text:
ABBA
ABBA foguèt un grop suedés de musica pop format per Björn Ulvaeus, Benny Andersson, Agnetha Fältskog e Anni-Frid Lyngstad (Frida). La seuna musica èra de fòrça granda qualitat, e interpretèt de grands vams coma Mamma Mia, SOS, Dancing Queen, Voulez-Vous, Chiquitita o Thank you for the music, per ne citar que los mai grands. Foguèt actiu dempuèi 1972 fins a 1983, e subretot foguèron reconeguts mondialament a partir de 1974, an que ganhèt lo XIXn concors eurovision amb lo títol Waterloo. Compausant de singles e albums, venguèt mai de 300 milions de copiás dels seus discs. ABBA foguèt lo primièr grop europèu a mantenir una carrièra consistenta suls territòris anglofòns (Estats Units d'America, Grand Bretanha, Austràlia…)
Somari
Discografia[modificar | modificar la font]
Albums d'estudi[modificar | modificar la font]
- 1973 Ring Ring
- 1974 Waterloo
- 1975 ABBA
- 1976 Arrival
- 1977 The Album
- 1979 Voulez-Vous
- 1980 Super Trouper
- 1981 The Visitors
Albums en dirècte[modificar | modificar la font]
- 1986 ABBA Live
Recompilacion[modificar | modificar la font]
- 1975 Greatest Hits
- 1979 Greatest Hits Vol. 2
- 1980 Gracias Por La Música
- 1982 The Singles: The First Ten Years
- 1992 ABBA Gold: Greatest Hits
- 1993 ABBA Oro: Grandes Exitos
- 1993 More ABBA Gold: More ABBA Hits
- 2001 The Definitive Collection
- 2006 Number Ones
Cofrets recompilats[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- site web oficial d'ABBA (en)
- The Hep Stars International Official website Benny Andersson before ABBA (en)


c: text/html

text:
Kaaba
La Kaaba (var. Kaba, Ka'ba, Ka'aba) es una construccion cuboïda situada au sen de la mosqueta masjid al-Haram de La Mèca. Es lo luòc onte son dirigidas lei preguieras dei musulmans e es tanben lo centre dau romavatge de La Mèca obligatòri per la màger part dei brancas de l'islam.
Son origina es desconeguda en causa de l'abséncia de la manca documents escrichs sus l'istòria anciana de la region. Ansin, La Mèca apareguèt pas sus lei cartas avans lo sègle II e la religion deis arabis preislamics es fòrça mau coneguda. Se supausa que l'endrech foguèsse sacrat dempuei l'Antiquitat per lei populacions de la region e que divèrsei bastiments sacrats i foguèron bastits per assostar leis idòlas dau paganisme politeïsta arabi preislamic. Dins totei lei cas, venguèt lo centre d'un romavatge preislamic fòrça important per la religion pagana e l'economia de La Mèca. Ansin, après l'aparicion de l'islam e la conquista de La Mèca per Maomet, leis idòlas paganas i foguèron destruchas mai lo bastiment gardèt un ròtle fòrça important au sen de la religion novèla. Venguèt lo centre dau romavatge principau de l'islam e lo simbòl de l'unitat dei musulmans venerant un Dieu unic e non d'objèctes.
Lo bastiment aguèt divèrseis aspècts diferents dins lo corrent de l'Istòria en causa de destruccions parcialas. La version actuala data de 1630 après de trabalhs de restauracion ordonats per lo califa otoman Murat IV en causa de degalhs importantas causats per una tempèsta.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Hajj.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hillel Hazaken
Hillel Hazaken (הלל הזקן en ebrieu, haZaken valent a dire 'l'ancian', estant un títol onorific decernit als membres de l'assemblada dels Ancians e del Sanedrin) (c. 70 abC - 10) foguèt un rabin e mèstre josieu, lo primièr erudit que sistematizèt l'interpretacion de la lei escricha. Nasquèt, segon lo Talmud, dins lo reialme de Babilònia. Recebèt sa formacion avançada a Jerusalèm, ont venguèt una autoritat de la Halakhà e ont foguèt elegit cap del conselh religiós. Fasiá d'enfasi sul compliment de las nòrmas eticas dins la pietat personala, dins l'umilitat e dins la preocupacion pels autres. Sa devisa èra Fagas pas als autres çò que vòles pas que te fagan a tu. Fondèt una escòla liberala d'interpretacion de las escrituras, opausada a la rigor de l'escòla de Shammaï. L'afrontament entre aquelas doas escòlas foguèt resolgut en favor d'el.


text:
1833
Aquesta pagina concernís l'an 1833 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Mòrt de Ferdinand VII que foguèt remplaçat per Isabèu II venguda eiretiera dau tròne après l'abolicion de la lèi salica. Pasmens, son coronament foguèt refusat per lei partisans de Carles de Borbon e de la lèi salica entraïnant la Premiera Guèrra Carlista fins a 1840 entre lei partisans dei dos pretendents.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Fondacion de la Societat estatsunidenca còntra l'esclavatge. Son objectiu èra de permetre d'estructurar e de renfòrçar la lucha abolicionista[1].
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Descubèrta per Michael Faraday (1791-1867) dei doas lèis principalas permetent de descriure lei fenomèns d'electrolisi. A Sant Petersborg, descubèrta de la lèi que porta son nom per Heinrich Lenz (1804-1865) regardant l'origina dei corrents electrics produchs per induccion.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 19 de febrièr - Élie Ducommun, escrivan e pacifista soís, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1906)
- 4 de març - Antoine Alphonse Chassepot, armurier e inventor francés (m. 1905)
- 17 d'abril - Arthur Arnould, personalitat de la Comuna de París (1871) (m. 1895)
- 7 de mai - Johannes Brahms, compositor alemand (m. 1897)
- 17 de junh - Manuel del Refugio González, president de Mexic (m. 1893)
- 20 d'agost - Benjamin Harrison, president dels Estats Units (m. 1901)
- 8 de setembre - Pau Raimond, archivista, paleograf e lexicograf bearnés (m. 1878)
- 20 de setembre - Ernesto Teodoro Moneta, pacifista italian, Prèmi Nobel (m. 1910)
- 21 d'octobre - Alfred Nobel, inventor suedés (m. 1896)
- 27 d'octobre - Cándido Bareiro, president de Paraguai (m. 1880)


text:
Olèh Liashkò
Olèh Valèriovych Liashkò (en ucraïnian: Oлer BaлepiйoBич Ляшko e en transcripcion internacionala Oleh Lyashko; Cherníhiv, 12 de març de 1972) es un jornalista e politician ucraïnian. Es actualament deputat del Parlament Ucraïnian. Coma candidat e menaire del Partit Radical se presentèt a las eleccions presidencialas ucraïnianas de 2014 e arribèt en tresena posicion amb 8,32% dels sufragis.
Es una personalitat plan populara en Ucraïna, per encausa de sas accions al limit de la legalitat dins la cerca dels separatistas e la demission dels membres dels servicis policièrs qu'an collaborat amb los pro-russes.


text:
Mosaïc ellenistic
Un mosaïc ellenistic es una òbra de mosaïc acabada al periòde ellenistic, es a dire, lo periòde que se desvolopèt aprèp la mòrt de Alexandre lo Grand fins a l'arribada de l'Empèri Roman.
L'art del mosaïc èra plan conegut dins tota Grècia vèrs 400 abC, mas mai tard, a l'epòca ellenistica, venguèt universal. Al centre pus actiu e d'innovacion dins la tecnica del mosaïc d'aquela epòca se trobava dins la ciutat d'Alexàndria. Se trapa de mosaïcs dins los palais de Demètri de Falerna e Ptolemèu IV, a la fin del sègle III abC
L'escrivan e enciclopedista roman Plini lo Vièlh (1923-1979), descriguèt lo mosaïsta nomenat Insulsos de Pergam coma un grand artista que compausèt dos mosaïcs famoses, que foguèron descobèrtas e que son uèi al musèu Capitolino de Roma. Una, nomenada oikos asórakos (ostal pas balejat) se pòt veire una scèna quotidiana que sul sòl i a los descaisses d'un banquet. L'autre ven de la Vila Adriana de Tivoli e se ditz mosaïc de las colombas . Aquel darrièr trabalh faguèt d'Insulsos de Pergam un grand professional; es compausada amb tessèlas fòrça pichonas: seissanta tessèlas ocupan l'espaci d'un centimètre carrat.
En Itàlia i a fòrça mosaïcs ellenistics, mai anticas dins la ciutat de Pompeia (a Nàpols). Amb lo famós mosaïc d'Alexandre lo Grand que decorava l'Ostal del Faune.
Mosaïc d'Alexandre lo Grand[modificar | modificar la font]
Se sap qu'aquel mosaïc èra una còpia d'una autra de la fin del sègle III abC Es una vertadièra òbra d'art, amb una talha excepcionala de 5 mètres per 2,70 mètres sens comptar las decoracions a l'entorn. La talha de las tessèlas es de 2 a 3 cm caduna e lo nombre total es de prèp de 1 500 000. L'òbra arribèt fins al sègle XXI en estat quasi intacte. Las pèrdas son degudas als desastres que provoquèt lo volcan Vesuvi en 79 e los tèrratrems precedent en 63. Pareis que aprèp aqueles eveniments se faguèt de restauracions amb tessèlas pus grandas.
Lo mosaïc es considerat coma una còpia fidèla d'una de las pinturas mai celèbras de l'Antiquitat nomenada La batalha d'Alexandre amb Dario , òbra del pintre Filoxenos d'Eretria entre 319 e 297 abC, testimoniat pels escrits de Plini lo Vièlh. Se tracta de la batalha d'Issos (o Isos) a Cilicia (Asia Menor), en 333 abC, batalha fòrça importanta ont Alexandre lo Grand venquèt Darios III de Pèrsia.
Dins la scèna se pòt veire Alexandre amb lo cap descobèrt e lança en abans contra los soldats pèrsas entre que l'alarma se projècta. Se les vei apaurats, amb de gèstes violents, nervioses e amb un grand desòrdre dins lors rengs. Al sòl i a d'armas trencadas, los cavals aflaquits e qualques soldats ferits o mòrts. Las colors d'aquel mosaïc son: blanc, jaune, roge e negre, totas aquelas en de nuanças variadas.
Tèmas egipcians[modificar | modificar la font]
Dins los mosaïcs del periòde ellenistic, los tèmas egipcians son mai abondants amb païsatges, flòra e fauna e subjèctes del riu de Nil. Per exemple famós i a lo mosaïc nomenat mosaïc Barberini , trobat a Palestrina (l'antica ciutat de Praeneste, fòrça prèpa de Roma) e conservat al palais Barberini d'aquela vila. Foguèt descobèrt en 1600 e decorava l'absida d'un dels temples del santuari patronizat pel general e politic roman, Luci Corneli Sul.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Dictionnaire des Antiquités romaines et grecques . Librairie de Firmin-Didot et Compagnie. París 1883
- (es) Art romà . Antonio García Bellido. Enciclopèdia clàssica C.S.I.C. Madrid 1979. ISBN 84-00-04381-2


text:
Texel
Texel (Tessel en frison, prononciat 'Tèssel' en neerlandés) es la mai granda de las Illas Frisonas e tanben la pus occidentala. Es situada entre la Mar de Wadden (al levant) e la Mar del Nòrd (al ponent), al sud de l'illa de Vlieland e al nòrd de la província d'Olanda Septentrionala, que ne fa partida administrativament. L'estrech de Marsdiep la separa de Den Helder, sus la tèrra ferma.
L'illa tota forma una sola comuna amb una superfícia de 585,96 km² que 416,14 ne son d'aiga. L'illa fa 20 km de long e 8 de larg. En 2004 teniá una populacion de 13 735 abitants.
Texel e Eierland[modificar | modificar la font]
L'actuala illa de Texel es constituida de doas illas (ancianament separadas): Texel al sud e Eierland al nòrd. En 1630 foguèt acabada la levada de sabla (Zanddijk) unissent las doas illas. En 1835 Nicolas Joseph De Cock formèt una societat anonima amb l'objectiu de convertir las estendudas descobèrtas per las marèas entre ambdoas en pòlders. Sul nòu pòlder se fondèt un vilatge, inicialament batejat Nieuwdorp (Vila nòva), mas que posteriorament foguèt rebatejat en onor del sieu fondador: De Cocksdorp.


text:
Aaron Swartz
Aaron Hillel Swartz (Chicago, 8 de novembre de 1986–Nòva York, 11 de genièr de 2013) foguèt un programaire, escrivan, organizaire politic e activista internetian american. Swartz participèt al desvolopament del format RSS e al sit de nòvas socialas Reddit.
Malcontent del fach que JSTOR fasiá pagar per accedir als articles de revistas academicas e qu'èran los editors e pas los autors que ganhavan l'argent, Swartz decidiguèt de descargar l'ensems de las publicacions per las far venir publicas e gratuïtas. Qualque temps mai tard, lo 6 de genièr de 2011, foguèt arrestat pel descargament illicit de JSTOR, e foguèt subjècte d'una enquèsta federala. En 2013, dintrèt dins lo Internet Hall of Fame.
L'11 de genièr de 2013, dos ans aprèp son arrestacion, Swartz foguèt trobat mòrt, penjat dins son apartament de Crown Heights, Brooklyn.


text:
La Folia
La Folia qu'ei un aire de musica ancian e dilhèu originari de la Peninsula Iberica e qui inspirè a mantuas vegadas un gran nombre de compositors e, mei que mei, Arcangelo Corelli, Antonio Vivaldi, Marin Marais, Jean-Baptiste Lully e, mei recentament, Vangelis.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- [1]Interpretacion de La Folia de Corelli per Nathan Milstein.
- [2]Interpretacion de La Folia de Vivaldi.
- [3]Las Holias d'Espanha de Jean-Baptiste Lully.
- [4]Conquets of Paradise de Vangelis escrit dab los acòrds de La Folia.


