text:
Stradivarius deus Hellier
Lo stradivarius deus Hellier o siplament lo Hellier qu'ei un vriulon deu laütièr Antonio Stradivari fabricat de cap a l'annada 1679. Que porta lo nom de la familha deu son purmèr prioprietari conegut (dilhèu efectivament lo purmèr) qui'u tranmetó aus sons eretèrs mantienent l'instrument enter las mans de la familha anglesa deus Hellier per 180 annadas.
Que ho venuts mantuns còps au cors deu sègle XX.
Uei qu'ei expausat au Musèu Smithsonian de Washington D.C.
Qu'ei un deus mei famós stradivarius e las soas ondraduras que son tot autan famosa e repodusidads sus mantun instrument modèrne.


c: text/html

text:
L’Almanach des Provençaux
Etudes Comtadines.
Azalaïs
Cansounié prouvençau
L’Almanach dauphinois pèr 2009
Femna mon amor de Sèrgi Bec.
Diciounàri de l’Ariege
Femna mon amor
de Sèrgi Bec
Sabèn tóuti lou dòu qu’a maca noste ami Sèrgi Bec, lou pouèto d’Ate, emé la perdo de sa femo escarido Aneto. Vuei, en souveni d’elo, Sèrgi nous porge un recuei de dès-evue pouèmo dedica, chascun, en de femo nostro coume Silvìo Ariés, Miquèla Bramerie, Carina Istre, Glaudeto Occelli, Luciana Porte-Marrou, Maria Rouanet, Maria-Joana Verny, Oumbelino e bèn d’autro.
Lou recuei es adourna de dessin de Bernat Manciet e Caròl Poirson. Es esta publica bonodi lou Counsèu Regiounau d’Aquitàni.
Ié retrouvan lou grand lirisme amourous de Sèrgi Bec, aquesto lengo que fai desbounda lis image, li sentimen, dins un rajòu de mot que s’embandisson dins uno pouësìo libro.
Li pouèmo soun escri en grafìo óucitano, estènt que Sèrgi pratico voulountié l’ecumenisme di biais d’escriéure, em’ en regard la reviraduro franceso. Citarai, en particulié, tres pouèmo que Sèrgi i’esprimo soun questiounamen sus la femo, li femo, e soun engajamen contro la guerro :
E pièi n’i’a un encaro que lou pouèto i’a bouta touto soun amo, touto sa noustalgìo, es La Dòna deis Aucèus (La Dono deis Aucèu), que s’acabo pèr un plang :
Ma vida se mesura pus
au temps
E lo temps crema ma poësia.
26948

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mukden
Mukden (manchó), Shenyang 沈阳 (chinés), es la capitala de la província de Liaoning, dins la Republica Populara de China, dins la Manchoria istorica. A un estatut administratiu de vila josprovinciala.
Situada sus la plana alluviala de Hun, las zonas al ran del riu s'enaigan sovent.
Es la metropòli mai importanta de Manchoria. Lo districte compta mai de 8 100 000 estajants[1] mas Shenyang es tanben al mièg d'una ret urbana de vilas satellitas coma Anshan o Fushun. Amassa acampan mai de 15 000 000 d'estajants çò que constituís lo centre urban mai grand de Manchoria e un dels 10 mai importants de China. La granda companhia de Clarmont, Michelin, i possedís una usina plan importanta.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Donadas oficialas 2011 (recensament)


text:
Rodèsia del Sud
Rodèsia del Sud (en anglés: Southern Rhodesia) foguèt lo nom donat a una colonia britanica autogovernada, situada al nòrd del flum Limpopo e de l'Union d'Africa del Sud. Aprèp sa declaracion d'independéncia unilaterala en 1965, lo país foguèt conegut jol nom de Rodèsia fins a 1979, qu'en aquela data se reconstituiguèt jos la règla de la majoritat coma l'estat sens reconeissença oficiala de Zimbabwe Rhodesia. Tornèt a son estatus colonial status en decembre de 1979, abans de venir finalament Zimbabwe, un estat reconegut internacionalament, en abril de 1980.


text:
IBM
IBM, acronim de International Business Machines es una societat multinacionala originària deis Estats Units d'America especializadas dins lo domèni de l'informatica materiala e logiciala.
La societat naissèt lo 16 de junh de 1911 de l'union de la Computing Scale Company e de la Tabulating Machine Company sota lo nom de Computing Tabulating Recording Company (CTR). Cambièt puei de nom per devenir International Business Machines Corporation lo 14 de febrier de 1924. Son escais-nom 'Big Blue fa referéncia a lo color de son logo.
Au començament des annadas 1980, la mesa sus lo mercat de son ordinator personau anomenat IBM PC a l'entorn d'un processor Intel x86 e amb una arquitectura dubèrta permetent a d'autreis societat de ne fabregar de versions "compatiblas" cambièt l'informatica personala.


text:
John Wayne
John Wayne (nascut Marlon Michael Morrison) siguec un actor de cinèma american, principalament de Western.
Conegut coma eth Duc , ganhec un Oscar e hec plan de peletes de western.
Comencec era sua vida artistica en eth cinèma mut pendent es annades 1920. Siguec ua deras principalas estèlas des des annades 1940 enquias annades 1970. Hec tanben plan de peletes de westerns e epiques ena Dusau Guèrra Mondiau. Tanben hec ua amplia gamma de peletes de diuersi genres coma biografies, comedies, romantiques e policiaques. Reporgia ua mena d'òme individualista plan brut e pr'amor d'açò se convertiguec en ua icona americana.
Joventut e inicis[modificar | modificar la font]
John Wayne, vadut a Winterset, Iowa, coma Marion Robert Morrison en 1907 se convertiguec en Marion Michael Morrison quan es sòns pairs volgueren aperar eth sòn proche hilh Robert. Era praubesa que determinec es sòns prumèrs ans de vida, qu'eth sòn pair qu'amiava pas ben era economia dera familha. Eth Duc èra un bon estudiant e tanben hera popular. Èra naut e damb condicions fisiques. Èra un jogaire de fotbòl american destacat en eth Glendale Institute e siguec recreissat pera Universitat de Califòrnia. Coma jove, Wayne tanben trabalhec en ua botiga de gelats e sòn propietari desihava shivaus tas estudis de Hollywood. Pendent açò, ena Universitat, comencec a trabalhar a l'entorn des estudis locaus deth cinèma.
Dempús dus annades de trabalhs coma actor en es estudis Fox Entertainment Group per 35 dolars ara setmana li ofertèren de hér un roll principal en ua peleta damb eth nom artistic de John Wayne. Maugrat qu'era peleta siguec un desastre, era sua paga s'enauçà enquias 75 dolars ara setmana.
Pendent açò es especialistes l'ensenhèren d'acabalar atau coma d'autes tecniques deth western. Nau annades dempús, era sua participacion ena peleta "The Stage Coach" (1939) se convertiguéc en ua estèla deth cinèma.
Eth Duc deth cinèma[modificar | modificar la font]
Wayne apareishia en més de vint peletes de John Ford des de 1928 e pendent es 35 annades següenti. Enter aquesti includent The legion (1949), The quiet man (1952), The searchers (1956) e The man who killed Liberty Valance (1962).
Un des personatges més estimadi de Wayne erá en The High and Mighty (1954) on heia d'aviador. En 1949 eth director Robert Rossen ofertaua eth personatge principal d'All the king's men a Wayne mes aguest rebutjec pr'amor que projectaua antiamericanisme. Broderick Crawford, qu'acceptec finauments aguest personatge, ganhéc en 1950 eth Oscar. Wayne qu'eth ganhéc pas pera sua participacion en The sands of Iwo Jima.
Johan Wayne ganhéc fin-finau un Oscar per True Grit (1969). Tanben siguéc nomenat coma director per ''The Alamo''(1960), ua des dues peletes que dirigec. Era auta siguec The Green Berets (1968) era soleta peleta americana heta pendent era Guerra de Vietnam tà dar suport ara guerra.
The searchers (1956) ei considerada coma era melhor actuacion de John Wayne e benlèu era més complicada. Wayne erá conegut pes sues idees conservadores. Participéc ena Motion Picture Alliance for the Preservation of American ideals e ne siguec eth president pendent un temps. Siguec plan anticomunista e seguidor dera House of Un-American Activities Commitee atau coma dera lista negra d'actors acusats d'éster compasius damb eth ideari comunista.
En 1964 se li diagnostiquèt cancre de paumon e siguec operat tà estradar-li tot eth paumon querre e dus costes. Pera sua fama o per éster eth republican més famós de Hollywood, eth Partit Republican li demandec de sajar d'éster president des Estats Units per 1968. Més eth consiraua pas qu'eth poble voliua de vertat un actor ena Casa Blanca. Totun, donec suport eath sòn amic Ronald Reagn coma governador de Califòrnia en 1966 e 1970.
Wayne maridec tres viatges , tostemps damb gojates que parlauen l'espanhòu; Josephine Alicia Saenz, Esperanza Baur e Pilar Palette. Auia tres hilhs damb Josephine e tres damb Pilar. John Wayne moriguec de cancre d'estomac en 1979.
Filmografia[modificar | modificar la font]
• Four Sons (1928)
• The Big Trail (1930)
• Ride Him, Cowboy (1932)
• The new Frontier (1935)
• The Stagecoach (1939)
• In Old California (1942)
• Back to Bataan (1945)
• Red River (1948)
• Fort Apache (1948)
• Rio Grande (1950)
• Hondo (1953)
• The conqueror (1956)
• The Barbarian and the Geisha (1958)
• North to Alaska (1960)
• The Comancheros (1961)
• Hatari! (1962)
• How the West was won (1963)
• The Quiet Man (1963)
• Chisum (1970)
• Rio Lobo (1970)
• The Cowboys (1972)
• McQ (1974)
• The Shootist (1976)


text:
Maridatge
Lo maridatge o matrimòni es un ligam entre doas personas per fornir un quadre d'emparament mutual o d'emparament de la descendéncia. Pòt èsser motivat per d'interèsses personals, economics, sentimentals, d'emparament de la familha o coma mejan d'obténer mantun avantatge social.
Lo matrimòni pòt èsser civil o religiós.
Los dreches, devers e condicions requeridas pel matrimòni son diferents, segon l'ordenança juridica. En França, contràriament al PACS, lo maridatge es solament dobèrt als parelhats de sèxes diferents.


