text:
Empèri Britanic
L'Empèri Britanic foguèt l'ensems dei territòris sota dominacion britanica que se formèt a partir dau sègle XVI. D'en premier, se desvolopèt dins lo nòrd dau continent american e dins la region indiana. Intrat en rivalitat ambé lo Premier Empèri coloniau Francés, obtenguèt un succès decisiu en 1763 que li permetèt de tenir la supremacia mondiala que foguèt confirmada en 1815 a l'eissida dei guèrras napoleoncas. Lo sègle XIX foguèt un periòde d'expansion de l'Empèri en Africa e en Asia. Agantèt son apogèu territoriau en 1918 onte comptèt una populacion estimada entre 400 000 000 a 458 000 000 abitants e una superficia de 33 000 000 km2.
Lei dos conflictes marquèron lo declin d'aquel empèri que veguèt la màger part de sei colonias venir independentas a partir deis annadas 1930. L'afebliment britannic après 1945 e la crisi de Suez en 1956 entraïnèt l'acceleracion la disparicion de l'Empèri. Après leis independéncias asiaticas dins leis nnadas 1940 e 1950, perdiguèt la màger part d'Africa entre 1960 e 1968. La retitucion d'Hong Kong en 1997 marquèt sa fin finala. En 2002, sei vestigis formèron lei Territòris britanics d'otramar que gropa 14 territòris relativament pauc poblats
Somari
- 1 Originas
- 2 Premier Empèri Britanic (1583-1783)
- 3 Formacion dau Segond Empèri Britanic (1783-1815)
- 4 L'apogèu de l'Empèri (1815-1914)
- 5 Lei guèrras mondialas (1914-1945)
- 6 Lo declin e la fin de l'Empèri
- 7 Vejatz tanben
- 8 Bibliografia
- 9 Referéncias e nòtas
Originas[modificar | modificar la font]
La formacion de l'Empèri acomencèt vèrs la fin dau sègle XV quand lo rèi Enric VII mandèt d'expedicions d'exploracion dirigidas per John Cabot per l'Ocean Atlantic Nòrd per descubrir un camin en direccion dau continent asiatic. Coma Cristòl Colomb, agantèt lo continent american. Après la disparicion en mar de Cabot, lei premiers assais d'installacion se debanèron durant la fin dau sègle XVI sota lo rèine d'Elisabeta I. Aperavans, la rèina aviá autorizat sei corsaris d'atacar lei naviris e lei vilas espanhòulas e portugués de lòng dei costats africanas e americanas. Puei, pendent lei guèrras navalas entre Anglatèrra e Espanha, l'autorizacion foguèt estenduda ai vilas e pòrts dei colonias espanhòulas.
En 1603, la fin de la guèrra ambé lo reiaume espanhòu permetèt ais Anglés de se concentrar sus la creacion d'un empèri pròpri e non sus l'ataca dei colonias estrangieras. Ansin, après unei reviradas, leis expedicions anglesas se diriguèron vèrs lo nòrd dau continent sus la costat èst deis Estats Units actuaus. Dins lo corrent dau sègle XVII, s'i installèt lei premierei colonias britanicas vertadieras que van venir lo nuclèu de l'Empèri Britanic.
Premier Empèri Britanic (1583-1783)[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XVII, lei regions d'otra-mar suscitèron un interés creissent. Divèrseis aventuriers i partiguèron per practicar la piratariá còntra lei naviris portugués o espanhòus, per i crear de colonias permanentas o per realizar lo comèrci de produchs de luxe. Sovent, aquelei tres activitats èran pas ben diferenciadas e l'activitat de l'expedicion èra una question d'oportunitats. Doas regions principalas atirèron leis Anglés. La premiera foguèt lo nòrd dau continent american onte lei colonias poguèron aprofichar lor posicion sus lo camin dau comèrci triangular e la segonda foguèt l'Asia centre comerciau major de l'epòca. Aquela expansion se turtèt ais ambicions francesas que son empèri coloniau se desvolopèt dins lei memas zonas. Aquela rivalitat va entraïnar unei conflictes que s'acabèron en 1763 per una victòria britanica. Pasmens, aqueu succès marquèt una aumentacion de la poissança anglesa jutjada excessiva per uneis estats europèus e una desirança de revènge en França. A son torn, Anglatèrra foguèt donc desfacha pendent la Guèrra d'Independéncia estatsunidenca (1776-1783) e sei conflictes annèxs e deguèt cedir unei divèrsei territòris ai venceires marcant un còp d'aplant provisòri au desvolopament de l'Empèri.
Lo comèrci triangular e l'expansion en America e en Africa[modificar | modificar la font]
Lo comèrci triangular foguèt lo motor iniciau de l'expansion imperiala anglesa a l'entorn d'Ocean Atlantic. D'efèct, lei regions de la mar Cariba foguèron inicialament lo ponch privilegiat de la colonizacion anglesa. Lei produchs de la region èran relativament lucratius e leis implantacions fornissián tanben de basas per lei corsaris atacant lei naviris espanhòus. Durant la premiera mitat dau sègle XVII, de colonias foguèron donc creadas a Santa Lucia (1605), La Grenada (1609), Sant Kitts (1624), La Barbada (1627) e Nievès (1628). Lo sistèma de la cultura de la cana de sucre i foguèt adoptat necessitant alora l'importacion d'esclaus africans. Aqueu comèrci èra assegurat per de marchands olandés que foguèron remplaçats per de naviris anglés quand lo Parlament de Londres votèt una lèi defendent lei colonias anglesas de comerçar ambé de país estrangiers. Aquela decision entraïnèt una tièra de conflictes ambé lei Províncias Unidas e l'Espanha. S'acabèron per de victòrias anglesas que permetèron ais Anglés de renfòrçar sei posicions dins la region ambé l'annexion de la Jamaïca espanhòula en 1666.
En parralèl dei progrès territoriaus dins lei Caribas, leis Anglés acomencèron egalament de colonizar la costat orientala d'America dau Nòrd onte foguèron creadas lei colonias de Jamestown en 1607 puei de Plymouth en 1620. A partir deis annadas 1630, d'installacions pus importantas apareguèron ambé leis implantacions de Maryland (1634), de Rhode Island (1636), de Connecticut (1639) e de Carolina (1663). En 1664, Anglatèrra prenguèt lo contraròtle de la colonia olandesa de Nòva York. Mens rendablas que lei colonias sucrieras, lei territòris nòrd-american veguèron principalament l'arribada de populacions atiradas per sei tèrras drudas.
Lei besonhs d'esclaus d'aquelei territòris e la desirança d'autorizar solament lei marchands britanics entraïnèron pendent la segonda mitat dau sègle XVII lo desvolopament dau comèrci triangular anglés. Fins a l'abolicion de l'esclavatge en 1807, aqueelei cambis van venir la fònt de prosperitat de certanei pòrts d'Anglatèrra coma Liverpool e entraïnar lo desplaçament d'aperaquí 3,5 milions de personas, siá un tèrç dei victimas dau comèrci triangular. De fòrts foguèron donc bastits sus lei costats occidentalas d'Africa per assostar de comptadors e d'entrepaus. Lei pus importants foguèron situats sus leis illas James e Bunce.
L'expansion comerciala en Asia[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin dau sègle XVI, Anglatèrra e Províncias Unidas acomencèron de menaçar lo monopòli comerciau portugués ambé lo continent asiatic. De societats per accions, la Companha Anglesa deis Índias Orientalas e la Companha neerlandesa deis Índias orientalas, foguèron creadas en 1600 e 1602 per finançar leis expedicions. L'objectiu èra de s'implantar dins la region per participar au comèrci lucratiu deis espècias. Lo Portugal foguèt pas capable de tenir sa posicion dominanta e deguèt compausar ambé lei novèus venguts que luchèron entre elei per la supremacia. Inicialament desfachs per leis Olandés pendent lei tres premierei guèrras anglo-neerlandesas dau sègle XVII, leis Anglés prenguèron l'avantatge après 1688 quand Guilhèm III d'Oranja, stathouder dei Províncias Unidas, venguèt rèi d'Anglatèrra. Un acòrd foguèt conclut entre lei dos país laissant lo comèrci deis espècias ais Olandés e lo comèrci dei textils ais Anglés. Pasmens, tre lo començament dau sègle XVIII, lo comèrci deis espècias acomencèt de declinar e la Companha anglesa deis Índias orientalas aguèt l'avantatge sus sa rivala.
La lucha mondiala ambé França[modificar | modificar la font]
La lucha mondiala ambé França marquèt lo camin vèrs la dominacion de l'Empèri Britanic dins lo corrent dei sègles XVIII e XIX. D'efèct, au començament dau sègle XVIII, lo declin de la poissança olandesa e l'estanhacion de l'Empèri Espanhòu entraïnèt una rivalitat fòrçà importanta entre lei dos empèris coloniaus, francés e anglés, pus dinamics de l'epòca. Aquela lucha foguèt renforçada per lo fach que lei dos reiaumes, ja enemics en Euròpa, avián desvolopat seis empèris dins lei memas regions. En 1714, a l'eissida de la Guèrra de Succession d'Espanha, leis Anglés renforcèron lor preséncia en America dau Nòrd mai lei Francés capitèron de resistir. Entre 1740 e 1748, la situacion foguèt similara pendent la Guèrra de Succession d'Àustria. Dominats, lei Francés foguèron pas vencuts e poguèron gardar sei possessions fins a la Guèrra de Sèt Ans que s'acabèt en 1763 per una victòria anglesa totala. França deguèt abandonar son empèri coloniau en America dau Nòrd e en Índia. De mai, Espanha deguèt tanben cedar la Florida. Aquò laissèt l'Anglatèrra coma la premiera poissança coloniala e navala mondiala.
La Guèrra d'Independéncia estatsunidenca[modificar | modificar la font]
Lei succès anglés còntra sei rivaus durant lo sègle XVIII suscitèron una desirança de revènge fòrça importanta, especialament en França. De mai, lo monopòli comerciau de la metropòli e leis aumentacions de taxacion causadas per lei despensas liadas ai conflictes dau sègle XVIII entraïnèron un maucontentament important dins lei colonias de poblament nòrd-american. Aquò va degenerar en conflicte armat a partir de la fin de 1775 quand certanei colonias se gropèron per obtenir lor independéncia. L'armada britanica mau capitèt d'esquichar la revòuta qu'obtenguèt lo sostèn dei rivaus d'Anglatèrra coma França, Espanha e Províncias Unidas.
Aquela coalicion donèt una dimension globala au conflicte e la flòta anglesa, vielhissenta e dirigida per de caps generalament de qualitat febla, subiguèt divèrsei desfachas còntra d'escadras francesas modernizadas dempuei la revirada de 1763. Lei possessions anglesas d'Índia foguèron menaçadas e, en 1781, la batalha de la Chesapeake entraïnèt la capitulacion dei fòrças terrèstras anglesas dins Yorktown marcant la victòria definitiva deis independentistas estatsunidencs. De lor caire, leis Espanhòus ataquèron leis Antilhas onte ocupèron unei colonias britanicas.
En 1783, Anglatèrra deguèt donc reconéisser sa desfacha e l'independéncia deis Estats Units e cedir unei territòris ais autrei venceires, especialament Espanha, que prenguèt lo contraròtle de la Florida e de la granda basa navala anglesa de Menòrca. La pèrda d'aquelei territòris e lei succès navaus francés marquèron un periòde d'aplant per l'expansion imperiala anglesa fins au començament dei guèrras napoleonencas.
Formacion dau Segond Empèri Britanic (1783-1815)[modificar | modificar la font]
Après sa revirada pendent la Guèrra d'Independéncia estatsunidenca (1776-1783), l'Empèri reprenguèt son desvolopament gràcias a la politica d'expansion de la Companhiá deis Índias, l'exploracion deis illas de l'Ocean Pacific e lei conquistas obtengudas après la desfacha finala de Napoleon en 1815.
Lo desvolopament de la Companhiá deis Índias[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de son premier sègle d'existéncia, la Companhiá deis Índias Orientalas se concentrèt sus lo comèrci dins la peninsula indiana dominada per lo poderós Empèri Mogòl gràcias a de drechs obtenguts en 1617. Aquela situacion cambièt au sègle XVIII en causa dau declin mogòl e de la desfacha francesa en 1763. En 1757, la batalha de Plassey permetèt a la Companhiá d'establir sa dominacion politica e militara dins la region. Pendent lei decennis seguents, conquistèt divèrsei territòris que foguèron siá directament ocupats e administrats siá dirigits per de govèrns locaus somés ais interès anglés. Per aquò, organizèt son armada pròpria que foguèt capabla d'esquichar una coalicion de princes indians dirigida per l'emperaire mogòl e lo prince de Bengala a Buxar en 1764. Après aqueu succès, la Companhiá obtenguèt lo drech d'administrar la màger part dau sud dau país e l'Índia britanica va pauc a pauc s'estendre sus tota la region e venir la colonia pus rendabla de l'Empèri Britanic.
L'exploracion de l'Ocean Pacific[modificar | modificar la font]
L'exploracion de l'Ocean Pacific aviá començat tre lo sègle XVII e, dempuei 1718, Austràlia èra utilizada per deportar divèrsei presoniers britanics. Pasmens, après la pèrda dei Tretze colonias estatsunidencas, l'interès per la region aumentèt fortament. D'expedicions d'exploracions i foguèron mandadas per descubrir de regions e de ressorsas novèlas permetent lo desvolopament de la colonizacion. Lei principalas foguèron leis expedicions de James Cook qu'explorèt la costat occidentala d'Austràlia ja descubèrta per leis Olandés mai jamai colonizada. Revendiquèt tanben leis illas de Nòva Zelanda au profiech dau Reiaume Unit.
Dins lo meme temps, lo govèrn britanic encoratgèt l'esplecha dei ressorsas localas. L'introduccion dau norrigatge dau moton per l'exportacion de la lana e la descubèrta d'aur foguèron leis elements decisius dins lo desvolopament de la region. Aquò rendèt lei colonias d'Oceania fòrça rendablas e Melbourne venguèt una vila fòrça rica e la segonda de l'Empèri per la populacion après Londres. Ansin, Austràlia e Nòva Zelanda venguèron de regions majoras de l'influéncia britanica dins lo monde, especialament dins l'Ocean Pacific.
Lei guèrras napoleonencas[modificar | modificar la font]
Lei guèrras napoloeonencas foguèron l'occasion per leis Anglés de reprendre un avantatge decisiu dins la lucha per la supremacia gràcias a sa victòria de 1815 sus França. D'efèct, l'ocupacion de la màger part d'Euròpa per lei Francés e l'installacion de govèrns fictius dins certaneis estats coloniaus coma Espanha permetèron ai Britanics d'atacar e de conquistar la màger part dei colonias deis Antilhas e de l'Ocean Indian. De mai, la destruccion dei flòtas francesa, espanhòula e danesa permetèt definitivament ais Anglés d'aquistar la supremacia sus lei mars menaçada entre 1778 e 1783. Entre 1814 e 1815, lei tractats de patz confirmèron donc la màger part d'aquelei conquistas. França deguèt cedar o abandonar leis illas ionianas, Malta, Maurici e Tobago. Espanha perdiguèt Trinidad e lei Províncias Unidas la Guiana, la colonia dau Cap e Ceilan.
L'apogèu de l'Empèri (1815-1914)[modificar | modificar la font]
De 1815 a 1914, l'Empèri Britanic conoguèt son apogèu ambé leis annexions successivas d'aparequí 26 milions de quilomètres carats de territòris qu'assostavan una populacion estimada a 400 milions d'abitants. D'efèct, la desfacha de Napoleon permetèt a la flòta anglesa d'establir sa supremacia sus lei mars fins a l'entraïnament de la Segonda Guèrra Mondiala. Sensa enemic vertadier, maugrat lei rivalitats russa puei tornarmai francesa, aquela expansion se debanèt principalament sus lei continents asiatic e african. La dominacion britanica i prenguèt de formas relativament diferentas evolucionant de la colonizacion au contraròtle de l'economia d'un país.
L'expansion en Asia e la rivalitat ambé Russia[modificar | modificar la font]
