text:
Mercuri (planeta)
Mercuri es la planeta del Sistèma Solar pus pròcha del Solelh e la pus pichona (que Pluton es pas mai considerada coma una planeta). Fa partida de las planetas terrèstras o telluricas. A practicament pas d'atmosfèra e sa superficia es claufida de cratèrs. A pas cap de satellits naturals nimai d'anèls. Ja qu'es talament a ras del Solelh, la temperatura a la superficia pòt arribar fins a 450 °C.
Probablament per encausa de son movement, aparentament rapid, a travèrs lo cèl crepuscular, los romans la bategèron del nom del dieu del comèrci, dels viatges e messatgièr dels dieus de la mitologia romana, Mercuri, que se podiá desplaçar a una velocitat granda gràcias a sas sandalas e son casc qu'avián d'alas.
Somari
- 1 Caracteristicas fisicas
- 2 Orbita e rotacion
- 3 Satellits
- 4 Observacion
- 5 Recèrca e exploracion
- 6 Cultura
- 7 Referéncias
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Mercuri fa partida dei quatre planetas rocassosas ambé Vènus, la Tèrra e Mart. Sa densitat egala a 5,427 es d'alhors la segonda dau Sistèma Solar après la Tèrra. Sa massa representa 5,5% de la massa terrèstra e son diamètre, environ 4 880 km, 38%. Es donc la pus pichona planeta dau Sistèma Solar. Ansin, certanei satellits son pus gròs que Mercuri, coma Ganimèdes qu'orbita a l'entorn de Jupitèr. De mai, coma la màger part dei satellits importants dau Sistèma Solar, Mercuri a pas d'atmosfèra.
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
Mercuri sembla de se compausar de 70% d'elements metallics e de 30% de silicats[1]. Sa densitat pòu adurre d'informacions sus son estructura intèrna. D'efèct, per que Mercuri ague una densitat tant auta, lo nuclèu es supausat de contenir de quantitats importantas de fèrre[2]. De mai, lo volum dau nuclèu es estimat a 42% dau volum totau de la planeta contra 17% per la Tèrra. Ansin, de recèrcas recentas suggerisson que Mercuri se compausa d'un important nuclèu en fusion[3] [4] enviroutat per un mantèu de silicats d'una espessor de 500 a 700 quilomètres[5] [6]. Enfin, l'interior de la planeta es recubèrt per una crosta d'una autor estimada entre 100 e 300 quilomètres[7].
Divèrseis ipotèsis existisson per explicar lo taus de fèrre dins la composicion de Mercuri, largament superior a respèct d'autrei planetas dau Sistèma Solar. La premiera e la principala a l'ora d'ara es que Mercuri èra inicialament un còrs amb un repòrt metaus/silicats similar a un meteorit de tipe condrita amb una massa quasi egala a 2,25 còps sa massa actuala[8]. Au començament dau Sistèma Solar, Mercuri podriá èsser estat picat per un còrs d'unei centenaus de quilomètres[8]. L'impacte auriá adonc projectat au luench la màger part dau mantèu e de la crosta[8].
Una segonda ipotèsi es que Mercuri aviá originalament una massa dobla de sa massa actuala enterin que l'energia emesa per lo Soleu èra pas encara estabilizada. Lo mecanisme de contraccion dau proto-Soleu auriá entraïnat de temperaturas a l'entorn de Mercuri compresas entre 2 200 °C e 3 200 °C, ambé de maximums fins a 10 000 °C[9]. Fàcia a aquelei temperaturas, la màger part de la superficia de la planeta se seriá evaporada per formar una atmosfèra de materiaus rocassós que foguèron puei dispersats per lo vent solar[9]. Enfin, la darriera ipotèsi supausa que lei materiaus leugiers dei regions pròchas dau Soleu serián estats entraïnats au luench per lo vent solar durant la formacion de Mercuri[10].
Cada ipotèsi preditz una composicion diferenta per la superficia de Mercuri. Doas missions espacialas, MESSENGER e BepiColombo, podrián donc donar una respònsa quand arribaràn a l'entorn de la planeta[11].
Geologia de la superficia[modificar | modificar la font]
L'istòria geologica de la planeta es devesida en 5 èras. Son dichas pre-Tolstojan, Tolstojan, Calorian, Mansurian e Kuiperian. Lei limitats entre leis èras son solament relativas[12]mai la superficia foguèt largament bombardada per d'asteroïdes e de cometas entre -4,6 e -3,8 miliards d'annadas[13]. Durant aqueu periòde, la planeta foguèt tanben volcanicament activa[14]. Ansin, la superficia e l'aparéncia de Mercuri son pron similaras a la Luna ambé de cratèrs d'impacte fòrça nombrós, de plans de lava e una abséncia d'activitat geologica dempuei tres miliards d'annadas. Lei relèus observables son donc relativament identics e son dichs [15] [16]:
- trach albedo per lei zonas amb un albedo particular.
- dorsa per lei crestas.
- montes per lei montanhas.
- planitiae per lei plans.
- rupes per lei desbauç.
- valles per lei vaus.
Bacins e cratèrs d'impacte[modificar | modificar la font]
Dau fach de l'abséncia d'atmosfèra espessa, lei cratèrs de Mercuri presentan de diamètres variant de cavitats pichonas fins a de bacins d'impacte d'unei centenaus de quilomètres. Quinze bacins d'impacte importants son estats identicats a la superficia de Mercuri. A l'ora d'ara, lo pus grand conegut es lo bacin Caloris amb un diamètre de 1 550 km[17]. Pareisson dins totei leis estats de descomposicion possibles, de cratèrs relativament recents a de vestigis fòrça escafats. Coma per la Luna, lei cratèrs pus recents de la superficia de Mercuri mòstran un sistèma de rais. Ansin, la diferéncia principala ambé lei cratèrs lunars es la quantitat pus pichona de materiaus ejectats per leis impactes en causa de la gravitat superiora de Mercuri[12].
Cratèrs ambé cavitat d'afondrament[modificar | modificar la font]
Certanei cratèrs de Mercuri an una forma irregulara o de depressions dins sei fons. Son generalament pas associats ambé de depaus volcanics mai lor colar es sovent diferenta dau rèsta de la superficia. Per exemple, lo cratèr Praxiteles es arange. L'ipotèsi principala per explicar aqueu fenomèn supausa una origina volcanica. D'efèct, podrián èsser lo resultat d'afondraments causats per l'afondrament de chambras magmaticas pròchas de la superficia.
Plans[modificar | modificar la font]
Dos tipes de plan son presents sus Mercuri[12] [18]. Lo premier tipe es dich plan inter-cratèrs. Es lo plan situat entre lei regions de cratèrs. Es la superficia visibla pus anciana mai seis originas (impactes o volcanisme) son totjorn desconegudas[19]. La distribucion d'aqueu tipe de plan es unifòrma per tota la superficia de la planeta. Lo segond tipe de plan es dich plan lisc. Es probablament d'origina volcanica e similar ai mars lunaras. Enfin, un tresen tipe podriá existir dins lo fons dau cratèr Caloris mai son origina es egalament desconeguda. Lei scientifics esitan entre una origina volcanica o una origina liada ai materiaus en fusion après l'impacte[12].
Plecs de la superficia[modificar | modificar la font]
Una caracteristica excepcionala de Mercuri es lo nombre important de plecs cisalhant lei plans. Se supausa que pendent son refrejament la planeta se contractèt entraïnant l'aparicion de deformacions de la superficia. Aquelei plecs pòdon tanben s'observer sus d'autrei relèus coma de cratèrs o de plans liscs. En consequéncia, sei formacions aguèron luòc après lo bombardament de la planeta e lo refrejament de plans volcanics.
Geografia[modificar | modificar la font]
La superficia de Mercuri es devesida en quinze quadrangles. Certanei son encara mau o pas cartografiats :
Atmosfèra e condicions de superficia[modificar | modificar la font]
Mercuri es tròp pichon per retenir una atmosfèra permanenta. Pasmens, podriá aver una exosfèra tèuna[20] facha d'idrogèn, d'èli, d'oxigèn, de calci, de sòdi, de potassi e de magnèsi[21]. Aquela exosfèra seriá pas establa : seis atòms serián de lònga perduts e ganhats a partir de divèrsei fònts. Leis atòms d'idrogèn e d'èli vendrián de la difusion dei particulas dau vent solar dins la magnetosfèra de Mercuri. La desintegracion deis elements radioactius de la crosta de la planeta podrián explicar la preséncia d'èli, de sòdi e de potassi. Dins aquò, la sonda MESSENGER mostrèt que leis emissions de sòdi son localizadas vèrs lei pòls magnetics. Podrián donc èsser lo resultat d'una interaccion particulara entre la crosta e la magnetosfèra[22].
La temperatura mejana de la superficia es 169,5 °C. Pasmens, varia de -170 °C a 430 °C[23] ambé l'exposicion au Soleu e l'excentricitat de l'orbita de Mercuri en causa de l'abséncia d'atmosfèra. Ansin, podriá montar a 430 °C au perièli mai solament 280 °C a l'afèli per la fàcia esclairada[24]. De l'autre caire de la planeta, la temperatura mejana es aperaquí -170 °C mai podriá descendre a -180 °C dins lo fons dei cratèrs jamai esclairats per la lutz solara a l'entorn dei pòls[25] [26].
Camp magnetic e magnetosfèra[modificar | modificar la font]
Maugrat sa talha pichona e sa rotacion lenta, Mercuri a un camp magnetic significatiu e estable descubèrt en 1974 per la sonda Mariner 10. Son intensitat mejana representa 1,1% dau camp magnetic terrèstre amb una valor mesurada a 300 nT a l'eqüator[27] [28]. Lei pòls de Mercuri son quasi alinhats ambé leis axes dau camp magnetic. Son origina es probablament un efèct dinamo entraïnat per la circulacion de fèrre liquid dins lo nuclèu de la planeta[29] [30]. L'intensitat dau camp magnetic es sufisenta per desviar lo vent solar e crear una magnetosfèra d'una talha inferiora au diamètre de la Tèrra[22]. Dins aquò, la mission MESSENGER observèt en 2008 d'interaccions entre lo camp magnetic de Mercuri e aqueu dei particulas dau vent solar. La consequéncia es la formacion de vortèx magnetic laissant passar de particulas dirèctament vèrs la superficia[31].
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
L'orbita de Mercuri a una excentricitat auta egala a 0,22. Sa distància a respèct dau Soleu vària donc entre 46 e 70 milions de quilomètres e lo periòde orbitau es environ 88 jorns. De mai, Mercuri a una resonància 3:2. Es a dire que la planeta realiza dos orbitas a l'entorn dau Soleu enterin que fa tres rotacions a l'entorn de son axe. Aquel axe es solament clinat de 0,027°. L'enclinasion de son orbita a respèct dau plan ecliptic es egala a 7°.
Satellits[modificar | modificar la font]
Mercuri a ges de satellits naturaus.
Observacion[modificar | modificar la font]
Mercuri a una magnitud variant entre -2,3 (pus brilhanta que Sirius) e 5,7. L'uelh uman pòu donc facilament veire Mercuri mai l'observacion es complicada per la proximitat dau Soleu. Lei periòdes d'observacions son donc solament situats au començament o a la fin de la nuech. Ansin, lo telescòpi espacial Hubble pòu pas observar Mercuri en causa dei règlas de seguretat per evitar un contacte dirècte ambé lo Soleu[32]. Generalarament, lei condicions d'observacion son melhoras dins l'emisfèri sud car l'elongacion de Mercuri se debana d'ivèrn quand la nuech se lèva d'ora[33].
Coma la Luna, Mercuri presenta de fasas. Pasmens, lei fasas « novèla » e « plena » son generalament invisiblas dempuei la Tèrra en causa dau Soleu. Pasmens, la planeta se pòu veire durant leis eclipsis solars[34]. Mercuri mòstra tanben un movement aparent retrograd variant de 8 a 15 jorns segon lei posicions dei doas planetas[1].
Recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Astronòms ancians[modificar | modificar la font]
Lei premiereis observacions conegudas sus Mercuri foguèron fachas per leis Assirians durant lo sègle XIV avC[35]. Lei Babilonians acomencèron seis observacions pendent lo Millenni I avC. Lo nom de Mercuri èra adonc Nabu segon lo nom dau dieu messatgier de la religion babiloniana[36].
En Euròpa, lei Grècs ancians nomèron la planeta EtίλBwv (Stilbon) e Ἑpuάwv (Hermaon)[37]. Puei, lo nom vèn Apollo quand la planeta foguèt visibla de matin e sobretot Hermes quand foguèt visibla de sera. Dins aquò, vèrs lo sègle IV avC, leis astronòms comprenguèron que lei dos astres èran identics. Après lei Grècs, lei Romans nominèron la planeta Mercuri, l'equivalent dau dieu messatgier Hermes, en causa de son movement rapid dins lo cèu[38]. L'astronòm Ptolemèu evoquèt la possibilitat dei transits solars de Mercuri[39].
Vèrs lo sègle XI, l'astronòm andalós Abū Ishāq Ibrāhīm al-Zarqālī depintèt una orbita geocentrica ovala per la planeta. D'autreis astronòms arabis observèron e imaginèron l'existéncia dei transits de Mercuri e Vènus entre lei sègles XII e XIII[40]. Enfin, durant lei sègles XV e XVI, leis astronòms indian Nilakantha Somayaji e europèu Tycho Brahe creèron de sistèmas geocentrics ambé Mercuri orbitant a l'entorn dau Soleu[41].
Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Lei premiereis observacions amb un telescòpi dempuei la Tèrra foguèron realizadas per Galileo Galilei durant lo començament dau sègle XVII mai sa luneta aviá pas la poissença per veire lei fasas de la planeta. Puei, en 1631, Pierre Gassendi veguèt un transit solar de Mercuri predich per Johannes Kepler. Enfin, en 1639, Giovanni Battista Zupi, amb un telescòpi pus poderós que Galilei, descubriguèt lei fasas de Mercuri demostrant son orbita a l'entorn dau Soleu[1].
