text:
Goetzenbruck
Goetzenbruck es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Çò Pòble se'n situa a trenta quilomètres al sud-es de Sarreguemines, jos prefectura de la Moselle, e a seissanta quilomètres al nòrd-oèst de Estrasburg, capitala Europèa, en lo Bitscherland, a la cœur dels Vòges del Nòrd. En culminant a Unitat|430|mètres}}, près dels fonts del Moderbach e del Breidenbach, lo pòble se desvolòpa sul rebord del scenari, en limit dels país cobèrt e descobèrt.
Le village se situe à trente kilomètres au sud-est de Sarreguemines, sous préfecture de la Moselle, et à soixante kilomètres au nord-ouest de Strasbourg, capitale Européenne, dans le Bitscherland, au cœur des Vosges du Nord. Culminant à 430 mètres, à proximité des sources du Moderbach et du Breidenbach, le village se développe sur le rebord du plateau, en limite des pays couvert et découvert.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En lo moment de la siá creacion en 1721, lo pòble se presenta jol appellation Gotzbrick, #que l'origina n'a partejat. Poiriá venir del alemand Götze-Brück, lo pont #que pòrta la decidís d'un sant, o alavetz mai probablament de Gaetzenbrück, es-a dire un assemblage de rondins juxtapausèsse recobrant un sòl marécageux sul recorregut d'una rota. I aguèt fondat en 1721 per verriers de Meisenthal en avent recebut del pòrti Léopold Eer de Lorraine 600 arpents de bòsc per i establir lo sieu indústria.
Passat en lo costat de Bitche en 1802, çò cap de-luòc, Goetzenbruck fa partida de la éphémère costat de Lemberg dintre 1790 e 1802. Après aver-i conegut situacions divèrsas e dépendu de Mouterhouse, Althorn e Sarreinsberg son pas definitivament ligats a Goetzenbruck #qu'en 1947. La data oficiala del rattachement de Sarreinsberg a Goetzenbruck es lo 12 d'abril 1947.
Pendent la Segonda Guèrra mondiala, la municipalitat a deslotjat en la nuèch del 6 a la Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value). en la region de Sarre-Union fins a fin en març 1945. La comuna a replegat a Bistroff. Lo vilatge a bombardat de la Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value). a la Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value). e liberat per las tropas americanas o Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value).. « " Vilatge de Lorraine experimentat pels bombardements, Goetzenbrück, #que la populacion n'a #èsser l'objècte de nombrosas vexations e sollicitations de l'ocupanta, #donar totas las pròvas amb un coratge admirable. Per los sieus sacrificis, per lo sieu attachement a la França, s'es d'aquerits dreches a la reconeissença del País. » Aquela cita compòrta la attribution de la Crotz de guèrra amb estela de bronze. En 2005, la municipalitat edita lo libre Freiheitswind escrit per Philippe Koffler e Legisca Pommois #que retrace la desliurança del vilatge en decembre 1944 per las tropas aliadas e reagrupa testimoniatges d'abitantas en avent viscut aquel periòde.
Lors de sa création en 1721, le village se présente sous l'appellation Gotzbrick, dont l'origine est partagée. Il pourrait venir de l'allemand Götze-Brück, le pont qui porte la statue d'un saint, ou alors plus probablement de Gaetzenbrück, c'est-à-dire un assemblage de rondins juxtaposés recouvrant un sol marécageux sur le parcours d'une route. Il fut fondé en 1721 par des verriers de Meisenthal ayant reçu du duc Léopold Ier de Lorraine 600 arpents de bois pour y établir leur industrie.
Passé dans le canton de Bitche en 1802, le chef-lieu, Goetzenbruck fait partie de l'éphémère canton de Lemberg entre 1790 et 1802. Après avoir connu des situations diverses et dépendu de Mouterhouse, Althorn et Sarreinsberg ne sont définitivement rattachés à Goetzenbruck qu'en 1947. La date officielle du rattachement de Sarreinsberg à Goetzenbruck est le 12 avril 1947.
Pendant la Seconde Guerre mondiale, la commune est évacuée dans la nuit du 6 au Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value). dans la région de Sarre-Union jusqu'à fin mars 1945. La mairie est repliée à Bistroff. Le village est bombardé du Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value). au Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value). et libéré par les troupes américaines le Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value).. « " Village de Lorraine éprouvé par les bombardements, Goetzenbrück, dont la population a été l'objet de nombreuses vexations et sollicitations de l'occupant, supporta toutes les épreuves avec un courage admirable. Par ses sacrifices, par son attachement à la France, s'est acquis des droits à la reconnaissance du Pays. » Cette citation comporte l'attribution de la Croix de guerre avec étoile de bronze. En 2005, la commune édite le livre Freiheitswind écrit par Philippe Koffler et Lise Pommois qui retrace la libération du village en décembre 1944 par les troupes alliées et regroupe des témoignages d'habitants ayant vécu cette période.


c: text/html

text:
A Criçol en Val Pò, lo 14 aost 1961, en ocasion dal «Concorso di Poesia Monviso '61» venià fondaa l'associasion provençalista de l'Escolo dou Po, dal temp que dins los jorns 12 e 13 a Coni s'era tengut lo 1er Rescountre Piemount Prouvenço.
Aub costas manifestacions, convergentas mas gropàas a de procés diferents, a començat de cest caire de las Alpas lo moviment de Renaissença culturala, etnìca e politìca de cesta brancha de puèple occitan que vìu entre los confins administratìus italians. De una partià d'ans travalhava en Piemont la «Compania dij Brandé», gropament de Piemontés mogut per l'amor de sa lenga, que per meian dal jornal I Brandé - Arvista ëd poesia piemonteisa (1927), qu'a pas durat gaire e puèi, dal 1945, bisemanier dal mesme titol, nen alimentava la producion literaria.
Pinin Pacòt (Giuseppe Pacotto, 1899-1965) es istat lo primier mas pas lo solet entre los piemontesistas qu'a rortiat de bones liams aub lo Felibritge de Provença, aub los occitanistas de la Revista Oc drant coma cultor e admirator de la poesiá trobadorencha e puèi de l'òbra de Mistral.
Aiquò al es testimoniat per la colaboracion donàa aub una poesiá "Stèila Matinera" a la revista còrsa "U Lariciu", estampàa a Marselha, que ilh avià publiat dins lou 1930 una culhiá de poesias dediàas a Mistral. Totjorn dins lo 1930 Pacòt al a agut realizat aub l'ajuà de Andrea Viglongo un volum de poesias piemontesas "A Mistral, omagi di poeta piemontèis" restampat l'an après aub lo titol de "Diciassette poeti piemontesi" adont la li eran dequò un parelh de poesias en occitan de E. Odiard des Ambrois de Ols.
Pas mens pas tuts los piemontesistas avián sas ideas. N'es una bona pròva la faquèta que un poeta piemontés li a juat dins l'ocasion de la publicacion dal libre dediat a Mistral. Un parelh de poemas enviats per un certen Tommaso Grosso, personatge puèi sobrat desconoissut, aquintats en maniera critica, an donat a Pinin Pacòt un pauc de amarum. En efet en lient las primieras letras de chasque cap-vers, s'oteniá cestas frasas: balin provenssal e al e na montatura. Aprés Pinin Pacòt es vengut colaborator de la revista Marsyas: amic de Suli Andrieu Peyre es puèi stat nominat Soci d'ounour dal Felibritge. Cesta colaboracion s'es puèi encara mai esvilupàa entre los ans '50 mas es merito d'un autre Brandé, Gustavo Buratti (Tavo Burat) se cest travalh s'es concretisat aub la fondacion de l'Escolo dou Po. Tavo Burat, já eleve dal lengüista Clemente Merlo, es istat 'quel e lo 17 de mai dal 1959 per la Santa Estela d'Arles a lançat l'idea de la creacion d'una escolo en Piemont aub l'entencion de: "riunire tutti i cultori piemontesi del Provenzale e di questa letteratura farne conoscere il valore a moltissimi ancora ignoti; rendere sempre più stretti e frequenti gli incontri ed i contatti con i Felibri; nobilitare e salvaguardare per quanto ancora sarà possibile il misconosciuto patrimonio linguistico delle vallate piemontesi provenzaleggianti, incoraggiando i poetici sentimenti dei valligiani... Con l'esempio dei discepoli di Mistral, anche da noi si potrà nobilitare la parlata occitanica, dando ai nostri valligiani la coscienza di appartenere ad un ceppo linguistico degno di interesse e di rispetto. A tal fine è innanzi tutto necessario organizzare convegni nelle nostre valli, invitandovi gli amici del Felibrige, che ci mostreranno di quanto amore sia meritevole la lingua materna; si restituirà poi la visita inviando nostre delegazioni alle feste che si tengono in Provenza, la prima di queste "giornate del Provenzale" potrebbe svolgersi a Crissolo, dove molto significativamente "l'Escolo dou Po" avrebbe il suo battesimo" (1959).
Dins lo 1960, sus lo primier Armanach dij Brandé la li a agut una primiera presença organíca que se poeriá definir occitana. Una poesiá de E. Caballo, la chançon de Barba Batisto Paschier, de R.Bermond l'article en piemontés Folclàr dal val ëd Pragelà e sa poesiá EI Clison, sensa eissubliar l'article de T. Burat Parlade 'd Piemont.
Mas chaliá trobar d'autras personas que donessan una man per cesta inissiativa que riscava de sobrar una chausa episodíca. Per parelh Tavo Burat a començat de virar las valadas dins lo tentatìu, com m'a dit el personalment, de boliversar la situacion que se trobava nòstra cultura e denonciàa per Corrado Grassi dins son estudi sus la lenga de las valadas dal 1958.
Cest tralh a donat son frut; en efet entre 'quelos qu'an fondat l'Escolo dou Po trobem ja bien d'Occitans que puèi, dins los ans aprés, an obrat per la Renaissença de nòstre puèple. Chal pas mens signalar que entre 27 personas qu'an partecipat a la fondacion mesquè 15 eran d'Occitans.
Dins cesta ocasion venían perparelh sejonher de diferents fielons d'un mesme fenomène cultural.
De cestes, lo monde Vaudès rapresentat per Teofile Pons, originari de Massel en Val S. Martin que al aviá agut já dins los ans drant de la guerra de rapàrts aub lo moviment occitan, entrenats per un de sa valada e Vaudés com el: Jean Jalla (1868-1938), drant de tuts los autre. Cest já environ dal 1929 a agut fait sas esperienças al puèple vaudés deu aguer juat un rôle emportant a sa presa de consiença etníco-culturala. Jean Jalla entre lo 1930-1935 era vengut en contacte aub M. Carrieres, M. Provence, P. Azema, E. Leiutand e tot aiçò a favorisat un baron de rescontre, viatges d'estudi entre delegacions de vaudés d'aici e protestants dal costat occitan de França com es ben documentat sus la revista Occitania -Organ mesadier de la joventut occitanista, mestrejaa per C. Camproux e R. Barthe adont Jean Jalla nen era istat, per una certena periòda, membre de redaccion.
Ja dins lo 1935 se pensava de crear un Istitut d'Estudis Occitans a La Tor (Torre Pellice). Pas mens lo temps eran pas encara maürs per un esperiment de cest genre decò per la situaçion politica italiana, tota orientaa vers un nacionalisme fascista que chastrava los dreits de las minoranças. Aub la mort de J. Jalla, aub la guerra que aprés qualque an doviá betar un contra l'autre los dos caires de las Alpas, tot cest travalh a agut fenit. Teofile Pons que dins 'quela epòca aviá travalhat aub J. Jalla, a ereitat e trasmes cest messatge a una partiá de sos eleves dal Liceu de La Tor. Es un pauc per aiçò que dins cesta valada s'es creat 'quel esprit federalista e autonomista que dins los ans de la resistenza a donat vam a la «Carta di Chivasso - 1943» pròpi perquò qualques joves de la Resistença - Coïsson, Malan, Peyronel e Rollier - consients de sa cultura e de son ereitatge an près en charja la paternitat e la responsabilitat d'un acte dausaüra consinhat a l'istòria. Pas mens l'envencion dals Rescontre Piemonte Provença ilh es pas doguá a l'òbra de un grop o de un moviment, mas al travalh d'una persona soleta.
Escrivaire, poeta, membre de l'Accademia Pontificia, Gaetano di Sales al es istat 'quel que los a pensats e volguts.
Marselha entre lo 1923 e lo 1934, al a agut la chança de conoisser e d'esser en amistat aub lo "Capouliè" dal Felibritge Marius Jouveau e perparelh de comprener en plen la cultura provençala. Dins un de sos darrieres articles, Gaetano di Sales al escriviá:
"Come i miei mestri dell'Accademia di Francia, ero stato conquistato anch'io da Mistral per il suo cuore esaltatore dei semplici, degli umili, dei depressi, degli emarginati; per il suo gran cuore da gigante paladino della gente dei pascoli e dei campi e della loro lingua tanto nobile per tradizione antica, ridotta a Cenerentola. Ed ero ancor più infiammato da quel calore per essere uscito da poco da una crisi tremenda di scetticismo ed essere stato accolto in Provenza come fratello ("lou fraire d'Itali") e tratto alla luce dopo un accorato isolamento sofferto, da uomo coerente di dovere". E ancora: "Marius Jouveau mi aveva spontaneamente presentato a Aix, in tutta la Provenza ed a Parigi (a Joseph Loubet), dove mi ero trasferito nel frattempo".
Gaetano di Sales que passàa la guerra al aviá arprès sos rapòrts aub lo Felibritge e Jouveau, en complèta autonomiá al a sonjat perparelh de crear los Rescontre Piemont Provença e al es istat lo cas, dins la persona de Gino Giordanengo, Diretor Responsable de la revista "Cuneo Provincia
Granda", que zo a butat en rapòrt dins lo març dal 1960 aub Tavo Burat que, de son caire, al era entren d'organizar 'quela que sarè puèi la fondacion de l'Escolo dòu Po.
(Contunia)
Franco Bronzat

