text:
04/11/2016
Daus òmes que tomban, episòde 15, per Joan Ganhaire
Un raunament vau drech d’entrada . Es totjorn pas plasent, lo patron. A totjorn pas trobat qui es quela femna que sembla nos segre, o quitament nos davançar dins quela questa ente la Natalena sembla aver bladat los cadabres d’òmes sus son chamin. Nòstra pratica auriá-t-ela lançat un autre detective, en cotilhons, queu lai, sus la pirca de son amorosa abandonada ? O-ben-tot, quauqu’un vòu la protegir e nos empaischar de la tornar trobar… Vai-t-en saber… Per li chamjar las ideias, li recite la lista de las victimas potencialas de nòstra delicada jòuna filha. Me racha lo papelon, se leva las clucas sus lo front, se desvire los uelhs a los far venir qua’iment blancs, se conha lo papier dins lo cuenh de l’uelh drech dau temps que li leve la lampa de chabelh a li en cramar las cilias. Quo es lo sol biais que a de poder legir un pauc, e se’n sierv nonmas per las urgéncias. De l’ Enclusa, de L’Enclusa , mas quo era un amic de mon pair quò, que lo vielh era convidat de temps en temps a quauqua chaça a correr, e crese que i sei ‘nat dos tres còps a Sent Clod, de quand era mainatge, los autres quò me dich ren, manca benleu lo tipe dau laboratòri, fabricava de las pilulas per far ‘nar, que ma mair ne’n minjava una boitia per jorn. Bon e ben doman, en rota per Sent Clod a la pica dau jorn. Bon quo a l’aer de ‘nar mielhs, vau poder li ‘nar querre un pauc de tisana e rassegurar nòstras ostessas.
O ! Filh de vessa ! Lo domani de l’Enclusa ! Pitit, quo es quauquaren… Una lonja aleia d’aubres que sap pas çò quò quo es, mas quò a una autra mina que los platanas que avem aus Ombradors, e lo chasteu ! Quo es de la dentela, emb de las pitas torns pertot, de las fenestras minhardas coma tot, podem nos alinhar emb nòstra bastissa d’avant los temps vielhs. Domatge que tot siá barrat. Ne’n fam lo torn prudentament, Messieurs, vous cherchez quelque chose ? Un vaslet, redde coma cluchier, en gilet raiat nos espia d’un aer mepresaire, que quo es quela racalha que se panturla sens permission, Caüsac se presenta, Comte Gaëtan Caüsac daus Ombradors, nous voudrions voir le maître de céans.(de segre)
Joan Ganhaire.
30/10/2016
Daus òmes que tomban, episòde 14, per Joan Ganhaire
En esperar la chocrota que tarda a venir, estudie de prep lo papelon voiatjaire. Cinc noms quí dessus. Baron Uber de l’Enclusa, rua de l’Ipòdròme, a Sent Clod a davalat los eschaliers de son chasteu testa prumiera lo 25 de mai 1963, granda fortuna de familha, Albert Wienzner, Baloard Murat, XVI°, marchand de tableus, tombat de la fenestra dau quatriesme lo 13 de Feurier 1967, coleccion fabulosa d’impressionistas, e de surealistas, Xavier Houssoy, cortier ? sens precision, Avenida de Vagram, auriá eizilat sus quauquaren lo 6 de septembre 1969, fractura de la clòsca, armator proprietari d’una flòta de quatre o cinc cargòs, son vesin de la plaça daus Ternes, Joao DaSilva Soares, francò-bresilian, importaire de cafe e de pas mau de chausas, tuat lo 8 de novembre 70 per una peira tombada de la façada de son ostal particulier e Pierre-Enric Meracadier, dau labòratòri farmaceutic dau mesma nom, rua Madama, a una gulhada dau Luxemborg, eu tanben a davalat sos eschaliers per lo darrier còp lo 14 de decembre 70. E ben, per dau brave monde quo ne’n es dau brave monde. Totas mòrts declaradas accidentalas aprep enquesta seriosa.Cò que manca dins lo papier de Clunhac… La chocrota rieba, veiram quò pus tard.
Son pas tranquillas las paubras femnas de l’ostelariá. Eran pertant prestas a totas las civilitats per contentar queu paubre mossur que i veu pas e sembla pas en tròp bona santat. Auriam degut las assabentar sus l’umor chamjanta de Gaëtan. La tisana lor a volat per la testa e la pòrta lor a petat per las fessas que n’an pertant pas bien grassas. Me asarde a un pitit tustadís a la pòrta, seguit d’un unlament fotetz me lo camp nom de Diu, ai mestier de ren, quo es io, Julian…(de segre)
Joan Ganhaire.
09:58 Publié dans Joan Ganhaire, Daus òmes que tomban, La Vita en òc ( archivas DL papier) | Lien permanent | Commentaires (0)
23/10/2016
Daus òmes que tomban, episòde 13, per Joan Ganhaire
Pertant, aus Tamaris, i ‘viá aparentament degun que responde a queu sinhalament, e pas mai a l’ostelariá de las Ersas. Marcatz bien que aqui, avem pas bien ‘gut lo temps de far coneissença. Laidonc, misteri. Quò li en copa la prumiera de Bruckner, au Gaëtan. E las prumieras nòtas de la cinquiema de Beethoven que estufla son pas signe de brave temps, malaise, incomprenason, dangier benleu. E veiquí nòstre patron que se bòta a la nuech, fasent crasenar las dents, recoquilhonat dins sas tres cubertas, embarrat dins la chalor de son radiator electric e dins la lentor mortuaria dau second movament de l’ Emperor. Quante es entau d’umor i a pus nonmas lo laissar bonhar dins la melancolia. Franciscò e io, nas au vent, colem la rua daus Fossats Sent Bernat, riebem a la Sena, vam plan trobar quauquaren a chaunhar, nos sietem a la terrassa d’un estanquet au cuenh dau baloard Sent German e dau quai de la Tornela. Chocrota. Ba ! Quò nos chamjara dau bon minjar de Ròsa.
Franciscò trapa un jornau, edicion dau ser, espofidada, espia me quò, Carambolatge Monstre sus lo Periferic, Quauques Nafrats Leugiers, enquera urós, Subrebeus Desgats Materiaus. Lo rei de la perseguida, l’as dau volant, lo menaire falord a enquera tustat. Pareis que cherchen una lonja limosina negra que seriá, per imprudéncia a l’origina de l’accident. Quauqu’un auriá relevat los numeròs. Franciscò a desjà chamjat las placas e surtit lo noveu juòc de papiers. ‘Na vielha ‘bituda. (de segre)
Joan Ganhaire.
14/10/2016
Daus òmes que tomban, episòde 12, per Joan Ganhaire
Queu monde son plan onestes, que vodrían pas que quela persona se siaiá facha dau mau, que vodrián pas laissar en França una meschanta ideia de l’Empire dau Solelh Levant. Ai pas tot comprès, mas ben pro per taschar moien de’n saber un pauc mai sus quela dicha persona que porriá plan èsser l’aromaire de mon comissari.Quauques gestes un pauc disconvenients sus un biais interrogatiu m’assabenten que la personna esversada sembla èsser una femna, mas quo es tot çò que nòstras coneissenças recipròcas de la lenga de l’autre me permeten de descrubir. Laisse queu comissariat de desvirats ‘vancès que quauqu’un se sovene qu’un pitit tipe magre s’interessava un pauc tròp au comissari Clunhac, que, justament, venem de trobar matrassat dins son bureu. Serenada plena d’imprevist ! Un pitit vent tebie que josleva un pauc de pouvera e quauque retrum ven me placar a la chamba un bocin de papier chafrolhat. Me creiretz si voletz, mas quo es una lista de noms, de plaças e de datas, a tots los còps, quo es lo trabalh de Clunhac per Caüsac.
Plasent coma ‘na codena mau rasclada, lo Gaëtan. Avem viste fait lo torn dau problema. Quauqu’un a saubut que ‘viam comandat queu trabalh a Clunhac, quauqu’un que voliá pas que quò nos tombe entre las mans, que a fait lo viatge de Paris, a prengut la pena de venir aromir lo comissari, mas que sa fugida s’entraupet dins la banda nipona, que a perdut son preciós papelon, que l’asard a fait que m’es tornat tombar entre las mans, vòle dire las chambas. Prumiera deduccion, quo es quauqu’un, una femna, d’après, que a auvit o escotat la conversacion telefonica coma Clunhac, que comprend nòstra lenga, que vòu copar la rota a nòstra chercha, a saber quauqu’un que vòu protegir Natalena Daumonteil-veuva Fleury-veuva de Gueranda-segurament veuva Quauqu’un Mai.(de segre)
Joan Ganhaire.
14:34 Publié dans Joan Ganhaire, Daus òmes que tomban, La Vita en òc ( archivas DL papier) | Lien permanent | Commentaires (0)
09/10/2016
Daus òmes que tomban, episòde 11, per Joan Ganhaire
Aprofechí un movement de fola degut a l’arribada d’un grope de japonès sens novelas de l’autòcar que los ‘viá pausats plaça dau Pantéon per me raletar dins lo corredor que menava au prifond dau comissariat. Quauques bureus vitrats voides a questa ora, manca un ente un paubre tipe aviá l’aer de passar un meschant moment entre dos inspectors en braç de chamisa. Coratge, camarada, subretot, avoa ren, pas un mot, silenci, as ren fait, se son trompats de tipe, creu un vielh de la vielha que a conegut quò sap pas quant de còps. !
Passat los pissadors d’aisat coneitre a l’odor, quauquas pòrtas barradas, a, una ente i a marcat comissari Clunhac, desrengetz pas. Sei plan cortès, tuste dos còps, ren. Benleu es pas quí, finalament. Drube la pòrta. Degun. A si es plan, dos pès que passen jos lo bureu, ‘na chadiera esversada. Riscava pas me respondre, lo comissari. Es esplamit contre lo mur, e fai ‘na bona siesta. Ne’s pas mòrt, mas si s’esvelha, aura segurament un brave mau de testa, que d’aqui, vese la brava fendassa que a au mitan dau front. L’estatua en bronse que li a fai quò jai pas luenh. Risque dos pas, per cas que sus lo bureu i auriá dau corrier per Gaëtan. Ren. A pas bien ‘gut lo temps de trabalhar per nautres que quauque arcandier mau content dau comissari es vengut li tornar sa monuda. Delicatament, tòrne surtir, boisse d’un mochenas pas tròp pròpe la ponhada de la pòrta, mancariá pus nonmas de quò que me fase massar per aver estordir queu dich Clunhac que vene de veire per lo prumier còp.
Dins lo al dau comissariat, quò vai pas en se dobant. Los japonès an pas tornat trobar lor car, mas an tornat trobar lo menaire eslonjat jos un portau de la rua de l’Estrapada emb una brava massaròta sus la clòsca. Fau creire que i a quauque meschant vent que bufa de ser dins lo V°. Demai, un que parle un pauc lo francès, es trapat e explicar a fòrça de molinadas de braç, que, en ‘ribar au comissariat, quauqu’un s’es foitat en galopar dins lor grope, es tombat per terra, s’es relevat e a tornat fugir sens dire fava.(de segre).
Joan Ganhaire.
10:15 Publié dans Joan Ganhaire, Daus òmes que tomban, La Vita en òc ( archivas DL papier) | Lien permanent | Commentaires (0)
30/09/2016
Daus òmes que tomban, episòde 10, per Joan Ganhaire
Tot a fet plasent coma endret. Doas pitas femnas, de las sòrs si comprene bien, tenián la botica, e nos troberen de las chambras que donavan sus lo dernier, luenh daus bruchs de la circulacion. Nautres, coma lo Franciscò, nòstra periòda parisenca, quò se passava pas emperaquí, mai pus leu dau costat dau XIX°. Restavam rua de Crimea, entre l’avenida de Flandra e lo canau de l’Orcq. Eram tranquilles, quí. Trabalhavam laidonc per Jò de Montsoris, especialitat agencias postalas e forgons blindats, a ! Quaus sovenirs, te rapelas quante ‘viam restat los tipes de la Brinks Baloard Mac Donald e los de Cash Service rua d’ Aubervilliers, e la pòsta de la Pòrta de Pantin ! E la de la rua de Tanger ! Quau domatge que Jò aie degut restar sas activitats. Tres balas en plen pitre, de la part de Simon Piau de Chen, pas tròp urós de veire nòstra equipa lo chaupir aprep lo còp de la rua Ordener. Marcatz bien que quò li portet pas bonur, au Simon, que eu e dos de sos aracandiers bonheren pro longtemps dins lo canau Sent Martin. Franciscò ne’n a jamai tròp parlat, mas me damande si una nuech ente era pas de tròp bona umor, era pas ‘nar passar sos nervs sus la banda de maufasents dau XVIII°.
Quo es per quò que dins la serenada, aní sens grand dangier de me far trasconeitre aus rensenhaments au commissariat de la rua Cardinau-Lomonge ente lo nommat Clunhac deviá aver començat d’amassar los rensenhaments si gentament damandats per son ancian colega. Aime pas tròp rentrar dins quilhs establiments que me fan tròp pensar a daus punhets un pauc tròp sarrats, a daus barreus un pauc tròp solides, a de las sarralhas un pauc tròp barradas. Me faguí enquera mai pitit que natura, a penas visible demest los beus brigons en unifòrme, los inspectors en manteus de plòia, las vessas massadas baloard Sent German, un pilòt d’estudiaires esmalits contre quauqua refòrma de l’ensenhament, cinc o sieis negres que un benleu aviá fait quauquaren, un coble de toristas que venián de se far raubar lo pòrtafuelha, una dròlla qu’aviá nonmas retrobat de sa bicicleta l’antivòl sonhosament estachat ad’un luminier de la rua Cuvier. Sens granda reüssida, damandí aprep lo comissari Clunhac, daus còps era pas quí, daus còps era tròp ocupat, daus còps, que li voletz au comissari Clunhac, quo es personau...(de segre).
Joan Ganhaire.
06:59 Publié dans Joan Ganhaire, Daus òmes que tomban, La Vita en òc ( archivas DL papier) | Lien permanent | Commentaires (0)


