text:
Lemosin (dialècte)
Lo lemosin es un dialècte nòrd-occitan que s'espandís en defòra daus limits actuaus de la region de Lemosin dins la meitat nòrd dau departament de Dordonha (24) e la meitat est de la Charanta lemosina (16) a l'est d'Engoleime[1]. Es estat rarament[2] classificat coma lenga independenta, mas lo còde ISO 639-3[3][4] e l'enciclopèdia de las lengas Ethnologue[5] an abandonat lo còde lms[6], uei utilizat coma còde ISO 639-6 per lo dialècte lemosin.
Somari
Espaci[modificar | modificar la font]
Lo lemosin es limitat au nòrd e a l'oest per los dialectes d'oïl —francés o peitavin-santongés—, au miegjorn per l'isoglòssa ca~cha, ga~ja que definís los limits entre los parlars de l'occitan meridionau e los parlars dau nòrd-occitan.
La separacion entre lemosin e auvernhat au levant es mens segura, se fai tant sus daus criteris fonetics coma lexicaus. Per çò qu'es de la fonetica, lo lemosin consèrva mielhs las vocalas e palataliza mens las consonantas.
Sus lo terren, lo lemosin es parlat dins cinc departaments: la quasi-totalitat de Cruesa (au sud-oèst, Borgon Nuòu, Benavent, la Nauta Vinhana, Corresa, dins la partida de Dordonha au nòrd d'una linha que passa un pauc au dessús de Salanhac, de Las Eisiás, entre Brageirac e Moissida per rejúnher la separacion òc-oïl a Puei Narmand (çò qu'inclutz una pita partida de Gironda) e enfin las contradas de Confolent e Montberol en Charanta. Una pita partida entre Bòrt e Ausança aperten au domeni auvernhat, l'apartenéncia d'Ussèl a un o autre domeni es contestada[7]. Après Borgon Nuòu a l'est, un basculament pro franc vèrs l'auvernhat, que s'accentua a mesura qu'òm s'aluenha de Borgon Nuòu e que aprueismam d'Aubuçon. A partir de Pont a Riom, lo parlar es fortament influençat per lo dialècte auvernhat. L'apartenéncia d'Ussèl a l'un o l'autre domeni es contestada[8].
Adonc lo lemosin se pòt caracterizar de dos biais: modificacion de l'importància relativa entre los sistemas consonantics e vocalics en favor dau darrier per eliminacion de las consonantas finalas emb de las palatalizacions moderadas. D'un autre pan, especificitat relativa que, dins quauques cas, lo restacha aus parlars peitavins o aumens a un grop “atlantic”.
Variacion intèrna[modificar | modificar la font]
Lo lemosin se pòt partir en tres zònas dialectalas plan diferenciadas: lo bas lemosin (o miegjornau) d'un costat, lo naut lemosin e lo marchés de l'autre.
Lo bas lemosin es mai pròpche foneticament de l'occitan meridionau. Son sistema consonantic es bèucòp mens afectat; se las palatalizacions son nombrosas e variadas, a una relativa conservacion de las consonantas finalas: l’s demòra davant consonanta (quitament dins un grop sintactic) emb una realizacion que vai de [s] a [h] (aspiracion) en passar per un son que sembla la “jota” espanhòla, sonat constrictiva velara [x], l’l finala es pas vocalizada, au limit s'amudís simplament (prononciada se realiza [l] o [r]). Per consequéncia lo sistèma vocalic es maitot mens perturbat qu'en naut lemosin. Lo bas lemosin fai un triangle e recuebre la quasi totalitat de Corresa e, en Peiregòrd, la contrada de Montinhac.
La Marcha es una region d'interferéncia entre los parlars occitans e francés, mas l'estructura de la lenga demòra tot parier occitana (vejatz Creissent). Quò es un parlar de mau definir, considerablament atomizat onte n'òm pòt trobar daus conservatismes curiós au mitan de mots peitavins. Se caracteriza per un grand nombre de palatalizacions e la reduccion daus diftongs.
Dau ponch de veüda linguistic consideram que la Marcha ocupa la rasa nòrd de la Nauta Vinhana (contrada de Manhac-Laval) e una bona part de Cruesa (contradas de Dun, Garait). Lo demorat dau domeni constituís lo naut lemosin qu'es lo pus espandut e intermediari entre lo bas lemosin e lo marchés. A la diferéncia daus autres dialèctes, en lo naut lemosin lo comportament de las èssas en posicion de còda sillabica sembla dependre mai dels fonèmas precedents que daus seguents. Aprèp una consonanta amb realizacion fonetica o una semivocala, las èssas s’amudisson totjorn:
- fòrts: [fòR]
- vers: [vèR]
- enfants: [èfõm]
- solelhs: [shulej]
- verais: [vRaj] o [Raj]
- rius: [riw]
- piaus: [pjaw]
Es de notar que Peiregòrd a quauques particularitats per comparason aus ranvèrs de Lemòtges, subretot dins sa partida oest. Es sovent pus conservator mas, tot parier, foneticament pus pròpche dau naut lemosin que non pas dau bas lemosin.
Las evolucions divergentas (es a dire au còp las influéncias exterioras e las evolucions comparablas a certanas especificitats d'un domeni vesin) per las pus importantas an doas originas: una francesa, l'autra auvernhata.
Lo lemosin es bordat de dos costats per un dialecte d'oïl (francés, peitavin-santongés), n'òm pòt esperar per consequent de las interferéncias importantas. De fach, sus tota la partida oest de Puei Narmand a Confolent lo limit es ben trenchat, i a mas un petit endrech onte las doas lengas interferissen: Chanaur (rasís Senta Eulàlia). Per contra au nòrd, la Marcha constituís la zòna d'interferéncia. Se quauques trachs fonetics se semblan en lemosin e en peitavin, se n'òm pòt comparar una partida daus lexics, s'agís bèucòp mai de particularitats comunas que non pas d'influéncias d'un parlar sus l'autre. L'influéncia dins la lenga parlada dau francés oficiau es benleu un pauc mai marcada en lemosin que dins los autres parlars occitans, mas de tot biais l'accion se fai subretot sus lo vocabulari, gaire sus la fonetica.
L'influéncia de l'auvernhat en Cruesa e lo nòrd-est de Corresa es benleu pus sensibla. Se traduís per una creissença de las palatalizacions, una frequéncia mai granda de [œ] coma evolucion de diftongs o de vocalas e daus passatges de -er- a [ar].
Una influéncia meridionala se tròba maitot. Fòra los trachs que constituissen lo bas lemosin fau notar una remontada, tre qu'a Lemòtges, de la realizacion de /v/ en [b] per quauques mots isolats e maitot de quauques ca o ga per cha o ja.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los estats de la lenga escricha en Lemosin an segut l'evolucion e los accidents que coneguèt l'ensemble de la comunitat occitana. Coma dins l'ensemble dau domeni occitan, l'unitat e la coeréncia relativas de 'queu sistema se mantenen en lemosin, après la deschasença literària que seguet la Crosada daus Albigés, dins los escrichs de las ciutats, mas comencen de s'alterar a mesura que lo francés fai son aparicion dins los tèxtes juridics e administratius.
'Quela reculada de l'occitan escrich debuta en Lemosin per lo nòrd dau domeni au mitan dau segle XV. Dau mesme còp, sa grafia subís de mai en mai l'influéncia dau francés. La francizacion de l'escrich oficiau, ’chabada dins lo prumier quart dau sègle XVI, entraïna la desparicion de tota grafia especificament occitana. Es interessant a 'queu perpaus de comparar, en Peiregòrd, las grafias dau Libre Negre de Peiregüers (començament dau segle XV) e dau rituau de 'quela diocesi (environs de 1500).
D'aura enavans, la notacion de la lenga se fai en utilizar lo sistèma fonografic dau francés, chascun trobant son biais de solucion a las dificultats presentadas per son aplicacion a la fonologia dau lemosin, en defòra de tota nòrma comuna.
Entau s'establís una situacion que durará d'aicí au sègle XIX. En perdre la tradicion escricha, Lemosin a perdut dau còp lo sentiment d'unitat linguistica e de comunitat culturala, e benleu mai que dins d'autras parts dau domeni occitan. Es plan remirable qu'après estre estat lo centre prumier de l'espandida poetica daus segles XII e XIII e aver donat sa marca e mai son nom a la koinè literària occitana, Lemosin se ten a l'escart de las renaissenças daus segles XVI e XVII, e presenta pas gaire d'òbras escrichas avans la debuta dau sègle XIX.
Dins la segonda meitat dau segle XVIII, lo movement d'interès que se desvolopa dins los mitans letrats per la poesia daus trobadors e s'acompanha d'una curiositat per los dialèctes contemporaneus se manifesta en Lemosin per lo trabalh de Dom Leonard Duclou, monge benedictin de Sent Maur, que faguet un Dictionnaire de la langue limousine, et parallèle ou comparaison de cette langue avec plusieurs langues tant anciennes que modernes, ouvrage qui peut servir à l'intelligence des anciens auteurs français. Dins quel obratge, Dom Duclou se preocupa d'establir una ortografia fondada sus l'etimologia. Mas 'queu sistema repausa sus de las concepcions plan fantasiosas de l'etimologia, en defòra de tota pensada de comunitat linguistica occitana, e demoret lo fach de son autor. L'alienacion de la consciéncia linguistica es pro marcada dins lo títol e dins los termes dau permés d'estampar: “...considérant que ce dictionnaire a été composé dans la vue d'accélérer les progrès de la langue française et de la rendre familière dans la province.”
D'aicí a l'espandida en Lemosin dau movement felibrenc, los autors contunhan de se farjar una grafia personala en utilizar lo sistema dau francés.
L'espelida felibrenca tòrna balhar en Lemosin, emb lo sentiment de dignitat e d'unitat de la lenga, la consciéncia dau besuenh de nòrma ortografica. L'adaptacion daus principis de la grafia dicha “mistralenca” au lemosin es facha per Camil Chabanèu Camille Chabaneau dins sa Grammaire limousine de 1876.
Mas las dificultats d'aplicacion d'un sistema concebut per lo provençau rodanenc a d'autras formas dialectalas apareissen.
'Quò es en Lemosin que la recercha ortografica fuguet represa a quela epòca per l'abat Josep Ros, Majorau dau Felibritge en 1876. Dins sa comunicacion a la Societat Arqueologica de Besièrs, en 1876, e dins sa Grammaire limousine de 1895, Josep Ros perpausa de tornar a la fonografia “classica” de l'Edat Mejana: en notar -a la finala atòna femenina, nh la palatalizacion d’n, en restituir -r a l'infinitiu.
Mas 'quela reforma fuguet mau aculhida dins lo Felibritge. En Lemosin mesme, Josep Ros ne será pas segut pertot e en Peiregòrd, Benoit e Lavaud, presentan lor Abrégé de grammaire périgourdine en 1932 dins la grafia de Chabaneu.
Los escrivans seguen una o autra emb mai o mens de coeréncia e d'unitat. Lo poeta A. Pestor chausís de las solucions personalas.
La recercha dins los sens qu'aviá indicat J. Ros, represa en Lengadòc per P. Estiu e A. Perbosc, tròba son abotiment dins lo sistema establit dins sa Gramatica occitana (1935) per lo lengadocian Loís Alibèrt e dins l'accion de la Societat d'Estudis Occitans puei de l'Institut d'Estudis Occitans que, dempuei 1945, a entreprés l'adaptacion de la reforma d'Alibèrt aus autres dialectes: provençau en 1951 per R. Lafont, gascon en 1952 per Alibèrt, P. Bèc e J. Bozet.
Lemosin, que fuguet mens tocat per las polemicas que faguet nàisser quela reforma dins lo Felibritge, fuguèt pus long a se drubir a l'influéncia de l'IEO. 'Quò fuguèt d'en prumier l'òbra de Josep Migòt, per sos trabalhs de recercha linguistica e d'adaptacion de la reforma d'Alibèrt au nòrd-occitan e per son accion personala pres d'escrivans coma Marcela Delpastre e de la revista corresiana Lemouzi.
Lemosin [Lemouzi], en Corresa, e l'escòla felibrenca lo Bornat, de Peiregòrd, adòptan los principis de la grafia de l'IEO. 'Quo es la qu'es seguda aura per tots los que se botan a escriure en occitan e qu'es aplicada dins l'ensenhament oficiau de la lenga.
Formas verbalas[modificar | modificar la font]
INDICATIU
Present:
1a sg.: -e
2a sg.: normalament -as per los vèrbs en -ar e -es per los autres, mas tendéncia a generalizar -es a totas las conjugasons
3a sg.: -a per los vèrbs en -ar, Ø o -e per los autres
1a pl.: -am per los vèrbs en -ar, -em per los autres, mas tendéncia a generalizar -em a totas las conjugasons (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars)
2a pl.: -atz per los vèrbs en -ar, -etz per los autres
3a pl.: -en
Imperfach:
- verbs en ar:
1a sg.: -ave / -ava
2a sg.: -aves / -avas
3a sg.: -ava
1a pl.: -àvem
2a pl.: -àvetz / -avatz / -aviatz
3a pl.: -aven
- autres verbs:
1a sg.: -iá (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars)
2a sg.: -iàs (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars)
3a sg.: -iá (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars)
1a pl.: -iam (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars)
2a pl.: -iatz
3a pl.: -ián (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars)
Preterit:
1a sg.: -í / -ei / -ère
2a sg.: -ères / -èras
3a sg.: -èt
1a pl.: -èrem / -èram
2a pl.: -èretz
3a pl.: -èren
Futur:
1a sg.: -rai
2a sg.: -ràs
3a sg.: -rá
1a pl.: -rem
2a pl.: -retz
3a pl.: -rán
Condicionau:
1a sg.: -riá (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica)
2a sg.: -riàs (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica)
3a sg.: -riá (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica)
1a pl.: -riam (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica)
2a pl.: -riatz (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica)
3a pl.: -rián (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica)
SUBJONTIU
Present:
1a sg.: -e / -a
2a sg.: normalament -es per los vèrbs en -ar e -as per los autres, mas tendéncia a generalizar -es o -as a totas las conjugasons segon los parlars
3a sg.: -e per los vèrbs en -ar, -a per los autres
1a pl.: -em per los vèrbs en -ar, -am per los autres, mas tendéncia a generalizar -am a totas las conjugasons (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars)
2a pl.: -etz per los vèrbs en -ar, -atz per los autres
3a pl.: -en / -an
Imperfach:
1a sg.: -èssa / -èsse
2a sg.: -èssas / -èsses
3a sg.: -ès / -èssa / -èsse
1a pl.: -èssem / -èssam / -essiam
2a pl.: -èssetz / -èssatz / -essiatz
3a pl.: -èssen
IMPERATIU
2a sg.: -a per los vèrbs en -ar, Ø per los autres
1a pl.: -em per los vèrbs en -ar, -am per los autres, mas tendéncia a generalizar -em a totas las conjugasons (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars)
2a pl.: -atz per los vèrbs en -ar, -etz per los autres (mas tendéncia a generalizar -atz a totas las conjugasons dins quauques parlars)
autras personas: que + subjontiu
L'imperatiu negatiu (o defensa), a la diferéncia daus autres parlars occitans, se fai pas emb lo subjontiu, mas emb l'imperatiu segut de "pas". Quauques vèrbs de la segonda e de la tresena conjugason an una forma particulara per la defensa.
PARTICIPI PASSAT:
-at(s) / -ada(s) per los vèrbs en -ar
-it(s) / -ida(s) per certans vèrbs en -ir
-ut(s) / -uda(s) per certans vèrbs en -ir, en -er e en -re
-és / -esa(s) per certans vèrbs en -er e en -re
PARTICIPI PRESENT:
-ant per los vèrbs en -ar
-(iss)ent per los vèrbs en -ir
-ent per los vèrbs en -er e en -re
'Quelas formas son raras. Lo gerondiu se fai pus sovent de la faiçon seguenta: "en" + infinitiu
ÈSSER-ÈSTRE-ESTAR / FAR:
Indicatiu:
- Present: sei, sès, es, som, sètz, son
- Imperfach: ère, ères, èra, èram, èratz/èretz, èren/èran
- Preterit: fugu- o sigu- + terminasons regularas
- Futur e condicionau: se- o si- + terminasons regularas
Subjontiu:
- Present: siá/saie, siàs/saias, siá/saie, siam, siatz, sián/saien far: fase (faga)
- Imperfach: fugu- o sigu- + terminasons regularas
Imperatiu: coma lo subjontiu present
Participi passat: estat(s) / estada(s)
Participi present: essent / estent / estant
Lo vèrb èsser/èstre/estar se conjuga totjorn emb eu mèsme dins la lenga literària, mas la lenga populara tend a far la diferéncia entre "èsser estat (dins un endrech)" e "aver estat" per las autras accepcions tipicas dau vèrb.
AVER: [o'vej] o [o'jej] (tendéncia a far tombar la -v- intervocalica dins totas las formas e a la remplaçar per una [j] antiiatica)
Dins las formas que comencen per una a- atòna son sovent subjèctas a l'aferesi (ex: aguèram ~ 'guèram)
Indicatiu:
- Present: ai, as, a, avem/am, avetz, an
- Imperfach: aviá, aviàs, aviá, aviam/atz, aviatz, avián
- Preterit: agu- + terminasons regularas
- Futur e condicionau: au- terminasons regularas
Subjontiu:
