text:
Tolosa
Segonda vila d’Occitània (e quatrena vila de França), traversada per Garona e le Canal de las Doas Mars, Tolosa (Toulouse en francés) es la prefectura de la Nauta Garona e de la region de Miègjorn-Pirenèus. Son escais es la Vila Ròsa a causa de la color del principal material de construccion tradicional local : la brica de tèrra cuèita. Dins le passat se disiá tanben La Ciutat Mondina, per referéncia a la dinastia dels comtes de la vila que se son sovent sonats Raimon.
Le gentilici es tolosenc -a (e tanben: tolosan -a, tolzan -a).
Somari
- 1 Geografia
- 2 Administracion
- 3 Demografia
- 4 Istòria
- 5 Lengas
- 6 Administracion
- 7 Ensenhament superior e recèrca
- 8 Economia
- 9 Cultura
- 10 Monuments e luòcs toristics
- 11 Tolosa, vila d’Espòrt
- 12 Personas celèbras nascudas a Tolosa
- 13 Embessonatges e acòrdis de cooperacion
- 14 Referéncias e notas
Geografia[modificar | modificar la font]
L’altitud mejana es de 141 m.
La vila es situada sus un coide de Garona que proven dels Pirenèus, s’orienta al nòrd-èst vèrs la Mediterranèa, càmbia de direccion a Tolosa e se dirigís al nòrd-oèst vèrs l’Atlantic.
Le relèu es marcat per la convergéncia de las valadas d’afluents de Garona :
- Arièja al sud dominat pels versants penjaluts del Lauragués de Tolosa Vièlha que venon dominar la vila sul Puèg Dàvid.
- L’Èrs Mòrt que se geta al nòrd de Tolosa en una plana vasta dicha de « Lalande » separat a l’èst del sit de la vila per una linha feblament accidentada, damb particularament les puèges de Montaudran e de Jolimont.
- A l’oèst de la vila, a bèla distància del centre urban (6 a 7 km en mejana), tres terrassas s’estajan per aténher les travèrses de Gasconha.
Sus la riba esquèrra entre le riu de Toish que s’escampa al nòrd de Purpan e l’actuala diga del Bazacle ga natural agençat, la corba del flume a evoluit forçant l’implantacion urbana antica de la vila sus la riba dreta platèu mai naut al recès de las inondacions.
Le canal del Miègjorn que repren una corsa artificiala de la Garona vèrs la Mediterranèa remana al sud-èst la valada de l’Èrs mòrt.
La comuna de Tolosa fa 11 830 ha de superfícia, es a dire un pauc mai que París : 10 539 ha.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Al recensament de 2004, Tolosa es la quatrena vila de França damb 426 700 abitants (populacion intra muros - cf. tablèu çai contra), le cinquen airal urban de França damb 1 130 000 abitants (recensament de 2007) e la seisena aglomeracion de l’estat damb 940 000 abitants (recensament de 2010) (aprèp París, Lion, Marselha, Lilla-Roubaix-Tourcoing e Niça-Canas). Es tanben le pus grand centre universitari en defòra de la region parisenca damb mai de 120 000 estudiants.
La populacion de la vila aumenta principalament gràcias a un salde migratòri largament positiu, degut a una posicion geografica interessanta (clima, situacion estrategica entre mai d’un bacin toristic - Pirenèus, mar Mediterranèa, còstas basca e landesa, terradors miègjorn-pirenencs) e a un imatge fòrtament positiu (qualitat de vida, varietat de las filièras de formacion, posicionament socioeconomic sus d’industrias e de servicis de fòrta valor ajustada aeronautica, espaci, biotecnologias, sistèmas embarcats, electronica).
font : INSEE
Clima[modificar | modificar la font]
La vila benefícia, de per sa posicion a l’interseccion de las influéncias oceanicas e mediterranèas, d’un clima temperat doç de davalada a la prima e pro caud e sec d’estiu. Les vents dominants son, per òrdre d’importància, le vent d’oèst (que mena generalament l’umiditat de l’ocean Atlantic), le vent de sud-èst (tanben apelat vent d’autan, puslèu caud e sec) e le vent del nòrd, netament mens frequent e generalament freg e sec (que mena l’aire de las massas anticiclonicas frejas plaçadas sul nòrd d’Euròpa).
Urbanisme[modificar | modificar la font]
La vila es organizada en mantuna zòna mai o mens concentrica :
- la vila romana de las carrièras estretas e tòrtas, que garda mai o mens le plan de la ciutat romana;
- S’i ajusta la ciutat de l’Edat Mejana (lo borg de Sent Sarnin);
- les quartièrs del sègle XVIII al sègle XIX ;
- la banlèga contemporanèa, bastida a l’entorn d’ancians vilatges (Sent Simon, La Landa) o de residéncias nòblas (Le Miralh) annexats a la comuna ;
La ciutat se desvolopèc primièr le long de la riba dreta de Garona, al nivèl del ga del Bazacle, le sol mejan natural per passar Garona. Atanben la riba dreta es plan mai elevada a respècte del flume que non pas la riba esquèrra e se tròba naturalament aparada de las aigadas. La posicion privilegiada d’aquel punt d’inflexion del flume (que ven del sud e que vira cap al nòrd-oèst), al contacte de la val d’Èrs, perlongament de la via naturala cap a la mar Mediterranèa, fasquèc de Tolosa un caireforc comercial.
A las vias de comunicacions que constituisson les rius naturals se son ajustadas le long dels sègles de vias que ligan la ciutat a sas vesinas : via romana, de la Mediterranèa fins a Aquitània, le Canal del Miègjorn e le Canal lateral, ligasons rotièras e ferroviàrias cap al nòrd (rota de Montalban), cap al sud (rota de Fois), sud-oèst (Murèth puèi Tarba), oèst (cap a Aush) e èst (cap a Albi, Rodés). Aquelas vias son totjorn presentas dins le teissut urban e fòrman le rastèl d’esquina dels Barris, avengudas mercadièras dels ancians quartièrs populars (Avenguda de Murèth, dels Minimes, del barri Bonafé).
Al centre urban, vironat dels Baloards qu’emplacèron las muralhas ancianas, s’ajustèron al sègle XVIII les grands jardins (de las plantas, Reial e le Redond Grand) estructurats per una tièra d’andanas largas e plantadas (Jules Guesde, Pau Feuga, Frederic Mistral).
Le sègle XIX fosquèc le del traucament de tres grandas avengudas Haussmanianas : la carrièra de Metz, l’avenguda d’Alsàcia Lorena/del Lengadòc e la carrièra Ozenne. Aquel traucament destrusiguèc de carrièras e d’ostals dels pus vièlhs de la ciutat. Se dobriguèron al meteis moment les grands axes cap al canal puèi la gara (Joan Jaurés, Matabuòu, Raimon IV).
Un element emblematic del bastit, un còp èra reservat als ortalans de la periferia, es representat per las tolosencas "tolosencas", ostalets damb un òrt, sens estatge ne cava mès provesit d’un trast.
L’espandiment urban de Tolosa es de còps qualificat d’extrèm, damb una densitat de populacion flaca per una ciutat tan granda. Ça que la la crisi de creissença actuala de la ciutat buta a una densificacion del bastit damb la realizacion de mantun programa d’urbanisme.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Le rastèl d’esquina de la ret de transpòrts en comun de la ciutat son las duas linhas de mètro inauguradas en junh de 1993, un VAL e una linha SNCF cadenciada. En setembre de 2003 la linha C fosquèc completada per quatre estacions intermediàrias en mai de las tres inicialas. En decembre de 2003, la linha A fosquèc alongada de Jolimont a Balmar de tres estacions mai, per un nombre de 18 estacions per 12 km de linhas. Una segonda linha de mètro, la B que corrirà segon un ais nòrd-sud serà normalament mesa en servici al començament de 2007, damb 20 estacions per 15 km.
Un malhum de 64 linhas de busses en estèla permet de religar les quartièrs periferics tan coma las comunas de la corona al centre, mai que mai mercé a de plataformas multimodalas (Mètro-Busses-Parcatges) coma Arenas, Bassacamba o Bèlmont.
D’autras linhas de transpòrts en sit pròpri son previstas o son a s’acabar per asondar les bacins d’emplecs de las comunas perifericas (Blanhac, Colomèrs, Labeja e limitar la congestion automobila suls grands axes (per exemple las linhas E e E’ que desserviràn respectivament Blanhac centre e aeroconstellacion e l’aeropòrt internacional de Blanhac o la linha F cap a Murèth).
Les projèctes d’urbanisme començan atanben d’estudiar les mejans de demesir l’empresa automobila pel profièit dels transpòrts en comun o de la bicicleta que Tolosa es una de las ciutats mens avançada sus aquel sicut de l’estat francés a causa de son urbanisme pauc densificat e plan espandit.
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Abans l’installacion romana, la region de Tolosa èra ocupada per una tribú celtica, les Vòlcas Tectosages qu’arribèron al sègle III abans Crist en dominar d’auctotòns de mal definir, benlèu d’ibèrs o d’aquitans. Les cèltas s’èran installats non pas sul sit actual mès sus las sèrras al sud de la ciutat, mai que mai a Vièlha Tolosa ont les arqueològs trobèron mantun potz que contenon d’objèctes preromans e romans.
Le territòri dels Vòlcas Tectosages fosquèc integrat a l’Empèri Roman en 118 abans Crist e èra le punt mai a l’oèst de la novèla Provincia de Narbonesa.
Les romans fondèron Tolosa sus son sit actual e la vila s’espandissiá del Capitòli als Salins. Le forum se situava a l’entorn de la plaça Esquiròl sul Cardio Maximus (l’ais actual carrièra Sent Roman/ carrièra dels filatièrs).
Tolosa èra un centre administratiu e intellectual màger de la Provincia.
En 413, les visigòts envasisson la vila e la causisson per capitala, aquò serà le reialme de Tolosa. En 507 les francs de Clodovèu vencisson les visigòts d’Alaric II a la batalha de Vouillée van ocupar Aquitània tota e prene Tolosa en 508.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
A l’Edat Mejana, la vila fosquèc longtemps independenta. Les comtes de Tolosa espandiguèron lor domeni sus la mai granda partida del Miègjorn de França constituissent atal la província de Lengadòc. Aprèp la Crosada contra les Albigeses, Lengadòc es restacat al reialme de França en 1271. Testimoniatge de la preséncia dels comtes de Tolosa, las rèstas de las fondacions del castèl comtal son estadas recentament mesas a jorn prèp de la pòrta sud de la vila medievala a l’emplaçament de la plaça del salin.
A la Renaissença[modificar | modificar la font]
A la Renaissença (fin del sègle XV, XVI, Tolosa conesquèc un periòde de granda prosperitat, gràcias a l’industria del pastèl. Dos simbòls de la vila, le Pont Nòu e le Canal del Miègjorn, son realizats respectivament en 1632 e en 1682.
