text:
Enric lo Navegador
Enric lo Navegador, en portugués Henrique o Navegador o Infante Dom Henrique nascut lo 4 de març de 1394 Porto e mòrt lo 13 de novembre de 1460 Sagres, prince de Portugal, e sovent considerat coma la figura mai importanta del començament de l'espediment colonial europèu. Desperel jamai naveguèt e doncas faguèt cap de descobèrtas geograficas. Lo seu ròtle se situa subretot dins lo domèni del mecenat. L'epitèt de « navegador » que li foguèt attribuit es doncas onorific[1].
Es Lo tresen filh de Joan I de Portugal, lo fondador de la dinastia d'Aviz. La seuna maire es Filipa de Lancastre, filha de Joan de Gand e sòrra d'Enric IV d'Anglatèrra. Enric lo Navegador jamai se maridèt e aguèt pas de descendéncia.
Somari
Joïnessa[modificar | modificar la font]
En 1414, alara qu'avià sonque 20 ans, convenquèt lo seu paire d'organizar una campanha per prene lo pòrt de Ceuta als musulmans. De piratas moros arcelavan en efècte las còtas sud de Portugal dempuèi aquel pòrt, vendent los abitants suls mercats d'esclaus. La vila foguèt presa en agost de de l'an seguent, e Enric descobriguèt las merças portadas per las rotas commercialas del Sahara que Ceuta èra una estapa (coma l'aur del sud de la Mauritània, menant los Portugueses penetrar l'Africa per via maritima). Aqueles escambis passavan alara mai per aquela vila, mas aquò provoquèt per Enric lo desir de prene part a aquela riquessa. Es el encara qu'inspirèt la legenda del « Preste Joan ».
Segon João de Barros, en 1416, comencèt a tornar poblar lo vilatge de Terçanabal, sus la peninsula de Sagres en Algarve. Aquel vilatge, leu nomenat Vila do Infante, e venguèt una basa de nauta tecnologia avec un arsenal naval, un observatòri, e d'una escòla per l'estudi de la geografia e la navegacion. Jehuda Cresques, un cartografe conegut, i foguèt invitat: compilèt de coneissenças e acabèt per obtenir un pòste permanent. Lo pòrt pròche de Lagos donava un abrig practic e venguèt un centre de construccion navala. En 1419, Enric foguèt nomenat governaire d'Algarve.
Lo primièr fruch d'aquel esfòrç foguèt la descobèrta de l'Archipèla de Madèira per João Gonçalves Zarco e Tristão Vaz Teixeira, puèi colonizat pels Portugueses.
Revenguts e ressorgas[modificar | modificar la font]
Lo 25 de mai de 1420, Enric foguèt nomenat governaire del fòrça ric Òrdre del Crist, lo successor portugués de l'Òrdre del Temple que lo sèti es a Tomar. Gardèt aquel pòste lo rèsta de la seuna vida e ne tirèt los revenguts necessaris a las exploracions e campanhas menenadas pel prince. Cal apondre qu'amb lo temps venguèt totjorn mai devòt. A la mòrt del seu paire Joan I, Edoard venguèt rei e decidiguèt de versar un cinquen dels beneficis del comèrci fach dins las zonas descobèrtas e li balhèt lo drech exclusiu d'autorizar de las expedicions al delá del cap Bojador. S'apondèron en mai los revenguts dels divèrses monopòlis en Algarve.
Las descobèrtas dels seus exploradors[modificar | modificar la font]
En 1427, un dels seus navegadors (Gonçalo Velho Cabral o Diogo de Silves) decobriguèt las illas Açòres, leu colonizadas.
Fins alara, lo cap Bojador èra lo punt mai miègjornal de la còsta africana conegut pels Europèus. Gil Eanes, lo capitan d'una de las expedicions d'Enric, es lo primièr europèu a lo passar, en 1434.
Quand Edoard cinc ans mai tard, Enric sostenguèt lo seu fraire Pèire per la regéncia, pendent la minoritat d'Alfons V, e recebèt la confirmacion dels seus privilègis. Faguèt dessenhar un nòu tipe de nau, la Caravella, que permet de viatjar sur de mai logas distàncias. Lo cap Blanc foguèt passat en 1441 par Nuno Tristão e Antão Gonçalves. Lo Banc d'Arguin èra en vista en 1443 e un important fòrt i foguèt bastit en 1448.
Dinis Dias leu parvenguèt al flum Senegal e passèt lo Cap Verd en 1444. Amb lo franquiment de la limita sud del desèrt, atal Enric aviá capitat un del seus objectius: lo contornament de las rotas comercialas tengudas pels musulmans e l'accès a l'aur e als esclaus.
A partir de 1452, l'aur arribèt en quantitat suffisenta per que los primièrs cruzados siàn batuts. Lo meteis an, Enric donèt mission a Diego de Teive per decobrir e explorar de la mitica illa d'Antilia, que se pensava èsser situat al delà las Açòres. En 1462, Pedro de Sintra atenguèt l'actual Sierra Leone.
En 1437, Enric foguèt lo principal organizaire d'una ataca a Tànger, que foguèt un desastre a tal punt que lo seu jove fraire Ferrand foguèt capturat. Ferrand morriguèt en captivitat onze ans mai tard. La reputacion militara d'Enric ne patiguèt; se concentrèt alara sus las exploracions e la politica a la cort de Portugal.
L'activitat d'Enric despertèt l'interés dels Europèus per la colonizacion e lo comèrci de las espècias, un interés qu'aumentèt amb la casuda de Constantinòple en 1453, e comencèt un vam que transformará lo mond pels quatre sègles seguents. L'escòla de Sagres, que l'existéncia vertadièra es ara discutida per d'istorians brasilians e portugueses[2], auriá contribuit al progrés dins de domènis de l'art de la navegation.
Mens de trenta ans aprèp sa mòrt, lo Cap de Bona Esperança foguèt passat per Bartolomeu Dias e Vasco de Gama atenguèt Índia pendent lo decenni seguent. E lo quite Cristòl Colomb, influenciat pels succeses dels Portugueses dins l'Atlantic, cercant una rota dirècta cap a las Ìndias per l'oèst, descobriguèt l'America qualques ans mai tard.
Annèxes[modificar | modificar la font]
Omenatge[modificar | modificar la font]
- En 1960, per celebrar lo 500n anniversari de la mòrt d'Enric lo Navegador, una estatua foguèt erigida a Lisbona, jol nom de Padrão dos Descobrimentos, allusion als padrões utilizats pels navegadors portugueses per marcar lors descobèrtas.
- En 1994, Enric es representat suls bilhets de banca portugueses de 10 000 escudos.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Henri le navigateur sur « devoir-de-philosophie.com »
- ↑ Dison que seriá estat un mite inventat pels istorians portugueses pendent lo periòde romantic del sègle XIX. Font (pt) : Fábio Pestana Ramos, Por Mares Nunca Dantes Navegados, Ed. contexto, 2008


c: text/html

text:
Chinatown
Chinatown es un filme american realizat per Roman Polanski e produit per Robert Evans, sortit en 1974. Chinatown es un dels grands classics de las annadas 1970. Es originalament distribuit per la Paramount.
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
Chinatown es un Filme negre, que se passa dins las annadas 1930 a Los Angeles, en plena secada. Una femna que se presenta coma Mma Mulwray, contracta lo detectiu Jake Gittes (Jack Nicholson) per seguir lo seu marit, engenhaire de las aigas de la vila e sospechat d'adultèri. Aquel es lèu trobat mòrt, negat. Gittes perseguís son enquèsta, e descobrís que la femna que lo contractèt es pas la vertadièra Mma Mulwray. Puèi s'amorosís d'Evelyne Mulwray (Faye Dunaway), la vertadièra femna de l'engenhaire, e perseguís sas recèrcas malgrat las menaças de tuaires professionals, fins a la descobrir de la vertat. Lo filme s'acaba dramaticament.
Distribucion[modificar | modificar la font]
- Jack Nicholson : J.J. Gittes
- Faye Dunaway : Evelyn Mulwray
- John Huston : Noah Cross
- Perry Lopez : Éscobar
- Roman Polanski : l'òme al cotèla

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Glaçon
Un glaçon es generalament un pichon cube de glaç. Los glaçons son subretot utilizats per refregir las bevendas.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo primièr bac de glaçon comercializat, foguèt brevetat en 1932 e produtz per la General Appliances Mfg. Company.
Fabricacion[modificar | modificar la font]
Los glaçons domestics se realizan en plaçant un bac de glaçons dins un congelador. Jos l’accion del freg l'aiga se gèla dins lo bac, alara sufís de desmotlar los glaçons.
Existís uèi de maquinas estudiadas especificament per produire de glaçons. Son sobretot utilizadas dins las aplicacions industrialas e dins los bars e restaurants. Lo procediment de fabricacion de glaçons, en apondent successivament de jaças primas de glaç, los fa translucids, çò que dona una mena mai estetica que los glaçons fabricats de biais classic.
Principes fisics dintrant dins la fonda d'un glaçon[modificar | modificar la font]
Principi d'Arquimèdes[modificar | modificar la font]
Es aisit de verificar que la fonda d'un troç de glaç pura banhant dins l'aiga pura se produís sens cambi del nivel de l'aiga. Lo volum de glaç immergit correspond en efècte al volum d'aiga liquid necessari per egalar lo pes del glaçon. En fondant, lo glaçon produís (per conservacion de la massa) exactament aquel volum d'aiga, que « comola lo trauc daissat per la desaparicion de la glaç solida ». Lo nivèl d'aiga demòra lo meteis. Sus l'imatge çai-tocant, lo volum delimitat en puntejat es, dins lo got d'esquèrra, lo volum de glaç immergida, e dins lo got de drecha, lo volum d'aiga liquid produtz per la fonda del glaçon.
Se pòt tanben far lo calcul seguent: se consideram, per exemple, un glaçon de 1 cm3 e de massa volumica 0,917 g·cm-3 (que conten doncas 0,917 g d'aiga), lo volum immergit será de 0,917 cm3 (coma per un iceberg, la majora partida es jos l'aiga). Quand lo glaçon será fondut, aqueles 0 917 g d'aiga que seran alara d'una massa volumica de 1 g·cm-3 occupèron exactament lo volum qu'occupava la partida immergida del glaçon.
Lo principi d'Arquimèdes es la fòrça particulara que subís un còs banhat en tot o en partida dins un fluid (liquid o gas) somés a un camp de gravitat. Aquela fòrça ven de l'aumentacion de la pression del fluid amb la prigondor (efècte de la gravitat sul fluid) la pression essent mai fòrta sus la partida inferiora d'un objècte immergit que sus sa partida superieura, ne resulta une butada globalament verticala orientada cap al naut. Es a partir d'aquela butada que definssem la flotabilitat d'un còs.
Gost[modificar | modificar la font]
De consomators, que volon l'efècte refregerent del glaçon sus lor bevenda, aman pas que'n fondant los glaçons gastan lo gost d'aquela, per dilucion. Exitís alara d'autres tipes de glaçons:
- Los glaçons de plastic contenent una matèria refregerenta, permetent de conciliar lo desir de refregement de la bevenda sens la dilution d'aquel.
- Los Glaçons de pèira esteatita qu'an la proprietat de servar lo freg e de lo tornar sens cap de dilucion d'aiga.


text:
Fèlix Gras
Fèlix Gras (Malamòrt, 3 de mai de 1844 - Avinhon, 4 de març de 1901) que ho un escrivan provençau e lo tresau capolièr deu Felibritge.
Biografia[modificar | modificar la font]
Fèlix Gras nasquè en 1844 a Malamòrt dens ua familha de proprietaris agricòlas. Hè los estudis au petit seminari de Santa Garda, a Sant Deidier e puèi los anè acabar a Besièrs dens un pensionat qu'èra tengut peus Frairs de las Escòlas Crestianas enquia 1860. Son afiliacion au Felibritge ho enfortida peu maridatge de sa sòr, en 1863, la felibressa Ròsa Anaïs (1841-1920) amb Josèp Romanilha.
Enter los sons parions felibres, qu'èra un felibre arroi a maugrat qui lo son mandat e hosse estat segon Crestian Anatole e Robèrt Lafont ua tempsada de reconciliacion. L'encausa que'n èra dilhèu lo hèit qui èra lo cunhat de Josèp Romanilha (purmèr capolièr conegut per estar un catolic conservator).
Enter las soas òbras que podem mentàver: Lei Carboniers (1876) e Tolosa (1882) d'inspiracion epica, lo Romancero Provençau (1887) inspirat deus Romances castelhans, los contes de Papalina (1891) e lo roman sus ua tematica de Regim Ancian: Lei Roges dau Miegjorn (1896).
Hònt[modificar | modificar la font]
- Anatòli, Crestian & Lafont, Robèrt. Nouvelle histoire de la literature occitane. París : PUF, 1970.


