text:
Mar Mediterranèa
La mar Mediterranèa es una mar interiora situada entre Euròpa al nòrd, Africa al sud, e Asia a l'èst. S'espandís a quicòm prèp sus 2 500 000 km² per una prigondor mejana de 1370 m. L'estrech de Gibartar, amb solament 14 km de largor, la religa a l'ocean Atlantic, e lo Canal de Suèz, artificialament, a la mar Roja ; aquò fa qu'a de marèas fòrça discretas.
La mar Mediterranèa es considerada coma lo brèç de la civilizacion occidentala. Dins l'Antiquitat, foguèt una zona privilegiada de contactes culturals, d'escambis comercials e d'afrontaments politics. Sus las seunas ribas an florit, se son espandidas e an desaparegut d'importantas civilizacions: romans, egipcians, fenicians, ititas, grècs, cartagineses, macedonians, berbèrs, genoveses, venecians ...
Qualques regions particularas de la Mediterranèa pòrtan elas tanben tradicionalament lo nom de mar :
- mar Egèa
- mar Ioniana
- mar Adriatica
- mar Tirrèna
- mar Ligura
- mar de Marmara (ancianament Propontida)
EtimologiaModificar
Le nom Mediterranèa ven dau latin mediterraneus que significa "au mitan dei tèrras, valent a dire dei tèrras dau mond conoissut per lei romans.
La mar Mediterranèa es, ò es estada, conoissuda sota de nombroseis apelacions de-lòng de l'istòria :
- « Grand-verd » (Wȝḏ-wr), Es ansin que leis ancians egipcians l'anomavan ;
- Se disiá frequentament Mare nostrum (« Mar Nòstra ») ò, de còps que l'a, Mare internum (« mar interiora») dins l'Empèri Roman ;
- dins l’Ancian Testament, sus la costiera occidentala de la « Tèrra santa », se disiá la « mar Hinder », de còps traducha per la « mar dau Ponent» (Dt. 9,24 ; Joel, 2,20), ò coma la « mar des Filisteus » (Ex. 23,31), qu'aquesto pòble ocupava una part bèla de la pantiera litorala pròchi de Palestina.
La part màtger dei lengas dei pòbles que vivon a l'entorn de la mar Mediterranèa a una apelacion qu'es pròpia a sa cultura, soventei-fes una traduccion de la "mar dau mitan" ò de la "mar blanca" :


c: text/html

text:
Mognéville
Mognéville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La distincion de Mognéville #aperténer a las Beauvau, a las Amboise[1] (Modèl:XVIe Sègle), de contunh als Choisy, marques de Mognéville (Sègle XVII).
La municipalitat se trucava encara Moignéville a Modèl:La s mini- e Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègles, de las pèças oficialas del ministèri de las finanças en 1823 la testifiquen.
La , los Alemands de laModèl:3 e division de Panzer-Magraners, una unitat de la Wehrmacht, massacrent 86 abitants de quatre pòbles vesins : Robert-Espanha, Beurey-sus-Saulx, Couvonges e Mognéville.
La seigneurie de Mognéville appartint aux Beauvau, aux Amboise[2] (Sègle XVI), puis aux Choisy, marquis de Mognéville (Sègle XVII).
La commune s’appelait encore Moignéville au Modèl:S mini- et Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègles, des pièces officielles du ministère des finances en 1823 l’attestent.
Le Mes invalid (août), les Allemands de la 3en division de Panzer-Grenadiers, une unité de la Wehrmacht, massacrent 86 habitants de quatre villages voisins : Robert-Espagne, Beurey-sur-Saulx, Couvonges et Mognéville.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Veire Jacques de Clermont-de Amboise.
- ↑ Voir Jacques de Clermont-d'Amboise.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Västerbottens-Kuriren
Lo Västerbottens-Kuriren (en occitan: "Corrièr de Västerbotten"), tanben conegut popularament per sas inicialas VK, es un jornal suedés de parucion quotidiana publicat a Umeå, una vila del nòrd de Suècia. Lo periodic de tendéncia liberala, qu'es lo mai important de l'airal davant son rival lo Västerbottens Folkblad, cobrís l'informacion regionala del Comtat de Västerbotten manca las comunas de Mala, Norsjö e Skellefteå.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Västerbottens-Kuriren apareguèt pel primièr còp lo 17 de mai de 1900. Sa creissença e son expansion foguèron rapidas e lo quotidian se placèt lèu coma lo jornal mai important e legit del Comtat de Västerbotten tre 1903, posicion qu'a servat de contunh fins uèi.


text:
Es complicar de far la promocion d’un partit que capita sonque de plaçar una casta al poder.
E donc, tot es bon, per ensenhar lo camin bon.
Mas aquel marqueting politic es justament lo problèma francés, en l’abséncia de reala politica ligada a las promessas electoralas ancianas e donc a l’incapacitat del personal socialista de las aplicar, e de portar al poder la vertadièra populacion de ciutadans de l’Estat francés.
Donc farai de «sciences-po» modèl PÒBLE CIUTADAN ambe l’ajuda involontària dels militants socialistas.
Per definicion una eclipci es momentanèa, malastrosament lo sistèma partidocrata francés es pas una eclipsi, es un dels traumàs que los pòbles de fRança an de suportar.
Los militants dels partits franceses fan dempuèi la santa revolucion ambe una constitucion qu’es una grèu problèma ontologic francés.
E perqué ? La constitucion francesa es lo problèma.
Las elitas occitanas en avinhon e Bearn, an abandonat lo dreit de fabricar leis lo 22 de setembre de 1792, lo problèma francés en Occitània n’an acabat aquí.
Per la Comtea de Niça, lo problèma francés, es Napoleon III que n’a acabat ambe un referndum modòl Putin en Crimèa.


text:
Quauquarrés a dit que jamès ues eleccions europèes auien provocat tanti tarrabastals politics e institucionaus. Sigue o non atau, d’alavetz ençà s’an succedit ua sòrta de cambis qu’an hèt implosionar eth sistèma que coneishíem, cambis que, de tota forma, se venguien codent bèth temps a. Rebrembem: irrupcion de Podemos e era volentat de sajar ua auta politica, anonci de retirada deth secretari generau deth PSOE e dubertura d’un procès de consulta ara sua militància entath nau lideratge, henerècles ena federacion de CiU damb es avisi de Duran, abdicacion deth Rei en favor deth que serà Felip VI e es reaccions sociaus derivades en forma de demana per un referèndum entà escuélher entre monarquia o republica, quan tot ja ei questionable e poderie foncionar mielhor damb reformes pregones, perque, mès enlà dera forma d’Estat (exemples de republiques e monarquies autoritàries n’auem un pialèr, atau coma de republiques e monarquies d’Estats democratics consolidats, sustot en encastre europèu), n’ei autant de relevant eth dera democratizacion intensa des sues estructures de governabilitat, sus era basa, perqué non, d’un gran pacte integrador de natura republicana, en sens de hèr a prevàler es principis reguladors de libertat, igualtat e fraternitat damb metòdes de participacion e deliberacion entà combàter, entre d’auti maus, eth dera corrupcion. Kant non vedie incompatibla era creacion d’un Estat just republican, damb era forma de monarquia. Eth debat ei dubèrt, tant coma eth futur deth PSC dempús dera dimission deth sòn prumèr secretari. Mali tempsi tath socialisme, ací (encalhat, en part, en trauc deth dret de decidir) e en França, per exemple, que se some ath descredit dera sociaudemocràcia victima des recèptes neoliberaus. Demore eth rèpte de cambiar eth podèr abantes qu’eth mos cambie.
(DIARI SEGRE, 14 de junh de 2014)


text:
Rabindranath Tagore
Rabindranath Tagore (en bengalin romanizat, Robindronath Ţhakur n. en 1861, m.1941) foguèt un escrivan, poèta, autor de teatre e compositor bengalin (indian). Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1913.
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- 1000 articles fondamentals
- Article de qualitat en latin
- Article de qualitat en indonesian
- Article de qualitat en javanés
- Bon article en bengalin
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Categoria Commons amb ligam local identic sus Wikidata
- Article utilizant lo modèl Commonscat
- Pagina utilizant Commonscat sens afichatge personalizat
- Escrivan indian
- Laureat del Prèmi Nobel de Literatura
- Prèmi Nobel indian
- Naissença en 1861
- Decès en 1941


