text:
1759
Aquesta pagina concernís l'an 1759 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Sèt Ans onte lei fòrças francesas enregistrèron mai d'una desfacha. D'efèct, còntra Hannover, una importanta armada francesa foguèt batuda a la batalha de Minden (1èr d'aost) e deguèt se retirar. Aquò empachava de sostenir Austria còntra Prússia e d'acabar definitivament la guèrra amb una victòria còntra l'aliat principau de Londres. Totjorn en Euròpa, lo comandament francés preparèt un plan ambiciós per atacar dirèctament lo territòri britanic. Pasmens, lei flòtas necessàrias an aqueu projècte foguèron vencudas a Lagos (19 d'aost) e a Quiberon (20 de novembre).
En America, la situacion se desgradèt ambé la pèrda de Quebèc après un lòng sètge (26 de junh - 18 de setembre) e la mòrt dau generau Loís Josep de Montcalm a la batalha dei Plans d'Abraham (13 de setembre). Pasmens, l'armada francesa capitèt de retirar e de tornar organizar sei darrierei fòrças. Poguèt ansin contuniar la lucha e preparar una còntra-ofensiva (→ 1760). Dins leis Antilhas, Guadalope foguèt tanben ocupada per lei Britanics. Enfin, en Asia, lo sètge de Madras foguèt abandonat après l'arribada de renfòrç britanics.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Austria[modificar | modificar la font]
Après aver restaurar sei fòrças l'annada precedenta (→1758), Austria poguèt atacar dirèctament Prússia e li infligir doas desfachas saunosas a Kunersdorf (12 d'aost) e a Maxen (21 de novembre). Pasmens, coma en 1757 e en 1758, lei generaus austrians foguèron pas capables d'aprofichar aquelei succès per destrurre definitivament l'armada enemiga que poguèt donc se reorganizar.
Prússia[modificar | modificar la font]
Annada catastrofica per Prússia que foguèt desfacha sus totei lei frònts e perdiguèt una partida importanta de son territòri après lei batalhas de Kay (23 de julhet còntra lei Rus), de Kunersdorf (12 d'aost còntra leis Austrians e lei Rus) e de Maxen (21 de novembre còntra leis Austrians). Lei pèrdas èran de 43 000 òmes e d'au mens 200 canons. Pasmens, lei coalizats mau capitèron d'esplechar aquelei victòrias, çò que permetèt a l'armada prussiana de subreviure (→1760).
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
En Euròpa, lei Britanics deguèron faciar lei projèctes d'ofensivas francesas còntra Hannover e còntra leis Illas Britanicas. D'efèct, après sei reviradas de 1758, lei Francés avián tornat organizar una armada per atacar en Alemanha. Capitèron de prendre Minden, centre d'avitalhament important, mai una còntra-ofensiva deis aliats de Londres permetèt de reprendre la vila lo 1èr d'aost. Pasmens, Ferrand de Brunswick-Lüneburg poguèt pas aprofichar sa victòria per perseguir l'armada francesa en retirada car deguèt mandar de renfòrç en Prússia onte la situacion èra fòrça marrida. En parallèl, la marina britanica deguèt destrurre leis esquadras francesas cargadas d'organizar un desbarcament dins leis Illas Britanicas. Aquò entraïnèt doas batalhas navalas a Lagos (19 d'aost) e a Quiberon (20 de novembre). Lei dos combats s'acabèron per de victòrias britanicas que permetèron d'empedir leis operacions de desbarcament.
Regardant leis operacions dins lei colonias, lei Britanics prenguèron l'avantatge en Canadà. Gràcias a sa flòta e a sa superioritat numerica, poguèron desbarcar una gròssa armada a l'entorn de Quebèc que son sètge comencèt lo 26 de junh. En despiech d'una resisténcia acarnada, lei Francés foguèron vencuts lo 13 de setembre a la batalha dei Plans d'Abraham e obligats d'abandonar la vila que capitulèt lo 18 de setembre. Pasmens, lei Britanics mau capitèron de destrurre lei rèstas de l'armada francesa que poguèt se reorganizar dins lo nòrd (→ 1760). Dins leis Antilhas, una expedicion britanica capitèt tanben de prendre Guadalope. Enfin, ais Índias, l'arribada de renfòrç permetèt ai Britanics de protegir Madras que son sètge foguèt abandonat per lei Francés.
Russia[modificar | modificar la font]
Après sei succès parciaus de l'annada precedenta, lei Rus capitèron d'infligir de desfachas duras a son adversari prussian a Kay (23 de julhet) e a Kunersdorf (12 d'aost). Pasmens, la coordenacion ambé leis Austrians èra marrida e lei doas aliats aprofichèron pas la situacion per anientar lei darrierei fòrças prussianas. Ansin, Frederic II poguèt un còp de mai tornar organizar sei fòrças e perseguir lo combat.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
En Tigre, revòuta dau ras de Tigre Mikael Sehul còntra lo ras d'Adua Haymanot qu'èra son senhor. Capitèt de conquistar la vila e d'executar Haymanot. Annexèt la ciutat au sieu territòri e, gràcias ai revenguts importants d'aquela crosiera comerciala, poguèt rapidament crompar una armada de plusors miliers d'òmes equipats d'armas de fuòc.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Dins l'estèpa, perseguida e fin de la revòuta dei Jungars. D'efèct, lei pèrdas catastroficas entraïnadas per la politica d'exterminacion dei Chinés minèron la defensa deis insurgents que deguèron se retirar vèrs l'oèst onte la màger part foguèt anientada. La destruccion dau Khanat Jungar e de son pòble — 600 000 Jungars foguèron tuats entre 1755 e 1759 sus una populacion d'aperaquí 800 000 personas — èra un succès important per l'emperaire Qianlong que capitèt ansin d'eliminar un pòble nomada relativament agitat e poguèt poblar l'ancian territòri dei vencuts per de populacions fidèlas. Aquò li permetèt de renfòrçar sa frontiera occidentala e d'estendre l'influéncia chinesa en Asia Centrala — çò qu'èra son projècte iniciau.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 25 d'octobre - William Wyndham Grenville, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1834)
- 26 d'octobre - Georges Danton, dirigent revolucionari francés (m. 1794)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 14 d'abril - Georg Friedrich Händel, compositor alemand (n. 1685)


c: text/html

text:
L'estiu passat, me crompèri un ostal.
Uèi, uèch meses aprèp mon arribada, ai descobèrt dins lo garatge que sul plafond, i aviá marcat la data de construccion : "22-6-1967".
E la decoracion que i aviá quand arribèri, e ben èra de l'epòca tanben!
Aviái dos meses per melhorar d'unas causas. Las prioritats : aver un burèu e una cambra.
La rèsta? Veirem mai tard!
Primièr de tot, me caliá tirar la tapissariá de la cambra.
Èra pas possible, i auriái pas pogut dormir dins aquela cambra que t'i aviá una tapissariá de las florassas multicolòras que m'auriá fach far un molon de cachavièlhas. Agachatz-me aquò :
Qual es lo con que lancèt la mòda de tapissar los plafons?

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sent Martin de Senhans
Sent Martin de Senhans[1] (en francés: Saint-Martin-de-Seignanx) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de las Lanas e la region de Novèla Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna de Sent Martin qu’es lo capdulh deu canton e la ciutat la mei estenuda deu territòri. Que cobreish duas zònas distintas : las bartas (terras aigassudas bordejant lo flumi Ador) e lo sequèr (terra hauta e seca deu costalat).
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo son nom que vien de l'agionime Sent Martin, avesque de Tors, mòrt en 397, celèbre pr’amor deu partatge deu son màntol, completat per lo nom deu parçan deu Senhans.


text:
27/03/2014
La Venùs d'Arle per Teodòr Aubanel
Voici l'un des textes les plus connus de Théodore Aubanel, l'un des compagnons de Frédéric Mistral, consacré à la Venus d'Arles, extrait de son oeuvre "Li filhas d'Avinhon". Manifestement cette Vénus très sensuelle n'a pas la froideur des statues...Magnifique. Envoyé par Jean-Claude Dugros
°°
LA VENUS D’ARLE
Siás bèla, ò Venús d’Arle, a faire venir fòu !
Ta tèsta es fièra e doça, e tendrament ton còu
Se clina. Respirant li potons e lo rire,
Ta fresca boca en flor de qu’es que vai nos dire ?
Lis Amors, d’una veta, amé gràcia an nosat
Ti longs peus sus ton frònt per ondadas frisats.
Ò blanca Venús d’Arle, o rèina provençala,
Ges de mantèu n’escond ti superbis espatlas ;
Se vèi que siás divessa e filha dau cèu blu ;
Ton bèu pitre nos bada, e l’uelh plen de belucs
S’espanta de plesir davant la joina autura
Di pomas de ton sen tan redona ’e tan puras.
Que siás bèla !... Venètz, pòbles, venètz tetar
A si bèus sens bessons l’amor e la beutat.
Ò ! Sènsa la beutat de qué seriá lo monde ?
Luse tot çò qu’es bèu, tot çò qu’es laid s’esconde !
Fai vèire ti braç nus, ton sen nus, ti flancs nus ;
Mòstra-te tota nusa, o divina Venús !
La beutat te vestís mieus que ta rauba blanca ;
Laissa a ti pès tombar la rauba qu’a tis ancas
S’envertolha, mudant tot çò qu’as de pus bèu ;
Abandona ton vèntre i potons dau solèu !
Come l’èure s’aganta à la rusca d’un aubre
Laissa dins mi braçada ’estrénher en plen ton maubre ;
Laissa ma boca ardènta e mi dets tremolants
Córre amorós pertot sus ton cadavre blanc !
Ò doça Venús d’Arle, ò fada de jovènça !
Ta beutat que clareja en tota la Provènça
Fai bèlas nòsti filha ’e nòsti dròlles sans ;
Sota aquela carn bruna, ò Venús, i a ton sang,
Sempre viu, sempre caud. E nòsti chata’alertas
Vaquí perqué se’n van la peitrina dubèrta ;
E nòsti gais jovènts, vaquí perqué son fòrts
I luchas de l’amor, di braus e de la mòrt ;
E vaquí perqué t’ame, – e ta beutat m’engana,
E perqué ieu crestian, te cante, ò grand pagana !
Teodòr Aubanèl
Li filhas d’Avinhon
06:45 Publié dans Actualitats, actualité, Literatura en òc | Tags : théodore aubanel, teodòr aubanel, la venùs d'arle | Lien permanent | Commentaires (0)
24/03/2014
Frederic Mistral, le plus grand et le plus important par Jean-Claude Dugros
I a qualquas annadas, quand demandèron als candidats d’entrada a l’E.N.A., çò que lor inspirava lo mot « mistral », d’unes respondèron un vent, un tren… Gaire citèron lo poèta provençal.
Frederic Mistral (1830-1914), nascut e mòrt a Maillane (13), es lo pus grand escrivan d’òc, lo pus important.
Son òbra literària es l’egala de la de Hugo, de Baudelaire, de Shakespeare. Mistral es lo poèta de Mirèio e de Calendau, de Nerto e del Pouèmo dóu Rose, de Lis Isclo d’Or e de Lis Oulivado ; es lo codificator de l’ortografia de sa lenga dins son monumental Tresor dóu Felibrige o Dictionnaire Provençal-Français embrassant les divers dialectes de la langue d’oc moderne ; es lo fondator del Museon Arlaten en Arles, finançat amb lo Prèmi Nobel de Literatura obtengut en 1904 amb lo sosten dels mai grands romanistas de son temps. En fondant amb sos companhs lo Felibrige en 1854, balhèt a la vièlha lenga d’òc sas letras de noblessa. A partir de 1876, lo Felibrige s’espandís dins Occitània tota. Lo movement de reviscòl coneis un grand succès amb la creacion dins gaireben cada departament, d’escòlas felibrencas cargadas de defendre la lenga e de la promòure amb d’accions dins los domenis de l’ensenhament, de l’edicion, de la cançon, del teatre o encara de la coneissença del patrimòni artistic, istoric e tradicional.
En Perigòrd, la primièra escòla felibrenca Lo Bornat dau Perigòrd vei lo jorn en novembre 1901. Sos dos primièrs presidents son Auguste Chastanet, de Moissídan e Camille Chabaneau, de Nontronh, nomats majorals per Mistral en 1876. Cal legir e tornar legir Mistral per la beutat e la vertat de sos escrits plan segur, mas tanben per préner en compte l’extraordinària modernitat de sa pensada. Las abondosas commemoracions del centenari de sa mòrt seràn l’escasença de far conéisser e reconéisser l’òbra e l’engeni d’aquel grand Provençal qu’aparten d’ara enlà a l’Universalitat ; cal contunhar son ensenhament, mai actual que jamai, per una melhora compreneson entre los pòples dins lo respèct de las lengas e de las culturas de cadun. Cal acompanhar la tièra de las generacions d’òmes e de femnas, joves e mens joves, felibres o non, que se reclaman encara uèi de son ensenhament e qu’ensajan d’esperlongar son òbra e de persegre son accion.
Majoral Joan-Claudi Dugros.
19:34 Publié dans Actualitats, actualité, Literatura en òc | Tags : frederic mistral | Lien permanent | Commentaires (0)
Mirèio (Cant III, O Magali) de Frédéric Mistral
Après lou cant proumié "lo Mas di Falabrego", début de Mirèio voici un autre extrait, lou cant III, "O Magali" envoyé par Jean-Claude Dugros.
°°
O Magali, ma tant amado,
Mete la tèsto au fenestroun !
Escouto un pau aquesto aubado
De tambourin e de vióuloun.
Es plen d’estello, aperamount !
L’auro es tombado,
Mas lis estello paliran,
Quand te veiran !
Pas mai que dóu murmur di broundo,
De toun aubado, iéu fau cas !
Mas iéu m’envau dins la mar bloundo
Me faire anguielo de roucas.
– O Magali, se tu te fas
Lou pèis de l’oundo,
Iéu, lou pescaire me farai,
Te pescarai !
– Oh mai, se tu te fas pescaire,
Ti vertoulet quand jitaras,
Iéu me farai l’aucèu voulaire,
M’envoularai dins lo campas.
– O Magalí, se tu te fas
L’aucèu de l’aire,
Iéu lo cassaire me farai,
Te cassarai !
– I perdigau, i bouscarido,
Se vènes, tu, cala ti las,
Iéu me farai l’erbo flourido
E m’escoundrai dins li pradas.
– O Magali, se tu te fas
La margarido,
Iéu l’aigo lindo me farai,
T’arrousarai.
Frederic Mistral
Mirèio
Cant III
23/03/2014
Il y a cent ans mourait Frédéric Mistral...
Du 24 au 31 mars, grâce à la "Setmana mistralenca", Rubrica en òc vous fera découvrir et redécouvrir l' oeuvre du Prix Nobel de Littérature de 1904 en publiant des extraits de certains de ses textes. Aujourd'hui, le début de Mirèio, en graphie mistralienne évidemment, un envoi de Valery Bigault du Bornat dau Perigòrd.
°°
Cant Proumié: Lou Mas di Falabrego
Espousicioun - Envoucacioun au Crist, nascu dins la pastriho - Un vièi panieraire, Mèste Ambròsi, emé soun drole, Vincèn, van demanda la retirado au Mas di Falabrego -Mirèio, fiho de Mèste Ramoun, lou mèstre dóu mas, ié fai la bèn-vengudo - Li ràfi, après soupa, fan canta Mèste Ambròsi - Lou vièi, àutri-fès marin, canto un coumbat navau dóu Baile Sufrèn - Mirèio questiouno Vincèn - Recit de Vincèn: la casso di cantarido, la pesco dis iruge, lou miracle di Sànti-Marìo, la courso dis ome à Nimes -Mirèio es espantado e soun amour pounchejo.
Cante uno chato de Prouvènço.
Dins lis amour de sa jouvènço,
A travès de la Crau, vers la mar, dins li blad,
Umble escoulan dóu grand Oumèro,
Iéu la vole segui. Coume èro
Rèn qu’uno chato de la terro,
En foro de la Crau se n’es gaire parla.
Emai soun front noun lusiguèsse
Que de jouinesso; emai n’aguèsse
Ni diadèmo d’or ni mantèu de Damas,
Vole qu’en glòri fugue aussado
Coume uno rèino, e caressado
Pèr nosto lengo mespresado,
Car cantan que pèr vautre, o pastre e gènt di mas!
Tu, Segnour Diéu de ma patrìo,
Que nasquères dins la pastriho,
Enfioco mi paraulo e douno-me d’alen!
Lou sabes: entre la verduro
Au soulèu em' i bagnaduro
Quand li figo se fan maduro,
Vèn l'ome aloubati desfrucha l'aubre en plen.
Mai sus l'aubre qu'éu espalanco,
Tu toujour quihes quauco branco
Ounte l'ome abrama noun posque aussa la man,
Bello jitello proumierenco
E redoulènto e vierginenco,
Bello frucho madalenenco
Ounte l'aucèu de l'èr se vèn leva la fam.
Iéu la vese, aquelo branqueto,
E sa frescour me fai lingueto!
Iéu vese, i ventoulet, boulega dins lou cèu
Sa ramo e sa frucho inmourtalo...
Bèu Diéu, Diéu ami, sus lis alo
De nosto lengo prouvençalo,
Fai que posque avera la branco dis aucèu!
°°
Et pour en savoir plus sur l'homme et son oeuvre, voir:
l'article sur "les archives de France"
http://www.archivesdefrance.culture.gouv.fr/action-cultur...
l'article sur Wikipédia
http://fr.wikipedia.org/wiki/Fr%C3%A9d%C3%A9ric_Mistral
07:24 Publié dans Actualitats, actualité, Literatura en òc | Tags : frédéric mistral, miréio | Lien permanent | Commentaires (0)
22/03/2014
Soirée Frédéric Mistral à Lalinde
Autour du printemps des poètes et du centenaire de la mort de Frédéric Mistral, la librairie Grain de Lire, 18, rue des Déportés 24150 Lalinde, vous propose une soirée poésie vendredi 28 Mars à 18h, avec lecture bilingue, en français et en occitan, de Lou Pouèmo dóu Rose (Le Poème du Rhône), par Clara Murner et Jean Claude Dugros.
La soirée se terminera autour d'un verre.
Pour vous donner un avant goût de l'oeuvre de cet auteur, je vous invite à écouter l'émission Trans-Méditerranée du mois de Mars sur Bergerac95.
http://www.bergerac95.fr/index.php?category/Emissions/Trans-M%C3%A9dit%C3%A9rran%C3%A9ee
10:50 Publié dans Actualitats, actualité, Literatura en òc | Tags : frédéric mistral, lou pouèmo dóu rose, jean-claude dugros, clara murner | Lien permanent | Commentaires (0)