A l’Edat Modèrna[modificar | modificar la font]
Le Capitòli es bastit, el, al sègle XVIII. En 1762 se debana l’afar dels Calàs : le cas d’un protestant injustament condemnat provòca una intervencion celèbra de Voltaire.
En 1814, la batalha de Tolosa opausa les angloespanhòls de Wellington als franceses del marescal napoleonian Soult, que mentre qu’aguèsson capitat a resistir son constrents de se retirar.
Dins las annadas 1920, Tolosa fosquèc la vila dels pionièrs de l’aviacion, jos l’impulsion de Pierre-Georges Latécoère, qu’instaurèc de ligasons dambe Casablanca e Dakar. En 1927, l’Aeropostala fosquèc creada, dambe de figuras coma Antoine de Saint-Exupéry e Jean Mermoz.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, la vila fosquèc estalviada pels combats, mès la Resisténcia s’i desvolopèc fòrtament. Forquèc abandonada per las tropas d’ocupacion alemandas pauc aprèp le desbarcament de Normandia.
Aprèp la victòria de Franco en 1939 de nombroses refugiats republicans espanhòls venguèron a Tolosa, e al començament de las annadas 1960, fòrça rapatriats d’Argeria venguèron tanben s’installar, çò que modifiquèc sensiblament le païsatge demografic de la vila. Tolosa venguèc prefectura de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Le nombre d’abitants de la comuna aumenta fòrça rapidament, de 269 000 abitants en 1954 a 380 000 en 1968 puèi 390 350 en 1999 per aténher 426 700 abitants en 2004.
Lengas[modificar | modificar la font]
.
La lenga istorica de Tolosa es l’occitan. La particularitat de la ciutat es qu’es situada sus la termièra entre les parlars lengadocians e les gascons. Mai se la legenda vòl que se parle gascon a Sant Çubran (riba esquèrra de Garona) e lengadocian al centre de la ciutat, les primièrs vilatges gascons son, dins la comuna de Tolosa, Sent Martin de Toish e Sent Simon.
Le parlar lengadocian de Tolosa, le tolosan, de còps sonat mondin (de "Raimondin", referéncia a la dinastia comtala), es un parlar sud-lengadocian. Fosquèc mai que mai illustrat per Pèire Godolin.
L’occitan quitèc d’èstre regularament ausit per carrièras dins las annadas 1920 fòra cèrts quartièrs populars coma la Landa, Sant Çubran o Bonafé ont se podiá ausir fins a las annadas 1960.
Le francés penetrèc las classas nautas de la ciutat a la fin de l’Edat Mejana e le cɔambiament de lenga (almens a l’escrit e dins les registres formals) per l’eleit se passèc entre 1500 e 1530. Le francés parlat a Tolosa aguèc longtemps una marca occitana, que siá dins la pronóncia (l’accent caracteristic), dins la sintaxi o dins le vocabulari. Aquel francés regional (francitan) es tanben a se pèrdre.
Cal notar l’importància qu’aguèron las comunautats castelhanofòna e catalanofòna dins las annadas 1950 e 60 a causa de l’immigracion massissa, politica (la retirada) o economica. Tolosa fosquèc un centre de creacion teatrala, mai que mai antifranquista, en castelhan e catalan dins aquel periòde.
Administracion[modificar | modificar la font]
Les cònsols precedents èran :
- 30 de març de 2014:Joan-Luc Moudenc
- 2008-2014 : Pèire Cohen
- 2004-2008 : Joan-Luc Moudenc
- 2001-2004 : Felip Douste-Blazy (UMP), demissionari le 30 d’abril, aprèp son accession al Govèrn, coma Ministre de la Santat
- 1983-2001 : Domenge Baudis (UDF)
- 1971-1983 : Pèire Baudis
- 1958-1971 : Loís Bazerque
- 1944-1958 : Ramon Badiou
Tolosa es devesida en 15 ; veire tanben cantons de la Nauta Garona :
- Le Canton de Tolosa-1 es format d’una partida de Tolosa (26 342 abitants)
- Le Canton de Tolosa-2 es format d’una partida de Tolosa (26 890 abitants)
- Le Canton de Tolosa-3 es format d’una partida de Tolosa (36 207 abitants)
- Le Canton de Tolosa-4 es format d’una partida de Tolosa (31 016 abitants)
- Le Canton de Tolosa-5 es format d’una partida de Tolosa (26 686 abitants)
- Le Canton de Tolosa-6 es format d’una partida de Tolosa (18 578 abitants)
- Le Canton de Tolosa-7 es format d’una partida de Tolosa (28 578 abitants)
- Le Canton de Tolosa-8 es format d’una partida de Tolosa e de las comunas de Balmar, Bèlpuèg, Dremil e La Faja, Florenç, Montdosilh, Monts, Monrabe, Pin Balmar e Quint e Fontsagrivas (46 383 abitants)
- Le Canton de Tolosa-9 es format d’una partida de Tolosa e de la comuna de Ramonvila e Sant Anha (42 467 abitants)
- Le Canton de Tolosa-10 es format d’una partida de Tolosa (37 298 abitants)
- Le Canton de Tolosa-11 es format d’una partida de Tolosa (29 456 abitants)
- Le Canton de Tolosa-12 es format d’una partida de Tolosa (42 892 abitants)
- Le Canton de Tolosa-13 es format d’una partida de Tolosa e de la comuna de Colomièrs (37 809 abitants)
- Le Canton de Tolosa-14 es format d’una partida de Tolosa e de las comunas d’Aucamvila, Castèlginèst, Fenolhet, Fontboscat, Ganhac de Garona, Launaguet e Sant Alban (41 093 abitants)
- Le Canton de Tolosa-15 es format d’una partida de Tolosa e de las comunas de Castèlmauron, Montberon, Puègbonieu, Rofiac Tolosan, Sant Ginèst, Sant Joan le Vièlh, Sent Lop e L’Union (51 774 abitants)
Ensenhament superior e recèrca[modificar | modificar la font]
Les tres pòls universitaris son :
- L’Universitat Tolosa I - Sciéncias Socialas (UT1 - Tolosa-I) : sciéncias socialas, particularament damb l’Institut d’Estudis Politics de Tolosa, le dret e l’economia.
- L’Universitat de Tolosa-Joan Jaurés (UTM - Tolosa-II) : sciéncias umanas, disciplinas artisticas e literàrias.
- L’Universitat Pau Sabatièr (UPS - Tolosa-III) : medecina, farmacia e sciéncias duras.
L’importància de la vida universitària a Tolosa se manifèsta tanben per la riquesa e la diversitat dels laboratòris de recèrca presents suls campus universitaris e dels centres ospitalo-universitaris.
Las grandas escòlas principalas :
- L’Institut d’Estudis Politics de Tolosa (IEP Tolosa)
- L’Escòla Superiora de Comèrci de Tolosa (ESC Tolosa)
- L’Escòla nacionala veterinària de Tolosa
- L’Escòla Superiora d’Agricultura de Purpan
- L’Escòla d’Arquitectura de Tolosa
- Supaéro (ENSAE)
- L’ENAC
- L’ENSIACET
- L’ENSEEIHT
- L’ICAM
- L’INPT
- L’INSA
- L’IPSA
- L’ENSICA
- L’ENSAT.
Economia[modificar | modificar la font]
Agricultura, cultura ortalana[modificar | modificar la font]
Coma la màger part de las grandas vilas situadas en plana alluviala, Tolosa a desvolopat una cultura ortalana que li permet un aprovesiment regular de produits frescs. Atal, le sud-èst e le nòrd de la vila son de zònas tradicionalament dedicadas a aquel tipe de culturas. Çaquelà, aquesta practica es a desparéisser, las superfícias disponiblas se demesisson a causa de la pression fonzièra.
Tolosa es tanben coneguda per la cultura de la violeta, per sas flors e son perfum.
Le domeni de Candie es una bòria de mai 300 ectaras qu’aparten a la comuna e qu’es espleitada en regia agricòla municipala.
Aeronautica e espaci[modificar | modificar la font]
Dempuèi la Primièra Guèrra Mondiala, Tolosa entreten una relacion particulara damb l’aviacion. Per aquel periòde las industrias aeronauticas mudèron a Tolosa, pr’amor la vila èra considerada coma pro alunhada de las zònas de combat. Las usinas Latécoère dispausan aital d’obradors en plena vila.
D’autras entrepresas o centre de recercas seguiguèron, que siá dins le domeni de l’aviacion e de le de l’espaci: le CNES, MATRA, ALCATEL, la SNPE (carburant de fusèa), e AIRBUS. Tolosa possedís las cadenas d’assemblatge dels avions de l’entrepresa europèa (damb Amborg) mès tanben de centres de recèrcas e d’ensages. Las usinas del grop se situan a l’oèst de l’aglomeracion sus las comunas de Tolosa (Sent Martin de Toish), Blanhac e Bausèla. Las usinas son una de las destinacions màgers dels viatges de caps d’Estat o de govèrn: Joan Carles I d’Espanha, Elisabèt II del Reialme Unit, le primièr ministre de la Republica Populara de China.
Quimia[modificar | modificar la font]
Situat principalament dins la zòna sud de la vila, le pòl quimic compren d’entrepresas dels sectors de la quimia pesuga (AZF : fertilizant azotats), de carburants, explosius e fuòcs d’artifici (SNPE, Ets Lacroix), de la quimia farmaceutica, de la pintura (pigments)
Le pòl quimic tolosenc a conegut una importanta activitat fins a la catastròfa del 21 de setembre de 2001 : l’explosion de l’usina AZF a fait 30 mòrts e environ 2500 ferits, e mai de degalhs materials considerables (Universitat de Tolosa-Le Miralh, quartièr En Palòt, La Reinariá, Ranguèlh e l’espital psiquiatric Marchand en particular).
Aquesta activitat tend dempuèi a se reorientar vèrs la quimia fina e la quimia farmaceutica, jutjadas mens polluentas e mens menaçantas per la populacion.
Informatica[modificar | modificar la font]
De nombrosas entrepresas del sector son implantadas a Tolosa, beneficiant de la qualitat de la formacion universitària e de las grandas escòlas localas. Especialament las SSII Atos Origin, Capgemini, Unilog, CS, Coframi e IBM.
La comunautat d’aglomeracion de la Grand Tolosa s’es dotada dempuèi la fin de 2001 d’una excellenta infrastructura metropolitana de telecomunicacions (IMT). Compausada de cinc boclas totalizant 77 km de fibra optica l’IMT s’espandís sus la Grand Tolosa del nòrd al sud e d’èst en oèst altorn de Tolosa, de Blanhac a Labeja e de L’Union a Tornafuèlha. Passant principalament pel mètro tolosenc, le Periferic e le Canal del Miègjorn. Cada cable se compausa de 144 fibras opticas negras, cada parelh de fibra ofrís una capacitat de 2,5 Gbit/s dins les dus senses.
Vejatz le sit oficial de l’IMT dins les ligams.
Meteorologia[modificar | modificar la font]
Le Centre Nacional de Calcul de Météo-France es installat dempuèi 1982 a Tolosa. Es en particular dins aquel centre que son efectuadas las previsions meteorologicas per França tota.
Le "Météopôle" de Tolosa regropa en mai le Centre Nacional de Recèrcas Meteorologicas (CNRM).
Mèdias[modificar | modificar la font]
- Unas televisions son installadas a Tolosa :
- TLT es la television locala de Tolosa. Es installada dins la novèla Médiathèque José Cabanis, a Marengo (a l’origina son sèti èra a Compans-Cafarelli).