Dins aquò, lei dificultats per observar Mercuri entraïnèron un interès mendre per son estudi. En 1800, Johann Schröter imaginèt de montanhas autas de 20 quilomètres. A partir d'aqueu trabalh, Friedrich Bessel estimèt lo periòde de rotacion a 24 oras e l'enclinason de l'axe de rotacion egala a 70°[42]. Pendent lei annadas 1880, Giovanni Schiaparelli cartografièt la planeta e prepausèt una rotacion sincròna coma per la Tèrra e la Luna[43]. Enfin, la cartografia foguèt melhorada per Eugenios Antoniadi en 1934.
En 1962, lei Sovietics de la còla de Vladimir Kotelnikov acomencèron d'observacions radar de la planeta[44] [45] [46]. Lo periòde de rotacion foguèt calculat tornarmai en 1965 per Gordon Pettengill. Trobèt una valor egala a 59 jorns[47]. Aqueu resultat foguèt una sospressa per lei scientifics car l'ipotèsi de la rotacion sincròna èra fòrça escampada. l'explicacion foguèt atrobada per l'Italian Giuseppe Colombo que prepausèt l'existéncia d'una resonància 3:2[48].
Lei telescòpis actuaus son tornarmai capables d'observar la superficia de Mercuri e d'obtenir de detalhs novèus. Ansin, un bacin d'impacte dich Bacin Skinakas, pus grand que lo Bacin Caloris, foguèt probablament descubèrt dins una zona desconeguda de la planeta[49]. Enfin, una cartografia novèla foguèt facha per lo telescòpi radar d'Arrecibo amb una resolucion de 5 km[50].
Exploracion ambé de missions espacialas[modificar | modificar la font]
Coma la planeta es pròcha dau Soleu e a pas d'atmosfèra per alentir lo movement dei sondas, lei manòbras per la mesa en orbita necessitan d'aver una quantitat de carburant pus importanta que per s'escapar dau Sistèma Solar. Ansin, solament doas sondas espacialas son estadas mandadas vèrs Mercuri. Lei doas foguèron estatsunidencas :
- Mariner 10 (1974-1975).
- MESSENGER (2008-encuei).
Misssion Mariner 10[modificar | modificar la font]
La sonda Mariner 10 realizèt tres susvoladas de Mercuri en 1974 e 1975. Transmetèt lei premiers imatges de la planeta, especialament son aspèct craterizat[51]. La sonda descurbiguèt egalament lei plecs de la superficia e la preséncia dau camp magnetic de Mercuri e sa semblança amb aqueu de la Tèrra. Pasmens, durant lei susvoladas, la sonda observèt malurosament tres còps la mema fàcia. Ansin, la sonda poguèt just cartografiar 45% de la superficia avans d'agotar son carburant lo 24 de març de 1975.
Mission MESSENGER[modificar | modificar la font]
La mission MESSENGER (per MErcury Surface, Space ENvironment, GEochemistry and Ranging) foguèt mandada dempuei la Tèrra en 2004 per la NASA. Après unei correccions de trajectòria a l'entorn de la Tèrra e de Vènus, la sonda realizèt tres susvoladas de Mercuri en 2008 e 2009[52] [53]. Pendent sei susvoladas, la sonda capitèt de cartografiar una partida de l'emisfèri non observat per Mariner 10. La mesa en orbita definitiva deuriá aver luòc en març de 2011. La sonda auriá sièis objectius d'estudiar : la densitat auta de Mercuri, son istòria geologica, la natura dau camp magnetic, l'estructura de l'interior de la planeta, la preséncia d'aiga ai pòls e l'origina de l'atmosfèra tèuna.
Cultura[modificar | modificar la font]
Mitologias ancianas[modificar | modificar la font]
Per leis Assirians, Mercuri èra nomada « Udu-idim-gu-ud » (la planeta bombant) segon lei tauletas Mul.Apin. Enterin, lei Babilonians la nomarián Nabu segon lor dieu messatgier. Lei Grècs e lei Romans nominèron tanben la planeta segon lo nom dau dieu messatgier de lor religion, respectivament Ermès e Mercuri. Puei, lei Vikings li associèron lor dieu Odin e lo dimècres. En China, Mercuri foguèt associada ambé lo nòrd e l'aiga[54]. Dins l'Indoïsme, Mercuri es dich Boda[55]. Enfin, la civilizacion maia considerèt Mercuri coma un chòt messatgier dau monde sosterranh[56].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0, 1,1 et 1,2 Strom, Robert G.; Sprague, Ann L. (2003). Exploring Mercury: the iron planet. Springer.
- ↑ Lyttleton, R. A. (1969). "On the Internal Structures of Mercury and Venus". Astrophysics and Space Science 5 (1): 18.
- ↑ Gold, Lauren (3 de mai de 2007). "Mercury has molten core, Cornell researcher shows". Chronicle Online (Cornell University). [1].
- ↑ Finley, Dave (3 de mai de 2007). "Mercury's Core Molten, Radar Study Shows". National Radio Astronomy Observatory. [2].
- ↑ Spohn, Tilman; Sohl, Frank; Wieczerkowski, Karin; Conzelmann, Vera (2001). "The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo". Planetary and Space Science 49 (14–15): 1561–1570.
- ↑ Gallant, R. 1986. The National Geographic Picture Atlas of Our Universe. National Geographic Society, 2nd edition.
- ↑ Anderson, J. D.; et al. (July 10, 1996). "Shape and Orientation of Mercury from Radar Ranging Data". Icarus (Academic press) 124: 690–697
- ↑ 8,0, 8,1 et 8,2 Benz, W.; Slattery, W. L.; Cameron, A. G. W. (1988). "Collisional stripping of Mercury’s mantle". Icarus 74 (3): 516–528.
- ↑ 9,0 et 9,1 Cameron, A. G. W. (1985). "The partial volatilization of Mercury". Icarus 64 (2): 285–294.
- ↑ Weidenschilling, S. J. (1987). "Iron/silicate fractionation and the origin of Mercury". Icarus 35 (1): 99–111.
- ↑ "BepiColombo". ESA Science & Technology. European Space Agency. [3]
- ↑ 12,0, 12,1, 12,2 et 12,3 P. D. Spudis (2001). "The Geological History of Mercury". Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior, Chicago: 100. [4]
- ↑ Strom, Robert (September 1979). "Mercury: a post-Mariner assessment". Space Science Reviews 24: 3–70.
- ↑ Head, James W.; Solomon, Sean C. (1981). "Tectonic Evolution of the Terrestrial Planets". Science 213 (4503): 62–76.
- ↑ Blue, Jennifer (April 11, 2008). "Gazetteer of Planetary Nomenclature". US Geological Survey. [5]
- ↑ Grayzeck, Ed. "MESSENGER Web Site". Johns Hopkins University. [6]
- ↑ Shiga, David (January 30, 2008). "Bizarre spider scar found on Mercury's surface". NewScientist.com news service. [7]
- ↑ Wagner, R. J.; Wolf, U.; Ivanov, B. A.; Neukum, G. (October 4–5, 2001). "Application of an Updated Impact Cratering Chronology Model to Mercury' s Time-Stratigraphic System". Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior. Proceedings of a workshop held at The Field Museum.. Chicago, IL: Lunar and Planetary Science Institute. p. 106.
- ↑ R.J. Wagner et al., « Application of an Updated Impact Cratering Chronology Model to Mercury's Time-Stratigraphic System », dans Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior, Chicago, 2001, p. 106
- ↑ Domingue, Deborah L. et al. (August 2009). "Mercury's Atmosphere: A Surface-Bounded Exosphere". Space Science Reviews 131 (1–4): 161–186.
- ↑ McClintock, William E.; Vervack Jr., Ronald J.; Bradley, E. Todd et al. (2009). "MESSENGER Observations of Mercury’s Exosphere: Detection of Magnesium and Distribution of Constituents". Science 324 (5927): 610–613.
- ↑ 22,0 et 22,1 Beatty, J. Kelly; Petersen, Carolyn Collins; Chaikin, Andrew (1999). The New Solar System. Cambridge University Press.
- ↑ Prockter, Louise (2005). Ice in the Solar System. Volume 26. Johns Hopkins APL Technical Digest. http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf.
- ↑ Lewis, John S. (2004). Physics and Chemistry of the Solar System (2nd ed.). Academic Press. p. 463.
- ↑ Murdock, T. L.; Ney, E. P. (1970). "Mercury: The Dark-Side Temperature". Science 170 (3957): 535–537.
- ↑ Ingersoll, Andrew P.; Svitek, Tomas; Murray, Bruce C. (November 1992). "Stability of polar frosts in spherical bowl-shaped craters on the moon, Mercury, and Mars". Icarus 100 (1): 40–47.
- ↑ Seeds, Michael A. (2004). Astronomy: The Solar System and Beyond (4th ed.). Brooks Cole.
- ↑ Williams, David R. (January 6, 2005). "Planetary Fact Sheets". NASA National Space Science Data Center. http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html.
- ↑ Christensen, Ulrich R. (2006). "A deep dynamo generating Mercury's magnetic field". Nature 444 (7122): 1056–1058.
- ↑ Spohn, T.; Sohl, F.; Wieczerkowski, K.; Conzelmann, V. (2001). "The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo". Planetary and Space Science 49 (14–15): 1561–1570.
- ↑ Steigerwald, Bill (June 2, 2009). "Magnetic Tornadoes Could Liberate Mercury's Tenuous Atmosphere". NASA Goddard Space Flight Center. [8]
- ↑ Baumgardner, Jeffrey; Mendillo, Michael; Wilson, Jody K. (2000). "A Digital High-Definition Imaging System for Spectral Studies of Extended Planetary Atmospheres. I. Initial Results in White Light Showing Features on the Hemisphere of Mercury Unimaged by Mariner 10". The Astronomical Journal 119: 2458–2464.
- ↑ Patrick Kelly, ed. (2007). Observer's Handbook 2007.
- ↑ Tunç Tezel (January 22, 2003). "Total Solar Eclipse of 2006 March 29". Department of Physics at Fizik Bolumu in Turkey. [9]
- ↑ chaefer, Bradley E. (May 2007). "The Latitude and Epoch for the Origin of the Astronomical Lore in Mul.Apin". American Astronomical Society Meeting 210, #42.05 (American Astronomical Society). http://cdsads.u-strasbg.fr/abs/2007AAS...210.4205S.
- ↑ Staff (2008). "MESSENGER: Mercury and Ancient Cultures". NASA JPL. [10]
- ↑ H.G. Liddell and R. Scott; rev. H.S. Jones and R. McKenzie (1996). Greek–English Lexicon, with a Revised Supplement (9th ed.). Oxford: Clarendon Press. pp. 690 and 1646.
- ↑ Antoniadi, Eugène Michel; Translated from French by Moore, Patrick (1974). The Planet Mercury. Shaldon, Devon: Keith Reid Ltd. pp. 9–11.
- ↑ Goldstein, Bernard R. (February 1996), "The Pre-telescopic Treatment of the Phases and Apparent Size of Venus", Journal for the History of Astronomy: 1
- ↑ Ansari, S. M. Razaullah (2002). "History of oriental astronomy: proceedings of the joint discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, organised by the Commission 41 (History of Astronomy), held in Kyoto, August 25–26, 1997". Springer. p. 137.
- ↑ amasubramanian, K.; Srinivas, M. S.; Sriram, M. S. (1994). "Modification of the Earlier Indian Planetary Theory by the Kerala Astronomers (c. 1500 AD) and the Implied Heliocentric Picture of Planetary Motion". Current Science 66: 784–790. [11]
- ↑ Colombo, G.; Shapiro, I. I.. "The Rotation of the Planet Mercury". SAO Special Report #188R. [12]
- ↑ Holden, E. S. (1890). "Announcement of the Discovery of the Rotation Period of Mercury [by Professor Schiaparelli"]. Publications of the Astronomical Society of the Pacific 2 (7): 79.
- ↑ Evans, J. V.; Brockelman, R. A.; Henry, J. C.; Hyde, G. M.; Kraft, L. G.; Reid, W. A.; Smith, W. W. (1965). "Radio Echo Observations of Venus and Mercury at 23 cm Wavelength". Astronomical Journal 70: 487–500.
- ↑ Moore, Patrick (2000). The Data Book of Astronomy. New York: CRC Press. p. 483.
- ↑ Butrica, Andrew J. (1996). "Chapter 5". To See the Unseen: A History of Planetary Radar Astronomy. NASA History Office, Washington D.C.. [13]
- ↑ Pettengill, G. H.; Dyce, R. B. (1965). "A Radar Determination of the Rotation of the Planet Mercury". Nature 206 (1240): 451–2.
- ↑ Colombo, G. (1965). "Rotational Period of the Planet Mercury". Nature 208: 575.
- ↑ L. V. Ksanfomality (2006). "Earth-based optical imaging of Mercury". Advances in Space Research 38: 594.
- ↑ Harmon, J. K. et al. (2007). "Mercury: Radar images of the equatorial and midlatitude zones". Icarus 187: 374.
- ↑ Phillips, Tony (October 1976). "NASA 2006 Transit of Mercury". SP-423 Atlas of Mercury. NASA. [14]
- ↑ "Countdown to MESSENGER's Closest Approach with Mercury". Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory. January 14, 2008. [15]
- ↑ "MESSENGER Gains Critical Gravity Assist for Mercury Orbital Observations". MESSENGER Mission News. September 30, 2009. [16]
- ↑ Kelley, David H.; Milone, E. F.; Aveni, Anthony F. (2004). Exploring Ancient Skies: An Encyclopedic Survey of Archaeoastronomy. Birkhäuser.
- ↑ Pujari, R.M.; Kolhe, Pradeep; Kumar, N. R. (2006). Pride of India: A Glimpse Into India's Scientific Heritage. Samskrita Bharati.
- ↑ Milbrath, Susan (1999). Star Gods of the Maya: Astronomy in Art, Folklore and Calendars. University of Texas Press.
Planetas
Mercuri · Vènus · Tèrra · Mart · Jupitèr · Saturne · Uranus · Neptun
Planetas nanas
Cères · Pluton · Èris
Pichons còrses
Asteroïdes · Cencha d'asteroïdes · Cometas · Cencha de Kuiper · Objèctes eparses · Nívol d'Oort
Satellits
T (1) : Luna — M (2) : Fòbos · Deimos — J (67) : Io · Euròpa · Ganimèdes · Callisto — S (62) : Titan · Rhea · Mimas · Enceladus · Tethys · Dione — U (27) : Miranda · Ariel · Umbriel · Titània · Oberó — N (14) : Triton