- Present: aia/aja, aias/ajas, aia/aja, aiam/ajam, aiatz/ajatz, aian/ajan
- Imperfach: agu- + terminasons regularas
Imperatiu: coma lo subjontiu present
Participi passat: agut(s) / aguda(s) o 'gut(s) / 'guda(s)
Participi present: avent / aguent
AUTRES VÈRBS IRREGULARS (quauquas formas)
Indicatiu present:
- Veire: vese, veses, vei/ved, vesem, vesetz, vesen
- Creire: crese, creses, crei/cred, cresem, cresetz, cresen
- Anar ('nar): vau, vas, vai, vam, vatz*, van
- o 'atz' (desparicion de v inicial: aqueste trach es plan frequent en lemosin sustot al sud de Lemotges, en particular del ranvèrs de Sent Iriés la Percha: " 'autres 'atz 'os permenar? " per "vautres vatz vos permenar?" o encore " las fa'as 'erdas " per "las favas verdas".
- Faire/Far: fatz (fasètz)
Subjontiu present:
- Poder: puèscha, puèschas, puèscha, puescham, pueschatz, puèschan
- Voler: vuelha, vuelhas, vuelha, vuelham, vuelhatz, vuelhan
- Prene: prenha, prenhas, prenha, prenham, prenhatz, prenhan
Morir:
- Condicionau: moririá [mej'rjo]
- Participi passat: muèrt(a) / mòrt(a)
Fonetica e fonologia[modificar | modificar la font]
Inventari de las vocalas dau lemosin:
La vocala posteriora semidobèrta es sovent realizada [ɒ] en posicion atòna.
Dins tota un franja dau naut lemosin, entre lo Nòrd dau Peiregòrd, Charanta e lo Sud de la Nauta Vinhana, lo fonèma /a:/ es realizat /æ:/.
I a de las vocalas intrinsècament lonjas (que la lonjor lor ven d'una consonanta desapareguda coma /a:/ venent de /a/+/s/ dins « nastre » [na:tre]), de las vocalas ocasionalament lonjas (que s’eslongen en posicion tonica coma [e:] dins « lebre » [‘le:bre]). Tot parier, lo trach de quantitat jòga pas de ròtle fonologic (permet pas de diferenciar dos mots entre ilhs solament sus 'queu critèri) dins lo sistèma vocalic lemosin, manca dins un petit nombre de cas isolats.
Un daus fenomèns pus particuliers dau sistèma fonologic dau lemosin es son sistèma accentuau, que dins una granda part dau domeni, es diferent dau sistèma generau occitan. Coma dins lo restant dau domeni occitan, l'accent pòrta sus la penultima sillaba o sus la darriera. Mas la distribucion de l'accent en lemosin se fai en foncion de la quantitat vocalica (lonjor), definida entau:
- Las sillabas o las vocalas lonjas apèlan l’accent dau temps que las sillabas o vocalas brevas lo rebuten.
- Si las doas sillabas son de lonjors egalas, quò es a dire que totas doas son lonjas o brevas, l’accent pòrta sus la finala. La dificultat de reparar clarament la tonica dins quauques enonciats es tala que quò es fòrça malaisat de dire per « vachas » si òm auva [‘va:sa:] o ben [va’sa:] dins tau o tau jos-dialècte.
- L'accent pòrta sus la penultima sillaba quand la vocala finala es breva e que la penultima es:
- a) siá intrinsècament lonja, una vocala nasala, un diftong davalant, una vocala + [r],
- b) siá ocasionalament lonja;
- Autrament, generalament, l’accent es finau.
Aquò permet de comprene mielhs en lemosin d’una part la frequéncia daus oxitòns (mots accentuats sus la finala) e d’autra part las remontadas d’accent sus la penultima dins daus mots que son accentuats sus la darriera dins d'autres dialèctes.
Aquesta descripcion s’aplica pas a tot l’ensemble dau domeni dialectau lemosin mas nonmàs a una larja partida centrala, laissant las tauveras dialectalas mai confòrmas emb l’accentuacion generala occitana. Lo naut lemosin e lo bas lemosin son larjament tocats per queu fenomen, quand lo peiregòrd (coma jos-dialecte) sembla i eschapar.
Labializacion de las vocalas nautas /i, u/ en [y] a proximitat d'una consonanta labiala:
A proximitat d'una consonanta labiala (/p, b, m, f, v/), las vocalas nautas /u/ e /i/ son sovent labializadas en [y] en posicion pretonica. Per exemple: primier [pry'mje], crivèu [kry'vew]~[kry'vœw]. Quò pòt tanben afectar la vocala dau radicau de vèrbs quoras passa en posicion atòna, en particular dins los infinitius en -ir, ont la vocala grafiada "o" se pronóncia sovent [y] en posicion pretonica quand es adjacenta a una consonanta labiala: morir [my'ri], cobrir [ky'bri], fornir [fyr'ni]. Quò es particularament lo cas en naut lemosin.
Los mots començant per un I- subissen plan sovent una diftongacion en Ei-, prononçat [ɛj] e generalament francizada en Ey- en toponimia: ideia > eideia, innocent > einnocent, Ilhac > Eilhac, Itier > Eitier, etc.
Inventari de las consonantas dau lemosin:
Las fricativas alveolaras /s, z/ son sovent realizadas pòstalveolaras o quitament palatalas [ʃ, ʒ] dins fòrça parlars.
Las consonantas presentadas dins lo tablèu coma africadas /tʃ, dʒ/ presenten fòrça variacion entre jos-dialèctes. Pòden èsser realizadas pòstalveolaras o alveolaras [ts, dz]. Dins daus parlars que i a, son reduchas a de las fricativas, que pòden èsser palatalas [ʃ, ʒ] (dins la Marcha, per exemple), alveolaras [s, z] (dins fòrça parlars dau Peiregòrd) o interdentalas [θ, ð] (coma dins la Dobla, en Peiregòrd).
Maugrat tot, se manten en generau l'oposicion de ponch d'articulacion entre las fricativas originalas (/s, z/) e las eissudas de la desafricacion de /tʃ, dʒ/. Dins quauques parlars (coma dins la valada de l'Eila, en Peiregòrd), s'obsèrva una inversion de ponch d'articulacion: /s, z/ son realizadas palatalas ([ʃ, ʒ]) e /tʃ, dʒ/ coma de las fricativas coronalas ([s, z] o [θ, ð]).
Las nasalas s'opausen nonmàs en posicion d'ataca sillabica. En posicion de còda, [m], [n] e [ŋ] son allofòns.
En lemosin, coma en generau en nòrd-occitan, i a nonmàs un fonèma rotic, generalament realizat coma una batuda (simpla), maugrat l'implantacion creissenta de l'R uvulara francesa. Las -r finalas son mantengudas dins fòrça sufixes (en -or, -ador, per exemple), amudidas dins los infinitius en -ar e -ir, mas generalament vocalizadas en [j] après E: lo ser [sej], valer [vɔlej], èsser [essej].
Tractament de las -s- (graficas) en posicion de còda:
- Quand l’èssa sèc una A, en general l'S s'amudís. La vocala adòpta sa forma tensa e s’eslonja en [a:]: bastir [ba:'ti], nascut [na:'ky], las belas filhas [la: 'bɛla: 'fija:], chantas ['sɔ̃nta:].
[a:] parteja fòrça caracteristicas emb la vocala a tonica: timbre tens e lonjor. Alaidonc pòt atirar tanben los autres correlats de l’accent tonic: bastir ['ba(:)ti], nascut ['na(:)ky], las belas filhas [la(:) be'la(:) fi'ja(:)], chantas [sõn'ta(:)]. Quand [a:] pòrta l’accent tonic, pòt perdre en lonjor.
- Las consonantas nasalas son instablas en posicion de còda. Quand s’amudissen, la vocala precedenta pòt demorar dins sa forma nasala o se desnasalizar e se retrobar dins sa forma laxa. Après una a nasala o desnasalizada, l’S s’amudís simplament e la vocala demòra inchamjada: plans [plo], [plõ], [plõŋ] o [plõm]. Lo lemosin nasaliza tanben quand la finala latina s'es mantenguda (resultat de geminadas per exemple) mas ajosta [m], e non [ñ], coma sufix fonetic : (un) an [ãm], antan [ãntãm], lapin [lapĩm], dedins [dedĩm] mas tanben font [fũm]...
- Darrièr E e É, l’èssa se semivocaliza normalament en iòd [j], e se forma un diftong [ej]: estiu [ej'tiw], escòla [ej'kolɔ], cranes dròlles [kranej drolej], vòles [vɔlej], francés [frõn'ʃej].
Quand i a una consonanta amudida a la fin dau mot, tot se passa coma se i èra pas: un piquet [ym pi'kɛ] / dos piquets [du: pi'kej].
Quand s’agís d’una consonanta nasala, se pòt passar coma se i èra pas o se pòt amudir simplament: lo fen [lu 'fɛ] / los fens: [lu: 'fej] o [lu: 'fɛ]
- Fau remarcar qu’en lemosin, lo diftong [aj] en posicion tonica altèrna emb [ej] en posicion atòna. Aquò a entraïnat daus cas de confusion dins las formas conjugadas de vèrbs que presenten lo diftong [ej] eissut dau grop –es– en posicion atòna, e lo diftong [aj] pòt i aparéisser en posicion tonica: espiar [ej'pja] > éspia ['ajpjɔ], peschar [pej'sa] > pescha ['pajsɔ].
- Darrièr È, dins lo cas generau, l’èssa s’amudís e la vocala adòpta sa forma tensa e s’eslonja en [e:]: tèsta [te:tɔ], estestar [ejte:'ta], arrèsta [ɔ're:tɔ], arrestès [ɔre:'te:], un pè [ym 'pɛ], dos pès [du: pe:], mèsme ['me:mɛ]. Remarcarem que lo grop se manten [e:] quitament en posicion atòna.
- Darrièr Ò tonica, dins lo cas generau, i a amudiment de l’èssa e la vocala adòpta sa forma tensa e s’eslonja en [o:]: còsta [ko:tɔ], gròs [gro:]. Dins quauques cas, pòt i aver diftongason de [o:] en [ow]: nòstre [no:trɛ] o [nowtrɛ].
- Darrièr O tonica o atòna, i a normalament amudiment de l’èssa e eslonjament compensatòri de la vocala: dos [du:], dosta ['du:tɔ], dostar [du:'ta], dostat [du:'ta]
- Darrièr las vocalas nautas anterioras I e U, l’èssa s’amudís generalament, mas las vocalas nautas anterioras an pauc tendéncia a s’eslongar, alaidonc es rar de ne trobar de lonjas. L’alonjament compensatòri de l’amudiment de l’èssa se fai sentir nonmàs quand las condicions d’elocucion son favorablas, es a dire subretot a de las vistessas d'elocucion bassas: vist ['vi:], fust ['fy:], disnar [di:'na], puslèu [py:'lew].
- Dins los mots manlevats e los cultismes, o per de rasons de clartat lexicala, i pòt aver conservacion de l’èssa en posicion de còda aprèp una vocala: casqueta [kɔs'ketɔ] o [kas'ketɔ], Espanha [ɛs'paŋɔ], question [kɛs'tiw], esperar [ɛspɛ'ra] (« desirar ») / [ejpɛ'ra] (« atendre »), pòsta ['pɔstɔ], pòste ['pɔstɛ]
Parabòla de l'enfant prodig[modificar | modificar la font]
En maitas versions lemosinas http://books.google.fr/books?id=gKlkW2OJNhQC&pg=PA494&lpg=PA494&dq=%22patois+limousin%22&source=bl&ots=RN99Z7GPsl&sig=pApSgDMd7oAuJzfqS-JlkV1ze2E&hl=ca&sa=X&ei=MrodU9asCoap7Qb1xYGQBA&redir_esc=y#v=onepage&q=%22patois%20limousin%22&f=false
Expression de l'ora[modificar | modificar la font]
Seguís siá lo sistèma meridional de la Romània: Son las tres, Son las dotze exceptat per Es una ora, siá lo sistèma general occitan: Cinc oras e detz, Sèis oras manca sèt (de verificar).
Çai que delai, lo sistèma pus frequent es lo seguent:
- Xh00: quò es [kej]~[kwej] X ora(s) [ex: 5h, 17h: quò es cinc oras (dau matin, de l'après-miègjorn); 1h, 13h: quò es una ora (dau matin, de l'après-miègjorn)
- entre Xh01 e Xh29: quò es X ora(s) (passada(s) de/d') + nombre de minutas [ex: 17h20: quò es cinc oras (passadas de) vint (de l'après-miègjorn)
- Xh15: quò es X ora(s) (passada(s) d') un quart
- Xh30: quò es X oras e demiá
- entre Xh31 e Xh59: quò es X+1 oras manca + nombre de minutas [ex: 1oh50: quò es onze oras manca diètz (dau matin/mandin)
- Xh45: quò es X+1 oras manca un quart
Lexic[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Dictionnaire d'usage occitan-français - Limousin, Marche, Périgord, Yves Lavalade [3ena ed. revista e augmentada]
- Dictionnaire de la langue limousine - Diciounàri de lo lingo limousino, Léon Dheralde, Société d'ethnographie de la Marche et du Limousin, 1968.
- La Conjugaison Occitane (Limousin), Yves Lavalade, ed. Escòla 'Chabatz d'Entrar, 2012.
- Abrégé pratique de Grammaire limousine, Michel Tintou, ed. Lemouzi.
- Dictionnaire français - limousin, Michel Tintou, ed. Lemouzi.
- Parler limousin - Parlar limousi, Ethnologia, Revue d'ethnologie et d'ethnoécologie des pays occitans, Etudes Rurales n.85, S.E.L.M., 1977 o n.62-63 del Bulletin de la société d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des régions voisines, 3en e 4rt trimestre, S.E.L.M., 1976
- Parler Limousin" (Parlar Limousi), Maurice Robert (n.62-63 Bulletin de la société d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des régions voisines, 3en et 4rt trimestres 1976
- Les mots du limousin, Maurice Robert, S.E.L.M., 1996.
- Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD)
- Contribution à l'étude du parler de la Creuse : le patois de la région de Chavanat : grammaire et folklore, Louis Queyrat, 1927
- Tournures limousines, viradas lemosinas, nouvelle édition revue et augmentée, Yves Lavalade Jacques Peyramaure, Institut d'Estudis Occitans dau Lemosin, colleccion Lop-Rainard-Lebre, 2011.
- Dictionnaire Patois de Chateauneuf la Forêt, Fables de la Fontaine et Poésies, Société Historique de Châteauneuf-la-Forêt n°10, 2002
- Dictionnaire du patois du Bas-Limousin (Correze), et plus particulierement des environs de Tulle, Joseph-Anne Vialle, 1824
- Le patois dans le canton de Saint-Pierre de Chignac, Charles Mespoulède et Henri Lamy d’après une étude publiée en 1927 par Gaston Guillaumie
- Quelques traits lexicaux limousins facteurs d'identité linguistique", Guyane Brun-Trigaud in Le Limousin, pays et identités: enquêtes d'histoire, de l'antiquité au XXIe
- L'occitan redde e ben: lo lemosin, Dominique Decomps, Gérard Gonfroy, S.I.R.S.-Omnivox, 1979
- Vocabulari Lemosin, Bernat Gana, Yves Lavalade, Cléo, 1976
- Glossaire des dialectes marchois et haut limousin de la Creuse, Gilbert Pasty, 1999
- La botanique du patois Bas-Limousin, in Bulletin de la Société des lettres, sciences..., Crauffon Emmanuel, Lacombe Oscar, p. 429-440, La revue scientifique du Limousin, 1893
- Noms patois ou vulgaires des plantes de la Corrèze, Gaston Godin de l'Épinay, Bulletin de la Société scientifique, historique et archéologique de la Corrèze, 1908
- Le Plateau de Millevaches — Introduction — Limites — Topographie et Hydrologie - Agrologie — Flore fourragère..., J-B Pedon, in Bulletin de la Société des lettres, sciences... La revue scientifique du Limousin, 1893
- "La végétation spontanée aux environs d'Eymoutiers" M. Duris, inedit?
- Recueil et essai de traduction des mots et expressions de Châteauneuf-la-Forêt, André Deleger, Société Historique de Châteauneuf-la-Forêt n°10, 2002
- Glossaire du Livre noir (Registre consular de Periguers, 1360 - 1449, Joan Ros
- Poésies en patois limousin: édition philologique..., Emile M. Ruben
- “Estudi comparatiu de las realizacions de las èssas en posicion de còda sillabica en occitan lemosin e lengadocian e en catalan central e balear", Rafèu Sichel-Bazin, in: Camps, Christian (Ed.): Les relacions catalano-occitanes al llindar del segle XXI. Péronnas: Association Française des Catalanistes, Editions de la Tour Gile. (2009)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Peir Desrozier, Joan Ros, L'ortografia occitana. Lo lemosin. Montpelhièr, Centre d'Estudis Occitans. Universitat de Montpelhièr III, 1974. pp 9-14.
- ↑ La darriera version de l'Atlàs de las lengas menaçadas de l'UNESCO es quasiben la sola excepcion aura.
- ↑ Pagina sul còde lms
- ↑ Pagina sus lo còde oci
- ↑ Pagina de l'edicion actuala sus l'occitan, emb lo lemosin coma dialècte
- ↑ Pagina de la quinzena edicion sus lo lemosin
- ↑ A Lanly, Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel
- ↑ A Lanly, Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel
Ligams[modificar | modificar la font]
http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128060x.r=dialecte.langFR enregistrament sus la rusclada en lemosin a la Chapèla de Sent Geraud dins las archives de la parole, 1913]
- Proverbes limousins transcrits e comentats enregistrament en lemosin a la Chaunac dins las archives de la parole, 1913
- Lexic de la cozina lemosin - francés in Minjar autras vetz: enquesta a Assit de Manòc, Danisa Urròz, 1984
- Lexic latin occitan francés de l'ortalalha e plantas comestibles, segond lo Vocabulari lemosin d'Ives Lavalada
- Dictionnaire des locutions vicieuses, usitées dans le Midi de la France, et particulièrement dans la ci-devant province du Limousin, François Sauger-Préneuf, chez Ardilier, Lemòtges, 1825
- Prononciacion daus pluraus del lemosin
- Dictionnaire du patois du Bas-Limousin (Correze), et plus particulierement des environs de Tulle, Joseph-Anne Vialle, 1824
- Punts de lenga dins 'Lo darrier daus Lobaterras' de Joan Ganhaire, in 'Jornada d’estudi CAPES Universitats Tolosa II – Montpelhièr III', C.R.O.M, Tolosa, decembre 2008
- Quand nos ancêtres défrichaient, des Artigues aux Essarts… - La toponymie et la conquête des bonnes terres vèrbs e noms occitans lemosins sus aqueste subjècte
- Cançons, contes, faulas e nhòrlas lemosinas amb tèxtes, traduccions en francés e vocabulari comentat