c: text/html

text:
Olympique lyonnais
Olimpico liyonês
Malyots
L’Olimpico liyonês (Olympique lyonnais en francês), sovent abregié en OL, est un clube de calço francês de la vela de Liyon qu’est étâ fondâ en 1950. Avouéc sèpt titros coment ch·ampion de la Liga 1, cinq copes de France et una copa de la Liga, l'Olimpico liyonês est yon des clubes los més titrâs du ch·ampionat de France. O est étot yon des mèlyors clubes de France actuèlament.
Èquipa d’ora (masculina)[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- Solament los principâls titros en compèticions oficièles sont endiquâs ique.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lo Recueil de chansons et autres pièces en langue méridionale es un manuscrit de Henri Pascal de Rochegude (1741-1834) copiat devers la fin del sègle XVIII. Conten 201 cançons e 12 pèças en vèrs d'inspiracion, de fòrmas, de talhas e de tematicas fòra divèrsas. A qualques excepcions prèp, totas las cançons son redigidas en occitan.
Lo Recueil de chansons et autres pièces en langue méridionale es un manuscrit de Henri Pascal de Rochegude (1741-1834) copiat devers la fin del sègle XVIII. Conten 210 cançons e 12 pèças en vèrs d'inspiracion, de fòrmas, de talhas e de tematicas fòrça divèrsas. A qualques excepcions prèp, totas las cançons son redigidas en occitan.
Las cançons se pòdon classificar segon lo biais seguent :
- 157 cançons d'amor,
- 25 cants religioses, principalament de cants de nadal,
- 9 cançons de taula o per beure,
- 11 cançons d'inspiracion borlesca,
- 6 cançons de caractèr politic (en relacion amb los temps revolucionaris)
L'ensem de las pèças es classat per òrdre alfabetic dels primièrs vèrses e numerotat cronologicament dins aqueste òrdre. Per d'unas, una precision sus l'autor o las persona qu'inspirèt la cançon es indicada. Qualques títols de cants figuran sens cap de tèxte : dins aqueste cas, son pas numerotats. Sus mantun cants figura la mencion « notada », sens que cap particion, ça que la, las venga completar.
De las 158 cançons d'amor repertoriadas, los dos tèrç meton en scèna las dificultats dels rapòrts amoroses entre pastres e pastoras, sovent sul tèma d'un amor pas partejat, pas totjorn tròp sincèr mas conscienciosament dramatizat.
Dins d'unas d'entre elas, un vintenat, l'amor es partejat e consomat. La cançon ven allusiva e coquina.
Aquestas cançons son fòrça caracteristicas de la segonda mitat del sègle XVIII que lo motiu de la pastorala i demòra fòrça popular entre los nòbles e los borgeses « esclairats » qu'i veson una resurgéncia de las amors païsanas anticas tant coma de l'esperit libertin.
Aquesta seleccion volontària testimònia benlèu del gost personal de Rochegude.
Los cants religioses son majoritàriament de « nadalets », cants de Nadal. 14 son del curat de Busque (vilatge de la region de Graulhet), 2 de M. Plomet, prèire de Montpelhièr, un del curat de Fresigne, un de Massol dich « le prébendier », 5 d'autors non mencionats.
Dos autres cants son dels « stabat mater », cant sus la Passion. Enfin, una darrièra cançon conta lo malcontentament d'un curat censurat.
Aquestas cançons celèbran generalament lo plaser del deslassament bucolic entre monde de bona companhiá.
S'i retròba tanben una algairada entre una femna e son marit ibronha, doas galejadas contra las moscas, una contra las piuças, doas trufariás contra los uns o los autres, de cants que i es question d'aucèls e un cant sus la vielhesa e la mòrt que benefícia de referéncias a la cultura antica coma a la mitologia.
D'unas pèças pòdon èsser classadas a part, que son pas de cançons. Entre aquestas :
- Requista del P. Filip Cleric als juges de Besièrs en 1740, sul brutitge de las carrièras de Besièrs
- Dins Besièrs de tots temps se veirà de falords, que s'i vei de prèires se faire raubar lor dinnar pendent una parida de pesca
- Los gorraus de Pechelicon, sur les figues
- los pelegrins d'Emmaüs, traduccion de l’Evangèli de Luc n°24
- lo conte ditz qu'una cigala, traduccion de la faula de la Fontaine « La cigale et la fourmi »
- S'aimatz lo lengatge "patois", un tèxte umoristic sus las qualitats atribuidas a la lenga d’òc.
- Recueil de chansons et poésies modernes (Roch Ms 9 a)
Lo Recueil de chansons et autres pièces en langue méridionale es un manuscrit de Henri Pascal de Rochegude (1741-1834) copiat vèrs la fin del sègle XVIII. Conten 210 cançons e 12 pèças en vèrs d'inspiracion, de formas, de talhas e de tematicas fòrça divèrsas. Las cançons son gaireben totas redigidas en occitan.
Sans le texte hébreu q. v. in סדר הקונטריס [= Seder ha-qônṭêrês], cote SID.405
Porte le n° 28
Manuscrit du XIXème siècle d'une chanson comique, écrite par François Arnaud, membre de l'Athénée de Marseille. Auteur notamment d'un vaudeville "Leis intriguos d'un amatour" et d'un poème "Leis dous frèros savouyards".
Petit recueil manuscrit anonyme, daté de 1775. Il contient des poèmes en occitan et en français sur le thème de la nativité. La plupart sont destinées à être chantés et portent la mention de l'air qui doit les accompagner. Il s'agit généralement d'un air extistant ( Sur l'air de ...), mais parfois on trouve seulement l'indication "sur un air nouveau".
Les pages 75 et 76 semblent être d'une écriture différente, et à partir de la page 75 l'encre n'est plus la même, ce qui laisse supposer une rédation en deux temps. De la même façon, dans la table des matières, les deux dernières entrées ont été ajouté avec une encre plus claire.
Sur la dernière page se trouve une table des matières.
Manuscrit autographe ayant pour frontispice une illustration au crayon à papier d'un troubadour.
Il est accompagné d'un tirage papier représentant le portrait d'un homme, dont on suppose qu'il s'agit de l'auteur.
Ce manuscrit est composé de 71 feuilles de papier pliées en deux pour former un épais cahier, cousu dans une couverture de récupération en basane noire.
Le volume s’ouvre par un “Recueil d’Enigmes”, soit 12 énigmes en français, avec la solution inscrite sans doute d’une autre main (pages 1 à 9). Il contient ensuite des chansons en français, numérotées de 1 à 120 (pages 13 à 162) puis 7 chansons mêlant parfois l’occitan au français (pages 163 à 177).
A l’envers du volume (à partir de la vue 179 du document numérisé), sont notées une trentaine de chansons, dont trois en occitan (page 1, page 24 et page 39), et quelques une mêlant l’occitan au français.


text:
Sovkhoz
Un sovkhoz (en rus coBxoз, prononciacion) èra una bòrda d'Estat de l'URSS. Lo mot es la contraccion de coBeTckoe xoзяйcTBo, siá bòrda sovietica. Los sovkhozes foguèron creats pendent l'expropriacion dels kolaks pendent la campanha de collectivizacion lançada per Stàlin après 1928.
Una persona trabalhant dins un sovkhoz èra un sovkhoznic (en rus: coBxoзHиk, al femenin sovkhoznitza, (rus: coBxoзHицa). Dins un sovkhoz, los obrièrs agricòlas èran salariats, sens èsser proprietaris. Los salaris èran pas (o gaire) indexats sus la productivitat del sovkhoz.
Per cobrir una flaca productivitat e donc una produccion insufisenta, de pèças de tèrra privadas foguèron tolerada dins los sovkhozes. Lor superfícia faguèt enseguida l'objècte de mai d'una refòrmas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los sovkhozes comencèron a èsser creats al començament dels ans 1920 coma un exemple ideologic de l'agricultura socialista car los kolkhozes foguèron longtemps considerats coma una etapa intermediària cap a l'ideal de l'agricultura estatica. Alara que los kolkhozes foguèron mai sovent creats combinant de pichonas expleitacions individualas dins una estructura cooperativa, los sovkhozes foguèron organizats per l'Estat sus de tèrras confiscadas que foguèron acampadas dins de grandas proprietats. Los trabalhadors dels sovkhozes foguèron recrutats d'entre las populacions ruralas sens tèrra.
Lo ròtle dels sovkhozes dins l'agricultura sovietica progressa regularament al cors de l'èra sovietica. Lo nombre de sovkhozes passa de mens de 1 500 en 1929 a un pauc mai de 23 000 a la fin dels ans 1980. Aquel espandiment s'explicava en partida per la politica de fusion e de reconversion dels kolkhozes en sovkhozes e en partida mercé a l'espandiment de las superfícias cultivadas mejans de programas espaecials coma la Campanha de las tèrras verges. Pendent los ans 1930, los sovkhozes avián en mejana gaireben 3 600 ectaras de superfícia semenada. Dins los ans 1980, aquela mejana èra de gaireben 4 500 ectaras.
Los sovkhozes foguèron percebuts coma essent mai productius e mai rendables que los kolkhozes. Los sovkhozes èran subretot presents dins la produccion de Cerealas, de Legums e d'uòus.
En 1990, l'Union sovietica aviá 23 500 sovkhozes, o 45 % del total d'expleitacions de tipes sovkhoz/kolkhoz. La talha mejana d'un sovkhoz èra de 15 300 ectaras, près de tres còps lo kolkhoze mejana qu'èra de 5 900 ectaras en 1990. Los sovkhozes èran mai nombroses en Siberia que dins la partida europèa de l'Union sovietica.
Pendent la transicion dels ans 1990, fòrça bòrda d'Estat foguèron reorganizadas coma societat per accions, pasmens se lo desvolopament dels mercats fonzièrs èran totjorn entravat per l'oposicion a la proprietat privada de las tèrras.


text:
Unitat d’Aran reclame mès supòrt entar espòrt aranés ara Deputacion de Lleida
A prumèrs deth mes de hereuèr Unitat d’Aran presentaue en Conselh Generau ua mocion tà demanar ara Deputacion de Lleida supòrt tar espòrt aranés, un viatge coneishuda era notícia qu’era candidatura des estacions dera província de Lleida a estat desestimada e en tot saber qu’era Deputacion de Lleida a aportat 40.000 euros entà collaborar enes trabalhs dera candidatura deth Pirenèu gironin coma sedença des Jòcs Olimpics d’Iuèrn.
“Des d’Unitat d’Aran consideram qu’era Deputacion de Lleida aurie de dedicar aguesti sòs ara promocion der espòrt ena nòsta demarcacion, entà atier es besonhs des diuèrsi esportistes d’èlit damb es que dejà compde aguest territòri, e era Val d’Aran en particular, e que pòden optar a competir en ues futures olimpiades d’iuèrn”, segontes afirmaue Francés Boya, conselhèr e secretari generau d’UA.


text:
Curd
Lo curd es una lenga iraniana parlada en Curdistan ("lo país dels Curds"), qu'inclutz una part d'Iran, d'Iraq, de Turquia e de Siria. Lo curd es lenga oficiala pas que dins lo nòrd d'Iraq ("lo Curdistan iraquian"). Es totalament interdich d'utilizacion publica en Siria e o èra en Turquia abans la lei d'agost de 2002 que permet una preséncia publica (leugièra e contrarotlada) del curd. En Iran, lo curd pòt èsser utilizat dins los mèdias locals tant coma dins qualques escòlas.
Lo curd aperten al sosgrop occidental de las lengas iranianas, una branca del grop indoiranian qu'es una de las brancas màgers de las lengas indoeuropèas. Las lengas mai ligadas al curd son lo talysh e lo persan.


text:
- coercicion
- couërcioun, -ien f. coercition. voir constrencha, obligacion
Diccionari Personau e Evolutiu. 2015.
Regardez d'autres dictionnaires:
constrencha — coustrencho f. contrainte. Constrencha per còrs : contrainte par corps. voir coercicion, obligacion … Diccionari Personau e Evolutiu
obligacion — óubligacioun, ien f. obligation; engagement; contrainte. Complir una obligacion : remplir une obligation. Li aviáu fòrça obligacion : je lui étais très obligé. voir coercicion, constrencha … Diccionari Personau e Evolutiu


text:
Mes : Agost 2006
Cauant moturs
CiU e er ‘Avui’
Ara Bossòst!
President Montilla
Aran, país rurau
Ath delà, es limits geografics son pro evidents. Bèn, mens tàs constructores, eth podèr factic de vertat. (E pas es indústries alternatives que sagen de complementar eth mònocultiu deth torisme de nhèu. Ath finau, semblarà que toti son parions e que toti es alcaldes an germaníssims constructors…)
Mès Aran ei tanben ua des « comarques » de Catalonha enes quaus eth pes deth PIB primari e era ocupacion agricòla ei menor qu’era mieja. Son fòrça es condicionants: era pression immobiliària, era vulnerabilitat e desproteccion des pagesi…
Ua auta causa ei era « urbanizacion mentau e de servicis » (injeccion de cultura e d’infraestructura de servicis publics) qu’eth país a de besonh… O non! N’i a que s’i trapen a plaser ena mediocritat. Bèn, aumens que mos den era oportunitat d’urbanizar es consciéncies.
Eth problèma ei era ocupacion sauvatja deth territòri. Massa mauvestats se produsissen contra eth minim sentit dera cultura urbanistica e arquitectonica. E alavetz? Arturar eth creishement? Tanpòc. Endreçar-le e planificar e reequilibrar eth territòri.
Eth Plan Territoriau pòt èster un bon esturment, surtot quan prevé er impols economic e de refòrç de servicis de Vielha e der « hilat Les-Bossòst ». Atau que sei cap ce per qué i cau èster en contra…


text:
Pelafòl
Pelafòl[1] (oficialament en francés Pellafol) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Frederic Mistral, TDF Pelafol en grafia mistralenca


text:
185
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 185 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Observacion de la supernova SN 185 per leis astronòms chinés.


