text:
Bourscheid (Mosèla)
Bourscheid es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ancià fief Del évêché de Mètz. Al Sègle XIII., Los Lutzelstein i #far bastir un castèl fòrt, destruissi totalament al Sègle XIX. .
- Ancien fief de l'évêché de Metz.
- Au Sègle XIII., les Lutzelstein y firent bâtir un château fort, détruit entièrement au Sègle XIX. .


c: text/html

text:
Galícia
Galícia (en galèc reïntegracionista Galiza, en portugués Galícia ou Galiza, en galèc oficial Galiza/Galicia, en espanhòl Galicia) es un país del sud-oèst d'Euròpa, al nòrd-oèst de la Peninsula Iberica, que forma una comunautat autonòma d'Espanha.
Son gentilici es galèc galèga dempuèi l'occitan classic (tanben existís galhègo -ga, forma espanholizada passada en occitan, mas que pòt aver un sens pejoratiu).
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Segon lo cens de 2006, Galícia compta 2 767 524 abitants. S'estima a tres milions los galècs que vivon en d'autras regions espanhòlas e en d'autres païses, coma Argentina, Uruguai, Veneçuèla, Cuba, Brasil, Mexic e los païses de l'Euròpa Centrala. Sa densitat de populacion, 93,6 ab./km², es leugièrament superiora a la mejana espanhòla.
- Distribucion de la populacion
Vigo es la màger vila de Galícia, e l'airal amb màger densitat de populacion essent la region de Rías Baixas. L'organizacion tradicionala de la populacion en Galícia es substancialament diferenta de la de la rèsta d'Espanha, e se basa en comunas, parròquias e comarcas (existisson 53 comarcas).
A diferéncia de la rèsta d'Espanha, Galícia, amai siá pas una de las comunitats mai pobladas, compta amb de nombrosas vilas de considerabla populacion[1]
- Vilas principalas
- Vigo - (293 255)
- La Coronha - (243 320)
- Ourense - (108 137)
- Compostèla - (93 458)
- Lugo - (93 450)
- Pontevedra - (80 096)
- Ferrol - (76 399)
- Vilagarcía de Arousa - (36 519)
- Narón - (35 664)
- Oleiros - (31 264)
- Redondela - (30 029)
- Carballo - (29 985)
- Ribeira - (27 053)
- Arteixo - (26 739)
- Culleredo - (26 547)
- Marín - (26 190)
- Evolucion demografica
L'istòria demografica de Galícia es d'una pèrda contínua de participacion a la populacion totala d'Espanha, coma resultat de l'emigracion vèrs l'America Latina o autras parts d'Espanha. Aital, en 1857 la densitat de populacion en Galícia èra la màger de totas las regions del país, e Galícia representava 11,49% de la populacion espanhòla. Malgrat aiçò, en 2006, sonque 6,19% dels espanhòls residissiá en aquesta comunitat autonòma.
- Taus de natalitat
- 7,1 per 1000
- Taus de mortalitat
- 10,3 per 1000
- Esperança de vida al nàisser
- 80,1 ans
- Òmes
- 76,5 ans
- Femnas
- 83,6 ans
Bassa natalitat e bassa mortalitat provòcan un bas creissement o creissement negatiu, amb mortalitat pus nauta per vielhiment de la populacion e un naut nivèl de desvolopament.
- Fenomèn de l'immigracion en Galícia
Segon lo cens de 2006 la proporcion d'estrangièrs dins la populacion regionala es de 2,67%, percentatge pus bas d'Espanha après Extremadura (la mejana d'estrangièrs dins la populacion espanhòla es 9,47%). Las comunautats predominantes son la portuguesa (17,93% del total d'estrangièrs), la colombiana (10,93%) e la brasilièra (8,74%).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Font: rielaboración INE Institut Nacional d'Estatistica d'Espanha (01-01-2006)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rock progressiu
Lo rock progressiu, sovent acorchit en rock prog o pus simplament prog, es un estil de rock qu'apareissèt a la fin deis annadas 1960. Si revèla particularament elaborat per çò qu'es de la tecnica instrumentala, de la composicion, dei tèxtes o encara deis artworks. Fòrça popular dins leis annadas 1970, coneissèt un periòde de declin dins leis annadas 1980, ont apareisson dos corrents nòus : lo neoprog e lo metal progressiu, avans de retrobar un certan succès puei.
Yes, Pink Floyd, Genesis, Camel, King Crimson, Jethro Tull, Van der Graaf Generator, Gentle Giant, Rush o encar Emerson, Lake & Palmer, e Marillion son lei formacions mai representativas dau genre. En solo, Mike Oldfield es egalament un representant notòri d'aqueu genre.


text:
Myrmecobiidae
La familha Myrmecobiidae compòrta un sol genre :
- Myrmecobius Waterhouse, 1836
Aqueste genre compòrta el-meteis una sola espècia, lo mirmecobi apelat tanben lo formiguièr marsupial o nunbat, apartenent al genre Myrmecobius.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 552314 Myrmecobiidae Waterhouse, 1841 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Myrmecobiidae (en)
- Referéncia NCBI : Myrmecobiidae (en)
- Referéncia CITES : familha Myrmecobiidae (fr+en) (sul sit de l’UNEP-WCMC)


text:
Isoptera
Dins las classificacions ancianas, los isoptèrs (Isoptera) son un òrdre d'insèctes, sosclassa dels Pterigòts, seccion dels Neoptèrs, division dels Emimetabòls, superòrdre dels Ortopteroïdats.
Se caracterizan per :
- d'alas omonòmas,
- un cap ortognat,
- d'antenas monolifòrmas,
Los Isoptèrs son d'insèctes socials del còrs mòl. Son comunament coneguts jol nom de termits. Los « obrièrs » e los « soldats » son aptèrs, los termits sexuats son alats, las alas son perdudas aprèp lo vòl nupcial. Son lucifugs (fòra dels imagos alats) e sovent cecs.
Existís environ 1200 espècias de termits, regropadas en familhas que las principalas son :
- los Mastotermitids, los pus primitius amb un tars de 5 articles,
- los Calotermitids, amb un tars de 4 articles,
- los Termopsids, amb un tars de 4 o 5 articles e pas d'ocelles,
- los Olotermitids, sens ocelles,
- los Rinotermitids,
- los Termitids.


text:
Marange-Silvange
Marange-Silvange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Los pòbles de Marange e Silvange an situat entre los ruisseaux del Billeron e de Barche.
- Les villages de Marange et Silvange sont situés entre les ruisseaux du Billeron et de Barche.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Marange E Silvange son dos pòbles de de lo ancià País messin.
- Dépendait Del anciana província de Luxemborg.
Anciana possession de la glèisa de Verdun.
- Passar al comte de Luxemborg.
Disputat entre Lorraine e Mètz.
- Dévasté Al cors de la guèrra de Trenta ans.
Napoleon scele los pòbles de Marange e de Silvange per un decrèt signat a Schönbrunn lo 29 de setembre de 1809 per formar Marange-Silvange[1]. La municipalitat de Silvange compta alavetz 72 abitants[2].
D'après un recensement de 1817, Marange a per annèxa lo vilatge de Silvange, la granja de Frémécourt, los molins de Ternel, Lacroix e Jailly. A aquela epòca i i aviá 828 abitants repartits dins 111 ostals a Marange e 73 abitants repartits dins 13 ostals a Silvange.
- Marange et Silvange sont deux villages de de l’ancien Pays messin.
- Dépendait de l’ancienne province de Luxembourg.
- Ancienne possession de l’église de Verdun.
- Passa au comte de Luxembourg.
- Disputé entre Lorraine et Metz.
- Dévasté au cours de la guerre de Trente ans.
- Napoléon scele les villages de Marange et de Silvange par un décret signé à Schönbrunn le 29 septembre 1809 pour former Marange-Silvange[1]. La commune de Silvange compte alors 72 habitants[2].
- D'après un recensement de 1817, Marange a pour annexe le village de Silvange, la ferme de Frémécourt, les moulins de Ternel, Lacroix et Jailly. À cette époque il y avait 828 habitants répartis dans 111 maisons à Marange et 73 habitants répartis dans 13 maisons à Silvange.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Lo Republican lorrain, En transeünt per… Marange-Silvange, un millésime, dimenge 14 de febrièr 2010, pàg. 12.
- ↑ 2,0 2,1 Nòta communale Marange-Silvange sul luòc Cassini del EHESS.


text:
Sant Laurent
Sant Laurent[1] (Saint-Laurent-du-Cros en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Laurent-de detlo-Cros se situa en la vallée del Champsaur al nòrd de Gap al delà del caulet Bayard. Aquela municipalitat fa partida del costat de Santa-Casqueta-en-Champsaur. A enquadrat per las municipalitats de Santa-Casqueta-en-Champsaur, Sant-Julien-en-Champsaur, lo Forest-Sant-Julien, Gap (arrondissement de Gap), e Laye. La municipalitat de Sant-Laurent a dividit en quatre caserius principals: çò cap de luòc #que pòrta lo nom de la municipalitat, Lo Cros, Hivernacle-Richard e un masatge de mendre importància : Los Forestales.
Sant Laurent se situe dans la vallée du Champsaur au nord de Gap au delà du col Bayard. Cette commune fait partie du canton de Saint-Bonnet-en-Champsaur. Elle est encadrée par les communes de Saint-Bonnet-en-Champsaur, Saint-Julien-en-Champsaur, le Forest-Saint-Julien, Gap (arrondissement de Gap), et Laye. La commune de Saint-Laurent est divisée en quatre hameaux principaux: le chef lieu qui porte le nom de la commune, Le Cros, Serre-Richard et un hameau de moindre importance : Les Forestiers.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77


text:
826
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 826 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Revirada d'una temptativa de la flòta bizantina — totjorn afeblida per sei pèrdas de 822-824 — de reconquistar l'illa de Creta.


text:
Avioth
Avioth es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Avioth i aviá ja un cònsol e un tribunal échevinal #que foncionavan dempuèi los ans 1230[1]. Cònsol e échevins recebián los actes de venta e donation de bens situats sul territòri de la vila.
La commune d'Avioth avait déjà un maire et un tribunal échevinal qui fonctionnaient dès les années 1230[2]. Maire et échevins recevaient les actes de vente et donation de biens situés sur le territoire de la ville.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Goffinet, Cartulaire del abbaye de Orval, acte nModèl:O 391 de 1261, fa referéncia a un acte del tribunal échevinal retut 30 ans mai d'ora.
- ↑ Goffinet, Cartulaire de l'abbaye d'Orval, acte nModèl:O 391 de 1261, fait référence à un acte du tribunal échevinal rendu 30 ans plus tôt.


text:
Categoria:Mantenença d’articles Wikipèdia
- Aquesta categoria recampa de paginas e categorias destinadas a facilitar la mantenença dels articles de Wikipèdia.
- La lista dels articles categorizats es disponibla sus : Categoria:Principala.
- Podètz tanben visitar lo projècte consacrat a la mantenença de Wikipèdia.
Categorias connèxas[modificar | modificar la font]
- Mantenença de las categorias Wikipèdia
- Mantenença dels imatges Wikipèdia
- Mantenença de las paginas meta sus Wikipèdia
- Mantenença dels modèls Wikipèdia
- Mantenença dels portals Wikipèdia
- Mantenença de las redireccions Wikipèdia
Articles dins la categoria « Mantenença d’articles Wikipèdia »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Mar de China Meridionala
La mar de China Meridionala (en chinés: Nan Hai 南海 / 南洋, (« mar del Sud ») es una mar que fa partida de l'Ocean Pacific e que s'espandís sus una superfícia d'aperaquí 3 500 000 km² entre Singapor e l'estrech de Taiwan, çò que ne'n fa la mai granda mar après los cinc oceans. I existís de centenas d'illetas amassadas en archipèlas.
La mar de China Meridionala e aquelas illetas son l'objècte de revendicacions de sobeiranetat per los Estats vesins. Aquò se tradutz per una diversitat de noms utilizats per nomenar las illas e la mar.