- Tv Bruits son de televisions associativas qu’emeton tanben a Tolosa.
- OC-TV es una television sus Internet
- France 3 Sud es la television regionala del Sud, sos estúdios son situats a la Cepièra.
- M6 a tanben un descrocatge local a Tolosa.
- Tolosa abrita les estúdios de las ràdios :
- Ràdio Occitània
- Sud Radio
- lo Mouv’
- Canal sud
- FMR, Radio-Radio (partejan la meteissa frequéncia)
- Booster Fm, Radio Plus (partejan la meteissa frequéncia)
- Radio Présence
- Radio Campus
- Per la premsa escrita jornalièra, se trapa essencialament le sèti social del quotidian regional La Dépêche del Miègjorn.
- Per la premsa escrita setmanièra, se trapa Le Journal des Toulousains.
- Per la premsa satirica, se trapa Satiricon [1]
- Sèti de las Edicions Hubert (Murèth)
Cultura[modificar | modificar la font]
La vida culturala tolosenca es rica :
- d’apòrts particulars ligats a divèrsas ondas d’immigracion (espanhòla pendent la Guèrra Civila, pè-negre dins las annadas 1960, maugrabina dins las annadas 1970) ;
- de la diversitat e de la joinesa de la populacion dels estudiants;
- dels movements culturals alternatius.
Teatre[modificar | modificar la font]
Tolosa fosquèc le brèç de companhiás de teatre de carrièra coma Royal de Luxe e de tot un movement d’artistas ligats a la scèna urbana.
Divèrsas scènas coma le Teatre de la ciutat, le Granier-Teatre - Teatre Daniel Sorano o le Teatre de la Levada aculhisson de pèças cada annada.
La vida teatrala amatritz coneis tanben una activitat importanta.
Cinèma[modificar | modificar la font]
N’es Tolosa una de las vilas exagonalas melhor dotada (franc París de segur!!!) per aquò tot que de cinèma de qualitat se tracta damb, bèla primièra:
- la Cinematèca de Tolosa, carrièra del Taur fondada per en Raimond Bòrdas (1920-2004) devèrs las annadas 1950 e qu’a un fons unic al mond
Se ne salvèc per exemple tot un tròç de L’Edat d’aur d’en Luis Buñuel o ne ten una version mai completa qu’enlòc mai del filme subrecultissim qu’es Freaks.
Tanben se ne possedís le negatiu original de La màger illusion d’en Joan Rainoard.
N’a tanben una bibliotèca pro rica de libres e revistas (e totes autres documents) subre le 7en art.
Tot parièr se ne pòt notar un malhum de cinèmas d’art e ensag pro ric damb
- l’ ABC, carrièra de Sant Bernat que se ne formèc un santfum de generacions de cinefils dempuèi ara mai de 50 ans d’existéncia (n’a tanben una bibliotèca plan rica )
- Utopia (e sas salas multiplas bèlas o petitas que permeton la projeccion d’òbras de qualitat quitament se le lor public es d’a vegadas un chic redusit)
Tot parièr se n’organiza ara a la Cinematèca e dins tota la vila dempuèi mai de 20 ans les festenals Cinèma d’America Latina e Cinespaña que pro succès ne rescontran alprèp del public tolosan.
Un molon d’autras manifestacions mai pontualas a l’entorn del cinèma se debanan cada an en per tota la ciutat.
Musica[modificar | modificar la font]
Las opèras son prepausadas per le Teatre del Capitòli de Tolosa dins l’Orquèstra Nacionala del Capitòli de Tolosa que s’es fait una reputacion internacionala dins le domeni de la musica classica, jos la direccion de Michel Plasson.
Entre autres, la "Halle aux grains", sala prestigiosa reputada per son acostica, e qu’abritava un mercat.
Tolosa a tanben une reputacion de vila dinamica dins le domeni de la musica de las annadas 1980 e 1990.
Dins un autre domeni, mantun artistas e grops tolosencs se son fait una reputacion nacionala en chanson française coma :
- Claudi Nogaròu damb entre autras sa cançon intitulada Tolosa ;
- Emile e Images ;
- Zebda ;
- KDD
- Projet Factor X
- Dadoo
- Sang-Mêlé
- Fabulous Trobadors
- Les Capitoligams
- "Les beautés vulgaires"
Doblidem pas subretot la celèbra « Tolosenca » del compositor Louis Deffès. (cantata aicí per Benjamin Auriol).
Espectacles[modificar | modificar la font]
Salas :
- Le Bikini, petita sala mitica de Tolosa, ont de nombroses artistas renomenats se son produits. La sala es estada bufada per l’explosion d’AZF. Sa reconstruccion al bòrd del Canal del Miègjorn es prevista, dins una configuracion un pauc mai granda (1200 personas) ; dins l’espèra, la sala de las fèstas de Ramonvila aculhís la programacion.
- Le Zénith de Tolosa, la sala cobèrta mai granda de França (9000 pers.) aprèp Bercy (15 000 pers.) ;
- Le Palais dels Espòrts de Tolosa. Tornèc èstre bastit entièrament, sas estructuras portairas an sofèrt tanben de la catastròfa d’AZF ;
- La glèisa de Sant Pèire de las Cosinas es estada recentament dobèrta coma auditòri e sala d’espectacle.
Festivals :
- Piano aux Jacobins
- Prima de Setembre
- Houfastival
- Ça bouge encore
- Festival del cinèma d’America Latina
- Rio Loco
- Aiguill’ART
- Tolosa les Orgues
- Convivencia
- Le Forum de l’Imatge
- Festival N7
- Printemps de l’INP
Fotografia[modificar | modificar la font]
La Galariá del Castèl d’Aiga met en scèna regularament d’exposicions fotograficas. Jean Dieuzaide ne fosquèc un actor renomenat e sovent expausat.
D’eveniments a l’entorn de la fotografia coma la « prima de setembre » o « le Forum de l’Imatge » son parièrament organizats jos forma de festenals.
Gastronomia[modificar | modificar la font]
Al còr del Sud-Oèst, Tolosa ocupa una plaça estrategica a proximitat de Gasconha. Les restaurants de la vila servisson donc fòrça especialitats a basa d’anet gras. Çaquelà le plat mai conegut es sens dobte le caçolet, a basa de salsissa de Tolosa e de mongetas, qu’apaissa atal una brega ancestrala entre les partisans del caçolet de Castèlnòu d’Arri e les del caçolet de Tolosa sus sas originas.
De remarcar tanben le Cachou Lajaunie, inventat en 1880 a Tolosa per Léon Lajaunie, farmacian.
Monuments e luòcs toristics[modificar | modificar la font]
Tolosa es classificada vila d’art e d’istòria. Les baloards de cintura determinan le sector salvagardat mai grand de França (220 ha).
Fòrça luòcs tolosencs son de descobrir en landrejant. Le patrimòni de bastiments religioses es particularament ric, damb qualques curiositats coma la glèisa dels Jacobins (qu’a una nau damb de corondas centralas en palmièrs). Tolosa es la vila francesa que compta le pus grand nombre d’ostals particulars de la Renaissença, aquò es degut a l’edat d’aur del pastèl.
Bastiments e luòcs publics remarcables[modificar | modificar la font]
- le Capitòli qu’es l’ostal de comuna, sus la plaça del meteis nom ;
- le Donjon del Capitòli (Ofici del Torisme) ;
- les cais e las ribas de Garona ;
- le Bazacle ;
- le Jardin de las Plantas, le Grand Redond e le Jardin Reial ;
- le Pont Nòu ;
- l’Espital de la Grava e son dòma de coire ;
- le Castèl d’Aiga ;
- le Canal del Miègjorn ;
- le pont de Sant Pèire ;
- la plaça Wilson ;
- la Gara Matabuòu ;
- l’Ostal del Vièlh Rasim.
- la preson de Sant Miquèl (Fotografias)
Bastiments religioses[modificar | modificar la font]
- la basilica de Sant Sarnin ;
- la glèisa de Nòstra Dòna del Taur damb son campanal-mur ;
- la glèisa dels Jacobins e sas clastras ;
- la catedrala de Sant Estève ;
- la basilica de la Daurada ;
- la torrèla de las Ursulinas.
- la glèisa de Sant Aubin
- la Sinagòga de Palaprat
Musèus[modificar | modificar la font]
Les nombroses musèus de la vila presentan un patrimòni istoric important. Demest elis, podèm citar :
- le Musèu Georges Labit ;
- le Musèu dels Agustins ;
- le Museum d’Istòria Naturala ;
- le Musèu d’Art Modèrne als vièlhs tuadors de Sant Subran ;
- la Ciutat de l’Espaci ;
- l’Ostal d’Assesat (Fondacion Bemberg) ;
- Goethe-Institut ;
- le Musèu del Vièlh Tolosa ;
- le Musèu de l’Aficha ;
- le Musèu Departamental de la Resisténcia e de la Deportacion ;
- le Musèu dels Antics de Tolosa (Musèu de Sant Ramon) ;
- le Musèu Paul Dupuy (Arts aplicadas de l’Edat Mejana a uèi).
Tolosa, vila d’Espòrt[modificar | modificar la font]
- Fotbòl : damb le Tolosa Fotbòl Club
- Rugbi de XV : damb l’Estadi Tolosenc
- Rugbi de XIII : damb la Tolosa Olimpica XIII
- Beisbòl : damb l’Estadi Tolosenc BaseBall
- Voleibòl : damb l’Spacer's de Tolosa Volley-Ball
Personas celèbras nascudas a Tolosa[modificar | modificar la font]
- Sylvain Augier (1955- ), animator de ràdio
- Laetitia Barlerin (1974-), doctor veterinari
- Georges de Caunes (1919-2004), jornalista (paire d’Antoine de Caunes e grand paire d’Emma de Caunes)
- Jean Dausset (1916- ), mètge
- Jean-Louis Debré (1944- ), òme politic francés, president de l’Assemblada Nacionala dempuèi le 25 de junh 2002
- Louis Deffès (1819 - 1900) Compositor (especialament de l’Imne tolosenc :Ò Mon País)
- Marine Delterme (1970-), actritz
- Filippe Druillet (1944- ), dessenhaire e scenarista
- Joan Estève Esquiròl ( 1772-1840), psiquiatre
- Pèire Godolin (1580-1649) poèta
- Ticky Holgado (1944-2004), actor
- Gabriel Koenigs (1858-1931), matematician
- Marguerite Marin (1951- ), dançaira e coregrafa
- Art Mengo (1962- ), cantaire
- Frédéric Michalak (1982- ), jogaire francés de rugbi de XV
- Moos (1974- ), cantaire
- Claudi Nogaròu (1929-2004), cantaire, compositor
- Fabien Pelous (1973- ), jogaire francés de rugbi de XV
- Jacques Polieri (1928- ), meteire en scèna
- Jean-Luc Reichmann (1960- ), animator de television
- Antoine Rivalz (1667-1735), pintor
- Sébastien Roch (1972- ), cantaire, actor (Elena e les dròlles)
- Claudi Sicre (1947), cantaire
- Laurent Terzieff (1935- ), comedian
- Jacques de Tourreil, membre de l’Acadèmia Francesa
- Jean Antoine Verdier (1767-1839) general de Napoleon
- Bernard Werber (1961- ), escrivan
- Pierre Gamarra
Embessonatges e acòrdis de cooperacion[modificar | modificar la font]
La vila de Tolosa es bessonada damb las vilas seguentas (per òrdre cronologic) :
- Tel Aviv (Israèl) dempuèi 1962,
- Atlanta (Estats Units) dempuèi 1975,
- Kyiv (Ucraïna) dempuèi 1975,
- Bolonha (Itàlia) dempuèi 1981,
- Elx (Espanha) dempuèi 1981,
- Chongqing (China) dempuèi 1981.
Nosèt d’acòrdis de cooperacion damb :
Tolosa a tanben una vila d’adopcion : Câmpia Turzii (Romania).


