text:
Brasil
Brasil o oficialament la Republica Federala de Brasil (en portugués: República Federativa do Brasil) es lo país mai grand e mai poblat d’America Latina e lo cinquen tant en populacion coma en superfícia del mond. S’espandís sus 8 514 876,599 km² e es localizat dins la part centreorientala de l’America del Sud. Al nòrd tòca a Veneçuèla, Guyana, Surinam e la Guaiana francesa. Al nòrd-oèst tòca a Colómbia, a l’oèst tòca a Bolívia e Peró. Al sud tòca a Uruguai e al sud-oèst a Argentina e Paraguai. Los sols païses d’America del Sud que Brasil a pas de frontièra amb eles son Chile e l’Eqüator. En defòra del continent, Brasil possedís qualques pichòtas illas de l’ocean Atlantic: Penedos de São Pedro e São Paulo, Fernando de Noronha, e Trindade e Martim Vaz e las pichòtas illas coralianas sonadas Atol das Rocas.
Lo gentilici es brasilièr, -ièra (-èir, -èira; -èr, -èra; -ier, -iera).
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Lo començament de la colonizacion
- 1.2 Lo Brasil sucrier e lo periòde dei « bandeirantes »
- 1.3 La ronçada vèrs l'aur
- 1.4 La fin dau periòde portugués
- 1.5 Lo periòde imperiau
- 1.6 La « Republica Vielha »
- 1.7 Lo periòde de Getulio Vargas
- 1.8 Lo Brasil contemporanèu
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Referéncias
- 7 Ligams extèrnes
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo començament de la colonizacion[modificar | modificar la font]
L'istòria de Brasil avans l'arribada deis Europèus es fòrça mau coneguda en causa de l'abséncia de documents escrichs. La premiera expedicion europèa dins la region arribèt en 1500. Dirigida per lo Portugués Pedro Alvares Cabral, descurbiguèt la region de Santa Cruz. En 1514, tot lo litorau èra reconegut. Lo tractat de Tordesillas signat en 1494 permetèt a Portugau d'i establir sa sobeiranetat.
Lo nom « Brasil » vèn d'un aubre tinctoriau roge qu'interessèt de marchands portugués e francés. D'aventuriers de nacionalitats variadas s'installèron tanben lòng dau litorau onte se mesclèron ai populacions localas. Au començament dau sègle XVI, Brasil èra pas la prioritat de Portugau mai l'aumentacion de l'interès francés cambièt la situacion. Lo rèi Joan III (1521-1557) ordonèt d'establir una colonia permanenta que foguèt fondada en 1532 per Martim Afonso de Sousa dins la region de Santos. Pernambuc foguèt fondada cinc ans pus tard per Duarte Coelho[1]. La produccion de sucre s'i desvolopèt rapidament e Pernambuc aguèt ansin de relacions frequentas ambé la metropòli.
En 1548, un governador generau foguèt nomat. S'installèt en 1549 dins la region de Bahia onte fondèt una capitala dicha Salvador. Puei, dins lo corrent deis annadas seguentas, lei marchands francés foguèron marginalizats e expulsats.
Lo Brasil sucrier e lo periòde dei « bandeirantes »[modificar | modificar la font]
Durant la segonda mitat dau sègle XVI, Brasil foguèt largament colonizat per lei Portugués. Pasmens, aquela colonizacion aguèt pas la meteissa forma dins lei diferentei regions. Lo litorau sucrier èra la zòna pus poblada. Una societat coloniala basada sus l'esclavatge s'i formèt. L'interior dei tèrras demorèt mau contraròtlat. I apareguèt una societat autonòma dominada per de norriguiers e per lei bandeirantes. Enfin, dins lo nòrd, se fondèt l'Estado de Maranhão qu'èra una colonia portuguesa distinta dau rèsta de Brasil.
La question indiana[modificar | modificar la font]
Au començament dau periòde coloniau, lei relacions entre Portugués e Indians èran generalament pacificas. En cambi d'otís de metau, leis Indians ajudavan lei marchands europèus de tombar d'aubres tinctoriaus. En revènge, refusèron de venir trabalhar dins lei plantacions de cana de sucre, çò que marquèt lo començament d'una lònga epòca de conflictes. D'efèct, lei Portugués comencèron de capturar d'Indians per leis utilizar coma esclaus.
En 1548, la corona portuguesa s'inquietèt dei tractaments infligits ais Indians e mandèt de missions jesuistas per leis evangelizar. Aquò empachava de lei redurre a l'esclavatge. Pasmens, lei jesuistas gropèron leis Indians dins de vilatges novèus que favorizèron leis epidemias de malautiás importadas d'Euròpa. Puei, lo govèrn portugués esitèt entre sostèn ai jesuistas ò ai plantaires. La caça ais Indians durèt donc fòrça lòngtemps (fins ais annadas 1620) en despiech de l'arribada massisa d'esclaus africans.
L'utilizacion d'esclaus africans[modificar | modificar la font]
Leis esclaus africans comencèron d'èsser importats en Brasil a partir de la fin deis annadas 1530. Vèrs 1570, aqueu trafec èra vengut fòrça important e aperaquí 50 000 esclaus foguèron desbarcats dins la colonia portuguesa durant lo periòde 1570-1600. Puei, durant lo sègle XVII, foguèron 560 000 Africans que foguèron menats en Brasil per trabalhr dins lei plantacions.
La condicion d'esclaus en Brasil èra particularament dura car lei condicacions de vida dins lei plantacions èran atròças, compres a respèct deis autrei colonias americanas. D'efèct, lei plantaires portugués podián aisament remplaçar leis esclaus perduts e se preocupavan donc unicament d'esplechar per lo mielhs la fòrça de trabalh dei captius. Ansin, en 1700, la populacion servila de Brasil èra estimada a solament 160 000 personas que la màger part èra nascuda en Africa.
Mai d'un esclau capitèt de s'enfugir dei plantacions e de s'escondre dins lei seuvas dei regions interioras. De comunautats d'esclaus marrons, dichas quilombos ò mocambos[2], se formèron ansin a cha pauc. Certanei venguèron d'estats vertadiers coma lo quilombos de Palmares que durèt de 1605 a 1694, formèt una economia independenta e agantèt una populacion de 30 000 abitants a son apogèu.
L'ocupacion olandesa[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XVII, una partida significativa dei colonialas brasilieras foguèt ocupada per leis Olandés. D'efèct, après l'union de Portugau e d'Espanha en 1580, leis Olandés, en revòuta còntra leis Espanhòus, ataquèron lei colonias portuguesas. En 1621, creèron la Companhiá Olandesa deis Índias Occidentalas que concentrèt de mejans importants còntra Brasil. En 1630, prenguèt Recife. Au començament deis annadas 1640, ocupava 1 800 km de litorau. Pasmens, son administracion èra pas un empache : lei plantacions foguèron laissadas ai colons portugués, lo comèrci de sucre foguèt mantengut (mai dirigit vèrs lei Províncias Unidas) e la libertat religiosa assegurada.
Portugau retrobèt son independéncia en 1640. La reconquista de Brasil acomencèt en 1644. Tre 1648, leis Olandés foguèron expulsats de totei lei colonias franc dau pòrt de Recife. Ne gardèron lo contraròtle fins a 1654. Pasmens, l'ocupacion olandesa aviá permes de crear de plantacions de cana de sucre dins lei colonias antilhesas. Lei beneficis dau comèrci sucrier demeniguèron donc e lei Portugués acomencèron de cercar de ressorsas novèlas en Brasil, çò qu'anava menar a la descubèrta dei jaciments d'aur de Minas Gerais.
Lei bandeirantes[modificar | modificar la font]
Lei bandeirantes son un autre aspèct important de la colonizacion portuguesa de Brasil. Èran de grops d'aventuriers en cèrca de jaciments de metaus preciós e d'esclaus. Dins lei fachs, la màger part èra subretot interessada per lo segond ponch e de conflictes recurrents opausèron bandeirantes e indigèns. Sa basa principala èra São Paulo que foguèt fondada en 1560 per gropar dins un meteis endrech lei colons de la region interiora de Santos.
Lei bandeirantes aguèron un ròtle important dins l'expansion portuguesa car explorèron lei regions interioras e i establiguèron de pòstes. S'ataquèron regularament ai Guaraní de la region de Paraná. Pasmens, au començament dau sègle XVII, aqueu pòble foguèt plaçat per leis Espanhòus sota la proteccion dei jesuistas qu'organizèron de « reduccions » capablas de se protegir còntra leis incursions dei bandeirantes. Ansin, dins la segonda mitat dau sègle XVII, l'interès per lei metaus preciós tornèt aparéisser au sen dei bandeirantes. Seis esfòrç se concentrèron alora mai sus Minas Gerais, Goias e Mato Grosso.
L'avançada dei colons en Sertão[modificar | modificar la font]
En Sertão, lei colons portugués trobèron una region tròp eissucha per i cultivar la cana de sucre. En plaça, i desvolopèron lo norrigatge dei bovins, activitat extensiva qu'entraïnèt una expansion vèrs lei tèrras interioras. A partir de la segonda mitat dau sègle XVII, leis Indians assaièron de s'opausar a aquela progression que menaçava sei territòris agricòlas. Pasmens, lei colons prenguèron pauc a pauc l'avantatge.
L'Estado de Maranhão[modificar | modificar la font]
Dins lo nòrd de Brasil, de colons arribèron en 1620 sus l'illa de Maranhão. Tre 1621, i fondèron una colonia ambé São Luis coma capitala. Coma lei corrents marins i rendon lei comunicacions pus aisadas ambé Portugau qu'ambé Recife, aquela colonia recebèt un estatut distint e lo gardèt fins a 1772. Lei colons i desvolopèron de culturas de tabac e de coton. Mens rentablas que lo sucre, aquelei produchs permetèron pas ais abitants de crompar d'esclaus africans. En consequéncia, la caça ais esclaus indians contunièt dins lo nòrd de Brasil. Lei jesuistas assaièron de s'i opausar. Dins lo corrent dau sègle XVII, creèron un cinquantenau d'aldeias per i gropar leis indigèns. Pasmens, aquò favorizèt leis epidemias (vairòla) e entraïnèt de revòutas entre lei colons. En 1661, una insureccion fòrça importanta capitèt ansin d'obtenir l'expulsion dei jesuistas.
L'exploracion de la Seuva Amazonica[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent deis annadas 1630, l'exploracion de la Seuva Amazonica venguèt una prioritat importanta per lei Portugués, especialament lòng d'Amazonas. D'efèct, en 1637, dos franciscans capitèron d'agantar lei bòcas dau fluvi a partir de Quito. Un an pus tard, lei Portugués organizèron una expedicion, dirigida per Pedro Teixeira, que realizèt lo camin invèrs. En 1639, Teixeira fondèt Tabatinga per marcar lo limit entre lei domenis portugués e espanhòu. Puei, lei Portugués acomencèron d'esplachar lei ressorsas d'Amazonas (cacau, fusta, espècias... etc.) e de missionaris assaièron d'evangelizar la region e de protegir leis indigèns còntra lei colons.
Lo desvolopament demografic de Brasil[modificar | modificar la font]
Durant lo periòde dau Brasil sucrier, lo país conoguèt un important desvolopament demografic. La capitala, Salvador agantava 40 000 abitants en 1700 e Recife 10 000 abitants. Pasmens, en causa de la superficia colossala dei territòris portugués e de l'autonòmia laissada a cada capitanariá, la densitat de populacion èra febla e lei colonias fòrça dispersadas. L'ensems èra dirigit per un governador generau, principalament cargat deis afaires militars, que son autoritat foguèt completada au començament dau sègle XVII ambé la creacion d'una cort de justícia.
La ronçada vèrs l'aur[modificar | modificar la font]
La descubèrta de jaciments d'aur e de diamants[modificar | modificar la font]
En 1698, de bandeirantes descurbiguèron de jaciments d'aur fòrça important dins la region de Minas Gerais. Puei, dins lo corrent deis annadas 1710-1720, d'autrei trobalhas permetèron l'esplecha de jaciments en Mato Grosso e en Goias. Brasil venguèt un important productor d'aur fins ais annadas 1750.
La creissença demografica[modificar | modificar la font]
Leis autoritats colonias organizèron rapidament la produccion d'aur. Organizèron de capitanariás novèlas (Minas Gerais en 1720, Goias en 1744 e Mato Grosso en 1748) e creèron una administracion per collectar lei taxas e leis impòsts sus l'aur extrach. En 1734, un sistèma similar foguèt creat per menar la region diamantifèra dau nòrd-oèst de Minas Gerais. Aquò entraïnèt un renfòrçament dau poder dei foncionaris reiaus dins lei tèrras interioras.
La descubèrta d'aur entraïnèt l'arribada d'abitants novèus e una fòrta aumentacion demografica. Entre 1700 e 1760, aperaquí 500 000 Portugués venguèron s'installar en Brasil. Un nombre fòrça important d'esclaus foguèron tanben desbarcats car lei minas avián besonh de man d'òbra (150 000 esclaus negres en Minas Gerais en 1776). En causa de la manca de fremas blancas, lo mestissatge èra important, especialament dins lei regions minieras.
L'unificacion dei colonias portuguesas brasilièras[modificar | modificar la font]
La descubèrta dei minas de Minas Gerais aguèt per consequéncia de favorizar l'unificacion dei colonias portuguesas aperavans dispersadas lòng dau litorau. D'efèct, la region miniera aviá de besonhs d'avitalhament fòrça importants e de cambis economics s'establiguèron donc rapidament ambé leis autrei regions brasilièras.
Lei Paulistas assaièron sensa succès de prendre lo contraròtle dei sectors miniers mai ne foguèron expulsats en 1708-1709 per una revòuta. Pasmens, ne demorèron de partenaris economics importants (muòlas, bovins... etc.). Lòng dau riu São Francisco, de rotas foguèron tanben bastidas per liar Minas Gerais a la region de Bahia. Enterin, s'afirmèt la poissança de Rio de Janeiro que venguèt lo pòrt d'exportacion dei produchs miniers e lo pòrt d'importacion deis esclaus. La capitala i foguèt transferida en 1763.
L'expansion portuguesa vèrs lo sud[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XVIII, lei territòris au sud de São Paulo èran pauc colonizats maugrat l'establiment en 1680 d'un pòste portugués, dich Colonia do Sacramento, a l'origina de l'Uruguai actuau. Après son expulsion de Minas Gerais, lei Paulistas s'interessèron a la region e i establiguèron divèrsei pòstes ambé lo sostèn deis autoritats colonialas. Tre 1737, un camin permetiá d'anar de São Paulo a São Pedro de Rio Grande do Sul. Pasmens, aquela expansion entraïnèt de conflictes ambé leis Espanhòus e ambé lei reduccions jesuistas de Paraguai.
La fin dau periòde portugués[modificar | modificar la font]
La transicion economica[modificar | modificar la font]
A partir deis annadas 1750, la produccion d'aur acomencèt de declinar, çò que necessitèt de transformar l'economia de Brasil. Aquò entraïnèt un reviure d'interès per lei plantacions. Lo sector de sucre aprofichèt lei guèrras francoanglesas que desorganizèron la produccion antilhesa per aumentar sa produccion e sei beneficis. Lo tabac, lo ris e lo coton dins lo nòrd, lo cacau dins la region de Para e lo cafè dins tot lo territòri conoguèron tanben una creissença importanta.
