text:
Nicolau Maquiavèl
Nicolau Maquiavèl, en italian Niccolò Machiavelli, (Florença, lo 3 de mai de 1469 — Florença, lo 21 de junh de 1527) foguèt un istorian, poèta, diplomata e musician italian de la Renaissença. Es reconegut coma fondador del pensament e de la sciéncia politica modèrna, perque escriguèt sus l'Estat e lo govèrn coma son vertadièrament e non pas coma deurián èsser. Los estudis recents de l'autor e de son òbra mòstran que son pensament foguèt mal interpretat istoricament. Dempuèi las primièras criticas postumas per un cardinal anglés, las opinions, mai d'un còp contradictòrias, se multiplican, tan que l'adjectiu maquiavelic, creat amb lo seu nom, significa « engana, astúcia ».
Niccolò di Bernardo dei Machiavelli visquèt sa jovença jos l'esplendor politica de Florença pendent lo govèrn de Laurenç de Medici e dintrèt en politica a 29 ans amb la carga de Secretari de Segonda Cancelariá. Dins aquela carga, Maquiavèl observèt lo compòrtament dels grands noms de l'epòca e a partir d'aquela experiéncia retenguèt de postulats per la sieuna òbra. Quand aguèt servit a Florença pendent catòrze ans foguèt escartat e escriguèt sas òbras principalas. Assistiguèt tanben de missions de pichona importància, mas jamai tornèt a son ancian pòste coma o desirava.
Coma òme de la Renaissença, Maquiavèl utilizèt d'autors e de concèptes de l'Antiquitat Classica d'un biais nòu. Un dels autors principals foguèt Titus Livius, e d'autres que legiguèt per de traduccions latinas.
Somari
- 1 Contèxte istoric
- 2 Jovença
- 3 Segonda Cancelariá
- 4 Casuda de Soderini
- 5 Escritura de sas òbras principalas
- 6 Interpretacions comunas
- 7 Pensada
- 8 Referéncias
- 9 Bibliografia
Contèxte istoric[modificar | modificar la font]
A la Renaissença, las cinc principalas poténcias de la Peninsula Italica èran: lo Ducat de Milan, la Republica de Venècia, la Republica de Florença, lo Reialme de Nàpols e los Estats Pontificals[1]. La màger part dels Estats de la peninsula foguèron illegitims, pres per de mercenaris nomenats condottieri.
Foguèron incapables de se ligar pendent fòrça temps a causa d'intrigas diplomaticas e de disputas, e, de las sieunas riquesas, foguèron atirats per las autras poténcias europèas de l'epòca, subretot Espanha e França. La politica italiana foguèt, pasmens, fòrça complèxa e los interèsses politics foguèron sempre dividits. Luchant entre eles, demorèron a la mercé de las ambicions estrangièras, mas l'influéncia de Laurenç de Medici empachèt una invasion. Amb la seuna mòrt en 1492, e l'inaptitud politica del seu filh, l'Itàlia foguèt invadida per Carlos VIII, e s'expulsèron los Medicis de Florença.
Aquela foguèt lo teatre del conflicte entre doas tendéncias : l'una foguèt l'exaltacion pagana de l'individú, de la vida e de la glòria istorica, representada per Laurenç de Medici e lo seu fraire Julian de Medici; e l'autra foguèt la contemplacion crestiana del mond, tornat cap al delà, en responsa a la fulguréncia de la primièra, dins d'aspèctes variats de la vida coma a l'art e fins a la Glèisa, representada per de religioses coma Girolamo Savonarola.
En anonciant l'arribada de Carles VIII coma a de un salvador, al contrari dels Medicis, e amb un grand supòrt popular, lo predicator Girolamo Savonarola venguèt la figura pus importanta de la vila, donant al govèrn un biais teocratico-democratic. Amb sa cresenta autoritat e influéncia, Savonarola excitèt a criticar los paires de Roma coma corromputs e lo Papa Alexandre VI per son nepotisme e immoralitat. Lo Papa l'excomunièt, mas invalidèt l'escomenge. Savonarola finiguèt presonièr e exclús pel govèrn provisòri lo 23 de mai de 1498. Amb la demission de sos simpatizants, cinc jorns aprèp la mòrt d'aquel, Maquiavèl, (qu'aviá 29 ans) foguèt nomenat a la carga de secretari de la Segonda Cancelariá de Florença.
Jovença[modificar | modificar la font]
Se sap pauc de la biografia de Maquiavèl abans de dintrar dins la vida publica. Èra lo tresen de quatre filhs de Bernardo e Bartolomea de' Nelli. La seuna familha èra toscana, antica e apaurida. Comencèt sos estudis de latin a sèt ans[2] e, mai tard, estudièt tanben l'abac. Comparat amb la d'autres umanistas, son educacion foguèt febla, subretot a causa de las paucas ressorsas de la familha.
Se sap pas ben coma Maquiavèl capitèt a s'auçar cap a l'escòla de la Cancelariá lo 19 de junh de 1498. Qualques autors afirmèron que trabalhava alara per auxiliar en 1494 o 1495, ipotèsi contestada uèi. D'autres preferiguèron d'atribuir sa dintrada a l'escòla a l'ajuda d'un ancian professor sieu, Marcelo Virgilio Adriani, qu'auriá conegut en aula de l'Universitat Publica de Florença e qu'èra Secretari de la Primièra Cancelariá[3].
Segonda Cancelariá[modificar | modificar la font]
La principala institucion de Florença en aquel periòde foguèt la Senhoriá[4] amb divèrs organs auxiliars coma las doas cancelariás. La Primièra Cancelariá èra encargada de la politica exteriora, e la Segonda de las guèrras e de politica interiora. Pasmens, aquelas foncions se subrepausèron mai d'un còp e l'autoritat de la primièra cancelariá prevaliá sus aquela de la segonda. Entre las foncions exercidas per Maquiavèl, foguèron tascas burocraticas e d'assistent politic, diplomatic e de cap del Conselh dels Dètz, un autre organ auxiliar de la Senhoriá[5].
Primièras missions diplomaticas[modificar | modificar la font]
La primièra de las seunas missions[6] foguèt de convéncer un condottiero de contunhar de recebre sa sòlda. En aquel temps, lo govèrn de Florença desirava de tornar prendre lo contraròtle de Pisa qu'aprofeitèt de la traïson de Carlos VIII per se rebellar, atal que, aprèp aver passèt aquela primièra mission, foguèt enviat en julhet de 1499 per negociar amb Catarina Sforza, duquessa d'Imola e de Forli lo renovèlament de la "condotta" del seu filh Ottaviano e per temptar de conseguir son ajuda amb soldats e artilhariá per la presa de Pisa.
Lo govèrn de Florença contractèt lo filh de la duquessa amb 15 000 ducats sabent qu'èra mal estrategia militar e Maquiavèl aguèt per instruccions de demenir la sòlda e de reünir tropas e municion per tornar prendre Pisa. Capitèt de reduire la sòlda a 12 000 ducats e comprometèt pas sa vila dins la defensa d'Imola e de Forli coma voliá Catarina.[6] A partir d'aquela primièra mission, escriguèt lo Discorso fatto al Magistrato dei Dieci sopra le cose di Pisa, en 1499, lo seu primièr escrit polític.[6] />Ont comencèt sa carrièra d'escrivan. />
Mission a la cort de França[modificar | modificar la font]
Pauc aprèp Loís XII, successor de Carlos VIII, persuadiguèt lo Ducat de Milan pe Ludovic Sforza e, en cambi del seu sosten, Florença demandèt l'ajuda d'aquel dins la guèrra contra Pisa. Loís XII envièt una armada mercenària que se mostrèt pas disciplinada e pas interessada per lutar. Alara foguèt necessari d'enviar de representants a la cort de França a Nevers pe relatar la situacion e trobar una solucion sens, mentretant, irritar lo rei. Per aquò, foguèron enviats Francisco della Casa e Maquiavèl. Pauc abans d'anar, lo seu paire moriguèt e demorèt amb lo seu fraire Totto, que se dediquèt a la vida eclesiastica, e las seunas doas sòrres ja maridadas[7].
Als dos, lo rei respondèt que una partida de la culpa pel fracas venguèt a Florença e insistiguèt per que l'ataca de Pisa continuèsse als despens de la vila per reparar la vergonha del rei. Sens poders per negociar, Maquiavèl se limitèt a aconselhar a la Senhoriá pendent lo periòde ont acompanhèt la cort per França e a demandar lo mandadís d'embaissadors que poguèsson tractar d'aqueles afars amb mai d'autoritat. Ala poguèt conéisser un pauc mai sus una nacion qu'aviá unificat jos un rei, diferentament d'Itàlia. Aprèp los viatges en França, reüniguèt sas observacions sus la politica francesa en dos tèxtes: "Ritrati delle cose di Francia" (1510) e "De natura gallorum".
De retorn a aquò del seu, se maridèt amb Marietta Corsini, que aguèron quatre filhs e doas filhas (Bernardo, Ludovico, Piero, Guido, Bartolomea e una autra mòrta dins la prima enfança), mas deguèt tornar viatjar, tre que los partits politics de Pistoia, autra ciutat somesa a Florença, s'uniguèron e amenacèron de se rebellar.
Cesar Borgia[modificar | modificar la font]
En 1501, Cesar Borgia, coma condottiero de la Glèisa e filh del papa Alexandre VI, venguèt conquerir de territòris en Toscana, coma Faenza. Aprochèt de Florença amb sas armadas e exigiguèt que la vila se liguèsse a el, li paguèsse un tribut e cambièsse son govèrn per un autre que li siá favorable a si. Quand los florentins, sens oposicion, foguèron a mand de cedir, Loís XII faguèt pression sus Cesar Borgia que foguèt obligat de levar lo camp. Cap a Piombino, la conquistant facilament e tanben Pesaro e Rimini, puèi tornèt a Roma.
Cesar Borgia prenguèt compte que, amb l'aliança francesa, Florença contrariariá lo seu plan de expansion e per aquò demandèt que si li mandèsse de representants per tractar de son interès. Per aquela mission foguèt enviat Francisco Soderini, e Maquiavèl son secretari e ajuda.
Aprèp la retirada de las tropas de Borgia de Toscana, Maquiavèl escriguèt Del modo di trattare i popoli della Valdichiana ribellati (1502) sa primièra òbra sens relacion amb las activitats de la Cancelariá,[8] e foguèt dins aquel periòde que cambièt la constitucion florentina, la carga de gonfalonièr venguèt a vida. Foguèt ocupada per Piero Soderini, que Maquiavel vengèt prèpa.
En aquel temps, Cesar Borgia Castello e Bolonha. Crenhent lo Duque e que se reüniscan em Mangione per ordor contra el. Cesar Borgia demandèt a Florença un embaissador per negociar una aliança e li mandèron Maquiavèl, sens poders d'embaissador, lo 5 d'octobre de 1502, pas qu'amb la mission de rencontrar los conjurats.
Lo 9 de decembre, Cesar Borgia marchèt subre Cesena amb l'intencion de metre fin a l'acòrdi. Alà, mandèt que faguèsse prisonièr son lòctenent. Se dirigiguèt a Pesaro e dempuèi, a Fano, ordenèt qu'Orsini e Vitellozzo Vitelli, conquistèsse Sinagaglia. Arribant amb sas tropas, lo faguèt prisonièr e, pus tard , faguèt executar los tres. D'aquel eveniment Maquiavèl escriguèt: "Descrizione Del modo tenuto dal duca Valentino nell' ammazzare Vitellozzo Vitelli, Oliverotto da Fermo, il Signor Paolo e il Duca di Gravina Orsini" (1502).
Demandant ajuda florentina, mas sens pesar l'obtenir, anèt conquistar Città di Castello, Perugia, Corinaldo, Sassoferrato e Gualdo, ont Maquiavèl foguèt nomenat embaissador. Arribèt a Florença lo 23 de genièr de 1508. Amb la mòrt de Alexandre VI e la nòva eleccion de Juli II, Cesar Borgia perdèt sa proteccion. Fait prisonièr dos còps, moriguèt lutant contra l'armada de Navarra, mas la figura de Cesar Borgia marquèt Maquiavèl coma aquela d'un perfèit representant de son prince[9][10].
Garda florentina[modificar | modificar la font]
Amb la mòrt de Cesar Borgia, apareis un novèl problèma: l'expansion de Venècia en Romanha que susprenguèt lo Papa, los florentins e l'emperador Maximilian. Sentent los dangièrs exteriors, coneissent l'ineficacitat de las tropas mercenàrias, Maquiavèl demandèt a Soderini la permission de crear una armada formada de ciutadans de Florença. Lo 15 de febrièr de 1506 las novèlas tropas defilèron sus la Piazza della Signoria. Pauc abans aviá acabat lo Decennale primo, poèma de 550 vèrss en « terça rima » que conta las darrièras dètz annadas e seguèt lo Decennale secondo (en 1509).
Casuda de Soderini[modificar | modificar la font]
En aquel periòde, Maximilian declarèt d'aver l'intencion de conquistar Itàlia per restaurar l'ancian Sant Empèri Roman Germanic en se fasent coronar a Roma. Puèi los florentins decidiguèron d'enviar de representants per saber a que còst podián aparar la vila. Maquiavèl e Francesco Vettori foguèron encargats de la negociacion e arribèron a la cort en genièr de 1508.
Mentretant, demorèron pas fòrça temps, perque Maximilian foguèt desfait per Venècia. Maquiavèl tornèt en junh del meteis an e capitèt d'organizar las operacions contra Pisa, vençuda lo 4 de junh de 1509 aprèp 15 ans de guèrra. Maquiavel escriguèt "Ritratti delle cose dell'Alemagna" (1508 - 1512).
Las ostilitats entre lo papa e Venècia atenguèron lo maximum e fin finala foguèt desfait per la Liga de Cambrai. Mentretant, podent pas daissar Itàlia tombar dins de mans estrangièras, lo papa faguèt una aliança amb Espanha e Venècia contra França.
Los florentins que totjorn comptèron sus l'ajuda del rei de França e que volián pas desagradar lo papa èran dividits. Maquiavèl foguèt enviat a la cort de França per explicar la situacion dels florentins. Sens succès, tornèt en octobre de 1510 amb la certitud que i auriá una guèrra entre França e los Estats de la Glèisa.
Aprèp que Loís XII convoquèt un concili cismatic a Pisa, domeni florentin, lo papa amenacèt Florença d'escomenge e Maquiavèl deguèt negociar l'ajornament de la reünion. Malgrat lo succès de la mission — los paires se dirigiguèron a Milan — lo papa metèt fin al govèrn de Soderini. Se liguèt amb lo rei d'Aragon contra França e coma Florença refusèt son sosten, la Dieta de Manto ataquèt la vila e destituiguèt Soderini, fasent tornar los Medicis al poder.
Escritura de sas òbras principalas[modificar | modificar la font]
Lo 7 de novembre de 1512 Maquiavèl foguèt destituit, acusat d'èsser un dels responsables d'una politica contra los Medici e grand collaborator del govèrn precedent. Foguèt condemnat a mila florins d'aur e citat a demorar en Toscana pendent un an.
Per emmalir sa situacion, los ans seguents dos joves, Agostino Capponi e Pietropolo Boscoli, foguèron preses e acusats de conspiracion contra lo govèrn. Un d'eles daissèt caire, sens voler, una tièra de possibles adèptes del movement republican, que Maquiavèl que foguèt pres e torturat[11]. Per bona fortuna, amb la mòrt de Juli II lo 21 de febrièr de 1513 e l'eleccion de Joan de Medici, un florentin, (Leon X, totes los suspèctes de la conspiracion foguèron amnistiats en senhal de regaudiment, aprèp 22 jorns de prison.