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aragonés
L'aragonés, sonat de còps la fabla (noms autoctòns: aragonés, luenga aragonesa), es una lenga romanica (ye una luenga romanz...) parlada dins lo nòrd d'Aragon (Espanha), al pè dels Pirenèus (pendís sud). Coma lo catalan, lo castelhan o lo portugués, s'espandiguèt cap al sud mercé a la reconquista, mas recuolèt davant lo castelhan tre la fin de l'Edat Mejana. De còps se parla d'"aragonés" pel castelhan d'Aragon amb substrat aragonés.
La classificacion de l'aragonés es un objècte de debat. La lingüistica romanica tradicionala lo considèra coma un dialècte de l'espanhòl mas d'estudis mai recents afirman qu'es una lenga independenta. Ça que la, totes los especialistas son consents per dire que l'aragonés ten d'afinitats a l'encòp amb l'espanhòl, l'occitan (gascon) e lo catalan. La revendicacion culturala, en tot cas, presenta sempre l'aragonés coma una lenga a part entièra.
Somari
- 1 Dinamica
- 2 Istòria
- 3 Estructura de la lenga
- 4 Codificacion
- 5 Dialèctes
- 6 Ligams
- 7 Nòtas
Dinamica[modificar | modificar la font]
L'estimacion mai correnta considèra que 10 000 personas parlan l'aragonés. Existisson tanben de neolocutors de la fabla dins las ciutats màgers d'Aragon.
Istòria[modificar | modificar la font]
Origina[modificar | modificar la font]
L'aragonés es una lenga derivada del latin. Cal notar que sul territòri d'origina de la lenga, se parlèron fins a la fin del sègle X de parlars bascos que coexistissián amb de parlars romanics que passavan del latin a l'aragonés. Aquel fach pòt explicar en partida cèrtas afinitats que ten l'aragonés amb los parlars gascons pirenencs, que tanben an un substrat basco important.
L'aragonés —o pus exactament lo navarroaragonés— nasquèt a l'entorn del sègle VIII coma un dels dialèctes nombroses del latin desvolopats dins los Pirenèus centrals. Son domeni inicial èra al nòrd e a l'èst de la val d'Èbre, dins certanas regions de la Rioja, al sud e a l'èst de Navarra e en Aut Aragon.
Espandiment[modificar | modificar la font]
Dins la lenta Reconquista crestiana contra los sarrasins, durant l'Edat Mejana, la repopulacion crestiana del centre de la Val d'Èbre e d'una part de la Peninsula Iberica, per los navarreses e aragoneses, faguèt que lor lenga lai s'estendèsse. Aquel fenomèn foguèt favorizat pel fach que se parlava dins aquelas zonas reconquistadas un idiòma romanic anterior, lo mossarabi, qu'èra la lenga dels crestians e dels musulmans autoctòns: amb pauques cambiaments, foguèt facil de l'aragonesizar. Lo mossarabi a laissat de traças en aragonés.
L'expansion de l'aragonés, probable, faguèt començar l'influéncia d'autras lengas romanicas parladas per certans reconquistaires crestians presents en Aragon: l'occitan, lo castelhan e pus tard lo catalan. Lo navarroaragonés que se parlava dins la Rioja e dins la region de Soria, a l'oèst d'Aragon, comencèt de desparéisser a aquela epòca per laissar la plaça al castelhan.
Al sègle XII, l'union del Reialme d'Aragon amb Catalonha (centrada sul comtat de Barcelona), sota lo meteis rei, signifiquèt l'union d'un grand territòri lingüisticament eterogenèu, que l'aragonés se i parlava a l'oèst e lo catalan a l'èst. A aquela epòca apareguèron los primièrs tèxtes amb de formas romanicas majoritàrias, en aragonés sovent, mas tanben en occitan e en catalan (abans s'escriviá sonque en latin amb de traças de las lengas romanicas). Dins la reconquista que se faguèt a partir de l'union dinastica, l'aragonés s'espandiguèt mens que lo catalan: nonmàs dins d'airals del Sistèma Iberic al sud del sector central de la Val d'Èbre, en arribant al sud de manièra compacta fins a las comarcas churras actualas del nòrd-oèst del País Valencian. I aguèt tanben d'enclavas aragonesofònas encara mai luènh al sud, especialament dins lo reialme de Múrcia, mas durèron pas gaire entre las zonas vesinas que parlavan catalan, arabi e castelhan.
Reculada[modificar | modificar la font]
L'espandiment del castelhan o espanhòl, coma lenga comuna de la Peninsula, signifiquèt la recession de l'aragonés e un procès de castelhanizacion. Un dels moments clau de l'istòria de l'aragonés se produguèt quand un rei d'origina castelhana foguèt coronat al sègle XV: Ferrand I d'Aragon (conegut tanben coma Ferrand d'Antequera). Amb sa dinastia castelhana dels Trastamaras implantada en Aragon, lo castelhan foguèt favorizat un periòde de diglossia comencèt, que dura fins a uei. Aquela union dinastica d'Aragon amb Castelha, puèi la suspension progressiva de tota capacitat d'autogovèrn al sègle XVIII, impliquèron la reduccion de l'aragonés, qu'encara se parlava largament, a un parlar rural e popular, mentre que la noblesa causiguèt de parlar lo castelhan coma simbòl de poder. Lo domeni geografic de l'aragonés reculèt entre los sègles XV e XIX per se restrénher ara al pè dels Pirenèus.
La violéncia contra l'aragonés foguèt maximala sota lo regim del dictator Franco al sègle XX. Los magistres tustavan los escolans qu'emplegavan l'aragonés a l'escòla e la legislacion enebiguèt l'usatge public de tota lenga que foguèsse pas l'espanhòl.
Renaissentisme[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de Franco en 1975, la democracia constitucionala espanhòla, que lo pòble votèt en 1978, a permés una aumentacion del nombre d'òbras sus la literatura e la lenga aragonesas. La situacion actuala es critica, ja que poiriá semblar qu'es tròp tard per salvar una lenga que se parla pas que dins de grops escarses e freules. Pasmens lo movement de recuperacion e de revendicacion per l'aragonés a engenerat de locutors novèls que foncionan en ret, pas solament en Aut Aragon, mas tanben dins las zonas castelhanizadas de la rèsta d'Aragon (per exemple se'n tròba dins de grandas vilas castelhanizadas coma Saragossa, Òsca e Teròl).
Estructura de la lenga[modificar | modificar la font]
Fonologia[modificar | modificar la font]
Evolucion diacronica de la fonologia[modificar | modificar la font]
De caracteristicas pròprias de la fonetica aragonesa dins son evolucion dempuèi lo latin son:
- Las O,E dobèrtas del protoromanic resultan sistematicament dins los diftongs [we],[je]:
- PONTE > puent (esp. puente; cat. pont; occ. pont/pònt)
- FERRU > fierro (esp. hierro; cat. ferro; occ. fèrre/hèr)
- E tanben diftonga en [ja] dins bèls parlars centrals (puande, fiarro) o dins bèls mots generals (balluaca). Lo diftong [ue] tanben diftongava ocasionalament en [uo]: (luogo).
- Diftongason davant iòd d'aquestas O, E dobèrtas:
- FOLIA > fuella (esp. hoja; cat. fulla; occ. fuèlha/huelha)
- SPEC'LU > espiello (esp. espejo; cat. espill/mirall; occ. espelh)
- Pèrda de l'-E finala non accentuada:
- GRANDE > gran (esp. grande; cat. gran; occ. grand/gran)
- FRONTE > frent (esp. frente; cat. front; occ. front/frònt)
- A la diferéncia de las autras lengas romanicas subre substrat basco, l'espanhòl e l'occitan gascon, l'aragonés presèrva l'F- romanica iniciala:
- FILIU > fillo (esp. hijo; cat. fill; occ. filh/hilh; gal.-port. filho)
- Lo iòd romanic (GE-,GI-,I-) deven una africada palatala sorda ch [tʃ]:
- IUVEN > choven (esp. joven; cat. jove; occ. jove)
- GELARE > chelar (esp. helar; cat. gelar; occ. gelar)
- Coma dins una part de l'occitan e coma en galègoportugués, los grops cultes romanics -ULT-, -CT- venon [jt]:
- FACTU > feito (esp. hecho; cat. fet; occ. fach/fait/hèit; gal.-port. feito)
- MULTU > muito (esp. mucho; cat. molt; occ. mo[l]t; gal.-port. muito)
- NOCTE > nueit (esp. noche; cat. nit; occ. nuèch/nuèit; gal-port. noite)
- Existís la reduccion dins bèlas varietats, coma la belsetana (feto, muto, nuet), e d'ibridacions amb la forma castelhana (fecho).
- Los grops romanics -X-, -PS-, SCj- venon una fricativa palatala sorda ix [ʃ]:
- COXU > coixo (esp. cojo; cat. coix; COXA > occ. cuèissa/cueisha)
- Coma dins la majoritat de las lengas romanicas occidentalas e a la diferéncia de l'espanhòl, los grops romanics -Lj-, -C'L-, -T'L- venon una laterala palatala ll [ʎ]:
- MULIERE > muller (esp. mujer; cat. muller; occ. molhèr; gal.-port. mulher)
- ACUT'LA > agulla (esp. aguja; cat. agulla; occ. agulha; gal.-port. agulha)
- De còps que i a, mai que mai en aragonés ancian, las solucions èran -T- o -CH-: mandiata, vetiecho (en fàcia de la forma majoritària vetiello), etc.
- Coma en espanhòl, en catalan (parcialament), en occitan (parcialament) e en galèc, V evoluciona vèrs /b/:
- VALORE > valor [b-] (Esp. valor [b-]; Cat. valor [b-/v-]; Occ. valor [b-/v-]; Galèc valor [b])
Morfosintaxi[modificar | modificar la font]
Determinants[modificar | modificar la font]
Possessius[modificar | modificar la font]
Los possessius an la foncion determinanta quand son precedits de l'article definit. Lo substantiu determinat se pòt trobar dins la mitat de la combinason:
- O mío campo; a mía casa; a casa mía; etc. (lo mieu camp; la miá casa; la casa miá).
De còps, cal pas l'article:
- Casa nuestra ye cerqueta d'aquí (la casa nòstra es pròcha d'aquí).
Amb bèls substantius referents a de parents pròches, s'emplega tanben la forma corta del possessiu, que s'acompanha pas de l'article:
- Mi pai; tu mai (mon paire; ta maire).
Pronoms[modificar | modificar la font]
Particulas pronominalas[modificar | modificar la font]
L'aragonés, coma fòrça lengas romanicas (mas a la diferéncia de las iberorromanicas), sèrva las formas latinas ENDE e IBI dins las particulas pronominalas: en/ne (en occitan: ne) e bi/i/ie (en occitan: i).
Combinasons de formas pronominalas[modificar | modificar la font]
La combinason comuna en aragonés dels pronoms personals de la tresena persona del complement dirècte e indirècte distinguís pas solament lo nombre de l'indirècte (li/le; lis/les) mas los dos genres e nombres s'assòcian en una sola forma (en).
- Li'n / Le'n
- Lis ne / Les ne
La forma es pro particulara se se compara amb las lengas vesinas, dins las qualas, o ben i a diferéncia de nombre e genre dins l'indirècte (en espanhòl), o ben i a diferéncia de nombre e genre dins lo dirècte (en catalan):
- As mazanas, ta Chusepa, li'n daban siempre que en quereba.
- (espanhòl: Las manzanas, a Josefa, se las daban siempre que quería.)
- (catalan: Les pomes, a Josepa, les hi/li les donaven sempre que en volia.)
Se cal avisar qu'existisson de formas en qualques variedats aragonesas que daissan clar lo genre e nombre del complement dirècte. Ansin aquò se passa dins las formas ribagorçanas aragonesas lo i, la i, los i, las i; o dins las formas belsetanas le'l/le lo, le la, le's/le los, le las, comparablas amb las formas del catalan classic li'l, li la, etc., encara vivas dins una bona part del País Valencian.
- Las mazanas, ta Chusepa, las i daban siempre que en queriba.
- Las mazanas, ta Chusepa, le las daban siempre que en quereba.
Evolucion gramaticala diacronica[modificar | modificar la font]
- A la diferéncia de l'espanhòl, la -B- latina laissa una traça dins las terminasons de l'imperfach de l'indicatiu dins las conjugasons 2a e 3a: teniba (occ. teniá/tienèva, esp. tenía, cat. tenia, gal.-port. tinha)
Codificacion[modificar | modificar la font]
Ortografia[modificar | modificar la font]
L'aragonés coneissiá tres ortografias concurrentas:
- La grafia d'Òsca (grafía de Uesca) o del 87. Foguèt majoritària dins l'usatge, mas pas completament generalizada. Se fixèt en 1987 amb una Convencion que se tenguèt a Òsca. Es sostenguda per lo Consello d'a Fabla Aragonesa (CFA, Conselh de la Lenga Aragonesa). Son principi es de notar los fonèmas de manièra quasi unifòrma, sens téner compte de l'etimologia. Per exemple, v e b son uniformizats en b; tanben ch, j, g(+e), g(+i) son uniformizats en ch... Certanas solucions calcan l'espanhòl (ñ, accents grafics).
- La grafia SLA es apareguda en 2004 amb la fondacion de la Sociedat de Lingüistica Aragonesa (SLA, Societat de Lingüistica Aragonesa). Es minoritària dins l'usatge. Son ambicion es de remplaçar la grafia d'Òsca, que l'estiman tròp espanholizada, per fin de rendre a l'aragonés sas tradicions graficas medievalas e per lo sarrar del catalan e de l'occitan. Per exemple, coma en aragonés medieval, v e b son distints; tanben ch, j, g(+e), g(+i) son distints; s'escriu ny en luòc de ñ. Los accents grafics foncionan un pauc coma en catalan e en occitan.
La manca de generalizacion completa de la grafia d'Òsca e sa contestacion per l'SLA an engenerat la creacion de l'Academia de l'Aragonés (Acadèmia de l'Aragonés) en 2005. Aquel organisme novèl a recebut lo sosten d'institucions nombrosas per trobar una ortografia pus consensuala e per elaborar tanben una varietat estandard d'aragonés: son trabalh es en cors e publicà en 2010 la Propuesta Ortografica de l'Academia de l'Aragonés: una nòrma novèla[1].
Estandardizacion[modificar | modificar la font]
Una varietat estandard de l'aragonés es en cors d'elaboracion mas acipa sus divèrsas concepcions divergentas.
- Los partisans de la grafia d'Òsca (en particular lo Consello d'a Fabla Aragonesa) elabòran pichon a pichon una varietat estandard dicha aragonés comun o aragonés estandard, que selecciona mai los traches occidentals qu'orientals. Mas certans ponches son pas encara completament fixats. Cal preferir los participis passats en -ato -ata o ben en -au -ada? Cal admetre la forma ro/ra per l'article definit, al costat de las formas pus espandidas o/a e lo/la?
- Los partisans de la grafia SLA (en particular la Sociedat de Lingüistica Aragonesa) estiman que lo modèl precedent de l'aragonés comun, que lo sonan pejorativament "neoaragonés", s'es fixat amb fòrça imprudéncia, amb una desconeissença dels dialèctes reals e amb de causidas fòrça artificialas. Segon l'SLA, aquò provocariá una desconnexion grèva entre los locutors naturals e un estandard ineficaç. L'SLA preconiza de faire un estudi pus aprefondit dels dialèctes e de crear d'estandards dialectals, que servirián de basa, eventualament, a una varietat estandard pus generala e ulteriora, mas connectada amb la coneissença reala dels dialèctes. Tanben l'SLA insistís sus lo fach que lo benasqués es intermediari entre l'aragonés e lo catalan e doncas a de recebre un estandard adaptat.
Finalament l'aparicion de l'Acadèmia de l'aragonés e de son ortografia en 2010 se fa amb de proposicions de normalizacion.
Dialèctes[modificar | modificar la font]
L'aragonés es fòrça dialectalizat e lo territòri de la lenga manca de continuitat. Los dialectes orientals son mai vius que non pas los occidentals.
- Dialèctes occidentals : l'ansotan e lo cheso.
- Dialèctes centrals : lo tensin, lo belsetan e lo semontanés
- Dialèctes orientals : lo benasqués, lo gistavin e lo ribagorçan. Se discutís l'atribucion del parlar benasqués a l'aragonés o al catalan. Tanben cal ben distinguir dos "ribagorçans": 1º un primièr "ribagorçan" coma varietat de l'aragonés e 2º un autre "ribagorçan", mai a l'èst, qu'es el una varietat del catalan.
Ligams[modificar | modificar la font]
- Mapa precisa de las lengas d'Aragon
- Consello d'a Fabla Aragonesa
- Chuntos por l'Aragonés
- Sociedat de Lingüistica Aragonesa
- Ligallo de Fablans de l'Aragonés
- Asoziazión Cultural Nogará
- Asoziazión Cultural Finestra Batalera
- Lai de Luengas d'Aragón - borrador
- Rosetta Project
- Academia de l'Aragonés
- Arredol - Diario digital en aragonés
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Propuesta ortografica de l'Academia de l'Aragonés
- ↑ Se dona pas los detalhs ortografics permetent de notar certans parlars locals.