Aquela transicion modifiquèt la demografica brasilièra. La populacion se concentrèt tornarmai dins lei regions oceanicas e aumentèt d'un biais important. De 1770 a 1808, passèt de 1,9 milion d'abitants a 2,5-3,0 milions. Ambé 1,8 milions d'esclaus importats pendent lo sègle XVIII, lei Negres ne representavan lei dos tèrç.
La societat coloniala[modificar | modificar la font]
Coma dins totei lei colonias europèas, la societat coloniala brasilièra èra fòrça inegalitària e ierarquizada. A sa cima, se trobavan lei grands proprietaris terrencs (senhores de engenho). Lei grands marchands avián un prestigi mens important, especialament lei jusieus convertits relativament nombrós, mai formavan un elèit economic non negligibla.
La categoria inferiora èra formada per lei plantaires proprietaris de tèrras e d'esclaus. Son nombrós dins lo sector de la cana de sucre. Dins la region de São Paulo, lei proprietaris de tenements e lei norriguiers proprietaris d'esclaus èran pas rars e avián tanben un certan prestigi. Après aquelei grops, se trobavan lei plantaires de [[tabac)] ò de coton qu'avián rarament una man d'òbra servila e lei comerçants. Leis artesans èran gaire consideradas car aquela classa sociala èra sovent compausada de mestís e mai de Negres afranquits. Lei Blancs paures èran sovent desclassats e mespresats. Enfin, en bas de l'escala sociala, i avián leis esclaus (aperaquí un tèrç de la populacion en 1800).
Leis esclaus èran fòrça mautractats — compres segon lei critèris deis autrei societats esclavagistas dau periòde — e destinats ai trabalhs agricòlas. Pasmens, lo nombre d'afranquits aumentèt a cha pauc. De confrariás fondadas per la Glèisa tenguèron un ròtle major dins aquela emancipacion. D'efèct, aqueleis organizacions se preocupavan de respèct de l'òrdre establit, de proteccion sociala e d'organizacion d'eveniments sociaus (organizacion de fèstas... etc.). Aquel enquadrament sociau permetiá de mantenir l'òrdre coloniau en plaça mai autorizava pasmens de donar mai d'autonòmia a sei sòcis.
Lo mantement de liames importants ambé Portugau[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, lo territòri brasilier aviá gardat de liames fòrça importants ambé sa metropòli. Premier, lei corrents oceanics permetián un viatge rapide e aisat entre Brasil e Portugau. De mai, l'equilibri economic entre lei dos país èra estable : Brasil exportava sei produccions vèrs Portugau que s'ocupava de lei distribuir sus lo mercat europèu. Enfin, lei colons avián una autonòmia certana e sei drechs èran gaire atacats per leis autoritats.
Lo periòde imperiau[modificar | modificar la font]
L'independéncia[modificar | modificar la font]
En despiech dei rapòrts bòns entre Brasil e Portugau a la fin dau sègle XVIII, la situacion se desgradèt rapidament au començament dau sègle XIX e entraïnèt l'independéncia de la colonia en 1822. Son començament foguèt l'exili a Rio de Janeiro dau prince Joan — lo futur Joan VI — qu'assegurava la regéncia. D'efèct, Portugau èra estat ocupat per França e Espanha dins l'enquastre dei guèrras napoleonencas. La vila venguèt alora una capitala vertadiera ambé l'installacion de l'administracion reiala, la creacion d'una Banca de Brasil ò d'una escòla militara. En 1815, Brasil venguèt un reiaume distint de Portugau e l'empèri coloniau portugués venguèt oficialament lo « Reiaume Unit de Portugau, de Brasil e d'Algarve ».
Aquò contentèt la màger part dei Brasilièrs mai de movements d'oposicion, en partida influenciats per leis idèas novèlas, se formèron dins lo nòrd. Lo motiu principau d'aqueu maucontentament èra l'importància donada a Rio de Janeiro e au sud au detriment dei regions septentrionalas. En 1817, l'oligarquia de Pernambuc proclamèt la republica. Maugrat una desfacha rapida, sa temptativa laissèt de traças.
Obligat de s'entornar en Portugau en 1821 en causa d'una revolucion liberala, Joan VI donèt la regéncia de Brasil a son fiu Pèire. En genier de 1822, lei Cortes liberaus de Lisbona ordonèron au prince de tornar venir en Portugau a son torn. Pasmens, Pèire refusèt e, après una segonda convocacion, proclamèt l'independéncia de Brasil lo 7 de setembre. En decembre, èra coronat emperaire de Brasil.
Lo rèine de Pèire Ièr[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Pèire Ièr durèt de 1822 a 1831. Permetèt de donar au país un poder estable e legitim qu'empachèt lei còps d'estat multiples que se debanèron dins leis estats eissits de l'Empèri Espanhòu. Pasmens, lo periòde foguèt pas exempt de trèbols grèus.
La formacion dau regime durèt de 1822 a 1824. Après la dissolucion d'una assemblada constituenta per l'emperaire que jutjava son trabalh tròp lent, una constitucion foguèt redigida en 1824 per una commission. Instaurèt un regime bicamerau amb un sufragi censitari fòrça reduch. Laissèt tanben un poder important a l'emperaire que nomava lo govèrn e sei ministres, teniá un drech de vetò e podiá dissòudre l'assemblada. Sostengut per la Glèisa e per la legitimitat reconegut a Pèire Ièr, aqueu sistèma permetèt d'arbitrar lei conflictes intèrnes de l'oligarquia.
Dins aquò, de trèbols sociaus e politics toquèron lo país en causa dau declin progressiu dei revenguts agricòlas. En 1824, una revòuta de pichons plantaires entraïnèt una novèla insureccion republicana en Pernambuc. Gràcias a sa superioritat navala, lo govèrn imperiau poguèt desbarcar de tropas e reprimir aisament l'insureccion. Puei, en 1826, la signatura d'un tractat enebissent lo comèrci negrier entraïnèt un conflicte entre l'emperaire e lei plantaires (dins lei fachs, la tracta negriera contunièt en Brasil fins a 1850). L'abandon d'Uruguai foguèt tanben mau ressentit per lei Brasilièrs. Enfin, en 1831, d'esmogudas aguèron luòc còntra lei Portugués que son influéncia a la Cort èra jutjada tròp importanta. Pèire Ièr refusèt d'alunchar sei conselhiers, abdiquèt e s'entornèt en Portugau.
La regéncia de Pèire II[modificar | modificar la font]
En 1831, l'emperaire Pèire II èra un enfant de cinc ans e una regéncia foguèt donc formada per dirigir l'Empèri. Durant aqueu periòde, se formèron tres corrents politics : lei conservadors, lei liberaus desirós d'establir una republica federala e lei liberaus moderats. En 1834, lei darriers capitèron d'obtenir la formacion d'assembladas províncialas. Pasmens, lei trèbols sociaus e politics contunièron dins tot lo país.
Lei revòutas socialas opausèron sustot lei classas pauras a l'aristocracia. Lei pus importantas se debanèron en Pernambuc (1832-1835), dins la region de Belém (1835-1836, 30 000 mòrts) e en Maranhão (1838-1841). Leis insureccions politicas apareguèron puslèu dins lei regions perifericas ò dins lei vilas importantas coma Salvador (1837-1838) ò lo Rio Grande do Sul (1836-1842).
Lo rèine de Pèire II fins a 1870[modificar | modificar la font]
Espaurida per lei trèbols deis annadas 1830, l'oligarquia dau sud sostenguèt la fin de la regéncia (en 1840) e una recentralizacion dau poder imperiau ambé la supression deis assembladas províncialas. Aquò entraïnèt una insureccion liberala novèla dins lei regions de São Paulo e de Minas Gerais. Pasmens, leis insurgents foguèron rapidament amnistiats. Pèire II acomencèt alora una politica de conciliacion entre lei doas brancas de l'oligarquia que dirigiguèron alternativament lo govèrn. Aquò amaisèt lei tensions politicas au sen de l'elèit e permetèt d'estabilizar la vida politica. Ansin, Brasil poguèt adoptar una politica estrangiera pus activa e participar au reversament dau caudillo argentin Juan Manuel de Rosas en 1852 ò tenir un ròtle fòrça actiu durant la Guèrra de la Tripla Aliança (1865-1870) que li permetèt d'eliminar un rivau economic perilhós.
Pasmens, la question principala de la vida politica brasiliera èra aquela de l'esclavatge. En 1823, i aviá dins l'Empèri 1,15 milion d'esclaus sus una populacion estimada a 4 milions d'abitants. Lo comèrci negrier èra en declin en causa de l'ostilitat dau Reiaume Unit a la perseguida d'una activitat d'ara endavant condamnada. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, 700 000 esclaus foguèron desbarcats en Brasil entre 1823 e 1850. D'efèct, se lo govèrn aviá enebit la tracta en 1826 per contentar lei Britanics, la lèi èra jamai estada aplicada car la creissença dei culturas de cafè necessitavan totjorn mai de man d'òbra.
La situacion cambièt en 1850. Aquela annada, la pression britanica venguèt pus importanta e l'emperaire deguèt abolir lo comèrci negrier e aplicar la lèi. Aquò menacèt l'economia de plantacions car coma lo tractament deis esclaus se melhorèt pas, la natalitat de la populacion servila èra fòrça febla. Au començament d'aquela crisi, lei plantaires dau sud crompèron d'esclaus dins lei regions dau nòrd en declin economic. Pasmens, aquò reglèt pas lo fons dau problema que tornèt venir d'actualitat après la guèrra còntra Paraguai.
L'abolicion de l'esclavatge e la fin de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Après 1870, Pèire II deguèt faciar de dificultats novèlas que menèron a la fin de l'Empèri en 1889. Una partida èra liada a l'emperaire eu meteis qu'èra vengut pus autoritari. Pasmens, lo sistèma qu'aviá permes d'estabilizar Brasil dempuei lei trèbols deis annadas 1830 èra tanben en crisi. L'oligarquia èra tornarmai devesida en causa de la question esclavagista e l'armada victoriosa de Paraguai voliá obtenir mai de reconóissença e d'autonòmia.
Dins aquò, lo problema pus grèu èra aqueu de l'esclavatge car devesiá l'oligarquia. Lei liberaus èran a progressar au sen de la societat e de l'armada e l'idèa d'abolir l'esclavatge venguèt majoritària. En 1871, una lèi foguèt adoptada que prevesiá sa disparicion progressiva. Dicha lèi dau « ventre liure », donava automaticament la libertat ais enfants d'esclaus a sa majoritat. Lei conservadors e lei plantaires assaièron de s'i opausar, çò que suscitèt de tensions vivas ambé lei liberaus. En 1887, l'armada refusèt d'ara endavant per perseguir leis esclaus en fugida e donèt lo còp de gràcia au sistèma esclavagista. Un an pus tard, lo Congrès votiá oficialament l'abolicion.
Aquelei tensions tirèron fòrça sus lo regime imperiau que perdiguèt a cha pauc lo sostèn de l'elèit. En 1889, la volontat de Pèire II de fisar lo govèrn ai conservadors entraïnèt un còp d'estat organizat per lei militars e sostengut per lei republicans. Fatigat, l'emperaire renoncièt au poder sensa combatre e s'exilèt. Lo manescau Manuel Deodoro da Fonseca proclamèt la « Republica deis Estats Units de Brasil ».
La « Republica Vielha »[modificar | modificar la font]
L'establiment de la republica[modificar | modificar la font]
Lo manescau Deodoro da Fonseca e lei republicans moderats establiguèron un regime federau inspirat per leis Estats Units d'America. Desseparèron tanben la Glèisa e l'Estat en 1890 e adoptèron una constitucion en 1891. Cada província venguèt un estat federat ambé la sieuna constitucion e lo sieu govèrn. Au nivèu federau, lo president èra elegit per un mandat de quatre ans e èra pas reeligible. Leis analfabèts perdiguèron lo drech de vòte — çò que permetiá d'exclure lei Negres deis eleccions.
Vengut autoritari, Deodoro da Fonseca ordonèt la dissolucion dau Congrès e deguèt faciar una mutinariá de la flòta. Foguèt remplaçat per lo manescau Floriano Peixoto. Capitèt de restablir la patz dins lo país.
Lo periòde « café com leite »[modificar | modificar la font]
En 1894, Marais Barros foguèt elegit president de la Republica. Prudent, foguèt a l'origina de la politica dicha « café com leite » (« cafè ambé de lach » en occitan) que permetèt de dirigir lo país fins a 1930. Segon aqueu sistèma, renfòrçat per Manuel de Campos Sales (1898-1902), lo president federau passava d'acòrds ambé lei presidents d'Estats que s'ocupavan de contraròtlar lei parlamentaris elegits au Congrès. En cambi, lo president favorizava pas l'oposicion dins leis Estats. Aquò favorizèt l'emergéncia d'una classa de captaus locaus dichs coroneis qu'avián pron d'influéncia per contraròtlar lo vòte de la populacion. Autonòms dins lo nòrd, èran organizats au sen dei declinasons dau Partit republican (d'inspiracion liberala) dins lo sud.
Ansin, dos estats dau sud dominèron lo periòde : São Paulo qu'èra economicament lo pus poderós e Minas Gerais qu'èra lo pòl electorau principau[3]. Lo Rio Grande do Sud venguèt pauc a pauc la tresena fòrça dau sistèma e sei caps poguèron de còps arbitrar lei conflictes entre Paulistas e Mineiros.
L'imigracion[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XIX, l'agricultura brasiliera, basa de l'economia nacionala, foguèt obligada de s'adaptar au declin de sei produccions tradicionalas (sucre e coton). Lei remplacèt per lo cacau e, subretot, lo cafè (aperaquí 50% deis exportacions en 1870). Lo sistèma de plantacions se mantenguèt mai l'abolicion de l'esclavatge entraïnèt d'adaptacions de part dei proprietaris que favorizèron a partir deis annadas 1880 l'imigracion d'una man d'òbra pus qualificada originària d'Euròpa. De 1890 a 1930, aperaquí 3,5 milions d'Europèus arribèron dins lo país[4]. Coma lei condicions de trabalh èran inicialament gaire diferentas d'aquelei deis esclaus, solament dos tèrç i restèron.
L'emergéncia de contestacions intèrnas[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XX, lo desvolopament dei premiereis industrias brasilieras e l'arribada deis idèas socialistas veïculadas per leis imigrants europèus entraïnèron l'emergéncia de movements poderós de contestacions intèrnas. Per exemple, tre 1917, se debanèt la premiera grèva generala deis obriers de la region de São Paulo.
Pasmens, lei movements de contestacion pus importants se desvolopèron au sen de l'armada. D'efèct, la generacion novèla d'oficiers es sovent originària deis estats pus paures e èra relativament ostila a l'oligarquia de São Paulo e de Minas Gerais. En 1922, una premiera mutinariá toquèt la garnison dau fòrt de Copacabana. Foguèt rapidament reprimida. En revènge, dos ans pus tard, una insureccion pus importanta aguèt luòc dins la capitala e lei rebèls capitèron de se retirar dins leis estats dau sud. I formèron una colona mobila que realizèt un camin de 25 000 km en Brasil avans de s'enfugir en Bolívia. Son cap, Luis Carlos Prestes, venguèt una figura dau progressisme brasilier.
La fin de la « Republica Vielha »[modificar | modificar la font]
