text:
Rio de Janèro
Rio de Janèro (en português Rio de Janeiro), capitâla de l’èhtat homonîmo, est la segonda més granta citâ du Brèsil, après São Paulo. Rio est la citâ brèsilièna més conyèssua a l’èxtèrior du payis, et la dèstinacion toristica principâla d’Amèrica Latina et le l’hèmisfèro Sud. L’est conyèssua coment la Citâ Mèrvilyosa, et at ehtâ considèrâye Patrimouèno Culturâl de l’Humanitâ pèr l’UNESCO.
La Citâ Mèrvilyosa est tant-bien yun dos principâls centros èconomicos, culturâls e financiérs du Brèsil, conyèssua pèr lo Pan du Sûcro, lo Corcovado, les plages de Copacabana, Ipanèma et Barra da Tijuca (entre âtros), lo carnavâl, la Bossa Nova et la Samba.


c: text/html

text:
Republica d'Irlanda
Irlanda (en gaelic d'Irlanda Éire, en anglés Ireland) o oficialament la Republica d'Irlanda es un Estat d'Euròpa Occidentala que correspond a l'essencial del territòri de l'illa d'Irlanda.
Sa capitala es Dublin.
Lo gentilici es irlandés -esa.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Irlanda es una republica parlamentària. Lo Parlament irlandés que se ditz Oireachtas sèi dins lo palais de Leinster House a Dublin. Lo cap d'Estat es lo president, elegit per un mandat de sèt ans. Lo taoiseach (primièr ministre) es nomenat pel Parlament e designat pel president. Lo taoiseach es lo cap del partit politic o coalicion qu'a obtengut la majoritat dels sètis a las eleccions nacionalas.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Irlanda.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Pagina oficiala d'Irlanda en anglés
- Taoiseach, títol del primièr ministre d'Irlanda (pagina del primièr ministre)
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Central Intelligence Agency, The World Factbook, 2012

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aguas Calientes
Aguas Calientes es un vilatge de Peró situat près del site inca de Machu Picchu. Sa fondacion data de 1928 quand foguèt construida la linha de camin de fèrre entre Cusco e Santa Ana.
Per sa localizacion geografica (a 30 minutas en autobus de Machu Picchu) es lo luòc ont arriban en trin dempuèi Cuzco los que vòlon visitar las roïnas de Machu Picchu.
Demest sas atraccions toristicas mai importantas se trapan los banhs termals situats a 800 m del vilatge e reputats per aver de proprietats terapeuticas.


text:
885
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 885 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
En junh, l'emperaire Carles III lo Gròs, elegit regent dau Reiaume après la mòrt dau rèi Carloman II, recebèt lo jurament de fidelitat dei vassaus principaus de Francia Occidentala. Negocièt tanben la fin de la guèrra entre lei Carolingians e Boson de Provença que s'èra proclamat rèi e aviá format un reiaume centrat sus Provença. En cambi d'un omenatge simple, li laissèt son títol reiau e sei fèus permetent de restablir la patz dins lo sud-èst de la França actuala. Pasmens, dins lei fachs, Provença, Daufinat e lo sud de Borgonha èra d'ara endavant en fòra de la zòna d'autoritat dei Carolingians.
Puei, a partir d'octòbre, l'emperaire deguèt faciar una incursion fòrça importanta dei Vikings (entre 20 000 e 40 000 òmes ambé 700 naviris segon lei fònts istoricas) dirigida còntra la region de París. Capitèron de rompre lei diferentei fortificacions de Seina e acomencèron lo sètge de la vila que refusava de pagar un tribut ais envaïsseires. Pasmens, se turtèron a una defensa acarnada dei tropas dau còmte Audoïn car, dempuei l'incursion vikinga de 876, la ciutat parisenca èra estada protegida per de fortificacions importantas.


text:
Besuas e Bajon
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de Gers]]
Besuas e Bajon[1][2][3] (Bézues-Bajon en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada en la Gascogne en Astarac a la confluence de la Arrats e de la Arrat de davant.
Commune située dans la Gascogne en Astarac à la confluence de l'Arrats et de l'Arrat de devant.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Veser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Besuas e Bajon sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau
- Besuas e Bajon sus lo sit de la Comunautat de Comunas Vath de Gers


text:
En mes de seteme harà vint-e-dus ans que comencè a barar en ua còlha de dances tradicionaus araneses. Era curiositat e es ganes me héren a entrar en aguest mon deth folclòre, e coma jo, tantes e tantes persones, joenes e non tant joenes, que dèishen ua part deth sòn temps entà mantíer viues ues dances e ues musiques que, d'ua auta manèra segurament ja non existirien. E non sonque aquerò, es còlhes de dances en Aran s'an convertit damb eth temps en un element primordiau de dinamizacion e integracion culturau e sociau, atau coma en un signe d'identitat pròpri. Ues còlhes que suberviuen gràcies ara volontat des sòns compausants e, sustot des sues direccions, e que non tostemp an recebut eth supòrt de besonh d'institucions e administracions.
Totun aciu son e coma cada ostiu, passegen es sòns espectacles per tota era Val d'Aran, en hèstes majors e actuacions organizades peth Conselh Generau. An darrèr d'an, dançaires e musics animen es places des nòsti pòbles, a on s'i apròpen toristes e autoctòns. Aguestes actuacions corren a cargue deth Conselh Generau, e eth pòble qu'acuelh es dances acostume a arregraïr as còlhes damb un petit refrigèri en acabar era actuacion. Ara ja calerie díder, acostumaue. Entà suspresa, e indignacion tanben, de dançaires, musics, pairs e mairs e membres des còlhes, er Ajuntament de Vielha Mijaran a decidit non convidar as gojats e gojates qu'actuen en Vielha en tot alegar retalhades ena despena. È de díder que, coma membre d'aguestes còlhes e coma còsso der Ajuntament, è sentut vergonha en conéisher aguesta notícia. E ei que resulte lèu un insult entà totes aqueres persones que se dediquen a mantíer viua era nòsta cultura, sense recéber arren a cambi, qu'aguest consistòri, que ven de gastar-se 65.000€ en un Festivau d'Arts Digitaus (que n'a costat ath torn de 150.000€ en totau) non pogue pagar ne un vaso d'aigua a un corròp de persones qu'ajuden a dar a conéisher eth país e dinamizen en pòble en plea sason toristica d'ostiu.
Sonque me quede demanar qu'er equip de govèrn der Ajuntament de Vielha Mijaran tròbe lèu eth nòrd, pr'amor qu'ara madeish da era imatge d'anar totaument ara deriva. Quin prètz a ua caisha de refresqui?


text:
Johann Christian Bach
Johann Christian Bach (en italian Giovanni Christiano Bach - Leipzig, lo 5 de seteme de 1735- Londres, lo 1 de deceme de 1782), 11au hilh deu compositor aleman Johann Sebastian Bach que ho un deus pianistas e compositor aleman màger d'estil classic de las soas tempsadas.
Qu'aprengó la musica en purmèr dab lo son pair puish dab lo son hrair, lo compositor Carl Philipp Emmanuel Bach (lo dusau hilh mei famós de Johann Sebastian Bach). Que perfeccionè la soa formacion e lo son estil a Milan on e italianizè lo son nom (en Giovanni Christiano Bach) en se bèth convertir au catolicisme.
Lo son succès dens la composicion d'operà que'u miè au King's Theatre de Londres on avò ua carrièra de la bèras a maugrat de morì plen de deutes.
A maugrat d'estar un pauc esconut per la glòria deu son pair, Johann Christian Bach que ho un compositor clau dens lo desvolopament de l'estil classic en musica e mei que mei deu concerto per clavièr.


text:
Velociraptor
Velociraptor (lat. "Lairon veloz"), es un genre de dinosaures teropòde dromeosaurids que visquèron pendent lo Campanian, cap a de fins del periòde cretacèu, fa unes 70 a 65 milions d'ans. S'i a plan sonque una espècia reconeguda, V. mongoliensis, D'autras son estats nomenadas en lo passat. S'es trobat de fossils d'aquesta espècia en Asia Centrala, en Mongolia e China.
A diferéncia d'unes autres dromeosaurids lo Velociraptor possedissiá un cran bas e alongat, e un hocico chato, dirigit cap amont. Possedissiá d'anedas traseras de granda longor, çò qu'exprimís (coma tanben son nom) sa granda velocitat.


text:
Brageirac (vila)
Brageirac o Brajairac[1] [brɒʦɒj’ra] o [brazèj'ra] (Bergerac en francés) es una comuna occitana de Perigòrd, situada administrativament (departament de Dordonha e region d'Aquitània).
Se pensa que l'etimologia de Brageirac ven del nom d’òme Bracarius (lo mercant o lo fabregant de bragas), amb lo sufixe -acum, es a dire lo domeni de Bracarius.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Brageirac es bastida lo long de Dordonha, al centre del Perigòrd purpal.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Lo 24 d'agost de 1345, al començament de la Guèrra de Cent Ans, la vila es assalhida per lo comte de Derby.
- En 1565, lo rei de França Carles IX s'arresta dins la vila al moment de sa virada reiala (1564-1566), acompanhat de la Cort de França e dels Grands del reiaume.
- Lo 17 de setembre de 1577 : signadura de la Patz de Brageirac entre los catolics e l'igonauds, tractat qu'acaba la sieisena guèrra de religion.
- En 1794, las comunas de La Còmna, La Magdalena, Sent Cristòu de Mont Bazalhac e Senta Fe de las Vinhas fusionan amb Brageirac.
Vinhal[modificar | modificar la font]
Lo vinhal de Brageirac es un dels mai coneguts de França. S'espandís sus 12 600 ha, compren dotze apelacions e dona entre 500 000 hl e 600 000 hl per campanha.
Las dotze apelacions d'origina contra-rotlada (AOC) son :
- Brageirac
- Brageirac Rosat
- Brageirac Sec
- Còstas de Brageirac
- Còstas de Brageirac Blanc
- Còstas de Mont Ravel
- Mont Ravel (Roge e Blanc)
- Naut-Mont Ravel
- Saucinhac
- Mont Bazalhac
- Puèg Armand
- Roseta
Monuments e luòcs toristics[modificar | modificar la font]
- Musèu d'Interès Nacional de Tabat
- Musèu del Vin e de la Batelariá
- Memorial de la Resisténcia
- Musèu d'Art Sacrat
- Musèu Costi
- Estatuas de Ciranò de Brageirac (plaça de la Mirpa e novèla estatua plaça Pelissiera)
Bessonatges[modificar | modificar la font]
Doas vilas son bessonadas coma Brageirac :
- despuèi 1997 la vila de Repentigny al sud de Quebèc, rasís lo Lac Sent Laurenç, dins la region de Lanaudière ;
- despuèi 1998 la vila de Faenza situada al nòrd d'Itàlia en Emília-Romanha, a 50 km de Bolonha.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Comuna sola :
Aglomeracion : (17 comunas, dont 4 en Gironda)
Airal urban : (59 comunas, dont 8 en Gironda)
Accès[modificar | modificar la font]
- París : A10 – A71 – A20 – N89 – N21
- Lion : A47 – A72 – A710 – D941 – N89 – A89 – A20 – N89 – A89 – N21
- Bordèu : N89 – A89 – D709
- Tolosa : A62 – D931 – N21
Transpòrts[modificar | modificar la font]
- Aeropòrt de Brageirac-Romanièras
- Vòls vèrs Birmingham/Southampton/Bristol
- Vòls vèrs Londres
- Viatges SNCF
Espòrts[modificar | modificar la font]
- Aviron : l'Espòrt Nautic de Brageirac
- Escalada, alpinisme, raquetas : Associacion Esportiva de la Podrariá de Brageirac
- Fotbòl : Brageirac Fot
- Kendò : Associacion de las Òbras Laïcas de Brageirac
- Cloncada sosmarina : Associacion Ciranò Cloncada Brageirac
- Rugbi : Union Esportiva Brageirac Rugbi Valada de Dordonha
- Tennis : Associacion Esportiva dels P.T.T.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Maison Comuna de Brageirac
- Ofici de Torisme de Brageirac
- Site Oficial del País de Brageirac en Perigòrd Purpal
- Comunautat de comunas de Brageirac purpal
- Ficha de Danièl GARRIGUE, cònsol de Brageirac, deputat de Dordonha
- Conselh General de Dordonha
- Brageirac sus lo site de l'Institut Geografic Nacional
- [http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/co_navigation.co_page?nivgeo=24037
- Brageirac sus lo site del Quid
- Comunas rasís Brageirac
- Localizacion de Brageirac sus una carta de França
- Plan de Brageirac sus Mapquest
I a tanben de las informacions sus los cantons Bergerac-1 et Bergerac-2 dins la Wikipèdia Alemanha.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Elias Fonsalada, trobador del sègle XII e/o XIII
- Salh d'Escòla, trobador del sègle XII e XII
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ segon Ives Lavalada e lo site http://toponimiaoc.webs.com, grafia atestada en documents antics.


