text:
Tetiana Chornovol
Tetiana Mykolayivna Chornovol, tanben de còps que i a Chornovil (en ucraïnian: TeTяHa MиkoлaïBHa ЧopHoBoл o ЧopHoBiл; Kyiv, 4 de junh de 1979) es una jornalista e activista de dreches civics ucraïniana. Aquesta correspondenta dels mejans d'informacion sus Internet, ЛiBий бeper e ykpaïHcbka ПpaBдa, foguèt demest los menaires de las manifestacions conegudas coma EuroMaidan que comencèron en 2013. Es famosa per son estil jornalistic aventurièr e per sos rapòrts d'investigacion a prepaus de la corrupcion en Ucraïna.
Lo 25 de decembre de 2013, per encausa de son activisme proeuropèu e fòrça critic amb lo govèrn ucraïnian de Víktor Ianokòvych, Chornovol foguèt victima d'una agression brutala que li laissèt mantuna contusion e subretot lo nas copat. Aquel acte foguèt condemnat per mantun sector politic del país e internacionalament.


c: text/html

text:
Dotze trabalhs d'Eracles
Los Dotze trabalhs d'Eracles es lo nom del castig que foguèt impausat a l'èroi e mièg-dieu Eracles, pr'amor d'èsser perdonat per aver assassinat sos enfants durant una crisi de baugiá causada per la divessa Èra. Aguèt de seguir los òrdres del rei Euristèu de Micènas, que li comandèt de tascas quasiment impossiblas de realizar. Aqueles dotze trabalhs èran de tuar lo leon de Nemèa, l Idra de Lèrna, de batre a la corsa la cèrvia de Cerinia, de capturar lo singlar d'Erimanta, de netejar las écuries d'Augiàs, de tuar los aucèls del lac Estinfal, de dondar lo taur cretenc de Minos, de capturar las ègas manjairas d'òmes de Diomède, de portar la cintura de la reina de las amazonas Ipolita, de véncer lo gegant Gerion e raubar son tropèl de buòus, de portar de pomas d'aur del jardin de las Esperidas e de davalar a l'infèrn e i encadenar lo gos Cerbèr.
Somari
Lo leon de Nemèa[modificar | modificar la font]
La primièra de las espròvas d'Eracles foguèt de tuar lo leon de Nemèa, un animal monstruós que terrorizava las gents del país. La pèl de la bèstia èra tant espessa qu'èra impossible de lo nafrar amb d'armas. Quand l'eròi se n'avisèt, escampèt son espasa e escanèt lo leo amb sos quites braces. Pasmens la tasca èra pas acabada, lo mièg-dieu deviá portar la pèl de l'animal a Euristèu, e li èra impossible de la copar que cap instrument ne podiá pas penetrar la pèl. Atèna venguèt ajudar Eracles e l'assabentèt que las arpas del leon podián traversar la pèl. Aital, Eracles poguèt finalament escorjar la bèstia e se vestir aprèp amb la pèl del leon.
L'idra de Lèrna[modificar | modificar la font]
L'idra de Lèrna èra un mostràs que demorava dins un airal plen d'estanhs que se sonava Lèrna. Possedissiá divèrses caps òrres en forma de sèrps, amb de dents plan ponchudas. Un dels problèmas màgers que fasiá de mal véncer l'animal es qu'en cas que se talhèsse un de sos caps n'espelissián dos autres novèls. Eracles s'afanèt a copar amb l'espasa los caps de la bèstia mas vegèt lèu en observar la creissença d'autres caps qu'aquò èra pas la solucion. Demandèt a son nebot Iolau que l'ajudèsse amb una tòrcha per cauterizar las nafras fachas a flor e mesura qu'Eracles copava un cap. Amassa capitèron de tuar lo mostre e l'eròi utilizèt la sang de l'idra per ne cobrir las ponchas de sas flèchas per las far venir mai potentas e verinosas.
La cèrvia de Cerinèa[modificar | modificar la font]
La cérvia de Cerinèa qu'aviá de batas d'aram èra l'animal mai rapid que se coneguèsse; èra estada capabla d'escapar a mai a las temptativas de la divessa Artèmis per la capturar. Lo tresen trabalh d'Eracles consistissiá a l'agantar e la portar viva a Micenas. L'eròi acorseguèt la bèstia durant fòrça jorns fins que finalament s'arrestèt un brieu per s'abeurar. Alara Eracles la nafrèt a un tendon gràcias a una flècha e aprèp la poguèt capturar.
Lo singlar d'Erimant[modificar | modificar la font]
Aquel singlar èra un bestiassa que destrusissiá lo campèstre de la montanha de l'Erimant e que n'espaurugava las gents. Lo quatren trabalh d'Eracles foguèt de lo capturar. Abans de poder arribar a Erimant l'eròi passèt pel pais del centaures ont demorèt un brieu amb Quiron, que li aviá ensenhat de rudiments de medecina. Per celebrar la venguda d'Eracles Quiron sortiguèt de vin dels centaures, mas aqueles, embriagats per l'òlga del vin, venguèron agressius, e comencèron a escampar de pèiras. Eracles respondèt en tirar sas flèchas enverinadas mas una d'aquelas se plantèt dins lo genolh de Quiron, çò que li causèt una nafra mortala. Eracles demorèt amb el fins que moriguèt e aprèp se n'anèt cap a Erimant. Aprèp aver luchat bèlament contra l'animal dins la nèu, Eracles capitèt de l'encadenar e de lo portar a Micènas. Lo rei Euristèu foguèt talament espantat quand vegèt la bèstia que s'amaguèt dins lo sosterranh del palais, dins una gèrla de vin.
Los estables d'Augias[modificar | modificar la font]
Augias, rei d'Elide, aviá de tropèls qu'èran los mai nombroses e fertils del mond. Mas èra vengut famós tanben pr'amor qu'aviá pas jamai fach netejar sos estables, çò que fasiá qu'una pudesina se propagava dins tot Peloponés e qu'i viure veniá cada còp mai intolerable. Lo cinquena prètzfach d'Eracles foguèt doncas de netejar aqueles estables del rei en un sol jorn. Per o poder far derroquèt doas de las quatre parets dels estables e desvièt lo cors dels flums vesins Alfèu e Penèu. Las aigas emportèron tota la ronha cap a la mar e aital l'endrech e tota l'environa venguèron nets.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Califat de Còrdoa
Lo Califat de Còrdoa (arabi: ة قرطبة Khilāfat Qurṭuba) governèt la Peninsula Iberica (Al Andalús) e l'Africa del Nòrd a partir de la ciutat de Còrdoa, entre 929 e 1031. Aqueste periòde foguèt caracterizat per un succès remarcable dins lo comèrci e la cultura; fòrça cap d'òbra de l'Iberia islamica foguèron bastits durant aquel periòde, en particular la famosa Granda Mosqueta de Còrdoa. En genièr de 929, Abd-ar-Rahman III se proclamèt Califa (arabi: خليفة) de Còrdoa[1] a la plaça de son títol original d' Emir de Còrdoa (arabi: أمير قرطبة 'Amīr Qurṭuba). Abd-ar-Rahman III èra sòci de la dinastia omeia; la meteissa que teniá los títols d'Emir de Còrdoa dempuèi 756. Lo règne del califat es conegut per èsser l'apogèu de la preséncia musulmana dins la Peninsula Iberica. Lo califat s'esberlèt a causa de la guèrra civila (fitna) entre los descendants del darrièr califa legitim Hisham II e los successors del sieu primièr ministre (hayib) Al-Mansur. Lo califat existiguèt fins a 1031 quand, après d'annadas de luchas intèrnas, se fracturèt en mantun reialmes independents nomenats Taifas.[2]


text:
Draguinhan
Draguinhan ( Draguignan en francés) es una comuna de Provença , administrada per lo departament de Var de la region provençala de Provença-Aups-Còsta d'Azur
Foguèt la prefectura de Var fins a 1974. La sònan Capitala de l'artilhariá e Pòrta de Verdon. A 37 088 estatjants. Lo gentilici es draguinhanenc -a.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Draguinhan es situada a 200 m d'altitud sus la vau de la ribiera de Nartubi. Lo ponch culminant es lo Malmont que culmina a 600 m d'altitud au dessús de la vila e delimita l'Aut Var dau Centre Var.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Draguinhan vendriá dau latin Dragonianum. Mai segon la legenda escricha per Frederic Mistral, vendriá dau latin Draco: lo dragon.
En 1795, Draguinhan devenguèt la prefectura de Var, après la traïson de Tolon sus lei republicans per sa resisténcia federalista.
En 1974, lo govèrn decidiguèt de transferir la prefectura de Var a Tolon. Aiçò provoquèt l'ira de la populacion e una revòlta que foguèt arrestada per l'intervencion dei CRS. Leis Archius e la Cort d'Assisas rèstan a Draguinhan. La vila devèn una sosprefectura. L'Escòla d'Artilhariá s'installa en vila.


text:
Guèrra d'Indochina
La Guèrra d'Indochina foguèt un conflicte dau periòde de descolonizacion que se debanèt en Indochina Francesa (Vietnam actual) de 1946 a 1954. Opausèt França e sei protectorats de la region, sostenguts per leis Estats Units d'America, a una tièra de guerilhas comunistas, que la principala èra lo Viet Minh, sostengudas per China comunista e l'Union Sovietica. Foguèt entraïnada per l'afebliment de la poissança francesa après la Segonda Guèrra Mondiala e la revirada de negociacions entre lo govèrn francés e lei movements nacionalistas de Vietnam. Lo bombardament d'Haiphong per una flòta francesa marquèt lo començament oficiau de la guèrra mai de tensions importantas existián ja entre lei dos camps. Après uèch annadas de guèrra, lo conflicte s'acabèt per una victòria independista negociada ambé lo govèrn francés : un partiment d'Indochina Francesa foguèt organizat a partir dei posicions tengudas per cada camp e quatre estats novèus foguèron creats.
La desfacha francesa en Indochina aguèt de consequéncias importantas dins lo rèsta de l'Empèri coloniau francés en Africa e va entraïnar lo començament de la guèrra d'Argeria a la fin de l'annada 1954. Ansin, entre 1960 e 1962, la màger d'aquel empèri s'afondrèt e venguèt independent. Dins lo rèsta dau monde, la victòria de Viet Minh mostrèt la capacitat d'una guerilha de luchar victoriosament còntra una armada regulara europèa.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Estat sota protectorat francés.


text:
Jacques Cartier
Jacques Cartier (31 de decembre de 1491 - 1èr de setembre de 1557) foguèt un explorador francés, que reclamèt per França çò qu'es ara Canadà. Foguèt lo primièr de descriure e cartografiar[1] lo Golf de Sant Laurenç e las ribas del riu de Sant Laurenç, que nomenèt "Lo país de Canadà", mot iroqués que significa 'vilatge' e que Cartièr utilizèt per nomenar los poblaments iroqueses que vegèt a Stadacona puèi a Hochelaga.
Biografia[modificar | modificar la font]
Jacques Cartier nasquèt en 1491[2] a Saint-Malo, lo pòrt situat a l'extreme nòrd-èst de las còstas del ducat de Bretanha (ducat que serà incorporat a França en 1532). Cartier, qu'èra un respectable marin, melhorèt son estatut social en 1520 en maridar Mary Catherine des Granches, sòcia d'una importanta familha. Lo seu nom es conegut a Saint-Malo per sas frequentas aparicions pels registres baptismals coma grandpaire o testimòni.[3]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Sas mapas se son perdudas, mas i es fach referéncia dins una letra per son nebot Jacques Noël, datada de 1587 e estampada per Richard Hakluyt amb lo relat del tresen viatge de Cartier, dins The Principall Navigations [...], London, G. Bishop, 1600.
- ↑ Cap certificat baptismal foguèt pas trapat, mas Cartier faguèt estat del seu atge dins tres letras. Vejatz Marcel Trudel, Histoire de la Nouvelle-France, vol. 1, p. 68.
- ↑ Biggar, H.P. A Collection of Documents relating to Jacques Cartier and the Sieur de Roberval, Ottawa, Public Archives of Canada, 1930. Over 20 baptisms h;September


text:
Flavina mononucleotid
La flavina mononucleotid (FMN), o riboflavina-5'-fosfat, es un derivat de la riboflavina (vitamina B2) qu'agís coma coenzim de divèrsas oxidoreductasas. Pendent lo cicle catalitic se produsís l'interconversion reversibla entre la forma oxidada (FMN), semiquinona (FMNH•) e redusida (FMNH2) del coenzim. La FMN es un agent oxidant mai fòrt que la NAD e es particularament util doncas que pòt tranferir un o dos electrons. Es la principala forma que s'i tròba la riboflavina dins las cellulas e los teissuts. En de tèrmes energetics, es pus "cara" de produsir, mas es pus solubla que la riboflavina.