En 1930, una crisi grèva entraïnèt la rompedura de l'aliança entre leis oligarquias de São Paulo e de Minas Gerais e la fin dau premier periòde republican. L'origina dei tensions foguèt la chausida per lo president Washington Luis, un Paulista, de Julio Prestes, un autre Paulista, per li succedir. L'oligarquia de Minas Gerais refusèt de sostenir aqueu candidat e formèt una aliança ambé lei captaus dau Rio Grande do Sul e de Paraiba. Aquela aliança designèt Gertulio Vargas coma candidat.
L'escrutinh foguèt organizat dins de condicions marridas e lei dos camps organizèron de fraudas massivas. Julio Prestes ganhèt l'eleccion mai l'assassinat de João Pessoa, candidat a la vice-presidéncia per l'aliança, entraïnèt una guèrra civila. Sostengut per de tropas venguts dau sud, Gertulio Vargas capitèt d'ocupar Rio e Washington Luis li laissèt lo poder.
Lo periòde de Getulio Vargas[modificar | modificar la font]
Getulio Vargas dirigiguèt Brasil de 1930 a 1954 (franc dau periòde 1945-1950) durant tres fasas fòrça diferentas : president d'un regime republican mai e mai autoritari de 1930 a 1937, dictator dau regime mai ò mens faissista de l'Estado Novo de 1937 a 1945 e president intervencionista e pròche dei partits de senèstra de 1950 a 1954. Sa politica, relativament complèxa e cambiadissa, es dicha varguisme. Aguèt una influéncia considerabla sus la vida politica brasiliera fins au començament dau sègle XXI.
La presa dau poder[modificar | modificar la font]
De 1930 a 1937, Getulio Vargas establiguèt pauc a pauc un poder dictatoriau mai ò mens inspirat per lo faissisme europèu. Per aquò, li fauguèt eliminar ò neutralizar lei diferentei faccions politicas brasilieras a cha una gràcias au sostèn de l'elèit militar.
Ansin, en 1930, Vargas acomencèt de dirigir lo país ambé lei tenentes, un grop de militars ostils au regime precedent. En 1932, lei liberaus reclamèron una restauracion de la « democracia liberala » avans de se revòutar. L'insureccion foguèt vencuda mai lo president aprofichèt la situacion per se conciliar seis enemics. En 1933, una assemblada constituenta foguèt elegida e lei tenentes i foguèron batuts per leis elèits regionaus. En 1934, permetèt l'adopcion d'una constitucion federala. Leis analfabèts (75% de la populacion) i avián totjorn pas lo drech de vòte mai lei fremas — alfabetizadas — podián d'ara endavant vòtar (èra ja estat lo cas en 1933).
Vargas foguèt tornat elegir president en 1935 per un mandat de quatre ans non renovelable. Un axe major de sa politica foguèt de sostenir lo prètz de cafè que s'èra afondrat après la crisi economica de 1929 (destruccion dei resèrvas... etc.). Pasmens, lo periòde veguèt una aumentacion dei tensions socialas e la naissença d'un movement faissista dirigit per Plinio Salgado. En decembre de 1935, una insureccion militara comunista foguèt esquichada dins la region de Natal après l'enebiment d'un « frònt popular » dirigit per Luis Carlos Prestes.
La repression permetèt a Getulio Vargas d'afirmar son poder ambé de miliers d'arrestacions d'opausants politics e la proclamacion de l'estat de sètge fins a 1937. Puei, gràcias au sostèn de l'armada, poguèt dissòudre lo Congrès en novembre de 1937 e promulgar una constitucion novèla li permetent de gardar lo poder.
L'Estado Novo[modificar | modificar la font]
La dictatura de Getulio Vargas es dicha Estado Novo en referéncia au regime corporatista d'António de Oliveira Salazar en Portugau. Vargas i teniá lei plens poders e seis opausants foguèron sistematicament arrestats. En parallèl, se creèt un culte de la personalitat dau cap presentant coma « l'Apòstol de la Nacion » ò lo « Paire dei Paures ». D'inspiracion faissista, aqueu regime s'adreiçava a l'oligarquia, ai classas mejanas e ais obriers urbans. Lo proletariat rurau e la màger part dei paures dei vilas foguèron negligits.
L'Estado Novo favorizèt donc la modernizacion dau país ambé la creacion d'un burocràcia pus eficaç, un programa de construccion d'infrastructuras novèlas (pònts, rotas, restancas... etc.), un sostèn afirmat au desvolopament de l'industria e l'adopcion d'una legislacion sociala relativament avançada dins lo sector industriau. Diplomaticament, lo Brasil de Vargas se raprochèt dau IIIen Reich e de l'Itàlia de Mussolini mai se preocupèt de gardar de relacions bònas ambé Washington. Ansin, après l'intrada en guèrra deis Estats Units, Brasil poguèt jónher lo camp deis Aliats sensa dificultat. Un còrs expedicionari de 40 000 òmes foguèt mandat en Euròpa e combateguèt en Itàlia.
La fin de l'Estado Novo[modificar | modificar la font]
A partir de 1944, Vargas perdiguèt lo sostèn de plusors generaus e son regime deguèt faciar divèrsei problemas economics. En febrier de 1945, foguèt obligat d'organizar l'eleccion d'una novèla assemblada constituenta e d'autorizar la creacion de partits politics. Lei tres pus importants foguèron lo Partit Sociau-Democrata (PSD) que gropava lei partisans de Vargas, lo Partit Trabalhista Brasilier (PTB) qu'èra pròche dei sindicats e pas tròp alunchat dau poder e l'Union Democratica Nacionala (UDN) que gropava leis oposicions liberalas.
Per leis eleccions presidencialas, Vargas chausiguèt de sostenir son ministre de la Guèrra, Eurico Dutra, abandonèt sei posicions faissistas e se raprochèt dei partits de senèstra. En particular, liberèt lei presoniers comunistas arrestats en 1935 e obtenguèt lo sostèn de Luis Carlos Prestes. Pasmens, inquiets d'aquela evolucion, l'armada, Dutra e lo candidat de l'UDN, Eduardo Gomes, trobèron un acòrd per reversar Vargas en octòbre de 1945. Dutra e lo PSD ganhèron leis eleccions presidencialas e legislativas. La constitucion novèla intrèt en vigor en 1946. Lo federalisme e l'exclusion deis analfabèts de la vida politica i èran mantenguts. L'UDN acceptèt de participar au govèrn fòrça conservador de Dutra. Tre 1946, sa politica entraïnèt d'importantei grèvas generalas organizadas per lo Partit Comunista que foguèt enebit l'annada seguenta.
Aquò permetèt a Getulio Vargas d'èsser tornarmai elegit president dau país en octòbre de 1950. Tornèt lançar l'intervencionisme de l'Estat ambé d'investiments publics importants e la creacion de Petrobras per gerir la produccion nacionala d'idrocarburs. Se turtèt a una oposicion acarnada de part dei liberaus de l'UDN e de Carlos Lacerda. Aqueu darrier foguèt victima d'una temptativa d'assassinat organizada en 1954 per un conselhier dau president. Somat de demissionar, Vargas refusèt e se suicidiguèt lo 24 d'aost.
Lo Brasil contemporanèu[modificar | modificar la font]
La presidéncia de Juscelino Kubitschek[modificar | modificar la font]
Après lo lòng periòde de Getulio Vargas, son partit contunièt de dirigir lo país. Pasmens, deguèt tenir còmpte deis interès dei militars e de l'oligarquia que s'opausèron regularament a sa politica jutjada tròp intervencionista. Après un brèu intermèdi conservador assegurat per lo vice-president Café Filho, Juscelino Kubitschek (PSD) foguèt elegit a la presidéncia. La drecha assaièt de s'i opausar amb un còp d'estat militar mai un segond còp d'estat, legalista, restabliguèt lo poder legitim.
Dins aquò, Juscelino Kubitschek deguèt èsser prudent dins sei chausidas politicas. Nomèt lo cap dei militars legalistas, lo generau Henrique Teixeira Lott, coma ministre de la Guèrra per tenir l'armada e assaièt de rassegurar l'oligarquia. Centrada sus d'investiments publics importants dins lei sectors de l'energia, dei transpòrts, de l'alimentacion e de l'industria, sa politica economica creèt una creissença fòrça importanta que li permetèt d'estabilizar lo regime, de transferir la capitala de Rio de Janiero a Brasilia e de favorizar l'industrializacion dau sud. En revènge, lei relacions dau govèrn ambé leis institucions internacionalas se desgradèron en causa de l'inflacion e dei deficits dei finanças publicas. En particular, Brasil rompèt ambé lo FMI en 1959.
Lei presidéncias de Janio Quadros e de João Goulart[modificar | modificar la font]
En octòbre de 1960, Janio Quadros, un Paulista de l'UDN, foguèt elegit a la presidéncia. Au contrari de Kubitschek, la basa de son programa èra de redurre lei despensas e de restablir de relacions bònas ambé leis institucions financieras internacionalas. Pasmens, aviá ges de majoritat parlamentària per menar sa politica e sei projèctes finiguèron per irritar una partida deis elegits de drecha. Ansin, foguèt obligat de demissionar en aost de 1961.
Quadros foguèt remplaçat per son vice-president João Goulart, pròche dei partits de senèstra. Pasmens, lei militars èran ostils ai partits progressistas e afirmèron son poder ambé l'impausicion de plusors reformas constitucionalas decididas per l'Estat-Major : limitacion dei poders presidenciaus, creacion d'un pòste de Premier Ministre... etc. Per complicar la posicion de Goulart, lei partits de senèstra se devesiguèron entre moderats e radicaus, çò que privèt lo president d'una majoritat establa.
Incapable de dirigir lo país, Goulart adoptèt una politica populista per ganhar lo sostèn dau pòble. En particular, organizèt d'importantei manifestacions de sei partisans per demostrar sa fòrça. Aquò li permetèt d'annular lei reformas impausadas per lei militars en 1963 mai inquietèt l'oligarquia e leis Estats Units. Ansin, après una campanha de destabilizacion organizada per la CIA e l'armada, un còp d'estat militar prenguèt lo poder lo 31 de març de 1964.
Lo regime militar[modificar | modificar la font]
Lei militars dirigiguèron Brasil de 1964 a 1985. Reprimiguèron lei movements de senèstra e eliminèron divèrsei guerilhas comunistas. En economia, adoptèron una politica fòrça liberala que conoguèt de succès importants fins a 1974 avans d'intrar en crisi e d'entraïnar l'afondrament dau regime.
En abriu de 1964, lo pensament principau dei militars èra de luchar còntra lo « perilh comunista ». Organizèron donc un aparelh repressiu per eliminar seis opausants e susvelhar la premsa. Pasmens, mantenguèron una façada constitucionala e organizèron un sistèma de rotacion dei generaus-presidents que se succediguèron a la tèsta de l'Estat. Lei partits politics foguèron tornats organizar a l'entorn de l'Aliança Renovatritz Nacionala (Aréna, pro-governamentala) e dau Movemement Democratic Brasilier (MDB, gropament deis oposicions toleradas). Puei, una constitucion legitimèt lo regime novèu en 1967. Entre 1968 e 1972, plusors sindicats ò movements politics organizèron de grèvas generalas ò de guerilhas que foguèron esquichadas.
En matèria d'economia, lei militars laissèron la direccion deis afaires a de liberaus que se preocupèron de redurre lei despensas e lei deficits. De 1968 a 1974, aquela politica conoguèt un succès flamejaire ambé de taus de creissença anuaus superiors a 10% en despiech d'una aumentacion d'inegalitats ja fòrça importantas. Pasmens, a partir de 1974, aquela politica mau capitèt de sostenir lo desvolopament dau país que conoguèt una tiera de crisis. Lei militars assaièron de resòuvre aqueu problema amb un retorn deis investiments publics mai aquò mau capitèt. A partir de 1980, lo caumatge, l'inflacion e lo deute public aumentèron tornarmai.
En parallèl, lei metòdes de contestacion de l'oposicion s'adaptèron a la dictatura e un sindicalisme pus dinamic capitèt d'organizar tornarmai de grèvas generalas per melhorar lei condicions de trabalh, especialament dins l'industria en 1978-1979. Luiz Inácio Lula da Silva dich Lula ne foguèt una dei figuras majoras. Tre 1979, lei militars deguèron acceptar d'aleujar lei limits impausats au país, liberar lei presoniers politics e autorizar la formacion de partits novèus coma lo Partit dei Trabalhaires. De mai, lei partits dau periòde militar cambièron de nom : l'Aréna venguèt lo Partit Democratic Sociau (PDS) e lo MDB lo Partit dau Movement Democratic Brasilier (PMDB).
Après de resultats encoratjants en 1982, l'oposicion capitèt de se regropar en 1983. En 1984, lei manifestacions còntra lo regime se multipliquèron e reüniguèron mai d'un milion de personas dins lei vilas pus grandas. En mai d'aquò, d'escandòls de corupcion impliquèron plusors caps importants dau regime militar. Aquò entraïnèt una scission au sen dau PDS menada per José Sarney que jonhèt l'oposicion. Sensa sostèn politic, lei militars laissèron lo poder. En genier de 1985, acceptèron l'organizacion d'una eleccion presidenciala e i presentèron ges de candidat.
Lo retorn de la democracia[modificar | modificar la font]
Leis eleccions presidencialas de genier de 1985 foguèron ganhadas per un ancian ministre de Getulio Vargas, Tancredo Neves, que moriguèt avans son investidura. Foguèt remplaçat per son vice-president José Sarney que s'ocupèt de restablir la democracia. Una constitucion novèla, adoptada en 1988, reafirmèt lo federalisme e lo ròtle economic de l'Estat dins lei sectors estrategics, establiguèt lo sufragi universau e reconoguèt lo drech de grèva. En revènge, lo rèsta dau mandat Sarney foguèt endecat per d'escandòls recurrents de corupcion.
Lei presidéncias de Fernando Collor e de Fernando Henrique Cardoso[modificar | modificar la font]
De 1990 a 2002, Brasil foguèt dirigit per tres presidents de drecha que menèron de politicas liberalas basadas sus una reduccion dei despensas e una demenicion de l'importància economica dau sector public.
Lo premier foguèt Fernando Collor de Mello que lancèt un plan « reconstruccion nacionala » per arrestar l'inflacion. Agantèt son objectiu mai entraïnèt una recession economica e una aumentacion dau caumatge. Puei, tocat per d'escandòls de corupcion, foguèt obligat de demissionar en 1992. Son vice-president, Itamar Franco, li succediguèt. Lancèt un segond plan d'estabilizacion de l'inflacion. En 1994, foguèt batut per lo sociau-democrata Fernando Henrique Cardoso. Pasmens, sensa majoritat establa, Cardoso deguèt se contentar d'obtenir lo sostèn dei conservador en favor de lèis destinadas a redurre lo nombre de foncionaris.
La presidéncia de Lula[modificar | modificar la font]
En 2002, lo candidat dau Partit dei Trabalhaires, Lula, foguèt elegit a la presidéncia ambé 61,3% dei sufragis exprimits au segond torn. Leis inegalitats fòrça importantas de la societat brasiliera aguèron un ròtle major dins sa victòria car lei politicas de sei predecessors leis avián agravadas. Pasmens, batuts en 1989, en 1994 e en 1998 per lei candidats de drecha sostenguts per l'oligarquia, Lula deguèt adoptar una politica prudenta.
