text:
Claudi Ptolemèu
Claudi Ptolemeu (en grèc: Kλaύδιoς Πtoλeuaίoς, Klaudios Ptolemaios); vèrs 85 a Ptolemaïs de Tébaïde (Nauta Egipte) - vèrs 165 a Canope , d'autres autors dison v. 100- v. 170) foguèt un astronòm, geograf e matematician grecoegipcian, nomenat comunament Ptolemèu.
Visquèt e trabalhèt a Alexàndria, Egipte (Cresquèt en la famosa Bibliotèca d'Alexàndria). Foguèt astrològ e astronòm, activitats que en aquesta epòca èran intimament ligadas. Es l'autor del tractat astronomic l'Almagest (en grèc Ἡ MeYάλn EύvtaEις Hè Megalè Syntaxis, Lo grand tractat) que foguèt servat, coma totes los tractats de sciéncia grècs classics, dins los manuscrits arabis e venguèt disponible dins la traduccion en latin de Gerard de Cremona al sègle XII.
Eretièr de la concepcion de l'Univèrs donada per Platon e Aristòtel, son metòde de trabalh diferiguèt notablament d'aquela d'aquestes, perque mentre que Platon e Aristòtel donavan una cosmovision de l'Univèrs, Ptolomèu èra un empirista. Son trabalh consistiguèt a estudiar la granda quantitat de donadas existissent sus lo movement de las planetas e a far construire un modèl geometric qu'expliquèt las dichas posicions dins lo passat e foguèsse capable de predire sas posicions futuras.
La sciéncia grèga a doas possibilitats per explicar la natura: l'explicacion realista, que consistiguèt a exprimir de forma rigorosa e racionala çò que realament se passa dins la natura; e l'explicacion positivista, que consistiguèt a exprimir de forma racionala çò qu'es aparent, sens se preocupar de la relacion entre çò que se vei e çò qu'en realitat es. Ptolomèu afirmèt explicitament que son sistèma pretendiá pas descobrir la realitat, mas èra solament un metòde de calcul. Èra logic qu'adoptèsse un esquèma positivista, perque sa teoria geocentrica s'opausava flagrantament a la fisica aristoteliciana: per exemple, las orbitas son sistèma èran excentricas, respècte a las circularas e perfèctas de Platon e Aristòtel.
Ptolomèu repertorièt fòrça estelas, assignant a aquelas un treslutz e una magnitud, e establiguèt de nòrmas per predire los eclipsis.
Son apòrt fondamental va èsser son modèl de l'univèrs: cresiá que la Tèrra èra immobila e ocupava lo centre de l'Univèrs, e que lo Solelh, la Luna, las planetas e las estelas, viravan a son entorn. A partir d'aquò, per mescla de la tecnica de l'epicicle-deferent, que son invencion s'atribuís a Apolini de Perge, ensajèt de resòlvre amb pro de succès los dos grands problèmas del movement planetari:
- La retrogradacion de las planetas e son aumentacion de lusor, quora retrogradan.
- La diferenta durada de las revolucions sideralas.
Sas teorias astronomicas influiràn la pensada de l'astronomia e las matematicas scientificas fins al sègle XVI.
Apliquèt sos estudis de trigonometria a la construccion d'astrolabs e relòtges solars. E tanben apliquèt l'estudi de l'astronomia a l'astrologia, creant los oroscòps. Totas aquelas teorias e estudis figuran dins son òbra Tetrabiblon.
Foguèt tanben bon en optica e geografia. Dins lo camp de l'optica explorèt las proprietats de la lutz, subretot de la refraccion e de la reflexion. Son òbra Optica es un bon tractat subre la teoria matematica de las proprietats de la lutz.
Una autra granda òbra seuna foguèt la Geografia, que descriu lo monde de son epòca, amb mapas d'Agatodemon. Utilizèt un sistèma de latitud e de longitud, que servirà d'exemple als cartografes pendent fòrça ans. Una de las vilas descricha en aquela òbra es La Mèca, dins la Peninsula Arabica, que nomenèt Makoraba.
Lo monde de la musica es tanben conegut per Ptolemèu. Escriurà un tractat de teoria musicala nomenat Armonicas.
Lista de las òbras[modificar | modificar la font]
- MeYάλn EύvtaEις tn̂ς ̓Aσtpovouίaς
- TetpάBιBλuς σύvtaEις, Tetrabiblon, o Quadripartitum de Apotelesmatibtus et Judiciis Astrorum
- Kavὼv Baσιλέwv
- φάσeις ἀπλavŵv ἀσtέpwv kaὶ σuvaYwYὴ ἐπισnuaσeιŵv ,De Apparentiis et Significationibus inerrantium
- De Analemmate
- Planisphaerium.
- Πepὶ ὑπoθέσewv tŵv πλavwuέvwv, De Planetarum Hypothesibus
- Aπuovιkŵv BιBλίa Y
- Πepὶ kpιtnpίou kaὶ ἡYeuovιkoû}De Judicandi Facultate e Animli Principatu
- ΓewYpaφιkὴ ̔YφήYnσις
- Geografia Matematica de Ptolemèu.
- Geografia istorica o positiva de Ptolemeu


c: text/html

text:
Curd
Lo curd es una lenga iraniana parlada en Curdistan ("lo país dels Curds"), qu'inclutz una part d'Iran, d'Iraq, de Turquia e de Siria. Lo curd es lenga oficiala pas que dins lo nòrd d'Iraq ("lo Curdistan iraquian"). Es totalament interdich d'utilizacion publica en Siria e o èra en Turquia abans la lei d'agost de 2002 que permet una preséncia publica (leugièra e contrarotlada) del curd. En Iran, lo curd pòt èsser utilizat dins los mèdias locals tant coma dins qualques escòlas.
Lo curd aperten al sosgrop occidental de las lengas iranianas, una branca del grop indoiranian qu'es una de las brancas màgers de las lengas indoeuropèas. Las lengas mai ligadas al curd son lo talysh e lo persan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pierremande
Pierremande es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge del ancià Laonnois, bastit en una plana bassa, a 35 quilomètres a l'oèst de Laon, antany al intendance de Soissons, del bailliage de Coucy, eleccion e diocèse de Laon, uèi del costat de Coucy, arrondissement de Laon.
Lo Aunois, pichon ruisseau #qu'a la siá font en lo bas bòsc de Coucy, territòri de Barizis, trauèssa al Nòrd-Oèst lo territòri de Pierremande, se tira en lo riu de Ailette a Camps. El alimenti pas cap de fabrica. Lo sieu recor es de 7500 mètres.
Village de l'ancien Laonnois, bâti dans une plaine basse, à 35 kilomètres à l'ouest de Laon, autrefois à l'intendance de Soissons, du bailliage de Coucy, élection et diocèse de Laon, aujourd'hui du canton de Coucy, arrondissement de Laon.
L'Aunois, petit ruisseau qui a sa source dans la basse forêt de Coucy, territoire de Barizis, traverse au Nòrd-Ouest le territoire de Pierremande, se jette dans la rivière d'Ailette à Champs. Il n'alimente aucune usine. Son parcourt est de 7500 mètres.


