text:
Pigment
Un pigment es un material que càmbia la color de la lutz que rebat en resulta d'una absorcion selectiva de las colors. Aqueste fenomèn fisic es diferent de la fluorescéncia, de la fosforescéncia, e d'autras formas de luminescéncia, que lo quite material emet de lutz.
Un cèrt nombre de materials absorbisson d'un biais selectiu d'unas ondas luminosas. Los materials que los òmes an causit e desvolopat per tal de los far servir coma pigments tenon en general de proprietats especificas que los fan perfièches per colorar d'autres materials. Un pigment deu tenir un fort poder de tintura relatiu als materials que colora. Deu èsser estable jos forma solida a temperatura ambienta.
Per las aplicacions industrialas coma dins las arts, permanéncia e estabilitat son proprietats recercadas. Los pigments que son pas permanents son sonats « pigments fugitius ». Los pigments fugitius se marfisson amb lo temps o l'exposicion a la lutz.


c: text/html

text:
Relòtge de cocut
Un relòtge de cocut qu'ei generalement un relòtge originari deus Aups en forma de chalet provesit d'un mecanisme regulat per un pendul e on las oras e son marcadas per dus shiulets qui imitan lo crit deu cocut (e tanben picadas per un batalh) au medish temps qu'un automat en forma d'ausèth e sorteish per ua frinèsta en bèth dar l'impression d'estar cantant las oras.
Segon lo modèl de relòtge, lo mecanisme que pòt anar tot sol durant 30 oras o ua setmana abans d'estar tornat remontar en bèth tirar sus duas cadenòtas qui hèn pujar dus pès de metau en forma de poma de pin.
La complexitat deus automatas que pòt tanben comptar dab d'autas animacions com per exemple ua arròda de molin d'aiga que vira, un boscassèr qui copa lenha o dançaires qui sorteishen au balcon. Dens aquestes cas, que's tracta de cocut musicau on après aver shiuladas e picadas las oras lo relòtge jòga un airolet tradicionau ; dens lo cas d'un mecanisme musicau, lo cocut que compta amavètz dab tres pès.
Los relòtges d'automatas que hon desvolopats desempuish l'Etat Mejana en Euròpa e dens lo monde islamic. Los purmèrs ensags de hargar relòtges imitant lo crit deu cocut que semblan pujar de cap au sègle XVII e lo modèl estandard de uei qu'ei mei qu'ei inspirat deu cocut tradicionau de la Seuva Negra establit au sègle XVIII. Aqueth modèl que marcha dab dus pès de metau qui, un còp elhevats au mejan d'un cadenan e provesen en energia los mecanismes respectius de las agulhas d'ua part e deus truc e shiulets d'ua auta.
Uei aqueths mecanismes d'engranatge e ehèit que son estats imitats e perfeccionats dab mecanismes electronics.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Piblange
Piblange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es compausada quatre pòbles de Piblange, Bockange, Drogny e Sant-Bernard.
La commune est composée des quatre villages de Piblange, Bockange, Drogny et Saint-Bernard.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine, possession de la Abbaye de Villers-Bettnach.
- Drogny A #èsser annéxé entre 1790 e 1794, a Piblange.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine, possession de l'Abbaye de Villers-Bettnach.
- Drogny a été annéxé entre 1790 et 1794, à Piblange.


text:
Simon V de Montfòrt
Simon V de Montfòrt (vèrs 1208 - 4 d'aost de 1265), còmte de Leicester e de Chester, foguèt un dei senhors anglés pus poderós dau sègle XIII. Fiu dau cap crosat Simon IV de Montfòrt, partiguèt en Anglatèrra onte l'Ostau de Montfòrt teniá de fèus. Cap militar e administrator confirmat, venguèt rapidament un dei caps de la noblesa desirosas d'aumentar lei limits de l'autoritat reiala e d'obtenir la formacion d'un parlament. En 1258, lei Provisions d'Oxford contentèron sei revendicacions ambé la creacion d'un conseu de quinze senhors cargats de dirigir lo reiaume ambé lo rèi. Pasmens, en 1261, Enric III (1216-1272) obtenguèt lo sostèn dau papa per rompre l'acòrd entraïnant una guèrra civila entre partisans dau rèi e partisans dau parlament. Inicialament venceire en 1264, Simon ordonèt la formacion d'un parlament dubèrt a la noblesa e a la borgesiá. Pasmens, foguèt batut e tuat en 1265 a la Eversham marcant la restauracion de l'autoritat reiala. Après aquela desfacha, sa familha foguèt exilada.


text:
Moissida
Moissida [mwɛj'ʂidɒ][1] (en francés Mussidan) es una comuna occitana, que se tròba en Perigòrd (departament de Dordonha e region d'Aquitània).
L’etimologia de Moissida es pas segura. Bastida sus la forma Mulcedonum de l'an 830, l’eidéia comunament admesa d’una origina gallesa fondada sus lo sufixe -dunum (nautura, tertre) pausa problema : d’una man perqué lo prumier element (un nom d’òme ?) demòra escur, e de l'autra a chausa de l’evolucion fonetica de la -d- latina intervocalica, que s’es pas jamai mantenguda dins los toponims occitans se 'chabant per -dunum (cf. per exemple Lausun). D’un autre costat, una ipotesi basada sus lo patronim galloroman Mussidius (rare, mas atestat) explicariá pas las formas medievalas en Moys- / Mois-, e enquera mens la forma en Mulce- del segle IX.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila es bastida a riba mança d'Eila, au junhent emb Cremsa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Moissida coneguet una prosperitat vertadiera a l'arribada dau chamin de fer, que la vila era a la crosada de doas linhas (Bordèu-Periguers e Engolesme-Marmanda). Sofriguet mai que mai de l'avaliment de las ligasons vers Brageirac e Rabairac a l'entorn de 1945, puei de la crisi industriala que coneguet la valada d'Eila dins las annadas 1970-80. Uei, s'espera que l'arribada de l'autorota A89 (coblada emb la novela rota vers Brageirac) rendrà a la vila lo dinamisme qu'aviá perdut dempuei la guerra.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Ligams externes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ L'ortografia es Moissida e non pas Moissídan*. Quò es la règla daus toponims achabats per "-a" pòstonica venent d'una terminason primitiva tonica en "-an", cf. introduccion dau diccionari d'Alibèrt p. 28.


text:
Votz off
La votz off es un recors narratiu del cinèma e del teatre. Es la situacion qu'un narrador explica l'istòria sens i participar e sens que se mòstra (d'aquí lo nom, es solament una votz). Equival al narrador omniscient de la literatura escricha. Pasmens la votz off pòt èsser un personatge de la trama, explica los fachs fòra de l'accion e equival pas al personatge qu'actua dins la trama (en termes de narratologia, aquel recors se nomena narrador extradiegetic). Aquel narrador situa l'istòria dins lo temps e l'espaci, mena los personatges e pòt servir de transicion entre las accions.


text:
Modèl:Country data Alemanha
Aquò es la documentacion del modèl Modèl:Country data Alemanha. Es generada automaticament a travèrs de Modèl:Country showdata
Modèl:Country data Alemanha es un modèl de bandièra utilizat indirèctament pels modèls coma [[Modèl:país|país]], [[Modèl:bandièra|bandièra]].
purgatz l'amagatal per visualizar vòstras darrièras modificacions sus aqueste modèl.
Somari
Paramètres estandard
Variacions
Ensenhas militaras
Lo modèl inclutz un pavalhon de la marina nacionala que se pòt utilizar amb lo modèl modèl:Navy:
- {{navy|Alemanha}} → Modèl:Navy
- {{bandièra|Alemanha|naval}} →
Redireccions
Resultats segon lo modèl utilizatAqueste modèl tanben se pòt utilizar amb un alias (una redireccion cap a aqueste modèl):
Exemples d'utilizacion
- {{país|Alemanha}} → Modèl:País
- {{bandièra|Alemanha}} →
- Utilizacion d'una varianta de la bandièra
- {{país|Alemanha|empèri}} → Modèl:País
- {{bandièra|Alemanha|empèri}} →
- Utilizacion d'una redireccion del modèl
- {{bandièra|DEU}} →
- {{flagcountry|DEU}} → Alemanha
- {{país|DEU}} → Modèl:País
Modèls relatius
De modèls country_data connèxes son disponibles :


text:
Paire nòstre
Lo paire nòstre o pater (pater noster en latin) es una pregària crestiana. N'existís mai d'una version occitana.
Somari
Version catara en occitan ancian[modificar | modificar la font]
Tracha de l'evangèli de Matieu e accentuada segon las nòrmas modèrnas exceptat per las O que sempre sonan [o][1]:
- Le nostre Paire que es els cèls
- sanctificatz sia lo teus nom
- avenga lo teus regnes
- e sia faita la tua voluntatz sicò el cèl et e la tèrra.
- E dona nos a nos oi (uòi?) le nostre pan qui es sobre tota causa.
- E perdona a nos les nostres deutes,
- aissí co nos perdonam als nostres deutors.
- E no nos amenes en temptacion
- Mas deliura-nos de mal.
Version de la conferéncia episcopala[modificar | modificar la font]
Aprèp doas annadas de trabalh intensiu, la traduccion occitana de «l'ordo missae» foguèt imprimida pel primièr còp en 1975, jos lo sagèl dels avesques d'Occitània, que, d'acòrdi amb la Conferéncia episcopala francesa (que sol a una existéncia canonica) publiquèron una ordenança:
'Dins la liturgia de la messa en lenga occitana, o lenga d'òc, serà obligatòri d'emplegar lo present tèxte titolat 'Messa en lenga d'òc. D'ara endavant es lo sol autorizat per I'usatge liturgic. Totas las permissions acordadas fins ara son suprimidas. (art.4)':
- Paire nòstre que ès dins lo cèl, que ton nom se santifique, que ton renhe nos avenga, que ta volontat se faga dins la tèrra coma al cèl. Dona-nos uèi nòstre pan de cada jorn, perdona-nos nòstres deutes coma nosaltres perdonam a nòstres debitors e fai que tombem pas dins la temptacion mas deliura-nos del mal.
Versions gasconas[modificar | modificar la font]
Version aranesa oficiala dins las glèisas de la Val d'Aran :
- Paire Nòstre qu'ei ath cèl,
- qu'eth tièu nòm sia sanctificat;
- qu'eth tièu regne venga.
- qu'era tia volontat sia hèita ara tèrra coma ath cèl.
- Dòna-nos agüèi eth nòstre pan de cada dia,
- e perdona-nos es nòstres ofènses
- coma nosati perdonam es d'aqueths que nos an ofensats
- e no nos deishes pas caure en temptacion;
- mai deliura-nos deth malin.
- Atal sia.
Version de Miquèu Grosclaude :
- Pair noste qui ès dens lo cèu,
- que ton nom se santifique,
- que ton renhe nos avenga,
- que ta volentat se hasca
- sus la tèrra coma dens lo cèu.
- Dona-nos uei noste pan de cada jorn,
- perdona-nos nostes deutes
- coma nosauts perdonam
- aus nostes debitors
- e hè que tombem pas dens la temptacion
- mès deliura-nos deu mau.
- Amèn.
Versions lengadocianas[modificar | modificar la font]
La version oficiala qu'es dins lo Missal occitan de 1979[2] es aquela :
- Paire nòstre que siès dins lo cèl,
- que ton nom se santifique,
- que ton renhe nos avenga,
- que ta volontat se faga
- sus la tèrra coma dins lo cèl.
- Dona-nos nòstre pan de cada jorn,
- perdona-nos nòstres deutes
- coma nosautres perdonam als nòstres debitors
- e fai que tombèm pas dins la temptacion
- mas deliura-nos del mal.
La traduccion de Cantalausa[3] es mai poetica :
- Paire del cèl, paire nòstre
- Santificat lo teu nom
- Fai avançar ton reialme
- Ta volontat sus la tèrra, coma se fa dins lo cèl
- Lo tròç de pan del besonh balha-lo-nos cada jorn
- Perdona-nos a nosautres
- Coma perdonam atanben a los que nos faguèron quicòm
- Desliura-nos de l'espròva
- Desliura-nos de tot mal
Version provençala[modificar | modificar la font]
Paire nòstre que siás dins lo cèu
Que ton nom se santifique
Que ton regne nos avèngue
Que ta volontat se fague sus la tèrra coma dins lo cèu
Dona-nos uei nòstre pan de cada jorn
Perdona-nos nòstrei deutes
Coma nosautres perdonam a nòstrei debitors
E fai que tombem pas dins la temptacion, mai deliura-nos dau mau.
Que son tieus: lo Regne, lo Poder e la Glòria, ara e per l'eternitat. Amen.
Version lemosina[modificar | modificar la font]
Version extracha dau libre La Lison dau Peirat de Monica Sarrasin.
Nòstre pair que setz dins los ciaus
Que vòstre nom sia regraciat
Que vòstre volontat sia facha
Sus la terra coma dins los ciaus
Balhatz-nos aüei nòstre pan jornadier
Perdonatz-nos nòstres pechats
Eschivatz-nos, si'us platz, las temptacions
E gardatz-nos dau mau
Entau sia.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://jean.duvernoy.free.fr/text/pdf/cledat_matei.pdf
- ↑ Missal occitan, amb un prefaci del cardinal Guyot, Institut d'Estudis Occitans, Tolosa, 1979
- ↑ CANTALAUSA, La bona novèla. Los quatre evangèlis revirats del grèc
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sobre el parenostre (Simone Weil) (tradusit al catalan)


