text:
França
França (en francés France [fʀɑ̃s]) es un país que la màger part de son territòri se situa en Euròpa Occidentala. Sa capitala es París, sa lenga oficiala lo francés e sa moneda l'èuro. França se formèt durant lei premiers sègles de l'Edat Mejana a partir dei territòris romans ocupats per lei Francs qu'èran un pòble germanic. Venguda una dei poissanças mondialas majoras vèrs lo sègle XVII, tenguèt un empèri coloniau vast entre lei sègles XIX e XX. Dempuei la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, es un membre permanent dau Conseu de Seguretat de l'ONU, es dotat de l'arma nucleara e a un ròtle primordiau dins la construccion de l'Union Europèa. Fa tanben partida dei poissanças economicas principalas amb una populacion d'aperaquí 65 milions d'abitants e una economia fòrça desvolopada de tipe capitalista. Enfin, lo país aguèt una influéncia majora dins lo domeni culturau.
Una granda part d'Occitània caup dins l'estat francés.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Geografia
- 3 Organizacion politica e sociala
- 4 Economia
- 5 Diplomacia e defensa
- 6 Cultura
- 7 Religion
- 8 Bibliografia
- 9 Vejatz tanben
- 10 Ligams extèrnes
- 11 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
L'ocupacion umana dau territòri francés es fòrça ancian. Es poplada dempuei lo Paleolitic e lo Neolotic gràcias a divèrsei migracions de populacions. Vèrs 600 avC, foguèt poplat per lei Cèltas que foguèron conquists per lei Romans en 52 avC. Lo nom de França es eissit d'un pòble germanic ancian que l'existéncia es atestada dempuei lo sègle III. Lor rèi Clodovèu I capitèt de crear una dinastia que foguèt a l'origina d'unei reiaumes partejats entre leis eiretiers de la dinastia. Au sègle VIII, foguèt rebutada per lei Carolingians que lo rèi Carlesmanhe venguèt emperaire en 800. En 840, son empèri foguèt partejat entre leis eretiers de son fiu. Foguèt creat sus sa partida occidentala lo reiaume de Francia Occidentala que vendriá pauc a pauc lo reiaume de França. Aquela apelacion apareguèt per lo premier còp en 1205 e demorèt fins a la casuda de la monarquiá en 1792. Lo sègle XIX veguèt l'aparicion de divèrsei formas d'estats fins a l'adopcion definitiva de la Republica entre 1870 e 1875.
De la Preïstòria a l'Empèri Roman[modificar | modificar la font]
La preséncia umana sus lo territòri es atestada dempuei 1,8 milions d'annadas. Lo clima èra alora relativament malaisat e variable pendent lei diferents periòdes de glaciacion. Ansin, lo país assosta un nombre relativament important de baumas e d'abrics adornats que l'exemple pus conegut es la Bauma de Las Caus en Dordonha. Aqueu periòde s'acabèt vèrs -10 000 amb la fin de l'èra glaciala. A partir de -7000, es lo començament dau Neolitic. Lei millennis IV e III avC veguèron un desvolopament demografic e agricòla important e lo començament de l'utilizacion de metaus (aur, coire e bronze). Lo fèrre faguèt son aparicion vèrs lo sègle VIII.
Vèrs -600, lei Grècs de la vila de Focèa fondèron la colònia de Marselha sus la riba mediterranèa. Enterin, de migracions de Cèltas aguèron luòc dins lo país e aqueu pòble ocupèt pauc a pauc la màger part dau territòri entre lei sègles V e III avC. Aquò entraïnèt l'emergéncia de Gàllia que venguèt lo nom donat ai regions abitadas per lei populacions cèltas. En 152 avC, lei Romans ne'n realizèron la conquista dau quart sud-èst que formèt la província de la Narbonesa. Puei, en 58 e 51 avC, Juli Cesar ocupèt lo rèstade Gàllia après sa victòria còntra l'insureccion dau cap cèlta Vercingetorix. Lo país venguèt donc un element essenciau de l'Empèri Roman en Euròpa Occidentala. Après la conquista, lo poder roman foguèt rarament menaçat per la populacion e una civilizacion novèla faguèt son aparicion, magerament dins lei vilas, entre Romans e Cèltas. D'autra part, l'economia dau país èra dinamica e Gàllia se modernizèt fòrtament amb la construccion d'infrastructuras importantas (teatre, aqüeductes...). Ansin, maugrat la fortificacion de la frontiera de l'Empèri sus lo Ren, lo país foguèt una buta per leis invasions barbàrias e un enjòc major dei luchas intèrnas per la succession imperiala. Lo crestianisme faguèt tanben son aparicion pendent aqueu periòde.
En 406, Gàllia romana s'afondrèt rapidàment durant lei Grandeis Invasions. Tre la mitat dau sègle V, Alamnans e Francs traversèron Ren e s'instalèron dins lo nòrd de Gàllia. Puei, lei Visigòts ocupèron Septimània e Aquitània e lei Burgondis lo centre de Gàllia. De generaus capitèron de mantenir lor preséncia sus divèrsei partidas dau territòri mai lei luchas intèrnas de l'Empèri e lor afebliment progressiu causèron lor casuda vèrs la fin dau sègle. En 476, un darrier còp d'estat entraïnèt la fin de l'Empèri Roman d'Occident.
L'Edat Mejana e la formacion de França[modificar | modificar la font]
Après la fin de la dominacion romana, Gàllia foguèt devesit entre unei pòbles que formèron de reiaumes diferents. En 496, la conversion au crestianisme dau rèi franc Clodovèu I li permetèt d'obtenir l'aliança de la Glèisa Catolica. Sa dinastia, dicha merovingiana, poguèt establir son poder sus un territòri devesit entre unei reiaumes dirigits per de membres de la mema familha. Aquela dinastia conoguèt de dificultats a partir dau sègle VIII e foguèt rebutada en 751 per lei Carolingians. Sei premiers rèis, Pepin lo Brèu e Carlesmanhe, realizèron l'agrandiment dau reiaume e lo segond venguèt Emperaire en 800. En 840, aquel empèri foguèt partejat entre lei tres eiretiers de son fiu. A l'oèst, se formèt donc lo reaiume de Françia Occidentala. Dirigit per lei Carolingians fins a 987, aqueu reiaume deguèt luchar còntra divèrseis invasions durant lei sègles IX e X coma lei Vikings, leis Ongrians o lei Musulmans. Una societat de tipe feodau i faguèt son aparicion e devesida leis abitants entre tres òrdres qu'èran lo clergat, la noblesa e lo tèrç estat.
En 987, après la fin de la dinastia carolingiana occidentala, Uc Capet foguèt elegit rèi per lo rèsta de l'aristocràcia formant la dinastia novèla dei Capecians. Aquela dinastia va reinar, sota de brancas diferentas de la familha, fins au sègle XIX. Es tanben lo començament dau procediment d'unificacion de França meme se, au sègle X, la màger part dau territòri reiau es quasi independent. Entre lei sègles X e XIII, lei rèis francés successius capitèron d'aumentar lei territòris sota lor administracion pròpria, dichs domeni reiau, e prenguèron pauc a pauc l'avantatge sus lei grands senhors feodaus dau reiaume (Flandra, fèus anglés, Tolosa...).
Lei sègles XIV e XV veguèron lo debanament d'una crisi grèva (Guèrra de Cent Ans) en causa d'un problema de succession per la corona de França entre lei rèis francés e anglés. La màger part dau país foguèt destrucha per lei combats, lei pilhatges e leis epidemias coma aquela de la Pèsta entre 1346 e 1349. Après de dificultats, la monarquia capitèt de renforçar son poder gràcias a la formacion d'una armada e d'una imposicion permanentas.
La Renaissança e l'apogèu de la monarquia[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVI foguèt caracterizada per lo renforçament continú dau poder reiau que venguèt pus absolut a l'entorn de la persona dau rèi. L'unificacion dau reiaume contunièt amb l'adopcion dau francés per la redaccion deis actes oficiaus en 1539 e la reünion au domeni reiau de Bretanha e de la màger part d'Auvèrnha. D'autra part, foguèt tanben lo començament d'una lucha acarnada entre lei reiaumes de França e aquelei de la familha dei Hamsborg (guèrras d'Itàlia). La cultura de l'epòca foguèt egalament fòrtament influenciada per lo movement de la Renaissença vengut d'Itàlia, especialament dins lo domeni deis arts. Pasmens, la fin dau sègle foguèt tornarmai marcat per una crisi grèva que veguèt lo debanament d'unei guèrras religiosas entre Catolics e Protestants (1562-1598).
L'òrdre foguèt tornarmai establit per lo rèi Enric IV (1598-1610). Lo rèine de son successor, Loís XIII (1610-1643) foguèt caracterizat per lo renforçament dau poder reiaume e per lei rebellions de l'aristocràcia per gardar sei privilègis e son poder politic. Lo poder reiau foguèt lo venceire durant lo rèine de Loís XIV (1643-1715) que capitèt de « domesticar » la noblesa e fondèt la monarquia absoluda francesa. Enterin, durant son rèine, França venguèt la poissança majora dau continent e realizèt divèrsei conquistas en direccion de l'Èst (Franca Comtat, Alsàcia...). Dins aquò, la fin de son rèine foguèt ensornidas per de reviradas militars e una crisi economica importanta.
Lo rèine seguent, Loís XV (1715-1774) foguèt donc lo començament d'un declin progressiu de la monarquia absoluda que foguèt pas capabla de faciar sei dificultats economicas. Ansin, França foguèt desfacha durant lei guèrras europèas dau sègle XVII perdent son empèri coloniau au profiech d'Anglatèrra en 1763. Sa revènge en 1783 durant la guèrra d'independéncia deis Estats Units li permetèt pas de redreiçar la situacion que venguèt au contrari pus grèva en causa dei despensas de guèrras, de l'abséncia de conquistas importantas maugrat la victòria e d'una tièra de recoltats marridas. L'òrdre dau Regime Ancian foguèt donc fòrtament contestat a la fin dau sègle mai leis assais de reformas mau capitèron en causa de la resisténcia dei privilegiats.
Lo periòde revolucionari[modificar | modificar la font]
En 1789, la degradacion dei finanças entraïnèron la convocacion deis Estats Generaus per lo rèi Loís XVI (1774-1792). Causant una desirança gròssa de reformas, l'assemblada veguèt rapidament la rebellion dei deputats dau Tèrç Estat que se proclamèron Assemblada Nacionala en 1789 e prenguèron lo poder legislatiu. L'insurreccion parisenca de julhèt de 1789 (presa de la Bastille lo 14) e sa generalizacion au rèsta dau país (Gròssa Paur) durant l'estiu causèt l'abolicion oficiala dei privilègis, l'adopcion de la Declaracion dei Drechs de l'Òme e dau Ciutadan e la disparicion de la monarquia absoluda que foguèt remplaçada per una monarquia constitucionala.
Pasmens, lo rèi assaièt de luchar còntra la Revolucion. En 1791, un assai de fugida vèrs l'estrangier foguèt arrestat a Varennes per leis autoritats de l'Assemblada. Puei, en 1792, lo rèi acceptèt de declarar la guèrra ais Austrians esperant una desfacha rapida deis armadas revolucionàrias. Lo 10 d'aost de 1792, una revòuta novèla de la populacion parisenca causèt son arrestacion per traïson. En setembre, l'invasion deis armadas estrangieras foguèt blocada a Valmy e la monarquia abolida per l'Assemblada. Enfin, en genier de 1793, lo rèi foguèt executat après son procès per traïson. Aquò foguèt lo començament d'una guèrra còntra la màger part dei país europèus. Menaçadas a la mitat de 1793, lei tropas revolucionàrias prenguèron pauc a pauc l'avantatge en 1794 e obtenguèron finalament la victòria en 1798.
A l'interior dau país, lo poder foguèt dominat per l'esquèrra revolucionària fins a 1794 (periòde de la Terror) que capitèt d'organizar la defensa dau país e una tièra importanta de reformas. Pasmens, la politica de repression e lei luchas intèrnas de sei membres entraïnèron son rebutamemnt. Après sa casuda, lo poder foguèt ocupat per de movements de drecha que contunièron la guèrra amb succès mai foguèron pas capables de faciar lei dificultats economicas. En 1799, lo govèrn foguèt donc rebutat per Napoleon Bonaparte qu'establiguèt un regime autoritari dich Consulat de 1799 a 1804 puei fondèt lo Premier Empèri Francés en 1804.
