text:
Grandas descobèrtas
La grandas descobètas constituisson un periòde que comencèt al sègle XV e que contunhèt fins al sègle XVII, que las naus europèas percorrián lo mond a la recerca de nòvas rotas e eissidas comercialas pel provesiment del capitalisme naissent en Euròpa. Dins aquel vam, los europèus trobèron d'autres civilizacions e pòbles, e creèron de mapas de tèrras que los èran desconegudas. D'entre los exploradors mai celèbres del periòde i a: Cristòl Colomb, Vasco da Gama, Ferrand Magellan,...
Las grandas descobètas son lo fondament de las nòvas tecnologias e de las nòvas idèas que sorgiguèron a la Renaissença que d'innovacions en cartografia, navegacion e la construccion de vaissèls. Aquelas nòvas naus se desvolupèron a partir dels dessenhs europèus medievals amb d'elements arabs. Foguèron los primèrs vaissèls capables de sortir de la mar Mediterranèa cap a l'ocean Atlantic amb seguretat.
Somari
Exploracion terrèstra[modificar | modificar la font]
Lo preludi de l'èra de las grandas descobèrtas es una seriá d'expedicions europèas cap a Asia per la tèrra pendent l'Edat Mejana. Alara que los mongòls avián menaçat Euròpa de sègles abans, tanben avián unificat tota Eurasia mejans la creacion de rotas comercialas e de linhas de comunicacion que s'espandián de l'Orient Mejan fins a China. Qualques europèus profeitèron d'aquelas rotas per realizar d'exploracions cap a l'èst, la majoritat èran italians fins a que lo comèrci entre Euròpa e Orient Mejan siá contrarotlat gaireben en totalitat pels comerçants de las ciutats-estats italianas.
Lo primièr d'aqueles explorators èra Giovanni de Plano Carpini que viatjèt cap a Mongolia de 1244 a 1247. Mas lo viatge mai celèbre es aquel de Marco Polo, que percorrèt Asia de 1271 a 1295. Lo recit del seu viatge venguèt una de las òbras mai legidas d'Euròpa fins ara.
Mas aqueles viatges aguèron un efècte limitat fins a que l'Empèri Mongòl s'esfondrèt aviadament e la rota cap a l'èst tornèt èsser fòrça perilhosa. La Pèsta Nègra del sègle XIV tanben limitèt lo comerci e las comunicacions. La rota terrèstra cap a l'èst venguèt fòrça dangierosa, costosa e controtlada pels empèris musulmans, subretot que la naissença de l'Empèri Otoman limitava las possibilitats comercialas europèas.
Lo començament de las exploracions: Portugal[modificar | modificar la font]
Amb l'invencion de la carraca e de la caravella los reialmes de la Peninsula Iberica avián l'escasença de tornar de l'Orient Extrèm. Las exploracions avián diversas causas. Los monetaristas creson que la principala rason sostenent aquelas expedicions es la manca d'aur e d'argent en Euròpa. L'economia europèa dependiá fòrça d'aqueles metals per realizar los cambis comercials e la manca provoquèt en Euròpa una granda recession. Un autre factor seriá lo conflicte entre los pòbles iberics e los musulmans del sud. Los pòbles iberics aqueriguèron d'importantas coneissenças scientificas e tecnologicas dels seus vesins arabs, amb que perfeccionèron las naus e las coneissenças geograficas d'Africa e Asia, Atala podián prepar los viatges pel mar.
La primèra onda d'expedicions comencèt amb Portugal amb lo prince Enric lo navegador. Viatjant cap a l'Atlantic descobriguèt las illas de Madeira en 1419 e dels Açòres en 1427, que venguèron de colonias portuguesas. L'objectiu principal d'Enric lo Navegador èra l'exploracion de la còsta occidentala d'Africa. Pendent de sègles las unicas rotas que connectavan l'Africa Occidentala amb la mar Mediterranèa passavan pel desèrt del Sahara e èran contrarotladas pels estats musulmans del nòrd d'Africa, rivals de Portugal. Los portugueses esperavan trobar un passatge per mar que los permetirián de comerciar dirèctament amb l'Africa Occidentala. D'en primièr l'avaçada foguèt lenta, mas, en 1434 arribèron al cap Bojador. En mens de dos decenis la barrièra del Sahara aviá estat vencuda e lo comerci de l'aur, de l'argent e dels esclaus comencèt sus un territòri que venguèron correspond a l'actual Senegal. Pauc aprèp bastiguèron los fòrts d'Elmina e São Tomé e Príncipe venguèt la primièra colonia productriça de sucre. En 1482 una expedicion capitanejada per Diogo Cão arribèt al reialme del Congò. L'expedicion mai importanta foguèt aquela de Bartolomeu Dias qu'arribèt al cap de Bona Esperança, demostrant que la rota cap a l'Índia per mar èra possible. En 1498 Vasco da Gama realizèt aquela entrepresa.
Descobèrta d'America[modificar | modificar la font]
Castelha, rival de Portugal comencèt las seunas exploracions maritimas qu'èra de contunh a la fin del sègle XV, a l'ora los navegators castelhans començavan la competicion amb los nivigators portugueses. La primièra mòstra foguèt la lucha pel contraròtle de las Illas Canàrias, que foguèron presas per Castelha. Amb l'union de Castelha e Aragon, e acabada la Colonizacion d'al Andalús, lo reialme utilizèt aquela escasença e los recorses per la recerca de las nòvas rotes e l'establiment de nòvas colonias oltramar. En 1492 los governats de Castelha e Aragon patronizèron lo viatge de Cristòl Colomb amb l'intencion d'arribar en Índia navegant cap a l'oèst.
Mas Colomb arribèt pas en Asia, mas al Mond Nòu. En 1501 lo tor portugués Pedro Álvares Cabral tanben descobriguèt lo Mond Nòu, l'estat actual de Brasil. Demandèt l'intervencion papala per definir los airals d'influéncia en 1494 data que se signèt lo Tractat de Tordesillas que divisiá lo Mond entre las doas poténcias. Los portugueses recebèron "tot" çó que se trobavariá a l'oèst d'Euròpa e a l'èst d'una linha a 270 lègas de Cap Verd; atal obtenguèt lo contraròtle d'Africa, Asia e la region orientala de l'America del Sud. Los espanhols recebèron "tot" çò que se trobavariá a l'oèst d'aquela linha, un territòri qu'èra desconegut e fòrça grand: lo rèste del continent american e les illas de l'ocean Pacific.
Colomb e los mai explorators europèus foguèron decebuts per las descobèrtas. A la diferència d'Africa e Asia, los abitants de las illas de la Cariba avián fòrça pauc a comerçar amb los navegators espanhols. L'atrach de las illas, pasmens, seriá la man d'òbra e la produccion que s'i poiriá realizar mejans la colonizacion. Mas quand los conquerents arribèron al continent descobriguèron de jaciments d'aur e d'argent al Mexic e Peró. Aprèp la conquèsta de l'Empèri Asteca e de l'Empèri Inca, las pandemias europèas e l'esclavatge devastèron los pòbles natius americans.
En 1519, an meteis que Cortés arribèt al Mexic, la corona castelhana financièt l'expedicion de Ferrand Magellan, un portugués, que la mission èra de circumnavegar lo mond e arribar en Asia navegant cap a l'oèst del continent american. Magellan capitèt l'empresa e tornèt en Espanha tres ans aprèp.
Lo declin del monopòli portugués[modificar | modificar la font]
L'exploracion e la colonizacion portuguesas contunhèron malgrat la rivalitat d'Espanha. Los portugueses venguèron los primièrs occidentals a comerçar amb Japon. L'estrategia portuguesa èra basada sus la construccion de fòrts que los permetiguèron de contrarotlar las rotas comercialas mai importantas de l'èst. Fòrts e nòvas colonias foguèron establidas per la còsta africana, a Luanda, Moçambic, Zanzibar, Mombassa, Socotra, Ormuz, Calcuta, Goa, Mumbai, Malaca, Macau e Timòr. Los portugueses tanben contrarotlavan Brasil, que foguèt descobèrt en 1500 per Pedro Álvares Cabral, perque la region se trobava sus l'airal portugués del Tractat de Tordesillas.
Portugal enfrentèt divèrses problèmas amb l'espandiment del seu territòri al delá dels establiments. Amb lo temps la nacion aguèt pas pro de recorses nimai las armadas per administrar las empresas. Los fòrts qu'avian bastit pel mond podavan pas tenir fácia a las autras poténcias europèas que menaçavan lo seu iempèri e lo seu monopòli comercial. L'egemonia comerciala portuguesa de l'èst s'afliquissiá amb l'arribada dels explorators neerlandeses, franceses e britanics qu'ignoravan la division papala del mond. En 1580 lo rei Felip II de Castelha tanben venguèt rei de Portugal, coma eretièr de la corona aprèp que lo seu cosin Sebastian morriguèt sens descendéncia. Atal, jos Felip, ambedos empèris s'unifiquèron, e lo nòu e immens empèri venguèt pro grand per resistir a las menaças de las colonias britanicas e neerlandesas. Mumbai foguèt cedida als britanics, alara que Macau, Timòr, Goa, Angòla e Moçambic, e tanben Brasil, que la preséncia portuguesa èra efectiva, tornèron coma territòris portugueses aprèp lo retorn del Reialme de Portugal, independent d'Espanha. Pasmens los neerlandeses ensagèron de conquerir Brasil e per un breu temps capitèron a contrarotlar gaireben la mitat del territòri, mas, se retirèron.
Los païses nòrd-europèus[modificar | modificar la font]
Las nacions al nòrd-ibericas, refusèron de reconeisser lo Tractat de Tordesillas. França, los Païses Basses e lo Reialme Unit, amb de fòrtas tradicions maritimas e tecnologicas, entreprenguèron de viatges de colonizacion. La primièra d'aquelas missions, de Joan Cabot, en 1497, foguèt financiada pel Reialme Unit, e foguèt la primièra d'una seriá de missions d'exploracion britanicas e francesas cap a l'America del Nòrd. Espanha aviá ignorat la region mai septentrionala del Nòrd d'America perque la populacion èra fòrça mendra e amb mens de riquesas (aur e argent) que lo rèsta de las Americas del Nòrd, Centrala e del Sud. En 1525 Giovanni da Verrazzano venguèt lo primièr europèu (aprèp los vikings) a visitar la Còsta Èst del territòri actual dels Estats Units d'America. Las espedicions de Cabot, Jaques Cartier (1534) e d'autres se realizèron d'en primièr amb l'espèr de trobar un Passatge al Nòrd-Èst que connectariá las rotas maritimas d'Euròpa amb las riquesas d'Asia. Jamai trobèron lo passatge, mas mejans lors espedicions d'autres possibilitats comercialas venguèron e a partir del sègle XVII comencèron a establir de colonias per la còsta èst l'America del Nòrd.
Venguèron, aquelas nacions nòrd-europèas, los primèrs rivals de Portugal en Africa e dins l'Ocean Indian. Naus neerlandesas, francesas e britanicas comencèron a saquetjar lo monopòli portugués e fondèron de fòrts e colonias pròpias. De contunh, lo duopòli espanhol e portugués declinava. Foguèron los estats nòrd-europèus que los primièrs explorèron las regions desconegudas de l'Ocean Pacific, l'Oceania e la còsta oèst nòrd-americana. Los exploradors neerlandeses, coma Willem Jansz e Abel Tasman qu'èran los primièrs a explorar las còstes d'Austràlia. Lo sègle XVIII l'explorador britanic James Cook foguèt lo primièr a traçar las mapas de la Polinesia.
Fin de l'èra de l'exploracion e los seus efèctes[modificar | modificar la font]
Pendent de millennis l'economia mediterranèa aviá estat la mai poderosa e videnta; las regions d'Itàlia e Grècia avián estat las mai ricas e poderosas. Amb las grandas descobèrtas, la nòva economia atlantica, contrarotlada pels estats de l'Euròpa Occidentala, coma Franca, Reialme Unit, Espanha e Portugal, venguèt la mai florissenta e poderosa del mond d'alara, al meteis temps que las economias mediterranèas dintrarèron dins un periòde de declin. Alara que s'explorava lo Mond Nòu, Russia venguèt una poténcia europèa amb lo tsar Pèire lo Grand e la conquèsta de Siberia.
Aquel periòde de las grandas descobèrtas s'acaba al començament del sègle XVII. Los vaissèls europèus podavan per quina que siá la region del mond. Pasmens, la quita exploracion contunhèt: las regions artica e antàrtica seràn pas exploradas abans la fin del sègle XIX. Encara, los europèus prenguèt de temps per arribar a l'interior dels continents american e african.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Ricardo Duchesne: The Faustian impulse and European exploration, The Fortnightly Review