text:
Esiòde
Esiòde (en grèc ancian Ἡσίoδoς /Hêsíodos, en latin Hesiodus) es un poèta grèc del sègle VIII AbC
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Donadas conegudas[modificar | modificar la font]
Los sols faches autentics coneguts sus Esiòde son los eveniments contats dins los seus poèmas. Per tres còps Los Trabalhs e los Jorns, dona qualques elements biografics. I cal apondre qualques verses de la Teogonia.
Esiòde seriá nascut a Ascra, un vilatjòt de Beocia. Son paire veniá de Cumes en Eolida, region d’Anatolia. Se sap pas lo seu nom. La tradicion li dona aquel de Dios, mas aquò s’explica per una deca d'interpretacion del passatge « Πέpσn, δῖoς Yέvoς / Pérsê, dĩos génos » (Trabalhs, v. 299), comprés coma « Persès, fils de Dios » al luòc de « Persès, nòble filh ». Aviá una pichona fabrica de cabotatge, que faguèt quicanèla. Traversèt alara la mar e se fixèt a Ascra que comprèt un pichon terren, al pè del mont Elicon. Se maridèt amb Picimèd, qu'aguèron dos filhs: Esiòd e Persès.
Ascra èra un luòc paure. Esiòde lo descriu coma un « vilatjòt maldich, marrit l’ivèrn, dur l’estiu, jamai agradiu » (Trabalhs, v. 640). Al moment del partatge de l’eritatge del paire, se metèt en procès amb son fraire Persès. Los « reis » d’Ascra donèron rason a Persès. Aquel faguèt pas prosperar lo ben fins perilhar, e foguèt obligat a quistar son fraire, que le rebutèt. Furiós, Persès menacèt Esiòde d’un autre procès, que l’objècte es desconegut.
Per far venir son fraire savi, e lo portar cap a una vida bona e a une bona gestion dels bens, Esiòde compausèt lo poèma Los Trabalhs e los jorns, òbra que la partida didactica es axada a l'entorn de doas vertats moralas: lo trabalh es la granda lei de l’umanitat; los que trabalhan pòdon viure decentament. Aquel obratge foguèt escrich dins un contèxte de crisi agrària e d'èrsas de colonizacion dels grècs que cercavan de tèrres nòvas. Esiòde esperava resòlvre lo conflicte frairal a la bona; se sap pas se capitèt.
Al meteis temps de sas activitats agràrias, Esiòde èra aeda, es a dire un barde que compausa de poèmas per un auditori. A Chalcis en Eubèa, participèt al concors de poesia organizat pels filhs del rei Amfidamas per celebrar de funeralhas del paire. Emportèt la victòria amb un poema celebrant l’agriculture e la patz, e recebèt un tripòd en prèmi. Lo dedièt alara a las Musas de l'Elicon.
Moriguèt a Ascra. Quand lo vilatge foguèt destruit pelss Tespians, los abitants se refugièron a Orcomèn. Aristòtel testinonièt dins sa Constitucion d'Orcomèn que, seguent un oracle, los abitants de la ciutat reculhèron las cendras del poèta e las placèron al centre de l'agora, als costats del tombèl de Minias, eròi eponim de la ciutat. Atal, los abitants faguèron d’Esiòde lo fondator (oἰkισtής / oikistês).
Esiòde se descriu d'esperel dins las seunas òbras coma partesan d’una existéncia sedentària, observator de la temperança e de la justiça, religiós fins a la supersticion, cercant pas la favor dels reis e fasent pas que de se rendre util als ciutadens, que lors presicava la morala amb de bèls verses. Es lo creator de la poesia didactica. Aprèp sa mòrt, d'estatuas foguèron enartada a Tespias, a Olimpia o encara sus l’Elicon. Los ses poèmas, cantats pels rapsòdes, venguèron fòrça populars e venguèron fòrça famoses.
Esiòde inspirèt fòrça poètas, d'entre que Virgili (dins las Georgicas), Caton lo vielh (dins De agri cultura) e Lucrèci.
Las legendas[modificar | modificar la font]
D'autres escriches ancians nos liuron tanben d'unormacions susr Esiòde. S’agís de:
- lo tractar titoliat Tençon (ἈYώv / Agốn) d'Omèr e d'Esiòde;
- la Vida d’Esiòde del gramatican bizantin Jean Tzetzès ;
- l’article Esiòde de la Soda ;
- dos passatges de Pausanias (IX, 31, 3-6 e 38, 3-4) e mai tròces ;
- un passatge de Plutarco (Moralia, 162b).
L'ensems es reünit dins les Vitæ Homeri et Hesiodi d'Ulrich von Wilamowitz (Bonn, 1916).
L’Agốn o "Tençon d'Omèr e d'Esiòde" es coma un libre escolar de sègle II ApC, mas que lo contengut es fòrça mai ancian (Aristofanes ne cita de verses dins la Pate, en 421 AbC). Conta un debat opausant Omèr a Esiòde, e a per tòca de respondre a la question: que cal preferir, la poesia didactica o la poesia epica? Al tèrme de la tençon, Esiòde emportèt l’avís del rei, perque celèbra la patz e non la guèrra. Esiòde emportèt un tripòd que consacrèt a las Musas.
Plutarco, la Soda e Tzetzès contan eles la mòrt d’esiòde, dins de termes concordants. Voulent dedicar a las Musas lo tripòd ganhat a Calcis, s'anèt prèp de l’oracle de Dèlfes, que la Pitia li faguèt una prediccion terrible:
- « Astruc aquel mortal que visita ma demorança, aquel Esiòde que carisiá las Musas imortalas! Sa glòria s'espandirá tan luènh que los rais de l’alba. Mas crenh lo bòsc famós de Jupitèr Nemean (Nemeion). Es aquí que lo destin marcará lo tèrme de ta vida. »
Esiòde, pensant que la prediccion designava le temple de Jupitèr Nemean sul site d’Olimpia, s’alunhèt del Peloponès e s’establiguèt a Oinoe, vila de la Locrida ozoliana. I visquèt longtemps, se mariguèt e aguèron un filh. Pasmens, Plutarco contèt qu’un jorn, alara que demorava a çò d'un òste amb un tal Milesius, aquel violèt la filha del seu òste pendent la nuèch. Esiòde foguèt accusat del crime e tuat pels fraires de la victima. Çò qu’Esiòde ignorava, es que lo luòc d'aqueles eveniments, una region boscosa prèp del mar, èra dedicat a Jupiter Nemean. Lo seu còs foguèt jetat al mar — la profecia se realizèt.
Cal notar qu'a çò de Tzetzès, Esiòde d'esperel èra lo seductor. Pasmens, lo cadavre foguèt salvat de l'enfonsament per una tropa de daufins que lo menèron fins al golf de Corint, que los Locrians celebravan la fèsta d’Ariana. Reculhèron lo còs e percassèron los murtrièrs. Esiòde foguèt enterrat sul Nemeion, dins un luòc gardat secret pels abitants de Naupacta, de paur qu'aqueles d’Orcomèn prengan pas las cendras.
Auquela istòria pòrta plan las marcas de la legenda: l’oracle mal compres qui se realiza, l’intervencion dels daufins, lo tombèl amagat. Es segur que foguèt elaborada dins l'encastre d’una rivalitat entre Naupacta e Orcomèn. De mai, la quita legenda nomena lo filh d’Esiòde e de la Locriana sedusida: seriá l'Estesicòr, grand poèta liric…
Òbra[modificar | modificar la font]
Esiòde es subretot conegut per sa novèla escriture dels mites dins sas òbras, la Teogonia e los Trabalhs e los Jorns, qu'i sosquèt longuement. Presenta las tres poténcias principala: Gaïa, Nix e Eròs, al començament del recit. Abans, existissiá una version d'aqueles mites per cada ciutat en Grècia; la reescritura d'Esiòde, se rebutèt pas los tèxtes contradictòris (l’Odissèa), s’imposausèt coma lo melhor recit de las originas pels Grècs ancians. Fins a èsser considerat coma lo melhor poèta fàcia a Omèr dins le Certamen (sègle IV, per Alcidamas, amassat al sègle II), una òbra que lo presenta en situacion de rivalitat poetica amb Omèr; Omèr emportèt los vòtes del public per sa virtuositat, mas lo prètz foguèt fin finala accordat a Esiòde, que causissèt de cantar l'armonia dels òmes et de las sasons, alara Omèr aviá causit un subjècte guerrièr.
Esiòde trobèt son inspiracion dins de multiplas fonts: son paire cabotava en Asia, e aviá ausitil a los mites babilonians. Se torna escriure lo mite, pasmens lo fa dins la logica del mite.
Atribucions classicas[modificar | modificar la font]
La primièra edicion anciana conservada pels papirs atribuís a Esiòde que tres òbras.
- La Teogonia (ΘeoYovίa / Theogonía): genealogia dels dieus, que presenta la multitud dels dieus celebrats pels mites grècs que tres generacions divinas se succedisson: aquela d’Oranos, aquela de Cronos, aquela de Zèus que sortit trionfant. A aquela genealogia divina s’apond una cosmogonia que conta la creacion del monde dempuèi lo Caòs. Aquel obratge constituís lo mai ancian poèma religiós grèc.
- Los Trabalhs e los Jorns (ἜpYa kaὶ Ἡuέpaι / Erga kaì Hêmérai): Esiòde conta l’istòria de Prometèu e de Pandora, las cinq raças successivas de l’umanitat (aur, argent, bronze, raça dels eròis puèi fèrre), la fabla del falcon e del Rossinhòl (lo falcon representant lo rei, e lo rossinhòl lo poèta) e la vision de doas ciutats, aquela del drech, du respècte, Aίkn / Díkê, e la ciutat opausada, Ὕϐpις / Hýbris, la marrida, lo crime, identificat coma "la desmesura" (l'òrdre cosmic essent par esséncia la mesura). Dona una descripcion dels trabalhs agricòls sus las tèrras aridas del seu país natal e se presenta coma un calendrièr precís de l’an d’un agricultor en inclusent de conselhs sur l’agricultura: aisinas, sonhs dels animal, culturas, eca. Une seccion descrivant la rigor de l’ivèrn dins las montanhas de Grècia. S'acaba pel recit en predisant qu’a la fin, l'òme de drech ven ric, alara qu'aquel d'aulesa perd tot. Esiòde es lo profèta de la raça de fèrre, que fa succedar a la raça del Eròis.
- Lo Boclièr d'Eraclès (Ἀσπὶς Ἡpakλέouς / Aspìs Hêrakléous), inspirada de la descripcion del boclièr d’Aquiles dins l'Iliada. Son atribucion a Esiòde es contestada, o parcialament[1].
Autres atribucions[modificar | modificar la font]
Los Ancians encara li atribuiguèron una multitud d’autras òbras de biais mai o mens fantasiós. Aquelas òbras son ara editadas jol nom de « Pseudoesiòde » o de « Corpus esiodic ». Que :
- Lo Catalòg de las femnas o las Eeàs (|Ἢ oἷaι / Ê hoiai, « o tala femna... », que son eissits los 54 primièrs verses del Boclièr ;
- Los Grands Trabalhs e las Grandas Eeas, que lo rapòrt amb los Trabalhs e las Eeas demòra pas segur;
- L'Ornitomancia, la Melampodia (suls devinaires Melampos, Calchas e Tiresias), Explicacions de prodigis, Astronomia, dels poèmas sus l'art de la divinacion;
- Las Leissons de Quiron, un poèma didactid;
- Los Dactíls de l’Ida, suls primièrs metallurgistas ;
- Las Nòças de Ceíx ;
- La Devalada als Infèrns de Piritoòs ;
- Aigimios, epopèia sul un rei dorian.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Vejatz Lo boclièr d'Ercules. Pseudoesiòde (fr) traduccion de l'abat Bignan, 1841, sul site de la BnF].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Marcel Detienne, « Crise agraire et attitude religieuse chez Hésiode », Revue d'études latines, coll. « Latomus 68 » Bruxelles, 1963 ;
- (fr)Patrick Kaplanian, Mythes grecs d'origine, vol.I : Prométhée et Pandore, ed. L'entreligne, París, 2011 ISBN 978-2-909623-06-1, distribucion Daudin.
- (en) Richard Janko, Homer, Hesiod and the Hymns. Diachronic Development in Epic Diction, Cambridge University Press, 1982 (ISBN 0521238692) ;
- (fr)Marie-Christine Leclerc, La Parole chez Hésiode, Les Belles Lettres, París, 1993 ;
- (fr)Jean-Pierre Vernant :
- Mythe et pensée chez les Grecs, La Découverte, París, 1996,
- Mythe et société en Grèce antique, París, 1974 (1a ed.), subretot : « Le Mythe prométhéen chez Hésiode », p. 177-194.