Sota sa direccion, França bateguèt leis autreis poissanças continentalas e i establiguèt sa dominacion. En 1810, la mitat d'Euròpa èra ocupada per sei fòrças. Pasmens, l'oposion permanenta d'Anglatèrra e lo desastre de la campanha de Russia (1812) foguèron l'occasion d'una revènge per leis enemics de França. Entre 1812 e 1814, Napoleon deguèt pauc a pauc se replegar vèrs França. París foguèt presa en 1814 per leis Aliats entraïnant l'abdicacion de l'emperaire.
Lo sègle XIX[modificar | modificar la font]
Lo sègle XIX foguèt caracterizat per una succession de regimes que s'acabèt per l'establiment de la Republica, per un desvolopament economic fòrt e per la conquista d'un empèri coloniau novèu e fòrça important.
D'efèct, après lo Premier Empèri de Napoleon, leis Aliats establiguèron tornarmai la monarquia dei Borbons. Rebutada en 1830, foguèt remplaçada per la monarquia constitucionala de Loís Felipe fins a 1848. Après un periòde republican brèu entre 1848 e 1852 (IIa Republica), se formèt lo Segond Empèri que s'afondrèt en 1870 durant la guèrra còntra Prussia. Enfin, leis annadas 1870 veguèron l'emergéncia malaisada de la Tresena Republica que deguèt esquichar l'insurreccion comunista de la Comuna de París (1871) puei luchar còntra la drecha favorabla au retorn de la monarquia.
Pasmens, maugrat l'agitacion politica, lo país faguèt partida de territòris ont acomencèt la Revolucion Industriala permetent un desvolopament fòrça important dau país que venguèt una dei poissanças economicas majoras de la planeta. Aqueu movement foguèt renforçat per la Tresena Republica que modernizèt tanben leis institucions de la societat : creacion de l'escòla laïca, gratuita e obligatòria (1881-1882), libertats de reünion e de premsa (1881), autorizacion dei sindicats (1884), lèi sus leis associacions (1901) e separacion de l'Estat e de la Glèisa (1905). D'autra part, la Republica s'ocupèt d'accelerar la conquista d'un empèri coloniau novèu que venguèt a la fin dau sègle lo segond après l'Empèri Britanic.
Lei guèrras mondialas[modificar | modificar la font]
La desfacha francesa de 1870 e la pèrda d'Alsàcia-Lorena au profiech d'Alemanha venguèt una fònt de tensions permanentas per la diplomacia europèa. D'en premier isolada, França capitèt de formar una aliança amb leis estats egalament menaçats per leis ambicions alemandas coma Russia o Anglatèrra. En fàcia, Alemanha creèt tanben un sistèma d'aliança similar. En 1914, aquelei sistèmas entraïnèron una crisi generalizada sus lo continent e un conflicte violent (Primièra Guèrra Mondiala) que s'acabèt solament en 1918 per la victòria de França e seis aliats. Pasmens, lo país deguèt subir de pèrdas (1,4 milions de tuats) e de destruccions importantas sus son territòri.
Mau capitant d'obtenir lei reparacions de guèrras esparadas deis Alemands, frnaça aguèt de dificultats per retrobar son nivèu economic durant leis annadas 1920. Resistiguèt relativament ben a la crisi de 1929 que sei consequéncias demorèron iimitadas a respèct d'autreis país coma Estats Units o Alemanha. Dins aquò, la crisi favorizèt lei movements politics nacionalistas opausats a la Republica. En 1936, la victòria dei partits politics d'esquèrra permetèt lo vòte d'un nombre important de lèis socialas mai aumentèt la division de la societat.
Afeblit, lo país foguèt rapidàment vencuts per leis Alemands, principalament en causa dau conservatisme de seis elèits militars. França foguèt ocupada per l'Alemanha nazi e un govèrn de collaboracion foguèt creat per lei nacionalistas a l'entorn dau marescau Pétain. Favorizant l'esplecha economica dau país e ajudant lei crimes nazis, especialament gràcias a la deportacion de personas (Jusieus, opausants politics...) vèrs lei camps alemands, aqueu govèrn se tustèt pauc a pauc ai grops de la Resisténcia interiora, unificada entre 1943 e 1944, e exteriora que foguèt organizada per lo generau de Gaulle a partir de 1940. Sota la direccion d'aqueu darrier, França poguèt bastir tornarmai una armada a partir de son Empèri coloniau e acabar la guèrra entre lei Venceires principaus dau conflicte.
França dempuei la Liberacion[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala, França foguèt tocada per de movements de descolonizacion qu'entraïnèron la disparicion de son empèri coloniau au començament deis annadas 1960. Enterin, acomencèt de participar a la formacion de l'Union Europèa. Lo periòde de creissença economica fòrta fins ais annadas 1970 permetèt au país de restaurar rapidàment sa poissança economica. Pasmens, au nivèu politic, França es venguda una poissança mondiala d'òrdre segond qu'es generalament pas capabla de s'opausar ai decisions d'estats pus poderós coma leis Estats Units, l'anciana Union Sovietica o China.
Ansin, lo declin dau país durant la Segonda Guèrra Mondiala foguèt l'occasion per lei colonias de reprendre lor independéncia. Lo procediment acomencèt en Indochina onte l'armada francesa foguèt vencuda après 8 annadas de guèrra (1946-1954). Puei, contunièt en Africa. En 1960, l'AEF e l'AOF venguèt independentas e, en 1962, après una guèrra novèla (1954-1962), foguèt lo torn d'Argeria. Aquela darriera guèrra causèt una crisi politica grèva en 1958 que causèt la fin de la IVen Republica (1946-1958) e lo retorn au poder dau generau de Gaulle. Fondèt la Va Republica basa sus un poder presidenciau fòrt e assaièt de donar una independéncia novèla au país au nivèu internacionau aprofichant lo desvolopament de tecnologias avançadas (arma nucleara...) e lei divisions de la Guèrra Freja.
Après sa demission en 1969 e sa mòrt en 1970, França venguèt un element major de la construccion de l'Union Europèa. Aquò es considerat coma una solucion per luchar còntra la pèrda d'influéncia francesa. D'efèct, lo país es plus una poissança mondiala majora coma lo mostra sa participacion limitada a la guèrra dau Golf en 1991 e sa participacion a la resolucion de crisi politica internacionala se fa d'ara endavant dins lo quadre de coalicion gropant unei país generalament sota direccion estatsunidenca (Iraq, Kosovo, Libia...). Enfin, l'economia francesa, coma lo rèsta dei país occidentaus, conoguèt de periòdes de crisi dempuei leis annadas 1980 caracterizats per una desindustrializacion progressiva dau país e la persisténcia d'un chaumatge de massa pertocant mai o mens 10% de la populacion activa.
Geografia[modificar | modificar la font]
Ambé 551 500 km² (675 417 km² ambé sei territòris d'otramar), França s'estend sus 1 000 km dau nòrd au sud e d'èst en oèst. Tèn la tresena superficia d'Euròpa Occidentala e, levat de la frontiera nord-èst, son territòri se situa entre de limits naturaus coma de mars, d'oceans o de massís montanhós.
Localizacion e frontieras[modificar | modificar la font]
En causa de son passat coloniau, França tèn de territòris en Euròpa, en America, en Africa e en Oceania. Revendica tanben una partida d'Antartida. La partida principala de son territòri se situa en Euròpa Occidentala. Es dich « França metropolitana » e tèn una superficia de 543 965 km². Tèn de frontieras amb Belgica, Luxemborg, Alemanha, Soïssa, Itàlia, Mónegue, Espanha e Andòrra. Lo rèsta dei territòris francés es dich « Territòris otramars ». Seis estatuts son fòrça variats. Lei principaus son Guadalope, Guaiana que tèn de frontieras amb Brasil e Surinam, leis illas Kerguelen, Maiòta, Martinica, la Nòva Caledònia, la Polinesia Francesa, la Reünion, Sant Bartomieu, Sant Martin, Sant Pèire e Miquelon e Wallis e Futuna.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Lo territòri metropolitan es compausat d'un ensems variat de sistèmas topografics diferents. La superficia actual es la consequéncia d'episòdis tectonics diferents coma lo Massís Centrau, leis Ardenas o lei Vòges qu'acomencèron de se formar i a aperaquí 400 milions d'annadas. Lei montanhas dei cadenas pirenenca, aupenca e jurasenca son pus recentas e mens erodadas. Una partida dau Massís Centrau, que tenguèt una activitat volcanica activa fins au millenni IV avC, es tanben format de terrens fòrça joves a l'escala geologica. Lei Pirenèus forman la frontiera entre França e Espanha e unei cimas despassan 3 000 mètres. Leis Aups e lo Jura forman la frontiera entre França, Itàlia e Soïssa. Leis Aups son lo relèu pus auts de França e assostan lo ponch culminant dau país, lo Mont Blanc, que tèn una altitud de 4 808 mètres. Aquelei massís montanhós definissan divèrsei bacins sedimentaris que son organizats a l'entorn de sièis fluvis principaus que son la Sèina, la Léger, lo Ròse, la Garona e l'ensems format per lo Ren e la Mòsa.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima de França metropolitana es de tipe temperat e principalament influenciat per l'activitat de l'anticiclon deis Açòres. Pasmens, existís de variacions regionalas relativament importantas segon la latitud o l'altitud. Lei quarts nòrd-oèst e sud-oèst an un clima oceanic amb de precipitacions relativament importantas. Lo quart sud-èst a un clima de tipe mediteranean, pus caud que lo rèsta dau territòri amb de precipitacions pus limitadas mai pus violentas. Lo quart nòrd-èst es de tipe semi-continentau amb de temperaturas pus frejas. Enfin, lei regions d'altituds autas (Massís Centrau, Pirenèus, Aups...) son caracterizadas per un clima montanhard marcat per d'ivèrns fregs e de precipitacions de nèu importantas.
Reparticion espaciala de la populacion[modificar | modificar la font]
La reparticion espaciala de la populacion sus lo territòri metropolitan es fòrça desesquilibrada. Aquò es principalament causat per l'importància de la capitala a respèct dau rèsta dau país e per la concentracion deis activitats economicas majoras dins certanei regions. Ansin, París e sa banlèga gropa aperaquí 20% de la populacion, lei centres majors de decisions politicas e leis activitats economicas pus dinamicas. En fòra de la capitala, lei regions litoralas industrializadas, coma Marselha, o aquelei situadas a la crosiera de cambis economics importants, coma Lion, an tanben una populacion importanta. Aquelei populacions son largament urbanizadas. Au començament dau sègle XXI, lei vilas principalas e sei banlègas èran París (12,1 milions d'abitants), Lion (2,1 milions), Marselha (1,7 milions), Tolosa (1,2 milions), Lilla (1,2 milions), Bordèu (1,1 milions) e Niça (1,0 milion).
Axes de comunicacion e de transpòrts[modificar | modificar la font]
França se situa a la crosada occidentala dau comèrci europèu es donc una region qu'assosta un nombre fòrça important de flux de bens comerciaus. Son sistèma de comunicacion e de transpòrts es donc fòrça desvolopat e, per de rasons istoricas, centralizat a l'entorn de París. Lo mejan pus utilizat es la rota mai l'avion e la via ferrada son tanben importants. Per exemple, França tèn la premiera companhía aeriana mondiala (Air France-KLM) e assosta d'installacions claus dau premier fabricant d'avions europèus (Airbus).
[modificar | modificar la font]
França a conegut un ensems fòrça variat d'institucions, d'organizacions territorialas, de simbòls oficiaus e de situacions lingüsiticas. Sei formas actualas son principalament eissidas deis òbras de la Ia Republica, de la IIIa Republica, dau Premier Empèri, dau programa politic dau Conseu Nacionau de la Resisténcia e dei concepcions politicas dau generau du Gaulle que foguèron a l'origina de la Va Republica. Ansin, au començament dau sègle XXI, lo país es dirigit per un sistèma republican que son territòri es devesit en regions, en departaments, en cantons e en comunas. Sa lenga oficiala es lo francés e sa societat es caracterizada per l'influéncia relativament fòrta de l'Estat a respèct deis autrei país occidentaus. En particular, l'Estat organiza un sistèma educatiu obligatòri e un sistèma de redistribucion economica relativament desvolopat.
Forma de l'Estat[modificar | modificar la font]
L'organizacion dau poder en França es dirigida per la Constitucion de 1958 que fondèt la Va Republica. Es una republica de tipe semi-presidenciau o parlamentari onte lo Parlament e lo President an de poders relativament importants :
- lo poder legislatiu es tengut par lo Parlament devesit entre l'Assemblada Nacionala e lo Senat. La premiera es elegit toei lei 5 ans au sufragi universau per lei ciutadans de 18 ans e mai. Lo Segond es renovelat per tèrç toei lei dos ans au sufragi indirèct. En cas de desacòrd entre l'Assemblada Nacionala e lo Senat, l'avís de l'Assemblada ganha. L'Assemblada pòu tanben votar la casuda dau govèrn meme s'aquela possibilitat, frequenta durant lei IIIa e IVa Republicas, es venguda fòrça rara.