c: text/html

text:
1573
Aquesta pagina concernís l'an 1573 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Victòria novèla de l'armada dau negus Sarsa Dengel (1563-1597) còntra leis Oròmos que menaçavan lo sud dau territòri etiopian.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Fin de la conquista dau sultanat de Gujarat començada l'annada precedenta.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Invencion dau premier sistèma de mina terrèstra per l'engenhaire Samuel Zimmermann. Dich Fladdermine, lo dispositiu èra compausat d'una platina e d'un fieu tendut entraïnant l'explosion d'una fogassa emplida de pouvera e de shrapnels. Destinat a luchar còntra leis assauts en massa, foguèt utilizat fins ais annadas 1870 per protegir lei posicions fortificadas.
Astronomia[modificar | modificar la font]
Après l'observacion de la supernova de 1572 l'annada precedenta, l'astronòm danés Tycho Brahe (1546-1601) publiquèt De l'Estela Novèla. Aquel estudi permetèt de luchar còntra l'idèa d'un cèu immudable eissida de l'Antiquitat e de l'Edat Mejana.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Alairac (Carcassés)
Alairac (Alairac en francés) es una comuna lengadociana del Carcassés (Lengadòc) situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Carcassona bastida sus un puèg al pe del massís de la Malapèira, Alairac es una circulada. Domina la plana ont corrís le canal de las Doas Mars e lo panorama es limitat al nòrd per la Montanha Negra, al centre i a ciutat de Carcassona e mai al sud, la Malapèira.
Toponimia[modificar | modificar la font]
Le diccionari Dauzat e Rostaing cita la fòrma de 1095, Alairacum. L'etimologia es donc la meteissa que la d'Alleyras, Alairac (Auvèrnhe), totis dos en lo Naut Léger, Aleyrac, Alairac, comuna de Vindrac e Alairac e un vilatjòt de la comuna de Sautairargues, citat en 804 jol nom de villa Alairanicos. L'etimologia es lo nom d'òme latin Alarius o Hilarius ambe'l sufixe -acum[1]; se tractariá donc de la propietat d'un òme d'aquel nom.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los primièrs escriches sul castèl son de 1063, apartenguèt alara al comte de Fois, Rogièr Ièr de Fois . Amb los ans, cambièt mai d'un còp de proprietari entre lo comte de Fois e la vescomtat de Carcassona de l'ostal Trencavel.
Pendent la Crosada dels Albigeses, cap a la fèsta de Pascas de 1210 benlèu, Simon de Montfort assetjèt lo castèl d'Alairac pendent onze jorns aprèp que los abitants, per pas se rendre, fugèsson de nuèch. En 1309, lo darrièr perfèit catar conegut, Guilhèm de Belibasta, fugèt cap a Catalonha amb Felip d'Alairac. Aquel, al retorn al país, plan segur foguèt pres e brutlat.
Sul bruch de l'arribada de las grandas companhiá dels Rotièrs, en 1366, los oficièrs de la senescauciá de Carcassona ordonèront als abitants del castèl d'Alairac de fortificar e de destruire los borgs. Coma s'executava pas l'òrdre, lo vescomte de colèra brutlèt lo castèl. Mai tard, lo comte d'Armanhac donèt la tèrre d'Alairac al marqués de Mirapeis (1404). La senhoriá foguèt venduda al començament del sègle XVIII, a un borgés de Carcassona fins a 1789.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sant German d'Alairac amb son campanar octogonal
- Lo circuit internacional de moto-cross
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Francois Sangalli, internacional de rugbi de XV.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984.


text:
Christopher Clavius
Christopher Clavius (25 de març de 1538 - 6 de febrièr de 1612), èra un jesuista aleman, matematician, astronòm e un grand gnomonicista. Se pòt considerar coma un dels primièrs promotors del Calendièr gregorian. A la fin de sa vida èra l'astronòm fòrça respectat en Euròpa e los seus libres de tèxte foguèron difusat per las universitats dins lo monde pendent de temps, que d'unes son considerats coma d'autenticas enciclopedias del saber. Clavius foguèt nomenat de còps qu'i a coma l'Euclides del sègle XVI .
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Clavius nasquèt a Bamberg lo 25 de març de 1538. Se sap pauc sus son enfança, per exemple la data exacta de naissença es gaire segura seriá entre 1537 o 1538. Lo seu nom vertadièr es tanpauc pas conegut e l'origina es degut a que los seus collègas de l'epòca lo nomenavan Christoph Clau o Klau e segon la prononciacion dins l'Alemanha de l'epòca poiriá sonar coma "Clavius", mas tanben poiriá èsser lo mot "Schlüssel" (mot alemand per a "clau") e latinizat (prenent lo mot latin "clavis"). Pasmens la paraula clau indica qu'èra pres per una persona intelligenta capabla d'obrir e resòlvre los problèmas mai ocults.
Clavius integrèt dins l'òrde dels Jesuistas en 1555. Foguèt escolan a l'Universitat de Coïmbra al Portugal ont aguèt lo clèbre matematician portugués Pedro Nunes (Petrus Nonius) coma professor. Aprèp s'anèt en Itàlia i estudiar la teologia al Collegio Romano (ara Pontificia Universitat Gregoriana), institucion pedagogica fondada pels jesuistas a Roma. Demorèt al Collegio Romano e alá donèt de classas de matematicas.
Se pòt dire que levat los periòdes que vitjèt a Nàpols, en 1596, e la visita que faguèt en Espanha en 1597, Clavius demorèt professor de matematicas al Collegio Romano pendent lo resta de sa vida. En 1579 foguèt dessignat pel Vatican per calcular las basas de la reforma del calendièr amb l'objècte de donar una solucion al constant desplaçament de las fèstas religiosas cristianas lo long dels ans. Bastiguèt una solucion que fin finala foguèt adoptat en 1582 dins lo païses catolics per òrdre del papa Gregòri XIII e qu'ara encara es utilizat dins la majoritat del mond, lo conegut Calendièr gregorian.
La prepausa de Clavius èra que lo dimècres 4 d'octobre de 1582 (Calendièr julian) seriá seguit pel dijòus 15 d'octubre de 1582 (Calendièr gregorian). Prepausant en mai que los ans bisèsts sián los ans divisibles per quatre, levat d'aqueles que lor chifra sont acabats per 00 e que sián divisibles per 400. Aquela règla foguèt aprovada e ara encara se contunha de l'aplicar, nos donent atal un calendièr estable per milanta ans.
L'idea de Clavius foguèt pas sostenguda sul còp, de matematicians coma Viète mostrèron una grand oposicion e se disputèt amb lo matematicians del Papa Gregóri, indicant en tot moment que aquel cambi de calendièr èra pas qu'una granda conspiracion papala per raubar 11 jorns al calendièr. La disputa arribèt a de nivèls personals fins a vegadas cap a l'insult personal, a Clavius li cridèt Vièlha bota Alemanda allusion a la seuna corpuléncia. Contra aquela resisténcia Clavius escriguèt sa celèbra letra Novi Calendarii romani apologia (1595) que justificava l'usatge d'aquel nòu calendièr se defendent atal dels atacs.
Al subjècte de l'astronomia èra clar per el que la Tèrra èra al centre de l'univèrs, foguèt un defensor afogat de la teoria geocentrica, s'opausant a tot moment als nòus corrents que defendavan la Teoria eliocentrica sostenguda pel seu contemporanèu Galileo Galilei.
Quand Galileu començava amb las seunas observacions astronomicas mejans lo seu telescòpi Clavius ja èra pro edat, mas encara en activitat. Vesiá pas mal çò que mòstrava Galileu dins las seuna observacions, mas estava pas d'acòrdi amb las interpretacions que fasián. Per exemple, Estava ges d'acòrd amb l'interpretacion que las tacas que Galileu vesiá sus la Luna èran de muntanhas e vals. Lo paradoxal es que alara que cresiá pas en eles, ara un dels cratèrs de la Luna pòrta son nom.
Daissèt fòrça libres (que foguèron publicats en d'edicions fòrça espandidas e ara encara se pòt adquirir de las seunas òbras originalas) e tanben faguèt de dissipòls coma Matteo Ricci que donèt una traduccion de las seunas òbras en Chinés, donant una escasença a la China de coneisser de tèxts d'Euclides. L'influéncia de Clavius es evidenta encara vesent l'importenta correspondéncia epistolara encara preservada dins diferents fichièrs de l'Universitat Gregoriana a Roma. Se compta 291 letras (que d'unas pòdon èsser de vertadièrs tractats).
Quand Clavius atenguèt 73 ans la seuna santat l'obliguèt a abandonar los seu trabalhs e moriguèt pauc aprèp lo 12 de febrièr de 1612.
Òbras astronomicas, matematicas e gnomonicas[modificar | modificar la font]
- In Sphaeram Ioannis de Sacro Bosco commentarivs (Roma 1570): es un comentari de l'òbra d'astronomia de Sacrobosco, foguèt publicat pel primièr còp en 1570. Es un dels libres mai influents de Clavius dins l'airal de l'astronomia. D'aquel libre se faguèt d'edicions nòva en 1581, 1585, 1593, 1607, e 1611. Lo libre conten grand quantitat de referéncies a son estudi prealabla sus elements d'Euclides. Aquel libre foguèt fòrça important dins las Universitats de l'epòca per tota Euròpa e tornèt èsser estampat aprèp la mòrt de Clavius en 1612. Se pòt considerar del punt de vista astronomic coma una presentacion d'una vision de la cosmologia Ptolemaïca.
- Evclidis elementorvm libri XV. Accessit XVI (Roma, apud Vicentium Accoltum 1574)
- Gnomonices Libris VIII (Roma, apud Franciscum Zanettum 1581): se pòt considerar una òbra enciclopedica (mai de 800 paginas amb fòrça illustracions, editada mai d'un còp) se descriu e se mòstra geometricament cada una de las possibilitats de bastir un Relòtge de solelh e cita los principis per la mesura del temps. Per qualques savents aquel llibre és una de les explicacions més extenses de la Gnomònica i per a altres es tracta d'un larg e complèxe ensems de demostracions dificil de legir. Jean-Étienne Montucla diguèt dins lo se clèbre libre de l'istòria de la matematica, qu'es preferible d'inventar la gnomonica que seguir las demostracions de Clavius). Lo fach es que tracta totes los problèmes plantat a l'epòca e conta lo biais de los resòlvre mejans la geometria.
- Epitome Arithmeticae practicae (Roma, apud Dominici Basae 1583)
- Theodosii Tripolitae Sphaericorum libri III (Roma, apud Dominici Basae 1586)
- Fabrica et usus instrumenti ad horologiorum descriptionem peropportuni (Roma, apud Bartholomaeum Grassum 1586)
- Novi Calendarii romani apologia , (Roma, apud Sanctius 1588)
- Astrolabium, (Roma, apud Bartholomaei Grassi 1593)
- Elenchus et castigatio calendarii Gregoriani, (Roma, apud Aloysium Zanettum 1595)
- Computus ecclesiasticus per digitorum articulos, & tabulas traditus, (Roma, apud Aloysium Zanettum 1603)
- Romani calendarii a Gregorio XIII. P. M. restituti explicatio, (Roma, apud Aloysium Zanettum 1603)
- Geometria practica , (Roma, apud Aloysii Zanetti 1604)
- Tabulae Astronomicae, (Roma, apud Aloysii Zanetti 1605)
- Tabulae Sinuum, Tangentium et Secantium, (Maguncia, apud Ioannis Albini 1607)
- Algebra, (excudebat Stephanus Gamonetus 1609)
- Opera Mathematica (Roma, apud Antonii Hierat 1611)
Curiositat[modificar | modificar la font]
Dins lo filme 2001, una odissèa de l'espaci de Stanley Kubrick (scenari d'Arthur C. Clarke), la base de la Luna ont se tròba lo celèbre monolit, pòrta lo nom de Basa Clavius.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en)Gregorian reform of the calendar: proceedings of the Vatican Conference to commemorate its 400th anniversary, 1582-1982 [1], ed: G. V. Coyne, Michael A. Hoskin, Olaf Pedersen (eds.), Pontificia Academia Scientiarum, Roma
Lo libre descriu amb detalh l'apòrt de Clavius de la reforma Gregoriana.
- (fr) Eberhard Knobloch, Sur la vie et l'œuvre de Christophore Clavius (1538-1612) [2], pub: Revue d'histoire des sciences, Vol. 41, Num. 3-4, 1988, p:331-356, issn 1969-6582, doi 10.3406/rhs.1988.4100
- (en)James M. Lattis, Between Copernicus and Galileo: Christopher Clavius and the collapse of Ptolemaic Astronomy [3], 1994, ed:The University of Chicago Press, Chicago,isbn 0-226-46929-8
Se tracta d'una font pro complèta de tèxts tradusits en anglés.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Enciclopèdia Catòlica
- (en)James M. Lattis. Clavius, Christoph. Complete Dictionary of Scientific Biography. 2008. Encyclopedia.com.


