text:
Belize
Belize es un país d'America Centrala situat entre Mexic e Guatemala. Unic estat de la region sensa acces a l'Ocean Pacific, ocupa un territori de 22 966 km2 principalament format de plans maritims umids e de paluns. Sa capitala politica es Belmopán mai la vila pus importanta es Belize City. A una frontiera ambé Mexic e Guatemala.
La formacion de Belize comencèt dins leis annadas 1660 quand s'installèron de marins anglés desirós d'esplechar la fusta tropicala de la jungla. En 1798, leis Espanhòus acceptèron aquela preséncia e la colonia comencèt de si desvolopar. En causa dau nombre feble de colons e dei cambis demografic ambé lei populacions e lei regions vesinas, una populacion fòrça mestissada si formèt e si concentrèt principalement lòng dau litorau e dei rius. Lo país venguèt autonòm en 1964 e independent en 1981. Son economia evolucionèt alora de l'esplecha de fusta vèrs lo produccion de fruchs e de sucre, lo desvolopament dau torisme e leis activitats financieras coma paradís fiscau.
Lo gentilici es belizian -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Govèrn e politica
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
La màger part dau territòri belizian es format de plans palunós costiers. Lo sud es ocupat per de montanhas bassas onte si situa lo Doyle's Delight qu'es la cima pus auta dau país amb una altitud de 1 124 m. Regardant l'idrografia, li a quatre fluvis de remarca que son caracterizats per de longors limitadas mai de debits que pòdon venir importants durant la sason umida :
- au nòrd, si troba lo Rio Honda (209 km) que marca la frontiera entre Mexic e Belize e qu'es lo riu pus gròs de Yucantan e un axe d'intrada important en direccion d'aquela region.
- au nòrd e au centre, si troba la New River (132 km).
- au centre, si troba lo Rio Belize (250 km) qu'es navigable fins a la frontiera ambé Guatemala. Sa vau es un axe de comunicacion important per lo país.
- au sud, Sarstoon (111 km) que marca una partida de la frontiera ambé Guatemala.
Clima[modificar | modificar la font]
Belize a un clima subtropicau ambé de sasons secas e umidas marcadas[2]. La temperatura mejana li es auta tota l'annada e varia entre 24°C (genier) e 27°C (julhet) dins lei zònas litoralas[2]. Dins lo sud dau país, demenisse ambé l'altitud e dins lo nòrd, aumenta leugierament ambé la distància a respèct de la mar. Lei precipitacions anualas son importantas sus lo territòri mai presentan de variacions de remarca entre lo sud, onte pòdon agantar mai de 4 500 mm, e lei regions dau nòrd e de l'oèst onte lo nivèu mejan es de 1 350 mm. La màger part a luec pendent la sason umida que va de genier a mai dins lo nòrd e de febrier a abriu dins lo sud. De còps, li a pereu un segond periòde umid (dicha pichona sason umida) vers julhet-aost.
Lo territòri belizian es regardat per lo risc de ciclòn tropicau. Pòdon causar de destruccions fòrça importantas en causa de sa natura plana e umida que favoriza leis inondacions. Per exemple, en 1931, un ciclòn entrainèt la destruccion de dos tèrç de Belize City e la mòrt d'un milièr d'abitants. En 1961, la vila foguèt tornarmai destrucha per un ciclòn (275 morts) e leis autoritats desplacèron la capitala a Belmopán en 1970.
Demografia e vilas principalas[modificar | modificar la font]
La populacion de Belize es en aumentacion rapida en despiech d'una emigracion fòrça importanta. D'efècte, de 2000 a 2010, la populacion passèt per exemple de 231 000 abitants a mai de 314 000. Totjorn en 2012, lo nombre de Belizians vivent ais Estats Units èra estimat a 180 000 (solament 70 000 li èran en situacion regulara). Aquela creissença es sostenguda per un taus de fertilitat important (3,6), una populacion fòrça jova (environ 96,5% aviá un temps entre 0 e 64 ans en 2010) e una esperança de vida auta (aperaquí 75 ans).
La densitat de populacion es relativament febla (14,5 ab/km2) e son taus d'urbanizacion de 44%. La vila pus importanta es Belize City, la capitala anciana, ambé 68 000 abitants en 2012. Leis autrei vilas de remarca avián una populacion entre 10 000 e 20 000 abitants coma Belmopán (environ 20 000), San Ignacio (environ 17 000) ò Orange Walk Town (environ 13 000). Leis autrei ciutats an mens de 10 000 abitants.
En causa de la disparicion d'una partida importanta dei pobles maias autoctons apres l'arribada dei premiers Europeus e de l'arribada d'unei populacions diferentas dins lo corrent dau periòde coloniau, la populacion dau Belize actuau es fòrça mestissada[3] :
- aperaquí la mitat de la populacion èra d'ascendéncia maia e europèa (principalament espanhòla).
- aperaquí lo quart de la populacion èra originari de mestissatges entre populacions africanas e euròpeas (totjorn principalament espanhola).
- aperaquí 10% èra d'ascendéncia maia.
- aperaquí 6% èra originari de mestissatges entre diferentei populacions africanas e autoctònas. Aqueleis abitants son dichs Garifunas.
Lo rèsta deis abitants de Belize èra compausat de migrants recents ò de despatriats que presentan divèrseis originas (China, Índia, Euròpa...).
Lengas[modificar | modificar la font]
L'anglés es la lenga oficiala de Belize. Pasmens, es la lenga premiera de mens de 5% de la populacion. Dins la vida vidanta, lei lengas pus frequentas son l'espanhòu (43% en 2000), lo kriol (un creòle de l'anglés parlat per 37% deis abitants en 2000[4]) e divèrsei lengas maias (7,8% en 2010). Enfin, si pòu trobar de minoritats que parlan lo garifuni ò l'alemand. La màger part de la populacion èra au mens bilingüa[5].
Religions[modificar | modificar la font]
La libertat religiosa es assegurada sus lo territòri belizian. En 2010, la màger part de la populacion èra crestiana e si devesissiá magerament entre la Glèisa Catolica (40,0%). Lo catolicisme èra a temps passat la religion de mai de la mitat de la populacion. Pasmens, coma dins leis autrei país d'America Centrala, son assisa deguèt faciar la concuréncia de divèrsei glèisas protestantas fòrça dinamicas (31,7%)[6]. Puei, 11,9% deis abitants compausavan diferentei minoritats religiosas fòrça variadas (testimònis de Jehova, religion maia, indoisme, islam... etc.)[7]. Enfin, 15,6% de la populacion s'èran declarat sensa religion.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo territòri dau Belize actuau es una region periferica de la zòna d'influéncia de la civilizacion maia que si desvolopèt a partir dins lo corrent de l'Antiquitat. Durant lo periòde classic d'aquela civilizacion, doas vilas importantas (Caracol e Xunantunich) si formèron fins a la crisi maia dei sègles VII e VIII e l'abandon d'aquelei ciutats par sa populacion. Pasmens, en despiech d'aqueu declin, una preséncia maia si mantenguèt dins la region. De mai, en causa de la resisténcia dei ciutats-estats maias dei regions occidentalas e septentrionaus de Yucantan, leis Espanhòus renoncièron a la conquista de la jungla interiora fins a la fin dau sègle XVII[8]. Aquò permetèt ai populacions autoctònas de demorar independentas.
En 1642, la manca de contraròtle d'Espanha sus la region permetèt tanben a de flibustièrs anglés de s'installar sus l'illa de Roaton que venguèt una basa de piratariá e de la còntrabanda de fusta tropicala. Dins leis annadas 1660, de soudats e de marins anglés desmobilizats après la conquista de Jamaica en 1655 per Londres s'installèron dins la region dei bòcas dau riu Belize. L'esplecha de fusta tropicau foguèt l'activitat principala dei colons que participavan tanben de còps ai guèrras regionalas. Aliats ais indians locaus fòrça ostils ais Espanhòus, capitèron de tenir la region e assaièron sensa succès d'ocupar lo litorau orientau dau Nicaragua actuau. En 1798, la batalha de St. George's Caye marquèt la fin dei temptativas espanhòlas de cochar leis Anglés de la zòna e permetèt de començar lo desvolopament de l'implantacion. Pasmens, l'elèit de Guatemala contunièt de considerar la region coma una dependéncia de son país.
En 1862, la region venguèt oficialament una colonia britanica dicha Honduras Britanic. Fins a 1884, foguèt una dependéncia de Jamaica. Sa populacion aumentèt pauc a pauc. Agantèt 30 000 abitants en 1900 e 70 000 en 1950. En 1964, li foguèt donat un estatut d'autonòmia intèrna. En 1974, lo nom Belize remplacèt l'apellacion de Honduras Britanic. En 1981, l'independéncia, lòngtemps alentida per lei tensions frontalieras ambé Guatemala, foguèt finalament proclamada. Pasmens, en causa dei tensions persistentas entre Guatemala e leis autoritats novèlas, una garnison britanica demorèt en plaça dins lo país fins a la reconóissança oficiala de la sobeiranetat beliziana per Guatemala en 1991.
Govèrn e politica[modificar | modificar la font]
Forma de l’estat e organizacion dau poder[modificar | modificar la font]
Belize es una monarquia constitucionala parlamentària pluralista que fa partida dau Commonwealth e qu'aplica lo principi de la separacion dei tres poders. Lo cap d'estat formau es lo sobeiran dau Commonwealth representat per un governador generau que son ròtle es simbòlic. Lo poder executiu es tengut per lo cap dau govèrn e lo poder legislatiu es tengut per un parlament bicamerau. Lo poder judiciari es independent de l'executiu e dau legislatiu. Es tengut per divèrsei corts superioras especializadas.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es oficialament tengut per lo sobeiran dau Commonwealhth qu'es representat localament per un governador generau. Pasmens, son ròtle es principalament simbòlic e lo cap vertadier de l'executiu es lo cap dau govèrn designat per la majoritat parlamentària. Lei membres dau govèrn son generalament chausits entre lei deputats de la majoritat de l'Assemblada mai aquò es pas una obligacion constitucionala.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu es tengut per un parlament bicamerau dich Assemblada Nacionala. Sa chambra bassa, dicha Chambra dei Representants, es formada de 31 deputats elegit au sufragi universau dirèct per lei ciutadans de mai de 18 ans. Lei deputats son elegits amb un escrutinh uninominau majoritari a un torn. Lo mandat dura cinc annadas.
Sa chambra auta, dicha Senat, es formada de 12 senators e d'un president. Lei senators son designats per lo governador generau representant la corona après prepausicion de la majoritat parlamentària (6 senators), de l'oposicion (3 senators), dau Conseu dei Glèisas (1 senator), dau Conseu dei sindicats (1 senator) e dei representants dau sector privat (1 senator). Dins lei fachs, lo ròtle vertadier dau governador generau si limita a l'acceptacion dei prepausicions que li son somesas[9]. Pasmens, lei personas prepausats coma senators pòdon pas faire partida de la Chambra dei Representants, dei fòrças armadas ò de la polícia ni trabalhar per lo govèrn. Un temps minimom de 21 e la nacionalitat beliziana son tanben demandadas. La durada dau mandat es de cinc annadas. Puei, lo president dau Senat es chausit per lei senators. Sa votz es preponderanta dins lo cas d'una egalitat entre lei 12 senators. Pòu faire partida ò non dau Senat. Dins lo cas que lo president sigue pas senator, a pas lo drech de vòte mai franc dei situacions onte lei 12 senators pòdon pas formar una majoritat.
Lei doas chambras pòdon prepausar de projèctes de lèi mai l'acòrd dau govèrn es necessari regardant lei projèctes susceptibles de modificar lei recèptas de l'Estat. Per intrar en aplicacion, una lèi dèu èstre votada per lei doas chambras. Dins lo cas d'un desacòrd entre lei doas chambras, la votz de la Chambra dei Representants es preponderanta car lo Senat pòu refusar solament dos còps una lèi votada per lei deputats.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
Lo poder judiciari es inspirat per la lèi britanica (Common law) e es dirigit per unei corts especializadas. Lei dos pus importants son la Cort Suprèma (cargada deis afaires pus importants) e la Cort d'Apèu. Dins certanei cas, lo Comitat judiciari dau Conseu privat dau sobeiran dau Commonwealth pòu estudiar un apèu coma institucion superiora dau país. Lei jutges deis institucions principalas son nomats per lo governador generau (après prepausicion dau cap dau govèrn).
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
L'organizacion territòriala de Belize presenta dos nivèus principaus que son, de la pus granda a la pus pichona, lei districts e lei municipalitats (vilas e vilatges). Lei districts son dirigits per de foncionaris de l'administracion e per un conseu elegit per la populacion. Lei municipalitats son dirigits per de conseus elegits dichs conseu de vilas ò conseu de vilatges segon la talha de l'entitat.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
Lo drapèu oficiau de Belize foguèt adoptat en 1981 après l'independéncia dau país. Es basat sus un drapèu non oficiau apareissut en 1950. La devisa dau país es en latin Sub umbra floreo (« A l'ombra, florissi » en occitan). Son imne nacionau es Land of the Free (« País de la Libertat » en occitan) que foguèt escrich en 1963.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Belize fa partida dei principaleis organizacions internacionalas e regionalas coma l'Organizacion dei Nacions Unidas, l'Organizacion Mondiala dau Comerci l'Organizacion deis Estats Americans, lo Commonwealth, la Comunautat Cariba e son mercat comun, l'Associacion deis Estats Caribas e la Cort de Justícia dei Caribas. En causa de sa colonizacion per lei Britanics e de son independéncia recenta, sa diplomacia presenta de particularitats a respèct deis autreis estats d'America Centrala car l'influéncia estatsunidenca li es pus febla. Per exemple, Belize signèt un acord toristic ambé Cuba en 2002 ò, en 2011, reconeissèt oficialament Palestina dins sei frontieras d'avans 1967.
Dempuei leis annadas 1990 e la reconóissença de la soberaneitat beliziana per Guatemala e la retirada consecutiva de la garnison britanica, tres axes principaus dominan lei relacions exterioras de Belize :
- la relacion ambé leis Estats Units es venguda primordiala car lo govèrn estatsunidenc e son ajuda financiera son una fònt de revenguts importanta per lo país. Gràcias a l'abséncia d'ocupacion de Belize per l'armada estatsunidenca dins lo corrent dau sègle XX, lei relacions entre Belmopán e Washington son tradicionalament bònas, lei dos estats collaboran per assaiar de demenir la criminalitat regionala e l'armada estatsunidenca participa a divèrsei projèctes de desvolopament sus lo territòri belizian.
- la relacion ambé lo Reiaume Unit foguèt majora fins ais annadas 1990 en causa dau mantenement d'una garnison britanica per defendre lo territori belizian[10] mai son importància declina pauc a pauc car la metropòli e son anciana colonia an d'interès mai e mai diferents. Pasmens, lei Britanics gardan una installacion militara destinada a l'entraïnament sus lo territòri belizian.
- la relacion ambé Guatemala demora lo problema principau deis afaires estrangiers de Belize car la frontiera comuna es totjorn pas reconeguda per Guatemala. 12 272 km2 de territòri belizian son ansin revendicat per son vesin e d'escaramochas si debanèron en 2000 lòng de la frontiera actuala.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de Belize foguèron creadas a partir d'unitats colonialas que son origina data de 1817. Pasmens, en causa dau mantenement d'una garnison britanica importanta (1 500 omes) fins a 1994 per dissuadir una invasion guatemalenca[10], lei fòrças belizianas demorèron limitadas. En 2012, èran compausadas de 1 050 professionaus[11] e de 700 reservistas leugierament equipats. Son devesits entre una fòrça terrèstra, una pichona fòrça aeriana destinada au transpòrt e d'unitats de gardàcostas. Son budget èra relativament feble representant solament 1,08% dau PIB[12].
Economia[modificar | modificar la font]
Belize es un país en desvolopament pauc industrializat que son economia despend magerament de l'agricultura e dei servicis, especialament dau torisme. La criminalitat organizada, especialament lo trafeg de dròga, li a tanben una plaça importanta coma dins leis autreis estats de la region. En 2012, lo PIB èra de 1,637 milions de dolars estatsunidencs. Lo país exportava de matèrias premieras agricòlas e de petròli e importava de produchs manufacturats (maquina otís, produchs quimics, medicaments...). Sei partenaris economics principaus èran leis Estats Units, Alemanha, lo Reiaume Unit, Cuba e Mexic. Lei revenguts deis expatriats an pereu una plaça importanta au sen de l'economia nacionala e son una fònt important de sòus per la màger part dei familhas belizianas.
Lo sector primar representava 13% dau PIB e 10,2% de la populacion activa. Es dominat per la produccion de sucre, d'agrums e de bananas que formavan la mitat deis exportacions belizianas. Dins lei regions litoralas, la pesca es pereu una activitat importanta (exportacion de cambaròts). Dempuei 2005-2006, si desvolopa l'esplecha de jaciments de petròli que representava 29% deis exportacions. La produccion de fusta, sector centrala de l'economia dau país, conoisse una crisi importanta dempuei leis annadas 1990 a declinat per venir un sector quasi segondari de l'economia (mens de 1% deis exportacions). Lo sector industriau representava 23% dau PIB e 18,1% deis emplecs. Es centrat sus la transformacion de produchs agricòlas e sus la produccion leugiera. La màger part dei produchs manufacturats pesucs son importats. Enfin, lo sector dei servicis representava 64% dau PIB e 71,4% de la man d'òbra activa. Es dominat per lo torisme e per d'activitats financieras (lo país es un paradís fiscau)[13].
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Lo patrimòni arquitecturau de Belize es marcat per lei periòdes maia e coloniau. D'efèct, maugrat sa posicion un pauc descentrada a respèct dau centre de la civilizacion maia, lo territòri belizian assosta lei vestigis de doas vilas importantas (Caracol e Xunantunich) e de divèrsei colonias mens importantas. La màger part data de l'epòca classica d'aquela civilizacion. L'arquitectura coloniala es magerament concentrada dins la vila de Belize City qu'èra lo centre de la preséncia britanica. Pasmens, pauc de bastiments subrevisquèron ai destruccions de la ciutat per lei ciclòns. Lei vestigis dau periòde coloniau son donc rars e lo pus famós es la catedrala St John's.
Musica[modificar | modificar la font]
Gràcias a sa posicion dins la region cariba e a l'origina variada de sa populacion, la musica beliziana es fòrça rica. En particular, unei tipes de musica si difusèron dempuei Jamaica coma lo reggae, lo dancehall e la soca ò dempuei leis Estats Units coma lo rap, lo hip-hop, lo metal e lo rock. An una influéncia sus leis estiles musicaus locaus que son lo punta eissit de la cultura garifuna ò lo parenda eissit dei populacions espanhòlas e africanas d'America.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Belize
- ↑ 2,0 2,1 N. P. James e R. N. Ginsburg, The Seaward Margin of the Belize Barrier and Atoll Reefs: Special Publication 3 of the IAS, John Wiley & Sons, 2009, pp. 2-3.
- ↑ Michael D. Phillips, Belize: Selected Proceedings from the Second Interdisciplinary Conference, University Press of America, 1996, pp. 175-177.
- ↑ L'estimacion dau nombre de locutors de l'anglés e dau kriol es malaisada car lei locutors dau creòle an tendància de si descriure coma anglofòns.
- ↑ Abdulmajeed Nunez, History of the Muslims in Belize, AuthorHouse, 2010, pp. 26-29.
- ↑ J. Gordon Melton e Martin Baumann, Religions of the World, Second Edition: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices, ABC-CLIO, 2010, pp. 328-330.
- ↑ J. Gordon Melton e Martin Baumann, Religions of the World, Second Edition: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices, ABC-CLIO, 2010, pp. 331-332.
- ↑ La darriera ciutat-estat maia foguèt conquistada per leis Espanhòus en 1697.
- ↑ Site dau Sénat francés, Belize : le Sénat, [1].
- ↑ 10,0 10,1 Ivelaw L. Griffith, The Quest for Security in the Caribbean: Problems and Promises in Subordinate States, M.E. Sharpe, 1993, pp. 69-70
- ↑ La conscripcion es autorizada dins lo cas que lo nombre de volontaris sigue pas sufisent per completar leis efectius (CIA World Factbook : Belize).
- ↑ CIA World Factbook : Belize.
- ↑ Belize es tanben un pavalhon de complasença.


