text:
Nombre entièr
En matematicas, un nombre entièr o entièr relatiu se presenta coma un entièr natural amb un signe positiu o negatiu qu'indica sa posicion[1] al respècte de zèro sus un axe orientat. Los entièrs positius (superiors o egals a zèro) s'identifican als entièrs naturals: 0, 1, 2, 3… alara que los entièrs negatius son lor opausats: 0, −1, −2, −3… L'entièr zèro el meteis es doncas lo sol nombre a l'encòp positiu e negatiu[2].
Un nombre real es entièr s'es sens partida fraccionària, es a dire se son escritura decimala compren pas de chifra (mai que zèro) « aprèp la virgula ».
Los entièrs relatius permeton d'exprimir un bilanç de variacion d'unitat (positiu per un ganh, negatiu per una pèrda) o una posicion sus un axe orientat discrèt, a respècte d'un punt origina. Donan un sens a la diferéncia de dos entièrs naturals quins que sián.
L'ensemble dels entièrs relatius es notat[3] « Z », letra capitala grassa dins los tèxtes dactilografiats, pauc a pauc remplaçada per la grafia manuscrita amb una dobla barra oblica: « ». La preséncia d'un asterisc en exponent (« Z* ») designa en general l'ensemble dels entièrs relatius non nuls, quitament s'aquela notacion es utilizada a l'encòp[4] per l'ensemble dels elements inversibles, es a dire lo parelh d'entièrs {−1; 1}. La notacion « Z− » designe l'ensemble dels entièrs negatius. Es mai rar de trobar la notacion « Z+ », remplaçada per la notacion « N » dels entièrs naturals per identificacion.
Aquel ensemble es (totalament) ordenat per la relacion de comparason usuala eretada dels entièrs naturals. Es tanben provesit de las operacions d'addicion e de multiplicacion que fondan la nocion d'anèl en algèbra.
Los entièrs relatius son a vegadas nomenats entièrs racionals, (jol nom de rational integer en anglés), e coma cas particulars d'entièrs algebrics sul còrs de nombres dels racionals. Utiliza aquel nom Nicolas Bourbaki e qualques matematicians s'inscrivent dins lo movement de las matematicas modèrnas, d'entre que Georges Papy.
Somari
Motivacion[modificar | modificar la font]
La principala rason de l'introduccion dels nombres negatius es la possibilitat de resòlvre totas las equacions de forma:
- a + x = b, onte x es l'inconeguda e a e b son de paramètres.
Dins l'ensemble dels entièrs naturals, sonque aquelas equacions an una solucion.
- 5 + x = 8 se e solament se x = 3
- 9 + x = 4 a pas de solucion dins l'ensemble dels entièrs naturals. Possedís una solucion dins l'ensemble dels entièrs relatius qu'es -5.
Fragments d'istòria[modificar | modificar la font]
La primièra mencion a de nombres negatius apareis dins de tèxtes indians coma l'Arybhatiya del matematician indian Âryabhata (476 - 550) onte son definidas las règlas d'addicions e de sostraccions. Los nombres negatius apareisson alara coma representant de deutes e los nombres positius coma de ganhs. Qualques sègles pus tard, dins los escrichs del matematician persan Abu l-Wafa (940 - 998), apareguèron de produchs de nombres negatius per de nombres positius. Pasmens lo nombre demòra encara ligat a de quantitats fisicas e lo nombre negatiu a gaire d'estatut legal. al Khuwarizmi (783 - 850) per exemple, dins son obratge la Transposicion e la reduccion perferís tractar 6 tipes d'equacions del segond gra al luòc d'envisatjar de sostraccions.
En Euròpa los nombres relatius apareguèron tardièrament ; s'atribuís en general a Simon Stevin (1548 - 1620) la celèbra règla dels signes pel produch de dos entièrs relatius. D'Alembert (1717 - 1783) dins l'Encyclopédie evòca lo nombre relatiu coma una idèa dangierosa.
« Cal avoar qu'es pas aisit de fixar l'idèa de las quantitats negativas, & que qualques abils gents an en mai contribuit a l'embolhar per las nocions pauc exactas que ne donèron. Dire que la quantitat negativa es en dejós de res, es avançar una causa que se pòt pas concebre. Aqueles que pretendon qu'1 es pas comparable a - 1[5], & que lo repòrt entre 1 & -1 es diferent d'un rapòrt entre - -1 & 1, son dins una dobla error: 1(...) N'i a doncas pas vertadièrament & absoludament de quantitat negativa isolada: - 3 pres abstrachament presenta a l'esperit pas cap d'idèa. » (D'Alembert, diccionari rasonat de las sciéncias, dels arts e dels mestièrs)
Cal esperar encara dos sègles e l'aveniment del formalisme per veire aparéisser una construccion formala de l'ensemble dels entièrs relatius a partir de las classas d'equivaléncia de parelhs d'entièrs naturals
Es a Richard Dedekind (1831 - 1916) que se deu aquela construccion. El meteis utilizava la letra K per designar l'ensemble dels entièrs relatius. Mai s'utilizèt d'autras convencions, fins que Nicolas Bourbaki popularize l'usatge de la letra , iniciala de l'alemand Zahlen (nombres)[6]
Règlas operatòrias[modificar | modificar la font]
Dins un nombre relatiu, se distinguís son signe (+ o - ) e sa valor absoluda: - 3 a per valor absoluda 3.
Addicion[modificar | modificar la font]
La soma de dos entièrs de meteis signe s'obten en addicionant las doas valors absoludas e en conservant lo signe comun
- (-3) + (-5) = -8 escritura que s'abreuja en -3 - 5 = - 8 suppriment lo signe operatòri +
La soma de dos entièrs relatius de signe contrari s'obten en calculant la diferéncia entre las doas valors absoludas e li balhant lo signe de l'entièr qu'a la pus granda valor absoluda
- (+3) + (-5) = - 2 escritura que s'abreuja en 3 - 5 = - 2
Multiplicacion[modificar | modificar la font]
Lo resultat d'una multiplicacion se sona un produch. Lo produch de dos nombres relatius de meteis signe es totjorn positiu (+) e s'obten ne fasent lo produch de las valors absoludas:
- (+3) × (+4) = +12 que s'abreuja en 3 × 4 = 12
- (-3) × (-7)= + 21 = 21
(lo + essent pas obligatòri se lo produch es pas negatiu)
Lo produch de dos nombres relatius de signes diferents es totjorn negatiu (-) e s'obten en fasent lo produch de las valors absoludas
- (+7) × (- 4) = - 28
Règla dels signes
- mai multiplicat per mai, dona produch mai.
- mens multiplicat per mens, dona produch mai
- mens multiplicat per mai o mai multiplicat per mens dona produch mens
Ensemble dels entièrs[modificar | modificar la font]
Construccion[modificar | modificar la font]
L'anèl Z dels entièrs relatius pòt èsser vist coma lo simetrizat del semianèl N dels entièrs naturals.
Estructura[modificar | modificar la font]
L'ensemble dels entièrs relatius, amb las seunas leis d'addicion e de multiplicacion, es lo prototipe de la nocion d'anèl. S'agís quitament d'un anèl euclidian, en referéncia a la division euclidiana. Es doncas tanben principal e factorial.
Se pòt provesir de la topologia discrèta associada a la distància usuala definida per la valor absoluda de la diferéncia, que ne fa un espaci metric complet. Las solas autras distàncias compatiblas amb l'estructura d'anèl son las distàncias -adicas, onte es un nombre primièr.
L'estructura de grop additiu (Z, +) es un grop monogèn sens torsion, es a dire un grop abelian liure de reng 1.
L'ensemble Z es totalament ordenat per la relacion d'òrdre usual.
Los entièrs relatius forman un ensemble denombrable infinit.
Extensions[modificar | modificar la font]
L'ensemble Z dels entièrs relatius se cabussa dins l'ensemble dels nombres decimals, notat D, qu'el meteis es una partida de l'ensemble dels nombres racionals notat Q.
La nocion d'entièr es espandida per la definicion dels entièrs algebrics, que son als divèrses còrs de nombres çò que los entièrs relatius son al còrs dels racionals. Los entièrs racionals, es a dire los entièrs algebrics del còrs dels racionals, son doncas exactament los entièrs relatius.
Per cada distància -adica, lo completat de Z es un anèl dels entièrs -adics notat Z, qu'a per còrs de fraccions lo còrs dels nombres -adics, notat Q e que conten Q.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ D'aquela posicion relativa a zèro ven l'adjectiu « relatiu » aplicat a aqueles entièrs.
- ↑ Segon qualques convencions diferentas, en vigor subretot dins los païses anglosaxons, l'entièr zéro es ni positiu ni negatiu (cf (en) Zero).
- ↑ De l'allemand Zahlen, « nombres ».
- ↑ La confusion s'evita amb l'usatge de la crotz de multiplicacion en exponent: « Z× ».
- ↑ paradòxa classica: se -1   1. paradòxa que ven de la frasa incomplèta « los invèrses d'aqueles dos nombres serián rengats dins l'òrdre invèrs », caldriá precisar « los invèrses de dos nombres de meteis signe son rengats dins l'òrdre invèrs ».
- ↑ (en) Earliest Uses of Symbols of Number Theory