text:
Joseph Schumpeter
Joseph Aloïs Schumpeter (Triesch, Moràvia, 8 de febrièr de 1883 – Salisbury, Connecticut, 8 de genièr de 1950) es un economista autriac del mitan del sègle XX, conegut per sas teorias sus las fluctuacions economicas, la Destruccion creatritz e l'innovacion. Es l'autor d'una Istòria de l'analisi economica, pareguda en 1954 e que encara fa referéncia. Es un dels grands conservators del sègle XX amb Russell Kirk e Leo Strauss. Pas dins lo corrent keynesian, nimai dins lo corrent marxista, pasmens que liberal, es qualificat d’economista eterodòxa per sas teorias sus l’evolucion del capitalisme.
Somari
- 1 Biografia
- 2 Teoria economica
- 2.1 Lo vam del sistèma economic: l'entrepreneire innovador
- 2.2 De fluctuacions economicas al cambi social: la destruccion creatritz
- 2.3 La fin del capitalisme
- 3 Òbras majoras de Joseph Schumpeter
- 4 Nòtas e referéncias
Biografia[modificar | modificar la font]
Joseph Schumpeter nasquèt en 1883 a Třešt' en Moràvia, vila àustroongresa, uèi en Chequia, d'un paire industrial del textil. Venguèt orfanèl a l'edat de 4 ans. Passionat per l'Antiquitat greco-latina, dintrèt en 1901 a la facultat de drech de Viena e s’interessèt lèu a la sociologia en estudiant d'autors coma Werner Sombart e Max Weber. Descobrigèut l’economia, en seguent los corses dels teoricians de l'Escòla austriaca: Friedrich von Wieser, Eugen von Böhm-Bawerk e Carl Menger[1]. Diplomat doctor en drech en 1906, anèt en Anglatèrra e se maridèt en 1907 amb Gladys Ricards Seaver. Mas son maridatge faguèt fracas[2]. Daissèt alara Anglatèrra e s'installèt al Caire ont trabalhèt coma qu'avocat pel tribunal mixte internacional.
En 1908, publiquèt son primièr obratge, que venguèt sul còp un classic de l'estatistica economica, Natura e esséncia de l'economia teorica, çò que li permetèt d'obtenir en 1909 un pòste de professor associat en economia politica a l'Universitat de Czernowitz.
Publiquèt la primièra edicion de sa Teoria de l'evolucion economica en 1911, obratge que se desliga de l'encastre neoclassica e testimònia de son interès per la dinamica e las leis del cambi economic. Schumpeter met subretot en relèu l'importància de l'entreprenor e del processus de destruccion creatritz aportada per l'ofèrta de produches nòus sul mercat. Entre 1911 e 1919, ensenhèt coma professor a l'Universitat de Graz (en Àustria). Amb los sociològs Werner Sombart e Max Weber, dirigiguèt Archiv für Sozialwissenschaften (Archius per las sciéncias socialas). En 1913-1914, foguèt professor invitat a l'universitat Columbia de Nòva York.
Aprèp la Primièra Guèrra Mondiala, foguèt per pauc de temps ministre de las Finanças (1919-1920) del gouvèrn de coalicion social-democrat e social-crestian d'Otto Bauer alara que l’Empèri d'Àustria-Ongria s’esfondrava. Divorcièt de Gladys puèi dirigiguèt pendent quatre ans una banca privada, la Banca Biedermann de Viena, fins a sa quincanèla (1920-1924)[3].
En 1925 venguèt professor de finanças publicas a l'Universitat de Bonn e faguèt un movèl matrimòni amb Anna Reisinger. Mas l'an seguent, moriguèron sa femna e lor filh noirigat. Publiquèt la segonda edicion de la Teoria de l’evolucion economica (1926). A partir de 1927 e fins a sa mòrt, ensenhèt a l'Universitat de Harvard ont s'installèt definitivament en 1932, a la seguida de la pujada del nazisme en Euròpa Centrala. D'entre sos estudiants a Harvard i a Robert Heilbroner, Paul Samuelson, Wolfgang Stolper, Paul Sweezy, Nicholas Georgescu-Roegen e James Tobin.
Un tresen còp se maridèt amb una economista Elizabeth Boody en 1937. De 1937 a 1941, sa reputacion internacionala lo menèt a la presidéncia la Societat d’econometria qu'es un dels fondators. Venguèt president de l'American Economic Association en 1948. La fin de sa vida serà marcada per l'edicion de dos obratges importants: Los Cicles dels afars (1939) que tracta de l’analisi de la creissença) e Capitalisme, socialisme e democracia (1942) que li valdrà una fama d’economista « eretic ».
Moriguèt lo 8 de genièr de 1950 d'una emorragia cerebrala dins son ostal de Taconic, (Connecticut), al moment qu'èra elegit primièr president de la novèla Associacion Internacionala d'Economia. Son esposa, Elizabeth Boody editarà aprèp sa mòrt la monumentala Istòria de l'analisi economica (1954) que i consacrèt sos darrièrs ans e L'esséncia de la moneda (1970).
Teoria economica[modificar | modificar la font]
Schumpeter se daissa dificilament classificar dins una escòla economica. Pasmens qu'èra austriac, jamai èra de l'Escòla austriaca amb que foguèt familiarizat pels ensenhaments d'Eugen von Böhm-Bawerk a l'Universitat de Viena.
L'economista qu'admirava mai èra sens controvèrsia Léon Walras, mas son analisi despassa fòrça l'encastre neoclassic. Tanben foguèt fòrça influenciat pels escriches del sociològ alemand Max Weber. E, se partatgèt de conclusions amb Karl Marx, son analisi èra fòrça alunhada del marxisme. Es considerat en general coma lo fondator de l'evolucionisme economic. Es atal repertoriat dans lo cercle dels economistas dichs « eterodòxes ».
Estima que lo fondament e lo ressòrt de la dinamica de l'economia son l'innovacion e lo progrès tecnic. L'istòria del capitalisme es una mudason de contunh. La tecnologia evolua, se transforma butant de panèls entièrs de l'activitat economica a se passir fins a desapareisser aprèp que foguèron dominants. Lo cambi es estructural abans d'èsser quantitatiu.
Lo vam del sistèma economic: l'entrepreneire innovador[modificar | modificar la font]
Schumpeter insistís sul ròtle major de las innovacions dins lo vam, la mesa en movement de l'economia jos l'accion de l'entrepreneire. Es per la fabricacion de produchs nòus, l'adopcion de processus e de tecnicas inedits, l'utilizacion de novèlas matèrias primièras o la dobertura de novèls mercats que las estructuras acaban per cambiar.
L'innovacion: de l'economia estacionària cap a l'evolucion economica[modificar | modificar la font]
Schumpeter vòl provar lo ròtle determinant de l'innovacion dins lo vam del sistèma economic. Pren coma punt de despart la modelizacion d'una economia estacionària, nomenada circuit economic, e que los diferents elements estructurals se reproduson a l'identic.
S'agís d'una representacion simplificada de la vida economica e de las relacions que se nosan entre los agents economics. La logica d'aquel circuit economic es aquela de l'equilibri general: los movements adaptatius dels prèses asseguran l'adequacion entre las diferentas variablas economicas, e cada factor de produccion es pagat a son prètz. Aquel circuit economic se caracteriza per la liura concurréncia, la proprietat privada e la division del trabalh entre los agents.
Aqueles darrièrs, qu'agisson en foncion de lor experiéncia passada, introduson cap de ruptura fondamentala dins lors comportaments e las relacions economicas en plaça. Los metòdes de produccion e las practicas de consomacion demòran establas, l'ofra ven egala a la demanda pel jòc dels prèses, de biais que l'allocacion de las ressorsas es eficienta. Los comportaments rotinièrs e los mecanismes adaptatius conduson alara a un estat estacionari.
Òr, segon Schumpeter, aquela rotina es trencada per l'entrepreneire e sas innovacions. Atal, l'evolucion pòt pas venir d'una modificacion quantitativa (aument de la produccion o del capital), mas de la transformacion qualitativa del sistèma de produccion. Schumpeter mòstra que lo factor determinant d'aquela evolucion es l'innovacion: aquela es al còr en mai del procèssus de creissénça, de transformacions estructuralas mai importantas.
Se gropa en general las innovacions en doas categorias: las innovacions de produch e las innovacions de procediment. L'actor central d'aqueles darrièrs es l'entrepreneire.
L'entrepreneire actor fondamental de l'evolucion economica[modificar | modificar la font]
Dins la concepcion de Schumpeter, l'entrepreneire incarna lo pari de l'innovacion, tèsi que desvelopèt en particular dins Teoria de l'evolucion economica en 1913 ; son dinamisme assegura la reüssida d'aquela. L'entrepreneire, que se deu pas confondre amb lo cap d'entrepresa simple administrator gestionari, o amb lo rentièr capitalista proprietari dels mejans de produccion, es per el un vertadièr aventurièr qu'esita pas a sortir de las dralhas per innovar e entraïnar los autres òmes a agir d'un biais diferent que la rason, la crenhença o l'abitud, lor dictan de far. Deu véncer las resisténcias que s'opausan a tota novetat riscant de negar lo conformisme del mitan.
Per exemple, Henry Ford èra pas un entrepreneire quand en 1906 venguèt cap d'entrepresa independent, mas o venguèt en 1909 quand sos usinas comencèron de fabricar la famosa Ford T a un còst que ne fa pauc a pauc un estatut d'objècte de consomacion corrent als Estats Units d'America: adoptèt lo sistèma de cadena de montatge, permetent a l'encòp de baissar lo còst de produccion e d'aumentar son debit, alara davancièr de la produccion de massa. Un autre exemple de vertadièr entrepreneire es Alfred Krupp quand concentrèt verticalament sas entrepresas, e que metèt en practica lo novèl procediment de fabricacion de l'acièr imaginat per l'anglés Henry Bessemer.
L'entrepreneire es plan segur motivat per la realizacion de beneficis eissits dels riscs preses e la reussita. Mas, la concepcion del profit defenduda per Schumpeter es originala: l'entrepreneire crèa de valor, tot coma lo salarièr, e es tanben motivat per un ensems de mobils irracionals que los principals son sens dobte la volontat de poténcia, lo gost esportiu de la victòria e de l'aventura, o la jòia simpla de crear e de donar vida a de concepcions e idèas originalas. Per Schumpeter, lo profit es la sancion de l'iniciativa creatritz dels riscs preses per l'entrepreneire. Aquela concepcion es contrària als economistas classics que fasián del profit la contrapartida dels esfòrces productius (capital e trabalh) de l'entrepreneire, alara qu'es puslèu del ròtle del cap d'entrepresa. Aquela concepcion es tanben contrària a la marxista que plaça l'origina del profit dins la confiscacion de la maivalença, es a dire l'apropriacion d'una partida del fruch del trabalh dels salariats pel rentièr capitalista.
Lo profit es encara mai important e immediat que l'entrepreneire es capable de rebutar tota forma de concurréncia dirècta e immediata. L'innovacion consistís pus sovent a aver una posicion favorabla dins sa branca, e sa difusion permet d'obtenir de dreches comercials que tecnicament permeton a l'entrepreneire de dispausar d'un monopòli. Schumpeter considèra los monopòlis nascuts de l'innovacion coma necessaris al bon foncionament del capitalisme. En situacion de monopòli, l'entrepreneire es liure de fixar un prètz de venda superior a son còst marginal. En situacion de concurréncia pura e perfècta, per aumentar sos profits, l'entrepreneire a pas mai aquela possibilitat; al contrari per demorar concurrencial, son prètz de venda pòrta a s'aprochar del còst marginal (es lo concèpte marxista de la baissa tendenciala del taus de profit qu'es criticat aquí per Schumpeter). Per tornar beneficiar d'una libertat dels prèses de venda, luenh del còst marginal, l'entrepreneire deu baissar aquel darrièr en redusent sos còstes de produccion per d'economias d'escala (aument de la produccion e de la talha de las entrepresas) o per una aumentacion de la productivitat (coma per l'innovacion). Los riscs que pren l'entrepreneire en innovant son motivats per la perspectiva de conquesta d'una posicion de monopòli o per sa demorança.
Schumpeter mòstra qu'un univèrs non atomistic (grand nombre d'entrepresas) es pas forçadament negatiu pel consomator perque lo monopòli mena pas totjorn a l'aument dels prèses o a la baissa de la produccion. L'entrepresa geganta percebent un susprofit pòt efectuar d'investiments importants. Encara, las innovacions engendran d'efèctes de sinergia al nivèl de l'economia. An d'externalitats positivas sus l'entraïnament sus de sectors economics e de creacions de novèlas activitats. Apareisson coma fèrre d'ast de la creissença economica, justificant alara l'existéncia d'aqueles novèls actors contribuissent al vam del capitalisme. Pasmens, aquelas situacions de monopòli duran pas. Es lo jòc de la concurréncia que las banaliza batalhejant pels susprofit, lo motor del progrès economic, mas tanben lo factor explicatiu dels movements ciclics de l'economia.
[modificar | modificar la font]
L'innovacion es a l'encòp font de creissença e factor de crisi. Es çò que Schumpeter resumís per la formula « destruccion creatritz ». Las crisis son pas de simples mancas de la maquina economica; son inerentas a la logica intèrna del capitalisme. Son salutàrias e necessàrias al progrès economic. Las innovacions arriban en pinhat gaireben totjorn al bas de l'onda depressionista, perque que la crisi butassa las posicions aquisas e fa possibla l'exploracion d'idèas novèlas e dobrís d'oportunitats. Al contrari, quand un periòde naut de non crisi, l'òrdre economic e social blòca las iniciativas, çò que frena lo flux de las innovacions e prepara lo terren per una fasa de recession, puèi de crisi.
Ritmes economics e ritmes tecnologics[modificar | modificar la font]
L'observacion empirica del sistèma economic mòstra l'existéncia, amb intervals regulars, de cicles economics onte las fasas de prosperitat alternan amb las fasas de depression.
Totes los economistas mostrèron de mecanismes de regulacion permetent al capitalisme de se desvelopar al delà de las crisis, e cerquèron de provar l'existéncia d'aqueles ritmes. Schumpeter prepausèt una interpretacion dels ritmes economics a la lutz dels ritmes o ondas tecnologics: las innovacions son a l'origina de cicles economics. Mòstra que lo fenomèn de pinhat d'innovacions es a l'origina a l'encòp de l'espandiment coma de la recession que li succedís. Schumpeter donèt una analisi coerenta dels cicles longs dichs cicles Kondratieff (en omenatge a l'economista sovietic Nikolai Kondratieff).
De fach, Schumpeter tanben s'inspirèt dels trabalhs de l'économista francés Clément Juglar que lo primièr aviá mostrat dempuèi 1856, los fenomèns ciclics sus un periòde d'una desena d'ans, alara que Kondratieff vigilava sobretot las causas d'aqueles cicles longs: l'usura e lo renovelament de las grandas infrastructuras (camins de fèrres, canals, grands amainatjaments fonzièrs) que la construccion demanda d'investiments excepcionals. Mas aquelas explicacions li semblavan insufisentas, preferissent parlar d'ondas massivas d'innovacions gropada a l'entorn d'una descobèrta centrala, coma la maquina de vapor que dralha la revolucion industriala entre 1790 e 1850 e lo camin de fèrre que dinamizèt l'economia dels ans 1890 fins a la Segonda Guèrra Mondiala.
Schumpeter pretend que tres cicles se superpausan e explican per l'essencial l'evolucion de la conjontura:
- los cicles corts, o cicles Kitchin, que duran en mejana 40 meses e s’explican segon el per de variacions d'estòcs,
- los cicles mejans, dichs cicles Juglar, que duran, eles, entre 6 e 11 ans,
- les cicles longs, o cicles Kondratieff, que s’espandisson sus 40 a 60 ans. Serián lo resultat d’innovacions majoras: maquina de vapor, automobil.
Los monopòlis meton l'economia sus la via del progrès mas son pas que temporaris. Los susprofits menèron a d'entrepreneires imitators a prepausar de bens similars o de procediment vesins obligant las entrepresas en plaça a se diferenciar de contunh o a baissar lors prèses. Aquel fenomèn d'imitacion entraïna d'innovacions de pinhats, es a dire una agregacion d'innovacions provocadas per la reüssita de l'entrepreneire innovator que sa posicion es pas que temporàriament dominanta.
L'aplicacion e la difusion de las innovacions dependent en amont de la propension de l'entrepreneire a prendre de riscs, de la recèrca dins l'emergéncia d'invencions susceptiblas d'èsser expleitadas, e del crèdit. Dependon en aval de la propension dels individús a recebre l'innovacion (pels produchs novèls), doncas de lors gosts e abituds. Aquelas condicions resultan de la realizacion, de la velocitat e de l'espandisa de la difusion. Es doncas lo jòc innovacion-imitacion-monopòli temporari qu'assegura la creissença economica e lo revolum perpetual de las posicions establidas.
L'activitat ciclica se debana del biais seguent: la fasa d'espandiment s'explica pels profits qu'engendran un aument dels investiments e de la demanda, jos l'efècte dels pinhats d'innovacion. Dins un primièr temps, los crèdits accordats van provocar una inflacion dels bens de produccion puèi de consomacion. En seguida, la quantitat addicionala de bens engendra la deflacion, accentuada pel remborsament dels crèdits anonciant la depression. Las possibilitats de profit venon raras, los quincanèlas apareisson. Lo fenomèn d'imitacion entraïna una saturacion dels mercats e una bassa de la renda monopolistica, doncas una reduccion de l'investiment seguida d'une bassa de l'activitat. La crisi poirá pas èsser passada que per d'autras ondas d'innovacions. Es lo mecanisme decisiu de l'activitat ciclica qu'implica un processus de destruccion creatritz.
L'expansion depend de la difusion e de l'assimilacion de las novèlas condicions d'activitat. La depression correspond a un periòde de desaparicion de las estructuras productivas en excès e de las deutes, e a la gestacion de novèlas innovacions. Per Schumpeter, la durada de cada cicle correspond a l'importància de las innovacions e lors efèctes d'entraïnament.
Lo progrès tecnic es pas un flux continú e los cicles obeïsson a de mecanismes autoregulators. Se difusa de biais periodic per ondas a partir de qualques sectors e qualques luòcs.
[modificar | modificar la font]
L'introduccion del progrès tecnic a un efècte suls comportaments e las abituds dels diferents agents economics. L'entrepreneire innovator entraïna fòrça imitators, çò qu'entraïna un cambi radical de lor foncion de produccion (reorganizacion del trabalh). Las innovacions que difusan dins l'economia van tresvirar los biais de consomacion en respondent a de besonhs non satisfachs, e quitament ne crear de novèls. Los mercats se tròban atal modificats. Lo progrès tecnic agís sus las estructuras de l'economia tota entièra: la combinason dels factors de produccion (trabalh e capital) se modifica perque i a remplaçament de las estructuras ancianas per de novèlas, e doncas mobilitar dels mejans de produccion. L'impacte sus la natura de las qualificacions e l'emplec, e mai sus lor reparticion espaciala es considerable. Fin finala, lo progrès tecnic assegura de posicions dominantas e trebolada l'estat dels rapòrts de fòrça entre los païses al nivèl internacional.
La fin del capitalisme[modificar | modificar la font]
Dins son òbra Capitalisme, socialisme, e democracia, Schumpeter sembla rejònher la concluson de Karl Marx sus l'inevitabilitat de l'esfondrament del capitalisme. Schumpeter demòra pasmens convencut dels malfachs del capitalisme e regretava aquela fin inevitabla, segon sos dichs « s'un mètge prevei que son pacient va morir, aiaquò vòl pas dire qu'o desire ». Se desguisarà doncas coma partisan del socialisme per incitar lo jove socialista a legir son trabalh, esperant que son lector reconeisseriá d'esperèl las errors del socialisme[4].
Se Schumpeter rejonh la conclusion de Marx, regrata son rasonament coma aquel de Keynes: « Coma amb Marx, es possible d’admirar Keynes tot ne considerant pasmens que sa vision sociala es falsa e que caduna de sas proposicions es fallaciosa[5] ». Schumpeter estima que Marx e Keynes se rejonhan perque lors teorias explican que lo capitalisme pòt s'esfondrar segon de causas que son endogènas, caractèr comun que permet d'ofrir una justificacion racionala a l'anticapitalisme[6].
Schumpeter rebuta lo materialisme istoric, per el l'estructura economica determina pas entièrament la societat e pensa pas que la viabilitat del capitalisme siá intrinsècament menaçada per exemple per una baissa tendenciala del taus de profèit (l'innovacion podent la contrariar). Al contrari, per Schumpeter coma per Marx, lo succès del capitalisme mena inevitablament a la concentracion del capital, es a dire a la creacion de grandas entrepresas, geridas per de caps d'entrepresas, simples administrators e apartenent a de rentièrs capitalistas, vertadièrs proprietaris de las entrepresas. Per Schumpeter, aquela concentracion s'acaba per l'aveniment d'un sentiment d'ostilitat generala contra lo capitalisme. Mas « la massa del pòble n'elabora jamai de la seuna initiaciativa d'opinions trencadas [e] es encara mens capable de las enonciar, nimai de las convertir en actitudas e en accions coerentas. » Schumpeter pensa pas doncas qu'es una revolucion dirigida per un ipotetic proletariat obrièr que destruirà lo capitalisme. L'ostilitat cap al capitalisme pòt s'exprimir e se traduire pas qu'amb l'ajuda d'una larga franja de la classa dels intellectuals.
Lo capitalisme entraïna lo desvolopament de l'aparelh educatiu, çò que tot a l'encòp mena a la formacion d'una opinion publica larga e a une subreproduccion dels intellectuals a respècte dels besonhs de las professions liberalas. Los intellectuals desconsiderats e pauc remunerats an tot interès per se ligar contra lo capitalisme e a abeurar l'opinion publica de discors contra l'argent e l'esperit d'entrepresa. Catalizan e precipitan l'ostilitat generala contra lo capitalisme. Lo capitalisme s'escleròsa atal progressivament de l'interior, per de rasons socialas e politicas, a mesura que de majoritats democraticament elegidas causisson de metre en plaça una economia planificada acompanhada d'un sistèma d'Estat providéncia e de restriccion dels entrepreneires. Lo clima intellectual e social necessari a l'esperit d'entrepresa e d'innovacion, e doncas a l'aparicion d'entrepreneires, declina e acaba per èsser remplaçat per una forma o una autra de socialisme, encara mai esclerosant. Los govèrns an alara tendéncia, per se far populars, a desvolopar l'« Estat fiscal » e a transferir lo revengut dels productors cap als non productors, malcorant l'estalvi e l'investiment al benefici de la consomacion, çò que crèa una pression inflacionista creissenta. Dins totas decisions, los govèrns democraticament elegit tendon alara, per garantir lor reeleccion, a privilegiar lo tèrme cort al detriment del tèrme long.
Schumpeter es convincut que la liura concurréncia capitalista es lo melhor sistèma economic, recomanda pas aquela evolucion, mas sap pas cossí l'evitar. Lo capitalisme pòt perseguir son camin cap en abans simplament a condicion que demòre l'esperit dels entrepreneires que sol fa sa fòrça. Una critica radicala del capitalisme inspirada de l'òbra de Schumpeter, soslinha que genèra la granda entrepresa e qu'aquela darrièra atuda tota volontat d'imaginacion. Las grandas organizacions son marcadas per la multiplicacion dels quadres gestionaris, dels expèrts e dels burocratas, menats a rasonar en tèrmes de carrièra, de revengut regular e de posicion sociala e del meteis còp pau o pas clinats a prene de riscs coma dins lo modèl de l'entrepreneire.
Òbras majoras de Joseph Schumpeter[modificar | modificar la font]
- Natura e contengut principal de la teoria economica (Das Wesen und der Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie), 1908.
- Teoria de l’evolucion economica (Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung).
- Los cicles dels afars: una analisi teorica, istorica, estatistica del procediment capitalista (Business Cycles: a Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process), 1939.
- Capitalisme, socialisme e democracia (Capitalism, Socialism, and Democracy), 1942.
- Istòria de l'analisi economica (History of Economic Analysis), publicat post mortem en 1954.
- Teoria de la moneda e de la banca - Tome 1, l'esséncia de la moneda,
- Teoria de la moneda e de la banca - Tome 2, Teoria Applicada
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jean-Claude Drouin, Les grands économistes, Presses Universitaires de France, 2006.
- ↑ (en) « In praise of entrepreneurs », The Economist, 26 d'abril de 2007.
- ↑ id "Drouin"
- ↑ Muller, Jerry Z. The Mind and the Market. Anchor Books, New York. 2003.
- ↑ Joseph Schumpeter, Istòria de l’analisi economic
- ↑ Joseph Schumpeter, op. cit.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Alexis Karklins-Marchay, Joseph Schumpeter, Vie - Oeuvres - Concepts, 2004, Ellipses, ISBN 2-7298-1372-1
- (fr)Maurice Baslé, etc., Histoire des pensées économiques – les fondateurs, 2a ed, Sirey, ISBN 2-247-01666-9
- (en) Ján Iša, Profiles of world economists: Joseph Alois Schumpeter, BIATEC, Volume XII, avril 2004, lire en ligne
- (en) Thomas K. McCraw, Prophet of Innovation: Joseph Schumpeter and Creative Destruction, 2007, Belknap Press, 719 pages
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Biographie de Joseph Schumpeter sul site History of Economic Thought
- (en) In praise of entrepreneurs, The Economist, 26 d'abril de 2007
- (en) Taking flight, The Economist, 17 de setembre de 2009
- (fr)Quelques livres de Joseph Schumpeter, disponibles en français. sul site Les Classiques des sciences sociales.
- (fr)Una analisi accessibla de la critica de la democracia classica de Schumpeter.


