text:
Vietnam
Vietnam (en vietnamian Việt Nam) es un país d'Asia del Sud-Èst. Confronta la Republica Populara de China al nòrd, e Laos e Cambòtja a l'oèst.
La siá capitala es Hanòi.
Lo gentilici es vietnamian -a.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Preïstòria
- 1.2 Originas de Vietnam
- 1.3 De l'Antiquitat a 1802
- 1.4 Vietnam de 1802 a 1940
- 1.5 Vietnam dempuei 1940
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Lei recèrcas arqueologicas datan lei vestigis umans pus ancians descubèrts dins la region d'aperaquí 500 000 ans (Homo erectus dins de baumas dei províncias de Lang San e de Nghe An). Lei traças pus ancianas de la preséncia d'Homo sapiens conegudas a l'ora d'ara datan de 16 000 ans.
Tre lo Paleolitic, se formèt una cultura locala dicha cultura de Son Vi que se mantenguèt fins au passatge au periòde mesolitic vèrs 12 000 av. JC. Foguèt remplaçada per la cultura de Hoa Binh de tipe mesolitic puei lei culturas neoliticas de Bac Son (10 000-8 000 av. JC), de Quynh Van (8 000-6 000 av. JC) e de Da But (4 000-3 000 av. JC).
Originas de Vietnam[modificar | modificar la font]
Leis originas de Vietnam son fòrça mau conegudas en causa de la manca de documents escrichs sus l'istòria anciana dau país. D'efèct, lo premier tèxte en vietnamian foguèt solament redigit en 1339. Quauquei fònts chinesas existisson mai permèton pas de conóisser leis eveniments anteriors au sègle III av. JC.
L'arqueologia permet d'establir la preséncia d'un nombre important de culturas umanas, installadas dins lo nòrd dau Vietnam actuau, que mestrejavan la metallurgia dau bronze. La pus anciana foguèt la cultura de Phung Nguyen entre 2000 e 1500 av. JC. Foguèt seguida per la cultura de Dong Dau (-1500-1000 av. JC), la cultura de Go Mun (1000-800 av. JC) e la cultura de Dong Son (1000 av. JC - 100 ap. JC). En parallèl, se desvolopèron la cultura de Sa Huynh 1000 av. JC - 200 ap. JC) e la cultura d'Óc Eo respectivament dins lo centre e dins l'extrèm sud dau territòri vietnamian actuau. A respèct dei culturas pus meridionalas, conoissián l'usatge dau fèrre.
Lei premiereis estats vietnamians se formèron probablament a partir dau sègle III av. JC. Dins lo sud, desvolopèron e entretenguèron de relacions comercialas amb Índia e China. Pasmens, en despiech de l'avança tecnologica e dau dinamisme dei reiaumes dau centre e dau sud, lo brèç dau Vietnam modèrne se troba dins la Vau dau Riu Roge. D'efèct, en 258 av. JC, un sobeiran dich Thuc Phan someteguèt l'estat de Van Lang, premier reiaume vietnamian fondat en 2877 av. JC segon una legenda, e fondèt lo reiaume d'Au Lac.
De l'Antiquitat a 1802[modificar | modificar la font]
Periòde chinés[modificar | modificar la font]
Lo reiaume d'Au Lac foguèt conquistat en 111 av. JC per lei Chinés de la dinastia Han. China annexèt la region fins au còl dei Nívols e ne'n gardèt lo contraròtle fins au sègle X.
Aquela dominacion chinesa foguèt mau acceptada per lei Vietnamians e mai d'una revòuta aguèt luòc. En particular, en 39-43, una insureccion dirigida per lei sòrres Trung Trac e Trung Nhi estrementiguèt la preséncia chinesa e necessitèt la mobilizacion de fòrças importantas per la reprimir. Aquò entraïnèt una politica de sinizacion deis elèits. Pasmens, aquò mau capitèt car se formèt una elèit vietnamiana qu'èra cèrtas de cultura chinesa mai que gardèt son ostilitat còntra lei Chinés. De mai, la populacion foguèt pas tocada per aquela politica.
Un autre eveniment important se debanèt durant aqueu periòde. Regardèt lo domeni religiós ambé l'introduccion dau bodisme mahayana dins lo país dins lo corrent dau sègle VI.
L'independéncia de Dai Viet[modificar | modificar la font]
En 907, l'afondrament de la dinastia Tang afebliguèt China que perdiguèt lo contraròtle de Vietnam. La revòuta decisiva se debanèt en 938 sota la direccion de Ngo Quyen. Lo venceire fondèt lo reiaume Dai Viet qu'es a l'origina de l'estat vietnamian actuau. China reconoguèt son independéncia en 960 mai lei sobeirans vietnamians acceptèron de pagar un tribut regular per alunchar leis ambicions de son vesin dau nòrd.
Fins a 1010, lo reiaume conoguèt de trèbols intèrnes grèus e tres dinastias se succediguèron : Ngo de 939 a 968, Dinh de 968 a 980 e Le anteriora de 980 a 1009. L'estabilizacion intèrna arribèt ambé la dinastia Ly que reinèt de 1009 a 1225. Un govèrn e una administracion basats sus lo modèl chinés (centralizacion importanta, burocracia desvolopada, elèits letradas... etc.). La capitala foguèt installada a Hanòi. Lei Ly foguèron remplaçats per lei Tran que gardèt lo poder de 1225 a 1400. Contunièron de s'inspirar dau modèl politic chinés. Pasmens, lo regime venguèt pus autoritari. Autra evolucion, lo confucianisme foguèt privilegiat au detriment dau bodisme.
En paralèl d'aquelei cambiaments dinastics, Dai Viet intrèt rapidament en conflicte ambé Champa, reiaume situat dins lei regions centralas dau Vietnam modèrne. En 982, lei Vietnamians ganhèron una premiera batalha importanta ambé lo pilhatge d'Indrapura, capitala dei Chams. Après aquela desfacha, lei rèis de Champa desplacèron sa capitala a Vijaya. Segonda victòria importanta en 1069, Dai Viet annexèt lei territòris au nòrd de Hue.
Dins lo corrent deis annadas 1280, Indochina foguèt atacada per lei Mongòls. Dai Viet e Cham foguèron obligats de s'aliar per rebutar tres invasions successivas fins a l'anientament de la flòta sino-mongòla a la batalha de Bach Dang (1288). Après aqueleis atacas, lei conflictes reprenguèron còntra Champa que conoguèt de trèbols intèrnes s'acabant per la conquista vientnamiana de la region de Hue en 1307.
Lo periòde Le posterior[modificar | modificar la font]
De 1400 a 1428, Dai Viet conoguèt un periòde d'instabilitat que s'acabèt per la presa dau poder per lei Le posteriors. Aquela dinastia gardèt lo poder fins a 1788.
D'efèct, en 1400, la dinastia Tran foguèt reversat per un usurpator. Aquò entraïnèt una guèrra civila e una intervencion chinesa. En 1407, la dinastia Ming ocupèt la totalitat dau país e decidèt de lo sinizar rapidament e brutalament (desportacion de rebèls, nominacion de foncionaris chinés... etc.). Aquò entraïnèt una revòuta en 1418 e lei Chinés foguèron batuts en 1428. Lo cap insurgent, Le Loi, fondèt alora la dinastia dei Le posteriors. Reprenguèt la guèrra còntra Champa qu'aviá aprofichat l'ocupacion chinesa per tornar conquistar la region de Hue. En 1471, lo rèi Le Thanh Tong (1460-1497) conquistèt Vijaya e annexèt la màger part dau reiaume rivau. Se preocupèt tanben de renfòrçar l'estabilitat intèrna de Dai Viet e promulguèt lo còdi Hong Duc. Pasmens, après sa mòrt, lo reiaume conoguèt un periòde de crisi ambé mai d'un sobeiran feble ò incompetent.
En 1527, aquela crisi entraïnèt una revòuta importanta dirigida per Mac Dang Dung. Leis insurgents capitèron de conquistar una partida dau territòri vietnamian e i fondèron la dinastia Mac. Puei, se formèt tanben la dinastia Nguyen qu'installèt sa capitala a Hue. Enfin, en Dai Viet, lo sobeiran Le foguèt reduch a un ròtle simbolic per l'Ostau Trinh que prenguèt de facto la direccion dau reiaume. En 1620, una guèrra lònga acomencèt entre Trinh e Nguyen. Gràcias a la construccion de fortificacions importantas e a l'ajuda dei Portugués, lei Nguyen capitèron de resistir e lo conflicte s'acabèt sensa venceire en 1674.
En parallèl, lei Nguyen contunièron la politica d'expansion vèrs lo sud. Dins lei fachs, se contentèron generalament de la sostenir car aquela avançada prenguèt sovent la forma de migracions espontanèas de païsans. Pasmens, en 1720, acabèron militarament la conquista de Champa, reduch a una pòcha pichona au sud dau cap Varella. Puei, lei migracions entraïnèron de conflictes ambé Cambòtja per lo contraròtle de la region de Saigon. Una tiera de combats dins lo corrent dau sègle XVIII s'acabèron per la conquista de la totalitat dau litorau fins au Gof de Siam. Aquelei territòris foguèron colonizats d'un biais intens per lei venceires.
Un autre eveniment important d'aqueu periòde foguèt l'arribada de missions crestianas en Vietnam dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XVII. Recebudas per leis autoritats Nguyen e Trinh, lei missionaris foguèron a l'origina de l'escritura en caractèrs latins dau vietnamian. Pasmens, se turtèron a una maufisança fòrta car lei senhors vietnamians jutjèron la religion novèla coma un perilh per l'òrdre sociau. Dins lei territòris Trinh, aquò entraïnèt de persecucions.
La reunificacion dau país[modificar | modificar la font]
De 1771 a 1802, Vietnam conoguèt un periòde novèu d'instabilitat e de guèrras civilas que s'acabèron per la reunificacion dau país en 1802. Aquò comencèt amb una insureccion de païsans e de marchands dei províncias centralas, dirigida per lei fraires Tayson, que destabilizèt totei leis estats vietnamians. En 1775, lei Trinh conquistèron Hue e lei Nguyen deguèron se retirar vèrs lo sud. Dos ans pus tard, foguèron executats, franc de Nguyen Anh que capitèt de s'enfugir, quand lei Tayson prenguèron Saigon. Leis insurgents s'ataquèron alora ai Trinh que perdiguèron Hue e Hanòi en 1786 e foguèron obligats de demandar l'ajuda militara de China en 1788. Pasmens, en 1789, lei Chinés foguèron a son torn desfachs per lei Tayson. Un dei fraires, Nguyen Hue, se proclamèt alora emperaire sota lo nom de Quang Trung.
Dins aquò, la victòria dei Tayson foguèt contestada dins lo sud onte Nguyen Anh poguèt recrutar una armada renforçada per d'oficiers francés e portugués. Tre 1788, aviá reconquistat Saigon. Gràcias a la destruccion de la flòta dei Tayson en 1792, avancèt lentament vèrs lo nòrd. Tornèt prendre Hue en 1801 e Hanòi en 1802. Aquò li permetèt de reunificar lo país e de venir emperaire de Vietnam sota lo nom de Gia Long.
Vietnam de 1802 a 1940[modificar | modificar la font]
De Gia Long a l'arribada dei Francés[modificar | modificar la font]
Gia Long reinèt de 1802 a 1820. Fondèt una monarquia tradicionalista inspirada per lo modèl chinés e per lei principis confucianistas. Melhorèt tanben l'administracion, luchèt còntra lo bregandatge per restaurar la patz interiora e ordonèt de bastir divèrseis infrastructuras importantas (restancas, rotas... etc.). S'assegurèt enfin dau mantenement de l'aliança chinesa.
Après sa mòrt, sei successors gardèron son modèl mai adoptèron una diplomacia fòrça ostila ais Europèus qualificats de « Barbars de l'Oèst » per l'emperaire Minh Mang (1820-1841). Autra evolucion, la monarquia venguèt pauc a pauc pus autoritària, çò qu'entraïnèt de revòutas dins la region de Saigon. Acusats d'èsser a l'origina dei trèbols, lei crestians foguèron tornarmai persecutats. Enfin, en 1836, lei pòrts vietnamians foguèron enebits ai naviris e au comèrci estrangiers. Thieu Tri (1841-1848) e Tu Duc (1848-1883) gardèron aquela orientacion maugrat lo declin accelerada dau protector chinés dins lo corrent dau sègle XIX e la penetracion francesa.
La conquista francesa[modificar | modificar la font]
Interessats tre leis annadas 1840 per Indochina, lei Francés aprofichèron lei dificultats intèrnas de China per establir un protectorat sus la region. D'efèct, l'endrech interessava la marina e lei missions francesas dempuei la premiera mitat dau sègle XIX. Ansin, dins lo corrent deis annadas 1840-1850, missions e demonstracions de fòrça — generalament per liberar de missionaris arrestats per leis autoritats localas — se succediguèron fins a la conquista de Saigon en 1859. Puei, entre 1862 e 1867, l'emperaire Tu Duc deguèt abandonar Cochinchina ai Francés. L'ensems venguèt una colonia.
Après aquelei succès, lei Francés acomencèron de s'interessar au Riu Roge. Lo contèxte li èra favorable car lo nòrd de Vietnam èra trebolat per de soudats chinés irregulars, dichs Pavalhons Negres, eissits de la Revòuta Taiping e per d'incidents entre marchands francés e autoritats de Hanòi. En 1873, Francis Garnier poguèt ocupar la fortalesa de Hanòi e proclamar la libertat de circulacion sus lo Riu Roge. Pasmens, foguèt tuat per de Pavalhons Negres recrutats per lo govèrn vietnamian e China aprofichèt la situacion per tornar afirmar sa senhoriá sus lo país.
