text:
Fjòrd
Un fjòrd es una valada que foguèt somesa a una fòrta erosion glaciària, e posteriorament ocupada per la mar.
Lo mot es d'origina escandinava.
Formacion geologica[modificar | modificar la font]
Un fjòrd se forma quand un glacièr talha una val en forma d'U per abrasion del jaç de ròcas superficial. Fòrça vals se formèron durant la darrièra edat glaciària. La fonda glaciària es acompanhada per un rebomb de la rusca terrèstra tre que la carga de glaç e de sediments erodats desapareis (aquesta pujada de la rusca terrèstra qu'es deguda a l'equilibri isostatic es tanben sonada rebomb glaciari o movement eustatic ). De còps que i a lo rebomb es mai rapid que la pujada del nivèl marin. Nombroses fjòrds son pus prigonds que las mars adjacentas; Sognefjord, en Norvègia, atenh 1 300 m jol nivèl de la mar. Los fjòrds generalament an un lindal o son enauçats a sa boca, pr'amor de la morrena terminala de l'ancian glacièr, çò qu'es sovent la causa de la preséncia de fòrt corrents marins (veire skookumchuck). Saltstraumen en Norvègia es sovent descrit coma lo mai fòrt corrent de marèa del mond. Aquestas caracteristicas destrian los fjòrds de las rias (veire la Baia de Kotor), que son de vals negadas per la pujada de las mars.
Los fjòrds dins lo monde[modificar | modificar la font]
Son generalament situats sus las còstas montanhosas occidentalas (dobèrtas cap al ponent) al delà dels 48° de latitud de l'emisfèri nòrd e dels 42° al sud. Se tròba de fjòrds a las còstas de:
- Norvègia
- Islàndia
- Groenlàndia
- Danemarc
- oèst d'Escòcia (ont son nomenats sea lochs)
- sud-oèst de l'isla sud de Nòva Zelanda
- oèst de l'America del Nòrd, dempuèi lo sud de la Colómbia Britanica fins a Alaska
- oèst de Tèrranòva
- sud de Chile
Los fjòrds mai longs del monde son:
- Scoresby Sund en Groenlàndia, (350 km)
- Sognefjord en Norvègia (203 km)
- Limfjorden en Danemarc (180 km)
- Hardangerfjord en Norvègia (179 km)
Las longas baias semblablas als fjòrds de Nòva Anglatèrra son de còps nomenadas "fiards".


c: text/html

text:
11OC2TGME1
2/3
La pana
Tot èra planièr al país de Cocanha. Ausissiatz pas mai parlar dels miseroses, dels
paures, de las injustícias e cadun i trobava son compte. I aviá pas mai de libres a l’escòla,
pas mai de quasèrns, d’estilòs, d’ortografia, pas mai de poèmas, donc pas mai de poètas !
Pas mai de libres, donc pas mai d’escrivans. Tot anava pel melhor !
Solament, aquí qu’un ser la television e la ràdiò se calèron. La pana ! Sul pic, lo Rei
5
Piotàs I
èr
convoquèt los ministres. Que diable i podiá aver ? E la pana s’anonciava longa. Lo
telefòn esquilava de contunh que las gents protestavan. A tot pèrdre, caliá evitar que
manifestèsson. Al cap de qualques jorns, la languina comencèt d’agantar la populacion. Que
far un còp tornats del trabalh ? Lo fenestron
1
èra negre e la radiò muda ! La languina
creissiá e la demingra
2
començava de rosigar los esperits. Lo quite Rei e sa familha se
10
languissián. Far als
3
cavalons, a las cartas, las partidas de « òc ni non », res los gardava
pas de languir. Mas lo Rei èra obligat d’èsser un exemple per totes, alavetz, s’esforçava de
far lo qu’es totjorn urós e sorisent. Representava oficialament lo bonaür e la serenitat.
« Majestat, tot va fòrt mal, es la catastròfa. Avèm de mond qu’organizan d’amassadas
las nuèches, de mond que s’acampan dins de cavas, d’apartaments o pels bòsques…
15
bramèt lo cap de la polícia en passant lo portal del palais. E tot aquò, per se contar
d’istòrias !
- E alavetz, passan lo temps !
- Majestat, es plan pus grèu qu’aquò ! S’amassan per escotar d’insurgents que legisson
de libres a votz nauta ! de libres qu’avián resconduts
4
dins los trastes
5
. De romans, de
20
contes, de poèmas, de libres d’istòria…Los que sabon escriure còpian de libres pels autres.
Avèm ausit dire que d’autors se meton a escriure d’istòrias novèlas. I a un libre que se
passeja tanben, manuscrit, fotocopiat, e dins aquel libre, vos critican, Majestat.
- E cossí s’apèla, aquel libre ?
- « Tuem la languina ! », es lo títol d’aquel libre, respondèt, moquet, lo cap de la polícia.
25
E lo Rei, tot emmaliciat, se metèt a córrer e a cridar per tot lo palais :
« O an tot, o lor ai tot balhat, lo bonaür, la tranquillitat e van cercar d’istòrias dins los
libres ! Son pas que de somiaires, de trucalunas, de pantaissaires. Los te vau tornar metre
al trabalh, ieu, e lèu fach ! »
1
Lo fenestron… de la television
2
La demingra :la languison, las idèas negras
3
Far a : jogar a
4
Rescondre : amagar, levar de la vista
5
Trast : granièr
Claudi Milhet,
Plumalhon
, n°62, avril 2002.
11OC2TGME1
3/3
I – COMPRÉHENSION
DE L’ÉCRIT
1. Lo tèxt descriu un país
- en guèrra
- imaginari
- dins la misèria
Donatz la bona responsa e trobatz tres elements dins lo tèxt per la justificar.
2. Lo jorn de la pana, las gents
- manifestan
- se calan
- romegan
Trobatz la bona responsa e citatz la frasa qu’o permet d’afortir.
3. Que fan lo mond quand languisson ?
4. Es que la pana agrada al rei e a la polícia ? Perqué ?
5. Reviratz de «
Majestat, es plan pus grèu qu’aquò » (l.21) fins a « vos critican,
Majestat » (l.26)
II – EXPRESSION ÉCRITE
Avètz la causida entre los subjèctes 1 et 2 :
1. Qué se pòt pensar de la pana ? Es quicòm de bon o de marrit per la populacion ? (150
mots)
2. Contunhatz l’istòria per li donar una fin (150 mots)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dent
La Dent es una estructura dura, salhenta compausada de pulpa, de dentina e d'esmalt e que la rasic es implantada dins l'òs maxilar de la maissa d'unes vertebrats. Lo sieu ròtle essencial es la digestion mecanica de bocins de mangisca, en las preparar per èsser puèi deglutits.
A mai, las dents servísson tanben d'instruments de defensa o d'ataca per fòrça animals.
Los mamifèrs an de dents plan diferenciadas adaptadas a de formas diferentas d'alimentacion.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Las dents umanas:


text:
Achen
Achen es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge s'estend en país descobèrt, al limit occidental del costat de Rohrbach. A situat al confluisson del ruisseau dicha de Achen e del ruisseau de Singling.
Le village s'étend en pays découvert, à la limite occidentale du canton de Rohrbach. Il est situé au confluent du ruisseau dit d'Achen et du ruisseau de Singling.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a mencionat per las primièras fes en un tèxt de 1199, jos la forma Aqua (aiga, riu), de contunh en 1246 Acchene, e fin finala en 1553 Achen, la siá forma definitiva. Lo pòble es un ancian parròquia de la archidiocèse de Hornbach al diocèse de Mètz, passada en aquela de Rohrbach en 1804. Lo glèisa Santa-Pierre, a la collation de la abbaye cistercienne de Sturzelbronn fins en 1621, èra la glèisa-maire de Etting e de Kalhausen.
Del punt d'enguarda temporal, las tèrras an apertengut als senhors de la Pichona-Pèira (Lutzelstein) de contunh ocupadas pel pòrti de Lorraine, #qu'amassa lo pòble a la siá distincion de Bitche. Aquela a donat al Sègle XII als fils del pòrti Transbordador II, Réginald, al meteis temps comte de Blieskastel, uèi en Sarre. Aital, se compren lo tractat de 1246 que # lo pòrti per el Mathieu II promet, quand i aurà recobrat la distincion de Bitche, de retre Achen al comte de la Pichona-Pèira. En lo continuament, lo comte Hugues apareis èsser dintrat en fach en possession de Achen, doncas que, en 1272, dona lo patrocini e la dîme de Achen a la abbaye de Sturzelbronn, #que los retrocedirà en 1621, al pòrti de Lorraine en escambi de sièis maldres de sal de Dieuze. En 1382, lo comte Henri preten aver Achen en fief de l'empèri.
En 1457, Walter de Dahn compromet los sieus dreches, bens e gents a Achen a Guillaume de Fénétrange, #que los dreches ne passan après la siá mòrt en 1472 a la siá nièce, Barba de Fénétrange, e a lo sieu espós, lo comte Nicolas de Mörs-Sarrewerden. La Mois invalide (de julhet)M, lo comte de Nassau-Sarrebruck cedís lo pòble a Jacques de Dos-Ponts #que, en 1297, i aviá aquerits la distincion de Bitche. En 1572, la distincion a ocupat pel pòrti de Lorraine e, dempuèi aquela data, Achen parteja l'astre del duché de Lorraine.
Lo pòble ven comuna del costat de Rohrbach-lès-Bitche en 1790.
Lo relief variat e accidentat a entrenat lo bastiment de labors importants de la Linha Maginot e sustot aquel del Nautor Poirier. La populacion a deslotjat lo 1er Modèl:En setembre 1939 en Charanta, a Condac, Jarnac, Bioussac, Poursac e Barri, la comuna en s'essent replegada a Condac. Los abitants recuperaràn lo sieu pòble lo 1er Modèl:En octòbre 1940.
Bombardat la Mois invalide (de decembre)M, lo pòble es liberat per las tropas americanas lo Data|8|de
. Mas, en lo moment de l'ofensiva Von Rundstett, las Alemands tòrnen fins al dintrat nòrd de la municipalitat, ont de terribles combats se desenrotllen la Mois invalide (de genièr)M, carrièra de Wiesviller. Los Alemands son totun definitivament refoulés l'endeman.
Lo pòble a conservat pauc de monuments ancians : lo glèisa bastida en 1725 e engrandida del costat del chœur en 1778, dels monuments funéraires dels Modèl:XVIIIe s e sègle XIX reposat en lo ancià cementèri, #qu'environava çò glèisa fins en 1966, e de divèrsas croses de camin.
Lo ancià pont al centre del pòble en portant la decidís de sant Jean Népomucène e en comprenent cinc arcs, reconstruit en 1786, a sautat al moment del bombardement. A remplaçat per un pont en béton d'una sola tirada. La comuna a citat a l'òrdre de la brigada o Mois invalide (de novembre)M : " Comuna de Lorraine fòrça experimentada per las bombardements e los combats #qu'an #èsser liurats sus lo sieu territòri, Achen compte 9 aucits e 8 ferits. Deslotjada de burèu dempuèi en setembre 1939, la populacion, a lo sieu retorn en en octòbre 1940, #èsser l'objècte de nombrosas vexations e sollicitations de la part de l'enemic, mas #demorar fisèl a la maire pàtria. Per lo sieu attachement a la França e per los sieus sacrificis, Achen s'es d'aquerits dreches a la reconeissença del País ".
Aquela cita compòrta la attribution de la Crotz de Guèrra amb estela de bronze. Achen A pagat un pesat tribut en lo moment dels dos guèrras mondialas : 20 victimas en lo moment de la Primièra Guèrra mondiala, 2 victimas en lo moment de la Segonda Guèrra mondiala, 14 Malgrat-entitat queigudi o pas dintrats en 1940-1945, 10 victimas civilas de las bombardements, siá una municipalitat sinistrat a 48 %.
Le village est mentionné pour la première fois dans un texte de 1199, sous la forme Aqua (eau, rivière), puis en 1246 Acchene, et enfin en 1553 Achen, sa forme définitive. Le village est une ancienne paroisse de l'archidiocèse de Hornbach au diocèse de Metz, passée dans celle de Rohrbach en 1804. L'église Saint-Pierre, à la collation de l'abbaye cistercienne de Sturzelbronn jusqu'en 1621, était l'église-mère d'Etting et de Kalhausen.
Du point de vue temporel, les terres ont appartenu aux seigneurs de la Petite-Pierre (Lutzelstein) puis occupées par le duc de Lorraine, qui réunit le village à sa seigneurie de Bitche. Celle-ci est donnée au Sègle XII au fils du duc Ferry II, Réginald, en même temps comte de Blieskastel, aujourd'hui en Sarre. Ainsi, on comprend le traité de 1246 par lequel le duc Mathieu II promet, quand il aura recouvré la seigneurie de Bitche, de rendre Achen au comte de la Petite-Pierre. Dans la suite, le comte Hugues paraît être rentré de fait en possession d'Achen, puisque, en 1272, il donne le patronage et la dîme d'Achen à l'abbaye de Sturzelbronn, qui les rétrocédera en 1621, au duc de Lorraine en échange de six maldres de sel de Dieuze. En 1382, le comte Henri prétend tenir Achen en fief de l'empire.
En 1457, Walter de Dahn engage ses droits, biens et gens à Achen à Guillaume de Fénétrange, dont les droits passent après sa mort en 1472 à sa nièce, Barbe de Fénétrange, et à son époux, le comte Nicolas de Mörs-Sarrewerden. Le Mois invalide (juillet)M, le comte de Nassau-Sarrebruck cède le village à Jacques de Deux-Ponts qui, en 1297, avait acquis la seigneurie de Bitche. En 1572, la seigneurie est occupée par le duc de Lorraine et, depuis cette date, Achen partage le sort du duché de Lorraine.
Le village devient commune du canton de Rohrbach-lès-Bitche en 1790.
Le relief varié et accidenté a entraîné la construction d'ouvrages importants de la Ligne Maginot et notamment celui du Haut Poirier. La population est évacuée le Modèl:1er septembre 1939 en Charente, à Condac, Jarnac, Bioussac, Poursac et Barro, la mairie s'étant repliée à Condac. Les habitants regagneront leur village le Modèl:1er octobre 1940.
Bombardé le Mois invalide (décembre)M, le village est libéré par les troupes américaines le Mois invalide (décembre)M. Mais, lors de l'offensive Von Rundstett, les Allemands reviennent jusqu'à l'entrée nord de la commune, où de terribles combats se déroulent le Mois invalide (janvier)M, rue de Wiesviller. Les Allemands sont pourtant définitivement refoulés le lendemain.
Le village a conservé peu de monuments anciens : l'église construite en 1725 et agrandie du côté du chœur en 1778, des monuments funéraires des Modèl:XVIIIe s et sègle XIX replacés dans l'ancien cimetière, qui entourait l'église jusqu'en 1966, et plusieurs croix de chemin.
L'ancien pont au centre du village portant la statue de saint Jean Népomucène et comprenant cinq arches, reconstruit en 1786, a sauté au moment du bombardement. Il est remplacé par un pont en béton d'une seule jetée. La commune est citée à l'ordre de la brigade le : " Commune de Lorraine très éprouvée par les bombardements et les combats qui ont été livrés sur son territoire, Achen compte 9 tués et 8 blessés. Évacuée d'office dès septembre 1939, la population, à son retour en octobre 1940, fut l'objet de nombreuses vexations et sollicitations de la part de l'ennemi, mais elle resta fidèle à la mère patrie. Par son attachement à la France et par ses sacrifices, Achen s'est acquis des droits à la reconnaissance du Pays ".
Cette citation comporte l'attribution de la Croix de Guerre avec étoile de bronze. Achen a payé un lourd tribut lors des deux guerres mondiales : 20 victimes lors de la Première Guerre mondiale, 2 victimes lors de la Seconde Guerre mondiale, 14 Malgré-nous tombés ou non rentrés en 1940-1945, 10 victimes civiles des bombardements, soit une commune sinistrée à 48 %.


