text:
Guèrra de Tròia
La Guèrra de Tròia foguèt, segon la legenda, una guèrra de las armadas aquèas (es a dire, grègas) contra la vila de Tròia en Asia Menora, seguissent lo rapte (o seduccion) d'Elena d'Esparta per Paris. La guèrra es un dels eveniments mai importants de la mitologia grèga e es contat dins un cicle de poèmas epics que sonque dos, l'Iliada e l'Odissèa d'Omèr, demorèron entièrs. L'Iliada descriu un episòdi ja avançat la guèrra, e l'Odissèa explica lo viatge de retorn d'un dels caps grècs, Ulisses. De poètas grècs posteriors descriguèron d'autres partidas de l'istòria, e tanben lo poèta roman Virgili dins son Eneïda.
Los grècs ancians cresián que los fachs contats per Omèr èran essencialament certans (situavan la guèrra als sègles XIII AbC o sègle XII AbC, coïncidissent amb la casuda de l'Empèri Itita; atal las datas prepausadas de la fin de la guèrra èran 1184 AbC -segon Eratostènes-, 1208 AbC -notat sul marbre de Paros- o 1250 AbC -segon Erodòt-) e localizan Tròia sus la riba dels Dardanèls dins l'actual nòrd-oèst de Turquia.
Dins los temps modèrnes, la guèrra e la vila tanben son consideradas coma mitologicas. Mas en 1870, l'arqueològ alemand Heinrich Schliemann realizèt d'excavacions e trobèt de pèiras que fòrça arqueològs pensan identificar coma de la vila de Tròia. Pasmens, i a pas cap de certitud que la Tròia d'Omèr aja existit, e encara mens que los fachs contats del cicle de la Guèrra de Tròia sián vertadièrs.
Somari
- 1 Precedents
- 2 La Guèrra
- 3 La Guèrra de Tròia e l'art
- 4 Nòtas e referéncias
Precedents[modificar | modificar la font]
L'avarícia de Laomedont e lo rapte d'Esiòna[modificar | modificar la font]
Segon la mitologia grèga, pendent lo regne de Laomedont, Apollon e Poseidon se rebellèron contra Zèus. Aqueles los castiga a venir pendent un an esclaus del rei de Tròia.
Laomedont lor ordena de bastir una muralha indestructibla per Tròia. Dins aquela tasca foguèron ajudats pel semidieu Eac, perque lo monarca aviá promés en cambi una bona recompensa. Quand acabèt, lo rei lor refusèt la paga promesa e Poseidon envièt un monstre marin per que mange la filha del rei, Esiòna.
Davant la paur dels ciutadans, Esiòna sortiguèt de Tròia per se liurar al monstre mas, dins aquel moment, passava Eracles. Laomedont li ofriguèt la man de sa filha se la salvava. Un còp lo monstre mòrt, lo rei nega sa filha a Eracles. Aquel, furiós, tuèt Laomedont e totes los seus filhs (levat Priam, futur rei) e seduguèt Esiòna a çò d'Eac (tanben enganat per Laomedont) e la maridèt amb lo filh d'Eac, Telamon.
Priam demandèt pendent d'ans lo retorn de sa sòrre, mas ela èra esposa astruga e aguèt un filh Teucre.
Pelèu e Tètis, la Poma e lo Jutjament de Paris[modificar | modificar la font]
Zèus venguèt rei dels dieus desfasent son paire Crònos. Aquel darrièr qu'aviá desfach son paire Uranus. Zèus crenguèt qu'un de sos filhs seguiguèsse l'exemple, e atal, quand una profecia augurava que lo filh de la ninfa Tètis (qu'èra son amanta) seriá mai gran que son paire, leu faguèt casar Tètis amb un vièlh rei escrancat, Pelèu.
Totes los dieus foguèron convidats al casament de Pelèus e Tètis, levat Eris, la Discòrdia. Ofensada, se faguèt invisibla e daissèt sus la taula una poma daurada en que i aviá inscrich lo mot Kallisti ("A la mai bèla"). La poma foguèt reclamada per Èra, Atena, e Afrodita. Se disputèt fòrça qui la prendriá, e cap dels dieus gausèt pas s'aventurar sus una opinion en favor d'una demandaira per paur d'ofensar las altras doas. Fin finala, Zèus ordonèt que la disputa se tancariá amb lo Jutjament donat per Paris, prince de Tròia, que seriá estat educat coma pastre perque una profecia aviá predit que causariá la casuda de la vila. Las divessas temptèron de seduire lo pastre: Atena li ofriguèt la saviesa e abilitat dins la batalha, Èra li ofriguèt lo poder politic e lo contraròtle de tota Asia, e Afrodita li ofriguèt l'amor de la femna mai bèla del monde. Paris donèt la poma a Afrodita, e tornèt a Tròia.
De Pelèu e Tètis nasquèt un filh, Aquiles. Se profetizèt que moririá jove, e a Tròia. Amb l'esperança de l'aparar, quand èra encara mainat, sa maire lo banhèt dins lo riu Stix, lo fasent invulnerable de tota part levat lo talon que la maire teniá. Grandissent venguèt lo guerrièr pus poderós de totes los mortals.
La fugida de Paris e Elena[modificar | modificar la font]
Afrodita concediguèt a Paris l'amor de la femna mai bèla del monde, qu'èra Elena, una de las filhas del rei d'Esparta Tindarèu. Sa maire èra Lèda, que seriá estada sedusida per Zèus prenent la fòrma d'un cicne, e es pas clar quines dels quatre filhs de Lèda èran de Zèus o de Tindarèu. Elena aviá fòrça pretendents, e son paire crenguèt qu'en causissent cap per paur que los autres respondan amb violéncia. A la fin, un dels pretendents, Odissèu (o "Ulisses", en latin) d'Itaca, prepausèt un dessenh per resòlvre lo dilèma: totes los pretendents deurián jurar, malgrat las protestacions, que defendrián lo matrimòni d'Elena quin que siá lo causit.
Elena causiguèt Menelau, que alara viviá amb son fraire Agamemnon a la cort de Tindarèu dempuèi l'exili de sa tèrra d'Argos quand son oncle aviá tuat son paire e n'aviá usurpat lo tròn. Menelau eretèt del tròn d'Esparta, amb Elena per reina, e Agamemnon se maridèt amb la sòrre d'Elena Clitemnestra e recuperèt lo tròn d'Argos.
En una mission diplomatica a Esparta, Paris tombèt amorós d'Elena e, amb l'ajuda d'Afrodita, la raubèt o seduguèt (las versions vàrian) e se la menèt a Tròia coma esposa. Menelau envièt un messatgièr a Tròia demandant lo retorn d'Elena, mas lo rei Priam, remembrant de sa sòrre Esiòna, refusèt que tornèsse. D'aquel biais, totes los reis e princes de Grècia foguèron reclamats per complir lor jurament e recuperar Elena.
Lo recrutament de l'armada grèga[modificar | modificar la font]
A aquela epòca, Odissèu ja èra maridat amb Penelòpa e veniá d'aver un filh, Telemac. Ulisses ensagèt per engana d'evitar la guèrra. Simulèt la foliá en semenant de sal dins los camps. Mas foguèt desmascarat per Palamedes.
Agamemnon envièt de messatgièrs a totes los reis de Grècia per tal que vengan a la guèrra, mas lo rei Cinires de Chipre envièt pas qu'una nau vertadièra e quaranta nòu de joguina.
L'oracle Calcas aviá predit que los grècs capitarián pas sens Aquiles. La maire d'aquel, Tètis, sabent qu'Aquiles moririá s'anava a Tròia, lo diguisèt de femna e l'amaguèt a la cort del rei Licomèdes a Sicros. Ulisses e Ajax caçavan. Segon una de las versions faguèt sonar un còrn, e Aquiles sautèt endavant e brandiguèt sa lança per lutar contra los falses invasors. Segon una autra, faguèt passar de mercants que ofrián jòias e armas, e descobriguèron Aquiles entre las femnas perque demorèt sol a contemplar las armas.
Aprèp, una flauta de mai de mila naus foguèt enviada, jol capitenajat d'Agamemnon. Mas quand arribèron a Aulis, los vents venguèron marrits. Uns de dire que la divessa Artèmis castigava atal Agamemnon per aver tuau un cèrvi sagrat (o aver tuat un cèrvi en tèrra sagrada), e de se pretendre melhor caçaire qu'ela. L'unic biais d'apasimar Artèmis seriá de sacrificar la filha d'Agamemnon Ifigenia. Segon d'autras versions o faguèt, alara que d'autres afirman que sacrifiquèt una cèrvia el luòc.
Los grècs tanben portèron los òsses de Pelòps, paire d'Atrèu e aujòl d'Agamemnon e Menelau per los ajudar a ganhar la guèrra, perque un oracle afirmava que serián necessaris per la victòria.
Las fòrças grègas son descrichas amb detalh dins lo catalòg de naus del segond libre d'Iliada. Èra de 28 contingents de la Grècia continentala, Peloponès, las illas dodecanèsas, Creta e Itaca, per un total de prèp de 100 000 òmes.
Las fòrças troianas totjorn dins l'Iliada, èran las meteissas qu'aquelas del troians, capitanejadas per Ector, e d'autres aliats: dardanis, zeleians, adrastis, percotians, pelasgs, tracis, lancièrs cicons, arquièrs peonis, alizonts, misis, frigis, meonis, milesis e licis.
La Guèrra[modificar | modificar la font]
Arribada[modificar | modificar la font]
Un oracle aviá predit que lo primièr grèc a marchar en tèrra troiana seriá lo primièr a morir. Protesilau, capitani dels filacians, compliguèt la profecia; èra lo pòrta bandièra dels grècs e casèt per la lança d'Ector. Pasmens, los assalidors poguèron bastir una barralha de fusta e un campament militar sus la plaja, prèp dels vaissèls.
Aprèp la batalha, los grècs faguèron a Protesilau de funeralhas de dieu, e Ermès lo menèt veire per un darrièr còp son esposa abans de lo conduire cap a l'Adès. Sa femna, Laodamia, desirava de l'acompanhar dins la mòrt. Aprèp la mòrt de Protesilau, son fraire Podarces prenguèt son ròtle dins la guèrra.
Vesent las immensas muralhas de Tròia, los grècs decidiguèron d'assetjar la ciutat fins que se rendan. Pendent lo sètge i aguèt d'escarmossas ocasionalas; Ajax saquegèt Tràcia per dos còps e Aquiles comandèt d'expedicions cap a las ciutats vesinas de Lesbos, Focèa, Colofó, Esmirna, Clasomenés, Cime, Egialos, Dardania, Tenos, Adramiti, Colona, Antandros e Tebas d'Ipoplacia.
Criseida e Briseida[modificar | modificar la font]
Coma comandant en cap, Agamemnon prenguèt lo primièr lo botin e emportèt coma esclava Criseida, alara qu'Aquiles causiguèt Briseida.
Mas Criseida èra filha de Crisas, un prèire d'Apollon. Lo prèire ofriguèt un enòrme rescat per sa filha, mas coma se refusèt, preguèt Apollon que castiguèsse los grècs. L'armada grèga patiguèt malautiá, e Agamemnon deguèt tornar Criseida.
Agamemnon exigiguèt que en compensacion a l'esclau que aviá perdut, se li donèsse Briseida qu'Aquiles s'aviá enamorant. Ofensat e indignat per Agamemnon, Aquiles refusèt la luta e abandonèt l'armada dels grècs.
Pasmens que grècs èran destinats a ganhar la guèrra, Aquiles demandèt a sa maire Tètis que intervenga davant Zèus per li demandar que los grècs pòscan pas véncer fins qu'Agammemnon li aja demandat perdon. Lo jorn seguent los grècs foguèron fòrça castigats dins la batalha, e totes los guerrièrs principals levat Ajax foguèron plan ferits los enebent contunhat la luta aquel jorn. Los troians, capitanejats per Ector, avançavan dangierosament cap al campament grèc.
Alara qu'Aquiles refusava de lutar, son amic Patròcle li demandèt sas armas perque los troians pensen qu'Aquiles aviá tornat a la guèrra. Ector pensant que Patròcle èra Aquiles lo tuèt e demorèt amb l'armadura d'Aquiles. Fòl de ràbia, Aquiles s'anèt venjar. Se carguèt d'una nòva armadura que Tètis aviá comandat a Efèst, tuèt Ector, e rebalèt son còs nud darrièr un carri fasent tres torns de las muralhas de Tròia jos la vista de totes los seus. Refusèt de tornar lo còs als troians per far los rites funeraris. Priam, amb la proteccion dels dieus, anèt en persona veire Aquiles e li supliquèt que li tornèsse lo còs de son filh. Alara Aquiles compatiguèt perque se remembrava lo seu paire, e autregèt una trèva de dotze jorns per poder far las funeralhas d'Ector.
La mòrt d'Aquiles[modificar | modificar la font]
Après la mòrt d'Ector, Aquiles venquèt Memnon d'Etiopia, Cicnus de Colonae e la guerrièra de las amazonas Pentesilia. Pendent aquela seria de campanhas victoriosas, Paris lo matèt per mejan d'una flècha empoisonada que foguèt guidada per Apollon fins al seu talon. Coma foguèt tuat per engana amb l'intervencion d'un dieu, se considèra qu'Aquiles moriguèt sens jamai èsser estat vencit sul prat batalhièr. Sos òsses foguèron mesclats amb aqueles de Patròcle, e se celebrèron las funeralhas en son onor.
L'armadura d'Aquiles e la mòrt d'Ajax[modificar | modificar la font]
L'armadura d'Aquiles foguèt objècte d'una peleja entre Ulisses e Ajax. Se pelejant per ela al final guanhèr Ulisses. Ajax venguèt fòl de ràbia a sautèt al mitan d'un dels tropèls dels grècs (pensant qu'èran sos companhons) e comencèt de matar la oelhas. Aprèp, se suïcidèt.
Lo caval de Tròia[modificar | modificar la font]
L'episòdi del Caval de Tròia es lo final de la guèrra. Los grècs (o Ulisses, segon qualques escrichs) dessenhèt la construccion d'un caval de fusta, animal qu'èra sacrat pels troians. Foguèt bastit per Epeius e qualques guerrièrs grècs s'amaguèron dedins (Ulisses, Leontèu, Menelau, Diomèdes, Neoptolem e detz-e-sèt mai). Lo rèsta de l'armada grèga simulèt l'abandon del sètge e los troians interpretèron lo caval coma una dona per la patz. Un espion grèc, Sinon, convenquèt los troians que lo caval èra una dona fasent taire los avertiments de Laocon e Cassandra. Coma lo caval èra tròp grand passava pas per la pòrta de la ciutat, destruiguèron una partida de la muralha per lo far entrar.
Los troians, aüroses que lo sètge de dos ans se termine, passèron una nuèch de fèsta e gorrinatge. Quand los grècs sortiguèron de l'interior del caval, la ciutat èra en plen repaus e la presa foguèt aisida. Lo sacatge durèt tres jorn e tres nuèchs e tuèron totes los òmes e mainats, e faguèron esclaus totas las femnas e mainats. Las riquesas foguèron saquejadas, e de l'esplendida ciutat ne demorèt pas que roïnas.
Existís un debat sus l'existéncia reala del caval de fusta. Qualques sabents afirman que lo Caval de Tròia èra en realitat un botaire sostingut de quatre pilars, que auriá portat aquel nom. Lo fach qu'auriá destruït las muralhas per far entrar confirmariá aquela tèsi.
La Guèrra de Tròia e l'art[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
- Robert Graves: La guerra de Troia. Editorial Empúries. ISBN 978-84-7596-063-0
Pintura[modificar | modificar la font]
Cinèma[modificar | modificar la font]
- Helen of Troy (1956), de Robert Wise.
- La Guerra di Troia (1961), de Giorgio Ferroni.
- Troy (2004), de Wolfgang Petersen.
Opèra[modificar | modificar la font]
- Il ritorno di Ulisse in patria (1641), de Claudio Monteverdi.
- Les Troyens (1858), d'Hector Berlioz.
- La belle Hélène (1864), de Jacques Offenbach.
- Troilus and Cressida (1954), de William Walton.
- King Priam (1961), de Michael Tippett.


