text:
1651
Aquesta pagina concernís l'an 1651 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après lei combats de l'annada precedenta, la Fonda foguèt agravada per la rompedura entre Gaston d'Orleans, oncle dau rèi, e lo cardenau Mazarin, ministre principau de la regenta Ana d'Àustria, au començament de l'annada ambé la signatura lo 30 de genier d'un acòrd entre Gaston d'Orleans e lei caps principaus de la Fonda per exigir la partença dau cardenau. Lo 6 de febrier, Mazarin s'enfugiguèt de la capitala mai lo rèi e la rèina deguèron i demorar en causa dau risc d'insureccion de la populacion. Dins la nuech dau 9 au 10 de febrier, de Parisencs intrèron dins lo Palais per s'assegurar de la preséncia de Loís XIV. En fàcia d'aquelei dificultats, Ana d'Àustria deguèt acceptar la liberacion de Condé, Conti e Longueville arrestats au començament de 1650.
Lo 15 de març, la noblesa e lo clergat demandèt oficialament la reünion deis Estats Generaus, çò que foguèt acceptat per la rèina. Pasmens, Ana d'Àustria chausiguèt una data situada après la majoritat de Loís XIV. De mai, aprofichèt lei mes de preparacion per devesir la coalicion eteroclita dei frondejaires. Ansin, lo Parlament de París, sostèn important de l'insureccion, èra opausat ais Estats Generaus susceptibles de limitar son influéncia politica. D'autra part, l'adopcion d'una declaracion per lo Parlament exclusent lei cardenaus dau govèrn menacèt la posicion dau frondejaire Gondi que son objectiu èra de venir cardenau. Puei, l'arrogància de Condé acomencèt rapidament de l'isolar permetent lo raliment au rèi d'unei frondejaires moderats coma Turenne ò lo duc de Bouillon. Enfin, leis interès contraris dei parlamentaris e de l'aristocracia auta entraïnèt la rompedura de l'aliança entre lei dos grops. Lo 7 de setembre, après la proclamacion de sa majoritat, Loís XIV poguèt aisament annular leis Estats Generaus e formar un govèrn compausat d'adversaris de Condé.
Condé deguèt abandonar la capitala. Se retirèt dins sa província de Guiana onte ralièt sei sostèns e signèt una aliança ambé leis Espanhòus. A la fin de l'annada, aviá lo contraròtle de la màger dau sud e dau centre dau Reiaume. Lòng de la frontiera nòrd, sei partisans tenián tanben unei posicions estrategicas permetent d'assegurar de liasons entre lei rebèls e leis Espanhòus. Dins la capitala dirigida per Gondi e Gaston d'Orleans, s'installèt una faccion ostila tant a Condé qu'a Mazarin que lo rèi demandèt lo retorn (12 de decembre). Leis operacions militaras s'acabèron a l'avantatge de l'armada reiala que capitèt de replegar leis ofensivas espanhòlas dins lo nòrd e ganhèt una tiera de batalhas còntra Condé dins lo sud-oèst.


c: text/html

text:
Lantheuil
Lantheuil es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat per dos cors d'aiga, la Thue #que se tira en la Seulles a Amblie, la Gronde en venent de Coulombs #qu'alimenti las pèças d'aiga del castèl de Manneville e los dos ancians lavoirs del vilatge abans de se pèrdre en la Thue al masatge caseriu de Pierrepont.
La commune est traversée par deux cours d'eau, la Thue qui se jette dans la Seulles à Amblie, la Gronde venant de Coulombs qui alimente les pièces d'eau du château de Manneville et les deux anciens lavoirs du village avant de se perdre dans la Thue au hameau de Pierrepont.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Origina del nom : de la paraula Lantos, patronyme d'un cap gaulois e del lengatge gaulois ialo, « clar, camp ». Lantheuil Es doncas « lo clar de Lantos ».
Situat a parièra distància de Can e de Bayeux, lo vilatge a benlèu #èsser un luòc de guèrra, de meteissa que Vaussieux, ont un camp i aviá establit. Dempuèi lo començament de la Modèl:S-, la localité manten de relacions estrechas amb la familha de Turgot, lo castèl de Manneville en essent pendent longtemps un luòc important dins lo pòble. Coma freqüentment en la region, los òmes son çò de mès sovent jornalers, la principala activitat en essent l'agricultura, o tailleurs de pèira, del temps que las femnas son per la majoritat dentellières. Fins en 1790, lo domeni de Lantheuil, a l'oèst, a establit en parròquia, del temps qu'aquel de Pierrepont, a l'èst, ont un coan laïc a #èsser fondat per un curé de Lantheuil, es una succursale de la parròquia de Amblie. Aqueles dos domenis, erigits en municipalitats son la Revolucion[3],[4], an amassat en 1835 per Louis Target, prefècte del Calvados. A Modèl:La s-, l'indústria es practicament absenta, a l'excepcion de doas o tres fabricas de allumettes. A la fin de la Modèl:S-, l'agricultura es mens importanta #que per endavant, la majoritat dels actius en trabalhant sus Can.
Origine du nom : du mot Lantos, patronyme d'un chef gaulois et du langage gaulois ialo, « clairière, champ ». Lantheuil est donc « la clairière de Lantos ».
Situé à égale distance de Caen et de Bayeux, le village a peut-être été une place de guerre, de même que Vaussieux, où un camp était établi. Depuis le début du Modèl:S-, la localité entretient des relations étroites avec la famille de Turgot, le château de Manneville étant pendant longtemps un lieu important dans le village. Comme fréquemment dans la région, les hommes sont le plus souvent journaliers, la principale activité étant l'agriculture, ou tailleurs de pierre, tandis que les femmes sont pour la plupart dentellières. Jusqu'en 1790, le domaine de Lantheuil, à l'ouest, est établi en paroisse, tandis que celui de Pierrepont, à l'est, où un couvent laïc a été fondé par un curé de Lantheuil, est une succursale de la paroisse d'Amblie. Ces deux domaines, érigés en communes sont la Révolution[3],[4], sont réunis en 1835 par Louis Target, préfet du Calvados. Au Modèl:S-, l'industrie est quasiment absente, à l'exception de deux ou trois fabriques d'allumettes. À la fin du Modèl:S-, l'agriculture est moins importante qu'auparavant, la majorité des actifs travaillant sur Caen.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ 3,0 3,1 Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 5 de junh 2011
- ↑ 4,0 4,1 Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 5 de junh 2011

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Prèmis d'aulhada au Salon de l'agricultura
- Actus
- Divendres, 27 Febrièr 2015 16:24
Ger, au Salon internacionau de l'Agricultura que's debanè la remesa deus prèmis d'aulhada. Dotze neuritors e los lors tecnicians qu'estón recompensats tau lor tribalh e lo lor engatjament dens la cordèra ovina francesa. Quate categorias qu'estón primadas. La Categoria A : Qualitats tecnicas - neurissatge leitèr — Prumèr prèmi balhat au Yann Romieu, neuridor ovin, AOC Ròcafòrt, dens Avairon e la soa tecniciana Noémie Amposta-Unotec.
Cafè Occitan a l'entorn deu Carnaval de Limós
- Actus
- Divendres, 27 Febrièr 2015 15:46
Cafè occitan lo 4 de març qui arriba a Pompinhan (30). Tad aqueste navèth rendetz-ve, qu'ei convidada Marion Lavabre, etnològa. L'especialista que vienerà parlar deu Carnaval de Limós. Lo carnaval de Limós que s'espandeish sus 3 mes. Qu'ei lo mei long deu monde. Cada fin de setmana, tres bandas que dançan au ritme de la musica tradicionau de la vila, jos las arcadas medievaus, a l'entorn de la Plaça de la Republica.
D'En Haut e Ultra Zook au Localypso (64) doman ser
- Jornal numeric
- Divendres, 27 Febrièr 2015 14:58
Lo grop D'En Haut que serà en concèrt doman ser au Localypso de Pau. Lo grop dont l'album ei d'escotar e de crompar suu site PAGANS (www.pagansmusica.net/album/denhaut) que serà sostienut en prumèra partida peu grop Ultra Zook dissabte. Lo Localypso qu'ei ua sala d'espectacle gerida per la maison de disc A Tant Rêver du Roi. Cada mes, que convida musicians qui vienen quitament deus Estats Units entà poder partatjar ua musica qui ne se pòt pas escotar pertot.
L'AEO que's regaudeish deu 24/10/15
- Actus
- Divendres, 27 Febrièr 2015 14:08
L'associacion deus Elejuts Occitans que sorteish de har paréisher un comunicat de premsa pertocant la manifestacion tà la lenga qui hè hèra parlar d'era, qui deveré debanà's lo 24 d'octobre a Montpelhièr. L'associacion deus Elejuts Occitans que's regaudeish de l'anóncia de l'organizacion d'ua grana manifestacion a favor de la lenga occitana lo 24 d'octobre qui arriba a Montpelhièr. La coordinacion tà la lenga occitana, compausada de las granas associacions culturaus qu'a causit de mobilizar un còp mei tots los qui demandan ua vertadèra reconeishença e ua vertadèra politica publica a favor de l'occitan.
« Amb un fil d'amistat », libre ofèrt a Felip Gardy
- Cultura
- Dimenge, 01 Març 2015 12:45
Felip Gardy es un universitari conegut e reconegut. Foguèt format a Montpelhièr, supausi a « l’escòla de Robèrt Lafont », l’universitat Paul-Valéry. Totjorn es que l’un e l’autre trabalhèron amassa bravament de temps... Notadament dins lo Grop de Recèrcas sus la Diglossia fondat pel paure erudit nimesenc. Contribuiguèron a las meteissas revistas, mai que mai a Lengas (revista de sociolingüistica). Felip Gardy foguèt atanben director de recèrca al CNRS.
Curiós de santat : Vertuts de l'argèla
- Zoom
- Dissabte, 28 Febrièr 2015 11:09
Aquesta matèria meravilhosa serveish tant los òmis dens la lor vita vitanta per la construccion e l’industria. Que serveish per exemple dens l’industria deu petròli o deu cauchó. L’argèla qu’a un poder desgreishant e descolorant. Mes qu’ei tanben ua matèria preciosa e intelligenta entà entertiéner la santat... Ua bona alternativa qui pòt estar utilizada per tot lo monde. Los egipcians ancians l’emplegavan dejà per la santat e per embaumar los lors morts.


text:
Ateïsme
L'ateïsme (del grèc atheos) es negar l'existéncia de Dieu. En un sens mai ample pòt èsser autant l'incredulitat coma l'indiferéncia davant lo fach religiós.
Evolucion conceptuala[modificar | modificar la font]
Al començament, en Grècia antica, significava "abandonat pels dieus". Aqueriguèt una significacion addicionala al sègle V aC: "que refusa los dieus" o "impiu". Ciceron transcriguèt atheos al latin. Los primièrs crestians e los pagans discutissián sul sens del mot ja que s'acusavan d'athenoi.
Tipologia[modificar | modificar la font]
L'ateïsme pòt èsser explicit quand nèga dirèctament l'existéncia de Dieu. Dins lo cas contrari es ligat a l'Agnosticisme, apelat tanben « ateïsme feble », qu'afirma que se pòt pas argumentar en favor o en contra de l'existéncia d'un dieu e lo Deïsme, qu'admet l'existéncia d'un Dieu creador mas non pas la religion. L'ateïsme practic se pronóncia pas sus l'existéncia de Dieu, mas li dona cap de valor dins la vida reala, mentre que l'ateïsme teoric admet pas l'existéncia d'un èsser transcendental. L'ateïsme teoric pòt prene diferentas formas:
- L'Ateïsme scientific, qu'opausa Dieu e la natura. De l'inutilitat de Dieu dins la practica scientifica se conclutz son inexisténcia, en lo remplaçant de vegadas per d'autras entitats.
- L'Ateïsme existencialista, sostengut sus la contradiccion entre Dieu e lo mal.
- L'Ateïsme umanista que prepausa l'incompatibilitat entre Dieu e la libertat umana.
- L'Ateïsme ontologic, qu'opausa l'infinit a Dieu, retrè lo Cristianisme d'aver anullat l'infinit pròpriament uman.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Copa deu Monde de fotbòl de Mexic de 1986
La Copa deu Monde de fotbòl de Mexic de 1986 que ho la XIIIau edicion de la Copa deu Monde. Que s'escadè en Mexic e que ho remportada per la Seleccion Nacionau argentina de fotbòl.
A l'origina l'organizacion de la competicion qu'èra estada autrejada a Colómbia qui abandonè per rasons economicas. 16 annadas après l'aver organizada en 1970, Méxic, a maugrat d'un terrible terratrem escadut ua annada abans, que tornè arcuélher las espravas d'aqueth tornéi.
Lo percors de l'equipa d'Argentina que ho marcat peu jòc de Diego Armando Maradona qui, contre Anglatèrra e dens un contèxte de tension enter ambs país, marquè lo Gòl de la man de Diu e Gòl deu sègle (considerats respectivament com lo péger e lo géncer) e la revelacion quasi accidentau deu portèr Sergio Goycochea.