text:
Glèisa de Jesucrist des Sants des Darrèri Dies
Era Glèisa de Jesucrist des Sants des Darrèri Dies (var. Glèisa de Jèsus Crist dels/dei/daus Sants dels/dei/daus darrièrs jorns o Glèisa de Jèsus Crist deus Sants deus Darrèrs dias) o Glèisa Mormona, ei era organizacion mès grana deth movement deth mormonisme, ua denominacion restauracionista deth cristianisme. Era sedença dera glèisa se tròbe a Salt Lake City, Utah, as Estats Units. Siguec fondada per Joseph Smith çò 6 d'abriu, 1830 a Fayette, Nòva York. Dempús dera persecucion qu'experimentèren, era sua percaça der estat de Missorí, e er assassinat de Joseph Smith a Illinois, Brigham Young dirigic a un grop de pionèrs mormons ara region de Utah, a on s'establiren permanentaments. Aué era glèisa a entre 8 e 10 milions de membres arreu deth mon. Es membres dera Glèisa de Jesucrist des Sants des Darrèri Dies se considèren crestians, mès diden non apartier a cap tradicion ortodoxa, catolica o en tot protestar. Eri cren qu'era glèisa mormona ei era restauracion dera glèisa originau establida per Jesucrist. Bères glèises crestianes non considèren eth mormonisme ua denominacion crestiana, donques que i a fòrça diferéncies substanciaus es es credences sus era natura de Diu e de Jesucrist.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
La Glèisa de Jesucrist dels Sants dels Darrièrs Jorns aguèt los sieus inicis quand lo jove José Smith (nascut lo 23 de decembre de 1805 en Sharon, comtat de Windsor, estat de Vermont als Estats Units) a l'edat de 14 ans, viviá en Palmyra (Nòva York, Estats Units). Smith relata qu'après aver legit a Santiago 1:5-6; "E se qualqu'un de vosautres a fauta de sabença, demandatz-la a Dieu, lo que dona a totes abundantment e sens retrach, e li serà donada. Mas demande amb fe, en dobtant pas brica; perque lo que dobte es semblable a l'onda de la mar, qu'es rosigada pel vent e tirada per una banda a una autra"; e d'aver-lo meditat en lo sieu còr, aucèt una oracion a Dieu, que reporta aver agut una vision celestial de Dieu Pari après el e Jesucrist, que ne diguèt:
« Vegèri una colomna de lum, mai brilhant que lo sol, dirèctament naut de lo mieu cap; e aquela lutz gradualment descenèt fins a pausar sus mi. (...) En reposant sus mi la lutz, vegèri en l'aire naut de ieu a dos Personatges, lo fulgor qu'e glòria n'admeton pas descripcion. Un d'eles me parlèt, en me cridant per lo mieu nom, e diguèt, en soslinhant a l'autre: Aquel es lo mieu Filh Aimat: Escota'l!" »
Lo jove Smith indiquèt que, en la siá vision, coneguda coma "La Primièra Vision":
« "Se me respondèt que li caliá pas me jónher a cap, perque totas èran en error; e lo personatge que me parlèt me diguèt que totes los sieus credos èran una abominació a la siá vista; que totes aqueles professors s'èran pervertits; qu'amb los sieus pòts m'aunoran, mas lo sieu còr es luènh de ieu; ensenhan coma doctrinas los manaments dels òmes, en avent aparència de pietat, mes en negant l'eficacitat d'ela". »
En lo cors dels ans que seguiguèron la primièra vision, Smith comencèt a predicar qu'aquela e una sèria addicionala de teofanies li instruirien a organizar la glèisa de Jèsus en epòcas modèrnas. Lo 21 de setembre de 1823, Smith referiguèt que se li foguèt indicat ont trobar unes ancians registres escriches en planxes d'aur, lo contengut que ne seriá un compendi de la preïstòria d'America. S'afirma en lo libre, qu'un profèta cridat Mormó faguèt un compendi cap a l'an 385 dC fòrça registres dels descendents d'un grop d'immigrants provenentes dempuèi l'ancian reialme d'Israèl, qual arribèron navigaire a America aperaquí 600 ans abans de Crist, e qu'aurián donat origina en partida als poblants amerindis trobats ailà pels colonizadors Europèus.
Tot aquel compendi d'istòrias, generacion après generacion de las istòrias e cresenças religiosas dels susdits immigrants, foguèt reculhit en un sol libre, conegut uèi coma Lo Libre de Mormó. Moròni, lo filh de Mormó, amagariá lo libre cap a l'an 421 dC en un pujol, a l'ora d'ara coneguda coma montarà Cumorah, dins l'Estat de Naua Yòrk. En 1823, Moròni, ja un èsser ressuscitat, en forma d'àngel, se li apareguèt al jove Joseph Smith e li diguèt que Dieu voliá que tradusiguèsse los ancians registres. Lo Libre de Mormó conten tanben lo relat de la visita que Jesucrist realizariá a America après la siá resurreccion.
A junh de 1829 Joseph Smith tramitèt los dreches d'autor del libre e amb l'ajuda de Martin Harris, Oliver Cowdery e David Whitmer, lo libre se publiquèt pel primièr còp al començament de 1830 en anglés e cap a 1886 en espanhòl e d'autres idiòmas.
Mission[modificar | modificar la font]
La mission de la Glèisa de Jesucrist dels Sants dels Darrièrs Jorns es convidar las personas a venir a Crist e se perfeccionar en El. Aquela mission a tres fasas qu'ajudan als membres e qu'o li son a el pas, a progressar mai en la siá vida tant de manièra temporala coma esperitala e son lo fondament de las tradicions e costums de la Glèisa:
- Primièr: "Proclamar l'Evangèli"; dempuèi la siá origina la glèisa es estada coneguda per los sieus programas missionals. Dempuèi mainat los se persuadeix e incentiva als membres de la glèisa perque serviscan una mission entre los 19 e 25 ans. Aqueles joves sòrton de las siás vilas natalas per prestar lo sieu temps e lo sieu esfòrç pas remunerat per dos ans predicant l'evangèli, en cobrint cada missioner la despensa de lo sieu servici. Aquela despensa pels missioners nòrd-americanes sòrt de los sieus fons personals, del temps que los missioners de fòrça autres païses emplegan lo fons de la mission locala, lo que retribuïxen a la fin de las siás missions.
- Segond: "Perfeccionar als sants", nom que li donan als sieus membres; aquela mission conta amb multiples programas, coma l'orientacion familiala, que los membres de la glèisa se visitan unes a unes autres amb l'objectiu de fortificar l'esperit e sarrar a la glèisa que se li son separats a el d'ela. Autre programa es la nuèch de larèr, establida oficialament dins la glèisa los diluns a la nuèch, ont los parents en una reünion amb la familha ensenhan l'evangèli en los sieus larèrs.
- Tresen: "Redimir als mòrtes", cridada òbra vicaria, importanta dempuèi los inicis de la Glèisa e exclusivitat entre lo cristianisme, compren lo baptisme pels mòrtes. Aquela doctrina dona importància a provesir d'ordenanças que li moriguèron a el ja sens la coneissença de Crist. L'esfòrç a la recèrca d'ancestres es primordiala dins d'aquela Glèisa (per los sieus membres), e es lo fondament de la contribucion genealogica internacionala de la Glèisa. Autras ceremònias en favor dels mòrtes, coma lo matrimòni etèrne, arriban en los temples de la Glèisa.
Es escritures mormones[modificar | modificar la font]
Era doctrina mormona establís era revelacion contunhe, ei a díder, çò canon des Escritures Sagrades ei daurit, e non solaments conten ara Bíblia, mès ath Libre deth Mormó, era Doctrina e es Pactes, era Pèrla de Gran Prètz, e es Articles dera Fe. Aguestes escritures conformen les Òbres Estandard dera Glèisa Mormona. Maugrat açò, quina declaracion que sigue des autoritats generaus, particularaments dera presidéncia dera glèisa son escritures sagrades non canonitzades. Es membres dera glèisa mormona les cau acceptar aguestes declaracions coma escritura sagrada contemporanèa. Cossent ara doctrina mormona, principauments obtenguda deth Libre deth Mormó, Jèsus visitèc enes pòbles de Nòrd-America entà predicar er evangèli dera salvacion. Eth libre declare que i aueren dues granes civilizacions en America, ua representada pes jaredites que i arribèren dempús dera confusion des lengües ena Tor de Babel, e er aute gessec de Jerusalèm eth 600 a.C., E se separèc era dues nacions, es nefites e es lamanites. Dempús de mil ans, es civilizacions sigueren destruïdes, a excepcion des lamanites, quali sigueren es antecessors des amerindis nòrd-americani. Non i a, mès, evidéncia istorica ne arqueologica sus era existéncia d'aguestes civilizacions en America.
Teologia dera deïtat[modificar | modificar la font]
Ua diferéncia principau dera teologia mormona ei era doctrina dera deïtat, era oposicion ara doctrina tradicionau dera trinitat. Cossent as mormons, Diu, Jesucrist e er Esperit Sant son tres persones separades que conformen era deïtat. Es tres membres dera deïtat son etèrni e egalaments divini, mès an papèrs diferenti. Diu a un quite còs, e Jesucrist tanben a un quite còs distint ath còs de Diu Pari. Es tres, mès, constituïssen ua deïtat, "un Diu" er es auti sensi possibles, principauments junhudi era intencion. Eth mormonisme hemna es madeishi atributs as membres dera deïtat qu'era rèsta des denominacions crestianes dan ara trinitat: omnipotència, omnisciència, benevolència, eternitat, immutabilitat, immortalitat, immanència er eth univèrs, mès non an transcendéncia sus er univèrs: Diu ei er organizador dera matèria, mès tota era matèria a tostemp existit e tostemp existirà. Era immutabilitat de Diu sonque afècte es sues creatures e eth sòn estatus futur, mès non eth sòn estatus passat, donques que, cossent as escrits de Joseph Smith (encara que non se considère part dera escritura canonitzada), Diu Pari ei un òme qu'a estat exaltat ar estatus de Diu. Es mormons tanben crotzen, encara qu'aguesta doctrina non ei canonica, que Diu ei eternament maridat damb ua Mair Celestial, era quau ei atau coma eth Pair er estatus. Era sua identitat, mès, a estat protegida er anonimat, peth Pair Celestial, e per açò, arrés non coneish eth sòn nòm. Atengut que i a granes diferéncies era era doctrina mormona e era rèsta des denominacions crestianes, fòrça protestants e catolics non considèren eth mormonisme ua glèisa crestiana, e mès que mès considèren qu'era sua doctrina dera deïtat ei politeïsta. Es mormons, pera sua banda, se considèren henoteistes o monolatrístics. Bèri mormons tanben crotzen era era existéncia d'auti dius o sers divini que non an importància era era salvacion der òme. Mès ne l'adoració, es mormons crotzen er un Diu, cossent ara descripcion dada peth Libre deth Mormó. A diferéncia d'aguesta doctrina, es glèises protestants, anglicanes, catoliques e ortodòxes cren que Diu ei un èster (ousia) e simultanèaments tres persones (hypostases).
Eth matrimòni e era poligàmia[modificar | modificar la font]
Fin finau, ua auta caracteristica unica dera doctrina mormona siguec era practica dera poligàmia, nomentada pes membres dera glèisa "matrimòni plurau". Joseph Smith, Briham Young e d'auti caps sigueren maridadi damb mès d'ua hemna, mès dempús dera declaracion d'eth "Manifèst" peth president Wilford Woodruff çò 1890, es membres les calie aubedir es leis matrimonials deth país. Dempús deth Manifèst es membres mormons de Mexic e deth Canadà contunhèren de practicar eth matrimòni plurau. Eth 1904 se proclamèc eth "Dusau Manifèst" qu'establiren damb eth que cap membre dera glèisa mormona li cau auer mès d'ua hemna, en tot dar fin ara doctrina dera poligàmia. Aué, es matrimònis pòden èster sageradi per tota era eternitat (ei a díder, es persones contunhen maridades dempús dera mòrt); ua veuda pòt maridar-se un autre viatge, mès a estat sagerada damb un solet òme.
Oracions[modificar | modificar la font]
Las oracions publicas e son dirigidas a "Paire Celestial", ofriguèt lo nom de Jesucrist, e seguit Amén. Quand la pregària se fa en public, es abitual que los participants dison "de mai" a la fin de l'oracion. Los membres de parlar anglés son benvenguts a utilizar "the", "thou", "thy" e "thine" (tu), quand se dirigisson a Dieu coma una forma de familiaritat e respècte. Los membres que parlan d'autres idiòmas utilizar lo familial per çò qu'es d'una sintaxi similara a l'oracion. La majoritat de las oracions son improvisades e se pòt far de genolhs, de pè o segut o d'autras. Inclinar lo cap e doblar los sieus braces pendent la pregària es comuns e fomentar.
Organizacion[modificar | modificar la font]
Era glèisa, restaurada eth 6 d'abril de 1830, afirma èsser era restauracion de la Glèisa originala qu'a existit en totas es epòques dera tèrra e que demorèt en apostasia dempuèi eth martiri des apostòls de Jesucrist. Era Glèisa es dirigida per ua organizacion qu'afirma èsser istoricament semblabla a era daissada pes apostòls de Jesucrist, amb profètas e apostòls en presidint a'ra glèisa. En tal respècti José Smith, Filh (Joseph Smith Jr., 1805-1844), e es autres profètas que li an succedit son de considerats profètas, cadun aconselhat per un quòrum de dotze òmes considerats apostòls.
Umanitaris[modificar | modificar la font]
La Glèisa de Jesucrist dels Sants dels Darrièrs Jorns crei que lo servici umanitari es una part essenciala de la siá mission (Faches 10:38). L'ajuda umanitària de la Glèisa de Jesucrist dels Sants dels Darrièrs Jorns se dona a aqueles qu'o an de besonh, ailà ont viscan e siatz quina siatz la religion, la siá raça, l'etnia o lo sieu sistèma politic. Los fons pel foncionament d'aquelas organizacions dependon de volontaris e de donacions dels membres de dejun de la Glèisa.[1]
La Societat de Socors[modificar | modificar la font]
Lo 1842, José Smith organizèt la Societat de Socors, amb l'objectiu de porgir alleugeriment als membres de la glèisa qu'o an de besonh. La Societat de Socors contunha de complir amb la mission d'uèi, del temps que la Glèisa a agrandit las siás activitats umanitàrias.[2]
En los primièrs ans de la Glèisa après la siá fondacion lo 1830, l'accion umanitària foguèt se va sistematicament desaccelerar a causa de la pèrda de membres e de las persecucions en cors. Permanent de la glèisa la primièra organizacion umanitària foguèt establit lo 1955 a la Brigham Young University (BYU).
Centre Umanitari[modificar | modificar la font]
Bastit lo 1991 als entorns de Temple Square, près del Temple de Saut Lake a Saut Lake City, lo Centre Umanitari de la Glèisa de Jesucrist dels Sants dels Darrièrs Jorns (LDS Humanitarian Center) es destinat a respondre a situacions de la vida d'emergéncia e per sosténer dins los programas de la Fondacion SUD (Fondacion dels Sants dels Darrièrs Jorns).[3]
La se nomena tanben Plaça de Benestar.
Fondacion LDS[modificar | modificar la font]
La Fondacion dels Sants dels Darrièrs Jorns (LDS Foundation), tanben conegut coma LDS Charities es una de las brancas de la Glèisa de Jesucrist dels Sants dels Darrièrs Jorns. Aquela organizacion a coma objectiu ajudar las familhas pauras dins lo mond mejançant l'aument de la siá autonomia, la siá salut e l'educacion, e prestar assisténcia en situacions d'emergéncia causada per guèrras o desastres naturales. Ajuda se concedís a aqueles qu'o an de besonh, ailà ont viscan e siatz quina siatz la religion, la siá raça, l'etnia o lo sieu sistèma politic. Los fons pel foncionament de la Fondacion dels Sants dels Darrièrs Jorns, basat en lo volontariat, arribèt lo present dels membres de dejun de la Glèisa.
Lo magasèm de l'avesque[modificar | modificar la font]
A nivèl local, la botiga es dins lo programa de supòrt de l'avesque de parents de la Glèisa de Jesucrist dels Sants dels Darrièrs Jorns. Se beneficia las familhas de la glèisa qu'o an de besonh. Un magasèm de l'avesque (tanben conegut coma lo "magasèm del Senhor '), a la glèisa de Jesucrist dels Sants dels Darrièrs Jorns se fa referéncia generalament a una basa de recorses utilizats pels avesques de la Glèisa per porgir de bens als besonhs. Las existéncias de magasèm de neurituds basicas e articles domestics essenciales.
La botiga de l'expression "de l'avesque" se pòt tanben utilizar en sens figurat per designar tot lo temps, talents, servicis de coneissenças tecnicas, equipas, compassiu, e de recorses financièrs dels membres de la glèisa disponibla per lo sieu usatge servir als besonhs.[4]