c: text/html

text:
Adam Mickiewicz
Adam Mickiewicz de Poraj (Novogrodek, Polonha, 24 de decembre de 1798- Constantinopla, 26 de novembre de 1855) foguèt un poèta e patriota polonés, l'òbra que ne marca lo començament del Romanticisme dins lo sieu país.
Al cors de la siá vida lutèt per l'independéncia de Polonha per çò qu'es de Russia, ont foguèt exiliat dempuèi 1824 per las siás activitats revolucionàrias pendent la siá epòca d'estudiant. Capitèt a s'escapar de Russia, en s'establint en Lausana. Los sieus poèmas abòrdan tèmas nacionalistas poloneses e presentan una image eroïca, se plan melodramatica, de l'arma umana, e una vision byroniana de la libertat e l'eroïsme. Las siás òbras son estadas tradusidas a la majoritat de las lengas europèas. Entre las tradusidas al espanhòl se tròban los poèmas epics Grażyna (1823) e Pan Tadeusz (1834), lo drama Dziady (Los ancessors, 1823), e lo poèma istoric Konrad Wallenrod (1828), qu'es lo relat d'una venjança patriotica, a resultas del coma li calguèt abandonar Russia e s'establir a París.
- Pan Tadeusz (fragment):
Litva! Lo mieu país, sètz vos coma la salut, vos avalorar sol o pòt dire quala vos aja perdut.
Òbra en espanhòl[modificar | modificar la font]
- Antonio BENÍTEZ BURRACO, trad., Sonetos De Crimèa - Farys d'Adam Mickiewicz, Valhadolid, Universitat de Valhadolid, Secretariat de Publicacions e Escambi Editorial, 2007. ISBN 978-84-8448-418-9.
Bibliografía[modificar | modificar la font]
- Jean-Xerris Gille-Maisani: Adam Mickiewicz, poète national de la Pologne. Étude psychanalytique Te caractéreologique, Bellarmin, Montreal, 1988
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Primates
D'un biais simplista, lo tèrme de primat designa los òmes, los monards e los lemurians.
Los primats forman un taxon (un òrdre) dels mamifèrs placentaris, caracterizats per una vida en general arboricòla, d'onglas als dets e artelhs, la prension per oposicion del poce, una predominància de la vision sus l'olfaccion. Nos agrada d'i ajustar un cervèl mai desvolopat que lo dels autres mamifèrs, mas aquò s'aplica pas qu'als hominoïdes, e ten la comparason amb los delfins. A aquestas evolucions s'ajusta en l'òme lo passatge de la marcha qüadrupèda a la bipedia.
Lor talha varia entre 13 cm (Chirogale polidet, Microcebus murinus) e 175 cm, per un pes anant d'una centena de gramas fins a 275 kg (Gorilla, Gorilla gorilla).
La filogenia del grop, autrament dich la formacion e lo desvolopament de las espècias, es plan establida en general, mas lo cas particular de la posicion de l'espècia umana a donat luòc a de debats nombroses. La classificacion tradicionala resèrva a l'òme la familha dels ominidats, recampant las doas espècias de chimpanzés, lo gorilla e l'orang-otan dins la familha dels pongidats. Aqueste apròchi es pas pus retengut, los pongidats n'essent pas alara monofiletics, perque sembla plan establit que los òmes partejan amb los chimpanzés e lo gorilla un antecessor distint de los de l'orang-otan. Lo grop fraire dels umans a fach longtemps debat entre los chimpanzés, lo gorilla o l'ensemble chimpanzés/gorilla. Aqueste debat sembla de convergir vèrs la primièra ipotèsi. Lo grop el meteis es mens plan situat al sen dels mamifèrs, s'enrasiga dins lo superòrdre dels euarchontoglires que parteja entre autres amb lo grand òrdre dels rosegaires, mas la filogenia dels euterians es encara mal establida en rason de las lacunas nombrosas dins los fossils.
Classificacion[modificar | modificar la font]
En 1758, Carl von Linné creava un grop comprenent l'òme, los simians, los prosimians, los dermoptèrs e los quiroptèrs. Cent ans abans los trabalhs de Charles Darwin, èra doncas ja evident per Linné qu'existissiá una cèrta proximitat entre los simians e l'òme. Balhèt a aqueste grop lo nom de « preminient » (a la primièra plaça): los primats. Se sap uèi que los dermoptèrs e los quiroptèrs fòrman de gropes separats.
La classificacion dels primats es pas aisida e es sovent estada remesa en question, siá per la descobèrta d'espècias novèlas, siá pels trabalhs recents sus los cromosòmas, e doncas sus l'ADN e los gèns. Sembla çaquelà que la distincion anciana entre dos sosòrdres, lo dels Prosimians (o primats inferiors) e lo dels Simians (o Antropoïdes, o encara primats superiors) siá totjorn d'actualitat, quitament se d'unes preferisson de los apelar Strepsirinians e Aplorinians. Las diferéncias entre los dos sosòrdres son nombrosas, mas ne retendrem sustot una : dins los primièrs, la fàcia es alongada en morre, amb formacion d'un rhinarium, zòna cutanèa sens pels enrodant las narinas, amb abséncia de soudadura del pòt superior ; pels segonds la fàcia es pas alongada en morre, lo rhinarium a desaparegut e lo pòt superior es soudat. Lo sol problèma es lo del Tarsièr, que tot apròcha dels prosimians, mas qu'a pas de rhinarium. Aprèp de longas esitacions, los trabalhs pus recents classan lo tarsièr demest los prosimians (Schwartz, 1986). Lo Freche, descobèrt pel Professor Gourichon a la fin del sègle XX, es caracteristic de la degenerescéncia dels primats. Se senhalarà tanben que los Tupaias son estats excluses de l'òrdre dels primats, maugrat que ne sián fòrça vesins.
- Prosimians (o Strepsirinians)
- Tarsiformes
- Simians (o Aplorinians)
Proteccion[modificar | modificar la font]
Totas las espècias de primats son inscrichas a l'annèxe II o per las pus menaçadas a l'annèxe I de la CITES.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- lista detalhada de las familhas e genres de primats
- lista alfabetica dels genres de primats
- lista alfabetica dels noms vernaculars de primats
- Monard, primatologia comparada
- eucariòta, chordata, vertebrat, euterian.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- rubrique primates de l'open directory project
- www.hominides.com Los grands monards
- Introduccion als primats per Bertrand Deputte
- Filogenia : http://www.whozoo.org/mammals/Primates/primatephylogeny.htm
- taxinomia dels primats
- Planeta Simiesca