text:
Hawaii
Hawaii o las illas Hawaii, en hawaiian: Mokuʻāina o Hawaiʻi, es un estat e archipèla dels Estats Units d'America, situat dins l'Ocean Pacific, a 3700 km del territòri continental american.
Lo gentilici es hawaiian -a.
Es lo grop d'islas situat pus al nòrd de Polinesia, al centre de l'Ocean Pacific, al sud-oèst dels EUA, sud-èst de Japon, e nòrd-èst d'Austràlia. Hawaii presenta una granda varietat de mitans naturals, amb un clima tropical caud, abondància de plajas publicas e de volcans actius, çò que ne fa una destinacion populara pels toristas, surfaires, biologistas, e volcanològs. En causa de sa localizacion al mitan del Pacific, Hawaii a recebut fòrça influéncias nòrd-americanas e asiaticas en mai de sa cultura nativa pròpria. Hawaii a mai d'un milion d'estatjants permanents en mai dels visitaires e del personal militar american. Sa capitala es Honolulu subre l'isla de Oahu.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot hawaiian Hawai'i ven del protopolinesian *Sawaiki, amb lo sens tornar bastit de "la nòstra tèrra"[1]. De mots eissits de la meteissa etimologia se retròban dins totas las lengas polinesianas, coma lo Māori (Hawaiki), lo tongan (ʻAvaiki), e lo samoan (Savai'i).
Istòria[modificar | modificar la font]
Primièrs abitants (800-1778)[modificar | modificar la font]
Los primièrs poblaments atestats per de pròvas arqueologicas datan de l'an 300, probablament per de colons venguts de las Islas Marquesas, seguits per una segonda èrsa de migracion de Raiatea e Bora Bora al sègle XI.
Los polinesians de las Marquesas e benlèu de las Islas De la Societat pòdon aver poblat las islas hawaiianas d'en primièr entre los ans 300 e 500. Mas aquesta ipotèsi es sempre un subjècte de discussion[2]. D'unes arqueològs e istorians pensan qu'un primièr poblament eissit de las Marquesas e una segonda èrsa d'immigrants de Tahiti, en l'an 1000, introdusiguèron una nòva linhada de caps, lo sistèma Kapu, la practica de sacrificis umans e la basteson de heiaus. Aquela immigracion tardièra es detalhada dins la mitologia hawaiiana de Pa'ao. Per d'autres autors existís pas de pròva arqueologica o linguistica per una arribada tardièra de colons tahitians, e Pa'ao es un mite.
James Cook, arribada dels europèus al reialme d'Hawaii (1778–1893)[modificar | modificar la font]
Lo primièr contacte europèu conegut amb l'isla foguèt en 1778 per l'explorador britanic James Cook. Cook bategèt l'archipèla Islas Sandwich, en onor del lord britanic John Montagu que financèt son viatge. Cook visitèt las islas dos còps. Durant sa segonda visita en 1779, ensagèt de sequestrar lo rei (Alii Aimoku) de l'isla granda, Kalani'ōpu'u, e lo retenguèt en ostatge per se far tornar un galup qu'èra estat raubat, una tactica qu'aviá capitat a Cook en Tahiti e dins d'autras islas[3]. Kalani'ōpu'u e sos òmes combatèron e Cook e quatre de sos marins foguèron tuats alara que se retiravan per la plaja e bandissián sos galups.
Après la visita de Cook e la publicacion de mantun libres contant sos viatges, las islas hawaiianas recebèron fòrça visitaires europèus: exploradors, mercants, e mai pescaires de balenas que trobavan dins las islas un pòrt e una font d'aprovesiment. Lèu l'influéncia britanica se poguèt veire sus la bandièra de Hawaii amb l'Union Flag dins lo canton. Aqueles visitaires introdusiguèron de malautiás subre las islas pus isoladas e fòrça hawaiians tombèron malauts[4] perque possedissián pas de resisténcia a la gripa, la veròla, e al sarrampiu, entre d'autres. Pendent l'annada 1850, lo sarrampiu tuèt un cinquen de la populacion hawaiiana [5].
Dinastia Kamehameha[modificar | modificar la font]
Entre 1780 e 1790, los caps hawaiians luchèron de contunh pel poder. Aprèp una seria de batalhas que s'acabèt en 1795 e forcèt a la cession de l'isla de Kaua'i en 1810, totas las islas abitadas foguèron assubjectidas al sol e meteis poder del rei Kamehameha lo Grand, qu'establiguèt una dinastia que regnèt entrò a 1872.
Après l'accession de Kamehameha II al tròn en 1819, los missionaris protestants americans convertiguèron qualques hawaiians al cristianisme. Son influéncia faguèt desaparéisser mantunas practicas ancestralas, e Kamehameha III foguèt lo primièr rei hawaiian crestian. Hiram Bingham I un celèbre missionari protestant, foguèt lo conselhièr de fisança de la monarquia durant aqueste periòde. D'autres missionaris e sos descendants venguèron actius dins los afars comercials e politics, çò que menèt a de conflictes futurs entre la monarquia e sos subjèctes americans reguinhaires.
Los autres missionaris crestians (catolics, mormons, e episcopalians) èran actius, mas jamai convertiguèron pas mai qu'una minoritat de la populacion hawaiiana nativa.
La mòrt del rei celibatari Kamehameha V qu'aviá pas nomenat d'eiretièr menèt a l'eleccion populara de Lunalilo contre Kalākaua. Lunalilo defuntèt l'an seguent, tanben sens eiretièr. En 1874 l'eleccion foguèt contestada dins la legislatura entre Kalākaua e Emma. Aquò menèt a una revòlta e de tropas americanas e britanicas foguèron mandadas, e lo govèrn passèt a la dinastia Kalākaua.
Constitucion de 1887[modificar | modificar la font]
En 1887, Kalākaua foguèt forçat de signar la Constitucion del Reialme d'Hawaii, que faguèt pèrdre al rei una granda part de son autoritat. Caliá èsser proprietari per poder votar, çò que desavantatgèt fòrça hawaiians paubres e favorizèt la comunautat blanca rica. Los residents blancs èran autorizats a votar mas pas los asiatics. Coma la constitucion de 1887 foguèt signada jos la menaça de violéncia, èra sonada Bayonet Constitution. Lo rei Kalākaua, reduit a un òme de palha, regnèt entrò sa mòrt en 1891. Sa sòrre, Lli'uokalani li succedèt subre lo tròn.
En 1893, la reina Lili'uokalani anoncièt un projècte de nòva constitucion. Lo 14 de genièr de 1893, un grop d'òmes d'afars e de residents euroamericans formèron lo "Comitat de Securitat" per reversar lo Reialme d'Hawaii e obténer l'annexion pels Estats Units. John L. Stevens lo ministre american respondiguèt a aquesta demanda per lo mandadís d'una companhiá de marines americans. Coma o notèt un istorian, la preséncia d'aquestas tropas faguèt efectivament impossibla la proteccion de la monarquia[6].
Geografia[modificar | modificar la font]
Las islas principalas de l'archipèla son:
Topografia[modificar | modificar la font]
Archipèla situat a 3200km al sud-oèst de l'America del Nòrd,[7] Hawaii es l'estat pus al sud dels Estats Units e lo segond pus a l'oèst après Alaska. Sonque Hawaii e Alaska partejan pas cap de frontièras amb un autre estat american.
Hawaii es lo sol estat dels USA qu'es pas situat geograficament en America del Nòrd, es un archipèla completament enrodat d'aiga, e qu'a pas de linhas drechas dins sas frontièras.
Lo trescòl d'Hawaii, Mauna Kea, s'enauça a 4205m[8] mas es pus grand que lo Mont Everest en considerar que la basa de la montanha, se trapa al fons de l'Ocean Pacific a una prigondor de 10200m.[9]
Las uèits islas principalas, Hawaii, Maui, Oahu, Kahoolawe, Lanai, Molokai, Kauai e Niihau son acompanhadas de fòrças autras. Kaala es una isla pichona prèp de Niihau qu'es sovent negligida. Las Illas Hawaiianas del Nòrd-Oèst son un ensemble de nòu islas pichonas e vièlhas que s'estendon entre Nihoa e Kure e que constituisson çò restant de montanhas volcanicas pus importantas. I a tanben mai de 100 ròcs e illons, coma Molokini, son a l'encòp d'origina volcanica, sedimentària marina e deguts a l'erosion.[10]
Geologia[modificar | modificar la font]
Totas las islas hawaiianas son eissidas de l'activitat volcanica sosmarina deguda a una font magmatica dicha punt caud. Coma la placa tectonica situada jos la pus granda part de l'Ocean Pacific se mòu cap al nòrd-oèst, lo punt caud demòra estacionari, en crear dapasset de volcans nòus. Amor de la situacion del punt caud, los sols volcans actius son situats dins la part sud de la granda isla. Lo pus recent, Loihi, se tròba sus la còsta sud de la granda isla.
Economia[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ :Pollex—a reconstruction of the Proto-Polynesian lexicon, Biggs and Clark, 1994. The asterisk preceding the word signifies that it is a reconstructed word form.:
- ↑
- Títol : The Evolution of the Polynesian Chiefdoms
- Autor : Patrick Vinton Kirch
- Editor : Cambridge University Press
- Publication : 1989
- Paginas : 77–79
- ISBN 0521273161
@Book{Author = {Patrick Vinton Kirch},Title = {The Evolution of the Polynesian Chiefdoms},Publisher = {Cambridge University Press},Year = {1989},ISBN = {0521273161},}
- Patrick Vinton Kirch, The Evolution of the Polynesian Chiefdoms, Cambridge University Press, 1989, 77–79 p. (ISBN 0521273161)
- The Evolution of the Polynesian Chiefdoms / Patrick Vinton Kirch. – Cambridge University Press, 1989. – 77–79 p.. – – ISBN 0521273161
- Patrick Vinton Kirch, The Evolution of the Polynesian Chiefdoms, Cambridge University Press, 1989, 77–79 p., ISBN 0521273161
- Títol : The Evolution of the Polynesian Chiefdoms
- ↑ :Kuykendall, "The Hawaiian Kingdom Volume I: Foundation and Transformation", p18 "Cook's plan was to get the king on board the Resolution and keep him there until the stolen boat was returned—a plan that had been effective under similar circumstances in the south Pacific".:
- ↑ :Hawaii (state, United States):
- ↑ :Migration and Disease. Digital History.:
- ↑ Russ, William Adam (1992). The Hawaiian Revolution (1893–94). Associated University Presses, 350. ISBN 0945636431.
- ↑ What constitutes the United States, what are the official definitions?
- ↑ Mauna Kea Volcano, Hawaii
- ↑ Height of the Tallest Mountain on Earth
- ↑ {{{Títol}}}


text:
1428
Aquesta pagina concernís l'an 1428 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion astèca[modificar | modificar la font]
Conselhat per son nebòt Tlacaelel, lo tlatoani Itzcoatl formèt una aliança, dicha Tripla Aliança, ambé lei ciutats de Texcoco e de Tlacopan. Aquela aliança èra destinada a luchar còntra la senhoriá dei Tepanècs après l'assassinat dau tlatoani Chimalpopoca en 1427 per Maxtla, senhor dei Tepanècs. Inicialament concluda per la durada de la guèrra, aquela aliança demorèt en plaça après lo conflicte e venguèt la basa de la civilizacion astèca fins a sa conquista per leis Espanhòus.
D'autra part, Tlacaelel acomencèt una reforma importanta de la religion astèca e ordonèt la destruccion dei codexs ancians per escriure una mitologia novèla e pus favorabla de l'origina deis Astècs. Aquò permetèt de legitimar lo poder novèu de la Tripla Aliança.


text:
Bonvillet
Bonvillet es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bonvillet Se situa en l'anautita vallée de la Saône, primièr vilatge en amont de Darney. Lo riu i recep dos pichons afluents e los étangs son nombroses. La Forja-Kaitel es un masatge caseriu excentré sus la rota de Épinal.
Bonvillet se situe dans la haute vallée de la Saône, premier village en amont de Darney. La rivière y reçoit deux petits affluents et les étangs sont nombreux. La Forge-Kaitel est un hameau excentré sur la route d'Épinal.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom del pòble, Boisvillers, a testificat dempuèi 1241. La distincion de Bonvillet dépendait en partida del capítol de Darney e en partida del baron de Vioménil. Après la Revolucion, Bonvillet #far partida del costat de Darney. A l'esperital, Bonvillet dépendait del doyenné de Faverney, diocèse de Besançon.
Le nom du village, Boisvillers, est attesté dès 1241. La seigneurie de Bonvillet dépendait en partie du chapitre de Darney et en partie du baron de Vioménil. Après la Révolution, Bonvillet fit partie du canton de Darney. Au spirituel, Bonvillet dépendait du doyenné de Faverney, diocèse de Besançon.


text:
Polisacarid
Los polisacarids son de polimèrs d'òsas, los que son jonchs per de ligams glucosidics. Aquestes compausats arriban a aver un pes molecular fòrça naut, que depend del nombre de residus o unitats de monosacarids que participan a son estructura. Aqueste nombre es gaireben totjorn indeterminat, variable dins de marges, a diferéncia de çò qu'arriba amb los biopolimèrs informatius, coma l'ADN o los polipeptids, qu'an dins lor cadenas un nombre fixe de pèças, en mai d'una sequéncia especifica.


text:
Johannes Gutenberg
Johannes Gutenberg qu'èra un orfevre deu Sant Empèri Roman Germanic qui desvolopè la tecnica de l'estamparia en bèth causir un aligatge per hargoar letras de metau mobilas qui's podèvan estruçar dehens caishas de husta e atau poder har un gran nombre de copias de medishas paginas, abans de las poder tornar arrengar per ne d'autas.
Lo purmèr libe de gran edom estampat per Gutenberg que ho la Bíblia (la Vulgata, en latin) de Gutenberg; de 1442.
Gustenberg que desvolopè la soa invencion dab lo sustien financièr deu banquièr Johann Fust ; a maugrat de la soa escaduda, gutemberg que ho roeinat e que ho sauvat deu praubèr peu bisbe de Mayence, Adòlf II de Nassau.


text:
Masturbacion
La masturbacion es una practica sexuala que provòca lo plaser sexual per l'estimulacion de las partidas genitalas o de l'anús amb l'ajuda de las mans o d'objèctes coma los joguets sexuals.
L’etimologia proven dirèctament del latin per sufixacion sabenta del vèrbe deponent latin masturbari que significa « practicar l’onanisme ».
Tecnicas
Las tecnicas de masturbacion son fòrça diferentas pels òmes e per las femnas, en rason de lors aparelhs genitals diferents, mas presentan tanben de variacions fòrtas d'un òme a l'autre e d'una femna a l'autra.


