planta. Unhaute nom gascon de la medisha planta qu'ei "gorriu", cf. lo mot basco gorri qui significa arroi (cat. vermell). En catalan, neret per negret que i ei atestat com a toponime rosselhonés: el Neret (oficiaument Lo Naret), loc-dit deu Voló. El Neret qu'èra probablament lo chafre deu fondator deu lòc-dit (en gascon: lo "Moret"). O sia que neret , per gasconisme que pogosse estar, n'ac èra probablament pas en catalan, que's tracta meilèu deu diminutiu de ner, fòrma populara de "negre" uei lo dia extinta e fossilizada en la toponomia. Qu'ei atestada per la toponomia tant catalana com gascona: Montner en catalan, id. en maine gascon: Moun-né, Castèt-né, Arriu-né (Palay) etc.
Goja. Lo mot que designa especificament ua hada, ua encantada, ua dauna d'aiga per parçans de Catalonha (Gironés, Maresme, Vallés orientau…) La prumèra atestacion deu mot que data deu sègle 19. Aquiu qu'avetz un aute exemple clar de deriva semantica tipica deu gascocatalan. Lo mot goja aquiu qu'a degut pérder lo significat de "serviciala" qu'a lo mot en gascon (e en lengadocian) per préner, per confusion, sia lo de "gojata", sia lo de "dauna". Colloquiaument en gascon septentrionau, goja qu'ei la fòrma femenina de gojat, que's ditz per gojata. Hòrt colloquiaument en catalan, lo mot goja que pòt designar ua "dona molt grossa" (ua dauna hèra bèra) segon lo DCBV. (Petita parentèsi entà hà'm content: que m'agrada de raperar qu'en gascon landés, segon Arnaudin, la "dòna" qu'ei la goja, la serviciala, mentre la "dauna" que i ei la mestressa de l'ostau, com pertot aulhors en Gasconha.).
Gojat e goiat. Gojat qu'ei acceptat en catalan normatiu com a sinonime de "xicot". Per contra, la varianta fonetica gasconissima goiat, emplegada locaument en Catalonha (cf. DCBV), n'i ei pas estada incorporada. En 2016, un ors eslovèn, aliberat en Pirenèus palharés, qu'ei estat nomenat "Goiat", qu'ei a díser "noi jove, fadrí" (gojat, qué, prononciat a la gascona) en catalan palharés. Qu'ei interessant de soslinhar que, locaument en maine catalan, segon DCBV, lo mot gojat que pòt servir entà designar un pèc, un nèci, qu'eí a díser qu'a lo medish significat que lo de "ninòi" e "alòi", en gascon; per contra, lo mot ninoi o mei generaument noi en catalan qu'a la significacion qu'a lo mot "gojat" en gascon. En catalan, lo mot gojat n'i ei pas atestat abans 1566 (G.D.L.C).
De notar lo toponime gascon La Reula qu'a balhat lo nom de familha catalan Larreula, portats per descendents d'un o d'immigrant(s) gascon(s) originari(s) de l'un o l'aute lòc d'aqueste nom (Lanas girondinas, Bigòrra e Comenge).
Jutiperi var. jutipiri gascon: jutipèri, jupitèri id.. En catalan, qu'ei sustot un balearisme (ved. DCBV e Palay). Totun lo mot qu'ei tanben coneishut, pas sonque hòrt locaument, en la Catalonha istorica: a Ceret (Vallespir) e a Batet (Garrotxa) com a "jutiperis", mot fossilizat hens l'expression "fer jutiperis" qui s'i a guardada ua significacion especializada peus dus costats deu còth d'Arès: "fer jutiperis a algú". Especialment als nens petits, aixecar-los enlaire i baixar-los sobtadament, cosa que els fa molta gràcia" (comunicacion d'en Lluís, un lector catalan d'aqueste blòg. cf los diccionaris de rosselhonés, Verdaguer e Botet- Camps e, en gascon "har/ hèr jutipèris" ved. Palay). En gascon, a costat de la fòrma mei corrècta jutipèri (tanben atestada per Palay), que i trobam tanben la varianta "jupitèri" com ns'ac indica Palay:
Que se'n tire toustém dab quàuque jupitèri, il s'en tire toujours avec une manigance (Yan Palay); n'as pas besoungn de ha tan de jupitèris, il est inutile que tu fasses tant de gèstes, de simagrées, que tu jures tes grands dieux, etc…
Aquiu que podetz véder a la diputada Andrea Levy hant jutipèris au parlament de Catalonha durant un discors de l'ex-president Artur Mas.
Etimologia: deu latin vituperium e per confusion dab jupiter. Per la significacion e mei d'explics, véd. aquiu. Qu'ei un gasconisme possible en catalan. Qu'ei sonque lo fèit que lo mot sia tan rare e colloquiau en Catalonha qui'm hè pensar a un gasconisme, que non la morfologia deu mot qui ei "neutrau" en aqueste debat. Totun, com a contra-exemple e per afinar la discussion, ved. mullera.
Larreula Nom de familha catalan, d'un toponime gascon, ved. Joan del Riu. Que i a un mont de patronimes catalans qui's tròban l'origina en l'onomastica gascona, sovent plan modificats. Per exemple: Caparà = Caperan (cat. capellà), Llaudet= L'audèth (cat. l'ocell), Vayreda = Veireda (lòc de Quate-Vaths). En la Catalonha deu Nòrd: Brussa, Labrussa (de La Varossa); Bretja o Bretxa, de Barètja; Delseny = d'Alzenh (lòc de Coserans), Lleres (Alhèras) etc. (J. Peytaví Deixona, Antroponimia, poblament i imigració a la Catalunya moderna etc, I.E.C. Barcelona, 2010).
Led, leda en rosselhonés, id. gascon lèd, lèda. Lo mot catalan normatiu lleg-lleja coïncideish dab l'occitan lèg, lèja mentre lo mot rosselhonés que coïncideix dab lo mot gascon, çò qui'n hè un gasconisme possible (se non un gallicisme adaptat).
Llagasta gasc. lagast, id.; en Coserans: lagasta, id. Etimol.: basco lakasta: criquet, deu latin locusta, id. cf. gasc. lagosta, cat. llagosta). Lo mot catalan que i a la significacion deu mot gascon "lagast", fr.: tique, cat.: paparra) que non la deu mot basco "lakasta" qui significa plan "criquet" (cat. llagosta), com "locusta" en latin dont los mots basco e gascon e derivan. Atestat pas sonque recentament en catalan (sègle 19 enlà), lo mot llagasta (autanplan llagast en Rosselhon) que i ei hòrt probablament un gasconisme d'origina pastorau. Lo cambi semantic qu'observam en gascon per rapòrt au mot latin que i degó estar provocat per confusion dab l'etimon aquitan o vascon "laka" qui evoca quauquarren (planta o animau) qui s'arrapa. Qu'ac expliqui de manèira mei detalhada hens l'article aquiu.