text:
-585
Aquesta pagina concernís l'an -585 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Babilònia[modificar | modificar la font]
Après la batalha de l'Eclipsi (28 de mai), Nabucodonosòr II prepausèt son arbitratge entre lei Medes e lei Lidians. I ganhèt lo drech d'annexar Cilícia e Anatolia retrobèt una estabilitat politica certana per quauqueis annadas.


text:
Abòs
Abòs qu'ei un vilatge deu bacin de Lac en Bearn sus la rota enter las vilas de Pau e Monenh. Qu'ei ua comuna deu departament francés deus Pirenèus Atlantics dens la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Paul Raymond[1] anòta que la municipalitat comptava una abbaye laica, vassale de la vicomté de Béarn e #qu'en 1385, Abos dépendait del bailliage de Lagos e Pardies, dénombrant quaranta nòu fuòcs.
Lo senhor de Abos i aviá lo primièr reng après los barons (primièr ruffebaron) de Béarn.
Paul Raymond[1] note que la commune comptait une abbaye laïque, vassale de la vicomté de Béarn et qu'en 1385, Abos dépendait du bailliage de Lagos et Pardies, dénombrant quarante-neuf feux.
Le seigneur d'Abos avait le premier rang après les barons (premier ruffebaron) de Béarn.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
Raymond.


text:
Avremesnil
Avremesnil es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del país de Caux situada en lo costat de Bacqueville-en-Caux.
Commune du pays de Caux située dans le canton de Bacqueville-en-Caux.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Berceau De la familha de Pardieu Senhors de Avremesnil (de Pardieu) de Normandie e de Lorraine. Ostal Louise de Pardieu de Maucomble a épousé l'an 1714 Eustache, comte de Osmond
- l'an 1441, la Normandie èra a fuòc e a sang, las anglois #far del país de Caux un desèrt e massacrèrent los insurgés al val de Vire.
- Berceau de la famille de Pardieu Seigneurs d'Avremesnil (de Pardieu) de Normandie et de Lorraine. Marie Louise de Pardieu de Maucomble a épousé en 1714 Eustache, comte d'Osmond
- En 1441, la Normandie était à feu et à sang, les anglois firent du pays de Caux un désert et massacrèrent les insurgés au val de Vire.


text:
Bonluòc
Bonluòc [1](oficialament en francés Boulieu-lès-Annonay) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La vila de Boulieu a #èsser fòrça @frapper per las guèrras de religions #qu'an suprimidas qualques monuments de la vista de las bonloculiens tala que lo temple e la carrièra del faubourg tot dos brulés.
La ville de Boulieu a été très frappée par les guerres de religions qui ont supprimées quelques monuments de la vue des bonloculiens tel que le temple et la rue du faubourg tout deux brulés.


text:
1600
Aquesta pagina concernís l'an 1600 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra civila acomençada en 1598 ambé la mòrt de Toyotomi Hideyoshi. Lei 20 e 21 d'octòbre, la batalha de Sekigahara opausèt lei fòrças de Tokugawa Ieyasu (89 000 òmes) ai tropas de Toyotomi Hideyori (81 000 òmes). S'acabèt per una victòria clara dau clan Tokugawa que permetèt a son cap de venir de facto cap de Japon. Aquò marquèt lo començament dau periòde Edo que durèt fins a 1868 (→ 1603).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Condamnat per eresia, Giordano Bruno foguèt cremat per la Glèisa a Roma (17 de febrier).
Fisica[modificar | modificar la font]
Publicacion de De Magnete, Magneticisque Corporibus, et de Magno Magnete Tellure (en occitan Dau magnetisme e dei còrs magnetics, e dau Grand Aimat Tèrra') dau sabent anglés William Gilbert (1544-1603). I reprenguèt d'estudis pus ancians sus lei fenomèns d'aimantacion (Tales de Milet, Plini lo Vièlh...) conjugadas ai sieunas observacions per escriure lo premier tractat coerent sus lo magnetisme. I depintèt lei reglas d'atraccion e de repulsion deis aimants, l'aimantacion d'un barron de fèrre dins un camp magnetic e l'influéncia de la calor sus lo magnetisme de fèrre. I inventèt tanben lo tèrme electricitat.


text:
Florin de las Antilhas Neerlandesas
Lo Florin de las Antilhas Neerlandesas (simbòl NAf) es la moneda d'illas eissidas de las ancianas Antilhas Neerlandesas : Curaçao e Sint Maarten.
Lo simbòl ISO 4217 del florin de las Antilhas Neerlandesas es ANG, lo simbòl usual es G. Es devesit en 100 cents.
Evolucion[modificar | modificar la font]
Lo florin de Curaçao èra emés per la Banca Centrala de Curaçao dempuèi 1828. A la creacion de las Antilhas Neerlandesas, la Banca Centrala de las Antilhas Neerlandesas remplaça la banca de Curaçao. Lo florin de las Antilhas Neerlandesas apareis sus las pèças en 1952 e suls bilhets en 1954.
Après la dissolucion de las Antilhas Neerlandesas, la Banca Centrala de las Antilhas Neerlandesases venguèt la Banca Centrala de Curaçao e Sint Maarten. Lo 1èr de genièr de 2011, los Païses Basses Caribencs remplaçan lo florin pel dolar american. Es previst qu'en 2012 lo Florin Caribenc (abreujat CMG, Curaçao Sint-Maarten gulden) remplace lo Florin de las Antilhas Neerlandesas amb la meteissa paritat amb lo dolar american.


text:
Villes et mairies de la Province d'Ogliastra (105)
Liste des communes
Tortolì
Ville de Tortolì, localité de l'Italie de 10 000 habitants.
Préfecture du département.
La mairie de Tortolì a une adresse e-mail et un site Internet.
Lanusei
Ville de Lanusei, localité de l'Italie de 5 600 habitants.
La mairie de Lanusei a une adresse e-mail et un site Internet.
Bari Sardo
Ville de Bari Sardo, localité de l'Italie de 3 900 habitants.
La mairie de Bari Sardo a un site Internet.
Tertenia
Ville de Tertenia, localité de l'Italie de 3 800 habitants.
La mairie de Tertenia a un site Internet.
Baunei
Ville de Baunei, localité de l'Italie de 3 700 habitants.
La mairie de Baunei a un site Internet.
Villagrande Strisaili
Ville de Villagrande Strisaili, localité de l'Italie de 3 400 habitants.
La mairie de Villagrande Strisaili est joignable par téléphone.
Jerzu
Ville de Jerzu, localité de l'Italie de 3 200 habitants.
La mairie de Jerzu a une adresse e-mail et un site Internet.
Arzana
Ville d'Arzana, localité de l'Italie de 2 500 habitants.
La mairie d'Arzana a un site Internet.
Ilbono
Ville d'Ilbono, localité de l'Italie de 2 200 habitants.
La mairie d'Ilbono a un site Internet.
Lotzorai
Ville de Lotzorai, localité de l'Italie de 2 100 habitants.
La mairie de Lotzorai est joignable par téléphone.
Perdasdefogu
Ville de Perdasdefogu, localité de l'Italie de 2 100 habitants.
La mairie de Perdasdefogu est joignable par téléphone.
Cardedu
Village de Cardedu, localité de l'Italie de 1 700 habitants.
La mairie de Cardedu a une adresse e-mail et un site Internet.
Gairo
Village de Gairo, localité de l'Italie de 1 500 habitants.
La mairie de Gairo a une adresse e-mail et un site Internet.
Ulassai
Village d'Ulassai, localité de l'Italie de 1 500 habitants.
La mairie d'Ulassai a un site Internet.
Seui
Village de Seui, localité de l'Italie de 1 300 habitants.
La mairie de Seui a un site Internet.
Urzulei
Village d'Urzulei, localité de l'Italie de 1 300 habitants.
La mairie d'Urzulei a un site Internet.
Loceri
Village de Loceri, localité de l'Italie de 1 200 habitants.
La mairie de Loceri a une adresse e-mail et un site Internet.
Girasole
Village de Girasole, localité de l'Italie de 1 100 habitants.
La mairie de Girasole a un site Internet.


text:
Guilhèm IV de Tolosa
Guilhèm IV de Tolosa († 1094) es un comte de Tolosa de 1060 a 1094. Es lo filh de Ponç, comte de Tolosa, e d’Almòdis de la Marcha.
Succedís a son paire en 1060 e erita de la màger part de sos bens, son fraire Raimon qu'a pas que los comtats de Sant Gèli, de Nimes, de Narbona. Çaquelà, sembla que Raimon parteja amb el lo títol de comte de Tolosa, coma o indica una carta de 1088 que li atribuís entre autres aquel títol. En 1065, a la mòrt de lor cosina Berta, comtessa de Roergue, Raimon s’empara de son comtat e mai del marquesat de Gotia e del ducat de Narbona[1] sens que Guilhèm faga qué que siá per lo n'empachar. Contràriament a son paire e a son fraire, es un òme pauc ambiciós e pauc portat sus las armas[2].
Guilhèm esposa en primièras nòças una Matilda, puèi en segondas nòças (en 1080) Emma de Mortain, filha de Robert de Conteville, comte de Mortain e de Mathilde de Montgomery. Aquesta darrièra dona naissença a :
- Ponç, mòrt jove
- Felip († 1117), maridada en 1094 a Guilhèm IX lo Trobador (1071 † 1127), duc d'Aquitània, de Gasconha e comte de Peitieus.
Guilhèm morís en 1094 probablament al cors d'un pelegrinatge en Tèrra Santa[3]. Lo testament de son paire especificava que se Guilhèm defuntava sens filhs, sas tèrras vendrián a son filh cabdet Raimon, que li succediguèt jol nom de Raimon IV. Mas dos decennis pus tard, Guilhèm d'Aquitània reivindica lo comtat de Tolosa e cèrca de lo conquerir.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Error d'escript : la foncion « obratge » existís pas.
- Foundation for Medieval Genealogy : Ponç e Guilhèm IV de Tolosa
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ títols teorics e ofrent pas qu’una suseranetat sus de territòris, la vila es governada per de vescomtes.
- ↑ (Déjean 1979, p. 25).
- ↑ (Déjean 1979, p. 26).