text:
Avenc d'Armand
L'Avenc d'Armand se tròba en Roergue, dins la comuna d'Ura e la Parada, entre Maruèis e Santa Enimia. Embarra un bòsc d'estalagmitas.
Pòrta lo nom de son inventor, Loís Armand, faure al Rosièr, que i davalèt lo primièr lo 19 de setembre de 1897.
Descripcion[modificar | modificar la font]
La sala principala, que son sòl se situa a - 100 m de la superfícia, a una longor de 110 m, una largor de 60 m e una nautor mejana de 45 m. Abriga un bòsc de pus de 400 estalagmitas, que una de 30 m de naut, la pus granda coneguda dins lo mond.
Foguèt dobèrta al public l'11 de junh de 1927 de mercé lo pertusatge d'un tunèl de 208 m de long, en penda doça, equipat de lòcas. Uèi, un funicular permet de davalar dins la balma.


text:
Olga Taussky
Olga Taussky (Àustria-Ongria, 1906-Pasadena, Califòrnia, 1995) que s'exiliè a causa de la soa origina judiva, com la soa amiga Emmy Noether. Au costat deu son marit Todd qu'estó ua demest tant d'autes matematicians qui desvolopèn las loas coneishenças durant la Segonda Guèrra Mondiau. Que publiquè prèp de tres cents articles e qu'arrecebó la Crotz d'Aunor d'Àustria. Lo son tribalh mei coneishut qu'ei la Teoria de las mairitzes mes com bona discipòla de Göddel qu'a tanben publicacions granas suber la Teoria deus nombres.


text:
Publicado 19/07/2012 13:05:03CET
BARCELONA, 19 Jul. (EUROPA PRESS) -
Es dètz bisbats damb sedença a Catalonha an creat era marca toristica 'Catalonha Sacra' per apropar eth sòn patrimòni culturau e istoric damb visites e activitats assequibles organizades entà toti es publics a més de 300 bastisses religioses --catedrals, basíliques, monestirs, glèises e ermites-.
Segons a explicat aguest dijaus eth bisbe de Girona, Francesc Pardo, aguest projècte de dinamització culturau preten potenciar eth torisme religiós "en tot dar a conéisher a totòm eth resultat dera vinculació durant més de 2.000 ans entre eth cristianisme e era cultura".
Eth programa culturau includís tres tipes de visites guidades de liura eleccion: a bastisses concrètes, ath conjunt deth patrimòni de cada diòcesi e a lòcs de tota Catalonha, un tipe de rota que permet ua vision globau deth patrimòni religiós.


text:
1242
Aquesta pagina concernís l'an 1242 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Song[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra l'Empèri Mongòl. Après lei victòrias chinesas de 1239-1241, lei Mongòls avián mandat de renfòrç que li permetèron d'atacar tornarmai Sichuan e d'organizar d'incursions còntra d'autrei regions de l'Empèri Song. Pasmens, Sichuan èra d'ara endavant solidament fortificat e la natura montanhosa dau sud de China èra gaire favorabla ai movements de la cavalariá mongòla. Lo conflicte s'encalèt donc a cha pauc fins a 1251 franc de la presa e dau pilhatge de la vila de Hangzhou.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
Premiera descripcion de la circulacion dau sang dins lo còrs uman realizada per lo mètge arabi Ibn al-Nafis (1213-1288).


text:
Neoptera
Los neoptèrs (Neoptera) son una seccion d'insèctes, sosclassa dels Pterigòtes.
Se caracterizan per :
- d'alas equipadas d'un camp jugal o neal.
- d'alas se replegant en arrièr al repaus.
Los Neoptèrs fòrman l'immensa majoritat dels insèctes d'uèi.
Se pòdon diferenciar en tres sosseccions o categorias :
- los Polineoptèrs
- los Paraneoptèrs
- los Oligoneoptèrs
Aquesta classificacion repausa suls tres lindals evolutius traversats pels insèctes dempuèi de centenats de milions d'annadas :
- l'expansion de las alas,
- lo desvolopament d'una articulacion alara complèxa permetent de replegar las alas al repaus vèrs l'arrièr del còrs,
- l'aquisicion de metamorfòsis complètas.
Los neoptèrs comprenon los òrdres seguents :
- Coleoptera Linnaeus, 1758 - coleoptèrs
- Dermaptera De Geer, 1773
- Dictyoptera
- Diptera
- Embiidina Hagen, 1862
- Grylloblattodea
- Hemiptera Linnaeus, 1758
- Hymenoptera
- Isoptera Brullé, 1832 - termits
- Lepidoptera - parpalhòls, parpalhòls de nuèch
- Mantophasmatodea Zompro, Klass, Kristensen and Adis, 2002
- Mecoptera
- Orthoptera - criquet-locustes, sautarèlas
- Phasmatodea Leach, 1815
- Phthiraptera Haeckel, 1896
- Plecoptera - plecoptèrs
- Psocoptera
- Siphonaptera
- Strepsiptera Kirby, 1813
- Thysanoptera
- Trichoptera - friganes, pòrtalenha
- Zoraptera Silvestri, 1913
- Neuropterida


text:
Tiberiàs
Tiberiàs ,( en ebrieu : טבריה o Tverya; en arabi: طبرية o abariyyahés) es una ciutat d'Israèl, anciana capitala de Galilèa. Es situada sus la riba sud-oèst del Lac de Tiberiàs. Uèi ten 39 900 habitants.
L’anciana ciutat teniá un palais reial e un estadi. Foguèt construïda per Eròdes Antipas en onor de l'emperaire Tibèri, que li donèt lo nom. Entre lo regne d'Eròdes Antipas e lo d'Agripa II foguèt la capitala politica, e foguèt probablament una de las quatre ciutats que Neron apondèt al reialme d'Agripa. Coma principala ciutat de Galilèa (amb Seforis) estava fortificada; los abitants vivián de la pesca. Après la destruccion de Jerusalèm la ciutat aurà una acadèmia rabinica. Pròche de la ciutat i aviá los banhs d'Emmaus.
En 637 foguèt conquestada pels arabis. En 1099 los crosats l'ocupèron. Passèt jol poder dels otomans amb la resta de Palestina en 1566, lo soldat Soliman la liurèt a Iosef Hannassi en 1567, e foguèt lo sèti d’una comunitat josieva. En 1837 foguèt destrucha per un terratremol. En 1918 passèt als britanics que ne'n recebèron lo mandat e en 1948 es integrada dins las frontièras d'Israèl.
La vila modèrna es pròcha de las roïnas de l’antica ciutat.


text:
Buztintze-Hiriberri
Buztintze-Hiriberri (basco), Bustince-Iriberry (francés), qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region d'Aquitània.
Los gentilicis que son buztintziar e hiribertar.
Qu'ei traucada per la Via Podiensis deu Camin de Sant Jaume.
L'arriu d'Arzubi que passa per la comuna e que's geta dens lo de Lauribar a Sent Joan lo Vielh.
Las comunas tòcatocantas que son Aniça-Montgelós au nòrd, Jatsu Garazi au nòrd-èst, Lakarra a l'èst, Bussunarits-Sarrasqueta au sud-èst e Sent Joan lo Vielh au sud-oèst.
L'union de Buztintze e de Hiriberri entà har la comuna actuau que data de la Revolucion Francesa.
L'agricultura qu'ei l'activitat economica principau. Que s'i coltiva arradim e que s'i produtz vin d'Irulegi. Au nòrd de la comuna que i a ua peirèra.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
Que i a estèlas discoïdaus dens los dus cemitèris:
- Buztintze
- Hiriberri


text:
Karl Davidov
Karl Davidov (en rus: Kapл ЮлbeBич ДaBыдoB) - Kuldiga, Empèri Rus, lo 15 de març (3 de març de l'annada gregoriana) de 1838 - Moscòu, lo 26 de heurèr (lo 14 de heurèr de l'annada gregoriana) de 1889) que ho un violoncelista rus. Au cors de la soa vita un mecènas que'u auherí un violoncèl d'Antonio Stradivari conegut desempuish com lo stradivarius de Davidov (que ho tanben proprietat de la violoncelista Jacqueline du Pré puish deu violoncilsta Yo-Yo Ma).
Que vadó en Lituània (alavetz dehens l'Empèri Rus e qu'aprengó en familha lo piano e lo violoncèl. La soa familha qu'insistè entà qu'estiduessi e atau que ho diplomat de matematica a l'Universitat de Sant Petersborg. Arron, qu'estudiè au Conservatòri de Leipzig.
Lo compositor Piotr Ilich Chaikovskii que'u bategè lo tsar deus violoncelistas.


text:
Subte
Lo Subte qu'ei lo mètro sosterranh (subterráneo en castelhan e donc subte per contraccion) de Buenos Aires. Curat e bastit a partir de 1909, que ho inaugurat lo 1 de deceme de 1913 en estar atau lo purmèr mètro America Latina e dens l'esmifèri sud. Durant los purmèrs decennis deu sègle XX que conegó ua pravada de las bonas qui s'estanquè chic a chic a maugrat qui la ciutat e la soa aglomeracion be contunhassen de créisher. Demorat pro petit per la ciutat, que l'esperlonguèn durant las annadas 90 e lo movement que segueish enqüera dab ua navèra linha (la H), d'autes en projècte e, desempuish 1987 un premètro (trin aerian utilizat com un tram dens l'espèr d'estar enterrat un dia). Mercés a la negligéncia qui pateishó, las mei vielhas linhas que conservan las veituras de la debuta deu sègle XX dab lo hustatge e las ondraduras de husta (e tanben las pòrtas e las frinèstas, pauc seguras quan lo trin b'ei en movement).


text:
Samora Machel
Samora Moisés Machel (1933-1986) militar e òme politic, foguèt lo primièr president de Moçambic aprèp l'independéncia, e governèt entre 1975 e 1986.
Èra de l'etnia shangana. De jove ajudèt a lo sieu paire qu'èra un elevaire de mejana importància e estudièt dins una escòla missionièra e après a l'escòla de Souguene, dins la pròpria província de Gaza. Completèt pas l'educacion segondària e estudièt infermeria a Lourenço Marques (Maputo) après 1954, ont trabalhèt coma infirmièr dins l'espital per pagar los estudis que fasiá de nuèch. Las tèrras de la siá comunitat dins la region del Limpopo foguèron expropriadas a fins dels ans 1950 e la siá familha deguèt anar trabalhar a las minas de l'Africa del Sud; un de los sieus fraires moriguèt en un accident a la mina. Ja en aquel temps èra estat ganhat per las idèas marxistas e desvolopèt d'activitats sindicalas dins l'espital ont trabalhava.
Lo 1962 se jonguèt al Frelimo quand se formèt e en 1963 recebèt un entrainament militar e dirigiguèt lo primièr atac militar en 1964. Lo 1969 se maridèt amb Josina Machel e aguèt un filh lo meteis an. Lo 1969 èra ja en comandant en cap del Frelimo e èra apreciat pels campanhards moçambicans.
Lo 23 de febrièr lo president del partit, Eduardo Mondlane, foguèt assassinat, e en abril Machel faguèt partida d'un triumvirat que dirigiguèt l'organizacion, amassa amb Uria Simango e Marcelino dos Santos. En novembre la situacion s'esclariguèt e Machel venguèt president del partit.
Lo 25 d'abril de 1974 lo còp d'estat militar dels oficièrs portugueses d'esquèrra, favoriguèt que lo Frelimo acabèsse en atenhent lo poder. L'independéncia se proclamèt lo 25 de junh de 1975 e Machel foguèt lo primièr president, amb Dos Santos coma vicepresident, e regim de partit unic. Lo 1975 foguèt premiat amb lo Prèmi Lenin per la Patz. Machel proclamèt los principis marxistas, nacionalizèt las plantacions e proprietats portuguesas, e creèt d'escòlas e d'espitals per campanhards. Combatèt los regims blancs de Rhodèsia e l'Africa del Sud e foguèt aliat al blòc sovietic. Lo 1977 se produsiguèron las primièras accions armadas de l'oposicion (nomenada Renamo), ajudada pels rodesians e après 1980 pel sud-african, que destruiguèron las escòlas e d'espitals e sabotèron las infrastructuras. En 1984 signèt l'acòrdi de Nkomati amb l'Africa del Sud, que s'arribèt pas a complir, que Moçambic expulsariá segon el los membres del Congrès Nacional African e l'Africa del Sud quitariá d'ajudar a la Renamo.
Lo 19 d'octòbre de 1986, quand viatjava amb l'avion presidencial, un Tupolev Tu-134, cap a Lusaka per assistir a una reünion internacionala, l'aparelh s'esclafèt dins las montanhas Lebombo, a la frontièra entre Moçambic, l'Africa del Sud e Swaziland. Machel Moriguèt amassa amb d'autras nauts responsables. La comission d'investigacion atribuiguèt lo fach a una error umana del pilòt, mas los sovietics acusèron lo regim sud-african. La siá segonda femna, Graça Machel, se maridèt après la fin de l'apartheid, amb lo primièr president negre de l'Africa del Sud, Nelson Mandela. Al luòc de l'accident s'inaugurèt un monument commemoratiu lo 19 de genièr de 1999.


