text:
Leucip
Leucip que ho un filosòf grèc presocratic (considerat com un deus fondators de la teoria atomica, amassa dab lo son discípoli Democrit (qu'ei a díser qu'entà eths, la matièra qu'èra constituida d'elements basic qui eths, no's pòden pas trencar).
Qu'estó actiu de cap a l'annada -440 e qu'ei tradicionaument associat dab la vila de Milet. Segon Diogènes Laerci, èra originari de Vèlia[1] Coma existissen chic d'informacion suu filosòf, se poiré considerar coma un òme o una hemna[2].
Leucip es classat per convencion dab los Presocratics quitament s'estó contemporanèu de Socrates e que morí 29 annadas après èths.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Diogènes Laerci, Vidas, doctrinas e senténcias deus filosòfs illustres. Libres IX.
- ↑ Jean-Paul Dumont et al., Les Présocratiques, Gallimard, Bibliothèque de La Pléiade, 1988


c: text/html

text:
Gonfreville-l'Orcher
Gonfreville-l'Orcher es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Gonfreville Lo Orcher, es tres quartièrs : Gournay-en-Caux, Mayville e lo scenari. Cada quartièr a la siá istòria e la siá identitat
Gonfreville l’Orcher, c’est trois quartiers : Gournay-en-Caux, Mayville et le plateau. Chaque quartier a son histoire et son identité

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Triqueville
Triqueville en normand (Triqueville en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Triqueville Aperten al costat de Pont-Audemer e al arrondissement de Bernay.
La siá superficie es de pauc près de 9,5 km² e la siá altitud mièja d'aperaquí 60 m.
Triqueville appartient au canton de Pont-Audemer et à l'arrondissement de Bernay.
Sa superficie est d'à peu près 9,5 km² et son altitude moyenne d'environ 60 m.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge èra un fief del abbaye de Grestain al Mièja Edat.
La glèisa Santa-Martin èra initialement una glèisa gotica en pèira #qu'a #èsser partiellement reconstruite al Sègle XVIII, lo if funéraire a classificat.
Le village était un fief de l'abbaye de Grestain au Moyen Âge.
La glèisa Saint-Martin était initialement une église gothique en pierre qui a été partiellement reconstruite au Sègle XVIII, l'if funéraire est classé.


text:
Cinquena Guèrra Otomanoveneciana
La Cinquena Guèrra Otomanoveneciana o Guèrra de Creta se debanèt de 1645 a 1669. Opausèt la Republica de Venècia, sostengut per uneis estats europencs, a l'Empèri Otoman. Son enjòc èra lo contraròtle de l'illa de Creta, possession venecianas que foguèt atacada per leis Otomans. Après la capitada de son desbarcament sus l'illa, l'armada otomana la conquistèt rapidament franc dau pòrt de Candia onte la garnison veneciana resistiguèt fins a 1669 après 21 annadas de sètge. D'efècte, en causa de sa superioritat navala, Venècia capitèt d'avitalhar la vila. Pasmens, la superioritat terrèstra otomana empachèt lei Venecians de rebutar l'assaut advèrs. De mai, en causa de l'impopularitat de l'autoritat de Venècia en Creta, la populacion de l'illa foguèt pas ostila ais Otomans que poguèron s'avitalhar dirèctament dins la region maugrat son isolament a respèct dau rèsta de l'Empèri. Aquel equilibri explica la longor de la batalha que sa fin marquèt la fin de la guèrra. Creta, levat de quauquei sectors isolats, venguèt una província otomana mai Venècia obtenguèt divèrsei territòris en Dalmàcia.


text:
Color
La color es la sensacion causada per la lutz quand aquesta arriba e es percebuda per l'uèlh, lo cervèl e nòstra experiéncia. La percepcion de color es grandament influenciada per las colors adjacentas dins la scèna visuala. Lo tèrme de color tanben es emplegat per tal de designar la proprietat dels objèctes que generan aquelas sensacions.
Somari
Classificacions[modificar | modificar la font]
La problematica de la color e son estudi es plan ampla e se pòt abordar dempuèi lo domeni de la fisica, la percepcion fisiologica e psicologica, la significacion culturala, l'art, l'industria, etc.
1 Tradicional
La coneissença que tenèm e qu'es estada aquesida sus la color a l'escòla elementària, fa referéncia a la color pigment e proven dels ensenhaments de l'anciana Acadèmia Francesa de Pintura, que considerava qu'èran de colors primàrias lo roge, lo jaune e lo blau. Aquesta classificacion es pas aleatòria; los pintors, dins aquel temps, se fasián eles meteisses las pinturas a partir dels pigments reculhits dins la natura; basicament de tèrras de colors e d'unes vegetals. Las tres colors citadas son las que mai de possibilitats donavan al pintor. Cal considerar a mai qu'aqueles pigments son de compausants quimics que de còps que i a reagisson amb l'aglutinant, amb un autre pigment o sul supòrt ont son estats aplicats. Èran doncas de descartar los pigments pas gaire estables.
En realitat existisson dos sistèmas de colors primàrias: las colors primàrias lutz e las colors primàrias pigment.
2 Colors primàrias lutz mescla additiva
Provenent de fòcus luminoses coma un monitor de TV. Las primàrias son lo roge, lo verd e lo violat. En las combinar s'obten lo blanc per soma additiva.
3 Colors primàrias pigment mescla sostractiva
Provenon de la reflexion de las ondas luminosas suls objèctes. Las primàrias son lo jaune, lo magenta e lo cian. En las combinar se n'obten de negre per soma sostractiva.
Se agacham amb atencion los dos cercles cromatics observarem que las primàrias lutz son las segondàrias pigment e que las primàrias pigment son las segondàrias lutz.
La fisica de la color[modificar | modificar la font]
La radiacion electromagnetica es una barreja de radiacion de divèrsas longors d'onda e d'intensitats. Quand aquesta radiacion a una longor d'onda compresa dins lo reng visible dels umans (aperaquí 380 nm a 740 nm), se sona lutz. L'espèctre de la lutz emmagazina l'intensitat de cada longor d'onda. L'espèctre complet de la radiacion provenent d'un objècte determina l'aparença visuala de l'objècte, comprés la color percebuda. Coma anam veire, i a mai de diversitat espectrala que de sensacions de color. En realitat se pòt definir una color coma l'ensems de totes los espèctres que nos provesisson la meteissa sensacion de color.
Una superfícia que rebat difusament la lutz de totas las longors d'onda per igual es percebuda coma blanca, mentre qu'una superfícia qu'absorbís totas las longors d'onda e ne rebat pas cap serà percebuda coma negra.
L'espèctre conegut de l'arc de Sant Martin conten totas aquelas colors que consistisson en lutz visibla de sonque una longor d'onda, l'espèctre pur o colors monocromaticas.
Las frequéncias son d'aproximacions e son donadas en terahertz (THz). Las longors d'onda, validas dins lo vuèg, en nanomètres (nm).
La taula de color se deu pas interpretar coma una lista definitiva, l'espèctre pur de las colors es continu e lo fach de lo partir en colors diferentas depend de la cultura e dels gostes. Pr'aquò, l'intensitat de l'espèctre de colors pòt alterar sa percepcion considerablament. Per exemple, un irange jaunenc de bassa intensitat es marron e un jaune verdós a bassa intensitat es verd oliva.
Sistèmas de representacion de la color[modificar | modificar la font]
Un modèl de color es un modèl matematic abstrach que descriu lo biais que se pòdon representar las colors coma de tuples de numèros, normalament tres o quatre valors o compausants de color. En seguida aquí una lista de modèls o sistèmas que descrivon de biaisses de modelar las colors.
- Sistèma de colors espectralas primàrias RGB
- Sistèma de televisió NTSC
- Sistèma cromatic de diferéncias de color YUV
- Sistèma cromatic XYZ
- Sistèma cromatic IHS
- Sistèma cromatic IHS
- CMYK
- HSV
- Codificacion exadecimal de la color
Regularitats dins los noms de colors[modificar | modificar la font]
Los noms de las colors tenon un ligam plan estrech amb la lenga e la cultura de cada airal. Malgrat aquò, existís una certa regularitat per çò qu'es dels tons considerats basics (onze): las culturas que sonque an doas paraulas per las colors parlan de "blanc-clar" e "fosc-negre". Lo seguent en frequéncia d'emplec es lo roge e puèi un tèrme que signifiqui o blau o alara verd (dins fòrça lengas son una meteissa color). Seguisson en frequéncia marron e jaune e completan los tons basics aqueles que son de variantas mai claras o foscas dels primièrs: lo ròsa, l'irange, lo grana e lo gris.