text:
Malholàs
Malholàs[1][2] ( Mailholas en francés) es una comuna lengadociana en Volvèstre, situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada en Volvèstre a 27 km al Sud de Murèth e a prèp de 50 quilomètres al Sud de Tolosa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Jaca
Jaca (nom occitan classic) (en aragonés SLA Jaca, en aragonés GO Chaca, en castelhan Jaca) qu'ei ua vila deu nòrd d'Aragon situada dens la província d'Òsca e mei precisament dens la vath d'Aragon au pè deus Pirenèus e deu pic d'Uruel.
Qu'ei la capitala de la soa comarca, Jacetània (en aragonés GO: a Chazetania; en aragonés SLA: a Jacetánia; en castelhan: la Jacetania) qui ei un lòc destacat de practica deus espòrsts d'ivèrn.
Enter los sons monuments mei destacats que cau mentàver la catedrau Seu de Sant Pietro de Chaca, exemple de l'estil romanic aragonés.
La soa populacion qu'ei de 12 736 abitants.


text:
Caçaire de carris
Un caçaire de carris es un veïcul blindat destinat a la lucha e la destruccion deis autrei veïculs blindats presents sus lo prat batalhier. Es donc una unitat especializada que sei qualitats principalas son la mobilitat, la poissança de fuòc e la proteccion. Apareguèron pendent la Segonda Guèrra Mondiala. I foguèron fòrça utilizats mai lo ròtle d'aquelei blindats a gaire contuniat après lei combats e lei caçaires de carris an rapidàment declinat après 1945 en causa de l'aparicion dau concèpte de carri de combat principau.


text:
Sant Pau de Tricastin
Sant Pau de Tricastin (Saint-Paul-Trois-Châteaux en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Sant Torquat, avesque de Sant Pau de Tricastin au sègle IV


