text:
Massai
Los Massais son un grop etnic indigèna d'Africa de l'Èst entre los pòbles mièg nomadas que vivon en Kenya e al nòrd de Tanzania. Tenon de costumas e de vestits particulars e demòran prèp dels grands pargues naturals d'Africa de l'Èst, çò que ne'n fa demest los mai coneguts dels grops etnics africans [1] Parlan maa,[1] una lenga de la familha nilosahariana ligada a las lengas dinka and nuer, e son tanben educats dins las lengas oficialas de Kenya e Tanzania: swahili e anglés. La populacion massai foguèt estimada a 377 089 personas al recensament de 1989[2] o a 453 000 parlaires de la lenga en Kenya en 1994[3] e 430 000 en Tanzania en 1993[3] amb una estimacion totala "pròcha 900 000"[1] L'estimacion de las populacions massais respectivas dels dos paises es complicada de per l'alunhament de nombroses vilatges, e de per sa natura mièg nomada.
A l'encòp los govèrns tanzanian e kenyans instituiguèron de programas per fin d'encoratjar los Massais de daissar son biais de viure tradicional mièg nomada, mas eles an servadas sas costumas[4] Recentament, l'ONG Oxfam considerèt que lo biais de viure massai podiá èsser una responsa al cambiament climatic pr'amor de sa capacitat a viure dins los desèrts.[5]
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Segon sa pròpria tradicion orala, los Massais serián originaris de la bassa val de Nil al nòrd del Lac Turkana (Nòrd-oèst de Kenya) e comencèron sa migracion cap al sud a l'entorn del sègle XV, en arribar per una longa lista de tèrra que s'espandís del nòrd de Kenya fins a la Tanzania centrala entre los sègles XVII e XVIII. D'autres grops etnics qu'èran installats enlà foguèron desplaçats per fòrça. [2] Lo territòri Massai atenguèt sa talha màger a la mitat del sègle XIX, e cobriguèt gaireben la Granda Val del Rift tota e las tèrras vesinas del Mont Marsabit al nòrd fins a Dodoma al sud.[6] A aquesta epòca los massais, qu'apartenián al grop mai important, raubavan de bestial tant luenh coma sus la còsta de Tanga en Tanzania. Los raubaires utilizavan de bloquièrs e de lanças, mas èran pus espaurugants en bandir de bastons (orinka) que podián lançar fins a 100 m. En 1852 foguèt raportada una concentracion de 800 guerrièrs massais en movement en Kenya. En 1857, après aver despoblada la region de “Wakuafi salvatge” al sud de Kenya, los guèrrièrs massais amenacèron Mombasa sus la còsta de Kenya. [3][7]
Amor d'aquesta migracion, los massais son los parlaires nilosaharians situats pus al sud.
Lo periòde d'expansion foguèt seguit per l'"Emutai" de 1883-1902. Aqueste periòde foguèt marcat per de marranas: pleuropneumonia bovina contagiosa, pesta bovina, e picòta. La primièra estimacion facha d'en primièr per un lòctenent alemand dins çò qu'èra a l'epòca lo nòrd-oèst de Tanganyika, èra que 90 del cent del bestial e la mitat dels animals salvatges periguèron de la pèsta bovina. De mètges alemands dins lo meteis airal disián que « cada segonda » un african èra marcat a la cara per las bofigas degudas a la picòta. Aqueste periòde coïncidiguèt amb una secada. La pluèja foguèt gaireben absenta en 1897 e 1898. [4]
L'explorador austriac Oscar Baumann viatgèt per las tèrras massais en 1891-1893, e descriguèt l'ancian poblament dins lo cratèr de Ngorongoro dins son libre de 1894 Durch Massailand zur Nilquelle ("A travèrs las tèrras massais fins a la font de Nil"): « I aviá de femnas redusidas a d'esqueletas que sos uèlhs avián l'agach fixe e baug de l'anequeliment ... los guerrièrs èran tot just capables de se rebalar de gratipautas, apatics, tal coma de vielhasses sens vigor. D'eissams de voltors los seguissián de naut, esperant sas victimas seguras. » S'estimèt que los dos tèrces dels massais moriguèron pendent aqueste periòde. [5]
Al començament amb lo tractat de 1904 , [6] puèi amb lo de 1911, las tèrras massai en Kenya foguèron redusidas de 60 del cent quand los angleses los fòrabandiguèron per far d'abitacions pels colons, puèi los acantonèron fins a uèi dins los districtes de Kajiado e Narok .[7] Los massais en Tanzania foguèron desplaçats de las tèrras fertilas entre lo Mont Meru e lo Mont Kilimanjaro, e de la màger part de las nautas tèrras fertilas de Ngorongoro dins los ans 1940.[8][8] Fòrça tèrras foguèron presas per fin de crear de resèrvas de vida salvatja e de pargues nacionals: Amboseli, Pargue Nacional de Nairobi, Masai Mara, Samburu, Lac Nakuru, e Tsavo en Kenya; Manyara, Ngorongoro, Tarangire [9] e Serengeti en Tanzania.
Los massais son de pastres e resistiguèron a las quichadas dels govèrns tanzanian e kenyan per lor far adoptar un estil de vida mai sedentari. Demandèron de dreches de far pasturar sas bèstias dins mantun pargue nacional dins los dos païses.
Los massais s'opausavan a l'esclavatge e vivián a proximitat dels animals salvatges amb una asirança per la caça e los aucèls. Las tèrras massais son al jorn de uèi las melhoras zonas de caça d'Africa de l'Èst. La societat massai delembrèt pas jamai lo trafic d'èssers umans, e los mercants d'esclaus los defugissián.[9]
Existisson principalament dotze sectors geografics dins la tribú, que cadun a sas costumas pròprias, son biais de se vestir, son cap e son dialècte. Aquestas subdivisions son: Keekonyokie, Damat, Purko, Wuasinkishu, Siria, Laitayiok, Loitai, Kisonko, Matapato, Dalalekutuk, Loodokolani e Kaputiei.[10]
Cultura[modificar | modificar la font]
La societat massai es fòrça patriarcala per natura amb los ancians, de còps que i a, acompanhats d'ancians retirats, que decidisson per los afars màgers de cada grop massai. Quantitat de leis oralas governan mantun aspèctes del comportament. Las execucions i son desconegudas, e normalament un pagament en bestial resolvrà totes los afars. Un procèssus fòra d'aquelas leis sonat 'amitu', 'far la patz', o 'arop', qu'implica d'excusas substancialas se practica tanben.[11] Los massais son monoteïstas, e sonan Dieu Enkai o Engai. Engai es una divinitat unica amb una natura duala: Engai Narok (Dieu Negre) es benvolent, e Engai Nanyokie (Dieu Roge) es venjaire.[12] La "Montanha de Dieu", Ol Doinyo Lengai, es situada al nòrd de Tanzania. La figura umana centrala dins lo sistèma religiós massai es lo "laibon" que pòt èsser implicat dins: la garison chamanica, la devinacion e la profecia, assegurar lo succès a la guèrra o far venir la pluèja. Quin que siá poder individual un laibon aviá èra una foncion de personalitat mai que posicion.[13] Fòrça massais venguèron musulmans, e en nombre mendre, crestian.
Un indèx de mortalitat infantila enauçat a cò dels massais butèt a çò que los nenons foguèsson pas reconeguts abans l'atge de tres lunas, ilapaitin.[14] Pels massais que vivon d'un biais tradicional, la fin de la vida es virtuala sens ceremonia, e los mòrts son daissats defòra pels necrofags.[15] Un còs regetat pels necrofags (mai que mai l'ièna pigalhada, sonadas Ondilili o Oln'gojine en lenga massai) es vist coma avent quicòm de marrit, e pòt causar una desgàcia sociala, doncas es pas rar de veire un còs cobèrt de la graissa e de la sang d'un buòu abatut.[16] L'Enterrament dins lo passat èra reservat als caps grands, dempuèi que se cresiá qu'èra nociu per la tèrra.[17] .[17]
Los centres de vida tradicionals massai son situats a l'entorn del sieu bestial que constituís la font primària de manjar. La mesura de la riquesa d'un òme se fa en tèrmes de bestial e de mainatges. Un tropèl de 50 bèstias es respectable, e un ramat de dròlles çò melhor. Un òme qu'a abondància d'un mas pas l'autre es considerat coma paure.[18] Un mite massai conta que Dieu lor donèt tot lo bestial de la tèrra, çò que menèt a la cresença que la raubariá del bestial d'autras tribús èra tornar prene çò sieu, una practica qu'es venguda fòrça mens comuna. .[19]
Abitat[modificar | modificar la font]
Coma pòble istoricament nomada o mièg-nomada, los massais utilizèron tradicionalament de materials locals aisidament disponibles, e una tecnologia indigèna per bastir sos ostals. L'ostal tradicional massai èra concebut d'en primièr per un pòble en movement e èra fòrça temporari per natura. Los Inkajijik (ostals) son en forma d'estela o circular, e son bastits per de femnas galhardas. L'estructura es formada de fustas fixadas directament pel sòl e entrelaçadas amb un riejat de brancas mai pichonas, engeissat amb una barreja de fanga, de brotilhas, d'èrba, de bosa de vaca e d'urina umana, e de cendres. La bosa de vaca assegura l'impermeabilitat del teulat. L'enkaji es pichon, mesura aperaquí 3 m x 5 m pel sòl e sonque 1,5 m de nautor. Amb aqueste espaci la familha cosina, manja, dormís, viu e sèrva lo manjar, l'esséncia e sas autras possessions. Lo bestial pichon es tanben de còps que i a acostumat a i dintrar. [10][11] Los viltages son claus per una baranha circulara (Enkang) bastida pels òmes, generalament facha de cacièr espinós, un arbre indigèna. De nuèit, totas las vacas, cabras e fedas son dintradas dins un enclaus al centre, sosta per las protegir de las bèstias salvatges.
[modificar | modificar la font]
L'unitat centrala de la societat massai se basa sus l'edat. E mai que los gojats joves sián mandats defòra amb los vedèls e los anhèls tanlèu que sabon marchar, l'enfantesa pels dròlles es majoritàriament un temps de jòcs, levat a l'ocasion d'un ritual per provar valor e endurància. Las gojatas son responsablas de corvadas coma cosina e molzuda, d'abiletats qu'aprenon ja de las siás maires a una edat primairenca. [20] Cada 15 ans o aperaquí, una generacion nòva e individualament nomenada de Morans o Il-murran (guerrièrs) serà iniciada. Aiçò implica fòrça gojats entre 12 e 25, qu'an atengut la pubertat e que fan pas partida de la "promocion" anteriora. Un rite de passatge de l'enfància a l'estat de guerrièr es una ceremònia de circoncision dolorosa, qu'es facha sens anestesic. Aquel ritual es abitualament fach pels ancians, qu'utilizan un cotèl amolat e de bendatges de pel de bestial pel procediment. Lo mot maa per per la circoncision es emorata.[21] Lo gojat a d'endurar l'operacion en silenci. Las expressions de dolor li portarián desonor, encara que temporàriament. De planhs podrián causar un auvari dins aquel procediment fastigós e malaisit, que ne podriá resultar un assanament tardièr, disfoncion, e dolor. La garison pòt prene 3 a 4 meses, pendent los quals urinar es dolentós e de còps que i a impossible, e los dròlles an de se vestir de negre per un periòde de 4 a 8 meses.[22]
Pendent aquesta passa, los gojats novèlament circoncits vivon dins una manyatta, un vilatge bastit per sas maires. La manyatta a pas d'enclaus de proteccion que l'enròde, sotalinhant lo ròtle del guerrièr de protector de la comunitat. Cap d'enclaus es pas bastit pr'amor que los guerrièrs an pas de bestial. D'autres rites de passatge son demandats abans d'obténer l'estatut de guerrièr adulte, que culmina amb la ceremonia eunoto, la "venguda de l'atge".[23]
Quand una nòva generacion de guerrièr es iniciada, los ilmoran existents an de s'endevenir d'èsser "jove ancians", que seràn responsables de las decisions politicas fins que vengan "vièlhs ancians".[24][25]
Los guerrièrs son encargats de la securitat de la societat, e passan son temps a corrir las tèrras massais dins los limits de sas termièras. Son tanben fòrça implicats dins lo comèrci de bestial per fin de se constituir un tropèl, ara mai per la barata qu'autrescòps pel raubament.[26] Los gojats son responsables del tropèl de bestial. Pendent la secada, ambedós gojats e guerrièrs assumisson aquela responsabilitat. Los ancians balhan de conselhs per las activitats de cada jorn. Las femnas son responsablas de la bastison dels ostals e del provesiment de l'aiga, d'amassar la lenha, de la molzuda de las bèstias e de la cosina per la familha tota.[27]
