text:
Solanum tuberosum
La trufa (var. truha) o la patana o la mandòrra o la tur(r)a o la tartifla o lo tartifle o la pompira o la poma de tèrra es un tubercul produch per l'espècia Solanum tuberosum. Aparten a la familha de las Solanacèas. S'agís d'un dels legums mai consomits en Euròpa, America del Nòrd e America del Sud. Introducha en Euròpa al sègle XVI, sas qualitats alimentàrias son, d'en primièr estadas malconegudas. En defòra de sas vertuts alimentàrias, la trufa es largament utilizada dins l'industria, que sa fecula a de destinacions multiplas.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Botanica
- 3 Principalas varietats cultivadas
- 4 Utilizacion
- 5 Enemics de la trufa
- 6 Qualques chifras
- 7 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
Sols los abitants dels Andes perovians coneissián la trufa, apelada papa en quíchoa. La cultivavan prèp de 1000 ans abans J-C. La primièra descripcion coneguda data de 1533, que la devèm a Pedro de Cieza de León dins sa Cronica de Peró. Introducha en Espanha en 1534, es cultivada per de monges de Sevilha en 1573 tanben jol nom de papa. En dos sègles, la trufa va conquerir Euròpa: d'en primièr en Espanha ont prendrà lo nom de patata, puèi Itàlia taratoufffli (« pichona trufa »), Irlanda potato, Alemanha puèi França. Es introducha en França vèrs 1540 e cultivada en Naut Vivarés a Sant Auban d'Ai (sota lo nom de trifòla). Es figurada pel primièr còp per Gaspard Bauhin dins Pinax Theatri Botanici de 1596.
En França, en 1757 foguèt cultivada en Bretanha, alara en periòde de carestiá, dins la region de Rennes per Louis René de Caradeuc de La Chalotais, lèu seguit dins lo Leon per monsénher de la Marcha, escaissat « l'evesque de las patanas » (eskob ar patatez). Mas es sustot Antoine Parmentier, de retorn d'un sejorn en captivitat en Prússia, que fa la promocion de la trufa coma aliment uman e capita de desvolopar son usatge dins totes los jaces de la societat francesa. Èra estat capturat pels Prussians pendent la Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) e aviá descobèrt en aquesta ocasion la trufa, principala noiridura fornida als presonièrs. Aprèp una terribla carestiá subrevenguda en 1769, l'Acadèmia de Besançon lança en 1771 un concors sul tèma seguent : « Indicatz los vegetals que poirián suplir en cas de carestiá a los que s'emplega comunament a la noiridura dels òmes, e quina ne deuriá èsser la preparacion. » Parmentier ganha lo primièr prèmi, davant d'autres concurrents qu'avián eles tanben redigit un memòri sus la trufa, pròva que l'usatge d'aqueste tubercul èra vertadièrament a l'òrdre del jorn. Cal notar que mai d'un sègle abans Parmentier, gràcias a Jean Bauhin (1541-1612) e fraire de Gaspard Bauhin, director dels « Grands-Jardins » de Montbeliard, la patana èra consomida per obviar a la famina que sevissiá dins lo Comtat de Montbeliard independent e vengut francés pas qu'en 1793.
Al sègle XIX, la trufa èra venguda l'aliment predominant en Irlanda. L'epidemia de mildió dins las annadas 1840 es a l'origina d'una granda famina e d'una importanta emigracion vèrs los Estats Units.
Botanica[modificar | modificar la font]
Descripcion[modificar | modificar la font]
Toxicitat[modificar | modificar la font]
Principalas varietats cultivadas[modificar | modificar la font]
- Agata
- Ambo
- Balmoral
- Belle de Fontenay
- BF 15
- Bintje
- Charlotte
- Coliban
- Cwène di gâte
- Delaware
- Désirée
- Estima
- Franceline
- Jersey royal
- King Edward
- Kipfler
- Marfona
- Maris Bard
- Monalisa
- Nadine
- Nicola
- Patrone
- Pentland javelin
- Picasso
- Pink eye
- Pink fir apple
- Pontiac
- Purple congo
- Rata
- Romano
- Roseval
- Russet burbank
- Salad blue
- Sebago
- Spunta
- Trufa de China
- Vitelòta
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Usatge alimentari[modificar | modificar la font]
Las trufas son ricas en glucids e contenon de proteïnas, minerals (en particular de potassi e de calci) e de vitamina C (çaquelà, se tròba mai de vitaminas C dins las trufas que venon d'èsser recoltadas). Son pauc caloricas (mens de 80 quilocalorias per 100 gramas del legum), jos reserva d'èsser acomodadas sens excès de matèria grassa (100 g de trufas chips pòdon aportar mai de 500 kcal contra 80 per 100 g de trufas cuèchas amb d'aiga). Pasmens, presentan un indèx glicemic elevat (de 57 a 86), çò que pòt favorizar la presa de pes.
Mantun plat celèbre utiliza la trufa per ingredient principal :
- Aligòt
- Bombina
- Bonhatas de trufas
- Croquetas de trufas
- Chips
- Frita
- Galeta de trufas
- Gnocchi
- Gratin dalfinés
- Gratin savoiard
- Capolada parmentièra
- Pastís de trufas
- Petala de trufas
- Trufas a la fornièra
- Trufas en rauba dels camps
- Trufas en papilhòtas
- Trufas farcidas
- Trufas a la sarladesa
- Poutine
- Quenèlas de trufas
- Rösti
- Tartifleta
- Trufada de Cantal
Dins las regions de granda produccion, coma lo Nòrd-Pas de Calais e Picardia en França, la trufa a fach nàisser una importanta industria de transformacion industriala, que produsís en particular de chips, de purèa desidratada, de preparacions subregeladas...
Se precisarà tanben qu'a partir del sègle XIX, l'alcòl de trufa serviguèt per confeccionar la vodka, mas qu'uèi aqueste usatge es gaireben desaparegut.
Usatge industrial[modificar | modificar la font]
La fecula, apelada tanben amidon, a d'utilizacions nombrosas.Dins l'alimentation, ne pòt remplaçar la farina, èsser emplegada coma espessidor dins les salsas. S'utiliza tanben dins la pastissariá industriala e la confeccion de las biscòtas.
Mas es dins l'industria non alimentària que bnne trapam la màger part de las utilizacions : dintra dins la composicion de mantun medicament, dins la del roge de pòtas o dels cambis per nenets, dins la papetariá, lo textil, lo contraplacat. Tractat per aiga cauda, l'amidon es sonat empés e dintra dins la confeccion du caucho o dins lo glaçatge del papièr per fòto.
Çò ne ramentarem per memòria l'empesatge dels còls o punhets de camisas, disparegut uèi lo dia.N'es tot parièr l'amidon fòrça mens utilizat dins la fabricacion de còlas o pegaments.
La trufa crusa est manjada pel pacient per arrestar lo dissenteri.
Enemics de la trufa[modificar | modificar la font]
Principalas malautiás[modificar | modificar la font]
- Mildió (Phytophthora infestans),
- Rizoctone brun (Rhizoctonia solani),
- Gangrèna de la trufa (Phoma exigua),
- Fusariòsa
- Poiriduras bacterianas (bacterias),
- Gala comuna (Streptomyces scabies),
- Gala argentada (Helminthosporium solani),
Principals estalhaires[modificar | modificar la font]
- Altisa de la trufa (Psylliodes affinis),
- Cicadela des grillures de la vigne (Empoasca vitis),
- Dorifòr (Leptinotarsa decemlineata),
- Escarabat comun (Melolontha melolontha),
- Nematòdis de gala de las rasigas (Meloidogyne spp.),
- Nematòdi daurat (Globodera pallida),
- Noctuela de las sègas (Agrotis segetum),
- Pichon limaç gris (Deroceras reticulatum),
- Pesolh verd del pressequièr (Myzus persicae),
- Pesolh verd de la ròsa e de la trufa (Macrosiphum euphorbiae),
- Pesolh negre de la faba (Aphis fabae),
- Pesolh de la digitala (Aulacorthum solani),
- Bernat pudent verd dels brots (Lygus pabulinus).
Qualques chifras[modificar | modificar la font]
En 2003 (font : FAO), la produccion mondiala s'es elevada a 311,4 milions de tonas, per 192 000 km² plantats, siá un rendement mejan de 1480 t/km².
Los principals productors son los seguents :
- China : 45 000 km² - 66,8 milions de tonas ;
- Union Europèa (dels quinze) : 1,27 - 43,3
- Russia : 3,29 - 35,9
- Índia : 1,40 - 24,0
- Estats Units : 0,51 - 20,8
- Ucraïna : 1,60 - 17,6
- Polonha : 0,80 - 13,5
Al sen de l'Union Europèa de 25, lo mai bèl productor es Polonha, davant Alemanha. Lo rendement mejan dins l'Euròpa dels quinze es de 3420 t/km² e de 1670 t/km² en Polonha. Los productors europèus pus importants son los seguents :
- Polonha : 8000 km², 13,49 milions de tonas
- Alemanha : 2836,24 km², 10,17 milions de tonas
- Reiaume Unit : 1600 km², 6,97 milions de tonas
- França : 1620 km², 6,40 milions de tonas
- Païses Basses : 1571,29 km², 6,39 milions de tonas
- Espanha : 1023 km², 2,72 milions de tonas
Principals païses productors[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Joël Robuchon, Dr Patrick P. Sabatier, Le meilleur & le plus simple de la pomme de terre, éditions Robert Laffont, 1994, 250 paginas (ISBN 2-221-07626-5).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- FNPPPT : las semenças de trufas ;
- Lo CNIPT : filièra francesa de la trufa de consomacion ;
- Lo GIPT : filièra francesa de la trufa industriala ;
- L'UNPT : los Productors de trufas ;
- centre perovian de la trufa.