text:
Estats Units d'America
Los Estats Units d'America (EUA), o los Estats Units, o mai los USA [ˌyˌɛsˈa] (en anglés United States of America, United States, USA) son un estat federal de l'America del Nòrd qu'es bordat pels oceans Atlantic a l'èst e Pacific a l'oèst. Confronta Mexic al sud e Canadà al nòrd.
La capitala es Washington, DC.
Lo gentilici es tradicionalament american -a, o segon d'unes mai recentament estatsunidenc -a.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Diplomàcia e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Nòtas e& referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
- Article principal: Istòria dels Estats Units
Nadius americans e colonizadors europèus[modificar | modificar la font]
Los pòbles indigènas del territòri continental dels Estats Units e d'Alaska arribèron dempuèi Asia, segon l'ipotèsi mai acceptada del poblament del continent. Comencèron d'arribar fa 12 000 o 40 000 ans. Divèrsas comunitats indigènas de l'èra precolombina desvolopèron de tecnicas agricòlas avançadas, de complèxes arquitectonics e de societats de vila-estat. En 1492, l'explorador Cristòl Colomb, jol contracte de la corona espanhòla arribèt dins las islas Cariba, aquò foguèt lo primièr contacte europèu amb los pòbles nadius. Pendent los ans seguents, la majoritat dels pòbles nòrd-americans moriguèron de las epidèmias europèas desconegudas al Nòu Mond.
Lo 2 d'abril, de 1513, lo conquistador espanhòl Juan Ponce de León arribèt al territòri que nomenèt Florida—la primièra arribada europèa documentada al territòri que seriá mai tard los Estats Units. De las colònias qu'Espanha establiguèt dins la region, sol lo poblament de Sant Agustin, fondat en 1565 subrevisquèt. Dins los poblaments posteriors en Califòrnia e autres territòris de la Nòva Espanha—après Mexic— s'establiguèron d'immigrants espanhòls. Los franceses s'installèron en Nòva França lo meteis sègle près dels Grands Lacs, consacrats al comèrci de las pèls. França amb lo temps estendèt los sieus territòris cap al sud fins al Golf de Mexic. Los primièrs poblaments angleses capitats serián la colònia de Virgínia a Jamestown en 1607 e la colònia de Plymouth dels pelegrins. L'establiment de la Colònia de la Baia de Massachusetts produsiguèt una ondada d'imigracion; en 1634 s'èran installats en Nòva Anglatèrra 10 000 puritans. Entre 1610 e la Guèrra d'Independéncia dels Estats Units s'envièron près de 50 000 presonièrs a las colònias nòrd-americanas de la Grand Bretanha. Dempuèi 1614, los neerlandeses establiguèron divèrses poblaments als bòrds del riu Hudson près de la còsta, e en Nòva Amsterdam per l'illa de Manhattan. Lo poblament anterior de la Nòva Suècia, fondat al bòrd del riu Delaware en 1638 foguèt pres pels neerlandeses en 1655.
En 1674, las fòrças anglesas avián ja ganhat las ancianas colònias neerlandesas; la província dels Nòus Païses Basses foguèt rebatejada Nòva York. de mai en mai de personas immigravan en America del Nòrd, subretot al sud del territòri actual dels Estats Units, fòrça d'entre eles èran d'esclaus. Amb la division de las Carolinas en 1729 e la colonizacion de Georgia en 1732, las tretze colònias que se farián independentas per formar los Estats Units, s'èran ja establidas. Totas tretze avián de formas de govèrn local amb d'eleccions que i participavan d'òmes liures, segon la tradicion dels dreches dels angleses; aquela forma d'autonomia enfortiguèt lo republicanisme. Totas tretze avián legalizat lo comèrci d'esclaus d'Africa. Amb un taus de natalitat naut, una mortalitat bassa e l'imigracion contunha, la populacion de las colònias doblava cada vint-e-cinc ans. Lo movement crestian de reviscolament dels decennis de 1730 e 1740, conegut jol nom de Grand Revelh donèt fòrça a la religiositat e a la libertat religiosa. Pendent la Guèrra francesa e indiana, las fòrças britanicas prenguèron lo territòri de Canadà als franceses, mas la populacion francòfona demorèt isolada politicament de las tretze colònias del sud. En 1770, aquelas tretze colònias avián ja una populacion de tres milions de personas, aperaquí la mitat de la populacion de Grand Bretanha. Maldespièit del fach que pagavan d'impòstes, avián pas cap de representacion al Parlament de la Grand Bretanha.
Independéncia e expansion[modificar | modificar la font]
Amb l'agravament de las tensions entre los colons nòrd-americans e los britanics, esclatèt la Guèrra d'Independéncia dels Estats Units entre 1775 e 1781. Lo 14 de junh, de 1775, lo Segond Congrès Continental, amassat a Filadèlfia, establiguèt l'Armada Continentala, jol comandament de George Washington. E en proclamant que « totes los òmes son creats parièrs » e dotats de « dreches inalienables », lo Congrès adoptèt la Declaracion de l'Independéncia lo 4 de julhet, de 1776. La declaracion, escricha gaireben tota per Thomas Jefferson, declarava que las colònias emancipadas èran d'estats sobeirans. En 1777, los Articles de la Confederacion foguèron adoptats, en jonhent los estats jos un govèrn central flac qu'operèt fins en 1788. Aperaquí 80 000 personas leialas a la corona britanica fugiguèron dels estats rebèls cap a Canadà e a la Nòva Escòcia. Los nadius nòrd-americans s'aliguèron a ambedoas partidas del conflicte.
Après la desbranda de l'armada britanica, amb lo supòrt dels franceses, la Grand Bretanha, mejançant lo Tractat de París reconeguèt la sobeiranetat dels tretze estats en 1783. Una convencion constitucionala s'amassèt en 1787, amb l'intencion de crear un govèrn nacional pus fòrt amb poder suls estats constituents. En junh de 1788, nòu estats avián ja ratificat la nòva constitucion dels Estats Units, nombre requerit per establir lo nòu govèrn. George Washington foguèt elegit coma primièr president e lo Congrès res amassèt pel primièr còp. En 1791 los estats ratifiquèron la Declaracion de Dreches de la constitucion dels Estats Units, dètz esmendaments a la constitucion qu'enebissián la restriccion federala de las libertats personalas e garantissián de divèrsas proteccions legalas. Las opinions en çò que tanh a l'esclavatge variavan; una clausula de la constitucion l'acceptava fins a 1808. Los estats del nòrd aboliguèron l'esclavatge entre 1780 e 1804. En 1800, lo govèrn federal se moguèt dins la nòva capitala Washington DC. Lo Segond Grand Despertar faguèt de l' evangelisme la fòrça dels movements reformistas.
Lo desir d'expansion territoriala donèt naissença a una sèria de guèrras contra los nadius nòrd-americans per prene lors tèrras, conegudas pels colons coma lo Far West. La crompa de Loïsiana a França dupliquèt la superfícia de la nacion. La guèrra de 1812 contra la Grand Bretanha, enfortiguèt lo nacionalisme nòrd-american. Après una sèria d'incursions militaras en Florida, Espanha cediguèt aquel territòri e d'autres de la còsta del Golf en 1819. Los Estats Units annexèron la Republica de Tèxas en 1845, que s'èra facha independenta de Mexic qualques ans abans. Lo concèpte del Destin Manifèst se popularizèt pendent aquel periòde. Amb lo Tractat d'Oregon, s'annexèron los territòris del nòrd-oèst als Estats Units. Après la Guèrra amb Mexic, los Estats Units prenguèron la mitat del territòri mexican, que compreniá los territòris de Califòrnia, Nòu Mexic, Arizòna, Nevada, Colorado, qualques seccions d'Utah e Wyoming, e los airals disputats de Tèxas. Lo transpòrt ferroviari faguèt lo movement de migrants fòrça mai facil malgrat qu'aumentèt los conflictes amb los amerindis.
La Guèrra Civila e l'industrializacion[modificar | modificar la font]
Las tensions entre los estats que protegissián l'esclavatge —coneguts coma los "estats esclaus"— e los estats liures s'agreugèron amb l'annexion de nòus estats a la federacion, e la possibilitat d'i enebir l'esclavatge. Abraham Lincoln, Candidat del Partit Republican, que s'opausava a l'esclavatge, foguèt elegit per president en 1860. Abans de prene lo poder, sèt estats esclaus declarèron lor secession dels Estats Units e formèron los Estats Confederats d'America. Pel govèrn federal, la secession èra illegala, e amb la Batalha de Fort Sumter, esclatèt la Guèrra Civila, e quatre estats s'apondèron mai a la Confederacion. L'Union —los estats qu'èran demorats en la federacion— declarava la libertat dels esclaus en avançar la siá armada cap al sud. Après la victòria de l'Union en 1865, tres esmendaments a la constitucion nòrd-americana assegurèron la libertat per gaireben quatre milions d'afroamericans qu'avián patit l'esclavatge. Lo catorzen esmendament los declarèt ciutadans, e lo quinzen lor autregèt lo drech al vòte. La guèrra aguèt per resultat indirècte una aumentacion del poder central.
Après la guèrra, l'assassinat del president Lincoln radicalizèt las politicas de reconstruccion amb l'intencion de reintegrar e rebastir los estats vencuts del sud e i assegurar a l'encòp la libertat dels esclaus. La resolucion de l'eleccion presidenciala de 1876 marquèt la fin de la Reconstruccion e l'aprovacion de las Leis de Jim Crow. Pauc a pauc, los estats del sud aprovèron de leis que de manièra indirècta mas efectiva, empachavan que los negres poguèssen votar. Al nòrd, l'urbanizacion e una ondada massiva d'immigrants sens precedenta accelerèron l'industrializacion del país. Aquela ondada d'immigracion, que contunhèt fins en 1929, provesiguèt de man d'òbra per las entrepresas nòvas e transformèt la cultura americana. Los Estats Units crompèron Alaska a Russia en 1867, en acabant aital l'expansion continentala. Lo Massacre de Wounded Knee en 1890 foguèt lo darrièr conflicte de las guèrras amb los amerindis. En 1893, l'anciana monarquia nadiva del reialme de Hawaii foguèt depausada en còp d'Estat dirigit pels residents nòrd-americans, e l'archipèla foguèt annexat als Estats Units en 1898. Amb la victòria dels Estats Units en la Guèrra hispanoamericana sus Espanha, los Estats Units se consolidèron coma poténcia mondiala, e annexèron Puerto Rico e las Filipinas. Las Filipinas se faguèron independentas lo sègle seguent; Puerto Rico es a l'ora d'ara un Estat liure associat als Estats Units.
Las Guèrras mondialas e la Granda Depression[modificar | modificar la font]
Quand la Primièra Guèrra Mondiala comencèt en 1914, los Estats Units se declarèron neutres. Los americans simpatizavan amb los britanics e los franceses, malgrat que fòrça ciutadans, la majoritat irlandesa e alemanda s'opausavan a l'intervencion dels Estats Units dins la guèrra. En 1917, los Estats Units se jonhèron als Aliats, qu'atenguèron la victòria pauc après. En refusant de s'implicar dins las questions europèas, lo Senat dels Estats Units ratifiquèt pas lo Tractat de Versalhas qu'establissiá la Liga de Nacions. Lo país contunhèt amb una politica d'unilateralisme e quitament d'isolament. En 1920, lo movement pels dreches de las femnas atenguèt que s'aprovès lo dètz-e-noven amendament a la constitucion qu'autrejava lo drech de vòte a las femnas. Lo govèrn autregèt la ciutadania als amerindis en 1924.
Pendent lo decenni de 1920, los Estats Units coneguèron un periòde de prosperitat sens precedent amb un rapid creissença industriala rapida, que totun, culminèt en la casuda de la borsa de Wall Street en 1929 e lo començament de la Granda Depression, lo periòde economic pus grèu de l'istòria del país e del mond. La Granda Depression s'agreugèt per en causa de la catastròfa naturala del "Dust Bowl", o la "Conca de Povàses", coma se nomenèt l'airal central del país afectat per una grèva seria de tempèstas de povàses pendent gaireben tot lo decenni dels ans 1930. Après la siá eleccion coma president en 1932, Franklin Delano Roosevelt introdusiguèt un "Nòu Pacte" (lo New Deal), una sèria de politicas que permetián l'intervencion del govèrn en las questions economicas. La nacion se recuperèt pas plenament de la depression economica mas fins la mobilizacion industriala produsida per l'entrada del país dins la Segonda Guèrra Mondiala. Los Estats Units, neutres pendent los primièrs ans de la guèrra, comencèron de provesir de material de guèrra als aliats tre març de 1941.
Lo 7 de decembre, 1941, los Estats Units se jonhèron als Aliats après l'atac japonés de Pearl Harbor. A causa de la mobilizacion de personas e las despensas industrialas pel bastiment d'armament, los Estats Units foguèron l'unic país aligat qu'en acabar la guèrra, èra pus ric e pas pus paure. Lo govèrn nòrd-american aprovèt lo Plan Marshall per'mor de sosténer economicament la reconstruccion d'Euròpa. Las reünions de Bretton Woods e Yalta establiguèron un nòu sistèma d'organizacion internacionala politica e economica. Los Estats Units fabriquèron la primièra arma nucleara e l'utilizèron sus Hiroshima e Nagasaki en agost de 1945. Lo Japon capitulèt lo 2 d'agost.
Guèrra Freda e de dreches civils[modificar | modificar la font]
Los Estats Units e l'Union Sovietica s'afrontèron durant lo periòde dich de la Guèrra Freda e dominèron las questions militaras d'Euròpa mejançant l'OTAN e lo Pacte de Varsòvia. Los Estats Units promovián la democracia liberala e lo capitalisme, del temps que l'Union Sovietica promoviá lo comunisme e l'economia planificada pel govèrn central. Los Estats Units participèron a la Guèrra de Corèa de 1950 a 1953. Lo Senador Joseph McCarthy dirigiguèt una sèria d'investigacions anticomunistas.
L'Union Sovietica lancèt la primièra nau espaciala tripulada per un uman, Iorii Gagarin, en 1961. Los Estats Units, coma responsa, investiguèron en recèrca matematica e scientifica; lo president John F. Kennedy declarèt que lo país deviá èsser lo primièr a arribar subre la luna, çò que faguèron en 1969.
Los decennis seguents l'economia dels Estats Units cresquèt de manièra sostenguda. Lo movement dels dreches umans, dirigit per divèrses afroamericans eminents, coma Martin Luther King Jr., s'opausèt a la segregacion e la discriminacion raciala e culminèt amb l'abolicion de las Leis de Jim Crow. Après l'assassinat del president Kennedy en 1963, s'aprovèt l'Acte dels Dreches Civils en 1954. Los Estats Units, jos las administracions de Johnson e lo sieu successor, Richard Nixon, participèron a la Guèrra de Vietnam.
Coma resultat de l'escandal de Watergate, en 1974 Nixon venguèt lo primièr president dels Estats Units a se demetre, per'mor de pas èsser acusat d'obstruccion a la justícia e d'abús de poder. Li succediguèt lo vicepresident Gerald Ford que li autregèt l'immunitat. Pendent l'administracion de Jimmy Carter, l'economia nòrd-americana aguèt una estagflacion. L'eleccion de Ronald Reagan marquèt lo començament d'un cambiament de las politicas socialas e economicas.
Èra contemporanèa[modificar | modificar la font]
Pendent l'administracion de Bill Clinton los Estats Units visquèron l'expansion economica mai longa de l'istòria, del 1991 al 2001.
Las eleccions controvertidas del 2000 se resolguèron per una decision de la Cort Suprèma de Justícia que donèt la presidéncia a l'èx-governador de Tèxas, George W. Bush. Lo 11 de setembre de 2001, lo grop terrorista al-Qaida perpetrèt un atac contra las torres del World Trade Center a Nòva York e lo Pentagòn. Lo president Bush lancèt una "guèrra contra lo terrorisme" segon lo principi de la guèrra preventiva, ara coneguda coma la "Doctrina Bush". A la fins de 2001, una coalicion internacionala dirigida pels Estats Units ocupèt Afganistan, en desrocant lo regim taliban e en destrusent totes los camps d'entrainament d'al-Qaida. Los talibans, totun, se reorganizèron e contunhan de lutar aferrissadament contra las fòrças de la coalicion.
En 2002, l'administracion de Bush demandèt un cambiament de regim e la dubertura d'Iraq als controladors nuclears de l'ONU. Sens lo supòrt de l'OTAN ni de las Nacions Unidas per realizar una intervencion militara, lo govèrn de Bush formèt una coalicion amb païses aliats e ocupèt Iraq en 2003, totjorn segon la teoria de la "guèrra preventiva", en desrocant lo regim de Saddam Hussein. Malgrat la pression extèrna e intèrna, per que se'n retirèsson, los Estats Units e divèrses païses de la coalicion originala i an encara de tropas.
Las eleccions presidencialas de 2008 marcan una fita istorica pels Estats Units, en essent las primièras qu'un afroamerican i participa coma candidat d'un dels partits majoritaris —Barack Obama, del Partit Democrata—, e los segon comicis amb una femna coma candidata per la vicepresidéncia d'un autre partit majoritari —Sarah Palin, del Partit Republican. L'eleccion d'un politic afroamerican coma candidat per president dels Estats Units es venguda solament quaranta cinc ans après l'istoric discors de Martin Luther King lo 28 d'agost de 1963, en favor de l'egalitat entre totas las raças. Lo 4 de novembre de 2008, Obama ganhèt las eleccions presidencialas, e lo 20 de genièr de 2009, assumiguèt la carga e venguèt lo primièr president elegit afroamerican del país.
Politica[modificar | modificar la font]
De veire: Lista dels presidents dels Estats Units d'America.
Forma de l'estat[modificar | modificar la font]
Los Estats Units son una entitat federala fòrça descentralizada constituïda de cinquanta estats relativament autonòms per endreçar sos afars enterns. Lo principi de la separacion dels poders caracteriza l'organizacion del poder central qu'es compausat:
- d'un poder executiu endreçat per un president elegit per quatre ans.
- d'un poder legislatiu dich Congrès. Es compausat de doas assembladas que son lo Senat e la Chambra dels Representants.
- d'un poder judiciari dich Cors Suprèma que los membres son nomenats pel president e assolidats pel Congrès. Après lor nominacion, los membres son fòrça independents dei poders executiu e legislatiu.
L'organizacion intèrna dels estats de la federacion es generalament similara a aquela del govern central :
- un poder executiu endreçat per un governador elegit que sos poders vàrian fòrtament entre los estats.
- un poder legislatiu generalament compausat de doas assembladas.
- un poder judiciari generalament endreçat per un còrs suprèm.
Los estats son fòrça autonòms e lo govern central a pas gaire de drechs per intervenir dirèctament dins los afars intèrns d'un estat. Aital, los domenis d'intervencion principals del govèrn central son los afars estrangièrs, la defensa e lo vòte de leis generalas somesas a la ratificacion de cada estat.
Simbòls de l'estat[modificar | modificar la font]
Los simbòls principals dels Estats Units son la bandièra escaissada Stars and Stripes, l'imne nacional The Star-Spangled Banner e la devisa In God We Trust.
Organizacion del territòri[modificar | modificar la font]
Lo territòri dels Estats Units es devesit entre cinquanta estats e un districte federal situat a l'entorn de la capitala Washington. Los estats an una autonomia granda e son egalament devesits en comtats relativament autonòms. Totes los estats, levat l'Alaska e Hawaii, forman un blòt atenent situat entre Canadà e Mexic. Qualques terradors dins lo rèsta del mond son de dependéncias dels Estats Units sens aver l'estatut d'estats federals :
- Atol Johnston.
- Guam.
- Illa Wake.
- Illas Verges Americanas.
- Marianas del Nòrd.
- Puerto Rico.
- Samoa Americana.
Lengas oficialas[modificar | modificar la font]
Lo govern federal a pas adoptat de lei definissant una lenga oficiala per los Estats Units. Dins los fachs, l'anglés es la lenga principala de las institucions e de la majoritat de la populacion. 30 an çaquela adoptat una lei au profiech de l'anglés, Hawaii a adoptat l'anglés e l'hawaian coma lenga oficialas e dos estats utilizan de facto doas lengas principalas : l'anglés e l'espanhòu au Nòu Mexic, l'anglés e lo francés en Loïsiana. En 2010, las lengas pus parladas per la populacion son l'anglés (80%), l'espanhòu (12,8%), lo chinés (2,9%), lei lengas indigenas (0,9%) e lo francés (0,5%).
Geografia[modificar | modificar la font]
De veire: Estats dels Estats Units
Diplomàcia e defensa[modificar | modificar la font]
Afars estrangièrs[modificar | modificar la font]
Los Estats Units d'America son la primièra potencia mondiala. Son membres de las institucions internacionalas principalas coma l'ONU, qu'es membre fondator e membre permanent dau Conselh de Seguretat, l'OMC e l'OTAN. Tènon de relacions fòrça solidas amb Reialme Unit, Israèl, Japon, Corèa del Sud e Austràlia. De mai, fa partida d'una zona d'escambis desliures amb Canadà e Mexic dicha NAFTA. Enfin, divèrsei país coma Alemanha o Corèa del Sud aculhisson de basas militaras estatsunidencas permanentas.
Dempuei 2001, los afars estrangièrs estatsunidencs son fòrça pertocadas per la lucha còntra los movements islamistas magerament en Afganistan (invasion dau país en 2001) e dins l'Orient Mejan (Iraq, Yemen...). Pasmens, aquela politica se tustèt a una oposicion de las popolacions localas e los Estats Units son engatjats dins divèrsei guèrras localas e los movements islamistas de la region son totjorn actifs.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Las fòrças armadas de los Estats Units d'America forman l'armada mai potenta amb 1,38 milions de soldats, un budget de 528 miliards de dolars que representa 46% de las mesas mondialas e 770 installacions majoras sus totes los continents levat d'Antartida. L'armada es comandada per lo President dels Estats Units. En 2010, es devesida entre cinc brancas principalas :
- l'armada de tèrra dicha US Army (520 400 òmes) que ten 73 bregadas de combat e 21 bregadas d'aviacion de combat.
- la marina militara dicha US Navy (520 400 òmes) que ten mai de 300 naviris que 14 pòrta-aeronaus, 84 naviris grands de superficia, mai de 50 sosmarins nuclears d'ataca e 14 sosmarins nuclears mandaires de missils nuclears.
- l'armada de l'èr dicha US Air Force (520 400 òmes) que ten mai de 70 escadras qu'un vintenau es dedicat au combat.
- lo còrs de las tropas d'infantariá de marina que tèn tanben d'unitats d'aviacion dich US Marine Corps (203 000 òmes).
- un còrs militarizat per la proteccion dei còstas estatsunidencas dich US Marine Corps (39 000 òmes). Sos equipaments tenon mai de 2 000 naviris leugiers, 40 aeronaus e 150 elicoptèrs.
La màger part d'aqueles equipaments son fòrça modèrns e lo país ten tanben un arsenal nuclear important amb mai de 5 100 ogivas en setembre de 2009.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia dels Estats Units
Agricultura[modificar | modificar la font]
L'agricultura estatsunidenca es la primièra del monde ambé l'Union Europèa. Es fòrça modèrna e utilizava en 2004 1,7% de la populacion activa. Sos produccions principalas son l'elevatge (bovins, porcins...) e la cultura del tabat, de las cerealas, del coton e dels fruches. Pasmens, aquel modèl d'agricultura intensiva causa de prejudicis importants per l'environament e a d'efièchs marrits sus la qualitat de l'aiga. Per exemple, en 2000, un estudi del govern central aviá notat la preséncia de pollucion dins 39% dels rius e 45% dels lacs estatsunidencs.
Dins lo domeni minièr, leis Estats Units fan partida dels productors principaus de fòrça ressorsas importantas coma lo caolin (1en reng mondial), lo magnèsi (1en reng mondial), lo carbon (2en reng mondial), lo petròli (2en reng mondial), lo gas naturel (2en reng mondial), l'aur (2en reng mondial), lo coire (2en reng mondial), lo plomb (3en reng mondial), lo titane (4en reng mondial) o lo fèrre (7en reng mondial). Lo taus de cubertura energetica èra egala a 72,7% en 2003.
Industria[modificar | modificar la font]
Lo sector secondari estatsunidenc utilizava en 2004 20,8% de la populacion activa. Coma l'agricultura, es un sector modern. Es principalament concentrat dins cinc estats que son la Califòrnia, l'Ohio, l'Illinois, lo Michigan e la Pensilvània. Un nombre grand de companhiás internacionalas majoras son basadas sus lo terrador estatsunidenc :
- d'industrias grandas coma la rafinatge del petròli o la siderurgia. Leis Estats Units an una capacitat de rafinatge de 827 milions de tonas qu'es la primièra del monde e son lo segond productor d'acièr mondial.
- d'industrias aeronauticas e espacialas coma Boeing.
- d'industrias militaras coma Lockheed, Northrop Grumman et Raytheon.
- d'industrias automobilas coma General Motors (3en grop mondial en 2008) o Ford (4en grop mondial en 2008).
- d'industrias electronicas e informaticas coma IBM o Microsoft.
- d'industrias alimentaras coma Coca-Cola o McDonald.
- d'industrias de bens de consomacion coma Eastman Kodak, Whirlpool, Gillette Company, Nike o Procter & Gamble.
Servicis[modificar | modificar la font]
Lei servicis son lo centre de l'economia estatsunidenca amb 77,4% de la populacion activa e 72% del PIB anual. Son caracterizats per l'importància dels sectors de la santat (15,3% del PIB) e de la finança. Los cambis comercials amb los país estrangiers son fòrça desequilibrats e los Estats Units an una deute publica fòrça important qu'es la premièra del monde. Mentretant, la soliditat e la reputacion de l'economia estatsunidenca permet au govern de contuniar aisidament d'empruntar de l'argent.
Recèrca[modificar | modificar la font]
Gràcias a de budgets fòrça importants e un retum dens d'universitats e d'estructuras de recerca fondamentala o de recerca e desvolopament, los Estats Units son la primièra potencia scientifica mondiala. Lo sector es caracterizat per l'importància donat a la recerca militara que representava en 2004 55% de las despensas publicas.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Michel Goussot, Les États-Unis, société contrastée, puissance contestée, La Documentation photographique no 8056, mars-avril 2007.
- (fr) André Kaspi, Comprendre les États-Unis d'aujourd'hui, Librairie Académique Perrin, 2008 (ISBN 2-2620-2806-0).
- (fr) Frédéric Salmon, Atlas historique des États-Unis : De 1783 à nos jours, Armand Colin, 2008 (ISBN 2-2003-4760-X).
- (fr) Arnaud Coutant, L'Amérique des États : Les contradictions d'une Démocratie fédérale, Mare et Martin, 2011 (ISBN 2-8493-4085-5).
- (fr) John Atherton, Nicole Bernheim, Sophie Body-Gendrot, François Brunet, États-Unis, peuple et culture, La Découverte, 2004 (ISBN 2-7071-4260-3).
- (fr) Daniel Van Euwen, Isabelle Vagnoux, Les États-Unis et le monde aujourd'hui, Éditions de l'Aube, 2008 (ISBN 2-7526-0421-1).
- (fr) Denis Lacorne, Les États-Unis, Fayard, 2006 (ISBN 2-2136-2672-3).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Ostal Blanc
- (en) Senat dels Estats Units
- (en) House of Representatives / Cambra dels Representants
- (en) CIA
Alemanha | Austràlia | Àustria | Belgica | Canadà | Corèa del Sud | Danemarc | Eslovaquia | Espanha | Estats Units d'America | Finlàndia | França | Grècia | Irlanda | Islàndia | Itàlia | Japon | Luxemborg | Mexic | Norvègia | Nòva Zelanda | Ongria | Païses Basses | Polonha | Portugal | Reialme Unit Republica Chèca | Soïssa | Suècia | Turquia |


