text:
Literatura latina
La literatura latina designa la literatura escricha en latin. Apareguèt dins lo corrent dau sègle III av. JC e demorèt fòrça dinamica fins ai sègles XVII-XVIII. Foguèt fòrça influenciada per la literatura grèga antica que li donèt sei temas e sei modèls. D'autra part, lo latin foguèt la lenga de l'Empèri Roman avans de venir la lingua franca deis elèits de l'Euròpa medievala. Foguèt donc a l'origina d'una literatura fòrça prestigiosa que tèn un nombre important d'autors majors coma Ciceron, Ovidi, Virgili, Tite-Live, Senèca, Sant Agustin, Boeci, Tomàs d'Aquin, Erasme, Spinoza ò Leibniz.
Somari
- 1 La formacion de la literatura latina
- 2 Lo periòde ciceronian
- 3 Lo periòde imperiau
- 4 Lo periòde tardiu
- 5 Lo periòde medievau
- 6 Lo declin de la literatura latina e sa subrevida
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
La formacion de la literatura latina[modificar | modificar la font]
L'aparicion de la literatura latina[modificar | modificar la font]
La literatura latina apareguèt dins lo corrent dau sègle III av. JC a la seguida dei contactes entre lei Romans e lei Grècs installats dins lo sud d'Itàlia e en Sicília. Lo premier escrivan latin conegut, Livius Andronicus (vèrs 280 - 207 av. JC), foguèt l'autor d'una traduccion de l'Odissèa d'Omèr. Èra un esclau afranquit d'origina grèga qu'organizèt en 240 av. JC la premiera representacion d'una pèça de teatre en latin. Foguèt rapidament imitat per d'autreis autors qu'assaièron de desvolopar de tematicas literàrias romanas.
La literatura latina arcaïca foguèt donc fòrça influenciada per la literatura grèga mai se dotèt pauc a pauc de trachs pròpris. D'efèct, leis escrivans adoptèron leis estiles literaris grècs e plusors s'inspirèron dirèctament dei tradicions ellenicas per redigir seis òbras. Foguèt per exemple lo cas dei tragedians Marcus Pacuvius (vèrs 220-132 av. JC) ò Lucius Accius (vèrs 170-86 av. JC). Pasmens, i aguèt de diferéncias car leis autors romans recebèron d'un còp totei lei formas d'escritura desvolopadas dins lo corrent dei sègles precedents per lei Grècs. Au contrari de Grècia, lei Romans s'especializèron donc pas dins un estile particular. D'autra part, certaneis autors coma Cneius Naevius (vèrs 270-201 av. JC) e Quintus Ennius (239-169 av. JC) adoptèron de fònts d'inspiracion localas coma lei Guèrras Punicas ò l'istòria de Roma. Autra evolucion de remarca, Caius Lucilius (vèrs 180-105 av. JC) inventèt la satira, genre novèu basat sus la critica trufarèla d'un subjècte ambé l'intencion de provocar, d'empachar un cambiament ò de faire chifrar.
Plaute e Terenci[modificar | modificar la font]
Plaute (vèrs 254-184 av. JC) e Terenci (vèrs 190-159 av. JC) son considerats coma lei dos premiers mèstres de la literatura latina. D'efèct, una partida de sei pèças de teatre, genre dominant dau periòde en causa de son integracion au sen dei ceremònias religiosas, son conservadas. Inspirats per la literatura grèga, utilizèron de subjèctes ja tractats per Esquil (526-456 av. JC), Sofòcles (vèrs 495-405 av. JC) ò Euripides (480-406 av. JC). Pasmens, sei tèxtes foguèron pas de traduccions dirèctas mai puslèu d'adaptacions liuras illustrant la romanizacion progressiva de la literatura latina.
Plaute foguèt l'autor d'au mens un cinquantenau de pèças (un vintenau son conservadas, leis autrei son conegudas per de fragments de tèxte). Utilivaza un lengatge popular amb un nombre important d'arcaïsmes qu'es benlèu lo signe de convencions literàrias encara soplas a respèct dei periòdes seguents. Plusors de seis òbras aguèron una influéncia sus la literatura d'Euròpa Occidentala dei sègles XVI a XVIII coma lei tiradas dau Miles gloriosus (« lo Soudat fanfarron » en occitan) que prefiguran aquelei dau Matamore de l’Illusion Comica de Corneille ò l’Aulularia (« l'Ola ») qu'inspirèt l’Avar de Molière.
Terenci aguèt una carriera brèva de sièis pèças presentadas de 166 a 160 av. JC. Maugrat son respèct dei convencions grègas, donèt una psicologia trabalhada a sei personatges e, au contrari de Plaute, utilizèt lo lengatge deis elèits cultivadas de Roma. Foguèt una fònt d'inspiracion de Molière que s'inspirèt de Phormio (« lei Fraires ») per escriure Leis Enganas d'Escapin e d'Adelphoe (« lei Fraires ») per L'Escòla dei Marits.
Caton lo Censor[modificar | modificar la font]
Òme politic e cap militar de premiera importància, Caton lo Censor (234-149 av. JC) foguèt tanben un autor important. Es en particular considerat coma lo premier prosator vertadier de la literatura latina amb un estile sec e precís. Pasmens, la quasi totalitat de seis escrichs son uei perduts e solament un obratge, De agri cultura (« De l'agricultura »), es conservat. Son cap d'òbra èra Les Origines (« Leis Originas ») que foguèt la premiera istòria complèta d'Itàlia. Foguèt tanben l'autor d'un nombre important de discors politics (au mens 150, 80 mai ò mens coneguts a l'ora d'ara gràcias a de fragments). D'un biais generau, seis òbras èran la perseguida de son activitat politica e Caton i foguèt lo defensor de la moralitat romana opausada ais influéncias jutjadas corruptritz de l'ellenisme.
Lo periòde ciceronian[modificar | modificar la font]
La fin de la Republica Romana au sègle I av. JC foguèt un periòde de desvolopament important per la literatura latina ambé l'aparicion de genres literaris novèus e l'emprenta laissada per Ciceron, autor major de l'Antiquitat.
L'art oratòri e Ciceron[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle II av. JC, lei tensions politicas e socialas au sen de Roma favorizèron l'aparicion d'orators de talent. Aquela tendància conoguèt son apogèu au sègle seguent ambé lo desvolopament deis eloquéncias politica e judiciària. Aquò favorizèt l'integracion de la literatura au sen de la vida politica de la ciutat. Ciceron (106-43 av. JC) ne'n foguèt la figura emblematica.
Avocat dotat d'una formacion retorica solida, adoptèt de reglas pròchas d'aquelei de la musica per pontuar e accentuar lo ritme e la cadéncia de sei frasas per donar mai d'importància a seis arguments. Èra tanben un filosòf qu'introguèt la pensada grèga a Roma, especialament la forma dialogada de Platon. Elegit au consulat en 63 av. JC, minèt la conjuracion de Catilina gràcias ai quatre discors In Catilinam (« Lei Catilinaires ») avans de la reprimir militarament. Quasi inactiu durant la guèrra civila entre Cesar e Pompèu, se retirèt de la vida politica avans de sostenir Octavius còntra Antòni. Foguèt l'autor de 14 panflets còntra Antòni (« Lei Filipicas ») qu'entraïnèron son assassinat per de soudats au servici de son adversari.
En fòra de sei discors politicas e judiciaris, Ciceron laissèt una teoria de la retorica que sistematizava sei tecnicas e estudiava aquelei de sei compatriòtas e de sei predecessors (Brutus, De oratore). Assaièt tanben de latinizar la filosofia grèga gràcias a d'òbras de presentacion destinada au public roman coma Tusculanes (« Lei Discussions de Tusculum »), Laelius de Amicitia (« Laelius, sus l'Amistat ») ò Cato Maior de Senectute (« Caton l'Ancian, ò dau Vielhum »). Enfin, après sa mòrt, foguèt publicada sa correspondéncia, fòrça abondosa.
La poësia[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau periòde de la fin de la Republica, la poësia latina conoguèt un premier desvolopament ambé d'autors coma Lucrèci (vèrs 98-55 av. JC) e Catul (vèrs 84-54 av. JC). Lo premier es famós per son poèma De natura rerum (« De la Natura ») que mesclèt poësia e filosofia per presentar la teoria atomica de Demòcrit. Lo segond faguèt partida de l'escòla dei « poètas novèus » opausats ais ancians coma Ennius e defensors de l'alexandrisme. Es l'autor d'au mens 118 poèmas (epitalamis, elegias, poèmas mitologicas... etc.) que la mitat es dedicada a sa mestressa dicha Lesbia.
La literatura istòrica[modificar | modificar la font]
La vitalitat literària dau sègle I av. JC favorizèt tanben lo desvolopament de l'istoriografia. Leis istorians dau periòde parlavan d'eveniments dirèctament vists ò viscuts amb un estile precís, concís e eficaç opausat a l'eloquéncia e a l'ornament de l'art oratòri ciceronian. Lo pus famós foguèt Juli Cesar (101-44 av. JC) que contèt sei campanhas successivas dins De Bello Gallico (« Commentaris sus la guèrra dei Gàllias ») e De bello civili (« Commentaris sus la guèrra civila »). Aqueleis òbras an la forma de cronicas objectivas mai èran en realitat destinadas a servir lei projèctes politics de Cesar. Salluste (86-35 av. JC) se raprochèt deis istorians dau periòde actuau amb una descripcion dau contèxte sociau e dei causas deis eveniments. Laissa en particular d'istòrias de la Conjuracion de Catilina e de la Guèrra còntra Jugurta. Enfin, Cornelius Nepos (99-24 av. JC) inaugurèt lo genre de la biografia ambé d'òbras coma De viris illustribus (« Istòria dei grandeis òmes »).
Lo periòde imperiau[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei Julioclaudians[modificar | modificar la font]
L'apogèu de la poësia e Virgili[modificar | modificar la font]
A la seguida de la fin dau periòde republican, la dinastia dei Julioclaudians, especialament lo rèine d'August, marquèt l'apogèu de la poësia latina ambé mai d'un poèta majora coma Horace (65-8 av. JC), Tibul (50-19 av. JC), Properci (vèrs 47- vèrs 16 av. JC), Ovidi (43 av. JC - vèrs 17 ap. JC) e Virgili (70-19 av. JC) qu'es lo pus famós.
Horace foguèt premier l'autor d'òbras satiricas coma Leis Epodes avans de s'orientar vèrs de poèmas de granda poèsia coma Leis Òdas. Tibul e Properci se concentrèron sus la poèsia elegiaca per contar seis amors. Lo premier mesclèt sa passion a son amor de la natura e es considerat ambé Horace e Virgili coma l'inventor de la poèsia campèstra. Lo segond es unicament conegut gràcias a seis escrichs (au mens 92 poèmas). Dotat d'un estile fèrm e de còps escur, acomencèt ambé de poèmas amorós avans d'evolucionar pauc a pauc vèrs d'autrei tematicas, especialament d'evocacions dei premiereis annadas de Roma.
Ovidi foguèt un autor prolixe que foguèt exilat per Agust per de rasons desconegudas. Escriguèt de poèmas didactics destinats a l'ensenhament coma Ars amatoria (« L'Art d'aimar »), de poèmas lirics elegiacs coma Tristia (« Lei Tristes »), de poèmas lirics amorós e de poèmas epics coma Metamorphoses (« Lei metamorfòsis »). Son òbra a totjorn una influéncia sus la poèsia actuala.
Virgili a una influéncia similara a aquela d'Ovidi. Adoptèt lo modèl de la poèsia campèstra dau Grèc Teòcrit de Siracusa (vèrs 315-250 av. JC) ai païsatges e ai racòntes d'Itàlia. Es l'autor de tres òbras majoras. La premiera es leis Eclogae (« Lei Bucolicas ») formats de dialògs corts entre pastres. Son objectiu èra de restaurar l'interès dei Romans per l'agricultura. La segonda es Georgica (« Lei Georgicas ») qu'es encara un poèma didactic sus l'agricultura. Enfin, la tresena foguèt l’Aeneis (« L'Eneïda ») qu'es un poèma epic sus lo mite fondator de Roma. Aquela epopèia conoguèt un succès immens tre sa publicacion e es venguda l'equivalent latin de l'Odissèa. Ansin, l'estile e lo lengatge utilizats per Virgili venguèron lo modèl dau latin per mai d'una generacion d'autors ulteriors.
La pròsa[modificar | modificar la font]
Maugrat lo prestigi de la poësia, la pròsa dau sègle I ap. JC aguèt tanben d'autors de remarca. Situat entre la fin dau periòde ciceronian e l'acomençament dau periòde imperiau, Varron (116-27 av. JC) foguèt un escrivan fòrça prolixe (au mens 600 libres). Estudièt de domenis scientifics, tecnics e filosofics nombrós e variats coma la lenga, lei matematicas, la medecina, l'arquitectura, l'agricultura, la moralitat, divèrseis escòlas filosoficas, leis institucions romanas ò encara la religion.
Tite-Live (59 av. JC-17 ap. JC) es lo prosator pus famós dau sègle e l'autor de l'Ab Urbe condita libri (« Istòria de Roma dempuei sa fondacion »). Formada de 142 libres, un quart es encara conegut mai lo rèsta es perdut. Pasmens, aquela òbra demora una fònt majora per l'estudi de l'istòria romana. Innovacion importanta, Tite-Live i utiliza de documents ò de fònts istorics. Dins aquò, adopta tanben sovent un estil dramatic ò tragic per donar mai d'importància ais eveniments a l'origina de la glòria de Roma.
La fin de la dinastia e Senèca[modificar | modificar la font]
Leis autors de la fin dau sègle I ap. JC assaièron de renovelar la literatura latina. Per aquò, certanei modifiquèron d'estiles ja coneguts. Per exemple, Lucan (39-65), que foguèt obligat de se suicidar en causa de sa participacion a la conjuracion de Pison, escriguèt una epopèia sus la guèrra civila entre Cesar e Pompèu presentada coma un drama personau opausant lei grandei figuras dau periòde. Quinte-Curci, autor major fòrça mau conegut en causa de la disparicion totala de 122 de seis òbras sus 123, redigiguèt una vida d'Alexandre lo Grand que presentèt una vida romançada dau rèi grèc amb una influéncia orientala. Petròni (14-66), escrivan satiric e parodic, foguèt a l'origina d'una innovacion importanta ambé la publicacion dau Satiricon qu'es considerat coma un dei premiers romans. Se fau tanben nòtar l'òbra scientifica e tecnica de Plini l'Ancian (23-79), autor de Naturalis historia (« L'Istòria Naturala »), compilacion de la màger part dei sabers romans dau periòde.
Pasmens, l'escrivan pus important dau periòde foguèt Senèca lo Jove (vèrs 4 av. JC - 65 ap. JC). Filosòf estoïcian que desvolopèt d'un biais decisiu son corrent de pensada, es l'autor de plusors tractats regardant la morala, d'un desenau de tragèdias e d'una correspòndia importanta. Refusèt l'estile ciceronian au profiech d'una escritura eficaça mai utilizèt regularament d'imatges ò de formulas per sostenir seis arguments. Seis òbras pus importantas son De vita beata (« De la vida urosa »), De Brevitate vitæ (« De la breveta de la vida ») e leis Epistulae morales ad Lucilium (« Letras a Lucilius »).