text:
Oganda
Oganda es un Estat d'Africa qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta a l'èst Kenya, al nòrd Sodan del Sud, a l'oèst la Republica Democratica de Còngo, al sud-oèst Rwanda e al sud Tanzania. Sa capitala es Kampala.
Lo gentilici es ogandés -esa.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Lo poblament dau país
- 1.2 Lei reiaumes ogandés
- 1.3 Lo periòde coloniau
- 1.4 L'Oganda independent
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Demografia
- 6 Cultura
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliograifa
- 9 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo poblament dau país[modificar | modificar la font]
Coma lo rèsta de l'Africa Orientala, Oganda presenta un poblament complèx qu'es liat a la diversitat climatica e geografica dau país. Leis ocupants pus ancians èran de populacions de caçaires culheires khoisan. A partir dau millenari II av. JC, de populacions bantos, formadas de païsans e de norriguiers, migrèron dins la region. Eliminèron ò assimilèron lei populacions nomadas e comencèron d'eissartar la seuva. Puei, entre la fin dau millenari I av. JC e lo començament dau millenari II ap. JC, tres migracions de pòbles nilotics menèron dins lo nòrd de la region de populacions novèlas de norriguiers. Dins de circonstàncias mau conegudas, lo norrigatge venguèt una activitat de prestigi e la basa dau poder de l'aristocracia locala.
Lei reiaumes ogandés[modificar | modificar la font]
L'emergéncia dei reiaumes ogandés[modificar | modificar la font]
Segon la tradicion, lo premier reiaume de la region, dich Kitara, se formèt au sud dau Lac Albèrt a la fin de l'Edat Mejana. Dirigida per la dinastia dei Chwezi, agantèt son apogèu au sègle XV. Pasmens, au començament dau sègle XVI, mau capitèt de rebutar d'invasions de populacions niloticas que fondèron un reaiume novèu dich Bunyoro. Pasmens, una partida de l'elèit de Kitara capitèt de s'enfugir vèrs lo sud onte foguèron a l'origina d'Ankole, Rwanda e de divèrsei principats situats a l'oèst dau Lac Albèrt (Karagwe, Haya, Zinza, Ha...).
Bunyoro e Ankole[modificar | modificar la font]
Bunyoro dominèt la region fins au sègle XVII mai conoguèt un periòde de crisi durant lo sègle XVIII marcat per la pèrda de divèrsei territòris au profiech de Buganda e d'Ankole. Pasmens, conguèt un reviure de poissança durant la segonda mitat dau sègle XIX, especialament durant lo rèine de Kabarega (1869-1899) que capitèt d'importar d'armas de fuòc modèrnas.
Au sud de Bunyoro, lo reiaume d'Ankole aprofichèt lei dificultats de son vesin septentrionau per s'estendre vèrs lo nòrd. Agantèt son apogèu sota Mutambuka (1839-1867). Pasmens, deguèt faciar d'incursions recurrentas organizadas per de pòbles installats sus lo territòri dau Rwanda actuau.
Buganda[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume de Buganda se formèt au nòrd-oèst dau Lac Victòria dins una region gaire favorabla au norrigatge. La produccion de bananas i venguèt la basa de l'economia e donèt un aspèct fòrça particular a la societat bugandesa. Au sègle XV, son organizacion èra basada sus un sistèma de clans dirigit per un rèi (dich kabaka) sensa poder vertadier. Lo pòble a l'origina d'una tala condefederacion es desconegut.
Au sègle XVIII, lei kabaka capitèron de renfòrçar sei prerogativas e d'estendre lo territòri bugandés au detriment de Bunyoro. Placèron lei províncias conquistadas sota son autoritat dirècta e n'utilizèron lei revenguts per crear un sistèma administratiu eficaç e centralizat. Durant la premiera mitat dau sègle XIX, durant lo rèine de Suna (1825-1856), Buganda s'afirmèt ansin coma la premiera poissança regionala e plusors estats deguèron li pagar tribut. Puei, dins lo corrent deis annadas 1840, lo kabaka intrèt en contacte ambé lei marchands swahilis dau Sultanat de Zanzibar, çò que li permetèt d'obtenir d'armas de fuòc (en cambi d'evòri).
Durant lo rèine de Mutesa (1856-1884), lei relacions comercialas se renforcèron ambé lei marchands swahilis e certaneis abitants de Buganda se convertiguèron a l'islam. Pasmens, l'influéncia de la religion novèla venguèt rapidament un problema e en 1875, Mutesa acceptèt l'ofèrta de l'explorator Henry Morton Stanley de li mandar de missionaris crestians per contrabalançar l'activitat dei predicaires musulmans. Ansin, de missionaris anglicans e catolics arribèron en Buganda en 1877 e en 1879.
Pasmens, lo kabaka Mwanga (1884-1898) se crosèt ambé lei missionaris e cremèt 42 crestians en 1886. Aquò entraïnèt de trèbols religiós grèus entre protestants, catolics, musulmans e animistas qu'afebliguèron grèvament lo país.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
La conquista britanica[modificar | modificar la font]
Leis Europèus comencèron d'explorar la region dei Grands Lacs a partir deis annadas 1850 ambé John Speke (exploracion dei fònts dau Nil), Samuel Baker (descubèrta dau Lac Albèrt), David Livingstone (Lac Tanganyika) e Henry Morton Stanley. Après lo mandadís de missionaris anglicans en 1877, lo Reiaume Unit comencèt a s'interessar a Buganda. L'ocupacion d'Egipte en 1882 renforcèt aquel interès en causa de l'importància estrategica dei fònts dau Nil per aqueu país.
Dins lo corrent deis annadas 1880, leis avançadas alemandas entraïnèron donc una importanta activitat britanica dins la region. En 1886, Londres i abandonèt son aliat tradicionau (Zanzibar) au profiech d'un acòrd de partiment dei zònas d'influéncia en Africa Orientala. En 1888, lei Britanics fondèron una companhiá de carta (l'Imperial British East Africa Company, IBEAC) que foguèt cargada d'esplechar lei ressorsas de sa zòna. Puei, en 1890, un segond acòrd germanobritanic donèt ai Britanics l'egemonia en Oganda en cambi de l'illa de Helgoland.
La presa de contraròtle de Buganda foguèt realizada per Frederick Lugard que donèt d'armas ai protestants per vencre lei catolics. Puei, instaurèt una administracion indirècta basada sus leis estructuras administrativas bugandesas. En 1894, l'administracion de l'IBEAC foguèt remplaçada per un sistèma de protectorat dirigit per Londres.
Lo protectorat[modificar | modificar la font]
La mòrt de Mwanga, en 1898, entraïnèt de trèbols que durèron fins a 1900. Obligats de far de concessions, lei Britanics introguèron la nocion de proprietat privada au profiech dau kabaka, de son regent Apollo Kagwa (cap dau país fins a 1925) e dei captaus. Donèron tanben un ròtle major ai Baganda dins l'administracion coloniala. D'efèct, lo Reiaume Unit integrèt pauc a pauc lei reiaumes de la region dins un protectorat unic que foguèt a l'origina de l'Oganda actuau.
Durant aqueu periòde, Oganda foguèt enebit a la colonizacion blanca e lo poder coloniau encoratjèt la formacion d'una societat de païsans productors de bens d'exportacion. Favorizèt tanben l'evangelizacion dau país. Pasmens, mau capitèt d'empachar la formacion de partiments ben marcats au sen de la societat ogandesa. Lo pus important opausava leis abitants dau sud, eissits dei tres reiaumes de Buganda, de Bunyoro e d'Ankole, e leis abitants dau nòrd eissits de reiaumes nilotics mens organizats. Proprietaris de tèrras, lei premiers tenián lo poder economic mentre que lei segonds s'orientèron pauc a pauc vèrs de carrieras militaras. Un autre conflicte intèrne important èra l'oposicion entre protestants e catolics en causa dei « guèrras de religion » de la fin dau sègle XIX. Enfin, i aviá d'oposicions importantas entre plantaires de cafè, grands proprietaris terrencs e imigrats indians venguts trabalhar dins lei plantacions.
L'independéncia[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala, lei Britanics comencèron de donar mai d'autonòmia a Oganda per tenir còmpte de divèrsei movements demandant de reformas. En revènge, exilèron en 1953 lo kabaka Mutesa II qu'aviá dubertament reclamat l'independéncia. Ansin, dins lo corrent deis annadas 1950, Londres instaurèt una assemblada legislativa e permetèt l'emergéncia d'una vida politica ogandesa.
Milton Obote, fondator dau Congrès dau Pòble d'Oganda (UPC) que s'opausèt a l'egemonia de Buganda, ne venguèt la figura principala. Pasmens, en 1961, perdiguèt leis eleccions, boicotadas per lei Bugandés, còntra lo Partit Democrata d'inspiracion catolica e liberala. Lo kabaka creèt alora un partit per defendre seis interès (lo Kabaka Yekka, KY) e concluguèt una aliança amb Obote per contrar l'infuéncia dau DP.
En 1961, una conferéncia foguèt organizada a Londres per discutir de l'independéncia. Una constitucion instaurant un estat format de quatre reiaumes (Buganda, Bunyoro, Ankole e Toro), d'un territòri (Busoga) e de plusors districtes foguèron adoptada. Buganda gardava lei sieunas institucions intèrnas (compres sa polícia) e lei tres reiaumes avián tanben una autonòmia importanta. En 1962, la coalicion UPC-KY ganhèt leis eleccions e Obote venguèt Premier Ministre. Oganda venguèt independent en octòbre e Mutesa II foguèt elegit cap d'Estat en 1963.
L'Oganda independent[modificar | modificar la font]
Lo còp d'estat de Milton Obote[modificar | modificar la font]
Après l'independéncia, Milton Obote, partisan d'un estat unitari, s'opausèt rapidament a Mutesa II. En 1966, suspendiguèt la constitucion e se donèt lei plens poders. Buganda assaièt de s'i opausar mai l'armada ogandesa dirigida per Idi Amin Dada ocupèt lo reiaume e lo kabaka deguèt s'exilar a Londres. L'annada seguenta, una constitucion novèla foguèt adoptada. Suprimiguèt lei reiaumes, donèt lo poder a Obote e l'UPC venguèt partit unic.
Lo periòde d'Idi Amin Dada[modificar | modificar la font]
En 1971, aprofichant un viatge a l'estrangier de Milton Obote, lo generau Idi Amin Dada organizèt un còp d'estat e prenguèt lo poder. Fins a 1979, dirigiguèt lo país d'un biais dictatoriau e arbitrari. En 1972, expulsèt leis Indians e confisquèt sei bens. Pasmens, aquò desorganizèt l'economia e entraïnèt una crisi grèva. Unicament sostengut per Libia, ataquèt Tanzania en 1978 après l'acuèlh d'opausants ogandés per lo president Julius Nyerere. Dins aquò, l'armada tanziana capitèt de rebutar seis adversaris e de prendre Kampala en 1979. Idi Amin Dada deguèt s'enfugir en Libia puei en Arabia Saudita.
Lo retorn d'Obote[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament dau regime d'Idi Amin Dada, de senhors de guèrra impausèron son autoritat sus la màger part dau territòri e lo govèrn sostengut per lei Tanzanians mau capitèt de restablir l'òrdre. En 1980, d'eleccions trucadas foguèron ganhadas per Milton Obote de retorn d'exili e Tanzania se retirèt l'annada seguenta. Doas guerilhas dichas Movement per la Libertat d'Oganda (UFM) e Armada de Resisténcia Nacionala (NRA) comencèron de luchar còntra lo govèrn novèu. Obote engatjèt una repression saunosa (300 000 mòrts) e capitèt de destrurre l'UFM. Pasmens, foguèt reversat en julhet 1985 per lo generau Tito Okello que gardèt lo poder mens de sièis mes car la NRA prenguèt lo contraròtle de Kampala en genier de 1986.
Lo periòde de Yoweri Museveni[modificar | modificar la font]
Yoweri Museveni restabliguèt l'òrdre en Oganda franc de la region deis Acholi que se revoutèron en 1986 e formèron l'Armada de Resisténcia dau Senhor. Per aquò, instaurèt a son torn un regime autoritari amb un partit unic e capitèt d'obtenir lo retorn d'una partida importanta deis Indians expulsats en 1972. Aquò permetèt un redreiçament de la situacion economica maugrat de dificultats engendradas per la preséncia de centenaus de miliers de refugiats tutsi arribats après de violéncias en Rwanda (250 000 en 1959). En mai d'aquò, Museveni capitèt de limitar lei devastacions de l'epidemia de SIDA dins son país.
Après la fin de la Guèrra Freja, liberalizèt lo regime e permetèt l'organizacion d'eleccions « liuras ». Contunièt tanben de menar de reformas socialas ambé l'introduccion de la gratuitat de l'escòla primària. En revènge, engatjèt largament l'armada ogandesa dins lei conflictes de devastacion. Sei fòrças ocupèron una partida dau nòrd-èst dau territòri de son vesin. I pilhèron lei ressorsas naturalas e foguèron a l'origina d'atrocitats nombrosas fins a son retirament definitiu en 2003.
En 2005, Museveni restaurèt lo multipartisme e modifiquèt la constitucion per poder contuniar de se presentar a la presidéncia. Foguèt aisament tornat elegir en 2006, en 2011 e en 2016 a l'eissida d'escrutinhs marcats per de violéncias, d'arrestacions d'opausants e de fraudas. En 2007, la guerilha deis Acholi s'acabèt ambé la desfacha de l'Armada de Resisténcia dau Senhor que deguèt quitar lo territòri ogandés[1].
Politica[modificar | modificar la font]
Oganda es una republica presidencialista. Lo president, elegit per la populacion per un periòde de cinc ans, es lo cap d'Estat e lo cap de govèrn.
Lo legislatiu es unicameral, e compausat de 292 membres.
Geografia[modificar | modificar la font]
Districtes[modificar | modificar la font]
Oganda es devesit en 45 districtes. Los districtes son totes nomenats d'aprèp lor ciutat principala respectiva.
- Adjumani
- Apac
- Arua
- Bugiri
- Bundibugyo
- Bushenyi
- Busia
- Gulu
- Hoima
- Iganga
- Jinja
- Kabale
- Kabarole
- Kalangala
- Kampala
- Kamuli
- Kapchorwa
- Kasese
- Katakwi
- Kibale
- Kiboga
- Kisoro
- Kitgum
- Kotido
- Kumi
- Lira
- Luwero
- Masaka
- Masindi
- Mbale
- Mbarara
- Moroto
- Moyo
- Mpigi
- Mubende
- Mukono
- Nakasongola
- Districte de Nebbi
- Ntungamo
- Pallisa
- Rakai
- Rukungiri
- Sembabule
- Soroti
- Tororo
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Oganda
Demografia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliograifa[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Passèt en Congò e en Centrafrica. L'armada ogandesa menèt durant leis annadas 2007-2010 una guèrra secrèta que decimèt l'ARS.


text:
Pèire Vidal
Pèire Vidal (fin del sègle XII - començament del sègle XIII) èra un trobador de Tolosa. Èra lo filh d'un pelissièr. Foguèt lo protegit del comte Ramon V de Tolosa, o foguèt mai tard de Barral dei Baus e tanben d'Anfós II d'Aragon. Viatjèt per Palestina, Itàlia, l'Euròpa centrala e Malta. Auriá participat a la tresena crosada. Es descrit coma un personatge erratic, maliciós, qu'aimava de malparlar. Daissèt quaranta e cinc cançons que de dotze ne'n demora la melodia.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Les poésies de Peire Vidal, Ed. Josèp Anglada, Librairie Honoré Champion éditeur, (les classiques du moyen-âge) París, 1913.