text:
Saint-Louis (Mosèla)
Saint-Louis es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquel pichon vilatge tira la siá reputacion del plànol inclinat de Sant-Louis-Arzviller, un ascenseur a vaissèls destinat a remplaçar 17 écluses del canal de la Marna al Rhin. E mai se fòrça important en talha e en populacion per çò qu'es de lo sieu vesin Arzviller, lo vilatge ludovicien, al contrari dels pòbles environnants, rèsta fòrça rural. N'efièch, Sant Louis a environat de nombrosas pradas e bòsques #que ne fan la siá calma e lo sieu encant. Lo pòble es egalament particular del punt d'enguarda de la siá disposicion. Es un pòbli carrièra fòrça typique ont la glèisa a situat al centre dels dos aisses principals del pòble.
Ce petit village tire sa réputation du plan incliné de Saint-Louis-Arzviller, un ascenseur à bateaux destiné à remplacer 17 écluses du canal de la Marne au Rhin. Bien que très important en taille et en population par rapport à son voisin Arzviller, le village ludovicien, à l'inverse des villages environnants, reste très rural. En effet, Saint Louis est entourée de nombreuses prairies et forêts qui en font son calme et son charme. Le village est également particulier du point de vue de sa disposition. C'est un village rue très typique où l'église est située au centre des deux axes principaux du village.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Pòbli-carrièra creada en la principauté de Lixheim en 1629 pel prince Louis de Lorraine-Guise.
- Destruit l'an 1634 ; pas #èsser repeuplé que cap a 1705.
- Lo pòble #èsser a nòu en granda part destruit lo 18 de junh de 1940 pels bombardiers alemands.
La carrièra la mai tocada pòrta uèi lo nom de "carrièra del 18 de junh".
Isolat culturellement pendent de longs sègles, Sant-Louis s'es dobèrt dempuèi de nombroses ans dins lo mond. La siá particularité residís en la siá istòria e en la siá cultura. S'i parla sovent lo « platt ». Aquel dialècte, prèp de l'alemand, es fòrça difondut dins lo pòble. Gaireben totas las generacions o parla ont lo comprenga. Indigne lo torisme, Sant-Louis rèsta un marc agréable a totas passejadas, per l'estenduda de los sieus païsatges enchanteurs e de lo sieu incresible panorama sus la polida vallée del canal de la Marna al Rhin. Dempuèi pauc, la dubertura del luòc del anciana miroiterie del plànol inclinat, en bas de Sant-Louis, al luòc dich Hofmuhl, prepausa una brocante, un dépot de poterie, un dépot de bevendas amb 370 sòrtas de cervesas desparièras e una nòva activitat ; la cristalleria del plànol inclinat #que fa descobrir los gèstes dels verriers de antany e ofrís de demostracions de soufflage de pèças en cristal.
- Village-rue créé dans la principauté de Lixheim en 1629 par le prince Louis de Lorraine-Guise.
- Détruit en 1634 ; ne fut repeuplé que vers 1705.
- le village fut a nouveau en grande partie détruit le 18 juin 1940 par les bombardiers allemands.
la rue la plus touchée porte aujourd'hui le nom de "rue du 18 juin".
Isolé culturellement pendant de longs siècles, Saint-Louis s'est ouvert depuis de nombreuses années au monde. Sa particularité réside dans son histoire et dans sa culture. On y parle souvent le « platt ». Ce dialecte, proche de l'allemand, est très répandu dans le village. Presque toutes les générations le parle où le comprenne. Outre le tourisme, Saint-Louis reste un cadre agréable à toutes balades, par l'étendue de ses paysages enchanteurs et de son incroyable panorama sur la belle vallée du canal de la Marne au Rhin. Depuis peu, l'ouverture du site de l'ancienne miroiterie du plan incliné, en bas de Saint-Louis, au lieu dit Hofmuhl, vous propose une brocante, un dépot de poterie, un dépot de boissons avec 370 sortes de bières différentes et une nouvelle activité ; la cristallerie du plan incliné qui vous fait découvrir les gestes des verriers d'autrefois et vous offre des démonstrations de soufflage de pièces en cristal.


text:
Pluèja
La pluèja (var. plueja, plueia, ploja) es la resulta de la condensacion e casuda de l'aiga evaporada dins l'atmosfèra al moment d'una depression.
L’atmosfèra ten un percentatge naut de vapor d'aiga, que proven de la superfícia dels oceans, lacs e rius, e de la terra umida. La vapor d'aiga se forma pel contrast subte de temperatura. Aquesta vapor monta, e dau mai puja dau mai davala sa temperatura. Aquesta demesida de temperatura es la consequéncia de la davalada de la pression atmosferica.
Provèrbis[modificar | modificar la font]
- "Petita pluèja fa grand ben".
- "Quand la luna fa ròtle, la pluèja es pas luènh".
- "Quand lo pol canta a l'escur, la pluèja al segur".
- "Rogeiròla del matin, pluèja o vent pel camin".
- "Quan Bordèu es escur, i aurà de pluèja, es segur". (dins la region de Tolosa)


text:
Capitèl
En arquitectura, un capitèl (var. capitèu, capitèth) es un element de forma alargada que corona una colomna e li transmet las cargas que deu portar. D'un punt de vista decoratiu, es lo coronament, la partida superiora d'un postèl, d'una colomna, d'un pilastre, d'un pilar, etc.
Los òrdres arquitecturals classics se reconeisson aisidament per sos capitèls: òrdre toscan, òrdre doric, òrdre ionic, òrdre corintian e òrdre composit.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Capitèl de fuèlhas d'aiga caracteristic de las Abadiás cistercianas, Abadiá de Senhanca, provença.
-
Capitèl de l'abadiá de Moissac.
-
-
-
Capitèl de l'abadiá de Concas.
-
Capitèl ionic de Bulla Regia Tunisia.
-
Capitèl de las clastras de Cuixà, The Cloisters, Nòva York.
-
Capitèl policròm de l'Abadiá de Viana, Carcin.
-
-
-
Dessenh d'un capitèl al musèu de Tolosa.
-
Capitèl de la pòrta dels comtes de la Basilica de Sant Sarnin de Tolosa
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)J. Justin Storck, Le Dictionnaire Pratique de Menuiserie, Ebénisterie, Charpente, 1900, réimpr. éd. Vial 2006.


text:
Soïssa a una economia de mercat prospèra, pacifica e modèrna, amb redusida taxa de caumatge, una man d'òbra extrèmament qualificada, e un PIB per tèsta entre los pus nauts del mond. La siá economia beneficia d'un sector de servicis modèrne, amb destaque pel sector financièr, e una indústria especializada en nauta tecnologia[1].
Dins los darrièrs ans, las practicas economicas soïssas demorèron mai prèpas de las de l'Union Europèa, amb l'intencion d'aumentar la siá competitivitat mondiala, malgrat aiçò demòra encara lo proteccionisme en qualques sectors, mai que mai la agricultura[1].
La recession globala del 2009 afectèt tanben l'economia soïssa, a causa de la retraccion de la demanda mondiala. La Banca Nacionala de Soïssa adoptèt efectivament durant cèrt periòde una taxa zèro d'interès, amb l'intencion d'impulsar l'economia e evitar una granda valoracion del franc soís.[1].


text:
Provèrbi
Un provèrbi (o encara repervèri, arrepervèri, revitèri, arreproèr) es una formula brèva que conten un ensenhament moral o una vertat d'experiéncia que se considèra bona de remembrar. La maxima, la senténcia, l'aforisme, lo dich, la paremia e l'apoftègma son de concèptes pròches del provèrbi. Miguel de Cervantes ne fa aquela definicion: (...) son de senténcias brèvas, tiradas de l'experiéncia e de l'especulacion de nòstres sabents ancians (Don Quichòte: segonda partida, capítol LXVII).
Son de senténcias abitualament anonimas. Ça que la, fòrça expressions literàrias e d'autras culturas son tanben vengudas far partida del recuèlh popular. I a de provèrbis venent de l'experiéncia collectiva coma espècia al long del temps, amb de tèmas coma la meteorologia o lo destin invariable e fatalista de l'existéncia.
Lor estructura es generalament rimada e se servisson de figuras literàrias (antitèsi, ellipsi o parallelisme) per facilitar lor continuitat orala. L'estudi dels provèrbis s'apèla paremiologia.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- La bugada provençala, onte cadun i a panochon  . J. Roize, Ais, 1649. [recuèlh de provèrbis]


text:
Antonavas
Antonavas[1] (Antonaves en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge se situa a 15 quilomètres de Sisteron (Alpes-de-Anautita-Provence) e a 6 quilomètres 500 de Laragne-Montéglin. S'i accedís per la rota départementale 948 en procedéncia de Sisteron e per la Rota Départementale 942 per Laragne-Montéglin. La municipalitat a situat sul costat de Ribiers. Ela surplombe la municipalitat de Châteauneuf-de-Chabre, #que se tròba a l'intrada de las gargamèlas de la Méouge.
Le village se situe à 15 kilomètres de Sisteron (Alpes-de-Haute-Provence) et à 6 kilomètres 500 de Laragne-Montéglin. On y accède par la route départementale 948 en provenance de Sisteron et par la Route Départementale 942 pour Laragne-Montéglin. La commune est située sur le canton de Ribiers. Elle surplombe la commune de Châteauneuf-de-Chabre, qui se trouve à l'entrée des gorges de la Méouge.
Istòria[modificar | modificar la font]
960, Adélaïde de Bourgogne (sœur de Conrad lo Pacific, rei de Bourgogne) dona als fraires del abbaye Montmajour la tèrra de Antonavas per i fondar un prieuré. Lo prieur èra senhor de Antonaves.
1152, la parròquia de Antonavas a consagrat dins Sant Ostal.
1338, Guillaume de Mévouillon, s'apodera de Antonaves.
1351, lo Dauphin pren la comunitat de Antonavas jos la siá proteccion.
1390, pillage de Antonavas per l'armada de Raymond de Turenne.
XVIe Sègle, Bastiment d'una capèla dédiée a Sant Eutrope. Antonavas Ven un luòc de pelegrinatge.
XVIIe Sègle, Antonavas a mes jol vocable de Sant Pierre-a los-Ligams.
960, Adélaïde de Bourgogne (sœur de Conrad le Pacifique, roi de Bourgogne) donne aux moines de l'abbaye Montmajour la terre d'Antonavas pour y fonder un prieuré. Le prieur était seigneur d'Antonaves.
1152, la paroisse d'Antonavas est vouée à Sainte Marie.
1338, Guillaume de Mévouillon, s'empare d'Antonaves.
1351, le Dauphin prend la communauté d'Antonavas sous sa protection.
1390, pillage d'Antonavas par l'armée de Raymond de Turenne.
XVIe siècle, Construction d'une chapelle dédiée à Saint Eutrope. Antonavas devient un lieu de pèlerinage.
XVIIe siècle, Antonavas est placé sous le vocable de Saint Pierre-aux-Liens.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77


text:
Sainte-Segrée
Sainte-Segrée es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Santa-Segrée es un vilatge picard situat a 5 km al sud-oèst de Poix-de-Picardie e a 12 km a l'èst de Aumale, sul flanc de serral de la vallée del Riu de Poix, jos-afluent de la Soma.
Es facilament accessible per las ancianas rotas nacionalas RN29 (actuala RD 1029) e 319 (actuala RD 919), e dispausa d'una estancada sus la linha Amians - Roan.
La municipalitat a vorejat per Thieulloy-la-Vila, Meigneux e Hescamps
Sainte-Segrée est un village picard situé à 5 km au sud-ouest de Poix-de-Picardie et à 12 km à l'est d'Aumale, sur le flanc de coteau de la vallée de la Rivière de Poix, sous-affluent de la Somme.
Il est aisément accessible par les anciennes routes nationales RN29 (actuelle RD 1029) et 319 (actuelle RD 919), et dispose d'un arrêt sur la ligne Amiens - Rouen.
La commune est bordée par Thieulloy-la-Ville, Meigneux et Hescamps
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a cremat per Charles lo Téméraire l'an 1472.
Le village est brûlé par Charles le Téméraire en 1472.