Après lei guèrras napoleonencas, l'expansion anglesa contunièt sus lo continent asiatic en Índia e dins lo rèsta de la region. Fins a sa dissolucion en 1858, aquela politica foguèt principalament menada per la Companhiá deis Índias orientalas. Puei, la relèva foguèt presa que fondèt lo Raj Britanic après l'esquichament de la Revòuta dei sipais (1857-1858).
Leis etapas territorialas principalas d'aquela expansion foguèron la conquista de Singapor (1819), de Malacca (1824) e de Birmania (1826). Au nivèu comerciau, leis annadas 1830 e 1840 aguèron un ròtle decisiu ambé lo desvolopament dau comèrci de l'òpi dins l'Empèri Qing après la victòria anglesa pendent la Premiera guèrra de l'òpi (1839-1842). Aqueu comèrci devastèt leis estructuras etaticas chinesas onte un nombre fòrça important de foncionaris èran dependents d'aquela dròga. De mai, èra una fònt de revenguts majors per leis Anglés que permetián d'equilibrir la balança comerciala entre China e Anglatèrra, inicialament fòrça desesquilibrada per leis importacions britanicas de tè. Per la seguida, d'autrei conflictes entraïnèron la dubertura de China au comèrci internacionau.
En 1857, la Companhiá, ja afeblits per de restriccions politicas e administrativas presas per lo govèrn britanic dempuei lo començament dau sègle XIX, deguèt faciar una revòuta de sei soudats indians dichs sipais. Leis insurgencs obtenguèron lo sostèn d'una partida dei senhors indians dau nòrd coma l'emperaire mogòl e menacèron la dominacion anglesa sus la peninsula. La replica britanica foguèt violenta e saunosa e la revòuta foguèt esquichada en 1858. La dissolucion de la Companhiá foguèt prononciada e la rèina Victòria venguèt Emperatritz deis Índias marcant donc la represa per lo govèrn de Londres de la direccion dei colonias asiaticas.
D'autra part, dins lo corrent dau sègle XIX, se debanèt un afrontament diplomatic intens entre Russia e Anglatèrra a prepaus dau partiment deis empèris otoman, pèrs e chinés en declin. Dins leis annadas 1830, leis Anglés s'inquietèron dei succès rus còntra leis Otomans e lei Pèrs. En 1839, una armada britanica foguèt mandada en Afganistan per conquistar lo país e se protegir d'una avançada russa vèrs Índia. Per aquò, lei dos empèris s'engatjèron dins una tièra de conflictes :
- lei guèrras d'Afganistan onte leis Anglés mau capitèron de conquistar lo país.
- la guèrra de Crimèa (1853-1856) ont una aliança entre França, Anglatèrra e Piemont s'opausèt au partiment de l'Empèri Otoman.
- lei conquistas russas dei regions d'Asia Centrala entre 1876 e 1877.
La tension entre lei dos país aumentèt fortàment mai la risca d'un conflicte dirèct demeniguèt finalament après la conclusion d'un acòrd en 1878 subre la definicion de l'esfèra d'influéncia de cada empèri. Puei, lei tensions restantas foguèron amaisadas per la signatura de l'aliança entre Russia e Anglatèrra en 1907.
L'expansion en Africa[modificar | modificar la font]
L'ocupacion en 1795 puei l'annexion en 1806 de la colonia olandesa dau Cap donèt a l'Empèri Britanic una basa fòrça importanta per la navigacion e l'avitalhament dei naviris. Venguèt tanben la basa de la colonizacion dins lo sud d'Africa. Au nòrd, durant leis annadas 1870, leis Anglés prenguèron tanben lo contraròtle financier dau canau de Suez. Puei, en 1882, aqueu contraròtle foguèt renfòrçat per l'ocupacion militara d'Egipte. La colonizacion britanica d'Africa se debanèt donc principalament sus un axe nòrd-sud entre l'Egipte e lo Sud-Africa. Leis etapas principalas foguèron la conquista de Sodan dins leis annadas 1880 e 1890 e l'annexion dei republicas boers de Transvaal e d'Aurenja en 1902. Dins lo corrent d'aqueu procediment, de tensions aguèron luòc ambé d'autrei país europèus. Foguèron pauc a pauc reglats per la definicion de zonas d'influéncia e de limits entre colonias.
Lo cambiament d'estatut dei colonias blancas[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XIX, d'evolucions juridicas regardèron l'estatut dei colonias de poblament blanc qu'obtenguèron mai e mai d'autonòmia. Lei colonias pertocadas foguèron principalament Canadà, Àustralia, Nòva Zelanda e Sud-Africa. Lo govèrn de William Gladstone assaièt d'estendre aquela politica ai territòris irlandés mai la revòuta de 1916 l'empachèt. Au nivèu intèrn, aquelei territòris prenguèron lo nom de dominion. Obtenguèron progressivament lo contraròtle de sei finanças, de la màger part de seis afaires interiors e de son comèrci. Poguèron tanben crear d'armadas que foguèron integradas dins l'armada britanica fins a 1917. Lo premier dominion creat foguèt lo Canadà en 1867. Foguèt seguit per Àustralia 1901, Nòva Zelanda (1907), Sud-Africa (1910) e Tèrra-Nòva (1907-1934).
Lei guèrras mondialas (1914-1945)[modificar | modificar la font]
A partir dau començament dau sègle XX, lo Reiaume Unit acomencèt d'aver de dificultats per defendre son Empèri. D'efèct, maugrat la superioritat de sa flòta, èra d'ara endavant menaçat per lo desvolopament economic e militar d'Alemanha. De mai, unei país coma Japon o França avián bastit de flòtas relativament importantas e modèrnas capablas de pausar un problèma ai Britanics que devián protegir un ensemble de territòris e de linhas d'avitalhament fòrça estendut. Ansin, lei Britanics deguèron realizar d'alianças ambé de rivaus ancians coma França e Russia o de poissanças novèlas coma Japon per assegurar lo mantenement de sei capacitats defensivas.
Aquela estrategia permetèt de defendre eficaçament l'Empèri durant lei dos conflictes mondiaus e lo Reiaume Unit poguèt aprofichar sei ressorsas per son esfòrç de guèrra. Dins aquò, lo país deguèt lèu faciar de movements independentistas encoratjats per l'afebliment de la metropòli e sei desfachas inicialas pendent la Segonda Guèrra Mondiala. D'un biais generau, lei guèrras mondialas marquèron donc un afebliment important de la dominacion britanica sus sei possessions d'otra-mar.
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala marquèt lo començament dau declin de l'Empèri Britanic qu'agantèt son apogèu territoriau en 1918 après l'annexion d'una partida de l'Empèri Otoman e dei colonias alemandas. D'efèct, l'ajuda dei colonias,magerament lei dominions, foguèt decisiva per la victòria finala gràcias a un sostèn financier important e un contingent de 2,5 milions d'òmes. Pasmens, lo debanament dau conflicte demostrèt que la flòta anglesa aviá perdut sa capacitat de defendre eficaçament lei linhas d'avitalhament maritimas de l'Empèri, especialament en fàcia dei sosmarins alemands. Lei combats còntra la flòta de superficia alemanda foguèron tanben relativament decebeires per la Royal Navy (Coronel, Jutlàndia...). Mai important, lei combats de la guèrra entraïnèron l'emergéncia o lo renfòrçament de sentiments nacionaus dins lei colonias. Per exemple, foguèron lo cas deis Australians pendent la batalha dei Dardanèls o dei Canadians après l'assaut còntra la crèsta de Vimy.
Leis annadas 1918-1939[modificar | modificar la font]
Leis annadas entre lei doas guèrras mondialas foguèron caracterizadas per l'aumentacion de l'autonòmia dei colonias e lo desvolopament dei movements independentistas. Pasmens, l'influéncia politica de Londres demorèt fòrça granda dins l'Empèri. Ansin, unei territòris venguèron juridicament independents durant aqueu periòde mai la politica dei govèrns novèus foguèt inicialament similara a Londres e lei procediments d'independéncia foguèron en realitat progressius, especialament per lei dominions.
Leis etapas decisivas dins l'independéncia d'aquelei darriers se debanèron entre 1923 e 1931. En 1923, Canadà e Sud-Africa refusèron de reconéisser lo tractat de Laussane e de mandar una ajuda militara après l'incident de Chanak. Lo drech per lei dominions d'aver una politica estrangiera diferenta de Reiaume Unit foguèt alora reconegut en 1926 e, en 1931, l'estatut de Westminter donèt una independéncia totala ai dominions. Una associacion d'estats britanics foguèt fondada sota lo nom de Commonwealth of Nations. Dins lei fachs, lei país novèus demorèron alinhats sus lei principis principaus de la politica estrangiera britanica. Per exemple, en 1939, la màgert part dei dominions ancians declarèron rapidàment la guèrra a Alemanha après l'intrada en guèrra de Londres.
Dins lo rèsta de l'Empèri, se desvolopèt de movements nacionalistas e indepentistas. En 1922, una campanha per l'independéncia d'Índia se debanèt après lo maucontentament creat per lo Government of India Act de 1919. Après de tensions importantas, s'acabèt per lo chaple d'Amritsar que devesiguèt fortàment l'opinion britanica. En Egipte, lo país obtenguèt son independéncia e lo retirament dei fòrças britanicas levat d'aquelei en garnison dins la region dau canau de Suez. Pasmens, coma per lei dominions, la politica dau govèrn novèu èra pas opausats ai interés anglés. L'evolucion foguèt identica en Iraq onte l'independéncia foguèt acceptada en 1932.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
L'entraïnament de la Segonda Guèrra Mondiala marquèt lo començament dau declin irreversible de l'Empèri. D'efèct, l'intrada en guèrra de Japon en 1941 entraïnèt una tièra de desfachas resclantissentas coma la casuda de Singapor. Aquò demostrèt l'incapacitat de Londres de defendre la totalitat de l'Empèri. Maugrat la victòria finala de 1945, una partida dei dominions s'alunchèt de la politica anglesa per se raprochar de l'aliança estatsunidenca. Dins lo rèsta dei colonias, la dominacion britanica èra fòrça afeblida, especialament dins lei territòris indians onte lei Britanics deguèron acceptar l'idèa de l'independéncia tre la fin de la guèrra.
Lo declin e la fin de l'Empèri[modificar | modificar la font]
L'afebliment britanic après la Segonda Guèrra Mondiala aguèt de consequéncias majoras dins l'Empèri tre la desfacha dei país de l'Axe. Lei movements anticoloniaus, sovent sostenguts per lei comunistas, se desvolopèron rapidament. De mai, au contrari de França o de Portugal lo govèrn britanic preferiguèt de s'engatjar pas dins de conflictes coloniaus lòngs favorizant donc l'independéncia dei colonias. Entre 1945 e 1965, la màger part dei regions africanas e asiaticas de l'Empèri venguèt donc independenta. Puei, lo movement contunièt durant leis annadas 1970 e 1980 dins lei territòris pus pichons coma leis illas de l'Ocean Pacifica o dei Caribas. S'acabèt en 1997 ambé lo transferiment de sobeiranetat sus la region de Hong Kong a la Republica Populara de China.
Lei desengatjaments immediats[modificar | modificar la font]
L'afebliment militar e la pèrda de prestigi causada per lei desfachas de la guèrra entraïnèt l'aparicion d'una agitacion e de trebols grèus dins unei colonias. Incapables d'i restaurar lor dominacion, lei Britanics acceptèron rapidàment de se'n retirar après un periòde de transicion de quauquei mes. La region pus regardada per aquelei procediments foguèt lo sud-èst asiatic onte Índia e Paquistan obtenguèron seis independéncias en 1947, Birmania e Ceilan en 1948. De son caire, au Pròche Orient, abandonèron tanben lo mandat subre Palestina. Aquelei partenças, fòrça rapides, entraïnèron de conflictes importants dins aquelei regions per la definicion dei frontieras novèlas. En revènge, la guerilha comunista de Malaisia acomençada en 1948 foguèt tenguda gràcias au sostèn dei populacions musulmanas que formavan la màger part de la populacion de la colonia.
La crisi de Suez e l'afebliment de la poissança britanica[modificar | modificar la font]
Après la pèrda dei premierei colonias vengudas independentas a la fin deis annadas 1940, lo govèrn de Londres considerava que lo mantenement de l'estatut de poissança mondiala de Reiaume Unit necessitava de gardar lo contraròtle dau rèsta de l'Empèri e dau canau de Suez evacuat en 1955. Òr, a partir deis annadas 1950, un govèrn nacionalista prenguèt lo poder en Egipte e lo Sodan venguèt independent lo 1en de genier de 1956. Ansin, quand en julhèt de 1956, lo govèrn egiptian de Nasser prononcièt la nacionalizacion dau canau, lei Britanics, aliats ai Francés, complotèron per entraïnar una ofensiva israeliana còntra Egipte per obtenir un pretèxt d'intervencion dins la region de Suez e ocupar tornarmai lo canau.
Dins aquò, se l'operacion foguèt un succès militar, s'acabèt per un desastre politic per lei doas poissanças colonias. Leis Estats Units, non prevenguts de l'operacion, refusèron de la sostenir e l'Union Sovietica menacèt d'intervenir directàment còntra lo Reiaume Unit. Aquelei pressions obliguèron donc França e Reiaume Unit de retirar sei tropas mostrant l'afebliment politic dei dos país incapables de tenir una politica estrangiera independenta de Washington. Lei consequéncias de la crisi de Suez foguèron un encoratjament ai movements nacionalistas e l'acceptacion que la disparicion de l'Empèri èra vengut inevitabla.
L'acceleracion de la descolonizacion[modificar | modificar la font]
Au començament deis annadas 1960, la crisi de Suez e lo debanament de guèrra d'independéncia lònga e acarnada dins leis empèris coloniaus francés e portugués decidiguèron lo govèrn britanic d'acceptar e de favorizar l'independéncia de sei colonias. Aqueu procediment va entraïnar la disparicion rapidà de la màger part de l'Empèri ambé l'aparicion de 30 estats novèus entre 1960 e 1968. Ansin, levat de Rodesia dau Sud onte se debanèt una guèrra civila entre populacions blancas e negras fins a ais acòrds de Lancaster House (1979), totei lei darrierei territòris anglés d'Africa venguèron independents. Dins la region mediterranèa, Chipre venguèt independenta en 1960 e Malta en 1964. Dins la Cariba, uneis illas venguèron independentas entre 1961 e 1962 coma la Jamaïca o la Trinidad. Enfin, sus lo continent american, lo Honduras britanic venguèt autonòm en 1964. Ansin, a la fin deis annadas 1960, l'Empèri aviá quasi disparegut e èra solament compausat de Rodesia, de quauqueis illas dins leis Antilhas, en Ocenia e dins leis Oceans Atlantic e Pacific, de Honduras britanic e de l'illa d'Hong Kong
La fin de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La fin de l'Empèri se debanèt de la fin deis annadas 1960 a 1997 e la restitucion d'Hong Kong ais autoritats chinesas. En 1980 e 1981, leis independéncias de Rodesia e de Honduras britanic vengut Belize marquèt la disparicion dei darrierei colonias continentalas de l'Empèri. Uneis illas venguèron tanben independentas coma lei Fidji (1970), lo Vanuatu (1980) e la màger part deis illas orientalas deis Antilhas. Pasmens, en 1982, Londres defendiguèt leis illas Malvinas còntra una invasion argentina. En 1997, la ceremonia de restitucion, en preséncia dau prince de Reiaume Unit, marquèt per la màger part deis observators la fin oficiala de l'Empèri[1]. En 2002, lei darriers vestigis de l'Empèri (14 territòris) foguèron organizats au sen dei Territòris britanics d'otramar. Certanei son totjorn revendicats per d'autrei país coma Gibraltar per Espanha o lei Malvinas per Argentina.