- lo poder executiu es tengut per lo President de la Republica e lo Premier Ministre. Lo premier es elegit au sufragi universau per 5 ans e lo segond es nomat per lo President segon la majoritat politica de l'Assemblada. Lo tipe d'institucions de la Republica es generalament definit per lei partits d'apartenéncia dau President e dau Premier Ministre. Se fan partida de la mema majoritat, lo regime evoluciona vèrs lo semi-presidencialisme amb un Parlament a l'influéncia limitada. En revènge, se lo President e son cap de govèrn son eissits de movements politics opausats, lo regime es mai de tipe parlementari e l'Assemblada an mai d'influéncia sus la direccion dau país.
- lo poder judiciari es devesit entre un òrdre administratiu cargat deis afaires regardant l'Estat e seis institucions e un òrdre judiciari cargat dau rèsta. Es independent dei poders legislatius e executius.
Enfin, lo Conseu Constitucionau es cargat de verificar la conformitat entre lei decisions de l'Estat e la Constitucion.
Simbòls de l'Estat[modificar | modificar la font]
Lei simbòls de l'Estat son definits per la Constitucion de 1958. Son eissits de la Revolucion Francesa de 1789-1799 :
- lo drapèu blau-blanc-roge.
- la devisa Libertat-Egalitat-Fraternitat.
- l'imne La Marselhesa.
Existís d'autrei simbòls non oficiaus que son fòrça utilizats coma Marianne qu'es un imatge allegoric de la Republica. Es representada sus lei sagèus, lei pèças de moneda e la màger part dei documents oficiaus de l'administracion de l'Estat.
Organizacion territoriala[modificar | modificar la font]
Lo territòri metrolipolitan e lei departaments d’otramar son devesits segon diferents nivèus administratius e politics. L’unitat de basa es la comuna qu’es dirigida per un premier cònsol elegit per 6 ans. Puei, unei omunas son gropadas per formar un canton qu’elegís un conselhier generau, tanben per 6 ans. Dempuei leis annadas 1990, de comunas se gropan tanben per formar de communautats de comunas que pòdon mutualizar certanei despensas. Au dessús dau canton, se troban lei departaments que foguèron creats per la Revolucion de 1789-1799. Son dirigits per un prefèct nomat per l’Estat e per lo Conseu Generau format per lei conselhiers generaus. Enfin, dempuei leis annadas 1980, lei departaments son reünits per formar de regions que son egalament dirigidas per un Conseu elegit e un prefèct. Dins l’otramar, lei regions e departaments d’otramar, levat de Maiòta, an lo meme territòri.
Lengas[modificar | modificar la font]
Lo francés es la sola lenga oficiala de l'Estat e de sas institucions. Es mestrejada per la màger part de la populacion activa (92% en 1999). Es una lenga internacionala utilizada per d'institucions coma l'ONU o l'UE que son utilizacion e son ensenhament son encoratjats per lo govèrn sus lo territòri nacionau (lèi Toubon de 1994) e dins lei país estrangiers (organizacion de la Francophonie).
En defòra dau francés, lo país a una composicion lingüistica pron variada amb aperaquí 80 lengas minoritàrias o regionalas que son parladas en França metropolitana o d'otramar. D'unei que i a son a l'origina d'una cultura relativament prestigiosa coma l'occitan (Prèmi Nobel de Literatura en 1904) mai la màger part son menaçadas de disparicion d'ara endavant. D'efiech, la politica d'imposicion e de difusion dau francés, mai o mens contrencha, ai sègles XIX e XX entraïnèt la desparacion de la transmission d'aquelei lengas entre lei generacions e lor declin rapid a partir de la mitat dau sègle XX. Per exemple, en Corsega, 70% de la populacion aviá una conoissença dau còrs en 1980 còntra solament 50% dins leis annadas 1990.
Dempuei 2008, lei lengas minoritàrias o regionalas son consideradas coma una partida dau patrimoni francés per la Constitucion. S'es creat de programas d'ensenhament mai demòran fòrça limitats. D'autre caire, leis immigrants venguts en França durant lei sègles XX e XXI (Armènis, Polonés, Arabis...) utilizan generalament d'autrei lengas que lo francés. A l'ora d'ara, aquelei lengas an ges d'estatut. Ansin, en 1999, lei lengas diferentas dau francés qu'èran pus utilizadas per la populacion èran l'occitan (3,65%), lei lengas germanicas (3,15%), lei lengas d'oïl diferentas dau francés (3,10%), l'arabi (2,55%), lo portugués (1,27%), lei lengas italicas (1,19%) e lo breton (0,61%).
Educacion[modificar | modificar la font]
En França, l'instruccion es obligatòria de sièis a seize ans. L'escòla es laïca e gratuita mai un sector privat relativament important existís. L'ensenhament es devesit entre ensenhaments primari, segondari e superior :
- lo premier es devesit entre escòlas maternala e elementària. Son objectiu principau es de desvolopar la socializacion deis enfants e l'utilizacion deis otís de lectura, de lectura e d'escritura.
- lo segond es devesit entre lo collègi e lo licèu. Sa fin es marcada per d'examens nacionaus que son lo « baccalauréat » (professionau, tecnologic o generau) e lo « certificat d’aptitude professionnelle » (ensenhament agricòla).
- lo tresen es devesit entre Universitats e Grandas Escòlas. Aquelei darriers necessitan generalament de capitar un concors d'intrada e son donc consideradas coma pus performantas e pus elitistas.
Dempuei la Liberacion, l'ensenhament francés a conegut un periòde d'expansion fòrça important. Pasmens, d'inegalitats demoran, especialament au nivèu de l'intrada dins lei Grandas Escòlas.
[modificar | modificar la font]
Dempuei la Liberacion, França es caracterizat per l'organizacion e lo mantenement d'un sistèma de redistribucion sociala qu'es inspirat dau programa politic dau Conseu Nacionau de la Resistància adoptat en 1944. Tres elements son lei basas d'aquela politica :
- la nacionalizacion d'una partida deis entrepresas dau país coma l'energia.
- la creacion de la Seguritat Sociala per permetre l'accès au sistèma de santat.
- l'adopcion d'un sistèma d'imposicion progressiu.
Aqueu sistèma es parcialament abandonat e cambiat dempuei leis annadas 1980. Per exemple, la màger part deis entrepresas nacionalizats son estats tornarmai privatizadas. Pasmens, l'estructura de l'Estat es encara fòrtament inspirat per aquelei principis.
Economia[modificar | modificar la font]
França fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta. Es basada sus la proprietat privada mai l'Estat i tèn un ròtle important. Lei servicis son son compausant pus important. Pasmens, s'en 2011, lo país èra totjorn entre lei cinc economias mondialas pus grandas, sa posicion declinèt pauc a pauc. Dempuei 2004, son comèrci exterior conoguèt de deficits mai e mai importants. Un autre exemple es la demenicion deis exportacions francesas dins lo comèrci mondiau qu'es passat de 6,3 a 4,1% entre 1990 e 2006.
Demogràfia[modificar | modificar la font]
En 2010, la populacion francesa èra estimada a 65,4 milions d'abitants. Dempuei 1945, la populacion aumentèt regularament d'un biais pus important que leis autrei país europèus en causa d'un taus de feconditat que demora aut, d'un sòld migratòri positiu e d'una esperança de vida granda e totjorn en aumentacion. Coma dins lo rèsta d'Euròpa, aquela populacion veguèt lo taus de personas vièlhas (mai de 60 ans) aumentar pauc a pauc, de 17 a 22% entre 1980 e 2009. Lo ròtle de l'immigracion venguèt donc pus important, especialament per curbir lei besonhs de man-d'òbra. Ansin, en 2008, França aviá 6,7 milions d'imigrats sus son territòri segon l'ONU, ço que representa lo seisen país d'acuelh après leis Estats Units (42,8), Russia (12,3), Alemanha (9,3), Arabia Saudita (7,3) e Canada (7,2).
Agricultura[modificar | modificar la font]
Coma lo rèsta dei país d'Euròpa Occidentala, França a conegut un declin important de l'emplec agricòla dempuei la segonda mitat dau sègle XIX. En 2006, lo sector emplega solament 3% de la populacion activa e fa partida deis agriculturas pus modernizadas e mecanizadas de la planeta. Sei produccions principalas son lo vin, lei cerealas, lo sucre, lei produchs lachiers e la carn. Dins aquò, dempuei lo començament dau sègle XXI, es un domeni en crisi que veguèt l'aparicion d'inegalitats fòrtas segon lei tipes de produccion, la pollucion causada a l'environament e la susproduccion dins certanei sectors.
Indústria[modificar | modificar la font]
França fa partida dei principalei poissanças industrialas mondialas. Maugrat la terciarizacion de l'economia francesa, l'indústria francesa representa encara 15,6% de son PIB en 2006. Aquela annada, lo sector segondari emplegava 24,3% de la populacion activa. Es donc caracterizat per de domenis relativament dinamics (automobil, aeronautic, nuclear civiu...) e d'autrei, generalament lei partidas pus tradicionalas, que son en crisi o avián ja disparegut (minas, siderurgia...). Aquò a causat de crisis grèvas dins lei regions d'indústrias ancianas (Lorena, Nòrd) que deguèron trobar d'activitats novèlas. D'autra part, dempuei leis annadas 1960, una politica governamentala a permes de descentralizar l'indústria francesa e d'assegurar lo desvolopament de certanei regions dins lo sud e l'oèst dau país (creacion de la zona de Fos-de-Mar). Ansin, au començament dau sègle XXI, lei regions pus industrializadas de França son la region parisenca, lei ribas de la Sèina, la region de Lion, la region de Tolosa e la region dau pòrt de Marselha.
Servicis[modificar | modificar la font]
Lei servicis forman lo còr de l'economia francesa. En 2005, representava 77,2% dau PIB e 75% deis emplecs. Tres sectors son particularament desvolopats : lo comèrci, l'artesanat e lo torisme. Lo premier tèn 3,2 milions d'emplecs. Es caracterizat per la poissança dei grops de la granda distribucion (Carrefour, Auchan...) que son apareguts dins leis annadas 1970. En 2008, aquelei grops representavan lei dos tèrç dei despensas alimentaras dei Francés. Lo segond representa aperaquí 900 000 entrepresas e a gardat una plaça importanta dins l'economia maugrat lo desvolopament de grops de talha granda. Es fòrça present dins lo domeni de la construccion. Enfin, lo torisme es la fònt d'aperaquí 900 000 emplecs dirècts e aproficha lo patrimòni francés per èsser la premiera destinacion toristica mondiala (82 milions de visitas en 2007).
Recèrca[modificar | modificar la font]
França es una poissança majora dins lo domeni de la recèrca dempuei lo sègle XVII e a obtengut un nombre important de prèmis scientifics dins lo corrent dau sègle XX. Es caracterizada per l'importància de l'intervencion de l'Estat que representava 41% dei despensas en 2008 e gropa la màger part dei cercaires au sen dau Centre Nacionau per la Recèrca Scientifica (CNRS). Es tanben marcada per l'importància donada ai recèrcas sus lei subjèctes pertocant lei sciéncias fondamentalas.
Diplomacia e defensa[modificar | modificar la font]
Au nivèu diplomatic e militar, França fa partida dei poissanças principalas dau continent europèu dempuei sa formacion. A partir dau sègle XVII, venguèt una poissança mondiala de premier òrdre. Lei guèrras mondialas causèron un afebliment important dau país que perdeguèt son estatut de poissança majora après 1945. Ansin, au començament dau sègle XXI, lo país garda un reng de poissança mondiala de segond òrdre gràcias a son apartenéncia ai grandeis institucions internacionalas e a la possession d'una armada poderosa e modèrna.
Apartenéncia ais institucions internacionalas[modificar | modificar la font]
França es un membre important deis institucions e organizacions internacionalas. Entre sei plaças principalas, es membre permanent dau Conseu de Seguritat de l'ONU, membre de l'OTAN, membre de l'Union Europèa, membre de l'espaci Schengen, membre de la zona èuro, membre dau G8/G20 e membre de l'OMC. Son territòri assosta tanben lo sèti de l'UNESCO.
Politica estrangiera[modificar | modificar la font]
Dempuei la presidéncia dau generau de Gaulle (1958-1969), la politica estrangiera francesa, principalament dirigida per lei presidents de la Republica successius, es caracterizada per una volontat d'independéncia, magerament a respèct deis Estats Units, per una influéncia fòrta sus lo continent african, especialament dins lei país eissits de l'ancian empèri coloniau e per la participacion a la construccion de l'Union Europèa.