Fins a 2003, lo president novèu contunièt de respectar leis exigéncias dau FMI. Donèt un aspèct pus sociau a sa presidéncia a partir de 2004. En particular, creèt d'importants programas nacionaus destinats a redurre leis inegalitats e a melhorar l'educacion au sen dei classas pus pauras. Pasmens, sa politica economica s'adreicèt finalament largament ai classas mejanas que veguèron son nivèu de vida aumentar d'un biais important durant son mandat. Tornat elegir en 2006 sensa dificultat mai son segond mandat foguèt ensornit per d'afaires de corupcion.
Brasil dempuei 2010[modificar | modificar la font]
En 2010, Lula laissèt lo poder a sa cap de gabinet, Dilma Rousseff, que foguèt aisament elegida a la presidéncia ambé 56% dei votz au segond torn. Contunièt la politica de son predecessor mai la multiplicacion deis afaires de corupcion tocant son partit e leis efècts de la crisi economica de 2008 minèron son autoritat. En 2014, foguèt tornada elegir just just dins un contèxte economic fòrça malaisat (baissa dei prètz dei matèrias premieras, aumentacion dau caumatge, ges de creissença... etc.). Decidiguèt alora d'adoptar una politica de rigor e de suprimir la màger part dei programas sociaus creats durant lo periòde Lula. Pasmens, aquelei mesuras an agravat la situacion e devesit la majoritat presidenciala. Sensa sostèn parlamentari e tocada per d'escandòls de corupcion novèus (afaire Petrobras), es en cors de destitucion.
Politica[modificar | modificar la font]
Segon la Constitucion de 1988, Brasil es una republica federativa presidencialista. La constitucion de 1988 dona d’amples poders al govèrn federal, e lo president e lo vicepresident[5] son elegits amassa per vòte popular per un periòde de quatre ans. Lo president a un poder executiu important qu’es a l’encòp cap d’Estat e cap de govèrn, e a la facultat de designar lo govèrn. Lo sistèma es inspirat pel modèl nòrd-american. Malgrat aiçò, lo sistèma legal brasilièr seguís la tradicion romana-germanica. Actualament Brasil es governat per Dilma Rousseff,[6] la primièra femna president del país. Lo vicepresident es Michel Temer.
De manièra simultànea a las eleccions presidencialas, son elegits los membres del Congrès Nacional de Brasil, sèti del poder legislatiu, dividit en doas cambras parlamentàrias: la Cambra dels Deputats,[7] que sos membres an mandat de quatre ans,[8] e lo Senat Federal,[9] que sos membres an de mandats de uèch ans e son renovats en un tèrç e dos tèrces alternativament cada quatre ans. S’elegisson actualament 81 senadors (tres per cada estat e tres per lo Districte Federal) e 513 deputats. Los deputats son elegits mejançant la representacion proporcionala e los senadors segon lo metòde de l’escrutinh uninominal majoritari.
Finalament, i a lo poder judiciari, que son instància maximala es lo Tribunal Federal Suprèm, responsable d’interpretar la Constitucion Federala,[10] e integrat per onze ministres a vida designats pel president, amb aprobacion del Senat. La carga de ministre del Suprèm Tribunal es vitalícia. Lo poder judicial compren tanben lo Tribunal Superior de Justícia, lo Tribunal Superior del Trabalh, lo Tribunal Superior Electoral e lo Tribunal Superior Militar. Totes jutjan en darrièra instància las matèrias de las siás qualificacions.
Geografia[modificar | modificar la font]
La geografia es divèrsa, amb païsatges semiàrids, montanhoses, tropicals, subtropicals, e amb climas que vàrian del sec al pus umid clima eqüatorial. Contrastan tanben lo clima mai doç de la Region Sud amb son clima subtropical e geladas frequentas. Al Brasil se tròban divèrses recòrds de la geografia mondiala, coma la region del Pantanal en Mato Grosso do Sul e Mato Grosso, un dels màgers airals immergits del mond, considerada per l’UNESCO coma resèrva de la biosfèra; l’illa del Bananal, al riu Araguaia, la pus granda illa fluviala del mond; l’illa de Marajó, la pus granda illa maritimo-fluviala del mond; las illas Anavilhanas, l’archipèla fluvial pus grand del mond, localizadas dins lo fluvi d’Amazonas, qu’es lo pus grand en volum d’aiga e lo pus long del mond.[11],[12]
Ciutats mai grandas - (abitants en 2005)
- São Paulo - (10 927 985)
- Rio de Janeiro - (6 094 183)
- Salvador - (2 673 560)
- Belo Horizonte - (2 375 329)
- Fortaleza - (2 374 944)
- Brasília - (2 333 108)
- Curitiba - (1 757 904)
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
A causa de las siás dimensions continentalas, Brasil es un país amb una rica diversitat de culturas, que sintetizan las divèrsas etnias que forman lo pòble brasilièr. Per aquela rason, existís pas una cultura brasilièra omogenèa, mas un mosaïc de divèrses corrents culturals que forman, amassa, la cultura de Brasil. Es de notar que, après mai de tres sègles de colonizacion portuguesa, la cultura de Brasil es, majoritàriament, de raiç lusitana. Es justament aquel eiretatge cultural lusitan que compausa l’unitat de Brasil: son d’etnias diferentas, malgrat aiçò, totes parlan la meteissa lenga[13] (es a dire portugués) e, gaireben totes, son crestians, amb ampla predominança de catolics. Aquela egalitat lingüistica e religiosa es un fach rar per un país immens coma Brasil.
E mai siá un país de colonizacion portuguesa, d’autres grops etnics daissèron d’influéncias prigondas dins la cultura nacionala, en se destacant los pòbles indigènas, los africans, los d’italians e los d’alemands. Las influéncias indigènas e africanas daissèron de marcas dins lo domeni de la musica, de la cosina, del folclòre, dins los caractèrs emocionals e dins las fèstas popularas de Brasil. Es evident que qualques regions recebèron una màger contribucion d’aqueles pòbles: los estats del Nòrd an fòrta influéncia de las culturas indigènas, mentre que de regions del Nòrd-èst an una cultura fòrça africanizada.
Mentre que mai al sud de Brasil, la cultura es mai europeïzada. Dins lo Sud del país las influéncias de l’immigracion italiana e alemanda son evidentas, que siá dins la cosina, la musica, las abituds e l’aparéncia fisica de las personas. D’autras etnias, coma los arabis, espanhòls, poloneses e japoneses contribuiguèron tanben a la cultura de Brasil, malgrat aiçò, d’un biais pus limitat.
Patrimòni istoric[modificar | modificar la font]
L’interès oficial per la preservacion del patrimòni istoric e artistic en Brasil comencèt amb l’institucion en 1934 de l’« Inspeccion del Monuments Nacionals ». Puèi lo « Servici del Patrimòni Istoric e Artistic Nacional » i succediguèt, e uèi lo sector es administrat nacionalament pel Institut del Patrimòni Istoric e Artistic Nacional (IPHAN), que possedís ja mai de 20 000 bastissas tombados, 83 ostals de camp e conjunts urbans, 12 517 ostals de camp arqueologic donat de nauta, mai d’un milion d’objèctes arrolados, en comprenent l’acervo museológico, près de 250 000 volums bibliográficos e vasta documentacion arquivística.[14] Tradicions imateriais coma lo samba de ròda del Recôncavo Baiano e l’art grafic e pintura corporala dels indians Wajapi de l’Amapá tanben ja foguèron reconegudas coma Patrimòni de l’Umanitat per l’UNESCO. Tanben los estats e qualques municipalitats possedisson ja d’instàncias pròprias de preservacion e l’interès dins aquel airal a crescut los darrièrs ans.
Encara amb l’intensa activitat dels organs oficials, lo patrimòni nacional sofrís encara frequent depredação e a la siá proteccion e sustentabilidade limitadas per l’escassesa de budgèts e per la fauta de consciéncia de la populacion envèrs la riquesa de la siá eiretatge culturala e artistica e envèrs lo besonh d’un despartiment de responsabilitats per la siá salvaguarda efectiva a tèrme long.[15]
Lo patrimòni istoric brasilièr es un dels pus ancians d’America, en essent risi mai que mai en relíquias d’art e arquitectura barròcas, concentradas sustot dins l’estat de Minas Gerais (Ouro Preto, Diamantina, São João del Rei, Sabará, Congonhas, etc.) e en de centres istorics de Recife, São Luís, Salvador, Olinda, Santos, entre d’autras vilas.
Possedís tanben dins los grands capitals nombroses e d’importantas bastissas d’arquitectura eclectica, de la transicion entre los sègles XIXen e XXen, e de arquitectura modernista, ont Brasilia, lo sieu exemple màger, es l’unica vila modèrna del mond reconeguda per l’UNESCO coma Patrimòni Cultural de l’Umanitat en foncion de la siá arquitectura, expression de la cultura brasilièra avalorada internacionalament.
I a tanben diversitat dins d’ostals de camp arqueologic, coma lo trobat en lo sud de l’estat del Piauí: Serra da Capivara. Los problèmas afrontats per la majoritat dels ostals de camp arqueologic brasilièrs afèctan pas los mai de 600 ostals de camp que son en lo Parque Nacional da Ressèga da Capivara, en lo Piauí. Localizat dins un airal de 130 000 ha lo Parque Nacional da Ressèga da Capivara es un exemple de conservacion del patrimòni istoric e artistic nacional. En 1991, foguèt consagrat Patrimòni Mondial per l’Unesco.
La Ressèga da Capivara es una dels airals mai protegits de Brasil, doncas es jos la gàrdia de l’Iphan, Ministèri del Mitan ambient (MMA), Fundahm e del Ibama local, qu’a poder de polícia. En aquel meteis airal se localiza lo Musèu de l’Òme American, ont se tròba çò de mès de vièlh fossil uman trobat en America e lo segond mai vièlh del mond.
Espòrt[modificar | modificar la font]
Lo fotbòl es l’espòrt pus important en Brasil. La seleccion brasilièra de fotbòl es considerada la melhora del mond en detenent cinc còps lo títol de campion. Autres espòrts a grand pes dins lo país coma lo basketeball, lo volleyball, lo tennis, lo futsal, d’espòrts radicales, entre unes autres.
Brasil aculhís ja divèrses eveniments esportius d’ample escalièr: lo país organizèt a Copa del Mond FIFA de 1950 e foguèt causit per aculhir a Copa del Mond FIFA de 2014. São Paulo organizèt los de Jòcs de Pan-american de 1963 e lo Rio de Janeiro recebèt los de Jòcs de Pan-american de 2007. Brasil ensaja a l’ora d’ara pel quatren còp lo drech de recebre los de Jòcs Olimpics d’Estiu de 2016.
Idiòma nacional[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de Brasil es lo portugués, idiòma parlat e escrit per l’immensa majoritat de la populacion. Lo portugués es la lenga usada dins las institucions d’ensenhament, dins los mejans de comunicacion e dins los negòcis. Brasil es l’unic país de lenga portuguesa de las Americas.
L’idiòma parlat e escrit en Brasil diferís leugièrament de l’utilizat en Portugau e dins los autres païses lusofòns. En rason de las diferéncias geograficas e culturalas entre Brasil e Portugau, e tanben de las divèrsas politicas lingüisticas bastidas pels dels païses a l’ample dels ans, lo portugués brasilièr e lo portugués europèu ne l’evolucionèron de forma uniformi. I a fòrça divergéncias entre las nòrmas cultas de las de las variantas de la lenga, sustot que se fa referéncia en el la la fonética, a l’ortografia e al sistèma pronominal. Encara aital, de talas diferéncias en lo comprometon la compreneson mutuau.
I a encara divèrsas variacions dialectalas intèrnas al portugués brasilièr, que se connèctan sustot la diferéncia regionala e sociala.
Lo lengatge brasilièr de senhals es tanben considerat un mejan legal de comunicacion dins lo país.
Idiòmas indigènas e d’immigrants[modificar | modificar la font]
S’estima qu’a l’epòca del Descobrimento, se parlava mai de mila lengas en Brasil. A l’ora d’ara, aqueles idiòmas son redusits a 180 lengas. De las 180 lengas, sonque 24—o 13 %—an mai de mila locutors; 108 lengas—o 60 %—an entre cent e mila locutors; del temps que 50 lengas—o 27 %—an mens de 100 locutors e la mitat d’aquelas—o 13 %—an mens de 50 locutors, çò que mòstra qu’una granda part d’aqueles idiòmas son en risc seriós d’escandilhament.
Los primièrs ans de colonizacion, las lengas indigènas èran parladas inclusivament pels colons portugueses, qu’adoptèron un idiòma mixte basat en la lenga tupi. Per èsser parlada per gaireben totes los abitants de Brasil, demorèt coneguda coma lenga generala. Malgrat aiçò, al sègle XVIIIen, la lenga portuguesa se faguèt oficiala de Brasil, çò que culminèt en la gaireben desaparicion d’aquela lenga comuna.
Amb lo transcórrer dels sègles, los indians foguèron exterminats o aculturats per l’accion colonizadora e, amb aiçò, de centenats dels sieus idiòmas foguèron extints. A l’ora d’ara, los idiòmas indigènas son parlats sustot en lo Nòrd e Centri-Oèst. Las lengas pus parladas son del tronc Tupi-guarani.
De mai de las desenas de lengas autoctònas, de dialèctes d’origina alloctònas son parlats en de colònias ruralas mai isoladas del Brasil meridional, sustot lo hunsrückisch e lo talian (o vènet brasilièr), d’originas alemanda e italiana, respectivament.[16],[17]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En revènge, 13 autrei temptativas d'installar de colonias permanentas mau capitèron durant aqueu periòde.
- ↑ Lo tèrme quilombos es un tèrme portugués èra utilizada per designar lei comunautats pus importantas. Lo tèrme mocambos èra d'origina indigèna e designava puslèu una escondalha.
- ↑ Aquela dominacion es a l'origina dau tèrme « cafè ambé de lach » car lei productors de cafè èran nombrós dins l'Estat de São Paulo e lei norriguiers de bovins nombrós dins aqueu de Minas Gerais.
- ↑ Lei país d'origina principaus èran Portugau (1 000 000), Itàlia (1 000 000), Espanha (500 000) e Alemanha (100 000). Se fau tanben nòtar l'arribada de 100 000 Japonés entre 1925 e 1933.
- ↑ http://www.presidencia.gov.br/espanhol/Estructura/
- ↑ http://www.presidencia.gov.br/presidente/
- ↑ http://www2.camara.gov.br/conheca
- ↑ http://www2.camara.gov.br/internet/conheca/comofunciona.html
- ↑ http://www.senado.gov.br/sf/senado/senado.asp
- ↑ http://www.constitution.org/cons/brazil.htm
- ↑ http://noticias.uol.com.br/ultnot/cienciaesaude/ultnot/reuters/2007/06/01/ult4296u177.jhtm
- ↑ http://opovo.uol.com.br/opovo/brasil/704392.html
- ↑ (en) Freyre, Gilberto. L’experiéncia afrobrasilièra - l’influéncia africana en la cultura brasilièra. UNESCO, mai–junh de 1986. Obtengut lo 16 d’agost, 2007.
- ↑ Ministèri de la Cultura.
- ↑ de Almeida, Luiz Fernando. O Brasil e os Desafios do Patrimônio (Brasil i los Desafiaments del Patrimòni). Portal del Ministèri de la Cultura, 13 de genièr de 2007.
- ↑ DW-World.de, L’alemand lusitano del Sud de Brasil
- ↑ Lo Talian.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Govèrn de Brasil, en portugués.
- Ministèri de Torisme de Brasil en portugués, anglés, francés, castelhan, italian, alemand