c: text/html

text:
Rhinau
Rheinau en alemannisch (Rhinau en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Rhinau a situat sul Rhin a unitat|30|km {{}} al sud de Estrasburg. La siá particularité considerabla se de aver 997 ectaras de lo sieu territòri situat sul marge drech del Rhin, a saber en Alemanha. Aquelas 997 ectaras sa doncas de jura jos souverainté alemanda, mas de facto, lo espleitacion n'a fach per la municipalitat de Rhinau. Aquela particularité A a causa d'una divagation del fleuve en en datant de 1541 #qu'a #èsser ancorada en lo istòria a la signatura a Münster del tractat de Westphalie #que #mètre final, en 1648, a la « guèrra de Trenta Ans ». Rhinau Fa partida del costat de Benfeld e del arrondissement de Sélestat-Erstein. Los abitants an Trucat los Rhinois. La continuitat del territòri de la municipalitat a assegurat per lo sieu bac « Rhenanus » #que femna accès, dempuèi lo marge francés, a una de las jamai polidas resèrvas naturalas de préservation dels païsatges de Ried e de bòsc tunèl temperada.
Rhinau S'una estapa sus la Véloroute Rhin EV 15 (1 320 km) #que connècta la font del Rhin, situada a Andermatt a Soïssa, a la siá desbocadura a Rotterdam.
Le village de Rhinau est situé sur le Rhin à 30 km au sud de Strasbourg. Sa particularité remarquable est d'avoir 997 hectares de son territoire situés sur la rive droite du Rhin, à savoir en Allemagne. Ces 997 hectares sont donc de jure sous souverainté allemande, mais de facto, l'exploitation en est faite par la commune de Rhinau. Cette particularité est due à une divagation du fleuve datant de 1541 qui a été ancrée dans l'histoire à la signature à Münster du traité de Westphalie qui mit fin, en 1648, à la « guerre de Trente Ans ». Rhinau fait partie du canton de Benfeld et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein. Les habitants sont appelés les Rhinois. La continuité du territoire de la commune est assurée par son bac « Rhenanus » qui donne accès, depuis la rive française, à une des plus belles réserves naturelles de préservation des paysages de Ried et de forêt tunnel tempérée.
Rhinau est une étape sur la Véloroute Rhin EV 15 (1 320 km) qui relie la source du Rhin, située à Andermatt en Suisse, à son embouchure à Rotterdam.
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans 1398, lo pòble de Rhinau i aviá situat suls quites bòrds del Rhin. La vila actuala data pas que de la Modèl:S-. A aquela epòca lo bourg #èsser pauc a pauc submergé pel Rhin[1]. Per evitar #que #encobrir se reprodusisca pas, se o reconstruisit mai al dedins de las tèrras, sus lo sieu luòc actual. Totun aluenhat del Rhin d'ara endavant, a conservat lo sieu nom original malgrat que lo sens èra pas mai verdader.En 1267 Rhinau #far un tractat de alliance amb la vila d'Estrasburg. En 1290, lo avesque de Estrasburg #transferir a Rhinau lo capítol de Honau e lududes #conferir la plénitude dels dreches sus Rhinau, sens perjudici pel recteur de la glèisa paroissiale. En 1398 lo capítol, que la violéncia del Rhin i aviá ja caçat de Honau, i aguèt obligat d'abandonar Rhinau pel meteis motiu e i aguèt transferit dins la glèisa de Sant-Pierre-lo-Vièlh d'Estrasburg. En 1444, los abitants de Rhinau se #defendre vaillamment contra los Armagnacs. En 1592, la « Guèrra dels avesques » bat lo sieu plen. 2500 Suisses, essencialament dels Bernois e dels Zürichois, arriban en renfort de las tropas del magistrat en protestant de Estrasburg. Atacan las tropas del catolic pòrti de Lorraine. Lo 20 de julhet, sèt companhiás de lansquenets an lançat sus las posicions lorraines a Erstein. Al passatge, incendien Fegersheim e Rhinau.En 1610 Rhinau i aguèt incendiat per las tropas de l'Union. Per continuament del tractat de Westphalie, las siás fortificacions aguèron destruit. Al Sègle XVIII, lo capítol compreniá las parròquias de Artolsheim, Richtolsheim, Rosfelden (Rossfeld), Bindernheim, Diebolsheim, Eschau, Wibolsheim, Gerstheim, Obenheim, Herbsenheim (Herbsheim), Hültzheim (Holtzheim), Illkirch, Mussig, Neunkirch, Friesenheim, Witternheim, Zelsheim[2], Plobsheim, Rhinau, Boofzheim, Sassenheim, Schoenau, Sundhouse, Swabsheim (Schwobsheim), Boesenbiesen, Wittisheim, Baldenheim, e Muttersholtz.Al mes de decembre 1749, las aigas del fleuve, en essent vengudas extraordinairement bassas, se #poder distinguir las rèstas de l'anciana vila.
Avant 1398, le village de Rhinau était situé sur les bords même du Rhin. La ville actuelle ne date que du Modèl:S-. À cette époque le bourg fut peu à peu submergé par le Rhin[3]. Pour éviter que cela ne se reproduise, on le reconstruisit plus à l'intérieur des terres, sur son site actuel. Pourtant éloigné du Rhin désormais, il a conservé son nom original même si le sens n'était plus vrai.En 1267 Rhinau fit un traité d'alliance avec la ville de Strasbourg. En 1290, l'évêque de Strasbourg transféra à Rhinau le chapitre de Honau et lui conféra la plénitude des droits sur Rhinau, sans préjudice pour le recteur de l'église paroissiale. En 1398 le chapitre, que la violence du Rhin avait déjà chassé de Honau, fut obligé de quitter Rhinau pour le même motif et fut transféré dans l'église de Saint-Pierre-le-Vieux de Strasbourg. En 1444, les habitants de Rhinau se défendirent vaillamment contre les Armagnacs. En 1592, la « Guerre des évêques » bat son plein. 2500 Suisses, essentiellement des Bernois et des Zürichois, arrivent en renfort des troupes du magistrat protestant de Strasbourg. Elles attaquent les troupes du catholique duc de Lorraine. Le 20 juillet, sept compagnies de lansquenets sont lancées sur les positions lorraines à Erstein. Au passage, ils incendient Fegersheim et Rhinau.En 1610 Rhinau fut incendié par les troupes de l'Union. Par suite du traité de Westphalie, ses fortifications furent détruites. Au Sègle XVIII, le chapitre comprenait les paroisses d'Artolsheim, Richtolsheim, Rosfelden (Rossfeld), Bindernheim, Diebolsheim, Eschau, Wibolsheim, Gerstheim, Obenheim, Herbsenheim (Herbsheim), Hültzheim (Holtzheim), Illkirch, Mussig, Neunkirch, Friesenheim, Witternheim, Zelsheim[4], Plobsheim, Rhinau, Boofzheim, Sassenheim, Schoenau, Sundhouse, Swabsheim (Schwobsheim), Boesenbiesen, Wittisheim, Baldenheim, et Muttersholtz.Au mois de décembre 1749, les eaux du fleuve, étant devenues extraordinairement basses, on put distinguer les restes de l'ancienne ville.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Laguille en la siá Istòria de Alsace,soslinha que Rhinau #èsser una vila considerabla
- ↑ Zelsheim = masatge caseriu de la municipalitat de Friesenheim
- ↑ Laguille dans son Histoire d'Alsace,signale que Rhinau fut une ville considérable
- ↑ Zelsheim = hameau de la commune de Friesenheim

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mumia Abu-Jamal
Mumia Abu-Jamal (nascut Wesley Cook lo 24 d'abril de 1954) es un jornalista e activista politic afroamerican, apartenent al Black Panther Party, acusat de l'assassinat del policièr filadelfian Daniel Faulkner e condemnat a mòrt en 1982. Aquel afar provoquèt de campanhas massissas a favor de la seuna liberacion als Estats Units d'America e dins lo rèsta del mond, alara que los sindicats dels policièrs estatsunians cerquèron activament a accelerar la seuna execucion. Tecnicament, esperèt l'execusion entre 1982 e decembre de 2001, quand lo jutge federal del districte William Yohn revoquèt la pena de mòrt de Jamal. Pasmens, Yohn reafirmèt las accusacions contra Jamal, commutant la senccion en pena a perpetuitat. En 2008, una cort d'apèl federala anunèt la condamnacion a mòrt tot en confirmant sa culpabilitat. Lo ministèri public de Pensilvània faguèt apèl contra la decision d'anulacion de la condamnacion a mòrt. La Cort d'apèl, en 2011, ordonèt novèlas audiéncias per determinar se Abu-Jamal deu èsser condamnat a mòrt o a la peson a perpetuïtat, tot en declarant que Mumia Abu-Jamal èra copable. En 2011, la cort Suprèma rebutèt lo recors de procuraire de Filadèlfia. La condamnacion a la pena de mòrt es commutada en pena de prison a vida.
Aquel afar povoquèt fòrça movements en favor de la liberacion dins lo mond politic e associatiu mas tanben dins lo mond artistic subretot de còlas de musicas alternativas e en literatura.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (ca) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en catalan intitolat « Mumia Abu-Jamal ».


text:
Servici d'entresenha
Los servicis d'entresenha son d'organizacions governamentalas qu'amassan d'informacion confidenciala per de mejans divèrses, coma l'intercepcion de las comunicacions, l'evaluacion d'informacions publicas, l'espionatge individual...
Fornisson a lors govèrns d'analisis sus afars de seguretat estatala, d'alèrtas sus crisis imminentas, d'esclarziments sus las intencions e sus las accions d'enemics potencials o reals, d'informacions suls projèctes de defensa e sus las operacions de las armadas enemigas, de mejans d'emparament dels secrèts de l'estat contra los servicis estrangèrs, d'accions secrètas per influenciar suls eveniments exteriors en favor de l'interès de lors estats, d'accions de contraentresenha o d'antiterrorisme, en mai de la recèrca de terroristas infiltrats dins los govèrns e dins las institucions internacionalas.
De còps que i a, fabrican de pròvas o difusan d'informacions falsas.
Tecnicas d'entresenha[modificar | modificar la font]
- L'infiltracion consistís en l'utilizacion d'una persona, apelada talpa, que sa mission basica es d'aténher la fisança d'aqueles qu'an d'informacion per tal de i poder accedir.
- La subornacion es la compra d'informacion.
- Lo chantatge es l'obtencion de l'informacion a travèrs la coaccion, generalament a travèrs d'informacions de caractèr personal sus la victima, que desira pas las far publicas.
Se pòt tanben obténer d'informacion objectiva coma fotografias, convèrsas... sens intervencion umana. Atal, i a una indústria destinada a facilitar d'aisinas tecnologicas sofisticadas, dempuèi los satellits espias fins a microcamèras.


text:
Pòl Sud
Lo pòl Sud es lo punt pus al sud de la superfícia de la Tèrra, diametralament opausat al pòl Nòrd. Se situa sul continent Antartida.
Lo pòl Sud es a vegadas designat coma pòl Nòrd geografic per lo distinguir del pòl Sud magnetic. Se totes dos son situats en Antartica, los dos punts correspondon pas perque l'emplaçament del pòl Sud magnetic seguís las variacions del camp magnetic terrèstre.
Somari
Exploracion[modificar | modificar la font]
Los primièrs umans a aténher lo pòl Sud geografic foguèron los membres de l'expedicion norvegiana conduita per Roald Amundsen, lo 14 de decembre de 1911. Lors concurrents dins la corsa al pòl Sud ; cinc membres de l'expedicion britanica Terra Nova conduita par l'oficièr de la Royal Navy Robert Falcon Scott, atenguèron lo pòl un mes pus tard, lo 12 de genièr de 1912 ; e moriguèron totes de fred e de talent dins lo trajècte de retorn. Lor autre concurrent, lo japonés Shirase Nobu, oficièr de la Marina Imperiala japonesa, descobriguèt solament una partida de la Tèrra del Rei Edoard VII lo 16 de genièr de 1912.[1].
En 1914, l'explorador britanic Ernest Shackleton, condusent l'expedicion Endurance, aviá per projècte la traversada del continent en passant pel pòl Sud, mas sa nau, l'Endurance, foguèt presa per la banquisa e s'enfonzèt onze meses pus tard dins la mar de Weddell.
Lo 29 de novembre de 1929, Bernt Balchen, acompanhat per Richard Byrd, Harold June e Ashley McKinley, pilotèt lo primièr avion sul pòl Sud. Cap pausèt pas lo pè sus aquel abans lo 31 d'octobre de 1956, quand una equipa conduita par l'amiral american George J. Dufek i aterriguèt. L'estacion Amundsen-Scott foguèt bastida entre 1956 et 1957 per l'Annada Geofisica Internacionala, sos elements foguèron menats per aires ; dempuèi sa construccion, es ocupada en permanéncia par de personal de recèrca e d'assisténcia[2].
Aprèp Amunsen e Scott, las primièras personas a aténher lo pòl Sud a pè, sens supòrt aerian, foguèron los membres de las equipas conduitas par Edmund Hillary (lo 4 de genièr de 1958) e Vivian Fuchs (lo 19 de genièr de 1958), pendent l'expédicion Fuchs-Hillary. D'autras expedicions pus tard atenguèron lo pòl a pè. Lo 30 de decembre de 1989}}, Arved Fuchs e Reinhold Messner foguèron los primièrs a aténher lo pòl Sud sens animals o ajuda motorizada, simplament a esquí e amb l'ajuda del vent. La traversada pus rapida del continent, entre l'ocean e lo pòl, a pè e sens assisténcia, foguèt realizada en 2009 pels Canadians Ray Zahab, Richard Weber et Kevin Vallely ; en 33 jorns, batent lo recòrd precedent, establit un mes abans per l'American Todd Carmichael en 39 jorns[3].
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo pòl Sud geografic se definís coma un dels dos punts ont l'axe de rotacion de la Tèrra copa sa superfícia (l'autre es lo pòl Nòrd). Pasmens, aquela definicion es pas totalament precisa perque l'axe de rotacion es subjècte de pichonas variacions e la posicion exacta d'aquela interseccion vària de qualques mètres al cors del temps ; aquel movement polar es constituit de doas componentas gaireben periodicas de qualques centenas de jorns (l'oscillacion de Chandler) e d'una leugièra deriva graduada, principalament cap a l'Èst.
Del punt de vista de las coordenadas geograficas, lo pòl Sud se pòt definir simplament coma lo punt situat per 90° de latitud sud, sa longitud es indeterminada e sens pertinéncia. Al pòl Sud, totas las direccions van cap al nòrd.
Lo pòl Sud geografic se situa sul continent Antartida, sus un plan glaçat sens caracteristicas particularas a una nautor de 2 835 m, a 1 300 km de la mar pus prèpa, a l'estrech de McMurdo. La calòta glacièra seriá espessa de 2 700 m al pòl Sud : la superfícia terrèstra jos lo glaç i es doncas prèpa del nivèl de la mar[2].
La calòta glacièra polar se desplaça de gaireben dètz mètres cap a 37° a 40° Oèst[4], en direccion de la mar de Weddell. La posicion relativa de l'estacion Amundsen Scott a respièch del pòl Sud evoluciona al cors del temps.
L'emplaçament del pòl Sud geografic es indicat per un pichon panèl e un pal dins la glaç, reposicionat cada an a l'an novèl per compensar la deriva glacièra. Lo panèl pòrta marcadas las datas d'arribada al pòl de Roald Amundsen e Robert Scott, e tanben la nautor de 2 835 m[5]. Prèp d'ela i a una zòna nomenada l pòl Sud de ceremonia, creada per respondre als besonhs fotografics. Consistís en una esfèra metallica placada sus un sòcle e a l'entorn de drapèls dels païses signataris del Tractat sus l'Antartida. Aquel monument es desplaçat totes los dos o tres ans per conservar una distància de marcha minimala amb lo pòl Sud geografic.
Installacions[modificar | modificar la font]
La zòna del pòl Sud ten las installacions umanas, que :
- l'estacion americana Amundsen Scott ;
- una pista d'aterriment ;
- las installacions dels projèctes AMANDA e IceCube.
Clima[modificar | modificar la font]
Dins l'ivèrn austral, lo pòl Sud es plonjat dins la nuèit polara. D'estiu, lo Solelh (e mai que siá de longa en dessús de l'orizont) es totjorn bas dins lo cèl. E mai, la majora partida de la lutz qu'arriba a la superfícia es reflectida per la nèu. Aquela abséncia de calor balhada pel Solelh combinada amb l'altitud del luòc (mai de 2 800 m en dessús del nivèl de la mar) fan que lo pòl Sud es un luòc dels pus freds sus Tèrra (fa pasmens pus fred dins l'emisfèri sud : de regions de l'Antartica situadas a una altitud superiora e a pus granda distància de l'ocean, coma la Basa antarctica Vostok, an un clima encara pus fred).
Al mitan de l'estiu austral, fin de decembre e començament de genièr, quand lo solelh atenh sa nautor maximala de 23,5°, la temperatura mejana del pòl Sud es de gaireben -25 °C. Al moment ont le Solelh passa en dessús de l'orizont (fin de març) o en dejós (fin de setembre), la mejana es de -45 °C. Al mitan de l'ivèrn, la temperatura demòra prèpa de -65 °C. Lo recòrd de calor, mesurat a la basa Amundsen Scott, es -13 °C (lo 27 de decembre de 1978), lo recòrd de fred es -82,8 °C (lo 23 de junh de 1982)[6].
Lo clima del pòl Sud es desertic e lo luòc recep gaireben pas de precipitacion. L'umiditat de l'aire es gaireben nulla. Mas, los vents violents pòdon transportar de nèu sus tota la region e son acumulacion atenh prèp de 20 cm par an[7].
Fusèl orari[modificar | modificar la font]
Al pòl Sud, lo Solelh sortís fin de setembre e demòra totjorn dins lo cèl fins a fin de mars ; la nuèit dura sièis meses. Es doncas pas possible de sincronizar l'ora locala amb la posicion aparenta del Solelh. I a pas de rason de privilegiar un fusèl orari sus un autre al pòl Sud, l'estacion Amundsen Scott utiliza l'ora de la Nòva Zelanda per de rasons practicas.
Flòra e fauna[modificar | modificar la font]
A causa del clima excepcionalament dificil, al pòl Sud s'atròba pas gaire de plantas o d'animals natius.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Paul Tréguer, Trois marins pour un pôle, Edition Quae, 2010.
- ↑ 2,0 2,1 http://www.nsf.gov/od/opp/support/southp.jsp
- ↑ http://www.thestar.com/News/Canada/article/563312
- ↑ http://www.southpolestation.com/pole/survey.html
- ↑ http://www.trekearth.com/gallery/photo284509.htm
- ↑ http://quest.nasa.gov/antarctica/background/NSF/sp-stay.html
- ↑ http://www.nsf.gov/pubs/stis1993/opp93103/opp93103.txt
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ernest Shackleton (1994). Edicions Phébus: Au cœur de l'Antarctique, Vers le pôle Sud (en francés).
Marie Foucart (2005). Edicions GNGL-DMI (2a edicion): Terres Australes, péninsule Antarctique et Terre de Feu (en francés).
Yves de Chazournes (2010). Edicions Place des Victoires: L'Aventure des Pôles (en francés).