text:
Itzhak Perlman
Itzhak Perlman (Tel Aviv, lo 31 d'agost de 1945) qu'ei un violonista israelian e nòrd-american considerat com un deus màgers deu sègle XX.
Vita[modificar | modificar la font]
Qu'aprengó lo vriulon mainatge en Israèl en muishà 's hèra precòç e d'un capatge deus géncers. Arron que se n'anè estudiar aus Estats Units a la Juilliard School on hon professors sons Ivan Galamian e Dorothy DeLay. Que debutè au Carnegie Hall en 1963.
En 1987 que rejonhè l'Orquèstra Filarmonica d'Israèl dab la quau e hore lo torn deu mòn. A desprat deu concertista qu'a tanben estat director deu Detroit Symphony Orchestra e qu'arrecevè la cadièra de Dorothy Delay (lo son professor) a la Juilliard School.
Que joga dab un vriulon stradivarius que crompè a Yehudi Menuhin aperat lo Soil (1714) e tanben dab lo General Kyd (Stradivarius, 1714), lo Sauret (Guarnerius del Gesu, 1743) e lo Kreisler Bergonzi (Bergonzi, 1740).


text:
Eqüator (país)
L'Eqüator (tanben se pòt escriure Equator) (Ecuador en espanhòl) es un estat d'America del Sud. Confronta Colómbia al nòrd e Peró a l'èst e al sud. A l'oèst es bordat per l'Ocean Pacific.
Sa capitala es Quito.
Lo gentilici es eqüatorian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo territòri del que se coneis uèi coma l'Equator foguèt abitat per divèrsas culturas dempuèi unes 15.000 ans aJC, e benlèu quitament dempuèi unes 30.000 ans. Lo periòde preistoric (anterior a l'arribada dels conquistadors espanhòls) s'acostuma a dividir en quatre grandas estapas: lo periòde paleoindian (fins unes 3.500 ans aJC), lo periòde formatiu (del 4500 al 300 aJC), lo periòde de desvolopament regional (300 aJC - 800 d.C.) E lo periòde d'integracion (800 - 1534). Entre las culturas mai importantas de l'epòca preistorica podèm destacar la cultura Valdivia (3500 - 1500 aJC), la cultura Chorrera (900 - 300 aJC), la cultura de la Tolita (600 aJC - 400 d.C.) E la cultura Cañari (400 -1532), entre autras.
Pauc abans de la conquista inca se formèron de grandas confederacions de pòbles, coma la quitu o caranqui (coneguda posteriorament amb l'equivòc nom de "Reialme de Quito") o la cañari. Pels environs de 1450, l'inca Túpac Yupanqui comencèt la conquista del territòri eqüatorian, completada unes 30 ans après. La dominacion incaica acaba amb l'arribada dels espanhòls, que sus l'ancian territòri del "Reialme de Quito" creèron la Reiala Audiéncia de Quito, dins del Vicereialme del Peró.
Lo movement d'independéncia s'inicièt ja a la fin del sègle XVIII, amb los escrits de Eugenio Espejo e d'autras illustrats. Lo primièr crit d'independéncia se produsiguèt lo 10 d'agost de 1809 a Quito, mas foguèt pas fins lo 24 de mai de 1822, après la batalha del Pichincha, quand demorèt establida l'independéncia formala de la nòva republica. Entre ongan e 1830 l'Equator demorèt integrat a la Grand Colómbia. La nòva republica independenta visquèt unes primièrs ans força inestables, jol govèrn del general Juan José Flores e los sieus successors. Los darrièrs ans del sègle XIX son dominats per las grandas figuras antagonicas de Gabriel García Moreno, conservador, e Eloy Alfaro, progressista.
Lo sègle XX se caracteriza per una cèrta inestabilitat politica (57 presidents dempuèi lo 1900) e per guèrras periodicas amb lo Peró (1941, 1981 e 1995) a causa dels dreches sus grands airals de territòri amazonic e de limits termierèrs, sageradas amb lo tractat de patz de 1998 signat pels presidents Alberto Fujimori e Jamil Mahuad. Los ans 1970 e 1980 veson una cèrta estabilitat e prosperitat economica mercés a las primièras grandas espleitacions petrolièras de la sèuva amazonica. Lo 1978, après la dictatura de Guillermo Rodríguez Lara (Lo bombita) s'inícia lo periòde democratic pus long qu'a viscut lo país e que dura (se plan de forma inestable en fòrça cases) fins a l'actualitat.
La fin dels ans 1970 e de principis de 1980 lo país es dirigit per politics capables e dinamics, coma Jaime Roldós o Osvaldo Hurtado, mas de divèrses conflictes e de divisions politicas trincan aquela tendéncia. Lo darrièr periòde es marcat per la crisi dels ans 1990, qu'a donat luòc al fenomèn migratori mai important del país, e a la dolarizacion de l'economia l'an 2000, que s'a plan aténher controlar l'inflacion, a abocat una part de la populacion a la praubesa.
Politica[modificar | modificar la font]
L'Eqüator es una republica presidenciala. Lo cap d'Estat e cap de govèrn es lo president, elegit per un periòde de quatre ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
L'Eqüator continental ten 3 regions geograficas :
- La zona del litoral (La Costa) a l'oèst, bordada per l'Ocean Pacific
- La region andina (La Sierra), esperlongada de nòrd al sud, e
- La region orientala (El Oriente), cobèrta principalament per la selva amazoniana. Es abitada solament per 5% de la populacion del país.
Tanben administra las Illas Galapagos, dins l'Ocean Pacific, situadas a 1000 km de la còsta d'America del Sud.
Subdivisions administrativas[modificar | modificar la font]
L'Eqüator es divisit en 4 regions, 24 províncias, 200 cantons e de parròquias urbanas e ruralas[1].
Zonas non delimitadas[modificar | modificar la font]
1419 km² de l'Eqüator son pas inclús dins cap de província. En 2006, aqueles territòris avián 85 265 abitants.[2] Aquelas zonas son :
- Las Golondrinas : Entre los rius d'Agua Clara e de Guayllabamba, disputada entre las províncias d'Esmeraldas e Imbabura. Limit al sud amb Pichincha.
- La Manga del Cura : Disputada entre las províncias de Guayas, Manabí, Los Ríos e Santo Domingo de los Tsáchilas. Amb una part del barratge Daule-Peripa. 50 000 abitants.[3]
- El Piedrero : Airal entre los cantons d'El Triunfo (Guayas) e La Troncal (Cañar).[4]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire : Economia de l'Eqüator.
Cultura[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ División Político Administrativa del Ecuador, http://www.inec.gov.ec/web/guest/ecu_est/territorio/div_pol_adm
- ↑ Zonas no delimitadas El Comercio
- ↑ La Manga del Cura se fracciona por comicios El Universo
- ↑ El Piedrero incluido en dos proyectos de parroquialización El Universo
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Presidencia de la República, Site Oficial de la Presidéncia de la Republica
- [1], Institut Eqüatorian d'Estadisticas e Recensaments
- Portal del Ministèri del Torisme d'Eqüator - http://www.vivecuador.com
- Radio Mundial - http://www.radio-mundial.com


text:
Tourcoing
Tourcoing es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Tourcoing se trapa dins la plana de Flandra.
Le siu relèu es sustot plan, a un nautor que fa gaireben una cinquantenat de mètres en dessús del nivèl de la mar.
Aquesta tèrra umida ten força rius amb mai o mens un grand debit d'aiga, entre autres l'Espierre e la Becque de Neuville. Aquestes rius son ara jos la tèrra a causa de l'expandiment urban. Le sol camin navegable e a l'aire liure es actualament lo canal de Tourcoing, cavat al sègle XIX, a la seguida de l'industrializacion e del prodigiós cambiament economic de la vila. Lo canal servís de lòc ont se fa le festenal de Tourcoing pendent lo periòde d'estiu.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
François Masurel Pollet (1826-1913), industrial del textil, es nascut e mòrt a Tourcoing.
Gustave Dron (1846-1930), mètge ; maire de 1899 a 1919 e de 1925 a 1930, conegut per son bèl accion social.


text:
Eunice Kennedy Shriver
Eunice Mary Kennedy Shriver (Brookline, Massachusetts, 10 de julh de 1921 – Hyannis, Massachusetts, 11 d'agost de 2009) foguèt una filantròpa e activista sociala americana. Membre de la familha Kennedy, creèt en 1962 lo Camp Shriver dins l'estat de Maryland que qualques ans mai tard, en 1968 venguèt las Olimpiadas Especialas (en anglés: Special Olympics).
A mai foguèsse una ardenta democrata, promoguèt la candidatura republicana de l'actor Arnold Schwarzenegger, marit de sa filha, la jornalista Maria Shriver, coma governador de Califòrnia.


text:
Ramses II
Ramsès II (tanben conegut com Ramsès lo Gran e deu nom de Nisot-Bití dab lo quau e signè suus sons monuments: Oser-Maat-Ra). Que ho un deus màgers e deus mei famós faraons de l'antiquitat egipciana. Qui regnè au Empèri Navèth e que pertenhava a la XIXau dinastia egipciana. Qu'ei famos per'mor de la longor deu son règne (sens totun aver lo mei long de l'istòria egipciana) l'endom e lo nombre de monuments que bastí e las soa victòrias militaras (e mei que mei la batalha de Kadesh).
Somari
Titulatura[modificar | modificar la font]
Nom de Rei de las duas tèrras (Nisot-biti) : Oser-Maat-Ra ("Poderosa b'ei la justícia de Ra")
Nom de "Hilh de Ra" (Sa-Ra) : Imen-Ra-Meses ("Engenrat per Amon-Ra")
Genealogia e temps de mainatge[modificar | modificar la font]
Ramsès II que vadè de cap a -1305. Que regnè durant un sheissanteat d'annadas enter (haut o baish) -1279 e -1213. Qu'èra arrèr hilh de Ramsès Ièr (purmèr faraon de la XVIIIau dinastia hicat au poder per generau Horemheb), hilh deu faraon Sethi Ièr e de la soa Grana Esposa Toia (tanben coneguda com Mot-Toia). Lo temps de Seti Ièr qu'èra un temps de reconstruccion deu poder egipcian perdut per la negligéncia diplomatica de faraon Amenofis IV (Akhenaton) mei ocupat a desenvolupar la soa religion personau e renegar los dius egicpcians millenaris. Ramses II que demorè, a près deu decès deu son hrair ainat, sol eretèr deu trone e, atau, que partatgè de d'òra lo poder dab lo son pair, com aquò e ho mantun còps tradicion en Egipte. Au dètz ans qu'arrecebó un titol (dilhèu simbolic) de generau. Qu'acompanhè Sethi Ièr dens las soas campanhas contre lo poder Itita en Palestina, anciana colonia egipciana deus temps d'abans Amenofis IV. Per tan granas qui ajan estadas las victòrias Ramessidas, non tornè pas jamei egalar la poténcia d'autes còps. Que pelegè au costat de Sethi Ièr qui'u mandè miar expedicions o susvelhar lo transpòrt de pèiras. Ramsès II qu'avò ua dotzea d'esposas en mei d'un serrailh, çò qui'u balhè un sarròt (dilhèu dentenats) de mainatges (matematicament que i a ua grana probabilitat per que lo legeire d'aqueth article e pòsca espiar aqueth faraon com un ajòu!).
La batalha de Kadesh[modificar | modificar la font]
La mort de Seti Ièr que dè lo parat a l'emperaire Itita Motwatalis II de har pression sus las soa termièra siriana dab Egipte. Aquò qu'obliguè Ramsès II de lutar de tira arron de la mort deu son pair. La version ramessida de la batalha de Kadesh (en Siria donc) que dit que lo joen faraon qu'aurè vençut sol. Que's pensa en tot cas que, dilhèu per'mor d'ua error d'estrategia, que's serè en ehèit trobat sol dab la garda pro demenida e que serè estat sauvat per l'arribada d'ua auta partida de la soa armada.
Monuments[modificar | modificar la font]
Ramsès II qu'ei famós per los monuments qui bastí (e tanben peus qui he agrandè o qui s'autregè en gravant lo son nom dessus com aquò e's hasèva enter generacions de faraons).
La caracteristica deu son estil qu'ei lo gran endom anat dinc au colossau. Qu'ei lo cas deus temples d'Abo Simbel, mes tanben deu Ramesseum au ras de Tebas. Que bastí tanben las ciutats de Pitòm e Per Ramsès brembada per la tradicion ebraïca com la vila on lo faraon e aurè impausat l'esclavatge aus Ebrèus (a maugrat qui l'istòria e l'arqueologia egipciana deneguin la realitat de l'esclavatge dens un país on las aigadas qu'empashaivan aus sons ciutadans de har, per quauques mes, cap aute tribalh a despart de bastir, sia de bon grat o non).
Istòria ramessida recenta[modificar | modificar la font]
Ramsès II, ja famòs peus sons monuments e per las soas mencions biblicas que tornè entrar dens l'istòria occidentau a la fin deu sègle XX. En purmèr, la bastida d'ua navèra estanca a Abo Simbel qu'obliguè la comunautat internacionau a apitar un projècte entà desplaçar los temples entaus sauvar. Aqueth projècte que ho hèra complexe per'mor de l'endom deus monuments de trencar en tròç de carrejar, de la precision deus calculs per los tornar assemblar e de la necessitat de tornar bastir un gran arròc on los tornar hicar.
la soa momia, hèra plan conservada au Musèu deu Caire que he lo viatge de cap a París en 1977 entà eliminar un fungus (ua cèp microcopica) per radiacions. Aquò que ho lo parat d'ua renavida de l'interest per l'egiptologia en França.
Fin finala, desempuish las annadas ueitanta deu sègle XX dinc a uei lo dia, lo tombèu etiquetat K27 au sègle XIX dens la Vath deus Reis que ho tornat explorar e que s'i descrobí ua cripta hèra pregonda e ramifiada curada entà sepelir los hilhs d'Oser-Maat-Ra. Aquesta cripta qu'ei hèra mauaisida d'explorar per'mor qu'ei estada pleada de sediments per las mei granas aigadas deu Nil, mes, totun, com aquestas aigadas e hon escassas mes regularas, cada capa de sediment qu'avò lo parat de secà's en bèth aquesir la duretat d'un cement. Dens aquestas condicions, ua recèrca arqueologica scientifica rigorosa que s'espandirà sus detzeas d'annadas.
Istòria | Geografia | Organizacion politica | Faraon | Art | Mitologia | Dius | Vida vidanta | Bibliografia | Egiptològs | Lexic