Lo periòde dei Flavians e deis Antonins[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei Flavians e deis Antonins — apogèu de l'Empèri Roman — conoguèt inicialament mai d'un autor de remarca dins de domenis variats coma lei sciéncias, l'istoriografia ò l'eloquéncia. Premier, se desvolopèt un classicisme novèu que son artesan principau foguèt lo retor Quintilian que lo sistematizèt dins De institutione oratoria (« L'institucion oratòria »). Leis eloquéncias moralizatritz e d'aparat conoguèron ansin una gròssa popularitat. Plini lo Jove (61-113) ne'n foguèt un deis autors majors e inventèt tanben lo genre epistolar ambé seis Letras. En revènge, l'eloquéncia politica trobèt ges de successor a Ciceron en causa de la concentracion dau poder entre lei mans de l'emperaire que limitava lei possibilitats de discors politic au pòble roman. Aqueu retorn de l'eloquéncia suscitèt una reaccion viva deis autors satirics romans coma Marcial (40-104) e subretot Juvenal que critiquèron durament la morala faussa de la societat romana de la dinastia flaviana.
L'istoriografia conoguèt tanben un periòde ric. Tacit (vèrs 58-122) dominèt lo genre ambé Historiae (« Istòrias »), que contèt leis eveniments au sen de l'Empèri de la mòrt de Neron a aquela de Domician, e Ab excessu diui Augusti (« Annaus »), òbra non acabada sus lei quatre premiereis emperaires. Amb un estile concís, se concentrèt sus lei motivacions umanas e non sus lei causas prefondas, çò que li permetèt de donar un aspèct dramatic a son racònte e de denonciar lei vicis dei protagonistas. Suetoni (vèrs 70-122) publiquèt egalament una òbra istoriografica fòrça importanta ambé De vita duodecim Caesarum libri VIII (« Vida dei dotze Cesars ») qu'es una fònt d'anecdòtas e de detalhs sus lei caps de Roma de Cesar a Domician.
Enfin, se fau nòtar l'òbra d'Apulèu (125-170) qu'es famós per son roman Asinus aureus (« L'Ase d'Aur » ò « Lei metamorfòsis »). Lo periòde d'Apulèu veguèt pasmens lo declin de la literatura romana classica. D'efèct, franc d'Aulus Gellius, autor de l'òbra enciclopedica Noctes Atticae (« Nuech aticas »), gaire d'autors romans ulteriors venguèron famós fins a l'emergéncia de la teologia crestiana illustrant lei dificultats romanas dau sègle III.
Lo periòde tardiu[modificar | modificar la font]
Lo periòde antic tardiu correspond ai sègles de declin de l'Empèri Roman. Acomencèt ambé la lònga crisi militara intèrna dau sègle III e s'acabèt au sègle VI ambé la disparicion de l'Empèri d'Occident e la fin dei temptativas de reconquista de l'Empèri d'Orient. Es egalament marcat per la formacion deis estats barbars e per la disparicion dau paganisme au sen dau mond latin e grèc. La literatura latina i foguèt dominada per leis autors crestians. Fòrça opausats ai intellectuaus pagans, utilizèron inicialament una lenga amb un nombre important de particularismes locaus avans de tornar venir a la lenga classica a partir dau sègle IV.
Leis apologistas e lei Paires de la Glèisa[modificar | modificar la font]
Lei premiereis òbras dei crestians s'inscriguèron dins l'encastre dei persecucions e foguèron destinadas a defendre la coeréncia de la fe novèla. Aquò entraïnèt l'aparicion en Occident dau genre apologetic inaugurat per una tiera d'autors nascuts en Cartage. Lo premier d'entre elei foguèt Tertullian (vèrs 150/160-220) qu'escriguèt plusors obratges criticant la religion pagana ò defendent lo cristianisme coma l'Apologeticus (« L'Apologetica »). Foguèt seguit per Çiprian de Cartage (vèrs 200-258) e per Lactanci (vèrs 250/260-325). L'estile dau premier, evesque de Cartage de 249 fins a son execucion en 258, venguèt un modèl per leis autors crestians ulteriors fins a la Renaissença. Laissèt plusors tèxtes apologetics e lei premiereis estudis sus lo drech canonic. Lo segond foguèt tanben celebrat per son estile que li vauguèt lo subrenom de « Ciceron crestian ». Fòrça legit fins au sègle XVIII, es famós per sei sèt libres de l'ensems dich Diuinae institutiones (« Leis Institucions Divinas ») que son un assai destinat ais elèits romanas per demostrar l'incoeréncia dau paganisme e la soliditat de la teologia crestiana.
La situacion cambièt au sègle IV ambé la cristianizacion progressiva de l'Empèri. Giròni d'Estridon (347-420) realizèt una traduccion famosa de la Bíblia, la Vulgate, qu'es a l'origina dau tèxte de referéncia totjorn utilizat a l'ora d'ara per la Glèisa Catolica. Per aquò, utilizèt de fònts ebraïcas supausadas pus pròchas dau tèxte originau que lei versions alora en circulacion. Assaièt tanben de raprochar la lenga dau latin classic. Traduguèt tanben divèrsei tèxtes dei teologians grècs, especialament d'òbras d'Orígenes.
Un autre combat important dei crestians d'aqueu periòde foguèt la lucha còntra l'arianisme ambé Alari de Peitieus (vèrs 315-367). Enfin, ambé lo desvolopament dau culte, apareguèron tanben de tractats sus lei deures de sei ministres coma aqueleis escrichs per Ambròsi de Milan (vèrs 340-397) que publiquèt mai d'un estudi sus lo cant liturgic.
Sant Agustin ò Agustin d'Ipòna (354-430) èra un professor de retorica que venguèt evesque d'Ipòna en Africa. Es considerat coma l'escrivan pus important de la literatura latina crestiana. Autor d'un nombre important de presics, es subretot l'autor dei Confessiones (« Lei Confessions »), de De Civitate Dei contra paganos (« La Ciutat de Dieu ») e de De trinitate (« De la Trinitat »). Adaptèt tanben la filosofia grèga a la teologia crestiana ambé divèrsei trabalhs coma De immortalitate animae (« De l'immortalitat de l'Arma »). Enfin, luchèt còntra lei principaleis eresias presentas en Africa coma lo donatisme ò lo pelagisme. L'estile de Sant Agustin se raprochèt dau latin classic ciceronian amb un nombre limitat de neologismes ò de mòts populars que son objectiu èra de pausar d'un biais solid lei basas fondamentalas dau cristianisme. Dins aquò, utilizèt de variacions de sens ambé lei mòts chausits permetent de modificar la significacion d'expressions classicas. Marquèt ansin la transicion vèrs lo latin medievau.
La fin de l'Empèri Roman e leis invasions barbaras[modificar | modificar la font]
Lo periòde finau dau declin de l'Empèri Roman veguèt lo desvolopament progressiu de l'utilizacion de la lenga « vulgara », valent a dire de la lenga parlada, per un nombre important d'escrivans que coexistiguèron ambé d'autors au contrari partisans d'un mantenement dau latin classic. Aquela diferenciacion regardèt tant lei tèxtes profans que lei tèxtes religiós. Ansin, lo tractat veterinari Chiron Centaurus, publicat dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle IV, ò lo racònte d'un romavatge en Tèrra Santa coma lei Peregrinacions d'Egèria foguèron en lenga « vulgara ». Foguèt tanben lo cas de L'Istòria dei Francs escricha au sègle VI per l'evesque Gregòri de Tors (539-594).
Pasmens, lo latin classic resistiguèt e demorèt fòrça utilizat fins a l'afondrament de l'Empèri d'Occident. En particular, se pòu citar lo gramatican Aelius Donatius (vèrs 320-380) que foguèt l'autor de la gramatica Ars grammatica que foguèt utilizada fins a l'Edat Mejana. Priscian de Cesarèa foguèt tanben a l'origina d'un obratge fòrça complet sus la gramatica latina dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle VI. Pasmens, a partir d'aqueu sègle, la fragmentacion de l'Empèri e leis invasions barbaras entraïnèron un declin de la cultura e deis elèits. La cultura literària conoguèt alora una crisi importanta e l'escritura dau latin venguèt pauc a pauc l'apanatge dau clergat, especialament dei monges dei monastèris. Leis autors principaus dua periòde foguèron Boeci (vèrs 480-524) traductor d'Aristòtel e autor de De consolatione philosophiae (« Consolacions de la Filosofia ») que venguèt una basa de l'ensenhament filosofic, Cassiodor (vèrs 485-580) autor de l'òbra teologica deis Institutiones (« Institucions ») e Isidòr de Sevilha (vèrs 560/570-636), evesque de la vila e autor d'una òbra enciclopedica dicha Etymologiae que demorèt fòrça populara fins a la fin de l'Edat Mejana.
Lo periòde medievau[modificar | modificar la font]
La Renaissença carolingiana[modificar | modificar la font]
La fin de l'Empèri Roman veguèt la disparicion dau latin coma lenga parlada e l'aparicion dei lengas romanicas. Pasmens, lo latin demorèt utilizat per lo clergat e l'administracion.
La Renaissença carolingiana acomencèt durant lo rèine de Pepin lo Brèu e foguèt perseguida per son fiu Carlesmanhe. Correspond a un periòde de relança deis estudis e de la cultura ambé la creacion d'escòlas, de sètis episcopaus e d'abadiás. Son objectiu èra d'auçar lo nivèu d'instruccion dau clergat. Per aquò, utilizèt premier leis obratges escrichs en latin classic per leis autors pagans coma Ciceron, per lei Paires de la Glèisa e per lei gramaticans. Pasmens, aquò empachèt pas una lenta divergéncia dau latin medievau a respèct de la lenga classica. La gramatica, l'istoriografia e la teologia foguèron lei tematicas deis escrivans principaus dau periòde. Entre elei, se pòu citar Alcuin (vèrs 735-804), conselhier de Carlesmanhe e autor de plusors dialògs, de Pau Diacre (vèrs 720-797/799) autor de Historia Langobardorum (« Istòria dei Lombards ») e de Joan Escot Erigèn (vèrs 815-877) autor d'un tractat filosofic e teologic dich De divisione naturae (« De la division de la natura »).
L'Edat Mejana centrala foguèt caracterizat per la creacion dei premiereis universitats que permetèron d'estendre l'usatge dau latin ai professors e ais estudiants. La teologia e la filosofia demorèron lei domenis literaris principaus dau periòde. Pasmens, la poèsia conoguèt una renaissença importanta car un nombre important de teologians escriguèron tanben de poèmas religiós. Ansin, au sègle XII, Abelard (1079-1142) e Bernat de Claravau (1090-1153) publiquèron una tiera d'òbras teologicas e filosoficas qu'aguèron una gròssa influéncia sus la pensada religiosa. Aqueu trabalh foguèt perseguit au sègle seguent per Guilhem d'Auvèrnhe (1180-1249), per Bonaventura de Bagnoregio (vèrs 1220-1274) e subretot per Tomàs d'Aquin (1225-1274) que capitèt d'integrar la filosofia d'Aristòtel a la teologia catolica ambé son òbra majora dicha Summa theologiae (« La Soma teologica »). Tomàs d'Aquin escriguèt tanben plusors poèmas liturgics que certanei son totjorn cantats a l'ora d'ara. Abelard e Bernat de Claravau l'avián precedit dins aqueu domeni mai se pòu egalament citar Hermann Contract (1013-1054) autor d'una cronica e de mai d'un poèma, especialament l'Alma Redemptoris Mater e lo Salve Regina dedicats a la Verge, tre lo sègle XI.
Au sègle XIV, lo desvolopament de l'Umanisme entraïnèt un abandon dau latin medievau, mespresat per leis umanistas italians e francés, au profiech d'una restauracion dau latin classic inspirat per leis òbras de Ciceron ò de Virgili. Dich neolatin, aqueu lengatge foguèt aqueu deis elèits dau periòde. En particular, foguèt la lenga de Petrarca (1304-1374) e d'Erasme (1469-1539). Foguèt pereu utilizat per escriure de poèmas amorós per d'autors coma Petrarca, Boccaccio (1313-1375), lo papa Piu II (1405-1464), Cristoforo Landino (1424-1498), Ange Politien (1454-1494, Giovanni Giovano Pontano (1426-1503) e Michele Marullo (1453-1500). Dins aquò, lo poèta pus famós dau periòde foguèt Joan Segond autor dau recuelh erotic Liber Basiorum (« Lo Libre dei bais »). Sovent imitat per la seguida, es format de 19 poèmas inspirats per Catul e l'Antiquitat grèga, e desplega totei lei manifestacions corporalas dau bais en liason ambé divèrsei sentiments coma la desirança, lo regrèt ò l'amor.
Pasmens, maugrat aquela importància, lo neolatin dominèt pas totalament lo periòde umanista. Premier, certaneis autors contunièron d'utilizar lo latin medievau que s'èra pauc a pauc alunchat de la lenga classica. L'òbra pus famosa escricha ambé aquela lenga es De imitatione Christi (« L'imitacion de Jèsus Crist »), òbra de pietat crestiana supausada de Tomàs de Kempis, que fa partida dei caps d'òbras de la literatura crestiana. Au sègle XVIII, aperaquí 2,4 milions exemplaris èran en circulacion e l'obratge èra alora lo segond libre pus estampat après la Bíblia.
Dins aquò, la concurréncia pus importanta per lo neolatin èra aquela dei lengas vernacularas coma lo francés ò l'italian que son usatge se desvolopavan, compres au sen deis elèits literàrias. Ansin, mai d'un autor umanista utilizant lo latin, per exemple Boccaccio foguèt l'autor d'òbras en lenga vernaculara. De mai, certanei coma Joachim Du Bellay acomencèron de s'opausar a son utilizacion.
Lo declin de la literatura latina e sa subrevida[modificar | modificar la font]
Après lo movement umanista, l'usatge dau latin acomencèt de declinar en causa dau desvolopament dei lengas vernacularas que conquistèron pauc a pauc sei letras de noblesa. Resistiguèt au sen deis escòlas e deis universitats mai a partir dau sègle XVII, lo prestigi ganhat per lo francés minèt sa posicion. D'efèct, dins lo corrent d'aqueu sègle, dispareguèron totalament la poèsia latina e lo ròtle de lenga internacionala dau latin. La filosofia ne'n gardèt l'usatge fins au sègle XVIII, especialament ambé Baruch Spinoza (1632-1677) ò Gottfried Leibniz (1646-1716).
Après aqueu periòde, la Glèisa Catolica foguèt la principala institucion onte subrevisquèt la literatura latina. D'efèct, la lenga i es encara la lenga oficiala de la liturgia e dei tèxtes pontificaus. Ansin, la màger part dei publicacions majoras de la Glèisa, coma per exemple lei decisions dau concili Vatican II, son premier publicadas en latin. Per aquò, un trabalh important de modernizacion de la lenga a luòc ambé l'introduccion de mòts novèus depintant lei concèptes e leis invencions modèrnas.
En fòra de la Glèisa, una autra subrevivança dau latin regarda lei sciéncias, especialament la biologia que l'utiliza coma lenga de referéncia per descriure leis espècias viventas.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Autors principaus :