text:
Francesc Macià
Francesc Macià i Llussà (Vilanova i la Geltrú, Catalonha, 21 d'octobre de 1859; Barcelona, Catalonha, 25 de deseme de 1933), siguec un militar, politic e president dera Generalitat de Catalonha, coneishut popularament coma eth pair-sénher (l'Avi, en catalan).
Macià siguec tinent-coronel dera armada espanhòla durant mès de trenta ans. Er any 1905, era armada espanhòla assautèc era redaccion deth diari catalanista "La Veu de Catalunya" e deth setmanèr "El CuCut" e Macià protestèc contra açò.
Dempús çò, era majoria de partits politics de Catalonha s'uniren en ua soleta candidatura (Solidaritat Catalana) entà presentar-se as eleccions deth 21 d'abriu de 1907. Macià se presentèc coma deputat per Barcelona e per Les Borges Blanques (d'a on ère era sua familha), e siguec elegit en es dues ciutats. Dempús se vedec obligat a deishar era armada.
Er any 1922 fondèc eth partit catalanista radicau Estat Català. Eth setème de 1923, damb era dictadura de Primo de Rivera, Macià se refugièc en Perpinhan. En aguesta epòca, se restaquèc damb comunistes e anarquistes e artenhí era ajuda economica des catalans residents a Sud-America.
Eth 1926 sagèc ua accion armada tà desliurar Catalonha des de Prats de Molló (ena Catalonha Nòrd), mès siguec detengut pera polícia francesa. Damb çò, se hec fòrça popular en Catalonha e era notícia dera sua luta arribèc a tota Europa. Dempús demorèc en Belgica, Cuba e Argentina, en tot cercar era ajuda des exiliadi catalans.
Damb era queiguda dera dictadura, Macià retornèc en Catalonha e fonda eth partit politic Esquerra Republicana de Catalunya, er any 1931, tà presentar-se enes eleccions municipaus. Es eleccions dèren era majoria ath sòn partit, e eth 31 d'abriu de 1931, des deth balcon deth palais dera Generalitat, proclame era Republica Catalana, ores abantes que proclamèssen era Republica Espanhòla en Madrid.
Dempús negociacions damb eth govèrn dera Republica Espanhòla, era Republica Catalana se convertís ena Generalitat de Catalonha, anciana institucion de govèrn des catalans. Aguest govèrn provisionau impulse era redaccion d'un estatut d'autonomia, aprovat en referendum per ua grana majoria des catalans e que dempús siguec aprovat peth parlament espanhòu damb granes modificacions.
Macià foguet eth president d'aguest govèrn provisionau e dempús es prumères eleccions siguec elegit nauament president fins era sua mòrt, eth dia de Nadau de 1933.