Aquò motivèt l'organizacion d'una importanta expedicion francesa que reconquistèt Hanòi en 1882. En 1883 e en 1884, dos tractats successius establiguèron alora un protectorat francés sus Vietnam. En parallèl, la desfacha chinesa a l'eissida de la Guèrra Francochinesa entraïnèt l'abandon de sei revendicacions de senhoriá sus la region per Pequin. Ansin, en 1885, Vietnam — franc de Hanòi, de Haiphong, de Tourane e de Cochinchina qu'avián l'estatut de colonia — èra vengut un protectorat francés. Dins lei fachs, lo poder imperiau, fòrça reduch, s'aplicava solament en Annam car Tonquin èra de facto sota l'autoritat dau governador de Hanòi.
La politica coloniala francesa adoptèt coma objectiu de redurre lo poder dei mandarins de l'ancian regime e de desvolopar economicament la region. Ansin, un ensenhament en francés e en vietnamian quoc ngu (grafia basada sus l'alfabet latin) foguèt creat per recrutar de foncionaris novèus. En parallèl, de trabalhs importants acomencèron per bastir d'infrastructuras coma de rotas, de camins de fèrre ò de pòrts.
L'emergéncia dau nacionalisme vietnamian[modificar | modificar la font]
Lo nacionalisme vietnamian apareguèt au començament dau sègle XX. Dos intellectuaus, dichs Phan Boi Chau e Phan Chau Trinh, ne'n foguèron a l'origina. Aquò entraïnèt una insureccion tre 1908 que foguèt durament reprimit. Pasmens, favorizèt per la seguida una demenicion de la pression coloniala e una destentuda dei relacions entre francés e autoctòns. Ansin, dins lo corrent de la Premiera Guèrra Mondiala, França poguèt mobilizar 100 000 Vietnamians per participar a son esfòrç de guèrra ò formar d'unitats militaras.
Après lo conflicte, l'aspiracion nacionalista venguèt principalament la preocupacion d'una novèla borgesiá vietnamiana. Dins aquò, sei revendicacions foguèron ignoradas per leis autoritats colonialas, çò qu'entraïnèt l'emergéncia de movements clandestins pus radicaus coma lo Partit Nacionau Vietnamian (VNQDD, 1927) que s'inspirava dau Guomindang chinés ò lo Partit Comunista Indochinés (PCI, 1931). En 1930, organizèron una insureccion novèla que mau capitèt.
Vietnam dempuei 1940[modificar | modificar la font]
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La Segonda Guèrra Mondiala marquèt l'acomençament dau declin de la preséncia francesa en Indochina. D'efèct, après sa desfacha de 1940 còntra Alemanha, París deguèt acceptar l'ocupacion de la region per Japon. Leis autoritats colonialas demorèron en plaça fins a març de 1945 mai son prestigi foguèt grèvament tocat. Puei, aqueu mes, lei Japonés prenguèron dirèctament lo poder e encoratjèron la denonciacion dau protectorat per l'emperaire vietnamian Bao Dai e la formacion d'un govèrn nacionalista a Hue.
De son caire, lei comunistas se mobilizèron dins lo nòrd lòng de la frontiera chinesa. Gropats au sen dau Frònt per l'independéncia de Vietnam (Vietminh), prenguèron lo contraròtle de mai d'una zòna montanhosa en Tonquin e en Annam. Lo 19 d'aost, conquistèron Hanòi entraïnant l'abdicacion de Bao Dai e lo fondator dau partit, Ho CHi Minh, proclamèt l'independéncia de la Republica Democratica de Vietnam dins lo corrent de setembre.
Pasmens, après la capitulacion japonesa, lei Chinés ocupèron lo nòrd de Vietnam e lei Britanics lo sud per desarmar lei fòrças japonesas. Dins sa partida, lei soudats chinés favorizèron lo VNQDD per assaiar de demenir l'influéncia dau Vietminh. Dins la mitat meridionala, lei fòrças britanicas favorizèron en revènge lo retorn dei Francés.Tre la fin de 1945, Cochinchina e lo sud d'Annam èran ansin tornarmai tenguts per França e dins lo nòrd, Ho Chi Minh èra lèst a negociar ambé París per accelerar lo retirament dei Chinés.
Lei negociacions entre França e lo Vietminh foguèron malaisadas. En març de 1946, lei Francés acceptèron de reconóisser un estatut « d'Estat liure » a la Republica de Vietnam. Pasmens, volián totjorn gardar lo contraròtle dirècte de sa colonia de Cochinchina e tenir lo rèsta sota son influéncia. Après la partença dei soudats chinés en mai de 1946, la situacion se desgradèt e, en novembre, de trèbols grèus se debanèron dins la vila portuària de Haiphong que foguèt bombardada per de naviris francés. Puei, lo mes seguent, de combats aguèron luòc entre Vietminh e fòrças francesas a Hanòi marcant l'acomençament de la Guèrra d'Indochina.
La Guèrra d'Indochina[modificar | modificar la font]
La Guèrra d'Indochina se debanèt de 1946 a 1954 e s'acabèt per l'independéncia d'Indochina devesida entre quatre estats. Pasmens, foguèt un conflicte lòng e saunós que causèt la mòrt d'aperaquí 600 000 personas.
Après la reconquista de la capitala a la fin de 1946, lei Francés capitèron de restaurar sa preséncia sus la màger part dau país e d'establir una posicion fòrta dins lo deltà dau Riu Roge. Pasmens, per contentar lei nacionalistas moderats, París deguèt acceptar la creacion d'un estat vietnamian independent, ambé Cochinchina, que venguèt membre de l'Union Francesa en 1949. Bao Dai ne'n venguèt lo cap d'Estat. Pus grèu, la victòria comunista en China permetèt au Vietminh de recebre un sostèn militar important de part dau blòt sovietic.
A partir de 1950, la situacion militara francesa se desgradèt ambé la pèrda de la frontiera meridionala entre setembre e octòbre (batalha de Cao Bang). De còntra-ofensivas permetèron de protegir lei centres principaus de Tonquin mai l'estat de Bao Dai mau capitèt de s'afirmar. Blocada, França acceptèt de tenir una conferéncia internacionala per assaiar de resòuvre la question indochinesa. Pasmens, la desfacha francesa de Dien Bien Phu en 1954 precipitèt lo revirament de l'opinion publica francesa, la fin de la guèrra e la descolonizacion de la region.
De la Guèrra d'Indochina a la Guèrra de Vietnam[modificar | modificar la font]
De 1954 a la generalizacion de la Guèrra de Vietnam au començament deis annadas 1960, Vietnam foguèt devesit entre dos estats separats per lo 17en parallèl. Au nòrd, se formèt un estat comunista aliat a l'Union Sovietica e dirigit per Ho Chi Minh. Au sud, se formèt un estat autoritari sostengut per leis Estats Units d'America e dirigit per lo Premier Ministre Ngo Dinh Diem (que venguèt President de la Republica en 1955 après la destitucion de Bao Dai).
L'autoritarisme dau sud aumentèt rapidament ambé lo desvolopament e lo renforçament de guerilhas comunistas eissidas dau Vietminh e desirosas de tornar unificar lo país. La politica de Diem agravèt la situacion car se turtèt a la majoritat bodista de la populacion. En 1963, Washington li retirèt son sostèn entraïnant un còp d'estat e son assassinat per lei militars sudvietnamians. En 1965, Nguyen Van Thieu lo remplacèt. Pasmens, aquò permetèt pas d'amaisar lei tensions e leis Estatsunidencs deguèron pauc a pauc mandar de tropas per luchar còntra lei guerilhas comunistas.
Guèrra de Vietnam[modificar | modificar la font]
A partir de 1964, lo conflicte s'intensifiquèt per venir una guèrra majora ambé l'aumentacion dau sostèn deis Estats Units e dau Vietnam dau Nòrd (sostengut de son caire per l'URSS) a seis aliats locaus. De mai, leis Estatsunidencs acomencèron de s'implicar mai ambé lo mandadís d'un important còrs expedicionari (aperaquí 500 000 òmes en 1968) e lo bombardament dei draias Ho Chi Minh que permetián au Vietnam dau Nòrd d'avitalhar lei guerilhas comunistas dau Vietcong a partir dau territòri laossian. L'annada seguenta, l'aviacion estatsunidenca acomencèt tanben lo bombardament dirècte dau nòrd.
Pasmens, aquela estrategia donèt ges de resultat. Au contrari, en genier-febrier de 1968, lei comunistas organizèron una ofensiva generala (ofensiva dau Tet) qu'entraïnèt lo revirament de l'opinion publica estatsunidenca que venguèt fòrça ostila a la perseguida de la participacion americana a la guèrra. D'efèct, en despiech de sa revirada, l'ofensiva dau Tet aviá demostrat leis insufiséncias dau plan de Washington e la combativitat dei comunistas. A partir d'aquela annada, leis Estatsunidencs acomencèron donc de retirar sei tropas. En plaça, renforcèron l'armada sudvietnamiana e intensifiquèron lei campanhas de bombardaments aerians. Puei, assaièron de negociar la fin de la guèrra ambé lo Vietnam dau Nòrd. En genier de 1973, foguèron ansin signats leis acòrds de París permetent lo retirament estatsunidenc.
En revènge, militarament, aquò reglèt pas la situacion e lei combats tornèron prendre rapidament après lo mes de març. La demenicion de l'ajuda militara estatsunidenca a son aliat e l'agravament de la corrupcion dau regime de Thieu entraïnèron l'afondrament dau Vietnam dau Sud en 1975. Saigon foguèt conquistada lo 30 d'abriu e son nom cambiat en Ho Chi Minh Ciutat per lei venceires. Un an pus tard, lo país reunificat prenguèt lo nom de Republica Socialista de Vietnam. Entre dos e tres milions de Vietnamians èran estats tuats durant la guèrra.
Vientam dempuei 1975[modificar | modificar la font]
Après la fin de la guèrra, Vietnam instaurèt pauc a pauc sa dominacion en Indochina e se raprochèt mai de l'Union Sovietica, çò que suscitèt l'ostilitat de la China Comunista. En 1975, un movement comunista dich Pathet Lao, favorable ais interès vietnamians, prenguèt lo poder en Laos. En revènge, lei relacions foguèron pus marridas ambé lei Khmers Roges cambotjans qu'èran sostenguts per China. En 1978-1979, una invasion rapida de son vesin permetèt a Vietnam de reversar lei Khmers Roges e d'installar un regime aliat en Cambòtja. Pasmens, aquò entraïnèt la formacion d'una lònga guerilha còntra la preséncia vietnamiana. De mai, foguèt la causa d'una brèva ataca chinesa de la frontiera septentrionala rapidament arrestada (Guèrra Sinovietnamiana). En parallèl, lo comunisme foguèt instaurat dins lo sud mai la politica dau govèrn se turtèt a l'ostilitat de la populacion amb aperaquí 1,3 milions de personas que quitèron lo país entre 1975 e 1989.
Après l'afondrament de l'URSS a la fin deis annadas 1980, Hanòi deguèt revisar sei politicas exterioras e interioras. Ansin, en 1989, Vietnam retirèt sei tropas de Cambòtja. Accelerèt tanben la liberalizacion de son economia acomençada en 1986. Per exemple, en 1995, lo país intrèt au sen de l'ASEAN e restaurèt sei relacions ambé leis Estats Units d'America. En 2001, lo Partit Comunista Vietnamian chausiguèt d'adoptar un modèl « d'economia socialista de mercat » inspirat dau modèl economic chinés.
Politica[modificar | modificar la font]
Vietnam es un país socialista amb regim de partit unic. Una nòva constitucion foguèt aprovada en 1992 en remplaçant l'anteriora de 1975. Lo ròtle del Partit Comunista de Vietnam (Đảng Cộng Sản Việt Nam) foguèt reafirmat dins totes los organs del govèrn, dins la politica e la societat.
Lo president es lo cap d'Estat e lo comandant en cap de l'armada. Lo cap de govèrn es lo primièr ministre, que presidís lo Conselh dels Ministres. L'Assemblada Nacionala es unicamerala, amb 498 membres.
Geografia[modificar | modificar la font]
Vietnam a una superfícia de 331 688 km² (leugièrament mai pichon qu'Alemanha). Lo relèu consistís en monts pichons e montanhas nautas densament cobèrtas d'arbres, per 20% del territòri; 40% del territòri es montanhòs e los bòsques ocupan 75%. Lo punt culminant del país, la montanha de Fan Si Pan, a 3142 m d'altitud.
Lo clima es tropical e monsonic; l'umiditat es de 84% en mejana durant l'an. Las precipitacions annalas varian entre 1200 e 3000 mm, e las temperaturas oscillan entre 5 °C e 37 °C.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: utilizacion d'una variabla globala, Date.
- Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: utilizacion d'una variabla globala, Date.
- Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: utilizacion d'una variabla globala, Date.
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


c: text/html

text:
Oscar Ruggeri
Oscar Alfredo Ruggeri - tanben conegut com El Cabezón - (Rosario, Província de Santa Fe, Argentina, lo 26 de genèr de 1962) qu'ei un fotbolaire e un entrenaire argentin.