text:
Châtenois
Châtenois puede referirse a:
- Châtenois, comuna francesa en el departamento de Jura.
- Châtenois, comuna francesa del Alto Saona.
- Châtenois, comuna francesa del Bajo Rin.
- Châtenois, comuna francesa de los Vosgos.
Véase también[editar]
- Châtenois-les-Forges, comuna francesa del Territorio de Belfort.
- Châtenoy, comuna francesa de Loiret.
- Châtenoy, comuna francesa de Sena y Marne.
- Châtenoy-en-Bresse, comuna francesa de Saona y Loira.
- Châtenoy-le-Royal, comuna francesa de Saona y Loira.


text:
Front de l'Èst
Lo Front de l'Èst de la Segonda Guèrra Mondiala referís al conflicte entre l'Axe e l'URSS e sos aligats en Euròpa Centrala e Orientala entre lo 22 de junh de 1941 e lo 9 de mai de 1945. Tan las pèrdas umanas (civilas e militaras) coma sa violéncia sens relambi ne fan un conflicte a despart dins l'istòria de l'umanitat.
L'istoriografia russa e sovietica parla de Granda Guèrra Patriotica (Beлиkaя OTeчecTBeHHaя BoйHa) per parlar del conflicte, en referéncia a la Guèrra Patriotica entre Russia e l'Empèri Francés de Napoleon, que los dos conflictes aguèron un bona part de lors combats sul sòl rus. Lo tèrme Granda Guèrra Patriotica apareis tre lo 23 de junh de 1941 dins un article de la Pravda "La Granda Guèrra Patriotica del Pòble Sovietic" (Beлиkaя OTeчecTBeHHaя BoйHa coBeTckoro Hapoдa).


text:
Brettnach
Brettnach es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciana província de Lorraine, Brettnach, #que i aviá #èsser ligat a Bouzonville l'an 1974, a represes la siá autonomia lo 1er {{}} en genièr 1982 (las municipalitats èran pas pas limitrophes).
Ancienne province de Lorraine, Brettnach, qui avait été rattaché à Bouzonville en 1974, a repris son autonomie le 1er janvier 1982 (les communes n'étaient pas limitrophes).


text:
Pholidota
Los folidòts (Pholidota) comprenon pas que la familha dels manidats (manidae), que compren pas que lo genre manis (los pangolins), qu'autres còps èran classats dins los xenartres.
L'òrdre dels Folidòts foguèt creat per John Edward Gray (1800-1875).
Taxinomia[modificar | modificar la font]
Espècias[modificar | modificar la font]
vejatz Pholidota
- Espècias africanas:
- Manis gigantea (Illiger, 1815) — Pangolin gigant — Golf de Guinèa e Africa Centrala (Senegal - oèst de Kenya - Rwanda - RDC - sud-oèst d'Angòla).
- Manis temminckii (Smuts, 1832) — Pangolin terrèstre del Cap — Sahèl, Africa Australa fins a la bana d'Africa (Sud-Africa, Namibia, Zimbabwe, Moçambic, Botswana, Angòla, Kenya, sud de la RDC, sud de Sodan, Chad).
- Manis tetradactyla (Linnaeus, 1766) — Pangolin de la coa longa — Golf de Guinèa e Africa centrala (Senegal, Gàmbia, oèst d'Oganda, sud-oèst d'Angòla).
- Manis tricuspis (Rafinesque, 1821) — Pangolin de las escatas tricuspidas o Pangolin de las escatas pichonas — Africa (Senegal, oèst de Kenya, nòrd-èst de Zambia, sud-oèst d'Angòla, Bioko).
- Espècias asiaticas:
- Manis crassicaudata (Gray, 1827) — Pangolin indian (Paquistan - oèst de Bengala, Índia, Sri Lanka, Yunnan).
- Manis javanica (Desmarest, 1822) — Pangolin de Malàisia — Asia del Sud-Èst (Birmania, Tailàndia, Indochina, Sumatra, Java, Bornèo, sud-oèst de las Filipinas).
- Manis pentadactyla (Linnaeus, 1758) — Pangolin de la coa corta o Pangolin de China — (Imalaia, Nepal, sud-èst de China, Aïnan, nòrd d'Indochina, Taiwan).