text:
Pessan
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de Gers]]
Pessan[1] (Pessan en francés) qu'ei ua comuna francesa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de la zona urbana d'Aush situada sur l'anciana nacionala 626 a 12 km au sud-èst d'Aush.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Abadia benedictina de Sent Michel de Pessan.
- Pòrta fortificada
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Pessan sus Auch-tourisme.com
- Pessan sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau
- Sit personau d'un abitant deu vilatge


text:
Amadís de Gaula
Amadís de Gaula es una òbra mèstra de la literatura fantastica e lo libre de cavalariá mai celèbre, que faguèt furor al sègle XVI dins la Peninsula Iberica coma lectura primièra de tota una generacion d'escrivans renaissentistas e barròcs. A la fin del sègle XV Garci Rodríguez de Montalvo presentèt sa version definitiva. Sa version originala èra portuguesa, mas se coneis pas cap de version primitiva del tèxte portugués original. L'unica version complèta coneguda d'Amadís de Gaula es la recomposicion de Montalvo, devesida en quatre libres, que constituiguèt un succès formidable, tanben a l'ambit europèu. Montalvo, doncas, escriguèt una continuacion titolada Las sergas de Esplandián, qu'es lo cinquen libre del cicle. Pus tard, Ruy Páez de Ribèra, Feliciano de Silva, Juan Díaz, Pedro de Luján e Mambrino Roseo continuèron l'òbra amb de novèls capítols.
Argument[modificar | modificar la font]
Amadís de Gaula -après un prològ ont s'afirma que lo manuscrit foguèt trobat dins un arcon enterrat (topic del manuscrit trapat)- comença amb lo relat de las amors del rei Perión de Gaula e l'infanta Elisena de Bretanha, que donèron luòc a la naissença d'un mainatge abandonat dins una barca. Lo mainatge es criat pel cavalièr Gandales que cèrca sus son origina al mitan d'unas aventuras fantasticas, protegit per la bruèissa Urganda, apelada 'la desconeguda' pr'amor qu'a pas jamai la meteissa cara ni lo meteis aspècte, e perseguit pel mag Arcalaus l'encantador. Travèrsa l'arc embrueissat dels amadors leials dins l'Insula (illa) Fèrma, lucha e tua lo monstre terrible Endriago, e viu d'aventuras perilhosas, en onor de son amada Oriana, filha del rei Lisuarte de Grand Bretanha. L'òbra originala (abans las modificacions fachas per Montalvo) s'acaba tragicament, coma totas las òbras del Cicle Arturic. L'originala (reconstrucha) s'acaba de la manièra seguenta: Lisuarte, mal conselhat per de conselhièrs avaricioses, ensaja de maridar Oriana amb un enemic de l'eròi. Oriana es rescatada per Amadís que la porta a l'Insula (illa) Fèrma. Lisuarte li declara la guèrra ajudat per Galaòr (envejós d'Amadis) e Esplandian (que Lisuarte a criat sens saber qu'es son felen). Après divèrsas batalhas Galaor desafia Amadís e aqueste lo tua. Lisuarte desafia Amadis que tanben lo tua, mas Esplandian tua Amadis. Oriana, qu'obsèrva la batalha dempuèi una fenèstra, en véser la mòrt d'Amadís se defenestra e morís. Urganda apareis e revèla a Esplandian la veritat sus sos parents.
La version de Montalvo modifica subretot aquesta fin. Lisuarte e Amadís fan la patz, se coneis l'identitat d'Esplandian d'un biais mens tragic e Galaòr apareis pas dins la batalha pr'amor qu'es malauta. Lisuarte es encantat e Amadis se deu consacrar a governar.
Estil[modificar | modificar la font]
L'estil dAmadis de Gaula foguèt vantat per l'exigent Juan de Valdés. A cèrta latinizacion de la sintaxi: per exemple, plaça generalament lo vèrb en fin de frasa a la manièra latina, utiliza lo participe present tipic del lengatge de l'escòla alegoricodantesca del sègle XV, se ben resulta fòrça pus clar qu'aquela.


text:
Euròpa Ecologia Los Verds
Euròpa Ecologia Los Verds (EELV) es un partit politic ecologista francés, novèla denominacion del partit los Verds dempuèi lo 13 de novembre de 2010[1], a la seguida d'un cambi de d'estatuts permetent lo gropament en cooperativa amb los militants venguts dins l'encastre de las listas Euròpa Ecologia de las eleccions europèas de 2009 regionalas de 2010. Revendicava 17 371 cooperators e 14 869 aderents qu'avián pagat lor cotizacion per la primièra presidenciala organizada en junh e julhet de 2011[2].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Nouveau parti" Comunicat de la creacion del partit
- ↑ [1]


text:
Magrèb
Magrèb (en arabi Maghrib, "Oèst") es una region vasta d'Africa, al nòrd-èst, entre Nil, la mar Mediterranèa, l'ocean Atlantic e l'Africa Negra. Englòba Berberia (lo territòri de la cultura berbèra) e correspond tanben a la region culturala occidentala dels Païses Arabis. Ne fan partida los estats actuals de Mauritània, del Sahara Occidental, de Marròc, Argeria, Tunisia e Libia.
Lo gentilici es maugrabin -a.
Dins l'amira dels Païses Arabis, la nocion de Magrèb (en arabi Maghrib, « Oèst ») s'opausa a aquela de Mashrèc (Mashriq, « Èst »).


text:
Rajada
Rajada [1]es una comuna auvernhata, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Mistral Frederic Lou Tresor dóu Felibrige vol.15 (P-Relana) pagina 239: Rajado


text:
Thomas Hobbes
Thomas Hobbes (n. en 1588, m. en 1679) foguèt un filosòf anglés del sègle XVII. La siá frasa pus famosa, « Homo homini lupus èst » (latin: « l'òme es un lop per l'òme »), influida per la situacion del sieu país, que se trobava immergit en la Guèrra Civila Anglesa, soslinha la siá vision negativa de las interaccions socialas: l'òme dins l'estat de natura es inclinat a la guèrra de totes contra totes (« bellum omnium contra omnes »), una idèa de longa tradicion posteriora en l'antropologia filosofica. Es mai que mai conegut per lo sieu libre Leviatan, considerat coma lo primièr tractat modèrne de filosofia politica. En mai de son òbra en aquela branca de la pensada, escriguèt sus l'istòria, la geometria, la teologia, l'etica, d'autres tipes de filosofia e teoria politica.
Biografia[modificar | modificar la font]
Thomas Hobbes nasquèt en Anglatèrra, filh d'un clergue de Wesport. En 1603, realiza los sieus estudis al Magdalen Hall de l'Universitat d'Oxford, ont s'impregna de filosofia escolastica e de logica, per obténer lo graduat en 1608. Aquel meteis an s'encarga del filh del comte de Devonshire, que s'introdutz gràcias a el dins la noblesa e dins los cercles intellectuals. En 1610, fa lo sieu primièr viatge sul continent europèu, ont Hobbes s'avisa de l'influéncia importanta qu'a encara l'escolasticisme dins totes los domenis.
Pensada[modificar | modificar la font]
Thomas Hobbes es un autor que sosca sus l'Origina de la Societat. Afirma aital que l'Òme es marrit per Natura (Homo homini lupus: l'Òme es un lop per l'òme), e per aiçò dins l'estat de natura l'òme viu dins un estat de guèrra en comptant totes contra totes. Comprenèm per Estat de Natura, aquela situacion ipotetica que l'òme viviá en el segon la siá natura sens cap de tipe de limitacion de la part de l'Estat, estent qu'aquel encara existissiá pas. Los òmes considèran qu'aquela situacion de guèrra de totes contra totes es insostenibla, e per aiçò decidisson de signar un Pacte (Lo Pacte Social) que renóncian per el a tota la siá libertat en las mans d'un Sobeiran, Lo Leviathan (que pòt èsser una persona o una Assemblada), per poder garantir la patz e l'estabilitat. Aital, libertat e Òrdre son totalament incompatibles a causa de la quita natura de l'òme, e cal renonciar a la Libertat per poder viure en patz. Cal dire que lo Sobeiran signa pas lo Pacte, e doncas, el a pas perdut la siá libertat, mas li cal manténer l'Estat en patz. Aquela vision politica es fòrça importanta, que se considèra pel primièr còp que l'origina del poder es pas divina, mas qu'es lo pòble qu'autreja aquel poder, lo qu'es en las mans d'un Sobeiran, qu'es pas mas un Representant del pòble, en s'establissent aital, de la part de Hobbes, las basas del Liberalisme, sens que lo poscam considerar plenament Liberal.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Bermudo, J.M. La Filosofía moderna y su proyección contemporánea. Barcanova. Barcelona 1983
- Russell, B. Historia de la Filosofía Occidental. Espasa. Madrid 1984
- Touchard, J. Historia de las ideas políticas. Tecnos. Madrid, 1988


text:
Grop dels Uèit
Lo Grop dels Uèit (var. Grop dels Uèch, Grop dei Uech) (G8) es una coalicion dels uèit païses mai industrializats del mond : los Estats Units, Japon, Alemanha, lo Reialme Unit, França, Itàlia, Canadà e Russia. Amassa, los païses del G8 representan 66,5% de l'economia mondiala. Un som es organizat cada annada. Aquela coalicion a per but de discutir sus los afars del mond.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo G8 foguèt creat en 1975 a l'iniciativa del president de la Republica Francesa Valèri Giscard d'Estanh al temps d'un som entre los sièis caps d'Estats fondadors al castèl de Rambouillet.
- G6 en 1975 : los Estats Units, Japon, la Republica Federala d'Alemanha, lo Reialme Unit, França e Itàlia
- G7 en 1976 : Canadà
- G8 en 1998 : la Federacion de Russia
Nòta : l'Union Europèa i participa.