text:
Central Park
Central Park es un espaci verd d'una superfícia de 341 ectaras situat sus l'illa de Manhattan a Nòva York. Es administrat per la Central Park Conservancy (comitat de salvagarda de Central Park) que dispausa d'un budgèt annadièr de 200 milions de dolars, e es mantengut al meteis títol que los autres espacis verds de la ciutat pel New York City Department of Parks and Recreation (Departament dels espacis verds de la vila de Nòva York). Central Park constituís l'espaci verd mai grand de la vila de Nòva York. Acabat en 1873 après tretze ans de construccion, segon los plans de Frederick Law Olmsted e Calvert Vaux, Cental Park representa un oasi de verdor al mitan del bòsc de gratacèls de Manhattan, a mai que siá situat al nòrd de l'illa ont los edificis son mens elevats. Es delimitat per la carrièra 110 al nòrd, la ochena avenguda a l'oèst, la carrièra 59 al sud e la cinquena avenguda a l'èst. Aquestas carrièras son respectivament batejadas Central Park North, Central Park West e Central Park South, e lo pargue es enquadrat per dos quartièrs residencials: l'Upper East Side (a l'èst) e l'Upper West Side (a l'oèst). Amb una mejana de 25 milions de visitaires annadièrament, Central Park es lo pargue pus visitat als Estats Units.
Lo seu aspècte natural es la resulta d'un important trabalh païsatgista: lo pargue conten divèrses lacs artificials (que lo mai important, The Jacqueline Kennedy Onassis Reservoir s'espandís sus 0,43 km²)[1], camins de passejada, doas pistas de patinatge sus glaç, una zona de proteccion de la vida salvatja e de tepas per practicar espòrts e jòcs a l'aire liure. Lo pargue es mai que mai un «santuari» pels aucèls migratòris, ont d'observaires nombroses los venon descobrir. Una rota de 9,7 km de long, relativament pauc utilizada pels automobilistas, enròda lo pargue. Pòt èsser seguida pels caminaires, los correires de fons, los ciclistas e tanben los adèptes de roller, subretot la dimenjada e en setmana après las sèt del vèspre, quand la circulacion en automobila i es totalament enebida.


text:
Republica de Novgorod
La Republica de Novgorod èra un estat medievau qu'existiguèt de 1136 a 1478 dins lo nòrd de la Russia actuala. Inicialament vassala e tributària de Kiev, l'aristocracia de Novgorod aprofichèt la distància, lo sostèn de sa populacion urbana e lo declin dei senhors de Kiev per venir independenta en 1136. L'estat novèu formèt una republica aristocratica e lei vilas de Staraia Russa, Staraia Ladoga, Torjok ò Orechek reconoguèron sa senhoriá. En revènge, au sègle XIII, la vila de Pskov obtenguèt son independéncia e formèt la sieuna republica en 1348. Pasmens, maugrat aquela pèrda, Novgorod capitèt de s'estendre a l'èst e au nòrd-èst e d'explorar lei regions litoralas dei mars de Barents e de Kara e la vau d'Ob. Lei ressorsas d'aquelei territòris (sau, pelissa) renforcèron l'importància economica de Novgorod.
Leis invasions mongòlas negligiguèron la vila probablament en causa dei condicions climaticas dau desgèu rus qu'èran desfavorablas a l'utilizacion de la cavalariá. Novgorod negocièt alora lo pagament d'un tribut e capitèt de gardar leis armadas mongòlas a distància. Au sègle XIV, la Republica resistiguèt ai temptativas d'invasions de Tver, de Moscòu e de Lituània. Pasmens, a partir de la fin d'aqueu sègle, Moscòu demorèt la menaça principala, ço qu'encoratjèt una partida de l'aristocracia de Novgorod d'encoratjar un raprochament ambé Tver e Lituània. Lo govèrn de la republica foguèt alora fisat a un prince lituanian e una aliança foguèt pereu dirèctament concluda ambé lo prince dau Grand Ducat de Lituània. Dins aquò, la màger part populacion refusèt aquel acòrd e de trèbols aguèron d'ara endavant regularament luòc. Aquò afebliguèt la republica que foguèt finalament vencuda per Ivan III en 1471 e annexada en 1478.


text:
Los Auténticos Decadentes
Los Auténticos Decadentes qu'ei un grop de varietat argentin fondat en 1986. Qu'interpreta mei que mei ritmes de ska mes tanben de cumbia. Qu'a coneguda ua carriera prestigiosa en Argentina e tanben dens la resta d'America Latina on es regularement audit en boita de nueit. Qu'a tanben jogat dens grans estadi de fotbòl e dab artistas internacionau com Manu Chao.
Enter los sons títols mei famós que's pòt mentàver : "Corazón", "Loco (Tu Forma de Ser)", "Entrega el Marrón", "El Murguero", "Los piratas", "La guitarra", "Vení Raquel".


text:
Odessa
Odessa (en ucraïnian: Oдeca, en transcripcion internacionala Odesa) es lo cinquen centre urban mai important d'Ucraïna, e una de las vilas mai ricas del país.
La vila foguèt fondada en 1794 a partir d'un decrèt de l'emperairitz Catarina la Granda. De 1819 a 1858, Odessa foguèt un pòrt franc. Durant lo sègle XIX, èra la quatrena ciutat mai granda de l'Empèri rus, aprèp Moscòu, Sant Petersborg e Varsòvia. Son arquitectura istorica es mai d'estil mediterranèu que rus, per encausa de las influéncias francesa e italiana.
Durant lo periòde sovietic, venguèt basa navala de las fòrças armadas de l'URSS. La ciutat es actualament un dels pòls economics mai importants d'Ucraïna amb fòrça industrias agroalimentàrias e textilas.
Lo folclòre e la varietat lingüistica odessita son fòrça impregnats d'influéncia jusieva, que la populacion d'origina ebrèa ocupa una part importanta de la populacion.


text:
Autotrofia
L'autotrofia qu'ei la capacitat metabolica d'un organisme viu de sintètizar biomoleculas organicas a partir de moleculas mineraus.
Aquesta capacitat qu'ei partatjada peu vegetaus clorofilians (qui utilizan l'energia de la lutz entà sintetizar los lors compausat organics e qui son alavetz qualificat de fototròfs o autofototròs, los cianobactèris e los bactèris sulfurós.
L'autotrofia que s'opausa a l'eterotrofia (qui implica l'incapacitat de prodúser las moleculas organicas shens l'ingestion d'autas moleculas organicas).
Los organisme autotròf que son productors dens la cadena trofica.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
diumenge, 13 de gener de 2013
Eth caçador de rèns blus
Cantat dab allegrèssa
Aulhèrs de Bigalom !
Ets gendarmas de Lorda
Poyats ya crei que’n son.
Que’n cèrcan un yoen òmi,
Domenye de Simin.
Qu’ei en ua cabana
At pèd det Amporèr.
Arribats tara cabana,
Qu-os disen adara :
"Adishat ara companhia!
Se’m podetz díser ací
Qui et vos, se vo'n pregui ?
E Simin qu-os hè responsa :
" Que sòi un gran caçador,
Et mès gran det Haut Ador. "
« Arribat dab et autobús
Que'n sòi poyat tau vilatye
Tà matar ets rèns blus
Qui n’i son pet paratye.
Tots qu’an a desaparéisher
Com era nèu qu'ei a hóner!
Et monde qui'n güèrden
A yo qu’auràn a respóner ! "
Adara qu-o hè et gendarma:
"Pro de rèn blu warrior, vivòsta!
N’ès pas a casa, qu’ès per nosta,
balhà-nze era tué arma,
E torna-te’n lèu, lèu,
Shense hèr det haribarèu!"
Qu-o confiscan era escopeta
E et que se’n torna tà casa.
"Adishat-vos monsur lo mèra,
Se v’en portat-vos plan ?
Qu’èm hèt era tornada,
La-nze volet sinnar ?
Qu’avem arrestat un individú
Qui volè matar et rèn blu!
Adara que l’avem desarmat,
Adara que se n’ei tornat."
Tres aulhèrs ena montanha,
Qu’an hèta ‘ra cançon,
E se non ei pas plan hèta,
Que s’i pòden tornar,
Tot en bevent era tassa,
A Gasòst que la vòn cantar.
Se n'ei pas pro era tassa,
Un bèt pishèr plan qu'ac harà.
N.B. ua tassa (unitat de mesura) = 50 cl
Un pishèr = 2 l o 2,5 l, segon los lòcs.
Los qui son un chic sabedors de la cultura gascona, en particular la montanhòla, qu'auràn arreconeishut un pastiche de la famosa cançon de Grangèr (que non rangèr ;-). Jean-Marie Somprou, o sia Jan Maria de Grangèr (1814-1899), qu'èra un conscrit descampaire qui s'i escadó a huéger un còp qu'agó avut desarmat aus gendarmas vienguts tà arrestà'u en la cabana deu cortau on s'i èra refugiat. Lo hèit, vertadèr, que's debanè en 1836.
3 comentaris:
-
-
Domenge Simin lo rèn blu warrior, qu'ei de gran Peiroton, aquò, lol
- 14 de gener de 2013 a les 10:58
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Anonim: Segur que rangièr blau warrior, aquò non soa pas tan plan, eh...
- 14 de gener de 2013 a les 11:20
-
-
Totun, rèn blau warrior, si!lol
- 14 de gener de 2013 a les 14:56


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dilluns, 1 de febrer de 2016
Barroer: un gasconisme en catalan (de "barruèr"): significacion e ipotèsi etimologica arrevesitada (de "garra").
Que'm permeteratz aquesta petita diversion: lo catalan qu'a lo mot "garroner", de garró, fòrma afixada de garra ( com garron en gascon). Un deus significats de garroner qu'ei "brut (N.B. JdP. de virar en: cascant, lord), manca de condícia en la persona o en el vestit", atestat sonque a Tortosa segon Alcover-Moll. De manèira generau, garroner en catalan qu'ei un gent qui pòrta "garrons", qu'ei a díser garramachas (un vestit: cat. mitges, escalfadors, fr. jambières). Los diccionaris de catalan normatiu que vòlen absoludament relacionar aqueste significat de "cascant, lord" dab lo de "garramacha" qu'a lo mot garró en catalan. Totun la definicion deu mot tortosin (lord, cascant, mau vestit) qui'n balha l'Alcover-Moll n'aludeish pas briga a un ahar de garramachas. Que s'aparenta hòrt mei au significat deu mot gascon garruèr, barruèr vagamond, cf. la definicion de garrouey (garroèir) (probable lo medish mot) segon Lespy: mauvaise odeur qui vient des vêtements malpropres, sales, portés depuis trop longtemps. Lo significat de cascant, lord, mau vestit de garroner qu'ei un gasconisme probable.
3 comentaris:
- Vicent Llémena i Jambet ha dit...
-
Sí, tens raó, "barroer" no és una paraula que es faça servir a València ni a tota la Comunitat Valenciana, però jo el faig servir, pels meus estudis sobre la llengua de mon pare, en el sentit de "groller".
Vicent
- 1 de febrer de 2016 a les 18:44
- pep ha dit...
-
Interessant. Amb el teu permís, et citaré en una propera entrada del meu blog.
als diccionaris de valencià sí que hi és,
http://www.avl.gva.es/lexicval/
però els meus coneguts/des valencians em confirmen el que diu en Vicent
- 4 d’agost de 2016 a les 17:35
- Joan de Peiroton ha dit...
-
Pep, doncs si, tens el meu permís, amb molt de gust.
- 4 d’agost de 2016 a les 21:52