text:
1884
Aquesta pagina concernís l'an 1884 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 25 de decembre: A 21 h 8 min, un fòrt tèrratrem, amb epicentre situat entre las províncias de Malaga e Granada, de magnitud estimada 6,5-7 (Richter) e intensitat 10 (dins l'escala MSK), causa mai de 800 mòrts e près de 1500 ferits dins las populacions d'Arenas del Rey (Granada) e las municipalitats del Plan de Zafarraya (Granada). Los efièches del tèrratrem foguèron màgers en coïncidir amb una fòrta nevada.
- Conferéncia de Berlin sul despartiment d'Africa.
Mond[modificar | modificar la font]
- 5 de julhet: Alemanha pren possession de Cameron.
- 17 d'octòbre: Lo quatren congrès de l'American Federation of Labor (Federacion Nòrd-americana del Trabalh), d'origina anarquista, resòlv que tre lo 1èr de mai de 1886, la durada legala de la jornada de trabalh serà de uèch oras. Aiçò deviá generar lo Crime de Chicago.
- Pacte de Londres entre los angleses e los boers.
- Tògo e Cameron demòran jos protectorat alemand.
Etiopia[modificar | modificar la font]
Per permetre lo sauvament dei garnisons egipcianas dau sud de Sodan, lo govèrn britanic — qu'aviá desbarcat de tropas en Egipte en 1882 — mandèt una ambaissada importanta a la Cort dau negus Yohannes IV. Aquò permetèt d'obtenir una autorizacion de passatge per lei soudats egipcians vèrs lo pòrt de Massaua e la signatura dau tractat de patz (tractat d'Adua lo 3 de junh) entre Egipte e Etiopia après lei combats de 1875-1876. Etiopia obtenguèt lo drech de liure comèrci dins lo pòrt de Massaua, compres deis armas modèrnas. Dins aquò, tre l'annada seguenta, lo Reiaume Unit violèt lo tractat e laissèt leis Italians ocupar Massaua.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Desvolopament de la pouvera sensa fum per l'engenhaire francés Paul Vieille (1854-1934). Melhorat per Alfred Nobel tres ans pus tard, aquela invencion es a l'origina dei pouveras militaras modèrnas e permetèt la demenicion dei calibres.
Energia[modificar | modificar la font]
Construccion de la premiera turbina de vapor de reaccion per l'engenhaire britanic Charles Parsons (1854-1931). L'utilizèt per entraïnar un generator d'electricitat marcant una evolucion fòrça importanta dins la produccion d'energia que comencèt a cha pauc de s'orientar vèrs la produccion electrica.
Medecina[modificar | modificar la font]
Premiera anestesia locala realizada per l'oftalmologista Carl Köller (1857-1944).
Transpòrt terrèstre[modificar | modificar la font]
Brevet d'Édouard Delamare-Deboutteville e de Léon Malandin regardant la premiera automobila equipat d'un motor d'esséncia de quatre temps (12 de febrier). Aqueu veïcul utilizava una cadena per la transmission e un diferenciau e èra equipat d'una banqueta e d'una plataforma.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 28 de genièr - Auguste Antoine Piccard, fisician, inventor e explorator soís (m. 1962)
- 24 de març - Peter Debye, fisician-quimista american, Prèmi Nobel
- 4 d'abril - Isoroku Yamamoto, almirant japonés (m. 1943)
- 12 d'abril - Otto Fritz Meyerhof, fisiologista alemand, Prèmi Nobel (m. 1951)
- 8 de mai - Harry Truman, president dels Estats Units d'America (m. 1972)
- 2 d'agost - Rómulo Gallegos, escrivan e president de Veneçuèla (m. 1969)
- 27 d'agost - Vincent Auriol, president de França (m. 1966])
- 30 d'agost - Theodor Svedberg, quimista suedés, Prèmi Nobel (m. 1971)
- 11 d'octobre - Friedrich Bergius, quimista alemand, Prèmi Nobel (m. 1949)
- 12 d'octobre - Loís Alibèrt, escrivan occitan (m. 1959)
- 24 de novembre - Yitzhak Ben-Zvi, president d'Israèl (m. 1963)
- Pedro Pablo Ramírez, militar e èx-president d'Argentina (m. 1962)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 6 de genièr - Gregor Mendel, naturalista austriac (n. 1822)
- 4 d'abril - Alfred Francis Russell, president de Libèria (n. 1817)


text:
Poissons (Nauta Marna)
Poissons es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Marna de la region de Champanha-Ardena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Poissons fa partida del Vallage, una region verdejanta de l'auta vallada de la Marna. La localitas es adaigada per un de los sieus afluents, lo Rongeant.
A traversat pel anciana Rota nacionala 427.
Lo nom de « Pichona Soïssa » a #èsser donat a las lacets de Mélaire, un tròç de rota tormentada situada entre Peisses e Montreuil-sus-Thonnance.
Lo Parc natural regional de Lorraine es distant d'aperaquí 47 km.
Poissons fait partie du Vallage, une région verdoyante de la haute vallée de la Marne. La localité est arrosée par l'un de ses affluents, le Rongeant.
Elle est traversée par l'ancienne Route nationale 427.
Le nom de « Petite Suisse » a été donné aux lacets de Mélaire, un tronçon de route tourmenté situé entre Poissons et Montreuil-sur-Thonnance.
Le Parc naturel régional de Lorraine est distant d'environ 47 km.


text:
Hendrik Lorentz naissèt a Arnhem, Guèldres, filh de Gerrit Frederik Lorentz (1822-1893), un botiguièr, e Geertruida van Ginkel (1826 - 1861). En 1862, après la mòrt de la siá maire, lo sieu paire se maridèt amb Luberta Hupkes. De 1866 a 1869, assistiguèt a l'escòla segondària de Arnhem e en 1870, capitèt los examens de lengas classicas qu'èran çò requisit fondamental per èsser admés a l'universitat.
Lorentz estudièt la fisica e las matematicas a l'universitat de Lèida. La prigonda influéncia qu'exerciguèt lo sieu professor d'astronomia Frederik Kaises lo portèt a venir fisician. Quand se licencièt, trabalhèt en donant de classas de matematicas a l'escòla segondària de Arnhem, en tot conciliar lo trabalh amb los sieus estudis a Lèida.
En 1875, Lorentz recebèt lo doctorat jos la direccion de Pieter Rijke amb la tèsi: "Sus la teoria de la reflexion e la refraccion de la lutz", que, rafinava la teoria electromagnetica de James Clerk Maxwell.
En 1881, Hendrik se maridèt amb Aletta Catharina Kaiser, neboda de Frederik Kaiser. Ela èra la filha de Johann Wilhelm Kaiser, director de l'escòla de gravadura d'Amsterdam, professor de l'escòla de bèlas arts e dessenhaire del primièr sagèl olandés (1852). Posteriorament Kaiser foguèt lo director de la Galariá Nacionala d'Amsterdam. La filha ainada del matrimòni entre Hendrik Lorentz e Aletta Kaiser, Geerturida Luberta Lorentz, venguèt tanben fisiciana.
En 1902 li foguèt concedit lo Prèmi Nobel de Fisica, amassa amb lo sieu discipol Pieter Zeeman, per la siá investigacion conjoncha sus l' influéncia del magnetisme dins la radiacion, a l'origina de la radiacion electromagnetica.
Lorentz venguèt director d'investigacion a l'Institut Teyler, de Haarlem, entre los ans 1923 e 1928, an de sa mòrt.


text:
Pèire de Rogièr
Pèire de Rogièr o Pèire Rotgièr o Pierre Roger que ho un trobador auvernhat de la segonda meitat deu sègle XIII, probablement originari de Rosièr en Cantal. Que ho cononge de la catedrau de Clarmont puish trobador e qu'acabè la soa vita com monge de l'abadia Sant Miquèu de Grandmont.
Segon Renat Lavaud e Renat Nelli uèit pèças d'eth (cansos e sirventés), que demorèn. Que ho perpausat com un possible autor de Flamenca, çò qui ei chic probable.
Tant ai mon cor en joy assis,
per que no puesc mudar no'n chan,
que joys m'a noirit pauc e gran;
e ses luy non seria res,
qu'assatz vey que tot l'als qu'om fay
abaiss' e sordey' e dechai,
mas so qu'amors e joys soste.


text:
Fresnay-le-Comte
Fresnay-le-Comte es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- La Municipalitat de Fresnay-lo-Comte a traversat per la via romaine Chartres-Chateaudun (Varize) #que travèrsa sustot Morancey, Dammarie e Lo Gault-Sant-Denis per l'actuala rota départementale.
- Pendent la Revolucion francesa, lo nom de la Municipalitat i aguèt modificat per venir « Fresnay-lo-Pòble » l'an 1792 en l'objectiu de suprimir la referéncia a l'ancian regim. L'arribada al poder de Napoleon #permetre a la municipalitat de trobar lo sieu nom original dempuèi 1793, a saber "Fresnay-lo-Comte".
- La topographie révêle l'existéncia d'ancians molins a vent ("Molin dels Nuisances", "Molin dels Voreges", "Molin de Fresnay").
- La Commune de Fresnay-le-Comte est traversée par la voie romaine Chartres-Chateaudun (Varize) qui traverse notamment Morancey, Dammarie et Le Gault-Saint-Denis par l'actuelle route départementale.
- Durant la Révolution française, le nom de la Commune fut modifié pour devenir « Fresnay-le-Peuple » en 1792 dans le but de supprimer la référence à l'ancien régime. L'arrivée au pouvoir de Napoléon permit à la commune de retrouver son nom original dès 1793, à savoir "Fresnay-le-Comte".
- La topographie révêle l'existence d'anciens moulins à vent ("Moulin des Nuisances", "Moulin des Bordes", "Moulin de Fresnay").


text: Un codon qu'ei una seguida de tres nucleotids (un triplet) qui's segueishen dens ua macromolecula d'acid ribonucleïc messatgèr (ARNm) e qui codan (mercés au còde genetic) sia peu començament de l'arrevirada de l'ARNm en proteïnas, sia per la causida de tau o tau aminoacid (enter vint possibles) o per l'acabament de l'arrevirada. Los tres nucleotids possibles que son l'adenina, la citosina, la timina e l'uracil (respectivament abreujats A , C, T e U). Aqueth quate nucleotids que forman quate menas de letras per escríver cada codon (compausat cadun de tres nucleotids) : aquò que balha donc 43 = 64 possibilitats per significar un deus vint aminoacids, "començar" o "acabar". Que cau mentàver tanben que l'arrevirada que comença tostemps dab lo medish aminoacid (la metionina) e que lo son codon (AUG, qui ei tanben lo codon qui vòu díser "començar").


text:
Generacion de 27
La generación de 27 (en espanhòl: Generación del 27) es lo nom que designa un grop de poètas espanhòls de la debuta del sègle XX. Aqueles autors, que se faguèron conéisser a l'entorn de 1927, s'amassèron a l'entorn de l'omenatge a l'escrivan Luis de Góngora per celebrar lo tresen centenari de sa mòrt aquel an dins l'Ateneo de Sevilla. La composicion abituala del grop es generalament limitada a dètz autors: Jorge Guillén, Pedro Salinas, Rafael Alberti, Federico García Lorca, Dámaso Alonso, Gerardo Diego, Luis Cernuda, Vicente Aleixandre, Manuel Altolaguirre e Emilio Prados.


text:
Cosswiller
Koßweiler en alemannisch (Cosswiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Cosswiller S'un vilatge #que se situa a aperaquí 26 km de Estrasburg.
La jamai granda vila limitrophe se Wasselonne, a 3.5 km.
Cosswiller A environat de bòscs al sud.
Cosswiller est un village qui se situe à environ 26 km de Strasbourg.
La plus grande ville limitrophe est Wasselonne, à 3.5 km.
Cosswiller est entouré de forêts au sud.


text:
Mar d'Azov
La mar d'Azov (en rus AзoBckoe Mope; en ucraïnian AзoBcbke Mope; en tatar de Crimèa Azaq deñizi) es una mar intracontinentala religada a la mar Negra per l'estrech de Kertch. Mar pauc prigonda, s'espand sus una superfícia de 37 600 km2 e es bordada a l'oèst e al nòrd per Ucraïna, a l'èst per Russia e al sud per la peninsula de Crimèa (Ucraïna) e la peninsula de Taman (Russia), totas doas separadas per l'estrech de Kertch.
Somari
Geografia, geomorfologia[modificar | modificar la font]
La mar d'Azov constituís en realitat l'estuari comun de plusors flumes, que lo principal es Don. Las aigas d'aquela « mar» son saumastras (fòrça pauc saladas) e pauc prigondas (10 mètres en mejana); tan pauc prigondas qu'a l’epòca de la Grècia antica, la mar d'Azov foguèt considerada coma un lac bordat de paluns, nomenat Palus Meotis (« lac Meotide »). E mai, se deguèt cavar un canal lo long del litoral sud-oèst (canal de Pivinichno), per assegurar la circulacion de las naus fins a Dnièpre.
Idrologia[modificar | modificar la font]
Aquel bacin prenguèt una tala proporcion perque Don buta a son extremitat, a Rostov de Don, suls primièrs contrafòrts de la cadena de Caucàs.
Qualques flumes s’i escampan, prenent font dins Caucàs : Eía, Beísog, Koban. D'autres venon de la planura d’Ucraïna : Mios, Kalmios, Molotchna. Gaireben totes forman un estuari (liman) o un dèlta individual que desemboca aprèp dins aquel bacin comun.
Estat, pressions, responsas[modificar | modificar la font]
L’eutrofizacion d’origina agricòla e urbana es un dels problèmas regionals majors : lo taus de nitrats en particular doblèt o triplèt dins la mar Negra e dins la mar d’Azov dins las annadas 1980/1990 segon lo rapòrt DOBRIS[1] qu'estima que los contraròtles de las activitats en plena mar son insufisents. D'autres problèmas son ligats a l'introduccion d’espècias non indigènas.
Aspèctes istorics e geoestrategics[modificar | modificar la font]
Del temps de l'Empèri Otoman, s'i pescava lo famós esturion e s'i produsiá lo caviar exportat cap a Russia[2].
Se passa de la mar d'Azov a la mar Caspiana pel canal Don-Vòlga que religa Don a Vòlga en amont respectivament de Rostov de Don e d’Astracan. Aquò fa del estrech de Kertch un punt fòrça estrategic. Aquel estrech pauc prigond se pòt solament passar pel canal de Kertch.
Conflictes de territorialitat[modificar | modificar la font]
Autres còps mar interiora de l'URSS, la mar d'Azov se considèra uèi coma una mar internacionala (per Ucraïna) mas coma una « mar interiora de la CEI » per Russia. Aprèp l'incident de l'Illa de Touzla, en octobre de 2003, un acòrd se faguèt entre Russia e Ucraïna sus la mar d'Azov e l'estrech de Kertch.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Evaluacion DOBRIS Agéncia Europèa per l'Environament, 1994
- ↑ Font: Ancians archius imperials turcs d’Istambol, in (fr) Leçon inaugurale du Collège de France, par le turcologue Gilles Veinstein