text:
Bijeccion
En matematicas, una bijeccion o aplicacion bijectiva es una aplicacion qu'es au còp injectiva e subrejectiva.
En lengatge informau, una bijeccion d'un ensemble vèrs un autre es una correspondéncia a cha dos entre leis elements dau premier ensemble e aquelei dau segond, sens omission ni repeticion. Per exemple, lo pastre que fasiá una òsca sus un baston per cada bèstia de son aver establissiá (segon lo lengatge modèrne) una bijeccion entre l'ensemble deis òscas e l'ensemble de sei bèstias. Se vei donc que quand lei dos ensembles son finits, l'existéncia d'una bijeccion d'un vèrs l'autre equivau a l'egalitat dei nombres d'elements dei dos ensembles. En teoria deis ensembles, se generaliza ansin la nocion de nombre cardinau : se ditz que dos ensembles (finits o non) an lo meteis cardinau s'existís una bijeccion d'un vèrs l'autre (vejatz equipoténcia).
Somari
Definicions e premierei proprietats[modificar | modificar la font]
Nocion de bijeccion[modificar | modificar la font]
Estent dos ensembles X e Y, una aplicacion f : X → Y es dicha bijectiva se e solament se :
(l'unicitat de x per tot element y exprimís l'injectivitat de f, e l'existéncia de x exprimís la subrejectivitat)
Bijeccion recipròca[modificar | modificar la font]
Estent una bijeccion f : X → Y, l'aplicacion de Y vèrs X qu'en tot element y de Y associa l'element unic x de X tau que f(x) = y es sonada (aplicacion) recipròca de la bijeccion f ; es notada .
Per definicion de l'aplicacion recipròca, per tot pareu (x, y) constituit d'un element x de X e d'un element y de Y :
Se'n dedutz aisadament que :
- l'aplicacion recipròca es una bijeccion ; es sonada bijeccion recipròca de f ;
- la recipròca de es f ; autrament dich : ;
Illustracion elementària[modificar | modificar la font]
Una ostalariá deu aculhir un grop de toristas. A priori, i a mai d'un biais de repartir lei toristas dins lei cambras ; se pòt representar cada reparticion per una aplicacion de l'ensemble dei toristas vèrs l'ensemble dei cambras (en cada torista es associada una cambra).
- Lei toristas desiran d'aver cadun una cambra individuala, çò qu'equivau a l'injectivitat de l'aplicacion. Es possible que se lo nombre de toristas passa pas lo nombre de cambras.
- L'ostalier desira que cada cambra siá ocupada, çò qu'equivau a la subrejectivitat de l'aplicacion. Es possible que se lo nombre de cambras passa pas lo nombre de toristas.
- Aquelei desiderata son compatibles unicament se lo nombre de toristas es egau au nombre de cambras. En aqueu cas, serà possible de repartir lei toristas de tau biais que n'i ague un (e pas mai) dins cada cambra : l'aplicacion serà alora au còp injectiva e subrejectiva, çò es bijectiva.
Exemples e còntraexemples[modificar | modificar la font]
- Per tot ensemble X, l'aplicacion identica de X es bijectiva, e es sa recipròca pròpria :
- L'aplicacion definida per f(x) = 2x + 1 es bijectiva. D'efècte, per tot nombre reau y, existís una solucion reala unica x de l’eqüacion y = 2 x + 1, es a saber x = (y − 1) / 2 ; per ansin, la recipròca es :
- .
- L'aplicacion definida per g(x) = x2 es pas bijectiva, per doas rasons diferentas (que caduna d'elei sufís):
- La premiera es que (per exemple) g(1) = 1 = g(−1), donc g es pas injectiva;
- La segonda es que (per exemple) existís ges de reau x tau que x2 = −1, donc g es pas subrejectiva ni mai.
- L'aplicacion definida per h(x) = x2 es bijectiva : per tot reau positiu y, se pòt trobar exactament una solucion reala positiva x de l’eqüacion y = x2, es a saber ; la recipròca es :
- .
- La foncion exponenciala es bijectiva ; sa recipròca es la foncion logaritme neperian .
Proprietats[modificar | modificar la font]
Caracterizacion dei bijeccions[modificar | modificar la font]
Una aplicacion f : X → Y es bijectiva se e solament s’existís una aplicacion g : Y → X tala que siá l’aplicacion identica de X e siá l’aplicacion identica de Y. En aqueu cas, l'aplicacion g es unica : es la recipròca de f.
Compausada de doas bijeccions[modificar | modificar la font]
Se f : X → Y e g : Y → Z son d'aplicacions bijectivas, alora l'aplicacion compausada g o f : X → Z es bijectiva. De mai :
Bijeccions e cardinaus[modificar | modificar la font]
- S'existís una aplicacion bijectiva f : X → Y, alora X e Y an aitant d'elements, au sens dei nombres cardinaus.
- S'existís una aplicacion injectiva i : X → Y, e una aplicacion injectiva j : Y → X, alora existís una aplicacion bijectiva f : X → Y. Es lo teorèma de Cantor-Bernstein.
- Se X e Y son d'ensembles finits qu'an lo meteis nombre d'elements, alora per tota aplicacion f : X → Y, lei proposicions seguentas son equivalentas :
- f es bijectiva
- f es injectiva
- f es subrejectiva
Grop simetric d'un ensemble[modificar | modificar la font]
Se X es un ensemble, se sòna permutacion de X tota bijeccion X → X. L'ensemble dei permutacions de X se nòta . La composicion deis aplicacions () es una lèi de composicion intèrna subre l'ensemble ; provesit d'aquela operacion intèrna, es un grop dich grop simetric de X.
- Son element neutre es l'aplicacion identica de X
- Tot element f de a per simetric la bijeccion recipròca


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lista de las 177 comunas dels Auts Aups per òrdre alfabetic[1], amb lor còde INSEE e lor còde postal principal. Vejatz tanben la lista dels cantons e la lista de las comunas ancianas.
Segon la classificacion de l'INSEE, la tipologia de las comunas dels Auts Aups se despartís aital :
Las comunas urbanas dau departement forman doas airas urbanas :
Note : les données présentées ici ne concernent que les communes appartenant aux Hautes-Alpes. Il est possible qu'une aire urbaine s'étende sur plusieurs départements (c'est le cas de celle de Gap).
Les aires urbaines des Hautes-Alpes se rattachent à deux espaces urbains distincts :
- ↑ Toponymie Occitane e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77
- ↑ Composition communale de l'aire urbaine de Briançon. Consultat lo 12/08/2008
- ↑ Composition communale de l'aire urbaine de Gap. Consultat lo 12/08/2008


text:
Jean-Marie Le Pen
Jean-Marie Le Pen (nascut lo 20 de junh de 1928) es un òme politic francés d'extrèma drecha. Fondèt lo partit Front Nacional e foguèt son president (1972-2011). Se presentèt a las eleccions presidencialas en 1974, 1988, 1995, 2002, e 2007. En 2002 arribèt al segond torn de las eleccions presidencialas. En 2007, cabussèt a la quatrena plaça a las eleccions presidencialas (10%). Es lo paire de Marine Le Pen, l'actuala presidenta del partit.
Sa tematica principala es lo rejet de l'immigracion, lo nacionalisme e l'anticomunisme.
Es estat orfanin e pupil de la nacion après la mòrt de son paire, marin pescador tuat per una mina en nauta mar en 1942. De formacion juridica, es estat paracasudista. Sos detractors l'acusan d'aver participat a la tortura dins l'armada francesa en Argeria malgrat qu'el, o denegue.
Le Pen es estat mantun còp a l'origina de polemicas e de procès pr'amor, entre autras causas, d'aver ensajat de minimizar l'Olocaust. Entre sas declaracions mai polemicas i aguèt lo jòc de mot Durafour crematòri contra un adversari sonat Durafour, lo vejaire de que lo genocidi dels jusieus non seriá estat qu'un "detalh" de la Segonda Guèrra Mondiala.
- Naissença en 1928
- Personalitat de la Cinquena Republica
- Personalitat del Front Nacional (partit francés)
- Nacionalista francés
- Personalitat del Centre Nacional dels Independents e Païsans
- Sindicalista estudiant francés
- Oficièr de la Legion Estrangièra
- Eurodeputat 1984-1989
- Eurodeputat 1989-1994
- Eurodeputat 1994-1999
- Eurodeputat 1999-2004
- Eurodeputat 2004-2009
- Candidat a l'eleccion presidenciala francesa de 1974
- Candidat a l'eleccion presidenciala francesa de 1988
- Candidat a l'eleccion presidenciala francesa de 1995
- Candidat a l'eleccion presidenciala francesa de 2002
- Ancian deputat de la Cinquena Republica
- Deputat de la Quatrena Republica Francesa
- Antisemitisme en França
- Candidat a l'eleccion presidenciala francesa de 2007


text:
Carri leugier
Un carri leugier es un concèpte de carri de combat que gropa lei carris ambé lei massas pus feblas, d'armaments leugiers e de blindatges limitats. Fòrça utilizats avans e pendent la Segonda Guèrra Mondiala, lei carris leugiers formavan la màger part dei carris existents au començament dau conflicte. Per la seguida, lor ròtle premier venguèt la reconoissença e la susvelhança en causa dau desvolopament de carris mejans e pesucs ambé de poissança de fuòc tròp importanta per lei blindatges leugier. Après 1945, lo concèpte a pauc a pauc declinat e lei missions donadas ai carris leugiers foguèron magerament la reconoissança e lo combat dins lei zonas tròp umidas per lo movement de veïculs pus importants.


text:
-395
Aquesta pagina concernís l'an -395 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la preparacion de la guèrra còntra Esparta ambé lo renfòrçament de l'aliança ambé Tebas, Corint e Argos (creacion d'un conseu comun installat a Corint) e lo mandadís d'ambaissadas dins de vilas mens importantas per prepausar de jónher l'aliança. D'operacions terrèstras limitadas acomencèron dins lo corrent de l'annada.
Roma[modificar | modificar la font]
Continuacion de la guèrra còntra leis aliats de Veïes conquistada l'annada precedenta que permetèt ai Romans de conquistar lei fortalesas etruscas de Sutrium e de Nepete situadas sus lo territòris dei Faliscs. Lei Capenates deguèron tanben reconóisser la senhoriá romana. Dins aquò, aquela expansion raprochèt la frontiera romana dei vilas etruscas de Volsinies, de Vulci e de Tarquinia que comencèron de s'inquietar dei progrès romans.