Un mite suls Masais èra que cada òme jove èra supausat d'aucir un leon abans que foguèsse circoncit. Pasmens la caça del leon es una activitat del passat, e es estada enebida en Africa de l'Èst, mas los leons son encara caçats quand nafran lo bestial,[28] e los joves guerrièrs que s'engatjan dins una caça tradicionala an pas d'assumir de consequéncias significativas.[29] Las preocupacions creissentas per las populacions de leons butèt a la mesa en plaça d'un programa que promòu l'acceptacion de compensacions quand un leon tua de bestial, puslèu que la caça e la mesa a mòrt del predator.[30] Pasmens, tuar un leon balha un estatut de valor e la celebritat dins la comunitat.
Las femnas subisson tanben l'excision ("circoncision femenina" o emorata) que fa partida d'un rite de passatge ritual que i son balhats instruccions e conselhs per son ròtle novèl, alavetz que son vengudas a l'atge d'èsser de femnas prèstas per lo maridatge. En Kenya la circoncision femenina es practicada per 38% de la population. La forma mai comuna n'es la clitoridectomia.[31] Aquelas circoncisions son generalament fachas per un "pratician" convidat que sovent es pas massai, normalament del grop Dorobo. Los cotèls e las lamas utilizadas son fargadas per de faures, il-kunono, que son evitats pels massais pr'amor que fargan d'armas de mòrt (cotèls, lamas cortas (ol alem), lanças, etc). Coma los joves òmes, las femnas que van èsser circoncisas se cargan de vestits negres, pintan sas caras de marcas, e se cobrisson la cara a l'acabament de la ceremonia.[32]
La practica de la circoncision femenina es tanben sonada Mutilacion genitala femenina, e provòca fòrça criticas venentas a l'encòp del defòra e de fòrça femnas que l'an subida, coma la militanta massai Agnes Pareiyo. Recentament d'unas instàncias ensagèron de far remplaçar la circoncision femenina per una ceremonia de "talh pels mots" acompanhada de danças e cants a la plaça de la mutilacion. Pasmens la practica demora prigondament establida e valorizada dins la cultura. D'unes l'estiman necessària considerant que los òmes massais pòdon regetar las femnas non excisadas, en considerar que son pas "maridablas" o en pagar una verquièra mendra. La practica pòt provocar la formacion d'un teissut de crèuge espés, que fa venir malaisida la miccion, e aquò tanben provoquèt una controvèrsia .[33] La mutilacion genitala femenina es illegala en Kenya e Tanzania.[34][35]
Las femnas maridadas que venon prens son dispensadas de portar de pes, de mólzer, e d'amassar la lenha. Las relacions sexualas son tanben enebidas.[36]
Los massais son tradicionalament poligams; se pensa qu'aquò es una adaptacion practica a de taus de mortalitat enauçats dels mainatges e dels guerrièrs. La poliandria se practica tanben. Una femna esposa pas just lo sieu òme, mas un grop d'atge tot entièr. Los òmes son supausats de donar son lièch a un visitaire mascle del meteis atge convidat. La femna decidís d'esperela se se vòl jónher al visitaire mascle. Tot mainatge que ne pòt resultar es considerat dins la societat massai coma la descendéncia del marit. "Kitala", una mena de divòrci o refugi, es possible dins l'ostal del paire de la molhèr, generalament quand es malmenada pel sieu marit. Lo repagament del prètz de la nòvia, la garda dels mainatges, etc, se fan jos agradança mutuala.[37]
Musica e dança[modificar | modificar la font]
La musica tradicionala massai consistís en de ritmes porgits per un còr de cantaires cantant las armonias mentre que l' olaranyani (cap de cant), canta la melodia. L' olaranyani es generalament lo cantaire que pòt melhor interpretar aquesta cançon, e mai se mantun individús pòdon menar un cant. L'olaranyani comença per cantar una linha o lo títol (namba) d'una cançon. Lo grop respond d'una crida unanima en mercejament, e l' olaranyani canta un vèrs sus lo cant ritmic de garganta del grop. Cada cançon ten un estructura especifica namba basada sul principi de crida-responsa. Los ritmes comuns son de variacions de 5/4, 6/4 e 3/4 de temps. Las paraulas seguisson un tèma tipic e son sovent repetidas mot per mot de longa. De movements del còl acompanhan lo cant. Pendent l'expiracion lo cap es apiejat endavant. Lo cap es clinat darrièr per l'inspiracion. L'efièch produit es un sincòpa polifonica.[38][39]
Las femnas cantan de breçairòlas, canturlejan de cançons, e de cants lausenjants sos filhs. Las nambas, modèl de crida-responsa, repeticion de frasas sense sens, frasas de melodia monofonicas[40][41] seguísson cada vèrs qu'es cantat sus un escala davalanta e las cantairas que respondon a sos pròpris vèrses, son caracteristics dels cant de las femmnas[42][43] Quand mantuna femnas massais s'amassan, cantan e dançan entre se.[44]
Una excepcion a la natura vocala de la musica massai es l'utilizacion de la bana del Codó Gròs per cridar los morans per la ceremonia d' Eunoto.[45]
Danças e cants se produson de còps que i a a l'entorn de las manyattas, e convidan gojats e gojatas a s'encontrar. Los joves òmes fòrman una linha e cantan en ritme, “Òòòòò-ià”, en rauquejant per bassacadas en tot bolegant la part bassa de son còs d'endavant cap en darrièr. Las gojatas se tenon en fàcia dels òmes e dançan del meteis biais entot cantant “Òiiiio..io” en responsa. E mai se los còsses se sarràn fòrça, se tòcan pas jamai pendent la dança.[46]
Eunoto, la ceremonia de la venguda de l'atge del guerrièr, pòt implicar dètz jorns o mai de cants, de danças e de rituals. Lo guerrièr de Il-Oodokilani executa una mena de passacarrièra coma l' adumu, o l' aigus, de còps que i a nomenat "danças dels sauts” pels non-massai. ( adumu e aigus son ambedós de vèrbs que significan "sautar" e adumu mai precisament sautar dins una dança)[12]) Los guerrièrs son fòrça famoses per aquelas danças e sovent fotografiats pendent que son a sautar. Un cercle es format pels guerrièrs, e un o dos a un moment dintran dins lo cercle e començan de sautar en tot manténer una postura redda, sens jamai daissar sos talons tocar lo sòl. Los sòcis del grop pòdon enauçar lo nivèl de sas voses basat sus la nautor dels sauts.[47]
Las amigas dels moran (intoyie) paradan dins sos mai espetaclós vestits en participar a l'eunoto. Las maires dels moran cantan e dançan en onor del coratge e de l'ardidesa dels sieus filhs.[48]
Influéncia del mond modèrne[modificar | modificar la font]
La politica governamentala tot coma la preservacion dels pargues e de las resèrvas, amb lo fòrabandiment dels massais, amassa amb l'aumentacion de la populacion, etc, fan que lo biais de viure massai tradicional sembla de mal manténer.
Amb la pujada de la pauretat e de las migracions, l'autoritat tradicionala dels ancians a cò dels massais sembla d'èsser a mermar.[49]
Pendent d'annadas, divèrses projèctes comencèron d'ajudar los caps de tribús massais a trobar de biais d'aparar sas tradicions en tot tanben lor far acceptar l'educacion del mainatges necessària pel mond modèrne. Los emplecs novèls pels massai foguèron boriaire, tenguda de negòci (venda de medecina tradicionala),restaurants, comèrci de minerals, venda de lach produch per las femnas, de brodariás, e d'emplecs salariats (garda de securitat, guida pels torists), e d'autres engatjats dins los sectors public e privat. [50]
Fòrça massais se moguèron de la vida nomada cap a de pòsts de responsabilitats dins lo negòci o lo govèrn.[13] Malgrat l'estil de vida urban e sofisticat que pòdon menar, fòrça d'entre els aiman de tornar a çò sieu vestits a la darrièra mòda, sonque per se destriar de la familha vestida d'un biais tradicional amb shuka (pèça de vestit mirgalhada), sandalas de pèl de vaca e portant un baston de fusta (o-rinka) - d'aise amb se meteisses e lo mond.[51]
Modificacion corporala[modificar | modificar la font]
Lo traucament e l'estirament dels aurelhons es comun demest los massais. Divèrses materials s'utilizan per traucar e estirar los aurelhons, coma d'espinas per traucar, de bregols o faissèls de bregols de fusta, pèiras, seccion de defensa d'elefant o boitas vuejas de filmes fotografics. De mens en mens de massais seguisson aquesta costuma, mai que mai entre los gojats[52] [53]. Las femnas se cargan de divèrsas formas d'ondraduras de pèrlas a l'encòp pels aurelhons, e de traucaments pichons a la part nauta de las aurelhas[54] [55].
L'extraccion dels ulhals de lach dins la pichona enfança es una practica que foguèt documentada a cò dels dels massais de Kenya e Tanzania. Existís una cresença fòrta demest los massais que escorrença, vomidura, e autras malautiás febrinosas de la pichona enfança son causadas per una enfladura de la region gingivala canina, qu'es supausada de conténer de vèrmes o dents de nylon. Aquestas cresenças e practicas son pas especificas dels massais. Dins lo Kenya rural un grop de 95 mainatges annadits entre sièis meses e dos ans foguèron examinats en 1991/92. 87% foguèron trobats qu'avián endurat lo desrabatge d'una o mai d'una dent de lach. Dins un grop mai annadit (3–7 ans), 72% dels 111 enfants examinats mostravan la pèrda d'ulhals mandibulars o maxillars[56] [57]. diagram
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Tradicionalament, lo regim massai es constituit de carn, lach, e sang de bestial. Un estudi de l'ILCA (Nestel 1989) ditz : « Uèi, lo regim principal dels massais consistís en lach de vaca e repais de milh. Lo primièr es mai que mai begut freg o dins de tè suau e lo segond es utilizat per far un milhàs liquid o solid. Lo milhàs solid se ditz uoali e se manja amb de lach; contrariament al milhàs liquid, l'uoali es pas preparat amb de lach. La carn, e mai que siá una mangisca importanta, es consomada irregularament e pòt pas èsser classificada demest los aliments principals. Las graissas animalas e lo burre son utilizats per cosinar, mai que mai amb lo milhàs, lo milh, e las mongetas. Lo burre es tanben un aliment important pels mainatges. La sang se beu rarament. »[58]
D'estudis del Centre Internacional del Bestial per Africa (Bekure et al. 1991) mòstran un cambiament grandàs dins lo regim massai cap a de produches que son pas pus eissits del bestial amb de milh entre 12 e 39 del cent e de sucre entre 8 e 13 del cent; aperaquí un litre de lach es begut per persona cada jorn. Una granda part del lach es consomat fermentat o jos forma de lach de burre - un sosproduch eissit de la fabricacion del burre. Las corbas que traduson la consomacion de lach son fòrça enauçadas per mantun estandards. Los besonhs en proteïnas e aminoacids essencials son mai que satisfaits. Pasmens, lo porgiment en fèrre, niacina, vitamina C, vitamina A, tiamina e energia es pas jamai cobèrt completament amb un pur regim lachenc. A causa de circonstàncias variadissas, especialament de la natura sasonièra del porgiment de lach e de las secadas frequentas, fòrça pastres, i comprés los massais, ara incluson d'apòrts substancials de gran dins sos regims. [14][15]
Los massais abalisson de cabras e de fedas, entre las qualas la "feda roja massai" un dels bestials mai presat.[59] De tèsts d'electrocardiograma faits en çò de 400 joves òmes massais trobèron pas de malautiás cardiacas, decas o malfoncion. D'estudis complementaris amb traçaires al carbon 14 mostrèron que lo taus de colesteròl mejan èra aperaquí de 50 del cent d'aquel d'un american. Aquestas trobadas foguèron atribuidas a la formidabla forma fisica dels morans, considerada coma un "estandard olimpic".[60]
Los massais fan un usatge important de plantas dins son alimentacion per preparar de sopas. Acacia nilotica es la planta mai emplegada. La rasic e la rusca de la tija son bolhidas dins l'aiga e la decoccion se beu sola o aponduda a una sopa. Li agrada als massais de la prene coma una dròga, per lor balhar energia, agressivitat e coratge. Los massais manjan la sopa mesclada amb de rusca amarganta e de rasics que contenon de saponosids que fan mermar lo taus de colesteròl; los massais que vivon en vila e qu'an pas accès a aquelas plantas amargantas an tendéncia a desvolopar de malautiás cardiacas.[61] Malgrat que sián consomats coma un recapte, los fruchs constituisson la màger part de la mangisca dels mainatges e de las femnas que susvelhan lo bestial, amb los morans per la savana.[62]
