text:
Serbia
Serbia (en sèrbe: Cpбиja = Srbija) es un Estat dels Balcans dins lo sud-èst d'Euròpa. Serbia confronta Croàcia, Bòsnia e Ercegovina, Ongria, Romania, Bulgaria, la Republica de Macedònia e Montenegro. Tanben confronta Kosova, que s'es proclamat coma estat independent en 2008 mas que l'estat sèrbe considèra coma una província sèrba.
Sa capitala es Belgrad.
Lo gentilici es sèrbe -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Lei Balcans avans l'arribada deis Eslaus
- 2.2 Lo periòde medievau
- 2.3 Lo periòde otoman
- 2.4 Lo Reiaume de Serbia
- 2.5 Lo Reiaume de Iogoslavia
- 2.6 La Federacion Iogoslava
- 2.7 Lei guèrras de Iogoslavia
- 2.8 Serbia dempuei 1995
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lei Balcans avans l'arribada deis Eslaus[modificar | modificar la font]
La preséncia umana en Serbia data d'au mens 500 000 ans. A partir de 6 500 av. JC, la region foguèt dominada per lei culturas de Starcevo e de Vinca. A la fin dau millenari II av. JC, de Grècs installèron de colonias dins lo sud e de pòbles indoeuropèus originaris de l'estèpa (Illirans e Daces) s'installèron dins lo rèsta qu'èra ja poblat per de Protovalacs. 1000 I introguèron la metallurgia dau fèrre. Puei, a la fin dau sègle VI av. JC, de Cèltas colonizèron lo territòri siá gràcias a sa superioritat militara sus leis indigèns siá gràcias a sa preponderància comerciala.
Dins lo corrent dau sègle I av. JC, lei Romans acomencèron de s'interessar ai Balcans. Illiria foguèt totalament pacificada entre 35 av. JC e 27 ap. JC. Roma fondèt mai d'una colonia dins la region que se latinizèt a cha pauc. Lei Grandeis Invasions devastèron lo país (passatge dei Huns, deis Avars, deis Ostrogòts e dei Gepides) que passèt sota lo contraròtle de Constantinòple e de l'Empèri Bizantin après lo partiment de l'Empèri Roman.
Lo periòde medievau[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle VII, de tribüs eslavas acomencèron de s'installar en Serbia onte l'autoritat bizantina foguèt d'ara endavant mau assegurada e deguèt regularament se contentar d'una primautat nominala. Aquelei tribüs se convertiguèron au cristianisme dins lo cor ff6 rent dau sègle IX. Puei, vèrs l'an mil, se formèron dos pichoneis estats sèrbes dichs Zeta (centrat sus lo Montenegro actuau) e Rascia (centrat sus Novi Pazar).
A la fin dau sègle XII, lo còmte de Rascia Stefan Nemanja (1166-1196) unifiquèt la region ambé la conquista de Zeta e se liberèt de la tutèla bizantina. En 1219, son fiu Sava (1196-1236) obtenguèt la creacion d'una Glèisa Sèrba dotada de l'autocefalia. Gràcias au sostèn dau clergat, la dinastia dei Nemanjic poguèt legitimar son poder e venir una poissança importanta dins lei Balcans. Agantèt son apogèu durant lo rèine de Stefan Dusan (1331-1355) infligiguèt plusors desfachas ai Bizantins e menacèt Constantinòple. En 1346, l'arquevesque de Pec lo coronèt « emperaire dei Sèrbes e dei Grècs ». Pasmens, moriguèt avans la conquista de la capitala bizantina e l'unitat de son empèri resistiguèt pas a sa mòrt.
Lo periòde otoman[modificar | modificar la font]
La conquista otomana[modificar | modificar la font]
En 1365, la presa d'Andrinòple permetèt ai Turcs Otomans d'installar sa capitala dirèctament en Euròpa. Acomencèron alora la conquista dei Balcans e Serbia passèt totalament sota sa dominacion après una tiera de guèrras de 1371 a 1459.
La preséncia otomana foguèt pas aisament acceptada per lei crestians. En 1371, lei princes sèrbes leis Ongrés s'alièron per rebutar lei Turcs en Asia mai una ataca comuna mau capitèt. Au contrari, en 1382, la somission dei Bulgars aumentèt la menaça. En 1389, lo prince Lazar Hrebeljanovic foguèt vencut e tuat a la premiera batalha de Kosova e lei Sèrbes deguèron venir vassaus dau sultan otoman. Pasmens, gardèron una certana autonòmia coma estat tampon entre l'Empèri Otoman e lo Reiaume d'Ongria. Stefan Lazarevic (1389-1427), fiu de Lazar, restaurèt la prosperitat dau reiaume. Autra decision importanta de son rèine, establiguèt la capitala de Serbia en Belgrad.
Son successor Durad Brankovic (1427-1455) deguèt compausar amb una situacion complèxa marcada per la vigor novèla deis expansionismes ongrés e otoman. Assaiant de demorar neutre, foguèt atacat per lei dos camps. En 1444, capitèt de conclure la patz ambé lei Turcs e participèt pas a l'importanta segonda batalha de Kosova qu'afebliguèt lei poissanças crestianas balcanicas. Negocièt lo restabliment d'una patz generala dins la region mai moriguèt en 1456. Aprofichant sa disparicion e una instabilitat cronica a la tèsta de Serbia après sa mòrt (cinc sobeirans ò regents en quatre ans), leis Otomans annexèron Serbia, franc de Belgrad tengut per leis Ongrés, en 1459. La vila foguèt conquistada en 1521 e Ongria s'afondrèt en 1526 a l'eissida de la batalha de Mohács.
Lei guèrras austro-otomanas[modificar | modificar la font]
Durant lo periòde otoman, lei Sèrbes avián l'estatut de dhimmi e fasián partida dau millet grèc ortodòx. Pasmens, Serbia èra somesa au devchirme, sistèma de recrutament dei janissaris e deis esclaus au servici dau sultan, e una pression de la Pòrta per convertir una partida de la populacion.
La desfacha otomana au sètge de Viena (1683) marquèt lo començament d'un periòde de cambiaments per lei Sèrbes car leis Austrians assaièron de còntra-atacar en Serbia. En 1688, intrèron dins la region e l'emperaire Leopold (1658-1705) acordèt una autonòmia fòrça importanta (libertat religiosa, justícia pròpria, libertat d'educacion e sostèn militar) ai Sèrbes desirós de l'ajudar dins sa lucha còntra lei Turcs. Conjugadas ambé la represa de la region per l'armada otomana en 1694, aquelei mesuras entraïnèron l'emigracion d'aperaquí 200 000 Sèrbes, generalament originaris de Kosova, au nòrd de Danubi en Voivodina, en Eslavònia e en Krajina. En Kosova, aqueu desplaçament formèt un vuege demografic que foguèt pauc a pauc comblat per de populacions albanesas.
En 1737, Àustria declarèt tornarmai la guèrra a l'Empèri Otoman e encoratjèt una revòuta sèrba. Pasmens, mau preparadas, lei tropas austrianas foguèron batudas a la guèrra s'acabèt per una victòria turca en 1739. Viena deguèt abandonar Oltènia (sud-oèst de Romania) e Belgrad (conquistat en 1718). La repression de l'insureccion sèrba entraïnèt una emigracion novèla de populacions sèrbas vèrs lo nòrd, principalament en Eslavònia.
A l'eissida d'aquelei conflictes, lei Sèrbes èran partejats entre Àustria e l'Empèri Otoman. Au nòrd, avián una autonòmia importanta mai lei païsans passèron pauc a pauc sota l'autoritat dei grands proprietaris terrencs d'origina ongresa. Lo rèsta de la populacion formèt de comunautats urbanas, subretot dins lei vilas importantas d'Ongria, ò jonhèt lo dispositiu militar dei marchas militaras de la frontiera meridionala de l'Empèri Austrian. Au sud, formavan de comunautats ruralas relativament liuras car lo poder dei foncionaris musulmans èra generalament limitat ai vilas. Pasmens, a la fin dau sègle XVIII, de tensions vivas apareguèron en causa de l'installacion a Belgrad d'una importanta garnison de janissaris que pilhèron regularament la region per s'avitalhar.
Leis insureccions sèrbas e l'accession a l'autonòmia[modificar | modificar la font]
Au sègle XIX, la preséncia dei janissaris en Belgrad e la difusion deis idèas revolucionàrias au sen de la populacion sèrba entraïnèron doas insureccions que permetèron au país d'obtenir una autonòmia fòrça avançada, preludi a l'independéncia.
La premiera revòuta se debanèt de 1804 a 1813. Iniciada per Karadorde, capitèt de conquistar Belgrad en 1806. Dos ans pus tard, proclamèt son cap prince ereditari de Serbia. En 1812, una intervencion russa obliguèt lo sultan d'acordar un estatut d'autonòmia — fòrça limitat — ai Sèrbes. Leis insurgents lo refusèron mai, sensa sostèn, foguèron desfachs l'annada seguenta. Lo segond movement acomencèt tre 1815 sota la direccion de Milos Obrenovic. Prudent, son cap preferiguèt negociar rapidament après lei premierei victòrias sèrbas. En 1816, obtenguèt divèrsei privilègis permetent d'aumentar l'autonòmia sèrba e de renfòrçar lo sieu poder. Puei, ordonèt l'assassinat de Karadorde a son retorn en Serbia en 1817 per defugir una insureccion novèla.
A partir de 1825, Russia tornèt s'implicar dins lei Balcans. En 1829, lo Tractat d'Andrinòple — que marca la fin de la Guèrra Russo-otomana de 1828-1829 — donèt un estatut d'autonòmia vertadiera a Serbia. Obrenovic foguèt ansin reconegut « prince ereditari dei Sèrbes » en 1830 sota la senhoriá dau sultan otoman.
Lo Principat de Serbia e l'independéncia[modificar | modificar la font]
Milos Obrenovic s'inspirèt dau modèl otoman per dirigir Serbia. En 1838, adoptèt una constitucion inspirada per la Russia tsarista que fisèt la direccion dau principat au prince e a un conseu de captaus. Pasmens, aquò entraïnèt la formacion d'una oposicion fòrta e Obrenovic deguèt s'exilar en 1839. Son fiu Miquèu Obrenovic li succediguèt fins a son reversament en 1842.
Una assemblada elegiguèt Alexandre Karadordevic, fiu de Karadorde, per lo remplaçar. Pasmens, de conflictes apareguèron rapidament entre lo conseu, qu'aviá la màger part dau poder, e lo prince. Lo regime deguèt faciar la montada d'una oposicion liberala a partir de 1848. En 1858, sostengut per lei liberaus, Milos Obrenovic capitèt de tornar prendre lo poder. Lo gardèt fins a sa mòrt en 1860 avans d'èsser tornarmai remplaçat per Miquèu. Aqueu darrier modernizèt lei fòrças armadas sèrbas e obtenguèt lo retirament dei garnisons otomanas de Serbia en 1867.
L'agitacion politica contunièt ambé l'assassinat dau prince per lei Karadordevic en 1868. Pasmens, l'intervencion de l'armada restabliguèt rapidament leis Obrenovic. Un nebòt de Miquèu, Milan Obrenovic, foguèt proclamat prince per lei militars e Jovan Ristic, cap dei liberaus, venguèt cap d'una regéncia.
En 1876, una insureccion eslava acomencèt en Bòsnia. Lei Sèrbes decidèron de la sostenir militarament mai sei tropas foguèron batudas per lei Turcs. Pasmens, una intervencion dirècta de Russia permetèt de vencre l'Empèri Otoman en 1877. Reünit per reglar la situacion, lo Congrès de Berlin permetèt a Serbia, sostenguda per Àustria-Ongria, d'èsser reconeguda coma estat independent e d'aumentar son territòri en direccion dau sud. Pasmens, en parallèl, Viena ocupèt Bòsnia e Ercegovina blocant ansin tota futura expansion sèrba vèrs l'oèst.
Lo Reiaume de Serbia[modificar | modificar la font]
La fin de la dinastia Obrenovic[modificar | modificar la font]
En 1882, Serbia venguèt un reiaume. La vida politica dei premiereis annadas après l'independéncia foguèt marcada per l'oposicion entre Milan Obrenovic e lo partit païsan russofil de Nikola Pasic. En 1883, aqueu darrier sostenguèt una insureccion que foguèt reprimida per l'armada. Condamnat a mòrt, Pasic deguèt s'exilar Enterin, l'unificacion de Bulgaria entraïnèt una guèrra causada per de demandas de compensacion territòriala sèrba. Pasmens, lei Sèrbes foguèron batuts a Slivnitsa e una menaça d'intervencion dirècta d'Àustria-Ongria foguèt necessàrias per obtenir lo retirament dei tropas bulgaras dau territòri sèrbe. Afeblit, lo rèi deguèt acceptar la promulgacion d'una constitucion parlamentària en 1888 puei, finalament, abdicar en 1889 en favor de son fiu Alexandre Ièr.
Una regéncia foguèt tornarmai dirigida per Jovan Ristic fins a 1893. Aqueu periòde, marcat pe 1000 r lo retorn de Nikola Pasic veguèt lo renfòrçament dei radicaus prorus au sen de l'aparelh d'Estat. En 1894, Alexandre nomèt son paire cap dei fòrças armadas, çò que minèt son poder car l'ancian rèi Milan foguèt sovent considerat coma lo cap vertadier dau país. Puei, en despiech d'una politica liberala amb un renfòrçament dau parlament, Alexandre venguèt fòrça impopular en causa de son maridatge ambé sa mestressa e de rumors sus sa vida privada. De mai, maucontentèt lei nacionalistas en causa de sa fidelitat a l'aliança austriana. En 1903, foguèt ansin assassinat per una conjuracion d'oficiers que restaurèt la dinastia Karadordevic.
Lei crisis balcanicas[modificar | modificar la font]
Après lo còp d'estat de 1903, Pèire Ièr foguèt elegit rèi per l'assemblada. Aquò entraïnèt un cambiament de la politica e de la diplomacia sèrba d'ara endavant dominadas per lei radicaus prorus de Nikola Pasic e per l'armada. A tèrme cort, aquò entraïnèt l'annexion de Bòsnia e Ercegovina (territòri otom 4a9 an administrat per Viena dempuei 1878) en 1908. Fòrçada de reconóisser aquela situacion, Serbia reorientèt seis ambicions expansionistas vèrs lo sud. En octòbre de 1912, Belgrad faguèt ansin partida de la coalicion gropant Serbia, Montenegro, Bulgaria e Grècia que declarèt la guèrra a l'Empèri Otoman.
Aquò entraïnèt doas crisis dins lei Balcans en 1912 e en 1913. D'efèct, rapidament vencut, l'Empèri Otoman deguèt acceptar la pèrda de la totalitat de sei províncias europèas levat de la region de Constantinòple. Pasmens, lei venceires mau capitèron de trobar un acòrd per se partejar sei conquistas. En junh de 1913, Bulgaria ataquèt seis ancianeis aliats mai foguèt a son torn rapidament batuda. Un reglament provisòri — un an pus tard, començava la Premiera Guèrra Mondiala — foguèt conclut en aost de 1913 au Tractat de Bucarèst. Serbia i obtenguèt Kosova, Macedònia e la mitat dau sandjak de Novi Pazar. En revènge, mau capitèt d'obtenir un accès dirècte a la Mar Mediterranèa.
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
