text:
Drech de l'Union Europèa
Lo drech de l'Union Europèa compren las règlas de drech qu'es fondada l'Union Europèa (UE) e las règlas qu'edicta.
Avant la dintrada en vigor del Tractat de Lisbona, lo 1èr de decembre de 2009, lo drech de l'Union europèa comprenia lo drech comunautari (o drech de las Comunautats Europèas) atal que de proceduras de cooperacion coma la politica estrangièra e de securitat comuna (PESC) e la cooperacion policièra e judiciària en matièra penala (CPJP). Aprèp aquela data, lo tractat aboliguèt l'estructura en pilar de l'Union que s'èra dotada de la personalitat juridica coma qu'eretièra de las Comunautats, per consequent la nocion de drech comunautari venguèt obsolèta mas demòra utilizada per designar la jurisprudéncia anteriora del Tribunal[1].
Lo drech de l'Union europèa se deu pas confondre amb lo drech del Conselh d'Euròpa, organizacion internacionala distincta de l'UE, que compren entre autre la Convencion Europèa dels Dreches de l'Òme e la jurisprudéncia de la Cort europèa dels drechs de l'òme, qu'interprèta la Convencion.
L'especificitat del drech comunautari es d'èsser « un sistèma juridic pròpri, integrat als sistèmas juridics dels Estats membres » (arrèst Costa contra ENEL, 1964), es a dire que s'aplica imediatament e conferís als particulars de drechs que pòdon invocar en justícia, quitament contra una règla nacionala que respecta pas la règla comunautària.
Es la Cort de justícia de l'Union Europèa, situada al Luxemborg, que garantís de l'aplicacion del drech comunautari. Aquela font es teoricament subsidiària.
En efècte, la competéncia legislativa de la Comunautat es encastrada pel principi de subsidiaritat, per que la comunautat n'agís sonque se e dins la mesura que los objectius de l'accion projectada pòdon pas èsser realizats de biais sufisent pels Etats membres.
Dins aquela limita, aquela font projècta doas menas de tèxtes, de reglaments e de directivas, que penetran amb una fòrça inegale. Las institucions del drech comunautari emetan tanben de decisions, de recomandacions e avís qu'an fòrça juridica obligatòria pels Estats membres per çò que concerna las decisions, constat de mesurar pels avís e recomandacions.
Somari
- 1 Las fonts del drech de l'Union Europèa
- 2 Un òrdre juridic pròpri
- 3 Los recors contenciós
- 4 Las libertats de circulacion del drech de l'Union Europèa
- 4.1 La liura circulacion de las merças
- 4.1.1 L’eradicacion dels obstacles tarifaris
- 4.1.2 L’interdiccion dels obstacles quantitatius
- 4.2 La liura circulacion de las personas
- 4.3 La liura circulacion dels capitals
- 4.1 La liura circulacion de las merças
- 5 Importància del drech de l'Union Europèa dins lo drech intèrne
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 vejatz tanben
Las fonts del drech de l'Union Europèa[modificar | modificar la font]
Se distria lo drech de l'Union Europèa primari (o drech originari), compausat de diverses tractats e lo drech derivat, ensems d'actes pres per las institucions europèas conformament a aqueles tractats. Fin finala la jurisprudéncia de la CJCE ten un ròtle important d'entre las fonts del drech de l'Union Europèa.
Lo drech de l'Union Europèa primari[modificar | modificar la font]
- Tractat de París del 18 d'abril de 1951, instituent la CECA, Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr. Aquel tractat, conclutz per un periòde de 50 ans, expirèt en 2002 e produsent doncas pas mai d'efècte.
- Tractat de Roma del 25 de març de 1957 instituent la CEE, Comunautat Economica Europèa.
- Tractat Euratom del 25 de mars de 1957 instituent la CEEA, Comunautat Europèa de l'Energia Atomica (Euratom).
Que se cal apondre los mai tractats que modifiquèron e completats aqueles tractats fondators:
- Tractat de fusion de las Comunautats Europèas del 8 d'abril de 1965
- Tractat de Luxemborg del 22 d'abril de 1970 modificant las competéncias budgetàrias
- Acte Unic Europèu
- Tractat de Maastricht
- Tractat d'Amsterdam
- Tractat de Niça
- Tractat de Lisbona
Las disposicions d'aqueles tractats son gaireben totas gropadas dins dos tractats:
- Traitat sus l'Union Europèa (tractat UE), creat pel tractat de Maastricht.
- Tractat de fusion de las Comunautats Europèas (tractat FUE), ancienament tractat instituent la Comunautat Europèa (tractat CE), que correspond al tractat de Roma-1 renomenat pel tractat de Maastricht puèi pel tractat de Lisbona.
Lo drech de l'Union Europèa derivat[modificar | modificar la font]
Lo drech de l'Union Europèa derivat es compausat de las autras fonts de drech de l'Union, definidas dins l'article 288 TFUE - ancian article 249 CE :
- reglaments, equivalent de las leis nacionalas al nivèl de l'Union: establisson de normas aplicablas dirèctament dins cada Estat.
- directivas, d'estatut juridic original: destinadas a totes los Estats o a vegada per qualques uns, definisson d'objectius obligatòris mas daissant en principi los Estats liures suls mejan a emplegar, dins un delai determinat.
- decisions, obligatòrias per un nombre limitat de destinataris.
- recomandacions e avís, que ligan pas los Estats que s'adreçan. La Cort de justícia de l'Union Europèa estima pasmens qu'una recomandacion pòt servir a l'interpretacion del drech nacional o de l'Union.
Aquel drech derivat es, de luènh, lo drech mai abondant. Avant la dintrada en vigor del tractat de Lisbona, la mai granda partida del drech derivat veniá del primièr pilar de l'Union Europèa, en consequéncia de l'aplicacion del tractat de Maastricht.
La jurisprudéncia[modificar | modificar la font]
La jurisprudéncia compren los arrèsts de las tres jurisdiccions de la Cort de Justícia Europèa : la Cort de Justícia, lo Tribunal de Primièra Instancia e lo Tribunal de la Foncion Publica. Aqueles arrèsts son prononciats entre autre dins l'encastre de recors introdusits per las institucions europèas, pels tribunals nacionals dels Estats membres o per de particulars. La Cort de Justícia a una competéncia d'apèl suls dos tribunals.
Aquela jurisprudéncia es fòrça importanta perque los tractats abordan de subjècts fòrça vastes mas sens formular de disposicions totjorn fòrça precisas, permet d'assegurar una interpretacion unificada dels tractats al nivèl europèu. La jurisprudéncia de la Cort de justícia es tanben reconeguda per aver participat fòrça a la capitada del mercat interior.
Las evolucions del tractat de Roma de 2004, puèi de Lisbona en 2007[modificar | modificar la font]
Los Estats membres signèron un Tractat establissent una Constitucion Europèa a Roma lo 29 d'octobre de 2004. La seuna ratificacion foguèt suspenduda seguida a l'escaç dels referendums en França e als Païses Bassses en 2005. Aquel traitat auriá modificat las fonts du drech comunautari derivat en prenent acte de la natura quasilegislativa de qualques d'aquela fonts. Los reglaments serián estats divisits en doas categorias: las leis europèas e los reglaments.
Lo tractat de Lisbona, dintrat en vigor lo 1èr de decembre de 2009 abandona aquelas modificacions, e consèrve las denominacions de "reglaments", "directivas" e "decisions".
Un òrdre juridic pròpri[modificar | modificar la font]
L'ensems de las normas que constituís lo drech comunautari constituís un òrdre juridic distinct dels òrdres juridics nacionals. Entreten amb eles de rapòrts marcats per tres principis: autonomia sens separacion, primautat e efècte dirècte.
L’autonomia del drech de l'Union Europèa[modificar | modificar la font]
Segon la formulacion de la Cort de justícia, lo drech comunautari forma un òrdre pròpri, distincte d'aquel dels Estats membres, eissit d'una font autonoma (arrèst van Gend en Loos de 1963 e arrèst Costa contra ENEL, 1964). Las normas europèa son integradas a l'òrdre juridic nacional mas conservent lor estatut e lor autoritat de normas comunautàrias.
Las normas comunautàrias son validas quina que siá las circonstàncias localas e quitament en preséncia de normas localas legalas, veire constitucionalas, contràrias (veire pasmens l'arrèst Bosphorus de 2005 per que la Cort Europèa dels drechs de l'Òme se declarèt competenta per verificar la conformitat d'actes d'aplicacions de las normas comunautàrias quand una marge nacionala d'apreciacion es daissada a l'Estat membre). Tanben, l'interpretacion d'aqielas normas deu èsser unificat al nivèl europèu: lo jutge nacional es pas liure d'interpretar la norma europèa diferentament del jutge d'un autre país.
Fins finala, al respècte del drech internacional, la Cort de Justícia Europèa consacrèt lo seu poder de contraròtle judiciari d'actes comunautaris pres en aplicacion de la resolucions del Conselh de seguritat de las Nacions Unidas ela meteis presas jol capítol VII (juridicament contrenhent) de la Carta de las Nacions unidas (Yassin Abdullah Kadi e Al Barakaat International Foundation / Conselh e Comission (2008)).
Lo principi de lprimautat suls drechs nacionals[modificar | modificar la font]
Lo principi de primautat foguèt consacrat per l’Arrèst Costa contra ENEL de la CJCE del 15 de julhet de 1964 (af. 6/64). L’apòrt d'aquel arrèst es primordial. En efècte, la Cort consacrèt un principi non contengut dins los tractats comunautaris e pasmenst fondamental perque significa que la primautat beneficia a totas las normas comunautaris e s’exercís al subjècte de totas las normas nacionalas.
La Cort deduguèt d'aquel principi d’un rasonament repausant sus tres arguments:
- L’aplicabilitat imediata (es a dire lo fach que lo drech comunautari s’intègra de plan drech e coma es dins l’òrdre juridic intèrne dels Estats membres) coma l’aplicabilitat dirècta ou efècte dirècte (es a dire lo fach que lo drech comunautari creat dins lo patrimòni dels particulars dels drechs que las jurisdiccions nacionalas devon salvagardar) seriá sens efècte s'un Estat poiriá s’i sostraire en adoptant un acte legislatiu opausat als tèxtes comunautaris.
- lo sistèma comunautari es basat sus un principi de partatge de las competéncias entre la CE e los Estats membres. De biais que se los Estats poirián adoptar de tèxtes intèrnes contraris al drech comunautari, e los far primar, aquò tornariá a negar las partatges de competéncias qu’an sobeiranament acceptat.
- se cada Estat poiriá rebutar l’aplicacion de normas del drech comunautari per l’adopcion de normas intèrnes, aquò dantjariá l’indispensabla uniformitat d’aplicacion del drech comunautari.
La primautat es atal una « condicion existenciala » (P. Pescatore) del drech comunautari que pòt pas existir coma drech sonque a condicion de poder pas èsser mes en escaç pel drech dels Estats membres.
Pasmens, nombre d’Estats membres refusan a adoptar la tèsi desvolopada per la Cort. França, entre autres, considèra que la Constitucion es la norma suprèma e doncas superiora al drech comunautari. L’afrontament entre corts constitucionalas nacionalas e CJCE coneguèt doas estapas:
- la primièra dins los ans 1970 al subjècte de la proteccion dels drechs fondamentals
- la segonda encara d'actualitat sus la question de la sobeiranetat
L’efècte dirècte de qualques normas europèas[modificar | modificar la font]
Se dich qu'una norma europèa, per exemple un reglament o una directiva, a un « efècte dirècte » quand es dirèctament invocable per un particular a l'occasion d'un litigi. L'efècte dirècte es « vertical » quand lo particular pòt utilizar aquela norma contra un Estat. Es « orizontal » se lo particular pòt se ne prevaler contra un autre particular.
Lo principi d'aplicabilitat dirècte es afirmat dins la jurisprudéncia comunautària dins l'arrèst "Van Gend en Loos c/ administracion fiscala neerlandesa" del 5/02/1963. I es afirmat qu'un ciutadan pòt invocar une norma communautària dins un litigi l'oposant a la seuna Administracion. En l'espècia, s'agissiá de la part d'un transportaire de contestar dels drechs de doana qu'avián estat mantenguts per l'Administracion neerlandesa alara que l'article 12 del tractat de Roma l'enebiá. Aquel principi es tanben invocable dins un litigi oposant dos particulars (arrèst Defrere, 8/04/1976, en l'espècia sus la proïbicion de tota discriminacion entre trabalhadors feminins e masculins).