Que joguè comencè dab lo Boca (lo club qui'u formè dehens la soa seccion juvenila), puish, que passè a River Plate e a San Lorenzo.
A maugrat d'estar estat format per Boca, lo son passatge peu club rivau de River que ho marcant dens la soa carrièra per'mor River, alavetz entrenat per Héctor Veira, que passava per ua de las soas tempsadas mei gloriosas quan remportè la campionat nacionau, la Copa Libertadores e la Copa Intercontinentau. En mei d'aquò que ho l'annada qui Ruggeri he partida de la Seleccion nacionau argentina qui ho coroada campiona deu Monde a l'escadença de la Copa deu Monde de fotbòl de 1986

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Krak deus Cavalièrs
Lo Krak deus Cavalièrs (deu siriac karak qui vòu díser « hortalessa ») qu'ei un castèth de Siria qui ho possession deu comtat de Trípol (Estat crestian d'Orient de lenga e de vassalitat occitanas).
La purmèra hortalesa que ho bastida en 1031 per l'emir d'Alab. Raimon IV de Tolosa (Raimon de Sant Gèli, futur comte de Trípol) que la prengó en 1110 abans de virà's de cap a la conquèsta de Jerusalèm. Que la dè a l'òrdi deus Espitalèrs qui la tornèn hen lo castèth qui's pòt véder uei lo dia. Lo Krak que resistè au gran Salahadin mes que ho fin finau presa peus mamelocs musulmans en 1291.
Considerat com un deus castèths hòrts miélhers preservats au monde per Lawrence d'Arabia, que ho classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat per l'UNESCO en 2006.


text:
Lahoussoye
Houssoée en picard ( Lahoussoye en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De 1790 a 1801, la municipalitat li lèva a el de l'Administracion e de la Justícia de patz del costat de Querrieux.
En lo moment de la batalha de la Hallue en decembre de l'an 1870, lo general Faidherbe aviá lo sieu quartièr general a Lahoussoye. D'ailà, podiá observar l'enemic sus las nautors del marge drech del Hallue e la vallée dintre Pont-Noyelles e Querrieu, al centre de la linha de batalha.
Quand la siá armada #batre en jubilacion en la jornada del 24 de decembre, las tropas #traversar lo vilatge de Lahoussoye. Pendent los combats, l'escòla de Lahoussoye a #èsser utilizada coma ambulància[1].
De 1790 à 1801, la commune relève de l'Administration et de la Justice de paix du canton de Querrieux.
Lors de la bataille de l'Hallue en décembre de l'année 1870, le général Faidherbe avait son quartier général à Lahoussoye. De là, il pouvait observer l'ennemi sur les hauteurs de la rive droite de l'Hallue et la vallée entre Pont-Noyelles et Querrieu, au centre de la ligne de bataille.
Quand son armée battit en retraite dans la journée du 24 décembre, les troupes traversèrent le village de Lahoussoye. Pendant les combats, l'école de Lahoussoye a été utilisée comme ambulance[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
NGH_1896.


text:
Dusau Guèrra Mondiau
Era Dusau Guèrra Mondiau (var. Segonda Guèrra Mondiala) siguec un conflicte qu'impliquèc era majoritat des nacions deth mon, en tot includir-i totes es granes poténcies,organizades es dues aliances militares: es Aliadi e es poténcies der Èish. Era guèrra impliquèc uns 100 milions de militars e era mòrt d'entre 50 a 60 milions de persones, era major part civius, 3% dera poblacion mondiau dera epòca, en tot èster eth conflicte mès mortifèr ara istòria umana. Siguec eth conflicte armat mès gran dera Istòria e eth prumèr eth qué s'usèren armes nucleares, e s'estime qu'auec un còst, en argent e en ressorsas, major que totes es autes guèrres amassa.
Maugrat que Japon aucupaue part de China dempús de 1931 e que dempús deth 7 de junhsèga de 1937 i auie guèrra declarada entre es dus païsi (Dusau Guèrra Sinojaponesa), generauments se considère qu'eth conflicte comencèc eth 1er de seteme de 1939 damb era invasion alemanda de Polonha. Ara primauera de 1940, Alemanha, aliada damb Itàlia, aucupèc es païsi dera Euròpa Occidentau e deth nòrd, en tot derrotar damb facilitat es armades francesi e britaniqui. Totun, era Gran Bretanha non podec èster aucupada. Ara tardor deth madeish an, era guèrra s'estenec ath nòrd d'Africa, e junh deth 1941, Alemanha aucupèc era Union Sovietica, que fins alavetz auie estat era sua aliada, sense arténher era victòria. Deseme de 1941, Japon ataquèc as Estats Units e era guèrra s'estenec tanben ara Asia e ath Pacific. A compdar deth 1942, es aliadi comencèren a guanhar batalhes e a hèr retrocedir es armades der Èish. Itàlia se rendec seteme deth 1943. Alemanha, atacada dempús der èst pera Union Sovietica e pera rèsta des aliadi dempús der oèst, se rendec eth 8 de mai de 1945. Japon se rendec eth 15 d'agost deth madeish an, pòqui dies dempús qu'es Estats Units lancèssen dues bombes atomiques sus ciutats japoneses, encara qu'era rendicion oficiau de Japon non arribèc enquiath 2 de seteme.
Somari
- 1 Païsi implicadi
- 2 Antecedents dera guèrra en Euròpa
- 3 Antecedents dera guèrra en Asia
- 4 Desvolopament dera guèrra
- 4.1 1939: Començament dera guèrra en Euròpa
- 4.2 1940: Era guèrra s'esten
- 4.3 1941: Era guèrra ven globau
- 4.4 1942: Punt mòrt
- 4.5 1943 : es Aliats prenen l'iniciativa
- 4.6 Consequéncias
- 5 Referéncies
- 6 Ligams extèrnes
Païsi implicadi[modificar | modificar la font]
Es païsi que participèren en era Dusau Guèrra Mondiau èren alinhadi en un d'aguesti dus partits: es aliadi e es poténcies der Èish. Iniciauments, es principaus païsi aliadi èren: Gran Bretanha, França (França Liure a compdar de junh de 1940), Polonha, Canadà, Sud-Africa, Austràlia e Naua Zelanda. Un cas especiau ei era China qu'ère era guèrra damb eth Japon dempús deth 1937. Coma conseqüéncia dera invasion alemanda, s'i ahigeren Norvègia (abriu de 1940), Païsi Baishi e Belgica (mai de 1940) e Grècia (octobre de 1940), qu'auie estat atacada per Itàlia. Era Union Sovietica auie un pacte damb Alemanha dempús d'agost de 1939 mès era invasion alemanda, junh de 1941, la hec cambiar de partit. Deseme de 1941 er atac japonés a Pearl Harbor hec qu'es Estats Units d'America entrèssen ara guèrra en eth partit aliat. A mesura qu'eth conflicte se decantaue eth contra de Alemanha, eth nombre de païsi en eth partit aliat anèc en tot aumentar. Apròp dera fin dera guèrra, es Aliadi meteren coma condicion entà entrar as Nacions Junhudes qu'es païsi declarèssen era guèrra en Alemanha e en Japon. Açò hec qu'eth nombre de païsi aliadi aumentèsse fòrça, encara qu'era majoritat d'aguesti mancauen d'importància militara e estrategica e non aueren càpies papèr actiu ena era guèrra. Es poténcies der Èish èren: Alemanha, Itàlia e Japon. Dempús dera victòria alemanda sus França (junh 1940), part deth govèrn francés decidic collaborar damb es nazis, ère era França de Vichèi. Seguidament, Es païsi der èst d'Euròpa se vederen pressionadi per Hitler pr'amor que se junhessen ar Èish. Romania ac hec junhsèga de 1940, Ongria eth noveme següent e Bulgaria març de 1941. Iogoslavia s'i junhec a contracòr eth 25 de març de 1941 mès dus dies dempús i auec un còp d'Estat anti-Èish que desacadièc era aucupacion alemanda deth país. Un aute cas especiau ei Finlàndia que declarèc era guèrra ara URSS mès non a cap aute país e pendent un temps se la considerèc coma aliat der Èish. Non toti es païsi deth mon s'impliquèren ena era guèrra. Bèri païsi, coma Irlanda, Portugau, Soïssa e Suècia, artenheren mantier-se neutres pendent tot eth conflicte. Espanha tanben se declarèc neutral mès, dempús des victòries contondentes nazis de 1939 e 1940, quan era victòria alemanda semblaue possibla, cambièc eth sòn estat a "non bel·ligerant", en tot sostier politic e economic as poténcies der Èish e en tot enviar ua division de volontaris a lutar contra es sovietics (Division Blu) que s'integrèc en era Wehrmacht. Totun, Hitler jamès non podec convéncer Franco pr'amor qu'entrèsse en eth conflicte. Eth 1943, quan Alemanha comencèc a acumular desbrandes, Espanha tornèc a declarar-se neutre.
Antecedents dera guèrra en Euròpa[modificar | modificar la font]
- Mès informacion ar article Cronologia des hèts que precediren ara Dusau Guèrra Mondiau
Dempús dera Purmèra Guèrra Mondiau, es païsi vencedors imposèren grèus sancions economiques e politiques enes païsi derrotadi. Entre aguesti darrèri i auie Alemanha que, ath delà de pèrder grana part deth sòn territòri, patic ua gravíssima crisi economica que hec qu'era inflacion se tirèsse enquia demorar totauments dehòra de contraròtle. Entà fòrça gent, era desbranda, es sancions e era crisi sigueren coma ua grana umiliacion entath son país, que pòqui ans abans auie estat eth poderós Empèri Alemand. Açò portèc a fòrça gent as files des partits radicaus que dauen tòrt de toti es sòns maus a grops minoritaris coma es comunistes e es josieus. Apareisheren grops fascistes e nacionalistes coma responsa as movements revolucionaris que comencèren a estener-se per Euròpa e que preneren brèvaments eth poder a Budapest e en Bavièra. [5] Entre aguesti grops i auie eth Partit Nacionau Socialista des Trabalhadors Alemands, mès coneishudi peth nòm de «nazis», lideradi per Adolf Hitler. Pendent era dusau mitat des ans 20 aguest grop creishec de forma espectaculara tant era popularitat coma eth nombre de militants. Tanben anèren en tot guanhar bancs ath Parlament Alemand enquia que eth 30 de gèr de 1933 Hitler assumic eth cargue de Cancelièr d'Alemanha.
Hitler presidic un govèrn de concentracion nacionau, tau com auie desirat era dreta alemanda, per ben que non demorauen qu'er estrument que li calie èsser eth NSDAP se convertisse eth çò de subjècte de Poder. Ath gabinet deth nau govèrn, sonque Hermann Göring e Wilhelm Frick èren ministres deth NSDAP. Maugrat açò, eth Poder que gaudie eth partit nazi ère fòrça gran en carrèr. Per consecutiu, ne Hindenburg ne es sòcis de govèrn podessen arturar era destruccion deth marc institucionau e democratic dera Republica. D'autra banda, es partits de dretes ac vedien coma era consumació dera dictadura –er aguest cas civiu– que tan auien desirat; non podien preveir era nazificacion e eth regim totalitari que se diboishar. Eth trèt de gessuda entara retalhada de drets e libertats siguec era Incendi deth Reichstag, es causes qu'encara non se ne an establit. Aguest incendi siguec profitat per "desemmascarar" un còp d'Estat deth KPD, que causa siguec entà eth illegalizada damb eth Decrèt der Incendi deth Reichstag (1933), damb çò que se suprimien es drets civius. Es dirigents comunistes comencèren a èsser internat a camps de concentracion, coma Dachau, eth prumèr que se dauric, apròp de Munic. Lentaments, Hitler e es nazis illegalizèren era rèsta de formacions politiques, e mai es dera dreta. Ara fin, sonque eth NSDAP e es sues organizacions demorèren legaus ath nau sistèma. Hindenburg signèc totes es leis e decrèts que destruïen era vielha republica e forjaven era dictadura nazi, coma era Lei de Capacitacion, que permetie en govèrn era aprovacion de leis sense era participacion deth parlament. A abriu de 1933 signèc era lei entara restauracion deth servici civiu professionau, qu'excludie es josieus de tot cargue dera administracion dera Estat. Egalaments, Hindenburg non protestèc pera purga hèta laguens eth NSDAP eth junh de 1934 contra es sectors de quèrres deth partit, coma es Sturmabteilung de Ernst Röhm o era faccion de Gregor Strasser, fòrça que ne moriren en era Net des guinhauets longui. Entre eth 1933 e eth 1939, era politica de Hitler siguec centrada eth:
1) Endurziment des leis contra es josivi enquia extrèmi inaudits. 2) Rearmament e modernizacion dera armada alemanda. 3) Reunificacion der Empèri Alemand (Tresau Reich). Per arténher aguest tresau objectiu Hitler utilizèc ua eficaça combinason d'oratòria e intimidacion qu'artenhec: a) Era militarizacion de Renània (març de 1936). b) Era annexion d'Àustria (Anschluss) (març de 1938). c) Era aucupacion des Sudets (octobre de 1938). d) Despartiment e aucupacion de Tchecoslovàquia (març de 1939). e) Aucupacion dera ciutat de Memel (març de 1939). E tot açò sense ne ua protèsta de França e Gran Bretanha e quitament a viatges (annexion des Sudets) damb eth sòn exprés vist-e-plau. Mès Hitler no n'a/non n'auie pro damb auer artenhut tot açò e reclamaue a Polonha era aucupacion dera ciutat liura de Danzig e un corredor de tèrra entre Alemanha e era Prússia Orientau. Polonha s'i neguèc repetidi còps en partida per paur ara reaccion sovietica e en partida pr'amor que pensaue qu'açò sonque encoratjarie Hitler a hèr d'autes demandes. Eth 23 d'agost de 1939, Alemanha e eth URSS signèren eth Pacte Molotov-Ribbentrop que, ath delà d'èster un tractat de non-agression entre es dus païsi, auie ues clausules secrètes que s'acordaue entre eth eth despartiment der èst europèu enas dues zònes d'influéncia, ua per cadua des dues poténcies. Hitler, ena vertut d'aguest acòrd, decidic aucupar Polonha, convençut que ne França ne Gran Bretanha e reaccionerien pes sòns successi anteriors.