text:
Pastenaga
La pastanaga o la carròta (Daucus carota) es una planta cultivada que se'n consumís la raiç. Fa partida de la familha de las Apiaceae, abans coneguda amb lo nom d'ombellifèras.
Aquesta planta biennala es cultivada coma annala. I a tanben de varietats silvèstras. De varietats cultivadas son atestadas tre l'antiquitat ; al sègle XVII los olandeses ne seleccionèron d'autras de color iranjada e rogenca (de per abans èran negras o violacèas). La germinacion es dificila pr'amor que fòrça granas son pas viablas e la creissença es fòrça lenta. An besonh d'èsser deserbadas de manièra eficaça per que las plantulas se desvolòpan en primièr dapasset. Son cultivadas en rengada dins d'òrts o ben en cultura extensiva. An besonh de tèrras moflas e sablonencas per que la racina cresca coma cal. Lo terren pòt pas èsser peirós ni pòt i aver fòrça fems pr'amor qu'alavetz las raices forcan.
Del punt de vista nutritiu son importantas per lor contengut ric en betacarotèn, precursor de la vitamina A e contenon pauc de lipids e de proteïnas. Provesisson una energia de 40 calorias per cada cent gramas.


text:
Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi
Abû `Abd Allah Muhammad ben Mūsā al-Khawārizmī (arabi: أبو عبد الله محمد بن موسى الخوارزمي ), (Khwarezm, 780- Bagdad 850), foguèt un matematician, geograf,astrològ e astronòm persan, membre de l'Ostal de la Sapiença a Bagdad que los escrits redigits en arabi permetèron l'introduccion de l'algèbra en Euròpa[1]. Sa vida se debanèt en totalitat a l'epòca de la dinastia abbassida. Es a l'origina dels mots "algoritme" [1] e "algèbra" o encora de l'emplec de las chifras aràbias que l'espandiment en Orient Mejan e en Euròpa ven d'un de sos libres.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Encyclopédia Britannica, al-Khwarizmi.