text:
Andrezé
Andrezé es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna angevine de las Mauges, Andrezé se situa al sud-es de Beaupréau, sus la rota #que va de Sant-Philbert-en-Mauges a Jallais[1].
Se tròba sus lo sieu territòri un parc boisé, la Morinière, traversat per un pichon ruisseau, lo Beuvron.
Commune angevine des Mauges, Andrezé se situe au sud-est de Beaupréau, sur la route qui va de Saint-Philbert-en-Mauges à Jallais[1].
On trouve sur son territoire un parc boisé, la Morinière, traversé par un petit ruisseau, le Beuvron.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 et 1,1 IGN e BRGM, Géoportail Andrezé (49), consultat lo 14 d'agost de 2012 Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « geoportail » est défini plusieurs fois avec des contenus différents


text:
Es tanben una insulta… puslèu brava a l’ora d’ara, coma lei Marselhés n’an lo segret. Per mai que d’una serà meme un compliment.
Cagòla nos vèn de luenh, n’i a que dison que vèn de « cagar », d’autrei qu’èra lo faudiu
dei obrieras qu’embalavon lei dàtis, e que disien nècias. Solament siam pas segur qu’aquela activitat siguèt dejà marselhesa au moment de la guèrra de cent ans.
Vaquí que l’istorian Felip Rigaud, d’Arle, vèn de nos far conéisser qu’ais Archius despartamentaus dei Bocas dau Ròse a trobat lei pèças d’un procès despachatiu
monte una frema siguèt messa a l’emenda.
Era en decembre de 1407, e Johanneta Colombete siguèt condamnada a pagar dètz sòus (una bèla soma) per aver tractat Katherine Laugière, adarré, de : « maliciosa, laida, vielha, cagòla »
que lo tèxte originau sòna « cagaloha ».
Insultar quauqu’un que vos denonciava serviá subretot a remplir lei còfres dau senhor, aponde Felip Rigaud. Fasiá pas l’afaire deis insultairitz, mai aquela deis istorians d’ara, segur.
Grand mercé, brava cagòla de Catarina Laugiera, gràcia a vos, sièis siècles puei sabèm que l’insulta de la Joaneta es un vertadier patrimòni immateriau per vòstrei rèires felens.
Insultatz, insultatz, ne’n restarà totjorn quauquei traças per leis istorians et lei sociolinguistas de deman.


text:
II Prèmi de traduccion Pèir de Garròs
Lo IIau Prèmi Pèir de Garròs de traduccion en lenga occitana qu’ei ubèrt.
Las edicions Letras d’òc qu’an creat un prèmi de traduccion en lenga occitana qui ei atribuit per ua jurada independenta e sobirana dens las soas causidas.
L’òbra revirada que deu estar publicada dens la soa lenga d’origina e la traduccion inédita en occitan.
Son acceptadas las traduccions d’òbras literàrias de ficcion en pròsa non francofòna.
E tà deishar drin mes de temps aus reviradors d’òbras de ficcion en pròsa, que pòden enviar las loas traduccions dinc au 31 de deceme de 2017. (reglament deu prèmi junt)
Lo Ièr Prèmi Pèir de Garròs qu’estó balhat en abriu de 2016 a la traduccion per Felip Biu de The Whisperer in Darkness de H. P. Lovecraft Lo qui marmusava dens l’escuranha (jos premsa)
Tèxt tirat de: http://www.letrasdoc.org


text:
1784
Aquesta pagina concernís l'an 1784 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769 ambé la continuacion de la campanha dau negus Tekle Giyorgis Ièr còntra lei senhors rebèls Ali Gwangul e Haile Yosadiq. Pasmens, l'expedicion s'acabèt per una desfacha de l'armada imperiala. Dins de circonstàncias mau conegudas, Tekle Giyorgis Ièr foguèt obligat de s'exilar fins a sa restauracion en 1788. Sa desfacha marquèt la fin dau brèu periòde de redreiçament de l'autoritat imperiala dins lei províncias centralas acomençat en 1780. Iyasu III foguèt designat coma novèu negus per lei venceires que recebèron divèrsei guierdons. Sensa poder vertadier, Iyasu III poguèt pas empachar divèrsei guèrras civilas d'acomençar entre lei senhors pus poderós d'Etiopia.
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Granda Famina de Tenmei que tuèt entre 200 000 e 900 000 abitants de 1782 a 1787. A la cort dau shogun, lo fiu dau conselhier pus important de Tokugawa Ieharu, Tanuma Tonomo-no-kami Okitsugu, foguèt assassinat per blocar de reformas liberalas de la politica isolacionista. Lei responsables dau murtre èran probablament de caps de premiera importància car lei condamnacions se limitèron finalament a l'assassin.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Desvolopament dau premier obús de balas per l'oficièr britanic Henry Shrapnel (1761-1842). Aquel obús permetèt d'aumentar la portada de tir de l'artilhariá e d'aumentar son poder de destruccion còntra l'infantariá. Es totjorn fòrça utilizat au començament dau sègle XXI. Dempuei la Premiera Guèrra Mondiala, lo tèrme Shrapnel s'es generalizat per designar aqueu tipe d'arma.
Astronomia[modificar | modificar la font]
L'observacion dau cicle de variacion de la luminositat de Delta Cepheida permetèt a l'astronòm anglés John Goodricke (1764-1786) de definir leis estèlas variablas cefeidas fòrça importanta a l'ora d'ara per mesurar lei distàncias espacialas. Lo meteis astronòm capitèt tanben d'explicar lo fenomèn a l'origina de la variabilitat d'Algol dins la constellacion de Persèu : lo passatge davans l'estèla d'un còrs pus sorn.
Metallurgia[modificar | modificar la font]
Invencion dau puddlage per lo Britanic Henry Cort (1740-1800). Aqueu metòde permetiá l'afinatge de la fonda gràcias a l'utilizacion d'escòrias oxidantas. Aquò permetèt de produrre de quantitats gròssas de fèrre – dins de proporcions ineditas – de qualitat superiora a la fonda. Utilizat durant tot lo sègle XIX (per exemple per la construccion de la Torre Eiffel), lo fèrre eissit d'aqueu procès foguèt pauc a pauc remplaçat per l'acier produch per lei procès Bessemer ò Martin-Siemens.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 14 d'octobre - Rei Ferrand VII d'Espanha (m. 1833)
- 24 de novembre - Zachary Taylor, president dels Estats Units (m. 1850)


text:
Eth Conselh Generau d’Aran defen en Grenòble era reintroduccion dera “gariòla”
Eth motiu dera preséncia en dita reünion ei era exposicion de motius entà justificar era reintroduccion dera gariòla, un audèth preexistent en territòri aranés e que desapareishec per diuèrsi motius.
Eth passat 4 de juriòl representants deth Conselh Generau d’Aran assistiren ara reunion deth Parc National régional du Vercors, en Grenòble.
Eth motiu dera preséncia en dita reünion ei era exposicion de motius entà justificar era reintroduccion dera gariòla, un audèth preexistent en territòri aranés e que desapareishec per diuèrsi motius.
Per part francesa, ena reünion participèren representants elegidi deth territòri, representants deth Ministèri deth Territòri, de l’Office national des Fôrets, Office national de Chasse, representantes d'entitats ecologistes e conservacionistes.
Pera part aranesa, ena reünion an participat representants e tecnics deth Conselh Generau d’Aran, atau coma representants des dues societats de caça e pesca dera Val d'Aran, e representants elegidi des entitats locaus dera Val d'Aran.
Eth responsable de Miei Naturau deth Conselh Generau, Ivan Afonso, exposèc pendent era amassada es motius tecnics e mieiambientaus que justifiquen aguesta reintroduccion, en tot remercar es bones condicions naturaus d’Aran entà arténher era reintroduccion d'aguesta gallinácea, fòrça pròplèu as perditz, espècia presenta en tota era Val.
Es representants francesi incidiren pera sua part enes garantíes d'aguesta reintroduccion en tot auer en compde es diferéncies entre es reglamentacions franceses e espanhòles.