c: text/html

text:
Arrats
L'Arrats es un riu d'Occitània que raja en Gasconha
Nais sul plan de Lanamesa e se geta dins Garona a Valença d'Agen. Lo cors natural s'espandís sus 131 km, mas amb l'alongament del riu pel canal de la Nèsta atenh 162 km.
Somari
Departaments e principalas vilas traverzadas[modificar | modificar la font]
- Hauts Pirenèus (65) :
- Nauta Garona (31) : Bodrac
- Gers (32) : Castèthnau Barbarens, Mauvesin, Sent Clar
- Tarn e Garona (82) : Marçac
Idrologia[modificar | modificar la font]
En estivatge lo seu cors es mantengut pel canal de la Nèsta per l'asagatge, d'alimentacion en aiga potabla e de salubritat.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
2008
2008 (MMVIII) es un an bissest començat en dimars en calendari gregorian. Se correspon damb es ans 5768-5769 deth calendari ebrieu, 5109-5110 deth calendari indó e 1428-1429 deth calendari musulman. Segontes eth oroscop chinés ei un an der arrat.
Somari
- 1 Eveniments previsti
- 2 Data desconeishuda
- 3 Eveniments
- 4 Naissenças
- 5 Decèsses
- 6 Prèmi Nobel
Eveniments previsti[modificar | modificar la font]
Gèr[modificar | modificar la font]
- 1 de gèr - Eslovènia ostenta era presidéncia de torn dera UE en tot èster eth prumèr des membres qu'entrèren en ampliament deth 2004.
Hereuèr[modificar | modificar la font]
Març[modificar | modificar la font]
Abriu[modificar | modificar la font]
Mai[modificar | modificar la font]
Junh[modificar | modificar la font]
- 7 de junh a 29 de junh - Celebracion dera Eurocopa 2008 a Àustria e Soïssa.
- 14 de junh - Inici dera Expo 2008 ena ciutat de Saragossa.
Junhsèga[modificar | modificar la font]
Agost[modificar | modificar la font]
- 8 d'agost - Inici des Jòcs Olimpics d'estiu 2008 ena ciutat de Pequin, China.
Seteme[modificar | modificar la font]
Octobre[modificar | modificar la font]
Noveme[modificar | modificar la font]
- 4 de noveme - eleccions presidenciaus as Estats Units d'America.
Deseme[modificar | modificar la font]
Data desconeishuda[modificar | modificar la font]
- Eleccions Generaus en Espanha, es candidats principaus seràn José Luis Rodríguez Zapatero, er actuau President, deth PSOE e Mariano Rajoy, çò Cap dera oposicion, deth PP.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 2 de març : Eleccions presidencialas russas. Dmitrii Medvedev venguèt facilament president de Russia amb un resultat de 70,28% dei votz.
- 9 de març : Eleccions legislativas en Espanha e victòria dau govèrn Zapatero.
- 6 d'abriu : Filip Vujanović venguèt lo premier president elegit dau Montenegro.
- 13 - 14 d'abril : Eleccions generalas italianas. Victòria de la drecha de Silvio Berlusconi.
- 7 - 16 d'aost : Segonda guèrra d'Ossetia entre Georgia e una aliança compausada de Russia e dei províncias independentas d'Ossetia dau Sud e d'Abkhàzia.
- 7-8 d'aost : Ofensiva de l'armada georgiana contra Tskhinvali, la capitala d'Ossetia dau Sud.
- 9 - 10 d'aost : Contraofensiva russa victoriosa a l'entorn de Tskhinvali. La flòta georgiana foguèt egalament batuda per lei naviris rus sus la Mar Negra puei capturada e destrucha après la presa de Poti.
- 13 d'aost : Intrada de l'armada russa dins la vila de Gori. Lei dos camps acceptèron un plan de patz prepausat per Nicolas Sarkozy.
- 16 d'aost : Alta-au-fuòc de la guèrra.
- 28 de setembre : Eleccions legislativas en Àustria e en Bielorussia.
- 30 de novembre : Eleccions legislativas en Romania.
Mond[modificar | modificar la font]
- 2 de genier : Lo govèrn de Sri Lanka se retirèt de l'acòrd dalta-au-fuòc ambé lei Tamols.
- 2 - 4 de febrier : Batalha de N'Djamena e victòria dau president Idriss Déby Itno contra una rebellion.
- 8 de febrier : Eleccions legislativas a Jiboti boitocadas per l'oposicion.
- 28 de febrièr - 3 de març : Ofensiva israeliana contra lo movement Hamas e lo territòri de Gaza.
- 24 de març : Eleccions generalas botanesa e victòria dau partit de Jigme Thinley.
- 25 - 26 de març : Invasion de l'illa d'Anjouan per l'armada dau govèrn legal, sostengut per dei soudats de Senegal e de Sodan. Fin dau poder de Mohammad Bakar.
- 23 - 24 d'abriu : Eleccions legislativas de Tonga.
- 10 d'abriu : Eleccions de l'assemblada nepalesa averadas per lo Partit comunista dau Nepal.
- 26 d'abriu : Eleccions legislativas de Nauru averadas per la majoritat presidenciala.
- 30 d'abriu : Per referendum, Tuvalu demorèt una monarquia.
- 10 - 13 de junh : Guèrra a la frontiera entre Eritrèa e Jiboti. L'armada jibotiana reprenguèt lo vilatge de Ras Doumeira.
- 8 de julhet : Eleccions legislativas en Grenada averadas per lo partit d'oposicion Congrès democratic nacionau (CDN). Son cap, Tillman Thomas, venguèt premier ministre.
- 19 de julhet : Ram Baran Yadav foguèt elegit president de la novèla republica de Nepal per l'assemblada constituenta.
- 2 de setembre : Eleccions legislativas de Vanuatu.
- 5 - 6 de setembre : En Angòla, lo MPLA averan leis eleccions legislativas amb un resultat a l'entorn de 81% dei votz.
- 28 de setembre : Per referendum, l'Eqüator adoptèt una constitucion novèla basada sus lo programa sociau de Rafael Correa.
- 4 de novembre : Barack Obama foguèt elegit president deis Estats Units. Son partit averèt tanben leis eleccions legislativas.
- 27 de decembre : Començament de la guèrra de Gaza entre Israèl e lo Hamas e seis aligats.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 11 de genièr - Edmund Hillary, alpinista neozelandés, primièr òme que conquistèt Everest (n. 1919)
- 23 de febrièr - Janez Drnovšek, president d'Eslovènia (n. 1950)
- 19 de març - Arthur C. Clarke, escrivan anglés (n. 1917)
- 5 d'abril - Charlton Heston, actor american (n. 1924)
- 12 d'abril - Patrick Hillery, president d'Irlanda (n. 1923)
- 3 de mai - Leopoldo Calvo Sotelo, primièr ministre d'Espanha (n. 1926)
- 12 de mai - Robert Rauschenberg, artista pop american (n. 1925)
- 13 de mai - Saad Al-Abdullah Al-Salim Al-Sabah, emir de Kowait (n. 1930)
- 15 de mai - Willis Lamb, fisician american, Prèmi Nobel de Fisica (n. 1913)
- 11 de junh - Võ Văn Kiệt, primièr ministre de Vietnam (n. 1922)
- 23 de junh - Arthur Chung, president de Guyana (n. 1918)
- 24 de junh - Leonid Hurwicz, economista american, Prèmi Nobel d'Economia (n. 1917)
- 3 d'agost - Aleksandr Solzhenitzyn, escrivan rus, Prèmi Nobel (n. 1918)
- 10 d'agost - Isaac Hayes, musician american (n. 1942)
- 21 de setembre - Dingiri Banda Wijetunga, primièr ministre de Sri Lanka (n. 1916)


text:
1364
Aquesta pagina concernís l'an 1364 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après un ivèrn lòng e fòrça freg dau 13 de genier au 25 de març (Ren, Sèina e Léger demorèron gelats durant tres mes), mòrt dau rèi Felip II (8 d'abriu) que foguèt remplaçat per son fiu Carles V. Ja cap vertadier dau Reiaume dempuei la captura de son paire, lo sobeiran novèu contunièt sa politica de lucha còntra leis Anglés e lei Navarrencs. Dirigidas per Bertrand Du Guesclin, l'armada francesa capitèt de reconquistar Mantes (7 d'abriu), Rolleboise (9 d'abriu) e Meulan (11 d'abriu).
Aquò entraïnèt una repòsta de Carles II de Navarra, sostengut per son aliat anglés. Pasmens, aquò s'acabèt per una desfacha saunosa a Cocherel (16 de mai) que renforcèt lo prestigi de Carles V. Permetèt tanben a l'armada reiala de durbir la rota de Reims onte Carles V foguèt oficialament sacrat lo 19 de mai. Aquò li donèt la legitimat necessària per impausar son autoritat sus tot lo reiaume onte leis Anglés èran d'ara endavant en dificultat. En revènge, lo 29 de setembre, leis aliats bretons de França foguèron batuts a Auray. Lei pretendents sostenguts per Carles V foguèron tuats e du Guesclin capturats laissant la victòria totala a Joan de Montfort que venguèt definitivament duc de Bretanha.
En matèria economica, creacion dau franc d'aur que marquèt l'acomençament de l'òbra de redreiçament de l'economia dau país per Carles V. En parallèl, per limitar la superioritat militara anglesa, lo rèi formèt una armada professionala e permanenta pagada per l'impòst. Lo comandament foguèt fisat a de caps experimentats coma du Guesclin ò Olivier de Clisson. Enfin, una cavalariá importanta foguèt reünida per favorizar la mobilitat de l'infantariá entre lei batalhas.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha[modificar | modificar la font]
Creacion de l'Universitat Jagellon de Cracòvia per lo rèi Casimir III. Es la segonda universitat vertadiera d'Euròpa après aquela de Praga fondada en 1348.


text:
La Reddicion de Breda
La Reddicion de Breda qu'ei ua pintrura dab òli de Diego Rodríguez de Silva y Velázquez realizada entau Salon deus Reiaumes deu Palais deu Buen Retiro enter 1634 e 1635.
Que celebra la victòria espanhòla suber la vila olandesa de Breda tienguda per Justin de Nassau e la soa reddicion dab aunors, armas e banèras au capdau de las òsts au servici d'Espanha, generau Ambrosio Spínola, tot aquò simbolizat per la clau que de Nassau da au generau en bèth ensajar d'ajolhà's shens qu'aqueth darrèr, planvolent, ac permeti.
Uei aquesta òbra qu'ei conservada dehens lo Musèu deu Prado, a Madrid.


text:
Haití es lo pus paure país d'America e de l'Occident. Aproximativament 80% de la siá populacion viu jol lindal de pauretat e 54% viu en de condicions abjèctas de pauretat[2].
Malgrat la recuperacion recenta de la siá economia, amb una creissença positiva en 2005, quatre tempèstas tropicalas en 2008 daissèron de damatges importants dins la siá infrastructura de transpòrt e lo sector agricòla. Lo país espèra l'anullacion de 525 milions de dolars del sieu deute exterior en 2009, dins lo programa d'ajuda als païses extrèmament endeutats[2].