text:
Oasi
Un oasi es un airal de vegetacion isolada dins un desèrt, que normalament se situa a l'entorn d'una una font d'aiga sosterranha que pòt emergir o non a la superfícia.
Lo mot oasi etimologicament ven del grèc ὄaσις (oasis), que deriva de l'egipcian wḥ3t o del demotic wḥỉ, e ven pas dirèctament del mot còpte ouaḥe (*/waħe/), coma se ditz a vegadas, perque lo mot grèc es mencionat abans l'aparicion del còpte coma lenga escricha. Lo mot èra originalament un toponim que designava una localitat especifica, que seriá l'actual oasi de Dakhla, e probablament èra un tèrme de la lenga locala (libicoamazic).
Somari
Ròtle[modificar | modificar la font]
La posicion dels oasis es d'importància vitala per las rotas comercialas e de transpòrt dins las zonas deserticas. Las caravanas devon viatjar d'oasis en oasis per que no manque d'aiga. Sovent lo contraròtle militar d'un oasi implica lo contraròtle d'una rota comerciala. Encara demòran de fogals de pòblament fòrça importants dins lo desèrt e d'una produccion agricòla que compta. Son tanben de relais per las migracions contemporanèas: los migrants d'Africa sossahariana cap a Euròpa.
Natura[modificar | modificar la font]
Lo mot « oasi » dins lo lengatge comun designa pas qu'un espaci redusit al mitan del desèrt e fach fertil per la preséncia d’aiga. Mas, lo punt de vista antropologic e arqueologic i apond mai caractèrs essencials. Un oasi, dins aquel sens, es un terrador creat per l'òme e mantengut per l’introduccion d’un sistèma de gestion tecnic e social de la font d'aiga. S’agís de fach d'un espaci mes en cultura per l'asagatge e doncas tot artificial. La creacion e la sèrva d'un oasi implica doncas una preséncia umana e un apòrt de trabalh de contunh; un oasi se pòt doncas definir coma l’associacion d’una aglomeracion umana e d’una zona cultivada (sovent una palmièra) en mitan desertic o miègdesertic[1].
Una palmièra d’oasi es un espaci de fòrta antropia e asagat que pòrta una agricultura intensiva e de policultura. L’oasi es integrat a son mitan desertic per una associacion amb l’abaliment nomada. L'estructura sociala e l'ecosistèma son particulars. Per repondre a de constrenchas environamentalas, es una agricultura integrada amb tres estratas:
- la primièra estrata, la mai nauta, es formada de palmièrs datilèrs que sèrvan lo fresc;
- una estrata intermediària amb d'arbres fruchièrs (irangièrs, bananièrs, granadiers, pomièrs, eca.) ;
- la tresena estrata, a l’ombra, de plantas bassas (ortalissas, pastura, cerealas).
Una autra caracteristica de l'estructura d'un oasi es lo trabalh en taula de cultura, una organizacion de l’espaci ajustat a l’asagatge per inondacion[2].
Los oasis Saharans ocupan pas qu'un milen de la superfícia del Sahara. La preséncia d’aiga en superfícia o en sossòl es necessària, mas sufís pas per crear aquel tipe d'espaci. Dins lo monde, lo sistèma oasian noirís almens dètz milions de personas. Pasmens, existís de regions deserticas sens oasi, malgrat la preséncia d’aiga (lo Kalahari, per exemple). La creacion d’oasis es tanben condicionada per l'Istòria: fòrça oasis foguèron creats o se desvolopèron a causa del ròtle de relai sus las rotas comercialas (rota sahariana de l'aur o rota asiatica de la seda).
Exemples[modificar | modificar la font]
- Arabia Saudita
- Chile
- San Pedro de Atacama, eca.
- Egipte
- Iran
- Tabas, eca.
- Mauritània
- Peró
- Huacachina, etc.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Vincent Battesti, 2005 et http://vbat.org/spip.php?article30.
- ↑ Vincent Battesti, 2005.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- , Éditions IRD, coll. À travers champs, Paris, 2005, 440 p. (ISBN 2-7099-1564-2) (en accès libre sur HAL)
- Vincent Battesti, The Power of a Disappearance: Water in the Jerid region of Tunisia, in B. R. Johnston & all. (eds), Water, Cultural Diversity & Global Environmental Change: Emerging Trends, Sustainable Futures?, à paraître en 2011, UNESCO/Springer. (en accès libre sur HAL)
- M. Ferry, S. Bedrani, D. Greiner, Agroéconomie des oasis, CIRAD, GRIDAO, Montpellier, 1999, 230 p.
- Yves Lacoste, « Oasis » dans Encyclopædia Universalis, vol. XVI, Paris, 1990.
- Nadir Marouf, Lecture de l'espace oasien, Sindbad, La Bibliothèque arabe, coll. Hommes et sociétés, Paris, 1980, 281 p.
- A. G. P. Martin, Les oasis sahariennes, Auguste Challamel, Paris, 1908, 404 p.
- A. Moussaoui, Espace et sacré au Sahara : Ksour et oasis du sud-ouest algérien, CNRS, coll. CNRS anthropologie, Paris, 2002, 291 p.
- Les oasis au Maghreb, Mise en valeur et développement, Actes du séminaire Gabès, 4-6 novembre 1994. Tunis, Cahier du C.E.R.E.S., Série Géographique, vol. 12, 1995, 352 p.
- Ben Mohamed Kostani. Les oasis marocaines précoloniales, cas de Gheris, publications de l'IRCAM,2005
- Ben Mohamed Kostani. L'Oasis de Gheris et le protéctorat, mécanismes de changement et formes de résistance, thèse de doctorat, 2002, en cours de publication.
- Fayçal Ababsa Smati, Introduction au cours de socio-économie du développement des régions sahariennes en Algérie. Agroscopies Volume 1, 2007. Publication de l'INRA Algérie. (ISSN: 1112 - 7929).
- Fayçal Ababsa Smati, Les possibles différés de l'agriculture saharienne en Algérie. Agroscopies Volume 2, 2008. Publication de l'INRA Algérie. (ISSN: 1112 - 7929).
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes (fr)[modificar | modificar la font]
- [pdf] Vincent Battesti, Jardins au désert, Évolution des pratiques et savoirs oasiens, Jérid tunisien (obratge en accès liure sus HAL)
- Los diferents tipes d'oasis
- Las diferentas estratas dels oasis
- L'oasi de Figuig
- L'oasi d'Iherir


text:
1471
Aquesta pagina concernís l'an 1471 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
A l'iniciativa d'una coalicion d'imams d'Africa Orientala, una coalicion d'estats musulmans gropant Adel, Danakil e divèrsei tribüs somalianas declarèron una guèrra santa novèla còntra Etiopia. Pasmens, leis armadas etiopianas capitèron de rebutar leis ofensivas dei coalizats.
America[modificar | modificar la font]
Empèri Inca[modificar | modificar la font]
Mòrt de Pachacutec au poder dempuei 1438. Son rèine veguèt l'acomençament de l'expansion territòriala de l'Empèri e la bastida de plusors bastiments majors de Cuzco e de sa vau coma lo Temple dau Soleu ò Machu Picchu. Son fiu Tupac Yupanqui, ja comandant de l'armada inca dempuei 1463), li succediguèt.