c: text/html

text:
Sceaux (Nauts de Sèina)
Sceaux es una comuna francesa del departament de Nauts de Sèina e de la region d'Illa de França situada dins lo sud de París.
Somari
Luòcs d'interès[modificar | modificar la font]
- Lo Jardin dels Felibres
- Pargue de Sceaux
- Coulée verte du sud parisien
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Educacion[modificar | modificar la font]
- licèu Marie Curie
- licèu Lakanal
- licèu Florian
Personalitats ligadas à la comuna[modificar | modificar la font]
- Colbert, ministre del sègle XVII.
- Joan Peire Claris de Florian, escrivan e poèta del sègle XVIII, autor de "la cançon d'Estelle".
.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Banhòl
Banhòl o Banhuel (Bagnolo Piemonte en italian)[1] es una comuna italiana dins las Valadas Occitanas. Administrativament dins la província de Coni, dins la region de Piemont.
Politica[modificar | modificar la font]
A las eleccions municipalas de 2017, la lista Progetto e realtà menada per Franco Bruno obten 70,81% de las voses e 8 sètis, contra 4 a la lista Alternativa per Bagnolo menada per Pierluigi Comba.[2].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Pagina de Banhuel sul site Chambra d'Òc.
- ↑ "Comune di Bagnolo Piemonte", sus Eligendo. Il portale delle elezioni


text:
Batalha de Konigsberg
La batalha de Konigsberg se debanèt entre lo 6 e lo 9 d'abriu de 1945 a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945[1]). Opausèt lei fòrças alemandas ai tropas sovieticas e s'acabèt per una victòria sovietica ambé la capitulacion de la garnison alemanda. Permetèt ai Sovietics d'annexar la vila e la region a la fin dau conflicte.
En 1945, Konigsberg èra una fortalesa alemanda importanta en causa de son importància culturala e de sa posicion estrategica sus lo litorau de la Mar Baltica. Èra defenduda per una garnison importanta de 130 000 òmes, 4 000 pèças d'artilhariá, 108 carris ò canons d'assaut e 170 avions dirigida per lo generau Otto Lasch. Èra protegida per un ret de tres linhas de fortificacions ancianas renfòrçadas per d'obratges rapidament bastits avans la batalha. Aquel ensems èra en partida obsolet mai representava totjorn un obstacle important. Pasmens, aquelei fòrças èran totalament enceucladas dempuei la fin de genier de 1945 e lo comandament èra devesit entre lei generaus principaus de la vila. De son caire, l'armada sovietica èra comandada per lei marescaus Aleksandr Vassilevski e Konstantín Rokossovski. Alinhava una fòrça superiora formada de 137 000 òmes, 5 200 pèças d'artilhariá, 528 carris ò canons d'assaut e 2 174 avions.
Dins lo corrent dei setmanas avans lo començament de la batalha, d'incursions sovieticas foguèron organizadas per testar lei defensas alemandas. Confrontadas a una reaccion vigorosa dei defensors, lei Sovietics decidiguèron alora d'organizar un assaut massís sostengut per de concentracions importantas d'artilhariá e d'aviacion. Ansin, lo 6 d'abriu, l'ataca generala acomencèt au nòrd e au sud de la vila ambé de bombardaments fòrça importants. Ajudats per de condicions climaticas que venguèron rapidament desfavorablas, leis Alemands resistèron mai la premiera linha de defensa foguèt largament rompuda e certanei posicions de la segonda foguèt tanben perdudas. De nuech, de còntra-ofensivas alemandas mau capitèron e l'endemans, lo melhorament dei condicions climaticas permetèt a l'artilhariá sovietica de bombardar dirèctament lei posicions dei defensors dins la vila. Au nòrd, la defensa s'afondrèt e lei Sovietics agantèron la vila. Au sud, la resisténcia demorèt fòrta mai foguèt finalament rompuda a la fin de la jornada. Otto Lasch demandèt alora a Hitler l'autorizacion de capitular que li foguèt refusada. La batalha contunièt alora lo 8 amb una còntra-ofensiva alemanda dirigida còntra l'oèst de la vila destinada a empachar la joncion entre lei fòrças sovieticas dau nòrd e dau sud. Foguèt arrestada per l'aviacion e lo rèsta de la garnison, aperaquí 40 000 òmes, deguèt se retirar dins Konigsberg qu'un incendi èra a destrurre. Enfin, lo 9, la darriera linha fortificada, installada dirèctament a l'entorn de la vila, s'afondrèt e leis Alemands capitulèron a la fin de la jornada.
Per leis Alemands, o bilanç de la batalha foguèt de 42 000 soudats tuats e d'aperaquí 80 000 presoniers. Per quant a l'armada sovietica, perdèt aperaquí 60 000 soudats tuats. Konigsberg èra quasi totalament destrucha e la vila foguèt annexada per l'URSS. En 1946, son nom venguèt Kaliningrad e lei darriereis abitants prussians foguèron expulsats. De populacions vengudas d'URSS formèron la populacion novèla.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Antony Beevor, Berlin: The Downfall 1945, Penguin Books (2002).


text:
Dimars, 28 de genièr de 2014, 03h00 Espòrt
Las Aglas de Sheffield desfisaràn los Grizzlis de Limós aqueste dissbate 1r de febrièr de vèspre a l'Agulha
© Sheffield Eagles
La darrièra jornada de la primièra fasa del campionat Elèit de XIII a levat la darrièra incertitud que demorava sul debanament del segond torn. Dissabte, del temps que Tolosa batiá logicament Palau 24-12, Lesinhan s’assegurava definitivament la quatrena plaça, sinonim de participacion a la pola bèla, en anant prene lo punt del bònus defensiu a Avinhon: 16-22. Aquò rendiá inutila la victòria, mercé a un tombat de Gressèque, de Carcassona a Brutus fàcia als Dragonets 17-16. E òc, un seten punt de bònus defensiu permet als Verds e Blancs d’èsser davant Carcassona que ne ramosèt qu’un sol dempuèi la debuta de la sason.
E dimenge, en ganhant 24-16 fàcia al cap de fila Limós, los Laupards de Vilanuèva passavan Carcassona per la cinquena plaça, mercé elis tanben als 5 punts de bònus defensiu ramosats.
Aprèp una dimenjada de pausa, Limós, Tolosa, Dragonets e Lesinhan dintraràn en confrontacion per obténer la qualificacion dirècta per las mièjas finalas (pola A). Las polas B e C ramosaràn caduna doas esquipas d’Elèit 1 e doas d’Elèit 2. Enjòc: èsser la melhora esquipa d’Elèit 1 de son grop per jogar lo primièr torn de barratge a domicili. Atal, jogaràn en pola B: Vilanuèva, Palau, Realmont e Baó. E, en pola C, traparem Carcassona, Avinhon, Albi e Lion. Primièra dimenjada: los 8 e 9 de febrièr.
Dissabte, los Dracs joguèron lor primièra partida amicala amb la recepcion dels Broncos de Londres. Presentèron una esquipa ont mancavan fòrça titulars, çò que permetèt a unes Dragonets de venir Dracs e s’acontentèron d’una victòria estequida 16-12.
Novèla partida amicala, totjorn a Brutus e a cinc oras del vèspre, aqueste dissabte 1r de febrièr amb la recepcion de Widnes. Dissabte de vèspre, autra partida de gala a Limós amb un rescontre entre la formacion locala e l’esquipa de Championship, una plaça fòrta del XIII en Anglatèrra: las Aglas de Sheffield.
Alan Roch
Tiratge al sòrt dels quarts de finala de la Copa de França (partidas lo 22 o lo 23 de febrièr) :
Vilagalhenc (Nacionala 1)-Palau
Lion (Elèit 2) - Carcassona
Tolosa-Dragonets
Revenge de la finala de 2013 : Avinhon-Limós


text:
-478
Aquesta pagina concernís l'an -478 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Començament de la formacion de la Liga de Delos a l'iniciativa d'Atenas. La Liga èra una aliança destinada a luchar còntra l'Empèri Aquemenida.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
En Anatolia Occidentala, perseguida dei còntra-ofensivas grègas après la revirada de la campanha de 480-479 av. JC. En particular, capitèron de reconquistar Bizanci.