text:
Vièlafranca
Milafranga / Villefranque
Vièlafranca o Vilafranca[1] (Milafranga en basco, Villefranque en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Labord, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Lo son nom basco ancian qu'èra Bazter, documentat Baster en 1200.
L'arriu de Niva que travèrsa la vila.
Las comunas tòcatocantas que son Baiona au nòrd, Basusarri a l'oèst, Ustàrits e Jatsu au sud e Sent Pèr d'Irúber e Moguerre a l'est. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Galeria[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
-
Glèisa de Sant Bartomieu (sègle XVIIau).
-
-
-


text:
0 (nombre)
La chifra zèro (de l’italian zero, derivat de l’arabi sifr, d’en primièr transcrich zefiro en italien) es un simbòl marcant una posicion vueita dins l’escritura dels nombres en notacion posicionala.
Lo nombre zèro es un objècte matematic permetent d’exprimar una abséncia coma una quantita (nulla): es lo nombre d'elements de l’ensemble vueit. es concebut coma lo mai pichon dels entièrs naturals. Las seunas proprietats aritmeticas particularas, subretot l’impossibilitat de la division per zèro, implican qu'es tractat coma cas particular. Distria los nombres reals en positius e negatius, es d’origina per marcar de punts sus la drecha reala.
Mai generalament, zèro designa l’element neutre per l’addicion dins gaireben totes los grops abelians e subretot dins los anèls, còrses, espacis vectorials e algèbras, a vegada sonat element nul.
Los Babilonians l'utilizèron los primièrs, un pauc mai de 200 ans AbC., una forma de zèro a l’interior d’un nombre (per exemple: 304) mas jamai a drecha del nombre, nimai a esquèrra. Es en Índia que, reprenent l’eretatge cultural dels Grècs, se perfeccionèt la numeracion. S’utilizava lo zèro pas sonque coma notacion del biais babilonian, mai tanben coma un nombre amb que operar. Nocion e notacion indianas del zèro foguèron apuèi empruntadas pels matematicians arabis[1] puèi pels Europèus.
Cal notar la plaça particulara dels Maias, unics aritmeticians de l’Antiquitat que definiguèron dos zèros, l’un cardinal, l’autre ordinal, coma o illustra lo verso de la placa de Leyde[2].
Somari
- 1 Istòria
- 2 Grafias actualas
- 3 Utilizacions
- 4 Lo zèro coma notacion de las basas 2, 8, 10, 16…
- 5 Lo zèro coma abséncia de quantitat
- 6 Proprietats aritmeticas e algebricas
- 7 Notas e referéncias
- 8 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
Zèro coma chifra[modificar | modificar la font]
Apareguèt tres còps dins l’istòria dels sistèmas de numeracion elaborats per diferents pòbles e civilizacions.
La primièra aparicion del zèro en Mesopotamia sembla remontar al Millenni III ab J.C., a l’epòca dels Seleucids. Pasmens èra pas utilizat dins los calculs e servissía pas que de chifra (marcatge d’una posicion vueita dins lo sistèma de numeracion babiloniana)[3]; alara qu’èra ignorat pels Romans, lo tornèron prenne e amb utilizacion melhora los grècs.
Apuèi tornèt èsser descobèrt pels Chineses, que capitèron pas a introduire lo zèro. Las inscripcions sus òs e escata (jiaguwen) descobèrtas dins la region d'Anyang, dins l’actuala província d'Henan, a la fin del sègle XIX, nos aprenon que, dempuèi los sègle XIV-sègle XI AbC, los Chineses utilizèron una numeracion decimala de tipe « ibrid », combinant dètz signes fixes per las unitats de 1 a 9, amb de marcas de posicion particularas per las desenas, centenas, milièrs e miriadas.
Coma nombre[modificar | modificar la font]
Son usatge modèrne, a l'encòp coma chifra e coma nombre, es eretat de l’invencion indiana de las chifras nagari vèrs lo sègle V. Lo mot indian designant lo zèro èra śūnya (çûnya), que significa « vuèit » « espaci » o « vacant ». Lo matematician e astronòm indian Brahmagupta es lo primièr que definís lo zèro dins son obratge Brahmasphutasiddhanta. Aquel mot, d'en primièr tradusit en arabi per « ṣifr », çò que significa « vuèit » e « gran », que donèt chifra e zèro (per mejan la traduccion de sifr en l’italian zephiro, a partir de que foguèt format zevero que venguèt zèro). La grafia del zèro, d’en primièr un cercle, es inspirada de la representacion de la vòlta celèsta.
Coma o indica l’etimologia, son introduccion en Occident es consecutiva a la traduccion de matematicas aràbias, subretot las òbras d’al-Khwarizmi, vèrs lo sègle VIII. Las chifras indianas son importadas d’Espanha en Euròpa crestiana a l'entorn de l’an mil per Gerbèrt d'Orlhac, vengut lo papa Silvèstre II. Pasmens lo zèro se generalizèt dins la vida vidanta, las chifras indianas servissent subretot per marcar los getons d’abac de 1 a 9.
Leonardo de Pisa, dich Fibonacci, aguèt una influéncia determinanta. Demorèt d'ans en Africa del Nòrd en Argeria e exactament e estudièt prèp d’un professor local. Viatgèt tanben en Grècia, Egipte, Orient Mejan e confirmèt l’avís de Silvèstre II suls avantatges de la numeracion de posicion. En 1202, publiquèt lo Liber Abaci, recuèlh qu'amassa gaireben totas las coneissenças matematicas de l’epòca, e malgrat lo títol, aprenguèt de calcular sens abac.
Los dos zèros dels Maias[modificar | modificar la font]
Lo zèro foguèt utilizat pels Maias pendent lo Millenni I, coma chifra dins lor sistèma de numeration de posicion, coma nombre e comme ordinal dins lo calendrièr, onte correspond a l’introduccion dels meses. Los confondent dins una transcripcion unica, Sylvanus Morley masquèt que s’agissiá de dos concèptes e de dos zèros diferents[4]. L’un correspond a un zèro ordinal de las datas, l’autre es un zèro cardinal de las duradas[5], jamai confonduts dins lors usatges pels escribs[6].
Grafias actualas[modificar | modificar la font]
La grafia « 0 » es pas la sola utilizada dins lo monde; dins d'autre d’alfabets — subretot aqueles de las lengas del soscontinent indian e del sud-èst asiatic — utilizan de grafias diferentas.
Vaquí lo zèro sul Visualizador de sèt segments:
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Ara es a la basa de nòstre sistèma de mesura de la temperatura :
- 0 °C: temperatura del passatge de l’aiga de l’estat solid (glaça) a l’estat liquid, a una pression ambienta de 1 013 hPa ;
- Existís pas d’annada zèro dins lo calendrièr gregorian. En efècte, l’usatge del 0 en Euròpa es posterior a la creacion de l’anno Domini per Dionís l'Exigú al sègle VI. Pasmens per simplificar los calculs d’efemerids, los astronòms definisson una annada 0 que correspond a l’an -1 dels istorians, l’an -1 dels astronòms correspondent a l’an -2 dels istorians, eca.
Es perque lo millenni III e lo sègle XXI comencèron lo 1er de genièr de 2001.
- Miejanuèit pòt se notar 00:00.
Lo zèro coma notacion de las basas 2, 8, 10, 16…[modificar | modificar la font]
Dins la basa dètz qu’utilizam, la chifra mai a drecha indica las unitats, la segonda chifra indica las desenas, la tresena las centanas, la quatrena los milièrs…
Lo zèro jòga doncas un ròtle particular dons lo sistèma aritmetic posicional, quin que siá del rèsta.
Rapelam que l’usatge de la basa 10, venent d’Índia, s’impausèt a respècte d’autras basas, coma per exemple 12 e 60 qu'èran utilizadas dins d'autras civilizacions.
Quand i a d'unitats residualas, per exemple dins trenta dos (32), la chifra de las unitats (2) permet de comprene que l’autra chifra (3) indica las desenas.
S’avèm un nombre entièr de desenas (per exemple tres desenas, trenta), i a pas d’unitat residuala. Cal doncas un caractèr que permet de marcar que lo 3 correspond a las desenas, e aquel caractèr es lo 0; es atal que se comprend que « 30 » significa « tres desenas ».
Auriám pogut utilizar quin que siá autre caractèr, per exemple un punt; atal, dos cents tres se notariá « 2.3 ».
L’utilizacion d’un caractèr « tapatrauc » remonta a la numeracion babiloniana, coma indicat çai sus, mas s’agís pas del concèpte d’« abséncia de quantitat », s’agís pas que d’una comoditat de notacion. Dins la numeracion romana, aquel artifici es inutil perque las unitats (I, V), las desenas (X, L), las centenas (C, D) e los milièrs (M) son notats amb de caractèrs diferents. Mas, la notacion de nombres superiors a 8 999 ven problematica e las reconeissenças de las estructuras pel calcul mental aviats fòrça mai penosas.
Lo zèro coma abséncia de quantitat[modificar | modificar la font]
Lo fach d’exprimir l’abséncia de quantitat per un nombre es pas una evidéncia en se. L’abséncia d’un objècte s’exprimís per la frasa « N'i a pas » (o « pas mai »).
Los nombres son ja una abstraccion: l'interès es pas la qualitat d’un objècte, mas pas que sa quantitat, la denombrabilitat (lo fach que d'objèctes sián similars mas distinctes). Amb lo zèro, se pòt fins a negar la quantitat.
Quand addicionam o multiplicam dos nombres, avèm l’imatge d'amassar dos molons d’objèctes semblables, dos tropèls. Aquel imatge es pas mai possible quand manipulam lo zèro.
L’invencion del zèro permetèt l’invencion dels nombres negatius.
Proprietats aritmeticas e algebricas[modificar | modificar la font]
Coma nombre entièr, zèro es par.
Per tot nombre real (o complèxe) :
- (0 es element neutre per l’addicion)
- (0 es element absorbent per la multiplicacion)
- se alara
- 00 es considerat o coma egal a 1 (en algèbra e en teoria dels ensembles)[7], o coma indefinit per l'evaluacion dels limits en analisi (es una forma indeterminada del calcul dels limits).
- per extension de la factoriala amb la Foncion gamma,
- non definit (vejatz article division per zèro)
- non définit, en remarcant pasmens que lo calcul quand ambedoas valors van cap a zèro es la basa del calcul diferencial.
- Per tot entièr n > 0, la racina n-ena de 0 es egala a 0.
Usatge espandit de zèro en matematicas[modificar | modificar la font]
- Zèro es l’element neutre dins un grop abelian provesit de la lei o l’element neutre per l’addicion dins un anèl.
- Un zèro d’una foncion es un punt dins lo domeni de definicion de la foncion que son imatge per la foncion es zèro; tanben nomenat racina, subretot dins lo cas d’una foncion polinomiala.
- En geometria, la dimension d’un punt es 0.
- En topologia, la dimension topologica de l’ensemble de Cantor es 0, alara qu'aja una dimension d'Hausdorff non nulla.
- En geometria analitica, 0 a per nom l’origina, notada tanben O (un cas onte l’ambigüítat a pauc d'importància).
- Lo concèpte de « gaireben » impossible en probabilitat. Pus generalament, lo concèpte de gaireben enlòc en teoria de la mesura.
- Una foncion zèro es una foncion amb 0 coma sola valor de sortida possibla. Una foncion zèro particulara es lo morfisme zèro. Una foncion zèro es l’element neutre dins lo grop additiu de las foncions.
- Zèro es una de las tres valors de retorn possiblas de la foncion de Möbius. Se dintram un entièr o , la foncion de Möbius tornarà zèro.
- Es un nombre de Pell.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Pierre Germa, Depuis quand ?, dictionnaire des inventions. Berger-Levrault, París (1979), p.382 ISBN 9782701303291.
- ↑ "un et deux"(fr)André Cauty, Jean-Michel Hoppan, Et un, et deux zéros mayas, in Pour la science, Dossier mathématiques exotiques, abril/junh de 2005.
- ↑ (en)Otto Neugebauer, Las Sciencias exactas dins l’Antiquitat, 1969, cap 1. p.20-27 consultable en linha.
- ↑ id "un et deux"
- ↑ (fr)André Cauty, J.-M. Hoppan, É. Trélut, Numérotation et action. Le cas des numérotations mayas, in Journal des anthropologues, n°85-86, 2001 en linha [pdf].
- ↑ (fr)André Cauty, Numérotations à deux « zéros » chez les Mayas, Repères, IREM, Modèl:Numéro41, octobre de 2000 en linha [pdf].
- ↑ (fr)Per ne finir amb sus forums.futura-sciences.com
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Chifra aràbia
- Nombre
- Matematicas
- Axiòmas de Peano
- Brahmagupta
- Alfabet morse onte la chifra 0 val «
-----»
- Zèro raiat
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Histoire universelle des chiffres, l’intelligence des hommes racontée par les nombres et le calcul. Georges Ifrah. Robert Laffont, col. Bouquins. ISBN 9782221901007}}. T. 1,. Genièr de 1994.
- (fr)Zéro, la biographie d’une idée dangereuse, Charles Seife, ed. Hachette, ISBN 9782012791923