text:
Ascensor
Un ascensor es un aparelh destinat al transpòrt de personas o de causas d'un nivèl a un autre. S'utiliza subretot per pujar o davalar de personas cap a diferents estatges d'un edifici, evitant atal d'aver a utilizar los escalièrs.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
L'ascensor comencèt a aparéisser als Estats Units d'America, alara que lo prètz dels terren augmentava e se descobrissián nòvas formas e tècnicas de bastir orizontalament e venguèt mens costós l'acièr. mas dempuèi l'antiquitat, al començament del sègle III abC[1] ja se comencèt a utilizar los ascensors e las gruas mas amb de formas bàsicas e se movian amb l'energia umana, animala o pel corrent d'aiga, dins la partida superiora i aviá una carrèla per aquerrir mai de poténcia.
Los ascensors mecanics atal qu'o conéissem ara foguèron inventar a la fin del sègle XIX e los començaments èran gaire prometeires, perque foncionavan per vapor e sovent èran dins l'actualiat de nòvas d'ascensors que s'èran desarrapats.
En 1852, Elisha Graves Otis creèt la seuna entrepresa e inventèt lo fren de seguretat,[2] installèt pel primièr còp un ascensor de vapor en 1857 dins un edifici de 5 estatges. 20 ans aprèp la fondacion de l'entrepresa, en 1872, C. W. Baldwin inventèt l'ascensor idraulic d'engranatges e lo primièr ascensor que foguèt comercializar amb aquel sistèma en 1874. Lo primièr ascensor electric foguèt bastit per Werner von Siemens en 1880.[3]
Aquò tanben revolucionèt l'imobilièr, perque alara se podava construire d'edificis mas nauts e los estatges basses perdèron tota popularitat e comencèron a èsser reputats brutes e brusents de biais que lo pretz dels estatges aumentèron.
Partidas de l'ascensor[modificar | modificar la font]
L'ascensor compta diferentas partidas que varian segon lo tipe d'ascensor e segon la seuna destinacion:
- La cabina, es essenciala per transportar que que siá objècte e/o persona.
- Lo motor, es encargat de donar la fòrça sufisenta per mòure l'ascensor, s'i a pas de carga gaireben i a pas de donar de fòrça, perque i a lo contrapes pren en carga la fòrça qu'es menòra e tanben qu'agisson las fòrças de friccion. Dins lo cas de l'ascensor es carga, lo motor se carga de pujar o baissar, perque lo contrapes es pas mai sufisent.
- Lo contrapés de l'ascensor, aquel servís a neutralizar lo pes de la cabina e perque lo motor genere pas tant d'energia. Lo contrapés a per foncion de compensar lo pes mort de la cabina, per egalar aproximativament lo trabalh necessari per l'elevacion e la descenta. D'aquel bias se pòt mermar la poténcia necessària, e aumentar la seguretat de foncionament, per que, dins lo cas de limpada dels cables sus la carrèla tractadissa, lo contrapés relentís la casuda de la cabina. Mas, aquò aumenta las resisténcias de fregament suls guidas, las massas que cal accelerar pendent l'elevacion e lo còst de la installacion. Lo contrapés corrís lo long de guidas formats de fèrre en O o en L, fòrtament contenguts e tancats al tèrme superior per evitar que se sorta. Lo contrapés es pas necassari pels ascensors dobles, que s'equilibran entre eles. Per un ascensor convencional cal un contrapés que prenga en carga lo pes de l'ascensor; senon lo cable a pas la fòrça sufisenta per o far pujar o davalar.
- L'estructura, es l'encastre de l'ascensor.
- lo cable, sosten l'ascensor dins l'aire e deu èsser sufisentament resistent per suportar lo pes de la cabina e del contrapés. Existisson fòrça tipes de cables, los mai utilizats son de fèrre. Existisson tanben d'ascencors mai modèrnes, idraulics que foncionan sens cable, e i a jos la cabina un sistèma idraulic que supòrta lo seu pes.
- Los sistèmas de comanda, permeton transmetre a l'ordinador l'estatge ont se vòl anar.
- los sistèmas de seguretat, son presents en diferentas partidas: Limitador de velocitat, paracasudas e amortidors.
Usatges dels ascensors[modificar | modificar la font]
Pòrtaavions[modificar | modificar la font]
Aqueles ascensors supòrtan un grand pes, pòdon arribar a portar fins a 200 000 lbs (90 720 Kg) lo seu motor es enòrme, ocupa una grand sala.
Montacargas[modificar | modificar la font]
Pòdon èsser pichons o grands mas totes s'utilizan per a transportar d'objèctes coma per exemple: de la coisina a la sala de manjar, dins las ostelarias pel servici, eca.
Ascensors de personas[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} [http://books.google.es/books?id=6tkDAAAAMBAJ&pg=PT4&dq=236+elevator+Archimedes&hl=ca&sa=X&ei=xp-HT6DpBIOwhAf17cHQCQ&ved=0CEwQ6AEwAw#v=onepage&q=236%20elevator%20Archimedes&f=false , vol. vol.73, 116AModèl:Nb p.
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Antonio Miravete e Emilio Larrodé,  Elevadores: Principios e innovaciones, Reverte (ISBN Reverte)
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Michael Windelspecht,  Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 19th Century, p.89Modèl:Nb p. (ISBN 0313319693)


text:
James Clerk Maxwell
James Clerk Maxwell (13 de junh de 1831 – 5 de novembre de 1879) foguèt un fisician escocés. Son trabalh mai important foguèt la formulacion d'un ensemble d'eqüacions conegudas coma eqüacions de Maxwell, que pel primièr còp exprimissián las leis basicas de l'electricitat e del magnetisme d'un biais unificat (electromagnetisme). Desvolopèt tanben la distribucion de Maxwell, una estatistica que descriu los aspèctes de la teoria cinetica dels gases. Aquestas doas descobèrtas contribuiguèron a inaugurar l'èra de la fisica modèrna, pausant los fondaments pels futurs trabalhs coma la Relativitat especiala e la Mecanica quantica. Maxwell es tanben conegut per aver creat la primièra camèra fotografica de colors combinadas en 1861, per mejan del sistèma de la sintèsi additiva.


text:
National Aeronautics and Space Administration
La National Aeronautics and Space Administration (NASA) (fondada en 1958) es l'agéncia governamentala responsabla als Estats Units d'America del programa espacial e de la recèrca espaciala.
Son istòria[modificar | modificar la font]
La corsa espaciala[modificar | modificar la font]
Lo programa espacial sovietic lancèt lo primièr satellit artificial del mond (Spotnik 1) lo 4 d'octobre de 1957, çò que portèt los Estats Units a s'esforçar de desvolopar tanben mai prigondament aqueste domeni. Lo Congrès dels Estats Units percebèt aquela capitada coma una menaça per la seguretat americana e lo President Eisenhower amb sos conselhièrs aprèp una tièra de debats que durèron de meses acordèron de bastir una novèla agéncia federala que dirigiriá tota l'activitat espaciala pas militara.
Lo 29 de julhet de 1958, lo President Eisenhower signèt l'Acte fondaire de la NASA que comencèt a foncionar tre lo 1 d'octobre de 1958 amb quatre laboratòris e aperaquí 8000 emplegats. Los primièrs programas de la NASA consistiguèron a metre una nau espaciala amb son equipatge en orbita e se faguèt per encausa de la pression de la competicion entre los Estats Units e l'URSS dins çò que foguèt sonat corsa espaciala que se debanèt pendent la Guèrra Freja. Lo programa de Mercuri, s'entamenèt en 1958, e la NASA començava lo camin d'exploracion de l'espaci amb la tòca de descobrir se l'òme podiá subreviure dins l'espaci exterior. Lo 5 de mai de 1961, l'astronauta Alan B. Shepard Jr. foguèt lo primièr american dins l'espaci e pilotava la nau Libertat 7 dins un vòl suborbital de 15 minutas. John Glenn, lo 20 de febrièr de 1962, venguèt lo primièr american que demorèt en orbita a l'entorn de la Tèrra pendent un vòl de cinc oras amb la nau Amistat 7 que virèt tres còps a l'entorn de la Tèrra.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Tractat de Tordesillas
Lo tractat de Tordesillas es un tractat internacional establit lo 7 de junh de 1494 per establir lo partiment del Mond Nòu, considerat coma terra nullius, entre las doas poténcias colonialas emergentas, Espanha e Portugal, amb per linha de partiment un meridian nòrd-sud localizat a 370 lègas (1 770 km) a l'oèst de las illas del Cap Verd — meridian que se situariá ara a 46° 37' oèst.
Foguèt redigit a Tordesillas en Castelha. La version castelhana del tractat foguèt ratificat a Arevalo pel rei Ferrand II d'Aragon e la reina Isabèla I de Castelha lo 2 de julhet de 1494. La version portuguesa foguèt ratificada a Setúbal pel rei Joan II de Portugal lo 5 de septembre de 1494[1].
Segon aquel tractat, lo reialme de Castelha, e las illas Canàrias, venguèron a la corona espanhòla, alara que l'Archipèla de Madèira, las Açòres e las illas del Cap Verd, e tanben lo drech de conquèsta del reialme de Marròc (reialme de Fès) e lo drech de navegacion al sud del parallèl de las Canàrias, venguèron al reialme de Portugal.
Brasil, descobèrt per Pedro Alvares Cabral aprèp la concluson del tractat, venguèt de fach jos la sobeiranetat portuguesa.
Los originals del Tractat de Tordesillas son conservats dins los archius de Torre do Tombo (Lisbona) e los Archius generals de las Índias (Sevilha).
Somari
Una copa meridiana[modificar | modificar la font]
Aquel tractat vòl resòlvre los conflites nascuts amb la descobèta del Mond Nòu per Cristòl Colomb. En 1481, la bulla papala Æterni regis assegurèt al Portugal totas las tèrras al sud de las Canàrias. En mai de 1493, lo papa Alexandre VI, decretèt per la bulla Inter cætera que las tèrres nòvas descobèrtas situadas a l'oèst d'un meridian a 100 lègas de las illas del Cap Verd venguen a Espanha, e aqulas a l'èst al Portugal; la bulla exclusissiá tota tèrra ja coneguda jol contraròtle d'un Estat crestian. Aquel partiment descontentava lo rei Joan II de Portugal, que comencèt de negociacions amb los reis catolics, argüent qu'aquel meridian devesís lo glòb e mermava las pretencions espanhòlas en Asia, çò per lo desplaçar cap l'oèst. Obtenguèt atal la proprietat sus las tèrras descobèrtas fins a 370 lègas a l'oèst del Cap Verd. Aquel tractat fa obstacle a la bulla d'Alexandre VI, d'origina espanhòla, mas foguèt aprovada pel papa Juli II dins una bulla nòva en 1506.
Las tèrras nòvas èran encara pauc conegudas e las mesuras aproximativas; l'America èra donc teoricament tota entièra als Espanhòls. Pasmens, quand Pedro Alvares Cabral descobriguèt Brasil, en 1500, la partida orientala foguèt atribuida al Portugal. Espanha aviá pas los mejans per asegurar lo partiment, podava pas empachar l'espandiment portugués al Bresil.
A las autras poténcias maritimas europèas (França, Anglatèrra, Païses Basses…) lor foguèt negat quin que siá drech sus las tèrras nòvas. Dins un primièr temps deguèron recòrrir a piratariá e a la contrabanda per beneficiar de las riquessas del Mond Nòu abans que, amb l'apareisson del protestantisme, fòrajetèron l'autoritat pontificala. Lo rei de França Francés Ièr demandèt a obtenir la « la clausula del testament d'Adam que l'excluiriá d'aquel partiment ».
Amb la circumnavegacion de Magellan, un nòu diferent nasquèt per localizar la partida orientala d'aquel meridian a l'entorn del glòb. Una de las tèrras en debat entre ambedos signataris es l'archipèla de las Molucas, granda zona de provesiment en espècias. Aprèp de nòvas estipulacions, lo tractat de Saragossa, signat lo 22 d'avril de 1529, estabilguèt la seguida del meridian a 297,5 lègas a l'oèst d'aquela archipèla, al benefici de Portugal, a Espanha se li atribuiguèt una compensacion financièra.
La colonizacion ispanoportuguesa de las Americas[modificar | modificar la font]
Los Espanhòls foguèron los primièrs a s’installar a Mond Nòu. Aprèp la descobèrta de las Antilhas per Cristòl Colomb, Espanha e Portugal se,repartiguèron l’America amb lo Tractat de Tordesillas, en 1494.
Cap autre Estat reconeguèt lo tractat de Tordesillas, mas la supremacia navala incontestabla d'Espanha e de Portugal lor permèt de lo far respectar pendent un sègle. Los Espanhòls se contentèron d'en primièr d'ocupar las Antilhas, onte pensavan prene d'aur ; mas, amb l'escac de lor recerca, avent aprés dels indigèns qu'auriá de grands jaciments de metal preciós sul continent, comencèron la conquèsta quinze ans aprèp la mòrt de Cristòl Colomb.
Alara que l'Empèri portugués fondava sonque d'estacions maritimas, l'Empèri espanhòl se caracteriziá per la presa de poder sus las tèrras conqueridas. Un pòble nòu mestissat se formèt, los creòls, qu'installèt durablament l'influéncia espanhòla en America. Al contrari, los Portugueses sonque frequentavan los pòrts « exotics » per enviar de merças a Lisbona. La capitala portuguesa venguèt un grand magazin d'espècias ont tota Euròpa veniá se fornir.
La poténcia portuguesa durèt Aprèp de 75 ans. A la fin del sègle XVI, los Olandeses prenguèron a Lisbona la mai preciosa de la lor colonias, las illas de la Sonda. Los reis d'Espanha, eles, organizavan lors nòvas conquèstas de biais a los sometre a la metropòli. Las diferentas colonias èran governadas per de nauts foncionaris enviats d’Espanha, vice-reis, capitans o generals. Coma los Portugueses, los Espanhòls se reservavan lo monopòli de las ventas dels produchs exotics en Euròpa.
Lo tractat de Tordesillas venguèt vertadièrament caduc quand las mai potèncias (França, los Païses Basses e lo Reialme Unit) dispausèron d'una flòta navala sufisenta per afrontar l'interdit ispanoportugués. En mai de la presa de quelques colonias espanòlas, las autras poténcias contunhèron la colonizacion dins las tèrras mai al Nòrd, coma los Estats Units d'America e Canadà, pau o pas colonizats pels Espanhòls.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (es) Bernd Schröter et Karin Schüller (dir.), Tordesillas y sus consecuencias : la política de las grandes potencias europeas respecto a América Latina, 1494-1898 (congrés scientific internacional del Departament d'Istòria iberica e latinoamericana de l'Universitat de Colonha, decembre de 1994), Vervuert, Francfòrt de Men ; Iberoamericana, Madrid, 1995, 260 p.
- (es) Jesús Varela Marcos, El Tratado de Tordesillas en la política atlántica castellana, Universidad de Valladolid, 1997, 128 p. (ISBN 84-7762-686-3)
- (fr) Michel Balard et Alain Ducellier (dir.), Le partage du monde : échanges et colonisation dans la Méditerranée médiévale (actes del 3n Congrés sus la colonizacion medievala organizat pel Gropament de recerca n° 927 del CNRS), Publications de la Sorbonne, París, 1998, 493 p.(ISBN 2-85944-345-2)
- (fr) Régis Debray, Christophe Colomb, le visiteur de l'aube. Suivi des Traités de Tordesillas (traduits de l'espagnol par Bernard Lesfargues et présentés par Bartolomé Bennassar), La Différence, París, 1991, 124 p. (ISBN 2-7291-0727-4)
- (pt) Luís Adão da Fonseca et Maria Cristina Cunha (dir.), O Tratado de Tordesilhas e a diplomacia luso-castelhana no século XV, Ed. Inapa, Lisbonne, 1991, 91 p. (ISBN 972-9019-36-3)