text:
EuroMaidan
Las manifestacions EuroMaidan (en ucraïnian: ЄBpoMaйдaH) son una tièra de movements populars de protestacion que comencèron dins la capitala d'Ucraïna, Kyiv, e se concentrèron a la plaça centrala de la vila, Maidan Nezalezhnosti (en occitan; "Plaça de l'Independéncia"), tre la nuèch del 21 de novembre de 2013. Las protèstas se deguèron a la suspension per part del govèrn ucraïnian de la signatura d'un Acòrd d'Associacion e d'un Acòrd de Liure Comèrci Prigond e Complet (ALCPC) amb l'Union Europèa.
Lo 24 de novembre los manifestaires a Kyiv èran entre 100.000 e 200.000 personas e lo movement s'espandiguèt dins las autras grandas vilas del país. La pression generada per las manifestacions obliguèt lo president ucraïnian, Víktor Ianokòvych, a assistir al Forum dels Afars del Partenariat Oriental que se faguèt a Vílnius tre lo 28 de novembre, mas aqueste refusèt de signar un acòrdi amb l'UE, çò que portèt a una prolongacion dels movements.
Lo creis de violéncia del 30 de novembre dins la repression contra los manifestaires, particularament deguda a la Berkut, a portat a una aumentacion considerabla del nombre d'assistents qu'arribèron a èsser entre 350.000 e 700.000 dins la capitala a un dels moments mai intenses del movement l'1 de decembre.
Lo movement contunhèt a ocupar de contunh Maidan Nezalezhnosti e capitèt de mobilizar encara mai de personas qu'arribèron a aperaquí 1 milion de personas lo 8 de decembre malgrat la repression. Las contramanifestacions, essencialament degudas al Partit de las Regions arribèron pas a amassar mai de 15.000 personas que probablament una part bèla d'aquestas venguèron de las regions tradicionalament prorussas e recebèron de compensacions economicas per i participar.
Aprèp lo nombre important de criticas en Ucraïna e internacionalament a prepaus de la fòrta violéncia de la repression policièra, la Berkut se retirèt finalament de la plaça l'11 de decembre de 2013.
Se jonhèron a las manifestacions mantuna personalitat ucraïniana coma lo boxaire e menaire del partit d'oposicion Odar Vitali Klychkò o la cantaira Ruslana. Lo ministre dels afars estrangièrs alemand Guido Westerwelle e la Nauta Representanta de l'Union Europèa pels Afars Estrangièrs e en Politica de Seguretat, l'anglesa Catherine Ashton figurèron demest las personalitats estrangièras que donèron son supòrt als manifestaires e anèron a Maidan Nezalezhnosti respectivament lo 4 de decembre e lo 10 de decembre de 2013. D'autras personalitats se desplacèron per marcar son adesion a la causa de l'oposicion ucraïniana coma l'actritz Hayden Panettiere, nòvia del boxaire Volodymyr Klychkò, que venguèt tanben a Maidan portar vam als manifestants lo 12 de decembre e lo senador american republican John McCain lo 14 del meteis mes.
Aprèp una davalada notabla dins lo nombre dels manifestants a la debuta de genièr, una tièra de leis votadas en urgéncia lo 16 de genièr (sonat lo "dijòus negre") pel govèrn, per entravar e reprimir las manifestacions e l'ocupacion dels espacis publics, faguèt créisser tornarmai la participacion a l'ocupacion de la plaça Maidan e portèt doncas a la radicalizacion del movement. Lo 19 de genièr 200.000 personas s'amassèron dins lo centre de Kyiv per protestar contra aquestas leis novèlas escaissadas "leis dictatorialas" (en ucraïnian: зakoHи пpo диkTaTypy). A partir d'aquel meteis jorn se produsiguèron d'afrontaments violents entre policièrs e manifestaires qu'an portat per ara a tres manifestaires mòrts.
La repression de las fòrças policièras tornèt e cresquèt cap a la segonda mitat de febrièr en emplegar d'armas divèrsas contra los manifestaires e aparentament d'snipers. Lo 20 de febrièr un d'aquestes nafrèt grèvament una infirmièra de 21 ans Olesya Zhukovskaya que a mand de morir marquèt sus son compte de Twitter lo messatge "morissi" que venguèt viral e faguèt d'ela un simbòl de la lucha e de l'escalada de l'autoritarisme e subretot de la violéncia repressiva e sanguinària del govèrn de Ianokòvych.
Manifestacions dins l'ensems d'Ucraïna[modificar | modificar la font]
Es subretot dins la capitala, Kyiv, que las manifestacions atenhèron una concentracion considerabla, pasmens dins d'autras vilas de l'oèst d'Ucraïna, coma Lviv, las mobilizacions capitèron d'i amassar 50.000 personas l'1 de decembre. Lo supòrt al movement es segur mai fòrt dins las regions occidentalas del país, qu'an de ligams ancians amb los païses vesins e subretot amb Polonha, mentre que l'oèst russofòn se mòstra generalament mai alinhat amb las posicions prorussas.
Antecedents[modificar | modificar la font]
L'orientacion europèa d'Ucraïna s'entamenèt en 1994 amb l'establiment d'acòrds de vesinatge entre l'Union Europèa e l'anciana republica sovietica. Se vegèt aumentada a partir de la Revolucion Iranja que portèt al poder Víktor Ioshchenko e Iólia Tymoshenko. L'embrion d'integracion proeuropèa volguda pel govèrn ucraïnian se vegèt frenat dins son desvolopament en 2005 quand l'Union Europèa decidiguèt de considerar pas Ucraïna demest los potencials futurs membres de l'Union.
Dempuèi l'eleccion de Víktor Ianokòvych en 2010, Ucraïna s'alunhèt d'aquel objectiu per privilegiar sas relacions amb Russia e ne venir mai dependenta encara. Pr'aquò per encausa dels deutes considerables del país, se volguèron crear tornarmai de ligams amb l'Euròpa occidentala.
Lo 30 de març de 2012 l'Union Europèa e Ucraïna comencèron a metre en plaça un Acòrd d'Associacion; mas qualque temps mai tard, los dirigents europèus apondèron que l'acòrd seriá pas ratificat se lo govèrn ucraïnian escotava pas las peticions de cambiament per mai de democracia e de legalitat dins lo país, en evocar mai precisament la situacion de Iólia Tymochenko e Iori Lutsenko empresonats totes dos per de motius discutibles.


text:
Tamol
Lo tamol o tamil (தமிழ், tamiḻ, AFI: [t̪ɐmɨɻ]) es una lenga dravida parlada mai que mai pel pòble tamil del soscontinent indian. Es la lenga oficiala de l'estat indian de Tamil Nadu e del territòri de Pondicherry. Es tanben oficiala en Sri Lanka e Singapor.
Lo tamil una de las vint e doas lengas oficialas d'Índia e la primièra que foguèt declarada lenga classica pel govèrn indian en 2004.
La lenga es tanben parlada per de minoritats significativas en Malàisia e a Maurici e per de comunitats d'immigrants dins lo mond entièr.[1]
Alfabet[modificar | modificar la font]
L'escritura del tamil fa intervenir 12 vocalas e 18 consonantas. S'utilizan tanben cinc autras consonantas suplementàrias per tal de retranscriure qualques mots que son d'origina estrangièra, mai que mai del sanscrit. L'associacion d'una consonanta e d'una vocala se marca pas en far una juxtaposicion de totas doas letras. Lo tablèu çai-jos indica las divèrsas combinasons possiblas.
Aital, lo mot uyir ("vida") s'escriu u + yi + r, valent a dire உயிர்.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.


text:
Xinjiang
Xinjiang (oigor: شىنجاڭ (Shinjang); chinés: 新疆|新疆; pinyin: Xīnjiāng; , oficialament Region Autonoma Xinjiang Oigor,[1] es una region autònoma de la Republica Populara de China dins lo nòrd oèst del país. Es la region ont demora lo pòble oigor. Conten aperaquí 22 millions d'abitants, amb 10 millions d' Oigors, 10 millions de hans e tanben qualques minoritats (tatars, mongòls, cazac, tatjic...). Los Oigors que son un pòble turcofòn.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Xinjiang es la província mas estenduda de China. S'espandís sus un territòri de 1 664 990 km². Es una region generalament secarosa mas las montanhas (Tianshan, Pamir...) reçaupon pro d'aiga per assegurar una agricultura sens irrigacion.
Demografia[modificar | modificar la font]
Evolucion demografica[modificar | modificar la font]
La província es une de las regions de China que coneís encara un creis demografic relativament important.
Situacion demografica en 2006[2].
Etnias[modificar | modificar la font]
La província es multietnica, sens que cap de grop detenga una majoritat absoluda.
Los Oigors dominan lo sud e l'oèst de la província, los Chineses son majoritaris dins lo centre e las regions orientalas, mentre que los Cazacs son majoritaris dins las partidas septentrionalas. Localament, d'autres pòbles detenon la majoritat (Pamiris, Oirats, Quirguizes...). Los Huis son de Chineses musulmans.
Religions[modificar | modificar la font]
Las populacions de tradicion islamica (Oigors, Cazacs, Quirguizes...) representan gaireben 58% de la populacion. Lo demai es subretot compausat de populacions bodistas ( Chineses Han, Tibetans, Oirats) confucianistas e taoistas. I a tanben una minoritat crestiana ortodòxa originària de Russia ( mens de 0,1%). Totun, l'ateïsme oficial de China es seguit per una partida significativa de la populacion. I a tanben qualques convertits recents al cristianisme occidental (protestants o catolics).
Los musulmans son sunnits de rite hanafi en general mas demest los Pamiris, los Quirguizes e los Cazacs se tròba tanben de Shiïts.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Xinjang Uyĝur Aptonom Rayoni in SASM/GNC romanization
- ↑ China Statistical yearbook 2006
- ↑ {{{Títol}}}


text:
Évrange
Évrange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Évrange Es un vilatge termierèr amb lo Luxemborg #que lo vilatge de Frisange en se situant a mens de dos km de distància.
Évrange est un village frontalier avec le Luxembourg dont le village de Frisange se situant à moins de deux km de distance.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vestigis de sépultures mérovingiennes descobèrts l'an 1879.
- Anciana província de Luxemborg.
- Lo enclave luxembourgeoise de Evrange (País-Bas) n'a #èsser cedida a la França lo 28 de març de 1820.
- Vestiges de sépultures mérovingiennes découverts en 1879.
- Ancienne province de Luxembourg.
- L'enclave luxembourgeoise d'Evrange (Pays-Bas) a été cédée à la France le 28 mars 1820.


text:
Vrudfuèlh (Tolosan)
Vrudfuèlh [1], prononciacion locala per "Verfuèlh" ( Verfeil en francés), es una comuna d'Occitània (Lengadòc) situada dins lo departament francés de Nauta Garona e la region Miègjorn-Pirenèus.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Administracion
- 4 Demografia
- 5 Economia
- 6 Patrimòni
- 7 Vida locala
- 8 Personalitats ligadas a la comuna
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 Vejatz tanben
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada a una vintena de quilomètres al Nòrd-Èst de Tolosa, accès per l'autorota A68.
Pasmens prèpa de l'aglomeracion tolosana, Vrudfuèlh e son canton que n'es lo capluòc demòra pauc urbanizada, poblada subretot de personas trabalhant a Tolosa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Source : Site http://cassini.ehess.fr/
Economia[modificar | modificar la font]
Patrimòni[modificar | modificar la font]
Las Pòrtas[modificar | modificar la font]
Quatre pòrtas permetián de passar los barris de la vila, que doas èran fortificadas. Qu'existisson uèi encara:
La Pòrta Vauresa (cap a la Vaur). Es classificada monument istoric de França dempuèi 1961.
La Pòrta Tolosana (cap a Tolosa), foguèt a l’origina semblabla a la Pòrta Vauresa.
Lo Castèl[modificar | modificar la font]
Foguèt benlèu bastit al sègle VIII sus tres mila mètres carrats. Assegurava la proteccion del borg mercé a sa situacion nauta. Manquèt de disparéisser abandonat aprèp la Revolucion fins que Antoine Marie Baptistat, ciutadin de Vrudfuèlh, amb apuèi dels autres abitants, comprèt lo castèl per lo dividir entre aqueles.
La glèisa de Sant Blasi[modificar | modificar la font]
La glèisa foguèt bastida al començament del sègle XVIe. Lo campanar, torre octogonala de tres estatges sus un massís rectangular foguèt construcha de 1530 a 1554 que tombèt lo 28 de mai de 1924, foguèt solament bastit un estatge.
La glèisa de Sant Sernin dels Rais e son enclaus[modificar | modificar la font]
A dos quilomètres de Vrudfuèlh, cap a la Vaur i a lo cementèri de las Pichonas Filhas modèlas contadas per la comtessa de Segur, e de lors familha, los Malarets. Las tombas de la familha Malaret son dins un enclaus entornejat d'una grilha.
En fàcia i a la glèisa de Sant Sernin dels Rais amb un campanar mur d'estil tolosan..
Vida locala[modificar | modificar la font]
Ensenhament[modificar | modificar la font]
A Vrudfuèlh i a doas escòlas e un collègi.
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Dictionnaire toponymique occitan de Haute-Garonne, Centre de Ressources occitanes et méridionales, Académie de Toulouse, Université de Toulouse - Le Mirail, Région Midi-Pyrénées, 2009, en linha sul sit del Congrès Permanent de la Lenga Occitana