text:
Sovenirs .
Ai al còr lo remembre del meu pais
carit,
Al cap la nafradura de los que sont
partits,
Nècis , qu'anavi tal la pluma
dançaire
als quatre vents renós,
d'un sòrt de rabalaire .
E al pitre lo dòl prigond d'un cai
de gara.
Ont beguèrem un pegal de lagremas amaras
.
Quora las ròdas craïnan e tindan son
resson
Te cal claure ton arma al fons de sa
preson
Qualques còps per montar te calguèt
una ajuda
de tant qu'a galet chucava d'aiga
borruda.
Cantar de cants gorrins, manjar, e
vomir.
Pietat, brama : es pas ora , vòli
pas partir .
Sie te al corredor que dona sus la
nuèch.
Aici o la , tira auràs pas d'autra
lièch.
Cridas :
Mas m'aurètz pas , vos de la vida
d'esclau .
Ai estalviat d' odors , de rires,
de sovenirs.
Que n'avètz pas idèa mossur, per
m'afortir
Non es pas ora encara ! es pas
temps de l'oblit
T'en faguès pas pichon , es comprès
es en quit
.. pas oblidar la trocha dins
l'aiga viva
Subretot servar lo remembre de la
mofa mosta
Soven te de somiar dels castèls de
ròcs perduts.
Butar la pauna , ambe los amics sus
l'èrba rasa.
Vei las carrièras son plenas ,
deman serà la fèsta
I a Dede , La Zize ,
Checs , ...
A l'alba, lo vièlh davalarà ambe
son cluèch sus ..
Chut …... Cridas :
Demandatz las nòvas del pais , qual
vòl las nòvas ?
Puèi te caldrà te passar la setmana
laguiosa .
Lo còs plegat del puditge del
metropolitan, .
Que venga lo divendres e lo monde
occitan.
Parlar d''Occitania sens conéisser
l'exilh ?
Sens sentir lo bigòs te furgar
l'emonilh
Bel temps i a que nasquèt una dolor
capuda !!!!
La m'an raubada , pecaire, l'ai pas
pus coneguda ,
Quora i soi tornat un còp, dins
Occitania , a Tolosa...
desapareguda la que m'avià breçat , la malaürosa .
Ara cridas dins lo metrò ?
non..... begam al miègjorn :
Sem la republica dels dreches de l'òme
… de las coconhètas qué |
Sem universals ….coma
la sal .
Anatz m'escotar a la fin !
Sem egals , frairenals , liberals ….
dins lo sarrabastal general
Visca França de Lille a Tam'rasset ….
via Djiboti.... farra .
Torna me lo pinton siouplet... Ambe
una palha . E òc lo coneissètz La Palha ? lo brava de
Vilafranca , òc lo companh de Joan Petit . Sus la ròda que li
petèron los òsses totes e òc , cric crac los dets tanben. Lo det
menudèl tanben ... e òc
Los autres : . sèm los
campions, sèm los campions sèèèèm los campions ….....de la
masturbacion....
Bon qu'es pas tot … que còl ònò
….........mólze
….......'que tot va pla planet … estacion « Chatelet »
deman nos veirem a « Michelet » …. Vos pagarài un
còp.....E vos dirai un pais que vòl viure. Es pas de ieu
af lo 10 de setembre


text:
Que li despartamen d’uno memo regioun groupon si voulounta, sis interès, si forço; li Counsèu Generau, de despartamentau e feble e sènso voio coume soun au jour d’uei, que devèngon regiounau, e que reçaupon de serious poudé, e que noun fugon plus li servènt dóu prefèt, e que tèngon sesiho un mes, dous mes, se fau, e noun vue jour. Que l’Assemblado Naciounalo, au-liò de s’acampa toujour dins qu’uno vilo, chanje tóuti lis an de résidènci, quouro dins lou Miejour e quouro dins lou Nord. E d’aquelo maniero, veiren plus lou gouvèr à la merci d’un usurpaire o d’uno pougnado d’insurgènt; e d’aquéu biais, la vido vai renaisse dins tóuti li prouvinço, e li nòblis ambicioun, e l’amour de la terro, e lou patrioutisme e l’antico fierta.
En fin, pèr faire fàci, à-n-aquéli dos raço eternàlis enemigo de la nostro, li German e li Rùssi, travaien à basti la Counfederacioun latino, car se la bello Itàli, emé la noblo Espagno e la Franço erouïco, èron unido un jour pèr un bon liame federau, quau lis afrountarié?
A Marius Roux
Cela est si bien entré dans les idées françaises que, pour l’immense majorité, la France ne date que de 1789.
Nous avons, de parti pris, et par une sorte de fraternité bravache, rompu, nié et oublié toutes nos traditions nationales, provinciales, communales, sociales, religieuses… De là, la haine du Décalogue, le dédain de la famille, le besoin universel de sortir de sa condition, le mépris de toute supériorité, la disparition du patriotisme et l’évanouissement de tout idéal.
Dans de telles conditions la fondation de la liberté est impossible et le grand peuple franc se transforme de plus en plus en vile populace, proie de tous et du premier conquérant venu…
.


text:
Sent Criac (Gers)
Sent Criac[1] (oficialament en francés Saint-Créac) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de Gers e la region d'Occitània, ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Patrici Pojada causeish ua nòrma dobla : Sent Creac / Sent Criac, en tot anonciar ua prononciacion [seŋkri'ak]; pr'aquò, la resolucion de l'iatus es regulara. Lo Cyriacus onorat a Sent Criac seré un patriarca de Constantinòble (596-616); mès i a mèi qu'aqueth sent que pòrta lo medish nom [2],[3].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de Sent Clar; es adara deu canton de Fleurance-Lomagne (en francés), donc de Florença-Lomanha.
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sent Criac sus lo sit de la Comunautat de Comunas Còr de Lomanha
- Sent Criac sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ « grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon »
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 593
- ↑ https://nominis.cef.fr/contenus/saint/8713/Saint-Cyriaque-de-Constantinople.html


text:
Ròda de palas
La ròda de palas[1], permet de crear o de tornar un movement rotatiu d'axe a partir d'un movement lineari d'un fluid. Al començament simplas e de construccion fòrça aisida, evoluèron amb lo temps, amb lo progrès de la mecanica dels fluids e de l'aerodinamica per venir las turbinas d'uèi.
Somari
La ròda que pren e passa l'energia de l'aiga[modificar | modificar la font]
La primièra expleitacion mecanica de la ròda de palas foguèt la creacion de moulinas « al cors de l'aiga ». Lors aplicacions èra diferentas, de las molinas de gran fins a las industrias coma lo ressèc.
Nombre d'engrenatges de fusta puèi de metal de las molinas prefigura las pèças mecanicas de maquinas e veïculs actuals.
Un autre espandiment foguèt lo potz rodièr, combinason de receptacles e de palas, que permet d'asager plan los bòrds dels flums.
-
-
-
-
-
-
Ròda de palas orizontala a la moulina ecomusèu de Sabres
La ròda motritz[modificar | modificar la font]
L'aplicacion contrària foguèt l'invencion del batèu de vapor, passant lo movement d'una maquina de vapor caufada de lenha (puèi au carbon) a de grandas ròdas de palas, una de cada costat[1], o una en rèire. A causa del rendement bas[note 1], l'encombrament e la presa al vent, amb una fragilitat importanta (subretot per las naus militaras), foguèron abandonadas al benefici de l'eliç levat dins d'escasenças raras de tirant d'aiga pauc important (batèus sul Mississippi, per exemple).
D'en primièrs las ròdas de palas èran de palas planas fixas e sola la pala verticala al punt bas foncionava de biais satisfasent, mas lèu los engenhaires navals concebèron de palas de superfícia corba, articuladas al respècte de boton e accionnadas per un sistèma de bièlas e un excentric en forma d'estela que permetava a totas las palas banhada de se piejar plan sus l'aiga.
- Una granda ròda en rèire[2]
-
Veïcul amfibia inventat per Oliver Evans (1755-1819)
-
Ròda del Natchez sul Mississippi, basat a la Nòva Orleans
-
Lo Murray Princess a Mannum, Austràlia
-
- Doas ròdas de cada costat del bastèu[1]
-
-
Lo Volodarski, batèu rus bastit en 1914
-
-
Lo Herrsching sul Lac Ammersee en Bavièra
Evolucions[modificar | modificar la font]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
Notas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo rendement merma dins las aigas chambotadas ont los movements del batèu e las èrsas perturban las palas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0, 1,1 et 1,2 Principe de la roue à aubes des bateaux « Belle Epoque » de la CGN Sur le site bateaux-du-leman.ch
- ↑ bateau roue à aubes vancouver Sur le site dailymotion.com
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Claude Rivals, « Histoire d’un patrimoine », FFAM, Route d'Avenay Cidex 22, 14210 Evrecy (www.moulinsdefrance.org Présentation FFAM)
- Revue Moulins de France, revue spécialisée trimestrielle [1]
- « Roues hydrauliques », de Alain Schrambach, Ed. FFAM, mai 2009, 160 pages ; n° spécial 22 de Moulins de France, illustrations, plans, croquis ; FFAM Route d'Avenay Cidex 22, 14210 Evrecy.
- Terry S. Reynolds, Stronger Than a Hundred Men: A History of the Vertical Water Wheel, Johns Hopkins University Press, 1983, 2002 ; ISBN 0801872480, ISBN 9780801872488 [2]


text:
Interessent totparrièr queu topic. Auriá pas cregut que Fontan nos l'i portaria.
Entende mielh quora parlas de
Matieu C. a écrit:Lei gents qu'aprenon pas l'occitan, que se chautan completament, mai que venon rasclar de sòu en totei lei festenaus per jugar sempre lei memei cançons, causidas dins un corpús d'un detzenau de tèxtes.
Ne'n vese quauques uns solide, an besunh de
lei gents que meton en plaça de festenaus occitan qu'an pus ges de sens critic ("es en occitan, es bòn !").
Qu'es un sisteme-tot e me fai sogalar ieu tamben. Dempuèi las annadas 30, sèm pas surtits dau « Es Occitan, es plan »… e sèm prejats de nos espantar davant tota merda que surtís en se mostrar labelisada occitana. Que siá lo disc de JoanDa ò los chamisons de Macarel. Entende ta geina e me sembla aver d'autres biais de presentar MXL87 que ne'n dire « visatz qu'es en Occitan » (per parlar de quò que mestreje).
aurai totjorn mai de simpatia per quaucun qu'apren la lenga, perqué es un trabalh lòng e pas forçadament "bankable"
En evocar quauqu'un que se dís de queu país sens fòrça forçada ne'n parlar la lenga pensave a tot un fum de vinhairons, rugbymen e taulièrs de bar, que son luènh de la secta daus vailets de subvencions. Pense que fau pas visar queu monde d'un marrit uèlh.
M'agrada quora se disen Occitans en passar tras lo besunh de se mostrar membre dau club, que siá en parlar la lenga ò en far valer daus estats de servicie dins un organisme. Crese que Lutz e Matieu (64) eran de consent coma me.
Sens quelas gents, inversarèm pas la tendença. Ai enveja d'una Occitània viscuda tots los jorns per 13 000 000 personas, pas de 'na elita intellectualò-notamina
ble confidenciala. (ente se trapan lo quilhs que te balhan lo raca-còar)
Maime, siès sol de chausir coma te revendicar, per me a comptar dau moment que te fas ta vita 'quí, vese pas deguna rason de te coneissèr pas coma Lemosin/Occitan coma me.