text:
Ajuda:Signatura
Aquesta pagina a per tòca d'explicar los diferents usatges en vigor sus Wikipèdia per las signaturas.
Somari
- 1 Dins los articles enciclopedics
- 2 Signar un imatge
- 3 Dins las paginas de discussion
- 4 Sintaxi
- 5 Vejatz tanben
Dins los articles enciclopedics[modificar | modificar la font]
Los articles enciclopedics son pas jamai signats, mas se pòt tornar trobar los noms dels autors en consultant l'onglet istoric.
- ► Podètz utilizar lo modèl {{signatura}} en pagina de discussion d'un utilizaire qu'auriá signat un article enciclopedic.
Signar un imatge[modificar | modificar la font]
Se desconselha fòrtament de signar un imatge dins l'imatge el-meteis: cada imatge possedís una pagina de descripcion ont lo nom de l'autor deu figurar : vejatz ajuda:Importar un fichièr.
- ► Podètz utilizar lo modèl {{imatge signat}} sus la pagina de descripcion d'un tal imatge.
Tanben es possible de far figurar lo nom de l'autor dins las donadas EXIF. Vejatz Commons:Commons:Manipulating meta data.
Dins las paginas de discussion[modificar | modificar la font]
En revenge, quand prenètz part a una discussion, se recomanda de signar vòstre messatge. Se signatz pas, pausaretz un problèma a la persona qu'escriurà darrièr vos, vòstre messatge riscant d'èsser interpretat pels lectors coma essent la primièra partida del sieu.
- ► Podètz utilizar lo modèl {{pas signat}} en seguida d'un messatge pas signat, per senhalar als autres utilizaires quin es son autor, e eventualament la data e l'ora, e mai un ligam vèrs aquesta modificacion.
Sintaxi[modificar | modificar la font]
Vaquí la sintaxi d'utilizar per signar un messatge :
Amb las tildas[modificar | modificar la font]
- Lo caractèr ~ es una tilda. L'obtenètz sus la màger part dels clavièrs :
- Per que las tildas sián remplaçadas per vòstre nom (o escais) d'utilizaire dins la pagina de discussion, devètz èsser enregistrat e connectat, siquenon es l'adreça IP de vòstre ordenador qu'apareisserà.
- Tot utilizaire, enregistrat o pas, pòt signar un messatge en escrivent simplament son nom o un pseudonim, seguit se o desira de cinc tildas per la data.
Amb la barra d'espleches[modificar | modificar la font]
Amb la paleta de caractèrs especials[modificar | modificar la font]
Rendut de la signatura[modificar | modificar la font]
Es possible, dins l'onglet « informacions personalas » de vòstras Preferéncias, de parametrar çò que serà inserit automaticament a la plaça de vòstre nom d'utilizaire quand signaretz.
Amb ligam automatic[modificar | modificar la font]
Se la casa « Signatura bruta (sens ligam automatic) » es desmarcada, es lo còde seguent qu'es automaticament inserit :
- [[Utilizaire:Vòstre nom d'utilizaire|escais]]
ont escais es lo contengut del camp « Signatura per las discussions (amb ~~~) » (se lo camp es void, es lo nom d'utilizaire qu'es utilizat).
Lo resultat serà alara :
- quand signaretz amb 3 tildas (~~~) : escais
- quand signaretz amb 4 tildas (~~~~) : escais 6 d'abril de 2007 a 18:18 (CEST)
Per exemple, se vòstre nom d'utilizaire es en majusculas (ROBÈRT (d · c · b)), e que desiratz qu'aparesca en minusculas dins vòstra signatura, vos sufís de picar « Robèrt » dins aqueste camp.
Amb signatura bruta[modificar | modificar la font]
En marquant la casa « Signatura bruta (sens ligam automatic) », podètz personalizar vòstra signatura de biais mai elaborat. Es per exemple l'ocasion d'integrar un ligam vèrs vòstra pagina de discussion.
Metòde[modificar | modificar la font]
Per aquò far, marcatz la casa, e picatz per exemple dins lo camp de picatge :
- — [[Utilizaire:Vòstre nom d'utilizaire|Vòstre nom d'utilizaire]]    [[[Discussion Utilizaire:Vòstre nom d'utilizaire|blabla]]]
en remplaçant cada ocurréncia de « Vòstre nom d'utilizaire » per vòstre nom d'utilizaire.
Lo resultat serà alara :
- quand signaretz amb 3 tildas (~~~) : — Vòstre nom d'utilizaire [blabla]
- quand signaretz amb 4 tildas (~~~~) : — Vòstre nom d'utilizaire [blabla] 6 d'abril de 2007 a 18:18 (CEST)
Precaucions importantas[modificar | modificar la font]
Qualques precaucions importantas que simplificaràn la vida als autres.
- Utilizacion de modèls
- Podètz pas utilizar de modèl dins aquesta signatura personalizada ; se picatz un còde que ne conten, seràn automaticament remplaçats al primièr nivèl.
- Afichatge del caractèr « | »
- Se volètz afichar lo caractèr « | », devètz utilizar l'entitat HTML « | » siquenon vòstra signatura farà bogar totes los modèls que lo contenon. (Nòta : lo | entre [[ e ]] dels ligams intèrnes de la signatura es pas concernit).
- Exemple : [[Utilizaire:Vòstre nom|Vòstre nom]] | [[Discussion Utilizaire:Vòstre nom|blabla]].
- Sobrietat
- Se recomanda de demorar relativament sòbri : los autres Wikipedians penaràn probablament a editar una pagina contenent una signatura que son còde ocupariá mai de doas linhas. Los degradats de color son doncas de defugir. Las signaturas tròp vivas son tanben, de biais general, de defugir, pel confòrt de lectura dels autres utilizaires.
- Verificacion del còde wiki
- Dins lo còde de vòstra signatura, doblidetz pas de plan tampar totas las balisas (e de las tampar dins l'òrdre invèrs dins lo qual son estadas plaçadas) qu'avètz dobèrtas, siquenon tot lo tèxte que seguirà vòstras signaturas serà interpretat coma inclús dins aquestas balisas non tampadas, e serà doncas formatat en consequéncia.
- Tèst de la signatura
- Remembratz-vos que totes los ligams intèrnes apareisson en tèxt gras quand son meses sus la pagina que ligan. Aquò es de prendre en compte se testatz vòstra signatura sus vòstre pagina d'utilizaire (o la pagina de discussion) e que vesètz pas aparéisser cap de ligam quand salvagardatz o previsualizatz.