Liberat, anèt a Sant'Andrea in Percussina a sèt quilomètres de San Casciano. Es durant aquel ostracisme e inactivitat, lo qual durèt fins a sa mòrt, qu'escriguèt sas òbras pus conegudas: "Lo Prince" e los "Discors sus lo primièr decenni de Titus Livius" (1512-1517). coneguèt divèrs, e se raprochèt de Francesco Guicciardini. Escriguèt entre autres lo poèma Ase d'aur (1517), a pèça La Mandragora (1518), considerat una òbra de primèra de comedia italiana,[12] e Novella di Belfagor (roman, 1515), e d'innombrables tractats politicoistorics, poèmas e sa correspondéncia particulara (organizada per los descendents) coma Dialogo intorno alla nostra língua (1514), Andria (1517), Discorso sopra il riformare lo stato di Firenze (1520), Sommario delle cose della citta di Lucca (1520), Discorso delle cose florentine dopo la morte di Lorenzo (1520), Clizia, comedia em proa (1525), Frammenti storici (1525) e autres poèmas coma Sonetti, Canzoni, Ottave, e Canti carnascialeschi.
Amb la mòrt de Laurenç II en 1520, Juli de Medici aguèt tot lo poder a Florença. Vesiá Maquiavel d'un uèlh melhor que sos predecessors e li demandèt d'escriure una Istòria de Florença, òbra qu'ocupèt los sèt darrièrs ans de sa vida. Escriguèt tanben L'Art de la Guèrra (1519-1520). E aprèp un viatge de trabalh a Luca escriguèt "Vita di Castruccio Castracani da Lucca" (1520).
Aprèp la casuda dels Medici en 1527, la Republica se tornèt instaurar dins la vila, mas Maquiavèl vegèt un còp sas esperanças de tornar servir la vila foguèron desfaitas perque aviá trabalhat per los Medicis e foguèt tractat amb malfisança per la nòva Republica. Pauc de jorns apuèi, s'amalautiguèt, moriguèt escurament e foguèt enterrat dins la tomba de familha dins la glèisa de la Santa Crotz a Florença.
Lo Prince[modificar | modificar la font]
Lo Prince es probablament lo libre pus conegut de Maquiavèl; acabat en 1513, se publiquèt postumament en 1532. A per origina l'aliança de Julian de Medici e del Papa Leon X[13], ont Maquiavèl vegèt la possibilitat qu'un prince finalament unifique Itàlia e la defenda contra los estrangièrs. Una autra version sus l'origina del libre, ditz que l'auriá escrit per temptar d'obténer las favors dels Medicis.
Se dividís en 26 capítols. Al començament, presenta los tipes de principat existent e expausa las caracteristicas de cadun d'aqueles. A partir d'aquò, defend la necessitat del prince de basar sas fòrças amb d'armadas pròprias, non amb de mercenaris e, après tractar del govèrn pròpriament dich e dels motius de la vulnerabilitat dels Estats italians, conclutz son òbra fasent una exortacion per qu'un nòu prince conquiste e libère Itàlia. En una letra a son amic Francesco Vettori, datada del 10 de decembre de 1513, Maquiavèl comentèt:
Coma Dante ditz qu'i a pas de sciéncia sens enregistrar çò que s'apren, notèri totas las conversacions que me semblavan essencialas, e compausèri un pichon libre nomenat De principatibus, ont analisi prigondament de quin biais pòdi pensar aquel subjècte, en debatent çò qu'es un principat, quins tipes de principats existisson, coma son conquistats, estabilizats, e coma se pèrdon.
— Letra de Nicolau Maquiavèl a Francesco Vettori, lo 10 de decembre de 1513.[14]
Discorses sus lo primièr decenni de Titus Livius[modificar | modificar la font]
Los Discorses s'opausan al Prince" per lo tèma, pasmens las doas òbras an qualques concèptes en comun. Foguèron pensats coma una analisi e comentari de tota l'òbra de Titus Livius[15], mas demòran incomplèts, van pas al delà del primièr decenni.
Venguèt a partir de la volontat de l'autor de comparar las institucions de l'Antiquitat, especialament de la Roma classica, amb aquelas de la Florença de son epòca[16]. Atal, seguent l'òbra de Titus Livius, analisa coma apareisson, demòran e desapareisson los Estats. Es dividit per aquò en tres partidas, estudiant dins la primièra la fondacion e l'organizacion, dins la segonda l'enriquiment e l'expansion e dins la darrièra la decadéncia.
Interpretacions comunas[modificar | modificar la font]
Lo metòde utilizat romp amb la tradicion medievala se fondent sus l'empirisme e l'analisi dels faches recorrent e l'experiéncia istorica de la Roma Antica. E mas, foguèt lo primièr a prepausar una estequida per la politica diferenta de la estequida religiosa, ont la finalitat de la politica seriá la mantenença de l'Estat.
Lo primièr a s'exprimir sus son òbra foguèt lo cardinal anglés Reginald Pole, se diguèt orrificat per l'influéncia qu'aquela tenguèt sus lo Lord Cromwell[17]. Los Jesuistas l'acusèron d'èsser contra la Glèisa e convencèron lo Papa Pau IV de la repertoriar dins l'Index Librorum Prohibitorum en 1559[17]. En França, un uganaud nomenat Innocent Gentillet escriguèt una òbra que l'acusava d'ateïsme e que sos metòdes provoquèron lo Chaple de Sant Bartomieu. Aquela òbra foguèt fòrça difusada en Anglatèrra. En general las criticas se basèron en Lo Prince, analisant l'òbra sola, negligissent las autras òbras de Maquiavèl e sens prendre en compte lo contèxte ont foguèt producha.
I aguèt tanben los que volguèron conciliar sa pensada amb la Glèisa o la tornar d'un biais nacionalista; sens fòrça succès[17]. Uèi, las analisis temptan de prendre en compte subretot los Discorses sus lo primièr decenni de Titus Livius e son Arte de la Guèrra, contextualizant sos escrits e declarant que Maquiavèl inventèt pas una teoria politica, solament descriguèt las practicas qu'aviá vistas[18].
Conselhièr del tiran[modificar | modificar la font]
Aquela analisi comencèt de se difusar amb la Reforma Protestanta e la Contrareforma. Fins alara sas òbras èran ignoradas, e apuèi, l'autor e sas òbras foguèron vistes coma pernicioses, foguèt creada l'expression « las fins justifican los mejans », que s'encontra jamai dins son òbra[19][20].
Aquela interpretacion es ligada tanben a la vision de sos escrits coma basa teorica de l'absolutisme, al costat de Thomas Hobbes e Bossuet, sens, pasmens, se referir als Discorses sus lo primièr decenni de Titus Livius que fa l'elògi de la forma republicana del govèrn.
Foguèt fòrça difusada al sègle XVI e se tròban prèp de 400 òbras[21] que citan Maquiavèl, totas ligant son nom a la crudeltat, a l'engana e a la manca d'escrupuls. William Shakespeare dins sa pèça Enric VI[22].
Conselhièr del pòble[modificar | modificar la font]
Una segonda interpretacion ditz que en escrivent Lo Prince, Maquiavèl temptava d'alertar lo pòble dels dangièrs de la tirania, d'aquel avís èran, Baruch de Espinoza e Jean-Jacques Rousseau. Lo darrièr escriguèt "(…) es çò que Maquiavèl faguèt veire amb evidéncia. Fenhent de donar de leiçons als reis, las donèt, e grandas, als pòbles."[23]. Aquela tèsi foguèt defenduda recentament per d'estudis de l'òbra coma o faguèt Garret Mattingly.
I a los qu'afirman que "Lo Prince" es una satira de las costumas dels governants o que l'autor acreditava pas çò qu'escriguèt, fondant aquela afirmacion dins la referéncia que Maquiavel auriá agut per la Republica coma forma de govèrn. Pasmens faguèt de criticas a la Republica[24][25].
Nacionalista[modificar | modificar la font]
Dins lo scenari de l'Euròpa del sègle XIX, pendent las Guèrras Napoleonencas, amb Alemanha e Itàlia fragmentadas e amb los nacionalismes intèrnes naissents, la vision de Maquiavèl passèt per un nacionalisme exaltat, prèst a tot per l'union e la defensa d'Itàlia.
Hegel, Herder, Macaulay e Burd foguèron de sos defensors[26], segurament basant lor interpretacion sul capítol final del Prince ont Maquiavèl fa una defensa apassionada d'una Itàlia unificada, afirmant qu'un pòble pòt èsser urós e prospèr solament s'es unit.
Pensada[modificar | modificar la font]
Maquiavèl foguèt pas un pensador sistematic[27][28]. Utilizava l'empirisme per escriure mentre un metòde inductiu e pensava sos escrits coma de conselhs practics, contra utopics e realistas[27]. Per Maquiavèl la teoria se separava pas de la practica[28]. Los concèptes descriches per el rompon amb la tradicion teologica medievala e tanben amb la practica, comuna pendent la Renaissença, de prepausar d'Estats imaginaris perfièches, que los princes aurián degut aver totjorn a l'esperit. A partir de l'observacion de la politica de son temps e de la comparason amb aquela de l'Antiquitat formalizèt lo seu pensament per acreditar la permanéncia de la natura umana.
Virtù e fortuna[modificar | modificar la font]
Los concèptes de virtù e fortuna son emplegats mai d'un còp per Maquiavèl dins sas òbras. Per el, la virtù seriá la capacitat d'adaptacion als eveniments politics qu'aportariá la permanéncia del poder. La virtù seriá coma un barratge que retendriá los projèctes del destin. Mas segon l'autor, en general, los essèrs umans devon mantenir la meteissa conduita quand es fruchosa e atal acabarián de pèrdre lo poder quand la situacion càmbia[29].
L'idèa de fortuna de Maquiavèl ven de la divessa romana del sòrt e representa las causas indefugiblas qu'arriban als essèrs umans. Se pòt pas saber a qui va far bens o mals e pòt menar qualqu'un al poder coma ne privar, pasmens se manifèsta gaireben pas en politica. Coma sa volontat es desconeguda, se pòt pas afirmar qu'ela jamai li serà favorable[30].
L'Istòria[modificar | modificar la font]
Maquiavèl escriguèt l'Istòria mai coma pensador politic que coma istorian[31]. Atal se preocupèt pas que las referéncias foguèron precisas, mentretant anèt als archius de Florença - practica pauc comuna a l'epòca - e daissèt transparéisser dins sas òbras istoricas la defensa de sas idèas tras de la narracion dels faches istorics[32]. Tanben afirmèt que l'Istòria se repetís, de l'escotar seriá util coma exemple per que los òmes tempten d'agir totjorn del meteis biais, eviten de cometre las meteissas errors[33][34].
Atal, entretant de sos biografes li atribuisson los fondaments de l'istoriografia modèrna[31], d'autres afirman qu'aguèt pas una vision critica sufisenta per poder separar los faches istorics dels mites acceptats coma vertadièrs, per exemple, la fondacion mitologica de Roma[34]. D'autres, encara, li atribuisson una « concepcion dogmatica e ingnüa de l'Istòria »[34].
Estequida[modificar | modificar la font]
L'estequida de Maquiavèl va contra l'estequida crestiana qu'eretèt de l'Edat Mejana. Las actituds dels governants e dels Estats coma s'èran subordenats a una lei superiora e la vida umana foguèt destinada a salvagarda de l'arma. Amb Maquiavèl la finalitat de las accions dels governants capita per èsser la permanéncia de la patria e lo ben general de la comunitat, pas al pròpri, atal qu'una actitud pòt pas èsser dicha bona o marrida solament jos una perspectiva istorica[35].
I a un punt de critica de la pensada maquiavelica, per que amb aquela se pòt justificar, per un Estat la practica e tot tipe de violéncia, siá contra los seus ciutadans, siá a aqueles autres Estats. Al meteis temps, lo jutjament posterior d'una actitud que semblava bona, se pòt mostrar marrida[36].
La Natura umana[modificar | modificar la font]
« Tanben las leis melhor ordenadas son impotentas abans de las costumas" (…) »
Per el, la natura umana seriá subretot marrida e los essèrs umans vòlon obtenir los pus grands ganhs a partir del mendre esfòrç, fasent lo ben solament quand i son forçats[37]. La natura umana tanben ven pas de l'experiéncia de l'Istòria[37] atal sos contemporanèus aguèron coma los antics romans sens que l'istòria d'aquelas civilizacion servisca d'exemple[25].
Amb per consequéncia qu'es inutil d'imaginar d'Estats utopics[25].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (pt) ESCOREL, Lauro. Introdução ao pensamento político de Maquiavel. Brasília: Editora Universidade de Brasília, 1979. p. 19.
- ↑ RIDOLFI, Roberto. Biografia de Nicolau Maquiavèl. São Paulo: Musa Editora, 2003. p.19. ISBN 85-85653-67-1
- ↑ RIDOLFI, Roberto., op. cit., pp. 31-37
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 25.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 26.
- ↑ 6,0, 6,1 et 6,2 ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 27.
- ↑ RIDOLFI, Roberto., op. cit., p.51
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 34.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 33.
- ↑ BIGNOTTO, Newton. Maquiavel. Rio de Janeiro: Jorge Zahar Ed., 2003. p. 20. ISBN 85-7110-743-2
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 46.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 51.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 66.
- ↑ Nicolau Machiavelli. Lettere.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 48.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 71-72.
- ↑ 17,0, 17,1 et 17,2 ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 62.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 64.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 97
- ↑ BIGNOTTO, Newton., op. cit., p. 25
- ↑ BARROS, Vinícios Soares de Campos. Introdução a Maquiavel – Uma teoria do Estado ou uma Teoria do Poder?. São Paulo: Edicamp, 2004. p. 15. ISBN 85-88513-45-5
- ↑ BARROS, Vinícios Soares de Campos., op. cit., p. 94.
- ↑ BARROS, Vinícios Soares de Campos., op. cit., p. 18
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 48-49.
- ↑ 25,0, 25,1 et 25,2 ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 74.
- ↑ BARROS, Vinícios Soares de Campos., op. cit., pp. 19-20.
- ↑ 27,0 et 27,1 ESCOREL, Lauro., op. cit., pp. 11-14.
- ↑ 28,0 et 28,1 PINZANI, Alessandro. Maquiavel & O Príncipe. Rio de Janeiro: Jorge Zahar, 2004. pp. 16-19. ISBN 85-7110-801-3
- ↑ BIGNOTTO, Newton., op. cit., pp. 23-26
- ↑ BIGNOTTO, Newton., op. cit., pp. 26-28
- ↑ 31,0 et 31,1 RIDOLFI, Roberto., op. cit., p. 226
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 53.
- ↑ BIGNOTTO, Newton., op. cit., pp. 18-19
- ↑ 34,0, 34,1 et 34,2 ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 73.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., pp. 93-101.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 107.
- ↑ 37,0 et 37,1 BIGNOTTO, Newton., op. cit., p. 19-20
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (pt), Sérgio BATH, Maquiavelismo: a prática política segundo Nicolau Maquiavel, ed Editora Ática, São Paulo, 1992
- (pt) DE GRAZIA, Sebastian. Maquiavel no inferno. São Paulo: Companhia das Letras, 1993
- (pt) José NIVALDO, Maquiavel, o Poder ed Martin Claret São Paulo, 2004
- (pt) Maurizio VIROLI, O sorriso de Nicolaued Estação Liberdade, São Paulo 2002