text:
Deganhac
Deganhac[1][2] (oficialament en francés Dégagnac) es una comuna de Carcin (Occitània), situada dins lo departament francés d'Òlt e la region d'Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Deganhac es format d'un nom de mèstre ambe'l sufixe d'apartenéncia acum, latinizacion del sufixe gallés -aco(n). Per Dauzat e Rostaing, lo nom es Decanni e per Basalgas Decanius [3],[4]. Cossí que siá, Deganhac deviá èsser una villa gallo-romana. Probable que lo nom es a l'origina de Dégagnazès (nom francés) anciana parròquia e comuna del territòri despartit entre Peirilhas, La Vercantièra, Rampons, Tedirac e Usèg de las Olas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Salviac; es ara del canton de Gordon.
- L'intercomunalitat es pel moment la Comunautat de Comunas Casals-Salviac (5429 abitants en 2010)
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 625 abitants (16 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 242
- ↑ Gaston Bazalgues, A la Découverte des Noms de Lieux du Quercy et des Communes du Lot, Les Éditions de la Bouriane et du Quercy, 2002, p. 110


text:
Tars
Tars (en ebrieu: Tarsi; en latin: Tarsus, en grèc: Tarsos) foguèt la ciutat principala de Cilícia, situada sus las doas ribas fertilas del riu de Cydnus e pròcha d'un estanh nomenat Rhegma qu'èra connectat amb la mar e qu'albergava lo pòrt de la ciutat (lo riu èra navegable fins a la ciutat). Èra una crosada de camins. Se supausa de fondacion assiriana e portèt probablament lo nom de Sardanapal, mas foguèt colonizada pels grècs, una colonizacion qu'Estrabon atribuís a Argives e Triptolem. Se nomena dins l'Anabasi de Xenofont, coma la residéncia del satrapa Syennesis de Cilícia, que i aviá un palais. La ciutat volguèt pas ajudar lo rei Cirus contra son fraire Artaxerxes, e los soldats, furioses de las pèrdas qu'aviá agut un destacament mandat per las montanhas, la saquegèron.


text:
Institut d'Estudis Occitans
11, carrièra Malcosinat
31000 Tolosa
Tél.: 09.62.56.09.91
- 2007-2017 : 10 ans de la Comission Toponimica Occitana
- Jornada d'InFormacion : 18/11/2017 - Mèfi : ANNULADA
- N'i a pro d'èsser mespresats !
- Las ajustas lengadocianas
- Bonas vacanças d'estiu de 2017 !
- Lo n°160 d'Anem Occitans es sortit !
- Novèla edicion actualizada del diccionari Francés-Occitan de Cristian Laus en çò de IEO Edicions
Vendredi 2 février 16:18-17:18 - Luòc: Tolosa
L’Education Nationale cèrca un ensenhaire o una ensenhaira per trabalhar dins una classa d’escòla bilingüa mairala a Tolosa. Ne saber mai
Nocions de basa (compréner)
La Federacion Calandreta de Miègjorn-Pirenèus e la calandreta Garoneta recercan un assistent(a) administratiu a temps plen sus las 2 estructuras. Las missions son :
- assegurar l’accuelh (fisic e tel) ; tractament del corrièr e dels rendètz-vos.
- assegurar lo seguit administratiu (CAF ligat al CLAE) e comptable (seguit e edicion de facturas, treaurariá)
- participar a la communicacion de las accions de la Federacion e dels establiments calandreta (red social, siti internet de la Federacion, letra d’informacions).
- Seguit dels servicis civics : informar, mobilizar, sensibilizar los establiments seguit administratiu dels contracts gestion globala
A la Federacion, trabalh jos la direccion d’un ligaire, en estrech ligam amb lo Burèu de la Federacion. Possibilitat d’acamps en serada o lo dissabte. A la calandreta de Garoneta, trabalh en ligam amb lo Burèu, los clavaires e la direccion de l’escòla.
La Federacion Calandreta de Miègjorn-Pirenèus es en carga de 21 establiments (20 escòlas e 1 collègi). Possibilitat de perenizacion del pòste. Data limit de despaus de las candidaturas lo 21 de julhet de 2017.
Contacte : Gaëlle Pujol Ligaira Federacion Calandreta MP 11 carrièra Malcosinat 31000 Tolosa 05 61 22 19 77 – ligaira.calandreta.mp@gmail.com http://www.calandretamip.org
Licéncia
Miègjorn-Pirenèus
65-Pirenèus Hauts
Veire las ofèrtas
Haut de page


text:
Caryophyllidae
Los Caryophyllidae son una sosclassa de plantas dicotiledonèas. En classificacion de Cronquist (1981); compren 3 òrdres:
- sosclassa Caryophyllidae
-
- òrdre Caryophyllales
- òrdre Plumbaginales
- òrdre Polygonales
En classificacion filogenetica aquesta sosclassa existís pas: aquestas plantas son assignadas a l'òrdre Caryophyllales.
Animals[modificar | modificar la font]
Tanben, los CARYOPHYLLIDAE son una familha dels equinodèrmes.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : Caryophyllidae (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia NCBI : CARYOPHYLLIDAE (en)


text:
Arxiu Històric General Aran, fonds Jusèp Sandaran Bacaria [fiche inventaire]
Histoire du fonds
Jusèp Sandaran Bacaria des de Ferret neishec eth dia 31 de gèr de 1875 en Canejan. Sandaran viuec fòrça temps en Barcelona a on moric en 1942. Aquiu trabalhèc coma representant en diuèrses empreses.
Jusèp se maride damb Felipa Sambeat Romeva tanben de Canejan.
Entre 1906 e 1913 inicie ua epòca de produccion lingüistica en defensa dera lengua aranesa. Escriu poèmes que presente a diuèrsi jòcs floraus e que ve publicats en diuèrses publicacions occitanes com era "Bouts dera Montanho".
Arremasse costums araneses, sustot de Canejan.
Inicie un projècte de gramatica aranesa e recuelh, en mès de 600 fiches, paraules, arrepervèris e dites araneses.
Tot aguest trabalh culmine ena conferéncia que pronuncie eth 23 d'octobre de 1913 en Ateneu Obrièr deth Distrecte II de Barcelona e titolada "La Val d'Aran i els Catalans".
Ei en aguest periode quan coincidís damb importants personatges contemporànis que tanben trabalhen en lengua aranesa o occitana com Mossen Josep Condò Sambeat, Bernat Sarrieu e Josep Aladern, entre auti.
Er 1 de mai de 1912 finalize un libre manuscrit de poèmes dedicat ara sua hemna. En eth escriu 19 poèmes en catalan e 6 poèmes en aranés. Entre 1918 e 1940 escriu poèmes en catalan que tanben ve publicats.
Es senhores Eulàlia Sandaran Fontfreda, Clara Sandaran Fontfreda e eth senhor Francesc Sandaran Fontfreda son propietaris deth hons personau deth sòn pairin Jusèp Sandaran Bacaria.
Era familia contactèc damb eth Conselh Generau d'Aran e er Archiu Generau d'Aran damb era intencion de formalizar eth contracte de depòsit deth madeish. Era documentacion ingrèsse per contracte de diposit signat entre era familia Sandaran Fontfreda e eth Conselh Generau d'Aran, representant dera Generalitat de Catalunya, eth 21 de deseme de 2005.
Modalités d'entrée :
Dépôt
Accroissement :
Fonds clos
Fonds complémentaire :
Fonds Jusèp Sandaran Bacaria aux Archives générales du Val d'Aran
Description du fonds
Abast i contingut Eth hons ei format per manuscrits deth pròpi Jusèp Sandaran Bacaria (estudis dera lengua aranesa, poèmes, conferéncies, òbres de teatre, costums...); correspondéncia damb auti autors contemporanis e fotografies dera familia.
Sistema d'organització : Eth quadre de classificacion adoptat ei eth següent :
01. Documentacion familiara
02. Correspondéncia personau
03. Òbra pròpia
04. Òbra d'auti autors contemporanis
05. Huelhetons, diaris, revistes...
06. Colleccion fotografies familiares
05. Huelhetons, diaris, revistes...
AGA190-101-T1-63 - Revista "Occitania" de Paris - num. 15. Paris, 7 de noveme de 1911
Òbra pròpia > Poesia > Poesia en aranés :
AGA190-101-T1-1 Libret manuscrit de poesies en catalan e aranés que Jusèp Sandaran Bacaria dedique ara sua hemna Felipa Sambeat Romeva. Et titol originau ei: "Poesies de Joseph Sandarán Bacaria á sa esposa Felipa Sambeat Romeva. 1èr maig 1912. Barcelona".
Òbra pròpia > Gramatica aranesa :
AGA190-101-T1-2 : Fiches brolhon damb anotacions manuscrites en aranés, 1910-1940
AGA190-101-T1-3 : Fiches brolhon damb anotacions manuscrites en aranés, 1910-1940
AGA190-101-T1-4 : Fiches brolhon damb anotacions manuscrites en aranés, 1910-1940
AGA190-101-T1-5 : Fiches brolhon damb anotacions manuscrites en aranés, 1910-1940
AGA190-101-T1-6 : Brolhon deth projècte de redaccion d'ua gramatica dera lengua aranesa,1910-1940
AGA190-101-T1-7 : Fiches brolhon damb anotacions manuscrites en aranés, 1910-1913
AGA190-101-T1-84 : Fiches manuscrites damb anotacions de paraules en aranés, 1914
AGA190-101-T1-196 : Brolhon manuscrit sus era accentuacion grafica en aranés, 1910-1940
AGA190-101-T1-198 : Carnet de fiches manuscrites sus paraules en aranés deth parçan de Salardú, 1914
Òbra pròpia > Costums d'Aran :
AGA190-101-T1-11 : Anotacion manuscrita sus era dança aranesa nomenada Aubada, 1926
Òbra d'auti autors contemporànis :
AGA190-101-T1-13" : L'Aubada (dança aranesa)", 1906-1912.
AGA190-101-T1-40 : Revirada ar aranés deth poèma de Josep Carner "La Poma Escullida", 1913.
AGA190-101-T1-91 : Còpia manuscrita dera òbra de Mn. Jusèp Condò Sambeat "Quatre regles de gramática aranesa", 1916.
AGA190-101-T1-98 : Còpia mecanografiada dera revirada ar aranés deth poèma de Josep Carner "La Poma Escullida",1913.
AGA190-101-T1-199 : Fiches manuscrites damb paraules en aranés de Salardú, 1914. Huelhetons, diaris, revistes....
AGA190-101-T1-59 : Huelha damb era prepausa de publicacion d'un periodic aranés "Era Val d'Aran", 1913.
Dates extrêmes :
1910-1940
Langues représentées dans le fonds :
Occitan (gascon)
Occitan (languedocien)
Importance matérielle :
18 cotes
Supports représentés :
Manuscrits/tapuscrits
Monographies imprimées
Périodiques (presse et revues)
Pour le consulter
Identifiant du fonds :
FONS AGA 190-101
Instruments de recherche disponibles :
Se dispause der inventari en supòrt electronic hèt damb eth programari de Gestion Integrau des Archius Comarcaus (GIAC). Actuaument era consulta se hè a trauès d'aguest programari en sòn Modul de Consulta. Tanben se pòt consultar on line a trauès dera opcion "Arxius en línea: Cercador de fons i documents" des archius dera Xarxa d'Arxius Comarcals de Catalunya en web dera Subdirecció General d'Arxius i Gestió Documental deth Departament de Cultura i Mitjans de Comunicació dera Generalitat de Catalunya. Siti internet : http://cultura.gencat.cat/arxius/aga
Conditions d'utilisation
Conditions de consultation :
Documentacion de liure accés.
Conditions de reproduction :
Proïbida era reproduccion totau o parciau sense autorizacion deth titolar.
Citer ce document
http://purl.org/occitanica/3309