L'annexion de Bòsnia e Ercegovina en 1908 per Àustria-Ongria blocava lo projècte dei nacionalistas d'unificacion deis Eslaus dau Sud. Conjugada ambé lo raprochament diplomatic de Serbia e de Russia, venguèt rapidament la fònt d'un antagonisme dur entre Viena e Belgrad. L'atemptat de Sarajevo lo 28 de junh de 1914 (assassinat dau prince eiretier austrian per un nacionalista sèrbe) foguèt donc percebut per lo govèrn de Viena, sostengut per Alemanha, coma l'ocasion de mostrar sa fòrça. Pasmens, sostenguda per Russia, Serbia refusèt l'ultimatum que li foguèt adreiçat. Aquò entraïnèt una declaracion de guèrra austriana lo 27 de julhet e, rapidament en causa dei tractats d'alianças liant lei diferentei poissanças europèas, una confrontacion generala en Euròpa.
La Premiera Guèrra Mondiala foguèt un periòde de dificultats per Serbia. D'efèct, se son armada resistiguèt ais ofensivas austrianas e capitèt de se mantenir lòng de la frontiera septentrionala, la declaracion de guèrra bulgara menacèt lo país d'enceuclament. Dins lo corr 1000 ent d'un ivèrn fòrça rigorós, lo rèi, lo govèrn, lei soudats e de miliers de civius sèrbes se retirèron vèrs Montenegro ont una flòta aliada poguèt leis evacuar. Serbia e Montenegro foguèron alora totalament ocupats per leis Empèris Centraus. L'armada sèrba foguèt reorganizada per França e engatjada sus lo frònt grèc a partir de julhet de 1916. En setembre de 1918, leis Aliats rompèron lo frònt germanobulgar en Macedònia e la màger part de Serbia foguèt liberada avans la fin de la guèrra. Pasmens, lei destruccions i èran considerablas e lei pèrdas umanas (275 000 soudats e 425 000 civius) representavan 16% de la populacion de 1914.
Lo Reiaume de Iogoslavia[modificar | modificar la font]
La formacion de Iogoslavia e la definicion de sei frontieras[modificar | modificar la font]
La formacion de Iogoslavia acomencèt en 1915 quand se formèt un comitat per la formacion d'un « Reiaume dei Sèrbes, dei Croats e deis Eslovèns ». Un acòrd foguèt trobat en 1917 ambé lo rèi Pèire Ièr e en octòbre de 1918, se formèt en Zagrèb, un Comitat Nacionau deis Eslaus dau Sud que negocièt l'union dei territòris dau sud d'Àustria-Ongria ambé Serbia. Foguèt rapidament jonhat per l'assemblada de Montenegro qu'aviá reversat son rèi. Lo Reiaume Unit dei Sèrbes, dei Croats e deis Eslovèns foguèt proclamat lo 1èr de decembre de 1918. Prenguèt lo nom de Iogoslavia en 1929.
L'establiment dei frontieras iogoslavas se debanèt de 1918 a 1924 e foguèt una fònt de tensions durant lo periòde de l'entre doas guèrras :
- au Tractat de Saint-Germain-en-Laye, Àustria abandonèt lei territòris enclús dins la proclamacion de 1918 (Eslovènia, Bòsnia e Ercegovina). Dalmàcia, revendicada per Itàlia, foguèt partejada mai Iogoslavia ne'n obtenguèt la quasi totalitat. La vila de Fiume foguèt lo problema principau car èra estada ocupada per fòrça per de volontaris italian en 1919. Foguèt transformada en vila liura l'annada seguenta avans d'èsser militarament ocupada per Itàlia en 1922. Iogoslavia reconoguèt l'annexion en 1924.
- au Tractat de Trianon, Ongria deguèt cedir lei territòris enclús dins la proclamacion de 1918 (Croàcia), la mitat oèst de Banat, una partida de Backa e lo sud de Baranya.
- au Tractat de Neuilly, Bulgaria deguèt cedir quauquei regions frontalieras de Serbia.
- un arbitratge de la Societat dei Nacions permetèt de fixar la frontiera amb Albania, pas clarament definida per lei tractats de 1912-1913, après una brèva guèrra frontaliera.
Lo periòde Pasić-Radić[modificar | modificar la font]
Alexandre Ièr succediguèt a son paire en 1921. Fins a 1929, la vida politica dau país foguèt dominada per Nikola Pasić, Premier Ministre en 1918 e en 1921-1926, e Stjepan Radić, cap de l'oposicion en 1921-1924 e en 1927-1928. Foguèron la premiera incarnacion dei doas concepcions politicas qu'anavan s'opausar durant tota l'istòria de Iogoslavia.
Lo premier e son partit radicau defendián un ponch de vista sèrbe que considerava Iogoslavia coma una « Granda Serbia ». Èran tanben convencuts de la plaça especiala dei Sèrbes dins lo país en causa d'una legitimitat istorica forjada ambé la lucha còntra leis Otomans e leis Austrians. Son objectiu èra de redurre lei diferéncias entre lei diferents pòbles e d'establir un estat centralizat a l'entorn de Belgrad. Lei Croats, menats per Radić e son Partit Païsan Croat, se consideravan au contrari coma una nacion egala a Serbia e èran en favor d'un estat federau.
En 1920, leis eleccions d'una 1000 assemblada constituenta veguèron la formacion de quatre blòts politics principaus qu'èran lo Partit Radicau, lo Partit Democrata (d'origina sèrba mai moderat), lo Partit Comunista e lo Partit Païsan Croat. En 1921, una constitucion centralista foguèt adoptada e lo PC foguèt declarat illegau. Lo demorèt fins a la Segonda Guèrra Mondiala mai gardèt una poissança importanta au sen de la societat.
En 1924, la menaça representada per lo faissisme italian e sei revendicacions en Dalmàcia entraïnèt lo raliment de Radić au rèi. Pasmens, l'oposicion demorèt entre centralistas, sovent d'origina sèrbas, e federalistas, generalament eissits dei pòbles d'Àustria-Ongria. La mòrt de Nikola Pasić en 1926 e l'assassinat de Stjepan Radić per un deputat montenegrin en 1928 cambièron pas la situacion e lo país èra en crisi quand lo rèi decidèt en 1929 de suspendre la constitucion.
De la dictatura reiala a la Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La suspension de la constitucion marquèt l'acomençament de la « dictatura reiala ». La politica d'Aleandre Ièr aumentèt l'egemonia sèrba sus lo país. La repression de l'oposicion (arrestacion de Vladimir Macek, successor de Radić) suscitèt l'emergéncia de movements violents coma l'organizacion Ustachi fondada en 1930 per Ante Pavelić. En 1934, un sòci d'aquela organizacion capitèt d'assassinar lo rèi a Marselha.
Son fiu Pèire II li succediguèt sota la regéncia dau prince Pau. Engatjèt de negociacions ambé lei Croats e leis Eslovèns mai de problemas apareguèron ambé la question religiosa. Ansin, quand un concordat foguèt finalament conclut en 1935 ambé la Glèisa Catolica, lo patriarca ortodòx de Serbia prononcièt l'excomunicacion dei deputats en favor dau tractat.
Lo retorn dei tensions en Euròpa Centrala e l'expansionisme dau IIIa Reich permetèron finalament de conciliar lei diferents ponchs de vista. Ansin, en aost de 1939, Pèire II e Macek trobèron un acòrd d'autonòmia per Croàcia e lo cap croat intrèt au govèrn. Puei, Iogoslavia assaièt de demorar en fòra de la guèrra. En setembre de 1939, proclamèt ansin sa neutralitat après l'invasion de Polonha. En 1941, sota la pression de Berlin, acceptèt d'intrar au sen de l'Axe lo 25 de març.
Pasmens, l'armada e la populacion sèrba èran opausats a aquela politica. Un còp d'estat menat lo 27 de març per lo generau Dusan Simovic e de manifestacions en Belgrad permetèron d'exilar lo regent e de proclamar la majoritat de Pèire II. La repòsta alemanda foguèt rapida e Iogoslavia foguèt atacada per leis armadas alemanda, italiana, ongresa e bulgara lo 6 d'abriu de 1941.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La campanha de Iogoslavia foguèt rapida e aisada per l'Axe. D'efèct, l'armada iogoslava mau capitèt de mobilizar sei fòrças e capitulèt tre lo 17 d'abriu. Pèire II quitèt lo país per formar un govèrn exilat en Londres. Lo territòri iogoslau foguèt partejat entre lei venceires. Alemanha annexèt lo nòrd d'Eslovènia e ocupèt militarament Serbia. Itàlia annexèt annexèt lo sud d'Eslovènia e lo litorau de Dalmàcia. Obtenguèt tanben un agrandiment d'Albania qu'èra plaçada sota son protectorat. Bulgaria ganhèt la màger part de Macedònia e Ongria reprenguèt Bachka e lo districte de Mur. L'independéncia de Montenegro foguèt restaurada mai lo país foguèt plaçat sota protectorat italian. Enfin, Croàcia venguèt un estat independent. Dirigida per leis Ustachis d'Ante Pavelic, venguèt un aliat fidèu de l'Alemanha Nazia. Cas unic, fondèt lo sieu ret de camps de concentracion onte foguèron exterminats Sèrbes, tziganes, judieus e Croats non catolics ò comunistas.
Pasmens, l'aparéncia aisada de la victòria alemanda èra enganarèla. Rapidament, dos movements de resisténcia se formèron e menèron una guèrra acarnada còntra leis Ustachis e lei fòrças d'ocupacion. Lo premier foguèt fondat dins lo nòrd de Bòs 1000 nia per lo coronèu Draza Mihailovic. Dichs Tcheniks, sei combatents èran generalament sèrbes, favorables a la monarquia, anticomunistas e ostils ai Croats. Lo segond movement apareguèt après l'invasion alemanda de l'URSS. Organizat per lo Partit Comunista de Josip Broz Tito, recrutava sensa se preocupar de l'origina etnica de sei partisans. Tre novembre de 1941, una guèrra civila acomencèt entre lei dos corrents de la resisténcia.
En 1942, d'ofensivas dei fòrças de l'Axe entraïnèron una retirada dei fòrças de Tito en Bòsnia Orientala e en Montenegro. En 1943, sa situacion comencèt de se melhorar quand recebèt una ajuda britanica. Puei, en 1944, lo rèi demandèt publicament a sei subjèctes de sostenir l'armada de Tito. Lei Cheniks pus extremistas, compres Mihailovic, chausiguèron alora de raliar leis Ustachis. Puei, en setembre de 1944, l'arribada de l'armada sovietica permetèt la liberacion de Belgrad mai leis Alemands e lei Croats resistiguèron fins a la fin de la guèrra dins l'oèst de Iogoslavia. Capturat, Mihailovic foguèt fusilhat en 1946.
Aquelei combats destruguèron lo país e causèron la mòrt d'aperaquí 1,7 milions de personas. D'efèct, per privar lei partisans dau sostèn popular, Alemanha, Croàcia e seis aliats generalizèron sensa succès leis execucions massivas de civius e lei destruccions de vilatges. La participacion activa deis Ustachis a la « Solucion Finala » entraïnèt tanben la mòrt d'aperaquí 30 000 judieus, 40 000 Tziganes e un nombre mau conegut de Sèrbes (entre 300 000 e 600 000). Ansin, a la liberacion, de desenaus de miliers de Cheniks collaborators e d'Ustachis foguèron chaplats per lei partisans.
La Federacion Iogoslava[modificar | modificar la font]
L'adopcion dau sistèma federau[modificar | modificar la font]
Après la liberacion de Belgrad, una regéncia representèt lo rèi Pèire II e un govèrn dirigit per Tito s'installèt. Menèt una epuracion brutala. Per protestar, lei partits d'oposicion refusèron de participar ais eleccions de novembre de 1945. Aisament victoriós, lo Frònt dau Pòble de Tito ganhèt donc la majoritat de l'assemblada constituenta, votèt l'abolicion de la monarquia e adoptèt una constitucion creant una « republica populara federala ».
Basat sus lo modèl sovietic, la constitucion desseparava la ciutadanetat, qu'èra unicament iogoslava, de la nacionalitat, que despendiá de l'origina etnica. Completat en 1968, aqueu principi devesiguèt lo territòri iogoslau entre sièis republicas socialistas (RS d'Eslovènia, RS de Croàcia, RS de Bòsnia e Ercegovina, RS de Montenegro, RS de Serbia e RS de Macedònia). A l'origina, l'idèa èra de crear de republicas etnicas. Pasmens, l'imbricacion dei pòbles dins lo centre de Iogoslavia entraïnèt en plaça l'adopcion de republicas eissidas dei regions istoricas dau país.
En mai d'aquò, divèrsei minoritats etnicas foguèron reconegudas e dotats de drechs especifics (Ongrés, Albanés... etc.). En particular, au sen de la RS de Serbia, doas províncias (Kosova e Voivodina) recebèron un estatut d'autonòmia.
La rompedura ambé lo blòt sovietic[modificar | modificar la font]
A la fin deis annadas 1940, la politica de Tito s'inspirèt d'aquela de l'Union Sovietica (nacionalizacions, collectivizacion, planificacion... etc.). Pasmens, lo govèrn iogoslau manifestèt rapidament una independéncia qu'irritèt rapidament Estalin. D'efèct, Iogoslavia, que s'èra globalament liberada ambé lei sieunas fòrças, èra pas ocupada per l'armada sovietica. Aquò empachèt una intervencion dirècta coma dins leis autrei país dau blòt sovietic.
En junh de 1948, lei Sovietics chausiguèron de rompre sei relacions ambé Tito. Son regime foguèt condamant e de purgas aguèron luòc còntra lei « titistas » dei partits comunistas d'Euròpa Centrala. Dins aquò, Tito, sostengut per la populacion, refusèt de s'enclinar e organizèt a son torn una purga dei partisans iogoslaus d'Estalin. Aquò li permetèt de se raprochar deis Occidentaus e Iogoslavia recebèt una ajuda economica de l'Oèst tre 1949.
Lo periòde Tito[modificar | modificar la font]
Tito gardèt lo poder fins a sa mòrt en 1980. Sota sa direccion, Iogoslavia evolucionèt vèrs un modèl originau segon una « novèla via vèrs lo socialisme ». Lo resultat foguèt espectaclós en matèria diplomatica car lo país capitèt de restablir sei relacions ambé l'URSS après la mòrt 1000 d'Estalin. Puei, Tito joguèt un ròtle major dins la fondacion dau Movement dei Non Alinhats que donèt un grand prestigi internacionau a Belgrad.
A l'interior, lo regime demorèt autoritari mai se liberalizèt pauc a pauc gràcias au desvolopament de l'economia (autogestion dei companhiás... etc.). De mai, Tito capitèt d'arbitrar lei tensions entre lei tendàncias centralizatritz e descentralizatritz. Per exemple, acceptèt en 1966 de destituir Aleksandar Rankovic, numèro dos dau país, qu'èra accusat de favorizar lei Sèrbes. En revènge, reprimiguèt lei manifestacions nacionalistas croatas de 1971. Enfin, acceptèt de durbir lei frontieras a l'emigracion e au torisme internacionau.
Iogoslavia après Tito[modificar | modificar la font]
Après sa mòrt, Tito foguèt remplaçat per una presidéncia collegiala. Pasmens, dins un contèxte de crisi economica (30% de demenicion dau revengut entre 1978 e 1988), sa disparicion afebliguèt rapidament lo país e degun foguèt capable d'arbitrar lei conflictes entre republicas.
Ansin, lei doas republicas pus ricas (Eslovènia e Croàcia) acomencèron de criticar l'usatge deis ajudats federalas realizat per lei republicas pus pauras (Bòsnia e Ercegovina, Montenegro e Macedònia). Puei, Eslovènia e Croàcia acomencèron de democratizar seis institucions intèrnas, respectivament en 1987 e 1990, e autorizèron lo multipartisme.
