text:
Manifèst
Ua costuma barbara
Le hitge gras, qu’ei l’organ malaut d’ua auca o d’un tiron qu’embucan de fòrça mei d’un còp per jorn. Peu còth, i engulhan un tube de metau de 20 o 30 cm dincas au papach. Que cau que l’ausèth delisca quantitats de milh talas que le hitge pòt arribar a hèr gaireben dètz còps la talha normala. Atau, l’ausèth que veng malaut: qu’arrapa l’esteatòsi epatica. Qu’ei açò, le hitge gras.
Quan i engulhan le tube peu ganitèth, l’ausèth que’s pòt debàter, o simplament que pòt contractar les muscles deu ganitèth a causa de l’enveja de regantar. Atau que risca de s’estofar o de’s traucar le còth e que’n pòt morir.
I engulhar le tube qu’i provòca lesions au còth: qu’i creishen inflamacions dolorosas e gèrmes. Coma fòrçan les ausèths a minjar tròp e de faiçon desequilibrada, qu’arrapan malaudias de la digestion e que’n pòden morir.
Embucar l’ausèth que’u truca: arrapa la foira e besalena. En mei, coma le hitge i a crescut, i còsta de respirar e de bolegar.
S’aquò contunhava, les ausèths embucats qu’acabarén per morir. Coma les tuan a temps, se vetz pas le mau qu’i a hèit de les embucar. Ça que la, les pus febles qu’arriban gaireben mòrts au tuader. Un bon flòc non tenguen pas còp dincas a-n-aquera extremitat: dètz a vint còps mei de tirons mòren pendent las duas setmanas que les embucan.
Un concentrat de patiment
Aquera violença non se pòt pas separar de la fabricacion deu hitge gras. Ren que per aquò qu’ac cau interdíser. Mès ende la mei granda partida d’aqueras bèstias, le patiment s’arrèsta pas a la brutalitat de l’embucatge. Sovent qu’i amputan ua partida deu bèc, sense anestesia, dambe cisèus e ren mei.
Dens la natura, les tirons que passan ua granda partida de la siu vida sus l’aiga. Dens aqueris elevatges, que son sovent embarrats dens engards e apuèi dens gàbias on se blassan las patas contra le sòu hèit de grilhat. Las gàbias que son tan petitas que’s pòden pas solament revirar, e encara mens se botar dreits o bàter de las alas. Demest les que tenguen còp dincas au tuader, n’i a planis qu’arriban dambe les òsses copats quan les transpòrtan, quan les bolègan e finalament quan les penjan cap a baish endeus electrocutar e les sagnar. Coma las tironas qu’an mei de venas dens le hitge que les mascles, çò pus sovent, que las trissan vivas o las gasan just apuèi la naishença.
Le patiment deus unis que paga le plaser deus autis
Coma podèm hèr víver ua vida tan miserabla a un èsser sensible que, coma nosaus, sent la dolor e l’angoisha? Perqué? Endeu sol plaser d’i minjar le hitge? Se podèm demorar sord e mut davant aqueth esclavatge immorau? Perqué? Solament per çò qu’ei d’ua auta espèça que nosaus?
Qu’i a leis e règlaments qu’aparan las bèstias contra aqueris sevicis e maishantis suènhs. Mès endeus 30 milions d’ausèths de l’Estat francés qu’utilizan cada an ende fabricar hitge gras, aqueris tèxtes, que se’n desbremban. Nos disen que les “patiments necessaris” que’s pòden acceptar. Mès minjar aquò n’ei pas brica necessari. Diguns –pas solament les que viven d’aqueth comèrci– ac gausa hèr créser.
Alavetz que le prètz au quilò qu’ei totjorn mei baish endeu consomator, las bèstias utilizadas coma maquinas e rendudas malautas, eras que pagan plan car le hitge gras. Le hitge gras que còsta de mei en mei car a l’imatge de l’Estat francés: que hè passar la populacion per endarrerida, quan plan autis païses qu’an defendut deu fabricar.
Qu’ei ua costuma barbara d’engulhar peu còth d’ua bèstia engabiada un embuc o ua pompa pneumatica. Coma se pòt encara presentar aquò coma ua tradicion de saber-víver?
L’interdiccion deu hitge gras: de caps a ua etica de l’alimentacion
Coma constatam qu’ende fabricar hitge gras, que cau mespresar les interèsses de las bèstias:
- Que demandam a totis les qu’embucan las aucas e les tirons d’arrestar de mautractar aqueras bèstias. Qu’aujan pas cap d’intencions crusèlas, aquò non redusís pas le patiment que provòcan.
- Que demandam a totis les que tiran profièit deu hitge gras, sense consideracion etica, d’arrestar de participar a-n-aqueth comèrci pas birca sanitós.
- Que demandam a las autoritats scientificas e veterinàrias que son sincèrament preocupadas de la vida de las bèstias d’aver le coratge, maugrat las pressions politicas e economicas, de denonciar las tecnicas de produccion deu hitge gras per çò que son.
- Que demadam a la justiça de rebrembar la lei e les règlaments: qu’impausan ua limitacion au patiment provocat a un èsser sensible. Fabricar hitge gras qu’ei donc illegau.
- Que demadam a nòstis representants de legiferar ende interdíser definitivament aquera practica.
Coma consomators, qu’èm determinats a botar etica dens nòste plat. Constatam que provòcan aqueris patiments solament ende satis·hèr ua gormandèra. Que refusam de crompar e de consomar aqueris hitges malauts de bèstias torturadas.


c: text/html

text:
De Cornoalha arriba aiçò, aiçò que pròba qu’una politica volontarista pòt ajudar una lenga de tornar a la dignitat.
L’Escòla Aranesa, jamai visitada pels sistèma francés d’Éducation Nationale (los nauts-foncionaris al mens), a probat qu’aiçò èra possible tanben en Occitània, ambe un pauc de fòrta volontat.
Puèi nos pausèm la question : perqué en quaranta annadas de l’E.N. es arribat a passar de 05,5 a 0,6 % per Tolosa las doás darrièras annadas ?
L’afar es importanta per l’occitan, mas tanben per la dignitat del Parlament de Catalonha, qu’es sistematicament castigada per Madrid.
A desfaut d’aiçò, de dignitat, avèm d’iniciativa privada per emplegar una lenga mesprezada :
Martina Gròs-Aguilera fabrica una defensa de la dignitat del país entre País Nimesenc (Provènça) e Auvernha.
E per evitar la desinformacion parisenca sul subjecte belga, vos conselhi tanben d’anar veire lo site Internet aquel : picatz aquí.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dimecres, 14 de gener de 2009
Bona resolucion: l'acòrd deu participi passat dab aver
Avem la causida per las gramaticas bearnesas o gasconas, la qu'utilizi qu'ei la gramatica de l'occitan gascon contemporanèu escriuta per Romieu e Bianchi. A l'avantatge d'èster hèra complèta e redigida sonque en occitan gascon contemporanèu. "Occitan gascon contemporanèu", qu'ei una manièra de gramatician per díser "gascon," qué. A sonque dus defèctes, aquesta gramatica. Coma defècte mei gran, la partida consacrada a l'aranés que contien pècas e que hè pietat. Urosament qu'avem l'auta gramatica indispensabla, la gramatica aranesa d'Aitor Carrera. L'aute defècte de la gramatica gascona qu'ei l'indèx de fin d'òbra. Que'u tròbi complicat, pas tostemp logic e limit bordelic. Mas aquò n'empacha pas qu'aqueth libe e sia ua referéncia indispensabla e que'u consulti guaireben tot dia.
Doncas, aquiu qu'avetz las règlas de l'acòrd deu participi passat emplegat dab lo vèrbe aver, d'apréner de cap. Son diferentas de las deu francés e de l'espanhòl.
En gascon, qu’ei corrècte, enqüèra que non obligatòri, d’acordar lo participi passat dab lo complement d’objècte dirècte plaçat après lo participi. Los dus exemples qui segueishen que son de citacions de Miquèu de Camelat e que son tirats de la "gramatica de l'occitan gascon contemporanèu".
Bé n’avè horadats pantalons…
Quan aví hèita quauque escapada…
Aquiu, lo participi passat qu'a prengut ua valor d'adjectiu.
Lo participi passat que s’acòrda dab lo complement d’objècte plaçat abans lo participi lhevat lo cas que lo complement i ei invariable – pronom relatiu qui, pronom adverbiau ne, non precedit per un pronom anaforic de la tresau persona o un indefinit. Los exemples qui segueishen que son tirats de la gramatica dejà citada.
Quinas pomas t’as crompadas ?
Que las èi encontradas au mercat
Nos an arcastats de non pas aver acabat lo tribalh.
Mès :
Ne’s minjarà pas totas las pomas qui s’a crompat
E t’as crompat pomas ? Òc, que n’èi crompat.
Si lo pronom relatiu ei precedit per un pronom anaforic de la tresau persona o un indefinit, l’acòrd que’s pòt hèr mès n’ei pas obligatòri:
Que cantaràs las qui as après / las qui as apresas
Preni la qu’èi causit / la qu’èi causida
Bona aplicacion de las règlas per 2009 !!!
7 comentaris:
- Mela ha dit...
-
06h46 e lo tipe nos fa de gramatica...
e ieu a 07h37, legissi sa gramatica. Me cal arrestar internet.
- 14 de gener de 2009 a les 7:37
- felquera ha dit...
-
Pareixito a bel·la variedat d'aragonés como el belsetán u el cheso. En aragonés, aón se fa (Echo, Bielsa, en parte en chistabín) se fa o se feba la concordancia con el pronombre atono: ya las he fetas, ya es he vistos, etc. ¿Se fa en gascón la concordancia d'el participio con el sujeto con el verbo ir (u anar)? Tipo: era se'n ye ita, nusaltros no ne somos baixatos, etc.
Salut.
- 14 de gener de 2009 a les 13:26
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Mela: gramatica deu matin, laguin!
Felquera: En occitan, a concordancia se fa sistematicamente con o verbo auxiliar èster/estar 1 (ser en castellano). I anar fa parte d'ista serie de verbos que se conjugan con èster/estar 1 en occitan.
Doncas, en gascon, parièr:
era se'n ei anada
nosautes no'n èm pas baishats
pero la razon n'es l'auxiliar.
La concordancia se fa con l'auxiliar "èster/estar":
soi partit, era ei partida
soi vengut, nosautes èm venguts
soi arribat, eras son arribadas
La concordancia no se fa con l'auxiliar aver:
era a minjat
era a cantat
nosautes avem minjat.
- 15 de gener de 2009 a les 7:38
- manjacostel ha dit...
-
Va plan , que sabi pas se las ai ausidas passar las variacions dels participe passat.
Que comprenguèri pas tot sai que , mas que me doni la sentida d'èstre rusat. Cò que ja es polit
Merce plan Joan del Peiroton
- 15 de gener de 2009 a les 12:41
- zel ha dit...
-
Ui, Joan, jo em perdo...necessito classes de reforç... petons!
- 15 de gener de 2009 a les 14:38
- Blas Jesús Sánchez González ha dit...
-
Jo tinc un volum de gramàtica aranesa de l'Aitor Carrera, però, com que posa 1, no sé si és el primer volum i la resta s'està fent, o ja està feta, o només és un llibre. Que ho saps, joan?
- 16 de gener de 2009 a les 10:56
- Simon ha dit...
-
Te mercegi per aquela pagina! Es vertat que la gramatica nos fa, de còps (sic!), sofracha!
Al còp que ven!
Simon
- 21 de gener de 2009 a les 20:52