text:
Sa pàgina de si escolans de gavòt (ò vivaroalpenc) a Coarasa, valaa dal Palhon de Còntes
So país, un vilatge de poesia
Avèm un bèl país qu’es un de si 100 pus bèls vilatges de França. Es en montanha, en sa valaa de so Palhon de Còntes. Avèm s’aiga de so Feríon que cala nuech e jorn. S’estiu i son de vacanciers, s’ivèrn es mai quiet, e ansin so païsòt viu tot s’annaa. De totas sasons, per so mond qu’i platz de marchar es ben tanben. Per sas gents i a de que far. Si bolets après una bòna ramaa, en esperar que si sangliers auràn ren tot laurat. Sa montanha es pròpi bèla, s’escais nom de so país es « so vilatge de so solelh » e l’aiga ne’n mancam gaire per metre dins so gòto e far chinchin.
Dins aquel ambient qu’avèm sa familha d’escrivans occitans Alan e Guiu Pelhon, saluam a prepaus Madama Pelhon que siguèt longtemps escolana de so nòstre cors. Alan èra mai so poèta, e si sius trabalhs foguèron pron publicats. Trabalhava coma institutor pi coma bibliotecari, estaïa a Niça. A escotar si sius cuents en so siu 33 torns « Brami » e per exemple « Sa Regina Joana » faguèt pròpi de cap-d’òbras en so parlar dal país (ndlr : que sa versíon escricha de sas paraulas aguèt quarquas subre correccíons nissardas : « arrestaa » remplaçat per « arrestada »…). Es Alan que fondèt en so mes de julh de so 1971 so « Centre Cultural Occitan País Nissart » devengut pi « Centre Cultural Occitan País Nissart e Alpenc » amb al siu amic cantaire e musicaire de sempre so regretat Maurís.
Alan èra mai l’intellectual e so poèta. Guiu escriviá sigue en nissart sigue en gavòt en recercar sempre so mòt just. Fuguèt publicat per so siu amic de sempre, Joan-Luc Sauvaigo. D’un temps existiá sa revista « Le Ficanas de Coaraze » que teniá una rubrica « Al país nostral », ben de mond escrivian tot ce que volian, en gavòt, en nissart, en faire un mesclum de tot. Guiu escriviá d’articles sus sa gramàtica gavòta, de provèrbis, i èran de tèxtes de so cònsol Pau Mari de Toana.
E ancara, a so mes de març, so cantaire Maurís acompanhat de si sius amics, venguèt nos ralegrar sas aurelhas en interpretant de cançons escrichas entra autras per Alan Pelhon. So cantaire Crestian contava quarques estrabalòcs da far rire en aquel grèu temps de dangier nuclear. Una bèla seraa de mai de passaa, en convivéncia, sensa èstre separats per la televisíon.
Enfin, Pau Mari es una figura literària, el qu’en so 1953, siguèt so mai jove cònsol de França e qu’òu demorèt 18 ans de temps, creèt just après en so 1955 a so vilatge « Les Rencontres Poétiques de Provence », presidaas per Jean Cocteau. Escriguèt amb Alan Pelhon un bèl tèxt en occitan alpenc « Sa Regina Joana ».
Sas legendas
Avèm parlat de s’istòria de Sa Ròca ò Rocasparvièra, vilatjòt entra Coarasa e Duranús abandonat a so sègle 17en. Sa legenda diiá que sa regina Joana Comtessa de Provença e Comtessa de Forcalquier i èra venguá. Imaginatz-vos, una frema en so poler en aquel moment, èra pron en avança aquela istòria de paritat, perque gaire de païses aguèron una sobeirana en aquel temps. Mas es una legenda simbolica perque en so 1348, so sojorn de Joana dins sas sius possessíons d’Òc faguèt nàisser una fòrta mitologia que baptejèt de so siu nom quantitat de castèls, pònts, torres e camins. Si pensa qu’es degut en fin de so sègle 15en a s’istòrias escrichas per Cesar de Nostradamus que seràn repilhaas per d’autres autors après.
Èra sa darriera sobeirana provençala denant sa guèrra de successíon de Provença qu’entrainèt pi sa dedicíon de sas tèrras nòvas de Provença a Savòia en so 1388. Es interessant que si deviá cauvir entra Carlo Duc de Durazzo (Duràs) e Loís d’Anjau representant si capecians. En « sas tèrras nòvas de Provença » nomenaas après « Contea de Nissa » si cauviguèt d’evitar so partit capecian per anar devèrs Savòia e gardar una relativa independéncia (en distància, Savòia èra gaire a costat après passar tots si còls). E en so 1481, Provença s’es uniá a França « coma un principal a un autre principal » mas de fach coma siguèt en sa seguiá, anexaa a França. S’annaa passaa, si escolans de so cors e Cristòl fagueriam un carro de caramentrant per so carnaval de s’escòla de Coarasa, aguèt un bèl succès. Aquel de charavilh dins so país !
Sas meridianas
En so 1961, sota l’idèa de so cònsol Pau Mari, 4 primieras meridianas siguèron plaçaas sus sa façaa de sa comuna :
- « Les animaux fabuleux » de Georges Douking
- « La chevauchée du temps » de Mona Cristie
- « Les tournesols » de Gilbert Valentin
- « Les lézards » de Jean Cocteau
Continuèt sus sa plaça de sa glèia :
- « Blue Time », de Ponce Fidelio dich Angel Ponce de Leon
- « Le python et sa couronne en vert et or », conçu par Henri Bernard Goetz
- « Lou tems passa, passa lou ben » de Benjamin Vautier, dich Ben (que faguèt so lògo de sa ràdio Nissa Pantai)
- « Femme à l’heure » d’Alexandre Sosnowsky, dich Sacha Sosno. E mai sus sa murralha de s’escòla emb Patrick Moya, sus sa façaa de sa comuna emb Fabienne Barre e Henri Maccheroni.
Descubriretz mai d’autras meridianas un pauc d’en pertot so país. E coma ditz sa meridiana en versíon coarasiera òu direm esto còup : « So temps passa, passa o ben » !
Un testimòni
Trabalhavi dins si Camins de Fèrre. Pensavi m’estaire pròche Itàlia. M’arrestavi sovent a Brelh sus sa linha de trin Nissa-Coni. Es en so cafè de sa gara que parlavi emb so padron. Un còup saupèri que vendiá una maion a Coarasa e i sio vengut per viure.
Aquel vilatjòt m’a declenchat un quarqua ren de fòrt. Voliái i estaire e siguèt fach. So vilatge es plasent, ben de mond coma io estèm dins so vilatge vièlh, assocalat sus so mont. Avèm sa beguá damont a so plan de so Castèl, so comestible e tot ce que cal.
Si corses
Aicí se parla so dialècte occitan alpenc, e mai se avant faiam part de la comunitat d’aglomeracíon de Nissa, avèm parlat sempre so gavòt coma l’apelam. So cors foguèt albergat d’en primier per « So cercle republican » pi eira òu fèm gràcia a sa comuna de Coarasa. Coma far per un cors dins aquesta valaa en partent de gaire de cauvas ? Plan planin s’es fach e a marchat. Es un cors original, cadun i pòrta ce que vòl ben portar. Tant que sa marmita bulhe, so cubercèl fa de bruch.
Ai sauput per astre que so miu nom « Molié » ven de « Molier » ò « Moliier ». So molinier, aquel que s’ocupa de so defici, so molin, en gascon. Sa miu familha es d’origina gascona, mai precisament de so vilatge « de l’Euse » en Bearn a costat de Pau.
Aicí, segon qu’es so molin da farina, so mestier si ditz so « molinier », e segon qu’es so molin d’òli si ditz so « deficier ». Perque èra s’edifici important, que s’òli es sempre una riquessa. Mòstra ben s’importància de respectar sa realitat linguística de so país -e so mond que parla ancara, per nos transmetre sa lenga- perque veem ben que sièm en Occitània. A so cors avèm sauput que partejam de traches comuns amb so resta de so país alpenc e tanben aquí amb de parlars auvernhats, lengadocians, e mai gascons. En Palhons, a L’Escarea e de so costat provençal de Vauboa (Valbonne) avèm emparat que si passa parier coma en Gasconha : « ua lua, so moliier, sas luetas, ti vau doar de faria ». Es de maniera similara si passa Al Morinhet, dion : « ‘a lunha, ‘o morinhier, ti vau donhar de farinha »…
E mai, en Gasconha, en Coserans dins sa valaa de Salat e dins sas zònas a s’entorn s’emplegava s’article « so », si tròba d’alhors de noms de familha en Val d’Aran coma « Socasau », que sinhifica « sa maison ». Nautres aicí, e mai se i es un chícol de mond que fan de niçardizacíon, es ancara utilizat aquel « so ». Es coma dins so rèsta de so País Gavòt, d’aquí fins a Tièri en passar per Levenç. E tanben en provençal de Grassa a Vença que totas aquelas regíons –per so mond que saup ancara parlar- dion ancara aquel « so ». Aquel de còup, ti càmbia de s’american. Un pecat, es que sovent ‘i ancians coarasiers parlan en « so » entra els, mas quora s’atròban denant un jove ò denant quarqu’un d’un autre vilatge, s’arrèstan ò parlan en « lo » per far ben coma en niçard ò provençal…
Amb una ora ò doás per setmana, pilha de temps per emparar a parlar sa lenga. Mas basta ren de venir e just escotar, cal participar. E mai, cal trabalhar a maion per que marche. Io ai comprat de libres que m’aviá conselhat so nòstre professor Cristòl. E plan plan ven. Si deu practicar per que marche una lenga, es coma un diesel, devèm ben s’escaufar e pi après si cal jeitar en l’aiga e : « fai parlar ». Al principi cadun fa d’errors, i fa ren, si corriege après, so principal es de començar. De tota sas valaas, vos cal venir per far viure sa lenga nostrala.
Mi platz de far si corses. Sus sa plaça de so Portal, un pauc d’espòrt, pilhatz s’escalinaa e i siètz, quarquas cadieras, dos tauliers. E serètz si benvenguts !
Testimònis de si escolans, e en memòria de sa degana de si nuòstres escolans Mma. Marcèla Peglion.
Mesa en colana ambé Rogier Molié (Molier)