text:
Paquistan
Paquistan (پاکستان en ordo) o la Republica Islamica de Paquistan (ordo: اسلامی جمہوریۂ پاکستان, islāmī jamhūriya i pākistān), es un estat del centre-sud d'Asia. Confronta Índia, Iran, Afganistan, China e la Mar d'Oman al Sud. Amb mai de 160 milions d'abitants, es lo 6en país del mond per l'importància de la populacion. L'islam i es la religion oficiala.
La capitala es Islamabad.
Lo gentilici es paquistanés -esa.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Liames intèrnes
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Fins au partiment deis Índias Britanicas, Paquistan fasiá partida de l'ensems indian e son istòria es aquela d'Índia. En 1947, foguèt devesit entre un Paquistan Occidentau que correspond au Paquistan actuau e un Paquistan Orientau que vendriá Bangladèsh après son independéncia en 1971.
Lo problema de l'unitat nacionala[modificar | modificar la font]
Au contrari de l'Union Indiana, Paquistan aviá a sa naissença una legitimitat istorica limitada en despiech de l'existéncia d'una religion comuna, l'islam, a totei leis abitants. D'efèct, devesit entre dos territòris alunchats e poblat de pòbles fòrça diferents, deguèt faciar lei volontats d'autonòmia, e de còps d'independéncia, de certanei regions. Aquò entraïnèt l'adopcion d'una politica autoritària de part dau govèrn centrau per impausar l'unitat nacionala que favorizèt rapidament la formacion de regimes fòrça autoritaris dirigits per lei militars.
Après la mòrt de Muhammad Jinnah, considerat coma lo paire de Paquistan, lo Premier Ministre Liaquat Ali Khan prenguèt la direccion dau país fins a son assassinat en 1951. Durant aqueu periòde, engatjèt Paquistan dins la Premiera Guèrra Indopaquistanesa entraïnada per lei tensions liadas au partiment deis estats indós ó musulmans frontaliers d'Índia e de Paquistan. S'acabèt per lo partiment de la region de Cachemire entre lei dos país que foguèt per la seguida l'objècte de tres guèrras suplementàrias. Liaquat Ali Khan deguèt tanben faciar una scission intèrna de la Liga Musulmana que perdiguèt son ròtle federator. En particular, foguèt remplaçada en Paquistan Orientau per la Liga Awami que s'opausava a la politica dau govèrn.
En 1956, l'adopcion d'una constitucion organizant oficialament Paquistan coma una federacion de doas províncias (Paquistan Occidentau e Paquistan Orientau) agravèt lo maucontament de plusors pòbles minoritaris de la mitat occidentala en causa de la dissolucion deis ancianei províncias istoricas. En fàcia dau desvolopament de l'instabilitat politica, lo president Iskander Mirza decidèt alora de reagir d'un biais autoritari. En octòbre de 1958, prononcièt l'abrogacion de la constitucion, la dissolucion dei partits politics e la proclamacion de la lèi marciala que son aplicacion foguèt fisada au generau Ayyub Khan.
Lo periòde Ayyub Khan[modificar | modificar la font]
Ayyub Khan dirigiguèt Paquistan de 1958 a 1969. Marginalizat, Iskander Mirza perdiguèt rapidament lo contraròtle de l'Estat e deguèt laissar sa plaça de president au generau. Un an pus tard, lo govèrn paquistanés foguèt dirèctament installat dins lei bastiments de l'estat-major de l'armada. Una reforma agrària foguèt organizada au profiech dei païsans mai sensa tocar ais interès dei grands proprietaris terrencs. En 1962, una constitucion novèla instaurèt un regime presidenciau ambé l'eleccion dau President e de l'Assemblada Nacionala per un còrs electorau reduch de 80 000 grands electors designats localament. Permetèt tanben de levar la lèi marciala e d'organizar d'eleccions que s'acabèron per la reeleccion d'Ayyub Khan en 1965.
En parallèl d'aquela òbra d'estabilizacion intèrna, Ayyub Khan menèt una politica diplomatica que li permetèt de se raprochar deis Estats Units d'America e de China que se maufisavan d'Índia, pròcha de l'Union Sovietica. Après lo conflicte sinoindian de 1962, un acòrd entre Paquistan e China permetèt ansin de fixar lo traçat d'una frontiera dins la region de Karakorum. Lo govèrn paquistanés pensèt tanben èsser capable d'afrontar militarament Índia per resòuvre lei nombrós desacòrdis frontaliers entre lei dos país. La guèrra (Segonda Guèrra Indopaquistanesa) se debanèt en 1965. Pasmens, après quauquei victòrias inicialas, l'armada paquistanesa conoguèt una tiera de dificultats e lo statu quo ante bellum foguèt restablit après l'adopcion d'un alta-au-fuòc.
Après aquela guèrra, Ayyub Khan assaièt sensa succès de negociar un tractat de patz definitiu amb Índia mai la mòrt dau Premier Ministre indian Lal Bahadur Shastri e d'oposicions intèrnas fòrtas empachèron la realizacion d'aqueu projècte. Puei, a partir de 1967, lo President deguèt subretot se preocupar dau renfòrçament dei partits d'oposicion ambé la fondacion dau Partit dau Pòble Paquistanés (PPP) per Ali Bhutto e la formulacion de revendicacions d'autonòmia pus importanta per lo Paquistan Orientau per la Liga Awami d'ara endavant dirigit per Mujibur Rahman. En 1969, laissèt sa plaça au generau Yahya Khan que restabliguèt la lèi marciala mai organizèt l'eleccion d'una assemblada constituenta au sufragi universau en decembre de 1970.
L'independéncia de Bangladèsh[modificar | modificar la font]
Dempuei lo partiment de 1947, lo Paquistan Orientau conoissiá de problemas especifics e relativament importants qu'èran mau resòuguts per leis autoritats dau govèrn centrau. Premier, lo remplaçament dei foncionaris qu'avián quitat la region en 1947 — leis indós dominavan largament l'administracion dau Bengala coloniau — èra estat realizat ambé de personaus occidentaus que reprenguèron sovent lo ròtle e l'atitud deis administrators coloniaus. Puei, aqueu ressentiment foguèt agravat en 1952 quand lo govèrn centrau assaièt d'impausar l'ordo coma lenga oficiala de la totalitat de Paquistan. De movements de defensa dau bengali se formèron e alimentèron rapidament lei movements autonomistas. La manca d'investiments dins lei sectors a la basa de la vida economica dau Paquistan Orientau foguèt tanben una fònt de tension. Enfin, la dominacion de la classa politica dau Paquistan Occidentau, mens poblat, favorizèt l'emergéncia de revendicacions d'autonòmia en matèria de finanças, de comèrci exterior ò de politica locala.
La rompedura foguèt entraïnada per leis eleccions de 1970. La Liga Awami i ganhèt 160 deputats sus lei 162 dau Paquistan Orientau. Obtenguèt donc la majoritat absoluda a l'assemblada constituenta car solament 138 deputats èran designats per lo Paquistan Occidentau. Pasmens, lo generau Yahya Khan e Ali Bhutto (81 deputats per lo PPP) refusèron de laissar lo poder a la classa politica orientala. Dins la nuech dau 25 au 26 de març de 1971, l'armada paquistanesa acomencèt de reprimir militarament lei movements secessionistas. Mujibur Rahman foguèt arrestat e transferit a l'Oèst mai aquò empachèt pas l'acomençament de la saunosa Guèrra d'Independéncia de Bangladèsh. Faguèt de centenaus de miliers de victimas e entraïnèt la fugida d'aperaquí 10 milions d'abitants en Índia. A la fin de l'annada, New Delhi aprofichèt la situacion per afeblir son rivau e entraïnèt la Tresena Guèrra Indopaquistanesa que s'acabèt per la capitulacion dei fòrças paquistanesas a l'Èst e l'independéncia de Bangladèsh. En fàcia de l'amplor de la desfacha, Yahya Khan foguèt obligat de laissar lo poder a Ali Bhutto.
Lo periòde Ali Bhutto[modificar | modificar la font]
Ali Bhutto gardèt lo poder de 1973 a 1977. Instaurèt un regime parlamentari e un estat federau. Pasmens, de trèbols grèus se debanèron en Baluchistan e lo govèrn mandèt l'armada per i reprimir de guerilhas secessionistas. Puei, en 1977, leis eleccions s'acabèron per una victòria dau PPP fòrça contestada per leis autrei partits politics. Lei militars intervenguèron per restablir l'òrdre mai, en julhet, organizèron un còp d'estat, dirigit per lo generau Zia, e proclamèron la lèi marciala. Jutjat per l'assassinat d'un adversari politic, Ali Bhutto foguèt condamnat a mòrt e executat en 1979.
Lo periòde Zia[modificar | modificar la font]
Lo generau Zia instaurèt una dictatura militara que durèt fins a 1988. Aprofichèt un contèxte internacionau favorable a seis interès ambé l'invasion sovietica d'Afganistan. Paquistan tornèt venir un aliat fòrça important per leis Estats Units d'America que sostenguèron lo regime. Ansin, fins a 1989, Paquistan participèt activament a la formacion de la resisténcia afgana, desvolopèt largament son influéncia en Afganistan e recebèt una importanta ajuda financiera estatsunidenca.
La politica de Zia foguèt tanben marcada per l'islamizacion de la societat. Tre 1979, l'Alcoran e la Sunna venguèron la lèi suprèma dau país. Puei, d'autrei mesuras foguèron adoptadas per renfòrçar aquela politica que causèt d'afrontaments entre sunitas e chiistas. En 1984, un referendum, boicotat per l'oposicion, permetèt au generau Zia de demorar cap de l'Estat e d'islamizar leis institucions ambé l'eleccion d'un parlament islamic en 1985. Lo caractèr presidenciau e autoritari dau regime foguèron encara renforçats ambé l'adopcion d'un emendament permetent au President de destituir liurament lo Premier Ministre. Pasmens, en aost de 1988, lo generau Zia foguèt tuat dins un accident d'avion que sei causas foguèron jamai clarament elucidadas.
Lo periòde parlamentari deis annadas 1990[modificar | modificar la font]
Après la mòrt dau generau Zia, Paquistan conoguèt un periòde de poder civiu de 1988 a 1999 marcat per la perseguida dau caòs interior e per un mantenement de l'influéncia dei militars. D'efèct, Benazir Bhutto, filha d'Ali Bhutto e cap novèu dau PPP, ganhèt leis eleccions de 1988 e venguèt cap dau govèrn fins a sa destitucion per lo President Ghulam Ishaq Khan en 1990. L'escrutinh seguent foguèt ganhat per la Liga Musulmana de Nawaz Sharif. Pasmens, intrèt rapidament en conflicte ambé lo President. En fàcia dau blocatge de la situacion, l'armada obliguèt lei dos òmes de desmissionar en 1993. Benazir Bhutto ganhèt tornarmai l'eleccion e venguèt Premier Ministre fins a 1996. Pasmens, son mandat foguèt encara trebolat per de manifestacions, d'accusacions de corrupcion e d'afrontaments intèrnes. Foguèt donc tornarmai destituida.
Nawaz Sharif la remplacèt un còp de mai. Son segond mandat veguèt Paquistan venir una poissança nucleara en 1998. De mai a julhet de 1999, autorizèt d'infiltracions de combatents eissits de milícias islamistas, liadas a l'armada paquistanesa, lòng de la frontiera indiana. Aquò entraïnèt la Quatrena Guèrra Indopaquistanesa que s'acabèt per una victòria indiana. D'efèct, sensa sostèn de seis aliats tradicionaus, Islamabad deguèt arrestar de sostenir leis infiltracions permetent ais Indians de tornar conquistar una tiera de posicions ocupadas per leis islamistas. Aquela revirada entraïnèt rapidament lo reversament dau govèrn civiu per un còp d'estat militar organizat per lo generau Pervez Musharraf.
Paquistan dempuei 1999[modificar | modificar la font]
Pervez Musharraf venguèt oficialament president en 2001 e capitèt de renfòrçar son poder gràcias a una tiera d'emendaments votats en 2003. Coma lo generau Zia, aprofichèt tanben lo contèxte internacionau favorable (Segonda Guèrra d'Afganistan) per obtenir un sostèn estatsunidenc. Dins aquò, mau capitèt de reglar lei dificultats economicas paquistanesas ni d'empachar l'expansion dau conflicte afgan ai zònas tribalas de la frontiera nòrd-oèst. En 2007, deguèt acceptar l'organizacion d'eleccions ganhadas en 2008 per Asif Ali Zardari, marit de Benazir Bhutto assassinada lo 27 de decembre de 2007. Una reforma constitucionala permetèt au Premier Ministre de tornar prendre la màger part dau poder executiu. Pasmens, la situacion economica se melhorèt pas e leis eleccions de 2013 an permes lo retorn au poder de Nawaz Sharif.
Politica[modificar | modificar la font]
La constitucion actuala del país foguèt adoptada en 1973.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Paquistan.