La barreja de sang de bestial, obtengut per una entalha de la vena jugulara, e de lach es facha per fin de preparar una beguda rituala per las celebracions especialas e per noirir los malauts.[63] Pasmens, l'inclusion de sang dins lo regim tradicional es a mermar a causa de la reducion del nombre del bestial. Pus recentament, los massai son venguts dependents de mangisca produita dins d'autres endreits coma lo milh, lo ris, las trufas, los caulets (sonats pels massais "fuèlhas de cabras"), etc. Los massais que vivon prèp de las bòrias se son engatjats dins l'agricultura coma primièr mejan de subsisténcia. Dins aquestes airals, la plaça manca per far d'elevatge, e doncas los massais i son forçats de cultivar. [16]
Vestits[modificar | modificar la font]
Los vestits càmbian amb l'atge, lo sèxe, e lo luòc. Los gojats per exemple, se vestisson de negre mantun meses aprèp sa circoncision. Pasmens, lo roge es la color favorida. Vestits blaus, negres, regats, quadrilhats son tanben presats, aital coma los motius africans mirgalhats. Los massais comencèron de remplaçar las pels animalas de vedèl o de feda, per de vestits comercials de coton dins los ans 1960.[64]
Shúkà es lo mot maa per « lençòl », tradicionalament portats enrodats a l'entorn del còs, una subre cada espatla, e una tresena per dessús. Son tipicament rojas, amb maitas autras colors (blau) e modèls. Lo ròse, de còps que i a amb de flors es pas refusat pels guerrièrs.[65] Los vestits d'una sola peça dits kanga, un tèrme swahili, son comuns.[66] Los massais prèp de la còsta pòdon portar lo kikoi, una mena de sarong qu'existís en colors e teissuts variats. Pasmens, l'estil preferit son las raiaduras.[67]
Mantun massais en Tanzania pòrtan de simplas sabatas, que, fins recentament èran fachas de còrda. Ara son soladas amb de tròces de pneumatic o de plastic.Òmes e femnas ambedós pòrtan de braçalets de fusta. Las femnas regularament teisson e utilizan de pèrlas per far de joielariá. Lo trabalh de las pèrlas representa una granda part dins l'ornamentacion dels còsses. Las colors de las pèrlas an de significacions particularas, qualques unas son: lo blanc per la patz; lo blau per l'aiga; lo roge pels guerrièrs, la sang e lo coratge.[68]
Lo trabalh de las pèrlas, fach per las femnas, a una longa tradicion en çò dels massais, en rebatre l'identitat e la posicion dins la societat a travèrs de las ondraduras e de las pinturas del còs. Abans lo contacte amb los europèus las pèrlas èran produitas mai que mai amb los materials bruts locals. Las pèrlas blancas èran fachas d'argila, de cauquilhas, d'evòri, o d'òs. Las pèrlas negras o blavas èran de fèrre, de carbon vegetal, de granas, d'argila, o de bana. Las pèrlas rojas èran de granas, de fusta, de carabassas, d'òs, d'evòri, de coire, o de laton. Quand pus tard al sègle XIX , de grandas quantitats de pèrlas europèas de veire colorat brilhant arribèron en Africa de l'Èst, s'utilizèron a costat de las ancianas per crear d'esquèma de colors nòus mai elaborats. Uèi se preferís las pèrlas de veire opacas sens ondradura e naturalament liscas.[69]
Cabeladura[modificar | modificar la font]
Lo rasatge del cap es comun a mai d'un rite de passatge, en representar una partença nòva o lo passatge a un capítol nòu de la vida.[70] Los guerrièrs son los sols sòcis de la comunitat a pòrtar los cabels longs, que téisson en brins prims trenats.[71]
Tre l'atge de tres "lunas", lo mainatge èra nomenat e son cap èra rasat, levat un tufet que semblava una cresta, del copet fins al front.[72] La cocarda simboliza l'"estat de gràcia" acordat als enfants.[73] Una femna qu'a perdut un enfant dins una prensa passada dispausa sos cabels endavant o darrièr son cap, segon que perdèt un dròlle o una dròlla.[72]
Dos jorns abans que los dròlles foguèsson circoncits, sos caps son rasats.[74] Los joves guerrièrs se daissan alara butar los pels, e passon un fum de temps a se penchenar. Los cabels son preparats amb de graissa animala e d'òcra, e desseparats en dos a partir del suquet fins al nivèl de l'aurelha. Lo Pel es alavetz trenat: separat en seccions pichonas que son divididas en dos e torçudas, d'en primièr separadas puèi amassa. De coton o de fials de lana se pòdon utilizar per alongar lo pel. Lo pel pòt alara penjar destacat o èsser amassat e ligat. [75] Quand los guerrièrs arriban a l' Eunoto, e venon d'ancians, sos longs pels trenats son rasats.[76]
Coma los mascles an sos caps rasats al passatge d'un estat de la vida a un autre, una nòvia aurà son cran rasat e dos marrans seràn maselats per aquesta ocasion.[77]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Maasai - Introduction Jens Fincke, 2000-2003
- ↑ Kenya - Population Distribution rcbowen.com, '1989 Census, ... Kenya Factbook, 15th Edition, 1997-1998. Kul Bhushan, Newspread International'
- ↑ 3,0 3,1 Ethnologue report for language code:mas ethnologue.com, '453,000 in Kenya (1994 I. Larsen BTL) ... 430,000 en Tanzania (1993)', Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 122. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai 'can fight climate change' , 18 d'agost de 2008
- ↑ Northern Tanzania with Kilimanjaro and Zanzibar by Phillip Briggs 2006 page 200 ISBN 1-84162-146-3
- ↑ Sources and Methods in African History: Spoken, Written, Unearthed by Toyin Falola, Christian Jennings (2003), page 18 2. Boydell & Brewer. ISBN 1580461344
- ↑ The Myth of Wild Africa: Conservation Without Illusion. Jonathan S. Adams, Thomas O. McShane. 1996. University of California Press. page = 44. ISBN 0520206711
- ↑ Africa's Great Rift Valley. Nigel Pavitt. 2001. Page 122. Harry N. Abrams, Incorporated, New York ISBN 0-8109-0602-3
- ↑ archived copy of laleyio.com
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 53, 54. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ African water symbolism and its consequences
- ↑ http://lucy.ukc.ac.uk/EthnoAtlas/Hmar/Cult_dir/Culture.7860
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 103. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Cultural and Public Attitudes: Improving the Relationship between Humans and Hyaenas from Mills, M.g.L. and Hofer, H. (compilers). (1998) Hyaenas: Status Survey and Conservation Action Plan. IUCN/SSC Hyaena Specialist Group. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK. vi + 154 pp.
- ↑ The Lions of Tsavo: Exploring the Legacy of Africa's Notorious Man-eaters By Bruce D. Patterson. 2004. McGraw-Hill Professional. Page 93. ISBN 0071363335
- ↑ Northern Tanzania with Kilimanjaro and Zanzibar by Phillip Briggs (2006), page 200. ISBN 1-84162-146-3
- ↑ Africa's Great Rift Valley. Nigel Pavitt. 2001. pages 138. Harry N. Abrams, Incorporated, New York ISBN 0-8109-0602-3
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 55, 94. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ English - Maa
- ↑ Maasai Association
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 83, 100-103. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Northern Tanzania - The Bradt Safari Guide by Phillip Briggs (2006). British Library. ISBN 1-84162-146-3
- ↑ Maasai Association
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 88. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai People, Kenya
- ↑ Maasai Association
- ↑ Lion Killing in the Amboseli -Tsavo Ecosystem, 2001-2006, and its Implications for Kenya’s Lion Population
- ↑ Field Reports: Maasai tribesmen help lions rather than kill them
- ↑ OK Prosjekt
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 168-173. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Razor's Edge - The Controversy of Female Genital Mutilation IRIN Humanitarian News and Analysis, UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs March 2005, accessed May 14, 2007
- ↑ tan007 Tanzania fails to enforce law against female mutilation
- ↑ The Abolition of Female Genital Mutilation — Infoplease.com
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 86-87. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ ilMurran
- ↑ Maasai Music (archived copy)
- ↑ Homophonic
- ↑ What is monophony, polyphony, homophony, monody etc.?
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 43, 100. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Song Structure of Maasai Music (archived copy)
- ↑ Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. pages 194. ISBN 0-8109-8099-1
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 12. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 85. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ archived copy of laleyio.com
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 43-45, 100, 107. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai Migrations: Implications for HIV/AIDS and Social Change in Tanzania
- ↑ CHALLENGES TO TRADITIONAL LIVELIHOODS AND NEWLY EMERGING EMPLOYMENT PATTERNS OF PASTORALISTS IN TANZANIA
- ↑ Kenya: The Maasi - Travel Africa Magazine
- ↑ The Myth of Wild Africa: Conservation Without Illusion. Jonathan S. Adams, Thomas O. McShane. 1996. University of California Press. page = 42. ISBN 0520206711
- ↑ The Myth of Wild Africa, Google Books.
- ↑ Culture and Customs of Kenya. Neal Sobania. 2003. Greenwood Press. page 91. ISBN 0313314861
- ↑ Culture and Customs of Kenya, Google Books
- ↑ Hassanali J, Amwayi P, Muriithi A (Apr 1995). Removal of deciduous canine tooth buds in Kenyan rural Maasai 72, 207–9.
- ↑ Hiza JF, Kikwilu EN (Apr 1992). Missing primary teeth due to tooth bud extraction in a remote village in Tanzania 2, 31–4.
- ↑ Livestock as food for pastoralists in Africa. J. M. Suttie. quoting from Nestel, P. 1989. A society in transition: developmental and seasonal influences on the nutrition of Maasai women and children ILCA, Nairobi [1]
- ↑ African Genetic Treasures Key to Reducing Disease and Poverty
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 87. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ National Geographic Oct. 1995, page 161
- ↑ Ethnobotany of the Loita Maasai: towards community management of the Forest of the Lost Child; experiences from the Loita Ethnobotany Project; People and plants working paper; Vol.:8; 2001
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 90. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai | Junior Worldmark Encyclopedia of World Cultures | Find Articles at BNET.com
- ↑ Maa (Maasai) Dictionary
- ↑ Kanga history
- ↑ East Africa Living Encyclopedia
- ↑ Northern Tanzania with Kilimanjaro and Zanzibar by Phillip Briggs (2006), page 216. ISBN 1-84162-146-3
- ↑ (Klumpp 1987, 105, 30, 31, 67
- ↑ Broken Spears - a Maasai Journey. Elizabeth L. Gilbert. 2003. Atlantic Monthly Press. page 82. ISBN 0-87113-840-9
- ↑ Broken Spears - a Maasai Journey. Elizabeth L. Gilbert. 2003. Atlantic Monthly Press. page 136. ISBN 0-87113-840-9
- ↑ 72,0 72,1 The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 55. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. page 79. ISBN 0-8109-8099-1
- ↑ Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. pages 126, 129. ISBN 0-8109-8099-1
- ↑ Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. page 171. ISBN 0-8109-8099-1
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 168. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Working for a just and self-sustaining community for the Maasai People
- Mara Triangle Maasai Villages Association
- Network of Change Organization for Maasai
- Maasai communication/info exchange - NOC Community
- Kisaru Maasai Community Project
- Massailand Website about the Maasai people and supporting projects.
- Volunteer to help with projects in Maasailand - Kenya
- [17]Maasai Trust