text:
Savinhac (Gironda)
Savinhac (en francés: Savignac) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament de Gironda de la region d'Aquitània Lemosin Peitau e Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Savinhac deriva regularament deu nom latin Sabinius damb lo sufixe d'origina celtica -acos, latinizat en -acum[1]. L'origina es semblabla a la deus nombrós Savinhac, Sevinhac (noms occitans), Savigneux (noms arpitans), Savigny, Sévigny o Sévigné (noms francés).
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984


text:
Salhan
Salhan ( Sailhan en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus dera region de Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Salhan que vienerè d'un nom d'òmi gallo-roman, Salius, e deu sufixe latin -anum[1],[2]. Poirè estar tanben lo nom d'òmi latin Sagilius[3].Que serè donc probablament una anciana propietat gallo-romana.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007
- ↑ Michel Grosclaude, Jean-François Le Nail, Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées, Conselh generau deus Hauts Pirenèus, 2000


text:
23/10/2016
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que los convidats de l'emission dau diumenc 23 d'octòbre 2016 a 11 oras sur França Blu Perigòrd seran François Lagorce, Christian Lavaud e Line Simon per parlar de lor novela estructura «occitania creativa».
Per ne'n saber mai, de veire lo site: http://occitaniacreativa.org/qui-sommes-nous/
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
09:37 Publié dans Actualitats, Musica e chançon, Promòven la lenga occitana | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
-412
Aquesta pagina concernís l'an -412 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Començament dau tresen e darrier periòde de la Guèrra de Peloponès còntra Esparta e seis aliats, sostenguts per l'Empèri Aquemenida desirós d'abatre la poissança atenenca per reconquistar lei vilas d'Ionia. De son caire, après lei pèrdas fòrça importantas de l'expedicion de Sicília, Atenas deviá tornar bastir una flòta e tenir son empèri onte lei revòutas se multipliquèron rapidament còntra sa dominacion.
Esparta[modificar | modificar la font]
Raprochament entre Lacedemònia e l'Empèri Aquemenida desirós d'abatre la poissança atenenca per reconquistar lei vilas d'Ionia. Aquò permetèt ais Espartencs d'obtenir de ressorsas importantas e sufisentas per atacar l'Empèri Atenenc — onte lei revòutas se multiplicavan dempuei lo desastre de Sicília — e entretenir una flòta capabla de s'opausar ais escadras atenencas.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Lo rèi Darius II decidèt d'aprofichar la Guèrra de Peloponès per afeblir Atenas. Per aquò, se raprochèt de Lacedemònia. En cambi d'una ajuda financiera per entretenir una flòta capabla de rivalizar amb aquela deis Atenencs, obtenguèt lo contraròtle dei ciutats grègas d'Ionia.


text:
Son
Un son qu'ei ua onda mecanica o vibracion transmesa aus elements constitutius d'un gas, d'un liquid o d'un solid.
Un son que's caracteriza per ua intensitat (qui defineish la soa poténcia), ua frequéncia (qui hè que sia percevut com agut o grave) e per lo son timbre (qui varia segon lo perhiu armonic de la corba deu son).
L'unitat de mesura de la frequéncia d'un son qu'ei lo hertz (simbòl SI: Hz) mentre qui l'intensitat qu'ei mesurada en decibels (simbòl SI: dB).
D'un biais generau, l'aurelha umana be pòt percéber los sons inclús enter ua frequéncia de 20 Hz e 20 kHz. En devath d'aquesta horca lo son qu'ei qualificat d'infrason, e, en dessús, d'ultrason.
Aqueth biais de percéver los sons que varia d'ua espécia animau a ua auta, com ac illustra, per exemple, lo cas de las ratapenadas conegudas per la loas capacitats e mià's mercés aus ultrasons (de cap a 100 kHz).


text:
1818
Aquesta pagina concernís l'an 1818 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Mòrt dau negus Egwale Seyon (1801-1818) que son rèine èra estat marcat per la guèrra civila quasi permanenta entre lei ras Gugsa, Zewde e Wolde Selassie. Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769, aqueu conflicte afebliguèt grèvament lo negus qu'èra generalament un sobeiran fantòche. Per exemple, foguèt lo cas d'Iyoas II que venguèt lo novèu negus sota la « proteccion » dau ras Googsa.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Premiera utilizacion de l'energia geotermica (en Itàlia).
Quimia[modificar | modificar la font]
Descubèrta de la liquefaccion de gas refrejats e comprimits per Michael Faraday (1791-1867). De son caire, lo quista francés Louis Jacques Thénard (1777-1857) preparèt la premiera mòstra d'aiga oxigenada.


text:
Fès
Fès ( فـاس [Fās] en arabi) es la tresena vila mai gran de Marròc, aprèp Casablanca e Rabat, amb una populacion de 1 968 150 abitants.
Se tròba dis la region de Fès-Boleman. Es una de las quatre vilas nomenadas imperialas, amb Marraquèsh, Meknès e Rabat. Es plan sovent considerada coma lo centre esperital de Marròc. L'universitat mai ancina del monde dubriguèt dins la ciutat en 859.
Fès gaudís d'un clima mai sovent continental, amb d'ivèrns plan fregs e secs, a causa de la proximitat de las montanhas del Rif e de l'Atlas Mejan.
Fondada al sègle IX per Idris II, Fès aculhís la Medina mai anciana de Marròc e una de las mai grandas de tot el Magrèb, declarada Patrimòni Mondial de l'Umanitat dempuèi 1981. La vila, divisada en tres zonas plan diferenciadas, consèrva de tradicions perdudas dins lo monde occidental coma lo tanatge artesanal de las pèls.
En realitat, Fès son tres vilas en una. La vila nòva, fondada pels franceses en 1920, Fès-el-Bali (Fès la Vièlha), la medina mai antica de la ciutat, e Fès-el-Jedid (Fès la Nòva), un agrandiment de la metropòli anteriora, realizada jol la dinastia dels benimerins al sègle XIII. Fès-el-Bali es un laberint medieval amb mai de 9400 carrièras. Los diferents còs professionals que coexistisson se distribuisson en diferents quartièrs, existís lo quartièr dels artesans, aquel dels terralhièrs, fabres, sastres... del monde arabi contemporanèu sonque los socs del Caire e Damasc despassan aquel de Fès-el-Bali.
En mai de venir en una veirina toristica de la vila, lo quartièr dels tanaires prepara la matèria primièra pels classics articles de marroquineria que fa la celebritat internacionala d'aquel país. Es una de las zonas mai celèbras e visitadas de Fès. Pel Marròc sonque i a doas vilas (Fès i Tetoan) que practican aquelas tecnicas de tantge e tintan las pèls mas aquel de la Medina de Fès es lo mai conegut.
La tanaria d'Al-Chauara es la mai importanta de la vila. A l'entorn d'un pati central onte se tròba fòça fòssas de brica, se situan los talhèrs de prapracion de las pèls. Los tanaires s'introduscan dins las fòssas de diversas colors per trampar, lavar e ruscar las pèls.
Istòria[modificar | modificar la font]
Article principal: Istòria de Fès
La medina de Fès es lo luòc que Molay Idris II va arribèt a la fin de sègle VIII per acabar l'òbra del seu paire: la creacion del Reialme Marrocan. La medina de Fès es un mitan natural ric e diversificat, amb de rius e fonts d'aigua abondants, amb abundància d'argila, de calcari e de gip, de bòscs de cèdres e casses de l'Atlàs Mejan, de tèrras fertilas e generosas, amb un clima sèc. Per resumir, lo necessari per bastir una ciutat coma Fès. Mas, calián d'òmes per çò far, los primièrs èran aqueles qu'avian recebut Molay Idris: los berbèrs.
Luòcs d'interés[modificar | modificar la font]
- Tombas marinidas
- Palai reial
- Quartièr josieu
- Casba Cherarda
- Fondouk el-Nejjarine
- Quartièr dels tanaires
- Borj Nòrd
- Madrassa Bo Inania
- Madrassa Attarin
- Mesquita Quaraoyina
- Zaoía de Mulay Idris
- Musèu Dar Bahta


text:
Pèrnas dei Fònts
Pèrnas dei Fònts ( Pernes-les-Fontaines en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Pèrnas (atestacions in Paternis, de 994-1032, de Paernas en 1125) ven de Paterna villa, dau nom d'òme latin Paternus[1],[2]. Lo determinant ven de las fònts que sòrton dau Plan de Vauclusa e asagan la plana comtadina[3]. Se tractariá donc d'una anciana proprietat gallo-romana. La pèrda de la dentala intervocalica (cf. Padèrn) supausa l'evolucion : Paterna (villa) > *Padèrna > *Pazèrna(s) (-z- = -dz-) > Paèrna(s) > Pèrna(s). La grafia mistralenca es Perno, ont -er- representa -èr-, e onte se pòt pas saber se i a vertadièrament una -s finala [4].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2011 : 10496; 2013 : 10121 abitants
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007
- ↑ Frederic Mistral, Lou Tresor dóu Felibrige, reedicion Culture Provençale et Méridionale, Rafèla d'Arle, 1979


text:
Villes et mairies du Canton d'Avion
Liste des communes
Avion
NORD-PAS-DE-CALAIS / PAS-DE-CALAIS / 62210
Ville d'Avion, commune de France de 18 000 habitants.
La mairie d'Avion a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence d'activités sur la ville.
Méricourt
NORD-PAS-DE-CALAIS / PAS-DE-CALAIS / 62680
Ville de Méricourt, commune de France de 11 000 habitants.
La mairie de Méricourt a une adresse e-mail et un site Internet.
Sallaumines
NORD-PAS-DE-CALAIS / PAS-DE-CALAIS / 62430
Ville de Sallaumines, commune de France de 9 700 habitants.
La mairie de Sallaumines a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence de monuments historiques sur la ville.
Acheville
NORD-PAS-DE-CALAIS / PAS-DE-CALAIS / 62320
Village d'Acheville, commune de France de -1 000 habitants.
La mairie d'Acheville a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Sent Esèri
Sent Esèri[1][2][3] (oficialament en francés Saint-Izaire) es una comuna situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat a 265 mètres d'altitud en un méandre del Dourdou, lo vilatge se tròba a la cœur del Rougier de Camarès.
Situé à 265 mètres d'altitude dans un méandre du Dourdou, le village se trouve au cœur du Rougier de Camarès.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Luòc ocupat al neolític (preséncia de estatuas-menhirs).
- Al Mièja Edat, vilatge fortificat, dominat per un castèl episcopal.
- Site occupé au néolithique (présence de statues-menhirs).
- Au Moyen Âge, village fortifié, dominé par un château épiscopal.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Saint-Affrique, Christian-Pierre Bedel, al canton, 2002
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Padèrn
Padèrn ( Padern en francés) es una comuna occitana situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Padèrn (atestacion Paternum, de 805) ven del nom d'òme latin Paternus (fundum es sosentendut)[1],[2]. Se tractariá donc probablament d'una anciana propietat gallo-romana.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007