text:
Budapèst
Budapèst (en ongrés Budapest) ei era capitala d'Ongria e eth principau centre politic, industriau e economic deth país. A ua superfícia de 525 km². Eth sòn punt mès naut se trape a János Hegy o Mont de Joan, a uns 529 m sus eth nivèu dera mar. Compde damb 1 695 000 abitants (2006). Siguec fondada eth 17 de noveme de 1873 pera union de tres ciutats, dues ar oèst deth Danubi: Buda e Óbuda e ua auta ar èst: Pest. Siguec en aguesta ciutat que se bastic era prumèra linha de mètro der Euròpa continentau, ei a díder, exceptuant-n'era de Londres. Administrativament se dividís en 23 districtes. Ei era siesau ciutat mès grana dera Union Europèa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Era istòria coneishuda de Budapèst se remonte ena ciutat romana d' Aquincum, fondada as entorns deth 89 sus d'un antic campament cèlta, pròp deth que dempús serie Óbuda. De 106 enquiara fin deth sègle IV, siguec era capitala dera província dera Pannònia inferiora (en latin Pannonia). Cap a 896, es magiars, ancessors deth pòble ongrés actuau, colonitzen era region jos eth comandament d'Árpád, en tot poblar era conca pannònia atau coma eth sector d'Óbuda. Ongria se fonde un sègle mès tard, ar an 1000, damb era coronacion deth sòn prumèr rei, Estève I. Maugrat era sua destruccion lèu totau en responsa a ua invasion mongola eth 1241, e eth desplaçament dera residéncia reiau a Visegrád eth 1308, era ciutat deven era capitala deth país eth 1361. Era conquista dera major part deth país ath sègle XVI per Empèri Otoman interromp eth creishement dera ciutat. Pèst què en mans dera invasor peth sud eth 1526. Buda, defenuda peth sòn castèth, a era madeisha sòrt 15 ans mès tard. Mentre que Buda se convertís ena sedença d'un governador turc, Pest ei desertada per ua grana part des sòns abitants enquiath moment dera sua reconquesta eth 1686 pes Habsborg, qu'auien continuat en tot èster reis d'Ongria des de 1526 maugrat era pèrta dera majoria deth país. En transcors des sègles XVII e XVIII, maugrat ua inundacion devastadora eth 1838 que hec 70 000 mòrts, Pest coneish era taxa de creishement mès fòrta gràcies a un comèrç fòrça actiu, en tot contribuïr fòrça majoritàriament ath creishement combinat des tres ciutats. Eth 1900, era sua poblacion supère es de Buda e Óbuda amassades. En transcors deth sègle següent, era poblacion de Pest se multiplicarà per vint, mentre qu'es de Buda e Óbuda seràn quintuplicades. Eth 1780, er aleman ei introdusit coma lengua oficiau pes Habsborg. Era fusion des tres ciutats jos ua administracion comuna se produsic per prumèr viatge eth 1849 jos era impulsion deth govèrn revolucionari, abantes d'èster revocada dempús dera reconstitucion dera autoritat des Habsborg. Ei ratificada definitiuament eth 1873 peth govèrn reiau autonòm ongrés procedent deth compromís austroongrés de 1867. Era poblacion totau deth caplòc unificat se multipliquèc per set en periòde 1840-1900, damb 730 000 abitants. En transcors deth sègle XX, era majoria des industries deth país s'installen ena ciutat, e eth creishement dera poblacion prossegueix. Atau, era poblacion de Újpest ei mès que doblada en periòde 1890-1910, e era de Kispest ei quintuplicada enter 1900 e 1920. Es pèrtes umanes restacades ara Prumèra Guèrra Mondiau e era pèrta conseqüent de mès des dus tèrci deth territòri der antic règne eth 1920 non causen mès qu'un parrabastatge temporau: Budapèst continue en tot èster era capitala d'un estat cèrtament mès petit mès d'ara en tà dauant sobiran. Eth 1930, era ciutat compde damb un milion d'abitants, mès 400 000 as entorns. En moment dera Dusau Guèrra Mondiau, es jusivi son amassadi ath gueto de Budapest. Apuprètz un tèrç des 250 000 abitants jusivi de Budapèst moriren pendent eth genocidi nazi perpetrat pendent era aucupacion alemana de 1944. Maugrat aguest hèt, Budapèst ei actuaument eth caplòc europèu que compde damb mès ciutadans jusivi. Eth 1944, eth diplomata suedés Raoul Wallenberg sauvèc aumens 10 000 jusivi ongresi. A compdar de 1950, era aglomeracion de Budapèst coneish ua expansion significativa: se creen naui districtes a compdar des ciutats vesines. Pendent es ans 1950 e 1960, era ciutat se recupère deth sètge sovietic de 1944, en tot hèr-se, en cèrt limit, ua veirina en matèria de politica pragmatica practicada peth govèrn comunista deth país (1947-1989). Era democratitzacion ei arrèst pera insurreccion de Budapèst deth 1956 e era intervencion dera URSS.
Demografia[modificar | modificar la font]
Evolucion del nombre d'abitants dempuèi 1800 :
- 1800 : 54 200
- 1830 : 102 700
- 1850 : 178 000
- 1880 : 370 800
- 1900 : 733 400
- 1910 : 882 000
- 1925 : 957 800
- 1990 : 2 016 100
- 2003 : 1 719 343
Geografia[modificar | modificar la font]
Arrondiments[modificar | modificar la font]
Personatges celèbres[modificar | modificar la font]
A Budapèst son nascuts :
- László Benedek (1905–1992), realizator.
- Peter Foldes (1924–1977), realizator.
- Elek Bacsik (1926–1993), violonista e guitarrista de jazz.
- Ferenc Puskás (1927), fotbolaire.
- Roby Lakatos (1965), violonista.
- André Kertesz (1894), fotograf.
- Imre Kertész (1929), escrivan, Prèmi Nobel de Literatura 2002.
- Harry Houdini (1874–1926), un dels pus celèbres illusionistas del monde, defuntat d'una peritoniti lo 31 d'octobre de 1926.
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Budapèst es embessonada amb
- Berlin (Alemanha)
- Fort Worth (Estats Units)
- Francfòrt de Men (Alemanha)
- Košice (Eslovaquia)
- Lisbona (Portugal)
- Nòva York (Estats Units)
- Sarajevo (Bòsnia e Ercegovina)
- Tel Aviv (Israèl)
- Vílnius (Lituània)
- Viena (Àustria) (Àustria)
- Zagrèb (Croàcia)
-
Basilica de Sant Estève
-
-
-
Budapèst, amb Danubi
-


text:
Bistroff
Bistroff es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La màger part de la superficie de la étang del Bischwald se situa sul ban communal de Bistroff. Es un étang a roselières, #que l'interès principal n'es lo sieu avifaune variada. Sembla a un bonhomme.
La majeure partie de la superficie de l'étang du Bischwald se situe sur le ban communal de Bistroff. C'est un étang à roselières, dont l'intérêt principal est son avifaune variée. Il ressemble à un bonhomme.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- I aguèt bastit sus la localizacion d'un bòsc défrichée.
- Dépendait De l'anciana província de las Tres-Evêchés, comuna del Evêché.
- Fief De la glèisa de Mètz.
- Fut construit sur l'emplacement d'une forêt défrichée.
- Dépendait de l'ancienne province des Trois-Evêchés, mairie de l'Evêché.
- Fief de l'église de Metz.


text:
Copa Intercontinentau
La Copa Intercontinentau qu'èra un tornament qui opausava lo club europèu de fotbòl campion de la Liga deus Campions e lo club sud american campion de la Copa Libertadores. Que ho remplaçada per la Copa deu Monde deu Clubs de la FIFA.
Qu'existí enter 1960 e 2004. Abans 1980 la disputa enter los dus clbs que s'escadèva dens los lors estadi respectius dab partidas anar e retorn. A partir d'aquesta annada no's disptè pas sonque ua rescontra dens un país neutre : Japon. La Copa que devengó Copa Suzuki per'mor de l'esponsòrt.