c: text/html

text:
Wikipèdia:Vandalisme
Somari
Qu'es un acte de vandalisme sus Wikipèdia ?[modificar | modificar la font]
Un acte de vandalisme es una contribucion volontàriament facha per comprometre l'integritat del contengut de Wikipèdia. Lo mai sovent, s'agís d'escafament de contengut pertinent, de remplaçament per d'obscenitats, d'insultas, o tot autre contengut inapropriat. Wikipèdia essent liura de modificacion per tot visitor, es doncas particularament expausada a d'actes de vandalisme, en teoria.
L'acte de vandalisme es una violacion de las linhas de conducha de Wikipèdia. Per luchar eficaçament contra lo vandalisme, cal saber cossí l'identificar e cossí reagir. En cas de dobte, se podètz pas o se volètz pas prendre las mesuras que s'impausan, podètz demandar conselh sus Wikipèdia:La Tavèrna o melhor, senhalar un acte de vandalisme sus la pagina Wikipèdia:Vandalisme en cors.
Formas comunament observadas de vandalisme[modificar | modificar la font]
Vaquí qualques exemples de vandalisme observats sus Wikipèdia :
- Lo Spam
- Ajustar de ligams extèrnes sens rapòrt amb lo subjècte dins una optica de promocion.
- Bòt vandal
- Script o "robòt" que vandalisa massissament d'articles, per de spam, de publicitat o de blanquiments de pagina.
- Vandalisme pueril
- Daissar de messatges personals o de grafitis dins un article, ajustar de marridas blagas o d'absurditats d'aparéncia plausibla al contengut d'un article.
- Blanquiment
- Blanquir un article sens o explicar dins la pagina de discussion de l'article o dins lo comentari de modificacion.
- Vandalisme sornarut
- Mens evidenta de detectar, aquela forma de vandalisme se caracteriza per l'insercion d'elements erronèus al dintre d'un article. Per exemple, un remplaçament de data, un ajust o una substitucion d'absurditats que pareisson coerentas.
- Vandalisme provocator
- Ajustar o remplaçar tot o partida d'una pagina personala per d'insultas, d'obscenitats, de calomnia, de derision, etc. (Vejatz tanben Wikipèdia:Pas d'atacs personals).
- Vandalisme grafic
- Importar vèrs Wikipèdia d'imatges provocants, inserir de messatges politics, far de GIFs animats malvolents, etc.
Çò que lo vandalisme es pas[modificar | modificar la font]
Encara que sián de còps qualificats de vandalisme, los exemples citats aicí son pas considerats coma de vandalisme. Quitament se pòdon tanben provocar un escafament o una reversion, deurián pas aver per consequéncia una inscripcion sus la pagina Wikipèdia:Vandalisme en cors.
- Tèst de debutant : Los novèls venguts que descobrisson lo boton "modificar" vòlon saber se pòdon realament modificar lo contengut d'una pagina. Per aquò, escrivon de còps qualques frasas dins un article. Es pas de vandalisme ! De còps anullan d'espereles lors cambiaments. Aquestes utilizaires devon èsser aculhits calorosament e dirigits vèrs lo wikipèdia:Nauc de sabla (pel mejan dels Wikipèdia:Modèls {{AnonimTestaire}} o sa version abreujada {{AnonTest}}) ont poiràn contunhar lors tèsts.
- L'aprendissatge de la Sintaxi de Wikipèdia e de las convencions en vigor : Per cèrts utilizaires, aprendre las balisas Wikipèdia pren un cèrt temps e passaràn un pauc de temps a experimentar los diferents biaisses de far de ligams extèrnes, de ligams intèrnes e los caractèrs especials. Puslèu que de los acusar de vandalisme, val mai lor explicar quina es la convencion en vigor sul subjècte e lor indicar Ajuda:Sintaxi wikipèdia e los autres documents de referéncia.
- Violacions de neutralitat de punt de vista (PdV) : la neutralitat de punt de vista es una linha de conducha que fòrça mond a de dificultats de comprendre ; quitament los veterans pòdon de còps introduire involontàriament de contengut qu'es pas en acòrdi amb la neutralitat de punt de vista. Sèm totes mai o mens eissorbats per nòstras cresenças e aquò es pas de vandalisme. Vejatz tanben : Controvèrsia de neutralitat.
- Contribucions audaciosas : Conselham als contributors d'esitar pas a èsser audaciós dins l'edicion dels articles. Atal, arriba que de Wikipedians fascan de cambiaments radicals per fin de melhorar los articles ; quitament de troçasses de tèxt qu'avètz escriches, levats, desplaçats sus la pagina de discussion, o reescriches. Es pas totjorn agradiu, mas cal pas per aquò assimilar aquestas modificacions a de vandalisme. Aquò dich, lo savi wikipedian tempèra son ardor amb de WikiLove.
- Agarriment o atacs personals : la politica de Wikipèdia es clara : pas d'atacs personals. Agarrir los autres contributors es pas tolerat. Cèrtas formas d'agarriment son clarament de formas de vandalisme, coma lo vandalisme de pagina utilizaire. Çaquelà, d'un biais general, l'agarriment es pas de vandalisme.
- Intimidacion o obstinacion : d'unes arriban pas de s'acordar amb d'autres qu'an pasmens la volontat de dialogar, de sòrta qu'una guèrra d'edicion pòt subrevenir. Pòt arribar qu'un utilizaire s'obstine a refusar tota temptativa de dialòg, e ensage de far passar las temptativas repetidas de dialòg per d'agarriment. Aqueste tipe de compòrtament es deplorable, mas es pas stricto sensu de vandalisme. Vejatz resolucion de conflicte.
- L'inesperat : una manièra de contribuir inabituala o pauc convencionala es pas de vandalisme. Qualqu'un que fa una contribucion solida, amb "Adieu!" coma comentari de modificacion es pas un vandal excentric. Es probable un novèl arribant. Cal pas blanquir o anullar las contribucions d'un tal contributor, ni lo blocar. Es preferible d'aver una discussion amicala a prepaus de l'usatge corrècte dels resumits d'edicion.
- L'ortografia : l'utilizaire que, cresent de plan far, modifica l'ortografia d'un mot alara qu'aqueste èra corrècte pòt pas èsser considerat coma un vandal.
- L'error : quitament s'es irrefleccionat, premarc o pauc judiciós, tot esfòrç, de bona fe, per melhorar l'enciclopèdia, es pas de vandalisme. Tota contribucion que causa pas un prejudici clar e indiscutible es pas considerada coma de vandalisme.
- La supression de paragrafs contenent d'informacions sensiblas sens fonts : los articles (particularament de biografias) pòdon conténer temporàriament d'elements sens fonts. Aquestes elements son considerats coma en espèra de fonts fisablas. Çaquelà, tot contributor, quitament non inscrich, a drech de los levar.
Estatisticas suls vandals[modificar | modificar la font]
- Estatisticas suls vandals per adreças IP
- Estatisticas suls vandals per fornisseires d'accès
- Estatisticas suls vandals per país
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Wikipèdia:Vandalisme en cors - per senhalar un acte de vandalisme
- Wikipèdia:Qué far en cas de vandalisme - per la marcha de seguir fàcia a de vandalisme
- Wikipèdia:Planh al FAI

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Competéncia (drech)
La competéncia es, en drech, lo drech qu'un tribunal o un jutge a de coneisser de tala o tala matèria, de tala o tala causa.
En Drech constitucional francés, l'Estat a la « competéncia de la seuna competéncia » segon l'expression del jurista Georg Jellinek.
Tipes de competéncias en drech[modificar | modificar la font]
Per èsser exacte, existís mai d'un tipe de competéncias en drech:
- La competéncia d'atribucion (ratione materiae), qu'enoncia que tala matèria relèva du domèni de tal tribunal. Coma per exemple, l'article L.311-37}} del Còdi de la consomacion francés qu'enoncia que totes los litigis venent d'un credit a la consomacion en França son de la competéncia du tribunal d'instància.
- La competéncia territoriala (ratione loci) que determina lo tribunal devent èsser saisit d'un afar en foncion de critèris de localizacion geografica (en règla generala, luòc del domicili del defendaire).


text:
Santa Túllia
Santa Túllia (Sainte-Tulle en francés)[1] es una comuna e una vila pichona d'Occitània, en Provença, dins lo País de Manòsca. Se situa a quauquei quilomètres au sud de Manòsca, dins la vau de Durença e a l'èst de Leberon. Es dins lo departament deis Aups d'Auta Provença. Sa populacion es de 3230 abitants (2006). .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Santa-Tulle a situat a l'extrèm sud del departament, abans Corbières e la frontièra entre las Bocas-de detlo-Rhône e lo Vaucluse. Lo vilatge a situat a 299 m d'altitud[2].
La commune de Santa Túllia est situé à l'extrême sud du département, avant Corbières et la frontière entre les Bouches-du-Rhône et le Vaucluse. Le village est situé à 299 m d’altitude[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Santo Tùli en nòrma mistralenca.
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
La_Torre.


text:
A63
L’autorota A63 es una autorota que religa Bordèu a la frontièra espanhòla .Oficialament , es compausada de doas seccions, l'una al nòrd qu'es una autorota gratuita religant Bordèu, l'autre, al sud, concedida a Autoroutes du sud de la France , religant Sent Jorns de Maremne (Lanas) à Biriatu a la frontièra amb Espanha. Aquelas doas seccions son separadas per une centena de quilomètres de via exprès de 2×2 vias, la RN 10 qui travèrsa lo departament de Landas.
L'A63 es tanben un axe major de comunicacion del Bascoat.
Es religada al nivèl de Baiona a l'A64, en direccion de l'est : Pau, Tarba e fin finala Tolosa.
La seccion nòrd es connectada a l'A660 que desservís lo sud du Bacin d'Arcaishon.
Radio Trafic FM, sus la frequéncia 107.7FM, cobrís l'A63, sector ASF.