text:
Cultura d'Itàlia
La cultura d'Itàlia es reconeguda per son art, sa cultura e divèrses monuments, entre eles la torre de Pisa e lo Colisèu roman; tanben per sa gastronomia (la pizza e la pasta son de plats italians famoses), sos vins, son estil de vida, son elegància, son dissenh, son cinèma, son teatre e sa literatura : tant en poesia, amb de poètas de renom coma Dante, Petrarca, Tasso, Pasolini, Umberto Saba, Cesare Pavese entre autres, o d'autres genres, coma lo roman amb d'autors coma Gianni Rodari o Leonardo Sciascia, e lo teatre coma Dario Fo, titular del Prèmi Nobel ; o la musica (en particular l'opèra).
Lo periòde de la Renaissença europèa comencèt en Itàlia durant los sègles XIV e XV.


text:
La Casa
La Casa[1],[2],[3] (Lacaze en francés) es una comuna francesa de Lengadòc en Caunés situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Castèl de La Casa (monument istoric)
- Glèisa de Nòstra Dama, del sègle XIX.
- Castèl de Camalieras, del sègle XIX.
- Capèla rurala gotica de Sant Joan del Frech, del sègle XVI.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.


text:
Après aver descobèrt lo Petit guide insolent des mots occitans, passagers (clandestins) du français de Florian Vernet, l’Acadèmia francesa a decidit de tornar far lo diccionari per tirar çò que considèra coma d’eresias.
« En seguida d’aquelas revelacions orrificantas, prendrem las mesuras que s’impausan per eradicar totas aquelas estigmatas patesantas dins nòstra polida lenga francesa », çò anoncièt lo president de l’Acadèmia francesa tre la darrièra pagina del Petit guide legida.
Convoquèt sul pic una amassada dels immortals e, amassa, comencèron de remplacar un a un dins lo diccionari de la lenga francesa totes los mots citats per Florian Vernet. Se per d’unas, sembla una mesura benlèu extrèma, d’autras esitan pas a aprovar aquela « purificacion » que permetrà « una lenga mai blosa e naturala ».
« Es una conariá completa », çò comentèt el lo president del Congrès permanent de la lenga occitana. « Es coma se nosautres, tiràvem de l’occitan totes los mots qu’an de racinas comunas amb lo francés. Pas degun auriá jamai l’idèa d’impausar aquò ! ».
En esperant, los franceses se deuràn acostumar a se passar dels mots « ambassade », « caddie », « salade », « givre » o encara « amour »…
Fòto : Glotz


text:
Dissabte, 10 de febrièr de 2018, 03h00 Cultura,Internacional
Occitània es ongan a l’onor de l’Escòla Folk del Pirenèu, de colònias per de joves musicians —d’entre 7 e 18 ans— de musica tradicionala que se tenon en Catalonha. L’eveniment se debana en dos torns, un del 24 de junh al 1r de julhet e l’autre del 14 al 21 de julhet.
Ongan se crearà una orquèstra amb los musicians inscriches dins los dos torns qu’interpretaràn una tièra de concèrt e bal. La còla de l’Escòla Folk del Pirenèu aprèsta un repertòri per l’espectacle amb divèrses arrenjaments segon los nivèls tecnics dels escolans e en los adaptar als diferents instruments dels participants. Cada an, la seguida vira a l'entorn d’un tèma concret, e ongan cèrca d'èsser un viatge per la “cultura e la musica populara d’Occitània, un viatge per aquel país fraire de la man de las formacions qu’an fach una relectura de sa musica tracicionala coma Perlinpinpin Fòlc, Lou Dalfin, Gadalzen, Cap Negre, Pierre Roux...”
Per mai d’informacion sus aquela escòla, suls prèses, inscripcions, professors, etc., podètz vesitar son sit web o ben sa pagina Facebook.
La musica tradicionala occitana es una font imparable d'inspiracion e un motiu per ser estudiat per los cultura catalana e la resta del momd. Solament París e encara sos chovinets se creuen que la musica tradicionala melhora es la que es fa a París e sa torracha.


text:
Silicat
Un silicat (SiO44-) es un compausat quimic que conten un silici en forma d'ion. La granda majoritat dels silicats son d'oxids, tanben comprenon los exafluorosilicats ([SiF6]2−) e d'autras ions.
Los compausats silicats, comprenent los minerals silicats qu'an d'ions silicats de carga s'equilibrant mejans diferents cations.
Los minerals silicats son de minerals formats subretot de grops tetraedrics d'oxigèn, un atòm a cadun dels quatre vertèxs del tetraèdre, e de silici, un atòm al mièg de cada teatraèdre, totes jonches entre eles dirèctament o gaireben per de cations d'autres elements. Atal, totes los minerals d'aquel grop son compausats de silici e oxigèn. En realitat s'agís de silicats de silici, SiO4. Constituisson mai de 75% de la rusca terrèstra e los compausants mai importants de las ròcas. Ne fan partir de fòrça, coma lo basalt, lo granit e las argilas. L'ensemble dels silicats e lo qüars fan 95% de la partida coneguda de la rusca terrèstra.[1]
Entre lo minerals del grop dels silicats i a l'ortosa, lo qüars (SiO2), la plagioclasa, la moscovita, la babingtonita, l'augita (CaMg[Se2O6]), lo talc (Mg3[(OH)2 Se4O10]), lo feldespat (SiO2 + A lo2O3 + KNaO), l'actinolita o la danburita.
Tipes de silicats[modificar | modificar la font]
Segon son estructura, los sosgrops dels silicats son los ortosilicats o nesosilicats (que comprenon minerals coma l'olivina o lo topazi), los ciclosilicats, los fillosilicats, los inosilicats, los sorosilicats e los tectosilicats. D'autres silicats, dintran pas dins aqueles cinc grops, es lo cas, per exemple, de l'amiant e del esteatita.[1]
A vegada tanben se classifican los silicats segon los elements que contenon. Per exemple, los aluminosilicats son los silicats (nesosilicats, concretament) dobles de alumini e d'un autre metal.
Formacion[modificar | modificar la font]
Se tròban, en granda partida, coma constituissent de las ròcas eruptives, formadas a temperatura e pression nautas, mai sovent amb de grandas marges de variacion d'ambedoas variablas, amb estructuras densas e mancadas d'aiga.[1]
Las condicions de formacion de las ròcas metamorficas son a l'origina d'una seria de silicats, unes d'eles amb d'estructuras mens densas e amb idroxils, coma, per exemple, las serpentinas e lo talc.[1]
Al contrari, las ròcas sedimentàrias donan pas de silicats, sonque en unas fasas, d'estructuras mai sovent en capas, de sa transformacion. Son mai sovent mesclats amb una granda quantitat d'aiga, coma es tipic dels argilas.[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0, 1,1, 1,2, 1,3 et 1,4 « silicat », Gran Enciclopèdia Catalana, Barcelona, Edicions 62


text:
Per Crestian Almerge e lo grop Test
Per passar lo temps ai
volgut faire un pauc de musica
Ai crompat un piano dreit per jogar « la letra a Elisa »
Mas tres ans après aviái pas avançat
Tustavi ambe dos dets coma un macat
Oh ! Eh ! Ieu fau çò que pòdi !
La filha qu’ai encontrat aviá los uèlhs
vius d’una cabra
Mas i caliá pas faire de rasonaments dins la cambra
Som pas Rocco Siffredi o Mister Love
Dins las bragas ai pas de Kalachnikov
Oh ! Eh ! Ieu fau çò que pòdi !
Passe-moi les clés de la Panda
Perds pas les clés de la Panda
Ai ensajat de començar una activitat
esportiva
E som partit l’autre jorn per faire la corsa ciclista
Arribèri lo darrièr quand fasiá nuèit
Los altres, avián manjat, èran al lèit
Oh ! Eh ! Ieu fau çò que pòdi !
Aquela cançon sabi plan pichons qu’es pas tròp
terribla
Mas vos cal dire qu’es pas ieu qu’ai compausat la musica
Cal dire las paraulas qu’ai trapat
Son pas de Léo Ferré o Jean Ferrat !
Oh ! Eh ! Ieu fau çò que pòdi !
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Per Patric
Dejós ma fenèstra i a un aucelon
Tota la nèit canta, canta sa canson.
Se canta que cante, canta pas per ièu,
Canta per ma mia qu'es al luenh de ièu.
A la font de Nimes i a un ametlier
Que fa de flors blancas coma de papier.
Aquelas montanhas que tan nautas son
M'empachan de veire mas amors ont son.
Nautas son plan nautas, mas s'abaissaràn
E mas amoretas se raprocharàn.
Baissatz-vos montanhas, planas levatz-vos
Per que pòsque veire mas amors ont son.
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
09/10/2017
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau diumenc 15 d'octòbre 2017
Joan-Pau Verdier e Nicolas Peuch nos informan que los convidats de l'emission dau diumenc 15 d'octobre 2017 sur França Blu Perigòrd sera Guilhem Lopez dau Duò Brotto-Lopez per parlar de lor noveu CD «15 ans en Harmonia », sortida previsda lo 14 d'octòbre chas "L’autre distribution".
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Per escotar l'emission en directe o en redifusion, clicar sur lo ligam: França Blu Perigòrd
Veiqui lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
e los ligams vers lo sites de Nicolas Puech: www.nicolaspeuch.com e anemtrio.com e facebook.com/nicolaspeuch
12:18 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
La dicha de la figuiera (Paroles du figuier)
Recuèlhl de poèmes de Felip Gardy amb la traduccion en francés de J-I Casanòva.
La dicha de la figuiera
avec une traduction française de Joan-Ives Casanòva : Paroles du figuier)
Felip Gardy
Poésies
La poësia de Felip Gardy quita pas de nos interrogar sul mistèri de nòstra encarnacion, a saber nòstra dintrada dins lo temps, la matèria e la vida, tot aquò dins un lirisme despovesit de tota sentimentalitat, temptant de remontar a las fonts escuras de l'èsser tot en renonciant a tota illusion, languison o concession a la facilitat.
Del mateix autor:
L'occitan en Languedoc Roussillon. 1991 (col Cap al Sud)


text:
Jean Le Rond d'Alembert
Jean le Rond d'Alembert (París, 16 de novembre de 1717 - París, 24 d'octobre de 1783) foguèt un matematician e filosòf francés.
La seuna filosofia se caracterizèt per la tolerància en general e l'escepticisme dins lo domeni de la religion e de la metafisica. S'especializèt dins la filosofia naturala e redigiguèt lo discors preliminar de l'Encyclopédie dirigida per Denis Diderot.
Abordèt las matematicas a travèrs de la fisica, amb lo problèma dels tres còrses (impossibilitat de trobar d'equacions de las trajectòrias - inestabilitat del sistèma), la precession dels equinòccis (rason del limpament de las sasons), las còrdas vibrantas (diferents biais de vibracion - aplicacion a la musica). Aquò lo menèt a estudiar las equacions diferencialas e las equacions de las derivadas parcialas. Inventèt tanben un critèri per estudiar la natura (convergéncia o divergéncia) de cèrtas serias, lo critèri de d'Alembert.
La seuna òbra mestressa foguèt lo tractat de dinamica, ont enoncièt lo teorèma que porta son nom (Principi de d'Alembert). Lo Teorèma fondamental de l'algèbra recep en França lo nom de Teorèma de d'Alembert - Gauss perque d'Alembert foguèt lo primièr qu'ensagèt de lo demostrar.
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Article utilizant lo modèl Commons
- Escrivan francés del sègle XVIII
- Enciclopedista
- Membre de l'Acadèmia francesa
- Matematician francés
- Filosòf francés
- Filosòf del sègle XVIII
- Teorician de la musica
- Membre de l'Acadèmia de las Sciéncias (França)
- Acadèmia de Berlin
- Naissença en 1717
- Decès en 1783
- Filosòf de las Luses


text:
Tumen
Lo fluvi de Tumen (Tumen ula en manchó, 們江 en chinés tradicionau; pinyin: Túmen Jiāng, TүMэH roл Tümen gol en mongòl) o de Tuman (두만강 en corean a còps transcrivut Duman, TyMaHHaя peka Tumannaya reka en rus) que marca ua part de la termièra enter la Republica Populara de China e la Corèa deu Nòrd e, suus sons darrèrs 17 km, enter Russia e la Corèa deu Nòrd. Lo nom d'aqueth arriu que vien deu mongòl tümen qui significa « dètz mila ».
Aqueth fluvi qu'a la soa hont dens la montanha Paektu, puish que correish sus 521 km entà getà's dens la Mar de Japon. Sus la soa arriba nòrd que s'esten la província chinesa de Jilin e, au sud, las províncias nòrd-coreanas de Hamgyong deu Nòrd e de Yanggang.
Los entorns de l'estuari que's compausan d'ua vegetacion e ua fauna raras, uei lo dia hèra protegidas.


