text:
629
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 629 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Tikal[modificar | modificar la font]
Fondacion de la vila de Dos Pilas a 110 km au sud-oèst de la ciutat-estat per assegurar lo contraròtle deis itineraris comerciaus lòng de Río La Pasión. Aquò marquèt lo redreiçament de la poissança de la poissança de Tikal dempuei sa desfacha de 562.


c: text/html

text:
Lo Buçon
Lo Buçon (popularament Le Buçon / Le Beçon, ancianament Aubuçon) es una vila d'Occitània, en Lemosin, dins lo departament de Cruesa, sieti a l'Atge Mejan d'un vescomtat.
-
-
La Charriera Granda
-
-
Estatua de la Verge Maria, sola resta de la Chapela de Nòstra Dòna
-
La comuna vista de la Tor dau Relòtge
-
-
L'egleisa de la Santa Crotz
-
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Anciana egleisa Sent Jan (s. 12)
- Font de l'Anciana Ala (s. 18)
- Font medievala
- Maison a pans de bòsc (s. 15)
- Maison daus Valenet (s. 17)
- Maison dau Tapissier (s. 16)
- Manufactura Gobelin (s. 19)
- Manufactura Sent Jan (s. 19)
- Pont de la Terrada (s. 17)
- Tor dau Relòtge (s. 16)
- Vestigis dau chasteu (s. 11)
- Musèu Despartamentau de la Tapissariá

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sent Helitz d'Astarac
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de Gers]]
Sent Helitz d'Astarac [1] (Saint-Élix en francés) qu'ei ua comuna francesa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istoria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Justin Cénac-Moncaut (1814-1871), escrivan, qu'stó cònsol de Sent Helitz d'Astarac.
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Sent Helitz d'Astarac sus lo sit de l'Insee


text:
Wikipèdia:Administrator
Aqueste article a per tòca de descriure l'estatut d'administrator (tanben nomenat sysop) de la Wikipèdia occitanofòna.
- Wikipèdia:Requèsta als administrators : s'avètz besonh de l'ajuda d'un administrator
- Wikipèdia:Lista dels administrators : contactar dirèctament un administrator en particular
- Wikipèdia:Candidatura al pòst d'administrator : prepausar sa candidatura o votar per una candidatura en cors
Somari
- 1 Perqué d'administrators ?
- 2 Dreches e devers d'un administrator
- 3 Consequéncias d'un abús de poder
- 4 Ajuda a l'administracion
- 5 Istoric de las accions
- 6 Autres ligams
Perqué d'administrators ?[modificar | modificar la font]
Assegurar lo manteniment d'un sit coma Wikipèdia, ont tot visitor pòt modificar la quasi-totalitat de las paginas, necessita d'espleches poderoses permetent, per exemple, de reparar d'errors, d'escafar de paginas non pertinentas, e de blocar temporàriament de paginas o de vandals.
Per de rasons evidentas de securitat, de tals espleches se pòdon pas metre a disposicion de totes. Es per aquò qu'existís l'estatut d'administrator.
Es atribuit a de contributors de Wikipèdia que ne fan la demanda e que la comunautat lor balha sa fisança. Vejatz Wikipèdia:Lista dels administrators.
Dreches e devers d'un administrator[modificar | modificar la font]
Lo dever d'un administrator es d'executar las decisions que la comunautat (que ne fa partida) a presas.
Un administrator es un contributor[modificar | modificar la font]
Coma editor, un administrator a los meteisses dreches e devers que totes los contributors de Wikipèdia :
- participar als articles que l'interèssan ;
- respondre a las questions dins la mesura de sos mejans ;
- far la benvenguda als novèls ;
- far un pauc de netejatge (coma per exemple dins la tavèrna) ;
- verificar que los articles e los imatges son pas jos copyright ;
- escafar lo contengut considerat coma vandalisme (en voidant la pagina).
Contràriament a çò que fòrça gents creson, lo netejatge, la verificacion de copyright e la supression de vandalisme son ni un privilègi, ni una obligacion dels administrators. Cadun o pòt far e cadun a drech d'o far pas.
Çò qu'un administrator pòt far[modificar | modificar la font]
Los administrators an accès a de foncionalitats suplementàrias sus Wikipèdia. Pòdon :
- protegir e desprotegir de paginas e mai editar las paginas protegidas (veire Wikipèdia:Pagina protegida)
- suprimir de paginas e lor istoric (veire Wikipèdia:Paginas de suprimir)
- consultar e restablir las paginas suprimidas per un autre administrator en regardant dins los archius solament accessibles als administrators (vejatz Wikipèdia:Paginas de restablir)
- blocar d'adreças IP e d'utilizaires enregistrats (veire Wikipèdia:Blocatge)
- editar los messatges de l'interfàcia gràcias a l'espaci MediaWiki
faire de requèstas dirèctas sus la basa de donadas (vejatz Wikipèdia:Requèstas SQL (o Database queries)(foncion desactivada per ara)
- Consultar Especial:unwatchedpaginas que lista las paginas que son pas seguidas per cap d'utilizaire e mai Especial:Undelete que lista las versions escafadas d'una pagina.
Çò qu'un administrator pòt pas far[modificar | modificar la font]
En cap de cas un administrator a mai de poder que los non administrators en matèria de creacion, d'edicion, de forma, de contengut, de linha directritz. Un administrator deu èsser al servici d'una melhora fluiditat de foncionament de las paginas e de lors rapòrts entre elas e a un ròtle de protector de l'informacion contra lo vandalisme.
Un administrator dispausa pas d'informacions suplementàrias, coma l'adreça IP o l'adreça electronica d'un contributor.
Un administrator pòt pas cambiar l'estatut d'un contributor. Sol un burocrata pòt balhar los dreches d'administrator a qualqu'un. Sol un steward pòt retirar los dreches a un administrator.
Çò qu'un administrator deu far[modificar | modificar la font]
Un administrator deu totjorn demandar la permission de la comunautat abans d'utilizar las foncionalitats suplementàrias qu'a.
Deu pas jamai :
- blocar una pagina ont es en conflicte d'edicion amb d'autres contributors ;
- blocar un utilizaire sens passar per la procedura abituala sus Wikipèdia:Vandalisme en cors ;
- escafar una pagina sens l'aver prealablament listada sus la pagina Wikipèdia:Paginas de suprimir ;
Excepcion es facha dels vandalismes pichons (una persona crèa una pagina per dire un salut) que los utilizaires non administrators devon voidar e qu'un administrator pòt escafar sens passar per la pagina Wikipèdia:Paginas de suprimir. Aquò concernís pas que las paginas que contenon pas cap d'informacion pertinenta per l'enciclopèdia.
Los esbòsses senhalats devon pas jamai èsser escafats sens avís prealable.
Çò qu'un administrator deu pas far[modificar | modificar la font]
Fòra excepcions, un administrator deu pas prendre de decision sens l'avís e l'acòrdi prealable de la comunautat. Deu pas tanpauc utilizar sos espleches o son estatut per un benefici personal o de biais malonèst.
S'un administrator adòpta aqueste genre d'actitud, se pòt considerar qu'abusa de son poder.
Consequéncias d'un abús de poder[modificar | modificar la font]
Un abús de poder de la part d'un administrator es un usatge malonèst dels espleches de mantenença que son a sa disposicion, fòra los cas permés (veire #Dreches e devers d'un administrator).
Si vous pensez rencontrer des abus manifestes de ce genre, vous êtes invités à les lister sur la pagina des « Wikipèdia:Administrator/Planhs », en donnant des exemples précis (une différence de modification d'un article par exemple), et en proposant la sanction qui devrait selon vous être appliquée. Si la requête est justifiée, une demande de presa de decision sur une sanction à prendre, ou non, contre l'administrator en question s'en suivra.
Una presa de decision sus la definicion de las condicions d'abus et sur les sanctions potentielles est en cours. Vous êtes invités à donner votre avis : Wikipèdia:Presa de decision/Administrator/Abús e sancions.
Ajuda a l'administracion[modificar | modificar la font]
Certanas paginas sus Wikipèdia an per tòca d'ajudar, siá d'un punt de vista tecnic, siá d'un punt de vista organizacional, a l'administracion del projècte.
Ajuda tecnica[modificar | modificar la font]
Los super-poders dels administrators, cossí fonciona aquò ?
Cossí un administrator fa per …
Ajuda organizacionala[modificar | modificar la font]
- Lo Bulletin dels admins descriu lors accions, lors frustracions, lors explicacions …
- La Coordinacion dels admins permet d'armonizar lors accions, en se transmetent de messatges. Las intervencions non tecnicas son reservadas a la pagina de discussion o, sovent pus pertinent, al Bulletin dels admins.
Istoric de las accions[modificar | modificar la font]
Istoric de las accions administrativas :
Istoric de las accions burocraticas :
- Istoric de las aquisicions d’estatut
- Istoric de las pèrdas d'estatut sul jornal dels burocratas del sit meta.wikipedia.org : i recercar los utilizaires occitanofòns, localizables pel sufixe @ocwiki.
- Istoric del renomenatge d'utilizaires
Autres ligams[modificar | modificar la font]
- Wikipèdia:Lista dels administrators
- Wikipèdia:Burocrata
- Wikipèdia:Steward
- Wikipèdia:Desvolopaire
- Wikipèdia:Verificator d'adreças IP
- Wikipèdia:Règlament administratiu
- Ajuda:FAQ administracion