text:
Los ensenhaments de M. Lapluma
Aqueste libre recampa una garba de cronicas d'Andrieu Lagarda dedicadas a la lenga occitana,
paregudas pel primièr còp dins la revista Gai Saber.
D'un biais risolièr e umoristic, l'autor balha conselhs e ensenhaments a totes los que vòlon escriure en lenga occitana.
Los que vòlon melhorar la qualitat de lor expression en lenga nòstra i traparàn tot un fum de conselhs, las enganadas las mai comunas d’evitar, las viradas sintaxicas pròpias a l’occitan, de nòtas de vocabulari…
Se volètz apprendre en sorisent, seguissètz donc las aventuras de M. Lapluma e de son doble…


text:
Viure al País – Coma lo Leo en Peiregòrd
Coproduction Piget / France Télévisions
La seria Biais de Piget nos fa conéisser los biaisses, los saber-far populars d’Occitània. Aquí ne un de brave, biaissut, un aluserpit de l’òrt. Direccion Peirigòrd, al rencontre de Leo que demòra del costat de Brantôme, al nòrd de Dordonha, un vintenat de kilomètres de Periguèrs.
Duèi lo Leo nos dona quauques secrets per reussir son òrt sens tròp trimar tot en trabalhant del melhor possible. Per aquò, s’es inventat d’utisses coma la trencha (la houe).
Sap encara causir e conservar las granas, metre de sufata de fèr tres còps per an per empachar las malautias, far fugir las taupas amb una placa de fèr sens las tuar…
Mas tanben a qu’un moment ramassar las castanhas, cossí las palar, las blanquir ?
Coma se dís, lo Leo ne coneis un molonàs e demanda pas que de partajar son Biais.
Lo Benaset


text:
Viure al País – Dab Matèu e Vicente en parçan de Luishon
Coproduction Piget / France Télévisions
Un biais, aquò’s fat per se far passar. Aital Matèu, un musicaire que buta d’estudis e Vicente son pepè, un pastre retirat qu’a plan de causas a transmetre. Tot aquò se passa en parçan de Luishon per un BIAIS signat Piget.
Vicente e Matèu
Vicente èra pastre. Es vengut en França en 38 al moment de la guèrra civila d’Espanha. Aquò s’ausís dins son parlar gascon. De biaisses, ne coneis un tropèl ligats benlèu que son ligats al pastoralisme mas pas sonque. Aital las corbelhas que fa de tota mena. Ambe Matèu son felen, s’endevenon plan. Matèu es estudiant e fa tanben d’acordeon diatonic. Tòca entr’autres ambe lo Jan de Nadau. L’avèm vist per las pastoralas en Comenge.
De corbelhas de tota mena
Har de corbelhas e de panièrs, aquò’s tot un art. Dinc un cadre plan polit, vesèm aital Vicente ensenhar lo biais a Matèu. Quand cal copar los vimes? Cossí los conservar ? Lo torn de man per far prene era forma de la corbelha, bastir eth torn, eth cuu dera corbelha, her era ansa…? De causas s’en apren un fum. E coma los imatges son fòrça polits, òm se carra de fintar al fenestron.
Lo Benaset
BIAIS – Apprendre à fabriquer une corbeille par france3midipyrenees
Une série écrite et réalisée par Amic BEDEL
Une coproduction Piget et France Télévisions (France 3 Midi-Pyrénées)
Vous pouvez aussi lire un article en français sur le site de France 3 Midi-Pyrénées.


text:
1613
Aquesta pagina concernís l'an 1613 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Mandadís per lo negus Susenyos Ièr d'una ambaissada en Euròpa per demandar una ajuda militara au papa e au rèi d'Espanha e de Portugal. Aqueu renfòrçament dei relacions ambé lei poissanças catolicas anavan tenir un ròtle important dins lo debanament dau rèine ambé la conversion dau negus au catolicisme en 1622.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 7 d'abril - Gerrit Dou, pintor neerlandés (m. 1675)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 8 de setembre - Carlo Gesualdo, compositor italian (n. 1566)


text:
En fin, un drama de dimensions desmesurades que mos rebrembe coma pòt èster d'injusta era natura, que massa soent se prède en excès damb es que mens oportunitats possedíssen. E en miei d'aguest caos, damb eth qu'es consciéncies deth mon sancer s'an voludat, apareishen es "desafortunades" declaracions (es adjectius tanben poderien èster diuèrsi) deth bisbe de San Sebastián, José Ignacio Murilla, qu'a vengut a dider-mos qu'èm en pitjor qu'es praubi haitians pr'amor que "èm en ua situacion espirituau prauba pera qu'auríem de plorar"...senzilhament, non è paraules...sonque ua reflexion en veu nauta: "Voi pensar, e ac digui damb tota era sinceritat, qu'es paraules de Murilla non representen a tota era glèisa catolica, pr'amor que, d'èster atau, creigui que quauquarren se mos perdec en camin qu'eth cristianisme encetèc hè 2010 ans, quauquarren massa valuós...ua manèra curiosa de guanhar "adèptes".
Vos dèishi eth link de dus articles sus eth desastre de Haiti: un de David Trueba e er aute de Miguel Ángel Guerrero, publicadi en "El País", e que tracten dus punts d'enguarda sus era catastròfa. E tanben es enlaci tà diuèrses ONG a on se pòden amiar a tèrme donacions d'ajuda.
CREU ROJA / AYUDA EN ACCIÓN /UNICEF / MEDICOS SIN FRONTERAS
INTERMON OXFAM / CARE


text:
lundi 7 février 2011
Los « Enfoirés »
Brave monde, la dimenjada passada soi anada veire amb ma filha justine e d’amics lo concèrt dels « enfoirés ». E òc ! Aqueste an avián pausat lors bagatges a Montpelhièr a la sala Arena.
Vos pòdi dire qu’avèm passat la tantossada a esperar defòra, jos la pluèja e dins lo freg, per aver de plaças bonas.
Avèm pas fach tot aquò per pas res, èrem a costat de la scèna e los artistes passèron a costat de nautres.
Quin plaser d’ausir Jean Jacques Goldman cantar sas cançons ! Es ja un plaser de lo veire alara, se amai canta, vos disi pas…
Pensi qu’avètz compres ! JJ Goldman m’agrada fòrça e soi fan dempuèi mantunas annadas !
Èra risolièr, ma filha, ela èra ufanosa per de que aviá tocat Christophe Mae. A cada generacion son artiste !
Quatre oras e mièja de plaser bèl, quitament se sus la fin foguèt pas aisit de demorar de pè.
Lo concèrt s’acabèt alentorn de una ora del matin e sèm totes sortits amb los caps dins las nivolassas al mitan de la estelas.
A mai de prene de plaser avèm poscut participar, en pagar la plaça, a l’òbra de Coluche per ajudar los qu’an pas res.Mercé Coluche, Mercé los « Enfoirés »
De nòvas de l’associacion Avenid’òc.
Vos rampèli qu’aquela associacion foguèt creada pel desvelopament de la lenga sul territòri dagtenc amb coma tòca primièra la seguida dels calandrons nòstres al collègi.
L’associacion s’es acampada lo 22 de gènier, avèm aprofiechat de las pòrtas dobèrtas de l’escòla…
Avèm avançat de plan sus la plaça de l’occitan al collègi, mas lo problèma que rescontram es que los calandrons que sortisson aqueste an, son pas que sèt, que dos van al collègi occitan, un dins lo privat e un passionat de foot que farà una classa especiala.
Nos demòra pas que tres enfants e es pas aisit de se batre per tan pauc, alara contunham per que ajan al mens l’opcion per perdre pas çò qu’aprenguèron pendent tant d’annadas.
Si que non, contunham d’aver una pagina dins lo Dagtenc (jornal local) en occitan qu’emplenam cada setmana.
Anem ! A lèu.
Pòrtas dobèrtas de las Calandretas
Dissabte 22 de genièr, se debanèron las pòrtas dobèrtas de las Calandretas totas.
La tòca d’aquela jornada èra de far conéisser las Calandretas e lo movement Calandreta.
Cada escòla deviá organisar quicòm per aculhir las personas novèlas.
En çò que concernís la Calandreta Dagtenca, avèm organisat un gostat reialme, amb los parents e calandrons e los parents novèls.
Long de la jornada, e malgrat lo freg, de familhas son vengudas per aver mai d’entressenhas, per visitar l’escòla e per preinscriure los enfants.
Moment de plaser per la presidenta que soi que de parlar e de montrar son escòla que ne soi fièra. Foguèt plan accompanhada de la còla pedagogica e es totjorn agradiu de los ausir explicar cossí foncionam en Calandreta, pedagogia institucionala etc…Las regentas lo fan amb un biais tal que vesèm que per elas es mai qu’un mestièr, es una passion. Vaquí, èra un pichòt omenatge que lor rendissiái e prendrai mai de temps un autre còps per vos parlar d’elas.
Per ieu, foguèt tanben una jornada d’occitan !! Quin astre!!!
Per acabar, es fòrça agradiu de veire la reaccion dels parents quand lor explicam aquel foncionament !!
E ! Sabètz qué ? De parents venguèron a l’escòla per l’occitan !!! Es pas formidable !!!
A lèu lèu
dimanche 12 décembre 2010
Fèsta tradicionala de Nadal
Dissabte 11 de decembre de 2010, se debanèt la tradicionala fèsta de nadal amb la calandreta Dagtenca.
Vos balhi lo programa de la fin de tantossada.
4°30 Pastorala : Los Calandrons, parents e amics cantèron los cants de nadal en vestits tradicionals Dagtencs. Aquela pastorala se debanèt al molin dels Avesques.
6o Pegolada : passejada dins la vila amb de calelhons, tot en cantar nadal.
6o30 la tradicion del cacha fuòc : lo mai vièlh de l’amassada e lo mai pichòt portèron la soca al fuòc en dire la formula magica.
La formula del cacha fuòc es :
Cacha fuòc, bota fuòc
Que nos allègre
Que nos faga la jòia
De veire l’an que ven
E se sèm pas mai
Que siàm pas mens !
Rescontre intergeneracion
Lo divendrès 3 de decembre, los enfants anèron jónher las personas del tresen e quatren atge dins lor fogal.
Aquel rescontre se practica cada annada al meteis periòde.
Los Calandrons pòrtan lo blat de la santa Barba per l’ofrir a lors ainats.
La tradicion del blat de la Santa Barba es que lo 4 de decembre, jorn de la Santa Barba, los enfants e los mai bèls començaràn d’aprestar nadal en semar dins de setas e sus de coton umid, las granas de blat. Expausadas a la lutz de decembre, a costat d’una fenèstra, las granas auràn germat per nadal, assegurant la prosperitat sus l’ostal.
Foguèt un moment d’emocions, de rescambis e de cants.
Las generacions totas èran amassadas per cantar los cants tradicionals de nadal.
Partegi amb vosautres un cant que m’agrada fòrça e que se sòna « Cantem nadal »
Ieu me soi levat per un matinet
Que l’alba preniá son blanc mantelet
Cantem nadal, nadal, nadal
Cantem nadal encara
Ai pres ma capòta e mon capulet
E mon cort mantèl de droguet violet
Cantem nadal, nadal, nadal
Cantem nadal encara
Ieu m’en soi anat cercar guilhaumet
Qu’escotas aquí gai pastorelet
Cantem nadal, nadal, nadal
Cantem nadal encara
Escoti cantar lo rossinholet
Jamai n’ai ausit cantar tan aimablet
Cantem nadal, nadal, nadal
Cantem nadal encara
Ditz qu’a Betelèn dins un establet
Es nascut anuèit un Dieu enfantet
Cantem nadal, nadal, nadal
Cantem nadal encara
AVENID’ÒC
Adissiatz,
L’annada passada, amb de parents, de membres de la còla pedagogica e d’amics de la lenga, avèm creat l’associacion Avenid’òc.
La tòca primièra d’aquela associacion es la seguida dels enfants nòstres al collègi. Per que en Agde i a quitament pas l’opcion occitan.
L’associacion se desmena per far dobrir una classa bilenga dins un dels collègis d’Agde. Es pas aisit ! Mas sèm sul bon camin…
Amb l’espèr que dobrisca a la dintrada venenta.
Avenid’òc es tanben una associacion culturala e locala que va ensajar de trapar un jornal local que vòl plan daissar una plaça per l’occitan e una radiò tanben.
La tòca es de gardar, d’aprofiechar e de far descobrir la polida lenga nòstra qu’es l’occitan.
A lèu lèu per mai d’informacions…
dimanche 28 novembre 2010
La setmana occitana de Massilhan
Lo Cranc : cercle occitan de Massilhan, organizèt la setmana occitana del 11 d’octobre al 15 d’octobre.
Long d’aquesta setmana, foguèt presentada la mòstra de Josiane Ubaud (Etnò botanista) sus la vinha, als enfants e adults.
De conferéncias nombrosas, de contes, d’espectacles, foguèron prepausats.
Per acabar aquesta polida setmana, La Calandreta Dagtenca s’es associada al cranc dins l’organizacion de la darnièra serada, amb un balèti.
Lo balèti foguèt menat pel grop occitan Castanha e vin novèl.Las personas presentas posquèron prene de plaser en escotar los musicaires.
Foguèron los calandrons que menèron la dança e faguèron dançar de personas nombrosas.
Mantunas generacions èran amassadas.
Inscription à : Articles (Atom)


text:
Er an 1958 se fondèc era Associació Museu-Arxiu de Montblanc i Comarca e se procedic ara installacion deth prumèr hons deth musèu. Er an 1978 se hec era prumèra remodelacion e reinstallacion deth hons. Mès tard, en 1982, se signèc damb era Generalitat de Catalonha un convèni peth quau eth musèu passèc a denominar-se Museu Comarcal de la Conca de Barberà. Eth convèni includie era creacion d’un consòrci tara sua gestion e d’un projècte museografic d’artenhuda comarcau.
Damb era volontat d’èster er aglutinant des testimònis qu’an configurat era istòria dera Conca, balhe atencion as diferentes branques d’aguest hèt culturau.
Mejançant diuèrses seccions monografiques, er objectiu deth musèu ei era investigacion, er estudi, era preservacion e era informacion e projeccion de diuèrsi apartats com son: er art rupèstre des montanhes de Prades, eth castèth des Llorac de Solivella, es molins idraulics, era etnologia, era arqueologia, es arts plastiques e un exaustiu compendi dera istòria dera Conca de Barberà.
Tot er an: de dimars a dissabte, de 10.00 a 14.00 e de 16.00 a 19.00 ores; dimenge, de 10.00 a 14.00 ores.
Dies de barrament: deluns; 25 e 26 de deseme; 1 e 6 de gèr.