text:
Panthera tigris
Panthera tigris
Tigre de Bengala (Panthera tigris tigris)
Lo tigre (Panthera tigris) es un mamifèr carnivòr de la familha dels Felids (Felidae) del genre Panthera. De forradura fòrt caracteristica rossa raiada de negre, es lo mai grand felin salvatge del monde. L'espècia es dividida en nòu sosespècias amb de diferéncias menoras en tèrmes de talha o de comportament. Superpredator, caça subretot los cèrvis e los singlars, mas pòt tanben atacar de presas de talha pus importanta coma los bufles. Fins al sègle XIX, lo tigre aviá la reputacion de manjar los Òmes. Es una animal solitari; lo mascle possedís un territòri que conten los domenis de plusors femèlas e participa gaireben jamai a l'educacion dels pichons.
S'adapta a tot tipe d'abitat, s'encontra dins tota Asia, malgrat que son airal de reparticion aja demenit fòrça. L'espècia es considerada coma en dangièr per l'Union Internacionala per la Conservacion de la Natura e es aparada sus l'ensemble dels païses ont viu. Caçadas fins a la mitat del sègle XX, las populacions de tigres descreissián fòrça, passant d'un efectiu estimat a 100 000 subjèctes en 1900 a prèp de 3 500 tigres[1],[2], la majoritat vivent en Índia. La diminucion de son abitat e lo braconatge alimentant la medecina tradicionala chinesa son las menaças principalas pesant sus l'espècia.
« Rei dels animals » e signe del zodiac chinés, lo tigre es tanben fòrça present dins la mitologia indo, servent de montura a Durga. Figura emblematica representant la fòrça e la feror, aquel felin es pintat dins fòrça quadres de caça, e a figurat dins fòrça òbras musicalas e literàrias: Shere Khan del Libre de la Jungle de Rudyard Kipling.
Somari
- 1 Descripcion morfologica
- 2 Evolucion de l'espècia e sosespècias
- 3 Comportament
- 4 Ecologia e reparticion
- 5 Conservacion del tigre
- 6 Representacions artisticas del tigre
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Annèxes
Descripcion morfologica[modificar | modificar la font]
Còrs[modificar | modificar la font]
Lo tigre es lo mai grand felin salvatge, es tanben lo pus gròs predator sus la tèrra fèrma darrièr l'ors kodiak e l'ors polar. Aquel felin a un còrs pus long qu'aquel del leon; aquò lo fa paréisser fòrça mai massís. Las mesuras del tigre vàrian fòrça d'una sosespècia a l'autre: un tigre de Sumatra mascle pesa pas mai de 140 kg per 2,3 mètres de longor totala alara qu'un tigre de Siberia pòt aténher 300 kg per 3,3 mètres de long[3]. La nautor al garròt del tigre pòt atal variar de 0,85 a un mètre, sa longor totala amb la coa de 2 a 3,7 mètres e son pes de 65 a 300 kg[4]. Lo recòrd de pes es aquel d'un tigre de Siberia en 1950 amb 384 kg[5].
Las aurelhas del tigre son redondas, lor fàcia extèrna es negra amb una granda taca blanca al mitan. Las pupilhas son redondas, l'irís es de color daurada a verda, a vegada blava. Lo nas es ròse amb a vegadas de tacas negras, las vibrissas son nombrosas sus un morre cort. Lo front es bombut. Lo còl es cobèrt d'una forradura fòrça mai densa e espessa formant una colareta, subretot pel mascle. Las caninas del tigre son las mai longas de totes los felins actuals: pòdon aténher una longor de nòu centimètres. Coma totes los membres del genre Panthera, l’osoíd es en partida ossificada, aquò li permet de rugir[6].
Pelatges[modificar | modificar la font]
Lo tigre a una forradura jauna clar a iranjat escur raiada de negre. Lo pelatge es blanc crèma sus la fàcia intèrna dels membres, la peitrina, la gòrja, las gautas, la maissa inferiora e lo dessús dels uèlhs. Las raiaduras de color negra son mai o mens abondantas segon las sosespècias, a vegadas dobles suls costats. Son diferentas d'un subjècte a l'autre e d'un costat a l'autre permetent una identificacion segura[7]. Los tigres vivent dins las selvas son pus escurs e an mai de raias. En ivèrn, lo pel es pus clar e dense pel tigre de Siberia e lo tigre de la Caspiana[8],[9]. La coa es en primièr raiada puèi ven anelada a l'extremitat.
Lo tigre blanc, a vegadas presentat dins los zoos o los circs, es pas una sosespècia o una raça geografica del tigre. Qualques especimèns salvatges foguèron observats en Índia, mas es un subjècte capturat en 1951, Mohan, que venguèt l'aujòl de gaireben totes los tigres blancs captius[10]. Gaireben totes los tigres blancs an de raias negras a brun clar sus un pelatge blancàs; los uèlhs son blaus. Se considèra qu'es una mutacion genetica encontrada dins d'autres mamifèrs, coma lo cat e lo lapin[11]. Existís pas de cas d'albinisme reconegut.[12].
Lo tigre daurat, o en anglés golden tiger, a un pelatge blanc amb de traças rossas formant coma de raiaduras[13].
De tigres negres foguèron senhalats de temps en temps, mas la sola pròva de lor existéncia es una pèl confiscada per la polícia en octobre de 1992. Lo pelatge presenta una largor anormala de raiaduras que se jonhon totalament sus l'espatla e la tèsta, provocant l'illusion d'un tigre negre. [14].
Permanéncias fisicas[modificar | modificar la font]
Un tigre fa de passes de 55 a 80 cm de long. La traça de pata mesura 10 a 14 cm de larg e 16 cm de long[15]. Es un plan bon nadaire. Travèrsa aisidament los rius larg de 6 a 8 km e lo recòrd es aquel d'un tigre de Sumatra que traversèt una partida de mar de 29 km de larg[16]. Lo tigre pòt córrer a la velocitat maximala de 50 km/h, mas sus de distàncias pichonas, d'una vintena de mètres[17].
Evolucion de l'espècia e sosespècias[modificar | modificar la font]
Evolucion de l'espècia[modificar | modificar la font]
La linhada de las pantèras, las Pantherinae, divergiguèt fa 10,8 milions d'ans de l'aujòl comun dels Felidae, puèi fa 6,4 milions d'ans, la linhada de las pantèras nebulosas Neofelis e aquelas de las Panthera[18]. Lo mai vièlh aujòl comun als Panthera que se possedís de fossils es Panthera palaeosinensis, que viviá de la fin del Pliocèn al començament del Pleistocèn. Lo tigre apareguèt fòrça abans lo jaguar, lo leopard e la pantèra e es estrechament parentat a la pantèra de las nèus: tigre e pantèra de las nèus aurián divergit fa dos milions d'ans[19],[20]. Segon l'avís general, l'origina de l’espècia es localizada dins l'Èst e lo Nòrd-Èst d'Asia. Lo territòri del tigre se seriá aprèp espandit sus las illas de la Sonda puèi cap a Índia. De pròvas fossilas de sa preséncia al Japon e sus l'illa de Bornèo[21]. Fa 73 000 ans, lo tigre gaireben s'apaguèt a causa de las erupcions del volcan Toba a Sumatra; aquò pòt explicar la flaca diversitat genetica de l’espècia actuala[22].
Sosespècias[modificar | modificar la font]
La primièra descripcion del tigre foguèt efectuada per Linné en 1758 dins son libre Systema Naturae. L'espècia Panthera tigris aviá tradicionalament uèit sosespècias diferentas; pasmens, en 2004, un estudi menat sus tres marcadors genetics diferents de 130 tigres a revelat una novèla sosespècia, lo tigre de Malàisia (Panthera tigris jacksoni)[23]. La classificacion de nòu sosespècias foguèt adoptada par l'UICN en 2008[24] puèi per de fondacions de proteccion del tigre coma Save the tiger fund o 21st Century Tiger[25]. E mai, se vei que l'UICN efectuèt un cambiament d'autor per l'espècia (de Linné a Mazák)[26]. La basa de donada NCBI reconeis solament las sièis sosespècias encara viventas[27] e aquela del SITI demorèt al modèl de uèit sosespècias[28]. Las recèrcas sus las sosespècias de tigres se contunhan per establir los plans de salvagarda mai adaptats possible[29],[30].
Las nòu sosespècias presentadas aicí son aquelas reconegudas per l'UICN, que tres atudadas:
- lo tigre de Siberia (Panthera tigris altaica) es lo mai grand dels tigres. Son pelatge es clar amb de raiaduras pus brunas que negras. Los mascles an sovent un colar espés de pels blancs. Sas populacions s'espandisson sus Manchoria, lo Nòrd-Èst de China, Russia e benlèu la Corèa del Nòrd ;
- lo tigre de China miègjornala (Panthera tigris amoyensis) es de talha plan compacta, sas raias son fòrça espaçadas, cortas e largas. Sosespècia en dangièr critic d'extincion; se tròba los darrièrs tigres chineses dins una resèrva del sud de China. Foguèt declarat « nosible » per Mao Zedong, çò que precipitèt son extincion. Lo govèrn chinés tempta uèi de salvar los darrièrs especimèns;
- lo tigre de Bali (Panthera tigris balica) revèrta lo tigre de Sumatra, foguèt fòrça desconegut al moment de sa disparicion, al començament dels ans 1930. Se trapava solament sus l'illa de Bali ;
- lo tigre d'Indochina (Panthera tigris corbetti) es relativament pichon, son pelatge es de color escura, amb de raias mai finas e mai nombrosas que lo tigre de Bengale. Las marcas blancas son pus prononciadas. Son airal de reparticion cobrís Tailàndia, la China del sud, Cambòtja, Birmania, Laos, Vietnam ;
- lo tigre de Malàisia (Panthera tigris jacksoni) es una sosespècia descricha en 2004, revertant lo tigre d'Indochina e viu en Malàisia ;
- lo tigre de Java (Panthera tigris sondaica) es una sosespècia atudada; lo darrièr tigre de Java foguèt apercebut en 1972 e despareguèt benlèu dins los ans 1980, consequéncia de la destruccion de son abitat ligada a l'expleitacion intensiva de la fusta de tèc[31]. Semblava lo tigre de Sumatra e s'encontrava solament sus l'illa de Java ;
- lo tigre de Sumatra (Panthera tigris sumatrae) es la pus pichona sosespècia de tigres encara viventa[32]. Lo pelatge es fòrça escur, lo blanc del ventre es mendre, e las raias son doblas, finas e fòrça serradas. Los mascles an una forradura de còl espessa. Es present solament sus l'illa de Sumatra ;
- lo tigre de Bengala (Panthera tigris tigris) a de raiaduras plan espaçadas sul fons brun iranjat. Se trapa subretot en Índia, mas tanben Bangladèsh, Botan, Nepal, a l'Oèst de Birmania e dins lo Sud de China. Es la sosespècia pus espandida;
- lo tigre de la Caspiana (Panthera tigris virgata) es una sosespècia atudada dins los ans 1970. Aquel tigre èra de granda talha, amb un ventre blanc e sa tèsta aviá una longa colareta. Los territòris dels tigres de la Caspiana s'espandissián en Afganistan, Iran, Turquia, Mongolia, e lo centre de Russia.
-
-
-
Balicolor.jpg
-
-
-
-
-
-
Ibrides[modificar | modificar la font]
De crosaments en captivitat se faguèron entre tigre e leon. Lo ligre es lo resultat del crosament entre un leon e una tigra, lo tiglon aquel d'un tigre e d'una leona. Lo ligre es en general mai grand que sos dos parents alara que lo tiglon es pus pichon. Possedís de caractèrs fisics entre aqueles de lor paire e aqueles de lor maire e son capables de rugir coma un tigre o un leon. Segon lo site Messybeast, la diferéncia de talha entre lo ligre e lo tiglon es deguda a un gèn que s'exprimís diferentament segon lo sèxe[33],. Los ligres e tiglons femèlas son a vegadas fertilas amb una de las espècias que ne son eissits. Aqueles crosaments se fan solament en captivitat perque los tigres e leons s'encontran rarament dins la natura[34]. Sovent eissits de crosaments forçats per obtenir un felin « fòra de nòrma », aqueles ibrides, sens utilitat per la conservacion de las espècias, sofrisson sovent de problèmas de santat fisica e mentala[35].
Lo dogla seriá lo crosament entre un leopard mascle e una tigra e lo tigard lo crosament entre un tigre e una leoparda[36].
Comportament[modificar | modificar la font]
Territorialitat[modificar | modificar la font]
Solitari, lo tigre aima pas partejar son territòri, subretot entre mascles. Lo tigre mascle possedís un territòri que conten doas a tres domenis reservats a las femèlas; lo recòrd es de sèt femèlas sul territòri d'un mascle[38]. Los mascles percorron lor territòri regularament, aquò li pren qualques setmanas[39].
Totes los tigres, mascles o femèlas, marcan lor territòri amb lor urina o lors excrements. Per evitar los intruses, pòdon tanben senhalar lor preséncia en grafinhant los arbres. Fòra dels periòdes de reproduccion, o quand la femèla elèva los pichons, los encontres son evitats: Kailash Sankhala observèt qu'un parelh de tigres dins un meteis claus del zoo de Delhi anavan jamai suls meteis camins e avián de zonas separadas dins lor espaci[40].
Excepcions a la solitud dels tigres: son sovent los mascles que demòran prèp de las femèlas, e que a vegadas accèptan de partejar una presa. De joves tigres fraires se ligan a vegadas per atacar de presas pus grandas. Pasmens, aqueles comportaments son pas frequents, e los encontres entre tigres se redusisson sovent al periòde de reproduccion[41].
Lo tigre possedís sovent qualques tutas sus son territòri, e utiliza la mai adaptada pels besonhs del moment. Lo territòri d'un tigre vària fòrça segon la disponibilitat de las presas. Per exemple, dins qualques regions d'Índia o de Nepal, ont las presas son abondantas, lo territòri dels mascles cobrís entre 30 e 72 km2 e aquel de las femèlas pòt èsser inferior a 20 km2. Mas en Siberia, ont las presas son raras, cal de 800 a 1 000 km2 de territòri per un mascle e fins a 400 km2 per una femèla[42].
Vocalizacions[modificar | modificar la font]
Lo tigre a un grand repertòri de vocalizacions, diferentas segon lor utilizacion: senhal de preséncia, apèl d'una femèla, crida d'ataca... Los rugiments se pòdon ausir a tres quilomètres de distància[43], Son generalament utilizats per senhalar lor preséncia a las femèlas e als tigres de passatge, mas pòdon a vegadas indicar que la caça a capitat[44].
Caça e alimentacion[modificar | modificar la font]
Metòdes de caça[modificar | modificar la font]
Lo tigre es un predator crepuscular: caça de preferéncia al levar e al tombar del jorn, mas pòt tanben caçar pendent la jornada[45]. Pista las presas a la vista e a l'ausida, e utiliza pauc son odorat per aquela activitat[46]. Los tigres preferisson atacar de subjèctes joves o vièlhs.
Lo tigre apròcha sa presa a l'afust e l'ataca pel costat o darrièr. Se sa presa es pichona, lo tigre la tua en li rompent las vertèbras cervicalas; s'es granda, preferisson de la mòrdre a la gòrja e atal l'estofar[47]. La mordida a la gòrja permet d'evitar las banas e las batas de sas presas e las empacha de tornar se levar[48]. Lo tigre es abituat a menar la presa dins los bartasses per la manjar al calme; pòt tanben la cobrir de fuèlhas o de tèrra per l'escondre[49]. Arriba que de tigres caçan ensemble mas es pauc frequent.
La probabilitat de capitar una caça vària segon los subjèctes e l'abitat : per exemple, dins lo Pargue Nacional de Ranthambore, solas 10 % de las caças capitan, alara que dins las selvas densas d'un Pargue Nacional de Kanha, la mejana es de 5 %[50].
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Una tigra de Bengala sola consoma sièis quilogramas de carn per jorn, çò que, segon la talha de las presas, representa 40 a 70 presas per an[51]. Un tigre en mejana deu caçar una granda presa cada sèt a dètz jorns[52]. Un tigre pòt manjar de 14 a 40 kg de carn en un còp.[53].
Lo tigre se noirís que de carn, es un animal carnivòr. Las principalas presas del tigre son de pes mejan (de cinquanta a dos cents quilogramas), caça subretot los singlars e los cèrvis[54]. Lo regim alimentari del tigre vària segon las sosespècias e segon son abitat; enclusís gaur, sambar, bufle, cèrvi axis, monin, etc. S'ataca a vegadas als animals espinoses pòrcs espics, mas tanben a de presas pus grandas coma los orses, de leopards, de pichons rinocèros e elefants[55] o de Crocodilias[56].
Predator oportunista, lo tigre se pòt atacar al bestial, o a una caraunhada[57]. Se necessari, pòt tanben manjar de pars[58].
Manjaire d'Òme ?[modificar | modificar la font]
Lo tigre es lo felin amb una granda reputacion de manjaire d'Òmes, subretot en Índia. Aquò significa pas que l'èsser uman fa partida de son regim alimentari, mas pòt s'atacar a l'Òme.
La tigra escaissada « la manjaira d'Òme de Champawat » que foguèt tuada pel caçaire Jim Corbett en 1907 aviá tuat 438 personas[59] en uèi ans[60]. Dempuèi lo començament del sègle XX, las victimas son fòrça mens nombrosas, mas dins los ans 1950, se comptava prèp de 5 000 mòrts cada an[61].
Los principals accidents mortals se produson a l'ocasion de contacte imprevist entre l'òme e l'animal. La pèrda de caninas es un punt determinant: lo tigre, incapable de se noirir de grandas presas, se replega sus de presa pus flacas coma l'òme. Las tigras pòdon transmetre lo gost de la car umana a lors pichons e perpetuar atal una linhada de manjaires d'Òmes[62].
Cicle de vida[modificar | modificar la font]
Lo periòde de reproduccion se pòt far a tot moment de l'an, mas i a un pic d'ocurréncia que vària segon la zona geografic[63]. Durant l'estrus que dura mai de nòu jorns[64], la femèla senhala sa preséncia per de gemiments e de rugiments repetits acompanhat d'un marcatge olfactiu pus frequent. Pendent la cort, los contactes son frequents: los tigres se mossegan lo morre, se fretan un contra l'autre. Quand la femèla es prèsta, pren la posicion tipica dels felins: s'assètan, las patas mai longas davant e aquelas de darrièr mièg plegadas, lo mascle la penètra e la sasís per la pèl del còl pendent l'ejaculacion. Per finir, la tigra s'escampa violentament e se vira sovent contra lo mascle, abans de començar un periòde de repaus[65]. L'acoblament es brèu mas se pòt repetir mai d'un còp per jorn[66].
La femèla fa nàisser dins un luòc isolat[67] dos o tres pichons en mejana (sèt al maximum) aprèp 93 a 114 jorns (o entre 3 e 4 meses) de portadura[68]. Los joves tigres demòran cècs fins a sièis a catorzen jorns; pesan a la naissença de 750 a 1 600 g. Es la tigra que fa l'educacion dels pichons; lo tigre participa. La tigra los desplaça sovent d'una tuta a l'autra per los aparar dels predators. Començan de jogar quand an un mes[69]; la tigra dona pas de carn abans quaranta jorns e lo desmamatge se fa a dos meses[70].