text:
156
Les Alpilles.
Lou vièsti en Auto-Prouvènço
Gui Bonnet e Eloudìo Minard
Lou Bausset à passa tèms
Lou camin percoula
Lou Coudounié
Canton li Troubadou...
Racino coumtadino
Lis Armana
156
Coume d'àutri Prouvençau, legisse lou journau La Provence e l'edicioun d'Arle, estènt que sian en aut di Bouco dóu Rose. Un jour, me siéu engana e, en liogo de l'edicioun d'Arle, ai croumpa lou journau emé l'edicioun de Vaucluso. Basto, li nouvello soun li memo, à part li crounico di vilage. En legissènt li pajo sus Avignoun, siéu esta atira pèr un article parlant de la pesco.
Èro Li jouious pescadou de la Bartalasso que fasien sa sourtido de printèms is ilo d’Ièro e invitavon li persouno que lou voulien à faire aquelo sourtido em’ éli. Pèr la soumo de 50 éurò, i’avié lou trasport en càrri, la travessado en batèu, lou restaurat e lou materiau de pesco sus plaço. Lou despart èro fissa à cinq ouro dóu matin, au parcage davans la garo d’Avignoun.
Acò m’a fa envejo e, mau-grat la renasso de ma femo, me siéu fa iscriéure. Quàuqui jour après, ai reçaupu ma carto, me fasènt assaupre qu’ère counvida à la sourtido.
Quand la baudufo viro dóu quiéu...
De bon matin, d’aquéu bèu jour, ai pres ma bagnolo pèr me rèndre en Avignoun, davans la garo, coume èro di. Mai just avans lou pont de Rougnouna, i’avié uno coua, que semblavo la de tóuti li matin. Ai pres ma plaço aqui au mitan, en esperant qu’acò fielarié lèu. Mai èro pas lou cas.
Èro dos bagnolo de jouine que rintravon de bouito que s’èron turtado au bèu mitan dóu pont. Vole pas vous dire tout ço que i’avié d’entramble pèr circula : de gendarmo, de poumpié, lou SAMU, de medecin, meme un elicoutèri pèr surviha tout acò. Tóuti se boulegavon pèr faire dóu miéus poussible e, belèu mai d’uno ouro après, ai pouscu travessa lou pont, pèr me rèndre en Avignoun.
Mai en arrivant davans la garo, ges de càrri, Li jouious pescadou m’avien pas espera. Alor, ai remounta dins ma bagnolo e ai founsa coume un desrata sus l’autò-routo pèr assaja de lis aganta. E en fasènt ansin, me siéu fa prendre pèr lou radar e n’en siéu esta pèr douna 130 € e dous poun de mens sus moun permés de coundurre. La journado èro bèn coumençado e se dis que quand la baudufo viro dóu quiéu, es de peno pèr l’arresta!
Vous disiéu que quand viro...
Adounc, siéu ana mens vite e quand siéu arriba à l’embarcadou de la Tourre foundudo, Li jouious pescadou avien adeja fa la travessado pèr ana is ilo.
E quouro ai vougu prene lou batèu, m’a faugu paga. Ai bèu agu fa vèire ma carto, ié dire que fasiéu partido dóu group di pescadou, rèn à faire, m’a faugu sourti 20 éurò pèr faire la travessado. Vous disiéu que quand la baudufo...
En arribant à l’ilo, li pescadou avien embarca sus un autre batèu pèr ana faire la partido de pesco, e me vaqui soulet, à pas saupre de que faire. Me siéu di Fernand, te laisses pas abatre! e siéu parti sus uno draio apelado Lou fangassié, ounte i’avié uno póusso qu’es pas de dire.
Ai pensa, belèu vas rescountra uno Nana estènt que sian sus l’ilo di naturisto, acò adurrié uno bono noto à la sourtido mancado. Mai de Nana, ges sus moun camin, just un pescadou de l’ilo que rintravo au siéu. Me diguè :
- Lou tèms se gasto, vai toumba d’aigo, e quand plòu, li peissoun volon pas se bagna e van au founs de la mar, e se n’en pòu pu pesca un soulet, alor rintre à l’oustau.
E iéu de ié dire : - I’a ges de Nana dins lou liò?
E de me respondre : - Que noun, aquéli gènt soun frilous, arribon quouro fai bèn caud e soun embarra dins un camp proun liuen d’eici, alor n’en veirés ges, mai coumenço de plòure, m’en vau lèu à l’oustau!
E viro que viraras!
Acò di, iéu me siéu entourna sus la draio e me siéu pres la raisso. Aqui ai sachu coume vai que lou camin s’apelavo Lou fangassié. Siéu arriba au port tout bagna e fangous di pèd i ginoun. Avans de rintra dins lou restaurat, en esperant li pescadou, me siéu arresta à la peissounarié ounte ai croumpa quàuqui pèis, pèr faire vèire à ma femo qu’ère vengu faire uno partido de pesco. Vers li miejour e miejo, li pescadou an desbarca e avien pas fa uno grosso pesco. Lou tèms de béure l’aperitiéu e de se metre à taulo, èro quasimen dos ouro quouro avèn dina.
E après avé dina, coumo la plueio avié pas lacha, s’es decida de faire la beloto, estènt que quand plòu, li peissoun mordon pas. Zóu! mai! dès éurò pèr faire lou councours. Siéu pas di mai fort i carto, mai enfin, pèr faire ana, me siéu fa escriéure. Ai toumba em’ un tipe qu’èro un renaire, que tout lou tèms de la partido disié de marrìdi resoun, renavo coumo se pòu pas dire, enfin basto, avèn perdu à la proumiero partido e la counsoulanto es anado encaro mai vite. Vous dise pas tout ço que lou tipe a debita. Vous l’aviéu di que quand la baudufo viro...
Vers li cinq ouro, la chourmo a decida de parti. Mai coumo i’avié forço mounde que voulien prendre lou batèu, nous a faugu espera que fague lou vai e vèn, ço que nous a un pau mai retarda. Coumo lou tèms s’èro gasta, la mar èro desmountado e avèn agu uno travessado bèn bouligadisso. En quitant lou batèu, nous an baia uno enveloupo ounte i’avié dedins uno carto pèr legi en arribant à l’oustau. L’ai bèn rejouncho au founs de ma pòchi pèr pas la bagna.
Quand la baudufo viro èi de peno de l’arresta...
E ai représ ma bagnolo pèr m’entourna, e siéu ana plan-planet pèr noun me faire «pessuga» pèr lou radar. En arribant à l’oustau, èro mai que niue. La femo èro en coulèro e me diguè :
- Te cresiéu mouart, vas pas me dire que just arrives de ta journado de pesco, e patati e patata!!
Anave pas i’esplica tout ço que m’èro arriba e aqui, ai sourti lou sa en plasti ounte i’avié li peissoun qu’aviéu acheta. Mai quand durbiguè lou sa, mountè uno óudour qu’èro pas di pu fresco. E ma femo de me dire :
- Aquéli peissoun preissavon d’èstre pesca!
Ié siéu pas ana racounta que lis aviéu croumpa à la peissounarié de l’ilo.
- Pos ana li jita au Rose ti peissoun, m’a alor di ma femo, es pas iéu que farai fricassa acò!
Alor, ai sourti de ma pòchi l’enveloupo emé la carto que nous avien douna à la sourtido dóu batèu. Auriéu bèn fa de la jita à la mar. Èro uno carto ounte i’avié dessus uno bello Nana, proun desvestido, meme pas abihado de rèn, e escri dessus jouious proumié d’abriéu. Vous dirai pas ço que ma femo m’a canta! Ço que sabe es que siéu ana coucha à la feniero. Vous lou disiéu bèn que quand la baudufo viro dóu quiéu, es de peno de l’arresta.
28378


text:
Ciprès
Ciprès
Cupressus sempervirensError d'escript : la foncion « títol » existís pas.
! style="background-color: ;" colspan="2" | Classificacion filogenetica |-----
Lo ciprès (var.cipressièr, aucuprès, ciprier, auciprier) es un genre d'arbres sempre verd de la familha Cupressaceae originari de las regions temperadas caudas de l'emisfèri nòrd. Lo nombre d'espècias inclusidas dins aquel genre varia segon los autors de 16 a 30, o mai. Fòrça espècias son cultivadas coma arbres d'ornament. Lo ciprès comun es un arbre representatiu de la flora mediterranèa. Los cipreses son de conifèrs.
Lo nom generic Cupressus es le nom latin du ciprès comun. Lo nom ven de Ciparis, personatge de la mitologia grèga, filh de Telèf, que foguèt cambiat en ciprès par Apollon.
Somari
Caracteristicas generalas[modificar | modificar la font]
Los cipreses son d'arbres o d'arbrilhons boissonants, sempervirens, podent aténher una nautor de 5 a 40 mètres.
Las fuèlhas son de forma d'escatas triangularas de 2 a 6 mm de long, dispausadas en parelhs cobrissent totalament los rams. Persistisson de 2 a 4 ans. Existís une forma jove, en forma d'agulhas de 5 a 15 mm de long, encontradas suls joves de 1 a 3 ans (o mai).
Las inflorescéncias masclas e femes son separadas mas presentas sul meteis pè, jos forma de còns globulós ,estaminats o pistilats. Los còns femes globuloses o ovoíds, de 8 a 40 mm de long, son formats de 4 a 14 escatas tanben disposausadas per parelhs. Son maduras de 18 a 24 meses aprèp la pollinizacion. Las escatas verdas o gris blavenc pòdon sentir la citronèla o la resina quand se las froisant.
Las granas son pichonas, mesurant de 4 a 7 mm de long. Pòrtan doas alas, de cada costat de la grana.
Citacion de Pablo Néruda dins un extrach de "Avoï que visquèt". - « Los cipreses de las Guaïtecas me barran lo camin....Es un monde vertical: una nacion d'aucèls, un fum de fuèlas. »
Lista de las espècias[1][modificar | modificar la font]
- Cupressus abramsiana C. B. Wolf, lo ciprès de Santa Cruz
- Cupressus arizonica Greene, lo cprès d'Arizòna
- Cupressus atlantica, lo ciprès de Marròc
- Cupressus austrotibetica Silba
- Cupressus bakeri Jeps., lo ciprès de Baker
- Cupressus benthamii Endl., le cyprès de Bentham
- Cupressus cashmeriana Carrière, lo ciprès de Botan
- Cupressus chengiana S.Y.Hu
- Cupressus duclouxiana Hickel, lo ciprès de Yunnan
- Cupressus dupreziana, lo ciprès de Tassil
- Cupressus forbesii Jeps., lo ciprès de Forbes
- Cupressus funebris Endl., lo ciprès de China
- Cupressus gigantea W.C.Cheng & L.K.Fu, le ciprès de Tibèt
- Cupressus glabra Sudworth, lo Cyprès blanc d'Arizòna
- Cupressus goveniana Gordon, lo ciprès de Gowen
- Cupressus guadalupensis S. Watson, lo ciprès de Guadalupe
- Cupressus lusitanica Mill., lo ciprès de Mexic o ciprès de Portugal
- Cupressus macnabiana A. Murray, le ciprés de MacNab
- Cupressus macrocarpa Hartw. ex Gordon, lo ciprès de Lambert o ciprès de Monterey
- Cupressus montana Wiggins, lo ciprès San Pedro Martir
- Cupressus nevadensis Abrams, le cyprès Piute
- Cupressus nootkatensis D. Don, le cyprès de Nootka
- Cupressus pygmaea (Lemmon) Sargent, le cyprès de Mendocino
- Cupressus sargentii Jeps., le cyprès de Sargent
- Cupressus sempervirens L., le cyprès toujours-vert
- Cupressus stephensonii C.B.Wolf, lo ciprès Cuyamaca
- Cupressus tonkinensis Silba, lo ciprès de Tonkin
- Cupressus torulosa D. Don, lo ciprès d'imalaia
- Cupressus vietnamensis (Farjon & Hiep) Silba, lo ciprès daurat vietnamian
- Widdringtonia cedarbergensis J. A. Marsh, lo ciprès del Cap conegut coma lo cèdre del Cap[2]
- Widdringtonia nodiflora (L.) Powrie[3]
- Widdringtonia schwarzii (Marloth) Mast.[4]
- Widdringtonia whytei Rendle[5]
Ibrids[modificar | modificar la font]
- Cupressus × leylandii A.B.Jacks. & Dallim., lo ciprès de Leyland (Cupressus macrocarpa × Cupressus nootkatensis)
- Cupressus × notabilis (A.F.Mitchell) Silba, lo ciprès remarcable (Cupressus glabra × Cupressus nootkatensis)
- Cupressus × ovensii (A.F.Mitchell) Silba, lo ciprès d'Ovens (Cupressus lusitanica × Cupressus nootkatensis)
Distribucion geografica[modificar | modificar la font]
Los cypreses son originaris de luòcs espandits dins las grandas regions temperadas caudas o subtropicalas de l'emisfèr nòrd. Lor airal d'origina compren l'oèst de l'America del Nòrd e l'America Centrala, lo nòrd d'Africa, le Orient Mejan, l'Imalaia, la China miègjornala e lo nòrd de Vietnam.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Fòrça espècias son cultivadas coma plantas d'ornament dins los pargues e jardins, e en Asia a l'entorn dels temples. Los ciprèsses son tanben utilizats dins lo Bacin Mediterranèu per constituir de barranhas contra lo vent.
Qualques espècias son apreciadas per la fusta que pòt èsser fòrça durabla. La fusta de ciprès s'utiliza per far de clavecins de tradicion italiana.
Plan sec (mai d'un an de secatge), pòt èsser utilizat coma combustible.
En Índia, lo ciprès es un arbre o un arbrilhon comun dins los jardins publics o privats; son nom local en indi es मोरपंखी, literalament « de plumas de pavon ».
Los còns o noses de ciprès son utilizadas en decoccion contra las variças e per solatjar las cambas pesugas.
Utilizacion simbolica[modificar | modificar la font]
La simbolica del ciprès es, dempèi de temps (almens dempuèi l'antiquita grèga), aquela de la vida eternala (fèlhas totjorn verdas, amb totjorn de fruches, fuste gaireben imputrescible, odor d'encens...), es per aquò qu'es utilizat per la fabricacion dels taücs dels papas. Los ciprès èran sovent plantats per parelhs pels adultes o isolats pels enfants.
Los « cipresses falses »[modificar | modificar la font]
D'autras espècias son designadas pel nom vernacular de « ciprès ». Son d'espècias appartenent al genre Chamaecyparis, parent alunha del genre Cupressus, o de plantas appartenent a la familha de las Cupressaceae avent qualques caractèrs semblables amb los vertadièrs cipreses.
- Genre Chamaecyparis
- Ciprès de Formose (Chamaecyparis formosensis)
- Ciprès de Lawson (Chamaecyparis lawsoniana)
- Ciprès du Japon (Chamaecyparis obtusa)
- Ciprès de Sawara (Chamaecyparis pisifera)
- Ciprès blanc de l'Atlantic (Chamaecyparis thyoides)
- Autres conifèrs
- Ciprès cau (Taxodium distichum)
- Ciprès de Patagonia (Fitzroya cupressoides)
- Ciprès de Siberia (Microbiota decussata)
- Cyprès de la Cordillère (Austrocedrus chilensis)
- Ciprès de Fujian (Fokienia hodginsii)
- Ciprès de las Guaitecas (Pilgerodendron uviferum)
- Autres plantas
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
En Iran, dins la vila de Yazd se trapa un dels mai vièlh ciprès del monde qu'auriá gaireben 4 500 ans[6]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Cupressus Conservation Project: Index des espèces de Cupressus
- ↑ "bs" (en) Botanica Systematica.
- ↑ "bs"
- ↑ "bs"
- ↑ "bs"
- ↑ http://www.teheran.ir/spip.php?article1524