text:
Emoglobina
L'emoglobina es una proteïna d'estructura quaternària, que la principala foncion es de transportar lo dioxigèn dins l'organisme uman e dels autres vertebrats. L'emoglobina se trapa subretot a l'interior dels globuls roges del sang (13,5 a 17,5 g/dl per l'òme e 12.5 a 15,5 g/dl per la femna de sang d'emoglobina) çò que lor balha la color roge.
L'emoglobina umana es constituida de quatre cadenas identicas per doas: doas cadenas a de 141 acids aminats caduna e de doas cadenas B de 146 acids aminats caduna (çò que dona un total de 574 acids aminats per l'emoglobina). Caduna d'aquelas cadenas es associada a un gropament prostetic: l'ème. Lo nom d'emoglobina ven de dos mots: ème e globina. Se ma simboliza per « Hb ». Une molecula d'ème es constituida d'un ion fèrre complexat per una porfirina.
Somari
- 1 Istoric
- 2 Foncion
- 3 Estructura
- 4 Ligam a l'oxigèn
- 5 Eliminacion de l'emoglobina
- 6 Utilizacion clinica
- 7 Moleculas analogas
- 8 Malautiás geneticas de l'emoglobina
- 9 L'emoglobina dins las Arts
- 10 Nòtas e referéncias
Istoric[modificar | modificar la font]
En 1960, Max Perutz e John Kendrew explican l'estructura tridimensionala de l'emoglobina. En 1962, recebèron ensems lo Prèmi Nobel de Quimia « per lors estudis de las estructuras de las proteïnas globulàrias ».
Foncion[modificar | modificar la font]
Pels vertebrats terrestres, l'emoglobina del sang fixa lo dioxigèn de l'aire dels palmons. Mercé a la circulacion sanguina, l'emoglobina oxigenada es transportada cap a l'ensemble dels autres organs, per relargar enseguida lo dioxygèn que será consomit per las cellulas que cal. L'emoglobina permet al sang de caber mai de dioxigèn que poiriá per simple dissolucion.
Estructura[modificar | modificar la font]
Se trapa al còr de la molecula un cicle eterogèn porfiric (nuclèu tetrapirrolic), l'ème, que conten un ion fèrre. Aquel ion fèrre es lo site de fixacion de l'oxigèn. L'ion ferrós establit 6 ligams de coordinéncia: 4 amn la N e 2 amn acids aminats de la cadena polipeptidic: l'istidina. Donat qu'una sosunitat de l'emoglobina es formada per un ème tancat dins une proteïna globulària lo nom es fòrça logic. I a fòrça proteïnas contenent un ème, mas l'emoglobina n'es la mai coneguda. L'element fèrre pòt existir jos 2 formas dins la molecula:
- jos forma ferrosa, ion Fe2+ : sola forma activa de l'emoglobina umaina. Se dich d'oxiemoglobina. (interaccion reversible amb O2).
- jos forma ferrica, ion Fe3+ : se dich metemoglobina. (interaccion irreversible amb O2)
Se pòt parlar del poder oxiforic de l'emoglobina. Aquò correspond a la quantitat de dioxigèn que pòt fixar. Aquela valor es de 1,34 ml d'O2/g d'Hb.
Emoglobina umana[modificar | modificar la font]
Per l'èsser uman, l'emoglobina Adulta (HbA) es un tetramèr, constituit de doas globinas a e doas globinas B ligadas per de ligams flacs. Pels recent nascut, s'agís d'emoglobina fetala amb doas globinas a e doas globinas Y. Las sosunitats son estructuralament similària e an a quicom près la meteissa talha. Cada globina a une massa moleculària de prèp 17 000 daltons, per une massa totala de prèp de 68 000 daltons. Cada globina de l'emoglobine contien un ème, de tal biais que la capacitat totala de ligam de l'emoglobina pel dioxgèn es de quatre moleculas.
Estapas de reaccion:
- Hb + O2 ↔ HbO2
- HbO2 + O2 ↔ Hb(O2)2
- Hb(O2)2 + O2 ↔ Hb(O2)3
- Hb(O2)3 + O2 ↔ Hb(O2)4
Resumit de la reaccion:
- Hb + 4O2 → Hb(O2)4
Una estructura de la forma desoxi de l'emoglobina umana es donada pel PDB 1A3N.
En pratictica, s'observa pas aquò:
- Hb + 4O2 ↔ Hb(O2)4
En efècte, dins las condicions fisiologicas, doas sosunitats son de contunh oxigenadas per doas moleculas d'emoglobina. Se pòt doncas escriure:
- Hb(O2)2 + 2O2 ↔ Hb(O2)4
Valors normalas per l'adulta[modificar | modificar la font]
- Òmes: 13 - 17,87 g/dl de sang o 8.3 - 10,5 mmol/l de sang.
- Femnas : 12.10 - 16,40 g/dl de sang o 7.4 - 9,9 mmol/l de sang[1].
Atencion, per la femna prens e l'enfant, aquel taus merma fòrça.
Emoglobina del grand dalfin[modificar | modificar la font]
La composicion de l'emoglobina du grand dalfin oceanic li permet de demorar immergit pendent un mai grand periòde de temps que lo grand dalfin vivent mai prèp de las còstat[2].
Ligam a l'oxigèn[modificar | modificar la font]
Dins la forma tetramerica de l'emoglobina normala, lo ligams amb l'oxigèn, o formacion d'oxiemoglobina, es un procés cooperatiu, o allosteric, que l'afinitat de ligam de l'emoglobina per l'oxigèn es afectat per la saturacion en oxigèn de la molecula. Aquò a per consequéncia que la corbadura d'afinitat de l'oxigèn per l'emoglobina a la forma d'una sigmoïda (corbadura en forma d'S), al contrari a un procés non cooperatiu (mickaelian) qu'a una forma iperbolica.
L'afinitat de l'emoglobina per l'oxygèn merma en preséncia de dioxid de carbòni (efècte Haldane), a de pH flac e quand la temperatura augmenta. Aquelas proprietats quimicas son essencialas pel vivent perque permeton una melhora liberacion del dioxigèn dins los teissuts actius (ex: lo muscle en exercici, per la produccion de metabolits desvelòpa un pH acid, la seuna temperatura aumenta afirmant la dissociacion del dioxigèn de l'ème). Lo dioxid de carbòni reagís amb l'aiga per formar de bicarbonat via la reaccion:
- CO2 + H2O ↔ HCO3- + H+
Per aquela reaccion se vei que lo sang possedant un naut taus de dioxid de carbòni a tanben un pH mai bas. L'emoglobina pòt se ligar als protons e al dioxid de carbòni çò qu'induich un cambi de conformacion dins la proteïna que facilita la liberacion de l'oxigèn. Le proton pòt se ligar a diferents luòcs lo long de la proteïna, alara que lo dioxid de carbòni se liga sul grope alfa-amino en formant un carbamat. Aquel contròtle se nomena d'efècte Bohr. De meteis biais, quand lo nivèl de dioxid de carbòni dins lo sang merma (per exemple prèp dels palons), lo dioxid de carbòni es relargat, aumentant l'afinitat de la proteïna per l'oxigèn. Aquel contraròtle de l'afinitat de l'oxigèn per la ligason amb l'emoglobina e lo largament del dioxid de carbòni se nomena l'efèct Haldane.
La ligason de l'oxigèn es tanben afectada per de moleculas coma lo 2,3-difosfoglicerat, que merma l'afinitat de l'emoglobina per l'oxigèn. Per las personas acclimatadas a las nautas altituds, la concentracion de 2,3-difosfoglicerat dins lo sang es mai importanta, çò que permet a l'emoglobina de deliurar de quantitats d'oxigèn mai importantas als teissuts dins d'atmosfèras pauvras en oxigèn.
Poisons de l'emoglobina[modificar | modificar la font]
Al contrari, amb lo monoxid de carbòni CO, l'emoglobina forma un compausat estable, la carboxiemoglobina ; en mai, l'afinitat de l'emoglobina pel monoxid de carbòni es superiora a aquela de l'oxigèn, çò que significa que lo CO concurréncia eficaçament l'oxigèn pendent l'oxidacion palmonària. Lo CO constituís doncas un antagonista de O2, podent ata provocar una ipoxia dels teissuts: lo seu respirament de fòrta dosis provòca d'indispausicions, cefalèas (mals de cap), puèi astenia (granda flaquessa) e fin finala la mòrt per asfixia. Se cura los empoisonaments al CO graves per imersion prolongada en caisson iperbare reduisent atal la semivida de la carboxiemoglobina.
En mai, d'agents oxidants coma los nitrats contenguts dins l'aiga o los legums pòdon oxidar lo fèrre ferrós (Fe2+) de l'ème en fèrre ferric (Fe3+), lo fasent atal incapable de fixar l'oxigèn. L'emoglobina es alara nomenada metemoglobina. La cura consistís en l'administracion de blau de metilèn.
Fin finala, l'ion cianur CN- es tanben un inibitor de l'oxidacion emoglobineíc, coma lo sulfur d'idrogèn H2S.
Eliminacion de l'emoglobina[modificar | modificar la font]
Los globuls roges son fagocitats pels macrofags de la melsa e del fetge dins las situacions patologicas. Fisiologicament, son puslèu eliminats pels macrofags de la Mesolha ososa. Pendent aquel processus, la compausanta proteïca de l'emoglobina es degradada jos forma d'acids aminats que son reciclats. La compausanta eminica es degradada en biliverdina puèi en bilirubina insolubla (porfirina sens fèrre) de color jaune. Lo fèrre es reciclat. La bilirubina insoluble es liberada dins lo plasma pels macrofags, que se liga a la serum-albumina. Es atal caminada dins la circulacion sanguina e captada pels epatocits. Es alara facha soluble per una reaccion de conjugason amb una molecula d'acid glucuronic puèi es excretada pel fetge dins la bila.
La bila raja dins l'intestin e la bilirubina soluble es degradada per de bacterias en stercobilina de color bruna, que dona sa color a las femsa. La bilirubina es tanben evacuada dins las urinas.
Quand la bilirubina pòt pas èsser excretada, la seuna concentracion aumenta dins lo sang. Es alara essencialament eliminada per las urinas, çò que provòca de las urinas escuras e de las femsa descoloradas, gaireben blancas.
Utilizacion clinica[modificar | modificar la font]
- Lo taus d'emoglobina es exprimida en g/100 ml. Las valors normalas del taus d'emoglobina dependent del sèxe e de l'adat del subjècte. Un taus d'emoglobina inferior a la norma definís una anemia.
- La saturacion SaO2 definís en % es calculada per la quantitat d'oxiemoglobina divisada per la quantitat totala d'emoglobina del sang. La saturacion SaO2 pòt èsser mesurada sus de sang venós o del sang arterial. La saturacion en oxigèn del sang es un dels paramètres d'un examèn nomenat gas del sang. La valor de la saturacion es considerada coma dangierosa s'es inferiora a 90 % per de sang arterial. La valor normala es de gaireben 96-100 % per de condicions atmosfericas normalas.
- La cianosa es un signe clinic. S'agís de la coloracion blavenca dels teguments. Apareis quand la concentracion en emoglobina reduch despassa los 5 g/100 ml de sang capillari. Pòt èsser amagada per una anemia.
Moleculas analogas[modificar | modificar la font]
La molecula d'ème de l'emoglobina pareis a la clorofilla, l'atòm de fèrre essent remplaçada per un atòm de magnèsi, çò que li balha sa color verda.
Pels invertebrats, l'emocianina tend un ròtle analòg a l'emoglobina.
Qualques espècias semblan pasmens possedar una emoglobina capable de fixar lo dioxigèn, veire de lo transportar de biais tan eficaç que pels vertebrats (ex : Lampresa marina, que possèda una emoglobina presentant una mescla unica de caractèrs e proprietats a l'encòp primitius e nautament especializats[3]. Lo seu pes molecular (~17000), coma aquel de l'emoglobina musculara, conten en aparéncia un ème. Lo seu punt isoelectric es aquel d'una emoglobina tipica d'invertebrat. Los acids aminats que la compausa sont pasmens en partida sonque caracteristics de las emoglobinas dels invertebrats), per l'autre partida, evòcan puslèu una emoglobina de vertebrats[4]. Un estudi[5]mesurèt la corbadura d'equilibri en dioxigèn d'aquel pigment e diferents pH; es una iperbola rectangulara coma aquela que se vei amb l'emoglobina del muscle dels vertebrats[6]. L'emoglobina d'invertebrats coma lo vèrm Nippostrongylus o aquel de qualques larvas de moscas de la familha dels Oestridae (que son de parasits d'animals vivents) servissent subretot a l'estocatge del dioxigèn e pauc al seu transpòrt. l'emoglobina de la lampresa es al contrari un agent eficaç de transpòrt del dioxigèn, mercé a una afinitat gaireben flaca pel dioxigèn e un fòrça grand efècte Bohr; rivaliza amb las emoglobinas mai eficaças trapadas dins lo sang dels vertebrats[7].
Malautiás geneticas de l'emoglobina[modificar | modificar la font]
Coma fòrça proteïnas, las cadenas d'emoglobina presenton de mutacions que mai sovent an cap de consequéncia clinica. Mai de 500 emoglobinas anormales foguèron repertoriadas[8]. Qualques mutacions (Hb Köln, Indianapolis, eca.) provòcan una instabilitat del tetramèr precipitant en còrs d'Heinz, o una metemoglobinemiá (emoglobinas M).
A vegada aquela mutacion provòca una afinitat anormala per l'oxigèn, o, coma l'Hb Hope, una diminucion d'afinitat amb una P50 nauta donant una anemia plan suprtada e una cianòsi al repaus, l'efòrt e l'altitud essent mal suportats, o, coma l'Hb Chesapeake, Malmö, o Olympia, una aumentacion d'afinitat amb una P50 mermada e una poliglobulia compensatritz provocant de manifestacions clinicas a començar d'un edat.
D'autres pòdon èsser responsables d'una emolisa cronica, HbS (per mutacion de glutamina en valina çò que provòca la polimerizacion d'Hb), HbC, o aumentar a l'estat eterozigòt una autra emoglobinopatiá, HbO Arabi, HbD Punjab ou Hb Lepore, o una B-talassemia, HbE.
Fin finala, lo damatge genetic pòt portar en mai de l'estructura primària de la proteïna, sus una deca quantitativa de la seuna sintèsi, o une persistança anormalament nauta de l'emoglobina fetala HbF.
L'emoglobina dins las Arts[modificar | modificar la font]
En 2005, l’artista Julian Voss-Andreae realizèt l'escultura Heart of Steel (Hemoglobin), avent per modèl l’espina dorsala de la proteïna. L'escultura es facha de veire e d’acièr Corten. L’aspècte rovilhat de l’òbra es fach pr'amor e evòca la reaccion quimica fondamentala de l’oxigèe se ligant al fèrre contengut dins l’emoglobina[9][10]..
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ sante.fr
- ↑ (en) Hersh, Sandra L. et Deborah A. Duffield, article intitulé Distinction Between Northwest Atlantic Offshore and Coastal Bottlenose Dolphins Based on Hemoglobin Profile and Morphometry, inclus dans le livre The Bottlenose Dolphin, dirigé par Stephen Leatherwood et Randall R. Reeves, pages 129-139, San Diego, Academic Press|, 1990, ISBN 0-12-440280-1
- ↑ HemoglobineLamproie
- ↑ Pedersen, Roche e Fontaine
- ↑ HemoglobineLamproie Wald, George, Riggs, Austen ; The hemoglobin ot the sea lamprey, Petromyzon marinus ; The Rockefeller University Press ; PubMed Central} et [http://en.scientificcommons.org/33049735 Resumit
- ↑ HemoglobineLamproie
- ↑ HemoglobineLamproie
- ↑ (fr)l'Hématologie de Bernard Dreyfus, Médecine-Sciences- Flammarion1992
- ↑ Constance Holden, Blood and Steel, 30 de setembre de 2005 in Science [pdf]]
- ↑ Moran L, Horton RA, Scrimgeour G, Perry M; Principles of Biochemistry; rdPearson|lieu= Boston, MA; 2011; ISBN 0321707338