text:
Puejaut
Puejaut[1] (Pujaut en francés) es una vila occitana, situada en Lengadòc, mas que ten mai d'afinitats amb Provença, dins lo parçan dei Garrigas. Administrativament, se tròba dins lo departament francés de Gard e la region de Lengadòc-Rosselhon. Es un vilatge pintoresc situat dins la valada de Ròse e construch sus lo flanc d'un colet. Seis abitants son lei puejaulencs, pijaulencs o pijalencs[2].
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Administrativament, aqueste vilatge se situa dins Gard. Pasmens, Puejaut es soncament a 8 km d'Avinhon e per aquò, a mai de relacions ambé la Vauclusa. Puejaut es un vilatge de Lengadòc de cultura provençala.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia dau vilatge es essencialament dominada per la viticultura (ambé lo "Cellier des Chartreux") e leis activitats de l'aerodròm d'Avinhon-Puejaut. Darrierament, lo vilatge a conegut una gròssa atraccion toristica, subretot pendent lo periòde dau Festenau d'Avinhon de teatre. La sieuna creissença demografica tanben a menat a una aumentacion de la part dei servicis dins l'economia puejaulenca. Puejaut tèn tanben quauqueis industrias sus son territòri coma KP1 o Ashland Polyester.
Istòria [3] [4][modificar | modificar la font]
Lei premiers abitants de Podium Altum èran essencialament de caçadors e de pescadors. En 1882, se descobriguèron sus lei ribas de l'estanh de Puejaut d'instruments de l'Edat dau Bronze (2200 avans JC). Lei terras autas èran recobèrtas de bòscs e ofrissián gaire de terrens cultivables. Au debàs dau vilatge, leis aigas d'un estanh venián morir au pè dei muralhas d'aqueu borg. A passat temps, un castèu tresplombava leis ostaus dau vilatge. Foguèt destruch pendent la Guèrra deis Albigés.
Dau sègle X au sègle XIII, l'abadiá de Sant Andrieu i èra proprietària de la glèisa parroquiala e d'un priorat, e percebiá lei sieus revenguts[5].
A l'entorn de l'an 1000, foguèt construcha la capèla de Sant Verime, d'estil romanic. Au sègle XII, Puejaut fasiá partida dei possessions de la dinastia dei Raimond de Tolosa. Lo senhor de Puejaut èra an aquesta epòca un personatge important, qu'acompanhava lo còmte Anfós II de Tolosa, e que signava coma testimòni de cartas nombrosas, per exemple una carta latina en 1154. En 1340, lo Cardinau Pèire Bertrandi ordenèt la construccion de la Glèisa de Sant Jaume, onte se faguèt enterrar en 1349.
Pendent lei Guèrras de Religion, Puejaut foguèt presa per lei Protestants en 1567, d'onte s'enanèron en 1570, après aver destruch una gròssa partida dau vilatge ambé lo fuòc. An aquela epòca, leis abitants demoravan dins la partida auta dau vilatge, qu'èra envoutat per de muralhas e de valats. Un autre centre important de populacion èra aqueu dau quartier dau Canon, a l'entorn de la capèla de Sant Verime.
Au fieu dei sègles, l'òme dessenhèt de parcèlas de terras, a descampassir lo bòsc per poder aculhir progressivament de culturas, de vinhas, d'oliviers e de fruchaus. Lei bòscs donavan pas pron de caçum, e l'estanh pas pron de peis, e per aquò, i aviá una granda pauretat a Puejaut. Adoncas, après de nombrosei privacions, leis abitants reclamèron mai de terrens per poder cultivar de cerealas, e abalir lei sieus enfants dignament.
Per aquò, la comunitat decidèt d'assecar l'estanh (sonat Stagnum de Privaderiis au sègle XIV), perque leis aigas cubrián una superfícia fòrça granda. Leis òbras començèron en 1603 e s'acabèron en 1630, mercé a De Montconis, e permetèron lo desvolopament dau vilatge.
En 1863, la vila de Puejaut foguèt lo premier fogau europèu de filloxèra, segon d'obratges nombrós e lo rapòrt dau cònsol Bruno Verime SOLIER. Pasmens, aquela version es pas aquela que se tròba dins quauquei documents oficiaus d'aquela epòca, que situan lo fogau dins la plana de Crau en 1862[6].
Uèi, lo resultat de l'assecament de l'estanh demòra visible, perque una plana vasta e fertila se presenta a l'agricultura e ai passejaires. Au centre d'aquelei tèrras, a partir de 1919, un aerodròm foguèt creat sus un trentenau d'ectaras. En octòbre de 1935, lo capitani Geille dubrissiá lo Centre de Paracasudistas de l'Armada de l'Aire. En 1965, la seccion de Vòu ambé Vela de l'Aeroclub de Vauclusa s'i installèt e puèi lo Centre-Escòla Regionau Lengadòc-Mediterranèa.
Evolucion dau toponim[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Puejaut a tengut lei noms seguents pendent la sieuna istòria. Totei venon de la meteissa raiç latina que vòu dire « Puèg Aut ».
- Podio Alto : 1044
- Castrum Podii Alti : 1175
- Podium Altum : 1226
- Mons Altus : 1287
- Podio Alto : 1316
- Beata Maria de Monte Alto : 1347
- Podium Altum : 1384
- Pujault : 1551
- Le Prieuré de Pujaud : 1620
- La Commune de Pujault : 1633
- Pijaud : 1694
- Pujault : 1737
- Peujaut : 1789
- Pujaut : 1790
Lo toponim Pujalt, nom d'un vilatge de Catalonha, a la meteissa etimologia[7].
Escut[modificar | modificar la font]
En 1694, Loís XIV de França donèt a Puejaut un escut pròpri, en escambi d'un impòst: de gueules, à un puy d’argent, surmonté de trois fleurs de lis d'or rangées en chef.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Puejaut a un aerodròm reconegut per son paracasudisme, ambé la basa pus granda de França (terren d'1 km per 1,2 km).
Lei sieus monuments principaus son:
- Sei lavadors
- Sa glèisa dau sègle XIV
- Nòstra Dama dau Castèu, monument a la Verge construch en 1863 sus lo colet nomenat "Lo Morre De Castèu"
- Lei tres mas de l'òrdre dei Chartrós : SANT BRUNON - SANT UC - SANT ANTÈUM
- La capèla dau sègle X de l'òrdre dei Benedictins SANT VERIME
- Lo site dau molin de vent, classat ponch geodesic de l'Institut Geografic Nacionau francés, e que permet d'aver una vista incredibla sus lo vilatge e seis alentorns.
- Lo centre vièlh e sei carrieras pichonas.
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Pijau o Pijaut en nòrma mistralenca, cf. Armana Prouvençau de 1860
- ↑ pijoulen o pijalen en nòrma mistralenca
- ↑ Marcel JOUFFRET, Pujaut, Mon Village, Ed. Lacour, 1992
- ↑ Extrait du journal municipal Lou Pijoulen
- ↑ Guy Barruol, Michèle Bois, Yann Codou, Marie-Pierre Estienne, Élizabeth Sauze, « Liste des établissements religieux relevant de l’abbaye Saint-André du Xe au XIIIe siècle », in Guy Barruol, Roseline Bacon et Alain Gérard (directeurs de publication), L’abbaye de Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon, histoire, archéologie, rayonnement, Actes du colloque interrégional tenu en 1999 à l'occasion du millénaire de la fondation de l'abbaye Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon, Éd. Alpes de Lumières, Cahiers de Salagon no 4, Mane, 2001, 448 p. (ISBN 2-906162-54-X), p 225
- ↑ José MARTINEZ et Valérie ROUGY, mémoire de maîtrise de Géographie "La Viticulture à PUJAUT, SAUVETERRE, VILLENEUVE-LEZ-AVIGNON, du Phylloxéra à nos jours."
- ↑ http://ca.wikipedia.org/wiki/Pujalt


text:
Penedés
Lo Penedés (en catalan: Penedès), es una comarca naturala e un territòri istoric catalan. La comarca naturala, en la division comarcala de 1936, demorèt subdividida en las comarcas de l'Aut Penedés, lo Bas Penedés e lo Garraf (tanben nomenada Penedés Maritim o Marina del Penedés). Istoricament lo Penedés èra integrat en la Vigariá de Vilafranca del Penedés qu'inclusiá de mai la sotavigariá d'Igualada qu'amb la division comarcala, la sotavigariá correspond a l'actuala comarca de la Anoia.
Los sieus gentilicis son penedesenc, penedesenca. E lo territòri a donat luòc a una denominacion d'origina omonima que compren de municipalitats d'autras comarcas.


text:
Napalm
Lo napalm es una substància quimica incendiària inventada en 1942 e destinada a d'utilizacions militaras. Se compausa d'una mescla d'agents gelificants e d'esséncia o de derivat dau petròli. Fuguèt desvolopat en 1942 dins un laboratòri secret de l'Universitat de Harvard en Massachusetts ais Estats Units, per una còla dirigida peu quimist Louis Fieser.[1] Fuguèt inicialament utilizat còntra de bastiments mai d'usatges antipersonaus se desvolopèron rapidament en causa de sa capacitat de pegar a la pèu. Fuguèt emplegat d'en premier sul teatre europèu pendent la Segonda Guèrra Mondiala; es estat utilizat intensivament pendent leis atacas incendiàrias de l'US Air Force contre lei vilas japonesas dins la guèrra dau Pacific. Conoguèt puèi un usatge fòrça important, especialament en Indochina per lei Francés puei per leis Estatsunidencs.
Lo nom de "Napalm" es una combinason deis noms de dos constituents deis agents gelificants: l'acid naftenic e l'acid palmitic.
En 1980, lei Nacions Unidas declarèron l'utilizacion de gel de Napalm contre lei concentracions de populacions civilas coma crim de guèrra.


text:
Mitocondria
Ua mitocondria (deu grèc uιtoς, "hiu" e kouδpιov , "gran") qu'ei un organet de las cellulas eucariòtas. Qu'ei lo lòc de sintèsi, a partir de la degradacion de moleculas organicas com la glucòsa, de l'adenosina trifosfat (ATP), la molecula qui serveish de sorsa d'energia per las cellulas. Qu'ei produsida au cap d'ua cadena de reaccions metabolicas coneguda com cicle de Krebs. Ua cellula que contien de cap a 200 mitocondrias. Las mitocondrias que contienen un ADN e atau, ua autonomia relativa dab l'ADN deu nuclèu cellular. Aqueths dats qu'alimentan la teoria endosibiotica qui implica que la cellula eucariòta que seré vaduda de l'associacion de cellulas bacterianas qui's seré minjadas enter eras en tot s'assimilar.