c: text/html

text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
La mar Ioniana, es un airal de la mar Mediterranèa situat entre la peninsula Italica meridionala (Calàbria, Basilicata e Polha) e Sicília, a l'oèst, e Albania e Grècia a l'èst, al sud del canal d'Otrant, que la jonh amb la mar Adriatica.
A part de Sicília a l'oèst, a l'èst i a un grand nombre d'illas, totas près de las còstas grègas, coma Corfu, Zante, Cefalònia, Itaca e Leucada, que ensems son conegudas coma las illas Ionianas, e d'autras coma Strofades, Sfactiria, Squiza, Sapientza e Citera.
Es un dels principals airals sismics del mond.
Los pòrts principals son los de Siracusa e Catània, en Sicília.
Recep los noms de Iόvιo ΠέλaYoς, Iónio Pélagos, en grèc; Mare Ionio en italian, Mari Ioniu en sicilian e Deti Jon en albanés

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rotterdam
Rotterdam es la segonda vila dels Païses Basses. Sa populacion èra estimada a 584 046 abitants, en 2007. Sa superfícia totala es 319 km².
Cultura[modificar | modificar la font]
Lo Musèu Boymans Van Beuningen (en neerlandés, Museum Boijmans Van Beuningen) es lo principal musèu d'art a Rotterdam, als Païses Basses. Lo sieu fons compren dempuèi l'art europèa medieval fins al art modèrna.
Lo musèu Boymans de Rotterdam recebèt lo legat de l'industrial e colleccionaire olandés Daniel George Van Beuningen (1877-1955), en passant a se nomenar Musèu Boymans Van Beuningen.


text:
Saint-Félix (Alèir)
Sant Feliç (Saint-Félix en francés) es una comuna occitana de Borbonés, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Sant Fèliç es lo de tres papas canonizats, d'avesques e martirs, dont un martir a Girona en 304 [1].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de Varennes-sur-Allier; es ara dau canton de Sant Porçanh de Siula.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 335 abitants (64 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984


text:
Cholet
Cholet es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Lo pargue de monge Lo pargue de monge es un luòc fòrça presat. Es lo luòc pels esportius amb un estadi omnispòrt e un caminòl de randolejada que permet de rejónher lo lac de Ribou. Las familhas tanben se retròban dins aqueste pargue amb los enfants per se passejar, far de bicicleta o beure un còp.