text:
Tux
Tux es lo nom de la mascòta oficiala del nuclèu Linux. Creat per Larry Ewing en 1996, es un pichon pingoïn d'aspècte risolet e comic. L'idèa que la mascòta de Linux siaga un pingoïn ven del meteis Linus Torvalds, creator de Linux. Segon çò que se conta, quand èra mainatge un pingoïn lo mosseguèt, e ne'n resultèt l'idèa simpatica d'associar aqueste animal al seu projècte.
Existisson doas versions sobre l'origina de son nom. La primièra suggeris que lo nom ven del fach de que los pingoïns semblan èsser vestits d'un esmoquin (que en anglés es tuxedo max, abreviat tux). La segonda es que las letras que compausan Tux venon del nom de Torvalds e Linus.


text:
mardi, 20 mars 2018
MIREIA BOYA A L'OSTAL OCCITAN DE NARBONA LO 12 D'ABRIAL .
" LA REPUBLICA CATALANA " sera lo tèma de la reünion publica de Mireia Boya , dijous 12 d'abrial a 18 oras , a l'Ostal occitan de Narbona. Es una iniciativa de PAIS NOSTRE . Mireia es una occitana de la Val d'Aran e fuguèt Deputada del Parlament de Catalonha dins la darrièra legislatura . Es militanta e secretari nacionala de la CUP . Aranesa , Mireia Boya es una votz forta de l'occitanisme . A representat al Parlament Catalan , de 2015 a 2017 , amb dignitat istorica ,la votz d' Occitania, en rendent possible, que la lenga occitana ganhèsse una visibiltat publica e politica dins lo quadre del processus per lo bastiment de la Republica Catalana .
08:55 Publié dans Actions, Actualités, Associations, Blog, Bons plans, Coup de coeur/Coup de griffe, Débat/Forum, La Lettre de Pais Nostre, Loisirs/Culture, Politique, solidaritat, Soutien | Lien permanent | Commentaires (0) | Facebook
Les commentaires sont fermés.