c: text/html

text:
Auppegard
Auppegard es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del País de Caux situada en lo costat de Bacqueville-en-Caux.
Commune du Pays de Caux située dans le canton de Bacqueville-en-Caux.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent la Segonda Guèrra mondiala, lo data|16|de
, un V1 queigut dins lo vilatge espeta, en fasent 14 victimasError de citacion : Clausura
omesa per la balisa
.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Parlament Flamenc
Lo Parlement flamand (Het Vlaams Parlement en neerlandés, a l'origina Cultuurraad voor de Nederlandse Cultuurgemeenschap) es l'assemblada legislativa de la Comunautat flamanda e de la Region flamenca de Belgica. L'exercici de las competéncias de la Region flamenca foguèron transmesas a la Comuautat flamenca. Lo Parlament flamenc legifèra donc a l'encòp dins las matèrias comunautàrias, que s'aplican sul territòri de la Region flamenca e de Brussèlas-Capitala, e dins las matèrias regionalas, que s'applican pas que sul territòri de la Region flamenca.
Lo Parlament flamenc ocupa un imòble omonim situat al còr de la vila de Brussèlas. La localizacion del Parlament flamenc dins la capitala bèlga, situada fòra de la Region flamenca, pòt paréisser estranh, mas se justifica qu'aquel parlament es pas sonque regional mas tanben comunautari, e que la Comunautat flamenca plan exercís de poders sul territòri de las 19 comunas de Brussèlas-Capitala, reconeguda region linguistica bilenga per la Constitucion bèlga. Cal notar que lo Parlament de la Comunautat francesa es tanen situat a Brussèlas.
Somari
Los parlementaris[modificar | modificar la font]
Lo Parlament flamenc es elegit cada cinc ans. Pòt pas èsser disolgut abans la fin de la legislatura. Las primièras eleccions dirèctas al Parlament flamenc se debanèron lo 21 de mai de 1995. La refòrma de l'Estat de 2001 donèt als Brusseleses neerlandofòns la possibilitat d’elire dirèctament los sièis deputats los representant al Parlament flamenc. Aquò se debanèt pe primièr còp per las elccions comunautàrias e regionalas de 2004.
Lo Parlament flamenc compte 124 deputats elegits al vòte universal dirècte: 118 deputats en Region flamenca e e 6 deputats en Rrgion de Brussèlas-Capitala.
Partits politics al Parlament flamenc[modificar | modificar la font]
En junh de 2014, cadun dels 124 deputats es membre d’un dels 7 partits politics seguents:
- Nieuw-Vlaamse Alliantie (N-VA), conservators-nationalistas flamencs, 43 deputats
- Christen-Democratisch en Vlaams (CD&V), democrats-crestians flamencs, 27 deputats
- Open Vlaamse Liberalen en Democraten (OpenVLD), liberals, 19 deputats
- Socialistische Partij Anders (sp.a), socialistas, 18 deputats
- Groen, ecologistas, 10 deputats
- Vlaams Belang (VB), nacionalistas flamencs de drechaextrèma, 6 deputats
- Union des francophones (UF), grop dels francofòns del Brabant flamenc, 1 deputat


text:
Helen Clark
Helen Elizabeth Clark (nascuda lo 20 de febrièr de 1950, professora de tèmas politics) foguèt la primièra ministra de Nòva Zelanda dempuèi lo 5 de decembre de 1999 fins al 18 de novembre de 2008.
Es la segonda femna a èsser primièr ministre de Nòva Zelanda, après ganhar l'eleccion de 1999. Anteriorament, Jenny Shipley foguèt tanben primièra ministra. A ganhat tres eleccions seguidas. Foguèt fòrta opausanta a la invasion de l'Iraq, liderada pels Estats Units. Jos lo sieu mandat s'envièron de tropas a Afganistan per ajudar a la siá reconstruccion. Apieja las politicas antinuclears de Nòva Zelanda dels darrièrs 20 ans.
Helen Clark es membre onorari de de la Fundacion Internacional Raoul Wallenberg. Es actualament la directora del Programa de las Nacions Units pel Desvolopament.