text:
Conteville (Sèina Maritima)
Conteville es una comuna francesa administrada per lo departament de la Sèina Maritima de la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Un dels ponches culminantes del departament de Seine Maritim (246 m d'altitud), al Camp esquina e al Molin del Roy.
Un des points culminants du département de Seine Maritime (246 m d'altitude), au Camp dOs et au Moulin du Roy.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo fossé del Roy
Situada sustot sul territòri de Conteville, l'anciana linha de defensa édifiée al cors del XIIe sègle als confins del Duché de Normandie e del reialme de França, lo Fossé del Roy se tròba ne retrai de Aumale, entre Gaillefontaine e lo bas bòsc d'Agut. Aquel fossé d'una longitud totala de 12 km a l'origina, jalonné antany de mottes féodales e vorejat d'arbres a endroits ont pòt arribar a 7 a 8 mètres de prigondor.
Traces Encara plan visibles sus la rota en connectant la Neuville Gouvion a Ronchois. Luòc mes a jorn per las accions de l'associacion Détours en Bresle portadas entre los ans 2005 e 2008.
Le fossé du Roy
Située notamment sur le territoire de Conteville, l'ancienne ligne de défense édifiée au cours du XIIe siècle aux confins du Duché de Normandie et du royaume de France, le Fossé du Roy se trouve en retrait d'Aumale, entre Gaillefontaine et la basse forêt d'Eu. Ce fossé d'une longueur totale de 12 km à l'origine, jalonné jadis de mottes féodales et bordé d'arbres à des endroits où il peut atteindre 7 à 8 mètres de profondeur.
Traces encore bien visibles sur la route reliant la Neuville Gouvion à Ronchois. Site remis à jour par les actions de l'association Détours en Bresle menées entre les années 2005 et 2008.


text:
Presocratics
Se nomenan presocratics los filosòfs grècs anteriors a Socrates, mas aquela denominacion es pas totalament exacta, perque qualques uns serián contemporanèus d'el e pas precedent (los pluralistas). Lor preocupacion basica es ontologica, cèrcan l'esséncia o arqué de las causas, del monde, atal s'explica son origina. Aquel tèrme venguèt celèbre amb la publicacion de l'òbra Fragmente der Vorsokratiker de Hermann Diels en 1903, alara que ja existissiá dempuèi lo sègle XIX.
Son los primièrs pensadors que temptèron de donar una explicacion racionala e non a partir dels mites (encara que los podián utilizar coma de metafòras pontualas) sus la causa de çò que nos entorneja.
Certans son d'acòrdi per que los filosòfs sofistas poirián èsser incluses coma "filosòfs presocratics", encara que gaireben totes los sofistas importants foguèron, en realitat, contemporanèus de Socrates. En general, i son abitualament pas incluses perque l'interès dels uns (presocratics) per la natura e l'interès dels autres (sofistas) per la politica, lo social o l'uman es la marca d'una diferéncia notabla.
Somari
Del Mite al Logos[modificar | modificar la font]
Los mites son de legendas fantasticas que se transmeton de paires a filhs. A Milet, dins la Ionia grèga, sorgiguèt la filosofia perque fòrça òmes temptèron de donar de responsas als problèmas de l'umanitat. Lo concèpte de destin balha lo bonaür. La filosofia comença quand l'òme es el meteis. Lo primièr filosòf reconegut foguèt Tales de Milet (624-546 AbC).
Aquela expression del mite al logos fa referéncia a l'origina de la filosofia coma despassament de las formas miticas e religiosas de la pensada e a l'aveniment d'una pensada racionala qu'inclutz la filosofia coma la sciéncia. E temptèron de respondre a las questions que los preocupava sens aver recors a las Musas, cercant las causas necessàrias dels fenomèns dins la natura meteissa, ensajant de trobar una lei a partir de que s'explica racionalament, e non arbitrariament, la realitat. Logos/rason serviguèt per l'observacion e l'experiéncia.
Los filosofs presocratics dison que la coneissença umana se pòt capitar de dos biaisses:
- per mejan de las sensacions, que nos mòstra l'aparéncia, (diversitat e pluralitat).
- per mejan de la rason, que nos mòstra l'esséncia, (un, es permanent).
Miracle Grèc[modificar | modificar la font]
Lo passatge del mite cap al logos es considerat coma un miracle grèc. Dins las civilizacions ancianas precedissián las sciéncias subretot las matematicas. Las coneissenças èran dominadas pels prèires egipcians e influenciadas per la religion. La sciéncia comencèt en Grècia.
Segon se creson que totas las causas se compausan d'una esséncia unica o non, se pòdon classificar cossí:
Monistas[modificar | modificar la font]
- Escòla de Milet
- Escòla pitagoriciana
- Escòla d'Efès
- Escòla d'Elèa