text:
821
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 821 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Adopcion d'una politica iconoclasta mai pus moderada qu'aquela de sei predecessors, per l'emperaire novèu Miquèu II Psellos. Dins lo corrent de l'annada, començament de la revòuta dau generau Tòmas l'Eslau per de rasons mau conegudas. Gràcias a sa reputacion, obtenguèt lo sostèn d'unei regions d'Anatolia onte Miquèu èra quasi desconegut. Son movement s'estendèt rapidament e franc dei themas deis Opsikion e deis Armeniacs, tota Anatolia passèt sota son contraròtle. De mai, negocièt un sostèn deis Abassidas — que sei fòrças èran blocadas dins la region fòrça agitada de Korasan — que li permetèron d'anar a Antiòquia èstre coronat emperaire per lo patriarcat de la vila. De son caire, Miquèu moderèt encara sa politica religiosa e demeniguèt lei regions dins lei themas anatolians encara fidèus.
Dins lo corrent de l'estiu, Tòmas reüniguèt sa flòta per atacar dirèctament Constantinòple defenduda per la flòta e la garda imperialas. Pasmens, au contrari dei províncias, leis unitats militaras e leis abitants de la capitala èran fòrça fidèus a Miquèu e opausèron una resisténcia acarnada ais assauts tant terrèstres que maritims. Au començament de l'ivèrn, lei condicions climaticas venguèron marridas, especialament per la flòta, e lei fòrças de Tòmas se retirèron fins a la prima seguenta.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Nominacion dau generau Tahir ibn Husayn coma governador de Khorasan per lo califa Al-Mamun. Aquò èra un remerciament per lei victòrias importantas dau generau dempuei lo començament dau rèine.


text:
Fuissé
Fuissé es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat a dètz quilomètres a l'oèst de Mâcon en los monts del Mâconnais, fleuron del crus del Pouilly-Fuissé #que lo vilatge li a donat a el lo sieu nom en i associant aquel del masatge caseriu de Pouilly situat a proximitat.
Situé à dix kilomètres à l'ouest de Mâcon dans les monts du Mâconnais, fleuron du cru du Pouilly-Fuissé auquel le village a donné son nom en y associant celui du hameau de Pouilly situé à proximité.


text:
Sant Cristòu (Erau)
Sant Cristòu (Saint-Christol en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Modèl:Portal Lengadòc-Rosselhon


text:
-202
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -202 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Fin de la Segonda Guèrra Punica còntra la Republica Romana. Après la represa dau conflicte e lo retorn deis armadas cartaginesas d'Itàlia, Annibal Barca foguèt desfach a son torn per Scipion l'African a Zama. I perdèt 10 000 òmes e Cartage deguèt acceptar de condicions de patz agravadas a respèct d'aquelei de 203 avC : abandon d'Espanha e deis illas Balearas, cession de sa flòta levat de 10 naviris, pagament d'una indemnitat de 10 000 talents e defensa de tota accion militara sensa l'autorizacion de Roma. Cartage i perdiguèt son estatut de poissança majora de la Mar Mediterranèa e foguèt reducha a son territòri african a l'entorn de la ciutat.


text:
Enric II de Navarra
Enric II de Navarra, tanben conegut dab lo nom d'Enric de Labrit, en francés Jean d'Albret (Sangòssa, lo 18 d'abriu de 1503 - Hagetmau, lo 25 de mai de 1555), que ho rei de Navarra (mes sonque dab lo contaròtle efectiu de Baisha Navarra), comte de Foish, de Peirigòrd, de Bigòrra e de Labrit e vescomte de Bearn.
Hilh de Joan de Labrit e de Catarina de Fois, qu'eretè lo títou de rei de Navarra en 1517 de la soa defunta mair, a despieit qui no'u demorèssi pas sonque Baisha Navarra (la rèsta, arron l'invasion de 1512, que ho ocupada per Espanha qui non podèva pas acceptar la proximitat dab los Labrits, reis de Navarra e lo rei de França Francés Ièr. Durant lo regnat d'aqueste, la question d'un retorn de Hauta Navarra que ho discutida mantun còp dab Carles V (qui, deu son costat, esperava recrubar Borgonha, la tèrra deus sons ajòus) mes shens cap resulta. L'armada francesa que trauquè los Pirenèus en 1521 entà tornar préner Hauta Navarra mes fin finala los espanhòus que l'acacèn e qu'entrèn quitament en Bearn.
Enric de Labrit que ho hèit presoèr a la batalha de Pavia mes, totun, que las se virè entà escapà's. Lo 24 de genèr de 1527[1] qu'esposè a Margarida d'Engoleime, la veuda de Charles, duc d'Alençon e la sòr de Francés Ièr. Que vadó atau Margarida de Navarra, la famosa escrivana francesa autora de l'Eptameron qui la soa narracion e s'escad a Sarrança. En hemna de letras qui èra, Margarida qu'atirè a la cort de Pau mantuns umanistas en bèth preparar l'arribada de la Refòrma en Bearn.
Deu maridatge de Margarida de Navarra e d'Enric de Labrit que neishó la futura reina Joana III de Labrit, la mair deu Noste Enric.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Hercule Géraud. Lettres de Marguerite d'Angoulème, soeur de François 1er, reine de Navarre, par F. Gérin. L'Heptaméron, ou histoire des amants fortunés, nouvelles de la reine Marguerite de Navarre, par Claude Grujet et le bibliophile Jacob., Bibliothèque de l'école des chartes, 1842, vol. 3, n° 1, pp. 510-515. http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/bec_0373-6237_1842_num_3_1_451683 Consurtat lo 28 de deceme de 2010.
- Portal:Bearn/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Gasconha/Articles ligats
- Ostal de Labrit
- Rei de Navarra
- Comte d'Armanhac
- Comte de Fezensac
- Personalitat francesa del sègle XVI
- Personalitat dels Pirenèus Atlantics
- Naissença en 1503
- Decès en 1555
- Istòria dels Pirenèus Atlantics
- Sobeiran de Bearn
- Personalitat bearnesa


text:
Lengas austronesianas
Las Lengas austronesianas son una familha de lengas pro espandida demèst las illas de l'Asia del sudèst, e dins l'Ocean Pacific, amb qualques unas en Asia continentala. Es una de las familhas que son indentificacion es plan anciana, coma las lengas indoeuropèas e oralicas. Austronesian ven del latin auster "vent del sud" e del grèc nêsos "illa". Lo nom ne ven de que la màger part d'aquelas lengas se parlan dins d'illas, e sonque paucas coma lo Malai e las lengas chamicas se parlan sul continent asiatic.


text:
Banca Internacionala per la Reconstruccion e lo Desvolopament
La Banca Internacionala per la Reconstruccion e lo Desvolopament o BIRD (en anglés: International Bank for Reconstruction and Development o IBRD) es una de las cinc institucions que constituisson lo Grop de la Banca Mondiala. La BIRD es una organizacion internacionala. Sa mission d'origina foguèt de finançar la reconstruccion dels païses devastats per la Segonda Guèrra Mondiala. A l'ora d'ara sa mission es concentrada en la lucha contra la pauretat, a travèrs del finançament dels Estats. Son accion continua per mejan de pagaments regulats per sos Estats membres.
Istòria[modificar | modificar la font]
La BIRD dintrèt en foncion lo 27 de decembre de 1945, aprèp la ratificacion internacionala dels acòrds consolidats en la Conferéncia Monetària e Financièra de las Nacions Unidas (ABAACMFNU), que se passèt entre lo 1èr e lo 22 de julhet de 1944, a Bretton Woods, Nòva Hampshire, Estats Units d'America.
Aquel organisme foguèt establit principalament amb un mecanisme per la reconstruccion d'Euròpa e de Japon aprèp la Segonda Guèrra Mondiala, amb un mandat addicional d'acompanhar la creissença economica dins los païses en via de desvolopament en Africa, Asia e America Latina. A la començança, la banca se centrèt principalament en de projèctes d'infrastructura de tèrme long: construccion de rotas, aeropòrts, e centralas electricas. Coma lo Japon e sos clients europèus foguèron graduats" (aqueriguèron cèrts nivèls de revenguts per tèsta), la BIRD se centrèt entierament cap als païses en via de desvolopament. Dempuèi lo començament de las annadas 1990, tanben a financiat los Estats pòstsocialistas de l'Euròpa Orientala e de l'anciana Union Sovietica .
Foncionament[modificar | modificar la font]
La BIRD fornís de prèstes als govèrns, e las entrepresas publicas, totjorn amb un gatge governamental (o "sobeirana") de remborsament. Los fons d'aqueles prèstes venon principalament de bons obligatàris emetuts per la Banca Mondiala en los mercats de capitals globals, abitualament de US$12 a 15 bilhons per an. Aqueles bons son classificats coma AAA (la pus nauta qualificacion possibla), perque son apiejats pel capital de part dels Estats membres, aital coma pels gatges sobeirans dels prestaires. De mai, los prèstes que son pagats se reciclan.
A causa del classament de crèdit de la BIRD, aquela pòt demandar de prèstes a de tausses d'interès relativament basses. Coma la majoritat dels païses en via de desvolopament an de marridas qualificacions de crèdit, la BIRD pòt prestar dins aqueles païses de tipes d'interès que son generalament fòrça mai atractius, quitament après aver apondut un pichon marge (prèp de 1%) per cobrir las despensas administrativas.


text:
Cultura de la terralha cordada
La cultura de la terralha cordada designa una cultura preïstòrica caracterizada per una terralha decorada per l'estampatge de cordetas sus l'argiela crusa. Entre 3000 e 2200 avC, s'estendiguèt sus una partida importanta de l'Euròpa continentala dau nòrd-èst de França fins a Russia. Se pòu devesir entre cinc zònas principalas :
- la cultura de la terralha cordada « estandard » que s'estendiguèt en Euròpa Centrala, principalament en Polonha e en Alemanha.
- la cultura dei tombas individualas que s'estendiguèt dins lo sud d'Escandinàvia. Èra caracterizada per de tombas individualas decoradas per d'armas (destrau de guèrra) ò d'objèctes d'ambre.
- la cultura dei destraus de guèrra norvegianosuedesas que s'estendiguèt en Escandinàvia. Aqueleis armas èran d'objèctes mostrant l'estatut sociau de son possessor e i a gaire d'indicis sus una evolucion d'aquela utilizacion. Aquela cultura bastiguèt tanben de monuments megalitics e de tombas individualas.
- la cultura dei destraus de guèrra finesas que s'estendiguèt en Finlàndia. En causa dei condicions climaticas, la caça e la culhida semblèron i tenir un ròtle pus important que dins lo rèsta de la zòna d'expansion de la terralha cordada.
- l'ensems format per lei culturas de Dnipr mejan e de Fatyanovo-Balanovo (situada lòng de Vòlga). Èran en contacte ambé l'estèpa eurasiatica e influenciadas per lei culturas de la region deis Orals.