text:
Saint-Martin-de-Bienfaite-la-Cressonnière
Saint-Martin-de-Bienfaite-la-Cressonnière en normand ( Saint-Martin-de-Bienfaite-la-Cressonnière en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1972, Sant-Martin-de-Bienfaite (445 abitants l'an 1968) absorbeix La Cressonnière (69 abitants)[3], al sud de lo sieu territòri, #que garda l'estatut de municipalitat mancomunat.
En 1972, Saint-Martin-de-Bienfaite (445 habitants en 1968) absorbe La Cressonnière (69 habitants)[4], au sud de son territoire, qui garde le statut de commune associée.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 15 de novembre 2009 e ficha ligada (La Cressonnière
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Saint-Martin-de-Bienfaite-la-Cressonnière », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 15 novembre 2009 et fiche liée (La Cressonnière


text:
Ceba
La ceba (o l'inhon) (Allium cepa) es una planta erbacèa bulbosa de la familha de las liliacèas originària de l'Asia Centrala, que ten pas qu'un sol bulbe bèl, de forma ovoïda, redonda. Es biennala e pòt arribar fins a 1 m de longor. Sas fuèlhas son semicilindricas e sortisson d'un bulbe jos tèrra, que possedís de rasics superficialas. Sa tija es drecha e abitualament espelís pendent la segonda annada de maturacion de la planta. A son cap a una ombella de flors blancas o ròsas.
Quand es copat, lo bulbe laissa anar un òli volatil sulfurat que causa de lagremas per encausa d'irritacion del teissut conjontiu de l'uèlh.
Es conegut e emplegat tradicionalament coma planta medicinala, e es estat utilizat dins lo tractament de l'asma, de la diabèti, l'ipertension, etc.
A una resisténcia fòrta a la secada a mai se cal pas que manque d'aiga dins lo periòde critic de creissença del bulbe. Se las cebas subisson una manca excessiva d'aiga, pòdon venir mai picantas e son bulbe serà mens desvolopat.
Las regions occitanas fan una consomacion importanta de ceba e demest las vilas productoiras de cebas cal citar Lesinhan la Ceba (a ras de Pesenàs, Erau).
Compausants actius principals[modificar | modificar la font]
- Minerals: principalament: potassi, fosfòr, calci, magnèsi, sòdi, sofre e, en quantitats mendres: fèrre, manganès, zinc, coire e selèni.
- Vitaminas: vitamina C, acid folic, vitamina E
- Òli essencial amb fòrça compausants sulfuroses: disulfuri d'atilpropili, metilaliïna, cicloaliïna...etc
- Acid tiopropionic
- Quercetina
- Aliïna, en quantitat mendre que dins l'alh.


text:
Gordian III
Gordian III (20 de genier de 225 - 11 de febrier de 244, Circesium) foguèt un emperaire roman que reinèt dau 29 de julhèt de 238 fins a sa mòrt. Succediguèt ai coemperaires Maxime Pupien e Balbin e foguèt remplaçat per Felip l'Arabi.
Èra lo nebòt de Gordian II e lo felen de Gordian Ièr que reinèron en 238. Coma èra fòrça popular, Maxime Pupien e Balbin deguèron li donar lo títol de Cesar. Ansin, après l'assassinat dei dos coemperaires per lei pretorians en julhèt de 238, Gordian III venguèt emperaire.
Assaièt de dirigir l'Empèri ambé l'ajuda de sa familha e dau Senat. Pasmens, deguèt rapidament anar dins lei regions orientalas per replegar una ataca sassanida. Lei causas de sa mòrt après una campanha militara son mau conegudas. L'ipotèsi principala es aquela d'una mòrt causada per de bleçaduras de guèrra.


text:
Arc-et-Senans
Arc-et-Senans es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Arc-e-Senans es un gròs bourg del Doubs poblat de 1428 abitants (chifra INSEE 2006). Se situa entre lo riu la Loga e la bòsc de Chaux a Unitat|250|mètres {{}} d'altitud. Lo vilatge es pro estendut e a compausat de divèrses caserius : Arc, Senans e lo Vernois fan pas per aital dire #qu'una sola aglomeracion. Los caserius del Deffois, del molin Toussaint, de Ròca loga Dessús an separat. La particularité del Molin Toussaint es #que cal passar per la municipalitat vesina de Cramans sise en lo departament del #Jurar per i accedir. N'efièch, I li cal pas pont per desservir dirèctament aquel luòc dich. La vida economica d'Arc-e-Senans es largament virada cap al torisme. La Salina reial atrai 150 000 visitants per an (an 2000). N'indigne, una pichona indústria s'i es desvolopada, virada principalament cap al bòsc e en una mendre mesura la plasturgie. Apondèm per acabar que lo luòc de l'agricultura es pas pas a négliger : i a encara près d'una desena d'espleitacions. Tradicionalament, a virat cap a la ramaderia de bovins laitiers e la cultura céréalière.
Arc-et-Senans est un gros bourg du Doubs peuplé de 1428 habitants (chiffre INSEE 2006). Il se situe entre la rivière la Loue et la forêt de Chaux à 250 mètres d'altitude. Le village est assez étendu et est composé de plusieurs hameaux : Arc, Senans et le Vernois ne font pour ainsi dire qu'une seule agglomération. Les hameaux du Deffois, du moulin Toussaint, de Roche sur Loue sont séparés. La particularité du Moulin Toussaint est qu'il faut passer par la commune voisine de Cramans sise dans le département du Jura pour y accéder. En effet, Il n'y a pas de pont pour desservir directement ce lieu dit. La vie économique d'Arc-et-Senans est largement tournée vers le tourisme. La Saline royale attire 150 000 visiteurs par an (année 2000). En outre, une petite industrie s'y est développée, tournée principalement vers le bois et dans une moindre mesure la plasturgie. Ajoutons pour finir que la place de l'agriculture n'est pas à négliger : il y a encore près d'une dizaine d'exploitations. Traditionnellement, elle est tournée vers l'élevage de bovins laitiers et la culture céréalière.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De las traces d'aucupacions en remontant a l'epòca romaine an #èsser d'amassadas, sustot al luòc dich Lo Cretot. Dels ossements aital coma dels bris de tuiles e de briques son visibles en lo sòl en lo moment de terrassement. Lo abbé Letondal, en lo sieu libre "Arc e Senans a travèrs de las edats" editadas l'an 1927, relata pro entièrament l'istòria communale.
Des traces d'occupations remontant à l'époque romaine ont été retrouvées, notamment au lieu dit Le Cretot. Des ossements ainsi que des bris de tuiles et de briques sont visibles dans le sol lors de terrassement. L'abbé Letondal, dans son livre "Arc et Senans à travers les âges" édité en 1927, relate assez complètement l'histoire communale.


text:
Maridatge entre personas del meteis sèxe
Lo maridatge omosexual o matrimòni entre personas del meteis sèxe es la reconeissença sociala, culturala e juridic que regula la relacion e convivéncia de doas personas del meteis sèxe, amb parièrs requisits e efièches que los existents pels matrimònis entre personas de desparièr sèxe.
Coma alternativa a aquela institucion, existisson d'autras institucions civilas, que son desparièrs segon la region o lo país, e amb desparièras denominacions coma "cobles en fach", "unions civilas" o "concubinatge", malgrat que son sovent criticadas pels movements de defensa dels dreches dels omosexuales per èsser insufisentes o discriminatòris.
Malgrat que los Païses Basses foguèsson lo primièr Estat a permetre lo maridatge omosexual, Espanha foguèt lo primièr a ne reconéisser totes los dreches, en i comprenent çò d'adopcion, jols meteisses tèrmes e jos la meteissa lei.


text:
Vergaville
Vergaville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Fondacion d'una abbaye bénédictine l'an 966, ponduda jos la proteccion de l'avesque de Mètz en 1190, de contunh del pòrti de Lorraine a Modèl:La s
- Dévastée al cors de la guèrra de Trenta ans e reconstruite ; suprimida a la Revolucion e démolie.
- Lo abbaye aviá lo drech de justícia e un important domeni fonzièr.
- Banc d'un ancià archiprêtré.
- Fondation d'une abbaye bénédictine en 966, mise sous la protection de l'évêque de Metz en 1190, puis du duc de Lorraine au Sègle XVI
- Dévastée au cours de la guerre de Trente ans et reconstruite ; supprimée à la Révolution et démolie.
- L'abbaye avait le droit de justice et un important domaine foncier.
- Siège d'un ancien archiprêtré.


text:
Uèlh
L'uèlh (var. uelh, uòlh) es l'organ de la vision, es a dire qu'es l'organ que permet a un animal d'analisar la lutz per poder interagir amb lo sieu environament. L'uèlh detècta los fotons constitutius de la lutz al nivèl de la retina e los va transformar en senhals electrics que va mandar pel nèrvi optic fins al cortèx visual situat dins lo lòbe occipital del cervèl.
En foncion de las espècias, existisson diferents tipes d'uèlhs, de sensibilitats variadas, que van dels mai simples que detèctan pas que la lutz o la foscor, fins als pus complèxes (coma los uèlhs umans) que pòdon detectar formas e colors. La majoritat dels organismes complèxes, mamifèrs, aucèls, reptils, peisses, dispausan de dos uèlhs, que pòdon èsser situats sus un meteis plan, çò que permet de definir los imatges de forma tridimensionala (vision binoculara, pròpria dels umans); o sus de plans diferents, en obténer d'imatges separats (vision monoculara), coma a cò dels conilhs o dels camaleons.


text:
Invasions anglesas de l'arriu de la Plata
Las Invasions anglesas de l'arriu de la Plata designan duas temptativas (respectivament en 1806 e 1807) deu Reiaume Unit de préner las colonias espanhòlas de l'arriu de la Plata en proheitant de la flaquessa d'Espanha e de l'eslonhament deus sons territòris coloniaus. Deu punt de vista de l'istòria argentina, que hon un catalisator de la Revolucion de Mai e de la Guèrra d'Independéncia pr'amor que muishèn au pòble de Buenos Aires la flaquessa de la monarquia espanhòla e la capacitat deus creòles (qu'ei a díser deus argentins) a dehéner sols.
Durant la purmèra invasion, en 1806, las òstes anglesas que prengón e qu'ocupèn Buenos Aires durant 45 días abans que los creòles gavidats peu francés Jacques de Liniers e la tornessen gahar. Aqueth episòdi qu'ei conegut com la Reconquèsta.
Durant la segonda invasion, en 1807 que hon directament acassada de Buenos Aires en la temptant de préner. Aqueth episòdi qu'ei conegut com la Dehensa.
Entà emparar Buenos Aires ua milícia de patricians (qu'ei a díser de sordats creòles d'aquesta patria) que ho creada e que demòra uei lo dia dab lo nom de 1èr Regiment d'Infanteria "Patricios". Durant la reconquèsta los Ussars deu bearnés Joan Martin de Pueyrredon que's destaquèn.