c: text/html

text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
diumenge, 23 de febrer de 2014
Mots gascons: esbarrir, esbarriar; mots catalans: esbarriar, esgarriar
Esbarrir qu'ei un mot a la mòda uei lo dia, que sufeish de'u tipar sus google tà se n'apercéber. Qu'ei un gasconisme absent deu diccionari de Mistral. Que vòu díser (segon Palay):
1-pèrder lo camin: estraviar, descaminar, destrauviar, hòraviar,
2- esparricar, esbarrejar
3- (locaument, en Lavedan): partatjar, compartir.
Mistral qu'arreportè en son diccionari un derivat d'aqueth mot, l’adjectiu esbarrit, qu’ei a diser hòraviat, perdut. Totun, la significacion d’étourdi qui Mistral e prestè au mot n’èra pas briga corrècta.
Lo mot que sembla d’origina pastorau : ua anesca (oelha d'un an) esbarrida qu’ei ua oelha qui s'a perdut lo tropèth, aquera oelha qu'ei dita horastèra per Camelat (que non per Palay, peu quau horastèr e significa sonque "de l'ahorèst").
En catalan, los dus mot mei pròishe semanticament e morfologicament deu gascon esbarrir que son esgarriar e esbarriar.
La definición deu mot esgarriar segon lo Gran Diccionari de la Llengua Catalana qu'ei atau:
Esgarriar
[1653; segurament d'un encreuament de l'ant. descarrerar-se, der. de carrera 'camí', amb desviar-se, i amb influx de esgarrar-se pel que fa a la part inicial del mot]
v 1 tr Fer que (algú, alguna bèstia) perdi el camí.
2 pron 1 Perdre el camí, perdre's separant-se de la colla, del ramat, etc., de què formava part. En entrar al bosc es va esgarriar. Una ovella esgarriada. 2 fig Abandonar el dret camí. En aquesta edat és fàcil d'esgarriar-se. es_gar_ri_ar.
Aqueth mot qu’ei pro recent en catalan (atestat sonque au sègle XVII). Coromines qu’encontrè un pòc de dificultat tà n’explicar l’origina etimologica segon çò qui podem léger amont e qui rapèri aquiu: « segurament (sic) d’un encreuament de l’ant. descarrerar-se, der. de carrera « camí », amb desviar-se, i amb influx de esgarrar-se per que fa a la part inicial del mot ».
Mei simplament, lo mot catalan esgarriar qu'ei ua varianta fonetica deu mot au còp gascon (landés) e catalan esbarriar, aqueth darrèr dejà atestat en catalan au sègle XIV. Aqueth, tanpòc no’u trobaratz pas hens lo diccionari de Mistral, per'mor qu’ei desconeishut en occitan non-gascon. L'ipotèsi etimologica prepausada per en Joan Coromines tà esbarriar qu'ei l'etimon arabe barr, arabe vulgar barri: endehòra, exterior, qui arretrobam hens lo mot occitan barri. Los lexicografes gascons que son d'un avís diferent: que hèn d' esbarriar la varianta (especificament landesa) d'esbarrejar (de barrejar, derivat afixat deu latin verrĕre qui significava escampar, esparricar, dispersar). La significacion d'esbarrejar / esbarriar en francés qu'ei disperser, éparpiller, segon Palay qui a represa la definicion balhada per l'abat Foix: disperser, éparpiller ça et là. L'ipotèsi etimologica de Coromines qu'a l'avantatge que's pòt aplicar autanplan tà esbarriar com tà esbarrir (e lhèu tà esbarricar, esparricar etc). Que cau notar qu'especificament en catalan de l'isla balear(a) d'Eivissa, b'existeish lo mot esbarrejar qui ei efèctivament sinonime d'esbarriar. Que poiré estar un gasconisme. O e seré meilèu ua mèra coincidéncia ? En tot cas, en dehòra deu parlar eivissenc, lo mot esbarrejar qu'ei desconeishut en catalan com en occitan non-gascon.
Esbarriar qu'ei de significacion mei larga en catalan que non pas en gascon. Que contien dejà en gèrme la nocion de pèrta qui n'a pas ni esbarrejar ni esbarriar en gascon, com ns'ac indica lo Gran Diccionari de la la Llengua Catalana en las definicions de esbarriar :
V1 tr1 Treure alguna cosa del lloc on habitualment es guarda i deixar-la en bandes on és difícil de retrobar-la. No sé pas on són, algú ha remenat els calaixos (N.B. las tiretas) i les ha esbarriades.
2 Escampar coses aplegades, ordenades. Si tornes a esbarriar les escombraries, rebràs.
Per contra, lo mot gascon esbarrir qu'a de significacions mei divèrsas que non pas las deu mot catalan esgarriar o las deu mot gascon esbarriar. Esbarrir, segon Palay, que signifia en francés égarer, perdre, répandre; a mei, en Lavedan, que significa partager. En fèit, esbarrir qu'amassa la significacion qu'an los mots gascons esbarrejar e esbarriar (esparricar, dispersar), dab la significacion deu catalan esgarriar (en gascon: estraviar, hòraviar, shens oblidar esgarar qui ei un gallicisme). Dit autament, , esbarrir, lhevada l'accepcion lavedanesa, qu'ei l'exacte equivalent en gascon deu catalan esbarriar. Lo mot esbarrir qu'ei lo mot especificament e genuinament gascon, n'existeish pas en catalan. Esbarriar qu'ei comun au catalan e au gascon landés. Aqueth darrèr mot que poderé estar un catalanisme en gascon, on i ei estat con·honut dab (es)barrejar. L'auta possibilitat qui non poish descartar, que haré d'esbarriar un "landesisme" en catalan (que n'i a, en efèit, de "landesismes" en catalan, particular(a)ment per ço qui tanh au vocabulari pastorau. Que'n balharèi un exemple mei luenh).
Adonc, esbarrir e esbarriar que serén duas fòrmas d'un medish mot, l'ua gascona, l'auta catalana. Esbarriar que degó estar manlhevat peus pastors landés de Catalonha e con·honut dab lo mot gascon esbarrejar, d'aquiu lo significat estrict d'esparricar qu'a lo mot esbarriar en gascon landés. Tà asseparar los dus significats deu mot esbarriar: d'un costat, lo d'esbarrejar , mot dab loquau lo mot e's con.hon aisidament, e de l'aute, lo, fondamentau tà un pastor, de pèrder, d'extraviar, en particular aplicat tad ua oelha qui s'ei hòraviada (esbarrida), los pastors de Catalonha que's degón seleccionar la varianta fonetica esgarriar mei aluenhada deu mot gascon esbarrejar, per contra pròishe deu gallicisme gascon esgarar qui significa pèrder. De tota faiçon, que sabem que la mutacion b-g o g-b n'ei pas hòrt significativa. Las lengas romanicas d'Aquitània e d'Espanha que'n son plen d'exemples d'aqueth escantilh.
L’origina semantica deu mot esgarriar qu’ei, a l'evidéncia, pastorau. Que cau raperar qu’en la Catalonha deu sègle barròc e durant la Reneishénça en generau, lo mestièr de pastor qu’èra reservat taus « aquitans », com ns'ac rapèra lo cronista rossellhonés Francesc Comte (1586). Aqueths aquitans qu’èran evidentament gascons e, hòrt probablament e mei precisament, landés.
Atau qu'escriu Francesc Comte (extrèit de COMTE, Francesc. Il·lustracions deIs comtats de Rosselló, Cerdanya y Conflent (1586). Barcelona: Curial, 1995, p. 186-187):.
"En lo estiu móntan los bestiars de la França y dels habitadors dels dits comtats (nòta de JdP : los dits comtats que son Rosselhon, Cerdanha e Conflent) en tan gran nombre que estan totes les navals poblades dels dits bestiars, faent en la nit molts focs, y entre ells sonant molts instruments de música pastoril com són : albays, dolçaynes (etc… ) y en los francesos alguns rebaquets, que ells acostumen sonar de diferent to de la música catalana. Y entre los dos de un regne y altre pàssan moltes conversacions perquè los guardians dels bestiars catalans també son de nacion francesa, y los demés son aquitans, perquè la complecció de la nació catalana no s’és poguda may conduhir ni inclinar en obres servils ni villanescas, ans bé, de los que los castellans anomènan villans, ells anomènan pagesos, y són de tant punt y honra molts d’ells, que per ella competexen ab qualsevol cavaller català ; per pobre que sian, per lo que toca a la honra, ab qualsevol senyor de títol, per poderós que sia. Y axí, essent los guardians catalans de nació francesa, com los dels bestiars francesos, ab curiositat, com tots los bestiars dels dos regnes son pujats en dites montanyes, se visitan per aber los uns dels altres, lo ésser de llurs parents y de llurs cases."
Qu'ei d'aquera epòca que data l'entrada deu "landesisme" "chanca" hens lo lexic deu catalan (xanca, 1575), dab los dus significats qu'a lo mot landés: l'escassa deu pastor e l'ajuda qui permet au chanquet (pèherit, andicapat etc, cat. xanc) de caminar. Lo praube Coromines que hasèva derivar xanca d'un mot…iranian (totun via lo latin: zanca, tzanga: sòrta de cauçadura deus guerrèrs parts). Qu'ignorava lo mot gascon chanca, que s'avèva oblidat de consultar lo diccionari de Palay, un còp de mei. Lo mot gascon chanca qu'ei un germanisme, probablament anglés. En anglés vielh lo mot shanke- uei lo dia shank, que designava la cama e un segment (jolh amont o jolh avath) de la cama (cf. alemand: Schenkel). Qu'arretrobam exactament aqueth significat anglés : cama, segment de la cama dab lo mot espanhòu zanca e lo mot portugués sanca (significat qui n'èra pas deu mot latin zanca, tzanga qui designava ua sòrta de cauçadura rustica), çò qui dèisha imaginar un apòrt germanic (anglés via lo gascon?), aumens semantic se non morfologic, taus mots espanhòus e portugués zanca e sanca. En tot cas, las significacions d'escassa e de tortejaire qu'a lo mot zanco en espanhòu, desconeishudas en portugués, que son gasconismes clars (possiblament via lo catalan: xanca, xanc).
Tà clavar en tot resumir:
En lenga gascona, esbarrir e esbarriar que son aparentats enter si, morfologicament e semanticament.
Esbarrir que significa :
1- Hòraviar, pèrder lo camin, que's ditz en particular (totun autanplan shens) per ua bèstia qui dèisha lo tropèth.
2- Esbarrejar, esparricar.
3- (Locaument) Partatjar.
La significacion mei correnta de esbarrir qu'ei la de hòraviar, pèrder lo camin.
Esbarriar qu'ei un landesisme per esbarrejar, qu'ei a díser esparricar, escampar dab lo significat etimologic conservat en gascon e en catalan (esparricar, esbarrejar), que non lo de descampar (anar-se'n) qu'a lo mot escampar en gascon e en rosselhonés ni lo de hòragitar qu'a lo mot escampar en lengadocian.
En catalan, los dus mots que son esbarriar e esgarriar:
Esbarriar que significa en catalan:
1- Tréger quauquarren d'un lòc o d'un estat ordenat tà hicà'u a despart on s'i pòt pèrder (gascon: esbarrejar, esbarrir).
2- Esparricar, esbarrejar causas ordenadas, aplegadas (gascon: esbarrejar, esbarrir).
Esgarriar que significa:
1- har qu'ua persona o ua bèstia pèrda lo camin, hòraviar (gascon: esbarrir)
2- pèrder lo camin, pèrde's en deishant ua aplegada o un arramat, un tropèth (gascon: esbarrir).
Atau que son los mots qui èi aprengut aquesta setmana.
EDIT. En aragonés, esbarrir qu'ei sinonime d'esbarrar : har húger de paur, dispersar en espaventar, com ac hè l'ors dab l'arramat de motons. Lo mot esbarrar qu'a aquera significacion en catalan normat, a mei de la d'eslurrar, d'eslissar, compartida dab l'espanhòu esvarar. En portugués, lo mot esbarrar que significa encontrar involontàriament. En gascon, esvarjar, esvariar, esvarir (har paur, espavantar) qu'ei a l'evidéncia lo medish mot que lo catalan vielh esvarar, deu quau lo mot esbarrar e sembla estar, au mensh parciaument, un variant contemporanèu. Totun, esbarrar en catalan non-normat qu'a plan los significats deu gascon esbarrir (lhevat lo, lavedanés, de partatjar); e los deu catalan esbarriar (cf. Alcover-Moll). Esbarrejar que poiré estar format a partir d'esbarrar. Fin finala, que ns'encontram dab ua seria pro larga de mots, a l'origina mei que mei deu registre pastorau, los etimons deus quaus, supausadament divèrs, e's con.honen alavetz enter si.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tropeognathus
Tropeognathus siguèc un genre de pterosaure apertenhent ara familha des Criorhynchidae que demorèc en eth cretacèu, en eth Brasil. Era longada des sues ales erá de 6.2m.
Ua clusca completa damb ua dentadura inferior e ua baisha dentadura aillada documentaren un nau pterosaure ena Formason de Santana, en Brasil. Era sua caracteristica especiau ei qu'auie ua cresta mieja redonda en eth fin deth bec. Aguesta cresta auie era forma d'ua quilha e pr'açò l'aperaren Tropeognathus (dentadura de quilha).
Ua auta cresta més cuerta e destalhant se desvolopava en eth darrièr dera clusca. Era dentadura auie 26 dents en naut e 22 en baish. Era funcion des crestes erá probadíssament hidrodinamica. Tropeognathus minjava peish. Damb era quilha deth bec cercava ena aiga pera superficie deth mar. Era clusca erá tau longa qu'auia d'éster estabilizada damb era cresta. Açò sauvava massa muscular en eth còth e tanben pes.
Tropeognathus ei luenh d'éster conegut sonque damb dus especies retipades per dus individús. Era longada des clusques erá de 63 i 67 cm. Tropeognathus robustus auie ua longada d'ales de 6.2 m e pr'açò qu'ei eth pterosaure més gran trapat ena Formacion de Santana.
Era cresta en eth fin deth bec erá ua reminiscencia dera cresta qu'auie Cryorhynchus, trapat ena Cambridge Greensand, en Anglaterra. Tanben ei suggerit que Tropeognathus auia d'éster enclausat tanben ena familha des Cryorhynchidae.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
The Illustrated Directory of Dinosaurs and other Prehistoric Creatures, Greenwich Editions, 2005.