En parallèl, en Serbia, Slobodan Milosevic, cap de la Liga dei Comunistas dempuei 1986, assegurèt son poder amb un programa nacionalista de lucha còntra la burocracia e ambé la question de Kosova, region istorica de Serbia mai poblada d'Albanés dempuei lo sègle XVIII. En 1989, lei tensions aumentèt amb una manifestacion d'un milion de 1000 Sèrbe sus lo prat batalhier de la premiera batalha de Kosova e de grèvas duras de part de la populacion albanesas.
Leis eleccions de 1990 e la division politica de Iogoslavia[modificar | modificar la font]
A partir de genier de 1990, l'afondrament dau blòt sovietic entraïnèt tanben de transformacions en Iogoslavia ambé l'abolicion oficiala dau ròtle dirigent de la Liga dei Comunistas de Iogoslavia. Pasmens, lo refús de la prepausicion eslovèna de crear en plaça sièis ligas independentas entraïnèt de tensions entre lei delegats. En particular, leis Eslovèns e lei Croats quitèron lo Congrès de la Liga.
L'organizacion d'eleccions liuras en 1990 cristallizèt leis oposicions entre republicas :
- en Eslovènia, l'escrutinh foguèt ganhat per de partits independentistas e opausats au comunisme.
- en Croàcia, lo partit dau nacionalista Franco Tudjman, l'Union Democratica Croata (HDZ) ganhèt la majoritat absoluda (193 deputats sus 365). Preparèt l'independéncia mai deguèt faciar doas minoritats importantas que votèron per l'anciana Liga dei Comunistas e per una coalicion centrista. Inquiets, lei Sèrbes de Krajina proclamèron una region autonòma.
- en Bòsnia e Ercegovina, leis eleccions foguèron ganhadas per lo Partit de l'Accion Democratica (SDA, musulman), lo Partit Democratic Sèrbe (SDS) e lo HDZ. Lei comunistas foguèron clarament batuts e lei tres venceires formèron un govèrn comun.
- en Serbia, lo partit de Slobodan Milosević, l'èx-Liga, obtenguèt una majoritat clara (194 deputats sus 250) e son cap foguèt elegit president. Limitèt l'autonòmia de Kosova, que s'èra proclamat republica, e de Voivodina.
- en Montenegro, la Liga ganhèt largament leis eleccions.
- en Macedònia, ges de majoritat clara emergiguèt de l'escrutinh.
Au començament de 1991, Eslovènia e Croàcia volián ansin venir independentas. Son drech de secession èra autorizat per la constitucion mai aquela politica inquietava sei populacions sèrbas. Serbia e Montenegro volián assegurar lo mantenement de totei lei Sèrbes au sen d'un estat unic. Serbia aviá tanben lo contraròtle de l'armada federala qu'èra la darriera institucion nacionala encara intacta. Macedònia e Bòsnia e Ercegovina èran en favor dau mantenement de Iogoslavia que permetiá de portar remèdi ai mancas de son economia.
Lei guèrras de Iogoslavia[modificar | modificar la font]
De la division a la guèrra[modificar | modificar la font]
Après leis eleccions de 1990 e leis oposicions dau començament de 1991, la guèrra foguèt entraïnada per l'oposicion entre lei movements d'independéncia d'Eslovènia e de Croàcia e la volontat dei Sèrbes de demorar unificats au sen d'un meteis estat. Rapidament, de combats entre milícias sèrbas e unitats croatas[1] justifiquèron l'intervencion de l'armada federala, qu'èra dominada per lei Sèrbes (60% dau còrs deis oficiers), per separar lei combatents. Dins lei fachs, aquò permetiá subretot ai milícias sèrbas de renfòrçar sei posicions.
A partir de mai, la situacion s'agravèt ambé la generalizacion dei combats entre Sèrbes e Croats en Eslavònia Orientala. Puei, lo 19 de mai, Croàcia organizèt un referedendum sus l'independéncia. Un mes pus tard, lo 26 de junh, Ljubljana e Zagrèb proclamèron son independéncia entraïnant l'intervencion massiva de l'armada federala e l'acomençament vertadier dei guèrras de Iogoslavia.
La guèrra de Croàcia[modificar | modificar la font]
La guèrra d'Eslovènia foguèt brèva e s'acabèt dins lo corrent de l'estiu. D'efèct, i aviá ges de minoritat sèrba dins lo país e l'armada federala i aviá pas gardat de basa importanta. Ansin, sa temptativa de lo reconquistar mau capitèt rapidament en causa de problemas logistics e de la manca de motivacion dei soudats. La situacion foguèt en revènge fòrça diferenta en Croàcia onte mai d'una region èra principalament poblada de Sèrbes.
A partir d'aost, un conflicte d'intensitat auta e l'armada federala utilizèt son artilhariá e son aviacion per bombardar lei vilas croatas (Vukovar, Split, Zadar... etc.). En setembre, acomencèt d'atacar leis industrias croatas e lei luòcs toristics e, en octòbre, ajudada per lei fòrças montenegrinas, comencèt lo sètge de Dubrovnik. Pasmens, lei Croats resistiguèron e prenguèron lo contraròtle dei casèrnas federalas situadas sus son territòri per reorganizar sei fòrças.
Finalament, lo 3 de genier de 1992, l'ONU capitèt d'impausar una alta-au-fuòc e una fòrça dei Nacions Unidas ocupèt lei regions tengudas per lei Sèrbes. L'armada federala acceptèt de se retirar. L'independéncia de Croàcia foguèt reconeguda per la comunautat internacionala mai la guèrra se desplacèt en Bòsnia.
La Guèrra de Bòsnia e la generalizacion dei netejatges etnics[modificar | modificar la font]
La Guèrra de Bòsnia acomencèt ambé l'impausicion d'un refederendum sus l'independéncia per leis Estats Units d'America e per la Comunautat Europèa. Organizat lo 1èr de març de 1992, s'acabèt per la victòria de l'independéncia mai lei Sèrbes avián refusat de participar a l'escrutinh. Dirigits per Radovan Karadzić, demandèron en plaça lo partiment de Bòsnia entre tres estats etnics (sèrbe, croat e musulman[2]) e fondèron una republica sèrba protegida per una armada comandada per lo generau Radko Mladić. Recebèron lo sostèn de l'armada federala.
L'objectiu dei fòrças de Karadzić e de Mladić foguèt d'assegurar la continuitat entre Serbia e lei regions sèrbas de Croàcia. Aquò necessitava de conquistar la màger part de Bòsnia e d'eliminar lei populacions musulmanas dau nòrd-èst. Ansin, comencèt una politica sistematica de netejatges etnics[3] dins lei territòris contrarotlats per cada camp. En junh de 1992, l'ONU ordonèt un embarg de Serbia e de Montenegro e mandèt de fòrças internacionalas protegir de « zònas de seguretat » per lei populacions musulmanas.
En genier de 1993, dos mediators internacionaus, Cyrus Vance e David Owen, prepausèron un plan de patz basat sus la division de Bòsnia e Ercegovina entre tres zònas etnicas e una zòna mixta a Sarajevo. Pasmens, a partir d'abriu, l'aliança dei Croats e dei Musulmans se rompèt. Lei Croats assaièron de formar un territòri etnicament omogèn au sud afin d'obtenir son integracion au sen de Croàcia. Dins lo corrent de l'estiu, de combats violents leis opausèron ansin ai Musulmans dins la region de Mostar. Durant aqueu periòde, Franco Tudjman e Slobodan Milosević negocièron sensa succus un acòrd de partiment de Bòsnia e Ercegovina au detriment dei Musulmans.
En mai de 1993, un novèu plan foguèt prepausat. Reconoissiá lei conquistas sèrbas e foguèt donc refusat per lei Musulmans. Lo Conseu de Seguretat de l'ONU creèt tanben un tribunau internacionau per jutjar lei crimes de guèrra e lei crimes còntra l'Umanitat que s'èran multiplicats dempuei 1991.
La desfacha sèrba[modifica ff6 r | modificar la font]
A partir de 1994, leis Estatsunidencs aumentèron la pression per obtenir la fin de la guèrra. Premier, obtenguèron la fin dau conflicte entre Croats e Musulmans e la creacion, en febrier, d'una Federacion de Bòsnia e Ercegovina. Dins aquò, lei Sèrbes de Bòsnia contrarotlavan encara 70% de la republica e organizèron d'ofensivas per conquistar leis enclavas musulmanas. En julhet de 1995, prenguèron ansin possession de Srebrenica ont executèron entre 7 000 e 10 000 personas. Pasmens, seis autreis ofensivas foguèron blocadas e Serbia, economicament tocada per l'embarg internacionau dempuei 1993, deguèt arrestar de lei sostenir.
Leis Estatsunidencs favorizèron pereu la reorganizacion de l'armada croata e una intervencion dirècta de l'OTAN còntra lei fòrças sèrbas enceuclant Sarajevo. En julhet-setembre de 1995, una ofensiva generala dei Croats e dei Musulmans permetèt la reconquista dei territòris croats tenguts per lei milícias sèrbas e de 15 a 20% de Bòsnia. Puei, en octòbre, Washington impausèt una alta-au-fuòc generala e la dubertura de negociacions. La patz foguèt finalament signada en novembre de 1995.
De 1991 a 1995, aperaquí 200 000 personas èran estadas tuats e mai de dos milions obligats d'abandonar son ostau. Un nombre important de Sèrbes quitèt alora Bòsnia ò Croàcia per s'installar en Serbia.
Serbia dempuei 1995[modificar | modificar la font]
Lo periòde Milosevic[modificar | modificar la font]
A la fin dei guèrras de Croàcia e de Bòsnia, Slobodan Milosević capitè 1000 t de se mantenir au poder a la tèsta d'una federacion que gropavan d'ara endavant unicament Serbia e Montenegro. En 1996, ganhèt leis eleccions federalas mai perdiguèt plusors vilas importantas ai municipalas, compres Belgrad. Aquò entraïnèt de tensions entre lo govèrn e l'oposicion marcadas per tres mes de manifestacions en 1996-1997. Lo regime venguèt alora pus autoritari e divèrsei lèis foguèron votadas per limitar lei libertats de l'oposicion. En revènge, en Montenegro, leis autoritats acceptèron de reformas d'inspiracion liberala.
Pasmens, a partir de 1996, lo problema principau dau periòde foguèt lo desvolopament d'una guerilha albanesa en Kosova. A la prima de 1998, aviá lo contraròtle d'un tèrç de la província e una còntra-ofensiva d'amplor foguèt autorizada. Dins lo corrent de l'estiu, l'armada sèrba reconquistèt la màger part dau territòri perdut mai lei combats entraïnèron la partença de 300 000 refugiats. Acusats de netejatges etnics, Serbia foguèt tornarmai atacada per l'OTAN a partir de març. Aquò entraïnèt una aumentacion de l'intensitat dei combats e l'expulsion de 700 000 Albanés suplementaris de Kosova (sus una populacion estimada a 1,6 milions d'Albanés). Pasmens, Serbia deguèt cedir lo 4 de junh e retirar sei fòrças de Kosova que foguèt plaçat sota tutèla internacionala. Lo retorn deis Albanés s'acompanhèt de represalhas còntra lei populacions sèrbas dau nòrd de la província e 100 000 Sèrbes preferiguèron emigrar au nòrd (siá 50% de la populacion sèrba de 1998).
Après aquela desfacha novèla, Milosević organizèt d'eleccions presidencialas en 2000 per renfòrçar son poder. Pasmens, lo resultat oficiau de l'escrutinh foguèt contestada per l'oposicion que revendiquèt la victòria. De manifestacions popularas obliguèron alora Milosević de reconóisser sa desfacha. Puei, en genier de 2001, d'eleccions legislativas s'acabèron per la desfacha de l'ancian president que perdiguèt definitivament lo poder.
De la casuda de Milosevic a l'independéncia de Montenegro[modificar | modificar la font]
De 2001 a 2006, la vida de Serbia foguèt dominada tres questions principalas. De'n premier, de tensions recurrentas opausèron lo president federau, Vojislav Kostunica (Partit Democrata de Serbia, DSS), e lo Premier Ministre de Serbia, Zoran Djindjić (Partit Democrata, DS). Segondament, l'union entre Serbia e Montenegro, darrier vestigi de Iogoslavia s'anosiguèt pauc a pauc. Enfin, tresenament, leis Albanés de Kosova s'engatjèron dins un procès d'independéncia gràcias au sostèn deis Occidentaus.
Regardant la politica, Zoran Djindjić foguèt assassinat en març de 2003. Lo govèrn accusèt lei servicis especiaus, totjorn fidèus a Slobodan Milosević d'èsser responsables dau murtre. Una purga entraïnèt alora l'arrestacion de 4 000 personas au sen dei fòrças de seguretat e de l'armada. Aquò permetèt de redurre l'influéncia de l'ancian president mai pas d'unir lei dos partits principaus. Ansin, en 2003, lo DSS e lo DS ganhèron leis eleccions mai mau capitèron de trobar un acòrd per dirigir lo país. Vojislav Kostunica formèt finalament un govèrn minoritari rapidament afeblit per l'eleccion de Boris Tadić (DS) coma president en 2004.
Pertocant Montenegro, una darriera temptativa de mantenir l'union aguèt luòc en 2003 ambé l'adopcion d'una constitucion federala novèla. Pasmens, un referendum sus l'independéncia dei doas republicas constitutivas èran previst en 2006 e la politica montenegrina contunièt de s'alunchar de Serbia. Ansin, en mai de 2006, lo referendum s'acabèt per l'independéncia de Montenegro. Serbia i perdiguèt son accès a la mar.1000
En Kosova, l'administracion dei Nacions Unidas mau capitèt d'amaisar lei tensions entre Sèrbes e Albanés. Au contrari, d'esmogudas recurrentas opausèron lei doas comunautats, especialament en 2004. De 2005 a 2007, de negociacions entre Belgrad e la província donèron ges de resultat car Kosova revendica l'independéncia, çò qu'es categoricament refusat per lei Sèrbes, sostenguts per Russia.
La Republica de Serbia[modificar | modificar la font]
En 2006, après l'independéncia de Montenegro, Serbia èra fòrça isolada. Sa politica actuala se centra sus dos axes que son la restauracion de sa sobeiranetat sus Kosova (ò au mens lo partiment de la region) e lo redreiçament d'una situacion economica marrida dempuei leis annadas 1990.
D'efèct, Kosova proclamèt son independéncia en 2008. Pasmens, franc deis Estats Units d'America e de seis aliats, pauc de país acceptan de la reconóisser. En particular, Russia i es opausat e China i es pas favorabla. Lei negociacions donan ges de resultat concrèt e Serbia revendica au mens lo contraròtle dau Kosova Septentrionau onte lei Sèrbes son majoritaris.
Regardant l'economia, Serbia pòu comptar amb una creissença economica importanta dempuei la casuda de Slobodan Milosević. Son objectiu es subretot d'intrar au sen de l'Union Europèa. Una demanda oficiala d'adesion foguèt ansin formulada en 2009. Pasmens, lo país dèu realizar de reformas importantas per liberalizar son economia e contentar la Comission Europèa e lo FMI, çò que pòu venir una fònt de problemas importants dins un país onte lo ròtle de l'Estat es fòrça important (500 000 foncionaris sus una populacion de 7,5 milions d'abitants en 2011).
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