text:
Soi fòrça content de nos tornar rescontrar en Occitania, al Cantal, al Carladés o al Castanhal, amb los amics occitans, que mena lo nòstre comun amic Fèlix Daval. Aqueste es lo tresen còp e gardam los catalans un bon remembre dels autres encontres passats al Carladés.
La nòstra associacion a per tòca promòure las relacions culturalas occitanò-catalanas. Aquò comencèt farà proche de vint ans, quand la dictadura de Franco foguèt acabada. Mas malurosament los occitans an pas seguit las meteissas avançadas de los catalans dins la lenga, dins l'usatge public, dins l'ensenhament obligatòri a l'escòla, dins la radiò e a la television e a l'administracion publica, amb la declaracion de lenga pròpria e oficiala de Catalonha per la Constitucion espanhola e per l'Estatut d'Autonomia de Catalonha.
Vos vai contar una pichona istòria, es una istòria corteta, qu'es passada a Barcelona l'an passat. Lo cònsol de França a Barcelona interdiguèt de parlar lo catalan dins lo consolat per dos còps al factor, la portaire de las letras, qu'èra una femna. Foguèt encara mai grèu per que la femna, fonccionària de l'Estat, restèt tampada dins una cambra per identificacion, car cal pensar en la possibilitat que sian terroristas los que parlan catalan. Aquò foguèt una grèva contradiccion amb la legalitat actuala, que deurià respectar lo cònsol, e qu'acòrda a la lenga catalana lo caractèr de lenga oficiala e pròpria de Catalonha. Fin finala lo cònsol partiguèt cap a d'autres endreits encara colonisables. Après venguèt un novèl cònsol, mas aqueste successor es fòrça diferent del d'abans, car çò primièr qu'a fait es aprendre lo catalan. E mai encara, a fait sanccionar, punir, un fonccionàri de l'ambaissada de França a Madrid per aver refusat una letra escrita en catalan e tanben per dire que lo catalan era un dialècte que comprenià pas.
França possiblament comprendrà, pauc a pauc, lentament, la situacion legala de las lengas minoritàrias en defòra de França, en defòra de l'estat francés. Mas me demandi si arribarà lo jorn que França balharà tanben a las lengas regionalas francesas los meteisses dreits qu'an las lengas en Espanha, en Soïssa, en Belgica e en tota l'Euròpa?
Aicí, al Cantal, avèm l'exemple mai deplorable de l'Occitania tota, car i a pas res, ges d'occitan a la television e vos cal tornar manifestar, un autre còp, per las carrièras d'Orlhac e de Clarmont. E mai grèu encara, per aprendre l'occitan a l'escòla vos cal faire d'escòlas mairalas, aquestas escòlas qu'apelatz calandretas. Per nosautres catalans, es una causa evidenta que lo trabalh dels occitanistas es fòrça mai dur que lo trabalh dels catalans catalanistas. En Catalonha la lei balha proteccion al catalan. En França la lei unicament reconeis lo francés. Lo malastre del jacobinisme francés priva lo govèrn de signar la Carta de las Lengas Minoritàrias d'Euròpa, qu'an signat gaireben totes los estats de l'Euròpa comunitària.
Mas encara i a una causa que sembla impossibla, mas es vertat. França es un dels paucs païses que refusa de signar las convencions internacionalas dels dreits dels enfants, dels pichons, per que establissan, ordenan e obligan de far l'ensenhament dins la lenga mairala de los enfants, dels pichons. Aquò voldrià dire reconèisser, a l'escòla, lo catalan, lo còrs, l'occitan, lo basc, lo breton, l'alsacian e las lengas de las colonias francesas d'otramar.
Coma totas las lengas regionalas de França, lo catalan de Catalonha del Nord, a Perpinhan, se troba dins una situacion semblaba, parièra, a l'occitan. La diferéncia principala es que sèm pas gaires los catalans en França, si fasèm la comparacion amb los 13 milions d'occitans. Mas los catalans recebon la television catalana del Sud e totes los catalans e lo govèrn catalan poirem jamai acceptar, ni èstre contents, de çò que se passa a Perpinhan en relacion a la lenga catalana. Es per aquò que lo nòstre president, Jordi Pujol, lo 10 de genièr, a París, parlèt amb Jacques Chirac, president de la Republica francesa subre la situacion de la lenga catalana a Perpinhan. Si avança lo catalan, deurià tanben avançar l'occitan. Lo jacobinisme francés es fòrt encara, mas pot pas durar sempre. S'acabarà un jorn, per que l'Euròpa novèla que se farga es una Euròpa de libertat on i a pas luoc pel jacobinisme.
E ara, per acabar, vos vòli rapelar, remembrar, que i a lo projècte de festejar lo millenari del monge Gerbert, que passèt d'Orlhac a Vic, mas es pas lo Vic d'aicí, es lo Vic de Catalonha, per estudiar las matematicas. Las comunas de Vic e de Ripoll son interessadas en aqueste projecte per l'any 1999. En 999 lo monge Gerbert és elegit papa amb lo nom de Silvestre II. Es per aquò que cal profitar aquesta ocasion per far tornar reviure las bonas relacions passadas entre occitans e catalans, entre lo Carladés e Catalonha. Cal que las comunas, los conselhs generals e regionals concernits prengan en carga aqueste projècte. Aquò poirià èstre lo melhor resultat d'aquesta venguda dels catalans al Cantal.
Grands mercès a totes e a reveire.
Visca Occitania. Visca Catalonha.
Enric Garriga Trullols.
Secretari del CAOC


text:
Escritura chinesa
L'escritura chinesa, tanben aperada escritura deus Han, qu'ei un sistèma d'escritura utilizat principalament per escríver lo chinés.
Qu'ei considerada com un deus factors d'unificacion de la cultura chinesa puish qu'enlòc de notar los sons e nòta las idèas au mejan d'ideogramas designats com sinogramas. Que da atau la possibilitat de notar d'un medish biais medishas idèas en lengas diferentas. Que ho atau emplegada dens los divèrses dialèctes deu chinés, mes tanben au Vietnam au temps d'autes còps, en Corèa dens ua mendra mesura e, enqüèra au dia de uei au Japon (combinats dab los alfabets sillabics qui e'n son gessits : los hiraganas e lo katakanas).
Qu'ei l'escritura mei anciana enqüèra emplega au dia de uei.
Los Kangxis que son compausats e categorizats a partir de las soas 214 claus de l'escritura chinesa.


