text:
Laurièr
Lo laurièr (var. laurier, laurèir, laurèr), que son nom scientific es Laurus nobilis, es un arbre de fuèlhas vivaças, l'unic representant europèu de la familha de las lauracèas (fa partida de la familha del canelièr, un arbre originari de Ceilan e del sud d'Índia).
Lo laurièr es sovent cultivat o naturalizat e se troba correntament pròche d'ostals e de rius e de vals umidas. Etimologicament, Laurus es lo nom latin del laurièr e nobilis significa 'notable', 'celèbre'. Lo laurièr es lo simbòl del trionf e d'*endevinament demest las culturas mediterranèas. Lo laurièr es, dins la mitologia basca, l'arbre qu'aluènha lo rai e que protegís l'òrta e l'ostal.
Ecologia e distribucion[modificar | modificar la font]
Lo laurièr se trapa per tot l'airal mediterranèu. Florís al començament de la prima (març-abril). Fruteja d'octòbre a novembre e fa un fruch que ven negre, semblable a una oliva. A besonh de sols umids e rics. Es resistent a las temperaturas basas se son pas extrèmas. Supòrta pas de vents fòrts e freds.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Arbre de fuèlhas persistentas, que pòt èsser de 10 m d'altitud (e encara 25 m dins de climas cauds) e que presenta un tronc lis e grisenc. Sas brancas son verdosas e drechas. Las fuèlhas, generalament de 10 x 4 cm de color verd. Son persistentas, coriacèas, entièras, simplas, altèrnas e amb un peciòl vermelhós e cort, d'1 cm aproximativament.


c: text/html

text:
Alexàndria
Alexàndria o Alexàndria d'Egipte (en grèc ancian, ἈλeEάvδpeιa = Alexándreia; en còpte Ⲣⲁⲕⲟⲧⲉ Rakotə, en arabi الإسكندرية Al Iskandariyya o localament اسكندريه Eskendereyya) es la segonda vila d'Egipte per sa populacion e es son primier pòrt de mar. Ten entre 3,5 e 5 milions d'abitants.
Lo gentilici es alexandrin -a.
Alexàndria s'espandís subre 32 km, lòng de la còsta de la mar Mediterranèa, au centre-nòrd d'Egipte. Es lo sèti de l'antica bibliotèca d'Alexàndria e de la nòva bibliotèca d'Alexàndria. Es un centre industriau important gràcias a seis oleoductes de gas naturau e de petròli venent de Suèz.
A passat temps, Alexàndria foguèt una dei vilas pus celèbras dau Mond. Lo rei macedonian Alexandre lo Grand la fondèt en 331 avC e restèt la capitala d'Egipte per quasi mila ans, fins en 641 apC quand leis arabis conquistèron Egipte e i fondèron una capitala nòva a Fustat (absorbit puei per Lo Caire). Alexàndria èra coneguda per lo far d'Alexàndria (una dei Sèt Meravilhas dau Mond, dins la Mediterranèa antica), la bibliotèca d'Alexàndria (la pus granda de l'Edat Antica mediterranèa) e lei Catacombas de Kom el Shoqafa (una dei Sèt Meravilhas dei l'Edat Mejana). L'arqueologia maritima qu'òbra ara dins lo pòrt d'Alexàndria (dempuei 1994) es a revelar de detalhs d'Alexàndria tant d'avans Alexandre, quand la vila de Rhakotis existissiá aquí, coma de la dinastia dei Ptolemèus après Alexandre.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
It's a Long Way to Tipperary
It's a Long Way to Tipperary qu'ei ua cançon de Music Hall e ua marcha compausada peu britanic Jack Judge en 1912 ; Tipperary qu'ei ua vila d'Irlanda d'on èran originaris los sons ajòus.
Que ho cantada per las òst irlandesas e britanicas durant la Purmèra Guèrra Mondiau.
Lo son famós arrepic que hè :
- It's a long way to Tipperary,
- It's a long way to go.
- It's a long way to Tipperary
- To the sweetest girl I know!
- Goodbye Piccadilly,
- Farewell Leicester Square!
- It's a long long way to Tipperary,
- But my heart's right there.
(B'ei un camin deus longs entà Tipperary, qu'ei un long camin de har, B'ei un camin deus longs entà Tipperary, entà la gojata mei doça que sàpi, a bèth lèu Piccadilly, adiu Leicester Square, B'ei un camin deus longs entà Tipperary, totun mon còr qu'i s'estar)
En Argentina, la soa musica que ho manlevada peu Club Atlético River Plate entà vàder lo son imne.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- Imne de River Plate sus youtube.com : [1]


text:
Ecran tactil
Un ecran tactil es un periferic informatic que combina las foncions d'afichatge d'un ecran (monitor) e aquelas d'un dispositiu de puntatge, o coma la mirga o lo malon tactil mas tanben amb un estilet optic.
Aquel element permet de mermar lo nombre de periferics sus una de menas de sistèmas e de realizar amb de logicials ergonomics fòrça plan adaptats de foncions precisas. Los ecrans tactils son utilizats, per exemple, pels PDA, los GPS, de lectors MP3, los smartphones, las tauletas, de consòlas de jòc portablas, los bilhetarias automaticas, los distributor automatic de bilhets, las caissas sans caissièra e los ordenadors.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Tecnologias
- 3 Notas e referéncias
- 4 Bibliografia
- 5 Annèxes
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1953, un musician inventèt lo primier sintetizador electronic equipat de pichons captaires tactils capacitius, per contraròtlar lo timbre e lo volum de son instrument. Aquel contraròtle se fa amb la man esquerra, cada det accionnant una comanda distincta, sensibla a la pression[1].
En 1972, IBM lancèt lo PLATO IV, un ordinator equipat d'un dispositiu optic de reconneissença del tocar de l'ecran integrant, a l'entorn d'un ecran classic, un sistèma de deteccion de preséncia d'un objècte (un det puslèu qu'un estilet) mercé a de LEDs infrarojas situadas a l'entorn de l’ecran. aquel sistèma permet de separar pro aisidament fins a doze zonas sus un ecran de 15 cm X 20 cm.
En 1983, Hewlett-Packard lancèt un ordenador personal amb ecran tactil, l'HP-150, es lo primièr ecran tactil comercializat al public. La foncion d'ecran tactil consistissiá en una seria de faissals de lutz infraroja (verticala e orizontala) que quadrilhavan l'ecran per detectar la posicion d'un det[2].
En 1986, Casio lancèt lo primièr PDA amb ecran tactil, amb un estiet l'IF-8000. Coma fòrça d'aqueles ara encara, foncionant amb d'ecrans tactils resistius e s'utilizant amb, o sens, estilets de plastic.
En 1987, lo Linus Write Top foguèt un primièr ordenador portable amb ecran tactil sens clavièr, amb un estilet.
A partir de 1989, Samsung lancèt GRIDPad la primièra tauleta tactila, amb l'estilet que marquèt los aparelhs de productivitat mobils dels ans 1990.
En març de 1993, lo fabricant d'electronica anglés Amstrad lancèt un blòt de notas numeric equipat d'un ecran tactil. En agost de 1993 l'entrepresa americana Apple sortiguèt l'Apple Newton, assistent personal amb ecran tactil sens clavièr e amb un logicial de reconeissença de l'escritura manuscrita. Dotat d'un ecran monocròm pilotat amb un estilet, foncionava amb un sistèma operatiu dedicat (NewtonOS).
En 1994, IBM comercializèt l'IBM Simon lo premièr smartphone e mobil tactil. Dispausava d'un servici de messatgeria, de fax, PDA, lo tractament de tèxte, imèl e videjòcs...
En fin de 2004, Nintendo comercializèt sa consòla portabla, la Nintendo DS.
En 2007, Apple tornèt l'ecran tactil al vam amb l'arribada de l'iPhone equipat d'un ecran tactil multi-touch (capacitiu).
Tecnologias[modificar | modificar la font]
Existís mai d'un tipes de mesa en òbra pels ecrans tactils, cadun amb sos avantatges e inconvenients. La causida de l'una o de l'autra d'aquelas tecnologias se fa en foncion dels critèris de pretz, de resisténcias als tusts, de precision o de talha [3].
Tecnologia d'ondas de superficía[modificar | modificar la font]
La tecnologia de las ondas de superfícia utiliza d'ondas ultrasonicas circulant a la surperfícia de l'ecran. Aquelas ondas creant una figura d'interferéncia qu'es modificada quand se tòca l'ecran. Aquel cambi dins la figura d'inteferéncia, un còp detectada, es tractat per un contrarotlaire per definir una coordonada (a,b).
L'inconvenient máger d'aquela tecnologia es que que la mendre raiadura (o quitament un posca) sus la surfícia modifica la figura d'interferéncia de basa e donca damatja la justessa de la deteccion a l'ecran.
Tecnologia resistiva analogica[modificar | modificar la font]
Los sistèmas resistius[3] son constituits d’una placa de veire que la superfícia es conductritz (resistiva: ITO). Aquela es cobèrta d'un filme plastic que jos la fácia es conductritz (resistiva: ITO). Ambedoas sisas son escartadas per de microscopicas còtas d’espaiçament; en mai, es aponduda en superfícia una capa de plastic per evitar las grafinhadas (per exemple, per las puntas dels estilets).
Un corent electric es induch dins ambendoas fàcias conductriças pendent l’operacion. Quand l’utilizator tòca amb la punta d'un estillet (o d'un det), la pression exercida crea un contacta entre ambedoas fácias electrificadas. La variacion dins los camps electrics d'aquelas fácias conductriças permet de determinar las coordonadas del punt de contacte. Un còp las coordonadas determinadas, lo tractament logicial pel sistèma s'establís.
La conductivitat electrica d'ambendoas fácias s'usa un pauc quand a cada contacte entre elas (a causa de las descargas electricas: micro lhauces). E atal la precision de la detection de las coordonadas del punt tocat merma ambt l'usage. Aquela tecnologia obliga l'utilizator a calibrar de nòu lo malon tactil. Aquel calibratge consistís a amagar l'usadura del tactil repartissent, sus tota sa superfícia las decas de las regions tactilas mai usadas.
Tipes de periferics utilizant aquel sistèma: ordinator portable amb malon tactil jos Windows 7, los ancians PDA de l'entreprisa PALM, qualques smartphones (HTC Tattoo, HTC Tytn II, LG Viewty…)
Tecnologia capacitiva[modificar | modificar la font]
Dins los sistèmas capacitius[3], un sisa que cumula las cargas, amb per basa l'indi, metal totjorn mai escaç, es plaça sus la placa de veire del monitor. Quand l’utilizator tòca la placa amb son det, de cargas li son transferidas. Las cargas que daissant la placa capacitiva crean una manca quantificable. Amb un captaire dins cada canton de la placa, es possible tottemps de mesurar e de determinar las coordonadas del contacte. Lo tractament d'aquela informacion es la meteissa que pels circuits resistius.
Un avantatge máger dels sistèmas capacitius, al respècte dels resistius, es lor capacitat de daissar lo pas a la lutz amb un rendament melhor. En efècte, fins 90 % de la lutz passa per une superfícia capacitiva al respècte d'un maxi de 75 % pels sistèmas resistius, çò que balha una clartat d’imatge superiora pels sistèmas capacitius.
Mas aqueles sistèmas son gaire extensibles pels ecrans máger qu'un vintenat de poces. Son al contrari fòrça competitius per las talhas pichonas e atal aquipan fòrça smartphones e tauletas de bassa (escaç), mejans e nauta de gama.
Tecnologia d'infraroge[modificar | modificar la font]
Un ecran tactil de tecnologia infraroge se presenta jos doas formas pro diferentas:
- la primièra utiliza une superfícia termoresistiva. Es reprochat sovent a aquel metòde d'èsser lenta e demanda d'aver de mans caudas (l'utilizacion de l'estilet es doncas ineficaç).
- la segonda prend la forma d'un malhum de captaires de rais infraroges, orizontals es vertical. La déteccion de contacte se fa a l'interrupcion d'un d'aqueles faissels de lutz infraroja[3] modulada (de biais a evitar las interferéncias entre detectors).
Los ecrans tactils d'infraroge son los mai resistants e alara son sovent utilizats per las aplications militaras.
Tecnologia optica dels ecrans interactius[modificar | modificar la font]
Es una tecnologia gaireben recenta que doas o mai camèras son plaçadas a l'entorn dels bòrds de l'ecran (subretot los cantons). Cada camèra es susmontada d'una dioda infraroja e l'ecran a un relaisset leugièr a l'entorn (qualques millimètres) rebèrt de retro-reflectors. La lutz emisa per las diodas es rebatida pels reflectors e un det (o un puntejaire) apareis tal qu'una ombra sus caduna delas camèras. Una simpla triangulacion permet de trobar la posicion e la talha del puntejaire.
Tecnologia FTIR[modificar | modificar la font]
Lo rebat total es a la basa de la tecnologia FTIR (frustrated total internal reflection). L'angle d'incidéncia dels rais infraroges deu èsser mai pichon que l'angle critic poer que se faga rebat. S'es superior a l'angle critic se vei pas mai de rais rebatuts e tota la lutz es rebatuda. Es lo fenomèn de rebat total.
Aquel rebat total se fa dins tota la superfícia tactila. De diodas plaçadas sul bòrd d'una placa de plexiglas emet de contunh dins l'infraroge. La placa de plexiglas joga alara lo ròtle de guida d'ondea e los rais infraroges son emises amb un angle leugièrament superior a l'angle critic. Aquel angle mena los rais a se rebatre totalament lo long de la placa.
Quand lo det ven se pausar sur la placa, difusa lo rai cap a totas las direccions. Qualques rais desviats pel det van doncas arribar fins la superfícia inferiora de la placa amb un angle inferior a l'angle critic, e doncas poder ne sortir. Aqueles rais forman un punt luminós infraroge sus la superfícia inferiora de la placa. Aqueles son vists per una camèra especiala situada en dejós del dispositiu.
Un ecran tactil FTIR es compausat dels elements seguents:
- Una placa de plexiglas;
- De DEL infraroue, que son encargats d'emettre l'irradiacion;
- De resisténcias per provesir las DELs;
- Un ecran de projeccion, que reculhís l'imatge del projector;
- Un projector;
- De la silicòna, que sevís de pont entre la placa e lo det;
- Una camèra infraroge, especificament concebuda per captar los rais;
- Un filtre de lutz vesible, especificament concebut per daissar passar qu'una longor d'onda definida;
- Un ordinator, que tracta l'imatge enviat per la camèra.
Tehnologia NFI (Near Field Imaging)[modificar | modificar la font]
La tecnologia capacitiva NFI es resistanta, adaptada a d'especificacions tecnologicas sevèras: detècta lo contacte mejans de gants, o de superfícias lordas, grassa, pinturas, eca.
Lo principi consistís a intercalar una sisa conductritz entre doas placas de veire (principi identic als principis capacitiu e resistiu). Un camp electrostatic de bassa intensitat es creat de contunh sus la fácia extèrna de la placa de veire qu'es en contacte amb l'utilisaire.
Una originalita d'aquela tecnologia residís al fach que la coordonada Z pòt tanben èsser calculada. Aquel tipe de mesa en òbra permet d'obtenir d'ecrans de luminositat nauta. Resistís fòrça plan dins un mitan ostil (vandalisme, mitan industrial).
Tecnologia de las galgas de contrencha[modificar | modificar la font]
Quatre galagas de contrenchas son installadas dins los quatre cantons de l'ecran e son utilizadas per determinar la deflexion qu'induch la pression d'un det o d'un estile sus l'ecran. Aquela tecnologia pòt tanben determinar lo desplaçament qu'induch la pression suq l'ecran. L'utilizacion de las galgas de contrencha permet entre autras d'aplicacions tactilas sus de bornas de reservacion de bilhets, aquelas essent fortament expausadas al vandalisme.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Las tecnologias tactilas: Istoric - L'origina dels temps - Institut d'electronica e d'informatica Gaspard-Monge (IGM)
- ↑ (en) HP-150 Touchscreen - HP Computer Museum
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 (fr)descripcion de las technologias, sul le site linternaute
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Joseph Kane e Morton Sternheim,  Physique : Cours, QCM, exemples et exercices corrigés, Dunod, París, 2Modèl:Ed., 875Modèl:Nb p. (ISBN 2-10-007169-6), p. 596
- {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Yvonne Verbist-Scieur, Alain Bribosia, Luc Nachtergaele, Michel Vanderperren e Emmanuel Walckers,  Physique 6e : Sciences générales, de Boeck, Brussèlas, 320Modèl:Nb p. (ISBN 2-8041-4832-7), p. 115