text:
Risós
Risós[1] (Risoul en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat a la cœur dels Alpes del Sud, dos pòbles coexistent : Risoul pòble a 1 174 mètres d'altitud, en via d'abandon vet aicí mai de trenta ans e ressuscitat pel éclosion de la notícia station d'espòrts d'ivèrn Risoul 1850, a 1850 mètres d'altitud. Lo télésiège del Platèl de la None puja a la reünion de las pistas e connècta la station modèrna de Risoul 1850 a Vars, per formar lo domeni de lo Bòsc Blanc, treizième domeni skiable a França per la talha amb 108 pistas totalisant 185 km[2] E 56 remontadas mecanicas. Dempuèi 2001 Risós possedís tanben çò de mès de grand télésiège de França, unes 8 luòcs[3],[4] #Que dessert entre "pré del bòsc" (tèsta de nèu) e la nautor de la pista del meteis nom e los "chardons". Lo sieu mai anautita reünion es lo "Pic de Chabrières" #que culmini a 2750 mètres.
Situé au cœur des Alpes du Sud, deux villages coexistent : Risoul village à 1 174 mètres d’altitude, en voie d'abandon voilà plus de trente années et ressuscité par l’éclosion de la nouvelle station de sports d'hiver Risoul 1850, à 1850 mètres d'altitude. Le télésiège de la Plate de la None monte au sommet des pistes et relie la station moderne de Risoul 1850 à Vars, pour former le domaine de la Forêt Blanche, treizième domaine skiable en France pour la taille avec 108 pistes totalisant 185 km[5] et 56 remontées mécaniques. Depuis 2001 Risós possède aussi le plus grand télésiège de France, un 8 places[6],[7] qui dessert entre "pré du bois" (front de neige) et le haut de la piste du même nom et les "chardons". Son plus haut sommet est le "Pic de Chabrières" qui culmine à 2750 mètres.
Istòria[modificar | modificar la font]
Risoul pòble : una preséncia gauloise i aguèt mencionat; dels sépultures de l'edat de bronze an #èsser de descobèrtas en las ruïnes del castèl en datant del Sègle XII.
Cèrts autors meton al Plànol de Phazy la victòria sus las Lombards atenguda cap a 516 per Mummol Sagittaire, avesque de Gap, e Salonius, avesque de Bruma.
En 1124 Guillaume archevêque de Bruma confirma a la abbaye de Santa-Crotz a Châteauroux una donation facha per #Jaire Berton, senhor de Barben.
En 1153 lo pape Eugène III confirma las possessions temporalas de la archevêque de Bruma, incluant tot lo fief précédemment possedit per Allald de Barben, #que la plana de Phazy e lo castèl de Barben.
La glèisa paroissiale Sant-Martin-de Tors, situaa dins lo castèl, i n'aviá pas capèla; mas una anciana bastissa près de de lo vilatge èra dédié a Sant-Martin. Lo 20 de decembre 1118 a confirmat pel pape Gélase II al abbaye Sant-André de Villeneuve-lès-Avignon[8] #que ne requectava las intradas agregats[9].
En 1783 lo clergé i aviá limitat a un curé e un vicari. Lo capítol de Bruma e lo prieur de Guillestre se partejavan la dîme. Lo senhor de Risós èra lo archevêque de Bruma, #qu'a l'escasença en aliénait las tèrras amb facultat de rescat. Una familha del nom de Risós i i auriá possedit qualque drech cap a la Sègle XIV (Gaudin de Risós, 1308; Giraud, Alexandre, Hughes e Guillaume, 1310 – 1329; Jean, 1329-...). En 1618 lo engagiste èra Jean de Manent, sieur de Prunières, #que los armoiries n'auràn adoptat per la municipalitat l'an 1968[8].
Risoul 1850 : la station a #èsser implantada al mièg dels ans 1970 e desvolopada fins a aquel jorn. Situada a 1860 m., A compausat de immeubles e de chalets en béton recoberts de bardeaux de bòsques, relativament plan integrats en lo bòsc de mélèzes #que los environa.
Risoul village : une présence gauloise fut mentionnée; des sépultures de l’âge de bronze ont été découvertes dans les ruines du château datant du Sègle XII.
Certains auteurs placent au Plan de Phazy la victoire sur les Lombards remportée vers 516 par Mummol Sagittaire, évêque de Gap, et Salonius, évêque d'Embrun.
En 1124 Guillaume archevêque d'Embrun confirme à l'abbaye de Sainte-Croix à Châteauroux une donation faite par Gui Berton, seigneur de Barben.
En 1153 le pape Eugène III confirme les possessions temporelles de l'archevêque d'Embrun, incluant tout le fief précédemment possédé par Allald de Barben, dont la plaine de Phazy et le château de Barben.
La glèisa paroissiale Saint-Martin-de Tours, située au château, n'avait pas de chapelle; mais un ancien bâtiment près du village était dédié à Saint-Martin. Le 20 décembre 1118 elle est confirmée par le pape Gélase II à l’abbaye Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon[8] qui en percevait les revenus attachés[10].
En 1783 le clergé était limité à un curé et un vicaire. Le chapitre d'Embrun et le prieur de Guillestre se partageaient la dîme. Le seigneur de Risós était l'archevêque d'Embrun, qui à l'occasion en aliénait les terres avec faculté de rachat. Une famille du nom de Risós y aurait possédé quelque droit vers le Sègle XIV (Gaudin de Risós, 1308; Giraud, Alexandre, Hughes et Guillaume, 1310 – 1329; Jean, 1329-...). En 1618 l'engagiste était Jean de Manent, sieur de Prunières, dont les armoiries seront adoptées par la commune en 1968[8].
Risoul 1850 : la station a été implantée au milieu des années 1970 et développée jusqu'à ce jour. Située à 1860 m., elle est composée d’immeubles et de chalets en béton recouverts de bardeaux de bois, relativement bien intégrés dans la forêt de mélèzes qui les entoure.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77
- ↑ Lo domeni del Bòsc Blanc, luòc del Mestièr de Torisme de Risós 1850.
- ↑ detlas-pistas/ Risoul sus Skihorizons.
- ↑ Las remontadas mecanicas de Risós station - istorica de los sieus bastiments, fòtos.
- ↑ Le domaine de la Forêt Blanche, site de l'Office de Tourisme de Risós 1850.
- ↑ Risoul sur Skihorizons.
- ↑ Les remontées mécaniques de Risós station - historique de leurs constructions, photos.
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
apercu.
- ↑ Guy Barruol, Michèle Bòsques, Yann Codou, Ostal-Pierre Estienne, Élizabeth Sauze, « Lista dels establiments religioses en levant del abbaye Sant-André del Modèl:Xe al Modèl:XIIIe sègle », in Guy Barruol, Roseline Bacon e Alain Gérard (directors de publicacion), La abbaye de Sant-André de Villeneuve-lès-Avignon, istòria, arqueologia, rayonnement, Actes del colloque interrégional agut l'an 1999 a l'escasença del millenari de la fondacion de la abbaye Sant-André de Villeneuve-lès-Avignon, Éd. Alpes De Lums, Quasèrns de Salagon pas 4, Comandi, 2001, 448 pàg. (ISSN 1254-9371), (ISBN 2-906162-54-X), p 226
- ↑ Guy Barruol, Michèle Bois, Yann Codou, Marie-Pierre Estienne, Élizabeth Sauze, « Liste des établissements religieux relevant de l’abbaye Saint-André du Modèl:Xe au Modèl:XIIIe siècle », in Guy Barruol, Roseline Bacon et Alain Gérard (directeurs de publication), L’abbaye de Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon, histoire, archéologie, rayonnement, Actes du colloque interrégional tenu en 1999 à l'occasion du millénaire de la fondation de l'abbaye Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon, Éd. Alpes de Lumières, Cahiers de Salagon no 4, Mane, 2001, 448 p. (ISSN 1254-9371), (ISBN 2-906162-54-X), p 226