text:
Finlàndia
Finlàndia (en finés Suomi, en suedés Finland) es un país del nòrd d'Euròpa que confronta Norvègia al nòrd, Suècia a l'oèst e Russia a l'èst. Al sud e al sud-òest es bordat per la mar Baltica.
Sa capitala es Helsinki.
Lo gentilici es finlandés -esa.
Las lengas oficialas son lo finés e lo suedés.
Lo finés es una lenga aglutinanta qu'aparten a la familha de las lengas finoogricas, que compren tanben l'estonian, lo same (lapon) e l'ongrés. Aquestas lengas se distinguisson de las autras lengas parladas en Euròpa perque, coma lo basc, son pas indoeuropèas.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Liames intèrnes
- 7 Ligams extèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a la conquista suedesa[modificar | modificar la font]
Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Finlàndia datan d'aperaquí 11 000 av. JC. De Proto-Samis ocupavan alora ja la mitat meridionala dau país. A la seguida de contactes ambé de pòbles fino-ogrians originaris dau bacin de la Vòlga Mejana que migrèron en direccion de Finlàndia, d'Estònia e d'Ongria, formèron pauc a pauc lei Samis actuaus. Lo sud-oèst finlandés èra abitat per de tribüs germanicas. Lei Fino-Ongrians ocupèron lentament lo rèsta. Fins au sègle XI, Finlàndia demorèt poblada per de tribüs pauc bellicosas e sensa coeréncia politica comuna. Pasmens, d'incursions vikingas obliguèron lei pòbles finés de delaissar lo litorau au profiech d'installacions situadas dins lei tèrras interioras. Aquò renforcèt probablament la preséncia germanica lòng de la Mar Baltica ambé l'installacion de populacions suedesas.
Lei periòdes suedés e rus[modificar | modificar la font]
Lo periòde suedés[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XII, l'ocupacion e son evangelizacion de Finlàndia venguèron un enjòc important per lei reiaumes escandinaus de Suècia e de Danemarc e per la Republica de Novgorod, estat eslau fondat per de Varegs (Vikings d'origina suedesa). Ja installats dins leis illas Aland dempuei lo sègle XI, lei Suedés organizèron a partir deis annadas 1150 una tiera de crosadas destinadas a la conquista dau sud-oèst finlandés. I fondèron la vila d'Abo e mandèron de missionaris catolics. En parallèl, de Rus ortodoxs venguts de Novgorod intrèron en Carelia. I realizèron tanben de conversions e i fondèron un evescat a Olonets.
Au començament dau sègle XIII, de combats acomencèron d'opausar Suedés e Rus. Batuts per lei Rus a la batalha de la Neva en 1240, lei Suedés, sostenguts per la papautat ostila a l'expansion de l'ortodoxia, decidèron de mobilizar de mejans importants per abacar la conquista de Finlàndia. Abo foguèt nomada capitala de la region e la fortalesa de Vyborg foguèt fondada dins lo sud-èst en 1293. Après de combats suplementaris còntra lei Rus de Novgorod, l'istme de Carelia foguèt partejat au tractat de Nöteborg (1323). Vyborg e sa region demorèron suedesa e lei Rus gardèron lo contraròtle dei ribas de la Neva e dau lac Ladoga.
Au contrari dei populacions de Livònia e d'Estònia, autrei conquistas suedesas dau periòde, lei pòbles finés foguèron pas asservits. Lo desvolopament d'una noblesa e d'un clergat finés foguèt favorizat e Finlàndia venguèt un ducat en 1353 puei un grand-ducat en 1581. En 1527, foguèt ansin un prèire finés, Pietari Särkilahti, qu'introguèt la Reforma protestanta (de tendància luteriana) dins lo país. En 1548, la traduccion de la Bíblia en finés permetèt de'n establir la premiera forma escricha. Pasmens, son usatge oficiau foguèt pas reconegut avans 1739 e lo suedés venguèt rapidament la lenga deis elèits.
A partir dau sègle XVI, de combats novèus opausèron Suedés e Rus. Venceires, lei Suedés renfòrcèron sa preséncia en Estònia, ocupèron Ingria e lo nòrd e l'oèst dau lac Ladoga. L'apogèu de la poissança suedesa correspond a un periòde de prosperitat per Finlàndia ambé la fondacion de vilas, de rotas e lo desvolopament deis institucions (creacion de l'universitat d'Abo). Pasmens, dins lo corrent de la Granda Guèrra dau Nòrd (1700-1721), lo país foguèt devastat per leis armadas russas en 1710. La desfacha suedesa entraïnèt un reculament de la frontiera e la pèrda de Vyborg. En 1743, una guèrra novèla entraïnèt la pèrda d'una faissa territòriala suplementària au sud-oèst. Puei, durant lei guèrras napoleonencas, un acòrd entre França e Russia permetèt ai Rus d'envaïr liurament Finlàndia que foguèt annexada a l'Empèri Rus en 1809 (Guèrra de Finlàndia).
Lo periòde rus[modificar | modificar la font]
Après sa victòria de 1809, lo tsar Alexandre Ièr tornèt formar lo Grand-Ducat de Finlàndia a partir dei conquistas russas de 1721, de 1743 e de 1809. Ne'n venguèt lo senhor mai laissèt una autonòmia fòrça larga ais abitants. Ansin, Finlàndia gardèt la sieuna Dieta, lei sieunas fòrças armadas, la sieuna moneda e lei sieunas lengas oficialas. De mai, la cultura finlandesa aprofichèt leis esfòrçs realizats per lei Rus per demenir l'influéncia suedesa per se desvolopar. Ansin, l'usatge dau finés foguèt encoratjat e la literatura nacionala conoguèt un desvolopament important. L'ensenhament foguèt tanben reformat per donar mai d'importància au finés. Enfin, autra evolucion importanta, la capitala foguèt transferida en 1812 d'Abo a Helsinki.
Dins aquò, la politica russa entraïnèt pauc a pauc l'emergéncia d'un sentiment nacionau finlandés que foguèt a son torn considerat coma una menaça per lo regime tsarista. L'estatut d'autonòmia finlandés foguèt ansin reduch a partir de la fin dau sègle XIX. En particular, en 1899, l'armada finlandesa foguèt dissòuta e lo rus foguèt impausat coma lenga administrativa. Maucontenta, la populacion participèt ansin d'un biais massís a la Revolucion Russa de 1905. I obtenguèt una constitucion novèla amb un parlament elegit au sufragi universau. Pasmens, aqueu periòde durèt gaire ambé lo succès electorau dei socialistas en 1907 qu'entraïnèt un retorn de la repression e una acceleracion de la russificacion.
La Finlàndia independenta[modificar | modificar la font]
L'independéncia[modificar | modificar la font]
L'independéncia finlandesa foguèt proclamada lo 6 de decembre de 1917 dins l'encastre dei trèbols que tocavan alora l'Empèri Rus. Pasmens, la populacion se devesiguèt entre dos camps : lei socialistas jonhèron lei Bolchevics e lo govèrn independentista conservador autor de la declaracion d'independéncia demandèt au generau Carl Mannerheim de formar una « garda civica » per luchar còntra lei « Roges ». En despiech de la pèrda de la capitala dins lo corrent de genier de 1918, lei conservadors prenguèron ansin rapidament l'avantatge. En abriu, lei « Roges » avián perdut lo contraròtle dei vilas principalas e foguèron definitivament vencuts lo mes seguent. Aquela victòria permetèt a Mannerheim de resistir ai pressions deis Alemands, desbarcats dins lo corrent d'abriu, per nomar un prince alemand a la tèsta dau país e una assemblada elegida adoptèt una constitucion republicana en 1919.
La definicion dei frontieras foguèt l'objècte de negociacions importantas ambé Russia e Suècia. A l'èst, Helsinki revendicava totei lei territòris poblats de Carelians mai deguèt se contentar de la region de Petsamo que li donava un accès a l'Ocean Artic. En revènge, obtenguèt la totalitat dau Grand-Ducat. A l'oèst, la populacion suedesa deis Illas Aland demandava son restacament a Suècia. Un arbitratge de la Societat dei Nacions en 1920 confirmèt la sobeiranetat finlandesa sus l'endrech mai donèt un estatut d'autonòmia fòrça important a l'archipèu (neutralitat, sobeiranetat partejada amb Helsinki sus lei tractats internacionaus implicant Finlàndia... etc.). Aquel estatut foguèt confirmat en 1947.
L'entre doas guèrras[modificar | modificar la font]
Lo periòde de l'entre doas guèrras foguèt caracterizat per la persisténcia dei tensions politicas intèrnas entre « Roges » e « Blancs ». En particular, en 1929, de trèbols dins la vila de Lapua entraïnèron una viva reaccion anticomunista e, favorizats per lei consequéncia de la crisi economica de 1929, de partits faissistas, coma lo Movement de Lapua, se desvolopèron. Assassinèron mai d'un militant socialista ò comunista e organizèron sensa succès un còp d'estat militar en 1932. Pasmens, après aquela revirada, lei tensions s'amaisèron pauc a pauc gràcias a la represa economica e en causa dau risc creissent de guèrra.
La Segonda Guèrra Mondiala e sei consequéncias[modificar | modificar la font]
Finlàndia participèt a la Segonda Guèrra Mondiala coma aliada d'Alemanha. Vencuda en 1944, capitèt de gardar son independéncia mai deguèt faire de concessions au vesin sovietic que placèt lo país sota son influéncia fins a la fin de la Guèrra Freja.
D'efèct, en 1939, lo Pacte Germanosovietic organizèt lo partiment de l'Euròpa de l'Èst entre Berlin e Moscòu. Finlàndia se trobèt dins la zòna d'influéncia sovietica e en octòbre d'aquela annada, lei Sovietics demandèron un reculament de la frontiera d'aperaquí 25 km dins l'istme de Carelia per protegir Leningrad d'una ataca suspresa e la concession d'una basa navala dins la lenga de Hanko en cambi de rectificacions frontalieras dins d'autrei sectors. Lo govèrn finlandés acceptèt de negociar mai refusèt finalament lei condicions sovieticas. En novembre, l'URSS decidèt d'obtenir l'alunchament de la frontiera de la vila de Leningrad per fòrça e ataquèt Finlàndia. Mau preparada, l'armada sovietica subiguèt de pèrdas fòrça importantas en causa dau clima e de la resisténcia acarnada dei soudats finlandés comandats per Mannerheim. Pasmens, a partir de la fin de febrier, capitèt de prendre l'avantatge gràcias a sa superioritat numerica e Helsinki deguèt acceptar lei demandas sovieticas. En març de 1940, lo tractat de Moscòu enterinèt donc la pèrda de la totalitat de l'istme de Carelia, compres Vyborg, dei ribas dau lac Lagoda, de quauquei territòris en Carelia e de Hanko mai Finlàndia sauvèt son independéncia.
La desfacha de 1940 entraïnèt rapidament un raprochament entre Finlàndia e l'Alemanha Nazia. Ansin, tres jorns après l'invasion dau territòri sovietic per lo Tresen Reich lo 22 de junh de 1941, Helsinki èra tornarmai en guèrra còntra Moscòu. Sei fòrças participèron au sètge murtrier de Leningrad e prenguèron Vyborg e Petrozavodsk. Pasmens, una còntra-ofensiva generala dei Sovietics en junh de 1944 li permetèt de reconquistar la màger part dei territòris perduts. En setembre, menaçats d'enceuclament après lo retirament alemand d'Estònia, lei Finlandés demandèron e obtenguèron un armistici.
Confirmadas au Tractat de París (1947), sei clausas foguèron duras. Au nivèu territòriau, lei Finlandés deguèron restituir lei territòris sovietics encara tenguts, abandonar Petsamo e cedir la basa de Porkkala (a solament 30 km de la capitala) en plaça de Hanko. En mai d'aquò, lei Sovietics expulsèron lei populacions finesas de l'istme de Carelia per lei remplaçar per de populacions russas, çò qu'entraïnèt l'arribada de 400 000 refugiats en Finlàndia. Au nivèu economic, lo país deguèt pagar d'importantei reparacions fins a 1952[1]. Enfin, au nivèu politic, lo govèrn finlandés deguèt arrestar e jutjar lei responsables de la guèrra — Mannerheim s'enfugiguèt en Soïssa onte moriguèt en 1951 — e, après la signatura d'un Pacte d'Amistat en 1948, l'URSS obtenguèt un drech de regard sus leis afaires estrangiers finlandés. Dich « finlandizacion », aqueu sistèma permetèt pasmens au país de gardar son regime capitalista, seis institucions democraticas e de pas venir membre dau Pacte de Varsòvia.
Finlàndia dempuei leis annadas 1950[modificar | modificar la font]
Après la mòrt d'Estalin, la tutèla sovietica evolucionèt lentament per venir pus leugiera. En 1956, abandonèron la basa de Porkkala e permetèron l'adesion de Finlàndia au Conseu Nòrdic. Sièis ans pus tard, autorizèron egalament l'adesion a l'Associacion de Liure Cambi Europèa. Fins a la fin de la Guèrra Freja, lei govèrns finlandés successius adoptèron ansin una mescla de neutralitat estricta, de contentament dei demandas sovieticas e d'independéncia dich « linha Passikivi-Kekkonen » dau nom dei presidents Juho Kusti Passikivi (1946-1956) e Urho Kekkonen (1956-1982). Helsinki assaièt tanben de favorizar lo dialòg entre lei dos blòts. Per exemple, aculhiguèt de 1973 a 1975 la Conferéncia sus la seguretat e la cooperacion en Euròpa. En parallèl, lo país conoguèt un desvolopament economic important maugrat una crisi grèva dins lo corrent deis annadas 1980-1990.
L'afondrament de l'URSS en 1991 marquèt la fin d'aqueu periòde e Finlàndia retrobèt alora la totalitat de sa sobeiranetat. En 1995, intrèt au sen de l'Union Europèa e adoptèt l'euro coma moneda en 2002. En revènge, a mantengut sa politica de neutralitat e refusat d'intrar au sen de l'OTAN.
Politica[modificar | modificar la font]
Finlàndia es una republica parlamentària. Lo cap d'Estat es lo president, elegit per la populacion per un periòde de sièis ans.
Lo Parlament (Eduskunta en finés, o Riksdag en suedés) a 200 membres.
Geografia[modificar | modificar la font]
La ciutat mai granda es Helsinki. Autras ciutats: Espoo, Tampere, Vantaa, Turku. Dempuèi 1997, Finlàndia se compausa de 6 províncias (läänit en finés, län en suedés).
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Finlàndia.
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ D'un biais paradoxau, aquò favorizèt l'industrializacion dau país e explica en partida sa prosperitat economica de l'après guèrra.