c: text/html

text:
Matematicas
Lo tèrme de matematicas (var. matematiques) vèn dau grèc ta uaθnuatιkά ta mathêmatika (de uάθnua mathêma « sciéncia, coneissença, aprendissatge » e de uaθnuatιkός mathematikos « atalentat d'aprendre »). Lei « matematicas » (o la « matematica » dins un registre pus especializat) son generalament consideradas coma la disciplina qu'estúdia lei problèmas pertocant lei nombres, lei figuras de l'espaci, leis estructuras e lei metòdes generaus que permeton de tractar aquelei problèmas.
Se considèra qu'un resultat matematic, o teorèma, es verai quand es estat demostrat. Una demostracion es un rasonament deductiu que parte deis ipotèsis per arribar a la conclusion vouguda en seguent lei règlas de la logica; dins la practica, s'utiliza totjorn una mescla de lengatge formalizat e de lengatge « naturau ».
Somari
- 1 Evolucion e finalitat dei matematicas
- 2 Lei divèrsei brancas dei matematicas
- 3 Lei matematicas e leis autrei sciéncias
- 4 Lei matematicas dins l'Istòria
- 5 Fondaments, rigor e logica
- 6 Filosofias dei matematicas
- 7 Leis arts e lei matematicas
- 8 Vejatz tanben
Evolucion e finalitat dei matematicas[modificar | modificar la font]
Lei matematicas an una lònga tradicion dins totei lei pòbles; foguèron la premiera disciplina a se dotar de metòdes d'auta rigor e portada, e a obtenir ansin l'estatut de sciéncia; an progressivament alargat lei tèmas de sa recèrca e estendut lei domenis que pòdon ajudar en matèria de calcul e de modelizacion.
Dins lo corrent de sa lònga istòria, e dins lei divèrseis environas culturalas, i aguèt de pontannadas de gròs progrès, e de pontannadas d'estanhacion deis estudis. Vèn en partida de l'importància dei quauquei personas capablas de portar d'innovacions prefondas e illuminativas e d'estimular la recèrca matematica. I aguèt tanben de pontannadas de reculament dei conoissenças e dei metòdes: mai se rescontrèron solament après de destruccions o en d'epòcas de decadéncia totala de la vida intellectuala e sociala. Dempuei 500 ans, còmpte tengut dau melhorament dei mejans de comunicacion, lo capitau de resultats e de metòdes s'es progressivament desvolopat.
Tot aquò s'apren a la natura deis activitats matematicas. Aquestei d'aicí tendon de lònga an una presentacion precisa dei problèmas e dei solucions, çò qu'impausa de comunicar en avent per tòca finala la possibilitat d'esclarzir totei lei detalhs dei construccions logicas e dei resultats (cèrts esclarziments exigisson un investiment important, de desenas d'ans de còps que i a). Es per aquò que i a pas d'exemple d'error matematica majora que seriá pas estada lèu reconeguda e corregida, o aumens senhalada.
Lei divèrsei brancas dei matematicas[modificar | modificar la font]
Se destria actualament en matematicas tres grandei brancas mutualament liadas:
- l'algèbra (exemples: algèbra lineara, matematicas discrètas)
- l'analisi (exemples: eqüacions diferencialas, teoria de la mesura, calcul dei probabilitats)
- la geometria, au jonhent de l'algèbra e de l'analisi (exemples: geometria euclidiana, geometria diferenciala)
Lei liames entre aquelei brancas e leis usatges que caduna fa de l'autra son mai que prefonds e fondamentaus. La teoria dei nombres, en particular la reflexion sus lei nombres premiers, es exemplara a regard d'aquò: a l'origina confonduda amb l'aritmetica elementària, s'es transformada au sègle XIX en una teoria onte l'analisi es venguda indispensabla. Au sègle XX, la geometria algebrica es venguda la terranha naturala acampant au còp metòdes algebrics, topologics e geometrics per afrontar lei problèmas de la teoria dei nombres, per exemple la conjectura de Fermat, venguda gràcias an aquel apròchi novèu lo teorèma d'Andrew Wiles en 1994. Aqueu teorèma se formula en tèrmes algebrics, mai sa demostracion fa un usatge massís de matematicas liadas tant a l'algèbra coma a l'analisi e a la geometria.
Teorèma de Wiles:
per tot entier naturau '"`UNIQ--postMath-00000001-QINU`"' superior o egau a 3, l'eqüacion '"`UNIQ--postMath-00000002-QINU`"' a ges de solucion entiera '"`UNIQ--postMath-00000003-QINU`"' tala que '"`UNIQ--postMath-00000004-QINU`"'.
L'algèbra[modificar | modificar la font]
L'algèbra es la partida dei matematicas qu'estúdia leis estructuras algebricas. Se pòt destriar de sotadisciplinas, per exemple:
- La teoria dei grops
- L'algèbra lineara e multilineara
- La teoria de Galois (qu'un de sei resultats remarcables es l'impossibilitat, en generau, de resòuvre per radicaus leis eqüacions algebricas)
- L'algèbra omologica (fòrça utila en geometria)
En mai de son desvolopament intrinsec, es necessària a l'analisi e la geometria per progressar. Son interès per aquestei darrieras vèn dau fach que d'estructuras algebricas se retròban dins de domenis nombrós.
Per exemple, lo lengatge e lei teorèmas de l'algèbra lineara permeton de comprendre en prefondor de domenis a priori fòrça alunhats, pron qu'agan una estructura lineara:
- leis eqüacions diferencialas linearas d'òrdre '"`UNIQ--postMath-00000005-QINU`"' (aquelei que fan intervenir la derivada '"`UNIQ--postMath-00000006-QINU`"'-ena de la foncion inconeguda) an exactament '"`UNIQ--postMath-00000007-QINU`"' solucions independentas, donc de comportament diferent.
- en analisi, diferenciar una foncion consistís a l'aprochar localament per una foncion afina (soma d'una constanta e d'una foncion lineara). Ansin, leis instruments de l'algèbra lineara (o bilineara) vènon indispensables per saupre s'un ponch critic (que se pòt determinar analiticament) d'una foncion diferenciabla es un ponch d'extremum (minimum, maximum) o un ponch còl.
L'analisi[modificar | modificar la font]
L'analisi es la partida dei matematicas qu'a inicialament per objècte principau l'estudi dei foncions de variablas realas, en çò que pertòca lei nocions de limit, de derivada e d'integrala. Emai ague de precursors tre l'Antiquitat (Arquimèdes), l'analisi comença fondamentalament amb Newton e Leibniz, inventors au sègle XVII dau calcul infinitesimau.
Se i pòt destriar mai d'un domeni, per exemple:
- Leis eqüacions diferencialas. Son d'eqüacions liant una foncion inconeguda e d'unei de sei derivadas successivas; entre lei questions importantas pertocant lei solucions, citem: l'existéncia, l'unicitat, lo comportament qualitatiu o quantitatiu au bòrd dau domeni de definicion (per exemple, se la variabla es lo temps, coma se compòrta a tèrme lòng una solucion).
- L'analisi de Fourier que permete de descompausar una foncion en soma d'armonics (serias de Fourier, transformacion de Fourier). Es essenciala en teoria dau senhau.
- Lo calcul dei probabilitats: modeliza leis fluctuacions de l'azard. A l'origina associat ai matematicas discrètas (jòcs de rèsta: lançament de dats, tiratges de cartas...), es estat finalament provesit per Kolmogorov d'una axiomatica fòrça mai generala, fondada sus la teoria de la mesura; la probabilitat d'un eveniment es l'integrala d'una cèrta foncion liada a la natura dau modèl (per exemple, una densitat gaussiana se se mesura la talha d'una persona presa a l'azard dins una populacion omogenèa), sus un cèrt domeni (una « forqueta » dins aquest exemple, quand se cèrca la probabilitat que la talha siá compressa entre doas valors donadas).
Pasmens, l'analisi se limita pas ai foncions de variablas realas. Un capítol important, creat au sègle XIX per Cauchy, Riemann e Weierstrass, estúdia lei foncions analiticas de variablas complèxas: es la teoria dei foncions olomòrfas. Existís d'autrei generalizacions de la nocion de foncion, coma la nocion recenta de distribucion, deguda a Laurent Schwartz.
La geometria[modificar | modificar la font]
Es una disciplina atestada tre l'Antiquitat, e lo tèrme de geomètra foguèt fins au sègle XIX sinonim de « matematician ». L'objècte de la geometria es de comprendre la natura dei figuras d'un espaci, e lei relacions que s'establisson entre elei. Espaci pòt designar per exemple: l'espaci euclidian classic, un espaci vectoriau pus generau, un espaci corbe o varietat diferenciabla...
Segon la concepcion modèrna formulada en 1872 per Fèlix Klein, una geometria se definís per un ensemble de ponchs e un grop de transformacions bijectivas d'aquel ensemble, e s'interèssa ai proprietats invariantas per leis elements dau grop.
Se pòt destriar mai d'un domeni de la geometria, per exemple:
- la geometria euclidiana
- la geometria diferenciala, qu'estúdia (localament o globalament) lei corbas, lei superfícias, e pus generalament lei varietats diferenciablas
- lei geometrias non euclidianas
Matematicas aplicadas e matematicas puras[modificar | modificar la font]
L'activitat matematica s'interèssa naturalament ai generalizacions e abstraccions possiblas, en relacion amb leis esparnhes de pensada e lei melhoraments deis instruments (en particular leis instruments de calcul) qu'es portada a realizar. Sovent, lei generalizacions e lei abstraccions menan puei en de visions pus aprefondidas dei problèmas e en de sinergias importantas entre de recèrcas pertocant de questions inicialament sensa rapòrt.
Dins lo corrent dau desvolopament dei matematicas, se pòt notar de pontannadas e d'environas onte prevalon alternativament d'actituds generalas e de valors que se pòdon reduire en dos tipes de motivacions e d'apròchis: lei motivacions practicas que butan a descurbir de procediments eficaç (per exemple dins la resolucion de problèmas industriaus e tecnologics), e leis exigéncias de creacion d'un sistèma conceptuau amb sa tendéncia a la generalizacion e a l'abstraccion.
Entre aquelei doas menas d'actituds, i a de còps una oposicion, e mai charpinosa, mai en generau s'enriquisson mutualament e desvolopan de sinergias. Dins lei 30 o 40 darriers ans, i a agut, entre aqueleis actituds, un cèrt equilibri, amb de tensions, e tanben d'episòdis d'assisténcia mutuala. An aquel estat de causas contribuís mai que mai lo desvolopament espectaclós de l'informatica, e amb ela, de la partida algoritmica dei matematicas.
Lei matematicas e leis autrei sciéncias[modificar | modificar la font]
Instrument e lengatge[modificar | modificar la font]
Lei matematicas sièrvon de lengatge o de supòrt en de sciéncias fòrça nombrosas (naturalas o umanas) afin de quantificar cèrts fenomèns. S'utilizan tanben per predire de formas e efectuar de prediccions qualitativas.
Lo principi de la matematizacion es aquest: una sciéncia donada, o una sotatematica de la sciéncia (par exemple la biologia o la termodinamica) selecciona cèrts paramètres supausats quantificables (lo temps, lo nombre de bactèris, la temperatura, lo pòrtafuelha d'un accionari) qu'entre elei s'es constatat de relacions (la populacion bacteriana creisse amb lo temps, la temperatura e la pression son liadas). Una eqüacion, fòrça sovent diferenciala, lia d'unei d'aquelei paramètres entre elei, e establís ansin d'un biais quantitatiu son interdependéncia. L'estudi matematic d'aqueleis eqüacions va permetre, après retorn ais èssers reaus associats ai paramètres, de predire, valent a dire de constatar de relacions novèlas entre lei tèrmes. En ecologia per exemple, una foncion pòt modelizar lo rapòrt entre una espècia e una autra espècia predatritz; l'estudi matematic de la foncion quand lo temps tende vèrs l'infinit va anonciar se lo sistèma ecologic evoluirà vèrs un sistèma estable e equilibrat, o ben (per exemple) s'una deis espècias dispareisserà.
Lo cas particular de la fisica[modificar | modificar la font]
Istoricament, fisica e matematicas son prefondament liadas. Se coneis la frasa famosa de Galilei, fondator de la fisica modèrna: Lo libre de la natura es escrich en lengatge matematic. L'astronomia, per exemple, es estada un dei motors principaus de l'emergéncia de la disciplina matematica.
Puei, fins a la fin dau sègle XIX, lei matematicians seràn tanben fisicians (e sovent filosòfs). Se pòt destriar mai d'un rapòrt de naturas diferentas entre lei doas sciéncias:
- una teoria fisica novèla reclama un instrument matematic. Dos cas:
- l'instrument existís ja (per la relativitat generala: la geometria riemanniana)
- l'instrument se deu inventar (per la mecanica classica: lo calcul diferenciau e integrau)
- una teoria matematica novèla encoratja lei fisicians a explorar pus luenh sa teoria.
- una teoria fisica novèla duerbe de perspectivas matematicas quand l'instrument matematic utilizat per lei fisicians es encara an un estadi euristic, valent a dire que demanda d'èsser mes en forma d'un biais rigorós (leis integralas de Feynman ne son un exemple tipic).
Liames amb leis autrei sciéncias de la natura[modificar | modificar la font]
- quimia: parcialament matematizada
- biologia e sciéncias de la Tèrra: usage parciau dei matematicas