Lo premier ponch demorava un aspèct important fins au començament dau sègle XXI, per exemple amb lo retirament de França dau comandament integrat de l'OTAN de 1966 a 2009. Foguèt tanben marcat per lo desvolopament de l'arma nucleara per assegurar l'independéncia diplomatica e la proteccion dau país. L'influéncia en Africa es un aspèct regular e fòrça criticat de la diplomacia francesa. D'efèct, gràcias a un ret de basas militaras e de relacions amb la màger part deis òmes politics africans, França es capabla d'arbitrar leis afaires deis estats e a sostengut unei còps d'Estat. Enfin, la formacion e lo renforçament de l'Union Europèa son venguts un deis elements majors de la diplomacia francés qu'es a l'origina de l'UE dins leis annadas 1960.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
França tèn un dei budgets militars pus importants de la planeta que representava 2,5% de son PIB (39 miliards d'èuros) en 2010. Es tanben un dei cinc país reconeguts coma possessor de l'arma nucleara. Dempuei 1996, es una armada professionalizada que sei fòrças son entre lei pus modernizadas d'Euròpa Occidentala amb aquelei dau Reiaume Unit. Son devesidas en quatre còrs principaus que l'Armada de Tèrra, la Marina Nacionala, l'Armada de l'Èr e la Gendarmariá. En fòra de la Gendarmariá qu'es principalament una fòrça de polícia, lei fòrças armadas francesas tenián 250 000 òmes en 2010 e èran capablas d'intervenir sus totei lei continents gràcias a un ret mondiau de basas militaras.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
França tèn un patrimòni arquitecturau que va de l'Antiquitat au sègle actuau amb 34 luòcs classats per l'UNESCO. De construccions religiosas, industrialas, urbanas, militaras o civilas n'en fan partida. Dempuei 1840, lo govèrn francés a assaiat de protegir son patrimòni istoric per la creacion d'una lista de bens classats dichs « Monuments istorics ». Aquò permetèt d'obtenir de budgets per lor restauracion e lor entretenença.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura de França es principalament compausada per la literatura en lenga francesa que fa partida deis ensembles artistics mondiaus pus prestigiós dempuei lo sègle XVII. Pasmens, existís tanben de literaturas en lengas regionalas qu'avián o an una importància non negligibla. Per exemple, es lo cas de la literatura en lenga occitana qu'aguèt un ròtle primordiau dins la cultura europèa de l'Edat Mejana e demorèt fòrça viva fins ai sègles XIX-XX (Felibritge).
La literatura en francés apareguèt vèrs la mitat de l'Edat Mejana durant lo periòde dei cançons de gèsta. Marcada per lei trebols de la Guèrra de Cent Ans, se desvolopèt dins lei domenis de la cronica (Froissart), dau racònte istoric e de la poesia (Villon). Puei, la fin de l'epòca medievala veguèt lo desvolopament dau teatre, d'en premier sus de subjèctes religiós puei comics. Au sègle XVI, lei principis umanistas permetèron un renovelament dei temas. Leis òbras principalas dau periòde foguèron de poemas (Ronsard, du Bellay), de romans (Rabelais) e Les Essais escrichs per Montaigne entre 1572 e 1592.
Tre lo sègle seguent, la literatura francesa va venir la pus importanta dau continent, especialament gràcias ais òbras de teatre d'autors coma Corneille o Molière, de romans coma l'Astrée d'Honoré d’Urfé o l'opera. Lo poesia demorèt tanben un genre major coma o mostrèron lei Fables (1668-1678) de La Fontaine. Aquela posicion foguèt renforçada durant lo sègle dei Lutz. D'efèct, aqueu movement estendut sus tot lo continent veguèt son centre se situar en França e lo francés ne'n venguèt rapidament la lenga principala. Enfin, lo sègle XIX foguèt caracterizat per l'importància novèla dau roman que venguèt lo genre principau de la literatura francesa. França contunièt d'i gardar la posicion principala gràcias a d'escrivans coma Hugo, Balzac o Zola. De mai, maugrat la dominacion dau roman, lei genres tradicionaus (poesia ambé Baudelaire, teatre ambé Rostand) veguèron tanben la publicacion de cap d'òbras.
Lo sègle XX veguèt la fin d'aquela dominacion de la literatura francesa en causa de la diminucion de l'influéncia politica dau país, dau desvolopament de literaturas novèlas e de la concurréncia de produccions culturalas novèlas (cinèma). Dins aquò, ambé 14 Prèmis Nobel entre 1901 e 2011 (13 per d'òbras en francés, 1 per d'òbras en occitan), França es totjorn lo país pus recompensat. Entre lei movements literaris principaus d'aqueu sègle, se nòta lo surrealisme (Desnos), l'existencialisme (Sartre), lo Roman Novèu (Simon) e lo teatre de l'absurde (Ionesco).
Pintura[modificar | modificar la font]
Coma per la màger part dei domenis culturaus, la pintura francesa es considerada coma una dei grandeis escòlas de pintura per son influéncia, son istòria e sei produccions ambé lei pinturas italiana, flamanda e olandesa. Sei premierei manifestacions acomencèron pendent la Preïstoria e l'Antiquitat. L'Edat Mejana foguèt caracterizada per de frescas muralas e l'art deis enluminuras. Puei, la Renaissança marquèt un renovelament major dei tematics ambé l'influéncia de la pintura italiana dins lo reiaume francés. Au sègle XVII, apareguèt la pintura baroca (Poussin) e, au sègle XVIII, apareguèt lo Rococo (Fragonard). Après la Revolucion, lo sègle XIX veguèt lo desvolopament d'un ensems grand d'estils artistics diferents coma lo neoclassicisme (David), lo romantisme (Delacroix); lo realisme (Courbet) puei l'impressionisme (Manet, Degas, Cézanne). Enfin, lo sègle XX foguèt dominat per lei corrents modernistas.
Musica[modificar | modificar la font]
La musica de França es devesida entre divèrsei corrents d'originas diferentas. Lei premierei manifestacions foguèron aquelei de la musica occitana que conoguèt son apogèu ambé lo movement dei Trobadors ai sègles XII-XIII. La musica francesa es nascuda durant l'Edat Mejana a partir de l'art religiós. Se desvolopèt pendent la Renaissança puei, subretot, entre lei sègles XVI e XVIII ambé l'aparicion de genres novèus de musicas classicas. Aqueu periòde veguèt tanben l'introduccion de l'opera per Lully dins leis anndas 1670. Enfin, apareguèron ai sègles XIX-XX d'estils similars ais autreis estils presents dins lei país occidentaus coma la cançon (sègle XIX) puei de genres coma lo Rock 'N Roll o lo Hip-Hop (sègle XX). D'autra part, dempuei la fin dau sègle XX, l'influéncia de la musica anglesa venguèt mai e mai important au sen dau movement musicau francés. De mai, en parallèl de la musica francesa, existís de musicas en lenga regionala que son totjorn vivas coma, per exemple, en Corsega.
Cinèma[modificar | modificar la font]
França a una influéncia importanta dins lo domeni dau cinèma que foguèt inventat per lei fraires Lumières en 1895. Ansin, lo Festenal de Canas es considerat coma un dei prèmi pus importants de la cinematogràfia. Pasmens, dempuei leis annadas 1980, lo cinèma francés dèu faciar la concurréncia dau cinèma estatsunidenc. Es donc vengut especializat dins de genres mens concurrenciau coma la comedia.
Religion[modificar | modificar la font]
França es un país de tradicion catolica fòrça anciana qu'es dempuei la lèi de 1905 un estat laïc onte l'Estat es separat dei clergats, levat dins la region d'Alsàcia-Lorena. Ansin, l'influéncia dei religions a fòrtament demenit e França èra, au començament dau sègle XXI, l'estat onte la practica religiosa es la pus febla d'Euròpa. Lo crestianisme demorava la religion principala (60% aperaquí) seguit per l'islam (10% aperaquí) e lo judaïsme (1% aperaquí). L'ateïsme regardava mai de 30% de la populacion e es en aumentacion constanta dempuei leis annadas 1980.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) André Alba, L'âge classique, 1492-1789, Hachette, 1959.
- (fr) Alain Decaux raconte l'Histoire de France aux enfants, Perrin, 1995.
- (fr) Georges Duby, Histoire de la France des origines à nos jours, Larousse, 2007.
- (fr) Pierre Gros, La France gallo-romaine, Nathan, 1991.
- (fr) Pierre Goubert e Daniel Roche, Les Français et l'Ancien Régime, Armand Colin, 1984.
- (fr) Marcel Marion, Dictionnaire des institutions de France XVIIe ‑ XVIIIe siècle, Picard, 1923.
- (fr) Hubert Méthivier, Le Siècle de Louis XIV, PUF, 1988.
- (fr) Jean-Luc Parodi (dir), Institutions et vie politique, la documentation française, 2003.
- (fr) Albert Soboul, Histoire de la Révolution française, idées/Gallimard, 1962.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Govèrn francés (INSEE), « Population totale par sexe et âge au 1er janvier 2011, France métropolitaine »


c: text/html

text:
Sant Vincenç e las Grenadinas
Sant Vicenç e las Grenadinas es un país pichon format per un archipèla (las Grenadinas) e una illa principala, Sant Vicenç, situat dins la Mar Cariba. Sa capitala es Kingstown.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los indigènas caribas empediguèron agressivament la colonizacion europèa en Sani Vicenç fins al sègle XVIII. Esclaus africans — tant naufragats o coma fugits de Barbados, Santa Lucia e Grenada- cerquèron refugi en Sant Vicenç, o Hairouna coma foguèt cridada originalament pels caribas — e se barregèron amb los caribas autoctòns, la descendència mestiça dels quals se coneis coma "garifuna" o "caribas negres".
Nel començant de 1719, los colons franceses cultivèron cafè, tabac, anil, coton e sucre en plantacions trabalhadas per esclaus africans. En 1763, San Vicenç foguèt cedida a Grand Bretanha. Restaurat lo govèrn dels franceses en 1779, San Vicenç foguèt recuperada pels britanics jol Tractat de París (1783) en que Grand Bretanha reconeguèt oficialament l'independéncia nòrd-americana. Tractats complementaris foguèron tanben signats amb França e Espanha, coneguts coma los Tractats de Versalles de 1783, part que ne tornèron a póner a San Vicenç jos lo contraròtle britanic.
Lo conflicte entre los britanics e los caribas negres, liderats pel Cap Suprèm Joseph Chatoyer, contunhèron fins a 1796. Mai de 5000 caribas negres foguèron fin finala deportats a Roatán, una isla front a la còsta d'Onduras.
Dempuèi 1763 fins a l'independéncia, San Vicenç passèt a travèrs de de divèrsas fasas de situacion coloniala jols britanics. Una assemblada representativa foguèt autorizada en 1776, lo govèrn de Colònia de la Corona installada en 1877, un conselh legislatiu creat en 1925 e un sufragi adulte universal en 1951.
Sant Vicenç e las Grenadinas venguèt independent del Reialme Unit lo 27 d'octobre de 1979.
Politica[modificar | modificar la font]
Sant Vicenç e las Grenadinas es una monarquia parlamentària. Lo cap d'Estat es lo sobeiran (rei o reina) d'Anglatèrra, actualament Elisabeta II.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Sant Vincenç e las Grenadinas

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Benzèn
Lo benzèn es un compausat quimic que sa formula es C6H6. Fa partida deis idrocarburs aromatics monociclics. Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, es un liquid incolòr, volatil, fòrça inflamable e cancerogèn. Es fòrça utilizat dins l'indústria quimica car es un compausat de basa per la sintèsi de moleculas complèxas e un solvent organic fòrça eficaç. Pasmens, en causa de sa toxicitat, d'esfòrç son realizats per assaiar de limitar pauc a pauc son utilizacion e seis emissions.


text:
Purmèra Junta
La Purmèra Junta (deu son nom oficiau Junta Provisòria de Govèrn de las Províncias Unidas de l'Arriu de la Plata en nom deu Sénher Don Fernando VII, en castelhan :Junta Provisional Gubernativa de las Provincias del Río de la Plata a nombre del Señor Don Fernando VII) que governè Buenos Aires après la Revolucion de Mai de 1810 e la destitucion deu vicerei Baltasar Hidalgo de Cisneros. que ho remplaçada lo 18 de deceme de la medisha annada per la Junta Grana dab la juntada de deputats de l'interior deu país.
La Revolucion e la gessida de la Purmèra Junta que signifiquè de facto la fin deu poder coloniau ; totun, per prudéncia, la Purmèra Junta (com ac muisha lo son nom sancèr) que revindiquè ipocritament la persona deu Rei d'Espanha (sobeiran aflaquit d'un país alavetz ocupat per l'Empèri Francés) en evitant de declara aubèrtament l'independéncia.