text:
Club Atlético River Plate
Lo Club Atlético River Plate (tanben aperat mei simplament River Plate o River) qu'ei ua equipa de fotbòl de Buenos Aires mei que centenària puish que ho fondada lo 25 de mai de 1901 dens lo quartièr de La Boca a Buenos Aires. Après lo son petit estadi que ho desplaçat dens lo quartièr de Palermo abans la bastida deu son Estadi Monumentau dens lo quartièr de Belgrano situat a la termièra deu quartièr de Núñez dab lo quau ei sovent associat.
Qu'ei l'equipa de fotbòl qui's ganhè la mei grana quantitat de campionats d'Argentina durant lo sègle XX au punt d'estar designada "campion deu sègle" (vadut "campion deu milèni dens las bocas deus sons suportaris) peu gran jornau esportiu argentin El Gráfico[1].
La soa rivalitat dab lo Club Atlético Boca Juniors qu'ei lo principau conflicte esportiu deu fotbòl argentin e las partidas que son alavetz designadas com Superclassics ; las rescontras dab los autes 5 Grans deu fotbòl argentin que son consideradas con classics.
River Plate qu'ei lo club qui a ganhat lo màger nombre de campionats de l'AFA (purmèra division de fotbòl en Argentina) : 33. Qu'a ganhadas duas Copas Libertadores (campionat d'America deu sud), ua Copa Intercontinentau.
Somari
- 1 Simbèus e chafres
- 2 Istòria
- 2.1 Fondacion
- 2.2 Tempora amator (1901 - 1930)
- 2.3 Tempora professionau (1931 - 1939)
- 2.4 La Maquina (1941 - 1946) e las annadas 1940
- 2.5 Las annadas 1950 e lo tricampionat
- 2.6 Las 18 annadas de vacas magras
- 2.7 Lo retorn deus campionats a partir de 1975 e l'annada 1983
- 2.8 Las glòrias de las annadas 1984 - 1999
- 2.9 2000 : las annadas infamas
- 3 Evolucion deu malhòt [46]
- 4 Jogadors istorics
- 5 Entrenaires
- 6 Presidents deu club
- 7 Equipament e esponsòrs
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Bibliografia
- 10 Nòtas
Simbèus e chafres[modificar | modificar la font]
Lo nom River Plate que ven d'ua mau traduccion deu castelhan Rio de la Plata (« arriu de l'argent » en occitan) a l'anglés. Rio de la Plata que se tradusiré normalament Silver River en anglés. River Plate que significa en realitat Arriu Sièta.
Lo purmèr simbèu qu'ei de segur la Benda Arroia ; las bendas originaus que hon panadas dens un bròs estancat ua serada de carnavau puish emplegada entà ondrar las camisas blancas deu modèste club [2]
Lo club qu'ei chafrat "Lo Milionari" (El Millonario en castelhan - e los sons suportaris que son donc chafrats los "milionaris" - millonarios en castelhan-) despuish qui despenè granas somas de dinèrs entà har l'aquesida d'un deus son gran jogadors Bernabé Ferreyra. A despart de "milionaris", los suportaris de River Plate que son tanben aperats las "garias" en referéncia a ua partida dab lo Club Atlético Peñarol qui River ganhava 2 - 0 abans de pérder 4 - 2. L'epitèt Garia, a l'origina un escarni, que ho après revindicat com bèstia totemica au punt que's pòt véder suportaires deguisats en garia a l'escadença de quauqua partida (deu medish biais, los suportaires deu rivau Boca que revindican sovent l'epitat insultant de bosteros - literaument "merdós' - com ua marca de popularitat deu club). L'estadi de River qu'ei atau afectuosament aperat lo "Poralhèr" (el Gallinero). L'epitèt de Garia que permet d'emplegar l'imatge de poner un ueu quan e's marca un gòl, l'ueu estant de segur lo balon.
Las colors deu club que son, despuish la soa fondacion blanc dab ua benda arroia (e los club qu'ei donc tanben designat com la "Benda arroia" - Banda roja en castelhan - ) representats sus la banèra e l'escut deu club. La benda arroia qu'ei tanben presenta sus la camiseta deu club a maugrat qui lo jogadors de River Plate be pòrtin tanben ua camiseta arroia e negra quan jogan en çò d'eth dab ua equipa de medishas colors. A còps tanben, lo culb que joga dab ua camiseta vrioleta
Lo son estadi qu'ei l'Estadi Monumentau Antonio Vespucio Liberti (generaument designat com lo Monumentau - en castelha : el Monumental), on e's joguè la finau de la copa deu monde de 1978 e l'estadi lo mei gran d'argentina.
L'imne de River Plate qu'ei titolat River Plate tu grato nombre e que's canta suber la musica de la marcha militara anglosaxona It's a Long Way to Tipperary. Las paraulas que hon compausadas en 1918 per Arturo Antelo.
River Plate, / tu grato nombre / clamaremos con honor, / siempre como un solo hombre / nos tendrás a tu alrededor... / River Plate, / tu grato nombre, / derrotado o vencedor, / mientras viva tu bandera / la izaremos con honor.
Lo famós cantaire Ignacio Copani que compausè ua marcha emplegada peu club e peus sons suportaires titolada E más grande.
Istòria[modificar | modificar la font]
Fondacion[modificar | modificar la font]
River Plate que ho fondat lo 25 de mai de 1901 dens lo quartièr portuari de La Boca e bèth amassar duas associacion (a l'origina rivaus[3]) : Las Rosales (nom d'un vaishèth sepelit au hons de la mar) e Santa Rosa (deu nom de la santa deu dia de la fondacion deu club)[4]. Lo son purmèr president qu'èra Leopoldo Bard (gessit de Santa Rosa [5] qui èra tanben un jogador deu club.
Lo nom que ho hèra discutit (dab perposicions alternativas com Juventud Boquense e Forward) l'idea de River Plate (traduccion en anglés deu nom de l'Arriu de la Plata) que ho suggerida uas caishas deus pòrt qui ostentavan aquesta marca. La causida finala qu'èra enter River Plate e Forward ; en purmèr que's votè e River Plate que ganhè. Decevuts, los partisans de Forward que decidèn de jogar lo nom dab ua aprtida de fotbòl. que ganhèn mes, totun, los partisans de River Plate (Leopoldo Bard enter eths) qu'argumentèn e qu'impausèn la loa causida[6].
La data oficiau de fondacion (e data aniversari entau club e entaus suportaires) qu'ei lo 25 de mai de 1901. D'autas recèrcas sugereishen l'annada de 1904[7]. A despart de la dificultat de crubar la memòria d'aqueth hèits, que cau brembà's que tot aquò e's passè dens un mitan completament amator e ocasionau on las causas b'èran pas autan formaus com ac vadoren mei tard.
Tempora amator (1901 - 1930)[modificar | modificar la font]
Lo purmèr unifòrme de l'equipa qu'èra simplament blanc. Segon las versions, ua nueit de carnaval, un grop de mainatges qu'aurè panadas benda arroias de seda qui penevan d'un bròs [8]; l'auta version qu'ei qu'un bròs de carnavau ocupat per mantuns membres de River que's seré aperat "Los abitants de l'in.hern" e que seré estat ondrat de bendas arroia, après emplegadas entà ondrar las camisas deu jogadors[9].
River que comencè dab un modèste terrenh de jòc de La Boca dens un lòc aperat Dársena Sur ; que'u se mudè (per'mor d'estar expulsat peu Ministèri de l'Agricultura) dens la vila de Sarandí en 1906 abans de tornar a La Boca en 1907 de l'aute costat de la Dársena Sur au ras de la carboneria Wilson. Sarandí que ho testimòni d'ua anecdòta famosa deu club : que calèva en ehèit poder justificar auprès de l'Argentine Football Associatio d'ua installacion dotada de dochas ; quan aquesta e mandè N Williams entà inspectar l'estadi, que podó en ehèit constatar que l'aiga arrajava quan aubriva lo robinet ; mes en vertat qu'èra per'mor au senhau conviengut, un membre de River esconut be's vueitava un herrat d'aiga [10]!
En 1905 River que comançè en 3au division de la Argentine Footbal Association (qui vadore l'AFA. Que jogava alavetz en tresau liga dens la seccion A (dab Gimnasia y Esgrima La Plata). L'annada seguenta que passè en 2nda on demorè tres annadas. En 1907 River qu'avólo parat d'entrar en prumèra division mes, fin finala, que perdó devant Nacional (equipa deu quartièr de Floresta on jogavan los emplegats de la botiga Gath y Chaves) 1 - 0 [11]. L'annada seguenta, 1908, que pujè fin fianala en purmèra division en se bèth qualificar dab ua victòria (2-1) contra lo Racing Club ; la partida que ho annullada per'mor lo public gaujós qu'avèva invadit lo terrenh de jòc après lo segond gòl ; la partida qu'èra hèra important puish que l'enjòc e l'interèst qu'èran exactament los medish entà Racing ; que ho tornada jogar dab un 7-0 per River qui'u mandè definitivament e dinc au dia de uei en purmèra division ; aquesta data marcanta que ho lo 27 de deceme de 1908[12].
La purmèra annada au som deu fotbòl argentin d'alavetz que ho marcada per un conflicte dab l'equipa màger (hèra mei rica) aperada Alumni e qui avó ua attituda mespresanta en tot jogar dens l'estadòt de River (qu'arrefusèn d'utilizar lo vestiari de l'estadi de River). Alumni, equipa hèra poderosa, que ganhè lo campionat mes River, eth que la vençó en çò son e bèth vàder vicecampion tan per tan pujat en purmèra division. L'equipa alavetz que comptava dab un nom occitan enter los sons jogador : Raúl Capdevielle[13][14].
1909, la purmèra sason de River dab l'elita deu fotbòl argentin que s'acabè atau dab un títol de vicecampion e ua victòria hèra encoratjanta suber l'equipa campiona. L'annada de 1910 que ho malurosament deceventa (River que ho enter los darrèrs deu classament), atau com 1911 (que pujè dinc a la meitat deu classament) e 1912 (aqueth còp darrèr)[15].
En 1913 ua tempesta qu'avalir sancerament lo terrenh de jòc. Que'u caló tornar bastir. Puish la miaça d'expulsion que vadó seriosa. Un grop de membres de River que'u volèn alavetz abambar entà crubar au mens la moneda de l'assegurança. L'ensag non s'i escadó pas totun per'mor deu vent. Fin finala que s'averè que ho ua escadença per'mor la polícia b'èra pas estada pagada e lo terrenh èra pas assegurat [16] !
1914 que ho l'annada deu purmèr Superclassic dab ua victòria de River. Per aquesta tempsada, lo campionat argentin que's jogava dab dus grops d'equipas e ua finala qui oposava lo ganhant de sengles grops. River e Racing, a egaliatat dens lo lor grop qu'avón de se despartajar dab ua partida remportada per Racing qui fin finala e vadore campion[17]. River, eth, que ganhè la Copa Competencia.
La medisha annada River que ho expulsat deu pòrt per decision administrativa e que loguè l'estadi deu Club Atlético Ferrocarril Oeste ; en 1915 qu'inaugurè lo son navèth estadi carrèra Caboto. Segon Bertolotto, aqueth retorn, precedent un futur abandon definitiu de La Boca be seré a l'origina de la rivalitat dab Boca Juniors ; los dus clubs de La Boca que pelejavan entà saber qui celebrarè la soa victòria dens lo quartièr[18].
River que ho 3au en 1915 e 1916, puish 2nd en 1917 e 1918 abans d'estar coroat campion en 1920[19].
Lo defensor Arturo Chiappe qu'avó lo parat de jogar durant l'ascencion en purmèra division en 1908 e tanben durant aqueth purmèra campanha victoriosa de 1920.
River que ho segond en 1921 e 1923 [20].
Suu plan administratiu, lo club qu'obtiengó l'estatut de "personalitat juridica" e, 1922 e, en 1923, l'estadi que's mudè ua abans darrèra vegada e bèth abandonar definitivament La Boca entà bastir un estadi a la crotzada de las aviengudas Tagle e Alvear au nòrt Buenos Aires qui ho inaugurat per ua partida dab lo club uruguaian Peñarol. Lo president, alavetz, qu'èra José Bacigaluppi.
River que ho 5au en 1924, 19au en 1925, 12au en 1926, 11au en 1927, 7au en 1928, 2au en 1929 (en bèth pérder contre lo campion Gimnasia y Esgrima La Plata) e 3au en 1930.
Tempora professionau (1931 - 1939)[modificar | modificar la font]
La tempsada de l'amatorisme que's clavè en Argentida dens un contèxte deus tienuts ; los jogadors "amators" qu'èran remunerats a l'esconuda, 36 clubs que s'afrontavan en purmèra division e lo campionat que s'acabava sovent l'annada seguenta. Au cap d'ua grèva, en 1931 lo jogadors qu'obtiengón l'estatut de professionanaus[21].
Per River aquesta era nava que ho inaugurada dab ua partida contre Atlanta e ua victòria 1-0 dab un gòl de Vicente Locaso[22]. River qu'avèva alavetz començat a tornar crubar la camisa de la Benda Arroia de quan en quan. Malurosament entà River (4au aquesta sason), Boca que'u venço 0-3 e que's ganhè lo campionat[23].
L'entrada dens l'era professionau que ho marcada per las impresionantas (per l'epòca) crompas de Carlos Peucelle en (10 000 pesos en 1931) puish de Bernabé Ferreyra (35 000 pesos en 1932, qui valè au club lo chafre de '"Milionari")[24]. La crompa que ho ua escaduda : River que ganhè lo son purmèr campionat professionau en 1932 (e tanben la Copa Competencia) ; en mei d'aquò Ferreyra qu'èra un fenomèn nacionau qui marquè l'imatge deu club e qui tornè las soas partidas en eveniments. La Benda Arroia que ho definitivament e sistemanticament adoptada a partir de 1932.
River (4au deu campionat) qu'obtiengó ua victòria agradiva contre Boca en 1933 qui'u he péder lo campionat au prohèit de San Lorenzo. La gai que s'estanquè l'annada seguenta qui vedó River tostemps 4au e Boca campion après aver vençuts lo Milionaris. Que ho haut o baish la medisha causa l'annada seguenta dab un River 5au, vençut 0-1 per un Boca enqüèra campion[25].
L'annada de 1936 lo campionat qu'èra estat divisat (per rasons economicas) en duas competicions aperadas respectivament Copa de Honor e Copa Campeonato[26]. San Lorenzo que ganhè la purmèra e River la segonda. Ua partida enter ambs ganhants que devèva causir lo campion, qui ho River. Entà ondrar aquesta gai, Boca que ho vençut 3-2.
L'annada seguenta (1937) que's tornè au format tradicionau de campionat simple ; River que l'emportè tanben. Que ho lo son purmèr títol de bicampion[27].
Lo 25 de mai de 1938 River qu'inaugurè l'Estadi Monumentau, ua vegada mei, dab Peñarol e ua victòria de 3 a 1[28].
En 1938 e 1939 River que ho duas vegadas segond darrèr Independiente[29].
La Maquina (1941 - 1946) e las annadas 1940[modificar | modificar la font]
la decada que comencè mau dab ua purmèra meitat de 1940 catastrofica entà River, partit entà estar darrèr ; un espectaclós viraplèc de victòrias que'u mandè en 3au posicion en bèth anonciar lendemans urós entaus milionaris.
La annadas 1940 que demorèn legendàrias dens l'istòria deu club dab ua ataca aperada la Maquina (el castelhan La Máquina) e compausada : Juan Carlos Muñoz, José Manuel Moreno, Adolfo Pedernera, Ángel Labruna e Félix Loustau - version franchimanda deu patronim occitan Lostau - (a maugrat qui non joguè pas tostemps tots amassas). Dab era, River que ho coroat campion en 1941 e 1942. En1943 que ho segond darrèr Boca per un punt[30]. Que ho la medisha causa en 1944 mes aqueth còp dab 2 punt de diferéncia[31]. A l'origina, la Maquina que comencè a foncionar shens Loustau (qui era en reserva) e, a la soa plaça, Aristóbulo Luis Dambrosi, qui, segon lo son pròpi testimoniatge, e recomandè de deishar jogar Loustau[32], çò qui ho lo cas a partir de 1942.
River que ho campion en 1945 e 3au 1946[33]. 1945 que ho tanben l'annada qui vedó ad arribar dus jogadors deus màgers : lo portèr Amadeo Raúl Carrizo e lo gran jogador d'origina bearnesa Alfredo di Stéfano-Laulhèr, considerat com un deus màgers deu sègle XX. L'equipa de 1945 que ho chafrada Los caballeros de la angustia ("los chivalièrs de l'angoisha").
Lo retorn de Moreno en 1946 (qui s'èran absentat ua estona) en bèth reviscolar la Maquina natra qeu ho l'escadénça d'ua holia dens ua estadi de Ferrocarril Oeste qui ho invadit per'mor d'estar tròp petit entau public qui èra arrecotit !
En 1947 que tornè estar campion dab ua accion destacada deu portèr Amadeo Carrizo e sustot dab la rapiditat de l'atacant Alfredo di Stéfano-Laulhèr. En 1948 que ho segond darrèr Independiente.
En 1949 la Tragedia de Superga que costè la vita aus jogadors de l'equipa de Turin ; los jogadors que portèn alavetz lo malhòt d'aquesta equipa en solidaritat e que vietgèn en Euròpa entà jogar ua partida au prohèit de las veudas e deus orfanins. Que hon arrecebuts peu Papa. Desempuish aquesta hèita lo malhòt de Turin qu'ei utilizat de quan e quan com tresau malhòt. Au medish temps e contra tot espèr l'equipa de reserva demorada en Argentina que vençó Racing[34]. 1949 que marquè l'istòria deu fotbòl argentin dab un conflicte abambat enter l'AFA e lo sindic de jogadors Futbolistas Argentinos Agremiados. Au cap d'ua grèva de las duras, mantuns jogadors que deishèn lo país e aquò que ho lo cas en çò de River (mei que mei dab Moreno e Di Stéfano-Laulhèr)[35]
Las annadas 1950 e lo tricampionat[modificar | modificar la font]
Los Milionaris que comencèn la decada de las annadas 1950 (1951-1952) dab ua virada en Euròpa inclusent Anglatèrra (dab ua victòria suber Manchester), Espanha, Italia, Soïssa, França e Portugal.
1950 que ho l'annada qui l'uruguaian Walter Gómez e he la soa entrada per un prètz hèra eslhevat. L'equipa que demorè totun fin finala en 4au posicion. L'annada seguenta, dab l'arribada de Santiago Vernazza que pujè d'ua grada a la 3au posicion.
En 1952 River que he ua auta virada, aqueth còp per l'America Latina : Eqüator, Colómbia e Veneçuela.
Que vadó campion en 1952 e 1953 dab l'ataca de la "Maquinòta" (la Maquinita en castelhan), aqueste còp compausada de : Santiago Vernazza, Eliseo Prado, Walter Gómez, e tostemps Labruna e Loustau, amassas dab lo portèr Carrizo.
1954 n'autregè pas sonque la 3au posicion a River.
Dab l'arribada d'Enrique Omar Sívori River que ganhè lo son purmèr tricampionat en apielant tres títols succecius durant las annadas 1955 (títol conquestat suber Boca dehens lo son estadi La Bombonera), 1956 e 1957.
La venta de Sívori per 10 000 000 pesos a la Juventus de Milan que permetó de barrar lo "Hèr de Chivau" (la Herradura), nom alavèth dat au Monumentau per'mor de la manca d'ua porcion de las tribunas[36].
A partir de 1958 ua tempora de dobte (començada per ua mauescaduda au cors de la Copa deus Monde de 1958 en Suécia on los jogadors de River èran lo pialar de la Seleccion Nacionau) e de vacas magras que comencè a har patir River per ua pausa longa[37].
Las 18 annadas de vacas magras[modificar | modificar la font]
Enter 1958 e 1975 River non ganhè pas nat campionat e los sons suportaires qu'avón justament de suportar las trufadas deus autes suportaires.
River (atau com lo son rivau) qu'entrè dens l'era deu fotbòl espectacle e que recrutè massivament jogadors extrangèrs. A maugrat d'aquò los campionats passavan shens estar ganhats[38]. En 1962 ua consolacion arribè dab ua victòria d'aunor contre los prestigió club brasilian de Pelé : lo Santos, dens lo Monumentau[39].
En 1968 ua de la tragedias màgers de l'istòria deu fotbòl argentin que truquè River e Boca quan ua tumada deu public aucí 72 personas per asfixia a sortida de l'estadi dab la pòrta 12 accidentaument barrada a la fin d'un Superclassic.
A partir de 1970 lo brasilian Waldir Pereira (chafrat Didí) qu'entrainé River. A maugrat de non pas remportar eth tanpauc nat campionat, que desvolopè suu long tèrme l'interest entau joens, e, enter aquestes, lo futur idòl Norberto Alonso[40]. Didí se'n anè en 1972. La crisi que pejorava.
Lo retorn deus campionats a partir de 1975 e l'annada 1983[modificar | modificar la font]
En 1975 Ángel Labruna que tornè, aqueth còp com entrenador e, amassa dab ua equipa qui comptore grans noms de l'istòria de River (Daniel Passarella, Ubaldo Fillol e Norberto Alonso) que tornè estar campion mantuns còps (ua purmèra vegada a l'escadença deu Torneo Metropolitano, puish, tostemps en 1975, dab lo Torneo Nacional). L'arribada de labruna que s'acompanhè tanben d'un gran recrutament de jogadors[41].
En 1976 River que perdó en finau de la Copa Libertadores au prohèit deu club brasilian Cruzeiros[42]. que ho campion deu Torneo Metropolitano de 1977. Aquesta annada Norbeto Alonso, tornat de França, que he la soa entrada en çò de River.
Durant la Copa deu Monde de fotbòl de 1978 River que contribuí dab Ubaldo Fillol, Leopoldo Luque, Daniel Passarella, Oscar Ortiz e Norberto Alonso. Aquesta annada que ho virada mei que mei de cap a la Copa Libertadores (un objectiu d'aquestas annadas) çò qui aflaquí l'equipa dens los campionats nacionaus[43].
River que ho bicampion en 1979 (que ganhè lo Torneo Nacional e tanben lo Metropolitano)[44]. Dab lo purmèr títol de campion de 1980 River que vadó tricampion per segonda vegada dens la soa istòria[45].
En 1981 Alfredo di Stéfano-Laulhèr que tornè au son torn com entrenador en River e que ho campion e bèth har entrar Mario Alberto Kempes, Julio Olarticoechea e lo Tolo Américo Gallego. Alavetz, que caleva poder har rampèu a Diego Armando Maradona en çò de Boca.
1982 que ho ua annada mauaisida e en 1983 River que cabussè quasi en segonda division, sauvat sonque per cambis de reglamentacion en çò de l'AFA.
Aquesta annada que seré estada la péger dens l'istòria deu club (de hèit qu'ac ho suu moment) se non hosse pas estada tanben l'annada de l'arribada deu Princi : l'uruguaian Enzo Francescoli qui marcore tan positivament l'istòria deu club.
Las glòrias de las annadas 1984 - 1999[modificar | modificar la font]
A partir 1984, lo Bambino Héctor Veira que ho entrenador. La medisha annada lo portèr Nery Pumpido qu'entrè dens l'equipa. Un cambiament de reglamentacion deus campionats nacionaus que he qu'ua competicion e's trobè enter duas annadas (1985/86) dab ua victòria de River.
A despart de Nery Pumpido, lo son remplaçant autan plan en çò de River com dehens la Seleccion Nacionau, Sergio Goycochea que ho jogador determinant durant la Copa deu Monde de fotbòl de Mexic de 1989. Lo milionari Pumpido, Oscar Ruggeri e Héctor Enrique que participèn a la Copa deu Monde ganhada per Argentina au Mexic.
1986 que ho tanben l'annada de la purmèra Copa Libertadores de River e de la Copa Intercontinentau.
River que ganhè 1989/90, Apertura 1991, Apertura 1993, Apertura 1994, Apertura 1996, Clausura 1997, Apertura 1997, Apertura 1999.
A l'escadença deu cambiament de sègle, El Gráfico qu'autregè a River lo títol de "Campion deu sègle" (títol contestat per d'autas equipas, e sustot, plan segur Boca Juniors - qui revindica ua superioritat autoqualificada de "paternitat" suber River - e tanben d'Independiente qui ei chafrat lo "Rei de Copas"). Los suportaris de River qu'extrapolèn en "Capion deu Millenni".
2000 : las annadas infamas[modificar | modificar la font]
A la seguida de las annadas gloriosas precedentas, River que celebrè los sons 100 ans en 2001 dab ua grana marcha trionfau dens Buenos Aires.
River qu'a coneguts hauts e baish au cors de las soas competicions (de tot biais dab un palmarés mendre que la decenia precedenta). Lo punt mei conflictiu totun qu'ei lo balanç deu president José María Aguilar qui - a maugrat d'un heish de ventas de jogadors en partida responsablas de la mermada de qualitat deu jòc de l'equipa milionària - deisha lo club aflaquit peus deutes (qui son totun mendres que los deutes deu rivau Boca).
Evolucion deu malhòt [46][modificar | modificar la font]
Jogadors istorics[modificar | modificar la font]
Entrenaires[modificar | modificar la font]
Presidents deu club[modificar | modificar la font]
Equipament e esponsòrs[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Imnes :
- Imne originau River Plate tu grato nombre sus youtube.com [2]
- Marcha compausada e interpretada peu cantaire Ignacio Copani e regularament emplegada peu club sus youtube.com : [3]
- Web oficial, Sólo Fútbol -español/English-
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Bertolotto, Miguel Ángel. River. Buenos Aires : Océanos Temas, 2000.
- Estévez, Diego Ariel. Lodise, Sergio Alberto. 105, Historia de un siglo rojo y blanco. Buenos Aires : Continente, 2006.
- El Gráfico, Especial N°5. River Plate, historia presente futuro. Buenos Aires : Atlántida, 1963.
- Historia de River. Buenos Aires : R.R Ediciones, 1986.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ El Gráfico, N°4172, dab lo títol de cobèrta : "La estadística consagra a River Campeón del Siglo"
- ↑ Bertolotto (30)
- ↑ Historia de River, paja 2
- ↑ El Gráfico, Especial N° 5, 1963
- ↑ 105, paja 17
- ↑ El Gráfico, Especial N° 5, 1963, paja 4
- ↑ 105, paja 17
- ↑ El Gráfico, Especial N°5, 1963, paja 11.
- ↑ 105, pajas 18/19
- ↑ Historia de River, paje 8
- ↑ 105, paja 22
- ↑ Bertolotto (38)
- ↑ [1] Consultat lo 19/04/10
- ↑ Estévez, Diego Ariel. Lodise, Sergio Alberto. 105, paja 24.
- ↑ 105, pajas 28 a 33
- ↑ Bertolotto, paja 46
- ↑ 105, pajas 36-37.
- ↑ Bertolotto (51)
- ↑ 105, pajas 50 - 51.
- ↑ 105, pajas 54 a 57.
- ↑ Bertolotto, paja 65
- ↑ Bertolotto, paja 65
- ↑ 105, pajas 76-77
- ↑ Bertolotto, paja 67
- ↑ 105, pajas 78 a 81
- ↑ 105, pajas 84-85.
- ↑ Bertolotto, paja 72.
- ↑ Bertolotto, paja 83.
- ↑ 105, pajas 88 a 91.
- ↑ 105, paja 101.
- ↑ 105, paja 103
- ↑ Bertolotto, paja 100.
- ↑ 105, pajas 104 a 107.
- ↑ El Gráfico, Especial N°5, 1963, pajas 112 - 113
- ↑ Bertolotto, paja 112
- ↑ El Gráfico, Especial N°5, 1963, oaja 99.
- ↑ 105, pajas 132-133.
- ↑ Bertolotto, pajas 181-182
- ↑ Bertolotto, paja 182
- ↑ Bertolotto, pajas 188-189
- ↑ 105, paja 187.
- ↑ 105, paja 185.
- ↑ 105, paja 195.
- ↑ 105, pajas 197 a 199
- ↑ 105, paja 203
- ↑ 105, paja 19
Estadi : Lo Monumentau - La Maquina - Superclassic - Jogadors
- Jogadors famós : Carlos Peucelle - Bernabé Ferreyra - Adolfo Pedernera - Félix Loustau - Ángel Labruna - Juan Carlos Muñoz - José Manuel Moreno - Ubaldo Fillol - Norberto Alonso - Sergio Goycochea - Enzo Francescoli