text:
Economia de Nigèria
Aprèp la descobèrta de petròli dins los ans 60, l'economia de Nigèria passèt d'èsser agricòla e de l'elevatge, a industriala. Amb 15 600 milions de barrils en de resèrvas de crus e mai de 3 000 000 m³ de gas natural, es un dels païses africans que mai se desvolopèt. Malgrat aiçò, la fòrta dependéncia del petròli e qu'aqueste se tròbe en de mans d'entrepresas estrangièras, fa qu'existiscan de grèvas inegalitats socialas: mentre que la majoritat dels nigerians viu amb mens d'un dolar al jorn, existisson de grandas fortunas creadas amb los sòus del petròli. La balança dels pagaments es positiva mercé a l'exportacion de crus que se condusís a travèrs de gasoductes de l'interior fins als pòrts de l'Ocean Atlantic. Destaca tanben l'industria petroquimia, d'automobilas e las usinas de rafinatge de petròli. En lo que tanh a la rèsta de l'activitat productiva, a pas que cèrta importància lo cacau, al que se destina 50% del solèr cultivable e que va dirigit en la siá integritat a l'exportacion. L'agricultura e l'elevatge ocupan mai de 50% de la populacion mas a pena se pòt se pòt provesir la pròpria demanda intèrna.
Dempuèi lo 2008 lo govèrn dona mòstras de volontat politica d'implementar las reformas economicas suggeridas pel Fons Monetari Internacional, tales coma modernizar lo sistèma bancari, redusir l'inflacion en controtlant las demandas salarialas, e resòlvre las disputas regionalas per contraròtle dels ganhs de l'indústria del petròli[1].
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Òme de Letras, sòci de la Societat d’Estudis Occitans (SEO), puèi de l’Institut d’Estudis Occitans (IEO), actiu a Marselha al costat de Pèire Roqueta.
Emili Carbon nais lo 29 de mai de 1898 a Agde, filh de Maria Josèp, capitani de long cors, vièlh de 26 ans e de sa molhèr Alengry Idalia Loïsa Marta, sens mestièr, vièlha de 25 ans. Son cabdèt, Rogièr Carbon, participarà a las aventuras editorialas de son ainat. Emili Carbon estúdia al Licèu de Montpelhièr, puèi a la Facultat de Letras e a la Facultat de Drech de Montpelhièr. Licenciat en Letras, presenta una tèsi pel doctorat en sciencias juridicas jol títol « la desavoacion de paternitat ». Marida a Montpelhièr lo 7 de decembre de 1925 Susana Maria Gabrièla Bonnier, auràn tres dròlles.
Los estudis de drech decidisson de son avenir professional, mas es passionat per las Letras. Emili e son fraire fan partida d’una coòrt de joves de la primièra mitat del sègle XX, afogats per la poesia e per la literatura en general, que fondan e animan un fum de revistas literàrias. Veson dins aquelas revistas un mejan de començar una carrièra que farà d’eles d’ « òmes de letras ».
Emili Carbon collabòra a tres revistas de joves a Montpelhièr, çò que provòca aquela passion que lo quitarà pas mai. En 1915, es director de la revista L’Effort des jeunes.
En abrial de 1917, es mandat al 81° Regiment d’Infantariá. Dementre qu’es cimbalièr del regiment, collabòra a La Lanterne de Diogène, jornal bimesadièr dels estudiants de Montpelhièr (n° 1, 1917 – n° 45, junh de 1920). Fusilhièr mitralhaire, son actitud coratjosa li val d’èstre citat a l’òrdre de la Brigada. Es nafrat al combat en setembre de 1918 e decorat de la Crotz de Guèrra ambe estèla de bronze.
Collabòra tanben a Erato, jornal literari e regionalista, organ de l’Associacion regionala dels Liceans, que son fraire n’es l’administrator. Aquela publicacion efemèra – 5 numèros entre genièr e Pascas de 1919 – que son primièr numèro foguèt tirat a mila exemplars, acampa de joves que vendràn de personalitats montpelhierencas. L’associacion Erato organiza tanben de conferéncias, per exemple d’Emili Carbon sus « lo caractèr de las cançons de gèsta e sus Verlaine », e tanben de Rogièr Carbon sus « Renat Bazin e Edmond Rostand ». Cal notar que malgrat son etiqueta « regionalista » cercam de badas un mot occitan dins la publicacion.
Qualques annadas après, Emili Carbon participa activament a la publicacion d’un rar libret antologic : « Les Amitiés languedociennes » (Imp. Firmin e Montane, 83 p., 25,7x 16,7, 1925) illustrat de doas escrinceladuras d’Enric Martin, tèxtes de Paul Valèri, Joan Catel, J.S. Pons, A.J. Tomàs, Enric Bernard, Bernat Larzarius, Joan Cocteau, Joan Camp, Ives Blanc, Paul Castela, Delpont-Delascabras, Enric Chabròl... El meteis i balha de « Prières devant le Christ de Saint-Jean de Perpignan ».
Sas creacions literàrias en francés son eclecticas ; podèm legir un article dins Comoedia (París) del 19 de mai de 1935 : « On crée à Marseille, au « Rideau Gris » une pièce en un acte d’André Gide » ; un roman « Le cordonnet de soie » (ed. Gallimard, coll. Détective, 248 p., 1937). Emili Carbon es coscenarista e dialoguista del filme « Cap au large », sortit lo 25 de setembre de 1942, del realizator Joan-Paul Paulin. Aquel filme de 84 minutas, produch per Francinalp-Fims, foguèt tornat a Gruissan (Aude). En 1953, Emili Carbon collabòra a « La Provence merveilleuse, des légendes chrétiennes aux santons » (Albèrt Detaille) in-4, 145 p., illustrat, ambe un prefaci de Joan Giono).
Quand Lazare de Gerin-Ricard, en 1953, crèa la revista Thalassa a Marselha, convida sos amics e mai que mai los ancians de la Revue de Catalogne a collaborar. Se, a l’origina, la revista bimesadièra a una granda ambicion internacionala e acampa la collaboracion de plumas celèbras, s’aflaquís pro d’aviat e se replega sus Provença. Ven lo luòc de publicacion d’una banda d’amics de joventut dels ideals literaris passits. Emili Carbon – qu’i ten la cronica dramatica – la definirà coma « aquel testimòni dels jorns passats e de nòstra pichòta tropa amistosa que la màger part des sòcis an rejonch l’Ostal del paire, [un testimòni] que cal salvagardar ».(trad.) La revista desapareis en 1965.
Emili Carbon es fach Chivalièr de la Legion d’Onor lo 21 de mai de 1952, alara que Pèire Roqueta recep la Cigala de majoral e la distincion d’Oficièr d’Academia. Las organizacions organisatrises son Lo Centre Provençal de l’IEO, los grops felibrencs e provençals de Marselha e lo movement federalista « La Fédéracion » de Marselha.
Emili Carbon ensenha un cort moment al licèu de Montpelhièr. Puèi farà director de la « Caisse d’Epargne ».Probable qu’es per de rasons professionalas que quita Montpelhièr per Marselha ont ven director d’una societat « d’habitations à Bon Marché » cap a 1930. I deguèt far carrièra, que, en 1968, una de sas letras pòrta per entèsta : « Société anonyme régionale d’habitations à loyers modérés de Marseille, siège social : 21 rue Maréchal Fayolle ».
Per l’estat actual de nòstra documentacion, l’engatjament occitanista d’Emili Carbon sembla estrechament ligat a son amistat ambe un actor màger de la causa d’òc en Provença, Pèire Roqueta. D’efièch a Marselha, s’amistança durablament ambe aquel avocat, òme de letras e occitanista, qu’anima la revista La Coupo (21 numèros entre febrièr de 1918 e octobre de 1919). Emili Carbon participa a totas las iniciativas d’aquel òme per la causa occitana.
En 1926, se tròba còsta Pèire Roqueta per la creacion de las Amitiés méditerranéennes, a Marselha que s’interèssan a la vida e la cultura catalanas e recampan de personalitats coma lo compositor Pèire G. Bourgoin, l’ellenista Guastalla, lo pintre Valèri Bernard, eca... en ligason ambe la Fundació Bernat Metge, l’equivalent catalan de l’Associacion francesa Guillaume Budé, per la traduccion, l’edicion e la promocion des classics greco-romans. Pèire Roqueta e lo director de la Fundació Bernat Metge, Joan Estelrich, se rescontran a Barcelona e crèan una revista en lenga francesa per far conéisser la cultura catalana en Euròpa, ambe la collaboracion d’òmes de letras e d’artistas catalans e franceses, e l’ajuda financièra de Francesc Cambó, òme d’afars, mecènas e òme politic catalan màger. Atal espelís lo 25 de març de 1929, a Marselha La Revue de Catalogne. Pèire Roqueta n’es lo director literari ambe l’ajuda de sos amics de las Amitiés Méditerranéennes : Emili Carbon per cap-redactor, Renat Guastalla, administrator, Rogièr Carbon e Lazare Gérin-Ricard, secretaris de redaccion. Malgrat la qualitat del contengut e lo sosten financièr del mecènas, la parucion de la revista s’arrèsta après son cinquen numèro (1° d’agost de 1929) per manca d’abonats.
Emili Carbon a pas daissat una òbra escricha en provençal. A títol anecdotic, senhalem qu’a dedicat a son amic un poèma en provençal e en grafia mistralenca : « Dins nostre cami » tres quatrens, « Per lou Peire, ambe moun affecioun », datats de Marselha lo 1/1/1938. S’explica : « Excuse-moi de te répondre dans la langue des conquérants, mais si je peux parler la nôtre sans trop de ridicule, je ne la possède malheureusement pas assez pour y mouler ma pensée en l’écrivant ». (2/05/1939) Dins aquela letra ditz aver pas la « flamme dévoratrice » de son amic, mas se ditz « patriote provençal » e jutja « intéressantes » las proposicions de Robèrt Fabre-Luce per la creacion « d’un mouvement de néo-provincialisme » – pròche del separatisme – desvolopadas dins lo Marseille-Matin del 3 o 4 de mai de 1939. Los fraires Carbon son sòcis de la Societat d’Estudis Occitans (SEO), fondada en 1930 e reviscolada en 1939 pel Catalan en exili Josep Carbonell. A aquela data, Emili fa partida de la delegacion de la SEO de Marselha, còsta Emili Bodin, Carles Camprós, Antòni Cònio, Paul Eissavèl, Jòrgi Rebol, Paul Ricard e Pèire-Joan Rodin (Pèire Roqueta). Son nom « Emili Carbon, doctor en Droit » (sic) figura dins la tièra dels membres del Conselh d’Administracion sul papièr a letras de la SEO en 1939.
A la Liberacion, es fondat a Tolosa l’Institut d’Estudis Occitans que prendrà la seguida de la SEO. Quand Pèire Roqueta crèa a Marselha sa seccion provençala, lo Centre Provençal de l’IEO, Emili Carbon lo rejonh. Dins las annadas 1945-1950, alara que Pèire Roqueta balha de corses publics setmanièrs de provençal e de parlicadas a Ràdio-Provença, Emili Carbon, qualificat d’ « animator incomparable » fonda un Cercle Occitan, ambe una formula d’aperitius literaris setmanièrs, en participant al cicle de las « Òbras racontadas » (Mistral e Mirèlha, Calendau, per exemple). Balha tanben conferéncias e debats, per exemple sus l’òbra poetica de Renat Nelli lo 13 d’abrial de 1953, una introduccion a l’Art Roman dins lo cicle medieval en 1960-61, una conferéncia sus Manolo Hugué a la « Maison Gasconne » en febrièr de 1978... Lo centre se vòl un fogal de cultura umanista, provençal mas tanben dubèrt a tota l’Occitània, Catalonha compresa, embraçant totes los aspèctes de la cultura. Es tanben un luòc de difusion de las idèas regionalistas e de debats. Atal fa un expausat lo 12 de genièr de 1953 sul Neo-regionalisme qu’es seguit de debats e un autre intitulat : « Qu’est-ce que l’Occitanisme ? » al Fogal Massalia dins las annadas 1970.
Pendent mantun decenni, Emili Carbon es donc un pròche collaborator de Pèire Roqueta. Es sòci del Conselh d’Administracion del Centre Provençal, atal coma Amedèu Muset, professor d’espanhòl e Mme Maïte Pin-Dabadie, femna de letras que parteja sa vida entre Banhèras de Bigòrra e Marselha. N’es, un temps, lo vicepresident e es per aquesta rason que presenta lo conferencièr Ròbèrt Lafont vengut parlar de « La miugrana entredubèrta » lo 14 d’octobre de 1960. Es abonat a Òc e a las Annales de l’IEO e participa financièrament a la Causa, es en mai membre del Conselh d’Estudis de l’IEO (veire las tièras de 1947, 1949 e 1962). Collabòra a L’Ase negre, organ occitanista mesadièr, successor d’Occitania, fondat pel trio Robèrt Lafont, Leon Còrdas e Elena Cabanas en 1946. Es atal qu’escriu un editorial en primièra pagina del numèro 7 de febrièr-març de 1947, « Faire Province ». En 1955, participa ambe Pèire Roqueta, Pèire-Loís Berthaud, Robèrt Lafont e un cèrt Gerard (que son pichon nom es desconegut) al projècte – que farà meuca – de la publicacion : »Presentation de la Provence » que deviá realizar l’IEO. Aquela iniciativa seguissiá la parucion l’annada d’abans de la brocadura « Presentation du Languedoc » qu’i participèron Carles Camprós, Max Roqueta, Robèrt Lafont, Max Allier, Leon Còrdas... ambe un prefaci de Joan Cassou.
En 1963, ven de prene la retirada quand legís dins Òc la debuta del roman de Joan Bodon « Lo libre dels grands jorns » que l’impressiona favorablament : « J’admire non sans quelque nostalgie ces jeunes » e constata ambe tristesa, que, per el, « il est un écrivain mort jeune ». (Corr. del 13/08/1963 adreiçada a Pèire Roqueta).
Dins la pontannada 1960-1970, la question de la regionalizacion anima los debats publics qu’i participa lo Centre Provençal. Dins lo selhatge de mai de 1968, ambe l’arribada d’una novèla generacion de militants, lo movement occitan se radicaliza. Aquela evolucion agrada pas al Conselh d’Administracion del Centre Provençal ( que Carbon ne fa partida), partisan d’un regionalisme umanista. Lo Centre Provençal quita l’IEO e pren lo nom de Centre Provençal de Culture Occitane. Explica publicament las rasons d’aquela separacion dins un fuèlh titolat : « Occitanisme et Marxisme, une mise au point du Centre Provençal de Culture Occitane » (roneotat, sens data ni signaturas) qu’afortís son « regionalisme umanista » e s’aubora contra la « pretencion » d’unes occitanistas « d’analisar la situacion del Pòble d’Òc ambe una optica de lucha de las classas e d’establir atal una relacion estrecha entre l’Occitanisme e lo Marxisme ».
1.Note de Guy Barral : « Poil et Plume : c'est une astuce désignant les POILus qui écrivent. Le 81ème, c'est le régiment de Montpellier qui était en garnison cours Gambetta) »
Indications portées sur la revue : « Gaz...ette inoffensive et intermittente publiée SGDMB [Sans Garantie Des Marmites Boches] - Devise : Vivo lou Clapas puis au n°3 : Vivo lou miejour - Sous titre : Poil des rudes lapins, Plume des joyeux coquins du 81me Régiment d'Infanterie. Avis : Il est dangereux de lire le journal entre les lignes. Abonnement : définitif pour la durée de la guerre, 20 F - Adresse : Caporal Gabriel BOISSY, à la C.H.R. du 81ème Régiment d'Infanterie. Gérant : Gabriel Boissy. Imprimerie : Mistral, à Cavaillon. Format : 45 x 27 cm. N°1, mai 1916 - N° 15 et dernier, janvier 1919. Le n°4 et le dernier numéro, titre rouge, sont distribués gratuitement pour fêter la croix de guerre du Régiment et, bien sûr, la victoire.» Cote BMM : 1283↑