text:
Agonac
Agonac (en francés Agonac) es una comuna perigòrda, situada dins lo departament de Dordonha e la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna d'Agonac s'espandís sur las doas ribas de la valeia de Beurona, a 12 km au nòrd de Peireguers, e un quinzenat de las comunas de Brantòsme e Bordelha.
Istòria[modificar | modificar la font]
Aus endrechs dichs Bòria Vielha e Las Cadanhas, de las folhas an montrat l'ocupacion de la region dempuei los temps preïstorics. Au segle XI l'evesque Frotaire de Gordon chausiguet un tuquet malaisat d'i montar que dominava la valeia per i bastir una de las quatre fortaressas que devián protegir la region contra las invasions normandas.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Micheu Chapduelh, escrivan occitan.
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Liams externes[modificar | modificar la font]
- Agonac sus lo site de l'Institut Geografic Nacionau
- [http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/co_navigation.co_page?nivgeo=24002
- Agonac sus lo site dau Quid
- Localisacion d'Agonac sus una carta de França e comunas limitròfas
- Plan d'Agonac sus Mapquest


text:
Francis Cabrel
Francis Cabrel, vasut lo 23 de novémer de 1953 a Agen, ei un cantaire, compositor, autor occitan e francés, d'origina friolana. En 1983, escrigot ua cançon titolada "Los chivalièrs catars", en omenatge a sa cultura occitana. En 2010 participa a un album deu Corou de Berra.
Ei tanben vicepresident de l'associacion Votz del Sud. Frem cançons interpretadas per Francis Cabrel son devengudas classicas de la cançon francesa ("L'encre de tes yeux", "Petite Marie"...) e eston reviradas en autres lengas.
Somari
Discografia[modificar | modificar la font]
Participacions[modificar | modificar la font]
Interprèt[modificar | modificar la font]
- 1985: SOS Éthiopie dab lo collectiu Chanteurs sans frontières.
- 1992: Quand j'aime une fois, j'aime pour toujours de Richard Desjardins sus l'album Urgence, 27 artistes contre le sida.
- 1992: Les Passantes sus l'album collectiu Chantons Brassens.
- Dempuish 1992: participacions aus espectacles deus Enfoirés.
- Dempuish 1993: participacions aus albums e concèrts ende l'associacion Sol En Si.
- 1996: Sarbacane sus l'album Merci d'être venus de Jean-Jacques Milteau.
- 1997: Tandem dab Vanessa Paradis sus l'album Le Zénith des Enfoirés.
- 1997: Yo vengo a ofrecer mi corazón dab Mercedes Sosa sus son album Algo más de amor e sus The Best of Mercedes Sosa (Polygram, 1997).
- 2000: Petite Angèle de Daniel Balavoine sus l'album collectiu Hommages...
- 2002: La Complainte de la butte dab Patrick Bruel sus l'album Entre deux.
- 2004: Des nuits trop longues dab Michael Jones sus l'album Prises et Reprises.
- 2006: Gardien de nuit dens lo conte musicau Le Soldat Rose de Louis Chedid e Pierre-Dominique Burgaud.
- 2006: Le Loir-et-Cher dab Michel Delpech sus l'album Michel Delpech &...
- 2008: Pas question d'aventure dab Claude Dubois sus l'album Duos Dubois
- 2008: Giors dab lo Corou de Berra sus l'album 10
- 2011: Les filles à quoi ça sert ? dab Jean-Jacques Goldman, Alain Souchon e Bénabar, per la musica deu filme Titeuf le film
- 2011: Tout reste à faire dab Souad Massi sus l'album O Houria
Reviradas[modificar | modificar la font]
Lo medish Francis Cabrel hesot un discs de las soas cantas en espanhòu, Algo más de amor, dab « Vengo a entregarte mi corazón » en duo dab Mercedes Sosa. Duas cantas, La quiero a morir (adaptacion de Je l'aime à mourir) e Si algún día la ves (Si tu la croises un jour), son cantadas per frem d'artistas : Marc Anthony, Shakira, Jarabe de Palo, Lajhos, Manuel Garcia...
Jarabe de Palo hesot tanben ua version en italian de La quiero a morir, dab Francesco Renga.
Los cantaires canadians Roch Voisine e Jonas cantan Until Death Do Us Part, adaptacion en anglés de Je l'aime à mourir.
La cantaira chèca Lenka Filipová hesot versions en chèc de duas cantas de Francis Cabrel (Zamilovaná, adaptacion de Je l'aime à mourir; Přestaň si hrát na trápení adaptacion de Une star à sa façon).
Lo cantaire alemand Felix Meyer hesot ua version, en alemand de la canta La corrida (Die Corrida, en l'album Von Engeln und Schweinen).


text:
1407
Aquesta pagina concernís l'an 1407 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Dins lo sud, acabament de la conquista militara de Vietnam (16 de junh). La region foguèt annexada a l'Empèri e una administracion chinesa i foguèt creada. Pasmens, d'insureccions liadas a la dinastia Ho se mantenguèron fins a 1414. Per amaisar l'ostilitat de la populacion, d'òrdres foguèron donats per l'emperaire Yongle (1402-1424) a sei generaus per limitar la repression au minimom. A la Cort imperiala, creacion dau Burèu deis interprètes per melhorar lei comunicacions ambé lei pòbles estrangiers.


text:
Arvei di Rosa
Arvei di Rosa (en francés Hervé di Rosa) es un pintor francés nascut a Seta en 1959. Es estat influenciat pels païses ont visquèt : diferents païses d'Africa e d'Asia, Mexic, los Estats Units...
Amb son fraire Richard di Rosa, François Boisrond, Rémi Blanchard e Robert Combas fondèt lo movement de la «Figuration Libre» a la debuta dels ans 80. Dins la «Figuration Libre» i a un mesclum cultural e geografic, i a pas de ierarquiá entre la "nauta cultura" e la "bassa cultura". Es una pintura qui manleva a la benda dessenhada, al rock e al grafiti. En 2007, Arvei di Rosa a dich qu'aviá pas pus enveja de parlar de «Figuration Libre» («Je n'ai plus très envie d'entendre parler de Figuration libre», Le Monde 14/07/2007).
En 2000, fondèt lo Musèu de las Arts Modèstas, lo "Musée international des arts modestes" (MIAM), a Seta.
Expausa sas òbras a la "Gallery Haim-Chanin" (a Nòva York) e a "Louis Carre et Cie" (a París), mas tanben a expausat dins lo mond entièr.


text:
Kamchatka
Kamchatka (en rus пoлyócTpoB KaMчáTka, poluóstrov Kamchatka) es una peninsula de 1 250 km de long en Asia, a l'extrèm èst de Russia, amb una superfícia de 472 300 km². Es banhada per l'Ocean Pacific a l'èst e per la mar d'Okhotsk a l'oèst. La fossa de las illas Kurils, amb una prigondor de 10 500 m, percor la còsta pacifica de la peninsula, contunhant en direccion sud, ribejant las illas Kurils.
La peninsula de Kamchatka ocupa la màger part del subjècte federal de Russia nomenat Krai de Kamchatka, resultat de la fusion en 2007 de l'oblast o província de Kamchatka amb l'okrug (districte) autònom dels Koriaks. El Krai de Kamchatka inclutz tanben una part del continent limitròf, en mai de las illas Komandorski e l'illa Karaginski. La majoritat dels 402 500 abitants son russes, mas lo pòble indigena son los koriaks, amb una popopulacion de 13 000 personas, e los itelmèn.


text:
Honduras
Honduras es un Estat de l'America Centrala que confronta Guatemala a l'Oèst, Lo Salvador al Sud-Oèst, e Nicaragua a l'Èst. Al Nòrd es bordat per la Mar Cariba e al sud per l'Ocean Pacific.
La capitala es Tegucigalpa.
Lo gentilici es honduren -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Honduras es una republica.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri d'Honduras es montanhós (punt culminant, Cerro Las Minas, amb 2 865 m d'altitud), amb d'estrechas planas litoralas e un litoral accidentat: a la còsta caribenha s'obrís lo gòlf d'Honduras e l'estanh de Caratasca, e a la còsta de l'Ocean Pacific i a lo gòlf de Fonseca. Apertenon tanben a Honduras las nomenadas Islas de la Bahía (Roatán, Guanaja e d'autras). Lo clima vària de subtropical dins las tèrras bassas fins a temperat dins las montanhas.