text:
Universitat Tolosa 1 Capitòli
L'universitat Tolosa 1 Capitòli es una de las tres universitats de la vila de Tolosa.
Aquesta universitat es axada sus las sciéncias socialas (Dreit, Sciéncia politica, Economia, Administracion, etc.).
Somari
- 1 Istòria
- 2 Componentas de l'Universitat
- 3 Ensenhaments e domenis de recèrca
- 4 Implantacions
- 5 Vida estudianta
- 6 Fonses UT1 Capitòli
- 7 Vejatz tanbens
Istòria[modificar | modificar la font]
L'universitat medievala[modificar | modificar la font]
L'Universitat de Tolosa es la segonda universitat creada en França en 1229 (l'Universitat de París que fosquèsse reconeguda oficialament en 1200 pel Rei Felip August e en 1215 pel Papa Innocent III), quitament abans La Sorbona fondada en 1257. Compòrta a l'origina quatre facultats : Teologia, Dreit canonic, Dreit civil e Arts (gramatica). La facultat de Medecina serà creada en 1257. La Revolucion suprimisquèc totas las universitats en 1793.
La Facultat de dreit dels sègles XIX e XX[modificar | modificar la font]
A la fin del Segond Empèri, dins una situacion generala deslabrada e miserabla de las facultats de província, quatre universitats coexistisson a Tolosa (Dreit, Letras, Sciéncias, Teologia catolica). Mas la sola vertadièrament importanta es la Facultat de Dreit, que coma jos l'ancian regim, regrop los tres quart dels estudiants e possedís los professors los mai prestigioses. Las facultats tolosencas testimonhan malgrat tot de la pauretat de l'ensenhament superior dins la França provinciala. Caldrà esperar los ans 1880 e las accions d'òmes coma Louis Liard e Ernest Lavisse, que fan acordar una mai larga autonomia a las Facultats per que la municipalitat de Tolosa dòte la vila d'institucions culturalas dignas de son ròtle nacional.
L'Universitat Tolosa 1 Capitòli[modificar | modificar la font]
En revenge, las dificultats nascudas de la centralizacion « parisenca » contunhan d'entravar lo desvolopament de las Facultats e demòran entièras quand comença lo sègle XX e se contunhan fins al 12 de novembre de 1968. Data de la lei d'orientacion de l'ensenhament superior, dita lei Edgar Faure, que crèa d'establiments d'un tipe novèl « les establiments publics de caractèr scientific e cultural » (EPCSC). Amai, las ancianas facultats desapareisson e son remplaçadas per d'Unitats d'ensenhament e de recèrca (UER) regropadas dins las universitats. Atal, a Tolosa naisson tres universitats : Universitat Tolosa I Capitòli (Dreit, Sciéncia politica, Economia e Gestion), Universitat Tolosa II Le Miralh (Letras e Sciéncias umanas) e Universitat Tolosa III Pau Sabatièr (Sciéncias e Santat).
Sola l'Universitat Tolosa 1 Capitòli demorarà sul site istoric del Centre-Vila.
L'establiment accedís a l'autonomia en genièr de 2009, e aquerís la proprietat de sos locals en mai de 2011[5].
Componentas de l'Universitat[modificar | modificar la font]
Facultats[modificar | modificar la font]
- Facultat de Dreit e Sciéncias Politicas:
- Degan : Hugues Kenfack (Professor de dreit privat)
- Escòla d’economia de Tolosa - TSE :
- Director : Jean-Philippe Lesne
- Institut d'Administracion de las Entrepresas :
- Directritz : Catherine Casamatta
- Facultat d'Administracion e de Comunicacion :
- Degan : Francis Bestion (Mèstre de conferéncia en sciéncias economicas)
- Facultat d'Informatica :
- Director : Gilles Zurfluh (Professor d'informatica)
- Institut Universitari de Tecnologia de Rodés :
- Director : Jean-Yves Bruel
Departaments[modificar | modificar la font]
- Departament de las Activitats Fisicas e Esportivas :
- Directritz : Ingrid Marini
- Departament de las Lengas e Civilizacions :
- Director : Christian Mailhes
- Departament de las Matematicas :
- Directritz : Anne Ruiz-Gazen
- Departament d'Istòria :
- Director : Jacques Krynen
- Departament Sciéncias Politicas e sociologia :
- Director : Michel-Louis Martin
Escòlas doctoralas[modificar | modificar la font]
L'universitat compta 3 escòlas doctoralas [6]:
- Escòla doctorala de Sciéncias juridicas e politicas
Directritz : Wanda Mastor
- Escòla doctorala de Sciéncias economicas - TSE
Director :Patrick Fève
- Escòla doctorala de Sciéncias de gestion
Director : Karim Mignonac
L'universitat es tanben coabilitada per 4 escòlas doctoralas [6] :
- Escòla doctorala Matematicas, Informatica, e Telecomunicacions de Tolosa (establiment portador : Universitat Tolosa III)
Director : Jean-Michel Roquejoffre
- Escòla doctorala Temps, Espacis, Societats, Culturas (establiment principal : Universitat Tolosa le Miralh)
Director : Colette Zytnicki
- Escòla doctorala Aeronautica Astronautica (establiment principal : escòla Sup Aéro)
Director : Yves Gourinat
Ensenhaments e domenis de recèrca[modificar | modificar la font]
Politica de formacion e particularitats[modificar | modificar la font]
L'Universitat Tolosa 1 Capitòli aficha una politica de formacion que « se vòl pragmatica, virada cap a la qualitat de l'insercion professionala tot en afavorisent l'identificacion de percors de formacion coerents ».
La recèrca, labèl qualitat d'UT1, ocupa una plaça centrala dins le desvolopament dels escambis, l'evolucion dels ensenhaments, la dobertura menada cap als partenariats professionals… EADS, Airbus, EDF, GDF, Microsoft, Visa, les operators màgers de telecomunicacion, dels gropes financièrs internacionals, coma la BNP, semblan li far fisança e posan dins sos diplomats e les trebalhs de sos cercaires las ressorsas indispensablas a lor desvolopament.
En consequéncia de la la lei relativa a las libertats e responsabilitats de las universitats (o lei LRU o encara lei Pécresse), l'Universitat Tolosa 1 Capitòli es venguda autonòma lo 1èr de genièr de 2009.
L'Universitat Tolosa 1 Capitòli es tanben la primièra universitat a aculhir lo mai de mencions en licéncia de Sciéncias economicas : Dreit - Matematicas - Gestion - Tractament de l'informacion - Lenga e civilizacion ispanica
Formacion[modificar | modificar la font]
Recèrca[modificar | modificar la font]
L'universitat compta mantuna unitat de recèrcas ligadas a d'organismes de recèrca coma le CNRS o reconegudas per l'universitat[7]:
- Centres de recèrcas ligats a d'organismes de recèrca, o unitat mixta de recèrca:
lo Grop de recèrca en economia matematica e quantitativa (abreujat en GREMAQ, UMR CNRS 5604 e UMR_A INRA 1291), l'Institut de matematica de Tolosa (abreujat en IMT, UMR CNRS 5219), l'Institut de recèrca en informatica de Tolosa (abreujat en IRIT, UMR CNRS 5505), le Laboratòri d'economia de las ressorsas naturalas (abreujat en LERNA, UMR_A INRA 1081), e le Centre de recèrca en management (abreujat en CRM, EAC CNRS 5032).
- Centres de recèrcas ligats a l'universitat, o equipa d'acuèlh :
Lo Talhièr de recèrca quantitativa aplicada al desvolopament economic - ARQADE (EA 791), le Centre de dreit dels afars - CDA (EA 780), le Centre de dreit privat - CDP (EA 1920), le Centre d'estudis e de recèrcas constitucionalas e politicas - CERCP (EA 1918), le Centre tolosenc d'istòria del dreit e de las idèas politicas - CTHDIP (EA 789), le Grop de recèrca sus la seguretat e la governança - GRSG (EA 4176), l'Institut del dreit de l'espaci, dels territòris e de la comunicacion - IDETCOM (EA 785), l'Institut dels estudis juridics de l'urbanisme e de la construccion - IEJUC (EA 1919), l'Institut de recèrca en dreit europèu, internacional e comparat - IRDEIC (EA 4211), Le Laboratòri de las sciéncias socialas del politic - LASSP (IEP - EA 4175), le Laboratòri d'estudis e de recèrcas sus l'economia, las politicas e les sistèmas socials - LEREPS (EA 790), e le laboratòri Teoria dels actes e del contraròtle de las institucions publicas - TACIP (EA 786).
- Equipa d'universitat : l'Institut de recèrca en dreit social
Relacions internacionalas[modificar | modificar la font]
Implantacions[modificar | modificar la font]
L'UT1 se situa sus 3 sites en còr de vila de Tolosa :
Las Ancianas Facultats[modificar | modificar la font]
Aquí son situats l'IAE, los locals de fòrça associacions estudiantas, lo SUIO e tanben d'anfiteatres e salas de cors. De senhalar que se pòt accedir dempuèi las Ancianas Facultats a l'IEP Tolosa, que partetja de bastiments amb l'universitat e ont i a de locals dels sindicats estudiants. Doas bibliotècas son installadas dins aqueles luòcs, la bibliotèca Garrigou (Ancianas Facultats) e la bibliotèca Godechot (IEP).
Las ancianas facultats son situadas 2, Carrièra Albert Lautmann a 2 min de la plaça del Capitòli.
L'Arsenal[modificar | modificar la font]
Aquí se situan la majoritat e màgers amfiteatres e salas de cors, e fòrça dels servicis administratius de l'universitat. Aquel sita conten tanben la Bibliotèca universitária de l'Arsenal, mai granda bibliotèca de l'Universitat. Sul campus i a tanben lo Restaurant universitari de l'Arsenal de ciutats e residéncias universitàrias
L'Arsenal se situa 2, Carrièra del Degan Gabriel Marty, es fàacia a l'IEP e a las ancianas facultats. .
La Manufactura dels Tabats[modificar | modificar la font]
S'i trapan de salas de cors, amfiteatres mai subretot de laboratòris e bibliotècas de recerca pel tresen cicle. La Manufactura dels Tabats abriga la Toulouse School of Economics e l'IEP a causa de l'inadaptacion dels locals instorics.
La Manufactura tròba al 21, Andana de Briena de l'autre costat del Canal de Brienne al respècte del dos sites susçai.
Sites deslocalizats[modificar | modificar la font]
Un centre Universitari deslocalizat se situa a Montalban, 116 bd Montauriol.
L'IUT de Rodés depend de l'UT1-Capitòli, se situa 50 avenguda de Bordèu.
Vida estudianta[modificar | modificar la font]
Associacions e organizacions politicas estudiantas[modificar | modificar la font]
Composicion[modificar | modificar la font]
Reparticion dels estudiants per UFR, en 2009 [8]:
Evolucion demografica[modificar | modificar la font]
Fonses UT1 Capitòli[modificar | modificar la font]
L’Universitat Tolosa 1 Capitòli creèt son fons de dotacion en 2009, lo Fonds UT1 Capitòli, presidit per Lucien Rapp.
Las missions del Fons de l’Universitat Tolosa 1 Capitòli son de crear una planca entre l'universitat e los actors socioeconomics, sostener l'estrategia de desvelopament de l'universitat, coma formacion e sa recerca, far espelir de projèctes valorizants per que l'Universitat Tolosa 1 Capitòli venga un pòl universitari de notorietat internacionala[9].
Vejatz tanbens[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- John M. Burney, tradusit per Philippe Wolff, prefàcia de Jacques Godechot, Tolosa e son universitat : Facultats e estudiants dins la França provinciala del sègle XIX, Tolosa, PU del Miralh-CNRS, 1988
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.univ-tlse1.fr/46439680/0/fiche___pagelibre/&RH=&RF=FR_01
- ↑ http://www.ut-capitole.fr/universite/presentation/chiffres-cles/
- ↑ 3,0 3,1 Chiffres 2012 de l'Universitat Tolosa 1 Capitòli
- ↑ http://www.ut-capitole.fr/universite/
- ↑ Frédéric Dessort, « L'université Toulouse 1 acquiert l'autonomie sur son patrimoine immobilier », Educpro, 13 de mai de 2011, consultat sus www.educpros.fr le 13 de mai de 2011
- ↑ 6,0 6,1 [1], www.ut-capitole.fr, consultat le 18 de setembre de 2012
- ↑ Las equipas de recèrca, www.univ-tlse1.fr, consultat le 16 de març de 2010
- ↑ UT1 Capitòli Les indicators de performància
- ↑ (fr)Fons UT1 Capitòli - Lo fons de dotacion, www.fonds.ut-capitole.fr


text:
852
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 852 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Per vencre la revòuta armèni acomençada en 850 ambé lo sostèn de l'Emirat de Tiflis, lo califa Al-Mutawakkil decidiguèt de mandar dins la region lo generau turc Bugha al-Kabir qu'aviá ja reprimit uneis insureccions dins lei montanhas de Caucàs ò dins la Peninsula Aràbia e ganhat unei batalhas còntra lei Bizantins. A partir de Diyarbakir, acomencèt una campanha sistematica de reconquista que se concentrèt premier sus la mitat sud d'Armenia. Après unei victòrias, lo sector foguèt ocupat per l'armada abbassida que preparèt alora una campanha en direccion dau nòrd.


text:
Lo Cerro Chaltén, sonat tanben Cerro Fitz Roy, es una montanha ('cerro') situada prèp del vilatge d'El Chaltén, dins los camps de glaç, situats al sud de Patagònia, sus la termièra entre Argentina e Chile. Foguèt decidit per ambedós païses que la frontièra passa pel som principal[1], mas una partida de la frontièra al sud del som, cap al Cerro Murallón demora non definida [2].
Lo nom Chaltén ven d'un mot tehuelche (Aonikenk) que significa "montanha fumanta" degut als nivols que de longa forman un teulat sus la montanha. La montanha es sagrada pels tehuelche e es tanben lo simbòl de la província argentina de Santa Cruz, que inclutz sa representacion sus sa bandièra.
E mai que siá d'un altitud mejana comparat als gigants d'imalaia, la montanha ten la reputacion d'èsser extrèma , a causa de sas parets de barena ribassudas que presentan de longors malaisidas d'escalada tecnica.En mai d'aquò las condicions climaticas i son lo mai sovent fòrça marridas. La region que foguèt longtemps de mal aténher, o es al jorn de uèi un pauc mens dempuèi lo devolopament recent del vilatge d'El Chalten e de l'aeropòrt internacional d'El Calafate.
L'escalada, pasmens, es extremament dificila e demora reservada als escaladors fòrça experimentats. Uèi, quora cent personas atenhon lo som del Mont Everest en un jorn, de còps que i a sonque una persona l'an capita de pujar lo Cerro Chaltén.