text:
Nascut lo 27 de març de 1845 dins la vila de Lennep, en Prússia a aquesta epòca. La siá familha emiguèt als Païses Basses quand el aviá pas que tres ans. Estudièt l'educacion primària a l'Institut Martinus Herman van Doorn, per posteriorament assistir a la Utrecht Technical School, d'ont foguèt forabandit per aver realizat una caricatura d'un dels sieus professors, acte que neguèt aver comés.
En 1874 inicièt lo sieu prètzfach d'ensenhament en realizant de conferéncias a l'Universitat d'Estrasborg e en 1875 foguèt nomenat professor de l'Academia d'Agricultura de Hohenheim, Wurtemberg. En 1876 tornèt a Estrasborg coma professor de Fisica e en 1879 foguèt nomenat cap del departament de fisica de l'Universitat de Giessen. Aprés aquesta universitat venguèt fisician en cap de l'Universitat de Würburg l'an 1888 e en 1900 o foguèt de l'Universitat de Munic a la demanda del govèrn de Baviera.
Lo 8 de novembre de 1895 descobriguèt los Rais X, inicialament nomenats rais Röntgen. Lo 5 de genièr de 1896 los jornals austrians se faguèron resson de la descobèrta, en essent, a comptar d'aquel moment, los Rais X aplicats a totes los camps de la medecina.
Mercés a la siá descobèrta en 1901 foguèt premiat amb lo primièr Prèmi Nobel de Fisica. Lo prèmi se concediguèt oficialament: en reconeissença dels extraordinaris servicis qu'a balhat per la descobèrta dels notables rais que pòrtan lo sieu nom. Röntgen donèt la recompensa monetària a la siá universitat, e de la meteissa manièra que Pierre Curie o fariá qualques ans pus tard, refusèt d'enregistrar qual que siá brevet ligat a la siá descobèrta per de rasons eticas. Los rais foguèron inicialament batejats amb lo sieu nom, mas Röntgen refusèt l'omenatge, per aquesta rason foguèt adoptat lo nom de rais X.


text:
Rennemoulin
Rennemoulin es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Rennemoulin se situa al mièg de la plana de Versailles, a 10 km aperaquí a l'oèst de Versailles. Lo territòri a constituit d'un scenari dénudé a aperaquí 115 mètres d'altitud, entaillé per la vallée del ru de Gally #que lo travèrsa de siás n'oèst e lo vilatge se tròba en un pichon vallon #que cara l'oèst.
Las municipalitats limitrophes son Noisy-lo-Rei al nòrd-es, Fontenay-lo-Fleury al sud-es e Villepreux a l'oèst.
La commune de Rennemoulin se situe au milieu de la plaine de Versailles, à 10 km environ à l'ouest de Versailles. Le territoire est constitué d'un plateau dénudé à environ 115 mètres d'altitude, entaillé par la vallée du ru de Gally qui le traverse d'est en ouest et le village se trouve dans un petit vallon qui face l'ouest.
Les communes limitrophes sont Noisy-le-Roi au nord-est, Fontenay-le-Fleury au sud-est et Villepreux à l'ouest.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge s'es constituit dempuèi lo Sègle XIII a l'entorn del molin e del prieuré Sant-Nicolas #que ne demòra pas mai que la capèla.
La glèisa data del Sègle XIV[1].
Rennemoulin A #èsser englobada al Sègle XVIII en lo grand parc de Versailles.
Lo prieuré a #èsser racheté en 1916 pel Institut Pasteur.
Le village s'est constitué dès le Sègle XIII autour du moulin et du prieuré Saint-Nicolas dont il ne reste plus que la chapelle.
La glèisa date du Sègle XIV[1].
Rennemoulin a été englobée au Sègle XVIII dans le grand parc de Versailles.
Le prieuré a été racheté en 1916 par l'Institut Pasteur.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Diccionari istoric dels environs de París del mètge Ermete Pierotti Error de citacion : Invalid
tag; name "D" defined multiple times with different content


text:
Montchenu
Montchenu (Montchenu en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Montchenu es situat a 40 km al nòrd-es de Valéncia, 23 km a l'èst de Sant-Vallier, 19 km al nòrd de Romans-sus-Isère, 12 km al nòrd de Sant-Donat-sus-lo Herbasse #qu'es çò cap de luòc de costat e 9 km al sud de Hauterives.
Las municipalitats los mai prèps son Tersanne, Bathernay, Sant-Christophe-e-lo-Laris, Crépol e Margès.
Montchenu est situé à 40 km au nord-est de Valence, 23 km à l'est de Saint-Vallier, 19 km au nord de Romans-sur-Isère, 12 km au nord de Saint-Donat-sur-l'Herbasse qui est le chef lieu de canton et 9 km au sud d' Hauterives.
Les communes les plus proches sont Tersanne, Bathernay, Saint-Christophe-et-le-Laris, Crépol et Margès.


text:
Joan Coromines
Joan Coromines (Barcelona, 21 de març de 1905-Pineda de Mar, 2 de genièr de 1997) foguèt un lingüista catalan dels mai famoses als Païses Catalans e mai internacionalament. L'òbra lingüistica e etimologica d'aqueste erudit representa un dels monuments mai preciós de la lingüistica e l'onomastica catalana amb la publicacion de son Diccionari etimològic i complementari de la llengua catalana e de l'Onomasticon Cataloniae que compta 8 volums.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Joan Coromines nasquèt en 1905 dins una familha amonedada de Barcelona. Son paire èra l'avocat, politic e escrivan Pere Coromines i Montanya e sa maire la pedagòga Celestina Vigneaux i Cibils, d'origina gascona. Èra l'ainat dels tres enfants de la familha, sa sòrre Júlia (1910-2011) venguèt psicologa e son fraire Ernest (1913-1992) matematician.
Estudièt a la Facultat de Filosofia e Letras de l'Universitat de Barcelona, e a l'encòp seguiguèt de corses dins mantuna vila europèa entre 1925 e 1929. Visquèt aital qualque temps a Montpelhièr ont se refugièt, qu'aviá manifestat veementament son ostilitat a la dictatura de Primo de Rivera, e i coneguèt Grammont e Millardet. Anèt tanben a Madrid, ont faguèt son doctorat, e puèi a Zuric en 1929 per estudiar amb Jakob Jud. En 1930 comencèt a trabalhar a l'Institut d'Estudis Catalans e l'an seguent publiquèt sa tèsi doctorala de tematica occitana, lo Vocabulario aranés. Foguèt aquel meteis an, en 1931 qu'entamenèt l'escritura de son òbra màger, l'Onomasticon Cataloniae. Sa coneissença del basc li valguèt d'èsser nomenat academician onorari de l'Académia Reiala de la Lenga Basca en 1994.
Òbras[modificar | modificar la font]
Lenga occitana[modificar | modificar la font]
- Vocabulario aranés (tèsi doctorala). Barcelona, 1931.
- El parlar de la Vall d'Aran. Gramàtica, diccionari i estudis lexicals sobre el gascó. Barcelona: Curial, 1990.
Lenga catalana[modificar | modificar la font]
- Diccionari etimològic i complementari de la llengua catalana (1980-2001).
- Onomasticon Cataloniae (1989-1997), recopilacion e etimologia de totes los noms geografics dels Païses Catalans.
Lenga espanhòla[modificar | modificar la font]
- Diccionario crítico etimológico de la lengua castellana (1954-1957)


text:
Tanús
en francés
Tanús[1][2] ( Tanus en francés) es una comuna francesa lengadociana en Segalar situada dins lo departament francés de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Viaducte de Viaur: viaducte ferroviari sus la linha Tolosa-Rodés, bastit entre 1898 e 1902 per l'engenhaire Paul Bodin.
- Glèisa romanica de Las Plancas: edifici del sègle XI situat a 3 km de Tanús, a 20 minutas, per un camin dempuèi lo parcatge agençat. La clau se trapa a l'ostal de comuna o al cafè dels espòrts.
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Paul Bodin, l'engenhaire del Viaducte de Viaur
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Tanús sul site de l'Institut Geografic Nacional
- (fr) Tanús sul site de l'Insee
- (fr) Tanús sul site del Quid
- (fr) Localizacion de Tanús sus una mapa de França e comunas limitròfas
- (fr) Plan de Tanús suq Mapquest
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Minnesòta
Minnesòta es un estat dels Estats Units d’America qu’a pas cap de frontièra maritima. Confronta Canadà al nòrd, Wisconsin a l’èst, Iowa al sud e lo Dakota del Nòrd e lo Dakota del Sud a l’oèst.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Minnesòta es l’estat pus septentrional dels Estats Units se comptam pas Alaska ; son Northwest Angle (Caire Nòrd-oèst) es l’unica part dels 48 estats que se plaça al nòrd del Parallèl 49. Es limitat al nòrd per las províncias canadianas de Manitòba e Ontàrio, a l’èst per Wisconsin e pel Lac Superior, al sud per Iowa, e a l’oèst pel Dakota del Nòrd e lo Dakota del Sud. Los sieus 225 365 km² representan 2,25 % de la superfícia dels Estats Units.[1] Minnesota es lo 12nd màger estat en superfícia totala.
Economia[modificar | modificar la font]
L’economia de Minnesòta s’es transformada dins los 200 darrièrs ans en una economia basada sus las matèrias primièras amb coma basa los produches acabats e la prestacion de servicis. Las primièras activitats economicas foguèron lo comèrci de pèls e l’agricultura. Aquesta darrièra es encara una part importanta de l’economia de l’estat, e mai se uèi sonque ocupa una pichona percentatge de la populacion, a l’entorn de 2 %.