text:
Batalha d'Antivari
La batalha d'Antivari se debanèt lo 16 d'aost de 1914 entre una flòta francesa e quauquei naviris de l'Empèri d'Àustria-Ongria. Foguèt la premiera batalha navala de la Premiera Guèrra Mondiala e una victòria per lei Francés.
D'efièch, après lei declaracions de guèrra, la flòta austriana poguèt faire facilament lo blocatge dei còstas de Montenegro. Lo 13 d'aost de 1914, França declarèt la guèrra ais Austrians. Lei Francés e leis Anglés assaièron donc d'aprofichar sa superioritat numerica. Intrèron donc dins l'Adriatica per constrénher leis Austrians de se batre. La flòta austriana capitèt de se retiradar vèrs sei pòrts solidament defenduts.
Pasmens, quatre naviris austrians, un crosaire leugier, un còntra-torpilhaire e dos torpilhaires, foguèron sosprés per l'esquadra aligada davant Antivari. Lo crosaire Zenta assaièt d'atacar per parar la fugida d'autrei bastiments austrians. La portada de sei canons èran largament despassada per la de l'artilhariá francesa e lo crosaire foguèt tocat per d'unei còps sensa poder replicar. Foguèt donc finalament aprefondit mai lei tres autrei naviris capitèron de s'escapar.


text:
Era Fondacion privada Musèu Etnologic dera Val d’Aran se creèc eth 15 de mai de 1973 entà promòir tota sòrta de manifestacions dera cultura pròpria d’Aran e dera sua lengua e sauvar eth sòn patrimòni artistic e documentau.
Es actuacions mès subergessententes sòn:
Eth collectiu Lengua Viua premanĂs entara dimenjada 27 e 28 de junhsèga diuèrses activitats tĂ hestejar era vintau Corsa “Aran per sa Lengua”,
Eth dissabte 27 i aurà jòcs e condes tara mainadera ena plaça deth Conselh ath long deth maitin . Aguestes activitats se desvoloparà n segontes era edat des mainatges. Ena vrespada d’aqueth madeish dia, ei previst que s’i represente tanben, ena madeisha plaça, ua òbra de teatre ena lengua pròpria d’Aran.
Aué (27-06-2013) tàs 20:30 ores conferéncia sus "En temps dera Querimònia" a cargue deth doctor en Istòria medievau Sr. Joan Busqueta, ena sedença deth Conselh Generau d'Aran"
Dia 28 de junh inauguracion dera exposicion "Capèles e santets d'Aran" tàs 19:00 ores ena Glèisa de Sant Joan d'Arties. Tanben i aurà lòc era presentacion dera revista Tèrra Aranesa núm. 12
Â
Â


text:
Archiprèire de Talavera
Alfonso Martínez de Toledo (1398-1470?) conegut coma l'Archiprèire de Talavera foguèt un escrivan castelhan.
Foguèt racionièr (prebendat qu'aviá de racion dins d'una glèisa catedrala o collegiada) de la catedrala de Toledo, la ciutat ont nasquèt.
Escriguèt doas agiografias: Vida de sant Isidor e Vida de sant Ildefons, en mai de la compilacion istorica Torre de las cronicas (Atalaya de las crónicas) e lo Corbacho (lo corbacho èra la persona que susvelhava las galèras e que punissiá los forçats e remièrs) o Reprovacion de l'amor mondan (Corbacho o Reprobación del amor mundano) (1438), que s'inspira en Corbaccio de Giovanni Boccaccio. Aquela òbra cònsta de quatre partidas.
La primièra es un tractat contra la luxúria; la segonda, una satira contra las femnas de totas condicions; las doas darrièras partidas analisan las inclinacions dels òmes a amar.
A un estil viu, colloquial e popular, caracterizat per las nòtas costumbristas e per la division en doas partidas que fa un imatge absoludament ric e verturós del tèma que descriu; ça que la, la partida doctrinala a tanben un lengatge latinizat per l'iperbaton, los participis de present e los cultismes. Atal, es frequent la ressorsa a la similicadéncia e a la prosa rimada. Fernando de Rojas utilizèt aqueste lengatge literari dins La Celestina.


text:
Marange-Zondrange
Marange-Zondrange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat compren çò cap de-luòc Marange, lo masatge caseriu Zondrange e la granja de Henning. Lo territòri de Marange-Zondrange presenta un relief vallonné caractéristique dels Païses de la Nied, amb dos cors d'aiga (Perdsbach a Marange, Hesselterbach a Zondrange), e dos bòsques. Lo vilatge de Marange a implantat ne fond de vallée. Lo nuclèu originel del vilatge a format d'un vast luòc central al mièg #que flueix lo ruisseau, e #que n'èra antany gaireben totalament barrada per ostals mitoyennes. La glèisa, lo cementèri e lo anciana métairie de la abbaye de Longeville #que lududes fasiá cara (fòrça fòrtament transformada e partiellement démolie) ocupen lo flanc de serral en gardant lo Sud. Lo pòble de Zondrange es un pòbli-carrièra de typologie lorraine en s'estendent sul marge drech d'un pichon ruisseau. La part superiora del pòble a completat per una segonda carrièra en fasent lo torn de la capèla. La granja de Henning a establit sus un scenari entre los pòbles de Zondrange, Brouck e Narbéfontaine.
La commune comprend le chef-lieu Marange, le hameau Zondrange et la ferme de Henning. Le territoire de Marange-Zondrange présente un relief vallonné caractéristique des Pays de la Nied, avec deux cours d'eau (Perdsbach à Marange, Hesselterbach à Zondrange), et deux forêts. Le village de Marange est implanté en fond de vallée. Le noyau originel du village est formé par une vaste place centrale au milieu de laquelle coule le ruisseau, et qui était autrefois presque totalement fermée par des maisons mitoyennes. L'église, le cimetière et l'ancienne métairie de l'abbaye de Longeville qui lui faisait face (très fortement transformée et partiellement démolie) occupent le flanc de coteau regardant le Sud. Le village de Zondrange est un village-rue de typologie lorraine s'étendant sur la rive droite d'un petit ruisseau. La partie supérieure du village est complétée par une seconde rue faisant le tour de la chapelle. La ferme de Henning est établie sur un plateau entre les villages de Zondrange, Brouck et Narbéfontaine.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Marange Es un ancian domeni del abbaye Sant-Martin-de-Glandières, tèrra lorraine fins en 1766 de contunh francesa en lo moment del rattachement del duché a la França a aquela data. Zondrange, Fasiá partida en un primièr temps per mitat de las possessions lorraines de la abbaye de Longeville, e per mitat de la distincion de Raville, ligat al duché de Luxemborg. Henning, fief lorrain, I aviá #èsser concédé dempuèi la XVIen sègle als Navier, familha al servici dels ducs de Lorraine. Per aquela concession, Etienne de Navier i aguèt creat baron, e la familha #prene lo nom francisé de Hennin, abans d'èsser elevada a la dignitat de comte a la XVIIIen sègle. Los Hennin èran n'efièch vengut de poderoses senhors locales, e avián elegida abitança en çò de mès de polit otèl de la vila de Sant-Avold (actual otèl de vila). François de Hennin #èsser inhumé en lo chœur de la glèisa de Marange. La parròquia de Marange, fòrça anciana, en essent la siá juridiction sus la municipalitat vesina, Hallering. De la XVIen sègle a la fin de la XVIIIen sègle, compreniá egalament lo pòble de Fouligny, #que #trobar la siá independéncia paroissiale après la Revolucion. A la XIXen sègle, la parròquia de Marange-Zondrange-Hallering #comptar fins a près de 800 abitants, en entrenant lo besonh de engrandir considerablament la glèisa Santa-Martin[1].
Marange est un ancien domaine de l'abbaye Saint-Martin-de-Glandières, terre lorraine jusqu'en 1766 puis française lors du rattachement du duché à la France à cette date. Zondrange, faisait partie dans un premier temps pour moitié des possessions lorraines de l'abbaye de Longeville, et pour moitié de la seigneurie de Raville, rattaché au duché de Luxembourg. Henning, fief lorrain, avait été concédé dès le XVIen siècle aux Navier, famille au service des ducs de Lorraine. Par cette concession, Etienne de Navier fut créé baron, et la famille prit le nom francisé de Hennin, avant d'être élevée à la dignité de comte au XVIIIen siècle. Les Hennin étaient en effet devenus de puissants seigneurs locaux, et avaient élu domicile dans le plus bel hôtel de la ville de Saint-Avold (actuel hôtel de ville). François de Hennin fut inhumé dans le chœur de l'église de Marange. La paroisse de Marange, très ancienne, étant sa juridiction sur la commune voisine, Hallering. Du XVIen siècle à la fin du XVIIIen siècle, elle comprenait également le village de Fouligny, qui retrouva son indépendance paroissiale après la Révolution. Au XIXen siècle, la paroisse de Marange-Zondrange-Hallering compta jusqu'à près de 800 habitants, entraînant la nécessité d'agrandir considérablement l'église Saint-Martin[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
burtard.