Mainatge. Id. gascon. Dialectau en catalan (cf. G.D.L.C.), Garrotxa e Pir. Orientau. Qu'ei un occitanisme. En gascon com en catalan dialectau, lo mot qu'ei sinonime de mainat.
Marrà, marrec. Que son, tots dus, derivats afixats deu mot gascon "mar" (var. "marre", "marro") qui designa lo mascle de l'aulha. En gascon, ua "marrana" o ua "marrèga" qu'ei ua aulha vielha. La "marrana" que's ditz tanben d'ua malautia ovina. Que's ditz deu mar que "marra" quan s'exprimeish de manèira sonora o quan monta l'aulha (aqueste assaut qu'ei dita la "marrada"). Ua aulha qu'ei dita "marrau" quan reclama lo "mar". Un "marre" que's ditz tanben d'un capborrut o d'un pèc, e un "marran" d'ua persona avejativa, aburiva. En catalan, un marrà (atestat a partir deu sègle XI, totun unicament catalan catalan i.e. per tot el territòri de la Catalonha istorica, desconeishut en balear e en valencian) que designa lo mar mentre un marrec qu'ei un anhèth. En catalan, lo mot marrec qu'ei emplegat unicament en orientau, Eivissa inclús, totun non per la rèsta de las islas Balearas. Aquesta restriccion geografica que constitueish un indici seriós de gasconisme. En aragonés, lo mar que s'i ditz madrano ( tanben locaument madrà en catalan e madrà, madran en gascon. Suu parion madran / marran, ved. Rohlfs, le gasc.). En castelhan, lo mot marrano que i acabè per designar lo pòrc, supausadament per influéncia de l'arabe "mukharram" qui significa "declarat anateme". A l'origina per derision, un marrano que's ditz tanben d'ua persona d'origina judiva oficiauent convertida (en realitat per fòrça) e qui continua de judaizar d'amagat (autanplan marrà en catalan, marrane en francés, tots dus adaptats de l'esp. marrano).
Lo mot "mar" (var. "marre" dab e de sostien e marro, arcaïsme o d'influéncia iberoromana) qu'ei a l'evidéncia indigèn en gascon (en basco: marro, id. ). La r de mar qu'ei sonora, qu'ei a díser dobla. Marran que devè a l'origina estar un adjectiu derivat de la fòrma romanizada deu substantiu vascon: marru -> marranu (deu "mar", qu'ei a díser "ovin").
Melic, Gasc. melic, omelic, meric, id. Aquiu qu'avetz un mot compartit peus parlars deus país gascons meridionaus (de Biarn dinc a Coserans e la Val d'Aran) e peu catalan, non solament l'occidentau (deus Pirenèus dinc au País Valencian) , autanplan per ua partida de mei en mei grana deu grop orientau. Qu'ei un mot autanplan rosselhonés. Lo mot n'ei pas occitan (en dehòra deu gascon). N'ei pas tanpòc atestat en catalan abans la dusau mieitat deu sègle 14 (ved. aquiu). L'ipotèsi d'un gasconisme en catalan qu'ei hòrt probabla, enqüèra qu'ei generaument mauaisit de determinar quin maine a inventat un mot e quin l'a sonque manlhevat. Totun que dispausam d'un bon indici aquiu: en gascon, que i trobam shens que la fòrma braca "melic", enqüèra qu'aquesta ei la mei espandida, que i trobam autanplan la fòrma longa e mei corrècta etimologicament, "omelic" ( de ŭmbĭlīcus ) (cf. Palay), deu quau deriva melic (l'omelic > lo melic). Dit autament, lo mot "omelic", a l'origina de "melic", qu'ei gascon. Per contra, "omelic" qu'ei desconeishut en catalan e n'i a pas nat document entà atestar qu' aqueste mot e posca o pogosse estar catalan. Dongas, lo mot "melic" que deu estar un gasconisme emprontat peu catalan medievau.
Moix, -a Atestat en catalan despuish la debuta deu sègle 19, aqueste mot qu'ei un gasconisme clar, de "moth", forma gascona deu mot latin mollis. Segon Palay, lo mot "moth" en gascon que significa mou, molle; lâche, indolent, blêche, ramoli-e , significacions qu'arretrobam dab lo mot catalan moix. O sia moix qu'ei lo doblon gasconista de moll en catalan. La fonetica deu mot catalan que suggereish un manlhèu deu gascon sud-orientau, precisament coseranés, on moth i ei prononciat, segon los parlars, moish o moch (a còps mòch) e lo femenin hè moisha /mocha/ moja/ moija (a còps mòja). La diversitat de las fòrmas femeninas deu mot gascon moth (tant en occidentau com en orientau: mota, moda, mocha, moja, moija etc) que refleta la diversitat de la prononciacion de la terminason "-th" en gascon e que s'explica per la gramatica latina: en realitat, nada fòrma femenina gascona deu mot n'ei etimologica aquiu, que son totas invencions popularas, lo mot qu'auré de demorar epicèn segon la règla latina (en latin: mollis, id. masc. e fem.).
En catalan (mei precisament en balear a l'origina), lo mot moix que pòt servir entà designar lo gat, n'ei pas lo cas en gascon. Totun, que trobam l'associacion en l'expression coseranesa: "que fè la gata moisha" (recuelhuda a Massat, cf. J.P. Laurent, grafia de J.P.L respectada) (que's ditz d'ua gojata qui resista a un galant). Que repausa sus un jòc de mot plan gascon. En efèit, moish / moch (= moth) qu'a un doble sens: que significa generaument placide, indolent, que pòt autanplan significar molhat, trempat, qu'ei lo cas en parlars coseranés. Atau, la gata moisha (molhada) no'n s'està pas, de moisha (indolenta). L'expression gascona que s'ei establida en catalan de Ceret (Vallespir) com a "fer la gatamixa", qui lo diccionari nòrd catalan de Botet-Camps e arrevira en "faire la Sainte-Nitouche".