c: text/html

text:
1563
Aquesta pagina concernís l'an 1563 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Dins lo nòrd, lo negus Menas (1559-1563) mau capitèt de vencre l'insureccion menada per lo governador de Tigre, Yeshaq, dempuei 1560 ambé l'ajuda deis Otomans. Au contrari, sei tropas foguèron desfachas e Menas moriguèt de malautiá dins lo corrent de la retirada. Son fiu Sarsa Dengel (1563-1597) li succediguèt. Yeshaq aprofichèt lo cambiament de sobeiran per negociar favorablament sa somission. Pasmens, aquò permetèt de restablir la patz dins lo nòrd. En revènge, dins lo corrent de l'annada, lo negus novèu deguèt reprimir l'insureccion d'un de sei cosins.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ronald Reagan
Ronald Reagan (Tampico, Illinois, 6 de febrièr de 1911 - Bel Air, Califòrnia, 5 de junh de 2004) foguèt un actor e politician republican american. Ocupèt la presidéncia dels Estats Units d'America de 1981 a 1989. Abans de venir president, èra estat lo 33en governador de l'estat de Califòrnia de 1967 a 1975.
Biografia[modificar | modificar la font]
Ronald Reagan nasquèt a Tampico en 1911 mas cresquèt a Dixon en Illinois. Faguèt sos estudis a l'Eureka College, d'ont sortiguèt amb una licéncia en economia e en sociologia. Desbagajèt puèi en Iowa per trabalhar coma animator de ràdio, puèi en 1937 a Los Angeles, ont comencèt de far l'actor al cinèma e a la television. Knute Rockne, All American, Kings Row e Bedtime for Bonzo foguèron entre sos filmes pus notables. President de la Screen Actors Guild e portaparaula per General Electric, dintrèt puèi en politica.


text:
Categoria:Religiós crestian
Lo tèrme religiós es aicí de comprendre al sens larg. Implica pas lo fach d'aparténer a un òrdre religiós. Se classarà aicí principalament los professionals. Pels laïcs, se reportar a la categoria:personalitat crestiana. De mai, lo sens d'aquestes tèrmes varia d'una confession a l'autra.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
A
- ► Arquevesque (2 C)
P
- ► Patriarca (1 C, 1 P)
R
- ► Religiós catolic (8 C, 4 P)
- ► Religiós protestant (1 C)
S
- ► Sant (8 P)


text:
La « Lenga de nosta » que s'aficha en tèrra bigordana
Compausada de 15 panèus, qu’a per tòca de vulgarizar los aspèctes lingüistics, istorics e economics de la cultura occitana gascona suu territòri de Bigòrra-Quate Vaths.
Aqueth dimars 12 de deceme que's debanè l'aviada de la mòstra « Lenga de nosta », au licèu Lautreamont de Tarba (65).
Aquera mòstra itineranta compausada de 15 panèus qu’a per tòca de vulgarizar los aspèctes lingüistics, istorics e economics de la cultura occitana gascona suu territòri de Bigòrra-Quate Vaths. Finançada peu conselh departamentau dels Hauts Pirenèus a hautor de 2 000 euros, aquera mòstra qu’ei a l’iniciativa de la MCO (Maison de la cultura occitana), federacion d’associacions basada en periferia tarbesa. Los 15 panèus de la mòstra « Lenga de nosta » que seràn hicats a disposicion a gratis a las estructuras interessadas (associacions, hestenaus, etc.) a comptar de herevèr de 2018. Ua clau de mes, doncas, entà balhar visibilitat a la cultura nosta sus aqueth parçan de Gasconha.
Silvan Carrère
- Publicat dens Culture


text:
Dièsi
Ua (o un) dièsi, dens lo solfegi qu'ei un signe d'alteracion qui, hicat davant ua nòta deu pentagrama, e lhèva aquesta d'un miei ton.
Ua o mantuas dièsis que pòden estar estar marcadas a la clau e atau aplicà's suber tota la particion. Dens aqueste cas un becaire hicat sus la particion davant ua nòta qu'anulla temporaument sus era l'alteracion de la dièsi. Se la dièsi b'ei marcada dens ua mesura, que s'aplica sus totas las nòtas de medish nom dinc au cap de la mesura au mens qu'un becar e vienga restituir la valor iniciau de la nòta.
A la clau, las dièsis que's botan dens l'òrdi seguent : Fa, Do, Sol, Re, La, Mi, Si ; aquò e significa que si la clau be conta pas sonque ua dièsi, qu'ei lo fa ; se son duas, alavetz que son fa e do ; se son tres, fa, do e sol eca. Lo nombre de dièsis que determina la tonalitat d'ua particion : sia sus ua gama majora, sia dens la soa relativa menora.
Ua dobla dièsi qu'existeish tanben e que hè alavetz pujar la nòta d'un ton sancèr.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Per las tonalitats majoras e menoras determinadas peu nombre de dièsis espiar :


text:
12.12.2017. Nòva
La Gàrdia Civila emportèt dins la nuèch de dimenge a diluns quaranta quatre objèctes
25.06.2017. Nòva
Se prepara la segonda edicion del projècte Kastanya.cat per encoratjar lo catalan e l’occitan
16.05.2017. Nòva
Contunhan los escambis entre las universitats de Lhèida (Catalonha) e de Tolosa Joan Jaurés.
5.06.2016. Nòva
Dimèrcles passat, 1r de junh, qu’auec lòc en Lhèida era presentacion dera
21.04.2015. Nòva
La setmana passada, d’estudiants del gra d’estudis catalans e occitans de l’Universitat
21.09.2014. Vidèo
Aitor Carrera presenta lo congrès de l'Associacion Internacionala d'Estudis Occitans que
7.09.2014. Blòg de Sèrgi Viaule
En anguent de cap los Pirenèus, sus l’autorota Tolosa-Baiona, aquò me tornèt sautar pels uèlhs.
27.06.2014. Nòva
La Deputacion de Lhèida presentèt dimars passat las quatre rotas que fan partida de l’iniciativa
18.06.2014. Nòva
“Catalonha a l’obligacion de donar de valor a la coneissença de l’occitan”,
16.06.2014. Nòva
Comença uèi, e fins al 21 de junh, lo congrès de l’Associacion Internacionala
30.05.2014. Nòva
Era Direccion Generau des Transpòrts e dera Mobilitat dera Generalitat de Catalonha, laguens des
9.05.2014. Nòva
An trobat lo pilòt de l’avion que diluns passat desapareguèt après s’enaurar
26.07.2013. Nòva
L’actual Servici Lingüistic de l’Universitat de Lhèida (UDL) vendrà un
22.05.2013. Nòva
Lhèida viurà los meses que venon una seguida d’activitats restacadas a l’An
10.03.2013. Nòva
En 2014 lo Congrès de l’Associacion Internacionala d’Estudis Occitans (AIEO)
27.12.2012. Blòg de Marçal Girbau
Dirai que Lhèida es la mai occitana de las capitalas catalanas. Dirai qu’aquò non o sabon ni los