text:
Nòva Anglatèrra
La Nòva Anglatèrra (New England, en anglés) es una region dels Estats Units d'America, qu'existiá abans l'independéncia, localizada a l'extrèma nòrd-èst del país. Limitad amb Canadà al nòrd, l'ocean Atlantic a l'èst e al sud, e l'estat de Nòva York per l'oèst. Inclusissent, en òrdre orogràfic del nòrd-èst a sud-oèst, los sièis estats de Maine, Nòu Hampshire, Vermont, Massachusetts, Rhode Island e Connecticut. Nòva Anglatèrra es pas una division administrativa dels EUA, mas una region culturala e istorica. Dins los Estats Units, lo tèrme yankee (ianqui) es un escai dels gents de Nòva Anglatèrra lo tèrme s'utilisava pel passat per se referir als descendents dirèctes dels colons d'origina anglesa.
Es la region dels EUA amb qualitat de vida e nivèl economic (47 100 $ de renda per capita) mágers. Tanben es la regió culturalament mai pròcha d'Euròpa (conserva orgulhosament des costumas e tradicions des dels sègles XVII e XVIII) e amb un nivèl cultural e educatiu máger (amb de prestigiosos centres educatius de Harvard, Boston College, l'Institut Tecnologic de Massachusetts, Brown University e Yale, entre d'autre). També aculhís de centres toristics d'estiu reputats e sovent elitistas (New Haven dins lo Connecticut, Newport dins lo Rhode Island, Portsmouth dins lo New Hampshire, totes aqueles sus la còsta), e tanben altres centres de torisme mens elitistas coma las illas de Martha's Vineyard e Nantucket, e de centres mai populars coma la peninsula de Cape Cod, la majoritat de la còsta de Maine e la majoritat de la còsta de Massachusetts, e de centres de torisme de davalada (per gausir de l'espectacle de las fuèlhas de colors, fenomèn nomenat "fall foliage") e d'ivèrn, d'esqui, dins los Apalaches a l'oèst de la region. Nòva Anglatèrra aculhís 4,7% de la populacion dels EUA (14,3 milions d'abitants), mas balhant 5,5% del PNB nacional.
Boston, amb 600 000 abitants (5,8 milions dins l'airal metropolitan) n'es lo centre cultural ("capitala culturala" dels EUA) e industrial mai important de la zòna, e tanben la granda vila gran mai antica dels EUA. La region de Nòva Anglatèrra es poblada majoritàriament (prèp de 90%) per d'anglosaxons descendents d'europeus (demòra una minoria francofòna dins lo Maine e New Hampshire). Se destaca politicament pel seu caracter progressista, essent un "fèu" del progressisme e del Partit Democrata.
Originalament, Nòva Anglaterra èra formada per las colonias anglesas la Província de la Baia de Massachusetts, la Província de la Baia de Massachusetts, la Colonia de Rhode Island e las Plantacions de Providence, la Colonia de Connecticut e ara sul meteis territòri amb los estat de:
Vegeu també[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
44° 12′ 20.00″ N 70° 18′ 23.13″ O / 44.2055556, -70.3064250


text:
Damville
Damville en normand (Damville en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Damville A traversat pel Iton.
Damville est traversé par l'Iton.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Damville #Dever lo sieu importància a la siá situacion sus la frontièra normande. Formava del costat de la França, amb Tillières-sus-Avre e Breteuil, una linha de fortalesas #que #arturar sovent l'enemic.
Damville dut son importance à sa situation sur la frontière normande. Elle formait du côté de la France, avec Tillières-sur-Avre et Breteuil, une ligne de forteresses qui arrêta souvent l'ennemi.


text:
Escritura chinesa
L'escritura chinesa, tanben aperada escritura deus Han, qu'ei un sistèma d'escritura utilizat principalament per escríver lo chinés.
Qu'ei considerada com un deus factors d'unificacion de la cultura chinesa puish qu'enlòc de notar los sons e nòta las idèas au mejan d'ideogramas designats com sinogramas. Que da atau la possibilitat de notar d'un medish biais medishas idèas en lengas diferentas. Que ho atau emplegada dens los divèrses dialèctes deu chinés, mes tanben au Vietnam au temps d'autes còps, en Corèa dens ua mendra mesura e, enqüèra au dia de uei au Japon (combinats dab los alfabets sillabics qui e'n son gessits : los hiraganas e lo katakanas).
Qu'ei l'escritura mei anciana enqüèra emplega au dia de uei.
Los Kangxis que son compausats e categorizats a partir de las soas 214 claus de l'escritura chinesa.


text:
Albania
Albania (Shqipëria en albanés) es lo país del pòble albanés e de la lenga albanesa, formant un estat al sud d'Euròpa dins los Balcans. Confronta los estats de Montenegro, Kosova, Macedònia e Grècia. Es en riba de la mar Mediterranèa (mar Ioniana e mar Adriatica).
Sa capitala es Tirana.
Lo gentilici es albanés -esa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo pòble mai ancian conegut qu'abitèt l'actual territòri d'Albania foguèt lo dels illiris, que los shqipëtars o albaneses ne son dirèctes descendents; los grècs colonizèron las còstas e lo sud del territòri, que demorèt en granda part comprés dins del Epir. Freqüentment Los illiris efectuavan d'incursions dins los estats ellenics de Molossia]], Peònia e quitament la Macedònia. L'an 35 Ab JC los romans ne conquistèron los luòcs mai accessibles e civilizats e i formèron las províncias de la Illyricum e l'Epir, e mai se los territòris mai montanhuts e remòts arribèron jamai a èsser jos contraròtle del empèri Roman, la que causa explica en granda manièra la supervivència de l'idiòma albanés.
Los airals contarotlats abans per grècs e romans passèron après a èsser part de la empèri Bizantin, los territòris controtlats pels bizantins foguèron ocupats pels eslaus al sègle VI e a aqueles los seguiguèron los bulgars, que van annexar part del país a l'Empèri Bulgar del sègle IX. Sorgiguèt après lo Despotat de l'Epir, governat per princes d'origina grèga; l'invasion turca s'inicièt lo 1385, se plan Albania resistiguèt, principalament jol lideratge de Gjergj Kastriot, acompanhat per l'etnia albanesa dels mirditas.
Entre 1443 e 1468, Gjergj Kastriot, conegut jol nom de Skanderbeg, dirigiguèt al nom dels albaneses las luchas conjonchas dels sèrbes, bulgars, romaneses e d'autres pòbles de la zòna contra los turcs otomans, e aital venguèt l'eròi nacional e una icòna de la lucha contra l'envasidor islamic. Antonio Vivaldi consacrèt una opèra a Skanderbeg amb lo meteis nom. D'aquesta epòca datan los primièrs documents escriches en lenga albanesa, en alfabet cirillic.
A aqueste long periòde d'ocupacion succediguèron divèrses faches determinants per la cultura albanesa actuala: granda part de la populacion urbana ortodòxa s'exilhèt, principalament al sud d'Itàlia e en Grècia, del temps que la majoritat de la populacion que demorava dins lo país foguèt convertida a l'islam, al cors dels sèt sègles d'ocupacion. Après la conversion progressiva a l'islam (per interès e subrevivença) e l'assimilacion turca d'una granda part dels albaneses, Albania se convertiguèt en un Estat privilegiat e leial a l'Empèri, en assegurant de nautas cargas dins l'administracion de l'Empèri e tanben coma de fòrças de laspanada per manténer lo contraròtle sus Grècia, Serbia, lo territòri de l'actuala Republica de Macedònia e Bulgaria.
En 1912, davant las desbrandas successivas que sofriguèron los turcs dins los Balcans, Albania obtenguèt en fach l'independéncia, e mai se se temiá la menaça de la expansionisme austrian e lo dels estats vesins: (Itàlia, Grècia, Serbia, Montenegro). Entre 1914-1918, pendent la Primièra Guèrra Mondiala, la empobrit territòri albanés foguèt camp de batalha entre las fòrças de la Entente Cordiale e las dels autoanomenats Empèris Centrales. En acabar la guèrra se ratifiquèt lo contraròtle serbomontenegrin sus Kosovo e las zònas de majoritat albanesa de la Macedònia septentrionala; Grècia obtenguèt fins a la Segonda Guèrra Mondiala lo contraròtle del Epir del Nòrd, al meteis temps que deportava o obligava al'ellenizacion las nombrosas comunitats albanesas existentas al territòri grèc classic (es a dire, al sud de la Linha d'Estrabon). Lo 1918, a Argiròpolis (malgrat qu'aquela vila se trobava dins la zòna de contraròtle grèc) se proclamèt l'independéncia formala d'Albania, e mai se la «Albania independenta» passèt lèu a èsser en la practica un protectorat italian jol comandament inicial de Ahmet Zogu.
Politica[modificar | modificar la font]
Albania es una republica parlamentària democratica representativa, que lo Primièr Ministre es a travèrs d'el lo cap de govèrn. Lo poder executiu es exercit pel govèrn. Lo poder legislatiu li es conferit al parlament, nomenat l'Assemblada d'Albania (Kuvendi e Republikës së Shqipërisë).
Geografia[modificar | modificar la font]
Albania es un país montanhòl (70%), que son punt mai naut es lo mont Korab (2753 m). La rèsta es de planas ont la tèrra es de maissanta qualitat, pas gaire bona per l'agricultura. Las tèrras pus ricas son dins lo parçan dels lacs (lac d'Ohrid, Prespa Grand e Prespa Pichon) e sus d'unes plans. La sola illa de notar es la de Sazan.
Lo riu principal es Drini, qu'amb 282 km es lo sol a pas secar l'estiu, al contre de rius coma lo Semani e lo Vjosa.
Lo clima es mediterranèu sus la còsta (mejana de 7 °C d'ivèrn) e un pauc mai continental dins la montanha.
Albania es devesida en 12 prefecturas (qarku) e 36 districtes.
- Véser l'article Divisions administrativas d'Albania.
Economia[modificar | modificar la font]
Albania es lo país ont persistiguèt lo mai lo regim comunista d'economia centralizada e estatizada d'Euròpa tota. L'economia i es basada mai que mai sus l'agricultura e las minas, amb de grandas centralas siderurgicas, un escàs comèrci exterior e d'infrastructuras absoludament insufisentas, e las timidas reformas iniciadas en 1985 desboquèron sus un reajustament economic dificil dins lo decenni de 1990.