Composicion de la Purmèra Junta[modificar | modificar la font]
- President
- Secretaris
- Membres


text:
Neutron
Lo neutron es una particula subatomica sens cap de carga electrica e de massa similara a la del proton. Lo neutron se classifica coma barion, e se compausa de tres quarks (udd).
Lo neutron, amassa amb lo proton, es part dels nuclèus de la màger part d'atòms, franc l'isotòp mai comun de l'idrogèn, (H), format d'un sol proton.
Defòra del nuclèu, los neutrons son inestables, e an una vida mejana d'aperaquí quinze minutas (tn = 886,7±1,9 s).
Los neutrons son someses a las fòrças febla, fòrta e gravitacionala. La fòrça electromagnetica, s'unifica parcialament amb la febla a d'energias nautas; o dich d'una autre biais, a de distàncias mendres que lo diamètre d'un proton, las doas fòrças sonque son dos aspèctes d'una fòrça, la fòrça electrofebla. Aital lo neutron, encara que la soma de las cargas electricas de sos compausants, los quarks, (u (+2/3) + d (-1/3) + d (-1/3) = 0) siá nulla, es tanben somés a l'interaccion electromagnetica.


text:
Canadà
Canadà es lo segond país del mond per la superfícia totala, e lo pus grand de las Americas. Es bordat al nòrd-oèst per l'estat american d'Alaska e al sud per lo territòri continental dels Estats Units d'America e s'espandís d'èst en oèst entre Ocean Atlantic e Ocean Pacific.
Lo gentilici es canadian -a (o canadenc -a).
Lo territòri del Canadà actual foguèt abitat durant millenis per diferents pòbles arborigèns. A partir de la fin del sègle XV, d'expedicions colonialas britanicas e francesas explorèron, e pus tard poblèron, la region de la còsta atlantica. França cediguèt totas sas colonias d'America del Nòrd a la Granda Bretanha en 1763 après la Guèrra de set ans. En 1867, amb l'union de tres colonias britanicas dins la Confederacion canadenca, Canadà èra format d'un dominion federal de quatre províncias. Comencèt una reünion de províncias e territòris cap a un processus d'autonomia, qu'abotirà al Canada Act en 1982.
Canadà es un estat federal governat coma una democracia parlamentària e una monarquia constitucionala, amb Elisabèt II coma cap d'estat. Lo país e oficialament bilingüe e multicultural al nivèl federal, amb una populacion d'aproximativament 33.4 million de personas en 2011. L'economia de Canadà es una de las pus importanta al mond que depend largament de sas ressorsas naturalas e del negòci internacional, particularament amb los Estats Units, amb los quals las relacions foguèron longas e complicadas. Per son PIB per abitant , lo país se classa al noven reng mondial, e al sesen reng per son indici del desvolopament uman. Es tanben ben classat al nivèl internacional per l'educacion, la qualitat de vida, la tranparància de govèrn, e la libertat del comèrci. Canadà es sòci del G7, G8, G20, OTAN, OCDE, OCM, Commonwealth, Francofònia, OAS, APEC, e de las Nacions Unidas.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo nom Canadà ven del mot laurencian (lenga iroquesa) kanata, que significa "vilatge" o "poblament". En 1535, los abitants indigènas de la region de la vila de Quebèc actuala utilizèron aqueste mot per dirigir l'explorador francés Jacques Cartier cap al vilatge de Stadacona[1]. Pus tard Cartier utilizèt lo tèrme de Canadà per designar non solament aqueste vilatge, mas tanben l'airal entièr de la tribú de Donnacona (cap de Stadacona); en 1545, los libres e las mapas europèas comencèron de se referir a aquela region jol nom de Canadà[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
Los estudis arqueologics e genetics an indicat una preséncia umana dins la region del nòrd de Yukon 26 500 ans i a, e al sud d'Ontàrio 9500 ans i a[3][4][5]. Las zonas umidas d'Old Crow Flats e las caunas de Bluefish son dos dels primièrs sites arqueologics d'abitacions umanas (paleoindians) en Canadà[6][7][8]. Las caracteristicas de las societats aborigènas canadencas èran de poblaments permanents, l'agricultura, una ieraquia societala complèxa, e de malhums de negòci[9][10]. D'unas d'aquelas culturas desapareguèron al moment de l'arribada dels exploradors a la fin del sègle XV al debut del XVIen, e foguèron pas descobèrtas que per las recercas arqueologicas.[11].
La populacion aborigèna es estimada per èsser estat entre 200 000[12] e dos milions a la fin del sègle XV[13] amb un nombre de 500 000 acceptat per la Canada's Royal Commission on Aboriginal Health[14]. De las irrupcions repetidas de las malautiás infecciosas europèas coma gripa, veròla, e sarrampiu, combinadas amb d'autres efièches deguts al contacte amb los europèus, resultèron una mermança de quaranta a ochanta del cent de la populacion nadiva dins los sègles que seguiguèron l'arribada dels europèus[12]. Los pòbles aborigèns en Canadà incluson las Primièras Nacions[15], los Inuits[16] e los Métis[17]. Los métis (tèrme francés) o mixed-blood (tèrme anglosaxon) son las personas eissidas de maridatges entre americans nadius e colons europèus a la mitat del sègle XVII[18]. Los inuits aguèron de contactes pus limitats amb los colons europèus durant lo periòde de la colonizacion[19].
Los vikings visitèron la còsta atlantica de Canadà a l'entorn de l'an 1000, en una pichona expedicion que Leif Eriksson, filh d'Eric lo Roge, realizèt dempuèi Groenlàndia fins a la còsta septentrionala de l'illa de Terranòva, que mai tard s'i fondèt un poblament Leifbundir de corta durada. En 1963 se trobèron d'unas rèstas vikings tradicionalament identificats amb lo poblament de la localitat de L'Anse aux Meadows.
De sègles pus tard, en 1497, lo navigaire italian Giovanni Caboto (1450-1499) explorèt al servici d'Anglatèrra la còsta atlantica, en reclamant l'illa de Terranòva coma possession anglesa. Jacques Cartier explorèt en 1534 lo golf de Sant Laurenç e reclamèt de territòris canadians al nom de França. Los franceses colonizèron la província de Nòva França en 1663 après aver fondat las vilas de Quebèc (1608) e de Montreal (1642). La competicion pels territòris, per las basas navalas, lo comèrci de la pèl e per la pesca se fasiá de mai e mai ferotja, en provocar de conflictes entre franceses, olandeses e angleses e las tribús nativas aligadas. Se produsiguèron quatre guèrras francoiroquesas entre 1689 e 1763 per obténer la sobeiranetat de Terranòva.
En abril de 1713 se signèt lo Tractat d'Utrecht qu'establissiá un acòrd territorial entre França e Grand Bretanha que fasiá qu'aquestes darrièrs conservavan los domenis en la baia d'Hudson e Terranòva, en mantenent la patz fins a 1744, quand los britanics ocupèron Louisburg, seguida de la Guèrra de Sèt Ans.
Fin finala los britanics s'apoderèron la Nòva França en 1763, après divèrsas incursions prealablas mancadas, en obligar a partir los militars franceses de Quebèc. L'Acte Britanic Nòrd-american (BNA) o Estatut de l'America Britanica del Nòrd (EABN) de 1867 proclamèt lo Domeni de Canadà, compausat per Ontàrio, Quebèc e las ancianas colònias de Nòva Escòcia e de Nòu Brunswick. En 1871 se jonherà a la confederacion lo territòri de Colómbia Britanica, e en 1873 l'illa del Prince Edoard. Lo BNA establiguèt un sistèma de govèrn federal parlamentari jos la Corona Britanica. Canadà foguèt proclamat domeni autonòm dins l'Empèri Britanic en decembre de 1931: lo sobeiran venguèt lo Monarca de Canadà, conselhat dins aqueste foncion sonque pel parlament canadian, amb çò que lo parlament britanic daissava d'autoritat dirècta sus Canadà e mai se las decisions juridicas fondamentalas contunhavan de se prene al Reialme Unit. Canadà obtenguèt la siá autonomia constitucionala fin finala amb la revision de la constitucion en 1982.
Politica[modificar | modificar la font]
Canadà ten una solida tradicion democratica, a travèrs d'un sistèma parlamentari dins lo contèxte d'una monarquia constitucionala. La monarquia de Canadà es lo fondament de las brancas executiva, legislativa, e judiciària del govèrn[20][21][22][23]. La reina actuala es Elisabèt II del Reialme Unit, que servís tanben de cap de l'estat de 15 autres paises del Commonwealth e de caduna de las dètz províncias canadencas. La reina demòra mai que mai al Reialme Unit; e doncas, son representant formal, lo Governador General de Canadà (actualament David Lloyd Johnston), se fa lo resson de las obligacions reialas en Canadà[24][25].
La participacion dirècta de la figuras reialas e vicereiala als domenis de la governança es limitada.[22][26][27] En practica, son ustge del poder executiu es dirigit per lo Cabinet, un comitat de ministres de la Corona responsables de l'eleccion de la Cambra del Comuns e causits e dirigits pel primièr ministre de Canadà (uèi Stephen Harper),[28] lo cap del govèrn. Lo governador general o monarca pòt, pasmens, dins d'unas situacions de crisi exercir son poder sens conselh ministerial.[26] Per assegurar l'estabilitat del govèrn, lo governador general pòt generalament designar coma primièr ministre la persona la persona qu'es lo cap del partit politic capabla d'obténer la fisança d'una pluralitat a la Cambra dels Comuns.[29] The Prime Minister's Office (PMO) is thus one of the most powerful institutions in government, initiating most legislation for parliamentary approval and selecting for appointment by the Crown, besides the aforementioned, the governor general, lieutenant governors, senators, federal court judges, and heads of Crown corporations and government agencies.[26] The leader of the party with the second-most seats usually becomes the Leader of Her Majesty's Loyal Opposition (presently Thomas Mulcair) and is part of an adversarial parliamentary system intended to keep the government in check.[30]
Geografia[modificar | modificar la font]
Províncias e territòris[modificar | modificar la font]
- Articles principal : Províncias e territòris de Canadà.
Canadà es una federacion compausada de dètz províncias e tres territòris. Las províncias canadencas son:
- Colómbia Britanica
- Albèrta
- Saskatchewan
- Manitòba
- Ontàrio
- Quebèc
- Nòu Brunswick
- Nòva Escòcia
- Illa del Prince Edoard
- Tèrranòva e Labrador
Los territòris son:
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Canadà ocupa la màger part de l'America del Nòrd, confronta los Estats Units al sud e al nòrd-oèst amb l'estat d'Alaska. Canadà s'espandís de l'Ocean Atlantic a l'èst fins a l'Ocean Pacific a l'oèst; al nòrd bordeja l'Ocean Artic[31][32]. De per sa superfícia totala (que l'aiga i es inclusa), Canadà es lo segond país del mond, après Russia. Per çò qu'es de la superfícia terrèstra sonque, Canadà es lo quatren[32].
Lo país se situa entre las latituds 41° e 84°N, e longituds 52° e 141°W.
Dempuèi 1925, Canadà a revindicat la part de l'Arctic entre 60° e 141°W de longitud[33], mas aquela reclamacion es pas universalament reconeguda. Lo poblament pus al nòrd de Canadà (e del mond) es l'estacion CFS de las Fòrças canadencas a Alert en (Nunavut) a la poncha nòrd de l'Illa d'Ellesmere (latitud: 82.5°N) just a 834 km del Pòl Nòrd. Lo Pòl Nòrd magnetic se situa per lo territòri artic reclamat per Canadà; pasmens, de mesuras recentas indican qu'es a se mòure cap a Siberia[34]. La màger part de l'Arctic canadenc es cobèrt pel glaç e permafrost. Canada ten la còsta pus longa del mond, amb un total de 202 080 km;[32] en mai, sa frontièra amb los Estats Units es la pus longa frontièra terrèstra al mond, que s'estend sus 8 891 km.[35]
Dempuèi la fin de la darrièra glaciacion, Canadà es ocupat de uèit region forestièras distinctas, qu'incluson los bòsques boreals del bloquièr canadenc.[36] Canadà ten aperaquí 31 700 grands lacs,[37] mai que qual que siá autre país, que contenon la màger part de l'aiga doça mondiala.[38] I a tanben fòrça glacièrs dins las Rocosas canadencas e la Cadena Costièra. Canadà es geologicament actiu, pòt aver tèrratrems e de volcans potencialaments actius, coma los Mont Meager, Mont Garibaldi, Mont Cayley, e lo complèxe volcanic del Mont Edziza.[39] L'erupcion volcanica del Tseax Cone en 1775 foguèt d'entre las catastròfas naturalas pus grevas de Canadà, que tuèt 2,000 Nisga'a e destrusiguèt son vilatgee dins la val del riu Nass del nòrd de la Colómbia Britanica. L'erupcion produsiguèt una colada de lava de 22,5 km, e, segon la legenda Nisga'a, bloquèt lo flux del riu Nass.[40]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Canadà
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Trigger, Bruce G.; Pendergast, James F. (1978). "Saint-Lawrence Iroquoians", Handbook of North American Indians Volume 15. Washington: Smithsonian Institution, 357–361. OCLC 58762737.