Notatz que lo mot catalan ei plan "moix" e non *muix. A l'epòca deu manlhèu, la o deu mot coseranés moish qu'èra probablament prononciada com la o deu son parion catalan moll e non com la u deu mot catalan fluix, en contra de la prononciacion generau en occitan (e rosselhonés) d'uei lo dia. Lo mot gascocatalan moix que deu conservar la prononciacion anciana de la o tancada tonica deu mot gascon. Lo manuscrit catalan de Ripoll "col·loqui de dos pastors en llengua gascona", escriut en coseranés e en grafia catalana, que ns'indica la o tancada tonica de mei d'un mot en coseranés e's prononciava enqüèra en 1650, com la o tancada tonica deu catalan principatin de uei lo dia, que non com /u/. O sia que la mòda d'aquesta pronóncia generau de la o tancada /u/, ja atestada en gascon de Lomanha de l'epòca, n'avè pas enqüèra artenhut l'etapa finau en Coserans, totun que i començava (en col·loqui": "ju", "tut" per jo, tot, per contra enqüèra nos, lop, sol. Qu'arretrobam ua distincion grafica semblanta en biarnés de Arnaud de Salette (de près de seishanta-dix ans mei dorèc: 1581) : tout, nous, douça versus no, iorn, com, mot (ved. Michel Grosclaude, la langue béarnaise et son histoire, Per Noste). Com ac hasó remarcar Miquèu Grosclaude (op.cit), Arnaud de Salette qu'èra hòrt suenhós e exigent quant a la grafia. Qu'ei a l'evidéncia l'evolucion fonetica de la o tancada en maine gascon, de /o/ tà /u/, (venguda deu nòrd enlà, progressiva aucòp geograficament e lexicaument), qui ei a l'origina de l'adopcion deu digraf ou per notar /u/, que non ua "afrancesizacion" grafica ni ua "patoesizacion" de la grafia.
Moixal. En Haut Vallespir e en Garrotxa lo mot moixal que designa un terrenh aigassut, un morar, un mochacar. Que deu representar un *moll -aris gascon (terrenh aigassut) com morar en gascon occidentau (autanplan un nom: Morà) e com "molière" en francés (molhèra a Massat, id.).
En gascon sud-orientau, mollis > "moish" (moix en grafia catalana) de mosh-> *moishar (moixar en grafia catalana). En Aulus, mog /mutʃ / -moija = mouillé-e. A Massat, mòg /mɔtʃ / -mòja e moish /moisha, id. = mouillé-e , mogèra: temps umide, molhèra: terrenh aigassut (J.P. Laurent: 1) le dial. gascon d'Aulus; 2) le dial. de Massat). Autanplan en catalan dialectau: mullera (id.). Palay que senhala au còp moutchacà (mochacar) e moutchaquè (mochaquèr) com a sinonime de" morar" (terrenh aigassut, terrenh umid e moth).
En catalan, lo mot gascon o gascocatalan "*moixar" o "moixèr" (terrenh aigassut) que i degó estar con·honut dab l'aute mot dialectau moixal qui significa mosquit, un occitanisme emplegat en catalan septentrionau. En catalan normatiu, que disen aiguamoll.
Mullera. N'ei pas un gasconisme, que i èi ahijut lo mot sonque com a contra-exemple. Lo mot qu'ei colloquiau en catalan deu Principat e autanplan rosselhonés, non admetut en catalan normatiu. Que presenta totun ua morfologia plan catalana : moll + era. Lo mot qu'ei tanben present en gascon, aumensh en massadés (molhèra, id.), Lo mot n'ei clarament pas un gasconisme en catalan, qu'ei meilèu un catalanisme en massadés, on i coexisteish dab lo son parion de formacion gascona mogèra, de significacion distinta. En massadés, la molhèra que designa lo terrenh aigassut (gascon morar, mochaquèr, mochacar, cf. francés molière, id.), mentre lo son parion de formacion gascona, mogèra (moth = mog + èra), qu'ei un tèrmi deu registre meteorologic: temps "molhat", umide, pluviós (alhors en gascon: mochèr, mothèr, id. cf. Palay ). Per tant, mullera qu'ei un mot de formacion plan catalana l'usatge deu quau ei vadut residuau peu maine catalan, probablament espudit peu son sinonime aiguamoll. Aqueste exemple que poderà ajudar a temperar o discutir la conclusion de quauques autes exemples de la lista com, per exemple, jutiperi; gasconisme en catalan o mot antigament comun a las duas lengas e sauvaguardat sonque en las illas balearas o quitament catalanisme en gascon, l'ahar qu'ei discutible e probablament que s'estarà shens responsa acertada. Com a exemple de catalanisme probable en gascon (n'i a d'autes) , que citarèi "abalòt" e "abalotar", mots plan isolats en lexic gascon, totun pas tant en lexic catalan (avalot, avalotar, esvalot, esvalotar etc).
Murga. Ipoteticament considerat com a derivat popular deu latin musica en catalan i en espanhòu (via un *musca o *musga non atestat enlòc), aqueste mot murga qu'ei totun desconeishut en portugués, çò qui'n hè de las hòrt dobtosas aquesta ipotèsi etimologica. A mei, la prumèra atestacion du mot murga en espanhòu qu'ei hòrt recenta, que non remonta pas sonque tau sègle 19 (Dic. Etim.). Lavetz, la question d'un possible manlhèu gascon -lo mot omonime grafiat morga en gascon, sinonime de mus- que's pausa en las lengas meridionaus vesias. Lo mot morga qu'ei un derivat postverbau deu vèrbe baish-latin *murricare: desdenhar, mespresar, har lo mus. En las lengas vesias, lo mot murga qu'ei ligat au concèpte d' anujar, de molestar. Dar la murga que significa de manèira generau molestar en espanhòu. Autanplan en catalan, ua murga qu'ei ua causa qui aveja, qui molesta. Lo mot en las duas lengas que designa en particular ua banda de maishants musicaires qui sajan de ganhar sòus en tocant (malament) per carrèrs e en passant d'un ostau tà l'aute entà mendicar.
Neret. Gasc. neret, fòrma sudorientau de negret. ved. gavet.
Ninoi: En catalan, lo mot non significa pas briga "nèci""innocent" en contra deu mot gascon. Totun, la significacion deu mot en catalan n'ei pas tan clara, que n'ei variabla segon los diccionaris. Lo DCBV que'n hè un sinonime de petit, menut, mentre lo Gran Diccionari de la Llengua Catalana e lo de l'Institut d'Estudis Catalans que l'an adoptat com a sinonime de noi o sia gojat en gascon. Qu'ei ben probable lo mot qu'aja derivat semanticament a partir deu mot aportat peus gascons en Catalonha (nèci, innocent -> puncèu -> gojat) . De ninòi , probablament (mau) interpretat popularament com a "nin noi", que vien lo mot catalan de Catalonha noi qui significa gojat ved. noi.