text:
Biotòp d'Ediacara
Lo biotòp d'Ediacara qu'ei ua colleccion fossila d'organismes pluricellulars los mei ancians coneguts datant deu periòde de 580 dinc a 540 milions d'annadas.
Qu'espelí durant lo periòde justament aperat Ediacarian enter lo Criogène e lo Precambrian, qu'ei a díser enter ua tempsada de glaciacion dab preséncia limitada de vita e un temps de desvolopament agut d'organisme complèxes.
Lo biotòp d'Ediacara que deu lo son nom au gisament fossil de las Comas d'Ediacara dens la província d'Adelaïda en Austràlia.


text:
Internet Explorer
Windows Internet Explorer, abreviat IE, MSIE, MS IE o pus simplament Internet Explorer, es lo navegador web de Microsoft, installat per defaut amb Windows. Es devengut lo navegador web mai utilizat al monde aprèp aver despassat Netscape Navigator dins las annadas 1990. Mas dempuèi qualques temps, lo logicial pèrd de terren al profièit de Mozilla Firefox.
Las versions anterioras a la version 7 son nomenadas « Microsoft Internet Explorer ». A partir de la version 7, lo logicial es nomenat « Windows Internet Explorer ».


text:
Beta vulgaris
La bledarava es una planta cultivada per sa raiç carnosa utilizada coma legum dins l'alimentacion umana, coma pastora e per la produccion de sucre.
Somari
Botanica[modificar | modificar la font]
Las bledaravas cultivadas, dicotiledonas, apetalas, vendrián de la bledarava maritima (Beta vulgaris L. subsp. maritima (L.) Arcang.) qu'es espontanèa sus las rivas maritimas en Euròpa.
L'espècia Beta vulgaris L. inclusís tanben aussi la bleda qu'abans èra considerada coma espècia (Beta cicla (L.) L.).
Las bledaravas foguèron fòrça estudiadas pels botanistas, subretot pel sistèma reproductiu, los efèctes de la seleccion naturala o agricola o del cambi climatic sus la diversitat genetica e lo polimorfisme nucleotidic dins lo genre Beta[1], la ginodioecia per las bledaravas salvatjas, los ligams entre polimorfisme per l'autofecondacion e la diversitat genetica, interaccions entre formas cultivadas e formas salvatjas de l'ensems Beta vulgaris.
Principalas varietats cultivadas[modificar | modificar la font]
Existís très times de bledaravas:
- bledarava de sucre, rica en sacaròsa ;
- bledarava de pastura ;
- bledarava d'òrt o bledarava roja.
Existís diferentas varietats classificadas selon de tipes diferents. Las bledaravas de sucre son las mai ricas en sucres, de color blanca e enterrées mai prigondament. Son classificadas selon lo rendement en sucre, lor resisténcia a de malautiá.
Las bledaravas de pastura son de color diferentas mas o mens enterrées. Se classifican selon las matèrias secas.
Descripcion[modificar | modificar la font]
La bledarava cultivada es una planta bisannadièra :
- primièra annada, fasa vegetativa: desvolopament de las fuèlhas e constitucion de la racina carnosa, des feuilles et constitution de la racine charnue, accumulacion de servas de sucre, es la primièra fasa de cultura ;
- segonda annada:pujada e florason, produccion de la grana
Utilizacion[modificar | modificar la font]
- Bladarava de sucre : de las bladaravas salvatjas betteraves raspadas reducha en popa s'extrai de sucre. La quita popa desiderata per pression e calfatge s'utiliza per noirrir las bestias. Çò del chuc, es purificat, concentrat, o per fermantacion, distillant e donant d'alcòl o per coseson, cristallizacion, distriada de las impuretats que formant la melassa que conten encara 50% de sucre ; la melasse es utilizada per la fabricacion de bevenda alcolizada o incorporada a la popa per l'alimentacion del bestial. E fòrça accessòriament servís per produccion de levadura del fornièr.
- Bledarava de pastura : la planta entièra es consumida subretot pels romiaires. Servada es distribuida en ivèrn subretot a vacas de lech mas tanben als bovets, als ovins, aux cabrilhs e als porcins. Se pòt consomir pels òmes mas lo gost pauc fòrt sembla al rafe blanc. Se servís plan en salsa o sopa.
- Bladarava d'òrt (bladarava roja) : alimentacion umana, plan sovent cuècha de biais industrial, colorant alimentari (racina rica en Betalaïnas). La bladarava se pòt consomir cruda, raspada mas mai sovent es cuècha (a l'aiga, a la vapor o al forn.
Proprietats[modificar | modificar la font]
Las racinas de Beta vulgaris contenon una quantitat significativa de vitamina C e las fuèlhas son una font de vitanina A. Son tanben fonts de fibras, d'acid folic e d'antioxidants. Las racinas son tanben Rica en betaïna (N, N, N-trimetilglicina).
La bledarava es Rica en nitrats que se transforman en nitrits mercé a de bactèris de la boca. Aqueles nitrits son implicats dins la vasodilatacion e la fluidificacion del sang, çò que melhora l'aflux de sang dins de zonas del cervèl qu'amb lo temps son mens perfusadas. Una dòsi quotidiana de chuc de bladarava pòt potencialament empachar la deméncia la bassa cognitiva en melhorant aquel aflux sanguin cerebral[2].
Una tassa (225,8 gramas) de bledarava aminuda conten :
- 31 kcal (130 kJ)
- 8,5 g d'idrats de carboni
- 1,5 g de fibras alimentàrias
- 53,2 µg de vitamina B9
- 32 mg de fosfòr
- 259 mg de potassi
- 1,5 g de proteïnas.
Economia[modificar | modificar la font]
La cultura pren gaireben 7 millions d'ectars pel mond, subretot en Euròpa du Nòrd et Estats Units d'America ;
Produccion mondiala (FAO 2002) :
- Bledarava de sucre: 246,5 millions de tonas, que 120 per l'Union Europèa
- Bledarava de pastura: 10 millions de tonas ;
França al nòrd es lo primièra productor mondial de sucre de bladarava.
Dins l'Union Europèa, la cultura de la bledarava de sucre es reglementada dins l'encastre de la politica agricòla comuna. Cada país dispausa d'un lendal de produccion autorizat en dejós que lo prètz es garantit, a un nivèl superior dels cors mondials.
Istòria[modificar | modificar la font]
La bladerava es coneguda coma legum dempuèi l'Antiquitat. Los primièrs escrichs venon Grècs al sègle V. Las principalas varietats foguèron descrichas a l'Etat Mejana, subretot Pierandrea Mattioli. L'origina de l'utilizacion alimentària de las racinas sembla se situar dins la granda plana que s'espandís d'Alemanha fins a Russia
En 1600, Olivier de Serres la descriguèt dins Le theatre d'agriculture mesnage des champs cerquèt lo primièr d'extraire lo sucre de las bledarava mas sens trobar un processus rendable.
En 1747, un Alemand, Andreas Sigismund Marggraf, capitèt a extraireavait réussi lo sucre de la bledarava. Son escolan, lo professor Achard, foguèt profeichar l'Acadèmia met cette découverte au profit de l'Académie prussiena. Dempuèi 1802 la premièra fabrica de sucre de bledaravas del mond à Kürnen d'Oder (Silèsia) donava amb 70 kg de produch, 2 kg de sucre.
Lo 22 de novembre de 1806 es una data importanta per l'economia sucriària europèa. Per respondre al blocatge impausat per las armadas britanica suls pòrts franceses, Napoleon Bonaparte instaurèt lo blocatge continental : totas las merças britanicas venguèron enebidas en Français tanben èran exclusit lo sucre cana de las Antilhas. Per compensar, l'emperaire decidiguèt de promòure activament la produccion de bledaravas de sucre.
La primièra extraccion industriala de sucre es l'òbra de Benjamin Delessert, en 1812.
Quand s'arrestèt lo blocatge e lo retorn del sucre de cana, l'industria coneguèt de dificultats fins a l'abolition de l'esclavage que lo prètz del sucre de cana aumentèt en mai que los rendements avián aumentat.
La bledarava de pastura se desvolopèt fòrça en Euròpa a la mitat del sègle XX fins a aténher un million d'ectars en França Aprèp la Segonda Guèrra mondiala. Mermèt fòrça dempuèi remplaça pel milh ensilatge per l'alimentacion ivernala dels bovins.
A l'ora d'ara se desvolpa la produccion de bledarava per produire d'etanòl e lo biogas.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Joël Cuguen, Pascal Touzet à l'[Université de Lille 1]
- ↑ (en) Tennille D. Presley et coll.; Acute effect of a high nitrate diet on brain perfusion in older ad; in Nitric Oxide; 21 de novembre de 2010
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)portal de la bledarava de sucre
- (fr)ITB, Institut tecnic de la bledarava, París, França
- (fr)Site sus la bledarava de pastura
- (fr)Portal de la filièra del sucre
- (fr)Vidèo sus la culhida de las bledarava d'Ymonville (28)
[categoria:Planta utila]]


text:
Economia d'Iraq
L'economia d'Iraq se caracteriza per una fòrta dependéncia de l'exportacion de petròli e per accentuar un desvolopament dirigit per d'organismes centrals. Abans lo començament de la guèrra contra Iran en setembre de 1980, lo futur de l'economia iraquiana èra brilhant. La produccion de petròli aviá atengut lo nivèl de 3,5 milions de barrils per jorn e las intradas del petròli somavan 21 miliards de dolars en 1979 e 27 miliards de dolars en 1980. Al començament de la guèrra, Iraq aviá acumulat aperaquí 35 miliards de dolars en de resèrvas de devisas.
La guèrra entre Iran e Iraq agotèt las resèrvas de devisas d'Iraq, destrusiguèt la siá economia e daissèt dins lo país un deute extèrne superior a 40 miliards de dolars. Après la fin del conflicte, las exportacions de petròli comencèron de pujar pauc a pauc, mercé al bastiment de nòus oleoductes e a la restauracion de las installacions destruidas.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Jacobus Henricus van 't Hoff (n. 30 d'agost de 1852 - m. 1 de març de 1911) foguèt un quimista neerlandés. Recebèt lo primièr Prèmi Nobel de Quimia en 1901.
Nasquèt lo 30 d'agost de 1852 dins la vila de Rotterdam filh d'un mètge. Dempuèi jove s'interessèt per la sciéncia e, en contra dels desirs de lo sieu paire, estudièt quimia al Delft Polytechnical Institue e successivament a l'Universitat de Lèida; Bonn, ont coincidiguèt amb Friedrich Kekulé; e l'Universitat de París, ont estudièt amb Charles Adolphe Würtz; e fin finala a l'Universitat d'Utrecht, ont obtenguèt lo doctorat l'an 1874.
Foguèt posteriorament professor a las universitats de Amsterdam e Berlin, ont moriguèt la 1 de març de 1911 .
Interessada en la quimia organica, es considerat un dels precursors de l'estereoquimia, amb la fin d'explicar las doas formas isomeras de l'acid tartaric e d'autres cases de isomeria optica. L'an 1874 prepausèt, al meteis temps que lo quimic francés Joseph Achille Le Bel, l'ipotèsi del carbon tetraedric asimetric.


text:
Juli Cesar Scaliger
Juli Cesar Scaliger (o Giulio Cesare della Scala) (23 d'abril de 1484 – 21 d'octobre de 1558) foguèt un saberut italian a l'encòp escrivan, filosòf e mètge que passèt la màger par de sa carrièra en Occitània. Usèt de las tecnicas e descobèrtas de l'Umanisme de la Renaissença per defendre l'Aristotelianisme contre aqueste darrièr. Malgrat son caractèr arrogant e cerca bregas, sa reputacion entre sos contemporanèus èra nauta, amor que foguèt jutjat subre sas coneissenças e sos talents, e segon Jacques August de Thou, cap dels ancians podián lo subrepassar, e son epòca aviá pas d'egal.


text:
Alfabet còpte
L'alfabet còpte (o coptic) es l'alfabet utilizat per notar la lenga còpta.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'alfabet còpte foguèt creat a l'entorn del sègle 1 de nòstra èra. L'escritura ieroglifica daissèt la plaça a un sistèma derivat de l'alfabet grèc (24 caractèrs) al qual s'ajustèron 7 caractèrs demotics (derivats dels ieroglifes). Foguèt utilizat per noter de tèxtes variats mas, amb la predominéncia de l'arabi, son ròtle se limitèt pauc a pauc a notar sonque de tèxtes sul crestianisme.
Usatge[modificar | modificar la font]
Coma la lenga còpta, l'alfabet còpte a quasi desaparegut de l'usatge corrent. Es mai que mai utilizat dins l'encastre de la liturgia còpta.
L'alfabet còpte a agut una influéncia al sud d'Egipte e a donat naissença a l'alfabet nubian.
- Wolfgang Kosack: Koptisches Handlexikon des Bohairischen. Koptisch - Deutsch - Arabisch. Verlag Christoph Brunner, Basel 2013, ISBN 978-3-9524018-9-7.
Alfabet còpte