text:
Comportament
Lo comportament designa las accions d'un èsser vivent. S'utiliza subretot en etologia (umana e animala) o en psicologia scientifica. Pòt tanben èsser l'equivalent de conduita dins l'apròcha psicanalitica.
Somari
- 1 Generalitats
- 2 Definicions existentas
- 3 Problematica centrala d'un concèpte
- 4 Definicion sintetica
- 5 Lo comportament dins los reialmes del vivent
- 6 Metodologia de l'estudi dels comportaments
- 7 Filogenèsi dels comportaments
- 8 Psicobiologia del comportament animal
- 9 Desvolopament dels comportaments umans
- 10 Estudi psicologic del comportament uman
- 11 Estudi sociologic d'un comportament uman
- 12 Referéncias
Generalitats[modificar | modificar la font]
Lo comportament d'un èsser vivent e, pus generalament, de tot autre sistèma es la partida de son activitat que se manifèsta a un observator. Lo comportament dels animals, umans o pas, se pòt descriure coma l'ensemble de las accions e reaccions (movements, modificacions fisiologicas, expression verbala, etc.) d'un individú dins una situacion donada.
Los comportaments animals son contrarotlats per lor sistèma endocrinian e lor sistèma nerviós. La complexitat del comportament d'un animal es en relacion estrecha amb la complexitat de son sistèma nerviós. D'ont mai lo cervèl es complèxe, d'ont mai los comportaments pòdon venir elaborats e aital èsser pus adaptats a l'environament. Ben que d'èssers vivents sens cervèls sián perfèitament adaptats coma las bacterias. L'origina, la foncion e lo desvolopament dels comportaments depend tan de las interaccions amb l'environament coma de l'eretatge filogenetic de l'espècia. Los principals comportaments fondamentals son los comportaments alimentari, sexual, mairal, social, agression, defensa o fugida e d'enebicion de l'accion quand la luta o la fugida es pas possibla.
L'etologia es la sciéncia qu'estúdia e descriu los comportaments umans e animals mas la psicologia comportamentala a per centre aqueles estudis[1] subretot per mejan de la fisiologia e la neurobiologia qu'estúdian los fenomèns biologics a l'origina d'aqueles comportaments. Los comportaments se pòdon descriure coma innats o aquerits, conscients o inconscients, e volontaris o involontaris, automatics o contrarotlats, etc. L'estudi del comportament economic fa l'objècte d'un camp de recèrca particular nomenat economia comportamentala.
Definicions existentas[modificar | modificar la font]
Vaquí qualques definitions del concèpte de comportament, venent de la literatura scientifica actuala:
- « Lo comportament es un ensemble de fenomèns observables d'un ponch de vista extèrne. »
- « Biais d'èsser e d'agir dels Animals e dels Òmes, manifestacions objectivas de lor activitat globala. » (Piéron H. in Bloch 1994 p. 153)
- « Lo comportament es l'ensemble de las reaccions objectivament observablas qu'un organisme generalament provesit d'un sistèma nerviós executa en responsa a las estimulacions del mitan, aquelas meteissas objectivament observablas. » (Watson J.B. in Bloch 1994 p. 153)
- « Lo comportament es una realitat aprendibla jos la forma d'unitats d'observacion, los actes, que lor frequéncia e lors encadenaments son susceptibles de se modificar; tradusís en accion l'imatge de la situacion tala coma foguèt elaborada, amb sos espleches pròpris, per l'èsser qu'òm estúdia : lo comportament exprimís un biais de representacion e de construccion d'un monde particular (Umwelt). » (Gallo A. in Bloch 1994 p. 154)
S'obsèrva qu'aquelas diferentas definicions designan pas exactament la meteissa causa, versemblablament perque foguèron definidas dempuèi una posicion extèrna a respièch de l'objècte estudiat, e que lors autors venon de diferents domenis scientifics.
Problematica centrala d'un concèpte[modificar | modificar la font]
La primièra estapa de l'elaboracion d'una definicion es d'identificar e de caracterizar çò que rend necessari la creacion d'aquela definicion.
Una caracteristica majora de qualques organismes vivents es la capacitat de movements, que permet d'interagir activament amb l'environament. Un aspècte important d'aquela capacitat es que lo movement es pas un efèit fortuit (coma lo movement d'una branca dins lo vent), mas lo resultat d'una organizacion especifica de l'organisme.
Los factors primordials del vivent que son dirèctament en relacion amb aquela capacitat de movement son : l’organizacion, lo movement, lo limit e l’organisme. L’organizacion es un factor primordial e fondamental del vivent : tot èsser vivent es una estructura fòrça organizada. La desorganizacion provòca la mòrt. Lo movement es un autre factor primordial del vivent : gaireben totes los elements d'una estructura viventa son en movement perpetual. L'arrèst d'un movement provòca la mòrt. Lo limit es tanben un factor primordial del vivent : totes los èssers vivents possedisson de limits extèrnes e sovent fòrça limits intèrnes. La supression dels limits provòca la mòrt. L’organisme es una estructura viventa que per l'existéncia de limits e de movements organizats.
Definicion sintetica[modificar | modificar la font]
La sintèsi de totes los elements presentats supra permet d'elaborar una definicion d'un concèpte de "comportament", basat sus las caracteristicas biologicas estructuralas e foncionalas primordialas, e qu'es valable per totes los organismes vivents.
S'obsèrva que lo movement organizat per l'interior de l'organisme (reaccions enzimaticas, transpòrt intracellular de las moleculas, pompas proteïcas, endocitòsis, migracions cellularas, circulacion sanguina, etc.) es una necessitat vitala absoluda per totes los èssers vivents. Per contra, lo movement organizat per l'exterior de l'organisme (locomocion, prension, etc.), que correspond a la nocion de "comportament", es facultatiu. Existís subretot dins los reialmes protista e animal.
En foncion d'aquela sintèsi, la definicion d'un concèpte de "comportament", valable per totes los organismes vivents, es : ensemble dels movements organizats per agir a l'exterior de l'organisme.
Aquela definicion, pus tecnica e pus precisa que la definicion generala e usuala donada en introduccion, permet d'identificar sens ambiguïtat totes los comportaments : l'observacion extèrna e objectiva d'un movement d'un organisme (o d'una partida d'un organisme) es un comportament s'existisson d'estructuras biologicas especificament organizadas per produire aquel movement ; per exemple lo movement dels uèlhs dels mamifèrs es pas lo resultat indirècte dels movements de la tèsta, mas resulta d'un contraròtla neural dels muscles oculars : existís doncas un comportament ocular.
L'etologia es la sciéncia de la descripcion e de l'estudi sistematic d'aqueles movements organizats. Mas en general los etologistas estúdian subretot los comportaments pus elaborats: alimentari, sexual, de defensa del territòri, etc.
Lo comportament dins los reialmes del vivent[modificar | modificar la font]
Dins aqueles sièis reialmes actualament reconeguts (animal, campairòl, vegetal, protista, arqueobacteria, eubacteria), s'obsèrva de comportaments subretot pels animals e, fòrça limitat, pels protistas. Pasmens, qualques cases de movements especificament organizats per agir a l'exterior de l'organisme se pòdon observar dins los autres reialmes.
Lo comportament dels vegetals[modificar | modificar la font]
Lo comportament vegetal es un fenomèn fòrça limitat. Lo movement vegetal depend essencialament d'un mecanisme idrodinamic de la turgescéncia. « Variacions de turgescéncia de cellulas fòrça localizadas de nombrosas plantas produsisson per aquelas de movements d'organs, coma las tancaduras de petalas de las flors (correjòla) o de foliòlas (cas espectaclós de la sensitiva), o los movements de las estaminas, o lo replegament de las tentaculas tendas de las fuèlhas de las plantas carnivòras, etc. » (Dauta J. 1999).
Pels vegetals, l'exemple tipic dels movements especificament organizats, e avent una foncion en rapòrt amb l'environament, son los movements de tancadura de tendas de las plantas carnivòras[2].
Lo comportament pels protistas[modificar | modificar la font]
Los comportaments dels protistas son fòrça simples e se limitan subretot a de comportaments de locomocion.
Las estructuras e los procèssus biologics que permeton aqueles movements organizats son los movements amiboïdes de la membrana plasmica, e subretot aqueles de las cilhas e dels flagèlas. « Dins la bacteria intestinala Escherichia coli, per exemple, cada flagèla es un filament rigid de 14 milens de micromètres de diamètre e de 10 micromètres de longor, que torneja amb una velocitat incredibla d'aperaquí 200 torns per segonda mercé a un pichon motor rotatiu inserit dins la membrana e la paret de la cellula »(Bornens M. 2005).
La direccion del desplaçament es contrarotlada per la deteccion d'un gradient de concentracion d'una molecula, qu'es detectat per de receptors (fenomèn de quimiotactisme). « Lo desplaçament se fa pas a l'azard, e, quitament dins las cellulas pus simplas, ven necessari de postular de mecanismes d'estimulacion e d’enebicion del movement » (Rozé C. 1999).
Lo comportament dels animals[modificar | modificar la font]
Se pòt definir lo comportament coma essent lo biais d'agir o foncionar d'un biais abitual o dins un but precís. Se pòt tanben definir lo comportament coma una responsa a un stimulus. Aquò suggerís que lo comportament es previsible e es la consequéncia de quicòm. Per far simple se pòt afirmar que lo comportament es pròpri a cada organisme vivent quin que siá lo moment o s'obsèrva un animal en activitat, sèm testimòni de son comportament. Se poirà dire que l'animal sens comportament es un animal mòrt.
Lo comportament se pòt estudiar a dos nivèls clau :
- Al nivèl fisiologic en estudiant coma los nèrvis, los muscles, e los sens dels animals interagisson per donar un comportament particular.
- Al nivèl de l'individú en estudiant las performanças del comportament en relacion amb l'environament o la posicion sociala de l'animal.
Lo confinhament a un ròtle sul comportament dels animals. En efèit los animals vivent pendent de periòdes prolongats dins de condicions non optimalas desvolopan de comportaments estereotipats qu'acaban pas de repetir. Qualques uns d'aqueles comportaments estereotipats pòdon èsser nosibles e engendrar de prejudicis fisics als animals.
Lo comportament dels mamifèrs[modificar | modificar la font]
Los comportaments dels mamifèrs pòdon èsser fòrça complèxes. Son realizats mercé a d'estructuras e d'organs especializats, fòrça organizats : esquelet articulat, muscles, e subretot un sistèma nerviós especializat.
Metodologia de l'estudi dels comportaments[modificar | modificar la font]
Filogenèsi dels comportaments[modificar | modificar la font]
Psicobiologia del comportament animal[modificar | modificar la font]
Desvolopament dels comportaments umans[modificar | modificar la font]
Estudi psicologic del comportament uman[modificar | modificar la font]
Per l'Òme, lo comportament es una veirina sus la personalitat, per que n'es una manifestacion exteriora. Es atal lo subjècte d'estudi principal de la psicologia (psicologia comportamentala). Englòba las comunicacions verbalas e non verbalas. Es doncas au còr de la vida sociala.
Vejatz psicologia del comportament o comportamentalisme
Estudi sociologic d'un comportament uman[modificar | modificar la font]
La psicologia sociala estúdia subretot las influéncias recipròcas entre comportament individual e comportament collectiu.
Apareis que l'individú en grop o dins una societat, formala o informala, pèrd una partida mai o mens granda de son autonomia de pensada. Alara a tendéncia a se raliar a la pensada e al comportament d'un grop o de la massa, e per consequéncia a se comportar diferentament de coma o aurián fach se serián estats isolats.
Los individús que recebon de stimuli pòdon cambiar de comportament.
Un exemple de recèrca practica sus aqueles fenomèns es l'economia comportamentala.
Existís una interaccion fòrça fòrta entre lo comportament e la pensada. Es evident que la pensada influéncia lo comportament; se sap a l'ora d'ara que lo comportament influéncia d'un biais segur la pensada. Las tecnicas de manipulacion pus eficaças son basadas sus aquel principi, batejat congruéncia. L'Òme a besonh, per son equilibri, de justificar son pròpri comportament e de se persuadir el meteis que sos actes son legitims e coerents. L'experiéncia condiciona doncas la pensada.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ L'estudi del comportament es lo còr de la psicologia; aquò fa dire a Wolfgang Köhler : « Lo comportament, es a dire la reaccion del sistèmas vivents als factors del mitan, es lo sol domeni que pòt èsser estudiat per la psicologia scientifica. »
- ↑ www.carnibase.com Una explicacion detalhada e presentacion animada de las estructuras e dels mecanismes implicats dins aquel comportament predator .
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Jeanne Altmann
- en traduction google
- (en) Altmann, J. 1974 Observational study of behavior: sampling methods. Behaviour 49, 227-267. [reprinted in Foundations of Animal Behavior, L.D. Houck & L.C. Drickamer, eds. U Chicago Press, 1996].
- Henri Laborit L'Inhibition de l'action - Biologie comportementale et Physio-pathologie (2ème édition), Masson 1986
- Philip Lhener
- (fr)Una critica en francés de 453 mots d'Eric Damerose
- (fr)Damerose, E. (1999). La baby-sitter regarde l'enfant, l'éthologue observe. La différence ? La référence constante à une catégorie du comportement définie a priori. Revue du livre de Lehner, P. N. (1996). Handbook of ethological methods (2nd ed.). Cambridge: Cambridge University Press. La Recherche, 323, 90.
- BLOCH (fr)Henriette et coll. (Éditeurs) : Grand dictionnaire de la psychologie. Larousse 1994
- (fr)W. Köhler, Gestalt Psychology, 1929. Traduction française La psychologie de la forme, Gallimard, Paris, 1964.
Filmografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Conférence de Philip Gorwood (Pr. en psiquiatria, Universitat París 7), facha per l'"Université de tous les savoirs" nomenat Existe-t-il une génétique des comportements ?
- (fr)Mon oncle d'Amerique Filme d'Alain Resnais 1980, amb lo Professor Henri Laborit
Articles scientifics[modificar | modificar la font]
- Vegetals
- Protistes
- Animals