text:
Ennery (Mosèla)
Ennery es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat sul marge drech de la Moselle, a dotze quilomètres al nòrd de Mètz, uèch quilomètres al nòrd-oèst de Vigy e a quinze quilomètres al sud-sud-es de Diedenhofen.
A implantat entre la Moselle e una anciana via romaine e pas luènh d'una anciana via anciana establida sul marge esquèrre del riu. Aquela trauèssa lo ban communal del sud al nòrd, en inondant regularament los prés avoisinants e en podent quitament arribar a las immeditaeses del vilatge (cregudas de 1947, 1982 e 1983).
Lo pont entre Ennery e Hauconcourt i aviá #èsser dynamité pels Franceses en 1940. Lo pont suspenut, a l'ora d'ara en luòc, a #èsser creat en 1948 per l'enginhèr Rapilly. Amb lo sieu armature en acièr lorrain e los immenses câbles #que lo an suspenut, lo pont « Rapilly » a orgulhós aspècte. De mai, en rason de las siás dimensions, aquela labor d'art es lo solelh d'aquela talha en tot l'èst de la França[ref. necessària].
Ennery Es desservie pel autoroute A4 #que connècta de siás n'oèst Estrasburg a París e se situa a qualques quilomètres de la crotz de Hauconcourt #qu'es en connexion nòrd-sud amb lo autoroute A31 - A6 - A7. La desserte viària del pòble a assegurat pels RD 1 e 52.
La via ferrée industriala dessert la ZAC de las Jonquières, lo pol industrial de Ennery, banc de fòrça nombrosas entrepresas.
Le village est situé sur la rive droite de la Moselle, à douze kilomètres au nord de Metz, huit kilomètres au nord-ouest de Vigy et à quinze kilomètres au sud-sud-est de Thionville.
Il est implanté entre la Moselle et une ancienne voie romaine et non loin d’une ancienne voie antique établie sur la rive gauche de la rivière. Celle-ci traverse le ban communal du sud au nord, inondant régulièrement les prés avoisinants et pouvant même atteindre les abords du village (crues de 1947, 1982 et 1983).
Le pont entre Ennery et Hauconcourt avait été dynamité par les Français en 1940. Le pont suspendu, actuellement en place, a été créé en 1948 par l'ingénieur Rapilly. Avec son armature en acier lorrain et les immenses câbles qui le tiennent suspendu, le pont « Rapilly » a fière allure. De plus, en raison de ses dimensions, cet ouvrage d'art est le seul de cette taille dans tout l'est de la France[ref. necessària].
Ennery est desservie par l'autoroute A4 qui relie d'est en ouest Strasbourg à Paris et se situe à quelques kilomètres de la croix d' Hauconcourt qui est en liaison nord-sud avec l'autoroute A31 - A6 - A7. La desserte routière du village est assurée par les RD 1 et 52.
La voie ferrée industrielle dessert la ZAC des Jonquières, le pôle industriel d'Ennery, siège de très nombreuses entreprises.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ennery Es un endroit fòrça ancian, ja citat en 898 en los anals de Gorzco Hartulars.
En 881, Ennery li a calgut èsser destruit pels Normands. Ennery Aperteniá amb totas las tèrras de alentour a la glèisa de Mètz.
En 1065, Ennery a queigut al poder d'una familha seigneuriale del nom de Enntry.
En 1172, Frédéric de Pluvoise, avesque de Mètz, fa l'aquesiment de Ennery per la évêché (part Elevada Châtel e donjon).
De contunh, la possession de la glèisa de Mètz, i aguèt donat en fief a particulars. En 1236, Ennery ven la proprietat de Robert, comte de Fleuranges, #que pren lo títol de "Sires de Florehanges e de Annerey".
En la primièra mitat de la XIIIen, Ennery a #èsser partejat entre los senhors de Fenetrange, de Florchinger e de Rodemachern.
Al commencement de la XIVen, Thiébault d'Aja, mèstre-échevin de la vila de Mètz, fa l'aquesiment del pòble.
En 1360Modèl:Ref nec, Thiébaut d'Aja aquerís la totalitat del domeni de Ennery. Lo castèl-elevat de Ennery que Wernzel de Luxemborg aviá destruit en 1380 es reconstruit per Nicolas d'Aja en 1390. Nicolle IV d'Aja #ofrir a Ennery lo luòc del pòble (met a l'ora d'ara Robert Schumann). Precintat En lo mur d'un ostal, en prolongement de la comuna, se pòt veire un cartouche discrèt, en podent passar inaperçu, perque mes a aperaquí 6 mètres del sòl. En lo en gardant, se pren pas prima abord de quoi es question, perque escrich en latin, e se poiriá passar lo sieu camin sens cercar comprene. Malgrat aiçò, aquel cartouche se revèla d'una granda importància pels abitants de Ennery tant sul plànol istoric que sus aquel de la vida actuala doncas qu'es question del grand luòc del pòble que Nicolle IV d'Aja a plan volgut metre a la disposicion de la populacion d'ièr e d'uèi.
La municipalitat aperten Colignon d'Aja en 1420. Apertendrà a aquela familha fins a lo sieu extinction, cap a la fin de la XVIen.
Ennery Èra abans la Revolucion una parròquia catolica de la archiprêtre de Rombas. Apertenián a la parròquia fins en 1808, Chailly, e fins en 1828, Rugy.
Luòc de residéncia de nombroses josieus, Ennery dispausava d'una sinagoga. Bastida en 1819, i aviá situat 7, carrièra dels Jardins, al posterior d'un ostal d'abitacion. La galariá de las madamas, en bòsques amb de polits motius decòrs, es encara dins bon estat e representa un element important del patrimòni local. La bastissa del culte, venguda proprietat privada en 1963, servís a present de mesa. S'i accedís per un sojorn #que servissiá antany e al ministre oficiant e de centre communautaire a partir de 1823. thumb|upright 1|L'anciana sinagoga. En 1937, demorava pas mai que sèt familhas josievas a Ennery e lo darrièr mestièr a #èsser celebrat a Pâques 1940. La Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value)., lo consistoire #decidir de dissòlvre la comunitat de Ennery e de ligar las familhas restants (sustot las familhas Baron, Lévy e Moïse) a aquelas de Hagondange. La sinagoga a #èsser désaffectée en 1957 e classificada a l'inventari dels monuments istorics en 1984.
Lo cementèri, situat a la sortida del pòble en direccion de Flévy, protegís los còrsses dels membres de la comunitat aital coma aqueles de las localités vesinas. Aquel cementèri a #èsser dobèrt a Modèl:La s quand l'ancian cementèri, utilizat per la comunitat de Luttange, i aguèt abandonat.
Ennery est un endroit très ancien, déjà cité en 898 dans les annales de Gorzco Hartulars.
En 881, Ennery a dû être détruit par les Normands. Ennery appartenait avec toutes les terres d'alentour à l'église de Metz.
En 1065, Ennery est tombé au pouvoir d'une famille seigneuriale du nom de Enntry.
En 1172, Frédéric de Pluvoise, évêque de Metz, fait l'acquisition d'Ennery pour l'évêché (partie Haut Châtel et donjon).
Puis, la possession de l'église de Metz, fut donné en fief à des particuliers. En 1236, Ennery devient la propriété de Robert, comte de Fleuranges, qui prend le titre de "Sires de Florehanges et d'Annerey".
Dans la première moitié du XIIIen, Ennery a été partagé entre les seigneurs de Fenetrange, de Florchinger et de Rodemachern.
Au commencement du XIVen, Thiébault de Heu, maître-échevin de la ville de Metz, fait l'acquisition du village.
En 1360Modèl:Ref nec, Thiébaut de Heu acquiert la totalité du domaine d'Ennery. Le château-haut d'Ennery que Wernzel de Luxembourg avait détruit en 1380 est reconstruit par Nicolas de Heu en 1390. Nicolle IV de Heu offrit à Ennery la place du village (actuellement place Robert Schumann). Scellé dans le mur d'une maison, en prolongement de la mairie, on peut voir un cartouche discret, pouvant passer inaperçu, car placé à environ 6 mètres du sol. En le regardant, on ne saisit pas de prime abord de quoi il est question, car écrit en latin, et l'on pourrait passer son chemin sans chercher à comprendre. Pourtant, ce cartouche se révèle d'une grande importance pour les habitants d'Ennery tant sur le plan historique que sur celui de la vie actuelle puisqu'il est question de la grande place du village que Nicolle IV de Heu a bien voulu mettre à la disposition de la population d'hier et d'aujourd'hui.
La commune appartient Colignon de Heu en 1420. Elle appartiendra à cette famille jusqu'à son extinction, vers la fin du XVIen.
Ennery était avant la Révolution une paroisse catholique de l'archiprêtre de Rombas. Appartenaient à la paroisse jusqu'en 1808, Chailly, et jusqu'en 1828, Rugy.
Lieu de résidence de nombreux juifs, Ennery disposait d'une synagogue. Construite en 1819, elle était située 7, rue des Jardins, à l'arrière d'une maison d'habitation. La galerie des dames, en bois avec de beaux motifs décorés, est encore en bon état et représente un élément important du patrimoine local. Le bâtiment du culte, devenu propriété privée en 1963, sert à présent de remise. On y accède par une demeure qui servait autrefois et au ministre officiant et de centre communautaire à partir de 1823.
En 1937, il ne restait que sept familles juives à Ennery et le dernier office a été célébré à Pâques 1940. Le Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value)., le consistoire décida de dissoudre la communauté d'Ennery et de rattacher les familles restantes (notamment les familles Baron, Lévy et Moïse) à celles d'Hagondange. La synagogue a été désaffectée en 1957 et classée à l'inventaire des monuments historiques en 1984.
Le cimetière, situé à la sortie du village en direction de Flévy, abrite les corps des membres de la communauté ainsi que ceux des localités voisines. Ce cimetière a été ouvert au XVIIIen lorsque l'ancien cimetière, utilisé par la communauté de Luttange, fut abandonné.


text:
Saint-Florent
San Fiurenzu en còrs (Saint Florent en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
S'agís de l'ancian « Nebbio », #qu'a donat lo sieu nom a la micro-region aital coma a la évêché #que la vila n'èra lo banc, amb la catedrala romane Santa-Maria-Assunta.
Lo arqueologia soslinha qu'aquel territòri èra ja ocupat al neolític ancian. Los chroniqueurs parlan de l'existéncia, a un quilomètre a l'oèst de la vila actuala, de la vila romaine de Cersunum.
Sant-Florent i aguèt fondat pels Génois a Modèl:La s. Mas dempuèi 1440, una citadelle a bastit amb la fin de resistir als assauts aragonais, francés e ottomans. Après la siá desbranda a Ponte Novu qualques ans mai d'ora, l'armada de Pascal Paoli, ajudada de la flotte de Nelson, reconquit lo pòrt de Sant-Florent l'an 1793. Aiçò èra pendent lo brèu periòde del reialme anglo-corse.
Pendent la Segonda Guèrra mondiala, la resisténcia s'organiza rapidament après que l'ocupanta fascista italian (Modèl:Nombre) ajatz ocupat la Corsega lo 11 de novembre de 1942. Dos dels quatre agents de la mission secrèta Pearl Harbour arribats lo 14 de decembre de 1942 (Toussaint Griffi, lo militar d'activa volontària e Laurent Preziosi, lo civil resistent) prenon contacte amb lo responsable de la zòna, Pierre Casale (futur cònsol de Sant-Florent a la Desliurança) e los sieus compagnons #que lo pintor hongrois, Barta albergat clandestinement en lududes. Implantacions localas de l'enemic, ne tròban un acòrdi sus una ret de hébergement, de connexion per la coordination al nivèl de l'isla d'un futur débarquement. Las doas autras membres de la mission, Pierre Griffi e lo cap de la mission Roger de Saule, èran demorats a Corte per folrar la ret e passar las informacions ràdio amb Argel.
La Corsega #èsser lo primièr departament francés liberat (lo 4 d'octòbre 1943). La vila de Sant-Florent a #èsser lo un dels luòcs importants en lo moment de la desliurança de Bastia l'an 1943. Una companhiá de tabors marocains #qu'avián desembarcat en lo gòlf de Sant-Florent, al prètz d'un combat acarnissat fins al còrs-a-còrs, #traire a las fòrças alemandas las fortificacions installadas al caulet de Téghime, un important ponch de passatge estrategic sus la rota en portant a Bastia. A l'intrada de la vila en venent de Bastia, en bordure de mar, un blockhaus e un cementèri musulman testifiquen d'aqueles faches.
Es uèi un luòc de villégiature per de nombroses toristas en #èsser.
Il s'agit de l'antique « Nebbio », qui a donné son nom à la micro-région ainsi qu'à l'évêché dont la cité était le siège, avec la cathédrale romane Santa-Maria-Assunta.
L'archéologie signale que ce territoire était déjà occupé au néolithique ancien. Les chroniqueurs parlent de l'existence, à un kilomètre à l'ouest de la cité actuelle, de la ville romaine de Cersunum.
Saint-Florent fut fondée par les Génois au XVIen. Mais dès 1440, une citadelle est bâtie afin de résister aux assauts aragonais, français et ottomans. Après sa défaite à Ponte Novu quelques années plus tôt, l'armée de Pascal Paoli, aidée de la flotte de Nelson, reconquit le port de Saint-Florent en 1793. C'était durant la brève période du royaume anglo-corse.
Durant la Seconde Guerre mondiale, la résistance s'organise rapidement après que l'occupant fasciste italien (Modèl:Nombre) ait envahi la Corse le 11 novembre 1942. Deux des quatre agents de la mission secrète Pearl Harbour arrivés le 14 décembre 1942 (Toussaint Griffi, le militaire d'active volontaire et Laurent Preziosi, le civil résistant) prennent contact avec le responsable de la zone, Pierre Casale (futur maire de Saint-Florent à la Libération) et ses compagnons dont le peintre hongrois, Barta hébergé clandestinement chez lui. Ils sont informés des implantations locales de l'ennemi, trouvent un accord sur un réseau d'hébergement, de liaison pour la coordination au niveau de l’île d'un futur débarquement. Les deux autres membres de la mission, Pierre Griffi et le chef de la mission Roger de Saule, étaient restés à Corte pour étoffer le réseau et passer les informations radio avec Alger.
La Corse fut le premier département français libéré (le 4 octobre 1943). La ville de Saint-Florent a été l'un des lieux importants lors de la libération de Bastia en 1943. Une compagnie de tabors marocains qui avaient débarqué dans le golfe de Saint-Florent, au prix d'un combat acharné jusqu'au corps-à-corps, enlevèrent aux forces allemandes les fortifications installées au col de Téghime, un important point de passage stratégique sur la route menant à Bastia. À l'entrée de la ville en venant de Bastia, en bordure de mer, un blockhaus et un cimetière musulman témoignent de ces faits.
C'est aujourd'hui un lieu de villégiature pour de nombreux touristes en été.