Los joves demòran amb la maire per aprendre la caça. Al contrari dels lions, los tigres joves manjan en primièr. La tigra es fòrça protectritz, eliminant o evitant lo dangièr (tigres mascles, lo paire comprés, Òmes, etc.) Vèrs un an, los joves pòdon caçar sols[71]. Los conflictes per las presas se multiplican vèrs dètz-e-uèit a vint-e-un meses e los mascles son los primièrs que daissan lo cercle familial[72].
Dins la natura, los tigres fan lor maduretat sexuala de tres a sièis ans pels mascles e a gaireben tres ans per la femèla[73]. Lo tigre se reprodusís pas mai a partir del catorzen an[74]. La maire torna en cicle eustral detz-e-uèit a vint meses aprèp la naissença[75]. Un estudi fach al Pargue Nacional del Chitwan, en Nepal, a mostrat una mortalitat infantila de 34 % per los joves de mens d'un an e de 29 % pel segond an. Pel primièr an, 73 % de las mòrts foguèron degudas a la pèrda de la portada entièra per causa d'inondacion, d'encendi o d'infanticidi.
Ecologia e reparticion[modificar | modificar la font]
Abitat del tigre[modificar | modificar la font]
Se trapa dins las selvas umidas tropicalas fins a la Taiga de la Russia d'Orient Extrèm en passant per las mangròvas dels Sundarbans, lo tigre s'adapta plan, pasmens que preferís los terrens de granda vegetacion utils per ne far un bon terren de caça e un bon abric[76]. En 2008, al Botan, alara que se pensava que lo tigre anava fins a 3 000 mètres[77], de patadas e de fotografias lo mòstran anant entre 3 700 e 4 300 mètres[78].
Reparticion[modificar | modificar la font]
L'airal de reparticion del tigre a fòrça demenit dempuèi lo sègle XIX. S'espandissent de l'Èst de Turquia a l'Orient Extrèm rus, sus las illas de Sumatra, de Java e de Bali: dins gaireben tota Asia, levat de la serrada d'Imalaia.
Uèi, los darrièrs tigres subrevivon solament dins catòrze païses: Índia, Nepal, Botan, Bangladèsh, Birmania, Laos, Tailàndia, Cambòtja, Malàisia, Indonesia (illa de Sumatra), China, Russia e benlèu la Corèa del Nòrd.
Dins lo Pargue Nacional de Kaziranga, las estimacions oficialas comptan 90 a 100 subjèctes, constituissent benlèu la concentracion pus densa al monde.
Conservacion del tigre[modificar | modificar la font]
Menaças[modificar | modificar la font]
Enemics naturals[modificar | modificar la font]
Son pauc los enemics naturals. Pasmens, las ardadas de dholes pòdon atacar e tuar un tigre. Los orses tanben pòdon tuar de tigres mascles o joves[79].
Caça[modificar | modificar la font]
La caça dels trofèus foguèt una causa importanta de regression del tigre al sègle XIX e al començament del sègle XX. La caça del tigre foguèt un espòrt dels colons e dels maharadjahs. [80].
Lo comèrci de la pèl accelerèt aquela caça. Al començament del sègle XX, una pèl costava 200 ropias, e un tapís amb la tèsta fins a 300. Las forraduras foguèron negociadas pels marchands locals puèi vendudas coma sovenir[81]. Pendent los ans 1950 a 1960, se comptava mai de tres mila tigres; foguèron tuats coma trofèus[82].
La caça del tigre es uèi enebida dins totes los païses ont viu lo felin. Le braconatge e la desparicion de son abitat e de sas presas son uèi ara las causas principalas de la baissa de populacions.
Destruccion de son abitat[modificar | modificar la font]
Lo tigre sofrís de la destruccion de son abitat: desforestacion e pèrda dels abitats naturals, creissença demografica, disparicion de las presas, agrandiment de las zonas cultivadas e aumentacion de la pollucion. Los subjèctes mens e mens nombroses, e a vegadas mai e mai alunhats penan per s'encontrar e se reproduire.
Medecina tradicionala[modificar | modificar la font]
En Asia, s'utiliza de partidas del còrs del tigre, coma los òsses, per fabricar de remèdis tradicionals[83],[84]. Lo trafec d'òsses a demenit en Índia e en Russia[85]. En China, es enebit dempuèi 1993 d'utilizar d'extraits de tigre dins la farmacopèa e l'òs de sailong a remplaçat l'òs de tigre. A Taiwan, 59% de las farmacias fornissián de preparacions amb d'òs de tigre dins los ans 90 e mens d'1% en 2009. Mas en Cambòtja, Indonesia, Laos, Birmania e Vietnam, la luta contra lo braconatge es fòrça flaca e los mercats demòran[86].
Proteccion[modificar | modificar la font]
Istoric de las accions de proteccion[modificar | modificar la font]
En 1969, lo director del zoo de Delhi declarèt que « Lo tigre es a mand de desaparéisser ! »[87]. La caça del tigre foguèt enebida en 1970, en 1973 lo Projècte Tigre foguèt lançat per Indira Gandhi en Índia[88]: los pargues nacionals son transformats en resèrvas, qu'es enebit d'accedir al centre. Lo programa fonciona: dins los ans 1980, las autoritats indianas anóncian que las populacions de tigre an mai que doblat[89]. Pasmens, lo projècte relentiguèt a la mòrt d'Indira Gandhi en 1984. E mai los resultats del Projècte Tigre son criticats: lo comptatge èra pauc precís, e los administrators avián tendéncia a coflar lors resultats per justificar l'argent pagat per l'Estat[90].
A partir de 1986, se descobriguèt amb suspresa que los tigres « dispareissián »: se pren alara consciéncia del braconatge que provesís la farmacopèa tradicionala chinesa. La revelacion del braconatge provoquèt una crisi dins la comunautat dels conservators: totes los esfòrces semblavan vans, lo trafec d'òsses de tigre continuava en Indochina e en Siberia. Aprèp que los querelaires trobèron un acòrd[91], s'entreprenguèt d'accions internacionalas[92]:
- En 1994, los representants de fòrça païses ont vivon los tigres se reüniguèron per lutar ensemble contra lo comèrci illegal del tigre ;
- En 1995, la campanha Save the tiger fund, financiada per la societat Exxon e lo National Fish and Wildlife Foundation, a per objectiu d'enforçar l'accion de las resèrvas[93], per exemple en instaurant de corredors silvèstres per empachar l'isolament de las populacions de tigres, e arrestar lo comèrci illegal[94].
- L'interdiccion del comèrci d'òsses de tigre en China foguèt lo resultat de fòrça pressions exercidas per la comunautat internacionala.
En 2010, tretze caps de govèrn que Vladimir Potine e Robert Zoellick (president de la Banca Mondiala) se reüniguèron per balhar 350 milions de dolars per la conservacion del tigre[95].
Estatut legal[modificar | modificar la font]
L'ensemble de las sosespècias de tigre es classat dins l'annèxe I de la CITES dempuèi 1975, levat lo tigre de Siberia qu'èra sus l'annèxe II de la CITES fins a 1987, aquò significa que son comèrci es enebit levat autorizacion excepcionala[96].
L'espècia es tanben considerada coma En dangièr (EN) per l'UICN dempuèi 1986[97]. Las sosespècias pòdon aver un estatut diferent: le tigre de Siberia foguèt considerat coma En dangièr critic d'extincion (CE) de 1996 a 2008 per tornar trobar l'estatut d'En dangièr, lo tigre de China e lo tigre de Sumatra son considerats coma En dangièr critic d'extincion dempuèi 1996 e lo tigres de la Caspiana, de Bali e de Java son considerats coma Atudats (EX).
Lo tigre es aparat per la legislacion nacionala dins de païses ont es present a l'estat salvatge[98].
Populacion[modificar | modificar la font]
Preséncia in situ[modificar | modificar la font]
En 1900, s'estimava que la populacion de tigra èra de 100 000 individús que 40 000 en Índia[99]. En 2008, lor populacion s'estimava per l'Union Internacionala per la Conservacion de la Natura entre 1 361 e 2 056 especimèns capables de se reproduire[100] que 1 411 subjèctes en Índia[101].
Uèi, i a en Índia vint-e-tres resèrvas naturalas especialament creadas per preservar lo tigre. En Nepal, tres resèrvas pòdon pretendre abrigar de tigres. Lo tigre es present dins dètz-e-nòu resèrvas en Tailàndia, catòrze airals aparats de Vietnam, cinc resèrvas a Sumatra[107], tres resèrvas en Russia e una en China[108].
Preséncia ex situ[modificar | modificar la font]
L'elevatge conservatòri permet de mantenir una populacion de tigres viventa que qu'arribe a la populacion salvatja, mas tanben, mercé a l'afeccion del public per aquela espècia de sostenir los programas de proteccion in situ. Una autra accion dels zoos es de permetre las accions de recèrcas sul tigre per conéisser sa biologia. Pasmens, los ensags de reintroduccion de tigres nascuts en captivitat an pas capitat[109].
Lo tigre se reprodusís fòrça plan en captivitat e benlèu los tigres en captivitat son pus nombroses que los tigres salvatges. En 2004, lo studbook international (registre internacional) compta 660 tigres[110]. Lo 19 de març de 2009, un pauc mai de 1 400 tigres son inscriches sus la basa ISIS: que, mai de 400 tigres de Siberia, prèp de 300 tigres de Bengala, mai de 200 tigres de Sumatra e una cinquantena de tigres de Malàisia e de tigres d'Indochina e per finir, 390 tigres d'origina non especificada o eissits d'ibridacion[111].
Los tigres se tròban tanben dins los zoos privats, ont las condicions de detencion son a vegadas contràrias al dreches dels animals: sofrisson sovent de problèmas nutricionals o son l'objècte d'un elevatge intensiu. Dins los circs i a tanben fòrça tigres pels espectacles de domdatge: las condicions de detencion d'aqueles animals son tanben denonciadas (gàbias tròp estrechas e dreçatges violents[112]. Pasmens, de pargues per animals retirat del circ existisson, coma aquel del circ Pinder[113].
Tanben, existisson de centres d'elevatge en captivitat que lor sola preocupacion es de far créisser lo nombre d'aqueles felins pel profièch: per exemple, un tigre blanc se pòt vendre a 60 000 $[114].
Representacions artisticas del tigre[modificar | modificar la font]
-
-
Surprise ! del Doanièr Rousseau.
-
-
Le tigre de Franz Marc.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)World tiger population shrinking fast, WWF warns Associated Press [1]
- ↑ (fr)[url=http://web.archive.org/web/20100919202051/http://fr.news.yahoo.com/4/20100916/tts-asie-tigres-ca02f96.html]Demòra mens de 3500 tigres salvatges en Asia, segon un estudi Reuters [2]
- ↑ "jackson105"(fr), Los felins, p.105
- ↑ larousse66(fr) Larousse dels félins, p.66
- ↑ id jackson95, opcit, p.95
- ↑ (en) {{Vratislav Mazak, Panthera tigris,in Mammalian species 8 de mai de 1981 n°152[3]
- ↑ "jackson97"op. cit., p. 97
- ↑ id "CSG3"
- ↑ id"larousse66"
- ↑ id "jackson105"
- ↑ (en) {{Roy Robinson, The white tigers of Rewa and gene homology in the felidae in Genetica 11 de decembre de 1968 ISSN=0016-6707 [4]
- ↑ (en) {{[url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/albinos2.html] Albino Tigers, Maxine Annabell [5] ed: Tiger Territory
- ↑ (en)[url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/tabby.html]Golden Tabbies, Maxine Annabell [6] ed: Tiger Territory
- ↑ id "CSG3"
- ↑ (fr) Le tigre : ses mœurs - son histoire - son avenir, Kailash Sankhala (trad. Florent Jouty) MLP Editions 1998 ISBN 2-7434-1070
- ↑ "CSG3" (en) [7] Tiger Panthera tigris (Linnaeus, 1758) : Description and Behavior Part Two, Cat Specialist group, 1996 [8]
- ↑ "NGM"
- ↑ PourLaScience (fr) L'évolution des chats| journal, Stephen O'Brien et Warren Johnson, Abril de 2008, ISSN 0 153-4092 basat sus (en) The late Miocene radiation of modern felidae : a genetic assessment, W. Johnson et al. in Science (2006) e (en) The near eastern origin of cat domestication, C. Driscoll e in al. Science (2007)
- ↑ "IUCNOnce">{{UICN 22732 Panthera uncia (Schreber, 1775)
- ↑ La posicion del clade a respièch dels autres Panthera es encara pas plan clara.
- ↑ (en) Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes, John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, ed :Cambridge University Press, 1999, iSBN 0521648351 ISBN 978-0-521-64835-6, en linha [9]
- ↑ id PourLaScience
- ↑ (fr) Un nouveau cousin pour les tigres, Cécile Dumas, in Nouvel observateur 7 de decembre de 2004
- ↑ id "UICNTigris"
- ↑ (en) Tiger facts sus 21st Century Tiger e (en) Tiger subspecies sus Save the tiger fund
- ↑ id "UICNTigris"
- ↑ NCBI 9694 Panthera tigris
- ↑ ITIS 183805 Panthera tigris (Linnaeus, 1758) }}
- ↑ id "Riding1" John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, op. cit., p. 35-49
- ↑ Per exemple, se lo tigre de China del Sud (Panthera tigris amoyensis), en dangièr critic d'atudament, aparten a la meteissa sosespècia que lo tigre d'Indochina (Panthera tigris corbetti), se pòt alara temptar de reproduccions en captivitat amb aquel per renfortir lo còde genetic del tigre de China du Sud.
- ↑ John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, op. cit., p. 18
- ↑ "jackson105"
- ↑ (en)[10] Why are ligers so much bigger than tigons, Sarah Hartwell Messy beast
- ↑ (en) [11] Hybridisation, Maxine Annabell [12] ed: Tiger territory
- ↑ (en)[13] Where do Ligers Come From?, Big Cat Rescue, [14]
- ↑ (en)[15] Other hybrid cats, Maxine Annabell [16] ed: Tiger territory
- ↑ id "jackson100"
- ↑ "Larousse68"
- ↑ "Larousse182" Rémy Marion, op. cit., p. 182
- ↑ "KS35" Kailash Sankhala, op. cit., p. 35
- ↑ "Larousse183" Rémy Marion, op. cit., p. 183
- ↑ "jackson100"
- ↑ jackson101 Jackson, op. cit., p.101
- ↑ id jackson101"
- ↑ id "Larousse68"
- ↑ id "jackson98" Jackson, op. cit., p. 98
- ↑ id "Larousse68"
- ↑ id"CSG4" (en) titre=Tiger Panthera tigris - Description and Behavior - Part ThreeCat Specialist Group [17]
- ↑ id "jackson100" Jackson, op. cit., p. 100
- ↑ id "Letigre32"
- ↑ id "Letigre32">(fr) The Year of the Tiger (Le tigre), Michael Nichols e Geoffrey C. Ward (trad Florence Illouz), National Geographic, ISBN 2-7441-2875-9
- ↑ id "jackson100"
- ↑ id "CSG4"
- ↑ id"Larousse68"
- ↑ id "Larousse68"
- ↑ id "Larousse182"
- ↑ id "Larousse183"
- ↑ id "Larousse183"
- ↑ id "NGM">(fr) National geographic magazine, À travers le livre de la jungle, « Lieux et personnages », hors-série n°2, janvier 2003
- ↑ id "jackson100"
- ↑ id "NGM"
- ↑ id "NGM"
- ↑ , entre la fin de novembre e lo començament d'abril en Índia, entre decembre e febrièr en Manchoria e entre febrièr e abril en Nepal.
- ↑ id"jackson105"
- ↑ id "KS36"
- ↑ Jackson, op. cit., p. 15
- ↑ Una balma, sos de ròcas o lo trauc d'un arbre
- ↑ id "jackson105"
- ↑ "jackson103">Jackson, op. cit., p. 103
- ↑ id"KS36"
- ↑ id "jackson103"
- ↑ id "KS36"
- ↑ id "jackson105" Jackson, op. cit., p. 105
- ↑ id "CSG5"
- ↑ id"KS36" Kailash Sankhala, op. cit., « Les relations familiales : La brave mère », p.34-49
- ↑ id "Larousse68"
- ↑ id "Larousse68"
- ↑ (fr) Au Bhoutan des tigres du Bengale ont été localisés à des altitudes inégalées jusque là, Guillaume Talbot, Bulletin électronique 6 de junh de 2008[18][19]
- ↑ Jackson, op. cit., p. 102
- ↑ (en) Born to Be Wild : Tiger persecution and advocacy, Katheryn Malcolm Norris, 9 de mai de 2005[20][21](en)
- ↑ id "KS79" Kailash Sankhala, op. cit., p. 79
- ↑ Kailash Sankhala, op. cit., « Biographie du tigre »,p. 15
- ↑ (fr) [22]Medecina tradicionala chinesa[23] ed: WWF Soïssa
- ↑ (fr) [24] La faune sauvage menacée par la médecine traditionnelle chinoise, Malini Shankar, lo 14 octobre de 2008 [25] ed: Inter Press Service, 21 agost de 2009}}
- ↑ id "PandaMag119p21" (fr) Tigres, entre les griffes des hommes, WWF-France, Panda magazine, decembre de 2009 ISBN 0248 8124, p. 21
- ↑ id "PandaMag119p21"
- ↑ id "PandaMag119p15" Panda magazine, op. cit., p. 15
- ↑ id "Letigre25"Michael Nichols et Geoffrey C. Ward, op. cit., p. 25
- ↑ id "Letigre25"
- ↑ id "Letigre25"
- ↑ Equipar un colar emetor per cada tigre, tracar los braconièrs dins tota Asia
- ↑ id"Letigre29" Michael Nichols et Geoffrey C. Ward, op. cit., p. 29
- ↑ (en) [26] Strengthening Landscape-level Tiger Conservation, Save The Tiger Fund [27]
- ↑ (en) [28]Stopping the Trade in Tiger Parts, Save The Tiger Fund [29]
- ↑ Le tigre sauvé par un sommet ? in Futura-sciences
- ↑ Per exemple, Ozbequistan obtenguèt en 2009 un quòta d'exportacion de tres especimèns salvatges vivents de tigre de Siberia
- ↑ id "UICNTigris" UICN 15955 Panthera tigris (Mazak, 1968)
- ↑ nid "jackson103" Jackson, op. cit., p. 103
- ↑ id "jackson103"
- ↑ id "UICNTigris"
- ↑ (en)[30] Status of tigers, co-predators and prey in India 2008 [31] ed: Project Tiger
- ↑ id "UICNTigris"
- ↑ Totas sosespècias confondudas.
- ↑ id "UICNTigris"
- ↑ Non apercebut par un scientific dempuèi los ans 1970. Qualques observacions non oficialas.
- ↑ Donadas extrapoladas.
- ↑ id "jackson103"
- ↑ id "jackson103"
- ↑ id "Larousse166"
- ↑ id "WAZA" (en) [url=http://www.waza.org/virtualzoo/factsheet.php?id=112-007-002-005&view=Cats&main=virtualzoo] Virtual Zoo : Tiger, WAZA 2008 World Association of Zoos and Aquariums
- ↑ (en) ISIS, Panthera tigris sul site d'ISIS Species Holdings
- ↑ (fr) [url=http://www.spa.asso.fr/174-contre-le-cirque.htm] Contra lo circ, SPA [32]
- ↑ (fr) [url=http://www.cirquepinder.com/pinderland.html] Pinderland
- ↑ (en) [url=http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/snowtigers.htm] Snow Tigers, Bigcat Rescue
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) The Year of the Tiger (Le tigre) in National Geographic, Michael Nichols e Geoffrey C. Ward (trad: Florence Illouz)2000 ISBN 2-7441-2875-9
- (fr) Le tigre : ses mœurs - son histoire - son avenir, Kailash Sankhala, (trad: Florent Jouty) ISBN 2 7434 1070}}
- (fr) Les tigres ouvrage, Pascal Picq e François Savigny, 2004 ed: Odile Jacob ISBN 2-7381-1342-7
- (en) Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes, John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, 1999, ed: Cambridge University Press ISBN 0-521-64835-1 ISBN 978-0-521-64835-6 [33]