- ↑ Jacques Cartier, « Relation originale de Jacques Cartier »
- ↑ Y-Chromosome Evidence for Differing Ancient Demographic Histories in the Americas
- ↑ Modèl:Cite journal
- ↑ A History of the Native People of Canada: Early and Middle Archaic Complexes
- ↑ The Bluefish Caves
- ↑ Beringia: humans were here
- ↑ Significance of the Bluefish Caves in Beringian Prehistory
- ↑ Hayes, Derek (2008). Canada : an illustrated history.. Douglas & Mcintyre, 7, 13. ISBN 9781553652595.
- ↑ Macklem, Patrick (2001). {{{title}}}. University of Toronto Press, 170. ISBN 0802041957.
- ↑ Sonneborn, Liz (January 2007). {{{title}}}. Infobase Publishing, 2–12. ISBN 9780816067701.
- ↑ 12,0 12,1 Wilson, Donna M; Northcott, Herbert C (2008). Dying and Death in Canada. University of Toronto Press, 25–27. ISBN 9781551118734.
- ↑ Thornton, Russell (2000). "Population history of Native North Americans", Edicions Haines, Michael R; Steckel, Richard Hall: A population history of North America. Cambridge University Press, 13, 380. ISBN 0521496667. “My 7+ million estimate for the area north of present-day Mexico includes...somewhat more than 2 million for present-day Canada, Alaska, and Greenland combined.”
- ↑ Bailey, Garrick Alan (2008). Handbook of North American Indians: Indians in contemporary society. Government Printing Office, 285. ISBN 0160803888.
- ↑ Gateway to Aboriginal Heritage: Culture
- ↑ ICC Charter
- ↑ In the Kawaskimhon Aboriginal Moot Court Factum of the Federal Crown Canada
- ↑ What to Search: Topics
- ↑ 3. Innu-Inuit 'Warfare'
- ↑ Modèl:Cite document
- ↑ Modèl:Cite news
- ↑ 22,0 22,1 MacLeod, Kevin S (2008). A Crown of Maples, 1st, Queen's Printer, 16. ISBN 978-0-662-46012-1. Retrieved on 2011-05-23.
- ↑ Modèl:Cite document
- ↑ The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities
- ↑ (2004) {{{title}}}. Commonwealth Secretariat, 54–55. ISBN 0117032492.
- ↑ 26,0 26,1 26,2 Forsey, Eugene (2005). How Canadians Govern Themselves, 6th, Queen's Printer, 1, 16, 26. ISBN 978-0-662-39689-5. Retrieved on May 23, 2011.
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Johnson, David (2006). Thinking government: public sector management in Canada, 2nd, University of Toronto Press, 134–135, 149. ISBN 978-1-55111-779-9.
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Canada: Geography
- ↑ 32,0 32,1 32,2 World Factbook: Canada
- ↑ Territorial Evolution, 1927
- ↑ Longterm movement of the magnetic north pole
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ (2005) National Atlas of Canada. Natural Resources Canada, 1. ISBN 978-0-7705-1198-2.
- ↑ I.e., lakes over Modèl:Convert in area. {{{Títol}}}
- ↑ Bailey, William G; Oke, TR; Rouse, Wayne R (1997). The surface climates of Canada. McGill-Queen's University Press, 124. ISBN 978-0-7735-1672-4.
- ↑ Etkin, David; Haque, CE; Brooks, Gregory R (April 30, 2003). An Assessment of Natural Hazards and Disasters in Canada. Springer, 569, 582, 583. ISBN 978-1-4020-1179-5.
- ↑ {{{Títol}}}
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Guyana
Guyana es un país al nòrd de l'America del Sud que confronta Surinam a l'èst, Brasil al sud e Veneçuèla a l'oèst. Al nòrd es bordat per la Mar Cariba. Sa capitala es la vila de Georgetown.
Lo gentilici es guyanés -esa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans l'arribada dels europèus, la region de l'actuala Guyana foguèt abitada per de tribús arawak e caribas, que la sonèron Guaiana, que significa "tèrra de fòrça aigas". Los arawks e los caribas èran de nomadas organizats en familhas de 15 o 20 membres, e vivián de la caça e de la pesca. A l'arribada dels europèus en Guyana i aviá 500 000 abitants. Demòran uèi près de 45 000 originaris, dividits en nòu grops etnics; que sonque sèt mantenon la siá identitat e la siá cultura tradicionala.
Los olandeses comencèron d'explorar e de s'installar en Guyana a la fin del sègle XVI, seguits dels angleses. Ambedós comencèron de comerciar amb los pòbles indigènas locals. La Companhiá Olandesa de las Índias Occidentalas establiguèt una fortalesa a Kyk-over-al en 1616-1621 en çò que sonèron lo Comtat d'Essequibo. De temptativas de colonizar fracassèron al dedins, e los europèus s'establiguèron en la còsta a intervengudi dels ans 1700, on creèren de plantacions trabalhadas per d'esclaus africans. Las produccions principalas èran lo cafè, lo coton e lo sucre, en se convertint aqueste en la culhita principala. Malgrat tot, la qualitat del sòl èra paura.
En 1796, la colònia olandesa foguèt presa pels angleses, qu'avián començat abans un entratge massís d'esclaus. En 1763, l'african Cuffy (actual eròi nacional), dirigiguèt una rebellion que foguèt violentament reprimida.
Los esclaus que s'escapavan de las plantacions anavan viure dins las seuvas, amb los indigènas. La mestissatge racial e cultural donèt origina als aperats negres cimarrones. A aquestes grops s'ajustèron los chineses, javaneses e indians, portats pels angleses coma man d'òbra de jos prètz.
Los ideals independentistas atenguèron se canalizar tre 1950 amb lo Partit Popular Progressista (PPP); un programa d'independéncia nacionala e de melhoraments socials, e a tèrme long, de transformacion socialista de la societat. Lo meteis foguèt menat a tèrme per Cheddi Jagan per tres periòdes successius a la carga de primièr ministre (1953-1961).
Après ans de granda violéncia, la Grand Bretanha reconeguèt l'independéncia de Guyana lo 26 de mai de 1966 dins la Commonwealth.
Politica[modificar | modificar la font]
Guyana es una republica parlamentària. Lo president es pas elegit dirèctament per la populacion: los partits politics designan un líder, que serà lo president se lo partit ganha las eleccions legislativas.
Lo Parlament a una cambra de 65 membres, 53 elegits de forma proporcionala, e 12 elegits dins los conselhs regionals.
Geografia[modificar | modificar la font]
En se trobant sus la linha de l'Eqüator, Guyana a un clima tropical e de temperaturas que vàrian pas fòrça a l'entorn de l'an. L'an a, en general, doas sasons de pluèja, de decembre al començament de febrièr e de la fin d'abril a intervengudi d'agost.
Lo país pòt èsser dividit en 4 regions naturalas: la plana del litoral, seguida per una region de monts d'arena blanca e d'argila que concentra las ressorsas mineralas del país, la region del bòsc tropical al centre, e la savana al sud.
Lo punt pus naut del país es lo Mont Roraima, situat dins la frontièra amb Brasil e Veneçuèla, a 2739,3 m d'altitud.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Guyana


text:
Noyelles-sur-Mer
Noyelles-sur-Mer es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Nigella es d'origina anciana. S'es trobat de pigassas celtiques, de las tuiles planas a rebords e de las tessons de poteries roja e negra, de las figurines egipcianas #que pòdon far presumir que las Phéniciens, #venir sus los sieus bòrds.
Quand los comtes del Ponthieu #aver fortificat Abbeville e #qu'aqueles preses del imortance coma havre maritim[1], #Elevar una fortalesa a Noyelles a la desbocadura de la Soma. Aiçò èra una citadelle avançada contra las incursiós e las invasions dels piratas.
- En 1194, Noyelles #obténer una charte communale copiada sus aquela de Abbeville.
- En 1346, Édouard III de Angleterre, #passar lo gué de Blanquetaque, se #presentar e #ordenar lo castèl de retre's.
- Jacques de Harcourt, senhor de Noyelles e governador del Crotoy ataque las vilas e los castèls ocupats pels anglo-bourguignons e pòrta a Noyelles un butin important.
- En 1423, Jacques de Harcourt acabat per sucumbir jol nombre dels Anglo-Bourguignons de Philippe III de Bourgogne.
- Pendent la Primièra Guèrra mondiala, Noyelles protegirà una importanta basa posteriora britanica #qu'un grand camp de trabalhadors immigrats chineses. Près de 12 000 coolies #èsser reclutats per l'armada britanica ne dintre 1917 e 1919 en lo marc del Còs de trabalhadors chineses, per prètzfaches civils al posterior de la tèsta mas qualques connaitront las zònas de combat. A aquel títol, representan la una de las primièras immigracions chinesas a França. Avián la proïbicion de se barrejar a la populacion civila del luòc e avián afectat a taquis ingratas e rudes. Fòrça son mòrts d'una epidèmia de choléra #qu'a penat en lo camp, de tuberculose e sustot de la gripa espanhòla l'an 1918-1919, qualqu'uns aguèron aucit al combat. Lo cementèri chinés de Nolette reagrupa 849 stèles de marbre blanc adornades d'inscripcions n'angleses ("Faithful unto Death" o " Though death ai still liveth" o A "ENCARA good reputation supòrtas for ever") aital coma de idéogrammes en chineses e sus qualqu'uns-unas, fòrça escasses, lo nom del défunt. La Commonwealth War Grèu Comission manten aicí çò de mès de grand cementèri chinés d'Euròpa.
Nigella est d'origine ancienne. On a trouvé des haches celtiques, des tuiles plates à rebords et des tessons de poteries rouge et noire, des figurines égyptiennes qui peuvent faire présumer que les Phéniciens, vinrent sur ses bords.
Lorsque les comtes du Ponthieu eurent fortifié Abbeville et que celle-ci pris de l'imortance comme havre maritime[2], ils élevèrent une forteresse à Noyelles à l'embouchure de la Somme. C'était une citadelle avancée contre les incursions et les invasions des pirates.
- En 1194, Noyelles obtint une charte communale copiée sur celle d'Abbeville.
- En 1346, Édouard III d'Angleterre, passa le gué de Blanquetaque, se présenta et somma le château de se rendre.
- Jacques d'Harcourt, seigneur de Noyelles et gouverneur du Crotoy attaque les villes et les châteaux occupés par les anglo-bourguignons et ramène à Noyelles un butin important.
- En 1423, Jacques d'Harcourt fini par succomber sous le nombre des Anglo-Bourguignons de Philippe III de Bourgogne.
- Pendant la Première Guerre mondiale, Noyelles abritera une importante base arrière britannique dont un grand camp de travailleurs immigrés chinois. Près de 12 000 coolies furent recrutés par l'armée britannique entre 1917 et 1919 dans le cadre du Corps de travailleurs chinois, pour des tâches civiles à l'arrière du front mais certains connaitront les zones de combat. À ce titre, ils représentent l'une des premières immigrations chinoises en France. Ils avaient l'interdiction de se mêler à la population civile du lieu et étaient affectés à des taches ingrates et rudes. Beaucoup sont morts d'une épidémie de choléra qui a sévi dans le camp, de tuberculose et surtout de la grippe espagnole en 1918-1919, certains furent tués au combat. Le cimetière chinois de Nolette regroupe 849 stèles de marbre blanc ornées d'inscriptions en anglais ("Faithful unto Death" ou " Though death he still liveth" ou encore "A good reputation endures for ever") ainsi que d'idéogrammes en chinois et sur quelques-unes, très rares, le nom du défunt. La Commonwealth War Graves Commission entretient ici le plus grand cimetière chinois d'Europe.


text:
Versigny (Aisne)
Versigny (Aisne) es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Versigny se situa sul territòri de la Comunitat de Municipalitats de las vilas de oyse. Versigny Se tròba al centre del triangle Sant Quentin, Laon, Chauny.
La commune de Versigny se situe sur le territoire de la Communauté de Communes des villes d'oyse. Versigny se trouve au centre du triangle Saint Quentin, Laon, Chauny.