text:
Crotz Roja
Lo Movement Internacional de la Crotz Roja e del Creissent Roge, pus conegut coma Crotz Roja, es un movement umanitari internacional que compta mai de 97 milions de volontaris dins lo monde[1] que foguèt fondat per aparar la vida umana e la santat, per garantir lo respècte a totes los Èssers umans e per prevenir e alunhar lo sofriment uman, sens cap de tipe de discriminacion basada sus la nacionalitat, raça, genre, cresenças religiosas, classa social o opinions Politicas.
Lo tèrme de Crotz Roja Internacionala, que a vegadas encara es utilizat, es pas mai corrècte perque a l'ora d'ara i a pas cap d'organizacion amb aquel nom. Lo Movement es format per divèrsas organizacions, juridicament independentas entre elas, mas unidas al Movement a travèrs qualques principis de basa comuns: los objectius, los simbòls, los estatuts e los organs de govèrn.
Lo Movement se forma de las organizacions seguentas:
- Comitat Internacional de la Crotz Roja (CICR)
- Federacion Internacionala de las Societats de la Crotz Roja e del Creissent Roge (FICR)
- Societats Nacionalas de la Crotz Roja e del Creissent Roge
Somari
- 1 Istòria
- 2 Principis fondamentals
- 3 Las societats nacionalas
- 4 Los emblèmas
- 5 Referéncias
- 6 Bibliografia
- 7 Ligams extèrnes
- 8 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
Fins a la mitat del sègle XIX existissiá pas dins las armadas un servici d'infirmariá organizat e plan establit per s'ocupar del falhits a tanpauc cap institucion segura e aparada ont poder aculhir e sonhar los ferits al camp batalhièr. En junh de 1859, l'entrepreneire soís Jean Henri Dunant viatjava cap a Itàlia per encontrar l'emperador francés Napoleon III amb l'intencion de discutir de las dificultats que trobava per far comèrci amb Argeria, ocupada per França. Quand arribèt dins la pichona vila de Solferino, la serada del 24 de junh, foguèt lo testimòni de la Batalha de Solferino. En un sol jorn, prèp de 40 000 soldats d'ambedoas bandas moriguèron o demorèron ferits sul camp. Henry Dunant demorèt ofensat per las terriblas sequèlas de la batalha, lo sofriment dels soldats ferits, e lo manca gaireben total d'assisténcia medicala e suènhs basics. Abandonèt totalament lo motiu primièr de son viatge e pendent qualques jorns se consacrèt a ajudar en lo tractament e l'atencion als ferits. Fin finala creèt l'organizacion de l'assisténcia a la populacion locala a ajudar sens discriminacion. De retorn a Genèva, decidiguèt d'escriure un libre intitulat Sovenirs de Solferino, que publiquèt amb son pròpri argent en 1862. Envièt de còpias del libre als principals politics e militars en tota Euròpa. En mai de far una descripcion de sas experiéncias a Solferino en 1859, demandava la creacion d'organizacions nacionalas de secors volontari per ajudar los soldats ferits en cas de guèrra. E encara, instaurar a l'elaboracion de tractats internacionals per garantir la proteccion dels mètges e espitals de campanha neutres pels soldats ferits sul camp batalhièr.
Lo 9 de febrièr de 1863, Henri Dunant fondèt a Genèva lo "Comitat dels Cinc", amb lo jurista Gustave Moynier, los mètges cirurgians Louis Appia e Théodore Maunoir e lo general Guillaume-Henri Dufour, coma una comission d'investigacion de la Societat pel Benestar Public de Genèva. Son objectiu èra d'examinar la viabilitat de las idèas de Dunant e d'organizar una conferéncia internacionala sus sa possibla aplicacion. Uèit jorns pus tard, decidiguèron de cambiar lo nom de la comission en « Comitat Internacional pel Secors dels Ferits ». La conferéncia internacionala organizada pel Comitat se debanèt a Genèva entre lo 26 e lo 29 d'octobre de 1863, amb l'objectiu de desvolopar las mesuras possiblas per melhorar los servicis medicals sul camp batalhièr. La conferéncia comptèt 36 personas: dètz e uèit delegats oficials dels govèrns, sièis delegats d'autras organizacions non governamentalas, sèt delegats estrangièrs non oficials, e los cinc membres del Comitat Internacional. Los estats representats per de delegats oficials èran:
Entre las proposicions qu'apareisson dins las resolucions finalas de la Conferéncia, aprovadas lo 29 d'octobre de 1863, i a:
- La creacion de las societats nacionalas de secors pels soldats ferits;
- La neutralitat e la proteccion pels soldats ferits;
- L'utilizacion de las forças volontàrias per l'assisténcia de secors dins lo camp batalhièr;
- L'organizacion de conferéncias addicionalas per promulgar aqueles concèptes en tractats internacionals, e
- L'introduccion d'un simbòl distint comun de proteccion pel personal medical sul camp, una benda blanca amb una crotz roja sul braç.
Un an pus tard lo govèrn soís convidèt los govèrns de totes los païses europèus e los Estats Units, Brasil e Mexic a assistir a una conferéncia diplomatica oficiala. Sèt païses envièron un total de vint e sièis delegats a Genèva. Lo 22 d'agost de 1864, la conferéncia adoptèt la primièra Convencion de Genèva « per lo melhorament del sòrt dels militars ferits dins las armadas en campanha ». Los representants de 12 estats signèron las convencions: Baden, Belgica, Danemarc, França, Esse, Itàlia, Païses Basses, Portugal, Prússia, Soïssa, Espanha, e Württemberg.
La convencion conten dos articles, ont s'establisson pel primièr còp de nòrmas juridicas que garantisson la neutralitat e la proteccion pels soldats ferits, lo personal sanitari e las institucions umanitàrias especificas en un conflicte armat. E mai, la Convencion definís dos requesits especifics per la reconeissença d'una societat nacionala de secors pel Comitat Internacional:
- La societat nacionala deu èsser reconeguda per son pròpri govèrn nacional coma una societat de secors d'acòrd amb la convencion, e
- Lo govèrn nacional de cada país deu èsser partida de la Convencion de Genèva.
Las primièras societats nacionalas se fondèron en Belgica, Danemarc, França, Oldenburg, Prússia, Espanha e Württemberg. En 1867, foguèt convocada la primièra Conferéncia Internacionala de las Societats Nacionalas d'Ajuda per l'Infirmariá dels ferits de guerra. La primièra Conferéncia Internacionala de la Crotz Roja, amb la participacion de nòu govèrns e de 16 societats nacionalas.
En 1867, Henri Dunant foguèt forçat de se declarar en quicanèla a causa de problèmas de sas entrepresas en Argeria, en partida perque aviá daissat sos interèsses comercials a causa de sas activitats pel Comitat Internacional. La controvèrsia sus las relacions comercialas de Dunant e l'opinion publica negativa resultant, en combinason amb un conflicte amb Gustave Moynier, menèt a la demission de Dunant de sa carga coma membre e secretari. Foguèt acusat de quincanèla e obligat de daissar Genèva. De retorn, fondèt de societats nacionalas dins gaireben totes los païses d'Euròpa. En 1876 lo comitat adoptèt lo nom de « Comitat Internacional de la Crotz Roja » (CICR), que contunha d'èsser sa denominacion oficiala. Cinc ans pus tard fondèt als Estats Units d'America l'American Red Cross mercé als esfòrces de Clara Barton. Cada cop mai de païses anèron signar la Convencion de Genèva e comencèron de la respectar pendent los conflictes armats. En un periòde de temps relativament cort, la Crotz Roja aguèt un grand vam coma movement internacional respectat, e las societats nacionalas venguèron cada còp mai popularas coma un luòc pel trabalh volontari.
Quand en 1901 pel primièr Prèmi Nobel de la Patz, lo Comitat Norvegian del Nobel causiguèt Henri Dunant e Frédéric Passy. Es una reabilitacion de Dunan en fasent l'omenatge a son ròtle clau dins la formacion de la Crotz Roja. Dunant moriguèt nòu ans pus tard dins la pichona vila balneària soïssa de Heiden. Dos meses abans, moriguèt Gustave Moynier que foguèt son adversari pendent de temps.
En 1906 la Convencion de Genèva de 1864 foguèt revisada pel primièr còp. Un an pus tard, la Segonda Conferéncia de L'Aia adoptèt una resolucion qu'alarga lo camp d'accion de la Convencion de Genèva a la guèrra navala. Pauc abans lo començament de la Primièra Guèrra Mondiala en 1914, 50 ans aprèp la fondacion del CICR e l'adopcion de la primièra Convencion de Genèva, ja existissián 45 societats nacionalas de secors dins tot lo monde. Lo movement qu'existissiá en Euròpa e en America del Nòrd arribèt en America Centrala e [[America del Sud]|del Sud] (Argentina, Brasil, Chile, Cuba, Mexic, Peró, Lo Salvador, Uruguai, Veneçuèla), Asia (China, Japon, Corèa, Tailàndia), e Africa (Sud-Africa).
Lo CICR pendent la Primièra Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Pendent la Primièra Guèrra Mondiala, lo Comitat Internacional de la Crotz Roja (CICR) afrontèt un grand desfís que poguèt afrontar amb las societats nacionalas de la Crotz Roja. Las infirmièras de la Crotz Roja dins lo monde, fins als Estats Units e al Japon, ajudèron los servicis medicals de las fòrças armadas dels païses europèus implicats dins la guèrra. Lo 15 d'octobre de 1914, immediatament aprèp lo començament de la guèrra, lo CICR creèt son Agéncia Internacionala dels Presonièrs de Guèrra, qu'a la fin de 1914 comptava aperaquí 1200 volontaris. A la fin de la guèrra aquela Agéncia aviá transferit prèp de 20 milions de letras e messatges, 1,9 milions paquets e prèp de 18 milions de francs soïsses en don monedariá als presonièrs de guèrra de totes los païses afectats. Mai de 200 000 presonièrs foguèron transportats entre las partidas en conflicte, liberats e tornats a son país d'origina. Lo fichièr d'organizacion de l'Agéncia acumulèt prèp de 7 milions de registres de la fin de 1914 fins a 1923, cada fichièr correspondiá un presonièr o una persona despareguda. Aquel fichièr permetèt l'identificacion de 2 milions de presonièrs de guèrra e la possibilitat de contactar las familhas. Lo fichièr complet es disponible al Musèu Internacional de la Crotz Roja e del Creissent Roge a Genèva, mas l'accès es restrench e amb permission del CICR.
Pendent la guèrra, lo CICR foguèt lo mèstre d'òbra de la Convencion de Genèva en 1907 per las partidas al conflicte e transmetèt las acusacions als diferents païses. Quand dins aquela guèrra s'utilizèt las armas quimicas pel primièr cop dins l'istòria, lo CICR protestèt vigorosament contra aquel nòu tipe de guèrra. E, sens èsser un mandat de la Convencion de Genèva, ensagèt d'aleujar lo sofriment de la populacion civila. Sus la basa de las convencions sus las Leis e costumas de la guèrra a tèrra de 1907 de la Segonda Conferéncia de l'Aia li permetèt d'ajudar a la populacion civila de las zonas que se considerèron oficialament coma territòris ocupats. Aquela Conferéncia tanben foguèt lo fondament juridic pel trabalh del CICR amb los presonièrs de guèrra. Entre las tascas de l'Agéncia Internacionala dels Presonièrs de Guèrra tanben son inclusas las visitas d'inspeccion dins los camps de presonièrs. Un total de 524 camps pertot en Euròpa foguèron visitats per 41 delegats del CICR fins a la fin de la guèrra.
Entre 1916 e 1918, lo CICR publiquèt una seria de cartas postalas amb scènas de camps de presonièrs de guèrra. Las fotografias mostravan los presonièrs dins lor activitats jornadièras. L'intencion del CICR èra de donar a las familhas dels presonièrs l'esperança e de consolacion e per atenuar las incertituds sus lo destin dels seus. Aprèp la fin de la guèrra lo CICR organizèt lo retorn de 420 000 presonièrs. En 1920 la tasca de repatriar foguèt transferida a la jove Societat de las Nacions.
Un an abans la fin de la guèrra, lo CICR recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz de 1917 per son òbra en temps de guèrra. En 1923, lo Comitat aprovèt un cambi dins sa politica relativa a la seleccion dels nòus membres, fins alara solament los ciutadans de la vila de Genèva podián èsser membres. Aprèp aquela modificacion totes los ciutadans soïsses poirián èsser membres del CICR. En consequéncia dirècta de la Primièra Guèrra Mondiala, en 1925 adoptèt un protocòl addicional a la Convencion de Genèva qu'enebís l'usatge de gases verinoses o asfixiants e los agents biologics coma armas. Quatre ans mai tard, la Convencion originala foguèt revisada e s'establiguèt la segonda Convencion de Genèva sul tractament dels presonièrs de guèrra. Los eveniments de la Primièra Guèrra Mondiala e las activitats del CICR aumentèt significativament la reputacion e l'autoritat del Comitat entre la comunitat internacionala e menèt a un alargament de sas competéncias.
En 1934 la Conferéncia Internacionala de la Crotz Roja aprovèt la proposicion d'un acordi internacional per la proteccion de la populacion civila pendent un conflicte armat. Mas, malaürosament, la majoritat dels govèrns avián pauc d'interès dins l'aplicacion d'aquela convencion e dintrèt pas en vigor abans lo començament de la Segonda Guèrra Mondiala.
Lo CICR pendent la Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La basa juridica de la tasca del CICR pendent la Segonda Guèrra Mondiala fogèt la Convencion de Genèva revisada en 1929. Les activitats de la Comission foguèron similaras a aquela de la Primièra Guèrra Mondial: visitar e contrarotlar los camps de presonièrs de guèrra, l'organizacion de l'assisténcia de secors per a la populacion civila e de l'escambi del messatges. A la fin de la guèrra, 179 delegats realizèron 12 750 visitas de camps de presonièrs de guèrra dins 41 païses. L'Agéncia Centrala d'Informacion dels Presonièrs de Guèrra comptava un personal de 3000 personas e fichièr de seguiment dels presonièrs amb 45 milions de fichas, e intercambièt 120 milions de messatges.[2] Un obstacle important foguèt que los nazis contrarotlavan la Crotz Roja Alemanda e aquela organizacion refusèt de cooperar seguent los estatuts de Genèva, exclusent las violacions flagrantas coma la deportacion dels josieus d'Alemanha o l'Olocaust. E mai, doas partidas dins lo conflicte, l'Union Sovietica e lo Japon foguèron pas part de la Convencion de Genèva de 1929 e foguèron pas legalament obligats de seguir las nòrmas d'aquela.
En 1943 lo CICR obtenguèt permés del Ministèri dels Afars Exteriors alemand per enviar paquets d'aliments. Atal lo CICR capitèt d'enregistrar l'identitat e lo luòc de deportacion d'autres detenguts e en març de 1945 ja aguèt d'informacion sus 56 000 e la fin de la guèrra 105 000. A la fin de mai de 1945 foguèron liurats prèp de 1,1 milions de paquets.[3]