text:
Batalha de Montjuèi
La batalha de Montjuèi, en avril de 1211, s'acabèt per la victòria del comte Ramon Rogièr de Fois sus una armada de crosats comprenent une majoritat d'alemands e de frisons.
Introduccion[modificar | modificar la font]
A partit de 1211, la Crosada dels albigeses començada en 1208, los crosats dels reialmes de França foguèron ajudats per de cavalièrs venent de diverses países d'Euròpa. Fòrça d'aqueles soldats seguèron los òrdres d'un evesque e lo servici militar aviá una durada limitada.
En avril de 1211, Simon de Montfòrt, le futur vencedor de la batalha de Murèth, assetgèron La Vaur, dins la comtat de Tolosa. A causa de la resisténcia dels occitans, Simon trapèt fòrça de dificultats a far capitular La Vaur. Una poténcia armada crosada se trapava a Carcassona, Simon decidiguèt de l'apelar a l'ajuda. Se compausant en majoritat d'alemands e de qualques frisons, aquela armada de crosats sortiguèt de Carcassona en marcha cap a La Vaur. Savent de l'itinerari de marcha d'aqueles crosats, Rogièr Raimon de Fois decidiguèt de los prene en emboscada. Pasmens, per destruire aquela armada, calguèt al comte de Fois que reünisca un nombre comparable de combatents. La seuna tropa personala de cavalièrs occitans èra pas sufisenta, lo comte de Fois recrutèt un fum de païsans e l’incorporèt a la seuna armada. Lo pauc d'entraïnament e d'experiéncia dels païsans occitan per èsser militar ne fasiá de soldats pauc efficaces. Pasmens, la motivation d'aqueles païsans es fòrta al respècte d'una crosada s'atacant a la lor cultura.
Debanament[modificar | modificar la font]
L'emboscada foguèt montada dins lo bòsc al bòrd Montjuèi. Rogièr Raimon de Fois avent parfeitament amagat las seunas tropas dins lo bòsc, la surpresa es totala pels crosats. Al senhal del comte de Fois, los païsans e cavalièrs sortiguèron del bòsc, atacant vigorosament los crosats e los massacrèron. Al ser de la batalha, totes los crosats foguèron tuats, ferits o presonièrs. Rogièr Raimon de Fois ordonèt als seus soldats de copar las aurelhas e lo nas de cada presonièr. Simon de Montfort deguèt perseguir lo sètge de La Vaur sens aquelas ajudas.
Comentaris[modificar | modificar la font]
A Auvezinas (masatge de la comuna de Montjuèi), una estèla foguèt pausada en memòria d'aquela batalha. Es un dels rares monuments relatius de la crosada de 1209-1229. Lo 800n anniversari de la batalha e foguèt celebrat lo 9 d'abril de 2011 en preséncia de las autoritats civilas e militaras.


text:
Angerville-l'Orcher
Angerville-l'Orcher es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del País de Caux situada en lo costat de Criquetot-lo Esneval.
Comunas limitrophes : al nòrd, Vergetot e Sant-Salvador-de Émalleville, al nòrd-es Manneville-la-Goupil, a l'èst Graimbouville, al sud Étainhus, a l'oèst Manéglise e al nòrd-oèst Hermeville.
Principalas separacions : La Romainerie, Lo Loir e Esclatot.
Commune du Pays de Caux située dans le canton de Criquetot-l'Esneval.
Communes limitrophes : au nord, Vergetot et Saint-Sauveur-d'Émalleville, au nord-est Manneville-la-Goupil, à l'est Graimbouville, au sud Étainhus, à l'ouest Manéglise et au nord-ouest Hermeville.
Principaux écarts : La Romainerie, Le Loir et Esclatot.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra mencion de la comuna data de 1199. Establiment rural probablament fondat al Sègle X per un cèrt Asgeir o Ansgar, d'origina scandinave. Nom de familha actuala "Anger". Per "Orcher", veire Gonfreville-lo Orcher
La première mention de la commune date de 1199. Établissement rural probablement fondé au Sègle X par un certain Asgeir ou Ansgar, d'origine scandinave. Nom de famille actuel "Anger". Pour "Orcher", voir Gonfreville-l'Orcher


text:
Mülhausen
Mülhausen (IPA: [mɪlˈhyːsə];) (en francés Mulhouse, en alemand Mülhausen es una vila de França situada dins la region d'Alsàcia e lo departament del Naut Ren.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) (de) (en) Sit oficial


text:
Innat
Un caractèr biologic se ditz innat quand es determinat dempuèi la naissença de l'individú. Aquò implica pas qu'aquel caractèr siá observable dempuèi la naissença. En efèit, pòt èsser un trach que s'exprimís sonque dins de condicions particularas o a de periòdes especifics pendent l'ontogenèsi d'un organisme. Per exemple, la pilositat es un caractèr innat qu'apareis vertadièrament sonque a la pubertat per l'èsser uman. En general, un caractèr innat es contrarotlat par un o mai gèns, mas tanben pòt èsser ligat a de factors ligats a l'environament biofisic e bioquimic encontrat pel fètus pendent la grossessa.
L'innat es sovent opausat a aquerit mas aqueles dos concèptes son en realitat pas exclusius un de l'autre.
Los diferents senses de innat[modificar | modificar la font]
Dins diferents domenis, e subretot dins l'estudi dels comportaments animals (etologia) o umans (psicologia), s'opausan tradicionalament los caractèrs innats e los caractèrs aquerits segon la distincion seguenta:
- l'innat designant los traches que dependon del patrimòni ereditari de l'espècia. En etologia, se ditz tanben instints per designar lo comportaments atal especificats pels gèns.
- l'aquerit designant los caractèrs que resultan dels factors del mitan. Los comportaments aquerits son atal lo resultat de l'experiéncia, de l'aprendissatge individual (per exemple, dins lo cas de reflèxes condicionats), etc.
Pasmens, aquela distincion ven simplista perque pren pas en compte los factors non-genetics que pòdon determinar qualques caractèrs biologics quita abans la naissença. Es per exemple lo cas de l'environament intra-uterin dins lo ventre de la maire dels mamifèrs: pendent la gestation, l'embrion puèi lo fètus serà confrontat a una multitud de factors quimics (e.g., ormonas) mas tanben biofisics (e.g., temperatura, mitan sonòr), etc. que prendre d'importantas consequéncias sus son desvolopament futur.
E mai, innat e aquerit son pas de segur exclusius un de l'autre: un trach pòt a l'encòp aver una compausanta genetic e èsser afectat per l'environament. Atal es de la pigmentacion de la pèl umana: es contrarotlada a l'encòp per de factors genetics coma las melaninas, mas la color de la pèl depend tanben del gra d'exposicion al raionament ultraviolet. Atal, una meteissa persona aurà una color de pèl diferenta entre ivèrn e estiu.
D'en primièr simple, lo concèpte d'innat es en realitat de mal sasir. En efèit, coma es indicat mai naut, es plan possible qu'un trach innat s'exprimís alunhat de la naissença, de còps que i a sonque jos de condicions particularas. Per exemple, l'etològ Konrad Lorenz mostrèt que qualques espècias d'aucèls reconeisson d'un biais innat la siloeta d'un rapaç planant dins lo cèl, sens que jamai n'ajan vistes abans. Mas sens stimulus apropriat, es a dire en l'abséncia d'une tala menaça, aquela facultat demòra "silenciosa". Dins aquelas espècias, la facultat de reagir a la forma d'un predator es doncas innada perque transmesa per l'ereditat e non aquerida.
L'usatge d'un meteis mot en biologia e en psicologia per de concèptes non estrictament equivalents pòt èsser font de dificultats. En efèit, la tradicion psicologica insistís sur l'aprendissatge dins la formacion dels caractèrs aquerits alara que la tradicion biologica insistís suls mecanismes qu'induson de diferéncias entre los fenotipes de dos individús portaires d'un meteis genotipe. Amb los progrèsses de la genetica moleculara de la segonda mitat del sègle XX, los biologistas utilizan doncas puslèu la distincion entre factors del mitan, genetics e epigenetics.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) J. J.Matras, G. Chapouthier, L'inné et l'acquis des structures biologiques, collection "Le Biologiste", Presses Universitaires de France éditeur, Paris, 1981


text:
Carlo Alfredo Piatti
Carlo Alfredo Piatti (Bergamo, lo 8 de genèr de 1822 – Mozzo, lo 18 de julh de 1901) qu ho un violoncelista e un compositor italian.
Vadut dens ua familha de musician, que comencè per estudiar lo vriulon dab lo son pair puish lo violoncèl dab lo son ajòu. Mainatge precòç qu'estudiè au conservatòri de Milan on acabè los sons estudis aus 15 ans. Que ho presat e invitat per Franz Liszt e qu'avó ua carrièra internacionau. Que ho proprietari d'un famós stradivarius conegut uei com lo stradivarius de Piatti.