Se las normas europèas benefician totas de la primautat del drech comunautari, son pas totas d'efècte dirècte. D'un biais general, la Cort de Justícia Europèa examina lo contengut de l'acte. S'una disposicion es sufisentament precisa e incondicionala, pòt èsser invocada pels particulars. La Cort de justícia indica tradicionalament que cal considerar « l'esperit, l'economia e lis tèrmes » de cada disposicion. Qualques elements d'aquel regime dependon pasmens de la denominacion de l'acte: reglament, directiva, acòrdi internacional conclutz per la Comunautat.
Lo principi de l'efècte dirècte, de contunh met en avant per la Cort de justícia, contribuiguèt a assegurar l'efectivitat del drech comunautari.
Lo principi de l’efècte dirècte[modificar | modificar la font]
La Cort de Justícia Europèa pausèt lo principi de l'efècte dirècte amb l'arrèst van Gend en Loos del 5 de febrièr de 1963. Affirmèt a l'occasion que las disposicions del tractat CE (alara tractat CEE) èran invocables per de particulars devant lors jurisdiccions nacionalas. En efècte, lo tractat instituiguèt segon ela un òrdre juridic novèl que los Estats an transferit definitivament lors competéncias dins qualques domènis. Los actes comunautaris pòdon doncas s'adreçar dirèctament als particulars. Dedutz del ròtle donat a la Cort de justícia per l'article 177 del tractat (actual article 234 CE) que lo drech comunautari pòt èsser invocat per un particular devant le jutge nacional.
L'efècte dirècte es reconegut pel reglament comunautari, qu'es per definicion « dirèctament aplicable dins totes Estat membre » (article 249 CE). Es lo meteis per las decisions que los particulars son destinataris. Los acòrdis internacionals conclusits per la Comunautat europèa son tanben invocables per de particulars, segon la Cort de justícia, per de disposicions sufisentament precisas e incondicionalas.
Pòdan las directivas aver un efècte dirècte ?[modificar | modificar la font]
La situacion es mai incertana per las directivas comunautàrias. La posicion de la Cort de justícia es diferenta sua aquel punt d'aquela de qualques jurisdiccions nacionalas.
La question se pausa a l'eissida del periòde fixat per la directiva per la transposicion de la seunas disposicions en drech intèrne. Pòdon los particulars, se l'Estat a pas pres las mesuras de transposicion d'una directiva, se prevaler dels drechs que lor donariá de disposicions d'aquela directiva?
Una lectura literala de l'art 288 TFUE (ex-art 249 TCE) mena qualques jurisdiccions nacionalas a considerar que las directivas pòdon pas aver d'efècte dirècte: la directiva « liga tot Estat membre destinatari » e creariá doncas de drechs e obligacions sonque pels Estats. Es la posicion expausada pel Conselh d'Estat francés dempuèi l'arrèst Cohn-Bendit del 22 de decembre de 1978. Lo 30 d'octobre de 2009, lo Consemh d'Estat dins la seuna formacion en assemblada, tornèt sus l'arrèst Cohn-Bendit per consacrar la plena aplicacion de las directivas suls actes individuals[2].
Òr, lo particular pòt aver interèst a la mise en òbra d'una directiva comunautari. La Cort de justícia afirma, ela, que la directiva pòt aver d'efèctes juridics pels particulars, veire per d'Estats non destinataris de la directiva. S'agís, segon los tèrmes de l'arrèst Van Duyn del 4 de decembre de 1974, d'assegurar l'« efècte util » de la directiva, es a dire la mesa en òbra efectiva. Aquò encora torna prene lo critèri de « la natura, l'economia e los tèrmes » de las disposicions concernadas.
Pasmens, la Cort de justícia n'admet qu'un efècte dirècte vertical: conformament a l'art 288 TFUE (ex-art 249 TCE), una directiva « liga tot Estat membre » e ne produtz doncas pas d'obligacion a la carga dels particulars. Atal refusèt d'accordar a un particular la possibilitat de se prevaler contra una entrepresa d'una disposicion d'una directiva non transposada dins lo drech nacional[3].
Los recors contenciós[modificar | modificar la font]
Lo tractat CE crea cinc principals recors e accions permetent d'assegurar l'aplicacion efectiva del drech comunautari.
L'ajornament prejudicial[modificar | modificar la font]
L'ajornament prejudicial permet a un jutge nacional d'interrogar la CJCE quand un punt de drech comunautari se pausa dins lo debanament d'un procès. L'objècte de l'ajornament prejudicial es d'assegurar l'unitat d'aplicacion del drech comunautari dins l'ensems dels Estats membres. I a dos principals camps d'aplicacion:
- l'interpretacion del drech comunautari primari e del drech derivat (ex: un article del tractat CE o un reglament comunautari).
- la validitat o la non validitat d'un acte comunautari, drech comunautari derivat (ex: Es directiva conforma als tractats europèus o als principis generals del drech comunautaris?).
Segon l'article 234 CE, aquela sasina es facultativa per las jurisdiccions qu'an pas de darrièr ressòrt (jutges del fons que la decision es susceptibla d'apèl o de cassacion al nivèl nacional). Es al contrari obligatòri per las jurisdiccions de darrièr ressòrt coma la Cort de cassacion o lo Conselh d'Estat en França.
Pels ajornaments en interpretacion, de jurixdiccions nacionalas de darrièr ressòrt estiman qu'an pas totjorn l'obligacion d'ajornar. Lo Conselh d'Estat francés fa una aplicacion larga de la teoria de « l'acte clar » segon que lo jurge nacional es tengut de portar la question a la Cort de justícia sonque s'exista una dificultat vertadièra d'interpretacion o de validitat[4].
La Cort de justícia reconeis al jutge nacional la possibilitat de far pas usatge de l'ajornament prejudicial se la règla de drech comunautari daissa cap de plaça a cap dopte rasonable[5]. Mas aquel arrèst valida pas la teoria de l'acte clar perque encastra de biais estricte aquela possibilitat. Lo jurge national deu en particular tenir compte dels riscs de divergéncias d'interpretacion dugudas a las diferentas versions lenguisticas, las nocions juridicas pròprias al drech comunautari.
L'objectiu es d'evitar tota divergéncia de jurisprudéncia entre las jurisdiccions intèrnes dels Estats membres. Pels ajornaments en apreciacion de validitat, la Cort estimèt que las jurisdiccions nacionalas pòdon en cap de cas declarar invalid un acte comunautari, poder qu'aparten pas qu'a la Cort de justícia d'esperela[6]. Sola la Cort de justícia, per exemple dins un ajornament prejudicial o d'un ajornament en anulacion, pòt declarar invalid un acte comunautari.
La resonsa de la Cort s'impausa en mai del jutge nacional que li pausèt la question dins l'encastre de l'afar concernada, mas tanben a totas las jurisdiccions nacionalas dels Estats membres: totes deurán interpretar las règlas de drech comunautari dins lo meteis sens que la Cort de justícia.
L'ajornament per annulacion[modificar | modificar la font]
L'ajornament en caréncia[modificar | modificar la font]
L'accion en mancament[modificar | modificar la font]
Aquel recors pòt èsser iniciat per la Comission Europèa (article 226 TCE). Aprèp aver mes en mesura l’Estat en question de presentar las seunas observacions, la Comission emetrá un avís motivat que l’Estat se deurá conformar. Dins aquel cas, la Comission poiriá sasir la Cort de Justícia Europèa.
Del fach de l’article 227 CE, l’Estat pòt tanben èsser a l’origina del recors en mancament. Dins aquel cas, l’Estat deuriá de per avant sasir la Comission que poirá emetre un avís dins un delai de 3 meses. Pasmens, l’abséncia d’avís fa pas obstacle a la sasina de la CJUE.
L’article 228 CE prevei doas proceduras diferentas.
- recors en constatacion: ppel biais de l’art. 228-1, lo jutge pòt pas que « reconeisser » qu’un Etat manquèt una de las seunas obligacions. L’Estat es alara tengut de prene las mesuras que compòrta l’execucion de l’arrèst de la Cort dins los delais mai corts.
- recors en sanccion pecuniària: l’art. 228-2 permet una sanccion per nonexecucion, execudion incorrècta o incomplèta d’un arrèst de la CJCE. Sèm alara dins l’ipotèsi d’un mancament sus mancament. La Cort dins aquel encastre, poirá condamnar l’Estat recalcitrant al pagament d’una multa o d’una astrencha. La nòva sasina de la Cort poirá se far pas qu'a l’iniciativa de la Comission, aprèp avís motivat (qu'es indicat la multa o l’astrencha qu’estima adaptada dins las circonstanças de l’espècia) fixant un delai a l’Estat per restablir la situacion.
Atal, lo contenciós de l’article 228 CE será o declaratòri o repressiu.
A l’origina, existissiá sonque la constatacion en mancament mas sens sanccion. Du fach de la multiplicacion dels mancaments sus mancament, la Cort demandèt una reforma del recors en mancament ; reforma qu’obtenguèt amb l’adopcion del TUE 92 qu'instituiguèt aquela procedura dins l’article 228§2.
L'accion en responsabilitat[modificar | modificar la font]
Las libertats de circulacion del drech de l'Union Europèa[modificar | modificar la font]
L'article 26 TFUE, ancian article 14 CE, prevei l'instauracion entre los Estats membres d'un mercat interior caracterizat per la liure circulacion:
- de las merças,
- de las personas,
- dels servicis,
- dels capitals.
N.B. : las references seguentas concernan lo tractat CE e son pas encora mesas a jorn aprèp la dintrada en vigor del tractat de Lisbona.
La liura circulacion de las merças[modificar | modificar la font]
Lo sistèma comunautari metèt en plaça un principi volent que l’ensems dels escambis de merças siá somes a la libertat de circulacion; savent qu'aquela libertat s’aplica « a tot produch, apreciable en argent e susceptible de formar l’objècte de transaccion comerciala ».
Es garantida per dos dispositius distinctes: aquel dels articles 23 a 25 que visa e suprimir los obstacles tarifaris e aquel dels articles 28 a 30 que s’interessa a las limitacions quantitativas de las importacions e exportacions.
L’eradicacion dels obstacles tarifaris[modificar | modificar la font]
Los articles 23 a 25 eradicant los obstacles tarifaris prevei:
- « l’interdiccion, entre los Estats membres, dels drechs de doana a l’importacion e a l’exportacion e de totas taxas d’efècte equivalent »
- « l’adopcion d’un tarif doanièr comun dins lors relacions amb los païses tèrces »
Los articles 23 a 25 del TCE an vocacion a s’aplicar tant als produchs que sont originaris d'Etats membres qu’aqueles que se trapan en liura practica dins los Estats membres.
La definicion d’un produch en liura practica es pausada a l’article 24 CE. Un produch en liura practica es doncas un produch originari d’un Estat tèrç a l’Union europèa, qu'emplís tres condicions:
- las formalitats d’importacion son acomplidas
- los drechs de doanas e taxas d’efècte equivalent son percebuts per l’un dels Estats membres a la dintrada sul territòri comunautari
- Aguèt pas de remesa totala o parciala d'aqueles drechs o taxas
Lo produch mes en liura practica es atal assimilat a un produch fabricat dins la Comunautat europèa e beneficia doncas tanben de la liura circulacion de las merças.
Existís dos tipes d'obstacles tarifaris:
- los tarifs doanièrs e taxas equivalentas (article 25 CE)
- las imposicions interioras discriminatòrias (article 90 CE)
Los tarifs doanièrs e taxas aquivalentas (article 25 CE)[modificar | modificar la font]
« Los drech de doana a l'importacion e a l'exportacion o taxes d'efècte equivalent son enebis entre los Estats membres. Aquela interdiccion s'aplica tanben als dreches de doana de caractèr fiscal. »Article 25 TCE
Als tèrmes de l’article 25 CE, totes tarifs doanièrs e taxas d’efècte equivalent devon èsser eradicadas.
Al subjècte dels drechs de doana:
L’interdiccion concerna los drechs a l’importacion mas tanben los drechs a l’exportacion que van frapar los produchs originaris d’un Estat membre mas tanben lis produchs mes en liura practica.
Al subjècte de las taxas d’efècte equivalent als drech de doana (TEE):
Per èsser estimada equivalenta a un drech de doana, la taxa se compren per tota carga pecuniària, quitament minima, autre qu’un tarif doanièr d'esperel, imposada per un Estat membre o per una collectivitat competenta d'aquel (Carbonati, 2004) e aquò, quinas que sián la seuna apelacion e la seuna tecnica.
Atal, una TEE vendrá frapar las merças nacionalas o estrangièras en rason del fach que passan la frontièra, en augmentant lor còst de retorn final.
Pauc impòrta qu’exercís cap d'efècte discriminatòri o protector. Quitament, cap de justificacion sociala, embientala o culturala (o mai) se pòt avançar. Es una interdiccion totala de las TEE. La sola excepcion concerna la carga pecuniàriae que viseriá a l'estricta « remuneracion d’un servici, pron identifiable e efectivament rendut a l’operator economic » (Cadsky, 1975).
Las imposicions interioras discriminatòrias (article 90 CE)[modificar | modificar la font]
« Cap d'Estat membre frapa dirèctament o indirèctament los produchs dels autres Estats membres d'imposicions interioras, de quina natura que siá, superioras a aquelas que frapan dirèctament o indirèctament los produchs nacionals similaris.
E mai, cap d'Estat membre frapa los produchs dels autres Estats membres d'imposicions interioras de natura a aprar indirèctament d'autres produccions ».Article 90 TCE
La condamnacion per l’article 90 CE de las imposicions interioras discriminatòrias ven completar la precedenta, atal qu'una meteissa imposicion pòt pas apartenir a l'encòp a las doas categorias. Aquí, sèm dins l'encastre de las discriminacions fiscalas.
Atal, l’article 90 CE impausa una dobla proïbicion:
- alinea 1 : interdiccion de las imposicions interioras que menariá a sustaxar un produch importat al repècte d'un produch nacional similar;
- alinea 2 : interdiccion d’una sustaxacion d’un produch importat per tòca d'apara los autres produchs nacionals.
L’interdiccion dels obstacles quantitatius[modificar | modificar la font]
L’interdiccion de las restriccions quantitativas e de las mesuras d’efècte equivalent a las restriccions quantitativas[modificar | modificar la font]
Definicion
Los articles 28 e 29 CE (ara 34 e 35 TFUE) preveson l’interdiccion de las restriccions quantitatiaes (RQ) e de las mesuras d’efècte equivalent a la restriccions quantitativas (MEERQ) tant a l’importacion qu’a l’exportacion.
Aqueles dos tèxtes visan atal a la proïbicion dels quòtas o de mesuras visant a limitar quantitativament l’importacion ou l’exportacion de qualques merças.
La nocion de MEERQ foguèt definida per l’arrèst Dassonville de la CJCE del 11 de julhèt de 1974[7] : es une reglamentacion commerciala d’un Estat membre susceptible d’empachar dirèctament o indirèctament, dins l'actualitat o pobablament lo comèrci intracomunautari.
Camp d’aplicacion
Segon los articles 28 e 29 CE los RQ e MEERQ son enebits tant a l’importacion coma a l’exportacion. PAsmens, aquò val tanben pels produchs que son pas qu’en transit sul territòri d’un Estat membre.
Aquò ven explicitament de l’article 30 CE (que concerna la justificacion e doncas la legalitat de qualques restriccions). La Cort l’afirmèt tanben implicitament, dins l’arrèst « Comission contra França » del 9 de decembre de 1997[8] puèi explicitament dins l’arrèst « Schmidberger contra Republica d’Àustria » del 12 de junh de 2003[9].
E mai, se pausèt tanben la question de saber se podava i aver RQ o MEERQ dins lo cas d’inaccion de l’Estat membre. En efècte, visualisam aisidament l’idèa d’una accion positiva d’un Estat metent en plaça per exemple un quòta de merças autorizadas a l’importacion. Pasmens, una abstencion pòt aver lo meteis efècte.
Tal èra lo cas dins l’afar Comission contra França perque l’empachament èra pas lo fach de l’Estat mas de particulars. L’Estat francés, los sanccionavan pas, dametjava pas la liura circulacion de las merças.
La Cort tanben considerèt que las abstencions pòdon tanben constituir una MEERQ. Aquò ven doncas pas dirèctament de l’article 28 mas de la seuna lectura combinada amb l’article 10 TCE qu'obligavan los Estats membres a prene totas las mesuras generalas o particularas pròprias a assurar l’execucion de las obligacions venent del tractat e a s’abstenir de totas la mesuras susceptiblas de metre en perilh la realizacion de las tòcas del tractat.
Dins aquel domèni, un reglament de 1998 venguèt: lo tèrme « entravas a la libertat de circulacion » remplacèt MEERQ. De mai, prevei que l’inaccion pòt constituir una entrava e que lo simple transit es concernat per la nocion d’entrava.
La justificacion de las entravas[modificar | modificar la font]
Per establir una infraccion al tractat, sufís pas qu’aja una restriccion de principi relevant dels articles 28 e seguents imputables a l’Estat membre. Una tala restriccion pòt èsser justificada sus la basa de l’article 30 CE o segon la linha jurisprudenciala « Cassis de Dijon » [10]
L’article 30 TCE
Segon l’article 30 CE, los articles 28 e 29 fan pas obstacle a « la interdiccions o restriccions d’importacion, d’exportacion, de transit, justificadas per de rasons de moralitat publica, d’òrdre public, de securitat publica, de proteccion de la santat e de la vida de las personas e dels animals o de preservacion dels vegetals, de proteccion dels tresaurs nacionals avent una valor artistica, istorica o arqueologica o de proteccion de la proprietat industriala e comerciala ». Aquò val, a condicion que constituisson « ni un mejan de discriminacion arbitrària ni una restriccion amagada dins lo comèrci entre los Estats membres ».
La jurisprudéncia presisa las conditions d’aplicabilitat e d’aplicacion d'aquel article. Atal:
- se constatam que la mesura constituís una RQ o una MEERQ
- la mesura deu èsser necessària per aténher los objectius visats pel Tractat
- Deu pas existir d’armonizacion dins lo domèni en causa (dins aquel cas es lo tèxte especial que s’aplica).
Pòt doncas s’agir tanben una mesura indistinctament aplicabla, coma d'una mesura que visa pas que las importacions o exportacions. En mai, la justificacion será acceptada se la mesura es apta, necessària e proporcionada; la cara de la pròva ven a l’Estat autor de la mesura.
L’arrèst « Cassis de Dijon »
L’arrèst CJCE, 20 de febrièr de 1979, Rewe-Zentral (dich « Cassis de Dijon »), introduguèt una nòva justificacion a las entravas mesas per de mesuras indistinctament aplicablas. S’agís d'exigéncias imperativas. Atal, dempuèi qu’una entrava es necessària per satisfar a d'exigéncias imperativas, coma l’eficacitat dels contraròtles fiscals, la leialtat de las transaccions comercialas o la defensa del consomator, será acceptada. Pasmens, la mesura en causa deu respondre a la doble condicion de necessitat e de proporcionalitat.
Lo sistèma liminari de las clausas de salvagardiá
S'un país s’apercep qu’un meteis produch arriba en quantitat enòrma, çò que poiriá provocar una destabilizacion economica alara una procedura es prevista al sen de la Comunautat per permetre de restriccions.
Sintesi del sistèma de las MEERQ[modificar | modificar la font]
Mesuras destinadas a las importacions
- art. 28 : possible MEERQ
- justificacion possible pel biais de l’article 30 CE
- justificacion impossible pel biais de las exigéncias imperativas perque s’agís pas de mesuras indistinctament applicablas.
Mesuras indistinctament aplicablas
- modalitats de venta: pas de contraròtle mas pasmens principi de non discriminacion pres en compte (cf. deu pas empachar o geinar mai los produchs importats que los nacionals.)
- condidion ligada al produch:
- article 28: possible MEERQ
- justificacion possible pel biais de l’article 30 CE
- justificacion possible pel biais de las exigéncias imperativas (sonque se cap de directiva d’armonizacion se faguèt)
La liura circulacion de las personas[modificar | modificar la font]
Aquela libertat a tres elements. Consernís:
- d’un costat los trabalhadors salariats (articles 39 a 42 CE)
- d’autra costat la libertat d’establiment (articles 43 a 48 CE)
- fin finala, las prestacions de servici (articles 49 a 55 CE)
La liura circulacion dels capitals[modificar | modificar la font]
Lo tèxte fondator de la liura circulacion dels capitals es la directiva 88/361.
Importància del drech de l'Union Europèa dins lo drech intèrne[modificar | modificar la font]
Modificacions de la Constitucion francesa[modificar | modificar la font]
La Constitution francesa foguèt revisada per tres còps dempuèi 1992:
- en 1992, al moment de la ratificacion del tractat de Maastricht,
- en 1993 pels acòrdis de Schengen,
- en 1999 pel tractat d'Amsterdam,
- en 2003 al subjèste del mandat d'arrèst.
Drech de l'Union Europèa dérivat e leis intèrnes francesas[modificar | modificar la font]
Cada an, lo Conselh adopta mai de 600 reglaments e mai d'una centena de directivas, sus preposicion de la Comission Europèa.
En França, segon un rapòrt de Bernard Carayon de julhèt de 2006[11], la Delegacion a l'Union Europèa de l'Assemblada nacionala francesa sometèt 231 tèxtes a la deliberacion dels deputats pendent l'an parlementari 2004-2005. Dins la majoritat dels cas, la lei a per objècte d'aplicar una disposicion comunautària, o al titre d’una transposicion formala, o perque que la matèria es de competéncia comunautària.
Lo secretariat general del govèrn estima que la proporcion del drech comunautari dins la produccion legislativa es 60 a 70 % dles tèxtes novèls[12]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Presentacion del Tribunal sul site de la CJCE
- ↑ Conselh d'Estat francés, (fr)[http://www.conseil-etat.fr/cde/node.php?articleid=1839 Assemblée du contentieux, 30 octobre 2009, n°298348, « Mme Emanuelle P. ».
- ↑ Arrèst Faccini-Dori, CJCE, 14 de julhet de 1994.
- ↑ "Note">Atal l'(fr)arrèst « Arcelor » del 8 de febrièr de 2007 definís un metòde que lo jutge nacional pòt conciliar las règlas intèrnes e lo drech comunautari se reservant, dins qualques cas, la facultat d'appreciar la conformitat dels actes comunautaris a de règlas o principis constitucionals nacionals.
- ↑ CJCE, arrèst CILFIT, 6 d'octobre de 1982.
- ↑ CJCE, arrèst Foto-Frost, 22 d'octobre de 1987.
- ↑ (fr)Arrêt de la Cour de justice, Dassonville, affaire 8-74 (11 juillet 1974).
- ↑ (fr)Arrêt de la Cour du 9 décembre 1997. - Commission des Communautés européennes contre République française - Affaire C-265/95.
- ↑ (fr)Arrêt de la Cour du 12 juin 2003 - Eugen Schmidberger, Internationale Transporte und Planzüge contre Republik Österreich. - Affaire C-112/00.
- ↑ la nocion de MEERQ foguèt explicitament alargada perque s’agissiá d’una mesura indistinctament applicabla e d’una mesura tocant a la fabricacion du produch e non purament comerciala.
- ↑ (fr)À armes égales, rapòrt de Bernard Carayon, julhèt de 2006.
- ↑ Citat per Bernard Carayon, [pdf] (fr)« À armes égales », rapport au Premier ministre, juillet 2006, p.29.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Klaus-Dieter Borchardt, L'ABC du droit de l'Union européenne, Luxemborg, Ofici de las publications de l'Union Europèa, 2010.
- (fr)Marianne Dony, Droit de l'Union européenne,a ed, Brussèlas, Editions de l'Université de Bruxelles, 2010.
- (fr)Robert Lecourt, L'Europe des juges, Bruylant, 2008.
- directiva de Conselh Europèu; la mesa en òbra de l'article 67 del tractat; 88/361/CEE; celex 31988L0361; 24 de junh de 1988
vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Principi de subsidiaritat del drech comunautari
- Processús de decision dins l'Union Europèa
- Constitucion francesa de 1958 : articles 88-1 a article 88-5