c: text/html

collection: archivebot

text:
Piemont
Piemont es una region del Nòrd-oèst d'Itàlia que caup la màger part de las Valadas Occitanas e dels occitans d'aquel estat.
La capitala n'es Turin.
Geografia[modificar | modificar la font]
Piemont fa partit de la region naturala de la plana de Pò, a costat de Lombardia, de Venèt, d'Emília e Romanha e de Trentin-Aut Adige.
Piemont es enrodat, sus tres costats, per los Aups, inclusent lo mont Viso al pè del qual Pò a la font, e lo mont Rose. La geografia de Piemont es la d'un territòri mai que mai montanhós (à 43,3 %) mas que comporta tanben de vasts espacis de còlas (30,3 % del territòri e de planas (26,4 %). Piemont es la segonda pus granda region d'Itàlia, après Sicília, en termes de superfícia, sus las vint regions que compta lo país. Son territòri cobrís mai que mai la part superiora del bacin de Pò, que nais a l'oèst de la region, e es lo pus important flume italian. Pò reculhís l'aiga venent dels rius comprés dins lo bacin Aups e Apenins qu'enrodan los tres costats de Piemont. Piemont es sempre estat una region rica d'Itàlia, breç de l'industria (Fiat, Agnelli), comparat al sud del país (Polhas, Sicile). Uèi, la major part de la populacion es activa dins los servicis.
Administracion[modificar | modificar la font]
Piemont es devesit en set províncias e una vila metropolitana (portant lo nom del capluòc) :