c: text/html

text:
2005
Aquesta pagina concernís l'an 2005 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- 22 d'octobre - Manifestacion per l'occitan a Carcassona. Entre 8000 et 12 000 personas i èran presentas.
França[modificar | modificar la font]
- 27 d'abril - Primièr tèst de l'avion Airbus A380 a Tolosa.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Kowait[modificar | modificar la font]
Extension dau drech de vòte ai fremas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 17 de genièr: Zhao Ziyang, primièr ministre de la Republica Populara de China (n.1919)
- 10 de febrièr - Arthur Miller autor american de teatre (n.1915)
- 31 de març - Terri Schiavo, icon american de l'eutanasia (n.1963)
- 2 d'abril - Papa Joan-Pau II (n.1920)
- 22 de junh: Max Roqueta, escrivan de lenga occitana (n.1908)
- 1 de julhet - Luther Vandross, cantaire american (n.1951)
- 25 de setembre - Don Adams, actor american de television (n.1923)
- 24 de novembre - Pat Morita, actor american (n.1932)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica :
- Prèmi Nobel de Quimia :
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina :
- Prèmi Nobel de Literatura : Harold Pinter
- Prèmi Nobel de la Patz : Mohamed ElBaradei

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Abelha
Fotografia d'una abelha europèa (Apis mellifera).
Leis abelhas (Anthophila en latin) son un clade d'insèctes imenoptèrs de la superfamilha deis Apoidea. Son un ensems d'insèctes butinaires que se norrison de pollen, de nectar e de mèu. A l'ora d'ara, 20 000 espècias son estadas identificadas. Certanei pòdon formar de colonias socialas fòrça importantas e, coma Apis mellifera, èsser l'objècte d'un norrigatge per produrre de mèu (apicultura).
Leis abelhas son aparegudas i a probable 100 milions d'ans a partir d'una espècia de vèspa solitària. La màger part deis espècias sembla donc totjorn a una vèspa e es tanben dotada d'un agulhon verinós. Activas durant la sason cauda dins lei regions temperadas e tota l'annada dins lei regions caudas, leis abelhas fòrman generalament de resèrvas de pollen per norrir sei larvas. La ponda e la construccion dau nis varian fòrça segon leis espècias. La màger part se contentan de cavar un trauc per sòu mai certanei an desvolopat una arquitectura fòrça complèxa formada de miliers d'alveòls de ciera. La durada de vida deis abelhas es pereu fòrça variabla. Generalament, dura quauquei setmanas mai leis espècias que passan l'ivèrn ò lei rèinas dei colonias eusocialas pus sofisticadas pòdon subreviure plusors ans.
Insèctes butinaires fòrça frequents dins lo mond, leis abelhas asseguran la màger part de la pollinizacion dins totei leis ecosistèmas de la planeta. Leis espècias son generalament generalistas e pòdon butinar plusors flors diferentas. Pasmens, d'espècias fòrça especializadas existisson tanben. Levat quauqueis espècias raras, leis abelhas son d'insèctes diürns. Per trobar de zònas de butinar, dispausan d'un sistèma de localizacion basat sus la posicion dau Soleu. Pòdon tanben s'orientar gràcias au camp magnetic terrèstre ò gràcias a la polarizacion dau cèu.
Gràcias a son anar similar an aqueu dei vèspas e a son agulhon venimós, leis abelhas an pauc de predators. Dins aquò, i a d'espècias especializadas dins la caça ais abelhas, coma lo vespier, e mai d'un insècte ò d'un aucèu pòu ne'n caçar. En particular, es lo cas dei cabridans.
Lo mèu produch per certaneis espècias, principalament Apis mellifera, Apis cerana e divèrsei Meliponini, es esplechat per l'òme dempuei la Preïstòria. Pasmens, lei tecnicas de recòlta se son fòrça modernizadas dempuei lo sègle XIX e la produccion mondiala de mèu aganta uei mai de 1,3 milions de tonas. Dins aquò, lo sector conoís a l'ora d'ara una crisi grèva car leis abelhas son decimadas per lei pesticidas modèrnes, especialament en Euròpa e en America dau Nòrd. L'arribada de malautiás novèlas es un factor d'agravacion d'aqueu declin dei populacions.
Somari
- 1 Evolucion e taxonomia
- 2 Reparticion
- 3 Morfologia
- 4 Desvolopament e reproduccion
- 5 Comportament e ecologia
- 6 Apicultura
- 7 Declin dei populacions d'abelhas
- 8 Liames intèrnes
- 9 Bibliografia
- 10 Nòtas e referéncias
Evolucion e taxonomia[modificar | modificar la font]
Leis abelhas son aparegudas durant lo Cretacèu i a aperaquí 100 milions d'ans. Son eissidas de vèspas insectivòras de la familha dei Crabronidae[1] qu'evolucionèron vèrs un regim alimentari centrat sus la consumacion de pollen[2]. Lei causas d'aquela evolucion son desconegudas mai es benlèu liada a la predacion d'insèctes que vivián dins de flors e qu'èran donc cubèrts de pollen.
La familha deis Apidae, que gropa la màger part deis abelhas actualas, apareguèt vèrs 87 Ma. L'aparicion deis autrei tipes d'abelhas es pus recenta : entre 50 e 25 Ma per totei lei familhas[3] franc dei Stenotritidae aparegudas i a dos milions d'ans.
Fòrça especializadas dins la collècta de pollen, leis abelhas venguèron rapidement lo principau insècte pollinizator[4]. Aquò entraïnèt un fenomèn de coevolucion entre abelhas e flors que favorizèt la seleccion dei plantas pus favorablas ais abelhas e deis abelhas pus favorablas a la pollinizacion. Per exemple, apareguèt lo nectar, manjar fòrça consumat per leis abelhas, e se desvolopèron, sus leis abelhas, d'organs permetent de portar mai de pollen (paniers de pollen, pèus escopaus...).
Reparticion[modificar | modificar la font]
D'abelhas se tròban sus totei lei continents franc Antartida. En particular, es lo cas deis Apidae, dei Megachilidae e dei Halictidae. Pasmens, totei lei familhas existentas an pas un airau tant important. Lei Melittidae vivon en Africa e dins lei regiond temperadas de l'emisfèri nòrd. Leis Andrenidae preferisson lei zònas aridas ò temperadas. Lei Colletidae se tròban principalement en Austràlia e en America dau Sud mai i a quauqueis espècias europèas ò nòrd americanas. Enfin, lei Stenotritidae vivon unicament sus lo territòri australian.
Lo cas d'Apis mellifera, de la familha deis Apidae, es fòrca particular car son airau de reparticion foguèt aumentat per l'òme. Cubrís d'ara endavant totei lei continents franc lei regions polaras e l'interior de Sahara. Lei rasons d'aqueu succès son son utilizacion per la produccion de mèu.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Anatomia[modificar | modificar la font]
Leis abelhas son d'insèctes imenoptèrs e butinaires. Sa talha varia fòrça segon leis espècias e va de 2 mm en la tribú Meliponini a 39 mm per Megachile pluto[5][6]. La tèsta tèn dos uelhs compausats largs e tres uelhs simples dichs uelhets. Aquò li dòna una bòna vision qu'es completada per d'autreis organes de deteccion, sensibles au gost, au tocar, a l'odor, au sòn e ai movements d'èr, que se situan dins leis antenas. La boca permet lo trissatge, gràcias a de mandibulas, e lo suçament gràcias a una trompa.
Lo torax es format de tres segments que pòrtan un pareu de cambas robustas. Lei dos segments an tanben un coble d'alas membranosas. Accionadas per de muscles poderós, permèton un vòl rapide e precís per anar rapidament a un endrech alunchat (zòna de flors, migracion de l'eissame) ò per realizar de pichons desplaçament (entre doas flors vesinas, doas brescas...). L'abdomèn es fach de nòu segments e assosta, en leis abelhas que ne son dotadas, l'agulhon venimós.
Lo torax e lei cambas an plusors organes permetent lo transpòrt de pollen. Lei pus caracteristics son lei pèus que permèton d'entrocar de bolas de pollen ai cambas de l'abelha. Pasmens, d'autreis existisson coma lei « paniers » que tènon certaneis abelhas solitàrias.
Polimorfisme[modificar | modificar la font]
Lo polimorfisme, es a dire l'existéncia de diferéncias de talha entre individús d'una meteissa espècia, es present entre mascles e femèlas. Es acompanhat per de diferéncias au nivèu d'organes coma leis uelhs ò leis antenas que son sovent pus desvolopats dins lei mascles per melhorar la deteccion dei femèlas.
Un segond tipe de polimorfisme es tanben present en leis abelhas amb un caractèr eusociau marcat. Entraïna l'aparicion de diferéncias entre la rèina e leis obrieras. Per exemple, dins lo cas d'Apis mellifera, la rèina mesura de 15 a 20 mm e leis obrieras de 11 a 13 mm. Coma aqueu fenomèn s'observa unicament en leis espècias eusocialas, regarda la màger part de la populacion mondiala d'abelhas mai solament una pichona minoritat d'espècias.
Desvolopament e reproduccion[modificar | modificar la font]
Desvolopament[modificar | modificar la font]
Lo cicle de vida d'una abelha passa per quatre etapas principalas que son l'uòu, la larva, la pupa e lo temps adult. L'uòu a una forma longaruda e corbada. Dins leis espècias solitàrias, es plaçat a costat d'una bola de pollen e de nectar que constituís la resèrva alimentària de la larva. Dins lei colonias socialas, lo manjar es portat per leis obrieras. Lei larvas son fachas de 15 segments e pòdon se desplaçar lentament. Gràcias a una glanda situada en dessota de la boca, pòdon secretar una mena de seda que li permet de fabricar son cocon. Dedins, la larva se transforma en pupa puei en adult alat. Pòu trabalhar tre sa sortida dau cocon.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
La reproduccion es assegurada per lei mascles e per lei femèlas fertilas. En leis espècias solitàrias ò gregàrias, aquò regarda totei lei individús mai es pas lo cas dins lei colonias socialas. D'efèct, dins aqueu cas, la màger part deis abelhas son generalament d'obrieras esterilas[7]. L'acoblament a generalament luòc entre plusors mascles e una femèla. Aquò permet a la femèla d'emmagasinar una gròssa quantitat d'espèrm e de l'utilizar per fertilizar seis uòus. Lo mascle subreviu pas a l'acoblament. De son caire, la femèla fertilizada fonda una colonia ò comença la construccion de nis.
En certaneis espècias socialas, especialament Apis mellifera, existís un autre mòde de reproduccion dei colonias ja ben formadas qu'es l'eissamatge. Es una division d'una colonia quand una rèina comença de vielhir e que sa produccion d'uòus vèn tròp febla. D'efèct, aquò entraïna lo desvolopament de larvas de rèinas novèlas que son protegidas per leis obrieras per la remplaçar. Pasmens, dins certanei cas, la rèina anciana pòu quitar lo brusc amb una partida deis obrieras per s'installar dins un autre endrech. Aquò permet donc de crear una colonia novèla e de laissar l'anciana dins de condicions favorablas (preséncia de resèrvas de manjar e rèina joina). Dins quauquei cas fòrça favorablas, lo brusc d'origina subís una division novèla amb un eissamatge segondari menat per una rèina jova.
Durada de vida[modificar | modificar la font]
La durada de vida deis abelhas varia segon leis espècias e, en lei colonias socialas, lei castas e lei sasons. Va de quauquei desenaus de jorns per leis obrieras d'estiu dei bruscs eusociaus a quauqueis ans per lei rèinas e per certaneis abelhas solitàrias. Lei mascles vivon generalament mens lòngtemps que morisson durant l'acoblament ò son expulsats dei colonias avans l'ivèrn.
Comportament e ecologia[modificar | modificar la font]
Caractèr sociau de certaneis espècias[modificar | modificar la font]
En leis abelhas, s'observa mai d'un comportament sociau que va dau partiment de certanei ressorsas entre individús d'una meteissa espècia a la formacion de colonias eusocialas acampant plusors miliers d'obrieras devesidas en castas. Aqueu caractèr es aparegut d'un biais independent au sen de plusors espècias[8] – e tanben en d'autreis insèctes coma lei vèspas ò lei formigas.
Segon son nivèu de sociabilitat, plusors tipes d'abelhas pòdon èsser definits :
- leis abelhas solitàrias que vivon totalement soletas e qu'asseguran elei meteissei la construccion dei nis.
- leis abelhas gregàrias que partejan generalament un meteis luòc per bastir son nis. Aquò dòna sovent l'illusion d'una colonia mai cada individú s'ocupa de sei nis. L'interès es de melhorar la defensa deis uòus e dei larvas qu'es assegurada per mai d'una abelha[9].
- leis abelhas semisocialas fòrman de colonias ont una division dau trabalh pòu s'observar. Pasmens, i a ges de casta e cada femèla pòu pondre d'uòus. Aqueu tipe d'abelha es relativament frequent mai gaire conegut a l'ora d'ara.
- leis abelhas eusocialas que fòrman de colonias dotadas de rèinas cargadas de pondre d'uòus e d'obrieras esterilas cargadas dau trabalh. Se la division dau trabalh es marcada ambé de castas ben definidas, se parla d'eusocialitat fòrta. Dins lo cas contrari, se parla d'eusocialitat primitiva.
Enfin, existisson d'espècias amb un caractèr mixt. Segon lei circonstàncias ò leis etapas de sa vida, pòdon èsser solitàrias ò socialas[10]
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Regime alimentari[modificar | modificar la font]
L'alimentacion deis abelhas es compausada de pollen, de nectar e d'aiga[11]. Lo pollen es una fònt de lipids e de proteïnas e lei glucids es portat per lo nectar. En certaneis espècias, generalament aquelei que son socialas, aqueu darrier es transformat en mèu, çò que permet sa conservacion pendent de duradas lòngas. Lo pollen es subretot destinat ai larvas que son desvolopament necessita de lipids. Lo nectar, eu, es puslèu consumat per leis obrieras qu'an besonh d'un manjar energetic. Lo mèu es produch per una minoritat d'abelhas. Permet principalement de provesir de norridura ai colonias que demòran activas d'ivèrn e que dèvon manjar.