L'oficièr de l'armada soïssa Maurice Rossell foguèt enviat a Berlin pendent la Segonda Guèrra Mondiala coma delegat de la Crotz Roja Internacionala; poguèt visitar Auschwitz en 1943 e Theresienstadt en 1944.
Lo 12 de març de 1945, president del CICR, Jacob Burckhardt recebèt un messatge del general e Obergruppenführer dels SS Ernst Kaltenbrunner ont acceptèt la demanda del CICR per que los delegats poguèsson visitar los camps de concentracion. L'acordi obligava los delegats a demorar en los camps fins a la fin de la guèrra.[4] Dètz delegats acceptèron la carga que Louis Haefliger a (Mauthausen), Paul Dunant a (Theresienstadt) e Víctor Maurer (Dachau).
En 1944 lo CICR recebèt lo segond Prèmi Nobel de la Patz, unic Nobel de la Patz entre 1939 e 1945. A la fin de la guèrra, lo CICR trabalhèt amb las Societats nacionalas de la Crotz Roja per organizar l'assisténcia de secors als païses pus grevament afectats. En 1948 lo Comitat publiquèt una informacion sus sas activitats pendent la guèrra entre lo primièr de setembre de 1939 e lo 30 de junh de 1947. Los archius d'aquel periòde foguèron dubèrts en genièr de 1996 a la recèrca e a la publicacion.
En 1996, sus la basa d'aquels documents de l'OSS (Office of Strategic Services) dels Estats Units d'America, lo davancièr de la CIA, acusèt lo CICR d'èsser estat utilizat e benlèu contrarotlat pels nazis a travèrs d'agents infiltrats. Aquelas acusacions provoquèron una enquèsta intèrna del CICR e un rapòrt lo meteis an, actualizat en febrièr de 2007, ont se reconeis que 18 membres del CICR serián estats “implicats dins d'activitats reprochablas”, un delegat seriá estat implicat en un afar destinat a son benefici personal e pels cases dels dos acusats d'espionatge lo CICR indica qu'aqueles ocupavan pas de plaças importantas. Tanben acusan que los autors dels documents del OSS fan d'allegacions a d'autras personas del CICR sus basa de rumors e descrivon d'activitats normalas o agissian dubèrtament e amb lo consentiment dels aliats.[5][6]
La Federacion Internacionala de las Societats de la Crotz Roja e del Creissent Roge[modificar | modificar la font]
En 1919 los representants de las societats nacionalas de la Crotz Roja de Grand Bretanha, França, Itàlia, Japon e los EUA se reüniguèron a París per crear la « Liga de las Societats de la Crotz Roja ». Èra una idèa de Henry Davison, alara president de la Crotz Roja Nòrd americana. Aquel movement, capitat per la Crotz Roja Nòrd Americana, espandiguèt las activitats internacionalas de la Crotz Roja al delà de l'estricta mission del CICR inclusent l'assisténcia dins las situacions d'urgéncia non causadas per la guèrra (coma per exemple las catastròfas d'origina umana o naturala).[7] La Crotz Roja Nòrd americana ja aviá l'experiéncia de l'assisténcia dins los desastres dempuèi sa fondacion.
La formacion de la Liga, coma organizacion internacionala addicionala de la Crotz Roja amb lo CICR, empachèt pas la controvèrsia per divèrsas rasons. Lo CICR foguèt preocupat per la rivalitat possibla entre las doas organizacions. La fondacion de la Liga foguèt vista coma una temptativa de minorizar la posicion de lider del CICR dins lo movement e de transferir gradualament la majora partida de sas foncions e competéncias a una institucion multilaterala. E mai, totes los membres fondadors de la Liga èran las societats nacionalas de païses de la Triple Entenda o associats de l'Entenda. Los estatuts originals de la Liga, de mai de 1919, contenián una nòva reglamentacion que donava a las cinc societats fondadoras un regim privilegiat e, amb los esfòrces d'Henry P. Davison, lo drech d'exclure d'un biais permanent las Societats nacionalas de la Crotz Roja dels païses de las Poténcias Centralas, es a dire, Alemanha, Àustria, Ongria, Bulgaria e Turquia, e tanben la Societat de la Crotz Roja de Russia. Aquelas nòrmas èran contràrias als principis de la Crotz Roja coma universalitat e egalitat entre totas las societats nacionalas.
La primièra mission d'assisténcia e de secors organizada per la Liga foguèt l'ajuda a las victimas de la fam e la venenta epidemia de tifus en Polonha. Solament cinc ans aprèp sa fondacion, la Liga ja aviá emés 47 apèls als dons per sas missions dins 34 païses, un indicador impressionant mostrant la necessitat d'aquel tipe de tasca de la Crotz Roja. La soma totala recebuda per aqueles apèls arribèt als 685 milions de francs soïsses, que foguèron utilizats per porgir las victimas de la fam en Russia, Alemanha e Albania; dels tèrratrems en Chile, Pèrsia, Japon, Colómbia, Eqüator, Còsta Rica e Turquia e als refugiats de Grècia e Turquia. La primièra mission dins una granda catastròfa per la Liga foguèt aprèp lo tèrratrem de 1923 al Japon, que tuèt unas 200 000 personas e daissèt d'innombrablas personas feridas e sens ostal. Mercé a la coordinacion de la Liga, la Societat de la Crotz Roja del Japon recebèt progiment de las societats "sòrres" per una valor totala de prèp de 100 milions de dolars. Un autre camp d'accion important, iniciat per la Liga, foguèt la creacion de novèlas organizacions de la Crotz Roja dins las novèlas societats nacionalas.
Principis fondamentals[modificar | modificar la font]
La FICR atal coma, las divèrsas Societats Nacionalas realizan son accion daval sèt principis.
Proclamats a Viena en 1965, los sèt Principis Fondamentals crèan un ligam entre las Societats Nacionalas de la Crotz Roja e del Creissent Roge, lo CICR e la FICR. Los Principis Fondamentals garantisson la continuitat del Movement de la Crotz Roja e del Creissent Roge e son trabalh umanitari.
- Umanitat: Lo Movement Internacional de la Crotz Roja e del Creissent Roge, que donèt naissença a la preocupacion de prestar ajuda, sens discriminacion, a totes los ferits suls camps batalhièrs, s'esforçar, amb son aspècte internacional e nacional, de prevenir e aleujar la sofrença dels òmes en totas las circonstàncias. Tendent a aparar la vida e la santat, e mai a far respectar la persona umana. Favorir la compreneson mutuala, l'amistat, la cooperacion e una patz durabla entre totes los pòbles.
- Imparcialitat: Fa pas cap de destriament de nacionalitat, raça, religion, condicion sociala o cresença politica. Se consacra unicament a secorrir los individús en proporcion de las sofrenças, remediant a las necessitats e donant prioritat al pus urgent.
- Neutralitat: Per conservar la confisança de totes, lo Movement s'absten de prendre part a las ostilitats e, en tot temps, dins las controvèrsias d'ordre politic, racial, religiós e ideologic.
- Independéncia: Lo Movement es independent. Auxiliars dels poders publics dins sas activitats umanitàrias e somés a las leis que regisson los païses respectius, las Societats Nacionalas devon, pasmens, conservar una autonomia que lor permeta d'agir totjorn d'acòrd amb los principis del Movement.
- Caractèr Volontari: Es un movement de secors volontari e de caractèr desinteressat.
- Unitat: En cada país pòt existir un sola Societat de la Crotz Roja o del Creissent Roge, que deu èsser accessibla a totes e estendre son accion umanitària a la totalitat del territòri.
- Universalitat: Lo Movement Internacional de la Crotz Roja e del Creissent Roge, ont las Societats an de dreches egals e lo dever de s'entrajudar, es universal.
Lo principi de neutralitat provoquèt de criticas en d'ocasions nombrosas, qu'empachèt la Crotz Roja de denonciar de situacions de violacions dels dreches umans dins los territòris ont trabalhava. Exemples: "silenci" al subjècte dels camps de concentracion nazis pendent la Segonda Guèrra Mondiala, crisis umanitàrias en Africa o la preson de Guantànamo aprèp l'11 de setembre 2001. Alara qu'aquel silenci permet a la Crotz Roja d'entrar dins de territòris o presons ont d'autras ONG o pòdon pas. Pasmens, los grops terroristas del Hamàs o del Hesbollà permeton pas a la Crotz Roja que visite los captius israelians que son en son poder.
Las societats nacionalas[modificar | modificar la font]
Las divèrsas Societats Nacionals de la Crotz Roja o Creissent Roge son unidas dins la Federacion Internacionala de la Crotz Roja e del Creissent Roge, cada Societat Nacionala en cada país, deu adoptar un dels emblèmas, pòdon pas utilizar los dos per una meteissa Societat. Lo Comitat Internacional es una organizacion Independenta, somesa al Drech internacional amb sèti a Genèva. Lo CICR es lo fondador del Movement Internacional de la Crotz Roja.
A l'ora d'ara existisson mai de 184 Societats Nacionalas dins lo monde.
Los emblèmas[modificar | modificar la font]
L'usatge dels emblèmas, de la Crotz Roja e del Creissent Roge es definit pel Drech Internacional Umanitari tal coma es escrich dins las Convencions de Genèva de 1949.
Lo simbòl de la Crotz Roja sus un fons blanc foguèt adoptat en la Primièra Convencion de Genèva en 1864 e correspond a l'inversion de las colors de la bandièra de Soïssa. Lo Creissent Roge utilizat originalament per l'Emperi Otoman tre la Guèrra russoturca (1877–1878) foguèt incorporat coma lo segond emblèma oficialament en 1929 pel CICR. Abans aviá suggerit que los païses musulmans en principi poirián a la plaça de la Crotz Roja.
Existís tanben coma emblèma lo Leon e solelh roge propausat per Pèrsia (l'Iran actual) e 1899 e utilizat oficialament per la societat nacionala d'Iran entre 1924 - 1980. Aquel emblèma foguèt reconegut oficialament pel CICR en 1929. Amb lo trionf de la revolucion islamica, lo nòu regim informèt lo CICR qu'utilizariá desenant lo Creissent Roge (se reservant lo drech de lo tornar utilizar).
I aguèt de problèmas a causa dels emblèmas de la Crotz Roja e del Creissent Roge. Dins qualques conflictes s'interpretèt aqueles simbòls coma significant religiós, pasmens que lo sián, provoquèt una interpretacion falsa de la natura de l'organizacion.
Magen David Adom foguèt longtemps refusat coma membre del Movement Internacional de la Crotz Roja e del Creissent Roge perque refusava de remplaçar l’Estela de David Roja per un dels emblèmas autorizats dins las Convencions de Genèva.
Dempuèi 2000, una reflexion se fa per trobar un emblèma non religiós, non etnic e sens pas ges de simbolica politica: lo cristal roge.
lo Cristal Roge[modificar | modificar la font]
Lo 8 de decembre de 2005, lo tresen protocòl de la Convencion de Geneva, creèt lo Tresen Emblèma Protocollari, nomenat lo Cristal Roge o lo Diamant Roge, qu'a pas ges de connotacions religiosas o nacionalistas, e que permetèt d'integrar lo Magen David Adom a la Federacion Internacionala, lo 22 de junh de 2006.
Las societats nacionalas pòdon se servir del Cristal Roge, de la Crotz Roja o del Creissent Roja indiferentament.
Tanben, pòdon utilizar la combinason del Cristal Roge amb l'emblèma interior.
-
-
-
-
Lo Cristal Roge amb lo Leon e Solelh Roge, (Iran fins a 1980).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ El Movement Internacional de la Crotz Roja, Crotz Roja Andorrana
- ↑ (en)ICRC in WW II: the Central Agency for Prisoners of War, site del CICR.
- ↑ (en)ICRC in WW II: the Holocaust
- ↑ id ICRC in WW II: the Holocaust
- ↑ (en)ICRC in WW II: allegations by the OSS
- ↑ (en)The ICRC infiltrated by the Nazis?
- ↑ (en)Who we are. History, International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- David P. Forsythe: Humanitarian Politics: The International Committee of the Red Cross. Johns Hopkins University Press, Baltimore 1978, ISBN 0-8018-1983-0
- Henry Dunant: A Memory of Solferino. ICRC, Geneva 1986, ISBN 2-88145-006-7
- Jean-Claude Favez, The Red Cross and the Holocaust, Cambridge University Press 1999
- Hans Haug: Humanity for all: the International Red Cross and Red Crescent Movement. Henry Dunant Institute, Geneva in association with Paul Haupt Publishers, Bern 1993, ISBN 3-258-04719-7
- Georges Willemin, Roger Heacock: International Organization and the Evolution of World Society. Volume 2: The International Committee of the Red Cross. Martinus Nijhoff Publishers, Boston 1984, ISBN 90-247-3064-3
- Pierre Boissier: History of the International Committee of the Red Cross. Volume I: From Solferino to Tsushima. Henry Dunant Institute, Geneva 1985, ISBN 2-88044-012-2
- André Durand: History of the International Committee of the Red Cross. Volume II: From Sarajevo to Hiroshima. Henry Dunant Institute, Geneva 1984, ISBN 2-88044-009-2
- International Committee of the Red Cross: Handbook of the International Red Cross and Red Crescent Movement. 13th edition, ICRC, Geneva 1994, ISBN 2-88145-074-1
- John F. Hutchinson: Champions of Charity: War and the Rise of the Red Cross. Westview Press, Boulder 1997, ISBN 0-8133-3367-9
- Caroline Moorehead: Dunant's dream: War, Switzerland and the history of the Red Cross. HarperCollins, London 1998, ISBN 0-00-255141-1 (Hardcover edition); HarperCollins, London 1999, ISBN 0-00-638883-3 (Paperback edition)
- François Bugnion: The International Committee of the Red Cross and the protection of war victims. ICRC & Macmillan (ref. 0503), Geneva 2003, ISBN 0-333-74771-2
- Angela Bennett: The Geneva Convention: The Hidden Origins of the Red Cross. Sutton Publishing, Gloucestershire 2005, ISBN 0-7509-4147-2
- David P. Forsythe: The Humanitarians. The International Committee of the Red Cross. Cambridge University Press, Cambridge 2005, ISBN 0-521-61281-0
- François Bugnion: The emblem of the Red Cross: a brief history. ICRC (ref. 0316), Geneva 1977
- Jean-Philippe Lavoyer, Louis Maresca: The Role of the ICRC in the Development of International Humanitarian Law. In: International Negotiation. 4(3)/1999. Brill Academic Publishers, p. 503–527, ISSN 1382-340X
- Neville Wylie: The Sound of Silence: The History of the International Committee of the Red Cross as Past and Present. In: Diplomacy and Statecraft. 13(4)/2002. Routledge/ Taylor & Francis, p. 186–204, ISSN 0959-2296
- David P. Forsythe: "The International Committee of the Red Cross and International Humanitarian Law." In: Humanitäres Völkerrecht - Informationsschriften. The Journal of International Law of Peace and Armed Conflict. 2/2003, German Red Cross and Institute for International Law of Peace and Armed Conflict, p. 64–77, ISSN 0937-5414
- François Bugnion: Towards a comprehensive Solution to the Question of the Emblem. Revised 4th edition. ICRC (ref. 0778), Geneva 2006
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Federació Internacional de la Creu Roja
- Revista del Movement de la Crotz Roga e del Creissent Roge
- Musèu Internacional de la Crotz Roga