text:
Artenay
Artenay es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila a situat en la region naturala de Beauce, a 20 km al nòrd de Orléans, a 33 km a l'oèst de Pithiviers e a 101 km al sud de París.
La ville est située dans la région naturelle de Beauce, à 20 km au nord d'Orléans, à 33 km à l'ouest de Pithiviers et à 101 km au sud de Paris.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A Modèl:La s, en lo moment de los sieus viatges, lo rei Louis XIV, #far de divèrsas fes halte al solar de Auvilliers, proprietat de Madame de Montespan.
La Mois invalide (d'octòbre)M i aguèt luòc a Artenay una importanta batalha de la guèrra franco-prussienne : l'armada francesa i #èsser ponduda en déroute. Dels gravures d'epòca testifiquen de l'eveniment.
La Mois invalide (d'octòbre)M, Louis Blériot #efectuar sus lo sieu Blériot VIII ter la primièra connexion aerian anat-retorn de vila dins vila dintre Toury e Artenay (28 km).
Artenay #Èsser, abans lo Débarquement e al començament de l'estiu 1944, una zòna de parachutage d'armas e de munitions récupérées pels resistentes de la ret Turma-Vengeance (Marcel Girault, "mòrt en déportation"[1] ; Gaston Brossard).
Modèl:Sources Au Sègle XVII, lors de ses voyages, le roi Louis XIV, fit plusieurs fois halte au manoir d'Auvilliers, propriété de Madame de Montespan.
Le eut lieu à Artenay une importante bataille de la guerre franco-prussienne : l'armée française y fut mise en déroute. Des gravures d'époque témoignent de l'événement.
Le , Louis Blériot effectua sur son Blériot VIII ter la première liaison aérienne aller-retour de ville à ville entre Toury et Artenay (28 km).
Artenay fut, avant le Débarquement et au début de l'été 1944, une zone de parachutage d'armes et de munitions récupérées par les résistants du réseau Turma-Vengeance (Marcel Girault, "mort en déportation"[2] ; Gaston Brossard).
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo Burèu del Loiret (dire.Henri Duvillard) 11 de decembre 1948
- ↑ La Dépêche du Loiret (dir.Henri Duvillard) 11 décembre 1948


text:
Aaliyah
Aaliyah Dana Haughton, coneguda artisticament coma Aaliyah (Brooklyn, Nòva York, 16 de genièr de 1979 – Marsh Harbour, Bahamas, 25 d'agost de 2001) foguèt una artista, cantaira, dançaira, actritz e modèla americana.
Venguèt celèbra mondialament en 1997 gràcias a son segond album One in a Million, produch gràcias a la collaboracion de Timbaland e Missy Elliott, que se vendèt a mai de 3,7 milions d'exemplars als Estats Units e mai enlà de 8 milions dins lo mond entièr. Qualques ans mai tard, arribèt sa consagracion artistica per encausa de son ròtle, al costat del famós actor chinés Jet Li, dins lo film Romeo Must Die.
Moriguèt tragicament dins un accident d'avion a l'edat de 22 ans.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Age Ain't Nothing but a Number (1994)
- One in a Million (1996)
- Aaliyah (2001)


text:
Concerto per violoncèl (Dvořák)
Lo concerto per violoncèl en Sim, Op. 104 B. 191 d'Antonín Dvořák qu'ei ua de las pèças màgers deu repertòri d'aqueth instrument; que ho compausat durant lo sejorn nòrd-american deu compositor entau virtuòse e amic Hanuš Wihan. Las circonstàncias umanas e materiaus que hen totun que hosse interpretat peu purmèr còp peu violoncelista anglés Leo Stern.
Estructura[modificar | modificar la font]
La particion qu'ei escrivuda entà 2 flabutas (la segonda que jòga tanben deu piccolo), 2 clarins, 2 clarinetas, 2 bassons, 2 trompas, 2 trompetas, 3 trombons, tuba, timpani (un triangle) e còrdas.
Que's compausa deus moviments seguents :
- Allegro (en Sim puish en SiM)
- Adagio, ma non troppo (en SolM)
- Finale: Allegro Moderato-andante-allegro vivo (en Sim puish en SiM)


text:
Hangeul
L'hangeul es l'alfabet pròpri de la lenga coreana, de distinguir del sistèma logografic sinocorean hanja.[1] Es lo sistèma d'escritura oficial de la Corèa del Nòrd, de la Corèa del Sud e de la Prefectura coreana autonòma Yanbian de China.
L'hangeul es un alfabet fonemic organizat en blòts sillabics. Cada blòt es constituït almens de doas de las 24 letras hangeul (jamo), amb almens una de las 14 consonantas e 10 vocalas. Aquestes blòts sillabics se pòdon escriure tant orizontalament d'esquèrra cap a dreita coma verticalament d'amont cap aval, en colomnas de la dreita cap a l'esquèrra.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo rei de Corèa Sejong lo Grand (1397 - 1450) creèt l'alfabet hangeul en veire que los seus subjèctes sonque podián comunicar oralament amor que los caractèrs chineses de l'hanja èran pas adaptats a la fonetica coreana e pas capables d'exprimir los termes coreans en particular pels pensaments e sentiments .[2][3]
Lo sistèma d'escritura hanja utilizat a aquesta epòca èra fòrça complicat, e sonque èra a la portat dels òmes privilegiats de l'aristocracia, qu'avián l'educacion e lo temps necessaris per se poder dedicar al seu aprendissatge e, aital, de poder legir e escriure amb fluiditat.[4]
Sejong, doncas, creèt l'hangul coma un sistèma simple de lectura e d'escritura per combatre lo nivèl enauçat d'analfabetisme del seu pòble . L'Hangeul encontrèt d'en primièr una fòrta oposicion en particular dels elèits universitaris e literaris, coma Choe Manri e d'autres universitaris confucians dins los ans 1440. Pasmens, l'hangeul dintrèt dins la cultura populara, utilizat mai que mai per las femnas e los escrivans de ficcions popularas. Mas en 1504 après èsser estat trufat e criticat en hangeul, lo desen rei YeonsangunIt enebiguèt l'estudi e l'utilizacion de l'alfabet de Sejong e lo forabandiguèt dels documents. En 1506 lo rei Jungjong aboliguèt lo ministèri Eonmun (언문청 諺文廳), institucion governamentala vodada a la recèrca en Hangul.
Caldrà esperar lo sègle XIX, amb la pujada del nacionalisme corean fàcia a la menaça japonesa per que lo hanguel siá considerat pauc a pauc coma un simbòl nacional. Aital en 1894, foguèt adoptat pel primièr còp dins los documents administratius, pauc abans que Japon ocupa Corèa . Uèi, lo 9 d'octobre, jorn de la commemoracion de la publicacion del hangeul (한글날), es jorn feriat en Corèa del Sud; son equivalent en Corèa del Nòrd es "lo Jorn del Chosŏn gŭl" (조선글날), lo 15 d'octobre.
Los jamos[modificar | modificar la font]
L'hangeul es un sistèma alfabetic que compren 51 letras, apeladas jamos (자모, hanja : 字母, los caractèrs maires). Aquestes jamos son devesits en mai d'una categoria :
- 14 consonantas de basa (jaeum):ㄱ, ㄴ, ㄷ, ㄹ, ㅁ, ㅂ, ㅅ, ㅇ, ㅈ, ㅊ, ㅋ, ㅌ, ㅍ, ㅎ.
- 5 consonantas doblas (ssang jaeum): ㄲ, ㄸ, ㅃ, ㅆ, ㅉ.
- 11 grops de consonantas (bok jaeum): ㄳ, ㄵ, ㄶ, ㄺ, ㄻ, ㄼ, ㄽ, ㄾ, ㄿ, ㅀ, ㅄ.
- 10 vocalas de basa (moeum) : 6 vocalas simplas :ㅏ, ㅓ, ㅗ, ㅜ, ㅡ, ㅣ e 4 vocalas palatalizadas (iotacion), semiconsonantas-semivocalas :ㅑ, ㅕ, ㅛ, ㅠ.
- 11 diftongas (ssang moeum): ㅐ, ㅒ, ㅔ, ㅖ, ㅘ, ㅙ, ㅚ, ㅝ, ㅞ, ㅟ, ㅢ.
Çai jos un tablèu classant totas aquelas letras.
Dins la primièra colomna los jamos.
Dins la segonda colomna, los noms dels jamos.
Dins la tresena colomna, la romanizacion revisada.
Dins la quatrena colomna, la pronóncia segon l'alfabet fonetic internacional.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.wdl.org/en/item/4166
- ↑ A history of writing, libre escrit per Steven Roger Fischer (en) [1]
- ↑ Brèva explicacion de l'hangeul (es) [2]
- ↑ Origina de l'hangul a la Wikipèdia anglesa (en) [3]


text:
Bovidae
Bovidae
Sosfamilhas de reng inferior
Boodontia
Los bovids (Bovidae) son una familha de mamifèrs artiodactils romiants que compren una desena de sosfamilhas, dont en particular los bovinats (o "bovins"), caprins (qu'englòban los ovins) e antilòpas. Son totes d'erbivòrs. Aquesta familha es estada definida per John Edward Gray (1800-1875) en 1821.
Lors caracteristicas principalas son las seguentas :
- estomac de quatre pòchas adaptat a la rominacion ;
- bata de dos dets ;
- doas banas frontalas persistentas e cròias ;
- dentura marcada per l'abséncia d'incisivas sul maxillar superior e l'abséncia de caninas.
Lor abitat natural es fòrt variat e s'espandís dempuèi las regions articas fins a las zonas tropicalas, e en particular dins las regions de pradas e de savana. Se tròban a l'origina dins lo mond vièlh (Eurasia, Africa) e en America del Nòrd.
Sosfamilhas, genres principals e qualques espècias[modificar | modificar la font]
- Aepycerotinae Gray, 1872 (1 genre, 1 espècia).
- Alcelaphinae
- Antilopinae : las antilòpas
- Antidorcas (springbok)
- Antilòpa
- Gazella : (gazèla)
- Litocranius
- Madoqua (dik-dik)
- Neotragus (Antilòpa de Bates)
- Oreotragus
- Oreotragus saltator (sassa o oreotraga)
- Ourebia
- Ourebia ourebi (bleekbok del cap)
- Pantholops (L'antilòpa de Tibet, o « chiru »)
- Procapra gazèlas d'Asia
- Raphicerus (steenbok)
- Saiga
- Bovinae : los bovins
- Bison (bisonts)
- Bos (taurins : vaca, buòu, taure, zèbu, iac, ur)
- Boselaphus
- Bubalus (bufles)
- Syncerus (bufle d'Africa)
- Taurotragus (elan)
- Tetracerus
- Tragelaphus
- Caprinae : los caprins
- Cephalophinae
- Hippotraginae
- Addax (Addax)
- Addax nasomaculata (antilòpa del nas pigalhat)
- Hippotragus
- Orix (tres espècias, una sosespècia)
- Addax (Addax)
- Peleinae
- Reduncinae
Un mamifèr descobèrt en 1992, lo saola o buòu de Vu Quang (Pseudoryx nghetinhensis) sembla d'aparténer als bovinae e pròche dels genres (bos e bisont), mas sa classificacion es pas encara complètament establida.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Bovidae (en)
- Referéncia ITIS : TSN 180704 Bovidae Gray, 1821 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Bovidae (en)
- Referéncia NCBI : Bovidae (en)


text:
18
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 18 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Probablament en causa de son inquietud regardant la popularitat de son fiu adoptiu e eiretier Germanicus, l'emperaire Tibèri li ordonèt d'anar en mission dins lei províncias orientalas per l'alunchar de Roma. Lo Senat li donèt l'imperium proconsulare maius sus aquelei regions. Coma Tibèri aviá ges de fisança en Germanicus, nomèt Gnaeus Calpurnius Piso, un òme de fisança qu'èra estat cònsol amb eu en 7 av. JC, governador de la província de Siria per susvelhar son eiretier. D'òrdres secrèts foguèron tanben probablament donats a Piso per defugir una guèrra còntra lei Parts.
En Africa, perseguida dei combats còntra lei Numides de Tacfarinas qu'assaièron tornarmai d'atacar lei territòris romans d'Africa en despiech de sa desfacha de l'annada precedenta. Lo novèu procònsol de la region, Lucius Apronius, mandèt una tropa d'elèit còntra leis asalhidors que foguèron vencuts e rebutats dins lo desèrt de Sahara. Après aquela desfacha novèla, lei Numides foguèron obligats de se sometre. Pasmens, aquò dura gaire car Tacfarinas menacèt encara l'Empèri Roman en 22.