text:
1926
Aquesta pagina concernís l'an 1926 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 6 de febrièr: Espanha e França signan un acòrdi de cooperacion militara suls interèsses d'ambedós estats en Marròc.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 1 de febrièr: En Alemanha s'acaba l'ocupacion de Colonha, après la partença de las tropas britanicas e francesas lo jorn d'abans.
- 3 de febrièr: En Espanha, Francisco Franco , amb 34 ans, d'edat, deven lo pus jove general d'Euròpa.
- 3 de febrièr: Lo chèc ven idiòma oficial de Checoslovaquia e se donan grands avantatges a las lengas minoritàrias del país.
- 6 de febrièr: Benito Mussolini acusa Alemanha d'una campanha contra Itàlia, çò que provòca una crisi entre ambedós païses.
- 7 d'abril: Una femna de 62 ans recentament sortida d'un espital psiquiatric ferís Benito Mussolini d'un còp al nas.
- 24 d'abril - Berlin (Alemanha): se signa lo Tractat de Berlin entre Alemanha e l'Union Sovietica.
- 17 de mai: Lo socialdemocrata Wilhelm Marx es elegit cancelièr del reich alemand.
- 8 de setembre: La Republica de Weimar dintra dins la Liga de las Nacions.
- 11 de setembre - Roma (Itàlia): L'anarquista Gino Lucetti fa un un atemptat contra Mussolini que resultan ferits uèch pedons.
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Revirada totala de la coalicion deis adversaris de Stalin. D'efèct, gràcias au partit qu'èra principalament format per sei partisans dempuei la fin dei purgas de 1921-1924, Stalin capitèt aisament de condamnar lo « fraccionisme » de seis opausants (Trotski, Kamenev, Zinoviev...).
Mond[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr: Un tractat anglopèrsa esperlonga per 25 ans lo mandat britanic sobre Iran.
- 24 de febrièr: S'establís una linha aeriana regulara per transpòrt de passatgièrs entre Buenos Aires e Montevideo.
- 23 de mai: La primièra constitucion de Liban es adoptada.
- 1 de julhet: Lo Kuomingtang comença una campanha d'unificacion de territòris al nòrd de China.
- 26 de novembre: en Uruguai se debanan d'eleccions, es elegit Juan Campisteguy.
- 25 de decembre: Après la mòrt de l'emperaire de Japon Yoshihito lo prince regent Hirohito ven lo nòu emperaire.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Publicacion per Erwin Schrödinger (1887-1961) dins leis Annalas de Fisica d'un article fòrça importanta a prepaus dau problema de quantificacion dei vectors pròpris. Aqueu trabalh marquèt una etapa importanta dau desvolopament de la mecanica quantica modèrna e foguèt a l'origina deis equacions de Schrödinger. Aplicat a la teoria atomica, aquò permetèt de desvolopar lo modèl atomic de Schrödinger. En 1933, Schrödinger foguèt guierdonat dau Prèmi Nobel de Fisica (partejat ambé Paul Dirac) per aqueu trabalh.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 6 de genièr - Kim Daejung, president de la Corèa del Sud e Prèmi Nobel de la Patz
- 29 de genièr - Abdus Salam, fisician paquistanés, Prèmi Nobel (m. 1996)
- 29 de genièr - Roberto Goyeneche, cantaire argentin de tango (m. 1994)
- 2 de febrièr - Valèri Giscard d'Estanh, president de la Republica Francesa
- 2 de febrièr - Julio Sosa, cantaire argentin de tango (m. 1964)
- 27 de febrièr - David Hunter Hubel, scientific canadian-american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 8 de març - Francisco Rabal, actor espanhòl (m. 2001)
- 13 de març - Carlos Roberto Reina, president d'Onduras (m. 2003)
- 16 de març - Jerry Lewis, actor comic american
- 24 de març – Dario Fo, escrivan italian
- 14 d'abril - Leopoldo Calvo-Sotelo, primièr ministre d'Espanha (m. 2008)
- 21 d'abril – Reina Elisabeta II del Reialme Unit
- 24 d'abril - Thorbjörn Fälldin, primièr ministre de Suècia
- 8 de mai - David Attenborough, naturalista britanic
- 19 de mai - Ferrand Rainaud, actor comic francés (m. 1973)
- 26 de mai - Miles Davis, musician american de jazz (m.1991)
- 1 de junh - Marilyn Monroe, actritz americana (m.1962)
- 3 de junh - Allen Ginsberg, poèta american (m.1997)
- 16 de junh - Adriano Emperado, artista marcial
- 29 de junh - Jaber Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah, emir de Kuwait (m. 2006)
- 30 de junh - Paul Berg, bioquimista american, Prèmi Nobel
- 1 de julhet - Robert Fogel, economista american, Prèmi Nobel
- 9 de julhet - Ben Roy Mottelson, fisician american, Prèmi Nobel
- 15 de julhet - Leopoldo Fortunato Galtieri, militar e president d'Argentina (m. 2003)
- 16 de julhet - Irwin Rose, bioquimista american, Prèmi Nobel
- 13 d'agost – Fidel Alejandro Castro Ruz, revolucionari e dirigent cuban.
- 15 d'agost - Kostis Stefanopoulos, president de Grècia
- 17 d'agost - Jiang Zemin, èx-president de la Republica Populara de China
- 29 d'agost - Abdoulaye Wade, president de Senegal
- 2 de setembre - Ibrahim Nasir Rannabanderyi Kilegefan, president de Maldivas (m. 2008)
- 23 de setembre - John Coltrane, musician american (m. 1967)
- 7 d'octobre - Aaron Klug, bioquimista britanic, Prèmi Nobel
- 15 d'octobre - Michel Focault, filosòf francés (m.1984)
- 18 d'octobre – Chuck Berry, cantaire e musician american
- 3 de novembre - Valdas Adamkus – president de Lituània
- 30 de novembre - Andrzej W. Schally, biològ polonés-american, Prèmi Nobel
- Alfredo Oscar Saint-Jean, president d'Argentina (m. 1987)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 26 de genièr - Camillo Golgi, mètge e scientific italian, Prèmi Nobel (n. 1843)
- 21 de febrièr - Heike Kamerlingh Onnes, fisician neerlandés, Prèmi Nobel de Fisica (n.1853)
- 26 de març - Konstantin Fehrenbach, cancelièr d'Alemanha (n. 1852)
- 26 de mai - Soltan Mehmed VI Vahidettin de l'Empèri Otoman (n. 1861)
- 10 de junh - Antoni Gaudí Cornet, arquitècte catalan, a Barcelona (Catalonha (n.1852)
- 23 d'agost - Rodolfo Valentino, actor italian (n.1895)
- 15 de setembre - Rudolf Christoph Eucken, escrivan alemand, Prèmi Nobel de Literatura (n.1846)
- 5 de decembre - Claude Monet, pintor francés (n. 1840)
- 26 de decembre - Emperaire Yoshihito de Japon (n. 1879)
- 29 de decembre - Rainer Maria Rilke, poèta austrian (n.1875)


text:
Insviller
Insviller es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge del ancià duché de Lorraine, en la distincion del comtat de Sarrebruck-Dos-Ponts.
- Cedit a la França en 1766.
- Pòble totalament destruit al cors de la guèrra de Trenta ans, encara inhabité l'an 1663.
- Entratge de la Reforma l'an 1577.
- Restabliment Del culte catolic l'an 1685, la glèisa en servint a doas oras cultas.
- Village de l'ancien duché de Lorraine, dans la seigneurie du comté de Sarrebruck-Deux-Ponts.
- Cédé à la France en 1766.
- Village entièrement détruit au cours de la guerre de Trente ans, encore inhabité en 1663.
- Introduction de la Réforme en 1577.
- Rétablissement du culte catholique en 1685, l'église servant aux deux cultes.