Noi, noia : tipicament catalan, non balear ni valencian, de formacion tardiva, non atestat abans 1696 (G.D.L.C), que deriva deu mot gascon ninòi, ninòia (ved. ninoi). Que significa gojat /-a. De notar que, entà díser gojat, lo balear qu'emplega un aute mot gascon al.lot (d' arlòt) (ved. arlot).
Nyam ! id. gascon nham ! Qu'èi postulat aqueste nham gascon qu'ei ua traça fossilizada d'un vèrbe, uei lo dia extint en gascon, *ulhar, *uelhar (latin "oculare", cat. ullar). Ulham ->nham. Las locucions enigmaticas uè /güè, uèra /güèra, uatz /güatz, ueratz /güeratz que'n son probablament d'autas, alteradas per influéncia deu mot d'origina mei recenta (francica) "guardar" , var. "güerdar", qui a remplaçat "*ulhar"/ "*uelhar" en lexic gascon. Totun, que i ei plan conservat ulhada, uelhada.
Paitida : Dauna d'aiga. Invencion recenta deu poèta olotin Guirau de Liost (1878-1933), admetuda en catalan normatiu. Lo mot que provien d'un toponime "Font de les Paitides" (Viladrau, Osona) faussament interpretat com a "hont de las hadas". Originaument, lo toponime que's devè díser "Font de les Partides", o sia de "las partenças" (deus tropèths, tà las estivas). Lo mot qu'ei estat deformat, probablament per coupa d'ua mala grafia de part d'un foncionari espanhòu. Lo faus mot "paitida" qu'ei estat comprenguda com a hada peu poèta olotin. Non s'ageish pas particularament d'un gasconisme aquiu, totun l'origina deu nom qu'ei ligada a l'activitat pastorau deus gascons e que tròbi lo cas pro interessant per mencionà'u aquiu. Ved . aloja, possiblament un aute cas pro semblant de deriva semantica.
Parrot : gendarma. Deu mot gascon (sud-orientau) "perròt". En gascon sud-orientau, lo mot perròt qu'a duas significacions (ved. Palay). 1- que designa l'ausèth aperat aulhors "polòi" o "porròt" (cat.: gall d'indi) 2- que significa tanben "nèci" (cat. nici) (ved. Palay). Aqueste mot gascon "perròt" que resulta segurament deu crotzament de "porròt "(l'ausèth, deu latin pull(u), +afixe òt; ved. porró) dab peiròt (deu nom Pèir), dont un deus significats qu'ei "nèci".
Patxoc Deu mot gascon pachòc, id. Lo mot, especific deu lexic deu catalan septentrionau (olotin e nòrd-catalan) qu'a la significacion deu mot en gascon, que non la deu mot en occitan non-gascon. Qu'ei un gasconisme clar, qui ei estat incorporat recentament en lexic deu catalan normatiu. Que trobaratz tots los explics sus l'etimologia, la significacion deu mot e lo rasonament qui mia tà la conclusion d'un gasconisme en catalan, en clicant ací.
Pei (lo noste Pèir, cat.: Pere), atestat com a nom de persona en archius catalans, fossilizat com a nom de linhatge catalan e en toponomia catalana (per exemple Mas d'en Pei cf. DCBV).
Perrac / parrac, gascon: perrac, perrec, perrèc (deu latin pellis plus afixe despreciatiu ekku : -èc). Atestat sonque au sègle 19 en catalan. Lo mot qu'a lo medish sens que pelha en occitan (francés peille, cat. pella). Aqueste gasconisme qu'ei tanben present en basco: perreka e en aragonés: perreque.
Perruca : mot gascon (segon jo), deu lat. pellis, afixat. Lo francés que l'a hòrt probablament emprontat au gascon. Atestat au sègle 17 en catalan. L'espanhòu qu'a unhaute mot "perico" qui comparteish, segon jo, aquesta etimologia gascona. Que designa ua "especie de tocado que se usó antiguamente, y se hacía de pelo postizo para adornar la parte delantera de la cabeza" (D.R.E). Segon jo, lo mot qu'ei ua adaptacion navarroaragonesa deu mot gascon "peruc" (o deu son sinonime "peric"), non vien pas briga deu nom Pero. A prepaus deu tractament possible de l'afixe deu mot "peruc" en navarroaragonés, cf. gasc. horuc, arag. forico, cat.dial. foruca = cavitat, trauc, sòrta de còva. Lo mot espanhòu peluca qu'ei ua adaptacion deu mot gascon perruca per interferéncia de "pelo".
Porró: Segon jo, lo mot tà designar lo recipient emblematic deus catalans qu'ei gascon, allusion a la fòrma d'ausèth qu'a lo recipient de veire. En gascon, poron = poret (cat. gallet), porron qu'ei sinonime de tortola (cat. tórtora), deu baish-latin pull(u) + afixe - > pullon(em). Per la part pirenenca gascona, lo mot que i designa tanben lo recipient, totun lo gascon que s'estima mei beure a galet dab ua bota (dita tanben boteta). Lo mot catalan porró que seré un eretatge lingüistic deus pastors gascocatalans, com ac ei l'expression beure a galet (ved. galet). La solucion etimologica qui vòu religar lo mot catalan "porró" a "porro" (pòr o pòrro en gascon) qu'ei, etimologicament e semantica, mei complicada e mensh versemblanta, En catalan, lo mot que i ei atestat a partir de la segona mieitat deu sègle 15 (1464).
Quec: id. gasc. quèc. Unicament deu catalan orientau, sinonime deu mot deu catalan generau tartamut, ved. quequejar.
Quequejar: id. gasc. quequejar Quequejar qu'èra un mot especific deu catalan de de l'Empordan segon lo DCBV enqüèra qu'admetut uei lo dia en catalan normatiu on i ei sinonime de tartamudejar (en gascon: quequejar). La prumèra atestacion deu mot quequejar en catalan que remonta sonque tau sègle 20 (G.D.L.C.), qu'ei un gasconisme clar (ved. l'entrada "quequejar" hens dic. Mistral). Un aute vèrbe quequejar qu'existeish en catalan de Malhòrca, totun non admetut en catalan normatiu: caquetar, cascarar, imitar lo caquet o lo cascarar de la garia.
Rebombar: dial. en catalan, ved. rebombori.