text:
Lausana
Lausana (Lausanne en francés, Losena en arpitan) es la cinquena vila de Soïssa, capitala del canton de Vaud e capluòc del districte de Lausana.
L'aglomeracion de Lausana compta 316 000 abitants. Es un centre important per la cultura, l'espòrt, l'economia e la formacion. Es una placa giranta de la Soïssa de l'Oèst. Lausana es la capitala de l'olimpisme, que se i tròba lo sèti del Comitat Internacional Olimpic o CIO que lai ne son lo musèu amai los archius del movement olimpic.
Lo gentilici es lausanés -esa


text:
Phascolarctos cinereus
Coala
Coala
Phascolarctos cinereus
(Golfuss, 1817)
Lo coala (Phascolarctos cinereus) es un marsupial arboricòl erbivòr endemic d'Austràlia e lo sol representant encara vivent de la familha Phascolarctidae. Lo coala se tròba per las regions costièras de l'Austràlia meridionala e orientala, d'Adelaïda a la part sud de la peninsula del cap York. Las populacions s'estendon tanben sus de distàncias considerablas dins lo rèire país australian (outback) ont l'umiditat es sufisenta per lo manten dels bòsques. Los coalas d'Austràlia Meridionala foguèron largament exterminats a la debuta del sègle XX, mas aquel Estat federat foguèt tornar poblat mercé a de transferiments dempuèi l'estat de Victòria. Lo coala es pas present ni en Tasmania ni en Austràlia Occidentala. Lo coala es estrechament ligat a l'eucaliptus o gomièr, que ne manja las fuèlhas d'unas espècias. Pòt viure en mejana 15 ans per los mascles e 20 ans per las femes.
Es vengut amb lo cangoro, un dels simbòls principals d'Austràlia. Après d'èsser estat caçat massisament per sa pèl, es uèi principalament amenaçat per la desaparecion de son biotòp.


text:
Botulisme
Lo botulisme es una malautiá paralitica rara[1] fòrça grèva entraïnada per una neurotoxina bacteriana, dicha toxina botulica ò botulina, producha per diferenteis espècias de bactèris anaerobia dau genre Clostridium que la principala es Clostridium botulinum. La malautiá foguèt identificada en 1822 per Justinus Kerner e lo bactèri Clostridium botulinum en 1895 per Émile-Pierre van Ermengem. Lo botulisme uman es magerament associat a tres toxinas dichas tipe A, B e E[2]. Son mecanisme d'accion es una inibicion de la liberacion d'acetilcholina ai joncions entre lei muscles e lei neurònas entraïnant un blocatge de la transmission neuromusculara e una paralisia respiratòria e locomotritz.
La toxina botulica es la toxina pus poderosa coneguda dins l'environament naturau. Pasmens, resistís mau a la calor ò a una exposicion prolongada a l'oxigèn. Ansin, l'intoxicacion a generalament luòc ambé l'ingestion d'aliments plaçats sensa precaucion dins un bocau de veire ò dins una boita de conserva. Lo vector principau dau botulisme uman serà donc la consomacion de boitas de conserva contaminada manjadas frejas ò pas pron rescaufadas.
Tres formas diferentas de botulisme uman existisson :
- lo botulisme alimentar causat per la consomacion d'aliments contaminats.
- lo botulisme de bleçadura entraïnat per la produccion de la toxina après una infeccion de la plaga per un bactèri coma Clostridium botulinum.
- lo botulisme infantil causat per la consomacion d'espòras dau bactèri que van se desvolopar dins l'intestin.
Totei lei formas pòdon entraïnar la mòrt dau malaut e necessitan un tractament d'urgéncia per eliminar la fònt de contaminacion (aliments dins l'intestin, eliminacion de la plaga...), ajudar la respiracion dau malaut e neutralizar la toxina (generalament amb una antitoxina). Lo tractament e la convalescéncia duran generalament unei setmanas ò mes. Pasmens, dempuei leis annadas 1950, lo taus de mortalitat a demenit de 50% a 8%. En parallèl dau suenh dei malauts, es tanben necessari d'enquistar sus l'origina de la malautiá, especialament dins lo cas d'una origina alimentara, per empachar ò limitar la contaminacion d'autreis individús.


text:
Joan Bodon
Joan Bodon (Crespin, Lengadòc, 11 de decembre de 1920 - l'Arbataish, 24 de febrièr de 1975) foguèt un escrivan occitan de Roergue. Es, amb Max Roqueta, Bernat Manciet e Robèrt Lafont un dels autors màgers de la literatura occitana del sègle XX. Bodon es tanben un dels romancièrs mai coneguts e apreciats de las letras occitanas contemporanèas.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Joan Bodon nasquèt en 1920 dins una familha modèsta a Crespin, filh de Ciprian Bodon e d'Albania Balsà, parenta a un gra alunhat de l'escrivan francés d'origina occitana Honoré de Balzac. Faguèt son escolaritat primària dins son vilatge e dintrèt puèi al cors complementari de Naucèla en 1932. Foguèt aquel an que grelhèt sa vocacion d'escrivan e son interès per l'occitan quand descobriguèt l'òbra de Justin Besson e subretot son poèma Dal brèç a la tomba. La mòrt de sa grand, en 1934, li provoquèt un traumatisme psicologic intens a tal ponch que comencèt a quequejar, problèma que servèt tota sa vida. Se presentèt al concors de dintrada de l'Escòla Normala a Rodés e i foguèt admés en 1938. Ailà coneguèt Calelhon e mai Enric Molin que quand vegèt lo gaubi de Bodon l'incitèt a escriure. En 1940 venguèt regent, mas l'an seguent del temps qu'ensenhava a Castanet aguèt de partir al Servici de Trabalh Obligatòri aprèp que foguèt mobilizat al Camp de Joventut d'Andusa.
En 1943 foguèt mandat a Breslau (Silesia, Polonha) ont patiguèt fòrça. Aquela estada lo marquèt prigondament e es vesedoira dins La Grava sul camin. Ne tornèt pas qu'en 1945 e recuperèt sa foncion de regent, mas aqueste còp èra itinerent agricòla. Se maridèt amb Camilha Vidal en 1946 del temps qu'èra regent a Durenca. Collaborava al setmanièr comunista La Voix du Peuple que lor i balhava d'articles en occitan. En 1949 foguèt nomenat al Mauron ont deviá demorar uèch ans.
En 1954 participèt a la Santa Estèla que lo Felibritge celebrèt a Avinhon (eveniment que inspirèt son roman La Santa Estèla del Centenari) e i recebèt lo primièr prèmi de pròsa per los Contes dels Balsàs puèi en 1956 se faguèt membre de l'Institut d'Estudis Occitans.
En setembre de 1968, per de rasons financièras, ligadas al nombre important d'enfants (sièis) qu'aviá la familha, se n'anèt en Argeria e s'installèt a l'Arbataish coma cooperant agricòla. I moriguèt lo 24 de febrièr de 1975 en seguida d'una longa malautiá e laissèt una òbra inacabada: Las domaisèlas.
Las òbras de Joan Bodon[modificar | modificar la font]
Vira l'estetica e l'etica de la literatura occitana cap a una modernitat de l'escritura. Met en scèna la destinada sovent tragica de la civilizacion occitana e dels òmes en i mesclant la sia. L'universalitat de sos tèmas s'amaga dins una menimosa descripcion de la civilizacion occitana.
En pròsa es l'autor de romans: La grava sul camin, Lo libre dels Grands Jorns, Lo libre de Catòia... e de contes : Los contes del meu ostal, Los contes dels Balsàs (ont nos assabenta del nom occitan vertadièr e de la sia parentat del costat de la maire amb l'escrivan Honoré de Balzac)... Es tanben creador de poesias plan sovent mesas en cançon.
Lo Libre de Catòia foguèt revirat en catalan en 1973 per Artur Quintana e una reedicion se faguèt en 2009. L'occitanista catalan Jaume Figueras, que revirèt Verd Paradís de Max Roqueta es a trabalhar sus la traduccion dels Contes dels Balsàs que deuriá sortir lèu.
L'eiretatge de Joan Bodon[modificar | modificar la font]
L'òbra de Bodon es essenciala dins la recuperacion lingüistica que s'operèt a la fin del sègle XX. La lenga de Joan Bodon servís sovent coma modèl de la lenga normativa e sa frasa: "Es sus la talvera qu'es la libertat" es venguda un dels eslogans mai famoses dins l'occitanisme e inspirèt lo nom del grop La Talvera.
Sos poèmas inspirèron en part la Nòva Cançon occitana e subretot lo cantaire lengadocian Mans de Breish que foguèt lo primièr a metre en musica sos escriches amb de cançons coma Los carbonièrs de La Sala. Lo musician sortiguèt puèi Alba d'Occitània ont "canta Bodon". Dempuèi 1986 existís un Prèmi Joan Bodon que recompensa una òbra en occitan.
En 2010, se creèt un musèu "L'ostal Joan Bodon" dins son ostal nadiu a Crespin.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- La grava sul camin, 1956, roman
- La santa estela del centenari, 1960, roman
- Lo libre dels grands jorns, 1964, roman
- Lo libre de Catòia, 1966, roman
- La quimèra, 1974, roman
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Libres de Joan Bodon
- Sit de la revista OC que Joan Bodon i publiquèt mai d'un de sos escrits: [1]


text:
Dròga
Una Dròga es al sens etimologic una substància dotada de proprietats farmacologicas, emplegada bruta tala que se tròba dins la natura o après d'operacions de transformacions simplas.
Un autre sens del tèrme uèi mens utilizat es lo d'una substància naturala o sintetica emplegada coma matèria primièra en quimia e dins l'industria de las pinturas, tinturas ...etc
Uèi, per influéncia de l'anglés, lo mot dròga s'utiliza sovent coma sinonim de "medicament" al sens larg. Mas al sens estricte del tèrme una dròga es una substància amb d'efèctes subre lo sistèma nerviós central, amb la capacitat de modificar l'umor, la percepcion e subretot que crea generalament una addiccion e un sindròm d'abstinéncia.
I a un grand nombre de drògas que se pòdon utilizar coma medicaments per de malautiás divèrsas. Mas fòrça drògas, al cant de lor possibla utilitat terapeutica, s'utilizan amb de fins recreativas, o per lors efèctes psicologics o sensorials. Aquò es un problèma social e de santat publica de primièr òrdre dins fòrça païses, pr'amor que la consomacion contunha de drògas crèa generalament una addiccion grèva. Las drògas an tanben d'efèctes nocius sus la santat, e sus lo comportament social del consomador. Las drògas son illegalas dins la majoritat dels païses, çò qu'a fach créisser lo mercat negre d'aquestas substàncias, amb lo sorgiment d'associacions criminalas que contraròtlan la contrabanda e la distribucion. Las drògas recreativas mai utilizadas se pòdon classificar en tres grops, segon lor efècte principal:
- Euforizants o excitants (cocaïna, amfetaminas, alcòl dins sa fasa primièra, nicotina dins sa fasa segonda, cafeïna).
- Sedatius e depressors (opiacis, eroïna, morfina, benzodiazepinas, ansiolitics, calmants musculars e ipnotics, alcòl dins sa fasa segonda, nicotina dins sa fasa primièra, barbiturics, cannabis, marijuana, inalants).
- Allucinogens (LSD, peiot).
L'addiccion es lo besonh urgent de consomar de drògas regularament (èsser pas capable de moderar la consomacion o de la suprimir) es determinada per de fenomèns psicologics e fisics. Lo sindròm d'abstinéncia de mantuna drògas se manifesta per d'efèctes fisics que pòdon èsser mortals. Se pòdon contrarotlar amb de mesuras terapeuticas simptomaticas o de substitucion (amb de substàncias mens nocivas, d'efèctes parièrs, que se retiran progressivament).


