text:
Edat Mejana
L'Edat Mejana es un periòde istoric que s'estend dau sègle V au sègle XV. Generalament definit dins lo cas d'Euròpa, sei limits pus frequents son la casuda de l'Empèri Roman d'Occident en 476 e la presa de Constantinòble per lei Turcs en 1453 o la descubèrta dau continent american per Cristòl Colomb en 1492. Per extension, aquela epòca se pòu tanben definir per leis autrei continents.
Somari
- 1 La fin deis empèris antics e lei grandeis invasions
- 2 L'edat feodau
- 3 La fin de l'Edat Mejana e l'emergéncia d'estats novèus
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Bibliografia
La fin deis empèris antics e lei grandeis invasions[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle V, leis empèris principaus deguèron faciar de crisis militaras grèvas ai frontieras. La mager part foguèt envaïda e unei dispareguèron rapidàment. Pasmens, lei mèstres novèus d'aquelei territòris utilizèron generalament leis institucions dei territòris conquists per assegurar lor poder. Ansin, leis envasidors, mens nombrós que lei populacions autoctònas, foguèron pauc a pauc assimiladas, mai o mens parcialament, per la cultura deis estats antics. Ansin, d'estats novèus apareguèron coma l'Empèri Carolingian en Euròpa Occidentala, lo Califat Omeia o l'Empèri chinés de la dinastia Tang que poguèron revendicar una partida de l'eiretatge de l'Antiquitat. De movements similars se debanèron tanben sus lo continent american per formar leis empèris dominants de la premiera partida de l'Edat Mejana.
La fin de l'Empèri Roman e l'aparicion de l'Occident crestian[modificar | modificar la font]
Dins l'Oèst d'Euròpa, lo sègle V foguèt caracterizat per leis invasions massivas de l'Empèri Roman d'Occident per de populacions germanicas e per lo desvolopament important dau crestianisme que va venir la religion dominanta. D'efèct, en 406, lei frontieras romanas foguèron rompudas e l'Empèri foguèt plus capable de replegar leis envasidors barbars que poguèron s'installar e crear de reiaumes novèus sus d'ancianei províncias romanas. Au contrari, lei Romans acceptèron aqueleis occupacions en cambi de l'ajuda dei pòbles ja intrats dins l'Empèri per defendre lo rèsta dau monde roman occidentau còntra d'invasions novèlas. Aqueu sistèma d'alianças foguèt relativament eficaç per luchar còntra leis atacas dei Huns d'Atila en 451-452 mai mostrèt l'afebliment prefond de l'Empèri. Ansin, l'assassinat d'Aetius, generau venceire d'Atila, marquèt lo començament d'un periòde d'anarquiá dins leis institucions romanas que va s'acabar en 476 per la disparicion finala de l'Empèri Roman d'Occident. Avans la fin dau sègle V, sei darriers vestigis foguèron conquistats per lei Germans que lei reiaumes principaus foguèron aquelei dei Visigòts (Septimània e Peninsula Iberica), dei Burgonds (Borgonha), dei Francs (nòrd de França) e dei Vandals (nòrd d'Africa).
En fàcia d'aquela crisi, lei populacions se repleguèron dins lei luòcs defenduts e protegits, magerament dins lo relarg dei sètis deis autoritats de la Glèisa. Ansin, l'influéncia d'un arquevesque èra sovent un element decisiu dins la fidelitat o non d'una vila e de sa region au cap dau reiaume. De mai, leis estructuras eclesiasticas èran la forma principala d'administracion qu'existiá encara après l'afondrament de l'Empèri Roman. Son sostèn èra donc capitau per legitimar lei rèis barbars novèus. Aquelei darriers adoptèron donc, o avián ja adoptat, lo crestianisme coma religion e encoratjèron son desvolopament. Per exemple, foguèt lo cas dau rèi franc Clovís que venguèt crestian vèrs 496. D'autra part, totjorn per assegurar lor poder, leis envasidors assaièron tanben de gardar leis institucions romanas encara existentas. Aquò entraïnèt donc una assimilacion relativament rapida dei pòbles germans per la cultura romana e permetèt au crestianisme de venir la religion principala d'Euròpa Occidentala.
La formacion de l'Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Mentre que l'Empèri Roman d'Occident s'afondrava en fàcia deis invasions barbaras, l'Empèri Roman d'Orient capitèt de resistir e de se transformar per formar un estat novèu que va venir la poissança mediterranèa principala fins au sègle X. Per aquò, l'Empèri d'Orient poguèt aprofichar sa posicion privilegiada (capitala ben defenduda, armada e demografia nombrosas, economia prospèra...) per desviar leis invasions vèrs l'Occident pus feble. Per exemple, de tributs foguèron pagats per obtenir lo retirament d'armadas barbaras intradas dins lei Balcans. Enfin, en fòra de la region de Constantinòple, lei províncias estrategicas de l'Empèri èran Egipte e Siria que foguèron gaire menaçats d'invasion durant aqueu periòde.
Aquò permetèt lo renfòrçament dau poder deis Emperaires d'Orient, inicialament fòrça afeblit per lei luchas intèrnas. De 491 a 518, Anastasi Ièr capitèt de redreiçar lo sistèma financier e l'Empèri s'adaptèt a sa region. Per exemple, lei soudats germanics de seis armadas foguèron remplaçats dins lo corrent dau sègle V per de combatents recrutats dins lei províncias orientalas. Leis annadas entre 518 a 610, especialament lo rèine de Justinian (527-565), marquèt l'apogèu d'aqueu periòde que veguèt la reconquista d'una partida de l'Empèri d'Occident (Itàlia, sud d'Espanha e nòrd d'Africa) e un esfòrç legislatiu important per restaurar lei lèis. Aqueleis annadas marcan donc tanben l'evolucion de l'Empèri d'Orient vèrs l'Empèri Bizantin.
La fin d'aqueu procediment se debanèt durant la premiera mitat dau sègle VII quand l'Empèri perdiguèt sei províncias africanas e deguèt se replegar en Anatòlia. D'efèct, après un conflicte acarnat còntra lei Sassanidas (602-628), lei Bizantins deguèron faciar leis Aràbis musulmans. Vencuts en 636 au fluvi Yarmok, lei Bizantins deguèron abandonar Siria e lo nòrd d'Africa mentre que Constantinòple foguèt menaçat per unei sètges. En 717, Leon III capitèt de tenir Anatòlia e decidiguèt de prendre de mesuras per restaurar la fe crestiana e l'autoritat imperiala per contuniar la lucha. Pasmens, aquò entraïnèt una crisi religiosa grèva (querèla de l'iconoclasme) fins au començament dau sègle IX. Permetèt finalament la restauracion dau poder imperiau mai afebliguèt lòngtemps l'Empèri. Ansin, lei Bizantins poguèron pas empachar la creacion d'un reiaume bulgar sus una partida dau nòrd de l'Empèri.
La restauracion bizantina aguèt luòc au sègle IX. Foguèt caracterizat per la renaissança de la cultura crestiana e la reunificacion de la Glèisa imperiala durant la Patriarcat de Fotios (858-867 puei 877-889). Ansin, leis armadas bizantinas capitèron de reconquistar Grècia, l'Èst d'Anatòlia e contunièron d'avançar en direccion de Siria. En Euròpa, de missionaris bizantins evangelizèron lei populacions eslavas de Crimèa, d'Ongria, de Polonha e de Dalmàcia. A la fin dau sègle X, l'Empèri èra donc tornarmai vengut una poissança importanta capabla de se batre victoriosament còntra leis estats eslaus (Bulgaria en 1018) o turcs fins ais annadas 1060.
L'Empèri Carolingian[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident, l'Occident crestian veguèt la formacion d'uneis estats barbars que luchèron entre elei. Lo venceire principau foguèt lo reiaume franc qu'aprofichèt la disparicion dau reiaume visigòt per venir la poissança majora d'Euròpa Occidentala. Aqueu movement foguèt sostengut per la Glèisa de Roma qu'i veguèt lo mejan per impausar sa version de la fe crestiana en Occident. L'Empèri Franc, dirigit per lei dinastias merovingiana puei carolingiana, foguèt donc considerat coma la restauracion de l'Empèri Roman occidentau. Pasmens, l'aumentacion de l'inseguritat sus lo continent entraïnèt un fraccionament de l'autoritat centrala au profiech de relacions pus pròchas e basada sus la proteccion dei personas. Aquò entraïnèt donc finalament la division deis estats francs e lo començament de la feodalitat.
Ansin, la conversion de Clovís au crestianisme vèrs la fin dau sègle V li donèt lo sostèn de la Glèisa. D'efèct, meme se lo crestianisme èra ja fòrça escampat, la màger part dei reiaumes barbars èran convertits a l'arianisme considerat coma una eresia. Clovis ganhèt donc lo sostèn dau clergat europèu dins sei conflictes ambé sei vesins. Aquò li permetèt donc d'unificar rapidàment Gàllia fins a sa mòrt en 511 fondant l'Empèri Merovingian. A la mòrt de son fondator, aquel empèri foguèt devesit entre seis eiretiers segon lei costumas germanicas. Pasmens, leis estats francs demorèron pròches ai nivèus culturaus e politics. En revènge, après lo rèine de Dagobert Ièr (629-639), lo poder dei rèis merovingians demeniguèt au profiech de l'aristocràcia auta. En particular, a partir dau sègle VIII, la familha dei Carolingians prenguèt una posicion dominanta e poguèt rebutar la dinastia merovingiana en 751.
Renforcèron l'òbra merovingiana e, en 800, Carlesmanhe foguèt sacrat emperaire per lo papa. Estendut sus França, Alemanha e lo nòrd d'Itàlia, l'Empèri Carolingian foguèt considerat coma lo successor de l'Empèri Roman d'Occident e lo protector de la Glèisa. Maugrat sa division en 843 entre leis eiretiers de la dinastia, contunièt de tenir aqueu ròtle e sa partida orientala foguèt a l'origina de la fondacion dau Sant Empèri Roman Germanic au començament dau sègle X.
L'expansion e la division de l'Islam[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle VII, apareguèt una religion novèla, l'Islam, dins la Peninsula Aràbia basada sus lei revelacions divinas recepudas per lo profèta Maomet a partir de 611. Après una guèrra civila (622-630) còntra lo govèrn de La Mèca, sèti de la religion poleteïsta aràbia, capitèt d'i prendre lo poder e acomencèt la difusion de l'Islam en fòra d'Aràbia. Fins a la mitat dau sègle VIII, leis armadas musulmanas conquistèron un empèri important dich Califat. Pasmens, aquel estat se devesiguèt rapidàment entre leis eiretiers de la dinastia fondada per Maomet. Ansin, tre lo sègle VIII, de versions novèlas de l'Islam apareguèron e de sobeirans locaus fondèron d'estats rivaus d'un Califat que veguèt sei territòris frontaliers prendre mai e mai d'independéncia a respèct dau govèrn centrau entraïnant la division dau monde islamic entre senhors rivaus.
D'efèct, tre la mòrt de Maomet e de son successor Abu Bakr, lei califas musulmans acomencèron de conquistar lei regions vesinas fòrça afeblida per de conflictes recurents. Tre 636, l'armada bizantina foguèt esquichada a Yarmok e lei musulmans poguèron envaïr l'Orient-Pròche, lo nòrd d'Africa puei lo sud d'Espanha e menaçar Constantinòple. La situacion foguèt similara sus lo frònt pèrsa après la batalha de Qadissiya. Aqueu succès permetèt ai musulmans de covertir de populacions novèlas (Turcs, Pèrs...), d'ocupar Pèrsia e d'avançar en direccion d'Índia e vèrs lo centre d'Asia. Pasmens, aquela progression va s'acabar durant la premiera mitat dau sègle VIII en causa de l'alunchament entre leis armadas musulmanas e sei basas e d'una tièra de reviradas.
Una autra causa de l'aplant de l'expansion musulmuna foguèt la division de son empèri entre estats rivaus e de sa religion entre divèrsei brancas. A partir de la fin deis annadas 650, de problemas de succession a la tèsta dau Califat entraïnèron l'aparicion de doas divisions que foguèron lo kharigisme e lo chiisme. De combats se debanèron entre aquelei grops, especialament en causa dau refús d'acceptar l'autoritat de l'aristocràcia sunita per lei chiistas e lei kharigistas. Lo Califat capitèt de faciar aqueleis oposicions durant lei premierei decennis per formar un estat poderós amb una cultura e una economia florissentas. Dins aquò, la dinastia deis Omeiadas deguèt faciar de revòutas dins lei províncias de l'Empèri. En 750, l'insureccion deis Abassidas entraïnèt una guèrra civila acarnada dins lo centre dau Califat e lo rebutament deis Omeiadas. Leis Abassidas formèron un califat novèu que conoguèt son apogèu au començament dau sègle IX.
Dins aquò, lo Califat abbassida poguèt pas gardar lo contraròtle de tot l'Empèri e lo poder de l'autoritat centrala demeniguèt pauc a pauc. A partir de 820, la màger part de Pèrsia venguèt autonòma e Egipte foguèt conquista per lei Fatimidas. Au sègle X seguent, la dinastia foguèt atacada per sei vassaus ancians e gardèt solament un poder simbolic d'un monde musulman devesit entre un desenau d'estats majors e unei principats mai o mens indepedantas.
La formacion e la fin de l'Empèri Tang[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle III, la dinastia Han e son empèri s'afondrèron e lo país conoguèt una succession de periòdes de division o d'unitat. Doas evolucions aguèron durant aquelei procediments. Lo premier foguèt lo desvolopament de la religion bodista que prenguèt una plaça majora en China. Lo segond foguèt l'emergéncia d'una produccion culturala fòrça importanta, especialament dins lo domeni de la literatura.
L'afondrament definitiu dei Han, ja ben començament en 200, se debanèt en 220 marcant lo començament dau periòde dich dei « Tres Reiaumes ». Una unificacion brèva aguèt luòc entre 280 e 316 sota lo poder de la dinastia dei Jins Occidentaus puei lo país foguèt partejat entre dos reiaumes situats au nòrd e au sud fins a 580. Aquela epòca foguèt tanben caracterizada per d'invasions de populacions vengudas dau nòrd de China. La reünificacion foguèt realizada per lei Sui en 580 que foguèron rebutats per lei Tang en 618. Aquelei darriers tenguèron lo poder fins a 907 quand la dinastia, afeblida dempuei lo sègle VIII, foguèt rebutada. I succediguèt cinc decennis de division fins a 960 quand la dinastia dei Song capitèt d'unir tornarmai la màger part de China sota sa direccion.
Aqueu periòde foguèt tanben aquela de l'aparicion e de l'extension dau Bodisme en China. Sa preséncia venguèt pron importanta pendent lei darriereis annadas dei Han e, vèrs 450, la dinastia dei Wei dau Nòrd adoptèt la religion novèla. Rapidàment rebutada per lei Jins, seis institucions marquèron lo país e lo bodisme contunièt son expansion. Un nombre important de sanctuaris foguèt donc construchs coma aquelei de Yungang o de Luoyang durant tot lo periòde e lo bodisme venguèt un aspèct major de la religion chinesa.
En fòra dau domeni religiós, lo periòde veguèt un desvolopament culturau e scientific, magerament pendent lei sègles d'estabilitat de la dinastia Tang. De trabalhs majors foguèron realizats coma lo cavament dau Grand Canau e lo renfòrçament de la Muralha Granda. Dins lo domeni artistic, la literatura e la pintura poguèron aprofichar leis invencions de l'epòca (estampariá...). Per exemple, la poesia prenguèt una importància novèla sota lei Tang e lei rèis e emperaires protegiguèron un nombre grand d'artistas.
La formacion d'estats dins lo sud e l'èst asiatic[modificar | modificar la font]
Lo sud e l'èst asiatic veguèron la formacion d'uneis estats. Dins lo premier cas, foguèt la consequéncia de la destruccion de l'Empèri Gupta en causa deis invasions dei Huns Blancs. D'estats novèus apareguèron coma aqueu de la dinastia Pallava que sa capitala èra Kanchipuram. Contunièt de s'estendre fins a la fin dau sègle IX mai foguèt vencuda per lei Colas. Aqueu periòde veguèt d'evolucions au nivèu religiós ambé la pèrda d'influéncia dau bodisme au profiech de l'Indoïsme.
Dins lo sud-èst dau continent, la poissança principala foguèt Vietnam. Largament influenciat per lei Chinés, prenguèt la forma d'una monarquiá amb un ret d'institucions governamentalas capablas de modernizar lo país. Puei, en 939, l'aristocràcia aprofichèt l'afebliment chinés causat per la casuda dei Tang per prendre son independéncia e formar un estat novèu au sud de China. Mai au sud, entre lo sègle VI e IX, se desvolopèt au centre e au nòrd-èst de Tailàndia la civilizacion de Dvaravati qu'aprofichèt sa posicion sus lei rotas comercialas de la region.