text:
Saüc negre
Lo saüc negre (Sambucus nigra)[1] (var. sambuc negre, saüquèr negre) es un arbust caducifòli del genre Sambucus, que tradicionalament s'assignava a la familha Caprifoliaceae mas que las recercas geneticas fan classar a l'ora d'ara dins la familha Adoxaceae. Sambucus ven del grèc sambuke[2], un instrument fach de fusta de saüc, e nigra[2] ven del latin e vòl dire « negre » (se referissent a la color dels seus fruches madurs). L’espècia Sambucus nigra la trobam unicament en Euròpa, especialament pròche la Mediterranèa.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Planta arbustiva entre 2 m e 5 m de nautor, de brancatge dens e arredondit.
Organs vegetatius[modificar | modificar la font]
La raiç es formada d'una part principala espessa e ben desvolopada amb d’autras pus primas que sòrton de la principala. La tija a una ramificacion simpodica amb consisténcia lenhosa. Las brancas mai joves an una medolha blanquinosa fòrça desvolopada. Las fuèlhas son compausadas, e contenon 5-7 foliòlas de forma elliptica. Aquestas foliòlas presentan una extremitat aguda e una basa atenuada, en mai d’un marge serrat. La textura de les fuèlhas es coriacia e presentan una certa lusor e una odor pauc agradiva.
Organs reproductors[modificar | modificar la font]
Lo sambucus nigra porta d'estaminas e un ginecèu, e es un arbust ermafrodita. L'inflorescéncia es cimosa e corimbiforma [1]. Lo periant presenta un calici sodat a l'ovari. Es ovoïde e pòrta cinc dents pichonas. La coròlla es d'una sola pèça, amb cinc lobuls dubèrts en estela. L’androcèu se caracteriza per d'estaminas extèrnas e al ginecèu trobam un ovari epigin que conten una croncrescéncia pluricarpellara. Lo fruch es una baia arredondida de color negra carnosa de 6-8 mm de diamètre. Es un fruch comestible quand es madur, mas dins lo cas contrari pòt aver d'efièches toxics.
Farmacologia[modificar | modificar la font]
Composicion quimica[modificar | modificar la font]
- Flavonoïdes: flavonòls (camferòl, quercetina), quercetina glicosids (1,5-3,0%), entre los quals s’incluson iperosid, isoquercitrina e rutina.
- Triterpens: amirina, acids oleanolic e ursolic.
- Sals mineralas: Sals potassicas
- Òlis essencials (0,3%): 66% acids grasses (principalament linoleïc, linolenic e palmitic) e 7% d’alcans. S'es identificat fòrça autres constituents, eters e oxids, cetonas, aldeïds, alcòls e estèrs.
- Autres constituents : acid clorogenic, tanins, mucilag, plastocianina (proteïna) pectina e sucre.
Referéncias e ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Germplasm Resources Information Network: Sambucus nigra (en)
- National Institute of Health - Medline page on Sambucus nigra L. (en)
- Sambucus from wikipedia (en)
- Botanical-online Sambucus nigra (es)
- Diccionari de las plantas medicinalas(es)
- MedlinePlus herbs and supplements Elder (en)


text:
Esches
Esches es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat parteja lo sieu nom amb la pichon riu #que la trauèssa.
La municipalitat es limitrophe de Méru, Amblainville, Fosseuse, Anserville, Mortefontaine-en-Thelle, Andeville,
Los caserius de Esches son : Liécourt, La Lande, Harbonnières e Vignoru.
La commune partage son nom avec la petite rivière qui la traverse.
La commune est limitrophe de Méru, Amblainville, Fosseuse, Anserville, Mortefontaine-en-Thelle, Andeville,
Les hameaux d’Esches sont : Liécourt, La Lande, Harbonnières et Vignoru.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Sègle XV, los huguenots caçada de Beauvais #èsser immobilitzats a Esches. Al Sègle XVIII, aguèron trobat a Buchy (un luòc-dich de la comuna) de las espasas, de las glaives, de las poteries e divèrs objèctes[1].
Au Sègle XV, les huguenots chassés de Beauvais furent immobilisés à Esches. Au Sègle XVIII, furent trouvés à Buchy (un lieu-dit de la commune) des épées, des glaives, des poteries et divers objets[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 24 de mai de 2009
- ↑ Communauté de communes des Sablons, « Esches sur la CC ». Consultat lo 24 mai 2009


text:
Nossatge e Benevent
Nossatge e Benevent[1] (Nossage-et-Bénévent en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge es éparpillé al gré dels caserius e se tròba al pè de la cara nòrd de la montanha de Chabre. Se situa entre Orpierre e Eyguians.
Le village est éparpillé au gré des hameaux et se trouve au pied de la face nord de la montagne de Chabre. Il se situe entre Orpierre et Eyguians.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77


text:
Diamètre
Dins un cercle o una esfèra, lo diamètre es un segment de drecha passant pel centre e limitat pels punts del cercle o de l'esfèra. Lo diamètre es tanben la longor d'aquel segment. Per indicar qu'una valor correspond al diamètre, en tecnica, la valor (del diamètre) es precedida per un simbòl « ⌀ » (U+2300) representant un cercle raiat. E aquel simbòl es lo meteis precedit per la letra S, se s'agís d'una esfèra.
Mai generalament dins un espaci metric se nomena diamètre d'una partida lo
Per exemple dins lo plan euclidian, lo diamètre d'un rectangle (subretot d'un carrat) es la longor d'una diagonala.
En astronomia, a la nocion de diamètre se pòt associar aquela de diamètre aparent. Lo diamètre aparent es alara omogèn a un angle e se mesura en gra o radian.


text:
Colorado (estat)
Colorado es un estat dels Estats Units d'America qu'a pas cap de frontièra maritima. Limita amb Wyoming al nòrd, Nebraska al nòrd-èst, Kansas a l'èst, Oklahoma al sud-èst, Nòu Mexic al sud, e Utah a l'oèst.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo territòri que recep lo nom de Colorado foguèt incorporat a l'Union en 1803 amb la Crompa de Louisiana a França e la cession mexicana de 1848. En 1851 se fondèt Saint Louis, la localitat pus anciana de l'estat, per de colons venents de la val de Taos. La fèbre de l'aur de 1859 atraguèt fòrça colons dins l'airal de Denver e mai se amb la fin del "boom" minaire, la populacion s'amendriguèt. Lo territòri de Colorado èra considerat, en 1861, coma un Territòri dels Estats Units pas incorporat dins cap d'autre estat. Lo sud del territòri de Colorado, malgrat la manca de respècte de la part del govèrn nòrd-american cap als dreches civils e de proprietat garantida pel Tractat de Guadalupe Hidalgo, foguèt poblat per ispanics venents del nòrd de Nòu Mexic. Dins lo decenni de 1880, aquesta expansion se vegèt redusida per la competicion amb los immigrants angloamericans e la pèrda massissa de tèrras dins lo sistèma legal nòrd-american. En 1876 Colorado atenguèt l'estatut d'Estat (en ganhant aital l'escais d'"Estat Centenari"). Lo sufragi femenin foguèt garantit en Colorado lo 7 de novembre de 1893.
Geografia[modificar | modificar la font]
L'estat es conegut per aver los pics pus nauts de las Montanhas Rocosas, que dominan la part occidentala de l'estat, alara que l'orientala consistís en de planas grandas. La capitala e vila mai poblada es Denver. Lo sieu airal metropolitan concentra mai de la mitat de la populacion de l'estat (2,3 milions d'abitants, d'un total de 4,3 milions). L'estat a pres lo sieu nom del riu Colorado, lo nom que los colonizaires espanhòls donèron al riu.
A l'oèst se tròba lo pendís oriental de las montanhas Rocosas, amb de cimas notablas coma lo Mont Longs, lo Mont Evans, lo Mont Pikes e los Spanish Peaks, près de Walsenburg, al sud. Los rius d'aquesta region seguisson per l'èst, la region es cobèrta de bòsques e es parcialament urbanizada. Amb l'urbanizacion, demeniguèt l'esplecha dels bòsques per l'obtencion de fusta e lo pastoralisme, amb granda perda d'arbres. Durant la secada de 2002 aquesta zòna foguèt devastada per d'incendis forestièrs.
La montanha pus nauta de l'estat es lo Mont Elbert, amb 4401 m d'altitud.
Demografia[modificar | modificar la font]
Segon lo recensament de l'an 2000, Colorado aviá una populacion de 4 301 261 abitants. L'estat de Colorado, de son costat, estimava la siá populacion per l'an 2004 a 4 601 403. Entre 1990 e 2004 la populacion cresquèt de 39,7%, una creissença sonque superada en aqueste periòde per Arizòna e Nevada.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de l'estat s'es desvolopada dempuèi la mitat del sègle XIX quand se desvolopèt l'agricultura d'irrigacion e, pus tard, a de fins d'aqueste sègle, l'elevatge comencèt d'aver una importància màger. Lo primièr desvolopament de l'industria èra basat en l'extraccion e lo tractament de minerals e de produches agricòlas. A l'ora d'ara aquestes produches son: bovins, blat, lach, milh e fen.
Dins la segonda part del sègle XX los sectors de l'industria e servicis s'espandiguèron fòrtament. L'economia de l'estat se diversifiquèt notablament per la concentracion d'industrias de la recerca e de las nautas tecnologias. D'autras industrias d'importància en Colorado son l'agroalimentari, l'equipament de transpòrt, maquinària, de produches quimics, minerals coma aur e molibdèn, e lo torisme. Denver es en mai un important centre financièr del país.