text:
País Valencian
Lo País Valencian o Valéncia o pus tradicionalament lo Reialme de Valéncia (var. Reiaume de Valéncia) (en catalan valencian País Valencià, València, Regne de València) es un país o region d'Euròpa e del Mediterranèa situat a l'èst de la Peninsula Iberica. Uèi jorn es una comunautat autonòma d'Espanha amb lo nom oficial de Comunitat Valenciana, e es reconegut coma nacionalitat en son Estatut d'Autonomia. S'estend entre lo riu Sénia a Vinaròs e fins a Pilar de la Foradada, al delà de la desbocadura del riu Segura, amb una delimitacion terrèstra de 840 km de longor, e 518 km de longor de còsta. De mai de mai, las islas mediterranèas de Nòva Tabarca e de las Columbretes, son tanben d'administracion valenciana. Sa posicion geografica es 40º 47' a l'extrèm nòrd, 37º 51' a l'extrèm sud, 0º 31' E a l'extrèm oriental, e 1º 32' W a l'extrèm occidental.
Sas originas remontan a l'istoric Reialme de Valéncia creat al sègle XIII coma causa de la colonizacion feudala de catalans e aragoneses, fondamentalament e per aquel òrdre, dels reialmes de taifas islamics de Valéncia, Dénia, e part de Múrcia. Après la supression del Reialme en 1707 pels Decrèts de Nòva Planta del rei Felip V d'Espanha, tanben conegut coma Felip el Socarrat, e dels frustrats assages d'aténher l'autogovèrn a la fin del sègle XIX e al començament del XX, en 1982 obten fin finala l'autogovèrn amb un Estatut d'Autonomia qu'es estat reformat en 2006.
Administrativament limita a l'oèst amb Castelha - la Mancha e Aragon, al sud amb Múrcia, e al nòrd amb Catalonha. I vivon mai de 4,5 milions de personas, e mai se la chifra es fòrça superiora se comptabilizam los abitants de segonda residéncia d'autres païses d'Euròpa e los immigrants pas al cens. Aital, las vilas amb mai de 100 000 abitants son Valéncia (785 732 ab.), Alacant (310 330 ab.), Elx (209 439 ab.), e Castelló de la Plana (163 088 ab.).
Sa capitala es Valéncia.
Lo gentilici es valencian -a.
Somari
Organizacion territoriala
Lo País Valencian quitèt d'èsser un Estat administrativament e juridicament independent après la Batalha d'Almansa a l'an 1707 quand passèt jos administracion castelhana por derecho de conquista segon los Decrèts de Nòva Planta de Felip V de Borbon, en exclusent la localitat de Cabdet de las delimitacions del reialme conquistat.
Províncias
Per de rasons politicas, al sègle XIX l'administracion espanhòla ensagèt sens succès de separar lo territòri entre la província d'Alacant, per una banda, e las de Valéncia e de Castelló per autra, en apondent a la primièra las províncias espanhòlas de Múrcia e Albacete per crear un sud-èst espanhòl, e a la segonda Teròl e Conca per crear un orient espanhòl.
En 1822 se prepausa pel primièr còp de províncias semblablas a las actualas, que se dividís lo País, de nòrd a sud, en las províncias de Castelló, Valéncia, Xàtiva e Alacant. Fin finala, en 1833, es amb la division prepausada per Javier de Burgos, quand fin finala lo nombre de províncias demòra en tres, en suprimint la de Xàtiva.
En 1851 s'apondon al País Valencian los territòris istoricament castelhans de Villena dins la província d'Alacant, e de Requena dins la de Valéncia. D'autra banda, la localitat istoricament valenciana de Cabdet, malgrat qu'aja sollicitat sens succès en 1861 son annexion a la província d'Alacant, jamai pas a tornat far partida territorialament del País Valencian dempuèi 1707, e demòra a l'ora d'ara ligada al territòri istoric de Castelha, joncha amb la província d'Albacete.
Aquela division provinciala demòra sens cambiaments fins ara, e seguís solament de critèris omogenèus d'estenduda territoriala e demografica per çò qu'es d'Espanha, e pas de critèris istorics, sociologics o lingüistics.
Comarcas e regions
D'autra banda, al País Valencian existís una fòrça enrasigada tradicion de comarcalisme, se plan la division comarcala actuala, basada en la proposicion de delimitacion de Joan Soler i Riber en 1970, se diferéncia de la division comarcala tradicionala, descricha per Emili Beüt en 1937.
Malgrat tot aquò, l'agropacion de las comarcas en quatre regions prepausadas per Joan Soler recebèt pas supòrt politic en la creacion de la comunitat autonòma valenciana en l'an 1982, e los s'ajustèt a la division provinciala espanhòla preexistent. Aquelas regions s'agissián d'agropacions comarcalas segon critèris istorics, lingüistics, e socioeconomics. Per darrièr, en l'an 1999 se crèa lo Consòrci de las Comarcas Centralas del País Valencian amb l'objectiu d'aténher una quatrena província espanhòla, que s'i apond una cinquena region valenciana.
Demografia
La demografia del País Valencian se concentrava tradicionalament dins de localitats e de zònas de coitiu al bòrd dels rius mai importants (Xúquer, Túria, Segura, Vinalopó), e mai dins de vilas litoralas importantas amb pòrts, segon las activitats agricòlas o comercialas. Las populacions mai importantas solien èsser, pus ancianament, Sagont o Dénia, pendent una granda part de son istòria, Valéncia, Xàtiva, Oriola, Alacant, Elx, Gandia o Vila-real e, pus recentament, Alzira e Castelló de la Plana.
D'aquela distribucion tradicionala, qu'a son origina dins las caracteristicas orograficas e la possibilitat de l'agricultura amb aiga, se deriva que, encara a l'ora d'ara, la densitat de populacion es màger dins las comarcas del centre e del sud e mendre dins las comarcas del Nòrd e de l'interior. Afectèt tanben la demografia (e es benlèu l'excepcion a la distribucion mencionada) la granda activitat industriala o de produchs derivats de l'agricultura, pendent lo sègle XX, dins de vilas de l'interior coma Alcoi, Elda, Novelda, Ontinyent, Petrer, Villena e la Val d'Uixó.
Dins los darrièrs ans, s'es accentuat la concentracion dins las grandas capitalas e sas localitats dels airals metropolitans (en ne destacant Torrent, Mislata, Paterna, Burjassot, Sant Vicent del Raspeig, èca.) e, fòrça mai que mai, dins pòbles e vilas litoralas. Aital, de localitats tradicionalament menudas, (coma Benidorm o Torrevella) an patit un aument demografic fòrça remarcable (encara mai remarcable pendent las sasons caudas de l'an) degut fondamentalament a las migracions generadas pel torisme.
Poiriam dire, doncas, que la demografia del País Valencian a l'ora d'ara es ja clarament majoritàriament urbana, amb granda influéncia de migracions a causa del torisme e de las migracions sasonièras de segonda residéncia, e amb una clara tendéncia cap a las populacions litoralas.
Istòria
De la Preïstòria, s'es constat la primièra preséncia umana dins las tèrras valencianas près de l'an 40000 aC, amb dèishas dels neandertals a la Cova Negra (Bellús), las coves del Salt (Alcoi) e del Cochino (Villena). De l'Epòca Anciana, se considèra lo País Valencian coma brèç de la civilizacion ibera, los que s'i assenton a comptar de l'an 5000 aC de provenença pas esclarida del tot, se se sap plan qu'èran de raça semita. Aquel pòble portava un intens escambi comercial e cultural amb tartessos, grècs, e cartagineses, e culminarián amb son esplendor près del sègle V aC, coma reflèxe de son expression artistica, que la mai coneguda n'es la Dama d'Elx.
Las guèrras entre cartagineses e romans s'acabèron amb la civilizacion autoctòna, lo resultat que ne foguèt l'integracion de tot lo litoral valencian a l'autoritat de Roma a la debuta del sègle III aC. L'origina de la vertebracion del País Valencian sorgís pendent la romanizacion, a l'entorn de la fondacion de Colonia Valentia (Valéncia) en l'an 158 aC e de Colonia Julia Illici Augusta (Elx) al sègle I aC, e las divisions provincialas d'Ilercavònia, al nòrd, Edetània, al centre e Contestània, entre lo Xúquer e lo Segura, en se basant sus la preséncia anteriora de pòbles ibèrs.
Après la desintegracion de l'Empèri Roman, dempuèi lo començament del sègle VII fins a la debuta del VIII grand part del territòri foguèt subjècte al reialme visigòt de Toledo, e l'autra part, dempuèi Dénia fins a Cartagena foguèt jos dominacion de Bizanci primièr, e del Reialme de Tudmir après amb centre a Oriola. Lo pacte de Abd al-Aziz amb Tudmir en l'an 713 permetèt l'intrada dels arabis a la Peninsula, que i comença amb el una de las estapas mai importantas del País Valencian, l'epòca de l'Al Andalús. Malgrat qu'aquela epòca siá pas encara pro estudiada e constituisca un dels periòdes pus escurs de l'Istòria del País Valencian, es generalament acceptada l'importància de l'influéncia de sa cultura e sa lenga sus la cultura valenciana actuala, que faguèron del Xarq al-Andalós un dels endrechs amb mai cultura d'Euròpa.
Malgrat aquò, l'origina dirècta e mai prèp de País Valencian d'uèi jorn es principalament ligat amb la fondacion del Reialme de Valéncia, de caractèr feudal: en l'an 1233 lo rei Jacme lo Conquistaire enceta la conquista dels territòris marcats per tres sègles de preséncia sarrasina: los reialmes taifa de Balansiya, Dénia e Múrcia. A pena fondat lo reialme, s'i demòra plan la populacion tagarina, inicialament majoritària, se faguèron de repoblacions amb colons crestianes d'origina catalana e aragonesa, fondamentalament. Aqueles crestians reestructurèron l'economia e organizèron lo territòri a l'entorn de las vilas amb representacion a las Corts Valencianas. A l'an 1304 lo Reialme s'estend fins a Oriola per la Senténcia de Torrellas, e èra ja provesit d'un estatut politicament independent amb los Fòrs de Valéncia dempuèi l'an 1261, e la societat valenciana desvolopa son identitat pròpria malgrat partejar rei, cultura, e lenga amb los territòris ispanics de la Corona d'Aragon.
Après lo prestigi economic, social e cultural al cors del Sègle d'Aur propiciat per l'expansion mediterranèa de la Corona d'Aragon dins lo sègle XV, lo reialme se vei somés a una pression de mai en mai creissenta del centralisme castelhan. Après divèrses conflictes socials, lo país cedís fin finala pels Decrèts de Nòva Planta en 1707, que se suprimís lo Reialme en abolissent sos fòrs, òm passa amb el far partida del Reialme d'Espanha en l'assimilant a la legislacion castelhana, e lo se priva d'autonomia, lenga, e cultura pròpria.
Al sègle XIX lo País Valencian agrandís los airals d'agricultura, sustot ligats al coitiu de de la mòta, lo ris, los irangièrs, e l'ametlièr. Lo passatge cap a l'indústria lo situarà en lo quatren luòc d'Espanha fins l'actualitat. Al començament del sègle XX la societat valenciana reivindica l'autogovèrn del País Valencian e, après un primièr assag pendent la Segonda Republica Espanhòla e après un periòde de totalitarisme de 1939 a 1975, dispausa fin finala d'autonomia en 1977 pendent la Transicion Espanhòla. Pendent la segonda mitat d'aquel sègle sorgís un nòu sector economic que substituissi practicament lo luòc de l'agricultura en çò que tanh al nivèl d'intradas economicas, lo torisme. Amb l'aprovacion de son Estatut en 1982 recupèra son pròpri govèrn, la Generalitat Valenciana, que n'assegura l'administracion.
Lenga
- Per mai informacion, vejatz l'article principal de valencian
Lo valencian, dins lo domeni lingüistic que se nomena tanben catalan a autres territòris dels Païses Catalans, es reconegut coma lenga pròpria de la Generalitat Valenciana dempuèi 1983 amb la Lei d'Usatge e Ensenhament del Valencian (Llei d'Ús i Ensenyament del Valencià), e tanben pròpria del País Valencian dempuèi 2006 a l'Estatut d'Autonomia. Cossí totas las variantas d'una lenga, a unes traches lingüistics diferencials, e la siá evolucion dempuèi l'Edat Mejana es estada -en fòrça aspèctes- mai conservadors que, per exemple, en Catalonha.
Existisson a l'ora d'ara al País Valencian doas zònas de predominança lingüistica: lo valencian e lo castelhan. Istoricament, dempuèi la colonizacion feudala medievala, lo valencian foguèt la lenga majoritària dins tot lo país, mercé a una leugièra majoritat en lo nombre de colons provenents de Catalonha. L'excepcion foguèron las comarcas amb frontièra amb Aragon (Racó d'Ademós, Alt Millars, Alt Palància e Serrans), ont los colons aragoneses foguèron majoritaris e implantèron lo castelhan. La rèsta de las comarcas castelhanoparlantas actualas (Foia de Bunyol, Canal de Navarrés, Vall de Cofrents, e qualques municipalitats del Vinalopó) son produch de la repoblacion amb castelhans del sègle XVII, après la percaça dels moriscos, doncas qu'aquelas comarcas foguèron de majoritat andalusina dempuèi lo sègle XIII fins al XVII. La comarca del Baix Segura patiguèt un procès de substitucion lingüistica del castelhan pel catalan que s'atenguèt al sègle XVII après una epidèmia de pèsta, en 1648, qu'afectèt la populacion anteriora valencianoparlanta. La comarca de la Plana d'Utiel, coma la municipalitat de Villena, apertenián pas fins al sègle XIX al País Valencian, e son de parlar e cultura castelhans. Lo Reialme de Valéncia, doncas, foguèt pas a l'Edat Mejana un país amb dualitat lingüistica valencian/castelhan, coma a l'ora d'ara, mas que las doas lengas que se parlavan majoritàriament èran lo valencian e l'arabi, a l'excepcion de las comarcas de parlar castelhan dins la frontièra amb Aragon.
Uèi jorn, dins las grandas vilas de las comarcas istoricament valencianoparlantas (e a quina part que siá del territòri, se plan de forma pas tan acusada), la preséncia del valencian es cada còp mendre, a causa del procès de minorizacion d'aquela lenga que s'i patís en favor del castelhan, en bona mesura per fauta de supòrt politic. En fach, lo darrièr sondatge de 2005 revèla que près de 37% dels enquestats de la predominança valenciana afirma l'emplegar preferentament, del temps qu'en 1995 lo percentatge èra de 50%. Se dona la circonstància que lo Partit Popular governa en la Generalitat del País Valencian dempuèi l'an 1995, que causa divèrsa associacions culturalas e lingüisticas assòcian per el la descenuda per motius politics. De mai de mai, aquel procès s'es vist agravat los primièrs ans del sègle XXI, amb la granda immigracion qu'a supausat, en pauc mens de cinc ans, almens mièg milion d'abitants mai, de parlar castelhan original (provenents de la rèsta d'Espanha o America del Sud), o d'autres endrechs e qu'aprenon solament lo castelhan.
Existís una varietat dialectala en caduna de las regions del País Valencian. Aital, dins las Comarcas del Nòrd se considerada zòna de transicion lingüistica e se tròban los dialèctes de Valencian de transicion e valencian castellonenc; dins las Comarcas del Xúquer se parla lo valencian apitxat, lo dialècte parlat al "cap i casal"; dins las Comarcas Centralas e a la Marina Baixa se parla lo valencian meridional, la varietat mai utilizada pels valencianoparlants, en tèrmes demografics; e, per darrièr, dins las Comarcas del Sud (a l'excepcion de la Marina Baixa) se parla lo valencian alacantí, un dialècte fòrtament castelhanizat, benlèu a causa de la substitucion lingüistica istorica del Baix Segura.
Ligams extèrnes
Vejatz tanben