text:
Principat d'Aurenja
Lo principat d'Aurenja es un ancian estat situat en Occitània, dins çò qu'es uei lo departament de Vauclusa. Lo títol de prince d'Aurenja es encara uei utilizat per l'eiretier de la corona daus País Bas (per ara la princessa Catharina-Amalia Beatrix Carmen Victoria).
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo comtat d'Aurenja èra dau reiaume de Borgonha, part dau Sant Empèri. En 1173, Bertrand, un capdèt de l'ostau dei Bauç, esposa Tibors, comtessa d'Aurenja[1] . En 1178, Frederic II Barbarossa establiguèt Aurenja coma principat per Bertrand Ièr.
En 1383, la princessa Maria d'Aurenja esposa Joan de Châlons e d'Arlay.
En 1544, Guilhèm de Nassau eireta del títol de prince d'Aurenja de son cosin Filibèrt de Chalon. Ven lo primièr stathouder daus País Bas e transmet lo títol a l'ostau d'Aurenja e Nassau.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Frederic Mistral lo canta dins Calendau


text:
La Celestina
La Celestina qu'ei ua de las òbras màgers de la literatura espanhòla escrita per Fernando de Rojas. Enter las soas originiralitats lo son genre qu'ei l'encausa de disputas per'mor que's tracta d'un dialòg mes tròp long per estar considerat com ua pèça de teatre çò qui hè que's parla sovent d'era com d'ua roman a maugrat qui la soa accion e avançi dab dialògs e indicacions scenicas.
Qu'ei ua òbra escrita en 1499, durant lo regnat deus Reis Catolics, tempsada de transicion enter l'Etat Mejana e los Temps modèrnes. En vertat qu'exiteishen duas versions : la purmèra de 1499, dab lo títol de Comedia de Calisto y Melibea (divisada en 16 actes) e la segonda de 1502 dab lo títol de Tragicomedia de Calisto y Melibea (divisada en 21 actes).
Intriga[modificar | modificar la font]
Calisto, un gentiu, que vad amorós pec de Melibea en la vedent. Com aquesta non vòu pas d'eth, Calisto que'n ei hèra malurós e, alavetz, Sempronio, un son vailet, que'u recomanda de s'anar demandar ajuda ua anciana prostituïda ara retirada e vielha : Celestina. Celestina que gavida un ostau de prostitucion dab duas gojatas : Elicia (l'amorosa de Sempronio) e Areúsa. Sempronio e Celestina que's perpausan de tirar lo mei de diners de Calisto que s'ac poderàn. Pármeno, un aute vailet, qu'ensaja de prevenir Calisto de non pas tractar dab Celestina mes la reaccion deu son mèste qu'ei violenta. Celestina qu'ensaja de convéncer Pármeno de la rejónher dab Sempronio dens lo lor projècte en lo brembant que tribalhè dab la soa molhèr e en tot eth prométer l'amor d'Areúsa. Celestina que s'amaneja, dab un sòrt entà, que Melibea e aimi Calisto qui la merceja en la balhant ua cadena d'òr. Celestina qu'ei assessinada per Sempronio e Pármeno per'mor de non pas voler partatjar lo benefici, e los dus assessins que son executats per aqueste crime. Elicia e Areúsa, eras, qu'ensajan de har assessinar Calisto quan aqueste e's va véder Melibea. Quan enten a cridar Socia e Tristan, dus autes vailets qui l'acompanhan, que devara entà'us ajudar mes que cad e que's moreish e Melibea que's suicida per aquesta rason.


text:
Biogàs
Lo biogàs es un gas combustible, qu'es una mescla de metan e de dioxid de carbòni, produit per la fermentacion anaerobia, volontària o non, d'una biomassa.
L'energia del biogàs proven unicament del metan : lo biogàs es atal la forma renovelabla de l'energia fossila fòrça correnta qu'es lo gas natural que el, conten essencialament de metan mas tanben de butan, de propan e d'autres elements. Se pòt tanben utilizar lo tèrme biometan.
Se destria tres plajas de produccion de biogàs en foncion de la temperatura.
- 15-25 °C : psicrofila
- 25-45 °C : mesofila
- 45-65 °C : termofila


text:
923
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 923 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lei Bulgars e pèrda d'Andrinòple.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Mòrt dau sabent musulman Al-Battani autor de l'introduccion de la notacion sinus dins lei matematicas aràbias medievalas. Aviá tanben participat a l'aparicion d'aquela de la tangenta.


text:
Fogatge
A l'Edat Mejana, lo fogatge (focagium) èra un impòst extraordinari percebut sus cada fuec (focus) o fogau, valent a dire, per unitat familiala e/o d'abitacion.
Lo fogatge existiguèt dins divèrsei províncias. Tendèt a se generalizar au sègle XIV quand lei finanças reialas assetèron sus lei vilas e sus lei parròquias d'« ajudas » dins la tòca d'encarar lei despensas creissentas (salari dei gents de guèrra, retribucion deis oficiers d'estat en nombre creissent).
- En 1274, lei josieus devián pagar un fogatge a Carcassona.
- Lo fogatge de Provença: èra la talha reala percebuda sus lei fuecs, unitat fiscala de 50 000 liuras, determinada per lo cadastre; solament lo fonzier èra correctament estimat, lo mobiliari èra fòrtament jos evaluat. Au sègle XVIII i aviá 3 000 fuecs.
- Lo fogatge de Bretanha


text:
Trichechidae
Las serenas son de mamifèrs marins qu'apertenon a la familha trichechidae e al genre Trichechus, que compta segon los autors, tres o quatre espècias fòrça vesinas. Constituisson amb los dugongs (dugongidae), l'òrdre dels sirenians.
Pòdon viure fins a trenta ans, dins d’aigas de temperatura superiora a 20 °C.
Descripcion : Animal pauc conegut, la serena viu dins l’aiga, sembla una mòrsa de color blava. Pòt far cinc mètres de long e pesar fins a una tona e mièja. Sas aletas an una forma de paleta, sa coa es facha sonque de muscles, sens òsses per la sosténer. Amb sos pichòts uèlhs, es pas miòpe, distinguís las formas e las colors. Sas dents se remplaçan sovent.
Alimentacion : La serena es erbivòra, pas romiaira, e manja d’èrbas que flòtan. Ne pòt manjar fins a 50 kg per jorn ! Se noirís aparentament sonque la nuèch. Las plantas que se’n noirís an un feble rendement energetic, çò qu’explica que las serenas an un taus metabolic fòrça bas : nadan lentament per economizar lor energia.
Uèi es rar e protegit pertot dins lo mond, mas foguèt longtemps caçat per l’òli que ne fasián e per sa carn.


text:
Nova
Una nova es un fenomèn astronomic que designa l'aumentacion fòrça rapida e importanta de l'esclat, fins a 10 magnituds, d'una estèla. Aquela luminositat viva dura generalament quauquei jorns e l'esclat de l'estèla demenís pauc a pauc fins a son nivèu iniciau.
La conoissença d'aqueu fenomèn es relativament limitada. La màger part deis informacions conegudas son eissidas de l'estudi espectrografic dei novas. L'aumentacion sobda de la luminositat es sovent entraïnada per un sistèma binari d'estèlas format d'una naneta blanca e d'una giganta roja. Lei doas estèlas an una excentricitat importanta mai pòdon se raprochat durant quauqueis oras. Dins lo corrent d'aqueleis oras, la gravitat de la naneta blanca pòu atraire la matèria dei jaç exteriors de la giganta roja. Aquela matèria va formar un disc d'acrecion e s'esquichar a la superficia de la naneta blanca onte la temperatura e la pression pòdon entraïnar una explosion termonucleara a l'origina de l'aumentacion de luminositat.


text:
James Tobin
James Tobin (Champaign, Illinois, 5 de març de 1918 - New Haven, Connecticut, 11 de març de 2002) foguèt un economista american. Aquel keynesian contribuiguèt a la sciéncia economica en particular, dins los domenis de l’investiment, dels mercats financièrs e de las politica budgetària e monetària. Es subretot celèbre per aver donat son nom a la taxa que propausèt la creacion. Lo Prèmi de la Banca de Suècia d'Economia en Memòria d'Alfred Nobel (dich Prèmi Nobel d'Economia) li foguèt autrejat en 1981.
Foguèt tanben a l’origina del modèl Tobit utilizat en econometria e de la nocion del ratio « Q de Tobin ».
En 1956, participèt al desvolopament del modèl Baumol-Tobin que descriu la demanda de moneda d'un menatge.
Biografia[modificar | modificar la font]
James Tobin faguèt sos estudis a l'Universitat de Harvard. Foguèt conselhièr economic de 1961 a 1962 del govèrn dels Estats Units d'America de John Fitzgerald Kennedy e professor a l'Universitat de Yale, de 1955 a 1988[1]. En 1981, foguèt laureat del Prèmi Nobel d'Economia.
James Tobin èra un economista keynesian, es a dire, entre autres, favorable a l'intervencion governamentala coma estabilizador de la produccion, avent per tòca de favorizar lo plen emplec e d'evitar las recessions. Batalhegèt amb Jacques Rueff en 1948 dins The Quarterly Journal of Economics sus un article titulat Las errors de la teoria generala de Lord Keynes que Rueff aviá escrich l'an precedent. Alara que Keynes pensava que la preferéncia per la liquiditat determina lo taus d'interès, James Tobin defendava l'idèa contrari, segon que lo nivèl dels tauses d'interèsses influisson aquela preferéncia per la liquiditat[2].
James Tobin venguèt celèbre en prepausant una taxacion sus de movements de capitals (transaccions de cambi). L'objectiu d'aquela taxacion èra de reduire l'especulacion de cort tèrme sus las plaças financièras, que jutjava contraproductiva. Suggeriguèt atal que los revenguts d'aquela taxa foguèsson fisats al FMI[3].
L'idèa de la taxa Tobin dicha « de sable dins los engranatges » o encara la « taxa Robin del Bòsc », es sostenguda per fòrça personalitats, organizacions de l'altermondialisme e associacions, coma ATTAC. Es denonciada pasmens per Robert Mundell. James Tobin declarèt el, que s'èra totjorn favorable a aquela taxa, èra d'en primièr partisan del liure escambi e considerava lo produch de la taxa coma segondari e que podiá doncas pas sostenir lo movement altermondialista[4].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Histoire vivante de la pensée économique: Des crises et des hommes; Jean-Marc Daniel; ed:Pearson Education; París
- ↑ (fr)L'indispensabla de la pensada economica Christophe Bormans, 2003 Studyrama, ISBN 2-84472-262-8
- ↑ (fr)Taxe Tobin : far nòu amb una idèa vielha La Croix, 9 de genièr de 2012
- ↑ Articles del jornal Le Monde http://www.lemonde.fr/web/recherche_breve/1,13-0,37-720331,0.html http://www.fsa.ulaval.ca/personnel/VernaG/REF/Textes/james_tobin.htm