text:
Franz Liszt
Liszt Ferenc (en ongrés), mai conegut coma Franz Liszt (nascut lo 22 d'octobre de 1811 – mòrt lo 31 de julhet de 1886) èra un pianista virtuós ongrés e un compositor pendent lo periòde romantic. Èra un jogaire famós dins tota Euròpa pendent lo sègle XIX, conegut mai que mai per sas performanças musicalas e sa granda dexteritat sul clavièr. Uèi, se considèra en general que foguèt un dels pianistas màgers de l'istòria, malgrat lo fach qu'existisca pas cap d'enregistrament de sas interpretacions. En vertat, Liszt es freqüentament considerat coma un redefinidor del jòc de piano propriament dich, e son influéncia se pòt veire encara uèi. Contribuiguèt tanben bèlament al romantisme en general, e se li atribuís l'invencion del poèma sinfonic.
Liszt estudièt e joguèt a Viena e a París e pendent la primièra part de sa vida adulta virèt per tota Euròpa en i far de concèrts. Se considèra qu'es lo paire de l'invencion del recital de piano modèrne, que sa virtuositat li faguèt ganhar l'aprobacion dels compositors e dels musicians a l'encòp. Sa granda generositat per çò qu'es del temps e de l'argent a beneficiat a fòrça personas: las victimas de desastres, los orfanèls e los nombroses estudiants als quals ensenhava la musica gratuitament. Contribuiguèt a mai tanben al fons memorial Beethoven.
Un bèl nombre de sas composicions de piano son estadas inscrichas dins lo repertòri estandard, coma per exemple las Rapsodias Ongresas, sas Annadas de Pelegrinatge, sa Sonada per Piano en B menor, e dos concèrts per piano. Compausèt a mai de nombrosas transcripcions d'opèras per piano, de sinfonias famosas, los Capricis de Paganini (que son entre las òbras mai dificilas del repertòri del violon), e de Lieder de Schubert. Mantas de sas composicions per piano son demest las mai dificilas tecnicament de son repertòri. Lo quite Liszt èra un compositor de lieder e de corala, de poèmas sinfonics e d'autras òbras orquestralas. Sas composicions per orguena son glorificadas e ben establidas entre los repertòris per orguena.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Liszt nasquèt dins lo vilatge de Doborján, a ras de Sopron, en Ongria, (ara Raiding, en Àustria). Son certificat de bateg, escrich en latin, dona son primièr nom coma Franciscus. Empleguèt de longa a l'escrich la forma alemanda Franz, e pas jamai la version ongresa Ferenc.
Franz èra un enfant flac e malautís, e foguèt environat dempuèi nenon per la musica. Son paire, que trabalhava a la cort del Comte Esterházy, èra tanben pianista e violoncelista (soliá jogar dins l'orquèstra d'estiu d'Esterházy a Eisenstadt); organizèt de seradas de musica de cambra amb de musicians non professionals dels vilatges vesins, que sos vièlhs amics d'Eisenstadt i participavan ocasionalament.
Son paire li donèt sas primièras leiçons de musica quand aviá pas que sièis ans. Ferenc demostrèt lèu lèu un talent impressionant, en legir aisidament las particions mai dificilas que podiá trobar, e d'unes còps en legir mai d'una portada a l'encòp. L'aristocracia locala remarquèt son talent e li permetèt de viatjar a Viena e pus tard a París amb sa familha.
A Viena son professor foguèt Carl Czerny, un discípol de Beethoven, que deviá èsser lo sol professor de piano professional que Liszt aguèt. Son paire l'aviá menat d'en primièr a Johann Nepomuk Hummel per que l'ensenhèsse, mas lo prètz de las leiçons d'Hummel èra tròp elevat. Antonio Salieri li aprenguèt la tecnica de la composicion e formèt lo gost musical del jove Liszt.
Se faguèt rapidament amic de Frédéric Chopin; pr'aquò totes dos venguèron rivals per encausa d'una competicion ferotja. Demorèt amic sa vida tota de Camille Saint-Saëns e aquel darrièr consacrèt sa Sinfonia nº 3 en La Menor a Liszt.
A mai se Liszt se considerèt de longa fièr s'èsser ongrés, aprenguèt pas jamai a parlar del tot ongrés; sas darrièras letras e sos jornals mòstran que o regretava prigondament. Una de sas letras a sa maire comença amb un ongrés trantalhadís, e aprèp s'èsser desencusat contunha en francés (sa lenga preferida).
Lo 13 d'abril de 1823, Liszt donèt un concèrt.
Las annadas de pelegrinatge[modificar | modificar la font]
Liszt laissèt Viena en 1823 per partir de viatge. A París, estudièt la composicion amb Ferdinando Paer e Anton Reicha. Lo 22 d'avril de 1832, assistiguèt al concèrt del violonista virtuoso Paganini and became motivated de venir lo pianista mai greatest de son temps. Sovent s'embarrava dins sa cambra, e se ditz que d'unes l'ausiguèron practicar son art pendent mai de 10 oras cada jorn. En 1832 escriguèt la Grande Fantaisie de Bravoure sur La Clochette de Paganini ("Grand Bravura Fantasy on Paganini's La Campanella"). Una pèça mai corta que teniá lo meteis contengut tematic foguèt inclusa dins los Etudes d'Execution Transcendante d'apres Paganini (Studies of Transcendental Execution inspired per Paganini) de 1838. Compausèt tanben pendent aqueste periòde los 12 Grandes Etudes (Liszt las reescriguèt mai tard e las sonèt los 12 Transcendental Etudes en 1851).
S'èra amistançat amb los composidors mai importants de son epòca coma Frédéric Chopin, Hector Berlioz, Robert Schumann, e Richard Wagner, aqueste darrièr se maridèt mai tard amb la filha de Liszt Cosima. Èra a mai plan erudit en filosofia, art e literatura e frequentava a mai lo pintor Ingres e los autors Heine, Lamennais, Hans Christian Andersen, e Baudelaire, que dediquèt son poèma en pròsa "Le thyrse" a Liszt.
En 1840-1841 Liszt participèt a doas viradas of the British Isles arranged pel jove musician e conductor Lewis Henry Lavenu, en companhiá del frairastre de Lavenu Frank Mori, doas cantairas e John Orlando Parry, an all round musician, cantaire e entertainer (who vividly recorded the tour dins son jornal personal). Entre lo 17 d'agost e lo 20 de setembre, passsegèron 50 concèrts dins Anglatèrra tota qu'en general foguèron pas una capitada, amb un public mejan flac de 140 personas. La segonda virada que passava per Liverpool, Irlanda e Escòcia a partir de novembre de 1840 fins a genièr de 1841 foguèt un brin mai successful, amb de publics de mai de 1.200 personas dins Dublin. Pasmens aquela virada representèt un fracàs financièr, e Liszt waived his promised fee de 500 guinèas per mes.
Aprèp 1842, quand la "Lisztomania" s'espandiguèt dins tot lo continent europèu, los recitals de Liszt venguèron demandats d'un biais espectacular e excessiu. Sos admiradors praised e courted him, e las femnas se carcanhavan per obtenir sos mocadors e sos gants de seda verda coma remembres d'el, e sovent luchavan d'un biais talament ferotge qu'aqueles objèctes èran estrifats en bocinons. Some de contemporanèus de Liszt saw this kind of worship as vulgar and inappropriate, e eventually came to despise Liszt per encausa de tot aquò.
Pendent las annadas qu'aparaguèt regularament en public, èra reconegut e considerat gaireben universalament (e tanben pels mai conservadors musicalament que s'estimavan pas sas composicions) coma lo pianista the foremost piano performer. His main rival dins l'estima del public coma virtuós èra Sigismond Thalberg, especializat dins la musica de salon, especialament operatic fantasies. La reputacion de Thalberg has faded, and in current opinion, only Chopin es comparably significant demest los pianistas romanticas.
Liszt e Weimar[modificar | modificar la font]
En 1847, Liszt quitèt de far de representacions publicas al piano e l'annada seguenta acceptèt fin finala l'invitacion de Maria Pavlovna de Russia de s'installar a Weimar en Alemanha, ont foguèt appointed Kapellmeister Extraordinaire en 1842, remaining there fins a 1861. During this period he acted as conductor at court concerts and on special occasions al teatre, donèt de leiçons to a number de pianistas, including lo grand virtuoso Hans von Bülow, que se maridèt amb la filha de Liszt Cosima en 1857 (abans que se maridèsse amb Wagner). Escriguèt tanben d'articles championing Berlioz e Wagner, and produced those orquestral e choral pieces upon which sa reputacion as a composer mainly rests. Sos esfòrces on behalf de Wagner, qu'èra en aquel temps exiliat en Suïssa, culminated dins la primièra performància de Lohengrin en 1850.
Las composicions belonging al periòde de sa residéncia a Weimar comprise dos piano concertos, in E flat e in A, the Totentanz, the Concerto pathetique for two pianos, the Piano Sonata in B minor, sundry Etudes, fifteen Rhapsodies Hongroises, twelve orchestral Poemes symphoniques, Eine Faust Symphonie, and Eine Symphonie zu Dantes Divina Commedia, the 13th Psalm for tenor solo, chorus and orchestra, the choruses to Herder's dramatic scenes Prometheus, and the Graner Fest Messe. Much of Liszt's organ music comes from this period, including the Prelude and Fugue on B-A-C-H (later arranged for solo piano).
Also en 1847 Liszt met Princess Carolyne zu Sayn-Wittgenstein. La Princess was an author, whose major work was published in 16 volumes, each containing over 1.600 paginas. Her longwinded writing style had some effect on Liszt himself. Sa biografia de Chopin e sa cronologia e analisi de la musica Gypsy (which later inspired Béla Bartók) were both written in the Princess's loquacious style. The couple had intended de se maridar en 1860, but since the Princess had been previously married e son marit èra encara en vida, the Roman Catholic authorities would not approve the wedding, eventually intervening in dramatic fashion only moments before the couple were to take their vows. Although Liszt and Princess Carolyne remained friends, the stress of trying to persuade the Church authorities to let them marry, only to have their efforts eventually be in vain, proved an emotional blow from which neither completely recovered.
En 1851 publiquèt una version revisitada de sos 1838 Twelve Studies titolada ara Etudes d'Execution Transcendante, e mai tard aquela meteissa annada the Grandes Etudes de Paganini (Grand etudes after Paganini), the most famous of which is La Campanella (The Bell), a study in octaves, trills and leaps.
De retirada[modificar | modificar la font]
Liszt partiguèt cap a Roma en 1861, en anticipar son maridatge a la Princessa Sayn-Wittgenstein. En 1865, recebèt la tonsure e quatre Minor Orders de la Glèisa Catolica (concrètament, Porter, Lector, Exorcist e Acolyte). A partir de 1869, l'abat Liszt devesiguèt son temps entre Roma, Weimar e Budapest where during the summer months contunhèt de recebre d'escolans gratuitament, including Alexander Siloti. Pendent aquel periòde, sa relacion amb Wagner venguèt mai strained. Sa filha Cosima (see previous section) left Bülow for Wagner in 1869. Devout Catolic that he was, he was deeply hurt per la conversion de sa filha daughter's al protestantisme upon son maridatge a Wagner, and for a number d'annadas, Liszt did not correspond with either, even while championing la musica of his new son-in-law. Mai tard, they were reconciliacion e Liszt subsequently attended the Bayreuth Festival.
De 1876 fins a sa mòrt ensenhèt pendent mantes meses cada annada al Hungarian Conservatoire de Budapest. Se moriguèt a Bayreuth lo 31 de julhet de 1886 en seguida d'una pneumonia qu'aviá he contracted del temps del Festival de Bayreuth hosted per sa filha Cosima. A la debuta, foguèt surrounded by some of his more adoring pupils, including Arthur Friedheim, Siloti e Bernhard Stavenhagen, but they were denied access a sa cambra per Cosima shortly before que se moriguèsse a 23 h 30. Foguèt enterrat al Bayreuth Friedhof.
Estil musical e influéncia[modificar | modificar la font]
La part màger de las composicions de piano de Liszt son pròva de sa prodigiosa virtuositat; èra a mai un compositor prolific; es aital que works at several nivèls de dificultat, some being accessible to intermediate- (and even beginner-) level pianists. Abschied (Farewell) e Nuages Gris son d'exemples clars d'aquel estil mens virtuosic, as are at least some of the sièis Consolations.
Dins sas òbras mai popularas e advanced, he is the archetypal compositor romantic composer. Liszt foguèt pionièr dins la tecnica de transformacion tematica, un metòde de desvolopament qu'èra ligat a both the existing variation tecnica and to the new use of the leitmotif per Richard Wagner. He also largely inventor del poèma sinfonic, o tone poem, dins una tièra d'òbras single-movement orchestral compausadas pendent las annadas 1840 e 1850. Sos poèmas totes espeliguèronall de la literatura classica, including "Ce qu'on entend sur la montagne," based sus un poèma de l'escrivan francés Victor Hugo amb meteis títol, e"Les preludes" de Lamartine. La "First Mephisto Waltz" de Liszt se fondamentèt sul Faust de Lenau, e compausèt una segonda valsa del poèma en 1881.
Other pieces se fondamentan sus las òbras de Lord Byron, Goethe e Dante. Los poèmas sinfonics de Liszt, although successes, foguèron criticats vist qu'èran pas Absolute music. Sas transcripcions met with less critica. As a transcriber of even the most unlikely e complicated orchestral works, creèt d'arranjaments de piano que stood on their own merits; many other pianist-composers seguiguèron aqueste exemple sieu.
Mentre que sas Hungarian Rhapsodies are widely recognized, sa understanding of form, expression e use of virtuosity for musical effect are more apparent elsewhere.
Later works del composer coma per exemple Bagatelle sans tonalité ("Bagatelle sens Tonalitat") foreshadow composers qu'explorarián puèi mai prigondament lo concèpte modèrne d'atonalitat. Son òbra mèstra thoroughly revised, Années de Pèlerinage ("Annadas de Pelegrinatge"), arguably includes sas pèças mai provocativas e stirring. This set de tres suites ranges from the pure virtuosity of the Suisse Orage (Storm) to las visualizacions subtilas e imaginativas de artworks de Miquelàngel e de Rafaèl dins la segonda set. Années conten some pieces which are loose transcripcions de Liszt's own earlier compositions; the first "year" recrèa his early pieces d'Album d'un voyageur, mentre que lo libre segond includes a resetting de sas own song transcriptions once separately published as Tre sonetti del Petrarca ("Three sonnets of Petrarch"). The relative foscor de the vast majority de sas òbras may be explained by the immense number of pieces he composed.
To Franz Liszt's honor, ajudèt a fondar l'Escòla Liszt de Musica Weimar [1], que pòrta son nom. Besides the Liszt Ferenc Académia de Musica a Budapest, a escòla de musica e a concert hall foguèron tanben named after him.
His piano works have always been well represented pendent los programas de concèrt e recordings per de pianistas dins lo mond entièr. Many de sas òbras son estadas enregistradas a multitude of times. However lo solet pianista who has recorded l'integralitat de son òbra pianistica es l'australian Leslie Howard. This massive undertaking included a number of premiere recordings.
La virtuositat de Liszt e sas reformas tecnicas[modificar | modificar la font]
Las interpretacions de Liszt èran descrichas coma teatralas e vesedoiras, e totes aqueles que lo vegèron him perform were stunned de son domeni sens rival del clavièr. Perhaps the best indication of Liszt's piano-playing abilities comes from his Transcendental and Paganini Studies, written in 1838-39, and described by Schumann as "playable at the most, by ten or twelve players in the world". To play these pieces, un pianist must connect with the piano as an extension of his own body (Walker, 1987).
Liszt disiá aver passat dètz o dotze oras per jorn practicing scales, arpègis, trills e repeated notes pr'amor de melhorar sa tecnica e son endurància. Totas aquelas tecnicas de piano èra frequentament aplicadas dins sas composicions, often resulting una musica de dificultat tecnica extrèma (son Estudi Transcendental No.5 "Feux follets" n'es un example). He would challenge himself and his immaculate fingering by presenting random problems to his playing.
Pendant las annadas 1830 e 1840 — las annadas de l'"execucion transcendentala" de Liszt — revolucionèt la tecnica de piano dins gaireben totes los aspèctes. De personatges illustres coma Anton Rubinstein, Ignacy Jan Paderewski e Sergei Rakhmaninov descobriguèron a travèrs la musica de Liszt las leis que govèrnan los clavièrs.
A mai son estil foguèsse revolucionari e plan espectacular, las interpretacions de Liszt èran pas sonque beluguejairas e acrobaticas. Se ditz tanben que jogava amb una prigondor e noblesa de sentiments que fasián tombar de lagremas a d'òmes .
Recital de piano[modificar | modificar la font]
La paraula "recital" foguèt emplegada d'en primièr per Liszt pendent son concert a Londres lo 9 de junh de 1840, a mai s'aqueste mot li foguèsse estat suggerit per l'editor Frederick Beale..
Los recitals de Liszt traversèron Euròpa tota, dempuèi los Orals fins a Irlanda. Sovent jogava davant d'audiéncias importantas que podiá aténher tres mila personas. Foguèt lo primièr solista de piano que joguèsse de programas complets per còr, e tanben lo primièr a jogar amb lo piano en angles dreches sus la scena, amb la cobèrta dobèrta, per mandar lo son dins l'auditòri.
Òbras[modificar | modificar la font]
- (1822) Variation on a Theme by Diabelli (S/G147, R26)
- (1826) Etude in Twelve Exercises, including No. 10 in F Minor
- (1832) Grande Fantasie de Bravoure sur La Clochette, variations (S/G420, R321)
- (1833) Arrangement of "March to the Scaffold" from Berlioz, Symphonie Fantastique (S/G470, R136)
- (1833) Divertissement on the Cavatina "I tuoi frequenti palpiti" from Pacini's La Niobe (S/G419, R230)
- (1841) Feuilles d'album ('Album Leaves'), (S/G165)
- (1841) Réminiscences de Don Juan, (S/G418)
- (1845-48) Ballade No. 1 in D flat : Ballade No. 1 in Des-dur
- (1848) Three Concert Etudes (French: Trois Études de Concert); No. 3, Un Sospiro ("A sigh"), Etude No. 39 (piano solo) (S/G144, R5)
- (1848-53) Années de Pèlerinage: Première Année — Suisse; Deuxième Année — Italie - Venezia e Napoli; Troisième Année
- (1848-61) Twelve Symphonic Poems
- Ce qu'on entend sur la montagne (also known as Berg-Symphonie), (1848-9) (after Victor Hugo)
- Tasso: lamento e trionfo, (1849) (after Byron)
- Les préludes, after Lamartine (1848, rev. before 1854)
- Orpheus, (1853-4)
- Prometheus, (1850)
- Mazeppa, (1851)
- Festklänge, (1853)
- Héroïde funèbre, (1849-50)
- Hungaria, (1854)
- Hamlet, (1858)
- Hunnenschlacht, (1857)
- Die Ideale (1857), after Schiller
- (1849) Piano Concerto no. 1 in E-flat Major (S/G124)
- (1849) Piano Concerto no. 2 in A Major (S/G125) (revised 1861)
- (1849) Harmonies Poétiques et Religieuses, (S/G173) a collection of solo piano pieces, including the often-performed No. 7, Funérailles
- (1849) Totentanz ('Dance of death') (S/G126ii), for piano and orchestra. (revised 1853-1859)
- (1850) Liebesträume No. 3 ("Dreams of Love") in A-flat Major (piano solo) (S/G541, R211)
- (1851) Grandes Etudes de Paganini, including No. 3, "La Campanella"; and No. 5, "La Chasse" (Composed 1838, revised 1851)
- (1851) Transcendental Etudes (Prelude, Molto Vivace, Paysage, Mazeppa, Feux Follets, Vision, Eroica, Wilde Jagd, Ricordanza, Allegro Agitato Molto, Harmonies du soir, and Chasse-niege. Known well for being technically difficult, notedly Mazeppa and Feux Follets) (S/G139, R2B), Composed 1837 (based on the 1826 studies), revised 1851)
- (1851) Nineteen Hungarian Rhapsodies (S/G244, R106) - Rhapsody No. 2 became famous in the modern day as a popular piece for accompaniment of animated cartoons, during the golden age of animation; Rhapsody No. 19 in D Minor (1885) is also of note.
- (1851) Polonaise No. 1 in C minor
- (1852) Valse-Impromptu, (S/G213)
- (1853) Piano Sonata in B minor (S/G178, R21)
- (1853) Ballade No. 2 in B minor:Ballade No. 2 in H-Moll
- (1854) Faust Symphony
- (1855) Prelude and Fugue on B-A-C-H for organ, rev. 1870
- (1857) Dante Symphony
- (1860) Mephisto Waltz No. 1 (piano solo) (S/G514, R181)
- (1866) Christus (S/G3)
- (1877) Dem Andenken Petőfis
- (1881) Nuages Gris ('Grey clouds') (S/G199, R78)
- (1885) Bagatelle sans tonalité (S216a)
Òbras literàrias[modificar | modificar la font]
Escriguèt sus mantun subjècte, coma: una necrologia de Paganini; la situacion de la musica en Itàlia; Robert Schumann e Clara Schumann; Frédéric Chopin; Robert Franz; "Fidelio" de Ludwig van Beethoven ; "A Midsummer Night's Dream"de Felix Mendelssohn ; la fondacion Johann Wolfgang von Goethe a Weimar; Lohengrin e Tannhäuser de Richard Wagner; la musica dels gitans ongreses; las nocturnas de John Field e mai. Sas letras e sos ensages musicals son estats publicats en 6 volums.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- The Franz Liszt Site with timeline
- Piano Society - Liszt - A short biography and various free recordings in MP3 format.
- The Love Affairs of Great Musicians, Volume 2 by Rupert Hughes, full-text from Project Gutenberg
- Franz Liszt Project - A comprehensive Liszt site with searchable databases.
- Modèl:Musicbrainz artist
- Letters of Franz Liszt
- Concert programme for September 16, 1840 at The Centre for Performance History
- Liszt cylinder recordings, from the Cylinder Preservation and Digitization Project at the University of California, Santa Barbara Library.
- International Franz Liszt Piano Competition - official page
- Catalogue of the Complete Liszt Recording by Leslie Howard
- Demko Miroslav: Franz Liszt compositeur Slovaque, L´Age d´Homme, Suisse, 2003.
Enregistraments[modificar | modificar la font]
- catalòg MP parcial de Liszt - Free Liszt Recordings from the Scandinavian Liszt Society
- Kunst der Fuge: Franz Liszt - (Live) MIDI files
- Liszt at Magnatune MP3 Creative Commons recordings