text:
Simbèus occitans ! E après ?
N’arribi pas a m’acontentar deus simbèus. Que sabi que vau benlhèu contrariar quauques personas dab çò qui va seguir e qui èi trantalhat a méter suu papèr. Totun, com non cau pas jamei aver paur d’alimentar lo debat qu’escrivi çò qui’m sembla poder esclairar un pauc la situacion de l’occitanisme.
Desempuish quauques mes, per manca de victòrias suu terrenh, que sia suu terrenh dit culturau o dit politic, l’occitanisme sembla de’s neurir de simbèus ( o de simbòlos).
Que vedi a paréisher un pauc pertot articles e comentaris a prepaus de çò que s’i a passat dimenge a Montsegur on l’avesque de Pàmias, Jean-Marc Eychenne, a demandat perdon pel lenhèr de 1244. De que n’i a que i veden un moment « istoric » un acte qui ei lo prumèr acte de repenténcia per un massacre contra los occitans. « Es lo primièr còp dins l’istòria » çò pòdi léger que demandan « lo perdon per un crimi comés contra una partida del nòstre pòble ».
Vertat qu’estó un crimi e vertat qu’ei un acte important de la part d’un avesque. Que reconeishi que n’ei pas un acte shens significacion.
De la medisha faiçon, shens aver partatjat l’estrambòrd de quauques personas, que podem mentàver com un eveniment lo hèit qu’ua region pòrte lo nom de « Occitanie ».
Mes qu’èm plan obligats de reconéisher que demoram dens çò de simbolic, e arren mei.
Tanben, que mentavi la proposicion de lei depausada peus deputats socialistas que hè quauques dias ; un tèxte de qualitat segur mes qui n’arribarà pas au cap pr’amor lo calendari parlamentari qu’ei dejà clavat !
Ací tanben qu’em dens la simbolica ! e tanben dens la comunicacion politiciana e pre electorau. Totun que’n vedi enqüèra quauques uns a esperar que…
Solide los simbèus que comptan. Que soi estat de’us qui an pensat, e qui pensan enqüèra, que la ratificacion de la Carta europèa seré per exemple un acte simbolic important. Mes non l’avem pas jamei avuda a maugrat las promessas. Benlhèu pr’amor justament qu’aneré au delà deu simbèu.
Los simbèus qu’ajudan a caminar ; mes que cau aver mei que los simbèus entà aquò har. E quan legi en ua gaseta occitana qui en rason d’aqueths simbèus qui semblerén de’s multiplicar apèra a ua manifestacion unitària de l’occitanisme que m’interrògui.
Que soi d’acòrd entà que l’occitanisme e’s manifèste de faiçon unitària, que milierats de personas e s’amassen en favor de la lenga ; mes que’s cau avisar de non pas s’acontentar de la fòrça deus simbèus. Sols non pòden pas arren. Que son elements qui ajudan a méter en valor un projècte.
Los simbèus que son l’emocion. Mes ua emocion non hè pas un projècte.
Un simbèu que’ns pòt ajudar a nos projectar.
Per tant esmaventa que sia estada per daubuns la decision d’aperar ua region « Occitanie » n’a pas avut la mendra consequéncia concreta en lo projècte occitanista. Ua region shens poder que pòrta un nom polit. Qu’avem ua satisfaccion simbolica. Enqüèra que lo vertadèr simbèu seré estat que s’aperèsse « Occitania » mes justament qu’averem passat lo sol nivèu simbolic entà entrar en ua batalha politica e quitament constitucionau.
Per tant esmavent que sia lo predic coratjós de l’avesque de Pàmias n’a pas tanpauc nada consequéncia sus l’anar de l’Occitania e deus occitans de uei.
Non pensetz pas que cèrqui a desvalorizar aqueras duas causas ni a desqualificar los que i an metut energia e estrambòrd mes que pausi sonque la question : e au delà deus simbèus que hèm ? On vam ?
Mentre que saludam aqueths simbèus d’autes simbèus tanben que prenen mei anar mei de plaça en lo paisatge occitan. Hòrt de simbèus d’un nacionalisme francés estret e còps que i a xenofòbe, que son recuperats per ua extrema dreta qui ganha terrenh en país occitan.
La politica de uei que fonciona sonque dab simbèus e ua simbolica simplista. Qu’avem vist quin utilizan Jeanne d’Arc a dreta o a esquèrra. Un aute que parla deus gallés ! D’autes que prepausan lo retorn simbolic a l’unifòrme dens las escòlas. L’istòria que hornaish materiau simbolic a fanègas on los uns e los autes van cercar çò qui vòlen e çò qui pòden manipular shens aver paur sovent d’estar ridicules.
De segur los simbèus qui son celebrats peus occitanistas, los qui parlavi en començar aqueth article, van a contrabriu de la lista qui acabi de balhar ; mes atencion de non pas acontentà’ns de jogar simbèus contra simbèus. Que serem segurament en estat d’inferioritat. E puish qu’ei a aqueth moment qui lo perilh ei gran.
Se los òmis s’opausan sonque dab simbèus qu’ei pr’amor los mots e las ideas e’us mancan.
Que se’n va temps donc de saber trobar los mots e de bastir un projècte.
Que se’n va temps de deishar aquera flaquesa permanenta d’un occitanisme qui n’a pas comprés que non i a pas dus mondes : d’un costat un qui hè politica e qui’s cascanteja las mans e de l’aute un aute qui hè accion culturau e accion lingüistica dab lo sentiment (faus evidentament) que seré a l’acès de las batalhas qui segoteishen la societat e lo monde.
Pr’amor, dens lo monde qui dessenhan quauques uns, e qui coneishen un succès electorau deu grans en país occitan, non i aurà pas nada plaça ni per l’un ni per l’aute.
Alavetz se’s cau arregaudir de quauques victòrias simbolicas qu’ei prumèr e abans tota causa entà las véder com elements qui nos averteishen que entà estar occitans doman que cau saber prepausar un projècte de societat en loquau los occitans auràn ua plaça. Qu’ei la rason qui hè que soi federalista, autonomista, herotjament europèu e vertadèrament inquiet. E donc tostemps engatjat e occitanista…
David Grosclaude
2 réflexions au sujet de « Simbèus occitans ! E après ? »
Je viens de lire avec beaucoup d’intérêt ton analyse. Je ne minore pas le symbole de MONTSEGUR : c’est un geste venant d’un représentant de l’un des 2 commanditaires de la conquête et des massacres qui ont suivi au cours des siècles. Cela dit, bien sûr que l’on ne peut pas se contenter de symboles et qu’il devient urgent d’aller de l’avant. Revenant dans le milieu culturel après une longue rupture, si j’ai pu observer de réelles avancées très intéressantes, je remarque surtout que le milieu est totalement désoccitanisé. Le drapeau occitan « ne semble pas faire recette » dans les grands évènements culturels contrairement aux basques, bretons, catalans sans aller chercher les écossais ou irlandais…. On m’a relaté qu’il pouvait déranger ! Et pourtant, très paradoxalement, sur le plan des individus, de quelques individus, l’idée de fédéralisme, d’autonomie semblerait faire son chemin et je m’en réjouis. Point de désaccord : l’Europe actuelle, celle de la finance, du CETA du TAFTA qui va réduire à néant les gouvernements des Etats européens pour laisser la gouvernance européenne et mondiale aux multinationales qui pourront s’amuser à porter plainte contre « ces petits états » lorsqu’ils oseront prendre des décisions contraires à leurs intérêts, devant des juridictions d’arbitrage privées où tout se règlera en millions de dollars ou euros…… Non merci, je n’en veux pas de celle-là et je me garderai bien de la mettre en avant sous prétexte, qu’en voulant des euro-régions (sous la pression des multinationales précisément) nous pourrions tirer notre épingle du jeu. En réalité ça ressemble à un grand marché de dupes (lire ds Enbata l’analyse que font les basques sur leur future euro-région avec l’Aquitaine…….) Et puis ne serait-il pas temps de remettre à plat nos institutions, de se débarrasser de cette monarchie revenue par la petite porte au fil des ans et dont on mesure le ridicule chaque jour davantage !
Ce pourrait être une excellente entrée en matière pour commencer à remplir la coquille vide « OCCITANIA » que d’ouvrir un vaste débat demandant à chacune, chacun ce qu’il attendrait, ce qu’il voudrait, souhaiterait sur le plan politique, économique, éducatif, social, de la santé…… Vaste chantier, long qui vaut la peine d’être lancé : GAUSEM OCITANIA ! JE NE CROIS PAS DU TOUT A UNE OCCITANIA SORTIE DU CHAPEAU D’UNE MINORITE qui s’arrangera pour la faire avaler par les peuples d’OC en leur laissant l’impression que c’est eux qui ont jeté les bases de leur avenir.


text:
Exemples d’accions per l’IEO
Dens aqueste article que son decrits los engatjaments possibles en çò de l’IEO entà las accions "interregionaus".
NB : D’autes accions que son, solide, possibles en mie deus exemples balhats ací, que sia de cap a las seccions regionaus, departamentaus, o los cèrcles locaus afiliats.
L’IEO e la transmission :
- Collecta e mesa a jorn de las dadas que concerneishen l’ensemble deus cors d’occitan entaus adultes (hens e endehòra de la federacion).
- Bilinguisme precòci : apartiéner a un hialat de benevòles formats a la question deu bilinguisme, en capacitat d’entresenhar parents o professionaus de la petita enfancia.
L’IEO e la socializacion :
- Tiéner a jorn lo siti de l’IEO (comunicats, articles, eca),
- Collectar auhèrtas d’emplec que demandan ua competéncia en occitan,
- Collectar e tiéner a jorn adressas d’entrepresas, d’associacions, d’artisitas... qu’an ua activitat en rapòrt dab l’occitan,
- Informar suu labèl "Oc per l’occitan" las entrepresas e las collectivitats.
L’IEO e la distribucion/difusion e l’edicion deu libe :
- Har coneisher lo catalòg de l’IEO Edicions de cap a la cordèra deu libe.
L’IEO que collecta tanben informacions pertocant a cas de discriminacion linguistica encontrats per la poblacion dens lo son procediment de reapropriacion de la lenga occitana.


text:
Resti dins lei Bocas dau Ròse, a la sortida de l'estanh de Berra que se sonava davant "la mar dau Martegue".
Lo luech "lo Martegue" a donat son nom a ma ciutad : Martigues.
Pareisse que nòstre estanh, qu'es una mesclada d'aiga doça e d'aiga salada, es l'estanh salat lo mai grand d'Europa.
Es un bèu relarg, mai lei rafinariàs de petròli que son sus sei ribas pauson quauquei problemas per l'environament.
Aqui, parlon lo provençau maritima, qu'es un pauc different dau provençau de z-Ais (Ais en Provença) per eisemple.
Siáu fòrça interessat per leis autres lengas de nòstra occitania que son la richessa de totei.
(a seguir)


text:
Genouillé (Vinhana)
Genouillé es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vinhana e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Coma la rèsta de la França, Genouillé acuèlh favorablament las avançadas de la Revolucion francesa. Planta aital lo sieu arbre de la libertat, simbòl de la Revolucion. Ven lo luòc d'adesion de totas las fèstas e dels principals eveniments revolucionaris, coma la celebracion de la represa de Tolon|Tolon als Angleses, lo 19 de genièr de 1794, o la celèbra de l'Èsser suprèma en junh 1794[1].
Comme le reste de la France, Genouillé accueille favorablement les avancées de la Révolution française. Elle plante ainsi son arbre de la liberté, symbole de la Révolution. Il devient le lieu de ralliement de toutes les fêtes et des principaux événements révolutionnaires, comme la célébration de la reprise de Tolon|Tolon aux Anglais, le 19 janvier 1794, ou la fête de l'Être suprême en juin 1794[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Robert Pichon, Los Arbres de la libertat a Peitieus e en la Viena, Peitieus : d'Edicions CLAUS 89/Federacion de las œuvres laiques, 1989, pàg. 198
- ↑ Robert Petit, Les Arbres de la liberté à Poitiers et dans la Vienne, Poitiers : Éditions CLEF 89/Fédération des œuvres laïques, 1989, p. 198