text:
Irlanda del Nòrd
L'Irlanda del Nòrd (en gaelic irlandés Tuaisceart Éireann, en anglés Northern Ireland, en Ulster Scot Norlin Airlann) es un territòri autonòm situat al nòrd de l'illa d'Irlanda e apertenent a l'estat del Reialme Unit. Es considerat coma una de las quatre nacions que compausan lo Reialme Unit de Grand Bretanha e d'Irlanda del Nòrd.
La capitala es Belfast.
Lo gentilici es nòrd-irlandés -esa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Los 6 comtats[modificar | modificar la font]
Los 6 comtats administratius foguèron remplaçats en 1973 per 26 conselhs locals.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Joan Lassala
Joan Lassala (Lordiós Ishèra, Bearn, eth 3 de mai, 1955) qu'ei un deputat bearnés elejut ar'Assemblada Nacionau francesa dejus era banera der'UDF. Eth bearnés qu'ei era soa lenga maiau. Pròche de Francés Vairon, qu'a mantun còp hèit parlar d'eth, notament per aver cantat Aqueras montanhas ena crampa deths deputats entà protestar contre era non afectacion de policièrs ath Sompòrt entà qu'eras soas molhers non s'avejessin pas ; qu'a tanben miat ua grèva dera hami quasi dinc a darrèr punt entà obligar ua usia japonesa, Toyal Euròpa, a demorar ena Vath d'Aspa. Qu'ei president der'Istitucion Patrimoniau deth Haut Bearn.


text:
Sainte-Suzanne (Mayenne)
Sainte-Suzanne (Mayenne) es una comuna francesa administrada per lo departament de Mayenne de la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila medievala de Santa-Suzanne, sobrenomenada la « pèrla del Maine », se situa a la reünion d'un tuc isolat en dominant d'un a-pic de 70 mètres lo marge drech del Erve. La siá situacion géographique a longtemps #èsser estrategica a la cœur del Maine perque se situa en lisière dels monts dels Coëvrons (Alpes mancelles, extremitat sud de la Normandie) e de la plana de Anjau, que # se llaura un fòrça vast panorama. La vila a bastit sus el a 170 mètres d'altitud mas lo sieu ponch en culminant se situa al Mont-Negre (222 mètres).
Al nòrd, se descobrís los tucs dels Coëvrons, dempuèi la carrièra de la Kabylie (Voutré) fins a Bais, pel bòsc de Crun, lo Mont Rochard (350 m) e lo Montaigu (291 m). En la meteissa direccion, las nautors de la Nautor-Rocher (141 m), de Changemer (135 m), de contunh, a l'oèst, lo Montis (130 m) #que separan la conca de la Erve d'aquel de la Jouanne.
Aquelas nautors, en direccion de Évron, an separat de la vila per una part bassa, una sòrta de vasta cuvette #que formava antany lo Grand étang, uèi asséché. A l'èst, lo luòc del Tertre Ganne, d'ont se jouit d'un magnific panorama sus la vila medievala. Se se garda cap al sud-es, se descobrís lo bòsc de la Charnie #que separa Santa-Suzanne de las siás vesinas Blandouet, Thorigné-en-Charnie, Sants-Texans-sus-Erve. Cap a Chammes e Vaiges, se llaura una immensa plana, al sud cap a la Mayenne angevine, a l'oèst cap a Laval e los confins de la Bretanha.
Santa-Suzanne es a 7 km de Évron, 16 km de Montsûrs, 21 km de Sillé-lo-Guillaume, 28 km de Conlie, 32 km de Sablé-sus-Sarthe, 35 km de Laval, 48 km del Mans e 88 km de Angieus.
Divèrses quartièrs e caserius compausan la municipalitat de Santa-Suzanne : la Vila intra-muros, la Taconnière, los Grands-jardins, la Boulière, la Crotz-Cobèrta, lo Riu, lo Gohard, lo Pont-Nòu, lo Grand-Molin, la Madeleine e las Granjas.
Las municipalitats limitrophes son Blandouet, Chammes, Châtres-lo-Bòsc, Évron, Torcèt-Viviers-en-Charnie e Voutré.
Pichona vila de caractèr, station verda de vacanças, Santa-Suzanne aperten al País d'Art e d'Istòria Coëvrons-Mayenne, #que ne protegís lo CIAP (Centre d'interpretacion de l'arquitectura e del patrimòni).
La cité médiévale de Sainte-Suzanne, surnommée la « perle du Maine », se situe au sommet d'une colline isolée dominant d'un à-pic de 70 mètres la rive droite de l'Erve. Sa situation géographique a longtemps été stratégique au cœur du Maine car elle se situe en lisière des monts des Coëvrons (Alpes mancelles, extrémité sud de la Normandie) et de la plaine d'Anjou, sur laquelle s'ouvre un très vaste panorama. La cité est bâtie à 170 mètres d'altitude mais son point culminant se situe au Mont-Noir (222 mètres).
Au nord, on découvre les collines des Coëvrons, depuis la carrière de la Kabylie (Voutré) jusqu'à Bais, par le bois de Crun, le Mont Rochard (350 m) et le Montaigu (291 m). Dans la même direction, les hauteurs du Haut-Rocher (141 m), de Changemer (135 m), puis, à l'ouest, le Montis (130 m) qui séparent le bassin de l'Erve de celui de la Jouanne.
Ces hauteurs, en direction d'Évron, sont séparées de la cité par une partie basse, une sorte de vaste cuvette qui formait autrefois le Grand étang, aujourd'hui asséché. À l'est, le site du Tertre Ganne, d'où l'on jouit d'un magnifique panorama sur la cité médiévale. Si l'on regarde vers le sud-est, on découvre la forêt de la Charnie qui sépare Sainte-Suzanne de ses voisines Blandouet, Thorigné-en-Charnie, Saint-Jean-sur-Erve. Vers Chammes et Vaiges, s'ouvre une immense plaine, au sud vers la Mayenne angevine, à l'ouest vers Laval et les confins de la Bretagne.
Sainte-Suzanne est à 7 km d'Évron, 16 km de Montsûrs, 21 km de Sillé-le-Guillaume, 28 km de Conlie, 32 km de Sablé-sur-Sarthe, 35 km de Laval, 48 km du Mans et 88 km d'Angers.
Plusieurs quartiers et hameaux composent la commune de Sainte-Suzanne : la Cité intra-muros, la Taconnière, les Grands-jardins, la Boulière, la Croix-Couverte, la Rivière, le Gohard, le Pont-Neuf, le Grand-Moulin, la Madeleine et les Granges.
Les communes limitrophes sont Blandouet, Chammes, Châtres-la-Forêt, Évron, Torcé-Viviers-en-Charnie et Voutré.
Petite cité de caractère, station verte de vacances, Sainte-Suzanne appartient au Pays d'Art et d'Histoire Coëvrons-Mayenne, dont elle abrite le CIAP (Centre d'interprétation de l'architecture et du patrimoine).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dotada del mai ancian monument de la Mayenne, lo dolmen dels Erves, la vila a conegut una istòria particularament rica. Sòl donjon a aver-i resistit victorieusement a Guillaume lo Conquistador, invaincu de contunh pendent mai de tres sègles, lo castèl de Santa-Suzanne cavòt a las mans dels Angleses en 1425 e rèsta anglesa catorze ans abans d'èsser represes pels Franceses del sire de Bueil. Un ministre de Henri IV, Fouquet de la Varenne, primièr governador general de las Plaças, bastit « l'abitatge » en 1608. En 1661, dels cartas brevets signadas de Louis XIV conferiscan dins la vila sièis fièras e mercats annals #que ne faguèron una bourgade économiquement prospère pendent dos sègles. Al Sègle XVIII, l'establiment d'un graèr a sal lududes conferís un papièr administratiu e fiscal sus 26 parròquias de la region. La vila coneis tanben un sursaut economic mercés als 17 molins installats sul Erve, los sieus papeteries e carteries ; compta mai de 1 800 abitants al mièg del Sègle XIX, abans de tornar a una economia agricòla. Uèi, lo agricultura, la artisanat e l'animacion touristique constituisson las principalas basas de la comuna. Lo luòc e las basas de las muralles del castèl son internationalement coneguts dins lo mond dels archéologues pels vestigis de murs vitrifiés #que presentan, en comun amb qualques autres luòcs a França e en un autre luòc.
Los articles seguents detalhan l'istòria de la vila e lo sieu contèxt :
Los personatges istorics ligats a l'istòria del castèl an detalhat en los articles aicí-dessus.
Dotée du plus ancien monument de la Mayenne, le dolmen des Erves, la cité a connu une histoire particulièrement riche. Seul donjon à avoir résisté victorieusement à Guillaume le Conquérant, invaincu ensuite pendant plus de trois siècles, le château de Sainte-Suzanne tombe aux mains des Anglais en 1425 et reste anglais quatorze ans avant d'être repris par les Français du sire de Bueil. Un ministre de Henri IV, Fouquet de la Varenne, premier gouverneur général des Postes, construit « le logis » en 1608. En 1661, des lettres patentes signées de Louis XIV confèrent à la cité six foires et marchés annuels qui vont en faire une bourgade économiquement prospère durant deux siècles. Au Sègle XVIII, l'établissement d'un grenier à sel lui confère un rôle administratif et fiscal sur 26 paroisses de la région. La ville connaît aussi un sursaut économique grâce aux 17 moulins installés sur l'Erve, ses papeteries et carteries ; elle compte plus de 1 800 habitants au milieu du Sègle XIX, avant de revenir à une économie agricole. Aujourd'hui, l'agriculture, l'artisanat et l'animation touristique constituent les principaux atouts de la commune. Le site et les bases des murailles du château sont internationalement connus dans le monde des archéologues pour les vestiges de murs vitrifiés qu'ils présentent, en commun avec quelques autres sites en France et ailleurs.
Les articles suivants détaillent l'histoire de la cité et son contexte :
Les personnages historiques liés à l'histoire du château sont détaillés dans les articles ci-dessus.