text:
Villes et mairies du District de Bülach (3)
Liste des communes
Voici la liste des communes classées par mairie ayant un site Internet.
Kloten
Ville de Kloten, localité de la Suisse de 17 000 habitants.
La mairie de Kloten a une adresse e-mail et un site Internet.
Bülach
Ville de Bülach, localité de la Suisse de 14 000 habitants.
La mairie de Bülach a une adresse e-mail et un site Internet.
Opfikon
Ville d'Opfikon, localité de la Suisse de 12 000 habitants.
La mairie d'Opfikon a une adresse e-mail et un site Internet.
Wallisellen
Ville de Wallisellen, localité de la Suisse de 12 000 habitants.
La mairie de Wallisellen a une adresse e-mail et un site Internet.
Bassersdorf
Ville de Bassersdorf, localité de la Suisse de 9 300 habitants.
La mairie de Bassersdorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Embrach
Ville d'Embrach, localité de la Suisse de 8 300 habitants.
La mairie d'Embrach a une adresse e-mail et un site Internet.
Dietlikon
Ville de Dietlikon, localité de la Suisse de 6 800 habitants.
La mairie de Dietlikon a une adresse e-mail et un site Internet.
Nürensdorf
Ville de Nürensdorf, localité de la Suisse de 4 700 habitants.
La mairie de Nürensdorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Glattfelden
Ville de Glattfelden, localité de la Suisse de 3 900 habitants.
La mairie de Glattfelden a une adresse e-mail et un site Internet.
Winkel
Ville de Winkel, localité de la Suisse de 3 700 habitants.
La mairie de Winkel a une adresse e-mail et un site Internet.
Rafz
Ville de Rafz, localité de la Suisse de 3 600 habitants.
La mairie de Rafz a une adresse e-mail et un site Internet.
Bachenbülach
Ville de Bachenbülach, localité de la Suisse de 3 500 habitants.
La mairie de Bachenbülach a un site Internet.
Eglisau
Ville d'Eglisau, localité de la Suisse de 3 300 habitants.
La mairie d'Eglisau a une adresse e-mail et un site Internet.
Höri
Ville d'Höri, localité de la Suisse de 2 400 habitants.
La mairie d'Höri a une adresse e-mail et un site Internet.
Freienstein-Teufen
Ville de Freienstein-Teufen, localité de la Suisse de 2 200 habitants.
La mairie de Freienstein-Teufen a une adresse e-mail et un site Internet.
Hochfelden
Village d'Hochfelden, localité de la Suisse de 1 700 habitants.
La mairie d'Hochfelden a une adresse e-mail et un site Internet.
Wil
Village de Wil, localité de la Suisse de 1 200 habitants.
La mairie de Wil a une adresse e-mail et un site Internet.
Oberembrach
Village d'Oberembrach, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie d'Oberembrach a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Pegulhan
Pegulhan [1] qu'ei ua comuna occitana situada dens lo departament de la Nauta Garona e la region d'Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Qu'es dempuèi lo 1èr de genèr 2017 ua comuna navèra après que fusionè damb Lunats, vengut comuna delegada[2].
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre deu territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Segon Dauzat e Rostaing, Pegulhan que poiré representar un producte de podium (> puèg en lengadocian, sovent prononciat Pe- en ligason ambe un nom o un adjectiu) e deu nom latin d'òme Aculius, damb lo sufixe -anum (donc Aculianum, qui seré lo nom ancian deu vilatge) [4]. La dificultat qu'es dobla : lo resultat de podium qu'es poi localament, non pas puèg, e lo nom d'Aimeric de Peguilhan ne deuré guardar la marca clara, au començament deu sègle XIII, quina que sia la fòrma.
Se poiré eventualament pensar a un derivat de pecus, « tropèth, bestiar », com los Peguilhèir [5] ? Mèi precisament de peculius (senses nombroses : peculi de l'esclau, estauvis deu sordat, bens parafernaus, etc), o quitament de pecunia (bens en bestiar, fortuna, bens), au prètz d'una dissimilacion (*Pecunianum > *Peculianum) ? Dens aqueths cases, lo sufixe -anum, atau com se pòt passar damb lo sufixe -acum, que s'aplicaré a de causas meilèu qu'a de noms de persona.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de Bolonha de Gessa; qu'es ara deu canton de Sent Gaudenç.
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas damb la comuna[modificar | modificar la font]
- Aimeric de Peguilhan (trobador)
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Fonts[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia occitana
- ↑ https://www.legifrance.gouv.fr/jo_pdf.do?id=JORFTEXT000033478315.
- ↑ https://www.geoportail.gouv.fr/carte
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 523
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 223


text:
114-Plumalhon
Actualitat
Las platanas deu canau que son malaudas
- 1944 en Provença, malaudia de las platanas d’America
- le chancre coloré
- le tigre
Bilinguisme e senilitat
La valada de las Meravilhas : lo Mercantor en los Aups
gravaduras de la preistòria : vacas e crabas, fòrmas geometricas, armas (sagetas, destraus, picas, punhaus, cotèras, ganivets)
lo Mont Bego : marmòtas, camos, lops
Las otarias de Namibia
harems, gestacion, educacion deus joens
caça inutila e crudèla : IFAW
Actualitat
los robòts de la NASA sus Mars : fòtos e relhevats geologics gràcias a l’energia solara
sus Tèrra : escaloriment deu climat, nivèu de las aigas deus oceans, responsabilitat de l’òmi (CO2)
La susmauta de las hemnas
Haut Xingu, Mato Grosso au Brasil
Yamaricuma : revòlta contra la supremacia deus òmis
Tolo : hèsta de l’amor
taulejada grana : còcas de maniòc, peish, lo béver
danças, cants, concors de luta


text:
Jatsu Garazi
Jatsu Garazi en basco o Jaxu en francés qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Lo gentilici qu'ei jatsuiar.
Somari
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Irisarri e Suhescun au nòrd
- Ossés au nòrd-oèst
- Aniça-Montgelós a l'èst
- Buztintze-Hiriberri au sud-èst
- Sent Joan lo Vielh au sud
Economia[modificar | modificar la font]
L'agricultura qu'ei la basa economica de la comuna, dens la cuau se produtz vin d'Irulegi. .
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
-
Glèisa de Sant Francés de Xavièr
-
-
-


text:
Ménilles
Ménilles en normand (Ménilles en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo bourg de Ménilles a bastit al bas del serral ont flueix lo riu de Eure. I aviá conegut a la s-|XII|e}} per la siá produccion de vin : los religioses del abbaye de la Noë avián en 1223 lo drech de pressurage sus totas las vinhas d'aquel territòri. En 1194, lo rei Philippe-Auguste installa de hitas a la sortida de Menilles, a la extremitat del Caseriu del Grand Tribunal, Menilles en essent sul domeni francés e pas sul domeni anglés de Richard Còr de Leon, Pòrti de Normandie e Rei de Angleterre.
La cultura del safran i i aviá difondut a la s-|XVII|e}} : se depausava los produchs d'aquela planta en los soscaves sosterranhas al pè del serral.
Le bourg de Ménilles est bâti au bas du coteau où coule la rivière d'Eure. Il était connu au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle pour sa production de vin : les religieux de l'abbaye de la Noë avaient en 1223 le droit de pressurage sur toutes les vignes de ce territoire. En 1194, le roi Philippe-Auguste installe des bornes à la sortie de Menilles, à l'extrémité du Hameau de la Grande Cour, Menilles étant sur le domaine français et non sur le domaine anglais de Richard Coeur de Lion, Duc de Normandie et Roi d'Angleterre.
La culture du safran y était répandue au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle : on déposait les produits de cette plante dans les caves souterraines au pied du coteau.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina del nom de Ménilles es imprecisa. Al Sègle XIII, Ménilles constituissiá un quatren de fief en levant de la châtellenie de Pacy.
L'origine du nom de Ménilles est imprécise. Au Sègle XIII, Ménilles constituait un quart de fief relevant de la châtellenie de Pacy.


text:
Saint-Pierre-d'Autils
Saint-Pierre-d'Autils en normand (Saint-Pierre-d'Autils en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Sant-Pierre-de Autils, fasiá partida del domeni de Longueville al Sègle X, i aguèt incendiat en 1153 per Louis lo Gròs.
Lo prieuré d'aquel bourg, fondat en 1012, se trobava près de la glèisa, #que l'anautit torn n'es del Sègle XII. Sus la localizacion d'aquel prieuré, #que ne demorava pas mai #que pauc de vestigis, i aviá #èsser installada lo primièr ostal d'escòla (1870). El dépendait del Abbaye de Bourgueil, de contunh d'aquela de Jumièges.
Lo domeni, situat sus la parròquia de Sant-Pierre-de Autils i aviá #èsser donat en douaire a Lectrade de Vermandois, esposa de [[Guillaume Ier de Normandie|Guillaume Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle de Normandie]]. #Passar a la siá filha Emma, comtesse de Peitau, #qu'en #far don a la Abbaye de Bourgueil. Aquel monastèri establís a Sant-Pierre-de Autils un prieuré nomenat Sant-Pierre-de-Longueville, mas, tròp aluenhat del abbaye maire, i aguèt escambiat contra lo prieuré de Tourtenay, apertenent al Abbaye de Jumièges.
Al continuament de la supression d'aquel prieuré, los sieus bens aguèron amassat en 1667 a aqueles de Jumièges. Las bastissas e la capèla aguèron vendut en 1779 al pòrti de Penthièvre, senhor de Vernon. Qualques pèiras subsisteixen, encara visiblas en las basas dels murs de l'escor[1].
dins lo vilatge del Goulet, près de Sant-Pierre, Philippe Auguste #far édifier un fòrt #que #nomenar Boute-Posterior, n'oposicion a aquel erigit per Richard Cœur de Leon, dins l'isla a la Bœufs, #que lo nom n'èra Boute-Abans.
Lo rei de França e lo rei de Angleterre se #trobar entre aqueles dos fòrts en 1199. Aquel de Boute-Posterior a #èsser démoli en 1571, e las siás pèiras #servir al bastiment de la chartreuse de Gaillon[2].
Saint-Pierre-d'Autils, faisait partie du domaine de Longueville au Sègle X, fut incendié en 1153 par Louis le Gros.
Le prieuré de ce bourg, fondé en 1012, se trouvait près de l'église, dont la haute tour est du Sègle XII. Sur l'emplacement de ce prieuré, dont il ne restait que peu de vestiges, avait été installée la première maison d'école (1870). Il dépendait de l'Abbaye de Bourgueil, puis de celle de Jumièges.
Le domaine, situé sur la paroisse de Saint-Pierre-d'Autils avait été donné en douaire à Lectrade de Vermandois, épouse de [[Guillaume Ier de Normandie|Guillaume Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle de Normandie]]. Il passa à sa fille Emma, comtesse de Poitou, qui en fit don à l'Abbaye de Bourgueil. Ce monastère établit à Saint-Pierre-d'Autils un prieuré nommé Saint-Pierre-de-Longueville, mais, trop éloigné de l'abbaye mère, il fut échangé contre le prieuré de Tourtenay, appartenant à l'Abbaye de Jumièges.
À la suite de la suppression de ce prieuré, ses biens furent réunis en 1667 à ceux de Jumièges. Les bâtiments et la chapelle furent vendus en 1779 au duc de Penthièvre, seigneur de Vernon. Quelques pierres subsistent, encore visibles dans les bases des murs de l'école[3].
Au village du Goulet, près de Saint-Pierre, Philippe Auguste fit édifier un fort qu'il nomma Boute-Arrière, en opposition à celui érigé par Richard Cœur de Lion, dans l'île aux Bœufs, dont le nom était Boute-Avant.
Le roi de France et le roi d'Angleterre se rencontrèrent entre ces deux forts en 1199. Celui de Boute-Arrière a été démoli en 1571, et ses pierres servirent à la construction de la chartreuse de Gaillon[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ d'Amics dels monuments e luòcs de l'Eure - N° 48 - paginas 16-17 - article de J.L. De Renaucourt
- ↑ Istòria e geografia del departament de l'Eure - Paul Rateau - 1870 - Editions del Bastion - Réédition 1988
- ↑ Amis des monuments et sites de l'Eure - N° 48 - pages 16-17 - article de J.L. de Renaucourt
- ↑ Histoire et géographie du département de l'Eure - Paul Rateau - 1870 - Editions du Bastion - Réédition 1988


text:
Triaize
Triaize es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendèa e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Triaize A situat entre Luçon e Sant-Michel-en-lo Herm. Aquel vilatge a situat al sud-oèst de la Vendée.
Triaize est situé entre Luçon et Saint-Michel-en-l'Herm. Ce village est situé au sud-ouest de la Vendée.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Origina del nom : del celte triacia « endroit ont una causa es tripla.
Istoric : En l'antiquitat, la mar banhe Luçon e Triaize compta pas que tres islas del gòlf dels Pictons. Lo Ile del bourg, que # an descobèrt sus el una pigassa en pèira educada e doas silex del tipe Grand Pressigny, es la mai estenduda. L'isla Lo Vignaud es la mai pichona e la mens anautita e l'isla de la Dune, situada al sud-oèst del bourg, es la mai elevada abans la siá reduccion per l'espleitacion d'una carrièra de pèira a Modèl:La s-. A partir de la Modèl:S mini-, los fraires del abbaye de Luçon emprenon lo dessèchement dels marais, pauc a pauc comblés pels depauses marines e fluviatiles. Eles édifient dics e canaux e bastisson una glèisa. La creacion de la évêché de Luçon en 1317 càmbia pas pas la situacion. Après un concordat amb Regnaud de Thouars e la cession de las tèrras per la évêché al capítol, aquel darrièr pas cessa de engrandir las siás possessions presas sus la mar. Las guèrras de religion meton un fren a la conquista de las tèrras, mas Triaize arribat a malgrat aiçò una superficie de 4 018 ectaras a l'epòca de Richelieu. Fins a la Revolucion, la distincion de Triaize constituissi lo darrièr grand domeni del capítol de Luçon, #que participa a la vida religiosa locala, sustot per la creacion d'una escòla cap a 1769. Triaize Es una municipalitat essencialament agricòla amb las siás nombrosas cabanas o granjas, un artisanat e dels comèrcis ligats a aquela agricultura. La populacion passa de 1 606 abitants a 956 abitants entre 1866 e 1990. Dempuèi 1863, la municipalitat a conegut per las siás carrièras asines e chevalines » aital coma per la fèsta de la bouse, ne remembrar de l'epòca ont los abitants utilizavan de la bouse secada coma mejan de chauffage.
Triaize, Aital coma de Gruas e Sant-Denis-de detlo-Pairé, èran antany d'islas d'ont lo nom de l'escòla : Las tres islas. Cossí dicha lo dicton, Triaize país dels ases ont ne passan pas mai #que ne demòran pas.
Origine du nom : du celte triacia « endroit où une chose est triple.
Historique : Dans l’antiquité, la mer baigne Luçon et Triaize ne compte que trois îles du golfe des Pictons. L’Ile du bourg, sur laquelle sont découverts une hache en pierre polie et deux silex du type Grand Pressigny, est la plus étendue. L’île Le Vignaud est la plus petite et la moins élevée et l’île de la Dune, située au sud-ouest du bourg, est la plus élevée avant sa réduction par l’exploitation d’une carrière de pierre au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle. À partir du Modèl:S mini-, les moines de l’abbaye de Luçon entreprennent le dessèchement des marais, peu à peu comblés par les dépôts marins et fluviatiles. Ils édifient digues et canaux et construisent une église. La création de l’évêché de Luçon en 1317 ne change pas la situation. Après un concordat avec Regnaud de Thouars et la cession des terres par l’évêché au chapitre, ce dernier ne cesse d’agrandir ses possessions prises sur la mer. Les guerres de religion mettent un frein à la conquête des terres, mais Triaize atteint cependant une superficie de 4 018 hectares à l’époque de Richelieu. Jusqu’à la Révolution, la seigneurie de Triaize constitue le dernier grand domaine du chapitre de Luçon, qui participe à la vie religieuse locale, notamment par la création d’une école vers 1769. Triaize est une commune essentiellement agricole avec ses nombreuses cabanes ou fermes, un artisanat et des commerces liés à cette agriculture. La population passe de 1 606 habitants à 956 habitants entre 1866 et 1990. Depuis 1863, la commune est connue pour « ses courses asines et chevalines » ainsi que pour la fête de la bouse, en souvenir de l’époque où les habitants utilisaient de la bouse séchée comme moyen de chauffage.
Triaize, ainsi que Grues et Saint-Denis-du-Pairé, étaient autrefois des îles d'où le nom de l'école : Les trois îles. Comme dit le dicton, Triaize pays des ânes où ils n'en passent plus qu'ils n'en restent.