Antecedents dera guèrra en Asia[modificar | modificar la font]
Comunisme e eth Kuomintang en China[modificar | modificar la font]
Abans dera Purmèra Guèrra Mondiau, era dinastia Qing chinesa se saturèc, en tot dar pè a ua republica mès eth sòn govèrn non reüsic e era Xian se fragmentèc es domenis de senhors dera guèrra. D'aguesta situacion sorgiren dues ideologies que pretenien reunificar-era. Eth 1912 se formèc eth Kuomintang e eth 1922 eth Partit Comunista Chinés. Es dus non èren enemics, mès es 1927, e damb es zònes sud e centre jos eth sòn contraròtle, es nacionalistes s'afrontèren dauridaments damb es comunistes.
Militarisme japonés[modificar | modificar la font]
Ar èst, eth Japon auie començat pendent eth sègle XIX a espandir-se per Asia moigut peth conflicte entre es practiques tradicionaus e es condicions sociaus canviants associades ara rapida industrializacion e modernizacion. Eth 1905, eth Japon guanhèc era sua guèrra contra Russia, e eth 1910 aucupèc Corèa, que se convertic era colònia. Pendent es ans 1920 era democracia semblaue auer arraïtzat en Japon, mès era grana depression portèc ath poder as caps militars, soent en tot governar eth nòm der emperaire Hirohito, maugrat mantier eth respècte tradicionau. Eth 1931, Japon aucupèc era Manchoria interiora, en tot crear eth estat mariòta de Manxukuo, que se completèc damb ua dusau invasion eth 1937.
Desvolopament dera guèrra[modificar | modificar la font]
1939: Començament dera guèrra en Euròpa[modificar | modificar la font]
Invasion de Polonha[modificar | modificar la font]
Era guèrra comencèc era maitiada deth 1 de seteme de 1939 quan Alemanha aucupèc Polonha. Aguesta agression ère motivada pera ànsia de Hitler d'obtier eth contraròtle sus era ciutat liura de Danzig e un corredor de tèrra entre aguesta ciutat e Alemanda. Coma desencusa deuant era comunitat internacionau, Hitler utilizèc un incident termierèr fictiu qu'eth madeish auie planejat. Eth dia 3, Gran Bretanha e França declarèren era guèrra en Alemanha mès, exceptades bères escaramusses en era termièra francoalemanda, cap des dus païsi emprenec càpies accion militara contra Alemanha. Ací siguec a on era armada alemanda metec ena practica era Blitzkrieg o (guèrra relampit) que consistie eth rodejar es posicions defensives enemigues e encerclar-es. Mentretant, d'autes tropes contunhauen d'auançar cap ara interiora deth país en tot aucupar es ciutats e es punts estrategics. Es tropes encerclades podien resistir pendent un temps mès, isolades dera rèsta dera armada, tard o d'ora acabauen entà render-se. Era armada alemanda, damb eth supòrt des bombardeigs dera Luftwaffe, superèc facilaments es defenses poloneses e eth 8 de seteme auie ja arribat enes entorns deth caplòc, Varsòvia. Eth dia 17, era armada sovietica aucupèc Polonha dempús der èst, damb era desencusa de protegir era poblacion bielorussa e ucraïnesa dera zòna. Era realitat, era reparticion de Polonha entre Alemanha e era Union Sovietica auie ja estat prèviament acordada eth Pacte Molotov-Ribbentrop d'agost de 1939. Varsòvia queiguec eth 27 de seteme e es darrères tropes poloneses se van arturar de lutar eth 6 d'octobre.
Guèrra de Badinada[modificar | modificar la font]
Dempús dera queiguda de Polonha e pendent tot er iuèrn de 1939-1940, Gran Bretanha, França e es auti païsi aliadi contunhèren era guèrra damb Alemanha mès non s'enregistrèren combats importants ena era tèsta, en eth periòde coneishut coma Guèrra de Badinada.
Batalha der Atlantic[modificar | modificar la font]
Mentretant, ath Atlantic Nòrd, era Kriegsmarine (era armada alemanda) inicièc es operacions contra tot tipe de vaishèths aliadi. Mès que mès eficaçes sigueren es atacs des sosmarins alemands (nomentadi U-Boots). Es operacions navals ar Atlantic, que mès tard s'esteneren tanben ath Mediterrani, durèren enquiara fin dera guèrra, maugrat qu'eth periòde mès intens de combats durèc dempús de mejans de 1940 enquia fins de 1943.
Guèrra d'Iuèrn[modificar | modificar la font]
Eth 30 de noveme de 1939, era Union Sovietica ataquèc Finlàndia damb era intencion d'aucupar-lo. Iniciauments, era armada finesa resistic fòrça ben er embat sovietic mès es russi s'imposèren a còpia d'òmes e març de 1940 es finesos se vederen forçadi a demanar un armistici. Era Union Sovietica obtenguec importantes concessions territoriaus mès era capacitat operativa dera sua armada siguec metuda eth dobte pes dificultats qu'auec entà obtier sonque ua victòria relativa. Açò acabèc de convéncer a Hitler qu'era invasion dera Union Sovietica ère possibla.
1940: Era guèrra s'esten[modificar | modificar la font]
Invasion de Norvègia e Danemarc[modificar | modificar la font]
Eth 9 d'abriu de 1940 era armada alemanda inicièc era invasion de Norvègia e Danemarc. En partida, entà assegurar-se eth subministre de hèr des mines suedeses, deth que Alemanha depenie entath sòn esfòrç de guèrra e qu'ère transportat a trauès deth pòrt norvegian de Narvik. Mès tanben entà empedir ua possibla aucupacion aliada de Norvègia e ath madeish temps evitar eth blocatge des pòrts alemands decretat per Gran Bretanha dempús dera declaracion de guèrra eth seteme passat. Dinamarca non auie càpies valor estrategica mès es pòrts danesi dauen un facil accès as pòrts norvegians e, ath delà, er èster un país vesin calie auer-lo controtlat de quauque biais. Danemarc se rendec quasi immediataments. Eth govèrn danés sabie perfèctaments que non podie hèr arren contra era armada alemanda e volec evitar un vessament inutil de sang. A causa d'aguesta pòca resisténcia, era aucupacion alemanda siguec leugèra comparada damb era d'auti païsi aucupadi. Es institucions daneses poderen conservar grana part dera sua autonomia e se va postposar era deportacion dera poblacion josiva. Aguesta actitud permissiva s'acabèc agost de 1943. Es desbrandes alemandes a Stalingrad e Er Alamein auien provocat creishenti disturbis e manifestacions antialemanyes que, segons es nazis, eth govèrn danés non punic damb era sufisenta duretat. Era aucupacion de Norvègia siguec mès complicada. Es tropes alemandes poderen aucupar es pòrts eth sonque tres dies mès era armada norvegiana se va replegar tàs vals dera interiora deth país, fòrça montanhós, e aquiu se preparèc entà aufrir resisténcia. Ath delà, Gran Bretanha e França envièren bères divisions entà ajudar as norvegians. Mès era situacion des tropes aliades s'anèc en tot tornar cada dia mès critic e eth 28 d'abriu es britaniqui decidiren retirar-se deth sud de Norvègia. Sonque ath nòrd, ath pòrt de Narvik, era guarnició alemanda, isolada dera rèsta dera armada, podec èster derrotada, e eth pòrt aucupat eth 28 de mai. Mès alavetz, era invasion alemanda des Païsi Baishi e Belgica auie cambiat es prioritats defensives de britaniqui e francesi. Eth 8 de junh, dempús de destruïr es installacions portuàries, es tropes aliades sigueren evacuades deth nòrd de Norvègia. Fin finau, eth 10 de junh Norvègia se rendec incondicionalment.
Batalha de França[modificar | modificar la font]
Pòc dempús d'auer acabat era invasion de Polonha, es nazis ja comencèren a preparar er atac contra França. Açò implicaue non solaments aucupar França mès tanben Belgica, Païsi Baishi e Luxemborg qu'èren païsi neutrals. Eth plan consistie eth concentrar eth principau atac alemand contra era region boscosa des Ardenas, entre Belgica e Luxemborg, ua zòna qu'es aliadi considerauen impenetrable entàs tancs e que per açò madeish ère pobrament defenuda. Fin finau, era invasion comencèc eth 10 de mai de 1940. Er atac gessec tau e coma Hitler auie previst. Er auanç des tancs alemands a trauès des Ardenas non siguec descorbit e eth dia 12 es tropes nazis arribèren en arriu Mòsa, ena nautor de Sedan, a on auec lòc ua batalha cruciau. Eth dia 13 es alemands auien ja crotzat er arriu. Seguidament, Auancèren rapidaments a trauès deth nòrd de França er en direccion entath Canau dera Manja, en tot arribar ena còsta eth dia 20. Aguesta manòbre deishèc ua grana part dera armada aliada encerclada laguens de Belgica. Es nazis heren retrocedir es tropes aliades enquia Dunquèrca e es aliadi vederen que serie de besonh ua evacuacion a gran escalèr. Entre eth 26 de mai e eth 3 de junh, 338 226 soldats aliadi sigueren evacuadi dera còsta francesa. Eth 5 de junh, era armada alemanda virèc cap a França; alavetz er auanç alemand ja ère imparable. En tot veir qu'era desbranda de França ère pròplèu e non en tot voler desaprofitar era escasença, era Itàlia de Mussolini declarèc era guèrra en França eth dia 10 de junh. Eth dia 14 es nazis entrèren a París, qu'auie estat declarada ciutat dubèrta. Mentretant, es tancs alemands auançauen, quasi sense oposicion, ath long e ample de França. Eth 22 de junh França e Alemanha signèren un armistici qu'era armada alemanda aucuparie segons eth tot eth nòrd de França e tota era còsta atlantica fins era termièra espanhòla, mès ath sud se mantierie un govèrn collaboracionista francés. Atau, a compdar d'alavetz e enquiath 1944, França auec dus govèrns: un, en tot collaborar damb es nazis, damb caplòc a Vichèi e dirigit peth mariscal Philippe Pétain se nomentèc era "França de Vichèi"; er aute, er eth partit aliat, en tot operar dempús der exili en Gran Bretanha e dirigit peth generau Charles de Gaulle se nomentèc era "França Liura".
Annexions sovietiques[modificar | modificar la font]
A conseqüéncia deth Pacte Molotov-Ribbentrop, junh de 1940 era Union Sovietica aucupèc Estònia, Letònia e Lituània e annexèc es regions romaneses de Bessaràbia e Bucovina deth Nòrd.
Batalha d'Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Dempús dera invasion de França, Hitler pensèc que dilhèu Gran Bretanha se renderie, mès eth prumèr ministre britanic Winston Churchill decidic contunhar de lutar enquiara fin. Donques, es nazis preparèren un plan entara invasion dera isla. Mès entà qué aguest plan auesse probabilitats de succès prumèr se li calie arténher superioritat aeriana sus eth cèu britanic. Atau comencèc era Batalha d'Anglatèrra que non se liurèc en tèrra mès ar aire. Era fasa principau dera batalha auec lòc pendent eth mes d'agost de 1940. Es nazis demorauen arténher era victòria rapidaments e començar era invasion abans de que acabèsse er estiu. Es principaus atacs anauen dirigidi contra es aerodròms dera RAF e contra es estacions de radar. Mès es pilòts britaniqui, a pesar d'èster er inferioritat numèrica, opausèren mès resisténcia dera demorada. Dempús de quauques setmanes e de veir que non s'artenhie un resultat clar, es nazis decidiren cambiar d'estrategia e comencèren a bombardar Londres. Damb açò demorauen atrèir fòrça avions britaniqui e atau poder destruïr-les, mès auec er efècte contrari e dèc un respir ara RAF que podec recuperar-se des pèrtes des darrères setmanes. Fin finau, eth 17 de seteme, Hitler va aplaçar era invasion de Gran Bretanha (era teoria fins er an següent, mès era realitat ja non se tornèc a preparar jamès mès).
Invasion italiana d'Egipte[modificar | modificar la font]
Eth 13 de seteme de 1940, fòrces italianes aucupèren Egipte dempús des sues bases a Libia. Er aquera epòca, Egipte ère colònia britanica e Libia colònia italiana. Es italians aucupèren ua petita region ar oèst deth país e establiren posicions defensives a Sidi Barrani. Eth 9 de deseme, es britaniqui van contraatacar en tot lançar eth Operacion Compass que hec retrocedir as italians enquia Er Agheila (Libia). Pendent era operacion, se capturèren un gran nombre de presoèrs italians.