text:
159
Li Cansoun d’Amour en Prouvènço.
Li libret dóu Ventour.
Felibre e Reneissènço d’O.
Lou cansounié.
Me dison Camarina.
Tiatre de Prouvènço, d’O e de Catalougno.
De l’aubo au calabrun.
Glaude Seignolle.
Jan Castagno.
159
De l’aubo au calabrun
Prouvènço es lou païs di pouèto. E, pèr noun faire menti sa reputacioun, un de sis enfant, lou Reinié Mathieu, de Pelissano, vèn de publica un poulit recuei que i’a mes coume titre De l’aubo au calabrun.
I’a’ qui 19 pouèmo presenta, proumié, dins un prouvençau grana, em’ en fàci sa reviraduro au francés. Chascun es adourna de dessin poulit que devèn à Marìo-Ano Piquemal.
Debuto, emé Ai couneigu, pèr lou remembre d’aquesto vido pacano d’à passa tèms, vuei bèn esvalido, mai que sian encaro quàuquis-un de nous en souveni. Escoutas lou pouèto : Ai couneigu li bonur d’uno enfanço païsano : lou fen carga dins la ridello que falié lèu rintra à la feniero avans la chavano, lou silènci di siesto, l’après-dina, quouro l’oustau èro barra pèr leissa la calour deforo....
Pièi Reinié Mathieu evoco soun grand que i’a douna li leiçoun de la vido e soun chin, Marti, que manjo coume un gourrin e lipo la sieto dóu cat e amo forço de se radassa sus li couissin dóu canapè. Rimejo après sus lou mes d’abriéu, lou tau, li bèsti de Prouvènço e quàuqui persounage celèbre : Gaspard de Besso - La princesso embarrado - La mort dóu bouscatié - Pèr Vincèn (es Van Gogh).
Sa muso, pamens, noun óublido d’evenamen coume la lucho di republican
prouvençau contro Napouleoun lou pichot e que cantavon
Plantaren la ferigoulo, ansin que 1907 que saludo ansin : Ome
dóu Lengadò, vigneiroun óucitan - Siés sourti de toun vilage, secuta
pèr la fam, - Avé tant de bon vin e noun pousqué manja de pan!.
Vaqui encaro Arle, Marsiho, Leberoun presenta dins de pouèmo superbe.
e, coume lis óulivado s’encaminon, Mèste Mathieu li saludo :
Bèus óulivié de noste païs,
Vòsti branco plegon souto lou pes dóu fru requist.
Vai enfin veni lou mes dis óulivado,
Tóutis ensèn faren uno bello acampado.
E pèr aro, es à vous-autre d’acampa aquest recuei.
1117470


text:
Amfreville-les-Champs (Sèina Maritima)
Amfreville-les-Champs es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del País de Caux situada en lo costat de Doudeville.
Commune du Pays de Caux située dans le canton de Doudeville.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Sègle XIII, a fach mencion de Amfridivilla, Asfridr en essent un nom d'òme scandinave #que se perpétue en los noms de familha Anfray, Anfry e Lanfry.
Lo Archevêque de Roan Eudes Rigault amassa los sacerdòts del Doyenné de Canville en aquela parròquia lo 30 de genièr de 1249.
Au Sègle XIII, il est fait mention d'Amfridivilla, Asfridr étant un nom d'homme scandinave qui se perpétue dans les noms de famille Anfray, Anfry et Lanfry.
L'Archevêque de Rouen Eudes Rigault réunit les prêtres du Doyenné de Canville dans cette paroisse le 30 janvier 1249.