text:
Discutir:Granda sinagòga de Bordèu
- Supression -
- Neutralitat -
- Drech d'autor -
- Article de qualitat -
- Bon article -
- Lutz sus -
- De far -
- Archius -
- Traduccion
"Cauçaroja"[modificar la font]
A l'article causso, lo TDF indica: « À Bordeaux, il y a la rue Causso-Roujo ». En francés, existís un antroponim Chausseblanche; Causserouge es tanben un antroponim, atestat mai que mai dins la Marga (forma normanda, cf. [1]). Un antroponim catalan Calça Roja es atestat a l'Edat Mejana, cf. [2].
Vivarés (d) 18 abril de 2010 a 17.23 (UTC)


text:
30/09/2016
Raibe negre 34 per Gilbert Borgés
Prumier dimecres de setembre. Jorn de rentrada per los regents. Sei a mon pòste. Tot lo monde son aquí. l’equipa a pas talament chamjat. Nonmas lo pair Labòria qu’es partit a la retirada. Los regents son enquera en cortissons e las regentas en raubas. Doma, quo serà pus parier. Quò blagassa dins los coredors. Nòu oras demiá. Coma tots los ans, nos amassam dins la granda sala. Novela directriça. Es tota jòuna. La mai jòuna de la sala. Minharda coma tot. Si aviá dietz ans de mai e io vint de mens…
Deu surtir de l’escòla. Nos explica son parcors. Suert de l’escòla. S’apela Marlena. P’ita votz acidulada que dòna enveia de l’escotar dire una bela conariá. Ne’n ditz pas. Mena l’amassada coma pòt. Se’n suert pas mau. Pren de las informacions e balha daus rendetz-vos de trabalh. Nos desseparam a onze oras.
Los collegas se despechan d’anar dins lor classa. Tot plen de chausa a far. Io ai lo temps : d’un biais coma d’un aure, sabe que me’n anirai pas davant ueit oras. Comence de me conestre. Demòre tot solet coma la Marlena.
- Ses Peiregòrda ?
- Non. Sei nascuda e ai totjorn viscut a Bordeu. Mas mos grands eran d’aquí. Demòre dins lur maison, a la Teulada.
Quilhe l’aurelha. La Teulada, quo es lo villatge ente mos parents avián ‘chaptat la maison quand aviá quinze ans. I ai passat au mens una demiá dotzena d’annadas.
- Coma s’apelavan tos grands ?
- Giraud.
- Giraud ? Vas pas me dire que ses la p’ita filha de la Nini e la filha de la Matilda ?
- Si-es.
- Ai bien conegut ta mair. Qual es ton atge ?
- Vint-e-set ans.
Vint-e-set ans. Quò me bolega de pertot. Vint-e-set ans : exactament l’atge qu’aviá sa mair quante m’a laissat, i a vint-e-set ans.
Gilbert Borgés
06:47 Publié dans Raibes negres e Istòrias minuta de Gilbert Borgés | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Villes et mairies du District du Locle (159)
Liste des communes
Le Locle
Ville du Locle, localité de la Suisse de 10 000 habitants.
La mairie du Locle a une adresse e-mail et un site Internet.
Les Ponts-de-Martel
Village des Ponts-de-Martel, localité de la Suisse de 1 200 habitants.
La mairie des Ponts-de-Martel a une adresse e-mail et un site Internet.
Les Brenets
Village des Brenets, localité de la Suisse de 1 100 habitants.
La mairie des Brenets a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence d'activités sur le village.
La Brévine
Village de la Brévine, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de la Brévine a une adresse e-mail et un site Internet.
La Chaux-du-Milieu
Village de la Chaux-du-Milieu, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de la Chaux-du-Milieu a une adresse e-mail.
Le Cerneux-Péquignot
Village du Cerneux-Péquignot, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie du Cerneux-Péquignot a une adresse e-mail.
Brot-Plamboz
Village de Brot-Plamboz, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Brot-Plamboz a une adresse e-mail.


text:
Ua iniciativa tà perrenizar la patz en Bascoat
Lo camin de la patz qu'ei un torn de França qui segueish lo camin de las presons on son embarrats militants bascos. La liga deus drets de l’òmi qu’ei part prenenta.
Lo 8 d’abriu passat, actors de la societat civila basca, Bakearen bidea (lo Camin de la Patz, sostitolat en francés "les Artisans de la Paix"), qu’organizèn la jornada de desactivacion de l’arsenau de l’ETA.
Los medishs qu’an encetat un torn de França qui segueish lo camin de las presons on son embarrats militants bascos. En Occitània que son dejà passats au Mont de Marsan lo 16 de noveme e que s’estanquèn 3 dias a Tolosa deu 16 au 19 e a Marselha deu 20 au 22. Bitara la caravana que s’ei aviada de cap a las autas vilas on son detenuts presoèrs politics bascos : Lion, Peitieus, Nantas, Resnn, Lilla en Flandra. Que s’acabarà lo 9 de deceme a París on se debanarà ua manifestacion suu tèma de l’aplicacion de la lei entà tots los presoèrs. A saber, la liberacion deus malauts, lo hèit de poder beneficiar de las libertats condicionaus e tanben lo dret deus presoèrs de poder apressà’s de lor. Aqueths eveniments que’s defeneishen com ua estapa hens lo procès de patz qui deu estar un temps de reparacions e non pas lo de l’umiliacion.
Que cau hornir l’LDH, la Liga deus Drets de l’Òmi, qu’ei part prenenta e que’s carga de l’arcuelh de la caravana capvath l’estat francés. Precisem tà fenir qu’ua mocion de sostien qu’ei estada votada peus elejuts de l’EPCI Bascoat e tanben ua peticion en solidaritat qu’ei estada signada per 100 personalitats favorablas ad aquera iniciativa.
Loison Grangèr (Lo Jornalet)
- Publicat dens International


text:
Perqué cal oblidar aqueste tipe d’animacion, non es pas perqué la gojada fabrica novèls DSK (encara qué…), un membre de FB, inocentament, explica tot sol l’afar, legissètz :
Se cal rapelar que lo modèl es conegut en Catalonha, èra lo modèl de Francisco Franco.
Es que se podrà curar ? Pensi que non, caldrà esperar d’autras generacions. E pel moment oblidar d’anar ailà. I a melhor de far.
AC OCH = pron caut en lengatge Internet francés sobre un clatussatge.
De la meteissa manièra aquel a Perpinyà… que sembla un ret comercial de fèsta tot faita e presta a l’emplec per personal politic qu’an pauc idèa de çò qu’es una animacion corërenta ambe los territòris occitan e catalan.
-°-
Res de veire e tot per cambiar la vida en Occitània, país dominat e plega-esquina…


text:
Dau temps qu‘ela s‘entornava de chas sa granda mair, l‘Arsena davalet de becana quante ’na fòrta lutz arluciet los ciaus, tòst seguida d‘un grand bruch.
Los dos vielhs lu cuòl pausat sus un bachon dins lu vilatge se penseten ad un còp de fusilh, emai la chaça siguesse d‘enquera pas duberta en ’quela desbuta de darriera.
La veiseina, obludant de tuar lu fuòc sos son faitot, surtiguet ela tot per veire, sens res comprener de mai sus ’quò que ’ribava.
’Na raca se metet de japar quò que lancet un concert, e dins lu quart d‘ora, quitament tot lu vilatge eriá defòra. Se comptar quante setz ’na vintena es mai aisat que non pas comptar un tas de furmic.
Defòra, un pitit vent fred fai se levar daus borrilhons de chaucida. « ’Quò monta brun » diguet quauqu‘un, « ’quò vai far meschaënt » li fuguet respondut.
Es ’quò que la p‘ita Arsena ’guet paur de la lum, beleu dau bruch, o b‘etot daus dos a la vetz. Degun per iò saber, d‘autant mai que ela la prumiera sembla grán se sosvener de ’quò que se passet, ’queu ’mercres, jorn que i a pas d‘escòla.
Ela tornava de chas sa granda, que sa mair li ’viá damandat de li portar una torta e ’na flonharda cuecha dau mandin.
« Vai chas la mameta portar tot quò-quí, tornará portar l‘ordonança que lu medecin li faguet perque lu bolangier me diguet que li aver vut ne‘n passant ier. E tascha de tornar avant mieijorn. Tu ses pro granda per far lu chamin de la Vallada d‘aïci l‘Òme dau Bòsc tota sola. Prend pas la rota de Saulgond, i a de las veituras, passa per las p‘itas rotas. Tu ses granda a dotze ans, tu vas queraque pas te pardre. Se i a quauquares, passa telefonar chas la Marcella, la tanta de Chas lu Jai ».
Los dos vielhs erián sus lu bachon apres passar lu temps en ’questa fin de matinada, jurt‘avant mieijorn. Tornavan far lu monde d‘aqueu mes de setembre de 1989. Lu dimenc, una granda tempesta aviá frapat la Güadalopa, lu diluns, au Burkina Faso, daus que pertipaten au còp d‘estat contra lu Sankara son estats fusilhas, l‘URSS dau Gorbatchev semblava charchar sa plaça au mitan daus conservators e daus reformators.
Aus dos vielhs s‘eriá junt lu Daniel que tornava de sa pèça mai ’na broeta plena de pomaterra.
« Disen que l‘estiu nos quita lu 23, mas lu temps es bas e ’quò comença de far fred.
— Quante lu temps es bas entau, la nevia ’riba d‘abora.
— E puei los que fan los calendiers ne‘n contan de pus gròssas qu‘ilhs.
— De segur, e pertant se cresen. Afe, n‘autres van pas dans la bona sason ! E per aura i ad‘enquera dau trabalh avant d‘anar a la chaça e aus champanhos. Sens obludar que los jorns van pas se lonjants.
— V-òc-es, as be rason Daniel. Mas se los jorns se baissan, las nuechs van se lonjants.
— Es-quò que i aurá de las bonas pomas per far lu citre ujan.
— Ò ! Las pomas, n‘i a, ne‘n veiquí dins mon chareton.
— De las pomas fruchs…
— Aviá be sasit. Espere que quò vai pas far meschaënt per pas las far purrir, desjà que ujan, la vinha balhet quasiment res ».
Bau !
Pas un bruch prò fòrt per secodar los carreus coma quante ilhs fan petar las minas, mas bassetz grand per transir la Janeta que còp-sec surtet veire. E ’la viguet res de mai que la becana roja li passat davant lu nas avant de davalar de bana mai sa conductritz.
’La se preisset per aidar la goitata se tornar levar, fuguet aürosa de veire que ’la n‘aviá l‘air d‘aver res de copar.
« Marces madama, ai pas de mau, afe, sembla. Pensa que per ma becana qu‘es parrier.
— Tu voes que ’pelam tots parents ?
— Non, quò vai anar. De qu‘es qu‘eriá ’quela lumira dins los ciaus ? E ’queu bruch ?
— Ne‘n sabe res ma p‘ita. Ai mas entendut lu bruch. Surtisia veire ».
Tot ’queu pitit monde, sus lu mieijorn d‘aqueu ’mercres 20 de setembre tornet la testa dau costat dau Curadís, un prat passat lu Vilars, lu pitit riu de res que trauca Preissalat. Entau fasent, qu‘es ’queu riu que copa, per entau dire, lu vilatge ne‘n dos bocins, doas entitats administrativas, d‘un costat las gents son ditz de Lotra, e son de la Nauta Viena, de l‘autre costat, son ditz daus Aussiers, e son de las Charantas. Marchatz comprener lu poder d‘un riu.
Dins lu prat dau Curadís, las vachas erián apres s‘esbramelar e correr pertot, espauridas per lu bruch.
*
Una ala legiera coma l‘aër vira dins los ciaus. Fau saber coma van los vents, jugar coma la chalor de l‘aër, devinar ente pòt nos menar ’queu corant.
Per aura, lu menor de l‘ala raibassa un pauc. Pres dins son sentiment de libertat, eu barret los uelhs una minuta. Amont naut, barrar los uelhs una minuta qu‘es poder se raibar un auseu ’n‘ora de temps.
Lu bruch lu desvelhara mas per aura qu‘es lu silencí e l‘immobilitat que lu menan.
Eu es coma acobdat a la balustrada d‘una scèna d‘un teatre mas los uelhs barrat, eu pòt pas avieisar lu monde, nonmàs lu pensar.
Bau !
La realitat pren fòrma per s‘etot.
Per dessus lu monde, eu vei un chause que lusit dins lu prat au mitan de las vachas, eu vei las gents visar lu mesma endrech que se, eu vei la becana au mitan dau chamin.
Au mitan daus ciaus, eu vei un monde apres botjar.
Ente eriá avant tot aquò ? Me sosvene estre pertit daus champs dau Puech-Franhon. Me sosvene aver projetar de volar vers Briguelh per far quauquas fotografias. Me sosvene d‘enquera que lo vent viret e lu seguissí. Prenguí un pauc paur quante comencí de davalar passat lu pòste electrique de Plaud, que cranhí de tombar dins lu pòste, e puei non, portat per los corants, torní veire la gleisa de Briguelh.
Vòle me sosvenir de tot aquò avant de me pausar « ne‘n urgença ».
E i a ’quela p‘ita votz apres marmusar « te desvelha pas d‘enquera, sonja ad aqueu bonur rasle ».