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Felip II d'Espanha (en espanhòl: Felipe II de Austria o Habsburgo, escaissat "El Prudente"; Valhadolid, 21 de mai de 1527 — El Escorial, Madrid, 13 de setembre de 1598), foguèt rei d'Espanha dempuèi lo 15 de genièr de 1556 dusca sa mòrt, rei de Nàpols dempuèi 1554 e de Portugal dempuèi 1580 jol nom de Felip I de Portugal. Foguèt tanben rei d'Anglatèrra per sa molher Mary (Tudor) entre 1554 e 1558. Èra lo filh de Carles Quint e Isabel de Portugal e lo paire de Felip III d'Espanha. Aguèt quatre molhers : María Manuela de Portugal, Mary Tudor, Isabelle de Valois e Ana d'Àustria. Fondèt lo palais de la familha reiala espanhòla, El Escorial.
En roge e blau, lo reialme de Felip II en 1580
.


text:
Budapèst
Budapèst (en ongrés Budapest) ei era capitala d'Ongria e eth principau centre politic, industriau e economic deth país. A ua superfícia de 525 km². Eth sòn punt mès naut se trape a János Hegy o Mont de Joan, a uns 529 m sus eth nivèu dera mar. Compde damb 1 695 000 abitants (2006). Siguec fondada eth 17 de noveme de 1873 pera union de tres ciutats, dues ar oèst deth Danubi: Buda e Óbuda e ua auta ar èst: Pest. Siguec en aguesta ciutat que se bastic era prumèra linha de mètro der Euròpa continentau, ei a díder, exceptuant-n'era de Londres. Administrativament se dividís en 23 districtes. Ei era siesau ciutat mès grana dera Union Europèa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Era istòria coneishuda de Budapèst se remonte ena ciutat romana d' Aquincum, fondada as entorns deth 89 sus d'un antic campament cèlta, pròp deth que dempús serie Óbuda. De 106 enquiara fin deth sègle IV, siguec era capitala dera província dera Pannònia inferiora (en latin Pannonia). Cap a 896, es magiars, ancessors deth pòble ongrés actuau, colonitzen era region jos eth comandament d'Árpád, en tot poblar era conca pannònia atau coma eth sector d'Óbuda. Ongria se fonde un sègle mès tard, ar an 1000, damb era coronacion deth sòn prumèr rei, Estève I. Maugrat era sua destruccion lèu totau en responsa a ua invasion mongola eth 1241, e eth desplaçament dera residéncia reiau a Visegrád eth 1308, era ciutat deven era capitala deth país eth 1361. Era conquista dera major part deth país ath sègle XVI per Empèri Otoman interromp eth creishement dera ciutat. Pèst què en mans dera invasor peth sud eth 1526. Buda, defenuda peth sòn castèth, a era madeisha sòrt 15 ans mès tard. Mentre que Buda se convertís ena sedença d'un governador turc, Pest ei desertada per ua grana part des sòns abitants enquiath moment dera sua reconquesta eth 1686 pes Habsborg, qu'auien continuat en tot èster reis d'Ongria des de 1526 maugrat era pèrta dera majoria deth país. En transcors des sègles XVII e XVIII, maugrat ua inundacion devastadora eth 1838 que hec 70 000 mòrts, Pest coneish era taxa de creishement mès fòrta gràcies a un comèrç fòrça actiu, en tot contribuïr fòrça majoritàriament ath creishement combinat des tres ciutats. Eth 1900, era sua poblacion supère es de Buda e Óbuda amassades. En transcors deth sègle següent, era poblacion de Pest se multiplicarà per vint, mentre qu'es de Buda e Óbuda seràn quintuplicades. Eth 1780, er aleman ei introdusit coma lengua oficiau pes Habsborg. Era fusion des tres ciutats jos ua administracion comuna se produsic per prumèr viatge eth 1849 jos era impulsion deth govèrn revolucionari, abantes d'èster revocada dempús dera reconstitucion dera autoritat des Habsborg. Ei ratificada definitiuament eth 1873 peth govèrn reiau autonòm ongrés procedent deth compromís austroongrés de 1867. Era poblacion totau deth caplòc unificat se multipliquèc per set en periòde 1840-1900, damb 730 000 abitants. En transcors deth sègle XX, era majoria des industries deth país s'installen ena ciutat, e eth creishement dera poblacion prossegueix. Atau, era poblacion de Újpest ei mès que doblada en periòde 1890-1910, e era de Kispest ei quintuplicada enter 1900 e 1920. Es pèrtes umanes restacades ara Prumèra Guèrra Mondiau e era pèrta conseqüent de mès des dus tèrci deth territòri der antic règne eth 1920 non causen mès qu'un parrabastatge temporau: Budapèst continue en tot èster era capitala d'un estat cèrtament mès petit mès d'ara en tà dauant sobiran. Eth 1930, era ciutat compde damb un milion d'abitants, mès 400 000 as entorns. En moment dera Dusau Guèrra Mondiau, es jusivi son amassadi ath gueto de Budapest. Apuprètz un tèrç des 250 000 abitants jusivi de Budapèst moriren pendent eth genocidi nazi perpetrat pendent era aucupacion alemana de 1944. Maugrat aguest hèt, Budapèst ei actuaument eth caplòc europèu que compde damb mès ciutadans jusivi. Eth 1944, eth diplomata suedés Raoul Wallenberg sauvèc aumens 10 000 jusivi ongresi. A compdar de 1950, era aglomeracion de Budapèst coneish ua expansion significativa: se creen naui districtes a compdar des ciutats vesines. Pendent es ans 1950 e 1960, era ciutat se recupère deth sètge sovietic de 1944, en tot hèr-se, en cèrt limit, ua veirina en matèria de politica pragmatica practicada peth govèrn comunista deth país (1947-1989). Era democratitzacion ei arrèst pera insurreccion de Budapèst deth 1956 e er 1000 a intervencion dera URSS.
Demografia[modificar | modificar la font]
Evolucion del nombre d'abitants dempuèi 1800 :
- 1800 : 54 200
- 1830 : 102 700
- 1850 : 178 000
- 1880 : 370 800
- 1900 : 733 400
- 1910 : 882 000
- 1925 : 957 800
- 1990 : 2 016 100
- 2003 : 1 719 343
Geografia[modificar | modificar la font]
Arrondiments[modificar | modificar la font]
Personatges celèbres[modificar | modificar la font]
A Budapèst son nascuts :
- László Benedek (1905–1992), realizator.
- Peter Foldes (1924–1977), realizator.
- Elek Bacsik (1926–1993), violonista e guitarrista de jazz.
- Ferenc Puskás (1927), fotbolaire.
- Roby Lakatos (1965), violonista.
- André Kertesz (1894), fotograf.
- Imre Kertész (1929), escrivan, Prèmi Nobel de Literatura 2002.
- Harry Houdini (1874–1926), un dels pus celèbres illusionistas del monde, defuntat d'una peritoniti lo 31 d'octobre de 1926.
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Budapèst es embessonada amb
- Berlin (Alemanha)
- Fort Worth (Estats Units)
- Francfòrt de Men (Alemanha)
- Košice (Eslovaquia)
- Lisbona (Portugal)
- Nòva York (Estats Units)
- Sarajevo (Bòsnia e Ercegovina)
- Tel Aviv (Israèl)
- Vílnius (Lituània)
- Viena (Àustria) (Àustria)
- Zagrèb (Croàcia)
-
Basilica de Sant Estève
-
-
-
Budapèst, amb Danubi
-


text:
Carles II d'Espanha
Carles II, Carlos II de Austria (o Habsburgo), El Hechizado, (Madrid, lo 6 de novembre de 1661 - Madrid, lo 1 de novembre de 1700) foguèt rei d'Espanha dempuèi lo 17 de setembre de 1665 dusca sa mòrt. En realitat sa maire, Mariana de Austria, governèt lo país de 1665 a 1675 pr' amor son paire, lo rei Felip IV, moriguèt en 1665 quora Carles II èra pichon.
Mariguèt amb María Luisa de Orleans (1679-1689) e amb Mariana de Neoburgo (1689-1700), mas aguèt pas cap de mainatge. Foguèt seguit per Felip V, lo reirefilh de sa sòr María Teresa de Austria e de Loís XIV de França.


text:
Josèp Garibaldi
Josèp Garibaldi (Jousé Garibaldi en niçard, Giuseppe Garibaldi en italian) (Niça 1807 - Caprera 1882) foguèt un soldat e patriòta italian d'origina niçarda, un dels actors màgers de l'unificacion de son país, entre 1859 e 1870.
Garibaldi nasquèt a Niça, coma ciutadan de l'Empèri Francés de Napoleon 1er. En 1833, coneguèt Giuseppe Mazzini, defensor de l'unificacion italiana a Marselha, dins lo mitan de la comunautat italiana de la Bèla de Mai. En 1834 participèt a un movement d'implantacion de la republica en Piemont, sens poder capitar. Condamnat a mòrt, s'escapèt en Tunisia puèi en Brasil.
Tanben participèt a la Guèrra dels Farrapos (tanben coneguda coma Revolucion Farroupilha), un movement de liberacion de l'estat brasilièr del Rio Grande do Sul. Per aquestas participacions en movements en Itàlia e Brasil, Garibaldi es conegut coma eròi de Dos Monds.
En Brasil, Garibaldi rencontrèt Anita Ribeiro al Rio Grande do Sul, que venguèt mai tard Anita Garibaldi, sa femna. En 1841 lo cople foguèt a Montevideo, Uruguai, e, en 1842, combatèt contra lo dictator argentin Juan Manuel de Rosas.
En 1848 tornèt en Itàlia, durant las revolucions de 1848. Ofriguèt sos servicis al rei Carlo Alberto di Savoia, mas lo monarca refusèt. Mentre, una republica foguèt proclamada a Roma, capitala dels Estats Papals. Garibaldi defendèt Roma amb sa femna Anita, mas la ciutat se revoltèt. Las tropas de Garibaldi s'escapèron al nòrd, e Anita moriguèt pendent la retirada.
Garibaldi s'escapèt tornarmai en America. Demorèt a Nòva York e en Peró. Tornèt en Itàlia en 1854.
L'unificacion italiana[modificar | modificar la font]
En 1859 comencèt una guèrra entre la Sardenha e l'Empèri Austroongrés. Garibaldi foguèt nomenat Major-general e, amb un grop de volontaris, trionfèt dels austriacs a Varese, Como e dins d'autras ciutats. Mas sa vila mairala, Niça, foguèt balhada a França, en retorn d'una assisténcia militara cruciala.
Al començament de 1860, una revòlta contra lo monarca absolutista del Reialme de las Doas Sicílias porgiguèt l'escasença d'agir a Garibaldi. Amassèt mila òmes (coneguts coma i Mille en italian) e desembarquèt a Marsala, lo punt mai occidental de Sicília, l'11 de mai de 1860. Lo 13 de mai portèt desfacha a una garnison de 3000 òmes mandats pel rei Borbon a Calatafimi. Lo jorn seguent, s'autoproclamèt dictador de Sicília en nom del rei Victor Emmanuèl II. Prenguèt Palèrme lo 27 de mai.
Cap a la fin del mes de julhet, la campanha en Sicília èra gaireben acabada. Garibaldi portèt puèi son atencion devèrs lo continent. Traversèt l'estrech de Messina e, lo 7 de setembre de 1860, dintrava dins Nàpols. Amb l'ajuda de Victor Emmanuel II, los Sicilians se rendèron.
Garibaldi, lo rei de Sardenha, e los Estats Units[modificar | modificar la font]
Garibaldi odiava lo primièr ministre de Sardenha, Camillo di Cavour, e aviá pas jamai acceptat a debon la venda de la vila de sa naissença, Niça, als franceses. Pasmens li agradava lo sobeiran de Sardenha, Victor Emmanuel II, que, segon l'idèa de Garibaldi, deviá venir lo liberaire d'Itàlia. Quand encontrèt Victor Emmanuel II lo 26 d'octobre de 1860 a Teano, Garibaldi lo proclamèt Rei d'Itàlia.
Lo 5 d'octobre Garibaldi creèt sa Liga Internacionala, amb de soldats de nacionalitats divèrsas, e un eslogan: Liures dempuèi los Alps fins a l'Adriatica. Giuseppe Mazzini contunhèt d'agitar l'ideal republican, e Garibaldi, frustrat per l'inaccion del rei de cap a l'unificacion 1000 , organizèt una nòva expedicion. L'objectiu ara èra de s'apoderar dels Estats Papals.
Quand la Guèrra Civila Americana espetèt en 1861, Garibaldi se presentèt coma volontari al president Abraham Lincoln. Pasmens Lincoln refusèt, que Garibaldi aviá pausat doas condicions: 1) l'aboliment definitiu de l'esclavatge, e, 2) que li donèssen lo comandament complet de l'armada. Ambedoas condicions èran impossiblas de satisfar.
Expedicion contra Roma[modificar | modificar la font]
Una expedicion contra los domenis politics del Papa èra vista amb una malfisança granda pels Catolics del mond entièr, e l'emperaire francés Napoleon III autregèt l'independéncia de Roma d'Itàlia, en establir una garnison a Roma. Victor Emmanuel èra tanben preocupat per aquela expedicion, mas Garibaldi se pensava qu'aviá lo sosten secret del rei.
Roma foguèt presa sonque en 1870, aprèp l'esclatament de la guèrra francoprussiana, e doncas las tropas francesas podián pas mai ajudar lo Papa contra las fòrças italianas, que prenguèron puèi la vila sens l'assisténcia de Garibaldi.
Garibaldi tanben ajudèt la tresena Republica Francesa contra las tropas alemandas, en 1870.
Garibaldi moriguèt sus l'illa de Caprera, lo 2 de junh de 1882.