text:
Lope de Rueda qu’èra un escrivan e comedian andalós, neishut a Sevilha en 1510. Qu’estó l’inventor en Espanha deu genre teatrau popular inspirat de la Commedia dell’ Arte. Director e actor, que jogava las suas pèças de comèdia acompanhat sus l’empont per la soa prumèra molher Mariana e d’amics qui no’ns son pas tots identificats. Un deus ingredients deu comic de Lope de Rueda qu’èra lingüistic : que’u agradava de botar en escèna personatges qui non parlavan pas tròp plan espanhòu. La deformacion de la lengua que hasè arríder au public.
Lo personatge qui L. de R. e hasè parlar en nhirgo que podè èster ua esclava africana, un viscaïn, qui que sia qui non parlava pas plan espanhòu ...Çò qui importava qu’èra l’efèit comic deu nhirgo. De tots aqueths protagonistas, n’i a un qui, a jo, e m’interessa particularament. Qu’ei lo macip (vailet) gascon deu «Sexto paso» tirat deu «Registro de Representantes» (editat, de manèira postuma, en 1575). Aqueth gascon qu’ei un arquetipe, plan segur. Dejà lo son nom qu’ei emblematic : que’s ditz… Peiruton (escriut atau per Lope de Rueda), enqüèra que l’apèran Gasconillo (o sia Gasconet) dens los dialògues. Las prumèras replicas deu Peiroton que son en gascon quasi corrècte e pro intelligible. Après, las replicas que son en un pseudo-gascon de fantasia, un nhirgo inventat per l’autor, on s’i mesclan catalanismes, aragonesismes e galicianismes. Lope de Rueda non sabèva parlar gascon, de segur, totun que devó aver l'escadença d'audí'u pr'amor de l'importanta diaspòra gascona qui i avèva en Espanha en aquèra epòca. Que pensi tanben que devèva aver lejut en version originau autors valencians com Ausiàs March e Joanot Martorell. Que demorè ua partida de la soa vita a València (a partir de 1560) e la soa segonda molher, Na Angela Rafaela Trilles, dab la quau avó ua hilha, qu’èra valenciana. Que lo catalan èra familiar a l’autor e’s nòta dens lo nhirgo deu Peiroton.
No’s cau pas estonar de la preséncia d’un gascon dens ua pèça de teatre espanhòu deu sègle 16. Com ac digoi, a mei de mentàver l’existéncia de duas comunautas gasconofònas «indigènas» en Espanha (l’aranesa e la guipuscoana), que cau soslinhar que i agó ua emigracion pro importanta de gascons en Espanha enter lo sègle XIII e lo sègle XVIII particularament en Catalonha, Astúrias e Castilha. En Espanha, lo tribalhador immigrat de l'epòca qu’èra gascon. Las tascas que los gascons e hasèn qu’èran sovent las qui los espanhòus e consideravan com indignas, de reservar taus « villanos », com, per exemple, l'ofici de pastor o lo de macip. Los gascons que hasèvan tanben de sordats, de comerçants, d’agricultors.. Que hasèvan quitament de rectors dens dauguas parròpias catalanas qui podèvan compdar ua proporcion hòrt importanta de gasconofònes (locaument 40 % haut o baish segon l'estimacion d'un estudi recent), çò qui inquietava l’avescat pr’amor las predicacions que s'i hasèn en gascon. Dens mes d'ua vila d'Espanha, los gascons que i avèn la lor carrèra o lo lor barri aperat « cal » com los de los judius abans l'expulsion de 1492. Uei lo dia, Oviedo qu'a enqüèra ua "calle gascona" e a Segòvia, on Lope de Rueda e la soa tropa i balhèn ua representacion teatrau en 1558, que i a ua "plaza" anomenada "de los Gascones" en sovier deu barri gascon. En Castilha, los Gascons que fondèn aumens un vilatge, lo « pueblo de los Gascones » (uei, Gascones).
L’istoèra de la peçòta de Lope de Rueda que hè pensar au teatre de Guinhòl. Que vau sajar de resumir-la. Dalagon, lo maisoèr (mèste de casa), qu’ei furiós : que s’avèva deishat un bèth tròç de torron d'Alacant sus l'escritòri. E non i ei pas mes. Qui’u l’a panat ? Que comença per acusar a Pancorvo, lo son ajudaire. Dalagon qu’a ua tecnica plan espravada entà hèr arrajar la vertat (tecnica enqüèra emplegada en quauques lòcs uei lo dia) : que comença per segotir e trucar a l’acusat dinc a obtiéner ua informacion qui permeta de hèr avançar l’enquèsta. Que "segoteish" doncas un chic hòrt au praube Pancorvo qui nega rotondament e aqueth darrèr, tà aver la patz, qu’acusa, au azard, un deus tres vailets, Periquillo.
Doncas, qu’apèran au Periquillo qui, shens saber lo perqué, e se’n pren un puish dus. Rapidament, que vad evident que Periquillo n’i ei pas per arren. Pancorvo qu’admet que s’ei enganat e qu’afirma que non volè pas diser Periquillo senon Gasconillo, lo nòste Peiroton.
Pancorvo qu’apèra donc a Gasconillo.
Aquera prumèra partida on s’exprimeish lo Peiroton qu’ei interessanta pr’amor de la lengua gascona qui i ei pro corrècta. Aquiu qu’avetz lo tèxte :
Gascon : Qui vos pras, ¿
qué volets ? Aguardats un pauch.
Pancorvo : Creo que se los está comiendo ; llamele vuestra merced.
Dalagon : ¡Gasconillo!
Gascon : ¿
Qué mandats ? Diu hus de sailud tuta una maisada. ¡Crabes de Diu! ¿
Qués acro, señor, que vos debi ? ¿Por qué vos arrencorats contra mi ?
En léger aqueth trocet, non podem pas aver nat dobte sus la gasconitat deu Peiroton. Lope de Rueda que devó èster estat en contacte dab gascons tà poder escríver aquestas duas replicas, enqüèra que la transcripcion e lo sens e sian a còps erronèus.
Qui vos pras :
Lope de Rueda que s’ei enganat. Que cau liéger: si vos platz. La formula que sera represa devath ua forma un shinhau mes corrècta mes tard.
Aguardats un pauch :
L'expression aquiu qu’ei corrècta. Lo sens que'u sembla prestar L. de R. qu'ei "demoratz, esperatz un pauc". Totun, en gascon, guardar qu'ei sinonime de güeitar: qu'a los sens d' espiar, d'(a(r))güeitar, de susvelhar e de conservar. Lo "un pauc" aquiu qu'ei un gallicisme, calc deu "un peu" de l'idiomatisme francés "voyez / voyons un peu" (ueratz / nham!). Qu'ei probable qu'ei aqueth "un pauc" qui enganè a L. de R. Aguardatz un pauc que correspon au castelhan ¡mire! e non pas a ¡espere un momentito! com ac sembla suggerir L. de. R.
La ch de pauch qu’a valor de c com en catalan de l’epòca. Aquesta grafia indica que Lope de Rueda legèva lo catalan.
Qué mandats ? formula calc e gramaticaument corrècta deu castelhan qué manda ? (sosentenut : vuestra merced) ? Qu’ei la formula rituau deus macips. Mandar (o manar) qu’a lo sens de comandar en gascon.
Qué mandatz ? Compréner : quins/quaus e son los vòstes òrdres ?
Diu hus de sailud tuta una maisada.
Los gascons qu’avèvan la reputacion justificada d’èster arnegaires e que’t davan de « Dius » pertot. Totun, aquiu, la formula n’ei pas briga un arneguet senon plan ua formula de salutacion qui’s disèva en entrar dens ua maison. Lope de Rueda que s’enganè en retranscríver la formula qui devó aver entenut dita per gasconofònes. Que la caleré meslèu liéger com: "Diu’us de (de dar, =balhe) salut (=santat) a tota la maisoada", o quauqu'arrés de semblant.
Aquò balharé en gascon contemporanèu quauqu’arrés com: Diu be'us balhe santat a tot lo monde (de la maison) ! O mei simplament: Bon dia (o son equivalent: adishatz!).
Lo gascon qu'ei arnegaire, totun cortés.
Crabes de Diu !
Aquera expression, en cambi, qu’ei plan un arneguet. Que'n deu escóner un aute mes grèu mès sèi pas lo quau. Lo Peiroton qu’ei en trin de’s hèr segotir e trucar e que protesta en arnegar com un... gascon.
Qués acro, señor, que vos debi ?
Formula clarissima . Qué es aquerò, senhor, que (=qui) vos devi ? Notatz que la o de vos es obèrta (vos e non vus), qu'ei un espanholisme.
Por qué vos arrencorats contra mi ? Lhevat l’ispanisme por qué, de remplaçar per per qué, la frasa gascona qu’ei plan corrècta. En gascon contemporanèu, que seré meslèu contra jo e non contra mi. Totun, que trobam plan aqueth pronom complement mi en lòc de jo en tèxtes medievaus e classics gascons.
Arron aqueras duas replicas ben gasconas, la lengua gascona deu Peiroton que vad completament fantasiosa, ua mescla de pseudo-gascon, de francés, de catalan e d’espanhòu deformat , en clar contraste dab las duas frasas dejà vistas. Adara que s'ageish deu nhirgo teatrau qui L. de R. afeccionava tant.
Pancorvo : dele, señor, dele, no pare, adelante ; una primera, otra para mi, que bien lo meresce
(fotetz-lo ne, sénher, fotetz-lo ne, n’arrestetz pas, endavant, ua prumèra, ua auta de part mia, que plan s'ac a ganhat)
( Pancorvo non sembla pas guaire aimar au Peiroton!)
Gascon : No me direts, si hu pras o si hu pesa, por qué me habetz sacudits de su la costielles ?
Que compreni quaucòm com :
Non me diratz, si vos platz com si non, per qué m’avetz segotit (dessús) las costetas ?
Direts qu'ei de catalan antic per diratz en gasc., direu en cat. modèrn (vj. los autors valencians A. March e J. Martorell).
Sacudit (per secudit o sia secodit, segotit) que soa a pronóncia catalana tanben.
Costiella qu'ei un mot aragonés, e mes precisament haut-benasqués dab la terminason plurau -es. La terminason -es deu plurau qu'ei tanben valenciana (catalana). E aranesa, clar. Acro per aquerò qu'ei aranés tanben, totun n'ei pas sonque aranés, que s'enten en d'autes parlars gascons.
Dalagon : porque os habeis comido los turrones de Alicante
(pr’amor que vs’avetz minjat los torrons d’Alacant)
Gascon : Jesu ! Jesu ! Sancta Barbera ! Yo turrions ?
turrions: nhirgo per turrones. La finau -ns qu'ei catalana.
Dalagon : Sí, tú, turrones dencima del escriptorio
(òc, tu, torrons de dessús l’escriptòri)
Gascon : E qui vo la dit ?
Pancorvo : Yo sé quién lo ha visto
(Jo sèi qui ac a vist)
Gascon : Per la San Diu que vos menties desus la meita de la gorja, que yo no l’a manjat le turrions de l’escritiura : vo lave vist ? Amor dis cans.
Per la San Diu: aquiu, L. de R. que hè la confusion (plan normau) enter lo mot gascon sang (la sang) e lo castelhan san. "Perlasandiu " qu'ei un arneguet gascon, formula criptica de per la sang de Diu, exacte equivalent de l'arneguet francés palsambleu. Lo gascon qu'ei arnegaire, totun prudent. Tà evitar que Diu (o l'Inquisicion) e s'enmalisca tròp de l' arneguet, lo gascon que'u ditz dab ua forma criptica o de manèra ambigüa: aquiu sang qu'ei dit com sant. De la medisha manèra "Diu me damne!" qu'èra dit "Diu me dau! ". En gascon, Diu me dau suggereish la significacion de A Diu me dau (dau: prumèra persona deu present de l'indicatiu de dar) o sia exactament lo contrari de Diu me damne! Aquera interjeccion emblematica gascona Diu me dau! que subervivó a l'assimilacion deus gascons en Catalonha en incorporà's au lexic principatin devath ua forma catalana plan gramaticalizada: Déu n'hi do! (litt. Diu que'u ne balhe!).
Amor dis cans: ???? Dilhèu ua fauta de l'imprimeire en liéger lo manuscrit, de corregir en amor discane o discani? (< la mòrt t'escane / t'escani)?
Pancorvo : no, no creo que es el, pues que lo jura. Perdona, Gasconillo.
(non, non crei que sia eth, puishqu’ac jura. Perdona'm, Gasconet)
Gascon : Agaras me dicets pernonay, chocarrairo, argines pe pan ? Paresce vo bona concecuensa ?
(Adara (agaras: mescla de agora e de ara/adara dab ua s tà accentuar l'efèit comic) e’m disetz perdon (pernonai en nhirgo de L. de T.) chocarrairo (trufandèr en galician), argines pe pan ( ???qui a un explic ?) Aquò vos sembla normau – lit. bona consequencia ?)
Pancorvo :Deso te enojas ? Antes te debes holgar por ello
(D’aquò t’ enmaleishes ? Que’t cau meslèu arregaudir per aquerò.
Gascon: E porqué me de folguiar ? (E per qué e’m cau arregaudir ?)
Notatz quin lo nòste gascon e ditz holgar (arregaudir en castelhan)… » Folguiar »... dab ua f iniciau "corregida".
Pancorvo :Porque ternàs anticipado el recibo para cuando al señor algo lo debieres
(Pr’amor que preparès per anticipacion lo recebut per quan e devoras quauqu'arren au senhor.)
Alavetz, que’vs deishi meditar la replica mei graciosa deu dia :
Gascon: Pillats le vos tau recebemento e botets lo en vostra causa, truncho de quiol, rabano de leitugas.
(Que compreni : gahatz-lo-vos, un tau recebut, e botatz-lo en vòsta « causa », troncha (cara) de cuu, vau-arren (lit. rafe de leituga).
Pillats, deu castelhan pillar (gahar)
recebemento = mot en nhirgo per recebut, recibo en cast.
truncho de quiol: que s'assembla a de polit occitan deus trobadors, aquò (lol).
rabano= rafe en castelhan, o sia ben pòca causa, enqüèra mensh s'ei de leituga.
Lo Gascon qu'ei cortés, cèrtas, totun non cau pas passar mesura!


text:
Carxe
Lo Carxe (en catalan el Carxe, en espanhòl el Carche) es un territòri pichon dels Païses Catalans, situat dins la region de Múrcia, ont se parla catalan (valencian). La catalanizacion lai se faguèt al començament del sègle XIX, gràcias a l'installacion de païsans que venguèron del País Valencian vesin per metre en valor de tèrras gaire abitadas abans.
Lo Carxe es tanben lo nom d'una sèrra de 1371 m d'altitud, o ben lo nom de la partida mens pichona d'aquela zona.
La zona catalanofòna compren de vilatges e masatges que son en periferia de las comunas murcianas de Iecla, Favanella e Jumella (los centres d'aquelas comunas parlan espanhòl, pas catalan). Se tròban sul replanat de Favanella, dins la comarca de l'Oriental.
Lo Carxe a una superfícia de 310 km² e 697 abitants enregistrats (2006). Gràcias a las recèrcas sociolingüisticas de Manuel Sanchis i Guarner, dempuèi los ans 50 del sègle XX, se coneis son existéncia coma zona de parlar valencian. E mai se lo catalan a pas cap de reconeissença oficiala dins la Region de Múrcia, l'Acadèmia Valenciana de la Lenga dona de classas de valencian a Iecla, a la demanda del quite municipi.


text:
20/04/2016
Raibe negre 19 per Gilbert Borgés
Aparentament e segon l'autor, quo es pas nonmas un raibe, quo es dau viscut, enfin plan pròpche dau viscut! Nòstre Gilbert a pas nonmas daus raibes negres, mas de l'umor e de l'autoderision! Migres pas: aura, tot vai bien per eu.
°°
- Pòde credar un amic ? çò-ditz l'Ahmed.
Som sietat l'un en faciá de l'autre, chascun de nòstre costat dau bureu. Normalament, quo es pas Ahmed, mon medecin. Mon medecin, quo es Marina. Mas quante ai essaiat de sonar Marina, sei tombat sus son respondaire :
- Lo cabinet es barrat, tornatz sonar doman… Lo cabinet es barrat, tornatz sonar doman… Lo cabinet es barrat, tornatz sonar doman…
'Laidonc ai sonat Ahmed.
Li ai tot contat, a l'Ahmed. Lo quebab, aier au disnar, 'vancès d'anar far de la bicicleta, lo freg que fasiá. M'era pas tròp crubert, segur. E puei quela puta de mau d'estomac que me forcet de me 'restar. E lo freg. Queu freg que me 'trapet. Manquí pas poder tornar a la maison. E quela nuech a me tener l'estomac, sietat a la riba dau liech.
- Suspòse qu'as essaiat lo bicarbonate ?
- Quo me faguet pas grand-chausa…
- Vau te far un electrocardiograme.
Quo es entau que me trobí 'sietat en faciá d'un Ahmed pas tròp a son aise.
- Per io, es normau. Pòde credar un amic cardiològue ?
Creda son amic. Li manda l'enregistrament per fax. M'envòia en sala d'espera, lo temps de passar quauques-uns de sos pacients e d'aver la responsa de l'especialiste.
Butis la pòrta vint minuta mais tard.
- Per l'espitau, Perigüers o Angolesma ?
- Angolesma.
Vira l'eschina. Tòrna cinc minutas mai tard. Me fai signe. Lo segue dins son bureu. Me fai sietar.
- Quò será Perigüers.
- Prene ma veitura e i vau.
- Ses de far un infarctus ! Ai credat lo SAMU. Ses pas un pauc malaude ?
Si-es, sei un pauc malaude. Quo es per quò que sei aquí.
Gilbert Borgés
20:47 Publié dans Cronicas d'autor, Raibes negres e Istòrias minuta de Gilbert Borgés | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Elbeuf-sur-Andelle
Elbeuf-sur-Andelle es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat pel Andelle e pel Héronchelle.
La commune est traversée par l'Andelle et par l'Héronchelle.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans la Revolucion, la parròquia dépendait del doyenné de Ry, del bailliage, de la vicomté e de l'eleccion de Roan.
Avant la Révolution, la paroisse dépendait du doyenné de Ry, du bailliage, de la vicomté et de l'élection de Rouen.