text:
L’IEO aderís als "Amics del CIRDÒC"
L’IEO ven d’aderir a aquela associacion, qui a per objectiu d’acompanhar lo CIRDÒC dins l’ensemble de sas missions
L’associacion dels Amics del CIRDÒC prepausa de jogar un ròtle actiu al prèp d’aqueste centre per la recerca del creissement constant e la valorizacion de sas colleccions, e per la creacion de ligams socials e de desvolopament d’escambis culturals entre sos membres.
Al delà de las satisfaccions intelectualas que procurarà als visitors la frequentacion del CIRDÒC, a travèrs son establiment besierenc coma a travèrs sas colleccions numericas o sas initiativas culturalas decentralizadas, los Amics del CIRDÒC lor prepauson una relacion que far nàisser un estacament duradís a l’institucion.
Per accedir al siti de l’associacion, clicatz aicí.
"Tèni de marcar lo sosten plen de l’IEO au CIRDÒC. Aquela institucion es un dei pielons que pòrta la cultura occitana. Una lenga modèrna deu aver la capacitat de gerir son patrimòni escrich, sa conservacion, son organizacion e sa transmission e aquò per tot son territòri. Aquò reclama de mejans e de competéncias e se pòt faire que d’un biais professionau. Per aquò, sabèm que podèm comptar sus lo CIRDÒC e lòngamai.
De còr e de fe".
Pèire BRECHET
President de l’IEO


text:
-
Mini Lop A comptar deu 02 de genèr sus Òc Tele e en DVD
-
Heidi Actuaument au cinèma e en DVD !
-
Sénher Ram Actuaument au cinèma e en DVD !
-
Trotet Actuament sus Òc Tele e en DVD !
-
Paddington Actuaument au cinèma e en DVD
-
Lo Hussard sus lo teit En DVD e au cinèma
-
-
Lo Pichon Gruffalò Actuaument sus Òc Tele, en DVD e au Cinèma
-
Ernèst e Celestina En DVD e au cinèma
-
Brendan e lo secret de Kells En dvd e au cinèma
-
Una plaça sus l’escoba En dvd e au cinèma
-
Kerity, l’ostal dels contes En DVD e au cinèma
-
Lo jorn de las gralhas En DVD e au cinèma
-
Lo Gruffalò Actuaument sus Òc Tele e au cinèma
-
Cornilh e Bernat En DVD
Actualitat
- Quate DVDs navèths tà Nadau !09 déc 2017
- Sénher Ram en DVD14 nov 2017
- Estivada 2017, Projeccions lo Hussard e Paddington16 juil 2017
- Paddington, projeccion en plen aire lo 17 d’agost a Pau !15 juil 2017
- Trotet enfin en DVD!08 avr 2017
Conta'm
Conta’m qu’ei ua associacion lèi 1901 dont l’objectiu principau qu’ei lo desvelopament deu paisatge audiovisuau bilingüe en lenga occitana.


text:
Fòrça bon partit de fotbòl des dus equips eth jogat aguest darrèr dissabte en Bossòst. Es dus equips joguèrem fòrça ben era pilota. Eth partit començèc tamb ua bona ocasion de Pèir, que tot solet dauant deth portèr xutèc dehòra. Er Encausse responèc tamb ua bona ocasion deth sòn milhor jogador Paya S. mès Monchi desvièc a cornèr. Ena minuta 25 Ariel marcaue eth 1-0 dempús d’aprofitar un error defensiu dera defensa e portèr der Encausse. Era joia durèc poc, 5 minutes mès tard, Paya S. aprofitaue ua fauta xutada rápidament entà plantà-se dauant Monchi e marcar eth 1-1. Ena minuta 40, Adrian R. marcaue en ua polida jogada, dempús d’un canvi de jòc de Liaño e aprofitar era sua velocitat, driblant ath portèr, ère eth 2-1, resultat en que s’arrivaue ath descans. Ena dusaua part continuèc eth bon jòc des dus equips, era U.E. Bossòst, chutèc enquia tres viatges enes garròts, xuts d’Ariel, Javi Iglesias e Alex ; en xut d’aguest darrèr, Adrian R. aprofitaue eth rebot entà marcar eth 3-1. Encausse tamb aguest resultat encara se lancèc mès ar atac, Paya S. auie ua bona ocasion, mès Monchi hèc ua molt bona parada. Ena minuta 80 Vinguedemassalon marcaue un polit gol, ère eth 3-2, resultat qu’ath finau serie eth definitiu. Cau díder qu’er equip a passat tamb fòrça bona nota aguest partit, en qu’es multiples baishes qu’auien non s’an notat bric. Açò mos da fòrça moral entas pròplèus compromisi.
Eth pròplèu partit jogam partit de ¼ de finau dera Copa de Comminges en Cazaril contra er equip locau.
Partit : dissabte 21 de març tàs 20:00 ores.
Huelha deth partit:
U.E. Bossòst 3 – Encausse 2
U.E. BOSSÒST: Monchi, Borja, Marc, Felipe, Juan Carlos, Liaño (75’ Javi Iglesias), Jaime, Adrian R. , Alex (Eduardo 65’), Ariel (85’ Ruben), Pèir.
Trainer: Jordi
Tarjetes auriòles : Javi Iglesias (80’).
Ent. Encausse: Benguermit, Martins, Le Vecher, Marigo, Serie, De Monleon, Brana, Servat V., Feitouche, Campo, Paya S. Reemplaçants: Servat P., Vinguedemassalon, Paya M.
Trainer: Germain Thierry.
Gols : 1-0 Ariel (25’), 1-2 Paya S. (30’), 2-1 Adrian R. (40’), 3-1 Adrian R. (65’), Vinguedemassalon (80’).
Arbitre : St Paul Arnaud


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dilluns, 2 d’abril de 2012
Ua estona plan hestiva
Tres partits politics exagonaus que i èran arrepresentats: los vèrds per la candidata a la presidéncia de la republica Eva Joly, lo MODEM peu deputat biarnés Jan Lassalle, e lo PS peu prumèr deus senadors Joan Pèire Bel. Tots tres que's son prononciats a favor de la ratificacion de la carta de las lenguas minorizadas. Qu'ei dejà quauquarren. Totun n'ei pas aquò çò qui harà parlar occitan. Çò qui manca lo mes qu'ei la motivacion en çò deus occitans. La motivacion no's tròba pas hens ua lei. Que's tròba en si medish. Non voi pas díser non cau pas ua lei, plan segur. Totun, çò de mes grèu n'ei pas l'abséncia de lei. Qu'ei l'abséncia de motivacion deus occitans tà apréner, emplegar e deféner la(s) lengua(s) d'òc. Qu'ei plan aquò la causa màger de l'extincion progressiva de la(s) lor(s) lengua(s).
E puish, qu'ac cau plan díser, politicaments, que mancam de preparacion, n'èm pas guaire ajudats peus partits politics ni peus moviments occitanistas e enqüèra mens peus lingüistas. Supausem que "l'occitan" e vad oficiau peus parçans nostes. Quina sòrta d'occitan e serà oficiau per las tèrras gasconas? E serà la medisha varietat de gascon qui serà oficiau a Biscarròssa, a la Tèsta de Bug, a Sent Gaudenç, a l'Isla de Baish, a Aush, a Aulús com a Pau? E se non, quinas varietats e seràn emplegadas de manèra oficiau? E on e son los metòdes, los diccionaris e las gramaticas d'aquera(s) varietat(s)?