Liames amb lei sciéncias umanas[modificar | modificar la font]
Son rapòrt amb lei sciéncias umanas se fa essencialament per leis estatisticas e lo calcul dei probabilitats, mai tanben per d'eqüacions diferencialas, en economia e en finança:
Aqueu rapòrt es controversiat, estent la natura umana d'aquelei sciéncias, e lo refús per d'unei, dins aqueu domeni, dau determinisme que lei matematicas li son naturalament estacadas.
L'àbit matematic fa pas la sciéncia[modificar | modificar la font]
Matematizacion significa pas autenticitat scientifica. D'efècte, lei postulats d'una « pensada » pòdon èsser extremament problematics, e mai folastres, mai se son quantificables, pòdon donar luòc en de calculs complèxes. Un cas evident es aqueu de l'astrologia, que sei postulats, supausant una influéncia dei planetas sus lo comportament uman, son rebutats quasi unanimament per la comunautat scientifica.
Fòrça mai subtil es lo cas de l'economia matematica. Lo postulat fondamentau d'aquela disciplina es que l'activitat economica se pòt comprendre a partir d'un axiòma de natura antropologica, aqueu de l'actor individuau racionau. Dins aquela vision, cada individú cèrca per seis accions d'acréisser un cèrt profiech d'un biais racionau. Aquela mena de vision atomista de l'economia permete an aquesta d'aicí de matematizar pron aisadament sa reflexion, puei que lo calcul individuau se transpausa en calcul matematic. Pasmens, cèrts sociològs, coma P. Bourdieu, e mai cèrts economistas, refusan aqueu postulat de l'homo œconomicus, en remarcant que lei motivacions deis individús comprenon non solament lo don, mai dependon tanben d'autres engatges que l'interès financier n'es qu'una partida, o simpletament son pas racionalas. La matematizacion es donc segon elei ren qu'una semblança permetent una valorizacion scientifica de la disciplina.
Lei matematicas dins l'Istòria[modificar | modificar la font]
L’origina istorica dei matematicas es liada a sei premiereis aplicacions concrètas: lo comèrci, la mesura dei superfícias, la prediccion deis eveniments astronomics.
Inicialament viradas vèrs la mesura (geometria) e lo comptatge (aritmetica), lei matematicas se viran lèu vèrs l'abstraccion. Lei matematicians grècs amb Euclides e seis Elements li aduson sei premiereis estructuras axiomaticas, puei son passatge en cò dei matematicians de lenga aràbia permete la fusion amb lei coneissenças orientalas e la creacion dau sistèma d'escritura numerica aràbia.
Dins lo corrent dei sègles XVI e XVII, es en Euròpa que se desvolopa un aspècte novèu dei matematicas. La creacion d'un lengatge simbolic (Viète e Descartes) permete lo desvolopament dau calcul algebric, mentre que Newton e Leibniz, metent en plaça lo calcul infinitesimau, fornisson leis instruments necessaris au desvolopament de l'analisi.
Au sègle XIX, lei matematicians son portats a explicitar d'estructuras algebricas: grops (Évariste Galois), anèus (Richard Dedekind), còrs, espacis vectoriaus (Giuseppe Peano), espacis projectius... Es lo desvolopament d'una branca novèla dei matematicas: l'algèbra generala.
Lo sègle XIX vei amb Georg Cantor e David Hilbert lo desvolopament d'una teoria axiomatica de totei leis objèctes estudiats, que mena au problèma dei fondaments dei matematicas. Aqueu desvolopament de l'axiomatica menarà au sègle XX a cercar de definir totei lei matematicas per mejan d'un lengatge: la logica.
Dins lo corrent dau sègle XX, lo desvolopament de l'instrument informatic fa enregar una draia novèla ai matematicas: aquela de la modelizacion e de la numerizacion.
Dins lo corrent dei dos mila ans passats, lei matematicas an cercat, d'una part de fornir d'instruments utilizables per leis autrei sciéncias (fisica, geografia; astronomia...) e d'autra part de resòuvre de problèmas nascuts en son dintre coma la qüadratura dau ceucle, lei nombres constructibles, la conjectura de Fermat, l'ipotèsi de Riemann, la conjectura de Poincaré, lei proposicions indecidiblas, lei problèmas NP-complèts...
Fondaments, rigor e logica[modificar | modificar la font]
Lei fondaments dei matematicas[modificar | modificar la font]
Lei teorias deis ensembles, desvolopadas inicialament a la fin dau sègle XIX, son de teorias fòrça generalas que donan un quadre onte de matematicians esperèron de poder formular e provar totei lei coneissenças matematicas. Espèr condemnat fin finala a pas capitar: vejatz logica matematica. Citem un exemple de matematicas usualas, e que se reduson pas en la teoria deis ensembles: la teoria dei categorias.
Logica e matematicas[modificar | modificar la font]
La logica enóncia lei règlas, o principis, que fau respectar per faire de deduccions corrèctas. Coma tota sciéncia exacta, la matematica se fonda sus lo principi dau tèrç exclús: tota proposicion (senada) es siá veraia siá faussa. Una deduccion consistís a partir de premissas per arribar an una conclusion en procedissent per etapas logicas.
En matematicas, l’estudi de la forma dau rasonament, independentament de seis objèctes, a una importància cruciala. Mostrem-o sus un exemple. Lei meteis axiòmas, aquelei deis espacis vectoriaus, se pòdon utilizar au còp per estudiar d'espacis geometrics, coma l’espaci euclidian, e per estudiar l’ensemble dei solucions d’una eqüacion diferenciala lineara. Lei teorèmas sus leis espacis vectoriaus son donc valables au còp per la geometria euclidiana e per leis eqüacions diferencialas linearas. La teoria abstracha deis espacis vectoriaus consistís a estudiar lei formas de deduccions que parton dei meteis axiòmas, independentament dau contèxte, valent a dire deis objèctes particulars que li son aplicadas aquelei deduccions.
Aquela definicion convèn ben ai matematicas aplicadas. Fòrça teorias abstrachas (lei nombres entiers, lei nombres reaus, lei foncions realas de variablas realas e leis eqüacions diferencialas, leis espacis vectoriaus, lei grops, lo calcul dei probabilitats,...) an una utilitat generala per totei lei sciéncias, perque se pòdon aplicar en d'objèctes nombrós. L'òbra dei matematicas aplicadas consistís a desvolopar de teorias, que sa valor es universala, en vista d’ajudar ais autrei sciéncias.
Rigor e practica dei matematicas[modificar | modificar la font]
Coma activitat umana, practicada per d'umans, lei matematicas s'aluenhan pasmens dau modèl d'una construccion, segon lei lèis de la logica, e independenta dau reau. Citem un fach e un fenomèn per illustrar aiçò. D'en premier, ges de demostracion matematica siègue formalament lei lèis de la logica, simplament perque la traduccion d'enonciats matematics complèxes en lengatge totalament formalizat es umanament impossibla (e, probable, sens interès).
L'acceptacion de la veracitat d'una demostracion se fonda donc in fine sus un consensus d'especialistas. Ansin, la fisança de la comunautat matematica dins un de sei membres prepausant un resultat novèu es capitala dins la recepcion d'aqueu resultat, d'aitant mai s'es imprevist o que modifica lo biais de veire lei causas. Se pòt prendre per exemple istoric lei controvèrsias sus lei geometrias non euclidianas au sègle XIX, onte leis òbras de Lobatchevsky foguèron largament ignoradas; o ben, dins un autre domeni, la non recepcion per Cauchy, captau monarquista, deis òbras dau jove republican Galois au començament dau meteis sègle. Se poiriá multiplicar de taus exemples amb totei lei variacions desiradas (plaça dei fremas, nacionalisme, nepotisme...)
Filosofias dei matematicas[modificar | modificar la font]
L'universalitat manifèsta dei matematicas e son eficacitat son, aumens dempuei l'Antiquitat grèca, la fònt de questions filosoficas e metafisicas. L'Istòria deis Idèas es intimament liada a la reflexion sus la natura dei matematicas. Se pòt destriar tres grandei questions:
- Quin es lo mòde d'existéncia deis objèctes matematics? Son reaus? tombant lo cas, de quina realitat se tracta? Es ren qu'una produccion de la pensada?
- Perqué lei matematicas semblan universalas?
- Perqué lei matematicas, creacion de l'esperit, permeton de comprendre un aspècte de l'univèrs?
Lo platonisme[modificar | modificar la font]
« Degun intre aicí se non es geomètra », èra gravat sus lo portau de l'Escòla de Platon. Per aqueu filosòf, lei matematicas son un intermediari per accedir au reiaume deis Idèas.
L'aristotelisme[modificar | modificar la font]
En çò que pertòca lei matematicas, Aristòtel es encara fòrça emprench de platonisme. L'univèrs en delà de la Luna, leis estèlas e lei planetas, pòdon èsser comprés per lei matematicas, car s'ordenan segon de lèis etèrnas e perfiechas. En revenge, per Aristòtel, lo monde sublunar es cambiadís e movedís, e la fisica pòt de ges de biais pretendre aquerir la rigor e l'universalitat dei matematicas.
Lo logicisme[modificar | modificar la font]
Lo logicisme considèra que lei matematicas son entierament inclusas dins l'ensemble dei connexions logicas elementàrias, teoricament explicitablas, que compausan una demostracion.
L'intuicionisme[modificar | modificar la font]
« La simpla possibilitat de la sciéncia matematica sembla una contradiccion insolubla. S'aquela sciéncia es deductiva ren qu'en aparéncia, d'onte li vèn aquela rigor perfiecha que degun pensa de metre en dobte? Se, au contrari, totei lei proposicions qu'enóncia se pòdon tirar leis unei deis autrei per lei règlas de la logica formala, coma va que la matematica se redugue pas an una tautologia immensa? Lo sillogisme nos pòt ren aprendre d'essencialament novèu e, se tot deviá sortir dau principi d'identitat, tot deuriá tanben se i poder reduire. », Henri Poincaré, La Sciéncia e l'ipotèsi.
Lo constructivisme[modificar | modificar la font]
Lei constructivistas admeton que lei matematicas construchas. Pus tecnicament, accèptan dins lei demostracions que leis inferéncias finidas. Per exemple, se refusa lo rasonament per recurréncia e mai l'axiòma de la chausida. Lei demostracions per reduccion a l'absurd son tanben refusadas, puei que menan a l'existéncia de l'èsser matematic solament per l'impossibilitat de son non-èsser, e non pas per l'explicitacion dirècta de son existéncia.
Leis arts e lei matematicas[modificar | modificar la font]
De naturas fòrça diferentas, l'art e lei matematicas an pasmens totjorn agut de relacions fruchosas.
Armonia e musica[modificar | modificar la font]
Lei simetrias[modificar | modificar la font]
Es una constatacion comuna que s'atribuís una cèrta beutat ai figuras simetricas. Una simetria d'una figura geometrica es, informalament, l'existéncia d'un motiu de la figura que se reprodutz segon una règla precisa. Matematicament, se ditz qu'una figura es simetrica s'es globalament invarianta per una accion non triviala d'un grop. Autrament dich, l'intuicion de la règla se realiza matematicament per lo fach qu'es un grop qu'agís sus la figura, e lo sentiment qu'una règla riège la simetria es precisament degut a l'estructura d'aqueu grop.
Per exemple, la simetria dau mirau es liada au grop multiplicatiu '"`UNIQ--postMath-00000008-QINU`"'. Un parpalhon es una figura invarianta per aquela simetria, e pus generalament lo còrs deis animaus (aumens tau coma se vei exteriorament). Quand se dessenha la superfícia de la mar, l'ensemble deis ondas possedís una simetria per translacion: de desplaçar nòstre regard de la longor separant doas crestas d'ondas càmbia pas la vista qu'avèm de la mar. Un autre cas de simetria, aquest còp non isometrica, es aqueu que se tròba dins lei fractalas: un motiu donat se reprodutz a totei leis escalas de vision.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: attempt to call field 'separacionJornMesAnnada' (a nil value).
- Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: attempt to call field 'separacionJornMesAnnada' (a nil value).
- Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: attempt to call field 'separacionJornMesAnnada' (a nil value).
[modificar | modificar la font]
Per accedir ais articles de matematicas, vejatz
- Categoria:Matematicas e totei sei soscategorias
- Portau:matematicas
- Lista deis articles de matematicas
- Lista dei teorèmas
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
Listas de liames[modificar | modificar la font]
- Maths linker Un indèx de ressorsas matematicas sus lo web
- Liames de matematicas dau superior Autra lista de liames
- Yakeo Bòn portau de liames per lei matematicas
Matematicas[modificar | modificar la font]
- (en) http://planetmath.org/: enciclopèdia collaborativa, libra (GFDL) sus lei matematicas.
- (fr) Chronomath: una cronologia dei matematicas fòrça rica.
- (en) [2] : la pus complèta dei ressorsas en matematicas
- Repertòri de matematicas dmoz.org