text:
1111
Aquesta pagina concernís l'an 1111 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Expedicion dau rèi còntra la region de Puiset qu'èra quasi independenta dempuei sa victòria còntra lei tropas de Felip Ièr en 1079. Uc III de Puiset deguèt capitular e foguèt capturat.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Principat d'Antioquiá[modificar | modificar la font]
Mòrt de Boemond de Tarent lo 26 de març. Boemond II d'Antioquiá i succediguèt sota la regéncia de Tancred de Galilèa. Lo regent aprofichèt la mòrt de Boemond de Tarent per denonciar lo tractat de Deabolis e refusar la senhoriá bizantina sus lo principat. Puei, participèt ambé leis autrei Crosats a la defensa victoriosa deis estats latins còntra l'ofensiva generala organizada per lei Seldjokids que foguèt blocada a Shaizar.
Reiaume de Jerusalèm[modificar | modificar la font]
Participacion a la defensa comuna deis estats crosats còntra l'ofensiva generala organizada per lei Seldjokids que foguèt blocada a Shaizar.
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
Participacion a la defensa comuna deis estats crosats còntra l'ofensiva generala organizada per lei Seldjokids que foguèt blocada a Shaizar.


text:
Lac Malawi
Lo lac Malawi es un lac d'Africa de l'Èst, ancianament nomenat lac Nyasa, lac Nyassa o encara lac Niassa en Moçambic. Es lo pus miègjornal dels grands lacs de la val del grand rift. Tresen lac african per sa talha, a lo cinquen reng dels grands lacs mondials per son volum. Las ribas del lac Malawi se partejan entre tres Estats : Malawi, Moçambic e Tanzania.
Aquel lac es somés a de fòrtas variacions de temperatura degudas au ritme regular dels cicles sasonièrs reinant jos aquela latitud fòrça pus australa qu'aquela dels lacs Tanganyika e Victòria.
Fauna aqüatica[modificar | modificar la font]
Una de las particularitats del lac Malawi es la riquesa excepcionala de sa fauna aqüatica, que compòrta mai d’espècias que tot autre lac. La familha dels Cíclids (cichlidae), notablament, gaireben tota endemica, es fòrça representada, amb mai d'un milièr d'espècias diferentas estimat — se coneis uèi prèp de uèit cents). Son de peisses fòrça apreciats pels aqüariofils per lors colors dignas de las espècias marinas, e per lors comportaments variats e interessants.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo lac Malawi s’espandís sus una longor aproximativa de 580 km, alara que sa largor vària entre 30 km e 80 km. Es un dels pus grands lacs del mond, que se plaça en cinquena posicion en tèrmes de volum amb 7 775 km3 e en novena posicion en tèrmes de superfícia amb 29 500 km2.
Un dels punts importants de las caracteristicas fisicas d'aquel lac es que sus 90% de son espandida, lo fons es prigond de mai de 100 m (prigondor maximala de 706 m e mejana de 264 m).
Quimia de l'aiga[modificar | modificar la font]
Las aigas del lac Malawi son fòrça puras ; la visibilitat es excepcionala perque pòrta a mai de 20 mètres jos l’aiga.
La temperatura mejana de las aigas de superfícia vària entre 24 °C e 29 °C , alara que dins lo fons demòra gaireben a l'entorn de 22 °C.
Los paramètres fisicoquimics fondamentals son:
- pH= 7,8 – 8,5
- KH= 6,3 – 6,9
- Conductivitat = 200 – 260 µS/cm


text:
Cultura de Hallstatt
La Cultura de Hallstatt foguèt lo tresen periòde culturau de l'Edat dau Fèrre. La cultura de Hallstatt recep son nom dau vilatge antau nomenat, en Àustria, caracteristic de l'epòca. Lei cambiaments aportats per aquesta civilizacion son l'emplec intensiu dau fèrre, conegut en Euròpa dempuei la fin de l'Edat dau Bronze, mai utilizat ren que rarament. Leis emigrants europèus (de lenga indoeuropèa) representants de la cultura de Hallstatt aportèron un tipe particular de mòrs de chivau que s'estendèt puei (s'es efectuat de descubèrtas arqueologicas en Belgica). Seis influéncias culturalas foguèron l'introduccion de metòdes de domdadura e monta de chi, la difusion de l'espasa de fèrre e una tecnica novèla de combat a chivau; e entre lei pòbles tracis e cimmèris i aviá una casta aristocratica-feudala de cavaliers (se localizan de cavòts de granda riquesa amb d'armas, de jòias, de monturas de valor artistica auta) fòrça poderosa (dins lei cavòts de c. 600 avC i a tanben de carris de quatre ròdas e de carris de combat de doas ròdas). Lei regions afectadas per leis invasions indoeuropèas presentan un mosaïc de culturas regionalas fòrça diferentas, mai mai d'una presenta de liames impossibles d'explicar per lo simple vesinatge geografic. S'es supausat que lei grandei familhas aristocraticas fondèron de dinastias e creèron d'Estats o reiaumes e que seis autoritats s'estendián fins a d'autrei territòris ressortissents o concedits coma fèus, qu'èran alunhats entre elei. Lei ressortissents somés a la meteissa dinastia podián èsser dau nòrd de França o dau nòrd d'Itàlia, coma èran agropats per un meteis clan dirigent adoptavan de caracteristicas similaras sens prejudici dei variacions localas. Un autre factor d'assimilacion dei divèrsei culturas indoeuropèas es lo comèrci mediterranèu acreditat per de descubèrtas divèrsas, en tot collaborar especialament amb leis etruscs e sustot amb lei grècs qu'establiguèron d'itineraris comerciaus e de grandei mercats, que sa jurisdiccion donava au prince cèlta amb lo quau correspondiá, una riquesa extraordinària. La difusion de la Cultura se desvolopèt per lo desplaçament de populacions pendent un periòde fòrça lòng (de 750 a 450 avC aumens). L'arribada dei pòbles que practicavan aquesta cultura foguèt progressiva. Cada arribada se reduguèt a de centenas d'individús amb un cap e una organizacion pròpria; parlavan una lenga indoeuropèa, mai qu'èra diferenta dins cada grop, tant arribat amb anterioritat coma amb posterioritat a aqueu que se'n tracta. Cada grop d'emigrants establissiá un vilatge o un grop de vilatges. Eventualament amb l'absorpcion dei populacions localas se formavan de tribús amb un cèrt poder comarcau. La cultura dau grop, en tot dominar la region, s'impausava a d'autrei grops menors tanben compausats d'indoeuropèus, probablament a causa d'una penetracion màger dins la populacion locala anteriora a son arribada. Encara que seis establiments èra permanents sembla qu'après ua o mai d'una generacion dins un meteis establisment se desplaçavan a un autre luòc, benlèu per l'aumentacion de la populacion, o per de causas comercialas, en tot se crear de grops culturaus similars. Lei descubèrtas permeton sovent de distinguir de diferéncias de matís que poirián indicar una origina "nacionala" o "tribala" divèrsa, quand son pas d'òrdre cronologic. La practica de l'incineracion (generalizada a partir de 600 avC) a empedit de realizar d'estudis antropologics per determinar l'incidéncia etnica d'aquestei pòbles indoeuropèus entre lei pòbles pirenencs. Totun, l'amplor dei descubèrtas permet d'assegurar una incidéncia etnica non negligibla. Totun, coma se sap pas la quantitat deis indoeuropèus establits (doncas deis arribats en divèrseis èras cau descomptar lei que partiguèron pus tard) ni la populacion locala ni lei relacions entre lei doas comunautats, l'incidéncia se pòt pas establir. Efectivament s'aprècia que la cultura de l'incineracion entrèt amb cèrta rapiditat entre lei pòbles de l'Oèst, dau Centre e au Nòrd de la Peninsula Iberica, pòbles de cultura neolitica tardiva, ont amb pron de trabalh entrèron lo bronze e lei metaus per emplec generau, mentre que non entrèron dins la zona de la còsta mediterranèa ont l'emplec de metaus es mai estendut (lei descubèrtas de caractèr indoeuropèu s'arrèstan ont començan leis emparentadas amb la cultura metallurgica d'El Argar), ni au Sud, ont se desvolopa la cultura Tartessica. Leis establiments dei cèltas o indoeuropèus de la Cultura de Hallstatt se compausavan, coma lei precedents, de cabanas de fusta de forma circulara amb una soleta cambra e una unica pòrta d'accès. Lo cubèrt èra fach amb de brancatge e de palha e adoptava una forma de copola. Mai aquestei bastiments foguèron d'ora remplaçats per de cabanas de pèira, de plan rectangular, amb un soleta pòrta e amb un cubèrt de brancatge plan, a l'imitacion deis existentas dins la Peninsula. Coma seis establiments se plaçavan dins de luòcs plans o dins de nautadas reduchas pròche lei rius, o ben dins de nautadas dubèrtas e accessiblas (aquestei darrieras èran d'establiments ont la basa economica èra lo noirigatge, en tot èsser generalament dins de zònas montanhosas), se dedutz l'inexisténcia de besonhs defensius. Sa predominància militara lei fasiá superioras ai pòbles locaus. Au delà aquelei adoptèron sei meteissei costumas e sa religion, de maniera que se dins lo periòde dei protocèltas tanben se pòt devinar quauque precaucion defensiva, dins lo periòde de Hallstatt leis indoeuropeus ja non temon ges d'atac locau. Curiosament s'atacan pas entre elei tanpauc, çò que poiriá indicar l'existéncia de principats territoriaus amb un airau d'influéncia fòrça definit. S'es estudiat menimosament lei necropòlis dau periòde de Hallstatt, que totei son estadas localizadas ocasionalament (doncas ges d'indicacion permet de fixar sa localizacion). Lei cavòts son pauc espectaclós. Lo defunt èra cremat e sei cendres e òs, conservats dempuei l'incineracion, s'introdusián dins una urna de fanga, pariera a una ola, de viatges au costat d'objèctes personaus. Un cabucèu barrava l'urna e aquesta s'enterrava amb d'ofrendas en tot virar de flocadas en urnas pus petitas que contenián de noiridura, d'aiga e d'objèctes que sonque n'an conservat lei de metau. L'enterrament se fasiá dins un sot pas fòrça prigond (mens d'un mètre) ont se flocavan leis urnas, e lo sot èra cubèrt per una pèira aplanada, sus la quala se tirava de tèrra fins a la cubrir. Lei cavòts se localizan pròche leis uns deis autres e l'ensems forma de necropòlis conegudas coma Camps d'Urnas (lei preïstorians alemands lei dison Urnenfeldern). Quand se produsiá la mòrt de doas persones familiaras èran enterradas dins lo meteis sot, en urnas separadas, se ben tanben es possible que lei cavòts dins lei quaus s'obsèrvan aquestei enterraments dobles o multiples agan un caractèr familiar ont una familha anava en tot enterrar sei mòrts pendent un cèrt temps. Pròche lei necropòlis se plaçava l'ustrinium, un espaci plan de pèira ont se cremava lei cadavres. Tot en essent associadas lei practicas funeràrias ai cresenças religiosas, non cau dobtar que la nòva religion, desconeguda uei lo jorn, s'impausèt progressivament ai populacions localas que, dempuei 600 avC, ja s'èran celtizadas en aspècte religiós, e practicavan tanben l'incineracion, sens que se conescan d'autreis elements dei practicas religiosas adoptadas, ni quineis aspèctes de l'anciana religion poirián subreviure en d'epòcas posterioras. Leis indoeuropèus coneissián la tecnica de la fondariá dau fèrre, qu'avián descubèrt leis ititas vèrs 2500 avC, e que se difusèt per l'Euròpa Orientala vèrs 2000 avC e dempuei per l'Euròpa Centrala. Totun, son emplec èra fòrça limitat. Tanpauc amb lei cèltas de la cultura de Hallstatt se pòt pas parlar d'una difusion generalizada deis objèctes de fèrre a la Peninsula Iberica, e leis armas e ustensilhas qu'aquelei utilizavan èran majoritariament de bronze. Se coneisson divèrseis espasas de l'epòca de Hallstatt, epòca dins la quala an la caracteristica d'èsser alongadas coma leis anterioras (dau periòde protocèlta) mai pus amplas e amb un pomèu en forma de bolet inserit dins la lengueta. Lei destraus de fèrre son trapezoïdalas. En generau leis armas de fèrre donavan a sei proprietaris una indobtabla superioritat militara mai dins leis establiments cèltas amb pron de pena se i es trobat d'armas. Probablament se tractariá d'installacions pacificas de comerçants, que cambiavan d'emplaçament quand lei produchs qu'ofrián, avans innovadors, avián saturat lo mercat escars (non desmembrem la longevitat deis objèctes de fèrre e l'escarsetat de la populacion de l'epòca) o ben gaire de clients potenciaus avián aprés lei tecnicas lei fabricar elei meteis. La noiridura basica deis indoeuropeus en aquesta epòca èra lo froment, e tanben leis aglans. Per divèrsei descubèrtas se sap que leis indoeuropèus se rasavan la cara amb de rasors de doble talh. Unissián sei vestits amb de fibulas (espingla dobla arcaïca) e fòrça ocasionalament amb de botons de bronze, se ben lei fibulas amassadas dins la peninsula Iberica correspòndon totei au periòde de la cultura de La Tène que son emplec se generalizèt. Lei femnas utilizavan d'espinglas lòngas amb un cap redon, probablament per lo peu, e de pendents de pèças circularas; coneissián lei pinças e leis òmes utilizavan la cencha, doncas s'es localizat d'anèlas; l'abonde de descubèrtas de lamas de rasor permet de supausar qu'aquesta èra la practica generala, mentre que fins alora leis òmes gardavan la barba. Lei cèltas èran monogams, bòns cavaliers e afogats de caça. Practicavan de balhs sovent. L'agricultura assumissiá de viatges un caractèr de practica collectiva. En mai de l'agricultura practicavan tanben l'elevatge, e benlèu i aviá tanben de grops guerriers.