Relacions floralas[modificar | modificar la font]
Lo regime alimentari deis abelhas a un ròtle dins lei procès de reproduccion dei vegetaus que necessitan lo rescòntre de grans de pollen d'una flor ambé lei gametas femèlas contenguts dins lo pistil d'una autra flor. Lei pèus dau torax deis abelhas, que permèton d'entraucar lei grans de pollen, son donc utilizats coma mejans de transpòrt per lei plantas. D'efèct, durant lo butinatge, una pichona partida dei grans collectats per l'abelha tomban dins la flor e pòdon assegurar una fecondacion.
Aqueu fenomèn es fòrça important per lei vegetaus que la màger part d'aqueu trabalh de pollinizacion es realizada per lei butinairas[12]. La màger part deis espècias son generalistas e butinan una larga gama de flors. Pasmens, existisson pereu d'abelhas especializadas dins un pichon nombre de plantas ò, de còps, dins una planta unica[13].
Un còps arribada dins una zòna de flors, una abelha va rapidament gostar lo nectar e lo pollen[14]. Aquò li permet de determinar l'interès de l'endrech. S'es jutjat interessent, la butinaira contunia son trabalh ò s'entorna dins sa colonia per donar l'informacion a sei consòrres. De son caire, lei plantas emèton d'odors ò de colors especificas per atraire leis abelhas.
Comunicacion[modificar | modificar la font]
La comunicacion entre abelhas es premier realizada gràcias a de feromònas. Aquò permet d'escambiar d'informacions dirèctament entre individús. Pasmens, en leis espècias socialas, dòna tanben la possibilitat de laissar un messatge au rèsta de la colonia (flor ja butinejada...).
Aquelei sinhaus quimics permèton egalament d'estructurar lo brusc. Per exemple, la rèina emet una tiera d'odors que permèton d'empedir lo desvolopament deis organs sexuaus deis obrieras.
Totjorn en aqueleis espècias, existisson d'autrei manieras de comunicar. Lo pus estudiat es probable la dança deis abelhas. Es un ensems de movements e de bolegaments que depinta la posicion d'un grop de flors. I a tanben de sinhaus sonòrs coma aquelei emés per lei butinejairas de retorn au brusc per alertar de la preséncia d'un predator. Segon sa modulacion e son intensitat, depintan la talha e, se son integrats dins una dança, sa posicion sus lo camin vèrs un grop de flors.
Construccion de la colonia ò dau nis[modificar | modificar la font]
L'arquitectura dau nis ò de la colonia varia segon leis espècias. Per leis abelhas solitàrias ò gregàrias, es sovent fach d'una cèla que contèn d'uòus e de norridura. Pòu èsser cavat per sòu, dins un tròç de fusta ò èsser bastit dins un abric. Mai d'un ensems d'abelhas es dich segon la matèria premiera utilizada per sei constructions.
En leis espècias socialas, lo nis es generalament simple e format de quauquei cèlas placadas a l'assosta (aubre, cavitat naturala...). Coma per leis abelhas solitàrias, dura solament una sason avans d'èsser abandonat. L'arquitectura se complica en revènge dins lei colonias pus socialas que pòdon demorar plusors ans au meteis endrech. D'efèct, dins aqueu cas, aparéis sovent una division territòriala de l'espaci ocupat per lo brusc per separar e protegir lei larvas e lei resèrvas de manjar pendent lo periòde freg.
-
Nis simple cavat dins lo sòu (Dasypoda hirtipes).
-
Nis simple cavat dins de fusta (Osmia cornifrons).
-
Coloniau d'abelhards bastit d'una cavitat (Bombus lapidarius).
-
Intrada d'un brusc d'Apis mellifera installat dins un tronc.
-
Colonia fèra d'Apis mellifera.
-
Brusc suspendut a una branca (Apis dorsata).
Vòl[modificar | modificar la font]
Leis abelhas an dos pareus d'alas membranosas que pòdon batre fòrça rapidament (230 còps/s). Aquò permet a l'abelha d'agantar de velocitats autas (fins a 50 km/h per Apis mellifera) e de percórrer de distàncias de plusors quilomètres. Permet tanben a l'abelha de desplaçaments precís ò de transportar l'equivalent de son pes.
Defensa[modificar | modificar la font]
Leis abelhas son generalament d'insèctes inoffensius quand son a butinar de flors. Dispausan pasmens de mejans de defensa per se protegir dei predators ò per defendre son nis ò son brusc. Certaneis espècias socialas protegisson pereu sei rotas aerianas pus importantas.
Lo principau mejan de defensa de l'abelha es son aspèct exterior format de raiaduras de color jaune e negre. Similar au biais dei vèspas, indica ais autreis animaus la preséncia d'un fisson empoisonat e la possibilitat d'una ponhedura. Pasmens, totei leis espècias an pas un fisson fonccionau. Leis autreis utilizan generalament una mordedura urticanta. Certaneis abelhas socialas pòdon tanben adoptar de tacticas de grop. Per exemple, Apis cerana fòrma una bola d'obrieras a l'entorn d'un cabridan per aumentar sa temperatura intèrna e lo tuar.
Ivernacion[modificar | modificar la font]
Plusors espècias d'abelhas vivon mai d'una sason, çò que necessita de subreviure au periòde ivernenc. La solucion adoptada per leis abelhas solitàrias e gregàrias es similara an aquela de la màger part deis insèctes : es necessari de trobar una sosta, d'alentir son metabolisme e d'ivernar.
Per leis abelhas socialas, diferenteis estrategias existisson per assegurar la reproduccion ò lo mantenement de la colonia. En la màger part deis espècias, leis obrieras morisson e lei rèinas dèvon tanben trobar un abric e ivernar. Per exemple, es lo cas dei bordons (Bombus). Dins aquò, dins certaneis abelhas eusocialas coma Apis mellifera ò Apis cerana, leis obrieras passan l'ivèrn e demòran activas en despiech dau freg. Per aquò, la colonia fòrma un rasin a l'entorn dei rèinas. Aquò permet de produrre de calor e de s'aparar còntra de temperaturas fòrça negativas. Pasmens, necessita de resèrvas de mèu importantas per norrir la colonia[15] e una bòna organizacion per remplaçar regularament leis abelhas plaçadas a la periferia.
Predators[modificar | modificar la font]
En despiech de la proteccion ofèrta per son anar pròche dei vèspas, leis abelhas an plusors predators, principalement dins leis insèctes, leis aucèus e lei mamifèrs. Lei larvas e lei resèrvas de mèu son tanben l'objècte d'atacas.
Leis autreis insèctes representan probable la menaça pus importanta car pòdon decimar leis adultes e lei larvas siá per se norir elei siá per provesir de manjar ai sieunas larvas. Un exemple celèbre en Occitània es aqueu dau cabridan asiatic (vespa velutina) que chapla lei bruscs d'abelhas domesticas per alimentar sa progenitura amb una farineta de torax d'obrieras. Mai d'una espècia de vèspas ataca tanben lei butinejairas per lei portar dins son nis e i pondre un uòu. L'abelha serà alora devorada per la larva après l'espelida. Enfin, entre leis autreis insèctes predators, se pòdon citar lo prègadieu, la libellula ò la familha dei Philantus. Leis aranhas — que fan pas partida deis insèctes — son pereu susceptiblas de manjar d'abelhas.
Regardant leis aucèus, i a quauqueis espècias especializadas dins la caça ais abelhas (e ai vèspas) coma lo vespier qu'es en partida immunizat còntra lei ponheduras. D'autreis aucèus manjan d'abelhas mai an un regime alimentari pus variat e pòdon tanben caçar d'autreis insèctes. Per exemple, es lo cas dei darnagàs ò deis arendolas. Leis indicators e lei rapaç dau genre gòira rossa atacan dirèctament lei bruscs per devorar lei larvas, lo mèu e mai la ciera. Enfin, entre lei mamifèrs, certanei tais, especialament lo ratèu, pòdon atacar lei bruscs per manjar lei resèrvas de mèu[16]. Leis ors pòdon de còps adoptar un comportament similar.
-
Cabridan europèu (Vespa crabo) amb una abelha que vèn d'èsser tuada.
-
Philanthus triangulum, insècte predator especializat dins la caça ais abelhas.
-
-
-
-
Gòira rossa, rapaç especializat dins l'ataca dei bruscs per i manjar lei larvas, lo mèu e la ciera.
-
Ratèu, taisson capable d'atacar lei brusucs per manjar lei larvas e lo mèu.
Apicultura[modificar | modificar la font]
L'apicultura es una branca de l'agricultura que consistís a tenir de colonias d'abelhas per esplechar lei produchs dau brusc, principalament lo mèu. Apareguda tre la Preïstòria, foguèt practicada sus totei lei continents e mai d'un trentenau d'espècias foguèron dmoesticadas per aquela activitat. En particular, se pòdon citar Apis mellifera en Euròpa, Apis cerana en Asia e divèrsei Melipona en America. En mai d'aquò, lei bruscs de certaneis espècias demoradas fèras coma Apis dorsata foguèron, e son totjorn, tanben de còps esplechats.
Uei, l'apicultura utiliza sustot Apis mellifera qu'es la pus productiva deis abelhas de mèu. Son airau de difusion es donc vengut mondiau e plusors sosespècias son aparegudas a partir dei manipulacions deis apicultors. Dins aquò, Apis cerana es totjorn utilizada dins sa region d'origina qu'es lo Sud-Èst Asiatic, sovent en parallèl d'Apis mellifera.
Per protegir sei colonias, leis apicultors utilizan sovent de bruscs artificiaus. Lo modèl pus eficaç es aqueu dau quadre mobil inventat en 1844 per Charles Paix Debeauvoys (1797-1863). Provesís dirèctament un espaci adaptat a l'installacion deis alveòls e permet de retirar aisament lo mèu. Lo brusc pòu èsser rapidament desplaçat per lo portar vèrs una zòna ambé mai de flors e dòna una bòna proteccion còntra lo freg ivernenc. Pasmens, dins mai d'un país, existisson totjorn de bruscs mens sofisticats que semblan a una sosta naturala. Per exemple, lo concèpte pus simple es d'utilizar un tronc vuege que sa partida superiora es tapaca amb una pèira.
-
Brusc tradicionau de Losera format d'un tronc vuege amb una pèira.
-
Bruscs tradicionaus polonés.
-
Brusc tradicionau de Malta.
-
Bruscs tradicionaus de Burkina Faso.
-
Bruscs etiopians que son una modernizacion d'un modèl tradicionau cilindric.
-
Brusc modèrne en Danemarc.
-
-
-
Lo mèu es lo produch principau eissit de l'apicultura amb una produccion de 1,374 milions de tonas en 2004. Lei principaus país productors èran China (21% de la produccion mondiala), Argentina (7%), Turquia (6%), Ucraïna (5%) e leis Estats Units d'America (5%). Dins aquò, lo mèu es pas l'unic produch de l'apicultura que la ciera, lo propolis, la gelarèia reiala, lo pollen e lei larvas pòdon tanben èsser recoltats.
-
-
-
-
Pòt de mèu de lavanda.
-
Declin dei populacions d'abelhas[modificar | modificar la font]
Dempuei la fin dau sègle XX, lei populacions d'abelhas d'Euròpa e d'America dau Nòrd son a declinar d'un biais accelerat amb un taus de disparicion dei colonias que pòu agantar 90% dins lei cas pus extrèms. Lo meteis fenomèn toca tanben leis espècias solitàrias mai la proporicion de disparicion es mau coneguda. L'origina d'aqueu declin es encara mau explicada mai l'usatge de certanei pesticidas sembla sa causa premiera. La degradacion de l'environament, l'aparicion de malautiás novèlas (especialament de parasitas) e l'arribada d'espècias invasivas (coma lo cabridan asiatic) semblan èsser de factors segondaris que pòdon localament agravar la situacion.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquela familha existís totjorn a l'ora d'ara e tèn aperaquí 9000 espècias.
- ↑ Un fossil de Melittosphex burmensis datant d'aquela epòca i mòstra l'aparicion d'abelhas primitivas dotadas dei caractèrs anatomicas tipics deis abelhas mai presentant encara de trachs pròpris ai vèspas.
- ↑ Lei datas actualas retengudas son au mens 50 Ma per lei Melittidae, 50 Ma per lei Megachilidae e lei Halictidae, 34 Ma per leis Andrenidae e 25 Ma per lei Colletidae.
- ↑ En revènge, leis abelhas son pas lo premier insècte pollinizator. Aqueu caractèr èra ja installat en d'autrei insèctes coma leis escaravais.
- ↑ David Grimaldi, Michael S. Engel, Evolution of the Insects, Cambridge University Press, 2005, p. 454.
- ↑ A. C. Messer, "Chalicodoma pluto: The World's Largest Bee Rediscovered Living Communally in Termite Nests (Hymenoptera: Megachilidae)", Journal of the Kansas Entomological Society, 1984, 57 (1): 165–168.
- ↑ En certaneis espècias socialas, leis obrieras pòdon pondre d'uòus. Pasmens, aqueleis uòus son generalament esteriles e son eliminats per leis autreis obrieras.
- ↑ Seán G. Brady, Sedonia Sipes; Adam Pearson, Bryan N. Danforth, "Recent and simultaneous origins of eusociality in halictid bees", Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences, 2006, 273 (1594): 1643–1649.
- ↑ George C. Eickwort, "Gregarious Nesting of the Mason Bee Hoplitis anthocopoides and the Evolution of Parasitism and Sociality Among Megachilid Bees", Evolution, 1975, 29 (1): 142.
- ↑ G. C. Eickwort, J. M.Eickwort, J. Gordon, M. A. Eickwort, W. T. Wcislo (1996), "Solitary behavior in a high-altitude population of the social sweat bee Halictus rubicundus (Hymenoptera: Halictidae)", Behavioral Ecology and Sociobiology, 2006, 38 (4): 227–233.
- ↑ Una pichona minoritat d'espècias pòu de còps se norrir sus de carcassas.
- ↑ Certaneis estudis son arribadas a un taus de 80% de plantas qu'an besonh deis abelhas per assegurar sa reproduccion.
- ↑ Nickolas M. Waser, Plant-Pollinator Interactions: From Specialization to Generalization, University of Chicago Press, 1996.
- ↑ Felicity Muth, Jacob S. Francis e Anne S. Leonard, "Bees use the taste of pollen to determine which flowers to visit", Biology Letters, 2016, 12 (7): 20160356.
- ↑ D'ivèrn, una obriera manja de 2 a 4 mg de mèu cada jorn.
- ↑ Indicators e ratèus pòdon de còps s'associar per atacar un brusc. Lo premier tròba la colonia e i mena son associat que cava un trauc dins la muralha dau brusc. Lo ratèu pòu alora manjar lo mèu e l'aucèu devora lei larvas e la ciera.