Rebombori: En catalan, un rebombori qu'ei un "batahòri", en particular lo provocat per un abalòt, e, per extension lo quite abalòt. Aqueste mot rebombori n' existeish pas en gascon. Per contra, lo gascon qu'a plan lo mot "rebomb", var. "rebomba", qui n'existeish pas en catalan e qui sembla estar a l'origina de rebombori per atraccion d'un aute mot gascon, quasi sinonime: batahòri. "Rebomb" en gascon que significa reclam, hòrt resson, Que pòt tanben virar lo mot francés "rebond" probablament per confusion fonetica dab lo mot francés. Qu'arretrobam las duas significacions dab lo vèrbe gascon "rebombar": 1- retentir, résonner 2-rebondir, retomber, refrapper (jòc de la pelòta) (Palay). Aqueste vèrbe "rebombar" qu'ei plan present en catalan, totun sonque dialectaument, lo mot n'ei pas admetut en catalan normatiu (cf. lo DCBV . Lo mot catalan qu'a sonque lo significat 1 deu mot gascon, qui devè estar l'originau, lo dusau devent estar un gallicisme mei recent. Per contra, qu'ei plan admetut en lexic catalan normatiu rebombejar (gascon "rebombar", "rebombejar" dab lo significat 1: fr. retentir, cat. trunyir), a partir deu quau estó reconstrusit lo mot catalan rebombeig (accion e efèit de rebombejar). A mei de rebomb e rebombar, lo gascon qu'a "rebombet", qui designa ua persona arredoneta, probablament per confusion dab borrombet (ved. borromba). La seria drin estranha deus mots catalans que suggereish ua formacion gascocatalana de rebombori a partir deu mot gascon "rebomb". La prumèra atestacion deu mot rebombori que remonta tau sègle 16. Rebombejar que sembla de formacion mei recenta, la prumèra atestacion n'estant pas sonque deu sègle 20.
Runyec: gasc. ronhèc, id. Mot gascon emplegat en catalan septentrionau ("rosselhonés", cf. dic. ross. Verdaguer e Dic. Nòrd-Cat. Botet-Camps), non admetut en catalan normatiu (cat. grunyit, fr. grognement). Lo mot qu'ei plan isolat en catalan, non n'ei pas en gascon qui a lo vèrbe ronhar (cat. grunyir, fr. grogner), los substantius ronhet ,, ronhèc (cat. grunyit, fr. grognement), etc. En catalan septentrionau com en gascon, lo mot que s'aplica particularament au pòrc. Lo mot "ronhèc" n'ei pas occitan sensu stricto, qu'ei absent deus dicc. Mistral e Ubaud, qu'ei un gasconisme clar (ved. Palay). Ronhar, arronhar qu'ei la fòrma especificament e plan regularament gascona de ronar, arronar (id.). aqueste darrèr tipe qu'ei lo emplegat en lengadocian. Los dus tipes de fòrma (la gascona dab nh e l'occitana dab n) que i coexisteishen en gascon, probablament pr'amor de la confusion possibla de las fòrmas gasconistas (dab nh) dab l'aute vèrbe ronhar, arronhar (fr. rogner).
Tanoca: pèc, nèci, qui non compren pas arren. Probablament deu mot gascon "tanòca" qui designa l'envolopa vèrda de l'esquilhòt. (cf. gasc. boharòc, badòc e barlòc, cat. badoc, barloc, berloc)
Tau garçó la durundena: títol d'un tròç en gascon o simili-gascon d'un nadalet catalan, compausat per Bartomeu Càrceres (sègle 16). En aquera epòca, lo pastoralisme qu'èra un ahar de gascons, dongas los pastors deus nadalets catalans que cantavan en gascon, que non en catalan. La letra de l'arrepic deu trocet que hè atau:
Tau garçó la durundena,
tau hilló la durundó
tau Jesú la durundó.
Hilló = hilhon, garçó= garçon, etc. Com ac podetz véder, aqueste arrepic (com la rèsta deu tèxte, de fèit) qu'ei plan "gasconizaire". E shens que la letra. L'aire d'aqueste arrepic que coincideish hèra exactament dab ua frasa d'ua cançon de nau landesa qui's dança en rondèu de cadena:
A l'entorn de ma meison,
nau arròsas e un boton.
Los pastors d'aqueste presep deu sègle 16 que devèn estar lanusquets. Aquesta deduccion que ns'ei confirmada peu cronicaire rosselhonés Francesc Compte qui, en 1586, escrigó que lo mestièr de pastor, (com lo de pagés o sia païsan, ved. apér e arré) qu'èra hèra tròp "servil" e tròp "villanesc" e dongas inacceptable per un catalan, per praube que pogosse estar. Dongas, qu'èra reservat taus tribalhadors emigrats de l'epòca. Los pastors qu'èran, segon lo pròpi mot de Francesc Compte: "aquitans". Qu'èran de fèit, hòrt probablament e mei precisament, landés. Que vs'i dèishi un trocet deu tèxte en question:
Terçó : gasc. terçon, id. Bovin de tres ans, en catalan septentrionau. En gascon, un terçon que designa un bovin mascle de tres ans mentre qu'ua vaca de tres ans que's ditz ua terçoa. Per contra, ua terçòla que designa ua vaca en estat de vederar peu prumèr còp (Palay). Lo mot terçó qu'ei un gasconisme clar, ved. tanben anolla.
Trona: lo mot en catalan qu'ei sinonime de púlpit (cadièra predicadera) ; en gasc. "truna"que i significa generaument "bujau" (en fr. niche dab lo significat arquitecturau deu mot, cat. nínxol). Las fòrmas antigas du mot en catalan qu'èran autanplan truna com trona. Aqueste mot truna qu'ei un doblon etimologic de tribuna (deu latin tribuna), aqueste darrèr d'atestacion mei anciana en catalan.
En catalan, lo mot trona que i designa l'accessòri arquitecturau de las glèisas destinat a la predicacion, qui consisteish en ua sòrta de balcon o de bujau accessible per un escalèr, o sia en gascon, ua "cadièra predicadera" (l'expression gascona qu'ei un gallicisme, calc deu francés chaire à précher) . Qu'ei interessant de constatar qu'en catalan, lo mot trona / truna qu'ei de prumèra atestacion d'un sègle mei tardiva que non pas tribuna (respectivament sègle 14 peu darrèr versus sègle 15 peu prumèr segon G.D.L.C), çò qui i hè suspectar un manlhèu gascon. Lo mot "truna" que i podó estar aportat peus monges gascons qui fondèn los òrdis mendicants e predicaires en Catalonha com per tota la peninsula. La fòrma trona en plaça de truna que rapèra deixondar vs gascon deishudar e entrebancar vs gascon entrebucar, o sia que poderé estar ua consequéncia, de fèit, deu problèma fonetic pausat per la "u" gascona en catalan.