text:
24/03/2017
Une journée pour Lo chamin de sent Jaume chez Marbot
Les éditions Lo chamin de Sent-Jaume sont dirigées par Jan dau Melhau, également écrivain, auteur, compositeur interprète et joueur de vielle. Elles éditent des auteurs très connus en Périgord et Limousin, que ce soit pour leur production en occitan ou en français, comme Michel Chadeuil ou Joan Ganhaire.
Ce samedi 25 mars, la librairie Marbot de Périgueux organise une «Jornada» en compagnie des auteurs et de leur éditeur.
A partir de 10 h 30, vous aurez l'occasion de rencontrer et discuter avec Michel Chadeuil, Joan Ganhaire et Jan-Peire Reidi, mais aussi avec Joan-Peire Lacomba , Monica Sarrasin et bien sûr Jan dau Melhau.
Ils vous présenteront leurs dernières œuvres, notamment «D'entre tant, quauques uns» de Monique Sarrazin et le dernier livre de poésie de Jean-Pierre Lacombe.
Jan dau Melhau en tant qu'éditeur de l'oeuvre de Marcelle Delpastre, présentera, «Le tombeau des ancêtres», son ultime livre en français lors d'une causerie autour de la célèbre écrivaine, vers 15 h. Suivra ensuite une présentation de l'oeuvre personnelle, littéraire et musicale de Jan dau Melhau par son auteur, suivi d'un concert acoustique dans la librairie.
Cette journée, une première dans le paysage périgourdin, vous donnera la possibilité de croiser en un même lieu des auteurs essentiels de la culture occitane limousine actuelle, d'avoir avec eux des échanges directs. L'entrée est libre.
Guilhem Francés
Photo: Jan dau Melhau éditeur du Chamin de sent Jaume
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 5
E pertant quo es Franciscò que trobet la clau dau misteri. Aguet pas a cherchar bien luenh. Era ‘nat au borg se querre son tabac e quauques jornaus de filhas nuas, mas un titre de l’ Esvelh de Nauta Dordonha l’aviá fait trassautar. E quo es entau qu’aviá convidat d’un det guinhaire misteriós una amassada extraordinariá e que nos eram trobats tots tres, la Ròsa, Franciscò e io dins la cosina, demest las chabeças e los plumadís per la sopa de miegjorn. Fierament, Franciscò aviá desplejat lo jornau e joslinhat d’una ungla pas tròp pròpra lo titre de l’article d’un dich Tardiu : “ Ente es passat lo dròlle de Vilafrancha ? Nòstres legeires se sovenen plan de l’afar que faguet la una de nòstre jornau veiqui dos mes : l’aparicion un brave matin sus la plaça centrala de la vila d’un dròlle en meschant estat, magre, sale, podent a pena marchar, indigne de dire un sole mot. D’en prumier près en charja per la policiá, fuguet rapidament menat a l’ospitau ente son estat fuguet jutjat seriós, segurament la seguida d’una sequestracion e de meschants tractaments. Degun l’aviá pus vut, degun sabiá d’ente podiá surtir, d’ente podiá s’estre enfugit. E quo es pas lo paubre dròlle que poguet assabentar lo monde, que a la riba de quinze jorns aviá totjorn pas dich fava. L’enquesta menada per lo comissari Daujarric menet en degun luòc e lo mainatge fuguet confiat au Professor Hofnagel, psiquiatre au COU de Clarmont. Tot ne’n seriá demorat quí, si una nuech un infirmier aviá pas empaischat fin un inconegut de cotelar lo dròlle. Lo copable aviá reüssit a s’enfugir non sens aver meschantament nafrat l’infirmier que ‘viá mancat se perdre per sang. ” La seguida de l’article laissava comprener que lo dich Tardiu ne’n sabiá mai, mas voliá ne’n ren dire,mas que si cherchavan lo dròlle podrian benleu nar veire dau costat d’un chasteu de Nauta Dordonha, proprietat d’un amic dau Professor, ente lo dròlle e son medecin eran estats aculhits per contunhar los suenhs a l’acialat de tota ataca novela. Viciós, lo tipe, que si jamai lo que aviá vougut tuar lo goiat legissiá nonmàs lo jornau, auriá pas de mau a tornar trobar la pirca e a tornar cotelar Gaspard, per pauc que l’énvia li siá pas passada…( de segre)
Joan Ganhaire
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat de l'emission dau diumenc 26 de març 2017 a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera Estève Cros, director de l'OPLO ( Ofici Public per la Lenga Occitana)
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
18/03/2017
Los vilatges dau ranvers de Perigüers, per Joan-Lois Leveque
Aujourd'hui ...
Pan Perdut / Pot Perdu
commune de Chancelade
Coma quò se ditz ?
[pɔpɛrˈdy] > « popèr-du »
Qué quò vòu dire ?
Une tradition locale soutient qu’une vieille femme aurait en ce lieu perdu un pot. Il s’agit en réalité d’une appellation facétieuse donnée à des terres de piètre qualité : Pan Perdut, l’endroit où l’on perd son pain en essayant d’y travailler. Ce type de formation n’est pas rare : on trouve un homonyme dans la commune de Nontron (francisation en Poperdu). Et on rencontre par ailleurs des toponymes comme Tot i Fau (« là où l’on manque de tout ») ou Brama Fam (« où l’on crie famine »)…
Dans le cas présent, la francisation en « Pot » est bien sûr fautive et s’explique par la prononciation locale [pɔ] de l’occitan pan (pain).
Jean-Louis Lévêque.
09:54 Publié dans La Vita en òc ( archivas DL papier), Toponimia e patronimia | Lien permanent | Commentaires (0)
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 4
E quauques jorns passeren. Començavam de nos ‘bituar a quelas permenadas bassacadas, a queu silenci que paguna simfònia veniá treblar. Gaëtan laissava pas sos auvidors e podiam lo veire barrutlar dins los corredors o las ‘leias dau parc, seguent de la testa e daus braç daus ritmes que era lo sol a auvir. Pertant, lo Professor e Caüsac semblavan aver fait un pacte. Hofnagel era estat esbeluiat per la reaccion de Gaspard a la musica e a sas seanças dau matin aviá apondut un pitit temps musicau chausit dins la subrebela discoteca de Gaëtan. E lo resultat era plan inegau. Tot plen de bocins laissavan lo dròlle impassible e d’autres lo foitavan dins l’etat d’excitacion que ne’n eram estats tesmonhs l’autre jorn. Aviá daus gosts maitot classics, que ne’n disset Gaëtan. Beethoven, Mozart, Hayden, Bach lo botavan en transida, Webern, Bolez, Berg, los quites Satie, Debussy, Bartòk li fasián pas remudar un quite artelh. Mas lo Professor aviá dich, podem pas saber si quo es dau plaser o de la rauja… E totjorn pas la mendra explicacion. Caüsac, benleu era aura dins lo secret, mas nautres, la valetalha, eran laissats dins l’inhorença. La quita Ròsa, que aviá eissaiat de se metre d’ amics coma la Julia s’era facha rebutir sechament.( de segre)
Joan Ganhaire
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que los convidats de l'emission dau diumenc 19 de març 2017 a 11 oras sur França Blu Perigòrd seran Jaumeta Beauzetie e Patrick Ratineaud de l'Union Occitana Camila Chabaneu per presentar lo programa de "L'enchantada", las jornadas dau chant occitan de Nontron que se debanaran los 7 e 8 d'abriu 2017.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier


text:
Pèrla
Una pèrla es una concrecion calcària, mai sovent de color blanca, fabricada per unes molluscs bivalves (subretot las ustras perlièras). Quand un objècte irritant passa a l'interior del clòsc, l'animal reagís enrodant l'objècte d'un jaç de carbonat de calci CaCO3 jos la forma d'aragonita o de calcita. Aquesta mèscka se nomena nacra.
Autrescòp sonque obtenguda per asard, las pèrles fan al començament del sègle XXI l'objècte d'una cultura que foguèt estudiada pels Japoneses al começament del sègle XX dins los ans 1970. Dempuèi, lo secret de lor tecnica s'espandiguèt dins totes los archipèls de l'ocean Pacific, e la Polinesia francesa n'es lo productor màger en 2010.
Somari
Bioquimia[modificar | modificar la font]
La nacra es un carbonat de calci cristallizat jos forma ortorombica (malhum parallelepipedic) formant de cristals d'aragonita. Aquestes cristals se forman sus un substrat de proteïnas e de sucres complèxes (4-6 %) que li conferís una granda soliditat. S'agís, de fach, d'una biomineralizacion, que pòt servir de mecanisme de defensa al respècte de l'intrusion d'un còrs estrangièr[1].
La qualitat estetica de la pèrla depend de l'espessor de la nacra (mai importanta quand la pèrla es naturala) mas tanben de la regularitat de la cristallizacion. Sa coloracion es multifactoriala (per ex. espècia del mollusc, nutricion de l’ustra, composicion quimica dels minerals dissolguts dins l'aiga a l'entorn...).
Istòria de la pèrla[modificar | modificar la font]
Pendent la preïstòria, "de tombas escavadas del Paleolitic contenon caduna de centenas (veire de milièrs) de pèrlas e/o de coquilhas que serián corduradas suls vestits. Los exemples mai coneguts son aquesta de La Magdalena (Dordonha), de Grimaldi (Itàlia) e de Sungir (Russia). Aqueste site, un campament de plen aire dins l'estepa russa datat d'environ 32.000 ans, abritava la tomba d'un adult e, separada d'el, aquesta de dos enfants inumats ensems.[2] Des milièrs de pèrlas ornavan los vestits dels tres individús."[3]
Una pèrla coneguda foguèt descobèrta dins d'escavacions d'Oumm al Qaïwaïn per la mission arqueologica francesa als Emirats arabis units[4]. Se situava dins una tomba collectiva, empegada al crani d'un defunt que lo còrs avián estat desplaçat pendent d'inumacions ulterierioras. De datacions al carboni 14 la data de 5500 AbC[5] La preséncia de pèrlas en contèxte funerari èra ja atestada dins la region del golf Persic e de l'ocean Indian[6], mas jamai abans lo milèn V. A aquèsta epòca, las pèrlas èran mai sovent puasadas sus la lèbra superiora del mòrt; al milèn IV, èran puslèu plaçadas dins sa man[7].
Joielariá.[modificar | modificar la font]
Las pèrlas son utilizadas per realizar de joièls dempuèi l'Antiquitat; èran nomenadas las larmas d'Afrodita. Las familhas romanas que n'avián los mejans crompavan a lors filhas una o doas pèrlas cada an, qu'ajan un colar complet a lor majoritat. Lo CIBJO[8], reconéis quatre categorias de pèrlas: las pèrlas naturalas (fòrça raras), las pèrlas de cultura, las pèrlas compausadas, las pèrlas d'imitacion. A aquò s'apond las doas categorias d'aiga doça o d'aiga de mar.
La valor de las pèrlas es determinada per lor forma (simetria), lor brilhància, lor talha, lor color.
Las pèrlas son divisidas en uèit formas de basa: rondas, semirondas, boton, gota, ovala, pera, barròca, bagada.
La brilhància (o lustre de la pèrla) es lo critèri màger dels critèris per jutjar de la qualitat d'una pèrla, subretot pels joielièrs; mas mai la pèrla es grossa, mai se vend car. Las grossas pèrlas perfièchament redondas son fòrça raras, e fòrça cercadas per de colars demai rengs.
L'espessor de la nacra es un critèri determinant la qualitat d'una pèrla. La nacra se pòt considerar coma l'esséncia de la pèrla, que va li donar son lustre, sa color e sa durabilitat. Une nacre espessa permet a la pèrla de gardar durablament sa color e son aparéncia, al contrari la nacra fina que, quitament se pòt èsser fòrça bèla, aurà mai de mal a durar dins lo temps[9].
La talha de las pèrlas depend fòrça de l'espècia produsent la pèrla. Per las pèrlas de Tahiti, lo govèrn de Polinesiá Francesa fixèt l'espessor minimala a 0,8 millimètre de nacra.
Pèrlas celèbras[modificar | modificar la font]
- Pèrla Regenta, crompada per Napoleon I;
- Pèrla Peregrina: pèrla ovala descobèrta al sègle XV dins lo Golf Persic, ofèrta per Felip II d'Espanha a Maria Tudor e per Richard Burton a Liz Taylor;
- Pèrla de Puerto: revelada al public en 2016, descobèrta dins un tridacne gigant a las Filipinas; mesura 67 cm de long, 30 cm de larg e pèsa 34 quilogramas.
- Perle d'Allah: descobèrta en 1934 a las Filipinas dins un tridacne, pesa 64 quilogramas e a un diamètre mejan de 24 cm;
- Arco Valley Pearl: 2301 grans (78 × 41 × 35 mm), de forma barròca, auriá estat ofèrta a Marco Polo per l'Emperaire de China.
- Pèrla d'Asia: 2300 grans (115 gramas);
- Reina de las Pèrlas: 109 grains, apartenent a la Corona de França, desaparegada en 1792;
- Crotz del Sud: assemblatge de nòus pèrlas en forma de crote, trobada en 1874 en Austràlia.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Milet C, Les perles, de l'huître au bijou, Pour la Science, 2007, janvier 2008, p60-64
- ↑ N. O. Bader et Y. A. Lavrushin, "Upper Palaeolithic site Sungir (graves and environment)", Scientific World Moscow, 1998.
- ↑ Gwenn Rigal, Le temps sacré des cavernes, José Corti, 2016, p. 86-87.
- ↑ V. Charpentier, C. S. Phillips and S. Méry, "Pearl Fishing in the Ancient world: 7500 BP", in Arabian archaeology and Epigraphy 23, 2012, p. 1-6.
- ↑ Une perle fine de 7500 ans découverte, Le Figaro, 7 juin 2012.
- ↑ cf. carte, ibidem, p. 2
- ↑ ibidem, p. 5
- ↑ acronim per Confédération Internationale de Bijouterie, Joaillerie, Orfèvrerie des diamants (confederacion internacionala de belòiariá e de joielariá orfebrariá dels dimants)
- ↑ Les perles et la qualité de la nacre
Vejats tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Perles, une Histoire naturelle. Exposition au Muséum national d'Histoire naturelle de Paris, à la fois scientifique et esthétique ; elle présente notamment la perle Hope.