text:
Soyécourt
Soyécourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Soyécourt a situat a aperaquí 37 km a l'èst d'Amians e a 37 km a l'oèst de Sant-Quentin.
Geografia fisica: Lo territòri de la municipalitat de Soyécourt es totalament situat sul scenari del Santerre de formacion terciària. Lo sòl perméable a compausat de limon #que lududes dona la siá fertilité naturala. Lo jos-sòl crayeux a recorregut de qualques bancs de silex.
Lo climat a temperat océanique (la Manja es a aperaquí 100 km)
hydrographie: cap de cors d'aiga travèrsa pas la comuna. Malgrat aiçò, lo Sr. Horquin, instituteur A Soyécourt en 1899, soslinha #qu'existissiá antany un ruisseau trucat lo Grand Solar #qu'en prenent font a la Granja de Lihu (comuna de Lihons) traversava lo Bòsc a Reputacions (comuna de Vermandovillers), Soyécourt e lo sieu masatge caseriu de Wallieux. Aquel ruisseau a uèi desaparegut.
Consequéncia de violentes orages d'estiu, de los nòstres jorns, de las fluïdes de boue son pro freqüentes sustot entre Wallieux e Soyécourt al ponch mai bas (sens dobte a la localizacion de l'ancian lièch del ruisseau).
Vegetacion: la vegetacion "naturala" es semblabla a aquela dels autres comunas del Santerre. Ela se singularise totun per la preséncia d'un massís boisé conseqüent situat al nòrd de la comuna. Aquel amassa a trucat Bòsc de Soyécourt; de part e d'autra de la rota d'Amians a Sant-Quentin, a @dénommer Bòsc dels Camps e Bòsques de Fay. Lo massís boisé s'esperlonga sus la municipalitat de Estrées-Deniécourt e pren alavetz lo nom de Bòsc de Estrées (Cf. Mapa I.G.N. Al 25 000e). Lo Bòsc de Soyécourt #èsser un luòc de retranchement pels Alemands e lo teatre de violentes combats pendent la Batalha de la Soma l'an 1916. I aguèt trucat pels Peluts, lo "Bòsc dels Satyres".
En bordure del caseriu de Wallieux, un bosquet @dénommer Bòsc de Wallieux ven completar l'amassa arboré de la comuna.
Geografia umana: lo vilatge de Soyécourt es en realitat compausada de tres entités: Soyécourt pròpiament dicha situada al sud, sus las nautors de la municipalitat, Marcelet agropat a l'entorn de la glèisa e de la comuna-escor, las siás doas parts son uèi connectadas per doas carrièras e Wallieux, un caseriu situat al nòrd. Existís pas d'autra separacion o granja isolada sul territòri de la comuna.
L'activitat principala de Soyécourt demòra l'agricultura e la agro-indústria. A la cultura de plen camp (céréales, remolatxa a sucre, poma de tèrra, légumes, colza, e de còps waide) s'es apondut una endiverie #qu'es vengut lo primièr entrepreneire de la comuna. I a pas mai de ramaderia laitier, mas un pauc de ramaderia bovina per la carn perduri. E se pòt veire tanben en los pâtures dels cavals.
Una entrepresa de bastissa-trabalhs publics complète aquelas activitats economicas.
Entorn: dempuèi aqueles darrièrs ans, un esfòrç de embellissement del pòble a #èsser fach : voreres, fleurissement, disposicion de las immeditaeses de la glèisa...
Le village de Soyécourt est situé à environ 37 km à l'est d'Amiens et à 37 km à l'ouest de Saint-Quentin.
géographie physique: Le territoire de la commune de Soyécourt est entièrement situé sur la plateau du Santerre de formation tertiaire. Le sol perméable est composé de limon qui lui donne sa fertilité naturelle. Le sous-sol crayeux est parcouru de quelques bancs de silex.
Le climat est tempéré océanique (la Manche est à environ 100 km)
hydrographie: aucun cours d'eau ne traverse la commune. Cependant, M. Horquin, instituteur à Soyécourt en 1899, signale qu'il existait autrefois un ruisseau appelé le Grand Manoir qui prenant source à la Ferme de Lihu (commune de Lihons) traversait le Bois à Fames (commune de Vermandovillers), Soyécourt et son hameau de Wallieux. Ce ruisseau a aujourd'hui disparu.
Conséquence de violents orages d'été, de nos jours, des coulées de boue sont assez fréquentes notamment entre Wallieux et Soyécourt au point le plus bas (sans doute à l'emplacement de l'ancien lit du ruisseau).
Végétation: la végétation "naturelle" est semblable à celle des autres communes du Santerre. Elle se singularise cependant par la présence d'un massif boisé conséquent situé au nord de la commune. Cet ensemble est appelé Bois de Soyécourt; de part et d'autre de la route d'Amiens à Saint-Quentin, il est dénommé Bois des Champs et Bois de Fay. Le massif boisé se prolonge sur la commune d'Estrées-Deniécourt et prend alors le nom de Bois d'Estrées (Cf. carte I.G.N. au 25 000e). Le Bois de Soyécourt fut un lieu de retranchement pour les Allemands et le théâtre de violents combats pendant la Bataille de la Somme en 1916. Il fut appelé par les Poilus, le "Bois des Satyres".
En bordure du hameau de Wallieux, un bosquet dénommé Bois de Wallieux vient compléter l'ensemble arboré de la commune.
géographie humaine: le village de Soyécourt est en réalité composée de trois entités: Soyécourt proprement dit situé au sud, sur les hauts de la commune, Marcelet groupé autour de l'église et de la mairie-école, ses deux parties sont aujourd'hui reliées par deux rues et Wallieux, un hameau situé au nord. Il n'existe pas d'autre écart ou ferme isolée sur le territoire de la commune.
L'activité principale de Soyécourt reste l'agriculture et l'agro-industrie. A la culture de plein champ (céréales, betterave à sucre, pomme de terre, légumes, colza, et parfois waide) s'est ajoutée une endiverie qui est devenue le premier employeur de la commune. Il n'y a plus d'élevage laitier, mais un peu d'élevage bovin pour la viande perdure. Et on peut voir aussi dans les pâtures des chevaux.
Une entreprise de bâtiment-travaux publics complète ces activités économiques.
environnement: depuis ces dernières années, un effort d'embellissement du village a été fait : trottoirs, fleurissement, aménagement des abords de l'église...
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Se pòt creire amb pro de vraisemblance #que tira la siá origina e lo sieu domeni dels Sohier o Siger (vencedor) branca cadette dels comtes de Vermandois, #que #aparéisser amb estèla a l'epòca de la Modèl:S-. (dixit : Abbé Paul Decagny)
Çò abbé Paul Decagny en la siá Istòria de la arrondissement de Péronne e de divèrsas localités circonvoisines (1865) afirma que la mai anciana mencion del nom de la municipalitat apareis en una bulle del pape Pascal II de 1106 #que confirma lo abbaye de Mont-Sant-Quentin (près de Péronne) en la possession de bens fonciers a Soihercurt (Soyécourt).
Indica egalament l'existéncia a Soyécourt, al Mejan Age, d'un espital o d'una maladrerie #que la preséncia n'es encara avérée al XVIe sègle. A de besonh qu'aquel espital a #èsser destruit sens ne donar la data.
La familha de Soyécourt èra la una de las mai anciana de la noblesa francesa. Al XIVe sègle Gilles Ier de Soyécourt, chevalier banneret #èsser Grand-Echanson de França. #Trobar la mòrt a la Batalha de Crécy en 1346. Al XVe sègle, Gilles II, jos Charles VII, #participar a la sortida dels Angleses del reialme. Jos Louis XI, los Bourguignons de Charles Lo Téméraire #destruir lo castèl de Soyécourt en 1472. Fin finala, jos Henri II, al XVIe sègle, François III de Soyécourt se #distinguir al banc de Mètz. (Cf. Monographie Dels Instituteurs, pel Sr. Horquin, instituteur A Soyécourt - Archiu départementales de la Soma, 1899)
Las possessions de la familha de Soyécourt #passar a la familha de Belleforière per matrimòni l'an 1581. Divèrses de los sieus membres #exercir d'anautitas foncions reialas. Maximilien De Belleforière, marques de Soyécourt èra governador del luòc-fòrt de Corbie en 1636. El capitula davant la menaça espanhòla e del fugir en Angleterre per escapar a la pena de mòrt prononciada contra lududes per la justícia reiala. La familha se #apagar a la Revolucion francesa amb l'execucion de Joachim-Charles de Belleforière-Soyécourt e de la siá filha aînée l'an 1794. La siá filha cadette, Camille de Soyécourt (1757-1849) intrada al Carmel l'an 1784 n'i aguèt caçat l'an 1792 a la supression del clergé e dels òrdres regulars. En 1797, en avent recobrat los sieus bens, #arribar a restaurar lo Carmel de París. (Cf. Aurélien Marty, Tilloloy, La siá glèisa – lo sieu castèl, Montdidier, 2002, SERHAM). Cap de membre de la familha a pas jamai séjourné durablement a Soyécourt.
A la fin del XVIIIe sègle se tròba lo nom de Marcelet per designar la parròquia de Soyécourt (A. D. Ordena)
l'an 1870-1871, Soyécourt li calguèt patir de nombrosas réquisitions en natura. #Divèrsas joves gents de la municipalitat #combatre pendent l'An terrible, dos de dintratz eles #perir continuament de las privacions suportadas (Cf. Monographie Dels Instituteurs)
Pendent la Primièra Guèrra mondiala, Soyécourt e los sieus abitants #patir a divèrsas recuperacions la dureté dels combats. En la fasa d'invasion en agost 1914 en principi de contunh pendent la Batalha de la Soma a l'estiu 1916, fin finala en lo moment de la darrièra ofensiva alemanda de 1918 (Batalha del Santerre). La populacion #èsser per part deslotjada, per part déportée a Alemanha de contunh liberada l'an 1915. Lo pòble a #èsser totalament destruit. (Cf. Francine François-Dejuine, 1914-1924, 26 comunas en la tempèsta, L'Onda verda, 2007)
Situat dins la "Zòna roja", lo pòble li caliá pas pas èsser reconstruit perque situat en una region tròp dévastée. Malgrat aiçò, Soyécourt #èsser reconstruit en los ans 1920 sus la pression dels abitants sinistrats, gràcia n'autra al parrainage de la vila de Châtellerault (Viena) e de l'isla de Tricòt.
Segonda Guèrra mondiala : lo 17 de mai de 1940, los abitants de Soyécourt an deslotjat per decision préfectorale. Del 23 de mai al 6 de junh, las tropas francesas retranchées dins lo pòble resistisson als Alemands. L'òrdre de repli a donat lo 7 de junh a 1 h 30 del matin. Seguiguèron quatre longs ans d'aucupacion. Soyécourt A liberat per l'Armada americana lo 1er en setembre 1944.(Cf. Francine François-Dejuine, 1935-1955, Memòrias de 28 comunas del Santerre, L'Onda verda, 2011)
On peut croire avec assez de vraisemblance qu’il tire son origine et sa domination des Sohier ou Siger (vainqueur) branche cadette des comtes de Vermandois, qui parut avec éclat à l’époque du Modèl:S-. (dixit : Abbé Paul Decagny)
L'abbé Paul Decagny dans son Histoire de l'arrondissement de Péronne et de plusieurs localités circonvoisines (1865) affirme que la plus ancienne mention du nom de la commune apparaît dans une bulle du pape Pascal II de 1106 qui confirme l'abbaye de Mont-Saint-Quentin (près de Péronne) dans la possession de biens fonciers à Soihercurt (Soyécourt).
Il indique également l'existence à Soyécourt, au Moyen Age, d'un hôpital ou d'une maladrerie dont la présence est encore avérée au XVIe siècle. Il précise que cet hôpital a été détruit sans en donner la date.
La famille de Soyécourt était l'une des plus ancienne de la noblesse française. Au XIVe siècle Gilles Ier de Soyécourt, chevalier banneret fut Grand-Echanson de France. Il trouva la mort à la Bataille de Crécy en 1346. Au XVe siècle, Gilles II, sous Charles VII, participa au départ des Anglais du royaume. Sous Louis XI, les Bourguignons de Charles Le Téméraire détruisirent le château de Soyécourt en 1472. Enfin, sous Henri II, au XVIe siècle, François III de Soyécourt se distingua au siège de Metz. (Cf. Monographie des Instituteurs, par M. Horquin, instituteur à Soyécourt - Archives départementales de la Somme, 1899)
Les possessions de la famille de Soyécourt passèrent à la famille de Belleforière par mariage en 1581. Plusieurs de ses membres exercèrent de hautes fonctions royales. Maximilien de Belleforière, marquis de Soyécourt était gouverneur de la place-forte de Corbie en 1636. Il capitula devant la menace espagnole et du fuir en Angleterre pour échapper à la peine de mort prononcée contre lui par la justice royale. La famille s'éteignit à la Révolution française avec l'exécution de Joachim-Charles de Belleforière-Soyécourt et de sa fille aînée en 1794. Sa fille cadette, Camille de Soyécourt (1757-1849) entrée au Carmel en 1784 en fut chassée en 1792 à la suppression du clergé et des ordres réguliers. En 1797, ayant recouvré ses biens, elle parvint à restaurer le Carmel de Paris. (Cf. Aurélien Marty, Tilloloy, son église – son château, Montdidier, 2002, SERHAM). Aucun membre de la famille n'a jamais séjourné durablement à Soyécourt.
À la fin du XVIIIe siècle on trouve le nom de Marcelet pour désigner la paroisse de Soyécourt (A. d. Somme)
En 1870-1871, Soyécourt dut subir de nombreuses réquisitions en nature. Plusieurs jeunes gens de la commune combattirent pendant l'Année terrible, deux d'entre eux périrent des suite des privations endurées (Cf. Monographie des Instituteurs)
Pendant la Première Guerre mondiale, Soyécourt et ses habitants subirent à plusieurs reprises la dureté des combats. Dans la phase d'invasion en août 1914 d'abord puis pendant la Bataille de la Somme à l'été 1916, enfin lors de la dernière offensive allemande de 1918 (Bataille du Santerre). La population fut pour partie évacuée, pour partie déportée en Allemagne puis libérée en 1915. Le village a été entièrement détruit. (Cf. Francine François-Dejuine, 1914-1924, 26 communes dans la tourmente, La Vague verte, 2007)
Situé dans la "Zone rouge", le village ne devait pas être reconstruit parce que situé dans une région trop dévastée. Cependant, Soyécourt fut reconstruit dans les années 1920 sur la pression des habitants sinistrés, grâce en autre au parrainage de la ville de Châtellerault (Vienne) et de l'île de Jersey.
Seconde Guerre mondiale : le 17 mai 1940, les habitants de Soyécourt sont évacués par décision préfectorale. Du 23 mai au 6 juin, les troupes françaises retranchées dans le village résistent aux Allemands. L'ordre de repli est donné le 7 juin à 1 h 30 du matin. Vont suivre quatre longues années d'occupation. Soyécourt est libéré par l'Armée américaine le 1er septembre 1944.(Cf. Francine François-Dejuine, 1935-1955, Mémoires de 28 communes du Santerre, La Vague verte, 2011)