text:
Momificacion
La momificacion dens l'Egipte antica qu'ei lo procès peu quau lo còs deu defunts b'èra mes a l'acès de la putrefaccion e atau teoricament preservat per l'eternitat. Qu'ei probable que la conservacion naturau devuda au sequer deu desèrt egipcian que den l'idea d'inventar las tecnicas de momificacion. Dens la religion egipciana, l'èste qu'èra vist com compausat de cinc elements: lo nom (cambià'u o modificà'u que podèva estar un castig deus grans, condemnant l'amna per l'eternitat), un ba, un ka, ua ombra e un còs. Conservà'u qu'èra donc ua question de salut. N'avem pas hèra de testimoniatges directes egipcians sus aquesta tecnica mes los autors grècs (enter los quaus Erodòt dens l'Equiste II) que descriven diferentas tecnicas; de mei, los estudis scientifics deu sègle XXau (com los analisis practicats sus la momia de Ramses II a l'escadença de la soa restauracion en França pendent las annadas setanta deu sègle XXau) que den lo parat de corregir las honts grègas.
Erodòt que descriu tres tractaments diferents mei o mens cars. Dens lo miélher que's començava per vueitar lo cervèth peu nas. Puish que calèva obrir lo vente dab un cotèth rituau de silèx entà sortir las entralhas qui èran hicadas dens los vas canòpes, quate vases representant los quate hilhs deu diu Òrus: Amset deu cap d'òmi (peu hitge), Api deu cap de baboin (peus paumons), Doanotef deu cap de can (per l'estomac) e Quebehnoef deu cap de haucon (peus intestins). Lo còr, hèra important puish qu'anava estar pesat peus dius au moment deu jutjament, que demorava on èra. Après lo còs qu'èra banhat dens ua solucion de sau de natron qui evitava lo poirumi. Fin finala que calèva soenhar la presentacion en bèth tornar barrar lo vente e en emplegant untamis e potingas de color per la pèth abans de bendar lo còs.


text:
Juan Lavalle
Juan Lavalle (Buenos Aires, lo 20 d'octobre de 1797 – San Salvador de Jujuy, 1841) que ho un militar e un òmi politic argentin ; d'origina aristocratica espanhòla, que s'illustrè dens la Guèrra d'Independéncia dens l'armada argentina.
Arron, que pelegè au cors de la Guèrra Civila Argentina enter unitaris e federaus dens lo purmèr partit entau quau e vençó e he fusilhar lo general Manuel Dorrego. Des.hèit ua purmèra vegada peus federaus que's retirè dens la Benda Orientau de l'Arriu de la Plata (província argentina qui vadore Uruguai) abans d'estar des.hèit un segond còp peu cap d'Estat federau argentin Juan Manuel de Rosas.
Los partisans de Lavalle qu'avón de huèger de cap a Bolívia dab lo còs en putrefaccion deu lor generau de paur a qui hosse pres peus federaus. Que horen tornats en Argentina en 1861 e sepelits dens lo Cemitèri de la Recoleta a Buenos Aires.


text:
Fedra (dialòg)
Lo Fedra es un dialòg platonic posterior a La Republica que presenta fòrça tematicas comunas amb Lo Banquet. Es de la penultima fasa de l'òbra de Platon e foguèt escricha en 370 AbC
Estructura de l'òbra[modificar | modificar la font]
Lo dialòg parla de la valor de la retorica en ligam amb la filosofia. Tanben es present lo tèma de l'amor. Es considerat coma un dels mai bèls e poetics de la produccion de Platon, subretot per las seunas descripcions de l'amor. E mai parla de l'escritura e de la seuna relacion amb la memòria.
Lo dialòg comença amb lo discors de Lisias que nos parla de l'amor. A aquò Socrates respond disent que parlar de l'amor dins un sens negatiu va contra los dieus, perque, l'amor es una divinitat (Afrodita e Eros) e s'es una divinitat pòt pas èsser marrit mas bon.
Socrates comença lo seu primièr discors parlan de la formas del desir que divisa en doas:
A) Lo desig sensat.
B) Lo desir gorrin.- Aquel alara s'explica amb la gorrinariá que se fa pel menjar, bevenda e lo còrs. Aquel darrièr buta cap a l'amor que penetra pels senses per portar al mond coneissedor e atal poder observar la veritat.
Lo segon discors de Socrates nos parla sobre la demécia e divida en dos:
A) La deméncia coma malautiá umana.
B) La deméncia coma inspiracion divina .- La deméncia coma inspiracion divina se subdivisa en 4
B.1 La profetica (Apollon)
B.2 Los rituals mistics (Dionís)
B.3 La poètica (Musas)
B.4 Aquel de desir corporal (Afrodita e Eros)
Aquelas subdivisions e subretot la darrièra demòstran lo desir d'explicar cossí l'arma en se, tanben avent una causa divina, a un destin. Dins aquel discors tanben se pòt diferenciar l'associacion de l'arma tripartida que fa Platon. L'arma es representada per una allegoria que met en relacion l'auriga e los dos cavals que la tiran, alara, l'arma es alada. Tanben avertís dins aquel discors que las destinacions de l'arma son al total nòu segon la quantitat de veritat que l'arma alada aviá vist dins lo seu viatge seguent los dieus. Aqueles son:
- Filosòfs.
- Reis.
- Politics.
- Comerçants.
- Poètas.
- Devinaires.
- Artesans o Païsans.
- Sofistas.
- Tirans.
Aquelas son las nòu destinacions que l'arma pòt càser aprèp que se detornèt del camin dels dieus. Aquela distraccion se deu a la diferéncia qu'i a entre los cavals e l'auriga de l'arma e aquel dels dieus. L'arma es alada e casent del camin perd aquelas alas. Passent tres còps dins una vida filosòfica l'arma tornará a èsser alada e demorará pas sus la tèrra pel periòde de 10 000 ans qu'es lo temps necessàri per que sortisson d'alas nòvas.
Dins lo destorns del dialòg se parla tanben de la retorica e ne cerca la seuna definicion. Compara aquela, al seu torn, amb los diches dels mèstres en retorica de l'epòca coma Gorgias, Lisias, e qualques sofistas. Tanben efa allusion a Pericles qu'aprenguèt de per Anaxagores la natura de las causas. Segons lo Socrates platonic aquò es fondamental perque Pericles desvolupèt la seuna retorica dempuèi una coneissença de l'universal encara que prenguava pas las bonas decisions segon l'avís de Socrates, èra perdonat per exercir la retorica amb de fins naturalas. Fin finala parla de l'escriptura per o far, remonta al mite de Tamus e Teuts qu'eran lo rei d'Egipte e una divinitat, coneissedor d'un gran nombre d'arts mas sobretot de las letras, respectivament. Lo mite fa comprene que lo rei d'Egipte reclama a Teust que l'escritura es pas la vertadièra saviesa de l'òme mai puslèu lo sovenir que qualcun a mejans de la paraula (anamnesi).
Personatges[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)Diàlegs, vol. IX (Fedra) en catalan
- (ca)Fedre (òbra en linha). Edicion de Patricio de Azcárate (1872)


text:
Lo sieu nom vertadièr èra Jean-Louis Lebris de Kérouac, descendent de canadiansfrancofòns. Aprenguèt pas a parlar anglés fins a sièis ans. Jack Kerouac destaquèt lèu coma esportista en practicant fotbòl american, obtenguèt una borsa per l'Universitat de Columbia de Nòva York. Malgrat aiçò, una lesion a la camba e una baralha amb lo sieu entrenador frustrèron la siá carrièra, que rason se va per ingressar a la marina mercant. Quand èra dins tèrra escriviá constantament.
Passèt de divèrses ans a ensajar de trobar un quite estil, que nomenèt fin finala pròsa espontanèa o "kickwriting". Quand li demandavan la siá opinion sus l' escritura, s'esforçava pas a far de diferéncias entre la pròsa e la poesia. Sosteniá que las siás idèas s'aplicavan tan al un coma l'autre genre, l'espontaneïtat coma metòde traspassava los limits de las formas de l'escritura. Li agradava de dire que quand trabalhava en un roman cada paragraf èra un poèma dins d'un tèxt estendut que surava en la mar de la lenga anglesa.
La reputacion li provèt pas doncas que Kerouac, timid, aviá la costum de se presentar begut a las entrevistas per veire d'explicar la mística dels romans qu'aviá escrich fòrça ans enrè e que degun aviá pas gausat publicar.
Moriguèt a 47 ans a causa d'un vessament intèrne, produch d'una cirrosi.


text:
Bettange
Bettange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge de la distincion de Bérus en lo duché de Lorraine.
- Dépendait Del abbaye de Bouzonville a partir de la Sègle XIII ; en 1472 la municipalitat i aguèt partejat entre los senhors de Eltz e los senhors de Koeler.
- Los templiers alemands i possedissián de bens.
- Guirlange (Gerildinges Al XIIe) annèxa de la parròquia de Bettange, ligada juridicament a la municipalitat de Gomelange, i aviá partejat entre los abbés de St Nabor, de Villers-Bettnach e los chevaliers teutoniques #que las armas ne figuran al blason de la comuna. En 1836, a comptat fins a 159 abitants.
- Village de la seigneurie de Bérus dans le duché de Lorraine.
- Dépendait de l'abbaye de Bouzonville à partir du Sègle XIII ; en 1472 la commune fut partagée entre les seigneurs d'Eltz et les seigneurs de Koeler.
- Les templiers allemands y possédaient des biens.
- Guirlange (Gerildinges au XIIe) annexe de la paroisse de Bettange, rattachée juridiquement à la commune de Gomelange, était partagée entre les abbés de St Nabor, de Villers-Bettnach et les chevaliers teutoniques dont les armes figurent au blason de la commune. En 1836, elle a compté jusqu’à 159 habitants.


text:
Invaliditat
L'invaliditat o l'infirmitat es una restriccion per desvolopar mai d'una activitat provocada per la deficiéncia o limitacion de las foncions fisica o mentala. Significa, doncas, un desavantatge sus las autras personas.
Incapacitat mentala[modificar | modificar la font]
Critèris d'identificacion[modificar | modificar la font]
La consideracion d'invaliditat intellectuala requerís de la coexisténcia de tres critèris:
- Un nivèl d'intelligéncia inferior a la mejana; la concepcion d'intelligéncia es la prepausada per Gardner, que parla d'una estructura multipla amb de sistèmas cerebrals semiautonòms, que pòdon interactuar enter els-meteisses; se considèra d'invaliditat se lo coeficient d'intelligéncia es mendre que 70 e se se produtz un problèma adaptatiu.
- La preséncia de dificultats en doas o mai abiletats adaptativas, en referéncia a l'eficàcia de las personas per s'adaptar e satisfar lors besonhs.
- Lor manifestacion abans los 18 ans: correntament una invaliditat intellectuala significativa es detectada pendent la mainadesa.
Causas[modificar | modificar la font]
Se tròba de factors genetics, coma lo sindròm de Down, d'errors ereditàrias del metabolisme, coma la fenilcetonúria, d'alteracions del desvolopament embrionari, de problèmas perinatals, restacats al moment de la jasilha, de malautiás infantilas, de deficits ambientals, cognitius, personals e socials.


text:
Rason
La rason es una facultat especialament umana que consistís a aplicar de normas e la logica a la pensada per obtenir jutjaments, a utilizar las observacions verificablas per servir de basa a las teorias. En un sens mai reduch, vol dire la capacitat per establir de deduccions.
La paraula "rason" (ratio en latin) es una traduccion del Grèc ancian "logos" que volia dire alara pensada, rason e mot, causa que mòstra fin a que punt lo lengatge e la pensada son ligats per l'èsser uman. La rason es estudiada per la psicologia e la filosofia (subretot la branca de l'epistemologia).
Pensada racionala[modificar | modificar la font]
La pensada racionala permet l'abstraccion, l'associacion d'idèas, la consciéncia de se e los simbòls, causas qu'an pas los animals, mai ligats a l'instint e a una reponsa univòca al mitan (per aquò se ditz que possedisson pas la rason, que son irracionals). La rason, doncas, tanben es ligada a la capacitat per se decidir entre divèrsas alternativas de conducha. Max Weber distinguís entre quatre tipes de racionalitat: l'instrumentala, la morala, l'afectiva e la tradicionala, segon lo camp ont s'aplica la pensada racionala.
La Renaissença e, subretot lo Sègle de las Luses, son de periòdes ont se donèt mas importància a la rason. Aqueles temps coïncidisson a un desvolopament de la sciéncia e un questionament de la religion. Seguèron los temps marcats per la passion.
L'irracionalitat[modificar | modificar la font]
Lo tèrme "irracional"[1] se referís qualquas manifestacions diferentas que coincidisson en èsser pas estrictament racionalas. Per exemple:
- los sentiments
- l'inconscient
- las passions
- las malautiás mentalas
- los comportaments absurdes de las massas
- la fe
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca)"L'alteritat de la rason: qua far amb l'irracional?" e "Imatge emotiva e irracionala de l'umanitat dins lo cinema. Una aplicacion pedagogica". Articles de G. Mayos (UB).