text:
Creòl (lenga)
Un creòl es una mena de lenga normala que se transmet de generacion en generacion, mai qu'es nascuda a partir d'una anciana lenga intermediarària e instabla (un "pidgin") qu'au començament se transmetiá pas entre lei generacions. Lei lengas creòlas an un foncionament completament naturau: son tan ricas, tan complèxas e tan foncionalas coma leis autrei lengas.
La màger part dei lengas creòlas (pas totei, ça que la) son aparegudas vèrs lei sègles XVII e XVIII, dins de societats compausadas en majoritat d'esclaus transplantats per leis europèus dins de colònias: leis esclaus avián d'originas lingüisticas divèrsas e deguèron trobar un mejan de comunicar entre elei. Aquelei lengas creòlas se compausan d'una gramatica pròpria e d'un lexic que ven sustot de la lenga europèa dei colonizaires. Ansin i a de creòls de "basa lexicala" espanhòla, anglesa, portuguesa o francesa. Pasmens, i a ges d'intercompreneson entre una lenga creòla e la lenga europèa que li a fornit son lexic. Lei lengas creòlas contenon tanben d'elements lexicaus e gramaticaus que provenon dei lengas d'origina deis ancians esclaus.


text:
Veneçuèla
Veneçuèla (var. Veneçuela), en espanhòl Venezuela, es un estat d'America del Sud, al nòrd. Confronta la mar Cariba, Guyana, Brasil e Colómbia.
Sa capitala es Caracas.
Lo gentilici es veneçolan -a.
Istòria[modificar | modificar la font]
En Veneçuèla, en 1522 se fondava un dels primièrs emplaçaments espanhòls en America del Sud (lo primièr n'èra Sant Gat-marti, en çò qu'es uèi Colómbia), e la màger part del territòri fasiá partida del virregnat de Nòva Granada. Parts del qu'es ara l'èst de Veneçuèla venguèron la Nòva Andalosia. Après divèrses suslhèuaments fracassats, lo país s'emancipèt d'Espanha en 1811 jos la direccion del sieu filh mai famós, Simón Bolívar. Veneçuèla faguèt partida de la Republica de la Grand Colómbia amassa amb Colómbia, lo Panamà e lo Eqüator fins a 1830, quand l'estat veneçolan se'n separèt e venguèt una republica sobeirana.
Per la màger part del sègle XIX e del sègle XX l'istòria veneçolana se caracterizèt per l'inestabilitat politica, de luchas politicas e de govèrns dictatorials. Après la mòrt de Juan Vicente Gómez e la casuda dels govèrns autoritaris, las luchas democraticas obliguèron l'armada a se retirar de la participacion dirècta en la politica nacionala çò 1958. Dempuèi, Veneçuèla a agut una tradicion de govèrn democratic, mas, pas sens de conflictes.
En 1992 lo tinent militar Hugo Chávez dirigiguèt un còp d'Estat per remòure al president democratic, elegit dos còps, Carlos Andrés Pérez. Lo còp fracassèt, e Chávez e los conspiradors foguèron encarcerats per traïson. D'autra banda, lo president Pérez foguèt acusat e declarat colpable de corrupcion. Chávez venguèt un personatge fòrça popular per la classa bassa per resistir a un president corrupte. Foguèt liberat en 1994 pel successor de Pérez, Rafael Caldera.
Chávez ganhèt las eleccions presidencialas de 1998 amb 56% dels vòtes coma candidat d'un nòu partit politic, lo Movement Cinquena Republica (Movimiento V Republica en espanhòl). Promoguèt la creacion d'una nòva constitucion, aprovada per referendum en 1999. Chávez foguèt reelegit en 2000 jos de la nòva constitucion amb 59% dels vòtes. Las reformas economicas e politicas que realizèt son estadas fòrtament criticadas per la classa mejana e la classa nauta. Decembre de 2001 se realizèron de caumas generalizadas del sector petrolièr e empresarial. Après un brèu còp d'Estat 2002 l'entrepreneire Pedro Carmona s'autoproclamèt president, mas foguèt obligat de renonciar après un movement popular pro-Chávez e lo vicepresident Diosdado Cabello venguèt president interimari d'après la Constitucion. Chávez foguèt restablit coma president 48 oras après.
Politica[modificar | modificar la font]
Veneçuèla es una republica.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Veneçuèla


text:
Notz muscada
La notz muscada o notz de muscada es l'albumen de la grana del fruch ovoíd del muscadièr (Myristica fragrans), un arbre tropical de la familha de las Myristicaceae naut de dètz a quinze mètres. Lo clòsc de la notz muscada n'es lo tegument.
Particularitats[modificar | modificar la font]
La notz muscada es la grana interiora de la planta Myristica fragrans. L'aril o membrana traucada roja a l'entorn la notz es comercializad coma a una espècia de cosina separada, lo macís. Mas, la notz muscada es mai coneguda.
Es un condiment de granda tradicion dins la cosina del sud-èst asiatic. Se dich qu'arribèt a Euròpa pels Sarrasins, mai es probable que l'introduccion siá mai anciana, perque los temples romans la notz muscada ja èra un dels ingredients brutlats coma l'encens dins las ceremonias religiosas.
La notz muscada conten una òli essenciala e es apreciada tanben coma producte medicinal dins la medicina ayurvedica e fòrças autras medicinas tradicionalas. Dins l'actualitat s'utiliza dins l'industria farmaceutica, subretot coma perfum dins la fabricacion de pasta de dents e coma ingredient dels siròps contra la tos.
Gastronomia[modificar | modificar la font]
S'utiliza seca e raspada en pichonas quantitats per aromatizar bevendas caudas, dessèrts, compòstas e d'autres fruchs cosinats e cocas. Es tanben un ingredient per de salsas coma la bechamèl.
Es un dels ingredients de qualques tipes de curri d'Índia e de qualques plats de la cosina del Levant, subretot en Turquia, Siria e Liban.
Vejatz tannben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Shulgin, A. T., Sargent, T. W., & Naranjo, C. (1967). Chemistry and psychopharmacology of nutmeg and of several related phenylisopropylamines. United States Public Health Service Publication 1645: 202–214. (en)
- Gable, R. S. (2006). The toxicity of recreational drugs. American Scientist 94: 206–208. (en)
- Devereux, P. (1996). Re-Visioning the Earth: A Guide to Opening the Healing Channels Between Mind and Nature. New York: Fireside. pp. 261–262. (en)
- Milton, Giles (1999), Nathaniel's Nutmeg: How One Man's Courage Changed the Course of History(en)


text:
Breviari d'Alaric
Lo Breviari d'Alaric (latin : breviarium alaricianum, es un recuelh de drech roman promulgat pel rei visigòt Alaric II, en 506. Aquesta denominacion apareguèt al sègle XVI per remplaçar lex romana visigothorum. Se tracta principalament d'una compilacion e d'una interpretacion del còde teodosian (438), destinat a las populacions galloromanas e ispanoromanas del reialme visigòt, e non pas als nòbles visigòts qu'avián sas leis pròprias ja redigidas per Euric. Lo breviari compren :
- setze libres del Codex Theodosianus;
- las novelas de
- las institucions de Gaius;
- cinc libres de Sententiae Receptae de Julius Paulus;
- tretze títols del còde Gregorian;
- dos títols del còde Hermogenian;
- e un tròç del primièr libre de Responsa Papiniani.


text:
Golf de Mexic
Lo golf de Mexic (en anglés Gulf of Mexico, en espanhòl Golfo de México) es la part de l'ocean Atlantic compresa entre las peninsulas de Florida e Yucatan, al sud-èst de l'America del Nòrd. Comunica al sud-èst amb la mar Cariba pel canal de Yucatan e a l'èst amb l'Atlantic pel canal de Florida. S'espandís sus una superfícia d'1 550 000 km² e atenh una fonsor maximala de 3804 m.
Los estats ribairencs del golf son:
- Mexic (estats de Tamaulipas, Veracruz, Tabasco, Campeche, Yucatan e Quintana Roo) a l'oèst e al sud;
- Cuba al sud-èst;
- los Estats Units (estats de Florida, Alabama, Mississipí, Loïsiana e Tèxas) al nòrd-est e al nòrd.
Lo corrent del Golf, un corrent caud de l'ocean Atlantic e un dels corrents oceanics mai fòrts que se conesca, a per origina precisament lo golf de Mexic. Lo golf recep la visita, mantuna vegada cada sason, dels auragans potents de l'Atlantic; d'unes an causat de pèrdas umanas e materialas (demest los pus recents, per exemple, l'auragan Katrina en l'an 2005).
La baia de Campeche, en Mexic, es un de las grandas entradas d'aqueste golf, e es sonque un exemple de las nombrosas baias e calas que descopan la còsta del golf de Mexic. I desembocan un grand nombre de rius, que lo principal es Mississipí. Lo litoral del golf es plan gaireben pertot e se caracteriza per la preséncia de longas e estrechas barrièras de petitas illas, e tanben sanhas e paluns e de grandas extensions de plajas sablonosas.
Las ciutats costièras principalas son Tampa, Saint Petersburg, Pensacola, Mobile, Nòva Orleans, Beaumont e Houston (totas aquelas als Estats Units), Tampico, Tuxpan, Veracruz e Mérida (en Mexic) e l'Avana (a Cuba).
Geologia[modificar | modificar la font]
Lo consensus entre los geològs, qu'an estudiat la geologia del Golf de Mexic, es que entrò a la fin del Triassic, lo Golf de Mexic existiá pas. Abans lo Triassic tardiu, l'airal ara ocupat pel Golf de Mexic èra una tèrra seca, qu'inclusiá la rusca continentala ont se tròba uèi Yucatan, al mitan del grand supercontinent de la Pangèa. Aquesta tèrra presenta de contunh una cadena de montanha que s'estend del nòrd-Mexic central, a travèrs lo soslevament tectonic de Marathon fins a l'oèst de Tèxas e las montanhas Ouachita d'Oklahoma, fins Alabama que i es ligat dirèctament per las montanhas Apalaches. Foguèt creat per la collision de las placas continentalas que formèron Pangèa. Coma o comprenguèron Roy Furgoneta Arsdale e Randel T. Cox, aquestas montanhas se bresèron al Cretacèu tardiu amb la formacion de la baia de Mississipí.


text:
Batalha de Valmy
La batalha de Valmy foguèt una batalha que se debanèt lo 20 de setembre de 1792 pendent lei guèrras de la Revolucion Francesa. Opausèt una armada francesa a una armada prussiana e s'acabèt per una victòria francesa decisiva marcant la fin de l'invasion dau territòri nacionau. Una armada austriana èra presenta dins la region mai poguèt pas arribar sus lo prat batalhier avans la fin dau combat. L'endemans d'aqueu succès, la Convencion votèt l'abolicion de la Monarquiá e la Republica foguèt proclamada lo 22.


text:
1508
Aquesta pagina concernís l'an 1508 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Mòrt au combat dau negus Naod (1494-1508) qu'èra a luchar còntra una incursion musulmana dins lei regions orientalas d'Etiopia. Foguèt remplaçat per son fiu Dawit II (1508-1540). Sa grand assegurèt la regéncia car lo negus novèu èra encara un enfant.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Safavida[modificar | modificar la font]
Presa de Bagdad e de la Mesopotamia Auta. Aquò marquèt la destruccion de la federacion tribala dau Moton Blanc e la fin de l'unificacion de l'Empèri per Ismail Ièr.
Turcomans dau Moton Blanc[modificar | modificar la font]
Pèrda de Bagdad e d'Amid per Murad. Aquò marquèt la disparicion de la federacion tribala dau Mont Blanc que foguèt annexada per l'Empèri Safavida.