text:
Mia Farrow
Mia Farrow (nascuda Maria de Lourdes Villiers Farrow) es una actritz americana de cinèma.
Filha del realizador John Farrow e de l'actritz Maureen O'Sullivan, la Jane en lo filme Tarzan, Mia Farrow naissèt a Los Angeles Califòrnia lo 9 de febrièr de 1945. Estúdia a Beverly Hills, Califòrnia e viatja sovent amb los sieus parents a causa de rodatges. Debuta dins lo cinèma lo 1947 en una pellicula amb la siá maire. En los ans 1950, figura en un cort metratge de nòvas minutas destinat als mainats, intitulat Duck and Cover que s'arribèt dins las escòlas. Explicava als mainats lo que caliá far dins lo cas d'atac nuclear.[1]
Debuta dins lo cinèma lo 1959 en John Paul Jones, una pellicula de lo sieu paire, e multiplican après los pichons ròtles. Lo 1964, la siá interpretacion de Allison Mackenzie durant dos ans, en la sèria Peyton Place li supausa un començament de notorietat. Quatre ans mai tard, foguèt consagrada amb lo ròtle principal de Rosemary's Baby, de Roman Polanski.
La siá carrièra coneis una acceleracion fulgurant: ròda amb Anthony Mann (A Dandy in Aspic 1968), Richard Fleischer (See No Evil 1971) e parteja l'aficha de Secret Ceremony amb Elizabeth Taylor, aital coma amb Dustin Hoffman a John and Mary (1969).
La siá carrièra se contunha durant los ans 1970: ròda amb Claude Chabrol (Docteur Popaul lo 1972), Robert Redford (The Great Gatsby lo 1974), Robert Altman (A Wedding lo 1978). Lo meteis an, a un dels ròtles principals de Mòrt al Nil, adaptacion celèbra del roman d'Agatha Christie.
Mia Farrow coneis alavetz lo director Woody Allen, que ne serà la femna pendent mai de dètz ans. Agirà en tretze pelliculas del realizador american dempuèi The Purple Rose of Cairo (1984) a Hannah e las siás sors (1986), en passant per New York Stories (1989), Alice (1990), Ombras e bruma (1992) e los darrièrs Marits e de femnas. Entre 1982 e 1992, trabalharà solament amb un autre director, Jeannot Szwarc e lo sieu Supergirl lo 1984. Lo 1992, Mia daissa Woody Allen après aver descobèrt lo sieu atractiu per la siá filha adoptiva Soon-Yi Previn. Lo realizador aviá de fotografias de la gojata entièrament despolhada.
Dessarra alavetz la siá carrièra en los ans 1990. Apareis a Widows' Peak (1994) o a Miami Rhapsody (1995). Mia Farrow Se consacra alavetz principalament a la television, mas tòrna a la granda pantalha lo 2006 a la pellicula fantastica 666, lo malefici, après a Arthur e los Minimoys, pellicula que barreja animacion e paissièras realas dirigidas per Luc Besson, ont interpreta la menina del pichon eròi, ròtle que reprendrà lo 2009 a Arthur and the Revenge of Maltazard e lo 2010 a Arthur 3: The War of the Two Worlds.


text:
Fry
Fry es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
En la vallée de la Andelle, entre Forgis-las-Aigas e La Feuillie.
Dans la vallée de l'Andelle, entre Forges-les-Eaux et La Feuillie.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 900, Gautier de la Ferté, fils de Renaud de Gournay cedís la glèisa a las chanoines de la Ferté-Sant-Samson. En 1040, tòrna al abbaye de Sigy.
Luòc de creacion de la lampe Pigeon per Charles Pigeon.
En 900, Gautier de La Ferté, fils de Renaud de Gournay cède l'église aux chanoines de la Ferté-Saint-Samson. En 1040, elle revient à l'abbaye de Sigy.
Lieu de création de la lampe Pigeon par Charles Pigeon.


text:
90210
90210 es una séria televisada americana. Es estada creada per Rob Thomas e es sortida lo 2 de setembre de 2008 sus lo CW, e au Canadà ; lei tres promieras temporas son estadas difusadas sus la ret Global.
Difusion en França[modificar | modificar la font]
La séria es difusada despuei lo 5 de setembre 2009 sus M6, despuei lo 11 de febrier de 2011 sus Teva e tanben sus W9 despuei lo 12 de genier de 2012.
La séria es difusada dau diluns au divendres a 16:50 sus W9. La tresena tempora inedita deuriá èstre difusada sus Teva, dempuei lo 23 de genier 2012 a 17:30 mai.


text:
Estat del benestar
L'estat del benestar (Welfare State en anglés, per comparacion al "warfare state" o estat de guèrra alemand aprèp la Segonda Guèrra Mondiala) es, segon lo sociològ T.H. Marshall una combinason especiala entre democracia, benestar e capitalisme. Consistís en un ensems de politicas qu'installa una seria de servicis socials de caractèr universal. Aqueles servicis an per finalitat de garantir de condicions de vida convenentas a la populacion e evitar que las personas demòren en situacion d'escac fàcia a de circonstàncias de natura problematica. L'estat garantís l'accès a l'ensenhament, a la santat e per poder viure dins la malaltiá, andicap, caumatge e retirada.
Origina[modificar | modificar la font]
Lo primièr estat del benestar ven del sistèma d'assegurança establits per Otto von Bismarck en Alemanha al sègle XIX. Seguit pels païses escandinaus qu'establiguèron de sistèmas mutualistas que pauc a pauc seràn integrats pendent la primièra mitat del sègle XX, e aprèp la crisi seguent de la granda depression dels ans 1930 foguèt desvolopat un còp acabada la Segonda Guèrra Mondiala, subretot capitanejada per las reformas prepausadas per Sir William Beveridge, qu'establiguèron un sistèma d'assegurança nacionala per afrontar las necessitats socialas.
Tipes[modificar | modificar la font]
Segon divèrses autors i a diferents tipes d'estats del benestar coma los modèls anglosaxon, centreuropèu, mediterranèu e de l'Euròpa de l'èst.
Estat de benestar en França[modificar | modificar la font]
Lo regim francés combina dos aspèctes:
- l'Estat de benestar bismarckien, fondat en Alemanha per las leis de 1880, amb un mecanisme d'asseguranças socialas, ont las prestacions son la contrapartida de cotizacions (malautiá, retirada e accident del trabalh sonque pels actius)
- l'Estat de benestar beveridgian finançat per l'impòst e dona de prestacions uniformas a totes los membres de la societat, las prestacions ne donant en general sonque de minimums relativament basses[1].
Atal perseguís un objectiu doble: un objectiu de proteccion sociala, d'assegurança contre los riscs e astras de la vida, mas tanben un objectiu de justícia sociala amb de mecanismes complèxes de redistribucion de las riquesas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Pierre Rosanvallon, La nouvelle question sociale, Éd. du Seuil, 1995, p. 45


text:
-310
Aquesta pagina concernís l'an -310 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lei ciutats-estats etruscas situadas au nòrd dau territòri roman ambé la victòria importanta dau lac Vadimon. D'efèct, leis Etruscs, sostenguts per un contingent samnita, i perdèron un nombre important de combatents e poguèron jamai totalament restaurar sa fòrça militara.
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida deis operacions d'Amilcar Giscon en Sicília onte sei fòrças acomencèron lo sètge de Siracusa. En parallèl, desbarcament d'Agatòcles de Siracusa au cap Bon. Una armada de ciutadans dirigida per lei generaus Bomilcar e Hannon foguèt anientada e lei Grècs poguèron pilhar la region de Cartage. Pasmens, poguèron pas atacar lei fortificacions de la vila.


text:
Argonautas
Dins la mitologia grèga, los argonautas (del grèc: ApYovaύtaι) èran cinquanta-cinc camaradas de Jason que participèron a la cerca de l'aus d'aur, embarcats dins una nau sonada Argo, çò que donèt son nom d'argonautas. L'istòria dels argonautas es una de las legendas mai ancianas. Lo nombre d'argonautas es generalament variable, pasmens dins totas las versions conegudas i a entre 40 e 55 eròis. La mencion mai anciana de l'expedicion dels argonautas apareis dins l'òbra màger de l'autor grèc Omèr, l'Odissèa.