text:
Poldèr
Un poldèr es una espandida artificiala de tèrra que son nivèl es inferior a aquel de la mar. Los poldèrs son realizats per assecament dels paluns, graus, lacs, o de zònas litoralas. Los Païses Basses e Belgica son sovent associats als poldèrs, perque una partida de lor superfícia foguèt ganhada sus la mar al cors dels sègles (vejatz Geografia dels Païses Basses). De talas zònas existisson tanben dins lo Nòrd de França dins la region de Watergangen o Wateringen (del neerlandés « rondas d'aiga » ; prèp de Dunquèrca, e dins la region de Kamouraska, Quebèc.
Existís tanben de poldèrs fluvials, d'espandidas naturalas dins la zòna d'inondacion d'un flum, agençat en poldèr per un sistèma d'assecament.
Lo punt pus bas del territòri de França (-4 m) es situat sus un poldèr dins una comuna de l'arrondiment de Dunquèrca nomenada Les Moëres (del neerlandés moeras que significa « palun »).
Los Païses Basses e los poldèrs[modificar | modificar la font]
Sus aquelas levadas, fragilas, compausadas de sabla, las pradas son sovent entretengudas amb de motons]]
Lo secament progressiu foguèt sovent efectuat amb de pompas accionadas per de molins de vent, puèi per de canavèras o autras plantas alofitas (qu'aiman la sal, coma lo salicòrn) per acabar lo secament e la dessalinizacion. Lo primièr poldèr d'aquel tipe foguèt agençat per Jan A. Leeghwater (1575-1650) a Beemster en Olanda septentrionala en 1612.
La tecnologia de construccion sus mar desvolopada per los Neerlandés es a la punta mondiala. Atal, es un sostractant neerlandés que realiza actualament las Palm Islands a Dubai dins lo Golf Arabopersic.
Originas[modificar | modificar la font]
Lo mot Poldèr « tèrras restancadas » apareis, pel primièr còp, sus una mapa de Middelbourg (província de Zelanda) en 1219.
Abans que los poldèrs sián dirèctament ganhats sus una espandida d'aiga, l'aventura comencèt en primièr dins los paluns : a l'origina e pendent lo periòde de bassas aigas, aqueles darrièrs èran simplament assecats amb de rius per los besonhs de l'agricultura e la construccion (torba). Los paluns èran apuèi abandonats en periòde d'aigat. L'enfonzament del sòl per causa de las activitats umanas fasent las inondacions pus frequentas, se comencèt per construire de levadas de proteccion isolant lo palun del riu. De bacins d'assecament foguèron aponduts per, pendent l'aigat, contenir las aigas de pluèja e d'infiltracion. En periòde de bassas aigas, los bacins se voidèron alara simplament dins lo riu. Lo sòl perseguent a s'enfonzar, aquela solucion foguèt pasmens sufisenta.
Los primièrs molins de vent permetèron d'obtenir un nivèl d'aiga pus important dins los bacins de retencion que dins lo poldèr. Lo nivèl de las bassas aigas faguèron pas mai sufisent bas per voidar los bacins, aqueles venguèron de simples canals d'assecament amb de molins suplementaris foncionant tota l'annada.


text:
728
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 728 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Srivijaya[modificar | modificar la font]
Mòrt dau maharadja Indravarman. Foguèt remplaçat per Rudra vikraman.


text:
Gabriela Adameșteanu
Gabriela Adameșteanu (Târgu Ocna, 2 d'abril de 1942) es una romancièra, ensagista, jornalista e traductritz romanesa. Se faguèt conéisser tre 1975 gràcias al succès de son roman Drumul egal al fiecărei zile. Sa notorietat se confirmèt en 1983 amb son segond roman Dimineață pierdută. Mantun de sos libres son estats revirats en divèrsas lengas estrangièras coma lo francés, l'ongrés o en estonian.
Adameșteanu es tanben famosa per son activisme en favor de la societat civila. Es membre del Grop pel Dialòg Social, e l'editora de Revista 22.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Drumul egal al fiecărei zile, roman (1975)
- Dăruiește-ți o zi de vacanță, racontes (1979)
- Dimineață pierdută, roman (1983)
- Vară-primăvară, racontes (1989)
- Întâlnirea, roman (2003)
- Provizorat, roman (2010)


text:
Vela latina
La vela latina es un tipe de vela utilizada tradicionalament mai que mai en Mar Mediterranèa. Son nom ven del latin vela alla trina e caracteriza sa forma triangulara.
La vela es envergada sus l'antena qu'es acimelada per son mitan a un costat de l'arbre. Aquela antena es generalament formada de doas pèças : la pus espessa clinada cap a la proa es apelada car e la pus prima enauçada cap a la popa es sonada pena.
Apareguda al sègle II-IV, d'inspiracion roman, la vela latina s'es rapidament difusada dins la Mediterranèa tota.[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ I. C. Campbell, "The Lateen Sail in World History", Journal of World History, 6.1 (1995), 1–23
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) I. C. Campbell, "The Lateen Sail in World History", Journal of World History, 6.1 (1995), 1–23


text:
Alessandro Manzoni
Alessandro Francesco Tommaso Antonio Manzoni (Milan, 7 de març de 1785 - Milan, 23 de mai de 1873) foguèt un poèta, dramaturg e escrivan lombard. Aquesta figura màger del romantisme es considerat coma un dels autors mai importants de la literatura italiana.
Son roman I promessi sposi es generalament vist coma una de las òbras principalas de las letras italianas, e tanben coma lo libre mai representatiu del Risorgimento e del romantisme italian, e aguèt a mai una influéncia capitala sus la definicion d'una lenga nacionala italiana.
Foguèt tanben un personatge eminentament politic e a l'encòp un intellectual engatjat, coma senador del Reialme de Sardenha tre 1860, en plen Risorgimento, fins a 1861 quand se creèt lo Reialme d'Itàlia aprèp l'Unificacion d'Itàlia.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Inni sacri (1812-1822)
- Il conte di Carmagnola (1816), tragedia
- Osservazioni sulla morale cattolica (1819)
- Il cinque Maggio (1821)
- Adelchi (1822), tragedia
- I promessi sposi (1827)
- La colonna infame (1842)