text:
Fòbos (satellit)
Fobos es lo mai grand e lo mai pròcha de las doas lunas de Mart. Foguèt descobèrt per Asaph Hall lo 18 d'agost de 1877.
Nom[modificar | modificar la font]
Lo seu nom ven de la mitologia grèga e significa «paur panica». Aquel nom foguèt suggerit per l'astronòma Henry Madan que lo prenguèt de l'Iliada ont Fobos e Deimos (La pauc panica e la terror) son los dos companhons d'Arès, lo dieu de la guèrra. Alara que lo nom roman d'Arès es Mart, èra evident que los seus dos satellits porten aqueles noms.
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Coma totes los astres de la seuna talha, Fòbos es tròp petit per aver una forma esferica, las seunas dimensions son 27 x 22 x 18 km. Pr'amor es mai grand que l'autre satellit marcian, Deimos.
Fobos està compausat d'una mèscla de ròca e de gel. La ròca es formada per un material de condrita carbonatada, tot coma los asteroïdes de tipe C. D'imatges recents de la sonda Mars Global Surveyor indican que Fòbos es cobèrt d'una capa de regolita d'un mètre d'espessor.
La superfícia de Fòbos presenta nombroses cratèrs, que lo mai gròs es lo cratèr Stickney. Aquel cratèr es tan grand, comparat a la talha del satellit, que l'impacte produisit auriá podut o destruire. Tanben foguèt obsrevat de regas de 30 m prigondor, 150 m de larg i 20 km de long que benlèu son de marcas d'impacte.
Un dels problèmes que Fòbos e Deimos pausan als astronòms es l'origina d'aqueles astres pichons. Per qualques rasons se pòt pensar qu'es un asteroïde capturat per la fòrça de gravetat de Mart mas d'autras rasons fan pensar que serián de cosses formats a l'entorn de la planeta alara encara en formacion. E mai, Fobos presenta uns estrats qu'aquel satellit natural seriá un fragment separat d'un autre astre máger.
Características orbitals[modificar | modificar la font]
Fòbos orbita a 6 100 km d'altitud de la superfícia marciana. Perque se tròbar pas pro pròche de sa planèta, es sonque visible dins lo cèl marcian coma un punt fòrça brilhant. Lo seu diamètre es máger e la seuna orbita es mai bassa qu'aquela de Deimos, alara es lo mai brilhant dels dos.
Fòbos fa un torn de Mart en 7 h 39 min 14 s. Lo seu periòde de rotacion es exactament la meteissa, se dich alara qu'es en rotacion sincròna.
Perque sa revolucion fòrça mai rapida que la rotacion de la planèta sus ela meteissa (de 24 h e 42 min), lo satellit paréis descriure un movement retrograd: aparéis a l'alba per l'oèst e se trescòla a l'èst.
Una autra particularitat es que, gravitant sul plan eqüatorial de la planeta e tan prèp de la superfícia d'aquela, es invisible dempuèi las regions polaras: Fòbos se vei pas a de latituds de mai de 69º. Des de la superfícia del planeta s'obsèrva coma eclipsant parcialament lo Solelh.
S'observèt que Fòbos patís d'una acceleracion seculara que l'apròcha lentament de la superfícia de la planeta (tan lentament se poiriá passar 100 miions d'ans abans que es produsca la casuda). Aquela acceleracion demòra inexplicada fins ara.


text:
Periòde d'Uruk
Lo periòde d'Uruk es un estadi dau desvolopament de la civilizacion protoistorica de Mesopotamia antica. Foguèt caracterizat per l'aparicion e lo desvolopament dei premiers sistèmas de comptabilitat o d'escritura e un cambiament major dins l'organizacion urbana que veguèt una aumentacion de la talha dei vilas e la formacion dei premiers estats. Per exemple, la vila d'Uruk agantèt probablament una superficia situada entre 250 e 300 ectaras e la vila de Habuba Kabira presentèt un grop urban de 22 ectares protegit per un barri. A respèct dei periòdes precedents, la talha dei monuments principaus aumentèt tanben fòrtament. Ansin, lo temple D de l'Eanna a una superficia de 4 000 m² còntra solament 280 m² per aqueu d'Eridu, pus grand temple conegut per lo periòde d'Obeïd. Lei tombas presentèron un movement identic. Aquelei fachs mòstran donc un poder pus fòrt e capable de mobilizar de mejans importants durant una durada lònga.


text:
Comunas d'Erau
Lista de las 343 comunas d'Erau per òrdre alfabetic, amb lor còde INSEE e lor còde postal principal, e mai lor apartenéncia a las principalas estructuras intercomunalas en 2004. Vejatz tanben la lista dels cantons e la lista de las ancianas comunas.
(CAM) Comunautat d'aglomeracion Montpelhièr Aglomeracion, creada en 2002.
(CAB) Comunautat d'aglomeracion de Besièrs Mediterranèa, creada en 2002.
(CAS) Comunautat d'aglomeracion del Bacin de Tau, creada en 2003 a l'entorn de Seta.
(CAA) Comunautat d'aglomeracion d'Erau Mediterranèa, creada en 2003 a l'entorn d'Agde.


text:
Negra (solfegi)
En solfegi, ua negra qu'ei ua nòta la durada de la quau ei la meitat de la durada d'ua blanca e lo doble de la durada d'ua cròcha ; dens ua mesura de 4/4 ua negra que dura un temps.
La negra qu'ei representada per un punt negra provesit d'ua barra orientada sia de cap au haut sia de cap au baish per rasons esteticas (se la nòta b'ei hauta òm baisha la barra entà la har caber dens lo pentagrama e vice versa) o de clartat (dens lo cas qui duas nòtas son escrivudas amassas).
Lo silenci de medisha durada qu'ei lo sospir.


text:
Val Pèlis
La Val Pèlis (var. non localas: Vau Pèlis, Vath Pèlis) es una de las Valadas Occitanas e un parçan d'Occitània dins la Província de Turin (estat italian). Lo riu de Pèlis li dona son nom.
Sa vila principala es La Torre de Pèlis.
Istòria[modificar | modificar la font]
Valada de fòrta preséncia de creents e institucions vaudesas, a coma centre mai important La Torre de Pèlis. L'es sus aquelas montanhas que dins lo 1600 se passèron las batalhas di vaudés còntra la persecucion di Savòias.
Economia[modificar | modificar la font]
L'esfruchament de la pèira dins las comunas de Lusèrna e Roraa que remonta a l'Edat Mejana, encuei representa una activitat ben desvolopaa.


text:
Les Houches
Les Houches en arpitan (Les Houches en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los Ceutrons aurián #èsser los sieus primièrs abitants.
Los Houches S'ara una station de espòrts de ivèrn e de #èsser de reputacion internacionala (23 pistas d'esquí aupin) ; Los Houches se pas pas una station édifiée artificialment.
Les Ceutrons auraient été ses premiers habitants.
Les Houches est maintenant une station de sports d'hiver et d'été de renommée internationale (23 pistes de ski alpin) ; Les Houches n’est pas une station édifiée artificiellement.


text:
Pòl celèst
En astronomia, los dos pòls celèstes tenon los punts de l'esfèra celèsta vèrs que puntan l'axe de rotacion de la Tèrra e a l'entorn de que lo cèl semble doncas virar. Aqueles pòls celèstes son de punts de referéncia importants pels astronòms e los geografs e la determinacion de lor posicion sus la copòla celèsta es fondamentala. L'axe de rotacion de la Tèrra es pas fixe amb lo temps, atal la posicion dels dos pòls celèstes vària al cors del temps. Par exemple, fa gaireben 14 000 ans, foguèt l'estela Vega que determinèt lo pòl nòrd celèst, e serà coma aquò dins gaireben 12 000 ans.
Pòl nòrd celèst[modificar | modificar la font]
L'estela polara se tròba èsser una estela brilhanta actualament prèp del pòl nòrd celèst. Sa declinason es actualament de 89° 15'. Doncas se situa a mens d'un gra (un còp e mièg lo diamètre aparent de la Luna) del pòl nòrd celèst. A causa de la precession dels equinòccis va correspondre de mai en mai al pòl nòrd celèst al cors del sègle XXI.
Pòl sud celèst[modificar | modificar la font]
I a pas d'estela brilhanta marcant lo pòl sud celèst. Sigma Octantis es l'estela pus prèpa, mas es pas especialament remirabla (sa magnitud aparenta es de 5,5). Es pus practic d'utilizar la Crotz del Sud que las estelas Acrux e Gacrux (respectivament basa e somet de la crotz) forman una linha que prolongada dins lo sens Gacrux Acrux de 4,5 còps la distància los separant permet d'aténher un punt prèp del pòl sud celèst.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Granda Orsa
- a Ursae Minoris (estela polara)
- Crotz del Sud