text:
Ticky Holgado
Ticky Holgado, escais de Joseph Holgado, èra un actor, nascut lo 24 de junh de 1944 a Tolosa e mòrt lo 22 de genièr de 2004 a París.
Biografia[modificar | modificar la font]
Comencèt a 16 ans per la musica jol nom de Ricky James (per Ricky Nelson e James Dean), puèi amb la banda « d'Oc d'Aïl ».
Holgado assolidava que Jimi Hendrix l'èra vengut veire. Foguèt secratari particular de Claude François puèi dels Chats Sauvages de Mike Shannon e de Johnny Hallyday que ne venguèt grand amic. S'ocupèt après de Martin Circus, interprèta de Je m’éclate au Sénégal.
Amb Delicatessen (1990) de Jean-Pierre Jeunet e Marc Caro, Ticky vei son talent d'actor reconegut. Gérard Jugnot trobèt per el lo personatge del colcavestit dins Une époque formidable (1990) que lo faguèt venir popular.
Faguèt prèp de seissanta filmes, subretot amb Gérard Jugnot, Josiane Balasko, Gérard Oury, Claude Berri, Henri Verneuil, Edouard Molinaro, Gérard Lauzier, e tanben Claude Lelouch (Hommes, femmes, mode d'emploi, 1996), Bertrand Blier (les Acteurs, 1999), Jean-Pierre Jeunet (le Fabuleux Destin d'Amélie Poulain, 2000).
Foguèt nomenat pel Cesar del melhor segond ròtle masculin en 1992 per Une époque formidable e en 1996 per Gazon maudit.
Tornèt a la musica amb los Clap Shooters. Holgado jamai concretizèt son projècte de mesa en scèna, un « oestèrn pirenèu ».
Moriguèt d'un càncer lo 22 genièr de 2004.
.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Yvan Foucart : Dictionnaire des comédiens français disparus, Mormoiron : Éditions cinéma, 2008, 1185 p. (ISBN 978-2-9531-1390-7)


text:
1003
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1003 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha[modificar | modificar la font]
Per legitimar sa presa de contraròtle dei territòris formant la Republica Chèca e l'Eslovaquia actualas, Boleslau Ièr (992-1025) se proclamèt duc de Boèmia e de Moràvia. Pasmens, aquò agravèt lei tensions ambé lo Sant Empèri ont Enric III èra a prendre lo poder (→ 1004).