text:
Vènus (planeta)
Vènus (que son imatge, dins lo cèu, s'apèla popularament lo Lugar o Magalona[1]) es la segonda planeta dau Sistèma Solar per òrdre de distància au Soleu après Mercuri e avans la Tèrra. Es una planeta terrèstra coma Mercuri, la Tèrra o Mart. Tèn donc lei seisenei talha e massa dau Sistèma Solar. Pasmens, amb sa talha similara a la Tèrra, es la segonda planeta entre lei còrs dau tipe terrèstre. Tèn una atmosfèra fòrça espessa principalament facha de dioxid de carbòni, un volcanisme important e donc tèn egalament lei temperaturas lei pus autas mesuradas dins lo Sistèma Solar vèrs 500 °C. En revenge, Vènus a pas de camp magnetic, de satellits o de sistèma d'anèus.
Coma es la planeta mens alunhada de la Tèrra, unei sondas espacialas visitèron Vènus. Foguèt la destinacion de la premiera mission interplanetària en 1962 e dau premier aterratge en 1966. Ansin, sa cartografia es ben coneguda e divèrsei missions poguèron estudiar son atmosfèra o aterrar a sa superfícia.
Son nom vèn de Vènus, la divessa romana de l'amor. Es l'objècte naturau pus lusent dins lo cèu, de nuech, après la Luna.
Somari
- 1 Caracteristicas fisicas
- 2 Orbita e rotacion
- 3 Satellits
- 4 Observacion
- 5 Recèrca e exploracion
- 5.1 Astronòms ancians
- 5.2 Recèrca amb lei telescòpis terrèstres
- 5.3 Exploracion amb de missions espacialas
- 5.4 Exploracion umana
- 6 Cultura
- 7 Referéncias
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Vènus fa partida dei quatre planetas rocassosas dau Sistèma Solar amb Mercuri, la Tèrra e Mart coma o indica sa densitat importanta egala a 5,204. Sa massa representa 81% de la massa terrèstra per un diamètre inferior de mens de 650 km a respèct d'aqueu de la Tèrra. Dins aquò, maugrat aquelei similituds, lei condicions a la superfícia de Vènus son fòrça diferentas de la Tèrra, en particular en causa de la preséncia d'una atmosfèra rica en dioxid de carbòni e de l'abséncia de deriva dei continents.
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
Lo manca de donadas sismicas o de conoissença sus lo moment d'inèrcia de la planeta fa que leis informacions dirèctas sus son estructura intèrna son raras[2]. Dins aquò, la similitud entre la Tèrra e Vènus laissa supausar una estructura amb un nuclèu, un mantèu e una crosta. Coma per la Tèrra, lo nuclèu de Vènus podriá èsser parcialament liquid car lei taus de refrejament per lei doas planetas semblan similars[3]. En fach, la diferéncia principala es l'abséncia de tectonica dei placas. Aquela abséncia podriá adonc causar un refrejament pus lent de l'interior de la planeta. Podriá tanben èsser una explicacion possibla per la feblesa de son camp magnetic en causa de l'abséncia de camp generat de maniera intèrna coma per la Tèrra[4].
Geologia de la superfícia[modificar | modificar la font]
La superfícia de Vènus es fòrtament modelada per son volcanisme important e 90% es recobèrta per de basalte. Una ipotèsi es que l'activitat tectonica de la planeta es ciclica[5]. D'efèct, sensa movements tectonics continús per dissipar la calor, la temperatura dau mantèu aumentariá fins a una valor critica. Lo magma podriá adonc pertusar a la superfícia entraïnant d'erupcions massissas durant quauquei milions d'annadas. Pendent aqueu periòde, la temperatura dau mantèu demeniriá per tornar a l'estat iniciau. Aquelei periòdes normaus veirián adonc un declin de l'activitat volcanica. Ansin, lo temps de la crosta actuala s'estima entre 300 e 500 milions d'annadas[6] [5].
Dins aquò, d'indicis reculhits per lei sondas Venera e Venus Express, coma la preséncia d'ulhauç e de variacions importantas dau taus de dioxid de sofre dins l'atmosfèra[7], mostrarián que lei volcans de Vènus son totjorn en activitat. Lo nombre de cratèrs d'impacte es donc feble e lo relèu principalament d'origina volcanica amb de plans liscs nombrós, de volcans e d'elements d'activitat tectonica limitada.
Plans[modificar | modificar la font]
La superfícia de Vènus es relativament clòta. Ansin, la diferéncia d'altituds entre lei ponchs pus aut e pus bas es solament 13 km còntra 20 km per la Tèrra. De mai, 51% de la superfícia es situada dins un interval de 500 m a l'entorn de l'altitud mejana de la planeta e 80% dins un interval de 1 000 m. Lei plans son donc lo relèu principau rescontrat sus Vènus. Lei mesuras per radar mostrarián un relèu fòrça lisc per lei plans pus bas car podrián acumular lei materiaus d'erosion provenent dei terrens pus auts.
Continents[modificar | modificar la font]
Lei continents constituisson solament 10% de la superfícia de la planeta. Seis autors son superioras de 2 km a respèct de l'altitud mejana de la planeta.
Volcans[modificar | modificar la font]
Vènus tèn 1 600 volcans importants e de miliers pus pichons : es la planeta pus volcanica dau Sistèma Solar. Ges d'erupcion es estada detectada a l'ora d'ara mai lo volcanisme de la planeta es generalament supausat en activitat. Lei formas dei volcans de Vènus son fòrça variadas :
- de volcans bloquiers car i a pas d'activitat tectonica coma per la Tèrra sus Vènus. Lei volcans de Vènus son donc sovent d'aqueu tipe. Pasmens, lor forma es diferenta dei volcans bloquiers terrèstres. Sus Vènus, seis altituds son generalament a l'entorn de 1 500 m amb un diamètre d'unei centenaus de quilomètres mentre que sus Tèrra, lei volcans bloquiers pòdon agantar 10 km d'autor per un diamètre d'unei desenau de quilomètres.
- de coladas generalizadas formant de plans o de canaus de lava. Aqueleis estructuras son generalament associadas amb de volcans.
- de volcans tipics de Vènus dichs volcans en crespèu. Son de volcans amb un diamètre de quasi 25 km per una altitud mejana egala a 750 m. Se podrián formar après d'erupcions de lavas viscosas que podrián pas s'alunchar dau cratèr en causa de la pression atmosferica fòrça importanta.
- de volcans en corona que son de volcans amb una forma elliptica irregulara enviroutada per d'anèus concentrics. Aquelei volcans son tanben tipics de Vènus. 176 existisson amb de diamètres variant de 60 a 2 000 km e de largors d'anèus compresas entre 10 e 150 km. La reparticion de volcans en corona es relativament unifòrma maugrat una pichona concentracion entre Aphrodite Terra e lo grop Beta.
- de volcans egalament tipics de Vènus dichs Novae e Arachnoïdes. Lei novae son formadas per d'estructuras de lava fòrça rebatentas per lei radars. Forman de rets radiaus e simetrics de crestas e de trencadas a l'entorn d'un cratèr qu'es de còps afondrat. Leis arachnoïdes serián analògs mai presents dins un ancian volcan en corona. Lor aparéncia es donc similara a una teranhina. Dins aquò, l'origina comuna entre lei novae e lei arachnoïdes es pas encara confiermada.
Activitat tectonica[modificar | modificar la font]
Se Vènus a pas d'activitat tectonica similara a la Tèrra, certanei relèus de la planeta son clarament d'origina tectonica. Aquelei relèus comprenon un ret de falhas, de rifts, de montanhas fronsidas e de terrens tipics de Vènus dichs tesserae :
- lei rifts son causats per una extension de la litosfèra e an una autor d'un desenau o d'un centenau de mètres per una longor agantant de còps fins a 1 000 km.
- lei montanhas causadas per de movements tectonicas son presentas dins lei continents coma Ishtar Terra e dins certanei plans bas de la planeta coma Lavinia Planitia. Dins lei continents, lei montanhas son formadas per de plecs, de compressions e de movements lateraus. En revenge, dins lei plans bas, la diversitat es mendra e se rescòntra principalament de crestas amb una autor de quauquei quilomètres, una largor d'unei centenaus e una longor d'unei miliers.
- lei tesserae son compausats per de superposicions de grabens ancians. Son subretot localizats dins lei continents Aphrodite Terra e Ishtar Terra.
Cratèrs d'impacte[modificar | modificar la font]
A respèct de Mercuri, de la Luna o de Mart, Vènus a pauc de cratèrs. Ansin, solament un milier de cratèrs d'impacte son presents a la superfícia de Vènus. En causa de l'atmosfèra espessa de la planeta, i a ges de cratèrs amb un diamètre inferior a dos quilomètres e gaire d'una talha pus febla que 30 quilomètres.
Geografia[modificar | modificar la font]
Vènus tèn dos continents dichs Ishtar Terra au nòrd e Aphrodite Terra au sud. Ishtar Terra a una talha similara a Austràlia. Tèn lei cimas pus autas de la planeta amb la cadena de montanhas dei Maxwell Montes (environ 10 700 m). Aphrodite Terra es lo continent pus grand amb una superfícia comparabla a l'America dau Sud. D'autreis ensems de tèrras autas son situadas vèrs Beta Regio amb una cima vèrs 5 000 m e Alpha Regio. Dins aquò, l'altitud d'Alpha Regio es pus pichona amb de valors situadas entre 1000 e 2 000 m. Beta Regio es localizat dins l'emisfèri nòrd entre lei dos grands continents e Alpha Regio dins l'emisfèri sud. Entre lei continents e a l'entorn dau pòl nòrd de la planeta, i a de grands plans coma Guinevre Planitia o de camps de dunas.
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
Composicion[modificar | modificar la font]
L'atmosfèra de Vènus es principalament compausada de dioxid de carbòni (96,5%) e d'azòt (3,5%)[8]. Pasmens, de dòsis feblas d'autreis elements foguèron egalament detectadas coma d'acid sulfuric, d'acid cloridric, de fluorur d'idrogèn, d'argon, d'aiga, d'oxigèn e de monoxid de carbòni[9] [10].
Troposfèra[modificar | modificar la font]
La troposfèra es lo jaç inferior e lo pus dens de l'atmosfèra. Tèn 99% de la massa de l'atmosfèra per una espessor egala a environ 68 quilomètres. A la superfícia de la planeta, la pression mesurada es egala a 92 atm[8]. Ansin, lo dioxid de carbòni es plus un gas mai un fluid supercritic[8]. En consequéncia, lo clima de Vènus es marcat per un efèct de sèrra fòrça important. La temperatura mejana de la superfícia es d'aperaquí 467 °C, pus auta que la temperatura de fusion dau plomb, dau zinc o de l'estam. De mai, la temperatura varia gaire entre lo jorn e la nuech en causa de l'espessor de l'atmosfèra maugrat una durada de 116,5 jorns terrèstres per una jornada sus Vènus. La variacion durant lei diferentei sasons es tanben fòrça febla car l'excentricitat de son orbita e l'enclinason de son axe son pas grandas. Dos jaç principaus compausan la troposfèra :
- l'atmosfèra bassa, entre 0 e 48 km, es relativament transparenta.
- lo jaç nebulós, entre 31 e 68 km, es opac e explica l'eclat de Vènus per la reflexion dei rais solars. Aqueu jaç es generalament devesit en tres jaç de nívols :
- lo jaç inferior entre 31 e 51 km, tanben dich zona brumosa en causa de la pichona quantitat d'acid sulfuric dei nívols situats vèrs 31-48 km. Puei, entre 48 e 51 km, se situa un jaç fòrça dens caracterizat per la preséncia de particulas, liquidas o solidas, de sofre.
- lo jaç centrau entre 51 e 52 km, qu'es relativament clar.
- lo jaç superior entre 52 e 68 km. Entre 52 e 58 km, es fach d'una solucion d'acid sulfuric, d'acid cloridric, de particulas de sofre e d'aiga. Enfin, entre 58 e 68 km, lei nívols son compausats de glaç d'aiga.
La rotacion de l'atmosfèra a l'entorn de la planeta se debana en 4,2 jorns terrèstres. Aqueu movement es dirigit per la conveccion naturala[11] : lei gas pus cauds vèrs l'eqüator montan dins l'atmosfèra e migran vèrs lei pòls fins ai latituds ±60°. Aqueu fenomèn es dich cellulas de Hadley. Per lei latituds pus importantas, la circulacion es realizada per de vortèx polars similars ai ciclons observats sus la Tèrra. Pasmens, lei vortèx polars de Vènus an dos centres e lei tempèstas a l'entorn dei pòls an donc una forma d'"S". L'atmosfèra a una rotacion dicha retrograda car vira dins lo sens contrari de la rotacion de la planeta. Aqueu movement es dich super-rotacion. Genèra de vents apareissent vèrs 10 quilomètres d'altitud. Lor velocitat se montan a 540 km/h a 65 km puei s'anulla vèrs 95 km. A la superfícia, la velocitat dei vents es solament egala a 2 m/s mai, amb l'espessor importanta de l'atmosfèra, es sufisent per entretenir un fenomèn d'erosion.
Auta atmosfèra e ionosfèra[modificar | modificar la font]
La mesosfèra de Vènus es situada aproximativament entre 65 e 120 km. Tèn dos jaç principaus entre 62 e 73 km e entre 73 e 95 km[12]. Dins lo jaç inferior, la temperatura es relativament constanta amb una valor mesurada vèrs -43 °C. En revenge, la temperatura demenís tornarmai dins lo segond jaç fins a -108 °C a l'altitud de 95 km. Es lo minimum de l'atmosfèra de Vènus pendent lo jorn. Après 120 km, comença la termosfèra que s'estend probablament fins au començament de l'exosfèra entre 220 e 350 km[12]. La circulacion dei gas de la mesosfèra e de la termosfèra es diferenta dei fenomèns vists dins la troposfèra. D'efèct, la circulacion aguèt luòc dempuei la partida esclairada vèrs la partida sorna. Aqueu corrent entraïna adonc un rescaufament de l'atmosfèra de la fàcia escura entre 90 e 120 km (-43 °C contra una valor mejana egala a -173 °C per la termosfèra).
Enfin, l'ionosfèra de Vènus es situada entre 120 e 300 km e se compausa de tres jaç principaus respectivament entre 120 e 130 km, entre 140 e 160 km e entre 200 e 250 km[12]. Lei nivèus importants d'ionizacion son solament mantenguts dau costat esclairat per lo Soleu. Dins lei dos premiers jaç, l'ion principau es O2+. Es O+ per lo tresen[12].
Camp magnetic[modificar | modificar la font]
Vènus a un camp magnetic fòrça feble causat per l'interaccion entre sa ionosfèra e lei particulas cargadas dau vent solar[13] [14]. La planeta es donc quasi pas parada contra lei radiacions cosmicas. Aquela abséncia foguèt una sospressa car lei scientifics pensavan de trobar un efèct dinamo dau fach de la similitud entre Vènus e la Tèrra. Leis ipotèsis generalament avançadas per explicar aqueu fenomèn son l'abséncia de movements de conveccion dins lo mantèu o d'un nuclèu liquid[15] [16] [17] [18].
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Vènus orbita a l'entorn dau Soleu a una distància mejana egala a 108 milions de quilomètres (0,7 UA) en 224,65 jorns. Son excentricitat (0,01) es la pus febla dei planetas dau Sistèma Solar. Sa rotacion a l'entorn de son axe es tanben la pus pichona. De mai, es l'unica planeta amb una rotacion retrograda. Es fòrça lenta car un jorn de Vènus dura 243,018 jorns terrèstres. L'origina d'aquela rotacion es pas coneguda. Leis ipotèsis principalas son la collision amb un còrs important au començament dau Sistèma Solar o, pus rarament, l'influéncia de son atmosfèra espessa[19] [20].
Satellits[modificar | modificar la font]
Vènus a ges de satellits naturaus[21]. Dins aquò, tèn dos quasi-satellits coneguts dichs 2002 VE68 e 2001 CK32[22].
Observacion[modificar | modificar la font]
Vènus a una magnitud variant entre -4,6 e -3,8[23]. Es donc lo tresen astre pus brilhant dau cèu après lo Soleu e la Luna. Pòu donc èsser vist facilament per l'uelh uman. De còps, es d'alhors visibla durant la jornada. Coma es una planeta interiora, son elongacion maximala es egala a 47,8° a respèct dau Soleu[23]. Coma per Mercuri e la Luna, Vènus mostra de fasas diferentas pendent son orbita. En revenge, en causa de son atmosfèra espessa, ges de detalhs son visibles dempuei la Tèrra.
Recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Astronòms ancians[modificar | modificar la font]
Vènus èra coneguda coma l'estèla dau matin o dau sera per divèrsei civilizacions. Pitagòras mostrèt au sègle IV avC que leis estèlas dau matin o dau sera èran un astre identic[24]. En 1032, l'astronòm Avicena observèt un transit de Vènus e deduguèt qu'èra pus pròcha dau Soleu que la Tèrra e mai de còps darrier lo Soleu[25] [26]. Puei, d'astronòms arabis observèron e imaginèron l'existéncia dei transits de Mercuri e Vènus entre lei sègles XII e XIII[27].