text:
1845
Aquesta pagina concernís l'an 1845 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 23 de mai - Madrid: S'apròva la Con 1000 stitucion Espanhòla de 1845.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Per de rasons desconegudas, lo negus Sahle Dengel perdiguèt tornarmai son tròne au profiech de Yohannes III, lo marit de Menen. Pasmens, coma en 1840-1841, retrobèt rapidament sa plaça, totjorn per de rasons mau conegudas.
Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
Irritadas per la politica anticrestiana de la rèina Ranavalona Ièra, França e lo Reiaume Unit organizèron d'incursions navalas comunas còntra lo litorau de l'illa. Un impòst excepcionau foguèt levat sus lei marchands europèus per reparar lei degalhs dau bombardament de Manerinerina e lo comèrci amb Euròpa foguèt reduch durant uech annadas. Pasmens, lei campanhas anticrestianas foguèron d'ara endavant orientadas vèrs lei convertits e non vèrs leis Europèus.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Integracion de dos estats suplementaris au sen de l'Union ambé l'intrada de Florida lo 3 de març e de Tèxas lo 29 de decembre. Aquela segonda integracion entraïnèt la Guèrra Americanomexicana car Mexic revendicava lo territòri de Tèxas.
Acomençament de l'imigracion massiva d'Irlandés que quitèron son illa tocada per la famina de la tartifla e dei persecucions religiosas còntra lei catolics. Fins a 1854, au mens 750 000 anavan venir s'installar sus lo territòri estatsunidenc[1]. Totjorn pertocant l'evolucion de la societat estatsunidenca, la jornalista e femenista Margaret Fuller (1810-1850) publiquèt son obratge principau (Woman in the Nineteenth Century) que revendicava l'independéncia dei fremas. Premier libre feminista que conoguèt un succès certan, favorizèt l'emergéncia dau femenisme estatsunidenc a la fin deis annadas 1840. Aquela lucha foguèt rapidament sostenguda per de figuras importantas dau movement abolicionista[2].
Mexic[modificar | modificar la font]
Annexion de Tèxas per leis Estats Units d'America. Aquò entraïnèt la formacion d'un desacòrdi frontalier fòrça perilhós car Mexic considerava totjorn la region rebèla coma una partida de son territòri. Sa consequéncia foguèt la guèrra de 1846-1848 entre Mexicans e Estatsunidencs.
Tèxas[modificar | modificar la font]1000
Disparicion de la Republica de Tèxas après son integracion au sen deis Estats Units d'America coma un estat novèu de l'Union.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Acabament d'una tièra d'experiéncias e d'estudis menats dempuei 1840 per James Prescott Joule (1818-1889). Marquèt una etapa importanta dins la formacion de la termodinamica car permetèt de confirmar lo principi d'equivaléncia entre trabalh e calor descubèrt en 1824 per Sadi Carnot.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 10 de genièr - Louis-Denis Chalain, personalitat de la Comuna de París (1871) (m. 1885)
- 30 de genièr - José Domingo de Obaldía, president de Panamà (m. 1910)
- 15 de febrièr - Elihu Root, diplomata american, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1937)
- 3 de març - Georg Cantor, matematician alemand (m. 1918)
- 27 de març - Wilhelm Conrad Röntgen, fisician alemand, Prèmi Nobel (m.1923)
- 24 de març - Carl Spitteler, escrivan soís, Prèmi Nobel (m.1924)
- 16 de mai - Ilia Ilich Mechnikov, microbiologista rus, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m.1916)
- 30 de mai - Rei Amadèu Ièr d'Espanha (m. 1890)
- 18 de junh - Charles Louis Alphonse Laveran, mètge francés, Prèmi Nobel (m. 1922)
- 30 de junh - Juan Bautista Gaona, president de Paraguai (m. 1937)
- 16 d'agost - Gabriel Lippmann, fisician francés, Prèmi Nobel (m. 1921)
- 16 d'agost - Wollert Konow (SB), primièr ministre de Norvègia (m. 1924)
- 25 d'agost - Juan Bautista Egusquiza, president de Paraguai (m. 1902)
- 24 d'octobre - Rafael Antonio Gutiérrez, president del Salvador (m. 1921)
- 30 d'octobre - Justin Besson, escrivan avaironés (m. 1918)
- 10 de novembre - John Sparrow David Thompson, primièr ministre de Canadà (m. 1894)
- 25 de novembre - Eça de Queiroz, escrivan portugués (m.1900)
- 19 de decembre - Henri Joseph Anastase Perrotin, astronòm occitan (m. 1904)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 7 d'abril - Julia Clari, princessa de l'Empèri Francés (n. 1771)
- 8 de junh - Andrew Jackson, president dels Estats Units (n. 1767)
- 23 d'agost - Rafael Urdaneta, president de Colómbia (n. 1788)
- 2 de setembre - Bernardino Rivadavia, president d'Argentina (n. 1780)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) André Kaspi, Les Américains. Tome 1 : Naissance et essor des Etats-Units 1607-1945, Seuil, 1986, p. 134
- ↑ (fr) André Kaspi, Les Américains. Tome 1 : Naissance et essor des Etats-Units 1607-1945, Seuil, 1986, p. 154


text:
1876
Aquesta pagina concernís l'an 1876 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Divèrsei crisis se debanèron au sen de l'Empèri dins lo corrent de l'annada. La premiera foguèt l'insureccion de Bulgaria que se revoutèt en abriu que foguèt reprimida d'un biais saunós en mai. La violéncia de la repression entraïnèt de reaccions fòrça negativas en Euròpa e ais Estats Units. D'aqueu temps, Abdulaziz deguèt faciar una crisi financiera en causa de la manca de mejans per contuniar de pagar leis interès dau dèute dau país. Quasiment plaçat sota la tutèla de l'ambaissador rus, foguèt reversat lo 30 de mai e rapidament executat.
Son successor Murad V demorèt en plaça solament tres mes e foguèt remplaçat per Abdulhamid II après una crisi de foliá. Lo sultan novèu deguèt faciar l'ostilitat de Russia, d'Àustria e de l'Empèri Britanic après lo chaple dei revòutats bulgars. Una conferéncia foguèt organizada a Constantinòble onte lei poissanças europèas exigiguèron l'autonomia dei territòris crestians. Per s'aparar còntra la menaça de desmembrament de l'Empèri, lo sultan novèu preferiguèt adoptar una constitucion e transformar l'Empèri en monarquia constitucionala. Lei Britanics acceptèron aisament aquela chausida mai lei Rus preparèron una guèrra novèla.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra Egipte que mandèt de renfòrç importants dins lo nòrd d'Etiopia. Pasmens, en despiech de la superioritat de 1000 son armament e de son entraïnament, l'armada egipciana se turtèt a una resisténcia acarnada de part dei fòrças imperialas numericament pus nombrosas (100 000 òmes còntra 20 000) e ben comandadas. Ansin, dau 7 au 9 de març, la batalha de Gura s'acabèt per la quasi destruccion dau còrs egipcian (8 000 mòrts e 6 000 presoniers). Aquò marquèt la fin de la menaça egipciana. Una trèva foguèt signada e de negociacions malaisadas s'acabèron per la signatura d'un tractat de patz en 1884. En mai d'aquò, la temptativa d'invasion egipciana permetèt au negus Yohannes IV d'unificar tot lo país, franc de Choa encara independent.
Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
Creacion d'un govèrn sus lo modèl europèu per lo Premier Ministre Rainilaiarivony amb uech gabinets especializats dins leis afaires estrangiers, leis afaires interiors, l'educacion, la guèrra, la justícia, lo comèrci e l'industria, lei finanças e la legislacion. De foncionaris, chausits au sen dei populacions dei tèrras autas, foguèron installats dins lei diferentei províncias dau reiaume per melhorar la gestion locala. Enfin, lo sistèma de collècta deis impòsts de la capitala foguèt estendut a tot lo territòri per aumentar lei revenguts de l'Estat.
Lo sistèma judiciari conoguèt tanben una reforma importanta ambé la creacion de tres corts superioras installadas dins la capitala. Son ròtle èra de supervisar lei decisions dei tribunaus locaus.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Còp d'estat de Porfirio Díaz que prenguèt lo poder. Capitèt d'estabilizar la situ 1000 acion politica mexicana fins a 1911 e l'afondrament de son regime.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau premier naviri frigorific destinat au transpòrt de carn entre Argentina e França. Concebut per l'engenhaire francés Charles Tellier (1828-1913), èra dotat d'un sistèma de refrigeracion utilizant l'èter dimetilic. Aquò permetèt de remplaçar lo procès de saladura per lo transpòrt de denadas periblas sus de distàncias importantas. Pasmens, lo sistèma de refrigeracion èra pas encara satisfasent e lei naviris frigorifics se desvolopèron subretot ambé l'invencion de la refrigeracion au dioxid de carbòni en 1890.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 3 de genièr - Wilhelm Pieck, president d'Alemanha Orientala (m. 1960)
- 5 de genièr - Konrad Adenauer, cancelièr alemand (m. 1967)
- 23 de genièr - Otto Paul Hermann Diels, quimista alemand, Prèmi Nobel (m. 1954)
- 26 de febrièr - Agustín Pedro Justo, president ff8 d'argentina (m. 1943)
- 2 de març - Papa Piu XII (m. 1958)
- 4 d'abril - Maurice de Vlaminck, pintor francés (m. 1958)
- 22 d'abril - Robert Bárány, mètge ongrés, Prèmi Nobel fisiologia o medecina (m. 1936)
- 17 de mai - Andreas Michalakopulos, primièr ministre de Grècia (m. 1938)
- 2 de julhet - Wilhelm Cuno, cancelièr alemand (m. 1933)
- 7 d'agost - Mata Hari, dançaira neerlandesa, executada per espionatge (m. 1917)
- 6 de setembre - John James Rickard Macleod, mètge e fisiologista escocés, Prèmi Nobel (m. 1935)
- 18 de setembre - James Scullin, primièr ministre d'Austràlia (m. 1953)
- 23 de novembre - Manuel de Falla, compositor espanhòl (m. 1946)
- 22 de decembre - Filippo Tommaso Marinetti, poèta italian (m. 1944)
- 25 de decembre - Adolf Otto Reinhold Windaus, quimista alemand, Prèmi Nobel (m. 1959)
- 25 de decembre - Muhammad Ali Jinnah, fondator del Paquistan (m. 1948)
- 29 de decembre - Pau Casals, violoncelista catalan (m. 1973)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 21 de junh - Antonio López de Santa Anna, dictator de Mexic (n. 1794)
- 1 de julhet - Mikhaïl Bakunin, anarquista rus (n. 1814)
- 5 de setembre - Manuel Blanco Encalada, president de Chile (n. 1790)
- 30 de novembre - Antonio González y González, primièr ministre d'Espanha (n. 1792)