text: Amb la guèrra civila entre 1992 e 1995 la produccion de la Bòsnia e Ercegovina baissèt de 80%, lo caumatge s'elevèt, e la màger part de la populacion subrevisquèt mercé a l'ajuda umanitària de l'exterior. A la deterioracion de l'economia se jonhèt lo blocatge economic de la part de païses vesins, Serbia e Croàcia. Amb la patz, la produccion se recuperèt fòrtament entre 1996 e 1999. Entre 2003 e 2008 la creissença de l'economia superèt 5% a l'an[1]. Lo país es encara una de las èx-republicas pus pauras de l'anciana Iogoslavia.


text:
Boda
Siddharta Gautama (sanscrit: सिद्धार्थ गौतम; pali: Siddharttha Gotama) (Kapilavastu, Lumbini, actual Nepal, vèrs 566 ab. C - Kushinagar, vèrs 486 ab. C) foguèt un mèstre espiritual de la region nòrd èst del soscontinent indian qu'ensenhèt çò qu'es a l'origina del bodisme[1]. Dins la majoritat de las tradicions bodistas, es considerat coma lo "Boda Suprèm" (Sammāsambuddha) de nòstra epòca. Las datas de sa naissença e de sa mòrt son incertanas: la majoritat dels primièrs istorians del sègle XX datavan sa vida entre 563 ab. C e 483 ab. C mas mai recentament, en un collòqui d'especialistas d'aquela question, « los especialistas son totjorn mas reticents afirmar sens resèrvas sus los faches istorics de la vida del Boda e de sos ensenhaments » [2][3].
Gautama, conegut tanben coma Śakyamuni ("lo savi dels Shakya"), es la figura clau del bodisme, e las istòrias sus sa vida, los discorsses e las règlas monasticas forman part de las cresenças dels bodistas. Divèrses recuèlhs dels ensenhaments atribuits a Gautama se transmetèron per tradicion orala e lo primièr escrich data de 400 ans après. Los primièrs especialistas occidentals tendèron a considerar la biografia de Boda de las escrituras bodistas coma se foguèsse en granda partida istorica, mas actualament « los erudits son totjorn mas reticents afirmar sens resèrvas sus los faches istorics de la vida del Boda e de sos ensenhaments » [4].
Segon la tradicion, Siddharta Gautama foguèt lo filh d'una familha rica e influenta, mas a l'edat de 29 ans abandonèt son benestar e comencèt una vida d'ascèta errant. Se vodèt al coneissement dels Upanixad e a 35 ans, immobil al pè d'un arbre pendent 49 jorns, descobriguèt lo mistèri de la desliurança, lo nirvana. Atal, venguèt Boda, l'"Illuminat". Puèi comencèt de far lo proselitisme de son dharma o vertat bodista e moriguèt a 80 ans. Lo Sermon de las Quatre Nòblas Vertats constituís lo nuclèu de son ensenhament.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Siddharta Gautama nasquèt a Lumbini[5] e grandiguèt al pichon reialme o principat de Kapilavastu, dins lo Nepal d'uèi. En aquel temps (sègle VI ab. C), aquela zòna representava los limits de la civilizacion vedica, es possible que la lenga mairala de Siddharta foguèt pas una lenga indoariana[6]. Sa comunitat sembla d'èsser estada una societat de castas, que s'estructurava pas segon la teoria bramanica. Èra pas una monarquia mas sembla que s'organizava coma una oligarquia o coma una mena de republica[7]. Son paire foguèt lo rei Shuddhodana, cap del reialme de shakya, de l'estat naissent de Koshala.
Gautama èra lo nom de la familha. Sa maire, reina Maha Maya (Māyādevī) e esposa de Shuddhodana, èra una princessa Koliyan. La nuèch ont Siddhartha foguèt concebut, la reina Maya somièt qu'un elefant blanc de sièis defensas dintrava dins son costat drech[8], e dos meses lunars aprèp Siddhartha nasquèt. Segon la tradicion shakya, quand sa maire foguèt emprenhada, daissèt Kapilavastu per anar s'ajaire al reialme de son paire. L'aleujament se passèt pendent lo viatge, a Lumbini, en un jardin, sos un arbre (sal) e la reina moriguèt quand donèt naissença. Siddhartha foguèt elevat per sa sòr, Maha Pajapati[9].
Siddhartha foguèt destinat a aver una vida de luxe de prince, amb tres palais especialament bastits per el, e ont podiá demorar alternativament segon las sasons. Son paire, lo rei Śuddhodana, desirant que son filh venguèsse un grand rei li porgiguèt ensenhaments religioses e coneissements de patiment uman. Quand lo gojat arribèt a l'edat de 16 ans, son paire organizèt son maridatge amb Yaśodharā (pali: Yasodharā), una cosina de son edat, nascuda dins la vila de Ramagama. Aquò es la version tradicionala, pasmens existisson de dobtes rasonables sus l'istoricitat de sa vida matrimoniala[10]. Segon la tradicion, aguèt un filh, Rahula.
Siddhartha passèt 29 ans vivent en prince a Kapilavastu. Son paire garantiguèt que li foguèsse porgit tot lo benestar que desirava, Siddhartha considerèt que la riquesa materiala èra pas l'objectiu final de la vida[11]. Un jorn decidiguèt de visitar la ciutat e ala poguèt veire pel primièr còp la malautiá, la vielhesa e la mòrt, e tanben l'ascetisme. Prigondament impressionat pel patiment uman, lo prince decidiguèt de trobar lo biais de lo superar.
Atal, a 29 ans, just aprèp la naissença de son filh, daissèt son reialme. Durant sièis ans vaguèt per la val del riu Ganges, menant una vida ascetica, trobant de mèstres de totas las tradicions religiosas, amb qui estudièt e practiquèt. Fasiá una vida desprovesida totalament de confòrt, dins un estat de flac fisic extrèm passant los jorns a meditar. Se mainèt que amb ges dels mèstres trobava pas la patz e s'avisèt de son error. Una tradicion ditz qu'ausiguèt de musicas dins una barca sul riu. Lo mèstre explicava al disciple: "Se tibas tròp la còrda, se coparà; se la daissas tròp destibada, sonarà pas ben". Foguèt alavetz que trobèt lo "camin del mitan", futura esséncia de son ensenhament. E decidiguèt de cambiar son biais de viure, se lavèt e mangèt.
Quand recuperèt la santat, se seguèt jos un arbre (pus tard conegut coma l'arbre Bodhi, es a dire, "arbre del despertar") e se prometèt de se levar pas fins a aténher l'illuminacion. Un vèspre, al cap de 49 jorns, atenguèt lo Nirvana ("escantiment", "calma"), e dempuèi venguèt lo Boda, l'illuminat .
A 35 ans comencèt a donar sos ensenhaments als cinc ascètas amb qui aviá partejat qualques ans de sa vida. Pendent las 45 annadas seguentas, ensenhèt als reis e servents lo camin a seguir per se liberar del cicle de las renaissenças samsara, es a dire, per se liberar del patiment.
Moriguèt a 80 ans a Kushinagar, en daissant las claus per dobrir la gàbia del patiment que tot nos impregna . "Remembratz-vos çò que vos ensenhèt. L'afan d'aténher es la causa de totes los mals. Tard o d'ora tot se transforma, de biais que cal pas s'estacar a res. Practicatz la purificacion del vòstre esperit e aplicatz-vos a la recèrca de l'unica felicitat vertadièra e durabla". Foguèt lo jorn de luna plena del quatren mes.
Fugida e vida ascetica[modificar | modificar la font]
A 29 ans, Siddharta daissèt son palais perque voliá viure coma sos subjèctes. Malgrat los esfòrces de son paire per l'aparar dels malauts, dels ancians e del patiment del pòble, la descobèrta de la vielhesa, de la malautiá e de la mòrt foguèt traumatic per Siddhārtha. Comprenguèt que el tanben se trobava somés al meteis patiment, e aquò li cambièt lo caractèr, perque se demandava coma podiá viure en patz e felicitat s'es aquò que nos fa esperar la vida.
Pendent una autra sortida a l'exterior, lo prince vegèt un anacorèta, un monge mendicant, que son caractèr tranquil e seren l'impressionèt. Decidiguèt d'adoptar la vida dels monges que vivián un ascetisme extrèm, vivent uns ans d'almòina. Siddhartha daissèt son palais, acompanhat per Channa e sus son caval Kanthaka, daissant enrè una vida regalada, sa femna e son filh, per venir un mendicant. Se ditz que, « los batas del caval foguèron amortits pels dieus »[12], per evitar que los gardians ausiguèron. Aquel eveniment es tradicionalament conegut coma "La Granda Marcha".
Siddharta s'enanèt lo cap rasat e lo vestit jaune de monge mendicant, sens sòus o bens de cap de mena, per cercar l'illuminacion. Pus tard descobririá que totes los extrèms son marrits. Anèt en primièr a Rajagaha. Aprèp que foguèt reconegut pels òmes del rei Bimbisara, aquel li ofriguèt lo tron perque foguèt esmogut pels ensenhaments de Siddhartha. Refusèt l'ofèrta, mas li prometèt que quand atenheriá l'illuminacion visitariá son reialme, Magadha, abans tot autre.
Siddhartha daissèt Rajagaha e comencèt de practicar amb dos mèstres ermitas. Aprèp dominar los ensenhaments d'Alara Kalama (Skr. Ārāḍa Kālāma), Kalama demandèt a Siddhartha que venguèsse son successor, mas refusèt e se n'anèt aprèp que demorèt insatisfach de las practicas. Venguèt apuèi un disciple d'Udaka Ramaputta (Skr. Udraka Rāmaputra), mas alara que atenguèt un naut nivèl de consciéncia amb la meditacion e que tanben li foguèt demandat de succedir a Ramaputta, foguèt pas encara satisfach del camin, e se ne tornèt anar[13].
Siddhartha e un grop de cinc companhons, dirigit per Kondanna, s'establiguèron dins un luòc per poder aprigondir qualques practicas d'una austeritat encara mai exigenta. Enseguèron de trobar la illuminacion a travèrs de la privacion de quasi totes los bens del monde, incluses los aliments e la practica d'auto-mortificacion. Aprèp de se trobar a prèp de morir de fam, amb un fruch sec e una fuèlha cada jorn, quasi se neguèt dins un riu pendent lo banh. Siddhartha comencèt tornar a considerar son camin. Alavetz, remembrèt un moment de l'enfança quand observèt son paire al començament de la sason de laurada, e casèt dins un estat meditatiu de prigonda quietud e de concentracion, la jhana.
Illuminacion[modificar | modificar la font]
Aprèp l'ascèsi, la concentracion, la meditacion e la practica de l'anapanasati, amb aquel dirigiguèt son atencion cap al movement de la respiracion, Siddhartha descobriguèt çò que los bodistas nomenan la via del mièg, un camin que recèrca la moderacion entre los extrèms de l'auto-indulgéncia e auto-mortificacion. Un jorn acceptèt un pauc de ris amb de lach que li ofriguèt una mainada del pòble de nom Sujata, que confondèt Siddhartha amb un esperit qu'esperava que li acodiriá un vòt; tal foguèt l'aspècte fòrça amagrit e lamentable de Siddharta. Arribat a aquel pont, se seguèt jos un arbre, lo figuièr sagrat (Ficus religiosa) posteriorament conegut coma l'arbre bodhi e que se tròba a Buddhagayā (Índia), e decidiguèt que se levariá pas fins a qu'aguèsse pas trobat la Vertat. Kaundinya e los autres quatre companhons, creguèron qu'aviá abandonat la recèrca esperitala e que venguèron indisciplinat, e l'abandonèron. Aprèp 49 jorns de meditacion, a l'edat de 35 ans, atenguèt l'illuminacion. Segon qualques tradicions, aquò se passèt lo cinquen mes lunar e, segon d'autras, lo dotzen mes. Gautama, a comptar d'alavetz, foguèt conegut coma lo Boda o "Lo despertat". Boda de còps que i a se tradusís tanben per "l'Illuminat". Sovent, se fa referéncia dins lo bodisme al Boda Shakyamuni o "savi del clan dels Shakya."
Se pensa qu'atenguèt la comprension completa de la natura e de las causas del patiment uman (que nais de l'ignorància), e de las mesuras necessàrias per l'eliminar. Aquò foguèt nomenat las "Quatre Nòblas Vertats". L'estat suprèm d'elevacion esperitual es lo Nirvana. Posteriorament, sembla que capitèt las nòvas caracteristicas que totes los bodas an.
Segon una de las istòrias reculhidas dins Āyācana Sutta (Samyutta Nikaya VI.1), ont i a lo tèxte del Pali e d'autres canons, immediatament aprèp son illuminacion, Siddharta Gautama se demandava se deviá o non ensenhar lo dharma als èssers umans. Foguèt preocupat pel fach que los èssers umans son dominats per la coardiá, l'òdi e l'engan, serián pas capables de comprendre lo vertadièr dharma, qu'es subtil, prigond e de mal comprendre. Alara, Brahma Sahampati, intercediguèt e li demandèt qu'ensenhèsse lo dharma, a causa que "un poiriá entendre lo dharma". Amb sa granda compassion cap a totes los èssers de l'univèrs, lo Boda foguèt consent per venir un mèstre.
Formacion de la Sangha[modificar | modificar la font]
Aprèp que foguèsse vengut un illuminat, Boda se trobèt amb dos comerciants nomenats Tapussa e Bhallika que venguèron sos primièrs discípols. Lo boda lor donèt qualques pèls de son cap, se pensa que alara foguèt consagrat al temple de Shwe Dagon, a Rangon (Birmania). Boda temptèt de visitar Asita, e sos ancians mèstres, Kalama e Uddaka Ramaputta, per explicar sa descobèrtas, mas ja èran mòrts.
Anèt a Deer Park, prèp de Varanasi (Benarès), al nòrd d'Índia, e amodèt la ròda del Dharma (dharmacakra) per la liurason de son primièr sermon al grop de cinc companhons amb qui aviá ja cercat l'illuminacion. Aqueles e lo Boda foguèron la primièra sangha, la primièra comunitat de monges bodistas, e atal, foguèt complèta la primièra formacion de las tres jòias o triple tresaur (triratna) –Boda, Dharma e Sangha–, e amb Kaundinya s'atenguèt lo primièr flux complet (sotāpanna) de la via cap al nirvana. Totes cinc lèu se convertiguèron en arahants (disciple), e amb la conversion de Yasa e cinquanta quatre de sos amics, lo nombre d'arahants aumentèt fins a 60 los primièrs dos meses. La conversion dels tres fraires Kassapa e sos 200, 300 e 500 disciples formèron la sangha amb mai de 1000 adèptes, e alara foguèron enviats per explicar lo dharma al pòble.
Se sap pas quina lenga mairala parlava Boda. Los saberuts modèrnes, principalament los filològs, pensan que plan segur los sermons e los ensenhaments se fasián dins una varianta de las lengas indoarianas de l'èst d'Índia, que lo pali n'es una mena d'estandard.
Viatges e mèstres[modificar | modificar la font]
Pendent las darrièras 45 annadas de sa vida, lo Boda auriá viatjat per las planuras del nòrd d'Índia, dins la nauta val de Ganges, dins lo territòri qu'actualament compren Uttar Pradesh, Bihar e lo sud de Nepal. Ensenhèt sa doctrina a una granda diversitat d'individús, dels nòbles fins als dalit o intocables, assassins coma Angulimala e canibals coma Alavaka. Fòrça seguidors d'autras filosofias e religions adoptèron lo messatge de Boda, e aquel fondèt la comunitat de monjas e monges bodistas, la sangha. Atal poguèt contunhar a s'espandir a de milièrs de convertits, après que Boda aguèsse atengut lo Parinirvāna (pali: Parinibbāna) o lo "nirvana complet". Sa religion foguèt dubèrta a totes las raças e classas e prenguèt pas en compte l'estructura de las castas. Tanben foguèt objècte d'atacas de grops religioses d'oposicion, amb de temptativas d'assassinat.