text:
Colorado (estat)
Colorado es un estat dels Estats Units d'America qu'a pas cap de frontièra maritima. Limita amb Wyoming al nòrd, Nebraska al nòrd-èst, Kansas a l'èst, Oklahoma al sud-èst, Nòu Mexic al sud, e Utah a l'oèst.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo territòri que recep lo nom de Colorado foguèt incorporat a l'Union en 1803 amb la Crompa de Louisiana a França e la cession mexicana de 1848. En 1851 se fondèt Saint Louis, la localitat pus anciana de l'estat, per de colons venents de la val de Taos. La fèbre de l'aur de 1859 atraguèt fòrça colons dins l'airal de Denver e mai se amb la fin del "boom" minaire, la populacion s'amendriguèt. Lo territòri de Colorado èra considerat, en 1861, coma un Territòri dels Estats Units pas incorporat dins cap d'autre estat. Lo sud del territòri de Colorado, malgrat la manca de respècte de la part del govèrn nòrd-american cap als dreches civils e de proprietat garantida pel Tractat de Guadalupe Hidalgo, foguèt poblat per ispanics venents del nòrd de Nòu Mexic. Dins lo decenni de 1880, aquesta expansion se vegèt redusida per la competicion amb los immigrants angloamericans e la pèrda massissa de tèrras dins lo sistèma legal nòrd-american. En 1876 Colorado atenguèt l'estatut d'Estat (en ganhant aital l'escais d'"Estat Centenari"). Lo sufragi femenin foguèt garantit en Colorado lo 7 de novembre de 1893.
Geografia[modificar | modificar la font]
L'estat es conegut per aver los pics pus nauts de las Montanhas Rocosas, que dominan la part occidentala de l'estat, alara que l'orientala consistís en de planas grandas. La capitala e vila mai poblada es Denver. Lo sieu airal metropolitan concentra mai de la mitat de la populacion de l'estat (2,3 milions d'abitants, d'un total de 4,3 milions). L'estat a pres lo sieu nom del riu Colorado, lo nom que los colonizaires espanhòls donèron al riu.
A l'oèst se tròba lo pendís oriental de las montanhas Rocosas, amb de cimas notablas coma lo Mont Longs, lo Mont Evans, lo Mont Pikes e los Spanish Peaks, près de Walsenburg, al sud. Los rius d'aquesta region seguisson per l'èst, la region es cobèrta de bòsques e es parcialament urbanizada. Amb l'urbanizacion, demeniguèt l'esplecha dels bòsques per l'obtencion de fusta e lo pastoralisme, amb granda perda d'arbres. Durant la secada de 2002 aquesta zòna foguèt devastada per d'incendis forestièrs.
La montanha pus nauta de l'estat es lo Mont Elbert, amb 4401 m d'altitud.
Demografia[modificar | modificar la font]
Segon lo recensament de l'an 2000, Colorado aviá una populacion de 4 301 261 abitants. L'estat de Colorado, de son costat, estimava la siá populacion per l'an 2004 a 4 601 403. Entre 1990 e 2004 la populacion cresquèt de 39,7%, una creissença sonque superada en aqueste periòde per Arizòna e Nevada.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de l'estat s'es desvolopada dempuèi la mitat del sègle XIX quand se desvolopèt l'agricultura d'irrigacion e, pus tard, a de fins d'aqueste sègle, l'elevatge comencèt d'aver una importància màger. Lo primièr desvolopament de l'industria èra basat en l'extraccion e lo tractament de minerals e de produches agricòlas. A l'ora d'ara aquestes produches son: bovins, blat, lach, milh e fen.
Dins la segonda part del sègle XX los sectors de l'industria e servicis s'espandiguèron fòrtament. L'economia de l'estat se diversifiquèt notablament per la concentracion d'industrias de la recerca e de las nautas tecnologias. D'autras industrias d'importància en Colorado son l'agroalimentari, l'equipament de transpòrt, maquinària, de produches quimics, minerals coma aur e molibdèn, e lo torisme. Denver es en mai un important centre financièr del país.


text:
Tractat de Saint-Clair-sur-Epte
Lo Tractat de Saint-Clair-sur-Epte que ho conclusit enter lo rei de França Carles III lo Simple e lo capdau Normand (qu'ei a díser Viking) l'11 de julhet de 911. Per aqueth tractat lo rei de França que dava ua partida occidentau de Neustria en balhatge a Rollon dab la condicion qu'aqueth e prengosse lo batiatge en tot reconéisher lo rei de França con senhor e en s'engatjant a emparar França contra l'entrada d'envasidors vikings (e mei que mei peu Sèina).
Per'mor d'aqueth tractat los Normands que s'installèn en Neutria qui vadore Normandia. Chic a chic que's hiquèn a parlar en lenga d'oïl en tot i hornir paraulas nordicas (mei que mei dens lo lexic de la mar e de las armas).


text:
Maniqueïsme
Lo Maniqueisme èra una religion d'origina iraniana apareguda au sègle III a partir deis ensenhaments de Mani (vèrs 216-276). Èra un sincretisme entre lo Cristianisme, lo Zoroastrisme e lo Bodisme. Èra una religion dualista basada sus una cosmogonia depintant una lucha entre lo Ben e lo Mau. Los maniquèus creson qu'una causa depend de l'autra e postulavan l'existéncia d'un Dieu maligne al meteis nivèl que lo Dieu Paire dels crestians. Venguèt rapidament fòrça populara mai, considerada coma una eresia, fuguèt combatuda per lei Crestians. Dispareguèt vèrs lo sègle XIV.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Son nom deriva del fondator del corrent, Mani (o Ragis). Mani predicava sas doctrinas sens èsser crestian, e fòrça elements de sa doctrina derivan del zoroastrisme, del bodisme, del mitraïsme e dels cultes babilonians (Ragis èra adèpte d'aquela darrièra). Foguèt considerat coma una eretgia quand comencèt de se difusar dins los meteisses territòris ont temptava de s'introduire lo cristianisme, alara qu'èra vertadierament una religion diferenta.
Mani foguèt executat per òrdre del rei de Pèrsia en 276. Pasmens, sa doctrina se difusava en Pèrsia, Asia Centrala (ont subsistiguèt aperaquí mila ans), Mesopotamia, Siria, Palestina, Egipte, Africa, Ispania, Gàllia e Itàlia. Un dels caps mai conegut foguèt l'egipcian Akuas (de qui una partida dels maniquèus prenguèron lo nom d'«akuanitas»), influencièt d'altres eretges coma los priscillianistas, e pus tard dins lo catarisme, los valdeses e los bogomils.
Cresenças[modificar | modificar la font]
Los maniquèus coma los gnostics, mandeïstas e mazdeïstas- èran dualistas: cresián que i aviá una lucha eternala entre dos principis afrontats, lo Ben e lo Mal, qu'èran associats a la Lutz e las Tenèbras e, alara, consideravan que l'esperit de l'òme es de Dieu mas lo còs de l'òme es del demòni. Aquò s'explicava per un ensems de mites antropogonics, d'influéncia gnostica e zoroastrica. En l'òme, l'esperit o lutz se tròba captiu per causa de la matèria corporala; en consequéncia, cresián qu'èra necessari de practicar un ascetisme estricte per començar lo processus de liberacion de la lutz presa. Mespresavan alara la matèria, quitament lo còs uman. Los «oissent» aspiravan a se tornar trobar encarnat coma «causits», que alara avián pas mai besonh de se tornar encarnar.
Zaratostra, Platon, Jèsus, Boda e d'autras figuras religiosas serián estats enviats a l'umanitat per l'ajudar dins sa liberacion espiritala, Mani essent lo Sagèl dels profètas.
Lo maniqueïsme nèga la responsabilitat umana pels mals comeses perque crei que son pas produchs de la volontat de l'òme mas del domeni del mal sus la nòstra vida. Per aquò consideravan lo pavon coma lor animal sagrat, perque las colors de son plumatge revelavan los diferents estats espiritals per ont passava lo còs per capitar a se purificar e se transformar en l'esperit divin.
Libres sagrats[modificar | modificar la font]
Mani escriguèt sèt o uèit libres, que contenon los ensenhaments de la religion. Pasmens qualques fragments escampilhats e de traduccions dels originals se faguèron.
Originals escriches en siriac[modificar | modificar la font]
- L'Evangelion (grèc: EuaYYeλιov, es a dire, a pauc près "bonas novèlas"): Tanben conegut coma l'Evangeli de Mani. De citacions del primièr capítol foguèron presentadas en arabi per Ibn al-Nadim, que viviá a Bagdad a l'epòca que ala encara vivián los Maniquèus, dins son libre lo "Fihrist" (escrit en 938).
- Lo tresaur de la Vida
- Lo Tractat
- Secrets.
- Lo Libre dels Gigants, fragments originals foguèron descobèrts a Qumran e Turf.
- Epistòla, Agustin d'Ipòna fa de citacions, en latin, de Mani de las Epistòlas Fondamentalas dins qualques unas de sas òbras contra lo maniqueïsme.
- Psalms e preguièra, en còpte, descobèrt en Egipte en 1900, foguèt editat e publicat per Charles Allberry.
Escriches originals en persan[modificar | modificar la font]
- Lo Shabuhragan, dedicat a la shapur I: de fragments descobèrts a Turf.
Autres libres[modificar | modificar la font]
- Lo Ardahang, dins la tradicion iraniana, foguèt un dels libres sagrats de Mani que venguèt mai tard per se remembrar l'istòria pèrsa, e foguèt tanben nomenat Aržang, en Partian paraula que significa "digne", e foguèt abelit de pinturas. Alara, los iranians li donèron lo títol de "Lo Pintor".
- Lo Kephalaia, "Discorses", que se tròba la traduccion còpta.
- Dins l'origina del seu Conselh d'Administracion, lo títol del Codex-Mani, una traduccion grèga d'un libre aramèu que descriu los primièrs ans de vida de Mani.
Òbras non maniquèas conservadas per la Glèisa maniquèa[modificar | modificar la font]
- Qualques partidas del Libre d'Enòc literatura.
- Qualques publicacions en relacion amb l'apòstol Tomàs, e la partida en siriac de Los Actes de Tomàs , e los Psalms de Tomàs.


text:
1881
Aquesta pagina concernís l'an 1881 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
En causa de la crisi financiera de l'Empèri començada en 1876, lei finanças e lei doanas turcas foguèron plaçadas sota tutèla internacionala en decembre.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Per equilibrar la poissança dau prince Menelik de Choa, lo negus Yohannes IV donèt 8 000 fusius modèrnes e 12 canons au prince Adal Tessemma. L'encoratjèt tanben a conquistar la region de Keffa. Pasmens, Menelik demorèt ostila a l'expansion de son rivau dins una region pròcha dei sieus fèus.
En Sodan, l'acomençament dau movement madista menacèt lo govèrn egipcian e l'influéncia britanica dins la region. Entraïnèt tanben de tensions frontalieras grèvas. Pasmens, permetèt tanben lo raprochament ambé Londres e lo reglament de la guèrra de 1875-1876 còntra Egipte.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 19 de setembre - James Abram Garfield, president dels Estats Units (n.1831).