text:
Sonar
Lo sonar (acronim de Sound Navigation And Ranging) es un sistèma de navigacion e localizacion similar al radar mas al luòc d'emetre de senhals radioelectrics, emet d'impulsions d'ultrasons. S'utiliza principalament dins la navigacion susmarina, perque sota l'aiga se propagan pas las ondas electromagneticas.
Es compausat per un transmetor, un emetor, un receptor e un indicador. Lo transmetor emet un fais d'impulsions d'ultrasons a travèrs de l'emetor. Quant tusta un objècte, las impulsions se reflectisson e forman un senhal d'ecò qu'es captat pel receptor. Lo receptor amplifica l'energia de las ondas de l'ecò e genèra un senhal qu'envia a l'indicador, constituit per un ecran ont se vei l'objècte sul qual se son rebatudas las ondas.
Lo sonar s'utiliza sus la mar per la deteccion d'objèctes submergits: sosmarins, minas, naus enfonsadas, flòtas de peisses, etc. S'utiliza tanben en metallurgia per far d'inspeccions per ultrasons, en qualques aplicacions en la medecina, coma las ecografias, etc.
D'animals possedisson un "sonar natural" com los dalfins, l'utilizant per s'orientar.


text:
Samarcanda
Samarcanda (ozbèc: Samarqand; tatgic: CaMapқaHд; persan: سمرقند; del sogdian: "Vila de Pèira") es la segonda pus granda vila d'Ozbequistan e la capitala de la Província de Samarcanda. La vila es subretot coneguda per sa position centrala subre la Rota de la Seda entre China e l'Oèst, e per èsser un centre d'estudis islamic. Al sègle XIV venguèt la capitala de l'empèri de Timur (Tamerlan) e lo site de son mausolèu (lo Gur-e Amir). La Mosqueta de Bibi-Khanym demòra un dels monuments pus remarcable de la vila. Lo Registan èra lo centre ancian de la ciutat.
En 2001, UNESCO apondèt la vila a la tièra del Patrimòni Mondial de l'Umanitat.


text:
Nompatelize
Nompatelize es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat ocupa un scenari de ròcas volcàniques recoberts a las siás extremitats per depauses gréseux màgers del Permien, #que venon fòrça épais al sud e a l'èst en la conca permien de Sant-Dié[1]. Lo centre de Nompatelize es sus una boca del volcan permien, antany en un mièg torride crachant una rusca siliceuse ja fòrtament pétrifiée. Aquela rhyolite ignimbrite venguda de las cambras magmatiques en prigondor per de finales correders de remontada s'es acumulat al veïnat meridional d'una banda defunta de schistes e de diorites de la Ordovicien superiora[2] #qu'an patit un fòrt écrasement e un intens métamorphisme jos la chaine de montanha formada al Carbonifère. Lo vilatge a situat a l'oèst de Brehimont, masatge caseriu de Sant-Michel-sus-Meurthe situat sus un autre cône volcànic.
La situacion en dominant d'aquel scenari entre los vallées de la Meurthe e de la Valdange, uèi traversat per la rota entre Sant-Dié e lo caulet de la Nautor del Bòsc, ofèrta dels punts d'enguarda considerables al septentrion, en particular cap a Raon-l'Estapa, mas tanben a l'orient cap a Sant-Dié-de detlos-Vòges.
Lo ponch culminant del territòri communal es lo mens elevat dos pichons massises gréseux nomenats Bessones #qu'esperlongan la part nòrd del vast massís de la Madeleine #que se prossegueix al sud al delà del Nautor-Jacques. Aquela contrée s'es antany telefonada Agne. La municipalitat de Nompatelize #que la comunitat d'origina, patrona de la Nautor-Ban, n'a longtemps utilizat e mantengut una vièlha rota de débardage dels bòsques de las montanhas gréseuses del Sud, s'esperlonga al nòrd de Sant-Michel-sus-Meurthe pel caseriu de Biarville arriba a la Meurthe al lieudit Bourmont, ancian pòrt sus la Meurthe #que l'altitud n'es pas que d'Unitat|301|mètres {{}}.
La commune occupe un plateau de roches volcaniques recouverts à ses extrémités par des dépôts gréseux âgés du Permien, qui deviennent très épais au sud et à l'est dans le bassin permien de Saint-Dié[3]. Le centre de Nompatelize est sur une bouche du volcan permien, autrefois dans un milieu torride crachant une lave siliceuse déjà fortement pétrifiée. Cette rhyolite ignimbrite venue des chambres magmatiques en profondeur par de fins couloirs de remontée s'est amassée au voisinage méridional d'une bande fine de schistes et de diorites de l'Ordovicien supérieur[4] qui ont subi un fort écrasement et un intense métamorphisme sous la chaine de montagne formée au Carbonifère. Le village est situé à l'ouest de Brehimont, hameau de Saint-Michel-sur-Meurthe situé sur un autre cône volcanique.
La situation dominante de ce plateau entre les vallées de la Meurthe et de la Valdange, aujourd'hui traversé par la route entre Saint-Dié et le col du Haut du Bois, offre des points de vue remarquables au septentrion, en particulier vers Raon-l'Étape, mais aussi à l'orient vers Saint-Dié-des-Vosges.
Le point culminant du territoire communal est le moins élevé des deux petits massifs gréseux nommés Jumeaux qui prolongent la partie nord du vaste massif de la Madeleine qui se poursuit au sud au delà du Haut-Jacques. Cette contrée s'est autrefois appelée Agne. La commune de Nompatelize dont la communauté d'origine, patronne du Haut-Ban, a longtemps utilisé et entretenu une vieille route de débardage des bois des montagnes gréseuses du Sud, se prolonge au nord de Saint-Michel-sur-Meurthe par le hameau de Biarville atteint la Meurthe au lieudit Bourmont, ancien port sur la Meurthe dont l'altitude n'est que de 301 mètres.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo son sens dobte jos la rusca de ròcas volcàniques de Nompatelize-La Sala, fauta de forage en aquela ròca dura malgrat aiçò intensément fracturé pel graben alsacien format al Terciari.
- ↑ Nòta de la Mapa Géologique BRGM 1/50000e de St Dié (pagina 13)
- ↑ Sans doute le sont-ils sous la couche de roches volcaniques de Nompatelize-La Salle, faute de forage dans cette roche dure pourtant intensément fracturé par le graben alsacien formé au Tertiaire.
- ↑ Notice de la Carte Géologique BRGM 1/50000e de St Dié (page 13)


text:
Sublima Pòrta
La Sublima Porte o Bab-i Aliest en otoman es lo nom de la pòrte d'onor monumentala del grand vizirat e Constantinòple, sèti del govèrn del sultan de l'Empèri Otoman.
Aquel tèrme èra doncas sovent utilizat en langatge diplomatic dins las cancelariás europèas per designar l'Empèri turc o la vila de Constantinòple, gardiana dels estreches.
La vila se venguèt nomenada Istambol dins las langas turcas aprèp 1936.
La Sublima Pòrta en Turquia[modificar | modificar la font]
Ara, es la Pòrta servís de dintrada per l'ostal del departament d'Istambol.