La sangha viatjava d'un luòc a un autre en Índia, ensenhant lo dharma, tota l'annada levat los quatre meses de la sason de las pluèjas (vassana). Los ascètas de totas las religions viatjavan pas per pas trepejar o tuar los animals submergits. Pendent aquel periòde, la sangha se retirava dins un monastèri, dins un parc public o dins un bòsc, e èran las gents qu'anavan fins a eles.
La primièra vassana passèt a Varanasi, se constituiguèt la primera sangha. Après, viatgèt a Rajagaha (Rajgir), capitala de Magadha, per visitar lo rei Bimbisara, segon la promesa de Boda aprèp son illuminacion. Foguèt pendent aquela visita que Sariputta e Moggallana se convertiguèron per Assaji, un dels primièrs cinc disciples de Boda, que venguèron sos dos principals ajudants. Lo Boda puèi passèt tres sasons al monastèri de Veluvana Bamboo Grove, dins la capitala de Magadha. Lo monastèri pròche del centre de la vila foguèt un don del rei Bimbisara.
Après la coneissença de l'illuminacion, Suddhodana envièt de delegacions per demandar al Boda que tornèsse a Kapilavastu. Ne mandèt nòu successivament, mas los delegats acabèron totjorn per aderir a la sangha. Oblidavan las causas mondanas e arribavan pas a liurar lo messatge. La desena delegacion, menada per Kaludayi, un amic d'enfància, capitèt a liurar lo messatge. Alara que ja foguèt pas lo periòde del vassana, Boda acceptèt, e dos ans aprèp son illuminacion faguèt un viatge a pè de dos meses cap a Kapilavastu, predicant lo dharma en camin. Quand arribèt al palais reial, lo dinnar èra prèst, alara qu'èra pas convidada, la sangha faguèt un torn per reculhir d'almòina a Kapilavastu. Quand o sabèt, Suddhodana diguèt al Boda que « Sèm del linhatge del guerrièr de Mahamassata, e ges de guerrièr jamai deu anar cercar d'almòinas ». Boda respondèt: « Aquela es pas la costuma del vòstre linhatge reial. Mas es la costuma de mon linhatge de Boda. Qualques milièrs de bodas son anats cercar d'almòinas ».
Suddhodana convidèt la sangha a dinnar al palais. I aguèt una charrada sul dharma, e aprèp, fòrça membres de la familha reiala rejonguèron la sangha. Sos cosins Ananda e Anuruddha se convertiguèron en dos de sos cinc principals disciples. Son filh Rahula tanben s'uniguèt a la sangha a l'edat de sèt ans. Son frairastre Nanda tanben venguèt un arahant. Un autre cosin, Devadatta, tanben se faguèt monge, mas pus tard venguèt un enemic e temptèt mai d'un còp de tuar Boda.
Pendent la cinquena vassana, Boda s'installèt a Mahavana, prèp de Vaishali. Suddhodana son paire foguèt convertit en un arahant abans sa mòrt. La mòrt rendèt possibla la creacion d'un òrdre de monges. Los documents dins de tèxtes bodistas mòstran que foguèt reticent a ordenar de femnas coma monjas. Sa maire adoptiva Maha Pajapati li demandèt de s'unir a la sangha, mas Siddharta refusèt, e comencèt lo viatge de retorn de Kapilavastu cap a Rajagaha. Pasmens Maha Pajapati amb un grop de damas reialas sakies e koliyans, i seguiguèron la sangha fins a Rajagaha. Boda finalament las acceptèt, cinc ans aprèp la formacion de la sangha, amb l'argument que la capacitat d'illuminacion de las femnas es egala a aquela dels òmes. Pasmens, donèt qualques nòrmas addicionalas a respectar (vinaya). Ananda e Yasodhara venguèron monjas puèi arahants.
Pendent son ministèri, Devadatta, qu'èra pas arahant, sovent temptèt de contradire Boda. Un jorn Devadatta demandèt a Boda de dirigir la sangha. Boda refusèt e declarèt que las accions de Devadatta reflectissián pas lo Triple tresaur. Devadatta faguèt una conspiracion amb lo prince Ajatasattu, filh de Bimbisara, per fin de tuar Boda e d'usurpar la corona de Bimbisara. Devadatta temptèt tres còps de tuar Boda. Lo primièr còp contractèt un grop d'arquièrs, mas quand trobèron Boda se convertiguèron en disciples. Pel segon còp temptèt de far rotlar una gròssa pèira dempuèi un bauç; mas la ròca feriguèt solament Boda leugièrament al pè. Pel darrièr còp temptèt de bandar un elefant mas son plan tanpauc capitèt pas. Devadatta temptèt de far un esquisma a la sangha, propausant de restriccions suplementàrias a las nòrmas del vinaya. Quand lo Boda declinèt la proposicion, Devadatta comencèt de far un esquisma a l'òrdre en criticant lo laxisme de Boda. Atal, temptèt de convertir qualques bhikkhus, mas Sariputta e Mahamoggallana intervenguèron e empachèron un còp de mai, que Devadatta o faguèsse.
Quand Boda atenguèt 55 ans, nomenèt Ananda coma son cap assistent.
Mòrt[modificar | modificar la font]
Segon lo Mahaparinibbana Sutta –lo sotra pus long del canon Pali–, a l'edat de 80 ans Boda anoncièt qu'arribava sa fin, lo parinirvana, l'estat en que s'abandona lo còs terrèstre. Après aquò, Boda prenguèt son darrièr repais, amb noiriduras qu'aviá recebut d'un ferrièr nomenat Cunda. Pauc aprèp venguèt fòrça malaut, e prevenguèt son assistent Ananda que lo manjar de Cunda aviá ges de veire amb sa mòrt e que, al contrari, aquel dinnar seriá l'ocasion d'un fòrça grand merit, perque se caldriá remembrar que foguèt l'ultim repais de Boda[14] Mettanando e von Hinüber argumentan que Boda moriguèt d'un infart mesenteric, un simptòma de la vielhesa, e non per intoxicacion alimentària.[15].
Lo Sotra de Vimalakirti, un dels tèxtes mai prigonds del bodisme mahayana, al capítol III, ditz que lo Boda vertadièrament emmalautiguèt o moriguèt pas de vielhesa, mas que foguèt una aparéncia destinada a servir d'ensenhament als nascuts al samsara, coma modèl sus l'immanència o la dolor del monde, e per encoratjar d'aténher lo Nirvana.
Traches fisics[modificar | modificar la font]
Boda es un dels escàs savis que se pòt parlar de sas caracteristicas fisicas. Per naissença èra un kshatrīya, la casta dels governants e dels guerrièrs, e foguèt entraïnat coma militar, e segon la tradicion shakya foguèt obligat a capitar las espròvas per demostrar sa valor coma guerrièr per poder contractar un maridatge. Aviá un còs plan corpulent per se demarcar entre los reis e per comandar l'armada. Los bodistas penson qu'aviá "los 32 signes del grand òme" (pali: Lakkhana Mahapurisa 32). Lo brahman Sonadanda lo descriguèt coma: « Agradiu e agradable a la vista, e de la mai bèla figura. A una forma e una cara divina . »
Un disciple nomenat Vakkali, que vendrà un arahant, foguèt tan obsedit per la preséncia fisica que Boda li deguèt dire que caliá conéisser lo Boda per son dhamma e non pas per son aparéncia fisica.
Malgrat que Boda foguèsse pas representat per ges de retrait fins a l'entorn del sègle I, las caracteristicas fisicas dels bodas totalament illuminats se basèron sus las descripcions del Boda tal coma apareis dins lo Dīgha Nikāya del sotra Lakkhaṇa (D, I: 142)[16]. En mai, Yasodhara, la femna de Siddharta, descriguèt a Rahula l'aparéncia fisica de son paire, aprèp lo primièr retorn a son palais princièr, quand aviá atengut l'illuminacion[17].
Fòrça occidentals assòcian lo nom de "Boda" amb la representacion tipica d'una figura grassa, calveta e sorrisenta. Mas aquela representacion es pas Siddharta Gautama mas Bodai (o Hotei), un monge bodista chinés que visquèt al sègle X.
Filosofia[modificar | modificar la font]
Buddha es, segon lo bodisme, la denominacion que recebon los individús qu'an realizat sa natura Buddha. A l'ora d'ara aquel nom identifica Siddhārtha Gautama, lo mèstre fondador esperital del bodisme, qu'es considerat coma «lo Boda de la nòstra èra». Una autra accepcion es lo nom d'un èsser uman qu'es "despertat".
A causa d'interpretacions marridas fòrça frequentas, cal dire que lo Boda es pas Dieu. Aquò o diguèt el meteis Boda Gautama, e la meteissa vision globala bodista ditz que l'estat de Boda lo pòdon solament aténher los èssers umans.
Lo Boda Gautama tanben diguèt qu'i a pas ges d'intermèdis entre l'umanitat e la divinitat. Los dieus tanben son regits pel karma. Lo Boda es solament un exemple, un guida e un mèstre per aqueles èssers que devon far lo camin per lor compte, aténher lo despertar esperital e veire la vertat e la realitat talas coma son.
Lo sistèma bodista de filosofia e practica de meditacion es pas ges una revelacion divina, mas puslèu la compreneson de la natura de l'esperit. Totòm pòt i arribar. La vertat se pòt entendre coma dintrar dins la realitat. L'ignorància se pòt eliminar.
Lo despertar del nirvana es la tòca ont totòm pòt arribar. L'escòla Mahayana parla de fòrça bodas e bodhisattvas. Dins lo Tripitaka —lo tèxte fondamental del bodisme— lo boda del futur a lo nom de Maitreya.
Ensenhaments fondamentals[modificar | modificar la font]
Qualques sabents creson que qualques parts del Canon Pali e los āgama poirián contenir la substància meteissa dels ensenhaments istorics e, benlèu, las paraulas de Boda[18][19]. Es pas lo cas dels sotres mahayana posteriors[20]. Las òbras amb escrits primieirencs precedisson lo bodisme Mahayana, e son compresas per fòrça sabents occidentals coma la principala font d'informacion digna de crèdit dels ensenhaments istorics vertadièrs de Gautama Boda.
Qualques uns dels fondaments dels ensenhaments de Gautama Boda son:
-lo patiment es una part essenciala de l'existéncia
-l'origina del patiment es lo desir
-de suprimir lo desir cessa lo patiment
-lo camin cap a supression del patiment es lo Nòble camin Octuple
- Lo Nòble camin Octuple:
-compreneson corrècta
-pensament corrècta
-paraula corrècta
-conduita corrècta
-subsisténcia corrècta
-esfòrç corrècte
-atencion corrècta
-concentracion corrècta
- Dependéncia de l'origina: quin que siá lo fenomèn "existís" solament a causa de l'"existéncia" d'uns autres fenomèns, amb una relacion de causa a efècte qu'atenh lo temps passat, present e futur. Perque totes las causas son, doncas, condicionadas e transitòrias (anicca); a pas d'identitat independenta (anatta).
- Lo refús de l'infalhibilitat de l'escritura : caldriá pas acceptar los ensenhaments, se son pas confirmats per nòstra experiéncia e lausats pels savis[21].
- Anicca (sanscrit: anitya): tot es immanent
- Anatta (sanscrit: anātman): la percepcion del "ièu" es una illusion
- Dukkha (sanscrit: duḥkha): totes los èssers patisson a causa de l'esperit
Existís de desacòrds entre las divèrsas escòlas del bodisme sus qualques aspèctes dels ensenhaments de Boda, e tanben sus qualques nòrmas disciplinàrias destinadas als monges.
Segon la tradicion, Boda insistiguèt sus l'etica e la compreneson corrècta. Emetèt de dobtes suls concèptes de la divinitat e la salvacion. Diguèt qu'i a pas cap d'intermèdi entre l'umanitat e la divinitat. Los dieus son somés a la lei del karma, e lo Boda es solament una guida pel mèstre e los èssers que devon far lo camin cap al Nirvana (Pali: Nibbāna), per aténher lo despertar esperital nomenat Bodhi e veire la vertat e la realitat tala coma son. La meditacion bodista es pas revelada pels dieus, mas per la compreneson de la natura de l'esperit, que cada individú deu descobrir en fasent un camin esperital guidat pels ensenhaments de Boda.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)The Buddha a ancientindia.co.uk
- ↑ (en)L.S. Cousins (1996). "The dating of the historical Buddha: a review article", Journal of the Royal Asiatic Society (3)6(1): 57–63.
- ↑ The Jains, 2ª edicion, p. 24
- ↑ (en) Buddhism in Practice, Princeton University Press,1995 p16 }}
- ↑ (en)http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/lumbini.htm
- ↑ (en)Richard Gombrich. Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo. Routledge and Kegan Paul, 1988, p. 49.
- ↑ Gombrich, pp. 49-50.
- ↑ (en)http://www.sacred-texts.com/bud/lob/lob04.htm
- ↑ Narada (1992), p. 14
- ↑ Carrithers, p. 25.
- ↑ Narada (1992), p14
- ↑ Narada (1992), pp. 15-16
- ↑ Narada (1992), pp. 19-20
- ↑ (en)Maha-parinibbana Sutta (Digha Nikaya, 16), vèrs 56
- ↑ (en)Mettanando Bhikkhu e Oskar von Hinueber. "The Cause of the Buddha's Death". Journal of the Pali Text Society, vol. XXVI, 2000. Vejatz tanben seguent article online de Mettanando, a buddhanet.net.
- ↑ (en)Maurice Walshe. The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya, 1995, Boston: Wisdom Publications, "[DN] 30: Lakkhaṇa Sutta: The Marks of a Great Man," pp. 441-60.
- ↑ (en)Ven. Elgiriye Indaratana Maha Thera. Vandana: The Album of Pali Devotional Chanting and Hymns, 2002, pp. 49-52, consultat el 8-11-2007 a BuddhaNet. [pdf]
- ↑ (en)Alexander Wynne. How old is the Suttapitaka? St John’s College, 2003, p. 22 [www.ocbs.org/research/Wynne.pdf] [pdf]
- ↑ (en)J.W. de Jong, 1993: "The Beginnings of Buddhism". A The Eastern Buddhist, vol. 26, núm. 2, p. 25
- ↑ Indian Buddhism, A.K. Warder, 3ª edicion, 1999, p. 335.
- ↑ Vejatz lo sotra Kalama
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Ambedkar, B.R. (1957). The Buddha and His Dhamma. Bombay: People's Education Society.
- (en) Armstrong, Karen (2001). Buddha. New York: Penguin Books.
- (en) Bechehttp, Heinz, ed (1996). When Did the Buddha Live? The Controversy on the Dating of the Historical Buddha. Delhi: Sri Satguru.
- (en) Conze, Edward, trans. (1959). Buddhist Scriptures. London: Penguin Books.
- (en) Ñāṇamoli, Bhikku (1992). The Life of the Buddha According to the Pali Canon (3rd ed.). Kandy, Sri Lanka: Buddhist Publication Society.
- (en) Ortner, Jon (2003). Buddha. New York: Welcome Books.
- (en) Rahula, Walpola (1974). What the Buddha Taught (2nd ed.). New York: Grove Press.
- (en) Reps, Paul; Senzaki, Nyogen (1957). Zen Flesh, Zen Bones: A Collection of Zen and Pre-Zen Writings. New York: Doubleday.
- (en) Robinson, Richard H.; Johnson, Willard L.; Wawrytko, Sandra A.; DeGraff, Geoffrey (1996). The Buddhist Religion: A Historical Introduction. Belmont, CA: Wadsworth Publishing Co..
- (en) Sathe, Shriram (1987). Dates of the Buddha. Hyderabad: Bharatiya Itihasa Sankalana Samiti.
- (en) Senzaki, Nyogen; McCandless, Ruth Strout (1953). Buddhism and Zen. New York: Philosophical Library.