Recèrca amb lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Lei premiereis observacions amb una luneta astronomica foguèron realizadas per Galileo Galilei au començament dau sègle XVII. Observèt lo fenomèn dei fasas de Vènus. Aquela observacion contradisiá adonc lo modèl de Ptolemèu en vigor dempuei l'Antiquitat en demostrant l'orbita de Vènus a l'entorn dau Soleu[28]. Puei, en 1761, l'astronòm Mikhaïl Lomonosov descurbiguèt la preséncia de l'atmosfèra de Vènus[29]. Pasmens, l'atmosfèra compliquèt l'estimacion dau periòde de rotacion de la planeta. Ansin, Giovanni Cassini e Johann Schröter la calculèron, de manièra erronèa, egala a 24 oras[30].
Après, gaire de progrès foguèron fachs fins au desvolopament deis observacions radar, ultravioletas e espectroscopicas au sègle XX. Durant leis annadas 1900, lei premierei mesuras espectroscopicas de Vesto Slipher detectèron pas de rotacion e mostrèron donc l'existéncia d'un periòde de rotacion pus lòng que supausat[31]. Dins leis annadas 1950, l'existéncia de la rotacion retrograda de la planeta foguèt descubèrta e enfin, son periòde de rotacion foguèt calculat durant lo decenni seguent amb de mesuras radars[32]. Puei, lei mesuras amb radar dau telescòpi Arrecibo permetèron egalament de veire la preséncia de zonas reflectissentas a la superfícia de la planeta e de realizar la premiera cartografia inclusent, per exemple, lei Maxwell Montes, pendent leis annadas 1970[33].
Exploracion amb de missions espacialas[modificar | modificar la font]
Lei fenèstras de tir vèrs Vènus an luòc totei lei 19 mes e, entre 1962 e 1985, caduna veguèt lo lançament de sondas. Ansin, lo nombre dei missions espacialas, especialament sovieticas, per Vènus es fòrça important :
- Venera 1 (1962), revirada.
- Mariner 2 (1962).
- Zond 1 (1964), revirada parciala.
- Venera 2 (1966), revirada.
- Venera 3 (1966).
- Mariner 5 (1967).
- Venera 4 (1966).
- Venera 5 (1969).
- Venera 6 (1969).
- Venera 7 (1970).
- Venera 8 (1972).
- Mariner 10 (1974), en transit vèrs Mercuri.
- Venera 9 (1975).
- Venera 10 (1975).
- Pioneer Venus Multiprobe (1978).
- Pioneer Venus Orbiter (1978-1992).
- Venera 11 (1978).
- Venera 12 (1978).
- Venera 13 (1981).
- Venera 14 (1981).
- Venera 15 (1983-1984).
- Venera 16 (1983-1984).
- Vega 1 (1985).
- Vega 2 (1985).
- Galileo (1990), en transit vèrs Jupitèr.
- Magellan (1990-1994).
- Cassini–Huygens (1998, 1999), en transit vèrs Saturne.
- Venus Express (2006-encuei).
- MESSENGER (2006, 2007), en transit vèrs Mercuri
- Akatsuki (2010), revirada.
Premierei missions[modificar | modificar la font]
La premiera mission per Vènus, Venera 1 en 1962, foguèt tanben la premiera mission interplanetària modèrna e lo començament dau programa sovietic Venera. Pasmens, lo contacte amb la sonda foguèt perdut avans l'arribada a l'entorn de Vènus. Ansin, maugrat la revirada de Mariner 1, la premiera sonda operacionala mandada vèrs Vènus, Mariner 2, foguèt estatsunidenca a la fin de 1962. Lei mesuras de la sonda descurbiguèron la temperatura auta de la planeta (425 °C) e son abséncia de camp magnetic[34].
Fin deis annadas 1960 : premiereis intradas atmosfericas[modificar | modificar la font]
En març de 1966, la sonda Venera 3 venguèt lo premier objècte arribant sus una autra planeta. Pasmens, son sistèma de comunicacion foncionèt pas[35]. En revenge lo 18 d'octòbre de 1967, l'assai seguent capitèt e Venera 4 mandèt de donadas durant 93 min sus la temperatura e la composicion de l'atmosfèra[35]. Dins aquò, leis engenhaires ignoravan l'existéncia d'una pression importanta per Vènus e la sonda foguèt tròp alentida per son paracasuda : la batariá s'èra donc encalada a 25 km de la superfícia. L'endeman, la sonda estatsunidenca Mariner 5 arribèt tanben per estudiar la composicion, la densitat e la pression de l'atmosfèra[36]. Aquelei missions permetèron d'estimar la pression entre 75 e 100 bar. Amb aquelei donadas, lei Sovietics mandèron en 1969 doas sondas, Venera 5 e 6, equipada de bloquiers resistent a de pressions de 25 bar e de paracasudas pus pichons. Ansin, aquelei sondas capitèron de subreviure fins a 20 km de la superfícia mandant d'informacions durant quasi 50 min[35].
Annadas 1970 : aterratges a la superfícia[modificar | modificar la font]
En 1970, la sonda Venera 7 foguèt mandada amb de proteccions sufisentas per resistir a de pressions egalas a 180 bar. Pasmens, après un problèma de paracasuda, la sonda aterrèt probablament sus lo costat e poguèt solament emetre un senhau feble sus la temperatura durant 23 min[35]. En revenge, lei sondas Venera 8, 9 e 10 capitèron lor mission amb la transmission de donadas per lei tres aparelhs e de premiers imatges de la superfícia per Venera 9 e 10[35].
Enterin, la mission Mariner 10, en transit per Mercuri realizèt 4000 fotografias de l'atmosfèra de Vènus. Puei, en 1978, la NASA mandèt doas missions per faire intrar quatre sondas dins la superfícia e cartografiar la planeta per radar[37]. L'orbitaire Pioneer Venus Orbiter, que realizèt lei mesuras radar, restèt en marcha fins a 1992. De son caire, la mission Pioneer Venus Multiprobe tenguèt d'informacions sus la composicion, lei vents e lei transferiments de calor de l'atmosfèra[38].
Annadas 1980 : fin dau programa Venera[modificar | modificar la font]
Entre 1979 e 1982, quatre sondas Venera (11, 12, 13 e 14) mandèron de moduls a la superfícia de Vènus per estudiar lei tempèstas electricas (11 e 12), la composicion dei terrens e prendre d'imatges en color (13 e 14). Lei doas sondas seguentas, Venera 15 e 16, orbitèron a l'entorn de Vènus per cartografiar la planeta per radar[39]. Foguèt lei darrierei missions dau programa Venera. D'efèct, en 1985, lei Sovietics mandèron sei darrierei sondas per Vènus, Vega 1 e 2 en transit vèrs la cometa de Halley, que larguèron de balons atmosferics per estudiar lei condicions vèrs 50 km d'altitud[40] [41].
Annadas 1990 : cartografia radar[modificar | modificar la font]
Dins leis annadas 1990, lo nombre de missions per Vènus demeniguèt amb solament doas visitas. Dins aquò, la premiera, Magellan, permetèt la cartografia radar de 98% de la superfícia e de 95% dau camp de gravitat amb una resolucion pus auta que lei missions precedentas[42]. En revenge, la mission Cassini-Huygens, a destinacion de Jupitèr, realizèt solament dos passatges entre 2006 e 2007.
Missions actualas[modificar | modificar la font]
A l'ora d'ara, la mission de l'Agéncia Espaciala Europèa es en cors a l'entorn de Vènus dempuei 2006. Estúdia l'atmosfèra e sei nívols, lei caracteristicas de la superfícia, especialament la temperatura e lei plasmas enviroutant la planeta. Ansin, descurbiguèt lei vortèx dei regions polaras[43]. Deuriá èsser rejonch per la sonda japonesa Akatsuki en decembre de 2010.
Exploracion umana[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin deis annadas 1960, una mission umana foguèt prepausada per la NASA vèrs Vènus[44]. La mission podiá utilizar la màger part dei materiaus dau programa Apollo e passar a l'entorn de la planeta après un viatge de quatre mes[44].
Cultura[modificar | modificar la font]
Coma Vènus es l'astre pus brilhant dau cèu, la planeta a una posicion privilegiada dins la cultura umana. Ansin, foguèt dicha Ishtar per lei Babilonians e probablament observada a partir dau sègle XVI avC[45] [46]. Leis Egipcians e lei Grècs ancians creguèron que leis aparicions de Vènus de matin o de sera èran causadas per dos còrs diferents. D'efèct, Vènus èra Tioumoutiri e Ouaiti en Egipte antica e Φwσφόpoς (Phosphoros) o Ἐwσφόpoς (Eosphoros) dins la Grècia antica. Puei, vèrs lo sègle IV avC, lei Grècs comprenguèron qu'i aviá un astre solet e lo nomèron Afrodita segon lor deessa de l'amor. La latinizacion Phosphoros donarà lo nom Lucifèr. En Pèrsia, la planeta foguèt associada amb la divessa Anahita e lo nom persan modèrne de Vènus, Nahid, vèn d'aquela divinitat. Enfin, Vènus e sei movements èran tanben la basa d'un calendier religiós[47].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Frederic Mistral: Lou Tresor dóu Felibrige Tòme II, paginas 234 e 244, lugar; Magalouno.
- ↑ Goettel, K. A.; Shields, J. A.; Decker, D. A, Density constraints on the composition of Venus, In: Lunar and Planetary Science Conference, 12th, Houston, TX, March 16-20, 1981, Proceedings. Section 2. (A82-31677 15-91) New York and Oxford, Pergamon Press, 1982, p. 1507-1516.
- ↑ Faure, Gunter; Mensing, Teresa M. (2007). Introduction to planetary science: the geological perspective. Springer eBook collection. Springer. p. 201.
- ↑ Nimmo, F. (2002). "Crustal analysis of Venus from Magellan satellite observations at Atalanta Planitia, Beta Regio, and Thetis Regio". Geology 30: 987–990.
- ↑ 5,0 et 5,1 Frankel, Charles (1996). Volcanoes of the Solar System. Cambridge University Press.
- ↑ Nimmo, F.; McKenzie, D. (1998). "Volcanism and Tectonics on Venus". Annual Review of Earth and Planetary Sciences 26: 23–53.
- ↑ Glaze, L. S. (1999). "Transport of SO2 by explosive volcanism on Venus". Journal of Geophysical Research 104: 18899–18906.
- ↑ 8,0, 8,1 et 8,2 Basilevsky, Alexandr T.; Head, James W. (2003). "The surface of Venus" (abstract page). Rep. Prog. Phys. 66: 1699–1734.
- ↑ Bertaux, Jean-Loup; Vandaele, Ann-Carine; Korablev, Oleg; et al. (2007). "A warm layer in Venus’ cryosphere and high-altitude measurements of HF, HCl, H2O and HDO". Nature 450 (7170): 646–649.
- ↑ Svedhem, Hakan; Titov, Dmitry V.; Taylor, Fredric V.; Witasse, Oliver (2007). "Venus as a more Earth-like planet". Nature 450 (7170): 629–632.
- ↑ Linkin, V.; Blamont, J.; Preston, R. (1985). "The Vega Venus Balloon experiment". Bulletin of the American Astronomical Society 17 (4744): 722.
- ↑ 12,0, 12,1, 12,2 et 12,3 Patzold, M.; Hausler, B.; Bird, M.K.; et al. (2007). "The structure of Venus’ middle atmosphere and ionosphere". Nature 450 (7170): 657–660.
- ↑ Kivelson G. M., Russell, C. T. (1995). Introduction to Space Physics. Cambridge University Press.
- ↑ Zhang, T.L.; Delva, M.; Baumjohann, W.; et al. (2007). "Little or no solar wind enters Venus’ atmosphere at solar minimum". Nature 450 (7170): 654–656.
- ↑ Luhmann J. G., Russell C. T. (1997). J. H. Shirley and R. W. Fainbridge. ed. Venus: Magnetic Field and Magnetosphere. Chapman and Hall, New York.
- ↑ .Stevenson, D. J. (2003-03-15). "Planetary magnetic fields". Earth and Planetary Science Letters 208 (1–2): 1–11.
- ↑ Nimmo, Francis (November 2002). "Why does Venus lack a magnetic field?" (PDF). Geology 30 (11): 987–990.
- ↑ Konopliv, A. S.; Yoder, C. F. (1996). "Venusian k2 tidal Love number from Magellan and PVO tracking data". Geophysical Research Letters 23 (14): 1857–1860.
- ↑ J. Huw Davies, « Did a mega-collision dry Venus' interior? », dans Earth and Planetary Science Letters, vol. 268, 30 avril 2008, p. 376-383.
- ↑ Alexandre C. M. Correia et Jacques Laskar, « The four final rotation states of Venus », dans Nature, vol. 411, 14 juin 2001, p. 767-770.
- ↑ Sheppard, Scott S.; Trujillo, Chadwick A. (July 2009). "A survey for satellites of Venus". Icarus 202 (1): 12–16.
- ↑ Mikkola, S.; Brasser, R.; Wiegert, P.; Innanen, K. (July 2004). "Asteroid 2002 VE68, a quasi-satellite of Venus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 351: L63.
- ↑ 23,0 et 23,1 Espenak, Fred (1996). "Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006". NASA Reference Publication 1349. NASA/Goddard Space Flight Center. [1]
- ↑ Pliny the Elder (1991). Natural History II:36–37. translated by John F. Healy. Harmondsworth, Middlesex, UK: Penguin. pp. 15–16.
- ↑ Goldstein, Bernard R. (March 1972). "Theory and Observation in Medieval Astronomy". Isis (University of Chicago Press) 63 (1): 39–47 [44].
- ↑ Sally P. Ragep (2007). "Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al‐Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā". In Thomas Hockey. The Biographical Encyclopedia of Astronomers. Springer Science+Business Media. pp. 570–572.
- ↑ Ansari, S. M. Razaullah (2002). "History of oriental astronomy: proceedings of the joint discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, organised by the Commission 41 (History of Astronomy), held in Kyoto, August 25–26, 1997". Springer. p. 137.
- ↑ "Galileo: the Telescope & the Laws of Dynamics". Astronomy 161; The Solar System. Department Physics & Astronomy, University of Tennessee. http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/history/galileo.html]
- ↑ Marov, Mikhail Ya. (2004). "Mikhail Lomonosov and the discovery of the atmosphere of Venus during the 1761 transit". In D.W. Kurtz. Preston, U.K.: Cambridge University Press. 209–219.
- ↑ Hussey, T. (1832). "On the Rotation of Venus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 2: 78–126.
- ↑ Slipher, V. M. (1903). "A Spectrographic Investigation of the Rotation Velocity of Venus". Astronomische Nachrichten 163: 35.
- ↑ Goldstein, R. M.; Carpenter, R. L. (1963). "Rotation of Venus: Period Estimated from Radar Measurements". Science 139 (3558): 910–911.
- ↑ Campbell, D. B.; Dyce, R. B.; Pettengill G. H. (1976). "New radar image of Venus". Science 193 (4258): 1123–1124.
- ↑ Jet Propulsion Laboratory (1962) (PDF). Mariner-Venus 1962 Final Project Report. SP-59.
- ↑ 35,0, 35,1, 35,2, 35,3 et 35,4 Mitchell, Don (2003). "Plumbing the Atmosphere of Venus". The Soviet Exploration of Venus. [2]
- ↑ Eshleman, V.; Fjeldbo, G. (1969) (PDF). The atmosphere of Venus as studied with the Mariner 5 dual radio-frequency occultation experiment. SU-SEL-69-003.
- ↑ Colin, L.; Hall, C. (1977). "The Pioneer Venus Program". Space Science Reviews 20: 283–306.
- ↑ Williams, David R. (January 6, 2005). "Pioneer Venus Project Information". NASA Goddard Space Flight Center. [3]
- ↑ Greeley, Ronald; Batson, Raymond M. (2007). Planetary Mapping. Cambridge University Press. p. 47.
- ↑ Linkin, V.; Blamont, J.; Preston, R. (1985). "The Vega Venus Balloon experiment". Bulletin of the American Astronomical Society 17 (4744): 722.
- ↑ Sagdeev, R. Z.; Linkin, V. M.; Blamont, J. E.; Preston, R. A. (1986). "The VEGA Venus Balloon Experiment". Science 231 (4744): 1407–1408.
- ↑ Lyons, Daniel T.; Saunders, R. Stephen; Griffith, Douglas G. (May-June 1995). "The Magellan Venus mapping mission: Aerobraking operations". Acta Astronautica 35 (9–11): 669–676.
- ↑ Hand, Eric (November 2007). "European mission reports from Venus". Nature (450): 633–660.
- ↑ 44,0 et 44,1 Feldman, M. S.; Ferrara, L. A.; Havenstein, P. L.; Volonte, J. E.; Whipple, P. H. (1967) (PDF). Manned Venus Flyby, February 1, 1967. Bellcomm, Inc.. [4]
- ↑ Sachs, A. (1974). "Babylonian Observational Astronomy". Philosophical Transactions of the Royal Society of London 276 (1257): 43–50.
- ↑ Meador, Betty De Shong (2000). Inanna, Lady of Largest Heart: Poems of the Sumerian High Priestess Enheduanna. University of Texas Press. p. 15.
- ↑ Sharer, Robert J.; Traxler, Loa P. (2005). The Ancient Maya. Stanford University Press.
Planetas
Mercuri · Vènus · Tèrra · Mart · Jupitèr · Saturne · Uranus · Neptun
Planetas nanas
Cères · Pluton · Èris
Pichons còrses
Asteroïdes · Cencha d'asteroïdes · Cometas · Cencha de Kuiper · Objèctes eparses · Nívol d'Oort
Satellits
T (1) : Luna — M (2) : Fòbos · Deimos — J (67) : Io · Euròpa · Ganimèdes · Callisto — S (62) : Titan · Rhea · Mimas · Enceladus · Tethys · Dione — U (27) : Miranda · Ariel · Umbriel · Titània · Oberó — N (14) : Triton
Error: No pot estar buit l'atribut
name dels indicadors d'estat de la pàgina.