text:
Coneissença
La coneissença (var. conoissença, coneishença) es una nocion de sens multiples al còp utilizada dins lo lengatge corrent e objècte d'estudi avançat de la part dels filosòfs contemporanèus.
Definís totas « las causas sabudas » via la consciéncia mentala. Es l'informacion intellectualizada, la representacion d'una percepcion pel mental que la transforma en donada.
Las coneissenças, lor natura e lor varietat, lo biais que s'aquerisson, lor procèssus d'aquisicion, lor valor, e lor ròtle dins las societats umanas, son estudiats per una diversitat de disciplinas, coma la filosofia, l'epistemologia, la psicologia, las sciéncias cognitivas, l'antropologia e la sociologia.
Somari
- 1 La nocion de coneissença
- 2 Diferents tipes de coneissença
- 3 La transmission de la coneissença
- 4 Bibliografia
- 5 Nòtas e referéncias
La nocion de coneissença[modificar | modificar la font]
La coneissença es, d'una banda, l'estat d'aquel que coneis o sap quicòm, e d'autra banda, las causas sabudas o conegudas. Per extension, se nomena « coneissença » tot çò que cal saber o conéisser per un individú o una societat donats. Las sciéncias son una de las principalas formas de coneissença, e la sciéncia en general es un ensemble de metòdes sistematics per aquerir de coneissenças. Existisson pasmens fòrça formas de coneissenças que, sens èsser scientificas, mentretant perfèitament adaptadas a lor objècte: le saber far (l'artesanat, saber nadar, etc.), la coneissença de las lengas, la coneissença de las tradicions, legendas, costumas o idèas d'una cultura particulara, la coneissença qu'an los individús de lor pròpria istòria (conéisser son pròpri nom, sos parents, son passat), o encara las coneissenças comunas d'una societat donada o de l'umanitat (saber a que servís un martèl, o que l'aiga apaga lo fuòc).
En antropologia[modificar | modificar la font]
Per l'antropologa, la primièra coneissença es aquela que los òmes an d'espereles e de lor environament, e que, dins las societats primitivas, assegura lor subrevida quotidiana. Es tanben aquela coneissença qu'estructura lo grope uman. Se constituís coma un ensemble de practicas, de comportaments e de règlas admesas par la comunautat. La practica de la caça collectiva supausa al meteis còp la coneissença de sos congenères, aquela de las presas, aquela del terren e un saber far partejat. Gérard Mendel, creator de la sociopsicanalisa, ne fa lo punt de despart de las societats umanas dins son òbra la caça estructurala. [1]
Dins lo contèxte geografic pròpri a cadun se forman atal de culturas especificas. Es çò qu'estudièt l'antropologia estructurala e en particular Claude Levi-Strauss. Longtemps devesida entre culturalistas e naturalistas, la comunautat scientifica tempta d'aver a l'ora d'ara una apròcha pus complèxa del rapòrt de las culturas umanas amb lor environament natural (vejatz Philippe Descola, Per delà natura e cultura[2]).
La societat tradicionala es pas plan portada cap a l'innovacion: las règlas establidas son dificilament transgressablas; en mai s'apuèjan sus una representacion del monde e un univèrs mental ont lo sacrat es omnipresent.(vejatz Lo sacrat e lo profane de Mircea Eliade)[3]
La coneissença a alara un caractèr religiós. Al contrari, la religion apareis, a l'origina, coma l'unic mejan de conéisser lo monde. Dins las societats « modèrnas », la coneissença ven tanben un enjòc de poder, e son « evaluacion » autoriza a diferenciar una vertadièra competéncia d'un nivèl insufisent fins a l'impostura. Es pas certan que las proceduras mesas en plaça dins las disciplinas scientificas permetan de distinguir de segur los uns dels autres. Es tan plan definiment averat que las institucions « cognitivas » daissan pas totjorn se manifestar liurament l'estudi innovator: fins a se demandar, amb Thomas Kuhn o Maurice Allais, se l'actitud pus comuna dins las grandas organizacions, es pas de preferir las intervencions qu'empachan tota novèla la critica dels dògmas en vigor.
Dins las tecnicas[modificar | modificar la font]
En economia[modificar | modificar la font]
Lo nuclèu de l'economia de la coneissença es ligat a l'apropriament de las coneissenças e a la produccion continuala d'innovacion. Totes los sectors de la vida sociala que ensemble capitan de produire de coneissenças seràn los novèls centres del capitalisme cognitiu.
Qualques economistas e sociologs e expèrts en gestion de coneissença nomenan « societats de la coneissença » las societats de granda difusion e flux d'informacions e de saber.
Se parla de Patrimòni Oral e Immaterial de l'Umanitat per designar l'ensemble de las tradicions, lengas e culturas, saber far artisanals e expressions artisticas vivents, en particular quand apartenon al domeni de la transmission orala.
L'UNESCO, aprèp pendent longtemps aver pas tengut en compte del patrimòni material, s'i interessèt tardièrament, a la fin dels ans 1990, e adoptèt una convencion, lo 17 d'octobre de 2003, que reconeis entièrament la valor d'aqueles sabers[4].
Dempuèi 1950, lo govèrn de Japon atribuís lo titre de « Tresaur nacional vivent » als individús o gropes reconeguts coma portadors d’un saber far cultural immaterial important. Aquel títol es atribuit a de mèstres de mestièrs coma la pintura sus fusta, la fabricacion de papièr o de sabres, la banastariá e la terralha, coma los actors e musicians d'espectacles tradicionals.
En gestion[modificar | modificar la font]
En gestion de las coneissenças, se fa la diferéncia entre :
- una donada, en general mesurabla (exemple: « fa 15 °C dins aquela pèça. »),
- una informacion correspondent a una donada contextualizada (exemple: « fa fred dins aquela pèça. ») e
- una coneissença correspondent a l'apropriament e l'interpretacion de las informacions per los òmes (exemple: « Per aver caud, cal montar lo calfatge. »).
Atal, aquò que se nomena "coneissença", "informacion" o "interpretacion" depend entièrament d'una decision de limitar lo "contèxte semantic", aquela decision podent dependre a son torn dels actors qu'an lo poder d'organizar la conversacion sus las coneissenças "pertinentas". La dificultat principala encontrada per informatizar las coneissenças a per causa la quasi impossibilitat de mestrejar las interferéncias entre contèxtes e lor caractèr arborescent. La causida de prendre solament en compte lo sens dels tèrmes utilizats par la ierarquia de l'organizacion conten una part d'arbitrari estrategic. De negligir aquel aspècte es coma de transformar la "coneissença" en una cresença indiscutibla.
Dins las entrepresas, la coneissença (al sens limitat, aquela qu'es pertinenta per l'organizacion) correspond a un capital de competéncias qu'an los òmes e las femnas dins diferents domenis professionals (exemples : marketing, R&D, engenhariá, produccion, logistica, aprovesiments, comerciala, juridica, ...) constituissent çò que l'entrepresa nomena son "còr de mestièr"(exemple : « Constructor d'automobilas » per Renault). Aquelas competéncias devon èsser geridas e capitalizadas per melhorar l'eficacitat globala de l'entrepresa. De modèls metodologics de Gestion de las coneissenças, coma lo KnoVA[5], lo MKSM[6], o lo MASK, pòdon distinguir fins a sièis tipes de desconeissença per descriure una competéncia de mestièr, representativa d'un saber far professional particular d'une entrepresa :
- las coneissenças contextualas, descrivent la cultura mestièr del saber far amb los contèxtes ja reconeguts,
- las coneissenças operatòrias, descrivent lo procèssus mestièr del saber far amb las activitats presas en compte,
- las coneissenças comportamentalas, descrivent l'expertisa mestièr del saber far amb las règlas impausadas,
- las coneissenças terminologicas, descrivent lo vocabulari mestièr del saber far amb los tèrmes decidits,
- las coneissenças singularas, descrivent l'experiéncia mestièr del saber amb de cases causits,
- las coneissenças evolutivas, decrivent l'evolucion mestièr del saber amb los retorns d'experiéncia causits.
En filosofia[modificar | modificar la font]
En filosofia, s'estúdia abans tot la coneissença al sens de l'estat d'aquel que coneis o sap quicòm. Se nomenan tanben coneissenças las causas conegudas esperela, mas aquela segonda nocion es pas çò qu'interèssa los filosòfs. E mai, se nomenan tanben coneissença, per extension, las causas qu'un individú o una societat donat pensa per èsser coneissenças; mas aquela nocion tanben interèssa los filosòfs, levat dins los debats concernent qualques formas de relativisme.[7]
Los filosòfs distinguisson tradicionalament tres tipes de coneissenças :
- la coneissença proposicionala es lo fach de saber qu'une proposicion es vertadièra, per exemple, saber que la Tèrra es redonda,
- la coneissença objectuala, aussi appelée es lo fach de conéisser una causa particulara, per exemple, de conéisser París[8],
- lo Saber far es lo fach d'èsser capable de capitar una accion[9]
La definicion de la coneissença proposicionala es aquela que movèt lo mai los filosòfs. S'acòrdan generalament per dire qu'una coneissença es una cresença qu'es vertadièra, mas tanben qu'es pas solament una cresença vertadièra.[10] Encara cal que la cresença e la vertat (o lo fach) sián d'un biais connectats fòrça plan, mas los filosòfs son en desacòrdi sus la natura d'aquel ligam. Per uns cal que la cresença siá certana o infalhibla, [11] per d'autres, que siá justificada[12] o fins a una justificacion pas encara desfacha[13], per d'autres, que siá lo resultat d'un procèssus fisable[14], o per d'autres encara que siá pas vertadièra par accident.[15] Son sus aquelas condicions suplementàrias per la coneissença que los debats pòrtan.
Diferents tipes de coneissença[modificar | modificar la font]
Coneissenças tacitas e explicitas[modificar | modificar la font]
Las coneissenças tacitas son las coneissenças qu'apartenon al monde dels objèctes mentals, de representacions mentalas, sovent relativas al viscut personal; regropan las competéncias innadas o aqueridas, lo saber far e l'experiéncia se sonan tanben « coneissenças implicitas », son generalament de mal verbalizar o « formalizar » al contrari de las coneissenças explicitas
Las coneissenças explicitas, per oposicion a las coneissenças tacitas, son las coneissenças clarament articuladas sus un document escrich o dins un sistèma informatic ; aquelas coneissenças son transferiblas fisicament, perque apareisson sos una forme tangibla dins un document dossièr papièr o un dossièr electronic.
Aquela distincion es subretot desvolopada per Michael Polanyi.
Coneissenças exclusivas e non exclusivas[modificar | modificar la font]
La nocion de proprietat literària e artistica es anciana. La Convencion de Bèrna ne fixèt un nombre de règlas al plan internacional en 1886. Mas la nocion de proprietat intellectuala, inicialament puslèu ligada al domeni artistic, s'alarguèt dins las annadas 1950 per integrar totes los espleches de proteccion de la proprietat industriala : brevets, marcas, dessenhs e modèls industrials... L'Organizacion Mondiala de la Proprietat Intellectuala (OMPI) foguèt creada en 1967.
Aquel aspècte es un enjòc important de las discussions que se fan a l'Organizacion Mondiala del Comèrci (OMC), fòrtament incitada pels Estats Units d'America que lor economia ne ven de mai en mai dependenta. Se sonan ADPIC (fr) Aspèctes dels dreches de proprietat intellectuala que tòcan al comèrci ; en anglés TRIPS (Agreement on Trade-Related Aspects of intellectual Property Rights). L'Acòrd suls ADPIC a per but d'integrar los dreches de proprietat intellectuala (dreches d'autor, marcas de fabrica o de comèrci, brevets, etc.) dins lo sistèma GATT/OMC. S'agís d'una partida de mai en mai importanta del comèrci internacional.
La transmission de la coneissença[modificar | modificar la font]
Las coneissenças son aquerida per una varietat de procèssus cognitius: percepcion, aprendissatge, rasonament, memòria, experiéncia, testimòni. Aqueles procèssus son estudiats per las sciéncias cognitivas, per l'antropologia de la coneissença, par la filosofia, per las sciéncias de l'educacion, quin que sián lors principis d'explicacion. A aqueles s'apondon los metòdes emplegats especificament per las sciéncias, que son estudiats per l'epistemologia e l'istòria de las sciéncias.
L'importància acordada a la coneissença distinguís l'umanitat de las autras espècias animalas, pasmens que la primatologia mòstra l'existéncia de sabers aquerits e transmés pels grands monins. Totas las societats umanas aquièron, presèrvan e transmeton un nombre substancial de sabers, notablament mercé al lengatge. Dins las civilizacions, l'acumulacion e la difusion de las coneissenças se multipliquèt per mejan de l'escritura. Dins l'istòria, l'umanitat desvolopèt una varietat de tecnicas destinadas a preservar, transmetre o elaborar de coneissenças, coma l'escola, las enciclopèdias, la premsa escricha, o los ordinators.
Aquela importància va amb una interrogacion sus la valor de la coneissença. Plusors societats e movements religioses, politics o filosofics considerèron o considèran que l'acreissement de las coneissenças, o lor difusion, foguèt o es pas una bona causa d'esperela, o deuriá èsser limitada; al contrari, d'autras creèron las institucions visant a lor preservacion, lor acreissement o lor difusion. Existís tanben los debats sus las valors respectivas de diferents tipes o domenis de coneissença.
Dins las societats contemporanèas, que sián democraticas o pas, la difusion o al contrari la retencion de las coneissenças, mas tanben de falsas coneissenças (o desinformacion) a un ròtle politic major e es una font de poder. Aquel ròtle explica perqué la propaganda e las pseudosciéncias, que son de temptativas de presentar coma coneissenças de causas que ne son pas, son espandidas. Aquel dona una importància particulara sus las fonts supausadas de coneissenças coma los mèdias e a lors veïculs coma Internet.
L'aquisicion de coneissença participa a la mobilitat sociala. Quand, amb de coneissenças qu'auriá aqueridas, un individú d'una categoria sociala inferiora capitèt a s'auçar dins la societat par la reconeissença professionala e personala que ne profeitèt.
Per l'antropologia sociala, la construccion de las societats umanas poirián pas se far sens la transmission e doncas sens un lengatge. Una societat umana met en comun las experiéncias de sos individús per lo biais del lengatge que li permet de desfisar al còp l'espaci e lo temps.
Cal fin finala evocar que l'aquisicion de las coneissenças es pas infinida, e s'acompanha plan segur d'oblits, e benlèu se tòrna descobrir. Las civilizacions, quitament las pus avançadas, pòdon regressar e èsser pas mai capablas d'activitats que sabián abans. Atal coma, qualques letrats grècs e romans poguèron legir l'escritura egipciana, que sa compreneson foguèt totalament perduda fins a Joan Francés Champolion. Autre exemple: se pòt que la modernizacion de l'agricultura a l'ora d'ara mene a l'oblit complet de las tecnicas tradicionalas.
La transmission orala[modificar | modificar la font]
Pasmens la preeminéncia actuala de l'escrit, l'essencial de la transmission e de la comunicacion dins l'istòria de l'umanitat se faguèt per l'oralitat. Los recits mitics foguèron transmés oralament. Es fòrt probable qu'Omèr per l'Iliada e l'Odissèa, transcriguèt los recits orals ancians.
Mas d'un biais pus general, es l'ensemble de las coneissenças e dels sabers far tecnics que faguèron l'objècte de transmission orala fins encara un periòde recent.
Lo rapòrt amb lo sacrat evocat çai subre n'es una causa. Los pitagoricians coma los druides celtas donavan un ensenhament estrictament oral e secret e la practica de l'iniciacion[16]. Las escòlas dels companhons eissidas dels bastidors de catedralas ne son los eretièrs. Los maistres obrièrs an pas lors sabers dels libres.
L'oral e la memòria son gaireben pus poderoses per transmetre al delà l'espaci e lo temps que tota escritura e tot supòrt material alterable. (Vejatz Fanch Postic, Los passadors de memòria).[17]
L'escrit[modificar | modificar la font]
L'escritura pasmens permetèt de s'afranquir de la relacion interindividuala, aquela del mèstre e de l'aprendís, e de multiplicar las possibilitats de transmission e de conservacion de las coneissenças. La celèbra bibliotèca d'Alexàndria es la representacion quasi mitica de la coneissença de l'umanitat a l'epòca de l'Antiquitat. Tot cercaire del monde antic podiá alà menar sas recèrcas dins la lenga grèga ont los obratges foguèron tradusits. Aquel tresaur inestimable malurosament dispareguèt.
L'imprimeriá constituiguèt una novèla estapa importanta en multiplicant lo nombre de còpias d'una meteissa òbra e en donant l'accès a las coneissenças possiblas a un nombre totjorn pus grand de personas.
A l'ora d'ara, lo supòrt electronic, la numerizacion de las òbras e l'Internet, van cap a donar un accès universal a las coneissenças.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Moritz Schlick, Théorie générale de la connaissance, trad. Christian Bonnet, Éditions Gallimard, coll. « Bibliothèque de philosophie », Paris, 2009, 551 p. (ISBN 978-2-07-077185-1)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)La chasse structurale,Gérard Mendel, ed: Payot, 1977, ISBN 2-228-33280-1
- ↑ Par delà nature et culture, Philippe Descola, ed: Gallimard, 2005, ISBN 2-07-077263-2
- ↑ (fr)Le sacré et le profane, Mircea Eliade, ed: Gallimard, 1965, ISBN 2-07-032454-0
- ↑ tèxte de la convencion de l'UNESCO per la salvagarde del patrimòni cultural immaterial
- ↑ (fr)Patrick Serrafero, Vers la mesure de la quantité de connaissance et de compétence industrielle : le modèle KnoVA., 1er Colloque Gestion des Compétences et des Connaissances en Génie Industriel, 2002, Nantes.
- ↑ (fr)Jean Louis Ermine et als, MKSM : Méthode pour la gestion des connaissances, Ingénierie des systèmes d'information, AFCET, Hermès, 1996, Vol. 4, n° 4, pp. 541-575.
- ↑ Qualques formas de relativisme afirman que la coneissença es autra causa que çò qu'un individú o una societat donat prenon per èsser coneissença. Per exemple, dison que lo fach que la Tèrra es al centre de l'Univèrs es una coneissença dels Grècs, mas pas mai dins la societat modèrna. Aqueles pensadors fòragetan l'idèa d'una nocion objectiva de coneissença, o que la coneissença implica la vertat. Una tala posicion foguèt defenduda pels sociològs de las sciéncias Barry Barnes e David Bloor, per exemple dins Barnes, B. and D. Bloor, Relativism, Rationalism and the Sociology of Knowledge, in M. Hollis and S. Lukes (éds.), Rationality and Relativism, Oxford, Blackwell, 1982, pp. 21-47.
- ↑ (fr)Bertrand Russell, Problèmes de philosophie, chap. 5.
- ↑ (fr)Ryle, Gilbert. Le concept d'esprit
- ↑ Vejatz per exemple Armstrong, David M., Belief, Truth and Knowledge, Cambridge University Press, 1973, pp.137-150. De filosòfs sostenon qu'existís pasmens une nocion flaca de coneissença qu'es identica a la cresença vertadièra: vejatz entre autres A. I. Goldman, Pathways to Knowledge, Oxford University Press, Oxford, 2002, p.183. L'idèa que la coneissença es simplament la cresença vertadièra foguèt defenduda per C. Sartwell, in Why Knowledge Is Merely True Belief, The Journal of Philosophy 89(4), pp. 167–180.
- ↑ (fr)Descartes, Méditations Métaphysiques.
- ↑ (en)Per exemple R. M. Chisholm, Perceiving, 1957.
- ↑ K. Lehrer, Theory of Knowledge.
- ↑ (en)A.I. Goldman, Epistemology and Cognition, Harvard University Press, Cambridge, MA, 1986.
- ↑ (en)P. Unger, Knowledge as non-accidentally true belief, 1968.
- ↑ (fr)Christian-J. Guyonvarc'h et Françoise Le Roux, Les Druides, Ouest-France Université, coll. « De mémoire d’homme : l’histoire », Rennes, 1986 (ISBN 2-85882-920-9)
- ↑ (fr)Fanch Postic, Les Passeurs de Mémoire [avec D. Laurent et P. Prat], Manoir de Kernault, Mellac, 1996.


