text:
1871
Aquesta pagina concernís l'an 1871 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après la revirada d'una darriera temptativa de sortida de la garnison francesa de París arrestada per lei Prussians a Buzenval, capitulacion de la capitala. Aquò entraïnèt la signatura d'un armistici (29 de genier) ambé l'Empèri Alemand que foguèt proclamat lo 18 de genier. D'eleccions foguèron organizadas per negociar lo tractat de patz finala. Se debanèron lo 8 de febrier e donèron una majoritat reialista ambé 214 deputats orleanistas, 182 legitimistas per 112 republicans moderats e 38 republicans radicaus. Lei liberaus obtenguèron 72 deputats e lei bonapartistas 20.
Lei premierei decisions d'aquela chambra (installacion a Versalhas, fin dau moratòri sus lei rendas adoptat durant la guèrra...) entraïnèt una rompedura rapida entre lei deputats e la populacion parisenca fòrça favorabla ai republicans. Dins lo corrent de març, una temptativa de Versalhas per prendre lo contraròtle de l'artilhariá parisenca entraïnèt l'insureccion de la capitala e la formacion d'un govèrn revolucionari dich Comuna de París. Adoptèt una politica sociala fòrça avançada mai mau capitèt d'organizar de fòrças armadas eficaças. A partir d'abriu, la guèrra civila acomencèt entre lo govèrn provisòri de Versalhas dirigit per Adòlf Tièrs e la Comuna. Aprofichant sa superioritat numerica gràcias au sostèn de l'armada regulara, lei fòrças de Versalhas avancèron pauc a pauc en despiech de la resisténcia acarnada de pichonei tropas parisencas. Entre lo 21 e lo 28 de mai, lei tropas versalhesas intrèron dins París que foguèt conquistat après una setmana de combats. Una repression saunosa foguèt alora mesa en plaça còntra lo movement revolucionari que perdèt aperaquí 40 000 òmes (10 000 dins lei combats, 20 000 fusilhats e 10 000 presoniers ò exilats). Lo movement socialista parisenc perdiguèt son influéncia fins a la fin dau sègle XIX. Dins lo sud de França, doas autrei comunas se formèron a Narbona e a Marselha mai foguèron rapidament reprimida per leis autoritats.
Après aquela victòria, lo govèrn de Tièrs negocièt la patz amb Alemanha e deguèt acceptar de condicions duras. Lei clausas pus importantas foguèron la cession d'Alsàcia-Lorena e lo pagament d'una indemnitat de 5 miliards de francs-aur. Se pausèt alora la question dau regime d'adoptar. D'efècte, lei reialistas èran majoritaris dins l'Assemblada mai devesits entre elei a prepaus dau candidat legitime au tròne.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
A partir de junh, acomençament de combats entre lo negus Tekle Giyorgis II e lo ras Kassa Mercha de Tigre. Gràcias a l'entraïnament modèrne donat a sei tropas per sei conselhiers britanics, Kassa ganhèt la batalha de Zulawu còntra una armada numericament pus nombrosa. Puei, lo 11 de julhet, se debanèt la batalha d'Assam onte Tekle Giyorgis II foguèt bleçat e capturat. Après aquela desfacha, son armada s'afondrèt e de milièrs d'òmes, compres unei genereus, capitulèron puei acceptèron d'intrar au sen de l'armada dau venceire. Lo negus descaigut foguèt emborniat e estremat dins una preson bastida a la cima d'una montanha.


c: text/html

text:
Charleville-sous-Bois
Charleville-sous-Bois es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa en lo luòc inscrich de la vallée de la Canner[1].
La commune se situe dans le site inscrit de la vallée de la Canner[2].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- I aguèt fondat l'an 1618 pel Pòrti Charles III de Lorraine, abbé commendataire del abbaye cistercienne de Villers-Bettnach.
- Dépendait Del anciana província de Lorraine.
- Territòri del abbaye.
- Fut fondé en 1618 par le Duc Charles III de Lorraine, abbé commendataire de l'abbaye cistercienne de Villers-Bettnach.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine.
- Territoire de l'abbaye.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.lorraine.ecologie.gouv.fr/liens_carmen/paysage/sitei/Se57331a.pdf
- ↑ http://www.lorraine.ecologie.gouv.fr/Liens_CARMEN/Paysage/SITEI/SI57331A.PDF

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Moros
Moros[1] es un tèrme d'usatge popular utilizat per designar sens distincion clara d'etnia o de cultura los pòbles originaris de Magrèb e per extension designèt totes los musulmans. Istoricament a l'epòca dels reialmes crestians de la Peninsula Iberica, èra lo nom donat als abitants d'Al Andalús, puèi pus tard als mudejars e als moriscs[2].
Etimologia[modificar | modificar la font]
La paraula "moro" ven del latin Maurus sortit al sieu torn del grèc mauros (negre o brun), que designava los abitants de la Mauritània anciana; encara uèi en grèc modèrne Mavra-mávri es l'adjectiu masculin-femenin per negre. Sabèm pas clarament se foguèt l'usatge coma adjectiu qu'es a l'origina del gentilici o s'es lo contrari. L'occitan ne sèrva l'adjectiu "maurèl" per designar una color de pèl fosca.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ « L'an 1509 et à 14 de may, lo rey d'Espanho a pres de assaut Oran, uno grosso terro en Barbaria de miech jort, alcal assaut son mors 10 à 12 millo Moros et petit de Crestians. » (Jornau d'Onorat de Vaubèla, t. II, p. 25. Servici dei publicacions de l'Universitat de Provença, 1985; tèxte establit per V. L. Bourrily, R. Duchêne, L. Gaillard, Ch. Rostaing).
- ↑ Gran Diccionari de la llengua catalana


text:
Rebombissi sus çò que disiái sus las frontièras prepausadas per Lutz
per la (granda e gloriosa) confederacion d'occitània. Trucat de veire
los Loseròts meses amb los auvernhasses, e los aveironeses e los
orlhaguses amb los peiregòd dins una "Guiana" (que vòl dire
Aquitània...) fantasmatica prepausi de soscar sus aquela dolorosa
question. Es
possible (o non) de trencar Occitània en un cèrt nombre de grandas
regions (7 al melhor) per pas que degun se sentisca insolentat dins son
identitat?
Per començar un pichòt expausat: l'origina de las frontièras utilizadas
dins lo movement occitanista son de dos tipes, istoricas, e dialectalas.
Per las frontièras istoricas son sovent las de l'ancian regim, valent a dire las provincias d'abans 1789. Doncas aquò:
Coma vesètz, Lengadòc s'espandís plan al nòrd e a una part (pichòta)
non-occitana, Gasconha e Guiana son una sola e mema causa e Daufinat es
mitat occitana, mitat arpitana...
Mas s'utilizan tanben las frontièras dels 6 grands dialèctes que meritrian elas tanben d'èsser discutidas (ai notat en puntilhat d'unas zònas prolematicas):
Remarcatz que dialèctes e provincias an pas grands causas de veire dins la màger part dels cases. E de còps los dialectològs an utilizat las provincias per definir los dialèctes (l'exemple tipe es la frontièra lemosin/auvernhàs, que pas degun s'embestièt de traçar finament, se aquela frontièra existís: diguèron, en lemosin se parla lemosin, en Auvernha auvernhàs, fòra la zòna lengadociana...)
Las doas primièras prepausicions regularament trobadas serián doncas
-Una occitània a 7 provincias, facha en trencar Guiana de Gasconha (mas perqué se utilizam lo critèri istoric passar a un moment a un critèri linguistic? E sonque per aqueste cas?)
En gròs aquò:
Vesètz sul pic que i a de repotegar: d'exemple Avairon, virat cap a Tolosa e Montpelhièr se tròba dins una Guiana de plan mal definir.
-Una Occitània a 6 provincias basadas suls dialèctes: e doncas calriá dire a la gent d'Orlhac que son pas auvernhasses e trencar Peiregòrd, Provença etc...
Benlèu tanben que se calriá basar sus de critèris mai fins e veire al cas per cas sens doblidar la realitat departamentala. A lèu.


text:
887
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 887 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Fin de la crisi entraïnada per l'incursion acomençada en 885 per lei Vikings còntra la region parisenca. D'efèct, en aplicacion de l'acòrd de 886 ambé l'emperaire Carles III lo Gròs, poguèron pilhar Borgonha e recebèron lo pagament de 700 liuras per quitar lo Reiaume. Dins lo corrent d'aquela partença, pilhèron tanben tornarmai lo relarg de París. Aquel acòrd suscitèt l'indignacion de l'aristocracia franca. De son caire, l'emperaire, vengut fòl après una trepanacion en febrier e despausat en novembre per lei senhors de Francia Orientala, agonizèt lentament a partir de la fin de l'annada. En despiech de sa victòria, lei Vikings avián perdut un nombre important de combatents en causa de la bastida de fortificacions vertadieras a l'entorn de París. L'incursion de 885-887 foguèt donc la darriera que se debanèt dins la region.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Sospichat d'èsser a l'origina de l'arrestacion de Leon VI per son paire en 883, lo patriarcat Foci foguèt tornarmai despausat e remplaçat per Estève Ièr, un fraire castrat de l'emperaire.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Sus lo frònt orientau, victòria novèla còntra lei Saffaridas que permetèt de blocar una còntra-ofensiva en direccion de Fars. Pasmens, en causa dei menadas bizantina e egipcianas, lo visir Al-Muwaffaq deguèt acceptar la dubertura de negociacions.


text:
1765
Aquesta pagina concernís l'an 1765 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Dins l'encastre de sa politica expansionista de restauracion de l'anciana esfère d'influéncia chinesa, l'emperaire Qianlong (1735-1796) s'interessèt a Birmania. D'efèct, lo país, tornat unificat dempuei quauqueis annadas, èra una menaça per la frontiera sud de l'Empèri mai sei principalei fòrças èran mobilizadas còntra Siam. Ansin, una invasion dau territòri birman semblava un projècte aisat. Pasmens, una premiera ataca foguèt arrestada tre la frontiera per lei Birmans (→ 1766).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Invencion de la premiera maquina de vapor utilizada coma un motor per l'engenhaire escocés James Watt (1736-1819). A l'origina, aquò èra destinat a pompar l'aiga dins lei minas tròp umidas per permetre l'utilizacion d'una maquina de Newcomen (1712). Pasmens, sa maquina conoguèt rapidament un nombre pus important d'aplicacions e favorizèt l'emergéncia dei premiereis industrias modèrnas a la fin dau sègle.


text:
Carbon vegetal
Lo carbon vegetal es un material combustible solide, fragil e porós amb un naut contengut en carbòni (aproximativament 80%). Se produtz per caufament de fusta e d'autres residús vegetals, a de temperaturas que varian entre 400 e 700 °C, en abséncia d'aire.
Lo poder calorific del carbon vegetal varia entre 29 000 e 35 000 kJ/kg, e es fòrça superior a aquel de la fusta, que varia entre 12 000 e 21 000 kJ/kg.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo carbon vegetal foguèt utilizat coma combustible dempuèi de temps antics dins de carbonièras, mas la produccion descresquèt remplaçada per l'utilizacion del gas natural, de l'electricitat e del petròli, perque èran de produccions mai economica. Actualament lo carbon vegetal es d'usatge pauc abitual coma font de poder calorific domestic e la produccion dins las carbonièras es una apròcha mai etnografica que productiva.


text:
1875
Aquesta pagina concernís l'an 1875 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Preparacion d'una expedicion per sometre Choa qu'èra lo darrier principat etiopian que refusava de reconoisser lo títol de negus de Yohannes IV. Pasmens, avans lo començament de la campanha, Yohannes IV deguèt transferir sei tropas vèrs lo nòrd onte leis Egipcians èran a preparar una invasion dau territòri etiopian. Lo 16 de novembre, un còrs egipcian de 3 000 òmes foguèt quasi anientat a la batalha de Gundet. Aquela victòria permetèt la captura de 12 000 fusius e de 16 canons modèrnes.
Zanzibar[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra acomençada en 1871 còntra l'Estat de Mirambo. Pasmens, maugrat la fin dei combats, la situacion, especialament dins lo domeni religiós (oposicion entre l'islam de Zanzibar e lei religions tradicionalas africanas), èra pas reglada e lei tensions demorèron vivas.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'emperaire Tongzhi lo 12 de genier. Foguèt remplaçat lo 25 de febrier per Guangxu. Dins lei fachs, Cixi demorèt a la tèsta de l'Empèri.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 9 de genièr - Julio Herrera y Reissig, poèta uruguaian (m. 1910)
- 14 de genièr - Albert Schweitzer, teologian alemand, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1965)
- 2 de febrièr - Fritz Kreisler, violonista austriac (m. 1962)
- 4 de març - Mihály Károlyi, primièr ministre d'Ongria (m. 1955)
- 7 de març - Maurice Ravel, compositor francés (m. 1937)
- 26 de març - Syngman Rhee, president de la Corèa del Sud (m. 1965)
- 9 de junh - Henry Hallett Dale, bioquimista britanic, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1968)
- 15 de julhet - Adolfo Díaz Recinos, president de Nicaragua (m. 1964)
- 26 de julhet - Carl Gustav Jung, psiquiatre soís (m. 1961)
- 9 d'agost - Artur Bernardes, president de Brasil (m. 1955)
- 14 d'agost - Eusebio Ayala, president de Paraguai (m. 1942)
- 16 d'agost - Juho Sunila, primièr ministre de Finlàndia (m. 1936)
- 19 de decembre - Mileva Marić, matematiciana e fisiciana soïssa (m. 1948)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 31 de julhet - Andrew Johnson, president dels Estats Units d'America (m. 1808)


text:
Nuclèu (biologia)
Lo nuclèu qu'ei un organet cellular especific de las cellulas eucariòtas (e qui las defineish literaument). Qu'ei lo lòc on ei concentrat lo cabau genetic de la cellula conservat dens la macromolecula d'ADN (a maugrat, totun, que dus autes organets cellulars, las mitocondrias e los cloroplasts que contienen ua quantitat marginau d'ADN). Dens lo nuclèu, l'ADN qu'ei repartit en cromosomas dens los quaus, enrotlat autorn de proteïnas, e forma la cromatina. Lo nuclèu que dessepara lo liquid de la cellula, lo citoplasma, e lo son mitan interior dab ua dobla envolopa lipidica aperada membrana nucleara (o envolopa nucleara) horadada de traucs formats per un complexe de proteïcs aperats pòrs. Aquesta membrana qu'ei en continuitat dab la membrana deu reticulum endoplasmic. Com l'ADN be demora dehens lo nuclèu, la soa informacion genetica qu'ei copiada e transcrivuda au mejan de la sintèsi d'ua molecula aperada acid ribonucleïc messatgèr (abreviat ARNm) qui ei exportat dens lo citoplasma (com sn nomac ditz, que serveish de "messatgèr") on la soa informacion qu'ei arrevirada en proteïnas. Au dehens deu nuclèu que's poden observar un o plusors punts aperats nucleòls e qui son entornejats d'un liquid mei dense e escur que la resta deu mitan interior deu nuclèu aperat nucleoplasma. Qu'ei lo lòc on son sintetizats los ARNr (abreviacion d'acid ribonucleïc ribosomic). Aqueths ARNr que son importats dens lo citoplasma, on, associats dab proteïnas, e forman las sosunitats deu ribosòmas (qui son los organets on los ARNm e son lejuts e arrevirats en proteïnas. Lo nuclèu qu'ei tanben lo lòc de reproduccion de l'ADN. Durant los procès de division cellulara (la mitòsi e la meiòsi), qui la cromatina que pren la forma de cromosòmas compactes e visibles e isolables, lo nuclèu que desapareish en tot deishar los cromosòmas mudà's.


text:
Fotbòl
Lo fotbòl es un espòrt collectiu opausant doas equipas compausadas d'onze jogaires dins un estadi. L'objectiu es de metre un balon esferic dins lo but advèrs sensa utilizar lei braç. Aquel espòrt apareguèt au sègle XIX dins leis illas britanicas e foguèt codificat a partir deis annadas 1850-1860. En 1904, se creèt una federacion internacionala dicha FIFA. En 2006, lo fotbòl èra practicat per 264 milions de jogaires licenciats e èra l'espòrt pus popular en Euròpa, en Africa e America dau Sud. La simplicitat de sei reglas e la possibilitat de jogar ambé de mejans fòrça febles son de factors permetent d'explicar aqueu succès.
Lo calendièr es dominat per dos tipes de competicions : aquelei pertocant lei clubs e aquelei regardant leis equipas nacionalas. La competicion internacionala pus famosa es la Copa dau Monde creada en 1930. Per lei clubs, lo trofèu pus prestigiós es la Liga dei Campions UEFA creada en 1955. Es reservada ai clubs europèus mai de competicions equivalentas existisson sus leis autrei continents.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Istòria
- 2.1 L'aparicion dau fotbòl
- 2.2 Premierei competicions
- 2.3 L'organizacion de la FA Cup e la fin de l'unificacion dei reglas
- 2.4 L'organizacion dei premiers campionats
- 2.5 L'organizacion dei premierei partidas internacionalas
- 2.6 L'evolucion vèrs lo professionalisme
- 2.7 Lo desvolopament mondiau dau fotbòl
- 3 Reglas
- 4 Organizacions oficialas
- 5 Competicions internacionalas
- 6 Competicions nacionalas
- 7 Competicions femeninas
- 8 Referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Après la codificacion dei reglas realizada en 1863 per l'associacion anglesa Football Association, lo fotbòl recebiguèt lo nom « association football » per marcar sa diferéncia ambé d'autreis espòrts britanics tanben dich football, especialament lo rugby football. Quand lo fotbòl acomencèt de s'estendre en defòra deis illas britanicas, foguèt designat solament sota lo nom « football » que va finalament s'escriure fotbòl en occitan.
Dins lei país anglofòns, lo nom « soccer » apareguèt dins leis annadas 1880 coma l'abreviacion dau tèrme « association ». Lo nom complèt venguèt alora « soccer football ». Aquel expression conoguèt un succès important dins l'Empèri Britanic e ais Estats Units d'America qu'utilizan totjorn a l'ora d'ara l'apelacion « soccer ». En revènge, son utilizacion a declinat au Reiaume Unit onte lo fotbòl es d'ara endavant dich solament « football » coma dins lo rèsta d'Euròpa.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'aparicion dau fotbòl[modificar | modificar la font]
Lo fotbòl es eissit d'una tradicion europèa lònga de jòcs de balon. Per exemple, tre l'Antiquitat, lei Grècs e lei Romans coneissián l'aporaxis (Atenas) o la pila paganica (Roma). Aquò contunièt durant l'Edat Mejana. En França, apareguèt la sole mencionada per lo premier còp en 1147 e una tièra de jòcs similars coma lo calcio italian, lo hurling irlandés[1]. En 1174, la practica de la sole foguèt tanben mencionada[2]. Segon l'ipotèsi pus frequenta, es aqueu jòc qu'es l'ancessor dau fotbòl modèrn.
D'efèct, vengut fòrça populara, la sole prenguèt lo nom de « football » en Anglatèrra. Mai d'un còp, leis autoritats francesas o anglesas assaièron sensa succès d'enebir sa practica per de rasons militaras o economicas. Lo jòc demorèt popular fins au sègle XIX dins l'archipèu britanic e lo nòrd-èst de França. Èra magerament practicat per lo pòble. D'evolucions importantas se debanèron après la fin de l'Edat Mejana. D'en premier, au sègle XVI, apareguèt lo balon gonflat de cuer. Puei, en 1835, la lèi britanica defendiguèt la practica dau « football » sus lei rotas publicas obligent d'ara endavant l'utilizacion d'un terren claus. Foguèt dins aqueu contèxte que se formèt pauc a pauc lo fotbòl modèrn sus lei terrens deis escòlas d'Eton, d'Harrow, de Charterhouse, de Rugby, de Shrewsbury, de Westminster e de Winchester.
La premiera codificacion, dicha reglas de Cambridge, foguèt publicada en 1848 a l'Universitat de Cambridge per un ensems de delegacions deis escòlas d'Eton, d'Harrow, de Shrewsbury, de Rugby e de Winchester. Aguèt una influéncia importanta sus lei codificacions seguentas mai foguèron pas adoptadas per totei leis escòlas britanicas. Ansin, dins leis annadas 1850, divèrseis universitats utilizèron de variantas mai o mens diferentas. Lei premiers clubs, generalement formats a partir deis equipas universitàrias, adptèron per consequéncia de reglas pròprias. Aquelei escrichas per lo Sheffield Football Club aguèron una popularitat tant importanta qu'una federacion de « football association » basada sus aquelei reglas poguèt se formar en 1867.
Pasmens, en fàcia d'aquela division, unei temptativas foguèron menadas per assair d'unificar totei lei variantas dau fotbòl. En 1862, una premiera modificacion dei reglas de Cambridge foguèt prepausada sota lo nom de reglas d'Uppingham. L'annada seguenta, leis escòlas d'Eton, de Harrow, de Shrewsbury, de Rugby, de Marlborough e de Westminster acceptèron tanben una reforma dei reglas de Cambridge. Pasmens, l'òbra decisiva foguèt aquela d'Ebenezer Cobb Morley que va capitar d'entraïnar la fondacion d'una federacion dicha Football Association (FA) en 1863. Inicialament fondada per un nombre limitat de club, aquela federacion va permetre de discussions entre equipas e jogaires puei finalament la definicion d'un ensems de reglas. Aquel ensems èra diferent dei reglas modèrnas mai la màger part dei clubs finiguèron per jónher l'associacion a partir de la fin deis annadas 1860 permetent d'unificar lo jòc e l'organizacion dei premierei competicions.
Premierei competicions[modificar | modificar la font]
L'adopcion dei lèis adoptadas per la FA per lei clubs de Sheffield FC e de Nottingham (ara Notts County) permetèron d'organizar una rescòntra anuala entre lei doas equipas. A partir deis annadas 1860, d'autrei clubs jonhèron aqueu movement e lo « football associacion » acomencèt de se popularizar dins lo rèsta de la societat britanica, especialament lei classas popularas. Aquelei partidas permetèron de melhorar lei reglas. Doas evolucions decisivas se debanèron durant aqueu periòde. La premiera foguèt la defensa per totei lei jogaires, franc dau gardian, de tocar lo balon ambé la man e la segonda foguèt l'instauracion d'equipas compausadas d'onze jogaires.
L'organizacion de la FA Cup e la fin de l'unificacion dei reglas[modificar | modificar la font]
L'organizacion de la FA Cup (Copa d'Anglatèrra) foguèt prepausada en 1871 e la premiera competicion organizada l'annada seguenta. Aquela competicion aguèt un succès fòrça important e gropèt rapidàment la màger part dei clubs anglés. Per aquò, leis equipas devián acceptar de seguir lei reglas de jòc de la federacion anglesa. Ansin, la FA Cup permetèt d'acabar l'unificacion dei reglas de l'association football e donèt tanben de basas per la fondacion de clubs novèus. Dins leis annadas 1870, entraïnèt la formacion d'una federacion independenta en Escòcia que gropèt lei clubs d'aquela region. D'efèct, coma la màger part dei clubs britanics de l'epòca èran anglés, leis equipas escocesas devián faciar de dificultats financieras importantas per se desplaçar e la creacion d'un campionat locau èra una solucion per demenir lei còsts.
L'organizacion dei premiers campionats[modificar | modificar la font]
La formacion dau premier campionat acomencèt en 1888 quand William McGregor prepausèt l'organizacion d'una liga de dotze clubs situats a Londres e Mantchester. Per la seguida, aquelei dotze clubs venguèron lo nuclèu de la Football League anglesa. Lei partidas se debanavan a Londres. Aquela competicion presentava un interès important per lei clubs car podiá limitar leis efiechs d'una eliminacion tròp rapida dins la FA Cup gràcias au debanament regular de partidas. Permetèt tanben d'acomençar la professionalizacion dau fotbòl.
De 1889 a 1892, un campionant rivau, dich « Football Alliance » foguèt organizat. En 1892, de negociacions permetèron d'unificar lei doas competicions e un campionat ambé doas divisions foguèt finalament organizat. Lei clubs de la Football League e lei tres equipas melhoras de la Football Alliance formèron la premiera division e lo rèsta formèt la segonda division. Per la seguida, aqueu sistèma se generalizèt e venguèt la nòrma per l'organizacion dei competicions entre clubs.
L'organizacion dei premierei partidas internacionalas[modificar | modificar la font]
La premiera partida entre equipa internacionala se debanèt lo 30 de novembre de 1872 entre Anglatèrra e Escòcia après divèrseis assais en 1870 e 1871. De partidas regularas se debanèron alora cada annada entre lei doas equipas. Dins leis annadas 1880, una competicion dicha « British Home Championship » acomencèt d'èstre organizada entre lei quatre equipas britanicas.
L'evolucion vèrs lo professionalisme[modificar | modificar la font]
Quand la popularitat dau fotbòl aumentèt dins leis annadas 1870 e 1880, lo professionalisme èra defendut en Anglatèrra e en Escòcia. Pasmens, a la fin deis annadas 1880, certanei clubs acomencèron de recrutar de « professors de fotbòl » qu'èran generalament de jogaires professionaus escocés. Aquela club foguèt encoratjada per lei clubs eissits dei classas popularas per faciar lei jogaires dei clubs dei classas aisadas qu'avián pas necessiàrament besonh de trabalhar e podián s'entraïnar pus regularament.
Au començament deis annadas 1880, lei clubs populars dau nòrd d'Anglatèrra prenguèron donc l'avantatge sus leis equipas dau sud dau país gràcias a l'utilizacion d'aquelei jogaires professionaus. L'annada 1882 foguèt lo periòde decisiu d'aqueu periòde : per lo premier còp, un club anglés dau nòrdn Blackburn Rovers, agantèt la finala de la FA Cup que foguèt averada per lo darrier còp per un club amator, Old Etonians. En 1885, sota la pression de la Football Association, lo professionalisme foguèt oficialament autorizat. De limitacions foguèron inicialament creadas e pauc a pauc suprimidas coma l'obligacion per un jogaire d'abitar a mens de sièis miles de l'estadi de son club pendent doas annadas avans de venir oficialament professionau.
Lo desvolopament mondiau dau fotbòl[modificar | modificar la font]
L'aparicion e lo desvolopament dau fotbòl en defòra deis illas britanicas[modificar | modificar la font]
En defòra deis illas britanicas, lo fotbòl se desvolopèt sus lo continent europèu a partir de la fin dau sègle XIX. D'efèct, se lo premier club non britanic foguèt fondat tre 1860 en Soïssa, lo nombre d'equipas demorèt longtemps limitat. Lei premiers campionats foguèron organizats au Danemarc tre 1889, puei en Itàlia au nivèu regionau en 1898 e nacionau en 1929 o encara en França en 1932. Lo professionalisme foguèt tanben pauc a pauc acceptat sus tot lo continent. Après 1945, lo continent aguèt una influéncia importanta per lo debanament dei competicions continentalas entre clubs ambé la creacion de la Copa dei Clubs campions que va venir un modèl.
Lo fotbòl conoguèt tanben una popularitat importanta en America dau Sud. La premiera partida coneguda s'i debanèt en 1867 en Argentina entre d'obriers britanics. Aquela annada veguèt tanben la fondacion dau premier club argentin e un campionat foguèt creat tre 1891. Après de dificultats, dispareguèt l'annada seguenta mai un campionat novèu foguèt fondat tre 1893. Dins leis annadas 1870, lo fotbòl apareguèt egalament au Brasil dins la region de Sao Paulo après l'arribada d'un grop d'imigrants britanics. Lei premiers clubs i foguèron fondats en 1888 e una confederacion en 1914. Lo continent aguèt una influéncia importanta sus lo debanament dei competicions entre equipas nacionalas ambé la creacion en 1916 de la Copa America.
L'organizacion de la FIFA[modificar | modificar la font]
La necessitat d'un organisme capable d'unificar lei federacions nacionalas diferentas venguèt importanta au començament dau sègle XX. La federacion anglesa Football Association mau capitèt de formar aquel organisme que foguèt finalament organizada a l'iniciativa dei federacions d'Euròpa continentala en 1904 a París sota l'apelacion francesa Fédération Internationale de Football Association (en occitan : Federacion Internacionala de Football Association) o FIFA. Maugrat quauquei dificultats, la FIFA capitèt de trobar de sòcis novèus en Euròpa e en America. Inicialament, son poder demorèt limitat. Se renfòrçèt après 1945 gràcias a l'organizacion de la Copa dau Monde que va pauc a pauc un deis eveniments esportius de la planeta. A l'ora d'ara, FIFA gropèt mai de 209 federacions organizadas en sièis confederacions continentalas.
L'aparicion de la Copa dau Monde[modificar | modificar la font]
Fondat en 1930 a l'iniciativa de la FIFA, la Copa dau Monde èra, au començament dau sègle XXI, l'eveniment esportiu pus important de la planeta après lei Jòcs Olimpics. A permés de desvolopar lo fotbòl sus totei lei continents dempuei leis annadas 1970. Dempuei leis annadas 1990, la Copa dau Monde femenina permet tanben d'encoratjar la formacion e lo desvolopament dau fotbòl femenin.
Reglas[modificar | modificar la font]
Lei « Lèis dau Jòc »[modificar | modificar la font]
Lo fotbòl tèn 17 reglas principalas dichas « Lèis dau Jòc ». Sota la susvelhança de la FIFA, son tanben identicas per totei lei país tant per lei professionaus que per leis amators. Aqueu reglament es relativament conservador e lei modificacions majoras son fòrça raras dempuei la fin dau sègle XIX. La darriera reforma importanta se debanèt en 1925 a prepaus de la definicion dau fòra de jòc.
Jogaires, equipaments e arbitratge[modificar | modificar la font]
Cada equipa de fotbòl es compausada d'onze jogaires presents sus lo terren e de remplaçants situats en fòra. La preséncia de remplaçants dins una equipa es pas necessaria. Un d'aquelei jogaires es lo gardian qu'es lo solet de l'equipa qu'a lo drech de tocar lo balon ambé la man dins sa superficia de reparacion. Generalament, lo gardian demora pròche de son but. Lo posicionament deis autrei jogaires es liure mai existís divèrsei sistèmas per optimizar lor formacion segon lei besonhs de l'equipa.
L'equipament de basa es compausat d'un malhòt, d'un short, de caucetas, de cauçaduras e de proteccions per lei tíbias. Per lei gardians, es completat per unei gants e, de còps, per una casqueta. De proteccions especialas suplementàrias existisson tanben per lei gardians o per parar lei jogaires dau freg. La color d'aqueleis equipaments dèu èstre diferenta per lei doas equipas. Dins una mema equipa, lo gardian dèu tanben portar un malhòt de color diferenta per èstre aisament destriat.
Una partida es dirigida per un arbitre que tèn tota l'autoritat necessària per faire respectar lei Lèis dau Jòc. Tèn un malhòt especifica diferent d'aquelei dei doas equipas e, per lei partidas dei divisions superioras, entre dos e cinc assistents.
Enfin, lei caracteristicas dau balon son estrictament definidas. Dèu aver una circonferéncia entre 68 e 70 cm, una massa entre 410 e 450 g e una pression intèrna entre 0,6 e 1,1 atm. Dempuei 1996, d'assais de certificacion son organizats per la FIFA o lei confederacions continentalas.
Terren e superficia de jòc[modificar | modificar la font]
Lei dimensions d'un terren de fotbòl pòdon evolucionar segon lo nivèu dei partidas. Per una partida internacionala, sa longor dèu se situar entre 100 e 110 m e sa largor entre 64 e 75 m. Per una partida non internacionala, la longor pòu se situar entre 90 e 120 m e la largor entre 45 e 90 m. Lo terren es donc de forma rectangulara e sa superficia dèu èstre fach de tepa o de materiaus sintetics autorizats e imitant la tepa.
Lei doas linhas marcant lei limits dau terren dins lo sens de la longor son dichas linhas de banda. Lei doas linhas marcant lei limits dins lo sens de la largor son dichas linhas de fons. Lei buts son situats au mitan de cada linha de fons. Tènon una autor de 2,44 m e una largor de 7,32 m. Son fachs d'una estructura generalament metallica. Au nivèu dau but, la linha de fons es dicha linha de but. Au mitan dau terren, una linha dicha linha centrala permet de devesir lo terren entre doas mitats egalas. Enfin, davans cada but, se situa una zona rectangula dicha zona de reparacions que tèn una largor de 16,5 m dins lo sens de la longor dau terren e una longor de 40,32 m dins lo sens de la largor dau terren.
Durada e debanament d'una partida[modificar | modificar la font]
Una partida oficiala es devesida entre dos periòdes de jòc de 45 mn desseparats per una pausa de 15 mn. Per d'enfants, aquelei duradas pòdon èstre pus feblas. Durant lo debanament d'un periòde, lo cronomètre es generalament pas arrestat e lo temps de jòc perdut es ragantar en fin de periòde. Ansin, la durada vertadiera d'un periòde se situa generalament entre 45 e 50 mn. Dins certanei tipes de competicions, dos periòdes suplementàrias de 15 mn pòdon se debanar en cas d'egalitat entre doas equipas. Enfin, se la situacion d'egalitat demora, una sesilha de tirs au but pòu èstre organizada per designar un venceire.
L'objectiu de cada equipa es de marcar lo nombre maximum de but. Un but es validat per l'arbitre se lo balon intra totalament dins lo but, es a dire que lo balon dèu passar totalament la linha de but.
Fautas e comportaments defenduts[modificar | modificar la font]
Lei fautas son definidas per lei Lèis dau Jòc e son sancionadas per leis arbitres, especialament l'arbitre principau que decidís dau debanament de la partida. Lei comportaments defenduts pòdon se debanar sus lo terren o en fòra e l'autoritat de l'arbitre es pas limitat au terren. Per exemple, pòu sancionar lo comportament d'un remplaçant o d'un entraïnaire. Sus lo terren, una fauta es caracterizada per la pèrda dau balon au profiech de l'equipa advèrsa. Per lei fautas pus grèvas, l'arbitre pòu tanben donar de carton jaunes o roges. Un carton roge marca l'expulsion, sensa remplaçament, d'un jogaire. Dos cartons jaunes son sancionats per un carton roge.
Organizacions oficialas[modificar | modificar la font]
L'organizacion internacionala dirigent lo fotbòl es la FIFA. Pasmens, aquela darriera es compausada de sièis confederacions que tènon una autonòmia granda :
- Asia : Confederacion Asiatica de Fotbòl (AFC).
- Africa : Confederacion dau Fotbòl African (CAF).
- Euròpa : Union deis Associacions de Fotbòl Europèas (UEFA).
- America dau Nòrd e Centrala : Confederacion deis Associacions de Fotbòl d'America dau Nòrd e Centrala e dei Caribas (CONCACAF).
- Oceania : Confederacion de Fotbòl d'Oceania (OFC).
- America dau Sud : Confederacion sudamericana de Fotbòl (CONMEBOL).
Cada confederacion gropa lei federacions nacionalas continentalas.
Competicions internacionalas[modificar | modificar la font]
Lei competicions internacionalas principalas son la Copa dau Monde e lei campionants continentalas. La premiera es organizada per la FIFA e lo rèsta per lei confederacions. Regardan leis equipas nacionalas e lei clubs.
Competicions nacionalas[modificar | modificar la font]
Lei competicions nacionalas son organizadas per lei federacions nacionalas. Son generalament au mens compausadas d'un campionat d'unei divisions e d'una copa nacionala segon lo modèl desvolopat en Anglatèrra a la fin dau sègle XIX. Lei campionats pus famós son situats en Euròpa en Anglatèrra, en Espanha, en Alemanha, en Itàlia e en França.
Competicions femeninas[modificar | modificar la font]
Se lo fotbòl femenin es aparegut en 1895, demorèt generalament gaire desvolopat fins ais annadas 1970 e foguèt enebit per certanei federacions. En decembre de 1969, la decision de l'UEFA de reconóisser oficialament lo fotbòl femenin permetèt sa renaissança. Ansin, dempuei leis annadas 1990, lo fotbòl femenin conoguèt un desvolopament important ambé la creacion d'una Copa dau Monde en 1991 e la professionalizacion de certanei campionats.


text:
Cottbus
Cottbus (Sorab: Chóśebuz O Chośebuz, Alemand arcaic: Kottbus) es una vila alemanda qu'aperten dins l'estat de Brandeborg. Es situada 125 quilomètres al sud-èst de Berlin, al bòrd del riu Spree. Limita al nòrd e nòrd-èst amb las municipalitats de Drachhausen, Drehnow e Turnow-Preilack, la vila de Peitz, Teichland e Heinersbrück.
Es, après la capitala estatala, Potsdam, la segonda vila pus granda de Brandeborg. Al bòrd de Brandeborg an der Havel, Francfòrt d'Oder e Potsdam, Cottbus es un dels quatre centres administratius (Oberzentrum) del Estat federal de Brandeborg e a l'estatus de vila liura (kreisfreie Stadt).


text:
1878
Aquesta pagina concernís l'an 1878 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Adopcion de la lèi sus lo telegraf de 1878 e dau Plan Freycinet. La lèi entraïnèt la disparicion dau monopòli de l'Estat sus lei liasons telegraficas e èra destinada a resòuvre lei problemas creats en França per un ret pas pron desvolopat. Lo plan èra un ensems de projècte de grands trabalhs (principalament de construccions de camin de fèrre, de canaus e d'infrastructuras portuàrias). Aqueu plan foguèt perseguida fins au començament de la Premiera Guèrra Mondiala e foguèt una etapa importanta dins la creacion dau ret de camin de fèrre francés.
Regardant leis afaires internacionaus, França participèt au Congrès de Berlin. Capitèt d'i ganhar lo sostèn diplomatic dau Reiaume Unit qu'abandonèt sa posicion d'oposicion a l'installacion dei Francés en Tunisia. Ansin, en despiech dau maucontentament d'Itàlia, París poguèt i contuniar sa politica de penetracion. Totjorn pertocant lo continent african, la colonizacion contunièt :
- en Africa de l'Oèst, lei Francés acomencèron d'intrar sus lo territòri dau Mali actuau. Lo 22 de setembre, ataquèron la capitala dau Reiaume de Logo, Saboucire. Lei fòrças dau luòctenent-coronèu Reybaud se turtèron a una gròssa resisténcia mai ganhèron finalament la batalha. Lo rèi de Logo, Niamodi Sissoko, moriguèt sus lo prat batalhier.
- dins l'illa de Madagascar, lei tensions entre lei Francés e la rèina Ranavalona II entraïnèron la sasida dei bens francés dins lo Reiaume Merina e la sasida dei bens malgashs dins lei protectorats francés. Puei, après la revirada de negociacions per amaisar la situacion, de naviris francés bombardèron lei pòrts de Tamatave e de Majunga (27 de decembre).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra Russia e seis aliats que menacèron la capitala en genier. Aquò obliguèt lo govèrn britanic de mandar una flòta dins leis Estrechs per sostenir leis Otomans e menaçar lei Rus dins lo cas d'una ataca còntra lo sector. Un armistici foguèt donc signat lo 31 de genier e un tractat de patz lo 3 de març. Marquèt una desfacha clara deis Otomans :
- creacion d'una Bulgaria independenta gropant la màger part dei regions parlant aquela lenga. Teoricament, lo país demorèt sota la senhoriá otomana mai son cap èra chausit per lei Rus.
- reconóissança de l'independéncia de Serbia, de Montenegro e de Romania. Pèrda de la mitat nòrd de Dobrodja au profiech de Romania.
- pèrda au profiech de Russia dei regions d'Ardahan, d'Artvin, de Batomi, de Kars, d'Oltu e de Bayazet dins lei montanhas de Caucàs.
- obligacion per lo sultan d'assegurar la proteccion de sei subjèctes crestians.
Dins lo corrent de l'annada, lo tractat de Berlin modifiquèt certanei decisions d'aqueu tractat dins un sens favorable ais Otomans. En particular, Constantinòple gardèt Albania e Tracia dins la region balcanica sota sa sobeiranetat totala e reprenguèt possession d'una partida dei regions de lenga bulgara sota un regime d'autonòmia larga. A l'èst, reprenguèt tanben lo contraròtle de Bayazet.
Après aquelei desfachas, lo sultan decidiguèt d'arrestar lo periòde de reformas. En particular, suspendiguèt la constitucion adoptada en 1876 e restaurèt son autotitat absoluda.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Invasion de Choa destinada a sometre la darriera region etiopiana que refusava d'acceptar la senhoriá de Yohannes IV. Après una tiera d'escaramochas e de negociacions malaisadas, lo prince Menelik acceptèt de se sometre en cambi dau mantenement d'una autonòmia larga. Aquò marquèt la fin de la reünificacion d'Etiopia après sa division dins lo corrent de la fin dau rèine de Tewodros II. Dins la region estrategica de Wello, acomençament de la conversion de massa — mai ò mens fòrçada — de la populacion musulmana au cristianisme. L'objectiu èra de renfòrçar lo poder imperiau dins la zòna e l'operacion foguèt pas estenduda dins leis autrei províncias de l'Empèri.
Reiaume Marina[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'aventurier francés e amic dau rèi Radama II Jean Laborde. Au contrari dei decisions presas per Radama II, lo govèrn malgash refusèt de laissar seis eiretiers obtenir sei bens dins l'illa. La crisi s'agravèt e entraïnèt sasida dei bens francés dins lo Reiaume Merina e la sasida dei bens malgashs dins lei protectorats francés. Après la revirada de negociacions per amaisar la situacion, lei Francés decidèron finalament de repòstar militarament e de bombardar lei pòrts de Tamatave e de Majunga (27 de decembre).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Invencion de la premiera bala camisada per l'oficièr soís Éduard Rubin. Aquò èra vengut necessari car lo desvolopament de la pouvera sensa fum aviá entraïnat una aumentacion importanta de la poissança deis armas de fuòc que podián plus utilizar de projectiles de plomb.
Medecina[modificar | modificar la font]
A l'iniciativa dau generau-mètge francés Charles-Emmanuel Sédillot (1804-1883), adopcion dau mòt micròbi per designar leis agents microscopics de transmission dei malautiás.


text:
Balendin Enbeita
Balendin Enbeita (1906-1986) qu'estó un bertsolari e escrivan basco de Muxika (Biscaia, Bascoat). Qu'ei lo pairan de la bertsolari Onintza Enbeita.
Ua carrèra de Basauri qu'ei dedicada a la soa memòria. L'inscripcion de la soa estatua a Bilbao que reprodutz un deus sons bertsoak:
- Hizkuntza dogu herri batentzat
- bateoko oinarria
- Hizkuntza dogu herri bateko
- nortasun ezaugarria.
- Euskalerriak euskera deuko
- ez dakigu noiz jarria
- Eta euskerak adierazten dau
- hau dala Euskalerria.
Arrevirat en occitan:
- La lenga qu'ei considerada com
- lo principi baptismau d'un pòble
- La lenga qu'ei considerada com
- lo signe distintiu d'un pòble.
- Lo Bascoat qu'a la lenga basca
- de la quau non sabem pas quan e s'establí
- E la lenga basca que significa
- aquò qu'ei lo Bascoat.


text:
Calixte Ier
Calixte Ièr (mòrt lo 14 d'octòbre de 222) foguèt, segon la tradicion catolica, lo 16en evesque de Roma vèrs 217-222. Succediguèt a Zefirin (vèrs 199-217) e foguèt remplaçat per Urban Ièr (vèrs 222-230).
Maugrat de descripcions fòrça negativas de son òbra per lo teologian Ipolit de Roma, Calixte Ièr aguèt un ròtle major dins l'organizacion de la Glèisa durant lo pontificat de Zefirin — que li semblèt li fisar ò li laissar la gestion deis afaires pus importants — e lo sieu. En particular, dirigiguèt la bastida dei catacombas de Sant Calixte sota la Via Appia. Après son eleccion coma papa, reconoguèt lo maridatge entre esclaus e òmes liures ò l'intrada dei veuses au sen dau clergat. D'autra part, coma èra un financier experimentat, capitèt de donar una aisança novèla a la Glèisa.
Foguèt tuat dins lo corrent deis esmogudas consecutivas a l'assassinat de l'emperaire Elagàbal.


text:
Lusitània
Lusitània èra una region puèi una província romana poblada pels lusitans. La region se limitava al país dels lusitans, mas la província s'espandissá al delà.
Lo país dels lusitans o la primièra Lusitània ocupava lo territòri entre lo Tage e lo Douro.
La província ocupava al contri la partida occidentala de la peninsula a l'oèst del riu Anas (Guadiana) e cap al nòrd, ocupant dos tèrces de la còsta occidentala, arribant al nòrd fins al Durius (Douro). Cap a l'èst compreniá la província de Salamanca e la region d'Extremadura, ont vivián los vètons. I Aviá a l'èst los carpetans, vètons o vèttons, vacceus e callaici (galhècs); e al sud los turdetans.
Capitala e de divisions administrativas[modificar | modificar la font]
La capitala èra Emèrita o Emèrita Augusta (Mèrida). Judicialment Se dividissiá en 3 convents juridics:
- Emèrita Augusta
- Pax Julia
- Scalabis
Èra formada de 46 vilas, que 5 èran de colonias, 1 municipium civium Romanorum (vila amb plen drech de ciutadania romana), 3 amb drech de ciutadania latina, e 36 estipendiaries (tributaries). Vespasian donèt dins totas las vilas lo drech latin.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lusitània serà creada província lo 27 AbC separada d' Hispania Ulterior. La resta de la província serà nomenada Betica. Lusitània foguèt província imperial, e governada per de propretors. Las finanças èran administradas per un procurador imperial (procuratores caesaris).
Lo pòble lusitan ofriguèt feròç resisténcia als romans, merces a caps como Viriat.
A comptar del sègle V e fins al sègle VIII foguèt una província visigoda.
Pòbles[modificar | modificar la font]
dins lo país i aviá cinc grands pòbles e fòrça pichonas tribús.
Los cinc pòbles principals foguèron:
- Los lusitans (lusitani), sus la còsta oèst entre Douro e Tage
- Los vetons (vettones), a l'èst entre Douro e Anas
- Lo turduls vièlhs (turduli vetere), al sud-èst
- Los turdetans (turdetani) al sud entre lo Anas e la còsta oèst
- Los cèltas (celtici), distribuits dins la província mas principalament al sud e sud-èst de Tage fins Anas
Lo districte pus meridional se nomenava Cuneus (uèi Algarve) e una de las principalas tribús de la zòna èra los conis (conii).


text:
1592
Aquesta pagina concernís l'an 1592 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Fabricacion d'un dei premiers termoscòpis per lo sabent italian Galileo Galilei (1564-1642). Otís precursor dau termomètre, permetiá de mesurar de diferéncias de temperatura.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
1592 - Miquèl Eiquèm de Montanha, pensaire e òme politic de la Renaissença (n.1533)


text:
Illa de Baffin
L'Illa de Baffin (Inuktitut: ᕿᑭᖅᑖᓗᒃ, Qikiqtaaluk, es una de las illas de l'Archipèla Artic Canadian, dins lo territòri de Nunavut. Es la pus granda illa de Canadà e la cinquena al mond, amb una superfícia de 507 451 km². La populacion èra de 11 000 abitants en 2004. Foguèt nomenada del nom de l'explorator britanic William Baffin. L'illa èra ja coneguda pels Vikings coma Helluland.
Geografia[modificar | modificar la font]
La capitala de Nunavut, Iqaluit, es localizada sus la còsta sud. Fins a 1987, la vila partejava lo nom de Frobisher Bay amb la baia del meteis nom ont es localizada.
Al sud se trapa l'Estrech d'Hudson e Quebèc sul continent. A l'èst se tròban l'Estrech de Davis e la Baia de Baffin e enfin Groenlàndia. A l'oèst e al nòrd, lo Bacin de Foxe, lo Golf de Boothia e l'Estrech de Lancaster desseparan l'Illa de Baffin de la rèsta de l'archipèla.
Sus l'illa se tròba una region montanhosa que son truc pus naut es la Tèsta Blanca (2146 m). Un autre somal de senhalar es lo Mont Asgard (2011 m) qu'es situat dins lo Pargue Nacional d'Auyuittuq.


text:
Avion
Un avion es una maquina mai pesanta que l'aire que pòt volar dins l'atmosfèra. Ten un còs, que pòt transportar de passatgièrs o de carga divèrsa, d'alas que permeton a l'avion d'èsser estable dins l'aire, e una coa que li permet de manobrar melhor e favoriza son estabilitat. Segon son emplec se pòdon classificar en avions de passatgers, de carga, militars, d'acrobacia, atudafuòcs, etc.. Pòt èsser propulsat per un motor o mai. Los motors son situats sul còs o sus las alas de l'avion en foncion del modèl, o alara pòdon èsser sens motor (dins aqueste darrièr cas l'avion es un planador).


text:
Huchenneville
Hucheinneville en picard ( Huchenneville en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En lo moment de batalha de Abbeville, lo 1er {{}} bataillon del 22e regiment de infanterie coloniale en comptant a l'origina 800 h t a per òrdre de reprene lo castèl de Huchenneville de contunh los monts Caubert. Los combats a Villers-sus-Mareuil del 30 de mai al 2 de junh de 1940 lududes costaràn 85 aucits #que lo sieu cap de[1].
Lors de bataille d'Abbeville, le 1er bataillon du 22e régiment d'infanterie coloniale comptant à l'origine 800 h t à pour ordre de reprendre le château d'Huchenneville puis les monts Caubert. Les combats à Villers-sur-Mareuil du 30 mai au 2 juin 1940 lui coûteront 85 tués dont son chef[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error dins la sintaxi del modèl Article, paramètre
títolmancant, paramètre
periodic,
revistao
jornalmancant, paramètre
annadao
datamancant{{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Anquier, «  {{{title}}} », ,
- ↑ Error dins la sintaxi del modèl Article, paramètre
títolmancant, paramètre
periodic,
revistao
jornalmancant, paramètre
annadao
datamancant{{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Anquier, «  {{{title}}} »,


text:
Fenèstra
En arquitectura e bastison, una fenèstra (var. fenestra, frinèsta, ahrièsta, hièstra) es un alandament dins una paret o un pan penjalut de teulada amb o sens veiratge.
Foncion[modificar | modificar la font]
Una fenèstra assegura mantuna foncion pel local concernit: esclairatge, vista, eventualament aeracion e de còps que i a, comunicacion, evacuacion; tot aquò en respectar la separacion dels luòcs per son isolacion termica e fonica. La fenèstra servissiá autres còps a far dintrar o sortir las merças dels magazins situats a l'estanci o tanben a escampar las bordilhas.


text:
Saint-Malô-du-Bois
Saint-Malô-du-Bois es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendèa e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dempuèi 1987, aquela pichona municipalitat de l'Èst de la Vendée acuèlh lo Festival de Poupet en la pichona vallée éponyme.
Depuis 1987, cette petite commune de l'Est de la Vendée accueille le Festival de Poupet dans la petite vallée éponyme.


text:
Anarquisme
L'anarquisme (del grèc av-, an-, « non », e apxw, arkho, « poder ») es un ensems d'idèas filosoficas e politicas qu'an en comun lo refús cap a l'Estat e a tota forma d'autoritat, ierarquia o coercicion fisica, mentala o esperituala, e mai la cresença en la supremacia de l'individú. L'anarquisme pòt èsser dividit en doas grandas brancas: l'anarquisme classic (tanben nomenat anarquisme social o socialista) e l'anarquisme individualista o anarcoindividualisme. Malgrat aquò, lo tipe d'anarquisme mai espandit es l'anarquisme classic. Los anarquistas considèran que la societat poiriá èsser plan mai organizada sens un govèrn provenent de l'Estat o tot tipe d'autoritat e ierarquia e prepausan diferentas manièiras d'o far.
Somari
- 1 Còs ideologic
- 2 L'accion dirècta
- 3 Anarquistas mai coneguts
- 4 Bibliografia generala
- 5 Vejatz tanben
- 6 Ligams extèrnes
- 7 Ligams videografics
- 8 Nòtas e referéncias
Còs ideologic[modificar | modificar la font]
Al long del temps an sorgit de variantas nombrosas, de còps ligadas al comunisme, a l'ecologia, a l'individualisme e, quitament, al capitalisme, encara que l'anarquisme en la siá definicion classica s'entend coma una ideologia socialista e fòrtament anticapitalista. S'identifican sovent amb de simbòls qu'incluson la "A" d'anarquisme en un cercle e amb de colors coma lo negre o lo roge e lo negre.
Los pensaires classics mai considerables son Pierre-Joseph Proudhon, Mikhail Bakunin e Piotr Kropotkin, lo primièr n' essent lo fondador del mutualisme, lo segond lo de l'anarquisme collectivista e lo tresen de l'anarquisme comunista. A la fin del sègle XIX, sorgís una varianta individualista basada en la filosofia de Max Stirner. Aqueste novèl corrent marca la diferéncia entre l'anarquisme classic e l'anarcoindividualisme.
L' acràcia nèga que i aja besonh d'un poder e d'una autoritat politica, e crei que los cal combatre per los suprimir. De la meteissa manièra, l'anarquisme classic es una ideologia politica de caire social o tanben socialista que considèra l'Estat coma una estructura pel mejan de la que una minoritat privilegiada oprimís la granda majoritat de la populacion, e que per desliurar las majoritats lo cal destrusir. Amb la destruccion de l'Estat la classa sociala privilegiada poiriá pas pus defendre la proprietat privada dels mejans de produccion, e doncas aquestes demorarián automaticament al servici del pòble. A l'encòp, d'autras formas de coercicion coma la religion institucionalizada despareisserián. Una novèla societat sens autoritat, de classas ni coercicion de cap tipes sorgiriá, ont l'individú seriá liure e egal als sieus parièrs, en vivent en una societat unida en solidaritat e frairesa.
L'anarquisme classic apara que la societat es la que definís e forma los individús, contràriament a l'anarquisme individualista, que se centra sus l'idèa que l'individú, en s'unir amb d'autres individús, forma la societat. Vist que l'objectiu es la libertat de l'individú, lo cambiament social fa mestièr, car sonque dins una societat liura los individús pòdon èsser liures. Se l'anarquisme classic se fisa a la bontat de las personas, en fasent de l'injustícia sociala la causa màger de la siá marridesa, se quin que siá individú viòla l'interès del collectiu, aqueste seriá encargat de lo reprimir o lo reeducar, totjorn sens crear una estructura de repression establa, que s'identificariá amb l'Estat.
La similitud de l'anarquisme classic amb lo comunisme pòrta a de nombrosas confusions. D'en primièr, pas totes los anarquistas socials son comunistas (Bakunin, per exemple, èra collectivista e pas comunista). Segond, pas totes los comunistas son anarquistas, o en d'autres mots, i a de comunistas que son pas anarquistas mas marxistas (a l'ora d'ara lo tèrme de "comunista" s'aplica coma sinonim de marxista, fach que confond encara mai las causas). Pasmens, la relacion entre marxistas e anarquistas (comunistas o pas) pòrta tanben a de nombrosas confusions. La principala diferéncia entre aquestes darrièrs es que mentre que per los anarquistas la destruccion de l'Estat fariá desparéisser automaticament la societat de classas, per los marxistas la majoritat (identificada amb lo proletariat) deuriá conquistar l'estructura de l'Estat e l'utilizar per la destruccion de la classa dominanta. Amb lo temps, aqueste Estat proletari s'anariá dissolvent, que la siá utilitat (la dominacion de classa) despareisseriá. Per los anarquistas, aquò es impossible, e l'existéncia de l'Estat perpetuariá la dominacion d'una minoritat sus la majoritat.
L'anarquisme classic inclutz tres variantas:
- Lo mutualisme
Pierre-Joseph Proudhon, considerat lo paire de l'anarquisme en general, es l'autor de la teoria economica mutualista. Lo mutualisme propugna que l'economia siá organizada entorn lo mercat liure entre de productors, la produccion en essent contarotlada pels pròpris productors. Totun, lo sòu d'un trabalhador li cal èsser equivalent al producte del sieu trabalh, e lo prètz d'un producte li cal èsser equivalent al sieu còst de produccion.
- Lo collectivisme anarquista
Lo collectivisme anarquista es normalament associat a Mikhaïl Bakunin e la seccion anarquista de la Primièra Internacionala (1864-1876). Los anarquistas collectivistas s'opausan a la proprietat privada dels mejans de produccion e propugnen la siá collectivizacion. Los mejans de produccion serián administrats per d'assembladas de trabalhadors a travèrs d'un sistèma nomentat democracia dirècta, e totas las assembladas serián federadas en una granda federacion qu'incluriá totas las brancas de la produccion. Los trabalhadors recebràn una compensacion equivalenta al temps dedicat al procès de produccion.
- Lo comunisme anarquista
Piotr Kropotkin es lo pensador mai associat a aquesta posicion, seguit d'Alexander Berkman, Emma Goldman e Errico Malatesta. Coma los anarquistas collectivistas, los anarquistas comunistas creson en la proprietat comuna dels mejans de produccion. Çò que diferéncia aquestas doas posturas es que, se los anarquistas collectivistas creson que lo trabalhador li calriá recebre un sòu equivalent al temps dedicat al procès de produccion, los anarquistas comunistas creson que la compensacion depen pas del temps dedicat a la produccion, mas del besonh del trabalhador en question. Es a dire, es pas qu'un trabalhador aja drech al producte del sieu trabalh senon qu'a drech a satisfar los sieus besonhs. D'aquesta manièira, cadun donariá lo melhor de se meteis en lo procès de produccion e lo producte total de la produccion seriá disponibla per totes sense cap de restriccion. Aqueste sistèma economic implicariá l'abolicion de la moneda e l'implantacion d'un sistèma d'escambi liure, ont la valor de las causas dependriá del besonh.
L'accion dirècta[modificar | modificar la font]
Dins l'anarquisme classic, lo refús comun cap a l'Estat e tota forma d'autoritat o ierarquia (coma pòt èsser la division entre dirigents e dirigits en un sindicat) implica lo seguiment d'estrategias similaras (exceptat quand aiçò implica un jutjament de valor sus la proprietat privada). Es aquí que se trapa la diferéncia fondamentala entre l'anarquisme classic e lo marxisme; se los dos corrents vòlon arribar a una societat liura e egalitària, lo marxisme prepausa l'emplec de l'Estat per la classa obrièra coma transicion, mentre que l'anarquisme refusa aquesta estrategia amb l'argument qu'aquesta transicion es pas de besonh e en exprimint sustot lo perilh d'una dictadura en las mans d'un novèl elèit.
Accion dirècta es lo nom que recep l'estrategia anarquista, basada en lo refús de tot sistèma provenent de l'Estat coma la democracia representativa, tota negociacion amb la patronala, tot sistèma burocratic, e en d'alternativas coma l' autogestion, l'educacion libertària, lo desaubediment civil e, en qualques cases, la violéncia.
- Antiautoritarisme
L'antiautoritarisme es l'oposicion a l'autoritarisme, es a dire, a aquò que se definís coma concentracion de poder en un dirigent o en un elèit, o la doctrina que defend l'absolutisme en lo govèrn, coma en las autocràcias, en lo despotisme, las dictaduras e en lo totalitarisme. Qualques anarquistas nomenan los marxistas "socialistas autoritaris", car lo marxisme propugna la creacion d'un Estat proletari que menariá a tèrme la revolucion.
- Autogestion
L'autogestion es la gestion dirècta d'una organizacion pels sieus pròpris membres. Dins lo cas d'una entrepresa, los sieus trabalhadors son de proprietaris per de parts egalas e a l'encòp d'empresaris, en partejant de riscs e a l'encòp de beneficis. Las decisions son presas normalament demercé un sistèma de democracia dirècta o en un quadre de consens a travèrs d'assembladas.
- Federalisme
Per tal d'empedir la concentracion de poder e assegurar l'autonomia dels divèrses sectors de la societat (d'assembladas de trabalhadors, per exemple) sense comprometre la cooperacion e la solidaritat entre aquestes sectors, los anarquistas utilizan de practicas federalistas. Los divèrses sectors de la societat coopèran coma egals per volontat pròpria, en podent s'absténer en quinsevolh moment de cooperar.
- Pedagogia libertària
L'educacion es un pilar fondamental de la luta antiautoritària. Lo movement anarquista usa l'educacion per tractar de bastir l'individú liurepensaire, conscient, e critic que siá capable de bastir la futura societat anarquista. Mejançant fòrça recorses com d'atenèus libertaris, de publicacions periodicas, edicion e difusion de tèxtes, creacion d'alternativas educativas a las establidas, etc.
- Desaubediment civil
Per tal d'afeblir l'autoritat de l'Estat, los anarquistas prepausan d'ignorar sistematicament las leis que los diferents govèrns impausan, en se guidant sonque per l'estricta etica personala o collectiva. A tèrme long, aiçò li calriá supausar l'inviabilitat de l'aparelh repressiu de l'Estat, e la siá dissolucion.
Lo desaubediment civil implica d'accions pas-violentas e coordinadas amb lo nombre maximal de personas possiblas, amb l'objectiu de que l'Estat se veja desbordat a l'ora de reprimir las massas.
Aquesta forma de lucha tanben es prepausada per d'autres movements, de caractèr pacifista, per tal d'aténher de determinats dreches individuals o de collectius.
- Violéncia
Segon los anarquistas l'Estat o quinsevolh institucion que ostenta de poder engendra violéncia, degut a qu'aqueles que ostenten lo poder son los que coartan la libertat dels autres individus. Se ben qualques anarquistas son partidaris de l'emplec de la violéncia coma mejan per aténher las siás fins, a l'epòca actuala la majoritat son restacats a de movements pacifistas.
L'anarquisme atenhèt publicitat massiva pel primièr còp pendent la segonda revolucion industriala, quand qualques anarquistas assassinèron los líders russes lo 1881; en França (1894); en Itàlia (1900), e als Estats Units (1901). Son d'exemples de qualques grops anarquistas violents: lo nihilisme, l'insurreccionisme italian, e las cellulas anarquistas qu'ataquèron los reis en Euròpa a fins del sègle XIX e principis del sègle XX.
Qualques tendéncias anarquistas notablament pas violentas son lo cristianisme libertari, e l'anarcopacifisme. La conviccion que l'emplec de la violéncia supausa de repetir de patrons de poder e autoritat los pòrta a refusar tot tipe de violéncia, e prepausan d'autres tipes de luta.
Anarquistas mai coneguts[modificar | modificar la font]
- Pierre-Joseph Proudhon
- Mikhaïl Bakunin
- Piotr Kropotkin
- Max Stirner
- Buenaventura Durruti
- Errico Malatesta
- Rudolf Rocker
- Alexander Berkman
- Nestor Makhno
- Emiliano Zapata
- Pietro Gori
- Daniel Guérin
- Léo Ferré
Bibliografia generala[modificar | modificar la font]
obratges generals subre l'anarquisme[modificar | modificar la font]
en anglés[modificar | modificar la font]
- David Miller & Janet Coleman: The Blackwell encyclopaedia of political thought... Wiley-Blackwell 1991
- Ian Adams: Political ideology today... Manchester University Press ND 1995
- Edward Craig: Routledge Encyclopedia of Philosophy... Taylor & Francis 1998
- William Outhwaite: The Blackwell dictionary of modern social thought... Wiley-Blackwell 2003
- George Woodcock: Anarchism: a history of libertarian ideas and movements 2004
- John Hoffmann & Paul Graham: Introduction to Political Theory Pearson Education 2006
- Andrew Vincent: Modern Political Ideologies Wiley-Blackwell 2009
en castelhan[modificar | modificar la font]
- Max Nettlau: La anarquia a través de los tiempos Maucci Barcelona 1935
- James Joll: Los anarquistas Grijalbo iedm 1968
- Carlos M. Rama & Ángel J. Capelletti: El Anarquismo en América Latina Fundación Biblioteca Ayacucho 1990
- Ted Honderich & Carmen García Trevijano: Enciclopedia Oxford de Filosofía Oxford University Press Oxford 2001
- Àngel J. Cappelletti: Prehistoria del Anarquismo Libros de la Araucaria Buenos Aires 2007
- Grupo de Afinidades Quico Rivas: La Barcelona De La Dinamita.El Plomo y el Petróleo.1884-1909.(Apuntes para un Recuento Final de Cadáveres) Viaplana, Marc y Kuter, Raj. 2009
en catalan[modificar | modificar la font]
- Aisa Ferran Pàmpols: La cultura anarquista a Catalunya Barcelona Edicions 1984
en francés[modificar | modificar la font]
- Alain Sergent: Les anarchistes... Amiot-Dumont coll. Visages París 1951
- Daniel Guérin: Ni Dieu, Ni Maître - Histoire et Anthologie de l'anarchisme... éditions de Delphes idem 1965
- Arthur Lehning: De Buonarotti a Bakounine... id éditions Champ Libre 1977
- Claude Harmel: Histoire de l'anarchie, des origines à 1880... id id 1984
- Alexandre Skirda Autonomie individuelle et force collective.Les anarchistes et l'organisation de Proudhon à nos jours... Alexandre Skirda id 1987
- Michel Ragon: La mémoire des vaincus... Albin Michel id 1989
- Gaetano Manfredonia: Les anarchistes et la révolution française ... obratge collectiu 314 pp éditions du ML París id 1990
- Jean Maitron: Le mouvement anarchiste en France... Gallimard coll. "Tel" id 1992
- Jean Maitron: Le mouvement anarchiste en France, tome 2: de 1914 à nos jours... id id 1992
- Jean Maitron: Ravachol et les anarchistes... Gallimard Coll. "Folio-Histoire" id 1992
- Gaetano Manfredonia: La Chanson anarchiste en France des origines à 1914: dansons la Ravachole! ... 445 pp id Montreal L'Harmattan 1997
- Jean-Victor Verlinde: L'ordre mon cul! La liberté m'habite ... " L'Esprit frappeur " num 89 2000
- Daniel Colson,: Petit lexique anarchiste de Proudhon à Deleuze... Le Livre de Poche id 2001
- Gaetano Manfredonia: L'anarchisme en Europe... 127 pp PUF : Coll. " Que sais-je? " num. 3613 2001
- Claude Faber: L'anarchie, une histoire de révoltes... Coll. Les Essentiels Milans id 2002
- Pirre Miquel: Les anarchistes... Albin Michel 2003
- Sylvain Boulouque: Les anarchistes français face aux guerres coloniales( 1945 - 1962)... 120 pp id 2003
- Collectiu: Et pourtant ils existent! 1954-2004.Le Monde libertaire a 50 ans... Le Cherche Midi coll. "Documents" id 2004
- Normand Baillargeon: L'ordre moins le pouvoir: histoire et actualité de l'anarchisme... Agone - Coll. " Mémoires Sociales " id 2004
- Jean Preposiet: Histoire de l'anarchisme... Tallandier - Coll. " Approches " id 2005
- Martin Breaugh: L'expérience plébeienne.Une histoire discontinue de la liberté politique... édicions Payot-Rivages id 2007
- Gaetano Manfredonia: Anarchisme et changement social: insurrectionnalisme, syndicalisme, educationisme-réalisateur... 347 pp Atelier de Création libertaire Lion 2007
- Victor Basch: L'individualisme anarchiste... reed. Archives Kareline París 2008
- Vivien Bouhey: Les Anarchistes contre la République 1880-1914... 491 pp Presses Universitaires de Rennes Renas 2009
- René Schérer: Nourritures anarchistes.L'anarchisme explosé... Hermann París 2009
Tèxtes anarquistas[modificar | modificar la font]
en francés[modificar | modificar la font]
- Pierre-Joseph Proudhon: Qu'est-ce que la propriété? ou Recherche sur le principe du droit e du gouvernement... 1840 (reed.1926)
- Pierre-Joseph Proudhon: Système des relations économiques ou Philosophie de la misère 1846
- Elisée Reclus: L' anarchie... Les Temps nouveaux París 1896
- Errico Malatesta: Entre paysans... idem id 1897
- Georges Etievant: Déclarations / De G. Etievant id id 1898
- Elisée Reclus: A mon frère le paysan... id id 1899
- Joseph Déjacque: L'humanisphère... id id 1899
- Ferdinand Domela Nieuwenhuis: L'éducation libertaire: conférence... id id 1900
- Ferdinand Domela Nieuwenhuis: Le militarisme et l'attitude des anarchistes et socialistes révolutionnaires devant la guerre... id id 1901
- Léonard: Le tréteau électoral: farce politique et sociale contre tous les candidats... id id 1902
- Piotr Kropotkin: Communisme et aqnarchie... id id 1903
- Piotr Kropotkin: Le principe anarchiste... id id 1913
- Piotr Kropotkin: La loi et l'autgorité... id id 1913
- René Chaughi: Les trois complices... id id 1913
- Joseph Déjacque: A bas les chefs!... tèxtes establits e annotats per en Valentin Pelosse éditions Champ Libre 1971
- Mikhail Bakunin: Oeuvres complètes... 8 volums religats, presentats e annotats per n' Arthur Lehning 1973-1982
- James Guillaume: L'Internationale, documents e sovenirs presentats per en Marc Vuillemier... Primièr volum: 1864-1872... Segond volum: 1872-1878... éditions Gérard Lebovici París 1985
- Theodor Kaczynski escaissat ''Unabomber'': La Société industrielle et son avenir (1996) Éditions de l'Encyclopédie des Nuisances id 1998
- Albert Libertad: Le Culte de la charogne.Anarchisme, un état de révolution permanentre (1897-1908)... Éditions Agone id 2006
- Miguel Amorós Durruti dans le labyrintyhe... revirat del castelhan per en Jaime Semprun Éditions de l'Encyclopédie des Nuisances id 2007
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Archives Archiu Internet de l'Anarquisme
- (it) Rivista Anarquica en linha...
- (it) Acrataz Portal per l'Anarquisme
- (es) Sit Mutualismo Liure mercat anticapitalista
- (en) Bibliotèca de l'anarquisme Kate Sharpley Library
- (it) en Mikhaïl Bakunin
- (ca) Anarquisme pel professor en Ramon Alcoberro
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 90800 documents subre l' Anarquisme en picar coma clau Anarchism
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Guaiana
Guaiana (tanben s'escriu Güaiana; sinonim non oficiau: la Guaiana francesa) (en francés Guyane, Guyane française [gɥijan fʀɑ̃sɛz]) es un territòri francés d'America dau Sud, au nòrd-èst, dins la region dei Guaianas. Forma un departament d'otramar (nº 973) e una region administrativa de França. Dempuèi 2016, es una collectivitat territoriala unica, que l’Amassada de Guaiana fusiona lo consèu regionau e lo consèu generau. A 244 118 abitants.
Somari
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Lo capluòc es Caièna.
Lo gentilici es guaianés -esa.


text:
Josiah Willard Gibbs
Josiah Willard Gibbs (11 de febrier de 1839, New Haven - 28 d'abriu de 1903, New Haven) foguèt un quimista e un fisician estatsunidenc major de la fin dau sègle XIX. Son òbra principala foguèt la creacion de la mecanica estatistica ambé James Clerk Maxwell e Ludwig Boltzmann que permeton d'aplicar lei leis de la termodinamica ai proprietats estatisticas deis ensems grands de particulas. Aquò permetèt l'emergéncia de la quimia fisica qu'es venguda un domeni major de la sciéncia.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dimarts, 22 de novembre de 2011
Fonamentau.
E qu'ei mes qu'interessant, aqueth obratge. Achille Luchaire, alavetz professor a l'Universitat de Bordèu, qu'èra rigorós. Que respectava escrupulosament las grafias deus manuscrits estudiats, qui èran en generau fòrça mes coherentas e, tà'c diser brac, mensh cretinas, que la qui soi a emplegar. Per incredible qu'aquò posca semblar, que'ns cau plan arreconéisher qu'avem arregressat en ahèrs de grafia per arrepòrt a l'edat mejana. Los linguistas de l'epòca qu'èran probablament mensh deformats que non pas los d'uei lo dia. O dilhèu que n'avèvan pas nat linguista tà deformar la grafia, qui sap?
En tot cas, que i trobaratz tèxtes deus ancians en gascon, classificats per regions dialectaus. Los mes ancians, deu sègle XI, qu'èran meslèu latins dab mots gascons incorporats. Los mes recents que son deu sègle XIII. Que i poderatz constatar que mantuns trèits dialectaus qui diferéncian las varietats granas deu gascon qu'èran dejà presents en la lengua medievau. E que poderatz notar causas de las interessantas com lo caractèr epicèn deus adjectius s'acabant dab -au (per exemple, via comunau e non pas via comunala), e aquò en totas las varietats deu gascon, de Bordèu dinc aus Pirenèus, o avesque plan escriut abesque en totas las occuréncias (lhevada ua soleta: auesque, sus un cinquantenat, a vista de nas), etc, etc.
Que cau tornar taus fonamentaus. Aqueth obratge que'n hè partida.
22 comentaris:
-
-
"Honamentau" Taben, perqué pas. Vosautres los Gascons deuriatz començar a parlar lo sol occitan que cal, l'occitan estandard del Lengadòc e daissar lo vòstre patés que fa lo jòc dels franchimands.
Visca Occitània! Visca la lenga occitana unificada! Non al fascisme gascon!
- 29 de novembre de 2011 a les 7:52
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Anonim= Lol Parlar lo gascon e hè lo jòc deus franchimands? Perqué? Non pensi pas qu'ei lo problèma deus franchimands, aquò. Se'n foten e contrafoten, los franchimands. Non hèn pas nada diferéncia enter gascon, lengadocian e franco-provençal. E jo me'n foti e contrafoti de çò qui pòden pensar los franchimands. N'ei pas lo men problèma. Quant a la remarca suu fascime, non pensi pas que i aja un fascime gascon. En tot cas, non au fascisme, quin que sia, occitan com gascon.
- 1 de desembre de 2011 a les 7:35
-
-
E alavetz, aguest òme qu'i cargue suus gascons !Aué sò d'umor gaujosa... donques sense comentaris.Pensi qu'ei aguesta reaccion que va afavorizar era des franchimands o des franxutes ?
Se Tolosa o Montpelhièr se transfòrman en Paris a qué servis tot aquerò ? Eth contrari deth parisianisme donques deth centrisme ei era possibilitat des periferias donques cau tornar ath sentit prumèr quan de Lemòtges tà Elx i existie un sentiment de mateixa cultura globau damb cadascua era sua cultura sense geinar centres o punts nèvralgics de prumèr òrdi donques sense desetimar eth pès economic e sociau d'aguestes ciutats fòrtes. Per exemple a TV LLeida parlan eth barcelonés però en eth carrèr com s'i parla sustot en eth campestre eth catalan de lleida on se ditz "lo" e non " el " se aquerò pòt tornar brembar-vos quauquarren dilhèu ?
- 1 de desembre de 2011 a les 21:07
-
-
Lo gascon qu'ei tant occitan com lo lengadocian, e lo lengadocian qu'ei enqüèra mensh gascon que lo francés. Adonc, tostemps Gascons, tostemps en gascon!
- 4 de desembre de 2011 a les 9:22
-
-
Vosautres los Gascons fasètz de mal a l'Occitània perqué volètz pas daissar vòstre dialècte. Perqué continuar ambe aquò? L'avenidor es pas amb los dialèctes sinon amb una lenga estandardizada centrala. Quitament si vos agrada pas, la lenga de referéncia es lo lengadocian. Fasètz lo jòc dels francés. REVELHETZ-VOS!
A Bordèu, lo 16 decembre, farem un tribalh de normalizacion d'aquel estandard occitan. Cal una lenga referenciala cap als poders publics francés, e aquela lenga serà l'occitan de Lengadòc, pas l'occitan de Gasconha qu'es pas d'occitan corrècte.
- 4 de desembre de 2011 a les 11:30
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Anonim-qui-tròba-que-lo-gascon-n'ei-pas-un occitan-corrècte, e qui'u balha de patès o non sèi pas de qué, que sàpiis la mea lengua referenciau a jo qu' ei gascona. E se non la tròbas pas corrècta pr'amor qu'ei gascona, qu'ei daumatge per tu mès, personaument, me'n contrafoti. La mea lengua qu'ei gascona e non l'ei pas causida tà hèr content o maucontent a qui que sia, mès pr'amor qu'ei beròìa, expressiva, que'm hè vibrar e que l'èi de besonh. Lo gascon qu'auloreja a pinhadar, a la mar grana e aus malhs deus Pirenèus. Aquesta lengua, l'ei causida pr'amor que s'ac amerita. N'èi pas arren en contra deu lengadocian, nota'c plan, mès lo lengadocian n'a pas a's substituir au gascon. Lo lengadocian n'ei pas gascon, qu'ei ua evidéncia. Cadun en la soa casa, e tot qu'anerà miélher.
- 6 de desembre de 2011 a les 8:10
-
-
Aquerò, ben dit ! La lengua unica que poderé e deuré èster l'estandart de l'occitània, deuré èster logicament... eth catalan ( mès centrau mès reconegut mès potent...) qu'eth lengadocian, desolat entath nòste amic que's trufe damb des « vosauti es gascons » de TV3 donques de Barcelona aquerò non me geina ! Passar entath lenguadocian qu'ei encara utilitzar un dialecte ! Per tot çò qu'an het es catalans ath nivèu dera lenga o anciana koiné deuré èster prés en compde. De Sent Gaudenç tà anar tà Barcelona eth camin eth mès cuert, non ei de passar per Tolosa ! E es Gascons deth comenge non i veiran cap problèma : )
Qu'ei eth mateish problèma entas que seguissen es ahèrs de coches entre un bon coche aleman autan crompar directament eth de volkswagen que non pas de Skoda ( qu'an es mateishs motors... però de seconda generacion ) !Atau, açò arreglaré tot ath nnivèu deth conjunt occitano catalan... e des patuesi lengadocians.
Er anomim incorrècte
- 6 de desembre de 2011 a les 22:35
-
-
Los Catalans del CAOC e los oficials de Catalonha an reconegut lo lengadocian coma lenga oficiala d'Occitània e doncas de la Val d'Aran. Totes los grands lingüistas o dison. Lo gascon es pas qu'un dialècte de la lenga occitana. Sèm pas aquí per promòure los dialèctes. E es pas un dialècte que cal mostrar quora sèm a negociar amb lo poder francés. Mos collègas occitanistas o vòlon pas dire mas ieu lo disi encara e encara.
Un còp mai lo disi, los Gascons que vòlon pas parlar l'occitan estandard son d'aligats objectius dels franchimands. Se voletz pas comprendre aquò, pòdi pas res.
Viscan Occitània e Catalonha.
Un patriòta occitan.
- 7 de desembre de 2011 a les 12:42
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Patriòta occitan: t'enganas. La majoritat deus occitans non vòlen pas deu lengadocian com a unic estandard per Occitània. Que lo lengadocian sia ua forma estandardizada de l'occitan, perfèit, ac ei dejà, nat problèma. L'aranés n'ei ua auta. L'unica modalitat oficiau de l'occitan ei aranesa, ac semblas ignorar. Los foncionaris de la Generalitat an d'apréner l'aranés, n'aprenen pas lo lengadocian. Quant au tribalh preparatòri de l'APORLOC a que hès referéncia, qu'ei escriut en excellent gascon e non pas en lengadocian. N'ei pas la tòca de l'APORLOC de tuar lo gascon, urosament! Tu e l'estat francés que comparteishen un desir en comun: tuar lo gascon. Que cau èster drin colhon, totun!
- 7 de desembre de 2011 a les 13:37
-
-
Gasconha que podré trobar la soa plaça, la soa manèra de s'exprimir a travès d'ua sorta d'aligança d'òc on cadun i trobaré lo son compte en espiar de cap a l'ensemble comun qu'es a díser de Lemotges a Elx, de la Guardia a Bordèu. Gasconha non podrà estar exactament sus las medishas basas que los nords lengadocians o eths deu sud etc... pr'amor de la soa istòria ...Plan segur es la melhora faiçon de har tanben e d'ahortir l'ensemble d'òc e occitània qui era medisha se poderé causir un referenciau propi s'ac desira.Donques tot lo monde son contents los occitans despuish Tolosa, Montpelhièr, Rodès, Lemotges, Marselha emplegan l'estandart reconegut occitan lengadocian entre eths se dísen qu es aqueth lo bon e nosautes Gascons paraulejam gascon amassa mès com sabem que hèm partida deu medish ensemble aprenem un occitan de diccionari quan i a besonh per exemple dab un congrès interregionau tà non pas demorar pècs o d'anar véder Bordèu Montpelhièr jogar au fotbòl en la Mediterrania. Es simple e pragmatic e sustot eficaç e quan pensi a tots aqueths que hèn estudis pendent 10 ans a l'Universitat ...( disi açò mès soi ancian regent ). En fèit, qu'èi l'impression qu'es com per la crisi : un dinerèr d'ua bona associacion dab bon sens de gestion haré melhor que lo Conti e los autes. Tostemps complicar !
Com ac ditz lo Joanònim i a tròp de gent opausada tà un sisteme tròp conservator qu'a los medishs trèits d'ua metodologia qu'es vaduda ja despassada ( véder los estats-nacions e l'intrusion de la navas tecnologias). Cric e crac acabat la sonsaina !
- 7 de desembre de 2011 a les 22:30
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
A tots los anonims qui'm hèn l'aunor de comentar en aqueth blòg, non poderetz pas signar dab aumens un chafre? Que ' m senti perdut dab tandas anonimitats! E non, soi pas jo un qui comenta com anonim.
- 9 de desembre de 2011 a les 10:03
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Quant a la remarca deu darrèr anonim, jo que pensi non cau pas hicar lo gascon en situacion d'inferioritat per arrepòrt a las autas modalitats occitanas e particularament per arrepòrt a l'estandard lengadocian. Un shinhalon de simetria respectuosa non haré pas mau.
- 9 de desembre de 2011 a les 10:47
-
-
Se en Gasconha parlam gascon perqué non pas parlar dab los autes un estandart estile koiné globish d'òc ?
Los quebequés que parlan plan lo quebequés a Montreau e quan vienen en França eh ben parlan l'estandart pr'amor que son au còr de la francofonia ?E com èm a costat tots pegats, que hèm ua confederacion d'òc ? Utopia ? Bon après cau arreglar l'armonizacion deus impòsts !!
Çò que'en pensas Joan ?
Arricard de Castèth Nere
- 14 de desembre de 2011 a les 23:01
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Arricard: Jo que pensi; los gascons, en gascon. Dab los autes occitans, en çò que volem, e perqué non en gascon?
- 15 de desembre de 2011 a les 7:32
-
-
Eh ben òc perqué pas en gascon, non me geina ! Doncas açò se't compreni qu'ei ua sòrta d'estandartizacion non programada autorn deu lengadocian com d'auguns ac vòlen mes ua estandartizacion - naturau - a la Miquèu Grosclaude de faiçon qu'un gascon posqui comunicar en gascon dab un provençau o un gus deu Lemosin o en generau dab los autes occitans? Pensas qu'açò qu'ei possible dab las diferentas " dialectaus" fòrmas deus uns e deus autes ? ( parli de l'orau sustot )E vau aquerò dab los catalans e los Valèncians entà tu ? Arricard de Castèth Nere
- 16 de desembre de 2011 a les 18:12
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Arricard: la question de l'estandardizacion qu'ei complicada. E aquò vau autan plan peu gascon com per l'occitan. En occitan, que i a mei d'un estandard . E en gascon, tanben. Remarca, qu'ei tanben lo cas peu catalan.
L'intercomprehension que depén evidentament deu nivèu linguistic deus locutors. Jo, com a gasconofòn, que parlarí en gascon e sonque en gascon. Se l'aute non comprén pas lo gascon, enqüèra qu'afirma parlar e compréner l'occitan, qu'ei lo son problèma. Que'm pòt evidentament parlar en son occitan, mès jo, sonque en gascon. Qu'ei normau, aquò.
- 17 de desembre de 2011 a les 5:40
-
-
Doncas se't segueishi plan hens lo ton cap, lo gascon non ei occitan : que torni préner la toa frasa "E aquò vau autan plan peu gascon com per l'occitan " Dens los autes comentaris ques díses que òc que'n hè partida... senon qu'aurés parlat de lengadocian en aqueth cas !!! E quan parlas que i a mantuns estandarts en occitan, quins son aqueths sonque entenem a parlar del estandart lengadocian, non ? çò que'n pensas, saji de plan compréner. Arricard de Castèth Nere
- 20 de desembre de 2011 a les 17:07
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Arricard, s'escrivossi: aquò vau autan plan peus francés com peus europèus, e'm demandarés se los francés non son pas europèus???? Quant aus estandards occitans, que n'i a sonque un qui ei oficiau e notaràs plan aqueth n'ei pas briga lengadocian.
- 22 de desembre de 2011 a les 11:21
-
-
Bon, sus aquerò, bonas hèstas de Nadau e de cap d'an,
A. de Castèth Nere
- 22 de desembre de 2011 a les 11:49
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Bonas hèstas, Arricard!
- 24 de desembre de 2011 a les 17:06
-
-
Bon dia Joan,
Quauquarren que'm chepica ! Bon d'acòrd, que parlas au Provençau en gascon eth en provençau e se non i a cap intercompreneson, que t'en trufas doncas en aqueth cas com pòts justificar que los uns e los autes qu'èm de la medisha modalitat lingüistica se non podem comunicar amassa ? E perqué parlar de l'occitan iberic per alhors... Gran mercés d'esclairar la mia candèla ! Bona nuèit A. de Castèth Nere
- 27 de desembre de 2011 a les 18:30
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Arricard:: eh bé, lo gascon n'ei pas provençau ni lo provençau gascon, aquò qu'ei plan evident. L'intercomprension qu'ei relativa. I a de mots qui'ns son comuns, e d'autes qui n'ac son pas. E d'idiomatismes particulièrs tanben. Qu'ei çò parièr enter gascon e catalan. Non soi pas a cercar la justificacion de qué que sia. Que constati e punt. Los ahèrs de classificacion linguistica non m'interèssan pas tròp, tà't díser vertat. Que'us tròbi artificiaus, pòc adaptats a la realitat, e t'ac diser brac: completament inutiles.
- 28 de desembre de 2011 a les 8:47


text:
Corythosaurus
Corythosaurus (gr. "lausèrp amb casc") es un genre representat per una unica espècia de dinosaure hadrosaurid, que visquèt a de fins del periòde Cretacèu, fa aperaquí unes 70 de milions d'ans, en lo Campanian, en çò qu'es uèi America del Nòrd. Corythosaurus Es classificat adondi un hadrosaurid, en las sosfamilhas Lambeosaurinae. En essent ligat a d'autres hadrosaurids coma Hypacrosaurus, Lambeosaurus e Olorotitan. Amb excepcion d'Olorotitan totes partejan los crans e las crestas similaras.