text:
Avesnes
Avesnes es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Avesnes #Èsser al començament de la Mièja Edat una distincion #que concurrença en nombre de tèrras aquelas dels primièrs comtes d'Enaut. Aquel #èsser de senhors poderoses e per la majoritat, dels adversaris dels comtes d'Enaut. Los afrontaments seguits dels démantèlements dels castèls de la familha de Avesnes #èsser multiplas.
I #aver en aquela familha de nombrós « eròi », #que çò de mès de conegut #èsser Jacques de Avesnes aucit en crosada contra Saladin en 1191. Aquel òme ne traís lo comte d'Enaut en s'aliant amb lo comte de Flandre, l'avesque de Cologne e lo pòrti de Brabant per far una coalicion #que li caliá estrossejar lo comtat. Desgraciadament Pas #arribar a o destruir e en représailles, Baudouin d'Enaut lududes #rasar mai de 70 pòbles ; es dire lo patrimòni dels Avesnes. #Far multa onorabla e lo comte d'Enaut #perdonar.
Lo primièr senhor de Avesnes conegut es Wedric lo Barbu #que #defallir cap a 1075. Los sieus fils Thierry i aguèt pas cap de descendència e la distincion #passar a la siá sœur Ide #que épousa Fastré de Oisy. Las tèrras de Avesnes #passar doncas en aquela familha. Los fils aîné, Gossuin dicha lo Borgne de Oisy, senhor de Avesnes, de Condé-sus-lo Escaut (per la part en levant de l'Enaut. Vejatz la rubrique : castèl féodal de Nicolas de Avesnes), de Leuze e de Landrecies #testar en favor de lo sieu fraire Fastré de Oisy, confessat de #Virar #que #eretar de totes los bens de la familha. Lo successor Gauthier, fils aîné de Fastré i aguèt aucit pels òmes de l'avesque de Suro l'an 1147, i aviá épousé Ide de Mortagne.
Los descendents #que #seguir #abandonar lo nom de Oisy per se octroyer aquel de Avesnes Thierry, fils de Gauthier pas #regnar pas longtemps, #morir jove. Lo sieu fraire Nicolas #assegurar la descendència per aquel famós Jacques de Avesnes #que se #trobar mòrt environada de 7 enemics a la batalha de Azour.
Aquel Jacques #èsser fòrça prolifique perque i aguèt almens 8 mainats. Lo cap de familha #èsser Gauthier, senhor de Avesnes, de Condé, de Leuze, de Guise, de Trélon, #venir comte de Bles e de Dunois per la siá esposa Marguerite. Desgraciadament I aguèt tres filhas e un gojat mòrt tròp jove. Totas las tèrras de las Avesnes #passar pel matrimòni d'Ostal, la siá filha aînée, en la familha de las Chatillon #que #venir los senhors de Avesnes.
Mas lo nom dels Avesnes pas en #demorar pas ailà, perque laModèl:3 e fils de Jacques ; Bouchard, se #maridar amb laModèl:2 e filha del comte de Flandre e d'Enaut; se sonava Marguerite, e quand Baudouin SÒRT i aguèt aucit #venir après la siá sœur Jeanne, comtesse de Flandre e d'Enaut. Mas se #conéisser pro rapidament la vertat en çò que tanh a Bouchard de Avesnes ; i aviá recebut los òrdres e s'èra malgrat encobrir maridat. Cela desencadenèt aquel #que s'es trucat la question dels Avesnes e dels Dampierre e #que s'acabèt per la concession del comtat d'Enaut als Avesnes e lo comtat de Flandre als Dampierre.
La familha de Avesnes va regnar pendent 5 generacions sul comtat d'Enaut e o passar de contunh als Bavière pel matrimòni de Marguerite de Avesnes comtesse d'Enaut amb Louis de Bavière emperaire del St Empèri Romain Germanique.
La familha de Avesnes serà alavetz entièrament pana. A partir de 1433, Avesnes, coma tot l'Enaut, #far partida del duché de Bourgogne.
Avesnes #Aperténer successivament als comtes de Enaut, de Olanda, de Zélande. #Èsser presa per Louis XI, de contunh pels Espanhòls en 1559.
Cedida a la França en 1659, e fortificada per Vauban, #èsser presa pels Russes en 1814, e gaireben destruida en 1815 per l'explosion d'una poudrière. #Èsser rebâtie en mens d'un an.
Es ailà que Madame de Montespan #venir mèstra de Louis XIV.
Avesnes fut au début du Moyen Âge une seigneurie qui concurrença en nombre de terres celles des premiers comtes de Hainaut. Ce furent des seigneurs puissants et pour la plupart, des adversaires des comtes de Hainaut. Les affrontements suivis des démantèlements des châteaux de la famille d'Avesnes furent multiples.
Il y eut dans cette famille de nombreux « héros », dont le plus connu fut Jacques d'Avesnes tué en croisade contre Saladin en 1191. Cet homme trahit le comte de Hainaut en s'alliant avec le comte de Flandre, l'évêque de Cologne et le duc de Brabant pour faire une coalition qui devait ravager le comté. Malheureusement ils ne parvinrent pas à le détruire et en représailles, Baudouin de Hainaut lui rasa plus de 70 villages ; c'est dire le patrimoine des Avesnes. Il fit amende honorable et le comte de Hainaut pardonna.
Le premier seigneur d'Avesnes connu est Wedric le Barbu qui décéda vers 1075. Son fils Thierry n'eut aucune descendance et la seigneurie passa à sa sœur Ide qui épousa Fastré d'Oisy. les terres d'Avesnes passèrent donc dans cette famille. Le fils aîné, Gossuin dit le Borgne d'Oisy, seigneur d'Avesnes, de Condé-sur-l'Escaut (pour la partie relevant du Hainaut. Voyez la rubrique : château féodal de Nicolas d'Avesnes), de Leuze et de Landrecies testa en faveur de son frère Fastré d'Oisy, avoué de Tournai qui hérita de tous les biens de la famille. Le successeur Gauthier, fils aîné de Fastré fut tué par les hommes de l'évêque de Liège en 1147, il avait épousé Ide de Mortagne.
Les descendants qui suivirent abandonnèrent le nom de Oisy pour s'octroyer celui d'Avesnes Thierry, fils de Gauthier ne régna pas longtemps, il mourut jeune. Son frère Nicolas assura la descendance par ce fameux Jacques d'Avesnes qu'on retrouva mort entouré de 7 ennemis à la bataille d'Azour.
Ce Jacques fut très prolifique car il eut au moins 8 enfants. Le chef de famille fut Gauthier, seigneur d'Avesnes, de Condé, de Leuze, de Guise, de Trélon, il devint comte de Blois et de Dunois par son épouse Marguerite. Malheureusement il eut trois filles et un garçon mort trop jeune. Toutes les terres des Avesnes passèrent par le mariage de Marie, sa fille aînée, dans la famille des Chatillon qui devinrent les seigneurs d'Avesnes.
Mais le nom des Avesnes n'en resta pas là, car le 3en fils de Jacques ; Bouchard, se maria avec la 2en fille du comte de Flandre et de Hainaut; elle s'appelait Marguerite, et lorsque Baudouin IX fut tué elle devint après sa sœur Jeanne, comtesse de Flandre et de Hainaut. Mais on connut assez vite la vérité au sujet de Bouchard d'Avesnes ; il avait reçu les ordres et s'était malgré cela marié. Cela va déclencher ce qu'on a appelé l'affaire des Avesnes et des Dampierre et qui va se terminer par l'octroi du comté de Hainaut aux Avesnes et le comté de Flandre aux Dampierre.
La famille d'Avesnes va régner pendant 5 générations sur le comté de Hainaut et puis le passer aux Bavière par le mariage de Marguerite d'Avesnes comtesse de Hainaut avec Louis de Bavière empereur du St Empire Romain Germanique.
la famille d'Avesnes sera alors complètement éteinte. À partir de 1433, Avesnes, comme tout le Hainaut, fit partie du duché de Bourgogne.
Avesnes appartint successivement aux comtes de Hainaut, de Hollande, de Zélande. Elle fut prise par Louis XI, puis par les Espagnols en 1559.
Cédée à la France en 1659, et fortifiée par Vauban, elle fut prise par les Russes en 1814, et presque détruite en 1815 par l'explosion d'une poudrière. Elle fut rebâtie en moins d'un an.
C'est là que Madame de Montespan devint maîtresse de Louis XIV.


text:
-461
Aquesta pagina concernís l'an -461 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Començament de la bastida dei Muralhas Lòngas permetent d'assegurar lei liasons terrèstras entre Atenas e lo pòrt dau Pirèu. Foguèron acabats en 456 avC.
Retorn de Cimon après la revirada de son expedicion d'ajuda a Esparta. Capitèt d'abrogar lei reformas d'Efialtes regardant l'Areòpag mai foguèt ostracizat dins lo corrent de l'annada. Puei, Efialtes foguèt assassinat dins de circonstàncias desconegudas laissant Pericles coma cap principau de la vida politica atenenca.
Roma[modificar | modificar la font]
Prepausicion novèla de la lèi Lex Terentilia, demandant d'escriure lei drechs dei dos cònsols romans, per lei tribuns de la plèba. Lo patriciat s'i opausèt tornarmai gràcias a la guèrra còntra leis Eques e lei Volscs ò l'utilizacion de presagis. Puei, après la victòria còntra leis Eques e lei Volscs, lei cònsols assaièron d'entraïnar una guèrra novèla còntra leis Antiates per ajornar lo debat entraïnant un escandòl au sen de la plèba. Ansin, lei tribuns empachèron la mobilizacion de l'armada. En reaccion, lei patricians empachèron la reünion dei comices tributes per empachar lo vòte de la lèi.
Puei, per afeblir l'oposicion dau patriciat, lei tribuns accusèron de murtre Ceson Quinctius, fiu de Lucius Quinctius Cincinnatus e cap principau dei patricians opausats a la lèi. L'acusacion èra probablament faussa mai entraïnèt l'exil de Ceson en cò deis Etruscs e sa condamnacion a mòrt per contumàcia. Pasmens, en despiech d'aqueu succès, lei tribuns poguèron pas organizar lo vòte car lo patriciat trobèt de caps novèus pus prudents que capitèron de lo repossar d'una annada.


text:
Notre-Dame-du-Rocher
Notre-Dame-du-Rocher es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- L'ancian nom de la parròquia : "Mil-Savates" (orthographié "Mielle Savate" en 1335, "Mil Chuiate" en una charte de 1423 e "Milsavate" sus la mapa de Cassini de la 18en sègle).
- N'A pas sens dobte res a veire amb la savoureuse anecdote que # un curé i auriá segon el aital sobrenomenat la parròquia del fach #que i aviá poblat de 500 abitants, #çò qu'a pas probablament jamai #èsser lo cas (lo maximal démographique semblable i aver #èsser arribat a en 1831 amb 323 abitants[1]). Lo toponyme seriá benlèu a sarrar del nom d'una peuplade gauloise : los ""Suattes" #qu'aurián viscut en aquela contrée a l'epòca de l'aucupacion romaine e de la christianisation de la Gaule romanisée cap al Modèl:IVe sègle. Cossí se pòt o veire suls monuments #que son arribats d'aquel alunhat periòde gallo-romaine (1Modèl:Ers sègles de lo nòstre ère), lo escritura romaine donava a la carta "U" la forma d'un "V" ("julius" de Jules César per exemple a escrich o grauat : "IVLIVS"). La tribu gauloise (v.Pòbles gaulois) del luòc auriá doncas #èsser aquela dels "SVATTES". Per çò qu'es de l'autre composante del toponyme: "Mil", de divèrsas ipotèsis, mai o mens convincents, an #èsser formuladas. Compte agut dels déformations fòrça frequents de la paraula iniciala — e #encobrir fins a una data pro recenta — "mila" poiriá far referéncia al nombre 1000 (mas per quina rason? Limita miliaire?), A mens qu'aquel siá pas un alunhat remembre daissat pel passatge dels légions romaines (amb déformation de la paraula latina: "miles" en significant soldat). L'investigacion contunha…
- 1622 : Mèstre Regnaud Lecarpentier es curé de la parròquia de Mila Savates.
- Abans la Revolucion de 1789, del punt d'enguarda judicial, "Millesavattes" fasiá partida de la sergenterie del Houlme, subdivision del Bòsc, en la vicomté de Falaise.
- L'ancien nom de la paroisse : "Mille-Savates" (orthographié "Mielle Savate" en 1335, "Mille Chuiate" dans une charte de 1423 et "Milsavate" sur la carte de Cassini du 18en siècle).
- Il n'a sans doute rien à voir avec la savoureuse anecdote selon laquelle un curé aurait ainsi surnommé la paroisse du fait qu'elle était peuplée de 500 habitants, ce qui n'a probablement jamais été le cas (le maximum démographique semblant avoir été atteint en 1831 avec 323 habitants[2]). Le toponyme serait peut-être à rapprocher du nom d'une peuplade gauloise : les ""Suattes" qui auraient vécu dans cette contrée à l'époque de l'occupation romaine et de la christianisation de la Gaule romanisée vers le Modèl:IVe siècle. Comme on peut le voir sur les monuments qui nous sont parvenus de cette lointaine période gallo-romaine (1Modèl:Ers siècles de notre ère), l'écriture romaine donnait à la lettre "U" la forme d'un "V" ("julius" de Jules César par exemple est écrit ou gravé : "IVLIVS"). La tribu gauloise (v.peuples gaulois) du lieu aurait donc été celle des "SVATTES". Quant à l'autre composante du toponyme: "Mille", diverses hypothèses, plus ou moins convaincantes, ont été formulées. Compte tenu des déformations très fréquentes du mot initial — et cela jusqu'à une date assez récente — "mille" pourrait faire référence au nombre 1000 (mais pour quelle raison? borne miliaire?), à moins que ce ne soit un lointain souvenir laissé par le passage des légions romaines (avec déformation du mot latin: "miles" signifiant soldat). La recherche continue…
- 1622 : Maître Regnaud Lecarpentier est curé de la paroisse de Mille Savates.
- Avant la Révolution de 1789, du point de vue judiciaire, "Millesavattes" faisait partie de la sergenterie du Houlme, subdivision de La Forêt, dans la vicomté de Falaise.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 27 de mai 2010
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Notre-Dame-du-Rocher », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 27 mai 2010