text:
Deba
Deba (basco), Deva (espanhòu), qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Guipuscoa, situada dens la comarca deu Baish Deba.
Lo gentilici qu'ei debar.
Los quartièrs que son Itziar, Lastur e Elorriaga.
Qu'arcuelh 130 ostaus tradicionaus bascos.
La plaja qu'ei lo principau atrait toristic
L'arriu de Deba, anciana termièra de las tribús Caristii e Varduli, que hè uei termièra enter los dialèctes biscaïn e guipuscoan de la lenga basca.
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Espeluga d'Ekain: Las soas pintruras rupèstras preïstoricas arrepresentant cavaths, bisonts e orses que datan deu Magdalenian (Paleolitic Superior). Qu'ei Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO despuish julhet de 2008. La replica de l'espeluga que's tròba dens ua vath pròcha, a Zestoa.
- Espeluga de Praileaitz: En 2006 e 2007, los arqueològs qui cavavan lo sit que descrobín un sarròt de rèstas magdalenianas, sensiblament un ensemble iconografic non figuratiu compausat d'ensemble de pontuacions, isolats o en serias, datat 18 000 ans a.


text:
Trizay-lès-Bonneval
Trizay-lès-Bonneval es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Los 15 caserius de Trizay-lès-Bonneval : La Bardillère, Vilteigneux, La Bouquerie, Vilquoy, Bòsc Rouy, Lo Breuil, Prémotteux, Los Ostals, Frécot, Milsey, Patry, Rosay, La Salva, Girault, La Tuilerie.
Les 15 hameaux de Trizay-lès-Bonneval : La Bardillère, Vilteigneux, La Bouquerie, Vilquoy, Bois Rouy, Le Breuil, Prémotteux, Les Maisons, Frécot, Milsey, Patry, Rosay, La Salva, Girault, La Tuilerie.


text:
Crécy-la-Chapelle
Crécy-la-Chapelle es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Crécy-La-Capèla a traversat pel Grand Morissètz. Lo sòl de la region es calcaire.
La superficie de Crécy-la-Capèla compti 1578 ectaras - 15,78 km2 (siatz 6,09 sq mi)[1]. La municipalitat es desservie per doas estacions del Transilien París-Es sus la linha Esbly - Crécy-la-Capèla : las estacions de Villiers - Montbarbin e Crécy-la-Capèla. La latitud de la municipalitat es de 48° 51' 32 Nòrd e la longitude de 2° 54' 27 Èst.
Crécy-la-Chapelle est traversée par le Grand Morin. Le sol de la région est calcaire.
La superficie de Crécy-la-Chapelle compte 1578 hectares - 15,78 km2 (soit 6,09 sq mi)[1]. La commune est desservie par deux gares du Transilien Paris-Est sur la ligne Esbly - Crécy-la-Chapelle : les gares de Villiers - Montbarbin et Crécy-la-Chapelle. La latitude de la commune est de 48° 51' 32 Nord et la longitude de 2° 54' 27 Est.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 {{{Títol}}} Error de citacion : Invalid
tag; name "annumairie" defined multiple times with different content


text:
Vic de Sòs (comuna)
1 585 m
708 m
652 m
Vic de Sòs (comuna)[1][2] ( Vicdessos en francés) es una comuna occitana situada dins lo departament d'Arièja e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Es la capitala del parçan del Vic de Sòs.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
601
609
Timeline generation failed: 1 error found
Line 51: PlotData=
- PlotData invalid. No (valid) command 'Period' specified in previous lines.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Embriologia
L'embriologia qu'ei la sciéncia qui estúdia lo desvolopament de l'organisme a partir de l'ueu fecondat o zigòt. Segond l'embrancament filogenetic estudiat e lo grad d'evolucion de l'espècia que's ditz sovent que « l'embriogenèsi que resumeish la filogenèsi », çò qui vòu díser que l'embrion, au cors deu desvolopament, que's basteish en tot seguir las etapas evolutivas deu son embrancament filogenic.
En çò deus animaus cordats l'embriogenèsi que segueish las etapas seguentas :
- La segmentacion: durant aquesta etapa lo zigòt que divisan en cellulas qui divisan de contunh e rapidament shens que l'embrion aumenti lo son volum. L'embrion qu'ei en purmèr qualificat de morula puish de blastula ; qu'ei ua massa de cellulas hilhas non diferenciadas gessidas deu zigòt ; qu'ei per aquesta rason que s'apera la segmentacion.
- La gastrulacion: a partir de dus grops de cellulas de la blastula (aperadas epiblast e endoblast) tres capas de cellulas que's diferéncian : l'ectodèrma, lo mesodèrma e l'endodèrma ; que balharàn los futurs teishuts e organs. L'embrion qu'ei alavetz aperat gastrula.
- La neurulacion : a partir de cellulas gessidas de l'ectodèrma que van prodúser las cellulas nerviosas e formar lo canèth neurau. Aquesta etapa qu'ei caracteristica deus cordats e l'embrion vad alavetz ua neurula.
- La metamerizacion: lo mesodèrma de la neurula que's divisa en segment regulars qui balharàn los somits e las vertèbras.
- L'istogenèsi : formacion deus teishuts (osteós, sanguins, epiteliaus, musculós, conjontius e nerviós) .


text:
Regions e Pòbles Solidaris
Regions e Pòbles Solidaris o RPS es una federacion de partits politics autonomistas del centre e del centre-esquèrra sus lo territòri de l'estat francés.
Revendicacions[modificar | modificar la font]
A son congrès que s'acampèt a Brinhogan, en Bretanha, lo 25 d'agost de 2005, adoptèt las proposicions seguentas :
- Ratificacion per França de la Carta europèa per las lengas minorizadas, modificacion de l'article 2 de la Constitucion estatala e oficializacion de las lengas concernidas dintre lor espaci territorial.
- Segon las disposicions novèlas balhadas per l'article 72 de la Constitucion estatala, creacion de regions amb estatut especific en Savòia, al País Basc e Catalonha, establiment d'un airal administratiu de Bretanha inclusent lo departament del Léger Atlantic, e creacion d'una interregion occitana.
- Enançada e mesa en plaça d'un règlament politic per las revendicacions autonomistas, notablament en Corsega ont vòl instaurar un procèssus de patz coma foguèt lo cas en Grand Bretanha e en Espanha.
- Aveniment d'una Republica federala en França.
- Drech de rapròchament pels presonièrs còrses, basques, bretons e occitans.
Partits membres[modificar | modificar la font]
- En Occitània, lo Partit Occitan.
- Al País Basc Nòrd, EAJ-PNB, Partit Nacional Basc ; Eusko Alkartasuna (partit socialdemocrata basc) (EA) ; Abertzalen Batasuna (observator).
- En Catalonha Nòrd, lo Bloc Català (Blòc Catalan) ; Esquerra Republicana de Catalunya (ERC).
- En Bretanha, Union Democratica Bretona (UDB); Frankiz Breizh (Bretanha liura).
- En Savòia, lo Movement Region Savòia.
- En Corsega, lo PNC, Partit de la Nacion Còrsa.
- En Alsàcia, l'Union del Pòble Alsacian.


text:
Maurisèth
Maurisèth o Maurisèths[1] (Morizès en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament de Gironda de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Entre las atestacions ancianas citadas per Bénédicte Boyrie-Fénié[2] i a Mauriazelo (latin, 1026-1030), Mauriezed (latin emb lo nom deu vilatge deishat en occitan, 1115), Maurihazels (occitan, 1273), etc.
Las fòrmas de 1115 e de 1273 mòstran una esitacion entre la conservacion de a pretonic e sa pèrda. La de 1273 conten dejà una s finala presenta dens plan de noms bordalés e vasadés.
Dauzat e Rostaing[3] donan coma etimologia lo nom d'òme latin Mauritius e sufixe ellum. Ernèst Nègre[4] òpta per Mauricellus e supausa una atraccion de las finalas en -ès.
Mès ni Mauritius, ni Mauricellus explican pas a pretonica atestada deu sègle XI au sègle XIII. Aquí perqué P.-H. Billy[5], citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, prepausa un diminutiu de Maurias (grafia francesa, se tracta benlèu de Mauriàs), lòc situat dens la comuna de Mont Agaudin, a 7,5 km, emb lo sufixe ellum, que dona èth en gascon.
La question de s finala porré estar ligada a d'autres cas explicats per un article de País Gascons[6]. -S seré un collectiu : Maurisèths serén los abitants deu vilatge Maurisèth. Après, se hit una confusion entre lo nom deus abitants e lo deu lòc. Probable que la grafia Maurisèths emb s finala es justificada. La pèrda deu diftongue au de la prumèira sillaba dens la grafia francesa Morizès es benlèu devuda a la prononciacion gavacha (la Petita Gavacheria èra pus granda aus sègles precedents qu'a l'epòca recenta).
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des Communes, Gironde, Cairn, Institut Occitan, Pau, 20081991
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, edition Librairie Guénégaud, 1984
- ↑ Ernest Nègre, Toponymie générale de la France, ed. Droz, Genève, 1991
- ↑ Billy (Pierre-Henri), Toponymie de la vallée du Dropt de l'Antiquité au Moyen Age, dans Actes du premier colloque de la vallée du Dropt, Montflanquin, 19, 20 et 21 octobre 2001, Archives départementales du Lot-et-Garonne, Agen, 2003, p. 84
- ↑ Miquèu Audoièr, Ua solucion unica a un problèma doble : lo grop -ts, fonetica istorica e toponimia, País Gascons n°269, pp. 8-9, Ortès, Noveme-Deceme 2013.


text:
Cabestanh
Cabestanh[1] [2] (Capestang en francés) es una comuna lengadociana de Lengadòc situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personatges celèbres[modificar | modificar la font]
- Xavièr Golard, felibre
- Fernand Pigòt, felibre e cabiscòl de l'Escòla del Titan.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Xavièr Golard, Uno nosso dins la mountagno: "Maï bal, à moun abis, estré de Cabestan"...
- ↑ Joan Laurés (Lo Campèstre, p. 23 e 25: [1]) amb "Ero un efant de Cabestan" e puèi "Cabestan, Pecheries, ount sou bostros demarcos !"


text:
Semiaxe major
En geometria, l'axe major d'une ellipsa es un paramètre que s'utiliza per descriure la dimension d'aquela conica.
Lo semiaxe major es la mitat de l'axe major.
Definicion[modificar | modificar la font]
L'axe major d'una ellipsa es son pus grand diamètre, un segment que pòrta au còp lo centre e lei dos fòcus de l'ellipsa e qu'a per extremitats lei dos vertèx principaus. Lo semiaxe major jonh lo centre e un dei vertèx principaus de l'ellipsa.
Parierament, lo segment perpendicular a l'axe major, passant per lo centre e qu'a per extremitats lei dos vertèx segondaris de l'ellipsa es son axe menor.
Lei longors dau semiaxe major e dau semiaxe menor son liadas per l'excentricitat e lo paramètre :
Astronomia[modificar | modificar la font]
Periòde orbitau[modificar | modificar la font]
En astronomia, lo semiaxe major d'una orbita elliptica es un element orbitau important. D'un biais generau, dins lo quadre dau problèma dei dos còrs, lo periòde orbitau d'un còrs de massa orbitant a l'entorn d'un autre còrs de massa es:
onte:
- es la longor dau semiaxe major
- es la constanta gravitacionala.
S'un dei còrs es pron pichon per que se pòsque negligir sa massa a respècte de l'autra, alora:
onte es lo paramètre gravitacionau estandard.
En aqueu cas, lo periòde es identic (quina que siá l'excentricitat) per totei lei còrs que seis orbitas an lo meteis semiaxe major.
S'obtèn donc la proporcionalitat suivante:
çò qu'es la tresena lei de Kepler.
Distància mejana[modificar | modificar la font]
Se ditz sovent que lo semiaxe major es la distància «mejana» entre lo còrs centrau e lo còrs qu'orbita a son entorn. L'afirmacion es imprecisa, que se pòt definir mai d'una mejana:
- La mejana de la distància a respècte de l'anomalia excentrica balha efectivament lo semiaxe major.
- La mejana a respècte de l'anomalia veritabla (l'angle orbitau vertadier, mesurat en partent dau fòcus) balha lo semiaxe menor.
- La mejana a respècte de l'anomalia mejana (la fraccion dau periòde orbitau que s'es escolada a partir dau periapside, exprimida coma un angle), balha la mejana temporala (es çò que s'entend comunament per «mejana»): .