text:
Conselh de la Lenga Occitana
Lo Conselh de la Lenga Occitana o CLO [ˌseˌɛlˈu / ˈklɔ] (var. Conseu de la Lenga Occitana o Conselh dera Lengua Occitana) es un organisme de codificacion de l'occitan, fondat en 1996-1997.
Somari
Domenis de competéncia[modificar | modificar la font]
Lo CLO gerís la nòrma classica de l'occitan (interven pas dins la gestion d'autras nòrmas de l'occitan coma la nòrma mistralenca, la nòrma de l'Escòla dau Pò o la nòrma bonaudiana).
Sa competéncia s'estend a totas las tèrras e a totas las varietats de lenga occitana perque la nòrma classica a la vocacion de trobar de solucions coordenadas e convergentas a l'escala de la lenga, en tot respectar los grands dialèctes.
S'ocupa de totes los aspèctes de la nòrma lingüistica:
- l'ortografia o nòrma ortografica (règlas per escriure los sons, per ex. realizar e non realisar*)
- la nòrma orala (règlas per fixar la lenga parlada, per ex. quimia e non chimia*, la vòli seguir e non vòli la seguir*).
Preconizacions[modificar | modificar la font]
Lo CLO a realizat subretot un trabalh de clarificacion e de precision. A resolgut de cases de divergéncia dins l'interpretacion de la nòrma, que s'èran desvolopats entre 1975 e 1996. Tanben a portat qualques precisions tocant de ponches qu'èran pas gaire clars aperabans.
Pasmens, lo CLO preconiza una estabilitat e una fidelitat a la nòrma classica tala coma Loís Alibèrt l'a fondada en 1935 amb sa Gramatica occitana segon los parlars lengadocians. Los ponches modificats, per rapòrt a Alibèrt, son fòrça superficials e pas gaire nombroses.
La sintèsi de las preconizacions del CLO es estada publicada dins lo numèro 6 (decembre de 2007) de la revista en linha Lingüistica Occitana [1].
Istoric[modificar | modificar la font]
Lo vam del començament[modificar | modificar la font]
Lo CLO se fondèt en 1996 (oficialament en 1997). Sos primièrs acamps de fondacion e de trabalh se faguèron a Tolosa (1996 e 1997) puèi a Nimes (1997).
La motivacion per fondar lo CLO venguèt de la crisi e del desòrdre qu'afectavan la nòrma classica dempuèi 1975. En teoria, la nòrma classica s'apiejava sus l'òbra de Loís Alibèrt a partir de sa Gramatica occitana segon los parlars lengadocians de 1935, puèi sus la gestion d'aquela nòrma per l'Institut d'Estudis Occitans (IEO) de 1945 enlà. Pasmens, a partir de 1975, l'IEO daissèt se desvolopar de practicas antinormativas o contradictòrias en son sen, dins sas pròprias publicacions, e poguèt pas pus garentir, aital, la difusion d'una nòrma establa e univòca.
L'iniciativa de fondacion del CLO foguèt dobla:
- venguèt d'un latz del Gidilòc (Grop d'Iniciativa per un Diccionari Informatizat de la Lenga Occitana)
- e d'autre latz, del Sector de Lingüistica de l'IEO. Los dos organismes manifestèron la volontat comuna de trobar de solucions al desòrdre normatiu.
La composicion del CLO se faguèt en convidar d'especialistas reconeguts e d'actors culturals de divèrsas sensibilitats, segon lo principi de la cooptacion. Puèi, de sòcis nòus intrèron al CLO e d'autres ne partiguèron.
Los primièrs acamps de 1996 (informal, a Tolosa) e de 1997 (fondacion oficiala del CLO, a Tolosa, perseguida per un autre acamp a Nimes) abotiguèron a una seria de recomandacions per resòlver las divergéncias d'ortografia mai recurrentas, qu'afectavan l'ensems de l'occitan. Tanben l'acamp de Nimes precisèt qualques principis mai especifics pel provençal, lo niçard e lo vivaroalpenc. Ne sortiguèt un document public que resumissiá las solucions.
Los ans seguents, de 1997 a 2002, lo CLO faguèt d'autres acamps regulars. Adoptèt una seria de solucions per resòlver d'autres problèmas recurrents, pas solament dins l'ortografia mas tanben dins la nòrma orala.
Las dificultats[modificar | modificar la font]
Pasmens, de tensions nasquèron los ans seguents quand lo CLO comencèt de voler resòlver de problèmas suplementaris. Lèu lèu, una part dels actors culturals (de còps, quitament, certans membres del CLO) se mostrèron pas gaire favorables per trobar de solucions consensualas o per acceptar las decisions de la majoritat dels membres del CLO.
Lo Gidilòc, un dels cofondadors del Conselh, a contunhat de far una collaboracion scientifica regulara endins las activitats del CLO.
L'IEO, l'autre cofondador del Conselh, aviá mostrat d'en primièr una actitud de partenari actiu e constructiu dins lo CLO. L'amassada generala de l'IEO de 1998 aviá votat la reconeissença e l'adopcion de las preconizacions del CLO. Mas a causa de las tensions creissentas, en 2001, la direccion de l'IEO cambièt d'actitud e prepausèt de sortir del CLO per fondar un organisme concurrent que se seriá nommat Acadèmia Occitana. Fin finala, a partir de 2002, l'IEO e lo CLO faguèron divèrsas reünions de trabalh per trobar un acòrdi renovelat de collaboracion e de reconeissença mutuala, mas las negociacions abotiguèron pas a cap d'acòrdi. Dempuei 2002, aquelas tensions divèrsas an alentit lo ritme de trabalh del CLO, que pasmens contunha d'existir juridicament coma associacion.
L'eiretatge del CLO uèi[modificar | modificar la font]
Uèi, las preconizacions del CLO son seguidas per una part del movement occitanista, que i vei una solucion utila per desvolopar l'occitan d'un biais mai ordenat, especialament en pedagogia. Mai que mai lo CLO es reconegut oficialament per lo Conselh Generau d'Aran (e doncas per l'Oficina de Foment e Ensenhament der Aranés) dempuèi 1999, per l'Associacion Internacionala d'Estudis Occitans (AIEO) dempuèi son Congrès de Tolosa de 1997, per lo Gidilòc qu'es membre fondador del CLO, e per una part dels ensenhaires, formators e organismes culturals. Certans libres, CDs e DVDs precisan, dins las paginas de començament, qu'aplican la nòrma del CLO.
Una autra part del movement occitanista mòstra siá d'indiferéncia, siá una manca d'informacion, siá quitament una ostilitat devèrs la nòrma classica tala coma lo CLO la gerís.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Occitan
- Lingüistica
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana (PDF), sul sit de Gianni Vacca
- Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana (PDF) sul sit de la revista Lingüistica Occitana
- Reconeissença oficiala de las preconizacions del CLO per lo Conselh Generau d'Aran (PDF)
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Document coeditat per Gianni Vacca, preparat per Domergue Sumien, amb un avantdire de Patric Sauzet.


text:
Estela (omonimia)
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
- Objèctes
- Una estela amb e estrecha (var. estiala) designa un astre o una causa de forma similara a aquel astre (existís una varianta mens classica e mens normativa, estèla amb è larga, que Loís Alibèrt conselha gaire)
- Una estela es un astre qu'es una gigantesca bòla de plasma.
- Una estela que tomba es una tirassièra luminosa dins lo cèl nocturne.
- Una estela es una figura geometrica.
- Una estela de mar es un animal marin en forma d'estela de 5 brancas (classa dels asteroïdes).
- Una estèla amb una è larga (var. estiala) :
- Designa divèrsas menas d'objèctes de fusta.
- Ua estèla qu'es un monument de pèira, lo mei sovent funerari.
- Una estela amb e estrecha (var. estiala) designa un astre o una causa de forma similara a aquel astre (existís una varianta mens classica e mens normativa, estèla amb è larga, que Loís Alibèrt conselha gaire)
- Geografia
- Estiala de Ròse, vila del Daufinat
- Estela (Navarra), vila de Navarra
- la Montanha de l'Estela, entre Ais e Marselha