c: text/html

text:
1687
Aquesta pagina concernís l'an 1687 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Tayasal[modificar | modificar la font]
Revirada novèla d'una ataca espanhòla destinada a convertir la vila que gardèt son independéncia e sa religion.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Publicacion per Isaac Newton (1643-1727) de son òbra majora Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (en occitan Principis matematics de la filosofia matematica). I presentèt son trabalh qu'èra una sintèsi dei descubèrtas realizadas dempuei la fin dau sègle XVI ambé lo principi d'inercia, la proporcionalitat dei fòrças e deis acceleracions, l'egalitat de l'accion e de la reaccion, lei lèis dei collisions, lo movement dei fluids e la teoria de l'attraccion universala. Aquò permetèt de desvolopar la mecanica classica que demorèt la nòrma fins a l'aparicion de la mecanica classica en 1900.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dakota (omonimia)
Lo nom Dakota pòt designar:
- Lo Dakota del Nòrd, estat dels Estats Units d'America;
- Lo Dakota del Sud, estat dels Estats Units d'America;
- Lo Territòri de Dakota, territòri organizat incorporat als Estats Units d'America, qu'existèt entre 1861 e 1889.
- Los Dakotas, grop de las tribús dels indians americans dintrat dins l'istòria jol nom de Siox (Dakota al sens larg);
- Dakota (grop etnic), los grops tribals siox que s'autodefinisson coma Dakota (dakhóta o dakȟóta)
(Dakota al sens estrech)
- La Lenga Dakota o Siox, cadena dialectala derivada de la lenga originària de l'ensems de populacion nomenat Siox (e dels Assiniboin/Stoney), e que constituís una branca especifica de la familha de las lengas siouan (Dakota al sens larg)
- Lenga dakota-lakota, unitat lingüistica individuala a l'interior de la cadena dialectala siox o dakota (al sens larg), qu'amassa los dialèctes, intercomprensibles, dakota al sens estrech [santee-sisseton (dakhóta) e yankton-yanktonai (dakȟóta)] e lakota (lakȟóta).
- La lenga dakota, al sens estrech (cod. ISO 639-3: dak) que s'articula sus dos dialèctes: santee-sisseton (dakhóta) e yankton-yanktonai (dakȟóta);
- Douglas Dakota, designacion britanica del bimotor de carreg C-47 Skytrain;
Personalitats:
- Dakota Fanning, actritz americana;
- Dakota Blue Richards, actritz americana;
Autre:
- Dakota, palais nòvayorkés que i demorèt John Lennon.


text:
L'economia rurala se basèt inicialament sul comèrci de las pèls de divèrses animals. Venguèt après l'esplecha forestièra, l'agricultura e l'elevatge bovin pel lach. L'agricultura e l'elevatge se concentran pels dos tèrces meridionals de l'estat, alara que pel tèrç septentrional dominan l'esplecha forestièra e lo torisme.
L'industrializacion comencèt a la fin del sègle XIX al sud-èst de l'estat, Milwaukee essent lo sieu centre mai important, e en s'espandissent principalament pel sud-èst de l'estat, a ras de la riba del lac Michigan, d'Illinois fins a Green Bay. I cal notar las industrias alimentàrias (Oscar Mayer, Kraft Foods, Miller Brewing Company), de maquinària e equipament de transpòrt (Harley-Davidson, Johnson Controls, Oshkosh Truck), panièra (Kimberly-Clark), d'instruments medicals, e editors (Krause Publications).
Dins los darrièrs decennis las activitats del sector de servicis, mai que mai las de medecina e educacion, cresquèron en importància.


text:
Carbonifèr
Lo Carbonifèr es un periòde e sistèma geologic que s'estendèt entre lo Devonian, i aperaquí 358.9 ± 0.4 milion d'ans, e la debuta del Permian,i a 298.9 ± 0.15 Ma. Lo nom de Carbonifèr foguèt inventat pels geològs William Conybeare and William Phillips en 1822.[1] en referéncia al fach que nombroses jaciments de carbon se formèron d'aquel temps.[2]
La vida terrèstra s'establiguèt durant aqueste periòde. Los amfibians èran los vertebrats terrèstres dominants, entre los quals una branca evoluguèt benlèu cap als reptils, los primièrs vetrebrats entièrament terrèstres. Los artropòdes èran tanben fòrça comuns, e d'unes (coma Meganeura), èran fòrça pus grands que los de uèi. D'immensas estendudas de selvas cobrissián la Tèrra , que balheràn pus tard los jaciments de carbon caracteristiques del Carbonifèr. Un escantiment terrèstre e marin menor se produguèt al mitan del periòde, causat per un cambiament del clima.[3] La darrièra mitat del periòde vegèt de glaciacions, un nivèl de las mars bas, e l'enauçament de montanhas, mentre que los continents se trucavan per formar la Pangèa.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Rev. W. D. Conybeare and William Phillips, Outlines of the Geology of England and Wales … , Part I, (London, England: William Phillips, 1822). On page 323, Conybeare titles the chapter "Book III. Medial or Carboniferous Order."
- ↑ Cossey, P.J. et al (2004) British Lower Carboniferous Stratigraphy, Geological Conservation Review Series, no 29, JNCC, Peterborough (p3)
- ↑ Modèl:Cite journal


text:
Chilopoda
Los quilopòdes (Chilopoda), sonats popularament 'milapatas', son d'artropòdes miriapòdes del còrs alongat e estrech, amb un parelh de patas en cadun dels 21 anèls (metamers) que'n son devesits. D'unes pòdon aver de verin. Los Chilopoda, diferisson dels Diplopoda per qu'an un sol parelh de patas dins cada segment o metamer, mentre que los diplopodas an dos parelhs de patas per metamer. Rarament son vists dintre dels ostals e bastiments, levat lo milapatas domestic, que se reprodutz dins de sosterranhs e de luòcs parièrs.


text:
Bureau of Indian Affairs
Lo Burèu dels Afars Indians foguèt creat en 1819 e es una oficina de l'Interior Department. Sa tòca es d'evitar l'extincion dels amerindians. A una division de dètz zonas:
- Minneapolis, pels amerindians de Minnesòta, Wisconsin, Michigan e la resèrva de Tama (Iowa)
- Aberdeen, per las doas Dakota (Dakota del Nòrd e Dakota del Sud) e Nebraska
- Billings, per Wyoming e Montana.
- Muskoge, per las Cinc Tribús Civilizadas d'Oklahoma (creek, choctaw, chickasaw, cherokee e seminola)
- Anadarko, per las autras tribús d'Oklahoma, Kansas e los choctaw de Mississipí.
- Alburquerque, pels indians de Nòu Mexic (apache, navaho e pueblo).
- Phoenix, pels d'Arizòna, Utah e Nevada, levat dels navaho.
- Sacramento, pels indians de Califòrnia.
- Portlandper pels indians de Washington, Oregon e Idaho
- Juneau pels indians inuit d'Alaska
- Washington DC pels indians de l'Est de Mississippí, coma los seminola de Florida e l'Easter Band Cherokee de Carolina del Nòrd.
I a de tribús que dependon pas del BIA, siquenon dels Estats ont demòran, coma los tigua d'El Paso, adscriches a l'Estat de Tèxas, e las tribús de la Confederacion Iroquesa, que dependon de l'estat de Nòva York.
Las zonas foncionan coma intercessors entre l'indian e la BIA, mas sovent i manca la cooperacion e l'argent. Cada zona se dividís en agéncias, una per cada granda tribú, e las pichòtas s'amasson en una generala, coma l'Agéncia Everret pels Puget Sound Salish. L'agéncia s'encarga de distribuir las racions, nomenar d'interlocutors e la policia indigèna, e de provesir totes los servicis levat los medicals.