Enfin, au Japon, apareguèt au sègle VI una unitat relativa dau país que va permetre l'emergéncia dau periòde de Nara (710-794). Lo poder se centralizèt pauc a pauc gràcias a l'aparicion d'una religion fòrta e d'una administracion organizada segon de modèls principalament importats de China. A partir de 700, lei relacions socialas foguèron dirigidas per un còde de tipe feodau a l'origina d'una ierarquiá estricta que lei principaus fondamentaus van demorar fins a la Restauracion Meiji. Lei relacions ambé China èran importantas maugrat lei dificultats dau viatje entre lei dos país e d'ambassadas regularas i foguèron mandadas. Enterin, lei Japonés luchèron còntra leis Aïnos que deguèron pauc a pauc se replegar vèrs lo nòrd de l'illa. Aqueu periòde s'acabèt vèrs la fin dau sègle VIII quand l'aristocràcia venguèt pron poderosa per gardar sei fèus entraïnant la casuda dau govèrn centrau. Japon se devesiguèt adonc entre clans diferents e rivaus.
Leis estats toltècs e maias[modificar | modificar la font]
Lei premiers sègles de l'Edat Mejana veguèron l'aparicion de civilizacions desvolopadas en America, magerament dins la region dau sud de Mexic. Lei doas principalas foguèron aquelei dei pòbles maia e toltèc. La premiera se formèt a partir dau sègle III dins lo sud de Yucatan e de Honduras. Èra formada per un ensems de ciutats-estats situadas au còrs d'un ret comerciau fòrça important. Mestrejavan particularament l'arquitectura massiva (temples, piramidas...) e lo trabalh de la pèira (escultura) o dei metaus (joièus) coma lo mostran lei vestigis coneguts a l'ora d'ara. Pasmens, lei Maias èran tanben relativament avançats dins certanei domenis scientifics coma lei matematicas (realizacion de calendièrs). Au sègle X, la civilizacion maia conoguèt una crisi grèva que sei causas son totjorn mau conengudas. Dins aquò, quina que sigue la rason, un nombre important de ciutats foguèron abandonadas per seis abitants e la superficia ocupada per la civilizacion maia demeniguèt fòrtament.
La segonda civilizacion majora de la region foguèt formada a partir dau sègle VII dins lo centre de Mexic per lo pòble dei Toltècs. A l'origina, èran d'envasidors qu'aprofichèron una crisi militara importanta dins la region per s'i installar. Fondèron la vila de Tula que venguèt lor capitala. Coma lei Maias, desvolopèron una arquitectura massiva basada sus lo trabalh de la pèira e mestrejavan tanben l'escultura e lo trabalh de certanei metaus. Au nivèu culturau e religiós, influencièron fòrtament la region ambé la difusion de dieus coma Quetzalcoatl. L'apogèu dei Toltècs aguèt luòc ai sègles IX e X. Declinèron a partir dau sègle XII e Tula foguèt pilhada per d'envasidors dau nòrd en 1156 o 1168.
Dins lo rèsta dau continent american, d'autrei culturas mens conegudas existiguèron tanben, especialament sus lo territòri estatsunidenc, lo nòrd de Mexic o la Cordilhèira daus Andes. Ansin, vèrs lo sègle VIII, apareguèron un ensems de ciutats a l'entorn de Mississipi.
L'edat feodau[modificar | modificar la font]
Lo periòde entre lei sègles XI e XIII veguèt de transformacions importantas sus lei continents europèu e asiatic. Sus lo premier, es lo periòde dei Crosadas. Certaneis estats acomencèron de s'afirmar coma de poissanças importantas en Euròpa Occidentala e Orientala. Sus lo segond, lei transformacions foguèron encara mai importantas ambé l'expansion militara mongòla que va entraïnar la formacion de l'Empèri Mongòl au sègle XIII.
L'afirmacion de la papautat e lo periòde dei Crosadas[modificar | modificar la font]
Dependenta dei senhors francs per assegurar sa proteccion, especialament lo cap dau Sant Empèri que capitèt unei còps de nomar o de revocar un papa segon sei besonhs politics, la Glèisa de Roma obtenguèt son independéncia au sègle XI. Puei, lo papa Gregòri VII acomencèt de reformar la fe crestiana e de s'afirmar coma lo cap suprèm dau Crestianisme. Aqueu procediment foguèt sostengut per un sentiment religiós fòrça important dins la societat. Ansin, vèrs la fin dau sègle XI, l'idèa d'una expedicion armada en direccion dei Luòcs Sants, tenguts per lei musulmans dempuei lo sègle VII, venguèt rapidàment fòrça populara e la premiera expedicion partiguèt en 1096 mobilizant de senhors poderós. Aqueleis expedicions venguèron un biais per la papautat o lei senhors europèus d'afirmar, de mostrar lor poder o pus simplament de legitimar una conquista. Van donc prefondament marcar l'evolucion d'Euròpa fins au sègle XIV, magerament au nivèu dei relacions entre estats occidentaus, orientaus e musulmans.
Lei Crosadas principalas foguèron dirigidas còntra lei Luòcs Sants e lei possessions musulmanas situadas dins lo Pròche-Orient. Aprofichant la division entre principats musulmans eissits de l'afebliment dau Califat abbassida, lei Crestians prenguèron lo contraròtle de Jerusalèm en 1099 e fondèron un ensems de marchas militaras dichas « Estats latins ». Mens poblats que lei regions vesinas, aqueleis estats se protegiguèron gràcias a un ret de fortificacions mai deguèron pauc a pauc replegar en fàcia deis armadas musulmanas unidas a partir deis annadas 1160-1170 per Saladin. Jerusalèm foguèt conquista en 1187 e lei Crestians gardèron solament un ensems de pòrts sus la còsta. Maugrat l'arribada d'autrei Crosadas, foguèron pauc a pauc perduts e Sant Joan d'Acre, la darriera vila tenguda per lei Francs, foguèt finalament abandonada en 1291.
Dins lo rèsta d'Euròpa, leis expedicions principalas se debanèron en Espanha per luchar còntra lei musulmans installats dins lo sud de la peninsula, en Occitània còntra "l'eresia catara" e dins l'Èst d'Euròpa còntra lei populacions eslavas. Principalament destinadas a la conquista de territòris novèus, aquelei Crosadas entraïnèron una pèrda d'interés per aqueu genre d'expedicions que dispareguèt pauc a pauc. Lei darrierei Crosadas foguèron dirigidas au sègle XIV còntra leis Otomans e s'acabèron per de reviradas resclantissantas dei Crosats.
L'Euròpa Occidentala[modificar | modificar la font]
Entre lei sègles X e XII, se desvolopèt en Euròpa Occidentala una societat de tipe feodau caracterizada per l'emergéncia progressiva dau poder reiau e per una expansion militara au profiech dei regions vesinas, principalament lo sud d'Espanha, leis illas britanicas e certanei regions abitadas per d'Eslaus.
D'efèct, per permetre la defensa dau territòri còntra leis invasions (Viking, Aràbis, senhors vesins...), se desvolopèt de rets de proteccion assegurats per de ligams personaus. Aquò va desbocar sus una societat feodala onte lei personas pus feblas devián se plaçar sota la proteccion de senhors pus poderós en cambi de lor fidelitat. Au començament, lo poder dei rèis foguèt donc fòrça limitat per l'influéncia d'aquela aristocràcia. Pasmens, pauc a pauc, capitèron d'utilizar lei rivalitats entre lei familhas grandas per prendre l'avantatge e aumentar lor poder. Lo pus poderós d'aquelei senhors èra lo rèi d'Anglatèrra que teniá tanben un nombre fòrça important de fèus dins lo reiaume francés. De procediments similars aguèron luòc en França.
D'autra part, aprofichant lo periòde dei Crosadas, lei reiaumes crestians espanhòus, ajudats per de combatents venguts dau rèsta dei reiaumes francs, capitèt de replegar lei musulmans vèrs lo sud dau país. La batalha decisiva aguèt luòc en 1212 a Las Navas de Tolosa qu'entraïnèt la casuda deis estats musulmans, levat dau reiaume de Granada au sud de la peninsula. Dins leis illas britanicas, lei senhors francs de Normandia aprofichèron una crisi de succession per conquistar lo reiaume d'Anglatèrra (1066). Aquò foguèt l'origina de la monarquiá poderosa anglesa que lo rèi èra tanben un senhor important dins lo reiaume de França. Enfin, dins l'èst d'Euròpa, Suècia mandèt unei Crosadas que foguèron de campanhas de conquista còntra lei populacions eslavas de la region, magerament dins lei regions baltas. Permetèron l'emergéncia dau reiaume de Suècia e la formacion d'estats dirigits per d'òrdres religiós militars coma lei Chivaliers Teutonics.
L'Euròpa Orientala[modificar | modificar la font]
Coma sei regions occidentalas, la partida orientala dau continent europèu veguèt l'aparicion d'estats novèus mentre que lo declin de l'Empèri Bizantin contunièt, subretot après sa desfacha còntra lei tropas de la Quatrena Crosada (1204) qu'entraïnèt la disparicion provisòria de l'Empèri fins a 1261. Aprofichant lei crisis dau monde musulman au sègle XIII, l'Empèri conoguèt alora una renaissança brèva.
La premiera caracteristica dau periòde per la region foguèt l'expansion dau crestianisme entre lei populacions d'Euròpa Orientala, principalament a l'iniciativa dei Bizantins. Lei succès principaus aguèron luòc en Bulgaria e en Russia onte de reiaumes poderós se formèron. Pasmens, apareguèron tanben d'autreis estats coma Ongria a la fin dau sègle X, Polonha ai sègles X e XI e Boèmia a la fin dau sègle XII.
De son caire, l'Empèri Bizantin, vengut tornarmai una poissança importanta dins lo corrent dau sègle X, deguèt faciar l'arribada dei Turcs Seldjokids sus sa frontiera orientala. Enterin, la Glèisa de Constantinòple e aquela de Roma conoguèron una crisi grèva s'acabant per la division dau Crestianisme entre Ortodòxs e Catolics en 1054. Aquelei dos problemas van causar lo declin important de l'Empèri a partir de la fin dau sègle XI. D'en premier, en 1076, l'armada bizantina foguèt esquichada per lei Turcs a Manzikert causant una crisi de succession grèva a Constantinòple e la pèrda d'Anatòlia. Aquelei menaças sus l'Empèri Bizantin participèron a l'entraïnament dei Crosadas dempuei leis estats crestians occidentaus. Pasmens, apareguèt rapidàment de diferéncias, puei un sentiment d'ostilitat, entre Crestians occidentaus e orientaus.
Ansin, l'Empèri Bizantin aprofichèt pauc lei Crosadas per reconquistar lei territòris pres per lei Turcs. Lei Francs preferiguèron crear una tièra d'estats latins independents per defendre lei Luòcs Sants e lo centre d'Anatòlia demorèt sota lo contraròtle dei Seldjokides. Au contrari, lei relacions ambé lei Crosats venguèron mai e mai marridas. En 1204, la Quatrena Crosada foguèt desviada de son camin per lei Venecians. Lei Crosats prenguèron Constantinòple e pilhèron la vila que venguèt la capitala d'un estat latin. Lo rèsta de l'Empèri foguèt partejat entre lei Crestians o entre de princes bizantins. Lei Turcs, atacats per lei Mongòls, poguèron pas s'opausar a aqueu partiment. A partir de 1241, lo prince de Nicèa capitèt pauc a pauc de reconquistar l'Empèri Bizantin e conquistèt sa capitala en 1261 permetent sa restauracion. Pasmens, l'Empèri restaurat èra d'ara endavant una poissança segondària.
L'Edat classica asiatica[modificar | modificar la font]
Lei sègles XI e XII veguèron lo desvolopament d'unei civilizacions importantas sus lo continent asiatic a partir deis estats presents dins la region durant lei sègles precedentas dins lo Sud-Èst asiatic, en China e dins l'archipèu de Japon.
Dins lo Sud-Èst asiatic, tres reiaumes principaus se partejèron la region. Lo premier foguèt Birmania que se formèt a partir de la reünion d'unei vilatges en una confederacin unica vèrs la mitat dau sègle IX. Au sègle XI, aquel estat prenguèt una importància novèla après sa conquista dei reiaumes vesins. De trabalhs importants foguèron realizats per sostenir l'agricultura e assegurar lo contraròtle militar dau reiaume. Pasmens, Birmania foguèt pas capable de resistir ais invasions mongòlas e lo país foguèt devesit entre un desenau d'estats rivaus fins a la fin dau sègle XIII. Lo segond estat major dau sud-est foguèt l'Empèri Khmer fondat a partir de 900 per lo rèi Yasovarnam. Fòrça religiós, aquel estat deguèt faciar l'ostilitat dau Reiaume de Champa fins a la fin dau sègle XII. Enfin, lo darrier reiaume major de la region foguèt lo Vietaam de la dinastia Ly. Aquela darriera unifiquèt lo país entre 1010 e 1225 e luchèt victoriosament còntra l'influéncia chinesa e còntra lei populacions situadas mai au sud d'Indochina. Au sègle XIII, la dinastia Ly foguèt rebutada e una familha novèla prenguèt lo poder. S'ocupèt de modernizar lo reiaume, especialament au nivèu administratiu, e de resistir ais atacas mongòlas.
De son caire, China foguèt dominada per l'Empèri Song fins au sègle XII e l'aparicion de l'Empèri Mongòl. Lei Song reformèron l'administracion e la justiciá e capitèron de restaurar l'economia chinesa gràcias ai progrès scientifics e tecnologics realizats per lei sabents dau país e la creacion d'un ret de transpòrts fòrça eficaç. L'epòca foguèt tanben marcada per la proteccion deis artistas e un nivèu culturau aut. Dins aquò, la dinastia deguèt faciar de dificultats militaras importantas, magerament dins lei regions nòrd. En 1126, la capitala de l'Empèri foguèt conquista per d'envasidors venguts de Manchoria e l'Emperaire deguèt se replegar mai au sud. Puei, a partir dau sègle XIII, foguèt lo torn dei Mongòls d'atacar lei territòris Song que foguèron totalament ocupats en 1279.
Enfin, dins lei regions japonesas, la feodalitat eissida dei reformas dau sègle VIII contunièt. Pasmens, se basèt mai e mai sus de ligams personaus. Tre lo sègle IX, la familha dei Fujiwara obtenguèt la màger part dau poder. Conoguèron lor apogèu au sègle X mai abandonèron pauc a pauc l'exercici dau poder per leis afaires religiosas. Permetèron l'aparicion d'una societat au nivèu culturau important, especialament dins lei domenis de la literatura e de l'arquitectura, e l'expansion dau bodisme. Aque periòde s'acabèt a la fin dau sègle XII quand lei clans Taira e Minamoto acomencèron una guèrra per lo contraròtle dau país. Finalament venceires en 1185, lei Minamoto prenguèron lo poder e creèron lo bakufu dirigit per un shogun. Pasmens, la linha dei Minamoto perdiguèt lo poder tre 1199 au profiech de la familha Hojo que dirigiguèt lo shogunat fins a 1333 mentre que lei Fujiwara èran definitivament eliminats dau poder centrau. Maugrat lei menaças d'invasions mongòlas e lei divisions intèrnas causadas per lei clans o lei partisans d'un poder dirigit per l'Emperaire, lo periòde Hojo donèt una estabilitat novèla au Japon.
L'Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
La formacion fòrça rapida de l'Empèri Mongòl foguèt lo fenomèn pus important dau sègle XIII. D'efèct, eissit d'un ensems de tribús situats unificadas per Genghis Khan entre 1189 e 1206, va s'estendre en quauqueis annadas sus una superficia egala a 33 000 000 km². Lei conquistas principalas foguèron realizadas en Asia Centrala, en China, en Pèrsia e dins lei regions occidentalas d'Asia. D'expedicions foguèron egalament mandadas ambé succès còntra leis estats dau Sud-Èst asiatic e còntra aquelei d'Euròpa Orientala.
D'efèct, vèrs la fin dau sègle XII, lo pòble mongòl èra devesit entre cinc ensems principaus de tribús e enviroutant d'estats relativament poderós coma aqueu de la dinastia Jin. Son unificacion foguèt un procediment lòng, acomençat en 1189 quand Genghis Khan unifiquèt tornarmai la confederacion Khamag, que s'acabèt après una guèrra acarnada entre 1203 e 1206. Après aqueu succès, Genghis Khan reinèt fins a sa mòrt en 1227. Reorganizant la lèi de son estat e sei fòrças armadas, mandèt una tièra de campanhas militaras victoriosas per conquistar lei regions vesinas. En fòra de son organizacion militaras, sa politica basada sus la libertat religiosa, la non-discriminacion entre Mongòls e non-Mongòls e lo desvolopament dei cambis comerciaus e culturaus, li permetèt de tenir pus aisament sei conquistas. A sa mòrt, lo centre d'Asia e lo nòrd de China èra sota son contraròtle.