text:
Odessa
Odessa (en ucraïnian: Oдeca, en transcripcion internacionala Odesa) es lo cinquen centre urban mai important d'Ucraïna, e una de las vilas mai ricas del país.
La vila foguèt fondada en 1794 a partir d'un decrèt de l'emperairitz Catarina la Granda. De 1819 a 1858, Odessa fogu 1000 èt un pòrt franc. Durant lo sègle XIX, èra la quatrena ciutat mai granda de l'Empèri rus, aprèp Moscòu, Sant Petersborg e Varsòvia. Son arquitectura istorica es mai d'estil mediterranèu que rus, per encausa de las influéncias francesa e italiana.
Durant lo periòde sovietic, venguèt basa navala de las fòrças armadas de l'URSS. La ciutat es actualament un dels pòls economics mai importants d'Ucraïna amb fòrça industrias agroalimentàrias e textilas.
Lo folclòre e la varietat lingüistica odessita son fòrça impregnats d'influéncia jusieva, que la populacion d'origina ebrèa ocupa una part importanta de la populacion.


text:
1863
Aquesta pagina concernís l'an 1863 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'expedicion mexicana acomençada a la fin de 1861. Après la revirada de l'annada precedenta, l'emperaire Napoleon III mandèt de mejans militars vertadiers per installar un govèrn conservador e catolic en Mexic. Après lo sètge acarnat de Puebla (16 de març - 17 de mai), lei fòrças francesas dau generau Forey capitèron de conquistar Mexico sensa combat. I installèron un govèrn provisòri fòrça conservador que demandèt oficialament a Napoleon III de trobar un sobeiran per Mexic. Pasmens, maugrat aqueu succès, lo projècte francés de crear un estat mexican estable aliat conoguèt de dificultats car la màger part de la populacion demorèt fidèla au govèrn legau dau liberau Benito Juárez.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Refús britanic d'acceptar la prepausicion d'aliança etiopiana còntra l'Empèri Otoman. D'efèct, Londres preferiguèt mantenir sei relacions ambé lei Turcs que representavan un aliat important dins la lucha còntra Russia. Coma lei Britanics mandèron ges de respònsa oficiala, lo negus Tewodros II se despacientèt e lei relacions se desgradèron.
Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
Perseguida de sa politica de modernizacion accelerada basada sus lo modèl europèu per lo rèi Radama II. Pasmens, aquò se turtava a d'oposicions importantas e certanei regions èran l'objècte de combats entre partisans e adversaris dei reformas. Dins aquò, la signatura d'un acòrd laissant la mitat nòrd a un aventurier francés suscitèt l'inquietud de la màger part deis elèits. Lo 11 de mai, un complòt dirigit per lo Premier Ministre Rainivoninahitriniony assassinèt donc lo rèi per mantenir la sobeiranetat dau reiaume. Foguèt remplaçat per una nivèça de Ranavalona Ièra dicha Rasoherina. Dins l'illa, Rainivoninahitriniony ordonèt de restaurar l'òrdre (→ 1864).
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Mexic amb una segonda expedicion francesa còntra Mexico. Au contrari de l'annada precedenta, lei Francés engatjèron de tropas importantas equipadas d'artilhariá pesuca. Lo govèrn liberau de Benito Juárez gropèt sei fòrças principalas en Puebla que foguèt assetjada dau 16 de març au 17 de mai. La garnison deguèt finalament capitular permetent ai Francés d'intrar dins la capitala onte formèron un govèrn conservador que demandèt oficialament a l'emperaire Napoleon III de trobar un sobeiran per lo país. Pasmens, au contrari deis avejaires optimistas dei conservadors, la màger part de Mexic refusèt de sostenir lo govèrn novèu e Juárez poguèt donc se retirar vèrs lo nòrd per contuniar lo combat.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de l'annada, lei fòrças Qing reorganizadas per lei Britanics comencèron d'atacar lo còr dei regions taiping. En particular, reconquistèron Suzhou e poguèron preparar una ataca còntra Nanquin per l'annada venenta. Còntra lei Nian, Sengge Rinchen averèt un succès important que sei fòrças capitèron de tuar lo cap de la revòuta, Zhang Lexing.
Japon[modificar | modificar la font]
Consequéncia deis atacas còntra leis estrangiers e de la manca de reaccion deis autoritats (→ 1861, 1862), lei demonstracions de fòrça occidentalas se succediguèron lòng dau litorau japonés. Premier, lo 16 de julhet, un naviri Estatsunidenc ataquèt una pichona flòta japonesa dins la baia de Shimonoseki. Un naviri japonés foguèt destruch. Puei, dins lo meteis sector, lei Francés destruguèron una pichona vila e una posicion d'artilhariá dins lo corrent d'aost. Enfin, après lo murtre d'un marchand anglés, la flòta britanica bombardèt Kagoshima (→ 1864).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr - Pierre de Coubertin, istorian francés, creator dels modèrnes Jòcs Olimpics (m. 1937)
- 14 de genièr - Manuel Gomes da Costa, president de Portugal (m. 1929)
- 15 de genièr - Wilhelm Marx, cancelièr alemand (m. 1946)
- 17 de genièr - David Lloyd George, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1946)
- 27 de febrièr - Joaquín Sorolla, pintor espanhòl (m. 1923)
- 12 de març - Gabriele D'Annunzio, escrivan e òme politic italian (m. 1938)
- 16 d'abril - Émile Friant, pintor francés (m. 1932 1000 )
- 16 de junh - Francisco León de la Barra, president de Mexic (m. 1939)
- 30 de julhet - Henry Ford, entrepreneire american (m. 1947)
- 11 d'agost - Gaston Domergue, president de la Republica Francesa (m. 1937)
- 1 de setembre - João Pinheiro Chagas, primièr ministre de Portugal (m. 1925)
- 13 de setembre - Arthur Henderson, òme politic escocés, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1935)
- 16 d'octobre - Austen Chamberlain, òme politic britanic, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1937)
- 12 de decembre - Edvard Munch, pintor norvegian (m. 1944)
- 16 de decembre - George Santayana, poèta e filosòf espanhòl (m. 1952)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 d'abril - Giovanni Battista Amici, astronòm italian (n. 1786)
- 13 d'agost - Eugène Delacroix, pintor francés (n. 1798)
- 23 de setembre - Juan Francisco de Vidal, president de Peró (n. 1800)
- 11 de novembre - Manuel Basilio Bustamante, president d'Uruguai (n. 1785)


text:
1867
Aquesta pagina concernís l'an 1867 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Fin de l'expedicion en Mexic. Après la fin dau retirament francés en març, lo govèrn imperiau installat per lei Francés i foguèt rapidament reversat. L'execucion de Maximilian marquèt la revirada finala dau projècte de Napoleon III de crear un Empèri de Mexic pron poderós per equilibrar la poissança estatsunidenca en America.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la crisi liada ai presoniers europèus capturats en 1864 per faire pression sus lei Britanics amb un ultimatum de Londres demandant lor liberacion. Lo negus Tewodros II i respondèt entraïnant l'organizacion d'una expedicion britanica còntra l'Empèri. Pasmens, Tewodros aviá de problemas pus grèus de resòuvre car totei lei províncias èran en revòuta franc de Bagademer. En octòbre, decidèt d'abandonar e de crear sa capitala de Debre Tabor e se retirèt dins sa fortalesa de Meqdela qu'èra son centre militara principau.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Fin de la Guèrra de Mexic. D'efècte, après la fin dau retirament francés en març, la superiotat numerica dei republicans li permetèt d'atacar lei vilas encara tengudas per lei tropas imperialas. Una temptativa de còntra-ofensiva de Maximilian mau capitèt e s'acabèt per sa captura. Foguèt fusilhat per lei venceires marcant la fin dau conflicte. La republica foguèt restablida mai la situacion financiera demorèt marrida e lei venceires se devesiguèron entre elei. Una repression saunosa còntra leis aliats dei Francés permetèt d'eliminar la màger part dau partit conservador, ço que favorizèt l'estabilizacion politica de Mexic en 1876 per lo premier còp dempuei l'independéncia.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de l'annada, reconquista de la màger part dei territòris tenguts per lei Nian.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Desvolopament de la dinamita per lo quimista suedés Alfred Nobel (1833-1896) que trobèt un mejan per estabilizar la nitroglicerina.
Energia[modificar | modificar la font]
Inauguracion de la premiera restanca pes modèrna lòng de Furens dins la region de Sant Estève. Sa bastida aviá començat en 1861. L'obratge es fach de maçonariá. Lo betum remplacèt la maçonariá en 1900.
Concepcion dau premier motor atmosferic per leis Alemands Nicolas Otto (1832-1891) e Eugen Langen (1833-1895). Aqueu motor venguèt lo motor pus utilizat en Euròpa fins a l'aparicion dau motor de 4 temps (1876).
Metallurgia[modificar | modificar la font]
Invencion dau procès Miller de purificacion de l'aur. Basat sus l'accion dau clòr gasós dins l'aur en fusion, permet una cloruracion selecticva deis impuretats. Òr, coma aquelei clorurs son pas solubles dins l'aur liquid, aquò permet d'eliminar la màger part deis impuretats e d'obtenir de lingòts d'aur amb una puretat de 99,95%.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 8 de genièr - Emily Greene Balch, escrivana e pacifista nòrd-americana, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1961)
- 18 de genièr - Rubén Darío, poèta de Nicaragua (m. 1916)
- 29 de genièr - Vicente Blasco Ibáñez, escrivan espanhòl (m. 1928)
- 9 d'abril - Chris Watson, primièr ministre australian (m. 1941)
- 23 d'abril - Johannes Andreas Grib Fibiger, scientific danés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1928)
- 7 de mai - Władysław Reymont, escrivan polonés, Prèmi Nobel de Literatura (m. 1925)
- 4 de junh - Carl Gustaf Emil Mannerheim, president de Finlàndia (m. 1951)
- 8 de junh - Frank Lloyd Wright, arquitect american (m. 1959)
- 28 de junh - Luigi Pirandello, escrivan italian, Prèmi Nobel de Literatura (m. 1936)
- 12 de setembre - Carlos Eugenio Restrepo, president de Colómbia (m. 1937)
- 2 d'octobre - Nilo Peçanha, president de Brasil (m. 1924)
- 1 de decembre - Ignacy Mościcki, quimista e president de Polonha (m. 1946)
- 5 de decembre - Józef Piłsudski, militar, primièr cap d'Estat de Polonia aprèp l'independéncia, lo 1918 (m. 1935)