text:
Indústria
L'indústria (o industria)[1] es l'ensems de las activitats umanas dirigidas vèrs la produccion en seria de bens e de servicis. Compren las caracteristicas seguentas:
- Division del trabalh, contràriament a l'artisanat ont la meteissa persona assegura teoricament l'ensems dels procèsses: l'estudi, la fabricacion, la comercializacion, la gestion.
- Nocion d'escalièr. Se parla de «quantitats industrialas» quand lo nombre de pèças atenh una valor determinada
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Los parlars occitans pauc influenciats per lo francés, coma lo cisalpenc e l'aranés, accentuan indústria coma dins lo mot latin d'origina e coma dins la màger part de las lengas romanicas. La forma industria s'alinha sus l'accentuacion del mot francés industrie. La nòrma classica de l'occitan es pas explicita sus aqueste ponch.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Reflexions sobre les causes de la llibertat i de l'opressió social (Simone Weil, 1934) (revirat al catalan)
- La racionalització (Simone Weil, 1937) (revirat al catalan)


text:
158
Frédéric Mistral ilustre e descouneigu
Pèr la Fe di Biòu e l’Amour de la lengo
Trilougìo prouvençalo n° 2 de Roubert Aprin
Nivous et esclargidos
Pèr la Fe di Biòu e l’Amour de la lengo
Es un recuei de crounico qu’espeliguè, en Abriéu, en Aigo-Morto. A pèr autour Gabriéu Brun, qu’es desenant lou presidènt dóu Ciéucle Lengo d’O dóu cantoun d’Aigo-Morto. Es un gardian, un escrivan, un pouèto, un ome qu’a la Fe di Biòu e l’Amour de la Lengo Nostro. Es lou drole d’un cavalié valènt qu’a sachu, sa vido touto, èstre un fidèu de la Manado Lafont.
Nous debano, dins soun libre, l’istòri dóu chivau, de pouèmo (coume Pèr la Fe di Biòu), de souveni de passejado e d’espacejado emé la Nacioun Gardiano, que siegue en Arle, Eimargue o Avignoun.
La bouvino, segur, es sèmpre presènto dins aquéli tèste escri pèr un ome qu’es mai que souvènt d’à chivau. Ai nouta la crounico L’autouno en bouvino que fai lou dedu de l’obro di manado, emé lou voucabulàri especiau qu’es defini emé precisioun. Ai bèn ama lou raconte Nouvè l’enfant soulet. Es uno legèndo sourtido de l’imaginàri de Mèste Brun, que met en sceno Folcò, lou Marqués, e un pichot ermitan de dès an en quau se dounè un seden coume jouguet de Nouvè.
Lou prouvençau gardés de Gabriéu Brun es clar, linde, es la lengo de la Camargo, que saup parla de si vaste, de sis ome, de Fonfonne, di biòu, di chivau e di becarut. Darniero noto : fau legi aquest Councous de couscoussejado davans li rampar emé li 24 cavalié qu’èron tóuti de gardian de trìo, e que semblavon pas de santoun!
26408


text:
Aubermesnil-aux-Érables
Aubermesnil-aux-Érables es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de la Dintre Bray e Picardie (o país del Talou) situada en lo costat de Blangy-sus-Bresle.
Situat en una vallée, lo vilatge es la font de la Yères.
Los qualqu'uns caserius se tròban enclavés, mai o mens, en la Bòsc d'Agut.
Commune de l'Entre Bray et Picardie (ou pays du Talou) située dans le canton de Blangy-sur-Bresle.
Situé dans une vallée, le village est la source de l'Yères.
Les quelques hameaux se trouvent enclavés, plus ou moins, dans la Forêt d'Eu.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò En determinant "a los-Érables" a #èsser apondi en 1969 pel cònsol de l'epòca, Raymond Modard.
Le déterminant "aux-Érables" a été ajouté en 1969 par le maire de l'époque, Raymond Modard.


text:
Mario Vargas Llosa
Mario Vargas Llosa (nascut Jorge Mario Pedro Vargas Llosa) es un escrivan e òme politic de Peró. Lo 7 d'octobre de 2010 reçaup lo Prèmi Nobel de Literatura.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt dins la vila d'Arequipa (Peró) lo 28 de març de 1936. Es lo filh d'Ernesto Vargas Maldonado e de Dora Llosa Ureta, que se desseparèron abans sa naissença. Provenent d'una familha de classa mejana, partiguèt quand èra pichonet, amb sa maire, a la vila boliviana de Cochabamba on visquèt tota son enfança e faguèt sos primièrs estudis al Collègi La Salle d'aquela ciutat. Del temps del govèrn de José Luis Bustamante y Rivero son grand obtenguèt una carga politica a la vila de Piura çò que lo menèt a tornar en Peró amb tota sa familha e a s'installar en aquesta ciutat. En 1946 aguèt l'escasença de conéisser son paire, que residissiá a Lima.
A Piura faguèt sos estudis primaris al Collègi Salesian. Mudat a Lima, estudièt al collègi La Salle e, pendent dos ans, al Collègi Militar Leoncio Prado, ont aguèt coma professor de francés lo poèta surrealista César Moro.
L'estiu d'abans sa darrièra annada dins lo collègi, Vargas Llosa s'inicièt al trabalh de jornalista. Abandonèt lo collègi militar per tal de contunhar sos estudis a Piura, ont trabalhava a la publicacion del jornal local La Industria e ont, a mai, se realizèt la representacion teatrala de sa primièra òbra dramatica La huida del Inca (la fugida de l'Inca).
Del temps del govèrn de Manuel A. Odría dintrèt a l'Universitat Nacional Major de San Marcos, ont estudièt qualques corses de Drech e acabèt sos estudis literaris. Sa vocacion d'escrivan èra a se consolidar e a l'encòp sa carrièra de jornalista mermava e laissava pas a les sas obligacions novèlas.
L'installacion en Euròpa[modificar | modificar la font]
En 1958 obtenguèt la borsa d'estudis "Javier Prado" que li permetèt de viatjar a Madrid l'annada seguenta. Faguèt son doctorat a l'Universitat Complutense de Madrid, qu'obtenguèt Doctorat en Filosofia e Letras. En 1959 publiquèt un ensems de contes jol títol de Los jefes, qu'obtenguèt lo prèmi "Leopoldo Arias", en s'installar immediatament a París.
Suscitèt l'atencion generala per primièr còp coma escrivan amb son primièr roman La Ciudad y los Perros (1962) basada sus son viscut d'adolescent coma cabdet al Collègi Militar Leoncio Prado.
Son òbra plan sovent critica la ierarquia de las castas socialas e racialas encara d'actualitat dins lo Peró d'uèi e dins l'ensems de l'America Latina. Maites de sos escriches son de natura autobiografica, coma La Casa Verde (1966) e La tía Julia y el escribidor (1977). Son ambiciós roman istoric La guerra del fín del mundo (1981) se debana en las profonditats del sertao brasiler del sègle XIX, e se basa sus de faches autentics de l'istòria de Brasil.
En 1965 tornèt al país per se maridar amb Patricia Llosa, sa cosina, amb qui aguèt tres enfants. Tornèt en Euròpa, e s'installèt a París, puèi Londres e Barcelona. En 1974 tornèt un còp mai en Peró e faguèt d'incursions dins lo jornalisme a la television coma menaire del programa politic "La Torre de Babel".
Incursion en politica[modificar | modificar la font]
Al decenni de 1980 Vargas Llosa s'impliquèt dirèctament en politica e susprenguèt per sas posicions neoliberalas de drecha, vist que los corrents intellectuals d'aquel temps se caracterizavan per sas posicions publicas d'esquèrra.
En 1983 foguèt nomenat pel qu'èra alara lo President de Peró, Fernando Belaúnde Terry, president de la Comission de Recèrca del Cas Uchuraccay, que sa mission èra de porgir lum sus l'assassinat de uèch jornalistas.
En 1987 davant las temptativas del govèrn aprista d'Alan García de nacionalizar la banca nacionala, Vargas Llosa se manifestèt veementament coma un menaire politic, capitanejant la protesta contra aquela accion. Entamenèt aital sa carrièra politica e se presentèt coma candidat a la Presidéncia de Peró en 1990. Pendent una bona part de la campanha electorala, foguèt candidat preferit; pasmens, la popularitat creissenta e inesperada d'Alberto Fujimori, que fins a 15 jorns abans l'eleccion teniá mens de 10% de las preferéncias, desemboquèt sus una segonda votada que Vargas Llosa perdèt.
Aprèp las eleccions s'installèt dins la vila de Madrid. Lo govèrn del PSOE li autregèt la nacionalitat espanhòla en 1993, sens que li calguèsse renonciar a la peroana. Es membre de la Real Acadèmia Espanyola de la Llengua.
Vargas Llosa s'ocupèt tornarmai de la literatura amb son libre autobiografic El pez en el agua (1993), Los cuadernos de don Rigoberto (1996), e El paraíso en la otra esquina (2002).
Long de sa carrièra literària, Vargas Llosa recebèt d'innombrables prèmis e distincions, que ne cal metre en avant los dos guerdons màgers que se pòscan decernir dins l'encastre de las letras ispanicas: lo Prèmi Rómulo Gallegos en 1967 e lo Premio Cervantes en 1994. I cal apondre a mai lo "Premio Nacional de Novela" de Peró en 1967; lo prèmi Príncipe de Astúrias de las Letras en 1986, amassa amb Rafael Lapesa Melgar, per sos dons extraordinaris de fabulacion literària, la riquesa e varietat de son òbra, animada d'un esperit de libertat creativa, e sa mestresa de la lenga; e lo Premio Planeta de 1993 per son roman Lituma en los Andes.
En 2010, Mario Vargas Llosa ganhèt lo Prèmi Nobel de Literatura.
Òbras publicadas[modificar | modificar la font]
Ficcion[modificar | modificar la font]
- Los jefes (1959)
- La ciudad y los perros (1963)
- La casa verde (1966), Premi Rómulo Gallegos
- Los cachorros (1967)
- Conversación en La Catedral (1969)
- Pantaleón y las visitadoras (1973)
- La tía Julia y el escribidor (1977)
- La guerra del fin del mundo (1981)
- Historia de Mayta (1984)
- ¿Quién mató a Palomino Molero? (1986)
- El hablador (1987)
- Elogio de la madrastra (1988)
- Lituma en los Andes (1993), Premi Planeta
- Los cuadernos de don Rigoberto (1997)
- La fiesta del chivo (2000) - novèla sobre la dictadura del general de la Republica Dominicana, Rafael Leónidas Trujillo
- El paraíso en la otra esquina (2003) - novèla istorica sobre Paul Gauguin e Flora Tristán.
- Travesuras de la niña mala (2006)
Ensages e recèrca[modificar | modificar la font]
- García Márquez: historia de un deicidio (1971)
- Historia secreta de una novela (1971)
- La orgía perpetua: Flaubert y «Madame Bovary» (1975)
- Contra viento y marea. Volúmen I (1962-1982) (1983)
- Contra viento y marea. Volumen II (1972-1983) (1986)
- La verdad de las mentiras: Ensayos sobre la novela moderna (1990)
- Contra viento y marea. Volumen III (1964-1988) (1990)
- Carta de batalla por Tirant lo Blanc (1991)
- Desafíos a la libertad (1994)
- La utopía arcaica. José María Arguedas y las ficciones del indigenismo (1996)
- Cartas a un novelista (1997)
- El lenguaje de la pasión (2001)
- La tentación de lo imposible (2004)
Teatre[modificar | modificar la font]
- La señorita de Tacna (1981)
- Kathie y el hipopótamo (1983)
- La Chunga (1986)
- El loco de los balcones (1993)
- Ojos bonitos, cuadros feos (1996)
Autobiografía[modificar | modificar la font]
- El pez en el agua (1993)


text:
Eliç alfa
L'eliç alfa qu'ei (amassa dab la huelha bèta) ua de las duas formas estructuraus màgers de las proteïnas formada per enrollament sus ere medisha de la cadena polipetidica mercés aus ligams idrogèns formats peus atòms d'azòte d'oxigèns deus aminoacids separats per 4 autes (donc enter un aminoacid n e un aute n+4 de la medisha cadena polipeptidica).
Enter los aminoacids, la leucina, lo triptofan e la fenilalanina que favorizan la formacion d'ua eliç alfa mentre que valina, l'isoleucina, la tirosina be las destilisan.