Invasion italiana de Grècia[modificar | modificar la font]
Eth 28 d'octobre de 1940, Itàlia declarèc era guèrra a Grècia, en tot atacar-la dempús des sues bases en Albania. Mès era armada grèga, non sonque resistic era ofensiva, mès que hec retrocedir as italians e capturèc bères ciutats deth sud d'Albania. Pendent er iuèrn, eth conflicte arribèc en un punt mòrt. Era victòria grèga signifiquèc era prumèra desbranda entà un país der Èish e demostrèc qu'era victòria aliada ère possibla.
1941: Era guèrra ven globau[modificar | modificar la font]
Campanha deth nòrd d'Africa[modificar | modificar la font]
Era desbranda dera armada italiana forcèc Hitler a enviar renfortiments ath nòrd d'Africa per tau d'evitar un escrancament totau des italians. Pendent eth mes de hereuèr de 1941, es prumères unitats deth que mès tà deuant serie coneishut com Afrika Korps, jos eth comandament deth generau Erwin Rommel, arribèren en Libia. Iniciauments, Rommel solament auie ordes de mantier era posicion contra possibles atacs aliadi, mès en tot veir que trobaue pòca resisténcia comencèc ua ofensiva improvisada que hec a retirar as britaniqui enquiara termièra damb Egipte. Dempús de diuèrsi contraatacs falhidi, eth 18 de noveme de 1941 es britaniqui lancèren eth Operacion Crusader que resultèc èster tot un succès e, abans d'acabar er an, se va reconquerir tot eth territòri perdut pendent era primauera passada enquia Eth Agheila.
Campanha des Balcans[modificar | modificar la font]
Abans d'iniciar era invasion dera Union Sovietica, Hitler considerèc qu'ère de vitau importància auer controtlat eth flanc meridionau, en tot méter punt e fin ath conflicte entre Itàlia e Grècia. Pendent er iuèrn de 1940-41, Hitler convencec enes govèrns de Ongria, Romania, Bulgaria e Iogoslavia pr'amor que se junhessen as fòrces der Èish. Totun, eth 27 de març de 1941 un còp d'estat anti-Èish en Iogoslavia obliguèc a cambiar es plans d'invasion de Grècia entà includir-i tanben en Iogoslavia.
Eth 6 d'abriu de 1941, tropes alemandes, italianes e ongreses comencèren era invasion simultanèa d'Iogoslavia e Grècia. Es britaniqui sostengueren en Grècia e quitament envièren tropes en país. Totun, er auanç alemand siguec fòrça rapid e era resisténcia iugoslava escassa. Eth caplòc, Belgrad, queiguec eth dia 12 e era rendicion deth país arribèc eth dia 17. en Grècia, es causes succediren de forma egalaments rapida e ara fin deth mes Grècia ère ja jos contraròtle nazi. Er un prumèr moment, es britaniqui se retirèren a Creta. Totun, deuant era superioritat aeriana dera Luftwaffe, era RAF britanica decidic transportar avions e personau a Egipte, en tot sajar sauvar vides e aparelhs per futures batalhes. Eth 20 de mai es alemands inicièren era invasion de Creta que demorèc totauments aucupada eth dia 1 de junh de 1941. Encara qu'era victòria nazi siguec rapida e contondenta, era campanha des Balcans artenhec retardar cinc setmanes er inici deth Operacion Barbarroja. Un temps important qu'obliguèc as alemands a combàter eth plen iuèrn pendent es punts claus der atac contra era Union Sovietica.
Invasion dera Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Era maitiada deth 22 de junh de 1941 comencèc eth Operacion Barbarroja, era invasion alemanda dera Union Sovietica. Siguec un atac per estonada donques qu'enquiara data, Alemanha e era Union Sovietica èren aliadi segons eth Pacte Molotov-Ribbentrop d'agost de 1939. Era ofensiva ère organizada es tres granes tèstes: un, ath nòrd en direccion entà Leningrad; eth dusau, ath centre en direccion entà Moscòu; e eth tresau, mès ath sud en direccion entara region industriau deth Donets e es camps petrolífers deth Caucàs. Er objectiu de Hitler ère encerclar e derrotar rapidaments ara armada sovietica as planes de Bielorussia e Ucraïna entà dempús aucupar tota era part europèa dera Union Sovietica enquiara linha Arkhangelsk-Orals-Vòlga-Astracan, dempús dera Artic enquiath Mar Caspiana. Damb aguest objectiu, es alemands auien concentrat apròp de 140 divisions qu'includien 3 200 000 d'òmes, 625 000 shivaus, 7100 pèces de artilharia, 3300 tancs e 2770 avions. Es aliadi d'Alemanha: Itàlia, Ongria, Demoraue e Bulgaria tanben aportauen quauques divisions cadun. Eth Armada Roig disposaue de 134 divisions, 2 500 000 d'òmes, 24 000 tancs e 8000 avions. Siguec, sense dobte, era operacion militara mès grana dera istòria.
Es prumères setmanes er auanç alemand siguec rapid e efectiu. Ath nòrd, es estats baltics sigueren aucupadi e eth 8 de seteme comencèc eth sètge de Leningrad, que durarie enquia gèr de 1944. Ath centre, era ofensiva capturèc era totalitat de Bielorussia e arribèc enquia Smolensk, capturada eth 16 de junhsèga. Ath sud, er auanç a trauès de Ucraïna siguec un shinhau mès lent deth demorat. Açò hec que Hitler ordenèsse ua estancada ara ofensiva dera tèsta centrau entà proporcionar ajuda ath deth sud. Era majoritat de generaus alemands non sigueren d'acòrd damb aguesta decision donques que considerauen Moscòu er objectiu prioritari. Fin finau, dempús dera casuda de Kyiiv, eth 19 de seteme, se dèc er orde de contunhar cap a Moscòu (Operacion Tifon). Totun, alavetz, comencèc eth tempèri ara tèsta orientau, es ploges prumères e era nhèu e eth heired dempús van alentir er auanç alemand, qu'ath delà se trobèc ua creishenta resisténcia dera armada sovietica a mesura que s'apropaue en caplòc. Es alemands poderen arribar enquias pòrtes dera ciutat (en solament 30 quilomètres deth Kremlin) mès non ath delà.
Atac a Pearl Harbor[modificar | modificar la font]
Pendent eth maitin deth 7 de deseme de 1941, avions japonesi procedenti de portaavions ataquèren era basa navau nòrd-americana de Pearl Harbor, ena isla Oahu de Hawaii. Es americani sigueren prenudi entièraments per estonada e patiren apròp de 2400 baishes. Ueit cuirassats e d'auti vaishèths mendres sigueren enfonsadi o damajats sevèrament. Totun, es portaavions americani, qu'aqueth dia non èren ath pòrt, es depausi de combustible e es installacions d'apariament de vaishèths escapèren ar atac.
Eth madeish dia 7, Japon (er aqueth temps, Empèri Japonés) declarèc era guèrra as Estats Units e ath Reialme Unit, declaracion que siguec arresponuda londeman madeish per americani, britaniqui e tanben australiani. Eth dia 11 de deseme, Alemanha declarèc era guèrra enes USA, maugrat que segons eth Pactatz Tripartit de 1940 non i ère obligada. A compdar d'alavetz, era guèrra que fins aqueth moment s'auie limitat a Euròpa e a Africa, s'estenec tanben ath Asia e ath Pacific en tot convertir-se er ua vertadèra guèrra mondiau.
Expansion japonesa[modificar | modificar la font]
Eth madeish temps ar atac a Pearl Harbor, es japonesi comencèren era invasion des colònies britaniques de Hong Kong e Malàisia, dera colònia olandesa des Índias Orientaus (que se correspon, apuprètz, damb er actuau Indonesia) e des possessions americanes des Filipines e des isles dera Ocean Pacific com Guam e Wake.
1942: Punt mòrt[modificar | modificar la font]
Campanha deth nòrd d'Africa[modificar | modificar la font]
Dempús d'auer-se agut de retirar coma conseqüéncia dera Operacion Crusader, semblaue que era Afrika Korps auie demorat definitiuaments derrotat, mès cèrti conflictes que debanauen ath Pròplèu Autan auien obligat as britaniqui a retirar tropes deth nòrd d'Africa, mentretant, es fòrces der Èish auien arrecebut naui provedisses dempús de Trípol. Rommel S'encuedèc totara deth cambiament de situacion e eth 21 de gèr de 1942 lancèc era sua dusau ofensiva. Es alemands heren a retrocedir as aliadi enquia Gazala, a on er auanç siguec temporauments arturat, mès dempús dera Batalha de Gazala, qu'es alemands guanhèren, contunhèren d'auançar cap a Egipte, en tot trauessar era termièra enquia èster arturadi, definitiuaments, ara Batalhe de Alam Halfa (1 - 27 de junhsèga). A pesar d'auer pogut parar er auanç alemand, es aliadi se vederen apròp deth desastre e comencèren a enviar tropes, tancs e tota sòrta de provedisses. Tanben se designèc un nau comandant deth 8au armada britanic, eth generau Bernard Montgomery. Arribat en octobre, era superioritat numèrica aliada ja ère en tot esclafar. Entre eth 23 d'octobre e eth 4 de noveme de 1942 debanèc era Batalha deth Alamein qu'auec coma resultat ua complèta e decisiva victòria aliada. Eth pòc que demoraue deth Afrika Korps li calec hugir cap a Libia, perseguit d'apròp pes aliadi.
Eth 8 de noveme comencèc eth Operacion Halha: ua combinacion de fòrces americanes e britaniques va *desembarcar tath Marròc e tà Argeria, er aquera epòca, colònies franceses jos eth Govèrn de Vichèi. Damb açò se demoraue poder atacar as alemands pera rereguarda e acabar rapidaments era campanha ath nòrd d'Africa. A pesar d'un brèu resisténcia iniciau, eth dia 11 eth govèrn coloniau francés s'arribèc ath partit aliat. Era reaccion des alemands siguec aucupar Tunisia, tanben colònia francesa. A fins de noveme, perseguidi dempús de Libia e pressionadi dempús d'Argeria, semblaue qu'era resisténcia alemanda ère prèste de saturar, mès pendent eth mes de deseme es alemands van *contraatacar e artenheren hèr-se fòrts en Tunisia, pendent un temps.
Batalha dera Mar de Coralh[modificar | modificar la font]
Era batalha dera Mar de Coralh (4-8 de mai de 1942) esté era primièra batalha importanta entre eras flòtas estatsunidenca e japonesa dempèi eth bombardament de Pearl Harbor. Se terminé sus un resultat indecís. Es Japonés èran tacticament vencedors après era destruccion deu pòrta-aeronaus USS Lexington. Çaquela, era expansion japonesa ath sud d'Ocean Pacific èra arrestada e era batalha èra donc ua victòria estrategica per es Estatsunidencs.
Era batalha de Midway e er blocatge dera batalha de Guadalcanal[modificar | modificar la font]
Era batalha de Midway se debanè deth 5 ath 7 de junh de 1942 entre es flòtas japonesa e estatsunidenca un mes après er combat indecís dera Mar de Coralh. Er atòl de Midway estó causit car era ocupacion d'aquera posicion menaçava era basa de Pearl Harbor. Er objectiu vertadèr dera flòta japonesa èra d'atirar e de destrusir es pòrta-aeronaus estatsunidencs. Çaquela, er debanament dera batalha estó favorable aths Estatsunidencs que perdón un pòrta-aeronaus còntra quatre aths Japonés. Era consequéncia dera batalha estó donc era destruccion deras fòrças aeronavaus principalas de Japon.
Blocatge dera dusau ofensiva alemanda contra es Sovietics[modificar | modificar la font]
Era dusau ofensiva alemanda contra eths Sovietics comencè a la prima de 1942. Era Wermacht ataquèt era mitat sud deth front en direccion de Caucàs e de Stalingrad e repossè eras ofensivas sovieticas a Karkòv (12-28 de mai) e Voronej (6-15 de julhet). En setembre e octobre, es Alemands ataquèn era region de Stalingrad e intrèn dins era ciutat. En novembre, es Alemands ocupavan era màger part dera vila e èran ath nòrd de Caucàs. Çaquela, era resisténcia sovietica dins Stalingrad empachè era Wermacht de passar Vòlga. Au contra, es soldats alemands èran fòrçats d'atacar de posicions sovieticas ben protetjadas dins eras roïnas de la vila e ben avitalhadas dempèi Vòlga.
1943 : es Aliats prenen l'iniciativa[modificar | modificar la font]
Era capitulacion alemanda de Stalingrad[modificar | modificar la font]
Era conquista aliada d'Africa e era capitulacion de l'Afrika Korps[modificar | modificar la font]
Er desbarcament de Sicília e er cambiament de camp d'Itàlia[modificar | modificar la font]
Era batalha de Korsk[modificar | modificar la font]
Era batalha de Dniepr[modificar | modificar la font]
Era batalha de Tarawa[modificar | modificar la font]
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Referéncies[modificar | modificar la font]
- ↑ França foguèt en guèrra còntra Alemanha de 1939 a 1940 sota lo regime de la Tresena Republica. Après la desfacha de 1940, lo país foguèt devesit entre l'Estat Francés, ò govèrn de Vichy, que collaborèt amb Alemanha e la França Liura que contunièt la guèrra còntra leis Alemands. En 1944, la liberacion de França per leis Aliats entraïnèt la fin dau govèrn de Vichy e la presa dau poder per lei fòrças francesas ostilas ais Alemands.