text:
Kalshara e Brafilius son los enemics qu’apareisson a la sason 7. Son de fraires. Kalshara a lo poder de cambiar de forma (en una ratapenada, en una agla e en un leon).
Istòria Edit
Kalshara estudièt sus Alfea a la meteissa epòca que Faragonda e ambedoas èran ďamigas. En fach, èra la melhor estudianta de ľescòla, e la melhor entrenadora ďanimals magics; malgrat aiçò aviá plans mai ambicioses: obténer lo poder suprèm dels animals magics.
Ela influissi Faragonda a panar lo libre dels animals al burèu de la directora Mavila, que conten ďinformacions sul primièr passatge per aténher lo sieu objectiu. Una de las paginas del libre la guida fins a una sala ont n’i a una font de magia sauvatja.
Kalshara absorba la màger part de la magia de la sala, en essent drasticament transformada en lo procès, en aquerint una aparència felina. Una pichona part de la magia que se demorèt dins la sala, ela la pòrta fins a lo sieu fraire Brafilius.
Los eveniments qu’ela causèt, portèron la directora Mavila a far fòrça cambiaments a Alfea. Ela libèra totes los animals magics, en abolint ľobligacion de las fadas ďAlfea ďentrenar un animal. Mavilla esborra tanben las memòrias de totes dins ľescòla, per que degun se’n remembre del que Kalshara faguèt.
Personalitat Edit
Kalshara es fòrta, talentosa e decidida. Manipula totes a lo sieu environ per aténher los sieus objectius, coma faguèt amb Faragonda. Lo sieu fraire Brafilius sembla un pauc piròl e fa cas en tot aquò que diga la siá sòr.
Images Edit


text:
Andrieu Lagarda, non me pòdi remembrar quand lo coneguèri. Perqué me sembla de l’aver totjorn conegut. La rason n’es benlèu qu’al long de las annadas, tot çò qu’avèm temptat de far amb qualques amics, i participèt d’un biais o d’un autre, coma ara acceptèt d’èsser membre d’onor de nòstra Academia. Mas foguèt un jorn, oblidat lo jorn mas non l’emocion, ont obriguèrem los uèlhs e la fenèstra per veire lo mond d’aquí estant. E nos i ajudèt bravament. Son mai d’una generacion qu’acompanhèt aital dins l’occitanisme, naturalament, de luènh o de prèp, dins l’amor de la lenga amb en mai la calor de l’amistat.
D’aquel temps, lo temps de la descobèrta dels òmes e dels libres, Andrieu Lagarda publicava sos primièrs contes « Tres aucèls de l’ombra », « Tres palometas blancas », « Tres castèls del diable » : « Un còp i aviá, a la montanha, una polida filha de vint ans qu’èra a far palhat dins lo bòsc… ». La lenga que nos emportava, clara, precisa e saborosa, rajava sense pretencion a provar que que siá, tant èra segura. E semblava tant a l’autor ! coma en occitanisme o sul mercat de Carbona, sa vilòta comengesa, modèst e atentiu a totes, mas dreit e en cravata.
Non fa gaire, publiquèt de contes novèls reculhits per la siá maire, vertadièrs testimònis etnografics e linguistics d’un vilatge del foissenc. Un « occitanista » li demandèt perqué, el, non aviá compausada son òbra dins aquel parlar tant original. Respondèt d’una votz doça qu’èra « alibertian ».
Traduguèt Daudet e Arena : un « occitanista » se trufèt e li demandèt dins un jornal quand « revirariá » lo Lemosin Eugèni Leroi o lo Velau Juli Valés en « lengadocian ». Anatz parlar de lenga comuna al ravit de la grèpia !
D’occitanistas d’influéncia s’opausèron a la publicacion de son diccionari al CRDP de Tolosa, tròp « alibertian » de segur, tròp indiferent a las farlabicas impausadas. Una comission d’expèrts foguèt nomenada que, sense suspresa, trenquèt en sa favor. La Palanqueta (aital umilament titolada) coneis uèi sa cinquena edicion e sos adversaris, còltòrts e sorires de cans, son venguts far omenatge a son autor. Fin finala, es çò essencial.
Direm simplament qu’Andrieu Lagarda nos sembla cada jorn mai jove dins un mond occitanista desesperadament vièlh.
Bon anniversari sénher Lagarda, al nom de totes los companhs de l’Academia occitana.
J. P.
*Trobaretz çai-jos la bibliografia d’Andrieu Lagarda reünida per Joan Fourié.
Assag de bibliografia d'Andrieu Lagarda
A Puivert, tèxte en lenga d'òc e adaptacion francesa, linogravats de Jacques Fauché (Castelnaudary, éditions Occitanes, 1961, 24 p. ; tiratge a despart del n° 296 del Gai Saber)
Tres aucèls de l'ombra, contes occitans, illustracions de Jacques Fauché (Coll. Les Cahiers de Montségur, Muret, impr. Cazaux, 1967, 63 p. ; reed. Tolosa, CREO, 1972, 62 p. ; reed. id. 1977)
Tres castèls del diable, contes occitans, illustracions de Jacques Fauché (Coll. Les Cahiers de Montségur, Muret, impr. Cazaux, 1968, 85 p. ; reed. Tolosa, CREO, 1978, 81 p.)
Lo curat de Cucunhan e autres contes, traduccion occitana d'après Alphonse Daudet (Tolosa, CREO, 1970, 45 p.)
Las tres messas bassas e autres contes, traduccion occitana d'après Alphonse Daudet (Tolosa, CREO, 1970 ; reedicion. id. 1976)
Vocabulari occitan, mots, locucions e expressions idiomaticas recampats per centres d'interès (Section pédagogique de l'IEO, Toulouse, CREO, 1971, 204 p. ; rééd. id. 1973, 1977, 1982, 1991, 1996, 1998, 2003, 2013)
Contes e racontes de Provença, de Paul Arène, revirada occitana d'Andrieu Lagarda, prefaci de Crestian Anatòli, illustracions de Jacme Fauché (Tolosa, CREO, 1973, 196 p.)
Pitaluga, l'amic Naz e companhía, traduccion Occitana de 25 contes de Paul Arène, reedicion en partida de l'òbra precedenta (Tolosa, CREO, 1977, 80 p.)
Cantagrilh, version occitana del roman de Marie e Raymond Escholier (Tolosa, CREO, 1975, 206 p.)
Petite anthologie occitane du Comminges (Coll. langue et littérature des pays d'oc, Toulouse, CREO, Saverdun, impr. Du Champ de Mars, 1976, 126 p.)
Letras de mon molin, d'après Alphonse Daudet, revirada occitana d'Andrieu Lagarda, illustracions de Jacme Fauché, prefaci de Marceau Esquieu (Tolosa, CREO, 1976, 156 p. ; reedicion id. 1994, 165 p.)
Al país de Montsegur, récits et légendes (Tolosa, CREO, 1977, 150 p.)
Lo pichon libre del rubí, en collaboracion amb Laurent Ivanesko (Villeneuve-sur-Lot, EOE, 1977)
Anthologie occitane du pays de Montségur (Coll. langue et littérature des pays d'oc, Toulouse, CREO, 1978, 176 p.)
Per començar, iniciacion al lengadocian (Toulouse, CAP, 1978 – reedicions nombrosas)
Entà començar, iniciacion au gascon, en collaboracion amb C. Pierson (Toulouse, CAP, 1979)
Qu'es aquò, qu'es aquò ?, las devinalhas (Tolosa, CREO, 1980, 40 p. ; reedicion Camins, 2012)
Contes dels quatre vents, adaptacions en occitan de contes classics, illustracions de Jacques Fauché (Coll. Les Cahiers de la Randoleta, Toulouse, CREO, 1981, 52 p. ; rééd. id. 1993, 120 p.)
Cati-mauca, jòcs cantats, libre-disc (Toulouse, CREO – Revolum, 1981)
Lo paure lop, contes endiaporama (Toulouse, CRDP, 1981)
Les châteaux cathares et la croisade contre les albigeois (Toulouse, CRDP, 1982)
Contes del Lengadòc, adaptacion occitana de la BD de J.-P. Tibéri et R. Monzon (Toulouse, Loubatières, 1984)
Pays d'Ariège, Couserans, Foix, Mirepoix, en collaboracion amb Cristian Lagarda (Toulouse, Loubatières, 1988, 32 p.)
Reialme d'Apamèa, poésies de Christine Clairmont, traduction occitane d'André Lagarde (Toulouse, CREO, 1988)
La cabra de Monsen Seguin, conte d'Alphonse Daudet, revirada occitana d'Andrieu Lagarda, illustracions de Jacme Fauché (Toulouse, CREO, 1991, s.p. [12 p.])
Le trésor des mots d'un village occitan, dictionnaire du parler de Rivel (Aude), postface d'Yves Soulet, préface de Philippe Carbonne, couverture de Jacques Fauché (Carbonne, chez l'auteur – Carcassonne, IEO-Aude, 1991, 282 p. ; reedicion Carcassona, IEO-Aude/IDECO – Tolosa, Escòla Occitana, 2006, 390 p.)
Contes dels quatre vents, contes classics adaptats en occitan per Andrieu Lagarda, illustracions de Jacques Fauché (Carbonne, chez l'auteur, 1993, 120 p.)
Le trésor des mots d'un village occitan, encara n'i a... , 4000 mots, locutions et proverbes, présentation de Jacques Allières, couverture de Jacques Fauché (Carbonne, chez l'auteur – Carcassonne, IEO-Aude/Coll. Vendémias, 1994,113 p. ; reedicion amb lo précédent)
Contes de la Calandreta, adaptacion occitana de contes classics e tradicionals, illustracions de Jacques Fauché, Tolosa, CREO, 1994, 117 p.)
Sinfonia occitana, poèmes de Christine Clairmont, traduction occitane d'André Lagarde (Foix, IEO-Ariège, 1994)
Lo conte de Joan de l'Ors, tèxte segon Andrieu Lagarda, illustracions de Joan-Claudi Pertuzé (Toulouse, Loubatières, 1995, 30 p.)
La Palanqueta, dictionnaire occitan-français et occitan-français, en collaboracion amb Hélène Beaulieu (Toulouse, CRDP, 1996 ; reedicion id. 1998, 2006, 2008)
Sinèra e la mòstra d'òr, remembres d'un òme del pòble (Tolosa, Lo Gai Saber, 1999, 291 p.)
Rivel (Aude) et ses environs, les noms de lieux, la géographie, la tradition et l'histoire, cartographie Daniel Vissière, photographies de l'auteur, dessin de Jacques Fauché (Carbonne, chez l'auteur, Blagnac, DSI, 2000, 96 p.)
Tres palometas blancas/Trois blanches colombes, contes occitans amb traduccion francesa, presentacion e commentaris de Josiane Bru, linogravats de Jacques Fauché, cobèrta de Daniel Vissière (Carbonne, chez l'auteur – Blagnac, DSI, 2003, 103 p.)
Contes occitans, Quercorb, Pays d'Olmes, Volvestre, édités et présentés par Josiane Bru, couverture et frontispice de Jacques Fauché (Toulouse, Escòla Occitana, 2005, 422 p.)
Al picar de la dalha, dires e expressions del país d'Òc (Coll. Textes et documents, Vendémias, Carcassonne, IEO-Aude – Béziers, IEO-Languedoc, 2005, 128 p.)
Tres per tres, contes (Puylaurens, IEO-IDECO, 2007 ; se tracta d’una reedicion de Tres aucèls de l'ombra e de Tres castèls del diable)
Passejaire de tresaurs/Passejaire de la lenga, 2 CD + livret (Carbonne, Domenja Blanchard, 2008, 26 p.)
Al temps que te parli, remembres de Felicia Cabanié-Lagarde, abans-tast de Crestian Lagarda (Tolosa, Letras d'Òc, 2008, 156 p.)
De cara al temps, poèmas occitans (Carcassonne, IEO-Aude, Coll. Vendémias, 2009, 56 p.)
Las tres pomas d'irange, en collaboracion amb Sophie Vissière, contes (éd. 4 Pieds 2 Poules, 2011)
Lo regentòt d'Artigas (Tolosa, Lo Gai Saber, 2011, 116 p.)
Les secrets de las bèstias, contes meravilhoses e risolièrs, edicion establida per Josiana Bru (Toulouse, Letras d'Oc, 2014, 355 p. ; se tracta d'una reedicion dels Contes occitans pareguts en 2005)
Andrieu Lagarda collabòra despuèi 1961 a la revista de l'Escòla Occitana Lo Gai Saber. Director fondator de la revista Atal (1966-1967) e de la revista pedagogica La Randoleta (CREO de Tolosa, 1974-1982). President de l'associacion Istòria e tradicions carbonesas dont a publicat 6 recuèlhs (1992-2001) + un libre de reproduccions de fotografias e cartas postalas jol títol Carbonne à la Belle Epoque (1992).
Jol pseudonime de Jòrdi Plantaurèl, tenguèt, de 1969 a 2000, dins lo quotidian La Dépêche du Midi, una rubrica setmanària occitana jol títol Actualitat occitana. De 1968 a 1980 foguèt lo productor (Radio Toulouse) de l'émission setmanària L'ora occitana (amb sas cronicas Panorama occitan e Cants d'Occitania). Un dels creators en 1969 del Centre regional d'estudis occitans de Tolosa. Fondator en 1960 de la seccion departementala de l'Institut d'estudis occitans (IEO) de la Nauta-Garona, amb Jacques Allières e Gabriel Bernet. Es estat nomenat en 1976 conselhièr pedagogic d'occitan alprèp de l'Academia de Tolosa. Foguèt president de l'Escòla Occitana de 1989 à 1997.
Andrieu Lagarda collabora o collaborèt a fòrça periodics : Cahiers pédagogiques de l'IEO, Oc, Vida Nòstra, Occitania Nòva, Lo Cebièr, Occitans !, L'Occitan, Infòc, Camins d'estieu, Lo revelh d'Òc, etc.
Mai d’un còp laureat de l'Academia dels jòcs florals de Tolosa, dont es mèstre ès-jòcs despuèi 1982, obtenguèt de nombrosas recompensas literàrias : prèmi Guiraud Riquièr (Narbona) en 1979, prèmi Paul Froment (Escòla occitana d'estiu) 1992, prèmi Godolin (Academia de Lengadòc) 1988. Es estat fait « chevalier de la légion d'honneur » en 1998.