text:
Athies-sous-Laon
Athies-sous-Laon es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Situat sus la cauçada Gallo-Romaine Rems-Vermant (près de Sant Quentin, sembla que lo nom Athies venga de « attegium » #qu'en bas latin significava un villatge « de attegia » sòrta de cabane en bòsc e en cana. N'efièch, lo villatge de qualques cabanas modèstas se situa a aquela epòca al mièg del bòsc de Samoussy #qu'èra pro marécageuse. Los primièrs athisiens èran benlèu de simples bûcherons, o plan Athies es nascut del regroupement d'òmes a l'entorn d'un relèu de la via gallo-romaine, es malaisida d'o dire. A la Mièja Edat, las chanoines del capítol de la catedrala de Laon dominan lo laonnois, aital las tèrras liberadas pel défrichement del bòsc son sulpic annexades pels religioses. Sus las siás planas, lo blat es la principala cultura, mas "la butte de las vinhas" remembra que lo laonnois èra una region viticole a aquela epòca. Per la "commodité" dels nombroses pelegrins #que traversavan los marais per retre's a Liesse, una nòva via i aguès bastit, es l'autre ais de Athies.
Fins a la Revolucion, las paysans los mai pauras trabalhavan per las chanoines. Malgrat aiçò, existissiá cultivateurs mai facils #que venián la siá produccion suls mercats de Laon. La Revolucion met finala al domeni dels chanoines, las siás tèrras vengudas bens nacionales aguèron vendut per lòts al paysans facils del pòble.
Per la siá situacion, Athies foguèsse sovent la victima de las guèrras. Las desparièras tropas #que siégèrent Laon #ocasionar de nombrosas destruccions e victimas. En 1814 pendent la campanha de França, lo 9 de març los soldats del General Marmont #caçar las tropas prussiennes #que #cremar totalament Athies en lo moment de la siá fugida. Pendent la nuèch del 10, aquelas darrièras #tornar e #metre en fugida los franceses #que se #replegar sus Festieux. La déroute de Marmont #demorar celèbra en l'istòria : lo "Hurrah de Athies". Los athisiens #èsser encara ocupats l'an 1870 e pendent los 4 ans de la primièra guèrra mondiala. En lo moment de la siá jubilacion l'an 1918, las tropas alemandas piégèrent la granja "L'ostal-Bleue" e #parlar la mòrt de 48 soldats franceses après la desliurança de Laon. [...] Del temps que lo 13 d'Octòbre e los jorns seguents los Laonnois son tot a la siá jòia, #çò qu'es naturala, un òrre drama se produsiguèt tres jorns mai tard lo 16 d'Octòbre. Dels desafias de la 3e companhiá de la 30e R.I. Se tròban près del «Ostal Bleue» a Athies. Van e venon, lo un de dintratz eles empenh un pauc la pòrta cochère es lo drama horrorós, un carretó a #èsser dissimulada darrièr d'aquela pòrta, tres minas son agencées, l'explosion de produch, los 48 soldats an aucit, déchiquetés. Lo país en essent deslotjat, testimònis. Una madama, Madame Mareillat fa elevar un monument, es ailà #que s'entèrri los soldats, #que seràn ultérieurement transportès al cementèri de Soupir. [...] Extrach de "Detla aucupacion de 1914-1918 a Laon - Coma las Laonnois an vist la siá desliurança de 13 d'Octòbre 1918" del Sr. Pierre Lefevre.
Pendent l'aucupacion de 1940-1944, los Alemands #contunhar en 1942 lo bastiment del camp de aviation Laon/Athies (conegut a l'ora d'ara jol appellation "pistas de Samoussy") #que i aviá #èsser començat pels Franceses. I aguèt utilizat per la caça aeriana de defensa alemanda contra las bombardiers angleses de contunh americanes. La basa aeriana i aguès représ als alemands pels Americanes l'an 1944 e #servir de basa per las bombardiers B26 Marauder #que partissián en mission a lo-dessus de l'Alemanha. dins lo pòble, prèp de Samoussy, se pòt veire una stèle a la memòria de las aviateurs de la 323e grop de bombardement #que stationna sus la basa A-69 Laon/Athies d'octòbre 1944 en febrièr 1945 En febrièr 1945, an remplaçat pels bombardiers leugièrs A26 Invader de la 416e grop de bombardement. Lo 3 de mai de 1945, eles décolleront de las pistas de Athies per la siá darrièra mission a Euròpa e sembla la darrièra mission d'un A26 a Euròpa. Dempuèi son a l'abandon, mas an benlèu trobat un futur amb un projècte d'escòla de pilotage ... Los mai ancians de dintra-nos coneisson lo subernòm #que i aviá donat dins lo nòstre pòble "Athies los balais". N'efièch Athies i aviá conegut fins a la segonda guèrra per la fabricacion de balais.
Mercés a la siá proximitat amb Laon, la èxode rurala a pas pas amendrit la populacion de lo nòstre pòble. Plan al contrari, lo pòble atrai de nombrosas familhas #que cercan un marc de vida agréable sens èsser aluenhadas commodités de las vilas. Athies Ofèrta per eles la campanha dins la vila.
Font: luòc internet "ISTÒRIA DE PÒBLE"
Situé sur la chaussée Gallo-Romaine Reims-Vermant (près de Saint Quentin, il semble que le nom Athies vienne de « attegium » qui en bas latin signifiait un village « d'attegia » sorte de cabane en bois et en roseau. En effet, le village de quelques cabanes modestes se situe à cette époque au milieu de la forêt de Samoussy qui était assez marécageuse. Les premiers athisiens étaient peut-être de simples bûcherons, ou bien Athies est né du regroupement d'hommes autour d'un relais de la voie gallo-romaine, il est difficile de le dire. Au Moyen Âge, les chanoines du chapitre de la cathédrale de Laon dominent le laonnois, ainsi les terres libérées par le défrichement de la forêt sont aussitôt annexées par les religieux. Sur ses plaines, le blé est la principale culture, mais "la butte des vignes" rappelle que le laonnois était une région viticole à cette époque. Pour la "commodité" des nombreux pèlerins qui traversaient les marais pour se rendre à Liesse, une nouvelle voie fût construite, elle est l'autre axe d'Athies.
Jusqu'à la Révolution, les paysans les plus pauvres travaillaient pour les chanoines. Cependant, il existait des cultivateurs plus aisés qui vendaient leur production sur les marchés de Laon. La Révolution met fin à la domination des chanoines, leurs terres devenues biens nationaux furent vendues par lots au paysans aisés du village.
Par sa situation, Athies fût souvent la victime des guerres. Les différentes troupes qui siégèrent Laon occasionnèrent de nombreuses destructions et victimes. En 1814 pendant la campagne de France, le 9 mars les soldats du Général Marmont chassèrent les troupes prussiennes qui brûlèrent entièrement Athies lors de leur fuite. Pendant la nuit du 10, ces dernières revinrent et mirent en fuite les français qui se replièrent sur Festieux. La déroute de Marmont resta célèbre dans l'histoire : le "Hurrah d'Athies". Les athisiens furent encore envahis en 1870 et pendant les 4 années de la première guerre mondiale. Lors de leur retraite en 1918, les troupes allemandes piégèrent la ferme "La maison-Bleue" et causèrent la mort de 48 soldats français après la libération de Laon. [...] Tandis que le 13 Octobre et les jours suivants les Laonnois sont tout à leur joie, ce qui est naturel, un horrible drame va se produire trois jours plus tard le 16 Octobre. Des braves de la 3e compagnie du 30e R.I. se trouvent près de la «Maison Bleue» à Athies. Ils vont et viennent, l'un d'entre eux pousse un peu la porte cochère c'est le drame affreux, une brouette a été dissimulée derrière cette porte, trois mines sont agencées, l'explosion de produit, les 48 soldats sont tués, déchiquetés. Le pays étant évacué, pas de témoins. Une dame, Madame Mareillat fait élever un monument, c'est là qu'on enterre les soldats, qui seront ultérieurement transportés au cimetière de Soupir. [...] Extrait de "L'occupation de 1914-1918 à Laon - Comment les Laonnois ont vu leur libération de 13 Octobre 1918" de M. Pierre Lefevre.
Pendant l'occupation de 1940-1944, les Allemands continuèrent en 1942 la construction du champ d'aviation Laon/Athies (connu actuellement sous l'appellation "pistes de Samoussy") qui avait été commencé par les Français. Il fut utilisé par la chasse aérienne de défense allemande contre les bombardiers anglais puis américains. La base aérienne fût reprise aux allemands par les Américains en 1944 et servit de base pour les bombardiers B26 Marauder qui partaient en mission au-dessus de l'Allemagne. Dans le village, proche de Samoussy, on peut voir une stèle à la mémoire des aviateurs du 323e groupe de bombardement qui stationna sur la base A-69 Laon/Athies d'octobre 1944 à février 1945 En février 1945, ils sont remplacés par les bombardiers légers A26 Invader du 416e groupe de bombardement. Le 3 mai 1945, ils décolleront des pistes d'Athies pour leur dernière mission en Europe et semble-t-il la dernière mission d'un A26 en Europe. Depuis elles sont à l'abandon, mais elles ont peut-être trouvé un avenir avec un projet d'école de pilotage ... Les plus anciens d'entre-nous connaissent le surnom qui était donné à notre village "Athies les balais". En effet Athies était connu jusqu'à la deuxième guerre pour la fabrication de balais.
Grâce à sa proximité avec Laon, l'exode rural n'a pas diminué la population de notre village. Bien au contraire, le village attire de nombreuses familles qui cherchent un cadre de vie agréable sans être éloignées des commodités des villes. Athies offre pour eux la campagne à la ville.
Source: site internet "HISTOIRE DE VILLAGE"


text:
Antoni Grabowski
Antoni Grabowski (Nowe Dobre, 15 de junh de 1857 - Varsòvia, 4 de julh de 1921) foguèt un engenhaire quimic e escrivan esperantista polonés. Aqueste autor, que recebèt l'escais de "paire de la poesia en esperanto", s'interessèt tre la debuta a aquela lenga artificiala e foguèt un dels activistas mai notables dins la difusion de l'esperanto gràcias a sa produccion literària e a sas traduccions. Grabowski, que foguèt lo primièr a parlar la lenga amb Zamenhof, presidiguèt durant un brave temps la Societat Polonesa d'Esperanto e dirigiguèt la seccion de gramatica de l'Acadèmia de l'Esperanto tre 1908.


text:
Banca Centrala Europèa
La Banca Centrala Europèa (var. Banca Centrau Europèa; BCE o ECB en anglés) es una institucion d'esséncia federala qu'es la banca centrala de l’Union Europèa, Foguèt creada l'1 de genièr 19981 e es situada a Francfòrt (Alemanha). Sa mission consistís a emetre l'èuro, coma moneda comuna e unica, a definir las grandas orientacions de politica monetària de la zòna èuro e de prendre las decisions necessàrias a son aplicacion, valent a dire mantenir lo poder de crompra de l'èuro doncas l'estabilitat dels prèses dins la zòna èuro que comprend actualament los 17 païses de l'Union Europèa qu'an introduit l'èuro dempuèi 1999. L'actual president de la BCE es l'economista italian Mario Draghi


text:
Acinonyx jubatus
Lo Guepard (Acinonyx jubatus) es un membre atipic de la familha dels felins, que caça gràcias a sa vista plan aguda e sa granda velocitat. Es un dels animals terrèstres mai rapids: pòt arribar fins a 110 km/h sus de cortas distàncias.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 183813 Acinonyx jubatus (Schreber, 1775) (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Acinonyx jubatus (en)
- Referéncia NCBI : Acinonyx jubatus (en)
- Referéncia IUCN : espècia Acinonyx jubatus (Schreber, 1775) (en)
- Referéncia CITES : espècia Acinonyx jubatus (Schreber,1775) (fr+en) (sul sit de l'UNEP-WCMC)
- reparticion : Acinonyx jubatus (Schreber,1775) (fr+en)