text:
Jean Baptiste Point du Sable
Jean Baptiste Point de Sable (Antilhas, ca 1750 - Saint Charles, 1818) qu'ei lo mei vielh resident permanent conegut deu territòri de la ciutat de Chicago.
A maugrat qui los sons lòc e data de neishença e sian desconeguts, que's sap qu'èra negre, creòl originari de las Antilhas e de lenga francesa (e probablement e/o creòla).
Que bastí lo son ostau sus la presenta plaça deu pionièrs (Pioner Court) on b'ei mentavut uei.
Que's sap chic suber la soa vita. Que viscó a Michigan City de cap a 1779 on e ho arrestat per las autoritats coloniaus britanicas per'mor d'estar sospeitós de simpatias pro patriotas americanas. Qu'èra establit suu territòri de la futura Chicago de cap a 1790 e que viengó la soa proprietat en 1810 abans de mudà's entà Saint Charles, Missouri.


text:
Païses Basses Caribencs
Los Païses Basses Caribencs (Caribisch Nederland en neerlandés) son dempuèi 2010 l'apellacion oficiala de las tres comunas dels Païses Basses situadas dins las Antilhas : Bonaire, Sant Eustaqui e Saba. Son de còps sonadas "Illas BES" (Bonaire - Eustaqui - Saba). Lo còde ISO 3166 es BQ (version longa BES).
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 10 d'octobre de 2010, a la dissolucion de las Antilhas Neerlandesas, las tres illas de Bonaire, Sant Eustaqui e Saba venon de comunas de l'estatut especial dels Païses Basses.
Un servici d'estat dels Païses Basses Caribencs, lo Rijksdienst Caribisch Nederland es encargat d'organizar l'administracion comuna de las tres illas. Lo comissari que dirigís aqueste servici es Wilbert J. Stolte.
Economia[modificar | modificar la font]
La moneda èra lo Florin de las Antilhas Neerlandesas entrò lo 31 de decembre de 2010. Es desenant lo dolar american.


text:
Sant Chafrei
Sant Chafrei[1] (Saint-Chaffrey en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Sant-Chaffrey es de compausats pòbles de Sant-Chaffrey, Chantemerle, Villard-Laté e d'aquel de la Gérarde #que tòca la vila de Briançon. Sant-Chaffrey se situa 1365 m d'altitud en la vallée de la Guisane a cinc quilomètres al nòrd-oèst de Briançon en direccion del caulet del Lautaret.
La commune de Sant Chafrei est composée des villages de Sant Chafrei, Chantemerle, Villard-Laté et de celui de La Gérarde qui touche la ville de Briançon. Sant Chafrei se situe 1365 m d'altitude dans la vallée de la Guisane à cinq kilomètres au nord-ouest de Briançon en direction du col du Lautaret.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge es répertorié en l'inventari de la comunitat del Briançonnais de la Charte de 1343 coma Sanctus Theofredus.
Le village est répertorié dans l'inventaire des communauté du Briançonnais de la Charte de 1343 comme Sanctus Theofredus.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77