text:
Leptictidium
Leptictidium es un genre de pichòts mamifèrs sautaires preïstorics. Apareguèron durant lo Cretacèu e subrevisquèron a l'extincion K-T fins a l'Eocèn. Foguèron comuns en Euròpa, mas desapareguèron fa 35 milions d'annadas aperaquí sens daissar de descendéncia.
Los leptictidiums tenián de pichòtas patas davant e de grandas patas darrièr, coma de pichòts cangorós.
Espècias :
- Leptictidium auderiense
- Leptictidium ginsburgi
- Leptictidium nasutum
- Leptictidium sigei
- Leptictidium tobieni


text:
Batalha de Tondibi
La batalha de Tondibi se debanèt lo 12 d'abriu 1591 durant l'invasion de l'Empèri Songaï per lei fòrças dau Marròc. Equipadas d'armas de fuòc e d'artilhariá, aquelei darrieras capitèron de replegar una armada fòrça pus nombrosas e d'anientar una partida deis unitats d'elèit de l'Empèri Songaï. L'emperaire songaï deguèt abandonar Gao, sa capitala, que foguèt pilhada per lei venceires e se retirar vèrs Lolami. Aquò marquèt la fin de l'Empèri Songaï que va rapidàment se devesir entre un desenau d'estats.


text:
Drech de proprietat
Lo drech de proprietat es lo drech d'usar (en latin : usus), de gaudir (fructus) e de dispausar (abusus) d'una causa dins lei condicions fixadas per la lei.
Lo ben, ò aver, sus lo quau aqueu drech pòrta es tanben anomenat proprietat. Aquesta proprietat pòu èstre tant imobiliara coma mobiliara, segon la dicha juridica "En matèria de mòble, possession vau títol (de proprietat)".
Lei drechs de proprietats venon, segon d'unei filosòfs, de convencions socialas establidas per contrat. Per d'autres, lo drech de proprietat es una lei naturala.
L'idèia de proprietat collectiva existís despuei fòrça temps, e son atestadas per leis us e costumas tradicionaus. Lei premierei teorias juridica formalas de la proprietat se constituan dins una amira individualista e consagran lo drech de la proprietat coma prerogativa dei personas fisicas. Lo retorn dei personas moralas au drech de proprietat se farà mai tard e pauc a cha-pauc.
Lo drech anglo-american conois la proprietat personala. Existís tanebn çò que se sona la proprietat intellectuala (sus lei creacions artisticas, leis invencions,...).
L'aparicion a la fin dau sègle 20 de l'informatica personala e lo desvolopament d'internet tornèt metre la question dau drech de proprietat au còr dei discutidas, notadament sus la question dei fichiers digitaus pertatjats soventei-fes d'un biais totalament a-gratís per leis usanciers dau malhum.
Lo drech de proprietat es un drech objectiu


text:
1796
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1796 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Signatura d'una aliança ambé França. L'objectiu dau govèrn espanhòu èra de reconquistar Gibraltar.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769 amb una tiera d'eveniments caotics. Lo negus Tekle Giyorgis Ièr foguèt tornarmai obligat d'abandonar Gondar onte son fraire Salomon foguèt coronat negus sota la proteccion de Haile Wand Bewossen. Pasmens, la posicion de Haile Wand Bewossen èra febla e sei tropas perdiguèron lo contraròtle de la capitala tre l'annada seguenta.
Asia[modificar | modificar la font]
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Conquista de Chiraz e de Tabriz per lei fòrças d'Agha Mohammad Chah.
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Trabalhs importants ordonats per Agha Mohammad Chah dins lo Sanctuari d'Al-Hussayn ibn Ali. En particular, lo dòme conoguèt una renovacion importanta ambé l'installacion de teules cubèrts d'aur. Pasmens, lo luòc foguèt pilhat en 1801 ò en 1802 per de nomadas wahhabitas venguts de la Peninsula Aràbia.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Premiera ipotèsi regardant l'existéncia dei negres traucs formuladas per lo francés Pierre-Simon de Laplace (1749-1827).
Medecina[modificar | modificar la font]
Premiera publicacion dau principi de la vaccinacion per lo mètge anglés Edward Jenner (1749-1823).
Quimia[modificar | modificar la font]
Descubèrta de l'existéncia d'una fòrça electrica per lo fisician italian Alessandro Volta (1745-1827) dins un dispositiu format de doas pèças d'argent e de zinc separada per un fuelh de papier umid. Aquò marquèt l'aparicion de l'electroquimia e l'acomençament de la recèrca regardant la creacion d'acumulators.


text:
Mulcey
Mulcey es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vièlh domeni reial donat per Otton II del Sant-Empèri a la glèisa d'Estrasburg #que los consagrats n'èran los senhors de Marimont[1].
- Lo fief #passar a la Lorraine l'an 1297.
- Vieux domaine royal donné par Otton II du Saint-Empire à l'église de Strasbourg dont les voués étaient les seigneurs de Marimont[2].
- Le fief passa à la Lorraine en 1297.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Otton II, emperaire, dona a la glèisa d'Estrasburg lo fisc de Mulcey.
- ↑ Otton II, empereur, donne à l'Église de Strasbourg le fisc de Mulcey.


text:
José Saramago
José de Sousa Saramago (n. en 1922, mòrt en 2010) es un escrivan portugués. A recebut lo Prèmi Nobel de Literatura en 1998.
Biografia[modificar | modificar la font]
Saramago nasquèt al poble d'Azinhaga, situada a la municipalitat de Golegã, districte de Santarém. Malgrat lo registre oficial situa la siá naissença lo jorn 18, aquel fach se deu a una error en l'anotacion del foncionari, que l'inscriguèt a l'encòp amb lo nom de José Saramago e pas José de Sousa, nom de familha del sieu paire.
En 1924 la siá familha fixèt residéncia a Lisbona, ont lo sieu paire comencèt a trabalhar en la polícia. Als dotze ans inicièt los sieus estudis a l'Escòla Industriala de Lisbona, estudis que poguèt pas finalizar al pas poder seguir en pagant la matricula. Aquel fach provoquèt que lo jove Saramago dintrèsse trabalhar en una ferraria mecanica, sens desbrembar mas la siá nòva passion: la lectura. Cambièt de trabalh e dintrèt far partida de l'administracion de la seguretat sociala.
Dintrèt posteriorament trabalhar en una companhiá d'asseguranças e simultaneament collabora coma jornalista al Diário de Notícias, un periodic nacional, mas que per rasons politicas plan lèu ne foguèt expulsat. Critic literari de la revista Seara Nòva, faguèt partida de la primièra direccion de l'Associacion Portuguesa d'Escrivans.
Membre del Partit Comunista Portugués aprèp 1969, patiguèt la persecucion e censura pendent los ans de la dictatura d'António de Oliveira Salazar. Se jonhèt posteriorament a la Revolucion dels ulhets que portèt la democracia a Portugal l'an 1974. Dempuèi 1976 se consacrèt exclusivament al sieu trabalh literari, acabèt en partejant la siá residéncia entre Lisbona e l'illa de Lanzarote (Illas Canàrias), ont moriguèt lo 18 de junh de 2010 a 87 ans.[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Mor l'escriptor portuguès i premi Nobel José Saramago Avui, 18 de junh de 2010


text:
Quincampoix-Fleuzy
Quincampoix-Fleuzy es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Quincampoix-Fleuzy se situa a la extremitat oèst del departament de l'Oise, en bordure dels departaments de la Seine-Maritima.
La Bresle pren la siá font a Abancourt e se flueix cap al nòrd-oèst a travèrs del scenari de Formerie per se tirar en la Mange al Tréport. Aquel fleuve litoral es long de 68 a 72 quilomètres segon las fonts[1] E travèrsa los departaments del Oise, de la Soma e de la Seine-Maritima.
La commune de Quincampoix-Fleuzy se situe à l'extrémité ouest du département de l'Oise, en bordure du départements de la Seine-Maritime.
La Bresle prend sa source à Abancourt et s'écoule vers le nord-ouest à travers le plateau de Formerie pour se jeter dans la Manche au Tréport. Ce fleuve côtier est long de 68 à 72 kilomètres selon les sources[2] et traverse les départements de l'Oise, de la Somme et de la Seine-Maritime.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Sègle XIII la vila s'i seriá trucada Quiquempoit.
Au Sègle XIII la ville se serait appelé Quiquempoit.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 68 km sul luòc del SANDRE, 71 km segon lo EPTB de Aumale, 72 km d'après lo Pichon Larousse, lo Encyclopédie Encarta e Pierre-Jean Thumerelle en lo sieu article consagrat al fleuve.
- ↑ 68 km sur le site du SANDRE, 71 km selon l'EPTB d'Aumale, 72 km d'après le Petit Larousse, l'Encyclopédie Encarta et Pierre-Jean Thumerelle dans son article consacré au fleuve.