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sistèma nerviós
Lo sistèma nerviós qu'es lo sistèma de contròtle, d'organizacion, de comunicacion intercellular.
Somari
Sistèma nerviós centrau[modificar | modificar la font]
- Article principal : Sistèma nerviós centrau
Dens los vertebrats, lo sistèma nerviós centrau (SNC) qu'es la part deu sistèma nerviós qu'es inclusa dens las meninges.
Lo cervèth[modificar | modificar la font]
- Article principal : Cervèth
Lo cervèth qu'es lo centre deu sistèma nerviós a cò de tots los vertebrats, e de hèra invertebrats.
Los emisfèris[modificar | modificar la font]
Lo cervelet[modificar | modificar la font]
Lo tronc cerebrau[modificar | modificar la font]
- Article principal : Tronc cerebrau
Lo mesoth esquinau[modificar | modificar la font]
- Article principal : Mesoth espinau
Lo mesoth espinau qu'es ua partida deu sistèma nerviòs centrau.Qu'es un tube que's tròba hens lo canau vertebrau o canau mesothèr.
Sistèma nerviós periferic[modificar | modificar la font]
- Article principal : Sistèma nerviós periferic
Lo Sistèma nerviós periferic, o SNP, qu'es format peus nèrvis e glandas situats fòra deu cervèth e deu mesoth espinau. La foncion principala deu SNP qu'es de connectar lo sistèma nerviós centrau (SNC) dab los membres e organs.
Los nèrvis cranians[modificar | modificar la font]
Que son dotze nèrvis que nascan au nivèu deu tronc cerebrau, nomats de I a XII. I: nèrvi olfactiu. II: nèrvi oftalmic. III: nèrvi oculomotor. IV: nèrvi patetic. V: nèrvi tribesson. VI: nèrvi abducens. VII: nèrvi faciau. VIII: nèrvi auditiu. IX: nèrvi glòssofaringian. X: nèrvi pneumogastric. XI: nèrvi espinau. XII: nèrvi Ipoglòsse.


text:
-510
Aquesta pagina concernís l'an -510 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Après lei prediccions de l'oracle de Dèlfes de l'annada precedenta, intervencion militara d'Esparta qu'entraïnèt l'exil e la fin de la tirania de Hippias. L'oligarquia atenenca foguèt restablida mai lei trèbols sociaus atenencs venguèron tornarmai una question fòrça sensibla.
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
En Sicília, Cartage s'opausèt victoriosament a una temptativa grèga de conquistar la totalitat de l'illa.


text:
Imen
Imen (mei conegut deu son nom grèc : Amòn) qu'ei un diu egipcian de Oaset (Tebas) considerat com diu deu só. Per aquesta rason, quan l'importància deu son culte be creishè, que ho associat per sincretisme dab Ra (lo diu só d'Iono - aperada Eliòpolis arron peus grècs) entà formar ua divinitat navèra : Imen Ra (Amòn Ra).
Diu segondari durant l'Empèri Ancian, lo son culte que ganhè ua grana importància religiosa e politica dab la vaduda de la soa ciutat de Oaset com capitau deu país.
Lo punt culminant d'aqueth arrajada que ho la XVIIau dinastia (durant l'Empèri Navèth) qui ne ho lo diu tutelar.
A Oaset, lo temple de Karnak que'u èra vodat e que's considerava qu'èra l'espòs de la divessa Mot e lo pair deu diu Khonso.


text:
Raphaëla Anderson
Raphaëla (o Raffaela) Anderson (pseudonim) qu'ei ua anciana actora de cinèma pornografic francesa, neishuda lo 8 de genèr 1976 a Montfermeil (Sèina Saint Denis).
Que comencè la soa carrièra a 18 ans, en 1994, e que i pausè un tèrmi en 1998.
Qu'a tanben rodat dens lo filme Baise-moi de Virginie Despentes e Coralie Trinh Thi, sortit en 2000, interdit aus mensh de 18 ans per decision de justícia.
Qu'a publicat en 2001 Hard, un libe qui hè la denóncia de la duretat e mei de la violéncia deu monde deu demiei deu pòrno.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- (fr)(en) Raphaëla Anderson sus l'Internet Movie Database


text:
Milh
Lo milh o lo milhòc (tanben apelat blat turc, lo turquet, blat de Turquia, l'indon, lo blat d'Espanha, lo blat de Barbaria, lo blat roge, lo gròs blat, lo bigarran, lo bigarroelh segon las regions), o atanben Zea mays (nom scientific), es una planta de la familha de las graminèas (bauca) que pòt aver sièis mètres d'altitud, mas normalament atenh dos mètres. Las fuèlhas, pus grandas que la majoritat de las graminèas, enròdan la cana. Fa de flors masculinas e femeninas, e de grans dins de cariopsi dispausats en linha. Cada fila pòt variar entre uèch e trenta grans. Lo milhòc es originari d'America, e foguèt la basa alimentària de las civilizacions precolombinas de clima tropical o subtropical.


text:
Annouville-Vilmesnil
Annouville-Vilmesnil es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del país de Caux situada en lo costat de Goderville.
Commune du pays de Caux située dans le canton de Goderville.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En junh 1901, la foudre destruit lo campanal de la glèisa en fasent una desena de ferits[1].
En juin 1901, la foudre détruit le clocher de l'église en faisant une dizaine de blessés[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo Periodic de Roan, 1er en julhet 1901
- ↑ Le Journal de Rouen, 1er juillet 1901


text:
Ar Perzh
Ar Perzh en breton ( Le Pertre en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Parròquia de las caminas de Bretanha creada per essartage del bòsc-frontièra #que separava la Bretanha del Bas-Maine.
Es en aquel bòsc #qu'aimava flaner Madame de Sévigné.
S'agís de la municipalitat la mai orientala de Ille-e-Vilaine.
Paroisse des marches de Bretagne créée par essartage de la forêt-frontière qui séparait la Bretagne du Bas-Maine.
C'est dans cette forêt qu'aimait flaner Madame de Sévigné.
Il s'agit de la commune la plus orientale d'Ille-et-Vilaine.
Istòria[modificar | modificar la font]
La data de creacion del Pertre es desconeguda. Malgrat aiçò, se pòt amb certitud considerar que lo vilatge a #èsser creat abans l'an 1000. Aquela estimacion se basa en lo procès entre los fraires del abbaye Sant-Serge d'Angieus e los fraires del abbaye Sant-Jouin de Marnes en Peitau #que s'a desenrotllat de 1082 a 1093. Pendent aquel procès, l'avocat Juhel, fils de Godefroy e avocat dels fraires de Sant-Jouan, indica que lo Pertre i aviá #èsser en lo principi una abbaye bastida pel rei Clovis en l'onor de Sant Martin de Vertou. Sant Martin en avent demorat en la VIIe sègle, lo tèrme Clovis fach referencia a Clovis II. E mai se la teoria de la avocact i aja pas pas #èsser demostrada, es evidenta que lo Pertre li caliá èsser èsser pro ancian a aquel periòde perque una tala teoria pòsca èsser formulada.
La date de création de Le Pertre est inconnue. Cependant, on peut avec certitude considérer que le village a été créé avant l'an 1000. Cette estimation se base sur le procès entre les moines de l'abbaye Saint-Serge d'Angers et les moines de l'abbaye Saint-Jouin de Marnes en Poitou qui s'est déroulé de 1082 à 1093. Durant ce procès, l'avocat Juhel, fils de Godefroy et avocat des moines de Saint-Jouan, indique que le Pertre avait été dans le principe une abbaye construite par le roi Clovis en l'honneur de Saint Martin de Vertou. Saint Martin ayant vécu au VIIe siècle, le terme Clovis fait référence à Clovis II. Quoique la théorie de l'avocact n'ait pas été démontrée, il est évident que Le Pertre devait être être suffisamment ancien à cette période pour qu'une telle théorie puisse être formulée.


text:
Fuissé
Fuissé es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat a dètz quilomètres a l'oèst de Mâcon en los monts del Mâconnais, fleuron del crus del Pouilly-Fuissé #que lo vilatge li a donat a el lo sieu nom en i associant aquel del masatge caseriu de Pouilly situat a proximitat.
Situé à dix kilomètres à l'ouest de Mâcon dans les monts du Mâconnais, fleuron du cru du Pouilly-Fuissé auquel le village a donné son nom en y associant celui du hameau de Pouilly situé à proximité.


text:
Sistèmo solèro
En astronomia, lo sistèmo solèro il est l'ensemblo des côrps astronomicos qu’ils resentont prevalentament la gravitât du Solely, donc il fêt partia assé/éncô la planèta Tèrra. Lo termo il est empleyê de côps assé/éncô per les sistèmos planetéros en orbita u tôrn des ôtres èthêles (sistèmos planètêros èxtra-solêros).
Entroducion[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lo côrp astronomico principâl du sistèmo solèro il est lo Solely. D’aprés la novèla dèfinicion de planètes du 24 oût 2006 u tôrn du Solely ils veriont huét planètes, ce elencâs en ôdro crèssenta de distance:
- Mèrcure;
- Vènus;
- Tèrra (avouéc un satèlito, la Lena);
- Mârs (avouéc 2 satèlitos naturèls);
- Jupiter (avouéc 63 satèlitos naturèls);
- Saturno (avouéc 42 satèlitos naturèls);
- Urano (avouéc 21 satèlitos naturèls);
- Neptuno (avouéc 11 satèlitos naturèls).
Outre à cétes, ils y at três planètes nambotes: Cerere, Pluton et Eris. Una planèta nambota el est pas nècèssèrament ples/més pitiôda d’una planèta normala: el est magâra trôp pitiôda per avêr rèpulitâ sa orbita des ôtros côrps de dimencions significatives. Les planètes nambotes tant que ce catalogâ de l'Union Astronomica Entèrnazionâla, en èfèt, condivisont ses orbites avouéc centênes des ôtros objèts (dens lo câs de Cerere, pôt-éthre avouéc milyons).
Y at una dozêna de côrps orbitants luens, coment ou ples, Pluton prod grands per aspiràr a la qualifia de planèta nambota, et lo l(y)or status serat decidâ dens lo futur.