text:
Vendrest
Vendrest es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vendrest A bastit sus un dénivelé
Vendrest est construit sur un dénivelé
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al començament del Sègle XX, aquel vilatge i aviá constituit de paysans. Vendrest reagrupava antany Rademont E Chaton.
Au début du Sègle XX, ce village était constitué de paysans. Vendrest regroupait autrefois Rademont et Chaton.


text:
09/10/2017
Parlèm nòstra lenga sur Bergerac 95
L'émission occitana del mes d'octobre 2017 animada per Joan-Claudi Dugros a per convidats Brigita Miremont-Orazio e Joan-Lois Orazio per parlar de dos libres : "Peire Miremont, 1901-1979, escrivan oblidat del Perigord Negre" e "Orquièias salvatjas de Perigòrd".
De escotar sur: http://www.bergerac95.fr/podcasts/emission-d-octobre-2017...
De tornar legir sur Peire Miremont e Brigita Miremont-Orazio :http://occitan.blogs.sudouest.fr/archive/2017/03/30/peire...
12:09 Publié dans Actualitats, actualité, Literatura en òc, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
02/10/2017
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau diumenc 8 d'octòbre 2017
Joan-Pau Verdier e Nicolas Peuch nos informan que los convidats de l'emission dau diumenc 8 d'octobre 2017 sur França Blu Perigòrd sera Patric Salinhier per parlar de son libre de novelas « Les Marelles » coma son illustrator Francis Pralong.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Per escotar l'emission en directe o en redifusion, clicar sur lo ligam: França Blu Perigòrd
Veiqui lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
e los ligams vers lo sites de Nicolas Puech: www.nicolaspeuch.com e anemtrio.com e facebook.com/nicolaspeuch
26/09/2017
Nhòrlas, nouveau livre et CD de Daniel Chavaroche
Le conteur Daniel Chavaroche est bien connu des périgourdins qui le voient régulièrement sur scène lors de ses spectacles de contes, sur le rugby et dernièrement Hôtel des platanes au cours desquels il mélange souvent français et occitan. Ils ont réservé un très bon accueil au livre + CD « Dialògues occitans » paru en 2014. Voici à présent « Nhòrlas », livre avec deux CD de 48 histoires drôles en occitan dans lequel l'auteur puise souvent pour ses spectacles. Histoires courtes, moyennes ou presque comme un conte : on y retrouve tous les formats du rire.
« Ce sont des histoires idéales en contexte de veillée. Une nhòrla, au delà de la simple blague, il faut se l'approprier, l'habiller, la mettre en scène, tenir compte du contexte dans lequel on dit l'histoire. Pour ce faire, la participation du public est cruciale, je dirais que l'auditoire fait le conteur. J'ai appris cela dans mon métier d'instituteur : comme pour les élèves, il faut capter le regard, observer les réactions du public, établir une véritable communication, ce qui n'est pas toujours simple à faire. Le mécanisme de la nhòrla n'est pas fondamentalement différente de celui du conte, sauf que la chute doit faire rire, alors que le conte est poétique, philosophique, fantastique... Et ensuite , il y a la gestuelle, l'attitude du conteur qui fait aussi passer le message.Dans « Nhòrlas », on retrouve des personnages et des situations de la vie de tous les jours en Périgòrd, en sarladais. Si l'on a l'impression de les connaître, ce n'est pas toujours par hasard : je prends des notes tous les jours, je croque les personnages et les place dans un contexte proche de notre vécu périgourdin.On y retrouve des personnages comme Miquelon, le petit malin et d'autres comme Monsur Tinò Traucacarrièra, entrepreneire de BTP, los centenaris, lo curèt, lo fornier o lo mecanò del vilatge...que l'on brocarde sans méchanceté. ». En plus de cela, le livre et ses deux CD permettent à chacun d'apprécier des textes de qualité, de se les approprier et les dire de la meilleur façon possible, en occitan sarladais, bien sûr.
Denis Gilabert.
« Nhòrlas », libre emb 2 CD de Danièl Chavaròcha, 14,50€, édition Novelum IEO, disponible en librairie.
01/07/2017
Una visita au chasteu dau Chasteu, per Claude Seignolle, revirat per Joan-Claudi Dugros
Anèrem au Chasteu (frç Château-l’Évêque), dins los pròpches ranvers de Perigüers, sadolats per una deleitosa ambiança nasala, odors enniurantas que saubrán jamai nòstres pitits-enfants : susors daus chavaus, cròta frescha, cuer molhat, lo tot solidament acompanhat a tot moment per daus pets e de repets reddes e precís. A ! Onte son las odors d’autres còps ?
La gardaira dau chasteu, una vielha grassa a lard emb un gròs-còu e sadola de tics, nos aculhiguet, ranhosa, per çò que, probablament, los mestres, vergonhós, aimaven pas que se visitessen lors obluedas tragicas, mas tanben per abrandar la generositat de mon pair, en tener compte daus risques que preniá per far plaser aus estrangiers. Se botet jos lo braç quauques vielhs jornaus e los faguet paiar argent bas lo pretz de dietz chandelas. Puei, nos menet a mia-tastons dins lo sorne e móstie ventre dau gigant de peira, ‘lumant de temps en temps un pitit brandon de papier que, en la bruslar, li fasiá nos maudire. Mas sabiá baissar l’eslanç e se far migrosa d’a mesura que apropchaven dau mistèri. Talament que me sentí pauc a pauc destachat dau temps present, de mos acompanhants, e que tremolave de jamai tornar veire lo jorn, nimai degun, menat non gran vers un espectacle secret, mas per rusa dins una preison onte me laissarián per totjorn per fin de me chastiar de mon bolegadís.
E entau, emb daus còps de jornaus e, per io, daus dobtes creissents, ‘ribèrem a una darniera cava voutada, carrada e crebada per terra d’un grand cròs. Sus un signe de nòstre guide, nos botèrem de januelhs, nos clinant vers çò de mai negre enquera que remplissiá l’oblueda rasís-bòrd. Una òrra odor de musit e d’escaravats espotits rodava per aquí. La femna faguet de gròssas bolas emb las paginas daus jornaus, que ‘lumet e gitet viste l’una apres l’autra dins lo cròs, e veguí...
... Veguí, a dietz metres benleu, au fons de l’oblueda redonda coma una subrebela gèrla, veguí los restes ossuts, esqueletas fòrt ben conservats, d’un grope de sodards anglés de la guerra de Cent Ans ; una mia-dotzena de preisoniers mau-chanciers, martirizats e gitats aquí sens pietat, probablament enquera vius, abandonats a la mòrt lenta e crebats de fam coma sus un radeu perdut dins la mar.
En credar tots nòstra emocion, en far daus ò ! e daus ò coma si descrubissiá per lo prumier còp quela scena macabra, la femna sabiá manejar la curiosetat, l’esmai e la páur tant adrechament coma sas entòrchas de jornaus, bolas luminosas que davalaven suausament e, pissaratas arderosas, planaven sus quilhs restes d’òmes subrebeus, alonjats en estela, pès vers lo mitan, ‘bilhats emb daus vestits roges o gris, estòfas puridas per endrechs, fasent veire de las grilhas toracicas, daus conchons de bacins e daus bastons de tibià botats.
Deve reconeisser que ma paur faguet còp sec plaça a una jòia que se pòt pas contar, coma si era io que aviá butit l’enemic dins queu cròs crudeu ? E quel embelinament en veire los subtes e corts revelhs de quilhs cranes que desgaunhaven la colera de las ombras desplaçadas, e queu frijolament glaciau en devinhar quilhs bufeus movements de las chambas e de braç en se rebutant per eissaiar de levar lors còrs per fin de me prejar d’en-pè, a pietat o a esmanciadas, io lo prince d’Aquitània emb son onor venjat ! Afrós e miraudiós tableu qu’es quela oblueda aus Anglés, giton de mai d’una nuech de chaucha-vielhas, mas umús daus mai feconds dins lo quau mon imaginacion desenant se plantet e frotget.
Claude Seignolle, Una Enfància fachilhièra, in L’âpre verdeur des légendes, textes de Claude Seignolle choisis et traduits en occitan par Jean-Claude Dugros, Éditions de l’Anguis, Mussidan, 2010, p. 21-22.
L'oncle Feliç, per Claude Seignolle, revirat per Joan-Claudi Dugros
L’annada d’apres, mon pair ‘chaptet la novela Chenard, tant nauta de pautas que fasiá pensar a una vielha domaisela que vòu pas s’engaulhar la caissa sus nòstras rotas perigòrdas tant fanhosas. Bolide en man, decidet de l’estrenar en far un torn dins la vau de Vesera, endrech raibat per un futur troçaire de mistèris preïstorics. Entau faguí coneissença emb las cròsas de Las Eisias - prononciar : las Zeiziàs -, en queu temps liuradas a qui voliá d’elas e desirava emportar daus remembres paleolitics de prumiera man, destarrats coma òm culhís de las pompiras mas impressionants emb lors dietz mila ans d’atge au mens. Òm aviá nonmàs entrar dins la prumiera cròsa venguda, cluseu o fenda alluvionaira qu’avián de queu temps ni pòrta nimai romzes de fer, e òm era segur de tornar a la surfàcia, en quauques còps de trencha, una plena biaça d’ustilhs e d’armas de fojau. Era gran coma anuech que, per chavar lo mai pitit jasiment, destarrar un clau merovingian o un tesson gallés, fau tant d’autorizacions que per ‘nar bufar l’er de Pekin. E quantben de còps avem rebondut nòstras sòbras apres aver minjat dins la terra cromanhona ; òs de jarra o de polet en part de dents d’orsa e d’òssas de rènes ! Tot quò sens meschantas intencions de portar quauquas futuras confusions rencurablas per la sciéncia de las cròsas.
Segur, se pòt pensar qu’ere laidonc plan jòune per comprener o me far una simpla idéia de la preïstòria ; se figurar lo monde e la vita de quela epòca... E ben non, que, per un treblant azard, se trobava que mon pair era lo qu’aimava lo mielhs un de sos vielhs oncles, qu’anaven visitar pas lonh d’aquí, en Corresa, los diumencs quand ploviá, en fauta de Zeiziàs, passant entau dau parier au quasi parier, endrechs e imatges que s’alternaven e se completaven perfiechament dins mon jòune esperit tot belujós.
Mon grand-oncle Feliç, qu’aviá laidonc quatre-vint-cinc ans, demorava a Briva e viviá sens vergonha sa natura primitiva. Sa desgaina lenta e son anar tot d’una massa m’impressionaven plasentament e demorave mut, treblat davant sa pivelanta testa dolicocefala, òs espés, front cort, pialut, maissas subrebelas e ponchudas qu’avián de larjas dents usadas rasís las gengivas mas non gran brejadas e que podián, en gafar un calhau, ne’n far dau sable. Quantben de còps, en lo badant, l’ai vist crussir una aucha entiera e escicar una jarra de molton en tres còps de cisalhas de bocha !
L’ògre Feliç viviá tot sol dins doàs peças plan negras, a penas ventiladas, emb la saletat per terra, vertadier fons de cròsa qu’era sa chambra e sa cosina, quela d’aquí era sa preferada. I apilotava son minjar per lo mes, o b’etot mesma per la sason coma l’òme de Cròs Manhon que auriá paur d’una invasion d’autres sauvatges o d’un deluvi que durariá sieis mes. Reservas que mon parent anava querre emb la sacha sus l’espatla, laissant son abric a reir-còr, mas escarrabilhat coma si partiá per chaçar l’orsa. L’auvissián pausar lo pè a trenta metres a l’entorn, bravas solhas claveladas, rondinadas e desplaçaments d’er en mai, çò que lo fasiá crànher daus comerçants, que son anar d’auròcs mau lengat e tanben sos ronhaments raucenós eran totjorn prés per de las esmanciadas, coma si l’oncle voliá jugar emb sa fòrça preïstorica per emportar sens lo paiar una meitat de buòu o b’etot una ovelha entiera, eu tant oneste ! mas que se gardava ben de privar de plaser la bèstia que marronava en d’eu.
De segur, lo biais de vita primitiu de l’oncle Feliç, darnier sauvatjon de la familha e segurament darnier modele viu daus semens de la peira talhada, finiguet per me balhar un secret desei de m’interessar a d’autres homo de sa raça, e mai fuguessen dins l’estat d’òssas fossilizadas, de cendres misteriosas o b’etot de preséncias problematicas. (Queu darnier cas plan espandit dins la preïstòria e daus mai aisats de tirar au clar.)
Claude Seignolle, Una Enfància fachilhièra, in L’âpre verdeur des légendes, textes de Claude Seignolle choisis et traduits en occitan par Jean-Claude Dugros, Éditions de l’Anguis, Mussidan, 2010, p. 27-28.