text:
Romaní
Lo romaní o gitano, cingaro o tzingarin, o ròm (en romaní: Romani chib) es una lenga indoeuropèa de la branca indoiraniana, mai precisament indoariana. Es la lenga del pòble gitano (ròms), originari del nòrd d'Índia, qu'entreprenguèt una migracion massiva cap a la debuta del millenni II a la seguida d'una invasion turca gaznevida puèi seldjokida per colonizar l'Asia Menora.
Lo romaní se desvolopèt a partir d'una sola lenga populara o prakrit parlada dins la val mejana del flume de Ganges e que sa forma sabenta èra lo sanscrit.
Pendent lo long sejorn dels sieus locutors (1071-1381) dins lo Sultanat de Rom, jos dominacion seldjokida en Asia Menora, e ont la lenga oficiala èra lo persan e las lengas vernacularas lo grèc e l'armenian, lo romaní s'es enriquit de fòrça mots d'aquelas tres lengas.
Los manlèus a las divèrsas lengas europèas que lo romaní costegèt son posteriors al sègle XIV.
Diferents dialèctes[modificar | modificar la font]
- Balkan Romani, lo còde ISO 639 qu'ei rmn
- Baltic Romani, lo còde ISO 639 qu'ei rml
- Carpathian Romani, lo còde ISO 639 qu'ei rmc
- Kalo Finnish Romani, lo còde ISO 639 qu'ei rmf
- Sinte Romani, lo còde ISO 639 qu'ei rmo
- Vlax Romani, lo còde ISO 639 qu'ei rmy
- Welsh Romani, lo còde ISO 639 qu'ei rmw


text:
Guillerval
Guillerval es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Essonne e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Modèl:Fonts Lo nom de Guillerval a aparegut per las primièras fes en la charte de 635 — a aquela data la localité a mes a la abbaye de Sant-Denis. Mai tard, Guillerval a erigit en « anautita châtellenie ». Mas lo abbaye de Sant-Denis li cal partejar lo sieu territòri e de grands fiefs son alavetz creats. Qualqu'uns lèvan del abbaye de Sant-Denis, d'autras dels comtes de Étampes, d'unas autras encara de desparièras suzerains. Cap als ans 1105, lo territòri es afar a conflictes entre senhors vesins, Jean de Étampes e un chevalier de Pithiviers. Lo abbé Suger fa referéncia a aquel conflicte en cèrts escrits. Al cors de la Modèl:S- Guillerval lèva del poder del bailli de Étampes. En precision Modèl:Necessària, lo bourg patís la guèrra civila e lo pillage. La region coneis la terror pendent 6 setmanas. La peste #que se truca "la contagion" se declara. Suls 300 abitants #que compta lo pòble, 150 son répertoriés de mòrts. Sant Vincent de Paul prodigui los sieus suenhs als desgraciats.
L'economia locala a #èsser sustot dominada per la cultura tot a la longitud dels sègles. Las tèrras agricòlas èran pas pas ricas en la vallée e las coteaux, aiçò èra la "Beauce pouilleuse". Sul scenari, la tèrra èra de melhor qualitat, ja las Romains la conreaven. Uèi, amb la mecanització e las tecnicianas nòvas de cultura, Guillerval compta pas mai que cinc granjas. Qualques activitats nòvas se son desvolopadas sus las doas zònas d'activitats. Al començament de la Modèl:S- Guillerval a tanben vist nàisser e se desvolopar lo aviation a Mondésir. Lo aérodrome de Mondésir #que #èsser militar a uèi una vocacion civila essencialament touristique amb 80 000 movements per an.
Modèl:Sources Le nom de Guillerval est apparu pour la première fois dans la charte de 635 — à cette date la localité est remise à l'abbaye de Saint-Denis. Plus tard, Guillerval est érigée en « haute châtellenie ». Mais l’abbaye de Saint-Denis doit partager son territoire et de grands fiefs sont alors créés. Certains relèvent de l'abbaye de Saint-Denis, d'autres des comtes d'Étampes, d'autres encore de différents suzerains. Vers les années 1105, le territoire est sujet à des conflits entre seigneurs voisins, Jean d'Étampes et un chevalier de Pithiviers. L'abbé Suger fait référence à ce conflit dans certains écrits. Au cours du Modèl:S- Guillerval relève du pouvoir du bailli d'Étampes. En Modèl:Précision nécessaire, le bourg subit la guerre civile et le pillage. La région connaît la terreur durant 6 semaines. La peste que l'on appelle "la contagion" se déclare. Sur les 300 habitants que compte le village, 150 sont répertoriés morts. Saint Vincent de Paul prodigue ses soins aux malheureux.
L'économie locale a été surtout dominée par la culture tout au long des siècles. Les terres agricoles n'étaient pas riches dans la vallée et les coteaux, c'était la "Beauce pouilleuse". Sur le plateau, la terre était de meilleure qualité, déjà les Romains la cultivaient. Aujourd'hui, avec la mécanisation et les techniques nouvelles de culture, Guillerval ne compte plus que cinq fermes. Des activités nouvelles se sont développées sur les deux zones d'activités. Au début du Modèl:S- Guillerval a aussi vu naître et se développer l'aviation à Mondésir. L'aérodrome de Mondésir qui fut militaire a aujourd'hui une vocation civile essentiellement touristique avec 80 000 mouvements par an.


text:
Arquimèdes
Arquimèdes de Siracusa (en grèc: Ἀpxιuήδnς/Arkhimếdês), nascut a Siracusa vèrs 287 av. J.-C. e mòrt a Siracusa en 212 av. J.-C., foguèt un scientific grèc de Sicília de l'Antiquitat, fisician, matematician e engenhaire.
Entre sei domenis d'estudi en fisica, se pòt citar l'idrostatica, l'estatica e l'explicacion dau principi dau paufèrre. Se li atribuís la concepcion de divèrs dispositius innovants, coma lo vitz d'Arquimèdes.
Se considèra generalament Arquimèdes coma lo pus grand matematician de l'Antiquitat e un dei pus grands de totei lei temps [1],[2]. Utilizèt lo metòde d'exaustion per calcular l'aira sota un arc de parabòla per mejan de la soma d'una seria infinida e balhèt un enquadrament de pi d'una precision remarcabla[3]. Introduguèt tanben l'espirala que pòrta son nom, de formulas per lei volums limitats per lei superfícias de revolucion e un sistèma engenhós per exprimir de nombres fòrça grands.
A diferéncia de seis invencions, leis escrichs matematics d'Arquimèdes foguèron gaire coneguts dins l'Antiquitat. Lei matematicians d'Alexàndria leis avián legits e citats, mai la premiera compilacion foguèt facha ren qu'en 530 après Jèsus Crist per Isidòr de Milet, mentre que lei comentaris de l'òbra d'Arquimèdes escrichs per Eutocius au sègle VI durbiguèron per lo premier còp l'òbra d'Arquimèdes a un public pus larg. Lo nombre pron reduch de còpias de l'òbra escricha d'Arquimèdes qu'an subreviscut a travèrs l'Edat Mejana es estat una fònt poderosa d'inspiracion per lei scientifics de la Renaissença[4], mentre que la descubèrta en 1906 d'òbras inconegudas d'Arquimèdes dins lo palimpsèst d'Arquimèdes a balhat d'idèas novèlas sus lo biais qu'obtenguèt de resultats matematics[5].
Somari
Elements biografics[modificar | modificar la font]
Se conois gaire la vida d’Arquimèdes; per exemple sabèm pas se se maridèt ni s'aguèt d'enfants. Leis informacions que lo pertòcan vènon principalament de Polibi (202 av. J.-C. — 126 av. J.-C.), Plutarc (46 - 125), Tit Livi (59 av. J.-C. – 17 ap. J.-C.) o ben encara per lo cas de l’anecdòta de la banhadoira, de Vitruvi, arquitècte roman celèbre. Aqueleis escrichs son donc, alevat per Polibi, fòrça posteriors a la vida d’Arquimèdes.
En çò que pertòca lei matematicas, avèm conoissença de divèrsei publicacions, òbras e correspondéncias d'Arquimèdes. Per còntra, considerèt pas util de botar per escrich seis òbras d’engenhaire que lei conoissèm solament per d'autrei.
Arquimèdes seriá nascut a Siracusa en 287 av. J.-C. Son paire seriá [6] un astronòm, Fidias, fiu d’Acupater, qu'auriá començat son instruccion. Èra contemporanèu d'Eratostènes. Se supausa que completèt seis estudis a la fòrça celèbra Escòla d'Alexàndria. Siam segurs aumens que ne conoissiá de professors puei que s'es retrobat de letras qu’auriá escambiat amb elei[7].
Pròche de la cort de Hieron II, rei de Siracusa[8], intrèt a son servici coma engenhaire e participèt a la defensa de la vila durant la Segonda Guèrra Punica. Moriguèt en 212 av. J.-C. quand lei fòrças dau Roman Marcellus s'apoderèron de la vila après dos ans de sètge.
Apòrts en geometria[modificar | modificar la font]
Arquimèdes es un matematician de granda envergadura, principalament geomètra. S’interessèt a la numeracion e a l’infinit, afirmant per exemple qu’aviá l’idèa de l’infinitat dei grums de sabla, mai que lei faudriá nombrar (es l’objècte dau tractat intitulat tradicionalament L’Arenari, Ψάuuιtnς)[9]. Un sistèma de numeracion vesin d'aqueu d’Arquimèdes èra l’objècte dau libre I (mutilat) de la Colleccion Matematica de Pappus d’Alexàndria. La màger part de seis òbras pertòcan la geometria ambé:
- l'estudi dau cercle onte met au ponch un metòde d’aproximacion de pi per mejan de poligòns regulars, e prepausa lei fraccions seguentas per aproximacions: 22/7, 223/71.
- l'estudi dei conicas, en particular la parabòla que ne presenta doas qüadraturas fòrça originalas. Prolònga l'òbra d’Eudòxe de Cnidos subre lo metòde d'exaustion.
- l'estudi deis airas e dei volums que fa d'eu un precursor dau calcul integrau avenidor. Trabalhèt en particular subre lo volum de l'esfèra e dau cilindre e demandèt que se gravèsse aquelei figuras subre sa tomba. Dins son tractat De l'esfèra e dau cilindre , aviá demostrat que lo repòrt dei volums d’una bola e d’un cilindre, se l'esfèra es tangenta au cilindre per la fàcia laterala e lei doas basas, es egau a 2/3, ansin coma lo repòrt de sei superfícias (en i comprenent, per lo cilindre, la superfícia dei dos discs).
- l'estudi de l'espirala que pòrta son nom, que ne balhèt tanben una qüadratura.
- lo metòde d’exaustion e l’axiòma de continuitat (present dins leis Elements d’Euclides, proposicion 1 dau libre X: « En levant de la màger de doas grandors donadas mai de sa mitat, e dau rèsta mai de sa mitat, e ansin successivament, s'obtendrà (en reïterant lo procedit tant de còps coma serà necessari) una grandor mendra que la pus pichona ». En se fondant sus aqueu metòde, s'es poscut faire d’Arquimèdes un precursor dau calcul infinitesimau. Lo Metòde d'Arquimèdes apareis en particular dins un palimpsèst conegut coma palimpsèst d'Arquimèdes, que contèn tanben lei tractats Dei còrs flotants, e lo Stomachion.
Apòrts en mecanica[modificar | modificar la font]
Se considèra Arquimèdes coma lo paire de l'estatica. Dins son tractat, De l'equilibri dei figuras planas, s'interèssa au principi dau paufèrre e a la determinacion de centres de gravitat.
Se li atribuís tanben lo principi d'Arquimèdes subre lei còrs immergits dins un liquid (Dei còrs flotants).
Trabalhèt tanben subre l'optica (La catoptrica).
Metèt en practica sei conoissenças teoricas dins un grand nombre d'invencions. Li devèm, per exemple,
- de maquinas de traccion onte provèt que per mejan de carrèlas, de palans e de paufèrres, un òme pòt solevar ben mai que son pes.
- de maquinas de guèrra (principi de l'arquiera, catapultas, braç mecanics utilizats dins lo combat navau). Entre lei maquinas de guèrras pus importantas, fau notar l'aparelh per mesurar lei distàncias (odomètre) que lei Romans manlevèron[10] a Arquimèdes. En efièch, per que l'armada siá eficaça, deu èsser repausada e lei jornadas de marcha devon donc èsser identicas. La maquina d'Arquimèdes se deu realizar ambé de dents d'engranatge ponchudas e non pas carradas (en rason d'aquela error, fauguèt fòrça temps per la reconstituir).
- lo vitz sensa fin e lo vitz d'Arquimèdes, que n'aduguèt, çò sembla, lo principi d'Egipte e que se'n serviguèt per remontar d'aiga. Se li atribuís tanben l'invencion dau vitz e de l'escró.
- lo principi de la ròda dentada que gràcias an ela construguèt un planetari representant l'Univèrs tau coma èra conegut a l'epòca.
Legenda[modificar | modificar la font]
L'engèni d'Arquimèdes en mecanica e en matematicas fa d'eu un personatge excepcionau de la Grècia antica e explica la creacion a son sujet de fachs legendaris. Seis admirators, entre elei Ciceron que descurbiguèt sa tomba[11], Plutarc que relatèt sa vida, Leonard de Vinci, e pus tard Auguste Comte an perpetuat e enriquit lei còntes e legendas d’Arquimèdes.
Eurêka[modificar | modificar la font]
Coma a totei lei grands sabents, la memòria collectiva a associat una frasa, una fabla transformant lo descurbeire en eròi mitic: a Isaac Newton es associada la poma, a Louis Pasteur lo pichon Joseph Meister, a Albert Einstein la formula E = mc².
Per Arquimèdes, serà lo mot Eurêka! (en grèc eὕpnka/heúrêka significant « Ai trobat! ») qu'auriá prononciat en corrent nus a travèrs lei carrieras de la vila. Segon Vitruvi [12], Arquimèdes veniá de trobar la solucion d'un problèma pausat per Hieron II, tiran de Siracusa. En efièch, Hieron aviá balhat a un orfèbre una quantitat d'or per façonar en una corona. Per èsser segur que l'orfèbre l'aviá pas enganat en substituissent d'argent (metau mens car) a una partida de l'or, Hieron demandèt a Arquimèdes de determinar s'aquela corona èra efectivament constituida d'or unicament, e senon, d'identificar sa composicion exacta. Es dins sa banhadoira, mentre que cercava dempuei de temps, qu'Arquimèdes trobèt la solucion e sortiguèt dau sieu en prononciant la frasa famosa. Bastava de mesurar lo volum de la corona per immersion dins l'aiga puei de la pesar per comparar sa massa volumica a aquela de l'or massís.
L'anecdòta es mausegura. Figura pas dins lei pròpris escrichs d'Arquimèdes. En mai, lo metòde utilizat (calcul de la massa volumica de la corona) es pron simple e a pas de relacion ambé l'empencha d'Arquimèdes, que sa concepcion es fòrça mai complèxa. Es probable que Vitruvi ague agut fum d'una descubèrta d'Arquimèdes subre lei còrs immergits dins l'aiga, sensa ne saber mai.
Lo sètge de Siracusa e lei miraus d'Arquimèdes[modificar | modificar la font]
Segon la legenda, pendent lo sètge de Siracusa per la flòta romana, Arquimèdes auriá mes au ponch de miraus gigants per reflectir e concentrar lei rais dau soleu dins lei velas dei naviris romans e ansin leis abrar. Aquò sembla gaire probable, car la tecnica de l'epòca (existissiá que de miraus en bronze polit) permetiá pas de fabricar de miraus de grandei dimensions.
La mòrt d’Arquimèdes[modificar | modificar la font]
En -212, après dos ans de sètge, lei Romans prenguèron Siracusa. Lo generau Marcus Claudius Marcellus desirava pasmens d'esparnhar lo sabent. Malurosament, segon Plutarc[13], un sordat roman crosèt Arquimèdes mentre qu'aquest traçava de figuras geometricas au sòu, s'estent pas avisat de la presa de la vila. Destorbat per lo sordat, Arquimèdes li auriá mandat: « Desaigues pas mei cercles! » (Mn uou touς kύkλouς tάpatte). Lo sordat, encanhat, l’auriá alora tuat d’un còp d’espasa. En omenatge a son gèni, Marcellus li faguèt de grandei funeralhas e faguèt dreiçar un tombèu adornat d'esculturas que representavan leis òbras dau defunt.
Tractats[modificar | modificar la font]
Arquimèdes escriguèt divèrs tractats, que dotze nos son estats transmés. Se supausa que quatre o cinc d'elei se perdèron.
- De l’equilibri dei figuras planas, libres I e II: principi de l'estatica, associativitat dau baricentre, centre de gravitat dau parallelogramma, dau triangle, dau trapèzi, de segments de parabòlas...
- La qüadratura de la parabòla: aira d'un segment de parabòla.
- De l'esfèra e dau cilindre , libres I e II: aira dau cilindre, dau còn, de l'esfèra, d'un segment d'esfèra; volum dau cilindre, de la bola, d'un sector de bola.
- Deis espiralas: aira de domenis limitats per una espirala, tangenta a l'espirala.
- Subre lei conoïdes e leis esferoïdes: volum d'un segment de paraboloïde, d'iperboloïde o d'ellipsoïde.
- Dei còrs flotants, libres I e II: principi d'Arquimèdes, equilibri de divèrs còrs dins un liquid.
- De la mesura dau cercle: aira dau disc, circonferéncia dau cercle.
- L'arenari: nombre de grums de sabla contenguts dins l'Univèrs.
- La catoptrica.
- Dau metòde: l'unica còpia de Lo Metòde e l'unica còpia dau Tractat dei còrs flotants en grèc datan dau sègle X e apareisson sota un tèxte religiós dau sègle XII subre un palimpsèst, lo palimpsèst d'Arquimèdes, que foguèt descubèrt solament en 1906[14] [15].
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Calinger, Ronald (1999). A Contextual History of Mathematics. Prentice-Hall, 150. ISBN 0-02-318285-7. “Shortly after Euclid, compiler of the definitive textbook, came Archimedes of Siracusa (ca. 287 212 BC), the most original and profound mathematician of antiquity.”
- ↑ Archimedes of Siracusa
- ↑ A history of calculus
- ↑ Galileo, Archimedes, and Renaissance engineers
- ↑ Archimedes - The Palimpsest
- ↑ Arquimèdes o escriu explicitament dins son tractat L’Arenari, cap. I, 3ena ipotèsi: « Lo diamètre dau soleu es trenta còps pus grand qu'aqueu de la Luna […] e mai entre leis astronòms anteriors… mon car paire Fidias (Φeιδίa δὲ toῢ ἁuoῢ πatϱὸς) ague temptat de lo presentar coma dotze còps pus grand ».
- ↑ Dositèu, Conon de Samos e Eratostènes son lei destinataris dei libres d’Arquimèdes. Diodòr de Sicília (libre V, 37) menciona tanben qu’Arquimèdes viatgèt en Egipte.
- ↑ (aicí fau prendre lo mot de familha au sens fòrça larg de « quauqu’un de l'ostau de Hieron »)
- ↑ (fr) Hourya Benis Sinaceur, La pensée mathématique de l’infini, conferéncia dau 2 de febrier de 2004 subre lo site dau Licèu Enric IV.
- ↑ Aquel aparelh es descrich dins lo libre X dau De architectura de Vitruvi.
- ↑ Ciceron, Lei Tusculanas, Libre V, cap. XXIII, §64-65, [1].
- ↑ Vitruvi, « De Architectura, Libre IX, chap.3, paragrafs 9–12 », Universitat de Chicago
- ↑ Plutarc, Vida de Marcellus, capítol XIX, 8-12.
- ↑ Bulletin de l'ICC, nº 28, décembre 2001 subre la participacion de l'ICC a la restauracion dau palimpsèst d'Arquimèdes
- ↑ William Noel, Reviel Netz, Le codex d'Archimède, éd. JC Lattès (2008) ISBN 978-2-7096-2935-5
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- Pages using ISBN magic links
- 1000 articles fondamentals
- Naissença a Siracusa
- Personalitat del IIIe sègle av. J.-C.
- Fisician de la Grècia antica
- Matematician de la Grècia antica
- Engenhaire de la Grècia antica
- Scientific de la Rome antica
- Istòria de la mecanica
- Personalitat de las Guèrras Punicas
- Naissença en -287
- Decès en -212