text:
Panthera
Panthera es un genre de la familha dels felins (Felidae) que compòrta quatre espècias (leopard, leon, tigre e jaguar). Aquestas espècias se caracterizan per la capacitat de rugir.
Lo genre Panthera es estat definit per Oken en 1816 ; se classa dins los Panterinats (Pantherinae), sosfamilha apelada autrament « grands felins ».
Somari
Espècias e sosespècias[modificar | modificar la font]
Existís nòu espècias qu'an per genre Panthera, sièis desaparegudas.
Las quatre espècias actualas son :
- Lo leopard (Panthera pardus)
Catòrze sosespècias actualas dont tres decimadas per l’Òme e una desapareguda.
- Lo leon (Panthera leo)
Nòu sosespècias actualas dont doas decimadas per l’Òme e cinc sosespècias desaparegudas.
- Lo tigre (Panthera tigris)
Nòu sosespècias actualas dont tres decimadas per l’Òme e una desapareguda.
- Lo jaguar (Panthera onca)
Uèch sosespècias actualas dont una decimida per l’Òme e doas desaparegudas.
Espècias actualas[modificar | modificar la font]
Lo leopard (o pantèra) (Panthera pardus) viu actualament en Africa e Asia. Sa rauba es pigalhada. Es lo pus pichon felin de genre Panthera.
-
- Panthera pardus pardus – Leopard african
- Panthera pardus panthera – Leopard de Barbaria
- Panthera pardus meas – Leopard de Java
- Panthera pardus saxicolor – Leopard iranian
- Panthera pardus kotiya - Leopard de Sri Lanka
- Panthera pardus delacouri – Leopard indochinés
- Panthera pardus fusca – Leopard indian
- Panthera pardus orientalis - Leopard d’Amur[1]
- Panthera pardus nimr – Leopard d’Arabia
- Panthera pardus japonensis – Leopard del nòrd de China
- (†)Panthera pardus jarvesi – Leopard del desèrt de Juda (atudat)
- (†)Panthera pardus tulliana – Leopard d’Anatolia (atudat)
- (†)Panthera pardus adersi – Leopard de Zanzibar (atudat)
Lo leon (Panthera leo) se caracteriza per sa crinièra espessa pel mascle e sa capacitat de viure en grop (lo sol felin qu'a aquesta possibilitat). Son pelatge es fauve unit, mas los pichons son leugièrament pigalhats. Son airal de reparticion s’espandís en Africa Subsahariana e en Índia. Es lo segond felin del mond per la talha.
-
- Panthera leo leo – Leon de l’Atlàs (atudat a l’estat salvatge)
- Panthera leo nubica – Leon èst-african (risc mejan)
- Panthera leo senegalensis – Leon de Senegal (risc mejan)
- Panthera leo azandica – Leon del nòrd-èst de Còngo (risc mejan)
- Panthera leo bleyenberghi – Leon de Katanga (risc mejan)
- Panthera leo krugeri – Leon de Transvaal (en dangièr)
- Panthera leo persica – Leon d’Asia (en grand dangièr)
- (†)Panthera leo melanochaita – Leon del Cap (atudat)
- (†)Panthera leo europaea – Leon europèu (atudat)
Lo tigre (Panthera tigris) es lo pus grand felin del genre Panthera. Son pelatge es irange amb de raias negras. Viu actualament en Asia Orientala.
-
- Panthera tigris tigris – Tigre de Bengala (en dangièr)
- Panthera tigris corbetti – Tigre d’Indochina (en dangièr)
- Panthera tigris sumatrae – Tigre de Sumatra (en dangièr)
- Panthera tigris altaica - Tigre de Siberia (en grand dangièr)
- Panthera tigris jacksoni – Tigre malai (en grand dangièr)
- Panthera tigris amoyensis – Tigre de China Meridionala (en grand dangièr)
- (†)Panthera tigris virgata – Tigre de la Caspiana (atudat)
- (†)Panthera tigris sondaica – Tigre de Java (atudat)
- (†)Panthera tigris balica – Tigre de Bali (atudat)
Lo jaguar (Panthera onca) viu actualament en America Centrala e del Sud dins la selva tropicala. Sembla fòrça lo leopard, mas en pus grand.
-
- Panthera onca onca – Jaguar d’Amazonia (en dangièr)
- Panthera onca hernandesii – Jaguar mexican (en dangièr)
- Panthera onca veraecrucis – Jaguar de Tèxas (en grand dangièr)
- Panthera onca centralis – Jaguar d’America Centrala (en dangièr)
- Panthera onca goldmani – Jaguar del nòrd de l’America del Sud (en dangièr)
- Panthera onca palustris – Jaguar del sud de Brasil (en dangièr)
- Panthera onca peruvianus – Jaguar de Peró (en dangièr)
- (†)Panthera onca arizonensis – Jaguar mexican e nòrd-american (atudat)
Espècias atudadas[modificar | modificar la font]
- †Panthera gombaszoegensis (syn. †P. shawi, †P. arvernensis, †P. toscana) – Jaguar europèu (atudat naturalament)
- †Panthera combaszoe – ?Pantèra primitiva (atudat naturalament)
- †Panthera schreuderi - ?Pantèra primitiva (atudat naturalament)
- †Panthera crassidens – Leopard primitiu (atudat naturalament)
- †Panthera palaeosinensis – Tigre primitiu (atudat naturalament)
-
- †Panthera pardus sickenbergi - Leopard europèu (atudat naturalament)
-
- †Panthera cf. Panthera leo (Laetoli) - ?Leon (atudat naturalament)
- †Panthera leo ssp. (Olduvai) - Leon (atudat naturalament)
- †Panthera leo fossilis (sin. †P. mosbachensis)– Leon de las cavèrnas primitiu (atudat naturalament)
- †Panthera leo spelaea (sin. †P. youngi) – Leon de las cavèrnas eurasiatic (atudat naturalament)
- †Panthera leo sinhaleyus – leon de Ceilan (atudat naturalament)
- †Panthera leo vereshchagini – Leon de l'estrech de Bering (atudat naturalament)
- †Panthera leo atrox – Leon american (atudat naturalament)
-
- †Panthera tigris trinilensis - Tigre del Trinil (atudat naturalament)
-
- †Panthera onca augusta – Jaguar nòrd-american (atudat naturalament)
- †Panthera onca mesembrina – Leopard de Patagonia (atudat naturalament)
Ibridacions e anomalias de pelatge[modificar | modificar la font]
Arriba que d'individús d’espècias diferentas s’acoplen e balhen d'ibrids, coma lo tigron o lo ligre (entre lo leon e lo tigre), mas tanben entre las quatre espècias. Mas aquestes individús rares naisson sovent en captivitat.
Las anomalias de pelatge son pas mai frequentas, mas tòcan tanben las quatre espècias. Arriba que nascan un leon o un tigre blanc, una pantèra o un jaguar negre.
Istoric[modificar | modificar la font]
Las primièras traças del genre Panthera datan del Pliocèn mejan (3,5 milions d’annadas environ) d’Euròpa. Sos fossils son atribuits a Panthera gombaszoegensis. Çaquelà, en Africa, un autre fossil trobat a Laetoli, datat tanben de 3,5 milions d’annadas sembla d'aparténer a un lion primitiu.
Panthera gombaszoegensis seriá çaquelà la primièra espècia de genre Panthera ; aviá de caractèrs de leons e de tigres, sos fossils son estats formalament identificats sul continent europèu (França, Itàlia, Anglatèrra, Espanha, Alemanha e Païses Basses) dins los depaus datats del Pliocèn tardiu e del Pleistocèn inferior e mejan.
D’autres fossils del Pleistocèn inferior de l’Ancian Mond apartenon a Panthera combaszoe e Panthera schreuderi.
Las primièras formas de leopards, Panthera crassidens, son aparegudas al Pleistocèn inferior (1,5 milions d’annadas) en Africa ; puèi l’espècia, aprèp èsser estada remplaçada per Panthera pardus, migrèt sus tota Africa, en Euròpa (ont es actualament desapareguda) e sus tota Asia.
Las formas primitivas de leons las mai ancianas provenon de Tanzania (Gòrjas d'Olduvai, Pleistocèn inferior, 1,7 milions d’annadas) e son atribuidas a Panthera leo fossilis. Sembla aver penetrat en Euròpa fa 700 000 ans (Itàlia) ont s’instalèt. Mantun fossil es estat trobat en França, en Espanha e en Alemanha. Panthera leo fossilis èra pus grand que lo tigre de Siberia (Panthera tigris altaica).
Fa environ 350 000 ans, Panthera leo fossilis foguèt remplaçat per una autra sosespècia pas gaire mai pichona : Panthera leo spelaea, lo leon de las cavèrnas. Aquesta sosespècia es estada trobada un pauc pertot en Euròpa (França, Alemanha, Anglatèrra) a la Siberia Orientala. Aqueste leon es plan conegut sus las parets de las cavèrnas europèas, per las gravaduras e pinturas del Paleolitic superior ; d’autres imatges son estats gravats dins d’evòri (defensas de mamots). Sembla que, d’aprèp los « testimoniatges » de la bauma de Chauvet, lo leon de las cavèrnas deviá èsser especializat dins la caça dels bisons (Bison priscus).
Los leons d’Asia (Panthera leo persica) semblan d'èsser una relíquia dels leons de las cavèrnas. A la fin del periòde glaciari, son territòri s’espandissiá de la peninsula italiana a Índia.
Una sosespècia de la talha del leon d’Asia, de cran pus cort (apelat Panthera leo vereshchagini), s’installèt a l'ocasion d’un refrejament general, fa environ 35 000 ans, sus l'estrech de Bering, de la Siberia (Russia) al territòri de Yukon (Canadà) ; un immens glacièr separava Yukon e Alaska de la rèsta del continent nòrd-american.
A l'ocasion d’un rescaufament, fa 25 000 ans, l'estrech de Bering s’escafèt tornarmai jos las aigas ; un corredor de tèrra se creèt lo long de las Montanhas Rocosas, ligant lo territòri de Yukon e los Estats Units ; los lions, qu'an encara evoluit, migrèron vèrs los Estats Units.
Aquesta ultima sosespècia, apelada Panthera leo atrox, lo leon american, foguèt la pus granda e la pus poderosa de totas las sosespècias de leons (mai granda encara que lo tigre de Siberia e son ancèstre Panthera leo fossilis). S’installèt rapidament sus aqueste continent. Sos mai bèls fossils provenon de Rancho La Brea, un jaç de quitran natural a Los Angeles ont son estats exumats prèp de 80 especimèns.
La sosespècia s’installèt en Mexic, passèt l’istme de Panamà e migrèt vèrs l’America del Sud. Foguèt blocada pels Andes, mas s’installèt lo long del Pacific fins a Peró.
Los leons de l'estrech de Bering (Panthera leo vereshchagini) e d’America (Panthera leo atrox) an probable la meteissa origina que los tigres (Panthera tigris) ; se pòt doncas suggerir que Panthera leo spelaea foguèt tanben l’ancèstre del tigre. L’espècia Panthera palaeosinensis, del Pleistocèn mejan de China, foguèt sens cap de dobte lo cadenon mancant entre las doas espècias. Autres còps, se podiá rencontrar lo tigre en Asia Menora, mas s’atudèt, victima de la caça.
Lo jaguar (Panthera onca), es sens dobte lo descendent de Panthera leo atrox. Panthera onca augusta, una espècia de jaguar nòrd-americana, foguèt tanben exumada dels poses de quitran de Rancho La Brea. Lo jaguar viviá autres còps en America del Nòrd, abans de s’atudar, victima de la caça.
Galariá de fòtos[modificar | modificar la font]
- Leopard
- Leon :
- Tigre :
- Jaguar
- Tigron (ibrid)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Felins
- jaguar europèu
- Leopard
- Leon
- Leon de las cavèrnas
- Leon american
- Tigre
- Tigre de Bengala
- Tigre de Siberia
- Jaguar
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 180592 Panthera Oken, 1816 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Panthera (en)
- Referéncia NCBI : Panthera (en)
- Referéncia CITES : genre Panthera (fr+en) (sul sit de l’UNEP-WCMC)


text:
156
Les Alpilles.
Lou vièsti en Auto-Prouvènço
Gui Bonnet e Eloudìo Minard
Lou Bausset à passa tèms
Lou camin percoula
Lou Coudounié
Canton li Troubadou...
Racino coumtadino
Lis Armana
156
Li novo que nous arribon de la republico bananiero mounte vivèn an de mai en mai de que escalustra lou paure mounde, sabès, aquéli que soun paga au SMIC, li que van dins li «resto du coeur», coume aquéli qu’an pas d’autre oustau que la carriero... Vesès un pau lou paumarés que l’atualita nous a permés d’establi :
Soun bèn countènt, dounc, li pàuri gènt dóu païs de Franço, de vèire que d’ùni que i’a soun pas dins la misèri, bord qu’an trouva lou biais de despenja de poulit regime de banano dóu bananié!
Se demandon, pamens, se tout acò es pas forço eisagera e se la decènci déurié pas li reteni de se groupa emé tant d‘apetis autour de l’assiette au beurre?
30267


text:
Edoard de Woodstock
Edoard de Woodstock (lo 15 de junh de 1330 – lo 8 de junh de 1376), mei conegut com lo Princi Negre, qu'èra lo hilh deu rei Edoard III d'Anglatèrra e lo pair deu rei Ricard II d'Anglatèrra. Qu'èra princi de Galas, duc de Cornoalha, puish princi d'Aquitània.
Que participè a las batalhas de Crécy e de Peitieus.
Representant deu Rei d'Anglatèrra en Aquitània, que perpetrè ua seria d'operacions crudèlas entà espaurugar las òsts francesas e aflaquir le dehens los territòris contrarollats per França ; en mei d'esbarrejar mot sang en Lengadòc, que prengó Lemòtges en bèth aucir, segon Jean Froissart, 3000 personas.
La soa rivalitat dab lo Rei de França que dè lo parat a Gaston Febus de declarar aubertament l'independéncia de Bearn.
En Espanha, que pelegè entau rei Pèir lo Crudèl contre Enric de Trastamara mes non ho pas pagat peu purmèr, çò qui l'obligè a vàder impopular en Aquitània per'mor d'ua levada de taxas. En mei d'aquò, lo son retorn d'Espanha, malaut, ajaçat e shens sos, qu'èra segon Pèir Tucoo-Chala, iniciaument previst entà castigar Gaston Febus e, fin finala, que's devó har en bèth demandar l'autorizacion deu comte de Fois-Bearn, en tot depausar las armas e devath la gaita deus òmis d'armas de Bearn.