- ↑ Itàlia acomencèt lo conflicte dins lo camp alemand de 1940 a 1943. Après lo reversament de Benito Mussolini, lo país passèt dins lo camp aliat fins a la fin de la guèrra. Pasmens, dins lei regions encara sota contraròtle alemand, Mussolini formèt un estat italian novèu, dich Republica de Salo, que contunièt lo cambat au sen de l'Axe.
- ↑ Itàlia acomencèt lo conflicte dins lo camp alemand de 1940 a 1943. Après lo reversament de Benito Mussolini, lo país passèt dins lo camp aliat fins a la fin de la guèrra. Pasmens, dins lei regions encara sota contraròtle alemand, Mussolini formèt un estat italian novèu, dich Republica de Salo, que contunièt lo cambat au sen de l'Axe.
- ↑ França foguèt en guèrra còntra Alemanha de 1939 a 1940 sota lo regime de la Tresena Republica. Après la desfacha de 1940, lo país foguèt devesit entre l'Estat Francés, ò govèrn de Vichy, que collaborèt amb Alemanha e la França Liura que contunièt la guèrra còntra leis Alemands. En 1944, la liberacion de França per leis Aliats entraïnèt la fin dau govèrn de Vichy e la presa dau poder per lei fòrças francesas ostilas ais Alemands.
- ↑ Matanle, Ivor. History of World War II, 1939-1945, p. 10. Tiger Books International, 1994. ISBN 1-85501-603-6
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- L'arrelament (Simone Weil, 1942) (revirat al catalan)


text:
Sistèma immunitari
Lo sistèma immunitari d'un organisme es un sistèma biologica format d'un ensems coordenat d'elements de reconeissença e de defensa que pòu identificar e discriminar lei cellulas e lei substàncias de l'organismes deis elements que li son estrangiers. Totei lei còrs reconeguts coma estrangiers (virüs, bactèri, parasites, particulas ò moleculas estrangieras coma certanei toxinas...) son destruchas.
Unei sistèmas immunitaris fòrça diferents existisson dins lei diferenteis espècias vertebradas ò invertebradas. Pasmens, se pòu destriar dos tipes principaus de mecanismes que son dichs:
- lei sistèmas non esfecifics ò innats que s'atacan a totei leis elements considerats coma estrangiers.
- lei sistèmas especifics ò adaptatius que son fòrça eficaç mai dirigidas còntra un element estrangier unic.
L'activacion dei mecanismes de defensa immunitària es dicha respònsa immunitària. Permeton lo desvolopament de l'immunitat (vaccinacion) que favoriza la seleccion dei mecanismes pus eficaç dins lo cas d'un rescòntra novèu amb un meme còrs estrangier.
Somari
- 1 Aparicion de l'immunologia
- 2 Principis de basa
- 3 Sistèma immunitari non especific
- 4 Sistèma immunitari especific
- 5 Autrei mecanismes
- 6 Liames intèrnes
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
Aparicion de l'immunologia[modificar | modificar la font]
L'immunologia es la sciéncia qu'estudia l'estructura e lo foncionament dau sistèma immunitari. Apareguèt tre l'Antiquitat dins lo corrent dei premiereis estudis sus lo tractament dei malautiás. La referéncia pus vièlha coneguda regardant lo subjècte aguèt luòc pendent l'episòdi de pèsta atenenca de 430-425 avC quand Tucidides (vèrs 460 - 400 avC) i observèt la resisténcia dei subrevivents de l'epidemia que podián s'ocupar dei victimas sensa contractar la malautiá un segond còp[1]. Puei, au sègle XVIII, lo mètge francés Pierre Louis Maupertuis (1698-1759) menèt d'experiéncias sus lo verin d'escorpion e observèt l'immunitat de certanei chins e ratas[2]. Completats per d'estudis ulteriors, aquò foguèt esplechat per Louis Pasteur (1822-1895) per desvolopar sa teoria de la vaccinacion que foguèt demostrada per Robert Koch (1843-1910) en 1891[3]. L'immunologia faguèt de progrès rapides a la fin dau sègle XIX ambé la descubèrta dei virus entre 1900 e 1902, la prepausicion d'una teoria per explicar lei reaccions entre leis antigèns e leis anticòrs per Paul Ehrlich (1854-1915) e la descubèrta de l'immunologia cellulara per Elie Metchnikoff (1845-1916).
Principis de basa[modificar | modificar la font]
Lo sistèma immunitari d'un organisme pòu se devesir entre un sistèma de defensa non especifica (ò innat) e un sistèma de defensa especifica (ò adaptativa ò aquistada). Aquelei sistèmas son liats entre elei e permeton de luchar còntra lei microrganismes (bactèris, virüs, campairòl, parasitas) ò lei macromoleculas estrangieras que son dichs antigèns.
Lo sistèma de defensa non especific permet d'aparar l'organisme còntra leis incursions limitadas mai es pas capabla de faciar una infeccion importanta amb una multiplicacion deis agents patogèns. Aquò necessita l'activacion dei defensas especificas basadas sus l'activacion e la multiplicacion dei limfocits B e dei limfocits T que son dedicats a l'eliminacion d'un antigèn donat. En particular, permeton la secrecion d'anticòrs que pòdon neutralizar l'antigèn, de l'opsonizar e d'activar la reaccion complementària dau sistèma immunitari. Aquò permet de demenir l'activitat dau patogèn per facilitar son eliminacion per lei fagocits dau sistèma innat que pòdon leis absorbir e lei digerir. La defensa adaptiva permet tanben la formacion de cellulas especializadas dins la destruccion dei cellulas contaminadas de l'organisme.
Pasmens, la reaccion dei defensas especificas es lenta car necessita la seleccion e la multiplicacion de limfocits ninòis que patrolhan dins l'organisme. Après la fin de l'infeccion, una partida dei limfocits son conservats permetent una reaccion pus rapida e pus eficaça dins lo cas d'un segond rescòntre ambé lo patogèn. Aquò es a l'origina de l'immunitat que pòu èsser activa (vaccinacion) ò passiva (injeccion d'anticòrs).
Sistèma immunitari non especific[modificar | modificar la font]
Lei microrganismes ò lei toxinas que capitan d'intrar dins l'organisme son premier tractats per lei mecanismes e lei cellulas dau sistèma immunitari non especific (ò sistèma immunitari innat). Aqueu sistèma es lo sistèma immunitari principau dins la màger part deis espècias conegudas[4]. Aquelei defensas son dichas non especificas car luchan còntra totei leis agents patogèns detectats dins l'organisme. Son generalament entraïnadas quand de còrs estrangiers son identificats per de receptors de reconoissença que pòdon destriar de compausats caracteristics espandits au sen de la màger part dei microrganismes[5] ò que pòdon detectar lei sinhaus d'alarma emes per lei cellulas endomatjadas, bleçadas ò menaçadas. Lei receptors utilizats per lei dos mòdes d'entraïnament son sovent lei meteis mai i a d'excepcions[6].
Barriera fisica[modificar | modificar la font]
Lei barrieras fisicas permeton d'empachar l'intrada d'agents patogèns dins l'organisme. Ne'n existís unei tipes diferents per luchar còntra leis infeccions d'origina mecanica, quimica ò biologica. Lei barrieras mecanimas permeton de blocar e de còps d'eliminar leis agents patogèns susceptibles d'intrar dins l'organisme. Per exemple, dins l'òme, la premiera barriera fisica es la pèu que permet de separar l'organisme dau mitan exterior. Dins aquò, coma l'organisme uman es obligat d'aver certaneis interaccions ambé lo mitan exterior (respiracion, alimentacion...), la pèu es completada per d'autrei barrieras fisicas coma aquelei dei mucosas (intestin, paumons...). Lei cellulas i forman un jaç impermeable per empachar lo passatge de la màger part dei microrganismes. A la superficia de certanei mucosas, se troba tanben de secrecions de mucus permetent d'envelopar leis agents patogèns e de celhas vibratòrias permetent de lei desgatjar au luench.
Lei barrieras quimicas son basadas sus de secrecions de compausats permetent de destrurre certaneis agents patogèns. Per exemple, dins l'espècia umana, i a unei barrieras d'aqueu tipe dins la pèu ò dins lei mucosas. Ansin, la pèu e lo paret de l'aparelh respiratòri secretan de peptides anti-microbianas coma la defensina-B. La saliva, lei lagremas ò lo lach mairau an tanben divèrseis enzims (lisozim, PLA2) ambé de proprietats anti-bacterianas. Lo suc gastric de l'estomac es a l'origina d'una demenicion importanta dau pH que tua un nombre important de bactèris.
Enfin, lei barrieras biologicas repausan generalament sus la flòra dei microrganismes comensaus de l'organisme. D'efèct, leis agents patogèns son en competicion ambé aquela flòra per trobar de nutriments e d'endrechs per se desvolopar. Pereu, devon faciar de modificacions dei paramètres quimics (pH, concentracion de fèrre...[7]) lòng de la barriera que son sovent desfavorablas a la proliferacion de la màger dei microrganismes. Per exemple, es lo cas de la flòra bacteriana vivent sus la pèu umana qu'elimina, generalament per concurréncia, lei bactèris exteriors.
Inflamacion[modificar | modificar la font]
L'inflamacion fa partida dei premierei respònsas dau sistèma immunitari après la deteccion d'una infeccion[8]. Es caracterizat per una rojor, una aumentacion de la temperatura, una dolor e una dilatacion entraïnadas per l'aumentacion dau volum sanguin en circulacion dins lei teissuts tocats. Aquò es entraïnat per de icosanoides e de citocinas secretats per lei cellulas bleçadas ò infectadas. Leis icosanoides son formats de prostaglandinas que son a l'origina de l'aparicion de la fèbre e de la dilatacion dei conduchs sanguins e de leucotrièns que permeton d'atraire certanei cellulas sanguinas coma lei leucocits[9]. Lei citocinas son fòrça variadas e permeton de mobilizar de cellulas immunitaris sus lo luòc de l'infeccion. Lei citocinas principalas son leis interleucinas que permeton la comunicacion entre lei diferentei cellulas sanguinas, lei quimiocinas que favorizan lo desplaçament cellular e leis interferons que son de moleculas ambé de proprietats anti-viralas. Dins certaneis espècias, de factors de creissença e de factors citoxics son tanben secretats.
Reaccion de complement[modificar | modificar la font]
La reaccion de complement es un ensems de compausats bioquimics que foncionan coma una cascada proteolitica e qu'atacan la superficia dei cellulas estrangieras. Es formada d'un vintenau ò d'un trentenau de proteïnas que son dichas en foncion de sa capacitat de completar l'eliminacion deis agents patogèns per leis anticòrs. Lei sistèmas de complement son una partida majora de la respònsa immunitària innada d'uneis espècias, compres dins d'organismes non mamifèrs coma lei plantas, lei peis e divèrseis invertebrats.
En l'òme, lei proteïnas dau complement son normalament inactivas e situadas dins lo sang. Son activadas ambé la deteccion de substàncias presentas a la superficia deis agents patogèns. Après reconoissença d'un element estrangier, lei proteïnas s'activan en cascada entraïnant una respònsa fòrça rapida. D'efèct, quand aquelei proteïnas forman una liason amb un patogèn, activan leis autrei proteïnas que van a son torn entraïnar l'activacion d'autrei moleculas e mai lo rèsta. La molecula de basa d'aqueu mecanisme es la proteïna C3b que pòu s'activar de tres biais diferents :
- per la via dicha classica qu'es entraïnada per la liason d'un anticòrs liat a un antigèn ambé la proteïna dau complement C1.
- per la via dicha alternativa qu'es entraïnada per la liason dau factor B amb un factor C3b ja fixat amb una membrana bacteriana.
- per la liason d'una proteïna especifa amb un sucre situada a la superficia d'un bactèri.
Dins totei lei cas, lo sinhau iniciau es rapidament amplificat tant que de liasons se forman entre proteïnas dau complement e patogèns. Après son activacion, lei diferentei substàncias complementàrias permeton d'atraire lei cellulas immunitàrias, d'aumentar la permeabilitat dei conduchs sanguins per favorizar l'arribada dei cellulas immunitàrias que pòdon passar a travèrs lei teissuts organics e de marcar leis agents patogèns per facilitar sa destruccion. Certanei proteïnas an tanben de proprietats quimicas que li permeton de pertusar dirèctament lei membranas cellularas dei bactèris.
Barriera cellulara[modificar | modificar la font]
Lei cellulas dau sistèma immunitari son dichas leucocits ò globuls blancs. Lei leucocits dau sistèma immunitari non especific incluson lei fagocits (macrofags, granulocits neutrofils e lei cellulas dendriticas), lei mastòcits, lei granulocits eosinofils, lei granulocits basofils e lei cellulas tuaitritz naturalas. Dins l'organisme, se comportan coma d'organismes unicellulars independents que pòdon se desplaçar per identificar e eliminar leis agents patogèns e que permeton l'activacion dei mecanismes immunitaris especifics.