c: text/html

text:
Serliana
Serliana es , en arquitectura, lo nom d'un element que s'utilizava a la Renaissença que consistís a combinar un arc de plen cindre amb d'autres als costats. lo nom ven l'arquitecte Sebastiano Serlio, que foguèt lo primièr a teorizar lo concèpte d'aquela forma arquitectonica.
Se nomena tanben Fenèstra palladiana perque aquel element foguèt fòrça utilizat per l'arquitècta Andrea Palladio.
La serliana s'utiliza generalament pels portals e Lòtjaa coma se èran Arc de trionf que los laterals son enclavats e mai basses.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cusy
Côsi en arpitan (Cusy en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Initialement, S'agís del domeni del Romain "Cusius", proconsul cargat de susvelhar lo bastiment de la nòva via romaine.
Initialement, il s'agit du domaine du Romain "Cusius", proconsul chargé de surveiller la construction de la nouvelle voie romaine.


text:
Artolsheim
Artolsheim en alemannisch (Artolsheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge del costat de Marckolsheim, e del arrondissement de Sélestat-Erstein,sus la rota D 468 e mai luènh traversat per la via rapida A 35 de Bâle a Estrasburg, près del canal del Rhône al Rhin. Artolsheim Es vesin de las municipalitats de Marckolsheim e de bootzheim e se tròba Modèl:A unitat al nòrd-oèst de Sélestat, la mai granda vila. Lo Rhin se situa a unitat|2|km}} en direccion de l'èst del pòble. Una expedís condusit de Artolsheim a la granja de Schnellenbülh [1] ont pren la rota de Marckolsheim a Sélestat. S'i trobava antany una font minerala vanant l'eficacitat contra la gota. Artolsheim A la particularité d'èsser la municipalitat francesa del territòri metropolitan susceptible d'èsser la mai aluenhada de la mar[2]. Se tròba Modèl:A unitat del Gòlf de Gènoa e del desbocadura de la Escaut [3].
Village du canton de Marckolsheim, et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein,sur la route D 468 et plus loin traversé par la voie rapide A 35 de Bâle à Strasbourg, près du canal du Rhône au Rhin. Artolsheim est voisin des communes de Marckolsheim et de bootzheim et se trouve à 12 km au nord-ouest de Sélestat, la plus grande ville. Le Rhin se situe à 2 km en direction de l'est du village. Une route conduit d'Artolsheim à la ferme de Schnellenbülh [4] où elle rejoint la route de Marckolsheim à Sélestat. On y trouvait jadis une source minérale vantant l'efficacité contre la goutte. Artolsheim a la particularité d'être la commune française du territoire métropolitain susceptible d'être la plus éloignée de la mer[5]. Elle se trouve à 430 km du Golfe de Gênes et de l'embouchure de l'Escaut [6].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Schnellenbülh : ancian vilatge totalament dévasté pendent la guèrra de Trenta Ans, uèi desaparegut
- ↑ IGN Revista n°50, en novembre-en decembre 2008
- ↑ ibidem
- ↑ Schnellenbülh : ancien village entièrement dévasté pendant la guerre de Trente Ans, aujourd'hui disparu
- ↑ IGN Magazine n°50, novembre-décembre 2008
- ↑ ibidem


text:
Parentèsi
Las parentèsis son dos caractèrs tipografics — la parentisi de dobertura « ( » e la parentèsi de tancadura « ) » — entre que se plaça le mot o lo fragment que se vòl isolar.
Somari
Istoric[modificar | modificar la font]
"Las parentèsis nasquèron de la volontat de clartat formala dels umanistas; intègran dins la continuitat del texte çò qu'auriá podut figurar dins una glòsa marginala. Abans d'elas, se podava utilizar la virgula suspensiva : /dos barras transversalas/. Que lo nom utilizat mai tard per las descriure: virgulae convexae, verga convèxas. Las parentèsis, eissidas d'un usatge especializat d'aquelas virgulas primitivas? De tot biais, cossí lo mòstra l'istorian Malcolm B. Parkes, las primièras parentèsis (1399) son pro pròchas dels cabrons:  . Se las devèm a l'umanista florentin Coluccio Salutati (lo primièr tanben a utilizar lo punt d'exclamacion). Nicolas Jenson, imprimeire de Champanha installat a Venècia, inventor d'un dels primièrs jòcs de caractèrs romans, donèt a las parentèsis lor forma redonda dempuèi 1470. Erasme los nomenava en 1530 lunulae (pichonas lunas)" (Pedro Uribe Echeverria).
Utilizacion en literatura[modificar | modificar la font]
Las parentèsis crean una parentèsi, o l’insercion dins una frasa d’un element autonòm (mot, proposicion, frasa complèta) qu'introduís una digression o desvolòpa lo sens de la frasa principala o d’una de sas partidas.
Las parentèsis pòdon tanben èsser imbricats (amb un parelh a l'interior d'un autre parelh). Aquò es pas d'usatge comun dins los tèxtes formals [pasmens que de còps qu'i a d'autres caractèrs tipografics (coma las Parentèsis cairadas) sián utilizadas per representar un parelh (o mai) de parentèsis imbricadas (en d'autres mots, una frasa segondària {o quitament tresena} pòt tanben se trapar dins la frasa principala)].
Utilizacion en matematicas[modificar | modificar la font]
Las parentèsis servisson a cambiar de principi de l’òrdre de las operacions. Atal:
- 3 × 4 + 5 = 12 + 5 = 17
- (3 × 4) + 5 = 12 + 5 = 17
- 3 × (4 + 5) = 3 × 9 = 27
Las parentèsis son tanben utilizadas per encastrar las parelhs, las variablas de foncions, los coeficients de las matrices, eca.
- (a,b) « parelh a b »
- « l'applicacion que per x associa f de x »
- « matritz de dimension 2 còp 3 »
Lor emplec foguèt introdusit en 1629 per Albert Girard.
Utilizacion en informatica[modificar | modificar la font]
Las parentèsis son fòrça utilizadas dins gaireben totes los lengatges informatics. Coma en matematicas, servisson subretot a definir l’òrdre de las operacions, atal nomenada precedéncia en informatica.
Son tanben utilizadas per separar las proposicions per far lo tèxte mai lisible. Per exemple
IF (a > 1) OR ( b > a) pòt èsser mai lisible que
IF a > 1 OR b > a pasmens que lo resultat de las doas expressions es le meteis.
Fòrça sovent, las parentèsis servisson a encastrar los paramètres de las foncions e proceduras.
x = sin(y)
print("bonjour")
Las tièras son sovent representadas coma una seguida de valors entre parentèsis.
fòrça lengatges impausan l’usatge de parentèsis per d'ensags:
if (condicion) { far aquò }
o encora dins d'iteracions (PHP) :
for ($i = 0; $i < 10; $i++) { far aquò}
Dins los lengatges coma Lisp e derivats, las parentèsis son utilizadas cossí:
(foncion arguments), çò que dona de resultats visualament desvariants :
(display (+ 5 (* 2 5))) significa: afichar 5 + 2*5 (resultat : 15), en efècte,
display(z) a per tòca d’afichar z ;
(+ a b) torna a l’addicion de a e de b ; e evidentament,
(* a b) torna lo produch de a per b.
Excepcionalament, las parentèsis pòdon servir a encastrar los comentaris, per exemple dins las ancianas versions del lengatge Pascal :
(* aquò es un comentari *).
Utilizacion en musica[modificar | modificar la font]
Quand una partida d'una particion es encastrda de parentèsis, aquò significa qu'es possible de jogar o de jogar pas la partida situada entre parentèsis a la causida de l'interprèta.


text:
Guèrra de Sèt Ans
La Guèrra de Sèt Ans es un conflicte mondiau major dau sègle XVIII que se debanèt de 1756 a 1763. Opausèt lei poissanças principalas dau continent europèu e s'acabèt per un cambiament prefond de seis equilibris politics e militars. En particular, lei Britanics conquistèron un grand empèri coloniau au profiech dei possessions francesas americanas e asiaticas e lei Prussians s'afirmèron coma l'Estat montant dins leis afaires continentaus. Aqueu conflicte opausèt principalament lo Reiaume de França au Reiaume d'Anglatèrra d'un caire e lo Reiaume de Prússia a l'Archiducat d'Àustria d'autra part. Pasmens, en causa deis alianças, la màger part deis estats europèus e seis aliats coloniaus participèron ai combats.


text:
Foxit Reader
Foxit Reader es un logicial multilingue que permet de legir los fichièrs PDF. La version basica que permet de legir los fichièrs PDF es gratuita, mas existís tanben una version professionala. A l'origina Foxit Reader èra desvolopat solament pels sistèmas Windows, mas dempuèi lo 20 de genièr de 2009, una version per Linux es disponibla. La version seguenta del logicial prepausarà l'occitan coma lenga per l'interfàcia.
Foxit Reader es subretot popular per sa velocitat e perque ten mens d'espaci sul disc que Adobe Reader[1], qu'es lo lector de PDF mai utilizat.


text:
Concerto per vriulon (Beethoven)
Lo concerto per vriulon en Re major Op.61 de Ludwig van Beethoven qu'ei un deus caps d'òbras mei interpretats e enregistrats d'aqueth compositor e ua de las pèças de referéncia deu repertòri d'aqueste instrument.
Que ho interpretat peu purmèr còp lo 23 de deceme de 1806 au Theater an der Wien a Viena peu violonista Franz Clement. Aqueth qu'avèva arrecebuda la particion tard dab chic de possibilitat entà l'ensajar.
Que ho estampat en 1808. Arron la soa purmèra non conegó pas un succès deu grans durant las annadas seguentas. En 1844, totun, que ho reviscolat peu violonista Joseph Joaquim devath la direccion de Felix Mendelssohn.
Estructura e orquestracion[modificar | modificar la font]
Lo concerto que's compausa deus movements seguents :
- Allegro ma non troppo (Re major)
- Larghetto (Sol major)
- Rondo. Allegro (Re major)
La particion d'orquèstra qu'ei escrivuda entaus instruments seguents: vriulon solo,còrdas, flabuta, 2 clarins, clarinetas, bassons, trompas, trompetas, e timpani. Que compta dab ua Cadenza (generaument la cadenza de Fritz Kreisler qu'ei la mei sovent interpretadas, e de segur, ua enter mantuas autas prepausadas per d'autes interprets).
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Tresau moviment interpretat per Itzhak Perlman.


text:
Ordovician
L'Ordovician es lo segond periòde geologic de l'èra Paleozoïca que, segon las datacions modèrnas, comencèt fa 488,3 ± 1,7 milions d'ans e finiguèt fa 443,7 ± 1,5 milions d'ans; classicament, se considerava que l'ordovician s'estendiá de 505 de milions d'ans fins a fa 440 milions d'ans. Après lo Cambrian e abans lo Silurian.
En aqueste periòde, un jorn aviá 21 oras e i aviá pas d'animals subre la tèrra fèrma per encausa de l'escarsetat d'oxigèn dins l'atmosfèra. Abondan los fossils d'aqueste periòde, e entre eles cal notar los trilobits e dins qualques regions se formèron tanben los jaciments de petròli e de gas.


text:
Emai que l'afrikaans siá barrejat de lengas coma lo malai, portugués, banto o Khoisan, s'estima que 90 a 95 del cent del vocabulari afrikaans es d'origina neerlandesa. Per aquesta rason, las diferéncias entre afrikaans e neerlandés venon puslèu sovent de la morfologia, la gramatica o l'ortografia que son pus regularas per l'afrikaans que pel neerlandés.
I a un gra de compreneson mutuala entre las doas lengas—mai que mai a l'escrit—e mai s'es pus aisit per un neerlandofòn de comprene l'afrikaans que de lo parlar. Amb aperaquí 6 milions de locutors natius en Sud-Africa, o 13,3 del cent de la populacion, es la tresena lenga mairala dins lo país. Ten la pus larga distribucion geografica e raciala de totas las lengas oficialas, e es la pus largament parlada e compresa coma segonda o tresena lenga. Es la lenga majoritària de la mitat oèst de Sud-Africa—las províncias de Northern Cape e Western Cape—e la primièra lenga dels coloured e de las comunitats blancas.


text:
Edmund Halley
Edmond (o Edmund) Halley (lo 29 d'octobre de 1656), Haggerston, borough de Hackney a Londres – lo 14 de genièr de 1742, Greenwich)[1] es un astronòm e engenhaire britanic.
Engenhaire e scientific multidisciplinari, es subretot conegut per aver determinat lo primièr la periodicitat de la cometa de 1682, que fixèt per calcul a 76 ans gaireben. Al retorn d'aquela cometa en 1758, foguèt batejada de son nom.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Enfància[modificar | modificar la font]
La data de sa naissença es pas certana : Halley pensava el que foguèt lo 29 d'octobre de 1656. Nasquèt dins lo vilatge de Hackney, pichon vilatge prèp de Londres, ara absorbida per la capitala. De la seuna maire coneissèm solament lo nom, Ana Halley, nascuda Robinson. Lo seu paire, de son pichon nom tanben Edmond, foguèt un ric sabonièr e marcant de sals que bastiguèt sa fortuna sus las orrors de la darrièra pèsta bubonica, que donèt als londonians lo gost de l’igièna corporala. Aquel òme consacrèt tot l’argent necessari a l’educacion de son filh, que venguèt lèu curiós e amb d’interès per la sciéncia.
« Dempuèi mos pus joves ans, me donèri a l’estudi de l’astronomia », escriguèt dins sas memòrias. « [Me balhava] un plaser tan grand qu'es pas possible d'o explicar a qui faguèt pas aquela experiéncia. »
Sens aver de pròva dirècta, es pasmens probable qu'Edmund Halley, annadit de pas mai de dètz ans, s’interessèt a l’astronomia – e pus particularament a las cometas – aprèp l’aparicion espectaclosa dins lo cèl de Londres de las doas grandas cometas de 1664 e de 1665, que la supersticion populara donèt per responsablas, per la primièra, de la granda pèsta de Londres, e per la segonda, del grand encendi que ravagèt la capitala.
Pus tard, Edmund Halley, totjorn gràcias a son paire, dintrèt a l’escòla de Sant Pau, una de las melhoras de tota Anglatèrra, ont lo jove òme se faguèt remarcar par sas aptituds brilhantas. En 1672, dintrèt al Queen’s College de l'Oxford – ont se faguèt tanben remarcar -, mas ont aprenguèt la mòrt de sa maire lo 24 d'octobre de 1672, pauc abans son seisen aniversari.
Lo 10 de març de 1675, Edmond Halley aguèt l'audàcia d’escriure a l’Astronomer Royal d’Anglatèrra, John Flamsteed, per li mostrar las errors dins las taulas oficialas de las posicions de Jupitèr e de Saturne. Impressionat per las capacitats e subretot per l’entosiasme del jove òme – que sos calculs se revelèron justes, mas que mostrèt tan lo respècte degut a sos ainats e l’entosiasme de sa jovença -, John Flamsteed l’ajudèt a publicar, a dètz-e-nòu ans, son primièr article scientific in Philosophical Transactions, revista de la Royal Society de Londres.
Astronòm, scientific, engenhaire[modificar | modificar la font]
Fòrt de la reconeissença de la comunautat scientifica, Halley decidiguèt de quitar Oxford sens passar son diplòma, e s’embarcar per l’illa Santa Elena, per dessenhar sa primièra mapa del cèl austral. Obtenguèt lo supòrt de la Royal Society, e tanben del rei Charles II. Foguèt novembre 1676 aviá vint-e-un ans. I demorèt dètz-e-uèit meses.
D'aqueles longs meses d'observacion, Halley raportèt en Anglatèrra la mapa pus precisa que jamai foguèt traçada, mas tanben d'observacions ricas d’ensenhaments, per exemple l'influéncia de la latitud sul periòde dels relòtges de balancièrs (a causa d'una diferéncia infima de la fòrça centrifuga al nivèl de l’eqüator), e un inventari de nebulosas encara jamai observadas pels europèus. Aprèp l'observacion d'un transit de Mercuri davant lo Solelh, publiquèt un expausat sul metòde a utilizar per determinar la distància Tèrra Solelh dins un transit de Vènus, mas sens i procedir de son viu.
Halley marin e oceanològ[modificar | modificar la font]
En 1676 foguèt sus l'illa Santa Elena estudiar la cosmografia australa, e publiquèt en 1679 son « Catalogus stellarum australium ».
En 1690, realizèt una campana de sotada, alimentada en aire amb de barrils lestats, e capitèt de demorar jos l'aiga amb cinc autres companhons, mai d'una ora e mièja.
« Mercé a aquel mejan, daissèri tres òmes pendent una ora e tres quarts jos dètz braças d’aigas, sens lo mendre desavantatge per aqueles, e dins una libertat d’agir tan perfèita coma se foguèsson estats a l’aire libre. »
Perfeccionèt sa campana, que volguèt utilizar per explorar los varatges, e arribèt de prolongar la durada del sejorn jos marin fins a quatre oras, mas la pesantor e la grandor del dispositiu lo fasiá pauc practic, li mancava las tecnicas e los materials modèrnes, en particular per compressar fòrtament l'aire.
En 1698, obten dels sobeirans britanics, Maria II e Guilhèm III, lo comandament d'una nau, lo Paramore de 52 pès de long, e la direccion de çò que seriá la primièra mission oceanografica. Partiguèt en 1698, mas Halley deguèt interrompre son viatge, e tornar sèt meses pus tard : los oficièrs refusavan d'obesir un civil.
Tornèt partir en setembre de 1699 coma capitani temporari e reüniguèt fòrça observacions scientificas, en particular sus las variacions de compàs. Reconeguèt l'illa de Georgia del Sud mas sens ne prendre possession : es James Cook que o fariá en genièr de 1775.
Fòrt bon marin, estudièt, dins sos viatges al bòrd del Paramore, la circulacion atmosferica (l'alisèu, qu'atribuiguèt a l'escaufament de l'aire jos l'eqüator), los corrents oceanics, e establiguèt una mapa detalhada de la declinason magnetica. Dessenhèt tanben la primièra mapa meteorologica. Passionat per la mar, estudièt las mors de fòrça creaturas aqüaticas, que la sépia e l’esturion. Concebèt un metòde per conservar vius los larbas, per los poder vendre en ivèrn.
Halley engèni universal[modificar | modificar la font]
Al contacte d'Isaac Newton, Halley se demandèt se l’atraccion d’una cometa passant tròp prèp de la Tèrra poiriá desplaçar los oceans fins a inondar de regions continentalas : amb aquela ipotèsi, foguèt tanben un dels primièrs qu'ensagèt d’explicar racionalament lo deluvi biblic. Foguèt tanben lo primièr a l'interrogar sus las consequéncias quand una cometa truca la Tèrra.
Temptèt de mesurar la grandor de l’atòm, mas sens succès. Esperit curiós de tot, estudièt tanben l’istòria romana e los mecanismes de relotjariá. Coma avoèt el meteis, Halley fumava plan regularament l’òpi.
Traductor[modificar | modificar la font]
Halley traduguèt de l'arabi lo seten libre de la Colleccion matematica de Pappus d'Alexàndria e los dos libres del tractat d'Apollonius de Perge Sus la seccion de rapòrt, que pensavam perdut. Sus la basa del seten libre de Pappus, prepausèt una reconstitucion del libre perdut d'Apollonius intitulat Sus la seccion d'arial[2].
Lo desfís del sabent[modificar | modificar la font]
La primièra observacion « oficiala » d’una cometa par Halley es la que faguèt en 1680 - aquela meteissa qu'inspirèt a Pierre Bayle sas pensadas sus la cometa - dins la nau que passèt la Marga cap a França. Foguèt Giovanni Domenico Cassini, descobreire de la division dels anèls de Saturne, que l'aculhiguèt calorosament a l’Observatòri Reial de París, e que li faguèt pensar a l’ipotèsi d’un retorn periodic de las cometas :
« Lo senhor Cassini me faguèt la favor de me fisar sos relevats de la cometa quand me preparèt a quitar la vila ; en mai de las observacions qu'efectuèt lo 18 de març [1681], me sometèt una teoria sus son movement, a saber que la cometa es aquela meteissa qu'apareguèt a Tico en l’an de 1577, que sa revolucion descriu un grand cercle dins aquel es compresa la Tèrra. »
Cassini aviá en efièit remarcat que tres cometas venián de la meteissa partida del cèl amb de velocitats identicas : se la paternitat de l’ipotèsi d’un retorn periodic de las cometas es aquela de Cassini, es Halley que prenguèt lo subjècte sufisentament a còr per temptar de la validar scientificament.
En 1682, observèt la cometa pauc espectaclosa que pus tard portarà lo seu nom, mas demòra pas gaire de nòtas dins son quasernet d'observacions. Son encontre amb Isaac Newton, en agost de 1684, sembla de reviscolar l’ardor scientifica aprèp que ne foguèt destornat per son amoreta e maridatge amb Mary Tooke.
Halley e Newton son dins una amistat prigonda, e es amassa que s'apassionan per las cometas. Atal, tornant prendre punt per punt las observacions ja fachas, e s’apujant sus los trabalhs de Newton de la lei de la gravitacion, demostrèron que las cometas deurián aver las meteissas orbitas que las planetas. Quand pareguèt l’òbra majora de Newton en 1687, Philosophiae Naturalis Principia Mathematica - sens dobte una de las òbras scientificas pus remarcablas del sègle XVII - Halley redigiguèt dins son prefaci un grand omenatge a l'engèni de Newton.
Es doncas a l’edat de trenta nòu ans que Halley s’ataquèt al problèma que pus tard li balhèt son pus grand títol de glòria. Comencèt per recensar totes los passatges cometaires dins lo passat recent o alunhat. Foguèt ajudat pel sòrt que dins son sègle i aguèt fòrça mai de cometas que los precedents. Per son enquesta remontèt fins als testimònis de Plini lo Vièlh o de Senèca. Tornèt calcular las orbitas de 24 cometas qu'efectuèron un passatge al perièli entre 1337 e 1698, un trabalh de titan, meticulós e de long alen. Capitèt aprèp fòrça d'ans a isolar tres passatges en 1531, 1607 e 1682.
Malgrat que la correspondéncia semblèsse perfèita entre aquelas donadas, Halley s’inquietèt de las pichonas diferéncias que podiá pas solament s'explicar per manca de precisions de mesura. Encara, l’interval varièt de mai d’un an. Halley formulèt l’ipotèsi qu’una fòrça qual que siá, pas encara explicada, foguèsse responsabla de tals escarts, mas arribèt pas de se ne persuadir, per manca d'explicacion scientifica rigorosa. Se parlar amb Newton, aquel li suggeriguèt de calcular las perturbacions gravitacionalas eventualas entre sa cometa e d’autras cometas. Los calculs li mostrèron la falsetat d'aquela ipotèsi, mas aquò li calfèt sufisentament l’esperit per que calculèsse las perturbacions provocadas per Jupitèr e per Saturne (alara darrièra planeta coneguda del Sistèma Solar). Los calculs mostrèron alara una correlacion gaireben perfèita entre sa teoria e los passatges observats.
Amb aqueles resultats, publiquèt en 1705 son trabalh dins una òbra intitulada Sinòpsi de l’astronomia de las cometas, e ont faguèt la profecia – entièrament scientifica – del retorn de sa cometa per Nadal de 1758. Halley sabèt, d'escriure aquel estudi, que jamai veiriá de son viu la confirmacion dels seus calculs, lo passatge venent se realizèt l'annada de sos cent dos ans.
Aquela òbra menciona tanben, a mièg mots, la possibilitat d'una « sèrva de cometas », que serà dos sègles pus tard teorizat formalament per Jan Oort.
« Avèm de rasons de pensar qu'existís un nombre fòrça superior de cometas que, per causa de lor grand alunhament del solelh, lor escuritat e lor abséncia de coa, poiriá fòrça ben escapar a la nòstra observacion. »
Moriguèt lo 14 de genièr de 1742, quatre ans aprèp sa femna, la meteissa annada de la mòrt de son filh.
Trionf postum[modificar | modificar la font]
Quand Halley prediguèt lo retorn de la cometa en 1758, sa profecia, que passarà mai d’un mièg sègle dins l’avenidor, levèt gaire lo vam. E quand Halley moriguèt en 1742, las necrologias insistiguèron longament sus sas expedicions maritimas, sas descobèrtas e sus la clòca de sotada qu'inventèt, e amagan sa prevision cometaira, que foguèron oblidadas.
Pr'amor, en 1757, un matematician francés, Alexis Clairaut, tornèt prendre los calculs de Halley per, en melhorant la precision dels calculs, predire pus finament la data de retorn de la cometa. Las sostas foguèron cortas un pauc mai d’un an, los calculs d’interaccion gravitacionala de la cometa amb Tèrra, Jupitèr e Saturne foguèron. Demandèt ajuda a Lalanda, e a la matematiciana Lepaute.
Aprèp de meses de calculs, los tres anoncièron en novembre de 1758 que la cometa passariá al perièli lo 13 d'abril de 1759. La comunautat astronomica mondiala – qu'una partida dobtava d’aquela prediccion de Halley, de veire pas res venir per Nadal de 1758 – tornèt escrutar lo cèl. Lo 25 de decembre de 1758, la cometa foguèt observada exactament ont o aviá predich Halley per un observator prèp de Drèsda, e atenguèt son perièli lo 13 de març de 1759, exactament un mes abans la data fixada per Lepaute, Lalande e Clairaut.
Tres ans abans sa mòrt, E. Halley enonciava : « Se lo retorn qu'avèm previst per l'an 1758 se realiza, l'imparciala posteritat se refusarà pas a reconéisser que foguèt un Anglés que l'anoncièt pel primièr còp. » Aquel vòt foguèt fòrça plan enausit, perque la comunautat dels astronòms decidiguèt de balhar lo nom de Halley a aquela cometa.
Drives[modificar | modificar la font]
- L'asteroïde (2688) Halley foguèt nomenat en son onor.
- L'asteroïde (7720) Lepaute onora la memòria de la senhora Lepaute.
- L'asteroïde (9592) Clairaut foguèt batejat en onor de Clairaut.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Le tour de France d’Edmond Halley. Revista l’Astronomie, febrièr de 2004, pp. 78-80, per Jean-Michel Faidit.
- (fr) Le retour de la comète de Halley, 1984, ISBN 2-904184-26-0, Londreys (Paris), per P. Moore et J. Mason
- (fr) Mémoire d'une comète, Plon, 1985, ISBN 2-259-01403-8, per Albert Ducrocq
- (fr) Comète, Calmann-Lévy, 1985, ISBN 2-7021-1433-4, per Carl Sagan, amb la collaboracion d'Ann Druyan
- (fr) Halley, le roman d'un comète, Denoël, 1985, ISBN 2-207-23160-7, per A.C. Levasseur-Regourd e Ph. de La Cotardière
- (fr) Les comètes, mythes et réalités, 1985, Flammarion, ISBN 2-08-064805-5, per M. Festou, Ph. Veron e J-C. Ribes
- (fr) Le retour de la comète, Imago, 1985, ISBN 2-902702-27-2, per Jean-Marie Homet
- (fr) Asimov's Guide to Halley's Comet, Walker and C° (Nòva York), 1985, per Isaac Asimov
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas et referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ aquelas datas correspondon al calendièr julian, utilizat en Grand Bretanha fins a 1752. Dins lo calendièr gregorian, aquelas datas correspondon al 8 de novembre de 1656 e al 25 genièr de 1743.
- ↑ (fr) Cf. Paul ver Eecke, préface à la Collection mathématique de Pappus d'Alexandrie (1982), éd. Albert Blanchard, Paris, p. CXXIV.


text:
Negre
Lo negre (var. nere, negue, nèir) es la color dels objèctes qu'emeton o reflectisson pas ges de partida de l'espèctre de lutz visibla. E mai lo negre siá de còps descrich coma acromatic, o sens tinta, se pòt en practica considerar coma una color, coma dins las expressions « gat negre » o « pintura negra ».
D'efèit, quand se considèra la sintèsi sostractiva, lo negre s'obten per una mescla de pigments absorbissent cadun una longor d'onda, combinats de tal biais que las absorbisson totas ; es ben una color obtenguda per mesclatge. Pasmens, quand se considèra la sintèsi additiva (superposicion de faissèls luminoses monocromatics), lo negre es al contrari una abséncia de color. Dins l'espaci estandard RVB ("Roge-Verd-Blau"), a per compausantas (0, 0, 0).
S'opausa tanben lo negre al blanc, perque lo blanc es constituit per l'ensemble de las longors d'ondas visiblas. Quand se combina las tres colors primàrias en proporcions equivalentas dins la sintèsi additiva, se va del negre al blanc en passant per totas las nuanças de gris.
Somari
Simbolica[modificar | modificar la font]
Dins la simbolica occidentala, lo negre es associat a :
- La sobrietat, l'elegància e lo rafinament, la riquesa, lo luxe, la noblesa (ex: l'esmoquing e los vestits de ceremonia e objèctes de luxe; un garranhon negre es l'emblèma de la marca de veitura Ferrari);
- Lo mistèri, las tenèbras, l'inconegut, aquò qu'es escondut (per exemple lo mercat negre) o aquò que se vei pas (la matèria negra), l'oculta ; la mòrt;
- L'autoritat, la poténcia, la dignitat, lo poder, la menaça, l'austeritat, (par exemple lo vestit dels eclesiastics, l'unifòrme del policièr, del SS, de l'avocat, del jutge) ;
- La mòrt, lo dòl, la tristesa, lo desesper, la paur, lo mal, lo nefast;
- La revòlta, l'anarquia (la bandièra negra es la bandièra dels piratas e dels anarquistas) ;
- En esoterisme la color negra es associada a d'elements supausats d'apartenir a l'autre costat del monde;
Dins l’Egipte antica, lo negre aviá una simbolica positiva. Dans la lenga dels faraons, lo vèrbe kem, que ven del mot « negre », vòl dire « capitar, s'auçar, complir, pagar, completar, servir per » mas tanben « èsser negre ». Le mot kem vòl tanben dire : « complet, perfèit, obligacion, dever».
Pigments e colorants[modificar | modificar la font]
Los negres foguèron los primièrs pigments preparats per l'òme: a partir de lenha carbonizada (negre de carbon) puèi per combustion (negre de carbòni, negre de fum). Mesclats amb un ligant aquós, los negres de carbòni e de fum serviguèron per fabricar las premièras tintas d'escritura.
Plini lo Vièlh parla d'atramentum al subjècte dels negres de carbòni. Explica coma obtenir diferents negres[1] :
« Se fabrica lo negre de mai d'un biais, amb de fum que dona la combustion de la resina o de la pega; atal se construtz per aquò de laboratòris que daissan aquel fum s'escapar. Lo negre pus estimat se fa coma aquò, amb lo pinus teda; se falsifica amb lo negre de fum dels fornèls e dels banhs, e es aquel qu'utilizam per escriure los libres. N'i a que calcinan la rausa de vin dessecada; e s'asseguran que quand la rausa ven d'un bon vin, lo negre atal obtengut sembla lo negre indian. Polignote e Micon, los celèbres pintres d'Atenas, ne preparèron amb de raca de rasim, lo nommant triginon (thrux = rasca). Apelle imaginèt de ne preparar amb l'ivòri brutlada, e li donèt lo nom d'elefantinum. Se ditz tanben qu'en Índia lo negre indian (encra de China ?), que fin ara sa composicion es inconeguda. Los tinturièrs ne fan amb una eflorescéncia negra que s'ataca a las caudièras de coire. S'obten encara en brutlant la lenha del pinus teda, e en trissant los carbons dins un mortièr. Las sépias, amb una proprietat meravelhosa, an un negre, mas s'utiliza pas. La preparacion de tot negre se complèta al solelh: del negre per escriure, amb l'addicion de la goma; al negre d'enduit par l'addicion de la còla.»
Los pigments negres an d'originas divèrsas. Cadun a una tendéncia mai o mens marcada (cap al blau, al roge, al jaune, etc.)
- Pigments naturals (d'origina vegetala e fossila) :
- NBk3: un colorant vegetal o pigment lacat, extrach del còr d'un arbre : campèsque.
- Nbk6: betum, un negre brun e caud tirat d'un idrocarbur.
- Pigments minerals de sintèsi :
- Pbk6, Negre de fum (carbòni): lo negre pus negre, opac e fred, extrach de la suja producha par la combustion incompleta de compausats organics.
- Pbk7 Negre de carbòni o Negre de lampa: un negre dens, leugièrament blavenc, obtengut en recoltant la suja (gases, lampa d'òli, bogia) que s'es depauda sus una superfícia freda.
- PBk8 Negre de carbon obtengut per carbonizacion de lenha o de clòsques. Compren: Negre de vinha, Negre de persec, Negre de fusanh, Negre de gravèl, Negre de surrièr, Negre de fau. Produsís de negres leugièrament blavencs, mens denses que los negres de fum.
- PBk10 Grafit: un carbòni cristallin pur de tenta grisa escura, utilizat dins las minas de gredon
- PBk11 Oxid de fèrre negre o Negre de Mart: equivalent sintetic de la magnetita, Produsís de negres fins, neutres e denses, pus intenses que los negres de carbon.
- PBk28 Negre spinèla: mescla d'oxids metallics (coire, cròme, manganès)
- Pigment sintetic d'origina animala :
- PBk9 Negre d'ivòri o negre d'òs: obtengut per calcinacion d'òsses durs (ivòri, bana de cèrvi, de rinoceròs). Coneguts tanben amb los noms de : Negre de velós, Elefantinum, Negre animal. Un negre brunenc, pus caud que los negres de carbòni e fòrça docil dins las mesclas perque pauc colorant.
- Pigments organics de sintèsi :
- Pbk1 Negre d'anilina: per oxidacion d'una sal d'anilina (pauc permanent).
- Pbk31 Negre de perilèni: un negre verdenc.
La color negra essent la pus consomida per l'òme per l'escritura (tinta de China), l'imprimeriá, las fotocopiadoiras, las estampadoiras, la pintura, es benlèu la color per qu'existís lo pus grand nombre de procèssus per la produire.
Negre en nanotecnologia[modificar | modificar la font]
De recèrcas de l'Universitat Rice, als Estats Units d'America, dirigidas pel professor Pulickel Ajayan metèron al punt un material constituit de nanotubes de carbòni verticals qu'es lo material pus « escur » jamai creat per l’Òme ; amb un indici de reflexion de 0,045%, es 30 còps mai escur que lo carbòni negre, çò que li permet d’absorbir 99,9 % de la lutz que recep. Es una permanéncia 3 còps pus nauta que lo que permetiá l'aliatge de niquèl-fosfòr que foguèt lo material fabricat abans reputat lo pus escur (las pinturas negras comercializadas recebon 5 a 10% de la lutz, e mai per aquelas brilhantas). Aquela innovacion poiriá interessar los sectors militars, de la comunicacion, de l'energia, de l’observacion, dels colorents. Pasmens, d'incertituds concernent los impactes environamentals de las nanotecnologias poirián impausar de delais, còstes e precaucions permetent pas de metre a portada de totes los beneficis que poirián permetre aquelas avançadas tecnicas[2]
Usatges[modificar | modificar la font]
- Dins lo còde de colors de las resisténcias electricas e dels condensadors, la color negra correspond a la chifra 0, al multiplicador x1 e a un coeficient de temperatura de 200 ppm. Dins la nòrma CEI 60757, se nomena BK (abreviacion de black) ;
- Los panèls solars termics e fòrça dispositius assimilats (moqueta solara...) son negres jos una placa de veire perque los pigments negres absorbisson fòrça l'infraroge, e quand son pauc reflexius una granda partida de l'espèctre luminós.
- Coma la pintura negra cobrissiá una superfícia fòrça mai granda que las autras e per reduire los còstes, lo constructor de veituras de prètz d'apèl (Modèl T) Henry Ford vèrs 1920 es celèbre per aver dich : « Podètz causir la color que volètz a condicion que siá lo negre ».
- La color negra es la pus economica, la pus legibla tanben, es per aquò qu'es utilizada per las estampadoiras monocròmas e per las fotocopiadoiras e en imprimeriá. Jornals, libres e prospectusses son majoritariament imprimits en negre.
- Es la color principala dels documents administratius, dels anoncis legals, dels afichatges legals. L'impression negra sus papièr blanc es reglamentada en França; es enebit d'apausar d'afichas blancas imprimidas en negre, qu'es reservat als afichatges oficials de l'Estat e de l'administracion.
- Lo roman negre, la seria negra, lo filme negre, son las expressions per designar un genre d'istòria de caractèr dramatic, pessimista, tragic associat subretot a una intriga policiariá o a un suspence.
- Per metonimia, lo "cinèma negre" designa un genre cinematografic independent, nascut als Estats Unis d'America, ont los actors son majoritariament negres.
- Vestits negres e maquilhatge negre son los signes distintius del movement gotic.
- Cencha negra : grad de judo e de karate, correspondent al 1èr dan (10en nivèl, lo mai naut). Seguís la cencha marron ;
- Se compren per « carn negra » aquela dels cabròls, dams, singlars, cèrvis e orses (Se ditz per d'autras la carn roja e la carn blanca).
Èssers, causas e objèctes[modificar | modificar la font]
- Animals : pantèra negra, còrb, mèrle negre, taure negre, gat negre, galineta negra.
- Vegetals : fusta d'ebèn, la morèla negra (Solanum nigrum), lo suc de regalécia
- ninerals : onix negre, olha, carbon, antracita, grafit, quitran, betum, l'aur negre, suiva, posca negra de la pollucion, fum negre de la combuscion dels còrs grasses,
- Produits alimentaris : chocolat negre, burre negre, negre de sépia, sal negre d'Hawaii, lo diamant negre designa la rabassa del Perigòrd, trompeta de la mòrt, regalécia,
- Pinturas : vejatz los quadres de Pierre Soulages, André Marfaing, Frédéric Halbreich
- Romans : Lo roge e lo negre.
- Personatges : Zorro, Batman, Dark Vador.
- Benda dessenhada : L'Illa Negra (Tintin), Tintin al país de l'aur negre
- Jòcs : Als escacs e a la damas, los negres designan las pèças negras e son opausadas als blancs ; a la rotleta los 18 numèros negres (per oposicion als 18 numèros roges), a las cartas los negres son las picas e las flors (per oposicion als còrs e caires que son roges), al jòc de gò (jòc d'origina chinesa opausant dos adversaris que plaçan cadun son torn de pèiras negras (kuro) e blancas (shiro)).
- Musica, la negra,
Galariá[modificar | modificar la font]
Dins la natura[modificar | modificar la font]
-
gat negre
-
Còrb (Corvus corax)
-
Latrodectus hasselti (Latrodectus hasselti)
-
Limac negra
-
rabassa negra del Perigòrd
-
-
-
Objèctes fabricats[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
-
Catedrala negra de Clarmont-Ferrand de pèiras volcanicas
-
-
Los negres e los blancs als escacs
-
Molon de pneumatics
-
La negra
-
-
La bandièra negra de l'anarquisme
-
Verge negra de la Daurada de Tolosa
-
Rotlèu de regalécia
-
-
Tròces de chocolat negre
-
Jaç d'asfalte
Qualques bandièras[modificar | modificar la font]
Classificacion etnica[modificar | modificar la font]
Lo tèrme de raça negra designa d'un biais general los individús melanodèrmes[3], originaris d'Africa subsahariana, mas tanben[4] d'Asia del Sud e d'Oceania (Melanesia en particular). L'usatge d'aquela terminologia foguèt particularament corrent en Euròpa a partir del sègle XIX, en foncion de la classificacion dels pòbles umans segon un dels critèris aparents (teoria racialista). Una persona de pèl fòrça escura o negra es designada coma "negra" dins lo lengatge corrent.
Lista dels païses portant lo nom de la color negre en referéncia a la color de la pèl dels abitants:
- Africa negra
- Mauritània (en latin)
- Nigèr (en latin), del flum Nigèr o Nil de Nigèria.
- Nigèria (en latin)
- Sodan (en arabi)
- Etiopia (en grec)
- Melanesia (en grec)
Notes et références[modificar | modificar la font]
- ↑ Plini lo Vièlh, Istòria naturala, Libre XXXV, Tractant de la pintura e de las colors, capítol XXV
- ↑ (fr)Source / Nouvelles Enerzine
- ↑ (fr)Atlas marenches ed 1988
- ↑ (fr)La géographie par l’image et la carte, pour la section préparatoire et les classes enfantines, ed: Librairie Générale, 1915 : « La raça negra pòbla lo Centre e lo Sud d'Africa; pòbla tanben una partida d'Oceania e d'America. »
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Annie Mollard-Desfour (prefaci de Pierre Soulages), Dictionnaire des mots et expressions de couleur. Le Noir, Paris, CNRS Editions, 2005.Nouvelle édition : Le Noir. Dictionnaire de la Couleur. Mots et expressions d'aujourd'hui. XXe-XXIe s., préface de Pierre Soulages, Paris, CNRS Editions, 2010.
- (fr)Michel Pastoureau, Noir, histoire d'une couleur, Editions du Seuil, 2008


text:
Bordalés
Lo Bordalés es una region a chivau sus Gasconha e Guiana, inclusida dens lo departament de Gironda.
Somari
- 1 Bordalés istoric
- 1.1 Lista de las parròpias e daus archiprestats en 1585
- 1.1.1 Archiprestat de Benauja
- 1.1.2 Archiprestat de Blaia
- 1.1.3 Archiprestat de Borg
- 1.1.4 Archiprestat de Buc e Bòrn
- 1.1.5 Archiprestat de Cernés
- 1.1.6 Archiprestat d'entre Dordonha
- 1.1.7 Archiprestat d'Entre Duas Mars
- 1.1.8 Archiprestat de l'Esparra
- 1.1.9 Archiprestat de Fronsac
- 1.1.10 Archiprestat de Molís
- 1.1 Lista de las parròpias e daus archiprestats en 1585
- 2 Bordalés actuau
- 3 Bordalés (parlar)
Bordalés istoric[modificar | modificar la font]
Lo Bordalés istoric es l'ancian diocèsi de Bordèu. Aucupèva la part occidentala de Gironda mèi una petita partida de las Lanas.
Lista de las parròpias e daus archiprestats en 1585[modificar | modificar la font]
Archiprestat de Benauja[modificar | modificar la font]
L'archiprestat de Benauja es la partida centre-sud de l'Entre Duas Mars.
Arbís, Aubiac (comuna de Verdelais), Banhaus (e son annèxa Montinhac), Bèravath, Blesinhac, Cadilhac, Cantòis, Capian, Cardan, Donzac, Escossan, Falairàs (e son annèxa Campet), Gabarnac, Ladaus, Lengoiran, Lestiac, Lopiac (caplòc), Montaroish (comuna de Targon), Montpesat (comuna de Morens), Montprimblan, Morens, Omet, Palhet, lo Pian, Rions, la Ròca, Sta Crotz dau Mont, St German de Grava (e son annèxa Semens), St Leon, Sent Macari, St Mexent, St Pèir de Vath, Solinhac, Targon (e son annèxa Totijac), Veguèir o Nairac, Vilanava de Rions.
Archiprestat de Blaia[modificar | modificar la font]
Airans, Anglada, Berson, Blaia (e son annèxa Sta Luça), Brau, Campunhan, Cars, Cartalèga, Conezac, Estaulèirs, Fors, Generac (e son annèxa Saugon), Marcilhac (caplòc), Masion (e son annèxa St Seurin), Plassac, Plana Sèuva, Renhac, St Andrauni, St Aubin, St Caprasi, St Cristòli de Canac, St Cièrs de la Landa, St Genés de Segonzac, St Giron d'Aigaviva, St Loís de la Contau, St Martin de la Cauçada (e son annèxa N.D. de Fredinhac), St Palais en Vitresés, St Pau de Maisondat, St Simon.
Archiprestat de Borg[modificar | modificar la font]
Aubia (e son annèxa Espessàs), Baion, Borg, Camilhàs, Casèla (comuna de Prinhac e Marcamps), Caunhasés, Cesac, Civrac, Comps, Cubzac, la Fòssa (e son annèxa St Vevian), Gauriac (caplòc) (e son annèxa la Ruscada), Gauriaguet, Lansac, la Libarda, Marsàs, Mombrèir, Peujarn (e son annèxa Virsac), Prinhac (e son annèxa Marcamps), Punhac, St Andrés de Cubzat o dau Nom de Diu, St Cièrs de Canessa, St Gervasi, St Idens de Sodiac, St Laurens d'Arça, St Mariens, St Savin, St Seurin de Toveiràs, Samonac, Tauriac, Tulhac (e son annèxa St Trojan), Vilanèva.
Archiprestat de Buc e Bòrn[modificar | modificar la font]
Audenja, Aurelhan, Biàs, Biganòs, Biscarròssa, la Canau, Casaus (comuna de la Tèsta), Endarnòs, Gastas, Gujan, Lèige, Lenton, Levinhac, Mamisan, Mesòs, Miòs, la Mòta, Parentís (caplòc), lo Pòrge, St Julian de Bòrn, St Pau en Bòrn o Frontinhac, Salas, Sanguinet, Saumòs o Gorgàs, lo Teish, lo Temple de Sautujas, la Tèsta.
Archiprestat de Cernés[modificar | modificar la font]
Aurinha (e son annèxa lo Tusan), Austens (e son annèxa St Magne), Balisac, lo Barp, Barsac, Bautiran (e son annèxa Aigamòrta), Begla, Beliet, Bomas, la Brèda, Budòs, Cadaujac, Canejan, Castra, Cerons, Cestàs, Hargas, Gradinhan (caplòc), Guilhòs, Isla St Jòrdi, Lendiràs, Leujats, Leunhan, Martilhac, Navalhan, Pessac, Podensac (e son annèxa Ilats), Portèth, Prenhac, Pujòus, St Lugèir de Balson, St Maurilhon, St Medard d'Airans, St Miquèu de Riufred, St Sefrian, St Sèuve, Saucats, Sautèrnas, Talença, Tolena, Vilagrens (e son annèxa Cabanac) (comuna de Cabanac e Vilagrens), Vilandraut, Vilanava d'Ornon, Viralada (e son annèxa Arbanats).
Archiprestat d'entre Dordonha[modificar | modificar la font]
Abzac, Belvés (e son annèxa Capitorlan), Camps (e son annèxa Cornemps), Castilhon, la Faiòta (e sas annèxas Francs e las Salas), Gardegan, Gors, la Landa, Liborna, Lussac, Montanha, Montbadon (comuna de Peisseguin), Neac, Parsac (comuna de Montanha), Peinormand, Peisseguin, Petit Palais, Pomirau, Sablons, Semelhon, St Cibard de Combas, St Colomba, St Cristòli de Bardas, St Denís de Pila (e son annèxa St Jòrdi de Guistras), St Estève de Lissa, St Felipe d'Agulha, St Genés de Castilhon, St Ipolite, St Magne de Castilhon caplòc, St Martin de Maserat (comuna de Semelhon), St Medard de Guisèiras, St Pèir d'Armens, St Seurin d'Eila, St Sulpici de Falairens, Sta Tèrra, Taiac, Tortirac (comuna de Gardegan e Tortirac), Vinhonet (e son annèxa St Laurens de Combas).
Archiprestat d'Entre Duas Mars[modificar | modificar la font]
Ambarés, Ambés, Artigas, Arvèiras (e son annèxa St Pèir de Vaus), Baishac, Baron, Bassens, Baurech, Boliac, Bonetan, Cadarsac, Calhau, Camairac (comuna de St Sulpici e Camairac), Camarsac, Camiac, Cambas, Camplanas, Carinhan, Cenac, Cenon, Creon, Cronhon, Cursan, Dardenac, Espiet (e son annèxa Danhac), Genissac (caplòc), la Grava d'Ambarés, Gresilhac, Gulhac, Hargas, Haus, Hloirac, Ison, Ivrac, Larmont, Linhan, Lopas, Madirac, Mainac (comuna de Camblanas e Mainac), Molon, Montferrand, Montussan, Nerijan, Pompinhac, lo Pot, Quinsac, Sadirac, St Caprasi de Haus, St Denís (comuna de Camiac e St Denís), Sta Eulalia d'Ambarés, St Genés de Lombaud, St German dau Puish, St Jacme dau Bèc d'Ambés, St Lobés, St Quentin de Baron, St Sulpici d'Ison o de Bernac, St Vincent de Pau d'Ambés, Salabeu, la Sauva, Tavanac, Tisac de Curton, lo Torne, la Trèna, Tressas, Vaira.
Archiprestat de l'Esparra[modificar | modificar la font]
Benon (comuna de Sent Laurens), Blanhan, Boientran (comuna de Sent German d'Estulh), Bugadan, Cairac, Cissac, Civrac (e son annèxa Escurac), l'Esparra, l'Espitau (comuna de Graian e l'Espitau), Galhan, Graian, Jau (e sas annèxas Dinhac e Hloirac), Ordonac, Paulhac, Potensac (comuna d'Ordonac), Prinhac, Rinhac, Sta Alena de l'Estanc o Hortin, St Arlòdi (comuna de l'Esparra), St Cristòli de Castilhon (e son annèxa Coquècas), St Estèfe de Colonas (caplòc), St German d'Estulh, St Idens, St Laurens, St Mambèrt (comuna de Paulhac), St Martin de Cadorna (e son annèxa St Seurin de Cadorna) (comuna de St Seurin de Cadorna), St Sauvur, Sensàs, Solac, Talaits, Uish (comuna de l'Esparra), Valairac, Vendais, Vensac (e son annèxa Semevian), Vertulh.
Archiprestat de Fronsac[modificar | modificar la font]
Baiàs, Bonzac (caplòc) (e son annèxa Galgon), Cadilhac, Cainac (comuna de Galgon), Chamadela, Cotràs (e son annèxa las Pinturas), Esgleisòtas o St Pèir de l'Estela, Fronsac, la Gòrça, Guistras, Isla de Carnèir (comuna de Lugon e l'Isla dau Carnèir), la Landa, Lugon, Maransin, Marcenés, Molhac, Perissac, la Poiada, Porquèiras, la Ribèira, Salhans, St Anhan, St Cièrs d'Abzac, St Cristòli de la Dobla (e son annèxa Chalaura), St Genés de Quelh, St German la Ribèira, St Martin dau Bòi, St Martin de Laia, St Miquèu la Ribèira, St Roman de Borsàs o la Virvèia, Salinhac, Savinhac d'Eila, Tarnés, Tisac, Verac, Vilagoja.
Archiprestat de Molís[modificar | modificar la font]
Aisinas, Arcins, Arsac, Avensan, la Barda, Blancafòrt, Brach, Bruja, Cantenac, Carcans, Castèthnau, Cussac (e son annèxa Sta Gema), Listrac, Ludon, Macau, la Marca, Margaus, Martinhàs, Merinhac, Molís (caplòc après lo XVI° s.) (e son annèxa St Genés de Mèira), Parempuira, lo Pian, Sta Alena de la Landa, St Aubin, St Jan d'Ilhac, St Medard de Jalas (caplòc dinc au XVI° s.), Salaunas, Sossans, lo Telhan.
Bordalés actuau[modificar | modificar la font]
Pòdem definir actualament lo Bordalés coma la region viticòla qu'environa Bordèu. Aquò compren lo Medòc viticòla dincas a Valairac, lo Blaiés dincas a la termièra daus marescs, lo Libornés dincas a la forèst de la Dobla, las Gravas e, solide, l'Entre Duas Mars.
Bordalés (parlar)[modificar | modificar la font]
Un article es consacrat au parlar de la part de Bordèu.


text:
Ajuda:Signatura
Aquesta pagina a per tòca d'explicar los diferents usatges en vigor sus Wikipèdia per las signaturas.
Somari
- 1 Dins los articles enciclopedics
- 2 Signar un imatge
- 3 Dins las paginas de discussion
- 4 Sintaxi
- 5 Vejatz tanben
Dins los articles enciclopedics[modificar | modificar la font]
Los articles enciclopedics son pas jamai signats, mas se pòt tornar trobar los noms dels autors en consultant l'onglet istoric.
- ► Podètz utilizar lo modèl {{signatura}} en pagina de discussion d'un utilizaire qu'auriá signat un article enciclopedic.
Signar un imatge[modificar | modificar la font]
Se desconselha fòrtament de signar un imatge dins l'imatge el-meteis: cada imatge possedís una pagina de descripcion ont lo nom de l'autor deu figurar : vejatz ajuda:Importar un fichièr.
- ► Podètz utilizar lo modèl {{imatge signat}} sus la pagina de descripcion d'un tal imatge.
Tanben es possible de far figurar lo nom de l'autor dins las donadas EXIF. Vejatz Commons:Commons:Manipulating meta data.
Dins las paginas de discussion[modificar | modificar la font]
En revenge, quand prenètz part a una discussion, se recomanda de signar vòstre messatge. Se signatz pas, pausaretz un problèma a la persona qu'escriurà darrièr vos, vòstre messatge riscant d'èsser interpretat pels lectors coma essent la primièra partida del sieu.
- ► Podètz utilizar lo modèl {{pas signat}} en seguida d'un messatge pas signat, per senhalar als autres utilizaires quin es son autor, e eventualament la data e l'ora, e mai un ligam vèrs aquesta modificacion.
Sintaxi[modificar | modificar la font]
Vaquí la sintaxi d'utilizar per signar un messatge :
Amb las tildas[modificar | modificar la font]
- Lo caractèr ~ es una tilda. L'obtenètz sus la màger part dels clavièrs :
- Per que las tildas sián remplaçadas per vòstre nom (o escais) d'utilizaire dins la pagina de discussion, devètz èsser enregistrat e connectat, siquenon es l'adreça IP de vòstre ordenador qu'apareisserà.
- Tot utilizaire, enregistrat o pas, pòt signar un messatge en escrivent simplament son nom o un pseudonim, seguit se o desira de cinc tildas per la data.
Amb la barra d'espleches[modificar | modificar la font]
Amb la paleta de caractèrs especials[modificar | modificar la font]
Rendut de la signatura[modificar | modificar la font]
Es possible, dins l'onglet « informacions personalas » de vòstras Preferéncias, de parametrar çò que serà inserit automaticament a la plaça de vòstre nom d'utilizaire quand signaretz.
Amb ligam automatic[modificar | modificar la font]
Se la casa « Signatura bruta (sens ligam automatic) » es desmarcada, es lo còde seguent qu'es automaticament inserit :
- [[Utilizaire:Vòstre nom d'utilizaire|escais]]
ont escais es lo contengut del camp « Signatura per las discussions (amb ~~~) » (se lo camp es void, es lo nom d'utilizaire qu'es utilizat).
Lo resultat serà alara :
- quand signaretz amb 3 tildas (~~~) : escais
- quand signaretz amb 4 tildas (~~~~) : escais 6 d'abril de 2007 a 18:18 (CEST)
Per exemple, se vòstre nom d'utilizaire es en majusculas (ROBÈRT (d · c · b)), e que desiratz qu'aparesca en minusculas dins vòstra signatura, vos sufís de picar « Robèrt » dins aqueste camp.
Amb signatura bruta[modificar | modificar la font]
En marquant la casa « Signatura bruta (sens ligam automatic) », podètz personalizar vòstra signatura de biais mai elaborat. Es per exemple l'ocasion d'integrar un ligam vèrs vòstra pagina de discussion.
Metòde[modificar | modificar la font]
Per aquò far, marcatz la casa, e picatz per exemple dins lo camp de picatge :
- — [[Utilizaire:Vòstre nom d'utilizaire|Vòstre nom d'utilizaire]]    [[[Discussion Utilizaire:Vòstre nom d'utilizaire|blabla]]]
en remplaçant cada ocurréncia de « Vòstre nom d'utilizaire » per vòstre nom d'utilizaire.
Lo resultat serà alara :
- quand signaretz amb 3 tildas (~~~) : — Vòstre nom d'utilizaire [blabla]
- quand signaretz amb 4 tildas (~~~~) : — Vòstre nom d'utilizaire [blabla] 6 d'abril de 2007 a 18:18 (CEST)
Precaucions importantas[modificar | modificar la font]
Qualques precaucions importantas que simplificaràn la vida als autres.
- Utilizacion de modèls
- Podètz pas utilizar de modèl dins aquesta signatura personalizada ; se picatz un còde que ne conten, seràn automaticament remplaçats al primièr nivèl.
- Afichatge del caractèr « | »
- Se volètz afichar lo caractèr « | », devètz utilizar l'entitat HTML « | » siquenon vòstra signatura farà bogar totes los modèls que lo contenon. (Nòta : lo | entre [[ e ]] dels ligams intèrnes de la signatura es pas concernit).
- Exemple : [[Utilizaire:Vòstre nom|Vòstre nom]] | [[Discussion Utilizaire:Vòstre nom|blabla]].
- Sobrietat
- Se recomanda de demorar relativament sòbri : los autres Wikipedians penaràn probablament a editar una pagina contenent una signatura que son còde ocupariá mai de doas linhas. Los degradats de color son doncas de defugir. Las signaturas tròp vivas son tanben, de biais general, de defugir, pel confòrt de lectura dels autres utilizaires.
- Verificacion del còde wiki
- Dins lo còde de vòstra signatura, doblidetz pas de plan tampar totas las balisas (e de las tampar dins l'òrdre invèrs dins lo qual son estadas plaçadas) qu'avètz dobèrtas, siquenon tot lo tèxte que seguirà vòstras signaturas serà interpretat coma inclús dins aquestas balisas non tampadas, e serà doncas formatat en consequéncia.
- Tèst de la signatura
- Remembratz-vos que totes los ligams intèrnes apareisson en tèxt gras quand son meses sus la pagina que ligan. Aquò es de prendre en compte se testatz vòstra signatura sus vòstre pagina d'utilizaire (o la pagina de discussion) e que vesètz pas aparéisser cap de ligam quand salvagardatz o previsualizatz.


text:
Conhet
Lo conhet (var. cunhet) es una maquina simpla que consistís en una pèça de fusta o de metau acabada en angle dièdre fòrça agut. Tecnicament, se pòt assimilar an un doble plan inclinat portatiu. Sèrv per fendre o devesir de còrs solids, per n'ajustar o ne sarrar un amb un autre, per lei cotar, o per emplir una fendascla o un vuege.
Lo foncionament dau conhet respònd au meteis principi qu'aqueu dau plan inclinat. En se desplaçant dins la direccion de son extremitat amolada, lo conhet congrea de grandei fòrças en sens perpendicular a la direccion dau movement. S'utiliza aquestei fòrças per separar d'objèctes, o per generar una friccion e solidarizar lo conhet ais objèctes qu'es en contacte amb elei.
Tot instrument talhant o ponchut (destrau, cotèu, cisèus, clavèu per exemple) pòt èsser considerat coma un conhet.
Gasanh mecanic[modificar | modificar la font]
Lo gasanh mecanic G d'un conhet es lo quocient de la longor L de la fàcia inclinada per la largor dau conhet. La formula s'escriu:
Per exemple, un conhet de 10 cm de lòng e 2 cm de larg a un gasanh mecanic de 5. Au mai l'angle dau conhet es agut, au mai lo gasanh mecanic es grand.


text:
Pistacia lentiscus
Lo lentiscle o restincle (Pistacia lentiscus L.), es un arbrilhon butant dins las garrigas e subretot lis maquisses dels climas mediterranèus. Planta de la familha de las anacardiacèas, de fuèlhas persistentas, balha de fruches, d'en primièr roges, puèi negres.
Lo nom pistachièr ven del grèc pistakê. Lo nom lentiscle ven del latin lentus (vescós).
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Morfologia generala e vegetativa[modificar | modificar la font]
Lo lentiscle es en general un arbrilhon podent aténher tres mètres passant pas los sièis. Se distinguís de las doas autras espècias de pistachièrs mediterranèus (subretot del Pistacia terebinthus L., petelin) pels caractèrs seguents:
- las fuèlhas an un nombre par de foliolas se terminan doncas per una par de foliolas, alara que aquels dels autres pistachièrs se terminan per una foliola terminala.
- lo raquís portant las foliolas es alat.
- lo fulhatge es persistent;
- l'inflorescéncia es cilindrica
Las foliolas, pro estrechas e coriaças, son de forma ovala cap a elliptica, acabadas per una pichona punta. Lor nombre varia de dos a dotze. Aquelas foliolas pòrtan sovent una gala .
Morfologia florala[modificar | modificar la font]
Coma los autres pistachièrs, lo lentiscle es dioïc: las flors masclas e femes butan sus d'arbrilhons diferents. Forman de racas de pichonas talhas a l'aissèla de las fuèlhas. Las flors son apetals. Los mascles an cinc pichons sepals qu'emergisson cinc etaminas rogencas repausant sus un disc nectarifèr. Las femes, de tres o quatre sepals, an un ovari amb un estil cort de tres pistils. La florison se fa de març a mai.
Fruch e granas[modificar | modificar la font]
Lo fruch es una pichona drupa comestibla, redonda, d'aperaquí cinc millimètres. D'en primièr roge, ven negre. La grana es identica a pistachas e pòt èsser preparada en la fasent bolhir amb de favas pichonas, de blat e de césers, a la coseson, banhada d'un pauc d'òli d'oliva.
Aquela preparacion de granas de lentiscle es fòrça presada en particular dins l'Èst Argerian.
Airals de reparticion[modificar | modificar la font]
- Son origina se situa dins las regions mediterranèas d'Asia, d'Africa e d'Euròpa.
- Se trapa en Corsega, sus las ribas de Mediterranèa e de Charanta Maritima.
A Ghisonaccia (Corsega), se trapa un individú que son edat es estimada entre 700 e 1000 ans[1].
Malautiás e parasits[modificar | modificar la font]
Es corrent d'observar de galas formadas al despens del limbe foliar del lentiscle. Los parasits qu'induson la produccion d'aquelas galas, e se'n noirrisson apuèi, son l'acarian Eriophyes stefanii e subretot lo pesolh Anopleura lentisci[2].
Utilizacion[modificar | modificar la font]
En medecina tradicionala, s'utiliza la resina del pistachièr lentiscle per sonhar los ulcèras d'estomac. Son eficacitat contra la bacteria Helicobacter pylori foguèt recentament confirmada[3]. Aviá estat vérificada per mai d'un estudis scientifics[4]. Aquel metòde consistís a eliminar la bacteria H. pylori per masticacion de resina del lentiscle, arbre expleitat subretot dons l'illa grèga de Chios.
La saba s'utiliza per realizar una goma d'odor. Dins l'Antiquitat, aquela goma èra una pasta per mastegar.
Aquela goma s'emplega tanben en pastissariá e per la fabricacion de licors coma la mastika e de cosmetics.
La fusta del lentiscle es de color ròsa o òcra, amb de venas jaunas. S'emplega en menusariá e ebenistariá.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lentiscle de Ghisonaccia
- ↑ (fr)P. Dauphin, J.-C. Aniotsbéhère. Les galles de France (2e édition). Mémoires Soc. Linn. Bordèu, tòm 2, 1997
- ↑ VRP
- ↑ *(en)Huwez FU, Thirlwell D, Mastic Gum kills Helicobacter pylori, New England Journal of Medicine, 339:1946, Dec. 24, 1998
*(en) Huwez FU, Al-Habbal MJ. Mastic in treatment of benign gastric ulcers. Gastroenterol Jpn 1986;21:273-274
* (en)Al-Habbal MJ, Al-Habbal Z, Huwez FU. A double-blind controlled clinical trial of mastic and placebo in the treatment of duodenal ulcer. J Clin Exp Pharm Physiol 1984;11:541-4
*(en) Al-Said MS, Ageel AM, Parmar NS, Tariq M. Evaluation of mastic, a crude drug obtained from Pistacia lentiscus for gastric and duodenal anti-ulcer activity + J Ethnopharmacol 1986;15:271-278


text:
Duclair
Duclair es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat resulta de la fusion de las doas ancianas parròquias de Duclair e del Vaurouy (« Val Rouil » en 1469).
Existéncia d'una glèisa e d'un monastèri d'òmes l'an 671 ; lo abbaye i aguèt destruit pels Normands a Modèl:La s-. Estralls De la peste a Modèl:La s-. Lo baron de Duclair a citat entre los guerrers de Hastings (1066). Ocupat pels Angleses l'an 1360. Peste L'an 1479. Fabrica importanta de cervesa a Modèl:La s2-. Léproserie, Fins a la Revolucion, al mont Davilette.
Una linha de camin de fèrre en connectant Barentin e Duclair a inaugurat l'an 1881.
La clouterie Mustad a fondat l'an 1891[1]. Es victima d'un violent incendi l'an 1893.
Lo 22 d'agost de 1896, la municipalité recep lo president Félix Faure acompanhat del ministre de las Questions estrangièras, Gabriel Hanotaux.
En 1928, l'otèl de vila e la sala de las fèstas an inaugurat en preséncia del ministre de l'interior Albert Sarraut.
Dels bombardements pendent la Segonda Guèrra mondiala apunten lo bac. Lo 11 de julhet de 1943, la clouterie a bombardatError de citacion : Clausura
omesa per la balisa
. Elle est victime d'un violent incendie en 1893.
Le 22 août 1896, la municipalité reçoit le président Félix Faure accompagné du ministre des Affaires étrangères, Gabriel Hanotaux.
En 1928, l'hôtel de ville et la salle des fêtes sont inaugurés en présence du ministre de l'intérieur Albert Sarraut.
Des bombardements durant la Seconde Guerre mondiale visent le bac. Le 11 juillet 1943, la clouterie est bombardée[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Basa Merimée Notícia N°IA76001553, Ministèri francés de la Cultura.
- ↑


text:
Ministèri Public
Lo Ministèri Public es un organisme public, generalament estatal, que se li atribuís la representacion dels interèsses de la societat en sostenent l'accion penala publica.
Aital, es encargat de contribuir a l'establiment dels critèris de la politica criminala o perseguida penala dins l'Estat.
En sa qualitat dins lo procès e son ligam amb los autres intervenents dins lo procès penal, es un subjècte del procès e i pren part, per sostenir una posicion opausada a l'inculpat e exercir l'accion penala (en qualques païses de manièra monopolistica). Tanben es part formala e non materiala per mancar d'interès parcial (coma un simple particular) e per tendre una parcialitat qu'encarna la collectivitat (l'Estat) e qu'exigís que siá un fidèl rebat de la majora probitat e vertut civica dins l'exercici de sas atribucions e dins lo compliment de sos devers.