Lei cèltas èran parcialament dolicocefals, mai pauc acusadament, mentre qu'una autra part compreniá de braquicefals de granda capacitat craniana. Èran auts, linges, de peus ros, castanhs o rogencs (encara qu'amb de percentatges apreciables de bruns), d'uelhs gris, verds o de tòns clars e de faccions puslèu agudas. Lo cèlta classic correspònd a un òme de bòna pagèla, peu castanh o ros, uelhs verdós, granda capacitat craniala, braquicefal, frònt ample e plen e lo cran anterior pauc desvolopat. L'occiput s'apròcha de la verticala e leis eminéncias superciliaras son fòrça desvolopadas. L'angle parietau es sovent negatiu. La cara es engrandida en relacion amb lo cran. Sei pometas son marcadas e apartadas, e la mandibula inferiora es carrada. La cara es rectangulara e esclafada. Son nas es pauc sortit e la fòssa nasala dau cran au revèrs es un chinhau concau e l'extrèm es auçat. La tèsta dins l'ensems es granda, mentre que lo còu es estrech.
Coma tribús cèltas establidas dins la Peninsula, coneissèm lei Berons e Pelendons (establits vèrs 700 avC), lei Sefes, Lugons e Vetons (arribats vèrs 600 avC), e lei Bèlgas o Gaus (arribats vèrs 500 avC). Non es possible d'assegurar se leis indigènas acceptèron volontariament la cultura deis indoeuropèus o s'aquela lor foguèt impausada, mai la superioritat militara d'aquelei e l'ostilitat ancessorala vèrs l'exteriors fan pus plausibla l'idèa d'una imposicion per la fòrça. Es predominanta dins tota la zona de la Vau d'Èbre la ceramica excisa (de ex, « defòra », e cision, « talhar »), e mai a l'èst predominan lei vas biconics de còu cilindric amb decoracion acanalada. La ceramica dau periòde hallstattic es mai rica que dins lo periòde precedent. Au delà d'èsser de cavaliers adrechs, e de practicar sovent la monta coma diversion, lei cèltas dançavan sovent, e se dedicavan a la caça e d'autreis ocupacions pròprias de l'epòca. La darriera ondada dei pòbles cèltas de la cultura de Hallstatt se transferiguèt vèrs lo Centre de la Peninsula, en Galícia, Leon e Astúrias, e se caracterizèt per l'aparicion d'antenas dins lei pomèus deis espasas, leis espasas cortas e lei ponhaus en forma de fèrre de chivau.


text:
Litteau
Litteau es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Litteau A situat a la lisière de la bòsc domaniale de Balleroy al limit entre los departaments de la Mange e del Calvados, a vint quilomètres de Bayeux e a quinze quilomètres de Sant-Lô.
Litteau est située à la lisière de la forêt domaniale de Balleroy à la limite entre les départements de la Manche et du Calvados, à vingt kilomètres de Bayeux et à quinze kilomètres de Saint-Lô.


text:
Louis Armstrong
Louis Daniel Armstrong, tanben chafrat popularament Satchmo o Pops (Nòva Orleans, 4 d'agost de 1901 - Nòva York, 6 de julhet de 1971) que ho un musician e cantaire american. Ho un cornetista e trompetista solista e improvisator de jazz de tria, e atau es considerat actuaument com un deus musicians màgers deu sègle XX.
Que ho tanben famós com cantaire dab ua mena de votz particulara emplegada dens mantunas improvisacions. Dab lo cant e l'instrument que desvolopè articulacions e lengatges musicaus hèra influenciaus dens l'istòria deu jazz e dens lo hat d'aqueth art. Armstrong que ho l'unic musician negre apreciat per un public blanc que la soa popularitat anè mès enlà de la division raciala d'aquela epòca.
Enter los sons enregistraments mei famós que's pòt mentàver: "Saint Louis Blues", "When the Saints Go Marching in", "What a Wonderful World", "Down by the River Side" e "Hello Dolly".
Biografia[modificar | modificar la font]
Louis Armstrong que vadó en 1901 dens un quartièr hèra praube de Nava Orleans (conegut com Back of Town) dens ua familha prauba. Qu'èra arrèr-hilh d'esclau. Lo son pair, William Armstrong, qu'abandonè la soa familha entà anar víver dab ua auta hemna e la soa mair, Mary "Mayann" Albert, que'us deishè eth e la soa sòr Beatrice a la carga de la soa ajòla Josephine Armstrong e lo son oncle Isaac. Pasmens quan agó cinc ans, tornè viure amb la mair e los sons parents.
Mainatge qu'avó d'ensajar de ganhà's quauques sòus e que passè hèra de temps dens las carrèras. Aus 11 ans qu'abandonè l'escòla, la Fisk School e que's ganhè quauque argent en bèth cantar per carrèras en quartet de gojats. Comencè alavetz a conéisser problèmas seriós.
Que trobè un tribalh auprès d'ua familha judiva venguda de Lituània, que se sonava Karnofsky, qui l'adoptèn d'un cèrte biais sabent qu'èra haut o baish abandonat. Que's crompè lo son purmèr cornet dab la loa moneda. En sovièr d'aquesta bontat Armstrong que portè tota la soa vita l'Estela de Dàvid au còth ; qu'aprengó atau dab eths lo yiddish.
Lo purmèr instrument de Louis Armstrong que ho lo cornet, practicat dehens la New Orleans Home for Colored Waifs, institucion de castig e d'educacion per menors on e ho mandat per'mor d'aver tirat còps de huec en l'aire entà celebrar la hèsta de cap d'an.
A la soa sortida d'aquesta institucion que exercè mantuns petits emplecs com per exemple venedor de carbon, çò que li permetè de s'iniciar a mantun genre de musica quan ne liurava en bordèus, abans de har lo musician dens lo quartièr d'espectacle e de prostitucion de Storyville on e conegore Joe "King" Oliver, lo son mèste.
En 1919, Joe Oliver se n'anè de l'orquestra de Kid Ory per partir cap au nòrd, alavetz recomandè lo jove Armstrong entà lo remplaçar. Atau que perseguí la soa carrièra dens l'orquèstra de Kid Ory.
En 1922 que's tornè juntar dab King Oliver dens la soa orquèstra a Chicago, alavetz capitala deu jazz. A maugrat de har lo segon cornet, que comencè a impausà's com solista e, amassas, qu'enregistrèn en 1923. En 1924 Armstrong que's maridè dab la pianista d'Oliver, Lillian Hardin, qui l'encoratgè a anar perseguir la soa carrièra a Nava York.
Acerà, qu'entrè dens l'orquèstra de Fletcher Henderson, ua de las màgers d'aquesta tempsada ; que cambiè alavetz lo cornet per la trompeta, qu'aprengó a léger la musica e que produsí un gran nombre d'enregistraments dab mantun aute musician dont lo gran saxofonista soprano Sidney Bechet.
En 1925 que tornè a Chicago on creè los sons dus grops los Hot Five e los Hot Seven. Las annadas seguentas que hon hèra ricas en produccion musicau e Armstrong que desvolopè lo scating, un mòde d'improvisacion lirica e ritmica en bèth cantar en tot articular sillabas shens nat sens.
A la debuta de las annadas 1930 que miè ua virada trionfala per Euròpa (dab un succès deus grans en França).
Que s'installè dens lo Queens a Nava York on fondè un navèth grop aperat All Stars.
En 1964 qu'avó un immens succès dab lo son títol "Hello Dolly" qu'arribè en prumèra posicions enas listas de vendas, e passè devant los Beatles.
A la fin de la soa vita que joguè dens mantuns país dab lo sostien deu Departament d'Estat deus Estats Units dab lo chafre Ambaissador Satchmo. Qu'arrefusè totun de jogar aqueth ròtle a l'escadença deu son viatge en Union Sovietica per'mor deus biais, segon las soas paraulas, lo govèrn american " [...] tracta mon pòble [los Africans Americans] ". Après las soas atacas contra lo president, lo FBI que l'espionè dinc a la fin de la soa vita en lo bèth categorizar com « comunista ».
Que's morí d'ua ataca cardiaca en 1971 au miei deu som dehens lo son ostau de Queens, vadut en musèu nacionau en 1977.
Conviccions[modificar | modificar la font]
Armstrong que ho eslhevat com baptista, en bèth portar l'Estela de Dàvid en sovièr de la familha deus Karnofskys, qu'èra amic dab lo Papa e que's hè batejar catolic.
Lo musician ho un partisan deus drets deus Africans americans e de Martin Luther King. Atau qu'arrefusè de representar los Estats Units a l'escadença d'un viatge en Union Sovietica en protestacion deu biais qui los Estats Units e tractavan los Africans americans e qu'avó paraulas agressivas au subjècte deu president Dwight D. Eisenhower per'mor de çò qui considerava com la soa manca de coratge e lo son cinisme sus aqueth subjècte. Dinc a la fin de la soa vita lo FBI lo categorizè com comunista e lo susvelhè.
Videoclips de youtube.com[modificar | modificar la font]
Biografia en anglés :
- "Louis Armstrong - Documentari (Partida 1)"
- "Louis Armstrong - Documentari (Partida 2)"
- "Louis Armstrong - Documentari (Partida 3)"
- "Louis Armstrong - Documentari (Partida 4)"
- "Louis Armstrong - Documentari (Partida 5)"
- "Louis Armstrong - Documentari (Partida 6)"
- "Louis Armstrong - Documentari (Partida 7)"
- "Louis Armstrong - Documentari (Partida 8)"
Pèças de musica :
- "What a Wonderful World" enregistrament de la BBC, 1968
- "When The Saints Go Marching In"
- "Hello Dolly"
- "Hello Dolly" dab Barbra Streisand
- "Lo tango Adios Muchacho"
- "Now You Has Jazz"
- "Blueberry Hill"
- "Mack the Knife Alemanha, 1959
- "Stompin' At The Savoy" Germany, 1959
- "Tiger Rag"
- "C'est si bon 1962
- "St. James Infirmary" fotografias
- "Dream a Little Dream" fotografias
- "Louis Armstrong dab Frank Sinatra - Live show"
- "Louis Armstrong hens lo Mark Twain at Disneyland"
- "Louis Armstrong - Nobody Knows the Trouble I've Seen (1962)"
- "Louis Armstrong - Basin Street Blues - 1959"
- "Louis Armstrong - A kiss To Build A Dream"
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Louis Armstrong, Ma vie à la Nouvelle-Orléans, éd. Coda, París, 2006 (ISBN 284967026X)
- (en) Louis Armstrong et Thomas Brothers, Louis Armstrong, in His Own Words: Selected Writings, Oxford University Press, Oxford, 2001 ISBN 0-19-514046-X.
- (en) Laurence Bergreen, Louis Armstrong: An Extravagant Life, éd. HarperCollins, New York, 1998 (ISBN 0553067680)
- (en) Michael Cogswell, Armstrong: The Offstage Story of Satchmo, Collectors Press, Portland, 2003 ISBN 1888054816.
- (en) Michael Meckna, Satchmo: The Louis Armstrong Encyclopedia, Greenwood Press, Westport, 2003 ISBN 0-313-30137-9.


text:
733
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 733 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Organizacion e partença de l'expedicion navala bizantina destinada a restaurar l'autoritat bizantina en Itàlia. Pasmens, la flòta foguèt rapidament destrucha per una tempèsta dins la Mar Adriatica. Leon III deguèt donc limitar sei represalhas còntra Gregòri III au transferiment dei possessions de la papautat, dins lei regions totjorn tengudas per lei Bizantins, dau papa au patriarcat de Constantinòple.