text:
Signes del zodiac
Lo Zodiac es lo nom del trajècte del Solelh (e tanben de las planetas) dins los cèls. Es tradicionalament devesit en dotze constellacions correspondent a dotze signes.
Lo nom de «Zodiac» vendriá del mot grèc zoon, « animal », que totas las constellacions del Zodiac (levada la Balança) figuran de creaturas viventas.
Las constellacions del Zodiac e l'astrologia[modificar | modificar la font]
Los signes del Zodiac s'utilizan dins l'astrologia coma marcas espaciotemporalas que permeton d'establir las correspondéncias sus las qualas repausa aquesta practica. Utiliza per aquò la posicion de divèrses objèctes dins lo Zodiac. Entre autres: las planetas, lo Solelh, Jupitèr, e sul plan local : l'orizontal (l'ascendent es lo punt del Zodiac talhat per l'orizont) e lo meridian (lo mièg del cèl correspondent al punt del Zodiac talhat pel zenit).
Las constellacions del Zodiac[modificar | modificar la font]
Vaquí un tablèu dels signes del Zodiac amb las datas a las qualas se tròba lo solelh. L'escart entre los signes e las constellacions es de nòstres jorns (2001) de l'òrdre de 30° environ segon la mesura de l'Ayanamsa pels astrològs indós.


text:
Fécamp
Fécamp es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Fécamp se tròba en la valleuse de la Valmont, a la cœur del País de Caux, sus la còsta de Albâtre.
Fécamp se trouve dans la valleuse de la Valmont, au cœur du Pays de Caux, sur la côte d'Albâtre.
Istòria[modificar | modificar la font]
La vila s'es vist décerner lo label « Vilas e païses d'art e d'istòria ».
La ville s'est vu décerner le label « Villes et pays d'art et d'histoire ».


text:
Marsilhargues
Macilhargues[1] o Marsilhargues (Massillargues en francés) es una vilòta occitana de Lengadòc. La localitat, que compta actualament 6 192 abitants, se tròba administrativament a la frontièra del departament d'Erau e dins la region d'Occitània a ras del riu de Vidorle que dessepara lo departament d'Erau de Gard. Los abitants de Marsilhargues, en rivalitat tradicionala amb sos vesins de Lunèl recebon tradicionalament l'escais de "bajans". Lo protestantisme i ocupa una importància istorica.
Somari
Situacion geografica[modificar | modificar la font]
Marsilhargues se situa dins una plana a ras del riu Vidorle, çò que ne fa un dels endreches mai fertils d'aquesta part de Lengadòc. Se tròba a una distància gaireben equivalenta de la capitala departamentala Montpelhièr e de la capitala del departament de Gard, Nimes e a un quinzenat de quilomètres de la mar Mediterranèa.
La comuna de Marsilhargues es la mai orientala del departement d'Erau e lo vilatge es la segonda comuna mai importanta del Canton de Lunèl.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1305 s'i bastiguèt lo castèl de Guilhèm de Nogaret. Foguèt una de las primièras vilas de Lengadòc a passar a la Refòrma.
Entre lengadocian e provençal[modificar | modificar la font]
A mai se l'influéncia provençala i es mai importanta qu'a Lunèl (la forma de l'article plural i es lei mentre qu'a Lunèl èran los e las), lo parlar es encara lengadocian, mai precisament de la familha del montpelhierenc oriental e se distinguís plan del tipe nimesenc o provençal rodanenc.
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Castèl de Guilhèm de Nogaret
Lo castèl foguèt bastit en 1305 pel nòble Guilhèm de Nogaret. Ne demòra pas qu'una part del sossòl, las grandas cosinas e lo domjon amb sa torrèla cairada.
Personatges celèbres de Marsilhargues[modificar | modificar la font]
- Gaston Deferre
- German Encòntra (1809-1853), escrivan e personatge politic occitan
- Loís Formaud (1888-1944), escrivan e cronicaire occitan
- Juli Granièr
- Emili Marinhan (1847-1937), mètge, etnograf e erudit occitan
- Pau Molinièr
- Celestin Pontièr


text:
Samas
Samas[1] (Samatze en basco, Sames en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, situada istoricament dens lo Ducat de Gramont, en Baisha Navarra, enclavada enter Labord e las Lanas de Gasconha. Administrativament, que's tròba dens lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region d'Aquitània.
Aqueth vilatge que dependèva de la Senescaucia de Dacs e non pas de la Baisha Navarra devath lo Regim Ancian. La comuna qu'apartien au "Bascoat" dens lo sens de la lei Pasqua de 1995.
Las tèrras de la comuna que son adaigadas per l'arriu d'Ador e peus sons afluents Bidosa e lo Gave de Pau.
Las comunas tòcatocantas que son Senta Maria de Gòssa, Lanas e Òrta Vièla dens las Lanas au nòrd, Guishe en Labord a l'oèst e Hastings dens las Lanas a l'èst e au sud. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Samas e Càmer que hasèvan ancianament ua baronia deu Ducat de Gramont.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- Castèth Polit, deu sègle XIX.
- Ostau Garat, de 1631.
- Ostau de Sant Joan, de 1706.
- Glèisa de l'Assompcion (sègle XIVau): que guarda ua estatua de la Verge Maria dab lo mainatge Jèsus.
Referéncia[modificar | modificar la font]
D'après lo "Diccionari toponimic de las comunas de Lanas Baish Ador" per Benedicta Boyrié-Fenié


text:
Sabi lo títol es poirit...
L'Estivada 2009 m'a fach cabussar dins una soscadissa pregonda (un pauc quand mèma alimentada per l'alcòl...). En considerar:
1- Que lo OFF del divendres e lo IN del dissabte an mostrat qu'existís una "scèna" rock d'expression occitana.
2- Que lo "movement occitan oficial" non sembla pas afogat d'aquel corrent musical. L'exemple n'es Sono Loco, grop qu'ai trobat plan simpatic, que canta dempuèi al mens 10 ans, e qu'ai vist pel primièr còp dissabte passat.
3- Qu'aquel forum es plen de gent bona a l'èime duberta
trasi doncas una prepausicion ja facha a l'oral pendent l'estivada a d'unes membres del forum.
Se n'i a que son motivats per bastir un concert/festenal per donar d'aire a aquela scèna "rock" occitana, aquel topic es vòstre.
En saber que se ai la motivacion es pas quicòm que se bastís tot sol e en 15 minutas...