Tà assabentar-vse'n mei sus las significacions deus mots truna, trua, truha en gascon e quin truna acabè per significar... utís (l'atruna) que podetz consultar l'article corresponent aquiu.
Urós: gasc. urós, id. En catalan, lo mot, sinonime de feliç, benaurat, n'i ei pas sonque rosselhonés, en continuitat dab l'occitan. En gascon, lo mot que deriva de l'ancian "aürós", en perdent la prumèra sillabe entà matar l'iat. Au contra de l'occitan, lo gascon qu'a conservat lo mot ancian "aür" deu quau "urós" e deriva via "aürós". De manèira interessanta, que podem constatar l'iat que i ei estat autanplan matat en la fòrma modèrna deu substantiu, totun d'ua faiçon distinta, per addicion d'ua "h": "ahur"/a'hy/, que non "aür". La pèrda d'ua letra qu'ei autanplan ua faiçon plan gascona de matar l' iat, n'avem mei d'un exemple dab "trimfe", "trimfar" (fòrmas gasconas plan classicas e literàrias, de las quaus tròbi plan lamentabla la "correccion" en triomfe e triomfar hens los diccionaris modèrnes); "prable" (de "preable") o enqüèra, en Comenge, tròt, de troat, qui ei sinonime de solèr (Renaud Lassalle, com. person. cat. tronat, id.). O sia qu'en voler tirar "urós" deu lexic occitan, qu'èra en realitat un beròi gasconisme qui los linguïstas occitanistas deu sègle passat e volèvan espudir, que non un gallicisme. La caça aus gallicismes, o francismes com e disen, vertadèrs o supausats, que demora ua obsession quasi nevrotica per quauques lingüistas occitanistas, ailàs plan mei aucupats ad aquesta tasca que non pas a l'estudi deu gascon com a sistèma. Que se'n trobava enqüèra un, pòc temps a, per arrecomandar dab hòrta insisténcia d'abandonar lo mot "rèn" (deu suedés ren) au profieit deu mot estranh rangièr (deu francés rangier, id. ), convençut qui èra lo brave pire de que "rèn" 'èra un gallicisme (per confusion dab "renne", id.), mentre que non classificava pas lo mot rangièr com a tau, per manca de vocabulari en francés, probable, a maudepieit d'estar au còp francofòne naturau e lingüista professionau. Quina misèria!
Utís: gasc. utís, id. Generaument considerat com a gallicisme en occitan, per confusion dab lo mot francés outil (antigament ostil, ustil). Totun, l'ipotèsi de la formacion deu mot utís a partir deu mot francés ustil, ostil que supausa un escenari pro complicat. Lo mot gascon ostilh que coincideish perfèitament dab lo mot deu francés ancian ostil (uei outil), e lo catalan qu'avè lo mot ostilla (id., uei extint). De notar lo gascon qu'a autanplan "ostilhatge", mot de prumèra atestacion hòrt mei anciana en gascon que non pas outillage en francés (probable un manlhèu gascon o occitan en francés). Jo que'm demandi si utís no's poderé pas representar un beròi gasconisme, que non un gallicisme. Que poiré viéner deu latin utens o mei exactament *utes, *utesem , que non lo classic utetem (de utor), per atraccion de *utesillum, varianta vulgara d'utensilium. Los mots gascons ostilh, francés outil e catalan ancian (h)ostilla que derivan tots de *usetilium o *usetilia, format per metatèsi de *utesilium deu quau lo mot gascon utís (var. otís) e poiré derivar per faussa decomposicion.
Xabeca: landesisme en rosselhonés, ved. xibeca.
Xampurrar, var. xapurrar. Parlar en mesclar lengas. Lo mot qu'ei de comparar au gascon shamborlar, var. shaporlar (ved. chambourlà e chapourlà hens Palay): refresquir, barbotar, e au gascon shapar (parlar de manèira pòc intelligibla , "parlar hens la barba") . La fòrma shamborlar deu mot gascon shaporlar que s'assembla au fr chambouler=hicar en desòrdre, mesclar en har devath-dessús, (cat. capgirar, mesclar en capgirar), En catalan, xampurrar que i significa "parlar en mesclant lengas" mentre qu'en espanhòu, champurrar que i significa "mesclar liquors enter si". Las significacions especializadas de "mesclar" qu'an lo mot devath las soas variantas en catalan e en espanhòu que nse suggereish un possible prèst gascon, ved. aquiu entà mei d'explicacions.
Xanca e xanc:. Lo mot xanc en catalan qu'ei un colloquialisme sinonime de coix (en gascon= tòrt) qui ei lo significat de "chancòt" e de "chanquet" en gascon d'uei lo dia. En realitat aqueste mot xanc qu'ei gascon d'origina landesa, atestat sonque locaument en catalan (DCBV, cf tanben Dic. Ross de P. Verdaguer) e n'ei pas admetut en catalan normatiu. Per contra, lo mot xanca (chanca, las deus pastors landés, id.) si qu'ac ei. Qu'ei un landesisme qui remonta tau sègle 16 en catalan. Segon jo, lo mot gascon qu'ei de fèit un germanisme, probablament de l'anglés vielh "shanke" (cama, partida de la cama), que non deu mot latin emprontat au farsi antic tà designar lo tipe de cauçadura qui los sordats parts e portavan. En espanhòu, lo mot zanco /zanca que i a remplaçat lo mot palo tà designar la chanca (la deu pastor landés, palo dab aquesta significacion qu'ei conservat en portugués), qu'a autanplan la significacion de l'anglés vielh "shanke": cama, partida de la cama e au Guatemala que i significa enqüèra tòrt. Qu'ei hòrt probablament un gasconisme -, aumensh semantic se non dirèctament etimologic, possiblament per confusion deu mot gascon dab lo mot iberoromanic d'origina latina (emprontat au farsi antic e de medish etimon indoeuropèu) qui designava ua traca de cauçadura. En quíchua, "cama" que s'i ditz chanca. La question d'un manlhèu espanhòu que's pausa tau mot amerindian. En gascon, las chancas deu pastor landés que's disen atau unicament per la part landesa (depts de las Lanas e Gironda), que's disen escaças en Baish-Ador e per la part orientau deu maine (màger part de Biarn, Bigòrra, e Gasconha centrau mentre qu'en sud-orientau que's disen eishancas (ved. ALGc 901).