text:
Lèi de composicion intèrna
En matematicas, e pus particularament en algèbra, una lèi de composicion intèrna (var. lei de composicion intèrna) dins un ensemble E es una operacion qu'en tot pareu d'elements de E fa correspòndre un tresen element de E, qu'es lo resultat de l'operacion.
Per exemple, dins l'ensemble deis entiers naturaus, l'addicion e la multiplicacion son doas lèis de composicion intèrna :
- l'addicion associa en tot pareu (n, p) d'entiers naturaus un tresen entier naturau notat n + p, la soma de n e p
- la multiplicacion associa en tot pareu (n, p) d'entiers naturaus un tresen entier naturau notat n p, lo produch de n e p
Aquelei doas operacions an de proprietats remarcablas (que son pas necessariament verificadas per d'autreis operacions) :
- son associativas, valent a dire que per tot triplet (n, p, q) d'entiers naturaus :
- (n + p) + q = n + (p + q) (per exemple : (9 + 3) + 4 = 9 + (3 + 4), estent que 12 + 4 = 9 + 7)
- (n p) q = n (p q) (per exemple : (9 3) 4 = 9 (3 4), estent que 27 4 = 9 12)
- an caduna un element neutre :
- per l'addicion, es "0" : la soma d'un entier naturau n amb "0" es aquest entier : n + 0 = n, e 0 + n = n
- per la multiplicacion, es "1" : lo produch d'un entier naturau n amb "1" es aquest entier : n 1 = n, e 1 n = n
- son commutativas : quand se calcula la soma o lo produch de dos entiers naturaus, lo resultat depend pas de l'òrdre, valent a dire que per tot pareu (n, p) d'entiers naturaus, n + p = p + n e n p = p n
Remarca : la sostraccion e la division son pas de lèis de composicion intèrna dins :
- se pòt pas definir la diferéncia 2 − 3 dins
- se pòt pas definir lo quocient 2 / 3 dins
Coma se passa sovent en matematicas, çò qu'es inicialament impossible se pòt faire dins un quadre pus generau, en apondent d'elements "novèus" en d'ensembles "insufisents".
Ansin, se pòt definir la sostraccion coma lèi de composicion intèrna dins l'ensemble deis entiers (qu'es format en "apondent" a leis entiers negatius). Parierament, se pòt definir la division coma lèi de composicion intèrna dins l'ensemble dei racionaus diferents de 0.
Somari
- 1 Definicion
- 2 Partida establa e lèi inducha
- 3 L'estructura de magma
- 4 Vejatz tanben
Definicion[modificar | modificar la font]
Estent un ensemble (non vuege) E, una lèi de composicion intèrna dins E (o operacion intèrna dins E) es una aplicacion
que son domeni es lo carrat cartesian de E e son codomeni es E. Se ditz que x, y son leis operands e que es lo resultat.
Remarca : dins aquest article, se poirà abreujar lèi de composicion intèrna en lèi.
Notacions[modificar | modificar la font]
Lo pus sovent, s'utiliza una notacion infixada per designar lo resultat de l'operacion : un simbòl d'operacion es plaçat entre leis operands. Dins la teoria generala expausada aicí, se chausirà lo simbòl " " e s'escriurà en plaça de .
Dins lei cas "concrets", s'emplega mai que mai :
- lo simbòl " + " (se parla de notacion additiva ; la lèi es sonada addicion); lo resultat de l'operacion se nòta x + y
- un dei simbòls " ", " " (se parla de notacion multiplicativa ; la lèi es sonada multiplicacion) ; lo resultat de l'operacion se nòta o , o encara x y per simpla escritura juxtapausada deis operands
- lei simbòls dins lo contèxte d'operacions sus de partidas d'un ensemble
Exemples[modificar | modificar la font]
Vaquí quauqueis exemples de lèis dins d'ensembles divèrs, en mai dei precedents (addicion e multiplicacion dins ) :
- l'exponenciacion dins : es l'aplicacion qu'en tot pareu (n,p) d'entiers naturaus fa correspòndre l'entier naturau .
- la composicion deis aplicacions de A dins A. Sián A un ensemble e l'ensemble deis aplicacions . Se f, g son d'elements de E, la compausada es tanben un element de E.
- L'aplicacion es una lèi de composicion intèrna dins E.
- Per exemple, se e se se definís : e , alora per tot reau x :
- (e se remarca qu'en aquest cas, )
Partida establa e lèi inducha[modificar | modificar la font]
Estent una lèi " " dins un ensemble E, se ditz qu'una partida non vueja A de E es establa per la lèi se per tot pareu (x, y) d'elements de A, es un element de A. Dins aquest cas, l'aplicacion :
es una lèi de composicion intèrna dins A, qu'es dicha lèi inducha dins A (es generalament notada, abusivament : " ").
Exemples, còntraexemple[modificar | modificar la font]
- Sián dins l'ensemble , provesit de l'addicion, l'ensemble A (respectivament B) deis entiers naturaus pars (respectivament impars). Lo premier es estable : la soma de dos entiers naturaus pars es para. Lo segond o es pas.
- Siá E l'ensemble deis foncions de dins , provesit de la composicion deis aplicacions. Se ditz qu'un element f de E es una foncion afina s'existisson dos reaus a, b taus que per tot reau x, f(x) = a x + b. La partida A de E constituida dei foncions afinas es establa : se f, g son d'elements de A, existisson 4 reaus a, b, c, d taus que, per tot reau x, f(x) = a x + b e g(x) = c x + d :
- alora, per tot reau x, (f g)(x) = f(g(x)) = a g(x) + b = a (c x + d) + b = a c x + a d + b = u x + v (onte u = a c, e v = a d + b),
- donc la compausada f g es afina : es tanben un element de A, çò que ne pròva l'estabilitat.
L'estructura de magma[modificar | modificar la font]
Lo pareu d'un ensemble E e d'una lèi de composicion intèrna dins E es una estructura algebrica sonada magma. Per exemple :
- lei pareus , son de magmas, dichs respectivament additiu, multiplicatiu
- lo pareu es un magma
L'estructura generala de magma es "paura". Leis exemples interessants son aquelei onte la lèi es dotada de proprietats particularas coma l'associativitat, e / o d'autrei qu'anam definir.
Associativitat[modificar | modificar la font]
Se ditz que la lèi es associativa se, per tot triplet (x, y, z) d'elements de E
Lei parentèsis son prioritàrias : se comença lo calcul per leis expressions que contènon ; ansin, per definicion :
- , onte , e
- , onte
En cas d'associativitat, se pòt escriure sens ambigüitat : en ometent lei parentèsis (mai en s'avisant de l'òrdre deis operands). Un magma que sa lèi es associativa es sonat magma associatiu.
Exemples[modificar | modificar la font]
- lei dos magmas e son associatius
- lo magma es associatiu : per tot triplet (f, g, h) d'aplicacions ,
- la sostraccion, considerada coma lèi dins , es pas associativa : per totei lei triplets (n, p, q) d'entiers taus que q ≠ 0,
- .
- L'escritura a un sens perque, per convencion, leis operacions i son efectuadas en partent de senèstra
- l'exponenciacion, considerada coma lèi dins , es pas associativa : existisson de triplets (n, p, q) d'entiers naturaus taus que
- .
- Per exemple, e son diferents, e una escritura sensa parentèsis coma a pas de significacion precisa (a mens, coma supra, d'una convencion sus l'òrdre deis operacions).
Commutativitat[modificar | modificar la font]
Se ditz que la lèi dins E es commutativa se per tot pareu (x, y) d'elements de E
Un magma que sa lèi es commutativa es sonat magma commutatiu.
La non commutativitat de la lèi significa qu'existís aumens un pareu (a, b) d'elements de E taus que
Exemples[modificar | modificar la font]
- lei dos magmas e son commutatius
- lo magma es pas commutatiu, levat se A es un singleton (valent a dire qu'a ren qu'un element).
- D'efècte, la commutativitat es clara quand A es un singleton, qu'en aquest cas, n'es un eu tanben ; se supausa desenant que se pòdon trobar dins A dos elements diferents a, b e se definís lei doas aplicacions constantas seguentas, qu'apartènon a :
- Alora, per tot element x de E :
- e coma : , çò que pròva la non commutativitat de la lèi quand A es pas un singleton
- la sostraccion, considerada coma lèi dins , es pas commutativa : per totei lei pareus (n, p) d'entiers taus que n ≠ p,
- l'exponenciacion, considerada coma lèi dins , es pas commutativa : existisson de pareus (n, p) d'entiers naturaus taus que ; per exemple, .
Remarca : la notacion additiva e la notacion multiplicativa dei lèis apareisson dins de contèxtes fòrça divèrs. Se convèn que la notacion additiva es jamai utilizada per de lèis non commutativas.
Element neutre[modificar | modificar la font]
Siá un magma. Se ditz qu'un element e de E es neutre se per tot element x de E :
- , e
Un magma qu'a un element neutre e (que son unicitat serà provada infra) es sonat magma unitari.
Remarca : quand existís,
- l'element neutre d'una lèi notada additivament se nòta "0" o "0E (element nul, o zèro de E) ;
- per tot element x de E, e
- l'element neutre d'una lèi notada multiplicativament se nòta "1" o "1E (element unitat de E) ;
- per tot element x de E, e
Exemples[modificar | modificar la font]
- s'es ja vist que
- dins lo magma , 0 es element neutre
- dins lo magma , 1 es element neutre
- dins lo magma , l'aplicacion identica es element neutre. D'efècte, per tot element f de :
- , e
- la sostraccion, considerada coma lèi dins , a pas d'element neutre. Un element neutre eventuau e verificariá l'identitat seguenta :
- per tot entier p , ; autrament dich : per tot entier p , , çò qu'es absurde.
- l'exponenciacion, considerada coma lèi dins , a pas d'element neutre. Un element neutre eventuau e verificariá l'identitat seguenta :
- per tot entier naturau p , .
- Aiçò implicariá : es absurde puei que e deu èsser un entier naturau.
Unicitat de l'element neutre[modificar | modificar la font]
Quand existís un element neutre, es unic.
D'efècte, se e' e e" son d'elements neutres, alora :
- e
- e
En particular :
- en chausissent x = e" , s'obtèn :
- en chausissent y = e' , s'obtèn :
Se'n dedutz l'egalitat e' = e" , valent a dire l'unicitat de l'element neutre.
Elements regulars[modificar | modificar la font]
Siá un magma.
- un element a de E es dich regular a senèstra (o simplificable a senèstra) se per tot pareu (x, y) d'elements de E :
- implica (x = y)
- un element a de E es dich regular a drecha (o simplificable a drecha) se per tot pareu (x, y) d'elements de E :
- implica (x = y)
- un element a es dich regular o simplificable s'es regular a senèstra e a drecha
Exemples[modificar | modificar la font]
- dins lo magma , tot element es regular : se a, x, y son tres entiers naturaus, (a + x = a + y) implica (x = y).
- dins lo magma , tot element non nul es regular : se a, x, y son tres entiers naturaus, e se , (a x = a y) implica (x = y) ; mai l'element nul es pas regular : per exemple, 0 2 = 0 3 , e 2 ≠ 3.
- dins lo magma :
- tota injeccion es regulara a senèstra
- tota subrejeccion es regulara a drecha
- per ansin, tota bijeccion es regulara
- D'efecte, sián f, g, h tres aplicacions de A dins A.
- Supausem f injectiva e . Per tot element x de A, ; coma f es injectiva, se'n dedutz, per tot element x de A, , donc g = h. Aiçò pròva la regularitat de f a senèstra.
- Supausem f subrejectiva e . Coma f es subrejectiva, per tot element x de A, existís (aumens) un element w de A tau que ; alora , donc g = h. Aiçò pròva la regularitat de f a drecha.


text:
Coserans
Coserans[1] qu'ei un país d'Occitània segon la classificacion de Frederic Zégierman, situat en Gasconha. Aquera comarca gascona pirenenca qu'ei era mès orientala, que's tròba entram Garona e Arièja, enas vaths de Salat e d'Arisa. Que's situa laguens era partida occidentala deth departament d'Arièja.
Era sua vila principala qu'ei Sent Guironç.
Eth gentilici qu'ei coseranés -esa o coseran -a.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Jòrdi Deledar, Patrici Poujade, L'occitan parlé en Ariège, Cercle Prosper Estieu, Pàmias, 2001


text:
Mozilla Firefox
Mozilla Firefox [moˈzɪla ˈfaɪəfɒks] (oficialament abreviat en Fx o fx[2] e popularament abreviat en FF[3]) es un navegador liure desvolopat a partir del projècte Mozilla. L'objectiu de Firefox es de desvolopar un Mozilla mai pichon, leugièr e rapid al mejan de l'extraccion e del redessenh del compausant de navegador de la seguida de logicial Mozilla. De la meteissa manièra que Mozilla, Firefox es multiplataforma e utiliza lo lengatge d'interfàcia XUL.
Mozilla Firefox es un projècte parallèl al Mozilla Thunderbird, un client de corrièr electronic amb la meteissa filosofia e amb una origina similara. Lo bon acuèlh d'ambedós de la part dels usatgièrs faguèt que la Fondacion Mozilla los adòptan coma los sieus produches principals, en luòga de la Suite Mozilla originala.
Lo projècte a emplegat dins lo passat los noms Phoenix (tradusit literalament Fènix) e Firebird.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dave Hyatt e Blake Ross comencèron una branca experimentala del projècte Mozilla. Aquela branca venguèt, lo 9 de novembre de 2004, la primièra version del Firefox.
Aquel projècte èra pus leugièr que la Suite Mozilla e èra destinat mai als usatgièrs que non pas tant als desvolopaires. Lo succès de Firefox foguèt tant important que lo 3 d'abril de 2003 decidiguèron de consacrar la màger part dels sieus esfòrces a Firefox e a Thunderbird. Lo 12 d'abril de 2006 Mozilla quitèt de publicar de versions de la Suite Mozilla (malgrat qu'a l'ora d'ara los usatgièrs de la comunitat Mozilla la mantenon jol nom de Sea Monkey).
Per de rasons divèrsas lo nom del Firefox a cambiat fòrça còps. Lo primièr nom que recebèt lo projècte èra Phoenix, qu'arrestèt d'èsser emplegar per de motius legals, aquel nom aviá durat dempuèi setembre de 2002 fins al 14 d'abril de 2003. Lo nòu nom foguèt Firebird mas èra tanben ja utilizat, dins aquel cas per una basa de donadas de còde liure. A causa de la pression, Mozilla cambièt lo nom del navegador per Mozilla Firefox, en escartant d'autras opcions coma Firebird Browser e Mozilla Firebird.
L'identitat visuala ven de la version 0.8, en 2004, de la man de Jon Hicks. Se'n faguèt pus tard una revision, per resòuver qualques problèmas a l'ora de l'agrandir. Aquel logotipe es en vigor a l'ora d'ara.
Mozilla publiquèt una web ont se reculhián totas las extensions e de tèmas assajats amb la sortida de la version 0.9, per evitar aital de possiblas atacas a la seguretat. Lo 19 d'octobre de 2005, Firefox 1.0 arribèt als 100 milions de descargaments.
Lo 30 de novembre de 2005 sortiguèt la version 1.5 de Firefox. Lo 31 de julhet de 2006 Firefox 1 e 2 arribèron als 200 milions de descargaments.
La version 2.0 se publiquèt lo 24 d'octobre de 2006. E en sonque un jorn acumulèt 2 milions de descargaments. La version 3.0 sortiguèt lo 17 de junh de 2008.
Dempuèi lo 12 de novembre de 2008, amb la version 3.0.4, la version occitana (lengadociana) de Firefox es disponibla en version de tast[4].
Dempuèi la version 3.0.9, Firefox es oficialament disponible en occitan (lengadocian)[5].
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Versions traduchas, sul site oficial de Mozzila
- ↑ (en) How do I spell Firefox? How do I abbreviate it? De las FAQ de Firefox publicat per Mozilla.org lo 8 de genièr de 2007
- ↑ (en) FF de Abbreviations.com, lo 19 de julhet de 2006, publicat a STANDS4 LLC
- ↑ (en) Mozzila Firefox 3.0.4 Release Notes, What's New in Firefox 3.0.4, nòtas d'aquela version sul sit internet de Firefox
- ↑ (en) Mozzila Firefox 3.0.9 Release Notes, What's New in Firefox 3.0.9, nòtas d'aquela version sul sit internet de Firefox


text:
Guèrra de las Malvinas
La Guèrra de las Malvinas (var.Guèrra dei/deras Malvinas) o Guèrra de l'Atlantic Sud qu'oposè lo regim de la Dictatura Militara Argentina dab lo govèrn anglés de la Purmèra Ministra Margaret Thatcher entau contròlle de la soberanitat suber l'achipèl de las Islas Malvinas.
A maugrat de la realitat anciana d'aqueth conflicte, ambs gobèrns qu'èran en dificultas dens sengles país e qu'enssagèn de virar se las dab ua guèrra. Los dus govèrns que credèvan que las causas e serèn aisidas entà eths : Anglatèrra qu'avèva ua evidenta superioritat militara mentre que lo govèrn d'ideologia capitalista de la Dictatura qu'èra politicament pròche deus regims anglosaxons d'Anglatèrra e deus Estats Units d'America e, en mei d'aquò, que credèva qu'Anglatèrra qu'èra chic interessada per aquesta colonia pauc defenuda, isolada e costosa. Au cap de l'expulsion de l'armada argentina per las òst britanicas la Dictatura Militara Argentina que cadó e lo Partit Conservator que gavidè Anglatèrra per mantuas annadas après, a maugrat de las soas coentas iniciaus e d'ua tradicion anteriora de govèrns tribalhistas.
Lo pretèxte de la guèrra que ho la revindicacion Argentina de crubar las islas Malvinas d'on las soa populacion e la soa autoritat èran estadas expulsadas per ua invasion anglesa en 1833. A maugrat d'aquesta invasion e de las revindicacions Argentinas, las relacions enter ambs país que demorèn bona e quitament estretas e privilegiadas dinc a la fin de la Segonda Guèrra Mondiau au mens.
Aqueth statu quo que ho rot dab l'expulsion per l'armada anglesa e devath los òrdis de la Purmèra Ministra d'ua enterpresa argentina qui èra estada contractada entà efectuar tribalhs dens las islas Georgia deu Sud per'mor d'aver hissada ua banèra argentina. Ua escalada militara que seguí dant atau a ambs govèrns lo parat de mobilizar las loas opinion publicas e de desbrembar atau las loas mauescadudas respectivas politicas, sociaus e economicas.
A maugrat de çò de previst per la Junta Militara argentina, lo govèrn deus Estats Units d'America, lo lor aligat e sostien dens las loa Guèrra Lèda contre l'esquèrra, que l'abandonè au prohèit d'Anglatèrra, país de medisha origina culturau. L'ajuda americana qu'obliguè l'armada de l'aire argentina e volar hèra baish ; França, aligada dab Anglatèrra, que ho implicada estrategicament e ambigüosamet dens lo conflicte per'mor l'armament argentin qu'èra estat crompat a França. Argentina que ho sostienguda per tots los país americans (a l'excepcion deus Estats Units, de Colómbia, de Trinitat e Tobago e sustot de Chile qui, gavidat peu regim capitalista deu dictator Augusto Pinochet, e èra un enemic d'Argentina e un aligat ideologic d'Anglatèrra e deus Estats Units d'America) ; a maugrat d'estar governada per ua junta de dreta anticomunista, Argentina que ho tanben sostienuda per país comunistas com l'Union Sovietica (cinicament un enemic ideologic mes un partenari economic deus màgers) e per Cuba (solidari d'aqueth país latino american vadut tot d'un còp ostil de cap au monde anglosaxon).
Au cap de las operacions militaras - on participè lo princi Andrew de York - las òst britanicas que tornèn controllar las Malvinas. Lo conflicte que tuè 649 argentins, 255 sordats britanics e 3 kelpers (nom deus colons britanics de las Malvinas).