text:
Guèrra de Trenta Ans
La Guèrra de Trenta Ans que ho un conflicte bellicós qui's debanè enter 1618 e 1648 dab encausas politicas e regionalas hèra divèrsas, mes, en purmèr basada suber motius religiós que vadó conflicte politic enter lo Reiaume de França e l'Àustria de l'Ostau de Habsborg.
Somari
- 1 Lei causas de la guèrra
- 2 Lo debanament de la guèrra
- 2.1 Periòde palatin (1618 - 1625)
- 2.2 Periòde danés (1625 - 1629)
- 2.3 Periòde suedés (1630 - 1635)
- 2.4 Periòde francés (1635 - 1648)
- 3 Patz de Vestfàlia
- 4 Referéncias
- 5 Nòtas
- 6 Bibliografia
Lei causas de la guèrra[modificar | modificar la font]
La division d'Alemanha entre Protestants e Catolics[modificar | modificar la font]
La Patz d'Augsborg e sei limits[modificar | modificar la font]
Lo desvolopament dau luterianisme en Alemanha durant la premiera mitat dau sègle XVI entraïnèt una reaccion vigorosa de Carles Quint. En 1521, decidiguèt d'enebir la religion novèla per l'edicte de Worms. Puei, en 1529, una dièta, reünida a Espira, ordenèt tornarmai de celebrar la messa segon lo rite catolic. Enfin, en 1546, mandèt una expedicion militara còntra l'aliança dei princes protestants alemands que foguèron severament desfachs durant la Batalha de Mühlberg lo 24 d'abriu de 1547.
Pasmens, lo nombre de protestants entre lei princes alemands èra tròp important e una segonda guèrra s'acabèt en 1552 per un succès dei Luterians. De negociacions acomencèron donc a Augsborg en 1548. Ansin, lo 29 de setembre de 1555, leis ostilitats entre Protestants e Catolics foguèron suspendudas per la signatura d'un tractat de patz dich Patz d'Augsborg :
- lei senhors dei 225 estats d'Alemanha podián chausir lor religion que veniá tanben aquela de sei subjèctes. Aqueu principi foguèt dich cuius regio, eius religio (« tal prince, tala religion »).
- lei Luterians, subjèctes d'un prince-arquevesque, podián contuniar la practica de lor religion.
- lei Luterians podián conservar lei territòris conquists après la Patz de Passau de 1552.
- lei princes-arquevesques, venguts luterians, devián rendre sei possessions.
Aquela patz permetèt la fin dei combats mai ignorava la resolucion dau conflicte religiós latent entre leis estats. De mai, lo calvinisme s'estendèt rapidament entraïnant l'aparicion d'una tresena religion poderosa dins la region mai qu'èra pas reconeguda per lei disposicions presas a Augsborg.
D'autra part, divèrsei país europèus avián d'ambicions militaras e politicas en Alemanha :
- Espanha desirava de se raprochar de la frontiera olandesa per reprendre la guèrra còntra lei País Bas, revoutats dempuei leis annadas 1560, après la fin d'una trèva signada en 1609 per dotze ans.
- França voliá rompre l'enceuclament de son territòri per lei possessions deis estats Habsborg. Ansin, lo Reiaume de França èra aliat ambé lei Protestants alemands maugrat lo fossat religiós.
- Suedés e Danemarc avián d'ambicions territorialas sus lei regions nòrd d'Alemanha pròchas de la mar Baltica.
Blòts religiós e alianças militaras[modificar | modificar la font]
La fin dau sègle XVI e lo començament foguèt marcat per una tiera de liant d'afaires religiós e politics :
- la Guèrra de Colonha (1583 - 1588) : lei Catolics alemands, ambé l'ajuda dei tropas espanhòlas, capitèron d'empachar la transformacion d'un fèu eclesiastic e elector de l'Emperaire romanogermanic en fèu civil per son senhor. D'efèct, la conversion d'aqueu senhor podiá entraïnar la fin de la majoritat catolica per l'eleccion imperiala.
- leis esmogudas de Donauwörth (1606) : la majoritat protestanta de la vila assaièt d'empachar una procession catolica causant d'esmogudas. Lei Catolics obtenguèron l'ajuda de Maximilian de Baviera, prince catolic, que rendeguèt la ciutat au culte catolic.
- la Guèrra de Succession de Jülich (1609 - 1614) entraïnèt la division dei Ducats Units de Jülich-Cleves-Berg, estat estrategic, entre Catolics e Protestants. Pasmens, aquela darriera crisi menacèt d'entraïnar una guèrra europèa pus estenduda amb d'intervencions francesa e olandesa per enebir l'annexion dei ducats per l'Emperaire.
Aquelei conflictes causèron la formacion d'alianças militaras basadas sus lei blòts religiós existent en Alemanha. La premiera foguèt realizada a l'iniciativa dei princes calvinistas que formèron la Liga de l'Union Evangelica en 1608. Gropèt leis estats protestants principaus, levat de l'Electorat de Saxònia, e maugrat de divisions entre Calvinistas e Luterians. Leis estats catolics (Baviera, Mainz, Colonha...) respostèron l'an seguent ambé la creacion de la Liga Catolica sota la direccion de Maximilian de Baviera.
La succession e la revòuta de Boèmia[modificar | modificar la font]
En 1617, venguèt evident que l'Emperaire Matthias, tanben rèi e prince-elector de Boèmia, anava morir sensa eiretier dirècte. Aquò causèt lo problèma de la succession de Boèmia, estat protestant, e de la conservacion dau títol imperiau dins l'Ostau dei Habsborg. L'Emperaire decidiguèt donc d'abandonar son títol de rèi de Boèmia au profiech de son bòn cosin Ferdinand. Ansin, Boèmia demorava dins la familha dei Habsborg e Ferdinand veniá lo candidat pus seriós per la succession imperiala. Pasmens, Ferdinand èra un catolic fervorós que vouguèt restablir lo catolicisme en Boèmia. Ansin, venguèt fòrça impopular. De mai, Boèmia aviá obtengut en 1609 una autonomia importanta e de garantidas sus la liberta religiosa per l'Emperaire Rodòuf II (1576 - 1612). Ansin, d'incidents acomencèron entre Catolics e Protestants. Puei, lei dos mandadors de Ferdinand II foguèron bandits d'una fenèstra dau palais de Praga. Aquel eveniment foguèt lo començament de la revòuta de Boèmia, ajudada mai o mens per leis estats vesins de Moràvia, Silèsia e Lusàcia, e de la Guèrra de Trenta ans.
Lo debanament de la guèrra[modificar | modificar la font]
La Guèrra de Trenta ans es generalament devesida entre quatre periòdes que son :
- lo periòde palatin entre 1618 e 1625. Es marcada per la guèrra entre estats alemands.
- lo periòde danés entre 1625 e 1629 caracterizada per l'intervencion dau Reiaume de Danemarc-Norvègia.
- lo periòde suedés de 1630 a 1635 ambé l'intervencion deis armadas suedesas per luchar còntra l'installacion dei Catolics dins lo nòrd d'Alemanha.
- lo periòde francés entre 1635 e 1648 per ajudar lei Suedés e seis aliats còntra l'Ostau dei Habsborg.
Periòde palatin (1618 - 1625)[modificar | modificar la font]
L'eleccion imperiala e la guèrra còntra Palatinat e Boèmia[modificar | modificar la font]
Au començament de la guèrra, Ferdinand teniá coma aliats e sostèns lo Papa, lo Reiaume d'Espanha e la Liga Catolica dirigida per Maximilian de Baviera. Boèmia poguèt comptar ambé l'ajuda de Transilvània puei de Palatinat. D'efèct, la mòrt de l'Emperaire Matthias en 1619 cambièt la natura de la guèrra. Ansin, lo 26 de julhet de 1619, Boèmia elegiguèt Frederic V, ja còmte e elector protestant de Palatinat, coma rèi. Òr, un rèi de Boèmia protestant podiá entraïnar un cambiament entre leis electors imperiaus ambé la formacion d'una majoritat protestanta ambé quatre votz còntra tres (Brandeborg, Saxònia, Palatinat e Boèmia còntra Colonha, Trevèri e Mayence). De mai, l'eleccion de Frederic V aguèt luòc durant l'eleccion de Ferdinand que venguèt Emperaire lo 28 de julhet mentre que lei novèlas de Boèmia èran pas encara conegudas.
Ferdinand, vengut Ferdinand II, acomencèt donc rapidament leis operacions contra Boèmia e Palatinat. Lei premierei batalhas foguèron de victòrias protestantas mai aquel avantatge èra provisòri car l'armada de Boèmia foguèt destrucha dins la region de Praga lo 8 de novembre durant la batalha de la Montanha Blanca. D'autra part, leis armadas de l'Union Protestanta foguèron pas capablas d'ajudar Boèmia après una desfacha a Sablat lo 10 de junh de 1619.
La batalha de la Montanha Blanca entraïnèt en 1621 la dissolucion de la Liga de l'Union Evangelica e Frederic V perdeguèt sei fèus. Ansin, Ferdinand II prenguèt possession de Boèmia, lo Palatinat renan foguèt devesit entre de nòbles catolics e Maximilian de Baviera obtenguèt son títol d'elector en cambi de son sostèn militar a l'Emperaire.
Ocupacion de Palatinat e fin de la revòuta protestanta[modificar | modificar la font]
Après leis operacions dei premiereis annadas, leis annadas 1621-1625 se caracterizèron principalament per una guèrra de sètges e una intervencion espanhòla au profiech de l'Empèri per ocupar lo rèsta de Palatinat. Espanha èra interessada per aquelei territòris situats pròches de la frontiera dei País Bas. D'efèct, la trèva entre lei dos país s'acabava en 1621 e Palatinat èra un ponch estrategic per lei tropas espanhòlas mandadas còntra leis Olandés. Ansin, Mannheim e Heidelberg foguèron presas en 1622 e Frankenthal en 1624. D'aqueu temps, leis armadas protestantas anèron dins lei regions frontalieras dei País Bas e se bateguèron còntra leis Espanhòus ambé leis Olandés o còntra lei Catolics de l'Empèri Romanogermanic. Permetèron la victòria olandesa durant lo sètge de Bergen-op-Zoom en 1622. Pasmens, foguèron quasi anientats per Tilly durant la batalha de Stadtlohn lo 6 d'aost de 1623. Ansin, la revòuta protestanta foguèt desfacha per lei tropas catolicas.
Periòde danés (1625 - 1629)[modificar | modificar la font]
Lei causas de l'intervencion danesa[modificar | modificar la font]
En 1625, lo Reiaume de Danemarc èra un reiaume luterian que son rèi Crestian IV èra tanben duc de Holstein, territòri situat dins l'Empèri. Aprofichant la situacion malaisada de l'Emperaire, Crestian aviá estendut l'influéncia danesa dins lo nòrd d'Alemanha. Per exemple, en 1621, Amborg deguèt acceptar la senhoriá danesa. De mai, lo reiaume danés èra fòrça estable e lei finanças importantas. Enfin, Crestian èra inquiet dei progrès catolics per son independéncia. Ambé l'ajuda financiera de França e d'Anglatèrra, decidiguèt donc de recrutar una armada de 35 000 òmes e d'atacar lei fòrças imperialas.
La revirada danesa[modificar | modificar la font]
Còntra lei fòrças de Danemarc, Ferdinand II mobilizèt lei tropas dau Còmte de Tilly e aquelei d'Albrecht von Wallenstein, un nòble de Boèmia enriquit de divèrsei territòris en cambi de son sostèn per l'Emperaire au començament de la guèrra. Ansin, Ferdinand II tenguèt una armada de 30 000 a 100 000. Lei Danés qu'ignoravan lo nombre de soudats imperiaus deguèron donc rapidament batre en retirada. De mai, leis aliats e sostèns de Crestian IV poguèron o vouguèron pas intervenir per l'ajudar. D'efèct, França èra ocupada per la guèrra civila de Richelieu contra lei Protestants, Anglatèrra èra afeblida per de trébols intèrnes e Brandenborg e Saxònia volián pas rompre la patz fragila existent dins lei regions èst d'Alemanha.
Ansin, l'armada danesa e seis aliats protestants alemands foguèron respectivament batuts en 1626 per leis Imperiaus a Lutter e per Wallenstein a Dessau. Lei pèrdas danesas foguèron d'aperaquí 8 500 tuats, bleçats o capturats. D'ara endavant, l'armada danesa èra tròp demenida per empachar l'invasion dei domenis continentaus dau reiaume. Wallenstein capitèt donc l'ocupacion de Meclemborg, de Pomerània e de Jutlàndia.
La resisténcia de Danemarc e la fin de son intervencion[modificar | modificar la font]
Maugrat sei victòrias, l'armada de Wallenstein teniá pas de flòta per atacar leis illas danesas, especialament l'illa de Sjælland e la capitala dau reiaume. Leis Imperiaus acomencèron donc lo sètge de Stralsund en mai de 1628. Aquela ofensiva entraïnèt lo mandadís de renfòrç danés dans la vila e tanben escocés e suedés marcant donc lo començament de la participacion suedesa dins la Guèrra de Trenta Ans. Lo sètge foguèt levat lo 4 d'aost e una garnison suedesa foguèt installada dins la ciutat.
Après aqueu succès, Crestian IV assaièt de desbarcar una armada novèla sus lo continent. Pasmens, Wallenstein foguèt venceire a Wolgast e lei dos camps acomencèron de negociacions. D'efèct, lei Danés avián mau capitat de repossar lei tropas imperialas mai Wallenstein crenhiá de pèrdre sei gasanhs contra una aliança de Danemarc e Suècia. En 1629, foguèt donc signada la Patz de Lübeck : Crestian IV gardava son reiaume mai deviá plus intervenir dins leis afaires alemands.
Periòde suedés (1630 - 1635)[modificar | modificar la font]
Après la Patz de Lübeck, lei Catolics convenquèron l'Emperaire de reprendre lei fèus protestants tenguts en infraccion de la Patz d'Aubsborg. Ansin, segon l'Edicte de Restitucion de 1629, lei Catolics reprenguèron possession de dos arquevescats, sièis evescats e de centenaus de monastèris. De mai, en 1630, Wallenstein foguèt cridat per l'Emperaire per evitar la perseguida de l'intervencion suedesa. Pasmens, èra tròp tard car lo rèi suedés Gustau II desirava estendre son influéncia politica e economica dins lo nòrd d'Alemanha.
Lei campanhas de Gustau II (1630 - 1632)[modificar | modificar la font]
En 1630, lei fòrças suedesas intrèron dins l'Empèri per Pomerània ambé lo sostèn financièr de França e Províncias Unidas. Après la sonada de Wallenstein, Ferdinand II èra dependent dei tropas de la Liga Catolica per luchar contra Suècia. Dins aquò, foguèron desfachas en setembre de 1631 a Breitenfeld puei en abriu de 1632 a Rain am Lech onte lo Còmte de Tilly foguèt tuat. De mai, Gustau II capitèt d'aumentar lo nòmbre de soudats de sei fòrças de 42 000 en 1630 a 149 000 en 1632.
Ferdinand II deguèt donc negociar l'ajuda de Wallenstein e de son armada. Aqueu ataquèt au sud per copar lei linhas d'aviatalhament suedesas. La batalha aguèt luòc a Lützen en novembre de 1632. Wallenstein foguèt batut mai Gustau foguèt tuat. Aquela mòrt entraïnèt de problèmas dins lo comandament de la coalicion protestanta permetent ai Catolics de mandar divèrsei còntraofensivas.
Reculada suedesa (1632 - 1635)[modificar | modificar la font]
En 1633, lei Suedés e leis Imperiaus mandèron divèrseis atacas sensa cambiament d'equilibri entre lei dos camps. Ansin, lei Suedés ganhèron lei batalhas d'Oldendorf e de Pfaffenhofen mai foguèron batuts a Steinau. Au començament de l'annada 1634, foguèron tanben venceires a Liegnitz lo 8 de mai e a Landshut lo 22 de julhet. Pasmens, lo renfòrç d'una armada espanhòla en setembre donèt tornarmai l'avantatge ai Catolics. Ansin, poguèron batre severament lei Protestants e lei Suedés a Nördlingen. Lei Protestants i perdeguèron la mitat dei tropas engatjadas dins la batalha e deguèron recular. Ansin, en 1635, tota resisténcia suedesa foguèt eliminada dins lei regions sud d'Alemanha.
La Patz de Praga (1635)[modificar | modificar la font]
Après lei combat dins lo sud d'Alemanha, lei dos camps acomencèron de negociacions novèlas qu'adociguèron lei condicions de la Patz de Lübeck. L'Edicte de Restitucion èra limitat ai territòris non ocupats per lei Protestants en 1627 e un relambi de 40 ans èra mes en plaça per son aplicacion. Lo tractat creava tanben una armada imperiala ambé lei tropas dei territòris diferentes de l'Empèri. Pasmens, en realitat,lei senhors pus poderós coma Maximilian de Baviera tenián totjorn lo contraròtle de seis armadas.
Aquela patz èra pas una satisfaccion per lei Suedés que contunièron lei combats dins lo nòrd. Foguèron inicialament replegats per l'armada imperiala novèla mai lo començament de la participacion dirècta de França dins la guèrra anava cambiar lo debanament deis operacions.
Periòde francés (1635 - 1648)[modificar | modificar la font]
Causas de l'intervencion francesa[modificar | modificar la font]
França, maugrat qu'essent un país catolic, èra rivala dei dinastias Habsborg reinant en Espanha e dins lo Sant Empèri Roman Germanic. D'efèct, França èra enviroutada per de territòris Habsborg e èra esfraiada per aqueu enceuclament. Ansin, lo rèi Loís XIII e son ministre Richelieu avián sostengut financièrament leis enemics deis Imperiaus dempuèi lo començament de la guèrra. Pasmens, après la desfacha de Nördlingen en setembre de 1634, lei Protestans realizèron la Patz de Praga ambé l'Empèri, mens constrenhenta qu'aquela de Lübeck, e lei Suedés pareissián donc gaire capables de contuniar la guèrra contra Ferdinand II e seis aliats.
Richelieu decidiguèt donc d'intrar en guèrra dirècta contra lei Habsborg e de se raprochar mai de Suècia ambé lei tractats de Weimar en 1636 puei d'Amborg en 1638. L'intervencion francesa dins la guèrra acomencèt donc contra Espanha en mai de 1635 e contra leis Imperiaus en aost de 1636.
Resisténcia dei Habsborg (1635 - 1640)[modificar | modificar la font]
Lo començament de la guèrra foguèt malaisat per lei Francés. Leis ofensivas en Itàlia e contra Alsàcia foguèron blocadas. Aquela en Franc Comtat per prendre Dole foguèt replegada. De mai, dins lo nòrd, leis Espanhòus ambé l'ajuda de seis aliats prenguèron Corbie lo 15 d'aost de 1636 menaçant París fins a la represa de Corbie lo 14 de novembre. Enfin, dins lo sud, Sent Joan de Lus foguèt pres per una armada espanhòla. Pasmens, la victòria suedesa de Wittstock permetèt d'aleujar lei dificultats francesas obligant lo mandadís de tropas suplementàrias per rebutar lei Suedés en Pomerània. Puei, La situacion demorèt relativament establa en 1637 e 1638. Lei Francés foguèron batuts dins lo País Basc lo 7 de setembre de 1637. Pasmens, ganhèron una batalha navala lo 22 d'aost e capitèron de prendre la fortalesa de Brisach en Alsàcia. De mai, la frontiera nòrd foguèt pauc a pauc desgatjada après la batalha de Compenha.
La fin de la guèrra (1640 - 1648)[modificar | modificar la font]
Après una annada 1639 sensa operacion militara importanta, lei Francés mandèron una ofensiva novèla e prenguèron Arras lo 9 d'aost de 1640. Enterin, Mazarin e Richelieu capitèron d'obtenir un cambiament d'aliança dau prince de Savòia lo 18 de setembre de 1640. Ansin, en 1641, unei fortalesas espanhòlas foguèron presas coma Aire-sur-la-Lys, Lens, Bapaume e La Bassée e acabèron la conquista francesa d'Artés. Sus leis autreis frònts, lei Suedés foguèron blocats per leis Imperiaus fins a 1642. En revenge, divèrsei territòris d'Espanha se revoutèron : Portugal sota la direccion de Jan de Bragança e Barcelona que reconoguèt Loís XIII per Comte de la vila. Puei, en 1642, leis Imperiaus foguèron vencuts a Wolfenbüttel, a Kempen e a Leipzig lo 23 d'octòbre de 1642. De lor caire, lei Francés deguèron batre en retirada de Catalonha maugrat la victòria de Lhèida lo 7 d'octòbre.
Après aquela revirada, Richelieu decidiguèt d'aumentar la pression sus Espanha. Ansin, Perpinhan foguèt pres lo 9 de setembre de 1642. En 1643, una còntraofensiva espanhòla dins lo nòrd, aprofichant la mòrt de Richelieu lo 4 de decembre de 1642 puei de Loís XIII lo 14 de mai de 1643, foguèt sevèrament replegada per lo duc d'Enghien durant la batalha de Rocroi lo 18 de mai de 1643. Lei Francés ganhèron tanben d'autrei batalhas en Itàlia, Espanha e sus la mar maugrat una desfacha en Alemanha a Tuttlingen contra lei tropas de l'Empèri. Pasmens, aquela desfacha entraïnèt un cambiament ambé la nominacion de Turenne per comandant. De mai, lo duc d'Enghien poguèt mandar son armada per l'ajudar.
Ansin, en 1644, la batalha saunosa de Friborg permetèt ai Francés de prendre la vau renana maugrat una revirada davant aquela vila. L'an seguent, lei Suedés de Torstenson capitèron una tièra d'ofensivas victoriosas dins lo nòrd de l'Empèri. Prenguèron Boèmia, Silèsia e Moràvia e menacèron Viena. Leis Imperiaus assaièron d'empachar la reünion deis armadas francesa e suedesa. Ansin, capitèron de rebutar lo premier assai de Turenne per ragantar Torstenson ambé la victòria de Mergentheim. Dins aquò, lo generau Franz von Mercy foguèt batut e tuat lo 3 d'aost a Nördlingen. L'Empèri capitèt de resistir gràcias a la revirada suedés davant Viena. En consequéncia, lei Francés destruguèron sistematicament e abandonèron sei conquistas darrieras.
D'autra part, entre 1643 e 1645, lo reiaume de Danemarc-Norvègia assaièt de luchar contra Suècia e d'ajudar leis Imperiaus per rebutar l'influéncia suedesa dins lo nòrd d'Alemanha. Pasmens, coma durant l'intervencion danesa de 1625-1629, lei regions continentalas dau país foguèron ocupadas. Puei, la flòta danesa foguèt vencuda per lei naviris suedés a Fehmern Belt lo 13 d'octòbre de 1644 entraïnant un segond retirament dei combats per lei Danés.
Espanha capitèt de resistir e de reprendre un pauc l'avantatge en 1646 e 1647. D'efèct, après la presa de Lens per lei Francés, lei País Bas e Espanha signèron una trèva que vendriá una patz definitiva. Aqueu tractat permetèt ais Espanhòus de mandar de fòrças novèlas contra lei Francés e lei Suedés. Ansin, lei Francés foguèron definitivament batuts en Catalonha e Landrecies foguèt presa tornarmai en julhet de 1647.
Pasmens, lo Sant Empèri Roman Germanic tenguèt totjorn de problèmas importants. D'efèct, Francés e Suedés capitèron de reünir sei tropas per atacar Viena. Conquistèron Baviera, impausant un tractat de patz a Maximilian de Baviera. Puei, en 1648, coma Baviera rompèt lo tractat, la region foguèt represa, leis Imperiaus batuts a Zusmarshausen lo 17 de mai e Maximilian cochat de Munic. Enfin, lo 19 d'aost de 1648, la desfacha deis Espanhòus a Lens entraïnèt l'acceptacion dei formalitats de patz començadas en 1643 marcant donc la fin de la Guèrra de Trenta Ans maugrat la perseguida de la guèrra entre França e Espanha fins a 1658.
Patz de Vestfàlia[modificar | modificar la font]
Lei Tractats de Patz[modificar | modificar la font]
Lo tèrme « Patz de Vestfàlia » representa una tièra de tractats de patz entre lei participants principaus de la guèrra :
- Negociacions de Münster entre País Bas e Espanha e entre França e Sant Empèri Roman Germanic.
- Negociacions d'Osnabrück entre Suècia e Sant Empèri Roman Germanic.
Leis autrei territòris catolics participèron ai negociacions de Münster e lei protestants a aquelei d'Osnabrück.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Lei país beneficiaris de la Patz de Vestfàlia, e donc venceires de la guèrra, foguèron França, lei País Bas e Suècia.
Consequéncias territorialas[modificar | modificar la font]
Lei consequéncias territorialas principalas foguèron :
- L'independéncia oficiala dei Províncias Unidas.
- La reconeissença oficiala de l'independéncia de Soïssa.
- L'annexion oficiala dei vilas de Metz, Toul e Verdun, de la region d'Auta Alsàcia, de Brisach e de Pineròl per França.
- L'annexion per Suècia de la Pomerània Occidentala e de territòris sus lei bocas d'Oder, d'Èlba e de Weser.
- L'annexion de l'Aut Palatinat per Baviera.
La limitacion de l'influéncia dei Habsborg dins l'Empèri[modificar | modificar la font]
Una organizacion novèla foguèt mesa en plaça per l'Empèri. D'efèct, leis estats e lei vilas imperiaus obtenguèron un vòte au conseu novèu, dich Dièta, creat per dirigir l'Empèri a prepaus dei declaracions de guèrra, dei signaturas de patz, deis impòsts, dei construccions militaras... etc. Ansin, l'Empèri èra devesit entre aperaquí 350 estats que podián participar ai decisions marcant donc la fin de l'influéncia deis Habsborg. Au nivèu religiós, lei patz de Passau e d'Augsborg foguèron confiermadas e estendudas ai Calvinistas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Contra l'Empèri, entre 1625 e 1629 e contra França e seis aliats entre 1643 e 1645.
- ↑ Contra l'Empèri, entre 1625 e 1629 e contra França e seis aliats entre 1643 e 1645.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Louis de Haynin, Un discours des guerres de Bohême depuis l'arrivée des Vallons, jusque après la mort déplorable de ce vaillant, prudent et généreux chef de guerre comte de Busquoy, Edicion Douai, (1621).
- (fr) Louis de Haynin, Petit Mercure Vallon des guerres de Savoie et de Bohême, Edicion 1622.
- (fr) Louis de Haynin, Histoire générale des guerres de Savoie, de Bohême, du Palatinat et des Pays-Bas 1616-1627, Edicion 1628.
- (en) C.V. Wedgwood, The Thirty Years War, London, Jonathan Cape, 1938, Edicion London, Pimlico, 1992.
- (fr) Georges Pagès, La guerre de trente ans, 1939, Edicion Payot, 1991.
- (en) Geoffrey Parker, The Thirty Years' War, London, Edicion Routledge and Kegan Paul, 1984, 340 p.
- (fr) Victor L. Tapié, La Guerre de Trente Ans, Paris, Sedes, coll. Les cours de Sorbonne, 1989, 452 p.
- (de) Johannes Burkhardt, Der Dreißigjährige Krieg, Frankfurt/Main, 1992
- (de) N. M. Sutherland, « The Origins of the Thirty Years War and the Structure of European Politics », in English Historical Review 107 (1992), S. 587-625.
- (fr) Georges Livet, La Guerre de Trente Ans, Colleccion « Que sais-je ? », PUF, 1 d'octòbre de 1994.
- (de) Friedemann Bedürftig, Taschenlexikon Dreißigjähriger Krieg, Taschenbuch, 261 Seiten, Piper 1998
- (fr) Henry Bogdan, La Guerre de Trente Ans, Perrin, 12 de setembrede 1999.
- (de) Gerhard Schormann, Dreißigjähriger Krieg. 1618-1648, Stuttgart, 2001.
- (de) Georg Schmidt, Der Dreißigjährige Krieg, 6. Aufl., München: Beck, 2003.
- (fr) Henri Sacchi, La Guerre de Trente Ans, París, Edicion L'Harmattan, coll. Chemins de la mémoire, 2003.
- Tòme 1 : L'Ombre de Charles Quint, 450 pages - (ISBN 2-7475-2300-4)
- Tòme 2 : L'Empire supplicié, 555 pages - (ISBN 2-74752301-2)
- Tòme 3 : Cendres et renouveau, 512 pages - (ISBN 2-7475-2302-0)
- (fr) Yves Krumenacker, La Guerre de Trente Ans, Ellipses, 2008.