Son successor Ogedei (1227-1241) contunièt aquela òbra en reforçant leis institucions de l'Empèri creant, per exemple, una capitala novèla a Karakorum. Au nivèu militar, se perseguèt la politica de conquistas ambé d'atacas còntra l'èst d'Euròpa, lo rèsta de China e lo nòrd d'India. Pasmens, la mòrt d'Ogedei arrestèt aquelei progrès e l'Empèri conguèt una crisi de succession entre 1241 e 1251. Fin finala, Mongke venguèt khan en 1251. Assaièt de restaurar la poissança de l'Empèri mai deguèt egalament lo partejar ambé seis aliats durant la crisi de succession marcant lo començament de la division dau territòri mongòl après sa mòrt en 1259. En revènge, lei guèrras de conquista poguèron tornarmai acomençar : lo Califat Abbassida foguèt destruch en 1258 e Tibet reconoguèt la senhoriá mongòla. En revènge, la dinastia chinesa Song capitèt de resistir dins lo sud de China fins a 1279.
La formacion de França[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XIII, l'Euròpa Occidentala foguèt marcada per la formacion e l'emergéncia d'un reiaume poderós sota la direccion dei rèis de França. De Loís VIII a Felipe IV, una tièra de rèis capitèron de prendre l'avantatge sus lei senhors feodaus dau reiaume, d'establir la superiotat de lor poder e de centralizar l'administracion de l'estat per aumentar son eficacitat.
Lo premier ponch d'aquela politica foguèt l'eliminacion, o la limitacion, dau poder de l'aristocràcia feodala, especialament aquelei dau rèi anglés que tenián un nombre fòrça important de fèus en França e dei senhors occitans dau sud conquistat o somes pendent la Crosada dels Albigeses. Aquò permetèt au rèi de França d'integrar dins son domeni pròpri una partida importanta dau sud e de l'oèst dau país (Tolosa, Normàndia...). Après aquelei succès, lei rèis francés deguèron principalament faciar de revòutas de senhors locaus que foguèron pas capables de menaçar seriosament lo govèrn centrau.
En fòra deis afaires militars, la monarquia francesa s'ocupèt tanben d'enfòrçar son poder dins lei domenis economics, administratius e intellectuaus. D'efèct, la region de Flandra venguèt una crosiera comerciala majora en Euròpa e lei sobeirans francés capitèron de crear una tièra de fieras dins lo nòrd dau país. Permetèron de cambis fòrça importants entre lei marchands dau nòrd e dau sud d'Euròpa. Au nivèu administratiu, de reformas importantas de l'administracion foguèron realizadas a partir dau rèine de Loís IX per la modernizar e aumentar son eficacitat. Leis oficiers reiaus foguèron tanben regularament susvelhats. La justícia foguèt prefondament transformada ambé lo desvolopament dei parlaments, sota l'autoritat dau rèi, que permetèron pauc a pauc de limitar l'influéncia de la justícia dei senhors feodaus sus leis afaires pus importants. Enfin, aquelei transformacions foguèron ajudadas per un melhorament dei mejans de formacion gràcias au desvolopament progressiu d'institucions mai o mens religiosas (Universitats, monastèris...) onte la reflexion prenguèt una plaça importanta.
A partir de la fin dau sègle XIII, Felipe IV de França èra donc pron poderós per intervenir dins leis afaires europèus e afirmar son independéncia coma en 1302 còntra la papautat. En 1307, serà tanben capable d'eliminar l'Òrdre religiós dau Temple vengut dempuei lei Crosadas una dei poissanças financieras pus importantas dau continent. Aqueu rèine marquèt la fin de la feodalitat en França e lo passatge vèrs lo Regim Ancian.
La fin de l'Edat Mejana e l'emergéncia d'estats novèus[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XIV, un ensems de transformacions importantas entrraïnèt de cambiaments prefonds dins l'equilibri politic entre estats. Lei pus importants foguèron la disparicion de l'Empèri Mongòl devesits entre leis eiretiers e lei vassaus dau darrier Grand Khan, l'epidemia de pèsta deis annadas 1340 que va decimar lei populacions europèas e asiaticas puei causar una mutacion importanta de la societat europèa e l'expansion novèla deis estats musulmans sota la direccion dei Turcs Otomans.
Lei mutacions europèas dei sègles XIV e XV[modificar | modificar la font]
Entre lei sègles XIV e XV, lo continent europèu deguèt faciar de dificultats fòrça importanta que lei principalas foguèron leis epidemias de pèsta de la fin deis annadas 1340 e la persisténcia de conflictes entre estats (Guèrra de Cent Ans, revòutas de païsans...). Lei consequéncias foguèron l'entraïnament d'una crisi dei vilas que deguèron luchar còntra l'autoritat dei senhors assaiant de limitar lor autonòmia e faciar lo desvolopament de l'artesanat dins lei zonas ruralas. La Glèisa de Roma foguèt tanben tocada per una crisi grèva en causa de pèrdas umanas ligadas ais epidemias. En 1377, la mòrt dau papa Grègori X foguèt la fònt d'un conflicte politic e religiós entre lo reiaume de França e lei ciutats italianas per assostar lo sèti oficiau de la papautat. Cada camp elegiguèt son candidat e la Crestianitat Occidentala foguèt devesit entre dos camps fins a 1417. Enterin, lo contraròtle de la Glèisa sus sei fidèus demeniguèt e d'eresias novèlas apareguèron a partir de la mitat dau sègle XV.
Aquelei dificultats aguèron de consequéncias importantas sus la societat medievala ambé l'emergéncia de sentiments novèus. Leis elèits militaras, magerament l'aristocràcia, se donèt d'ideaus novèus dins lei domenis religiós, politics e moraus marcats per la creacion d'òrdres de prestigi coma l'Aus d'Aur de Borgonha. De son caire, leis espròvas faciadas per la borgesiá permetèron l'aparicion d'una identitat comuna e un començament de sentiment de classa. Enfin, la pèrda d'influéncia de la ierarquia catolica entraïnèt l'individualizacion de la practica religiosa e de la reflexion intellectuala.
D'autra part, aqueu periòde foguèt tanben caracterizat per lo progrès tecnic e scientific dau continent que lei sabents realizèron unei descubèrtas importantas (estampariá, arma de fuòc...). Aquò permetèt lo desvolopament dei premiereis industrias dins lei domenis de la metallurgia o de l'agricultura e l'expansion d'idèas novèlas. Enfin, de sobeirans, coma lo rèi de Portugal, encoratgèron lei viatges d'exploracion per descubrir de territòris e de fònts de cambis comerciaus novèus.
La Guèrra de Cent Ans[modificar | modificar la font]
La Guèrra de Cent Ans se debanèt de 1337 a 1453 entre França e Anglatèrra. Entraïnada per una tièra d'incidents regardant lei fèus dau rèi anglés dins lo reiaume de França, foguèt en realitat la contuniacion d'un ensems pus important de conflictes entre lei dos reiaumes. Son començament foguèt a l'avantatge deis Anglés que capitèron d'ocupar la partida oèst de França après la desfacha francesa de Peitieus en 1356 e la captura dau rèi francés Joan II. Puei, maugrat lo redreiçament francés durant lo rèine de Carles V, la màger part de França foguèt ocupada. En 1420, lo tractat de Troyes consacrèt l'adopcion dau rèi anglés Enric V coma eiretier dau rèi francés Carles VI, vengut fòl quauqueis annadas après lo començament de son rèine.
Pasmens, leis annadas 1420 veguèron tanben l'emergéncia d'un sentiment nacionau dins lei dos reiaumes, especialament en França, e una partida de la noblesa e de la populacion refusèt l'arribada d'un rèi estrangier a la tèsta dau país. Lo redreiçament definitiu dei fòrças francesas se debanèt en 1429 quand Joana d'Arc capitèt d'empachar la presa d'Orleans per leis Anglés e d'assegurar la legitimitat de Carles VII sacrat rèi a Rems. De mai, leis Anglés perdiguèron l'aliança ambé Borgonha e deguèron d'ara endavant faciar solets una armada francesa modernizada e reorganizada. Entre 1450 e 1453, foguèron totalament desfachs e perdèron tot lor territòri continentau levat de la vila de Calais. Aqueu conflicte, fòrça lòng, entraïnèt l'emergéncia dei nacions francesa e anglesa car permetèt de renfòrçar l'administracion centrala dei reiaumes e de melhorar fòrtament leis armadas reialas en fàcia dei tropas dei noblesas localas.
L'emergéncia dei nacions europèas[modificar | modificar la font]
En fòra dau conflicte entre França e Anglatèrra, lei sègles XIV e XV venguèron l'emergéncia d'uneis estats novèus en Euròpa. Dins lei regions de l'oèst, la peninsula iberica veguèt la formacion de Portugal durant la Reconquista, e dei reiaumes de Castilha e d'Aragon. Pauc a pauc, Castelha estendigut sa dominacion sus la region. En Itàlia, la peninsula se devesiguèt entre ciutat-estats rivaus (Milan, Venècia, Florença, Estats de la papautat...) e lo Ducat de Savoià que deguèt rapidàment faciar la pression francesa sus sei frontieras occidentalas.
Pasmens, lei nacions novèlas aparegudas ai sègles XIV e XV foguèron principalament situadas dins lei regions centralas e orientalas dau continent :
- Polonha-Lituània se desvolopèt sota l'influéncia d'una dinastia catolica, lei Jagellons, e s'estendiguèt pauc a pauc a l'entorn de Cracòvia. En 1410, la batalha de Grunwald marquèt l'afondrament de l'Òrdre dei Chivaliers Teutonics, que vendriá finalament vassau dau rèi polonés en 1466, e lo començament de l'expansion polonesa. A la fin dau sègle XV, lo reiaume èra vengut la poissança principala de l'Euròpa de l'Èst.
- Danemarc capitèt per una politica mesclant guèrras de conquista e alianças matrimonialas d'unificar lei país d'Escandinàvia en 1397.
- Moscovia que venguèt lo centre de l'unificacion d'unei principats vassalas dei Mongòls. En 1380, la batalha de Kolikovo marquèt l'afondrament de la poissança mongòla dins la region e Moscòu venguèt independanta vèrs la fin dau sègle XV.
- lo Sant Empèri Roman Germanic que seis institucions foguèron definidas en 1356. Aparegut vèrs lo sègle XI, aquel estat foguèt la poissança dominanta d'Euròpa Centrala. Pasmens, l'autonòmia totjorn creissenta de sei membres va pauc a pauc entraïnar son afebliment.
L'expansion novèla de l'Islam e la fin de l'Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
La fin de l'Edat Mejana veguèt lo començament d'un periòde d'expansion novèu per l'Islam e leis estats musulmans. Dos estats ne'n foguèron la basa. Lo premier foguèt Mali que conoguèt son apogèu durant lo rèine de Kankan Mossa pendent la premiera mitat dau sègle XIV. Dirigit per un sistèma ierarquizat organizat e poderós, sa societat foguèt caracterizat per una tolerància religiosa granda entre musulmans e animistas. Lo prestigi obtengut per Kankan Mossa pendent son romavatge a La Mèca li permetèt d'estendre son territòri sus leis estats modèrnes de Senegal, de Mali, de Gambia, de Guinèa e de Niger. Dins aquò, aquel empèri subrevisquèt pas a la mòrt de son fondator e se devesiguèt tre leis annadas 1340 en causa d'atacas enemigas sus sei frontieras e de crisis de successions a sa tèsta.
Lo segond estat musulman en expansion fòrta durant aquela epòca foguèt lo Sultanat Otoman que vendriá lo Califa Otoman après sa victòria sus lei Mamelocs en 1517. Après sa disparicion en fàcia deis armadas mongòlas de Tamerlan en 1402, lo sultanat foguèt restaurat tre 1513. Dins leis annadas 1420, aviá ja reconquist Anatòlia qu'èra lo centre de sa poissança. Puei, contunièt son expansion en direccion d'Euròpa. Obtenguèt unei succès dins lei Balcans (Varna, 1444) e s'installèt durablament en Euròpa. I vendriá la poissança majora durant lei sègles seguents. En 1453, ataquèt lei rèstas de l'Empèri Bizantin que sa capitala foguèt presa. Aquò foguèt un eveniment fòrça important per l'epòca marcant la fin oficiala de l'Empèri Roman e, subretot, causant la partença d'un nombre important de sabents orientaus vèrs Euròpa Occidentala. Constantinòple venguèt alora la capitala dau Sultanat Otoman fins a sa disparicion.
L'esclatament de l'Empèri Mongòl e la formacion d'estats asiatics novèus[modificar | modificar la font]
Après sa formacion rapidà, l'Empèri Mongòl conoguèt de successions malaisadas après la mòrt de Genghis Khan e de son premier successor. Quatre estats principaus li succediguèron après la mòrt de Mongke : la China de la dinastia Yuan, l'Ilkhanat, lo Khanat de Djaghataï e lo Khanat de l'Òrda d'Aur. Aqueleis estats conoguèron rapidàment de dificultats intèrnas importantas e foguèron fòrça afeblits tre la mitat dau sègle XIV. La region de Djaghataï conoguèt una restauracion brèva de la poissança mongòla au començament dau sègle XV sota lo rèine de Tamerlan mai sa mòrt entraïnèt la disparicion de son empèri.
La division e lo declin rapide de l'Empèri Mongòl permetèron la formacion o la restauracion d'estats novèus sus lo continent asiatic. D'en premier, foguèt lo cas de China que prenguèt tornarmai son independéncia sota la dinastia Ming a partir de 1368. De trabalhs fòrça importants foguèron realizats e la capitala Nankin foguèt modernizada. Coma en Euròpa, d'expedicions d'exploracions foguèron mandadas per la flòta chinesa. Aquela expansion navala permetèt d'establir la senhoriá chinesa sus la peninsula coreana. Pasmens, au sègle XV, lo govèrn decidiguèt de cambiar de politica e d'adoptar una doctrina isolacionista, principalament per luchar còntra lei piratas japonés. De mai, l'influéncia deis eunucs sus lei decisions de la Cort va entraïnar l'afebliment progressiu de la dinastia.
Au Japon, se debanèt unei guèrras civilas e leis emperaires se succediguèron rapidament. En 1336, lo shogunat foguèt conquist per la familha Ashikaga mai lei trebols contunièron. Entre 1467 e 1477, una guèrra civila fòrça importanta entraïnèt la casuda dau govèrn centrau. Lo poder foguèt devesit entre divèrsei clans.
Dins lo sud-èst asiatic, lo sègle XV veguèt l'emergéncia d'un reiaume thaï poderós a partir d'un ensemble de principats fondadas après lei trebols causats per l'invasion mongòla. Aprofichèt l'afebliment relatiu de Viet Nam entre 1400 e 1430 en causa d'una crisi de succession que permetèt ai Chinés d'ocupar una partida dau país entre 1418 e 1428. Pasmens, una revòuta dirigida per Le Loi li donèt tornarmai son independéncia.
L'America precolombiana[modificar | modificar la font]
Tres estats principaus dominèron l'America precolombiana durant la fin de l'Edat Mejana. Foguèron l'estat astèc situat dins lo centre de Mexic, l'Empèri Inca situat de lòng de la Cordilhiera deis Andes e l'ensems de ciutat-estats maias de la peninsula de Yucatan.
L'Empèri Astèca èra basada sus una aliança entre tres ciutats dau centre de Mexic (Tenochtitlan, Texcoco e Tlacopan). Foguèt fondat après la casuda de la civiizacion toltèca vèrs la fin dau sègle XII. En 1430, aquela aliança establiguèt sa dominacion sus la region e acomencèt una politica d'expansion progressiva. Adoptant una religion similara ai civilicions precedentas de la region, leis Astècs desvolopèron una civilizacion brilhanta caracterizada per una religion basada sus de sacrificis umans e per un sistèma fòrça important de cambis comerciaus ambé lo rèsta de la region.
De lor caire, leis Incas se desvolopèron a partir de la vallada de Cuzco. Au començament dau sègle XV, acomencèron d'unificar la màger dei regions de la Cordilhiera deis Andes gràcias a una administracion ben organizada, un ret de rotas ben desvolopats e l'utilizacion de quechua coma lenga comuna. Aquò permetèt l'expansion militara de l'Empèri sota lei rèines de Pachacútec (1438-1471) e de son fiu Túpac Yupanqui (1471-1493).
Enfin, dins lo Yucatan, lei ciutat-estats maias veguèron l'aparicion d'influéncias novèlas coma aquela dei populacions « toltècas » vengudas de Mexic après lo sègle XIII. A partir dau sègle XV, se devesiguèron entre alianças rivalas que formèron de blòts ben protegits per de rets de fortificacions e mai o mens ostils entre elei.