text:
Palestina (istorica)
Palestina (Πaλaισtίvn Palaistine en grèc ancian; Palæstina en latin; فلسطين Filastīn en arabi, פלשתינה Palestina en ebrieu modèrne) es una region de l'Orient Mejan, dins lo Levant mediterranèu, a l'èst del riu de Jordan.
Correspond aperaquí a las regions de Galilèa, de Judèa e de Samària.
Lo gentilici es palestinian -a.
Après la revòlta de Bar Kokhbà (132-135) l'emperaire roman Adrian cambièt lo nom de Judèa en Syria Palaestina (en prenent lo nom dels filistèus, que èran d'ancians enemics dels josieus). Lo territòri apertenguèt successivament, dempuèi lo sègle IVen, a l'Empèri Bizantin, al Califat Omeia, al Califat Abbassida, als turcs selchokidas, als fatimidas, al Reialme de Jerusalèm, als mamelocs, a l'Empèri Otoman e a l'Empèri Britanic (jos mandat de Societat de las Nacions).


text:
Categoria:Personalitat politica francesa
Aquesta pagina concernís los òmes e femnas politicas elegits en França, o de nacionalitat francesa e elegits en Euròpa.
Vejatz tanben :
- Personalitats politicas francesas, per òrdre cronologic
- President de la Republica Francesa.
- Monarcas de França
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 10 soscategorias, sus un total de 10.
- Ministre francés (9 C)
*
- Lista de personalitats politicas francesas (4 C, 3 P)
C
- Candidat a una eleccion presidenciala francesa (1 C, 1 P)
- Cònsol de França (2 C)
P
- ► President de la Republica Francesa (20 P)
- President del Conselh (1 C, 1 P)
Articles dins la categoria « Personalitat politica francesa »
Aquesta categoria conten los 12 articles seguents.


text:
Mandolina
La mandolina qu'ei un instrument de còrdas puntejadas qui pòt muishar variacions de las granas segon los país, las epòcas e los genres musicaus. Lo musician que'n joga en picant las còdas dab ua mena d'agulha aperada plèctre (o mediatòr). Uei lo dia, las mandolinas que son mei que mei de duas menas (las duas acordadas deu medish biais) : mandolina napolitana (la version classica) e mandolina bluegrass.
L'acòrdi d'aquestas mandolina qu'ei lo medish deu vriulon, : qu'ei a díser (de la mei grava a la mei aguda) : sol-re-la-mi. La còrdas de la mandolina que son doblas (dus sol, dus re eca) e de metau.
La familha de la mandolina gessida de mandolina napolitana que compta la mandòla, lo mandoloncèl e la mandobaisha. Aqueste instrument que pòden constituir ua orquèstra de plèctres en i bèth hornir guitarras e guitarras baishas.
Istòria[modificar | modificar la font]
La mandolina que ho inventada dab mantuas versions en Italia a partir d'instruments com lo laüt e la mandòra (qui lo son nom e vòu díser amètla, en referéncia a la soa forma). Que conegó un gran succès dens tota Euròpa, mei que mei, a partir deu XVIIIau sègle. Com peu vriulon, durant las tempsadas barròcas las còrdas emplegadas qu'èran de tripas d'aulhas ; uei que son hèitas d'acièr.
En Italia qu'i avó duas formas principalas de mandolinas : la mandolina napolitana e la mandolina milanesa (mei petita e dab mei de còrdas). Aquestas duas mandolinas que son mandolinas en forma de laüt. Dens d'autes país (Irlanda, Espanha) que's desvolopèn mandolinas platas. A la debuta deu sègle XX lo laütièr american d'orgina britanica Orville Gibson que desvolopè la mandolina bluegrass, en préner la forma de la mandolina plata e en la combinant dab caracteristicas de la laüteria deu vriulon (en utilizar las formas deus horats deu vriulon e en tot hornir a la mandolina la barra d'armonia d'aqueth instrument).
- Intruments ancians : cistre • mandòra
- Familha de l'arpa : arpa classica • arpa celta
- Familha de la mandolina : mandolina • mandòla • mandoloncèl • mandobaisha • mandolina bluegrass • banjolina
- Familha de la guitarra : guitarra barròca • vihuela • guitarra • guitarra baisha •
- Familha deu laüt : laüt • archilaüt • teorba
- Familha deu clavecin : espineta • clavecin
- Monde arabomusulman : ud
- Euròpa
- America
- America Latina :
- America deu Nòrd : autoarpa • banjo • dulcimer


text:
Antòni Fabre d'Olivet
Antòni Fabre d'Olivet (en francés : Antoine Fabre d'Olivet ; Gange, lo 8 de deceme de 1767 - París, lo 27 de març de 1825) que ho un escrivan lengadocian de lengas francesas e occitanas, un filològ e un ocultiste.
Que vadó a Gange dens ua familha calvinista ; son pair qu'èra mercadèr de seda. Antòni Fabre d'Olivet que s'anèr puish estudiar lo comèrci a París abans de's virara de cap au teatre.
Autors
Bearn : Pèir d'Esbarrebaca • Ciprian Desporrins • Teofil de Bordèu
Lengadòc : Mondonvila • Abat Fabre• Fabre d'Olivet
Roergue : Peiròt
Provença : Còia • d'Agevila • Germain • Gròs • Pelabon
Obras
Roman : Istòria de Joan-l’an-pres
Opèra : Dafnís e Alcimadura
Teatre : Lo Nòvi parat • Manicla
Sermon Burlesque : Lo Sermon deu Curé de Vidèren
Antologia e critica
J.F. Achard : Lo Boquet provençau


text:
Projècte:Servici de Pairinatge Actiu
Lo Servici de Pairinatge Actiu (abreujat familiarament en SPA) es un servici creat sul modèl del programa Adopt-a-User de la Wikipèdia en anglés.
Sa tòca es d'ofrir una ajuda als contributors novèls, sovent inexperimentats e que pòdon aisidament se sentir perduts dins l'enciclopèdia. Aquesta ajuda es ofèrta per d'utilizaires pus experimentats que « pairinan » de novèls, los guidant tot lo long de lor descobèrta del projècte.
La tòca es tanben de demenir lo nombre d'ensages, de temptativas malurosas e de descoratjaments e, perqué pas, de vandalismes.
Se far pairinar per un Wikipedian es simple e risolièr. Vos cal simplament apondre lo modèl {{Pairinatz-me}} en copiant-empegant aqueste tèxt sus vòstra pagina d'utilizaire, çò que va automaticament vos apondre a la Categoria:Wikipedian desirant èsser pairinat.
Qualques jorns aprèp, un utilizaire experimentat comunicarà amb vos per se prepausar coma pairin. Alara poiretz acceptar son ofèrta e venir son protegit o, plan evidentament, refusar se vos conven pas.
Tanben podètz consultar la lista dels pairins e mairinas e prene contacte dirèctament amb un o una d'entre eles, a vòstre convenéncia.
Se conselha, pr'amor de trobar un pairin o una mairina que sos gostes e sos oraris son pròches dels vòstres, de precisar sus vòstra pagina vòstre fus orari (o vòstra vila) e mai vòstres centres d'interès principals.
Per obténer mai d'entresenhas, consultatz aquesta pagina.
Los critèris actualament en plaça per poder èsser un pairin son los seguents :
- aver pro de disponibilitat per ajudar lo pairinat
- aver un minimum de 500 edicions
- èsser pas estat blocat aquestes 6 darrièrs meses
- èsser pas pairinat siá meteis actualament.
Se complissètz aquestes critèris e que volètz pairinar un utilizaire novèl, alara apondètz lo modèl {{Pairin volontari}} o {{Mairina volontària}} sus vòstra pagina d'utilizaire e contactatz simplament una o maitas personas encara listadas dins la categoria Wikipedian desirant èsser pairinat. S'aquesta es voida, esperatz simplament que de contributors novèls i aparescan. Per seguir las entradas e sortidas d'utilizaire dins la categoria, seguissètz la pagina WP:NEW.
Quand prepausatz a qualqu'un de venir son pairin o sa mairina, remplaçatz lo modèl {{Pairinatz-me}} per {{Ofèrta de pairinatge}} e, quand lo pairinatge o mairinatge es confirmat, modificatz-lo per {{Pairinat}} o {{Mairinat}} e apondètz {{Pairin}} o {{Mairina}} sus vòstra pròpria pagina. Tanben podètz plaçar lo modèl {{benvenguda filhòl}} sus sa pagina de discussion.
Per mai d´entresenhas, consultatz aquesta pagina.
-
- 25 d'agost de 2008 : Creacion del projècte
- Utilizaires en espèra d'un pairin (lista mesa a jorn automaticament ; pagina de secors en cas de defalhença dins la mesa a jorn)
- Lista dels pairins e mairinas volontaris (seguit)
Utilizaires que participan al projècte SPA :
- {{Pairinatz-me}} e {{Mairinatz-me}}, pels novèls que voldrián èsser pairinats.
- {{Pairinat|pairin}} e {{Mairinat|mairina}} pels filhòls
- {{Pairin|pairinat}} e {{Mairina|mairinat}} pels pairins e mairinas
- {{Fin pairinatge|pairin}} o {{Fin mairinatge|mairina}} per la fin del pairinatge / mairinatge
Modèl:Fin pairinatge Modèl:Fin mairinatge
- {{Ex pairinat|pairin}} o {{Ex mairinat|mairina}} en sovenir del bon vièlh temps
Modèl:Ex pairinat Modèl:Ex mairinat
- {{Ex filhòl|filhòl}} o {{Ex filhòlq|filhòla}} tanben en sovenir del bon vièlh temps, mas vist de l'autre costat


text:
Low kick
Còp de pè bas o patada basa, coneguda sus la denominacion anglesa: low kick, es una tecnica de pierna utilizada dins cierts bòxas pès-ponh (boxeu birman, kick-boxing e muay thai) e cierts arts marcialas que consta de llevar un còp de tíbia o un còp de pè dins la partida inferiora de l'adversari (muslo o pierna). Segon la regulacion esportiva, ella pòt èsser llevata al exterior e al interior de la parte inferiora.
Dins combate de contacto pleno (atal nomenat K.O. system), se permite de fragilizar la stabilitat de un adversario, per ganhar la ventaja dins un momento dat.
Dins materia de golpear dins las piernas, diferentas còps de pè coexistisson: circular (roundhouse kick), semicircular (semi-circular kick), "balancats": còp de pè amb pierna recta (stick kick), còp de pè crecienta (crescent kick), còp de pè descendent (axe kick)…, rectas de tipo penetrant: còp de pè frontal (front kick) o còp de pè lateral (side kick), còp de pè de gancho (hook kick), còp de pè descendent (hammer kick), etc.
Dins kick-boxing americano o japonés, aqueste tipo de còp de pè pòt èsser sonque circular o semicircular segon lo reglament.
-
-
-
Còp de pè lateral dins còp de parada