text:
Villes et mairies du Canton de Vaud
Liste des communes
Lausanne
Ville de Lausanne, localité de la Suisse de 120 000 habitants.
La mairie de Lausanne a une adresse e-mail et un site Internet.
Yverdon-les-Bains
Ville d'Yverdon-les-Bains, localité de la Suisse de 25 000 habitants.
La mairie d'Yverdon-les-Bains a une adresse e-mail et un site Internet.
Montreux
Ville de Montreux, localité de la Suisse de 23 000 habitants.
La mairie de Montreux a une adresse e-mail et un site Internet.
Renens
Ville de Renens, localité de la Suisse de 18 000 habitants.
La mairie de Renens a une adresse e-mail et un site Internet.
Nyon
Ville de Nyon, localité de la Suisse de 17 000 habitants.
La mairie de Nyon a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence d'activités sur la ville.
Vevey
Ville de Vevey, localité de la Suisse de 17 000 habitants.
La mairie de Vevey a une adresse e-mail et un site Internet.
Pully
Ville de Pully, localité de la Suisse de 16 000 habitants.
La mairie de Pully a une adresse e-mail et un site Internet.
Morges
Ville de Morges, localité de la Suisse de 14 000 habitants.
La mairie de Morges a une adresse e-mail et un site Internet.
Gland
Ville de Gland, localité de la Suisse de 11 000 habitants.
La mairie de Gland a une adresse e-mail et un site Internet.
Prilly
Ville de Prilly, localité de la Suisse de 10 000 habitants.
La mairie de Prilly a une adresse e-mail et un site Internet.
La Tour-de-Peilz
Ville de la Tour-de-Peilz, localité de la Suisse de 10 000 habitants.
La mairie de la Tour-de-Peilz a une adresse e-mail et un site Internet.
Écublens
Ville de Écublens, localité de la Suisse de 10 000 habitants.
La mairie de Écublens a une adresse e-mail et un site Internet.
Lutry
Ville de Lutry, localité de la Suisse de 8 900 habitants.
La mairie de Lutry a une adresse e-mail et un site Internet.
Payerne
Ville de Payerne, localité de la Suisse de 8 000 habitants.
La mairie de Payerne a une adresse e-mail et un site Internet.
Épalinges
Ville de Épalinges, localité de la Suisse de 8 000 habitants.
La mairie de Épalinges a une adresse e-mail et un site Internet.
Aigle
Ville d'Aigle, localité de la Suisse de 7 900 habitants.
La mairie d'Aigle a une adresse e-mail et un site Internet.
Bussigny-près-Lausanne
Ville de Bussigny-près-Lausanne, localité de la Suisse de 7 800 habitants.
La mairie de Bussigny-près-Lausanne a une adresse e-mail et un site Internet.
Crissier
Ville de Crissier, localité de la Suisse de 7 200 habitants.
La mairie de Crissier a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Dijòus, 2.3.2017 03h00
Aqueste article es un barrejadís de çò qu’escriviái al començament aquí e dels articles tocant l’informatica. L’idèa me venguèt pendent las Assisas de la lenga occitana de Pau. Una persona del public fasiá la remarca que quand òm es en País Basc, se vei, òm vei la lenga escricha. Meteissa causa en Corsega. Mas “aquí vesèm pas la lenga” diguèt.
Una encargada per la lenga li respondèt que podèm pas far aquò – mentre qu’es generalizada la senhalizacion en Tarn e Tarn e Garona – perque cal d’en primièr aprendre al mond a legir la lenga. Diferentas observacions: an pas esperat un taus de 100% d’alfabetizacion per botar la lenga francesa pertot, los noms oficials de vilas d’Alsàcia an pas una prononciacion evidenta pels quites francofòns, lo mond de Boriana an pas cap de problèma per prononciar Milhac encara que i age la LH dels trobadors.
Se problèmas i a, levem-los!
Las comunas an fòrça sovent un jornaleton municipal per comunicar als estajants lors actualitats. Se un panèl d’entrada o de carrièra arriba en lenga nòstra, seriá interessant de ne parlar: explicar çò qu’es l’occitan, d’ont ven lo nom del vilatge o vila, e donar una explicacion subre la prononciacion. En fichièr junt vos dòni l’ajuda del libre “Atlas sonore bourian”. Segur qu’es pas complet, mas per mai d’informacions podèm gaitar las paginas Wikipedia dels dialèctes e sos-dialèctes occitans. Nosautres podèm obrar per garnir mai informacions sus aquelas paginas. Sul site del Congrès i a d’aisinas per trobar las formas occitanas de las comunas. Tanben i a de libres de toponimia que dònan d’explicacions e la prononciacion en alfabet fonetic internacional. Sabi plan que tot lo mond sap pas legir aqueste alfabet, mai ai una solucion.
Lo projècte Lingua Libre es lo nenet de la Délégation générale à la langue française et aux langues de France e del mond de Wikipedia, per far cortet. Sa tòca es de collectar la prononciacion de paraulas en lengas minirozadas per alimentar los projèctes liures Wikipedia, Wiktionnaire, Wikiversity e Commons. Onestament es simple simple, en 20 minutas ai pogut enregistrar totes los noms d’una comunitat de comunas. Per una vila coma Caors qu’es sovent citada amb “paur” coma excepcion de prononciacion, èra important per ieu d’enregistrar un fichièr àudio autentic. Se cadun s’ocupa de son canton, poiriam aver una carta de prononciacion completa d’Occitània. Alara, ara que i a pas mai de problèmas podèm exigir la generalizacion de la senhalizacion?