text:
Valés Occidental
Lo Valés Occidental (Vallès Occidental en catalan) es una comarca de Catalonha que limita amb lo Bages (al nòrd), lo Valés Oriental (al nòrd e a l'èst), lo Bas Llobregat (a l'oèst) e lo Barcelonès (al sud). Partejan la capitalitat de la comarca las vilas de Sabadell e Terrassa. Amb lo Valés Oriental fòrma la granda comarca naturala del Valés. Geograficament, lo Valés e lo Penedès fòrman la Fòssa tectonica del Valés-Penedès, dintre la Depression Prelitorala Catalana.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
S'agís d'una part de la Depression Prelitorala Catalana, limitada a l'oèst pel Llobregat e a l'èst per la riera de Caldes. Lo nòrd de la comarca es ocupat per divèrsas sèrras de la Sarrada Prelitorala. Qualques unas d'aquelas fòrman lo tet de la comarca. D'oèst a èst, ne fan partida la sèrra de l'Obac (924 m d'altitud al Castellsapera), lo massís de Sant Llorenç del Munt (1095 a la Mola e 1053 al Montcau), Al sud de la comarca ne trobam la sèrra de Collserola (512 m d'altitud), que fa partida de la Sarrada Litorala Catalana.
La zòna centrala del Valés es ocupada per la val que dona son nom a la comarca. S'agís, en realitat, de doas unitats idrograficas coïncidentas amb las concas del riu Llobregat e lo Besòs.
Las tèrras situadas a l'oèst de l'ais que va dempuèi l'Obac fins al Tibidabo (ponch culminant de la sèrra de Collserola), en passant per Matadepera, Sant Quirze del Vallès, Bellaterra e Sant Cugat del Vallès, son tributàrias del Llobregat. La part orientala de la depression a coma principala receptritz de las aigas d'aquela zòna la de Besòs, a travèrs d'afluents multiples, que se destaca demest eles lo riu Ripoll.
Geografia umana e economica[modificar | modificar la font]
L'indústria del Valés, fòrça importanta, se concentra dins la zòna sud de la comarca, coïncident amb la zòna mai plana. Las principalas vilas industrialas son Sabadell e Terrassa, que ne partejan la capitalitat, Rubí e Cerdanyola del Vallès.
Las indústrias mai importantas dins la comarca son las texilas, mecanica, metallurgica, de maquinària, de material electric, del bastiment, quimia, panassièra, d'arts grafics e alimentaris. De mai, dins las darrièras annadas, coma consequéncia de la crisi industriala de la fin de las annadas 70 e de la debuta de las 80 s'es produsit un important desvolopament del sector comercial e dels servicis (informatica). Dins la zòna nòrd l'economia es predominantament rurala, en albergant a de mai un grand nombre d'urbanizacions de residéncias segondàrias.


text:
Content de veire que i’a d’engueras un forum occitan qu’a espelit…
ai 24 ans, ma familha pairala es crosesa (de la Crosa, en Lemosin) e ma familha mairala dau nòrd-est (Champagne e Lorraine). Dins ma familha ai sovent auvit parlar doas lengas en mai que lu françès : occitan dau costat de mon pair e francique mosellan (tamben ‘pelat "platt deutsch") dau costat de ma mair…’qu’es beleu per ‘quò que me sei viste interessat a las lengas minorisadas… Parle occitan mas pas platt…
Per ‘chabar me platz de parlar d’Occitania d’un biais, coma dire, sociologic, culturau e politic (tot çò que manca sovent sur los forums coma pròjet-Babel, ente parlen tot temps de linguistica sens estre linguistas…).
Au còp que ven !
Dernière édition par le Dim 24 Juin - 21:33, édité 1 fois