text:
Vicente López y Planes
Vicente López y Planes (Buenos Aires, lo 3 de mai de 1785 e lo 10 d'octobre 1856) que ho un òmi politic e un òmi de letras argentin, combatent durant las invasions anglesas, membre deu Cabildo durant la Revolucion de Mai, representant de Buenos Aires dens l'Amassada de l'An XIII, autor de las paraulas de l'Imne Nacionau Argentin, sindic deu Purmèr Triumvirat, ministre de Manuel Dorrego, president de las Províncias Unidas de l'Arriu de la Plata (1827), jutge durant la legislatura de Juan Manuel de Rosas (que jutgè los Hrairs Reynafé, assassins de Facundo Quiroga) e, après la soa caduda, governador de la Província de Buenos Aires.


text:
Atomisme
L'atomisme es un sistèma filosofic qu'apareguèt en Grècia al sègle V abC segon que l'univèrs es constituit amb de combinasons de pichonas particulas indivisiblas nomenadas atòms (en grèc significa que se pòt pas dividir).
L'atòm es definit coma l'element mai pichon, mai espandit e indivisible, amb que totas las causas son fachas. Segon l'atomisme mecanista de Leucip e Democrit (sègles V e IV ab. C.), los atòms son de particulas materialas indestructiblas, desprovesidas de qualitats, que se distinguisson entre elas solament per la forma e la dimension, e que per sas divèrsas combinasons dins lo vueit constituisson los diferents còsses. La concepcion de la natura es absoludament materialista, e explica totes los fenomèns naturals en tèrmes de nombre, forma e grandor dels atòms. Fin finala redusís las proprietats sensorialas de las causas a las diferéncias quantitativas dels atòms. Aquel movement filosofic aurà un continuament amb la filosofia d'Epicur e Lucrèci.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (ca)Filosofia.net Biografias, explicacions e accès a Symploké.


text:
1679
Aquesta pagina concernís l'an 1679 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Àustria[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una epidemia de pèsta bubonica en Viena (Granda Pèsta de Viena). La malautiá tuèt aperaquí 76 000 abitants e se difusèt vèrs leis autrei regions alemandas.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 24 de genièr - Christian Wolff, filosòf alemand (m. 1754)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de decembre - Thomas Hobbes, filosòf anglés (n. 1588)


text:
Nery Pumpido
Nary Pumpido (Monje, Santa Fe, Argentina, lo 30 de julh de 1957) qu'ei un portèr de fotbòl e un entrenaire argentin.
Que comencè de lo club Unión de Santa Fe abans de passar a River Plate.
Que participè dab la Seleccion Nacionau argentina de fotbòl aus tornéis a la Copa deu Monde de fotbòl de 1982 (com remplaçant) e a la Copa deu Monde de fotbòl de 1986. Durant la segonda que ho alebat durant ua partida contre Union Sovietica e remplaçat per Sergio Goycochea (qui èra jà lo son remplaçent a River) qui's revelè estar lo miélher portèr deu campionat.


text:
Las Pradetas (Tolosa)
Las Pradetas es un quartièr de Tolosa de prèp de 10 000 abitants situat a l'oest de la vila. Aquel quartièr es bastit d'ostalets construits dins los ans 1980, e es vengut amb los quartièrs de Lardena e de Sant Simon, un dels ensembles urbans dels pus verds e mens denses de la vila.
Aquel ensemble es constituit per 43 % d'ostals individuals. L'augmentacion de la populacion i foguèt pus fòrta de tota la vila entre 1990 e 1999. Atal del costat de Bruga, que i pasturavan encara en 2000 las darrièras fedas e los darrièrs pònis del sector, l'espaci se tròba ara urbanizat en totalitat, quitament a l'entorn de Toish.
Somari
Economia[modificar | modificar la font]
En mai d'un quartièr residencial, las Pradetas son un pòl d'activitats qu'aculhís fòrça entrepresas coma France 3, Motorola, Météo-France, lo STNA (Servici Tecnic de la Navigacion Aeriana) e La Dépêche du Midi.
Cultura e monde associatiu[modificar | modificar la font]
Se trapa a las Pradetas fòrça associacions esportivas e culturalas coma lo Collectiu de las Associacions de las Pradetas qu'amassa una trentena d'associacions CollectifParadettes.info.
En octobre de 2007 s'installèt una bibliotèca de quartièr.
En mai de 2010, lo primièr NIGLO, festenal de Jazz Manouche, se donèt dins lo quartièr de las Pradetas.


text:
Sistèmo solèro
En astronomia, lo sistèmo solèro il est l'ensemblo des côrps astronomicos qu’ils resentont prevalentament la gravitât du Solely, donc il fêt partia assé/éncô la planèta Tèrra. Lo termo il est empleyê de côps assé/éncô per les sistèmos planetéros en orbita u tôrn des ôtres èthêles (sistèmos planètêros èxtra-solêros).
Entroducion[changiér | modifier le wikitexte]
[[Immagine:Solar system scale.jpg|thumb|right|550px|Rafiguracion en èchiéla des dimèncions du Solely, des huét planètes du sistèmo (dens l’ôrdro: Mèrcure, Vènus, Tèrra, Mârs, Jupitèr, Saturno, Urano e Neptuno). Lo côrp astronomico principâl du sistèmo solèro il est lo Solely. D’aprés la novèla dèfinicion de planètes du 24 oût 2006 u tôrn du Solely ils veriont huét planètes, ce elencâs en ôdro crèssenta de distance:
- Mèrcure;
- Vènus;
- Tèrra (avouéc un satèlito, la Lena);
- Mârs (avouéc 2 satèlitos naturèls);
- Jupiter (avouéc 63 satèlitos naturèls);
- Saturno (avouéc 42 satèlitos naturèls);
- Urano (avouéc 21 satèlitos naturèls);
- Neptuno (avouéc 11 satèlitos naturèls).
Outre à cétes, ils y at três planètes nambotes: Cerere, Pluton et Eris. Una planèta nambota el est pas nècèssèrament ples/més pitiôda d’una planèta normala: el est magâra trôp pitiôda per avêr rèpulitâ sa orbita des ôtros côrps de dimencions significatives. Les planètes nambotes tant que ce catalogâ de l'Union Astronomica Entèrnazionâla, en èfèt, condivisont ses orbites avouéc centênes des ôtros objèts (dens lo câs de Cerere, pôt-éthre avouéc milyons).
Y at una dozêna de côrps orbitants luens, coment ou ples, Pluton prod grands per aspiràr a la qualifia de planèta nambota, et lo l(y)or status serat decidâ dens lo futur.


text:
Musèu de Sant Ramon
43° 36′ 28.32″ N 1° 26′ 28.05″ E / 43.6078667, 1.4411250
Lo Musèu de Sant Ramon es installat dins un ancian collègi universitari de Sant Ramon del sègle XVI[1] qu'es vesin amb la Basilica de Sant Sarnin. Lo Musèu de Sant Ramon o Musèu dels Antics de Tolosa tornèt dubrir al public lo 8 de mai de 1999, aprèp mai de quatre ans de renovacion. Pendent aquela, una partida de l'anciana necropòli paleocrestiana dels sègles IV e V foguèt scenagrafiada.
Istoric[modificar | modificar la font]
- En 1852 e 1853, sol aquel edifici de l'ensemble del collègi escapèt als demoliments.
- 1870 e 1871, lo bastit foguèt restaurat per Eugène Viollet-le-Duc[2].
- Venguèt musèu en 1891 e 1892; tornèt èsser prigondament organizat per Emili Cartalhac[3] que ne prenguèt la direccion en 1912. Lo bastiment tornèt èsser agençat de 1946 a 1950. Aviá eretat, tot ne los enriquissent del celèbre Musèu dels Antics de Tolosa, creat dins la primièra mitat del sègle XIX als Agustins.
- Dins los ans 1950 e 1960, foguèt consacrat unicament a l'art e a l'arqueologia de l'Antiquitat.
- Lo bastiment foguèt classat monument istoric en 1975[4].
- Se fixèt lo periòde istoric ont son enclusits totes los objèctes que consèrva: dempuèi lo debut de l'Edat dels Metals (2000 ans ab. -C.) fins al sègle VIII.
Colleccions[modificar | modificar la font]
Se pòt i descobrir una colleccion de sarcofags. A l'estatge se trapa diferents objèctes de l'epòca dels Vòlcas Tectosages, dels Visigòts e del periòde galloroman. Una colleccion de bustes romans descobèrts dins las roïnas de la Vilá romana de Chiragan de Martras Tolosana es tanben expausada.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ foguèt un « luòc d'albergament pels estudiants venguts de diferentas regions per estudiar a Tolosa lo drech, la teologia, la medecina » [1]site del musèu
- ↑ Mérimée PA00094508}}
- ↑ (fr)Le Muséum de Toulouse et l'invention de la préhistoire, 2010 ISBN 978-2-906702-18-9
- ↑ id "Mérimée"


text:
Grands Lacs (Africa)
Coma los celèbres Grands Lacs d'America del Nòrd, los Grands Lacs d'Africa son un sistèma de lacs localizat en Africa de l'Èst. Orientat dins lo sens nòrd sud, aquel ensemble revela la partida miègjornala de la Val de Rift. Compren lo lac Victòria, lo tresen lac del mond par sa talha. Los grands lacs son (superfícia / prigondor maximala) :
- Lac Tanganyika (32 900 km² / 1433 m)
- Lac Victòria (68 100 km² / 82 m)
- Lac Malawi (30 900 km² / 706 m)
- Lac Turkana (6 405 km² / 109 m)
- Lac Albèrt (5 270 km² / 51 m)
- Lac Aidoard (2 150 km² / 117 m)
- Lac Kivu (2 700 km² / 485 m)
- Lac Kyoga (1 720 km² / 5,7 m)
Qualques considèran que sols los lacs Victòria, Albèrt e Aidoard constituisson los Grands Lacs perque son los sols que s'escampan dins lo Nil Blanc. Los lacs Tanganyika e Kivu s'escampan dins Còngo.
Region dels Grands Lacs[modificar | modificar la font]
Aquela region es una de las regions pus fòrtament pobladas del mond amb una populacion estimada de 150 milions d'abitants. Per causa de son anciana activitat volcanica, aquela partida d'Africa es tanben una de las regions pus fertilas. Son altitud li balha un clima puslèu temperat malgrat sa localizacion sus l'eqüator. Aquel clima permet l'elevatge (lo bestial demòra alunhat de las malautiás), en particular de bovins e de cabras.
A causa la densitat de la populacion e lo susplus agricòla de la region, la zona es organizada en fòrça pichons Estats. Las pus poderosas d'aquelas monarquias foguèron Rwanda, Burundi, Buganda e Bunyoro. Al contrari de las autras regions d'Africa, las ancianas frontièras foguèron sovent mantengudas per las poténcias colonialas.
Fòrça cobejada a causa de la font de Nil, la region interessèt longtemps los Europèus. Los primièrs qu'arribèron dins la region en nombre foguèron los missionaris. Coneguèron un succès limitat dins la conversion dels autoctòns. Lo contacte grandissent amb lo rèsta del mond condusiguèt a una seria d'epidèmias catastroficas concernent los èssers umans coma lo bestial. La populacion de la region demeniguèt fòrça, fins a 60% dins qualques zonas. La region tornèt al nivèl demografic precolonial solament dins las annadas 1950.
Considerada coma una region de grand potencial aprèp l'independéncia, la region subiguèt aquelas darrièras annadas guèrras civilas, violéncias intensas e un genosuicide, que la daissèron dins un grèu estat de pauretat que sols Kenya e Tanzania i escapan.


text:
Firbes
Firbes (en francés: Firbeix) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
"Firbes" resulta del locatif plural latin 'finibus' (a la frontièra) per casuda de la pretenia *fin’bus, lo grop segondari -n’b- passèt en occitan a –rb-, coma lo latin 'cannabim' > òc. carbe / charbe; en francés, -eys nòta la realizacion nordoccitana [ejs] de las –es finalas, ortografiadas puèi –eix.