text:
Ajuda:Consultacion
Presentacion de las divèrsas possibilitats de consultacion de l'enciclopèdia Wikipèdia.
Notatz que los articles son sovent en cors de melhorament. Se detectatz una error, esitetz pas a la corregir. La pagina de discussion associada a l'article compòrta sovent de precisions interessantas : esitetz pas a la consultar e a i notar questions o comentaris.
Somari
- 1 Lo formulari de recèrca
- 2 Las categorias
- 3 Las paginas especialas
- 4 Autres punts de partida de la consultacion
- 5 Istòric d'una pagina
- 6 Vòstra pagina d'utilizaire
Lo formulari de recèrca[modificar | modificar la font]
Aqueste formulari es en accès dirècte a esquèrra de tota pagina de l'enciclopèdia (o en naut a drecha per los qu’utilizan l'abilhatge ancian).
Notatz que se lo coneis, lo lector pòt tanben picar lo títol de l'article dirèctament dins la barra d'adreça de son navegador. Exemple : http://oc.wikipèdia.org/wiki/Informacion.
- Lo boton Consultar amòda la recèrca de l'article correspondent al(s) mot(s) picat(s). La correspondéncia deu èstre exacta, fòra de las majusculas/minusculas e los accents. Exemple : Nautisme fornirà pas l'article intitolat Nautisme (vela).
Se l'article es pas trobat, son prepausats los títols dels articles que lo tèxt conten lo mot picat, a mens que la foncion siá estada desactivada temporàriament (foncion Recercar).
- Lo boton Recercar amòda la recèrca dins lo tèxt meteis dels articles e fornís la lista dels articles concernits.
La foncion Recercar es pas totjorn disponibla perque sollicita fòrça los servidors. Se pòt totjorn utilizar lo motor de recèrca extèrne Google, pus rapid mas qu’a qualques inconvenients coma la sosta d'indexacion de las paginas novèlas o la diferéncia d'interpretacion dels mots clau. Notatz qu'aquí un signe + es necessari davant cada mot per obténer las paginas contenent al còp aquestes mots.
Creacion d'un article : Coma es malencontrós - quitament desplasent - de crear e desvolopar un article existent (doncas amb un nom diferent mas vesin), se recomanda de totjorn s'assegurar de l'inexisténcia reala de l'article. Aquò es aisit quand la foncion Recercar es activa, senon cal utilizar un motor de recèrca coma Google o recórrer a d'autres metòdes (categoria o paginas especialas) o remandar la recèrca.
Notatz qu'es possible d'espandir la recèrca o de la modular al delà dels articles de l'enciclopèdia en i jonhent las paginas d'ajuda o de discussion, etc. Aquò se règla amb l'ajuda de las casas de marcar qu’apareisson en fin de tot resultat de recèrca ; casas tanben presentadas dins las preferéncias d'utilizaire.
Vejatz tanben : Ajuda:Recèrca per mai de detalhs.
Las categorias[modificar | modificar la font]
Se pòt recercar un article o d'informacion en general en seleccionant una de las categorias que pertòcan lo subjècte de recèrca coma Categoria:Astronomia, Categoria:Musica, Categoria:Espòrt, etc.
Las categorias recampan d’articles de meteissa natura, per exemple Categoria:Biografia balha accès a totas les biografias o almens a totas las que compòrtan a la fin del tèxt lo ligam requesit. Esbòssan una estructura d'arbre e permeton una circulacion entre diferents nivèls e diferents tipes d'articles.
Un còp un article trobat, sufís de seguir los ligams de categoria que compren, per conéisser los articles que partejan amb el aquesta categoria.
La lista de las categorias es Special:categories. Una lista de categorias principalas classadas per tèmas es accessibla sus la pagina Wikipèdia:Categorias.
Se pòt tanben picar dirèctament dins la barra d'adreça de navigacion http://oc.wikipèdia.org/wiki/Categoria:Astronomia per exemple.
Lo principi de las categorias s'es mes en plaça a la mièg-2004 ; l'utilitat de las categorias va créisser amb son extension, son perfeccionament e son apropriacion progressiva pels participants.
Vejatz tanben : Ajuda:Categoria per mai de detalhs.
Las paginas especialas[modificar | modificar la font]
Las paginas especialas prepausan divèrsas seleccions d'articles o autras paginas ; certanas son utilas per l'exploracion de l'enciclopèdia, en particular las seguentas :
- Articles novèls
- Special:Newpages, utilizada en particular per eventualament sortir un article de la categoria esbòs e per evitar de marrida partidas.
- Articles recentament modificats
- Special:Recentchanges, i a un ligam dins lo menut d’esquèrra.
- Una pagina a l’azard
- Special:Randompage, utilizacion ludica, de tèst o de veritabla consultacion en seguent los ligams d'un article, i a un ligam dins lo menut d'esquèrra.
- Articles per ancianetat
- Special:Ancientpages
- Lista alfabetica dels articles
- Special:Allpages, paciéncia exigida ...
Autras paginas especialas...
- Lista de las paginas especialas : Special:Specialpages
- Paginas especialas especialas : A esquèrra de tot ecran, un ligam Paginas ligadas permet d'obténer la lista de totes los articles possedent un ligam cap a l'article consultat e a un autre ligam Seguida dels ligams los d’aquestes articles que son estats modificats.
Autres punts de partida de la consultacion[modificar | modificar la font]
La seleccion dels tèmas[modificar | modificar la font]
L'acuèlh prepausa un somari dels tèmes o matèrias principalas.
Los projèctes[modificar | modificar la font]
Wikipèdia:Projècte recensa los principals projèctes axats sul desvolopament d'articles se raportant a una matèria o un tèma particulars.
L'actualitat[modificar | modificar la font]
L'actualitat presentada dins la pagina d'acuèlh es una invitacion a la consultacion a travèrs de ligams que prepausa de seguir o los articles qu'invita a crear (ligams roges).
Los articles de qualitat[modificar | modificar la font]
D'autres initiativas coma la promocion dels articles mai complits (articles de qualitat) son d'autras pòrtas d'entrada e de navigacion dins l'enciclopèdia.
Las autras Wikipèdias[modificar | modificar la font]
Los que legisson almens una autra lenga pòdon recercar d’articles dins una autra Wikipèdia e seguir los eventuals ligams interwiki cap a la Wikipèdia occitana. Aquestes ligams son presents en defòra de l'article meteis, dins la partida esquèrra de la pagina.
Procediments ancians[modificar | modificar la font]
Las listas, indèxes tematics, etc. procediments renduts parcialament obsolets per l'usatge de las categorias.
Istòric d'una pagina[modificar | modificar la font]
Cada pagina dins Wikipèdia a un istòric de totas las modificacions aplicadas sus l'article. Es de còps interessant de poder anar recuperar d’informacions que son estadas suprimidas per d'autres.
Vejatz tanben : Ajuda:Istòric per mai de detalhs.
Vòstra pagina d'utilizaire[modificar | modificar la font]
Post-scriptum : En vos inscrivent, dispausatz almens d'una pagina personala que podètz acapçar : una partida en portal o ajuda-memòria personals. En aprenent cossí modificar aquesta pagina, avètz la possibilitat d'i dispausar totes los signets que desiratz jos la fòrma de ligams de tipes divèrses:
-
- Motors de recèrca...
-
- Utilisez Google per recercar dins Wikipèdia (en francés solament) ;
- Utilisez Google per recercar dins Wikipèdia (dins la màger part de las lengas).
-
- Seleccion de categorias...
- Atencion ! Per que vòstra pagina rentre pas dins las categorias qu'inscrivètz aicí, cal emplegar la fòrma seguenta que compren un : suplementari : ''':'''categoria:''nom categoria''.
- Seleccion de projèctes...
- Seleccion d'articles... (occitanofòns o en d'autras lengas !)
- Seleccion de paginas especialas, coma Articles novèls...
- Seleccion de paginas de mantenença, d'ajuda, etc.
Notatz encara que dispausatz tanben d'una pagina personala de seguida, valent a dire vos informant de tota actualizacion dels articles que vos interèssan.
Passaretz atal naturalament del plaser de la descobèrta a las satisfaccions de la collaboracion a l'enciclopèdia ! Per vos inscriure, trobatz un pseudonim e vesètz aqueste formulari!


text:
Joan
Somari
Occitan
Etimologia
Del latin Iohannes, adaptacion de l'ebrèu יוֹחָנָן per mejan del grèc ancian.
Prononciacion
['(d)ʒwan]
Sillabas
Joan (1)
Nom pròpri
Joan masculin
- Pichòt nom masculin.
- La gents, per me far parlar, me venián dire a cada moment : « Joan, ont es monsen vòstre paire ? Joan, ont es vòstre papà ? Joan, de qu’es devengut monsen Truqueta ? » Ieu li respondiái : « l’an pres, l’an pres. » E veja-aquí coma lo nom de Joan-l’an-pres m’a demorat dempuèi. (Joan Baptista Fabre, Istòria de Joan-l’an-pres, adaptacion a la grafia classica per Patric Sauzet, 1988, CRDP Montpelhièr)
- Rel. Un dels apòstols de Jèsus.


text:
La Bussière (Vinhana)
La Bussière es una comuna francesa del departament de Vinhana e de la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri communal a adaigat pel riu Gartempe.
Le territoire communal est arrosé par la rivière Gartempe.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Coma la rèsta de la França, acuèlh favorablament las avançadas de la Revolucion francesa. Planta aital lo sieu arbre de la libertat, simbòl de la Revolucion. Es malgrat aiçò l'objècte d'un atemptat en 1799 a un moment de reaccion royaliste[1].
Comme le reste de la France, accueille favorablement les avancées de la Révolution française. Elle plante ainsi son arbre de la liberté, symbole de la Révolution. Il est cependant l’objet d’un attentat en 1799 à un moment de réaction royaliste[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Robert Pichon, Los Arbres de la libertat a Peitieus e en la Viena, Peitieus : d'Edicions CLAUS 89/Federacion de las œuvres laiques, 1989, pàg. 195
- ↑ Robert Petit, Les Arbres de la liberté à Poitiers et dans la Vienne, Poitiers : Éditions CLEF 89/Fédération des œuvres laïques, 1989, p. 195


text:
Neophron percnopterus
La Maria Blanca o vutre pernoctèr d'Egipte o Neophron percnopterus (tanben aperat capon fèr en Provença) qu'ei un vutre d'Africa Septentrionau e d'Euròpa Meridionau, notament present en Bearn on ei estat sauvat d'ua mermada preocupanta. Òm l'i pòt observar mei que mei dens las vath d'Aspa e d'Aussau e, dens la purmèra (precisamet hens lo vilatge d'Ast-Beon) un ecomusèu lo presenta e lo filma dehens los sons nids.
Que da lo son nom au còth de Maria Blanca.
En Kemet (la Negra, sia l'Egipte Antica) la Maria Blanca qu'èra lo simbòl de la divessa Nekbet, qui avèva emparat (amassa dab la divessa sèrp Oadjet) lo diu Her (Òrus) chin quan èra perseguit peu son onco Seth.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias taxonomicas[modificar | modificar la font]
- Neophron percnopterus dins Ciconiiformes dins la Lista d'Alan P Peterson (en)
- Neophron percnopterus dIns Avibase (fr) (Vejatz mapa de reparticion)
- Referéncia Fauna Europaea : Neophron percnopterus (en)
- Referéncia ITIS : TSN 175481 Neophron percnopterus (Linnaeus, 1758) (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Neophron percnopterus (en)
- Referéncia NCBI : Neophron percnopterus (en)


text:
Temps solar
Lo temps solar o temps vertadièr es una mesura du temps basada sul desplaçament aparent del solelh pendent la jornada. Lo temps solar en un luòc e a un moment donats es l'angle orari del solelh dins aquel luòc e a aquel moment. Ne ven la definicion del miègjorn solar: es lo moment ont lo Solelh atenh son punt de culminacion, en un endrech donat de la Tèrra; a aquel moment, son angle orari es egal a zero.
Somari
Temps solar vertadièr o aparent[modificar | modificar la font]
Lo temps solar vertadièr o aparent es fondat sul jorn solar aparent, qu'es la durada entre dos retorns successius del Solelh al meridian local. Aquela durada varia tot lo long de l'annada per doas rasons:
- L'enclinason de l'axe de la Tèrra al respècte del plan de l'ecliptica
- L'excentricitat de l'orbita de la Tèrra.
A causa d'aquelas particularitats, los jorns solars aparents son mai corts en Març e setembre qu'en junh o decembre.
Cal pas confondre lo temps solar vertadièr amb la durada d'ensolelhament que varia en foncion de la latitud e de la sason.
Temps solar mejan[modificar | modificar la font]
Lo temps solar mejan es fondat sus un solelh mejan fictiu que se desplaçariá a l'entorn de l'eqüator a velocitat constanta tot lo long de l'an. Aqula mejana es de 24 oras.
Equacion del temps[modificar | modificar la font]
La diferéncia entre lo temps solae mejan e lo temps solar aparent es nomenat l'equacion del temps. Sus Tèrra, varia entre 17 minutas en mens e 14 minutas en nai.


text:
Hozta
Hozta en basco o Hosta en francés qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Lo gentilici qu'ei hoztar.
Lo nuclèu qu'ei Munhoa.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas tòctocantas[modificar | modificar la font]
- Ibarrola au nòrd
- Sent Just-Ibarre au nòrd-èst
- Bussunarits-Sarrasqueta au nòrd-oèst
- Lekunberri a l'oèst
- Behorlegi au sud
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- Site hortificat protoistoric a Munhoa
- Hòrt de Jauregia, de l'Edat Mejana
- Crotz deu cemitèri, deu sègle XVII.
- Glèisa de Sant Pèir, de 1732.


text:
Esquisma de 1054
L'Esquima de 1054, o Grand Esquima, es una division religiosa entre la Glèisa Catolica Romana e la Glèisa Ortodòxa quand lo papa e lo patriarche de Constantinòple s'excomuniquèron l'un l'autre. Foguèt entraïnat per de tensions teologicas e politicas entre lo Roma e Constantinòple a prepaus dau contraròtle de la comunautat crestiana e de la definicion dau dogme (definicion dau Sant Esperit en particular). Pasmens, en realitat, aquela data marca solament l'acabament d'un procès lòng que comencèt tre la fin dau sègle VIII.
Après la conquista e lo pilhatge de Constantinòple per lei Crosats en 1204 durant la Quatrena Crosada, l'ostilitat foguèt fòrça prefonda entre lei doas Glèisas. Lo melhorament dei relacions foguèt fòrça lòng e lei progrès vertadiers se debanèron solament au sègle XX. La levada deis excomunicacions respectivas en 1965 per lo papa Pau VI e lo patriarche Atenàgores Ièr marquèt aqueu raprochament e, au començament dau sègle XXI, se debanèron divèrsei gèsts suplementaris per contuniar e aprefondir la destenduda entre lei dos Glèisas.


text:
Chipre
Chipre (en grèc Kύπpoς = Kypros, en turc Kıbrıs) es un país insular de l'Euròpa de l'Èst o de l'Asia de l'Oèst, dins la Mediterranèa Orientala. Tota l'illa forma un estat dempuèi 1960, nomenat Republica de Chipre, ont las lengas oficialas son lo grèc e lo turc. Mas dempuèi 1974 la partida nòrd es ocupada per Turquia que i a creat un estat non reconegut per la comunitat internacionala, sonat Republica Turca de Chipre del Nòrd.
La capitala es Nicosia.
Lo gentilici es chipriòta.
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Chipre es una republica presidencialista. Lo president es lo cap d'Estat e cap de govèrn, elegit per un periòde de 5 ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Chipre.