text:
LZMA
LZMA (acronim de l'anglés: Lempel-Ziv-Markov chain-Algorithm) es un algoritme de compression de donadas sens pèrda desvolopat en 2001 e utilizat dens lo format 7z del programa 7-Zip, StuffitX e quauques autes archivadors, atau que e pèr las comandas dedicadas a la compression de donadas, xz e lzma. Utiliza ua compression damb diccionari similara au LZ77 e autoriza un hòrt taus de compression (en general mèi hòrt que lo Bzip2) e ua talha variabla de diccionari de compression (entà 4 Go).
Licéncia[modificar | modificar la font]
Lo SDK de LZMA es plaçat dens lo domeni public dempuèi la version 4.62.
Ligams externes[modificar | modificar la font]
- (en) lo SDK LZMA
- (en) LZMA utils (licence GPL)
- (en) banc de tèst gzip/bzip2/LZMA
- (en) PXZ - Parallel LZMA compressor using liblzma
- (en) banc de tèst de fòrça algoritmes de compression
LZMA es un/a es un/a es un/a de es un/a


text:
Kyle XY
Kyle XY es una seria televisada americana que conta l'istòria d'un jovent, Kyle, que se revelha per un bòsc fòra de Seattle, Washington sens brica de sovenirs de sa vida fins alara. La seria sèc Kyle dins sos ensages per comprendre los mistèris de qual es, coma per exemple perqué a pas d'embonilh o perqué se remembra pas de quand èra dròlle.
Lo programa s'estrenèt lo 26 de junh de 2006 sus la ret ABC Family; d'unes episòdis que i a son tanben difusats per ABC e se pòdon trobar sus iTunes Store[1]
Après una primièra sason de 10 episòdis sus ABC Family pendent l'estiu de 2006, un total de 23 episòdis foguèron comandats per la segonda sason. Lo filmatge dobriguèt lo talh lo 11 de junh de 2007 amb de redifusions sus ABC que comencèron lo 15 de junh de 2007.[2]
Somari
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
Kyle es un adolescent de 16 ans que se revelha per un bòsc a la talvera de Seattle, complètament nud e sens cap de remembrança de sa vida passada. Kyle es coma un nenet que ven de nàisser per çò que li mancan los elements basics de la vida en societat. Sap pas res del manjar, del beure o de cossí comunicar amb lo monde. Quand Kyle sòrt del bòsc e comença de caminar pel vesinatge es arrestat per la polícia. Coma capitan pas de l'identificar, lo menan dins un centre juvenil que i descuèrbon qu'a pas d'embonilh. Nicole Trager, una psiquiatra s'interèssa al cas de Kyle. Se tracha que Kyle pòt pas demorar al centre e lo fa sègre a l'ostal mentre que la polícia cerca sa familha. La seria sèc Kyle e la familha Trager dins son evolucion sociala e sa recèrca de responsas sus son passat.
Actors[modificar | modificar la font]
Actors principals[modificar | modificar la font]
- Matt Dallas en Kyle
- Marguerite MacIntyre en Nicole Trager
- Bruce Thomas en Stephen Trager
- April Matson en Lori Trager
- Jean-Luc Bilodeau en Josh Trager
- Chris Olivero en Declan McDunaugh
- Kirsten Prout en Amanda Bloom
- Jaimie Alexander en Jessi XX (Apareguèt pel primièr còp a la fin de la primièra sason)
Ròtles recurrents[modificar | modificar la font]
- Nicholas Lea en Tom Foss
- Leah Cairns en Emily Hollander
- Conrad Coates en Ballantine
- Cory Monteith en Charlie Tanner
- Chelan Simmons en Hillary
- Teryl Rothery en Carol Bloom
- Martin Cumminsen Brian Taylor
- J. Eddie Peck en Adam Baylin
- Sarah-Jane Redmond en Rebecca Thatcher
- Kurt Max Runte en Detective Jason Breen
- Magda Apanowicz en Andy Jensen
- Andrew Jackson en Cyrus Reynolds
- Bill Dow en Professor William Kern
Musica[modificar | modificar la font]
Lo 22 de mai de 2007 una benda sonora de Kyle XY s'estrenèt, lo meteis jorn que l'estrena del DVD de la primièra sason. Aquesta es la lista dels cançons:
- 1. Hide Another Mistake - The 88
- 2. Nevermind the Phonecalls - Earlimart
- 3. Surround - In-Flight Safety
- 4. I'll Write the Song, You Sing For Me - Irving
- 5. Wonderful Day - O.A.R.
- 6. Bug Bear - Climber
- 7. Honestly - Cary Brothers
- 8. So Many Ways - Mates of State
- 9. Middle Of the Night - Sherwood
- 10. Alibis - Mariana's Trench
- 11. It's Only Life - Kate Voegele
- 12. 3 A.M. - Sean Hayes
- 13. Born On the Cusp - American Analog Set
- 14. Will You Remember Me (Lori's Song) - April Matson
Chris Mollere baileja la musica de la seria. Michael Suby escriguèt lo generic, tant coma la màger part de las replicas. Ni lo generic ni las musicas de fons son pas sul CD de la seria.
Forraborra[modificar | modificar la font]
- Dins lo primièr episòdi la television anóncia que se trobèt en riba de mar una dròlla que se perdèt la memòria. Cap de referéncia li es pas facha dempuèi.
- Lo decòr de la seria sembla lo de John Doe, tot ben que foguèt creada, çò dison, abans qu'aquela venguèt una seria. Atanben a Kyle li diguèron John Doe dins l'institucion juvenila del començament de la seria, nom que donan dins los espitals americans a la personas sens identitat. [3]
- Lo nom d'ostal de Declan, McDunaugh, es pas desvelat abans l'episòdi 6 ("Blame It on the Rain"), quand Declan encontra Stephen Trager. (en) The show's website originally mentioned it as being "McMannus" (Declan MacManus is the real name of Elvis Costello), while closed captioning for the show identified it as "McDunaugh". The alternate reality game mistakenly indicated that it was "Tanner," which was actually the last name of Charlie, Amanda's boyfriend.


text:
Gap
Gap[1] (Gap en francés) es una vila d'Occitània, dins los Aups e dins la region istorica dau Daufinat (e tanben, eventualament, dins la region istorica de Provença). Es la vila principala dels Aups Occitans e pereu dau parçan de Gapencés. Es lo chapluec dau departament dels Auts Aups, dins la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur. A una populacion de 38 200 estatjants (2005).
Lo gentilici es gapian -a.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77


text:
Empèri Part
L'Empèri Part fuguèt un empèri centrat sus lo plan iranian que se formèt a partir dau sègle III avC e que dispareguèt en 226. D'efèct, au sègle III avC, l'estèpa asiatica conoguèt una tièra de migracions intèrnas e certanei pòbles nomadas se dirigiguèron vèrs lo plan iranian. Lei Parts fuguèron lo pus important e s'installèron au nòrd-èst de l'Iran actuau onte aprofichèron lo declin progressiu de l'Empèri Seleucida per s'estendre pauc a pauc vèrs l'oèst. Lo plan iranian fuguèt totalament ocupat a partir dau sègle II avC. Pasmens, aquò fuguèt la fin dei grandei conquistas partas e lei frontieras s'estabilizéron au sègle I avC.
Au sègle I avC, l'arribada dei Romans dins lei regions orientalas de la Mar Mediterranèa marquèt la fin dei progrès parts vèrs l'oèst. Dins lei regions orientalas de l'Empèri, de migracions novèlas de pòbles nomadas asiatics entraïnèt una pression militara importanta e s'acabèt per l'abandon de l'Afganistan modèrn. Lo plan iranian venguèt donc lo centre de l'Empèri Part qu'installèt sa capitala a Ctesifont per susvelhar sa frontiera occidentala. D'efèct, unei guèrras se debanèron entre lei Romans e lei Parts, magerament per lo contraròtle d'Armenia. Dins aquò, maugrat de batalhas resclantissentas, coma la batalha de Carrhes en 53 avC o la campanha de Mesopotamia de Trajan de 116, lei dos camps mau capitèron d'averar una victòria decisiva e, fin finala, lo limit entre lei dos empèris demorèt establa.
Relativament mau conegut en causa de la manca de documents escrichs, lo periòde part veguèt la fondacion, o la refondacion, d'unei vilas novèlas coma Merv, Ctesifont e Firuzabad, la perseguida de l'evolucion de l'art ellenistic introduch per la conquista macedoniana e lo desvolopament de divèrsei corrents religiós o filosics que venguèron importants durant lo periòde sassanida. Lo sègle II veguèt lo declin de la dinastia parta en causa de complòts intèrns e de la contuniacion dei guèrras còntra lei Romans. De 224 a 226, la revòuta d'Ardachir Ièr (224-241), vassau poderós dei regions de Susa e d'Isfahan, entraïnèt la casuda de la dinastia e son remplaçament per lei Sassanidas.


text:
1940
Aquesta pagina concernís l'an 1940 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 18 de mai - Philippe Pétain es nomenat viceprimièr ministre de França.
- 26 de mai - Evacuacion de Dunquèrca per las tropas britanicas.
- 6 de junh - Primièr bombardament de París per la Luftwaffe.
- 17 de junh - Philippe Pétain es nomenat primièr ministre francés e comença de negociacions amb los alemands.
- 21 de junh - Lo regim de Pétain signa a Compenha la patz amb los alemands.
- 24 de junh - Lo regim de Pétain signa la patz amb Itàlia.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 15 de mai - Segonda Guèrra Mondiala: rendicion de las tropas neerlandesas.
- 17 de mai - Las tropas alemandas ocupan Brussèlas.
- 17 de junh - L'Union Sovietica ocupa los estats baltics d'Estònia e de Letònia.
- 30 de junh - Las tropas alemandas ocupan Guernesey.
- 3 d'agost - Letònia, Estònia e Lituània son incorporadas a l'Union Sovietica.
- 14 de novembre - Bombardament de Coventry, Anglatèrra pels avions alemands.
- 16 de novembre - En responsa al bombardament de Coventry, comença lo bombardament d'Amborg, en Alemanha (lo resultat a la fin de la guèrra foguèt 50 000 mòrts dins aquesta vila).
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, perseguida de la Guèrra d'Ivèrn còntra Finlàndia. Aprofichant la fin de l'ivèrn, lei Sovietics engatjèron de mejans fòrça importants per conquistar lei regions frontalieras de Leningrad qu'èran son objectiu. Pasmens, l'importància dei pèrdas obliguèt lo govèrn sovietic de negociar la fin de la guèrra sus la basa d'aquelei conquistas. Ansin, lo 13 de març, la guèrra s'acabèt ambé l'annexion d'unei regions au nòrd de Leningrad. Pasmens, la vila èra totjorn situada a una distància febla de la frontiera e lo bilanç uman de la guèrra èra catastrofic per l'Armada Roja ambé mai de 125 000 mòrts e de 260 000 bleçats. L'unica consequéncia positiva per lei fòrças sovieticas foguèt lo començament d'una modernizacion activa deis armaments e de l'entraïnament deis oficièrs per redreiçar sei capacitats militaras afeblidas per lei purgas de 1936-1938.
Puei, dins lo corrent de junh, Stalin decidèt d'aprofichar la desfacha francobritanica e la mobilizacion de l'armada alemanda a l'oèst per ocupar Estònia, Letònia e Lituània. L'operacion se debanèt sensa dificultat vertadiera e leis administracions localas foguèron aisament liquidadas au profiech de govèrns provisòris comunistas que demandèron lèu l'adesion de sei país a l'Union Sovietica dins lo corrent de julhet e d'aost. 170 000 abitants, generalament eissits de l'administracion auta, de l'armada, de la borgesiá ò dau clergat foguèron arrestats, desportats ò dirèctament executats.
Mond[modificar | modificar la font]
- 10 de junh - Canadà declara la guèrra a Itàlia.
- 27 de setembre - Alemanha, Itàlia e Japon signan un pacte tripartit.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Descubèrta deis elements transuranics per Edwin McMillan (1907-1991).
Medecina[modificar | modificar la font]
Descubèrta dau factor rhesus per l'Austrian Karl Landsteiner (1868-1943) e leis Estatsunidencs Alexander Solomon Wiener (1907-1976) e Philip Levine (1900-1987. Aquò permetèt d'explicar certaneis accidents de transfusion sanguina non liada au sistèma ABO e de melhorar la tecnica e la seguritat dei transfusions.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - Brian David Josephson, fisician galés, Prèmi Nobel
- 4 de genièr - Gao Xingjian, escrivan chinés, Prèmi Nobel de Literatura
- 8 de genièr - Miguel Ángel Rodríguez, president de Còsta Rica
- 9 de febrièr - John Maxwell Coetzee, escrivan sudafrican, Prèmi Nobel de Literatura
- 16 de genièr - Tabaré Ramón Vázquez Rosas, president d'Uruguai
- 17 de febrièr - Gene Pitney, cantaire american (m. 2006)
- 18 de febrièr - Fabrizio De André, cantaire italian (m. 1999)
- 19 de febrièr - Smokey Robinson, cantaire american
- 23 de febrièr - Peter Fonda, actor american
- 28 de febrièr - Mario Andretti, pilòt american de Formula 1
- 9 de març - Raúl Juliá, actor de Puerto Rico (m. 1994)
- 10 de març - Chuck Norris, actor american
- 12 de març - Al Jarreau, cantaire american
- 16 de març - Bernardo Bertolucci, escrivan e director de cinèma italian
- 30 de març - Astrud Gilberto, cantaira brasilièra
- 1 d'abril - Wangari Maathai, ambientalista de Kenya, Prèmi Nobel de la Patz
- 12 d'abril - Herbie Hancock, musician american
- 16 d'abril - Reina Margarida II de Danemarc
- 18 d'abril - Joseph L. Goldstein, scientific american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 25 d'abril - Al Pacino, actor american
- 26 d'abril - Giorgio Moroder, compositor italian
- 8 de mai - Ricky Nelson, cantaire american (m. 1985)
- 24 de mai - Joseph Brodsky, poèta rus, Prèmi Nobel de Literatura (m. 1996)
- 29 de mai - Farooq Leghari, president de Paquistan
- 7 de junh - Tom Jones, cantaire galés
- 8 de junh - Nancy Sinatra, cantaira americana
- 17 de junh - George Akerlof, economista american, Prèmi Nobel d'Economia
- 22 de junh - Abbas Kiarostami, director iranian de cinèma
- 1 de julhet - Mireya Moscoso, presidenta de Panamà
- 6 de julhet - Nursultan Nazarbayev, president de Cazacstan
- 7 de julhet - Ringo Starr, musician britanic (The Beatles)
- 22 de julhet - George Clinton, musician american
- 3 d'agost - Martin Sheen, actor american
- 7 d'agost - Jean-Luc Dehaene, primièr ministre de Belgica
- 3 de setembre - Eduardo Galeano, escrivan e jornalista uruguaian
- 5 de setembre - Raquel Welch, actritz americana
- 13 de setembre - Óscar Arias, president de Còsta Rica, Prèmi Nobel de la Patz
- 9 d'octobre - John Lennon, cantaire e compositor britanic, membre de The Beatles (m. 1980)
- 15 d'octobre - Peter Doherty, immunologista australian, Prèmi Nobel
- 23 d'octobre - Pelé (nascut Edson Arantes do Nascimento), fotbolaire brasilièr
- 27 de novembre - Bruce Lee, actor american (m. 1973)
- 1 de decembre - Richard Pryor, actor american de comèdias (m. 2005)
- 1 de decembre - Elena Mandroux, mètge e femna politica occitana
- 2 de decembre - Raimon, cantaire valencian
- 12 de decembre - Dionne Warwick, cantaira americana
- 21 de decembre - Frank Zappa, compositor e musician american (m. 1993)
- Robert Franklin Gish, escrivan amerindian (cherokee)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 26 de febrièr - Michael Hainisch, president d'Àustria (n. 1858)
- 16 de març - Selma Lagerlöf, escrivan suedesa, Prèmi Nobel (n. 1858)
- 26 d'abril - Carl Bosch, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1874)
- 20 de mai - Verner von Heidenstam, escrivan suedés, Prèmi Nobel (n. 1859)
- 1 de junh - Alfred Loisy, teologian francés (n. 1857)
- 17 de junh - Arthur Harden, quimista britanic, Prèmi Nobel (m. 1865)
- 29 de junh - Paul Klee, artista soís (m. 1879)
- 21 d'agost - Leon Trotsky, revolucionari rus (m. 1879)
- 30 d'agost - J.J. Thomson, fisician anglés, Prèmi Nobel (n. 1856)
- 5 de setembre - Charles de Broqueville, primièr ministre de Belgica (n. 1860)
- 27 de setembre - Julius Wagner-Jauregg, neuroscientific austriac, Prèmi Nobel (n. 1857])
- 27 de setembre - Walter Benjamin, filosòf marxista alemand (n. 1892)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : non atribuit
- Prèmi Nobel de Quimia : non atribuit
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : non atribuit
- Prèmi Nobel de Literatura : non atribuit
- Prèmi Nobel de la Patz : non atribuit