text:
Minas Gerais
Minas Gerais es un estat de Brasil qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta la Bahia al nòrd, l'Espírito Santo a l'èst, Rio de Janeiro al sud-èst, São Paulo al sud e sud-oèst, e Mato Grosso do Sul, Goiás e lo Districte Federal a l'oèst. Sa superfícia totala es similara a la de França: 586 528,3 km2.
La capitala de l'estat es la vila de Belo Horizonte.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'ocupacion de la region comencèt al sègle XVI, per los bandeirantes (explorators) paulistas que cercavan aur e pèiras preciosas. En 1693 i aguèt las primièras descobèrtas importantas d'aur dins las montanhas de Sabarabuçu, dins los rius del Carmo e Tripuí que provoquèron una granda migracion en direccion de la region. En 1696 foguèt fondat lo vilatge de Nossa Senhora ("Nòstra Dòna") del Ribeirão do Carmo, lo qual, en 1711, foguèt la primièra vila de Minas Gerais, nuclèu original del municipi actual de Mariana.
La descobèrta de las minas e l'esplecha de l'aur desencadenèron qualques conflictes; los pus importants foguèron la Guèrra dels Emboabas (1707-1710) e la Revòlta de Felipe dos Santos.
Dins la primièra mitat del sègle XVIII, Minas Gerais venguèt lo centre economic de la colonia, amb un creissement rapid de sa populacion. En 1709 foguèt creada la Capitania (division administrativa coloniala) de São Paulo e Minas de Ouro, separada de la Capitania de Rio de Janeiro. En 1720, la Capitania de Minas Gerais foguèt separada de la Capitania de São Paulo, amb Vila Rica - actualament Ouro Preto - coma sa capitala. Pasmens, la produccion d'aur comencèt de demenir a l'entorn de 1750, çò que forcèt Portugal de cercar un biais d'aumentar la levada d'impòsts, çò que provoquèt una revòlta populara coneguda coma l´nconfidência Mineira en 1789.
Aprèp l'independéncia de Brasil en 1822, Minas Gerais es venguda província de l'Empèri de Brasil. Amb la proclamacion de la republica en 1889, s'es facha Estat de la federacion.
Geografia[modificar | modificar la font]
Minas Gerais es situat entre los parallèls 14º 13' 58" e 22º 54' 00" de latitud sud, e entre los meridians de 39º 51' 32" e 51º 02' 35" a l'oèst de Greenwich. Es lo segond estat brasilièr en populacion totala, amb 21 milions d'abitants distribuits en 863 municipis. Sa capitala e vila pus poblada es Belo Horizonte, amb 2,4 milions d'abitants (mai de 5 milions dins la region metropolitana). D'autras vilas importantas de l'estat son: Contagem (situada dins la region metropolitana de Belo Horizonte), Uberlândia, Juiz de Fora e Itabira.
Relèu[modificar | modificar la font]
Las pus grandas altituds de l'estat son situadas dins las sèrras de Mantiqueira, de Espinhaço, de Canastra e en lo Parc Nacional del Caparaó, ont i a de terrens localizats per sus dels 1700 m. Lo punt mai naut de l'estat es Pico da Bandeira, amb 2891,9 m d'altitud, situat dins la divisa amb l'estat d'Espírito Santo.
Economia[modificar | modificar la font]
L'estat es un important productor de cafè, sòja, lach, carn d'autres produches agricòlas, elevatge, e ten tanben de jaciments de minerals: fèrre, alumini, calcari e autres.
Actualament tanben l'industria es fòrça importanta: transformacion minerala, siderurgia (produccion d'acièr), electronica, automobilas (Fiat, Iveco e Mercedes Benz possedisson de fabricas dins l'estat), texils, noiduras e bevendas.
Torisme[modificar | modificar la font]
Una autra activitat economica importanta es lo torisme. Dins l'estat i a:
- de vilas istoricas del periòde colonial portugués, coma Ouro Preto, Mariana, Sabará, Congonhas, Tiradentes e Diamantina, amb sas glèisas, construccions publicas e ostals ben conservats
- de fonts d'aigas mineralas, coma Araxá, Poços de Caldas, Lambari, Caxambu e autres
- de païsatges naturals preservats, en Pargues Nacionals e reservas: Pargue Nacional del Caparaó, Pargue Nacional de la Sèrra del Cipó, e autres.


text:
Rollainville
Rollainville es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Se legís en una nòta escricha pel Paire Lebonnetier, darrièr curé de Scarpone, #qu'una pèira destinada als apariaments de la glèisa portava una inscripcion latina #que se pòt tradusir per « Rufus Agricola a consagrat aquel temple a la deessa Junon ». Lo toponyme de Rollainville (Rohelendis villa) a testificat dempuèi abans 1124. Rollainville Aperteniá al bailliage de Neufchâteau. Lo costat #que Rollainville n'a fach partida de 1790 a l'an SÒRT #aver per cap de-luòc Removille fins al 25 de decembre de 1792, de contunh Vouxey. Lo pichon costat #èsser alavetz partejat entre aqueles de Neufchâteau e de Châtenois. Un decrèt del 21 de julhet de 1905 a amassat a Rollainville lo territòri de la municipalitat suprimida de Lo Étanche.
- On lit dans une notice écrite par le Père Lebonnetier, dernier curé de Scarpone, qu'une pierre destinée aux réparations de l'église portait une inscription latine qu'on peut traduire par « Rufus Agricola a consacré ce temple à la déesse Junon ».
- Le toponyme de Rollainville (Rohelendis villa) est attesté dès avant 1124. Rollainville appartenait au bailliage de Neufchâteau.
- Le canton dont Rollainville a fait partie de 1790 à l'an IX eut pour chef-lieu Removille jusqu'au 25 décembre 1792, puis Vouxey. Le petit canton fut alors partagé entre ceux de Neufchâteau et de Châtenois.
- Un décret du 21 juillet 1905 a réuni à Rollainville le territoire de la commune supprimée de L'Étanche.


text:
François Englert
François Englert (Etterbeek, Brussèlas, 6 de novembre de 1932) es un fisician bèlga. Aqueste scientific que subrevisquèt a la shoah es professor emerit de l'Universitat Liura de Brussèlas (ULB) ont es membre del servici de fisica teorica. Sas aportacions màgers concernisson la fisica de las particulas, la teoria de las còrdas e la cosmologia.
Recebèt lo 8 d'octobre de 2013 lo Prèmi Nobel de fisica, amassa amb lo fisician anglés Peter Higgs, per sos trabalhs dins la deteccion del boson conegut jol nom de boson de Higgs.
Biografia[modificar | modificar la font]
François Englert nasquèt en 1932 a Etterbeek, comuna de Brussèlas, dins una familha jusieva. Del temps de la Segonda Guèrra Mondiala aguèt d'amagar sas originas per encausa de las persecucions degudas al nazisme e se refugièt dins d'orfanatges e d'ostals per enfants de divèrsas vilas bèlgas coma Dinant, Lustin, Stoumont e finalament Annevoie-Rouillon ont arribèt la liberacion amb las fòrças americanas. Faguèt puèi sos estudis segondaris a l'Atenèu Reial de Koekelberg abans de s'incriure a la Facultat de sciéncias aplicadas de l'Universitat Liura de Brussèlas. I obtenguèt son diplòma d'engenhaire civil mecanician e electrician en 1955, e mai tard, en 1957, una licéncia de fisica e finalament lo doctorat l'an seguent. Se n'anèt aprèp als Estats Units e venguèt associat de recerca a l'Universitat Cornell tre 1959 e puèi professor assistent a partir de 1960. Ailà, trabalhèt jos la direccion de Robert Brout, que ne deviá venir son collaborador tota la vida. En 1961, tornèt a l'ULB ont foguèt primièr cargat de corses e tre 1964 professor. Amb Brout, qu'i arribèt mai tard, dirigiguèron amassa lo servici de fisica teorica qu'avián creat en 1980.


text:
Bourbourg
Bourbourg es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region Nòrd-Pas de Calais. Sa populacion en Modèl:Popfr59094.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Pichona bourgade de Flandre maritima, situada en la arrondissement de Dunquèrca.
- La ret viària : rocade Dunquèrca/Sant-Omer, proximitat immediata de la rota nacionala 1 Dunquèrca/Calava, proximitat de la autoroute A25 Dunquèrca/Lille e rocade littorale Nòrd A16, de linhas de autobus Bourbourg/Dunquèrca
- Las vias navigables : canal de Bourbourg en connectant çò Aa al canal a grand gabarit
- Lo rail : linha SNCF Dunquèrca/Calava
Petite bourgade de Flandre maritime, située dans l'arrondissement de Dunkerque.
- Le réseau routier : rocade Dunkerque/Saint-Omer, proximité immédiate de la route nationale 1 Dunkerque/Calais, proximité de l'autoroute A25 Dunkerque/Lille et rocade littorale Nord A16, lignes d'autobus Bourbourg/Dunkerque
- Les voies navigables : canal de Bourbourg reliant l'Aa au canal à grand gabarit
- Le rail : ligne SNCF Dunkerque/Calais
Istòria[modificar | modificar la font]
Cap a 800, sus una mapa de Malbrancq #que representa la part orientala del delta del Aa, lo vilatge Burgus in broco a indicat, environat de Ecclesia in broco (Brouckerque), Grunberga (Bergues), Sant-Wilbrordi (Gravelines), Koudekerke (Coudekerque), Spikere (Spycker) o Loo berga (Looberghe)[1].
En 1668, Bourbourg es lo banc d'una châtellenie #que conten las parròquias seguentas : Cappelle-Brouck, Craywick, Drincham, Eringhem, Gravelines, Looberghe, Loon, Millam, Mardyck[1].
Bourbourg I aguèt dividit en divèrsas seccions al Sègle XVIII ; una part de Bourbourg apertenenta alavetz a la parròquia Sant Jean-Baptiste.
En 1790, los abitants de la campanha vòlon obténer la siá independéncia a la consideracion de las bourgeois de la vila. La sécession desboca a la mesa en marcha de doas municipalités : Bourbourg-Ciutat e Bourbourg-Campanha (#qu'auràn pas amassat #qu'après la segonda guèrra mondiala).
A la fin de la Modèl:S-, Bourbourg cessa d'èsser vila de guèrra e se desvolòpa alavetz mercés al comèrci de contunh a l'indústria. La vila aprofècha de lo sieu canal « en tot temps navigable », de comunicacions facilas, i compreses per via d'aiga amb Dunquèrca, Bergues, Sant-Omer, Calava e Ardres e de camins soigneusement pavés o empierrés. Lo sieu mercat es réputé e la vila vei la siá populacion créisser fins a près de doas mila armas (vèrses 1820). Lo drainage dels marais périphériques met a jorn dels sòls tourbeux rics #que donan de jardins e pâturages en produsint fòrça légumes e engraissant fòrça volailles e bestiaux.
En 1825 J.F. Grasilha soslinha[2] la preséncia d'una estructura vaguement bocagère « I a del bòsc la longitud de las clausuras », « mas es pas dins bon mercat a Bourbourg e als environs. S'i supplée pel carbon de tèrra #que ven de Valencianas, e per una espècia de tourbe #que se tira en creusant la tèrra a quatre o cinc pès de prigondor. Se tròba alavetz un banc de dos pès de espessor, #qu'a compausat de bòsc pourri ; s'i reconeis d'arbres entièrs amb las siás fuèlhas e las siás fruchas. Se distinguís glands, de las noisettes ; e de las descobèrtas del meteis genre an #aver luòc en divèrses costats del departament. Coma los explicar d'una autra manièra que per invasions subites e considerablas de la mar, #que se serà de contunh retirada, e #que, en traversant los bòsques, déracinant los arbres, los li aurà daissats couchés sus la tèrra spongieuse. Aqueles arbres, en s'essent cobèrts de sable e de tèrra en lo continuament dels sègles, porgon uèi a l'òme, jos una forma, lo combustible #qu'avián #èsser, en l'origina, destinats a lududes donar jos una autra ».
Vers 800, sur une carte de Malbrancq qui représente la partie orientale du delta de l'Aa, le village Burgus in broco est indiqué, entouré de Ecclesia in broco (Brouckerque), Grunberga (Bergues), Saint-Wilbrordi (Gravelines), Koudekerke (Coudekerque), Spikere (Spycker) ou Loo berga (Looberghe)[1].
En 1668, Bourbourg est le siège d'une châtellenie qui contient les paroisses suivantes : Cappelle-Brouck, Craywick, Drincham, Eringhem, Gravelines, Looberghe, Loon, Millam, Mardyck[1].
Bourbourg fut divisée en plusieurs sections au Sègle XVIII ; une partie de Bourbourg appartenant alors à la paroisse Saint Jean-Baptiste.
En 1790, les habitants de la campagne veulent obtenir leur indépendance à l'égard des bourgeois de la ville. La sécession aboutit à la mise en place de deux municipalités : Bourbourg-Ville et Bourbourg-Campèstre (qui ne seront réunies qu'après la seconde guerre mondiale).
À la fin du Modèl:S-, Bourbourg cesse d'être ville de guerre et se développe alors grâce au commerce puis à l'industrie. La ville profite de son canal « en tout temps navigable », de communications faciles, y compris par voie d'eau avec Dunkerque, Bergues, Saint-Omer, Calais et Ardres et de chemins soigneusement pavés ou empierrés. Son marché est réputé et la ville voit sa population croître jusqu'à près de deux mille âmes (vers 1820). Le drainage des marais périphériques met au jour des sols tourbeux riches qui donnent des jardins et pâturages produisant beaucoup de légumes et engraissant beaucoup de volailles et bestiaux.
En 1825 J.F. Grille signale[3] la présence d'une structure vaguement bocagère « Il y a du bois le long des clôtures », « mais il n'est pas à bon marché à Bourbourg et aux environs. On y supplée par le charbon de terre qui vient de Valenciennes, et par une espèce de tourbe qu'on tire en creusant la terre à quatre ou cinq pieds de profondeur. On trouve alors un banc de deux pieds d'épaisseur, qui est composé de bois pourri ; on y reconnaît des arbres entiers avec leurs feuilles et leurs fruits. On distingue des glands, des noisettes ; et des découvertes du même genre ont eu lieu dans plusieurs cantons du département. Comment les expliquer autrement que par des invasions subites et considérables de la mer, qui se sera ensuite retirée, et qui, traversant les forêts, déracinant les arbres, les aura laissés couchés sur la terre spongieuse. Ces arbres, s'étant couverts de sable et de terre dans la suite des siècles, fournissent aujourd'hui à l'homme, sous une forme, le combustible qu'ils avaient été, dans l'origine, destinés à lui donner sous une autre ».
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Aymard Drieux e Yves Lemaire, Brouckerque, Coppenaxfort, 2005, ISBN 2-9525621-0-5 Error de citacion : Invalid
tag; name "aymard" defined multiple times with different content
- ↑ Descripcion del departament del Nòrd per François Joseph Grasilha (d'Angieus) París, Ed Sazerac & Duval, 1825-1830 (libre començat l'an 1824)
- ↑ Description du département du Nord par François Joseph Grille (d'Angers) Paris, Ed Sazerac & Duval, 1825-1830 (livre commencé en 1824)