text:
Erbivòr
Los erbivòrs son d'animals que son adaptats per manjar las plantas. L'erbovoriá es una forma de predacion ont un organisme consoma principalament d'organismes autotròfs[1] coma las plantas, las algas o las bacterias utilizant la fotosintèsi. Pus generalament, los organismes que se noirisson d'autotròfs son sonats consomators primaris.
Per una interpretacion estricta d'aquela definicion, fòrça campairòls, bacterias,animals, e protistas e qualques plantas parasitas podrián èsser considerats coma d'erbivòrs. Pasmens, erbivòrs se referís generalament als animals que manjan de plantas. Fungi, bacterias e protistas que se noirisson de plantas vivas se dison organismes fitopatogèns Los micròbis que se noirisson de plantas mòrtas son los saprofits. Las plantas de flors qu'obtenon sos nutritiments d'autras plantas vivas se dison plantas parasitas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Campbell, N. A. (1996) Biology (4th edition) Benjamin Cummings, New York ISBN 0-8053-1957-3


text:
País de Canaan
Canaan (fenician: o 𐤊𐤍𐤏𐤍, Kanaʻn; Ebrieu: כנען Kənáʻan; Arabi: كنعان Kanʻān) es un tèrme utilizat dins lo Bíblia per descriure la partida de l'Orient Mejan situada entre la Mediterranèa e lo Jordan, abans sa conquista per Josué e las Tribús d'Israèl sortidas d'Egipte. Lo tèrme ven del nom de Canaan, pichon-filh de Noè. Aquela region correspond mai o mens uèi als territòris d'Israèl, de Palestina, e de l'oèst de Jordania, del sud de Siria e de Liban.
Se nomena cananeans los abitants d'aquel territòri a l'Edat del Bronze.
Somari
Tradicion biblica[modificar | modificar la font]
Segon la Bíblia ebraïca, aquel territòri es nomenat atal del nom de personatge de Canaan, filh de Cham, segond filh de Noè (patriarca) La Bíblia fa aprèp mencion de sèt etnias que poblavan lo País de Canaan e que son conegudas jol nom general de Cananeans: son los Ititas, los Girgashitas, lps Amoritas, los Cananeans, los Perizitas, los Ivitas e los Jebuseans.
Dins lo libre de Josuà, lo país de Canaan faguèt l'objècte de la conquista e del partiment del país pels Ebrieus (vèrs lo sègle XII). D'autres pòbles pasmens seguisson èsser mencionats dins lo tèxte biblic, que justifica lor preséncia sus aquela tèrra, « per esprovar los Enfants d'Israèl ».
Istòria[modificar | modificar la font]
Edat del Bronze[modificar | modificar la font]
Lo nom de Canaan es ancian e benlèu apareguèt al milen III. Se trobèt de mencions de son nom sus de tauletas trapadas dins las roïnas de Mari ont apareis coma entitat politica distinta. Benlèu èra una tèrra amb una diversitat etnica. Mas dins un contèxte etnic, pareis que los Canaaneans, vesins e prèp parents dels Amoritas, correspondan exactament als Fenicians.
Jos la XVIIIa dinastia egipciana, los egipcians ataquèron mai d'un còp lo País de Canaan, coma jos Amenotep Ièr, jos Totmòsis Ièr, ont l'armada egipciana atenguèt Eufrates al nòrd, jos Totmòsis II e jos Totmòsis III quand se passèt la Batalha de Megiddo. Los Cananeans ligats jols òrdres del governador de la vila de Qadesh nomenat Ali EL-Assi e los egipcians jols òrdres del faraon Totmòsis III, aqueles assetgèron la vila de Megiddo pendent sèt meses e obliguèron los Cananeans a abdicar e se rendre.
Edat del Fèrre[modificar | modificar la font]
A partir de quand Israèl emergiguèt, lo tèrme Canaan comencèt de daissar plaça e tres tèrmes novèls segon las regions. Fenicia designa lo litoral nòrd, la Pentapòli dels filistèus designa lo litoral sud e lo Reialme d'Israèl las tèrras interioras.
Per d'unes, Cananean pòt de fach èsser considerada coma un sinonim de fenician, perque ambedós pòbles parlavan la meteissa lenga e avián los meteisses dieus. Pensan que los Israelitas faguèron pas desaparéisser los Cananeans mas se serián mesclats amb aqueles e aurián adoptat certans de lors usatges. De passatges biblics e lo fach que l'ebrieu biblic siá linguisticament fòrça prèp del fenician ne serián una pròva. Segon la Bíblia, lo rei Iram de Tir, que lo sarcofag foguèt conservat, seriá estat amic amb Salamon, rei d'Israèl.
Las descobèrtas arqueologicas menadas per Israèl Finkelstein dins los ans 1990, tendrián a provar que lo país de Canaan foguèt pas de fach conquesit militarament, mas que l'aparicion de las primièras comunautats israelitas sus la tèrras nautas interioras, vèrs 1200, es lo resultat d'una transformacion intèrna de la societat cananeana.
Religion[modificar | modificar la font]
La religion canaaneana reconeissiá un dieu suprèm [1] : Èl, paire de l'umanitat e de tota creatura. De tauletas descobèrtas dins la bibliotèca reiala d'Ebla (site arqueologicde Tell Mardikh en Siria), del sègle XXIV, menciona aquel dieu Èl al cap d'una lista de divèrs dieus, coma dieu aujòl dels autres dieus e paire de totes. Èl èra l'espós de la divesa Achera (ref. tauletas d'Ugarit). Es lo paire de fòrça dieus que los mai importants son Adad, Iam e Mòt.
Lenga cananeana[modificar | modificar la font]
Lo cananean designa tanben un grope de lengas fenicocananeanas del nòrd-oèst. Son los dialèctes, lo fenician, (inclusent la lenga de Cartage, lo punic, atal que l'aramèu).
Cananeïsme[modificar | modificar la font]
Lo tèrme de Cananean tornèt èsser emplogat per un grope sionista nacionalista de drecha marginal, actiu dels ans 1930 als ans 1970 e que voliá far una ruptura neopagana amb lo judaïsme. Se ditz "cananeïsme".
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Article connèxe[modificar | modificar la font]
Liam extèrne[modificar | modificar la font]
- (fr)André Lemaire, « Les Cananéens, le Levant et la mer » Clio


text:
Hanja
Hanja es lo nom corean pels caractèrs chineses. Mai precisament, designa los caractèrs chineses manlevats al chinés e incorporats dins la lenga coreana amb la prononciacion coreana. Hanja-mal (한자말; 漢字말) o hanja-eo (한자어; 漢字語) designa los mots que se pòdon escriure en hanja, e hanmun (한문; 漢文) designa l'escritura chinesa classica. Lo hanja coneguèt pas jamai de reforma màger, e los caractèrs son sovent completament identics als caractèrs chineses tradicionals e als caractèrs kyūjitai. Sonque un pichon nombre de caractèrs hanja son modificats o especifics al corean. A l'opausat , la màger part dels caractèrs correntament utilizat en Japon (kanji) e en China continentala foguèron simplificats, e contenon mens de traches que los caractèrs hanja correspondents.
L'alfabet fonetic corean, ara nomenat hangeul, foguèt creat per una còla de saberuts designats en 1440 per Sejong lo Grand, mas aguèt pas un usatge vertadièrament espandit abans la fin del sègle XIX e la debuta del sègle XX.[1] Doncas, abans aquesta epòca fasiá mestièr de saupre legir e escriure en hanja per èsser letrat en corean, e la granda majoritat de la literatura coreana e autres documents èran escrits en hanja. Uèi, hanja joga un ròtle diferent. Los universitaris que vòlon estudiar l'istòria coreana an d'estudiar tanben l'hanja per fin de legir los documents istorics. Per lo public, aprene d'unes caractèrs hanja ajuda fòrça a la compreneson dels mots que son formats amb eles. Hanja es pas utilizats per los mots d'origina coreana, que son totjorn transcrit en hangeul, e quitament de mots d'origina chinesa — hanja-eo (한자어, 漢字語) — son escrit amb l'alfabet hangeul lo mai sovent.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lua error in Module:Biblio/Obratge at line 67: attempt to call field 'indicacionDeLenga' (a nil value).


text:
Biàrritz
Biàrritz (Miarritze e Biarritz en basco) es ua vila d'Occitània (Gasconha) segon las dadas lingüisticas scientificas e segon los occitanistas (mes es ua vila deu País Basco segon los militants basquistas).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Biàrritz se tròba dens lo parçan deu Baish Ador. Qu'ei administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region d'Aquitània. Qu'apartiengó a Labord au sègle XII, arron n'estó desligada. Que hè partida deu "Bascoat" dens lo sens de la lei Pasqua de 1995.
Es banhada per l'ocean Atlantic (golf de Gasconha). Qu'es hèra pròcha de Baiona e Anglet dab las quaus forma ua conurbacion e lo parçan deu Baish Ador.
Lo casinò de Biàrritz (obèrt tre lo 10 d'agost de 1901) e las soas plajas que hèn de la vila un center toristic. Lo surf que tròba a Biàrritz un deus punts mei importants entà la soa practica. Biàrritz que viu en fàcia de la mar. Qu'estó a las soas originas un vilatge balenèr.
Istòria[modificar | modificar la font]
Durant lo sègle XVIII los mètges que recomandavan los banhs de mar a Biàrritz per las lors proprietats terapeuticas. Biàrritz qu'arribè a la fama en 1854, an que l'Emperairitz Eugènia (esposa de Napoleon III) hasó constrúser un Palais a la plaja (uei lo dia conegut coma Ostalaria deu Palais).
La familha reiala britanica que passè temporadas a Biàrritz.
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga tradicionala de la conurbacion formada per Biàrritz, Baiona e Anglet (nuclèu deu Baish Ador) qu'ei l'occitan (gascon), segon las enquistas filologicas deus sègles XIX e XX (vejatz en particular l'Atlas linguistique de la Gascogne), mes que i a ua hòrta preséncia deu basco deguda a ua immigracion rurala recenta de l'arrèrpaís bascofòn.
En tot cas la lenga dominanta i es lo francés dempuish lo sègle XX. Los movements culturaus locaus que revendican l'occitan e lo basco e qu'an obtengut ua senhalizacion trilingüa en francés, en basco e en occitan.
Los movements politics occitanistas que revendican lo Baish Ador (dab Biàrritz) coma ua part d'Occitània. Los movements politics bascos que'u revendican coma ua part deu Bascoat.
.


text:
Andolieg-Kernevez
Andolieg-Kernevez en breton ( Andouillé-Neuville en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Andouillé-Neuville es nascut d'un groupement de la parròquia de Andouillé e del vilatge de Neuville. La distincion de la Magnanne a lo sieu cap de-luòc a Andouillé-Neuville. En 1555, aquela distincion passa al Montbourcher al continuament d'una alliance matrimoniale.
La commune d'Andouillé-Neuville est née d'un groupement de la paroisse d'Andouillé et du village de Neuville. La seigneurie de La Magnanne a son chef-lieu à Andouillé-Neuville. En 1555, cette seigneurie passe au Montbourcher à la suite d'une alliance matrimoniale.