text:
23/02/2009
Darwin a 200 ans (1809-1882)
Podiái pas daissar passar aquel anniversari sens parlar d'el ! Pendent dos sègles, los cercaires an estudiat son trabalh, an melhorat sas recèrcas e, en America, a l'escòla, òm ensenha encara en 2009 que l'òme davala d'Adam e Eva ! Aimariái ben saupre de que se conta als enfants de França al catechirme... Ieu, m'an pas parlat de l'evolucion, quand ère pichona, al catechirme. Qunt malastre, la religion, quand sortís del còr de cada òme per s'espandir dins la vida sociala...
L'altre jorn, escotave un cercaire que disiá : "Lo monde an paur e vergonha de davalar dels monins, mès qu'ajan pas paur, son encara de monins !" E òc.
22/02/2009
Loís XV al Dalfin
Loís XV al Dafin davant los mòrts, lo ser de Fontenoy :
"Voyez ce que coûte une victoire... Le sang de nos ennemis est toujours le sang des hommes. La vraie victoire, c'est de l'épargner."
20/02/2009
Rébecca Dautremer
Se la coneissètz pas encara, anatz dins una librariá e trobaretz sos albums a cò dels dròlles. Ieu, los ai totes. Lo biais de far de Rébecca se conéis entre mila : las colors, los personatges, lor vestit. Aquò que m'agrada lo mai : los petasses.
Es ela qu'a fach la rosèla de Kenzo (flower).
Molin e Seguret dins las trencadas de Verdun (II)
Enric Molin conta sa guèrra granda
amb son amic Eugèni Seguret
(totes dos escrivans de Roergue)
« Un bodòl d'oficièrs al kepi brodat de felhum aviá defilat dins la trencada, aviá fintat al crenèl la rota fortificada que caliá far sautar, aquèra tot vistable, avant de li se tornar fretar. Dos cents òmes avián pagat de lor vida la bestisa de z'o aver pas fach pus lèu.
Un après-miègjorn, ataquèron aquel prètzfach. E mas sautèt la rota ! E los Bòchas amb ela, sautèron. De la trencada nòstra que ne trantissiá coma se tot se crebava, se vesiá los paures colhauds d'en fàcia volar a vint mètres en l'èr. Se vesiá los autres sortir de lors rescondudas e filar coma de lapins. Partián enfadats, dins lo fum e la plèja de tèrra que los avuclava. Sens saber ont anavan, n'i aviá que se lançavan de nòstre costat, e mai d'un, dins la nuèch que seguèt, arribèt englajat en cridant : "Kamerad !"
Seguret e Molin s'esperavan a tornar partir a l'assaut a poncha de jorn, mas l'òrdre venguèt pas. Uèch jorns aquí demorèron, jol bombardament qu'arrestava pas, e tot còp s'encanifrava coma per z'o demolir tot. La sopa arribava dificilament, que la caliá anar cercar al diaussís jols òbusses, dins los gazes que lançavan cada nuèch sus las corvadas. La nhòla sola arribèt totjorn. Un quart per cadun, e mai per aquel que n'auriá ajut enveja. Una aigardent que cremava las tripas e pudiá l'etèr que li avián ajustat per endorzir totas las misèras. » (In En tutant lo grelh, Enric Molin) De sègre...
18/02/2009
Ives Roqueta
Qualqu'un que compta...
(Ph. J.-C. Martinez)
Ieu soi del país de las cardabèlas
Cardabèla : carline aux feuilles d'acanthe. N'i a que la sònan "solelh". Se duèrb quand fa solelh, se barra quand ven la pluèja. Dins lo temps, la manjavan. Se la penjatz sus la pòrta de l'ostal, vos pararà del missant sòrt.
« Cardabèla, ròsa verda,
Ròda de prima endentelada,
Èrba solelh a ras de sòu nascuda,
Dels amors de la pèira e dau solelh.
Dau vent d'ivèrn desrabada,
Te'n sovenes que siás ròda ;
E ròda que rodaràs,
Per pelencs e per planasses.
Franca e sauva de tot luòc,
Ròda de la desfortuna.
Coma lo chòt o la ratapenada,
A la pòrta t'an clavelada,
De cara a ton paire solelh.
Tos dets se cròcan sul tieu còr,
E se durbisson. Mòrta, vives.
La crotz fai l'immortalitat.
E siás dins la claror, la man duberta,
Coma la man etèrna dau vièlh temps. »
(in D'aici mil ans de lutz, de Max Roqueta)
Molin e Seguret dins las trencadas de Verdun (I)
Enric Molin conta sa guèrra granda
amb son amic Eugèni Seguret
(totes dos escrivans de Roergue)
« 25 de setembre 1916. A miègjorn cranta-cinc, los òmes qu'èran en primièira linha montavan a l'assaut de la rota de Bapaume. Fasiá un temps supèrbe, un solelh d'estieu que regaudinava, estent que dempièi de setmanas quitava pas de plòure, cambiant aquel camp de batèsta de la Somme en un fangàs que se pòt pas amaginar. Seguret e Molin benesissián l'astrada que los teniá aquel jorn en resèrva, a tres quilòmèstres, al revèrs del planòl ont s'acanissava la mòrt.
Decà-delà, devas pertot, de batariás anglesas e francesas tiravan ; e tot còp, per lor respondre, quauque 210 se veniá esplatussar apr'aquí sens avertir, enjertant los artilhurs qu'èran pas acostumats a-n-aquela musica. Los fantassins, en los fintant, avián pena a reténer un sorire trufarèl. Per elses, aquel jorn, èra lo "filon" ! Èran a l'abric.
Li èran pas per un brieu ! Miègjorn cranta-uèch… Ardit ! Lo sac sus l'esquina e en avant ! L'ataca, amont, aviá virat al desastre. Dins de fòrts abrics qu'èran curats jost la rota, los Alemands èran demorats a l'assalat tant qu'aviá durat lo bombardament. Quand los nòstres èran partits "a la baioneta" per anar ocupar la trencada ont devián pus trobar que de mòrts, li èran totes, ambe de fusilhs e de mitralhairas, que los esperavan. Los avián laissats avançar a trenta mèstres sens dire ren, e tot d'un còp : bram ! Los avián segat. Cap èra pas tornat. La segonda linha èra esclavissada, escanada pel bombardament. Lo "front", tant val dire, èra crebat. Caliá, a tot prètz, anar tampar lo trauc.
Tant qu'arrapèron la còsta, a l'abric dels uèlhs de l'enemic, tot anèt enquèra. Mas tant lèu qu'arribèron sul planòl, a descubèrt, aquò siaguèt quicòm mai ! Ni mas los canons d'Alemanha, mitralhairas, fusilhs, bombas, a que diable mai, lor agèsse grelat dessús ! Tot sautava en l'èrt al torn d'elses, e tant plan davant coma darrèr ! Tot lieussava, petava, miaunava, e rebombissiá. Anavan per escoadas, a vint mèstres una de l'autra, d'un trauc d'òbus dins l'autre, dins un saut.
Es aital qu'èran arribats, sens tròp de deganassís a cent mèstres dels Bòchas, dins la trencada d'ont èran partits lors camaradas mièja-ora davant. La trencada èra vuèja. Èra plonda, en pron bon estat. Li s'ostalèron coma dins un castèl. Uèch jorns aquí demorèron, esperant, d'un jorn a l'autre, d'una minuta a l'autra, l'òrdre de tornar atacar. » (In En tutant lo grelh, Enric Molin) De sègre...
Formula magica
Formula magica per sonhar un dròlle qu'a escavelat :
"Pèl de cabra, pèl de cabrit,
Deman matin seràs garit !"
"Pèl de cabra, pèl de cabrit,
Deman matin seràs garit !"
11/02/2009
Un conte pels dròlles : Veusa
Un còp, i aviá Joana qu'aviá perdut son òme. Un ser de decembre, la mòrt lo li prenguèt. Nevava. N'èra talament contristada que lo silenci d'en defòra s'acranquèt en ela. Volguèt pas veire degús. Dapasset, s'ocupèt de tot, sola.
[Illustracion : L'enterrament, un pichon cementèri, dins la nèu, Joana sola davant la caissa de mòrt, lo monde darrèr]
D'aquel jorn, contunhèt de viure. En defòra. Èra gaireben acabat per l'endedins. La jornada, anava al trabalh. Lo monde la trobavan tan fòrta… Se risiá, se trufava, galejava. Mès, de còps que i a, quand èra sola e que lo negre de la nuèch emplissiá l'ostal, se metiá a plorar.
[Joana, dins la cosina, a plorar, lo cap dins los braces pausats sus la taula]
Cada ser, dins la cambra, dubrissiá lo lièch del mème costat. Èra tan bèl, son lièch ! Per lo veire pas tan bèl, sus la plaça d'a costat, daissava totjorn un escach de libres. Aital èra pas sola.
[La cambra de Joana, polida, una cambra de filha, sul lièch, a drecha, un molon de libres]
De còps, al mièg de la nuèch, Joana se desrevelhava, se levava d'un vam e trucava contra las parets de la cambra, enversant tot aquò que se trobava sus son camin. Puèi, finalament, arribava a trobar la fenèstra. Del moment que sa man tocava la ponhada de la fenèstra, la panica s'acabava. Tornava prene conciença d'ela. Lo còr s'aplanava. Alara, dubrissiá la fenèstra per se desrevelhar d'a fet e tornar prene alen.
[Joana a la fenèstra dubèrta a cort d'alen, en plena nuèch]
Li arribava pr'aquò de se sentir viva. Aviá sos aucèls. Cada ivèrn, los apasturava. Lo "tsí-tsí" de las besegas l'emplissiá de jòia. Las pichonas bluas la pertocavan. La sonavan, lo matin, quand tardava a lor menar las granas. Tot còp, un becgròs, aquel piuçon gigant tan pauruc de costuma, se veniá far veire tanben. Polida recompença. Èra son bestial.
[Joana darrèr lo veiral a espincar los aucelons (besengas e becgròs) sus la pèira de la fenèstra, mièja-resconduda darrèr la cortina]
La prima, èra totjorn defòra. Quand fasiá de polidas jornadas, que l'èrba aviá pas encara butada tròp, anava per un prat que coneissiá e rotlava sus la gleva mofla. Aquí, degús la podiá pas veire. Li semblava qu'èra encara pas qu'un filhon.
[Joana a far d'escarabissondas dins lo prat]
Joana aimava las bèstias mès las plantas tanben. Las coneissiá totas e las amassava per se sonhar : lo liri per las plagas que lo caliá metre dins l'òli, la menta o la tanarida pel mal de ventre, las ponchas de romècs pel raumàs… Fasiá de paquetons polits amb aquelas que caliá metre a secar e los penjava destriats per color. Quand las plantas èran secas, las metiá dins de sacons de lin cordurats de roge.
[Los sacons brodats]
Cada còp que l'ivèrn arribava, Joana sarrava los ponhs. L'òrra nèu la fasiá venir caborda, coma la nuèch quand se desrevelhava e que sabiá pas pus ont èra. Quand nevava, que s'i vesiá pas a dos passes, barrava los contravents de l'ostal e se metiá al lièch.
[L'ostal cobèrt de nèu, contravents barrats, de luènh]
Una vesprada d'estiu que Joana se solelhava jost un prunièr, lo catàs negre a l'ombra de la cadièira-longa, ausiguèt l'esquila del portanèl. Anèt veire qual èra aquò e se trobèt lèu davant un òme. Agèt pas lo temps de dire res que l'òme comencèt :
"Bonjorn, soi botanista e m'an dich que coneissiatz totas las plantas del país !
- Benlèu pas totas mès un fum, òc ben… Dintratz."
[L'òme arriba dins l'òrt. Joana sus la cadièira-longa, lo catàs negre dejost]
Dintrèron dins l'ostal e Joana anèt far de cafè. Quand tornèt de la cosina, l'òme aviá espandit totes sos libres de botanica sus la taula. Tres oras passèron que s'entrachèron pas… S'apelava Loís. Lo sabentum de Joana l'espantava.
[Joana e Loís a la taula, lo catàs negre jagut suls libres dubèrts, lo servici a cafè polit sus la taula]
Loís tornèt sovent a l'ostal de Joana. Joana l'esperava. Podián passar de jornadas a parlar de las flors… Un ser, Loís demorèt.
Lo monde del vilatge sachèron lèu que Joana èra tornar amorosa. Volguèron ne saupre mai, saupre s'èra vertat e venguèron badar a l'entorn de l'ostal de Joana. N'agèron la pròba.
[La nuèch, l'ostal es alucat, òm devinha Loís qu'embraça Joana]
Una nuèch que Joana e Loís dormissián coma d'enfants, un bruch d'Ifèrn los sortiguèt de lor sòm. Defòra, de monde cornavan, estiflavan, cridavan. E per dessús : lo bram tarrible d'un brau* ! Joana capitèt lèu que li fasián carivari. Aquel bruch èra lo signe de son paure òme mòrt, lo trimadís de son arma que s'encanissava contra ela. Costuma crusèla entre totas… Lo bon sòrt se paga. Per lor far arrestar aquel sarrabastal, Joana lor deviá pagar per beure. Si que non, tronarián l'endeman. De tot biais, lor caldriá pagar per beure. E Joana o faguèt.
[Es acabat, Joana es sola, se plora, los veires vuèges son sus la taula]
Loís ofriguèt a Joana son pus fin amor. Joana n'èra talament urosa ! Lo carivari èra passat e lo missantum del monde amb el. Pr'aquò, Joana contunhèt tot còp de cercar la fenèstra de la cambra e totjorn de sarrar los ponhs cada còp que tombava la nèu. Dusca a la fin de sa vida.
[Joana e Loís, amoroses]
Cric, crac
Lo conte es acabat.
* brau : topina de tèrra que l'òm a remplaçat lo cuol per una pèl amb un fial al mièg. Amb de pega, quand òm passa la man dins la topina e que l'òm alisa lo fial, aquò fa un bram de brau.
10/02/2009
Carnaval : nos an raubada la cançon !
Sabètz que la cançon del generic de fin de "Nounours" (bonne nuit les petits) es la cançon de Carnaval dels paisses d'Òc ?
"Adiu paure, adiu paure,
Adiu paure Carnaval.
Te te'n vas e ieu demòre,
Per manjar la sopa d'òli,
E lo cambajon salat."
Inscription à : Articles (Atom)