Xarbot. Entà díser barlòc (en parlant de l'ueu de la coada, shens poric laguens), lo catalan que ditz xarbot. Segon lo DCBV, l'origina deu mot xarbot que seré onomatopeica (bruit qui hè un liquide en estant segotit, cf. barloc). Segon Coromines, xarbot que seré lo derivat postverbau de xarbotar, e aqueste que provieneré d'un mot *eixorbetar dont l'unica peca e seré de non pas aver jamei existit, sauv pròva contrària.
Com las ipotèsis etimologicas d'Alcover-Moll e de Coromines e's contradisen enter si, entà botar tot lo monde d'acòrd (o non), que ves'n prepausi ua tresau. Xarbot que vien de l'occitan chabròt (shabròt en gascon: un manlhèu lemosin e/o perigordin ), deu latin cabreolus (cabiròu), ved. aquiu per l'etimologia. En supòrt de la mea ipotèsi etimologica, lo mot catalan xarbot a guardat hòrt locaument la significacion de sopa, de bolhon, probablament eretada de l'expression har shabròt. Lo mot que i pogó estar estat introdusit en Catalonha peus numerós immigrants occitans, gascons o non. Lo catalan normatiu que n'a conservat pas sonque lo concèpte de segotida liquida e de brut de liquide. La prumèra atestacion deu mot en catalan qu'ei pro recenta (fin deu sègle 19). Qu'ei consacrat un messatge au mot xarbot, ved. aquiu.
Xemeneia: gasc. chemenèia (var. chemenèja), chamenèia id. La coincidéncia perfèita de la fòrma catalana dab la gascona, mentre lo castelhan qu'a plan chimenea (de cheminée), que pleiteja per un manlhèu gascon en catalan. Un gallicisme clar de tota faiçon.
Xibeca: Deu mot gascon (landés) chavèca, fòrma deu mot "cavèca" qui trobam en ua gran partida de las Lanas e, mei locaument, en Bigòrra (acerà, probablament un landesisme d'origina pastorau, com en Catalonha). Lo mot gascon xabeca qu'ei tanben atestat en rosselhonés (Dic. Rossel. P.Verdaguer), a costat de caveca. A prepaus de l'evolucion de la sillaba pretonica gascona "cha-" de cap a "xi-" en gascocatalan e catalan,, ved. xipeu.
Xipeu: mot gascocatalan, deu gascon chapèu, id. Xipeu qu'ei extint en catalan, totun atestat en un manuscrit en catalan deu sègle 16 (DCBV). Lo mot qu'ei tanben atestat en manuscrit deu "col·loqui de dos pastors en llengua gascona" (sègle 17). Comparatz cat. xibeca vs gasc. chavèca e gascocat. xipeu vs gasc. chapèu, autanplan lo mot xicranda de l'espanhòu jacaranda.
Lo catalan qu'a autanplan xapó, un gallicisme dirècte (chapeau, id.), enqüèra plan viu com a sinonime de capell (capèth) en Rosselhon e com a nom de jòc en cat. normatiu.
Xot: "Chòt", mot pan-gascon, dab quauques variacions foneticas (chòit, chòc) d'expansion geografica hòrt limitada . Peu país gascons, segon los endrets, lo mot chòt que pòt designar locaument lo gahús Asio otus (Coserans), la cavèca Strix aluco (per la region bordalesa) o, hòrt mei generaument, lo... chòt (of course) Otus scops. En catalan, lo mot que designa en generau Otus scops, com en gascon. Aqueste mot qu'ei d'atestacion pro recenta en catalan (sègle 16).Segon DCBV lo mot (uei lo dia deu catalan normatiu) que n'èra emplegat sonque en las regions mei septentrionaus deu maine (region pirenenca e regions pròishe), en catalan orientau com occidentau: Rosselhon, Valhespir, Gironés, Empordan, Garròcha, Berguedan, Andòrra e Ribagòrça. Qu'ei en particular estranh en las Islas Balearas e en País Valencian on s'hi hèn servir mussol. Xot qu'ei dongas un gasconisme clar. L'etimologia deu mot qu'ei onomatopeïca, qu'aludeish au crit deu chòt (Otus scops). Aqueste crit que s'assembla hòrt au cant deu chirpet Alytes obstretricans. Qu'ei significatiu que, peus país gascons, lo mot "chòt" que sap designar au còp lo rapinhaire nueitau e lo chirpet. N'ei pas lo cas en catalan. Qu'existeish un (nhaute?) mot "chòt" en gascon, qui ei sinonime de "gota". D'aquesta manèira, lo mot que's pòt arreligar a la seria deus tòi, shòi, shin, shinhau, chic, pichòi, pichòt etc en tot guardar ua valor onomatopeïca. "Chotar" qu'ei sinonime de "gotar". En Coserans, chòt que's ditz d' un pèc, qu'ei un catalanisme (ved. babeca) .
La lista n'ei pas definitiva, de segur. Un estudi seriós de lingüistica que'nse hè hrèita aquiu. Lo camp d'investigacions qu'ei juste aubrit entaus qui s'i vòlhan har.


c: text/html

text:
Jòc de ròtle (léser)
Un jòc de ròtle es un jòc que se basa dins la descripcion d'una situacion fictiva e que los jogaires i pòdon cambiar los eveniments del raconte en contrarotlent cadun las paraulas e las accions conscientas d'un personatge del jòc. Las accions realisadas pels personatges pòden capitar o abocar segon un sistèma de règlas preestablidas.
Existisson doas modalitats principalas de jòc. La primièra e mai anciana, de còps nomenada jòc de ròtle sus taula, se joga per la descripcion de l'environament, de las accions dels personatges e de lors consequéncias, mentre que dins lo jòc de ròtle en viu los jogaires complisson fisicament lors accions. En aquestes dos cas, en mai dels jogaires que jògon un personatge cadun, es necessària la preséncia d'un organizator nomenat Mèstre de Jòc (MJ) que son ròtle es de causir e descriure l'environament del raconte, lo sistème de règlas seguit e de faire l'arbitre de la partida.
Somari
Categorias de jòc de ròtle[modificar | modificar la font]
Existisson doas modalitats principalas de jòc: partida sus taula e partida de ròtle en viu.