Fagocits[modificar | modificar la font]
La fagocitosi es un mecanisme cellular essenciau dau sistèma immunitari innat que permet ai fagocits d'ingerir e de còps de digerir leis agents patogèns e lei còrs estrangiers. En temps normau, lei fagocits patrolhan dins l'organisme a la recèrca de patogèns. Pasmens, pòdon èsser cridats dins un endrech donat per la secrecion de citosinas. Quand troban un patogèn, lei fagocits pòdon l'absorbir dins una vesicula intracellulara. I es generalament tuat e digerit gràcias a d'enzims digestius ò gràcias a de mecanismes basats sus una reaccion d'oxidacion rapida. Enfin, après la fagocitosi, pòu se debanar la presentacion deis antigèns a la superficia dau fagocit (cellulas presentatritz d'antigèns) per activar d'autrei cellulas immunitàrias ò la liberacion de substàncias oxidantas capablas d'atacar certanei còrs estrangiers ò capablas d'influenciar la reaccion d'inflamacion. La secrecion de compausats oxidants pòu tanben aver luòc per destrurre de particulas tròp gròssas per èsser absorbidas. La fagocitosi es probablament lo mecanisme immunitari pus ancian car s'observa tant per d'espècias vertebradas qu'invertebradas.
Lei fagocits principaus son lei neutrofils que patrolhan normalament dins lo sistèma circulatòri. Son lo tipe principau de leucocits que pòdon representar entre 50 e 60% dei globuls blancs e 99% dei granulocits en circulacion dins lo còrs. Dins lo corrent dau procès d'inflamacion, son generalament lei premierei cellulas immunitàrias qu'arriban sus lo luòc de l'infeccion. Son capables de digerir leis agents patogèns. Pasmens, dins lo cas d'una persisténcia dei patogèns, pòdon digerir parcialament lei patogèns per presentar seis antigèns caracteristics a sa superficia afin d'activar lo sistèma immunitari espefic. Lei neutrofils an generalament una durada d'existéncia fòrça limitada (en l'òme 10-12 h dins lo sistèma circulatòri, 2-3 j dins leis autrei teissuts), probablament per defugir la propagacion de patogèns susceptibles de parasitar lei neutrofils.
Lei macrofags patrolhan normalament dins lei teissuts de l'organisme. I elimina per fagocitosi lo curum de l'organisme coma lei teissuts necrotics ò lei teissuts apoptotics. Un nombre important de macrofags se troba donc en permanéncia dins d'organs estrategics coma lo fetge, la mèussa ò lei paumons[10]. Pasmens, pòdon tanben eliminar leis agents patogèns, lei digerir e presentar seis antigèns a sa superficia per activar de cellulas dau sistèma especific. En l'òme, la durada de vida d'un macrofag se situa entre unei mes e uneis annadas.
Lei cellulas dendriticas son de fagocits en contacte ambé lo mitan exterior, especialament la pèu, lo nas, lei paumons, l'estomac e leis intestins. Ne'n existís unei tipes diferents que pòdon evolucionar per formar d'autrei tipes de cellulas immunitàrias. An un ròtle important dins l'activacion dau sistèma immunitari especific car, après la captura d'un antigèn, pòdon migrar vèrs lei centres dau sistèma linfatic per i activar lei limfocits T.
Mastòcits[modificar | modificar la font]
Lei mastòcits residisson dins lei teissuts conjonctius e lei mucosas. Permeton de regular la respònsa inflamatòria de l'organisme gràcias a sa capacitat de secretar una gama larga de compausats (istamina, eparina, serotonina, leucotrièn...) susceptibles de l'activar e de mobilizar d'autrei cellulas immunitàrias. An donc un ròtle important dins lei reaccions d'allergia.
Granulocits basofils e eosinofils[modificar | modificar la font]
Lei granulocits basofils e eosinofils an un ròtle dins lo mecanisme d'inflamacion. Lei basofils son lei granulocits pus rars de l'organisme (dins l'òme, entre 0,5 e 1% e de còps 0%). Son capables de detectar d'allergèn e de secretar de compausats (histamina, heparina) que van entraïnar l'inflamacion. Pòdon tanben secretar un sinhau capable d'atraire leis granulocits eosinofils. Aquelei granulocits permeton principalament de luchar còntra lei parasites sensa lei fagocitar. D'efèct, se fixan dessús per i versar d'enzims capables de lei destrurre. An tanben un ròtle dins la regulacion de la reaccion inflamatòria. En l'òme, representan entre 2,5 e 5% dei granulocits.
Cellulas tuaitritz naturalas[modificar | modificar la font]
Lei cellulas tuaitritz naturalas ò limfocits NK (Natural Killers en anglés) son de limfocits qu'atacan lei cellulas dei tumors e lei cellulas contaminadas per un virüs. En revènge, s'atacan normalament pas dirèctament ais agents patogèns. Aquelei limfocits son caracterizats per l'abséncia dei marcaires T ò B (en l'òme, presentan lei marcaires CD16, CD56 e NK) e per lo fach d'èsser espontaneament liticas envèrs totei lei cellulas.
Dos vias permeton d'activar la lisi. La premiera s'activa solament quand lei sinhaus d'activacion vènon superiors ai sinhaus d'inibicion. Lo sinhau d'inibicion principau es produch per lei receptors KIR que pòdon identificar e reconóisser lei moleculas dau complèx d'histocompatibilitat principau de classa I que son caracteristicas de l'organisme. L'activation d'un tipe unic de receptor KIR permet de defugir la lisi. Dins aquò, lei sinhaus d'activacion son nombrós e variats permetent d'eliminar totei lei cellulas desprovesidas dei marcaires CMH corrècts e totei lei cellulas infectadas per un virüs ò un bactèri sensa destrurre lei cellulas sanas. La segonda via d'activacion despend de la presentacion a sa superficia per lei cellulas tumoralas ò infectadas per certanei virüs d'antigèns fixats a d'anticòrs anti-tumoraus ò anti-viraus. Lo marcaire CD16 pòu alora se fixar a la cellula e entraïnar sa lisi.
Sistèma immunitari especific[modificar | modificar la font]
Sistèma immunitari especific cellular[modificar | modificar la font]
L'activacion de la defensa immunitària especifica cellulara per lei limfocits T es un mecanisme lent que necessita la presentacion deis antigèns ai limfocits T ninòis de passatge per lei cellulas presentatritz d'antigèns (neutrofils, macrofags ò cellulas dendriticas e pereu lei limfocits B dins l'òme e certaneis espècias). Lei cellulas dendriticas migrant vèrs lei centres dau sistèma linfatics representan la màger part d'aquelei cellulas. L'antigèn es alora incorporat a un site molecular de la cellula presentatritz permetent de lei presentar ai sites de reconoissença dau limfocit. Quand un limfocit T reconoisse son antigèn especific, la liason entre l'antigèn e lo limfocit es estabilizada entraïnant son activacion e son expansion clonala.
Dins l'òme, i a dos tipes de sites de presentacion que son dichs HLA (Human leucocyte antigen en anglés) de classa I e II. Après liason entre la proteïna d'adesion cellulara de la cellula presentatritz d'antigèn e un receptor especific dich LFA-1 (Lymphocyte function-associated antigen 1 en anglés), se forma una liason entre l'antigèn e lei receptors caracteristics dau limfocit que son dichs CD4 per lei limfocits T citoxics ò CD8 per lei limfocits T auxiliars. L'activacion necessita tanben una liason entre una proteïna B7 de la membrana de la cellula presentatritz d'antigèn e un receptor CD28 dau limfocit. Sensa aqueu sinhau doble, lo limfocit demora inactiu. Au contrari, sa manifestacion entraïna la secrecion d'una citosina dicha interleucina 2 que va venir se fixar sus un receptor dedicat per entraïnar l'expansion clonala.
Après activacion, lei limfocits T ninòis se diferencian entre unei tipes diferents que son lei limfocits T citoxics (ò T tuaires), T auxiliars, T regulators e NKT. Lei doas premierei classas forman la màger part dei limfocits T. Lei limfocits citoxics son caracterizats per un marcaire CD4 e son cargats de l'eliminacion dirècta dei cellulas infectadas ò tumoralas gràcias a de secrecions de moleculas que pòdon passar la membrana cellulara per entraïnar l'apoptòsi ò la necròsi.
Lei limfocits auxiliars son caracterizats per un marcaire CD8 e permeton la secrecion de substàncias permetent d'entraïnar lo mecanisme d'inflamacion e l'activacion dei limfocits B. Dins l'òme, lo ròtle regardant la reaccion inflamatòria es assegurat per lei limfocits TH1 (H per l'anglés Helper). En particular, aumentan la mobilizacion dei macrofags sus lo luòc de l'infeccion. La segonda carga pertocant l'activacion dei cellulas B es tengut per lei limfocits TH2. De mai, existís un mecanisme d'inibicion entre lei dos tipes de limfocits TH permetent d'orientar la respònsa immunitària siá vèrs la mobilizacion massiva dei cellulas de la fagocitosi siá vèrs la secrecion d'anticòrs en foncion dei besonhs.
Lei limfocits T regulators son rars e permeton de limitar l'expansion deis autrei tipes de limfocits T. Aquò permet de defugir de reaccions excessivas dau sistèma immunitari. Enfin, lei limfocits NKT son un tipe fòrça rar qu'es encara mau conegut que tèn de marcaires de limfocits T e NK (Natural Killer en anglés). Pòdon secretar una gama larga de substàncias coma l'interleucina 2 ò de factors anti-tumoraus e semblan aver un ròtle important dins l'amplificacion ò la regulacion d'un nombre important de mecanismes immunitaris car son abséncia causan de desòrdres grèus.
Sistèma immunitari especific umorau[modificar | modificar la font]
Lo sistèma immunitari especific umorau es basat sus lei limfocits B e sus la secrecion d'anticòrs permetent de detectar e de neutralizar un agent patogèn donat. Sa mesa en foncionament necessita l'activacion dei limfocits B ninòis. Aquò necessita dos sinhaus. Lo premier es caracterizat per la reconoissença dirècta de l'antigèn especific dau limfocit ninòi e son absorpcion. Lo segond despend de l'antigèn. Certanei entraïnan dirèctament lo segond sinhau, especialament lei bactèris. D'autrei necessitan un cambi d'informacion amb un limfocit T auxiliar que dèu venir presentar l'antigèn sus un site dedicat de la superficia dau limfocit B.
Dins l'òme, lo segond mecanisme se pòu devesir entre diferenteis etapas. Premier, lo limfocit B presenta l'antigèn sus un site molecular (dich HLA-II) de sa membrana moleculara. Puei, quand un limfocit auxiliar TH2 reconoisse aquel antigèn, forma a sa superficia de ligands CD40 que van se liar ambé lei receptors CD40 situats a la superfica dau limfocit B. La formacion d'aquelei liasons entraïnan alora la seleccion clonala e la diferenciacion dei limfocits B.
En totei leis espècias presentant aqueu mecanisme, la seleccion clonala permet d'amplificar rapidament lo nombre de limfocits B especifics a un antigèn. La diferenciacion permet de produrre de plasmocits e de limfocits B de memòria. Lei plasmocits son destinats a la secrecion d'un tipe donat d'immunoglobulines (ò anticòrs[11]) que pòu se fixar sus un antigèn donat. Lei quantitats secretadas son fòrça importantas mai la durada de vida d'un plasmocit es limitada per defugir una reaccion excessiva. Leis immunoglobulines son capablas de se fixar sus un antigèn per lo neutralizar e per facilitar sa fagocitosi. Ne'n existís unei tipes diferents:
- leis immunoglobulines G (IgG) son leis anticòrs pus frequents dins l'organisme en temps normau. Son produchas en reaccion a un antigèn donat e destinadas a la proteccion còntra lei bactèris, lei virüs e certanei toxinas. An un tanben un ròtle important dins la memòria immunitària (vaccinacion) e dins la proteccion dau fètus.
- leis immunoglobulines A (IgA) forman una barriera cargada d'aparar lei cellulas dei mucosas e de la pèu. Son subretot presentas dins la saliva, lei lagremas, lo lach mairau, lei secrecions nasalas e lei secrecions dei sistèmas digestiu e respiratòri.
- leis immunoglobulines M (IgM) son produchas en reaccion a un antigèn. Sa secrecion es rapide e es lo premier antigèn que se forma dins lo corrent de la respònsa a una infeccion. Sa preséncia dins lo sistèma circulatòri indica l'existéncia d'una infeccion dins l'organisme.
- leis immunoglobulines D (IgD) son situadas sus la membrana dei limfocits B. Permeton d'i fixar leis antigèns.
- leis immunoglobulines E (IgE) foguèron descubèrtas en 2000 dins lei mamifèrs e son encara mau conegudas. Son pus gròs que leis autrei tipes d'anticòrs e semblan liats ai mastòcits, ai granulocits basofils e ai mecanismes d'inflamacion e d'allergia.
Lei limfocits B de memòria son liats ai mecanismes de la memòria immunitària e permeton la vaccinacion.
Memòria immunitària[modificar | modificar la font]
Memòria passiva[modificar | modificar la font]
La memòria immunitària passiva s'observa principalament dins lo novèu-nat. Es basat sus lei barrieras immunitàrias fornida per la maire au fètus, especialament lo transferiment d'anticòrs IgG dau sang de la maire a travèrs lo placenta. Aquò permet au novèu-nat de tenir a sa naissença una gama larga d'anticòrs per luchar còntra lei premiereis infeccions de son existéncia. Lo lach mairau permet tanben de cumplir un ròtle similar arès la naissença. La proteccion fornida es dicha passiva car lo novèu-nat a pas lei capacitats necessàrias de produccion d'aqueleis immunoglobulines. Dura de quauquei jorns a quauquei mes.
En medecina, una proteccion similara pòu èsser fornida artificialament a un pacient ambé l'injeccion d'immunoglobulines.