text:
Serada nadalets a Vabre-Tisac
L'IEO del Vilafrancat vos convida a una serada
a l'entorn dels cants occitans de Nadal
lo dissabte 16 de decembre a 20 oras
a la glèisa de Vabre-Tisac
amb las coralas :
lo talhièr de cant polifonic de Vaserac de Tarn e Garona,
lo talhièr de cant del Centre Occitan Rochegude d'Albi,
lo talhièr de cant de Renat Juriè,
la Korala Paisana de Morlhon (LKP).
A la fin de la serada partajarem lo vin caud e la fogassa.
Serada dubèrta a totes, participacion liura.
Venètz nombroses !
A la fin de la serada partajarem lo vin caud e la fogassa.
Serada dubèrta a totes, participacion liura.
Venètz nombroses !


text:
Frederic Handy : ''Que Parli Dab Tu''
Los Podcasts
Mei anar mei, que s'espandeish lo dispositiu ''Que parli dab tu'', qui pòrta la lenga nosta au dehens de las maisons de retiradas.
Gessit d'un prumèr dispositiu ''Parlem amassa'' qui perpausa obraders de lenga dab los residents deus EHPAD, aqueth que va mei luenh enqüèra, en formant lo personau medicau a la lenga. E los dus que son escadudas.
Qu'ei l'Ostau Bearnés, en aliança dab lo CFPOC Navèra Aquitània, lo CIAPA (Comitat d’Intervencion et d’Animacion pour l’Autonomia), lo REBS (Hialat deus EHPAD Bearn e Soule) e dab lo sostien deu Conselh Departamentau deus Pirenèus-Atlantics qui ac perpausa.
Dab un projècte de formacion sus 3 ans, que vòlen portar plan-estar aus residents, e tanben promòver lo plan-tractar, dens ua tempsada on la gestion umana deus EHPAD e vad mei anar mei peluda.
Que vien tot juste d'acabà's la prumèra sesilha de formacion, e d'ací quauques setmanas, los prumèrs beneficiaris que poderàn en.hicar lo bearnés en la lor vita professionau, auprès deu residents.


text:
Station métro Mairie des Lilas : plan, adresse et itinéraire
A propos de Mairie des Lilas
La station métro Mairie des Lilas est située à l'adresse 2 boulevard de la Liberté dans le quartier Les Lilas (93045). L'arrêt Mairie des Lilas est desservi par le métro ligne 11. La station métro Mairie des Lilas est localisée non loin des stations métro Porte des Lilas (ligne 3bis), Saint-Fargeau (ligne 3bis), Pré-Saint-Gervais (ligne 7bis), Telegraphe (ligne 11) et Eglise de Pantin (ligne 5).
La station métro Mairie des Lilas a enregistré 4 647 162 voyageurs en 2015, ce qui la classe à la 98ème position des stations du métro parisien les plus fréquentées.
Itineraire et temps de trajet vers la station métro Mairie des Lilas
Plan et carte de la station métro Mairie des Lilas
Culture et loisirs à proximité du métro Mairie des Lilas
Hôtels proche de la station métro Mairie des Lilas
Quelques itinéraires en direction de Mairie des Lilas :
De ESPLANADE DE LA DEFENSE à Mairie des Lilas | De PALAIS-ROYAL à Mairie des Lilas | De STRASBOURG-SAINT-DENIS à Mairie des Lilas | De GARE D'AUSTERLITZ à Mairie des Lilas | De PLACE CLICHY à Mairie des Lilas | De BARBES-ROCHECHOUART à Mairie des Lilas | De PORTE MAILLOT à Mairie des Lilas | De NATION à Mairie des Lilas | De CHARLES DE GAULLE-ETOILE à Mairie des Lilas | De TROCADERO à Mairie des Lilas | De PORTE DE CLIGNANCOURT à Mairie des Lilas | De BIR-HAKEIM à Mairie des Lilas | De SAINT-MICHEL à Mairie des Lilas | De LA MOTTE-PICQUET-GRENELLE à Mairie des Lilas | De HAVRE-CAUMARTIN à Mairie des Lilas | De CHAUSSEE D'ANTIN-LA FAYETTE à Mairie des Lilas | De BOBIGNY-PABLO PICASSO à Mairie des Lilas | De GAMBETTA à Mairie des Lilas | De MAIRIE DE CLICHY à Mairie des Lilas | De AUBERVILLIERS-PANTIN-QUATRE CHEMINS à Mairie des Lilas | De CHATILLON-MONTROUGE à Mairie des Lilas | De OLYMPIADES à Mairie des Lilas | De MADELEINE à Mairie des Lilas | De GRANDS BOULEVARDS à Mairie des Lilas | De CHATEAU ROUGE à Mairie des Lilas | De PONT DE NEUILLY à Mairie des Lilas | De PORTE D'ORLEANS à Mairie des Lilas | De VILLEJUIF-LOUIS ARAGON à Mairie des Lilas | De MAIRIE DE MONTREUIL à Mairie des Lilas | De STALINGRAD à Mairie des Lilas | De LA CHAPELLE à Mairie des Lilas | De CRIMEE à Mairie des Lilas | De PORTE DE VINCENNES à Mairie des Lilas | De INVALIDES à Mairie des Lilas | De JAURES à Mairie des Lilas | De MARCADET-POISSONNIERS à Mairie des Lilas | De ANVERS à Mairie des Lilas | De SAINT-PAUL à Mairie des Lilas | De CONCORDE à Mairie des Lilas | De VILLIERS à Mairie des Lilas | De GEORGE V à Mairie des Lilas | De GALLIENI à Mairie des Lilas | De SAINT-MANDE-TOURELLE à Mairie des Lilas | De PORTE DE VERSAILLES à Mairie des Lilas | De ODEON à Mairie des Lilas | De PIGALLE à Mairie des Lilas | De MIROMESNIL à Mairie des Lilas | De LES SABLONS à Mairie des Lilas | De MARCEL SEMBAT à Mairie des Lilas | De COUR SAINT-EMILION à Mairie des Lilas |
Recherche d'itinéraires en métro
Itinéraires récemment recherchés
- En départ de Mairie des Lilas
- De Mairie des Lilas à philippe-auguste
- De Mairie des Lilas à saint-germain-des-pres
- De Mairie des Lilas à saint-sulpice
- En direction de Mairie des Lilas
- De daumesnil à Mairie des Lilas
- De la-muette à Mairie des Lilas
- De rome à Mairie des Lilas