text:
Albricotièr
los albricòts, fruches de l'albricotièr
L’Albricotièr, (Prunus armeniaca), es un arbre fruchièr del genre Prunus de la familha dels Rosaceae, cultivada per son fruch, l'albricòt.
Somari
- 1 Sinonims
- 2 Origina
- 3 Descripcion
- 4 Desvolopament
- 5 Agronomia
- 6 Cultura
- 7 Utilizacion
- 8 Principalas varietats
- 9 Produccion
- 10 Referéncias
- 11 Vejatz tanben
Sinonims[modificar | modificar la font]
- Amygdalus armeniaca (L.) Dumort. [≡ Prunus armeniaca var. armeniaca]
- Armeniaca ansu (Maxim.) Kostina [≡ Prunus armeniaca var. ansu]
- Armeniaca vulgaris Lam. [= Prunus armeniaca var. armeniaca]
- Prunus ansu (Maxim.) Kom. [≡ Prunus armeniaca var. ansu]
Origina[modificar | modificar la font]
L'albricòt e lo persec son los dos fruches de clòsc del genre Prunus originaris de China.
Los albricotièrs salvatges butan dins la serrada dels Tian Shan, d'Asia Centrala (Quirguizstan e Xinjiang en China) e dins divèrsas regions de China (Gansu, Hebei, Henan, Jiangsu, Liaoning, Nei Mongol, Ningxia, Qinghai, Shaanxi, Shandong, Shanxi, Sichuan) e en Corèa e al Japon[1].
L'abricotièr es cultivat en China dempuèi 2000 ans[2]. A causa d'aquela cultura anciana sus de vastas zonas a l'oèst e al nòrd del territòri chinés, es dificil de determinar sa distribucion d'origina exacta, perque se pòt pas saber quinas son las formas vertadièrament salvatjas. Pasmens los darrièrs estudis de l'estructura genetica de las populacions permet a Yuan e d'autres[3] (2007), d'afirmar que lo centre de diversitat de l'albricotièr se tròba en Xinjiang. Las fonts genetics i son fòrça.
L'introduccion de l'albricotièr dins l'Orient Mejan se faguèt per Iran e Armenia, vèrs lo sègle I AbC[4]. Los Grècs puèi los Romans coneguèron de l'albricotièr a aquela epòca. Desconegut del temps de Teofrast (-372, -288), foguèt al sègle I que tròba de mencions d'aquel fruch dins los tèxtes: lo mètge grèc Dioscorid lo nomena Mailon armeniacon « poma d'Armenia » e Plini lo Vièlh fa una mencion escura a une varietat portant lo nom de praecocium (precòç).
La denominacion en latin scientific de armeniaca foguèt utilizada pel primièr còp pel naturalista soís Gaspard Bauhin (1560-1624) (dins Pinax Theatri Botanici). La cresença de l'origina armènia foguèt adobada per Carl von Linné que bategèt l'espècia Prunus armeniaca (1753). Aquela error contunhèt en Occident fins al sègle XX. Segon De Candolle (Origina 1882), seriá lo botanista Joseph Decaisne (1807-1882) que lo primièr auriá sopçonat l'origina chinesa de l'arbre.
Al començament de nòstra èra, qualques centenats d'ans aprèp son arribada en Armenia, la cultura de l'albricotièr èra plan establida en Siria, Turquia, Grècia e Itàlia[5].
Foguèt introduch en Espanha pels Moros aprèp 714.
Mai tard segon GILLES Frédéric[6]l'albricotièr d'un costat arribèt en Provença pel Rosselhon benlèu abans lo sègle XV e d'un autre costat arribèt traversèt los Alps e s'escampant per la val de Léger alara que lo Rei Rainier (1409-1480), eritièr del Reialme de Nàpols, lo menèt dins sa region natala vèrs 1560.
Los descendents dels albricotièrs de la val de Léger, cultivats en Vauclusa e la val de Ròse, presentan las caracteristicas del phylum europèu: una amètla doça, l'autofertilitat e una flaca exigéncia per l'empèut. Los descendents de la populacion d'albricots del Rosselhon possedisson eles las caracteristicas del phylum Nòrd-african: una amètla amara, l'autosterilitat e de fòrças exigéncias per l'empèut[7].
Descripcion[modificar | modificar la font]
L'albricotièr es una espècia vigorosa: pòt aténher mai de 6 mètres de naut en situacion naturala favorabla. A tendéncia a aver una fòrta vegetacion. Lo tronc es cobèrt d'una rusca cruissinenta brun-negre. La portadura pòt èsser quilhada o penjada. Se multiplica par empèut. Se caracteriza per une florison precòça; çò que lo fa sensible a las geladas de prima.
Las fuèlhas, altèrnas, sessilas son de forma elliptica cordiforma, amb d'estipuls, de bòrd dentelhat.
Las flors, pro grandas, blanchas o rosencas, apareisson abans las fuèlhas. An 25 etaminas.
Lo fruch de forma globulosa es una drupa comestibla de pèl velosada, de color jauna iranjada. La popa mòla a maduritat. Los clòcs, qu'aderís pas a la popa, contenon una amètla doça o amara segon la varietat.
Desvolopament[modificar | modificar la font]
L'albricotièr a une creissença policiclica. Lo borron situat just en dejós prend lo relais e una novèla unitat de creissença (UC) se constituís. Una a quatre UC son produchas cada an segon lo clima, la varietat e la carga de l'arbre.
Florison[modificar | modificar la font]
Los borrons florals son situats a costat o a la plaça dels borrons vegetatius, contenon en general qu'una sola flor. L'induccion florala se realiza pendent l'an precedent la florison. Comença en junh e contunha fins a la fin de l'estiu. La diferenciacion del meristèma s'efectua pendent l'estiu e continua fins a la prima seguenta. Se pòt fa sonque se las sèrvas glucidicas atengan un nivèl. L'induccion florala es favorizada per una superfícia foliara importanta, una fotosintèsi activa, una creissença moderada e una abséncia de fruches per qualques varietats. Es perque una carga excessiva en fruch provocarà una mendre carga de l'arbre l'an que ven. Los borrons florals dintran en dormença pendent l'estiu. Se las temperaturas d'ivèrn son tròp bassas, las pèças floralas son necrosadas.
Pollinizacion[modificar | modificar la font]
La majoritat de las varietats tradicionalas es autofertil fa que la preséncia d'abelhas es pas indispensabla. Mas actualament, fòrça varietats d'origina americana esterilas foguèron introduchas e demandan la preséncia d'una varietat pollinizatritz adaptada.
Agronomia[modificar | modificar la font]
Lo sòl[modificar | modificar la font]
L'albricotier es tolerant sus la natura del sòl. Pasmens, ama pas las argilas prigondas e las tèrras fredas e umidas (asfixia de las racinas). Suporta de sòls a dòsi elevada de calcari actiu. S'adapta tanben a de tèrras peirosas mai preferís las tèrras leugièras, caudas e permeablas de pH vesin de 0.
Lo clima[modificar | modificar la font]
L'albricotier es un arbre de clima continental suportant de temperaturas ivernalas de –20 °C. Crenh los cambis termics precòces (risc de destruccion dels organs florals e la creissença de la sensibilitat als fongis). La quantitat d'aiga disponibla per l'arbre a une incidéncia dirècta sus la creissença de la vegetacion qu'indutz atal la possibilitat e la qualitat de la culhida e sus la preparacion de la futura produccion. La consomacion aumenta de contunh fins a junh, s'estabiliza puèi demenís a la fin de sason. La fasa critica de sensibilitat a la secada se situariá entre lo començament del durciment del clòsc (mitan de mai) e la culhida. Un asagatge tròp important pòt favorizar lo calibre dels albricòts al detriment del gost, de la fermetat, e de la presentacion (aument de la fragilitat, problèmas d’esclatament…).
Cultura[modificar | modificar la font]
L’albricotièr es una espècia de clima caud, que prospèra plan jol clima mediterranèu, pasmens es rustic fins al nòrd de França. Resistís a de temperaturas anant fins a -30 °C mas es fòça sensible als freds de prima.
Multiplicacion[modificar | modificar la font]
- Semenason pels pòrta empèuts e qualques varietats ancianas se reproduson pro semblant
- Empèut sus abricotièr o perseguièr fin d'agost, sus ameltièr o prunièr fin julhet
Poda[modificar | modificar la font]
Es destinada a assegurar un bon equilibri entre la creissença vegetativa e la fructificacion. Los objectius son:
- de constituir una estructura de las brancas fòrta.
- d’assegurar una mesa en fruch progressiva e regulara, de bèl aspècte e de bon calibre.
- de permetre un bon desvolopament de las ramas.
Esclariment[modificar | modificar la font]
L'operacion consistís a suprimir una partida dels fruches sus de rams en subrecarga per limitar lo fenomèn d'alternança, d'obtenir de fruches de bon calibre e un bon equilibri de l'arbre. En suprissent los fruches tròp pròches, aumentam lor aeracion, los fruches son alara mens sensibles a l’oïdium, a las atacas de forficuls que cèrcan los luòcs escurs e subretot als fongis patogèns que provòcan de poiriments sus l’arbre e de malautiás de conservacion.
Malautiás[modificar | modificar la font]
Las tres principalas malautiás de l’albricotièr son degudas a de virus, a de micoplasmas e a de bacterias.
- L’Enrolament clorotic de l’albricotièr es una malautiá de fitoplasme. L’agent patogèn se multiplica dins los tubes criblats que va obturar s'es present en quantitat, condusent a la mòrt de l’arbre.
- La Sharka es causada pel Plum Pox Virus. Los damatges causats son variables, pòdon anar de la simpla pèrda dins la culhida a una importanta deformacion dels fruches que se pòdon pas vendre. Pòt se transmetre pendent l'empèut per las aisinas, o per de vectors coma lo pesolh verd del perseguièr (Myzus persicae).
- Los damatges causats per la « Bacteriòsi » son lo resultat de doas malautiás, lo cranc bacterian Pseudomonas syringae e Pseudomonas mors prunorum e las tacas bacterianas causadas per Xanthomonas campestris pv. pruni. Se traduson per d'atacas estivalas suls rams e suls fruches enebissent la creissença de la planta e damatjant la qualitat de produccion.
Noisibles[modificar | modificar la font]
- Anarsia lineatella : Son las canilhas que provòcan mai de damatges. Escavan de galariás dins los joves brots d’albricotièr que penjan e secan daissant pèrdre de gotetas de goma. Pòdon tanben penetrar dins los fruches.
- Forficula auricularia L. : Las forficulas provòcan subretot de damatges suls fruches. Manjan l’epidèrma dels albricòts. Los traucs son una pòrta de dintrada pels fongis responsables de las malautiás de conservacion (Monilia, Alternaria). Fugisson la lutz cercant tot element que dona l'escuritat e mantenon l'umiditat.
- Hyalopterus pruni e Mysus persicae: Las fissadas dels pesolhs provòcan un crespament de las fuèlhas jos que s’aparan; los fruches se desvolopan mal pòdon secar e tombar.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
L’albricotièr es cultivat subretot pel fruch, mai rarament per la fusta. Son amètla es tanben consomida dins qualques païses.
Lo fruch se pòt consomir frecs mas la sason es corta e la sèrva fòrça corta.
Es tanben transformat (en còca, confitura, en siròp) o secat.
De son clòsc, se fa de licors coma lo Noyau de Poissy o l’amaretto.
Es tanben un arbre d’ornament per sa florison de prima.
Principalas varietats[modificar | modificar la font]
Produccion[modificar | modificar la font]
Dins lo monde[modificar | modificar la font]
La produccion mondiala d'albricòts èra de prèp de 2 600 000 t en 2004. Un tèrç d'aquela produccion ven d'Euròpa e un tèrç ven de l'Orient Mejan. Turquia es lo primièr productor mondial amb 16% del volum total. La majoritat d'aquela culhida es destinada al secatge, mercat qu'aquel país n'a un quasimonopòli. Venon apuèi Iran, Itàlia e França.
En Euròpa[modificar | modificar la font]
- En Espanha, se fa sobretot dins las zonas de Valéncia et de Múrcia, pasmens s'existís una pichona produccion en Aragon e dins lo centre. Valéncia es una zona de produccion precòça que los produchs son majoritariament destinats al mercat del fresc e a l’exportacion. Los accidents climatics, de problèmas sanitaris e lo flac taus de renovacion del vergièr fan que la zona es en declin.
- En Grècia, la produccion d’albricòts es puslèu concentrada en Creta, Tessalia e Peloponès. Los vergièrs son tradicionals es plan adaptada al mercat del fresc.
- La produccion italiana d’albricòts se situa subretot al Sud, en Campània, en Basilicata e en Calàbria. Dins lo Nòrd i a tanben une produccion tradicionala en Emília-Romanha.
En França[modificar | modificar la font]
Es dins lo Gard, e subretot dins la val de Ròse, que lo potencial de produccion es uèi mai important.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Flora of China Armeniaca vulgaris]}}
- ↑ (zh)Food Plantas de China, Shiu-ying Hu, ed: The Chinese University Press (HK), 2005
- ↑ Population Genetic Structure in Apricot (Prunus armeniaca L.) Cultivars Revealed by Fluorescent-AFLP Markers in Southern Xinjiang, China, Zhaohe Yuan, Xuesen Chen, Tianming He, Jianrong Feng, Tao Feng, Chunyu Zhang, in Journal of Genetics and Genomics, 2007
- ↑ id:zo Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Cultivated Plants in West Asia, Europe, and the Nile Valley; Daniel Zohary, Maria Hopf; Oxford University Press, USA; 2001
- ↑ id=zo
- ↑ (fr)ETUDE DES DETERMINANTS GENETIQUES DE CARACTERES D’INTÉRÊT AGRONOMIQUE CHEZ L'ABRICOTIER; GILLES Frédéric; École Pratique des Hautes Études; 2003
- ↑ (fr)Narbonne et son histoire; HERBEZ., F, GIRAULT DE SAINT-FARGEAU.A., JOANNE. P., VATTIER D’AMBROYSE. V.; Editions du bastion; 1995