text:
Enologia
L’enologia (del grèc oἶvoς « vin » e λόYoς « coneissença ») es l'art del vin, de la cultura al consum en passant per la recòlta, la vinificacion, l'elevatge, la conservacion e la degustacion.
Lo celairièr, que complís la foncion de gestionari del celièr d'un restaurant e que sa mission es de conselhar un client sus la causida d'un vin per un repais, deu possedir un cèrt saber en enologia, n'es pas per aquò enològ. A l'invèrsa, l'enològ es pas celairièr. Aquestes dos mestièrs, mentre que fòrtament ligats un a l'autre deurián pas èsser confonduts.
Somari
- 1 L'elaboracion dels vins
- 1.1 Influéncias naturalas
- 1.2 Las tecnicas de vinificacion
- 1.2.1 Los tipes de vins
- 1.2.2 Los metòdes
- 2 La degustacion
L'elaboracion dels vins[modificar | modificar la font]
Influéncias naturalas[modificar | modificar la font]
La vinha es, coma tot èsser del renhe vegetal, influenciada pel mitan ont viu. Atal, lo clima, la geologia/pedologia mas tanben la varietat de planta utilizada (vitatges) van dirèctament influenciar lo tipe de rasim produch e doncas dirèctament lo tipe de vin que ne resulta.
La complexitat del mitan natural e lo nombre infinit de possibilitats rencontradas al travèrs de totas las regions viticòlas del mond donan a la vinha e al vin aqueste dimension remirabla que pòt de còps lo rendre opac mas que li conferís tanben tot son interès.
Lo vin es eissit del mitan natural e sa diversitat acabarà pas jamais de vos estonar.
Los vitatges[modificar | modificar la font]
"Vitatge" o "socam" es lo nom comun donat a un cultivar o varietat de vinha. Cada region a desvolopat la cultura de cèrts vitatges, adaptats a las condicions climaticas localas. Atal, lo cabernet-sauvignon — de pèl espessa — es particularament adaptat al clima umid de Bordalés, mentre que lo pinot negre resistís mai aisidament a las rigors del clima del nord-èst de França, los vitatges diches "aromatics" coma lo Gewürztraminer o lo Riesling son pus adaptats als climas septentrionals d'Alsàcia, d'Alemanha o d'Àustria.
Pels precursors aromatics que conten, lo rasim de cada vitatge influéncia la gamma dels aròmas que se retròba dins lo vin que n'es eissit. Lo mond dels vitatges es extrèmament vast e complèxe. En efièch, cada ibridacion o mutacion d'un plant de vinha pòt donar naissença a una varietat/vitatge novèla.
Se pòt citar per exemple lo pinot gris, vitatge blanc obtengut per mutacion (naturala) del pinot negre. Las annadas e la natura an seleccionat e donat naissença a una varietat infinida de vitatges, que participa uèi a la diversitat del mond viticòla.
Lo terrador[modificar | modificar la font]
Las condicions geologicas e climaticas dins las qualas la vinha es elevada jògan un ròtle fòrt important dins lo resultat final. Se parla de l'influéncia del terrador.
Lo meteis rasim exprimirà pas las meteissas sabors segon qu'es estat elevat sus un sòl calcari o un sòl sablós. D'autra part, l'ensolelhament, l'umiditat, lo nombre de jorns de gèls, etc. son de paramètres determinants per la maturacion del rasim.
Un exemple d’aquesta influéncia del terrador es la diversitat dels vins roges de Borgonha. Totes los borgonhas roges son elaborats a partir del meteis vitatge, lo pinot negre ; se tròba malgrat aquò de vins extrèmament diferents los uns dels autres dins la region.
Las tecnicas de vinificacion[modificar | modificar la font]
La vinificacion representa las etapas del tractament de la vendémia dempuèi lo premsatge (extraccion del chuc/most) a l'obtencion de vin pròpriament dich.
Segon lo tipe de vin recercat (vejatz çai jos), l'enològ pòt causir entre diferentas tecnicas de vinificacion que menaràn caduna a un tipe de vin particular o a favorizar cèrtas caracteristicas del vitatge vinificat (fruchat, extraccion polifenolica, aciditat, etc..).
Se pòt citar entre autras la maceracion carbonica, las maceracions prefermentàrias o pòstfermentàrias, las vinificacions sus ligas, las vinificacions jos fusta, etc..
Los tipes de vins[modificar | modificar la font]
Los vins roges[modificar | modificar la font]
La color d'aquestes vins es deguda als antocianas, pigments colorats presents dins la pellicula dels rasims. Per obténer de vins roges, se daissa macerar (cuvar) los rasims durant la fermentacion alcolica en multiplicant las operacions fisicas coma de remontatges, de pijatges o de delestatges. De la durada d'aquesta maceracion e de la frequéncia d'aquestas operacions dependon la color, los aròmas e l'estructura del vin.
Los vins son apuèi « colats » o « decuvats »; es la separacion del most en fermentacion (o del vin) de la raca.
Los vins blancs[modificar | modificar la font]
La vinificacion dels vitatges blancs, contràriament als vins roges, presenta abitualament pas de maceracion o "tinatge". Cèrtas tecnicas de vinificacion pòdon far apèl a de maceracions prefermentàrias (sovent a freg, environ 4 °C), aquestas tecnicas s'utilizan sovent per valorizar lo potencial aromatic de cèrts vitatges (Muscat, Sauvignon Blanc..).
Dins la vinificacion en blanc tradicionala, la vendémia es premsada dirèctament aprèp desgrunatge (separacion de las baias de la raca). Aquesta tecnica se pòt tanben aplicar als vitatges roges. Lo desgrunatge dirècte permet de limitar lo contacte entre la pellicula del rasim contenent los compausats colorants (las antocianas) e lo chuc. Dins lo cas dels vitatges roges vinificats en blanc lo chuc obtengut es pas que leugièrament ambrat. S'apèla aquestes vins de « blancs de negres ».
Aprèp recepcion, la vendémia es doncas premsada amb l'ajuda de premsas ; s'obten de most de rasim (sus de rasim non fermentats). Los mostes se devon clarificar un primièr còp, aquesta operacion es apelada desborbatge. Aquesta operacion pòt durar de dotze oras a mai d'una jornada. Las borbas se compausan de las partidas « solidas » del rasim (coma la pulpa dels chucs d'irange mas tanben granas e pelliculas). Son separadas del chuc clar per decantacion (desborbatge estatic) o per accion mecanica (centrifugacion, flotacion o filtracion sus tèrra).
Per l'apòrt de levaduras especificas, aqueste most de rasim « part en fermentacion » ; es la transformacion del chuc de rasim en vin e la transformacion del sucre en alcòl per l'accion d'aquestas levaduras.
D'aròmas diferents s'obtenon principalament pel contraròtle de las temperaturas al moment de la fermentacion, e per divèrsas operacions fisicas (bastonatge en fin de fermentacion).
Quand tot lo sucre es estat consumit per las levaduras, se sostira los vins en pompant, coma pel desborbatge, la partida clara e liquida situada en naut de la tina. Se separa doncas lo vin de las ligas (liquid espés principalament constituit de levaduras mòrtas, de residús de rasims...).
Las aròmas e las nòtas de vins blancs son principalament fresques, fruchats, florals o vegetals. Lo vin deurà doncas èsser mai o mens protegit de l'oxidacion tot al long de son elaboracion segon lo produch volgut e lo vitatge vinificat.
Los vins rosats[modificar | modificar la font]
S'agís pas d'una mescla de vin roge e de vin blanc (a l'excepcion de certans vins de champanha rosats). La color rosada s'obten del meteis biais que pel vin roge, mas en redusent la durada de maceracion de las pelliculas dins lo most. Atal la difusion de la color s'efectua en fasa prefermentària e totjorn abans aparicion de l'agressivitat tanica. A aqueste estadi la temperatura de la vendémia es essenciala e condiciona la màger part dels fenomèns.
Per limitar la difusion de la color, un nombre creissent de rosats son elaborats per premsatge dirècte de la vendémia (cas de nombroses rosats de Provença) ; s'opausan atal als rosats diches de "saignée", mai corsats mas tanben mai colorats car elaborats aprèp una maceracion de qualques oras.
Los vins efervescents (metòde champanhòl)[modificar | modificar la font]
La vinificacion dels vins efervescents es sensiblament mai complèxa que la dels autres vins. Met en efièch en òbra doas fermentacions successivas. La primièra, la fermentacion alcolica es identica a la que subisson los autres vins. Mas un còp aquesta darrièra acabada, s'ajusta al liquid alcolizat de levaduras e mai de sucre per amodar la segonda fermentacion, dicha presa de mossa: en fach se tracta d'una segonda fermentacion en botelha. Es aquesta segonda fermentacion que dona naissença a las *bullas de dioxid de carbòni.
- Exemples de vins efervescents : champanha, cava, cremant de Borgonha, cremant d'Alsàcia, clareta de Diá, blanqueta de Limós.
Los vins liquoroses[modificar | modificar la font]
Los vins liquoroses (o umoroses), vins blancs d'un jaune sostengut fòrça sucrats, s'obtenon a partir de rasims fòrça madurs. La vendémia dels rasims destinats als vins liquoroses se fa mantuna setmana aprèp las autras vendémias (vendémias tardivas) e se las condicions climaticas son favorablas, los rasims son atacats per la poiridura nòbla, en fach un campairòl parasit: lo botritis. En « se botritizant », lo rasim perd de son aiga e concentra doncas sos sucres e sos aròmas. Es perqué un vin liquorós es a l'encòp fòrça sucrat e fòrça perfumat.
Segon las annadas, l'ataca de grans essent mai o mens importanta, l'indicacion de « vendémia tardiva » garantís pas necessàriament una bona capitada. Es amb la « seleccion de grans nòbles » que son obtengudas las pus bèlas realizacions, es a dire a partir de grans efectivament « botritizats » e seleccionats a la man.
- Exemples de vins liquoroses : sauternas e aparentats, juranson, Mont Bazalhac, Coteaux del Layon, Tokaj.
Lo vin jaune[modificar | modificar la font]
Aqueste vin excepcional, es lo resultat de l'elevatge d'un vin blanc de Savagnin pendent 6 ans en fust jos vela de levaduras especificas. De desgustar sol o acompanhat de comté e de noses. Acompanharà tanben meravilhament un plat d'orsins, manjar classicament fòrt dificil d'assortir.
Los Xerès[modificar | modificar la font]
Los vins de Xerès coma lo Fino son obtenguts per un metòde qu'evòca la del vin jaune mas produsent de vins diferents, tanben de grand renom. D'unes coma l'Oloroso son maderizats (cf. çai jos).
Los vins doces naturals[modificar | modificar la font]
Tròp sovent preses per de « vins cuèches », aquestes vins coma lo Porto, lo Muscat de Baumas de Venisa o lo Ribesaltes son obtenguts per adjoncion d'alcòl pendent la fermentacion.
Los vins maderizats o Rancio[modificar | modificar la font]
Aquestes vins coma lo Madèira an subit una maderizacion, es a dire una oxidacion volontària.
Los metòdes[modificar | modificar la font]
La maceracion[modificar | modificar la font]
La maceracion tradicionala dels roges se fa en metent lo rasim en tina per la fermentacion, generalament aprèp escarraunhatge e trolhatge de la vendémia.
La maceracion carbonica utiliza de rasims entièrs e permet d'aver un començament de fermentacion alcolica dins la baia de rasim. Aqueste procediment es estat descrich per Pasteur.
La maceracion pelliculara dels blancs e rosats consistís en un contacte de qualques oras de las pelliculas e del chuc per far difusar dins lo chuc los precursors aromatics e las antocianas (pels rosats).
Lo pijatge[modificar | modificar la font]
Operacion unitària especifica a la vinificacion en roge que consistís a enfonsar lo capèl de marc dins lo chuc en fermentacion tot en l’embrenicant per favorizar la difusion dels compausats dels fenolics e dels aròmas.
L'elevatge en tonèls de fusta[modificar | modificar la font]
La degustacion[modificar | modificar la font]
S'apèla degustacion la tecnica que permet de tastar un vin e de n'apreciar las qualitats e los perfums.
Aquesta degustacion se compausa tradicionalament de tres etapas, que correspondon a l'utilizacion de tres senses :
L'uèlh[modificar | modificar la font]
La color[modificar | modificar la font]
La color d'un vin es la color tala que se concep dins la vida correnta : un vin es generalament blanc, rosat o roge. Notem tanben qu'un vin pòt èsser apelat « gris » ; aquò significa qu'es fòrt leugièrament rosat.
La rauba[modificar | modificar la font]
Se designa per rauba la tinta del vin. Permet en particular d'avalorar l'estat de maturacion d'aqueste.
Atal, un vin roge comença sa vida dins los tons violacèus, vira puèi progressivament vèrs lo porpre e lo granat (es alara dins la fòrça de l'edat) per prendre aprèp de tons roge brica (d'ont la color "Bordèu"), e enfin òcras (a alara despassat son potencial de sèrva). Conven, per observar aquò, d'inclinar lo gòt a 45° al dessús d'un papièr blanc, jos un esclairatge neutre (blanc) e doç. La qualitat de la luminositat ambienta a tota son importància per estudiar los rebats: l'uèlh deu exprimir pas ni un esfòrç a causa d'una manca de lutz, ni èsser destorbat per un excès de lutz.
Per un vin blanc, es a travèrs dels rebats verds que la joinessa s'exprimís. Al cors de sa maturacion, lo vin tendrà vèrs una tinta daurada, puèi vèrs una tinta òcra.
Las lagremas o cambas[modificar | modificar la font]
Quand se fa virar lo vin dins lo gòt, se remarca qu'un liquid transparent e viscós cola mai lentament sus las parets que la rèsta del vin. Contràriament a una opinion largament espandida, las lagremas o cambas qu'apareisson a l'interior de las parets del gòt de vin, an pas res de veire amb lo gliceròl contengut dins lo vin. La pròva es la preséncia de lagremas observada dins un gòt de Brandy que conten pas ges de gliceròl.
Las lagremas son en fach degudas a una diferéncia d'evaporacion e de tension capillara entre l'aiga e l'alcòl contenguts dins lo vin. L'alcòl s'evapòra pus lèu que l'aiga. Dins la fraccion apaurida en alcòl, la tension superficiala aumenta e provòca la formacion de gotas, qu'acaban per s'escorir sus la paret del gòt. Las lagremas son d'aitant mai abondantas que la concentracion alcolica del vin es elevada.
Lo menisc[modificar | modificar la font]
Se s'obsèrva de costat la superfícia del liquid, a travèrs lo gòt, se remarcarà un jaç pus clar, mai o mens espés en superfícia. Aqueste menisc es degut al fenomèn de capillaritat que tot liquid en mitan confinat li es somés. L'aciditat es un tensio-actiu, es a dire que buta lo liquid a s'espandir sus la superfícia mai importanta possibla, e doncas dins nòstre cas a crear lo menisc mai espés possible.
Atal, un vin que son menisc es espés serà particularament acid. Un menisc translucid es la marca d'un vin vièlh.
Lo potencial de sèrva[modificar | modificar la font]
Lo potencial de sèrva (temps pendent lo qual un vin pòt èsser conservat en cava) es un esplech controversiat : d'enològs lo considèran util, d'autres tròp pauc fisable. Se pòt pas utilizar de biais segur pas que per comparar dos vins dins de condicions exactament identicas.
Los defauts[modificar | modificar la font]
Lo vin deu èsser limpid, sens cap de trebolum ; es alara dich « cristallin ». La preséncia de « defauts » visuals permet de decelar la natura dels daumatges que lo vin a pogut patir.