text:
Trabuc, trabucar/ trebuc, trebucar. Segon tots los bons autors, l'etimon qu'ei lo francic būk, ved. FEW
, o sia buc: vente en francés ancian. Totun, la significacion de puisheu, empach, qu'a lo mot trabuc en gascon que pausa la question de trabuc(ar) com possible derivat gascon de trab(em) per afixacion, trabuc(ar) de trab(ucu)/ trab(ucare) suu modèle de horuc(ar) de foruc(u) /foruc(are), derivats de foro, (ved. horuc). De la medisha faiçon, consideratz entrabucar (en-trabuc-ar) e lo catalan entrebancar, qui'n sembla derivar. La question qu'ei dongas de saber qué ei a l'origina de qué, si serà la confusion dab traba (trava) a l'origina deu sens d'obstacle qu'a lo mot trabuc en gascon (etimon buc, ipotèsi germanista) o si, au contra, qu'ei lo mot buc (vente, tronc) qui estó faussament associat au mot trabucar, alavetz de formacion ben gascona com ns'ac suggereish la conservacion deu consonantisme latin: b e non v, c e non g). Las duas ipotèsis que'm semblan possiblas. En la teoria d' un derivat deu lat. trab(em), la semblança fonetica, totun non etimologica, dab lo mot 'buc' a travèrs de la (faussa) decomposicion tra - buc(ar) que seré a l'origina de derivas semanticas observadas en mei d'ua lenga. Per exemple, en catalan, lo mot 'buc' (deu medish mot francic būk
) que s'i a gahat la significacion de recipient, bòl (per deriva de la significacion de vente). En catalan, trabucar que i significa, com per hap, 'vueitar lo contiengut d'un recipient en destornà'u o en tombà'u' o sia que lo 'trabucar' catalan non significa pas briga 'trabucar'. Qu'ei un exemple de deriva semantica deu mot trabucar aparentament indusida per la deriva semantica deu mot buc, associat illegitimament au vèrbe segon aquesta teoria. En gascon, lo trabuc qu'ei la causa deu trabucar (lo pachiu qui empacha -impedicare
, çò qui trava, en cat. l'entrebanc, de entrebancar, deu gascon entrabucar, entrebucar: en- trabuc-ar ) puish lo resultat, l'efèit deu trabucar, significacion passada en occitan dab lo quite vèrbe.
En conclusion, la formacion deu mot que'm semblaré poder estar deu tipe latin e inventada peus (proto?)gascons a partir de trab- abans lo viatge deu mot trabucar per la galloromania on é'u prengon per un derivat de buc per faussa decomposicion. Un gasconisme meilèu que non un germanisme, atau qu'ei l'ipotèsi alternativa deu Peiroton.