c: text/html

text:
Ben Harper
Benjamin Chase "Ben" Harper (nascut lo 28 d'octobre de 1969) es un cantaire autor-compositor e multi-instrumentalista american. Harper joga una mescla eclectica de blues, folk, soul, reggae e rock[1] e es conegut per sa tecnica de jòc de guitarra, sa votz, sas performàncias live e son activisme.[2] Los fans d'Harper son presents dins mantun continents.[3] Sos albums coneguèron un succès comercial en America del Nòrd, Euròpa e Oceania. Harper obtenguèt dos còps un Grammy Award, e ganhèt los prèmis de Melhora Performància instrumentala Pop e Melhor Album de Soul Gospel tradicional, en 2005.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Iguanid
Los iguanids (Iguanidae) o igüanas fòrman una familha de reptils mièg-arboricòlas, terrèstres o marins, que se noirisson de vegetals e d'insèctes.
Lo tèrme d'Iguanids deriva del nom vernacular igüana el meteis eissit de l'Arawak, del taino o alara del goaxiro. Se seriá impausat en occitan via lo francés via l'italian[1].
Somari
Classificacion[modificar | modificar la font]
Aquesta familha compren a l'origina de genres e espècias fòrça nombroses. D'estudis menats per Frost e al. en 1989 e 2001 an afinat lo decopatge d'aquela familha, en reduisent significativament lo nombre de genres incluses. Los autres genres son estats desplaçats dins de familhas separadas (Crotaphytidae, Hoplocercidae, Opluridae, Phrynosomatidae, Polychrotidae, Tropiduridae). Aquesta organizacion novèla es mai o mens acceptada segon los autors. D'unes contunhan doncas d'utilizar la classificacion anciana e aquesta familha pòt doncas èsser presentada amb mai de genres.
Per d'unes autors aquestas familhas son consideradas coma de sosfamilas dels Iguanids, que pòrtan los meteisses noms mas amb una terminason en -nae al luòc de -dae (Crotaphytinae, Hoplocercinae, Oplurinae, Phrynosomatinae, Polychrotinae, Tropidurinae). Dins aquestas classificacions los genres çaijós son doncas acampats dins la familha dels Iguanids e la sosfamilha dels Iguaninae.
Schulte e al. a estudiat en 2003 las relacion filogeneticas entre un grand nombre de genres d'Iguanidae (mas pas totes) çò qu'a conduch a construire un arbre de relacion filogenetica que descrivon la proximitat genetica d'aquestes genres (vejatz aqueste arbre [pdf] sul site de TIGR Reptile Database).
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Reparticion geografica[modificar | modificar la font]
Los Iguanidae se rencontran principalament sul continent american, tant plan al nòrd coma al sud, e mai sus d'illas avesinantas nombrosas.
Son principalament de vegetarians quitament se se noirisson de còps de pichons invertebrats.
Taxonomia[modificar | modificar la font]
Lista dels genres[modificar | modificar la font]
- genre Amblyrhynchus Bell, 1825 - 1 espècia a las illas Galapagos
- genre †Armandisaurus (atudat)
- genre Brachylophus Cuvier, 1829 - 2 espècias a Vanuatu e a las Fiji
- genre Conolophus Fitzinger, 1843 - 2 espècias a las illas Galapagos
- genre Ctenosaura Wiegmann, 1828 - 14 espècias en America del Nòrd e centrala
- genre Cyclura Harlan, 1825 - 10 espècias a las Antilhas
- genre Dipsosaurus Hallowell, 1854 - 1 espècia en America del Nòrd
- genre Iguana Laurenti, 1768 - 2 espècias en America Centrala e del Sud e a las Antilhas
- genre †Lapitiguana (atudat)
- genre †Pumila (atudat)
- genre Sauromalus Duméril, 1856 - 6 espècias en America del Nòrd
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- los iguanodònts : malgrat la semblança de nom, son de dinosaures, parents dels crocodils e dels ausèls.
Referéncias taxonomicas[modificar | modificar la font]
- Referéncia TIGR : Iguanidae (en)
- Referéncia ITIS : Iguanidae (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia Animal Diversity Web : Iguanidae (en)
- Referéncia NCBI : Iguanidae (en)
- Referéncia CITES : familha Iguanidae (fr+en) (sul sit de l’UNEP-WCMC)
- Referéncia uBIO : Iguanidae (en)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fonses documentaris ARKive : Iguanidae (en)
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Definicions lexicograficas e etimologicas de Igüana del CNRTL.