text:
Seignelay (Yonne)
Seignelay es una comuna francesa administrada per lo departament d'Yonne de la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Seignelay se situa a 14 quilomètres al nòrd de Aussèrra entre los rius del Yonne e del Seren.
La commune de Seignelay se situe à 14 kilomètres au nord d'Auxerre entre les rivières de l'Yonne et du Serein.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
(Las primièras traces del vilatge datarián de -54 av. J.-C après l'invasion de l'armada romaine.)Modèl:Ref Necessari
Una légion i auriá bastit (un camp al sud de l'actual pòble)Modèl:Ref necessari , mas tanben de nombrosas rotas, la mai importanta en essent la Via Agrippa, #que passava a Héry e al Baudières. El rèsta pas d'aquelas vias #qu'un pichon pont de pèira a Venouse.
Dempuèi 711, los Sarrasins ocupavan la péninsule Ibérique, e contunhavan lentament a avançar cap al nòrd, al delà dels Pirenèus, s'e mai se a partir de 725, en avent ja conquistats lo Languedoc, estrossejavan la vallée del Rhône, actiu fins a metre a sac la vila de Autun (lo 22 d'agost de 725), e assiéger, en territòri franc, la vila de Sentit.
Sant Ebbon[1], archevêque de Sentit, #refusar los Sarrasins e los accula fins a la localizacion actuala de Seignelay ont #aténher en 727 la victòria sus las envahisseurs, 5 ans abans que Charles Martel los refusèsse pas definitivament del territòri franc per la victòria de Peitieus lo 25 d'octòbre de 732
La tradicion vòl #que n'accion de gràcia d'aquela victòria, Sant Ebbon i aja fach erigir una capèla al luòc d'un torn romaine ont #èsser arborées, en signe de triomfe, los ensenhas trachas a l'enemic.
Lo nom de Seignelay tira la siá origina del nom celtique "Sigl, Siglen" #que designa un marais, e #qu'a donat "Sigliniacum" citat en 864 pel fraire Glaber, en significant littéralement: "#que voreja un cors d'aiga marécageux"[2], en referéncia al riu del Seren #que se flueix al bas del promontori o s'establís Seignelay.
A Modèl:La s- "Sigliniacum" ven "Saligniacum[3]", de contunh "Seillenay" a Modèl:La s- e es, al temps de Colbert, a Modèl:La s-, #que Seignelay pren lo sieu nom actual, e mai se sovent escrich a aquela epòca "Seignelai": la primièra traça de la orthographe "Seignelay" en apareissent en 1667 en una correspondéncia[4] de Colbert.
Dempuèi la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, existissiá un castèl a Seignelay ; en 1378, aquela tèrra i aguèt aquerit per Philippe de Savoisy, favorit de Charles V. Los sieus fils Charles de Savoisy, chambellan de Charles VII e baron de Seignelay, #far rebâtir lo castèl en 1410 en lo fortificant de 17 torns[5].
En 1657, Colbert #crompar la baronnie de Seignelay. En 1664, #crear a Seignelay tres manufacturas: serge (llençol e seda), dentelles e bas de lana. En 1684 pas #demorar mai n'activitat que la manufacture de dentelle #qu'ela-quitament pas #trigar a pas desaparéisser/desaparéisser.
Amb los servicis del architecte del rei L'Anatz, #far modernizar lo castèl en lo en redusint a 13 torns, #crear un bailliage, #bastir lòtjas, un forn public, un pressoir, un graèr a sal, una hôtellerie. En 1668, lo rei #erigir Seignelay en marquisat, mas Colbert pas osa portar lo títol e es los sieus fils aîné #que lo #portar e #que se #designar jol nom de Jean-Baptiste Colbert, marques de Seignelay.
En 1724 distincion e castèl #passar per matrimòni als Montmorency-Luxemborg.
Meses jos séquestre a la Revolucion e vendut en l'an VI, lo castèl #èsser démoli l'an 1798 e los sieus matériaux utilizats principalament pel bastiment del aquartera e de las écuries de Joigny, del solar vesin de Guillebaudon, de bastissas privadas e pel empierrement de las rotas.
(Les premières traces du village dateraient de -54 av. J.-C après l'invasion de l'armée romaine.)Modèl:Ref nécessaire
Une légion aurait construit (un camp au sud de l'actuel village)Modèl:Ref nécessaire , mais aussi de nombreuses routes, la plus importante étant la Via Agrippa, qui passait à Héry et au Baudières. Il ne reste de ces voies qu'un petit pont de pierre à Venouse.
Depuis 711, les Sarrasins occupaient la péninsule Ibérique, et continuaient lentement à avancer vers le nord, au-delà des Pyrénées, si bien qu'à partir de 725, ayant déjà conquis le Languedoc, ils ravageaient la vallée du Rhône, allant jusqu'à mettre à sac la ville d'Autun (le 22 août 725), et assiéger, en territoire franc, la ville de Sens.
Saint Ebbon[6], archevêque de Sens, repoussa les Sarrasins et les accula jusqu'à l'emplacement actuel de Seignelay où il remporta en 727 la victoire sur les envahisseurs, 5 ans avant que Charles Martel ne les repoussât définitivement du territoire franc par la victoire de Poitiers le 25 octobre 732
La tradition veut qu'en action de grâce de cette victoire, Saint Ebbon ait fait ériger une chapelle à la place d'une tour romaine où furent arborées, en signe de triomphe, les enseignes enlevées à l'ennemi.
Le nom de Seignelay tire son origine du nom celtique "Sigl, Siglen" qui désigne un marais, et qui a donné "Sigliniacum" cité en 864 par le moine Glaber, signifiant littéralement: "qui borde un cours d'eau marécageux"[7], en référence à la rivière du Serein qui s'écoule au bas du promontoire ou s'établit Seignelay.
Au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle "Sigliniacum" devient "Saligniacum[8]", puis "Seillenay" au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle et c'est, au temps de Colbert, au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, que Seignelay prend son nom actuel, bien que souvent écrit à cette époque "Seignelai": la première trace de l'orthographe "Seignelay" apparaissant en 1667 dans une correspondance[9] de Colbert.
Dès le Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, existait un château à Seignelay ; en 1378, cette terre fut acquise par Philippe de Savoisy, favori de Charles V. Son fils Charles de Savoisy, chambellan de Charles VII et baron de Seignelay, fit rebâtir le château en 1410 en le fortifiant de 17 tours[10].
En 1657, Colbert acheta la baronnie de Seignelay. En 1664, il créa à Seignelay trois manufactures: serge (drap et soie), dentelles et bas de laine. En 1684 il ne resta plus en activité que la manufacture de dentelle qui elle-même ne tarda pas a disparaître.
Avec les services de l'architecte du roi Le Vau, il fit moderniser le château en le réduisant à 13 tours, créa un bailliage, construisit des halles, un four public, un pressoir, un grenier à sel, une hôtellerie. En 1668, le roi érigea Seignelay en marquisat, mais Colbert n'osa porter le titre et c'est son fils aîné qui le porta et que l'on désigna sous le nom de Jean-Baptiste Colbert, marquis de Seignelay.
En 1724 seigneurie et château passèrent par mariage aux Montmorency-Luxembourg.
Mis sous séquestre à la Révolution et vendu en l'an VI, le château fut démoli en 1798 et ses matériaux utilisés principalement pour la construction de la caserne et des écuries de Joigny, du manoir voisin de Guillebaudon, d'édifices privés et pour l'empierrement des routes.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Istòria de la Mièja Edat, dempuèi la casuda de l'empèri de Cogant fins a la mòrt de Charlemagne de Jean Moeller, publicat en Debécourt en 1837, p 335
- ↑ Vila pel chanoine François Falc'hun - "Estudi dels noms de luòcs celtiques" apareguda l'an 1982 a Genève a las edicions Slatkine
- ↑ Citat en un manuscrit conservat a la bibliotèca d'Aussèrra
- ↑ Carta de Colbert sus las manufacturas, adreçada al cònsol e als échevins d'Aussèrra, escricha lo 22 de setembre de 1667
- ↑ siá=X&vertat=book_result&resnum=10&ct=result Repertoire archeologique de la França per Emmanuel Woillez publicat l'an 1862 p 67
- ↑ Histoire du Moyen Âge, depuis la chute de l'empire d'Occident jusqu'à la mort de Charlemagne de Jean Moeller, publié chez Debécourt en 1837, p 335
- ↑ Cité par le chanoine François Falc'hun - "Étude des noms de lieux celtiques" parue en 1982 à Genève aux éditions Slatkine
- ↑ Cité dans un manuscrit conservé à la bibliothèque d’Auxerre
- ↑ Lettre de Colbert sur les manufactures, adressée au maire et aux échevins d'Auxerre, écrite le 22 septembre 1667
- ↑ Repertoire archeologique de la France par Emmanuel Woillez publié en 1862 p 67


text:
Ataraxia
L’ataraxia (del Grèc ancian ἀtapaEίa / ataraxía significant « abséncia de trebolum ») qu'utilizèt d'en primièr Democrit per designar la tranquillitat de l’alma resultant de la moderacion e de l’armonia de l’existéncia.
L’ataraxia venguèt enseguida lo principi del bonaür (eudaimonia) dins l'estoïcisme, l’Epicurisme e lo Scepticisme. ven d’un estat de prigonda quietud, provocat per l’abséncia de tot trebolum o dolor. Aquela nocion apareguèt a l'epòca d'Epicur.
Estat mental que siam es pas atengut per çò que se passa a l'entorn de nosaltre, totas las preoccupacions ns semblan estrangièras.
L'estat d'ataraxia es pas unicament un afar mental. L'estudi racionala d'una etica e d'una patz interiora coma la faguèron aqueles tres movements filosofics demora limitada per l'espandiment d'aquel sentiment de quietud. Podèm pas solignar que l'importança dels exercicis corporals dins aquelas doctrinas per far aparesser melhor la relacion controversiada entre lo còrs e l'esperit. L'ataraxia es en efècte ligada, d'un biais non necessari, a l'aponia, o abséncia de trebolum corporals. Segon Epicur, aqueles dos estats ligats menan a l'eutimia.
Somari
Dins lo Scepticisme[modificar | modificar la font]
Dins l’escòla sceptica, l’ataraxia es lo resultat de l’epoquè, la suspension de l'assentiment o del jutjament. Consistís dins lo fach, mercé a l'abséncia de jutjaments dogmatics, de coneisser gaire los seus desirs e las seunas paurs. Los sceptics pensan que la valor de l'ataraxia demora dins lo seu caractèr d'abséncia o de denon de coneissença, es a dire que lo scepticisme pròna l'idèa que la coneissénça es pas necessària a l'accion, mas qu'al contrari son las nostras conviccions que nos paralisan.
Al contrari, los sceptics n'arreston pas lor reflexion sus las causas e les evenements; acordan simplament cap de credit nimai vertadièra certitud sus l'una o l'autre vision de las causas.
Alara, une liberacion interiora resulta d'aquel destacament fàcia a las afeccions encontradas amb los jorns, e permet a l'individú d'envisatjar la vida liberada dels troubles, d'aquò resulta aquela abséncia de trebolum, l'ataraxia.
Dins l'Epicurisme[modificar | modificar la font]
Per Epicur, la reflexion sul bonaür es inevitable perque l'existéncia de l'uman es tot entièra dominada per la recerca de las causas qu'o produson. Epicur ensenha a distingar los desirs naturals dels desirs non naturals, e los desirs necessaris dels desirs non necessaris:
-
- « Quand disèm que lo plaser es nòtra tòca, entendèm pas per aquò los plasers dels pervertits nimai aqueles que son ligats al gausiment material, atal qu'o dison aqueles qu'ignoran nòstre doctrina, o que son en desacòrdi amb ela, o que l'interprètan dins un sens fals. Lo plaser qu'avèm en vist es caracterizat per l'abséncia de sofrença corporala e de trebolum de l'alma[1]. »
- « Es pas possible de viure de mena bona e justa, sens viure amb plaser. »[2]
Cal visar lo sufisença per se, perque atal la dolor venent del manca es suprimida.
Per Epicur, una amistiat restrencha mas vertadièra es importanta a l'ataraxia. Dins lo jardin d'Epicur, sols los vertadièrs amics son presents, çò qu'empacha tot trebolum de l'alma.
Dins lo stoïcisme[modificar | modificar la font]
Pels adèptes del stoïcisme (per Epictèt apareis coma lo complement de l'apatheia, l'abséncia de passion), l'ataraxia designa un estat acquerit mercé a la meditacion e un trabalh sus se, coma l'estudi de lor doctrina. La quietud stoïciana resulta de la coneissença del movement de l'univèrs, animat segon eles per un aire caud (lo pneuma) animant tot l'univèrs dins un movement infinit e ciclic d'inspiracion e d'expiracion. L'etic es tanben imbricada amb la fisica. En meditant sul cosmòs, los stoïcians tentadavan de trobar un ritme de vida calcat sus la totalitat cosmica, liberada de passions negativas, que venon dels trebolum e provòcan ànsia e colèra. Aquel destacament mena doncas lo stoïcian a considerar cada evenement coma un moment necessari a la bona caminada de l'univèrs.
En medecina[modificar | modificar la font]
E mai especificament en neuropsiquiatria, l'ataraxia es qualificada de « calme d'esperit ». Es l'estat d'una persona que se daissa troblar per ren. Es un estat d'indiferéncia emocionala totala del subjècte que sentís pas d'emocion venent del meteis e que li seriá pròpia.
Nòtas e referéncoas[modificar | modificar la font]
- ↑ "Menecee">Letra a Menecèu
- ↑ "Menecee"