text:
Haití (estat)
Haití (en creòl haitian Ayiti, var. Aïtí) es un estat d’America Centrala e de la Cariba qu’ocupa l’oèst de l’illa d’Haití o Espanhòla. La capitala n’es Pòrt del Prince.
Lo gentilici es haician, -a (var. aïcian, -a).
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Deis originas a l'arribada dei Francés
- 2.2 Lo periòde francés
- 2.3 Una independéncia fragila
- 2.4 L'influéncia estatsunidenca e la dictatura dei Duvalier
- 2.5 Haití dempuei 1986
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Deis originas a l'arribada dei Francés[modificar | modificar la font]
L'istòria de l'illa d'Hispaniola es mau coneguda avans l'arribada deis Europèus a la fin dau sègle XV. Cristòl Colomb i desbarquèt lo 12 de decembre de 1492 e i trobèt de pòbles arawak, caribes e tainos. La colonizacion de l'endrech comencèt tre leis annadas 1490 mai la descubèrta de Mexic li faguèt concurréncia. Ansin, lei colons espanhòus limitèron sa preséncia au litorau sud onte visquèron dau norigatge de bovins e de la produccion de tabac e de sucre. La conquista d'aquela region e l'introduccion de malautiás europèas decimèron la populacion indigèna qu'èra quasi anientada a la fin dau sègle XVI. D'esclaus africans foguèron donc importats tre leis annadas 1510-1520 per compensar la disparicion de la man d'òbra locala.
A partir de 1523, de corsaris francés s'installèron dins leis Antilhas per atacar lei naviris espanhòus. A tèrme, foguèron jonhats per d'aventuriers, generalament fòrabandits per la justícia, dichs flibustièrs e bocanièrs. Lei premiers se concentravan sus l'organizacion d'expedicions còntra lei possessions espanhòlas e lei segonds caçavan puslèu lei bovins fèrs per ne vendre la carn ai naviris de passatge. Pasmens, la distincion entre lei dos grops èra pas totjorn tant clara.
Dins aqueu contèxte, lo nòrd d'Hispaniola inocupat per leis Espanhòus venguèt una basa importanta per lei flibustiers francés. En particular, de 1639 a 1653, un grop de protestants dirigits per François Levasseur fortifiquèt l'illa de Tartuga que venguèt un refugi inexpugnable de flibustiers. Aquò permetèt ai Francés de fondar plusors pòrts au nòrd-oèst d'Hispaniola. Espanha reconoguèt oficialament aquela preséncia en 1697 e França establiguèt sa sobeiranetat sus la mitat occidentala de l'illa.
Lo periòde francés[modificar | modificar la font]
Lo desvolopament de l'industria sucriera[modificar | modificar la font]
Après lo partiment de l'illa, lo governador Jean-Baptiste Ducasse metèt rapidament fin ais activitats dei flibustièrs e encoratjèt en plaça la creacion de plantacions de cana de sucre (dins lo nòrd) e de cafè (dins lo sud). Necessitant l'importacion d'un nombre important d'esclaus africans, aqueleis activitats assegurèron lo desvolopament de la colonia. En 1789, la colonia francesa de Sant Domingo èra ansin la pus poblada deis Antilhas ambé 520 000 abitants (6% de Blancs e 89% d'esclaus) e lo premier productor mondiau de sucre (75% de la produccion).
L'insureccion de Sant Domingo[modificar | modificar la font]
Au començament de la Revolucion Francesa, lei Blancs de l'illa demandèron l'instauracion d'una assemblada elegida a son profiech. Pasmens, en 1791, l'Assemblada Constituenta estendèt lo drech de vòte a totei leis òmes liures de l'illa. Lo refús dau governador e dei Blancs d'aplicar aqueu decret entraïnèt alora una insureccion dei mulastres. Pasmens, lei dos camps foguèron susprés per l'insureccion deis esclaus dau Nòrd que comencèt lo 22 d'aost de 1791. En quauquei setmanas, leis insurgents cremèron lei plantacions dau Nòrd e chaplèron lei Blancs que gardèron solament lo contraròtle de Cap-Français. Dins lo Centre, lei Blancs se mantenguèron tanben a Port-au-Prince mai deguèron combatre plusors grops de mulastres poderós dins lei regions ruralas. Enfin, dins lo sud, lei mulastres prenguèron l'avantatge e lei Blancs ne foguèron reduchs a donar d'armas a seis esclaus per contuniar lo combat.
A la fin de 1792, una armada francesa revolucionària dirigida per Léger-Félicité Sonthonax desbarquèt dins l'illa per i restablir l'òrdre e i combatre lo governador reialista. S'alièt ambé leis esclaus en revòuta e proclamèt l'abolicion de l'esclavatge (oficialament votada per la Convencion en 1794). Puei, dins l'encastre dei guèrras revolucionàrias, deguèt defendre l'illa còntra d'atacas anglesas e espanhòlas.
Lo periòde de Toussaint Louverture[modificar | modificar la font]
En 1794, un còrs de mercenaris negres dirigit per Toussaint Louverture au servici d'Espanha se ralièt a la França Republicana. Aquela fòrça permetèt ais autoritats republicanas de prendre lo contraròtle de l'illa en 1798 e Espanha n'abandonèt la mitat orientala. Lei combats entraïnèron l'exili de la màger part dei Blancs e lo chaple d'un nombre important de mulastres. Pasmens, lo caòs permetèt tanben a Toussaint Louverture de renfòrçar son poder e d'assaiar de venir independent. En 1801, promulguèt una constitucion que li donava de poders fòrça importants e comencèt de restablir lo foncionament normau de l'economia.
La temptativa de reconquista francesa[modificar | modificar la font]
En 1802, Napoleon Bonaparte mandèt una fòrça expedicionària (60 000 òmes) per tornar prendre lo contraròtle de Sant Domingo e i restablir l'esclavatge. Dirigida per lo generau Charles Leclerc, l'operacion obtenguèt inicialament de succès importants ambé la captura de Toussaint Louverture e lo raliment de plusors caps militars negres. Pasmens, l'anóncia dau restabliment de l'esclavatge entraïnèt una insureccion generala. Puei, una epidemia de fèbre jauna decimèt l'armada francesa e tuèt lo generau Leclerc. Ansin, lo 29 de novembre de 1803, leis insurgents comandats per Jean-Jacques Dessalines obtenguèron la capitulacion d'un còrs expedicionari reduch a quauquei miliers d'òmes. L'independéncia foguèt proclamat lo 1èr de genier seguent.
Una independéncia fragila[modificar | modificar la font]
Après l'independéncia, Jean-Jacques Dessalines prenguèt lo títol d'emperaire e dirigiguèt lo país d'un biais autoritari. Aquò mau contentèt l'elèit novèu (lei mulastres dau Sud, lei veterans de l'armada de Toussaint Louvertura dins lo Nòrd) e Dessalines foguèt assassinat en 1806. Aquò entraïnèt lo partiment d'Aïtí entre un reiaume (au nòrd) dirigit per lo Negre Henri Christophe e una republica (au sud) presidida per lo mulastre Alexandre Pétion. En 1818, Pétion foguèt remplaçat per Jean-Pierre Boyer que tornèt unificar lo país en 1821 avans de conquistar la partida orientala en 1822. Aquela ocupacion, fòrça dura, durèt fins a 1844 e foguèt a l'origina d'un òdi duradís entre lei dos país. En 1825, França reconoguèt oficialament l'independéncia de son anciana colonia. Boyer gardèt lo contraròtle dau país fins a un còp d'estat en 1843.
Après lo reversament de Boyer, la question de la pauretat dei zònas ruralas entraïnèt d'insureccions recurrentas fins a 1870. En parallèl, plusors caps despotics prenguèron lo poder, especialament Faustin Soulouque que dirigiguèt lo país de 1849 a 1859 e que foguèt proclamat emperaire en 1852. Pasmens, a partir de 1870, la situacion economica comencèt de se melhorar, çò que permetèt de redurre lei trèbols intèrnes. En revènge, la situacion politica demorèt totjorn instabla ambé mai d'un quinzenau de govèrns diferents fins au començament dau sègle XX.
L'influéncia estatsunidenca e la dictatura dei Duvalier[modificar | modificar la font]
L'ocupacion estatsunidenca[modificar | modificar la font]
Au començament deis annadas 1910, lo govèrn estatsunidenc assaièt de prendre la plaça de la comunautat de marchands alemands que dominava lo comèrci haitian. Aprofichant de trèbols intèrnes entraïnats per un movement païsan (lei « Cacos »), leis Estats Units d'America desbarquèron de fòrças dins la capitala en 1915 avans de reprimir la rebellion cacos. Aquela ocupacion durèt fins a 1934 e permetèt a Washington de plaçar lo país sota sa dependéncia. Ansin, maugrat certaneis aspècts positius (construccion d'infrastructuras, reorganizacion de l'administracion fiscala...), l'ocupacion suscitèt l'ostilitat de la populacion.
Après lo retirament dei fòrças d'ocupacion, leis Estatsunidencs gardèron lo contraròtle dei doanas haitianas e sostenguèron de govèrns favorables a seis interès. De 1946 a 1950, Dumarsis Estimé assaièt de menar una politica favorabla ai païsans amb una reforma agrària que li donèt una gròssa popularitat. Pasmens, foguèt reversat per un còp d'estat militar organizat per Paul Magloire que gardèt lo poder fins a sa demission en 1956 après una grèva generala.
La dictatura dei Duvalier[modificar | modificar la font]
La grèva de 1956 entraïnèt un periòde d'instabilitats que s'acabèt l'annada seguenta ambé l'eleccion de François Duvalier. Cap d'un corrent politic negre ostil ais Estatsunidencs, ai Francés, ai mulastres e au catolicisme, defendiguèt la mesa en plaça d'un regime « autentic » basat sus la ruralitat, lo creòl e lo vodó. Pasmens, lo regime se transformèt en dictatura violenta ambé la formacion de la fòrça paramilitara dei « Volontaris de la Seguretat Nacionala » (subrenomada lei « Tontons macoutes »). Après sa mòrt en 1971, foguèt remplaçat per son fiu Jean-Claude. Fins a 1977, lo president novèu contunièt la politica de son paire. Puei, menèt una politica de dubertura politica — fòrça limitada — dins un contèxte de crisi economica. En 1986, d'esmogudas entraïnèron son exili.
Haití dempuei 1986[modificar | modificar la font]
Après la casuda dei Duvaliers, Haití conoguèt un periòde d'alternància de govèrns civius e militars fins a l'eleccion de Jean-Bertrand Aristide en 1991. Pasmens, sa politica, jutjada tròp a senèstra (reforma agrària, augmentacion dau salari minimom...), entraïnèt un còp d'estat militar e son exili. En 1994, una fòrça estatsunidenca, sota mandat de l'ONU, ocupèt l'illa per i restablir la democracia. De retorn, Aristide decidèt de dissòuvre lei fòrças armadas haitianas. Batut en 1996 per René Preval, foguèt tornat elegir en 2000.
En 2003, una rebellion prenguèt lo contraròtle dau nòrd dau país. En febrier de 2004, una novèla intervencion estatsunidenca entraïnèt la demission d'Aristide. En 2006, René Preval venguèt tornarmai president dins un contèxte de crisi prefonda agravat quatre ans pus tard per un tèrratrem que tuèt au mens 300 000 personas. Aquò entraïnèt una novèla ocupacion estatsunidenca per mantenir l'òrdre. L'annada seguenta, 7 000 abitants suplementaris foguèron tuats per una epidemia de colerà e la situacion sembla pas se melhorar en causa de l'afondrament de l'Estat e de la pression environamentala sus lei tèrras agricòlas.