text:
Dødheimsgard
Dødheimsgard (si vetz tanben DHG despuei 2000) èra a l'origina un grope norvegian de black metal format en 1994, mai seis albums e EP passats semblan mai de l'avant-garde metal. En 2003, lo line-up càmbia, ambé lo remplaçament d'Aldrahn, de Zweizz e de Czral. En 2006, acaban l'album Supervillain Outcast, que sa sortida a Moonfog es retardada fins en genier de 2007.
Dødheimsgard es la contraccion de tres mots : Død que significa "mòrt", heim que significa "ostau", e gard que significa "castèu". En occitan, Dødheimsgard significariá doncas "Castèu de la Mòrt" ò encara "Reiaume dei Mòrts" ò "Reiaume de la Mòrt".


text:
Janvilliers
Janvilliers es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Pichon vilatge #que se situa en la brie champenoise, en lo costat de Montmirail en la marne.
Petit village qui se situe dans la brie champenoise, dans le canton de Montmirail dans la marne.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Napoleon s'es batut per Janvilliers e las siás granjas alentoures, s'es batuda dins qualques pòbles vesins coma Vauchamps, Champaubert....
Napoléon s' est battue pour Janvilliers et ses fermes alentoures, il s' est battue dans quelques villages voisins comme Vauchamps, Champaubert....


text:
Walbach
Walbach en alemannisch ( Walbach en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Walbach Fa partida de la arrondissement de Colmar e del costat de Wintzenheim. Lo vilatge a situat près de la Fecht, près de la rota nacionala 83, cap a la rota #que va de Colmar a Munster.Lo bourg a environat de coteaux cobèrts de bones vignobles.
Walbach fait partie de l'arrondissement de Colmar et du canton de Wintzenheim. Le village est situé près de la Fecht, près de la route nationale 83, vers la route qui va de Colmar à Munster.Le bourg est entouré de coteaux couverts de bons vignobles.


text:
Petit-Tenquin
Petit-Tenquin es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine, en la prévôté de Dieuze.
- Vilatge destruit al cors de la guèrra de Trenta ans, repeuplé per Bèlgas.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine, dans la prévôté de Dieuze.
- Village détruit au cours de la guerre de Trente ans, repeuplé par des Belges.


text:
Montanha Negra
La Montanha Negra es un massís montanhòl situat a l'extremitat sud-oèst del Massís Central e un parçan d'Occitània[1] situat en Lengadòc.
Lo punt culminant del massís es lo puèg de Nòra (1 210 m).
Sa vila principala es Masamet.
Situacion, topografia[modificar | modificar la font]
La montanha Negra es partejada entre quatre departaments, Aude e Tarn essent los principals mentre que Nauta Garona e Erau ne son las broas. Lo massís, orientat èst-oèst presenta doas caras : le pendís nòrd escalabrós es cobèrt de bòsques escurs de casses, de faus, d'avets e de falses avets. La vila de Masamet es situada al pè d'aquel pendís. Lo pendís sud es mens abrupte e compren dos paîses principals :Cabardés al sud que s'esten entrò Carcassona, Menerbés a l'èst e una part de Lauragués a l'oèst. Nombroses endreches d'aquel costat permeton d'observar de panoramas bèls de la cadena pirenenca (Pradèlas Cabardés, Saissac, Cucçac de Cabardés).
Son ponch culminant es Nòra, a 1 210 mètres d'altitud dins lo departament d'Aude ; le suc es coronat d'una importanta antena TDF de 100 mètres. La montanha Negra es inclusa per part dins lo Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.


text:
Avenc d'Ornhac
L'Avenc d'Ornhac, en Bas Vivarés, alh sud delh plan calcari de las Gòrjas d'Ardecha, es una celèbra bauma sosterranha.
Descripcion[modificar | modificar la font]
La prumièira sala mesura 125 m de lòng per una larjor de 90 m e una nautor de 30 m, siá una superfícia d'aperaquí 1 ha. Nauta de 17 m a 40 m, lònja de 250 m e larja de 125 m, la sala superiora possedís d'estalagmitas espectaclosas. Las pus gròssas, alh centre, mòstran d'excrescéncias que lhors balhan l'aspècte de pinhas. An pas pogut, a causa de la nautor de la vòuta, se soudar a las estalactitas per formar de colomnas, mas son vengudas pus espessas a la basa, atenhant tot còp un diamètre fòrça grand. D'autras, pus recentas e pus greulas, en forma de plats apilats, las sobremontan. Alh contorn de la sala se remarcan de colomnetas freulas. D'unas an atengut una nautor importanta; d'unas en baioneta, d'autras fòrça dreitas. Dinc la Sala delh Caòs, encombrada de concrecions tombadas de la sala superiora, de magnificas drapariás de coloracions variadas s'eschapan d'una fendilha de la vòuta. Alh nivèu delh mirador de la prumièra sala roja, las aigas d'infiltracion enriquidas en carbonat de calci per la traversada delh jaç calcari, an permés a las concrecions de se multiplicar. Près, lo potz interior pus prigond de l'avenc (34 m) condutz a una sala rebonduda aumens 180 m.
Istoric[modificar | modificar la font]
Avans 1935, los vilatgeses, chaçaires e pastres locaus, coneissián l'existéncia d'un cròs près d'Ornhac. En agost de 1935, alh cors d'una exploracion sistematica de las baumas situadas alh sud de las Gòrjas d'Ardecha, una còla d'espeleològs dirigida per Robert de Joly arribèt dinc lo vilatge. Menats a l'entrada delh cròs per los vilatgeses, los cinc espeleològs franquiguèron la verticala de 50 m delh potz d'entrada emb l'ajuda d'eschalas de còrda en tot descubrir de salas gigantescas e de fòrça divèrsas formacions cristallinas. L'avenc seguèt ubèrt alh public en 1939, puèi barrat durant la Segonda Guèrra Mondiala, e tornar ubèrt en 1946. En 1965, s'installèt un ascensor que descend a la prumièira sala e lo Club d'Espeleologia de las Gòrjas d'Ardecha (CSGA) descubriguèt près de 4 km de novèus malhums. En 1988, se creèt lo Musèu de la Preïstòria (que chambiarà de nom per Ciutat de la Preïstòria).
La visita[modificar | modificar la font]
Emb près de 5 km de galariás e 140 000 visitaires annaus, l'avenc venguèt « grand site de França » en 2004 emb tres autres sites: lo Mont Venturi, lo Pònt de Gard e la Punta de Raz. La partida que pòt èstre visitada es compausada de tres salas accessiblas alh public. La sala « Robert de Joly », situada a 60 m de prigondor, mesura 125 m de long, 90 m de larg e 30 m de naut; deu son nom a l'espeleològ que descubriguèt l'avenc; son urna funerària es plaçada dinc aquela sala gigantesca; en intrant dinc aquela sala per lo tunèl artificiau creat en 1938, se pòt veire l'obertura per la quala Robert de Joly e sa còla d'espeleològs intrèron dinc la bauma; se i pòt veire un manequin representant Robert de Joly dinc la davalada dinc aquel potz; dejós d'aquel darrièr òm tròba una colada deguda a las chasudas delh potz; aquel molon se compausa de còdols, de tèrra, de fuèlhas e de rèstas d'animaus (de crans son visibles alh moment de la visita); aquel molon es degut sobretot a de chasudas accidentalas d'animaus; los cerchaires i an trobat d'esqueletas de rangièrs e de bisonts. La sala « del Caòs » se formèt fa aperaquí 15 000 ans; l'avenc s'es chavat alh fiu de las annadas sobre lo lièit d'un ancian riu sosterranh uèi desaparegut; per aquò totas las salas visitablas son plan connectadas. La visita delh grand public s'achaba dins la sala roja, a 120 m de prigondor, emb un espectacle de son e de lutz compausat per Yann e Guilhèm Cléophas.


text:
Hiermont
Hièrmont en picard ( Hiermont en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge picard situat 6 km al sud de Auxi-lo-Castèl, desservi pel ancià traçat de la rota nacionala 41 (actuala RD 941)
Village picard situé 6 km au sud d'Auxi-le-Château, desservi par l'ancien tracé de la route nationale 41 (actuelle RD 941)
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- S'i es descobèrt de vestigis préhistoriques e anciana
- Anciana vila fortificada telefonada alavetz Mont-Sagrat, #recebre una charte communale l'an 1192.
- Recorreguda de nombrós sosterranhes, los muches, ont los abitants se refugiavan dins lo cas d'invasion, #èsser dévastée pels Espanhòls l'an 1636 e lo sieu castèl démoli[1].
- On y a découvert des vestiges préhistoriques et antiques
- Ancienne ville fortifiée appelée alors Mont-Sacré, elle reçut une charte communale en 1192.
- Parcourue de nombreux souterrains, les muches, où les abitants se réfugiaient en cas d'invasion, elle fut dévastée par les Espagnols en 1636 et son château démoli[2].