text:
Congrès del Parlament Francés
Lo Congrès del Parlament o Congrès de Versalhas es, en França, la reünion al castèl de Versalhas de las doas cambras del Parlament, l'Assemblada nacionala (cambra bassa) e lo Senat (cambra nauta), que tenon sesilha abitualament a París. Aquelas reünions an per objècte lo vòte d'una revision de la constitucion e, dempuèi 2008, l'audicion d'una declaracion del president de la Republica; jos la Tresena e la Quatrena Republica, servissiá tanben a elegir lo president de la Republica.
Somari
- 1 Composicion e sesilha del Congrès del Parlement
- 2 Revision constitucionala
- 3 Messatges del President de la Republica
- 4 Istòria
- 5 Fonts
- 6 Annèxes
Composicion e sesilha del Congrès del Parlement[modificar | modificar la font]
Lo Congrès se constituís dels deputats e senadors reünits dins la Sala del Congrès, dins l'ala del Miègjorn del castèl de Versalhas (comprenent tanben la Galariá de las batalhas), o prèp de 25 000 m2 (dos tèrç per l'Assemblada nacionala e un tèrç pel Senat). [1]
Los parlamentaris i son plaças non pas en foncion de lor partit (coma es lo cas dins los emicicles de caduna d'ambedoas cambras), mas per òrdre alfabetic[2]. Segon la Constitucion, lo Burèl del Congrès es aquel de l'Assemblada nacionala[3]
Revision constitucionala[modificar | modificar la font]
La revision de la Constitucion segon l'article 89 pòt s'iniciar pels deputats o senators (proposicion de revision), o pel President de la Republica sus proposicion del Primièr ministre (projècte de revision). Pas cap de proposicion de revision constitucionela capitèt fin ara.
La procedura normala de revision, segon lo tèxte de l'article 89, es lo referendum. Pasmens, dins lo cas d'un projècte de revision, lo president de la Republica pòt recorir a une procedura mai sopla t mai leugièra: lo vòte del Congrès. Reünits a Versalhas, los parlamentaris devon aprovar lo projècte de revision a la majoritat dels tres cinquens. Lo cap d'Estat promulga la lei constitucionala dins los quinze jorns.
Messatges del President de la Republica[modificar | modificar la font]
Dempuèi la lei constitucionala del 23 de julhet de 2008, lo cap d'Estat pòt s'adreçar en parlant al Parlament reünit en Congrès. Foguèt organizat pel primièr còp lo 22 de junh de 2009 per la presa de paraula de Nicolas Sarkozy.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Parlament a Versalhas abans la Cinquena Republica[modificar | modificar la font]
Es a Versalhas que nasquèt la cambra bassa quand, lo 20 de junh de 1789, los 577 deputats del Tèrç Estat als Estats generals se reüniguèron pel jurament del Juòc de pauma, que vendra l'Assemblada constituenta. Mas lo 12 d'octobre, l'Assemblada decretèt son transferiment a París per seguit lo rei Loís XVI, menat al palais de las Teulariás. La darrièra sesilha a Versalhas se tenguèt lo 15 d'octobre de 1789.
Aprèp la desfacha de la Guèrra Francoalemanda en 1871 una Assemblada nacionala tenguèt sesilha lo 1é de febrièr a Bordèu. Jonguèt Versalhas per s'aprochar de París, pasmens sens i demorar, per paur des Comuna. La primièra sesilha se tenguèt lo 20 de març de 1871 dins la sala de l'Opèra de castèl.
Es atal que s'installèron las institucions de la Tresena Republica. L'establiment del bicamerisme demandava que las doas cambras dispausen de la lor sala. Lo 26 de mai de 1875 l'Ala del miègjorn foguèt atribuïda a la Cambra dels deputats e la Sala de l'opèra al Senat. La reünion de las doas cambras se faguèt dins la sala de la carrièra de la Bibliotèca.
Mas l parlament tadèt pas a tornar a París per la sesilhas ordinàrias. La lei del 22 de julhet fixa los novèls sètis que son le Palais Borbon per la Cambra dels deputats e lo Palais del Luxemborg pel Senat. La lei precisa pasmens que los ancians luòcs de Versalhass demòran a la disposicion de las doas cambras.
Alara, Versalhas foguèt utilizat pel Congrès sonque per la revision de la Constitucion e l'eleccion del President de la Republica. Aquela darrièra occasion foguèt abandonada amb l'instauracion en 1958 de la Cinquena Republica que lo President es elegit per un Collègi électoral de grands electors (puèi al sufragi universal dirècte aprèp 1962). La darrièra elecdion presidenciala al Congrès es aquala de René Coty en 1953.
Reünions del Congrès jos la Cinquena Republica[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'instauracion de la Cinquena Republica, lo Congrès se reüniguèt 17 còps, que 16 per adoptar una revision de la Constitucion[4] e un còp per una declaracion del president de la Republica [5].
Fonts[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Ordonnance n°58-1100 du 17 novembre 1958 relative au fonctionnement des assemblées parlementaires, JORF n°269 du 18 novembre 1958, p. 10335–10336.
- ↑ (fr)Le droit constitutionnel de la Ve République; Michel Lascombe, ed.L'Harmattan
- ↑ "reglement"(fr)Reglament del Congrès
- ↑ (fr)http://www.assemblee-nationale.fr/connaissance/revision.asp La révision de la Constitution et le Congrès; ed. Assemblée nationale.
- ↑ (fr)Décret du 11 juin 2009 réunissant le Congrès par application de l'article 18 de la Constitution, JORF n°134 del 12 de junh de 2009, p. 9561.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Rapport tendant à mettre à la disposition du public les locaux dits du Congrès, au Château de Versailles; Pascal Clément, 5 d'abril de 2005; ed. Assemblée nationale]]
- Le patrimoine du Parlement vol 2; Clotilde Brégeau (dir), Nathalie de Beco, Marie-Hélène Bersani, Odile Caffin-Carcy, Yves Carli; pref.Philippe Séguin; Charenton-le-Pont; ed. Flohic; 1996
Annèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrne[modificar | modificar la font]
- (fr)Las reünions del Congrès del Parlzment e lo reglament del Congrès (site de l'Assemblada nacionala)


text:
Ducat de Curlàndia
Lo Ducat de Curlàndia èra un estat vassau mai fòrça autonòm de l'union de Polonha-Lituània qu'existèt de 1561 a 1795. Èra poblat per de populacions alemandas e letonas. Sa capitala èra Jelgava.
Foguèt fondat en 1561 après la secularizacion de l'Òrdre dei Chivaliers Pòrta-Gleva que son darrier grand mèstre formèt lo ducat e venguèt vassau dau rèi de Polonha. Pasmens, la senhoriá polonesa demorèt lasca e lo ducat èra fòrça autonòm e de còps quasi independent. Ansin, Curlàndia poguèt menar la sieuna politica e venguèt una poissança comerciala e coloniala (a Trinitat e Tobago) dins lo corrent dau sègle XVII. Lo ducat dispareguèt en 1795 ambé lo partiment de Polonha-Lituània entre Prússia, Russia e Àustria.