text:
Principi de subsidiaritat
Lo principi de subsidiaritat es una senténcia politica e sociala segon que la responsabilitat d'una accion publica, quand es necessària, deu èsser atribuida a la mai pichona entitat capable de resòlvre lo problèma d'esperela. Va en parelh amb lo principi de supléncia, que vòl que quand los problèmas despassant las capacitats d'una pichona entitat, l'escalon superior a alara lo dever de la sostenir, dins las limitas del principi de subsidiaritat.
Es doncas dins lo desir de vigilar a far pas a un nivèl mai naut çò que pòt l'èsser amb mai eficacitat e l'ecalon mai bas, es a dire la recerca del nivèl pertinent de l'accion publica.
La significacion del mòt latin d'origina (subsidiarii : tropa de resèrva, subsidium : resèrva / recors / sosten) rebat plan aquel doble movement, a l'encòp de nonintervencion (subsidiaritat) e de capacitat d'intervencion (supléncia).
Somari
Formas e domènis[modificar | modificar la font]
La subsidiaritat pòt èsser:
- descendenta: delegacion o atribucion de poders cap a un escalon mai pichon, se dich alara devolucion o decentralizacion. Concretament, dins una subsidiaritat descendenta, es l'escalon superior que decida lo que deu coneisser quina question.
- ascendenta: atribucion de poders cap a una entitat mai vasta, se parla alara de federacion o, entre païses, de supranacionalitat. Concretament, quand una subsidiaritat es ascendenta, es l'escalon inferior que decidís lo que deu coneisser quina question.
Trapant la seuna origina dins la doctrina sociala de la Glèisa catolica, la nocion de subsidiaritat venguèt lo lèma de l'Union Europèa.
Aquel principi de subsidiaritat es clarament inscrich dins lo drech e dins lo discors europèu. La mesa en aplicacion e lo contraròtle de la mesa en òbra d'aquel principi de subsidiaritat son de questions legitimas, e dobèrtas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Apareison de l'idèa[modificar | modificar la font]
Se pòt considerar lo filosòf Johannes Althusius coma a l'origina del principi de subsidiaritat[1]. Dins son obratge de 1603, Politica. Methodice digesta et exemplis sacris et profanis illustrata, cui in fine adjuncta est oratio panecyrica soslinha la necessitat d'autonomia de las collectivitats de basa, al respècte dels poders centrals. De fe reformada e "maïeur" d'Emden, posèt lo principi dins las deliberacions del Sinòde reformat d'Emden (1571)[2].
Qualques experiéncias de l'epòca modèrne coma per exemple las Províncias de l'Union en Occitània del temps de las guèrras de religion pòdon èsser qualificadas de tentativa d'aplicacion del principi de subsidiaritat.
Dins lo drech canon[modificar | modificar la font]
Lo principi de subsidiaritat tornèt èsser pres pel drech canon. Se trapa ja aquela nocion dins la pensada de Tomàs d'Aquin mas foguèt formulat pel primièr còp pel papa Leon XIII, dins l'enciclica Rerum novarum, primièra formalizacion de la doctrina sociala de la Glèisa catolica. Venguèt necessària pels abuses de la revolucion industriala e las consequéncias sus la societat civila.
Aquel principi, dich tanben « principi d'ajuda », enoncia qu'es una error morala e de caritat que de daissar far per un nivèl social tròp elevat çò que pòt èsser fach pel nivèl social mai bas, perque se lo privariá de tot çò que pòt far. A aquel títol, e en consequéncia d'aquò, lo trabalh de cadun a drech al meteis respècte quin que siá lo seu nivèl social, perqu'es lo sol a lo poder far.
Autras influéncias[modificar | modificar la font]
Lo principi de subsidiaritat tanben foguèt defendut per de pensaires socialistas coma Proudhon, de militants del movement cooperatiu e d'autors liberals coma John Locke e John Stuart Mill[3].
Dins l'Union Europèa[modificar | modificar la font]
Lo principi de subsidiaritat foguèt introduch dins la legislacion comunautària per l'article 3 B del Tractat de Maastricht, a per objectiu que las decisions presas dins l'Union Europèa lo sián al nivèl mai pertinent e mai pròche possible dels ciutadans.
Principi[modificar | modificar la font]
Lo principi de subsidiaritat al sens europèu èra definit als paragrafes 1 e 2 de l'article 5 del Tractat instituent la Comunautat Europèa: « La Comunautat agís dins las limitas de las competéncias que li son conferidas e dels objectius que li son atribuits pel present tractat. Dins los domènis que ne relèvont pas de la seuna competéncia exclusiva, la Comunautat interven, conformament al principi de subsidiaritat, sonque se e dins la mesura que los objectius de l'accion envisatjada pòdon pas èsser realizats de biais sufisent pels Estats membres e pòdon doncas, en rason de las dimensions o dels efèctes de l'accion envisatjada, èsser realizats melhor al nivèl comunautari ».
Dins l'encastre de las competéncias concurrentas entre l'Union Europèa e los Estats Membres de l'Union Europèa, l'Union Europèa es competenta quand es incontestable que l'accion de la Comunautat apareis coma mai eficaça qu'une accion menada per una instància mai locala.
S'agís alara de definir sus que critèris se declarerá quicòm d'incontestable.
Lo principi de subsidiaritat se trapa ara al paragrafe 3 de l'article 5 del Traitat sus l'Union Europèa : « En vertut del principi de subsidiaritat, dins los domènis que relèvan pas de la seuna competéncia exclusiva, l'Union interven solament se, e dins la mesura que, los objectius de l'accion envisatjada pòdon pas èsser atengut de biais sufisane pels Estats membres, tant al nivèl central qu'al nivèl regional e local, mas pòdon l'èsser melhor, en rason de las dimensions o dels efèctes de l'accion envisatjada, al nivèl de l'Union ».
Mesa en òbra[modificar | modificar la font]
L'un dels objectius implicita èra de mermar l'espandiement del camp de l'accion burocratica al sen de l'Union.
Pasmens, la mesa en òbra es complèxa e subjectiva. Es perque, en realitat, las causidas politicas pesan tant coma la reparticion optimala de las competéncias.
Fonts[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jean-Sylvestre Mongrenier, Johannes Althusius et l’Europe subsidiaire, institut-thomas-more.org, lo 25 de mai de 2009.
- ↑ (fr)Marc Luyckx, "Histoire philosophique du principe de subsidiarité", Comission europèa, Cellula de prospectiva, ML(92) 64/92, lo 20 de genièr de 1992.
- ↑ (fr)La subsidiarité, principe de la démocratie délibérative, et la décentralisation Jean-Claude Boual e Philippe Brachet 2005
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Encyclica (fr)"Rerum Novarum", pel Papa Leon XIII
- (fr)Nouvelles de Synergies européennes, N°17, janvier 1996, p. 21, 22, 23, Entre autorité et libertés: le principe de subsidiarité, per Stéphane Gaudin.
- (fr)Chantal Delsol, Principe de subsidiarité, PUF, 1993.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Qu’est-ce que le principe de subsidiarité ? (site vie-publique.fr)
- (fr)La subsidiarité sul site de l'Union Europèa
- (fr)Rapòrt d'informacion de l'Assemblada nacionala sul principi de subsidiaritat (site assemblee-nationale.fr)
- (fr)Lo principi de subsidiaritat dins l’Union Europèa


text:
Regions e Pòbles Solidaris
Regions e Pòbles Solidaris o RPS es una federacion de partits politics autonomistas del centre e del centre-esquèrra sus lo territòri de l'estat francés.
Revendicacions[modificar | modificar la font]
A son congrès que s'acampèt a Brinhogan, en Bretanha, lo 25 d'agost de 2005, adoptèt las proposicions seguentas :
- Ratificacion per França de la Carta europèa per las lengas minorizadas, modificacion de l'article 2 de la Constitucion estatala e oficializacion de las lengas concernidas dintre lor espaci territorial.
- Segon las disposicions novèlas balhadas per l'article 72 de la Constitucion estatala, creacion de regions amb estatut especific en Savòia, al País Basc e Catalonha, establiment d'un airal administratiu de Bretanha inclusent lo departament del Léger Atlantic, e creacion d'una interregion occitana.
- Enançada e mesa en plaça d'un règlament politic per las revendicacions autonomistas, notablament en Corsega ont vòl instaurar un procèssus de patz coma foguèt lo cas en Grand Bretanha e en Espanha.
- Aveniment d'una Republica federala en França.
- Drech de rapròchament pels presonièrs còrses, basques, bretons e occitans.
Partits membres[modificar | modificar la font]
- En Occitània, lo Partit Occitan.
- Al País Basc Nòrd, EAJ-PNB, Partit Nacional Basc ; Eusko Alkartasuna (partit socialdemocrata basc) (EA) ; Abertzalen Batasuna (observator).
- En Catalonha Nòrd, lo Bloc Català (Blòc Catalan) ; Esquerra Republicana de Catalunya (ERC).
- En Bretanha, Union Democratica Bretona (UDB); Frankiz Breizh (Bretanha liura).
- En Savòia, lo Movement Region Savòia.
- En Corsega, lo PNC, Partit de la Nacion Còrsa.
- En Alsàcia, l'Union del Pòble Alsacian.


text:
Ardipitèc
Es ardipitècs (ardipithecus) son un genre ja escandit dens era tribú des Hominidae enclusada dens era sosfamilha des Homininae. D'autes cercaires es airalen en una clade diferent des Hominini.
Eth genre ei compausat , enquias descurbiments actuaus, de dus especies fossili Ardipithecus ramidus e Ardipithecus kadabba (aguesta erá considerada ua sosespecie dera prumèra). Aguest genere se trapava solet en Africa orientau. Es fossili apareguts en Etiopia, Eth País des Afar, ena val der arriu Awash.
Es fossili d'ardipithecus an estat datats damb ua antiquitat de 5,8 milions d'annades per Ardipithecus kadabba e 4,4 milions d'annades per Ardipithecus ramidus (es inicis deth Pleistocèu).
Compartiguèren caracteristiques morfologiques damb es chimpanzé e es gorilles, e, de còps, se considera que non son de vertat es ancessors directes der òme actuau. Era dintadura des ulhals ei plan primitiva e era mesura corporau erá coma era d'un chimpanzé. Semblaua que demorauen ena jungla e auien iniciat eth bipedalisme, especiauments Ardipithecus ramidus .


text:
Pè
Lo pè (plural pès a mai se sovent se pòt ausir *pèses) es una estructura del còs que se pòt trapar en çò d'una part granda de las espécias animalas que servís essencialament per la locomocion.
Costumas[modificar | modificar la font]
Las costumas de se cobrir lo pè dins los ostals es fòrça variabla en foncion dels endreches e depend sovent del clima e del temps, sens comptar los factors d'òrdre cultural o religiós. Per exemple, dins una part importanta d'Euròpa (mai que mai lo nòrd e l'èst) e de Canadà, e dins fòrça ostals de Nòva Zelanda e d'Austràlia, es abitual de se tirar las sabatas o las bòtas en dintrar, mentre qu'es als Estats Units es pas gaire abitual dins la part màger del país. En Japon, aquela costuma es talament espandida que los sòls sovent son faches de materials que son tròp fragils per poder suportar lo passatge frequent dels pès cauçats. Dins qualques culturas, los pès descauces se pòdon considerar coma pas convenables o ofensants. Dins los païses del mond arabi e en Tailàndia, se considèra fòrça ofensant de mostrar a qualqu'un la sòla del pè, a mai se l'abitud de portar pas de sabatas es pro espandida, per encausa de divèrsas rasons coma lo clima caud e la tradicion. Un dels efièches mai frequent del fach de portar de cauçadura es l'odor dels pès.


text:
Castèth deu Sant Anjo
Lo castèth deu Sant Anjo (var. Castèth/Castèl/Castèu/Chastèl/Chastèu deth/deu/dau/del Sant/Sent Àngel) qu'ei un monument de Roma.
A l'origina que ho bastit au IIau sègle sus l'arribèra dreta de Tibre per l'emperaire Adrian entà ne har lo son mausolèu.
A partir deu sègle V que vadó hortalessa. Que deu lo son nom a la vision legendària d'un anjo qui seré apareishut au son som en bèth estruçar la soa espada en signe d'acabament de l'ira de Dieu e donc de las epidémias.
Que ho durant sègles la hortalessa deus papas (e la loa preson) dinc a l'an 1871 quan ho tornat a la Republica Italiana.


text:
170
Sus li piado d’Anfos Daudet..
Toupounimìo de Ventour.
Carrat d’As.
Lou Matagot.
L’Erau e li pintre.
L'Auta.
La fauno grando de Ventour.
170
Sus li piado d’Anfos Daudet..
Ensignadou - Nòstis emissioun - Prouvèrbi.
La LGV se farié pas.
Editouriau
Vitòri pèr Magalouno.
L’atualita en image.
L’Evenamen.
La Mar Nostro es menaçado.
Trin di Fèsto e Manifestacioun Prouvençalo.
Cavaucado. Carreto ramado.
36en Festenau Prouvençau.
Targo Prouvençalo.
Councous Literàri.
Toupounimìo de Ventour.
Pargue Naturau Regiounau di Pre-Aup.
Dis Aup i Pirenèu.
Lou fenoun
Carrat d’As.
Fos.
Lou Matagot.
Pau Ruat (1862-1938).
Balado à l’entour dóu Vis.
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
L’Erau vist pèr li pintre.
L'Auta.
La fauno grando de Ventour.
Lou despartamen dis Aup Marino vèn de counèisse en evenamen de trìo emé l’inaguracioun, lou 22 de Juliet de 2012, dóu Pargue Naturau Regiounau di Pre-Aup dóu Sud, en presènci de Dóufino Batho, nouvello menistre de l’ecoulougìo.
Aquest Pargue es lou 48en crea en Franço e lou 6en en Regioun Prouvènço-Aup-Coustiero d’Azur. S’espandis sus un territòri inmènse de 88.040 eitaro, emé 45 coumuno councernido e si quàuqui 31.270 estajan.
A pèr limito : au levant e à l’uba, la valèio dóu flume Var que, coume se saup, s’atrovo pas dins lou despartamen que porto soun noum; au pounènt, li despartamen dis Aup de Prouvènço Auto e dóu Var e, à l’adré, la Coustiero d’Azur emé soun rèire-païs que s’enfounso de 10 à 20 km dins li terro.
Ié caupon, dins lou nouvèu Pargue, que dos vilo : Grasso (52.019 abitant), capitalo moundialo de la perfumarié, e Vènço (19.198 abitant), forço couneigudo pèr sis ativeta artistico. Li 43 àutri coumuno soun de viloto vo de pichot vilage prouvençau forço pintouresc e agradiéu. Lou sèti dóu Pargue es à Sant-Valié (Saint-Vallier-de-Thiey, 2 av. Gaston de Fontmichel, 06460).
Un riche patrimòni
Lou Pargue Naturau Regiounau di Pre-Aup dóu Sud a un patrimòni forço drud.
D’un poun de visto lenguisti, se ié parlo 3 anciàni lengo d’O (es lou Pargue que lou dis) : li dos varieta de prouvençau que soun lou gavouòt e lou prouvençau maritime, e lou niçard.
D’un poun de visto geougrafi, es entre li mountagno auto dóu Mercantour e la Coustiero d’Azur. Es un vaste de mountagno mejano, emé de gorgo, de séuvo e 1.952 baumo e aven. Es un territòri prouvençau marca pèr lis enfluènci mieterrano e aupino que se mesclon, em’ uno naturo e de vilage encaro engarda, ço que lou rènd eicepciounau.
I’a de bèlli valèio agricolo, uno bioudiversita richo emé 2.000 espèci vegetalo, 40 espèci flouristico endemico e de noumbróusis espèci faunistico d’interès patrimouniau (eisèmple : 23 espèci de rato-penado sus li 30 presènto en Regioun nostro).
Pèr un tourisme de qualita
La toco dóu Pargue Naturau Regiounau sara de manteni uno qualita de vido noun counchado pèr l’urbanisacioun de la Coustiero; metre en valour li saupre-faire presènt dins tóuti li coumuno; desvouloupa e mestreja un tourisme famihau o de pichot group, pèr la descuberto dóu païs, respetuous di païsage, de la floro e de la fauno, à l’óupausa d’un tourisme de masso.
Demié li persounage ilustre que se n’en pòu enourguï lou Pargue, avèn Celestin Freinet (aquéu de la pedagougìo famouso) (1896-1966), l’Amirau de Grasso (1722-1788) e lou grand pintre Jan-Ounourat Fragonard (1732-1806).
Lou Pargue Naturau Regiounau di Pre-Aup dóu Sud vous counvido, desenant, à veni parteja si richesso. Li coumuno e li poupulacioun vous aculiran emé lou gentun calourènt e la bounoumìo que li caraterison.
1119172