text:
Republica d'Irlanda
Irlanda (en gaelic d'Irlanda Éire, en anglés Ireland) o oficialament la Republica d'Irlanda es un Estat d'Euròpa Occidentala que correspond a l'essencial del territòri de l'illa d'Irlanda.
Sa capitala es Dublin.
Lo gentilici es irlandés -esa.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Preïstòria
- 1.2 Antiquitat
- 1.3 La cristianizacion de l'illa
- 1.4 Leis invasions vikingas
- 1.5 La conquista e la colonizacion anglesa
- 1.6 Lo nacionalisme irlandés
- 1.7 La Republica d'Irlanda
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Bibliografia
- 7 Vejatz tanben
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Cubèrta de glaç durant lei periòdes glaciaris, l'illa foguèt pas poblada avans 8 000 av. JC. L'agricultura se generalizèt quatre millenaris pus tard e favorizèt l'emergéncia d'una cultura megalitica que mestrejava l'agricultura, lo norrigatge e la produccion de terralha e semblava tenben s'interessar a l'astronomia. La sedentaritat se generalizèt a partir de 4 000 av. JC. Vèrs lo millenari XXI av. JC, de populacions indoeuropèas arribèron dins l'illa e i introguèron sa ierarquia sociala, sa religion e la metallurgia de l'aur, dau coire e dau bronze.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
A partir de 700 av. JC, de populacions cèltas vengudas de Granda Bretanha s'installèron dins l'illa. Introguèron l'utilizacion dau fèrre. Fondèron una societat basada sus de clans que fusionèron pauc a pauc per formar quatre reiaumes (Ulster, Leinster, Munster e Connacht). Au començament dau sègle V, un rèi suprèm (Ard ri Érenn), installat a Tara capitala dau reiaume de Meath, estendiguèt son autoritat sus l'illa. L'Empèri Roman ocupèt pas l'illa, dicha Hibernia en latin, en causa de son alunchament e de sa manca d'interès economic.
La cristianizacion de l'illa[modificar | modificar la font]
La cristianizacion d'Irlanda acomencèt dins lo corrent dau sègle V. La conversion foguèt pacifica mai son debanament precís es mau conegut. Segon la legenda, la religion foguèt introducha per un presonier britoroman, lo futur Sant Patric, capturat coma esclau en 405. Capitèt de s'escapar en 411 e anèt en Gàllia menar d'estudis teologics. A una data desconeguda (entre 432 e 490 segon lei versions), s'entornèt dins l'illa per l'evangelizar. Dins lei fachs, una glèisa foguèt bastida a Armaght vèrs 445 e un monastèri en 558 a Bangor. Lo monaquisme conoguèt un desvolopament important dins l'illa. Inicialament d'origina romana, lo rite prenguèt una forma cèlta que demorèt en vigor fins a la restauracion de la liturgia romana en 664.
Leis invasions vikingas[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle VIII, l'illa, devesida entre 250 clans e 5 reiaumes (Ulster, Connacht, Munster, Leinster e Meath[2]) ambé de monastèris e de glèisas rics e mau defenduts, venguèt una buta deis incursions e invasions dei Vikings que s'installèron sus una partida dau litorau. Lei premiereis incursions se debanèron en 795 ambé lo pilhatge e l'incendi de quauquei glèisas. Venguèron regulars a partir deis annadas 810 e son intensitat aumentèt pauc a pauc.
En 840, lei Vikings passèron l'ivèrn dins l'illa e i bastiguèron de plaças fortificadas que foguèron per la seguida utilizadas coma comptadors comerciaus. Son a l'origina de plusors vilas importantas coma Dublin, Annagassan, Wexford, Cork ò Limerick. Aqueleis endrechs foguèron tanben utilizats coma basa per organizar d'atacas còntra lei regions interioras. Pasmens, leis envasseïres s'i turtèron a una resisténcia pus fòrta. Ansin, lei Vikings mau capitèron de formar de territòris importants e sa zòna d'influéncia se limitèt finalament au relarg dei pòrts principaus.
La poissança vikinga declinèt pauc a pauc dins lo corrent dau sègle X e lei Nòrdics poguèron pas resistir a l'emergéncia de dos rèis poderós, Brian Boru au sud e Mael Sechnaill au nòrd, a partir de la fin d'aqueu sègle. Lo premier establiguèt son autoritat sus Munster e prenguèt Limerick. Lo segond, vengut rèi de Tara, ganhèt una importanta batalha còntra lei Vikings dins aquela vila e someteguèt lei Vikings de Dublin (980). Puei, lei dos rèis rivalizèron per estendre son influéncia. En 1002, Mael Sechnaill deguèt reconóisser la senhoriá de Brian Boru que prenguèt lo títol de rèi suprèm fins a sa mòrt en 1014 durant una batalha per reprimir una revòuta de Dublin. Mael Sechnaill li succediguèt fins a 1022. Après sa disparicion, lei caps irlandés mau capitèron de designar un successor clar entraïnant de combats recurrents e un afebliment progressiu de cada clan que favorizèt la conquista anglonormanda.
La conquista e la colonizacion anglesa[modificar | modificar la font]
La conquista anglonormanda[modificar | modificar la font]
En 1169, un grop de chivaliers anglonormands venguts dau País de Galas desbarquèron en Irlanda e ne'n comencèron la conquista. Lo rèi Enric II se faguèt reconóisser coma senhor — nominau — de l'expedicion e obtenguèt lo títol de « senhor d'Irlanda » que venguèt per la seguida la basa dei revendicacions anglesas sus l'illa. Leis envasseïres capitèron de conquistar de fèus importants au detriment dei caps cèltas que mau capitèron de formar una aliança comuna per se defendre. Pasmens, mens nombrós, lei venceires adoptèron pauc a pauc lei costumas gaëlicas e s'integrèron dins la societat tradicionala. Per arrestar aquela evolucion que menaçava son poder dins l'illa, lo rèi Edoard III obtenguèt lo vòte deis estatuts de Kilkenny (1366) qu'enebiguèron l'adopcion dei mors gaëlics per leis abitants d'origina anglesa. Pasmens, l'aplicacion d'aquela lèi aguèt solament luòc dins la region pròcha Dublin (dicha Pale car protegida per una palissada).
Irlanda sota lei Tudors[modificar | modificar la font]
Au sègle XVI, l'illa conoguèt de transformacions importantas en causa de la politica religiosa d'Enric VIII. D'efèct, en 1536, lo rèi se proclamèt cap de la Glèisa d'Irlanda e en 1541, prenguèt lo títol de rèi d'Irlanda. Pasmens, sa politica opausada au papa se turtèt au catolicisme dei senhors, tant cèltas qu'anglonormands, e dei populacions irlandesas que se revoutèron mai d'un còp sensa succès. A partir de 1556, lo rèi fisèt lei tèrras deis insurgents vencuts a de colons anglés protestants. Aquò èra l'acomençament de la politica dei plantations que venguèt sistematica après cada insureccion desfacha.
Après la mòrt d'Enric VIII, lei revòutas contunièron, encoratjadas per Felip II d'Espanha e per la Papautat. En 1594, acomencèt un movement fòrça important que foguèt a l'origina de la guèrra de Nòu Ans que s'acabèt en 1603 per la desfacha definitiva de l'aristocracia autoctòna d'Ulster. La màger part de la noblesa locala deguèt s'exilar permetent l'implantacion d'un nombre important de colons.
L'abaissament dei Catolics[modificar | modificar la font]
Durant lo rèine de Jaume VI e I (1567-1625 en Escòcia, 1603-1625 en Anglatèrra), la politica dei plantations demorèt fòrça activa car lo rèi favorizèt l'installacion d'Escocés opausats a sa politica religiosa en Ulster. Aquò entraïnèt l'installacion de païsans paures que son a l'origina de l'importanta comunautat protestanta actuala d'Ulster. Aquò entraïnèt rapidament de tensions vivas ambé lei catolics locaus ostils a la corona anglesa. En 1641, de chaples antiprotestants se debanèron en Ulster e leis Irlandés decidèron d'aprofichar la Guèrra Civila Anglesa (1642-1651) per se liberar de la dominacion de Londres.
Pasmens, en 1649, Cromwell desbarquèt dins l'illa. I menèt una campanha saunosa e semenada de chaples mai leis Anglés capitèron de reprendre lo contraròtle de l'illa. Lei proprietaris catolics perdiguèron sei tèrras e foguèron obligats de se retirar dins la província occidentala de Connacht. Dins aquò, lo projècte de colonizacion de l'illa imaginat per Cromwell aguèt pauc de succès car lei soudats que recebèron de tèrras preferiguèron lei vendre a de grands proprietaris protestants e rintrar en Anglatèrra. Ansin, se formèt una agricultura basada sus de tenements immens tenguts per de proprietaris absents representats per de regidors que concentrèron l'òdi de la populacion.
En 1688, lo rèi catolic Jaume II desbarquèt en Irlanda per reconquistar la corona anglesa. Maugrat de succès iniciaus importants coma la presa de Dublin, mau capitèt de vencre lei protestants d'Ulster. En 1691, foguèt definitivament vencut a la batalha de la Boyne per Guilhem d'Aurenja. Après aquela desfacha novèla, lei catolics conoguèron de discriminacions suplementàrias coma l'exclusion de la foncion publica, l'exclusion dau drech de vòte, l'impausicion de l'anglés coma lenga oficiala unica e divèrsei mesuras vexatòrias. Au començament dau sègle XVIII, lei catolics representavan ansin 70% de la populacion mai tenián solament 15% dei tèrras, proporcion que contunièt de demenir, a 5%, fins a la fin dau sègle.
Dins aquò, leis autoritats de Londres acomencèron de se maufisar dei populacions protestantas qu'èran tanben ostilas a l'esplecha coloniala de l'illa per leis Anglés. Durant la guèrra d'independéncia estatsunidenca, demandèron e obtenguèron divèrsei drechs e una autonòmia marcada per la restauracion dau poder legislatiu dau Parlament de Dublin abolit en 1494. Pasmens, aquò durèt gaire e leis Anglés aprofichèron la revòuta mancada de Wolfe Tone, un protestant esperant unificar la totalitat deis Irlandés per restaurar l'independéncia de l'illa, en 1798 per impausar l'union d'Irlanda ambé lo Reiaume Unit. Aquò entraïnèt la supression dau Parlament de Dublin que foguèt remplaçat per una representacion protestanta au Parlament de Londres.
Lo nacionalisme irlandés[modificar | modificar la font]
La lucha còntra l'Union e la Granda Famina[modificar | modificar la font]
La premiera mitat dau sègle XIX foguèt marcada per l'emergéncia d'un nacionalisme irlandés que participèt a la vida politica britanica per assaiar de dessarrar l'estòc de la legislacion anticatolica. L'actor principau d'aqueu movement foguèt Daniel O'Connell (1775-1847) que fondèt l'Associacion Catolica per menar una campanha electorala. En 1828, foguèt elegit au Parlament de Londres mai refusèt de jurar fidelitat au rèi, cap de la Glèisa Anglicana. La situacion menaçant de degenerar tornarmai dins l'illa, lo duc de Wellington, Premier Ministre, e son ministre Robert Peel acceptèron d'abrogar lei lèis anticatolicas en 1829. Vengut fòrça popular dins l'illa, O'Connell fondèt dins lo corrent deis annadas 1840 un partit nacionalista, catolic e popular fòrça ostil ai protestants.
Pasmens, aqueu premier movement nacionalista dispareguèt ambé la crisi de la Granda Famina de 1845-1849. Causada per lo mildió que destruguèt lei recòltas de tartiflas, entraïnèt la mòrt d'aperaquí 1,6 milion d'Irlandés (20% de la populacion) e l'emigracion de 1,3 milion d'abitants, subretot en direccion deis Estats Units. Lo govèrn de Londres prenguèt ges de mesura eficaça per ajudar la populacion e la segonda generacion nacionalista irlandesa adoptèt de concepcions e de metòdes pus radicaus. Lausant d'ara endavant una rompedura totala ambé lo Reiaume Unit, organizèt d'atemptats còntra lo poder britanic, compres en Anglatèrra.
La question irlandesa[modificar | modificar la font]
Durant la segonda mitat dau sègle XIX, la question irlandesa venguèt un afaire important de la politica britanica en causa de la multiplicacion dei trèbols. Dos aspècts la dominèron : l'autonòmia politica defenduda per lo grop parlamentari de Charles Parnell (1846-1891), deputat anglican que sostenguèt ò reversèt mai d'un govèrn en foncion de sei concessions en favor d'Irlanda, e la reforma agrària car la resisténcia dei païsans ai proprietaris terrencs preniá una amplor preocupanta per lo poder britanic.
En 1886, lo Premier ministre liberau William Gladstone, que son govèrn despendiá de Charles Parnell, prepausèt un projècte d'autonòmia (Home Rule) per l'illa. Refusat per lo Parlament, l'idèa entraïnèt una scission dau partit liberau. Sèt ans pus tard, una segonda temptativa se turtèt au refús de la Chambra dei Lords. La question agricòla trobèt en revènge una respònsa en 1903 ambé lo vòte d'una lèi que permetèt lo transferiment de plusors tèrras dei protestants ai catolics.
L'insureccion[modificar | modificar la font]
Fàcia a l'impossibilitat d'obtenir una autonòmia politica, lo movement nacionalista irlandés dei premiereis annadas dau sègle XX s'orientèt vèrs la cultura gaëlica e se radicalizèt. Per exemple, en 1905, Arthur Griffith fondèt lo Sinn Fein, qu'anava venir la branca politica de la futura IRA, e prepausèt d'ignorar lo Reiaume Unit. En 1912, lei liberaus capitèron de far adoptar un projècte de Home Rule que foguèt blocat dos ans per lo vèto de la Chambra dei Lords. Aquò agravèt la situacion car de 1912 a 1914, lei catolics e lei protestants organizèron de milícias respectivament per obtenir l'independéncia (leis Irish Volunteers) ò per organizar un partiment de l'illa e demorar sota l'autoritat de Londres (l'Ulster Volunteer Force). L'afrontament entre lei dos camps foguèt probablament evitat per l'acomençament de la Premiera Guèrra Mondiala que concentrèt un temps l'atencion sus leis afaires europèus.
Pasmens, una minoritat de nacionalistas irlandés decidèt d'aprofichar lei dificultats britanicas per entraïnar la guèrra d'independéncia. Per lei Pascas de 1916, una fòrça nacionalista ocupèt plusors bastiments de Dublin e proclamèt la Republica. La repression britanica transformèt lei combatents republicans en martirs. Eamon de Valera prenguèt alora la direccion dau movement que ganhèt de partisans nombrós. Leis eleccions de decembre de 1918 donèron una majoritat importanta au Sinn Fein dins tota l'illa franc dei quatre comtats d'Ulster. Fòrts d'aqueu succès, leis elegits dau Sinn Fein se reüniguèron entre elei per formar una Assemblada d'Irlanda (Dail Eireann) e un govèrn. La guèrra acomencèt alora entre l'armada britanica e leis Irish Volunteers qu'anavan venir l'Irish Republican Army (IRA). Après doas annadas de guerilha, d'eleccions novèlas en 1920 confirmèron lei resultats de 1918 e Londres acceptèt de negociar.
La Republica d'Irlanda[modificar | modificar la font]
Lei negociacions entre la delegacion nacionalista d'Arthur Griffith e lo Reiaume Unit s'acabèron en 1921 amb un tractat que donava una independéncia quasi totala a 26 comtats sota lo nom d'Estat libre Irlandés. Pasmens, aquel estat aviá l'estatut de dominion e demorava nominalament unit ambé lo Reiaume Unit per un jurament de fidelitat dei deputats au rèi. En revènge, lei quatre comtats protestants d'Ulster demoravan au sen dau Reiaume Unit.
La màger part de l'IRA refusèt aqueu compromés, especialament lo partiment de l'illa. Menada per de Valera, contunièt la lucha entraïnant la Guèrra Civila Irlandesa (1921-1923). Relativament saunós, aqueu conflicte s'acabèt per la victòria dei partisans dau tractat mai aquela rompedura entre lei doas faccions nacionalistas aguèt una influéncia importanta sus la vida politica irlandesa. Eamon de Valera acceptèt pasmens de participar a la vida politica dau país e venguèt cap dau govèrn en 1932. Aguèt una influéncia politica majora fins a 1973. En 1937, aprofichèt sa posicion per far acceptar una constitucion novèla fondant un estat republican totalament independent de Londres. Capitèt tanben de mantenir la neutralitat de son país durant la Segonda Guèrra Mondiala.
En 1973, la Republica integrèt la Comunautat Economica Europèa e separèt sa moneda de la liura britanica sièis ans pus tard. Fins au començament dau sègle XXI, adoptèt una politica neoliberala que favorizèt lo desvolopament economic dau país, especialament gràcias a d'investiments importants dei companhiás estatsunidencas. Pasmens, l'economia irlandesa es desenant alinhada sus aquela deis Estats Units e es ansin venguda vulnerabla a sei variacions economicas. En particular, lo país foguèt durament tocat per la crisi economica de 2008 ambé l'afondrament de son sector immobilier e deguèt acceptar un plan d'austeritat economica impausat per lo FMI e la Comission Europèa en 2010.
Politica[modificar | modificar la font]
Irlanda es una republica parlamentària. Lo Parlament irlandés que se ditz Oireachtas sèi dins lo palais de Leinster House a Dublin. Lo cap d'Estat es lo president, elegit per un mandat de sèt ans. Lo taoiseach (primièr ministre) es nomenat pel Parlament e designat pel president. Lo taoiseach es lo cap del partit politic o coalicion qu'a obtengut la majoritat dels sètis a las eleccions nacionalas.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Irlanda.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Pagina oficiala d'Irlanda en anglés
- Taoiseach, títol del primièr ministre d'Irlanda (pagina del primièr ministre)
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Villes et mairies du District de Gäu (62)
Liste des communes
Oensingen
Ville de Oensingen, localité de la Suisse de 4 500 habitants.
La mairie de Oensingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Egerkingen
Ville de Egerkingen, localité de la Suisse de 2 800 habitants.
La mairie de Egerkingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Wolfwil
Ville de Wolfwil, localité de la Suisse de 2 000 habitants.
La mairie de Wolfwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Neuendorf
Village de Neuendorf, localité de la Suisse de 1 800 habitants.
La mairie de Neuendorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Oberbuchsiten
Village de Oberbuchsiten, localité de la Suisse de 1 800 habitants.
La mairie de Oberbuchsiten a une adresse e-mail et un site Internet.
Kestenholz
Village de Kestenholz, localité de la Suisse de 1 600 habitants.
La mairie de Kestenholz a une adresse e-mail et un site Internet.
Härkingen
Village de Härkingen, localité de la Suisse de 1 200 habitants.
La mairie de Härkingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Niederbuchsiten
Village de Niederbuchsiten, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Niederbuchsiten a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
1410
Aquesta pagina concernís l'an 1410 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha-Lituània[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lei Chivaliers Teutonics après la fin de la trèva signada lo 8 d'octòbre de 1409 lo 24 de junh, lei Polonés e lei Lituanians, ben preparats, ataquèron lo territòri teutonic e capitèron de passar Vistula. Aquò foguèt una suspresa per lei Chivaliers Teutonics que poguèron pas empachar lei conquistas de Działdowo e de Dąbrówno lo 13 de julhet. En causa deis atrocitats organizadas per lei venceires, deguèron se desplaçar rapidament dins la region onte foguèron anientats lo 15 de julhet a la batalha de Grunwald. Lo Grand Mèstre Ulrich von Jungingen, unei oficiers superiors de l'Òrdre e aperaquí 8 000 òmes i foguèron tuats. 14 000 combatents suplementaris foguèron capturats. Aquò èra de pèrdas catastroficas per l'Òrdre que capitèt de resistir dins sei castèus — especialament au sètge de Malbork (26 de julhet - 19 de setembre) que s'acabèt per una victòria teutonica — mai poguèt plus jamai remplaçar aquelei fòrças (subretot lei chivaus perduts).
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Ulrich von Jungingen, Grand-Mèstre de l'Òrdre Teutonic.


text:
Benin
Benin es un país de l'oèst d'Africa que confronta Burkina Faso e Nigèr al nòrd, Nigèria a l'èst, e Tògo a l'oèst. Al sud es bordat per l'Ocean Atlantic.
La capitala es Porto Novo.
Lo gentilici es beninés -esa.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Economia
- 4 Cultura
- 5 Liames intèrnes
- 6 Liames extèrnes
- 7 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo periòde precoloniau[modificar | modificar la font]
Coma lo rèsta deis estats maritims d'Africa de l'Oèst, l'istòria de Benin es mau coneguda avans la fin de l'Edat Mejana. Lo poblament complèx de la region permet de supausar l'existéncia de braçatges importants dins lo corrent dau millenari I ap. JC avans la formacion dei premiereis estats vertadiers a partir dau sègle XII. Una partida dau territòri beninés faguèt alora de la zòna d'influéncia dei ciutats-estats de l'oèst dau Nigèria actuau (Oyo, Benin... etc.).
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Lei reiaumes de Porto Novo e de Dahomey[modificar | modificar la font]
Lei Portugués agantèron lo litorau beninés en 1472. Dins lo corrent dau sègle XVII, lo desvolopament de la tracha negriera favorizèt la formacion d'estats dins lo Gof de Guinèa. En Benin, lei dos pus tards foguèron lei reiaumes de Porto Novo e de Dahomey. Lo premier venguèt rapidament una crosiera marchanda majora e establiguèt de relacions fruchosas ambé lei negriers europèus. Durant la segonda mitat dau sègle XIX, se raprochèt de França e acceptèt de venir un protectorat en 1883.
Dahomey, centrat sus la fortalesa d'Abomey, venguèt de son caire una poissança militara regionala sota la direccion dau rèi Agadja (1708-1732) que someteguèt plusors clans vesins de son territòri e annexèt l'important pòrt negrier d'Ouidah. Pendent lo rèine de Ghezo (1818-1858), lo reiaume capitèt de transformar son economia, principalament basada sus la tracha, e desvolopèt lei palmaredas destinadas a la produccion d'òli. Melhorèt tanben l'eficacitat de l'administracion e estendèt son reiaume vèrs lo nòrd e l'èst. En 1851, signèt un tractat d'amistat ambé França. Pasmens, de tensions apareguèron rapidament quand França acomencèt de multiplicar lo nombre de sei comptadors dins la region per contornejar Ouidah e sei taxas portuàrias.
La conquista francesa[modificar | modificar la font]
A la fin deis annadas 1880, lei tensions entre França e Dahomey s'agravèron. Lo rèi Behanzin decidèt en 1890 de reglar militarament lo problema e ataquèt Porto-Novo qu'èra vengut la posicion principala dei Francés dins la region. Pasmens, foguèt batut e deguèt reconóisser la preséncia francesa dins la region e se plaçar sota lo protectorat de París. Dins aquò, aquel acòrd intrèt jamai en vigor e França preparèt a son torn una ataca qu'aguèt luòc en 1892. Lei vilas principalas de Dahomey foguèron aisament conquistadas per lei Francés e Behanzin foguèt finalament obligat de capitular en 1894.
Dahomey foguèt annexat per França e sa disparicion eliminèt l'obstacle qu'empachava la penetracion europèa dins lei regions interioras. Ansin, lei Francés agantèron Gordo en 1894 e Gorma en 1895. En 1897 e 1898, un tractat francoalemand e una conferéncia coloniala francobritanica permetèron d'establir lei limits dei diferentei colonias de la region. Pasmens, dins la zòna francesa, de resisténcias persistiguèron fins a la fin deis annadas 1910.
L'administracion francesa[modificar | modificar la font]
França creèt leis Establiments Francés dau Gof de Benin en 1883 per administrar sei conquistas e sei protectorats dau futur Benin. En 1894, formèron la colonia de Dahomey que foguèt restacada dètz ans pus tard a l'Africa Occidentala Francesa. I adoptèt una politica d'administracion dirècta e eliminèt la màger part dei reiaumes tradicionaus. Lo sud dau territòri conoguèt alora un desvolopament relativament important e venguèt un centre de recrutament de foncionaris africans e de soudats de l'armada coloniala (tiralhaires senegalés). De mai, Dahomey recebèt d'investiments non negligibles dins lo sector de la produccion d'òli. Pasmens, aqueu sector conoguèt una crisi dins lo corrent deis annadas 1930. En revènge, lo nòrd de la colonia interessèt gaire lei Francés.
La Premiera Guèrra Mondiala favorizèt l'emergéncia d'una vida politica beninesa e la colonia venguèt un centre de la politica africana après la Segonda Guèrra Mondiala. Sourou Migan Apithy (originari dau sud-èst), Hubert Maga (dau nòrd) e Justin Ahomadegbé (sud-oèst) ne'n foguèron lei figuras principalas. Participèron en particular a la vida politica de la IVa Republica Francesa e ai negociacions regardant l'evolucion institucionala de l'Empèri Francés.
L'independéncia[modificar | modificar la font]
En 1956, la lèi Defferre donèt una autonòmia intèrna ai colonias francesas ambé la creacion de conseus legislatius. Puei, dos ans pus tard, Dahomey acceptèt de venir membre de la Comunautat Francesa. Pasmens, aquel ensems foncionèt pas e Dahomey demandèt e obtenguèt son independéncia lo 1èr d'aost de 1960.
Lo Benin independent[modificar | modificar la font]
La Republica de Dahomey[modificar | modificar la font]
Hubert Maga venguèt lo premier president de Dahomey en 1960. Deguèt rapidament faciar una situacion malaisada en causa de la desgradacion de l'economia e dau retorn dei foncionaris beninés licenciats deis administracions colonialas de l'AOF e de l'AEF. Aquò entraïnèt de tensions politicas. En 1963, lo coronèu Christophe Soglo e l'armada impausèron lo principi d'un govèrn tripartita gropant Apithy, Maga e Ahomadegbé. Un an pus tard, una constitucion novèla foguèt adoptada mai lo projècte mau capitèt. En 1965, Soglo prenguèt dirèctament lo poder mai foguèt reversat per un còp d'estat en 1967. Lo país s'afonsèt alora dins un periòde d'instabilitat fins a la creacion d'un conseu presidenciau (Apithy, Maga e Ahomadegbé) en 1970. Pasmens, aquò permetèt pas de resòuvre lei problemas dau país.
La Republica Populara de Benin[modificar | modificar la font]
En 1972, un còp d'estat organizat per lo coronèu Mathieu Kérékou reversèt lo conseu presidenciau. Lo remplacèt per un Conseu Nacionau de la Revolucion que decidèt d'aplicar lei principis dau marxisme-leninisme en 1974. Un an pus tard, lo nom dau país foguèt cambiat e la Republica de Dahomey venguèt la Republica Populara de Benin. En 1977, una consitucion instaurèt un regime d'assemblada amb un partit unic (Partit de la Revolucion Populara de Benin, PRPB). Pasmens, lo cambiament de politica economica eliminèt pas lo maucontentament popular e d'esmogudas grèvas se debanèron en 1989 a Porto Novo e a Cotonou. Afeblit, lo poder acceptèt de negociar l'abandon dau comunisme.
Benin dempuei 1990[modificar | modificar la font]
Après lei manifestacions de 1989, una conferéncia nacionala decidèt de l'abandon dau marxisme e l'instauracion d'un regime democratic multipartita. Dempuei aqueu periòde, Benin a d'institucions democraticas que son bòn foncionament foguèt simbolizat per d'alternàncias politicas en 1991 (eleccion de Nicéphore Soglo, un administrator de la Banca Mondiala), en 1996 (retorn au poder de Mathieu Kérékou) e en 2006 (eleccion de Thomas Yaqi Boni, un ancian banquier). Aquò dona un imatge positiu au país que pòu ansin obtenir lo sostèn dei balhaires de fons internacionaus (França, Estats Units... etc.). Dins aquò, la situacion economica es totjorn relativament marrida.


text:
Bernat Desclot
Bernat Desclot foguèt un istorian catalan que visquèt durant la segonda mitat del sègle XIII. Se pensa qu'èra probablement originari del Vescomtat de Castellnou. Es un personatge famós dins l'istòria medievala catalana qu'escriguèt la part mai anciana de las quatre grandas Cronicas: Llibre del rei en Pere d'Aragó e dels seus antecessors passats que se coneis jol nom de Cronica de Bernat Desclot.
Las donadas a prepaus de Bernat Desclot son plan escassas. Se supausa que Desclot era un foncionari reial, ja qu'emplega mantun document dels archius de la corona d'Aragon e que se ne servís amb un grand discerniment. Mas curiosament, aqueste nom de Desclot se pòt pas trobar enlòc dins los documents del temps del rei Pèire lo Grand, çò qu'es plan inabitual que dins aquel material s'i pòdon trobar de referéncias e los noms de personatges e servidors del rei, e mai d'unes plan umils.
Aquesta manca de referéncias faguèt pensar a divèrses cercaires que Desclot podiá aver un autre nom d'ostal e que podiá èsser Bernat Escrivà, un foncionari reial que ocupèt l'escrivaniá de la Cort Comtala de Gandia en 1282 e que foguèt nomenat l'an seguent tesaurièr reial, fins a la mòrt del rei en 1287, e que contunhèt a la cort, amb Anfós II lo Liberal, amb la carga de cambrièr reial e se moriguèt en 1288.


text:
Aude (riu)
Aude (en catalan Aude, del latin Atax Atacis), es un flume costièr d'Occitània e de Catalonha (ont se tròba sa font); son cors se situa entierament dins la region de Lengadòc-Rosselhon, en França, e es long de 224 km[1].
A balhat son nom al departament d'Aude.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo flume nais dins lo massís de Carlit al lac d'Aude a 2185 m d'altitud, dins la comuna dels Angles (departament dels Pirenèus Orientals) e se geta dins la Mediterranèa, prèp de Narbona, al grau de Vendres (prèp de las Cabanas de Fluris, al limit dels departaments d'Aude e d'Erau.
Del massís pirenenc a Carcassona, son cors es orientat sud-nòrd. Aude presenta alara las caracteristicas d'un riu de montanha, travèrsa Capcir, alimenta mai d'un lac de barratge (Matamala, Puivalador), s'enfonsa dins de gorgas (las de Sant Jòrdi son las mai pintorescas) a travèrs de terrens ancians.
A partir d'Atsat, aprèp aver recebut las aigas d'Aigueta en riba dreita e de Rebenti en riba esquèrra, lo flume travèrsa las barras calcàrias dels Prepirenèus (frau de Pèira Lis) e asaga una tièra de comunas pichonas Quilhan, Esperasan, Coisan, Alet e Limós. En aval de la bèla ciutat medievala, Aude s'acorba cap a l'èst. Aqueste coide es la resulta d'una captura, Aude avent un còp èra rajat dins la val d'Ers, indici de subrecavatge per una idrologia anciana d'arreu lo joslevament dels Pirenèus. A partir de Carcassona, lo flume, s'apasimant, seguís la bèla rega tectonica que sompartís Pirenèus (Corbièras) del Massís Central (Montanha Negra), recebent d'aquestes relèus una tièra d'afluents que los màgers son Orbiu en riba dreita, Argent Doble e Cèsse en riba esquèrra. D'aicí d'endavant, bordejat per lo canal del Miègjorn, serpentejant al mièg de las vinhas, Aude penètra dins la larga plana alluviala de Narbona, en partida conquerida sus lo golf del Leon e escampilhada de sits d'ancians estanhs, abans de se getar dins la Mediterranèa.
Idrologia[modificar | modificar la font]
Dins son cors superior, Aude presenta un regim nivo-pluvial (amb un maximum a la prima pr'amor de la fonda de las nèus). Puèi, a partir de Carcassona[2] ont son debit atenh 21 m³/s, lo regim deven gaireben exclusivament pluvial (lo debit al Grau de Vendres, quand rescontra la mar Mediterranèa, es pròche de 50 m³/s).
Aude se caracteriza donc, dins son cors inferior, per un regim pluvio-nival de tipe meridional amb d'estiatges sevèrs pendent lo periòde estival (9,8 m³/s en agost a Mossan[3], dins sa bassa plana alluviala, a proximitat de son embocadura, contra una mejana annala de 44,5 m³/s). Las fòrtas pluejas d'auton permeton una remontada rapida del debit qu'atenh son maximum en febrièr (79,8 m³/s) e demòra important a la prima gràcias a la fonda de las nèus del massís pirenenc.
Los aigats de 1999[modificar | modificar la font]
De precipitacions excepcionalas e brutalas, tan caracteristicas del climat mediterranèu a la sason automnala, pòdon èsser a l'origina d'aigats devastators coma aqueles dels 12 e 13 de novembre de 1999. Lo bilanç d'aquestes darrièrs, qu'afectèron la val bassa d'Aude, foguèt catastrofic : 26 victimas, de centenats de personas eliportadas o recuperadas per de mejans nautics, de milieirats d'abitacions, d'entrepresas e de locals comercials pauc o pro endaumatjats, 5000 ha de vinhas pauc o pro devastadas, las rotas, los malhums d'aiga potabla e d'assaniment durament tocats. L'amplor de la catastròfa s'explica per la conjugason de dos fenomèns : de precipitacions auratjosas d'una amplor jamai egalada (fins a 620 mm tombèron en dos jorns a Lesinhan de las Corbièras, es a dire mai que lo total annal) e una fòrta tempèsta sus lo golf del Leon qu'entraïnèron una montada de 80 cm del nivèl de la mar e entrepachèron, conjugadas amb la fòrta ersada e lo vent, lo bon escolament d'aigas ja confladas per las pluèjas diluvianas.[4]
Afluents màgers[modificar | modificar la font]
D'amont cap aval :
- Bruyante (14 km) en riba esquèrra a Rosa
- Aigueta (20 km) en riba dreita a Santa Coloma de Ròcafòrt
- Rebenti (34 km) en riba esquèrra a Sant Martin de Les
- Sou (30 km) en riba esquèrra a Cépia
- Lauquet (37 km ) en riba dreita a Confolenç
- Fresquel (63 km) en riba esquèrra a Carcassona
- Orbièl (41 km) en riba esquèrra a Trebes
- Argent Doble (37 km) en riba esquèrra a La Redòrta
- Onhon (23 km) en riba esquèrra a Lonzac
- Orbiu (84 km) en riba dreita a Sant Nazari
- Cèsse (54 km) en riba esquèrra a Sant Marcèl
Istòria o environament[modificar | modificar la font]
Departaments e vilas traversats[modificar | modificar la font]
- Pirenèus Orientals (66) : Matamala, Formiguera
- Erau (34) : Lonzac
- Aude (11) : Atsat, Quilhan, Coisan, Limós, Carcassona, Trebes, Narbona, Corsan
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Ficha d'Aude sul sit del SANDRE
- ↑ (fr) Donadas de l'estacion idrologica de Carcassona(Pont-neuf) Entrar lo còde Y1232010 per l'estacion de Carcassona.
- ↑ (fr) Donadas de l'estacion idrologica de Mossan Entrar lo còde Y1612020 per l'estacion de Mossan
- ↑ (fr) Per mai de detalhs, veire lo sit de la prefectura d'Aude


text:
Amics d'Arpitània
Blog original en català amb traduccions a l'arpità amb el mètode ortogràfic "ORB" de Dominique STICH
4.9.14
Arpitans a la V
25.3.14
Centenari Frederic Mistral: l'obra en arpità
Des d'aquí li retem homenatge amb aquest text de l’obra Memòri e Raconte de Mistral traduït a l'arpità pel lingüista Dominique Stich:
Pèr Sant Jan, uno annado, mèste Francés Mistral èro au mié de si blad – qu’uno chourmo de gavot toumbavon au voulame. Un vòu de glenarello seguien li meissounié, acampant lis espigolo qu’escapavon au rastèu. E ‘m’acò moun segne paire remarquè ‘no bello chato que restavo darrié, coume s’avié vergougno de glena coume lis autro. S’avance d’elo e ié faguè: Mignoto, de quau siés ? coume te dison ?La chato respoundeguè:Siéu d’Estève Poulinet, lou maire de Maiano. Me dison Delaïdo.- Coume ! diguè moun paire, la fiho de Poulinet, qu’es esta Maire de Maiano, vai glena?- Mèstre, elo repliquè, sian uno grosso famiho, dous drole emé sièis chato, e noste paire – emai aue, es verai, proun de bèn au solulèu – quand ié demandean d’argènt pèr un pau nous pimpa, nous respond : Mi chatouno, se voulès de belòri, gagnas-n’en ! E ves-aqui perqué siéu vengudo glena.Siès mes après aquéu rescontre – que retrais l’antico sceno de Rut emé Booz, lou valènt meinagié demandè Delaïdo à mèste Poulinet e siéu nascu d’aquéu mariage.
25.8.13
Vall de Lanzo
20.8.13
Festa Internacional per la llengua arpitana
Aquí teniu tota la informació.