text:
Lac Victòria
Lo lac Victòria o Nyanza o lac Ukereoe o Nalubaale es lo lac pus grand d'Africa e (segon las fonts) lo quatren, tresen o segond del mond per sa superfícia amb 68 100 km2. Deu son nom a l'explorator britanic Speke que foguèt en 1858 lo primièr europèu que l'atenguèt, e que lo bategèt en onor de la reina Victòria del Reiaume Unit.
Situat en Africa de l'Èst, al còr d'una zona de poblament dens, es bordat per Kenya al nòrd-èst, Oganda al nòrd e al nòrd-oèst e Tanzania al sud, sud-oèst e sud-èst. Ocupant una depression enquadrada per las doas brancas de la Granda Val del Rift, es font de Nil Blanc, lo pus long afluent de Nil.
Traversat per l'eqüator, lo lac Victòria es poblat d'una fauna e d'una flòra tropicala variada mas menaçada par la subrexpleitacion de las ressorsas naturalas e la destruccion dels mitans.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Biodiversitat
- 3 Istòria
- 4 Demografia
- 5 Filmografia
- 6 Vejatz tanben
Geografia[modificar | modificar la font]
Topografia[modificar | modificar la font]
Lo lac Victòria se situa en Africa de l'Èst, al còr dels grands lacs africans; es traversat per l'eqüator al Nòrd. Sos estats vesins son Kenya al nòrd-èst, Oganda al nòrd e nòrd-oèst e Tanzania al sud. Pro pauc prigond (40 m en mejana, 83 m al maximum) e situat a 1 133 m d'altitud, lo lac ocupa una depression formada per de movements tectonics e enquadrada per las doas brancas de la Granda Val del Rift formada fa quatre milions d'annadas.
Gaireben rectangular amb 320 km de long (del nòrd al sud) e 275 km de larg (d'èst al oèst), lo lac possedís de ribas fòrça decopadas formant de nombrosas peninsulas, baias, caps e mai de 3 000 illas, gaireben totas inabitadas.
Geologia[modificar | modificar la font]
Fa quatre milions d'annadas, lo rift èst african comença de se constituir pel jòc de falhas normalas que venon òrsts e grabèns organizats sus dos axes parallèls. Lo leugièr soslevament dels bòrds provoquèt la formacion d'una depression pauc marcada dins de terrens precambrians. Qualques cors d'aiga, capturats per aquela conca comencèron alara de l'emplir entre 750 000 e 400 000 ans, fasent nàisser lo lac Victòria.
La flaca prigondor del lac e son grand repòrt superfícia/volum lo fan vulnerable als cambis climatics. Los carotatges geologics realizats dins los sediments mostrèron que lo lac Victòria s'assequèt almens tres còps dempuèi sa formacion. Aqueles cicles d'assecament son probablament ligats a las glaciacions pendent que las precipitacions demenissián. Lo darrièr assecament del lac remonta a 17 300 ans e son rempliment a 14 700 ans.
Clima e idrologia[modificar | modificar la font]
Lo lac Victòria es somés a un clima tropical que las temperaturas oscillan entre 16 °C e 27 °C. De mai a julh, los vents del sud provòcan de desplaçaments de la massa d'aiga cap al nòrd. Las pluèjas se repartisson tot lo long de l'annada mas dos periòdes pus umids se distinguisson en abril e en setembre octobre. La mejana annala de las precipitacions s'elèva a 1 450 mm.
Lo Bacin collector recep una dosena de cors d'aiga que Kagera, lo pus important ven de Tanzania, de Burundi e de Rwanda. L'emissari del lac Victòria, lo Nil Blanc (Bahr-el-Abiad), s'escampa cap al nòrd per anar dins lo lac Kyoga puèi lo lac Albèrt e fin finala Nil. La partida del Nil Blanc situada entre lo lac Victòria e lo lac Kyoga se nomena tanben Nil Victòria e seriá nascut entre 12 000 e 14 000 ans ab. C. Los afluents, que lor debit vària fòrça segon las sasons, balhan mens de 20% de las aigas del lac, lo rèsta ven de las pluèjas. Las pèrdas son degudas en partida al debit sortissent del Nil Blanc mas tanben a l'evaporacion (variabla segon las sasons e lo vent) que representa una pèrda de 31 a 124 mm per mes.
Fins a las annadas 1960, lo lac Victoria foguèt tanben plan equilibrat al nivèl idrologic e endurava pas de fòrtas variacions de nivèl. En 1962, lo nivèl montèt bruscament en consequéncias de fòrtas pluèjas e demorèt atal amb una leugièra diminucion. A partir de 2004, un cambi important comencèt amb una baissa de nivèl del lac de dos mètres en dos ans. La causa d'aquela seriá la manca de pluèjas qu'agís al meteis temps dirèctament sul lac e suls apòrts dels afluents[1].
Biodiversitat[modificar | modificar la font]
Fa 14 000 ans, aprèp lo rempliment del lac, la fauna aqüatica dels rius colonizèt lo lac Victòria. Avent sul còp accès a un abitat verge, las espècias se diversifiquèron, ocupant totes los ròdols ecologics. Coma aquò apareguèron, segon la teoria actuala, de nombrosas espècias endemicas d'aplocromis. Aprèp l'introduccion de la pèrca de Nil, l'eutrofizacion de l'aiga e l'invasion per la jacint d'aiga, aquela biodiversitat demeniguèt fòrtament. Pareis çaquelà que qualques aplocromis comencèron de s'adaptar a aquelas condicions novèlas, notablament en modificant lors abituds alimentàrias[2].
Fauna[modificar | modificar la font]
Qualques familhas, genres e espècias marcants de la fauna salvatja.
Mamifèrs[modificar | modificar la font]
Dins los paluns de papirus, l'antilòp sitatunga (Tragelaphus spekeii), de batas longs e esclats adaptats a la marcha en terrens palunoses, se pòt encara encontrar pasmens qu'escas. Un autre antilòp, lo grand cobe de las canavèras (Redunca redunca), se pòt tanben apercebre sus las ribas.
Concernent los mamifèrs pus adaptats al mòde de vida aqüatica, l'ipopotam (Hippopotamus amphibius) e la loira de las gautas blancas del Cap (Aonyx capensis), son corrents.
Dins qualques zonas pus secas viu l'impala (Aepyceros melampus), mamifèr semblant una gazèla o un antilòp.
Aucèls[modificar | modificar la font]
Lo lac Victòria es un luòc de passatge de fòrça nombroses aucèls de passa e tanben lo mitan de vida d'un grand nombre d'espècias residentas.
Dins los paluns denses, fòrça animals tròban abriga e noiridura. Coma Bèc d'esclòp (Balaeniceps rex) que se noirisson de peisses, de batracians, de joves tartugas e qu'es uèi classat coma espècia vulnerabla. Se tròba d'aucèls tipics dels paluns de papirús coma Cisticòla carruthersi (Cisticola carruthersi), Acrocephalus rufescens, Muscicapa aquatica, Bradypterus carpalis e doas espècias menaçadas, Chloropeta gracilirostris e Laniarius mufumbiri.
Dins las aigas pus liuras, se pòt encontrar Himantopus himantopus e tanben de còrbs marins (Phalacrocorax carbo e Phalacrocorax africanus) coma divèrses guiraudets (Ardeola idae) e egrettas (Egretta garzetta, Ardea alba). La gavina del cap gris (Larus cirrocephalus) e èsterna Hansel (Sterna nilotica) s'encontran sovent dins las zonas pus alunhadas de la riba.
Dins la savana arborada qu'entorneja lo lac, se pòt observar l'arnièr de Senegal (Halcyon senegalensis), aucèl fòrça colorat. Prèp de la riba, se pòt a vegadas apercebre Burhinus vermiculatus o ben Lybius guifsobalito, aucèl negre de la gorga roja intens, o de soïmangas, aucèls nectarivors.
Reptils e batracians[modificar | modificar la font]
Lo crocodil de Nil (Crocodylus niloticus) a gaireben disparegut d'aquela region d'Africa. Es subretot victima de la caça facha per obtenir sa pèl. Se noirís de predas vivas coma ausèls, cernalhas, de tartugas, insèctes, crustacèus, mollusques e batracians.
Al lac Victòria, la ponta se fa a la fin de decembre e en genièr, a la sason seca quand las aigas baissan. Los uòus se depausan dins la sabla ont incuban pendent tres meses.
Lo lac abriga plusors espècias de tartugas d'aiga doça endemicas coma Pelusios williamsi o Emydura victoriae.
Los varans de Nil (Varanus niloticus), que demòran la preda del crocodil, van pilhar lo niu d'aqueste.
Dins aquelas zonas vivon tanben de batracians, coma une espècia endemica: Xenopus victoriae.
Peisses[modificar | modificar la font]
Lo lac Victòria conten prèp de 450 espècias de peisses[3] que 300 endemicas del genre Haplochromis e doas espècias endemicas de tilapias del genre Oreochromis (Oreochromis esculentus e Oreochromis variabilis).
La pèrca de Nil (Lates niloticus) o Capitan e lo tilapia du Nil (Oreochromis niloticus) foguèron introdusits dins lo lac par l'Òme.
Existís tanben una espècia de protoptèr, (Protopterus aethiopicus), peis de palmons obligat de respirar regularament a la superfícia.
Dempuèi l'introduccion de la pèrca de Nil dins las annadas 1950 pels colons britanics, mai de 200 espècias endemics d’Haplochromis coma l’Oreochromis esculentus dispareguèron e fòrça espècias son menaçadas coma lo protoptèr que sembla en via de disparicion.
Insèctes[modificar | modificar la font]
Las aigas del lac Victòria se colonizèron per d'insèctes aqüatics, las notonèctes entre autres, e per de nombrosas larvas d'insèctes. Se vei periodicament en dessús de las aigas del lac l'aparicion de nívols d'insèctes. La majoritat son inofensius mas pòdon geinar los abitants.
Qualques moissals pòdon transmetre de malautiás coma la malària, la fèbre chikungunya e la fèbre jauna. Sus las ribas, los assemblaments periodics de fòrça bestials atiran la glossina, o mosca tsetse, capabla de transmetre la malautiá del som.
Autres artropòdes[modificar | modificar la font]
Sembla que i aguèt un cambi major dins las proporcions d’espècias de crustacèus formant lo zooplancton del lac Victòria pendent lo sègle XX. Las espècias de copepòdes de l'ordre dels Ciclopoida aumentèron de 8% a 97% de la biomassa entre 1927 e 1990 alara que los copepòdes de l'ordre dels Calanoida demeniguèron de 50 e 40% en 1927 fins a 2 e 1% en 1990. Aquela modificacion es benlèu deguda mai a l'eutrofizacion de las aigas qu'a de modificacions de la fauna predatritz del lac.
Se tròba tanben doas espècias de crustacèus superiors endemics de la region: una cambaròta (Caridina nilotica) e un cranc (Potamonautes niloticus).
Autres invertebrats[modificar | modificar la font]
Los mollusques son tanben nombroses amb 126 espècias e sosespècias dins lo lac que qualques son endemics: gasteropòdes (Pila ovata, Bellamya unicolor, Biomphalaria glabrata, Melanoides tuberculatus) e bivalvass (genres Pisidium, Mutella, Coelatura e Sphaerium).
Flòra[modificar | modificar la font]
Qualques familhas, genres e espècias marcants de la flòra salvatja.
La region del lac Victòria es uèi ocupada per de savanas aboscassidas entrecopadas de vastas espandidas cultivadas. Dins lo Nòrd i aviá una granda forèst que prolongava aquela del bacin de Còngo mas ne demòra pas mai que de tròces.
Dins las zonas de paluns, sus la riba o a flaca prigondor, se tròba divèrsas espècias coma de Poaceae, d'esfanhas, una Melastomataceae, de canavèras (Phragmites), de bovas (Typha), de Potamogetons e de nenufars.
Lo long de las ribas, abrigada de las ondas, i a una vegetacion importanta que va fins a l'embocadura dels afluents. Se tròba entre aquelas plantas lo papirús (Cyperus papyrus), qu'atenh quatre a cinc mètres de naut. Lo papirús creissiá tota l'annada tot lo long de Nil fa qualques milièrs d'annadas mas uèi, se tròba solament dins lo Sud de Sodan e a l'entorn del lac Victòria. E dins aquela zona se tròba de falguièras (Cyclosorus interruptus striatus), de figuièrs (coma Ficus verruculosa).
Dins las zonas calmas se tròba de vegetals aqüatics coma l'utriculara (Utricularia), de Hydrocharitaceae (Hydrilla verticillata, genre Vallisneria), la castanha d'aiga (Trapa natans) que son fruch es comestible, una Poaceae nomenada hippo grass, o « èrba d'ipopotam » (Vossia cuspidata). Totas contribuisson a crear d'abitats per fòrça pichons animals.
Ecologia del lac Victòria[modificar | modificar la font]
Fenomèn d'eutrofizacion[modificar | modificar la font]
Lo lac subís un fenomèn d'eutrofizacion important e d'origina umana. Per exemple, lo taus de fosfòr doblèt al cors del sègle XX. Aquela aumentacion es en granda partida deguda al reget dels descais del despeçatge de la pèrca de Nil, efectuat sus las ribas del lac, tanben coma a una accion conjugada de la subrepopulacion (umana e animals domètges) e de la deforestacion. Aquel fenomèn es sens dobte a l'origina de l'explosion demografica de las bacterias del tipe Cyanobacteria que lor populacion foguèt multiplicada per sèt dempuèi la segonda mitat de las annadas 1960. Aquelas bacterias comencèron de formar de grandas espandidas de la superfícia del lac dins las annadas 1980 e pòdon causar la mòrt dels peisses per consomacion del dioxigèn pendent lor descomposicion.
Envasiment per lo jacint d'aiga[modificar | modificar la font]
Dempuèi plusors annadas (1980 en Oganda e 1990 en Kenya)[4], lo lac subís un envasiment massiu del jacint d'aiga (Eichornia crassipes), una planta aqüatica originària d'America tropicala. Aquela planta bloca la progression de las naus, geina la pesca e la produccion d'energia idroelectrica, polluís l'aiga de boisson e provòca la disparicion de la fauna dins qualques zonas. Tapan en efèit lo passatge de la lutz, empachant lo desvolopament de las algas verdas que se'n noirisson qualques espècias de peisses, empacha l'oxigenacion de l'aiga de superfícia e sa descomposicion consoma una tala quantitat de dioxigèn que lo mitan ven rapidament anoxic.
Luta ecologista[modificar | modificar la font]
Un programa d'eliminacion de la planta es en cors, fasent intervenir subretot un acampatge d'aquela e una temptativa d'introduccion de gorgolhs (Neochetina eichhorniae e Neochetina brushi) se noirissent de jacint d'aiga. En 1995, 90% de la còsta d'Oganda foguèt cobèrta per la planta mas la luta comença de portar sos fruches. S'es possible d'aténher un equilibri, aquela planta se poiriá mostrar utila perque es capabla de metabolizar lo fosfòr en excès. En mai, perque la flaca tenor de l'aiga en dioxigèn al nivèl de sas racinas, ten alunhada la pèrca de Nil. E d'espècias de peisses considerats despareguts o en dangièr que, demandant mens dioxigèn, tròban aquí un refugi. Mas quand s'enfonsem dins la densitat sul tapís vegetal, lo mitan ven anoxic e tota vida desapareis.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los elements istorics datant del periòde anterior de la descobèrta europèa d'un lac son de mal retraçar per manca de font escricha.
Preïstòria[modificar | modificar la font]
La palunologia nos apren qu'entre lo segond e primièr milenas demeniguèt la superfícia dels arbres e de las canavèras al profit de las graminèas. S'explica per l'accion conjugada d'un assecament climatic qu'arribèt a aquela epòca e per l'accion de l'Òme[5]. Al començament de l'èra crestiana, s'obsèrva una preséncia umana intensa sus las illas dels lacs e dins la val de Kagera. S'assòcia aquela populacion a l'edat del fèrre e se caracteriza per la produccion d'un tipe de ceramica dicha dimple base de motius geometrics particulars: Urewe del nom del site ont se descobriguèt sus la còsta de Kenya.
Reialmes interpaludencs[modificar | modificar la font]
La primièra fins d'informacion escricha coneguda del lac Victòria ven de marchands arabis traversant dempuèi la còsta la plana èst-africana a la recerca d'aur, d'evòri e d'esclaus. Al Idrissi foguèt, vèrs 1160, lo primièr a dessenhar una mapa representant clar lo lac e lo representant coma èssent la font de Nil. A partir del sègle XVI se desvolopan dins la region dels grands lacs de reialmes centralizats, plusors essent situats sus la riba Nòrd Oèst del lac. Lo reialme de Boganda, amb a son cap fimilha de sobeirans absoluts nomenats kabakas, se destaquèt dels autres reialmes amb lo temps per sa poténcia e formèt l'òssa de l'Oganda actual.
Descobèrta europèa e colonizacion[modificar | modificar la font]
Lo lac foguèt descobèrt pels Europèus en 1858 quand l'explorator britanic John Hanning Speke atenguèt la riba Sud del lac Nyanza. Lo bategèt alara del nom de la Reina Victòria reinant a aquela epòca al Reialme Unit e dins sas colonias.
Lo kabaka de Boganda, Mutesa, aculhiguèt favorablament los Europèus e en 1890 signèt un acòrdi amb la British East Africa Company per s'aparar de las envejas alemandas sus son reialme. A partir d'aquel moment s'instaurèt pauc a pauc una indirect rule anglesa dins la zona Nòrd del lac Victòria alara que los Alemands menats per Emin Pasha colonizavan lo territòri de l'Africa Orientala Alemanda dins la partida Sud del lac coneguda pus tard sos lo nom de Tanganyika[6].
Lo lac foguèt lo teatre d'afrontaments navals pendent la Primièra Guèrra Mondiala, opausant Britanics e Alemands. Lo general alemand Lettow-Vorbek que menava una guerilha eficaça contra las fòrças de l'Aliança (Belgica, Portugal, Reialme Unit). En reaccion, los Britanics faguèron venir d'Anglatèrra de canonièras[7]. Lo 17 de julhet de 1916, capturèron doas naus de vapor alemandas a Nyanza[8]. Fàcia al desequilibri de las fòrças, los Alemands se deguèron retirar d'aquela zona.
Demografia[modificar | modificar la font]
Le lac Victoria est situé au cœur d'une dorsale de peuplement correspondant aux hautes terres africaines courant de l'Érythrée à l'Afrique du Sud en passant par le Rwanda et le Malawi.
Sos contorns densament poblats (246 ab/km2)[9] contrastan amb los voides umans que, dins la region del lac Victòria, correspondon a l'Oèst al bacin congolés e a l'Èst al plan estepic de l'Africa Orientala]][10].
Los abòrds del lac forman una zona de contacte entre populacions de gropes lingüistics diferents, d'un costat los locutors de la familha niloticosaharianas (Sud Sodan, Nòrd de Kenya e Oganda e d'un autre costat las populacions de lengas bantos (Africa Australa e atenhent la zona del lac lal sud)[11].
Los ribejants del lacs se servisson de swahilis, lengas de la familha banto. Son majoritariament de religion crestiana, catolics e protestants.
[modificar | modificar la font]
De transbordadors religan los principals pòrts del lac Victòria, Kisumu, Mwanza, Bukoba, Entebbe, Port Bell e Jinja. Los primièrs foguèron construits al Reialme Unit e mes en servici al començament del sègle XX per prolongar la linha de camin de fèrre religant la vila de Mombasa (Kenya) a Kisumu[12]. Aquelas naus contribuiguèron al desenclavament de la region dels grands lacs.
En 1996, una nau de vapor, MV Bukoba navigant entre Bukoba e Mwanza subrecargada de passatgièrs s'enfonzèt, provocant la mòrt de centenas de personas.
Filmografia[modificar | modificar la font]
Lo lac Victòria faguèt l'objècte en 2004 d'un documentari, La Cachavièlha de Darwin, de larga difusion. Mòstra las consequéncias del declin de la biodiversitat del lac e del desvolopament industrial de la pesca de la pèrca de Nil.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes e fonts[modificar | modificar la font]
- (en) [4] Encyclopædia Britannica : Lake Victoria]
- (en) Travel medecine Kampala
- (fr) Convention de Ramsar sur les zones humides
- (fr) Liste des oiseaux de l'Ouganda
- (en) Lake Victoria shrinks at an alarming rate
- (fr) Lac Victoria
- (fr) Jacinthe d'eau
- (en) La biologie de Tilapia nilotica
- (en) Un site avec photos sur les variétés piscicoles du lac
- (en) Living lake : lake Victoria
- (en) African journal of ecology, Goudswaard, Witte and Chapman : Decline of the African lungfish (Protopterus aethiopicus) in Lake Victoria (East Africa)
- (en) Wanink, Katunzi, Goudswaard, Witte and van Densen : The shift to smaller zooplankton in Lake Victoria cannot be attributed to the 'sardine' Rastrineobola argentea (Cyprinidae), 2002 Ifremer/CNRS/Inra/Cemagref/Éditions scientifiques et médicales Elsevier
- (fr) Jean-Pierre Chrétien, L'Afrique des grands lacs, Flammarion, 2000, (ISBN 2080800604). Ouvrage sur l'Histoire de la région des grands lacs.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Dr R. Mngodo, idrologista tanzanian
- ↑ (fr)Lévêque, Paugy: La Recherche, n°402, novembre de 2006
- ↑ (en)http://fishbase.mnhn.fr/trophiceco/FishEcoList.php?ve_code=3 Species in Lake Victoria
- ↑ (en)http://www.apms.org/japm/vol42/v42p73.pdf Article sus l'invasion del jacint d'aiga entre 1989 e 2001
- ↑ (fr) L'Afrique des Grands lacs p. 32
- ↑ Vejatz (fr) Philippe Marchand, L'Afrique et l'Europe. Atlas du XXe siècle, Ed. Complexe, 1994, p. 218.
- ↑ [1]
- ↑ First World War.com - On This Day - 17 July 1916
- ↑ Vejatz l'info del PNUE [PDF] [2]
- ↑ (fr)Roland Pourtier . – Afriques noires. Paris, Hachette, 2001, p.23-24
- ↑ (fr)Jean Sellier, Atlas des peuples d'Afrique Ed. Découverte (La), p. 174
- ↑ fòtos istoricas dels transbordadors del Lac Victòria [3]