text:
Hernán Cortés
Hernán Cortés de Monroy y Pizarro (Medellín, Extremadura, alavetz Castelha, 1485 – Castilleja de la Cuesta, Andalosia, lo 2 de decembre de 1547) foguèt un dei conquistadors principaus que conquistèt e someteguèt l'Empèri Astèca.
Nascut dins lo Reiaume de Castelha, traversèt l'ocean per faire fortuna e visquèt dins l'illa d'Hispañola puei a Cuba onte recebèt una proprietat coloniala (una encomienda) e organizèt una expedicion de conquista dau continent maugrat l'ostilitat persistenta dau governador de la colonia, Diego Velázquez de Cuéllar.
Estrategicament e tacticament, comprenguèt l'ostilitat de grops indians còntra la supremacia astèca e seis aliats, l'avantatge donat per l'explecha de mites de la religion astèca e la poissança deis armas europèas a respèct deis armas tradicionalas utilizadas en America Centrala. En mai d'aquò, aguèt una mestressa indiana, coneguda dins l'Istòria coma Doña Marina que foguèt tanben son conselhier e son interprèta. Fin finala, maugrat quauquei desfachas importantas e una resisténcia acarnada (Nuech Trista), capitèt la conquista rapida dei territòris astècas. Coma recompensa, foguèt nomat duc de Oaxaca per lo rèi d'Espanha e rintrèt au país vèrs 1540 ambé de riquessas importantas.
Somari
- 1 Familha e jovença
- 2 La conquista de Mexic
- 3 Leis expedicions vèrs Califòrnia
- 4 L’expedicion d’Argier e sa mòrt
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Ligams intèrnes
- 7 Bibliografia
Familha e jovença[modificar | modificar la font]
Hernán Cortés èra lo fiu unic d’una familha de l’aristocràcia auta d’Espanha entre 1483 e 1485[1]. Son paire, Martin Cortés de Monroy, foguèt Procuraire generau, e divèrsei membres de la familha participèron ambé succès a la Reconquista, especialament dins la província d’Estremadura. I obtenguèron de fèus.
A 14 ans, Cortés foguèt mandat per doas annadas a l’Universitat de Salamanca avans d’abandonar seis estudis per començar una carriera dins l’armada. En 1504 o 1506, s’embarquèt per America per participar a la colonizacion de l’illa d’Hispaniola. I recebèt de tèrras, d’esclaus e la carga de notari.
En 1511, participèt a una campanha de conquista de l’illa de Cuba e recebèt d’autrei tèrras. Venguèt tanben cònsol de Santiago de Cuba. En 1518, après leis expedicions en Yucatan e lei racòntes de Francisco Hernández de Córdoba (1517) e Juan de Grijalva (1518) a prepaus d’aur dins lei ciutats de la region, se decidiguèt de preparar a son torn una expedicion dins la region.
La conquista de Mexic[modificar | modificar la font]
Lei premiers contactes[modificar | modificar la font]
En causa de la mesfisança dau governador de Cuba, Cortés foguèt obligat de precipitar sa partença ambé solament onze naviris e mens d’un milier d’òmes. Pasmens, la màger part èran de soudats experimentats qu’avián ja participat ai guèrras d’Itàlia. Lo 22 d’abriu de 1519, desbarquèron pròche dau luòc ocupat per la vila modèrna de Veracruz. Lei premiers contactes ambé lei Maias foguèron relativament bons e Cortés descurbiguèt doas personas que van aver un ròtle primordiau dins la perseguida de son expedicion.
Lo premier foguèt lo capelan espanhòu Gerónimo de Aguilar qu’èra un presonier ancian d’una tribú d’Indians. Lo segond èra una esclava, dicha Malintzin. Lei dos avián una conoissença fòrça importanta dei lengas, dei populacions e de la politica de la region. Venguèron de membres majors de l’expedicion. Puei, Cortes aprenguèt l’existéncia d’un país dich ‘’Mexico’’, en fach l’Empèri Astèca, que sembla d'èsser lo centre dei riquessas circulant dins la region. De contactes foguèron donc conclús ambé lei representants de son rèi, Moctezuma II e la conquista d’aquela region va venir pauc a pauc l’objectiu principau de Cortés.
De la fondacion de Vera Cruz a Cholula[modificar | modificar la font]
Per començar la conquista de Mexic, Cortés fondèt una vila a l’endrech dau desbarcament que foguèt dicha Veracruz. Ne’n venguèt lo capitani generau devenent donc independent de l’autoritat dau governador de Cuba. Aquò, e l’abséncia de resultats dins l’expedicion, entraïnèt una revòuta d’una partida dei membres de l’expedicion. Cortés deguèt eliminar lei caps principaus dau movement per reprendre lo contraròtle de seis òmes.
D’autra part, gràcias ai conseus de Malintzin, lo conquistador poguèt crear de relacions diplomaticas ambé de pòples enemics deis Astècas. Descurbiguèt tanben lo dieu Quetzalcoatl, divinitat principala de tota la region d’America Centrala, e lei tradicions parlant de son retorn sota la forma d’un òme blanc.
Lo 19 d’aost de 1519, acomencèt sa campanha en direccion dei territòris astècas. Lo 2 de setembre, averèt una batalha còntra lei tropas de la ciutat de Tlaxcala, enemiga de la Tripla Aliança astèca[2], e obtenguèt son aliança e son sostèn. Aprofichant aquelei renfòrç e la possibilitat de faire una pausa, leis Espanhòus poguèron contuniar d’avançar après quauquei setmanas per arribar a Cholula onte recebèron un acuelh favorable per leis Astècas. Pasmens, aquela recepcion èra una leca per eliminar l’expedicion durant la nuech. Avertits, Cortés e sei fòrças ataquèron d’en premier e destruguèron la vila tuant entre 15 000 e 30 000 abitants.
La conquista de l’Empèri Astèca[modificar | modificar la font]
L’intrada dins Tenochtitlan[modificar | modificar la font]
La destruccion de Cholula permetèt ais Espanhòus d’espaurir leis Astècas que deguèron acceptar l’intrada de Cortés e de seis aliats dins lor capitala Tenochtitlan lo de novembre de 1519. Totei leis exigéncias de Cortés foguèron egalament acceptadas coma lo desliurament d’aur cada an a Cortés e au rèi d’Espanha e lo remplaçament de l’estatua d’un dieu astèca per una escultura de la Verge Maria.
Enterin, de combats avián agut luòc a l’entorn de Veracruz entraïnant la mòrt de quauquei membres de la garnison. Aquò mostrèt ais Astècas que leis Espanhòus èran pas de dieus mai solament d’òmes normaus. De mai, a Tenochtitlan, lei relacions entre lei dos camps venguèron fòrça marridas après la descubèrta d’un tesaur escondut per de soudats de Cortés. Per empachar una ataca massiva deis Astècas, Cortés decidiguèt tornarmai d'agir d'en premier e prenguèt lo rèi Moctezuma II coma ostatge. Aqueu darrier deguèt venir lo vassau dau rèi d’Espanha.
La lucha intèrna entre conquistadors[modificar | modificar la font]
Quauquei jorns après lo succès de Cortés a Tenochtitlan, una expedicion desbarquèt per esquichar la rebellion de Cortés còntra l’autoritat dau governador de Cuba durant la fondacion de Veracruz e la presa dau titól de capitani generau. Dirigit per Panfilo de Narvaez, annoncièron la traïson de Cortes ais Astècas e li donèron lo drech de lo tuar.
La reaccion de Cortés foguèt rapida. Laissant un centenau d’òmes en garnison a Tenochtitlan, mandèt una ofensiva rapida còntra Narvaez que foguèt tuat après una sospresa. Lo rèsta de sei tropas acceptèt de jónher l’expedicion de Cortés gràcias au racònte dei riquessas de la capitala astèca.
La rebellion astèca[modificar | modificar la font]
Après sa victòria còntra Narvaez, l’armada de Cortés intrèt tornarmai dins Tenochtitlan lo 24 de junh de 1520. Pasmens, l’acuelh foguèt fòrça marrit e una revòuta aguèt luòc entraïnant la mòrt de Moctezuma II e la rebellion generala de la vila dins la nuech dau 30 de junh au 1en de julhet (Nuech Trista). Vencuts, leis Espanhòus se deguèron retirar en fòra de la ciutat ambé de pèrdas importantas.
Pasmens, lo 7 de julhet, l’ofensiva astèca foguèt replegada a Otumba. Gràcias au sostèn de Tlaxcala, Cortés poguèt formar una armada novèla e enceuclar Tenochtitlan que deguèt capitular lo 13 d’aost de 1521 marcant la fin de l’estat astèca.
Après sa victòria còntra leis Astècas, Cortés mandèt d’autreis expedicions en America Centrala. En 1524, la traïson de Cristóbal de Olid durant una expedicion vèrs lo sud l’obliguèt de mandar una ofensiva en fòra de Mexic. Aprofichant sa partença, de rumors d’insurreccions astècas aguèron luòc au profiech dau darrier emperaire astèca, Cuauhtémoc ambé lo sostèn dau rèi de Tlacopan.
Foguèt l’ocasion per Cortés d’assegurar son poder per l’eliminacion dau rèsta de l’aristocràcia auta astèca encara enemiga deis Espanhòus e per la desfacha finala de Cristóbal de Olid que foguèt egalament tuat.
Leis expedicions vèrs Califòrnia[modificar | modificar la font]
Entre 1533 e 1540, Cortés mandèt o diriguèt quatre expedicions d’exploracion e de colonizacion vèrs Califòrnia. Aqueleis operacions obtenguèron gaire de resultats mai permetèron ais Europèus de descubrir de territòris novèus au nòrd de Mexic.
L’expedicion d’Argier e sa mòrt[modificar | modificar la font]
En 1541, Cortés, vengut duc de Oaxaca coma recompensas de sei conquistas, foguèt volontari per dirigir una ataca còntra Argier. Pasmens, en causa d’una tempèsta, sa flòta deguèt faciar de pèrdas importantas e la vila resistiguèt au sètge. Après aquela revirada, moriguèt en 1547 a Castilleja de la Cuesta en Espanha mentre que preparava son retorn en America.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La màger part dei fònts donan l’annada 1485 coma data de naissança.
- ↑ La Tripla Aliança èra l'aliança entre Tenochtitlan, Texcoco e Tlacopan. Lo territòri d'aquelei ciutats formava l'Empèri Astèca.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Conquistador: Hernan Cortes, King Montezuma, and the Last Stand of the Aztecs, Buddy Levy, 2008, ISBN 978-0-553-80538-3.
- (en) Restall, Matthew, Seven Myths of the Spanish Conquest, Oxford University Press, 2003, ISBN 0-19-516077-0.
- (en) Thomas, Hugh, 1993, Conquest: Cortés, Montezuma, and the Fall of Old Mexico, ISBN 0-671-51104-1.
- (en) White, Jon Manchip, 1971, Cortés and the Downfall of the Aztec Empire, ISBN 0-7867-0271-0.
- (es) Hernán Cortés, José Luis Martínez, Edicion del Fondo de Cultura Económica y UNAM, 1990.
- (es) El dios de la lluvia llora sobre México, László Passuth, 1939, ISBN 84-217-1968-8.
- (es) Compostela de Indias, su origen y fundación, Salvador Gutiérrez Contreras, 1949.
- (es) Hernán Cortés: el conquistador de lo imposible, Bartolomé Bennassar, 2002.
- (fr) Kirkpatrick, F.A, Les conquistadors espagnosl, Payot, Paris, 1935.