text:
En omenatge al grand poèta nòstre, presentam aquí le primièr cant de Mirèlha, un monument màger de la literatura occitana, publicat en 1859.
MIRÈLHA.
Cant Promier.
Lo mas di falabregas.
Exposicion - invocacion au Crist, nascut dins la pastrilha - un vièlh panieraire, mèste Ambròsi, emé son dròlle, Vincènç, van demandar la retirada au mas di falabregas – Mirèlha, filha de mèste Ramon, lo mèstre dau mas, ie fai la benvenguda. Li ràfics, après sopar, fan cantar mèste Ambròsi. Lo vièlh, autri fes marin, canta un combat navau dau baile Sufrèn - Mirèlha questiona Vincènç - recit de Vincènç : la caça di cantaridas, la pesca des iruges, lo miracle di santi Maria, la corsa dis òmes a Nimes. Mirelha es espantada e son amor poncheja.
Cante una chata de Provènça.
Dins lis amors de sa jovènça,
a travèrs de la Crau, vers la mar, dins li blats,
umble escolan dau grand Omèra,
ieu la vòle seguir. Coma èra,
rèn qu’una chata de la terra,
en fòra de la Crau se n’es gaire parlat.
Emai son frònt non lusiguèsse
que de joinessa ; emai n’aguèsse
ni diadèma d’òr, ni mantèu de Damasc,
vòle qu’en glòria fugue auçada
come une rèina, e careçada
pèr nòsta lenga mespresada,
car cantam que per vautres, o pastre e gènt di mas ! (1)
Tu, senhor Dieu de ma patria,
que nasquères dins la pastrilha,
enfuòca mi paraulas, e dona-me d’alen !
Lo sabes : entre la verdura,
au solèu em’i banhadura,
quand li figas se fan maduras,
ven l’òme alobatit desfruchar l’aubre en plen.
Mai sus l’aubre qu’eu espalanca,
tu totjorn quilhes quauqua branca
onte l’òme abramat non pòsque auçar la man,
bèla gitela promierenca,
e redolènta, e vierginenca,
bèla frucha magdalenenca
onte l’aucèu de l’èr se vèn levar la fam.
Ieu la vese, aquela branqueta,
e sa frescor me fai lingueta !
Ieu vese, i ventolets, bolegar dins lo cèu
sa rama e sa frucha immortalas…
Bèu Dieu, Dieu amic, sus lis alas
de nòsta lenga provençala,
fai que pòsque averar la branca dis aucèus !
De lòng dau Ròse, entre li pibas (2)
e li sausetas de la riba,
en un paure ostalon pèr l’aiga rosigat
un panieraire demorava,
qu’emé son dròlle puèi passava
de mas en mas, e pedaçava
li canestèlas rotas e li paniers traucats.
Un jorn qu’èran ansin per òrta,
emé si lòngs fais de redòrta :
- Paire, diguèt Vincènç, espinchatz lo solèu !
Vesètz eilà sus Magalona,
Coma lo niva l’empielona ! (3)
S’aquela empara s’amolona,
paire, avans qu’èstre au mas nos banharem benlèu.
- Òu ! lo vènt-larg branda li fuelhas…
Non ! … aquò sarà pas de plueia,
respondeguèt lo vièlh… A ! s’aquò’ra lo Rau,
es diferènt ! … - Quant fan d’araires,
au mas di falabregas, paire ?
- Sièis, respondèt lo panieraire.
A ! ‘quò’s un tenament di pus fòrts de la Crau !
Tè, veses pas son oliveta ?
Entre mitan i a quauqui vetas
de vinha e d’ametlier… Mas lo bèu, recopèt
(e n’i a pas dos dins la costiera !),
lo bèu es que i a tant de tieras
coma a de jorns l’annada entiera
e, tant come de tieras, en chasca i a de pès !
- Mai, faguèt Vincènç, capistèla !
dèu bèn faler d’olivarèlas
pèr olivar tant d’aubres ! – Òu ! tot aquò se fai !
Vèngue Totsant, e li Baucencas,
de vermelhala, d’ametlenca,
te van clafir saca e borrenca !…
Tot en cançonejant n’acamparián bèn mai !
E mèste Ambròi totjorn parlava…
E lo solèu que trecolava
di plus bèli colors tenhiá li nivolums ;
e li boiers, sus si coladas,
venián plan-plan a la sopada,
tenènt en l’èr sis agulhadas…
E la nuech sombrejava alin dins la palum.
- Am ! Dejà s’entrevèi dins l’iera
lo camelum de la palhiera,
diguèt mai Vincenet : siam au recaptador !
- Aquí, ie vènan bèn li fedas !
A ! Pèr l’estieu, an la pineda,
pèr dins l’ivèrn, la clapareda,
recomencèt lo vièlh… Òu ! Aquí i a de tot !
E toti aqueli grands aubratges
que sus li teules fan ombratge !
E’quela bèla fònt que raia en un pesquier !
E toti aqueli bruscs d’abilhas
que chasca autona desabilha,
e, tre que mai s’escarrabilha,
pendolan cènt eissames i grands falabreguiers !
- O ! puèi, en tota la terrada,
paire, lo mai qu’a ieu m’agrada,
aquí faguèt Vincènç, es la chata dau mas…
E, se vos ne’n sovèn, mon paire,
l’estieu passat, nos faguèt faire
doás canestèlas d’olivaire,
e metre uni manilhas a son pichòt cabàs.
En devisant de tala sòrta,
se capitèron vers la pòrta.
La chatona veniá d’arribar si manhans ; (4)
e sus lo lindau, a l’eiganha,
anava alòr tòrcer una escanha.
- Bòn vèspre en tota la companha !
faguèt lo panieraire en jitant si vergans.
- Mèste Ambròsi, Dieu vos lo done !
diguèt la chata ; moscolone
la poncha de mon fus, vètz !... Vautres ? siatz tardiers !
D’onte venètz ? de Valabrega ?
- Just ! e lo mas di Falabregas
se devinant sus nòsta rega,
« Se fai tard, avèm dich, cocharem au palhier ».
E’mé son fieu, lo panieraire
s’anèt setar su’n barrutlaire.
Sènsa mai de reson, a trenar toti dos
una banasta començada
se gropèron una passada,
e de sa garba desnosada
crosavan e torcián li veges volontós.
Vincènç aviá setze ans pancara ;
mai tant dau còrs que de la cara,
certas , aquò’ra un bèu dròlle, e di mieus estampats ;
emé li gautas pron moretas,
se volètz… mai terra negreta
adutz totjorn bòna seisseta,
e sòrt di rasims negres un vin que fai trepar.
De quete biais fau que lo vege
e se prepare e se gaubege,
eu lo sabiá de fons ; non pas que sus lo fin
travalhegèsse d’ordinari :
mai de banasta pèr ensarri,
tot çò qu’i mas ei necessari,
e de ros terreiròus, e de bravi confins ;
de panier de canas fendudas,
qu’es tot d’eisina lèu venduda,
e d’escoba de milh… tot aquò, ‘mai bèn mai,
eu lo façonava a grand dèstre,
bòn e polit, de man de mèstre…
Mai, de l’estobla e dau campèstre,
lis òmes èran dejà revenguts dau travalh.
Dejà defòra, a la fresquiera,
Mirèlha, la gènta masiera,
sus la taula de pèira aviá mes lo bajan ;
e dau platàs que tresvirava,
chasque ràfic dejà tirava,
a plen culhier de bois, li favas…
E lo vièlh e son fiu trenavan. – Bèn ? vejam !
Venètz pas sopar, mèste Ambròsi ?
Emé son èr un pauc renòsi
diguèt mèste Ramon, lo majorau dau mas.
Am ! laissatz donc la canestèla !
Vesètz pas nàisser lis estelas ?
Mirèlha, pòrge una escudèla.
Am ! a la taula ! d’aut ! que devètz èstre las.
-Anem ! faguèt lo panieraire.
E s’avancèron a-n-un caire
de la taula de pèira, e copèron de pan.
Mirèlha, vitament, braveta,
emé l’òli de l’oliveta
li garniguèt ‘n plat de faveta ;
venguèt puèi en corrènt i adurre de si mans.
Dins si quinze ans èra Mirèlha…
Costiera bluia de Fònt-Vièlha,
e vos, còlas baucencas, e vos planas de Crau,
n’avètz pus vist de tant polida !
Lo gai solèu l’aviá ’spelida ;
e noveleta, afrescolida,
sa cara, a flor de gauta, aviá dos pichòts traucs.
E son regard èra una eiganha
qu’esvalissiá tota maganha…
Dis estèlas mens doç es lo rai, e mens pur ;
ie negrejava de trenèlas
que tot de lòng fasián d’anèlas ;
e sa peitrina redonèla
èra un pessègue doble e pancar bèn madur.
E foligauda, e belugueta,
e sauvagèla una brigueta !
A ! dins un vèire d’aiga, entre vèire aqueu biais,
tota a la fes l’auriatz beguda !
quand puèi chascun, a l’abituda,
aguèt parlat de sa batuda,
(come au mas, come au tèmps de mon paire, ai ! ai ! ai !)
-Bèn ? Mèste Ambròi, aquesta bruna,
nos n’en cantaretz pas quauqu’una ?
Diguèron : es eiçò lo repas que se dòrm !
-Chut ! mi bòns amics… Quau se trufa,
respondèt lo vièlh, Dieu lo bufa
e fai virar come baudufa !...
Cantatz vautres, jovènts, que siatz joines emai fòrts !
-Mèste Ambròi, diguèron li ràfic,
non, non, parlam pas pèr escafi !
Mai vètz ! lo vin de Crau vai totara escampar
de vòste gòt… Dau ! toquem, paire !
-A ! de mon tèmps ère un cantaire,
alòr faguèt lo panieraire ;
mai ara, que volètz ? Li miraus son crebats !
-Si ! Mèste Ambròi, aquò recrèia :
cantatz un pauc, diguèt Mirèlha.
-Bèla chatona, Ambròi venguèt donc come aquò,
ma votz non a plus que l’aresta ;
mai pèr te plaire es dejà presta.
E tot d’un tèmps comencèr ‘questa,
après aguer de vin escolat son plen gòt :
I
Lo baile Sufrèn, que sus mar comanda,
au pòrt de Tolon a donat sinhau…
Partèm de Tolon cinc cènts Provençaus.
D’ensacar l’Anglés l’enveja èra granda :
volèm plus tornar dins nostis ostaus
que non de l’Anglés veguem la desbranda.
II
Mai lo promier mes que navegaviam,
n’avèm vist degun, que dins lis antenas
li vòu de gabians volant pèr centenas…
Mai lo segond mes que vanegaviam,
una brofoniá nos balhèt pron pena !
E, la nuech, lo jorn, durs agotaviam.
III
Mai lo tresen mes, nos prenguèt l’enràbia :
nos bolhiá lo sang, de degun trobar
que nòste canon posquèsse escobar.
Mai alor Sufrèn : pichons, a la gàbia !
Nos fai ; e subran lo gabier corbat
espincha eilalin vers la còsta aràbia…
IV
-Ò tròn-de-bòn-gòi ! cridèt lo gabier,
tres gròs bastiments tot drech nos arriba !
-Alerta, pichons ! li canons en riba !
Cridèt quatecant lo grand marinier. (5)
Que taston d’abòrd li figas d’Antiba ! (6)
N’i en porgirem, puèi, d’un autre panier.
V
N’aviá pancar dich, se vèi qu’una flama :
quaranta bolets van coma d’ulhauç
traucar de l’Anglés li veissèus reiaus…
Un di bastiments, ié restèt que l’ama !
Lòngtèmps s’entènd plus que li canons raucs,
lo bòsc que cracina e la mar que brama.
VI
Di’nemics pasmens un pas tot au mai
nos tèn separat : que bonur ! que chale !
Lo baile Sufrèn, intrepide e palle,
e que sus lo pònt brandava jamai :
-Pichòt ! crida enfin, que vòste fuòc cale !
E vonhem-lèi dur ’mé d’òli de-z-Ais !
VII
N’aviá pancar dich, mai tot l’equipatge
lampa is alabardas, i visplas, i destraus,
e, grapin en man, l’ardit Provençau,
d’un solet alen, crida : - A l’arrambatge !
Sus lo bòrd anglés sautam dins un saut,
e comença alòr lo grand mortalatge !
VIII
Ò ! quenti bacèus ! Ò ! que chapladís !
Que crèbis que fan l’aubre que s’esclapa,
sota li marin lo pònt que s’aclapa !
Mai que d’un Anglés cabussa e perís ;
mai d’un Provençau a l’Anglés s’arrapa,
l’estren dins sis arpas, e s’aprofondís.
-Sembla, parais ? qu’es pas de crèire !
Aquí se copèt lo bon rèire.
Es pasmens arribat tau que dins la cançon.
Certa, podèm parlar sèns crenta,
Ieu i ère que teniáu l’empenta !
A ! a ! tanbèn, dins ma mementa,
Quand visquèsse mila ans, mila ans sarà rejonch !
-Òi !... siatz estat d’aqueu grand chaple ?
Mai, come un dalh sota l’enchaple,
deguèron, tres còntra un, vos escrapochinar !
-Quau ! lis Anglés ? fai en colèra
lo vièlh marin que s’engimerra…
Tornar mai, risolet come èra,
reprenguèt fierament son cant entamenat :
IX
Li pès dins lo sang, durèt quela guerra
desempuèi doás oras enjuscà la nuech.
Verai, quand la podra embornièt pus l’uèlh,
mancava cènt òmes a nòsta galèra :
mai tres bastiments passèron pèr uelh,
tres bèus bastiments dau rèi d’Anglaterra !
X
Puèi quand s’enveniam au país tant doç,
emé cènt bolets dins nòsti muradas,
emé vergas en tròç, vela espelhandrada,
tot en galejant, lo baile amistós :
-Botatz, nos diguèt, botatz, cambaradas !
Au rèi de París parlarai de vos.
XI
-Ò nòste amirau, ta paraula es franca,
l’avèm respondut, lo rèi t’ausirà…
Mai, pauri marins, de que nos farà ?
Avèm tot quitat, l’ostau, la calanca,
pèr córrer a sa guerra e per l’aparar,
e veses pasmens que lo pan nos manca !
XII
Mai se vas amont, ensovènes-te,
quand se clinaràn sus ton bèu passatge,
que res t’ama autant que ton equipatge.
XIII
Es un Martegau qu’a la vesperada
a fach la cançon, en calant si tis…
Lo baile Sufrèn partèt pèr París ;
e dien que li gròs d’aquela encontrada
fuguèron jalós de sa renomada,
e si vièlhs marins jamai l’an pus vist !
A tèmps lo vièlh dis amarinas
acabèt sa cançon marina,
que sa votz dins li plors anava s’ennegar ;
mai pèr li ràfic non pas certa,
car sèns mutar, la tèsta alerta,
e’mé li bocas entredubertas,
lòngtèmps après lo cant escotavan encar.
-E vaquí, quand Marta fielava,
li cançons, ditz, que se cantava !
Èran bèlas, ò jovènts, e tiravan de lòng…
L’èr s’es fach ’n pauc vièlh, mai que pròva ?
Ara n’en cantan de pus nòva,
en franchimand, onte s’atròva
De mòt fòrça pus fins… mai quau i entend quicòm ?
E dau vièlh su’quela paraula,
li boier, s’auçant de la taula,
èran anat menar si sièis cobles au raiòu
de la bèla aiga coladissa ;
e sot la trilha penjadissa,
en zonzonant la cantadissa
dau vièlh Valabregant, abeuravan li muòus.
Mai Mirèlha, tota soleta,
èra restada, risoleta,
restada emé Vincènç, lo fiu de mèste Ambròi ;
e toti dos ensèm parlavan,
e si doás tèstas pendolavan
una vers l’autra, que semblavan
doás cabridèlas en flors que clina un vènt galòi.
- A ! çò ! Vincènç, fasiá Mirèlha,
quand sus l’esquina as ta borrèia
e que t’en vas pèr òrta adobant li paniers,
ne’n dèves vèire, dins ti viatges,
de castelàs, de luòcs sauvatges,
d’endrech, de vòts, de romavatge ! …
Nautres, sortèm jamai de nòste pijonier !
Aquò’s bèn dich, madamisèla !
De l’enteriga di gronsèlas
tant vos levatz la set que de beure au bocau ;
e se, pèr acampar l’obratge,
dau temps fau eissugar l’otratge,
tanbèn a son plesir, lo viatge,
e l’ombra dau camin fai oblidar la caud.
Coma totara, tre qu’estiva,
tanlèu que lis aubres d’oliva
se saràn tot de long enrasinats de flors,
dins li plantadas emblanquesidas
e sus li frais, a la sentida,
anam caçar la cantarida,
quand verdeja e lusís au gròs de la calor.
Puèi nos li crompan i botigas…
Quora culhèm, dins li garrigas,
lo verme roge ; quora, i clar, anam pescar
de tirasang. La brava pesca !
Pas besonh de fielat ni d’esca :
i a que de batre l’aiga fresca,
l’irutge a vòsti camba arriba s’empegar.
Mai siás jamai estada i Santas ?
Es aquí, paura ! que se canta,
aquí que de pertot s’adutz li malandrós !
Ié passeriam qu’èra la vòta…
Certa, la glèisa èra pichòta,
mai quenti crits ! e quant d’ex-voto !
- Ò santas, grandi Santas, aguetz pietat de nos !
Es l’an d’aqueu tant grand miracle…
Mon Dieu ! mon Dieu ! quet espectacle !
Un enfant èra au sòu, plorant, malautonet,
polit come sant Jan-Baptista ;
e d’una votz pietosa e trista :
- Ò Santas, rendètz-me la vista,
fasiatz, vos adurrai mon anhelon banet.
A son entorn li plors colavan.
Dau temps, li caissas davalavan,
plan-plan, d’eilamondaut, sus lo pòble agrovat ;
e pas puslèu la tortoiera
molava un pauc, la glèisa entiera,
come un gròs vènt dins li brotieras,
cridava : - Grandi santas, ò ! venètz nos sauva !
Mai, dins li braç de sa meirina,
de si manòtas mistolinas
tre que l’enfantonet posquèt tocar lis òs
di tres Marias benurosas,
s’arrapa i caissas miraclosas,
emé l’arpiada vigorosa
dau negadís en quau la mar gita una pòst !
Mai pas puslèu sa man aganta
em’afeccion lis òs di Santas,
(lo veguère !) subran cridèt l’enfantonet
emé ‘na fe meravilhosa !
- Vese li caissas miraclosas !
Vese ma grand tota plorosa !
Anem quérre, lèu-lèu, mon anhelet banet !
E vos tanbèn, madamisèla,
Dieu vos mantèngue urosa e bèla !
Mai s’un chin, un lesert, un lop, o’n serpatàs,
o tota autra bèstia corrènta,
vos fai sentir sa dènt ponhènta ;
se lo malur vos despotènta,
corrètz, corrètz i Santas ! auretz lèu de solaç.
Ansin fusava la vilhada ;
la carreta desatalada
emé si grandi ròdas ombrejava pas luenh ;
tèmps en tèmps dins li palunalha
s’entendiá dindar ‘na sonalha…
E la machòta que pantaia
au cant di rossinhòu apondiá son planhum.
- Mai, dins lis aubre e dins li lònas
d’abòrd qu’anuech la luna dòna,
volètz, ditz, que vos conte una fes qu’en corrènt
d’en tanlèu ganhave li jòias ?
La chatoneta diguèt : - Sòia !
E mai qu’urosa, la ninòia
en tenènt son alen s’aprochèt de Vincènç.
- Èra a Nimes, sus l’Esplanada,
qu’aqueli corsas èran donadas,
a Nimes, ò Mirèlha ! Un pòble amolonat
e mai espés que peu de tèsta,
èra aquí pèr vèire la fèsta.
En peus, descauç e sènsa vèsta,
pron corrèires au mitan dejà venián d’anar.
Tot en un còp van entrevèire
Lagalanta, rèi du corrèires,
Lagalanta, aqueu fòrt que son nom de segur
es coneigut de vòsta aurilha,
aqueu celèbre de Marsilha,
que de Provènça e d’Itàlia
aviá desalenat lis òmes li pus durs.
T’aviá de cambas, aviá de cueissas
come lo senescau Jan Cueissa !
De largi plats d’estanh aviá’n plen estanhier,
monte si corsa èran escrichas ;
e tant n’aviá, de cherpa richa,
qu’auriatz jurat qu’a si trafichas,
Mirèlha, l’arc de seda espandit se teniá !
Mai tot d’un tèmps, beissant la tèsta,
lis autres cargan mai si vèstas…
Res emé Lagalanta ausa córre. Lo Crit,
un joveinet de prima traca,
(mai qu’aviá pas la camba flaca !)
èra vengut menar de vacas
a Nimes, aqueu jorn : sol, ausèt l’agarrir.
Ieu que l’asard me i atrovère :
- E ! nom d’un garri ! m’escridère,
siam corrèire pereu ! Mai qu’ai dich, foligaud !
Tot aquò vèn : - Dau ! te fau córrer !
E jutjatz vèire : sus li morres,
e pèr temoènh rèn que li rores,
n’aviáu just corregut qu’après li perdigaus !
Fauguèt i anar ! I a Lagalanta,
qu’entre me vèire, ansin m’aplanta :
- Pòds, mon paure pichòt, ligar ti correjons !
E’nterin, de si cuèissas regdas
eu estremava la moleda
en de braietas fachas en seda,
que dètz cascavèus d’òr a l’entorn i èran jonchs.
Pèrque l’alen se ié repause,
prenèm i bocas un bot de sause ;
toti, come d’amics, nos tocam lèu la man ;
trefolits de la petelega,
toti tres, lo pè sus la rega,
esperam lo sinhau ! Es donat ! Come un lamp
toti tres avalam la plana !
Tè tu ! tè ieu ! E dins l’andana
un revolum de poussa embarra nòsti sauts !
E l’èr nos pòrta, e lo peu tuba…
Ò ! qu’afeccion ! ò ! queta estuba !
Lòngtèmps, dau vanc que nos atuba,
creseguèron qu’en frònt emportariam l’assaut !
Ieu a la fin préner l’avança.
Mai fuguèt bèn ma malurança !
Car, en estènt que ieu, come un fièr foleton,
a la perduda m’abrivave,
tot en un còp, morènt e blave,
au bèu moment que li passave,
darbone, cort d’alen, e de morre-bordon !
Mai eli dos, come quand dançan
a-s’Ais li chivaus-frus, se lançan,
reglats, totjorn reglats. Lo famós Marsilhés
cresiá segur de l’aver bèla !
S’es dich qu’aviá ges de ratèla ;
lo Marsilhés, madamisèla,
pasmens trovèt son òme en lo Crit de Moriés !
Dintre lo pòble que i aflòca,
dejà brutlavan de la tòca…
Ma bèla, aguessiatz vist landar lo Crit ! Vètz-lo !
Ni pèr li monts ni pèr li sèrvias,
i a ges de lèbre, ges de cèrvi
qu’agan au córrer tant de nèrvi !
Lagalanta s’alònga en orlant come un lop…
E lo Crit, coronat de glòria,
embraça la barra di jòias !
Toti li nimesencs, en se precepitant,
vòlon conéisser sa patria ;
lo plat d’estanh au solèu brilha,
li palets dindan, is aurilhas
canta l’aubòi… Lo Crit reçaup lo plat d’estanh.
- E Lagalanta ? fèt Mirèlha.
- Agromelit, dins la tubèia
que lo treper dau pòble auborava a l’entorn,
teniá sarrats de si mans jonchas
si dos geinons ; e l’anma poncha
de l’escòrna que tant lo concha,
i degots de son frònt eu mesclava de plors.
Lo Crit l’abòrda e lo saluda :
- Sota l’autin d’una beguda,
fraire, diguèt lo Crit, ‘mé ieu vène t’en lèu !
Vuei lo plesir, deman la rena !
Vène, que beguem lis estrenas !
Alin, darrièr li grands Arenas,
pèr tu, come pèr ieu, vai, i a’nca pron solèu !
Mai, auborant sa cara blava,
e de sa carn que trampelava
arrancant si braietas emé d’esquerlas d’òr :
- D’abòrd que ieu l’atge m’esbreuna,
tè ! ié respondeguèt, son tieunas !
Tu, Crit, la joinessa t’assieuna :
Em’onor pòds portar li braias dau pus fòrt.
Aquò d’aquí fuguèt sa dicha.
E dins la prèssa que s’esquicha,
triste come un long frais que l’an descapelat,
despareiguèt lo grand correire.
Ni pèr Sant Jan ni pèr Sant Pèire,
enluòc jamai s’es plus fach vèire
pèr córrer vò sautar sus l’oire bodenflat.
Davans lo mas di Falabregas,
ansin Vincènç fasiá desplega
di causas que sabiá. Li roita ié venián,
e son uelh negre flamejava.
Çò que disiá, lo bracejava,
e la paraula i abondava
come un ruscle subit su’n reviure maienc.
Li grilhets, cantant dins li motas,
mai d’un còp faguèron escota ;
sovènt li rossinhòus, sovent l’aucèu de nuech
dins lo bòsc faguèron calama ;
e pretocada au fons de l’anma,
ela, assetada sus la rama,
enjusca a la prima auba auriá pas plegat l’uelh.
- Ieu m’es d’avís, fasi’a sa maire,
que, pèr l’enfant d’un panieraire,
parla rudament bèn ! Ò maire, es un plesir
de somilhar, l’ivèrn ; mas ara
pèr somilhar la nuech’s tròp clara :
escotem, escotem-l’encara…
Passariáu mi velhadas e ma vida a l’ausir !