text:
Menskirch
Menskirch es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciana província de Lorraine, distincion de Sierck.
- Destruit al cors de la guèrra de Trenta ans.
- Sus mapas del XVIIIe sègle, la municipalitat a mencionat jol nom de Manquery.
- Ancienne province de Lorraine, seigneurie de Sierck.
- Détruit au cours de la guerre de Trente ans.
- Sur des cartes du XVIIIe siècle, la commune est mentionnée sous le nom de Manquery.


text:
Corbièras (region)
Las Corbièiras (en catalan les Corberes, en francés les Corbières) son una region naturala situada al limit de Lengadòc (Occitània) e de Rosselhon (Païses Catalans). La partida nòrd forma un parçan occitan[1] e la partida sud una soscomarca de Rosselhon.
La vila principala de la part occitana es Lesinhan de las Corbièras.
Geografia[modificar | modificar la font]
La region de las Corbièras comença a l'estanh de Leucata per s'acabar a costat de Carcassona. Al nòrd, las Corbièras son separadas de Menerbés per lo flume d'Aude. Lo punt mai naut de las Corbièras es lo puèg de Bugarag (1230 m). Las Corbièras son constituidas en majoritat de sèrres calcaris de 400 m a 500 m d'altitud amb una vegetacion rara. Aquela region es coneguda per son vin (vin de las Corbièras).
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo toponim Corbièras ven de la racina prelatina kor/kar, tipica dels noms de montanha (una legenda populara mas inexacta ditz que vendriá del nom d'aucèl, lo còrb). A l'Atge Mejan, la region s'apelava en latin Vallis Corbaria. [2]
Vilas e vilatges principals[modificar | modificar la font]
- Lengadòc : Lesinhan de las Corbièras, Portèl de las Corbièras, La Grassa, Durban de las Corbièras, Tuissan.
- Rosselhon : Òpol i Perellós, Vingrau, Estagell, Talteüll (Tautavel).
Luòcs toristics[modificar | modificar la font]
- Tautavuèlh : sit preïstòric, l'Òme de Tautavuèlh (-450 000)
- Castèl de Pèirapertusa
- Castèl de Querbús
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la classificacion dels parçans de Frederic Zégierman
- ↑ Bénédicte et Jean-Jacques Fénié, Toponymie occitane, Sud-Ouest Université, 1997, 126 paginas, (ISBN 2879012155)


text:
Boèmia del Sud
La region de Boèmia del Sud (en chèc, Jihočeský kraj) es una region e entitat autonòma de la Republica Chèca creada lo 1èr de genièr de 2000 jol nom de region de České Budějovice (Budějovický kraj). Prenguèt son nom actual - qu'èra estat tanben lo d'una anciana region mai espandida e sens autonomia - lo 1èr de junh de 2001.
Sa capitala es České Budějovice.
Somari
Division[modificar | modificar la font]
Districtes[modificar | modificar la font]
La region se compausa de 7 districtes : České Budějovice, Český Krumlov, Jindřichův Hradec, Písek, Prachatice, Strakonice, Tábor.
Administracion locala[modificar | modificar la font]
Dempuèi lo 1èr de genièr de 2003 existís pas mai d'administracion al districte, qu'es vengut una unitat estadistica. L'administracion locala se fa dins de comunas de la responsabilitat espandida (obcí s rozšířenou působností) que son las 7 ancianas capitalas de districte emai aquelas comunas : Blatná, Dačice, Kaplice, Milevsko, Soběslav, Strakonice, Trhové Sviny, Třeboň, Týn nad Vltavou, Vimperk e Vodňany.
Govèrn local[modificar | modificar la font]
Lo governador es Jiří Zimola (PSDC) dempuèi 2008.
Jan Zahradník (PDC) foguèt lo primièr governador, de 2000 a 2008.
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 30 de junh de 2009 : http://www.cbudejovice.czso.cz/


text:
Etimologia
L'etimologia es una disciplina diacronica de la lingüistica, qu'estúdia l'origina dei mots. S'apiela sus de leis de la fonetica istorica e sus l'evolucion semantica dei tèrmes concernits.
Etimologia es un mot compausat sabent grèc, ἐtuuoλoYίa / etymología, eu mesme fabregat amb lei radicaus ἔtuuoς étymos « vertadier » e de la basa -λoYιa -logia (derivada de λόYoς « discors, rason »), que pòrge lei noms de disciplinas. Ailadonc es, bèu premier, l'estudi de la significacion e dau sens d'origina d'un mot e de seis evolucions ulterioras. Aquesta definicion deu pasmens èstre passada : l'etimologia estúdia l'origina dei mots.
Se considèra que lei mots d'una lenga pòdon, d'un ponch de vista diacronic, aver principalament tres originas :
- son de mots eiretats d'un estat anterior de la mesma lenga o d'una lenga-maire, mots qu'an subit lei procès d'evolucion fonetica; lo tèrme ancian a l'origina dau nòu mot es nomenat etimon;
- son de mots manlevats a una autra lenga, que son ansin adaptats au sistèma fonologic e grafic de la lenga receberèla ;
- son de creacions o « neologismes » (soventeifes partent de rasics grègas o latinas per lei lengas europèas, de còps partent de rasics pròprias de la lenga ela mesma).


text:
Aaron Swartz
Aaron Hillel Swartz (Chicago, 8 de novembre de 1986–Nòva York, 11 de genièr de 2013) foguèt un programaire, escrivan, organizaire politic e activista internetian american. Swartz participèt al desvolopament del format RSS e al sit de nòvas socialas Reddit.
Malcontent del fach que JSTOR fasiá pagar per accedir als articles de revistas academicas e qu'èran los editors e pas los autors que ganhavan l'argent, Swartz decidiguèt de descargar l'ensems de las publicacions per las far venir publicas e gratuïtas. Qualque temps mai tard, lo 6 de genièr de 2011, foguèt arrestat pel descargament illicit de JSTOR, e foguèt subjècte d'una enquèsta federala. En 2013, dintrèt dins lo Internet Hall of Fame.
L'11 de genièr de 2013, dos ans aprèp son arrestacion, Swartz foguèt trobat mòrt, penjat dins son apartament de Crown Heights, Brooklyn.


text:
Ahraga e chocolat
Ahraga e chocolat (var. Fraga e chocolat), en castelhan Fresa y chocolate, qu'ei ua coproduccion cinematografica mexicana, espanhòla e cubana deu famós realizator cuban Tomás Gutiérrez Alea assistit de Juan Carlos Tabío; que s'estreè en 1993. A maugrat d'estar ua òbra considerada com critica de la societat cubana e deu regim politic castrista, que ho subvencionada en partida per l'estat cuban e qu'arrecebó mantuns prèmis, au dehens com au dehòra de l'isla caribenca.
Argument[modificar | modificar la font]
L'accion que s'escad a l'Avana de cap a 1979. Lo filme que conta la rescontra enter Diego (interpretat per Jorge Perugorría), un omosexual qui tribalha dens lo mitan artistic e David (interpretat per Vladimir Cruz), un estudiant hèra estacat au socialisme cuban. Diego qu'ensaja de'u sedúser en tot li perpausar libes de mau trobar e fotografias d'eth e que l'envita en çò d'eth. A la debuta David que mes·hida de Diego e que'u denóncia a un camarada politic qui l'encoratja a investigar las activitats de Diego qui pòden escóner contactes dab estrangèrs anticubans. En vertat, Diego que vòu apitar ua mòstra d'esculturas d'un amic son qui son hèra subversivas e pas au grat de las autoritats cubanas. Chic a chic, totun, Diego e David que vaden amics shens cap ambigüitat e Diego qu'adoba ua relacion amorosa enter David e la soa vesia (ua prostituïda qui practica lo mercat negre e qui ei tanben ua amiga a maugrat de'u susvelhar au medish temps per'mor de pertànher au comitat de vigilància). Que l'explica tanben qu'aima Cuba e qu'ei estat socialista mes que sent exclús per'mor d'estar omosexuau. Fin finau, las autoritats cubanas que perpausan ua auhèrta hèra interessanta a l'escultor emparat per Diego en lo bèth domandar de'n tirar las esculturas mei polemicas (çò que hè) e, devant l'obstinacion de Diego de demorar dens la soa postura provocatriz e hèra critica, que'u soman de's cercar un mestièr en dehòra deu mitan culturau. Per aquesta rason que deisha Cuba dab l'ajuda d'ua embaishada estrangèra.


text:
Aumelaç
Aumelaç (oficialament en francés Aumelas) es una comuna occitana de Lengadòc, situada administrativament dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon. Foguèt durant l'Edat Mejana, lo centre d'una baroniá e puèi d'un vescomtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Ponç d'Aumelàs (sègles XIII e XIV), doctor de drech civil


text:
Rajada
Rajada [1]es una comuna auvernhata, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Mistral Frederic Lou Tresor dóu Felibrige vol.15 (P-Relana) pagina 239: Rajado


text:
Antonavas
Antonavas[1] (oficialament en francés Antonaves) es una comuna d'Occitània en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge se situa a 15 quilomètres de Sisteron (Alpes-de-Anautita-Provence) e a 6 quilomètres 500 de Laragne-Montéglin. S'i accedís per la rota départementale 948 en procedéncia de Sisteron e per la Rota Départementale 942 per Laragne-Montéglin. La municipalitat a situat sul costat de Ribiers. Ela surplombe la municipalitat de Châteauneuf-de-Chabre, #que se tròba a l'intrada de las gargamèlas de la Méouge.
Le village se situe à 15 kilomètres de Sisteron (Alpes-de-Haute-Provence) et à 6 kilomètres 500 de Laragne-Montéglin. On y accède par la route départementale 948 en provenance de Sisteron et par la Route Départementale 942 pour Laragne-Montéglin. La commune est située sur le canton de Ribiers. Elle surplombe la commune de Châteauneuf-de-Chabre, qui se trouve à l'entrée des gorges de la Méouge.
Istòria[modificar | modificar la font]
960, Adélaïde de Bourgogne (sœur de Conrad lo Pacific, rei de Bourgogne) dona als fraires del abbaye Montmajour la tèrra de Antonavas per i fondar un prieuré. Lo prieur èra senhor de Antonaves.
1152, la parròquia de Antonavas a consagrat dins Sant Ostal.
1338, Guillaume de Mévouillon, s'apodera de Antonaves.
1351, lo Dauphin pren la comunitat de Antonavas jos la siá proteccion.
1390, pillage de Antonavas per l'armada de Raymond de Turenne.
XVIe Sègle, Bastiment d'una capèla dédiée a Sant Eutrope. Antonavas Ven un luòc de pelegrinatge.
XVIIe Sègle, Antonavas a mes jol vocable de Sant Pierre-a los-Ligams.
960, Adélaïde de Bourgogne (sœur de Conrad le Pacifique, roi de Bourgogne) donne aux moines de l'abbaye Montmajour la terre d'Antonavas pour y fonder un prieuré. Le prieur était seigneur d'Antonaves.
1152, la paroisse d'Antonavas est vouée à Sainte Marie.
1338, Guillaume de Mévouillon, s'empare d'Antonaves.
1351, le Dauphin prend la communauté d'Antonavas sous sa protection.
1390, pillage d'Antonavas par l'armée de Raymond de Turenne.
XVIe siècle, Construction d'une chapelle dédiée à Saint Eutrope. Antonavas devient un lieu de pèlerinage.
XVIIe siècle, Antonavas est placé sous le vocable de Saint Pierre-aux-Liens.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77


text:
Formiga legionària
Lei Formigas legionàrias son un nom popular designant divèrseis espècias de formigas africanas e sudamericanas dei sota-familhas Ecitoninae, Aenictinae e Dorylinae. Son caracterizadas per la formacion de formiguiers importants (de 100 000 individús a 20 milions) e un comportament de caça fòrça agressiu. Aquò entraïna una demenicion pron rapida de la quantitat de manjar e donc de migracions ciclicas de la colonia. Au contrari deis autreis espècias de formigas, lo formiguier dei formigas legionàrias es donc provisòri.