text:
Nanteuil-lès-Meaux
Nanteuil-lès-Meaux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada a 55 km de París e a 19 km de Eurodisney, la municipalitat de Nanteuil-lès-Meaux conjugui las basas de la proximitat de la capitala amb los avantatjas d'un entorn preservat òc caractéristique en Seine-e-Marna. La superficie de la municipalitat es de 762[1] a 765 ectaras[2]. Soucieuse De la qualitat de vida de los sieus abitants, Nanteuil-lès-Meaux s'investís jornalièrament per ofrir de servicis de proximitat, velhar al desvolopament harmonieux de lo sieu bastit e participa activament al dynamisme economic mercés a lo sieu implication al se de la Comunitat d'aglomeracion del País de Meaux. Las municipalitats limitrophes incluent Boutigny, Fublaines, Quincy-Vesins, Mareuil-lès-Meaux e Sant-Fiacre[1].
Situada a 89 mètres de altitud, Lo riu la Marna, lo Canal del Ourcq son los principals corses d'aiga #que travèrsan la municipalitat de Nanteuil-lès-Meaux. La municipalitat es prèpa del parc natural regional del Gâtinais Francés a aperaquí 21 km.
Située à 55 km de Paris et à 19 km d'Eurodisney, la commune de Nanteuil-lès-Meaux conjugue les atouts de la proximité de la capitale avec les avantages d'un environnement préservé si caractéristique en Seine-et-Marne. La superficie de la commune est de 762[1] à 765 hectares[2]. Soucieuse de la qualité de vie de ses habitants, Nanteuil-lès-Meaux s'investit quotidiennement pour offrir des services de proximité, veiller au développement harmonieux de son bâti et participe activement au dynamisme économique grâce à son implication au sein de la Communauté d'agglomération du Pays de Meaux. Les communes limitrophes incluent Boutigny, Fublaines, Quincy-Voisins, Mareuil-lès-Meaux et Saint-Fiacre[1].
Située à 89 mètres d'altitude, La rivière la Marne, le Canal de l'Ourcq sont les principaux cours d'eau qui traversent la commune de Nanteuil-lès-Meaux. La commune est proche du parc naturel régional du Gâtinais Français à environ 21 km.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los Romains i séjournèrent. Lo camin de Crécy, anciennement « camin de las Gents d'Armas », en separant Nanteuil de Mareuil remembra la granda via romaine dobèrta per Agrippa, tinenta de Auguste, per informar de Angleterre la étain, de Boulogne-sus-Mar a Roma. Sul luòc del Grand Val, una granda pèira, un menhir probablament, vesiá los ancians de la municipalitat trancher los différends agraires. I aviá trucat la « pèira de sciéncia ». Nanteuil I auriá tanben vist nàisser un Rei. En 1550, en lo moment d'un de los sieus desplaçaments a Cantieradas-lès-Meaux, residéncia reiala, Catherine de Médicis #èsser paissièra de dolors e #metre dins lo mond lo futur Charles IX de França, a la « Granja de la Reina », a la localizacion del presbytère en protestant actual, als dires de la Tradicion. Nanteuil A tanben agut lo sieu castèl fòrt #qu'a rasat l'an 1590. La carrièra del Castèl evoca aquela preséncia e lo blason de la vila remembra aquel domeni fortificat de Bòsc lo Comte dels senhors Duboux.
Dempuèi l'aucupacion romaine, i a 1700 ans, la vinha i aviá ocupat lo país. En 1838 se produsissiá 4000 hl de vin. La vinha a #èsser remplaçada per arbres fruitiers, dels pomers, de las poiriers e de las pruniers #que porgián « gobes » per la confeccion de la tarte en Prunas[3].
Les Romains y séjournèrent. Le chemin de Crécy, anciennement « chemin des Gens d'Armes », séparant Nanteuil de Mareuil rappelle la grande voie romaine ouverte par Agrippa, lieutenant d'Auguste, pour rapporter d'Angleterre l'étain, de Boulogne-sur-Mer à Rome. Sur la place du Grand Val, une grande pierre, un menhir probablement, voyait les anciens de la commune trancher les différends agraires. Elle était appelée la « pierre de science ». Nanteuil aurait aussi vu naître un Roi. En 1550, lors d'un de ses déplacements à Monceaux-lès-Meaux, résidence royale, Catherine de Médicis fut prise de douleurs et mit au monde le futur Charles IX de France, à la « Ferme de la Reine », à l'emplacement du presbytère protestant actuel, aux dires de la Tradition. Nanteuil a aussi eu son château fort qui est rasé en 1590. La rue du Château évoque cette présence et le blason de la ville rappelle ce domaine fortifié de Bois le Comte des seigneurs Duboux.
Depuis l'occupation romaine, il y a 1700 ans, la vigne avait envahi le pays. En 1838 on produisait 4000 hl de vin. La vigne a été remplacée par des arbres fruitiers, des pommiers, des poiriers et des pruniers qui fournissaient des « gobes » pour la confection de la tarte en Prunes[3].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 {{{Títol}}} Error de citacion : Invalid
tag; name "cartesfrance" defined multiple times with different content
- ↑ 2,0 2,1 {{{Títol}}}. Consultat lo 8 de febrièr de 2012 Error de citacion : Invalid
tag; name "atome77" defined multiple times with different content
- ↑ 3,0 3,1 Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
siteoff.


text:
Soulaire-et-Bourg
Soulaire-et-Bourg es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada a unitat|14|km {{}} al nòrd de Angieus, es prèp del val de Sarthe, al nivèl del vilatge vesin de Cheffes.
Aquela municipalité a constituit de dos pòbles : Soulaire al Sud, e Bourg al Nòrd
Commune située à 14 km au nord d'Angers, elle est proche du val de Sarthe, au niveau du village voisin de Cheffes.
Cette municipalité est constitué de deux villages : Soulaire au Sud, et Bourg au Nòrd
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo fief del prieuré de Briollay compreniá aquel de Sant-Marcel (parròquia de Briollay), lo fief de la Bouchetière en Étriché, lo fief de Bretignolles (parròquia de Bauné), lo fief d'en Estofant (parròquia de Soulaire), e qualques autras bastissas coma de las granjas a Tiercé[1].
Le fief du prieuré de Briollay comprenait celui de Saint-Marcel (paroisse de Briollay), le fief de la Bouchetière en Étriché, le fief de Bretignolles (paroisse de Bauné), le fief de Noyant (paroisse de Soulaire), et quelques autres bâtiments comme des fermes à Tiercé[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ G. Hubert, Nòtas istoricas sus Briollay, 1940, p 68
- ↑ G. Hubert, Notes historiques sur Briollay, 1940, p 68


text:
Lira
- Per altres significats vegeu lira.
La lira es un instrument musical de còrdas que se jòga en fretar las còrdas. A son origina dins la Grècia antica. Las recitations i èran acompanhadas per las melodias de la lira.
Ditz la mitologia grèga que lo dieu jove Ermès creèt la lira a partir d'una clòsca gròssa de tartuga que cobriguèt amb una pèl d'animal e de banas d'antilòpa. Las liras èran associadad a las vertuts apollonianas de moderacion e d'equilibri, en contrast a la flaüta de pande Dionís que representava lo plaser e la fèsta
S'es sovent prepausat lo sud d'Euròpa, l'oèst d'Asia, o lo nòrd d'Africa per èsser lo brèç d'aqueste instrument. Aqueste es encara utilizat dins una partida del nòrd-èst d'Africa.