text:
Bessuèjols
Bessuèjols[1] es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Las originas celtiques del nom de Bessuéjouls, lo clar als buis, testifiquen una aucupacion anciana del luòc.
Un santuari primitif i aguèt cedit als chanoines augustins de Pébrac, per Pons de Étienne, avesque de Rodez, en 1085, e es del temps que i aguèt dotat d'aquel campanal-porche.
Les origines celtiques du nom de Bessuèjols, la clairière aux buis, attestent une occupation ancienne du site.
Un sanctuaire primitif fut cédé aux chanoines augustins de Pébrac, par Pons d'Étienne, évêque de Rodez, en 1085, et c'est alors qu'il fut doté de ce clocher-porche.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Espalion, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1993
{{Roergue}


text:
774
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 774 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
A la prima, organizacion d'una campanha novèla còntra lo Khanat Bulgar per Constantin V. Coma per lei campanhas de 760, 763 e 766, una ataca terrèstra completada per una ataca navala foguèron organizadas. Lei Bulgars demandèron la patz avans lo començament de la campanha, ço que foguèt acceptat per l'emperaire. Pasmens, Constantin gardèt sa cavalariá mobilizada dins la region. Ansin, en setembre, quand lei Bulgars assaièron de desportar de populacions eslavas favorables a l'Empèri, aquelei fòrças intrèron dins lo khanat e esquichèron totalament l'armada bulgara.


text:
Vistedit qu'apèra l'Ofici Public de la Lenga Occitana a tornar sus la soa decision de non pas acordà'u nada ajuda en 2018
Vint-tres ans a, qu'estó creada per la societat Vistedit La Setmana,lo purmèr setmanèr en lenga occitana. A l'epòca, n'èra pas ua jòga aisida. Har un setmanèr papèr qu'èra dejà mauaisit ; mes hà'u en occitan, qu'èra enqüèra mei riscat. Totun, que calèva qu'existisse un organe d'informacion dens la lenga.
Au medish temps, Vistedit qu'avè creat duas revistas mensuaus taus mainatges. Despuish 1995, la premsa qu'a cambiat e las dificultats que son vadudas mei granas. La Setmana, Plumalhon e Papagai que son estadas confrontadas aus problèmas generaus de la premsa escriuta aus quaus cau ajustar las dificultats ligadas au hèit de tribalhar dens ua lenga en perilh e mautractada. Pendent annadas, Vistedit qu'a hèit esfòrç deus importants. Los lectors de La Setmana tanben que son estat sollicitats a mantuas represas entà ajudar lo jornau. Los salariats de Vistedit qu'an hèit sacrificis deus grans tanben. La societat qu'a tot hèit entà adaptà's a las mutacions tecnologicas. Mes entà lutar, que cau aver mejans.
- Publicat dens Société


text:
Chordata
Cordats de diferentas classas.
Sosembrancaments de reng inferiorarticle detalhat.
Animal amb un axe gelarièr (còrda) esquinièr. Los vertebrats son de cordats.
Los cordats son un grop de metazoaris bilaterals deuterostomats caracterizats per la preséncia d'una còrda dorsala, almens en una fasa de sa vida.
Lista de las classas[modificar | modificar la font]
Demest los cordats, se tròba :
- Urocordats o tunicièrs
- Cefalocordats (Amphioxus)
- Vertebrats
En classificacion classica, los cordats se compausan de :
- sosembrancament Tunicata Lamarck, 1816 -- Tunicièrs
- classa Appendicularia -- Tunicièrs pelagics
- classa Ascidiacea -- Ascidias
- classa Thaliacea -- Tunicièrs pelagics
- sosembrancament Cephalochordata
- sosembrancament Vertebrata
- superclassa Agnatha
- classa Cephalaspidomorphi (lampresa)
- classa Myxini (mixina)
- classa Pteraspidomorphi (animals fossils)
- infraembrancament Gnatostomat
- classa Chondrichthyes -- Peis cartilaginós
- superclassa Osteichthyes -- Peis d'esqueleta ossosa
- classa Actinopterygii -- Peis de las nadarèlas raionadas
- classa Sarcopterygii
- superclassa Tetrapoda -- Tetrapòdes
- superclassa Agnatha
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Nielsen, C., « The authorship of higher chordate taxa », Zoologica Scripta, vol. 41, no 4, , p. 435–436 (DOI 10.1111/j.1463-6409.2012.00536.x)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Chordata (en)
- Referéncia ITIS : Chordata (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia Animal Diversity Web : Chordata (en)
- Referéncia NCBI : Chordata (en)
- Referéncia uBio : Chordata (en)
- Plan d'organizacion dels cordats (fr)


text:
2012
Aquesta pagina concernís l'an 2012 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 28 d'abril - Matilde Camus, poetessa espanhòla (n.1919)


text:
Ana d'Àustria
Ana d'Àustria (Valhadolid, lo 22 de seteme de 1601 - París, lo 20 de gener de 1666, infanta d'Espanha, que ho la molher deu rei Loís XIII e donc regina de França e de Navarra e mair deu rei.
Qu'éra la hilha deu rei d'Espanha Felip III e de l'arquiduquessa Margarita d'Àustria ; que vadó infanta d'Espanha, infanta de Portugal, arquiduquessa d'Àustria, princessa de Borgonha e princessa deus País Baishs.
Enter 1643 e 1651, arron de la mort deu rei que ho regenta non deishant lo poder au son hilh pas sonque a la mort deu cardinau Mazarin.


text:
Sant Seren
Sant Seren[1],[2],[3] o Sent Seren[4] (oficialament en francés Saint-Céré) es una comuna de Carcin (Occitània), situada dins lo departament francés d'Òlt e la region d'Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de la vila ven de Serenus, martir en 307 o al sègle III, en Pannònia. Basalgas (carcinòl) escriu Sent S., allòc que Pojada, seguit per los sitis Toponimia occitana e Top'Òc recèrca, causís Sant S. sense donar d'explicas, çò que fai logicament pensar a una error de sa part.
Istòria[modificar | modificar la font]
- La comuna pèrd Sent Pau de Vèrn, en 1886, puèi, en 1948, La Ginèsta (territòri pres tanben a Sent Joan Lespinassa, Sent Miard de Presca, Sent Vincenç) [5].
Administracion[modificar | modificar la font]
- A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna demorèt canton. Son canton passèt de 14 a 18 comunas.
Demografia[modificar | modificar la font]
- Pèrda de territòris en 1886 e 1948
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
- ↑ Gaston Bazalgues, A la Découverte des Noms de Lieux du Quercy et des Communes du Lot, Les Éditions de la Bouriane et du Quercy, 2002, p. 120
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=30830


text:
Sèt (Genèsi)
Dins lo libre de la Genèsi de la Torà, Sèt (en ebrieu שֵׁת, en arabi شيث [Shith]) es lo tresen filh nomenat d'Adam e Èva, concebut aprèp lo murtre d'Abèl per Caín. Sèt nasquèt quand Adam aviá 130 ans e visquèt 912 ans.
Somari
Genèsi[modificar | modificar la font]
- Adam coneguèt encara sa femna; enfantèt un filh, e lo nomenèt Sèt, perque, diguèt, Dieu me donèt un autre filh a la plaça d'Abèl, que Caín aviá tuat. Sèt aguèt tanben un filh, e lo nomenèt d'Enòch. Es alara que se comencèt d'invocar lo nom de l'Eternal. (4:25-26)
- Adam, edat de cent trenta ans, engendrant un filh de sa semblança, segon son imatge, e li donèt lo nom de Sèt. (5:3)
- Sèt, edat de cent cinc ans, engendrèt Enòch. Sèt visquèt, aprèp la naissénça d'Enòch, uèit cents sèt ans ; e engendrèt de filhs e filhas. Totes los jorns de Sèt èran de nòu cents dotze ans; puèi moriguèt.(5:6-8)
Linhada dels Patriarcas[modificar | modificar la font]
Es doncas dins la linhada dels patriarcas biblics, d'Adam a Abraam, en passant per Noè (l'aujòl de totes los òmes aprèp lo Deluvi), e pels crestians fins a Jèsus en passant pel rei Dàvid segon la genealogia donada al començament de l'Evangèli de Luc (3-38).
Judaïsme[modificar | modificar la font]
Rachi parla de Sèt coma l'aujòl de Noè, e doncas de tota l'umanitat. Segon lo Zoar (1:36b), Sèt es l'« aujòl de totas las generacions dels Tsadiqs [los Justes]».
Pilars dels filhs de Sèt[modificar | modificar la font]
Flavi Josèp, istorian Roman del sègle I, afirma que de descendents de Sèt construiguèron los Pilars dels filhs de Sèt, dos pilars gigants ont èran escrichas totas las descobèrtas anticas sus la sciéncia o las invencions, e subretot l'astronomia. Al sègle XVIII, William Whiston traduguèt Flavi Josèp en anglés a, aprèp divèrses estudis en istòria anciana, pensava que Josèp assimilèt Sèt a Senusret, un rei mitic d'Egipte que bastiguèt de pilars enòrmes.
Dins l'islam[modificar | modificar la font]
Amb Adam, Noè e Enòch (o Idris), Sèt (en arabi شيث [Shîth]) es considerat coma un dels quatre profètas « sirians » antediluvians[1],[2]. Es lo filh d'Adam e d'Èva coma dins la Torà, mas dins la tradicion musulmana, Adam lo causiguèt explicitament coma son successor a la fin de sa vida (segon Ibn Ishaq). Abu Dhar conta que Sèt tornèt prene las responsabilitats de son paire mòrt. Sèt que succediguèt son filh Anoush, Enoch o Enòsh), puèi Qinan (Kenan), e Mahlabeel (Mahalaleel u Mahalalel). Segon Ibn Kathir[3], Abu Dhar conta que lo profèta de l'islam Maomet diguèt « Allà faguèt descendre cent e quatre santas escrituras, cinquanta d'aquelas èra subre Sèt »[4].
Gnosticisme[modificar | modificar la font]
Sèt es una de las principalas figuras mitologicas d'un dels principals corrents del gnosticisme, nomenat gnosticisme setian.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)The Qur'an: an encyclopedia, Oliver Leaman, Taylor & Francis, 2006,p. 288
- ↑ (en)Mecca and Eden: ritual, relics, and territory in Islam, Brannon M. Wheeler, University of Chicago Press, 2006, p. 113
- ↑ (fr)Histoires des prophètes, Ibn Kathir, éd. Darussalam, p. 18
- ↑ (en) The Foundations of Living Faiths: An Introduction to Comparative Religion p. 364 Haridas Bhattacharyya, Motilal Banarsidass Publ., 1994.