text:
Christian Matthias Theodor Mommsen
Christian Matthias Theodor Mommsen (30 de novembre de 1817 - 1 de novembre de 1903) foguèt un escrivan e òme politic alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1902.
Biografia[modificar | modificar la font]
Naissèt lo 30 de novembre de 1817 dins la vila de Garding, una pichona populacion del estat de Schleswig-Holstein qu'en aqueles moments fasiá partida de la Corona de Danemarc. Lo sieu paire, pastor protestant, l'introdusiguèt en la cultura e lengas classicas, formacion que consolidariá entre 1834 e 1838 a l'Institut de Altona-Altstadt. Aquel an dintrèt a l'Universitat de Kiel, ont estudièt drech, e se doctorèt lo 1843.
Mommsen desvolopèt una longa carrièra coma professor universitari, en ocupant successivament la cadièra de Drech roman de l'Universitat de Leipzig lo 1848, carga que perdèt per las siás activitats politicas en sosténer als monàrquics davant dels republicans, malgrat que s'afrontèt posteriorament amb los primièrs en protest per las siás violentas represalhas contra los segons. Lo 1852 foguèt nomenat catedratic de l'Universitat de Zuric, lo 1854 professor de filosofia a l'Universitat de Wrocław e lo 1858 catedratic d'istòria anciana de l'Universitat de Berlin. L'an 1873 foguèt nomenat Secretari vitalici de l'Academia de Sciéncias de Berlin, que ne n'èra membre dempuèi 1858.
Lo 1 de novembre de 1903 moriguèt a la siá residéncia de Berlin.
Òbra politica[modificar | modificar la font]
Mommsen foguèt nomenat delegat del Landtag, assemblada representativa de Prússia dintratz 1863 e 1866, en venent posteriorament delegat del Reichstag dintratz 1881 e 1884, inicialament pel partit de dreta Deutsche Fortschrittspartei, posteriorament pel Partit Liberal Nacional (Nationalliberalen) e fin finala al Partit Secessionista, en s'opausant durament a las idèas socialas de Otto von Bismarck.
Òbra literaria[modificar | modificar la font]
Amb lo finançament de l'Academia de Sciéncias de Berlin atenguèt iniciar l'an 1854 un gigantesc projècte per editar totas las inscripcions latinas de l'empèri roman, las nomenadas Corpus Inscriptionum Latinarum. L'an de la siá mòrt s'èra publicat mai de 120.000 epigrafs.
L'imponent òbra de Mommsen, amb pus de 1.500 títols, es una excepcionala contribucion al desvolopament de la istòria anciana. Los sieus trabalhs juridics, filològics, epigrafics e numismatics son de referents fondamentales pels especialistas e las siás investigacions scientificas establiguèron las basas de la dialectologia de l'Itàlia abans los Romans.
L'an 1902 li foguèt concedit lo Prèmi Nobel de Literatura per èsser considerat lo mèstre viu mai grand de l'art de l'escritura istorica, amb especiala referéncia a lo sieu trabalh monumental, "L'istòria de Roma", en venent un dels paucs escrivans de pas-ficcion premiats amb aquel prèmi.
Las siás principalas òbras son:


text:
Enrique Jardiel Poncela
Enrique Jardiel Poncela (Madrid, 15 d'octobre de 1901 - 12 de febrièr de 1952) foguèt un escrivan de lenga espanhòla celèbre per sas òbras de teatre.
Filh d'Enrique Jardiel Agustín, jornalista originari de Quinto dins la província de Saragossa en Aragon e de Marcelina Poncela Hontoria, pintre.
A partir de 1919 collaborèt (articles e contes) a de jornals divèrs, e publiquèt sensiblament cinc contes escriches sens utilizar las letras 'e' (Un marit sens vocacion), sens la 'a' (Lo caufaire novèl), sens la 'o', sens la 'i' e sens la 'u', publicats dins La Voz en 1926 e 1927.


text:
842
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 842 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'emperaire Teòfil lo 20 de genier. Son bilanç suscitèt rapidament una controvérsia entre lei cronicaires — puei entre leis istorians — car certanei lo consideran coma un emperaire fòrça competent, especialament dins la lucha còntra la corupcion, e d'autrei coma un tiran sensa d'amplor. Son fiu Miquèu (nascut en 840) li succediguèt sota la regéncia de sa maire Teodòra, dau logoteta dau Drome Teoctist e de son oncle Bardas.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau califa Al-Mutasim (5 de genier) en causa d'una malautiá contractada après una sagnada. Son fiu Al-Watiq li succediguèt. Contunièt la politica religiosa en favor dau mutazilisme adoptada per son oncle e son paire.


text:
Goma de mastolhar
Era goma de mastolhar (var. goma de mastegar) o tot simplament goma ei ua lecaria de sabor doça que se cale ena boca e se mastolhe. Da gòi ath dia, tre eth mal sabor dera boca, da bon alen e tanben pòt solatjar eth mal de gòrja. Actuaument, era màger part des gomes se fabriquen l'acetat polivinilic e enquia hè relativament pòc temps s'elaboraue damb saba d'un arbe tropicau.
Era goma de mastolhar ven de luenh. Es antics romans acostumauen a mastolhar èrbes entà relaxar-se, passar eth temps o ben dar bon sabor ara boca.
En fòrça lengües, ei eth cas der occitan, se l'a nomentada damb eth mot equivalent a goma pera sua consisténcia gomosa. Autes, com eth catalan, eth galèc e eth castelhan consèrven eth nòm nahuatl chictli, qu'ei un polimèr gomós que s'obten dera saba der arbe Manilkara chicle, dera familha des sapotàcies, d'ont s'extré tradicionaument era goma de mastollar[1] Peth sòn sabor doç e aromatic, es amerindis acostumauen a mastolhar-ne soent, çò que cridèc era atencion des europèus.[2]
Referéncies[modificar | modificar la font]
- ↑ Toni Aira, "El xiclet és un llegat dels hàbits higiènics de l'antigua cultura maia (Era goma ei eth legat des habituds higieniques dera antiga cultura maia)", Sàpiens, Barcelona, n°79, mai de 2009, p. 13, ISSN 1695-2014
- ↑ Xavier Duran, "El xiclet (Era goma)", Sàpiens, Barcelona, n°79, mai de 2009, p. 12, ISSN 1695-2014


text:
Crimèa
Crimèa (en ucraïnian: KpиM - Krym, en rus: KpыM, en Tatar: Qırım) es una peninsula dau sud d'Ucraïna lòng de la Mar Negra.
Correspondent a l'antica Taurica, apertenguèt successivament, dempuèi lo sègle XVen, a l'Empèri Otoman, a l'Empèri rus e a l'URSS, d'en primièr dins la Republica socialista federativa sovietica de Russia, puèi, en 1954, dins la Republica socialista sovietica d'Ucraïna. En 1991, demorèt estacada a l'Ucraïna independenta, en tot essent de majoritat russofòna.
Levat la vila de Sebastòple, de l'estatut especial, Crimèa foguèt una republica autonòma que la capitala n'es Simferopol coma una partida d'Ucraïna, mas en març de 2014 la peninsula de Crimèa foguèt ocupada per Russia.


text:
Anglicanisme
L'Anglicanisme es una division de la religion crestiana apareguda au sègle XVI en Anglatèrra quand lo rèi Enric VIII (1509-1547) rompèt ambé la papautat. Au començament dau sègle XXI, teniá 77 milions de fidèus magerament en Anglatèrra o de regions que faguèron partida de l'Empèri Britanic en America o en Africa.
Son organizacion gropa divèrsei Glèisas nacionalas que son autocefalas e reünidas au sen d'una Comunion Anglicana. Pasmens, l'arquevesque de Canterbury, primat de la Glèisa Anglicana d'Anglatèrra i a una influéncia e un prestigi pus importants. L'estructura intèrna dei Glèisas Anglicanas an una estructura episcopala e una ierarquia fòrça desvolopada similara a aquela de la Glèisa Catolica Romana. Ansin, lei Glèisas Anglicanas se presentan coma de glèisas catolicas non romanas.
Pasmens, aquela qualitat es pas reconeguda per leis autoritats catolicas e ortodòxas. En particular, lo papa Leon XIII (1878-1903) refusèt en 1896 de reconóisser leis ordinacions realizadas per lo clergat anglican. Aquela posicion evolucionèt pauc a pauc dins lo corrent dau sègle XX e lo concili de Vatican II reconoguèt solament una « plaça especiala » ais Anglicans « que gardan en partida lei tradicions e leis estructuras catolicas ». Dins aquò, a la fin dau sègle, lo dialòg entre lei doas glèisas foguèt romput en causa dei questions sus l'ordinacion dei fremas. La Glèisa Ortodòxa i es tanben opausada e lo dialòg entre Anglicans e Ortodòxs conoissiá egalament de dificultats sus aquelei questions.
D'autra part, lei Glèisas Anglicanas se dison tanben reformadas car acceptan certanei principis de la Reforma protestanta en matèria de doctrina e de liturgia. A l'origina, sa doctrina foguèt definida dins lei Trente-e-Nòu articles establits en 1563. Au sègle XVII, divèrsei movements anglicans diferents apareguèron e leis estructuras dei diferentei Glèisas se formèron durant la segonda mitat dau sègle XIX. Dempuei lo sègle XX, lei debats regardan lei tematicas de l'ordinacion dei fremas, de la comunion e de la posicion a prepaus de l'omosexualitat.


text:
Chenevelles
Chenevelles es una comuna francesa del departament de Vinhana e de la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1945, per celebrar la Desliurança e lo retorn de la Republica, un arbre de la libertat a plantat. Aquel ormea l'èst mòrt l'an 1984, e remplaçat per un avet l'an seguent[1].
En 1945, pour fêter la Libération et le retour de la République, un arbre de la liberté est planté. Cet ormeau est mort en 1984, et remplacé par un sapin l’année suivante[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Robert Pichon, Los Arbres de la libertat a Peitieus e en la Viena, Peitieus : d'Edicions CLAUS 89/Federacion de las œuvres laiques, 1989, pàg. 222
- ↑ Robert Petit, Les Arbres de la liberté à Poitiers et dans la Vienne, Poitiers : Éditions CLEF 89/Fédération des œuvres laïques, 1989, p. 222


text:
Hargarten-aux-Mines
Hargarten-aux-Mines es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine.
- Origina del nom : una mina de plomb i aguèt espetat a Modèl:La s , suprimida l'an 1788, n'activitat de 1858 a 1900.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine.
- Origine du nom : une mine de plomb fut exploitée au Sègle XVII , supprimée en 1788, en activité de 1858 à 1900.


text:
Antoigné
Antoigné es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna angevine del Saumurois, Antoigné se situa sus la rota D178, al sud-es de Montreuil-Bellay, en limit dels departaments dels Dos-Sèvres e de la Viena[1].
Aquela pichona municipalitat es aquela la mai al sud-es del departament de Maine-e-Loire.
Commune angevine du Saumurois, Antoigné se situe sur la route D178, au sud-est de Montreuil-Bellay, en limite des départements des Deux-Sèvres et de la Vienne[1].
Cette petite commune est celle la plus au sud-est du département de Maine-et-Loire.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 IGN e BRGM, Géoportail Antoigné (49), consultat lo 14 d'agost de 2012


text:
1778
Aquesta pagina concernís l'an 1778 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr - Publicacion a Londres del primièr numèro del jornal "The Times".
- 10 de julhet - Loís XVI de França declara guèrra al Reialme Unit.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769. Kenfu Adam e Hailu Adara s'alièron per menar una campanha còntra Begamber. Aprofichant la mòrt dau governador Wand Bewossen, capitèron de pilhar Filakit Gereger la capitala de la província. Lo novèu governador de la region, Boqatu, capitèt de s'enfugir e de reünir una armada per contuniar lo combat.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
En febrier, signatura d'un tractat d'aliança francoestatsunidenca. L'ajuda francesa, que sa flòta ataquèt totei lei possessions d'Anglatèrra en America dau Nòrd, dins lei Caribas, en Euròpa e ais Índias, anava venir un sostèn preciós per leis Insurgents. D'autra part, divèrseis estats ratifiquèron la declaracion d'independéncia deis Estats Units e intrèron oficialament dins l'Union : Georgia (2 de genier), Connecticut (9 de genier), Massachusetts (6 de febrier), Maryland (28 d'abriu), Carolina dau Sud (23 de mai), Nòu Hampshire (21 de junh) e Virgínia (25 de junh).
Arts[modificar | modificar la font]
- 10 d'agost - Wolfgang Amadeus Mozart compausa la siá darrièra sinfonia, nº 41.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 22 de febrièr - Arthur Schopenhauer, filosòf alemand (m. 1860)
- 25 de febrièr - José de San Martín, militar, libertator d'Argentina e Peró (m. 1850)
- 20 d'agost - Bernardo O'Higgins, militar, cap de l'independencia de Chile (m. 1842)
- 23 de setembre - Mariano Moreno, avocat, intellectual e òme politic argentin (m. 1811)
- 24 d'octobre - Rafael Urdaneta, president de la Granda Colómbia (m. 1845)
- 14 de novembre - Johann Nepomuk Hummel, compositor austriac (m. 1837)
- 6 de decembre - Louis Joseph Gay-Lussac, quimista e fisician francés (m. 1850)
- 17 de decembre - Humphry Davy, quimista anglés (m. 1829)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 de genièr - Carl von Linné, scientific suedés (n. 1707)
- 30 de mai - Voltaire, filosòf francés (n. 1694)
- 2 de julhet - Jean-Jacques Rousseau, filosòf francés (n. 1712)
- Jean François Galaup, comte de La Pérouse, navegaire francés (n. 1741)