text:
-547
Aquesta pagina concernís l'an -547 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Ataca de l'armada dau rèi Crèsus de Lidia còntra la vila de Pteria que foguèt rapidament conquistada. Seis abitants foguèron venduts coma esclaus. Cir II decidèt de repòstar e organizèt una guèrra d'amplor còntra Lidia que sei fòrças foguèron vencudas ai batalhas de Thymbra e de Pteria. Puei, Crèsus foguèt blocat dins sa capitala, Sardis, onte foguèt finalament capturat e benlèu executat.
Lidia foguèt annexada a l'Empèri Aquemenida. Dins aquò, la guèrra contunièt au mens quatre annadas dins la region per sometre lei ciutats grègas d'Ionia qu'avián aprofichat l'afondrament dau reiaume de Crèsus per tornar venir independentas.


text:
Sant Martin de Vesubiá
Sant Martin de Vesubiá[1] (Saint-Martin-Vésubie en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situaa dins lo departament dels Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Capluòc de canton dels Aups-Maritims e darrièr vilatge au nòrd de la vau de Vesubiá, Sant Martin de Vesubiá es la principala pòrta d'accès dau Parc nacionau de Mercantor.
Sonaa fins en 1889 Sant-Martin-Lantosca perque aperteniá a l'anciana vau de Lantosca (ancian nom de Vesubiá), Sant Martin de Vesubiá foguèt tre 1864, famosa per la qualitat de son environament, de sas aigas e de son clima estivau, luenh de las calors estofantas de la còsta.
Aquelas caracteristicas li valguèron l'escais de « Soïssa niçarda ». Lo vilatge s'enauça au jonhent de dos torrents aupencs, la Madòna de Fenèstra a l'èst, e Boreon a l'oèst. Vesubiá nais sota lo vilatge.
Istòria[modificar | modificar la font]
Quilhat au ras d'un plan glaciari, lo vilatge apareis dins l'istòria tre lo sègle XIIIen, mas lo site es ocupat dempuèi la pus auta antiquitat (romanizacion d'una populacion autòctona au sègle Ièr).
Au sègle XIIen lo vilatge es atestat sota lo nom de SantMartin de Lantosca. S'es bastit a l'entorn d'un priorat fondat a l'abadiá de Sant Dalmàs de Pedonna (Lo Borg Sant Dalmatz). Los Templièrs administrèron lo santuari de Fenèstre fins a lor arestacion.
Lo castrum medievau s'estendèt progressivament long dau bauç susplombant la vau de la Madòna, ont s'estira la granda rota de la Sau que ganha lo Piemont dempuèi lo pòrt de Niça. A l'Edat Mejana, la comunitat de Sant Martin èra dotaa d'un consulat[2].
Durant la reorganizacion administrativa dau comtat de Provença operaa en 1307 per Carles II d'Anjau, Sant Martin fa partit de la «vicaria comitatus Vintimilli e vallis Lantusce». Aquela part dau comtat compren Susper, Saorj, Bruelh, Pigna, La Roqueta, Peille, Lucéram, Barver, La Bollène, Lantosca, Utelle, Ròcabilhiera, Sant-Martin, Lo Torn e Valdeblore[3].
Lo 25 de genièr de 1470, un incendi cremèt una granda part de la vila, sas fabricas de lençòls e sos magazins de merças. Las perdas èran estimaas a 160 000 florins d'aur.
Jérôme-Marcel de Gubernatis, president dau Senat de Niça, obten en 1684 l'inféodacion dau fèu de Sant-Martin. Davant l'oposicion de la populacion, aquela mesura foguèt annulada dins l'an .
La municipalitat venguèt definitivament francesa en l'an 1860 e perdèt una part de son territòri que venguèt italian (en particular la Madone de Fenestre), que serà pas restituit qu'en 1947 amb lo tractat de París.
Pendent la Segonda Guèrra Mondiala los Aups Maritims foguèron ocupats per la IVèma armada italiana lo 11 de novembre de 1942. Mercés a la simpatia de las autoritats italianas la zòna d'ocupacion italiana es vengut un refugi per de milièrs de josieus. Los josieus avián un minimun de seguretat e una residéncia legala sota las autoritats italianas, que en 1943 los transportèron de la còsta cap au rèire país, dins la zòa de Sant Martin de Vesubiá.
La simpatia de las autoritats italianas èra deguda a l'abséncia d'antisémitisme dins la majoritat de l'armada (en particular lo marescal Ugo Cavallero e lo general Mario Vercellino) e a l'òbra dau banquier josieu italian Angelo Donati que demorava a Niça e los a convencuts, amb lo Paire Marida-Benoît, de protegir los josieus de la persecucion dels alemands.
Après l'armistici dels Italians en setembre 1943, e sota la menàcia dirècta de las autoritats alemandas, un milièr de josieus de Sant Martin poguèron remontar l'anciana rota de la sau cap a la vau de Gesso per se sauvar en Itàlia. Los josieus que son demorats a Sant-Martin foguèron arrestats e transportats a Auschwitz. Aquel episòdi apareis dins lo libre Étoile errante de J. M. G. Le Clézio.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comunas dei Aups Maritims - Sit de Laurenç Revest
- ↑ Édouard Baratier, « mapa 45 : Los consulats de Provence e del Comtat (XIIen-XIIIen sègles) », in Modèl:Atlàs istoric de la Provence
- ↑ Niça istoric : Toponymie de Sant-Martin-Vésubie e de Venanson


text:
Leton
Lo leton (en leton: latviešu [valoda]) es una lenga baltica parlada per 2,2 milions de personas essencialament en Letònia, ont es la lenga oficiala. Es tanben una de las lengas oficialas de l'Union Europèa dempuèi l'adesion del país l'1 de julh de 2004.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Lo leton es una de las doas lengas balticas amb lo lituanian qu'an subreviscut fins uèi. Lo vièlh prussian, la tresena lenga baltica coneguda se moriguèt pendent lo sègle XIX. Las lengas balticas an son grop pròpri que forma una branca distinta dins la familha de las lengas indoeuropèas.


text:
Aniche
Aniche es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aniche Se situa a la cœur de la region de la Ostrevent.
- Lo 27 de decembre de 1893 un tremoladís de tèrra #debanar dins lo quartièr dels verreries [1], #que soslinha un risc sismique que los houillères an de contunh mai o mens preses en compte.
Aniche se situe au cœur de la région de l'Ostrevent.
- le 27 décembre 1893 un tremblement de terre eut lieu dans le quartier des verreries [2], qui signale un risque sismique que les houillères ont ensuite plus ou moins pris en compte.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La Meteorologia per la Societat meteorologica de França publicat en 1894 (arxivat a la New-York Public Library, digitalizat per Google Books)
- ↑ La Météorologie par la Société météorologique de France publié en 1894 (archivé à la New-York Public Library, numérisé par Google Books)


text:
Eva Joly
Eva Joly, nascuda Gro Eva Farseth lo 5 de decembre de 1943 a Òslo en Norvègia, es una magistrata francesa, de nacionalitat franconorvegiana, venguda femna politica en França.
Venguèt coneguda dins los ans 1990 en tractant d'afars politicofinancièrs mediatizats coma aqueles sus Bernard Tapie e l'entrepresa Elf.
En 2009, foguèt elegida deputada europèa dins la circonscripcion Illa de França, sus la lista Euròpa Ecologia. Es candidata oficiala d'Euròpa Ecologia Los Verds a l'Eleccion présidenciala francesa de 2012.


text:
Felip Carbona
Felip Carbona (Fois, 16 de julh de 1944 [1]) es un matematician e universitari occitan. Foguèt president de l'Institut d'Estudis Occitans de 1997 a 2001 e es actualament membre del Grop de Lingüistica Occitana.
Biografia[modificar | modificar la font]
Felip Carbona nasquèt a Fois en 1944. Anèt a l'Escòla Normala Superiora e obtenguèt puèi l'agregacion e lo doctorat d’Estat en matematicas [2]. Pasmens se limitèt pas als estudis scientifics vist que ten una mestresa de Letras Modèrnas. Ensenhèt las matematicas e mai l’occitan a l'Universitat de Tolosa e s'engatgèt d'a fons dins l'occitanisme. Foguèt vicepresident responsable del sector de recèrca de l'Institut d'Estudis Occitans entre 1981 e 1986 abans de ne venir son president de 1998 a 2002. A mai foguèt president de l'Escòla Occitana de 1995 a 1998.
Per son prètzfach recebèt mantun prèmi coma lo de l’Acadèmia dels Jòcs Florals, en 1980 lo prèmi Josèp Salvat, lo prèmi Pau Froment, lo prèmi Pèire Godolin e mai lo Jansemin d'argent.
A la retirada dempuèi qualques ans contunha pasmens d'èsser actiu dins l'occitanisme. Es actualament president del Collègi d'Occitània e contunha de dirigir la revista lo Gai saber que capitaneja dempuèi 1982. Es tanben un dels membres de l'Acadèmia Occitana-Consistòri del Gai Saber.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Traucs dins lo nonrés (2004)
- Divèrses articles dins los Quasèrns de lingüistica occitana.
- Camparòls, Ensag de nomenclatura (1996)
- Lo romavatge avorat dins los Actes du colloque J. Salvat (1989).


text:
Breton
Lo breton (nom autoctòn: brezhoneg) es una lenga celtica parlada en Bretanha.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri actual ont la lenga bretona es parlada se situa dins la partida occidentala de la peninsula bretona. Aquel territòri, la Bassa Bretanha (Breizh izel), s'opausa a la Nauta Bretanha, ont se parla un dialècte d'Oïl, lo galò.
La frontièra entre breton e dialèctes romanics foguèt movedissa. Aprèp una fasa d'espandiment entre los sègles V e X, lo breton arrestèt pas de recuolar cap a oèst. Es aital que de regions de la toponimia bretona son de lenga romanica a l'ora d'ara.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo breton es una lenga celtica de la branca britonica, pròcha del galés e del cornic.


text:
La Roche-sur-Yon
La Roche-sur-Yon es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendèa e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Ròca-sus-Yon se situa a la cœur del bocage vendéen, en la vallée de la Yon, afluent del Lay. La vila a bastit sus una ròca granitique #que surplombe la vallée de la Yon e dona dins la vila una posicion estrategica. La vila se situa al centre del departament. Napoleon Bonaparte a d'en un autre luòc escuelhut La Ròca-sus-Yon coma prefectura per la siá posicion centrada e estrategica a la cœur d'un departament #que li caliá èsser pacifié après la guèrra de Vendée.
La Roche-sur-Yon se situe au cœur du bocage vendéen, dans la vallée de l'Yon, affluent du Lay. La ville est construite sur une roche granitique qui surplombe la vallée de l'Yon et donne à la ville une position stratégique. La ville se situe au centre du département. Napoléon Bonaparte a d'ailleurs choisi La Roche-sur-Yon comme préfecture pour sa position centrée et stratégique au cœur d'un département qui devait être pacifié après la guerre de Vendée.
Istòria[modificar | modificar la font]
Divèrsas descobèrtas archéologiques pròvan que lo sòl yonnais i aguèt ocupat dempuèi la préhistoire (pica préhistorique a doas tranchants, d'esturments en silex, éventuellement un dolmen…). Pendent lo antiquitat, un castrum romain a installat sus las nautors de la Ròca-sus-Yon per susvelhar de minas de fèrre situat suls luòcs de la Ferrière e de la Thermelière. Qualques pèças e dels objèctes ancians an #èsser trobats de meteis que de las fondacions de pletes gaulois en bordure del Yon. La vila #èsser una distincion apertenenta a las Beauvau, de contunh a las Borbó a partir de la Modèl:S-. La Ròca-sus-Yon #venir una principauté-pairie en transeünt a las Borbó-Montpensier, de contunh a las Orléans.
Lo castèl de la vila, bastit a un endroit estrategic de la vallée de la Yon, #èsser assiégé e represes als Angleses per Olivier de Clisson en lo moment de la guèrra de #Cent Ans. #Èsser en partida destruit en lo moment de las Guèrras de religion #que #gigotar lo Peitau, e fin finala incendiat al cors de las guèrras de Vendée.
En 1793, lo Nòrd de la Vendée se amotina contra la Republica. La Ròca-sus-Yon rèsta republicana, mas lo data|14|de
los insurgés vendéens prenon la vila.
Après las Guèrras de Vendée e lo passatge de las colomnas infernals, la vila èra pas mai #qu'un pichon bourg en granda part destruit.
Plusieurs découvertes archéologiques prouvent que le sol yonnais fut occupé dès la préhistoire (hache préhistorique à deux tranchants, outils en silex, éventuellement un dolmen…). Durant l'antiquité, un castrum romain est installé sur les hauteurs de La Roche-sur-Yon pour surveiller des mines de fer situées sur les lieux de la Ferrière et de la Thermelière. Des pièces et des objets antiques ont été retrouvés de même que des fondations d'enclos gaulois en bordure de l'Yon. La ville fut une seigneurie appartenant aux Beauvau, puis aux Bourbon à partir du Modèl:S-. La Roche-sur-Yon devint une principauté-pairie en passant aux Bourbon-Montpensier, puis aux Orléans.
Le château de la ville, construit à un endroit stratégique de la vallée de l'Yon, fut assiégé et repris aux Anglais par Olivier de Clisson lors de la guerre de Cent Ans. Il fut en partie détruit lors des Guerres de religion qui secouèrent le Poitou, et finalement incendié au cours des guerres de Vendée.
En 1793, le Nord de la Vendée se révolte contre la République. La Roche-sur-Yon reste républicaine, mais le Mois invalide (mars)M les insurgés vendéens prennent la ville. Après les Guerres de Vendée et le passage des colonnes infernales, la ville n'était plus qu'un petit bourg en grande partie détruit.