text:
Robert Badinter
Robert Badinter (París, 30 de març de 1928) es un avocat e òme politic francés. Es conegut subretot per son combat en favor de la reïnsercion dels prisonièrs e contra la Pena de mòrt, que capitèt a obtenir per França lo 30 de setembre de 1981 del temps qu'èra ministre de la justícia de François Mitterrand, per la supression de las disposicions legalas penalizant las relacions omosexualas amb un minor per las edats que las relacions eterosexualas èran legalas, e tanben per sa participacion a la redaccion del nòu Còde penal.
De 1995 a 2011 èra senador pel Partit Socialista.


text:
Bill Gates
William Henry Gates III, mai conegut coma Bill Gates (Seattle, 28 d'octobre de 1955) es un informatician e entrepreneire american. En 1975, amb son amic Paul Allen, creèt l'entrepresa informatica Microsoft que lo president n'es actualament Steve Ballmer. Entre 1996 e 2007 foguèt l'òme pus ric del mond amb una fortuna de mai de 59 miliards de dolars.
Biografia[modificar | modificar la font]
Son paire, William Henry Gates Sr, es avocat. Sa maire, Mary Maxwell Gates, es professora e presidenta de direccion de qualques entrepresas e bancas de l'United Way of America.


text:
From the Wikimedia Foundation
(Redirected from Donate/oc
)
Sostenètz Wikipèdia !
DONATZ ARA »
De milions de personas dins lo mond entièr van apréner de causas novèlas sus Wikipèdia uèi. En tant qu’organizacion de tòca non lucratica que sosten una vasta comunautat de benevòls, nos esforçam de provesir a totes d'entresenhas en quantitat e en qualitat creissentas dins totas las lengas, pertot dins lo mond, gratuitament e sens publicitat. Vòstre don nos va ajudar a manténer Wikipèdia en activitat e a la far mai utila per vos.
— Wikipèdia es sostenguda per Wikimedia Foundation, una societat de tòca caritativa basada a San Francisco en Califòrnia, exonerada d’impòstes al títol de l’article 501(c)(3) del còde dels impòstes dels Estats Units. Se demoratz als Estats Units, vòstre don pòt èsser deduch de vòstre revengut imposable. Totes los dons realizats al mejan d’una carta bancària o de crèdit seràn tractats per PayPal.
Associacions localas
Wikimedia Foundation es sostenguda per una ret de 41 associacions localas dins lo mond, qu'acampan de benevòls nombroses. » Ne saber mai...


text:
Lista dels presidents d'Ongria
Ongria devenèt independent de l'Empèri Austrian lo 14 d'abril de 1849, amb Lajos Kossuth coma governator-president. Lo 13 d'agost de 1849 la dinastia Habsburg foguèt restaurada amb l'ajuda de l'Empèri Rus. Dempuèi la Primièra Guèrra Mondiala Ongria nòuament devenet independenta, coma republica.
Aquesta es la lista de presidents e caps d'Estat d'Ongria entre lo 1848 e 1849 e aprèp lo 1918. Lo president actual, dempuèi lo 6 d'agost de 2010 es Pál Schmitt.
Somari
- 1 Revolucion ongaresa de 1849
- 2 Primièra republica Ongaresa
- 3 Primièra republica abolida
- 4 Restauracion de la monarquia (sense rei)
- 5 Segonda Republica Ongaresa (1946-1950)
- 6 República Populara d'Ongria
- 7 Secretari general del Partit Comunista d'Ongria (1945 - 1989)
- 8 Republica d'Ongria (1989 fins a uèi)
- 9 Vejatz tanben
Revolucion ongaresa de 1849[modificar | modificar la font]
Primièra republica Ongaresa[modificar | modificar la font]
Primièra republica abolida[modificar | modificar la font]
Restauracion de la monarquia (sense rei)[modificar | modificar la font]
Segonda Republica Ongaresa (1946-1950)[modificar | modificar la font]
República Populara d'Ongria[modificar | modificar la font]
Secretari general del Partit Comunista d'Ongria (1945 - 1989)[modificar | modificar la font]
- Mátyás Rákosi - febrièr de 1945 fins a 18 de julhet de 1956
- Ernő Gerő - de 1956, 21 de julhet fins a 25 d'octobre
- János Kádár - de 25 d'octobre de 1956 fins a 22 de mai de 1988
- Károly Grósz - de 22 de mai de 1988 fins a 7 d'octobre de 1989


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
L'economia de Sant Marin es fòrça dependenta del torisme e del sistèma bancari. Malgrat que la republica siá pas un membre oficial de la Zòna Èuro se permetèt a Sant Marin d'utilizar l'Èuro coma moneda nacionala en vertut d'acòrdis amb lo Conselh de l'Union Europèa, e poguèt i estampar lo sieu pròpri dessenh nacional.
Lo torisme representa mai de 50% del PIB, mai de tres milions de visitaires en 1997. Son tanben importants lo sector bancari, l'electronica e la ceramica. Los principals produches agricòlas son lo vin e lo formatge.
Los sagèls postals, sonque valids per la republica, son majoritàriament venduts per la filatelia en representant una importanta font de revenguts.


text:
Lady Gaga
Stefani Joanne Angelina Germanotta, mai coneguda coma Lady Gaga (Manhattan, Nòva York, 28 de març de 1986) es una cantaira e cantautora americana. Se faguèt conéisser gràcias a son primièr títol "Just Dance". Son nom li es estat inspirat per la cançon "Radio Ga Ga" del grop britanic Queen. Dempuèi la debuta de sa carrièra a produch 5 albums e a ganhat 21 prèmis.
Discografia[modificar | modificar la font]
- The Fame (2008)
- The Fame Monster (2009)
- Born This Way (2011)
- Artpop (2013)
- Cheek to Cheek (2014), amb Tony Bennett


text:
Romantisme
Lo romantisme es un movement artistic d'Euròpa occidentala, qu'espeliguèt tre lo sègle XVII en Anglatèrra e en Alemanha. A la debuta del sègle XIX, aquesta mòda s'implantèt tanben en França, Itàlia e en Espanha. Se desvolopèt jos la restauracion e la Monarquia de julhet en reaccion a las regularitats classicas qu'èran jutjadas tròp rigidas e lo racionalisme filosofic dels sègles anteriors.
Lo romantisme se fa per mejan de las revendicacions dels poètas amb lo "ieu". Lor agrada de parlar d'experiéncias personalas e arrestan de tractar l'aspècte fictiu dins los romans e los poèmas. Se caracteriza per una volontat d'explorar totas las possibilitats de l'art per exprimir las extasis e los problèmas de còr e d'arma: es una reaccion de sentiment contra la rason, exalta lo mistèri e çò fantastic en cercar l'evasion e lo plaser dins los sòmis, çò morbid e çò sublim, l'exotisme e lo passat. Es un ideal o una cachavièlha de sensibilitat e de melancolia. Sas valors esteticas e moralas, sas idèas e tematicas nòvas tardèron pas gaire a influenciar d'autres domenis coma la musica o la pintura. Lo romantisme pòt èsser present dins los romans del sègle XIX coma en cò dels escrivans franceses coma Victor Hugo, Chateaubriand, Stendhal, o dels alemands del sègle XVIII coma Eichendorff, Goethe, Hoffmann...


text:
-218
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -218 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Après lo sètge de Sagunt e la destruccion de la vila per lei Cartaginés, començament de la Segonda Guèrra Punica còntra la Republica Romana. Annibal Barca organizèt rapidament lei fòrças de Cartage per defugir una revòuta dei pòbles somes (desplaçament d'unitats dins de país alunchats, mobilizacion de renfòrç locaus qu'èran en realitat d'ostatges...) e decidiguèt d'atacar Itàlia per leis Aups. Aqueu movement foguèt una suspresa per lei Romans qu'esperavan un conflicte centrat sus la Peninsula Iberica e sus Africa. Ansin, avián ja començat d'atacar lo nòrd d'Espanha (batalha de Cissa) e de concentrar de fòrças en Sicília.
Gràcias a una acitivitat diplomatica intensiva, Annibal obtenguèt lo sostèn d'unei tribüs cèltas e poguèt passar leis Aups sensa èstre menaçat per Marselha, aliada de Roma. En revènge, lo passatge dei montanhas foguèt malaisat en causa de l'ostilitat dei populacions localas e dei condicions climaticas. A la fin de l'annada, en decembre, anientèron l'armada dei cònsols Publius Cornelius Scipio e Tiberius Sempronius Longus a la batalha de la Trebbia. Lei Romans perdiguèron 30 000 òmes còntra solament 5 000 ai Cartaginés.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Après 220 e 219 avC, tresen viatge d'inspeccion de l'emperaire Qin Shi Huang dins lei províncias de l'Empèri.


text:
Carxe
Lo Carxe (en catalan el Carxe, en espanhòl el Carche) es un territòri pichon dels Païses Catalans, situat dins la region de Múrcia, ont se parla catalan (valencian). La catalanizacion lai se faguèt al començament del sègle XIX, gràcias a l'installacion de païsans que venguèron del País Valencian vesin per metre en valor de tèrras gaire abitadas abans.
Lo Carxe es tanben lo nom d'una sèrra de 1371 m d'altitud, o ben lo nom de la partida mens pichona d'aquela zona.
La zona catalanofòna compren de vilatges e masatges que son en periferia de las comunas murcianas de Iecla, Favanella e Jumella (los centres d'aquelas comunas parlan espanhòl, pas catalan). Se tròban sul replanat de Favanella, dins la comarca de l'Oriental.
Lo Carxe a una superfícia de 310 km² e 697 abitants enregistrats (2006). Gràcias a las recèrcas sociolingüisticas de Manuel Sanchis i Guarner, dempuèi los ans 50 del sègle XX, se coneis son existéncia coma zona de parlar valencian. E mai se lo catalan a pas cap de reconeissença oficiala dins la Region de Múrcia, l'Acadèmia Valenciana de la Lenga dona de classas de valencian a Iecla, a la demanda del quite municipi.