text:
U.E.
Bossòst 1 – F.C. Mabroc 0
Partit entre dus des líders
deth campionat. Eth F.C. Mabroc ère er unic equip qu’auie
guanhat ath equip aranés. S’enfrentaue er equip mès golejador, eth Mabroc, contra er equip mens
golejat : era U.E. Bossòst. Partit sense guaire ocasions ena prumèra mietat; jòc
igualat de bon nivèu en que es defenses s’imposàuem as atacants e es portèrs lèu
non i auíem d’intervier. Es equips non podérem profitar es sòns lançaments de
fauta o de cornèr. Damb eth resultat de 0-0 s’arribaue ath descans.
Ena dusaua mieta, sonque començar, eth Mabroc auec ua doble
ocasión, mès era pilota anèc entà dehòra. Açò hec a desvelhar ar equip aranés e
un lançament de fauta ras d’Àlex anaue a tocar eth garròt dera porteria francesa
e era pilota quedaue as pès de Kike que tot solet remataue entà dehòra. As 70
menutes Moha se calaue laguens der àrea francesa e eth sòn shut entraue ras a
tocar deth garròt. Damb aguest gol er equip aranés encara podec mercar en dues
ocasions deth madeish Moha e de Luis, mès es sòns shuts sigueren arturadi peth
portèr Dos Santos. Er equip deth Mabroc sajèc d’empatar, mès era defensa e eth
portèr aranés sigueren infranqueables entara delantera francesa. Cau dar fòrça
gràcies ara aficion que siguec tostemp damb eth supòrt ath sòn equip e ajudèc a
arténher aguesta important victòria.
Ath finau, victòria important que sarre era classificacion
per nau. Encara mos queden 4 finaus.
Era classificacion ei: Cardeilhac 64, U.E. Bossòst 63, F.C. Mabroc 63,
Villeneuve Lecussan 43, Labarthe de Riviere 43.
Eth plòplèu partit jogam partit des ¼ de finau dera Copa
Amitié en Bossòst dissabte 25 d’abriu tàs 20 :00 ores contra er AMS
Cardeilhac, líder deth nòste campionat.
U.E. Bossòst: Marcos, Abraham, Chapo, Felipe, Àlex, Luis,
Salva, Iván, Ignasi, Héctor e Moha . Remplaçants: Camilo, Kike,
David.
Trainer: Xavi.
Tarjetes auriòles : Àlex.
F.C. Mabroc : Dos Santos,
Querre, Roquabert, Casimir, Coutanceau, Nadal, Duvivier, Bresteau, Dominguez,
Hritane, Eychenne. Remplaçants : Rives, Urban, Dege.
Trainer : Tetard Guy.
Tarjetes auriòles :
Hritane, Rives.
Gols : 1-0 Moha (70’).
Arbitre: Boitel Eric.


text:
Evesque
Un evesque (var. bisbe, avesque) es un clergue que dirigís una diocèsi, dins certanas brancas del cristianisme coma los catolics, los ortodòxes, los anglicans, los luterians o los monofisitas. Lo mot occitan evesque/avesque/bisbe es eissit del mot latin epíscŏpus, el meteis adaptat del grèc ἐπίσkoπoς/epískopos que vol dire «susvelhant», es a dire moderaire, tutor, responsable d'una organizacion[1].
Somari
- 1 Lo primièrs sègles
- 2 Dins la Glèisa catolica
- 2.1 Ròtle de l'evesque
- 2.2 Attributs de l'evesque
- 2.3 Nominacion e consecracion
- 2.4 Dignitats particularas
- 2.5 Ròtles especifics
- 3 Dins la Glèisa Ortodòxa
- 4 Dins las Glèisas anglicanas
- 5 Dins las Glèisas protestantas
- 6 Dins la Glèisa de Jèsus Crist dels Sants dels Darrièrs Jorns (mormons)
- 7 Notas e referéncias
- 8 Annèxes
Lo primièrs sègles[modificar | modificar la font]
Abans lo cristianisme, lo tèrme èra utilizat per designar totas menas d'administrators dins los domenis civil, financièr, militar, judiciari. Dins la Glèisa Luteriana, demòra lo sovenir d'aquela etimologia en nomenant los evesques d'« inspectors eclesiastics ». Los primièrs ἐπίσkoπoι/epískopoi èran elegits pels membres de l’ἐkkλnσίa/ekklēsía, l'assemblada dels fidèls, del meteis biais qu'una associacion elegís uèi sos dirigents. Lo dimenge seguent, lo novèl evesque èra consacrat coma evesque per l'ensems dels evesques de la província, amb una imposicion de las mans.
Dins los primièrs tempses, un evesque èra l'administrator d'una parròquia, puslèu que d'una 'diocèsi'. Lo Novèl Testament èra pas encara completat, èran los eretièrs d'una tradicion orala: l'autoritat d'un evesque veniá pas de la Bíblia, mas de son ligam tan prim que foguèsse als apòstols. Los evesques de las metropòlis se pausèron coma mai importants qu'aqueles de vilas pus pichonas, se reclamant tanben de ligams mai dirèctes amb los apostòls.
Çò que se nomena la succession apostolica consistís en la consecracion d'un novèl evesque per un, o mai d'un, eles meteisses validament consacrats. Lo concili de Nicèa precisèt que necessitava la preséncia d'almens tres evesques. Mas en cas de necessitat, la preséncia d'un sol sufís. Aquela règla es aplicada pels catolics, los ortodòxes e en general, per la Glèisa Anglicana malgrat qu'aqueles dos darrièrs neguen la validitat de la succession, coma los nestorians.
Dins la Glèisa catolica[modificar | modificar la font]
Ròtle de l'evesque[modificar | modificar la font]
Dins la glèisa locala[modificar | modificar la font]
L'evesque es considerat per la Glèisa Catolica Romana coma successor dels apòstols, e a aquel títol, es Doctor de la fe, encargat d'ensenhar e de transmetre amb fidelitat.
La Glèisa Catolica reconeis dins l'evesque lo ministre de Dieu, vicari de Jèsus. Exercís sas foncions esperitalas dins una circonscripcion nomenada diocèsi; dins la Glèisa orientala se ditz eparquia. Demòra normalament dins la vila ont i a sa catedrala; dins aquela vila e sa demorança episcopala son nomenadas evescat.
L'evesque es d'en primièr aquel que presidís l'assemblada dels fidèls e pus precisament l'eucaristia (mas pòt delegar un capelan). Dins sa glèisa locala (o patriarcala, o quitament universala) es lo principi de l'unitat visibla dels fidèls.
Es encargat de velhar sus sa glèisa locala, d'assegurar la liturgia, l'ensenhament de la fe catolica e lo servici pels mai demunits. Pòt convocar un sinòdi diocesan per l'ajudar a destriar las orientacions pastoralas per sa diocèsi. Es assistit pels diagues e los capelans, o quitament pels laïcs, plan mandatats. Sos mai pròches collaboradors èran autres còps los archidiagues; son nomenats uèi vicaris episcopals e vicaris generals. L'evesque es tanben assistit de conselhièrs presbiterals d'entre que se trapa lo capitolat catedral.
Los sacraments que sols los evesques pòdon administrar son:
- la confirmacion (delegada als capelans diocesans, mas l'oncion se fa amb l'òli crismal senhat per l'evesque)
- lo sacrament de l'òrdre: ordinacion diaconalas e presbiterala, consecracion evescala
Ròtle de l'evesque coma membre del collègi evescal[modificar | modificar la font]
Teologia de l'evescat[modificar | modificar la font]
Attributs de l'evesque[modificar | modificar la font]
L'evesque dins la Glèisa catolica se reconeis a diferents attributs:
- Pòrta una crotz pectorala e un "anèl pastoral" (anèl evescal);
- Son costum eclesiastic es violet;
- Pòrta una mitra pendent las ceremonias liturgicas;
- A una cròça, simbòl de sa foncion de pastre;
- Se causís una devisa evescala;
- Cada evesque a un escut pròpri amb d'ornaments exteriors comuns a totes: un capèl que sa color depend del grade del clergue, roge pels cardinals, violet pels evesques e archevesques, verd pels evesques assistents al tròn pontifical e negre pels canonges jol Regim Ancian acompanhat d'una cordalièra que lo nombre de tufas e la color vàrian en foncion del grade del clergue. L'escut es pausat sus una crotz de procession d'una travèrsa.[2]
Nominacion e consecracion[modificar | modificar la font]
Dins la Glèisa Catolica, los evesques son nomenats pel papa, sus de listas transmesas a Roma pel nonci apostolic, establits pels evesques d'una meteissa província o meteissa region eclesiastica.
Dins lo passat, la designacion dels evesques sovent se faguèt amb de lutas entre los poders politics e la Glèisa Romana entre papas e los emperaires romans germanics.
Ara, los evesques son nomenats per la Santa Ses, aquela règla coneis d'excepcions, coma en França per l'archevesque d'Estrasborg, e l'evesque de Mètz, que son nomenats formalament pel President de la Republica Francesa e qualques diocèsis de Soïssa. Dins las Glèisas catolicas orientalas, los evesques de las Glèisas patriarcalas e archevescalas majoras son designats pel sinòdi o pel patriarca.
Un evesque pòt tanben èsser desmés de sas foncions pel Papa: es fòrça excepcional.
La consecracion es un sacrament (ordinacion episcopala) conferit per almens tres evesques; es quitament lo gra superior del sacrament de l'òrdre. Se deu donar en comunion amb l'evesque de Roma (lo papa), es a dire amb almens son aval. S'es pas lo cas, l'ordinacion es considerada coma illicita e los consacrants coma lo consacrat riscan l'excomunicacion. De talas consegrations illicitas pòdon provocar d'esquismas.
Dignitats particularas[modificar | modificar la font]
Qualques evesques son creats cardinals, e venon alara electors del papa dins lo cas d'un conclau (s'an mens d'80 ans).
Los evesques pòrtan lo títol d'archevesque quand son al cap d'una archidiocèsi; arbòran alara lo palli.
Son nomenats archevesques metropolitans se lo sèti es capluòc de província eclesiastica.
D'autres evesques son patriarcas: lo papa, evesque de Roma, es patriarca d'Occident.
Qualques evesques catolics dispausavan abans lo sègle XIX de poders temporals importants. Los dos luòcs ont demòra un tal fach son l'Estat del Vatican, que lo papa n'es sobeiran, e lo Principat d'Andorra, qu'a dos coprinces, que l'un es l'evesque d'Urgèl (l'autre essent lo President de la Republica Francesa).
Ròtles especifics[modificar | modificar la font]
Evesque auxiliar[modificar | modificar la font]
Un evesque auxiliar ajuda l'evesque en carga d'una diocèsi importanta. A pas de jurisdiccion dirècta sus la diocèsi, mas recep l'ordinacion episcopala, e es nomenat a un sèti titular d'evesque.
Evesque coadjutor[modificar | modificar la font]
Un evesque coadjutor es destinat a succedir a un evesque que lèu serà en retirada. Dispausa d'un poder gaireben equivalent. La nominacion d'un coadjutor permet una transicion sens interrupcion entre dos episcopats.
Evesque titular[modificar | modificar la font]
Aquel a pas de fach de diocèsi pròpria de governar mas li es atribuit lo títol d'un ancian evescat, ara desaparegut, per justificar son elevacion al reng d'evesque. Es lo cas d'evesques nomenats a de foncions administrativas al sen de la curia romana o de la diplomacia vaticana, o dels evesques auxiliars.
Una denominacion anciana, obsolèta dempuèi 1882, del sèti titular, èra diocèsi in partibus infidelium («dins de contradas d'infidèls»: coma l'ancian evescat d'Ipona en Africa del Nòrd o Edèssa dins los Estats latins d'Orient, o dins lo Trípol, Amorium, Ilium, eca), es a dire, autres còps, dins de zònas crestianas.
Evesque emerit[modificar | modificar la font]
Los evesques e archevesques catolics atenhent lo limit de 75 ans e aqueles amb de dificultats de santat empachant l'exercici de la carga presentan lor demission al Papa. Un còp aquela acceptada, venon evesque emerit o archevesque emerit de lor darrièra diocèsi d'exercici.
Administrator apostolic[modificar | modificar la font]
Un administrator apostolic es un evesque encargat de dirigir temporàriament una diocèsi vacanta fins a la nominacion d'un titular. Pòt èsser l'evesque emerit qu'assegura lo ròtle, o l'evesque d'una diocèsi vesina. Una diocèsi sens evesque titular pòt tanben èsser administrada provisòriament per un capelan, es un administrator diocesan.
Evesque laïc[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, de membres de la noblesa podián venir evesques sens èsser ordenats nimai consacrats. Dispausavan atal dels beneficis dels sètis episcopals tot en demorant laïcs.
Dins la Glèisa Ortodòxa[modificar | modificar la font]
L'evesque ocupa lo gra suprèm de la ierarquia eclesiastica. Es lo successor dels apòstols que presidís a l'eucaristia. Es l'icòna de Crist e lo pastre d'una glèisa particulara que pòrta lo nom dins sa titulatura. Es lo susvelhant e lo responsable de la doctrina e de l'ensenhament dels seus. Velha a la comunion dedins sa diocèsi e a la comunion de sa Glèisa amb las autras Glèisas ortodòxas. Sols los ieromonges (monges capelans) pòdon venir evesques. Alara sonque los evesques ortodòxes son obligats al celibat, al contrari dels capelans ortodòxes que se pòdon maridar.
Un evesque pòt portar diferents títols[modificar | modificar la font]
- Primat, se presidís una Glèisa autocefala o autonòma.
- Papa, Patriarca, Katolikos o Mafrian títols pus nauts onorifics de primat.
- Archevesque, s'es primat, o presidís una província.
- Metropolita, s'ocupa un sèti al cap d'una província importanta (usatge rus) o s'ocupa un sèti quin que siá coma titular (usatge grèc).
- Catigomèn, s'es superior d'un monastèri.
- Auxiliar, s'assistís un titular.
- Corevesque, s'es auxiliar tot en portant coma títol lo nom d'una localitat de la diocèsi (usatge a Chipre).
Dins las Glèisas anglicanas[modificar | modificar la font]
Las Glèisa anglicanas (que qualques unas se nomenan "episcopalianas") consèrvan l'episcopat, que fa partida de lor eretatge d'abans la decision d'Enric VIII d'Anglatèrra. L'ordinacion sacramentala a vida per tres evesques, la conservacion de la succession apostolica e los devers e responsabilitats de l'evesque segon las grandas linhas de l'episcopat catolic e ortodòxe. Los evesques son nomenats o elegits, segon l'usatge de caduna de las trenta uèit "províncias" (Glèisas nacionalas) de la Comunion anglicana. Las femnas pòdon venir evesques dins tres províncias (Nòva Zelanda, Canadà, Estats Units d'America).
Dins las Glèisas protestantas[modificar | modificar la font]
Dins lo protestantisme solas qualques Glèisas luterianas, metodistas e de raras Glèisas reformadas) coneisson un ministèri episcopal personal, qu'es una foncion de la Glèisa e non un òrdre sacramental.
Dins la Glèisa de Jèsus Crist dels Sants dels Darrièrs Jorns (mormons)[modificar | modificar la font]
Dins la Glèisa de Jèsus Crist dels Sants dels Darrièrs Jorns, l'Evesque es un òme que deu aver preirat de Melchisedek e èsser ordenat e mes a part coma Grand Prèire. Es causit entre los membres de la parròquia. La durada d'aquel apèl es de prèp de 5 ans.
Un evesque «sant dels darrièrs jorns» es maridat e marit d'una sola femna.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ De comparar amb l'etimologia del catalan bisbe. o ben del francés évêque
- ↑ (fr)Fournot Frédéric , doctor en istòria modèrna, Universitat de Borgonha
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)André Lemaire, Les Ministères aux origines de l'Église : Naissance de la triple hiérarchie, évêques, presbytes, diacres, Cerf, 1971
- (fr)André Lemaire, Les Ministères dans l'Église, Le Centurion, 1974