text:
Alejandro Agustín Lanusse
Alejandro Agustín Lanusse Gelly (28 d'agost de 1918 - 26 d'agost de 1996) que ho un militar argentin d'origina bearnesa qui ocupè de facto la presidéncia d'Argentina enter lo 22 de març de 1971 e lo 25 de mai de 1973. Que s'oposè au peronisme d'un biais anticonstitucionau mes que savó li tornar lo poder democraticament. La soa anticonstitucionalitat (dens un contexte istoric e politic on la constitucionalitat non ho que chic de còps la nòrma) que pòt envitar a mantuns jutjaments, mes non se 'u pòt pas con·hóner dab la dictatura argentina a laquau be s'opausè, ne ho victima, e testimoniè contra quan, tornada la democracia, l'autobatejat Processus de Reorganizacion Nacionau (qu'ei a díser, la Dictatura Militara Argentina) e ho jutjat.
Somari
Carrièra militara[modificar | modificar la font]
Lanusse qu'entrè au Colegio Militar de la Nación en 1935 puish, en 1938, que vadó membre de la Cavaleria de l'Armada Argentina e que formè part deu prestigiós regiment de Grenadiers a Chivau, fondat peu Liberator generau José de San Martín. Arron divèrsas afectacions (Mendoza, Salta, Campo de Mayo, Chajarí) que participè au còp d'Estat orquestrat peu generau Benjamín Menéndez contra Juan Domingo Perón lo 28 de seteme de 1951. Condemnat a la preson a vita, que demorè durament en carcer en Rawson e en Río Gallegos dinc a la soa liberacion lo 19 de seteme de 1955, un dia abans la caduda de Perón, acassat per la Revolución Libertadora, lo còp d'Estat gavidat per Eduardo Lonardi e qui exilié Perón.
Enter octobre de 1955 e març de 1958 que ho cap deu Regiment de Grenadiers a Chivau (escòrta presidenciau).
En 1956 que ho mandat com embaishador especiau e extraordinari au Vatican per hestejar los 80 ans de Pie XII. Que tornè en 1960 per'mor d'estar nomat susdirector de l'Escòla Superiora de l'Armada. Durant la presidéncia de José María Guido (1962-1963) que militè dab los Azul (partisants d'un viste restabliment de la democracia). Antiperonista convençut, que ho ligat au còp d'Estat de Juan Carlos Onganía contra Arturo Umberto Illia, qui s'escadè lo 28 de junio de 1966, e aperat Revolucion Argentina. En 1962 que comandadava la Purmèra Division Blindada, e en 1968 que ho nomat cap comandant en cap de l'Armada.
La pujada cap a la presidéncia[modificar | modificar la font]
Las divergéncias dab la politica d'Onganía e l'aflaquiment de la Revolucion Argentina qui afrontava las susmautas d'organizacions armadas clandestinas arron deu Cordobazo, que'u mièn a exigir la demission deu president e, per'mor deu son refús, de'u har cáder.
La Junta deus comandants en cap de las Hòrças Armadas, dont Lanusse e hasèva partida com cap de l'Armada, que remplacè de tira Onganía per Roberto Marcelo Levingston, qui, après un brèu temps com president, e ho au son torn destituit e remplat per Lanusse en març de 1971.
Govèrn[modificar | modificar la font]
Durant lo son mandat que hasó mòstra d'un pragmatisme agut, en bèth restablir las relacions diplomaticas dab China, en repatriant lo cadabre d'Eva Perón e en bèth envitar Perón a tornar deu son exili en 1972. Suu plan economic que realizè o comencè òbras infrastructuraus de las importantas com rotas, centraus electricas, ponts, etc. Totun la soa gestion non podó pas jamei cambiar lo maucontenter generau e popular de cap a las duas etapas anterioras de l'auto nomada Revolución Argentina.
Entà adobar ua sortida de cap a la democracia, Lanusse que nomè Arturo Mor Roig, un òmi politic de simpatias radicaus, com Ministre de l'Interior. Qu'hore l'arquitècte deu Gran Acòrd Nacionau, un ensai de trovar ua sortida politica peu regim militar. En abriu de 1971, Mor Roig qu'anonciè que los partits politica non serèn pas mei vedats, e qu'us tornè los lors bens.
Dens un clima politic cada còp mei violent en lo quau, enter mantuns eveniments sagnós, s'escadó lo Massacre de Trelew, Lanusse se prometó de convocar eleccions en 1973; Héctor José Cámpora (l'òmi de palha que Perón e mandè per estar candidat a la soa plaça e atau non pas tornar d'exili avan qui agi avut un govern amistós per eth) que ho elejut president, e arron de la soa pujada, Lanusse que's retirè.
Ministres deu govèrn de Lanusse[modificar | modificar la font]
Ministre de l'Economia e deu Tribalh: Aldo Ferrer
Ministre deu budget e de las Finanças: Juan Alberto Quillici; Cayetano Antonio Licciardo; Jorge Wehbe
Ministre de l'Educacion: Gustavo Malek
Ministre de l'Interior: Arturo A. Cordón Aguirre; Arturo Mor Roig
Ministre deu Comèrci: Alfredo José Girelli
Ministre de las Òbras e deus Servicis Publics: Oscar J. Colombo; Oscar M. Chescotta
Ministre deu Benestar Sociau: Francisco Manrique; Gervasio R. Colombres; Oscar R. Puiggrós
Ministre de la Dehensa Nacionau: José R. Cáceres Monié; Eduardo Aguirre Obarrio
Ministre de la Justícia: Jaime L. Perriaux; Ismael Bruno Quijano; Gervasio R. Colombres
Ministre de l'Exterior e deu Culte: Luis María de Pablo Pardó; Eduardo F. Mac Loughlin;
Ministre deu Tribalh: Rubens San Sebastián
Activitats publicas posterioras[modificar | modificar la font]
Lanusse que ho un critic actiu deus actes de las juntas militaras durant lo Processus de Reorganizacion Nacionau, e que testimoniè durant los sons jutjaments qui's debanèn au parat deu retorn de la democracia en 1985. La dictatura que toquè los sons tanhents. En 1977, lo son ancian Secretari de premsa, Edgardo Sajón, que ho sequestrat e aucit sus ua taula de tortura dens un centre clandestin de detencion, en Buenos Aires. En deceme de 1978, la soa cosia Elena Angélica Holmberg que ho sequestrada e assassinada a París per comandòs clandestins de l'Armada Argentina. Qu'escrivó los libes "Mi testimonio" (lo men testimoniatge) e "Confesiones de un general".