text:
21/05/2015
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat de l'emission dau diumenc 24 de mai a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera Eric Fraj , a l'occasion de la surtida de son noveu disc Pep el Mal e de son noveu libre que fai polemica « Quin occitan per doman ? ».
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
Les commentaires sont fermés.


text:
-400
Aquesta pagina concernís l'an -400 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'expedicion espartenca en Ionia dirigida per lo rèi Agis II. I trobèt lo sostèn dei survivents grècs de l'Expedicion dei Dètz Mila qu'aviá sostengut lei revendicacions de Cirus lo Jove l'annada precedenta. Leis Espartencs capitèron d'arrestar leis atacas aquemenidas mai l'abséncia de flòta importanta leis empachèron d'arrestar lei movements rapides de l'armada advèrsa.
En Grècia, acomençament d'una guèrra entre Lacedemònia e Elis qu'èra una dei rivalas principalas d'Esparta en Peloponès (→ 397).
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
En Anatolia, acomençament d'una expedicion espartenca destinada a liberar lei ciutats grègas d'Ionia.


text:
Bailly Romainvilliers : A visiter absolument ! #1 Disneyland Paris
Vous ne pouvez pas venir à Bailly Romainvilliers sans passer par Marne-la-Vallée, à 5,3km du centre de Bailly Romainvilliers, et venir voir le site le plus visité. Plus de 16 000 000 visiteurs y sont aller en 2012 contre 15 600 000 en 2011 ce qui en fait le 1e site en catégorie recreactif le plus visité de France.
Domaine national de Jossigny (, c'est un site touristique inscrit au Patrimoine Mondial de l'UNESCO. Jossigny, 4,6km de Bailly Romainvilliers) Château et Parc de Champs-sur-Marne (, c'est un site touristique inscrit au Patrimoine Mondial de l'UNESCO. Champs sur Marne, 15,7km de Bailly Romainvilliers) Château de Vincennes (, c'est un site touristique inscrit au Patrimoine Mondial de l'UNESCO. Vincennes, 27,9km de Bailly Romainvilliers) A faire durant votre séjour à Bailly Romainvilliers En plein Air Piscine des Sénarts à Boussy Saint Antoine (26,4km du centre de Bailly Romainvilliers). Piscine Pierre de Coubertin dite Complexe aquatique et sportif Val de Forme à Yerres (28,2km du centre de Bailly Romainvilliers). Parc des Félins à Nesles (17,0km du centre de Bailly Romainvilliers). A découvrir Base de Loisirs et de Plein Air à Torcy (11,8km du centre de Bailly Romainvilliers). Commanderie des Templiers à Coulommiers (20,4km du centre de Bailly Romainvilliers). Château de Blandy Les Tours à Blandy Les Tours (29,7km du centre de Bailly Romainvilliers). Centre culturel Pompidou à Vincennes (27,9km du centre de Bailly Romainvilliers). Villes et villages a visiter non loin de Bailly Romainvilliers Classée Ville d'Art et d'histoire Meaux vous propose un grand nombre d'activités et de visites. (13,5km du centre de Bailly Romainvilliers). Classée Ville d'Art et d'histoire Noisiel vous propose un grand nombre d'activités et de visites. (13,6km du centre de Bailly Romainvilliers). Classée Ville d'Art et d'histoire Vincennes vous propose un grand nombre d'activités et de visites. (28,1km du centre de Bailly Romainvilliers).
A parcourir durant votre voyage à Bailly Romainvilliers Cueillette De Chanteloup à Chanteloup-en-Brie (5,5km du centre de Bailly Romainvilliers). Jardin Du Moulin Jaune à Crécy-la-Chapelle (6,0km du centre de Bailly Romainvilliers). Domaine De La Grange Au Bois à Lagny-sur-Marne (8,0km du centre de Bailly Romainvilliers). Parc Culturel De Rentilly à Bussy-Saint-Martin (11,0km du centre de Bailly Romainvilliers). Cueillette Du Plessis à Lumigny-Nesles-Ormeaux (14,6km du centre de Bailly Romainvilliers). Jardin Bossuet à Meaux (14,8km du centre de Bailly Romainvilliers). Domaine National De Champs-Château Et Parc à Champs-sur-Marne (15,8km du centre de Bailly Romainvilliers). Plaine Des Bordes à Chennevières-sur-Marne (19,2km du centre de Bailly Romainvilliers). Un Jardin De Noe A Montfermeil à Montfermeil (19,3km du centre de Bailly Romainvilliers). Jardin Des Sources à Noisy-le-Grand (19,4km du centre de Bailly Romainvilliers). Maison De Jean-Claude Brialy à Monthyon (19,7km du centre de Bailly Romainvilliers). Espace Naturel Régional Des Côteaux De L'Aulnoye à Coubron (19,8km du centre de Bailly Romainvilliers). Cité Jardins à Champigny-sur-Marne (22,4km du centre de Bailly Romainvilliers). Domaine De Grosbois à Boissy-Saint-Léger (24,1km du centre de Bailly Romainvilliers). Le Jardin Enchanté à Joinville-le-Pont (25,5km du centre de Bailly Romainvilliers). Les Bords De Marne À Créteil à Créteil (26,0km du centre de Bailly Romainvilliers). École Du Breuil à Paris 12ème (26,2km du centre de Bailly Romainvilliers). Jardin-École Et Musee Horticole Des Murs A Peches De Montreuil à Montreuil (26,4km du centre de Bailly Romainvilliers). Les Murs À Pêches à Montreuil (26,6km du centre de Bailly Romainvilliers). Jardin Du Côté Des Roches Brunes à Montreuil (26,9km du centre de Bailly Romainvilliers). Potager De La Propriété De Caillebotte à Yerres (27,5km du centre de Bailly Romainvilliers). Parc Floral De Paris à Paris 12ème (27,8km du centre de Bailly Romainvilliers). Propriété Caillebotte à Yerres (27,8km du centre de Bailly Romainvilliers). Ecole Veterinaire De Maisons-Alfort à Maisons-Alfort (28,6km du centre de Bailly Romainvilliers). Le Jardin De Valerie à Saint-Denis-lès-Rebais (28,6km du centre de Bailly Romainvilliers). Les Jardins De La Corniche Des Forts à Romainville (29,2km du centre de Bailly Romainvilliers). Jardin Du Palais De La Porte Doree à Paris 12ème (29,9km du centre de Bailly Romainvilliers). Maison Natale de Louis Braille à Coupvray (7,0km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée Municipal à Crecy-La-Chapelle (7,4km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée Gatien Bonnet à Lagny-Sur-Marne (9,5km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée Bossuet à Meaux (14,9km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée des Transports Urbains Interurbains et Ruraux à Chelles (16,5km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée de la Grande Guerre à Meaux (16,6km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée Municipal de Chelles Alfred Bonno à Chelles (17,2km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée Municipal des Capucins à Coulommiers (19,7km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée Emile Jean à Villiers-Sur-Marne (20,1km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée de la Résistance Nationale à Champigny-Sur-Marne (21,5km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée Adrien Mentienne à Bry-Sur-Marne (21,7km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée de Saint-Maur - Villa Médicis à La Varenne-Saint-Hilaire (22,6km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée Municipal à Livry-Gargan (22,7km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée de Nogent-Sur-Marne à Nogent-Sur-Marne (24,4km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée de l'Histoire Vivante à Montreuil-Sous-Bois (25,5km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée Dunoyer de Segonzac à Boussy-Saint-Antoine (26,5km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée Municipal Robert Dubois-Corneau à Brunoy (27,5km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée de la Symbolique Militaire à Vincennes (27,9km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée des Pays de Seine-et-Marne à Saint-Cyr-Sur-Morin (28,0km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée Fragonard à Maisons-Alfort (28,9km du centre de Bailly Romainvilliers). Aquarium Tropical à Paris (29,8km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée du Cabinet des Médailles de la Bibliothèque Nationale de France à Paris (29,9km du centre de Bailly Romainvilliers). Cité Nationale de l'Histoire et des Cultures de l'Immigration à Paris (29,9km du centre de Bailly Romainvilliers). Musée Bossuet - Bailly Romainvilliers Carte touristique, les principaux sites touristiques à Bailly Romainvilliers et dans les environs Cliquer sur l'icone de la carte touristique pour voir le détail, utilisez les boutons de zoom + et - pour étendre ou réduire la vue Il manque un lieu ou un hébergement ? Complétez nos données, ou si il figure dans nos données Ajoutez des images et une description, c'est libre et gratuit et cela aidera les internautes. Logement saisonnier à Bailly Romainvilliers Sinon en Gîte ?
-
Gite de M Erwan Abbé à Joinville Le Pont, Gîte de M. Erwan Abbé qui est à 25,6km de Bailly Romainvilliers. En chambre d'hôte
-
Chambres d'hôtes de Me Bernard à Champigny Sur Marne (23,2km de Bailly Romainvilliers), Chambre d'hôte de Mme Bernard. Bailly Romainvilliers, trouver un Office de tourisme Office de Tourisme Marne et Gondoire à Lagny Sur Marne (9,7km du centre de Bailly Romainvilliers). Syndicat d'Initiative à Ozoir-la-ferriere (13,2km du centre de Bailly Romainvilliers). Office de Tourisme du Pays de Meaux à Meaux (15,0km du centre de Bailly Romainvilliers).
Office de Tourisme de Marne et Chantereine à Chelles (17,7km du centre de Bailly Romainvilliers).


text:
1230
Aquesta pagina concernís l'an 1230 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
En març, desbarcament de l'armada anglesa d'Enric III (→ 1229). Blanca de Castelha ordonèt la reünion de l'ost dins la region d'Angieus. Au contrari de l'annada precedenta, lei barons francés, desirós de combatre leis Anglés, venguèron nombrós. Uc lo Brun demorèt neutre, çò qu'èra una revirada per la diplomacia anglesa. Numericament inferiors, leis Anglés deguèron esperar la fin de la quarantena dei chivaliers fracés avans de poder menar una incursion entre Nantas e Bordèu (aost). Puei, Enric III revenguèt a Nantas (setembre) avans de quitar lo continent sensa resultat. Laissèt pasmens quauquei tropas en Bretanha (→ 1231).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Reiaume de Leon[modificar | modificar la font]
Disparicion definitiva dau reiaume après son unificacion au Reiaume de Castelha.
Republica de Novgorod[modificar | modificar la font]
Famina grèva sus lo territòri e dins la vila de Novgorod.