text:
Grundviller
Grundviller es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Grundviller Es una pichona municipalitat de 694 abitantas situadas a 12 km al sud-oèst de Sarreguemines. Lo vilatge a situat a França en la region de lorraine e lo departement moselle, aquel vilatge a environat de massises forestales.
Grundviller est une petite commune de 694 habitants située à 12 km au sud-ouest de Sarreguemines. Le village est situé en France dans la region de lorraine et le departement moselle, ce village est entouré de massifs forestiers.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Grundviller vendriá del ancià anautit alemand « Grunt » e del latin « villare » (transformat en lenga alemanda en « Weiler »), en significant aital : pòble situat en una depression. Lo nom de la municipalitat de Grundviller es oficiala dempuèi 1869[ref. necessària].
Al Mejan-Age, una mitat del pòble aperteniá als senhors de Puttelange, en reconeissent la sobeiranetat de la Lorraine dempuèi 1375. L'autra mitat i aguèt cedit pel comte Louis II de Nassau-Sarrebruck a Henri II de Lorraine, pòrti de Lorraine[ref. necessària].
Dépendait De l'anciana província de Lorraine, cedit a la França en 1668.
Le nom de Grundviller viendrait de l’ancien haut allemand « Grunt » et du latin « villare » (transformé en langue allemande en « Weiler »), signifiant ainsi : village situé dans une dépression. Le nom de la commune de Grundviller est officiel depuis 1869[ref. necessària].
Au Moyen-Age, une moitié du village appartenait aux seigneurs de Puttelange, reconnaissant la souveraineté de la Lorraine depuis 1375. L’autre moitié fut cédée par le comte Louis II de Nassau-Sarrebruck à Henri II de Lorraine, duc de Lorraine[ref. necessària].
Dépendait de l'ancienne province de Lorraine, cédé à la France en 1668.


text:
José López Rega
José López Rega (Buenos Aires lo 17 d'octobre de 1916 e lo 9 de junh de 1989) que ho un òmi politic argentin, secretari deus presidents Juan Domingo Perón e María Estela Martínez de Perón (molhèr deu precedent). La soa influència suus dus que'u való lo chafre de Broish. Que fondè ua organizacion d'extrèma dreta batejada Aligança Anticomunista Argentina o Tripla A entà combàter l'ala esquèrra deu peronisme au mejan deu crime. A partir de 1975 qu'avó d'exilà's ; que ho detiengut aus Estats Units arron e que's morí en preson en Argentina dens l'espèra deu son procès.


text:
Aspremont (Aups Maritims)
Aspremont[1] es una comuna d'Occitània situada dins la Comtat de Niça e dins lo departament dei Aups Maritims.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo pichon vilatge d'Aspremont es situat a 554 mètres d'altitud, en dessus de las gòrjas que barran la vau en dessus de de Niça.
Istòria[modificar | modificar la font]
Après l'abandon dau site d'Aspremont lo Vièlh » en l'an 1426, aqueu vilatge ancianament fortificat foguèt bastit en ceucles concentrics au pè dau Mont Cau sobre un tuc dominant una via de passatge entre Var e la vau dau Palhon de Torreta. Lo sòl e l'ensolelhament an favorizat la cultura de la vinha, de l'olivier e d'arbres fruchiers, los figuiers sustot : la produccion d'òli d'oliva e de vin èran famós dins lo Comtat fins a la fin dau sègle XIX.


text:
Art rupèstre
L'expression d'art rupèstre designa l'ensemble deis òbras d'art realizadas per l'òme subre ròcas, lo pus sovent en plen aire. Correspond a l'expression anglesa rock art e la majoritat deis autors l'opausan uei a l'art parietau (art subre parets de baumas o cave art) mai tanben a l'art mobiliari (que se pòt desplaçar). Aquesta forma d'art ocupa una partida màger dins l'art preïstoric. Es pas lo fruch d'una etnia o d'una cultura particulara, mai s'es espandit dins lo mond en seguissent una distribucion universala.
Segon lo preïstorian Emmanuel Anati, i auriá 45 milions de pinturas rupèstras subre ròcs e dins de baumas, dins 170000 sits de 160 país.


text:
1578
Aquesta pagina concernís l'an 1578 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Victòria majora de l'armada dau negus Sarsa Dengel (1563-1597) còntra leis insurgents de Tigre, sostenguts per leis Otomans. D'efècte, lo 17 de decembre, Sarsa Dengel capitèt de susprendre seis adversaris que sei fòrças foguèron durament batudas. Yeshaq, governador de Tigre au centre de la màger part deis insureccions en Etiopia dempuei 1560, e Özdemir Pasha, generau de la garnison turca de Massaua, foguèron tuats pendent la batalha. Aquò permetèt au negus de pacificar lo nòrd d'Etiopia e d'i organizar una ceremònia de coronament dins lo centre religiós d'Aksom per lo premier còp dempuei lo començament dau rèine de Kwestantinos Ièr (1434-1468).
Dins lo corrent de l'annada, una campanha foguèt tanben dirigida còntra leis Oròmos que menaçavan lo sud de l'Empèri.


text:
Bastilha
La Bastilha (o mei exactament, Bastilha Sent Antòni) qu'èra ua hortalessa situada sus l'actuau plaça de la Bastilha a París. Presa per la hòrça a l'escadença de la susmauta deu 14 de julhet de 1989 per'mor de simbolizar l'autoritat e lo poder deu rei, que ho destrusida chic arron. Aqueth eveniment que vadó lo simbèu de la Revolucion Francesa.
Bastida en 1370 peu rei de França Carles V que ho utilizada com cròfo hòrt peu rei Francés I. Que ho presa un purmèr còp durant las guèrras de religion lo 13 de mai de 1588. Sully que'n vadó governador e que la tornè utilizar entà empara lo tresaur reiau. Que ho presa un còp mei en 1649 durant la Fronde.
Despuish lo regnat de Loís IX que ho tanben emplegada com preson politica, emplec que desvolopè lo cardinau de Richelieu dab las famosas Lettres de cachets (las "letras sageradas" peu poder reiau) simbèus de l'arbitrarietat.
Qu'ei per aquesta rason que mantuns escrivans e òmis politics que demorèn a la Bastilha (enter los quaus Voltaire, e lo marqués de Sade). Lo nombre de presoèrs non ho totun pas jamei deus grans e lo dia de la presa de la Bastilha chic que hon liberats. L'importància deu bastiment qu'èra mei que mei simbolica.
Après la soa presa lo 14 de julhet de 1789 que ho destrusida de tira (a partir deu 15 de julhet). Quauques pèiras soas que hon emplegadas entà bastir lo pont de la Concòrdia. Lo marqués de la Faieta qu'auherí ua de las soas claus au purmèr president deus Estats Units d'America George Washington; qu'ei expausada uei dens la soa residéncia de Mont Vermont.
A l'escadença de la bastida de la linha 5 deu metropolitan parisenc, las fondacions de la tor de la libertat (la tor on lo marqués de Sade e ho embarrat) que hon tornadas trobar e que's pòden véder dens lo square Galli, sus lo baloard Enric IV.
Pavats de color que marcan uei lo dia lo perhiu deu lòc qu'ocupava la hortalessa sus la plaça de la Bastilha.