text:
Colors primàrias
Una color primària o elementària es una color que la mèscla amb las autras permet de reproduire una granda paleta de colors, idealament l'ensems de las colors visiblas. Per la sintèsi additiva (écrans...), las colors primárias son lo roge, lo verd e lo blau; per la sintèsi sostractiva (estampariá...), s'agís del magenta, del cian e del jaune. En pintura, se parlava par mesconeissença, fa longtemps, de roge, jaune e blau.
Somari
Definicion e istòria[modificar | modificar la font]
La nocion de color primária es arbitrària, perque dependenta dirèctament del sistèma utilizat per representar las colors. Se pòt per exemple considerar que dins las òbras primièras d'art rupèstre, l'òcra de la tèrra, lo negre de la soja e lo beurèl clar de la pèira, son las tres colors primàrias d'un sistèma rudimentari permetent ja de produire una gamma de colors intermediárias. Tanben se pòt considerar qu'existisson sièis colors primàrias dins lo cas d'una pintura realizada a partir d'aquelas sièis colors, del moment cap pòt pas èsser obtenguda per mèscla de las autras.
Pasmens, l'usatge corrent es de nomenar "colors primárias" las tres colors mai eficaças dins un sistèma donat, aquel nombre redusit permetent ja de cobrir una grand partida de las colors possiblas.
Explicacion scientifica[modificar | modificar la font]
La lutz es compausa de fotons podent cadun correspondre a una color monocromatica diferenta. Sol un espectrometre es capable d'analisar simultanèament una tela diversitat de fotons. L'uèlh uman efectua una analisa aproximativa amb tres tipes de còns que los pics de sensibilitat correspondon aproximativament a las colors roja, verda, e blava.
Inconvenient: sèm per exemple incapables de distingar la diferéncia entre un flús luminós compausat unicament de fotons iranges, e un flús luminós compausat d'una mèscla de fotons jaunes e roges (metamerisme), alara qu'un espectrometre será capable de diferenciar la composicion de las luces emesas per una caròta e la tinta d'un estilo irange.
Avantatge: aquó simplifica fòrça lo procés de reproduccion de las colors. Inutil de cercar a reproduire l'espèctre inicial dins tota son eventuala complexitat, sufís que l'espèctre sintetizat excita dels meteis biais lo nòstres còns. Atal, sonque tres colors plan causidas sufison a simular pel nòstre uèlh la majoritat dels espèctres possibles. Aquela tridimencionalitat de la percepcion umana de las colors permet tanben de descriure las colors que podèm percebre segon los tres parametres de tinta, saturacion e luminositat.
Las colors primárias en sintèsi additiva[modificar | modificar la font]
Dins aquel cas, fabricam dirèctament los fotons que van aténher lo nòstre uèlh. S'obtien una excellenta cobertura de las colors possiblas causissent las tres colors correspondentas als pics de sensibilitat dels nòstres còns (la cobertura seriá quitament perfècta se poiriam excitar dirèctament nòtre nèrvi optic).
Aquelas valors varian segon los individús.
En 1931, la Comission Internacionala de l'Esclairatge fixèt de primaris matematics de referéncia pels calculs, adoptant las longors d'onda seguentas[1] :
- roge: chifre redon de 700 nm,
- verd: 546,1 nm (correspondent e una raia espectrala del mercuri),
- bleu : 435,8 nm (autra raia del mercuri).
Las colors segondárias obtengudas per addition de doas colors primárias son lo magenta (R+B), lo jaune (R+V) e lo cian (B+V). La soma dels tres fluses dona de lutz blanca (R+B+V).
La modulacion de l'intensitat dels fluses lumoses addicionats permet d'obtenir totas las tintas intermediárias.
La sintèsi additiva es utilizada dins gaireben totas las tecnologias dels ecrans colors: lo tub catodic, l'ecran LCD, l'ecran de plasma, lo vidèoprojector en sortida (a vegadas en intèrne). S'utiliza tanben pel captor des aparelhs fotografics numerics, la LED multicolora, l'esclairatge de scèna, e gaireben totes los formats de fichièr d'imatge...
L'esclairatge de scèna, las LED multicoloras embrunida, o los vidèoprojectors de tres objectius son d'escasenças raras que l'addicion se fa pas par tramatge, mas amb una vertadièra superposicion dels fluses luminoses.
Las colors primárias en sintèsi sostractiva[modificar | modificar la font]
En sintèsi sostractiva, anam d'una lutz blanca, per li sostraire d'unans de sas compausantas mejans de filtres.
- Passant mejans un filtre magenta, que daissa passar lo roge e lo blau, li es sostrai sa compoausanta verda.
- Passant mejans un filtre jaune, que daissa passar lo roge e lo verd (e lo jaune), li es sostrai sa compausanta blava.
- Passant mejans un filtre cian, que daissa passar lo blau e lo verd (e lo cian), li es sostrai sa compausanta roja.
En associant dos filtres, s'obtenon las tintas secondárias de la sintèsi sostractiva, que son las quitas colors primárias de la sintèsi additiva. Exemple: passant mejans un filtre magenta puèis jaune, sol lo roge demòra, perque es suprimida la compausanta verda puèis blava de la lutz blanca. Tanben se pòt considerar lo quite roge coma lo resultat d'una operacion d'interseccion de las bendas espectralas que daissan passar los filtres magenta e jaune:
M ∩ J = (R ∪ B) ∩ (R ∪ V) = R.
L'utilizacion combinada dels tres filtres bloca tot l'espèctre luminós, donant de negre:
M ∩ J ∩ C = .
Dins qualques aplicacions (estampariá, papièr foto argentic color...) la lutz efectua un va e ven dins aquelas sisas de filtres. Lo retorn modifica gaire la color obtenguda, aquela ja foguèt filtrada a l'anar. Las tintas intermediárias s'obtenon o en modulant la densitat dels filtres (papièr foto argentic color...), o amb una trama (estampariá...).
La sintèsi sostractiva per l'estamapariá e los formats de fichièrs dedicats a l'estampariá, la mèsclas de las tintas en general, lo papièr fotografic color, la diapositiva, lo filme de cinèma, la majoritat dels vidèoprojectors en intèrne... La quadricromia CMJN utilizada en estampariá s'inscrich parfèctament dins aquel encastre. En efècte, lo negre (N) es pas dins aquel sistèma una color primária, perque es possible de l'obtenir en superpausant las 3 primièras. Sa preséncia permet sonque de redusir los costes d'impression utilisant mens de tinta de color. Mas los filmes de colors argentics non inversibles, nomenats negatius color, son un cas un pauc particular a causa de l'utilizacion de colors complementárias.
Las colors primárias en pintura[modificar | modificar la font]
La pintura es un cas particular per de rasons culturalas e tecnicas.
Culturalas, perque los diferents usatges artistics o tecnics d'un costat, e scientifics d'autre, creant une ambiguïtat dins lo vocabulari utilizat. Atal es abitualament convengut en pintura que las colors primárias son lo roge, lo jaune, e lo blau. Mas aquel roge seriá mai precisament lo "roge-magenta", lo roge utilizat en sintèsi additiva essent qualificat de vermelhon. Tanben, aquel blau se raprochariá del cian, lo blau utilizat en sintèsi additive essent pusleu lo blau otramer... veire a vegadas indigòt.
Tecnicas, car se la superposicion dels pigments dins l'espessor de la pintura induch puslèu un comportament de tipe sostractiu, lor juxtaposicion en superfícia induch puslèu un comportament de tipe additiu (se la pintura se comportava sonque coma una sintèsi sostractiva, la mèscla de roge e de jaune deuriá donar de roge, pas l'irange). Aquò explica los problèmas de desaturacion pendent las mèsclas, e lo domèni fòrça redusit de colors produchas per las tres colors primárias en pinture, al respècte a las puras sintèsis additivas e sostractivas (las peintras se contentan rarament de tres pigments).
Limitas[modificar | modificar la font]
Pendent lo sègle XXt, los estudis totjorn mai pregondas sus la lutz e sa percepcion per l'uèlh uman permetèron d'aprochar melhor las limitas de la nocion de colors primárias. Cal pasmens notar que los tres exemples de nuanças, donadas dins aquel paragrafe, a la nocion de colors primárias, vertadièrament son pas que de rafinaments d'un concèpt extrèmament eficaç.
Una d'aquelas limitas, e segurament mai aisida comprene, es ligat a l'intensitat luminosa. L'eficacitat dels còns qu'assegura la vision colorada per l'uèlh uman es mai flaca qu'aquela dels bastonets. Aqueles darrièrs an un espèctre de sensibilitat mai larg e gaireben uniforme d'un bastonet a l'autre. Quand l'estimulacion luminosa es flaca, lo ròtle dels bastonets venon predominant dins la vision e la percepcion de las colors n'es mermada.
E mai sèm pas totes egals devant la percepcion de las colors. D'estandards internacionals de colors primárias foguèron establits d'en primièr en 1931 per la Comission Internacionala de l'Esclairatge partent d'estudis estatisticas d'uns subjèctes etnicament semblables. Pr'amor existís una granda variança dels fenotipes en la matèria. Per exemple qualques individús possedarián quatre tipes de còns, alara que d'autres patisson de daltonisme o d'acromatopsia (abséncia totala de vision de las colors).
Encara, lo captor (l'uèlh), es pas totalament determinant dins la percepcion de las colors. La transmission e subretot l'interpretacion del senhal es essenciala. Atal, segon l'educacion e lo mitan de populacions son menadas a distingar de nuanças de colors indiscernibles per d'autres. D'estudis etnologiqcas sus de populacions d'indians de Sudamerica an per exemple mostrat l'abondança de las nuanças dels verds que podont distingar. Es probable que las approximacions tecnicas e etnicas que decidiguèron de las causidas de las colors primárias sián fòrça mens valables per de tals gropes etnics e que de fòrça nuanças de las colors, conegudas per aqueles, sián dificilament representadas per los estandards de la CIE.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Notas[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Psychologie de la perception. André Delorme. Ed: Vigot. ISBN 2-7607-0090-9


text:
Sent Pèr de Nivela
Saint-Pée-sur-Nivelle / Senpere
Sent Pèr de Nivela (Saint-Pée-sur-Nivelle en francés e Senpere en basco) qu'ei ua comuna de la província tradicionau de Labord.
Las comunas tòcatocantas que son Ahetze e Arcangós au nòrd, Sent Joan de Lus e Ascain a l'oèst, Sara au sud e Ustàrits, Zuraide e Ainhoa a l'èst.
Somari
Demografia[modificar | modificar la font]
Hèstas e celebracions[modificar | modificar la font]
Las hèstas que s'i celèbran lo 29 de junh per Sant Pèir.
Cada an que's celèbra a prèp deu lac lo Herri Urrats, hèsta de las ikastolas (escòlas bascas) deu país bascofrancés.


text:
Times Square
40° 45′ 24″ Nòrd 73° 59′ 11″ Oèst / 40.75659, -73.98626
Times Square es la plaça emblematica de la vila de Nòva York (EUA), situada al centre de Manhattan, entre las avengudas sieisena e novena, e las carrièras 39 a 52 . En son centre se crosan la carrièra 42 e l'avenguda Broadway, ont se forma una plaça originalament coneguda coma plaça Longacre. La plaça tornèt èsser nomenada per Times Square en 1904, perque lo burèu central del jornal The New York Times se situava al canton. Per celebrar lo cambiament de nom, lo jornal organizèt una fèsta publica de l'an nòu. Quand lo jornal cambièt d'adressa dins la carrièra 46 en 1913, Lo nom Times Square èra ja reconegut, e mai l'estacion de mètro de la zona foguèt nomenada tanben atal. La fèsta d'an nòu contunhèt a se far fòra de l'edifici original del jornal, fins a venir una de las fèstas de referéncia de la nuèch de l'an.
Se caracteriza per sas desenas de publicitats luminosas publicitàrias. Far una publicitat a Times Square es fòrça car; l'anoncia mens cara es aquela de Coca-cola, que paga un milion de dolars cada an, a causa d'un ancian contracte. La rason del pres de la publicat a Times Square es que s'estima que la plaça recep 26 milions de passejaires cada an. Times Square es, amb lo parc central de Nòva York, la zona metropolitana dels Estats Units d'America qu'apareis lo mai de còps dins los filmes e programas de television.