text:
Categoria:Projècte:Geografia
- Aquesta categoria recampa totes los projèctes consacrats a un tèma particular de la geografia e mai als projèctes consacrats a una region particulara del glòbe (continents, païses, regions administrativas).
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 3 soscategorias, sus un total de 3.
*
- ► Modèl de coordenadas (21 P)
- Portal:Geografia (2 C, 10 P)
- ► Portal:Geografia/Articles ligats (18 P)
Articles dins la categoria « Projècte:Geografia »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Manchoria
Manchoria (Manju en manchó, Mǎnzhōu en chinés) es una region istorica d'Asia Orientala es la pàtria del pòble manchó. Se situa al nòrd-èst de l'estat de China e compta amb una superfícia de 801 600 km². Compren las províncias chinesas de Liaoning, Heilongjiang e Jilin, tant coma la partida orientala de la region autonòma de la Mongolia Interiora.
Sa capitala istorica (non oficiala) es la granda vila que se sona Mukden (en manchó) o Shenyang (en chinés).
Sos abitants s'apelan los manchós.
Geografia[modificar | modificar la font]
Es una region principalament montanhosa, crosada per las vals dels rius de Sungari e de Liao. Son sossòl es ric en fèrre, zinc, carbon, plomb, coire, argent e aur. Lo clima es rigorós amb d'ivèrns longs e fòrça freds.
Istòria[modificar | modificar la font]
Foguèt ancianament un territòri de tribús nomadas fòrça bellicosas. China comencèt son contraròtle territorial dempuèi la dinastia Han mas. Amb lo temps, los chineses se limitèron sonque d'aver mantuna garnison dins lo sud de la region. Apuèi, los tunguses fondèron lo reialme de Pohai, que foguèt destruit per l'etnia mongòla kitan, que fondèt l'empèri Liao. D'autras tribús coma los jurchen, vassalas dels tunguses, faguèron lor reialme Chin en 1115 e s'alièron amb los chineses de la dinastia Song, qu'expulsèron los kitan en 1127, mas ataquèron mai tard los chineses. Los mongòls de Gengis Khan acabèron amb los reialmes de Manchoria en 1234, e comencèron lo camin de la dominacion de China mas, en 1368, la dinastia chinesa dels Ming restabliguèt lo domeni dins la region; e doncas, los junchen comencèron de s'enfortir mentre que los Ming s'afeblissián; tre aquel moment aquestas tribús foguèron conegudas coma los manchós. A la fin del sègle XVI comencèron los afrontaments contra los chineses, que fin finala concludiron amb la casuda dels Ming, pel suicidi de son darrièr emperaire. En 1644, los manchós fondèron la dinastia Qing, que governèt fins a 1911 e ensagèt de detener l'emigracion chinesa a Manchoria fins a la fin del sègle XVIII, una emigracion deguda en part a las ressorsas existentas dins la region. Sa termièra amb Russia foguèt desplaçada en 1689, 1858 e 1860, e dins aqueste darrièr còp se fixèt entre los fluvis d'Amur e d'Ussuri. Al sègle XIX, la poblacion èra pus chinesa que manchó. Tre 1894 foguèt una region disputada per Japon e Russia, situacion qu'esclatariá dins la Guèrra Russojaponesa de 1904 que la victòria foguèt dels japoneses; la region foguèt annexada a Japon en 1931, e doncas cambièt son nom per Empèri de Manchokuò, que foguèt proclamat Estat independent (que foncionava en realitat coma un protectorat japonés). Lo darrièr emperaire chinés Puyi, per donar una cèrta legitimitat al país novèl davant lo mond entièr, foguèt investit coma Emperaire de Manchokuò jol nom de Kang De. Aqueste Estat fictiu foguèt una de las rasons dels Estats Units per entrar dins la Segonda Guèrra Mondiala, pr'amor que Manchokuò èra contrari a lors interèsses. Dempuèi la guèrra, especificament en 1948, Manchoria fa tornarmai partida de China e en 1959, la region foguèt partejada entre la Mongolia Interiora e las províncias de Liaoning, Heilongjiang e Jilin.


text:
Tractor
Un tractor es un veïcul automotor destinat a far un esfòrç de traccion important a pichona velocitat dins la tòca d'accionar de maquinas utilizadas en agricultura o en construccion. Lo pus sovent, lo tèrme es utilizat per designar un veïcul de bòria que fornís lo poder e la traccion necessàrias a l'agricultura mecanizada, mai que mai la laurada, mas tanben una granda varietat de tascas desparièras. Las aisinas agricòlas pòdon èsser tractadas o montadas directament sul tractor, que las pòt accionar mecanicament quora son mecanizadas.


text:
Senescauciá e bailiatge
En França e en Belgica, avans la Revolucion Francesa, lei tèrmes de senescauciá (var. senescaucia, senescalciá, seneschauciá, seneschalciá) e de bailiatge (var. bailatge) o bailiá (var. bailia) se referissián a l'encòp a una entitat territoriala (circonscripcion administrativa, financiera e judiciària) onte s'exercissiá lo poder d'un senescau o d'un baile. A partir de Felip August, cada partida dau domeni reiau foguèt copada en senescauciás e en bailiatges mai o mens estenduts. Lo tèrme de senescauciá èra pus frequent dins lo sud de França, en particular en Lengadòc, e en Bretanha, e lo de bailiatge dins lo nòrd, ambé quauqueis excepcions notablas, coma Peitau, Artés, Bolonhés e Ponthieu, qu'èran qualificadas de senescauciás.
L'entitat èra tanben subdevesida en prebostats reialas amb a sa tèsta un prebòst nomenat e pagat per lo baile, en vescomtats coma en Normandia, amb un vescomte, foncionari public de còps plebeian o encara en castelaniás coma en Borgonha.
La cort o tribunau, presidida per un luòctenent generau, jutjava en premiera instància d'unes afars criminaus o dins lei quaus de membres de la noblesa èran en causa, e en apèl lei senténcias dei jurisdiccions inferioras. Lei decisions d'aquelei tribunaus podián far l'objècte d'un apèl davant lo Parlament que la senescauciá e lo bailiatge ne dependián.
Creadas a la fin dau sègle XII, aqueleis institucions, nombrosas a la fin dau sègle XVIII, avián ren qu'un ròtle judiciari, avent perdut son importància anciana en fàcia dei govèrns e subretot dei Generalitats e Intendéncias.


text:
Ashish
L′ashish (de l'arabi حشيش hashish, « èrba ») es una dròga psicotròpa derivada del cambe (canabis). Se fabrica en desprenent de las flors e de las fuèlhas del cambe las secrecions que lo cobrisson.
D'aspècte solid, ven malleable en calfant. Es de color castanh amb rebats rogencs, negres, verdencs e daurats. Se fuma en pipa, mesclat amb de tabat o de brots de cambe. L'ashish produsís pas un efièch distint del de la marijuana, mas mai potent e potencialament dangierós pels palmons a causa del fach qu'en Euròpa es generalament mesclat amb de tabat, çò qu'implica màger preséncia de quitran pendent la combustion. La consomacion d'ashish a los meteisses efièches que la del cambe. Los efièches requits anan de l'euforia per la desinibicion al sentiment de seguretat. Mas an força efièches indesirables, tan psiquics coma ànsia, paranòia o psicòsi segon la personalitat, que fisics despuèi d'uèlhs roges fins al càncer.


text:
Jean-Paul Alduy
Jean-Paul Alduy, tanben conegut en catalan coma Joan Pau Alduy (i Triaire)[1] (Lion, França, 7 de mai de 1942) es un politician nòrd-catalan de drecha. Foguèt cònsol de Perpinhan entre 1993 e 2009, senador del departament de Pirenèus Orientals de 2001 a 2011 e a mai dempuèi 2000 fins a uèi president de la Comunitat d'Aglomeracions de Perpinhan Mediterranèa.
Biografia[modificar | modificar la font]
Jean-Paul Alduy nasquèt en 1942 a Lion, filh de notables nòrd-catalans. Son paire Paul Alduy foguèt cònsol de Perpinhan e sa maire Jacqueline Alduy, nascuda Triaire, foguèt durant de decadas cònsol d'Els Banys i Palaldà e senadora. Obtenguèt sa licéncia en arquitectura en 1980 a l'Escòla Nacionala Superiora de las Bèlas Arts de París.[1]
Interessat per la proteccion e la promocion de l'usatge del catalan, en 1995 foguèt premiat amb la distincion de la Crotz de Sant Jordi, concedida per la Generalitat de Catalonha.
Trajectòria politica[modificar | modificar la font]
Inicièt la siá carrièra politica a l'esquerra mercés a las influéncias de la siá esposa Dominique, conselhièra de Pierre Mauroy. Posteriorament, mas, abandonèt lo Partit Socialista per dintrar primièr a l'Union per la Democracia Francesa (UDF) e fin finala al Partit Radical, que n'es a l'ora d'ara lo vice-president, e que forma coalicion electorala permanenta amb l'Union per un Movement Popular (UMP).
La siá primièra carga dins l'administracion foguèt la de cap d'accions internacionalas del Ministèri d'Urbanisme francés en 1980. Exerciguèt posteriorament coma director adjunt del bastiment (1985) e conselhièr tecnic del ministèri dels transpòrts (1987). A mai en 1993 foguèt elegit cònsol de Perpinhan, jol lèma 'Perpinhan, la catalana', e reelegit en junh de 1995 per la candidatura Perpinyà Oxigen, amb 40 dels 55 bancs del consistòri. En aquel meteis an, recebèt la Crotz de Sant Jordi per la siá defensa de la cultura e l'identitat catalana, e dos ans après, en 1997, entreprenguèt la catalanizacion de la toponimia del parçan de Perpinhan.
Foguèt Primièr cònsol de Perpinhan en 1993, an en qué remplacèt lo sieu paire Paul Alduy a la municipalitat, fins en 2009, an que daissèt la carga per venir president de la Comunitat d'aglomeracion de Perpinhan-Mediterranèa.
Dempuèi lo 23 de setembre de 2001 fa partit del Senat francés.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Joan Pau Alduy i Triaire, Gran Enciclopèdia Catalana.


text:
Cap de Bona Esperança
Lo Cap de Bona Esperança (neerlandés: Kaap De Goede Hoop, Afrikaans: Kaap die Goeie Hoop, anglés: Cape of Good Hope) es un cap situat prèp del sud extrèm del continent African. Aperten politicament a la província del Cap Occidental, Sud-Africa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Foguèt descobèrt per lo primièr cop en 1488 pel navegador portugués Bartolomeu Dias. Contan las cronicas de l'epòca que, coma foguèt avisat dempuèi qualques jorns que los marins i patissián violentas tormentas, Bartolomeu Dias li balhèt lo nom de Cap de las Tormentas, mas lo rei João II de Portugal cambièt lo nom per de dire que, represente lo ligam entre l'Ocean Atlantic e l'Ocean Indian e prometa la tant desirada arribada en Índia. Lo nomenèt, per aquò, Cap de Bona Esperança.
Lo mercadièr olandés Jan van Riebeeck estabiguèt un pòst de demorança al cap lo 6 de Abril de 1652, mas tornèt dins la Ciutat del Cap. Actualament, lo Cap de Bona Esperança aparten a l'Africa del Sud, Província do Cap Ocidental.


text:
Convergéncia Democratica Aranesa
Convergéncia Democratica Aranesa-Partit Nacionalista Aranés (CDA o CDA-PNA) ei un partit politic aranés qui ei eth sector aranés de Convergéncia Democratica de Catalonha.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Creat eth 30 de març de 1995 per Jusèp Loís Boya qui deishè era presidéncia en 2007 a Carles Barrera.
Organizacion[modificar | modificar la font]
Un comitat executiu damb:
- President: Carles Barrera
- Vicepresident: Juan Pau Perdices Pla
- Secretari Generau: Alex Moga Vidal
- Secretària d’Organizacion: Victòria Saurina Fernández
Representacion[modificar | modificar la font]
As eleccions de 2015 guarde 7 sètis e rèste majoritari ath Conselh Generau d'Aran. Tanben ei ath cap de 4 des 9 municipis aranesi:
As eleccions de 2011 guanhe 7 sètis e ven majoritari ath Conselh Generau d'Aran. Tanben ei ath cap de 6 des 9 municipis aranesi:
Deputacion de Lhèida[modificar | modificar la font]
Aran envie un representant ara deputacion provinciau:
Parlament de Catalonha[modificar | modificar la font]
Era preséncia d'un aranés ath parlament depend des causides des partits ath nivèu catalan.
- 1992-1999: Jusèp Loís Boya (9au sus era lista CiU en 1992, 8en sus era lista CDA en 1995)
- Dempuish 2012: Alex Moga Vidal (6au sus era lista CiU per Lhèida)


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Shah Rukh Khan (Indi: शाहरुख़ ख़ान, Ordo: شاه رخ خان), nascut lo 2 de novembre de 1965, es un dels actors indians de Bollywood mai prestigioses dins son país e internacionalament. Es tanben productor de filmes.
Shah Rukh Khan es nascut de parents de religion musulmana originaris de Pathan: Taj Mohammed Khan and Lateef Fatima.
Shah Rukh comencèt sa carrièra en 1988 quand apareguèt dins un brave nombre de serias television coma lo drama de guèrra Fauji que i jogava lo ròtle del membre de commando Abhimanyu Rai.


text:
Nuèit
La nuèit (var. nuèch, nuech, nuòch, nueit, nuet, nuit, net) es tradicionalament lo periòde de temps que s'abena entre lo falit del solelh e la sortida del solelh.
Somari
Fisica[modificar | modificar la font]
Causas[modificar | modificar la font]
Sus la Tèrra, la nuèit, al sens tradicional, còbre a tot instant una mitat de la planeta. Atal se que fa nuèit sus una mitat de la planeta fa jorn sus l'autra mitat. A causa de la rotacion de la Tèrra a l'entorn de son ais, fa alternativament jorn e nuèit, los dos formant una jornada de 24 oras. Las nuèits son encara pus longas en ivèrn e pus cortas en estiu qu'òm se rapròcha dels pòls. A l'entorn dels equinòccis de prima e d'automne, lo jorn e la nuèit son exactament de meteissa durada. Los solsticis d'estiu e d'ivèrn marcan respectivament la nuèit pus corta e la nuèit pus longa de l'annada.
Mas se se nomena nuèit l'interval durant que l'escuritat es totala, es lo periòde ont l'intensitat de la lutz solara difusada pels nauts jaces de l'atmosfèra es inferiora a la luminositat intrinseca de las estelas. Aquel interval es separat del falit del Solelh pel crepuscul e de sa sortida per l'auba.
Variacions de durada[modificar | modificar la font]
L'escuritat pòt èsser pas totala o existir gaireben pas a l'entorn del solstici d'estiu quand se rapròcha dels pòls. En efèit la durada de la nuèit vària segon la sason mas tanben segon lo luòc ont sèm. D'ont mai sèm prèp del Pòl Nòrd o del Pòl Sud, d'ont mai la durada de las nuèits vària. A l'eqüator nuèit e jorn son totjorn egals. En fach, aprèp l'equinòcci, las diferéncias de durada entre lo jorn e la nuèit càmbian pus rapidament als pòls que dins las regions situadas entre lo tropic del Càncer e lo tropic del Capricòrne. Atal, dins l'emisfèri nòrd, Danemarc a de nuèits pus cortas qu'Índia, en junh par exemple. Dins l'emisfèri sud, l'Antartida a al meteis moment (en junh), de nuèits pus longas que Chile. Los dos emisfèris coneisson los meteis modèls de durada de la nuèit en foncion de lor latitud mas amb de cicles inversats, descalats de sièis meses : un emisfèri a doncas de nuèits longas (ivèrn) pendent que l'autre gausís de nuèits pus cortas (estiu).
Prèp dels pòls, cada an, i a un periòde estival ont existís un sol periòde de jorn, lo Solelh falit pas, e un periòde ivernal ont sola reina la nuèit.
La nuèit a una color blau escur, a causa de la disparicion del solelh.
Biologia[modificar | modificar la font]
Vegetals[modificar | modificar la font]
(..)
Animals[modificar | modificar la font]
Pendent longtemps, la nuèit foguèt considerada coma un periòde de repaus, l'abséncia de lutz empachant tota activitat. Se sap uèi que lo sòm es indispensable per la santat e que l'alternança jorn/nuèit regula la produccion de melatonina, ormona essenciala per gaireben totes los organismes animals, que sincroniza en particular lo relòtge biologic dels organismes a la sason. D'espècias animalas dichas « nocturnas » son activas solament la nuèit.
L'uèlh animal, mercé a de cellulas en bastonets de la retina, pòt aprèp qualques minutas (10-15 min per l'uèlh uman) s'adaptar a la nuèit. A mai sens lutz artificiala, es possible de viatjar o trabalhar de nuèit amb la Luna (clar de luna prèp o al tresluc).
Antropologia[modificar | modificar la font]
Psicologia e simbolica[modificar | modificar la font]
La nuèit ten una granda importància dins totas las civilizacions. Unes pòbles animistas interdison a lors membres de sortir del vilatge la nuèit, salva per de ceremonias especialas, d'iniciacion per exemple. D'unas tribús amerindianas, en plena jungla amazoniana, pareisson pas aver de paurs non rasonada la nuèit. Endacòm mai, es lo reialme dels esperits e dels gènis que cal evitar de lo destorbar.
Los imatges positius son per exemple : lo repaus, l'amor, los sòmis, las passejadas romanticas (passejadas jos lo clar de Luna, declaracions d'amor coma Romeo e Julieta, « banh de mièjanuèit », fèsta de Sant Joan, etc., magia dels cèls estelats...).
L'idèa del dangièr ven de que lo negre pòt amagar de dangièrs reals o alimentar la tremor e lo fantasme. Los contes e legendas, los mites puèi lo roman e lo cinèma evòcan sovent la nuèit plena de mistèris o cargada d'angoissa. La nuèit es un quadre apreciat per las istòrias evocant los poders malefics, la magia, las creaturas fantasticas : gnòms, vampirs, lop garons e d'autres esperits o mostres.
Psicològs e psicanalistas tenon que sonhar las angoissas, cachavièlhas o fòbias nocturnas generalament ligadas amb de traumatismes mai o mens alunhats.
Luta de l'òme contra la nuèit[modificar | modificar la font]
La descobèrta del fuòc, l'utilizacion d'entòrchas, de bogias puèi pus tard de l'electricitat regetèron los limits de l'escuritat. La lutz artificiala permet als òmes de desvolopar las activitats nocturnas que constituisson uèi una part de las economias de fòrça païses, mas amb de consequéncias per l'environament nocturne. L'illuminacion de las vilas es tala qu'empacha de veire las estelas e pòt destorbar la natura, l'alternança jorn-nuèit existís gaireben pas pus dins las grandas metropòlis.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Alain Cabantous, Histoire de la nuit (XVIIe-XVIIIe siècles), Paris, Fayard, 2009.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- "Pourquoi il fait nuit" Vidèo conferéncia amb intervencion d'Hubert Reeves.
- Site "Jour de la Nuit" 24 d'octobre de 2009, ajudatz-nos a festar la nuèit negra !


text:
Guèrra Francoalemanda
La Guèrra Francoalemanda es un conflicte dau sègle XIX que se debanèt dau 19 de julhèt de 1870 au 29 de genier de 1871. Opausèt lo Segond Empèri francés (remplaçat en setembre de 1870 per la Tresena Republica) au Reiaume de Prussia e seis aliats (Bavièra, Wurtemburg, Baden...). Foguèt causat per la declaracion de guèrra francesa en respònsa a la provocacion prussiana dau telegrama d'Ems e per la volontat prussiana d'unificar leis estats alemands. Mau preparada, l'armada francesa imperiala foguèt rapidàment esquichada entraïnant lo rebutament de l'Empèri lo 4 de setembre de 1870 enterin que lei Prussians acomencèron lo sètge de París. La Republica assaièt alora de contuniar lei combats per replegar lei Prussians mai sei contra-ofensivas d'ivèrn s'acabèron per de reviradas successivas. En genier de 1871, la capitala deguèt donc capitular marcant la fin de la guèrra, lo començament d'una crisi politica importanta en França que s'acabará per la guèrra civila de la Comuna de París (18 de març - 29 de mai de 1871) e la proclamacion de l'Empèri alemand. La patz foguèt negociada après la fin de la Comuna : leis Alemands obtenguèron lo pagament d'una indemnitat de guèrra importanta e l'annexion dei territòris d'Alsàcia-Lorena.


text:
Categoria:Gestion de projècte
La Gestion de projècte recampa totas las disciplinas qu'entran en jòc dins la mesa en òbra d'un objectiu.
Domenis connèxes[modificar | modificar la font]
- Categoria:Mestièr : la coneissença dels mestièrs es capitala dins un projècte. Son los contèxtes onte s'aplican los projèctes.
- Categoria:Recèrca operacionala : lista de metaespleches
- Categoria:Sistèma e Categoria:Sistemica : contribuís a la percepcion del projècte dins un tot.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa pas que de la soscategoria seguenta.
E
- Engenhariá (6 C, 2 P)
Articles dins la categoria « Gestion de projècte »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Hagia Sophia
Hagia Sophia ( Grèc ἉYίa Eoφίa / Hagía Sophía, Turc Ayasofya, que significa Santa Sapiéncia, conoissuda tanben coma Santa Sofia ) es una anciana glèisa ortodòxa bastida per leis Empèris Roman puei Bizantin a Constantinòple, actualament Istambol. Après la presa de la vila per lei turcs e la fin de l'Empèri Bizantin, venguèt una mosqueta durant l'Empèri Otoman. Puei, en 1934, foguèt transformada en musèu, per Atatürk qu'aviá la volontat de desislamizar Turquia.
De notar pasmens que maugrat sa presa per lei Turcs e sa transformacion en mosqueta, tota l'iconografia ortodòxa de la catedrala es estada servada. Leis otomans fasián periodicament sa renovacion puei leis recubrián de cauç, per fin de leis escondre ais uèlhs dei musulmans.


text:
Barzy-sur-Marne
Barzy-sur-Marne es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villatge del sud del departament de l'Aisne, situat dins la zòna de appellation « Champagne de l'Aisne ».
Village du sud du département de l'Aisne, situé dans la zone d'appellation « Champagne de l'Aisne ».
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Al Sègle XVI, los abitants dépendaient d'Ostal de Luxemborg, duchesse de Vendôme. Los tres caserius desparièrs en compausant lo villatge dispausavan, antany, cadun d'un pòrt sus la Marna pel transpòrt de pèiras.
En 1923, çò cap de-luòc de municipalitat de Barzy-sus-Marna a transferit de Barzy-sus-Marna al caseriu de Marcilly, en venent aital çò cap de-luòc de municipalitat mas aquel traslat s'efectua sens lo cambiament de nom del comun continuament al decrèt de la Mois invalide (d'octòbre)M[1].
- Au Sègle XVI, les habitants dépendaient de Marie de Luxembourg, duchesse de Vendôme. Les trois hameaux distincts composant le village disposaient, autrefois, chacun d'un port sur la Marne pour le transport de pierres.
- En 1923, le chef-lieu de commune de Barzy-sur-Marne est transféré de Barzy-sur-Marne au hameau de Marcilly, devenant ainsi le chef-lieu de commune mais ce transfert s'effectue sans le changement de nom de la commune suite au décret du [2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Nòta de Barzy-sus-Marna sul luòc de l'archiu départementales de l'Aisne
- ↑ Notice de Barzy-sur-Marne sur le site des archives départementales de l'Aisne


text:
Pedro Passos Coelho
Pedro Manuel Passos Coelho (n. 1964) economista e òme politic, foguèt primièr ministre de Portugal entre 2011 e 2015.
Biografia[modificar | modificar la font]
A catorze ans rejonhèt la Joinessa Sociala Democrata, ont foguèt membre del Conselh Nacional, entre 1980 e 1982, e arribèt a la presidéncia de la Comission Politica lo 1990, en ocupant la carga fins a 1995. Foguèt deputat a l'Assemblada Nacionala, per la circonscripcion de Lisboa, entre 1991 e 1999, ont se jonhèt a l'Assemblada Parlamentària de l'OTAN fins a 1995 e foguèt vicepresident del Grop parlamentari del Partit Socialdemocrata - PSD, de 1996 fins a 1999. Se presentèt coma candidat per cònsol de Amadora e foguèt elegit conselhièr entre 1997 e 2001.
A sos trenta sièis ans foguèt diplomat en Economia a l'Universitat Lusíadas de Lisboa lo 2001. En 2004 dintrèt dins lo Grop Fomentinvest, e venguèt lo braç drech d'Ângelo Correia. Foguèt director financièr fins a 2006 e membre del Comitat Executiu dempuèi 2007 fins a 2009, al meteis temps que presidiguèt lo Conselh d'Administracion de las participantas CRH e Ribatejo Tage, a comptar de 2005 e 2007, respectivament. Tanben a comptar de 2007 ensenhèt a l'Institut Superior de Sciéncias de l'Educacion.
Passos Coelho foguèt cofondator del Movement Pensar Portugal lo 2001. Ocupèt tanben la vicepresidéncia de la Comission Politica Nacionala del Partit Socialdemocrata jos la direccion de Luis Marques Mendes, de 2005 a 2006, e foguèt president del Conselh Municipal de Vila Reala, dempuèi l'an 2005. En mai de 2008 concorreguèt pel primièr còp per la presidéncia del PSD, en prepausant una revision del programa politic en sometent una orientacion neoliberala. Foguèt batut per Manuela Ferreira Leite. Davant aquel resultat, fondèt amb un grop de simpatizants, lo think-tank Pensar Ideias. En genièr de 2010 traguèt lo libre Mudar ("Cambiar") e se postulèt coma candidat per las eleccions de març de 2010. Foguèt elegit president del PSD lo 26 de març de 2010.
Las eleccions presidencialas antecipadas lo 5 de junh de 2011 li donèron una sobrada victòria dins lo congrès contra lo Partit Socialista.