text:
Surinam
Surinam, oficialament Republica de Surinam, es un estat independent d'America dau Sud qu'es enviroutat per Guyana, Brasil e la Guaiana Francesa. Sa capitala es Paramaribo. Amb una superficia de 165 000 km², es l'estat pus pichon d'America dau Sud. Es tanben lo solet estat de la region que sa lenga oficiala es lo neerlandés.
Si formèt a partir dau sègle XVII gràcias a l'installacion de colons neerlandés e anglés. En 1667, leis Olandés conquistèron tota la region. Autonòm en 1954, Surinam venguèt independent en 1975. Deguèt rapidement faciar un periòde de trebols intèrns de 1975 a 1990 e l'emigracion d'un tèrç de sa populacion vèrs la metropòli anciana. Puei, dempuei leis annadas 1990, dèu faciar de dificultats economicas importantas en causa de la dependéncia de seis exportacions ai prètz dei matèrias premieras.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Institucions
- 4 Economia
- 5 Afaires estrangiers e defensa
- 6 Lengas
- 7 Religion
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Territòri[modificar | modificar la font]
Surinam es lo país pus pichon d'America dau Sud ambé 163 000 km². Son territòri sembla a un carrat de 400 km e si situa a l'èst de Guyana, a l'oèst de la Guaiana Francesa a au nòrd de Brasil. La màger part dau territòri (96%) es cubèrta per una selva tropicala. La mitat sud e l'oèst dau país son de tipe montanhós. La cima pus auta de Surinam es lo Julianatop (1 286 m). La zòna litorala es formada de plans.
Lo territòri es organizat en 62 ressorten que son gropats en dètz districtes. En causa de sa posicion geografica pròcha de l'eqüator terrèstre, Surinam a un clima equatoriau caud que sa temperatura mejana anuala si situa entre 29 e 34°C ambé doas sasons secas d'abriu a aost e de novembre a febrier.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2013, la populacion èra estimada a 567 000 abitants (170en reng mondiau) magerament concentrats lòng de l'Ocean Atlantic. Son temps mejan es de 28,2 ans, son esperança de vida es de 71,4 ans e son aumentacion anuala es de 1,15%/an. L'urbanizacion aganta 69%. La capitala an 224 000 abitants e doas autrei vilas, Lelydorp (18 000) e Nieuw Nickerie (13 000), passan 10 000 abitants.
Istòria[modificar | modificar la font]
Periòde avans l'arribada deis Europèus[modificar | modificar la font]
Lo periòde avans l'arribada deis explorators europèus es mau conegut per leis istorians en causa de la manca d'informacions. Lei premiereis populacions serián arribadas vèrs 3 000 avC e aurián constituit una societat de caçaires nomadas organizada segon un sistèma tribau. Lei doas tribús pus importantas èran aquelei deis Arawaks e dei Maronis qu'èran installadas lòng dau litorau. D'autrei tribús (Akurio, Trió, Wayarekule, Warrau e Wayana) s'establiguèron dins la selva pluviala.
Periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Lei premiers Europèus desbarcats dins la region dau Surinam modèrn foguèron de marchands neerlandés que s'installèron en realitat au Guiana. L'i fondèron la coloonia d'Essequibo que foguèt destrucha en 1596 per leis Amerindians e leis Espanhòus. Dirigida per Joost van der Hooge, una segonda temptativa de colonizacion s'installèt sus una illa, dicha "Kyk-over-al", dau riu Mazaruni situada a 25 km de l'ocean. Aquel endrech favorizèt lo comèrci locau ambé leis Amerindians. Puei, Van der Hooge trobèt lei vestigis d'un fòrt portugués onte comencèt la bastida d'un novèu fòrt, dich Fòrt Hoog, per melhorar son contacte ambé l'Ocean Atlantic. Finit en 1621, Fòrt Hood venguèt un dei sètis de la Companhiá Neerlandesa deis Índias Occidentalas. La cultura de cacau, d'indigòt e de coton si desvolopèt e la colonia e Fòrt Hoog foguèron dichs Nòva Zelanda en 1638.
Lei colons neerlandés establiguèron de liames matrimoniaus ambé certanei tribús amerindianas per s'aparar còntra la poissança deis Arawaks. En 1614, un Espanhòu s'inquietèt d'aquelei relacions que permetián ais Indians d'obtenir d'armas europèas. De 1624 a 1632, d'autrei colons arribèron per renfòrçar la colonia e d'autreis installacions foguèron fondadas coma Fòrt Nassau sus lo riu Berbice en 1627. La situacion d'aqueu fòrt a 80 km de l'ocean mostra lei progrès diplomatics deis Olandés ambé lei tribús localas. A partir de 1624, de governadors foguèron nomats per dirigir la colonia e, a la fin deis annadas 1620, lei colons aprofichèron la victòria olandesa de la baia de Matanzas per s'installar dins lei regions meridionalas dau Brasil actuau. Pasmens, maugrat aquelei succès, l'interès per la colonia de Surninam demeniguèt e lo sèti foguèt abandonat en 1657. En 1664, la màger part dei colonias olandesas èran ansin abandonadas ò gaire desvolopadas.
Dins aquò, d'autrei temptativas de colonizacion si debanavan au sud d'Essequibo. De jusieus neerlandés e italians l'i desbarquèron avans 1630 e jonhèron en 1639 la colonia de Torarica fondada vèrs 1630 sus lo riu Surinam. Totjorn en 1630, una autra colonia foguèt fondada per una expedicion anglesa dirigida per lo capitan Marshall. Assaièt sensa succès de cultivar de tabat.
En 1650, la fugida d'Anthony Rowse de l'illa de Barbados amb un centenau de colons e dos mil esclaus per fondar una colonia, dicha fòrt Willoughby ò Willoughbyland[1], lòng dei rius Surinam e Para après negociacions ambé lei caps amerindians[2]. Pasmens, en 1650, la guèrra civila sus lo territòri anglés causèt l'insureccion de la colonia reialista de Barbados que foguèt menaçada per una flòta mandada per lo Parlament. De mai, lei parlementaris anglés anullèron l'installacion de colons britanics que foguèt finalament legalizada en 1661 per lo rèi Carles II. D'aqueu temps, d'autrei jusieus jonhèron la region de Surinam e la populacion blanca agantèt un milièr d'abitants.
En febrier de 1667, una expedicion neerlandesa ataquèt e ocupèt la colonia anglesa[3]. Fòrt Willoughby foguèt renomat Fòrt Zeelandia e l'annexion foguèt acceptada per Londres en 1667 au tractat de Breda en cambi de la cession de la colonía de Nòva York maugrat una reconquista anglesa tre octòbre de 1667[4]. Willoughbyland venguèt alora la Guaiana Neerlandesa. En 1673, la colonia foguèt reconquista per leis Anglés que perdèron Nòva York durant la Tresena Guèrra Angloneerlandesa mai lo tractat de Westminster de 1674 restaurèt lo statu quo.
En 1675, una lèi foguèt adoptada per protegir lei drechs deis Amerindians per pacificar lo territòri. Puei, en 1682, la Companhiá Neerlandesa deis Índias Occidentalas foguèt remplaçada per una societat de Surinam tenguda per la Companhiá, Cornelis Aerssen e la vila d'Amsterdam. A partir, d'aqueu periòde, franc dei conflictes còntra leis esclaus escapats, la vida politica de la colonia foguèt suava[5]. En 1799, la colonia foguèt tornarmai ocupada per lei Britanics après l'invasion francesa dei País Bas. Lei tropas britanicas si retirèron en 1816.
L'esclavatge e son abolicion[modificar | modificar la font]
L'agricultura si desvolopèt durant lo sègle XVIII gràcias a l'esclavatge. Pasmens, lo nombre d'escapats foguèt important e lei condicions geograficas permetèron ais esclaus marrons de s'installar dins la jungla onte fondèron de vilatges regularament en guèrra còntra lei colonias europèas[6]. L'abolicion foguèt prononciada en 1863 per lo govèrn olandés mai la liberacion vertadiera deis esclaus se debanèt solament en 1873. Enterin, lei colons comencèron de far venir d'obriers chinés o indians per remplaçar leis esclaus[7].
Autonòmia e independéncia[modificar | modificar la font]
Surinam venguèt autonòm en 1954 e lo govèrn gardèt solament la contraròtle deis afaires estrangiers e militars. A partir de 1973, de negociacions comencèron per parlar d'independéncia que venguèt oficiala lo 25 de novembre de 1975. Johan Ferrier e Heck Arron venguèron president e premier ministre dau país. Un programa d'ajuda foguèt creat per lei País Bas mai un tèrç de la populacion preferèt emigrar vèrs la metropòli.
Dictatura militara e guèrra civila[modificar | modificar la font]
Lo govèrn Arron foguèt reversat en 1980 per un còp d'estat militar dirigit per Desi Bouterse. Lo president Ferrier assaièt de resistir mai foguèt tanben reversat per un segond còp dei militaris a la fin de l'annada. Henk Chin A Sen foguèt nomat a la tèsta dau país. Aquelei cambiaments foguèron ben acceptadas per la populacion en causa de la corrupcion dau govèrn e dei dificultats economicas[8]. Pasmens, lo regime novèu venguèt rapidament dictatoriau entraïnant la fin de l'ajuda economica neerlandesa après l'execucion d'opausants en 1982.
Lo govèrn deguèt donc se liberalizar e la defensa de formacion d'un partit politic foguèt levada en 1985. Una constitucion novèla foguèt preparada e adoptada. D'eleccions se debanèron en novembre de 1987 e s'acabèron per la victòria d'una coalicion anti-Bouterse. Pasmens, de tensions apareguèron rapidament entre Bouterse e lei deputats. Bouterse organizèt donc un novèu còp d'estat lo 24 de decembre de 1990 mai l'armada repostèt e l'empachèt de tornar prendre lo poder. Un govèrn sostengut per l'armada foguèt format e d'eleccions se debanèron en 1991. Ronald Venetiaan foguèt elegit president e negocièt la fin de la guèrra civila de Surinam.
D'efèct, dempuei 1986, lei regions orientalas dau país èran lo teatre d'un conflicte entre lei fòrças armadas de Surinam e la rebellion dei Jungle Commandos formats per de descendents d'esclaus marrons opausats a la dictatura. Fòrça violenta, la guèrra civila veguèt la destruccion d'unei vilatges marrons per leis autoritats e lei Jungle Commandos foguèron pauc a pauc dispersats. Après la patz de 1991, una partida evolucionèt vèrs d'activitats criminalas liats ai trafecs dins la selva.
Istòria contemporanèa[modificar | modificar la font]
Durant lei darriereis annadas, l'economia de Surinam contunièt de faciar de dificultats importantas causadas per la demenicion dau prètz d'alumini. De programas d'ajustaments estructuraus foguèron adoptats en 1992 e en 1994 per melhorar la situacion mai lei dos plans mau capitèron. De grèvas importantas si debanèron en 1999. Dempuei 2000, lei relacions si melhoran ambé lei País Bas e una ajuda financiera es estada obtenguda per completar lo budget de l'estat e son deute.
Institucions[modificar | modificar la font]
Surinam es una republica parlementària. Lo poder legislatiu es tengut per una assemblada de 51 deputats elegits au sufragi universau per un mandat de cinc annadas segon un sistèma de representacion proporcionala. Aquela assemblada es cargada de l'eleccion dau president e dau vice-president. Lo president tèn lo poder executiu e noma lei ministres. En cas de pèrda de la majoritat dei deputats, existisse pas de possibilitat d'organizar un vòte de maufisança. Enfin, lo poder judiciari es dirigit per una Còrt Suprèma que sei membres son nomats per lo president ambé la collaboracion de l'assemblada, dau Conseu d'Estat e de l'Òrdre Nacionau deis Avocats privats.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Surinam
L'economia de Surinam es basada sus l'indústria miniera, especialament aquelei d'alumini, d'aur e de petròli, que representa 85% deis exportacions e 25% dau budget de l'estat. Lo país es donc vulnerabla ai variacions de prètz dei matèrias premieras. En 2012, lo PIB agantava 6,7 miliards de dolars (124en reng mondiau). L'agricultura ocupava 8% de la populacion activa e representava 10,4% dau PIB, l'indústria 14% e 36,% e lei servicis 78% e 52,9%.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Surinam fa partida deis organizacions internacionalas e regionalas principalas coma l'ONU, l'OAS, lo Movement dei País Non Alinhats, la Comunautat Caribana e lo Mercat Comun e l'Associacion deis Estats Caribans. Es tanben associat a l'Union Europèa per la Convencion de Lome. Enfin, lo país fa tanben partida d'organizacions de desvolopament economic sud-american ò islamic. Revendica una partida de la Guaiana Francesa (entre lei rius Litani e Marouini) e de Guyana (entre lei rius Courantyne e Koetari).
Lei fòrças armadas de Surinam èran en 2012 compausadas de 2 200 òmes organizats en una fòrça terrèstra, una fòrça aeriana e una fòrça maritima. Son budget representava 0,7% dau PIB. Dempuei l'independéncia dau país, aquelei fòrças participèron a la guèrra còntra lei Jungle Commandos, a la repression d'insureccions amerindianas localas e a divèrsei missions internacionalas a Aïtí. Lei fòrças aeriana e maritima son equipadas leugierament e son subretot destinadas au transpòrt e a la susvelhança. Lei fòrças terrèstras an tanben d'equipaments pus importants coma d'automitralhièras ò de veïculs blindats d'un desenau de tonas.
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de Surinam es l'olandés qu'es la lenga mairala de 60% de la populacion. Leis autrei lengas dau país an ges d'estatut a l'ora d'ara. Lei pus importantas son l'indi e lo javanés parlats per lei descendents deis obriers asiatics, divèrsei menas de lengas creòlas o marronas, divèrsei lengas amerindianas e divèrsei lengas europèas coma l'anglés, l'espanhòu ò lo portugués. Existisse un debat sus l'importància de donar a aquelei lengas dins la societat de Surinam.
Religion[modificar | modificar la font]
En causa dei diferentei periòdes d'imigracion sus lo territòri de Surinam, existisse unei religions diferentas au sen de la populacion. Lei diferentei menas de crestianisme representan 50% deis abitants (25% de protestants e 23% de catolics), l'indoïsme representa 27%, l'islam 20% e lei religions amerindianas 5%.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Site oficiau de la Republica de Surinam : http://www.gov.sr/
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Frank Loewen Salomon e Stuart B. Schwartz, South America, Cambridge University Press, 1999, p. 414.
- ↑ Frank Salomon, Stuart B. Schwartz, Bruce G. Trigger, Wilcomb E. Washburn, Richard E. W. Adams e Murdo J. MacLeod, The Cambridge history of the native peoples of the Americas, Vol. 2 e 3, Cambridge University Press, 1996.
- ↑ Frank Loewen Salomon e Stuart B. Schwartz, South America, Cambridge University Press, 1999, p. 416.
- ↑ Frank Loewen Salomon e Stuart B. Schwartz, South America, Cambridge University Press, 1999, p. 415-416.
- ↑ P. C. Emmer, Bridget Brereton e B. W. Higman, General history of the Caribbean: The Caribbean in the twentieth century, Vol. 5, UNESCO, 2004, p. 403.
- ↑ Wim S. M. Hoogbergen, Out of Slavery: A Surinamese Roots History, Edicions LIT Verlag Münster, 2008.
- ↑ P. C. Emmer, Bridget Brereton e B. W. Higman, General history of the Caribbean: The Caribbean in the twentieth century, Vol. 5, UNESCO, 2004, p. 257.
- ↑ Jean-Claude Buhrer, Reprise en main au Surinam, Le Monde Diplomatique, decembre de 1980.


text:
Economia de Turcmenistan
Turcmenistan es un país cobèrt principalament pel desèrt, amb una agricultura intensiva en oasis irrigats, e amb grandas resèrvas de petròli e gas natural. Mitat de las tèrras irrigadas son cultivadas amb coton. Lo país arribèt a èsser lo 1en productor mondial de coton, mas de culhidas pauras en ans recents portèron a una diminucion de 50% en la produccion[1].
Amb un govèrn autoritari ex-comunista al poder e una estructura sociala tribala, Turcmenistan fa una lenta aproximacion a las refòrmas economica e cerca d'utilizar las rendas d'exportacion de gas natural e coton per manténer la siá ineficienta economia. Las tòcas de privatizacion son encara timidas[1].
Malgrat que Turcmenistan foguèt un dels païses de la zòna èuro-asiatica de l'anciana URSS que mens sofriguèt las consequéncias economicas de la desintegracion sovietica, las malaisidas relacions amb las ancianas republicas sovieticas, portèron al non pagament de part del deute contractat amb aquel país e al boicòt de las siás exportacions, principalament per Ucraïna. Aquel procès se vegèt pas clarament superat per la transformacion economica amb lo passatge d'un sistèma comunista a un capitalista, e doncas l'Estat manten fins a uèi una politica d'escassas privatizacions e una tecnologia minaira e industriala fòrça retardada.
Entre 1998 e 2005 Turcmenistan sofriguèt de l'abséncia de vias adequadas d'exportacion de gas natural e per encausa d'obligacions amb deutes de cort tèrme. Malgrat aiçò, las exportacions comencèron a créisser gaireben 15% a l'an entre 2003 e 2008 principalament a causa de l'aumentacion dels prèses internacionals del petròli e del gas. Nòus gasoducts cap a la Republica Populara de China e Iran comencèron a foncionar a la fin de 2009 e al començament de 2010 e provoquèron dins lo país nòvas rotas d'exportacion, malgrat aquelas nòvas vias compensèssen pas entièrament la casuda d'exportacions de gas cap a Russia en 2009.[1].
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 The World Factbook. Consultat lo 24 de març 2011
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html


text:
Beure destillat
Un beure destillat es un beure alcolizat obtengut après destillacion e, de còps, d'autrei procès coma la maceracion ò l'infusion. Son devesits entre dos categorias principalas que lei beures destillats simples, sovent dichs aigardent, que son gòst vèn dirèctament dau procès de destillacion (vòdka, conhac, whisky...) e lei beures destillats compausats que son gòst vèn de substància vegetalas (sucre, aròma...) mescladas amb un alcòl neutre ò un aigardent. Apareguèron en Euròpa dins lo corrent dau sègle XIV après l'aparicion de l'alambic.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Rober Multhauf, The Origins of Chemistry, Gordon & Breach Science Publishers (1993).


text:
Musician
Un musician o un musicaire o un musiquièr es una persona que jòga o compausa de musica. Los musicians se pòdon classificar en foncion de son ròtle dins la creacion o l'interpretacion musicala:
- Los cantaires (o vocalistas) fan servir sa votz coma un instrument.
- Un instrumentalista jòga d'un instrument musical.
- A l'encòp lo cantaire e l'instrumentalista pòdon èsser improvisaires, en crear de musica espontanèament.
- Los compositors e los cantautors escrivon de musica.
D'unes musicians pòdon a mai dançar o crear una coregrafia. Lo concèpte e l'estatut de musician dins la societat son diferents en foncion de las culturas.