text:
Fleury (Somme)
Floury (Sonme) en picard ( Fleury en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge rural establit en la vallée del ruisseau dels Évoissons, e #que çò ruisseau dels Parquets ne constituissi en partida lo limit amb la municipalitat vesina de Contra.
Village rural établi dans la vallée du ruisseau des Évoissons, et dont le ruisseau des Parquets constitue en partie la limite avec la commune voisine de Contre.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La distincion de Fleury #que deteniá lo senhor de Conty, i aguèt dividit en dos l'an 1196. Comptava deu almens fiefs.
Un castèl bastit al Sègle XVI per Texans de Paillart a #èsser démoli al Sègle XIX.
La seigneurie de Fleury que détenait le seigneur de Conty, fut divisée en deux en 1196. Elle comptait au moins dix fiefs.
Un château construit au Sègle XVI par Jean de Paillart a été démoli au Sègle XIX.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Rotas dau Camin de Sant Jaume en Euròpa
Lo
Camin de Sant Jaume (var. Chamin de Sant Jaume, Camin de Sant Jacme) (en galèc: Caminho de Santiago; en castelhan: Camino de Santiago; en basco: Done Jakue bidea; en aragonés SLA: Camin de Sant Jaime; en aragonés GO: Camín de San Chaime; en francés: Chemin de Saint Jacques) es un ensems de rotas d'Euròpa Occidentala que lei romieus lei percorron (crestians catolics mai que mai) per arribar a la vila de Compostèla, en Galícia. Aquí fan un romavatge en onor de Sant Jaume.
Certaneis estapas dau Camin de Sant Jaume son vengudas de luòcs de raionament religiós e culturau, sustot en
Occitània, en Aragon, au Bascoat, en Espanha e en Galícia.
Mentre que lo percorrián fòrça a l'
Edat Mejana, l'oblidèron un pauc puei mai a l'ora d'ara lei romieus li tornan donar una granda importància.
Segon
Robèrt Lafont, lo Camin es un dei grands ais de circulacion que contribuisson a faire d' Occitània un espaci de relacions coerent dins l'istòria, amb una plaça essenciala entre la Peninsula Iberica e la rèsta d' Euròpa . [1]
Dins la cultura populara, se ditz que de seguir la direccion de la
Via Lactèa, dins lo cèu, de nuech, aquò mena a Compostèla. Aquò explica que la galaxia a recebut tanben lo nom de "Camin de Sant Jaume".
Los Camins de Sant Jaume son sus la
Lista dau Patrimòni Mondiau de l' UNESCO.
Albi, Centre istoric • Bordèu, Pòrt de la Luna • Catedrala de Nòstra Dama d'Amians • Avinhon • Torre de Belgica e de França • Catedrala de Sant Estève de Borges • Canal del Miègjorn • Caps de Girolata e de Porto, Resèrva naturala de Scandola e Calancas de Piana, Corsega • Carcassona • Catedrala de Nòstra Dama de Rems, Basilica de Sant Remesi de Rems e Palais del Tau, Rems • Catedrala de Nòstra Dama de Chartres • Abadiá de Sant Savin sus Gartempe • Abadiá de Fontenay, Còsta d'Aur • Caunas ornadas de la valada de Vesera • Centre vila reconstruch del Havre • Val de Léger • Vièlh Lion • Abadiá del Mont Saint-Michel • Castèl de Fontainebleau e son pargue • Castèl de Versalhas e son pargue • Ribas de Sèina, París • Plaças Estanislau, de la Carrièra, e d'Aligança a Nancí • Pont de Gard • Provins • Mont Perdut, dins los Pirenèus • Monuments romans e romanics d'Arle • Camins de Compostèla • Teatre antic d'Aurenja e Arc de Trionf d'Aurenja • Causse e Cevenas • Salina reiala d'Arc e Senans • Sent Milion • Estrasborg, Granda illa • Verzelai
UNESCO.
Pargue Nacional de Doñana • Pargue Nacional de Garajonay • Pargue Nacional de Teide • Alhambra, Generalife e Albayzín, Granada • Art mudejar, Aragon • Art rupèstre del Bacin Mediterranèu de la Peninsula Iberica • Catedrala de Santa Maria de Burgos • Centre istoric de Còrdoa • Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla • Glèisas romanicas catalanas de la Val de Boí • Ensemble arqueologic de Mérida • Ensemble arqueologic de Tarragona • Ensembles monumentals de la Renaissença d' Úbeda e de Baeza • Bauma d'Altamira e art rupèstre paleolitic del nòrd d'Espanha • La Catedrala de Nòstra Dama del Sèti, Alcazar e Archius Generals de las Índias de Sevilha • La Lòtja de la Seda de València • Las Médulas, Leon • Monastèri de Poblet • Monastèri e site de l' Escurial ( Madrid) • Monastèri Reial de Santa Maria de Guadalupe • Monastèri de San Millán de la Cogolla, La Rioja • Monuments d’ Oviedo e Glèisas del reialme d'Astúrias • Òbras d' Antoni Gaudí: Pargue Güell, palais Güell, Casa Milà, Casa Batlló, Casa Vicens, cripta e faciada de la nativitat de la Sagrada Familha, Cripta de la Colonia Güell a Barcelona • Palais de la Musica Catalana e espital de Sant Pau, Barcelona • Elx, la Palmièra • Païsatge cultural d' Aranjuez • Pont de Biscaia • Barris romans de Lugo • San Cristóbal de La Laguna • Site arqueologic d' Atapuerca • Sites d'art rupèstre preïstoric de la val de Côa e de Siega Verde (site transfrontalièr amb Portugal) • Torre d'Ercules, a La Coronha • Universitat e quartièr istoric d' Alcalá de Henares • Ávila, centre istoric • Cáceres, centre istoric • Compostèla, centre istoric • Salamanca, centre istoric • Segòvia, centre istoric e son aqüeducte • Toledo, centre istoric • Cuenca, centre istoric • Eivissa, biodiversitat e cultura • Mont Perdut, site transfrontalièr dins los Pirenèus
↑ LAFONT Robèrt (2003) Petita istòria europèa d’Occitània, coll. Istòria, Canet: Trabucaire.


text:
Sinfonia fantastica
La Sinfonia fantastica o Episòdi de la vita d'un artista, sinfonia en cinc actes qu'ei ua sinfonia compausada per Hector Berlioz e interpretada peu purmèr còp au Conservatòri de París en deceme de 1830. Qu'ei ua composicion d'estil romantic e que compta enter las òbras màgers d'aqueth compositor e qu'ei rica de mantuns innovacions musicaus.
Estructura[modificar | modificar la font]
La Sinfonia fantastica que's compausa de cinc partidas :
- Purmèra partida : Saunei - Passion
- Dusau partida : Un Bal
- Tresau partida : Scèna aus camps
- Quatau partida : Marcha de cap au suplici
- Cincau partida : Saunei d'ua nueit de Sabat
Orquestracion[modificar | modificar la font]
La particion d'orquèstra qu'ei escrivuda per :
- Espiulas :
- 2 flabutas (la segonda jogant tanben deu piccolo)
- 2 clarins (lo segond jogant tanben deu còrn anglés)
- 2 clarinetas.
- 2 bassons
- Coires :
- 2 trompas
- 2 cornets
- 2 trompetas
- 2 trombons
- 2 tubas
- Còrdas :
- Purmèr vriulons
- Segonds vriulons
- Vriulons alto
- Violoncèls
- Contrabassas
- 2 arpas
- Percussions :
- Caisha clara
- Caisha bèra
- Tambor d'orquèstra
- Cimbalas
- Campanas


text:
Bilbao
Bilbao (Bilbo en parlar locau deth dialècte biscaïn o Bilbao en basco, Bilbao en espanhòu) qu'ei ua comuna der'anciana merindad d'Uribe, en Biscaia e en País Basco.
Eths gentilicis que son bilbotar entath basco e bilbaíno -a entar arromançat.
Era lenga tradicionau der'anciana comuna de Bilbao, correspondent ath quartièr vielh situat sus er'arriba dreta der arriu de Nervión-Ibaizabal, qu'èra eth basco biscaïn, ena sua varietat dialectau de Plentzia segon eras enquistas filologicas deth prince Loís Lucian Bonaparte.
En 1300, qu'obtiengó era sua carta de poblacion:
- « Be sàpian per aquesta carta, tots aqueths qui la vedèren o l'entenèren, que jo Diego López de Haro, senhor de Biscaia, conjuntament dab eth mèn hilh don[1] Lope Díaz e dab plaser de tots eths biscaïns, que hèi en Bilbao, partida de Begoña, navèra poblacion e vila qui'u disen eth pòrt de Bilbao. ».[2][3]
En 1483, entà méter fin ara guèrra de bandas, eth representant deths Reis Catolics que dispausè onze ordonanças, ua deras quaus e decrèta que:
- « D'ara endavant per tostemps eths ni nat d'eths non seràn pas jamei de bandas[4] ni de parcialitat, en aquesta dita Vila de Bilbao ni en tot eth Comtat de Biscaia dab eras Encartaciones, d'Oñaz ni de Gamboa ».[5]
Qu'ei, despuish sègles, ua vila de grana activitat comerciau per'mor dera sua ria e deth son pòrt, via de sortida deth hèr biscaïn[6] e dera lana de Castelha e via d'entrada deras manufacturas deth nòrd d'Euròpa, deth carbon e dera merluça.
En 1870, Bilbao qu'annexè ua partida de la comuna d'Abando, puish tota era comuna en 1890. Eth 1èr de genèr de 1925 qu'annexè las comunas de Begoña e Deustua.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Deth latin dominus 'senhor'.
- ↑ Sepan por esta carta cuantos la vieren y oyeren cómo yo Diego López de Haro, señor de Vizcaya en uno con mío hijo Don Lope Díaz y con placer de todos los vizcaínos, hago en Bilbao de parte de Begoña nuevamente población y villa cual dicen el puerto de Bilbao . (Carta de poblacion de Bilbao).
- ↑ Carta de poblacion de Bilbao
- ↑ En sens de "faccion".
- ↑ De aquí adelante para siempre jamás nunca ellos nin alguno dellos serán de bandos ni de parcialidad en esta dicha villa de Bilbao nin en todo el condado de Vizcaya con las Encartaciones de Oñez nin de Gamboa. (Capitulat de Garci López de Chinchilla).
- ↑ Cfr. « Macbeth » (William Shakespeare): « Sir, in my heart there was a kind of fighting, that would not let me sleep. Methough I lay worse than the mutines in the bilboes », « the bilboes » valent a díder 'eths hèrs', eras cadeas tà ligar eths pès o eras mans deths presoèrs.