text:
Bruce Springsteen (Freehold, 23 de setembre de 1949) es un cantaire de rock e autor-compositor american. Es famós per sas prestacions amb son grop, lo E Street Band. Escaissat "The Boss", Springsteen es mai que mai conegut per sas paraulas poeticas, ont es descrita la vida de la classa obrièra americana, en particular de New Jersey ont es nascut, amb de còps que i a un aspècte pus politic. Sas performàncias scenicas son famosas per èsser longas e energicas, amb de concèrts donats dempuèi las annadas setentas fins a uèi, de mai de tres oras de long.
Springsteen es nascut lo 23 de setembre de 1949, al Monmouth Medical Center de Long Branch, New Jersey. Passèt son enfància a Freehold, una vila vesina. Demorava dins la South Street e frequentava la Freehold Borough High School. Son paire, Douglas Frederick Springsteen, èra d'aujòls olandeses e irlandeses e trabalhava coma menaire de bus, entre autras, mas èra sovent sens emplec. Springsteen diguèt qu'èra mai que mai sa maire, Adele Ann (nascuda Zerilli), que ganhava lo pan. Sa maire èra secretària e es d'origina italiana. Sa grand mairala èra nascuda a Vico Equense, una vila al ras de Nàpols. A doas sòrres pus jovas, Virginia e Pamela.


text:
Henry Laurence Gantt
Henry Laurence Gantt, (1861-1919), èra engenhaire en mecanica e consultant en bailejament. Es subretot conegut per aver mes al punt en 1910 son celèbre diagrama fòrça utilizat en gestion dels projèctes.
Aqueles diagramas de Gantt foguèron utilizats sus de projèctes majors, coma la Restanca Hoover o lo sistèma de las autorotas interestats als Estats Units d'America, e contunhan d'èsser una aisina importanta dins la gestion del projècte[1].
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Gantt nasquèt a Calvert County, al Maryland. Foguèt diplomat de l'Escòla McDonogh en 1878 e estudièt mai tard al Stevens Institute of Technology dins lo New Jersey.
Trabalhèt coma ensenhaire e dessenhaire abans de venir un engenhaire en mecanica. En 1887, jonhèt Frederick Winslow Taylor dins l'aplicacion dels principis de gestion scientifica a lor trabalh a Midvale Steel e Bethlehem Steel - trabalhèt amb Taylor fins a 1893. Dins sa carrièra mai tard coma consultant en bailejament - a la seguida de l'invencion del diagrama de Gantt - tanben concebèt lo sistèma de pagament dels salaris "tascas e bonus" e de metòdes de mesura de l'eficacitat e de la productivitat dels trabalhadors.
En 1916, influenciat per Thorstein Veblen, metèt en plaça la Novèla Maquina (New Machine), una associacion que cercava d'aplicar los critèris d'eficacitat industriala al procèssus politic.
L'American Society of Mechanical Engineers (ASME) balha una medalha annala en onor d'Henry Laurence Gantt[2].
Los diagramas de Gantt[modificar | modificar la font]
L'eretatge de Henry Gantt per la gestion de produccion es lo seguent:
- Lo diagrama de Gantt
Encara considerat uèi coma una aisina de gestion importanta, dona un calendrièr grafic per la planificacion e lo contraròtle de las òbras, e lo registrament de la progression de las estapas d'un projècte. Aqel diagrama a una variacion modèrna, lo malhum PERT .
- L'eficacitat industriala
Se pòt produire pas que per l'aplicacion de l'analisi scientifica a totes los aspèctes del trabalh en cors. Lo ròtle de gestion industriala es de melhorar lo sistèma en rebutant los accidents.
- Lo sistèma de Trabalh e Bonus
Liga la prima versada als bailes segon lo biais qu'ensenhan a lors emplegats cossí melhorar las performanças.
- La responsabilitat sociala de las entrepresas
Crei que las entrepresas an d'obligacions a respècte del ben èsser de la societat ont opèran.
Gantt creèt fòrça tipes de grafics[3]. Concebèt sos diagramas per tòca que los contramèstres e autres supervisors pòscan rapidament saber se la produccion respècta la planificacion, es en avança o en retard. Los logicials modèrnes de gestion de projècte incluson aquela foncion critica.
Un metòde novèl d'afichatge de las interdependéncias entre los procèssus per aumentar la visibilitat de las planificacions de produccion foguèt inventat en 1896 per Karol Adamiecki, semblabla a aquela definida per Gantt en 1903. Pasmens, Adamiecki publiquèt pas sas òbras dins una lenga populara en Occident. Alara, Gantt foguèt en mesura de popularizar son metòde, desvolopada a l'entorn de l'an 1910-1915. Amb de modificacions menoras, çò que ven de l'organigrama Adamiecki es ara pus comunament nomenat lo « diagrama de Gantt »[4].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Gantt chart history.
- ↑ (en)|Medalha Henry Laurence Gantt de l'ASME
- ↑ (en)Herrmann, Jeffrey W., History of Decision-Making Tools for Production Scheduling, Proceedings of the 2005 Multidisciplinary Conference on Scheduling: Theory and Applications, New York, July 18–21, 2005.
- ↑ (en)Gerard Blokdijk, Project Management 100 Success Secrets, Lulu.com, 2007, ISBN 0980459907, Google Print, p.76
Annèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Publicacions[modificar | modificar la font]
Gantt publiquèt divèrses articles e libres; entre eles:
- 1916. Work, Wages, and Profits, second edition, Engineering Magazine Co., New York.
- 1919. Organizing for Work, Harcourt, Brace, and Howe, New York.


text:
Damasc
Damasc (arabi: دِمَشق Dimašq, turc otoman: شام Shām), comunament nomenada en Siria Al Sham (arabi:الشام, Al Shām), o la Ciutat del jansemin (arabi: مدينة الياسمين, Madīnatu 'i Yāsmīn), es la capitala e la segonda pus granda vila de Siria e una de las 14 subdivisions del país. La suddivision de Damasc es dirigida per un governador nomenat per lo ministre de l'interior. En mai d'èsser una de las pus ancianas vilas del mond, Damasc es un centre cultural e religiós màger del Levant. La vila a una populacion estimada de 1 711 000 abitants (est. 2009)
Situada al sud-oèst de Siria, Damascus es lo centre d'un larg airal de 2,4 milions de personas (2004)[1]. Geograficament situada dins los relèus de la cadena montanhosa d'Antiliban a 80 km de la riba èst de la Mediterranèa dessubre un planòl a 680 m d'altitud, Damasc a un clima semiarid degut a l'ombra orografica. Lo riu Barada raja a Damasc.
Poblada dempuèi lo millenni II abC, foguèt causida per capitala del Califat Omeia entre 661 e 750. Après la victòria de la dinastia abbassida, lo sètge del poder islamic mudèt a Bagdad. Damasc vegèt un declin politic durant lo periòde abbassid, e reganhèt una importància significativa sonque dins los periòdes aiobid e Mameloc. Durant lo poder otoman, la ciutat declinèt mas en tot manténer un certan prestigi cultural. Uèi, es lo sèti del govèrn central e de totes los ministèris. Damasc foguèt causida coma capitala aràbia de la cultura 2008[2].
Lo gentilici es damasquin -a.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Burèu Central d'Estatistica de Siria Syria census 2004
- ↑ دمشق عاصمة الثقافة العربية 2008


text:
Estereotipe
Los estereotipes son un ensems d'imatges mentals e de construccions linguisticas fruch del patrimòni cultural e d'un ensems de prejutjats e d'actituds aqueridas. Simplificant la realitat fins a venir aisinas que nos la fa mai comprensibla. Los estereotipes son fòrça necessaris per la socializacion, es a dire, pel desvolopament e l'integracion al mitan dels individús que d'una autra mena seriá agressiu, desconegut, incomprensible, en definitiva, insuportable.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo primièr autor qu'utilizèt lo tèrme d'estereotipe es Walter Lippmann dins Public Opinion, editat en 1922, los definissent coma imatges mentals en epigraf del capítol The world outside and the pictures in our heads, los caracterizant alara coma un mecanisme de defensa e coma una aisina de comprension per estalviar esfòrces. Quand Lippmann causiguèt lo mot estereotipe per definir lo concèpte, trapèt pas aquel mot a l'azard, mas en pensant a las taulas tipograficas (tanben nomenadas estereotipes e que coneissiá plan perqu'èra jornalista) a causa de lor rigiditat.
Lippmann crei que dins la majoritat de las situacions en que nos trobam jornalament, lo procèssus de definicion de la realitat seguís pas la logica d'observacion e de l'empirisme, mas al contrari, d'en primièr jutjam, definissèm, e aprèp miram. Observam e reconeissèm a l'entorn de signes comprensibles que representan las idèas, que completam amb nòstre jòc d'imatges. Vesèm pas aiçò o aquò, mas çò qu'i a dins nostres ments sus caduna de las realitats. Dins aquel de biais de far çò qu'es cercat es estalivar, perque temptar de veire tot amb una vista novèla, evitant los modèls, vendriá aganidor e practicament impossible. Pasmens aqueles concèptes, en mai de l'educacion sens que ne prengam consciéncia, govèrnan lo rèsta de la percepcion accentuant la diferéncia, de biais que çò qu'es familiar ven encara mai familiar, e lo desconegut ven rare o quitament exotic.
L'economia d'esfòrces, es sonque una de las rasons per que, segon Lippmann, nos arrapam als estereotipes. Aqueles tanben son una aisina per defendre de posicions dins la societat. Donan al monde un imatge ordenat, pasmens qu'incomplèt, en que cada causa a sa plaça. Atal, tota perturbacion dels estereotipes sembla una ataca contra los pilars de l'univèrs, de nòstre univèrs. Un modèl d'estereotipes doncas, mas es neutre, encara que tempta d'o paréisser.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- Walter Lippmann, Public Opinion 1922


text:
Lingua franca
Lingua franca es la lenga adoptada per una compreneson comuna entre un grop de divèrsei nacions.
En Euròpa pendent una part de l'antiquitat, s'adoptavan coma linguas franca la grèga e lo latin.
Fins a qualque ponch tanben l'alemand, lo portugués, l'hindi ò lo mandarin an agut o an encara aquela caracteristica.
Dins lei domènis culturaus, economics e tecnologics dau mond modèrne actuau se considèra que la lingua franca ò lenga internacionala es la anglesa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent l'Edat Mejana a fins au sègle XIX, la lingua franca, conoissuda tanben sota l'apelacion sabir ò Mauresc, èra lo nom d'una lenga romanica qu'èra una lenga mesclada d'un biais majoritari de vocabulari occitan[1], d'italian dialectau, d'espanhòu amb quauquei mots francés, turcs ò Arabis amb una gramatica reducha (abséncia de conjugasons per exemple).
De notar que l'unenc diccionari de Lingua Franca fuguèt estampat a Marselha en 1830.
Veire Tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- La lingua franca, glossari en anglés.


text:
Utilizaire:SieBot
SieBot is the bot of Siebrand. This bot account is intended to be used with pywikipedia's interwiki.py to resolve and add interwiki links. Please let my master know if I do anything you disagree with.
Aqueste compte es d'un bòt qu'aparten a Siebrand.
Es pas un fals nas, mas puslèu un compte automatic o semiautomatic per far de modificacions repetitivas que serián extremament longas de far manualament.
Administrators : s'aqueste bòt es en flagrant delicte de marrit foncionament o quitament de destruccion d'articles, pregària de lo blocar.