text:
-31
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -31 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Batalha d'Actium que veguèt la desfacha de la flòta de Cleopatra e de Marc Antòni en despiech de sa superiotat numerica (500 naviris còntra 400). La fugida de Cleopatra e de Marc Antòni foguèt esplechada per la propaganda d'Octavius per descreditar totalament son rivau que son refús de morir sus lo prat batalhier foguèt jutjat contrari ai valors romanas. La màger part dei legions fidèlas a Marc Antòni cambièron alora de camp e Octavius foguèt rapidament lo cap d'una armada d'au mens 60 legions. Avancèt alora sensa dificultat lòng dau litorau de la Mediterranèa Orientala en direccion d'Egipte que sei tropas terrèstras èran numericament e tacticament inferioras.


text:
Hèm tribalhar la lenga !
Categoria : lenga minoritària
E n’ètz d’avís ? 89 Lengas 2/3
en difusion tornar per acabar l’an de plan !
E n’ètz d’avís ? D. Lekuona 88 Lengas 1/3
En navèra programacion.
En Ondas de Domenja Lekuona lo dimèrcs 17 a 21h, lo dijaus 18 a 14h e lo dimenge 21 d’aost a 11h : en navèra difusion l’emission 9 de deceme de 2009
Congrès IEO Transmission familiau de las lengas minoritàrias
F. Bernissan
F. Martel
G. Dalgalian
Los mots claus deus perpaus de las tres personas encontradas au Congrès per la transmission familhau cò organizat per l’IEO los 19 & 20 de noveme de 2009 a Tarba (IUFM) :
Introspeccion lingüistica tà Fabrici Bernissan de Nosautes de Bigòrra
E i ei ua vita après la mort lingüistica ? dab l’istorian Felip Martel de la Felco
Enfin lo concèpte de glossòdiversitat explicat per Gilbert Dalgalian l’autor de « Enfances plurilingues »
Domenja Lekuona que’vs convida a encontrar aquesta tres intervenents au congrès dens ua edicion especiaument batalaira e passionanta.
Musicas VERD E BLU
Sonaus J. F. Tisnèr