text:
Cuirassat
Un cuirassat èra un grand naviri de guèrra que teniá un blindatge fòrça important e una artilhariá principala equipada dei calibres de marina pus importants de son epòca. A respèct dau crosaire de batalha, aviá un desplaçament e una artilhariá similars mai èra pus protegit e mens rapid.
Dins lo corrent de son existéncia, lo cuirassat a fòrtament evolucionat per s'adaptar ais avançadas tecnologicas per restar au nivèu dei flòtas estrangieras. Lo mòt vèn dau tipe de naviri designat per lo nom battleship en anglés. Aqueu mòt es aparegut vèrs 1749 a partir de la contraccion de line of battle ship (en occitan : naviri de linha de batalha) e designava alora lei naviris de linha que formavan lo còrs dei flòtas majoras dau sègle XVIII[1]. En França, lo mòt es aparegut vèrs 1860 per designar lei premiers cuirassats equipats d'una còca de fèrre[2]. Dins leis annadas 1880, lo mòt battleship venguèt estandard dins lei país anglofons[3].
Lo cuirassat èra un naviri de guèrra poderós e tanben un simbòl de poder, de fiertat nacionala e de dominacion navala. Durant mai d'un decenni, lo nombre e lei capacitats dei cuirassats d'una marina èran de factors determinant dins lei relacions diplomaticas e leis estrategias militaras[4]. Ansin, la corsa ais armaments deis annadas 1900 ambé la construccion accelerada de cuirassats foguèt un dei factors importants a l'origina de la Primièra Guèrra Mondiala. Après la guèrra, de tractats limitèron lo nombre de cuirassats e lor produccion. Pasmens, aquò empachèt pas l'utilizacion de cuirassats tant ancians que modèrns durant la Segonda Guèrra Mondiala.
Dins aquò, en defòra de ka batalha de Jutland, lei combats entre cuirassats foguèron rars. De mai, maugrat un blindatge important, lei cuirassats demorèron totjorn menaçats per de naviris pichons e rapides equipats d'armas coma lei torpilhas o lei minas marinas o per la seguida per leis aeronaus e lei missils. A partir de 1945, lei cuirassats foguèron donc pauc a pauc remplaçats per lei pòrta-aeronaus coma naviri principau dei grops de combat. La marina estatsunidenca foguèt la soleta que gardèt quauquei cuirassats coma naviris de sostèn magerament dins lo cas d'operacions de desbarcament. Lei darriers cuirassats foguèron desarmats dins leis annadas 1990.
Somari
- 1 Lei naviris de linha
- 2 Lei premiers cuirassats
- 3 Lei pre-Dreadnought
- 4 L'èra dei Dreadnought
- 5 La Premiera Guèrra Mondiala
- 6 Lo periòde entre lei doas guèrras mondialas
- 7 La Segonda Guèrra Mondiala
- 8 Guèrra Freja
- 9 Situacion actuala
- 10 Referéncias
[modificar | modificar la font]
Lei naviris de linha, durant l'èra de la marina de vela, èran de naviris de guèrra de talha granda equipats de velas per la propulsion, d'un blindatge limitat[5] e d'una artilhariá tenent fins a 120 canons d'arma lissa. Representavan l'evolucion progressiva dei naviris de vela dempuei lo sègle XV. Pasmens, fòra l'aumentacion de talha, avián gaire evolucionats entre l'adopcion de la tactica de la linha de batalha au començament dau sègle XVII e lo decenni 1830.
Lo nombre aut de canons e lo tir simultanèu dei pèças d'una bordada permetián ai naviris de linha de causar de daumatges importants ai naviris de fusta (destruccion de la còca, dei masts...) e ais equipatges (tirs dirècts, projeccions de brigas de fusta...). Pasmens, la portada dei canons èra pas superiora a quauquei centenaus de mètres e leis evolucions tecnologics èran limitats per la dependéncia au vent.
L'introduccion de la maquina de vapor marquèt un cambiament prefond dins la bastida dei naviris. Inicialament, èra un sistèma de propulsion segondari utilizat dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX per lei fregatas e lei naviris leugiers. La marina francesa foguèt la premiera d'equipar un naviri de linha d'una propulsion de vapor en 1850[6]. Aqueu naviri teniá un armament similar ais autrei naviris de linha mai sei maquinas de vapor li permetián d'agantar una velocitat de 12 nos quin que sigue lo sens dau vent. A l'epòca, aquò representava un avantatge major dins lo cas d'un combat navau e leis autrei nacions desvolopèron tanben de naviris militars de vapor. Pasmens, la produccion de propulsion d'eliça demorèt relativament complèxa e solament França e Anglatèrra generalizèron aqueu principi. Lo rèsta dei flòtas europèus adoptèron l'eliça per sei naviris de linha e la ròda idraulica per sei fregatas[7]. Dins totei lei cas, l'aparicion de la vapor entraïnèt una aumentacion de talha dei naviris de linha.
Lei premiers cuirassats[modificar | modificar la font]
L'adopcion de la vapor èra solament una deis avançadas de la tecnologia navala dau sègle XIX. Lèu, lo naviri de linha foguèt remplaçat per lei premiers cuirassats equipats d'una còca de fèrre, d'una propulsion de vapor e d'una artilhariá tirant d'obús explosius. Aqueu tipe novèu de naviri apareguèt a la fin deis annadas 1850 dins lei marinas anglesas e francesas.
Obús explosius[modificar | modificar la font]
Lei canons tirant d'obús explosius o incendiaris èran de menaças majoras per lei naviris de fusta. En 1841, l'adopcion d'aqueu tipe d'armaments foguèt generalizada per lei fòrças navalas francesas e estatsunidencas[8]. Leis autrei flòtas europèas deguèron tanben seguir. Durant la guèrra de Crimèa (1853-1856), sièis naviris de linha e doas fregatas russas demonstrèron la superiotat d'aquelei canons durant la batalha de Sinope veguèt la destruccion de sept fregatas e de tres corvetas turcas[9]. En 1855, l'ataca francesa victoriosa de posicions terrèstras russas a Kinburn per de naviris cuirassats demostrèt tornarmai l'eficacitat dei cambiaments se debanant dins l'arquitectura navala dempuei lo començament dau sègle XIX[10].
Lo blindatge[modificar | modificar la font]
Lo desvolopament d'obús fòrça explosiu entraïnèt l'adopcion de blindatges de fèrre puei d'acièr. Lo premier exemple foguèt lo naviri francés La Gloire intrat en servici en 1859. Aviá la forma d'un naviri de linha, un pònt d'artilhariá unic per redurre sa massa, una còca de fusta cubèrta per de proteccions de fèrre e una propulsion de vapor[11]. Sa bastida entraïnèt una repòsta de la marina britanica tre l'annada 1860 ambé la produccion dau HMS Warrior.
Après aquelei naviris, l'Empèri Britanic e França acomencèron de programas importants de produccion de naviris de còca de fèrre e de transformacions de naviris de fusta gràcias a l'apondon de blindatges metallics. Itàlia, Austria, Espanha, Russia e Estats Units d'America ordonèron tanben la produccion d'unitats similaras. Ansin, quand se debanèt la batalha d'Hampton Roads (8-9 de març de 1862) entre l'USS Monitor e lo CSS Virginia, uech flòtas tenián ja de naviris protegits per de blindatges metallics.
Divèrseis experiéncias foguèron menadas per lei flòtas de l'epòca sus l'armament e sus lei materiaus de construccion. Ansin, s'estudièt la posicion dei canons o l'adopcion d'un esperon per pertusar la còca d'un naviri advèrs. A partir de 1870, l'acièr acomencèt d'èstre utilizat e entre 1873 e 1876, lei Francés bastiguèron lo premier naviri, Le Redoutable, que son materiau principau èra l'acièr[12].
Lei pre-Dreadnought[modificar | modificar la font]
La bastida dau HMS Dreadnought marquèt una revolucion tant importanta en 1906 que lei naviris dau periòde precedent (annadas 1870-1906) son dichs pre-Dreadnought. Aqueu tipe apareguèt dins leis annadas 1890. Éra cartacterizat per l'adopcion de blindatges importants, d'una artilhariá organizada en torrèla e l'abandon definitiu dei velas. L'artilhariá èra devesida entre de baterias principalas situadas ais extremitats dau naviris,generalament doas torrèlas de doas pèças, e de baterias segondàrias situadas au centre. Dins lo cas d'un combat, l'artilhariá principala, que sei calibres agantavan generalament 305 mm, èra utilizada per destrurre un cuirassat enemic mentre que l'artilhariá segondària èra utilizada per secutar l'equipatge d'un cuirassat enemic o per destrurre un naviri enemic pus leugier (torpilhaire...). La velocitat d'aquelei tipes de naviris èra d'aperaquí 16 nos.
Lo periòde d'emergéncia dei pre-Dreadnought foguèt tanben caracterizat per l'adopcion d'una politica britanica que son objectiu èra d'assegurar la dominacion navala dau país còntra leis ambicions francesas, russas puei alemandas. D'efèct, en 1883, l'Empèri Britanic teniá 38 cuirassats, siá lo doble de la flòta francesa e tant que totei lei flòtas mondialas reünidas. En 1897, aquela dominacion èra fòrça afeblida per lo programa de bastida alemand e la bastida de cuirassats per lei flòtas italiana, estatsunidenca e japonesa. De mai, lei pre-Dreadnought contunièron de conóisser d'evolucions tecnologicas pertocant lo blindatge de la còca, la propulsion, lei torrèlas e l'armament ambé l'introduccion de la torpilha coma arma segondària. L'objectiu principau èra de demenir la massa dau naviri per utilizar d'armaments novèus o pus importants.
L'èra dei Dreadnought[modificar | modificar la font]
L'intrada en servici dau HMS Dreadnought rendiguèt obsolèt totei lei cuirassats existents. Creada sota la pression de l'amirau britanic John Fisher, aqueu naviri permetiá de combinar un armament de dix canons de 305 mm amb una velocitat e un blindatge fòrça important e sensa equivalent en 1906. Aquò marquèt lo començament d'una corsa ais armaments novèla e un periòde de desvolopaments tecnics pertocant la propulsion, l'armament e lo blindatge. Ansin, apareguèron rapidàment de naviris encara pus poderós que foguèron de còps dichs « super-Dreadnought ».
Originas de la classa Dreadnought[modificar | modificar la font]
L'idèa de desvolopar una classa de cuirassat equipat d'una artilhariá compausada d'un armament unifòrme de canons de calibre important. Lei premierei recèrcas foguèron menadas per l'amirau italian Vittorio Cuniberti qu'imaginèt un naviri de guèrra tenent dotze canons de 305 mm, un blindatge de 300 mm e una velocitat de 44 nos[13].
Puei, la guèrra de 1905 entre Russia e Japon donèt d'informacions novèlas sus lo combat navau modèrn que demonstrèron la validitat dau concèpte de Cuniberti. Lei tirs entre lei dos flòtas se debanèron a de portadas situadas entre 7 000 e 11 000 mètres, es a dire a de distàncias superioras a la portada de l'artilhariá segondària. Una classa de cuirassats japonés equipats de pèças de 254 e 305 mm e d'una propulsion poderosa i foguèt fòrça remarcada[14].
Lei Britanics acomencèron d'estudiar aqueu concèpte a partir dau començament de l'annada 1904 sota la direccion de Jackie Fisher. Son pensament principau èra la menaça representada per de naviris leugiers equipats de torpilhas (sosmarins, torpilhaires, destroyers... etc). Prepausèt donc lo desvolopament d'una classa novèla de naviris dichs crosaires de batalha equipats d'una artilhariá unifòrma de 305 mm, d'una propulsion rapida (25 km/h) e d'un blindatge leugier[15]. Per validar aquela idèa, encoratjèt la creacion dau cuirassat HMS Dreadnought. Tenent un blindatge de 280 mm e una artilhariá principala de 305 mm, èra lo premier naviri propulsat per una turbina de vapor. Gràcias a una reparticion astuciosa dei torrèlas, èra capable d'opausar un nombre fòrça important de canons còntra un naviri enemic. Gardèt una artilhariá segondària limitada (76 mm) per faciar de naviris leugiers. Son succès foguèt fòrça important e entraïnèt l'abandon dei projèctes de produccion de croisaires de batalha.
La corsa ais armaments[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XIX, lei poissanças militaras principalas comencèron una politica de bastida de naviris militars modèrns e poderós. Aquela politica venguèt un factor d'entraïnament de la Premiera Guèrra Mondiala e foguèt dicha « corsa ais armaments ». Sus mar, lo cuirassat venguèt lo simbòl d'aquela corsa e de la poissança d'un estat. Ansin, Reiaume Unit, Alemanha, França, Itàlia, Japon, Àustria-Ongria e leis Estats Units creèron de programas per desvolopar de cuirassats similars au Dreadnought. Lei poissanças navalas segondàrias assaièron tanben d'obtenir aqueu tipe de naviri gràcias a d'acòrds de produccion ambé Reiaume Unit o leis Estats Units.
Lei resultats de la corsa ais armaments navals foguèron donc rapides. En 1901, lei sept estats maritims pus poderós alinhavan 88 cuirassats. En 1914, aqueleis estats, aumentats d'Àustria-Ongria, tenián 149 cuirassats pre-Dreadnought, 68 cuirassats de tipe Dreadnought e 63 autres naviris èran en construccion[16].
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) se caracterizèt per la dominacion dei flòtas de l'Entenduda còntra lei flòtas deis Empèris Centraus e, donc, per la quasi abséncia de combats navaus important levat la batalha de Jutland en 1916. Ansin, l'influéncia dei cuirassats foguèt negligibla sus lo debanament deis operacions terrèstras en França o en Russia. Foguèt tanben negligibla durant la Premiera Batalha de l'Ocean Atlantic qu'opausèt lei sosmarins alemands ai naviris d'escòrta e de transpòrt aliats.
D'efèct, gràcias a la posicion geografic dei pòrts alemands e au pariment dei missions ambé la flòta francesa qu'èra concentrada en Mediterranèa, la flòta anglesa poguèt aisament blocar la flòta alemanda[17]. De mai, lei dos camps sabián que lo nombre pus important de cuirassats en servici dins la flòta britanica entraïnariá la destruccion de la marina alemanda dins lo cas d'una batalha generala entre lei dos flòtas. L'estrategia alemanda foguèt donc d'assaiar d'isolar un grop de la flòta britanica per obtenir una superiotat tactica locala e l'anientar. Foguèt tanben de protegir sei costats gràcias a l'utilizacion de naviris leugiers, de sosmarins e de camps de minas.
Leis annadas 1914 e 1915 veguèron donc solament de combats limitats entre crosaires de batalha a Heligoland e a Dogger Bank. L'unic combat navau se debanèt au Jutland lo 31 de mai de 1916. Leis Alemands pensant atacar un còrs isolat foguèron atacat per tota la flòta britanica e capitèron de s'escapar. Lei pèrdas britanicas foguèron importantas mai leis Alemands comprenguèron que poguèron pas destrurre la flòta anglesa. Ansin, la flòta de superficia alemanda va d'ara endavant restar a l'assosta dins sei pòrts e la prioritat foguèt donada ai sosmarins.
Sus leis autrei teatres, lei combats navaus demorèron tanben fòrça limitats. Sus la Mar Negra, se debanèt quauqueis escaramochas sensa consequéncia se debanèron entre lei Rus e leis Otomans. Sus la Mar Adriatica, la situacion geografica e la superioritat francobritanica entraïnèt lo blocatge de la flòta austriana dins sei pòrts. Sus lo rèsta de la Mediterranèa, l'utilizacion pus importanta dei cuirassats foguèt per donar un sostèn d'artilhariá au desbarcament dei Dardanèls.
En revènge, la guèrra demostrèt la vulnerabilitat dei cuirassats a d'armas leugieras e d'un còst feble coma lei minas o lei torpilhas. Ansin, dins la Mar dau Nòrd, lo sosmarin alemand U-9 capitèt d'aprefondar un croisaire de batalha britanic tre setembre de 1914. Puei, lo super-dreadnought britanic Audacious foguèt destruch per de minas marinas. Dins l'Adriatica, leis Austrians perdèron lei cuirassats SMS Szent István en causa d'una torpilha e SMS Viribus Unitis en causa d'una ataca d'un grop de sotaires. Enfin, durant la batalha dei Dardanèls, totei lei cuirassats aprefondats foguèron destruchs per de torpilhas o de minas.
Lo periòde entre lei doas guèrras mondialas[modificar | modificar la font]
Entre lei doas guèrras mondialas, lei cuirassats foguèron somés a una tièra de restricions internacionalas per empachar lo començament d'una novèla corsa ais armaments. De mai, fins au rearmament alemand durant lo periòde dau Tresen Reich, la flòta alemanda aviá pas lo drech de bastir o de crompar de cuirassats.
L'origina d'aquelei limitacions foguèt lo tractat de Washington de 1922 signat entre lei Britanics e leis Estatsunidencs per definir lo tipe e lo nombre de naviris que cada flòta aviá lo drech de bastir. Lei conferéncias de Genèva (1927 e 1932) e lei tractats navaus de Londres (1930 e 1936) aumentèron lo nombre de nacions regardadas e totei lei tipes de cuirassats foguèron limitats fins au començament de la Segonda Guèrra Mondiala. Ansin, lo periòde veguèt lo declin relatiu dei cuirassats e solament 33 foguèron bastits entre 1920 e 1945. L'aparicion dau pòrta-aeronaus foguèt lo segond factor permetent d'explicar aqueu declin.
L'aparicion dau pòrta-aeronaus[modificar | modificar la font]
Tre 1914, l'amirau britanic Percy Scott aviá anonciat la superiotat de l'aviacion sus lei cuirassats. Lei premiers progrès dins aquela direccion se debanèron a la fin de la Premiera Guèrra Mondiala quand d'avions foguèron equipats de torpilhas per lo premier còp. Aquela idèa foguèt desvolopada per lo generau estatsunidenc Billy Mitchell que realizèt d'assais de bombardaments aerians sus de naviris alemands capturats après la guèrra. En 1921, seis aeronaus capitèron d'aprefondar lo cuirassat SMS Ostfriesland' e lo pre-dreadnought estatsunidenc USS Alabama.
Se lei naviris utilizats per Mitchell èran vièlhs, immobiles e sensa sistèma de contraròtle dei degalhs, la destruccion dei naviris demostrèron l'eficacitat novèla deis aeronaus e foguèron una revirada importanta per lei partisans dau cuirassat. Ansin s'aqueu tipe de naviri demorèt lo còr de la màger part dei flòtas, la màger part dei flòtas organizèt d'assais de pòrta-aeronaus.
Rearmament[modificar | modificar la font]
Lo rearmament dei cuirassats entre lei doas guèrras mondialas acomencèt dins leis annadas 1930. Pasmens, lei programas de produccion demorèron limitats.
Ansin, dins leis annadas 1930, lei flòtas britanicas e japonesas preferiguèron modernizar lei naviris ja existent. L'objectiu èra de melhorar l'estabilitat dei naviris durant lo tir. Puei, lei Britanics decidiguèron tanben de bastir cinc cuirassats novèus de classa King George V qu'intrèron en servici solament entre 1940 e 1942. De lor caire, lei Japonés donèron la prioritat ai pòrta-aeronaus. En Alemanha, lo plan de rearmament limitèt lo ròtle dei cuirassats a la guèrra còntra lei naviris marchands ambé lei sosmarins.
En Mediterranèa, lei flòtas francesas e italianas demorèron pus fidèlas ai cuirassats. Lei Francés modernizèron totalament quatre unitats dins leis annadas 1930 e bastiguèron quatre cuirassats suplementaris entre 1937 e 1940. Leis Italians bastiguèron quatre cuirassats de classa Littorio entre 1940 e 1943.
Enfin, leis Estats Units adoptèron una posicion similara ai francoitalians e sièis cuirassats de classa North Carolina foguèron bastits entre 1941 e 1943 puei quatre de classa Iowa. Pasmens, en causa de la guèrra còntra lei Japonés, desvolopèron tanben rapidament una flòta de pòrta-aeronaus.
DUrant aqueu periòde, de cuirassats leugiers foguèron utilizats d'un biais negligible durant la guèrra d'Espanha magerament per lo bombardament dei costats e per l'escòrta de convòis. Dins aquò, lei combats contunièron de mostrar la vulnerabilitat dei cuirassats ais armas leugieras o d'ara endavant ais aeronaus. Lo premier cas foguèt lo cuirassat dreagnought nacionalista España que foguèt aprofonda per una mina. Lo segond cas foguèt lo Jaime I republican que foguèt la victima d'una ataca aeriana nacionalista e explosèt per la seguida durant lei reparacions. Enfin, lo darrier cas foguèt aqueu dau cuirassat leugier alemand Deutschland que foguèt tocat per doas aeronaus republicans entraïnant de degalhs e de pèrdas importants.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Se la Segonda Guèrra Mondiala acomencèt per lo bombardament de cuirassats alemands de lòng de la Mar Baltica còntra lei posicions polonesas de Westerplatte e s'acabèt per la signatura de la capitula japonesa sus lo USS Missouri, lo debanament de la guèrra mostrèt lo declin totau dau cuirassat dins lei combats navaus modèrns au profiech dau pòrta-aeronaus.
D'efèct, se quauquei combats entre cuirassats se debanèron, lo ròtle principau dei cuirassats foguèt de protegir de flòtas còntra leis atacas aerianas e de sostenir lei desbarcaments. Lei dos teatres navaus principaus, lo nòrd d'Ocean Atlantic e l'Ocean Pacific, foguèron dominat per lei pòrta-aeronaus e de naviris d'escòrtas pus leugiers. Pasmens, durant tota la guèrra, lei cuirassats demorèron una buta privilegiada e divèrseis operacions foguèron organizats per aprefondar lei cuirassats enemics.
Tarenta, Bismarck e lo cap Matapan[modificar | modificar la font]
Lei batalhas de Tarenta, de la perseguida dau Bismarck e dau cap Matapan foguèron lei combats principaus que regardèron de cuirassats entre la flòta britanica e lei marinas alemanda o italiana. Lei tres cas mostrèron la vulnerabilitat dei cuirassats ais aeronaus. Pasmens, lo tresen mostrèt tanben la possibilitat de leis utilizar ambé succès durant d'operacions nocturnas gràcias a l'utilizacion dau radar.
Lei batalha de Tarenta e la desfacha dau Bismarck foguèron d'exemples de la vulnerabilitat dei cuirassats ais aeronaus. Dins lo premier cas, d'aeronaus britanics equipats de torpilhas capitèt d'aprefondir un cuirassat dins son pòrt. Dos autres cuirassats foguèron tanben endomatjats durant l'assaut. Dins lo segond cas, lo cuirassat Bismarck, après divèrsei combats mai o mens a son avantatge còntra de naviris de superficia, foguèt decisivament endomatjat per l'aviacion britanica.
La batalha de Matapan a la fin de març de 1941 foguèt un cas especiau car mostrèt l'eficacitat de l'aviacion navala e la possibilitat de contuniar d'utilizar, de nuech, lei cuirassats. D'efèct, durant la jornada, leis aeronaus britanics aprofichèron la visibilitat bòna per atacar lei naviris italians ambé de torpilhas. Puei, de nuech, lei cuirassats britanics, qu'èran pus menaçats per l'aviacion, poguèron utilizar lo radar per atacar dirèctament lei naviris enemics.
Lei batalhas dau teatre Pacific[modificar | modificar la font]
Pendent la màger part dei batalhas decisivas dau teatre Pacific, coma la batalha de Midway, lei cuirassats foguèron absents o limitats a de ròtles segondaris per lei pòrta-aeronaus. D'un biais generau, lei limits observats dins lo Pacific foguèron similaras ai limits observadas en Mediterranèa o dins l'Atlantic. Pasmens, en causa dau nombre fòrça important de pòrta-aeronaus o de basas aerianas dins la region, lei problemas d'utilizacion dei cuirassats (velocitat tròp febla, vulnerabilitat ais aeronaus, posicionament marrit...) foguèron encara pus importants.
Pearl Harbor[modificar | modificar la font]
La batalha de Pearl Harbor mostrèt, coma Tarenta, la vulnerabilitat dei cuirassats ais atacas aerianas, especialament quand èran immobils dins un pòrt. D'efèct, lo 7 de decembre de 1941, doas atacas aerianas japonesas foguèron sufisentas per destrurre o endotmajar grèvament cinc cuirassats estatsunindencs e neutralizar la fòrça cuirassada deis Estats Units dins lo Pacific.
Midway[modificar | modificar la font]
Batalha decisiva de la guèrra dins lo Pacific, Midway mostrèt l'importància dei pòrta-aeronaus dins un combat onte lei dos flòtas se veguèron jamai. Lo ròtle dei cuirassats se limitèt a la defensa aeriana durant la jornada. Puei, de nuech, poguèron pas èstre utilizats per atacar la flòta estasunidenca car una velocitat tròp febla leis empachèt de se metre a portada de tir.
Guadalcanal[modificar | modificar la font]
La batalha navala de Guadalcanal se debanèt en novembre de 1942. Cada camp alinhèt dos cuirassats que particpèron au combat en causa de la manca de fòrças aeronavalas. Lo 13 de novembre, un cuirassat japonés foguèt aprefondada per de tirs de crosaires e de destroyers mai la flòta estatsunidenca perdèt sièis naviris dins la batalha en causa de la poissança de fuòc dei naviris japonés. Lo 15, un combat impliquèt lei tres cuirassats disponibles dins lo sector. Lei cuirassats estatsunidencs capitèron de resistir ai tirs japonés e lo cuirassat japonés foguèt finalament destruch per un tir massís de l'artilhariá de l' USS Washington. Aquelei combats se debanèron de nuech gràcias a l'utilizacion dau radar. Ansin, per portar lo còp decisiu, l' USS Washington aprofichèt un defaus dau radar japonés per s'aprofichar a 8 200 mètres e mandar d'un còp quarante obús sus son advèrsari.
Per la seguida, lei cuirassats estatsunidencs foguèron utilizar per sostenir lei desbarcaments dei tropas terrèstres sus l'illa de Guadalcanal o atacar certanei basas aerianas japonesas.
Leyte[modificar | modificar la font]
La batalha de Leyte en octòbre foguèt lo darrier combat entre cuirassats. D'efèct, après la pèrda d'unei pòrta-aeronaus, lei Japonés deguèron acceptar d'utilizar lei cuirassats. Pasmens, aquela temptativa s'acabèt per una revirada maugrat un resultat favorable lo 25 d'octòbre quand lei pòrta-aeronaus deguèron fugir en fàcia de quatre cuirassats japonés. Pasmens, aquela flòta foguèt finalament blocada per d'aeronaus e de destroyers. Dins lei jorns seguents, leis Estatsunidencs prenguèron l'avatatge quand una flòta de sièis cuirassats ataquèt ambé succès lei Japonés. Un cuirassat japonés foguèt aprefondat per de tirs de naviris e dos autres per d'atacas aerianas.
Batalhas sovieticas e finlandesas[modificar | modificar la font]
Durant leis operacions sus lo teatre sovietic, lei cuirassats aguèron un ròtle fòrça segondari en causa de la posicion estrategica malaisada de la flòta sovietica e dei camps de minas dins la Mar Baltica. Foguèron donc utilizar per atacar de posicions terrèstras e per defendre Leningrad durant lo sètge de la vila. Durant aquela batalha, lo cuirassat Marat foguèt aprefondat dins son pòrt mai poguèt contuniar d'utilizar son artilhariá coma bateria maritima.
Ròtle de sostèn d'artilhariá[modificar | modificar la font]
Durant la guèrra, lo ròtle de sostèn d'artilhariá venguèt la mission principala dei cuirassats. Participèron a cada operacion de desbarcament importanta coma au Marròc, en Sicília o en Normàndia.
Defensa aeriana[modificar | modificar la font]
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, especialament dins lo Pacific, la defensa aeriana foguèt una mission importanta dei cuirassats e dei crosaires. ANsin, certaneis unitats perdèron una partida dei canons pesucs au profiech de canons leugiers antiaerians. La doctrina estatsunidenca desvolopèt un emplech combinat ambé de patrolhas aerianas per formar de linhas de cuirassats e de crosaires capablas de formar de « muralhas » d'obús antiaerians. Aital, en 1944, leis aeronaus japonés aguèron de dificultats gròssas per agantar lei pòrta-aeronaus estatsunidencs protegits d'aqueu biais.
Blindatge[modificar | modificar la font]
Dins leis annadas 1930, lo desvolopament de l'arma aeriana e leis ensenhaments de la batalha de Jutland entraïnèron l'aparicion de quauqueis evolucions dins la concepcion dau blindatge dei cuirassats. L'objectiu èra d'absorbir la poissança deis explosions de torpilhas. Aquò entraïnèt un cambiament dins l'organizacion intèrna dau naviri. Lo blindatge dei còcas exterioras foguèt renfòrçat en cambi d'una demenicion dei proteccions intèrnas.
Pasmens, aqueleis esfòrç aguèron una eficacitat limitada en causa de l'aumentacion de la poissança deis armas antinaviris. Per exemple, lei còcas dau South Dakota estatsunidenc podián resistir a l'explosion d'una carga de 317 quilogramas de TNT. Òr, dins lo corrent de la guèrra, lei Japonés desvolopèron de torpilhas novèlas amb una carga de 405 quilogramas de TNT que poguèron pertusar lo blindatge. De mai, certaneis aviacions utilizèron de cargas fòrça pesucas coma la bomba britanica Tallboy de 5,4 tonas de TNT.
Guèrra Freja[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala, la màger part dei marinas pus poderosas gardèron de cuirassats fins ais annadas 1950-1960 en causa dei limits observadas durant la guèrra e dau desvolopament d'armas novèlas encara pus perilhosas. L'unica excepcion foguèt la flòta estatsunidenca que va gardar aqueu tipe de naviri fins ais annadas 1990.
D'efèct, en 1945, la guèrra a mostrat lei limits dei cuirassats. Ansin, se lei flòtas gardèron leis unitats existentas, ges de construccion novèla foguèt ordonada. Au contrari, en fàcia dei menaças novèlas (arma nucleara, aparicion dau missil...), lo concèpte de cuirassat foguèt pauc a pauc abandonat. Lei cuirassats italians foguèron destruchs a la fin deis annadas 1950. En França, lei tres cuirassats finiguèron lor servici mai foguèron pas remplaçats. Lei cinc cuirassats britanics foguèron destruchs entre 1957 e 1960. L'URSS faguèt la mema causa ambé sei cuirassats entre 1953 e 1959.
Lei marinas segondàrias imitèron aquela politica. Brasil abandonèt lo cuirassat entre 1951 e 1954, Argentina en 1956 e Chile en 1959. Turquia gardèt lo Yavuz fins 1976 e Suècia gardèt tanben una tièra de cuirassats pichons per la defensa de sei costats fins ais annadas 1970.
Leis unics cuirassats utilizats durant tot la Guèrra Freja foguèron lei quatre cuirassats de classa Iowa de la marine estatsunidenca. Foguèron modernizats un premier còp dins leis annadas 1950 puei tornarmai dins leis annadas 1980 per sostenir d'operacions de desbarcament. Durant la segonda modernizacion, foguèron equipats de missils de crosiera Tomahawk per atacar de butas terrèstras alunchadas. Aquelei cuirassats foguèron utilizats durant la màger part deis operacions pertocant l'armada estatsunidenca de la Guèrra Freja (Corèa, Vietnam, Liban...) e durant la Guèrra dau Golf (1991). Après 1991, dos foguèron retirats dau servici e lo rèsta foguèt gardat en resèrva fins a l'abandon totau dau cuirassats per leis Estats Units en 2006.
Situacion actuala[modificar | modificar la font]
Après lo desarmament dei darriers Iowa en 2006, ges de cuirassat es d'ara endavant en servici. Pasmens, unei naviris son encara conservats coma musèu e son pas estats destruchs. La màger part son situats ais Estats Units (USS Massachusetts, North Carolina, Alabama, New Jersey, Wisconsin, Missouri e Texas). Lo rèsta es compausat d'unitats pus ancianas coma lo predreadnough japonés Mikasa.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "battleship", The Oxford English Dictionary, 2e édition, 1989, OED Online, Oxford University Press, 4 avril 2000.
- ↑ Centre Nationale de Ressources Textuelles et Lexicales, Intrada "Cuirassé", [1]
- ↑ . Stoll, Steaming in the Dark?, Journal of Conflict Resolution Vol. 36 no 2, junh de 1992.
- ↑ L. Sondhaus, Naval Warfare 1815–1914, (ISBN 0-415-21478-5).
- ↑ L'arquitectura de certanei còcas de fusta èra facha per demenir lo tuert d'un tir dirèct. Pasmens, aquò èra subretot eficaç còntra un tir alunchat.
- ↑ Napoleon (90 guns), the first purpose-designed screw line of battleships, Steam, Steel and Shellfire, Conway's History of the Ship, p. 39.
- ↑ Lambert, Andrew, Battleships in Transition, pub Conway1984, ISBN 0-85177-315-X pp. 144–147.
- ↑ Sir Howard Douglas, A Treatise on Naval Gunnery 1855, 4a edicion 1855.
- ↑ Lambert, Andrew D, The Crimean War, British Grand Strategy Against Russia, 1853–56, Manchester University Press, 1990, ISBN 0-7190-3564-3, pp. 60–61.
- ↑ Lambert, Andrew: Battleships in Transition, pp. 92–96.
- ↑ Gibbons, Tony. The Complete Encyclopedia of Battleships, pp. 28–29.
- ↑ Conway Marine, "Steam, Steel and Shellfire", p. 96.
- ↑ Cuniberti, Vittorio, "An Ideal Battleship for the British Fleet", All The World's Fighting Ships, 1903, pp. 407–409.
- ↑ Evans and Peattie, Kaigun, p. 159.
- ↑ Burr, Lawrence (2006), British Battlecruisers 1914–18, Oxford: Osprey Publishing, pp. 4–7.
- ↑ Philippe Masson, Marines et Océans, 1982, (ISBN 2-11-080768-7), p. 148.
- ↑ ilbert, Adrian (2000). The encyclopedia of warfare: from earliest time to the present day, Part 25. Taylor & Francis. p. 224. ISBN 978-1-57958-216-6.


text:
Rhinau
Rheinau en alemannisch (Rhinau en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Rhinau a situat sul Rhin a unitat|30|km {{}} al sud de Estrasburg. La siá particularité considerabla se de aver 997 ectaras de lo sieu territòri situat sul marge drech del Rhin, a saber en Alemanha. Aquelas 997 ectaras sa doncas de jura jos souverainté alemanda, mas de facto, lo espleitacion n'a fach per la municipalitat de Rhinau. Aquela particularité A a causa d'una divagation del fleuve en en datant de 1541 #qu'a #èsser ancorada en lo istòria a la signatura a Münster del tractat de Westphalie #que #mètre final, en 1648, a la « guèrra de Trenta Ans ». Rhinau Fa partida del costat de Benfeld e del arrondissement de Sélestat-Erstein. Los abitants an Trucat los Rhinois. La continuitat del territòri de la municipalitat a assegurat per lo sieu bac « Rhenanus » #que femna accès, dempuèi lo marge francés, a una de las jamai polidas resèrvas naturalas de préservation dels païsatges de Ried e de bòsc tunèl temperada.
Rhinau S'una estapa sus la Véloroute Rhin EV 15 (1 320 km) #que connècta la font del Rhin, situada a Andermatt a Soïssa, a la siá desbocadura a Rotterdam.
Le village de Rhinau est situé sur le Rhin à 30 km au sud de Strasbourg. Sa particularité remarquable est d'avoir 997 hectares de son territoire situés sur la rive droite du Rhin, à savoir en Allemagne. Ces 997 hectares sont donc de jure sous souverainté allemande, mais de facto, l'exploitation en est faite par la commune de Rhinau. Cette particularité est due à une divagation du fleuve datant de 1541 qui a été ancrée dans l'histoire à la signature à Münster du traité de Westphalie qui mit fin, en 1648, à la « guerre de Trente Ans ». Rhinau fait partie du canton de Benfeld et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein. Les habitants sont appelés les Rhinois. La continuité du territoire de la commune est assurée par son bac « Rhenanus » qui donne accès, depuis la rive française, à une des plus belles réserves naturelles de préservation des paysages de Ried et de forêt tunnel tempérée.
Rhinau est une étape sur la Véloroute Rhin EV 15 (1 320 km) qui relie la source du Rhin, située à Andermatt en Suisse, à son embouchure à Rotterdam.
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans 1398, lo pòble de Rhinau i aviá situat suls quites bòrds del Rhin. La vila actuala data pas que de la Modèl:S-. A aquela epòca lo bourg #èsser pauc a pauc submergé pel Rhin[1]. Per evitar #que #encobrir se reprodusisca pas, se o reconstruisit mai al dedins de las tèrras, sus lo sieu luòc actual. Totun aluenhat del Rhin d'ara endavant, a conservat lo sieu nom original malgrat que lo sens èra pas mai verdader.En 1267 Rhinau #far un tractat de alliance amb la vila d'Estrasburg. En 1290, lo avesque de Estrasburg #transferir a Rhinau lo capítol de Honau e lududes #conferir la plénitude dels dreches sus Rhinau, sens perjudici pel recteur de la glèisa paroissiale. En 1398 lo capítol, que la violéncia del Rhin i aviá ja caçat de Honau, i aguèt obligat d'abandonar Rhinau pel meteis motiu e i aguèt transferit dins la glèisa de Sant-Pierre-lo-Vièlh d'Estrasburg. En 1444, los abitants de Rhinau se #defendre vaillamment contra los Armagnacs. En 1592, la « Guèrra dels avesques » bat lo sieu plen. 2500 Suisses, essencialament dels Bernois e dels Zürichois, arriban en renfort de las tropas del magistrat en protestant de Estrasburg. Atacan las tropas del catolic pòrti de Lorraine. Lo 20 de julhet, sèt companhiás de lansquenets an lançat sus las posicions lorraines a Erstein. Al passatge, incendien Fegersheim e Rhinau.En 1610 Rhinau i aguèt incendiat per las tropas de l'Union. Per continuament del tractat de Westphalie, las siás fortificacions aguèron destruit. Al Sègle XVIII, lo capítol compreniá las parròquias de Artolsheim, Richtolsheim, Rosfelden (Rossfeld), Bindernheim, Diebolsheim, Eschau, Wibolsheim, Gerstheim, Obenheim, Herbsenheim (Herbsheim), Hültzheim (Holtzheim), Illkirch, Mussig, Neunkirch, Friesenheim, Witternheim, Zelsheim[2], Plobsheim, Rhinau, Boofzheim, Sassenheim, Schoenau, Sundhouse, Swabsheim (Schwobsheim), Boesenbiesen, Wittisheim, Baldenheim, e Muttersholtz.Al mes de decembre 1749, las aigas del fleuve, en essent vengudas extraordinairement bassas, se #poder distinguir las rèstas de l'anciana vila.
Avant 1398, le village de Rhinau était situé sur les bords même du Rhin. La ville actuelle ne date que du Modèl:S-. À cette époque le bourg fut peu à peu submergé par le Rhin[3]. Pour éviter que cela ne se reproduise, on le reconstruisit plus à l'intérieur des terres, sur son site actuel. Pourtant éloigné du Rhin désormais, il a conservé son nom original même si le sens n'était plus vrai.En 1267 Rhinau fit un traité d'alliance avec la ville de Strasbourg. En 1290, l'évêque de Strasbourg transféra à Rhinau le chapitre de Honau et lui conféra la plénitude des droits sur Rhinau, sans préjudice pour le recteur de l'église paroissiale. En 1398 le chapitre, que la violence du Rhin avait déjà chassé de Honau, fut obligé de quitter Rhinau pour le même motif et fut transféré dans l'église de Saint-Pierre-le-Vieux de Strasbourg. En 1444, les habitants de Rhinau se défendirent vaillamment contre les Armagnacs. En 1592, la « Guerre des évêques » bat son plein. 2500 Suisses, essentiellement des Bernois et des Zürichois, arrivent en renfort des troupes du magistrat protestant de Strasbourg. Elles attaquent les troupes du catholique duc de Lorraine. Le 20 juillet, sept compagnies de lansquenets sont lancées sur les positions lorraines à Erstein. Au passage, ils incendient Fegersheim et Rhinau.En 1610 Rhinau fut incendié par les troupes de l'Union. Par suite du traité de Westphalie, ses fortifications furent détruites. Au Sègle XVIII, le chapitre comprenait les paroisses d'Artolsheim, Richtolsheim, Rosfelden (Rossfeld), Bindernheim, Diebolsheim, Eschau, Wibolsheim, Gerstheim, Obenheim, Herbsenheim (Herbsheim), Hültzheim (Holtzheim), Illkirch, Mussig, Neunkirch, Friesenheim, Witternheim, Zelsheim[4], Plobsheim, Rhinau, Boofzheim, Sassenheim, Schoenau, Sundhouse, Swabsheim (Schwobsheim), Boesenbiesen, Wittisheim, Baldenheim, et Muttersholtz.Au mois de décembre 1749, les eaux du fleuve, étant devenues extraordinairement basses, on put distinguer les restes de l'ancienne ville.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Laguille en la siá Istòria de Alsace,soslinha que Rhinau #èsser una vila considerabla
- ↑ Zelsheim = masatge caseriu de la municipalitat de Friesenheim
- ↑ Laguille dans son Histoire d'Alsace,signale que Rhinau fut une ville considérable
- ↑ Zelsheim = hameau de la commune de Friesenheim


text:
Morfèu
Morfèu (en grèc ancian Mopφeύς / Morpheús, de uopφή / morphế, « forma ») es lo dieu grèc dels sòmis. Filh d'Imnos e Nix e fraire de Tanatos (la mòrt o sòmi eternal), provòca de visions a cò dels èssers umans mentre que dormisson. Lo seu nom ven de uopφή, morphê («forma»), per que podiá adoptar quina forma que siá per aparéisser dins las pensadas dels mortals. Aviá doas alas per se desplaçar rapidament e dormissiá dins un lèit d'ebèn. Coma dins d'unes sòmis revelava lo destin als umans, Zèus lo condemnèt a mòrt. Del seu nom deriva lo vocable morfina (la dròga qu'endormís).


text:
Empèri de Vijayanagar
L'Empèri de Vijayanagar (ò tanben reiaume de Bisnagar[1]) fuguèt un estat indian situat dins lo sud de la peninsula e dins una partida de la region de Deccan. Se formèt en 1336 après una revòuta indoïsta menada còntra de princes musulmans e venguèt un estat poderós capable de s'opausar ais armadas dei sultans musulmans dau nòrd e dau sud d'Índia. Aquela poissança s'acabèt en 1565 quand sei fòrças fuguèron anientadas per una coalicion d'estats dau centre de la peninsula. Causèt una crisi de succession e una fragmentacion de l'Empèri que dispareguèt definitivament en 1646.
L'eiretatge culturau de l'Empèri de Vijayanagar es fòrça important en causa de la promoccion de l'indoïsme coma factor d'unitat dau sud d'Índia còntra lei sultanats dirigits per de senhors musulmans. De mai, unei produccions culturalas d'aquela epòca son totjorn coneguts a l'ora d'ara especialament dins lei domenis de l'arquitectura ò de la literatura.


text:
Gai (papa)
Gai (mòrt lo 22 d'abriu de 296) foguèt lo 28en evesque de Roma dau 12 de decembre de 283 a 22 d'abriu de 296. Succediguèt a Eutiquian (275-283) e foguèt remplaçat per Marcellin (296-304).
Èra originari de l'aristocràcia roman e son ostau èra liat a l'emperaire Dioclecian. En fòra deis informacions donats per lo Liber Pontificalis, i a pauc d'ensenhaments sus la vida e l'accion de Gai. Semblèt èstre mòrt naturalament avans lei persecucions anticrestianas ordonats per Dioclecian e èstre a l'origina de la division dei quartiers de Roma entre lei diacres.


text:
Vilanòva (omonimia)
Vilanòva (o Vilanava o Vilanuèva) pòt designar :
- Vilanava de Rions, comuna francesa deu departament de Gironda
- Vilanava d'Ornon, comuna francesa deu departament de Gironda
- Vilanava, comuna francesa deu departament de las Lanas
- Vilanava de Marsan, comuna francesa deu departament de las Lanas
- Vilanava de Bonlòc, comuna deu departament de Nauta Garona
- Vilanava Tolosana, comuna francesa deu departament de Nauta Garona
- Vilanòva, comuna francesa deu departament d'Avairon
- Vilanòva de Besièrs, comuna francesa deu departament d'Erau
- Vilanòva de Magalona, comuna francesa deu departament d'Erau
- Vilanòva del Pariatge, comuna deu departament d'Arièja
- Vilanòva d'Avinhon, comuna deu departament de Gard
- Vilanuèva d'Òlt, comuna francesa deu departament d'Òlt
De véser tanben[modificar | modificar la font]
- Vilanova (Catalonha), toponim en catalan
- Vilanova (portugués), toponim en portugués
- Villanueva , toponim en italian e en espanhòu
- Villeneuve, Neuville toponims en francés


text:
Doncourt-lès-Longuyon
Doncourt-lès-Longuyon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Vilatge de l'anciana província del Barrois. Lo vilatge a #èsser destruit al cors de la guèrra 1914-1918 e reconstruit.
Village de l'ancienne province du Barrois. Le village a été détruit au cours de la guerre 1914-1918 et reconstruit.


text:
Chechenia
La Republica de Chechenia (ЧeчeHckaя Pecпyблиka Chechenskaia Respublika en rus, HoxчийH Pecпyблиka Noxçiyn Respublika en chechèn) o Chechenia (ЧeчHя /ˈʧɛʧniːə/ en rus, Hoxчийчob Noxçiyçö en chechèn) qu'ei ua republica de la Federacion de Russia.
Lo gentilici qu'ei chechèn -èna.
Las regions e païses tòcatocants que son Stavropol au nòrd-oèst, Daguestan au nòrd-èst e a l'èst, Ingoshia e Ossetia deu Nòrd a l'oèst; lo sud qu'ei bordat per Caucàs, termièra montanhosa dab Georgia.
Las lengas oficiaus que son lo chechèn e lo rus.
Los chechèns e los ingoshes, animistas o crestians, qu'estón islamizats au sègle XVIII (e enqüera XIX) peus missionaris naqshbandís de Daguestan e que practican uei lo dia l'islam conservator sofí.
La basa economica de Chechenia qu'ei l'espleita deu petròli, la silvicultura e l'agricultura. Lo país que possedeish tanben resèrvas de gas naturau.


text:
Lo Misantròp o l'Atrabilari Amorós
Lo Misantròp o l'Atrabilari Amorós (en francés Le Misanthrope ou l'Atrabilaire amoureux) qu'ei ua comedia en 5 actes de Molière interpretada peu purmèr còp lo 4 de junh de 1666 au Teatre deu Palais Reiau.
Lo son personatge principau, Alceste, que vòu estar e demora sincèr e vertadièr en tot regetar, dinc a las darrèras extremitats, l'ipocrisia, au punt de non pas poder integrà's dens la societat, hèita de convencions e on lo pragmatisme b'impausa de negociar la vertat. Amorós de Célimène, que la vòu convéncer de seguir lo medish camin en bèth s'estremar deu mòn.
Somari
Personatges[modificar | modificar la font]
- Alceste: aimador de Célimène.
- Philinte: amic d’Alceste.
- Oronte: aimador de Célimène.
- Célimène: aimadora d’Alceste.
- Éliante: cosia de Célimène.
- Arsinoé: amiga de Célimène.
- Acaste: marquès.
- Clitandre: marquès.
- Basque: vailet de Célimène.
- Un guarde.
- Du Bois: vailet d’Alceste.
Resumit[modificar | modificar la font]
Acte I[modificar | modificar la font]
Alceste qu'arcasta lo son amic Philinte en lo bèth reprochar d'estar ipocrita en societat per'mor de non pas díser tostemps e a totòm çò qui pensa en vertat. Philinte que'u respon que no's pòt pas estar tostemps sancerament onèste en societat e que s'estona de véder qu'Alceste qu'ei amorós de Celimène, ua joena hemna mondana e superficiau. Arron, Oronte qu'arriba entà domandar a Alcestela soa amistat e lo son avís suu los vers que vien de compausar. Alceste que respon qu'ei tan sincère que'u cau temps entà balhar la soa amistat e que los sons vers que son deus maus. Oronte ofensat que se'n va ; la crenta qu'emplegui la soa influéncia politica qui ei grana que demora.
Acte II[modificar | modificar la font]
Alceste qu'arcata adar Celimene per'mor de s'amigalhar dab totòm çò qui l'empacha de poder créder au son amor. Davant Acaste e Clitandre, dus deus sons pretendents, que lo vòu obligar a causir. Un oficièr qu'arriba e que l'obliga a'us seguir. Òm cranh qu'ei per'mor de la coentas dab Oronte.
Acte III[modificar | modificar la font]
Acaste e Clitandre que's descobreishen rivaus. Arron Arsinoe que cossira entà la díser qu'òm devisa hèra suber la soa moralitat (que horneish qu'era, de segur que pren la soa dehensa). En tot seguir suu medish terren, Celimene que la merceja en bèth la díser que deu son costat qu'a tanben presa la soa dehensa quan a entenut a díser qu'Arsinoe qu'aveja dab las soas leçons de morau ; conclusion, be i a un atge per tot.
Arsinoe que vòu estremar Alceste (qui gaudeish de la soa admiracion) de Celimene e que perpausa a purmèr de'u muishar una pròva de la soa culpabilitat.
Acte IV[modificar | modificar la font]
Éliante (cosia de celimene) e Philinte que devisan deu lor amic Alceste e de las coetas qu'amian la soa atituda radicau. Éliante qu'avoa qu'a maugrat de tot que n'ei amorosa. Philinte, deu son costat qu'avoa que l'aima era, Éliante. Arron Alceste qu'arriba justament furiós en tot se créder enganat per Celimene e que doanda, entà'u venjar, a Éliante e l'esposar. Celimene qu'arriba au son tor e que reprocha a Alceste de tostemps se mes·hidar e que per aquesta rason que refusa de'u mishar la pròva de la soa onestetat.
Acte V[modificar | modificar la font]
Alceste, furiós d'aver injustament perdut lo son procès, que's vòu estremar deu monde. Davant Alceste, Oronte, e Clitandre, Acaste que legeish ua letra qui pròva que Celimene que s'ei trufada de tots amassas. Tots que l'abandona a despart d'Alceste qui la perpausar de l'esposar se'u segueish dens lo son exili causit. Era, a maugrat de tot, que's denega per'mor de tròp aimar víver en societat. Deu lor costat, Éliante e Philinte que decideishen de's maridar.


text:
Merkava
Lo carri Merkava es un carri de combat principau israelian de tresena generacion desvolopat dempuei leis annadas 1970. Existisse quatre versions principalas dichas Mk I, Mk II, Mk III e Mk IV. La version Mk II es un melhorament dau Mk I e la version Mk III es egalament un melhorament dau Mk IV. En revènge, existisse de diferéncias importantas entre lei versions Mk II e Mk III. Mai de 2 000 unitats foguèron produchas e la produccion es totjorn en cors.
Participèt ai conflictes israelians dempuei son intrada en servici en 1979. En particular, obtenguèt de resultats satisfasents còntra lei T-62 sirians en 1982 durant l'ofensiva israeliana au Liban. En revènge, durant la guèrra de 2006 au Liban, conoguèt de pèrdas significativas còntra lei missils anticarri d'origina sovietica o russa utilizada per lo Hezbollah. Aquò entraïnèt la decision d'arrestar sa produccion fins a una comanda novèla de 300 unitats de l'armada israeliana en 2013.


text:
Selon de Provença
Selon de Provença (Salon-de-Provence en francés) es una comuna d'Occitània, en Provença dins lo departament dei Bocas de Ròse.
Lo gentilici es selonenc -a.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Après la Primièra Guèrra Mondiala, Selon ajudèt a la reconstruccion de la comuna ardenesa de Blanzy que prenguèt lo qualificatiu de "selonenca".
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Monuments[modificar | modificar la font]
Lo Castèu de l'Empèri bastit au sègle IX foguèt la residéncia deis arquevesques d'Arle e mai deis emperaires germanics. Es d'aquí que ven son nom. Es devengut, amb la Fònt mofuda e Nostradamus, lo simbòl de la vila. Atira cada an de centenats de miliers de visitaires.


text:
801
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 801 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Proposicion diplomatica a l'Empèri Carolingian d'un maridatge entre Carlesmanhe e Irèna. L'objectiu èra de restaurar l'Empèri Roman. Aqueu projècte foguèt fòrça mau acceptat per l'aristocracia bizantina, ja gaire favorable a l'emperatritz.


text:
Germiny
Germiny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge a flanc de serral
Village à flanc de coteau
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Preséncia gallo-romaine.
- Lo vilatge se trucava Germiny-los-Tres-Castells, se nomenavan (nautor, emmy e bas).
- Présence gallo-romaine.
- Le village s'appelait Germiny-les-Trois-Châteaux, ils se nommaient (haut, emmy et bas).


text:
Premiera batalha de Kosova
La premiera batalha de Kosova ò batalha dau Camp dei Mèrles se debanèt lo 15 de junh de 1389. Opausèt lei fòrças otomanas a una coalicion d'estats balcanics crestians formada de Serbia, de Bòsnia e d'Albania renfòrçada d'autrei contingents venguts dei Balcans e d'Ongria. S'acabèt per una victòria saunosa otomana mai la mòrt dau sultan empachèt l'esplecha d'aqueu succès car una guèrra de succession acomencèt entre seis enfants. Pasmens, la batalha permetèt de renfòrçar la preséncia otomana dins la region e d'eliminar la menaça deis estats balcanicas car, au contrari deis Otomans, poguèron pas remplaçar rapidament sei pèrdas.


text:
Club esportiu
Un club esportiu es una infraestructura qu'enquadra lei esportius. Si compausa de sòcis e si pòu comparar a-n una minisocietat ambé son burèu director. Si compausa d'un enquadrament esportiu taus que d'entraïnaires, de medecins, quinesiterapeutas, preparators fisics, psicològues de l'espòrt, de segur en mai deis esportius.
Lo club esportiu promòu un espòrt en particular (fotbòl, basquetbòl...), una familha d'espòrts (atletisme, ciclisme...) o encara una diversitat d'espòrts (club omniespòrts).


text:
Lo Gost del saké
Lo Gost del saké (en japonés Samma no Aji, çò es Lo Gost del samma, peis salat... ) es lo darrièr filme d'en Yasujirō Ozu que defuntarà un chic mens d'una annada puèi, vencit per un càncer, lo quite jorn del siu anniversari, lo 12 de decembre de 1963...
Coma dins la màger part dels sius filmes, ne refofa aquesta òbra d'una umanitat viscuda e partejada que çai çò mai important es la fòrça de l'amistat.
Somari
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
Analisi[modificar | modificar la font]
estil e mesa en scèna[modificar | modificar la font]
actors[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Distribucion[modificar | modificar la font]
- Chishū Ryū ... Shuhei Hirayam
- Shima Iwashita ... Michiko Hirayama, siá cabdeta de 24 ans
- Shinichiro Mikami ... Kazuo Hirayama, lo cabdet
- Keiji Sada ... Koichi Hirayama, l'ainat
- Mariko Okada ... Akiko Hirayama, siá molhèr
- Teruo Yoshida ... Yutaka Miura, un collèga d'en Koichi
- Noriko Maki ... Fusako Taguchi
- Nobuo Nakamura ... Shuzo Kawai, un amic d'al temps de l'universitat
- Kuniko Miyake ... Nobuko Kawai, siá molhèr
- Ryuji Kita ... Shin Horie, l'autre amic d'a passat temps
- Michiyo Kan ... la siá segonda molhèr
- Eijiro Tono ... lo lor professor Sakuma, "Cogordon"
- Haruko Sugimura ... Tomoko, siá molhèr
- Kyoko Kishida ... la patrona del Kaoru...
- Toyoko Takahashi ... una serviciala al Wakamatsu'
- Shinobu Asaji ... Youko Sasaki, la secretària d'en Shuhei
Resson critic[modificar | modificar la font]
Prèmis e guerdons[modificar | modificar la font]
- 1962 Mainichi Film Concours Award ... melhora fotografia per en Yuharu Atsuta
- 1962 Mainichi Film Concours Award ... melhor segond ròtle femenin per na Kyoko Kishida
- 1962 Mainichi Film Concours Award ... melhor segond ròtle masculin per n'Eijiro Tono
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Yasujiro Ozu & Kogo Noda... Samma no Aji - Le Goût du saké - 1962 ... script d'origina traduch del japonés per Michel & Estrellita Wasserman, Publications Orientalistes de France, París, decembre de 1986
-
- veire tanben bibliografia mai complèta e exaustiva dins l'article Ozu Yasujirō


text:
Joan Giraud d'Astròs
Joan Geraut d'Astròs (nascut en 1594 a Jandordís, prèp de Sant Clar de Lomanha, mòrt en 1648) foguèt un rector e poèta gascon, vicari de Sant Clar.
Son òbra[modificar | modificar la font]
D'Astròs es l'autor del Trimfe de la lengua gascoa publicat en 1642 per J. Boudo a Tolosa. Es un recuèlh de doas òbras en vèrs. En primièr lo Trimfe meteis es un debat entre las quatre sasons gasconas que defendon caduna la sua valor abans qu'un « arrèst » plan biaissut balhe la victòria a totas (la prima es « la mès bèra », l'estiu « lo mès òp », l'autona « la mès richa » e l'ivèrn « lo mès aisat »). En segond lo « Plaidejat deus elements » ont vesèm aqueste còp lo Huec, l' Aire, l' Aiga e la Tèrra faire rampèl d'arguments per convéncer qu'es lo mai fòrt a un « pastor de Lomanha » que ditz finalament aquest « arrèst »: « Cadun es mèste en son ostau ». Los mèstres de d'Astròs son Virgili e Deu Bartàs ; escriu en octosillabs dins un gascon que recòrda la lenga mondina de Godolin.
Extraits[modificar | modificar la font]
Que la Tèrra no'm fache tròp,
Ja l'èi negada un aute còp.
Que lo Huec tròp non m'arrodòle,
Jo m'estoni qu'eth non tremòle,
E non se bremba pas benlèu
Deus destupèris que jo'u hèu.
Mes parle Huec, e parle Tèrra,
Me haça l'Aire mala guèrra,
Jo vòli que lor libertat
Lor haèa veser la vertat,
E voi sur eths, l'òra presenta,
Trimfar per rason non per crenta.
«Plaidejat de l'Aiga» dens lo «Plaidejat deus Elements»
Defensor del gascon[modificar | modificar la font]
Dins son adreça al « legidor gascon », al començament del seu libre, d'Astròs defend vigorosament la siu lenga contra aquels que ja ne son vergonhoses :
« Torna, torna, frair, e demòra ;
N'ajas honta d'augir ton frair
Parlar la lengua de ta mair. »
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Astròs, Joan Geraut d'. Lou Trimfe de la Lengouo Gascouo. Tolosa : Jan Boudo, Reprint en linha sus la Bibliotèca Nacionala Francesa, 1642.
- Lou Trimfe de la Lengouo Gascouo foguèt editat dins sa grafia originala en 1980 per S. Thiolier-Méjean al n°2 de las Annales de l'Institut de langue et de littérature d'òc de l'Universitat de París-Sorbona. En mai de l'òbra i a una introduccion, un lexic e una bibliografia.
- Astròs, Joan Geraut d'. Lo trimfe de la lengua gascoa. Ortès : Per Noste, 2007. Lo tèxt complet en grafia classica normalizada parescut en cò las edicions Per Noste [1].
- Podèm trobar un long estudi sus d'Astròs dins « Poètes gascons du Gers depuis le XVIe siècle jusqu'à nos jours » (Poètas gascons de Gers del sègle XVI fins ara) de J. Michelet, publicat en 1904 en çò de T. Bouquet a Aush.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Autors
Auvèrnhe : Cordat
Bearn : Fondevila
Gasconha : Adèr • Astròs • Giraud Bedot • Dugay • Bertran Larada • Andriu du Pré
Lengadòc : Godolin • Francés de Corteta
Provença : Brueis • Zerbin • Micolau Sabòli • Pèire Chabèrt • Joan de Cabanas • Tronc de Codolet
Obras
Teatre : La Pastorala deu Paysan
Poesia : Lo Ramelet Mondin • Lo Gentilhòme gascon • La Margalida Gascoa


text:
Horta-Guinardó
Lo districte d'Horta-Guinardó es lo tresen districte de Barcelona per l'estenduda, après Sants-Montjuïc e Sarrià-Sant Gervasi. Amb una superfícia de 1192 ha, representa 11,9% de l'estenduda totala de la municipalitat. La siá populacion èra de 169 739 abitants l'an 2006. Elsa Blasco, de ICV-EUiA n'es la Conselhièra.
Lo territòri qu'ocupa uèi lo districte de Horta-Guinardó s'es integrat tardièrament dins l'espaci barcelonés. Foguèt pas afectat pel procès d'industrializacion del Plan de Barcelona al sègle XIX, ni sofriguèt lo creissement urban d'autres nuclèus de la vila fins a la mitat dels ans 50, en se combinant l'edificacion caotica de zònas sens condicions e l'existéncia de nuclèus barraquistes, amb la creacion de qualques airals residencials de qualitat.
Compta dotze quartièrs o unitats territorialas de basa: Guinardó, Baix Guinardó, Can Baró, Font d'en Fargas, Carmel, La Teixonera, la Clota, Font del Gos, Horta, Vall d'Hebron, Montbau e Sant Genís dels Agudells.