Jòc de ròtle sus taula[modificar | modificar la font]
Los jòcs de ròtle sus taula demandan pas gaire de material per los jogar. L'objectiu del jòc, simplament, es imaginar una situacion, encarnar coma pensariá lo personatge e jogar mentalament coma tal. Pasmens las partidas pòdon s'acompanhar de fòrça materials de supòrt: paper e gredons, libres amb de règlas preestablidas, dats de divèrsas fàcias, libres, fichas del personatge a interpretar e mapas, figuras a escala dels personatges e tot çò que pòsca ajudar per una partida, incluent l'ambiança (coma de sons o musica). Lo desvolupament del ròtle se compausa per tres accions: dialogar, imaginar e interpretar. Los personatges desvolupan lors accions fictivas en funcion de çò que decidisson lo jogaire e lo mèstre de jòc. Es possible que, pendent la partida, lo personatge morisca, mas res empacha lo jogaire de crear un personatge nòu per la seguent partida. Dins los jòcs de ròtle i a pas necessàriament de ganhaires o perdaires, sonque los jogaires son mai o mens bons dins l'interpretacion d'un personatge. Pòt tanben existir diferents sistèmas per premiar l'accion dels jogaires, coma per exemple l'acumulacion de punts d'experiéncia administrats pel mèstre de jòc.
Lo ròtle del mèstre de jòc[modificar | modificar la font]
Lo Mèstre de Jòc (sovent dit MJ) se limita a descriure çò que percebon los personatges, normalament de paraula o en situacions concrètas mejans de dessenhs o mapas. Tanben es el que decidís la partida e las situacions preestablidas que se passarán, siá d'esperel o amb supòrt de libres destinats al respècte. Lo Mèstre de Jòc pòt pas agir coma los autres, perque es l'arbitre e narrator de la partida. Sovent es encarregat de decidir de las accions de totes aqueles personatges que son pas contrarotlats pels autres jogaires, de biais que la seuna tasca es pas obligatòriament fastigós. En boticas especializadas se pòt comprar practicament tots lo material, coma figurinas de plomb, idealas per visualizar melhor un personatge o determinar exactament la localizacion de cadun dins un combat o situacion dificila.
Règlas dels jòcs de ròtle[modificar | modificar la font]
Las règlas cambian completament segon lo sistèma de jòc. Normalament los personatges qu'interprètan los jogaires son pas invulnerables nimai omnipotents. Es per aquò que los seus limits fisicas e psiquicas son definidas numericament sus un fuèlh de papièr. S'indican las capacitats, coma la Fòrça e nivèl cultural del personatge, las seunas abilitats e possessions e traches de la seuna personalitat. La psicologia del personatge, normalament, serà fòrça diferenta d'aquela del jogaire. Lo tòca d'aquel es d'ensejar de pensar coma reaccionariá lo seu personatge dins una situacion determinada, e non coma reaccionariá d'esperel. Las situacions sovent se resòlvon mejans l'usatge de dats: se jòga amb de dats de 4, 6, 8, 10, 12, 20, 30 o 100 fàcias.
Jòc de ròtle en viu[modificar | modificar la font]
Lo jòc de ròtle en viu se diferencia del jòc de taula per lo biais d'exprimar las accions del personatge. Lo jòc de ròtle en viu es fòrça pròche del teatre d'improvisacion, perque es lo quita jogaire que representa lo personatge dins l'entorn fisic. Dins un jòc de ròtle en viu se delimita un espaci e un temps de jòc. Dins aquelas limitas espaciotemporalas totes los jogaires interprètan los seus personatges dins lo sens dramaticoteatral. Se vòl que lo seu personatge salte se deu de saltar, si vòl que lo seu personatge sedusca a un autre lo personatge deu seduire (l'interpretant) l'autre (que se daissarà seduir o no segon las especificitat del seu personatge). Los límits d'interpretacion teatrala devon èsser plan de marcats, evidentament, per la volontat e l'integritat dels jogaires, personas non jugairas e l'environament fisic.
Finalitat[modificar | modificar la font]
Los jòcs de ròtle son de jòcs qu'insistan sus l'interaccion sociala e la collaboracion, a la diferéncia d'autres jòcs qu'insistan sus la competicion.
Coma las novèlas o filmes, los jòcs de ròtle desvolopan l'imaginacion. L'interactivitat es la diferéncia entre los jòcs de ròtle e la ficcion tradicionala. Alara qu'un telespectator es un observaire passiu, un jogaire de ròtle causís çò qu'afectan a l'istòria. De tals jòcs de ròtle venon de la tradicion antica de la narracion dels contes qu'un un pichon grop d'amics collaboran per crear una istòria.
Los participants dels jòcs de ròtle crean de caràcters especifics e una trama. Un sistèma consistent de règles e un scenario mai o mens realista que menaja lo suspens. Lo nivèl de realisme varia entre una consisténcia basica creant una istòria realizable fins a de monds parallels al real.
Istòria dels jòcs de ròtle[modificar | modificar la font]
Se definissem lo ròtle coma un jòc d'interpretacion, aisidament podèm observar que venon dels temps ancians, e mai d'espècias non umanas interpretan las bregas en diversion, entraïnament o simulacion. Una estapa importanta es marcada per aquel tipe de jòc amb l'apareison de la trilogia Lo Senhor dels Anèls, que de lectors requèron mai d'istòrias dins l'univèrs fantastic creat per Tolkien. Lèu sorgiguèron los primièrs libres de règlas e istòrias basades sus aquel univèrs, e dins d'autres monds de fantasia. Un dels sistèmes de jòc mai conegut foguèt lo primièr a èsser publicat e comercializat, Dungeons & Dragons («Donjons e Dragons» en anglés), que fotguè publicat pel primièr còp als Estats Units d'America en 1974.[1]
Diversitat dels jòcs de ròtle[modificar | modificar la font]
I a una larga varietat de jòcs. D'en primièr cadun pòt se fabregar las seunas pròpias règles en funcion de las seunas peculiaritats. Pasmens actualament la tendéncia, promocionat per l'estrategia comerciala, es d'unificar los nòus jòcs e les reedicions dels ancians jos un meteis sistèma de jòc, nomenat sistèma D20. Vaquí una lista de qualques jòcs classics:
- Dungeons & Dragons
- Lo Senhor dels Anèls, lo jòc de ròtle de la Tèrra Mejana,
- Vampire: The Masquerade
- La Crida de Cthulhu
- Lo Libre dei Cinc Anèus.
- Rolemaster
- RuneQuest
- Star Wars
- Regnum Online

robotstxt: allowed

filter: keep