text:
Vergueta
Las verguetas (var. vergetas) o los guilheumets son de signes tipografics de pontuacion que servisson basicamaent per enclaure una expression, un tèrme o una citacion.
Somari
Tipes de verguetas[modificar | modificar la font]
Las verguetas s'utilizan en parelhs, una per dobrir e una autra per barrar:
- («...») Verguetas bassas o angularas. Son tradicionalas dins la tipografia de las lengas romanicas.
- (“...”) Verguetas nautas: son dos parelhs ennaut amb lo parelh de dobertura capvirat. Son tradicionalas dins la tipografia de las lengas romanicas.
- (‘...’) Verguetas simplas. An un usatge mai rar.
- ('...' e "...") Verguetas drechas, que pòdon èsser simplas e doblas. Se devon pas confondre amb lo simbòl de las minutas e segondas de las coordenadas geograficas, astronomicas, matematicas e fisicas. S'utilizan en substitucion de las autras verguetas dins una tipografia de marrida qualitat, çò qu'arriba sovent amb certans logicials. Tanben arribava sovent amb las ancianas maquinas d'escriure.
L'apòstròf tipografic (’) a la meteissa forma qu'una vergueta simpla de barradura, e l'apòstrof drech (') la meteisssa que la d'una vergueta drecha.
Usatge de las verguetas[modificar | modificar la font]
Verguetas e espaci[modificar | modificar la font]
Dins gaireben totas las lengas del mond, las verguetas vòlon un espaci del costat exterior mas pas jamai del costat interior.
- xxx «xxx» xxx
- xxx “xxx” xxx
- xxx ‘xxx’ xxx
L'usatge que consistís a metre un espaci interior, amb las verguetas bassas, es tipic de la lenga francesa e s'obsèrva pas gaire dins las autras lengas; un tal usatge francés es pas sistematic ni solament obligatòri en occitan.
- usatge general e internacional: xxx «xxx» xxx
- usatge particular de la lenga francesa: xxx « xxx » xxx
Ont plaçar las verguetas?[modificar | modificar la font]
Se plaçan per:
- Transcriure o far de citacions literalas.
- Indicar l'ironia. S'utilizan per senhalar los mots qu'apareisson dins un sens diferent de l'abitual, dins un ton ironic o enfatic.
- Senhalar de devisas, d'eslogans e de noms de campanhas.
- Indicar de capítols o las partidas d'una òbra.
- Autres cases: conferéncias, discorses, parlaments, rapòrts, taulas redondas...
- Dins lo cas de las verguetas dins d'autres verguetas, la gradacion se fa mejançant de verguetas diferentas, ansin:
- «... “... ‘...’ ...” ...»
- “... «... ‘...’ ...» ...”
- “... ‘... «...» ...’ ...”
S'utiliza l'italic de preferéncia a las verguetas dins los cases seguents: títols, publicacions periodicas, escaisses, latinismes, fragments de lengas estrangièras e mots non inclusits dins lo diccionaris.
La virgula, lo punt-virgula e los dos punts se plaçan aprèp las verguetas de barradura. Lo punt se plaça abans se la citacion comença e acaba un paragraf. Los signes d'interrogacion e d'exclamacion se plaçan dins las verguetas s'apartenon al fragment citat.
Diferents tipes e còdes[modificar | modificar la font]
La forma de las verguetas pòt variar segon las lengas. Vaicí diferentas formas e lors còdes.


text:
Gigny-Bussy
Gigny-Bussy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat es sortida de la fusion de las municipalitats de Gigny-a los-Bòsques e Bussy-a los-Bòsques l'an 1966[1].
Cette commune est issue de la fusion des communes de Gigny-aux-Bois et Bussy-aux-Bois en 1966[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ EHESS, nòta de la comuna sul luòc Cassini, consultada lo 1er en febrièr 2009
- ↑ EHESS, notice de la commune sur le site Cassini, consultée le 1er février 2009


text:
1898
Aquesta pagina concernís l'an 1898 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Entre abriu e aost, debanament de la Guèrra Ispanoestatsunidenca après una aumentacion dei tensions entre lei dos país (explosion de l'USS Maine, campanha de premsa ostila ais Estats Units) que s'acabèt per una desfacha espanhòla rapida (au mens 50 000 mòrts) en fàcia de la flòta modèrna de Washington e per la pèrda dei vestigis de l'Empèri coloniau espanhòu format ai sègles XVI e XVII ambé la pèrda de Cuba (venguda independenta), de Puerto Rico, de Guam e dei Filipinas (annexats per leis Estats Units).
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
En març, premiereis aparicions dau movement dei Boxers ambé de manifestacions ostilas ais estrangiers e a l'emperaire dins lei carrieras de Pequin.
Dau 11 de junh au 21 dau setembre, l'emperaire Guangxu e sei conselhiers ordonèron una tièra de reformas (130 decrèts adoptats dins lo corrent dau periòde) per modernizar l'Empèri segon un modèl similar au Meiji japonés. Pasmens, lo movement se turtèt a una oposicion importanta au sen de la Cort Impericala menada per Cixi, lei faccions conservatritz e tanben certanei grops reformators. A la fin de setembre, un còp d'estat declarèt l'emperaire incapable de dirigir lo país e Cixi prenguèt tornarmai lo poder. Lei conselhiers principaus de Guangxu foguèron executats ò deguèron s'exilar.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Descubèrta de polòni e de radi per Marie Curie (1867-1934) e per Pierre Curie (1859-1906). Aquela descubèrta permetèt de confirmar l'existéncia dei radiacions (radioactivitat) descubèrtas per Henri Becquerel en 1896. Henri Becquerel, Marie Curie e Pierre Curie recebèron lo Prèmi Nobel de Fisica en 1903.
Meteorologia[modificar | modificar la font]
Utilizacion dau premier balon sonda per lo meteorològ francés Léon Teisserenc de Bort (1855-1913) per estudiar l'atmosfèra. A la fin de l'annada (ò belèu lo 8 de genier de 1899), aquò li permetèt de descubrir l'existéncia de l'estratosfèra.
Quimia[modificar | modificar la font]
Après sei descubèrtas deis annadas precedentas, William Ramsay (1852-1916), trabalhant d'ara endavant ambé Morris William Thomson, descurbiguèt tres gas rares suplementaris (neon, cripton e xenon).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 23 de genièr - Sergei Eisenstein, escrivan rus (m.1948)
- 31 de genièr - Joseph Kessel escrivan francés (m.1979)
- 10 de febrièr - Bertolt Brecht, poèta e autor de teatre alemand (m.1956)
- 26 de febrièr - Vicente Aleixandre, escrivan espanhòl, Prèmi Nobel de Literatura (m.1984)
- 5 de junh - Federico García Lorca, escrivan espanhòl (m.1936)
- 22 de junh - Erich Maria Remarque, autor alemand (m.1970)
- 19 de julhet - Herbert Marcuse, sociològ alemand (m.1979)
- 26 de setembre - George Gershwin, compositor american (m.1937)
- 21 de novembre - René Magritte, pintre bèlga (m.1967)
- 26 de novembre - Karl Ziegler, quimista alemand, Prèmi Nobel de Quimia (m.1973)
- Clardeluna, poèta e autora occitana de teatre (m.1972)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 14 de genièr - Lewis Carroll, matematician e escrivan american (n.1832)
- 30 de julhet - Otto von Bismarck, cancelièr d'Alemanha (n.1815)


text:
1099
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1099 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Associacion de son fiu Loís a la corona per lo rèi Felip. Loís foguèt subretot cargat d'operacions de pacificacion dins la region de Vexin.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Après la revirada dei negociacions de 1098 ambé lei Crosats e una temptativa novèla aquela annada, lei Fatimidas deguèron faciar l'ataca crosat en Palestina. Pasmens, lei Crosats foguèron venceires e l'armada fatimida perdiguèt Jerusalèm lo 15 de julhet e foguèt esquichada a Ascalon lo 12 d'aost. Ansin, lo poder egipcian poguèt plus eliminar la preséncia crestiana en Tèrra Santa maugrat la contuniacion de combats durant leis annadas seguentas.
Asia[modificar | modificar la font]
Reiaume de Jerusalèm[modificar | modificar la font]
Fondacion dau Reiaume de Jerusalèm après la conquista de la vila santa per lei Crosats lo 15 de julhet. Après un refús de Ramon IV de Tolosa, Godofred de Bouillon foguèt elegit lo 22 rèi dau novèu reiaume. Acceptèt lo reiaume mai refusèt lo títol reiau e venguèt Avoat dau Sant Sepulcre. Sa premiera accion importanta foguèt de batre lei renfòrç fatimidas cargats de desblocar puei de defendre Jerusalèm a Ascalon lo 12 d'aost. Puei, Godofred deguèt faciar lei rivalitats intèrnas au camp crosat, empachar Ramon IV de venir lo senhor d'Ascalon — que demorèt donc sota lo contraròtle d'un senhor musulman — e luchar còntra l'oposicion politica dau patriarche de Jerusalèm desirós de fisar la vila e lo reiaume a la Papautat.


text:
Miribel-les-Échelles
Miribel-les-Échelles es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada en cara del massís, Miribel-los-Escalièrs es coma un balcon sul massís de la Chartreuse. Aquela municipalitat aperten al Parc natural regional de la Chartreuse.
Située en face du massif, Miribel-les-Échelles est comme un balcon sur le massif de la Chartreuse. Cette commune appartient au Parc naturel régional de la Chartreuse.