Memòria de tèrme lòng e immunizacion[modificar | modificar la font]
La memòria de tèrme lòng es basada sus lei limfocits T e B de memòria qu'an una durada de vida fòrça lònga (tota l'existéncia de l'organisme per certaneis antigèns). Sembla formada de cellulas capablas de resistir ai sinhaus d'apoptòsi (mòrt programa dei cellulas) e que foguèron selecionnadas en foncion de son eficacitat còntra son antigèn especific. Una partida importanta dei mecanismes de seleccion e de subrevida d'aquelei cellulas son encara mau conegudas.
Lei limfocits T de memòria se forman a la fin de l'infeccion a partir de la populacion de limfocits T especialament dedicats a l'antigèn responsable de la crisi. D'efèct, 95% dei limfocits T son alora tuats per apoptòsi mai 5% demoran dins l'organisme. Lei subrevivents desvolopan de proprietats especialas que li permeton de reconoisser pus rapidament son antigèn especific, de s'activar tre son identificacion e de se devesir pus rapidament per reconstituir una populacion sufisenta per aparar l'organisme còntra una infeccion novèla entraïnada per aquel antigèn. Aquò permet una respònsa pus importanta e pus rapida qu'aquela basada sus la diferenciacion dei limfocits T ninòis.
Lei limfocits B de memòria se forman dins lo corrent de la diferenciacion dei limfocits B ninòis en plasmocits ò en limfocit B de memòria. De mecanismes mau coneguts permeton de conservar lei limfocits B de memòria pus eficaç. Coma per limfocits T de memòria, aquelei cellulas son capables de s'activar tre l'identificacion de son antigèn especific e de produrre d'anticòrs entraïnant una cascada de reaccion pus importanta qu'aquela de la via classica dei limfocits ninòis. Son de mai despartits dins d'endrechs estrategics coma la mèussa que filtra lo sang.
La reaccion immunitària pus rapida e pus eficaça dei limfocits de memòria es a l'origina de l'immunizacion de l'organisme a certaneis infeccions e permet la vaccinacion. Son principi es basat sus l'introduccion volontària e mestrejada d'un antigèn (sovent un patogèn inactiu ò amb una activitat fòrça demenida) dins l'organisme per favorizar la formacion de la respònsa immunitària de memòria. L'objectiu es de fornir una proteccion eficaça còntra una infeccion amb lo patogèn vertadier.
Autrei mecanismes[modificar | modificar la font]
Leis invertebrats, compres lei bactèris ò leis organismes unicellulars, presentan de sistèmas immunitaris pus primitius que lei vertebrats, especialament per s'aparar còntra lei virüs. Lei mecanismes generalistas basats sus la fagocitosi i son frequents mai lei defensas especificas i son pus rars (sistèma CRISP dei procariòtas que permet de blocar la replicacion d'un virüs). Lei vegetaus an de defensa immunitàrias basadas una respòsa locala fòrça rapida qn'entraïna la mòrt de totei lei cellulas de la zòna tocada per l'infeccion permetent de'n limitar lei consequéncias. An tanben de mecanismes especifics que li permeton de blocar la multiplicacion dei virüs.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) L. Cilliers, The epidemic of Athens, 430–426 BC (1998), South African Medical Journal 88 (1): 50–3.
- ↑ (fr) P. Ostoya, Maupertuis et la biologie (1954), Revue d'histoire des sciences et de leurs applications 7 (1): 60–78.
- ↑ (en) SA. Plotkin, Vaccines: past, present and future (2005), Nature Medicine 11 (4 Suppl): S5–11.
- ↑ (en) GW. Litman, JP. Cannon, LJ. Dishaw, Reconstructing immune phylogeny: new perspectives (2005), Nature Reviews Immunology 5 (11): 866–79.
- ↑ (en) R. Medzhitov, Recognition of microorganisms and activation of the immune response (2007), Nature 449 (7164): 819–26.
- ↑ (en) P. Matzinger, The danger model: a renewed sense of self (2002), Science 296 (5566): 301–5.
- ↑ (en) SL. Gorbach, Lactic acid bacteria and human health (1990), Annals of Medicine 22 (1): 37–41.
- ↑ (en) T. Kawai, S. Akira, Innate immune recognition of viral infection (2006), Nature Immunology 7 (2): 131–7.
- ↑ (en) SB. Miller, Prostaglandins in health and disease: an overview (2006), Seminars in Arthritis and Rheumatism 36 (1): 37–49.
- ↑ Lei macrofags residents de certaneis organs an un nom especific coma cellula de Kupffer dins lo fetge.
- ↑ Lei dos tèrmes son sovent utilizats coma sinonims. Pasmens, en realitat, leis anticòrs son una categoria d'immunoglobulines.


text:
Innsbruck
Innsbruck es la capitala del Land de Tiròl, en Àustria. Situada dins l'oèst del país, dins una val al còr dels Aups ; es la segonda pus granda vila dels Aups après Grenòble. Es traversada pel riu Inn que li donèt son nom amb lo mot Brücke (lo pont en alemand) e significa Lo pont sus Inn.
Es la cinquena vila d'Àustria del punt de vista de la populacion, après Viena, Graz, Linz e Salzborg. La vila compta 130 894 abitants en 2016, aperaquí 190 000 amb l'aglomeracion.
Lo dinamisme e lo poder d'atractivitat d'Innsbruck dins la region son per part deguts al torisme (espòrts d'ivèrn), refortissent encara son ròtle economic e cultural regional (Universitat, vila de congrès).
En 1964, la vila a recebut lo prèmi d'Euròpa. Aculhiguèt tanben los jòcs olimpics d'ivèrn dos còps en 1964 e 1976.


text:
Sondersdorf
Sondersdorf en alemannisch ( Sondersdorf en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sondersdorf Fa partida de la arrondissement de Altkirch e del costat de Ferrette.
Sondersdorf fait partie de l'arrondissement d'Altkirch et du canton de Ferrette.
Istòria[modificar | modificar la font]
La region es ja coneguda dempuèi la préhistoire. La descobèrta d'un talhièr de talha de silex de l'epòca paléolithique superiora, de contunh per quès de las VIIe e Modèl:VIIIe sègle testifiquen de la preséncia umana en los luòcs. Lo vilatge #que se tròba en principi sus la part inferiora de las entèrras a desplaçat sus las nautors per escapar a las frequentas inondacions de la Ill #qu'avián cors al Sègle XII.Lo vilatge es alavetz conegut jol nom de Sundrolttesdorf (1139-1147) #que lèva de la distincion de Ferrette e #qu'a ligat a Wolschwiller. Lo coan de Feldbach possedís a aquela epòca una tribunal colongère, e un castèl dels Schoenenberg apertenent a l'avesque de Bâle #qu'a mencionat dempuèi 1239. Lo pòble passa de contunh, cap a 1324 als Habsbourg. Lo castèl a destruit a la fin del Mièja Edat. Cap a 1648 amb lo tractat de Westphalie lo pòble a ligat a la França e las Habsbourg dépossédés de los sieus bens.
La région est déjà connue depuis la préhistoire. La découverte d'un atelier de taille de silex de l'époque paléolithique supérieure, puis par des tombes des VIIe et Modèl:VIIIe siècle attestent de la présence humaine dans les lieux. Le village qui se trouve d'abord sur la partie inférieure des terres est déplacé sur les hauteurs pour échapper aux fréquentes inondations de l'Ill qui avaient cours au Sègle XII.Le village est alors connu sous le nom de Sundrolttesdorf (1139-1147) qui relève de la seigneurie de Ferrette et qui est rattaché à Wolschwiller. Le couvent de Feldbach possède à cette époque une cour colongère, et un château des Schoenenberg appartenant à l'évêque de Bâle qui est mentionné dès 1239. Le village passe ensuite, vers 1324 aux Habsbourg. Le château est détruit à la fin du Moyen Âge. Vers 1648 avec le traité de Westphalie le village est rattaché à la France et les Habsbourg dépossédés de leurs biens.


text:
Valonia
Valonia (en francés Wallonie, en valon Walonreye) es una de las tres regions de Belgica. A una populacion de 3 561 256 abitants, repartits dins cinc províncias: Enaut, Lièja, Luxemborg, Namur, lo Brabant Valon. Dins aquela region i a la Comunitat Germanofòna de Belgica, ont la lenga oficiala es l'alemand. Lo nombre d'estrangièrs residents en Valonia es de 368 000 personas (11,4 % de la populacion locala), principalament turcs, maugrabins, italians e espanhòls. Aquel percentatge es pus naut qu'en Flandes (ont es de 4 %), totun mai bas qu'a Brussèlas (ont es de 27,8 %). La religion istorica dels valons es la catolica, amb qualques gropuscules protestants, uèi los agnostics e los atèus son majoritaris. Entre los immigrants i a fòrça musulmans.


text:
Aton
Aton qu'ei un diu egipcian representat dab lo disque solar d'on sorten arrais prolongats dab mans. Lo culte d'Aton que ho dehenut e desenvolopat peu faraon Amenòfis IV qui cambiè lo son nom en Akhenaton e qui fondè ua navèra capitala vodada au son diu unic : Akhetaton ("l'orizont d'Aton"). Aquesta vila que's tròba dens lo sit modèrne de Tell-el-Amarna on, destrusida, abandonada e vodada au desbromb, que conservè perheitament las rèstas arqueologicas deu culte d'Aton. La religion atoniana qu'abandonè e que reprimè lo politeïsme egipcian, en purmèr en lo privant de lo son financiament. Que s'oposè au politeïsme en bèth perpausar ua forma aparenta de monoteïsme e d'abstraccion teologica puish qu'Aton, au contre deus dius egipcians tradicionaus, non possedeish pas cap element fisic animau e sustot nat cap ni còs.
Quina que sia la data exacta de hueita deu pòble ebrieu d'Egipte non pòt pas estar hèra esluenhada de l'aventura amarniana. La question de la relacion (o la manca de relacion) enter Amenòfis IV e Moïses o enter Atonisme e judaïsme be ho pausada mantun còp.


text:
Pensava pas esser deçaugut, après aver estat totalament convinçut a L'Estivada 2006, ente lo Chin-Na-Na-Poun siguet una de las melhoras suspresas (avant, i aviá que lo public provençau que coneissiá).
E l'ai pas estat, e mai qu'aquò !
La formacion Patrick Vaillant (mandolina) / Manu Théron (chant, tamborin) / Daniel Malvergne (tubá) foncciona perfectament, e balha una autra charra a la musica occitana. I a un pauc de fanfara, un pauc de jazz, un pauc de Brassens, un pauc dau Còr de la Plana, e subretot, fòrça de Gélu.
En efièch, los textes son los dau chansonier provençau, e per los que n'en dobtavan enquera, son d'una actualitat "bruslanta".
Lo Chin-Na-Na-Poun nos balha la melhora representacion daus textes de Gélu, benleu dempuei la mòrt de l'autor, e enquera !
A chasque mòt, sentem la presencia de l'autor, son umor corrosiu, son engatjament, son espiat critic sus lo monde, sas esperanças per lo pòple marselhes...
Bolegantas, tristas, risolieras, las chançons surten "frotjadas" quand son chantadas per Manu Théron (lo Còr de la Plana), botadas en musica per Vaillant e Malvergne.
Un daus melhors CD dau moment, pas mai !
Mon opinion : e un !
Nòta : saurai pas pro conselhar de lo chaptar, alara veiqui las referencias = Chin na na poun, Vaillant, Malavergne, Théron au Label Daquí (label des nuits atypiques), distribuit per Harmonia Mundi.


text:
934
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 934 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Campanha militara importanta dirigida per Joan Korkoas e 50 000 òmes. En causa dau caòs intèrne dau Califat abbassida, la vila obtenguèt ges de renfòrç e una partida de sa populacion s'enfugiguèt. Lo rèsta asssaièt de sostenir un sètge mai deguèt capitular lo 19 de mai. Lei crestians e lei musulmans acceptant de se convertir aguèron lo drech de demorar dins la vila, leis autrei foguèron expulsats e Melitèn dirèctament annexada per l'Empèri.
D'autra part, incursion magiara còntra la Tràcia bizantina.
Escòcia[modificar | modificar la font]
Per de rasons mau conegudas, rompedura entre lo Reiaume de Wessex dirigit per lo rèi Æthelstan e leis estats dau nòrd de l'illa, especialament Escòcia. Per s'opausar a l'arribada d'una armada menada per Æthelstan qu'ataquèt lo reiaume de Strathclyde, totei leis estats dau nòrd formèron una aliança comuna. Escòcia s'alièt tanben ambé lei Vikings de Dublin.
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau califa Ubayd Allah al-Mahdi (entre lo 23 de febrier e lo 3 de març). Son fiu Al-Qaim bi-Amr Allah, qu'èra lo cap de la màger part dei campanhas militaras fatimidas dempuei d'annadas, li succediguèt.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Assassinat dau califa Al-Qahir jutjat tròp tiranic après uneis execucions crudèlas d'adversaris. Lei caps dau complòt còntra lo califa chausiguèron Ar-Radi, fiu dau califa Al-Muqtadir (908-932). Sensa autoritat, laissèt leis afaires de l'Estat a sei visirs, especialament Muhammad ibn Ra'iq que prenguèt rapidament un ròtle fòrça important. Dins lo sud d'Iraq, lei governadors de Basra refusèron d'ara endavant de transferir la collècta deis impòsts vèrs la capitala e venguèron independents.
Dins la region iraniana, lei Buyides contunièron seis atacas acomençadas en 932-933. Conquistèron lei províncias de Khuzestan e de Kerman.