text:
Phalempin
Phalempin es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada a 15 km al sud de Lille e 15 km al nòrd de Lens, en lo Carembault sus la RD 62.
Parca SNCF (Linhas Lille-#Dotar-Arras-Amians-Roan e Lille-Lens).
Située à 15 km au sud de Lille et 15 km au nord de Lens, dans le Carembault sur la RD 62.
Gare SNCF (Lignes Lille-Douai-Arras-Amiens-Rouen et Lille-Lens).
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Phalempin apareis al Mièja Edat. Se se se réfère a lo sieu étymologie incerta (fanum pini = lo temple del pi), i i auriá #aver un luòc de culte dédié al pi en la bòsc del endroit. Una legenda en contant los amors de Gautier e de Éleyne es egalament associada al luòc.
Totun l'existéncia es istoricament testificada per la fondacion de la Abbaye Sant-Christophe de Phalempin al XIe sègle pel châtelain de Lille Saswalon e per la preséncia del castèl del Plouich, fief dels châtelains de Lille, #que la nécropole se'n situava a la abbaye.
Aquel luòc es considerable per i aver #èsser lo primièr fief dels châtelains de Lille - Saswalon, primièr châtelain de Lille conegut , #fondar, en l'onor de St-Christophe , en 1039 , un capítol #que se #transformar pauc après en una abbaye ; #èsser en principi compausat de clèrgues séculiers, mas la siá administracion la #arruïnar. Portava : d'aur, a una agla a dos caps de sable. Lo châtelain Roger, e Ogine , la siá femna, i #establir, en 1108, per reconstituer aquela abbaye , de las chanoines regulars de Tòrcer de St-Augustin , de la congrégation de Arrouaise (Van der Haer, Châtelains de Lille , 152, 19). Phalempin Èra lo fief principal del châtelain de Lille, #lo que èra , coma posseïdor d'aquela tèrra , lo un de las quatre nautors-justiciers de la châtellenie. Lo castèl del Plouich aperteniá als châtelains de Lille, #que i Pont-a-Marcq residissián ; divèrses de entr'eles #portar aquel nom e i #morir. Aquel castèl i aguèt atacat , en 1646, a tres recuperacion», per las Lorrains, #que volián saquejar-o. La tradicion informa qu'aquel vilatge #èsser converti al cristianisme per St-Martin (Gazet. 259). La tèrra del Bos , aguda del châtelain de Lille , i aviá situat a Phalempin; a donat lo sieu nom a la familha del Bòsc , branca de la familha de Fiennes. Divèrses châtelains #èsser inhumés dins la glèisa de la abbaye. -Un chanoine del abbaye de Phalempin François Piétin, mòrt l'an 1576 a daissat una fòrça #interessanta cronica sus aquel Ostal e un quasèrn de nòtas sus la châtellenie de Lille #que #èsser dempuèi fòrça sovent consultat pels istorians.
Lo fief passa per eiretatge a las Luxemborg-Sant-Pol, de contunh als Borbó, per far partida de l'eiretatge de Henri IV del temps que las País-Bas son jos domeni espanhòl. Lo abbaye perduri fins a la Revolucion, al cors #que los darrièrs fraires n'an caçat e las bastissas desmantellats e venduts coma bens nacionales.
Lo industrialisation vei s'installar a Phalempin una moutarderie, una corderie, una chaudronnerie e una tuilerie.
Pendent la Primièra Guèrra mondiala, Phalempin a ocupat. Un resistent de l'epòca, Achille Péchon (1860-1915), es quitament preses coma otage e fusillé pels Alemands.
Après lo aucupacion 1940-1944, lo pòble a liberat lo 2 de setembre 1944.
La tuilerie demòra encara n'activitat de los nòstres jorns, près de qualques granjas #que gerisson un territòri encara agricòla, malgrat una urbanizacion de mai en mai grandissante. Una zòna d'activitat, acollidor sustot lo mercat europèu del endive se desvolòpa a la una de las intradas de la vila, en lo marc de la Comunitat de municipalitats del Carembault. La proximitat de l'aglomeracion lilloise e las facilitadas comunicacions amb transformatz pauc a pauc un pòble rural dins vila residenciala.
Le village de Phalempin apparaît au Moyen Âge. Si l'on se réfère à son étymologie incertaine (fanum pini = le temple du pin), il y aurait eu un lieu de culte dédié au pin dans la forêt de l'endroit. Une légende contant les amours de Gautier et d'Éleyne est également associée au site.
Néanmoins l'existence est historiquement attestée par la fondation de l'Abbaye Saint-Christophe de Phalempin au XIe siècle par le châtelain de Lille Saswalon et par la présence du château du Plouich, fief des châtelains de Lille, dont la nécropole se situait à l'abbaye.
Ce lieu est remarquable pour avoir été le premier fief des châtelains de Lille - Saswalon, premier châtelain de Lille connu , fonda, en l'honneur de St-Christophe , en 1039 , un chapitre qui se transforma peu après en une abbaye ; elle fut d'abord composée de clercs séculiers, mais leur administration la ruina. Elle portait : d'or, à une aigle à deux têtes de sable. Le châtelain Roger, et Ogine , sa femme, y établirent, en 1108, pour reconstituer cette abbaye , des chanoines réguliers de Tordre de St-Augustin , de la congrégation d'Arrouaise (Van der Haer, Châtelains de Lille , 152, 19). Phalempin était le fief principal du châtelain de Lille, lequel était , comme possesseur de cette terre , l'un des quatre hauts-justiciers de la châtellenie. Le château du Plouich appartenait aux châtelains de Lille, qui y Pont-à-Marcq résidaient ; plusieurs d'entr'eux portèrent ce nom et y moururent. Ce château fut attaqué , en 1646, à trois reprise», par les Lorrains, qui voulaient le piller. La tradition rapporte que ce village fut converti au christianisme par St-Martin (Gazet. 259). La terre du Bos , tenue du châtelain de Lille , était située à Phalempin; elle a donné son nom à la famille du Bois , branche de la famille de Fiennes. Plusieurs châtelains furent inhumés dans l'église de l'abbaye. -Un chanoine de l'abbaye de Phalempin François Piétin, mort en 1576 a laissé une très intéressante chronique sur cette Maison et un cahier de notes sur la châtellenie de Lille qui fut depuis très souvent consulté par les historiens.
Le fief passe par héritage aux Luxembourg-Saint-Pol, puis aux Bourbons, pour faire partie de l'héritage de Henri IV alors que les Pays-Bas sont sous domination espagnole. L'abbaye perdure jusqu'à la Révolution, au cours de laquelle les derniers moines sont chassés et les bâtiments démantelés et vendus comme biens nationaux.
L'industrialisation voit s'installer à Phalempin une moutarderie, une corderie, une chaudronnerie et une tuilerie.
Durant la Première Guerre mondiale, Phalempin est occupée. Un résistant de l'époque, Achille Péchon (1860-1915), est même pris comme otage et fusillé par les Allemands.
Après l'occupation 1940-1944, le village est libéré le 2 septembre 1944.
La tuilerie reste encore en activité de nos jours, auprès de quelques fermes qui gèrent un territoire encore agricole, malgré une urbanisation de plus en plus grandissante. Une zone d'activité, accueillant notamment le marché européen de l'endive se développe à l'une des entrées de la ville, dans le cadre de la Communauté de communes du Carembault. La proximité de l'agglomération lilloise et la facilité des communications avec elle transforment peu à peu un village rural en ville résidentielle.


text:
Saint-Lambert-sur-Dive
Saint-Lambert-sur-Dive es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a liberat lo 20 d'agost de 1944 per las tropas del Màger David Vivian Currie après violentes combats, en permetent aital de talhar una de las vias de évacuation de la Pòcha de Falaise.
Le village est libéré le 20 août 1944 par les troupes du Major David Vivian Currie après de violents combats, permettant ainsi de couper une des voies d'évacuation de la Poche de Falaise.


text:
1644
Aquesta pagina concernís l'an 1644 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
De trèbols e de revòutas agitèron la capitala e lei províncias tota l'annada, generalament en causa d'aumentacions d'impòsts per finançar la guèrra còntra Espanha e per l'aumentacion dei prètz. Lei problemas principaus se debanèron a París ambé l'adopcion de l'Edicte dau Canatge e dins lei regions de Santonge, de Peitau e de Lengadòc.
Sus lo frònt militar, leis operacions foguèron limitadas. La pus importanta se debanèt en Catalonha onte leis Espanhòus reconquistèron Lleida après un sètge de tres mes e en Alemanha onte lei Francés ganhèron una batalha saunosa a Friborg entre lei 3 e 5 d'aost (7 500 mòrts dins cada camp) còntra leis Imperiaus. Suècia, aliada de França, ganhèt tanben una batalha a Jüterbog (23 de novembre) còntra una armada Imperiala que foguèt destrucha per lei condicions climaticas malaisadas dins lo corrent de sa retirada vèrs Boèmia.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Suècia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Trenta Ans amb una victòria suedesa a Jüterbog lo 23 de novembre. Leis Imperiaus perdiguèron entre 3 500 e 3 800 òmes sus lo prat batalhier e aperaquí 6 000 dins lo corrent d'una retirada vèrs Boèmia que s'acabèt per un desastre en causa de l'ivèrn.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Meteorologia[modificar | modificar la font]
A partir dau principi ja enonciat en 1450 per l'Italian Leon Battista Alberti (1404-1472), invencion dau premier anemomètre per lo matematician anglés Robert Hooke (1635-1703).


text:
Gallus gallus
La galina (Gallus gallus, Gallus gallus domesticus) (var. jalina, garia) es un ausèl domestic (polalha) elevat per sa carn e per sos uòus, e de còps per sas plumas. Los uòus de galina son de luènh los mai consomats demest los divèrses tipes d'uòus meses sul mercat.
Lo mascle de la galina es lo gal. Un polet es un jove de la familha de la galina. Lo capon e la polarda son de polets castrats e elevats per lor carn.
Es l'ausèl mai espandit sus tèrra.
Somari
Biologia e ecologia[modificar | modificar la font]
La galina, maugrat que siá d'origina tropicala, a una reparticion geografica fòrt larga, deguda a l'accion de l'òme. S'adapta a una multitud de mitans, se se fa excepcion de las latituds nautas, al delà del cercle polar, ont los jorns son tròp corts d'ivèrn. Los uèlhs de las galinas lor permeton pas de veire de nuèch (abséncia de bastonets), çò que ne fa un animal diürne exclusivament.
Es omnivòra, son alimentacion naturala se compausant de graminèas, d'invertebrats del sòl e de qualques fuèlhas d'erbacèas.
La galina aparten a l'òrdre dels gallifòrmes, es un animal adaptat a la corsa (tres dets pausats al sòl), mas pauc al vòl. Çaquelà, l'arquetipe salvatge (gal daurat o bankiva), originari d'Asia del Sud-Èst es fòrça mai leugièr que la galina comuna (700 g contra 2,5 kg). Las espècias pròchas - que se pòdon ibridar amb la galina: faisan e catla - son pas de marrits velièrs.
La galina es un animal terrèstre e nidifug. L'edat adulat es atencha en 7-9 meses. Los uòus son ponduts dins de nis grossièrament batits. Son de colors variadas. Los consomators urbans compran cèrtas colors : uòus ròses en Euròpa, blancs als Estats Units, per exemple; aquò procedís d'un prejutjat fòrtament ancorat.
La galina pond a pauc prèp cada jorn, almens quand es jove. Cada annada, la galina demenís sa ponduda de 20 a 30%, fins a agotament dels ovocits (menopausa, vèrs 7-9 ans).
Dins son airal d'origina, pond tota l'annada, las sasons essent gaire marcadas. Dins las zònas temperadas, acaba de pondre quand los jorns s'acorchisson (d'agost a decembre) e tòrna començar quand los jorns s'alòngan, de còps dès genièr, almens dins los climas jos influéncia oceanica.
Un còp que 8 a 12 uòus son depausats dins lo nis, la galina càmbia de compòrtament, se met a clocar e se despluma al nivèl de la paleta, lo tot es determinat per una aumentacion del taus de progesterona. Los uòus son alara incubats : la galina se lèva un còp per jorn per s'alimentar e prendre un banh de tèrra ; vira regularament los uòus (indispensable al desvolopament armoniós del fètus). Al començament, difusa fòrça calor, mas vèrs la fin, calfa mens los uòus, lo metabolisme dels poletons pren la relèva. La clocada arriba a tèrme de biais perfièchament sincròn, e i a comunicacion entre los poletons prèsts d'espelir (cal 19 a 21 jorns, segon las raças e la talha).
Los poletons son elevats pendent 1,5 a 3 meses segon las raças. Los joves s'empluman progressivament. Quand lo taus de progesterona de la maire baissa, e que va recomençar a pondre, rejeta los joves, que vivon alara en tribú fins a l'edat adulta.
Sa longevitat poiriá aténher 18 ans, mas plan sovent la galina vielhís mal e presenta una santat marrida que li fa rarament despassar 12 ans. La menopausa subreven vèrs 7-9 ans, quand los ovocits de l'ovari unic (lo d'esquèrra) son agotats. Una galina menopausada pòt prendre, a causa dels desrèglaments ormonals, lo plumatge d'un gal !
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra domesticacion de la galina aguèt probablament luòc en Nòva Guinèa, se l'òm se basa sul fach que lo mot per designar lo polet domestic — *manuk — aparten a la lenga reconstituida protoaustronesiana. Las galinas, amb los cans e los pòrcs, fasián partida dels animals domestics de la cultura Lapita, la primièra cultura neolitica d'Oceania.
Gràcias al comèrci maritim, arribèron sul continent asiatic, e d'alà s'espandiguèron vèrs l'oèst, en Euròpa e en Asia Occidentala.
Las primièras representacions de galinas en Euròpa se tròban sus las ceramicas corintianas del sègle VII abans J.C.
Dins la Grècia anciana, las galinas èran raras e constituissián una noiridura de luxe. Sembla que Delos foguèsse estat un centre d'elevatge del polet.
Sus l'Illa de Pascas, las galinas foguèron introduchas pels navigadors polinesians pas que vèrs lo sègle XII, e i èran lo sol animal domestic, a l'excepcion probabla del rat polinesian (Rattus exulans). Èran lotjadas dins de galinièrs de pèira particularament solids.
Biais de parlar[modificar | modificar la font]
La galina cascareleja (o cascalha, o cascaleja) quand convèrsa amb sos congenères, cloca quand parla a sos poletons dins l'uòu. Li arriba quitament, rarament, de cantar coma un gal.
L'elevatge de las galinas pondeiras[modificar | modificar la font]
Tradicionalament, se fasiá en polassariá. L'elevatge industrial se fa lo pus sovent en gàbias dispausadas en batariás, mas tanben al sòl dins de galinièrs. Lo legislator a degut intervenir per reglamentar l'espaci vital de las galinas en batariá. En Euròpa, la directiva 1999/74/CE del Conselh impausa que las gàbias amainatjadas ofriscan una superficia minimala de 750 cm² per animal. Per estimular la ponduda, se jòga sus l'esclairatge, que sa durada quotidiana es progressivament aumentada per aténher 16 oras en periòde de ponduda.
Genetica[modificar | modificar la font]
Lo 9 de decembre de 2004, la revista scientifica Nature anoncièt qu'una equipa internacionala de 170 cercaires èra pervenguda a establir lo sequençatge del genòma de la galina. Es lo primièr ausèl dins aqueste cas.
Simbolica[modificar | modificar la font]
Dins la simbolica occidentala, la galina es associada a la feconditat, la maternitat e l'instint maternal.
L'origina d'aquesta simbolica residís dins lo fach que la galina pòt pondre un uòu per jorn, coa sos uòus per los protegir e los tenir al caud.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- http://fermepedagogique.free.fr elevatge de galinas de raça BRAHMA Perdritz
- Recèptas de polet
- Polet e Gal
- Forum tractant de l'elevatge dels animals de la bòria e de polassariá


text:
Vendrest
Vendrest es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vendrest A bastit sus un dénivelé
Vendrest est construit sur un dénivelé
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al començament del Sègle XX, aquel vilatge i aviá constituit de paysans. Vendrest reagrupava antany Rademont E Chaton.
Au début du Sègle XX, ce village était constitué de paysans. Vendrest regroupait autrefois Rademont et Chaton.


text:
Saint-Germain-sous-Cailly
Saint-Germain-sous-Cailly es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Un pichon vilatge granger situat suls marges del Cailly dins lo País de Bray, a aperaquí 23 km al nòrd de Roan sus la rota D44. Lo vilatge a desprovesit de glèisa.
Un petit village fermier situé sur les rives du Cailly dans le Pays de Bray, à environ 23 km au nord de Rouen sur la route D44. Le village est dépourvu d'église.