text:
Òli d'oliva
L'Òli d'oliva es la matèria grassa alimentària tracha de las olivas (fruches de l'Olivièr) per trissatge dins un truèlh d'òli. Es una de las basas del regim mediterranèu.
Somari
Utilizacion[modificar | modificar la font]
L'òli d'oliva es coneguda dempuèi la mai nauta antiquitat: los Grècs ancians e los Romans l'utilizavan ja per lar cosina (a l'origina de la cosina mediterranèa) e per lors produiches cosmetics, coma los Ebrieus per alucar lor candelièr.
L'òli d'oliva pòt èsser utilizada cruda (dins de salsas o per remplaçar lo burre dins les pastas per exemple) o cuècha (per la cosida de la carns o dels legums o pel freginat). Es important pasmens de l'utilizar pas a tròp nauta temperatura (mai de 210 °C), aldelà de que se deteriora. Pasmens resistís mai a la calor que las autras òlis (a l'entorn de 180 °C).
Tasta[modificar | modificar la font]
Sas caracteristicas organolepticas varian en foncion del terrador e de las praticas agronomicas, de la variatat, e de l'estadi de maturitat a la culhida. Ara, es un produch de consomacion corenta, mas los amators causisson de botelhas que lo pretz arriba a vegadas cap a aquels dels grands vins. D'efècte, fòrça òlis d'olivas son classadas en AOC.
Las caracteristicas organolepticas son amassadas en tres rubricas principalas:
- Gost : l'amarum es lo sol gost que pòt presentar l'òli d'oliva. Se determina l'intensitat a la tasta.
- Aròmas : l'ensems de las sensacions aromaticas d'un òli constituís son fruitat, se'n determina l'intensitat a la tasta, sa categoria (fruitat madur, fruitat verd, fruitat negre) e sa descripcion analogica (remembra la poma, la tomata …).
- Sensacions quinestesicas e tactilas: un òli d'oliva se pòt presentar una sensacion especifica, o picant, e diferentas d'onctuositat. Se determina l'intensitat del picant a la tasta.
Produccion[modificar | modificar la font]
Per obtenir un litre d'òli cal 4 a 10 quilogramas d'olivas seguent la varietat d'oliva utilizada e son nivèl de maturitat. Lo metòde d'extraccion utilizat a pauc d'incidéncia. Pasmens, los molins utilisant de premsas podon pas utilizar d'olivas ricas en aiga (de redement flac en òli) a causa de la fluiditat excessiva de la pesta.
Caracteristicas e composicion[modificar | modificar la font]
Las caracteristicas de l'òli d'oliva son las seguentas:
- punt de fumada: 210 °C contre 180 °C per la temperatura normala de freginat.
- densitat: 0,92 (1 litre d'òli d'oliva pèsa prèp de 920g).
- apòrt caloric: 9 kcal per grama
- conservacion: l'òli d'oliva rancís mens aviat mercé a son indici d'iòde pauc enauçat: 78/88 contra 83/98 per l'òli de cacauèt e 120/132 per l'òli de virasolelh. Se consèrva melhor s'es servada al fresc e aparada de la lutz. Es melhor de la consomar dins los dos ans aprèp la fabricacion.
L'òli d'oliva es compausada de prèp de 99 % de matèria grassa alimentària. L'1 % demorant constituís los compausat menors; sont l'esqualèn, los alcòls triterpenics, de steròls (B-sitosteròl), de fenols, e de derivats de la Vitamina E[1].
La matièra grassa de l'òli d'oliva es compausada de triglicerids. Aqueles son constituits d'acids grasses diferents, que la reparticion es caracteristica de l'òli d'oliva, e a un nivèl de detalh mai pichon, diferentas varietats del luòc de produccion. Quand de triglicerids son desgradats, los acids grasses que los constituisson son desligats e van liurament dins l'òli: son alara ditz « acids grasses liures ». Lor porcentatge dins l'òli es çò que se nomena « aciditat » de l'òli, e s'exprimís en « gramas d'acid oleíc liure per 100 gramas d'òli ». Aquela aciditat se percep pas jamai coma un gost acid, mas segon la degradacion, puslèu per un gost de moisit.
Notas
- font : Basa de donnadas FATG-BD01, Ollivier D. , Pinatel C., Artaud J., Le Nouvel Olivier, N°44 març-abril de 2005. Basa de donadas establida a partir de valors observadas suls òlis de 46 varietats cultivadas en França, las produccions de 5 AOC francesas, e los òlis de 6 païses mediterranèus, çò que fa un total de 1400 escapols analizats. Darrièra mesa a jorn: Basa de donadas FATG-DB04-FCP, rapòrt Olea 2020 DOM D III) 3-Annexe 10, Pinatel C.
- Lo primier quartil e lo segond quartil encastran 50 % de las mejanas per variatats apelacions.
- Las publicacions que detalhan pas los isomèrs regropan l'acid oleíc e l'acid vaccenic jos la denominacion acid oleíc, coma l'acid palmitoleíc e l'acide ipogeíc jol nom acid palmitoleíc.
- Las publicacions que quantifican pas los tauses en acid margaric e margaroleíc establisson lo percentatge dels autres acids grasses sens prendre en compte aqueles acids grasses.
- Las valors dins aquelas linhas correspondon pas a la somas de las colonmas, perque son obtenguts en totalizant los totals per categorias de saturacion independentament su las valors brutas.
Etiquetatge[modificar | modificar la font]
Categorias[modificar | modificar la font]
A la venda al detalh, existís pas que doas categorias d'òlis d'oliva verges: òli d'oliva verge extra (HOVE) e òli d'oliva verge (HOV). La categoria òli d'oliva verge extra es superiora segon de critèris quimics e de critèris organoleptics. L'aciditat liure (vejatz mai naut) es limitada a 0,8 % per l'HOVE alara que pòt aténher 2,0 % per l'HOV. Los paramètres d'oxidacion son tanben leugièrament mai sevèrs. Los critèris organoleptics son evaluats per de juradas apropriadas, l'HOVE es sens de decas, alara qu'una HOV pòt aver de decas fins a un nivèl de 2,5 sus una escala de 10 punts.
Existís de categorias d'òlis d'oliva verges inferieras (corenta e lampanta), mas son pas destinadas al consomator e son resevadas al negòci o a l'industria.
Existís tanben d'òlis d'olivas obtengudas per rafinatge industrial, puèi comercializadas, aprèp assemblatge amb de l'HOVE o de l'HOV, jol nom de: « òli d'oliva compausada d'òlis d'oliva rafinadas e d'òlis d'oliva verges ». Aquels òlis son mens en mens presentas sul comèrci de detalh.
Las diferentas categorias d'òli d'oliva recevon un nom correspondent a de critèris fixats per la reglementacion[2][3] :
- los « òlis d'oliva verges » son obtenguts a partir del fruch de l'olivièr sonque per de procediments mecanics o d'autres procediments fisics dins de condicions (termicas) que provòcan pas d'alteracions de l'òli e avent pas subís cap de tractament diferent que lo lavatge, la decantacion, la centrifugacion o la filtracion, levat los òlis obtengudas per solvant o per de mesclas amb d'òlis d'autra natura. So de chucs de fruches pur e mai lo taus d'aciditat de l'òli es bas, melhora es la qualitat. Se classa per òrdre de qualitat descreissenta en « òli d'oliva verge extra » (sens decas organolepticas, preséncia de fruitat, e aciditat inferiora a 0,8 % exprimida en acid oleíc), « òli d'oliva verge » (intensitat maximala de las decas organolepticas 3,5 sus 10, preséncia de fruitat, aciditat maximala 2 %), « òli d'oliva verge corenta » (intensitat maximala de las decas organolepticas 6 sus 10 e aciditat maximala 3,3 %) e « òli d'oliva verge lampanta » (deca organoleptica superiora a 6 sus 10 e/o aciditat superiora a 3,3 %). Dins la reglamentacion europèa, la categoria « òli d'oliva verge corenta » existís pas mai e los òlis correspondents son regropadas dins la categoria « òli d'oliva verge lampanta ».
- los « òlis d'oliva rafinadas » son obtenguts pel rafinatge (industrial) d'òlis d'oliva verges, que l'aciditat liura exprimida en acid oleíc deu pas èsser superiora a 0,3g per 100g e que las autras caracteristicas son conformas a aquelas previstas per aquela categoria.
- los « òlis d'oliva compausats d'òlis d'oliva rafinats e d'òlis d'oliva verges » son constituidas per una mescla d'òli d'oliva rafinada e d'òlis d'oliva verges autre que lampanta, que l'aciditat liure pòt pas èsser superior a 1,0 g per 100 g.
- los « òlis de rosegat d'oliva brutas » son obtenguts per tractament al solvant de rosegat d'oliva, levat los òlis obtenguts per mescla amb d'òlis d'autra natura.
- los « òlis de rosegat d'oliva rafinats » obtenguts pel rafinatge d'òli de rosegat d'oliva bruta, que l'aciditat liura pòt pas èsser superior a 0,3 g per 100 g.
- los « òli de rosegat d'oliva » son obtenguts par mèscla d'òli de rosegat d'oliva rafinat e d'òli d'oliva verge autre que lampant que lo taus en acid oleíc passa pas 1,0 g per 100 g.
biais d'obtencion[modificar | modificar la font]
Se pòt trobar dos tipes de mencion sul biais d'extraccion: « primièra pression a freg » e extraccion a freg . Aquela doas mencions garantisson, segon la reglamentacion europèa, una extraccion realizada en dejos de 27 °C. La mencion « primièra pression e freg » exprimís que l'òli es obtengut amb de premsas, materièl de fòrça granda regression, remplaçat per de sistèms de contunh e centrifujosas, menent a la mencion extraccion a freg.
Provenéncia[modificar | modificar la font]
Dins l'Union Europèa, la mencion d'una provenéncia es obligatòria pels òlis d'oliva verges e verges extra dempuèi 2002[4]. Las mencions de provenéncia autorizadas son limitadas a la mencion del país d'origina, o d'un airal geografic reconegut (AOC, AOP, DOP, IGP). Es enebit de portar dins l'etiquetatge una mencion del departament o de la region se s'agís pas d'un airal d'appellacion (per exemple es enebit de mencionar « òli d'oliva de Var » o « òli d'oliva d'Andalosia » perque aquelas regions correspondon pas a d'appellacions enregistradas). Pasmens, quin que siá lo país de l'Union Europèa que ven l'òli, pòt èsser mencionat sus l'etiquetatge pas que la provenéncia europèa, çò que dona pauc de precision. L'embotelhador es liure de portar mai de precision citant lo país membre precís, s'aquò presenta un avantatge per la comercializacion.
L'origina de l'òli d'oliva es definida pel luòc de culhida de las olivas e lo luòc de transformacion. Atal, la mencion « òli d'oliva de França » significa que l'òli foguèt obtenguda d'olivas culhidas e trissadas en França.
De las 7 AOP 6 son en Occitània , segon la legislacion europèa:
- òli d'oliva de Nipm AOC[5]
- òli d'oliva de la val deis Bauç (AOC)[6]
- òli d'oliva d'Ais de Provença[7]
- òli d'oliva d'auta Provença AOC[8]
- òli d'oliva de Provença AOC[9].
- òli d'oliva de Niça (AOC)[10]
- òli d'oliva de Nimes[11]
L'autre es:
- òli d'oliva de Corsega - Oliu di Corsica[12]
Produccion mondiala[modificar | modificar la font]
En 2007, La produccion mondiala d'òli d'oliva èra de à 2,72 milions de tonas (font FAO).
Los quinze païses seguent representon 99,5 % del total: (en tonas)
Consomacion[modificar | modificar la font]
França impòrta mai de 95 % de sa consomacion, prèp de 90 000 tonas, subetot demuèi Espanha, d'Itàlia e Grècia. Pasmens expòrta una partida de sas introduccions fins a Belgica, los Estats Units d'America, Alemanha, que la consomacion aumentèt fòrça aquels darrièrs ans. Las exportacions d'òlis d'olivas francesas son minoras.
Aquelas estatisticas de consomacion son establidas en quilogramas d'òli per abitant e per an (font COI) :
Santat[modificar | modificar la font]
Aliment de basa del regim cretés, a de proprietats beneficas per la santat, subretot sul plan cardiovascular, mercé al taus en vitamina A, vitamina E e en acids grasses monoinsaturats. Los benfaches ligats a las vitaminas son subretot observats amb la consomacion d'òli freja, perque las vitaminas son destruidas al delà de 40 °C. Al repècte dels autres òlis contenant d'acids grasses insaturats, l'òli d'oliva es pro estable a la coseson e garda los efièches benefics sul colesteròl. Permet de lutar contra lo càncer del sen[13].
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "khallouki-2003" (en) Khallouki F, Younos C, Soulimani R, Oster T, Charrouf Z, Spiegelhalder B, Bartsch H, Owen RW (2003) Consumption of argan oil (Morocco) with its unique profile of fatty acids, tocopherols, squalene, sterols and phenolic compounds should confer valuable cancer chemopreventive effects. European journal of cancer prevention. 12(1):67-75. PMID 12548113
- ↑ Legislacion comunautària en vigor: annèxe del document 392R0356 (Denominacion e definicions dels òlis d'oliva e dels òlis de rosegats d'oliva visats a l'article 35)
- ↑ Conselh Oleicòl Internacional: (fr)Denominacion e definicions dels òlis d'oliva
- ↑ [1]
- ↑ (fr)òli d'oliva de Niom
- ↑ (fr)òli d'oliva de la val deis Bauç
- ↑ (fr)òli d'oliva d'Ais de Provença
- ↑ (fr)òli d'oliva d'auta Provença
- ↑ (fr)òli d'oliva de Provença
- ↑ (fr)òli d'oliva de Niça
- ↑ (fr)òli d'oliva de Nimes
- ↑ òli d'oliva - Oliu di Corsica
- ↑ (fr)L’òli d’oliva luta contra lo càncer del sen Claire Peltier; 6 de julhet de 2010
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Informacions de mercat sul site de la Conferéncia de las Nacions unidas pel comèrci e lo desvolopament
- (fr) Norma Codex pels òles d'oliva verges e rafinadas e per l'òli de rosegat d'oliva rafinat (codex stan 33-1981 (Rév. 1-1989) e de per abans CAC/RS 33-1970).
- (fr) Organisme oficial de l'oleicultura francesa


text:
Arròc de Gibartar
L'Arròc (o l'Arròca) de Gibartar qu'ei un monolit calcari situat sus la còsta meridionau de la Peninsula Iberica. Qu'atenh ua nautor de 426 m suu nivèu de la mar. Qu'èra considerat a l'Antiquitat, dab Jbel Musa sus la còsta africana, com ua de las Colomnas d'Ercules. L'arròc qu'ei ua possession de la corona britanica. Qu'estó cedit per Espanha a la Gran Bretanha peus tractats d'Utrecht, a la fin de la Guèrra de Succession d'Espanha.
Geologia[modificar | modificar la font]
Aquera formacion geologica qu'estó creada durant lo Jurassic, 200 milions d'ans a, quan la placa africana e tumè la placa euroasiatica. L'Ocean Atlantic que traversè l'Estreit de Gibartar e l'aigat seguent que creè la Mar Mediterranèa. L'Arròc que hè part de las Cordilhèras Beticas, ua cadea de montanhas qui dominan lo sud-èst de la Peninsula Iberica.