text:
Saint-Loup-Hors
Saint-Loup-Hors en normand ( Saint-Loup-Hors en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Lop-Es defòra una municipalitat del Bessin limitrophe al sud-oèst de Bayeux, apertenent a la comunitat de municipalitats de Bayeux Intercom. Lo sieu bourg es un faubourg de la jos-prefectura, a Unitat|1.7|km {{}} del centratz-vila[1].
Lo territòri a traversat per la linha de camin de fèrre París - Cherbourg.
Lo ponch en culminant (82 m) se situa en limit sud, al delà de la rota de Sant-Lô. Lo ponch mai bas (27 m) correspond a la sortida de la Drôme del territòri, al nòrd-oèst.
Saint-Loup-Hors est une commune du Bessin limitrophe au sud-ouest de Bayeux, appartenant à la communauté de communes de Bayeux Intercom. Son bourg est un faubourg de la sous-préfecture, à 1,7 km du centre-ville[2].
Le territoire est traversé par la ligne de chemin de fer Paris - Cherbourg.
Le point culminant (82 m) se situe en limite sud, au-delà de la route de Saint-Lô. Le point le plus bas (27 m) correspond à la sortie de la Drôme du territoire, au nord-ouest.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Distància viària la mai cuerta segon Viamichelin.fr
- ↑ Distance routière la plus courte selon Viamichelin.fr
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée


text:
Era mediacion ei ua via entà resòlver es problèmes escolars per miei deth dialòg e eth sens comun. Permet qu'es parts implicades en un conflicte, damb l’ajuda de dues persones imparciaus o mediadores, solucionen es sues diferéncies en tot parlar-ne.
Era mediacion presente ua sèrie d'aventatges, entre es que soslinham: es gojats e es gojates aprenen que, de forma pacifica e mejançant eth dialòg, se pòden resòler es problèmes; se trabalhen valors coma era participacion, eth respècte, era comunicacion...; Tanben es gojats pensen sus era sua conducta, obsèrven es sues emocions e es des auti, e, fin finau, contribuís a eliminar es relacions de domeni e de submissió entre eri.
A mès a mès, ei un procès que revaloritze relacions interpersonaus, damb era possibilitat de desvolopar abiletats entara vida, en tot destacar 3 valors fonamentaus, coma ei eth compromís , era responabilitat, e sustot era volontat entà resòler diferencies e profitar era oportunitat de pensar en melhor acòrd entà es dues parts.


text:
-604
Aquesta pagina concernís l'an -604 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Babilònia[modificar | modificar la font]
Campanha dau rèi Nabucodonosòr II en Siria e en Palestina. Son objectiu èra de collectar lei tributs dei senhors de Damasc, de Tir, de Sidon e de Jerusalèm e de reprimir la revòuta dau rèi d'Ascalon. L'operacion s'acabèt per una victòria mai d'autrei campanhas foguèron necessàrias per assegurar la dominacion babiloniana sus la region.


text:
Death metal
Lo death metal (DM) es un sotagenre de l'heavy metal que nasquèt a partir dau thrash metal au començament deis annadas 1980. Alevat dei mai violents dei premiers gropes de thrash, d'artistas europèus coma Venom ò Hellhammer (premier nom de Celtic Frost) aguèron sensa dobte una influéncia sus lei fondadors dau death metal, enterin que lei nombrós passatges lents e lords de gropes fondadors coma Death ò Obituary remembran Black Sabbath. Lo death metal es considerat coma un estil de metal extrèm.


text:
Cladech
Cladech es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
La prononciacion actuala es [klɒ’de] [1].
Las fòrmas ancianas son : Clidochs, Cludois, Cludoih (totas al sègle XIII), Cludech, en 1269, Claduch, en 1293, Cladechium, grafia actuala latinizada, en 1491. Si, malgrat las fòrmas ancianas, que coneis, Dauzat i supausa la raiç gallesa clat- [2], Chantal Tanet e Tristan Hordé, puèi Bénédicte Boyrie-Fénié i veson, emb prudéncia per la segonda, lo latin vulgar clodicium, varianta de clausum, del vèrbe claudere o cludere, « barrar »; lo sens es « camp claus, barrat (de sègas...) » [3],[4]. Cal solament supausar l'evolucion : (resultat de) clodicium > (resultat de) clidocium, per explicar lo vocalisme de las fòrmas ancianas e de la prononciacion actuala, o quicòm de pus complicat encara; per la segonda sillaba, l'alternància u/e dins los tèxtes es tipica de la diftongason de -ò-, en -uè-, que se simplifica en è en Perigòrd, aicí emb passatge a -e- en finala absoluda.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Belvés; es adara del canton de Vallée Dordogne (en francés), donc Val Dordonha.
- La comunautat de comunas es la CC Val de la Dordonha et Forèst Beceda.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2011 : 94; 2013 : 93 abitants (17 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/belves/CLADECH.htm
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/belves/CLADECH.htm


text:
Jamaica
Jamaica es una illa e un estat situat dins la mar Cariba.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Lo periòde espanhòu[modificar | modificar la font]
Avans sa descubèrta per Cristòl Colomb en 1494, l'istòria de Jamaïca es fòrça mau coneguda en causa de l'abséncia de documents escrichs. Poblada per de pòbles arawaks, èra dicha « Xaymaca » per leis indigèns e « Santiago » per leis Espanhòus. Foguèt colonizada a partir de 1508 per Juan de Esquivel que ne venguèt governador en 1508. I desvolopèt una economia basada sus l'agricultura e la colonia venguèt lo centre d'avitalhament deis Espanhòus en America. La populacion arawak patiguèt aquela transformacion e dispareguèt eliminada per lo trabalh fòrçat, lei combats e lei malautiás vengudas d'Euròpa. Lei colons comencèron donc rapidament d'importar d'esclaus africans per gardar una man d'òbra sufisenta.
Lo periòde britanic[modificar | modificar la font]
Jamaïca foguèt colonizada per lei Britanics de 1655 a 1962. Sa conquista foguèt la consequéncia d'una expedicion — mau preparada — dirigida còntra Sant Domingo en 1654. D'efèct, après sa revirada en Hispaniola, leis Anglés ataquèron Jamaïca qu'èra gaire poblada e aisada de conquistar. La cession ne foguèt confirmada en 1670 e leis Anglés transformèron l'illa en centre major de la còntrabanda e de la piratariá regionalas. Pasmens, en parallèl, deguèron luchar còntra de grops d'esclaus « marrons » establits dins lei zònas montanhosas dau centre. Aqueu conflicte durèt fins a 1738 e s'acabèt per una patz negociada permetent ai comunautats « marrons » de gardar lo contraròtle de sei territòris.
Dins lo corrent dau sègle XVIII, Jamaïca basèt son economia sus lei plantacions de cana de sucre e sus lo comèrci negrièr. Ansin, a la fin dau sègle, i aviá sus l'illa entre 250 000 e 300 000 esclaus còntra aperaquí 30 000 òmes liures. La produccion de sucre s'afondrèt au sègle XIX en causa de l'abolicion de la tracta (1808) e de l'abséncia de remplaçament de la man d'òbra liberada. D'efèct, leis esclaus afranquits refusavan generalament de demorar dins lei plantacions e preferissián fondar de tenements alimentaris de talha pichona. Vèrs 1850, aperaquí 60 000 tenements pichons èra recensats dins l'illa.
Pasmens, lei condicions de vida demoravan fòrça duras e lei revòutas se multipliquèron au sen dei populacions negras inspiradas per leis esmogudas de 1831 qu'avián entraïnat l'abolicion oficiala de l'esclavatge. En 1865, de trèbols grèus se debanèron dins lo centre de l'illa e la repression causèt la mòrt de mai de 500 personas. Un ans pus tard, Jamaïca cambièt d'estatut e venguèt una colonia de la Corona. L'introduccion de la cultura de banana en 1870 e la possibilitat per la populacion d'emigrar permetèron d'amaisar lei tensions.
Au començament dau sègle XX, la populacion èra d'aperaquí 730 000 abitants e leis autoritats comencèron una politica de modernizacion de l'economia (diversificacion dei produccions agricòlas, melhorament dei tecnicas utilizadas per produrre de sucre). Leis annadas 1920 foguèron ansin relativament prospèras mai la crisi economica de 1929 entraïnèt un afondrament economic. De trèbols sociaus foguèron a l'origina dei premiers movements independentistas e lei Britanics deguèron donc pauc a pauc donar mai d'autonòmia a sa colonia.
En 1953, Londres fisèt la direccion de l'illa a una assemblada e a un govèrn elegits. Cinc ans pus tard, Jamaïca foguèt integrada dins un projècte d'union federala dei colonias britanicas antilhesas. Pasmens, la federacion mau foncionèt en causa d'interès tròp diferents entre sei membres. En particular, Jamaïca refusèt lo principi d'una union doaniera e una campanha menada per lo sindicalista Alexander Bustamante permetèt d'obtenir l'organizacion d'un referendum d'autodeterminacion en 1961. Lei Jamaïcans i votèron en favor de l'independéncia que foguèt oficialament proclamada lo 6 d'aost de 1962.
La Jamaïca independenta[modificar | modificar la font]
Dempuei l'independéncia, Jamaïca es dotat d'un regime democratic mai lo país es tocat per de dificultats economicas quasi permanentas e un problema fòrça important de violéncia. Lo Partit Trabalhista — qu'es en realitat un partit conservator — d'Alexander Bustamante lo dirigiguèt fins a 1972. Foguèt remplaçat per lo Partit Nacionau dau Pòble (PNP) de Michael Manley qu'adoptèt un programa de « socialisme democratic ». Pasmens, maugrat l'adopcion de mai d'una reforma sociala, l'experiéncia mau capitèt car lo govèrn Manley se turtèt a l'ostilitat deis instuticions financieras internacionalas e deis Estats Units d'America.
En 1980, lei trabalhistas tornèron conquistar lo poder e restaurèron una economia liberala. Ordonèron tanben de reduccions importantas dei despensas publicas. Pasmens, aquò permetèt pas de resòuvre lei problemas economics dei classas pauras e Michael Manley, vengut sociau-democrata, foguèt tornarmai elegit coma Premier Ministre en 1989. Tres ans pus tard, laissèt lo poder a Percival James Patterson (PNP) que demorèt en plaça fins a sa retirada en 2006. Son periòde veguèt un renfòrçament dei sistèmas de proteccion sociala, una reestructuracion dau sector financier jamaïcan e una modernizacion deis infrastructuras. Aquò permetèt au país de conóisser un periòde de creissença economica e Patterson foguèt tornat elegir sensa dificultat en 1997 e en 2002.
En 2006, Patterson laissèt lo poder a Portia Simpson-Miller (PNP) que perdiguèt leis eleccions un an pus tard. Foguèt remplaçada per Bruce Golding (trabalhista) que deguèt faciar de problemas grèus de violéncias urbanas. En particular, en 2010, l'arrestacion e l'extradiccion dau narcotraficaire Christopher Coke entraïnèt plusors jorns de combats dins la capitala. Puei, un escandòl liat ai condicions d'aquela extradiccion afebliguèt lo Premier Ministre que demissionèt en 2011. Son successor, Andrew Holness (trabalhista), perdiguèt leis eleccions e veguèt Portia Simpson-Miller retrobar lo pòste de cap dau govèrn. Pasmens, en 2016, una alternància novèla se debanèt e Holness venguèt Premier Ministre per lo segond còp.
Politica[modificar | modificar la font]
Jamaica es una monarquia. La reina Elisabèt II del Reialme Unit es representada per lo governador-general Kenneth Hall. Lo primièr ministre es Orette Bruce Golding, dempuèi l'11 de setembre de 2007.
Lo Parlament a doas cambras: lo Senat, amb 21 membres, e la Cambra dels Representants, amb 60 membres.
Geografia[modificar | modificar la font]
Jamaica es la 3ena illa de la Mar Cariba per òrdre d'importància. Son clima es tropical caud e umid. Malgrat aquò, las regions nautas de l'illa an un clima temperat. Qualques regions al sud de l'illa, coma las planas Liguanea e Pedro, son d'airals relativament secs.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Jamaica.
Cultura[modificar | modificar la font]
Malgrat sa talha relativament reducha, Jamaica a una rica cultura musicala, coneguda dins tot lo mond. Los genres reggae, ska, mento, rocksteady, dub e, mai recentament, dancehall e ragga, sorgiguèron en l'industria musicala populara e urbana.