text:
-428
Aquesta pagina concernís l'an -428 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
A la prima, incursion novèla de la Liga de Peloponès en Atica que pilhèt lei sectors non protegits mai poguèt pas menaçar lei fortificacions de la ciutat. Se retirèt rapidament. En revènge, perseguida dau sètge de Platèa. Totjorn afeblida per l'epidemia de « pèsta » acomençada en 430 avC, Atenas poguèt pas organizar de còntra-ofensivas importantas.
Aprofichant lei dificultats atenencas, revòuta de Mitilèn, membre de la Liga de Delos qu'assaièt de reconquistar son independéncia. Assaièt tanben d'unificar sota sa direccion lei diferentei ciutats grègas de l'illa de Lesbos.
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès còntra Atenas amb una incursion espartenca dins la region d'Atica. Leis Atenencs refusèron tornarmai lo combat e Lacedemònia poguèt solament pilhar lei zònas non protegidas.
Roma[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra Veïes e Fidènes. Lo rèi de la vila etrusca foguèt tuat dins lo corrent d'una batalha còntra l'armada comandada per lo cònsol Aulus Cornelius Cossus. Pasmens, una epidemia empachèt lei Romans d'aprofichar aquela victòria. Deguèron se retirar permetent ais abitants de Fidènes d'organizar divèrseis incursions còntra lo territòri roman.


text:
1841
Aquesta pagina concernís l'an 1841 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Publicacion per James Prescott Joule (1818-1889) dei resultats de seis estudis dei fenomèns termics liats au passatge d'un corrent electric dins un conductor.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 14 de genièr - Berthe Morisot, pintre francesa (m. 1895)
- 28 de genièr - Henry Morton Stanley, explorator britanic-american (m. 1904)
- 15 de febrièr - Manuel Ferraz de Campos Sales, president de Brasil (m. 1913)
- 25 de febrièr - Auguste Renoir, pintor francés (m. 1919)
- 25 d'agost - Emil Theodor Kocher, mètge soís, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1917)
- 8 de setembre - Antonín Dvořák, compositor chèc (m. 1904)
- 28 de setembre - Georges Clemenceau, òme politic francés (m. 1929)
- 4 d'octobre - Prudente de Morais, president de Brasil (m. 1904)
- 6 de novembre - Armand Fallières, president de França (m. 1931)
- 20 de novembre - Wilfrid Laurier, primièr ministre de Canadà (m. 1919)
- 20 de decembre - Ferdinand Buisson, pedagòg francés, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1932)


text:
Boda
Siddharta Gautama (sanscrit: सिद्धार्थ गौतम; pali: Siddharttha Gotama) (Kapilavastu, Lumbini, actual Nepal, vèrs 566 ab. C - Kushinagar, vèrs 486 ab. C) foguèt un mèstre espiritual de la region nòrd èst del soscontinent indian qu'ensenhèt çò qu'es a l'origina del bodisme[1]. Dins la majoritat de las tradicions bodistas, es considerat coma lo "Boda Suprèm" (Sammāsambuddha) de nòstra epòca. Las datas de sa naissença e de sa mòrt son incertanas: la majoritat dels primièrs istorians del sègle XX datavan sa vida entre 563 ab. C e 483 ab. C mas mai recentament, en un collòqui d'especialistas d'aquela question, « los especialistas son totjorn mas reticents afirmar sens resèrvas sus los faches istorics de la vida del Boda e de sos ensenhaments » [2][3].
Gautama, conegut tanben coma Śakyamuni ("lo savi dels Shakya"), es la figura clau del bodisme, e las istòrias sus sa vida, los discorsses e las règlas monasticas forman part de las cresenças dels bodistas. Divèrses recuèlhs dels ensenhaments atribuits a Gautama se transmetèron per tradicion orala e lo primièr escrich data de 400 ans après. Los primièrs especialistas occidentals tendèron a considerar la biografia de Boda de las escrituras bodistas coma se foguèsse en granda partida istorica, mas actualament « los erudits son totjorn mas reticents afirmar sens resèrvas sus los faches istorics de la vida del Boda e de sos ensenhaments » [4].
Segon la tradicion, Siddharta Gautama foguèt lo filh d'una familha rica e influenta, mas a l'edat de 29 ans abandonèt son benestar e comencèt una vida d'ascèta errant. Se vodèt al coneissement dels Upanixad e a 35 ans, immobil al pè d'un arbre pendent 49 jorns, descobriguèt lo mistèri de la desliurança, lo nirvana. Atal, venguèt Boda, l'"Illuminat". Puèi comencèt de far lo proselitisme de son dharma o vertat bodista e moriguèt a 80 ans. Lo Sermon de las Quatre Nòblas Vertats constituís lo nuclèu de son ensenhament.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Siddharta Gautama nasquèt a Lumbini[5] e grandiguèt al pichon reialme o principat de Kapilavastu, dins lo Nepal d'uèi. En aquel temps (sègle VI ab. C), aquela zòna representava los limits de la civilizacion vedica, es possible que la lenga mairala de Siddharta foguèt pas una lenga indoariana[6]. Sa comunitat sembla d'èsser estada una societat de castas, que s'estructurava pas segon la teoria bramanica. Èra pas una monarquia mas sembla que s'organizava coma una oligarquia o coma una mena de republica[7]. Son paire foguèt lo rei Shuddhodana, cap del reialme de shakya, de l'estat naissent de Koshala.
Gautama èra lo nom de la familha. Sa maire, reina Maha Maya (Māyādevī) e esposa de Shuddhodana, èra una princessa Koliyan. La nuèch ont Siddhartha foguèt concebut, la reina Maya somièt qu'un elefant blanc de sièis defensas dintrava dins son costat drech[8], e dos meses lunars aprèp Siddhartha nasquèt. Segon la tradicion shakya, quand sa maire foguèt emprenhada, daissèt Kapilavastu per anar s'ajaire al reialme de son paire. L'aleujament se passèt pendent lo viatge, a Lumbini, en un jardin, sos un arbre (sal) e la reina moriguèt quand donèt naissença. Siddhartha foguèt elevat per sa sòr, Maha Pajapati[9].
Siddhartha foguèt destinat a aver una vida de luxe de prince, amb tres palais especialament bastits per el, e ont podiá demorar alternativament segon las sasons. Son paire, lo rei Śuddhodana, desirant que son filh venguèsse un grand rei li porgiguèt ensenhaments religioses e coneissements de patiment uman. Quand lo gojat arribèt a l'edat de 16 ans, son paire organizèt son maridatge amb Yaśodharā (pali: Yasodharā), una cosina de son edat, nascuda dins la vila de Ramagama. Aquò es la version tradicionala, pasmens existisson de dobtes rasonables sus l'istoricitat de sa vida matrimoniala[10]. Segon la tradicion, aguèt un filh, Rahula.
Siddhartha passèt 29 ans vivent en prince a Kapilavastu. Son paire garantiguèt que li foguèsse porgit tot lo benestar que desirava, Siddhartha considerèt que la riquesa materiala èra pas l'objectiu final de la vida[11]. Un jorn decidiguèt de visitar la ciutat e ala poguèt veire pel primièr còp la malautiá, la vielhesa e la mòrt, e tanben l'ascetisme. Prigondament impressionat pel patiment uman, lo prince decidiguèt de trobar lo biais de lo superar.
Atal, a 29 ans, just aprèp la naissença de son filh, daissèt son reialme. Durant sièis ans vaguèt per la val del riu Ganges, menant una vida ascetica, trobant de mèstres de totas las tradicions religiosas, amb qui estudièt e practiquèt. Fasiá una vida desprovesida totalament de confòrt, dins un estat de flac fisic extrèm passant los jorns a meditar. Se mainèt que amb ges dels mèstres trobava pas la patz e s'avisèt de son error. Una tradicion ditz qu'ausiguèt de musicas dins una barca sul riu. Lo mèstre explicava al disciple: "Se tibas tròp la còrda, se coparà; se la daissas tròp destibada, sonarà pas ben". Foguèt alavetz que trobèt lo "camin del mitan", futura esséncia de son ensenhament. E decidiguèt de cambiar son biais de viure, se lavèt e mangèt.
Quand recuperèt la santat, se seguèt jos un arbre (pus tard conegut coma l'arbre Bodhi, es a dire, "arbre del despertar") e se prometèt de se levar pas fins a aténher l'illuminacion. Un vèspre, al cap de 49 jorns, atenguèt lo Nirvana ("escantiment", "calma"), e dempuèi venguèt lo Boda, l'illuminat .
A 35 ans comencèt a donar sos ensenhaments als cinc ascètas amb qui aviá partejat qualques ans de sa vida. Pendent las 45 annadas seguentas, ensenhèt als reis e servents lo camin a seguir per se liberar del cicle de las renaissenças samsara, es a dire, per se liberar del patiment.
Moriguèt a 80 ans a Kushinagar, en daissant las claus per dobrir la gàbia del patiment que tot nos impregna . "Remembratz-vos çò que vos ensenhèt. L'afan d'aténher es la causa de totes los mals. Tard o d'ora tot se transforma, de biais que cal pas s'estacar a res. Practicatz la purificacion del vòstre esperit e aplicatz-vos a la recèrca de l'unica felicitat vertadièra e durabla". Foguèt lo jorn de luna plena del quatren mes.
Fugida e vida ascetica[modificar | modificar la font]
A 29 ans, Siddharta daissèt son palais perque voliá viure coma sos subjèctes. Malgrat los esfòrces de son paire per l'aparar dels malauts, dels ancians e del patiment del pòble, la descobèrta de la vielhesa, de la malautiá e de la mòrt foguèt traumatic per Siddhārtha. Comprenguèt que el tanben se trobava somés al meteis patiment, e aquò li cambièt lo caractèr, perque se demandava coma podiá viure en patz e felicitat s'es aquò que nos fa esperar la vida.
Pendent una autra sortida a l'exterior, lo prince vegèt un anacorèta, un monge mendicant, que son caractèr tranquil e seren l'impressionèt. Decidiguèt d'adoptar la vida dels monges que vivián un ascetisme extrèm, vivent uns ans d'almòina. Siddhartha daissèt son palais, acompanhat per Channa e sus son caval Kanthaka, daissant enrè una vida regalada, sa femna e son filh, per venir un mendicant. Se ditz que, « los batas del caval foguèron amortits pels dieus »[12], per evitar que los gardians ausiguèron. Aquel eveniment es tradicionalament conegut coma "La Granda Marcha".
Siddharta s'enanèt lo cap rasat e lo vestit jaune de monge mendicant, sens sòus o bens de cap de mena, per cercar l'illuminacion. Pus tard descobririá que totes los extrèms son marrits. Anèt en primièr a Rajagaha. Aprèp que foguèt reconegut pels òmes del rei Bimbisara, aquel li ofriguèt lo tron perque foguèt esmogut pels ensenhaments de Siddhartha. Refusèt l'ofèrta, mas li prometèt que quand atenheriá l'illuminacion visitariá son reialme, Magadha, abans tot autre.
Siddhartha daissèt Rajagaha e comencèt de practicar amb dos mèstres ermitas. Aprèp dominar los ensenhaments d'Alara Kalama (Skr. Ārāḍa Kālāma), Kalama demandèt a Siddhartha que venguèsse son successor, mas refusèt e se n'anèt aprèp que demorèt insatisfach de las practicas. Venguèt apuèi un disciple d'Udaka Ramaputta (Skr. Udraka Rāmaputra), mas alara que atenguèt un naut nivèl de consciéncia amb la meditacion e que tanben li foguèt demandat de succedir a Ramaputta, foguèt pas encara satisfach del camin, e se ne tornèt anar[13].
Siddhartha e un grop de cinc companhons, dirigit per Kondanna, s'establiguèron dins un luòc per poder aprigondir qualques practicas d'una austeritat encara mai exigenta. Enseguèron de trobar la illuminacion a travèrs de la privacion de quasi totes los bens del monde, incluses los aliments e la practica d'auto-mortificacion. Aprèp de se trobar a prèp de morir de fam, amb un fruch sec e una fuèlha cada jorn, quasi se neguèt dins un riu pendent lo banh. Siddhartha comencèt tornar a considerar son camin. Alavetz, remembrèt un moment de l'enfança quand observèt son paire al començament de la sason de laurada, e casèt dins un estat meditatiu de prigonda quietud e de concentracion, la jhana.
Illuminacion[modificar | modificar la font]
Aprèp l'ascèsi, la concentracion, la meditacion e la practica de l'anapanasati, amb aquel dirigiguèt son atencion cap al movement de la respiracion, Siddhartha descobriguèt çò que los bodistas nomenan la via del mièg, un camin que recèrca la moderacion entre los extrèms de l'auto-indulgéncia e auto-mortificacion. Un jorn acceptèt un pauc de ris amb de lach que li ofriguèt una mainada del pòble de nom Sujata, que confondèt Siddhartha amb un esperit qu'esperava que li acodiriá un vòt; tal foguèt l'aspècte fòrça amagrit e lamentable de Siddharta. Arribat a aquel pont, se seguèt jos un arbre, lo figuièr sagrat (Ficus religiosa) posteriorament conegut coma l'arbre bodhi e que se tròba a Buddhagayā (Índia), e decidiguèt que se levariá pas fins a qu'aguèsse pas trobat la Vertat. Kaundinya e los autres quatre companhons, creguèron qu'aviá abandonat la recèrca esperitala e que venguèron indisciplinat, e l'abandonèron. Aprèp 49 jorns de meditacion, a l'edat de 35 ans, atenguèt l'illuminacion. Segon qualques tradicions, aquò se passèt lo cinquen mes lunar e, segon d'autras, lo dotzen mes. Gautama, a comptar d'alavetz, foguèt conegut coma lo Boda o "Lo despertat". Boda de còps que i a se tradusís tanben per "l'Illuminat". Sovent, se fa referéncia dins lo bodisme al Boda Shakyamuni o "savi del clan dels Shakya."
Se pensa qu'atenguèt la comprension completa de la natura e de las causas del patiment uman (que nais de l'ignorància), e de las mesuras necessàrias per l'eliminar. Aquò foguèt nomenat las "Quatre Nòblas Vertats". L'estat suprèm d'elevacion esperitual es lo Nirvana. Posteriorament, sembla que capitèt las nòvas caracteristicas que totes los bodas an.
Segon una de las istòrias reculhidas dins Āyācana Sutta (Samyutta Nikaya VI.1), ont i a lo tèxte del Pali e d'autres canons, immediatament aprèp son illuminacion, Siddharta Gautama se demandava se deviá o non ensenhar lo dharma als èssers umans. Foguèt preocupat pel fach que los èssers umans son dominats per la coardiá, l'òdi e l'engan, serián pas capables de comprendre lo vertadièr dharma, qu'es subtil, prigond e de mal comprendre. Alara, Brahma Sahampati, intercediguèt e li demandèt qu'ensenhèsse lo dharma, a causa que "un poiriá entendre lo dharma". Amb sa granda compassion cap a totes los èssers de l'univèrs, lo Boda foguèt consent per venir un mèstre.
Formacion de la Sangha[modificar | modificar la font]
Aprèp que foguèsse vengut un illuminat, Boda se trobèt amb dos comerciants nomenats Tapussa e Bhallika que venguèron sos primièrs discípols. Lo boda lor donèt qualques pèls de son cap, se pensa que alara foguèt consagrat al temple de Shwe Dagon, a Rangon (Birmania). Boda temptèt de visitar Asita, e sos ancians mèstres, Kalama e Uddaka Ramaputta, per explicar sa descobèrtas, mas ja èran mòrts.
Anèt a Deer Park, prèp de Varanasi (Benarès), al nòrd d'Índia, e amodèt la ròda del Dharma (dharmacakra) per la liurason de son primièr sermon al grop de cinc companhons amb qui aviá ja cercat l'illuminacion. Aqueles e lo Boda foguèron la primièra sangha, la primièra comunitat de monges bodistas, e atal, foguèt complèta la primièra formacion de las tres jòias o triple tresaur (triratna) –Boda, Dharma e Sangha–, e amb Kaundinya s'atenguèt lo primièr flux complet (sotāpanna) de la via cap al nirvana. Totes cinc lèu se convertiguèron en arahants (disciple), e amb la conversion de Yasa e cinquanta quatre de sos amics, lo nombre d'arahants aumentèt fins a 60 los primièrs dos meses. La conversion dels tres fraires Kassapa e sos 200, 300 e 500 disciples formèron la sangha amb mai de 1000 adèptes, e alara foguèron enviats per explicar lo dharma al pòble.
Se sap pas quina lenga mairala parlava Boda. Los saberuts modèrnes, principalament los filològs, pensan que plan segur los sermons e los ensenhaments se fasián dins una varianta de las lengas indoarianas de l'èst d'Índia, que lo pali n'es una mena d'estandard.
Viatges e mèstres[modificar | modificar la font]
Pendent las darrièras 45 annadas de sa vida, lo Boda auriá viatjat per las planuras del nòrd d'Índia, dins la nauta val de Ganges, dins lo territòri qu'actualament compren Uttar Pradesh, Bihar e lo sud de Nepal. Ensenhèt sa doctrina a una granda diversitat d'individús, dels nòbles fins als dalit o intocables, assassins coma Angulimala e canibals coma Alavaka. Fòrça seguidors d'autras filosofias e religions adoptèron lo messatge de Boda, e aquel fondèt la comunitat de monjas e monges bodistas, la sangha. Atal poguèt contunhar a s'espandir a de milièrs de convertits, après que Boda aguèsse atengut lo Parinirvāna (pali: Parinibbāna) o lo "nirvana complet". Sa religion foguèt dubèrta a totes las raças e classas e prenguèt pas en compte l'estructura de las castas. Tanben foguèt objècte d'atacas de grops religioses d'oposicion, amb de temptativas d'assassinat.
La sangha viatjava d'un luòc a un autre en Índia, ensenhant lo dharma, tota l'annada levat los quatre meses de la sason de las pluèjas (vassana). Los ascètas de totas las religions viatjavan pas per pas trepejar o tuar los animals submergits. Pendent aquel periòde, la sangha se retirava dins un monastèri, dins un parc public o dins un bòsc, e èran las gents qu'anavan fins a eles.
La primièra vassana passèt a Varanasi, se constituiguèt la primera sangha. Après, viatgèt a Rajagaha (Rajgir), capitala de Magadha, per visitar lo rei Bimbisara, segon la promesa de Boda aprèp son illuminacion. Foguèt pendent aquela visita que Sariputta e Moggallana se convertiguèron per Assaji, un dels primièrs cinc disciples de Boda, que venguèron sos dos principals ajudants. Lo Boda puèi passèt tres sasons al monastèri de Veluvana Bamboo Grove, dins la capitala de Magadha. Lo monastèri pròche del centre de la vila foguèt un don del rei Bimbisara.
Après la coneissença de l'illuminacion, Suddhodana envièt de delegacions per demandar al Boda que tornèsse a Kapilavastu. Ne mandèt nòu successivament, mas los delegats acabèron totjorn per aderir a la sangha. Oblidavan las causas mondanas e arribavan pas a liurar lo messatge. La desena delegacion, menada per Kaludayi, un amic d'enfància, capitèt a liurar lo messatge. Alara que ja foguèt pas lo periòde del vassana, Boda acceptèt, e dos ans aprèp son illuminacion faguèt un viatge a pè de dos meses cap a Kapilavastu, predicant lo dharma en camin. Quand arribèt al palais reial, lo dinnar èra prèst, alara qu'èra pas convidada, la sangha faguèt un torn per reculhir d'almòina a Kapilavastu. Quand o sabèt, Suddhodana diguèt al Boda que « Sèm del linhatge del guerrièr de Mahamassata, e ges de guerrièr jamai deu anar cercar d'almòinas ». Boda respondèt: « Aquela es pas la costuma del vòstre linhatge reial. Mas es la costuma de mon linhatge de Boda. Qualques milièrs de bodas son anats cercar d'almòinas ».
Suddhodana convidèt la sangha a dinnar al palais. I aguèt una charrada sul dharma, e aprèp, fòrça membres de la familha reiala rejonguèron la sangha. Sos cosins Ananda e Anuruddha se convertiguèron en dos de sos cinc principals disciples. Son filh Rahula tanben s'uniguèt a la sangha a l'edat de sèt ans. Son frairastre Nanda tanben venguèt un arahant. Un autre cosin, Devadatta, tanben se faguèt monge, mas pus tard venguèt un enemic e temptèt mai d'un còp de tuar Boda.
Pendent la cinquena vassana, Boda s'installèt a Mahavana, prèp de Vaishali. Suddhodana son paire foguèt convertit en un arahant abans sa mòrt. La mòrt rendèt possibla la creacion d'un òrdre de monges. Los documents dins de tèxtes bodistas mòstran que foguèt reticent a ordenar de femnas coma monjas. Sa maire adoptiva Maha Pajapati li demandèt de s'unir a la sangha, mas Siddharta refusèt, e comencèt lo viatge de retorn de Kapilavastu cap a Rajagaha. Pasmens Maha Pajapati amb un grop de damas reialas sakies e koliyans, i seguiguèron la sangha fins a Rajagaha. Boda finalament las acceptèt, cinc ans aprèp la formacion de la sangha, amb l'argument que la capacitat d'illuminacion de las femnas es egala a aquela dels òmes. Pasmens, donèt qualques nòrmas addicionalas a respectar (vinaya). Ananda e Yasodhara venguèron monjas puèi arahants.
Pendent son ministèri, Devadatta, qu'èra pas arahant, sovent temptèt de contradire Boda. Un jorn Devadatta demandèt a Boda de dirigir la sangha. Boda refusèt e declarèt que las accions de Devadatta reflectissián pas lo Triple tresaur. Devadatta faguèt una conspiracion amb lo prince Ajatasattu, filh de Bimbisara, per fin de tuar Boda e d'usurpar la corona de Bimbisara. Devadatta temptèt tres còps de tuar Boda. Lo primièr còp contractèt un grop d'arquièrs, mas quand trobèron Boda se convertiguèron en disciples. Pel segon còp temptèt de far rotlar una gròssa pèira dempuèi un bauç; mas la ròca feriguèt solament Boda leugièrament al pè. Pel darrièr còp temptèt de bandar un elefant mas son plan tanpauc capitèt pas. Devadatta temptèt de far un esquisma a la sangha, propausant de restriccions suplementàrias a las nòrmas del vinaya. Quand lo Boda declinèt la proposicion, Devadatta comencèt de far un esquisma a l'òrdre en criticant lo laxisme de Boda. Atal, temptèt de convertir qualques bhikkhus, mas Sariputta e Mahamoggallana intervenguèron e empachèron un còp de mai, que Devadatta o faguèsse.
Quand Boda atenguèt 55 ans, nomenèt Ananda coma son cap assistent.
Mòrt[modificar | modificar la font]
Segon lo Mahaparinibbana Sutta –lo sotra pus long del canon Pali–, a l'edat de 80 ans Boda anoncièt qu'arribava sa fin, lo parinirvana, l'estat en que s'abandona lo còs terrèstre. Après aquò, Boda prenguèt son darrièr repais, amb noiriduras qu'aviá recebut d'un ferrièr nomenat Cunda. Pauc aprèp venguèt fòrça malaut, e prevenguèt son assistent Ananda que lo manjar de Cunda aviá ges de veire amb sa mòrt e que, al contrari, aquel dinnar seriá l'ocasion d'un fòrça grand merit, perque se caldriá remembrar que foguèt l'ultim repais de Boda[14] Mettanando e von Hinüber argumentan que Boda moriguèt d'un infart mesenteric, un simptòma de la vielhesa, e non per intoxicacion alimentària.[15].
Lo Sotra de Vimalakirti, un dels tèxtes mai prigonds del bodisme mahayana, al capítol III, ditz que lo Boda vertadièrament emmalautiguèt o moriguèt pas de vielhesa, mas que foguèt una aparéncia destinada a servir d'ensenhament als nascuts al samsara, coma modèl sus l'immanència o la dolor del monde, e per encoratjar d'aténher lo Nirvana.
Traches fisics[modificar | modificar la font]
Boda es un dels escàs savis que se pòt parlar de sas caracteristicas fisicas. Per naissença èra un kshatrīya, la casta dels governants e dels guerrièrs, e foguèt entraïnat coma militar, e segon la tradicion shakya foguèt obligat a capitar las espròvas per demostrar sa valor coma guerrièr per poder contractar un maridatge. Aviá un còs plan corpulent per se demarcar entre los reis e per comandar l'armada. Los bodistas penson qu'aviá "los 32 signes del grand òme" (pali: Lakkhana Mahapurisa 32). Lo brahman Sonadanda lo descriguèt coma: « Agradiu e agradable a la vista, e de la mai bèla figura. A una forma e una cara divina . »
Un disciple nomenat Vakkali, que vendrà un arahant, foguèt tan obsedit per la preséncia fisica que Boda li deguèt dire que caliá conéisser lo Boda per son dhamma e non pas per son aparéncia fisica.
Malgrat que Boda foguèsse pas representat per ges de retrait fins a l'entorn del sègle I, las caracteristicas fisicas dels bodas totalament illuminats se basèron sus las descripcions del Boda tal coma apareis dins lo Dīgha Nikāya del sotra Lakkhaṇa (D, I: 142)[16]. En mai, Yasodhara, la femna de Siddharta, descriguèt a Rahula l'aparéncia fisica de son paire, aprèp lo primièr retorn a son palais princièr, quand aviá atengut l'illuminacion[17].
Fòrça occidentals assòcian lo nom de "Boda" amb la representacion tipica d'una figura grassa, calveta e sorrisenta. Mas aquela representacion es pas Siddharta Gautama mas Bodai (o Hotei), un monge bodista chinés que visquèt al sègle X.
Filosofia[modificar | modificar la font]
Buddha es, segon lo bodisme, la denominacion que recebon los individús qu'an realizat sa natura Buddha. A l'ora d'ara aquel nom identifica Siddhārtha Gautama, lo mèstre fondador esperital del bodisme, qu'es considerat coma «lo Boda de la nòstra èra». Una autra accepcion es lo nom d'un èsser uman qu'es "despertat".
A causa d'interpretacions marridas fòrça frequentas, cal dire que lo Boda es pas Dieu. Aquò o diguèt el meteis Boda Gautama, e la meteissa vision globala bodista ditz que l'estat de Boda lo pòdon solament aténher los èssers umans.
Lo Boda Gautama tanben diguèt qu'i a pas ges d'intermèdis entre l'umanitat e la divinitat. Los dieus tanben son regits pel karma. Lo Boda es solament un exemple, un guida e un mèstre per aqueles èssers que devon far lo camin per lor compte, aténher lo despertar esperital e veire la vertat e la realitat talas coma son.
Lo sistèma bodista de filosofia e practica de meditacion es pas ges una revelacion divina, mas puslèu la compreneson de la natura de l'esperit. Totòm pòt i arribar. La vertat se pòt entendre coma dintrar dins la realitat. L'ignorància se pòt eliminar.
Lo despertar del nirvana es la tòca ont totòm pòt arribar. L'escòla Mahayana parla de fòrça bodas e bodhisattvas. Dins lo Tripitaka —lo tèxte fondamental del bodisme— lo boda del futur a lo nom de Maitreya.
Ensenhaments fondamentals[modificar | modificar la font]
Qualques sabents creson que qualques parts del Canon Pali e los āgama poirián contenir la substància meteissa dels ensenhaments istorics e, benlèu, las paraulas de Boda[18][19]. Es pas lo cas dels sotres mahayana posteriors[20]. Las òbras amb escrits primieirencs precedisson lo bodisme Mahayana, e son compresas per fòrça sabents occidentals coma la principala font d'informacion digna de crèdit dels ensenhaments istorics vertadièrs de Gautama Boda.
Qualques uns dels fondaments dels ensenhaments de Gautama Boda son:
-lo patiment es una part essenciala de l'existéncia
-l'origina del patiment es lo desir
-de suprimir lo desir cessa lo patiment
-lo camin cap a supression del patiment es lo Nòble camin Octuple
- Lo Nòble camin Octuple:
-compreneson corrècta
-pensament corrècta
-paraula corrècta
-conduita corrècta
-subsisténcia corrècta
-esfòrç corrècte
-atencion corrècta
-concentracion corrècta
- Dependéncia de l'origina: quin que siá lo fenomèn "existís" solament a causa de l'"existéncia" d'uns autres fenomèns, amb una relacion de causa a efècte qu'atenh lo temps passat, present e futur. Perque totes las causas son, doncas, condicionadas e transitòrias (anicca); a pas d'identitat independenta (anatta).
- Lo refús de l'infalhibilitat de l'escritura : caldriá pas acceptar los ensenhaments, se son pas confirmats per nòstra experiéncia e lausats pels savis[21].
- Anicca (sanscrit: anitya): tot es immanent
- Anatta (sanscrit: anātman): la percepcion del "ièu" es una illusion
- Dukkha (sanscrit: duḥkha): totes los èssers patisson a causa de l'esperit
Existís de desacòrds entre las divèrsas escòlas del bodisme sus qualques aspèctes dels ensenhaments de Boda, e tanben sus qualques nòrmas disciplinàrias destinadas als monges.
Segon la tradicion, Boda insistiguèt sus l'etica e la compreneson corrècta. Emetèt de dobtes suls concèptes de la divinitat e la salvacion. Diguèt qu'i a pas cap d'intermèdi entre l'umanitat e la divinitat. Los dieus son somés a la lei del karma, e lo Boda es solament una guida pel mèstre e los èssers que devon far lo camin cap al Nirvana (Pali: Nibbāna), per aténher lo despertar esperital nomenat Bodhi e veire la vertat e la realitat tala coma son. La meditacion bodista es pas revelada pels dieus, mas per la compreneson de la natura de l'esperit, que cada individú deu descobrir en fasent un camin esperital guidat pels ensenhaments de Boda.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)The Buddha a ancientindia.co.uk
- ↑ (en)L.S. Cousins (1996). "The dating of the historical Buddha: a review article", Journal of the Royal Asiatic Society (3)6(1): 57–63.
- ↑ The Jains, 2ª edicion, p. 24
- ↑ (en) Buddhism in Practice, Princeton University Press,1995 p16 }}
- ↑ (en)http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/lumbini.htm
- ↑ (en)Richard Gombrich. Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo. Routledge and Kegan Paul, 1988, p. 49.
- ↑ Gombrich, pp. 49-50.
- ↑ (en)http://www.sacred-texts.com/bud/lob/lob04.htm
- ↑ Narada (1992), p. 14
- ↑ Carrithers, p. 25.
- ↑ Narada (1992), p14
- ↑ Narada (1992), pp. 15-16
- ↑ Narada (1992), pp. 19-20
- ↑ (en)Maha-parinibbana Sutta (Digha Nikaya, 16), vèrs 56
- ↑ (en)Mettanando Bhikkhu e Oskar von Hinueber. "The Cause of the Buddha's Death". Journal of the Pali Text Society, vol. XXVI, 2000. Vejatz tanben seguent article online de Mettanando, a buddhanet.net.
- ↑ (en)Maurice Walshe. The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya, 1995, Boston: Wisdom Publications, "[DN] 30: Lakkhaṇa Sutta: The Marks of a Great Man," pp. 441-60.
- ↑ (en)Ven. Elgiriye Indaratana Maha Thera. Vandana: The Album of Pali Devotional Chanting and Hymns, 2002, pp. 49-52, consultat el 8-11-2007 a BuddhaNet. [pdf]
- ↑ (en)Alexander Wynne. How old is the Suttapitaka? St John’s College, 2003, p. 22 [www.ocbs.org/research/Wynne.pdf] [pdf]
- ↑ (en)J.W. de Jong, 1993: "The Beginnings of Buddhism". A The Eastern Buddhist, vol. 26, núm. 2, p. 25
- ↑ Indian Buddhism, A.K. Warder, 3ª edicion, 1999, p. 335.
- ↑ Vejatz lo sotra Kalama
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Ambedkar, B.R. (1957). The Buddha and His Dhamma. Bombay: People's Education Society.
- (en) Armstrong, Karen (2001). Buddha. New York: Penguin Books.
- (en) Bechehttp, Heinz, ed (1996). When Did the Buddha Live? The Controversy on the Dating of the Historical Buddha. Delhi: Sri Satguru.
- (en) Conze, Edward, trans. (1959). Buddhist Scriptures. London: Penguin Books.
- (en) Ñāṇamoli, Bhikku (1992). The Life of the Buddha According to the Pali Canon (3rd ed.). Kandy, Sri Lanka: Buddhist Publication Society.
- (en) Ortner, Jon (2003). Buddha. New York: Welcome Books.
- (en) Rahula, Walpola (1974). What the Buddha Taught (2nd ed.). New York: Grove Press.
- (en) Reps, Paul; Senzaki, Nyogen (1957). Zen Flesh, Zen Bones: A Collection of Zen and Pre-Zen Writings. New York: Doubleday.
- (en) Robinson, Richard H.; Johnson, Willard L.; Wawrytko, Sandra A.; DeGraff, Geoffrey (1996). The Buddhist Religion: A Historical Introduction. Belmont, CA: Wadsworth Publishing Co..
- (en) Sathe, Shriram (1987). Dates of the Buddha. Hyderabad: Bharatiya Itihasa Sankalana Samiti.
- (en) Senzaki, Nyogen; McCandless, Ruth Strout (1953). Buddhism and Zen. New York: Philosophical Library.