text:
Fragment d'Okazaki
Un fragment d'Okazaki qu'ei un tròç d'ADN sintetizat sus la cadena retardada d'ADN a l'escadença de la replicacion.
La rason de l'existéncia deus fragments d'Okazaki qu'ei que l'ADN polimerasa non pòt pas alongar cadenas de nucleotids sonque dens lo loa orientacion 3'- 5' (puish que las cadenas de nucleotids qui compausan la molecula d'ADN be son dissimetricas e orientadas atau). Aquò que hè qu'a l'escadença de la replicacion de l'ADN ua cadena qu'ei alongada dens de contunh dens lo sens 3' - 5' (e qu'ei aperada per aquesta rason cadena avança) e l'aute per tròç qui son los fragments d'Okazaki ; aquesta segonda cadena, formada tròç a tròç, qu'ei aperada cadena retardada.
Los fragments d'Okazaki que son formats a partir d'amòrças d'ARN formats per las ligasas per'mor que l'enzim ADN polimerasa qu'a besonh d'ua tau amòrça entà hornir nucleotids navèths.
L'existéncia deus fragments d'Okazaki que ho descobèrta en 1968 per Reiji e Tsuneko Okazaki e los lors collègas suber lo bactèri Escherichia coli


text:
La qualitat de l’èr en Provença se milhora pas, au contrari. Après qu’un estudi nacionau, EQIS
, a mostrat, en junh, que 4500 mòrts Provençaus, podrián èstre evitats chasque an am’ un èr sensa polucien, leis incendis de l’estiu nos an fach veire que lei fums de tota mena podián èstre tant nefasts coma lei pòussas
finas vengudas dei veituras.
Alòr, se lei soluciens son pas simplas, sembla quand mume possible de democratisar lei termomètres de l’èr. Jonatan Bodain, dau burèu d’estudis WLab, de Marselha, nos fa veire son « parpalhon » : doas diòdas electricas sus sa camisa, que chanjan sa color segon lo nivèu de polucien. « Verd es bòn, aranjat pas tant, roge es marrit ».
Lei lampetas son ligadas am’un fieu a son smartfòn, que recebe en continù lei donadas d’Air Paca, l’associacien oficiala de mesura de la polucien per Provença. « Lei vèstits conectats son segur un mejan de recebre, e perqué non d’eschanjar d’informacien, mai tanben de faire charrar
lo monde. Un bòn mejan de comunicacien per l’èr, qué ! »
En mai d’aquò, un biais d’èstre avisats per lei asmatics, per exemple.


text:
Peiòt
Lo peiòt (del nahuatl peyotl, en la nomenclatura scientifica Lophophora williamsii) es un pichon cactus sens espinas, endemic, de la region sud-orientala dels Estats Units d'America (dins los estat de Tèxas e del Nòu Mexic) e del centre de Mexic.
Conten fòrça alcaloïdes, entre eles la mescalina, qu'e un poderós allucinogèn. Totas las especias de Lophophora son de creissença fòrça lenta, que sovent cal mai de 30 ans per arribar a l'edat de floracion e a la talha d'una bala de gòlf, sens comptar la racina.


text:
Nucleosid
Un nucleosid es un compausat resultant de l'union covalenta d'una basa azotada (pirimidina o purina) a un sucre de 5 atòms (pentòsa) de carbòni (ribòsa o desoxiribòsa). D'exemples de nucleosids son la citidina, l'uridina, l'adenosina, la guanosina, la timidina e l'inosina. Lei nucleosids se pòdon combinar amb un grop fosfat (acid fosforic: H3PO4) mejançant determinadas quinasas de la cellula, produsent lei nucleotids, lei compausants moleculars basics dau ADN e dau ARN. Lei nucleosids pòdon èsser de dos tipes, en foncion de la pentòsa que contenon:
- Ribonucleosids: La pentòsa es la ribòsa
- Desoxiribonucleosids: la pentòsa es la 2-desoxiribòsa


text:
1571
Aquesta pagina concernís l'an 1571 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Desfacha e destruccion de la flòta otomana per una coalicion navala gropant la màger part dei poissanças crestianas — franc de França aliada ais Otomans — a Lepanta. Maugrat lo remplaçament rapide dei naviris perduts, lei pèrdas otomans (30 000 òmes sovent experimentats) entraïnèron una demenicion importantas de la capacitat militara de l'Empèri dins lei decennis seguents.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Acomençament d'un important trabalh de publicacion de taulas trigonometricas per lo matematician francés François Viète (1540-1603).