text:
Escala de Kinsey
L'escala de Kinsey vòl mesurar de l'orientacion sexuala anant de 0 (exclusivament eterosexual(a)) a 6 (exclusivament omosexual(a)). Foguèt publicada en primier dins « Sexual Behavior in the Human Male » (1948) d'Alfred Kinsey, e foguèt important dins lo trabalh complementari titolat « Sexual Behavior in the Human Female » (1953).
Per descriure l'escala, Kinsey afirma:
- « Los mascles representan pas doas populacions separadas d'omosexuals e eterosexuals. Tot coma lo mode es pas dividit entre fedum e cabrum. Es doncas fondamental per la taxonomia lo fach que la Natura rarament se descriu amb de grops marcats separats... Lo monde natural es continú en totes e cadun de sos aspèctes.
- Tot en insistissent sus las nuanças existissent entre los antecedents omosexual e eterosexual exclusius, semblèt apropriat lo desvolopament d'una classificacion que se basa sus la quantitat d'experiéncias omosexualas e eterosexualas de cada istoric... Cada individú seriá assignat a una posicion sus aquela escala, per cada periòde de sa vida.... Una escala amb set punts indicant d'un biais fisable las multiplas gradacions qu'existisson vertadièrament. » (Kinsey, e col. (1948))
Somari
L'escala Kinsey es atal[modificar | modificar la font]
Recerca[modificar | modificar la font]
Rapòts Kinsey[modificar | modificar la font]
- Òmes: 11.6% dels òmes blancs d'entre 20 e 35 van èsser dins lo 3n gras dins aquel periòde de lor vidas.[1]
- Donas: 7% de las donas non maridadas entre 20 e 35 e 4% de las donas maridadas entre 20 e 35 va èsser dins lo 3n gras dins aquel periòde de lor vidas.[2] un 2 a 6% de las donas, entre 20 e 35, van èsser dins lo 5n gras [3] e 1 a 3% de las donas non maridadas entre 20 e 35 van èsser dins lo 6n gras.[4]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Kinsey, e coll. 1948. Sexual Behavior in the Human Male, Table 147, p. 651
- ↑ Kinsey, e coll. 1953. Sexual Behavior in the Human Female, Table 142, p. 499
- ↑ Ibid, p. 488
- ↑ Ibid, Table 142, p. 499, and p. 474


text:
Wesel
Wesel es una dei vilas principalas de Ren del Nòrd-Vestfàlia en Alemanha.Es una comuna autonoma e lo capluòc de l'arondiment de Wesel e del districte de Düsseldorf ; es sòci de la Hanse, de l'Euroregion Rhin-Waal .
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila de Wesel se trapa al jonhent del riu Lippe e del canal Wesel-Datteln dins lo bacin renan, aperaquí al centre del districte de Wesel, poblat de 180 000 abitants. Se trapa a 45 km de la frontièra olandesa e a 30 km de la Ruhr e forma lo limit oèst del parc natural de la Hohe Mark. Lo Ren banha l'aglomeracion sus 17 km, la Lippe e lo canal esel-Datteln cadun sus 7 km. Dins lo plan d'urbanisme, Wesel representa lo centre de l'aglomeracion.


text:
Pangèa
La Pangèa (Pangaea) èra lo supercontinent format de l'union de totes los continents actuals, qu'existiguèt pendent las èras Paleozoïca e Mesozoïca, abans que los continents que lo compausavan foguèsson separats pel movement de las placas tectonicas per arribar a la configuracion actuala. Aqueste nom foguèt aparentament emplegat pel primièr còp en 1912 per l'alemand Alfred Wegener, principal autor de la teoria de la deriva continentala. Ven del prefixe grèc de pan que significa "tot" e de gea que significa "sòl" o "tèrra" (Γaῖa Gaĩa, Γaῖn Gaĩê o Γῆ Gễ). Es a dire "tota la tèrra".
Se pensa que la forma originala de Pangèa èra una massa de tèrra amb una forma de "C" distribuida a travèrs de l'Eqüator. Coma la dimension de la Pangèa èra fòrça importanta, las regions continentalas devián èsser fòrça secas per encausa de la manca de precipitacion. Lo grand supercontinent auriá permés que los animals terrèstres emigran liurament entre lo Pòl Sud e lo Pòl Nòrd. Lo vast ocean qu'enrodavan lo supercontinent se nomena Pantalasa (Panthalassa).
Se considèra que Pangèa se formèt a la fin del periòde Permian (fa aperaquí 300 milions d'ans) quand los continents, qu'èran abans separats, se jonhèron en formant un unic supercontinent entornejat per una sola mar.


text:
New York Stock Exchange
Lo New York Stock Exchange (NYSE), es la principala platafòrma d’escambis de la Borsa de Nòva York, es la pus granda borsa mondiala. Per metonimia, es sovent sonat Wall Street. En 2007, èra una dels escasses grands mercats d'accions de pas èstre completament electronic e a gardar de cotacions a l'enquant. Lo volum d'accions del NYSE es estat despassat per lo del NASDAQ pendent las annadas 1990, mas lo total de las capitalizacions borsièras de las companhiás cotadas al NYSE es tres còps pus grand que las cotadas al NASDAQ.
Le NYSE aparten al grop NYSE Euronext, nascut de la fusion amb Euronext, e per abans amb Archipelago Holdings, qu'aviá un fonccionament entièrament electronic. Lo negòci de las accions se fa al 11, Wall Street, alara que lo sèti del NYSE se tròba al 18, Broad Street, près de Wall Street, dins lo quartièr financièr del sud de Manhattan.


text:
Drapèu argentin
Lo drapèu argentin que ho creat per Manuel Belgrano entà la soa armada e shens nada autorizacion de la junta au podèr ; en ehèiit, aquesta junta, per prudéncia, e miava ua guèrrad'independéncia mes shens declarar oficiaument l'indenpendéncia, atau com ac permetèvan las circonstàncias de la vacància possibla deu poder en Espanha dab l'ocupacion francesa).
Las colors blanca e blau que hon presas de la cocardas qu'utilizèn los partisans de l'independència a l'escadença de la Revolucion de Mai de 1810 entà reconéishe's en empachar l'assiténcia deus monarquistas espanhòu au debats deu Cabildo de Buenos Aires. L'origina d'aquesta colors qu'ei incerta : lo blanc que seré per'mor qu'ei en heraudica la color de l'argent (metau de l'Argentina) o, dilhèu simplament, epr'mor que blanc e blau e son las color deu Borbons d'Espanha. En desfavor d'aquesta teoria, que cau mentàver que lo blau de la banèra de Belgrano qu'èra mei escur que lo blau celèst deus Borbon, sovent emplegat dens las version modèrnas de la banèra argentina.
Lo drapèu de Belgrano que ho hissat peu purmèr còp a Villa Rosario (uei Rosario de Santa Fe lo 27 de heurèr de 1812 puish a Buenos Aires dens la glèisa de San Nicolás de Bari malurosament avalida per la traucada de l'avienguda 9 de Julio ; l'Obelisc de Buenos Aires apitaten lòc e plaça d'aquesta glèisa que celebra la hèita.
L'Amassada de l'An XIII qu'acceptè aquesta banèra mes sonque entà l'Armada deu Nòrd (l'independéncia b'èra tostemps pas declarada). Lo 20 de heurèr de 1813 qu'avó la soa batejada deu huec a l'escadença de la batalha victoriosa de Salta.
Fin finala, en 1916, lo Congrès de Tucumán que declarè l'independéncia e qu'oficializè lo drapèu.
Lo "Só Inca" que ho hornit après asat suu dessenh deu só de la purmèra moneda argentina (reprodusida dehens la moneda actuau de 1 peso), dessenh de l'orfèbre perovian Juan de Dios Rivera.
En 1930 la lei argentina qu'establí que las colors deu drapèu que devèvan estar las deu dia qui punteja, e, desempuish 1944 simplament que son celèst e blanc. En 1985, dab lo restabliment de la democracia, la banèra deu só Inca que ho generalizada a l'emplec civiu (abans qu'èra considerada com militara o estrictament oficiau).
Las colors que son sonc blau (dab variantas mei o mens claras, las mei escuras s'apropiant de l'anciana banèra federau), blanc, jaune e marron (entau bòrds e entau visatge deu só).
En Argentina, lo 20 de junh qu'ei lo Dia de la Banèra.
Lo corsari argentin vadut provençau Ipolit Bochard que hissè aquesta banèra suu son vaishèth e, purmèra banèra independenta vista en America Centrau, que ho adoptada, adaptada e tostemps utilizada per los estats de Lo Salvador, Nicaragua, Honduras e Guatemala.
Galeria de las diferentas variantas deu drapèu argentin[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
Banèra de la Confederacion Argentina de cap a 1840
-
Banèra de la Confederacion Argentina de cap a 1860
-
Banèra civila argentina abans 1985
-
Anciana banèra de las Províncias Unidas d'America Centrau
-
Banèra de Chiapas
-
Banèra de Nicaragua
-
Banèra de Guatemala
-
Banèra Lo Salvador
-
Banèra de Honduras
-
Purmèra banèra de Còsta Rica
-
Anciana banèra de Còsta Rica
-
Banèra actuau de Costa Rica, tanben inspirada de la banèra francesa


text:
935
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 935 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Defeccion de la tribú aràbia Banu Habib que se convertiguèt au cristianisme e intrèt au servici dei Bizantins. Foguèron installats sus la riba occidentala d'Eufrates onte cinc themas novèus foguèron creats marcant lo redreiçament de la poissança bizantina en Anatolia.
Ongria[modificar | modificar la font]
Capitada d'una expedicion d'amplor còntra lei reiaumes d'Euròpa Occidentala. Pilhèt Soabia, Alsàcia, Lorena, Borgonha e Itàlia fins a la region de Nàpols. Sus lo camin dau retorn, pilhèt Borgonha un segond còp, Turíngia, Franconia e Bavièra (→ 937).
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Incursion de piratas venguts d'Itàlia lòng dau litorau fatimida. Aquò entraïnèt una tièra de repòstas còntra lei pòrts de la peninsula fins ais annadas 940.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Revirada d'una campanha de l'armada abbassida còntra lei Hamdanides qu'èran venguts tròp independents dins la region de Siria. Entraïnèt l'instauracion d'un estat hamdanide definitivament independent deis Abbassidas — franc d'una senhoriá fòrça nominala — dins lo nòrd d'Iraq e en Siria en 936.
En Egipte, lei governadors locaus de la dinastia deis Ikhchidides aprofichèron l'afebliment deis Abbassidas per venir egalament independents.


text:
Wikipèdia:Vandalisme
Somari
Qu'es un acte de vandalisme sus Wikipèdia ?[modificar la font]
Un acte de vandalisme es una contribucion volontàriament facha per comprometre l'integritat del contengut de Wikipèdia. Lo mai sovent, s'agís d'escafament de contengut pertinent, de remplaçament per d'obscenitats, d'insultas, o tot autre contengut inapropriat. Wikipèdia essent liura de modificacion per tot visitor, es doncas particularament expausada a d'actes de vandalisme, en teoria.
L'acte de vandalisme es una violacion de las linhas de conducha de Wikipèdia. Per luchar eficaçament contra lo vandalisme, cal saber cossí l'identificar e cossí reagir. En cas de dobte, se podètz pas o se volètz pas prendre las mesuras que s'impausan, podètz demandar conselh sus Wikipèdia:La Tavèrna o melhor, senhalar un acte de vandalisme sus la pagina Wikipèdia:Vandalisme en cors.
Formas comunament observadas de vandalisme[modificar la font]
Vaquí qualques exemples de vandalisme observats sus Wikipèdia :
- Lo Spam
- Ajustar de ligams extèrnes sens rapòrt amb lo subjècte dins una optica de promocion.
- Bòt vandal
- Script o "robòt" que vandalisa massissament d'articles, per de spam, de publicitat o de blanquiments de pagina.
- Vandalisme pueril
- Daissar de messatges personals o de grafitis dins un article, ajustar de marridas blagas o d'absurditats d'aparéncia plausibla al contengut d'un article.
- Blanquiment
- Blanquir un article sens o explicar dins la pagina de discussion de l'article o dins lo comentari de modificacion.
- Vandalisme sornarut
- Mens evidenta de detectar, aquela forma de vandalisme se caracteriza per l'insercion d'elements erronèus al dintre d'un article. Per exemple, un remplaçament de data, un ajust o una substitucion d'absurditats que pareisson coerentas.
- Vandalisme provocator
- Ajustar o remplaçar tot o partida d'una pagina personala per d'insultas, d'obscenitats, de calomnia, de derision, etc. (Vejatz tanben Wikipèdia:Pas d'atacs personals).
- Vandalisme grafic
- Importar vèrs Wikipèdia d'imatges provocants, inserir de messatges politics, far de GIFs animats malvolents, etc.
Çò que lo vandalisme es pas[modificar la font]
Encara que sián de còps qualificats de vandalisme, los exemples citats aicí son pas considerats coma de vandalisme. Quitament se pòdon tanben provocar un escafament o una reversion, deurián pas aver per consequéncia una inscripcion sus la pagina Wikipèdia:Vandalisme en cors.
- Tèst de debutant : Los novèls venguts que descobrisson lo boton "modificar" vòlon saber se pòdon realament modificar lo contengut d'una pagina. Per aquò, escrivon de còps qualques frasas dins un article. Es pas de vandalisme ! De còps anullan d'espereles lors cambiaments. Aquestes utilizaires devon èsser aculhits calorosament e dirigits vèrs lo wikipèdia:Nauc de sabla (pel mejan dels Wikipèdia:Modèls {{AnonimTestaire}} o sa version abreujada {{AnonTest}}) ont poiràn contunhar lors tèsts.
- L'aprendissatge de la Sintaxi de Wikipèdia e de las convencions en vigor : Per cèrts utilizaires, aprendre las balisas Wikipèdia pren un cèrt temps e passaràn un pauc de temps a experimentar los diferents biaisses de far de ligams extèrnes, de ligams intèrnes e los caractèrs especials. Puslèu que de los acusar de vandalisme, val mai lor explicar quina es la convencion en vigor sul subjècte e lor indicar Ajuda:Sintaxi wikipèdia e los autres documents de referéncia.
- Violacions de neutralitat de punt de vista (PdV) : la neutralitat de punt de vista es una linha de conducha que fòrça mond a de dificultats de comprendre ; quitament los veterans pòdon de còps introduire involontàriament de contengut qu'es pas en acòrdi amb la neutralitat de punt de vista. Sèm totes mai o mens eissorbats per nòstras cresenças e aquò es pas de vandalisme. Vejatz tanben : Controvèrsia de neutralitat.
- Contribucions audaciosas : Conselham als contributors d'esitar pas a èsser audaciós dins l'edicion dels articles. Atal, arriba que de Wikipedians fascan de cambiaments radicals per fin de melhorar los articles ; quitament de troçasses de tèxt qu'avètz escriches, levats, desplaçats sus la pagina de discussion, o reescriches. Es pas totjorn agradiu, mas cal pas per aquò assimilar aquestas modificacions a de vandalisme. Aquò dich, lo savi wikipedian tempèra son ardor amb de WikiLove.
- Agarriment o atacs personals : la politica de Wikipèdia es clara : pas d'atacs personals. Agarrir los autres contributors es pas tolerat. Cèrtas formas d'agarriment son clarament de formas de vandalisme, coma lo vandalisme de pagina utilizaire. Çaquelà, d'un biais general, l'agarriment es pas de vandalisme.
- Intimidacion o obstinacion : d'unes arriban pas de s'acordar amb d'autres qu'an pasmens la volontat de dialogar, de sòrta qu'una guèrra d'edicion pòt subrevenir. Pòt arribar qu'un utilizaire s'obstine a refusar tota temptativa de dialòg, e ensage de far passar las temptativas repetidas de dialòg per d'agarriment. Aqueste tipe de compòrtament es deplorable, mas es pas stricto sensu de vandalisme. Vejatz resolucion de conflicte.
- L'inesperat : una manièra de contribuir inabituala o pauc convencionala es pas de vandalisme. Qualqu'un que fa una contribucion solida, amb "Adieu!" coma comentari de modificacion es pas un vandal excentric. Es probable un novèl arribant. Cal pas blanquir o anullar las contribucions d'un tal contributor, ni lo blocar. Es preferible d'aver una discussion amicala a prepaus de l'usatge corrècte dels resumits d'edicion.
- L'ortografia : l'utilizaire que, cresent de plan far, modifica l'ortografia d'un mot alara qu'aqueste èra corrècte pòt pas èsser considerat coma un vandal.
- L'error : quitament s'es irrefleccionat, premarc o pauc judiciós, tot esfòrç, de bona fe, per melhorar l'enciclopèdia, es pas de vandalisme. Tota contribucion que causa pas un prejudici clar e indiscutible es pas considerada coma de vandalisme.
- La supression de paragrafs contenent d'informacions sensiblas sens fonts : los articles (particularament de biografias) pòdon conténer temporàriament d'elements sens fonts. Aquestes elements son considerats coma en espèra de fonts fisablas. Çaquelà, tot contributor, quitament non inscrich, a drech de los levar.
Estatisticas suls vandals[modificar la font]
- Estatisticas suls vandals per adreças IP
- Estatisticas suls vandals per fornisseires d'accès
- Estatisticas suls vandals per país
Vejatz tanben[modificar la font]
- Wikipèdia:Vandalisme en cors - per senhalar un acte de vandalisme
- Wikipèdia:Qué far en cas de vandalisme - per la marcha de seguir fàcia a de vandalisme
- Wikipèdia:Planh al FAI