text:
Cagòt
Los cagòts (tanben aperats capòts, crestians o gesitans) qu'èran un grop sociau horabandit de la populacion bearnesa e gascona qui avèva obligacion de víver estremat de la rèsta de la societat : qu'utilizavan los lors putz pròpis e las loas honts shens poder utilizar los autes, sovent b'entravan dens las glèisas pas sonque per la loa pòrta exclusiva e qu'escotavan la messa a despart de la populacion ; que'us èra vedat de guardar lo bestiar, laurar o quin aute tribalh qui hosse en relacion dab l'alimentacion. En consequéncia que s'especializèn dens lo mestièr de carpentèr. Non podèvan pas maridà's sonque dab d'autes cagòts. En 1514, un grop d'agotes (nom balhat aus cagòts en Navarra) que's planhè auprès deu papa Leon X de las discriminacions qui pativan. Dinc au sègle XV lo lor hat non ho pas autant mauaisit com après. Vastin Lespin que relhèva ua purmèra mencion de la paraula "gesitan" en 1488.
Origina[modificar | modificar la font]
Qu'ei un deus enigmas màgers de l'istòria bearnesa e gascona (e tanben navarresa e espanhòla). Que s'i a perpausat l'etimologia "can gòt" vienent d'un mesprètz antic ipotetic e infondat peu pòble gòt (au contra, lo gran istorian bearnés deu sègle XVII, Pèir de Marca, que perpausè l'etimologia "caça Gòts" com se hossin estats acaçats peus Gòts) ; d'autas ipotèsis com ua ascendéncia sarrasina, catara o ladras (puish que l'exclusion qui pativan e sembla viéner d'ua met de contagion) que hon perpausadas, mes cadua qu'ei denegada per las honts istoricas.
L'ipotèsi la mei sostienguda uei lo dia qu'ei la de la lèpra, en tot saber que las malaudias de la pèth, per aqueths temps, n'èran pas hòrt coneishudas (que n'i a mei d'ua detzena). Que i a tanben la proximitat deus « arabs » de l'auta part deus Pirenèus, vienguts de país on la lèpra i èra endemica. Las leproserias que's trobavan au pè deus pòrts, com a Auloron. De mei, los cagòts que's mentavan "gesitans" per la Shalòssa, que cau arreligar lo mot dab un personatge de la Bíblia, Gehasí, qui estó condemnat per lo son mèste Elisèu d'aver tota la soa descendéncia leprosa per aver pecat (2 Reis, V). Enfin, n'ei pas un mistèri que i a, uei lo dia dens lo monde, leprós estremats en endrets a despart, dab la lor descendéncia (Tichilesti, Romania).
En bearnés la paraula "cagòt" qu'ei demorada com un epitèt abaishant e mespresant.


text:
Modèl:Somari compacte categoria
Aqueste modèl es d'utilizar en bas del còde Wiki de las paginas de categorias subrepobladas (paginas especialas de l’espaci de nom Categoria: e que descrivon somàriament lo tèma dels articles e soscategorias de la categoria entièra).
- Sintaxi :
- {{Somari compacte categoria}}
- {{CategoryTOC}} (sinonim)
- Nòta :
- Se la categoria lista d'articles nombroses e mai de soscategorias, aquestas soscategorias riscan d’èsser listadas sus de paginas successivas e non pas totas sus la primièra pagina de la categoria. Dins aqueste cas, se listarà las soscategorias dins la primièra pagina en las categorizant amb una clau de destriament explicita començant per un espaci : aquesta clau de destriament permetrà de plaçar las soscategorias en cap de lista, abans los articles classats dins l’òrdre alfabetic sus mantuna pagina.
- Se la categoria servís a listar d'elements d'un namespace particular (per exemple imatge o modèl), se pòt especificar lo namespace via :
- {{Somari compacte categoria|ns=lo nom del namespace}}
- Vejatz tanben :


text: Ràdio Lenga d'Òc es una ràdio associativa d'expression occitana. Ràdio Lenga d'Òc vos prepausa un programa de difusion 24°/24° fargat d'emissions, de reportagis, de magazinas tan coma de musica e tot aquò en Occitan ! Ràdio Lenga d'Òc se vòl esser una radio del nord de la mediteranea pus lèu que « sud de France »; son agach e sa color de programacion son aital orientadas. Ràdio Lenga d'Òc difusis sus : Montpelhier, Seta, Ales, Milhau, Mende e sus la RNT a Nissa ! Enrasigat sus sos teritòris, RLO se balha tamben coma mission de faire estat de la creacion culturala occitana e locala. Mas la nocion de difusion culturala, de promocion dau patrimòni ten tamben al collectage, salvagarda lo nòstre patrimòni imaterial.


text:
Yin e Yang
Dins la filosofia chinesa, lo yin (chinés tradicional: 陰, simplificat: 阴); e lo yang (chinés tradicional: 陽, simplificat: 阳), son doas categorias complementàrias, que se pòdon trobar dins totes los aspèctes de la vida e de l'univèrs. Aquela nocion de complementaritat es pròpria a la pensada orientala que pensa puslèu la dualitat jos forma de complementaritat.
Lo simbòl del Yin e del Yang, lo tàijí tú (sovent enrodat de 8 trigramas) es plan conegut dins lo monde occidental dempuèi la fin del sègle XX. Lo yin representa entre autres, lo negre (o sovent lo blau), lo femenin, la luna, l'escur, lo fred, lo negatiu, eca. Lo Yang, el, representa entre autres lo blanc (o sovent lo roge), lo masculin, lo solelh, lo clarum, la calor, le positiu, eca. Aquela dualitat es tanben associada a fòrça autras oposicions complementàrias.
Somari
Cosmologia chinesa[modificar | modificar la font]
Dins la cosmologia chinesa, Yin e Yang son doas entitats que seguisson lo buf original qi en òbra dins totas causas.
Per exemple, pels caractèrs chineses simplificats:
- lo caractèr yin (阴) es associat a la Luna (月) que representa la part femenina de la natura;
- lo caractèr Yang (阳) es associat al Solelh (日) que representa la part masculina de la natura.
Per contra pels caractèrs chineses tradicionals, tanben utilizats dins lo japonés, lo corean e abans en vietnamian :
- Lo caractèr yin (陰) es associat al Nòrd del puèg (partida nivosa yin (侌), del puèg fù (阜), simplificat en 阝 per l'omogeneïzacion dels caractèrs).
- Lo caractèr yang (陽) es associat al Sud del puèg (partida brilhanta yang (昜), del puèg fù (阜)).
Dins ambedós cases, la partida nivosa e brilhanta, a un ròtle de construccion fonetica del caractèr. China essent dins l'Emisfèri Nòrd, lo solelh i es totjorn al Sud.
Segon lo Shuowen jiezi, diccionari de la dinastia Han, lo sens de yin es: « escur, [coma] lo sud de l'aiga o lo nòrd de la montanha »[1]; aquel de yang es « fòrta brilhança » [2].
Se prepausèt que los tèrmes yin e yang venián dels mots sanskrits linga e yoni. Pasmens, apareguèron abans l'introduccion du bodisme (veïcul de la cultura indiana) en China. Se tròban en efècte al capítol 42 del Dao De Jing : « Lo Dao dona naissença a l'un, l'un al dos, lo dos al tres, lo tres a las dètz mila causas e èssers, las dètz mila causas e èssers supòrtan lo yang e empachan lo yin » [3].
Lo simbòl yin-yang, nomenat en China « peis yin e yang » [4], forma la pus espandida del tàijítú dels taoïstas e dels neoconfucianistas, representa lo Tao resultant de la dinamica d'aqueles dos principis, l'unitat al delà del dualisme.
Caracterizacion[modificar | modificar la font]
Los punts de colors opausats, nomenat biaoli dins la medecina chinesa, remembran qu'ambedós concèptes son ligats, que se succedisson l'un l'autre e qu'un existís mercé a l'autre.
A partir de l'apròcha analitica, que consistís a considerar separadament lo Yin, puèi lo Yang, lo biaoli sufís a caracterizar la pensada confucianista, e son avantatge especific - l'amistiat – a respècte del dualisme çò a que tròp sovent es redusit dins la cultura occidentala, e sas apròchas crestiana o cartesiana – autre dualisme, font de dobla constrencha.
Lo biaoli significa tanben que dins tot çò qu'es blanc i a de negre, e lo contrari; qu'existís pas de negre total o de blanc immaculat; e qu'atal, degun se pòt considerar coma entierament marrit o bon.
L'amistat (entre de punts de vistas o entre de mejans fisics) es lo principi que permet a d'entitats (moralas o fisicas) opausadas de comunicar entre elas.
Simbòls presents dins la taula unicode:
- Tàijítú :☯ (position : U+262F);
- Yin : 陰 e 阴 (respectivament code U+9670 e U+9634);
- Yang : 陽 e 阳 (respectivament code U+967D e U+9633);
- Qi : 氣 e 气 (respectivament code U+6C23 e U+6C14);
Relacions entre lo yin e lo yang[modificar | modificar la font]
Se poiriá descriure en tèrmes de yin e yang, tot çò que se tròba:
- en relacion d'oposicion, tot en sabent que, coma o mòstra lo taijitu, cadun pòrta en el lo gèrme de l'autre;
- en relacion d'interdependéncia, l'un se concep pas sens l'autre; l'excès o la manca d'un dels dos provòca de consequéncias sus l'autre e un desequilibri del tot;
- en relacion d'engendrament e de mutacion de l'un en l'autre, per exemple quand lo jorn fa plaça a la nuèch;
Lo yin e lo yang pòdon cadun se subdevesir en soselements yin e yang; atal, se distinguissèm pas que doas categorias dins lo concèpte de temperatura, lo fred es yin e la calor yang, mas es possible de subdevesir la nocion de calor en dos segon un critèri quin que siá (tolerància per exemple), e de distinguir una calor yin e una calor yang...
Qualques correspondéncias yin-yang[modificar | modificar la font]
S'agís pas de correspondéncias absoludas, perque son atribuidas sonque a l'interior d'una amistat d'opausats.
De fach, se pòt pas vertadièrament dire qu'una causa es Yin, qu'una autra es Yang. Seriá pus exacte de dire qu'una causa es mai Yin a respècte de l'autra qu'es mai Yang. Per exemple, lo movement de la pujada es Yang a respècte del movement de la davalada, qu'es Yin. Dins tota causa i a de Yin e de Yang, coma o illustra lo famós simbòl del Tai Ji, perque es l'interaccion de las doas fòrças que provòca lo movement, lo Qi, l'energia.
Divisibilitat infinida[modificar | modificar la font]
Existís un autre aspècte de l'inter-relacion Yin e Yang: la divisibilitat infinida. Coma los savis Taoïstas l'esprimiguèron dins lors simbòls del Tai Ji pel punt blanc (roge a l'origina) e negre al sen de la color complementària, i a totjorn del Yin al sen del Yang, e lo contrari. Per aquò, dins tota causa o tota situacion, seriá possible de trobar a l'encòp lo Yin e lo Yang. Prengam per exemple un pendul que se considerarà jols aspèctes de l'energia cinetica (Yang) contra l'energia potenciala (Yin). Lo moment que lo pendul es en naut, prèp de tornar davalar, seriá lo moment Yin del movement del pendul. Tota l'energia es alara potenciala, prèsta a èsser largada. Al moment que lo pendul torna davalar, aquela energia potenciala se transforma en energia cinetica. I a alara transmutabilitat, creissença del yang al sen del Yin. Al contrari, quand aquel pendul torna pujar, aquela energia cinetica se transforma tornarmai en energia potenciala, pendent la pujada. L'energia potenciala, Yin, existís alara sonque perque una fasa d'energia cinetica existissiá. Aquela energia cinetica seriá estat possibla sonque perque d'energia potenciala s'es acumulada. Aquel exemple celèbra que dins tota causa Yang, i a de Yin, e lo contrari. Aquelas meteissas fasas del movement de pendul se poirián regardar jos un autre angle, çò que cambiariá tot. Poiriam per exemple considerar lo movement (yang) contra l'immobilitat (Yin), o encara lo punt mai naut qu'atenh aquel pendul (Yang) contra lo punt mai bas (Yin). La reflexion seriá alara tota autra.


text:
Maurici André
Maurici André (quartièr de Ròca Bèla, Alès, lo 21 de mai de 1933 ; en francés Maurice André) qu'ei un trompetista occitan de nacionalitat francesa e un deus màgers virtuòses d'aqueth instrument au long de la soa istòria per'mor de la soa poténcia dens lo registre suberagut qui ne he un mèste de l'interpretacion barròca o deus capricis escrivut per la trompeta (com lo Vòu deu Bordon o lo Carnavau de Venècia).
Que vadó dens las Cevenas en çò d'ua familha de minaires dab un pair musician amator. Eth medish que devarè au hons la mina dens la soa joentut abans d'entrar com trompetista dens l'armada entà poder estudiar a gratis au conservatòri. Au cap de pas sonque sheis mes qu'obtiengó lo purmèr prèmi.
Durant las annadas 60 e 70 qu'enregistrè ua piela d'òbras barròcas mes tanben contemporanèas, estant ambs repertòris hèra exigents fisicament e tecnicament entaus musicians.
Que cau brembar aquiu qu'a l'epòca barròca la trompeta qu'èra un instrument hèra limitat qui, privat de l'ajuda deus pistons (qui horen hornits au sègle XIX), non podèva pas prodúser sonque nòtas d'ua medisha seria armonica. Aquestas nòtas armonicas que son mei tanhentas e mei numerosas dens los aguts e, mei que mei dens los suberaguts. Las òbras barròcas vertaderament escrivudas per la trompeta que pujan donc hèra haut dens las nòtas suberagudas qui son las mei mauaisidas de prodúser e que son generaument intrerpretadas dab ua trompeta piccolo.
Maurici André n'a pas avut lo son parion per excellar dens aquestas òbras barròcas suberagudas (com, per exemple lo segond concerto brandeborgés de Johann Sebastian Bach) mes que desenvolopè tanben un repertòri navèth en interpretant transcripcions d'òbras originaument escrivudas per d'autes instruments (com, per exemple, lo clarin). Aquestas transcripcions que combinan sovent las dificultats d'anar dinc au suberagut e tanben l'emplec de cromatismes mauaisits.
Enter los sons nombrós eslhèves (que pòt quitament parlar de generacion de trompetistas influenciats per aqueth mèste), que cau mentàver Bernard Soustrot, Guy Touvron, Éric Aubier e Thierry Caens.
Maurici André qu'a un hilh trompetista e ua hilha clarinista ; ambs que dèn concerts dab lo lor pair.