text:
1610
Aquesta pagina concernís l'an 1610 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- Decès deu Noste Enric acit per Ravalhac.
- Plublicacion deu Gentilòme gascon de Guilhem Ader.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau premier naviri equipat de tres pònts dotats de canons. Aquò marquèt l'aparicion dau naviri de linha que dominèt lo combat navau fins a l'aparicion dau cuirassat dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX.
Astronomia[modificar | modificar la font]
Galileo Galilei (1564-1642) enoncièt per lo premier còp la sieuna teoria eliocentrica marcant lo començament de la Revolucion galilèa, rompedura majora de l'istòria de l'astronomia e, pus generalament, de la fisica. Pasmens, en despiech deis observacions permesas per sa luneta astronomica (1609), li manquèt una pròva indiscutibla[1].
Quimia[modificar | modificar la font]
Vèrs aquela annada, l'alquimista Jan Baptist van Helmont (1579-1644) menèt divèrseis experiéncias regardant lei gas. Identifiquèt lo dioxid de carbòni e definiguèt per lo premier còp lo concèpte de gas. Aquò foguèt una dei premiereis etapas de la transicion entre l'alquimia e la quimia.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquò foguèt en partida a l'origina de sa condamnacion per la Glèisa Catolica Romana en 1633.


text:
Segonda Republica Espanhòla
.
La Segonda Republica Espanhòla (var.Dusau Republica Espanhòla) foguèt lo primièr estat totalament democratic qu'existiguèt en Espanha pendent lo periòde entre lo 14 d'abril de 1931, data de sa proclamacion e de la fugida d'Espanha del rei Anfós XIII, e lo 1 d'abril de 1939, data de la victòria franquista dins la Guèrra Civila Espanhòla que seguèt lo còp d'estat del 18 de julhet de 1936. Lo primièr president ne foguèt Niceto Alcalá-Zamora entre 1931 e 1936 e lo segond Manuel Azaña Díaz entre 1936 e 1939.


text:
Atlàs (massís)
Atlàs (cabil: Idurar n leṭles, arabi: جبال الأطلس ) es una cadena de montanhas del nòrd d'Africa que s'espandís sus aperaquí 2 400 km a travèrs Marròc, Argeria, e Tunisia. Lo pic mai naut es Jbel Toubkal, amb un altitud de 4 167 m al sud de Marròc. Lo segond somalh es M'Goun amb 4 071 m. La cadena d'Atlàs dessepara las còstas de la mar Mediterranèa e de l' ocean Atlantic del desèrt de Sahara. La populacion d'aquelas montanhas es mai que mai berbèra en Marròc e cabila en Argeria. Los tèrmes per 'montanha' en berbèr son adrar e adras, que serián a l'origina del toponim.
Las montanhas son devesidas en mai d'una cadenas desseparadas, lo Mejan Atlàs, Naut Atlàs, e Anti-Atlàs. L'Atlàs Telian mai bas corrís prèp de la còsta e l'Atlàs Saharian mai larg s'estend pus al sud per s'acabar dins las montanhas d'Aurès situadas en Argeria e Tunisia. Atlàs constituís una de las divèrsas províncias fisiograficas de la division màger del sistèma alpin african.


text:
Balaiseaux
Nom desconegut en arpitan (Balaiseaux en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Jura e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a fondat en 1570 per Aimat de Balai, baron de Longwy. O cristiana de la reünion de la lo sieu nom e d'aquel de la siá esposa, Anne de Saulx-Tavannes[1]. [ref. necessària]
Le village est fondé en 1570 par Aimé de Balai, baron de Longwy. Il le baptise de la réunion du son nom et de celui de son épouse, Anne de Saulx-Tavannes[2]. [ref. necessària]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Modèl:TGF3, pàg. 1696, nòta 29790
- ↑ Modèl:TGF3, p. 1696, notice 29790


text:
Carrobièr
Lo carrobièr (var. carobièr[1], corrobièr e corropièr[1]) (Ceratonia siliqua) es un arbre dioíc de la familha de las fabacèas, originari de las regions mediterranèas (illas Canàrias, Africa del Nòrd, Orient Mejan, Euròpa miègjornala). Aquela esséncia termofila es plan espandida per la cultura e se buta suls penjals arids. Es cultivada per son fruch, la carróbia (var corróbia o corrópia).
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot « carrobièr » ven de l'arabi al-kharroube (الخروب ahkhabou), tislighwa en berbèr (emprunt al latin siliqua), Haroub en ebrieu (חרוב). Son nom latin Ceratonia ven del grèc ancian keratia significant « bana pichona » (en referéncia a las corróbias, golças en forma de banas quand maduran).
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo carrobièr es un arbre mesurant de cinc a sèt mètres de naut e excepcionalament fins a quinze mètres.
La camba es grossa e torcida, la rusca bruna e rasposa. Lo fulham fòroça provesit forma una tufa larga. Sa longevitat pòt aténher 500 ans.
Las fuèlhas, grandas de dotze a trenta centimètres, alternas, persistantas, son compausadas e comptan de tres a cinc parelhs de foliolas. De forma ovala, aquela son coriaças, verd escur luissent al dessús, cap al roge sus lor fàcia inferiora.
Las flors, fòrça pichonas, constituisson un calici porpre sens coròla, son reünidas en pinhals axillars cilindrics. Apareisson d'agost a octobre.
Los fruches, nomenats « carróbias, corróbias, o corrópias », son de golças pendentas de dètz a trenta centimètres de long sus un e mièg a tres centimètres de largor, d'en primièr verdas, venon brun escura quand maduran, en julhet de l'an seguent. Son coriaças, espassas.
Las granas de corrópia son brunas, de forme ovoíd plana, biconvèxas e fòrça duras. Son separadas cadunas per de parets pulposas. Son de quinze a vint par golça. La pulpa jauna clar contenguda dins las golças es farinosa e sucrada quand madura. Comestibla, de gost chocolatat, es a vegada consomida dins los païses paures.
La talha e lo pés d'aquelas granas essent pro regulars, serviguèron d'unitat de mesura dins l'antiquitat. Lor nom es a l'origina del carat (empruntat a l'arabi "qirât"), que representava lo pés d'una grana de caroba, dins lo comèrci de las pèiras preciosas. Encara, siliqua, nom latin de la caroba, èra pels Romans lo nom d'una unitat valent 1/6 de l'escrupul. En Alemanha, las granas de carróbia torradas son utilizadas en substitucion del cafè. Se pòt tanben chucar las granas coma de bonbons.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lo carrobièr resista fòrça pauc al freg (a l'entorn de -5 °C). Lo carrobièr feme deu èsser pollinizat per un arbre mascle per donar vèrs l'edat de quinze ans de fruches comestibles e sucrats (en septembre/octobre): las carobas. Un arbre en plana produccion pòt donar entre 300 e 800 kg de carobas cada an.
Multiplicacion[modificar | modificar la font]
Las granas frescas de carrobièr germenan normalament plan sens tractament de per abans mas un còp que son secas, venon fòrça duras e absorban pas mai d'aiga empachant atal la grana de germenar.
Cal banhar las granas secas dins l'acid sulfuric diluat (H2SO4) pendent una ora puèi dins l'aiga pendent vint e quatre oras o, sens acid, las banhar dins d'aiga bolhenta pendent quinze minutas mesclant puèi daissar marinar pendent vint e quatre ores. Lo tractement amb l'acid sulfuric remplaça la relacion entre la planta e l'animal qu'abitualament manja la grana, la daissant "marinar" dins son tub digestiu e sos sucs gastrics qualques ores puèi l'expulsa.
Composicion de la carróbia[modificar | modificar la font]
Cada carróbia pèsa una quinzana de gramas e conten de pulpa carnosa constituida de 40 % de sucres (glucòsa e du sacaròsa), 35 % d'amidon, 7 % de proteïnas, e, dins de proporcions mai flacas, de grassas, de tanins et de sals minerals. La caroba es rica en calci, fosfòr, magnèsi, silici, fèrre e pectina. Las proprietats espessidoras son dugudas a la preséncia d'un sucre lo galactomanan.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Lo carrobièr es cultivat dins los païses mediterranèus, coma Espanha e Itàlia del sud (Sicília). Marròc es lo segon país productor mondial de carobas. Los Berbèrs zayanes l'utilizan per sas vertuts medicinalas perque, mercé a lor taus naut de fibras, exercís un efècte regulator sus la foncion intestinala e es utilizada dins los cases de foira o de constipacion pels enfants.
A Chipre, se transforma la caroba en una confisariá. La fabricacion comença pel trissatge de granas, una extraccion amb aiga puèi una concentracion a caud pendent fòrça jorns; Lo chuc concentrat es travalhat al croquet.
Se fa del carobièr dos produches fòrça diferents utilizats fòrça per l'industria alimentària: la farina de caroba e la goma de caroba.
La goma de caroba ven de la paret prima bruna que cobrís las granas. Contenon un endospèrma blanc e translucid qu'agís coma espessidor.
- Alimentacion umana: se la consomacion dirècta de carobas a pas ara qu'una valor anecdotica, la farina de caroba es utilizada uèi dins l'industria agroalimentària coma apond alimentari (còde E410) per las glaças, las pastisseriás, los aliments dietetics (i a pas de gluten dins la caroba), subretot en remplaçament del cacao. La caroba, al contrari del le cacao, conten pas de teobromina, nimai cafeïna, dos alcaloíds a l'accion excitenta sus l'organisme.
- Al Liban es bolhit e son concentrat dona una melassa naturala doça e onctuosa. Mesclat a d'òli de sesam se manja amb de pan libanés.
- Alimentacion infantila: La farina de corróbia es utilizada dins lo lach en pòlvera pels espessiments per remplaçar de la tradicionala farina de blat.
- Alimentacion animala: las corróbias constituisson un excellent aliment energrtic per las bèstias.
- Arbre ornamental per son fulhatge, que dona una ombra densa.
- Las granas del carrobièr permeton de produire una goma utilizada subretot dins l'industria alimentària, mas tanben dins d'autras aplicacions industrialas (industria del papièr, textil, farmacia, cosmetica, eca).
- Poesia: I a fòrça referéncias a aquel fruch dins la literatura arabi tradicionala (Rouba'i-iatu Al-Khayyam: poèma d’Ahmad Rami dedicat a la caroba).
- Bíbla: Las corróbias, o golça segon las traduccions, son mencionadas dins l’Evangèli segon Luc dins la parabola del Filh prodig. Aquel darrièr avent dilapidat tota la fortuna donada pel paire « auriá plan volgut se remplir lo ventre de las carobas que manjavan los pòrcs, mas degun li donava. »
Produccion[modificar | modificar la font]
En 1856, 8 000 caroubiers foguèron exportats d'Espanha cap al Tèxas, Arizòna, Califòrnia e Florida. L'espècia s'espandiguèt largament en Califòrnia fins a èsser considerada coma espècia invasiva.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Gui Benoèt, Las Plantas, 2008, ISBN 978-2-85910-453-5


text:
Que’l creèrem le 25 de seteme de 2010. Le sèu sièti qu’é a la Bibliotèca municipala, Castèl dels vescomtes, 09200 Sent Gironç. A l’ora d’ara que condam 25 aderents. Las personas del burèu que son: Claudine Rivère-Souilla, presidenta; Monique Lussiana, secretària; Gilles Morenon, clavaire.
Las nostas principalas activitats que consisteishen a:
- una reünion dels aderents le prumèr dijaus de cada mes, ont, après una metuda al punt de la presidenta, charram d’un sujècte diferent tot còp;
- corses d’occitan per adultes, cada dimècres del periòde escolar, al local del Secors catolic, carrèra del Priolach, a Sent Gironç:
→ debutants, de 17 h15 a 18 h 45;
→ confirmats, de 18 h 45 a 20 h 15.
– autras manifestacions:
→ conferéncias
→ participacion a emissions de ràdio (Era votz dera montanha aishús Radio Couserans, De còr e d’òc aishús Radio Transparence).
→ animacions a la Maison de retirada de Sèish.
→ autras participacions: Autrefois le Couserans a Sent Gironç, Jornada del libre a Biert, setmana del conte amb le servici cultural de la Comuna de Sent Gironç, etc.
Entresenhas: Claudine Rivère-Souilla (05 61 04 48 09); Monique Lussiana (05 61 66 15 47).
AGENDA