text:
Per Patric
Sus un trepador lusent luònh dins
una capitala
Se passejava longtemps al moment que dins la vila
La nuòch pren son vestiment son lum roge per senhal
Dins la carrièra un ostal aici cambras per logar
Per metre en
venda son còs blanquejat per aquèla
vila
Aviá lo morre plan pintrat aviá la camba plan polida
Pasmens i aviá dins son regard una mena de dire t’aimi
Aital l’òme pagava car un amor color de sòmi
Quand dins sa cambra lo sèr sul lièch se
trapava sola
S’inventava un pais a l’odor de farigola
Ont los monsurs disian en se levant lo capèl
Adieu Madama e dins sos uòlhs beluquejava lo solelh
Segur regardava sovent coma quand òm quita un parent
Dins la gara tot lentament fugir lo trin al nom de vent
E puèi quand veniá un client que parlava amb l’accent
D’aquèl pais qu’èra lo sèun ela plorava doçament
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
DESCOBÈRT UN PICHON PTEROSAURE DESCONEGUT
Fins uèi lo jorn se pensava que los cèls del Cretacèu èran ocupats solament per pterosaures de mesuras grandas. Ara, una còla de paleontològs canadians a descobèrt un pterosaure desconegut fins ara. Visquèt fa 77 milions d’annadas e las sieunas mesura fan d’el un rèptil volador estonant: amb las alas dubèrtas solament fasiá 1,5 mètres.
Es pr’aquò que la descobèrta d’aqueste nòu pterosaure es estonanta: las sieunas pichonas mesuras. Lo fossil trobat aperten a un grop de pterosaures qu’avián pas de dents e amb alas cuertas sonat azhdarquids. Un fach pauc comun entre los pterosaures de l’epòca. Çò de comun èra que los pterosaures de la fin del Cretacèu aguèsson unas alas fòrça mai grandas entre los 4 e los 11 mètres de mejana).
Fins ara la paleontologia solament aviá trobat fossils de pterosaures mai grands e tanben d’aucèls al Cretacèu. Totun, aquesta nòva descobèrta balha fòrça nòva informacion sus la diversitat biologica e la capitada dels pterosaures pendent aquela epòca.
Una capitada de milions d’ans
“La descobèrta d’aqueste nòu pterosaure es estonanta pr’amor que suggerís que los pichons pterosaures tanben demorèron fins a la fin del Cretacèu – çò diguèt la cap de l’estudi Elisabeth Martin-Silverstone, de l’Universitat de Southampton-. Los òsses son plan mal conservats. D’autres animals mai grands de la fin del Cretacèu s’an conservat melhor en environaments nòrd-americans”.
Aital, lo fossil trobat es lo primièr que s’a descobèrt scientificament de la fin del Cretacèu amb aquesta mesuras. L’umerús, vertèbras e d’autres tròçes d’òsses descobèrts foguèron trobats en l’illa de Hornby, en la Colombia Britanica canadiana en 2009. Maugrat aquò, l’estudi e l’analisi del fossil a pas permés lo classar definitivament dins 2017.
“Es pas un bon fossil. Es luenh d’o èsser mas es encara una descobèrta fòrça importanta e estonanta – çò diguèt lo tanben cap de la còla paleontologica que l’a estudiat, Mark Witton, de l’Universitat anglesa de Portsmouth-. Es pauc abitual trobar fossils de pterosaure pr’amor que las sieunas esqueletas son mai fragilas e los òsses mai pichons. Mas sèm estat uroses de trobar aqueste fossil pro ben conservat de fa milions d’ans”.
Urosament, aqueste fossil a pogut balhar pro informacion scientifica per determinar l’edat del pterosaure e quand moriguèt. Êra un animal adult, dison los paleontològs. E tanben èra una espècia de pterosaure plan pichona. “Avèm pogut confirmar qu’èra pas un animal jove d’una autra espècia de pterosaure- çò diguèron-”.
De mai, la paleontologia a pogut ara confirmar que la fin del Cretacèu foguèt una epòca amb una diversitat biologica de pterosaures mai granda encara. I avián, tanben, espècias pichonas coma la d’aqueste azhdarquid.
Las imatges d’aqueste article son de l’artista anglés Mark Witton.
Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
divendres, 30 d’octubre de 2009
La revista deus Bohaires
Aquesta semana, qu'èi arrecebut la revista Boha! Qu'ei la revista de l'associacion deus Bohaires de Gasconha.
Qu'èi trobat aqueth numèro plan interessant, coma de costuma. M'ei arribat acompanhat per un CD de musica inedita, titolat Bohas Bohaires, on la boha i jòga lo ròtle màger, plan segur. Cada annada los bohaires de l'associacion qu'editan un CD de musica bohaira.
E, dens la revista, lo gascon s'i deisha léger, pas pro, mès arrai! Que i ei!!! Qu'ei dejà quauquarren e qu'ac cau encoratjar! !
Que m'agrada, aquera associacion. Quinze euros per an, n'ei pas guaire car! S'avetz l'amna bohaira, que joguetz o pas, n'esitetz pas, anatz-i !
Deu CD, aquiu qu'avetz lo prumèr tròç, compausat e jogat a la boha peu nòste president Joan Pascau Leriche. Qu'ei titolat en occitan A solelh levant.
dimecres, 28 d’octubre de 2009
En'vs pregar, n'oblidetz pas la peticion en favor de l'occitan dens lo metro tolosan!
Cars companhs:
A Carcassona, que i passèi la jornada deu dissabte passat tà i hèr signar la peticion en favor deus anoncis en occitan dens lo metro tolosan.
Tornada a Toulouse, que n'i èi deishat dus exemplaris.
• un a la libreria "Occitania", carrièra del Taur
•L'aute a Ostal d'Occitània, carrièra Malcosinat
La podetz signar!
Atencion, qu'ei lo 7 de noveme que Tisséo decideish o non de guardar los anoncis en occitan dens lo metro : doncas, que cau hèr lèu lèu ! :)
Taus qui non son pas de Tolosa, la peticion que's pòt descargar e signar aquiu.
Bona jornada a totis !!
P.S. L'autor de la fòto deu metro qu'ei Louloutte31.
dimarts, 27 d’octubre de 2009
Carcassona: d'autas videos de véder
En prumèr, ua video de véder qu'ei la de l'emission Viure al País, de FR3, en occitan. Que i va davançada per publicitat, mès arrai, la paciéncia que paga.
Lo presentator Benaset Ros s'i exprimeish en lengadocian e lo president de l'Institut d'Estudis Occitans Dàvid Grosclaude en gascon.
E tanben que i a la video de la catalana Vilaweb, dab, enter autas, ua entervista de Dàvid Grosclaude.
dilluns, 26 d’octubre de 2009
Carcassona: çò qui'n disen
diumenge, 25 d’octubre de 2009
Que m'agradan las abraçadas
Lo còst d'enviament trans-estatau que's paga a huèc de moneda, totun: 13 euros entà enviar quauques liberòts !
Que maladisi lo tractat de Corbèlh e los dus Estats!
Brussèlas, ajuda!
Ara que soi vadut un bon client, los de Olé tus libros! que m'envian publicitat tà las lors nautats.
Com, per exemple, la tà un libe de contienut colorat titolat: me gustan los abrazos e qui ei un
"libro ilustrado con acuarelas sobre todos los tipos imaginables de abrazos, acompañados de un breve texto. Ilustraciones de Rosa Blanca Miguel texto de José Orna".
E sus la lor planta web, que i apreni tot plen de causas interessantissimas. Per exemple, la frasa Cách dây không lâu, tai môt làng no o xú Mantxa qu'ei tirada d'ua arrevirada de Don Quishòte en vietnamian.
Qu'ei polida, la vita, non?
De retorn de Carcassona
Carcassona. Ièr, que i èri, que i manifestèi en companhia d'un grop d'Aranés e d'autes Gascons, que i cantèm en gascon e en occitan non-gascon, qu'èri content d'i participar. Lo hèit que n'anèi pas tà Besièrs lo còp passat e m'avè deishat dab un gost de mala consciéncia. Podem díser aqueth blòg qu'estó creat coma conseqüéncia de Besièrs. Lo men militantisme qu'ei blogaire de fòrma. Quan lo creèi, aqueth blòg, quant de blògs en occitan i avèva? Dilhèu quate o cinc, guaire mes. Ara son fòrça mes. Non cau pas enterrar l'occitan tròp de d'òra.
I a moments on cau saber arretrobà's sus çò d'essenciau, e la manifestacion de Carcassona n'ei un, plan evidentament. Lo combat occitan tà recuperar la dignitat e la normalitat, que'n soi e a 100 %. Ja sabetz que m'aparti sensiblament de la vision unitària de la lengua occitana, non la tròbi a correspóner guaire dab la realitat e sustot qu'arrefusi l'estatut de lengua "imperfèita", de "gairebé una llengua (en catalan dens la version originau)" o de "dialècte" tau gascon que daubuns lo volerén dar. La mea lengua qu'ei gascona, doncas lo gascon qu'ei ua lengua, e pro. Totun, non soi pas pro cretin ni pro vergonhós tà confiar la defensa deu men sentiment a Charasse, personalitat jacobina qui non ns'a pas jamés ajudats a quin nivèu que sia. Que m'i calèva èster, a Carcassona, en companhia deus 20000 autes Occitans qui's son desplaçats de tot lo territòri. A Carcassona, que i èri, e que i èri a casa.
PS2 La Lutz que m'a hèit signar ua peticion tà que las anóncias en occitan continuen dens lo metro tolosan. Se n'avetz pas enqüèra signat aquesta peticion, contactatz-la, sense vos comandar!
dissabte, 24 d’octubre de 2009
Carcassona
divendres, 23 d’octubre de 2009
Que s'a hèit de nueit
S'ha feito de nuey,
tu m'aguardas ya,
lo peito me brinca
en tornar-te a besar.
Lo nuestro querer
no se crebará,
aunque charren muito
y te fagan plorar,
yo no'n quiero vier
güellos de cristal
mullaos per glarimas
que culpa no han.
Escuita, muller
dixa de plorar,
yo siempre he estao tuyo,
tú mía has de estar.
Dicen que un querer
ye de dos no más,
cuando l'uno caye
cuando l'uno caye
S'ha feito de nuey,
tu m'aguardas ya,
lo peito me brinca
te quiero besar.
Que s'a hèit de nueit
tu que'm demoras dejà
lo piet que'm pataqueja (lit: sauta)
en tot te tornar potoar
Lo nòste amor
no's morirà
a despiet que parlen fòrça
e que't hàscan plorar
jo non voi pas véder
d'uelhs de cristau
molhats de lagremas
qui colpa non tienen
Escota, dauna,
deisha de plorar
Jo tostemp soi estat ton
tu mia te cau estar
Disen qu'un amor
b'ei de dus cap mes,
e qu'ei mes facil
de'u hèr caminar
Quan l'un cai
l'aute a de's lhevar
Quan l'un cai
l'aute a de's lhevar
Que s'a hèit de nueit
tu que'm demoras dejà
lo piet que'm pataqueja
Que't voi potoar
dijous, 22 d’octubre de 2009
Parla José Antonio Saura, benasqués, e professor a l'Universitat de Saragòssa
Joan Coromines que classifica lo benasqués coma catalan, Antoni M. Badia Margarit que'u classifica coma aragonés.
José Antonio Saura que'u classifica coma benasqués. Aumens, que serà mauaisit de'u contradíser sus aqueth punt :D.
dimecres, 21 d’octubre de 2009
prumèr contacte "dan el patués"
Lo benasqués presenta duas varietats: la deu nòrd (haut-benasqués) e la deu sud (baish-benasqués).
En haut-benasqués, parlat en los cinc vilatges mes septentrionaus, lo caplòc Benàs inclús, los mots qu'acaban en - a que hèn los pluraus en -es com en gascon fronterèr (Luishon e Aran): Les franseses se'n tornen ta París. En baish-benasqués, que'us hèn en as: Las francesas se'n tornan ta París.
Aquò que's nòta tanben dens las fòrmas verbaus.
Vèrbe cantar (escriut cantà en grafia aragonesa), indicatiu present:
h.-b.= canto, cantes, cante, cantem, cantetz (escriut cantets), canten
b.-b. - canto, cantas, canta, cantam, cantatz (escriut cantats), cantan
de comparar dab cantar en gascon luishonés e aranés:
canti, cantes, cante, cantam, cantatz, canten.
conjugason de estar (escriut està en grafia aragonesa):
sigo, yes, ye, som, sotz, son
pps: estau /ppp estats
L'indicatiu imperfèit deus vèrbes en -er e -ir que son deu tipe pirenenc (analogic), com en gascon (lhevat lo gascon sud-orientau - haut-comengés, coseranés, aranés - que l'a majoritariament de tipe occitan), en aragonés e en catalan occidentau pirenenc (ribargorçan, palharés, urgelenc, andorran...).
Per exemple:
pertenecer (escriut pertenesé en grafia aragonesa), ind. imperfèit:
h.b.= perteneceva, perteneceves, perteneceve, pertenecévem, pertenecévetz, perteneceven
b.b= perteneceva, pertenecevas, perteneceva, pertenecévam, pertenecévatz, pertenecevan
servir (escriut serbí):
h.b. serviva, servives, servive, servívem, servívetz, serviven
b.b. serviva, servivas, serviva, servívam, servívatz, servivan
Lo perfèit perifrastic dab anar qu'ei plan corrent en patués.