text:
Publicado 23/07/2012 11:21:14CET
BARCELONA, 23 Jul. (EUROPAN PRESS) -
La Caixa rebaisharà un 10% es remuneracions que cruben es 21 membres deth sòn conselh d'administracion a partir der agost, segons s'aprovèc ara reünion celebrada dijaus passat, an confirmat a Europa Press hònts dera entitat.
Aguesta mesura tanben afecte es nau membres qu'intègren era comission de contròtle, qu'er an passat ingressar 357.000 èuros en concèpte de diètes, segons publiquen diuèrsi mejans aguest deluns.
Eth president de La Caixa e CaixaBank, Isidre Fainé, guanhèc 2,69 milions d'èuros eth 2011, era madeisha chifra qu'eth 2010, segontes es informes de govèrn corporatiu remesos pera entitat ara Comission Nacionau deth Mercat de Valors (CNMV).
Era remuneració de Fainé includís totes es sues retribucions a La Caixa e pera sua preséncia a filials e anonciades, segontes er informe.


text:
Portiranhas
Portiranhas (Portiragnes en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon. Ancianament s'apelava Porcairanhas o Porcairagas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Azalaís de Porcairagas (trobairitz del sègle XII).


text:
Wikipèdia:Modèls/Espaci Discussion Utilizaire
Los modèls çaijós son destinats a èsser meses sus la pagina de discussion d'un utilizaire. Mercés de los repertoriar sus Categoria:Modèl messatge utilizaire.
Messatges de Benvenguda[modificar la font]
Vejatz tanben Wikipèdia:Messatge de Benvenguda.
Avertiments[modificar la font]
Aquestes messatges son de metre sus la pagina de discussion d'un utilizaire anonim qu'ajusta de contengut non pertinent. Çaquelà, las cal pas utilizar que s'aqueste utilizaire recidiva, perque los « pichons tèstes » son corrents. Tanben cal pensar de los escafar aprèp un cèrt temps, en cas d'adreça IP dinamica. Vejatz tanben Wikipèdia:Messatge a un anonim.
De metre quand l'utilizaire es estat blocat, per vandalisme repetit. La durada es de balhar en paramètre (l'unitat es per defaut jorn(s)).
En despièch dels messatges que vos avèm mandats, avètz cregut bon de pas téner compte de nòstres avertiments.
En consequéncia, un administrator vos a blocat per una durada de 3 jorn(s).
Passat aqueste tèrme, poiretz escriure tornarmai regularament sus Wikipèdia.
Se recebètz aqueste messatge sens rason aparenta, mercé de l'ignorar. Significa simplament qu'avètz d'ara enavant l'adreça Internet de qualqu'un qu'a fach de tèsts sus Wikipèdia e a contunhat malgrat las demandas puèi las mesas en garda.
Per un utilizaire blocat fins a novèl òrdre.
En despièch dels messatges que vos avèm adreçats (veire çai-sús), avètz cregut bon de téner pas compte de nòstres avertiments.
En conseqüéncia, un administrator vos a blocat per una durada indeterminada. Se lo blocatge veniá a èstre revocat, poiriatz editar tornarmai regularament sus Wikipèdia.
Se recebètz aqueste messatge sens rason aparenta, mercé de l'ignorar. Significa simplament qu'avètz d'ara enavant l'adreça Internet de qualqu'un qu'a perturbat lo foncionament de Wikipèdia e qu'es estat blocat temporàriament.
Per una adreça IP partejada per l'ensemble d'una ret informatica.
Conselhs[modificar la font]
Per senhalar qualques errors frequentas als debutants.
Quand un utilizaire ven de signar un article enciclopedic (frequent çò los novèls).
|pagina=(indicatz la pagina en question) }}~~~~
Aqueste modèl s'utiliza quand un contributor opèra de modificacions sus una pagina sens n'indicar los motius dins la boita de resumit o dins la pagina de discussion de l'article.
Venes d'operar de modificacions sus la pagina [[{{{page}}}]] e te'n mercegi.
En revenge, los motius de ton intervencion son pas estats indicats dins la boita de resumit ni dins la pagina de discussion. Aquestes motius son fòrça utils per los contributors que luchan contra lo vandalisme. Es possible de precisar aquestas modificacions dins la pagina [[Discutir:{{{page}}}]] tot en prenent plan cura de mencionar aqueste retorn dins la boita de resumit.
Per èsser segur de pas doblidar tornarmai, pòdes utilizar lo bremba-te.
Amicalament e bona continuacion a tu sus Wikipèdia.
Bertrand GRONDIN 30 d'abril de 2006 a 12:33 (CEST)
Per explicar a un Utilizaire que cal començar las modificacions aportadas a un article.
Quand un utilizaire ven de cargar un imatge sens lo descriure (licéncia e font absentas).
Avertiment en cas de licéncia mancanta.
Similar al precedent, permet de precisar l'imatge en question.
Apausatz aqueste modèl en pagina de discussion d'un utilizaire se s'avèra que la creacion de son compte s'es facha unicament de tòca promocional. Exemple : lo nom de compte correspond al nom d'una societat, la pagina d'utilizaire es una publicitat, etc.
Apausatz aqueste modèl en pagina de discussion d'un utilizaire qu'a confondut pagina de discussion e chat o qu'a pausat una question concernent pas dirèctament l'elaboracion d'un article.
En esperant un eventual blanquiment, tanben podètz plaçar lo modèl {{fòra subjècte}} sus la pagina de discussion tocada.
Apausatz aqueste modèl en pagina de discussion d'un utilizaire venent d'efectuar una modificacion o un ajust (ponchut, dobtós o polemic) sens citar las fonts de çò qu'avança. L'utilizaire es atal encoratjat a los citar e qualques conselhs per l'i ajudar li son prodigats.
Per lo cas d'un article creat mancant totalament de fonts, es preferible d'utilizar {{Fontar}}.
Autres[modificar la font]
Per avertir un utilizaire de l'escafament possible d'un imatge qu'a importat.
Un imatge qu'as importat sus Wikipèdia, Imatge:Exemple.jpg, es estat prepausat a la supression (cf. Wikipèdia:Imatges de suprimir).
La discussion se debana sus la pagina Wikipèdia:Imatges de suprimir/Imatge:Exemple.jpg. Mercés d'i balhar ton vejaire.
o {{asi}}
Per avertir un utilizaire de l'escafament possible d'un imatge qu'a importat.
Un imatge qu'as importat sus Wikipèdia, Imatge:Exemple.jpg, es estat prepausat a la supression (cf. Wikipèdia:Imatges de suprimir).
La discussion se debana sus la pagina Wikipèdia:Imatges de suprimir/Imatge:Exemple.jpg. Mercés d'i balhar ton vejaire.
o {{asp}}
Per avertir un utilizaire de l'escafament possible d'una pagina ont a contribuit.
Un article dins l'edicion del qual te sès investit, Houngbedji Adrien, es estat prepausat a la supression (cf. Wikipèdia:Paginas de suprimir).
La discussion se debana sus la pagina Wikipèdia:Paginas de suprimir/Houngbedji Adrien. Mercés d'i balhar ton vejaire.
Per avertir un utilizaire novèl o una IP de l'escafament possible d'una pagina ont a contribuit.
==Una de tas primièras contribucions es estada prepausada a la supression==
Mercés per vòstra contribucion a Wikipèdia. Çaquelà, la pagina Houngbedji Adrien, qu'avètz creada, es estada prepausada a la supression, perque un contributor l'a estimada non conforma als critèris d'admissibilitat dels articles de Wikipèdia, que sètz invitat(ada) de legir. Podètz defendre aquesta pagina [Wikipèdia:Paginas de suprimir/Houngbedji Adrien|aicí]] : es pas perque una pagina es estada prepausada a la supression que serà obligatòriament suprimida.
Bona continuacion sus Wikipèdia malgrat tot !
Quand un utilizaire apausa un bendèl de supression sens seguir la procedura, aqueste messatge li rementa d'o far.
Per recompensar un utilizaire, vejatz lo detalh sus Wikipèdia:Decernissètz los laurièrs.
lo Korrigan bla 14 d'octobre de 2005 a 10:03 (CEST)
Per mercejar un contributor qu'a pas creat de compte.
Per avertir de la fusion de paginas que i a collaborat.
d'utilizar (amb moderacion !) per gaudejar vòstras conversacions sus la tavèrna o sus las paginas de discussion dels utilizaires.


text:
La Tronche
Nom desconegut en arpitan (La Tronche en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila de la Tronche se situa entre los flancs del mont Rachais e los marges del Isère. Es a l'entorn de la Granda Carrièra, partida d'una anciana via romaine, #que se son progressivament desvolopats caserius jol nom de Sant-Ferjus. Aquel nom proven de Sant Ferjus, avesque e martir #que los reliques n'avián conservat en aquel luòc.
La ville de La Tronche se situe entre les flancs du mont Rachais et les rives de l'Isère. C’est autour de la Grande Rue, partie d’une ancienne voie romaine, que se sont progressivement développés des hameaux sous le nom de Saint-Ferjus. Ce nom provient de Saint Ferjus, évêque et martyr dont les reliques étaient conservées en ce lieu.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Mouthier Auguste, autor de poesias arpitanas, avià per escais "lo Gueuste". Es l'autor en particulièr de "Poésies en patois de Grenoble par Lo Geuste, fables, chansons, contes et histoires" Ed. Drevet s.d. [1902] 88 p.


text:
-367
Aquesta pagina concernís l'an -367 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la lucha còntra lei Tebans. Pasmens, l'annada foguèt marcada per l'abséncia d'operacions militaras importantas — franc d'una victòria sensa seguida dau futur rèi Archidamus III còntra leis Arcadians — e per una revirada diplomatica ambé la conclusion d'una aliança entre Tebas e Sicion, ciutat dau nòrd de Peloponès.


text:
Memòria
Lo tèrme « memòria » se referís a diferentas causas segon lo nombre (lo fach que siá comptable o non comptable), lo domèni e lo contèxte.
- En biologia:
- la memòria immunitària es la capacitat del sistème immunitari adaptatiu a reconéisser d'antigèns.
- La memòria nucleara es la conservacion de l'estat d'expression de la cromatina dins une linhada cellulara.
- En informatica e electronica, las memòrias son de dispositius fisics permetent la conservacion et la restitucion d'informacion o de donadas.
- En intelligéncia economica, la memòria d'un organisme es sa capacitat de transformar d'informacions brutas en coneissença partejada pel personal d'aquel organisme e sos partenaris.
- En fisica, la memòria de forma es, per un aliatge, la capacitat de tornar a sa forma iniciala après una desformacion.
- En sciéncia ficcion, la memòria genetica es la capacitat d'un recent nascut a venir al mond amb tota la memòria dels seus aujòls inscrichs dins son patrimòni genetic.
- En sciénces umanas, se distinguís diferents tipe de memòria:
- En psicologia cognitiva, la memòria es la facultat de la ment avent per foncion d'enregistrar, conservar e recobrar d'informacions. Se distinguís:
- La memòria sensoriala
- La memòria de trabalh
- La memòria de cort tèrme
- La memòria de long tèrme
- La memòria eidetica
- La memòria sensoriala
- En psicanalisi, lo tèrme de memòria es ligat a la Metapsicologia e d'en primièr al primièr topic e donc a la notion d'inconscient, de repression.
- La memòria collectiva designa les sovenirs partejats al sen d’una collectivitat.
- En psicologia cognitiva, la memòria es la facultat de la ment avent per foncion d'enregistrar, conservar e recobrar d'informacions. Se distinguís:


text:
1449
Aquesta pagina concernís l'an 1449 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Reglament de la crisi de succession de Joan VIII Paleòleg. Son fraire Constantin XI foguèt definitivament reconegut emperaire gràcias au sostèn dau sultan otoman Murat II.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Ulugh Beg, sultan e astronòm de Samarcanda.


text:
1576
Aquesta pagina concernís l'an 1576 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Campanha victoriosa de l'armada dau negus Sarsa Dengel (1563-1597) dins lo nòrd etiopian còntra lei tropas de Yeshaq, governador de Tigre, qu'èra encara intrat en revòuta còntra lo poder centrau a una data desconeguda. Aquela victòria afebliguèt Yeshaq e l'empachèt de s'aliar ambé lo Sultanat d'Adel.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
Premiera descripcion coneguda de la fèbre tifoïda. Foguèt realizada per lo matematician e sabent italian Girolamo Cardano (1501-1576).