text:
Sainte-Marie-des-Champs
Sainte-Marie-des-Champs es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Ostal-Camps a situat a la cœur del País de Caux. Sant-Ostal-Camps es egalament termierèr amb la municipalitat de Yvetot, mai coneguda, e aperten al costat de Yvetot.
Sainte-Marie-des-Champs est située au cœur du Pays de Caux. Sainte-Marie-des-Champs est également frontalière avec la commune d'Yvetot, plus connue, et appartient au canton d'Yvetot.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La glèisa a consagrat en 1264 per Eudes Rigaud, archevêque de Roan.
La glèisa est consacrée en 1264 par Eudes Rigaud, archevêque de Rouen.


text:
David Hilbert
David Hilbert (Königsberg, 23 de genièr de 1862 – Göttingen, 14 de febrièr de 1943) foguèt un matematician alemand. Es reconegut coma un dels matematicians mai importants e influents de la fin del sègle XIX e de la debuta del XX. Hilbert contribuiguèt, e desvolopèt un nombre considerable de concèptes fondamentals, dins mantun domeni scientific coma la Teoria d'Invariantas e los Axiòmas de la Geometria. Foguèt autor de la Teoria de l'Espaci de Hilbert, un dels fondaments de l'Analisi foncionala.


text:
Esperanto
L'esperanto es la lenga construcha mai parlada dins lo monde. Las basas ne foguèron creadas per Ludwik Lejzer Zamenhof que faguèt publicar la primièra brocadura en 1887 jol títol MeждyHapoдHый языk (en rus) valent a dire de lenga internacionala[1]. Lo nom definitiu d'esperanto li foguèt balhat segon lo pseudonim Doktoro Esperanto (« Doctor qu'espèra ») que causiguèt son autor. La tòca de Zamenhof èra de crear una lenga de bon aprene e politicament neutra per facilitar la comunicacion e l'entenduda entre personas de lengas diferentas a travèrs lo monde entièr.
Malgrat que cap d'estat reconega pas oficialament l'esperanto, la lenga es utilizada per una comunitat de locutors espandida dins la màger part dels païses del monde. Segon las estimacions (que varian fòrça) i auriá entre cent mila e dos milions de personas capables de l'utilizar d'un biais actiu.
Lo lexic de l'esperanto es manlevat principalament a las lengas d'Euròpa occidentala, mas sa gramatica regulara l'aparenta puslèu a las lengas aglutinantas tal coma lo turc, lo swahili o lo japonés.
Somari
- 1 Istòria de l'esperanto
- 2 Estat actual de la lenga
- 3 Caracteristicas lingüisticas
- 4 Movement
- 5 Cultura
- 6 Criticas
- 7 Reformas
- 8 Bibliografia
- 9 Ligams
- 10 Referéncias
Istòria de l'esperanto[modificar | modificar la font]
La genèsi de l’esperanto ven de l'istòria personala de Zamenhof. Aquel se passèt l'enfança a Białystok, ara en Polonha, mas d'aquel temps part de la província de Lituània de l'Empèri Rus, ont convivián divèrses grops etnics. Aquelas divisions etnicas e culturalas portavan una violéncia dolorosa per l'enfant qu'èra. Venguèt segur que caliá una lenga comuna per ajudar la comunicacion, e qu'aquela lenga podiá pas èsser la d'una de las comunitats[2]. Zamenhof coneissiá tanben las dificultats d'aprendissatge d'autras lengas, que fasiá servir quotidianament lo rus e lo polonés. Coneissiá l'ebrieu que son paire ensenhava, e estudièt lo latin, lo francés, l'alemand, lo grèc emai l'anglés. Après mai d'un ensag (ne demòra pas gaire de fonts, que pòrtan lo nom generic de protoesperanto), arribèt a la forma actuala de la lenga internacionala que publiquèt en 1887.
La primièra brocadura foguèt publicada d'abòrd en rus, e lèu en polonés, francés, aleman, anglés e ebrèu. Pendant las annadas que seguèron, la lenga s'espandiguèt mai que mai dins l'Empèri Rus e Euròpa Orientala. Dins mantun endrech, prenguèt la plaça qu'aviá perduda lo volapük, una autra lenga construcha que Zamemhof meteis aviá apres.
A partir de 1900, l'esperanto coneguèt un impuls fòrt, en particular en França ont foguèt organizat lo primièr congrès mondial d'esperanto a Bolònha de Mar en 1905. Aquel congrès recampèt de participants de mai de 20 païses que debatèron sonque en esperanto. L'espandiment de la lenga despassèt los limits d'Euròpa, e ganhèt las Amèricas, la China e lo Japon.
La Primièra Guèrra Mondiala arrestèt brutalament aquela progression, que reprenguèt ça que là dins las annadas 20 amb las esperanças degudas a la creacion de la Societat de las Nacions. Aquel periòde foguèt egalament marcat per un espandiment important de l'esperanto dins lo movement obrièr. Pr'aquò, la pujada dels regims totalitaris pendant las annadas 30, qu'èron ostils a l'esperanto, puèi la Segonda Guèrra Mondiala n'arrestèron tornamai la progression.
A partir de las annadas 50, l'esperanto coneis un interés novèl, e torna prene vida. Foguèt reconegut en 1954 per l'UNESCO (que tanben lo recomandèt als estats membres en 1984). Aquel periòde de la Guèrra Freja es marcat per la separacion entre las organizacions esperantistas dels blòcs de l'oèst e de l'èst.
L'arribada e la generaliziacon d'Internet dins las annadas 90 marca una jovença novèla per l'esperanto. Dempuèi las annadas 2000, mercés als sitis que prepausan un aprendissatge en linha e gratüit, als rets sociales, d'usanças novèlas son apparegudas e se desvolopan. En octòbre 2011, la Wikipèdia en esperanto aviá lo 27en reng segon lo nombre total d'articles.
Estat actual de la lenga[modificar | modificar la font]
Nombre de locutors[modificar | modificar la font]
Las estimacions del nombre d'esperantofòns varian fòrça en rason de la manca d'estudi fisable. Se considera qu'entre 100.000 e 2.000.000 de personas son capables d'utilizar la lenga d'un biais actiu. L'esperanto es parlat dins environ 115 païses, e sos locutors son presents en particular en Euròpa, Asia orientala e America del Sud.
Estant una lenga construcha, l'esperanto es generalement aprés coma lenga segonda. Existís pasmens un pichon nombre d'esperantofòns de naissença, nascuts de parents que l'esperanto n'èra la sola lenga comuna. Segon lo site Etnològ entre 200 e 2000 personas aurián l'esperanto coma lenga mairala.
Utilizacions de l'esperanto[modificar | modificar la font]
Reconneisença oficiala[modificar | modificar la font]
L'esperanto foguèt pas jamai reconegut per un estat mas es lenga de trabalh de mantuna associacion, que la mai importanta es l'Associacion Univèrsala d'Esperanto. Aquela associacion es en partenariat consultatiu amb las Nacions Unidas e l'UNESCO. Cal notar que l'UNESCO a adoptat doas rezolucions favorables a l'esperanto en 1954 e en 1984.
L'esperanto es la lenga de trabalh de l'Acadèmia Internacionala dels Sciéncias de Sant Marin.
En 2007, l'esperanto foguèt la 32ena lenga qu'aderiguèt al « Quadre Comun Europèu per las lengas » del Conselh d'Euròpa.
A l'ora d'ara, l'esperanto es encara enebit dins un estat: la Corèa del Nòrd.
Ensenhament[modificar | modificar la font]
Evolucion de la lenga[modificar | modificar la font]
La primièra brocadura que presentèt l'esperanto en 1887 conteniá una tièra de 900 raiçes que se podián combinar en mantun desenat de milieirats de mots. A l'ora d'ara, la darrièra ediccion del Plena Ilustrita Vortaro (diccionari sovent considerat per los esperantofòns coma la referéncia) conten mai de 45000 raiçes.
Caracteristicas lingüisticas[modificar | modificar la font]
Classificacion[modificar | modificar la font]
Coma lenga construcha, l'esperanto se restaca pas genealogicament a cap de familha de lengas. Pr'aquò, una part de sa gramatica e l'essencial de son vocabulari l'aparenta puslèu a las lengas indoeuròpeas. Aquel grop linguistic constituiguèt lo repertòri basic de qual Ludwik Zamenhof tirèt la matèria de la lenga.
Ça que la, d'un punt de vist morfologic l'esperanto se distinguís clarament de las lengas indoeuròpeas que son de tipe flexional. Parteja amb las lengas aglutinantas una tendéncia a acumular los morfèmas que pòrtan un trach gramatical. D'un autre costat, parteja amb las lengas isolantas una rigorosa invariabilitat de sos elements que se pòdon combinar amb una granda libertat.
Fonologia e alfabet[modificar | modificar la font]
L'esperanto possedís cinc vocalas e vint-e-tres consonantas. L'accent tonic es totjorn sus l'avantdarrièra sillaba. Es permés en poesia d'elidir la darrièra vocala d'un mot, mas quitament en aquel cas l'accent tonic demòra sus la meteissa sillaba.
L'alfabet de l'esperanto se basa sus l'alfabet latin, mas es estrictament fonetic: a cada son correspond una letra unica, e a cada letra un son unic. Inclutz sièis letras amb de signes diacritics: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ (amb un circonflèxe) e ŭ (amb un brèu). Al contrari, l'alfabet inclutz pas las letras q, w, x e y que son utilizadas sonque dins los noms pròpris o en sciéncia.
Las 28 letras de l'alfabet de l'esperanto son:
Gramatica[modificar | modificar la font]
La gramatica de l'esperanto se basa sus setze principis enonciats dins lo Fundamento de Esperanto, qu'es considerat coma lo sòcle intangible de la lenga dempuèi lo primièr congrés mondial d'esperanto en 1905. Aqueles principis ne foguèron pas qu'un quadre ont s'establiguèron progresivament de règlas mai detalhadas.
Los mots se constituisson en butant a una raiç un morfèma que n'indica lo trach gramatical:
- -o pels substantius (exemple: domo, ostal)
- -a pels adjectius (exemple: bela, bèl o bèla)
- -e pels adverbis derivats (exemple: vere, vertadièrament)
- -j pel plural (exemple: belaj domoj)
- -n pel cas regim (exemples: belan domon o belajn domojn)
A aquela tièra, cal apondre d'autras terminasons que caracterisan los vèrbs:
- -i per l'infinitiu
- -as pel present
- -is pel passat
- -os pel futur
- -us pel condicional
- -u pel volitiu (valent a dire l'imperatiu e lo subjonctiu)
Las terminasons verbalas varian pas segon la persona o lo nombre: sufís d'apondre lo pronom.
De notar, lo pronom de la segonda persona vi que s'emplega al singular coma al plural, e lo pronom neutre de la tresena persona ĝi que s'emplega pas que per las bèstias o las causas. Los adjectius possesius se fargan en butant la terminason caracteristica dels adjectius -a als pronoms: mia (mon/ma), via (ton/ta/vòstre/vòstra), etc…
Coma aquela del rus o del latin, la sintaxi de l'esperanto es relativament liura. Encara que l'ordre dominant siá subjècte-vèrb-objècte (SVO), pòt èsser modificat de quin biais que siá mercés a l'existéncia de la terminason del cas regim.
L'article definit unic es la. I a pas d'article indefinit nimai d'article partitiu.
Lexic[modificar | modificar la font]
La màger part de las raiçes que constituisson lo vocabulari de l'esperanto es tirada de las lengas indoeuropèanas. Las raiçes foguèron causidas, generalament, segon un critèri d'intercionalitat: foguèron afavoridas aquelas que se passèron dins mantuna lenga d'Euròpa.
S'una part granda del lexic es degut a Zamenhof meteis, força raiçes foguèron (e continuan d'èsser) introdusidas per de simples locutors de la lenga. Las règlas permeton a cada locutor de prepausar de mots novèls, a condicion que respectèren d'unes critèris. Totes los mots prepausats dintran pas dins l'usatge general, mas mantun o son, sustot dins los domenis scientific e tecnic.
Las fonts principalas son, per importància descresenta:
- las lengas romanas (en particular lo latin, lo francès e l'italian)
- las lengas germanas (en particular l'aleman e l'inglès)
- lo grèc ancian (sustot pel lexic scientific)
- las lengas eslavas (en particular lo rus e lo polonès)
Ça que la, l'esperanto a una tendéncia a limitar los manlevaments e afavorís la formacion de mots a partir de raiçes ja existentas, de prefixes e de sufixes. Per exemple lo mot komputilo (ordenador) es format amb la raiç del vèrb komputi (calcular, tractar de donadas) e lo sufix -il (aisina, instrument).
Frasas utilas[modificar | modificar la font]
Movement[modificar | modificar la font]
Finalitats[modificar | modificar la font]
Organizacions[modificar | modificar la font]
L'esperanto es sostengut per un ret d'associacions localas, nacionalas e internacionalas. La mai importanta d'aquelas organizacions es l'Associacion Universala d'Esperanto (UEA) creada en 1908 e presenta dins mai de 120 païses. L'UEA se vòl neutra d'un punt de vist religiós e politic. A recebut de l'UNESCO l'estatut official de "partenari en relacions consultativas".
Simbòls e drapèu[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
Musica[modificar | modificar la font]
Teatre e cinèma[modificar | modificar la font]
Periodics[modificar | modificar la font]
Ràdio e television[modificar | modificar la font]
Internet[modificar | modificar la font]
L'Esperanto es fòrça mai espandit a l'internet que autris lengas ambe tant de locutors. Aquò se compren aisidament per l'espandiment mondial del pòble esperantista e son besonh de comunicacion. La Wikipèdia en Esperanto es una de las 15 mai grandes. En 2012 Google dubriguèt son servici de revirada a l'Esperanto.
Sciéncia[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Religion[modificar | modificar la font]
Criticas[modificar | modificar la font]
Reformas[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ligams[modificar | modificar la font]
- Subre l'esperanto en occitan
- Esperanto - Prezento de la lingvo
- Esperanto - Konciza Gramatiko
- Esperanto - Cursos gratuitos
- L'esperanto - qu'es aquò ?
- Grop de discussion "Esperant'Òc"
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ ДokTop ЭcпepaHTo, MeждyHapoдHый языk. ПpeдиcлoBиe и пoлHый yчeбHиk, Varsovia, 1887
- ↑ Carlo Minnaja, Ebraismo ed esperanto nell'Europa dell'Est : http://www.math.unipd.it/~minnaja/RICERCA/Slavia/EBRAISMOedESPERANTO.pdf