text:
André Breton
André Breton (Tinchebray, Orne, lo 19 de febrièr de 1896 - París, lo 28 de setembre de 1966), foguèt un escrivan francés, conegut coma lo principal inspirator del movement surrealista.
Biografia[modificar | modificar la font]
D'origina modèsta, comencèt d'estudiar la medecina per pressions familialas. Mobilizat a Nantas pendent la Primièra Guèrra Mondiala l'an 1916, rencontrèt Jacques Vaché, qu'exerciguèt sus el una granda influéncia. Dintra en contacte amb lo mond de l'art a travèrs del grop Dadà en 1916. Pendent la guèrra trabalhèt dins d'espitals psiquiatrics, ont estudièt las òbras de Sigmund Freud e sas experiéncias amb l'escritura automatica (escritura liura de tot contraròtle de la rason e de preocupacions esteticas o moralas), çò que influencièt la seuna formulacion de la teoria surrealista. Venguèt un pionièr dels movements antiracionalistas coneguts coma lo dadaïsme e lo surrealisme. En 1920 publiquèt la seuna primièra òbra Los camps magnetics, qu'explorava las possibilitats de l'escritura automatica. L'annada seguenta trinquèt amb Tristan Tzara, lo fondator del dadaïsme.
Fondèt amb Louis Aragon e Philippe Soupault la revista Littérature. En 1924 redigiguèt lo Manifèst surrealista e a se formèt un grop compausat per Philippe Soupault, Louis Aragon, Paul Éluard, René Crevel, Michel Leiris, Robert Desnos, Benjamin Péret, desirós d'arribar en «cambiar la vida» d'Arthur Rimbaud e «Transformar lo mond» de Karl Marx.
De mai, dins aquel manifèst lança las basas de l'automatisme psiquic coma mejan d'expression artistica que sorgís sens l'intervencion de l'intellècte. Plan lèu, lo movement se sarra de la politica e en 1927 Aragon, Éluard e Breton s'afilian al Partit Comunista, malgrat que l'idèa surrealista s'aluenharà fòrça lèu fach del comunisme oficial. En 1928 publica a París Le surréalisme la peinture. Amb la publicacion del Segond manifèst surrealista (1929) arribèt la polemica: Breton, lo cap, escaissat lo «papa» del movement surrealista, concretava la nocion de surrealisme e afirmava que li caliá caminar amassa amb la revolucion marxista —foguèt membre del Partit Comunista Francés dempuèi 1927 a 1935—; doncas, excomuniquèt, condemnèt e expulsèt del grop totes aqueles que coincidissián pas amb las seunas idèas: Roger Vitrac, Philippe Soupault, Antonin Artaud, Salvador Dalí e Robert Desnos.
Escriu lo libre de poesias L'Immaculada Concepcion (1930) e Los vasos comunicants, (amb Paul Éluard) (1932).
En 1934 se marida amb Jacqueline Lamba, inspiradora de L'amor fòl. Dos ans aprèp nais sa filha Aube. Son òbra mai creativa es Nadja, en partida autobiografica. En 1937 inaugura la galeria «Gradiva» dins la carrièra de Seine, viatja en Mexic ont renconta Trotski, e influenciat pel trotskisme, redigís lo Manifèst per un art revolucionari independent.
En 1941, en fugissent del Govèrn de Vichèi s'embarca dins lo Capitaine-Paul-Lemerle cap a la Martinica, ont es internat dins un camp. Liberat, arriba a Nòva York e i publica los Prolegomens a un tresen manifèst o non, conegut tanben coma Tresen manifèst surrealista. Escriu La lantèrna sorda. Un an aprèp fonda a Nòva York la revista VVV. Dins aquela vila rencontrarà tanben sa nòva esposa, Elisa.
Tornèt a París en 1946. En 1956 fonda una nòva publicacion, Le Surrealisme Même, e fins a sa mòrt (1966) anima lo grop surrealista. Pauc abans de morir, diguèt a Luis Buñuel, «uèi degun s'escandaliza pas, la societat a trobat de biais d'anullar lo potencial provocador d'una òbra d'art, en adoptant davant ela una actitud de plaser consumista».
Moriguèt lo matin del 28 de setembre de 1966, a l'espital Lariboisière (París). Foguèt enterrat al cementèri dels Batignolles, a paucs mètres del croton de son amic Benjamin Péret.
Òbras[modificar | modificar la font]
Ensag[modificar | modificar la font]
- Manifèst surrealista (1924, 1930, 1946)
- Lo Surrealisme e la pintura (1928-1965)
- Segond manifèst (1929)
- Antologia de l'umor negre (1940)
- Prolegomèns a un tresen manifèst o non (1942)
- Delicte Flagrant (1949)
- Lo surrealisme a travèrs de sas òbras (1954)
Poesia[modificar | modificar la font]
- Poèmas (1948)


text:
1109
Aquesta pagina concernís l'an 1109 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una guèrra lònga còntra Anglatèrra a prepaus dau castèu de Gisors ocupat per lo rèi Enric Ièr d'Anglatèrra que refusava de jurar fidelitat au rèi de França, senhor superior de Normandia. Fins a la mòrt de son adversari en 1135, lo rèi Loís VI deguèt ansin luchar còntra lo rèi d'Anglatèrra.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
L'annada veguèt una tièra d'eveniments decisius per l'establiment definitiu dau Comtat de Trípol. De'n premier, l'arribada de Bertrand de Trípol, eiretier designat per son paire Raimon IV de Tolosa per dirigir lo comtat, entraïnèt de tensions importantas ambé Guilhèm II de Cerdanha, senhor usurpator dau comtat. Desirós de pas afeblir lei fòrças crosadas, Bertrand acceptèt un arbitratge dau rèi Baudoïn Ièr de Jerusalèm. Pasmens, lo desbarcament dei fòrças de Bertrand s'acabèt per una demonstracion militara ambé la conquista rapida de Gibelet. Puei, aquelei tensions causèron l'arribada deis armadas dau Principat d'Antiòquia e dau Reiaume de Jerusalèm. Aquela concentracion de tropas crosadas permetèt de conquistar la vila de Trípol e son pilhatge. Après aquela victòria, Bertrand e Guilhèm acceptèron l'arbitratge de Baudoïn que partajèt lo Comtat entre lei dos camps : Bertrand de Trípol obtenguèt Gibelet e Trípol coma senhor sobeiran e Guilhèm II de Cerdanha la region de Tortosa coma vassau d'Antiòquia.


text:
Djer
Djer que ho lo tresau o lo dusau faraon de la Ièra dinastia egiciana. Aquesta posicion qu'ei controversada per'mor no's sap pas se los dus reis precedents (Meni e Her-Aha) b'èran vertaderament duas personas diferentas.
Que seré estat lo hilh de Her-Aha e lo son regnta qu'auré començat de cap a -3100. Qu'èra un rei deu periòde tinita e Tinis que ho justament la soa capitala. Com lo autes rei de la soa dinastia que ho sepelit dens la necropòli d'Abidòs (a Umm el-Qa'ab).
Nicolas Grimal que considera que lo son regnat e sembla estar estat ua tempsada de prosperitat e que los sons cortesans que's hen sepelir au ras de son tombèu çò qui balharé un purmèr testimoniatge de la tradicion de continuitat de l'autoritat deu faraon dens l'aute monde suus sons subjèctes.
Her-Djer qu'èra lo son nom de Her, e lo son nom de Sa-Ra b'èra Iti (e qu'apareish atau dens la Lista Reiau d'Abidòs).
En ieroglifs Iti que s'escriu :
Her-Aha
Djer
Oadji
Honts[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988.
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.
Istòria | Geografia | Organizacion politica | Faraon | Art | Mitologia | Dius | Vida vidanta | Bibliografia | Egiptològs | Lexic


text:
Pterodactylus
Los Pterodactylus (del grèc "Det alat") son un genre de pterosaures pterodactiloides que visquèron en Euròpa e Africa a la fin del periòde Jurassic (a l'epòca del Kimeridgian, fa aperaquí entre 155 e 150 milions d'ans).
Descripcion[modificar | modificar la font]
Pterodactylus èra relativament pichon; son envergadura èra de 50 a 75 cm, e mai que se foguèsson enregistradas de descobèrtas de fossils amb d'alas fins a 1 m. Aqueste pterosaure possediá un cap pichon amb un bèc ponchut e dentat, de braces, de mans e tres arpas cortas, un det long que s'extendía fins a la punta de l'ala, un còs e d'alas leugièras (pesa pas mai de 2 kg), un còl long, una coa corta e de patas similaras a la dels aucèls.
Los Pterodactylus abitavan per las ribas dels grands lacs ont pescavan de peisses que poirán èsser estat la basa de la siá dièta. Lo sieu bèc long e ponchut amb fòrça dents pichonas o ajudava a agantar los peisses.
Istòria[modificar | modificar la font]
De fossils de Pterodactylus se son trobat en França, Anglatèrra, Alemanha e Tanzania (Africa Orientala). Lo primièr pterodactil (reptil volaire) foguèt trobat en 1784 pel calcari de Solnhofen (en Bavièra, Alemanha) per un naturalista italian sonat Cosmo Alessandro Collini. Se creguèt a aquesta epòca que se tractava d'un animal marin, mas se determinèt après qu'èra un reptil volaire e foguèt nomenat "Pterodactyle" (per George Cuvier en 1809).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Lydekker R., 1888, Catalogated of the fossil Reptilia and Amphibia in the British Museum (Natural History). Part I. London, pp. 2–42
- Kritische Beleuchtung einiger neueren Pterodactylus-Arten. Abhandlungen der Naturforschenden Gesellschaft zu Tròbe, III, 2. Trobatz, 1855.
- Pterodactylus crassipes. Eichstätt. 1951. Workerszell (Alemanha).