text:
Rogièr I Trencavel
Rogièr I Trencavel († 1150) foguèt un nòble occitan, vescomte de Carcassona e d’Albi de 1129 a 1150. Èra filh de Bernat Aton IV Trencavel, vescomte d’Agde, d’Albi, de Besièrs, de Carcassona e de Nimes, e de Ceselha de Provença.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
A la mòrt de son paire, partegèt los vescomtats d'aquel amb lo seus fraires recebèt Albi, Carcassona e le Rasés. Alara qu'aviá fach omenatge a Anfós Jordan, comte de Tolosa, a vegada lo combatèt, per exemple quand aquel darrièr temptava de sometre lo vescomtat de Narbona e la seuna eretièra, Ermengarda. Bernard de Canet, un dels seus cavalièrs, capturèt Anfós en 1143, e Rogièr li impausèt un tractat renonciant a ambicions en Lengadòc. Anfós se n'anèt a la crosada en 1148 e moriguèt en Tèrra Santa.
En 1149, Rogièr jurèt fidelitat al comte Ramon V de Tolosa, lo filh d’Anfós Jordan. Sens dobte se sentissiá menaçat pel comte de Barcelona. Mas Rogièr moriguèt l’an seguent.
Maridatge e enfants[modificar | modificar la font]
Esposèt lo 28 d'abril de 1139 Bernarda de Comenge, filha de Bernard Ièr , comte de Comenge e de Dias de Samatan, mas semblèran pas qu'aguèron d’enfants. En tot cas es lo seu fraire Ramon que li succedèt
Annexes[modificar | modificar la font]
Bibliographie[modificar | modificar la font]
- (fr)Jean-Luc Déjean,  Les comtes de Toulouse (1050-1250), 1979 [detalh de las edicions]
- {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Detlev Schwennicke,  Europäische Stammtafeln, 1935-2007


text:
Comission Europèa
La Comission Europèa es una institucion politicament independenta que baileja lo poder executiu de l'Union Europèa (UE). Son objectiu principal es de prepausa la legislacion, las politicas e los programas d'accion e tanben es responsabla d'aplicar las decisions del Parlament Europèu e del Conselh de l'Union Europèa. Lo tèrme de Comission fa referéncia als membres de la Comission, anomenats Comissaris, designats pels 27 Estats membres e lo Parlament, mas fa referéncia tanben a la pròpria institucion e a son personal. L'actuala Comission Europèa es presidida per José Manuel Durão Barroso dempuèi 2004.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Ciclisme sus rota
Lo ciclisme sus rota es un espòrt, una dei disciplinas dau ciclisme. Si disputa au nivèu amator mai tanben professionau dins de país nombrós. Lei participants, "ciclistas" o "correires ciclistas" disputan de competicions sus rota. Aquel espòrt es pròche dau ciclisme sus pista o dau ciclocross, e de còups que i a lei competitors pòdon èstre lei memes. Lo ciclisme sus rota es un espòrt fòrça exigent que si deu destriar dau ciclotorisme, espòrt amator onte si privilegiá lo leser e lo torisme.
Espòrt d'equipa dau classament individuau, lo ciclisme sus rota es un afaire d'endurança e de tactica. Es indispensable de si saber economizar. Per aquò, lei ciclistas si paran dau vent en si plaçant per torn leis uns darrier leis autres. Si relèvan coma aquò per anar mai luench, mai lèu. Un ciclista pòu per exemple preservar sei fòrças pendent tota la durada d'una corsa, de còups que i a mai de 250 km, en vista d'un esprint finau de quauques centenaus de mètres.
Lo ciclisme sus rota femenin beneficiá d'una mediatizacion ben mens importanta que son omològue masculin.


text:
Fenèstra
En arquitectura e bastison, una fenèstra (var. fenestra, frinèsta, ahrièsta, hièstra) es un alandament dins una paret o un pan penjalut de teulada amb o sens veiratge.
Foncion[modificar | modificar la font]
Una fenèstra assegura mantuna foncion pel local concernit: esclairatge, vista, eventualament aeracion e de còps que i a, comunicacion, evacuacion; tot aquò en respectar la separacion dels luòcs per son isolacion termica e fonica. La fenèstra servissiá autres còps a far dintrar o sortir las merças dels magazins situats a l'estanci o tanben a escampar las bordilhas.


text:
Ouarville
Ouarville es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ouarville Es un vilatge typiquement beauceron, situat a 14 km al nòrd-es de Voves, 12 km al sud de Auneau e aperaquí 1 500 m de l'anciana via romaine de Chartres a Sentit dich "Camin de sant Mathurin". La rota nacionala 154 passa a 8 km del vilatge e la linha camin de fèrre París - Tors via Châteaudun e Vendôme a 5 km al nòrd-oèst.
Ouarville est un village typiquement beauceron, situé à 14 km au nord-est de Voves, 12 km au sud d'Auneau et environ 1 500 m de l'ancienne voie romaine de Chartres à Sens dite "Chemin de saint Mathurin". La route nationale 154 passe à 8 km du village et la ligne chemin de fer Paris - Tours via Châteaudun et Vendôme à 5 km au nord-ouest.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Jacques Pierre Brissot es nascut l'an 1754 a Ouarville[ref. necessària], masatge caseriu de Lèves e pas a Ouarville costat de Voves. A #èsser guillotiné l'an 1793
Jacques Pierre Brissot est né en 1754 à Ouarville[ref. necessària], hameau de Lèves et non à Ouarville canton de Voves. Il a été guillotiné en 1793


text:
-405
Aquesta pagina concernís l'an -405 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès ambé l'ataca de la novèla flòta d'Esparta, comandada per Lisandre, còntra Salamida e la region d'Atica. Aquò obligiguèt la flòta principala deis Atenencs que susvelhava la region deis Estrechs de se dirigir vèrs lo sud per afrontar Lisandre. Pasmens, lo generau espartenc refusèt la batalha e capitèt d'agantar leis Estrechs onte bloquèt l'avitalhament d'Atenas. Aquò obligiguèt de s'entornar vèrs sa posicion d'origina. Pasmens, après divèrseis errors de comandament, foguèt anientada a Aegospotami. 8 naviris dirigits per Conon d'Atenas capitèron de s'enfugir. Se retirèron a Chipre onte son cap acomencèt d'intrigar ambé leis Aquemenidas per afeblir leis Espartencs après la guèrra.
De son caire, la flòta de Lisandre organizèt lo blocus maritim d'Atenas que foguèt tanben blocada per una armada terrèstra entraïnant una famina grèva dins la vila.
Roma[modificar | modificar la font]
Començament dau sètge de Veïes per lei Romans. En causa de tensions intèrnas a la civilizacion etrusca, leis autrei vilas etruscas mandèron ges d'ajuda a Veïes.
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Fin dau conflicte acomençat l'annada precedenta còntra Siracusa per s'opausar a la rebastida d'Agrigenta. Menaçada per una epidemia de pèsta, lei Cartaginés capitèron de negociar una patz que foguèt en realitat una trèva car rompuda tre 398 avC.


text:
Hydropotes inermis
L'idropòt (Hydropotes inermis), tanben apelat Cèrvi d'aiga o Cabiròl de las sanhas es un pichon cervid d'Asia.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Aqueste cervid pichon es fòrça crentós. Lo mascle, un pauc mai grand que la femèla, a de grandas caninas aparentas, utilizadas pendent los combats entre mascles. Los pichons, pòdon aver un pelatge leugièrament pigalhat, alara que los parents an un pelatge unit.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 624952 Hydropotes Swinhoe, 1870 (en)
- Referéncia ITIS : TSN 625054 Hydropotes inermis Swinhoe, 1870 (en)


text:
Sarrança
Sarrança (Sarrance en francés) qu'ei ua comuna bearnesa dera Vath d'Aspa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Vila bearnesa de la Vath d'Aspa e lòc famós de romiatge vodat a la Verge. Qu'ei tanben lo lòc on e's'escad la narracion de l'Eptameron de Margarida de Navarra puishque los personatges que son embarrats a Sarrança per'mor de la creishuda de las aigas e que's hican, per passar los temps, a contà's las istòrias amassadas dens l'òbra .
La legenda...[modificar | modificar la font]
A l'origina de la veneracion de la Verge de Sarrança que's conta qu'un pastor e miava un buèu a péisher au ras deu gave. L'animau que desapareishèva e que tornavan cada còps mei bèth qu'avans. Lo pastor que's decidè a seguí'u e que'u vedó prosternat au ras d'ua pèira grana. Un pescador tanben que vedó aquò e los dus que s'apropièn e que trobèn dens l'aiga deu gave ua estatua de la Verge. Los hidèus, lo curat de Bedós, l'evesque d'Auloron e los teologians aperats per eth que constatèn lo miracle en bèth véder lo buèu a tornar agenolhà's.
L'evesque que decidí de botar l'estatua dehens la catedrau d'Auloron. L'endedia, totun, n'i èra pas mei. Qu'èra tornada a son lòc purmèr. Alavetz, acceptant lo messatge aparent de la Verge, l'evesque que hasó bastir un orator en aqueth lòc e ua glèisa a Sarrança. Adarron, uns profanators que panèn l'estatua e que la getèn deu pont de Sarrança, mes l'estatua que'us espaventè en tot pujar soleta a contra briu per tornar un còp mei suu son autar.
...e l'istòria[modificar | modificar la font]
A l'entorn de l'an 1340, los prèstes premontrés que s'encarguèn deu culte de la Verge a Sarrança. Sarrança que vadó un centre màger de romiatge. Ua bula deu Papa Eugèni IV que domandè ajudas e aumòinas per bastir un santuari vodat a la Verge en lo lòc de Sarrança. Que vadó abadia.
Los reis de Navarra e d'Aragon e lo senhor de Bearn que s'i amassèn en i deishant ofrandas. Atau, chic a chic, las riquessas que s'apielèn a l'entorn deu santuari.
Lo rei de França Loís XI, que viengó en romiatge en 1465, e que domandè au son escuder, que, davant l'estatua de la Verge, e capviresse l'espada qui tieneva tostemps quilhada en reiau preséncia.
Margalida de Navarra, de segur, que hasó tanben lo romiatge. Hicat devath la proteccion deu son marit, Enric de Labrit, Rei de Navarra (ajòu deu Noste Enric) en 1527 lo santuri qu'èra au som de la soa glòria. Mes los maus temps que s'apropiavan.
Los partisans reformats de Joana de Labrit que destrusín Sarrança en bèth cremar l'abadia e en massacrant los monges. Un monge, Lompageu, totun, que s'emportè l'estatua en Espanha. Quan Enric III de Navarra e IV de França e tornè lo dret de practicar lo catolicisme, Lompageu be tornè a Sarrança dab l'estatua. Los premontrés que tornèn tanben, los romius que hen çò medish e los miracles dan eths. En 1675 la glèisa qu'èra tornada bastir e consacrada. Lo romiatge a Sarrança que vadó tan important com abans pendant los sègles XVIIau e XVIIIau. Los Contes de Gasconha, gessits d'ua tradicion orala anteriora a la devocion de Lorda qui coneishem uèi lo dia, mencionan Sarrança com lo lòc de romiatge per antonomàsia.
La Revolucion que ho lo segond drama de Sarrança. Los monges que huegèn e l'estatua que ho esconuda a Bedós peu curat. La glèisa n'èra pas mei qu'ua roeina. Los prèstes de Bètharram que tribalhèn a tornar quilhar lo santuari. La glèisa restaurada que ho oficialament inaugurada en 1891.
Lo santuari[modificar | modificar la font]
Uèi lo Santuari qu'ei en l'estat qui l'a deishat la darrèra reconstruccion per l'arquitecte M. Mondet a la fin deu sègle XIX. Qu'ei un lòc d'inspiracion barròca (com Bètharram) dab l'originalitat de muishar un campaner octogonau caperat per ua copòla. Suus costats de la glèisa que i a duas caperòtas vodadas a Sant Norbert (fondator deus premontrés) e Sant Martin. Fin finala que cau mentàver lo claustre.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Pelisson, Henri. Nòste Dame de Sarrance. Auloron : Marque, 1898.
Òbra en occitan biarnés vodada a Sarrança purmèr prètz (lo virasolelh vermelh) aus Jòcs Floraus de Tolosa, 1898.
- Poey, l'abbé. Notre-Dame de Sarrance. Sarrança : 1893.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Galeria[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Enzim
Un enzim qu'ei ua molecula (generaument ua proteïna mes cèrts ARNs que pòden formar enzims aperats ribozims) qui, mercés a la soa estructura e a la soa forma e pòt jogar un ròtle de catalisador, qu'ei a díser que pòt favorizar e accelerar ua reaccion quimica en bèth abaishar lo lindau energetic qui cau e qui los reactius quimics atenhin entà provocar la reaccion. Dit d'un aute biaish, sens lo catalisador, la reaccion quimica qu'ei possibla, mes que pren mei de temps e que cau hornir mei energia entà qui's debane. A la fin de la reaccion, l'enzim que demora intacte.
Nomenclatura e classament[modificar | modificar la font]
Fòrça enzims son estats designats amb lo sufixe -asa darrièr lo nom de son substrat: amilasa, lipasa, proteasa...
Existisson fòrça classas diferentas d'enzims, cadun d'eles especializat en un tipe de reaccion o de substrat. Lo sieu classament foguèt elaborat en 1955 per la Comission dels Enzims (EC) de l'Union Internacionala de Bioquimia (IUB). Cada enzim se nomena amb una sequéncia de quatre numèros, precedits pel tèrme EC. Lo primièr numèro correspond a la familha de l'enzim, segon sa foncion.
- EC 1 Oxidoreductasas: de reaccions d'oxidacion/reduccion
- EC 2 Transferasas: transferiment de grops foncionals
- EC 3 Idrolasas: idrolisi de ligams
- EC 4 Liasas: trencadura de ligams per metòdes que sián pas oxidacion o idrolisi
- EC 5 Isomerasas: de cambiaments isomerics en una sola molecula
- EC 6 Ligasas: union covalenta de doas moleculas