text:
Evangèli del Pseudo-Matieu
L'Evangèli del Pseudo-Matieu, apelat tanben Libre de la naissença de la benaürosa Verge Maria e de l'enfança del Salvador, es un tèxte que fa partida dels apocrifs del Novèl Testament, que datariá de 550 a 570. Tracta de la nativitat e de l'enfança de Jèsus e a portat de nombrosas tradicions coma l'ase e lo buòu dins la grépia, mas tanben de miracles arribats durant la Fugida en Egipte.
Fa partida dels nombroses relats de l'enfança de Jèsus Crist qu'existisson dempuèi lo sègle segond, e s'inspira del Protoevangèli de Jaume, amb de partidas de l'Evangèli de l'enfança segon Tomàs.


text:
Era carretèra demore desèrta abantes qu’es prumèri veïculs de seguretat e des pompièrs francesi poguen daurir eth pas ara caravana publicitària, alègra e chocanta, damb un aire de magràs en miei dera canicula, mentre autoctòns e visitaires de cornèrs inimaginables, coma un australian interessat pera camera fotografica que pòrti, ben simpla, retornen era salutacion e remassen es objèctes des mèrques que s’anoncien en aguesta passavila deth patrocini. Eth Tour de França ei atau, un eveniment de tradicion centenària, entre ludic, esportiu, sociau e toristic, qu’encara lhèue expectacion e seguiment per aquiu a on passe. Aguesta setmana i a hèt cap en parçan de Quate Lòcs, ena sua etapa 17au, entre Sant Gaudenç e Sant Lari, enes nòstes tèrres deth Comenge, per vilatges tanplan familiars, propèrs, de casa, a on era distincion termierèra semble irrelevanta, ben supèrflua. Ua orada mès tard, eth bronit des elicopèrs damb es camères que retransmitissen era corsa a vista d’audèth peth vèrd paisatge deth Pirenèu centrau, coronat pes plapes de nhèu que repòsen ath cap dera sèrra, avertís dera inminent arribada des corredors que la entèsten, damb ua diferéncia de tot just ua menuta respècte de tot eth grop. Aguesti eròis dera bicicleta, òmes subreumans, passen tot viste, dauant des espectadors que mòstren quauqui estendards e es anims que les inspiren, en tot que s’encaren ara ascension deth pòrt deth Portilhon, que pugen de forma constanta, a pinhon fixe, quan non se vau a badar, mentre ignòren, as sues esquies, es beròies imatges dera montanha de Margalida. Ja les pòs anar a cercar, que ja paren en Banhères de Luishon. Era carretèra torne a èster dubèrta e es ciclistes aficionadi entornien peth pòble, tà naut e tà baish, damb aqueth regust que dèishe un dia diferent.
(DIARI SEGRE, 26 de junhsèga de 2014)


text:
Pargue Güell
Lo Pargue Güell es un grand jardin public amb d'elements arquitecturals situat suls nauts de Barcelona, sul penjal del puèg del Carmel que mira cap a la mar, prèp del Tibidabo. Foguèt dessenhat per l'arquitècte Antoni Gaudí, a l'apogèu del modernisme catalan, bastit entre los ans 1900 e 1914 e inaugurat coma pargue public en 1926. S'espandís sus 17,18 ectaras (0,1718 km²), çò que ne fa una de las òbras arquituralas pus grandas del sud d'Euròpa.
Estil[modificar | modificar la font]
Lo dessenh del pargue es la manifestacion clara de la man d'un arquitècte, e l'estil particular de Gaudí es evident dins quin que siá element, fins al mai petit. Dominan las formas ondadas, semblant de rius de lava, e de passatges cobèrts amb colomnas qu'an de formas d'arbres o d'estalactitas. Fòrça de la superfícias son cobèrtas amb trencadís, tròces de ceramica o de veire al biais de mosaïcas de colors. Perque se situa al mièg de la vila e a una nautor elevada, aquel pargue es un refugi de patz que contrasta amb lo bruch e el frenesia de la capitala catalana.
Antoni Gaudí pensava a las ciutats jardin angleses, e s'esforcèt de realizar una perfèita integracion de sas òbras amb la natura. Una pròva ne son las colomnas fachas de pèiras de talha e formas fòrça variablas, que fan pensar a de troncs d'arbres, estalactitas e espelugas naturalas. Los angles dreches existisson enluòc: las colomnas son clinadas coma de palmièrs.
Lo punt central del pargue es una immensa plaça vueita, lo bòrd d'aquel servís de banc e ondula com una sèrp de cent cinquanta mètres de long. Aquel banc es tanben cobèrt de trencadís fach de pichonas pèças de ceramica e veire e es l'òbra de Josep Maria Jujol, un collaborador de Gaudí.
La plaça es en partida sostenguda per la Sala de las Cent Colomnas, compausada per ochanta siès colomnas semblants a d'estalagmitas jaissant dins una espeluga. Al plafon, entre las colomnas i a de decoracions circularas mas se bastiguèt pas de colomnas qu'èra previst de per abans (deurián èsser cent).
Fins a aquel luòc s'arriba las grasas de la dintrada principala del pargue, dispausadas simetricament de cada costat d'una escultura de salamandra que venguèt en l'embalem del jardin. Representa la salamandra alquimica, que simboliza l'element fuòc.
A la dintrada principala del pargue s'auçan dos edificis de pur estil de Gaudí, amb teulats de corbas doças, d'apendicis estranhes e motius geometrics.
Istòria[modificar | modificar la font]
Foguèt Eusebi Güell que donèt lo nom al pargue. Aquel ric òme d'afar catalan, membre d'una influenta familha borgesa de la vila, venguèt un vertadièr mecènas per Gaudí, perque li permetèt de portar a tèrme fòrça de sas òbras -entre las qualas lo Pargue Güell- sens interferir dins sas decisions artisticas.
Aquel pargue es l'astruc resultat d'un fracàs comercial, perque, a la pineda ont èra lo pargue, èra previst d'i bastir una urbanizacion de luxe. Mas, a causa de la Primièra Guèrra Mondiala, se vendèt solament doas parcèlas (en una d'aquelas se tròba la Casa Museu Gaudí), e la vila decidiguèt ans mai tard (en 1926), aprèp la mòrt de Güell, de comprar lo terren restant per ne far un pargue public. Gaudí se consacrèt en exclusiá a son òbra mai monumentala, la Sagrada Familha.
Segon lo dessenh original, la plaça centrala deuriá èsser un teatre grèc, e las colomnas constituisson un temple doric de cent colomnas.
En 1984 l'UNESCO declarèt lo Pargue Güell Patrimòni Mondial de l'Umanitat.
Galariá d'imatges[modificar | modificar la font]
-
Vista exteriora del mirador, en dessús la Sala de las Cent Colomnas.
-
-
-
-
-
-
Ostal Martí Trias i Domènech, de Juli Batllevell.
-
-
-
Sala ipòstila, amb colomnas doricas e mosaïcas.
-


text:
817
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 817 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Revòuta d'Ibrahim ben al-Mahdi, fiu dau califa Al-Mahdi e fiu ainat dau califa Harun ar-Rachid, que se proclamèt califa a Bagdad lo 24 de julhet. Una partida de l'armada, inquieta dau raprochament dau califa Al-Mamun ambé lo chiisme, lo sostenguèt e conquistèt la vila de Kufa. Ibrahim deguèt alora negociar ambé lei soudats lo pagament d'una sòlda excepcionala. En parallèl, de kharigistas se revoutèron dins la region de Sawad mai lo movement i foguèt finalament contengut per lo califa novèu. Pasmens, deguèt tanben faciar la reaccion dau califa Al-Mamun qu'organizèt sa repòsta dins la region de Merv.


text:
Cladech
Cladech es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
La prononciacion actuala es [klɒ’de] [1].
Las fòrmas ancianas son : Clidochs, Cludois, Cludoih (totas al sègle XIII), Cludech, en 1269, Claduch, en 1293, Cladechium, grafia actuala latinizada, en 1491. Si, malgrat las fòrmas ancianas, que coneis, Dauzat i supausa la raiç gallesa clat- [2], Chantal Tanet e Tristan Hordé, puèi Bénédicte Boyrie-Fénié i veson, emb prudéncia per la segonda, lo latin vulgar clodicium, varianta de clausum, del vèrbe claudere o cludere, « barrar »; lo sens es « camp claus, barrat (de sègas...) » [3],[4]. Cal solament supausar l'evolucion : (resultat de) clodicium > (resultat de) clidocium, per explicar lo vocalisme de las fòrmas ancianas e de la prononciacion actuala, o quicòm de pus complicat encara; per la segonda sillaba, l'alternància u/e dins los tèxtes es tipica de la diftongason de -ò-, en -uè-, que se simplifica en è en Perigòrd, aicí emb passatge a -e- en finala absoluda.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Belvés; es adara del canton de Vallée Dordogne (en francés), donc Val Dordonha.
- La comunautat de comunas es la CC Val de la Dordonha et Forèst Beceda.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2011 : 94; 2013 : 93 abitants (17 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/belves/CLADECH.htm
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/belves/CLADECH.htm


text:
Corrent de l'Atlantic Nòrd
Lo Corrent de l'Atlantic Nòrd es un corrent oceanic poderós e caud que perlonga lo corrent del Golf al nòrd-èst. A l'oèst d'Irlanda se dessepara en dos. Una branca (lo Corrent de las Canàrias) va cap al sud alara que l'autre contunha cap al nòrd lo long de la còsta d'Euròpa de l'oèst ont a una influéncia considerabla en escalfar lo clima. D'autras brancas son lo Corrent d'Irminger e lo Corrent norvegian. Menat per la circulacion termoalina globala (THC), lo Corrent de l'Atlantic Nòrd es tanben sovent considerat coma una part del Corrent del Golf que el va pus a l'èst e al nòrd en partir de las còstas nòrd americanas a travers l'Atlantic e dins l'Ocean Artic.
Se sospecha que l'escalfament global pòsca aver un efièch significatiu sul corrent; vejatz Perturbacion del corrent del golf pels detalhs.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- The North Atlantic Current. Elizabeth Rowe, Arthur J. Mariano, Edward H. Ryan, The Cooperative Institute for Marine and Atmospheric Studies.