text:
Pagina
d'avant
Pagina
d'apres
Ensenhador
" La consommation de poisson se limitait surtout à quelques poissons de rivière (surtout des anguilles) aux 'gardeschas' qui se mangeaient en omelette le lundi de Pâques; et l'hiver, 'las sardrinas rolhosas' et 'la molia' ." (Pierre Boulanger in Ethnologia - 1977 - p. 55)
"L'estiu, quante quò fasia bon l'estiu, quò 'nava peschar a Vinhana, quò peschava sos los ròcs. Ilhs peschavan deus petits peissons, de las gardeschas, deus goions, ilhs avian 'trapat quauques blancs, de las petitas 'bletas." (L. R.)
"Me, iu 'nava peschar sos los ròcs, quo era 'na pescha que ilhs avian interdida quò-quí, oc-es. E ben òm peschava sos los ròcs e ben iu 'trapava deus barbeus. De las carpras n'am jamai 'trapat, 'las se 'trapen pas entau e! las carpras! Pertant n'i en avia de bravas quí." (J. R.)
"Nos ne'n minjavam que l'estiu, quand eu 'nava peschar sos los ròcs' autrament nos ne'n minjavam pas." (L. R.)
'Trapavan tota mena de peissons: quauquas tenchas, deus solelhs, de las petitas lòchas, de las corchas, de las truitas, de las perchaudas, de las perchas goionadas e quitament deus peissons-chats. Quilhs peissons de ribiera se minjavan ròstits dins de l'òli, aprep qu'òm los aia bien farinats. Òm podia farcir los mai gròs coma 'na tencha o 'na brema.
Los peissoniers comenceten de passar, i a 'na vintena d'ans, e lo monde comenceten de 'chaptar un petit de peissonatge. D'aicianta lai, quo era l'espiciers que vendian la molia e las sardrinas rolhosas. Quand i avia de las feiras a Confolent, Chabanés, Romasieras, i avia totjorn deus merchands de peisson fresche, e las femnas lor 'chaptavan quauque bocin de ràia o ben de las mosclas.
"Dins lo temps, la gent minjavan que lo peisson de quí." (G. B.)
"Ilhs peschaven e puei ilhs 'naven vendre lo peisson dins lo borg a Manòc. O ben ilhs tròcaven, ilhs pòrtaven deus peisson a un bochier e lo bochier lor donava un biftec." (S. B.)
"Nos la mingem sie cruda, exactament en venent deu baril, o autrament, alòrs quí enqueras, iu fase una petita saussa. Mas quò-quí atencion, quo es enqueras salat. Alòrs per n'autres dos, quò nos fau doas sardinas. Alòrs iu l'escalhe bien, iu la fase fricassar dins un petit mijon d'òli. Mas vos satz, dessur, dessot, quo es vite fach, quò-quí. Iu l'enleve. Alòrs quí, iu ai preparat de l'eschalòtas, sies o set eschalòtas moienas, copadas bien finas de mesma. Vos las metetz bien frire dins lo jus, puei quante 'las sòn bien fricassadas, iu ajoste de l'aiga. Per çò que fau pas i metre deu bolhon quí, per çò que quo es desjà salat, fau que quò se dessale. Alòrs iu ajoste assetz d'aiga e un petit mijon de vinagre, un petit mijon de mostarda, deu poibre. E puei iu tòrne mas sardinas dedins quí. Alòrs i' iò laisse cueire un certan temps, ò! demia-ora, un quart d'ora, tot doçament quí. Quò embauma bien maison! " (S. B.)
"N'òm 'chaptava un bon bocin de molia, n'òm la fasia destrempar un coble de jorns. Aprep, n'òm la fasia bulhir. N'òm la tirava de l'aiga quante l'era cuecha. Ente la molia avia bulhit, fasiam bulhir de las petitas pomas rondas, enfin nos las plumavam, e puei nos las fasiam cueire. E puei nos las esbolhavam bien, nos metiam de queu bolhon qu'avia cuegut la pomarterra mai qu'avia cuegut la molia per iò ramòlir. Puei, n'òm aprestava sa molia mai sas pomarterras en salada censat, avecque deu sarchuelh, de la 'lissa e de l'òli blanc per asard quí. Per çò que d'autras vetz, n'òm se servia que de l'òli de grana que n'òm 'massa, la grana de caulzat. N'òm metia pas de vinagre quí. La pomarterra volia gairement estre minjada chauda ela, tieda. N'òm braçava tot bien ensemble e puei vos satz, n'òm se regalava si ben coma avecque lo biftec d'auras." (M. G.).
Si òm a pas de sarchuelh, òm pòt iò remplaçar per un petit mijon de persilh e de las finerbas. Mas la molia es prescament totjorn minjada entau, freja, en salada. "N'autres, nos la mingem res que de mesme, n'am jamai fach autrament." (S. B.)
"Fau que la sie espeunada, iu l'espeune me. Iu la fau fricassar dins mon òli. Quante 'l'es gairement cuecha, iu la tire dins una sieta. E puei iu cope deus onhons qu'iu fau cueire tranquilament ilhs, tot sols. Quante iu veie que quo es tot cuech, iu mete un petit mijon de farina dins los onhons, e puei i' ai de l'aiga chauda qu'iu verse quí dessur. Iu fau una petita saussa espessa quí, una saussa a l'onhon. E puei quante iu veie que quò tròta quí, iu mete mon peisson cueire dedins ma saussa, tròtar avecque los onhons." (L. R.)
"Fau las metre dins l'aiga freja. Aprep iu las sòrtisse e iu las segue totas, si 'las sòn crebadas o pas crebadas. Sufís que 'las sòn dubridas e ben iu las fote lai. Alòrs iu las rascle bien, puei bien las lavar. Aprep iu las mete dubrir dins de l'aiga. Dès que 'las bulhissen, iu las brace un petit mijon. Iu las laisse una minuta o doas, e iu las retire, iu vide l'aiga. E puei 'las sòn dubridas, alòrs iu enleve una cauquilha sur doas. E puei iu segue, per çò que i a deus chancres, de las espeças de petitas ranhas dedins; quand n'i en a, iu las òste. Mon òme las minja entau, li, en salada; eu fai de la vinagreta, de l'òli e deu vinagre e puei eu saussa sa cauquilha dedins, e puei eu 'massa dedins." (S. B.)
Quante 'las son esgadas, "Iu las mete dins una paëla fricassar avecque un mijon d'òli. Aprep iu fase un petit apchís avecque de l'eschalòta, de la 'lissa,deu persilh, un petit mijon de lard, quò n'es pas pus chaitiu. E i' iò fase bien fricassar ensemble un certan temps. E puei aprep i' ajoste de la mija de pan qu'es bien esgrenat, qu'iu mete dessur. E puei quí, iò fase bien enqueras fricassar un moment." (S. B.)
Las mosclas en saussa se fasian bien dins lo temps atot. Las metian fricassar avecque una 'lissa o una eschalòta, e fasian un ros.
Puei i avia las cagolhas. I a bien deu monde que ne'n mingen per quí, mas pustòt los mai jòunes. Los vielhs iò aimen gaire.
"N'autres n'aviam restat dos ans a Chantrezac. Nos ne'n 'massavam enòrmament. Iu podia i 'nar darrier lo boisson, iu ne 'massava que de quò, que de quò. A! quò n'i avia bien. Mas coma iu ne podia pas tot lo faire, e puei 'las me fasian pas envia. Alòrs lo peissonier de Romasieras passava davant chas nos totas las setmanas, alòrs nos chamjavam. Iu las chamjava per deu merluç, o de las mosclas principalament. Quo era bien comòde e lo peissonier era bien content." (L. R.).
"Quò s'a totjorn minjat, de tot temps, quilhs que n'avian, quilhs que podian ne'n trobar. Per çò que la cagolha se troba dins las peiras, coma deu costat de Sent-Claud o mesme deu costat d'Engolesme, surament quò n'i a. Mas que vers chas nos quí, coma i a pas de muretas, i a pas de peiras dins los champs, alòrs dònc iò n'a très peuc. Alòrs quò fau longtemps per poder 'ribar e quo a estat de tot temps. I a 'gut la volalha e tot, quò iò minja pauc aprep que quò nais. Mas sens quò, quo es très bon, e òm las 'massa quante quo es vengut un gròs auratge, l'estiu quí, ; alòrs eiquí 'las sòrten, aprep lo ser. Alòrs sur lo còp de onze oras, miegnuech, òm vai a la chaça a la cagolha, avecque una lampa de pòcha. Vos fasetz lo torn de quilhs boissons, lo torn de quilhs murs, enfin ente que i a de las peiras. Dins lo temps, quante n'i avia pas chas nos quí, que los parents o la familha venién deu costat d'Engolesme, ilhs ne'n pòrtaven deus dos, tres cents. Ilhs metién quò-quí dins una boitia en plancha avecque un grilhatge dessur, un petit grilhatge bien a petits cròs per pas que 'las passessen." (S. B.).
Trobavan quauquas cagolhas franchas dins lo vergier ente las polas 'navan pas, las metian cueire dins la chaminéia e las minjavan entau. Las cagolhas sauvatjas eran netiadas per los canards e las polas.
"Òm las pausava dins la cendre entau. E puei avecque un peuc de sau dedins, entau, en venent directament deu vergier." (G. B.).
"Creie bien que i avia ren que ma mair que las aimava. Alòrs l'avia una chaufareta, 'la metia de las brasas dedins, 'la las laissava cueire sur la brasa e 'la las minjava entau. Ò! 'la ne'n fasia cueire tres o quatre benleu." (G. V.).
D'autres las cosinavan quante n'i avia pro.
"Òm las noirissia avecque de la farina, lo temps qu'òm las gardava. Alòrs coma quò, lor merda quí, au luòc que quò fissa de la merda negra, alòrs quò 'ribava blanc. Quò falia bien las noirir uech jorns de temps. Quand n'òm volia las prener, òm las lavava bien quí, bien las lavar en prumiera aiga. Alòrs aprep òm las metia dins una bacina avecque de l'aiga, de la sau e deu vinagre, e puei òm las laissava desgòrjar, equí benleu tres quatre oras. E alòrs quí aprep, l'avian fach una granda brima. E ben quo era lo moment de prener de las selhadas d'aiga, e puei iò lavar, iò lavar, iò lavar quí, juscante que quò sie pròpe, que quò sie bien clar. Alòrs quí, quante 'las sòn bien lavadas, que i a pus quela brima que 'las fan quí, quelas lipas, entre-temps, vos atz fach vòstre cort-bolhon. Iu mete de l'aiga, de l'eschalòta, de la 'lissa, deu laurier, deu tim, un petit mijon de vinagre, de la sau , deu poibre. E puei alòrs quí, òm iò laissa bien cueire un certan temps. Mon cort-bolhon iu lo laisse bien cueire demia-ora avant, larjament. E puei aprep iu las mete quí dedins. E puei iu las laisse enqueras cueire au moens una gròssa demia-ora si quo es pas mai, dins queu cort-bolhon. E puei aprep iu las vide dins un "escumoir", e puei iu las laisse bien esgotar, que 'las sian bien esgotadas. N'i a que las sòrten, me iu ne sòrte res deu tot. Iu las mete dins una brasiera en fònta avecque un petit mijon de jus de vianda si vos n'en atz; quo es de mesme qu'iu fase, me, per çò que nos iò am totjorn quò-quí; e puei iu mete mas cagolhas quí. Quante 'las sòn bien viradas, cuegudas un petit mijon, alòrs quí parier, iu fase un apchís avecque de la 'lissa, deu persilh, de l'eschalòta, de la ciboleta, per çò que quo es la sason, i a de la ciboleta dins quilhs moments, de l'apetís, bon ben quo es tot, e puei de la mija de pan. Alòrs tota quel apchís quí, vos iò metetz dins la brasiera avecque las cagolhas mas sens la mija de pan. Vos iò laissatz cueire entau un petit moment. E puei aprep, vos metetz un petit mijon de mija de pan per dessur. e puei vos iò braçatz enqueras tot per çò que sens quò, quela mija de pan crama aprep. E puei quante quo a cuegut un petit moment quí, 'las sòn prestas a minjar." (S.B.).
E puei minjavan de las galhaudas:
"Iu n'ai gostat. Quò se minja; e quo es bon, quo es renomat auras. Un cent, quò n'i a bien per quatre personas; lo garç que ne'n minja beucòp, quò li en fau vint e nòu, vint e cinc. Mas òm minja que las doas cueissas e puei lo bot deus rens. Òm 'trapa la galhauda per las cueissas quí, e puei òm copa darrier las pautas de davant. Alòrs las pautas de davant se foten lo camp mai la testa. Alòrs iquí, la peu, quò ne se ten pas bien. Òm 'trapa lo bot de la peu, puei òm tira, alòrs quò resta los rens e las doas pautas, e puei vos esponchatz lo petit bot de guenilhon. Fotetz la peu en l'aër, quo es soflat, la peu." (G. B.). Quò se minja "fricassat coma deu peisson." (G. B.).
Pagina d'avant Pagina d'apres Ensenhador


text:
Escrich per Matiàs Gibèrt
Triste fim de Policarpo Quaresma
es un roman brasilièr de Lima Barreto publicat pel primièr còp en 1911. Es una òbra venguda classica dins la literatura del país, pr’amor que fa la transicion entre lo romantisme, aicí durament castigat jols traches ironics del Major Quaresma, una mena de Don Quichòte sudamerican a la mòda indigènista de l’epòca e lo modernisme literari qu’es a mand d’espelir. L’autor, Lima Barreto (1881-1922) èra mestís, visquèt pendent la dicha “República Velha”
(1889-1930), es um òme que luchèt tota sa vida contra las discriminacions racialas e politicas, coma artista tan coma ciutadan. Aqueste roman es tanben un libre sus la violéncia del poder politic e la vacuitat del discors nacionalista de son epòca, tanben sonat “ufanismo” que, saique, nos remembrarà qualques causòtas de nòstre temps. Prepausi aicí jol títol Puta fin de Policarpo Quaresma
una revirada liura e salvatja, en cinc partidas, del primièr capítol.
Primièra partida. La leiçon de guitarra
“Le grand inconvénient de la vie réelle et ce qui la rend insupportable à l’homme supérieur, c’est que si l’on y transporte les principes de l’idéal, les qualités deviennent des défauts, si bien que fort souvent l’homme accompli y réussit moins bien que celui qui a pour mobiles l’égoïsme ou la routine vulgaire.”
(Ernest Renan, Marc Aurèle)
Coma a l’acostumada, Policarpo Quaresma, mai conegut coma Major Quaresma, rintrèt a l’ostal vèrs quatre oras quinze de l’après-miègjorn. Fasiá mai de vint ans qu’aiçò se passava coma aquò. Al sortir de l’Arsenal de Guèrra, ont èra sossecretari, anava quèrre dins las confisariás qualques fruchas, crompava un formatge, d’unes còps, e sempre lo pan de la fornariá francesa.
Perdiá pas, sus aquesta caminada, ni mai una ora, de manièra qu’a tres oras quaranta, coma aquò, preniá lo tramway, sens s’enganar d’una minuta, e arribava sul lindal de son ostal, dins una carrièra alunhada de São Januário, a quatre oras quinze picantas, coma s’aquò foguèsse l’aparicion d’un astre, d’un eclipsi, enfin un fenomèn matematicament determinat, previst e predich.
La vesinança èran ja tant acostumada a tot aquò que, dins l’ostal del Capitan Cláudio, ont èra abitual de dinnar vèrs quatre oras e mièja, tre que lo vesián passar, la Dòna çò cridava a la mainada: “Ò, Alice! Gacha qu’es l’ora; lo Major Quaresma es ja passat!”
E èra coma aquò totes los jorns, dempuèi gaireben trenta ans. Demorant dins son ostal e percebent d’autres revenguts en mai de son trabalh, lo Major Quaresma menava un tren de vida superior a çò que li permetián sos revenguts burocratics, gaudissent, de la part dels vesins, de la consideracion e del respièch que se deu a l’òme ric.
Recebiá pas degun, viviá dins un isolament monacal, malgrat que foguèsse cortés amb los vesins, que lo jutjavan estranh e misantròp. S’aviá pas d’amics a l’entorn, aviá pas d’enemics e l’unica ostilitat qu’aviá coneguda èra la del mètge Segadas, un cirurgian un pauc famós dins lo ròdol, que suportava pas que Quaresma aguèsse de libres: “Se faguèt pas d’estudis, per de qué? Pedantisme!”
Lo sossecretari mostrava pas los libres a degun mas arribava que, quand se dobrissián las fenèstras del membre de sa librariá, se podiá veire, dempuèi la carrièra, las laissas comolas de fons en cima.
Sas costumas èran aquelas d’aquí; Darrièrament, ça que la, avián un pauc cambiat; e aquò fasiá charrar dins lo barri. En fòra del pairin e de sa filha qu’èran las soletas personas que lo visitavan fins ara, avián vist dintrar dins son ostal, los darrièrs jorns, tres còps per setmana e los meteisses jorns, un òme pichòt, magre, palle, amb una guitarra esconduda dins una cobèrta de dam. Tre lo primièr còp, l’afar tafurèt la vesinança. Una guitarra, dins un ostal tan respectable! Qué vòl dire, aquò?
E, lo meteis après-miègjorn, una de las mai polidas vesinas del major convidèt una amiga, ambedoas demorèron un temps perdut, d’aquí d’ailà, a passejar mai, en estirar lo cap, quand passavan davant la fenèstra dobèrta d’en cò de l’estranh sossecretari.
Foguèt pas inutil, l’espionatge. Assetat sul canapè, amb aquel òme al costat, emponhant la “grata” coma per jogar, lo major, amb fòrça atencion, escotava: “Èp major, gachatz, coma aquò.” E las còrdas fasián vibrar peniblament la nòta nafrada; Puèi, lo mèstre çò ajustava: “Aquò’s lo’re’, avètz comprés?”
Foguèt pas de besonh d’o dire a bèl exprèssi; la vesinança ne concluiguèt lèu-lèu que lo major apreniá la guitarra. Mas, diable! Un òme tan seriós implicat dins de tals manipòlis! ...
Un après-dinnar ensolelhat, un solelh de març, fòrt e implacable – e doncas a l’entorn de quatre oras, las fenèstras de la carrièra desertosa de São Januário se son rapida e subtament pobladas, de tot latz. E mai dempuèi l’ostal del general venguèron de gojatas se metre a la fenèstra. Qu’èra aquò? Un batalhon? Un incendi? Non, brica: lo major Quaresma, lo cap baissat e picant menut, pariu a un buòu tirant un carri, remontava la carrièra, amb jol braç aquela guitarra impudica.
Aquò’s vertat que la guitarra èra decentament enrotlada de papièr, mas aquela vestidura non li amagava pas completament las formas. A la vista d’un fach tant escandalós, la consideracion e lo respièch que lo major Quaresma gaudissiá al ròdol de son ostal demeniguèron un pauc. S’èra perdut, èra un fadat, se disián. El, ça que la, perseguiguèt los estudis amb serenitat, quitament per çò que percebèt pas aquela demenida.
Quaresma èra un òme pichon, magre, qu’utilizava un pince-nez*. Agachava sempre pel sòl, mas quand agachava fixament qualqu’un o quicòm, sos uèlhs brilhavan, detràs las lents, d’un lum de penetracion e aquò èra coma se volguèsse anar fins a l’arma de la persona o de la causa qu’agachava.
Amb aquò, sempre baissava los uèlhs, coma s’el se guidèsse per la poncha de la barba que li ornava lo menton.
Portava sempre de fracs, negres, blaus o gris, de vestits de lana flocats, mas sempre de fracs e aquò èra rare que se cobriguèsse pas d’un capèl montat, de bòrds corts, mas ben naut, lo capèl, fach segon un modèl ancian que ne coneissiá precisament l’epòca.
Quand rintrèt a l’ostal, aquel jorn, foguèt la sòrre que li dobriguèt la pòrta, en tot demandar:
Vòs sopar?
Non, pas encara. Espèra un pauc que Mèstre Ricardo ven sopar anuèch amb nosautres.
È Policarpo! Te cal prene mai de sen. Un òme de ton atge, amb una bona situacion, respectable, coma tu, que frequenta aquel sauta-en-banca, qu’es pas luènh d’èsser un maufatan, aquò marca mal, tè!
Lo major destibèt lo parasòl, un vièlh parasòl amb un tronc fach tot entièr de fusta e un cable incrustat de pichons lausanges de nacre – e faguèt:
Mas t’enganas bravament, sorreta. Aquò’s un prejutjat de creire que tot òme que jòga de la guitarra es un sacamand. La modinha[1] aquò’s l’expression mai autentica de la poesia nacionala e la guitarra es l’instrument qu’ela exigís. Sèm nautres qu’avèm renonciat a aqueste genre musical que pr’aquò ja foguèt onorat, a Lisbona, al sègle passat, gràcias al paire Caldas, qu’aguèt un auditòri de dònas coma cal. Beckford, un anglés notable, ne fa fòrça elògi.
Mas aquò èra una autra epòca; ara …
E ben, Adelaïde? Cal pas daissar morir las nòstras tradicions, los uses autenticament nacionals!
Èp, Policarpo, te vòli pas contrariar, ieu! Contunha coma aquò, per ma fe! Tissós que siás...
[1]. La modinha es un estil de cançon populara brasilièr
a
[Poblejat dins www.jornalet.com]


text:
Per Didier Tousis
lo ministre qu’ac dit a la television
que los pècs deu Larzac avèn rason
eisharralhats de camisas a flors
idèas braças e peuslongs pedolhos
mostachuts desarrigaires d’indon
passats un còp per la casa preson
qu’es lo darrèr camin per la rason
la desaudebiença a la lei deus cons
minòritat, de los qui
votan negue o blanc
qui mesclan verd e roge mes vivant
n’an pas enqüèra de representant
a pos de’s har petar lo sucipiat
a l’unescò los tipes an talhucat
lheu tà har cagar los praubes anglés
lo badalhòu deux nos accents francés
minòritat, tres miles tipes en ua maison
medisha parabòla au medish balcon
medisha ahida en l’informacion
per aqueths temps de pòpulizacion
qui mescla la horrèra e la nacion
la votz deu pòble e la publicitat
la vertat qu’es a la minòritat
minòritat, de los qui ne son pas anats votar
ni per lo Chirac ni l’aute embrenat
e volen pas d’aquera majòritat
shans
un espiar sus lo bèth cèu de Pau
per 6 milliards d’òmis mondializats
un claquèt de pecs a barrat a clau
l’avièner de l’umanitat
minòritat, de los qui tiènen lo podèr
la tria de l’escòla, l’eleit deu sabèr
la fina flor de la riquessa, hè bè!
que cau créder en l’évolucion
lo cambiament punteja a l’òrizont
quite Obama revisa soa ambicion
e deisha la lua a Miquèu Jackson
minòritat de los qui
créden en la mòderacion
los qui aperan en demandant perdon
la descreishença lo calma la rason
minòritat de los qui votan negue o blanc
qui mesclan verd e roge e doman
qui auràn enfin la votz au parlament
minòritat!
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Coma vivetz vos la vòstra detencion ?
Es plan bona, marcés.
Povetz nos tornar ‘pelar las circonstanças de vòstra arestacion
‘Na banda de jòunes cagolats e armats intret chas nos sens i estre convidada. Nos menaceten e enchadeneten non sens aver tot desboirar e esbolhar. Nos enleveten en de las grossas bagnolas qu’anavan coma daus desferrats. Parlavan d’un Monsur Marion [l’ancian patron de la poliça antiteroriste] que los espleits coma passar la man sus la figura d’un tipe dins la jòia d’un pòt de despart, los ‘musavan.
Nos barreten quatre jorns dins lurs « preijon dau pòble » sens jamai ‘restar de pausar de las questions colhonas coma dau lessiu. Aqueu que semblava estre lo chap de l’operacion s’escusava un pauc dau circ mas esplicava que ‘quò veniá daus servicis, que a la cima quò fermijava perquè n’autres eran mauaimats.
A ‘questa data, mos ravissors fugen totjorn.
La question es totjorn la mesma, perquè daus actes de vandalisme dins un cas poden esser classats coma daus actes de terorisme ?
200 jorns de preijon, 6 mes de detencion son egaus a un quart d’òra Warholien
Chaba d’intra e benvengut a l’aer liure, vas benleu poder nos aidar per far ‘na critica seriosa de l’Insureccion que ‘riba.
- Legir daus escrichs dau Julien Coupat (sei pas sus la mesma linha, segur, mas bon, i a de l’eidèia).
- Deschargear l’insureccion que ‘riba (per comprendre perquè aprep aver chiar sus beucòp de monde, n’i a pauc per prener lo parti de la justícia. I ai legit que mesma los descreissants son daus cons, mesfia pitit !).
- L’umorist Didier Porte aima pas los occitans, mas as totjorn pres la defença de la gent de Tarnac, mesma contra lo patron dau Point, pòrta paraula dau Tasrkosy.


text:
Coma sei apres preparar ‘na novela intervenci’ dins lu pòste, la vetz venenta, i aura un autre nom de balhar*, segur, adonc, veiquí dos racontards sus daus de filmonets de propaganda « costat becana »
Lu prumier es sus Bordeu, la capitala de l’Aquitania.
Apres daus eimatges coma sus las boitias de chocolat, los 4 actors se desvelhan. Comprenem que son daus actors perque ilhs parlan pas ; son ‘na familha muda, çò qu’eisista pas dins la vita vertadiera.
La prumiera de pertir trabalhar es la maire. La tipessa monta ‘na becana p’ita mas pro granda per ‘nar dins la vila. Avant de pertir, ‘la obluda pas de verifiar son rendez-vous, que de iò far sus la becana es bandit per la leis. Monsur Vincent es apres daissar los barrís per junher la vila, e s’aretroba dins la circulaci’ fòrt importanta dès ‘queu desbut de mandinada.
La tipessa es ribada à la meraria que desjà un tipe daissa los bureus per anar sus lu terrenh mais son bicicleton plejant.
Passam a la goiata mai sa becana a la mòda. Ela nos montra que ‘la sap pas montar sus ‘na becana mas ‘la es ‘quí per far coma la gents dau filme li damandeten, qu’es de dire « ‘taschar sa becana ‘vant d’intrar dins l’escòla », aquò sembla dins sas possibilitats.
Lu Vincent ‘chaba per ‘ribar e davala dau trenilhon per prener ‘na becana ne’n libre servicí e montrar que per ‘n’agglomeraci’, una sola carta pòt far per paiar lu tram o la becana**.
Dins lo canton que la vitessa es estada limitada, los artisants poden livrar mai ‘na beacana equipada d’un chareton, e, la pratica pòt ela venir mai sa becana. Qu’es aquí que ‘riba lu paire. Qu’es se que fai las perverci’s mai lu goiasson. Lu visem mesma surtir quante la plueia tomba ‘bilhar marmilhon e contunhar sa permenada.
La filha de la familha dins ‘queu temps marcha, afe pedala veire los jounes que fan dau velò-gròs-peneu dins l’espací reservat. Aquí i a un messatge de la meraria, mesfiatz v’autres goiats de vos ‘musar ente fau.
Qu’es bentòst la fin dau filmonet, 11 minutas de carta postala, mas veiquí un banturle sus son grand-bi ! T’en balharia me, afe.
De que dire d’un tau filme ?
Pauc de chausa, quò montra que a Bordeu, i aguet un quauquaren de fach per favorisar la becana, aures.
Second filmonet, d’enquera dins ‘na vila de drecha, Lille
Aquí, la gents son de la v’rais gents, an lu drech de parlar e de ne’n contar. Son dins ‘na ciutat, la viven o beleu la fan viure.
Lu filme desbuta per ‘na pita vielha que parla « avecque l’accent », e quò trancha coma l’intervenant que sec, un paponet probablament lector-de-telerama ; qu’es pas de creire tots quilhs « papa bio-bio » que porian semblar de las tapetas.
Jurtadament, lu que balha son sentiment après ne’n e… Un grand charanson es montrat sus l’una de sas doas becanas, eu fai coma las galhaudas, lu temps es bon, prene quela-quí, meschaënt, questa-laï.
Forçadament, la gents son filmat-ada-s per servir la sopa a la comuna. Qu’es la meraria que ditz quò que fau dire, e quante ‘la decida de vos far passar sus lu trepador, atz mestier de dire que qu’es ‘na bona chausa.
I a mesma la poliça per far creire que ‘la es utila. Quò qu’es de rire ad aqueu momint, qu’es d’avieisar los reir-planhs. Me songe que non pas far chiar las becanas, sauv de metre los trepadorians ne’n dangier, ferián mielhs de reglar la circulaci’.
L’afar seguiant es la persentací d’un velò-bus, puei de l’obrador becana.
Çò que me fai dire que son daus vertadiers gents ? La posici’ de las mans sus lu volant, mai-que-mai per las tipessas qu’an estanhament, la mesma fòrma de becana. Dins lu filme de Bordeu, la tipessa lu ten coma se qu’eriá ‘na forcha per las cagolhas, dins lu de Lilles, la tipessa lu ten per se dirijar. Lu filme montra un cicle dins la vita, de la vielhessa d’aici esser goiasson.
Doas filmes, doas istòrias, sem quau que siàia luenh-luenh de Copenhague.
—–
Ce billet a un cousin
franquofone phrankophone francophone ici
—–
* sauv de me far conductor-grand a vita de l’associaci’ que ven.
** fau pas rire, i a de las aglomeraci’s ente i a ‘na carta per ‘quò-quí, una per ‘quò-laï…