text:
Malgrat de Mar
Malgrat de Mar es una vila de 18.596 estatjants de la comarca catalana del Maresme, dins la província de Barcelona, en Catalonha. Lo gentilici es malgratenc -a. Es una destinacion toristica importanta, sustot per sas plajas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila se situa sus la còsta de la mar Mediterranèa, a 4 m al dessús del nivèl de la mar. Malgrat de Mar confronta al nòrd las comunas de Tordera e Palafolls; a l'èst, aquela de Blanes; a l'oèst, aquela de Santa Susanna; e al sud la Mar Mediterranèa. La vila es a 65 quilomètres de la capitala catalana, Barcelona.
Art e arquitectura[modificar | modificar la font]
Entre autres, Malgrat de Mar compta los monuments seguents:
- Glèisa de Sant Nicolau, d'estil neoclassic, del sègle XVIII
- Bastiment de la Comuna de Malgrat de Mar, d'estil modernista
- Bastiment "Ca l'Arnau", estil modernista
- Bibliotèca "La Cooperativa"
- Pargue del Castèl
Tradicions e cultura[modificar | modificar la font]
Las vòtas de Malgrat son las Festes de Sant Nicolau, celebradas lo 6 de decembre, e las Festes de Sant Roc, lo 16 d'agost.
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Imatges[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sit de la comuna de Malgrat de Mar (ca)
- Torisme - Malgrat de Mar (ca) (es) (en) (de)
- Patrimòni istòric e artístic de Malgrat de Mar (ca)
- Informacion de la Generalitat de Catalonha (ca)


text:
Macedònia
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
- Geografia:
- Macedònia (region), region dels Balcans, actualament dividida entre Grècia, la Republica de Macedònia e Bulgaria.
- Macedònia (Grècia), region de Grècia, tanben coneguda coma la Macedònia grèga o la Macedònia de l'Egèa, dividida administrativament en tres partidas: la Macedònia Occidentala, la Macedònia Centrala e la Macedònia Orientala, aquesta darrièra es una subdivision de la region nomenada Macedònia Orientala e Tràcia.
- Macedònia (Bulgaria), region de Bulgaria, tanben coneguda coma la Macedònia de Pirin, que actualament coïncidís aproximativament amb la província de Blagoevgrad.
- Republica de Macedònia, estat independent del sud-èst d'Euròpa, tanben conegut coma l'Antiga Republica Iogoslava de Macedònia o, pus sovent, simplament coma Macedònia, e que coïncidís aproximativament amb la region geografica de la Macedònia del Vardar.
- Istòria:
- Macedònia (territòri istòric), territòri istoric de la Grècia antica, a l'origina del Reialme de Macedònia e de la region europèa actuala.
- Reialme de Macedònia, l'antic reialme de Felip, Alexandre lo Grand e sos successors.
- Província romana de Macedònia, anciana província de l'Empèri Roman.
- Gastronomia:
- Macedònia (gastronomia), plat fach de divèrses tipes de fruches o legums .


text:
Banh turc
Un banh turc o Hammam (Hammim), es una mena de banh de vapor qu'a l'encòp neteja lo còs e relaxa. Aguèt un ròtle important dins las culturas de l'Orient Mejan essent un luòc d'encontra sociala, pel ritual de l'igièna e constituissent un element arquitectonic d'importéncia. Los europèus los coneguèron mejans los contactes amb los otomans e en Euròpa orientala fugeron popularizats pendent Èra Victoriana.
Lo banh turc es una varianta umida del sauna, encara mas es eissit de las practicas dels tèrmes romans. Prene un banh turc demanda d'en primièr una relaxaion dins una sala tebesa caufada per un flus continú d'aire caud que permet que lo banhaire respira liurament. Aprèp, pasa dins una sala caudassa abans de s'immergir dins una piscina d'aiga freja. Aprèp se fa lavar lo còs de complet e recep un massatge; fin finala se retira dins la sala de refrescament per un temps de relaxacion.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los banhs turcs venon dins la continuïtat dels tèrmes romans que demorèron dins la cultura orientala e se popularizèron mai que mai amb l'Empèri Otoman. Agradèron als europèus que visitavan aqueles países e los transportèron cap a Euròpa que venguèron populars.
Los banhs turcs foguèron introdusits dins las Illas Britanicas per David Urquhart, diplomata e membro del Parlament de Stafford, que per de rasones politicas e personalas desirava popularizar la cultura turca. En 1850 escriguèt The Pillars of Hercules, un libre contant los seus viatges en Espanha e en Marròc en 1848, ont descriu lo sistema de caufatge de l'aire dels banhs qu'alá se faguèron, e dins l'Empèri Otoman, qu'èran venguts fòrça populars a l'epòca romana amb de cambis leugièrs.
En 1856, Richard Barter, qu'aviá legit lo libre d'Urquhart e trabalhèt amb el a la construccion dels banhs, obriguèt lo primièr banh turco modèrne en Grand Bretanha dins l'Establimient d'idroterapia de St. Ann cerca de Blarney, County Cork, Irlanda. L'an seguent, se n'obriguèt un a Manchester, e l'idèa leu s'espandiguèt al nòrt d'Anglatèrra. E a Londres en julhet de 1860 Roger Evans n'obriguèt un, Carrièra 5 Bell, Aprèp de Arc de Marbre.
Del nom arabi al-ḥamma (الحمّة) deriban los toponims espanhòls «Alhama» e portugueses «Alfama».
Efèctes[modificar | modificar la font]
L'accion principala d'aquel banh es una importanta vasodilatacion produsent una relaxation plan eficaça[1].
- Lo banh turc se recomanda aprèp una activitat musculara. Procura una relaxacion intensa que desnosa las tensions musclaras, solatja (o preven) las macaduras e dolors ligamentàrias. Lo benefici per las recuperacion lo fa recomandar per l'entraïnament dels esportius de naut nivèl[2].
- Per la relaxacion que procura, lo banh turc induch un assopiment benefic al sòm.
Contraindicacions[modificar | modificar la font]
- Evitar d'anar al banh en fasa de digestion: se recomada d'esperar tres oras aprèp un repais copiòs.
- Evitar de se rasar aquel jorn: la pèl pòt irritar, mai que se difusa de vapors de Pin e d'eucaliptus amb de proprietats urticantas.
- Lo banh turc indusent una bassa de la tension arteriala se desconselha a las personnlas sofrent d'ipotension. (E per la meteissa rason quand son jos l'empresa de l'alcoòl)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "lequipe-Hammam"L'équipe Mag, « RELAXEZ-VOUS » sur http://www.lequipe.fr/
- ↑ "lequipe-Hammam"
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Geffrier Jacques; L’architecture du hammam au rythme des rites; Ecole d’Architecture de Belleville; París; 2005
- (fr)Gouvion Colette; Les bains dans le monde; ed:Aubanel ; París ; 2006 ; ISBN 9782700604369
- (fr)Meunier Pascal; Hammams; Dakota éditions; París; 2005; ISBN 9782846401487
- (fr)Meunier Pascal; Les derniers bains du Caire; ed: Le bec en l'air; París; 2008 ISBN 9782916073378


text:
PERQUÉ LIBERTAT SOSTEN LA LUCHA VINHAIRONA ?
La vinha va mal perqué es victima de la mondializacion dels escambis que jol pretèxt de desliurar lo mercat crèa de monopòlis de poderoses e tua a pichon fuòc la paisanariá. Dins aquel contèxt, los vinhals occitans pòdon pas èsser mai competitius, fàcia a la man d’òbra bon mercat esplechada dins fòrça países. La monocultura del nòstre territòri facilita pas tanpauc las causas, e uèi deu èsser remesa en causa.
D’autre biais, sèm de longa victimas de çò que d’unes apèlan lo progrès, valent a dire lo betonatge massiu de la còsta, l’immigracion borgesa, l’espandiment de la malha LGV qu’acabarà de desertificar Lengadòc de sa substància umana, o encara la descomposicion de la lenga occitana e de la cultura nòstra. En un mot un circuit tampat serà acomplit, la joventut de Lengadòc s’amolonarà dins las tentacularas metropòlis pendent que les campanhas moriràn e que la còsta servirà pas mai que de rendètz-vos toristic.
La question de la vinha, una question globala
La question viticòla, e mai generalament l’agricultura en Lengadòc, es pas una question isolada. S’inscriu dins un problèma global que se nomena capitalisme, un sistèma basat sus l’explotacion sens cap de limits dels òmes e de las ressorças, sus l’argent rei e la despossession totala.
Dempuèi 60 ans la paisanariá dins son ensemble es lo piòt de la farsa, traïda per totes los partits e sindicats tenguts coma la representar. Los partits franceses an pas qu’una tòca : amolonar lo mai de voses possiblas per ocupar un sèti a París o a Brussèlas. Fòrts dins les efièches d’anóncias e gastats fins a la mesolha, an pas que per tòca lo poder e l’enriquiment sus l’esquina dels trabalhadors. Avèm drech, pòble d’Occitània, a la dignitat, drech de gerir los nòstres afars. Avèm pas mai de besonh de la paternalista tutèla d’une màfia parisenca que lo darrièr avatar es Nicolau Sarkòzi. Ne deuriam acabar amb aquel sistèma politicò-mafiós que fa la part bèla als negociants fraudaires e als especulators.
Defendre la tèrre uèi per preparar l’avenidor
Lo pòble trabalhador de Lengadòc e d’Occitània en general se pòt pas defendre perqué uèi possedís pas cap de pes politic. Manobrant pas brica las ficèlas del poder, nos podèm pas desvelopar armoniosament. Lo mai grand perdent d’aquela tragica situacion es la joventut. Quin avenidor per la joventut païsana ? Quin futur per la nòstra tèrra ?
Nòstra sola solucion es la resisténcia, uèi es lo sol camin qu’assegurarà l’avenidor e la dignitat. Volèm totes que la vinha visca en Lengadòc, que la joventut pòsca viure al païs e donc pòsca decidir. Per aquò devèm metre en plaça las nòtras aisinas pròprias de lucha. Aquela tèrra es particulara coneguèt subre-sauts nombroses qu’anèron totjorn dins lo sens de l’autogestion e de la libertat. La joventut uèi se deu reapropriar lo territòri e la lucha politica. Devèm bastir la nòstra autonomia politica, basada sul poder del pòble e pas mai somés a qualques caps locals o parisencs.
Aquela tèrra occitana es estada totjorn e deu demorar una tèrra d’acuèlh per totes los que desiravan tre ara concretar lo « viure e decidir al païs », la sola alternativa possibla an aquel sistèma centralista depassat.
LIBERTAT PER LA TÈRRA, PEL PAIS !
LIBERTAT, l’esquèrra revolucionària d’Occitània, fa lo ligam entre la defensa de la tèrra e la lucha contra lo capitalisme. En aquò sèm lo sol movement politic obrant vertadièrament a la jonccion entre aquelas doas fondamentalas compausantas del projècte «viure e decidir al païs». LIBERTAT a coma sol intérés l’emergéncia d’una resisténcia enrasigada, locala e populara. Crear une alternativa vertadièra per cambiar aquel mond que nos destrusí
[url]libertat.org[/url]
Vous n'êtes pas connecté. Connectez-vous ou enregistrez-vous
Manifestacion deus vinhairons a Montpelhièr 25/11/09
1 Manifestacion deus vinhairons a Montpelhièr 25/11/09 le Dim 29 Nov - 20:45
Zengi
Trobador !!
Sujets similaires
Permission de ce forum:
Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum