text:
Frigola
ThymusError d'escript : la foncion « títol » existís pas.
La Frigola (var. Ferigola, Farigola) mas tanben l' ierbeta (var. gerbeta, ièrba/gerba prima) (Thymus vulgaris. L.) es un planta de camba lenhosa de la familha de las Lamiacèas. Es una espècia comuna de las garrigas solelhada e de las estèpas del sud d'Euròpa , e del Nòrd d'Africa. La frigola es indissociabla de la cultura mditerranèa
La frigola es una planta de las farmacopèas mediterranèas. A la particularitat de presentar una diversitat de quimotipes fòrça importanta, li balhant atal una granda varietat de constituents medicinals.
Coma planta aromatica, la cultura de la frigola s'espandiguèt pel mond entièr.
Somari
- 1 Denominacion
- 2 Descripcion
- 3 Espandiment
- 4 Usatges medicinal
- 5 Usatges en cosina
- 6 Usatges apicòlas
- 7 Autres usatges de la frigola
- 8 Cultura
- 9 Notas e referéncias
- 10 Bibliografia e fonts (fr)
- 11 Vejatz tanben
Denominacion[modificar | modificar la font]
La frigola foguèt nomenada Thymus vulgaris per Carl von Linné en 1753 e demòra lo nom utilizat dins las nomenclaturas scientificas. Segon d'unas fonts vendriá del latin thymus, que lo prenguèt del grèc thumos, que poiriá benlèu significar « grossor o lópia » (en referéncia a la glandula, lo timus). D'autres pensan puslèu que lo mot ven del grèc thymos o thyein, que significa « fumada », per allusion al fach qu'èra brutlat coma encens e qu'èra reputat per alunhar las creaturas verenosas; o encara de thio que significa «parfumi». D'autres encora, fan derivat lo mot del grèc thumus, que significa « coratge », la planta èra alara considerada coma reviscolanta.
Lo latin popular designavan la planta amb fericula.
Descripcion[modificar | modificar la font]
La frigola es una planta vivaça, en mata e fòrça aromatic de 7 a 30 cm de nautor, d'un aspècte grisenc o verd grisenc.
Sas tijas[modificar | modificar la font]
Son linhosas a la basa, erbacèas al tèrme, son gaireben cilindricas. Aquelas tijas linhosas e fòrça ramificadas son massadas en mata o en boisson fòrça dens. Pòdon venir a lor basa pro espessa. Las tijas florifèras ne produson jamai de racinas adventivas, e son rebalaires, quilhadas ou redressadas, bestòrtas dins lor partida inferiora, peludas e blancas a l'entorn pels joves brosts.
Sas fuèlhas[modificar | modificar la font]
Son fòrça pichonas, ovalas, lanceoladas, de bòrds virats en dejós, de las nervaduras lateralas distinctas, obtusas a la cima, ponctuadas superiorament, de peciòl fòrça cort, e blanquinoses a la fàcia inferiora.
Las flors[modificar | modificar la font]
Son gaireben rosas fins a blancas, fan de 4 a 6 mm de longor, son pedonculadas e amassada mai sovent per tres a l’aissèla de las fuèlhas superioras. Atal forman coma una espiga foliacèa a la cima dels rams de la tija. Lo limbe del calici es bilabiat, un pauc boçut; la labra superiora a tres divisions separadas entre elas gaireben fins al quart o lo cinquen de sa longor, la labra inferiora possèda doas divisions estrechas e subuladas; l’intrada del tube es garnida d’un reng circular de pels. La corolla, de talha variabla, es un pauc mai long que lo calici mas la partida tubulària de la corolla despassa pas aquela del calici; la labra superiora es fòrça pauc crancada, l’inferior es de tres lobes egals e obtuts. Las estaminas son inclusidas lo pistil banhat d'un nectar prominent del costat anterior, dona un tetraquèni de 4 nuculèas pichonas e bruna. L'estile es salhent.
La frigola de linalol se destria dels autres quimotipes per una portada mai ramificada e en mata, mai pichon e mai arrucat.
Sosespècias[modificar | modificar la font]
Existisson de sosespècias de Thymus vulgaris :
- Thymus vulgaris ssp. aestivus (Willk.)[1]
- Thymus vulgaris ssp. palearensis (O.Bolòs & Vigo) (sinonime de la varietat palearensis) Aquela espècia es pas present a cò nòstre[2]
- Thymus vulgaris ssp. vulgaris[3]
Espandiment[modificar | modificar la font]
La frigola es originària de las regions del bacin mediterranèu sus las ribas nòrd e oèst (ont es sovent cultivat pels òrts) e dels territòris limitròfes jos influéncia climatica mediterranèa; e tanben en Africa del Nòrd. Pro vagant, es subespontanèu dins de regions subtropicalas, caudas o temperadas, e mai especialament en Euròpa e en Nordamerica. En Occitània, es ara comuna o pro comuna fins a la partida miègjornala en Daufinat e Vivarés, dins las Corbièras. Es presenta en montanha dins las vals e nauts planòls calcaris del Massís Central miègjornal e i a qualques espècias dins los Alps e los Pirenèus centrals, en pichonas colonias mas que florisson pas gaire.
Mai precisament, la frigola aima mai un sòl leugièrament acid, plan desaigat e rocassut (calcari), en plan solelh e al sèc. Mas la planta se desvelopa tanben sus un sòl alcalin, filtrant, leugièr o compacte (d’argila e de lòsa) o fòrça porós (sablenc); un pauc umid e fresc.
Sa resisténcia al gèl es pro limitada, fins a - 15 °C, pasmens sa zona de rusticitat es de 5 a 9. Una cultura de frigola se deu aparar l’ivèrn e resistís pas dins aquela sason a 1 500 mètres dins los Alps ont buta (fins a 2 000 mètres); mas pòt subreviure jos una bona sisa de nèu. Existisson d'espècas mas adaptadas als climas mai rufes que d'autres, coma lo thymus polytrichu dins los alps del sud dins las zonas de pasturas fòrça rasas e suls sòls rocassuts.
La capacitat d'aquela planta a resistir a de plan fòrtas calors ven tanben de son òli essenciala que, producha de nuèch, s’esvapora de jorn: es aquela accion que la calor es consomada. Aquel principi foguèt descobèrt en 1960. Es tanben la causa que la frigola salvatge es mens resistenta un còp transplantat d'autras regions.
La frigola patís leugièrament los acarians e las malautiás que provòcan lo poiriment de las racinas. Al contrari son òli essenciala de vertuts desinfectantas apara sa partida aeriana.
Fitosociologia[modificar | modificar la font]
Eissit a l'origina dels mitans arids mai o mens rocassuts calcaris del bacin mediterranèu[4] (aigavèrs, bauces, massís litorals), la frigolas coma las autras plantas eliofila s e xerofilas de las garrigas, venguèt situacion de concuréncia dins los eissarts forestièrs neolitics. Mai tard, lo pastoralisme sus brutladis, lo tractament en talhada de corta revolucion, factor d'apauriment dels sols e de deriva des mitans al clar e de l'ariditat, mantenguèron de contunh lor dinamica fins ara (que los encendis volontaris o accidentels de las zonas boscadas prenon la plaça dels fuòcs dels pastres e als eissartatges). En efècte, las pasturas d'ovins favorizan la frigola. Non consomada, o sonque tocada pels romiants, s'espandís al detriment de las plantas pàissadas e valor ferratgièra fòrça flaca. Aqueles espandiments son plan aimat per las abelhas. En consequncia, se trapa la frigola dins de zonas antropizadas coma las èrms pàisssats, los camps abandonats, las zonas de proteccion contra lo fuóc esclaridas, las talvèras rotièras e ferroviàrias, eca. E mai, l'allelopatia aumenta la dominança de la frigola. En efècte, las exsudacions racinàrias, eniban la butada de las granas concurrentas, li permeton de constituir de poblements purs que s'alargan en zona mai o mens circularas. Aquel espandiment s'acaba quand lo procés d'exclusion revira contra d'esperel, las moleculas produchas venent toxicas o quand lo forèst. De biais mai subtil, lo meteis fenomèn existís dins lo Maquís sus terren siliçós.
Los quimotipes[modificar | modificar la font]
La frigola se divisa en « raças » quimicas, nomenadas quimotipes. La variabilitat d'aquel darrièr es influenciat per l’environament (sol, altitud) e lo climat (temperatura e solelhament) permeton a la planta de viure d’evoluar.
- lo quimotipe timòl se trapa dins totes los tipes de sols ont la frigola buta, de sols fòrça cauds e sècs cap als sols mai umids. L'especificitat timòl es la mai espandida, mas o es de bias mens omogenèu, e es sovent associada a d'autres quimotipes.
- lo quimotipe carvacròl se trapa subretot dins de condicions de calors e de secada extrèmas.
- lo quimotipe linalòl se trapa dins totes los airals de la frigola, subretot en zona de mejana montnha dins des zonas d'umiditat atmosferica importanta.
- lo quimotupe tuïanòl, mens abondant, es un intermediari entre lo linalòl e geraniòl
- lo quimotipe geraniòl, pauc abondant es adaptat a la condicions d'altitud rufes (1 000 m
- lo quimotipe paracmèn es un davancièr de la biosntès vegetala del carvacròl e del timòl
Usatges medicinal[modificar | modificar la font]
Usatges en cosina[modificar | modificar la font]
Son gost tipat es diferent segon lo terren que se donèt a las diferentas varietats lo nom del país ont buta. Pòt aver un rèiregost citronat o un parfum de verbena. Balha una ton mediterranèu als plats, que sián la tomata, la grasilhada, lo formatge de cabra, la caçola, las pastas e los plats confits. Dins una marinada, parfuma tanben los legums que la polalha e la carnsalada, lo peisson o la caça. Aquel tipe d'usatge es frequent dins la cosina creola de La Nòva Orleans. S'utilisa amb l'alh, l'oliva, las salças de vin e dels farcits. La frigola aromatisa tanben l'òli o lo vinagre, de per abans caufats. Es tanben a la basa de liquors.
La frigola: un complement alimentari[modificar | modificar la font]
L'utilizacion d'èrbas aromaticas de biais regular e significatiu permet d'ajudar, pr'amor que siá minim, a l'apond d' antioxidants dins l'alimentacion sens pasmens complir los besonhs en antioxidant del còs.
Mèscla d’espècias[modificar | modificar la font]
- Erbas de Provença : cerfuèlh, estragon, pebre d'ase, marjorana, romariu, farigola, lavanda e fenolh. S'utiliza pel peisson, las viandas e la ratatolha.
- Zahtar (Jordania) : marjorana, farigola, sesam (granas torradas), sal e sumac. Per la vianda frita o grasilhada.
- Dukka (Egypte) : granas de sesam e avelanas torradas, granas de coriandre e de comin, pebre negre e frigola. Per las viandas grasilhadas. E tanben se pausa sul pan plan banhat dins de l'òli d'oliva e que se manja atal.
- Ram garnit : tres rams de jolverd, d'un de laurer e d'un de frigola ligats. Per la sopas, fricòts e mai encara. Variantas amb un ram d'api, la parida verda del pòrre o un ram de pebre d'ase.
Usatges apicòlas[modificar | modificar la font]
A cò nòstrela reculhida d'aquel mel de frigola s'efectua dins las garrigas de l'entorn mediterranèu e suls planòls calacaris del rèirepaïs que lo Causse de Larzac es un luòc astrat.
Lo mel de frigola[5],[6] pòt èsser un mel monoespecific. Dins aquel cas, es de color jauna iranjada anant cap al rogenc. S'emblaima un pauc quand cristalliza qu'es aviat e tend a aver tendéncia a una granulacion bruta. Caracterizat per un aròma poderós, aquel mel enaira de sabors redondas, pesucas e suavas que demoran longtemps en boca. Lo mel de frigola pòt tanben èsser incorporada dins lo mel de garriga en Occitània e lo mèl de maquís en Corsega. Tradicionalament, lo mel de farigola es emplegar per sucrar las tisanas del vespre car es apaisant e favoriza lo sòm. Antiseptic reconegut, es recomandat per la prevencion e cura de las malautiás infecciosas, respiratòria o digestivas. Lo mel de farigola es plan ric en coire e en bòr. D'estudis realizats al Centre Espitalièr Universitari de Limòtges pel professor Descottes montrèron que lo mel de frigola possedava de proprietats remarcablas quant es utilizat per la cicatrizacion de las plagas. Ara, de servicis de grands brutlats l'utilizan per la cura.
Lo timòl[5], lo compausat principal de l'òli essenciala de la frigola, es un tractament pro popular pels apicultors combatent lo parasit Varroa, grau flagèl de l'apicultura e una de las principalas causas de mortalitat de las abelhas. Aquela molecula es tanben interessanta dins lo tractament de l'acariosi. S'emplec jos la forma de medicaments, Apilife-Var (Italia), ont es associat al menòl, al camfre e a l'eucaliptòl ; Thymovar (Suisse) etApiguard (France).
Autres usatges de la frigola[modificar | modificar la font]
- L’òli essenciala es utilizada en parfumeriá.
- Los erbivòrs aman aquela planta, qu'es consomida pels conilhs, las lebres e las cabras.
- La frigola es tanben una planta ornamentala. Per exemple, Thymus praecox 'Elfin' es utilizat coma sisa vegetala.
Cultura[modificar | modificar la font]
En orticultura, l'espandiment o multiplicacion de la frigola se fa de prima. La produccion se desvelopa tanben per plantolièrs dins lo cas, las semenasons prenon en dos o tres setmanas, la butada es aviada e la transplatacion se fa dos meses mai tard espaçats de 25 a 30 cm. La division de las matas e de las racinas, l'empèt e lo probanhatge son d'autras tecnicas possiblas. Se deu evitar l'engrais pendent l’estiu (pasmens cultivar pas dins un tèrra tròp paura!) que la fariá tróp fragila per la geladas. Se pòt cobrir d'un clapas puslèu que de matèria organicas, augmentant atal la calor al pé e mermant los riscs de poiriments. Se pòt pensar a copar la planta de mitat a la prima per favorizar l’apeisson de nòus brots. Se conselha de reviscolar la planta totes los tres ans (empèut o probanhat) senon la tija ven tròp linhosa e las fuèlhas perdon lor aròma.
Se la pòt cultivar en companhiá de la lavanda que forman una bona equipa.
Periòde reculhida[modificar | modificar la font]
Doas reculhidas se podon, una fin de mai començament de junh al moment de florason, l'autre en setembre. Los rams devon se copar fins a 5 cm du sol; e se se copa los rams a la fin d'estiu l’on, se deu evitar de copar mai bas que lo tèrç de la planta car una talha tròp bassa favirisariá l'apareisson de brots que resistirián pas als primièrs fregs.
Es conselhat de culhir la frigola dins de luòcs alunhats de las talvèras. Se deu pas arracar la planta mas puslèu li copar las tijas al secator o de las trencar amb los dets e daissar viure la planta e se reproduire. Es melhor de realizar la culhida après la rosada d'ora lo matin e abans lo calimàs; que la planta aurà evacuat lo maxim d’umiditat e aurà pas evaporat son òli essenciala.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Tela Botanica, sous-espèce aestivus
- ↑ Tela Botanica, sous-espèce palearensis
- ↑ Tela Botanica, sous-espèce vulgaris
- ↑ (fr)P, Lieutaghi, Petite ethnobotanique méditerranéenne, Actes Sud, 2006
- ↑ 5,0 5,1 (fr)Le traité Rustica de l'apiculture, ouvrage collectif, Ed. Rustica, septembre 2002
- ↑ (fr)Le goût du miel, Gonnet Michel et Vache Gabriel, UNAF
Bibliografia e fonts (fr)[modificar | modificar la font]
- Bonnier G. et Douin R., La grande Flore en Couleurs de Gaston Bonnier, Éditions Belin, 1990, réédition de la Flore Complète Illustrée en Couleurs de France, Suisse et Belgique.
- Coste H., Flore descriptive et illustrée de la France, de la Corse et des contrées limitrophes, Librairie scientifique et technique Albert Blanchard.
- Lambinon J., Delvosalle L., Duvignead J., Nouvelle flore de la Belgique, du Grand-Duché de Luxembourg, du Nord de la France et des Régions voisines, Édition du Jardin botanique national de Belgique, 2004, cinquième édition.
- LES FLEURS SAUVAGES de Christopher Grey-Wilson le guide visuel de plus de 500 espèces de fleurs d'Europe tempérée; BORDAS (thymus polytrichus p. )


c: text/html

text:
Auloron
Auloron qu'ei ua comuna situada en Bearn, en eth departament deths Pirenèus Atlantics e ena region d'Aquitània .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
.
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Heraudica[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aut Empordan
L'Aut Empordan o lo Naut Empordan (en catalan Alt Empordà) es una de las doas comarcas que devesisson lo territòri d'Empordan dempuèi 1936. Se situa dins la Província de Girona en Catalonha (Espanha). Lo seu capluòc es Figueres. Es confrontat per Valespir e Rosselhon al nòrd; la mar Mediterranèa a l'èst; lo Bas Empordan, Gironés e lo Plan de l'Estanh al sud, e Garrotxa a l'oèst.
L’Aut Empordan, geograficament, es format per una plana alluviala amb los rius Muga i Fluvià, que desbocan vèrs la mar Mediterranèa dins lo golf de Roses. L'Aut Empordan es dobèrt subre la sèrra de l’Albèra al nòrd e la petita sèrra de Valldavià e lo massís de Montgrí al sud.


text:
Sancy (Meurthe e Mosèla)
Sancy es una comuna francesa administrada per lo departament de Meurthe e Mosèla de la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Distincion dels comtes de Bar a Modèl:La s-. Castèl mencionat l'an 1295 : prévôté comtale a Modèl:La s-. Assiégé Per l'avesque de Mètz en 1415. Remanié Per @adapter a las armas a fuòc l'an 1537. Desmantellat L'an 1640.
En 1817, vilatge de l'anciana província del barrois, aviá per annexis las granjas de Malsange e de Bazonville. A aquela epòca i i aviá 511 abitants repartits dins 90 ostals.
Seigneurie des comtes de Bar au Modèl:S-. Château mentionné en 1295 : prévôté comtale au Modèl:S-. Assiégé par l'évêque de Metz en 1415. Remanié pour s'adapter aux armes à feu en 1537. Démantelé en 1640.
En 1817, village de l'ancienne province du barrois, avait pour annexes les fermes de Malsange et de Bazonville. À cette époque il y avait 511 abitants répartis dans 90 maisons.


text:
Haussà (lenga)
La lenga haussà (Hausanci dens la lenga Hausanci) es una lenga afroasiatica, del grop chadic, parlada en Africa occidentala e centrala. Es la principala lenga del grop chadic e una de las lengas majoras d'Africa.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Lo haussà fa partida de la larga familha de las lengas afro-asiaticas, ramificacion chadica.
Las lengas chadicas an tres brancas: occidentala, centrala e orientala. Lo haussà fa partida del grop occidental. Cal notar que tot ben que las lengas chadicas compten mai d'un centenat de lengas, lo haussà sol representa gaireben 80% del nombre total de locutors de la ramificacion chadica.
Estatut[modificar | modificar la font]
Es una de las tres lengas africanas majoras oficialas de Nigèria e la mai importanta.
Es una lenga nacionala de Nigèr e es parlat per la majoritat de la populacion.
Es tanben una de las lengas nacionalas dins qualques autres païses (Benin, Chad, Cameron).
Es tanben una lenga veïculara largament utilizada en Africa occidentala e centrala (de Ghana a Sodan).
Dialectologia[modificar | modificar la font]
Lo haussà a un vintenat de dialèctes. Es lo de Kano (Kananci) que sèrv de referéncia e de basi a la lenga estandarda.
Nombre de locutors[modificar | modificar la font]
Als 40 000 000 de locutors de lenga mairala (que representa mai o mens lo nombre de Haussàs), cal ajustar un nombre desconegut de locutors qu'utilizan lo haussà coma lenga segonda. Cal pasmens reconéisser que lo nombre de 30 000 000 (sovent donat) es del tot possible vist que la lenga domina lo nòrd de Nigèria e Nigèr tot.


text:
Diablo
Diablo es un videojuec sortit en 1996. Foguèt desvolopat per Blizzard North e distribuit per Blizzard Entertainment e Ubisoft. Es un juec d'accion e de ròtle de tipe pòrta-monstre-tesaur que se debana dins un univèrs medievau fantastic. Lo personatge incarna un aventurier que dèu luchar còntra de fòrças demoniacas. L'intriga necessita d'explorar un donjon poblat de monstres per ganhar d'experiéncia e per resòuvre de quistas permetent de trobar e de tuar Diablo, lo cap dei demons.
Lo juec rebetèt un acuèlh fòrça favorable de part de la premsa especializada[1] e dei jogaires ambé mai de 2,5 milions d'unitats vendudas en 2001. Marquèt tanben una evolucion importanta dins lo genre dau juec de ròtle informatic gràcias a l'introduccion d'un principi de puntar-e-clicar fluide e aisat. Ansin, lei juecs seguents basats sus aqueu principi son de còps dichs Diablo-like e Diablo es ara considerat coma un classic dau videojuec. Una extension (Hellfire) foguèt editada en 1997 e una seguida (Diablo II) sortèt en 2000 e aguèt tanben un succès fòrça important.


text:
L'Alguer
La vila de L'Alguer (en catalan L'Alguer, en sarde S'Alighera, en italian Alghero) es en Sardenha, al nòrd-oèst, en riba de mar. Es una enclava de lenga catalana. A una populacion de 40 000 personas e 30 000 personas i parlan encara lo catalan dins sa varietat locala, l'alguerés, una forma arcaïzanta del catalan oriental.
Lo gentilici es alguerés -esa.
A l'Edat Mejana foguèt una vila fortificada, mas uèi viu del torisme. A un bèl pòrt e un environament mediterranèu barcelonés fòrça polit.
Las gents li ne dison a sa vila de "la Barceloneta".


text:
Tèrra
La Tèrra es la tresena planeta del Sistèma Solar per çò qu'es de sa proximitat al Solelh e la cinquena per son diamètre. Fa partida de las planetas terrèstras o telluricas e es lo solet còrs celèst ont es confirmada la preséncia de vida. Vira a l'entorn del Solelh long d'una orbita pas gaire excentrica (una ellipsa que sembla una circonferéncia) a una distància mejana de 149 600 000 km (1 UA) e a una velocitat de 29,8 km/s. Vira sus se e a un periòde de rotacion de 23 h 56 min 3,5 s, movement que determina lo jorn e la nuèch. Son diamètre equatorial es de 12 756 km. A sonque un satellit natural, la Luna.
Somari
- 1 Caracteristicas fisicas
- 1.1 Composicion
- 1.2 Estructura intèrna
- 1.3 L'idrosfèra
- 1.4 Geologia de la superficia
- 1.5 Geografia
- 1.6 Atmosfèra
- 1.7 Camp magnetic e magnetosfèra
- 2 Orbita e rotacion
- 3 Satellits
- 4 Formacion
- 5 Existéncia de la vida
- 6 Provèrbis
- 7 Referéncias
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
La Tèrra fa partida dei quatre planetas rocassosas dau Sistèma Solar ambé Mercuri, Vènus e Mart coma o indica sa densitat importanta egala a 5,515. Es la pus granda de categoriae tèn egalament la densitat la pus auta deis planetas dau Sistèma Solar. Sa massa es egala a 5,9736·1024 kg e a una forma quasi esferica.
Composicion[modificar | modificar la font]
La composicion de la Tèrra es en massa:
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
La Tèrra se compausa de jaces divèrses qu'an de composicions quimicas e un compòrtament geologic diferents:
- escòrça: es lo jaç superficial. A una prigondor que varia entre 12 km, dins los oceans, fins a 80 km dins los cratons (las porcions pus ancianas dels nuclèus continentals). Se compausa de basalte dins las concas oceanicas e de granit dins los continents.
- mantèl: es un jaç intermediari entre l'escòrça e lo nuclèu. Arriba fins a una prigondor de 2900 km. Se compausa de peridotita.
- litosfèra: es la partida superficiala qu'a un foncionar elastic. A una espessor de 250 km e compren l'escòrça e la porcion superiora del mantèl.
- astenosfèra: es la porcion del mantèl que se compòrta d'un biais fluid.
- nuclèu: es lo jaç mai fonzut de la planeta e a una espessor de 3475 km. Se compausa d'un aliatge de fèrre e de niquèl e es dins aquesta partida qu'es generat lo camp magnetic terrèstre. Lo nuclèu se sosdevesís el tanben en nuclèu intèrne, qu'es solid, e nuclèu extèrne, qu'es liquid.
Cal saber a mai que l'escòrça e una partida del mantèl superior forman la litosfèra.
L'idrosfèra[modificar | modificar la font]
De veire: Idrosfèra.
La Tèrra es la sola planeta del Sistèma Solar nòstre qu'a una superfícia liquida. L'aiga cobrís aperaquí 71% de la superfícia de la Tèrra (que 97% n'es d'aiga de mar e 3% d'aiga doça). Forma cinc oceans e sèt continents.
La Tèrra es realament a la distància del Solelh adeqüada per aver d'aiga liquida a sa superfícia. Pasmens, sens l'efièch de sèrra, l'aiga se gelariá sus Tèrra. Al començament lo Solelh emetiá mens de radiacion que ara, mas los oceans se gelèron pas perque l'atmosfèra primitiva de la Tèrra aviá fòrça mai de CO2 e per consequent un efècte de sèrra pus important. Dins d'autras planetas, coma Vènus, l'aiga desapareguèt perque la radiacion solara ultravioleta copa la molecula e l'ion idrogèn, qu'es leugièr, s'escapa de l'atmosfèra. Aqueste efècte es lent, mas inexorable. Aquò es una ipotèsi qu'explica perqué Vènus a pas d'aiga. Dins l'atmosfèra de la Tèrra, un jaç tèune d'ozòn dins l'estratosfèra absorbís la màger part de la radiacion ultravioleta en redusent l'efècte. L'ozòn apara la bioesfèra de l'efècte perniciós de la radiacion ultravioleta. La magnetosfèra tanben es un escut que nos apara del vent solar.
La massa totala de l'idrosfèra es aperaquí de 1,4·1021 kg.
Geologia de la superficia[modificar | modificar la font]
Activitat tectonica[modificar | modificar la font]
La Tèrra a una activitat tectonica importanta causada per lo movement de partidas de la litosfèra dichas placas. Aquelei movements son liats ambé lei movements de conveccion dau mantèu terrèstre mai an luòc de maniera divèrsa per lei diferentei placas[4]. En consequéncia, tres tipes d'interaccions existisson ai frontieras de placas :
- lei zonas de convergéncia o de subduccion onte doas placas se rintran dedins. Generalament, un placa passa en dessota de l'autra e cabussa dins lo mantèu terrèstre.
- lei zonas de divergéncia onte doas placas s'alunchan. I a generalament un apòrt de matèria entre lei doas placas.
- lei zonas transformantas onte doas placas esquilhan lateralament.
La velocitat mejana dei movements tectonics principaus varia segon lei placas entre 9,5 mm/an per la placa Eurasia e 75 mm/an per la placa dei Cocos[5]. De mai, l'activitat tectonica es la fònt de la màger part dau volcanisme terrèstre, dei tèrratrems, de la formacion dei montanhas o dei fòssas oceanicas[6].
L'activitat tectonica de la Tèrra permet lo renovelament constant de la crosta oceanica. D'efèct, la crosta oceanica es facha de materiaus venent dei dorsalas oceanicas que dispareisson tornarmai dins lo mantèu au nivèu dei zonas de subduccion. Ansin, lo periòde de la crosta oceanica es generalament inferior a 100 milions d'annadas e lo pus ancian es d'environ 200 milions d'annadas[7] [8]. En revenge, lo renovelament de la crosta dei continents es pus lent e son periòde pòu montar a 4,03 miliards d'annadas[9].
Continents e oceans[modificar | modificar la font]
Environ 70,8% de la superficia de la Tèrra es recubèrta per d'oceans d'aiga. Lo rèsta de la superficia forma lei continents que son lei relèus pus auts de la planeta. Dos tipes de crosta existisson entre lei zonas oceanicas e continentalas. D'efèct, la crosta oceanica es principalament facha de basalte, una ròca densa, e a una espessor mejana de sièis quilomètres. De son caire, la crosta continentala es pus espessa, entre 30 e 50 quilomètres, mai compausada de materiaus pus leugiers coma lo granite.
Lei relèus oceanics principaus son lei dorsalas, lei fòssas, lei plans abissaus e lei ribas continentaus. Lei dorsalas son de zonas de divergéncia entre doas placas. Tènon un volcanisme actiu que crea de partidas novèlas de crosta oceanica. A l'invèrs, lei fòssas son situadas dins lei regions de subduccion ont una placa dispareis dins lo mantèu. Son lei ponchs pus bas de la planeta. Lei plans abissaus son lei regions relativament platas au fons deis oceans. Enfin, lei ribas continentaus forman la basa immergida dei continents.
Sus lei continents, lei relèus principaus son lei plans, lei platèus e lei cadenas de montanhas. Lei plans son de regions relativament platnests e situadas a una altitud febla. Lei planestèus son tanben de regions platas mai lor altitud es generalament pus auta. Son generalament la transicion entre lei plans e lei montanhas. Aquelei son lei ponchs pus auts de la planeta.
Circulacion d'aiga e erosion[modificar | modificar la font]
Una caracterista importanta e unica de la Tèrra dins lo Sistèma Solar es l'existéncia d'aiga sus leis estats gasós, liquid e solid. Ansin, tota la superficia terrèstra es somesa a una erosion importanta entraïnada per la circulacion d'aiga liquid. Aqueu fenomèn d'erosion, egalament renforçat per lo vent, causa la formacion de ròcas sedimentàrias que cuerbon la màger part dei superficias oceanicas e continentalas. 97,5% de l'aiga es salada amb una valor mejana egala a 35 g.L-1 [10].
La circulacion d'aiga forma un circuit dich cicle de l'aiga entre lei quatre sèrvas terrèstres que son :
- leis oceans e lei mars.
- lei fluvis, lei rius e lei lacs.
- lei glacièrs e lei calòtas polaras.
- l'aiga atmosfèrica.
La descripcion simplificada d'aqueu cicle pòu acomençar ambé l'evaporacion de l'aiga deis oceans caufada per lo raionament ultraviolet dau Soleu. Puei, aquela evaporacion causa la formacion de nívols e, après, de precipitacions. Enfin, l'aiga dei precipitacions regola a la superficia fins ais oceans.
Montanhas[modificar | modificar la font]
La Tèrra tèn divèrsei cadenas de montanhas. Lor formacion es generalament entraïnada per l'activitat tectonica a l'entorn d'una zona de subduccion entre doas placas coma per l'Imalaia. Dins aquò, la formacion es possibla a l'entorn dei frontieras entre lei placas dins lei zonas transformantas o de divergéncia. Enfin, lo volcanisme pòu egalament formar de montanhas importantas coma lo Mauna Kea.
Volcans[modificar | modificar la font]
La Tèrra tèn un volcanisme actiu que pren de formas diferentas segon lei mitans oceanics e continentaus. Lo volcanisme pus actiu es aqueu dau mitan oceanic, especialament a l'entorn dei dorsalas sota-marina. 75% dei materiaus volcanics son emés per lei dorsalas. Lor lava es fluida. Existís tanben de volcans sota-marins au dessús d'un ponch caud coma lo Loihi. Enfin, lo rèsta dei volcans sota-marins son de volcans de zona de subduccion coma lo Kick-'em-Jenny.
Lei volcans terrèstres son mens nombrós e lei proporcions entre lei volcans de zonas de divergéncia, de zonas de subduccion e de ponchs cauds son diferents. D'efèct, lei volcans de zonas de divergéncia son pus rars et principalament situats dins lei regions onte una dorsala es presenta au dessús deis oceans. Per exemple, es lo cas en Islàndia. Lo volcanisme de ponch caud es egalament relativament visible ambé d'erupcions importantas dins lei regions continentaus (Deccan) e d'illas dins leis oceans coma leis illas Kerguelen. Un nombre fòrça important dei volcans terrèstres son de volcans de zonas de subduccion, especialament a l'entorn de l'ocean Pacific. Certanei volcans dei zonas de subduccion an d'erupcions explosiva importanta accompanhadas per de plumachos de cendres e d'autrei manifestacions coma de lahars. Enfin, existís una categoria de volcans particulars e mau coneguts que son dichs super-volcans. Aquelei son de caldeiras o de volcans fòrça importanta coma lo Yellowstone o lo Cantal que pòdon entraïnar d'erupcions colossalas amb un periòde d'unei miliers d'annadas.
Cratèr d'impacte[modificar | modificar la font]
Lo nombre de cratèrs d'impacte importants sus la Tèrra es relativament feble en causa de l'erosion, dau renovelament de la superficia per lo volcanisme, de la vida especialament la vegetacion qu'escond lei traças d'impactes e de la preséncia d'aiga per amportir lo tuert sus 71% de la superficia de la planeta. Lo nombre de cratèrs de talha pichona es egalament limitat per la preséncia d'una atmosfèra espessa. La màger part dei cratèrs foguèron descubèrts dempuei l'invencion dei satellits. D'efèct, pòdon senhalar pus facilament lei vestigis d'un cratèr. Lo pus important e pus ancian es lo cratèr de Vredefort qu'a una estructura en anèus multiples d'un diamètre de 300 quilomètres e un periòde superior a 2 miliards d'annadas.
Geografia[modificar | modificar la font]
La Tèrra tèn sièis continents e quatre oceans principaus. Lo continent pus important es Eurasia dins l'emisfèri nòrd. Africa se situa au sud-oèst d'aqueu continent e Oceania au sud-èst. L'Antartida es localizat a l'entorn dau pòl sud de la planeta. Enfin, leis autreis continets son l'America del Nòrd e l'America del Sud. Entre lei continents, leis oceans son l'ocean Atlantic entre Eurasia, Africa e America, l'ocean Pacific entre America, Eurasia e Oceania, l'Ocean Indian au sud d'Eurasia entre Africa e Oceania e l'ocean Arctic a l'entorn dau pòl nòrd.
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
Composicion[modificar | modificar la font]
La composicion de l'atmosfèra tèn principalament tres gas que son l'azòt (78,1%), l'oxigèn (20,9%)e l'argon (0,93%). I a de traças de dioxid de carbòni (386 ppm), de neon (18,2 ppm), d'èli (5,2 ppm), de metan (1,7 ppm) e de cripton (1,1 ppm). La proporcion d'aiga pòu variar considerablament mai es generalament situada entre 1 e 4%.
Estructura[modificar | modificar la font]
L'estructura de l'atmosfèra terrèstra tèn cinc jaç principaus que son[11] :
- la troposfèra entre la superficia e una altitud egala a 8-15 quilomètres.
- l'estratosfèra entre 8-15 e 50 quilomètres d'altitud.
- la mesosfèra entre 50 e 80 km.
- la termosfèra entre 80 e 350-800 km.
- l'exosfèra fins a 50 000 km.
De mai, tèn egalament una ionosfèra.
Troposfèra[modificar | modificar la font]
La troposfèra es la region bassa de l'atmosfèra. Son espessor varia entre 8 km ai pòls e 15 km dins lei regions equätorialas[12]. Tèn 80 a 90% de la massa dei gas atmosferics e quasi la totalitat dei vapors d'aiga. Sa temperatura mejana varia de 20 °C a la superficia fins a -50 °C. la pression demenís egalament ambé l'altitud. Enterin, la pression mejana passa de 101 325 Pa a 22 632 Pa. La frontiera entre l'estratosfèra e la troposfèra es dicha tropopausa.
Estratosfèra[modificar | modificar la font]
L'estratosfèra es lo jaç situat entre la troposfèra e la mesosfèra. Sei frontieras son donc entre 8-15 km per lei regions bassas e 40-60 km per lei regions autas. Aqueleis altituds varian principalament ambé la latitud. La temperatura de l'estratosfèra varia de -50 °C au limit ambé la troposfèra a quasi 0 °C vèrs lo començament de la mesosfèra. La pression es environ egala a 5 474,9 Pa a 20 000 mètres d'altitud e 868,02 Pa a 32 000 mètres. De movements de gas e de reaccions quimicas an luòc de maniera importanta dins l'estratosfèra.
Jaç d'ozòn[modificar | modificar la font]
Lo jaç d'ozòn fa partida de l'estratosfèra mai es generalament considerada coma un jaç especiau. D'efèct, sa composicion quimica es diferenta d'aqula dau rèsta de l'estratosfèra car assosta lei reaccions de sintèsi de l'ozòn. Aquela molecula es importanta per la vida terrèstra car apara la superficia de la màger part dei rais ultraviolets dau Soleu[13].
Mesosfèra[modificar | modificar la font]
La mesosfèra es lo jaç situat entre 50 e 80 km a respèct de la superficia de la Tèrra. Tèn la temperatura pus freja de la Tèrra amb una valor egala a -100 °C e una valor mejana de -85 °C [14]. Es tanben la region onte lei meteorits son generalement brutlats e destruchs per lei fretaments atmosferics.
Termosfèra[modificar | modificar la font]
La termosfèra es lo jaç pus bas de l'atmosfèra exteriora onte la composicion es plus unifòrma. Acomença vèrs 90-100 km d'altitud mai son espessor varia dins lo temps. L'activitat solara a generalament una influéncia sus l'evolucion d'aquela espessor. La temperatura varia entre 300 e 1 600 °C. L'origina d'aquelei temperaturas depend de l'absorcion de radiacions ultravioletas de longors d'onda situadas entre 100 e 200 nm. Ansin, lei moleculas de dioxigèn son rompudas. L'oxigèn atomic es donc lo compausat principau de la termosfèra.
Ionosfèra[modificar | modificar la font]
L'ionosfèra es la region atmosferica ionizada per lei radiacions solaras. Se situa entre 50 e 1 000 km d'altitud, d'escambarlons sus la termosfèra e l'exosfèra. Es tanben la partida inferiora de la magnetosfèra. Sa composicion varia entre lo jorn e la nuech. Lei principaus jaç son :
- lo jaç D, entre 60 e 90 km, existís solament de jorn. Sa ionizacion es relativament febla e principalament causada per l'accion dei radiacions ultravioletas de 121,5 nm sus lei moleculas d'oxid d'azòt NO.
- lo jaç E, entre 90 e 120 km, a una ionizacion febla dei moleculas de dioxigèn entraïnada per lei radiacions X e ultravioletas entre lei longors d'onda 1-10 nm. Aqueu jaç existís de nuech e de jorn.
- lo jaç F, entre 200 e 500 km, tèn una ionizacion importanta deis atòms d'oxigèn sus l'accion dei radiacions ultravioletas entre 10 e 100 nm. L'estructura dau jaç F evoluciona ambé l'esclairatge solar. D'efèct, tèn un jaç principau de nuech e dos de jorn dichs F1 e F2.
Exosfèra[modificar | modificar la font]
L'exosfèra es lo jaç superior de l'atmosfèra onte lei collisions entre lei particulas son raras e negligiblas. Es la transicion entre l'atmosfèra e lo mitan interplanetari. S'estend fins a 50 000 km de la superficia.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima terrèstre varia segon lei regions. La classificacion principala es dicha classificacion de Köppen[15]. Tèn tres nivèus per descriure lei climas diferents en foncion de la temperatura mejana, de la pluviositat e de variacions de temperatura[16]. Ansin, per la temperatura mejana, existís cinc categorias principalas :
- A per lei climas tropicaus. Son caracterizats per una temperatura mejana egala a 18 °C cada mes, l'abséncia d'ivèrn e de precipitacions fòrça importantas e superioras a l'evaporacion naturala.
- B per lei climas secs. Son caracterizats per l'abséncia de corrents d'aiga permanents e per una evaporacion naturala pus importanta que lei precipitacions.
- C per lei climas subtropicaus. Son caracterizats per una temperatura situada entre -3 °C e 18 °C per lei tres mes pus fregs, una temperatura mejana superiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- D per lei climas temperats. Son caracterizats per una temperatura mejana pus bassa que -3 °C que lo mes pus freg, una temperatura pus auta que 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- E per lei climas polars. Son caracterizats per una temperatura mejana inferiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'estius quasi absents.
La pluviositat es devesida entre nòu nivèus :
- S per lei climas d'estèpas ambé de precipitacions entre 380 e 760 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- W per lei climas desertics ambé de precipitacions inferioras a 250 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- f per lei climas umids ambé de precipitacions cada mese sensa sason seca. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- w per lei climas amb una sason seca d'ivèrn. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- s per lei climas amb una sason seca d'estiu. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- m per lei climas de monson ambé de precipitacions annualas pus importantas que 1 500 mm e superioras a 60 mm per lo mes pus sec. S'aplica unicament ai climas dau tipe A.
- T per lei climas amb una temperatura mejana entre 0 °C e 10 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- F per lei climas amb una temperatura mejana inferiora a 0 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- M per lei climas ambé de precipitacions importantas e una temperatura mejana dau mes pus greg superiora a -10 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
Enfin, sièis nivèus depintan lei variacions de temperatura :
- a per lei climas amb un estiu caud, es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es superiora a 22 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- b per lei climas amb un estiu temperat. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es inferiora a 22 °C mai que quatre mes an de mejanas superioras a 10 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- c per lei climas amb un estiu cort e freg. Es similara au tipe b aqueu clima tèn mens de quatre mes amb una temperatura superiora a 10 °C e lo mes pus freg amb una mejana pus auta que -38 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- d per lei climas amb un ivèrn fòrça freg. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus freg es pus bassa que -38 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe D.
- h per lei climas secs e cauds amb una temperatura mejana annuala pus auta que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
- k per lei climas secs e fregs amb una temperatura mejana annuala pus bassa que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
Camp magnetic e magnetosfèra[modificar | modificar la font]
La Tèrra tèn un camp magnetic causat per lei movements de conveccion dau nuclèu. A l'ora d'ara, lei pòls d'aqueu camp son situats pròches dei pòls geografics. Dins aquò, la localizacion dei pòls magnetics pòu variar car lei movements de conveccion dau nuclèu son generalament caotics. Ansin, lei pòls magnetics pòdon s'inversar unei còps per milion d'annadas[17] [18]. L'intensitat dau camp es actualament egala a 30 µT en America del Sud e de 60 µT dins certanei regions de Canadà vesinas dau pòl magnetic nòrd.
L'interaccion entre lo vent solar e lo camp magnetic terrèstre entraïna la formacion d'una magnetosfèra a l'entorn de la planeta que para la Tèrra contra lei particulas solaras. Un arc de tuert se situa entre la Tèrra e lo Soleu puei lo vent solar estira la magnetosfèra. De mai, lo vent solar a una influéncia preponderanta sus la densitat e l'orientacion de la magnetosfèra terrèstra. Enfin, aquela es responsabla de la formacion d'auròras polaras[19].
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Rotacion[modificar | modificar la font]
Lo periòde de rotacion de la Tèrra a l'entorn de son axe a respèct dau Soleu es quasi 86 400 segondas[20]. Sa durada aumenta progressivament en causa dei fòrças de marèia. En consequéncia, lei segondas calculadas sus la rotacion terrèstra son fòrça leugierament pus longas que lei segondas dau sistèma SI. A respèct deis estèlas fixas dins lo cèu, la rotacion de la Tèrra, dicha jorn estellar, es egala a quasi 86 164 segondas.
Aqueu movement de rotacion es visible per l'observacion dei meteorits dins l'atmosfèra, per lei satellits en orbita bassa e subretot per lo movement aparent, de nuech, deis estèlas. Sa velocitat es d'environ 15°/h.
Orbita[modificar | modificar la font]
La Tèrra orbita a l'entorn dau Soleu a una distància mejana de quasi 150 milions de quilomètres amb un periòde de 365,2564 jorns. Sa velocitat orbita es environ 30 km/h. La zona d'influéncia gravitacionala de la Tèrra a un rai de 1,5 milions de quilomètres[21].
Axe de rotacion e sasons[modificar | modificar la font]
L'enclinason de l'axe de rotacion de la Tèrra es egala a 23,44°. Aquela enclinason entraïna l'aparicion de sasons marcadas per una partida importanta dei regions terrèstras. Aquelei sasons son definidas per lei solsticis e leis equinòccis :
- equinòcci de prima lo 21 de març.
- solstici d'estiu lo 21 de junh.
- equinòcci d'autona lo 21 de setembre.
- solstici d'ivèrn lo 21 de decembre.
L'enclinason es relativament constanta mai existís un movement de variacions feblas amb un periòde de 18,6 annadas.
Satellits[modificar | modificar la font]
La Tèrra a un satellit naturau qu'es la Luna. Aqueu satellit es un còrs dau tipe terrèstre amb un diamètre mejan de 3 475 quilomètres. A respèct de sa planeta, es lo pus grand satellit dau Sistèma Solar. Orbita a l'entorn de la Tèrra en 27 jorns 7 oras e 43,7 minutas a una distància mejana de 384 400 quilomètres. Existisson de fòrças de marèia importantas entre lei dos còrs e la rotacion de la Tèrra a l'entorn de son axe es alentida per l'influéncia lunara. Ansin, fa 410 milions d'annadas, lo jorn terrèstre durava solament 21,8 oras e l'annada durava 400 jorns[22].
La Tèrra tèn egalament dos satellits coorbitaus, dichs 3753 Cruithne e 2002 AA29, e dos quasi-satellits 2001 GO2 et (164207) 2004 GU9. Entre 2006 e 2007, la Tèrra tenguèt un segond satellit naturau provisòri dich 2006 RH120.
Formacion[modificar | modificar la font]
Lo periòde dau Sistèma Solar es estimat a 4,5672 miliards d'annadas e aqueu de la formacion dei planetas a 4,54 miliards[23] [24] [25]. La premiera fasa de la formacion de la Tèrra foguèt la fasa d'accrecion que durèt probablament 10 e 20 milions d'annadas. Lei materiaus formant la Tèrra foguèron inicialament en fusion. Puei, i a 4,53 miliards d'annadas, la Luna se formèt probablament après un impacte fòrça important sus la Tèrra[26] [27]. Lei desgatjaments volcanics entraïnèron la formacion de l'atmosfèra primitiva. L'aiga dei gas volcanics foguèt adonc probablament completada per lei quantitats portadas per lei cometas e leis asteroïdes per formar lei premiers oceans[28]. Lei gas a efèct de sèrra e l'activitat solara empachèron l'aiga de gelar[29]. Enfin, lo camp magnetic terrèstre se metèt en plaça fa 3,5 miliards d'annadas.
Existéncia de la vida[modificar | modificar la font]
Una planeta onte la vida existís es dicha abitabla. Ansin, la Tèrra es l'unica planeta coneguda que tèn lei condicions necessàrias per permetre lo desvolopament de moleculas organicas complèxas e fornir l'energia requesida per lo foncionament dau metabolisme[30]. La distància a respèct dau Soleu, l'excentricitat de l'orbita, la velocitat de rotacion, l'enclinason de l'axe de rotacion, una atmosfèra permanenta e un camp magnetic sufisent per parar la planeta dau vent solar fan partida dei condicions supausadas d'existéncia de la vida terrèstra[31].
Leis espècias viventas de la planeta forman la biosfèra. Son periòde seriá d'environ 3,5 miliards d'annadas. Es devesida entre de biòmas diferents abitats per d'espècias similaras. Lei biòmas son generalament definits per sei condicions d'umiditat, sa latitud e son altitud. Quasi totei lei regions terrèstras tènon de formas de vida. La màger part es situada dins lei regions eqüatorialas umidas[32]. Dins aquò, d'organismes vivents son estats detectats prefondament dins la crosta terrèstra o, a l'invèrs, dins lei jaç bas de l'estratosfèra[33] [34].
Provèrbis[modificar | modificar la font]
- « Tèrra negra fa bon blat, tèrra blanca lo fa gamat ».
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Standish, E. Myles; Williams, James C. "Orbital Ephemerides of the Sun, Moon, and Planets" (PDF). International Astronomical Union Commission 4: (Ephemerides). [1]
- ↑ Staff (2007-08-07). "Useful Constants". International Earth Rotation and Reference Systems Service. [2]
- ↑ Cazenave, Anny (1995). "Geoid, Topography and Distribution of Landforms". In Ahrens, Thomas J (PDF). Global earth physics a handbook of physical constants. Washington, DC: American Geophysical Union. ISBN 0-87590-851-9.
- ↑ Seligman, Courtney (2008). "The Structure of the Terrestrial Planets". Online Astronomy eText Table of Contents.
- ↑ Meschede, M.; Udo Barckhausen, U. (2000-11-20). "Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center". Proceedings of the Ocean Drilling Program. Texas A&M University. [3]
- ↑ Kious, W. J.; Tilling, R. I. (1999-05-05). "Understanding plate motions". USGS. [4]
- ↑ Duennebier, Fred (1999-08-12). "Pacific Plate Motion". University of Hawaii. [5]
- ↑ Mueller, R.D.; Roest, W.R.; Royer, J.-Y.; Gahagan, L.M.; Sclater, J.G. (2007-03-07). "Age of the Ocean Floor Poster". NOAA. [6]
- ↑ Bowring, Samuel A.; Williams, Ian S. (1999). "Priscoan (4.00–4.03 Ga) orthogneisses from northwestern Canada". Contributions to Mineralogy and Petrology 134: 3. doi:10.1007/s004100050465
- ↑ DOE (1994). "5". In A.G. Dickson & C. Goyet. Handbook of methods for the analysis of the various parameters of the carbon dioxide system in sea water. 2. ORNL/CDIAC-74. http://cdiac.esd.ornl.gov/ftp/cdiac74/chapter5.pdf.
- ↑ Staff (8 d'octòvre de 2003). "Earth's Atmosphere". NASA. [7]
- ↑ Geerts, B.; Linacre, E. (November 1997). "The height of the tropopause". Resources in Atmospheric Sciences. University of Wyoming. [8]
- ↑ The ozone lauyser, NASA, [9]
- ↑ States, Robert J.; Gardner, Chester S. (January 2000), "Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations", Journal of the Atmospheric Sciences 2000 57: 66–77.
- ↑ Berger, Wolfgang H. (2002). "The Earth's Climate System". University of California, San Diego. [10]
- ↑ McKnight, Tom L; Hess, Darrel (2000). "Climate Zones and Types: The Köppen System". Physical Geography: A Landscape Appreciation. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. pp. 200–1. ISBN 0-13-020263-0.
- ↑ Campbell, Wallace Hall (2003). Introduction to Geomagnetic Fields. New York: Cambridge University Press. p. 57. ISBN 0-521-82206-8.
- ↑ Fitzpatrick, Richard (16 de febrier de 2006). "MHD dynamo theory". NASA WMAP. [11]
- ↑ Stern, David P. (8 de julhet de 2005). "Exploration of the Earth's Magnetosphere". NASA. [12]
- ↑ McCarthy, Dennis D.; Hackman, Christine; Nelson, Robert A. (November 2008). "The Physical Basis of the Leap Second". The Astronomical Journal 136 (5): 1906–1908. doi:10.1088/0004-6256/136/5/1906
- ↑ Vázquez, M.; Montañés Rodríguez, P.; Palle, E. (2006). "The Earth as an Object of Astrophysical Interest in the Search for Extrasolar Planets" (PDF). Instituto de Astrofísica de Canarias. [13]
- ↑ Poropudas, Hannu K. J. (1991-12-16). "Using Coral as a Clock". Skeptic Tank. [14]
- ↑ Bowring, S.; Housh, T. (1995). "The Earth's early evolution". Science 269 (5230): 1535. doi:10.1126/science.7667634
- ↑ Dalrymple, G.B. (1991). The Age of the Earth. California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-1569-6.
- ↑ Dalrymple, G. Brent (2001). "The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved". Geological Society, London, Special Publications 190: 205–221. doi:10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14
- ↑ Canup, R.; Asphaug, E. (2001). "Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation". Nature 412 (6848): 708–712. doi:10.1038/35089010
- ↑ Canup, R. M.; Asphaug, E. (Fall Meeting 2001). "An impact origin of the Earth-Moon system". Abstract #U51A-02
- ↑ Morbidelli, A.; Chambers, J.; Lunine, J. I.; Petit, J. M.; Robert, F.; Valsecchi, G. B.; Cyr, K. E. (2000). "Source regions and time scales for the delivery of water to Earth". Meteoritics & Planetary Science 35 (6): 1309–1320. doi:10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x
- ↑ Guinan, E. F.; Ribas, I. "Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate". In Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez and Edward F. Guinan. ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments. San Francisco: Astronomical Society of the Pacific. ISBN 1-58381-109-5. [15]
- ↑ Staff (September 2003). "Astrobiology Roadmap". NASA, Lockheed Martin. [16]
- ↑ Dole, Stephen H. (1970). Habitable Planets for Man (2nd ed.). American Elsevier Publishing Co. ISBN 0-444-00092-5. [17]
- ↑ Hillebrand, Helmut (2004). "On the Generality of the Latitudinal Gradient". American Naturalist 163 (2): 192–211. doi:10.1086/381004
- ↑ States, Robert J.; Gardner, Chester S. (January 2000), "Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations", Journal of the Atmospheric Sciences 2000 57: 66–77.
- ↑ Thomas Alerstam, David A. Christie, Astrid Ulfstrand. Bird Migration (1990). Page 276.


text:
Louis Agassiz
Jean Louis Rodolphe Agassiz (28 de Mai de 1807- 14 de decembre de 1873) foguèt un zoològ, glaciològ, e geològ american nascut en Soïssa. Foguèt lo marit de l'educatritz Elizabeth Cabot Cary Agassiz, e un dels primièrs scientifics americans de fama mondiala.
Es el que lo primièr que prepausèt l'existéncia d'edat glaciària dins lo passat de la tèrra. Foguèt un dels darrièrs grands zoològs d'acceptar pas la teoria de Charles Darwin sus l'evolucion, una atitud que cambièt pas fins a sa mòrt.


text:
Salta
Salta qu'ei ua ciutat argentina, capitala de la província deu medish nom. Qu'ei situada au pè deus Andes, dens la vath de Lerma. Per'mor de la beutat d'aquesta vath e deu son patrimòni arquitecturau, la vila qu'ei susnomada Salta la Bèra.
Istòria[modificar | modificar la font]
La ciutat que ho fondada per Hernando de Lerma lo 16 d'abriu de 1582. Que he partida de la Vicereiautat deu Peró dinc a 1776, annada de la creacion de la Vicereiautat de l'arriu de Plata (qui la soa capitala be hore Buenos Aires). Que vadó capitala de l'Intendéncia de Salta del Tucumán.
Durant la Guèrra d'Independéncia, los gauchos aus òrdis deu generau Güemes que combatón las tropas espanhòus en las empachar de tornar conquestar Argentina. En 1813, lo generau argentin Manuel Belgrano qu'obtiengó ua victòria decisiva per la libertat definitiva deu país suber los reialistas espanhòus durant la batalha de Salta.
Durant lo sègle XIX, Salta que demorè estremada e que tornè conéisher ua importanta activitat economica dab l'arribada deu trin (1890) e, dab eth, deus immigrants : italians, espanhòus e sirio-libanés. Despuish la fin deu sègle XX qu'a pravat hèra, au punt d'engolir las vilas pròchas entà formar lo Gran Salta.
Monuments e activitats toristicas[modificar | modificar la font]
- Cabildo de Salta e los sons dus musèus istorics.
- Catedrala de Salta
- Glèisa e convent de San Fransico (dab un musèu)
- Glèisa de la Cadelaria
- Lo Tren cap a las nublas que part de Salta
- Puei de San Bernardo, accessible dab lo teleferic desempuish lo parc San Martín ; l'ascencion de las soas mei de 1000 gradas marcadas per un via crucis qu'ei ua atraccion entaus esportius ; au som òm tròba lo bethvéder.
- Ostau deus Güemes
Gallery[modificar | modificar la font]
-
-
-
Monument en omatge a Martín Miguel de Güemes
-
-


text:
Sepal
Los sepals son las pèças floralas que forman lo calici de la flor d'una planta Angiospèrme. Los sepals son los elements qu'enròdan las autras pèças floralas dins las primièras fasas de desvolopament, quand la flor es sonque un brot. Evitan tanben, per las espècias entomofillas, que los insèctes accediscan al nectar sens passar per las estaminas e los estigmas. Lo nombre de sepals dins una flor es un caractèr important per lo classament e l'identificacion d'una espècia.
Existís una varietat considerabla de forma de sepals entre las diferentas espècias. Sovent los sepals son fòrça reduïts, e apareisson coma de dents o de crestas. D'exemples de flors amb periants fòrça reduÏts se pòdon encontrar a cò de las graminèas.


text:
Dafnís e Alcimadura
Dafnís e Alcimadura, opèra en occitan escrivuda e compausada per Joan Josèp Cassanea de Mondonvila e interpretada peu purmèr còp davant la cort de Loís XV de França a Fontainebleau lo 24 d'octòbre de 1754.
Somari
Istòria, interpretacions e criticas[modificar | modificar la font]
Mondonvila qu'estampè Dafnís e Alcimadura dab la mencion: "Pastorale languedocienne". Que ho un projècte panoccitan per au mens duas rasons ; en purmèr, per'mor lo prològ de l'autor que conda ua istòria de la lenga en explicant que lo latin que balhè ua lenga comuna (Mondonvila que l'apèra l'ancienne langue provençale) qui la lenga de Tolosa e la soa (lo lengadocian de Narbona) e'n demòran pròches. La dusau rason qu'ei que los interprèts e vienevan de diferents parçans d'Occitània : Jeliòt de Bearn, Mla Fèl e La Tor de Gasconha e Antòni Trial de Provença.
A la fin deu sègle XX, Dafnís e Alcimadira que ho interpretat davant una delegacion chinesa a l'escadença de l'embessoatge de Montpelhièr dab ua vila de China. Ua orquèstra barròca enregistrè dus aires e ua aria dens un CD suber la musica deus Estats deu Lengadòc.
Dafnís e Alcimadura que ho ua escaduda de las granas, interpretat durant mantuas annadas en un sarròt de vilas, de París a Montpelhièr en passant per Versalhas. Que ho tradusit, imitat, parodiat e criticat, çò qui balhè a l'occitan lo parat d'estar valorizat e laudat (per Grimm, per exemple e peu Mercure de France ).
Se Dafnís e Alcimadura qu'ei de segur l'opèra occitan mes important deu sègle, ne ho pas lo sol ni tanpauc lo purmèr, e que cau ací mentàver qu'abans Mondonvila, un aute compositor occitan, Joan-Josèp Moret, que botè en musica lo libret de La Font de Las Fèstas de Talia (Les Festes de Thalie) dab ua entrada en provençau.
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
Acte purmèr[modificar | modificar la font]
Dafnís qu'ei un ric pastor amorós d'Alcimadura, mes era, que s'arrefusa ad eth per'mor de non pas créder a la soa sinceritat. Janet, lo son hrair, que's perpausa de provar a la soa sòr aquesta quita sinceritat de Dafnís.
Acte dusau[modificar | modificar la font]
Janet que's deguisa en sordat e que se'n va trobar Dafnís qui'u conda qu'ei malurós per'mor deu son amor. Entà impressionar lo pastor, que's vanta d'aver hèit mantuas guerras ; que'u conda tanben que's va maridar dab Alcimadura après aver aucit un pastor qui la corteja. Dafnís no's muisha pas brica pauruc e que ditz que non cambiarà pas d'amor. Alavetz, que s'enten Alcimadura a cridar per'mor qu'ei perseguida per un lop. Dafnís que la sauva en tuant la bèstia. Qu'ei reconeishenta, mes non pòt tostemps pas l'aimar.
Acte tresau[modificar | modificar la font]
Janet qu'essaja de convéncer Alcimadura d'esposar Dafnís après qu'agi muishat la soa valor. Era que s'arrefusa totjorn per'mor que non vòu pas estar encadenada a l'amor. Per'mor deu son refús, Dafnís que la deisha en miaçant de's tuar. Janet que la vien condar la mort deu pastor. Còp sec, Alcimadura que desira la pròpia soa mort, muishant atau lo son amor per Dafnís. Urosament, la mort de Dafnís be èra pas qu'ua farça de Janet, e Alcimadura non pòt pas mei denegar ni arrefusar lo son amor.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Per lo libret :
- Fize, Micolau e Mondovila, Joan Josèp Cassanea de. Dafnís e Alcimadura e l'Operà de Frontinhan. Montpelhièr : A Tots - IEO, 1981.
- Enregistrament :
- Musique aux Etats du Languedoc.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Escotatz Dafnís e Alcimadura
- Lo libret sus Gallica.bnf.fr
- Cronica critica e contemporanèa deu Mercure de France
Autors
Bearn : Pèir d'Esbarrebaca • Ciprian Desporrins • Teofil de Bordèu
Lengadòc : Mondonvila • Abat Fabre• Fabre d'Olivet
Roergue : Peiròt
Provença : Còia • d'Agevila • Germain • Gròs • Pelabon
Obras
Roman : Istòria de Joan-l’an-pres
Opèra : Dafnís e Alcimadura
Teatre : Lo Nòvi parat • Manicla
Sermon Burlesque : Lo Sermon deu Curé de Vidèren
Antologia e critica
J.F. Achard : Lo Boquet provençau


text:
1701
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1701 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Prússia[modificar | modificar la font]
Frederic de Prússia, qu'èra duc de Prússia dempuei 1688, venguèt rèi en Prússia. Aquòmarquèt l'importància novèla de son estat dins leis afaires europèus.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 27 d'abril - Carles Emanuel III, rei de Sardenha (m. 1773)
- 27 de novembre - Anders Celsius, fisician suedés (m. 1744)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 2 de junh - Madeleine de Scudéry, escrivana francesa (n. 1607)


text:
Auguste Mariette
Auguste Mariette, deu son nom sancer Auguste-Édourd Mariette (Bolònha de Mar, 1821 - Lo Caire, 1881) egiptològ francés (tanben conegut com Mariette Pacha) descobredor deu Serapeum de Saqara e qui apitè en Egipte ua estructura de conservacion de las antiquitats descobertas acerà en bèth fondar lo Musèu deu Caire.
Vita[modificar | modificar la font]
Au cap deus sons estudis, Mariette qu'èra destinat a estar regent dens lo parçan de Bolònha de Mar. Totun, la soa passion per l'Egiptologia que' desvelhè quan avó lo parat de véder ua momia qui èra estada proprietat de Vivant Denon dab lo son sarcofag ondrat de tèxtes ieroglifics. Lo quite Mariette que disè qu'èra entrat dens l'egiptologia per aquesta momia. Puish, pauc de temps après, lo son pair que'u demandè de classificar los papers que vienèva d'eretar d'un son cosin mort en 1845, Nestòr L'Hòte, qui avèva participat a l'expedicion Francotoscana. Definitivament abitat per l'egiptologia e avent estarit totas las possibilitats d'aquesir mei d'erudicion dens la soa vila nadau, que deishè lo son emplec per arrecotir tà París dab ua petita posicion au Lovre. La soa passion que convencè las autoritats deu Lovre de'u dar lo parat d'anar entà Egipte dab un cabau entà ha l'aquesida de manescrits còptes. Un còp acerà, totun, los monges dab qui aurè podut mercandejar quauques documents, non volèvan pas saber arren deus arqueològs europèus, qui, d'aqueth temps, b'èran autan panaires que scientifics.
Auguste Mariette, dens l'impossibilitat de plear la soa mission, qu'avó alavetz l'audàcia de gausar utilizar lo cabau deu Lovre per perseguir las soas recèrcas qui hon de las fructuosas : que descrobí lo Serapeum on descrobí tombas, esfinx e lo famós escriba, uei uns deus simbòls deu Lovre. Que vadó director deu Musèu Bolak. Durant aquesta tempora, que he lo contre de çò qui hasore mei tard : que he a enganar las autoritats egipcianas entà har passar illegaument mantun artefacte d'Egipte au Lovre. Pendent sèt annadas que mie aquesta vita avant de tornar de cap entà França, caperat de laurers, per classificar las soas descobèrtas. Que ho admés dens l'Acadèmia de las Inscripcions e Bèras Letras. La soa amistat dab Ferdinand de Lesseps que'u dè lo parat de tornar en Egipte on, dab lo navèth Pacha, Saïd Pacha, qu'apitè ua politica de conservacion in situ : que's he mantun enemic per'mor d'estancar l'impunitat deus pilhatges arqueologics. Que creè dab lo Pacha lo Musèu deu Caire. Que participè au desensablament deu Gran Esfinx de Giza. Qu'arrecebó (hèit excepcionau per un crestian estranger) lo títo de Pacha. Qu'ei au Caire tanben que's morí e qu'ei sepelit dens lo musèu egiptologic qui fondè hens aquesta ciutat.


text:
Cors Mirabèu
Lo Cors Mirabèu, o lo Cors, es la principala carriera dau centre d'Ais de Provença
Lòng de 440 m e larg de 42 m, lo Cors es un dei luecs mai famós e animats de la vila.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Cors foguèt bastit de 1649 a 1696 a la demanda dau Parlament de Provença. Venguèt un luec important de la vila amb l'amainatjament dau quartier sud de la vila per l'Arquevesque Mazarin, onte foguèron bastits d'ostaus particulars nombrós. Lo cors devenguèt lèu un luec de passejada e de fèstas.
Lo Cors prenguèt lo nom de Mirabèu en 1876 per autorizacion dau President Patrice de Mac-Mahon.
Lei Quatre fònts dau Cors[modificar | modificar la font]
Foguèron bastidas quatre fònts:
- la fònt dei Chivaus Marins, despareguda en 1777
- la fònt dei Nòu Canons, ancianament l'abeurador dei motons
- la fònt d'Aiga Cauda, l'aiga cauda que raja vèn de la fònt dei Banhiers
- la fònt dau Rei Rainier, bastida per David d'Angieus au sègle XIX
La Plaça de la Rotonda[modificar | modificar la font]
La Plaça de la Rotonda es a l'entrada oèst dau cors Mirabèu, onte se tròba au mitan la Fònt de la Rotonda.
La plaça foguèt establida en 1777, e venguèt un luec important liant lei camins de Marselha e Avinhon serviguèt d'entrada nòbla per lo cors.
La fònt de la Rotonda foguèt bastida en 1860 per M. de Tornadra. Es la fònt pus granda e pus prestigiosa de la vila.


text:
Pontekroaz
Pontekroaz en breton (Pont-Croix en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo luòc de Pont-Crei es comparable a aquel de Kemper, perque las doas vilas se son installadas sus un scenari inclinat en dominant al nòrd un estuaire es-oèst #que fa de contunh un cuic drech per abocar la còsta mai a l'oèst e al miègjorn. A la desbocadura se tròban los pòrts de Audierne e de Poulgoazec distants de 6 km. Los vaissèls an dempuèi totjorn remontat lo estuaire del Goyen per far de Pont-Crei un pòrt de mar en exportant los denrées agricòlas de la region e importanta de la sal e del vin. La vallée del Goyen seguís dempuèi la siá font situada a 20 km a Plonéis un fossé tectonique #que s'esperlonga al delà del coide de la ria del Goyen fins a la baia de Audierne.
Le site de Pont-Croix est comparable à celui de Quimper, car les deux villes se sont installées sur un plateau incliné dominant au nord un estuaire est-ouest qui fait ensuite un angle droit pour déboucher sur la côte plus à l'ouest et au midi. À l'embouchure se trouvent les ports d'Audierne et de Poulgoazec distants de 6 km. Les bateaux ont depuis toujours remonté l'estuaire du Goyen pour faire de Pont-Croix un port de mer exportant les denrées agricoles de la région et important du sel et du vin. La vallée du Goyen suit depuis sa source située à 20 km à Plonéis un fossé tectonique qui se prolonge au-delà du coude de la ria du Goyen jusqu'à la baie d'Audierne.
=8.09
La civilizacion gallo-romaine a daissat una traça importanta en los vestigis de la villa de Kervénenec (descobèrta de mosaics) a l'oèst. Una via dicha romaine a donat un traçat rectilini a una rota en prenent ne ferís lo scenari #que domina la vila sus un itinerari #que jonhiá Kemper a la Punta del Van. S'i a pas traça de fortificacions, la tradicion a gardat lo remembre del quadrilatère de carrièras @dénommer lo « Torn del Chastel » en indicant la localizacion al mièg de la vila modèrna de l'ancian castèl de la Mièja Edat.
La localizacion de Pont-Crei #que ne fa un luòc estrategic a la jonction del Cap de Sizun, #que n'es la capitala, e del País Bigouden, lududes conferís un papièr comercial e administratiu màger, perque es a las fes lo luòc de fièras réputées e lo banc d'una sénéchaussée. Alberga de nombroses membres de las professions judicialas, fiscala, notaires, sergentas de justícia, #qu'una part n'es al servici dels proprietaris de tèrras nòblas. A l'estatut aparent d'una vila, mas pas las attributs agregats, doncas que i i aurà de pas comunitat de vila jos l'Ancian Regim e que malgrat la superficie considerabla de la siá glèisa e l'importància del clergé agregat, la parròquia demorarà un trève de Beuzec-Cap de-Sizun fins en 1791.
La familha de Rosmadec procedenta de Telgruc-sus-Mar #acabar per i aquerir la prééminence abans d'èsser portada a las mai anautitas cargas ducales e episcopalas al començament de la Modèl:S-.
En 1590, l'aventuraire Guy Éder de la Fontenelle s'apodera de la vila al cap d'una tropa de cavalièrs. Coma los bourgeois #qu'avián pas pogudas fugir s'èran retranchés en lo torn de la glèisa, lo cap bandoler #far rosigar en aquela per cavals dels fagots de bòsques per alugar un fuòc e déloger los assiégés en los enfumant e prene los bens #qu'avián cregut metre a l'abric. Segon la tradicion, las massacres perpetradas per las reîtres aurián fach dévaler de las ondadas de sang sus las pavés pentus de la Granda carrièra Doncas que.
A la XVIIen, ven lo banc de la subdélégation de la Intendance reiala, mas votz Audierne #qu'es a la desbocadura del Goyen, començar a la concurrencer en lo comèrci maritim.
Al banc del Présidial, dicha de contunh l'"Ostal comun", aguèron redigit, en 1789, los quasèrns de doléances, "pardevant Louis Tréhot de Clermont, Sénéchal e Primièr Jutge Civil e Criminal de la Juridiction". Aquel siègera coma deputat suplent del Tèrç-Estat dins los Estats-Generales, de contunh al Assemblada constituenta.
La vila ven cap de-luòc de district de 1790 a 1795.
En 1823, dins la bastissa de la ancià coatz Ursulines, a creat lo pichon séminaire #que lo emprise ne constituissi un espaci barrat a l'ombra de la fletxa abalançada de la glèisa #qu'inspira la architecte diocésain Joseph Bigot per las fletxes de la catedrala Santa-Corentin de Kemper (1856).
Lo pichon séminaire servís tanben de collègi-licèu privat mes jol vocable de Sant-Vincent e contribuissi a formar una part de las élites localas. A {la XIXen, lo pòrt a dotat d'un quai en pèira, mas es andicapat per la marée e la envasement #que limitan la talha dels vaissèls de carga, del temps que la vila ven un illòt republican #que se dona al partit radical-socialista. Lo comèrci de gròs s'i installa, aital coma se refortilha la preséncia dels artesans, dels notaires e dels comerçants. Qualques otèls de torisme an bastit a la fin del sègle e s'inaugura lo camin de fèrre départemental a via estrecha #que fa se prene las linhas de Douarnenez a Audierne (lo tren youtar) e de Pont-lo Abbé a Pont-Crei (lo tren carròtas).
La Modèl:S- vei una debilitació de la posicion de la vila #que la populacion ne declina après 1950, mas se estabilitza a l'entorn de 1 700 abitants a la fin del sègle.
Lo desvolopament relatiu del torisme compensa pas pas la pèrda del papièr comercial agravada pel lançament d'un pont entre Audierne e Plouhinec en 1933. En 1946, lo vièlh quartièr en mai de-Goyen de Keridreuff a annexat per Pont-Crei a las dépens de Plouhinec, comuna encara fòrça rural e mai se fòrça mai poblada. Lo meteis an, la municipalité decidís de far démolir las ancianes lòtjas, tampas en charpente, per causa de vétusté. L'estacion a barrat l'an 1947.
Lo desvolopament del torisme de refortilha tròp la posicion de pichon centre comercial fins als ans 1960, mas un déclin progessif de las foncions de centralité arriba dins la vila fins a la fin de la 20e sègle.
En la nuèch del 27 d'octòbre de 2006, lo Pichon Séminaire e ancian collègi a #èsser victima d'un violent incendi en estrossejant mai de la mitat de las bastissas.
La civilisation gallo-romaine a laissé une trace importante dans les vestiges de la villa de Kervénenec (découverte de mosaïques) à l'ouest. Une voie dite romaine a donné un tracé rectiligne à une route prenant en écharpe le plateau qui domine la ville sur un itinéraire qui joignait Quimper à la Pointe du Van. S'il n'y a pas trace de fortifications, la tradition a gardé le souvenir du quadrilatère de rues dénommé le « Tour du Chastel » indiquant l'emplacement au milieu de la ville moderne de l'ancien château du Moyen Âge.
L'emplacement de Pont-Croix qui en fait un lieu stratégique à la jonction du Cap Sizun, dont elle est la capitale, et du Pays Bigouden, lui confère un rôle commercial et administratif majeur, car elle est à la fois le lieu de foires réputées et le siège d'une sénéchaussée. Elle héberge de nombreux membres des professions judiciaires, procureur, notaires, sergents de justice, dont une partie est au service des propriétaires de terres nobles. Elle a le statut apparent d'une ville, mais pas les attributs attachés, puisqu'il n'y aura pas de communauté de ville sous l'Ancien Régime et que malgré la superficie remarquable de son église et l'importance du clergé attaché, la paroisse restera un trève de Beuzec-Cap-Sizun jusqu'en 1791.
La famille de Rosmadec originaire de Telgruc-sur-Mer finit par y acquérir la prééminence avant d'être portée aux plus hautes charges ducales et épiscopales au début du Modèl:S-.
En 1590, l'aventurier Guy Éder de La Fontenelle s'empare de la ville à la tête d'une troupe de cavaliers. Comme les bourgeois qui n'avaient pu fuir s'étaient retranchés dans la tour de l'église, le chef brigand fit traîner dans celle-ci par des chevaux des fagots de bois pour allumer un feu et déloger les assiégés en les enfumant et prendre les biens qu'ils avaient cru mettre à l'abri. Selon la tradition, les massacres perpétrés par les reîtres auraient fait dévaler des flots de sang sur les pavés pentus de la Grand rue Chère.
Au XVIIen, elle devient le siège de la subdélégation de l'Intendance royale, mais voit Audierne qui est à l'embouchure du Goyen, commencer à la concurrencer dans le commerce maritime.
Au siège du Présidial, dit ensuite la "Maison commune", furent rédigés, en 1789, les cahiers de doléances, "pardevant Louis Tréhot de Clermont, Sénéchal et Premier Juge Civil et Criminel de la Juridiction". Celui-ci siègera comme député suppléant du Tiers-État aux États-Généraux, puis à l'Assemblée constituante.
La ville devient chef-lieu de district de 1790 à 1795.
En 1823, dans les bâtiment de l'ancien couvent des Ursulines, est créé le petit séminaire dont l'emprise constitue un espace clos à l'ombre de la flèche élancée de l'église qui inspire l'architecte diocésain Joseph Bigot pour les flèches de la cathédrale Saint-Corentin de Quimper (1856).
Le petit séminaire sert aussi de collège-lycée privé placé sous le vocable de Saint-Vincent et contribue à former une partie des élites locales. Au {XIXen, le port est doté d'un quai en pierre, mais est handicapé par la marée et l'envasement qui limitent la taille des bateaux de charge, tandis que la ville devient un îlot républicain qui se donne au parti radical-socialiste. Le commerce de gros s'y installe, ainsi que se renforce la présence des artisans, des notaires et des commerçants. Des hôtels de tourisme sont construits à la fin du siècle et on inaugure le chemin de fer départemental à voie étroite qui fait se rejoindre les lignes de Douarnenez à Audierne (le train youtar) et de Pont-l'Abbé à Pont-Croix (le train carottes).
Le Modèl:S- voit un affaiblissement de la position de la ville dont la population décline après 1950, mais se stabilise autour de 1 700 habitants à la fin du siècle.
Le développement relatif du tourisme ne compense pas la perte du rôle commercial aggravée par le lancement d'un pont entre Audierne et Plouhinec en 1933. En 1946, le vieux quartier outre-Goyen de Keridreuff est annexé par Pont-Croix aux dépens de Plouhinec, commune encore très rurale bien que beaucoup plus peuplée. La même année, la municipalité décide de faire démolir les anciennes halles, couvertes en charpente, pour cause de vétusté. La gare est fermée en 1947.
Le développement du tourisme de masse renforce la position de petit centre commercial jusqu'aux années 1960, mais un déclin progessif des fonctions de centralité atteint la ville jusqu'à la fin du 20e siècle.
Dans la nuit du 27 octobre 2006, le Petit Séminaire et ancien collège a été victime d'un violent incendie ravageant plus de la moitié des bâtiments.


text:
Cofactor (bioquimia)
Un cofactor es un atòm, ion o molecula que participa al procès catalitic sens èsser enzim ni substrat. Pòt contribuir a l'union de l'enzim al substrat o a la catalisi.
Los cofactors participan a aquel procès de dos manièras differentas:
- A travèrs d'una union fòrta amb l'apoenzim, sens èsser modificat en lo cicle catalitic.
- En agissent coma un segond substrat, en essent modificats en lo cicle catalitic, que fa qu'ajan besonh d'una autra catalisi per tornar dins l'estat original.
Los cofactors pòdon èsser d'ions metallics o un fum de moleculas organicas que recebon lo nom de coenzims.


text:
Sisteron
Sisteron (Sisteron en francés)[1] es una vila d'Occitània, en Provença, e es la capitala dau parçan de Sisteronenc. La vila es situaa dins lo departament dels Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sisteron se situa a 485 m d'altitud, en riba de Durença, a 45 km de Forcauquier, a 133 km de Marselha, a 145 km de Grenòble e 180 km de Niça.
La vila ocupa una posicion privilegiada, pròche del jonhent de Buech e de Durença, a onte aquela darrièra passa la clusa de la Bauma, un luec aisit de fortificar. Es lo sol pont qu'es demorat subre Durença, dempuèi l'Antiquitat. Escaissada la Pòrta de Provença, Sisteron es lo principau passatge entre Provença e lo Daufinat. Possedís de monuments nombrós coma sa famosa ciutadèla, fàcia a la Ròcha de la Bauma amb sas estratas gaireben verticalas, se quilha l'anciana catedrala de Nòstra Dòna dels Pomiers, dataa dau sègle XII, amb cinc torres, mai d'una capela e los vestigis d'un convent.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Vista de Sisteron e sa ciutadèla despuei Durença
-
-
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sisteroun en nòrma mistralenca, Sisteron/Sestaron en occitan ancian.


text:
Se trapar a qualques familhas que partejan lo desir de crear una Calandreta. Aquesta etapa es importanta que lo projècte pòt pas èsser portat per una persona sola e lo nucli inicial se deu d’èsser clar sul projècte.
Se metre en ligason amb la federacion regionala competenta. Es lo biais melhor de conéisser lo projècte Calandreta e de reçaupre los primièrs conselhs respècte al projècte de creacion. Es enfin prene data al prèp del movement e començar de soscar als mejans de sa realizacion.
Totjorn en ligam amb la federacion regionala, far subrondar, conéisser la demanda sociala, saupre se la zòna d’implantacion de l’escòla futura es en creissença demografica. De qu’es de la populacion escolara ? D’escòlas publicas an barrat ? Lo movement occitan es ja representat ? La lenga es encara presenta ?...
La conclusion d’aquesta primièra fasa es la constitucion d’una associacion prefigurativa e la demanda d’agrat Calandreta.
Qué son las condicions per un local d’escòla ? Lo bastiment deu aver pro de plaça (60m2 per classa, dormida, sala de restauracion, pati de recreança, burèu...)
L’associacion prefigurativa cèrca son futur regent amb l’ajuda de la Federacion Regionala e de l’establiment d’ensenhament superior occitan APRENE : qualqu’un de la comuna que parle occitan e qu’aja las condicions de diplòma. Es bravament melhor de trapar un regent de la comuna que conesca mond e que pòsca animar un ret relacional de proximitat per far conéisser la dobertura de l’escòla.
L’associacion a un local, un regent e de calandrons, pòt DECLARAR la dobertura de son escòla.
En França, l’Estat a lo monopòli de l’ensenhament dins lo respècte de la libertat dels ciutadans. Las escòlas publicas son sota son contraròtle dirècte. Las autras son obligadas de se declarar e l’Estat i pòt contrarotlar la seguretat e l’igièna, la moralitat dels regents, e verificar que l’escòla pausa pas de problèma a l’òrdre public. Dempuèi la lei del 18 XII 1998, l’Estat i pòt venir avalorar tanben las competéncias aquesidas pels mainatges
La Confederacion occitana de las escòlas laïcas Calandretas
Ostal d’Occitània . Espaci Jaume 1èr d’Aragon . 117 carrièra dels Estats Generals . 34000 MONTPELHIÈR . tel : 04 67 06 81 10
coordinatritz(at)calandreta.org - de remplaçar/remplacer (at) per/par @
La Confederacion occitana de las escòlas laïcas Calandretas es afiliada a
l’ISLRF, l’Institut Supérieur des Langues de la République Française
Mencions legalas


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Marcellaz en arpitan (Marcellaz en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Situada n'Anautita-Savoie, en lo costat de Bonneville, la municipalitat de Marcellaz es a 648 m d'altitud.
Située en Haute-Savoie, dans le canton de Bonneville, la commune de Marcellaz est à 648 m d'altitude.
Marcellaz
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Brettnach
Brettnach es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciana província de Lorraine, Brettnach, #que i aviá #èsser ligat a Bouzonville l'an 1974, a represes la siá autonomia lo 1er {{}} en genièr 1982 (las municipalitats èran pas pas limitrophes).
Ancienne province de Lorraine, Brettnach, qui avait été rattaché à Bouzonville en 1974, a repris son autonomie le 1er janvier 1982 (les communes n'étaient pas limitrophes).


text:
Herbsheim
Herbsheim en alemannisch (Herbsheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
« Herbsheim a mencionat per las primièras fes l'an 1136 jol nom de Nerbolsheim en l'archiu de 1'abhave de Shuttern (País de Bade) #que i possedissiá de bens. Malgrat aiçò, sembla que lo luòc, traveïsé pel camin celte Ettenheim - Andlau, i aja ja #èsser ocupat i a longtemps. Los nombroses tumuli - al nombre de 62 éparpillés suls bans de Herbsheim e de Obenheim - semblan confirmar aquela ipotèsi.
Qualqu'uns d'aqueles tumuli an #èsser enregistrats dins lo sègle darrièr, sustot en 1864 per N. Nickles, apothicaire De Benfeld - e mai recentament, en 1987, pels investigadors ligats al musèu de Arqueologia d'Estrasburg (enregistra de sauvetage al luòc dich "Vier Tagen" abans lo remembrement). Un esquelet en datant d'aperaquí 500 ans abans Jesucrist, a #èsser descobèrt en aquel tumulus #que servissiá de luòc funéraire a una peuplade celte #que viviá en aquela region a l'epòca de la Tène-Halstatt. S'i a egalament de trobats objèctes abituals (bracelet en metal, estèlas de poterie) e una fibule en ambre. Aquela descobèrta provariá qu'aqueles peuplades comerciaven amb las regions maritimas del nòrd de l'Euròpa, doncas que lo ambre es una resina fossil dur en provenent de mammifères marines, coma lo cachalot.
Al Mejan Age, Herbsheim aperteniá a. 1'avesque d'Estrasburg. Un castèl s'elevava al sud-es del pòble. A aquel endroit se pòt encara observar los vestigis d'un fossé #qu'environava probablament la bastissa. En lo mur exterior de la nef de la glèisa paroissiale a incrustat una pèça en grés #que provendriá ruïnes del castèl e #que representa lo blason del pòble. Aquel darrièr, fief dels landgraves von Werd, #tornar a l'avesque d'Estrasburg en 1359. Lo nom del vilatge a cambiat al cors dels sègles. De Nerbosheim o Herbonsheim en 1136, Herbotesheim en 1244, es vengut Herbsheim, segurament en rason de lo sieu diminutif Herbse.
La populacion, principalament paysanne fins en 1945, es passat de 362 abitants l'an 1851, 580 abitants l'an 1900, 635 abitants l'an 1982 a aperaquí 750 de los nòstres jorns. En mai de las culturas tradicionalas, s'espetava plantacions de houblon fins vèrses 1930. Un séchoir existissiá fins en 1945. Se plantava egalament del lli (Flachs) e del canabàs (Hanf). Lo ruisseau Hanfgraben, #que llom lo bòsc del Mayli e lo pòble, a segurament #èsser nomenat aital per l'utilizacion #que se'n fasiá : remullar las tijas per enlletgir-ne las fibres #que donavan la filasse (rouissage). Herbsheim Possedissiá egalament lo sieu molin a òli. S'i fa ja allusion en l'archiu communales cap a 1736. Lo enginy i aviá accionat per un caval #qu'entrenava la gròssa meule fins vèrs 1920. Pel continuament un motor electric a preses lo relèu. Los cultivateurs del vilatge e dels environs venián i far broyer lo sieu récolte de colza e de nòu. Lo preciós òli obtengut servissiá d'òli de taula per la familha per tot l'an.
Lo pòble a fòrça sofèrt pendent la segonda guèrra mondiala. A #èsser destruit a 80 % en lo moment de l'ofensiva dels aliats en novembre 1944 e de la contra - ofensiva alemanda en genièr 1945. La populacion a agut dempuèi exiler de l'autre costat de 1'Ill pendent divèrsas setmanas.
Reconstruites A l'ajuda dels damatges de guèrra, las abitacions recentas donan dins lo pòble un caractèr jove, s'es perdut quitament lo sieu cachet typiquement alsacien, la majoritat dels ostals a colombages en avent desaparegut. La localité a evolucionat aqueles darrièrs ans. Las espleitacions agricòlas se comptan suls dits d'una man e los actius trabalhan en las indústrias e servicis del costat, a Alemanha, e un grand nombre fach lo desplaçament fins a l'aglomeracion strasbourgeoise. Fòrça joves contunhan as instalIer dins lo pòble e i fondan la siá familha, pròva #que Herbsheim es un pòble ont fa bon viure.
Per Sittler.F »
« Herbsheim est mentionné pour la première fois en 1136 sous le nom de Nerbolsheim dans les archives de 1'abhave de Shuttern (Pays de Bade) qui y possédait des biens. Cependant, il semble que le site, traveïsé par le chemin celte Ettenheim - Andlau, ait déjà été occupé il y a fort longtemps. Les nombreux tumuli - au nombre de 62 éparpillés sur les bans de Herbsheim et de Obenheim - semblent confirmer cette hypothèse.
Certains de ces tumuli ont été fouillés au siècle dernier, notamment en 1864 par N. Nickles, apothicaire de Benfeld - et plus récemment, en 1987, par les chercheurs rattachés au musée d'Archéologie de Strasbourg (fouille de sauvetage au lieu dit "Vier Tagen" avant le remembrement). Un squelette datant d'environ 500 ans avant Jésus-Christ, a été découvert dans ce tumulus qui servait de site funéraire à une peuplade celte qui vivait dans cette région à l'époque de la Tène-Halstatt. On y a également trouvé des objets habituels (bracelet en métal, fragments de poterie) et une fibule en ambre. Cette découverte prouverait que ces peuplades commerçaient avec les régions maritimes du nord de l'Europe, puisque l'ambre est une résine fossile dure provenant de mammifères marins, comme le cachalot.
Au Moyen Age, Herbsheim appartenait à. 1'évêque de Strasbourg. Un château s'élevait au sud-est du village. À cet endroit on peut encore observer les vestiges d'un fossé qui entourait probablement l'édifice. Dans le mur extérieur de la nef de l'église paroissiale est incrusté une pièce en grés qui proviendrait des ruines du château et qui représente le blason du village. Ce dernier, fief des landgraves von Werd, revint à l'évêque de Strasbourg en 1359. Le nom du village a changé au cours des siècles. De Nerbosheim ou Herbonsheim en 1136, Herbotesheim en 1244, il est devenu Herbsheim, certainement en raison de son diminutif Herbse.
La population, principalement paysanne jusqu'en 1945, est passée de 362 habitants en 1851, 580 habitants en 1900, 635 habitants en 1982 à environ 750 de nos jours. En plus des cultures traditionnelles, on exploitait des plantations de houblon jusque vers 1930. Un séchoir existait jusqu'en 1945. On plantait également du lin (Flachs) et du chanvre (Hanf). Le ruisseau Hanfgraben, qui longe la forêt du Mayli et le village, a certainement été nommé ainsi pour l'utilisation qu'on en faisait : tremper les tiges pour en déparer les fibres qui donnaient la filasse (rouissage). Herbsheim possédait également son moulin à huile. On y fait déjà allusion dans les archives communales vers 1736. L'engin était actionné par un cheval qui entraînait la grosse meule jusque vers 1920. Par la suite un moteur électrique a pris le relais. Les cultivateurs du village et des environs venaient y faire broyer leur récolte de colza et de noix. La précieuse huile obtenue servait d'huile de table pour la famille pour toute l'année.
Le village a beaucoup souffert pendant la deuxième guerre mondiale. Il a été détruit à 80 % lors de l'offensive des alliés en novembre 1944 et de la contre - offensive allemande en janvier 1945. La population a dû s'exiler de l'autre côté de 1'Ill pendant plusieurs semaines.
Reconstruites à l'aide des dommages de guerre, les habitations récentes donnent au village un caractère jeune, même s'il a perdu son cachet typiquement alsacien, la plupart des maisons à colombages ayant disparu. La localité a évolué ces dernières années. Les exploitations agricoles se comptent sur les doigts d'une main et les actifs travaillent dans les industries et services du canton, en Allemagne, et un grand nombre fait le déplacement jusqu'à l'agglomération strasbourgeoise. Beaucoup de jeunes continuent à s'instalIer dans le village et y fondent leur famille, preuve que Herbsheim est un village où il fait bon vivre.
Par Sittler.F »


text:
Étretat
Étretat es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Los bauçes d'Étretat son constituits de calcari del cretacèu, es a dire, per l'essencial, de la greda blanca de silèx del senonian[1]. I a pas d'autres minerals, coma se pòt ne trobar endacòm mai sul littoral cauchois (per exemple lo gres al nòrd del departament de Sèina Maritima, als environs de Dieppe), ni de calcari oolitic del Jurassic coma lo dels bauces de Calvadòs qu'es de tinta pus jaune. S'i distinguisson los jaces regulars de silèx, çò qu'explica la preséncia de còdols sus la plaja. D'efièch, a la seguida dels afondraments de pans de bauç, lo calcari e lo silèx se tròban al contacte de l'aiga de mar que dissòlv lo calcari e l'accion de las èrsas alisca lo silèx per ne far de còdols .
Pus al nòrd, se tròba a Fécamp de bauces calcaris que comptan entre los mai enauçats d'aquel tipe amb 105 m al cap de Fagnet e 120 m ennnaut de la côte de la Vierge (còsta de la Vèrge), contra solament 75 m al maximal costat aval e 84 al maximal costat amont a Étretat. Al pè dels bauces, se verifica la preséncia d'esbudèls eissits de la casuda de pans entièrs de ròca. D'efièch, l'aiga de pluèja s'infiltra dins la greda porosa e l'accion del tòr se pòt apondre alavetz a aquel fenomèn destructor. Comparativement, l'accion de la mar es mendre, e mai que sa responsabilitat siá tanben establida dins lo procès de destruccion dels bauces, amor qu'usa la basa en practicant d'òscas de sapament. Autrament dich, los agents d'erosion pus actius son mai continentals que non pas marins. D'autre biais es çò que permet de comprene los esbodenaments frequents de la de la val de Sèina, que devon evidentament pas res a la mar. »[2]
L'existéncia de tres arcas successivas : la pòrta de Amont, la pòrta d'Aval e la Manneporte es pas ligada a l'origina a l'erosion marina, mas a l'accion d'un riu litoral parallèl a la plaja qu'a cavat son lièch dins lo bauç abans lo recuol d'aqueste, materializat per l'agulha d'un calcari pus dur qu'empachèt sa dissolucion definitiva, d'ont aquela extraordinària creacion de la natura. La mar a puèi alargadas las las arcas, balhant al site son aspècte actual.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
D'après las descobèrtas arqueologicas, l'ocupacion umana del luòc remontariá a l'Antiquitat. Pasmens, s'ignòra tot dels detalhs de la vida e del ròtle tengut istoricament pel vilatge, e quitament lo sieu nom ancian. L'activitat es segurament sempre estada ligada a la pesca, abans lo desvolopament del vilatge en tant qu'estacion balnearia al sègle Sègle XIX e la desaparicion dels pescadors a la fin del Sègle XX.
Una vièlha legenda atribuís la fondacion del vilatge als vikings, que sorgissents de son drakkar, aurián temptat d'abusar d'una Dòna Olive, una santa femna fòrça rica, qu'aviá costuma de se banhar o de lavar sa farda a la font al pè d'un ròc. Lo nom de Fontaine Olive a subsistit per designar sus la plaja, una font venguda sosmarina pel recuol del litoral e materializada per una encencha cairada d'epòca antica.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Pierre Auger e Gérard Granier, La guida del País de Caux, edicions la Manufacture 1993. pàg. 76 - 77.
- ↑ Pàg. Auger E G. Granier, Op. Vila. pàg. 79.


text:
Coca-Cola
Coca-Cola (popularament coneguda en anglés com Coke) es una fòça populara bevenda carbonatada producha per The Coca-Cola Company. Se vend en magazins, restaurants e distributors automatics dins mai de 200 païses.
Aquela bevenda se nomenèt Coca-Cola perque, a l'origina, l'estimulant que s'i mesclava èran de fuèlhas de còca; e èra aromatizada amb notz de cola.
Es una de las marca comerciala mai coneguda e espandida, presenat dins mai de 200 païses, e es la bevenda fabricada mai venduda per totes aqueles païses, levat tres. Jos una formula, qu'inventèt lo farmacian John Pemberton, venguèt una medecina brevetada, e foguèt aquerida aprèp per l'emprenor Asa Griggs Candler, las tacticas de mercatica faguèron venir de la bevenda una de las mas consomidas del sègle XX.
La companhiá produís un concentrat de Coca-Cola, que aprèp ven a diversas emtrepresas d'embotelhament licenciadas, que mesclan lo concentrat amb d'aiga filtrada e edulcorants per vendre e distribuir la bevenda en bòstias, botelhas e botelhons als comercis de destalh.
Existís de variantas de Coca-Cola, fabricadas per la meteissa entrepresa, coma Coca-Cola Light, o Coca-Cola sens cafeïna, Coca-Cola Vainilla, Coca-Cola Zero, e mai.
Lo principal concurent es Pepsi.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Coca-Cola foguèt creat en 1885 per John Pemberton dins la farmacia Jacobs de la vola d'Atlanta, Georgia. Amb una mescla de fuèlhas de còca e de noses de cola volèt crear un remèdi, que comencèt a èsser comercializada coma medecina que sosta lo mal del cap e arrèsta las nausèas, aprèp foguèt venduda dins la farmacia coma un remèdi calmant la set, a 5 cents lo gòt. Frank Robinson li donèt lo nom de Coca-Cola, e amb sa calligrafia dessenhèt lo lògo actual de la marca. La bevenda venguèt celèbra e en 1886 son creator la poguèt vendre per totes los Estats Units d'America. En 1887, l'òme d'afars Asa Griggs Candler comprèt Coca-Cola a Pemberton per 2 300 dollars, profèitant, amb Frank Robinson, de la malautiá de Pemberton per comprar de fòrça. Donèt, amb una granda campanha mediatica lo vam a la bevenda.
Produccion[modificar | modificar la font]
Formula[modificar | modificar la font]
La formula es un secret comercial, gardat dins una banca d'Atlanta.
Gost e ingredients[modificar | modificar la font]
Lo principal gost de cola ven de la mèscla de sucre e d'òlis d'irange, citron e vanilha. D'autres ingredients cambian lo gost leugièrament. Dins calques païses, coma los Estats Units d'America e Argentina, Coca-Cola es sucrada amb de siròp de milh nomenat tecnicament fructosa. En Mexic e Euròpa, Coca-Cola seguís utilizar de sucre. Pamens la legislacion del Mexic pendent lo mandat de l'expresident conservador Vicent Fox, permetèt l'usatge de fructosa dins la bevendas coma Coca-cola, per que mens cara, mas aquò provoquèt de protestacions en tot Mexic pasmens s'evitèt pas que la legislacion mexicana faguesse marcha enrè.
D'en primièr la cocaïna èra un compausent fins a que al començament del sègle XX se retirèt de la formula per se sometre a las leis de prohibicion la venta e l'usatge de la cocaïna.[1] La pagina web de la companhiá declara que « Coca-Cola conten pas de cocaïna o una autra substància perjudiciabla, e la cocaïna jamai foguèt un ingredient de Coca-Cola ». Es perque fòrça gents penson que lo nom de la marca deriva de la cocaïna alara que vertadièrament lo nom se referís als principals ingredients de la formula d'origina.
Una autra polèmica sus la substància de la Coca-cola es la cafeïna. Lo contengut de cafeïna de Coca-Cola èra objècte de diverses proceses dins los an 1920. Un botelhon de 235 ml conten 23 mg de cafeïna, alara que 235 ml de cafè comun, non descafeïnat, ne contenon entre 61 e 164 mg.
Recèpta[modificar | modificar la font]
Ingredients per 4,5 litres:
Sucre: 2,4 kg.
Caramèl: 37 g. (Colorant E-d 150) (Es çò que dona la color escura de Coca-Cola)
Cafeïna: 3,1 g.
Acid fosforic: 11 g. (Acidulant E-338, que dona la sensacion de fresc).
Fuèlhas de còca: 1,1 g.
Noses de Cola: 0,37 g. (Las noses de Cola contenon de cafeïna)
Alcòl a 20%: 22 g. (Dissolvent)
Chuc de citron: 30 g.
Glicerina: 19 g. (Conservator)
Extrach de vanilha: 1,5 g.
Sèt esséncias:
Esséncia d'irange: 0,47 g.
Esséncia de citron: 0,88 g.
Esséncia de notz de muscada: 0,07 g
Esséncia de càssia (canèla de China): 0,20 g (La Càssia es un arbre originari d'Índia amb de caracteristicas medicinalas)
Esséncia de coriandra: 0,01 g.
Esséncia de neroli: 0,01 g. (S'obten per la destillacion al vapor de las flors del bigaradièr) Esséncia de citron verd: 0,27 g.
Alcòl a 95%: 04-09 g. Aiga carbonatada
1) Preparacion del siròp amb los ingredients basics: Dissòlvre lo sucre dins una quantitat sufisenta d'aiga, apondre lo caramèl, la cafeïna e l'acid fosforic. A part, macerar las fuèlhas de coca descocainizadas e las noses de Cola dins l'alcòl a 20%; aprèp filtracion apondre lo liquid al siròp precedent. S'obten atal un siròp que se resèrva.
2) Preparacion 7X (Las sèt esséncias): Mesclar las esséncias dins l'alcòl a 95% e apondre 2,7 g d'aiga. Daissar repausar 24 oras a 15 º C perque se separe l'estat troble. Recuelhir la partida clara del liquid e apondre lo siròp de la primièra etapa.
3) Preparacion del siròp final: Un còp apondut lo siròp la preparacion 7X, apondre d'aiga sufisenta per obtenir 4,5 litres de siròp.
4) Preparacion del Coca-cola: Mesclar 28,35 g del siròp final obtengut, amb d'aiga carbonatada per preparar 184 g, aumentant atal 6,5 còps lo volum. Aprèp apondre lo chuc de citron, la glicerina e l'extrach de vanilha.
Santat[modificar | modificar la font]
Se faguèt divèrsas acusacions lo long de son istòria per èsser nociva, per exemple, en 1954 la legislacion francesa arribèt un breu temps a l'enebir.
Coca-Cola Zero que se vend al Mexic conten un ingredient que los Estats Units d'America e l'Union Europèa conten pas: lo Ciclamat de Sodi. Als Estats Units d'America se'n enibiguèt perque d'estudis mòstran que provòca càncer.
Obesitat e diabètas[modificar | modificar la font]
Una de las principalas preocupacions dels consomators es l'efècte que produís lo sucre que conten (diabèta sacarina e obesitat). Aqueles problèmes poirián se resòlvre simplament en respectant la quantitat maximala de consomacion recomanada pels productes. Tamben se crida l'atencion sus l'usatge de qualques edulcorants (E150), per exemple l'usatge del ciclamat de potassi qu'es enebit als Estats Units d'America.
Corrosion[modificar | modificar la font]
Perque Coca-Cola conten d'acid fosforic, es corrosiu per qualques materials, aquò implica pas qu'aja lo meteisse efèccte pel còs uman que l'ingerís. Diferentas fonts situan lo pH de Coca-Cola entre 2 e 4 (coma lo chuc de citron), çò que provòca pas de problèmas gastrics. Tambien, es acusada de dametjat las dents. E mai, quand l'acid fosforic arriba dins lo sang, es neutralizat pel còs mercé a de sals que contenon de minerals coma lo calci, magnesi, sodi e fèrre. Aquò poiriá produire uns desmineralizacion; e tanben, amb lo sucre, rend dificul l'absorcion de fèrre.
L'entrepresa[modificar | modificar la font]
Los burèus centrals de la companhiá, The Coca-Cola Company, fundada en 1886, es tròban a Atlanta, als Estats Units d'America.
Consomacion[modificar | modificar la font]
America e Euròpa[modificar | modificar la font]
Es en America que se consomís mai de Coca-Cola. Lo recòrd mondial (2007) es lo Mexic amb 135,8 litres per capita annal, seguit pels Estats Units d'America amb 96 litres per capita annal e en tresen Espanha amb 95,4 litres.
Asia[modificar | modificar la font]
Coca-Cola dintrèt en fòrça en 1954.