text:
El Niño
El Niño es un fenomèn meteorologic de l'Ocean Pacific, conegut dins lo monde scientific jol nom de ENSO (El Niño-Southern Oscillation - El Niño Oscillacion del Sud). Provòca de damatges d'escala mondiala, afectant l'America del Sud, Indonesia e Austràlia.
Lo nom de "El Niño" es degut als pescadors del pòrt de Paita al nòrd de Peró qu'observèron que las aigas del sistèma de corrents de Chile a Peró o corrent de Humboldt, que circula del sud al nòrd davant las còstas de Peró e Chile, s'escalfan a l'epòca de las calendas quand los bancs de peissons fugisson cap al sud, a causa d'un corrent caud venent del golf de Guayaquil (Equator). Aquel fenomèn foguèt nomenat Corrent del Niño.
Es un fenomèn atestat dempuèi mai de quaranta mila ans d'istòria climatica.
Somari
- 1 Desvolopament del sindròme
- 2 La Niña
- 3 Los efèctes
- 4 Estudis e prevision del fenomèn
- 5 Observacions
- 6 Un fenomèn mondial
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Bibliografia
- 9 Ligams extèrnes
Desvolopament del sindròme[modificar | modificar la font]
L'episòdi prodromic comença dins l'ocean Pacific tropical, prèp d'Austràlia e Indonesia, e amb aquel demenís la pression atmosferica dins de zònas fòrça alunhadas entre elas, se produson de cambis dins la direccion e dins la velocitat dels vents e se desplaçan las zònas de las pluèjas dins la region tropicala.
Dins las condicions normalas o Condicions Neutras, sus la còsta sudamericana, existís un corrent d'aiga freda nomenat Corrent d'Humboldt plen de nutriments que circula cap al nòrd; los vents alisis (que bufan d'èst a oèst) acumulan una granda quantitat d'aiga e calor dins la partida occidentala d'aquel ocean, dins la zòna d’Austràlia e d'Indonesia. En consequéncia, lo nivèl superficial de la mar es aproximativament d'un mièg mètre pus naut en Indonesia causant alà umiditat e precipitacions. Sus las còstas del Peró e Equator, per contra, lo clima es mai sec [1] [2] [3] [4] [5]. Pauc a pauc, la diferéncia de la temperatura superficiala de la mar atenh aperaquí 8 °C entre ambedoas zònas del Pacific. Las temperaturas "fredas" se tròban en America del Sud perque pujan las aigas prigondas e produson una aiga rica en nutriments e manten l’ecosistèma marin. Pendent lo fenomèn de "la Niña" las zònas relativament umidas e plujosas se localizan dins l'Asia del Sud-Èst, mentre qu'en America del Sud es relativament sec.
Pendent el Niño los vents alisis venon mens fòrts o arrèstan de bufar, lo maximum de temperatura marina se desplaça cap al sistèma de corrents de Chile a Peró, qu'es relativament freda, e lo minimum de temperatura marina se desplaça cap a l'Asia del Sud-Èst. Aquò provòca l'aumentacion de la pression atmosferica dins l'Asia del Sud-Èst e la diminucion dins l'America del Sud. Tot aquel cambi se passa en un interval de sièis meses que, aproximativament, va de junh a novembre; ven fòrça fòrt e altèra lo clima.
La Niña[modificar | modificar la font]
Article principal: La Niña La Niña se referís a las condicions contràrias a l'ENSO, es a dire, temperaturas fòrça mai fredas sus las còstas sudamericanas. Abitualament la Niña succedís al Niño.
Los efèctes[modificar | modificar la font]
America del Sud[modificar | modificar la font]
Las consequéncias d'aquel fenomèn climatic apòrta dins las regions d'America del Sud pòdon èsser:
- Pluèjas intensas.
- Diminucion de l'intensitat del corrent d'Humboldt.
- Pèrdas de peisses per certanas espècias e creissença per d'autras.
- Formacion de nivolums generats dins la Zòna de Convergéncia Intertropicala.
- Periodas fòrça umidas.
- Bassa pression atmosferica.
Asia del Sud-Èst[modificar | modificar la font]
- Pluèjas raras.
- Refrescament de l'ocean.
- Bassa formacion de nívols.
- Periòdes fòrça secs.
- Nauta pression atmosferica.
- Escassetat d'aliments marins
- Culturas destruidas
- Manca d'aiga als rius
Dins lo Monde[modificar | modificar la font]
Consequéncias globalas:
- Cambi de circulacion atmosferica.
- Cambi de la temperatura oceanica.
- Pèrdas economicas dins las activitats primàrias.
- Destruccion d'abitacions.
- A la fin de 2006, lo Golf de Gasconha oriental coneguèt de precipitacions escassas provocant de secadas.
Estudis e prevision del fenomèn[modificar | modificar la font]
Los començaments de l'estudi d'El Niño[modificar | modificar la font]
- Sir Gilbert Walker e l'oscillacion australa
Scientific britanic e al cap del servici meteorologic indi, Sir Gilbert Walker foguèt encargat en 1920 en Índia, per trobar cossí preveire la monson asiatica. Metèt en contacte los scientifics sudamericans que li presentèron lo resultat de sos estudis suls efèctes locals d'El Niño. En estudiant aquelas donadas climaticas e atmosfericas capitèt de establir, en 1923, una relacion temporala entre las pressions atmosfericas a l'oèst e a l'èst del Pacific sud. En efècte, poguèt veire que la pression aumentava a l'oèst quand demenissiá a l'èst (fenomèn El Niño), e inversament. En consequéncia d'aquela situacion d'equilibri e de cambi, nomenèt aquel fenomèn Southern Oscillation (oscillacion australa).
Orientant sas recèrcas cap a l'oscillacion australa, Sir Walker capitèt de determinar, en 1923, un indici al qual son nom foguèt balhat. A per foncion de mesurar la diferéncia de pression entre l'èst e l'oèst de l'ocean Pacific. Quand l'indici aumentava, la pression èra elevada a l'èst del Pacific, e los alisis èran pus fòrts. Quand l'indici èra pus bas, los alisis èran mens poderoses, aportant d'ivèrns puslèu suaus en Canadà e en l'America occidentala. L'efècte acompanhava de secadas en Austràlia, Indonesia, Índia e de sectors africans.
Un de sos collègas l'ataquèt dins una revista scientifica, trobant « perfectament ridicula l'idèa que las condicions climaticas de regions del glòbe tan alunhadas una de l'autra posquèsson èsser ligadas entre elas ». Sir Walker respondèt que deuriá aver una explicacion pus precisa, mas que « exigiriá de coneissenças fisablas de las estructuras del vent a de nivèls diferents del sol ». Aquò implicava nocions e mejans d'observacion desconeguts en aquela epòca mas los metòdes de recèrca actuals verifican la teoria de l'indici de pression Walker.
- Jacob Bjerknes e lo fenomèn ENSO
Dins las decenias que seguèron, los cercaires estudièron las variacions climaticas se focalizant sus l'enigma de las illas deserticas del Pacific central eqüatorial. Aquelas illas, pasmens que recebon (segon las estatisticas climaticas americanas e canadianas) la meteissa quantitat de pluèja que lors vesinas luxuriantas, demòran desesperadament esterilas. En fach, aquela esterilitat es deguda a una variacion de l'indici de pression Walker: plan sovent, l'indici es puslèu elevat, entrainant de fòrça flacas de precipitacions annalas, e quitament pas cap. Pasmens, pendent un periòde que se repetís cada dos a sèt ans, aquelas illas subisson un vertadièr deluvi que dura qualques meses, de decembre a mièg junh.
Lo ligam, aparentament evident entre aquel estrange fenomèn e El Niño, pasmens serà pas establit abans las annadas 1960, per un meteorològ norvegian : lo professor Jacob Bjerknes. Foguèt lo primièr de remarcar, en 1967, lo rapòrt entre las observacions de Sir Walker e El Niño. Los dos fenomèns concordant en tot ponch, fin avent l'idèa de completar lo nom d'El Niño en associant la descobèrta del Britanic: lo fenomèn se nomena dempuèi ENSO, o El Niño Southern Oscillation.
Lo professor Bjerknes tanben establiguèt, qualques ans mai tard, lo ligam entre los cambis de temperaturas a la superfícia de la mar, la poténcia de las alisis e las fòrtas precipitacions qu'acompanhan d'abitud los baisses barometrics a l'èst coma a l'oèst del Pacific. Aquò correspond a las fasas d'un indici de Walker d'indici bas.
Tecnicas d'identificacion existentas[modificar | modificar la font]
A diferéncia de las mesuras regularas e precisas dels paramètres coma las precipitacions, la temperatura de l'aire o de la mar, efectuadas fòrça precàriament dins las annadas 1930, pels periòdes pus alunhats se dispausa solament de las dichas o descripcions de las consequéncias de las anomalias climaticas constatadas, per exemple, las meissons, las condicions de navigacion e a l'aparicion de fenomèns meteorologics inabituals com trons, inondacions, catastròfas naturalas, etc.
Per identificar los fenomèns meteorologics, en paleoclimatica, s'utiliza los estudis geologics dels jaces de sediments, que se pòdon datar per estratigrafia (los jaces pus ancians son en dejós), per datacion al carbòni 14, qu'indica lo periòde que se formèron los compausants organics presonièrs (pollèn, etc.) o pels rèstas arqueologics als quals se mesclèron.
Totas aquelas observacions devon èsser verificadas, comparadas e esprovadas amb lo mai grand nombre d'informacions venent de divèrsas disciplinas. Tota incoeréncia deu èsser explicada. Per exemple se sap que:
- Lo nivèl dels oceans varièt de mai de dètz mètres, provocant de variacions del nivèl de basa, e mai, l'erosion prèp de las desembocaduras
- La forma de qualques cordons litorals fossils indica la direccion dels corrents e de las ondas dominantas
- Las dunas fossilas correspondon a de temps arids e indican quins èran los vents dominants
- Los fossils e la creissença dels escuèlhs de coralhs, donan d'indicacions sus la temperatura e la salinitat de l'aiga de mar
- L’estudi dels jaces de las glaças fossilas revela la composicion isotopica de l'aire e aquela del pollèn en que demorèron presonièrs, e se pòt atal conéisser las condicions atmosfericas passadas (temperatura de l'aire, importància de las precipitacions, etc.)
- La dendroclimatologia (estudi dels anèls de creissença dels arbres) adutz d'informacions sus las precipitacions e las temperaturas dels temps passats.
Tot aquò cal lo comparar amb d'autres estudis utilizats pels paleoclimatològs coma l'estudi de la creissença dels escuèlhs tropicals, o las emprentas daissadas per una fòrta explosion volcanica.
Un interès creissent a la fin del sègle XX[modificar | modificar la font]
Dempuèi 1982, data d'un ENSO devastador dins totes los païses de la cencha intertropicala e fin a afectat lo clima europèu, de milièrs de scientifics e de cercaires del monde entièr ensagèron de comprendre lo fenomèn. Pendent aquel periòde, sols dos programas aportèron de responsas.
- TOGA
Lançat en 1985, lo programa de collaboracion internacionala Tropical Ocean and Global Atmosphere (TOGA : « Estudi dels oceans tropicals e estudi global de l'atmosfèra »), permetèt de comprendre melhor lo parelh ocean--atmosfèra. Durèt onze ans e venguèt la basa del lançament dels seguents. Estudièt pus particularament las variacions del parelh degut a El Niño.
- WOCE
Programa lançat cinc ans aprèp lo TOGA per 44 païses, que totes aqueles de l'Union Europèa de l'epòca, lo World Ocean Circulation Experience (WOCE : « Experiéncia sus la circulacion oceanica a l'escala mondiala ») aviá per meta d'establir una descripcion oceanique globala. Permetèt d'establir un modèl climatic que pòt mai o mens preveire las annadas ont frapejarà lo fenomèn ENSO.
- CLIVAR et GODAE
La seguida d'aqueles programas foguèt lo Climate Variability and predictability programme (CLIVAR : « Programa d'estudi de prevision e de variacion del clima ») qu'estudiava lo clima e las interaccions entre ocean glaç e atmosfèra a l'escala del planeta, e pel Global Ocean Data Assimilation Experiment (GODAE) que, en 2003-2005, preparava l'establiment d'un sistèma mondial de susvelhança e de prevision climatica.
Los ans 2000[modificar | modificar la font]
Las novèlas tecnicas e los novèls mejans pels cercaires permetèron de far de progrèsses considerables dins l'analisi del fenomèn.
- Institut de Recèrca pel Desvolopament
En 2000, l'Institut de Recèrca pel Desvolopament (IRD) lancèt lo programa ECOP (Estudi climatic de l'ocean Pacific tropical) per estudiar las variacions climaticas degudas a ENSO e a son opausat, La Niña. La meteissa annada, l'IRD lancèt tanben, amb un budgèt de 132 000 €, lo programa PALEOCEAN aquel que estudiava los coralhs. La tecnica del rasclatge del coralh utilizant aqueles darrièrs coma paleotermomètres. En efièit contenon d'urani e d'estronci, que lor quantitat presenta vària en foncion de la temperatura de superfícia de la mar. Aqueles elements testimònis datan los coralhs e atèstan de las variacions del nivèl de la mar dins los ans. Revelan la preséncia de miocardiopatias, dels organismes vivents que l'estat testimònia de l'impacte d'ENSO sus l'environament.
- Un satellit plan particular
En 1992, la Nasa e lo Centre national d'études spatiales (CNES) se jonhèron per lançar lo satellit Topex/Poseidon amb la fusada Ariane 4. L'enginh de 2,4 tonas foguèt enviat a 1 336 km, fasent un torn de la Tèrra cada 112 minutas, e podent observar fins a 90 % dels oceans. Lo CNES e la Nasa balhèron las 50 000 mesuras quotidianas de Topex/Poseidon a la comunautat scientifica tre julhet de 1993. Mai de 600 scientifics de 54 païses expleitèron aquelas mesuras, distribuidas via doas bancas de donadas : una situada als Estats Units d'America, l’autra, lo centre AVISO, situada a Tolosa.
En octobre de 2005, un auvari tecnic faguèt pèrdre al satellit sas capacitats de manejar sus l'orbita, essent alara dins l'impossibilitat d’aquerir de novèlas donadas scientificas. Lo satellit doncas acabèt sa mission lo 5 de genièr de 2006, aprèp 13 ans dins l’espaci e mai de 60 000 revolucions a l'entorn de la Tèrra.
Prevision[modificar | modificar la font]
Las observacions de Topex/Poseidon dintran dins de grands programas scientifics internationals, que WOCE, TOGA, CLIVAR, et GODAE (amb MERSEA sa compausanta europèa). Los organismes meteorologics, eles tanben, s'aprovesisson en donadas del satellit. Aquelas mesuras lèu venon indispensablas, e venguèt alara evident qu'un novèl programa deuriá prendre la seguida de Topex/Poseidon.
- Lo programa Jason
Dempuèi son lançament per Delta II lo 7 de decembre de 2001, lo satellit Jason-1, successor de Topex/Poseidon, balha de donadas expleitablas en temps real (mens de tres oras aprèp la recepcion de las donadas). Lo Jason-1 es 5 còps mai leugièr que Topex/Poseidon (solament 500 kg per 3 m d'envergadura) e gaireben dos còps mens car. Permet una precision almens egala, e mai superiora, a aquela de son predecessor, a causa de la collaboracion entre las sieunas mesuras e aquelas presas, dirèctament a la superfícia oceanica de la Tèrra, per de naus especializadas o de balisas meteorologicas.
Las donadas altimetricas provesisson tanben en temps quasi real las observacions oceanicas permetent d'elaborar de previsions meteorologicas. Mercé a las mesuras del Jason-1, Météo-France publica atal de bulletins regulars sus l’estat de l’ocean mas tanben d'alèrtas en cas de degradacion de las condicions meteorologicas. Jason-1 fa part del projècte d’oceanografia operacionala Mercator, lançat en 1997 e venguèt un Gropament d'Interès Public en 2002 (partenariat entre lo CNES, lo CNRS/INSU, l’IFREMER, l’IRD, Météo-France e lo SHOM). Mercator permet d'efectuar una susvelhança en temps real dels oceans (realizacion de bulletins setmanièrs de l’estat de la mar), mas tanben de previsions de tèrme long concernent los fenomèns bioclimatics coma El Niño.
Observacions[modificar | modificar la font]
El Niño provòca fòrça revolums climatics. Los oceans e l’atmosfèra son en interaccion continuala. Las modificacions induchas sus la temperatura de superfícia de la mar afectèctan los vents.
Atal, El Niño de 1982-1983 produiguèt d'efèits dramatics suls continents. En Equator e al nòrd de Peró prèp de 250 cm de pluèja tombèron pendent sièis meses. Mai a l’oèst, las anomalias del vent desvièron los Tifons de lors rotas abitualas, cap a Hawaii o Tahiti pas preparats a de talas condicions meteorologicas.
Lo fenomèn pòt afectar per d'ondas de tust las condicions climaticas dins de regions alunhadas del glòbe. Aquel messatge d’escala planetària es acompanhat pels desplaçaments de las regions de las pluèjas tropicalas, que tòcan aprèp las estructuras de vent dins tot lo planeta. Los nívols tropicals portadors de pluèja deforman l’aire que los susplomba (8 a 16 km en dessús del nivèl de la mar). Los vents que se son formats dins l’aire en dessús d'aqueles nívols determinan las posicions de las monsons e las rotas dels ciclons e cenchas dels vents intenses separant las regions caudas e fredas a la superfícia de la Tèrra. Pendent las annadas El Niño, quand la zòna de pluèja abitualament centrada sus Indonesia se desplaça cap a l’èst, cap al Pacific central, las ondas presentas dins los jaces nauts de l’atmosfèra son afectadas, causant las anomalias climaticas de fòrça regions del planeta.
Los impactes de El Niño sul clima a las latituds temperadas son los mai evidents pendent l’ivèrn. Per exemple, gaireben totes los ivèrns El Niño son doces sul Canadà occidental e sus las regions del nòrd-oèst dels Estats Units d'America, e plujairas sul sud dels Estats Units d'America (de Tèxas a Florida). El Niño afècta tanben los climas temperats pendent las autras sasons. Mas, quitament pendent l’ivèrn, El Niño es un dels autres nombroses factors qu'influéncian lo clima de las regions temperadas.
Atal, El Niño 1997 provoquèt secadas e fuòcs de selvas en Indonesia, fòrtas pluèjas en Califòrnia e inondacions dins la region sud-èst dels Estats Units d'America. La temperatura mejana estimada del glòbe, en superfícia, per las zònas terrèstras e maritimas, tanben aumentèt fòrça. A la fin de decembre de 1997, une tempèsta deversèt fins a 25 cm de nèu dins lo sud-èst dels Etats Units d'America. D'ondas de mar atenguèron 4 m de naut desforrelèron al sud de San Francisco. De violentas tempèstas salivèron en Florida, amb de tornadas atenguent 400 km/h. Segon lo rapòrt de l'ONU, El Niño en 1997-98 faguèt de milièrs de mòrts e ferits, e provoquèt de damatges estimats entre 32 e 96 miliards de dollars[6].
En junh de 2002, El Niño se faguèt sentir dins las regions tropicalas de l'America del Sud. De violents auratges, los piègers dels uèit darrièrs dètz ans, destrempèron Chile. Vèrs la fin del mes de decembre, Austràlia subissiá la pièger de las secadas d’un sègle. De tempèstas mortalas tanben se descarguèron sus la còsta oèst dels Estats Units d'America. Cinc jornadas entièras de plujadas e de ventàs.
Un fenomèn mondial[modificar | modificar la font]
Dins las annadas 1990 una relacion entre lo periòde caud e los cambis climatics planetaris de tèrme cort foguèt provada. Un dels resultats obtenguts es la descobèrta del prolongament d’El Niño dins las regions tropicalas de l’ocean Indian e de l’ocean Atlantic, mercé a una analisi de la superfícia d'aqueles oceans amb mai de 650 000 mesuras efectuadas per de naus. La soma de las donadas utilizadas cobrís un periòde de quinze ans. Atal s'observèt, de 12 a 18 meses aprèp la fin del fenomèn El Niño dins lo Pacific, un escaufament ciclic de la superfícia de l’ocean Atlantic eqüatorial. Semblariá que s’agís d’una responsa passiva al cambi de pression atmosferica e dels alisis dins la region. Aquela reaccion de l’ocean Atlantic es pas vertadièrament explicada uèi ara, mas tend a mostrar la propagacion a l’escala mondiala de las consequéncias d'El Niño.
Lo fach qu’El Niño siá d'ara endavant considerat coma un fenomèn mondial, amb de repercucions dins los tres principals oceans tropicals, deuriá favorir l’explicacion dels efèites del clima sus tot lo [[Tèrra|planet]a]. Las modificacions de la temperatura oceanica pòdon doncas, a l’escala locala, modificar l'umiditat absoluda de la circulacion atmosferica, entrainant l’aumentacion de la pluviometria de las regions a l'entorn. Aquò permet de donar intuitivament una idèa dels mecanismes que provòcan las consequéncias observadas subretot dins la region del Pacific, mas tanben dins una mendre proporcion dins lo rèsta del monde. Aquela modificacion es tan mai granda, frequenta e durabla, que l'energia atmosferica aumenta, amb la temperatura, per efèit de sèrra.
El Niño contribuís a aquelas anomalias o modificacions de l’igrometria d’un biais que s’explica pas plan, mas qu'es quasi segur qu’es lo responsable e es per aquò que l’umiditat pòt èsser considerada coma un dels motors de l’atmosfèra. Las aplicacions d'aquelas recèrcas permetràn alara de prevenir melhor las consequéncias d'ara endavant indenegablas d'El Niño sul sistèma climatic global.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Michael Pidwirny, Fundamentals of Physical Geography, Chapter 7: Introduction to the Atmosphere [1]
- ↑ (en)Envisat watches for La Nina, ed:BNSC [2]
- ↑ (en)The Tropical Atmosphere Ocean Array: Gathering Data to Predict El Niño, in Celebrating 200 Years, ed: NOAA [3]
- ↑ (en) Ocean Surface Topography, in Oceanography 101, ed: JPL [4]
- ↑ (en)ANNUAL SEA LEVEL DATA SUMMARY REPORT JULY 2005 - JUNE 2006 in THE AUSTRALIAN BASELINE SEA LEVEL MONITORING PROJECT ed Bureau of Meteorology [5] [pdf]
- ↑ (en)[6] Un episòdi costós : El Niño, 1997-98, GEO 3 (Global Environment Outlook), ed: ONU
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Fagan, Brian M. (1991). Inundaciones, Hambrunas, y Emperadores : El Niño y el Destino de las Civilizaciones (en espanhòu). ISBN 0-7126-6478-5.
Michael H. Glantz (2001). Currents of change (en anglés). ISBN 0-521-78672-X.
Mike Davis (2001). Últimos Holocaustos Victorianos: El Niño Famines and the Making of the Third World (en espanhòu). ISBN 1-85984-739-0.
Trenberth, Kevin E (1997). Edicions Bulletin of the American Meteorological Scociety, Vol. 78, No. 12, p. 2771–2777: Definición de El Niño (en anglés).
Philander, S. George (1980). Edicions Academic Press Inc.: El Niño, La Niña and the Southern Oscillation (en anglés). ISBN 0-12-553235-0.
Halpin. P, Strub. T, Peterson. W and Baumgartner, T. (2004). Edicions Revista Chilena de Historia Natural 77: 371-409: An overview of interactions among oceanography, marine ecosystems, climatic and human disruptions along the eastern margins of the Pacific Ocean (en anglés).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Pagina Scientifica ENSO
- (es) Explicacion del Niño, pel Servici Meteorologic de Mexic
- (Vidèo) (fr) [7] L'impacte d'El Niño dins la zòna intertropicala, Institut de Recherche pour le Développement, 14 de febrièr de 2010
- (fr) [8] El Niño: Perspectiva Canadiana Servici Meteorologic de Canadà, 18 décembre 2002 ed. Environnement Canada
- (Flash) (fr) [9], El Niño, seria: Comprendre la météo, ed. Météo-France
- (fr) [10], El Nino, Futura-sciences, 24 de novembre de 2003
- (fr) [11] El Niño et le réchauffement climatique : quels liens de causes à effets ?, Even Rouault e Marianne Espinassous, ed. Polyglots.free.fr
- (en) [12] El Niño and La Niña Related Winter Features over North America, National Weather Service, 19 de decembre de 2005, ed.NOAA


text:
Sant Liòns
Sant Luònç[1][2] oLuòns[3][4] o Sant Liòns[5][6] (Saint-Léons en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus. Es lo luòc de naissença de l'entomologista Joan Enric Fabre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge se situa al limit del Causse Roge e de Leveson, en la val de Musa a l'èst del departament d'Avairon.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Preistòria: La preséncia umana dins la comuna es atestada per d'artefactes neolitiques dempuèi lo Rodesenc (de - 3300 a - 2400 ans abans la nòstra èra), mercés a alsescavaments faits al sègle XIXe per Emili Cartalhac.
- L'istòria de Sant-Léons foguèt estudiada principalament per Albert Carrièra, en la siá Monografia de Sant Liòns[7]. Qualques informacions complementàrias foguèron aportadas pel numèro de Sauvegarde du Rouergue[8] consagrat al vilatge.
Lo vilatge de Sant Liòns es atestat dempuèi lo sègle IXe. Portava alavetz lo nom de Noviliacum. Al sègle Xe lo luòc es donat al monastèri de Vabres, puèi al sègle XIe passa jos la dependéncia de l'abadiá de Sant-Victor de Marselha. Lo prior del monastèri bénédictin "Sant Pèire e Sant Leonci" èra al cap d'un territòri que cobrissiá las actualas municipalitats de Sant Liòns e Sent Laurenç de Leveson. Fins a la Revolucion Francesa, lo senhor féodal es doncas lo prior del monastèri. Dotze fraires compausavan la comunitat bénédictina. Entre eles, lo cambrièr, lo sacristan e lo pitancièr avián de prètzfaches particulars e gausissián de revenguts suplementaris. Pendent l'Edat mejana, lo nom de "Sant Pèire deNoviliacum" desapareis al benefici d'aquel de Sant-Leonci / Sant Liòns. Lo periòde de prosperitat de Roergue (mitat de sègle XV - mitat del sègle XVIe) es atestat per la preséncia de polidas bastissas talas que lo castèl dels priors, dich "de Sant Martin" (mitat del sègle XV), e los ostals de torreta d'escalièr fòra d'òbra e de fenèstras de traversièrs. A aquela epòca, lo prior ven comendatari : demòra pas pus a Sant Liòns, e los fraires causisson un d'entre eles coma prior clastral. Las guèrras de religion tòcan particularament Sant Liòns, ont lo prior laic passa al protestantisme e transforma lo monastèri en plaça fòrta. En 1580, los catòlics assetjant Sant-Léons, canonan e afogan lo vilatge, lo sieu castèl e lo sieu monastèri. Los vestigis actuals del monastèri correspondon aperaquí a son estat d'après 1580. En 1739, lo conselh del Rei decidís de secularizar Sant Victor de Marselha e los sieus priorats. La comunitat religiosa de Sant Liòns ven un capítol de canonges, e lo prior es alara nomenat dirèctament pel rei. Los canonges daissan pauc a pauc lo vilatge. En 1789, un sol d'entre eles residís a Sant Liòns, e la venda dels bens eccésiastiques coma bens nacionals sembla d'aver pas levat de contestations màgers ; tant mai que los notables locals ne son los principals beneficiaris. L'anciana senhoriá ven cap de-luòc de comuna e comuna. Es en 1869 que los abitants de Sent Laurenç de Leveson obtengan la creacion de sa pròpria comuna. Sant Liòns coneguèt son apogèu demografica al sègle XIXe e foguèt puèi tocat per l'exòdi rural. Las grandas fièiras de bestial an declinadas e desaparegudas, los comèrcis an barrats e las residéncias secondàrias se son multiplicadas Un vam novèl pel vilatge es ligat a la dubertura de Micropolis, e a la proximitat de la sortida de l'A 75.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Puntas de sageta del Neolitic – Museum de Tolosa
-
-
Ostal natal d’Enric Fabre
-
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Albert Carrièra, Monografia de Sant Léons, Memòrias de la Societat de las Cartas, Sciéncias e Arts de la Aveyron, Rodez 1940
- ↑ Sauvergarde del Rouergue, n°63, Rodez, 1999


text:
Verneda
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de Gers]]
Verneda[1][2][3] (Bernède en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de Gascogne situada al confluisson del Adour amb lo Léez,a ieu-flanc del serral.
Commune de Gascogne située au confluent de l'Adour avec le Léez,à mi-flanc du coteau.
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent la Segonda Guèrra mondiala, la repression #qu'exercissián los Alemands se #far mai systématique a mesura que la siá desbranda sarrava. En 1944, Jean de Milleret, cap de resistent e lo sieu grop, fan l'objècte d'una acorrala sens dessarra. Après que los sieus maquis i aja #èsser atacat lo 3 de julhet de 1944 e que lo sieu PC i aja #èsser desmantellat a Vielha, se #refugiar dins lo castèl de Galaubon. Los Alemands #trobar la siá pista e #far dos aucit entre los Resistentes a Bernède.
Pendant la Seconde Guerre mondiale, la répression qu'exerçaient les Allemands se fit plus systématique à mesure que leur défaite approchait. En 1944, Jean de Milleret, chef résistant et son groupe, font l'objet d'une traque sans relâche. Après que son maquis ait été attaqué le 3 juillet 1944 et que son PC ait été démantelé à Viella, il se réfugia au château de Galaubon. Les Allemands retrouvèrent leur piste et firent deux tué parmi les Résistants à Bernède.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura : Costalats de Sent Mont (AOVDQS)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Dedal
Dedal (en grèc ancian Aaίδaλoς / Daídalos, adjectiu significant « trabalhar amb art », « l'Astuciós ») es un personatge de la mitologia grèga, un Atenenc, descendent de la familha reiala eissida de Cecròps. Es subretot conegut per èsser un inventor, un escultor e un grand arquitècte, ligant lo gèni estetic e ingeniositat tecnica e per aver concebut lo laberint, preson del Minotaure.
Platon dins Menon (97 AbC) cita las estatuas de Dedal, « susprenentas de veritat que se deguèt, segon la legenda, de las encadenar per las empachar de fugir »; e dins l'Alcibiades major (121a e 282a) remembra que Dedal èra lo patron dels escultors[1].
Lo mite[modificar | modificar la font]
Fugissent las perseguidas fins a la mòrt de son nebot Talos, que l'aviá precipitat del naut de l'Acropòli, gelós de sas descobèrtas que pensava de s'apropriar, Dedal trobèt refugi en Creta prèp de la cort del rei Minòs. Pasifaè, la femna del rei, li demandèt de crear una vaca de fusta, una trapadèla per que se posquèsse acoblar amb lo taur blanc. Atal nasquèt lo Minotaure; Minòs comandèt alara la creacion d'un laberint per i far presonièr aquela aberracion de la natura.
Dedal donèt la solucion per sortir del laberint a Ariana: utilizar un fil de lana desenrotlat, que deviá seguir fins a la sortida. Aquela darrièra donèt la lana a Tesèu, que se'n serviguèt per sortir del laberint aprèp aver tuat lo Minotaure. Minòs avent perdut son pariatge amb Tesèu, faguèt alara enfermar Dedal e son filh, Icar, dins lo laberint. Podent pas sortir sens fil per lo guidar fins a la sortida, Dedal aguèt alara l'idèa de crear d'alas per se poder envolar. Coma aquelas alas èra bastidas de cera e de plumas, Dedal conselhèt a son filh d'anar pas tròp naut dins lo cèl. Icar cerquèt al contrari de s'aprochar del solelh, çò que faguèt fondre la cera e lo precipitèt cap al mar.
Dedal se refugièt en Sicília prèp del rei Cocalòs. Furiós d'aquela fugida, Minòs decidiguèt de trobar Dedal. Per capitar utilizèt l'engana. Desfisèt aquel que, amb fòrta recompensa, capitariá a ligar un fil al fons de la clòsca d'un caragòl. Per relevar lo desfís, Dedal aguèt l'idèa de ligar lo fil a una formiga, aquela darrièra s'engulhant apuèi dins la clòsca.
Sabent qu'una persona aviá capitat lo desfís en Sicília, Minòs alara sabèt que Dedal èra alà. Lo rei Cocalòs refusèt pr'amor de liurar Dedal, çò que provoquèt una guèrra entre Sicília e Creta. Segon una tradicion diferenta, Cocalòs auriá tendèt una trapanèla a Minòs. Diguèt a Minòs qu'èra invitat per li liurar Dedal, e lo convidèt a partejar lo banh de sas tres filhas. Mas foguèt Dedal que fabriquèt la banhadoira e Minòs moriguèt esbolhentat.
Analisi[modificar | modificar la font]
Per François Jacob, « Dedal incarna la tecné (la tecnica) que permet d'aténher la mestresa del monde... que permet a sos clients de s'abandonar a lor ubris, d'aténher lors fòlas entrepresas... En Dedal se profila una sciéncia sens consciéncia... »[2]
A cada problèma de sos mèstres, Dedal es un auxiliar que tròba una solucion a lor problèma e tanben una novèla solucion al novèl problèma qu'aquela provòca: la cera de las alas es la solucion per s'escapar del laberint, el meteis essent la solucion per enclaure lo Minotaure, el meteis essent lo fruch eissit de sa vaca de fusta concebuda per Pasifaè.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Los escultors prenián Dedal per lor aujòl comun ((fr)Platon per Jean-François Pradeau e Chantal Marbœuf, p. 22 Ed. Flammarion, 2008)
- ↑ (fr)La Souris, la Mouche et l'Homme, Odile Jacob, 1997, ISBN=2738108364.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Icar
- Lo laberint : « dedal » venguèt lo sinonim de « laberint » mas benlèu melhor dins sa complexitat.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Françoise Frontisi-Ducroux, Dédale. Mythologie de l'artisan en Grèce ancienne, Paris, Maspero, 1975 (nouvelle édition augmentée : La Découverte, 2000).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
]


text:
Punt d'exclamacion
Lo punt d'exclamacion (var. ponch d'exclamacion; tanben nomenat punt/ponch d'admiracion) es un signe de pontuacion.
Usatges[modificar | modificar la font]
Lo punt d'exclamacion s'utiliza
- per marcar l'emocion dins una frasa
- per indicar que se parla dins un ton naut
- per atirar l'atencion del lector sus una demanda (dins aquel sens es fòrça utilizat per la publicitat)
- pòt metre l'accent sus una frasa a l'imperatiu
- indica un clic postalveolar en transcripcion fonetica
- sus un panèl o cartèl indica un avertiment sus un dangièr potencial
- representa la factoriala en matematicas
- dins qualques lengatges de programacion equival a una negacion
Originas[modificar | modificar la font]
Lo simbòl vendriá de l'exclamacion de joia « interjectio » en latin, que foguèt abreujada d'un i en dessús d'un o.


text:
Viriato
Viriato (180 AC -139 AC) foguèt lo principal cap de la tribú lusitana que tenguèt tèsta a l'expansion de Roma dins una bòna part dels territòris dels actuals Extremadura (Espanha) e Portugal entre las concas del Tage e del Guadiana. Viriat Condusiguèt l'armada tribal cap a fòrças victòrias suls romans entre los ans 147 AC e 139 AC, abans que foguèsse traït e assassinat per qualqu'uns de los seus òmes, que se vendèron als romans. En catalan se nomena Viriat, en portugués, en galhèc, en castelhan e en italian se coneis coma Viriato, en francés se nomena Viriatus e en latin e en anglés, Viriathus.
Vida[modificar | modificar la font]
Se sap pas gaire de la seuna vida. Poiriá èsser estat pastor, lo trabalh de la majoritat de lusitans. Èra conegut entre los lusitans coma un bon guerrièr. Fòrça lo consideravan coma un cap. Nasquèt a Herminius Mos (Sèrra de l'Estèla), al còr de Lusitània (l'actuala region portuguesa de la Beira Nauta). Viriato es considerat coma lo primièr eròi iberic (portugués e espanhòl), foguèt lo cap de l'union de tribús ibericas que resistiguèron a la conquista romana. L'istòria de Viriato e la guèrra lusitana la conta l'istorian Appià d'Alexàndria en lo seu libre sus Ibèria; dins la seccion Istòria romana comenta que «Viriato auciguèt fòrça romans tot en mostrant la seuna granda abiletat».
Conquista de Lusitània[modificar | modificar la font]
Pendent la Segonda Guèrra Punica, dins lo sègle III AC, Roma comencèt la conquista de la Peninsula Iberica. Lo Senat envièt una armada ont i aviá los renfortiments que los cartagineses enviaran d'Itàlia per ajudar Aníbal. Aiçò desencadenèt, pendent 250 ans, una seria d'afrontaments contunhs dins la peninsula. Fin finala, foguèt conquistada pels romans. La Guèrra Lusitània es un dels episòdis mielhs documentats de la conquista de la Peninsula Iberica. Servi Sulpici Galba comandava las tropas romanas d'Ibèria que, vèrs l'an 150 aC., comencèron de destruir la rèsta de las fòrças de resisténcia dels lusitanians.
Guèrra Lusitaniana[modificar | modificar la font]
vesètz Guèrra Lusitaniana
Assassinat de Viriato[modificar | modificar la font]
Lo Senat roman refusèt lo pacte que faguèt Sexvila amb lo pòble lusitan. Los romans cambièron duncas la seuna manièra d'agir: Marc Popilli Laenes IV va subornar tres enviats de Viriato qu'avián coma objectiu d'arribar a un acòrdi de patz amb los romans. Aqueles èran Àudax, Ditalc e Minurus, que Marc los prometèt una recompensa se aucissián Viriato, e lo faguèron aital, l'assassinèron tranquillament mentre dormissiá.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Mauricio Pastor Muñoz, Viriate - la lutte pour la liberté, Pluvia Nocturna, Paris, 2009, 160 p., ISBN : 978-2-917735-01-5


text:
90210
90210 es una séria televisada americana. Es estada creada per Rob Thomas e es sortida lo 2 de setembre de 2008 sus lo CW, e au Canadà ; lei tres promieras temporas son estadas difusadas sus la ret Global.
Difusion en França[modificar | modificar la font]
La séria es difusada despuei lo 5 de setembre 2009 sus M6, despuei lo 11 de febrier de 2011 sus Teva e tanben sus W9 despuei lo 12 de genier de 2012.
La séria es difusada dau diluns au divendres a 16:50 sus W9. La tresena tempora inedita deuriá èstre difusada sus Teva, dempuei lo 23 de genier 2012 a 17:30 mai.


text:
Ucraïnian
L'ucraïnian (o ucraïnés) (ykpaḯHcbka MóBa = ukraiinska mova) es una lenga del sosgrop de las lengas eslavas orientalas (familha de las lengas eslavas). Es la lenga oficiala de l'estat d'Ucraïna, s'escriu amb un alfabet cirillic amb qualques leugièras adaptacions. A una partida de son vocabulari qu'es comun amb las lengas eslavas vesinas, subretot amb la lenga belarussa, lo polonés e plan segur lo rus e tanben l'eslovac.
La lenga ucraïniana es sovent en competicion amb lo rus o amb de formas dialectalas intermediàrias sus son territòri. Sa situacion sociala es encara precària ara per ara e son futur incertan.
Actualament, la lenga ucraïniana se tròba en situacion difícila, ja que sovent la lucha en condicions inegalas amb lo rus, se podriá comparar amb l´occitan, catalan, breton, galego, aragonés, asturiano, euskera, etc.. en fàcia del castelhan o francés, d'un biais mai o mens grand.
Literatura[modificar | modificar la font]
Demest los escrivans mai importants de la literatura ucraïniana cal citar lo filosòf Hryhori Skovoroda, los escrivans Mykola Kostomarov, Mikhaylo Kotsyubinsky, Taras Shevchenko, Ivan Franko, e Lesia Ukrainka.
Qualques mots d'ucraïnian[modificar | modificar la font]
- ПpиBiT [pry'vit] - Adieu (arribada)
- Дяkyю ['djakuju] - Mercé
- Дo пoбaчeHHя [do po'bachennja] - Adieu (despartida)
- Tak ['tak] - Òc
- Hi ['ni] - Non


text:
840
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 840 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Carolingian[modificar | modificar la font]
Mòrt de Loís lo Piós lo 20 de junh. La guèrra civila entre sei tres fius acomencèt tornarmai per la possession de l'Empèri.