text:
Ataülf
Ataülf (mòrt a Barcelona en 415) foguèt rei dels visigòts de Tolosa. Son nom ven del germanic atha wolf (lop nòble). Èra fraire de la femna del cap visigòt Alaric I. Son primièr prètzfach conegut foguèt lo comandament d'un còrs de renfortiment de gòts e d'uns per ajudar Alaric I après lo primièr sètge de Roma (409). Pendent lo segond sètge, l'annada seguenta, l'emperaire Prisc Atal o nomenèt Comes Domesticus. Succediguèt a son cunhat, lo primièr cap visigòt, Alaric I, e pogèt sul tròn a la fin de 410 o al començament de 411, mentre que los visigòts èran en Calàbria. L'ensag de passar al nòrd d'Africa fracassèt, doncas que dirigiguèt los visigòts vèrs lo nòrd d'Itàlia e, après passar los Alps en 412, ocupèt Provença e Aquitània, que i prenguèt Narbona, Tolosa e Bordèu (413). En 414 s'establiguèt a Narbona, ont se maridèt amb Galla Placídia, filha de l'emperaire Teodòsi lo Grand e sòrre d'Onori, alavetz emperaire roman d'Orient, que los visigòts l'avián sequestrada pendent lo sètge de Roma de 410, e que foguèt obligada de los seguir pendent totas las expedicions. A partir d'aquel moment, Ataülf ensagèt d'obtenir l'amistat dels romans, mas la responsa romana foguèt lo blocatge dels pòrts de la Narbonesa dirigit dempuèi Arle pel general Constanci. Embarrat, Ataülf traversèt los Pirenèus en 415 e prenguèt Barcelona coma basa novèla. Dins aquela ciutat nasquèt lo filh qu'aguèt de Galla Placídia, apelat Teodòsi en memòria de son grand, coma testimoniatge de l'interès per ligar amb la tradicion romana; mas l'enfant moriguèt après uns paucs meses. En agost de 415, Ataülf foguèt assassinat pels meteis gòts, probablament pel partit antiroman, opausat a la politica d'aprochament a Roma qu'Ataülf aviá practicat pendent las darrièras annadas. Li succediguèt Sigeric.


text:
Leucip
Leucip que ho un filosòf grèc presocratic (considerat com un deus fondators de la teoria atomica, amassa dab lo son discípoli Democrit (qu'ei a díser qu'entà eths, la matièra qu'èra constituida d'elements basic qui eths, no's pòden pas trencar).
Qu'estó actiu de cap a l'annada -440 e qu'ei tradicionaument associat dab la vila de Milet. Segon Diogènes Laerci, èra originari de Vèlia[1] Coma existissen chic d'informacion suu filosòf, se poiré considerar coma un òme o una hemna[2].
Leucip es classat per convencion dab los Presocratics quitament s'estó contemporanèu de Socrates e que morí 29 annadas après èths.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Diogènes Laerci, Vidas, doctrinas e senténcias deus filosòfs illustres. Libres IX.
- ↑ Jean-Paul Dumont et al., Les Présocratiques, Gallimard, Bibliothèque de La Pléiade, 1988


text:
Edward Brongersma
Edward Brongersma (Haarlem, 31 d'agost de 1911 – Overveen, 22 d'abril de 1998) foguèt un jurista, politic e escrivan neerlandés. Foguèt membre de la Cambra Nauta del parlament neerlandés pel Partit del Trabalh de 1946 a 1950 e de 1963 a 1977. Es conegut principalament per lo sieu trabalh en defensa de l'acceptacion sociala de la pedofilia.[1] A la fin de la siá vida defendèt tanben l'eutanàsia e lo drech al suicidi.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Sandfort, Theo; Van Naerssen, Alex; Brongersma, Edward. Male Intergenerational Intimacy: Historical, Socio-Psychological, and Legal Perspectives (en anglés). Nòva York: Haworth Press, 1991, p. 142.
Liens extèrnes[modificar | modificar la font]
- Luòc web del successor de la Fondacion Brongersma, la Fondacion de Recèrca Scientifica sus la Sexualitat (en) (nl)
- Luòc web de l'Institut Internacional d'Istòria Sociala, que conserva los archius de Brongersma (en) (nl)
- Intervencion de Edward Brongersma e lo sacerdot Alje Klamer dins la television neerlandesa (1978).


text:
Volum
Lo volum es la porcion o quantitat d'espaci tridimensional tancat dins una frontièra. Per exemple, lo volum es l'espaci o forma qu'una substància (solid, liquid, gas o plasma) ocupa o conten.[1] Lo volum es abitualament quantificat numericament utilizant l'unitat derivada del Sistèma Internacional d'Unitats, lo mètre cubic.
Las formas matematicas plaçadas dins l'espaci donan luòc a de volums. Los volums formats per de figuras simplas –com las formas regularas, circularas o d'arèstas dechas– se pòdon calcular aisidament utilisant de formulas matematicas. D'autra costat, las formas mai complicadas se tròban mejans lo calcul integral s'existís una formula per la frontièra. Las figuras d'una dimension (coma la linha) e las formas de doas dimensions (coma los carrats) an un volum zèro dins l'espaci tridimensional.
Lo volum d'un solid (que siá de forma regulara o irregulara) se pòt determinar a partir del desplaçament de fluid. Lo desplaçament de liquid tanben se pòt utilizar per determinar lo volum d'un gas. Lo volum combinat de doas substàncias es generalament mai elevat que lo volum d'una de las substàncias. Pasmens, a vegadas una substància se dissòlv dins l'autra, atal lo volum, dins aquel cas, es pas additiu.
En geometria diferenciala, lo volum s'exprima dins de tèrmes de forma volum, e es un invariant riemanniana globala importanta. D'autra costat, en termodinamica, lo volum es un paremètre fonamental, e es la variabla conjugada de la pression.
Somari
- 1 Unitats
- 2 Fórmulas per calcular de volums
- 3 Calcul del volum per integralas
- 4 Referéncias
- 5 Vejatz tanben
- 6 Ligams extèrnes
Unitats[modificar | modificar la font]
Quina que siá l'unitat de longor a la seuna correspondéncia en unitat de volum, normalament lo volum del cube l'arèsta qu'a la longor donada. Per exemple, un centimètre cubic (cm³) es lo volum del cube que las arestas mesuran 1 cm de longor.
Dins lo Sistèma Internacional d'Unitats (SI), l'unitat estandard de volum es lo mèstre cubic (m³). Lo sistèma metric tanben inclutz lo litre (l) coma unitat de volum; un litre es lo volum d'un cube d'arèsta detz centimetres (un decimetre cubic). Alara:
- 1 litre = (10 cm)³ = 1000 centimetres cubics = 0.001 metres cubics,
llavors
- 1 metre cubic = 1000 litres
Las quantitats pichonas de liquid se meruran en millilitres, onte
- 1 millilitre = 0,001 litres = 1 centimetre cubic
D'autres unitats tradicionalas de volum dins d'autres sistèmas qu'encara son en vigors dins qualques païses son entre autre las seguentas: poce cubic, pè cubic, onça liquida, pinta, quart, galon], barril, còrda, peck, bushel o hogshead.
Fórmulas per calcular de volums[modificar | modificar la font]
Volum dels solids platonics[modificar | modificar la font]
Los solids platonics comprenon los cinc unics polièdres regulars. Se l'arèsta del polièdre es a, lo seu volum se dona per la taula seguenta:
Proporcion entre los volums d'un còn, esfèra e cilindre del meteis radi e nautor[modificar | modificar la font]
Las formulas anterioras se pòdon utilizar per demostrar que los volums d'un còn, esfèra e cilindre del meteis radi e nautor seguisson la proporcion 1 : 2 : 3. La demostracion es la seguenta: siá lo radi r e la nautor h (que per l'esfèra es 2r). Lo volum del còn es:
Lo volum de l'esfèra es:
Lo volum del cilindre es:
La descobèrta de la proporcion 2 : 3 entre los volums de l'esfèra e lo cilindre s'atribuís a Arquimèdes.[3]
Calcul del volum per integralas[modificar | modificar la font]
L'integrala multiple es una partida limitada de , lo volum del cilindre qu'a per generatriu la frontièra de , delimitat pel plan e la superfícia d'equacion –amb positiva e continua sus – es:
Dins lo cas que lo domèni es definit per las condicions simplas , , lo calcul se reduch a:
Se es una partida limitada de e la foncion constanta 1 es integrable sus , lo volum de es alara:
Dins lo cas que lo domèni es definit per las condicions simples , e , aquel calcul se redutz a:
Per la linealitat de l'integracion, un domèni dificil de definit se pòt partir en diverses susdomènis exprimables per de condicions simples.
Coordenadas non cartesianas[modificar | modificar la font]
Se lo domèni s'exprima melhor en coordenadas cilindricas per las condicions simplas , lo calcul es:
- onte es una partida limitada de
Se lo domèni s'exprima melhor dins las coordenadas esfericas per las condicions simplas , lo calcul dona:
- onte es una partida limitada de
Solid de rotacion[modificar | modificar la font]
Dins lo cas que lo domèni es un solid de revolucion la frontièra qu'es engendrada per la rotacion d'una corba d'equacion a l'entorn de l'axe , lo calcul del volum se reduch a una integrala simple
Teorèma de la divergéncia[modificar | modificar la font]
El teorema de la divergència permet reduir el càlcul del volum a una integrala de superfícia:
Onte es la frontièra de e lo vector unitari normal a dirigit cap a l'exterior de .
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Your Dictionary entry for "volume"
- ↑ Cox (en)Coxeter, H. S. M.: Regular Polytopes (Methuen and Co., 1948). Table I(i).
- ↑ (en)Chris RorresTomb of Archimedes: Sources ed:Courant Institute of Mathematical Sciences


text:
1389
Aquesta pagina concernís l'an 1389 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Sultanat Otoman[modificar | modificar la font]
Lo 15 de junh, batalha de Kosovo Polje entre leis armadas otomanas de Murad Ièr e sèrbas de Lazar Hrebeljanović e de Tvrtko Ièr. Lei pèrdas foguèron fòrça importantas per lei doas armadas e lo sultan i foguèt tuat entrainant lo començament de la crisi intèrna per sa succession. Bajazet Ièr, fiu de Murad Ièr signèt donc una trèva ambé lei Sèrbs per eliminar sei rivaus e finalament remplaçar son paire. Pasmens, au contrari de seis adversaris, leis Otomans avián la capacitat de remplaçar rapidament lei mòrts.


text:
Leopold Mozart
Leopold Mozart (Augsborg, uei en Alemanha, lo 14 de noveme de 1719 – Salzborg, lo 28 de mai de 1787) que ho un violonista, compositor d'estil classic, cap d'orquèstra e pedagòg e teorician deu vriulon. Lo son metòde de vriulon titolat Versuch einer gründlichen Violinschule que ho ua referéncia pedagogica màger durant mei d'un sègle. Qu'èra tanben lo pair deu famós compositor Wolfgang Amadeus Mozart.
Vita[modificar | modificar la font]
Que vadó a Augsburg hilh d'un arreligaire catolic nomat Johann Georg Mozart (1679-1736) e de Anna Maria Sulzer (1696-1766). Qu'avó lo parat d'estudiar en çò deus jesuitas dens lo Sant Salvator Gymnasium puish dens lo Lyceum on arrecebó ua educacion completa qui, a despart deu vriulon, de l'òrgue, deu cant, deu jòc d'actor e desvolopè en eth lo gost de la sciéncia (gost transmés egaument au son hilh abambats per las matematicas) e qu'èra conegut per possedir un microscòpi. En 1738 qu'arrecebó lo bachelierat en filosofia abans de començar dab succès la soa carrièra com violonista e compositor. A partir de 1743 qu'entrè au servici deu princi arquevesque de Salzborg Leopold Anton Freiherr von Firmian.
En 1747 qu'esposè Anna Maria Pertl dab qui avore 7 mainatges deus quaus sonque 2 e viscón e bèth vàder musician deus màgers : Wolfgang Amadeus Mozart (neishut en 1757) e la soa sòr ainada Maria Anna Wallburga Ignatia Mozart (vaduda en 1751 e mei coneguda com Nannerl).
En 1755 qu'escrivó lo son metòde qui, au maugrat qui uei Leopold e sia mei que mei conegut com lo pair de Mozart, e l'auré garatit la fama dinc au dia de uei.
La seguida de la soa vita que confondeish dab lo hat deus son hilhs aus quaus e's vodé e dab e trauquè las corts d'Euròpa en representacions.
Òbra[modificar | modificar la font]
Enter las multiplas òbras de Leopold Mozart la mei famosa qu'ei de segur lo son metòde de vriulon Versuch einer gründlichen Violinschule ; uei lo dia, lo son concerto per trompeta qu'ei regularament interpretat ; lo son interès principau qu'ei d'estar d'estil mes totun dedicat a la trompeta barròca (un instrument drin abandonat com solista durant l'epòca classica).
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Concerto per trompeta sus youtube interpretat per Wynton Marsalis