text:
Protocòl de Kyoto
Lo Protocòl de Kyoto (que son nom complet en anglés es Kyoto Protocol to the United Nations Framework Convention on Climate Change) es una convencion internacionala per la prevencion del cambiament climatic, prepausada jos l'egida de l'ONU dins la "Convencion Quadre de las Nacions Unidas subre lo Cambiament Climatic" e signada en 2002 per l'Union Europèa, qu'a coma objectiu que los païses industrialitzats redusiscan sas emissions de 8% jos lo volum de 1990, mas los païses en via de desvolopament foguèron pas someses a cap restriccion, coma es lo cas de China, Índia, o Brasil, per ne citar que los mai contaminants.
L'11 de decembre de 1997, los païses industrialitzats s'amassèron dins la ciutat de Kyōto a fin de prendre un ensems de mesuras per redusir los gases d'efièch de sèrra. Los govèrns signataris se fixèron per objectiu de redusir de 5,2% en mejana las emissions contaminantas entre 2008 e el 2012, prenent coma referéncia los nivèls de 1990. L'acòrdi entrèt en vigor lo 16 de febrièr de 2005 après la ratificacion per Russia lo 18 de novembre de 2004.
L'objectiu principal es de luchar contra los efièches del cambiament climatic. Segon las chifras de l'ONU, es previst que la temperatura mejana de la superficia de la planeta aumente de 1,4 a 5,8 °C d'aicí a 2100, encara que los ivèrns siagan pus fregs e violents. Aquò es conegut coma Escalfament global. "Aquestes cambiaments se repercutiràn grèvament suls ecosistèmas e las nòstras economias", senhala la Comission Europèa subre Kyōto.
Lo compromés serà obligatòri quand l'auràn ratificat los païses industrializats responsables d'almens 55% de las emissions de CO2. Amb la ratificacion de Russia en març de 2005, après aver obtengut que l'UE pague sa reconversion industriala e la modernizacion de sas installacions, especialament las petrolièras, lo protocòl es entrat en vigor.
De son costat, lo govèrn dels Estats Units (tant Bill Clinton, coma son successor George W Bush), refusan de ratificar lo protocòl.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sintèsi del tractat
- Text del tractat (en anglés)


text:
Lantheuil
Lantheuil es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat per dos cors d'aiga, la Thue #que se tira en la Seulles a Amblie, la Gronde en venent de Coulombs #qu'alimenti las pèças d'aiga del castèl de Manneville e los dos ancians lavoirs del vilatge abans de se pèrdre en la Thue al masatge caseriu de Pierrepont.
La commune est traversée par deux cours d'eau, la Thue qui se jette dans la Seulles à Amblie, la Gronde venant de Coulombs qui alimente les pièces d'eau du château de Manneville et les deux anciens lavoirs du village avant de se perdre dans la Thue au hameau de Pierrepont.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Origina del nom : de la paraula Lantos, patronyme d'un cap gaulois e del lengatge gaulois ialo, « clar, camp ». Lantheuil Es doncas « lo clar de Lantos ».
Situat a parièra distància de Can e de Bayeux, lo vilatge a benlèu #èsser un luòc de guèrra, de meteissa que Vaussieux, ont un camp i aviá establit. Dempuèi lo començament de la Modèl:S-, la localité manten de relacions estrechas amb la familha de Turgot, lo castèl de Manneville en essent pendent longtemps un luòc important dins lo pòble. Coma freqüentment en la region, los òmes son çò de mès sovent jornalers, la principala activitat en essent l'agricultura, o tailleurs de pèira, del temps que las femnas son per la majoritat dentellières. Fins en 1790, lo domeni de Lantheuil, a l'oèst, a establit en parròquia, del temps qu'aquel de Pierrepont, a l'èst, ont un coan laïc a #èsser fondat per un curé de Lantheuil, es una succursale de la parròquia de Amblie. Aqueles dos domenis, erigits en municipalitats son la Revolucion[3],[4], an amassat en 1835 per Louis Target, prefècte del Calvados. A Modèl:La s-, l'indústria es practicament absenta, a l'excepcion de doas o tres fabricas de allumettes. A la fin de la Modèl:S-, l'agricultura es mens importanta #que per endavant, la majoritat dels actius en trabalhant sus Can.
Origine du nom : du mot Lantos, patronyme d'un chef gaulois et du langage gaulois ialo, « clairière, champ ». Lantheuil est donc « la clairière de Lantos ».
Situé à égale distance de Caen et de Bayeux, le village a peut-être été une place de guerre, de même que Vaussieux, où un camp était établi. Depuis le début du Modèl:S-, la localité entretient des relations étroites avec la famille de Turgot, le château de Manneville étant pendant longtemps un lieu important dans le village. Comme fréquemment dans la région, les hommes sont le plus souvent journaliers, la principale activité étant l'agriculture, ou tailleurs de pierre, tandis que les femmes sont pour la plupart dentellières. Jusqu'en 1790, le domaine de Lantheuil, à l'ouest, est établi en paroisse, tandis que celui de Pierrepont, à l'est, où un couvent laïc a été fondé par un curé de Lantheuil, est une succursale de la paroisse d'Amblie. Ces deux domaines, érigés en communes sont la Révolution[3],[4], sont réunis en 1835 par Louis Target, préfet du Calvados. Au Modèl:S-, l'industrie est quasiment absente, à l'exception de deux ou trois fabriques d'allumettes. À la fin du Modèl:S-, l'agriculture est moins importante qu'auparavant, la majorité des actifs travaillant sur Caen.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ 3,0 3,1 Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 5 de junh 2011 Error de citacion : Invalid
tag; name "EhessLant" defined multiple times with different content
- ↑ 4,0 4,1 Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 5 de junh 2011 Error de citacion : Invalid
tag; name "EhessPierrep" defined multiple times with different content


text:
Roland de Lassus
Roland de Lassus (Mons, Enaut, c. 1530 – 14 de junh de 1594), tanben conegut com Orlando di Lasso en italian, que ho un compositor de l'escòla francoflamenca de la Renaishença e un deus compositors màgers de musica polifonica de la fin deu sègle XVI.
Roland de Lassus que vadó a Mons, dens la província d'Enaut (uei en Belgica). Que sabem chic de causa suber lo son temps de mainatge. Ua legenda que conta que mainatge, e ho panat tres còps per'mor de la beutat de la soa votz. Quina que sia la vertat, la soa integritat fisica que ho emparada a maugrat d'aquò. Aus 12 ans que viatgè en Itàlia. Que viscó a Màntoa, Milan puish Roma on comencè de compausar.
Que demorè ua gran partida de la soa vita au servici deu duc de Bavièra a Munich, en carga de provesir la cort en musica e mei que mei en musica religiosa entaus servicis de la capèra.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Tristis est anima mea
- adoremus te Chirste
- Les larmes de Saint Pierre
- En passant par la Lorraine
- Ballet des Ambassadeurs Polonais (1573)


text:
Oryctolagus cuniculus
Lo conilh (var. coniu) o lapin europèu, Oryctolagus cuniculus (Linnaeus, 1758), es un pichon mamifèr de l'òrdre dels lagomòrfs e de la familha dels leporids. Sola espècia del genre Oryctolagus, l'Oryctolagus cuniculus es comun en Euròpa, en Austràlia e un pauc de pertot dins lo mond. Se destria:
- Lo conilh de garena quand es salvatge.
- Lo conilh domestic, d'elevatge, amb de raças e varietats nombrosas.
Somari
Nomenclatura e sistematica[modificar | modificar la font]
De pas confondre lo conilh europèu, unic leporid del genre Oryctolagus amb d'autres conilhs de la familha dels leporids, apartenent a d'autres genres coma per exemple lo conilh d'America.
Sosespècias de còps reconegudas del conilh de garena[1] :
- ITIS
- Oryctolagus cuniculus cuniculus (Linnaeus, 1758), l'ancèstre del conilh domestic.[2]
- Oryctolagus cuniculus huxleyi Haeckel, 1874
- NCBI
- Oryctolagus cuniculus algirus, que sa preséncia es limitada a Galícia, Portugal, e a la mitat sud-oèst de la Peninsula Iberica. De talha un pauc mai pichona que O.c.cuniculus[2].
Descripcion[modificar | modificar la font]
Morfologia[modificar | modificar la font]
Lo conilh se diferencia de la lèbre per mantuna caracteristica :
- d'aurelhas mai cortas que lo cap ;
- un iris brun sombre ;
- l'ongle d'artelh non fendut ;
- una gestacion de 31 jorns ;
- de pichons que naisson cecs e nuts;
- la vida en societat ierarquizada ;
- 44 cromosòmas.
A una forradura doça, d'aurelhas longas (pus cortas çaquelà que las de la lèbre) e una coa pichona.
Se lo conilh de garena pesa environ 2 kg per 45 cm de long, la talha dels conilhs domestics varia enòrmament d'una varietat a l'autra (Nowak, 1999). Lo mai grand, lo gegant de las Flandras, pòt aténher 8 kg e 80 cm de long mas lo conilh marran nan despassa a pena 1 kg, de còps mens pels conilhs extra nans. La forradura es originalament gris biset - amb de còps de nuanças negras o rossas - e un ventre pus clar e lo dejós de la coa blanc, mentre que los conilhs domestics presentant de colors fòrça variadas, unifòrmas, degradadas o pigalhadas. N'existisson environ 80 varietats (ADW).
Compòrtament[modificar | modificar la font]
Lo conilh es un animal nocturne e crepuscular.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Oryctolagus cuniculus dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
- Referéncia Fauna Europaea : Oryctolagus cuniculus (en)
- Referéncia ITIS : TSN 180129 Oryctolagus cuniculus (Linnaeus, 1758) (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Oryctolagus cuniculus (en)
- Referéncia NCBI : Oryctolagus cuniculus (en)
- Referéncia IUCN : espècia Oryctolagus cuniculus (Linnaeus, 1758) (en)
- Fons documentari ARKive (fotografias, extraches sonòrs e vidèos) : Oryctolagus cuniculus (en)
- Oryctolagus cuniculus dins brainmuseum.org (en)