text:
Reptilia
Los Reptils son los animals de la classa Reptilia. Son caracterizats per alenar d'aire, pondre d'uòus, e aver la pèl cobèrta d'escatas. Los reptils an generalament un metabolisme de sang freda. Son tetrapòdes (tenon quatre membres o son los descendents d'aujòls de quatre membres). Los reptils son uèi presents per totes los continents levat Antartida, e se classan en quatre òrdres vivents:
- Crocodilia (crocodils, gavials, caimans, e alligators): 23 espècias
- Sphenodontia (tuataras de Nòva Zelanda): 2 espècias
- Squamata (cernalhas, sèrps, e amphisbaenia): aperaquí 7900 espècias
- Testudines (tartugas): aperaquí 300 espècias


text:
Economia de la dinastia Han
L'economia chinésa dau periòde Han es caracterizada per una aumentacion significativa de la populacion, una creissença fòrça importanta de la produccion industriala e dau comèrci e per d'assais de nacionalizacion de la part dau govèrn centrau. Per acompanhar aqueu desvolopament, la quantitat de moneda batuda e mesa en circulacion aumentèt egalament e permetèt la creacion d'un sistèma monetari estable. Lei capitalas dei Hans occidentaus puei orientaus foguèron entre lei ciutats pus grandas e pus pobladas de lor epòca. Lo govèrn ordonèt tanben la bastida de vias e de pònts per facilitar lei cambis.
Au començament de la dinastia, lei païsans èran generalament autonòms. Pasmens, acomencèron de venir dependents dei cambis comerciaus ambé lei produccions dei províncias agricòlas de l'Empèri. Ansin, en causa d'un endeutament créissent, un nombre important de païsans venguèron de trabalhadors au servici d'un grand proprietari. La dinastia assaièt continuament de sostenir lei païsans pus modèsts (imposición, limitacion impausada per la lèi...) per luchar còntra l'influéncia de l'aristocràcia, dei proprietaris e dei marchands. De mai, lo govèrn dei Han occidentaus nacionalizèt leis industriás de fèrre e de sau.
Aquelei mesuras foguèron pauc a pauc suprimidas en causa de la crisi politica e economica vèrs la fin de la dinastia. La classa dei marchands independents foguèt afeblida au profiech dei grands proprietaris. Aquelei darriers poguèron aumentar lor poissança e contuniar un modèl economic basat sur una agricultura de tenements grands après la fin de la dinastia.


text:
Nergal
Nergal (ܢܪܓܐܠ en aramèu, נרגל en ebrieu, Nergel en latin) qu'èra lo diu sumerian e babilonian deus In·hèrns, lo santuari principau deu quau e's trobava dens la ciutat-estat de Kutha. Lo son nom en sumerian que significa « mèste de la grana vila », valent a díser de l'In·hèrn. Totun, que sembla que s'agisca d'ua divinitat akkadiana, per'mor a l'epòca sumeriana, la divessa deus In·hèrns qu'èra Ereshkigal. Dens la dusau meitat deu millenni III abC, Nergal que vadó l'espós d'aquera, çò qui ei descrivut dens lo Mite de Nergal e Ereshkigal.


text:
Guèrra de Dètz Jorns
La Guèrra dei Dètz Jorns o Guèrra d'Independéncia Slovena se debanèt dau 27 de junh au 6 de julhèt de 1991 entre Iogoslavia e Eslovènia. Foguèt la premiera guèrra dau conflicte d'Iogoslavia. Foguèt entraïnada per la declaracion d'independéncia eslovena e son refús per leis autoritats centralas de Belgrade. L'armada federala foguèt cargada de reconquistar la region mai se turtèt a una resisténcia importanta dei fòrças eslovenas. De mai, deguèt faciar lo problema de la desercion dei soudats eslovèns e la manca de motivacion de la màger part deis autrei soudats. Ansin, fòrça soudats federaus preferiguèron capitular sensa combat vertadier. Un alta-au-fuòc foguèt signat lo 4 de julhèt e l'independéncia eslovena oficialament reconeguda lo 7.


text:
Puntilhisme
Lo puntilhisme es una tecnica de pintura qu'aparareguèt pel primièr còp en 1883, e que lo cap del movement es lo pintre neoimpressionista Georges Seurat, e entre mai fidèls seguidors se tròban Henri Edmond Cross e Vlaho Bokovac. Lo processus emplegat per aqueles artistas, consistís en pausar de punts de colors puras, al luòc de còp de pincèls sus la tela, foguèt lo resultat dels estudis cromatics menat per Georges Seurat (1859-1891), que en 1883 arribèt a la division de tons per la posicion de tocas de color que, mirats a una certana distància, que la retina crei las combinasons desiradas. Un autre dels mai importants seguidors del puntilhisme foguèt Paul Signac participant ensems amb Seurat e d'autres neoimpressionistas a la fondacion d'artistas independents en 1884, totrs los seguidors del puntilhisme o del divisionisme.[1]
Concèpte[modificar | modificar la font]
Aquel moviment, en contacte amb lo postimpressionisme, partís, tanben, de la figuracion de la natura, es a dire, del meteis motiu que los impressionistas, mas per eles serán de leis fisicas e fisiologicas fòrt aseguradas que caracterizerán l'esséncia de la lor pintura. Lo seu material de reflexion foguèt, subretot, los escrichs de Charles Blanc e, d'una mena mai radicala que los impressionistas, los tractats cientifics de Chevreul, Sutter e mai. Mercé a eles, lo puntilhisme se dubriguèt a un camp al delà que lo sol travalh que seriá eissit de l'aplicacion metodica de las lors coneissenças e fa la reconciliacion dels principis regids del dessenh amb los principis optics intuitius dels grans coloristes. L'esperit de logic e reflexion d'aqueles pintors pronava la reduccion de l'instint a l'òrdre, de l'impulcions al calcul, redusent a l'essencial, en mai dels tèmas de la vida modèrna o dels païsatge, lo mètode impressionista de los presentar.[2]
La declaracion de Charles Blanc: « La color, que se contraròtla per de leis fixas, se pòt ensenhar coma la musica », publicada pel primièr còp en 1865 a la suna coneguda Gramàtica dels arts del dessenh, resumís perfèctament l'actitud dels puntilhistas dabans las possibilitats expressivas de l'art e indica lo seu programa. Atal, del meteis biais qu'existisson de relacions matematicas entre los tons musicals, i a de relacions fisicas entre las colors, que se pòdon demostrar al laboratòri e se realiza efectivament per l'estudi. Per çò d'estudiar amb mai de detalhs l'interaccion de las colors e las seunas complementaris, qualques puntilhistas confeccionèron un disc que reünís totas las nuàncias de l'arc de Sant Martin, las unissant totas mejans un nombre determinat de colors intermediaras. A la seuna paleta tanben utilizavan lo blanc mesclat amb los colors primàrias, aquel que permetiá d'obtenir una multitud de tons qu'anavan d'una color amb una leugièra preséncia de blanc fins a un blanc gareben pur. Lo disc s'acabava de tel biais que las muàncias puras se concentravan cap al centre, de que van a s'estompant cap al blanc fins a arribar a la periferia.
Tecnica[modificar | modificar la font]
Las experiéncias físicas probèron tanben que la mescla de colors fa que se solhan e acaban fin finala al negre. Per atal, l'unica mescla capabla de produire l'efècte desirat es l'optica, çò que cambís alara lo factor predominant de la seuna execucion. Aprèp aver destriar de las seunas telas los elements individuals de color presentas dins la natura, lo pintre assignava a la retina de l'espectador la tasca que las tornará unir. La tecnica dels còps de pincèls dels impressionistas permetava pas l'exactitud matematica que demandavan los puntilhistas per aplicar lo seu sistèma amb tota eficacitat. Mejans l'utilizacion de minusculas tòcas de pincèls en forma de punt capitèron acumular, quitament sus de superfícias redusidas, una granda varietat de colors e tons, cadun correspondant a un dels elements que contribuís a l'aparéncia de l'objècte. A una distància determinada aquelas particulas minusculas se mesclan opticament e lo resultat produtz una intensitat de colors fòrça mai granda que quina que siá mescla de pigments. Dins aquel sens, los seus estudis de lutz e color subrepassan aqueles realitzats per quines que siá impressionistas, ja que tanben se trobèron en fòrça grandas dificultats. Amb mai de coneissenças e un uèlh mai disciplinat, deguèron trobar totas las nuàncias de l'espèctre luminós, atal coma un biais d'illuminar o d'escurcir un ton donat en relacion amb los contrastes simultanèus produch per las colors que l'entornan.
Pissarro jonhèt lo nòu moviment e en 1886, escriguèt al seu reiveindeire per li explicar la naturala d'aquela nòva tecnica:[3] « Cercar una sentèsi modèrna mejans de metòdes amb una basa cientifica, es a dire, basats sus la teoria de las colors creada per Chevreul, sus las experiéncias de Maxwell e los calculs d'O.N. Rood; remplaçar la mescla dels pigments per la mescla optica, e aquò significa decompausar los tons en los seus elements constitutius, perque la mescla optica produga de luminositats mai intensas qu'aquelas creadas per la mèscla dels pigments. »
Malgrat que la denominacion de puntilhisme es acertada comunament, subretot perque fa referéncia a la tecnica d'aquel grop, ni Seurat ni Signac l'acceptava e mai ambedos la condemnavan e evitèron aquel tèrme preferissent aquel de «divisionisme», que cobrissá melhor totas las seunas innovacions.
Puntilhisme musical[modificar | modificar la font]
Qualques compositors transportèron las conclusions del metode puntilhista al camp musical. Atal coma l'uèlh compausa las colors qu'existisson pas, l'oïda fa del meteis: fa la relacion amb de sons separats e los interprèta coma una melodia. Mas, al contrari del moviment pictorial, lo puntilhisme musical va mas alà cap a la dissociacion.[4]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (es)Suárez /Vidal (1989) p.38
- ↑ Suárez /Vidal (1989) p.40
- ↑ Historia Universal del Arte: Volum VI (1984) p.896
- ↑ (ca)La Gran Enciclopèdia en català: Volum XVII (2004)
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (es)Historia Universal del Arte: Volum IX; Alícia Suárez, Mercè Vidal; 1989; ed:Planeta; Barcelona; ISBN 84-320-8909-5
- (ca)La Gran Enciclopèdia en català: Volum XVII; DDAA; 2004; ed:Edicions 62; Barcelona; ISBN 84-297-5445-8
- (es)Historia Universal del Arte: Volum VI; DDAA; 1984; ed:SARPE; Madrid; ISBN 84-7291-594-8