text:
Peter Pan
Peter Pan es un personatge de ficcion creat per l'autor escocés J. M. Barrie, aparegut un primièr còp dins lo libre The Little White Bird (L'Aucèlon Blanc), puèi dins la pèça del meteis nom e dins l'òbra Peter and Wendy, pus conegut jos lo titre Peter Pan. Lo personatge e l'òbra foguèron dempuèi adaptats mai d'un còp al teatre, al cinèma, o encara en benda dessenhada.
Somari
L'òbra[modificar | modificar la font]
J. M. Barrie creèt Peter Pan en contant d'istòrias als filhs de son amiga Sylvia Llewelyn Davies, amb que aguèt una relacion especiala. Sylvia foguèt la filha de George du Maurier, dessenhaire satiric e amic de Henry James. « Peter » foguèt lo pichon nom de lor tresen filh, e lo nom « Pan » rapela lo semidieu grèc de la Natura.
Certans comentators dison que, lo personatge poiriá èsser estat inventat per Barrie dins lo sovenir del dòl de son fraire ainat David, mòrt a 13 ans. Sa maire jamai se reviscolèt vertadièrament. Per Andrew Birkin, autor de J. M. Barrie and the Lost Boys (J. M. Barrie e los dròlles perduts), « Se Margaret Ogilvy trobava reconfòrt dins l'idèa que David se morir enfant, demorarà un enfant per jamai, Barrie trouvèt aquí son inspiracion. »
Peter Pan faguèt sa primièra aparicion imprimida en 1902 dins lo libre The Little White Bird (L'aucèlon blanc). Barrie desvolopa lo personatge de Peter per crear la pèça de teatre Peter Pan or The Boy Who Wouldn't Grow Up (Peter Pan o lo dròlle que volava pas créisser) que la primièra foguèt a Londres lo 27 de decembre de1904. En 1906, la partida de The Little White Bird concernent Peter Pan foguèt publicada sola : Peter Pan in Kensington Gardens, illustrat per Arthur Rackham. Enfin, Barrie adaptèt la pèça en un roman publicat en 1911 e intitulat Peter and Wendy, coneguda actualament jos lo titre Peter Pan.
Pendent la mitat del sègle XX, lo pichon nom "Wendy" venguèt fòrça popular en Anglatèrra gràcias au personatge del roman.
Una estatua de bronze de George Frampton foguèt erigida dins Kensington Gardens a Londres. Peter Pan i es representat jogant de la flaüta.
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquel divendres serada, tot es reünit Peter Pan, lo dròlle que refusa de créisser : Mr et Mrs Darling son absents e la cana Nana, qu'a lo ròtle de nurse à pels dròlles Wendy, John e Michael, foguèt encadenada dins l'òrt.
Vengut recuperar son ombra abandonada dins una visita precedenta, Peter se tròba en fàcia de Wendy. Desirant d'entendre las istòrias que li poiriá contar e del ròtle de maire, fantasmat, que poiriá complir, la persuadís de lo seguir fins al País imaginari (Neverland)
Ala Wendy deurà se defendre de la gelosiá de la fada Campaneta (Tinker Bell) e veirejar sus la pichona familha de dròlles perduts, devenent lor maire. Emmenats per Peter Pan, Wendy e sos fraires viuràn d'aventuras extraordinàrias ont se poirà encontrar los Pels Roges e Lily La Tigressa (Tiger Lily), mas subretot los Piratas e lo famós Capitani Gafet (capitani del Jolly Roger, tradicionalament jogat pel meteis actor que Mr. Darling, lo paire dels dròlles), que jamai perdonèt Peter de li aver copar la man abans de la donar en pastura amb lo revelh del capitani al Crocodil que lo perseguís dempuèi sens trèva...
Gafet rauba dins una trapa la princessa Lily La Tigressa, per capturar Peter, que poiriá mancar pas devenir per la salvar. Peter Pan va al Palun de las Sirenas amb Wendy e apren que son totes tres prisonièrs al Castèl Negre. A l'eissida d'una batalha, Lily La Tigressa es liberada e torna cap als Indians.
A causa de sa gelosiá, Campaneta revela la resconduda de Peter Pan, mas Gafet dobta. Atal, convòca Wendy dins sa cabina e li prepausa de rejónher la piratariá aprèp que confirmèt que Peter Pan poiriá pas aimar. Aquela demanda temps. Quand torna a la reconduda, es seguida per l'equipatge dels piratas, e los dròlles perduts e la filhs Darling son capturats. Peter Pan torna al Jolly Roger e una batalha debuta. Peter es vencut. Wendy se precipita per li donar son poton escondit. Se reviscòla, e trionfa fin finala de Gafet qu'assassina jos las òscas dels dròlles perduts.
Fa apèl a totas las fadas e a lor cap, Campaneta, per far s'envolar la nau dins los aires fins a Londres. los parents Darling tornan trobar Wendy, John e Michael mas tanben los Dròlles perduts, qu'adoptan totes, levat Slightly, que vent lo filh de la tanta Millicent. Peter Pan torna al País imaginari en jurant a Wendy que l'oblidarà pas, mas s'apren dins l'epilòg que jamai lo tornèt veire.
Tèmas[modificar | modificar la font]
Lo tèma principal e pus evident es lo fach de créisser… o pas.
Peter vòl demorar un enfant per totjorn, e defugir las responsabilitats de l'edat adulta, s'enclausa per dire atal dins lo monde de l'enfança.
Dins aquel biais, Peter Pan es tanben un libre sus la mòrt, e sus la paur de la mòrt, rason de la volontat de Peter de créisser pas. La mòrt es fòrça presenta dins l'òbra, es simbolizada pel crocodil-relòtge, la tremor del Capitani Gafet e de Peter, mas es tanben presenta pel tèma indirècte dins de motius recurrents de l'òbra, per exemple per l'oblia.
De comentators i veson tanben lo tèma del revelh de la sexualitat per Wendy, e los sentiments freudians de Peter per una figura mairala, e sos sentiments conflictuals per Wendy e la fada Campaneta (Tinker Bell). Representan caduna una femna idealizada diferenta. Se pòt en fach determinar quatre arquetipes inaccessibles a partir dels personatges femenins : Wendy, Campaneta, las Serenas, e Lily.
Lo personatge de Peter Pan[modificar | modificar la font]
Lo personatge de Peter Pan es pus ambigú que al primièr paréisser. Es perque, malgrat las aparéncias, Peter Pan es pas unicament un conte pels enfants, mas ben un recit davancièr del sindròm de Peter Pan. Evidentament, es un enfant que refusa de créisser, mas es pas solament l'enfant joiós que pareis.
Peter es fòrça ligat al País imaginari, es lo País imaginari e totes sos personatges, bons o marrits. Se quita lo País imaginari, lo monde dormís, la natura se passís e los Enfants perduts batalhan pas mai amb los piratas.
Totjorn tot càmbia al País imaginari, los Dròlles perduts son jamai los meteisses (quand son tròp grands, se van o son dirèctament executats per Peter perque « de créisser es contrari al reglament »), los marrits càmbian (quand Gafet serà tuat, d'autres apareisseràn), las fadas tanben an una vida fòrça corta, e las aventuras se succedisson. Sol Peter Pan es immudable dins aquel monde, es lo mèstre eternal del jòc, es lo jòc el meteis.
Peter Pan es definit mai d'un còp, coma totes los dròlles coma "joiós, innocent e sens còr" : totalament egocentrat, acòrda pauc d'importància als autres personatges, que considèra solament coma sos far valer. A la fin de l'istòria, los oblida sos ancians amics (e enemics), e las vièlhas aventuras que visquèt son perpetualament remplaçadas per de novèlas. Lo personatge fa pensar a aquel del Trickster descrich e analisat per Carl Gustav Jung.
Lo roman mòstra que Peter Pan es pas qualqu'un d'uman o un eròi : dins l'istòria es pas capable d'amor, de compassion o d'un sentiment prigond quin que siá. Demòra eternalament blocat dins lo faitís, se fasent pas de diferéncia entre lo jòc e la realitat.
Mas l'òbra de J. M. Barrie mòstra pas unicament un dròlle manhac somiaire cercant aventura. Al contrari, es un dròlle que s'obstina plenament a pas vielhir e pas se sovenir (Vendrà pas mai cada prima rendre visita a Wendy, per que per el, aquel temps « infinit » del País imaginari li fa pèrdre d'un biais irremediable la nocion del Temps. Wendy o sap fòrça ben : "E Wendy deuriá èsser conscienta d'aquò, sinon perque li auriá adreçat un adieu tan dolent ?"). Peter es tanben crudèl (sens o voler). D'un certan costat, se pòt dire que lo personatge pus representatiu de Peter dins aquel País imaginari es lo capitani Gafet ("Hook" en anglés). Lo capitani Gafet es, dins fòrça punts, semblable a Peter :
- Se crenhon mutualament, mas pòdon pas viure un sens l'autre. Cal totjorn que qualqu'un crenha un autre personatge ; Gafet crenh lo Crocodil, los piratas crenhon los Indians, los Indians crenhon los animals salvatges, los animals salvatges crenhon los Dròlles, los Dròlles Perduts crenhon los piratas. Tot tornejan en rond dins aquel País Imaginari, e cada clan corrís a travèrs l'illa sens s'arrestar e jamai s'encontrar. E pasmens Peter tuariá Gafet, Peter prendriá sulcòp lo ròtle de Gafet per pas rompre l'equilibri de l'illa, esperant qu'un novèl enemic venga.
- Son totes dos sols e sens amor. Gafet o sap fòrça ben e o viu mal, mas Peter sap tot simplament pas çò qu'es l'amor (qu'es fòrça prèp d'aquel, gràcias à Wendy que, ela, refusa de demorar una enfant e comença sos primièrs sentiments amoroses envèrs Peter).
Mas çò que separa lo Capitani Gafet e Peter Pan es l'estat d'adulte. L'adulte es un pirata per Peter. Es a causa de totes aqueles defauts adultes, aportats pel temps impietadós, que Peter Pan refusa de créisser : serián per el una degenerescéncia.
Mas qu'es vertadièrament Peter Pan ? Un pirata. Dins son libre, quand Peter Pan trionfa de Gafet, Barrie ten a far remarcar que Peter Pan remplaça sulcòp son enemic, prenent sos abits e imitant fins al gafet : Puèi, la rumor corrís que la primièra nuèit ont portèt aquel costum, demorèt longtemps setat dins la cabina, lo pòrtacigarro de Gafet a las labras, e totes los dets d'una man plegats, levat l'indèx que recorbèt lo mostrant d'un biais menaçant, coma un gafet.
L'univèrs de Disney es aquí fòrça alunhat, e al delà del pichon conte pels enfants, i a un tèxte fòrça prigond ont cada frasa a son importància, e ont una analisi prigonda es necessària per tot o comprendre. Lo darrièr capítol, considerat per d'unes coma una finala segondària, es probablament lo passatge pus important e que mòstra melhor çò que nos vòl far pervenir l'autor. Lo Temps passa, irremediablament, per tot èsser viu, e degun i pòt pas cambiar res. Aquò se pòt veire amb lo personatge de Wendy: Peter a paur d'ela, perque a grandit. S'interèssa doncas a la filha de Wendy, Jane…
Peter Pan e lo País imaginari son pas mai que lo fantasme de tot enfant (una font de jovença ont Peter Pan es lo mèstre). Un monde perfèit mesclat amb l'esperit de comunautat dels dròlles, de conquèstas, d'istòrias sens fin : un luòc ont lo temps a pas pus d'importància e ont lo matin se lèva cada instant…
Adaptacions[modificar | modificar la font]
Dempuèi la pèça originala de Barrie (Peter Pan, or The Boy Who Wouldn't Grow Up), Peter foguèt jogat per una femna. Un filme de 2003 es lo primièr a veire lo personatge jogat per un actor masculin.
Demest las comèdias musicalas, i a aquelas de Jerome Kern (1924), Leonard Bernstein (1950) e Jerome Robbins (1954)
En 1953, Disney sortís un filme d'animacion (Peter Pan).
En 2003, P.J. Hogan realiza lo filme, Peter Pan jogat pel primièr còp per un actor jove, Jeremy Sumpter.
En 2004, Marc Forster realiza lo filme Neverland (Finding Neverland) ont Johnny Depp es J. M. Barrie, lo creator de Peter Pan amb, entre autres, Dustin Hoffman, Kate Winslet.
Seguidas[modificar | modificar la font]
Fòrça artistas temptèron de crear de seguidas a las aventuras de Peter Pan.
Gilbert Adair imaginèt dins Peter Pan and the Only Children en 1987 que Peter torna formar un novèl clan jos l'ocean, amb d'enfants tombats de naus.
En 1991, dins Hook o lo Revenge del Capitani Gafet, Steven Spielberg met en scèna lo Peter Pan vengut adulte (Robin Williams) qu'es tornat al País imaginari per la fada Campaneta (Julia Roberts) per un darrièr combat contra lo Capitani Gafet. (joué par Dustin Hoffman)
En 1993 : Las Alas de Peter Pan, per François Rivière, Françoise Balibar, ed. Seuil Jeunesse, illustrat per René Follet.
En 2002, filme d'animacion de Disney Return to Neverland, seguida d'aquel de 1953. L'accion se debana pendent lo Blitz alemand sus Londres pendent la Segonda Guèrra Mondiala amb lo tèma dels enfants forçats de créisser tròp lèu.
Régis Loisel creèt una seria de bendas dessenhadas (Peter Pan ed Vent d'ouest) ont l'accion se debana en 1888 doncas anteriora al roman. Conta l'arribada de Peter al País imaginari.
Una seguida oficiala, Lo Vestit Roge de Peter Pan de Geraldine McCaughrean, sortit amb l'acòrdi de l'espital de Great Ormond Street de Londres, (ed Pocket 2006).
En 2009, Sébastien Perez e Martin Maniez publican Lo jornal de Peter (ed Milan). Jos la forma d'un jornal intim illustrat, los autors contan lo long camin psicologic d'un jove orfanèl que fugís la realitat fins a devenir Peter Pan.
Drech d'autor[modificar | modificar la font]
Lo govèrn del Reialme Unit balhèt un drech d'autor perpetual (with a compulsory licence provision) sus las òbras del cicle Peter Pan.
Aquela lei ordena de reversar los dreches de la pèça Peter Pan de Sir J. M. Barrie per l'espital pels enfants malauts a Great Ormond Street a Londres (que J. M. Barrie balhèt totes los dreches d'autor de Peter Pan en 1929) ; quand es jogada en public, publicada per de fins comercialas, difusada o inclusa dins de programas cablats (tèxte de la lei).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Philippe Forest: Tous les enfants sauf un (Gallimard, 2007)
- (fr) Kathleen Kelley-Lainé : Peter Pan ou l'enfant triste (Paris, Calmann-Levy, 2005)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) L'òbra complèta sul site del projècte Gutenberg
- (en) Sus l'estatua de Frampton
- (fr) Site sus J. M. Barrie (dossièr consacrat a Peter Pan)


text:
Marco Polo
Marco Polo (a l'entorn de 1254-1324) nasquèt a Venècia, e foguèt lo mai famós dels viatjaires de la Rota de la Seda.
Lo paire de Marco Polo e son oncle avián ja realizat de viatges en Asia abans sa naissença. Marco Polo aviá sièis ans quand son paire e son oncle partiguèron tornarmai cap a l'èst dins son primièr viatge cap a China. Quand tornèron a Venécia, Marco Polo ja aviá 15 ans e sa maire èra mòrta.
Cap a la fin de l'an 1271, recebèron de presents de granda valor del novèl Papa Gregòri X amb la mission de los portar al Grand Khan de China. Aital, quand Marco Polo aviá 17 ans, de Venécia se n'anèt amb son paire e son oncle cap a l'èst. Armenia, Pèrsia e Afganistan traversèron fins qu'arribèron en China, en recórrer tota la Rota de la Seda. La tornada se faguèt per la mar de China fins a Ormuz, ont contunhèt son viatge per la tèrra fins a Venécia.
Quand arribèt foguèt empresonat per las autoritats genoesas, e mentre qu'èra en preson, dictèt a un escrivan professional sas aventuras. Un bèl nombre de sas observacions son precisas e verificablas e gràcias a el, l'Occident s'assabentèt d'aquelas tèrras alunhadas.
Aital, son òbra Los viatges de Marco Polo foguèt, pendent de temps lo sol referent e encoratgèt los viatges e los ligams entre de pòbles plan alunhats gràcias al comèrç per la Rota de la Seda. Cristòl Colomb foguèt un legeire apassionat d'aqueste libre.
D'unes estudis scientifics recents afortisson que los viatges e las istòrias documentadas dins lo libre Los viatges de Marco Polo son falses. Aqueles estudis sostenon que benlèu Marco Polo arribèt en China -e mai pro improbablament- mas qu'es completament fals lo fach que se foguèsse entrevistat amb los monarcas d'aqueles païses. Una de las pròvas nombrosas se fondamenta sus la descripcion de la vestimenta de la nauta societat chinesa pencha coma una barreja entre los vestits genoeses e turcs, païses ont segur estèt un brave temps, que la familha Polo aviá una fabrica de telas dins aquel darrièr país.


text:
Marcorinhan
Marcorinhan (Marcorignan en francés) es una comuna occitana de Lengadòc, situada administrativament dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Commune de l'Airal Urban de Narbona sus l'Orbiu
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Glèisa de Sant Genèst, sègle XII
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Eugène-Louis Lequesne, escultor 1815-1887


text:
L'ebrieu modèrne, en Israèl, qu'ei la lenga dominanta, e mai se i es cooficiau dab l'arabi. L'ebrieu biblic, qu'ei, deu son costat, lenga liturgica e de tèxtes sagrats estudiat dens los contèxtes deu judaïsme e tanben deu cristianisme (per'mor d'estar la principala lenga de la Torà e de la Bíblia Ebraïca).
Deu punt de vista deu judaïsme, l'ebrieu qu'ei la lenga deu pòble ebrieu, descendent deu personatge biblic Éber ben Shelà (עֵבֶר בן-שֵׁלָח - "Éber fiu de Shelà"). D'un punt de vista istoric, qu'ei ua lenga pròcha deu cananean e deu fenician. Qu'ei la principala lenga de la Bíblia e que ho estudiada per aquesta rason durant l'Etat Mejana, peus judius e tanben peus cristians. La Reforma protestanta que desvolopè lo son estudi. Lo moviment de la Haskala e lo moviment d'immigracion de cap a Palestina qu'encorratgè lo retorn a l'emplec de la lenga orau, qu'un deus sons principaus desvolopaires e ho Eliezer Ben‑Yehuda. L'establiment de l'estat d'Israèl l'institucionalizè.