Tà jo, aqueth documentari en haut-benasqués resulta de hèra bon compréner. Qu'ac compreni absolutament tot. Que m'agrada lo patoés deus vesins!
Despuish 1985, que i a ua literatura en benasqués, poesia e novèlas, mès qu'ei complicat de hèr vénguer los libes tà Tolosa. Dilhèu que'm calerà anar tà Benàs o tà Òsca.
dimarts, 20 d’octubre de 2009
Jo volerí qu'aquera nueit durèsse
Si jo podè, volerí ricaments
En gotas d'òr au leit de Margalida
Càser la nueit, au punt qu'ei adromida,
Per non gausar descrobir mons torments.
Mon Diu, lavetz, que de contentaments
Harén bèth còp ma gran pena adocida
E la dolor de jo hòrabandida,
Se trobaré, e totis languiments!
Jo volerí qu'aquera nueit durèsse
Un an o dus, sens que nos esclarèsse
Lo bèth solelh jamès ni pòc ni pro:
Sonque tostemp demorèsse escurosa,
Tant qu'au leitet dab la mia amorosa,
Jo caçarí lonh, lonh, tota dolor.
dilluns, 19 d’octubre de 2009
Lo mot deu dia: abòr o agòr
diumenge, 18 d’octubre de 2009
Occitanista o gasconista?
dissabte, 17 d’octubre de 2009
Nostalgia per Manaure
divendres, 16 d’octubre de 2009
Pas normau
dijous, 15 d’octubre de 2009
De la lengua deus Cantabres e la lor relacion dab los Vascones (Aquitans)
Simple: los noms de tribus, de clans, de ciutats e de personas cantabres son clarament indoeuropèus. E aquerò qu'ei confirmat per ua inscripcion trobada au "castro" (oppidum) de Monte Cildá (Olleros de Pisuerga, Pisuerga de Campoo, Palencia). La lengua i ei clarament indoeeuropèa, de tipe celtic o aparentada au cèlta.
Quauques citacions deus bons autors:
Menéndez Pidal : Historia de España : Otro elemento que aparece con gran fuerza en Cantabria es el céltico, o mejor indoeuropeo (…). De hecho, parece poder reconocerse entre los cántabros un elemento indoeuropeo fuerte en lo cultural y un elemento destacadamente céltico en lo lingüístico, o por lo menos indoeuropeo arcaico.
Dens lo volume II de la Historia General del País Vasco (Bilbao, 1980), en un capitòu consacrat a la lengua vasca, Manuel Gaud qu ‘escriu en tot citar Tovar : Por el oeste presentaría quizás problema la posible lengua de los Cántabros que es sin duda indoeuropea; el celtismo es evidente en nombres como Ambiaticum, Pentouiecus, etc .
Joaquín González Echegaray en la soa òbra « Los Cántabros (Santander, 4 ed 1997) « qu’escriu : Solo conservamos una pequeña inscripción de tipo céltico procedente de Monte Cildá y acaso otra de Iulobriga (…). Además de los nombres directamente latino o de origen romance, el elemento primitivo más abundante en la toponimia cántabra actual parece ser asimismo de estirpe indoeuropeo, lo que nos permite ponerle en relación con las oleadas de gentes preceltas y celtas que se establecieron en el norte de España durante el primer mileño antes de Cristo. (…). La misma conclusión nos brinda el estudio de los topónimos prerromanos conservardos a través de geógrafos e historiadores antigüos, así como las inscripciones latinas, tales como los nombres de los ríos : « Salia », « Deva », « Sauga », ; de tribus : « saleni », « orgenomesci », « avaregini » ; de clanes « vellicum », « celtigun », aulggium » etc. Los nombres de personas de las lápidas cántabro-romanas son asimismo, en su inmensa mayoría tipicamente celtas, como « Bovecius », « Boderus « , « Danuvius », « Amia » etc. (…). A la vista, pues de los datos y conclusiones que podemos manejar, no nos parece que sea demasiado aventurado suponer que en los tiempos de la conquista romana, los cántabros hablaban uno o varios dialectos de origen céltico, lo mismo que sus vecinos por el oeste, astures y gallaicos.
Luis Michelena, dens lo son libe « Lengua e Historia » (Madrid, 1985) qu’escriu : además a pesar de la similitud en el modo de vida de los pueblos montañeses del norte « hasta los Vascones y el Pireneo », se diría que sus lenguas eran completamente distintas. La de los cántabros podría llegar por Portus Amanus hasta Carranza y Sopuerta, citados en un conocido pasaje de la crónica de Alfonso III, referida a los dominios de Alfonso I.
Jo que hornirèi Portus Amanus (o que caleré escríver Portus Samanus?) qu'èra un ua colònia romana de la còsta. Lo nom d'aqueth pòrt a suberviscut dens « el valle de Sámano » que desemboca a Castro Urdiales, d’on la correspondéncia generaument admesa Portus Amanus = Castro U. (en realitat dejà en territòri autrigon. Los autrigons qu’èran probablament de lengua indoeuropèa tanben, com ac admet J. González Echegaray, lo pròpi L. Michelena e d'autes bons autors).
A prepaus de l’aliança militara enter los Vascones (Aquitans) e los Cantabres, Michelena qu'escriu dens l' Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo, 1982 : En la relación de vecinos ha quedado casi en blanco lo referente a los occidentales con los cántabros como unidad principal. La relación de càntabros y vascones, que para ciertos autores son vecinos entre sí mientras que otros nos los presentan separados por varios pueblos intermediarios, sólo indica que, entonces como ahora, se opera con generalizaciones en que las denominaciones mayores absorben con facilidad a las pequeñas. Está claro, por otra parte, que nadie tenía interés en dibujar la frontera que separaba a indoeuropeos de lengua de no indoeuropeos, esa frontera que unos han puesto entre várdulos y vascones y otros, no los más exaltados, pondrían acaso entre autrigones y caristios.
Aunque ya en César, los cántabros se muestran - como si les fueran estrictamente limítrofe- acudiendo en ayuda militar a los aquitanos, la relación entre cántabros y vascones aparece establecida, sobre todo desde la última parte del siglo VI por la oposición a un enemigo común, tema para el cual basta con remitir a Barbero y Vigil. En cuanto a la lengua, hay un término reciente seguro y otro antigüo tan sólo probable. El reino de Cangas ya se nos parece en la historia como de lengua románica, cosa que no se puede decir del reino de Pamplona en el siglo IX. En la época romana Javier de Hoz presenta unas conjeturas que me parecen del todo razonables: la total preponderancia de los nombres indoeuropeos, que aparecen además sin modificaciones ni adaptaciones a diferencia de lo que ocurre con los pocos elementos supuestamente indoeuropeos en el área iberica, aconseja considerar a los cántabros como hablantes de una lengua indoeuropea, siendo imposible precisar si esta era céltica o no. Irían, pués, en principio con los berones, riojanos, calificados de celtas, y con los celtíberos en general.
dimecres, 14 d’octubre de 2009
I'm a cowboy and I don't deny it (cantabres e gascons, un ahèr d'h)
Juli César que hasèva ua distincion clara enter Gaus e Aquitans, separats per Garona e per l'etnia, segon eth. Los Gaus non se perdèvan pas tròp en territòri aquitan, los oppidums gaus que's podón apitar sonque a la periferia deu triangle aquitan (vath de Garona e còsta de la Mar de Gasconha) mès non se'n trobava pas nat a l'interior deu territòri nacionau gascon.
Publius Crassus qu'èra un loctenent de César encargat de combàter los Aquitans durant la guèrra de la Gàlias. En 56 ab. JC, Crassus qu'ataquè directament lo campament de l'armada aquitana (50 000 òmes segon Juli Cesar) en tot utilizar ua tecnica ben arrodada qui consistiva en atacar per 4 costats diferents simultaneament. L'armada aquitana qu'estó batuda, los tres quarts deus sordats de l'armada aquitana qu'estón tuats. E, com e'ns ditz César" Ex numero milium L quae ex Aquitania, Cantabrisque convenisse constabat, vix quarta parte relicta". Sia que dens l'armada aquitana massacrada, i avèva sordats cantabres. Se n'a volut dedusir Cantabres e Aquitans qu'èran ua medisha nacion, mès qu'ei plan improbable que sia lo cas! Los Aquitans parlavan un idioma deu tipe basco segon çò que'n sabem de las inscripcions lapidàrias qui trobam en país gascons. Lo basco qu'ei la fòrma modèrna de l'aquitan. Los Cantabres qu'èran de lengua indoeuropèa, senon celtica. Non i a pas nada traça de basco dens la toponimia de la comunitat cantabra (anticament d'etnia cantabra a l'oèst de l'arriu Asón, e d'etnia autrigona a l'èst) e los noms cantabres qui podem léger sus las inscripcions lapidàrias de l'època que son cèltas. En realitat, aqueris Cantabres qu'èran probablament mercenaris pagats peus Aquitans.
L'idiòma cantabre que hè la transicion enter castelhan e astur-leonés. S'a recastilhanizat fòrça, mès la toponimia ns'indica que l'idioma avèva trèits particulars mès accentuats autes còps que non pas los de uei. Que i a totun un trèit qui permet de classificar lo cantabre dens lo grop castelhan: qu'ei l'aspiracion de la f. En cantabre, l'aspiration de la f qu'ei sonora e fòrça mes generau que non pas en castelhan: jhuenti (castelhan fuente, gascon hont), jhuerti (fuerte, hòrt), jhuisti (fuiste, hos=estós). Aqueth trèit qu'ei ancian, que s'arretròba dens la microtoponimia de la comunitat cantabra (f aspirada notada j en lòc de f o de h: ) soent - mès pas sonque- quan lo mot o lo grop de mot ei de fòrma anciana e/o non assimilabla aisadament en la lengua oficiau. Qu'avem, per exemple: La Jalla, El Jisón (Alfoz de Lloredo), San Jilguero, Jilgueros (Anievas), el Jorcal (Arenas de Iguña), Juciego (Comillas), La Jesa, el Joyo, La Jerrizuela ( Corrales de Buelna), Sojorno, Sojornos (Guriezo), Jerrán (Miengo), Bijorca (Camaleño), Jiguela, Juntanía (Mazcuerras), Juntañón (Rasines), Juntana (Frequent: Sant Cruz de Besana, Suances, Comillas etc. cf. castelhan Fontana), Junfría , tanben Juanfría, etc, etc . L'aspiracion que pòt afectar ua f interiora: qu'ei lo cas, per exemple, de cojhorcu (mot cantabre desconegut en espanhòl, pro freqüent en la toponomia oficiau cantabra devath la fòrma castelhanizada de cojorco, o lo son derivat el cojorcal, deu latin cumforcum), ço qui non s'escad pas jamès en castelhan. Aqueth trèit de la f aspirada sonòra que s'arretròba en Andalosia, particularament a Sevilha e Càdiz. Son vilas qu'estón colonizats per poblants de la region de Santander (Cantàbria) en temps de reconquista suus Arabes.
S'a postulat que l'aspiracion de la f ei un trèit d'origina aquitana. Qu'ei pòc probable que sia lo cas per duas rasons: en navarro-aragonés, lengua de substrat aquitan (o basco) coma lo gascon, la f n'i ei pas aspirada mentre qu'en idiòma cantabre, de substrat indoeuropèu, la f ei aspirada. De la medisha manèra que la f aspirada a Sevilha ei d'origina coloniau, b'ei possible que la f aspirada sia un trèit regionau d'origina italiana aportat peus sordats de l'armada romana.
dimarts, 13 d’octubre de 2009
Confession
"En mai d'aquò, cau saber qu'ai aprés l'occitan après lo catalan. Ai lèu vist qu'èran doas lengas distintas."
Pas possible!!!!
Que son tròp hòrts, aqueris lingüistas! Non, seriós!!!!
Urosament que'us avem.
Dab enqüèra un petit esfòrç, qu'aprenerà lo gascon, veiratz. Qu'ei sonque ua question de temps.
dilluns, 12 d’octubre de 2009
Per Noste, pas mei de l'Institut d'Estudis Occitans?
Per Noste, qu'ei en prumèr un nom, lo deu son fondator, lo regretat Roger Lapassade , gran umanista e escrivan bearnés venerat per tots, gasconistas com occitanistas. Per Noste n'ei pas sonque ua associacion, qu'ei tanben ua revista: "País Gascons", ua casa d'edicion de libes en gascon, un diccionari francés-gascon, vertaderament de referéncia tà jo com tà mantuns autors bearnés e gascons de la renavida.
L'Institut d'Estudis Occitans shens Per Noste? Praubòts! Que'us planhi (los de l'I.E.O.).
Avetz dit secessionisme?
De seguir...
divendres, 9 d’octubre de 2009
Musica cantabra: Paco Cossío e Chema Puente
La bandórria qu'estó popularizada devath lo nom de rabel per Chema Puente, hilh e vesin de Cueto, au ras de Santander. Chema qu'ei un fisician de carrèra, mès un etnomusicològ en l'amna. Qu'estó vertaderament Chema Puente qui recuperó la bandórria en Cantàbria. Ara aqueth "rabel" qu'ei ensenhat e tocat un pòc pertot en Cantàbria, dincau conservatòri municipau de Colindres, en la comarca orientau, a l'oposat de Polaciones en la Comunitat. A Colindres que i ensenha lo rabelista Miguel Cadavieco.
Paco Cossío, coma Miguel Cadavieco, que continuan lo tribalh de popularizacion de la bandórria iniciat peu mèste Chema Puente. Paco qu' ensenha lo "rabel" en la vila de de Santander.
La cançon Rio verde qu'ei un tradicionau cantabre e asturian. Lo folquista e gaiter cantabre Marcos Bárcena que la hasó populara en las annadas 1980 gràcias a la soa interpretacion dab lo son grop Atlànticus, desapareishut bèth temps a. Totun lo CD qu'ei enqüèra en venta. Que'u trobaratz a la FNAC de Barcelona.
Lo Paco, arribat tresau au concors Pozu Jondu l'an passat, que'u se guanhè enguan. Felicitacions!
Lo prumèr tèma qu'ei deu regretat rabelista (e lutèr) Pedro Madrid de Polaciones, e qu'ei estat représ per Manuel Luna (ved. lo CD Papelería Rocío).
Lo rabel qu'ei un instrument emplegat tà marcar lo ritme e acompanhar lo cantaire de jotas, lo son ròtle qu'ei quasi lo d'ua percussion, com la pandereta.
Interpretada peu mèste Chema Puente, "con el recuerdo, la pena" qu'ei ua jota a "lo pesau". Chema qu'ei acompanhat peu grop de dançaires de Santa Justa de Ubiarco (Comillas, Cantàbria).
E ua auta jota, aquesta a "lo ligeru" : la jota de Lolina
Que v'èi dejà dit que soi cantabre de còr? Sembla que non i aja pas sonque l'aspiracion de la f, comuna aus Cantabres e aus Gascons, qui ns'apressan los uns deus autes ;))). La Ronda Pico Cordel, de Reinosa (Campoo):
dijous, 8 d’octubre de 2009
Lo mot deu dia: estadir
1-privar , ahamiar
Que'u hèn estadit e no'n pòt pas mes.
Aqueth blat qu'ei estadit
2- gorpir, anoir, esbraçar, arreberar, matrassar
Arrèsta d'estadir aqueth can, que non t'a hèit arren!
Estadí's vpr
1- esblasí's, eslassí's Las lilòias s'estadeishen mès las tulipas que demoran esloridas
2- rancí's, hicà's a pudir (se ditz deths aliments mau conservats): Aqueth peish qu'ei a s'estadir!
dimarts, 6 d’octubre de 2009
gascon unificat
Dens lo cas deu catalan, la nòrma qu'ei efectivament pluricentrica, qu'avem tres nòrmas: la de Catalonha, la de Valéncia (València) e la de las Islas Balearas. Las rasons d'aquesta pluricitat de nòrmas catalano-valenciano-baleras non son pas briga comparablas a las que prevalen per lenguas coma l'espanhòu o l'anglés, b'ei clar! Que rebat meslèu un estat inacabat de l’esfòrç de normativizacion de la lengua, com ac soslinhè fòrça justament Gabriel Bibiloni dens un article consacrat a l’estandard composicionau.
Dens lo cas de l’occitan, la dificultat de la normativizacion qu’ei d’un aute òrde de magnitud. E la rason n’ei simpla : La variabilitat dialectau de la lengua occitana qu'ei incomparablament mes grana que non pas la deu catalan. En realitat, la complexitat dialectau de la lengua catalana qu'ei d'un grad semblant au d'un simple dialècte occitan, coma lo lengadocian o lo gascon, mès non pas de l'occitan tot. L'unitat de mesura lingüistica n'ei pas la medisha tà las doas lenguas. E lo sentiment nacionalista occitan n’ei pas estat pro hòrt tà incitar l’emergéncia d’ua lengua nacionau unificada a la "batua" deus bascos.
La posicion de Domergue Sumien qu’ei realista : que reconeish 7 nòrmas occitanas regionaus (d’aqueth nombre, probablament simbolic, n’auré probable de discutir mès rai), çò qui implica de manèra sosjacenta – enqüèra que D.S. non n’aja pas briga consciéncia, ça’m sembla- l’existéncia de 7 nacionalitats occitanas diferentas separadas geograficament. En realitat, aqueras 7 nacionalitats que son repertoriadas per D.S., mès las nòrmas demoran de fixar per mes d’ua.
Un problèma màger de resòlver qu’ei lo de la nòrma deu maine linguistic gascon. Per tres rasons :
En prumèr, que cau raperar lo gascon qu’ei un occitan « borderline », lo son estatut de lengua pertienent a l’occitan non hè pas l’unanimitat en çò deus lingüistas - ni en çò deus locutors deu gascon - per rasons de las bonas. Qu’ei pòc probable que la nòrma deu gascon unificat sia fòrça pròishe de las autas nòrmas occitanas, pr'amor lo gascon qu'ei... gascon.
En segon, la complexitat dialectau deu gascon qu’ei enqüèra mès grana que la deu catalan. Fixar ua nòrma gascona unificada supausa, a priori, un tribalh de composicion mes complicat que non pas lo qu’aurén de hèr los catalanofòns per la soa pròpia lengua.
La tresau rason ei que n’i a pas sonque ua nacionalitat gascona mès aumens tres : la bearnesa, l’aranesa e la gascona stricto sensu. E per via de conseqüéncia qu’avem dejà duas lenguas gasconas : la lengua bearnesa e la lengua aranesa, aquesta darrèra qu'ei l'unica fòrma oficiau d’occitan. Los escrivans gascons que non son ni bearnés ni aranés non emplegan generaument ni l’ua ni l’auta mès utilizan autandas nòrmas locaus. Los escrivans gascons non veden pas bric - e dab arrasons - perqué aurén d'emplegar lo gascon deu vesin en lòc deu son, en l'abséncia d'ua nòrma unificada.
- Lo gascon maritim qu’ei plan arrepresentat per l’escrivan màger de la literatura gascona contemporanèa (se non de tostemp) Bernat Manciet, seguit per l’excellent Pèir Morà e que continua d’èster emplegat per Halip Lartigue (aqueth, en grafia classica gascona).
- Lo gascon bigordan qu’ei emplegat per Jan-Loïs Lavit e per Terèsa Pambrun-Lavit. Sho! de T. P.-L. qu’ei un petit cap d’òbra qui cau léger. Mès atencion, qu'ei en gascon gascon. Lo de la Senta Verge de Lorda e non pas en occitan d'Assimil, hòu!
- L’excellent Joan-Pau Ferré (e òc, qu'avem tot plen d'escrivans excellents) qu'escriu en gascon coseranés (mesclat dab l’aranés dens dialògs qu'implican Araneses).
- Qu'avem tanben d'obratges escriuts en gascon girondin, vasadés e deu país de Bush (non, pas Texas, lo parçan d'Arcaishon). E n'oblidi plen d'autes, probable.
Pèir Bèc - personalitat arrespectada tant per gasconistas coma per occitanistas- que hè excepcion: qu'escriu en gascon de tipe composicionau, qu'ei a díser que mescla trèit dialectaus prenguts d'un pòc tots los dialèctes gascons, bearnés e sud-orientau inclús. La lengua de Bèc que's lei e que's compren sens nada dificultat. La soa lengua, coma basa normativa, qu’ei estada ignorada peus gramaticians deu gascon e qu’ei pecat. Pr’amor l’interés de la prosa de Bèc n’ei pas tant dens l’estile de l’escrivan (o en tot cas pas sonque) , qu'ei meslèu dens la soa causida normativa. Se voletz hargar un dialècte de gascon unificat qu'aja ua probabiltat d'èster emplegat, no'vs cau pas partir de las proposicions de tipe koinè bearnesa de Viaud, Romieu, Bianchi e Sumien , que son totas tròp tipadas bearnés . Que son tròp localistas. Qu'avem dejà ua lengua bearnesa e que podem notar los escrivans gascons en dehòra de Bearn ne'n vòlen pas. Tornar préner las causidas de Pèir Bèc que caleré, o aumens que's poderé préner-las coma punt de partida tà ua negociacion entà hargar un dialècte gascon unificat. Negociacion collegiau qu'ei lo mot!!! Senon que serà com de costuma; a cada linguista o a cada equipa universitària sa solucion particulara, segur geniau, mès fin finau, l'unificacion, la vedem pas a viéner e las causas n'avançan pas. Que'us calerà tribalhar en concertacion dab representants de locutors de totas las modalitats deu gascon, dont, de segur, los Araneses. Lo tribalh qu’ei dejà estat plan traçat per Bèc medish dens las soas òbras literàrias gasconas. Que poderé servir de basa (base) de negociacion tà fixar la gramatica e lo diccionari deu gascon unificat pr'amor que s'ageish d'un gascon "geograficament neutre".
Atau qu’acabarém per dispausar de tres lenguas gasconas ; lo biarnés, l’aranés e lo gascon unificat qu'apèri "gascoinés" (de gascon + koinè). Que seré dejà un progrès per arrapòrt a l'estat deu gascon de uei. D'acòrd, la nòrma deu gascon que seré pluricentrica, aumens per un temps. Mès aquerò que rebat las realitats istòricas, geopoliticas, identitàrias e lingüisticas complexas deus Gascons (au sens mes larg de la paraula) uei lo dia. E lo futur deu gascoinés coma la qualitat deu son emplec que depeneràn de la volontat deus pòbles gascons, bearnés e aranés. Non s'ageish pas de voler remplaçar los parlars naturaus o acaçar l'usatge oficiau de l'aranés en Aran ni espudir lo biarnés dab la soa istòria e la soa literatura, segur que non, mès vertaderament de poder tanplan dispausar d'un dialècte qui sia unificat, qu'ei a díser qui non sia pas basat sus ua modalitat gascona naturau particulara e doncas qui demore acceptable per tots coma gascon comun, ua koinè d'usatge pangascon. E nat crimi non a d'èster, ni serà, arreprochat au qui desira continuar d'emplegar la soa varianta personau per son òbra literària. Mès qu'aurà au mens la possibilitat de causir enter la soa varietat personau e un gascon unificat, çò qui n'ei pas lo cas uei lo dia. Lo gascoinés poiré èster la lengua gascona estandard per los uns, ua compausanta de l'occitan larg per los autes (gascon larg), segon çò qui 'us dicta la soa religion.
Tribalhar amassa que cau entà preparà's a la cooficialitat deu gascon en país gascons car, com ac escrigó lo men mèste de pensar Jan Gastellu Etxegorri (Jan deu Sabalòt): qu'ei amassa e sonque amassa que poderam har arrespectar la nosta lenga gascona e hicar-la a la plaça hauta qui s'amerita. -
PS Qu'èi tornat editar lo tèxte (mantuns còps) per'mor qu'estó escriut e publicat drin tròp rapidament e que m'agrada de'u melhorar.
PS2 Perqué nomentar gascoinés la modalitat unificada deu gascon e non pas aperar-la simplament gascon? Pr'amor gascoinés, aranés e bearnés que son - o serén, puishque lo gascoinés demora de hargar- tres varietats gasconas. Que son tots tres gascons.
PS3 Qu'utilizi fòrça rarament lo mot dialècte, que'u tròbi degradant dens lo vocabulari de tot dia, que'u cau reservar per l'argot deus lingüistas. M'estimi més lengua, que non i a cap de diferéncia de natura enter lengua e dialècte. Sonque càmbian la percepcion e la consideracion que n'an los locutors e lo mond en generau . Aquò n'empecha pas qu'aranés e biarnés e son duas lenguas qui presentan enter eras diferéncias sonque dialectaus, qu'èm d'acòrd.
dissabte, 3 d’octubre de 2009
Occitan generau e gasconisme (2)
Lo gascon qu'ei ua lengua DISTINTA de l'occitan, segon Yuri B. Koryakov, sistematician lingüistic rus e gran wikipedian davant l'Eternau.
dijous, 1 d’octubre de 2009
Occitan general e Gasconisme
Qu'ei susprenent (enfin pas tròp, en realitat) de constatar que, fin finau, e trobam occitanistas tà aportar arguments en favor d'aqueth avís.
Dens los arrepòrts deu grop de tribalh de lingüistica occitana apitat per la Generalitat de Catalonha, la varietat lengadociana de l'occitan que i ei efectivament designada coma "occitan general" per oposicion a "occitan aranés".
Aparentament, lo quite mot lengadocian qu'ei vadut hastiau o politicament incorrècte en çò d'aqueris monsurs.
Jo, coma locutor gascon, no'us arremercii pas. Lo men gascon qu'ei tant occitan coma lo lengadocian, ça'm par, enqüèra que non sia pas lengadocian. E lo lengadocian qu'ei un sosensemble de l'occitan coma ac ei lo gascon. Doncas lo lengadocian non pòt pas èster considerat de cap manèra coma occitan generau.
Per contra, los de l'I.B.G., eris que pòden èster contents: en aqueth grop de tribalh de lingüistas, que i a tot plen d'occitanistas - e non pas deus mendres- tà'us balhar rason.