text:
Dune 2: Battle for Arrakis
Dune 2: Battle for Arrakis (Dune 2: The Building of a Dynasty ais Estats Units d'America) es un videojuec desenvelopat per Westwood Studios e editat per Virgin Games, pareissut en 1993 sus Amiga, PC, Megadrive e Acorn Archimedes.
Emai siegue estat publicat per lo mesme editor, lo juec compartís amb lo premier Dune pauc de causa, franc de l'Univèrs manlevat au Ciucle de Dune.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo juec se basa d'un biais pron liure sus l'univèrs de l'òbra de Frank Herbert, Dune.
Sistèma de juec[modificar | modificar la font]
Dune 2 es conoissut per èstre lo premier videojuec d'inventar lo genre RTS (per Real-Time-Strategy, Estrategia en temps reau). Au començament, lo jogaire causís v'una dei tres familha disponiblas : leis Atreids, lei Harkonnens ò leis Ordos (aquesta darriera familha existent pas dins lo Ciucle de Dune).
Lei fasa de juec se debanan amb una vista aeriana. Lo jogaire deu recortar l'Espécia per posquer generar de sòus que li permetràn de desenvolopar seis installacions e son armada per fin finala posquer conquistar leis installacions de sei concurrents.


text:
Convergéncia Democratica Aranesa
Convergéncia Democratica Aranesa-Partit Nacionalista Aranés (CDA o CDA-PNA) ei un partit politic aranés qui ei eth sector aranés de Convergéncia Democratica de Catalonha.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Creat eth 30 de març de 1995 per Jusèp Loís Boya qui deishè era presidéncia en 2007 a Carles Barrera.
Organizacion[modificar | modificar la font]
Un comitat executiu damb:
- President: Carles Barrera
- Vicepresident: Juan Pau Perdices Pla
- Secretari Generau: Alex Moga Vidal
- Secretària d’Organizacion: Victòria Saurina Fernández
Representacion[modificar | modificar la font]
As eleccions de 2011 guanhe 7 sètis e ven majoritari ath Conselh Generau d'Aran. Tanben ei ath cap de 6 des 9 municipis aranesi:
Deputacion de Lhèida[modificar | modificar la font]
Aran envie un representant ara deputacion provinciau:
Parlament de Catalonha[modificar | modificar la font]
Era preséncia d'un aranés ath parlament depend des causides des partits ath nivèu catalan.
- 1992-1999: Jusèp Loís Boya (9au sus era lista CiU en 1992, 8en sus era lista CDA en 1995)
- Dempuish 2012: Alex Moga Vidal (6au sus era lista CiU per Lhèida)


text:
Petanca
La petanca o jòc de pè tancat es un jòc de bola tipicament occitan inventat a La Ciutat en 1910[1]. L'etimologia del mot es una desformacion de "pè tancat". Lo jòc s'es fòrça espandit e fin de 2007, se comptiá 558 898 licenciats dins 78 païses, dempuèi Marròc fins a Vietnam. Als quals s'apondon los practicants occasionals, coma los vacancièrs, es a dire de milions d'amators.
Es un espòrt subretot masculin (pas que 14 % dels licenciats son des femnas en França). Pasmens, es un dels rares espòrts que s'organizan de competitions mixtas.
Somari
Istoric[modificar | modificar la font]
Los jòcs de bolas es ancian coma la civilizacion dels lésers, passant d'Egipte en Grècia e seriá estat introdusit en Gaula pels romans. Las bolas èran d'en primièr d'argila, de pèira, puèi de fusta e fin finala d'acièr. Mas, l'edat d'aur de totes los genres èra plan segur a Renaissença.
Al començament del sègle XIX, los jòcs de bolas (que l'interdiccion foguèt pas jamai fòrça respectada[6]) s'espandiguèt del sud al nòrd de França. Dans Ferragus, (1833), Honoré de Balzac descriguèt de partidas de bolas al faubourg Saint-Marceau
En 1850, la primièra societat oficiala, « le Clos Jouve », foguèt fondada dins la region de Lion que fin finala venguèt Federacion francesa de bolas (FFB).
Al sègle XIX, gaireben cada region introduguèt une varianta d'usatge, en provença se jogava lo jòc de bola.
En 1904, un alsacian, Félix Rofritsch fabriquèt las primièras « bolas claveladas » (de fusta cobèrta d'un clòsc de metal, format de clavèls) dins son talhièr de la carrièra dels Fabres, a Marselha, jol nom de « La Bola Blava ».
Lo jòc de bola donèt naissença en 1907 a la petanca, pendent la partida istorica a La Ciutat qu'un campion de jòc de bola, Jules Hugues que podiá pas jogar son jòc preferit per causa de raumatismes, comencèt de dessenhar un redond pel sòl, e amb los pès tancats dedins lancèt lo let a 5-6 m[7]. Aquò se passèt sul terren de bolas d’un estanquèt « La boule étoilée » que los propriataris Ernest e Joseph Pitiot finalisèron las règlas.
Lo primièr concors oficial a La Ciutat en 1910 oficializèt lo nom.
Las noveltats son las seguentas:
- lo jòc se practica sus un terrenh mai cort;
- lo jogaire lança sa bola sens prene vam;
- los pès son jonchs, dins un cercle traçat pel sòl.
La primièra bola en acièr seriá estat fabricada en 1927 a Sant Bonet dau Chastèl, qu'abriga lo Musèu internacional petanca e bolas. Lo meteis an, las règlas de la petanca foguèron codificadas, mas foguèt sonque en 1930 que las tradicionalas bolas de fusta claveladas foguèron remplaçada per aquelas en acièr. Es de Jean Blanc que se deu aquela evolucion.
La Federacion francesa de petanca e de jòc provençal (FFPJP)[8] nasquèt lo 31 de julhèt 1945 quand, amb lo seus 10 000 membres, podèt se separar la seccion provençala de la FFB. La Federation internacionala foguèt fondada lo 8 de març de 1958 à Marselha.
Campionats del monde[modificar | modificar la font]
Los Campionats del monde de petanca se joguèron 45 còps en Seniors, 12 còps per la categoria Joves e 12 còss en categoria Femeninas dempuèi lo començament a Spa (Belgica) en 1959. Totes los campionats se debanan en tripletas.
Material[modificar | modificar la font]
- De bolas de metal (acièr), d’un diamètre comprés entre 70,5 e 80 mm e d'un pes entre 650 e 800 gramas.
- Una bola de fusta, lo let (ò bochon), de 30 mm.
Las bolas son trempadas, cavas e non saurradas.
Fabricacion[modificar | modificar la font]
Un cilindre d'acièr es transformat a caud en un disc, la galeta. Las galetas son embotidas en forma d'emisfèri e los emisfèris son soudats puèi rectificats. Aprèp personalizacion (gravadura del nom del proprietari, per exemple) las bolas son oscadas, puèi son tractadas termicament de tremp e de recoiut abans una finicion lor donant l'aspècte final.
Existís una autra fabricacion a basa de coire, lo metal caufat en fusion es versat dins un mòtle a l'entorn d'un nucli de sabla. Es una fabricacion mens coneguda que la fabricacion a basa d'acièr o d'inòx, mas quand l'acièr rovilha e l'inòx lissa, las bolas a basa de coire rovilhan pas e lissan mens. Es lo meteis processús de fabricacion que las bolas lionesas sens l'emplissatge enebit en petanca.
Lo let ò ''bochon''[modificar | modificar la font]
Los lets de fusta son los preferits dels jogaires de petanca, perque son los mai pesucs; atal:
- se pòt contrarotlar melhor lo lançat del let,
- lo comportament del let pendent un desplaçament d'aquel dins una mena es mai prevesible e mens asardós qu’amb un let de fusta mai leugièra.
Lo let es tanben sonat bochon, diminutiu de bòcha, qu'es lo nom provençal de las bolas de petanca. Aquela denominacion passèt tanben al francés (bouchon).[9]
Règlas del jòc[modificar | modificar la font]
A la petanca, l'objectiu es de marcar de punts en plaçant la seunas bolas mai prèp del let que son adversari.
- Equipas
- Dins aquel espòrt, tres combinasons son possiblas. La tripleta (tres contra tres), la dobleta (dos contra dos) e le tèsta a tèsta (un contre un). Tota autra formula es enebida pel reglament oficial. En tripleta, cada jogiare dispausa de doas bolas. Dins las autras configuracions, cada jogaire n'a tres.
- Distança
- En categoria senior lo jòc deu se debanar entre 6 e 10 mètres, al lançat del let. En seguida, dina la mena lo let deu jamai èsser a mens de 3 mètres o a mai de 20 mètres.
- Lo terren
- La petanca se practica sus totes los terrens. En competicion las dimensions oficialas maximalas son de 15 mètres de longor per 4 de largor, e a minim de 12 mètres sus 3.
- Lo cercle (de lançat)
- Es un redond, traçat sul sol (aquel cercle deu èsser a un mètre minim de tot obstacle e del tèrme d'un terren enebit), que lo jogaire deu demorar per lançar sa bola. Son diamètre es compres entre 35 e 50 cm.
- Començament de la partida
- L'equipa que ganha lo sòrt traça lo cercle e lança lo let e la primièra bola. Per que lo let per un jogaire siá valable, cal que sián entre 6 mètres e 10 mètres del cercle, visible dempuèi lo cercle e a un mètre al minim de tot obstacle o del tèrme d'un terren enebit. Lo lançat del let per un jogaire d'una equipa implica pas que siá obligat de jogar primièr.
A la mena seguenta, lo let apartent a l'equipa qu'emportèt la mena precedenta, o a aquela que lo lancèt abans se la mena tombèt nula. aquela equipa lança lo let dempuèi un cercle traçat a l'entorn del punt qu'èra a fin de la mena precedenta levat se:
- Lo cercle se situariá a mens d'un mètre d'un obstacle o de la limita d'un terren enebit. Dins aquel cas lo jogaire traça lo cercle al mai pròche del limit reglamentari de l'obstacle o del terren enebit.
- Lo lançat del let poiriá pa se far dempuèi totas las distancias reglamentàrias (let en plana mitat d'un terren de 12 mètre per exemple que permetriá pas d'aténher los 6 mètres minimum). Dins aquel segond cas, lo jogaire pòt recular, (dins l'alinhament del cors del jòc a la mena precedenta) fins a que pòsca lançar lo let dins lo respècte de las règlas.
Se lo lancat es pas corrècte, recomença pel meteis jogaire, o un coequipièr. Mas s'aprèp 3 lançats consecutius per la meteissa equipa, lo let foguèt pas lançat en condicions reglamentàrias ven a l'equipa advèrsa . Mas, es totjorn l'equipa que marquèt a la mena precedenta que consèrva la prioritat per jogar la primièra bola.
- Debanament
- Una equipa lança las seunas bolas fins aque n'a, e fins a ce que plaça una de la seunas bolas mai prèp del let qu'aquelas de l'equipa advèrsa.
- Bola nula
- Tota bola es nula quand passa per un terren enebit. Se la bola torna mai tard en terren de jòc, es sul còp levada del jòc e tot çò que desplacèt torna a la seuna plaça. Tota bola lançada dins de condicions non reglamentàrias es nula e tot çò que desplacèt torna en plaça.
- Comptatge
- quand l'ensems de las bolas son lançadas, se compta totas las bolas d'una equipa que se trapa mai prèp del let que la mai pròcha de las bolas adversas.
- Fin de la partida
- Una partida se joga en 13 punts.
- Let nul
- Se lo let sortiguèt dels tèrmes autorisats , que despassa las limitas de 3 mètres o 20 mètres del cercle o s’es pas visible (amagat per un arbre, de l’èrba, eca.) — levat s'es una bola que l'amaga — o mai se flota liurament dins una sompa, i a dos cases: s'ambedoas equipas an encara de bolas, o se, al contrari cap d'aquelas n'a pas mai, la mena es nula; senon, l'equipa qu'a encara de bolas comptabiliza tant de punts qu'a de bolas en man.
Estrategia[modificar | modificar la font]
Una equipa de petanca a:
- en tripleta, un puntaire, un mejan e un tiraire
- en dobleta, un puntaire e un tiraire
- en tèsta a tèsta, un jogaire complet
Pasmens los ròtles sont pas fixat pòdon cambiar en cas de forma marrida d'un jogaire e de l'estrategia de l'equipa.
Una bola plaçada debans lo let a mai de valor qu’una bola plaçada a l’endarrièr a meteissa distança, perque:
- geina l'adversari, que pòt per malastre la butar e docas melhorar sa posicion,
- pòt èsser butada enseguida per un coequipièr per melhorar sa posicion,
- una bola plaçada darrièra pòt permetre a l'equipa adversa de s'i piejar.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Joan de Cantalausa Diccionari general occitan [1]
- ↑ FPPEUX.
- ↑ FPPEUX Illustracion de Le joueur de boules, tèxte de B. Durand dins Les Français peints par eux-mêmes : encyclopédie morale du dix-neuvième siècle. T. 2, L. Curmer éditeur, París 1840-1842, p. 288-296.
- ↑ Illustracion de la p. 209 de l'obratge d'Émile de Labédollière Le Nouveau Paris, Gustave Barba Libraire Éditeur París 1860.
- ↑ Extrach de Toquades, de Gavarni, publicat per Gabriel de Gonet, París 1858. Reprodusit de la pagina 265 del jornal Le Voleur, del 27 d'agost de 1858, que lo dessenh illustra un article titolat Les joueurs de boules.
- ↑ Marco Foyo, Alain Dupuy, Louis Dalmas, « Pétanque : Technique, Tactique, Entrainement », Robert Laffont, 1984, p.16
- ↑ (fr)Charles Giol; La pétanque; in: Historia, 2011, p. 83
- ↑ Site de la FFPJP, que lo sèti es 13, carrièra de Trigança, 13002 Marselha. lo president actual es Alain Cantarutti, elegit lo 7 de març de 2009 per 4 ans.
- ↑ http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k74854/f318.image.langFR
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connexes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Istoric del jòc de bola
- (fr)Confédération mondiale des sports de boules (CMSB)
- (fr)Fédération internationale de pétanque et jeu provençal (FIPJP)