text:
Aplodontia
L'Aplodontia rufa, lo "vibre de montanha", es un rosegaire d'America del Nòrd, lo sol de son genre. Sinonims : Sewell, Aplodontie.
Es aparentat als esquiròls e als vibres, mas forma una familha separada. Es un rosegaire pro grand (amb un còrs de 30 a 46 cm de long, mas una coa fòrt corta, de 1 a 2 cm, e un pes de 0,9 a 1,8 kg).
Viu dins los bòsques de montanha umids de la còsta pacifica de l'America del Nòrd, en Canadà e als Estats Units, de la Colómbia Britanica a Califòrnia. Mas es pas especialament atirat per l'aiga, contràriament a çò que son nom poiriá daissar suggerir.
Aqueste animal cava de terrièrs pauc prigonds mas ramificats, ont viu sol o en coble. Ivèrna pas.
La femèla met al mond de dos a sièis pichons al cap d'un mes de gestacion.
L'espècia es classada coma "quasimenaçada" en rason d'un airal de reparticion pro restrench (env. 150 000 km²), e de la raretat de doas sosespècias sus las sèt que compta l'espècia.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Sits de referéncias taxinomicas :
- Aplodontia rufa dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
- Aplodontia rufa dins brainmuseum.org (en)
- Referéncia ITIS : TSN 180133 Aplodontia rufa (Rafinesque, 1817) (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Aplodontia rufa (en)
- Referéncia NCBI : Aplodontia rufa (en)
- Referéncia IUCN : espècia Aplodontia rufa (Rafinesque, 1817) (en)
Autres ligams extèrnes :
- Mountain Beaver (Aplodontia rufa) Jornnal (en)
- Mountain Beaver (Aplodontia rufa) per Dale Steele, Conservation Biologist. (en)
- Mountain Beaver : fòtos d'adult, terrièr e emprentas dins la natura. (en)
- The North American mammals : Aplodontia rufa, Mountain Beaver. Tèxt, fòtos, mapa de reparticion e cran.
Fòtos :
Bibliografia :
- L. N. Carraway e B. J. Verds. Aplodontia rufa. The american Society of Mammologists, dins "Mammalian Species", 431:1-10. 1993. Legir lo document PDF, 10 paginas (en).


text:
Partit Independentista Puertorican
Lo Partit Independentista Puertorican (Partido Independentista Puertorriqueño en espanhòl) (PIP) es un partit puertorican membre de l'Internacionala Socialista e de la COPPPAL que milita per l'independéncia de Puerto Rico a respècte dels Estats Units d'America.
Son president actual es Rubén Berríos.
Direccion politica[modificar | modificar la font]
- Ruben Berrios Martinez, president, ancian senator, president de l'Internacionala Socialista
- Maria de Lourdes Santiago, vicepresidenta, senatritz
- Manuel Rodriguez Orellana, secretari a las relacions amb l'America del Nòrd
- Fernando Martin Garcia, president executiu
- Juan Dalmau Ramirez, secretari general e comissari electoral
- Roberto Ivan Aponte Berrios, secretari a l'organizacion municipala
- Edwin Irizarry Mora, secretari als afars economics
- Jessica Martinez
- Jorge Fernandez Porto
- Luis Roberto Piñero
- Victor Garcia San Inocencio
- Juan Rodriguez
- Vance Thomas
- Hector Gonzalez Pereira
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ CIA The World Fact Book, Retrieved Oct. 21, 2007
Ligams[modificar | modificar la font]
- Puerto Rico Independence Party (PIP) -- www.independencia.net/ingles/welcome.html


text:
Triassic
Lo Triassic es un dels tres periòdes geologics de l'Èra Mesozoïca; comencèt fa 251,0 ± 0,4 milions d'ans e s'acabèt fa 199,6 ± 0,6 milions d'ans. Coma per la majoritat dels periòdes geologics, las datas exactas de començamnt e de fin son incèrtas a qualques milions d'ans près. Dins lo cas d'aqueste periòde, tant lo començament coma la fin son mercats per d'importants eveniments d'estenhement: l'escantiment massís del Permian-Triassic e lo del Triassic-Jurassic.
Los primièrs mamifèrs, qu'evolucionèron dels sinapsidas, faguèron la siá aparicion en aqueste periòde, saique per encausa dels cambiaments de clima qu'i aguèt, e la deriva continentala, que motivèron la granda regression marina del Triassic: totas las tèrras se jonhèron (d'una manièra inversa a la d'una transgression marina) per formar lo supercontinent Pangèa (que se divisèt a partir del Jurassic).
Se caracteriza fondamentalament per l'aparicion dels primièrs dinosaures, inicialament representats per de formas bipèdas, carnivòrs e de talha pichona. Pasmens, a de la fin del periòde s'èran ja diverssificat a granda escala e s'èran convertit en vertebrats dominants dins tota la planeta, en provovar l'estenhement de grops anteriors coma los arcosaures mai primitius e quitament los sinapsidas a d'escassas excepcions.


text:
Polonha Jova
La Polonha Jova (var: Polonha Joena) (en polonés: Młoda Polska) es un periòde modernista de l'art, de la literatura e de la musica polonesa que cobriguèt prèp dels ans despuèi 1890 fins a 1918. Foguèt un dels efèctes de la fòrta oposicion a las idèas del positivisme e promoguèt los caractèrs de la decadéncia, del neoromanticisme, del simbolisme, de l'impressionisme e de l'Art Nouveau.
Historia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme foguèt conegut d'après un dels manifèstes d'Artur Górski. Lo manifèst foguèt publicat en lo jornal Życie ("La Vida"), amb sedença a Cracòvia, en l'an 1898 e anèt immediatament acceptat en totas las parts de la Polonha dividida, coma analogia a autres tèrmes semblats coma Alemanha Jova, Belgica Jova, Escandinàvia Jova, e atal successivament.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura polonesa del periòde foguèt basada sus doas concepcions principalas:
- La primièra concepcion foguèt la tipica desillusion modernista verso la borgesiá, son biais de viure e sa cultura. Los artistas que seguiguèron aquesta concepcion creguèron tanben en la decadéncia, en la fin de tota la cultura, en lo conflicte entre los òmes e lor civilizacion, e en la concepcion de l'art coma valor suprèma (en latin: ars gratia artis). Entre autres autors cal senhalar Kazimierz Przerwa Tetmajer, Stanisław Przybyszewski, Wacław Rolicz-Lieder e Jan Kasprowicz.
- La segonda concepcion foguèt lo continuament del romanticisme, e per aquesta rason es cridada neo-romanticisme. Lo grop d'escrivans que perseguiguèt aquesta idèa foguèt mens organizat e los escrivans els meteisses cobriguèron una vasta gamma de tèmas dins sas escrituras: dempuèi lo sens de la mission del polonés dins la pròsa de Stefan Żeromski fins a l'inegalitat sociala descrita per Władysław Reymont e Gabriela Zapolska, fins a la critica de la societat polonesa e a l'istòria de Polonha de Stanisław Wyspiański.
D'autres escrivans importants del periòde foguèron:
- Wacław Berent
- Jan Kasprowicz
- Jan Augustyn Kisielewski
- Antoni Lange
- Jan Lemański
- Bolesław Leśmian
- Tadeusz Miciński
- Andrzej Niemojewski
- Franciszek Nowicki
- Władysław Orkan
- Artur Oppman
- Włodzimierz Perzyński
- Tadeusz Rittner
- Wacław Sieroszewski
- Leopold Staff
- Kazimierz Przerwa-Tetmajer
- Maryla Wolska
- Tadeusz Boy-Żeleński
Musica[modificar | modificar la font]
En musica, lo tèrme Polonha Jova es aplicat a un grop informal de compositors que compren Karol Szymanowski, Grzegorz Fitelberg, Ludomir Różycki e probablament tanben Mieczysław Karłowicz. Aqueste grop agiguèt jos la fòrta influéncia del neo-romanticisme de la musica, e particularament de compositors estrangièrs coma Richard Strauss e Richard Wagner. Los compositors serián tanben de ligams fòrts amb lo Grop dels Cinc, un grop de compositors russes qu'inclusiá Modest Musorgskii, Aleksandr Borodin e Nikolai Rimskii-Korsakov.
Art[modificar | modificar la font]
Dins lo periòde de la Polonha Jova i aguèt pas de grands corrents artistics dins l'art polonés. Los pintors e los escultors cerquèron de contunhar la tradicion romantica, en introduire de biaisses nòus d'expression ja populars a l'estrangièr. Lo corrent mai influénciat foguèt l'Art Nòu, quitament se los artistas poloneses comencèron d'anar en cèrca tanben de nòvas formas d'estil nacional. Tant l'escultura coma la pintura del periòde foguèron fortament influenciadas per totas las formas del simbolisme.


text:
Ièra dinastia egipciana
La Ièra dinastia egipciana que comença dab l'unificacion d'Egipte arron de la conquesta deu nòrd (qu'ei a díser de Hauta Egipte) peu sud (Baisha Egipte). Aquesta hèita qu'ei atribuida au rei semilegendari de Hauta Egipte : Narmer (segon l'interpretacion mei acceptada de la Paleta de Narmer) o Meni (segon d'autas honts istoriograficas anticas).
La capitau de la Ièra (e parciaument de la IIau dinastia) qu'èra Tinis, çò qui hè que son qualificadas de dinastias tinitas.
Durant la purmèra dinastia, Egipte, que s'organiza administrativament.
Los reis de la purmera dinastia que son generaument considerats com se seguint atau :
Com dens lo cas de las autas dinastias egipcianas, la division en dinastia qu'ei en partida arbitrària e adoptada per tradicion a la seguida de Maneton qui viscó mantuns sègles arron. A maugrat de la prosperitat e deu desvolopament observat per la riquessa deu mobilièr dens las tombas deus sons reis e deus membres de la loa cort, cèrtes testimoniatges (noms desfaçats) que pòden suggerir rupturas au dehens d'aquesta dinastia mentre que, au contre, la succession de Qaa e's he dilhèu en continuitat (a despart d'un desplaçament deu poder desempuish Tinis entà Menfis).
Los reis d'aquesta dinastia que hon sepelits dens la necropòli de Umm el-Qa'ab a Abidòs (emplaçament probable alavetz de la ciutat de Tinis).


text:
Kay McNulty
Kathleen McNulty Mauchly Antonelli, mai coneguda coma Kay McNulty (Creeslough, Irlanda, 12 de febrièr de 1921 – Wyndmoor, Pennsilvània, 20 d'abril de 2006) foguèt una programadora irlandoamericana que trabalhèt a la programacion de l'ENIAC, lo primièr ordinador electronic digital.
Biografia[modificar | modificar la font]
Kathleen Rita McNulty nasquèt en 1921 a Creeslough, un vilatjòt situat dins lo Gaeltacht del Comtat de Donegal. La nuèch de sa naissença, son paire, James, qu'èra un oficièr de l'Armada Republicana Irlandesa, foguèt arrestat e empresonat a Derry Gaol ont demorèt durant 2 ans. Qualque temps aprèp que foguèsse liberat, en octobre de 1924, la familha emigrèt cap als Estats Units e s'implantèt en Pennsylvania. Ailà James McNulty creèt una entrepresa de picapeirièr que foncionèt plan. Durant son enfància Kathleen parlava sonque lo gaelic e sabiá pas encara parlar anglés.


text:
Maieutica
La maieutica es un metòde d'ensenhament elaborat per Socrates. Es un dels quatre punts del metòde socratic. Se fonda sus l'idèa que la vertat es latenta dins l'esperit de cada èsser uman pr'amor de sa rason innada, mas deu èsser levada, del meteis biais que la levandièra liura la femna prens. Aquò's lo sens de l'adjectiu grèc « uaιeutιkή » que referís a l'obstetrica, l'art de las levandièras.
Lo metòde consistís a « levar l'esperit » de l'interlocutor per las questions del mèstre e las responsas del discípol.


text:
Valencianas
Valencianas (Valenciennes en francés) es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'aglomeracion se constituissi dempuèi la nautor Mièja Edat. La vila emergeix, en tant que tala, qualques sègles mai tard, al Mièja Edat. Totun, de fòrça recentas descobèrtas archéologiques demòstran una preséncia umana sul luòc de la vila al neolític.
L'agglomération se constitue dès le haut Moyen Âge. La ville émerge, en tant que telle, quelques siècles plus tard, au Moyen Âge. Toutefois, de très récentes découvertes archéologiques démontrent une présence humaine sur le site de la ville au néolithique.