text:
1869
Aquesta pagina concernís l'an 1869 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
Per renfòrçar lo sostèn britanic còntra leis ambicions francesas, Rainilaiarivony e Ranavalona II venguèron oficialament protestants e ordonèron la destruccion deis objèctes religiós pagans de la Cort. La poligamia e la consomacion d'alcòl foguèron tanben enebits.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Inauguracion de la premiera restanca vòuta modèrna (restanca Zola) situat lòng d'Infernet (Lo Tolonet). Aqueu tipe de restanca se difusèt rapidament dins lo rèsta dau mond, especialament per bastir lei restancas situats dins de vau.
Premier brevet regardant lo foratge petrolier en mar depausat per l'engenhaire estatsunidenc Thomas Fitch Rowland. Pasmens, la premiera esplecha de petròli sosmarin aguèt pas luòc avans 1897.
Quimia[modificar | modificar la font]
Publicacion de la premiera classificacion periodica deis elements Dmitrii Mendeleiev (1837-1907). Permetèt d'establir de relacions entre leis elements quimics diferents — alora considerats coma d'entitats independentas — e de preveire l'existéncia d'elements encara desconeguts.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 14 de febrièr - Charles Thomson Rees Wilson, fisician britanic, Prèmi Nobel (m. 1959)
- 15 de març - Stanislaw Wojciechowski, president de Polonha (m. 1953)
- 18 de març - Neville Chamberlain, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1940)
- 22 de març - Emilio Aguinaldo, primièr president de las Filipinas (m. 1964)
- 27 de junh - Hans Spemann, embriologista alemand, Prèmi Nobel (m. 1941)
- 3 de setembre - Fritz Pregl, fisician austriac, Prèmi Nobel (m. 1930)
- 28 d'agost - Augusto Tasso Fragoso, president de Brasil (m. 1945)
- 2 d'octobre - Mohandas Karamchand Gandhi, lo Mahatma Gandhi, líder de l'independéncia d'Índia (m.1948)
- 26 d'octobre - Washington Luís, president de Brasil (m. 1957)
- 1 de novembre - Folco de Baroncelli-Javon, escrivan e poèta provençau (m. 1943)
- 11 de novembre - Victor Emmanuel III, rei d'Itàlia (m. 1947)
- 30 de novembre - Gustaf Dalén, fisician e inventor suedés, Prèmi Nobel de Fisica en 1912 (m.1937)
- 31 de decembre - Henri Matisse, pintre francés (m.1954)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 8 de març - Louis Hector Berlioz, compositor romantic francés (n.1803)


text:
Bessaràbia
Bessaràbia (Basarabia en romanés, Бeccapaбия/Bessarabia en rus) es un airau geografic dau sud-èst d'Euròpa que si delimita per la ribiera Prot a ponent, lo fluvi Dnièstre a levant e la mar Negra au sud.
Lo nom de Bessaràbia designèt successivament :
- lo Principat de Valàquia au començament dau sègle XIV, dau nom de la dinastia fondatritz, lei Basarabi (nom que vèn sieche de basar-ata, "paire sevèr" en turc ancian - ipotèsi de Mihnea Berindei - sieche de Besarion-ban, "duc Besarion" - ipotèsi de Pierre Nasturel). Lei Basarabi emergissèron coma bans (ducs vassaus de la corona d'Ongria) avans de s'emancipar en 1330 e de cochar lei Tatars dei bocas de Danubi en mai d'una campanha entre 1328 e 1342 ;
- la faissa de tèrra lo lòng de Danubi e de la mar Negra, entre la confluéncia de Prot e la boca de Dnièstre, que lei Basarabi liberèron dei Tatars en mai d'una campanha entre 1328 e 1342, que la cedissèron en 1418 a Moldàvia, que la perdèt en 1484 (pòrts maritims e de Danubi) e en 1536 (ciutadèla de Tighina) au profiech de l'Empèri Otoman, onte la region si nomava Bodjak (Bucak en turc) ;
- la partida orientala dau Principat de Moldàvia, ambé lo Bodjak, que lei Rus annexèron en 1812, que si restaquèt a Rom 1000 ania de 1918 a 1940 e de 1941 a 1944, e a l'URSS de 1940 a 1941 e de 1944 a 1991.
Ucraïna e la Republica de Moldàvia si partejan la region despuei 1991.


text:
1815
Aquesta pagina concernís l'an 1815 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- Los Cent-Jorns de Napoleon 1èr.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
- 15 de julhet - Napoleon Bonaparte es empresoat pels britanics dins l'illa de Santa Elena en l'Ocean Atlantic.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau premier clipper qu'èra una goleta modific 1000 ada amb una còca pus lònga e una veladura pus poderosa. Dotat d'una velocitat importanta, aqueu tipe de naviri anava dominar lo comèrci de denadas periblas durant la màger part dau sègle XIX.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 11 de genièr - John Alexander Macdonald, primièr ministre de Canadà (m. 1891)
- 8 de març - Jean-Delphin Alard, violonista, pedagòg e compositor gascon (m. 1888)
- 25 d'octobre - Camillo Sivori, violonista italian (m. 1894)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 24 de febrièr - Robert Fulton, inventor nòrd-american (n. 1765)


text:
1848
Aquesta pagina concernís l'an 1848 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Lo 14 de febrier, l'enebiment per lo prefècte de París d'un banquet republican entraïnèt de manifestacions importantas lo 22 atisadas per lei consequéncias de la crisi economica de 1846-1847 e lo maucontentament sociau. La repression causèt un mòrt e lo movement se generalizèt. Lo 23, èra vengut una insureccion e lei tropas dau govèrn reiau perdiguèron lo contraròtle de la situacion entraïnant l'abdicacion de Loís-Felip Ièr lo 24 après lo començament de l'ataca dau palais per leis insurgents. Un govèrn provisòri republican prenguèt lo poder e proclamèt la restauracion de la Republica.
Pasmens, en despiech de l'adopcion de quauquei mesuras progressistas (demencion d'una ora de la durada de la jornada de trabalh, adopcion dau sufragi universau masculin...), lo govèrn novèu, devesit entre republicans moderats (Lamartine, Ledru-Rollin, Arago) e lei republicans socialistas (Louis Blanc) mau capitèt de reglar la situacion sociala e esperèt leis eleccions d'abriu per formar una assemblada cargada de redigir una constitucion e de s'ocupar deis afaires pus importants.
Aqueleis eleccions donèron una majoritat febla ai republicans amb aperaquí 500 deputats republicans e 300 monarquistas (environ 200 orleanistas e 100 legitimistas). La borgesiá e l'aristocracia obtenguèron la màger part dei pòstes car solament 15 obriers ò artesans foguèron elegits (e ges de païsan). Aquelei resultats entraïnèron d'afrontaments dins certanei vilas (Limòtges, Essaudun...) entre lei diferentei tendàncias republicanas. Lo 4 de mai, lei deputats elegiguèron una Comission Executiva de cinc deputats per eliminar la « menaça roja ». Formada de republicans moderats, aquela comission permetèt d'eliminar l'influéncia dei republicans radicaus au sen dau poder e refusèt la formacion d'un Ministèri dau Trabalh, revendicacion importanta dei radicaus. Puei, lo 4 de junh, leis eleccions complementàrias veguèron un renfòrçament dei partits conservators ambé l'eleccion de Louis-Napoléon Bonaparte, nebòt en exil de l'Emperaire, e d'Adòlf Tièrs.
Lo 21 de junh, lo poder conservador novèu demandèt la sarradura deis Obradors nacionaus qu'èran un simbòl de la Revolucion de Febrier e una fònt de trabalh importanta per leis obriers parisencs. Entre lo 22 e lo 26 de junh, leis obriers parisencs se revoutèron donc tornarmai mai lo movement foguèt durament reprimit per lei tropas dau generau Cavaignac. Entre 3 000 e 5 000 insurgents foguèron tuats dins lei combats, 1 500 fusilhats après sa rediccion, 25 000 capturats (11 000 foguèron condamnats). En recompensa, Cavaignac foguèt elegit cap dau poder executiu per lei dep 1000 utats lo 28 de junh. La sarradura oficiala deis Obradors nacionaus se debanèt lo 3 de julhet.
Aquelei combats entraïnèron una rompedura entre republicans moderats e radicaus e favorizèt l'emergéncia de Louis-Napoléon Bonaparte que ganhèt lo sostèn deis obriers, venguts fòrça ostils au govèrn, dei païsans, generalament inquiets après leis eveniments de junh, e dei conservadors. Lo 24 de setembre, rintrèt en França e se presentèt ais eleccions presidencialas dei 10 e 11 de decembre. Gràcias a aquela coalicion eteroclita, foguèt largament elegit ambé 74,2% dei vòtes. Cavaignac prenguèt la segonda plaça ambé 19,81% e Ledru-Rollin la tresena ambé 5,06%. Leis autrei candidats realizèron de resultats inferiors a 1%.
D'autra part, dins lo corrent de l'annada, signatura d'un decrèt d'abolicion de l'esclavatge (27 d'abriu).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Au nòrd-oèst d'Etiopia, revirada d'una ataca de Kassa Hailu que foguèt vencut per lei fòrças egipcianas ben equipadas e entraïnadas. Fòrça impressionat per lei soudats egipcians, Kassa Hailu decidèt d'adoptar lo modèl europèu per sei fòrças, çò que li donèt un avantatge decisiu dins lei luchas intèrnas dau país.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Après la conquista de Mexico, leis Estatsunidencs poguèron impausar de condicions duras ai Mexicans per reglar lo conflicte acomençat en 1846. D'efèct, Washington annexèt la mitat nòrd de son vesin (Tèxas, Califòrnia Auta, Nòu Mexic...) ambé lo tractat de Guadalupe Hidalgo lo 2 de febrier.
Mexic[modificar | modificar la font]
Après la capitulacion de Mexico e l'exili novèu de Santa Anna a la fin de l'annada precedenta, de negociacions se debanèron per reglar lo conflicte ambé leis Estats Units d'America. Durament desfach, Mexic deguèt cedir la mitat nòrd de son territòri (Tèxas, Califòrnia Auta, Nòu Mexic...) ambé la signatura dau tractat de Guadalupe Hidalgo lo 2 de febrier.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Formulacion dau principi zèro de la termodinamica per William Thomson (lord Kelvin) que permetèt de definir una temperatura termodinamica capabla de depintar lei fenomèns termodinamics estudiats per son autor.
Geografia[modificar | modificar la font]
Publicacion de la premiera carta dei corrents marins per l'Estatsunidenc Matthew Fontaine Maury (1807-1873).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 27 de genièr - Heihachiro Togo, amiral japonés (m. 1934)
- 3 de febrièr - Jørgen Løvland, primièr ministre de Norvègia (m. 1922)
- 15 de febrièr - Paul Groussac, critic literari e istorian argentin (m. 1929)
- 16 de febrièr - Octave Mirbeau, escrivan, romancier e dramaturg francés (m. 1917)
- 4 d'abril - August Forès, poèta occitan (m. 1891)
- 7 de junh - Paul Gauguin, pintre francés (m. 1903)
- 7 de julhet - Francisco de Paula Rodrigues Alves, president de Brasil (m. 1919)
- 25 de julhet - Arthur James Balfour, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1930)
- 19 d'agost - Gustave Caillebotte, pintre francés (m. 1894)
- 19 de setembre - Gunnar Knudsen, primièr ministre de Norvègia (m. 1928)
- 9 de novembre - August Veirièr, escrivan francés de lenga occitana (m. 1936)