text:
Vittonville
Vittonville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vittonville A situat a: 7 km de Pont-a-Monsó, 37 km de Nancy, 307 km de París.
Vittonville est situé à:
- 7 km de Pont-à-Mousson,
- 37 km de Nancy,
- 307 km de Paris.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Preséncia Gallo-romaine, Luòc de conflicte pendent la Primièra e la Segonda Guèrra mondiala.
- Présence Gallo-romaine,
- Lieu de conflit pendant la Première et la Seconde Guerre mondiale.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Argeria
Argeria (en arabi: الجزائر Barr al Jazair), oficialament Republica Argeriana Democratica e Populara, es un dels païses pus importants d'Africa del Nòrd. Confronta Tunisia al nòrd-èst, Libia a l'èst, Nigèr al sud-èst, Mali al sud, Mauritània al sud-oèst e Marròc a l'oèst. Es bordat per la Mar Mediterranèa al nòrd.
Sa capitala es Argièr.
Lo gentilici es argerian -a.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Geografia
- 3 Organizacion politica e forma de l'estat
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Religion
- 7 Bibliografia
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Lei cavaments arqueologicas an mostrat que la preséncia de l'èstre uman e de sei ancessors sus lo territòri argerian acomencèt i a dos milions d'annadas. Divèrsei culturas preïstoricas i apareguèron entre -100 000 e -20 000 pendent lo Paleolitic. Aquò contunièt durant lo Neolitic gràcias a un clima pus umid que lo clima contemporanèu ambé la cultura capsiana dins lo nòrd-èst dau país e unei movements similars dins lo sud.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Pendent l'Antiquitat, la region foguèt magerament dominada per lei berbèrs e per la vila de Cartage. Durant lei guèrras punicas, Massinissa formèt l'estat de Numibia dins lo nòrd dau país e s'alièt ambé lei Romans per luchar còntra lo poder de Cartage que foguèt finalament destrucha en 146 avC. Pasmens, a la mòrt de Massinissa en 148 avC, se debanèt una crisi de succession encoratjada per Roma que va entraïnar la division dau reiaume entre sei dos eiretiers. En 112 avC, l'invasion de Numibia orientala e l'execucion d'unei marchands romans per lei Numibians occidentaus de Jugurtu entraïnèt l'intervencion dirècta de l'armada romana que capturèt Jugurta en 104 avC ambé l'ajuda de Mauretània. Numibia es alora devesida entre Mauretània per la mitat occidentala e un rèi vassau de Roma per la partida orientala.
Durant la guèrra civila entre Cesar e Pompèa, la region sostenguèt lo segond e foguèt brèvament ocupada dirèctament per lei Romans après sa desfacha. Un rèi vassau foguèt tornarmai installat en 25 avC mai la realitat dau poder foguèt exercida per un legat roman. Fins a la fin de l'Empèri Roman, la region será sota lo contraròtle d'un representent dirèct de l'emperaire en causa de divèrsei revòutas còntra la dominacion romana.
En 256, lo crestianisme s'espandiguèt dins la region e la màger part de populacion se convertiguèt durant lo sègle IV. Pasmens, en causa dei tensions malaisadas entre la província e lo poder centrau, se desvolopèt l'eresia donastista causant lo mandadís d'un còrs expedicionari roman per la reprimir dins leis annadas 310. Après de tensions novèlas causadas per una secta extremista dei donadonistas, lo movement foguèt declarat eretic per l'emperaire en 409 e exterminat durant la premiera mitat dau sègle V. Pasmens, en 430, lo nòrd d'Africa foguèt envaït per lei Vandals qu'i formèron un estat e i installèt lo crestianisme arian. Vengut una poissança regionala importanta, lo reiaume vandal foguèt conquist e destruch per lei Bizantins en 533-534.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Au sègle VII, la feblesa dau poder centrau bizantin en fàcia de l'expansion musulmana entraïnèt la conquista de la region per leis armadas aràbias. Lei tribús berbèras assaièron de luchar mai foguèron finalament vencudas en 708. Argeria va pauc a pauc s'islamizar. Après lo declin dau poder abbassida, divèrseis estats se formèron dins la region qu'èran vassaus teorics dau Califa de Bagdad o oficialament independents. Una tièra de conflictes se debanèron au sègle XI entre lei tribús berbèras dau sud e leis estats mai urbans dau nòrd. En 1152, aquel ensems foguèt unificat per leis Almohades que dirigiguèron lo Magreb e Al Andalús fins a 1269.
Pasmens, leis Almohades s'afondrèron sota la pression dau movement de la Reconquista. Au sègle XIII, la region foguèt alora devesida entre lo Sultanat d'Abd al-Wadid ocupant lo centre de Magreb e lo Sultanat Hafsida centrat sus la Tunisia e l'èst d'Argeria. Au sègle XVI, deguèron faciar leis atacas europèas d'après la Reconquista e l'invasion deis Otomans. Lei premiers capitèron d'ocupar unei pòrts que foguèron solidament fortificats e lei segonds prenguèron lo contraròtle complet de la region a la fin dau sègle XVI.
Lo periòde de la Regéncia[modificar | modificar la font]
En 1515, foguèt creat la Regéncia d'Argier qu'èra un estat vassau de l'Empèri Otoman que va dominar Argeria fins a 1830. Dins aquò, en causa de la feblesa numerica dau contingent turc ocupant Argeria, lo govèrn d'Argeria deguèt obtenir lo sostèn de tribús localas. Ansin, lo poder centrau demorèt relativament feble e aguèt de dificultats regularas per dominar totei lei caps locaus dins lei montanhas o lo desert. Per exemple, unei reiaumes cabils venguèron independents e lo demorèron fins ai sègles XVIII e XIX. De mai, l'economia dau país foguèt totjorn fragila e en partida dependenta dei profiechs de la piratariá. Ansin, la Regéncia aguèt de relacions tesadas ambé leis autreis estats mediteranèus. En revènge, l'absència d'interés economics importants e la distància a respèct dei centres dau poder otoman permetèron a la Regéncia de venir progressivament independenta[2].
La colonizacion francesa[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XIX, la Regéncia deguèt faciar de dificultats gròssas quand son sostèn a la piratariá entraïnèt de reaccions militaras importantas deis Estats Units e de certaneis estats europèus. Dins leis annadas 1820, lei relacions se degradèron fòrtament ambé França a prepaus dau pagament d'un deute contractat per lo govèrn revolucionari e de la fortificacion d'un entrepaus argerians utilizats per lei marchands francés. En 1827, un incident diplomatic entre un consul francés e lo dey d'Argier foguèt utilizat coma pretèxte per una invasion francesa que son objectiu èra de restaurar l'imatge de França e de sa familha reiala.
En 1830, un còrs expedicionari francés conquistèt Argier e comencèt la conquista dau país que será lònga e murtriera. Leis etapas majoras d'aquela conquista foguèron la guèrra còntra l'emir Abd el-Kader (1839-1847), lo sètge de Zaatcha (1848), la capitulacion dei Beni-M’zab (1852) e l'invasion de Cabilia que se revòutèt sensa succès unei còps fins a 1872. Lo Sahara serà conquistat en 1902.
Après lei victòrias francesas, la region venguèt una colonia de poblament europèu e de departaments i foguèron creats a partir de 1848. De regimes de lèis separadas foguèron adoptadas per lei ciutadans europèus magerament francés e leis abitants indigèns. A partir dau començament dau sègle XX, d'intellectuaus argerians indigèns acomencèron de revendicar l'indepéndia dau país. Inicialament feble, aqueu movement se renforcèt après l'afebliment francés consecutiu a la Segonda Guèrra Mondiala. En 1954, la desfacha francesa còntra lo Vietminh e l'independéncia d'Indochina entraïnèt l'acomençaça de l'insureccion independista sota la direccion dau FLN (Front de Liberacion Nacionala). Fòrça saunosa, s'acabèt en 1962 per una desfacha francesa novèla e la reconoissança de l'independéncia d'Argeria dins sei frontieras contemporanèas.
La Republica d'Argeria democratica e populara[modificar | modificar la font]
Argeria venguèt independenta lo 3 de julhèt de 1962. Pasmens, de tensions e de conflictes apareguèron rapidàment entre lei caps de l'insureccion e entre lo govèrn centrau e certanei minoritat coma lei Cabils. Lo 19 de junh de 1965, lo president Ahmed Ben Bella foguèt rebutat per un còp d'estat dirigit per lo ministre de la Defensa Houari Boumédiène. Decidiguèt de gardar lo sistèma de partit unic de son predecessor e chausiguèt de renfòrçar l'independéncia dau país per la nacionalizacion d'indústrias estrategicas (petròli, gas...) e de s'inspirar dei principis socialistas per desvolopar l'economia. A sa mòrt en 1978, Boumédiène foguèt remplaçat per Chadli Bendjedid que va dirigir lo país fins a 1992. Durant aqueu periòde, la diplomàcia argeriana obtenguèt divèrsei succès coma lo melhorament dei relacions ambé França mai lo caractèr autocratic dau regime entraïnèt una agitacion intèrna que va obligir lo regime d'acceptar una democratizacion e l'organizacion d'eleccions liuras.
Lo 26 de decembre de 1991, la victòria deis islamistas dau FIS au premier torn deis eleccions legislativas entraïnèt la demission dau president Chadli. Un Aut Comitat d'Estat foguèt creat per lo remplaçar e lo procès electorau foguèt arrestat. Aquò marquèt lo començament de la guèrra civila argeriana que va s'acabar en 2002. D'eleccions presidencialas foguèron organizadas en 1994 e veguèron lo succès de Liamine Zeroual maugrat d'accusacions de fraudas massivas puei d'Abdelaziz Bouteflika en 1999 totjorn ambé d'accusacions similaras.
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Argeria es lo país pus grand d'Africa amb una superficia egala a 2 381 741 km² e dau monde aràbi. Lo nòrd es dominat per lei cadenas de montanhas de l'Atlàs e lo sud per lo desert saharian.
Au nòrd, lei montalhas deis Atlas tellenc e saharian, mai au sud, forman dos ensems de relèus quasi parrallèl que se reünisson dins l'èst dau país. Entre lei doas cadenas, se situan de plans e de platèus auts. Lo ponch culminant d'aqueu sistèma montanhós se situa dins sa region orientala au mont Chelia (2 328 m).
La partida sahariana dau sud representa 80% de la superficia d'Argeria. La region nòrd d'aqueu desert es compausada d'ergs que son separats per de platèus rocassós. D'autreis ergs se situan dins lo sud-oèst. Au sud, lo massís montanhós d'Hoggar assosta la cima pus auta dau país au mont Tahat (3 003 m). A l'èst d'Hoggar, se troba lo platèu de Tassili n'Ajjer qu'es un ensems geologic fòrça arid e rocassós amb una altitud mejana d'aperaquí 1 000 m.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima d'Argeria seguís la division fisica dau territòri. Lo nòrd tèn un clima mediterranèu e lo sud tèn un clima desertic amb una amplitud termica importanta. Lei vents son fòrça variables au nòrd e au sud mai sei velocitats agantan rarament mai de 120 km/h. Son relativament presents dins la region de Sahara.
Organizacion politica e forma de l'estat[modificar | modificar la font]
Forma de l'Estat[modificar | modificar la font]
Argeria es una republica caracterizada per un poder presidenciau fòrt que seis institucions son organizadas per una constitucion adoptada lo 10 de setembre de 1963 e revisats tres còps en 1976, 1989 e 1996.
Lo poder executiu es dirigit per lo President de la Republica qu'es tanben lo cap suprèm dei fòrças armadas e lo Ministre de la Defensa. A lo drech de nomar lo cap dau govèrn e sei ministres sus prepausicion dau Premier Ministre. Es elegit au sufragi universau dirèct per cinc annadas. Dempuei 2008, i a plus de limitacion au nombre de mandats presidenciaus successius.
Lo Parlament es compausat de doas chambras que son :
- lo Parlament de la Nacion qu'es l'assemblada auta. Es compausat de 144 membres que lo tèrç son designats per lo President de la Republica e lo rèsta per leis autoritats municipalas e regionalas. La duracion dau mandat es de sièis annadas e la mitat dau Parlament es renovelada cada tres ans.
- l'Assemblada populara nacionala qu'es l'assemblada bassa. Es compausat de 389 membres elegits au sufrafi universau dirèct per cinc annadas.
Lo Parlament contraròtla l'accion dau govèrn. L'iniciativa dei lèis es tenguda per lo cap dau govèrn e per lei deputats.
Dins aquò, se fau notar lo ròtle important dei fòrças armadas dins lei procès de presa de decision. Tènon totjorn un poder important en causa dau mantenement de sei drechs especiaus dins lo quadre de la lucha anti-terrorista còntra lo Grop Salafista per la Predicacion e lo Combat e d'autrei movemens islamistas. De mai, la corrupcion es un problema regular deis institucions argerianas, especialament en causa d'accusacions de frauda pendent leis eleccions. Ansin, l'indici de percepcion de la corrupcion argerian èra egau a 2,9 en 2011[3].
De mai, l'independéncia de la Justicía qu'es dirigida per una Cors Suprèm es relativament recenta car adoptada ambé la revision constitucionala de 1996. Son influéncia es donc encara limitada per lo caractèr recent de son independéncia, per lei drechs de l'armada en matèria de repression dei movements de guerilha armats e per la corrupcion de la societat.
Simbòls de l'estat[modificar | modificar la font]
Lo drapèu modèrn d'Argeria foguèt inicialament lo drapèu oficiau dau FLN. Foguèt adoptat en 1962 e sei caracteristicas defenidas l'annada seguenta. Foguèt format per la mescla d'unei drapèus adoptats per lei movements nacionalistas de la premiera mitat dau sègle XX e una forma fòrça similara foguèt utilizat durant lei chaples de Setif en mai de 1945. Es utilizat sus totei lei bastiments oficiaus militars o civius.
L'imne argerian es dich Kassaman. Foguèt escrich per Moufdi Zakaria en 1955 durant la guèrra d'independéncia. La musica es l'òbra de l'Egipcian Mohamed Fawzi.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Tres nivèus d'unitats territòrialas existisson sus lo territòri argerian que son :
- lei 48 províncias dichas wilayas.
- lei 553 districts dichs daïras.
- lei 1 541 municipalitats dichas baladiyahs.
Segon la Constitucion, lei províncias tènon una autonòmia economica limitada e d'assembladas pròprias elegidas per cinc annadas au sufragi universau dirèct. Cada província tèn tanben un representant dau poder executiu centrau dich wali.
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga nacionala e oficiala d'Argeria es l'aràbi classic. Lo tamazight o berbèr a l'estatut de lenga nacionala dempuei abriu de 2002. Aquelei doas lengas tènon una varietat dialectala importanta. L'aràbi quotidian pus utilizat es un dialècte dich dardja que tèn d'estructuras e de mòts venent dau berbèr, dau francés, dau turc e de l'espanhòu. Lei percentatges de locutors d'aquelei lengas son mau coneguts. S'estima que l'aràbi es parlat per 70 a 85% de la populacion e lo berbèr per 35 a 50%.
En fòra de l'aràbi e dau berbèr, lo francés es relativament present. Ambé 16 milions de locutors francofòns, Argeria será lo segond país francofòn dau monde après França. Ansin, meme se lo govèrn a una politica activa d'arabizacion e es pas membre de l'Organizacion de la Francofònia, aquela lenga demora totjorn utilizada per leis elèits de la societat. Enfin, se fau notar l'existéncia d'una minoritat de locutors espanhòus dins la vila d'Oran que foguèt conquista e ocupada per Espanha de 1509 a 1792.
Economia[modificar | modificar la font]
Dempuei 1962, lo govèrn argerian a desvolopat una economia planificada fòrtament centralizada que seis objectius èra de permetre l'independéncia economica dau país. Per aquò, se debanèt una tièra de nacionalizacions d'entrepresas, magerament estrangieras. Puei, un esfòrç d'industrializacion foguèt acomençada. Dins aquò, a partir de 1986, la demenicion dau pretz de petròli entraïnèt de dificultats financieras per lo govèrn centrau que deguèt acceptar un plan d'ajustament estructurau dau FMI en 1988 e s'engatjar vèrs l'adopcion d'un regime economic mai liberau.
Au començament dau sègle XXI, Argeria es caracterizada per l'importància de l'indústria de petròli e leis exportacions d'idrocarburs son la basa de l'economia representant 46% dau PIB argerian en 2006. Ansin, lo país es lo 4en exportator de gas naturau e lo 9en de petròli. En fòra d'aquelei sectors, existís de jaciments de fèrre importants dins lo sud-oèst e d'aur, de zinc e d'urani dins lo sud. L'agricultura tèn tanben una plaça importanta e representava 8% dau PIB en 2006. Pasmens, aquela produccion es gaire exportada mai magerament destinada au mercat interior argerian.
L'indústria non ligada a l'esplecha d'idrocarburs es un sector limitat de l'economia que representava solament 5% dau PIB en 2006. Lei servicis representavan lo rèsta, siá 41%. Lei domenis principaus son lei servicis marchands e lo sector de la construccion.
Cultura[modificar | modificar la font]
Gràcias a son istòria vièlha e sa riquessa lingüistica, Argeria tèn un patrimòni cultura important e dinamic. D'efèct, lo país assosta un nombre grand de vestigis arqueologics que sept son classats au patrimòni de l'UNESCO[4]. De mai, lo torisme tèn tanben pas de politica de desvolopament pròpria e la manca d'infrasturas adaptadas au torisme internacionau es fòrça importanta, subretot en comparason dei vesins marroquin e tunisian.
Leis autreis aspècts culturaus an una situacion melhora gràcias a la riquessa etnica dau país e sa posicion de crosiera entre leis influéncias europèas, magerament francesa, e africanas. Ansin, Argeria foguèt una fònt d'inspiracion per lei pintors francés tre lo sègle XIX e la pintura es demorada activa après l'independéncia ambé d'artistas coma Mohammed Racim. Lei domenis dau teatre e dau cinèma son tanben relativament dinamics. Pasmens, leis arts pus famós de la cultura argeriana son la literatura e la musica. Lo premier foguèt inicialament fòrtament inspirat per lo besonh d'afirmar l'identitat nacionalau dau país ambé d'autors coma Mohammed Racim o Katem Yacine. Puei, leis escribans foguèron marcats per la guèrra civila dins d'òbras coma Le Serment des Barbares de Boualem Sansal o L’Attentat de Yasmina Khadra. Se fau notar qu'aquela literatura tèn un nombre important d'autors en francés qu'an un succès grand dins aqueu país. De son caire, la musica d'Argeria tèn divèrseis estils fòrça diferents. Lei pus coneguts son la musica classica d'inspiracion arabo-andalosa, lo raï aparegut au començament dau sègle XX e la musica cabila.
Religion[modificar | modificar la font]
S'existís pas de recensament oficiau en matèria de religion, s'estima generalament que 98 a 99% de la populacion es musulmana. Lo sumnisme a l'estatut de religion d'estat e leis afaires religiós son dirigidas e organizadas per un Ministèri deis Afaires Religiós e un Aut Conseu Islamic que son ròtle es definit per la Constitucion. Lo clergat es pagat per lo govèrn.
La practica religiosa es liura per l'islam mai limitada per leis autreis religions. Lei limitacions principalas regardan lo proselitisme qu'es enebit e la necessitat per lei membres dei clergats d'èstre agregats per l'Estat.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Ibn Khaldoun (traduccion de William Mac-Guckin de Slane), Histoire des Berbères, Berti, (ISBN 9961-69-027-7[à vérifier : ISBN invalid])
- (fr) Serge Lancel, L’Algérie antique : De Massinissa à saint Augustin, Mengès, (ISBN 2856204317)
- (fr) Benjamin Stora, Histoire de l’Algérie coloniale : 1830-1954, Découverte (reedicion de 2004), (ISBN 2707144665)
- (fr) Charles-Robert Ageron, Histoire de l’Algérie contemporaine, Presses universitaires de France - PUF, (ISBN 21304215985[à vérifier : ISBN invalid])
- (fr) Charles-André Julien, Histoire de l’Afrique du Nord, Payot et Rivages, (ISBN 2228887897)
- (en) Phillip Chiviges Naylor, Historical Dictionary Of Algeria, Scarecrow Press, Inc., (ISBN 081085340X)
- (fr) Pierre Bourdieu, Sociologie de l’Algérie, PUF 1958 (reedicion de 2001), (ISBN 2-13-052175-4)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Population and HIV/AIDS - 2010 - Nacions Unidas
- ↑ S'es aquela independéncia foguèt jamai formalizada per un tractat, èra venguda una realitat estent qu'en 1830, l'Empèri Otoman se sentiguèt pas regardat per l'invasion francesa.
- ↑ Se fau notar qu'aquel indici es calculat per l'ONG d'origina alemanda Transparency International e non per una institucion oficiala
- ↑ Pasmens, se fau notar que lei sites argerians classats per l'UNESCO o per lei servicis dau patrimòni nacionau son gaire entretenguts e son menaçats per de degradacions nombrosas. Ansin, l'UNESCO a menaçat de suprimir certanei sites argerians de son classament.