text:
Província de Georgia
La Província de Georgia èra partida de las Colonias Miègjornalas, foguèt una colonia anglesa en America del Nòrd. La carta de la colonia foguèt autrejada a James Oglethorpe en 1732 pel Conselh Privat; foguèt signada pel Jòrdi (George II), de qui ven lo nom[1]. Èra la darrièra de las Tretze Colonias establida per l'Empèri Britanic de l'America del Nòrd qu'ensems se rebellèron contra lo govèrn britanic en 1775 e que proclamèron lor independéncia creant alara los Estats Units d'America. Venguèt l'estat actual de Georgia dels Estats Units d'America.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Alvin Rabushka, Taxation in Colonial America, Princeton University Press, 2009


text:
Mesura (solfegi)
Ua mesura, en solfegi, qu'ei un ensemble ciclic deus temps d'ua pèça de musica, amassats arron d'un temps dit "hòrt" e seguit de temps dit "flacs". La mesura que compta un nombre precís de temps. S'aqueste nombre b'ei par òm parla d'ua mesura binària (òm parla totun tanben de mesura quaternària se la soma deus sons temps be son multipla de 4) ; se la soma deus temps b'ei multipla de 3 la mesura qu'ei dita ternària ; dens los autes cas la mesura qu'ei dita irregulara.
Suu pentagrama, las mesuras que son desseparadas dab barras verticaus.


text:
Djehotimes III
Djehotimes III (tanben conegut com Tothmòsis III, version ellenizada deu son nom) que ho lo sheisau faraon de XVIIIdinastia egipciana. Qu'èra lo hilh de deu faraon Djehotimes II dab ua concubina e lo pair d'Amehotep II (Amenofis II en grèc). A la mort deu son pair qu'èra hèra joen e la soa mairastra Hatshepsot qu'assegurè ua longa regença. A la mort d'aquesta regina, Djehotimes que comencè lo son prestigiós regnat carracterizat per un gran nombre de campanhas victoriósas en Nubia e en Orient Mejan (subertot contre l'espandida deu Mitani) qui mièn Egipte au som de la soa expansion exteriora e au son deu son poder d'influéncia diplomatica e militara.
Djehotimes III qu'ei tanben brembat com bastidor deus grans : qu'espandí lo temple de Karnak, e que bastí en mantun autes lòcs d'Egipte.
Que ho sepelit dens la Vath deus Reis, dens lo tombèu KV34.
Titulatura[modificar | modificar la font]
- Non d'Òrus :
- Nom d'Òrus d'aur:
- Nom de Nisot-Bití :
- Nom de Sa-Ra :
Istòria | Geografia | Organizacion politica | Faraon | Art | Mitologia | Dius | Vida vidanta | Bibliografia | Egiptològs | Lexic


text:
Bougainville (Somme)
Boudjinville (Sonme) en picard ( Bougainville en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat a 23 km d'Amians, sortit oèst, en direccion de Saveuse e Ferrières.
La commune est située à 23 km d'Amiens, sortie ouest, en direction de Saveuse et Ferrières.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Traces D'una villa gallo-romaine.
- Lo toponyme a mencionat l'an 1197. Los primièrs senhors del nom an citat del Modèl:XIIIe al Modèl:XVe sègle. La distincion levava en partida de Picquigny e de Lœuilly.
- A la fin de la Primièra Guèrra mondiala, la maire d'un jove soldat aucit #prene en carga lo finançament del monument als mòrtes[1] #Que i aguèt realizat per un amic de la familha, Albert Roze, e inaugurat l'an 1921[2].
- Traces d'une villa gallo-romaine.
- Le toponyme est mentionné en 1197. Les premiers seigneurs du nom sont cités du Modèl:XIIIe au Modèl:XVe siècle. La seigneurie relevait en partie de Picquigny et de Lœuilly.
- À la fin de la Première Guerre mondiale, la mère d'un jeune soldat tué prit en charge le financement du monument aux morts[3] qui fut réalisé par un ami de la famille, Albert Roze, et inauguré en 1921[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Se remembrar, estudi e luòc perso de Dominique e Jean-Etienne Guerrini en lo cas dels Monuments als Mòrtes de la Soma.
- ↑ Luòc oficial amb 2 fòtos tiradas d'"Itineraris del Patrimòni" de l'Inventari del DRAGON de Picardie
- ↑ Se souvenir, étude et site perso de Dominique et Jean-Etienne Guerrini à propos des Monuments aux Morts de la Somme.
- ↑ Site officiel avec 2 photos tirées de "Itinéraires du Patrimoine" de l'Inventaire de la DRAC de Picardie


text:
Julius Nepos
Julius Nepos[Juli Nepot?] (vèrs 430 - 480) foguèt un emperaire roman que reinèt de junh de 474 au 28 d'aost de 475. Succediguèt a Gliceri e foguèt remplaçat per Romulus August.
Generau grèc de l'armada de l'Empèri Roman d'Orient, èra cargat de rebutar Gliceri considerat coma un usurpator per Zenon. Après son succès, foguèt proclamat emperaire per sei soudats. Pasmens, en causa de la manca de sostèn de la populacion e deis elèits occidentalas, perdèt lo poder en 475 e foguèt assassinat en 480. Èra lo darrier emperaire d'Occident oficialament reconegut per Constantinòple.


text:
860
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 860 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Entre lo 18 de junh e lo 4 d'aost, incursion suspresa dei Rus' de Kiev que pilhèron la region de Constantinòple mai poguèron pas intrar dins la capitala. L'emperaire foguèt obligat de rintrar d'Anatolia onte se debanava una campanha malaisada còntra leis Arabis qu'ataquèron la region ambé doas armadas terrèstras e una flòta. Pilhèron la basa navala d'Antalya.


text:
Aude (riu)
Aude (en catalan Aude, del latin Atax Atacis), es un flume costièr d'Occitània e de Catalonha (ont se tròba sa font); son cors se situa entierament dins la region de Lengadòc-Rosselhon, en França, e es long de 224 km[1].
A balhat son nom al departament d'Aude.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo flume nais dins lo massís de Carlit al lac d'Aude a 2185 m d'altitud, dins la comuna dels Angles (departament dels Pirenèus Orientals) e se geta dins la Mediterranèa, prèp de Narbona, al grau de Vendres (prèp de las Cabanas de Fluris, al limit dels departaments d'Aude e d'Erau.
Del massís pirenenc a Carcassona, son cors es orientat sud-nòrd. Aude presenta alara las caracteristicas d'un riu de montanha, travèrsa Capcir, alimenta mai d'un lac de barratge (Matamala, Puivalador), s'enfonsa dins de gorgas (las de Sant Jòrdi son las mai pintorescas) a travèrs de terrens ancians.
A partir d'Atsat, aprèp aver recebut las aigas d'Aigueta en riba dreita e de Rebenti en riba esquèrra, lo flume travèrsa las barras calcàrias dels Prepirenèus (frau de Pèira Lis) e asaga una tièra de comunas pichonas Quilhan, Esperasan, Coisan, Alet e Limós. En aval de la bèla ciutat medievala, Aude s'acorba cap a l'èst. Aqueste coide es la resulta d'una captura, Aude avent un còp èra rajat dins la val d'Ers, indici de subrecavatge per una idrologia anciana d'arreu lo joslevament dels Pirenèus. A partir de Carcassona, lo flume, s'apasimant, seguís la bèla rega tectonica que sompartís Pirenèus (Corbièras) del Massís Central (Montanha Negra), recebent d'aquestes relèus una tièra d'afluents que los màgers son Orbiu en riba dreita, Argent Doble e Cèsse en riba esquèrra. D'aicí d'endavant, bordejat per lo canal del Miègjorn, serpentejant al mièg de las vinhas, Aude penètra dins la larga plana alluviala de Narbona, en partida conquerida sus lo golf del Leon e escampilhada de sits d'ancians estanhs, abans de se getar dins la Mediterranèa.
Idrologia[modificar | modificar la font]
Dins son cors superior, Aude presenta un regim nivo-pluvial (amb un maximum a la prima pr'amor de la fonda de las nèus). Puèi, a partir de Carcassona[2] ont son debit atenh 21 m³/s, lo regim deven gaireben exclusivament pluvial (lo debit al Grau de Vendres, quand rescontra la mar Mediterranèa, es pròche de 50 m³/s).
Aude se caracteriza donc, dins son cors inferior, per un regim pluvio-nival de tipe meridional amb d'estiatges sevèrs pendent lo periòde estival (9,8 m³/s en agost a Mossan[3], dins sa bassa plana alluviala, a proximitat de son embocadura, contra una mejana annala de 44,5 m³/s). Las fòrtas pluejas d'auton permeton una remontada rapida del debit qu'atenh son maximum en febrièr (79,8 m³/s) e demòra important a la prima gràcias a la fonda de las nèus del massís pirenenc.
Los aigats de 1999[modificar | modificar la font]
De precipitacions excepcionalas e brutalas, tan caracteristicas del climat mediterranèu a la sason automnala, pòdon èsser a l'origina d'aigats devastators coma aqueles dels 12 e 13 de novembre de 1999. Lo bilanç d'aquestes darrièrs, qu'afectèron la val bassa d'Aude, foguèt catastrofic : 26 victimas, de centenats de personas eliportadas o recuperadas per de mejans nautics, de milieirats d'abitacions, d'entrepresas e de locals comercials pauc o pro endaumatjats, 5000 ha de vinhas pauc o pro devastadas, las rotas, los malhums d'aiga potabla e d'assaniment durament tocats. L'amplor de la catastròfa s'explica per la conjugason de dos fenomèns : de precipitacions auratjosas d'una amplor jamai egalada (fins a 620 mm tombèron en dos jorns a Lesinhan de las Corbièras, es a dire mai que lo total annal) e una fòrta tempèsta sus lo golf del Leon qu'entraïnèron una montada de 80 cm del nivèl de la mar e entrepachèron, conjugadas amb la fòrta ersada e lo vent, lo bon escolament d'aigas ja confladas per las pluèjas diluvianas.[4]
Afluents màgers[modificar | modificar la font]
D'amont cap aval :
- Bruyante (14 km) en riba esquèrra a Rouze
- Aigueta (20 km) en riba dreita a Santa Colomba de Guette
- Rebenti (34 km) en riba esquèrra a Sant Martin de Lis
- Sou (30 km) en riba esquèrra a Cépia
- Lauquet (37 km ) en riba dreita a Confolenç
- Fresquel (63 km) en riba esquèrra a Carcassona
- Orbièl (41 km) en riba esquèrra a Trèbes
- Argent Doble (37 km) en riba esquèrra a La Redòrta
- Onhon (23 km) en riba esquèrra a Lonzac
- Orbiu (84 km) en riba dreita a Sant Nazari
- Cèsse (54 km) en riba esquèrra a Sant Marcèl
Istòria o environament[modificar | modificar la font]
Departaments e vilas traversats[modificar | modificar la font]
- Pirenèus Orientals (66) : Matamala, Formiguera
- Erau (34) : Lonzac
- Aude (11) : Atsat, Quilhan, Coisan, Limós, Carcassona, Trebes, Narbona, Corsan
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Ficha d'Aude sul sit del SANDRE
- ↑ (fr) Donadas de l'estacion idrologica de Carcassona(Pont-neuf) Entrar lo còde Y1232010 per l'estacion de Carcassona.
- ↑ (fr) Donadas de l'estacion idrologica de Mossan Entrar lo còde Y1612020 per l'estacion de Mossan
- ↑ (fr) Per mai de detalhs, veire lo sit de la prefectura d'Aude


text:
Sciéncia
Istoricament, la Sciéncia (del latin scientia, coneissença) deriva de la filosofia. Al cors de l'Edat Mejana, la sciéncia s'es progressivament destacada de l'empresa de la teologia. Al cors del desvolopament de las coneissenças e de l'acumulacion de sabers divèrses, s'es estructurada en disciplinas scientificas : quimia, biologia, fisica, mecanica, optica, astronomia, economia, sociologia... Uèi, la sciéncia designa a l'encòp un procediment intellectual repausant idealament sus un refús dels dògmas e un examen rasonat e metodic del monde e de sas regularitats, e visant a produire de coneissenças resistent a las criticas racionalas, e l'ensemble organizat d'aquestas coneissenças.
Somari
- 1 Una definicion problematica
- 2 La sciéncia o las sciéncias?
- 3 Categorizacions de la sciéncia
- 4 Diferents apròchis de la sciéncia
- 5 Los apòrts de la sciéncia
- 6 Sciéncia e societat
- 7 Criticas de la sciéncia
- 8 Sciéncia e religion
- 9 Emplec abusiu del mot sciéncia
- 10 Pseudosciéncias
- 11 Articles connèxes
Una definicion problematica[modificar | modificar la font]
S'es en general pas tròp malaisit de reconéisser una sciéncia, o es plan mai de la comprendre en qualques mots. Cap de definicion es d'efièch satisfasenta, en començar per la prepausada çai sus, çaquelà formulada del biais mai neutre possible. Examinarem aicí qualques-uns dels problèmas levats per las temptativas correntas.
La sciéncia o las sciéncias?[modificar | modificar la font]
Davant la diversitat dels domenis de coneissenças revendicant l'estatut de sciéncia, apareis dificil, e mai ninòi, d'utilizar aqueste mot al singular. Lo debat sus l'unitat de la sciéncia es pas claus, e lo simple fach d'utilizar aqueste mot al singular, o de defugir al contrari un tal emplec, es portaire de sens. La neutralitat aicí es impossibla, cal causir son camp. Mas lo cal causir en consciéncia, e avertir lo lector : esitam pas aicí a emplegar aqueste mot de sciéncia al singular.
Fondamentalament, la question de l'unitat prigonda de la sciéncia recopa los debats opausant dempuèi de millennis nominalistas e essencialistas.
Categorizacions de la sciéncia[modificar | modificar la font]
Se classa generalament las sciéncias segon :
- lor tòca : sciéncias aplicadas, sciéncias fondamentalas.
- lor metòde : sciéncias nomoteticas e sciéncias idiograficas, sciéncias experimentalas e sciéncias d'observacion.
- lor objècte : sciéncias empiricas (sciéncias naturalas, sciéncias socialas, sciéncias umanas), sciéncias logicoformalas.
Se cal pas daissar abusar per aquestas grandas categorizacions, que penan a rendre compte de realitats pus complèxas. Una meteissa sciéncia pòt atal èsser en partida experimentala, en partida observacionala. Cal tanben se prendre gàrdia de pas tombar dins l'excès invèrs que consistiriá, fàcia a la complexitat del real, a negar que poguèsse i aver de diferéncias prigondas entre las diferentas formas de recèrca scientifica.
Segon lors tòcas[modificar | modificar la font]
Las sciéncias aplicadas visan la realizacion d'un objectiu practic, mentre que las sciéncias fondamentalas (que cal pas confondre amb la tecnica coma aplicacion de coneissenças empiricas) visan prioritàriament l'aquisicion de coneissenças novèlas. Se pòt çaquelà classar a priori una disciplina particulara dins un domeni o dins un autre. La fisica o la biologia pòdon atal tant plan èsser fondamentalas qu'aplicadas, segon lo contèxt. Cèrtas disciplinas demòran çaquelà mai ancoradas dins un domeni que dins un autre. La cosmologia es per exemple una sciéncia exclusivament fondamentala. L'astronomia es tanben una disciplina que depend dins una granda mesura de la sciéncia fondamentala. La medecina, la pedagogia o l'engenhariá son al contrari de sciéncias aplicadas (mas pas exclusivament).
Sciéncias aplicadas e sciéncias fondamentalas son pas separadas. Las descobèrtas eissidas de la sciéncia fondamentala tròban de fins utilas (ex : lo lasèr e son aplicacion al son numeric sus CD). Quitament, cèrts problèmas tecnics menan de còps a de descobèrtas novèlas en sciéncia fondamentala. La recèrca en sciéncia fondamentala repausa sus la tecnologia eissida de la sciéncia aplicada. Los laboratòris de recèrca e los cercaires pòdon quitament far parallèlament de sciéncia aplicada e de sciéncia fondamentala.
Segon lors metòdes[modificar | modificar la font]
Una primièra distincion d'aqueste òrdre pòt èsser facha entre las sciéncias nomoteticas e las sciéncias idiograficas. Las primièras cèrcan d'establir de leis generalas per de fenomèns susceptibles de se reproduire. S'i retròba plan evidentament la fisica o la biologia, mas tanben de sciéncias umanas o socialas coma l'economia, la psicologia o quitament la sociologia. Las segondas s'ocupan al contrari del singular, de l'unic, del non recurrent. Aquesta classa de sciéncias pausa evidentament problèma. Çaquelà, l'exemple de l'istòria mòstra qu'es pas absurde de considerar que lo singular pòsca èsser justiciable d'un apròchi scientific.
Una segonda distincion se pòt portar sul recors, o non, al procediment experimental. Las sciéncias experimentalas, coma la fisica o la biologia, repausan sus un procediment actiu del scientific, que construís e contraròtla un dispositiu experimental reprodusent cèrts aspèctes dels fenomèns naturals estudiats. Aquestas sciéncias emplegan lo metòde experimental. Los resultats de las experiéncias son pas totjorn quantificables (exemple : l'experiéncia de Konrad Lorenz amb las aucas grisas, en etologia). Quand es pas possible de contrarotlar un environament experimental, los scientifics pòdon recórrer a l'observacion. Quand una disciplina se forma a l'entorn d'aqueste procediment, se parla alara de sciéncias d'observacion. L'astronomia o l'economia ne son d'exemples classics. Mas la frontièra es pas jamai neta : existís una economia experimentala, e la fisica de las energias nautas permet d'un cèrt biais de testar experimentalament cèrtas teorias astronomicas. A aqueste diptic experimentacion / observacion, s'ajusta uèi la simulacion informatica.
Segon lor objècte[modificar | modificar la font]
Se pòt enfin destriar las sciéncias empiricas e las sciéncias logicoformalas. Las primièras pòrtan sul monde empiricament accessible, e parton de nòstra experiéncia sensibla d’aqueste monde. Recampan :
- las sciéncias de la natura, qu'examinan los fenomèns ont l'Òme es pas implicat.
- las sciéncias umanas, que pòrtan lor atencion a l'Òme coma èsser pensant (e non pas coma entitat biologica). S'agís per exemple de l'antropologia o de la psicologia.
- las sciéncias socialas, que s'interèssan al foncionament dels gropaments umans (sociologia, economia, gestion, comunicacion, etc.).
De lor costat, las sciéncias logicoformalas (o sciéncias formalas) explòran deductivament, segon de règlas de formacion e de demostracion, de sistèmas axiomatics. Se tracta mai que mai de la logica e de las matematicas.
Diferents apròchis de la sciéncia[modificar | modificar la font]
Apròchi epistemologic[modificar | modificar la font]
Refutabilitat[modificar | modificar la font]
Segon lo filosòf Karl Popper, una teoria es scientificament acceptabla que s'es refutabla, es a dire que pòt èsser somesa a de tèsts experimentals per testar la concordança de sas prediccions teoricas amb la realitat observada. Aquesta "refutabilitat" - qu'es problematica - es uèi lo critèri de demarcacion entre sciéncia e non-sciéncia mièlhs conegut del grand public.
Sciéncia e racionalitat[modificar | modificar la font]
La sciéncia se revendica coma l'aplicacion de la rason a l'exploracion del monde que nos entorna.
Lo problèma de l'induccion[modificar | modificar la font]
La sciéncia fonciona pas per metòde deductiu pur. Una seria d'experiéncias validarián en efièch de resultats qu'efectuats a una data e en un endrèch particulars, sens possibilitat logica de las generalizar. Bertrand Russell menciona dins son obratge Sciéncia e religion (capítol La sciéncia es supersticiosa ?) çò que nomena l'escandal de l'induccion, e que vei coma un mal necessari.
Unicitat de la sciéncia e metòde scientific[modificar | modificar la font]
La question de l'unicitat del metòde scientific es problematica (Paul Feierabend).
Aqueste(s) metòde(s) deuriá(n) garantir la validitat e l'objectivitat de sos (lors) resultats. S'associa generalament metòde scientific e metòde ipotetico-deductiu :
- Formulacion d'una ipotèsi
- Experimentacion o observacion
- Correccion, confirmacion o infirmacion de l'ipotèsi
- Questionament sus las conclusions : se recomença lo cicle a l'etapa 1
Istòria[modificar | modificar la font]
Malgrat lo fach que los metòdes scientifics son relativament recents (concebuts durant la revolucion coperniciana), l'istòria de las sciéncias s'interèssa pas unicament als faches posteriors a aquesta dicha ruptura. Al contrari, aquesta tempta de seguir la pista dels precursors de la sciéncia modèrna fins als temps preïstorics.
En Occident, l'anticambra de la sciéncia es estada la filosofia naturala. Aquesta discredita l'experimentacion coma metòde de validacion del saber, en se focalizant en revenge sus l'observacion pura. Un dels mai eminents filosòfs naturals foguèt lo pensaire Aristòtel. Parallèlament, lo monde oriental desvolopèt de sistèmas de pensadas scientificas que li èran pròpris e qu'avián pas res d'envejar a lors contrapartidas occidentalas.
Aprèp la casuda de l'Empèri Roman d'Occident (476), que marca en Euròpa lo començament de l'Edat Mejana, sovent descricha coma una edat escura, la màger part d’aqueste continent a perdut traça dels sabers de l'Antiquitat, que foguèron preservats, enriquits e transmeses puèi pel biais del monde islamic.
La Renaissença (sègle XIV en Itàlia), denomenada atal per la redescobèrta d'òbras dels pensaires classics, marca la fin de l’Edat Mejana e pausa de basas solidas per l'emergéncia de coneissenças novèlas. Demest los scientifics d'aquesta epòca se destaca Nicolas Copernic, a qui s'atribuís generalament d'aver començat la revolucion scientifica amb l'eliocentrisme. Demest los sabents pus celèbres que desvolopèron los metòdes scientifics, se destrian Roger Bacon en Anglatèrra, René Descartes en França e Galileo Galilei en Itàlia.
Apròchi sociologic[modificar | modificar la font]
Apròchi institucional[modificar | modificar la font]
L'ensemble de las accions entrepresas en vista de melhorar e d'aumentar l'estat de las coneissenças dins un domeni scientific constituís la recèrca scientifica. L'organizacion e la presa en carga de las activitats de recèrca constituisson un enjòc important de competitivitat e de prestigi per totas las nacions.
Kuhn[modificar | modificar la font]
Kuhn mòstra que las sciéncias evoluisson per "revolucions" bruscas. La comunautat scientifica parteja a cada epòca un ensemble de paradigmes fondators, que pòdon far obstacle a d'evolucions. Atal quand las observacions contradison tròp sistematicament los paradigmas en vigor, una revolucion scientifica deven inevitabla.
Los apòrts de la sciéncia[modificar | modificar la font]
D’un biais general, la recèrca scientifica es portaira de progrès tecnic que permet de melhorar las condicions de vida. D'un autre costat, en aportant un modèl del monde, ajuda a combatre los prejutjats e las manipulacions.
Es tanben un instrument primordial del desvolopament social e economic d’un país. En efièch, la recèrca es portaira d’innovacion e permet a las entrepresas de far evoluir lors produches e servicis per demorar competitivas. Los cercaires al sen de l’universitat an una activitat de formacion ; essent totjorn a la punta de las tecnicas e dels sabers, pòdon formar de personas que saupràn s’adaptar a las evolucions de las tecnicas, e que seràn elas-meteissas portairas d’innovacion al sen de las entrepresas.
Enfin, los cercaires constituisson una sèrva d’expèrts, que pòdon participar a la resolucion de problèmas pontuals e reagir a de situacions inesperadas (participacion a la manifestacion de la veritat dins las enquèstas de polícia, mesa en plaça de mesuras per combatre las epidemias...).
La recèrca scientifica pòrta doncas non solament d'innovacions tecnologicas, terapeuticas, economicas... mas tanben un servici (formacion, expertisa, normalizacion).
Produccion alimentària[modificar | modificar la font]
La recèrca scientifica a revolucionat l’agricultura e multiplicat per dos la produccion mondiala de cerealas entre 1950 e 1971. Aquesta aumentacion resulta d’una combinason de genetica, de botanica, de quimia e d’engenhariá.
Santat[modificar | modificar la font]
Quitament, la sciéncia nos a permés de melhorar nòstra compreneson del foncionament del còs uman e a contribuit a aumentar nòstra esperança de vida dins los païses industrializats. En 1693, l’astronòm anglés Edmond Hallei publica un estudi portant sus l’esperança de vida dins la vila alemanda de Breslau, que mòstra que de 100 enfants, la mitat despassava los 10 ans e solament 11 atenhián l’edat de 70 ans. Masaccio, Mozart e Schubert moriguèron respectivament a l’edat de 27 ans, 35 ans e 31 ans mentre que d’autres grands òmes visquèron pus longtemps. De mai, la tuberculòsi, la variòla, la poliomieliti, la meningiti e la pneumonia an quasiment disparegut dins los païses industrializats (aquò es tanben degut a una igièna melhora e un melhor nivèl de vida eles-meteisses atenguts gràcias a las descobèrtas scientificas).
De segur, aquestes progrèsses se son portats suls tractaments (vaccinacion, medicaments, cirurgia, e ara terapia genica) mas tanben sus l’organizacion (medecina d'urgéncia, Samu), l’igièna e la prevencion (educacion a la santat, servicis veterinaris per la susvelhança dels aliments, tractament de las aigas...).
Los estudis sul compòrtament (sociologia, psiquiatria, psicanalisi, psicologia) an permés de comprendre melhor las malautiás mentalas, las neuròsis e las psicòsis. Sèm passats d’un estatut de « fòls » (embarrats dins d'asils e someses a de tractaments degradants) al de « pacients ».
Produccion d’energia[modificar | modificar la font]
La fòrça e la resisténcia umana essent limitadas, los umans recorron a d'espleches e a de maquinas que permeton d’efectuar mai eficaçament los pretzfaches (pus rapidament, amb una pus granda amplor, amb una pus granda seguretat...). Lo passatge del trabalh d’origina animala (animals de bast, de trach) e dels molins (d'aiga e de vent) a la maquina es estat rendut possible gràcias a la possibilitat de produire d’energia.
Las doas revolucions industrialas son estadas permesas per la descobèrta de mòdes de produccion d’energia mestrejadas : la maquina de vapor e las energias fossilas (carbon, petròli).
La descobèrta de l’electricitat o de la transmission idraulica o pneumatica a permés de separar lo luòc de produccion d’energia (centrala) e lo de son utilizacion (domicili, fabrica).
La descobèrta de la radioactivitat al començament del sègle XX a fornit una font novèla d’energia termica (transformada en electricitat), qu'a permés particularament a cèrts païses, coma França, de diversificar sos fornisseires de matèria primièra e a doncas jogat un ròtle important sus la politica exteriora (independéncia respècte a de produchs petrolièrs), e de reduire la pollucion atmosferica, al prètz d’una aumentacion dels risques e d’un problèma fins ara pas resolgut de tractament dels rebuts e de las centralas desafectadas.
Actualament, de recèrcas e d'experimentacions nombrosas son menadas sus las energias dichas « renovelablas » (eoliana, solara) en mai sus las que son ja mestrejadas (barratges idraulics, usina marèamotritz de la Rance). Se mena tanben de recèrcas sus la fusion nucleara.
Sciéncia e societat[modificar | modificar la font]
Criticas de la sciéncia[modificar | modificar la font]
Los resultats scientifics, de per las tecnologias que permeton de concebre, an pres una granda importància dins las societats industrialas desvolopadas. Per aquesta rason, subisson divèrsas criticas ligadas a aquestas aplicacions, especialament las que son ligadas a un aspècte de la societat particularament cibla de criticas politicas (relacions economicas, activitats militaras).
Las aplicacions militaras de la sciéncia[modificar | modificar la font]
Los mejans militars modèrnes repausan sovent sus de tecnologias de poncha, de còps resultant de desvolopaments scientifics recents. Un exemple celèbre de desvolopament scientific, tecnologic e militar combinat es lo Projècte Manhattan, pel qual los Estats Units desvolopèron l’arma nucleara pendent la Segonda Guèrra Mondiala. L’integracion de la sciéncia, de la tecnologia, dels mejans industrials e dels utilizaires militars es de còps estada apelada complèxe militaro-industrial (d’aprèp l’expression del president dels Estats Units Dwight Eisenhower).
Se critica la participacion de la sciéncia a l’industria militara sus mantun punt :
- Tota descobèrta scientifica pòt, potencialament, desembocar sus una aplicacion militara.
- Pels finançaments que procura, l’industria de l’armament influéncia la direccion de las recèrcas menadas, pòt remetre en jòc lor objectivitat, e las desvira d’activitats mai productivas.
- Per d'unes, l’excitacion de la descobèrta e la concurréncia entre cercaires mena los scientifics a se concentrar sus los pretzfaches qu’an de complir e a ignorar las perspectivas a tèrme long. Atal, cèrts scientifics del Projècte Manhattan an exprimit de regrets aprèp còp.
Sciéncia e religion[modificar | modificar la font]
Aquestas relacions demòran encara conflictualas. Es per exemple lo cas amb l'evolucionisme e la teoria de l'evolucion.
La Glèisa çaquelà se pausa pas mai en adversari del progrès scientific, e tempta al contrari de reconciliar fe e rason (vejatz l'enciclica "fides e ratio" de Joan-Pau II).
Emplec abusiu del mot sciéncia[modificar | modificar la font]
Lo mot sciéncia es de còps utilizat per sosténer qu'existís de pròvas scientificas aquí ont i a que cresença. Segon sos detractors, es lo cas del movement de la Scientologia. Per aquestes cas, valdriá mai de parlar de sciéncias ocultas o pseudosciéncias.
Pseudosciéncias[modificar | modificar la font]
Son designadas jol nom de pseudosciéncias las practicas que se reclaman de la sciéncia tot en s'escartant del metòde scientific mas en ne mimant cèrts aspèctes. Se pòt citar per exemple l'astrologia, l'omeopatia, la morfopsicologia (vejatz culte del cargo).
Lo filosòf Karl Popper s'es interrogat longament sus la natura de la demarcacion entre sciéncia e pseudosciéncia. Dins son obratge Conjectura e refutacions, aprèp aver remarcat qu'es possible de trobar d'observacions per confirmar gaireben quina teoria que siá, prepausa una metodologia fondada sus la refutabilitat.
Sus aqueste punt, conven d'afirmar que la critica de las pseudosciéncias se limita pas a la de la pensada magica, mas tanben a la de totas las disciplinas que son rasonament es basat que sus de conviccions purament doctrinalas.
Per exemple, es lo cas del darwinisme social (deriva fallaciosa de la teoria de l'evolucion, prepausant una ierarquia de raças mai o mens evoluidas dins l'espècia umana), del materialisme dialectic marxista, o de la psicanalisi.
Cèrtas tèsis pseudoscientificas soslèvan pas (o pauc) de controvèrsias. Per exemple :
- lo fisician Terence Meaden tempta de demostrar l’existéncia de minitornadas capablas de crear de motius dins los camps de cerealas
- l'astrofisician Jean-Pierre Petit afirma que sas recèrcas cosmogonicas li son estadas inspiradas per de corrièrs recebuts d’un grop d’extraterrèstres.
- Jacques Benveniste e la memòria de l'aiga.
D'autras al contrari son al còr de polemicas intensas. Es lo cas de l’omeopatia.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Acadèmia de las Sciéncias
- Filosofia e sciéncia, filosofia (epistemologia, metafisica, etica...),
- Analisi sistemica
- Racionalisme
- Zetetica: corrent filosofic qu'a per objècte la sciéncia e lo biais de l'ensenhar.
- Patafisica
- Lista de scientifics
- Lista de las disciplinas scientificas
- Recèrca fondamentala
- Sciéncias umanas
- Disciplina
- l'article detalhat sul scientisme
- Paradòxa ; l'estudi de las paradòxas constituís un exercici excellent de soplesa mentala.
- Epistemologia
- Scientificitat


text:
Ghisoni
Ghisoni es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo révérend paire Salvadore Vital soslinha l'existéncia a Ghisoni, en l'an 430 de lo nòstre ère, d'una glèisa San Thoma de Grisino.
Lo Sr. Cosimi, Autor de la Toponymie grèga de la Corsega (publicada l'an 1953), demòstra l'existéncia d'un coan o d'una capèla aguda per fraires byzantins al Modèl:VIIIe sègle.
Las primièras mencions de Ghisoni datan de cronicas de l'istorian Giovanni della Gròssa (1388 - 1464)[1]. Mai tard, lo atlas manuscrit del Génois Vesconte Maglioni, datat del 20 de genièr de 1511, menciona tanben l'existéncia del pòble. Se la data exacta de la creacion del vilatge es incerta, totun establit #qu'a #èsser creat plan abans Aiacciu (1380) e Bastissiá (1412)[ref. necessària].
N'en agost 1739, Noël de Jourda, comte de Val, a atacat a Ghisoni[2] amb los sieus 200 òmes pels Naziunali, mas a socorregut pel Regiment de Auvergne. A ferit al cors de la batalha e daissa 27 soldats aucits o de ferits; lo Regiment de Auvergne pèrd 44 òmes e 7 officiers aucits o ferida[3]. Vencedor de las tropas de Pascal Paoli a Ponte Novu (lo 9 de mai de 1769), lo comte Noël de Jourda, nomenat en comandant general de las tropas francesas a Corsega, recep la soumission dels abitants de Ghisoni en junh 1769. dins aquel meteis mes de junh 1769, anóncia al rei Louis XV : « ...Tota la Corsega a somés al Roy ».
La lei del 9 de julhet de 1845[4] erigeix Ghisonaccia en municipalitat desparièra, per #encobrir, una part del territòri es paissièra sus Lugo di Nazza #que se tròba redusida de mai de mitat. Lo vilatge de Ghisonaccia a #èsser poblat per abitants de Ghisoni, #qu'en essent obligats de far lo sieu récolte, i an bata de las marides[5].
Ghisoni Ven cap de-luòc de costat per la lei del 20 d'abril de 1861 #que forma un nòu costat en separant d'aquel de Vezzani quatre de las siás ancianes comunas : Ghisoni, Ghisonaccia, Lugo di Nazza e Poggio di Nazza. Al darrièr recensement de 1999, lo costat comptava 3 723 abitants (sens doble compte).
Al cors de la segonda guèrra mondiala, a la crida de la Tèsta nacionala de la resisténcia, Ghisoni s'es liberat lududes-quitament lo 9 de setembre de 1943, sustot mercés als fraires Carlotti (Francis e Angel). Arriban a amassar qualques òmes e caçan lo deslligament alemand #que lotjava en lo grop escolar llaurant lo fuòc sus la bastissa amb un fusell mitrailleur FM 24 dempuèi las nautors del quartièr de Pianelli. Qualques combats an contunhats los jorns seguents en la desfilada de la Inzecca, ont quatre joves ghisonais an #èsser de faches presoèrs e fusillés al luòc-dich de Pinzalone, s'agís de Paul-Toussaint Martelli, Bruno Chiodi aital coma Antoine e Toussaint Pieri[6]. Un cinquen, Jean-François Martelli, survécut a la fusillade e #arribar a prene la fugida. Un deslligament de blindèsse de la 16e Panzergrenadier Division SS Reichsführer-SS a enviat de la plana orientala cap al pòble. Lo convoi de carris es partiellement destruit e bloquejat a l'intrada de la desfilada de la Inzecca per un tir de artillerie italiana guidat per partidaris locales en salvant aital lo pòble de représailles[7].
Lo General Giraud, en comandant en cap de las fòrças francesas liuras, visitarà Ghisoni lo 27 de setembre de 1943[8], en lo moment de la siá virada d'inspeccion (Bastissiá i aurà pas liberat que lo 4 d'octòbre de 1943). A l'endeman d'aquela desliurança, totes los Ghisonais, de 20 a 25 ans encara presents a pòble, an #èsser mobilizats a Africa del Nòrd. Nombre de dintratz eles an preses part als combats #qu'an precedit la capitulació alemanda del 8 de mai de 1945.
Dempuèi lo 1er {{}} en genièr 2008, la municipalitat de Ghisoni a integrat la comunitat de municipalitats del Fium'orbo.
Le révérend père Salvadore Vitale signale l'existence à Ghisoni, en l'an 430 de notre ère, d'une église San Thoma de Grisino.
M. Cosimi, auteur de la Toponymie grecque de la Corse (publiée en 1953), démontre l'existence d'un couvent ou d'une chapelle tenue par des moines byzantins au Modèl:VIIIe siècle.
Les premières mentions de Ghisoni datent des chroniques de l'historien Giovanni della Grossa (1388 - 1464)[9]. Plus tard, l'atlas manuscrit du Génois Vesconte Maglioni, daté du 20 janvier 1511, mentionne aussi l'existence du village. Si la date exacte de la création du village est incertaine, il toutefois établi qu'il a été créé bien avant Ajaccio (1380) et Bastia (1412)[ref. necessària].
En août 1739, Noël de Jourda, comte de Vaux, est attaqué à Ghisoni[10] avec ses 200 hommes par les Naziunali, mais est secouru par le Régiment d'Auvergne. Il est blessé au cours de la bataille et laisse 27 soldats tués ou blessés; le Régiment d'Auvergne perd 44 hommes et 7 officiers tués ou blessés[11]. Vainqueur des troupes de Pascal Paoli à Ponte Novu (le 9 mai 1769), le comte Noël de Jourda, nommé commandant général des troupes françaises en Corse, reçoit la soumission des habitants de Ghisoni en juin 1769. En ce même mois de juin 1769, il annonce au roi Louis XV : « ...toute la Corse est soumise au Roy ».
La loi du 9 juillet 1845[12] érige Ghisonaccia en commune distincte, pour cela, une partie du territoire est prise sur Lugo di Nazza qui se retrouve réduite de plus de moitié. Le village de Ghisonaccia a été peuplé par des habitants de Ghisoni, qui étant contraints de faire leur récolte, y ont bati des maisons[13].
Ghisoni devient chef-lieu de canton par la loi du 20 avril 1861 qui forme un nouveau canton en séparant de celui de Vezzani quatre de ses anciennes communes : Ghisoni, Ghisonaccia, Lugo di Nazza et Poggio di Nazza. Au dernier recensement de 1999, le canton comptait 3 723 habitants (sans double compte).
Au cours de la seconde guerre mondiale, à l'appel du Front national de la résistance, Ghisoni s'est libéré lui-même le 9 septembre 1943, notamment grâce aux frères Carlotti (Francis et Ange). Ils parviennent à rassembler quelques hommes et chassent le détachement allemand qui logeait dans le groupe scolaire en ouvrant le feu sur le bâtiment avec un fusil mitrailleur FM 24 depuis les hauteurs du quartier de Pianelli. Des combats ont continués les jours suivants dans le défilé de l'Inzecca, où quatre jeunes ghisonais ont été faits prisonniers et fusillés au lieu-dit de Pinzalone, il s'agit de Paul-Toussaint Martelli, Bruno Chiodi ainsi que Antoine et Toussaint Pieri[14]. Un cinquième, Jean-François Martelli, survécut à la fusillade et parvint à prendre la fuite. Un détachement de blindés de la 16e Panzergrenadier Division SS Reichsführer-SS est envoyé de la plaine orientale vers le village. Le convoi de chars est partiellement détruit et bloqué à l'entrée du défilé de l'Inzecca par un tir d'artillerie italienne guidé par des partisans locaux sauvant ainsi le village de représailles[15].
Le Général Giraud, commandant en chef des forces françaises libres, visitera Ghisoni le 27 septembre 1943[16], lors de sa tournée d'inspection (Bastia ne sera libérée que le 4 octobre 1943). Au lendemain de cette libération, tous les Ghisonais, de 20 à 25 ans encore présents a village, ont été mobilisés en Afrique du Nord. Nombre d'entre eux ont pris part aux combats qui ont précédé la capitulation allemande du 8 mai 1945.
Depuis le 1er janvier 2008, la commune de Ghisoni a intégré la communauté de communes du Fium'orbo.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Marc-François Martelli, "Ghisoni", Archiu départementales de la Corsega, 1960
- ↑ Cronica di a Corsica - Orsu Ghjuvanni Caporossi
- ↑ Societat de las Sciéncias Istoricas e Naturalas de la Corsega - Pèças e documents divèrses per servir a l'istòria de la Corsega pendent los ans 1737-1739, recuillis pel Sr. Abbé Letteron.
- ↑ Archiu départementales
- ↑ Istòria illustrada de la Corsega, Abbé Jean-Angel Galetti - 1863
- ↑ Una plaque commemorativa mesa sul Grop escolar los ret aumenatge aital coma una stèle erigida al luòc-dich de Pinzalone
- ↑ Pierre Dominique Cervetti, Ghisoni, Legenda e realitats, 1997.
- ↑ Paul Silvani, ...E la Corsega i aguèt liberat, edicion Albiana
- ↑ Marc-François Martelli, "Ghisoni", Archives départementales de la Corse, 1960
- ↑ Cronica di a Corsica - Orsu Ghjuvanni Caporossi
- ↑ Société des Sciences Historiques et Naturelles de la Corse - Pièces et documents divers pour servir à l'histoire de la Corse pendant les années 1737-1739, recuillis par M. Abbé Letteron.
- ↑ Archives départementales
- ↑ Histoire illustrée de la Corse, Abbé Jean-Ange Galetti - 1863
- ↑ Une plaque commémorative placée sur le Groupe scolaire leur rend hommage ainsi qu'une stèle érigée au lieu-dit de Pinzalone
- ↑ Pierre Dominique Cervetti, Ghisoni, Légende et réalités, 1997.
- ↑ Paul Silvani, ...Et la Corse fut libérée, édition Albiana


text:
Mus musculus
La mirga o la murga (var. murja) o la rata o la ratuga o la fura o la fureta o la soritz es un mamifèr qu'aperten a una de las nombrosas espècias de rosegaires menuts. L'espècia mai coneguda es la mirga d'ostal comuna (Mus musculus). Se pòt trapar dins gaireben totes los païses. Servís sovent de subjècte d'experiéncia (mirga de laboratòri) en biologia. De còps que i a es tanben presenta coma animal de companhiá.
A mai se pòdon aténher l'edat de dos ans en laboratòri, la durada mejana de vida de las mirgas dins la natura es aperaquí de 3 meses, per encausa dels predadors que la caçan. Pasmens, gràcias a sa fantastica adaptabilitat a gaireben totas las environas, e a son abilitat a conviure amb los umans, se considèra que la mirga es la segonda espècia de mamifèr mai capitaira uèi sus Tèrra, aprèp lo rat.
Las mirgas pòdon èsser d'animals nocius, atacaires e destructors de las culturas agricòlas mas subretot pòdon portar e propagar divèrsas malautiás.


text:
Guèrra Angloiraquiana
La Guèrra Angloiraquiana se debanèt dau 18 d'abriu au 30 de mai de 1941 durant la Segonda Guèrra Mondiala entre lo Reiaume Unit e Iraq. Foguèt causada per lo raprochament entre lei govèrns iraquians e alemands que menacèt l'avitalhament britanic e aliat dins la region d'Orient Mejan. Londres mandèt donc un còrs expedicionari per rebutar lo govèrn iraquian e remplaçar son cap per una persona favorabla ais interés britanics. Après un mes de combat, Bagdad foguèt conquista e la guèrra s'acabèt per una victòria britanica.


text:
Le Petit-Quevilly
Le Petit-Quevilly es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina de Pichon-Quevilly remonta a la s-|XII|e}}, après la scission d'amb Granda-Quevilly. Es al continuament de grand défrichements empreses per Rollon, primièr comte de Roan e fondator del Estat normand, #que s'i èra desvolopat lo vilatge de Quevilly.
L'origine de Petit-Quevilly remonte au Modèl:S-, après la scission d'avec Grand-Quevilly. C'est à la suite de grand défrichements entrepris par Rollon, premier comte de Rouen et fondateur de l'État normand, que s'était développé le village de Quevilly.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Paul Bazin, premier cònsol de la comuna de 1919 a 1923.


text:
Aegithinidae
Las quatre espècias de ioras constituisson per d'unes autors la familha dels egitinids (o Aegithinidae), experiéncias d'ibridacion de l'ADN an mostrat qu'èran aparentats als corvids. Longtemps son estats classats dins la familha dels irenids amb los verdins e los ausèls blaus de las fadas.
Lor airal de reparticion se limita a la sola region indomalesa.
Origina dels noms[modificar | modificar la font]
Lista de las espècias[modificar | modificar la font]
n.b. L'òrdre d'aquesta lista es pas aleatòri, correspond a de ligams de parentat entre las diferentas espècias (filogenia). Es estada establida a partir de las listas d'Alan P. Peterson e de la Comission internacionala dels noms franceses dels ausèls (Cinfo).
- Pichon Iora — Aegithina tiphia (Linnaeus, 1758) — Common Iora
- Iora de coa blanca — Aegithina nigrolutea (G.F.L. Marshall, 1876) — White-tailed Iora o Marshall's Iora
- Iora esmerauda — Aegithina viridissima (Bonaparte, 1850) — Green Iora
- Iora de Lafresnaye — Aegithina lafresnayei (Hartlaub, 1844) — Great Iora


text:
1934
Aquesta pagina concernís l'an 1934 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 3 de genièr - Boèmia: un accident dins una mina causa 134 mòrts.
- 30 de genièr - Alemanha: supression de la representacion populara dins lo govèrn dels Länder
- 2 d'abril - Espanha: se fonda lo partit Izquierda Republicana.
- 18 de julhet - Polonha: d'inondacions causan 150 mòrts.
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
Bechuanaland[1][modificar | modificar la font]
Adopcion d'una lèi que reconoissèt lei lèis e lo poder dei tribüs localas.
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Assassinat de Serguei Kírov lo 1èr de decembre. Segond personatge dau Partit après Stalin e personalitat fòrça populara, sa mòrt marquèt lo començamnet dei grandei purgas e dei Grands Procès de Moscòu (1936-1938) còntra leis adversaris e leis opausants supausats ò vertadiers de la politica dau cap sovietic.
Mond[modificar | modificar la font]
- 2 de febrièr - Nicaragua: Augusto César Sandino es assassinat.
- Octobre - Començament de la Longa Marcha dels comunistas en China.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Publicacion de la carta de la superficia de Mercuri dessenhada per l'astronòm francogrèc Eugène Antoniadi dins de condicions fòrça perilhosas car menèt seis observacions dins lo corrent de la jornada. Venguèt la carta de referéncia de la planeta fins a son exploracion per la sonda Mariner 10. En particular, Antoniadi capitèt de demostrar l'inexisténcia dei canaus que sa preséncia èra estada supausada dempuei 1896.
Fisica[modificar | modificar la font]
Publicacion d'un desvolopament important de sa teoria sus lo raionament beta per Enrico Fermi. I mencionèt per lo premier còp l'existéncia dei neutrinos — que son existéncia èra estada postulada en 1930 per Wolfgang Pauli — e de la fòrça nucleara febla.
Descubèrta per Irène (1897-1956) e Frédéric Joliot-Curie (1900-1958) de la radioactivitat artificiala après una experiéncia que permetèt d'obtenir un isotòp de fosfòr desconegut dins la natura. Recebèron lo Prèmi Nobel de Quimia en 1935.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 7 de genièr - Tassos Papadopoulos, president de Chipre
- 11 de genièr - Jean Chrétien, primièr ministre de Canadà
- 26 de genièr - Glaudi Barsotti, escrivan e jornalista occitan
- 30 de genièr - Giovanni Bernard, escrivan de lenga occitana
- 7 de febrièr - Edward Fenech Adami, president de Malta
- 13 de febrièr - George Segal, actor american
- 15 de febrièr - Niklaus Wirth, informatician american
- 24 de febrièr - Bettino Craxi, primièr ministre d'Itàlia (m. 2000)
- 5 de març - Daniel Kahneman, economista israelian, Prèmi Nobel
- 9 de març - Iurii Gagarin, astronauta sovietic (m. 1968)
- 31 de març - Carlo Rubbia, fisician italian, Prèmi Nobel
- 24 d'abril - Shirley MacLaine, actritz americana
- 29 d'abril - Pedro Verona Rodrigues Pires, president de Cap Verd
- 21 de mai - Bengt I. Samuelsson, bioquimista suedés, Prèmi Nobel
- 23 de mai - Robert Moog, inventor american
- 6 de junh - Rei Albèrt II de Belgica
- 16 de junh - William Forsyth Sharpe, economista american, Prèmi Nobel
- 1 de julhet - Sydney Pollack, director american de cinèma
- 13 de julhet – Wole Soyinka, escrivan nigerian, Premi Nobel de Literatura
- 3 d'agost - Jonas Savimbi, òme politic angolan, lider d'UNITA (m. 2002)
- 6 d'agost - Gianfrancesco Guarnieri, actor brasilièr (m. 2006)
- 6 d'agost - Cláudio Hummes, cardenal catolic brasilièr
- 23 d'agost - Barbara Eden, actritz americana
- 4 de setembre - Clive Granger, economista escocés, Prèmi Nobel
- 19 de setembre - Brian Epstein, empresari del grop de rock The Beatles (m. 1967)
- 20 de setembre - Sophia Loren, actritz italiana
- 28 de setembre - Brigitte Bardot, actritz e activista francesa
- 13 d'octobre - Nana Mouskouri, cantaira grèca
- 9 de novembre - Carl Sagan, astronòm american (m. 1996)
- 9 de decembre - Junior Wells, musician american (m. 1998)
- 10 de decembre - Howard Martin Temin, genetician american, Prèmi Nobel (m. 1994)
- 15 de decembre - Abdullahi Yusuf Ahmed, president de Somalia
- 24 de decembre - Stjepan Mesić, president de Croàcia
- 28 de decembre - Maggie Smith, actritz britanica
- Cristian Laus, escrivan occitan
- Tim Giago, escrivan e jornalista american d'origina sioux
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 29 de genièr - Fritz Haber, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1868)
- 17 de febrièr – Rei Albert I de Belgica (n. 1875)
- 6 d'abril - Ismael Nery, pintor brasilièr (n. 1900)
- 30 de junh - Kurt von Schleicher, cancelièr d'Alemanha (n. 1882)
- 4 de julhet - Marie Curie, scientifica francesa, Prèmi Nobel de Fisica e de Quimia (n. 1867)
- 25 de julhet - Engelbert Dollfuss, cancelièr d'Àustria (n. 1892)
- 25 de julhet - Nestor Makhno, revolucionari anarquista ucrainian (n. 1889)
- 2 d'agost - Paul von Hindenburg, general, president d'Alemanha (n. 1847)
- 20 d'agost - Raymond Poincaré, president de França (n.1860)
- 17 d'octobre - Santiago Ramón y Cajal, neuroscientific espanhòl, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1852)
- 8 de novembre - Carlos Chagas, mètge brasilièr (n. 1879)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : non atribuit
- Prèmi Nobel de Quimia : Harold Clayton Urey
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : George Hoyt Whipple, George Richards Minot, William Parry Murphy
- Prèmi Nobel de Literatura : Luigi Pirandello
- Prèmi Nobel de la Patz : Arthur Henderson
- ↑ Protectorat britanic establit en 1885. Es a l'origina dau Botswana modèrne.


text:
Mégange
Mégange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Mégange amb la siá annèxa Rurange a una istòria pro particulara doncas qu'aqueles dos pòbles forman una meteissa comun continuament a un matrimòni forçós decidit pel rei de França en 1833.
La commune de Mégange avec son annexe Rurange a une histoire assez particulière puisque ces deux villages forment une même commune suite à un mariage forcé décidé par le roi de France en 1833.


text:
Lo Salvador
Lo Salvador (El Salvador en espanhòl) es un país pichon de l'America Centrala entre Guatemala a l'oèst e Honduras al nòrd. Al sud es bordat per l'Ocean Pacific. Sa capitala es San Salvador.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los conquistators espanhòls qu'arribèron al Salvador entre 1524-1525 venián de Guatemala après aver participat a la conquista de Mexic. Durant la colònia, Lo Salvador faguèt partida de la Capitania Generala de Guatemala, tanben coneguda coma Reialme de Guatemala. Lo territòri salvadorian foguèt dividit en las Alcaldias Màgers de San Salvador e Sonsonate. En 1811 e 1814 aguèron luòc d'importantas reaccions contra la dominacion espanhòla qu'exprimiguèron l'inquietud independentista dels criollos (blancs descendents d'espanhòls). Finalament, las nacions d'America Centrala atenguèron la siá independéncia d'Espanha, lo 15 de setembre de 1821[3].
Epòca de la federacion de l'America Centrala[modificar | modificar la font]
En lo periòde que seguiguèt a l'independéncia, Lo Salvador e los autres païses centroamericans ensagèron manténer l'union eretada de la colònia e creèren la Republica Federala de l'America Centrala, una federacion que se dissolguèt en 1839. En 1851 Lo Salvador sofrís lo sieu mai significativa derròta militara dempuèi la siá independéncia, la Batalha de la Arada. Après la dissolucion de l'Union se succediguèt un periòde de luchas entre liberals e conservadors que s'esperlonguèt fins a 1871. Pendent aqueste periòde, se reduït lo cultiu d'anil e s'introdusiguèt lo del cafè.
Entre 1871 e 1931 se succediguèron los govèrns liberals que favorizèron los interèsses de l'elèit ligat al cultiu del cafè. En 1882, lo president Rafael Zaldívar decretèt l'abolicion de las tèrras comunalas e ejidos (proprietats ruralas d'emplec collectiu), que foguèron vendudas a particularas, çò que provoquèt un cambiament brusc en la proprietat de la tèrra.
Epòca de l'autoritarisme militar[modificar | modificar la font]
En 1929, l'economia del país entrèt en crisi, coma consequéncia de la casuda dels prèses del cafè dins lo mercat internacional. En 1931, lo General Maximiliano Hernández Martínez, arribèt al poder après un còp d'Estat contra lo president civil Arturo Araujo. Martínez, establiguèt un govèrn ultraconservador e autoritari e reprimiguèt amb l'armada una rebellion de campanhards e indigènas en l'oèst del país, lo que resultèt en la mòrt de milièrs de personas. Lo nombre de victimas mortalas d'aquestes fachs, encara se debat. Las chifras de mòrts vàrian segon los autors, e van de 7000 fins a 30 000 personas[4][5][6]. Los istorians debaton encara l'influéncia dels membres del Partit Comunista Salvadorian en l'insurreccion e del dirigent comunista Farabundo Martí. Lo general Martínez foguèt depausat per una cauma generala en 1944, cridada "La huelga de los Brazos Caídos". Mas lo sieu govèrn marquèt lo començament d'una seria de govèrns militars autoritaris successius, que s'acabarián en 1979 amb un còp d'Estat al General Carlos Humberto Romero, del Partit de Conciliacion Nacionala - PCN, e l'instauracion de la Junta Revolucionària de Govèrn.
En 1969 esclatèt una brèva guèrra amb Honduras, qu'es coneguda coma la "Guèrra de las 100 oras", o inexactament coma la "Guèrra del Fotbòl". Lo conflicte aguèt per origina una iniciativa de las autoritats d'Honduras de menar a tèrme una reforma agrària dins las siás frontièras; aquela distribucion de tèrras afavorissiá sonque los ondurians, çò qu'obliguèt de milièrs de salvadorians que residissián en Honduras a tornar dins lo sieu país, après èsser estats expropriats de las siás tèrras. En responsa a aquesta situacion, Lo Salvador declarèt la guèrra a Honduras[7].
Guèrra civila (1980-1992)[modificar | modificar la font]
L'ambient de violéncia politica que s'èra viscut lo decènni de 1970 contribuiguèt enòrmament a la guèrra civila que durariá 12 ans (1980-1992). Foguèt un conflicte que militarament se definiguèt coma una "guèrra de bassa intensitat", o "guèrra populara esperlongada", coma la nomenavan las forces de guerrilhas del FMLN e que costèt la vida de mai de 75 000 personas entre mòrts e desapareguts[8].
Qualques factors que contribuiguèron a la guèrra foguèron: la casuda internacionala del prètz del cafè, las fraudas electoralas constantas e lo malcontentament de la populacion per lo biais de governar dels militars. Entre qualques eveniments qu'aluguèron los ànims durant lo conflicte armat destaca l'assassinat de l'arquevesque de San Salvador, Óscar Arnulfo Romero en 1980.
L'ambient turbulent prenguèt fin en 1992 quand los combatents del Front Farabundo Martí per la Libertacion Nacionala (FMLN) format de cinc gropes d'esquèrra, e lo govèrn de drecha de l'alavetz president Alfredo Cristiani, de l'Aliança Republicana Nacionalista (ARENA), signèron los "Acòrdis de Patz" lo 16 de genièr de 1992 a Chapultepec, Mexic, qu'assegurèron de reformas politicas e militaras, mas aprigondiguèron pas en l'aspècte social.
Politica[modificar | modificar la font]
Lo Salvador es una republica presidenciala. Lo president, qu'es lo cap d'Estat e lo cap de govèrn, es elegit per un periòde de cinc ans. Lo Parlament (Asamblea Legislativa) es unicameral, e compausat de 84 membres elegits per un periòde de tres ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Es lo país mai pichon de l'America Centrala. Es l'unic país de la region sens còsta sobre la Mar Cariba. Lo terren es en la siá màger part montanhós amb una centura costièra estrech e un altiplan central. Lo sieu litoral s'estend dempuèi la desbocadura del riu Paz, al sud-oèst, fins a la del riu Goascorán, al sud-èst.
Lo Salvador se tròba dins la zòna climatica tropicala e ofrís de condicions termicas similaras durant tot l'an. Malgrat aiçò, a causa de la siá franja costièra al cors de l'Ocean Pacific, arriban d'oscillacions annalas importantas ligadas als vents marins que transpòrtan umiditat e calor.
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia del Salvador
Cultura[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ CIA The World Factbook. Informacions consultadas lo 17 de març de 2009
- ↑ CIA The World Factbook (economia). Informacions del 17 de març de 2009
- ↑ Embajada de El Salvador en EE. UU., De la Civilización a la Independencia, consultado el 29 de marzo de 2007.
- ↑ "Las víctimas de la Matanza, como se llegó a conocer, se contaron por miles"..."diversos autores manejan cifras que oscilan entre 7000 hasta más de 25 000" Historia de El Salvador, Tomo II, pág. 133-134, Convenio Cultural México-El Salvador, Ministerio de Educación, 1994
- ↑ Museo de la palabra y la imagen, El Salvador, 1932, Cicatriz de la memoria, "Unas 10.000 personas," ubicación de la cita: 2 min, 55 segs
- ↑ "Se asesinó según distintas versiones, entre 20 mil y 30 mil salvadoreños." El Periódico Nuevo Enfoque, Feliciano Ama, líder de la insurrección indígena de 1932, consultado el 11 de abril de 2007
- ↑ Destinia Travel Agency, Historia de El Salvador,consultado el 29 de marzo de 2007.
- ↑ free-people.Net Historia de el Salvador, consultat lo 30 de març de 2007


text:
Tuta de Hira
Era Tuta de Hira (غار حراء Ġār Ḥirāʾ en arab) que s'orbeish en Jabal an Nur, era « montanha dera lutz » situada haut o baish a 4 km ath nòrd-oèst dera Mèca en parçan de Hejaz d'Arabia Saudita. Que's tròba a 270 m d'altitud e eras suas dimensions que son de 3,70 m de longor per 1,60 m de largor. Er Anjo Gabrièu qu'aparescó a Maomet peth prumèr còp en aquera tuta, a on eth profèta der Islam e avèva costuma de recuelhe's, tà hèr-lo eras prumèras revelacions der Alcoran. Qu'ei un lòc de pelegrinatge; eth nombre de visitaires que pòt aténher 5 000 durant eth Hajj.


text:
Region Sud-Èst (Brasil)
La Region Sud-èst (en portugués Região Sudeste) es una region del Brasil formada dels estats de Espírito Santo, Minas Gerais, Rio de Janeiro e São Paulo.
Amb una superfícia de 924.511 km² (10,85% del territòri brasilian), es la region mai populosa del Brasil: lo 2010 aviá 77.656.762 abitants.[1] Lo Sud-èst es tanben la region mai rica del país, e la region mai industrializada de l'America Latina, responsabla de gaireben 60% del PIB brasilièr.
Aquela region es lo territòri que servís de transicion entre la region Nòrd-èst e la region Sud. Per definir aquela division s'usèron de critèris coma l'afinitat socioculturala e de semblanças naturalas, talas coma lo relèu, lo clima, la vegetacion e lo tipe de sòl. La region Sud-èst es extrèmament urbanizada (90,5%),[2] e acuèlh los tres airals metropolitans pus importants del país, a l'entorn de las vilas de São Paulo, Rio de Janeiro e Belo Horizonte, en mai d'agropar lo màger cens electoral del país.[3]
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia del Sud-Èst es fòrça fòrt, desvolopada e diversificada. Aquela es la principala region geoeconomica del país en tèrmes economics.
L'agricultura se practica dins totes los estats de la region. Los principals produchs agricòlas son la cana de sucre, lo cafè, lo coton, lo milhòc, la tapioca, la arròs, la mongetas e las fruchas.
La ramaderia tanben se practicada arreu. Lo tipe de bestial pus destacat es lo de bovins e l'estat de Minas Gerais n'es lo principal productor. I destacan tanben los cavals e los pòrcs.
A la region Sud-èst se practica la mineracion. Los principals minerales explorats son lo fèrre, lo manganès, l'aur e las pèiras preciosas. Los màgers jaciments se tròban dins l'estat de Minas Gerais.