text:
Ibn Battuta
Ibn Battuta (1304-1369) èra un explorador e un viatjaire musulman dau sègle XIV. Partit de Marròc en 1325 per faire lo romavatge musulman de La Mèca, decidiguèt de contuniar son viatge per visitar lo rèsta dei país musulmans de son epòca. Per aquò, aprofichèt lei rotas comercialas dau sègle XIV per explorar lo nòrd d'Africa, l'Empèri malian, Egipte, Aràbia, Mesopotamie, Pèrsia, Anatòlia, lo Khanat de l'Òrda d'Aur, lo centre dau continent asiatic, l'Índia, l'Asia dau Sud-Èst e China. A la fin de sa vida, sei trajèctes diferents representavan una distància de 120 000 quilomètres. Rintrat au Marròc en 1354, s'ocupèt alora d'escriure lo racònte de sei viatges. Dich Rihal, aquela òbra es vengut una fònt istorica importanta per la conoissença dau monde musulman dau sègle XIV.
Somari
Jovença e premier romavatge a la Mèca[modificar | modificar la font]
Totei leis elements coneguts a prepaus de la vida d'Ibn Battuta vènon deis informacions bibliograficas escrichs dins lo racònte de sei viatges. Nasquèt dins una tribú berbèra a Tanger lo 25 de febrier de 1304 pendent lo rèine de la dinastia Marinida. Durant sa jovença, estudièt dins una escòla de drech islamic[1]. Puei, en junh de 1325, partiguèt faire lo romavatge obligatòri per lei Musulmans, dich Hadj, a La Mèca. Per aquò, anèt per un trajèct terrèstre de lòng de la costa africana per lei sultanats d'Abd al-Wadid e Hafsida fins a la vila de Tunis onte demorèt dos mes. Arribèt au Alexàndria a la prima de 1326 puei se dirigiguèt vèrs Lo Caire onte passèt unei setmanas per visitar lei sites pus remarquables de la region. Puei, chausiguèt de contuniar la seguida de son camin vèrs La Mèca en passant per la vallada dau Nil l'empbarquament dempuei lo pòrt d'Aydhab. Pasmens, la novèla d'una revòuta locala dins aquela darriera ciutat l'obligiguèt de tornar venir dins lo nòrd d'Egipte.
Ibn Battuta deguèt donc se dirigir mai au nòrd per prendre l'itinerari de Damas. Aqueu trajècte passèt per unei luòcs sants coma Jerusalèm e aviá donc l'avantatge, per aquela rason, d'èstre relativament ben gardat per leis autoritats mamelocas dau Caire. Gràcias a una caravana, ganhèt la vila de Medine onte demorèt quatre jorns avans d'anar a La Mèca per complir son romavatge. Pasmens, après la fin d'aqueu darrier, decidiguèt de pas rintrar au país mai de contuniar de viatjar vèrs lo nòrd-èst en direccion de l'Ilkhanat.
Viatges[modificar | modificar la font]
A l'acomençança de son premier viatge, Ibn Battuta èra un romieu simple desirós d'anar a La Mèca per complir una deis obligacions de l'Islam. Pasmens, après la fin de son premier viatge a La Mèca, va aprofichar l'unitat culturala granda dau monde musulman, especialament au nivèu lingüistic , e son desvolopament economic per contuniar de viatjar. Per aquò, foguèt generalament ajudat per la possibilitat d'acompanhar una caravana o d'embarquar sus un naviri marchand.
Se distinguís donc quatre periòdes principaus durant sei viatges :
- 1325-1327 : son premier romavatge a La Mèca.
- 1328-1330 : son segond romavatge a La Mèca.
- 1330-1346 : son tresen romavatge a La Mèca.
- 1349-1354 : la traversada de Sahara fins au Mali.
Segond romavatge (1328 - 1330)[modificar | modificar la font]
Doas annadas se debanèron entre lo premier e lo segond romavatge a La Mèca d'Ibn Battuta. Aque segond viatge acomencèt lo 17 de novembre de 1326, dètz jorns après la fin dau premier romavatge. Ibn Battuta partiguèt en direccion d'Iraq au sen d'una caravana. Traversèt lo plan de Nejd per venir a Nadjaf, Basra per lo fluvi Tigre e enfin Bagdad encara largament destrucha per l'invasion mongòla de 1258. Visitèt tanben lo nòrd d'Iraq e una partida de Pèrsia avans de tornar venir a La Mèca per realizar son segond romavatge.
Tresen romavatge (1330 - 1348)[modificar | modificar la font]
Lo tresen romavatge d'Ibn Battuta foguèt un periòde lòng onte realizèt un viatge d'exploracion de lòng dei rotas comercialas dau continent asiatic fins a l'Empèri chinés. Per aquò, embarquèt dempuei lo pòrt de Jedda en direccion d'Anatòlia onte visitèt Efes. Puei, se dirigiguèt mai au nòrd dins lo Khanat de l'Òrda d'Aur. Son racònte es vengut una fònt istorica majora car leis escrichs contemporanèus subre aquel estat son rars. Après l'ivèrn, partiguèt vèrs l'Asia Centrala vèrs Samarcanda e Termez. Coma Bagdad, aquelei vilas èran totjorn marcadas per lei destruccions causadas per leis invasions mongòlas. Enfin, après la traversada dau Paquistan modèrn, arribèt en Índia.
Lo viatge indian constituís lo tèrç dau racònte de viatge d'Ibn Battuta. Visitèt Delhi puei passèt de lòng de la costat occidentala per se rendre per la seguida sus l'illa de Ceilan e dins l'archipèu dei Maldivas. Durant aqueu periòde, estudièt la politica e l'istòria dau Sultanat de Delhi. Foguèt volontari per participar a una ambaissada dins l'Empèri chinés. Pasmens, en causa de tempèstas maritimas, l'expedicion s'acabèt per un desastre e la màger part deis equipatges e dau còrs diplomatic foguèron perduts. Ai Maldivas, venguèt cadi d'una illa e se mariguèt ambé unei filhas de vizir. Pasmens, foguèt expulsat de l'archipèu per lo vizir Abd Allah que crenhiá de veire Ibn Battuta prendre lo poder. A son retorn dins lo Sultanat de Delhi, foguèt pres dins una revòuta còntra lo govèrn e decidiguèt donc de quitar lo país.
Per anar dins l'Empèri chinés, passèt per l'illa de Sumatra avans de descubrir lo reiaume de la dinastia Yuan. I foguèt sospres per l'avançada tecnologica chinesa, especialament dins la produccion de porcelana o de papièr. Foguèt tanben marcat per l'estat policièr e lo contraròtle sevèr deis activitats comercialas per l'administracion mongòla. Après sa partença de China, demorèt dos mes a Samudra (octòbre-novembre de 1346) puei anèt tornarmai en Índia que quitèt rapidàment per lo sud d'Aràbia en abriu de 1347. Aqueu periòde dau viatge foguèt marcat per l'epidemia de Pèsta Negra que va tuar aperaquí 50 milions de personas sus lei continents europèus e asiatics fins ais annadas 1350. Arribèt au Caire e se rendiguèt rapidàment a La Mèca per faire son tresen e darrier romavatge.
Traversada dau Sahara e retorn au país[modificar | modificar la font]
Après son tresen romavatge, Ibn Battuta revenguèt a Tanger avans de partir per sei darriers viatges. Faguèt provisoriament partida d'un grop de mercenaris format per defendre Tanger còntra una ataca espanhòula mai la Pèsta entraïnèt la mòrt dau rèi de Castilha e l'abandon dau projècte d'invasion. Ibn Battuta poguèt donc partir visitar l'Andalosia puei son Marròc natau. Sa darriera expedicion se debanèt a partir de 1352en direccion de l'Empèri de Mali gràcias ai caravanas comercialas d'ivèrn. Demorèt uech mes a Gao, capitala de Mali, avans d'anar a Tomboctó. Rintrèt enfin au país onte demorèt fins a sa mòrt probablament au servici dau govèrn dau sultan.
Publicacion dau racònte de sei viatges[modificar | modificar la font]
A son retorn au Marròc e sota l'impulsion dau sultan Abu Inan Faris, Ibn Battuta realizèt ambé Ibn Juzayy un racònte escrich de sei viatges que prenguèt lo títol de Rihla. Per sa redaccion, i a ges d'indicis mostrant qu'Ibn Battuta aviá pres de nòtas durant sei viatges e per la descripcion de certanei vilas, Ibn Juzayy copièt de passatges eissits d'autreis explorators coma Ibn Jubayr. De scientifics modèrns pensan tanben qu'Ibn Battuta a pas vertadierament visitat totei lei luòcs presentant dins son òbra, especialament dins lo nòrd dau monde musulman[2]. Serián estats aponduts per realizar un racònte tractat de totei leis estats musulmans de l'epòca. Pasmens, maugrat aquelei criticas, lo Rihla es una fònt istorica majora per leis istorians modèrns a prepaus dau monde musulman dau sègle XIV.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Au sègle XIV, leis escòlas de drech èran lo tipe d'escòla pus presentas dins lo nòrd dau continent african.
- ↑ Dunn, Ross E. (2005), The Adventures of Ibn Battuta, University of California Press, pp. 134 e 179.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Chittick, H. Neville (1977), "The East Coast, Madagascar and the Indian Ocean", dins Oliver, Roland, Cambridge History of Africa Vol. 3. From c.1050 to c.1600, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 183–231, ISBN 0-521-20981-1 .
- (fr) Defrémery, C.; Sanguinetti, B.R. trans. and eds. (1853-1858), Voyages d'Ibn Batoutah 4 vols., Paris: Société Asiatic.
- (en) Dunn, Ross E. (2005), The Adventures of Ibn Battuta, University of California Press, ISBN 0-520-24385-4 .
- (en) Gibb, H.A.R. trans. (1929), Ibn Battuta Travels in Asia and Africa, London: Routledge .
- (en) Gibb, H.A.R.; Beckingham, C.F. trans. and eds. (1958, 1962, 1971, 1994, 2000), The Travels of Ibn Baṭṭūṭa, A.D. 1325–1354 (full text) 4 vols. + index, London: Hakluyt Society, ISBN 978-0-904180-37-4 .
- (en) Gordon, Stewart (2008), When Asia was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks who created the "Riches of the East", Philadelphia, PA.: Da Capo Press, Perseus Books, ISBN 0-306-81556-7 .
- (en) Hrbek, Ivan (1962), "The chronology of Ibn Battuta's travels", Archiv Orientalni 30: 409–486 .
- (en) Levtzion, Nehemia; Hopkins, John F.P., eds. (2000), Corpus of Early Arabic Sources for West Africa, New York, NY: Marcus Weiner Press, ISBN 1-55876-241-8 .
- (en) Mackintosh-Smith, Tim (ed.) (2003), The Travels of Ibn Battutah, Picador, ISBN 0-330-41879-3 . An abridged translation.
- (en) Waines, David (2010), The Odyssey of Ibn Battuta: Uncommon Tales of a Medieval Adventurer, Chicago: University of Chicago Press, ISBN 978-0-226-86985-8 .