text:
1713
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1713 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Prússia[modificar | modificar la font]
Mòrt de Frederic Ièr que fuguèt remplaçat per Frederic Guilhèm Ièr.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Acabament de la bastida de la glèisa de Lideta Mariyam a Gondar mostrant l'estabilizacion politica dins la capitala etiopiana dempuei lo començament dau rèine de Yostos (1711-1716). En revènge, lo poder dau negus en fòra de la vila demorava febla.
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una grèva crisi economica que veguèt una aumentacion importanta dau pretz dau ris (→ 1714).


text:
Fonèma
Lo fonèma (manlevat al grèc ancian φώvnua "articulacion, prononciacion") es l'abstraccion del son, es a dire, la realizacion ideala d'un son sens prene en compte sa prononciacion fisica vertadièra dins un contèxte concret. De còps, arriba qu'un fonèma (ideal) siá representat per de sons (fisics) diferents segon lo contèxte. Cada lenga ten un nombre concret de fonèmas, qu'agisson coma d'unitats minimalas pr'amor de distinguir de significats diferents entre las paraulas.
Los fonèmas se pòdon transcriure unitàriament gràcias a l'alfabet fonetic internacional, (AFI; en anglés: IPA, International Phonetic Alphabet).
Los fonèmas son l'objècte d'estudi principal de la fonologia, una de las brancas de la lingüistica (e de la filologia).


text:
Resisténcia electrica (compausant)
Una resisténcia electrica es un compausant electric que la caracteristica principala es d'opausar una resisténcia mai o mens fòrta au passatge d'un corrent electric.
Aquesta resisténcia s'opera segon la lei d'Ohm que liga l'intensitat del corrent a la valor de la resisténcia e a la tension entre sas bòrnas per la relacion
Las resisténcias son de compausants fòrça comuns dins tot circuit electric e per aquò se tròban dins gaireben totes los aparelhs electronics. Las resisténcias pòdon èsser fachas de diferentas substàncias, mas tanben de fial metallic especial, en aliatge de niquèl-cròme, amb un granda resistència electrica.


text:
Concerto per vriulon (Brahms)
Lo concerto per vriulon en Re major, Op. 77 de Johannes Brahms qu'ei lo sol qui aja compausat per aqueste instrument e un deus màger dehens lo repertòri deu vriulon. Que ho compausat en 1878. Que's compausa de 3 movements seguent :
1. Allegro non troppo (en Re major) 2. Adagio (enFa major) 3. Allegro giocoso, ma non troppo vivace - Poco più presto (en Re major)
Qu'ei adobat per un vriulon solo acompanhat per flabutas, clarins, clarinetas, bassons, 4 trompas, 2 trompetas, timpani e còrdas.
Que ho estreat lo 1 de genèr de 1879 a Leipzig peu violonista alemand Joseph Joachim a qui Brahms e'u vodè e qui'u gavidè per aqueste concèrt on Joachim e's causí de debutar dab lo cincerto per vriulon de Ludwig van Beethoven.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Tresau movement interpretat per Hilary Hahn
- [2] Particion libra e a gratis suu site de l'International Music Score Library Project.


text:
Vendresse-Beaulne
Vendresse-Beaulne es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Vendresse-Beaulne a #èsser creada en 1923 per la fusion de las municipalitats de Beaulne-e-Chivy e de Vendresse-e-Troyon
La commune de Vendresse-Beaulne a été créée en 1923 par la fusion des communes de Beaulne-et-Chivy et de Vendresse-et-Troyon


text:
Saint-Alban-des-Villards
Sent-Alban-dus-Velârds en arpitan (Saint-Alban-des-Villards en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Alban-de detlos-Villards, comuna de Savoie sise en la vallée de las Villards en connectant la vallée de la Mauriana al caulet del Glandon.
Saint-Alban-des-Villards, commune de Savoie sise dans la vallée des Villards reliant la vallée de la Maurienne au col du Glandon.


text:
L’Occitan vengut tròp precios per èsser parlat ?
Voldriái vos far partejar una pichona reflexion sus la granda dificultat de parlar occitan, o d’autras lengas minoradas, en public, amai quora aqueste public la pòt comprene, almens d’un biais aproximatiu. Aquò per ièu es un problema de legitimitat de l’usatge de la lenga dins l’expression orala la mai normala, disèm lo de la convèrsa, alara que l’usatge nòble, elevat de l’escrich e en particulièr de la literatura, e tanben de son oralizacion dins la lectura, demora legitime, quora lo simple parlat l’es pas mai. Es aital, per exemple, qu’ai pogut notar que la lenga parlada es sovent fòrça redusida dins las sesilhas de dictada occitana a las qualas ai pogut assistir. Es un pauc coma lo latin dins la messa d’un còp èra : es mai que mai una lenga sacralizada, aquí dins l’exercici de la sacro-santa dictada (lo ritual màger de l’escòla laica e apostolica francesa passat a l’occitan per tropisme franchimand, n’ai déjà parlat aquí), mas pas parlada : la presica (la presentacion de l’eveniment, escasença generalament de parlar de la dignitat de la lenga contra lo mesprètz que n’es fach) se fa en vulgar, aquí, comprenètz, en franchimand. Es una inversion espectaculara mas fòrça domajabla : lo patoès ven lenga sacrada, ven de latin : e lo francés bon… solament per parlar !
Vos vòli balhar un autre exemple. Ai assistit, la setmana passada, lo 28 d’octobre, a un polit eveniment, malurosament tròp rare, a la mediatèca (BFM) de Lemòtges. A l’iniciativa de Tiston Crestian e de Jan dau Melhau, èran convidats quatre autors qu’escrivan en occitan lemosin - Monica Sarrasin, Joan Pèire Lacomba, Jan Ganhaire, lo quite Melhau (e soi fièr de dire qu’ai fach aquí de comptes renduts de tres dels quatre[1]) - e un universitari, que trabalha dempuèi fòrça longtemps sus la literatura lemosina : Christian Bonnet. Melhau faguèt una presentacion de l’istòria de la literatura d’expression occitana en Lemosin dempuèi los trobadors dusca al jorn d’uèi, presentèt los convidats, e cadun dels quatre escrivaires legiguèt una pagina o doas de sa pluma. Enfin i ajèt una discussion entre elis plan interessanta, menada per l’amic Tiston, sus lor decision d’escriure e publicar en occitan, sus la causida tanben de zo far en grafia classica o normalizada, e tanben, sul desequilibre vengut tragic entre l’escrich encara viu e l’oral a man de se morir… Tot aquò èra fòrça interessant, mas se faguèt plan segur, levat las lecturas, tot en francés… A la debuta Ganhaire engranèt la convèrsa en oc, mas Melhau li demandèt en francés de passar al francés. E lo compreni plan, auriái ièu tanben, çò me pensi, fach coma el : cal pas far paur al monde que venon per s’assabentar e que benlèu comprenon pas, o pas tròp la lenga, cal èsser pedagòg, balhar l’enveja d’aprene, de legir… e de parlar !
Mas es plan aquí lo paradoxe. Los tèxtes legits èran de tèxtes de literatura, pas totjorn doncas tant aisits de segre a la primièra audicion e foguèron pas revirats : èra pas necessari, una corta presentacion sufisiá, e lo monde, a lors reaccions, semblavan comprene. Se comprenian aquò, clarament aurián compres tot lo demai ! Benlèu qu’aqueste cinquantenat de personas aurián aimat melhor ausir los autors platussar en occitan ? La convèrsa es totjorn mai de bon comprene que non pas la lectura, en mai d’aquò d’òbras de literatura pas totjorn simplas… Pr’aquò èra estranh d’ausir aquesta literatura tant estacada a l’oralitat, coma la de Sarrasin, de Ganhaire e d’alhors dels dos autres tanben (totis diguèron puèi lor estacament a la lenga parlada, ausida a la bòria o dins lo borg), balhada dins un environament parlat, un banh d’oralitat exclusivament francés ! Coma se foguèsse solament permés de balhar lo rebat escrich, e enauçat per l’escrich, de l’oralitat perduda, coma se la lenga foguèsse venguda un tresaur a serbar, protegir e ònorar dins son escrinh d’escritura, una moneda tròp preciosa per èsser degalhada dins la convèrsa, ont cadun parla sens tròp i soscar ! O alara al contrari ont cadun dèu tròp soscar per parlar una lenga castigada, blosa, digna de l’escrich... Es aital que sèm a far de l’occitan un mena de latin, un latin dels paubres, un latin de pacans, un latin de gusalha, pr’aquò un latin, una lenga sacralizada, e coma tota causa sacrada, sacrificada.
Joan Pèire Cavalièr
[1] Vesètz aquí lo compte rendu de Ma Lenga de Jan dau Melhau per Batista Crestian, e mas recensions de Mas Vielhas, de Melhau, de La Lison dau Peirat e de La Setmana de la Lison, de Sarrasin e Los Braves jorns de Perdilhòta de Joan Ganhaire.


text:
Lemainville
Lemainville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Mencion l'an 1142 del alleu de Limeville.
- Thierry De Lemainville, abbé de Belchamp, reconstruisit al 16ème lo monastèri destruit pels Suedeses.
- Mention en 1142 de l'alleu de Limeville.
- Thierry de Lemainville, abbé de Belchamp, reconstruisit au 16ème le monastère détruit par les Suédois.


text:
Campione
Campione d'Itàlia es una vila italiana, de la província de Còme, region de Lombardia, sus la riba del lac de Lugano. Lo territòri de Campione d'Itàlia forma un pichon enclavament italian dins lo territòri de Soïssa amb una superfícia de 2,6 km² (0,9 km² sus tèrra e 1,7 km² en aigas territorialas).
Es entornejada pel territòri del canton de Tecin e se tròba separat del rèsta del territòri de Lombardia, de la comuna de Lanzo d'Intelvi per una estrecha franja de terren de mens d'1 km de larg, qu'aparten a la comuna soïssa d'Arogno.
La moneda es lo franc soís e l’indicatiu telefonic internacional es 41 (Soïssa).


text:
Bernard Katz
Bernard Katz (1911-2003) foguèt un bioquimista britanic nascut en Alemanha. En 1970 recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina, amb Julius Axelrod e Ulf von Euler.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 26 de març de 1911 dins la vila de Leipzig, situada dins l'estat alemand de Saxònia, en una familha de religion josieva. Estudièt medecina a l'Universitat de Leipzig, ont se va graduar l'an 1934. L'an 1935 fugiguèt d'Alemanha per las ostilitats dels nazis vèrs los josieus, en s'establint a Londres. Foguèt nomenat professor de l'Universitat de Londres, e jos la tutèla de Archibald Vivian Hill atenguèt acabar lo sieu doctorat l'an 1938. Aquel an ganhèt una borsa per estudiar, amb John Carew Eccles, dins l'Espital de Sydney (Austràlia). Après participar a la Segonda Guèrra Mondiala en l'armada australiana retornèt a Anglatèrra l'an 1945.
Lo 1941 atenguèt la nacionalitat britanica, e lo 1952 foguèt nomenat membre de la Royal Society. L'an 1970 foguèt nomenat Cavalièr de la part de la reina Elisabèt II del Reialme Unit, e moriguèt lo 20 d'abril de 2003 dins la vila de Londres.
- Pages with unresolved properties
- Pages with script errors
- Portal:Bioquimia/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Bioquimista britanic
- Bioquimista alemand
- Laureat del Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- Prèmi Nobel britanic
- Prèmi Nobel alemand
- Naissença en 1911
- Decès en 2003
- Recipiendari de la Medalha Copley


text:
Épaignes
Épaignes en normand (Épaignes en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Fondat cap a 1018 pel sire de Conches, Roger Ier de Tosny, del temps que dintrava de la siá primièra campanha contra las Maures.
Lo 26 de novembre 2006 a #èsser signat lo serment de Épaignes en relacion amb lo avancement de la réunification de las doas regions administrativas de Bassa-Normandie e de Anautita-Normandie en una region unica de Normandie.
Fondé vers 1018 par le sire de Conches, Roger Ier de Tosny, alors qu'il rentrait de sa première campagne contre les Maures.
Le 26 novembre 2006 a été signé le serment d'Épaignes concernant l'avancement de la réunification des deux régions administratives de Basse-Normandie et de Haute-Normandie en une région unique de Normandie.