text:
Dragonadas
Las dragonadas que hon operacions de repression de las autoritats reiaus francesas contre los protestants a partir de la promulgacion de l'Edicte de Fontainebleau (qui sancionava la "revocacion" de l'Edicte de Nantas) ; entà obtiéner la conversion deus protestants, aquestes qu'avevan la penibla obligacion d'ostalar en çò son los sordats catolics francés en mission dens lo lor parçan shens poder empachar ni obtiéner reparacion deus abús qui conterén.
Las dragonadas que's perlonguén durant ua bona partida deu sègle XVIII e qu'avón com consequéncia conversions forçadas e exilis.


text:
Vinhal
Un vinhal (var. vinhau), es un terren, o n territòri, plantat de vinhas.
Un terren o un territòri plantat de vinhas presentant d'aptituds especificas per la produccion d'un vin tipat (sol, clima, saber-far codificat...). Los vinhals dependon de sistèmas d'apelacions que s'unifican e respèctan de reglamentacions escritas, (vejatz AOC)
Dimension del vinhal[modificar | modificar la font]
La superfícia totala del vinhal mondial representava 7,886 milions d'ectaras en 2000, dont :
- Euròpa : 62,7 % (França 11,6, Itàlia 11,5, Espanha 14,9).
- Asia : 19,2 % (China 3,3)
- America : 11,9 % (Estats Units d'America 5,2, Argentina 2,7, Chile 2,2).
- Africa : 4,3 (Africa del Sud 1,5).
- Oceania : 1,9 % (Austràlia 1,8).
La part d'aquela d'Euròpa demenís (a perdut 4 punts dempuèi 1996) alara qu'aquela dels autres continents aumenta.
Impactes sul mitan[modificar | modificar la font]
Dempuèi qualques decenias, los vinhals son estats o son encara una font importanta de pollucion dels sòls e de l'aiga (superficiala o sosterranha) e de l'ecosistèma pels pesticidas e en particular par l'arseniat de plomb (abans) e pel coire dempuèi qualques decenias, dos produits que son pas biodegradables). D'autres pesticidas (deserbants, fongicidas, insecticidas) pòdon daissar fòrça rèstas e moleculas mai o mens toxicas dins lo sòl, l'aiga o l'aire.
Lo programa MEDALUS mostrèt que dins lo sud de l'UE, en zòna arida, los vinhals contribuissián lo mai a la degradacion e l'erosion dels sòls (las olivedas mièg naturalas l'aparan lo melhor)
Los risques pausats par las experimentacions o projèctes de vinhas transgenicas son encara objècte de polemica.
Vegetacion[modificar | modificar la font]
Se tròba dins lo vinhal qualques espècias patrimonialas o remarcablas que
- Allium vineale L.
- Ornithogalum umbellatum L.
- tulipa salvatge (Tulipa sylvestris L. ssp sylvestris)
- Muscari (Muscari neglectum Guss. ex Ten. & Muscari comosum L.)
- Gagea villosa M. Bieb.
- Calendula arvensis L.
- Physalis alkekengi L.
- Aristolochia clematitis L.


text:
1715
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1715 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Meteorologia[modificar | modificar la font]
Invencion dau premier termomètre de mercuri per Gabriel Fahrenheit (1686-1736].


text:
Tieffenbach
Tieffenbach en alemannisch (Tieffenbach en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 718, lo nòble Chrodoin fa establir lo sieu testament en favor del abbaye de Wissembourg. I lègue entre unas autras possessions #çò que lududes aperteniá a Tieffenbach, vilatge #que i aviá fach reconstruire de los sieus pròpris mièges.
En 718, le noble Chrodoin fait établir son testament en faveur de l'abbaye de Wissembourg. Il y lègue entre autres possessions ce qui lui appartenait à Tieffenbach, village qu'il avait fait reconstruire de ses propres moyens.


text:
Tractat de Tordesillas
Lo tractat de Tordesillas es un tractat internacional establit lo 7 de junh de 1494 per establir lo partiment del Mond Nòu, considerat coma terra nullius, entre las doas poténcias colonialas emergentas, Espanha e Portugal, amb per linha de partiment un meridian nòrd-sud localizat a 370 lègas (1 770 km) a l'oèst de las illas del Cap Verd — meridian que se situariá ara a 46° 37' oèst.
Foguèt redigit a Tordesillas en Castelha. La version castelhana del tractat foguèt ratificat a Arevalo pel rei Ferrand II d'Aragon e la reina Isabèla I de Castelha lo 2 de julhet de 1494. La version portuguesa foguèt ratificada a Setúbal pel rei Joan II de Portugal lo 5 de septembre de 1494[1].
Segon aquel tractat, lo reialme de Castelha, e las illas Canàrias, venguèron a la corona espanhòla, alara que l'Archipèla de Madèira, las Açòres e las illas del Cap Verd, e tanben lo drech de conquèsta del reialme de Marròc (reialme de Fès) e lo drech de navegacion al sud del parallèl de las Canàrias, venguèron al reialme de Portugal.
Brasil, descobèrt per Pedro Alvares Cabral aprèp la concluson del tractat, venguèt de fach jos la sobeiranetat portuguesa.
Los originals del Tractat de Tordesillas son conservats dins los archius de Torre do Tombo (Lisbona) e los Archius generals de las Índias (Sevilha).
Somari
Una copa meridiana[modificar | modificar la font]
Aquel tractat vòl resòlvre los conflites nascuts amb la descobèta del Mond Nòu per Cristòl Colomb. En 1481, la bulla papala Æterni regis assegurèt al Portugal totas las tèrras al sud de las Canàrias. En mai de 1493, lo papa Alexandre VI, decretèt per la bulla Inter cætera que las tèrres nòvas descobèrtas situadas a l'oèst d'un meridian a 100 lègas de las illas del Cap Verd venguen a Espanha, e aqulas a l'èst al Portugal; la bulla exclusissiá tota tèrra ja coneguda jol contraròtle d'un Estat crestian. Aquel partiment descontentava lo rei Joan II de Portugal, que comencèt de negociacions amb los reis catolics, argüent qu'aquel meridian devesís lo glòb e mermava las pretencions espanhòlas en Asia, çò per lo desplaçar cap l'oèst. Obtenguèt atal la proprietat sus las tèrras descobèrtas fins a 370 lègas a l'oèst del Cap Verd. Aquel tractat fa obstacle a la bulla d'Alexandre VI, d'origina espanhòla, mas foguèt aprovada pel papa Juli II dins una bulla nòva en 1506.
Las tèrras nòvas èran encara pauc conegudas e las mesuras aproximativas; l'America èra donc teoricament tota entièra als Espanhòls. Pasmens, quand Pedro Alvares Cabral descobriguèt Brasil, en 1500, la partida orientala foguèt atribuida al Portugal. Espanha aviá pas los mejans per asegurar lo partiment, podava pas empachar l'espandiment portugués al Bresil.
A las autras poténcias maritimas europèas (França, Anglatèrra, Païses Basses…) lor foguèt negat quin que siá drech sus las tèrras nòvas. Dins un primièr temps deguèron recòrrir a piratariá e a la contrabanda per beneficiar de las riquessas del Mond Nòu abans que, amb l'apareisson del protestantisme, fòrajetèron l'autoritat pontificala. Lo rei de França Francés Ièr demandèt a obtenir la « la clausula del testament d'Adam que l'excluiriá d'aquel partiment ».
Amb la circumnavegacion de Magellan, un nòu diferent nasquèt per localizar la partida orientala d'aquel meridian a l'entorn del glòb. Una de las tèrras en debat entre ambedos signataris es l'archipèla de las Molucas, granda zona de provesiment en espècias. Aprèp de nòvas estipulacions, lo tractat de Saragossa, signat lo 22 d'avril de 1529, estabilguèt la seguida del meridian a 297,5 lègas a l'oèst d'aquela archipèla, al benefici de Portugal, a Espanha se li atribuiguèt una compensacion financièra.
La colonizacion ispanoportuguesa de las Americas[modificar | modificar la font]
Los Espanhòls foguèron los primièrs a s’installar a Mond Nòu. Aprèp la descobèrta de las Antilhas per Cristòl Colomb, Espanha e Portugal se,repartiguèron l’America amb lo Tractat de Tordesillas, en 1494.
Cap autre Estat reconeguèt lo tractat de Tordesillas, mas la supremacia navala incontestabla d'Espanha e de Portugal lor permèt de lo far respectar pendent un sègle. Los Espanhòls se contentèron d'en primièr d'ocupar las Antilhas, onte pensavan prene d'aur ; mas, amb l'escac de lor recerca, avent aprés dels indigèns qu'auriá de grands jaciments de metal preciós sul continent, comencèron la conquèsta quinze ans aprèp la mòrt de Cristòl Colomb.
Alara que l'Empèri portugués fondava sonque d'estacions maritimas, l'Empèri espanhòl se caracteriziá per la presa de poder sus las tèrras conqueridas. Un pòble nòu mestissat se formèt, los creòls, qu'installèt durablament l'influéncia espanhòla en America. Al contrari, los Portugueses sonque frequentavan los pòrts « exotics » per enviar de merças a Lisbona. La capitala portuguesa venguèt un grand magazin d'espècias ont tota Euròpa veniá se fornir.
La poténcia portuguesa durèt Aprèp de 75 ans. A la fin del sègle XVI, los Olandeses prenguèron a Lisbona la mai preciosa de la lor colonias, las illas de la Sonda. Los reis d'Espanha, eles, organizavan lors nòvas conquèstas de biais a los sometre a la metropòli. Las diferentas colonias èran governadas per de nauts foncionaris enviats d’Espanha, vice-reis, capitans o generals. Coma los Portugueses, los Espanhòls se reservavan lo monopòli de las ventas dels produchs exotics en Euròpa.
Lo tractat de Tordesillas venguèt vertadièrament caduc quand las mai potèncias (França, los Païses Basses e lo Reialme Unit) dispausèron d'una flòta navala sufisenta per afrontar l'interdit ispanoportugués. En mai de la presa de quelques colonias espanòlas, las autras poténcias contunhèron la colonizacion dins las tèrras mai al Nòrd, coma los Estats Units d'America e Canadà, pau o pas colonizats pels Espanhòls.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (es) Bernd Schröter et Karin Schüller (dir.), Tordesillas y sus consecuencias : la política de las grandes potencias europeas respecto a América Latina, 1494-1898 (congrés scientific internacional del Departament d'Istòria iberica e latinoamericana de l'Universitat de Colonha, decembre de 1994), Vervuert, Francfòrt de Men ; Iberoamericana, Madrid, 1995, 260 p.
- (es) Jesús Varela Marcos, El Tratado de Tordesillas en la política atlántica castellana, Universidad de Valladolid, 1997, 128 p. (ISBN 84-7762-686-3)
- (fr) Michel Balard et Alain Ducellier (dir.), Le partage du monde : échanges et colonisation dans la Méditerranée médiévale (actes del 3n Congrés sus la colonizacion medievala organizat pel Gropament de recerca n° 927 del CNRS), Publications de la Sorbonne, París, 1998, 493 p.(ISBN 2-85944-345-2)
- (fr) Régis Debray, Christophe Colomb, le visiteur de l'aube. Suivi des Traités de Tordesillas (traduits de l'espagnol par Bernard Lesfargues et présentés par Bartolomé Bennassar), La Différence, París, 1991, 124 p. (ISBN 2-7291-0727-4)
- (pt) Luís Adão da Fonseca et Maria Cristina Cunha (dir.), O Tratado de Tordesilhas e a diplomacia luso-castelhana no século XV, Ed. Inapa, Lisbonne, 1991, 91 p. (ISBN 972-9019-36-3)


text:
Peis
Lo peis (var. peish, peisson) es un animal vertebrat aqüatic, qu'alena pel mejan de branquias. A de nadarèlas paras (pectoralas e pelvianas) e imparas (dorsala, caudala e anala). A sovent la pèl recobèrta d'escatas.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Fins ara, se son repertoriadas mai de 27 300 espècias de peisses, çò que ne fa lo grop de vertebrats mai important. Çaquelà, aqueste grop es pas filogeneticament omogenèu perque compòrta tres classas :
- Chondrichthyes (o Peisses cartilaginoses)
- Osteichthyes (o Peisses ossoses)
- divèrses grops de peisses sens maissa (agnats) que demest eles se pòt citar las lampresas e las mixinas. Cal notar qu'uèi las mixinas son pas pus consideradas coma de vertebrats.