text:
Segmentacion (zoologia)
La segmentacion qu'ei la purmèra etapa deu desvolopament embrionari. Durant aquesta etapa lo zigòt que divisa viste e mantuns còps shens cambiar d'endom.
La segmentacion que pòt estar oloblastica (quan la segmentacion qu'ei egaut dens lo zigòt sancèr) o meroblastica (com b'ei lo cas en çò deus ausèths on ua meitat e's divisa mei que l'auta ; dens aqueth cas òm parla d'un pòl animau deu costat qui's divisa lo mei e de pòl vegetatiu per l'aute).
La cellulas gessidas de la segmentacion que son aperadas blastomèrs e que constitueishen ua morula puish ua blastula après curament deu blastocèl.


text:
Diocèsi
Una diocèsi es lo nom d’una circonscripcion territoriala de l’Empèri Roman a partir de Dioclecian. La diocèsi de Viana correspondiá gaireben a tot lo territòri d’Occitània.
Lo mot foguèt adoptat per las Glèisas crestianas (Glèisa Catolica Romana, Glèisa Ortodòxa, Glèisa Apostolica Armènia, Glèisa Còpta) per designar lo territòri canonic d'un evescat qu'èra inicialament apelat parròquia. [1][2] Cal notar lo caractèr profan del mot de diocèsi que designa un luòc e l'ensemble de sa populacion comprenent a l'encòp de crestians e de non crestians.
Tanben veire[modificar | modificar la font]
- Diocèsi de Viana
- Diocèsis catolicas d'Occitània (organizacion de la Glèisa catolica romana en Occitània)
Nòtas e referéncias[modificar la font]
- ↑ Es lo territòri plaçat jos la responsabilitat d'un meteis sèti episcopal e d'un meteis evesque.
- ↑ Dins las Glèisas ortodòxas e las Glèisas catolicas de rite oriental, de còps, s'utiliza lo mot d'eparquia qu'es pas vertadièrament equivalent al mot de diocèsi perque a aquerit, en Grècia especialament, una connotacion puslèu civila e politica.


text:
Forges-les-Eaux
Forges-les-Eaux es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat pel Andelle. Protegís egalament de divèrses lacs, alimentèsse per ladite riu. Al nòrd-es de la vila se tròba lo bòsc del Épinay, #que protegís qualques luòcs coneguts dels abitants (sustot la font de la Chevrette, la una de las 4 fonts de la vila), e #qu'es lo teatre annal d'un concors de cans de traineaux. Al nòrd de la vila près de Serqueux debuta sus la ancià traçat de la via ferrée l'Avenguda Verda, una pista cyclable #que s'artura al sud de Dièpa.
La commune est traversée par l'Andelle. Elle abrite également plusieurs lacs, alimentés par ladite rivière. Au nord-est de la ville se trouve le bois de l'Épinay, qui abrite quelques lieux connus des habitants (notamment la source de La Chevrette, l'une des 4 sources de la ville), et qui est le théâtre annuel d'un concours de chiens de traineaux. Au nord de la ville près de Serqueux débute sur l'ancien tracé de la voie ferrée l'Avenue Verte, une piste cyclable qui s'arrête au sud de Dieppe.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1631, Louis XIII beviá de l'aiga de Forgis. Una curació sus luòc ludut #èsser totun recomandada. #Arribar a Forges lo 15 de junh 1633, Anne d'Àustria e Richelieu lo en prenent qualques jorns mai tard. #Lotjar dins l'ostal d'un gentilhomme verrier, Vincent Lo Vaillant. Lo tribunal reial e los sieus artistas anavan aital berenar las aigas "claras, lumineuses e beneficioses". La Granda Mademoiselle, Mademoiselle de Montpensier, nièce de Louis XIII #contribuir tanben a la reputacion de Forgis. Dintratz 1656 e 1681, #efectuar de fòrça nombrosas visitas, en sonhant aital los sieus mals de gargamèla. La siá preséncia #entrenar la fréquentation de la vila thermale pel Tribunal e l'anautita borgesiá. La vida jornalièra d'aquelas "buveurs d'aiga" èra rythmée de fèstas, espectacles e jòcs e aqueles aicí #prene un luòc preponderant jol regna de Louis XVI. D'illustres personatges #que çò ne Pòrti de Sant-Simon, Voltaire, Marivaux, Buffon an participat a la reputacion de Forgis-las-Aigas.
Forgis-Las-Aigas #èsser n'indigne lo banc del primièr concors beurrier de França, en 1906. Organizat per la Societat centrala d'agricultura de Seine-Inferiora, sul modèl dels concorses britanics, aquel se #desenrotllar jos la lòtja al burre del 31 de mai al 4 de junh. I aviá per objectiu de melhorar los performances laitières e beurrières de la raça normande elevada sustot en lo país de Bray. Per la pichona istòria, la ganhanta del concors en primièra categoria #èsser la vaca « Princessa » apertenenta a un éleveur de Thil-Riberpré #que #produsir 3,105 kg de burre pendent lo concors e #recebre una prima de 300 F. Al continuament d'aquel concors, un sindicat de contraròtle laitier i aguèt mes en marcha dins lo país de Bray.
En 1631, Louis XIII buvait de l'eau de Forges. Une cure sur place lui fut cependant recommandée. Il arriva à Forges le 15 juin 1633, Anne d'Autriche et Richelieu le rejoignant quelques jours plus tard. Ils logèrent dans la maison d'un gentilhomme verrier, Vincent Le Vaillant. La cour royale et ses artistes allaient ainsi goûter les eaux "claires, lumineuses et bienfaisantes". La Grande Mademoiselle, Mademoiselle de Montpensier, nièce de Louis XIII contribua elle aussi à la renommée de Forges. Entre 1656 et 1681, elle effectua de très nombreuses visites, soignant ainsi ses maux de gorge. Sa présence entraîna la fréquentation de la ville thermale par la Cour et la haute bourgeoisie. La vie quotidienne de ces "buveurs d'eau" était rythmée de fêtes, spectacles et jeux et ceux ci prirent une place prépondérante sous le règne de Louis XVI. D'illustres personnages dont le Duc de Saint-Simon, Voltaire, Marivaux, Buffon ont participé à la renommée de Forges-les-Eaux.
Forges-les-Eaux fut en outre le siège du premier concours beurrier de France, en 1906. Organisé par la Société centrale d'agriculture de Seine-Inférieure, sur le modèle des concours britanniques, celui-ci se déroula sous la halle au beurre du 31 mai au 4 juin. Il avait pour but d'améliorer les performances laitières et beurrières de la race normande élevée notamment dans le pays de Bray. Pour la petite histoire, la gagnante du concours en première catégorie fut la vache « Princesse » appartenant à un éleveur de Thil-Riberpré qui produisit 3,105 kg de beurre pendant le concours et reçut une prime de 300 F. À la suite de ce concours, un syndicat de contrôle laitier fut mis en place dans le pays de Bray.


text:
Sarde
Lo sarde (sardu) qu'ei ua lenga romanica parlada dens l'illa de Sardenha a l'excepcion deu nòrd (dialèctes de tipe còrs), de la vila de L'Alguer (on la lenga vernaculara ei lo catalan) e de Carloforte, de dialècte genovés au sud-oèst. Qu'ei ua de las lengas romanicas mei conservatoras de la fonologia e la morfologia latina, e que's deu shens dobte a la conquista dorèca de Sardenha peus romans, puish a l'isolament de l'illa.
Lo sarde que compta dus grans dialèctes, lo logodorés au centre de l'illa e lo campidanés au sud. La limba sarda unificada qu'ei un estandard basat suu logodorés, qui ei mei pròche deu latin, e mei natre e mei parlat per'mor de l'isolament relatiu deus parçans on se parla. Campidanese Sardinian [sro]
Gallurese Sardinian [sdn]
Logudorese Sardinian [src]
Sassarese Sardinian [sdc]
Quauques caracteristicas deu sarde:
- L'article definit SU / SA derivat deu latin IPSE: su cani, "lo can"; sa busaca, "la pòcha"
- (de formas d'articles d'etimologia identica que son atestadas en catalan balear e dens quauques parlars occitans).
- Grana semblança dab lo latin classic:
- Veni a domo mea
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
http://www.uls.it/documentos_raighina.page


text:
Sindicalisme
Atencion: aquela pagina tracta solament del sindicalisme dich obrièr (organizacion de salariats). Per los autres sens de "sindicat" veire:
Definicion[modificar | modificar la font]
Lo sindicalisme (de "sindic", vengut del grèc sundikos, qu'ajuda una persona en justícia) es lo movement qu'a per tòca d'amassar los trabalhadors dins d'organizacions, los sindicats, per melhor aparar lors interèsses comuns (salaris, temps de trabalh, condicions de trabalh...).
Lo sindicalisme es tanben lo nom de l'accion militanta al dintre d'un sindicat.
Dins son sens mai espandit lo mot "sindicalisme" s'aplica als sindicats professionals e, un pauc mens, als sindicats estudiants e liceans.
En Euròpa, datan l'espelida del fenomèn sindical a l'entorn de las annadas 1880.


text:
Chigny (Aisne)
Chigny es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Data|6|de
, la 115en Bataillon de Chasseurs a Pè a liurat lo pòble.
Lo blason de Chigny es:
de sinople a un cygne essorant de sòus becqué e membré de caras; acompanhat en punta d'una bessona alésée e ondée de sòus.
Le , le 115en Bataillon de Chasseurs à Pied a délivré le village.
Le blason de Chigny est:
de sinople à un cygne essorant d'argent becqué et membré de gueules; accompagné en pointe d'une jumelle alésée et ondée d'argent.


text:
Josèp Lobet
Josèp Lobet (en francés Joseph Loubet, Montpelhièr, 3 de mai de 1874 - París, 29 de genièr de 1951) foguèt un escrivan occitan exilhat a París que ocupèt un lòc important demest los actors del Felibritge de la capitala francesa.
Biografia[modificar | modificar la font]
Josèp Lobet nasquèt a Montpelhièr en 1874 dins una familha modèsta, son paire èra un fustièr originari d'Albigés. Venguèt orfanèl jove e deguèt trabalhar per subsistir; pasmens malgrat aquò contunhèt de s'instruire d'un biais autodidacta. Tre sos dotze ans s'interessèt a las letras occitanas e atirat per la literatura mai tard foguèt secretari de la revista montpelhierenca Chimère (1891 - 1892) e sòci del comitat de redaccion de La coupe (1895 - 1898).
Se n'anèt a París en 1896 ont, aprèp aver fach un temps de jornalisme, venguèt recebeire de las Pòstas. Tre son arribada foguèt presentat al mitan felibrenc de la capitala francesa pel deputat Maurici Faure. Venguèt lèu sòci de la "Société des félibres de Paris" (1901). Son activisme occitanista i foguèt important, es estat fondador de la revista Langue d'Oc et patois, director e redactor de La gazeto Loubetenco (1915 - 1917), fondador dels "Amis de la langue d'Oc à Paris" (1920) que ne foguèt lo president fins a 1938. Per son implicacion considerabla èra vengut Majoral del Felibritge en 1921. Collaborèt dins de jornals e revistas nombroses. Josèp Lobet escriguèt d'òbras nombrosas e variadas, de poesias subretot mas tanben de contes (La mòrt de Barbasan), d'estudis e mai una tragedia (Lo vin).
Lobet, escrivan "provençal"[modificar | modificar la font]
Malgrat que foguèsse nascut en Lengadòc, la màger part de la produccion en occitan de Lobet se faguèt en provençal. Es subretot a partir de son arribada a París que l'escrivan clapassièr, qu'aviá ja publicat de tèxtes en montpelhierenc dins mantuna revista coma La Campana de Magalona cambièt de dialècte.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Lei ròsas que sagnan (1902)
- Vèspre autonenc (1927)


text:
Amians
Anmien en picard ( Amiens en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme es la capitala de la region de Picardia. Amians es conoissuda per sei robinas, leis ortilhonatges, que li vauguèron l'escais de Venecieta dau Nòrd, e per sa catedrala, una dei mai bèlas de França.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo flume Somme atravèrsa la ciutat d'èst en oèst e li dona sa topografia particulara, ambé sei vièlhs quartiers bastits sus de rieux, mena de biau que rejonhon lei dos braç de Somme qu'atravèrsan Amians.
Istòria[modificar | modificar la font]
Conoissuda sota l'Empèri Roman coma Samarobriva, literalament lo Pònt subre Somme, Amians prenguèt puei lo nom de la populacion gaulesa locala, leis Ambiani, devèrs lo sègle IVen, au moment que la ciutat deven un sèti episcopau.