text:
Mond islamic
La civilizacion islamica, mond islamic o mond musulman designa la zona geografica cobèrta par l'espandiment musulman.
La civilizacion islamica s'identifica a la civilizacion aràbia del periòde dich arabi classic (fins la casuda del Califat de Bagdad en tèrmes de datacion). D'efèit, fins a aquela epòca, la confusion amb le mond arabomusulman es totala.
Cal distriar la religion islam pròprament dicha de la civilizacion islamica. D'efèit, los pòbles vivent dins aquel espaci geografic son pas totes musulmans.
Aquel article tracta pas del aspèctes religioses, mas culturals ligats a la civilizacion concernida dins la datacion çò dicha.
Somari
Espandiement geografic[modificar | modificar la font]
Dos tipes de espandiment cultural opèran, son.
- Arabizacion culturala:
La conquèsta musulmana mèna a aquel espandiment geografic principal.
Territòri : dempuèi Al Andalús e l'Ifriqiya à l'oèst, fins a Índia a l'èst, e abitat per de populacions de cultura islamica.
L'islam nasquèt en Arabia en 622 mercé e l'egira, a la seguida de la revelacion facha a Maomet. Los Arabis profitèron de la flaquesa dels empèris vesins (empèris bizantin e sassanida). Lo fulgurent espandiment militar, e la flaqua rebutada dels conquerents arabis pels autoctòns, s'expliquèron en mai d'una cavalariá leugièra nombrosa e ordonada, una preséncia pauc constrenhenta e subretot de bons comportaments dels soldats arabis. La volontat d'espandir l'islam (Djihad = "esfòrç dins la fe", es a dire la volontat de propagar la novèla fe en un Dieu unic, se traduch per un espandiment rapid avent induch a espandir un contraròtle sul comerci mondial.
Los primièrs arrèsts d'aquelas conquèstas arribèron al sègle VIII, que se pòt considerar coma l'apogèu de l'empèri arabomusulman: batalhas de Constantinòple (718), de Peitieus (732) e de Talas (751). L'unitat d'aquel vast ensems territorial se desfach amb las querèlas dinasticas, politicas[1] e religioses (661 : naissença del chiisme).
- Islamisacion religiosa:
Autre zona d'espandiment: aquela de l'islamizacion. Apond de païses del Monde a la precedenta.
Aquela zona es mai vasta, e comprend de partidas de l'Africa Negra, las còstas de la Bana d'Africa, l'Indonesia e las Filipinas que las populacions dintrèron en contacte amb la religion dels negociants venguts far comèrci de produches escasses.
- Païses de majoritat musulmana:
Istoric[modificar | modificar la font]
La religion musulmana apareis al sègle VII de l’edat cristianitat. Dins una centana d’ans, se difusèt aviadament a l’ensems du bassin mediterranèu mejans d'arabis que conqueriguèron l’Africa del Nòrd poblada de loga data pels Berbèrs ; s'espandiguèron a la peninsula iberica dirigida per de pòbles germanics; los Arabis intègron tanben l’Asia Occidentala e desfaguèron los Bizantins e los Persans sassanidas. Aquelas regions son doncas divèrsas per lor pòblament e coneissavan ja l’esclavatge e la tracha dels Africains dempuèi l'Antiquitat. Son en partida unificadas per la cultura arabomusulmana, que los fondaments son religioses e urbans; utilizan l’arabi e le dinar dins las transaccions comercialas. La Mèca en Arabia es la vila santa cap ont los musulmans van de pelegrinatge.
Aprèp la casuda de la dinastia des Omeiadas (750), lo monde musulman s'escampilha en entitats politicas (califats, emirats, sultanats) sovent rivalas.
Al sègle XI, l’irrupcion dels Turcs venguts d’Asia centrala cambia la geografia de l'Orient Mejan e de l’Africa del nòrd, avec l’instauracion de l’Empèri Otoman (1299-1922).
Govèrn[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Es fondada sul comerci e la recerca tecnologica. Los mercants avián los metodes seguents:
- lors deslaçaments gropats lors permetavan d'èsser raubats mens aisidament ;
- Transportavan gaire d'argent liquid amb eles mejans als chècs ;
- Desvelopavan lo comèrci maritim amb la creacion de companhias maritimas ;
- Avián una monada engatjada sur l'aur que mesuravan en carats ;
- Bastiguèron en plaça un malhum de magasins nomenats Caravanserralh.
Cultura[modificar | modificar la font]
Art[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
L'arquitectura islamica es un eritatge de l'empèri Persan qu'èra l'una de las civilizacions mai desvelopada
Sciences et philosophie[modificar | modificar la font]
Educacion[modificar | modificar la font]
Drech[modificar | modificar la font]
Societat[modificar | modificar la font]
La civilizacion arabomusulmana repausa sus un malhum de vilas e d’oasis de foncions de negòci desvolopadas que lo còr es lo mercat (sok, bazar). Aquelas ciutats son ligadas entre elas per un sistèma de rotas que traversavan de regions miègaridas o deserticas. Aquela pistas son percorridas per de carregs que constisson lo trafic caravanièr.
Religion[modificar | modificar la font]
Cal distriar la religion islam d'esperela de la civilizacion Islam. En efècte, los pòbles vivent dins l'espacia plaçat jos l'obediénça dels califs son pas totes musulmans.
Confrairiás religiosas[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ remplaçament de las Omeiadas per las Abbassidas en 750.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Expression en arabi: Dar al-Islam. Sembla que l'emplec d'aquela expression convenga pas per designar la civilizacion islamica, mas puslèu a l'ensems des personas dins l'espaci geografic, çò que se rapòrta a la cretientat al respècte a l'autre monoteïsme.
- Lista dels Païses amb de populacion musulmana
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) africa del nòrd
- (fr) Revista dels monds musulmans e de la Mediterranèa
- (fr) fleurislam.net
- (fr) bostani.com
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Conéisser la Civilizacion Aràbia:
- (fr)Juan Vernet. Ce que la culture doit aux Arabes d'Espagne. Éd. Sindbad.Paris 1985.
- (fr)Claudio Sánchez-Albornoz. L'Espagne musulmane. Éd. OPU/Publisud. 1985
- Roger Garaudy.
- (fr)L'Islam vivant. Éd. La Maison des Livres. Alger 1986.
- (fr)Pour un dialogue des civilisations. Éd. Denoel,1979.
- (fr)L'Islam habite notre avenir. Éd. Desclée de Brouwer,1981.
- (fr)Promesse d'Islam. Essai. Éd. du Seuil.1981.
- (fr)Appel aux vivants. Éd. du Seuil. 1979
- (fr)Biographie du XXème siècle. Le testament philosophique de Roger Garaudy. Présentation du Père Chenu. Éd. Tougui. 1985.
- (fr)Henry Corbin. Histoire de la philosophie islamique. Éd. Gallimard. Coll. Folio.1986
- (fr)Frithjof Schuon. Comprendre l'Islam. Éd du Seuil.1976.
- (fr)Roger Du Pasquier. Découverte de l'Islam. Éd. des trois continents.1984.
- (fr)Jacques Berque. Les arabes d'hier à demain. Éd. du Seuil.1969.
- (fr)Buresi, Pascal, Géo-histoire de l'islam, Paris, Belin, Sup-Histoire, 2005, 355 p.


text:
Vueit
Lo vueit (var.void(e), vuege) qu'ei generaument definit com l'abséncia de matèria.
Dens la practica, aqueth abséncia de matèria que depend de l'escala e deu punt de vista ; per exempla, ua botelha qui deurè contiéner un liquide qu'ei considerat com vueit se contien pas sonque aire (qui ei en vertat un gas compausat de moleculas).
Deu punt de vista tecnic e industriau, lo vueit que pòt estar creat desempuish 1643 e l'experiéncia d'Evangelista Toricelli, en bèth aspirar l'aire contiengut dens un recipient (en lo bèth plear de mercuri e har baishar lo nivèu per la soa aubertura).
Dens l'espaci ua cèrta mena de vueit qu'existèish tanben dab la quasi abséncia de molecula. D'un punt de vista fisic, aqueth vueit que permet, per exemple d'evitar las friccion e donc que deisha qu'un còs en maviment e sia pas ralentit e, sens auta acceleracion ni consomacion d'energia, e demòre en maviment.
Totun, deu punt de vista de las particulas elementàrias, aqueth espaci quasi vueit d'atòm que contien particulas com neutrinos o fotons.
En mei d'aquò, un atòm qu'ei constituit d'ua nubla d'electron(s), d'un nuclèu (qui contine la quasi totalitat de la massa de l'atòm a maugrat d'estar hèra mei petit que'u son atòm) e mei que mei de vueit.