text:
-341
Aquesta pagina concernís l'an -341 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin de la Premiera Guèrra Samnita. Lei Romans pilhèron una partida dau territòri samnita sensa oposicion vertadiera. La patz foguèt concluda dins lo corrent de l'annada e l'aliança entre Romans e Samnitas restaurada. Una ofensiva comuna foguèt preparada còntra lei Latins.


text:
Grands Lacs (America del Nòrd)
Los Grands Lacs son una cadena de lacs d'aiga doça situats a l'èst de l'America del Nòrd, a la frontièra entre Canadà e Estats Units. Çò es: lo Lac Superior, lo Lac Michigan, lo Lake Huron, lo Lac Erie, e lo Lac Ontàrio, forman lo pus grand grop de lacs d'aiga doça de la Tèrra[1].[2] Son sonats de còps mars interioras, o la tresena còsta de Canadà e dels Estats Units.
Geologia[modificar | modificar la font]
La geologia fondamentala que creèt las condicions de la formacion dels Grands lacs d'uèi èra ja prèsta fa 1,1 a 1,2 miliard d'ans,[3][4] quand doas placas tectonicas aperabans fondudas se desseparèron en formar lo rift de midcontinent (Midcontinent Rift System). Una val se formèt, en porgir un bacin que benlèu venguèt lo Lac Superior modèrne. Quand una segonda linha de falha, lo rift de Sant Laurenç, formèt fa aperaquí 570 milions d'ans,[3] la basa pels Lacs Ontàrio e Erie, al long de çò que vendriá lo riu de Sant Laurenç.
Los Grands Lacs èran ja formats a la fin de la darrièra edat de glaç fa aperaquí 100 000 ans, quand la calòta glaciària continentala de Laurentide recuolèt. Quand aquò arribèt, los glacièrs daissèron darrièr una mescla d'aiga e de glaç (vejatz Lac Agassiz) qu'empliguèt los bacins qu'avian cavats, en crear aital los Grands Lacs que coneissèm uèi.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ LUHNA Chapter 6: Historical Landcover Changes in the Great Lakes Region
- ↑ Ghassemi, Fereidoun (2007). {{{title}}}. Cambridge, Cambridge University Press, 264. ISBN 0-52-186969-2.
- ↑ 3,0 3,1 Grady, Wayne (2007). The Great Lakes. Vancouver: Greystone Books and David Suzuki Foundation. ISBN 9781553651970.
- ↑ Modèl:Cite journal


text:
Participar a La Setmana en linha
Cadun pòt mandar articles o corrièrs per que sián publicats dins nòstre espaci "Çò que disètz". Aquí es vòstre espaci, vòstra actualitat. Vos sufís de nos mandar vòstras contribucions per mèl, a l'adreça Aquest adreça mèl es protegida contra los spambots. Vos cal activar lo javascript per la visualizar. .
Mandar un article
Los articles devon contenir :
- un títol
- una o doas frasas d'introduccion (lo chapo)
- lo tèxte
- almens una fòto (liura de dreits o que n'avètz vos los dreis)
- vòstra signatura (podètz causir un escaisnom).
Los articles mandats pel jornal en linha pòdon èsser reutilizats dins la version papièr de La Setmana, vos pregam de precisar se volètz pas que vòstre article siá publicat dins lo jornal papièr.
Los articles de mai de 2700 caractèrs (espacis compreses) poiràn pas èsser publicats dins la version papièr.
La Setmana se resèrva lo dreit de pas publicar un article mandat se li sembla pas conforma a sa linha editoriala, se sa qualitat es pas sufisenta o s'es contrari a las règlas deontologicas que son las del nòstre mestièr (que comprenon l'interdiccion de l'insulta, de la difamacion, de la difusion d'imatges degradants, de pornografia e de causas confidencialas).
Mandar un corrièr dels legeires
Podètz mandar de corrièrs tan per l'edicion en linha que per l'edicion papièr de La Setmana. Vos pregam de precisar se volètz pas que vòstre article siá publicat dins una d'aquestas doas edicions.
Per èsser publicats dins nòstra edicion papièr, los corrièrs devon pas far mai de 2000 caractèrs (espacis compreses).
La Setmana se resèrva lo dreit de pas publicar un corrièr mandat s'es contrari a llas règlas deontologicas que son las del nòstre mestièr (que comprenon l'interdiccion de l'insulta, de la difamacion, de la difusion d'imatges degradants, de pornografia e de causas confidencialas).
Mandar una fòto per "L'actu en imatges"
Podètz mandar de fòtos d'eveniments d'actualitat, culturala o pas, per que figuren dins la rubrica "L'actu en imatges" del site e/o la rubrica "L'actualitat en imatges" de nòstre jornal papièr. Vos pregam de precisar se volètz pas que vòstra fòto siá publicada dins una d'aquestas doas edicions.
Devètz possedir los dreits de las fòtos que mandatz, e vos cal precisar qual las a presas.
Per de rasons de resolucion d'impression, las fòtos inferioras a 1000px de larg son pas espleitablas dins l'edicion papièr.
La Setmana se resèrva lo dreit de pas publicar una fòto se sa qualitat es tròp marrida, se li sembla pas conforma a sa linha editoriala o s'es contrari a las règlas deontologicas que son las del nòstre mestièr (que comprenon l'interdiccion de l'insulta, de la difamacion, de la difusion d'imatges degradants, de pornografia e de causas confidencialas).