text:
Sant Pàpol
Somari
Lo vilatge[modificar | modificar la font]
Suls primièrs contrafòrts de la Montanha Negra, Sant Pàpol se trapa en Lauragués a 7 km de Castèlnòu d'Arri, 35 km de Carcassona, 60 km de Tolosa. Se dintrava dins l'encencha del vilatge per pòrtas fortificadas. La Pòrta de l'Èst, quadrangulara, traucada per cairelièras foguèt construida per Guilhèm de Cardalhac, avesque tresen de Sant Pàpol.
Servissiá de Tor dels Gardas e tanben de preson avescala. Del costat interior, dins l'arc de plen-cintre, se pòt admirar una verge de fusta del sègle XIV. Lo còr del vilatge compòrta carrièras estreitas amb ostals de corondatges e empreis.
L'abadiá[modificar | modificar la font]
L'abadiá foguèt fondada al sègle VIII. Sa règla èra la benedictina. Sant Pàpol, discípol de Sant Saturnin, primièr avesque de Tolosa (sègle III aprèp J.-C.) foguèt martirizat e descalotat al luòc-dit L'Ermitatge. Segon la legenda, se baissèt e ramassèt lo som de sa clòsca, a aquel endreit gisclèt una font. Un monge conegut per son ascetisme, Sant Berenguièr, i visquèt al sègle XI. Lo mond se venguèron reculhir a l'abadiá sus sa tomba aprèp los miracles que s'i faguèron. En 1317, lo papa Joan XXII creèt l'avescat de Sant Pàpol ; fins a la Revolucion, 34 avesques s'i succediguèron. En 1361, la catedrala foguèt pilhada pels Rotièrs e en 1595 pels protestants. Als sègles XVII e XVIII, l'abadiá foguèt fòrça restaurada e tornèron bastir lo palais avescal. A la Revolucion, se suprimiguèt l'avescat e la catedrala venguèt glèisa parroquiala. Lo còr se compausa de doas travadas de plen cintre amb doble cabrion e tanben un cuol de forn. Es decorat de capitèls preromanics e d'un enfuòc del sègle XIV. Son tet es fait de lausas de pèiras escalpradas (ensems arquitectural unic). La vasta nau de la glèisa se dobrís cap al nòrd sus quatre capèlas del sègle XIV. Dins una d'elas, se pòt remarcar una Pietat del sègle XIV de fusta daurada. La primièra entrada se trapava del costat de l'oèst jos un crisme e un arc de bilhetas. Foguèt emmuralhada al sègle XV.
Las clastras[modificar | modificar la font]
Se dintra dins la glèisa per las clastras realizadas al començament del sègle XIV. Las arcadas de plen-cintre son pausadas sus colomnetas gemeladas per capitèls geminats. Lo repertòri dels capitèls es vegetal o animalièr. Las scenas istoriadas son regropadas contra los pilars (Adoracion del Magues, Eròdes e benlèu Sant Pàpol).
Lo Mèstre[modificar | modificar la font]
Defòra, sul cabeç semicircular, se pòdon admirar los capitèls e modilhons del Mèstre de Cabestany - dos d'entre eles son istoriats, un representa Danièl dins la fòssa dels leons, l'autre lo Castig dels Babilonians - escalpraire remarcable de la fin del sègle XII. Trabalhèt en Espanha (Navarra), en Itàlia (Toscana) e sustot en Catalonha e Lengadòc (departaments actuals dels Pirenèus Orientals e d'Aude). Sos personatges son tipics : caras e caps triangulars, uèlhs ovals, nas dreit, aurelhas largas, despegadas, barbas e pèls de las blestas longas estiradas, las mans amb dets d'una longor que passa l'òsca.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Tel Abadiá : 04.68.94.97.75
- Tel Comuna : 04.68.94.90.92
- e-mèl : mairie.saint-papoul@libertysurf.fr
Lo web en occitan[modificar | modificar la font]
- Cercle occitan de Carcassona. http://perso.wanadoo.fr/ostal.sirventes/
- Tansmediadoc . http://www.oc-tv.net/
- Centre Inter-Régional de Développement de l'OCcitan http://www.LoCIRDOC.fr/
.


text:
Haití (estat)
Haití (en creòl haitian Ayiti) es un estat d'America Centrala e de la Cariba qu'ocupa l'oèst de l'illa d'Haití.
Sa capitala es Port-au-Prince.
Lo gentilici es haitian -a.
Istòria[modificar | modificar la font]
Cristòl Colomb descobriguèt l'illa d'Hispaniola lo 5 de decembre de 1492. Al començament del sègle XVII, a causa del grand comèrci informal dels colons creòls de l'illa e qu'anava en contra del monopòli de la metropòli, lo governador espanhòl Antonio de Osorio ordenèt entre 1605 e 1606 lo despòblament de las talveras nòrd e oèst de l'illa per fin de frenar aquesta practica. Amb lo temps, las zònas despobladas de la part oèst foguèron ocupadas per filibustièrs e corsaris franceses, òmes que vivián de la caça dels bovids e dels pòrcs salvatges, del comèrci de las pèls e la cultura del tabat. Ocupèron primièrament l'illa de la Tortuga e pus tard, aquestes pòblaments faguèron que la part oèst de l'illa foguèsse reclamada per França. En 1697, pel Tractat de Ryswick, Espanha cediguèt a França aquesta part de l'illa, qu'anava constituir lo Saint Domingue francés.
Al sègle XVIII, l'Haití colonial, ocupat per França jos un sistèma esclavagista crusèl, comptava una populacion de 300 000 esclaus e a pena 12 000 personas liuras, principalament blancs e mestís.
Lo 14 d'agost de 1769 se seriá produsit a Bois-Cayman una ceremonia de la religion vodó Boukman qu'es considerada coma lo començament de la Revolucion Haitiana. Lo long procès d'independéncia a per protagonista François Dominique Toussaint-Louverture que entre 1793 e 1802 dirigiguèt la revolucion haitiana en afrontant espanhòls, angleses e franceses, fins a la sieuna captura, e mòrt en França.
En 1803, Jean Jacques Dessalines vencèt definitivament las tropas francesas a la Batalha de Vertierres e en 1804 proclamèt l'independéncia d'Haití, en se proclamant emperaire. En 1822, las tropas haitianas ocupèron la part orientala de l'illa d'Hispaniola (Republica Dominicana), que recuperariá la siá independéncia en 1844. La granda instabilitat politica del país serviguèt als Estats Units coma desencusa per l'ocupar e exercir aital un contraròtle absolut fins a 1934.
Los eveniments seguents rebatèron la lucha entre las autoritats mestissas e las massas popularas d'origina africana.
En 1957 foguèt elegit president François Duvalier. Conegut popularament coma Papa Doc, governèt d'un biais dictatorial amb l'ajuda militara e financièra dels Estats Units e en 1964 se faguèt proclamar president per la vida. Lo sieu filh Jean-Claude Duvalier (Baby Doc) li succediguèt en 1971. En genièr de 1986 una insurreccion populara l'obliguèt a s'exiliar e l'armada prenguèt contraròtle del poder e formèt un Conselh Nacional de Govèrn, presidit pel general Henri Namphy.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
- Veire l'article: Economia d'Haití.
Haití es un dels païses pus paures del monde.
Cultura[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Mate
Lo mate o chimarrão (en portugués) qu'ei un béver tradicionau de Paraguai, Uruguai e Argentina e deu sud de Brasil. Qu'ei adobat per infusion de la huelhas (aperadas yerba mate en castelhan) d'un arbo aperat Ilex paraguyensis, qui son trencadas, e qui èran utilizadas dejà abans la conquesta espanhòu peus indians guaranís. Aquestas huelhas que son hicadas dens ua cuja (aperada tanben mate ) on òm hè colar aiga cauta qui ei filtrada au mejan d'un calamet (aperat bombilla en castelhan e bomba en portugués) e provesit d'un filtre au son cap qui entra en contacte dab las huelhas.
Somari
Preparacion[modificar | modificar la font]
Adobament de la cuja[modificar | modificar la font]
Lo biais mei ortodòxe de preparar lo mate qu'ei dens ua cuja : qu'ei la mòda mei tradicionau e tanben la cuja que contribueish au gost deu mate. Abans de poder estar utilizada la cuja que deu estar adobada ; adpbar ua cuja que vòu díser la plear au tres quart dab mate puish acabar de la plear dab aiga e esperar 24 òras abans de la vueitar e deishar secar.
Sonque la cujan be son adobadas. Los mates de hustas que's coishirén dab un tau tractament e los mates de materiaus artifuaus (plastic, metau o porcelana) non pòden pas absorbar los elements deu mate.
Preparacion[modificar | modificar la font]
Cuja e bombilla[modificar | modificar la font]
La cuja (o aute recipient) qu'ei pleat aus tres quart dab mate. Puish, en lo bèth tapoar dab la pauma de la man, qu'ei segotit entà atau eliminar la prova deu mate qui produseish un gost desagradiu. Aquesta prova que's pausa sus la man e qu'ei eliminada.
Après òm inclina lo niveu deu mate den la cuja on e's vèrsa aiga tèbia dinc au som deus tròç de huelha de mate ; lo mate, atau, qu'absorba l'aiga e qu'en.hla e que's pòt alavetz intrudúser la bombilla (shens aquò har, lo bombilla que's tapoa).
Fin finala, que's pòt barrejar l'aiga.
A cada etapa que cau avisà's que lo mate qu'ei ua bevuda mes tanben ua tinta qui pòt plapar definitivament las pelhas.
Lo mate dens la literatura occitana[modificar | modificar la font]
Lo mate qu'ei mentavut dens lo lexic hornit en cap d'òbra dens Vita Vitanta Miquèu de Camelat e mei precisament dens lo son raconte Lo qui ei de Lavedan qui conta l'emigracion d'un lavedanés en Argentina : " [...] puish au lòc deu pinton que caló béver mate" [1]
- ↑ Bite - Bitante. Bilhèra : Escole Gastoû Febus, 1971. Paja 109


text:
Souligné-sous-Ballon
Souligné-sous-Ballon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Per décrêt imperial del 18 de febrièr de 1806, Soslinhat-jos-Pilòta (1 323 abitants l'an 1806) absorbeix Rémy-las-Aigas (112 abitants)[1]. La municipalitat de Rémy-las-Aigas èra antérieurement telefonada Santa-Rémy-de detlos-Bòsques, mas tanben Sant-Rémy-de detlas-Aigas o Sant-Rémy-de detlos-Buchettes.
Par décrêt impérial du 18 février 1806, Souligné-sous-Ballon (1 323 habitants en 1806) absorbe Rémy-les-Eaux (112 habitants)[2]. La commune de Rémy-les-Eaux était antérieurement appelée Saint-Rémy-des-Bois, mais aussi Saint-Rémy-des-Eaux ou Saint-Rémy-des-Buchettes.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 23 de mai 2011 e ficha ligadas (Rémy-las-Aigas)
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Souligné-sous-Ballon », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 23 mai 2011 et fiche liées (Rémy-les-Eaux)


text:
Sistèma nerviós
Lo sistèma nerviós qu'es lo sistèma de contròtle, d'organizacion, de comunicacion intercellular.
Somari
Sistèma nerviós centrau[modificar | modificar la font]
- Article principal : Sistèma nerviós centrau
Dens los vertebrats, lo sistèma nerviós centrau (SNC) qu'es la part deu sistèma nerviós qu'es inclusa dens las meninges.
Lo cervèth[modificar | modificar la font]
- Article principal : Cervèth
Lo cervèth qu'es lo centre deu sistèma nerviós a cò de tots los vertebrats, e de hèra invertebrats.
Los emisfèris[modificar | modificar la font]
Lo cervelet[modificar | modificar la font]
Lo tronc cerebrau[modificar | modificar la font]
- Article principal : Tronc cerebrau
Lo mesoth esquinau[modificar | modificar la font]
- Article principal : Mesoth espinau
Lo mesoth espinau qu'es ua partida deu sistèma nerviòs centrau.Qu'es un tube que's tròba hens lo canau vertebrau o canau mesothèr.
Sistèma nerviós periferic[modificar | modificar la font]
- Article principal : Sistèma nerviós periferic
Lo Sistèma nerviós periferic, o SNP, qu'es format peus nèrvis e glandas situats fòra deu cervèth e deu mesoth espinau. La foncion principala deu SNP qu'es de connectar lo sistèma nerviós centrau (SNC) dab los membres e organs.
Los nèrvis cranians[modificar | modificar la font]
Que son dotze nèrvis que nascan au nivèu deu tronc cerebrau, nomats de I a XII. I: nèrvi olfactiu. II: nèrvi oftalmic. III: nèrvi oculomotor. IV: nèrvi patetic. V: nèrvi tribesson. VI: nèrvi abducens. VII: nèrvi faciau. VIII: nèrvi auditiu. IX: nèrvi glòssofaringian. X: nèrvi pneumogastric. XI: nèrvi espinau. XII: nèrvi Ipoglòsse.