text:
Barjòus
Barjòus (Barjols en francés) es una comuna d'Occitània, en Provença, situada dins lo departament de Var.
Barjòus a recebut coma escais Lo Tivoli provençau: la vila es celèbra per sei quaranta fònts, e mai sei nombrosei fònts e ribieras.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Au sègle XIX, Barjòus devenguèt una importanta vila dau cuèr amb 24 tanariás e 19 molins de tan, 3 papetariás, una blancariá e una fabrica de cartas per jogar.
En 1851, après lo còp d'Estat dau 2 de decembre fach per lo futur Napoleon III, Martin Ferdinand, dich Bidoret, volent rejónher leis insurgents de Barjòus rassemblats a Tortor, foguèt fusilhat dos còps. Diferents monuments foguèron erigits en son onor, principalament a Barjòus, as Aups e a Sant Maissemin.
La Fèsta dei tripetas[modificar | modificar la font]
Cada an, a una data pròcha de Sant Marcèu, patron dau vilatge (lo 17 de genièr), a luòc la fèsta dei tripetas. Durant la ceremònia, un buòu es manjat per leis abitants. La dança dei tripetas a luòc a la glèisa e fa sautejar lei participants, coma pendent lei passacarrieras au son dei tamborins e de la petarrada deis arcabusas. Es una dei fèstas pus conegudas de Provença.


text:
Lingüistica
La lingüistica (tanben s'escriu linguistica) es una sciéncia umana o una sciéncia sociala qu'estúdia lo foncionament del lengatge uman.
Un o una lingüista (tanben s'escriu linguista) es un scientific que ten la formacion e la competéncia necessàrias per trabalhar en lingüistica.
La lingüistica, coma sciéncia, se caracteriza per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas. Las tres tendéncias principalas uèi son l'estructuralisme, lo generativisme e la sociolingüistica (lista non exaustiva).


text:
1980
Aquesta pagina concernís l'an 1980 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha[modificar | modificar la font]
Debanament de manifestacions novèlas que causèron la fin dau periòde Gierek e la presa dau poder per lo generau Wojciech Jaruzelski. Deguèt rapidament faciar una tièra de manifestacions organizadas per lo sindicat Solidaritat menat per un obrier catolic dich Lech Walesa.
Africa[modificar | modificar la font]
Botswana[modificar | modificar la font]
Mòrt dau president Seretse Khama. Ketumile Masire (BDP) foguèt elegit per lo remplaçar.
Asia[modificar | modificar la font]
Iran[modificar | modificar la font]
Començament de la Guèrra Iran-Iraq après una tièra de bombardaments per l'aviacion iraquiana lo 20 de setembre. Après d'avançadas de quauquei desenaus de quilomètres lòng de la frontiera, leis Iraquians foguèron finalament blocats per leis Iranians.
Iraq[modificar | modificar la font]
Començament de la Guèrra Iran-Iraq après una tièra de bombardaments per l'aviacion iraquiana lo 20 de setembre. Après d'avançadas de quauquei desenaus de quilomètres lòng de la frontiera, leis Iraquians foguèron finalament blocats per leis Iranians. Puei, lo 28 de novembre, se debanèt una batalha navala dins la region dau pòrt iraquian d'Umn Qasr. La flòta iraquiana i perdèt sièis naviris (còntra solament un per leis Iranians) e demorèt quasi inactiva fins a la fin de la guèrra en 1988.
Oceania[modificar | modificar la font]
Tuvalu[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 30 de julhet.
Vanuatu[modificar | modificar la font]
En mai, leis illas secessionistas d'Espiritu Santo e de Tanna conoguèron doas insureccions novèlas. Dins la premiera, de secessionistas conquistèron la capitala e proclamèron la Republica de Vemarana e dins la segonda, de combats opausèron lei partisans dau govèrn ai partisans de França. París sostenguèt aquela secession en empachant lo mandadís d'una fòrça militara e en reconóissent aquela independéncia. Pasmens, lo 2 de junh, Tanna foguèron reconquistada per lo govèrn locau. Puei, après l'independéncia oficiala dau país lo 30 de julhet, Lini poguèt emandar l'ajuda militara dei país de la region e obtenguèt aquela de Papoa-Nòva Guinèa. Lo 31 d'aost, un desbarquament aisat prenguèt lo contraròtle dau territòri de la Republica de Vemarana marcant la fin de secession. Aperaquí 2 300 i foguèron arrestadas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Susvolada dau sistèma de Saturne per la sonda espaciala Voyager 1. I poguèt realizar divèrsei fotografias de la planeta, de sei satellits e de realizar divèrsei mesuras de temperaturas e de composicion atmosferica. Descurbiguèt tanben uech satellits suplementaris.
Energia[modificar | modificar la font]
Premier foratge orizontau realizat dins lo jaciment de gas naturau de Lac per Elf Aquitaine e l'Institut Français du Pétrole. Aquela tecnica foguèt aplicada en 1982 ai foratges sosmarins e s'es largament difusada dins lo mond.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 19 de genièr - Jenson Button, pilòt de Formula 1 britanic
- 27 de genièr - Marat Safin, jogaire de tennis rus
- 28 de genièr - Nick Carter, cantaire american (Backstreet Boys)
- 12 de febrièr - Christina Ricci, actritz de cinèma americana
- 12 de febrièr - Juan Carlos Ferrero, jogaire de tennis espanhòl
- 21 de febrièr - Jigme Khesar Namgyel Wangchuck, rei de Botan
- 12 de març - Katie Morgan, actritz pornografica americana
- 21 de març - Ronaldinho, jogaire brasilièr de fotbòl
- 17 de junh - Venus Williams, jogaire de tennis americana
- 20 de julhet - Gisele Bündchen, modèl brasilièra
- 22 de julhet - Kate Ryan, cantaira bèlga
- 26 d'agost - Macaulay Culkin, actor american
- 12 de setembre - Yao Ming, jogaire chinés de basquèt
- 21 de setembre - Kareena Kapoor, actritz indiana
- 30 de setembre - Martina Hingis, jogaira de tennis eslovaca
- 10 de decembre - Sarah Chang, violonista americana d'origina coreana
- 18 de decembre - Christina Aguilera, cantaire american
- 20 de decembre - Ashley Cole, fotbolaire anglés
- Jordan Galland, cantaire, compositor, realizaire e productor american de pop
- Judd Vinet, un desvelopaire open-source canadian
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 2 de febrièr - William Howard Stein, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1911)
- 18 de març - Erich Fromm, psicològ e filosòf alemand (n. 1900)
- 24 de març - Oscar Romero, arcebisp d'El Salvador (n. 1917)
- 25 de març - Roland Barthes, critic e escrivan american (n. 1915)
- 31 de març - Jesse Owens, atlèta american (n. 1913)
- 15 d'abril - Jean-Paul Sartre, filosòf e escrivan alemand, Prèmi Nobel de Literatura (recusat) (n. 1905)
- 24 d'abril - Alejo Carpentier, escrivan cuban (n. 1904)
- 29 d'abril - Alfred Hitchcock, director de cinèma britanic (n. 1899)
- 4 de mai - Josip Broz Tito, president d'Iogoslavia (n. 1892)
- 18 de mai - Ian Curtis, musician britanic (Joy Division) (n. 1956)
- 7 de junh - Henry Miller, escrivan american (n. 1891)
- 7 de junh - Elizabeth Craig, escrivan britanica (n. 1883)
- 9 de julhet - Vinicius de Moraes, poèta, escrivan e diplomata brasilièr (n. 1913)
- 24 de julhet - Peter Sellers, actor britanic (n. 1925)
- 27 de julhet - Muhammad Reza Pahlavi, shah d'Iran (n. 1919)
- 10 d'agost - Yahya Khan, president de Paquistan (n. 1917)
- 17 de setembre - Anastasio Somoza Debayle, dictator de Nicaragua (n. 1925)
- 7 de novembre - Steve McQueen, actor american (n. 1930)
- 20 de novembre - John McEwen, primièr ministre d'Austràlia (n. 1900)
- 22 de novembre - Mae West, actritz americana (n. 1893)
- 4 de decembre - Francisco Sá Carneiro, primièr ministre de Portugal (n. 1934)
- 8 de decembre - John Lennon, cantaire e compositor britanic (The Beatles) (n. 1940)
- 24 de decembre - Karl Dönitz, militar e president d'Alemanha (n. 1891)
- 31 de decembre - Marshall McLuhan, professor e escrivan canadian (n. 1911)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : James Watson Cronin, Val Logsdon Fitch
- Prèmi Nobel de Quimia : Paul Berg, Walter Gilbert, Frederick Sanger
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Baruj Benacerraf, Jean Dausset, George D. Snell
- Prèmi Nobel de Literatura : Czesław Miłosz
- Prèmi Nobel de la Patz : Adolfo Pérez Esquivel
- Prèmi Nobel d'Economia : Lawrence Klein


text:
Farmacia
La Farmacia, (del grèc φάpuakov, "medicament"), es l'ensems de las sciéncias teoricas e aplicadas que menan a concebre, fabricar, contrarotlar e dispensar los medicaments.
Per farmacia se pòt tanben referir al luòc ont se preparan e se dispensan los medicaments. Aqueste luòc es mai precisament sonat "oficina de farmacia" per lo distinguir del concèpte de sciéncia.
Los farmacians partejan amb los quimistas e los mètges la responsabilitat de sintetizar de compausats organics amb valor terapeutica, e mai se lo farmacian es l'unic capable de far aqueles compausats bons per l'usatge curatiu. De mai, cada còp amb mai frequéncia se sollicita conselh a la comunitat de farmacians en matèria de santat e igièna. La Farmacia compren, en mai de las coneissenças sus medicaments, coneissenças suls efièches que pòdon aver aqueles al còrs uman e las proprietats quimicas e biologicas del còrs ont agís amb ajuda de disciplinas de la meteissa farmacia o d'autres camps parions coma son la farmacologia, farmacocinetica, farmacodinamica, toxicologia e quimia farmaceutica.