text:
Mamot lanós
Lo mamot lanós (Mammuthus primigenius) foguèt una espècia de mamifèr de la familha dels elefantids uèi desapareguda. Amb son espessa forradura de long pelses, èra una espècia adaptada al clima extrèm de l'edat de gèl. Mammuthus primigenius aviá una talha similara a la de l'elefant asiatic actual. Se son trobat fòrça òsses e de defensas corbadas, e tanben de còsses entièrs congelats, d'exemplars d'aquesta espècia de mamot en Siberia, per las islas de l'Artic e en America del Nòrd. Lo primièr especimèn complèt d'aqueste animal se descobriguèt en 1806, près de la desbocadura del riu Lena, en Siberia.


text:
Candidatura d'Unitat Populara
La Candidatura d'Unitat Populara (en catalan Candidatura d'Unitat Popular), mai coneguda per sas siglas CUP, es una entitat que se definís coma una organizacion politica assembleària que son territòri d'accion es los Païses Catalans. Proclama que, a partir de l'encastre municipal, trabalha per de Païses Catalans independents, socialistas, ecologicament durables, territorialament equilibrats e pas patriarcals.
La CUP se diferéncia dels partits polítics tradicionals dins lo fach que totas las decisions del partit son presas pels militants e pas pels elegits de cada partit, en aplicar doncas la democracia dirècta. A travèrs de sos regidors, la CUP aplica dins lo Plen Municipal de las Comunas las decisions definidas per sos militants a l'Assemblada Municipala. A l'encòp, promòu lo teissut associatiu e los movements socials de la vila e denóncia los salaris elevats alts sous dels politicians professionals en cedir una part de çò que lor es pagat a l'Assemblada Municipala. Actualament es presenta dins una ochantena de municipis del Principat de Catalonha e del País Valencian, e a l'intencion de s'implantar dins l'ensems dels Païses Catalans pro rapidament.
La CUP obtenguèt de resultats fòrça bons durant las Eleccions al Parlament de Catalonha de 2012 qu'i foguèron elegits tres representants. Son representant mai vesedor es actualament David Fernàndez.


text:
Alexei Navalni
Alexei Anatòlievich Navalni (en rus: Aлekcéй AHaTóлbeBич HaBáлbHый; 4 de junh de 1976) es un jurista, politician e activista financièr rus. Dempuèi 2009, sa popularitat a crescut d'un biais enòrme en Russia, e subretot dins los mejans de comunicacion del país e internacionals, coma un critic ferotge de la corrupcion dins la societat russa e a l'encòp del president Vladímir Potin. Capitèt d'organizar de manifestacions multitudinàrias en favor de la democracia e contra la corrupcion politica, contra lo govèrn de Potin, e sos aliats politics. En 2012, lo jornal american Wall Street Journal lo descriguèt coma "l'òme que mai paur fa a Vladímir Potin"
En julh de 2013, la justícia russa jutgèt que Navalni èra estat copable d'aver desviat d'argent. Foguèt doncas condemnat a cinq ans de preson, jutjament que foguèt denonciat pels Estats Units e l'Union Europèa coma un procès politic per encausa de son oposicion al regim.


text:
Seol
Seol (en corean amb la transcripcion actuala: Seoul, en transcripcion anciana: Sŏul) es la capitala de Corèa dau Sud. A 10 297 004 estatjants (2005) e son aglomeracion a 22 770 000 estatjants.
La ciutat es situada aperaquí 50 km au sud de la termiera de la Corèa dau Nòrd, tanben coneguda coma Zona Desmilitarizada Coreana. Seol es una vila vielha, que foguèt la capitala istorica de la dinastia Baekje (18 abC – 660 apC) e de la dinastia Joseon (1392-1910). La ciutat venguèt la capitala de Corèa en 1394, dos ans après l'instauracion de la dinastia Joseon [1]. Designada per l'estatut de ciutat especiala, Seol es administrada directament per lo govèrn nacionau.


text:
1440
Aquesta pagina concernís l'an 1440 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Venguda deis aigas fòrça importanta qu'entraïnèt de destruccions grèvas dins la vau de Durença. En particular, l'Abadiá de Silvacana foguèt largament destrucha e perdèt son importància.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après la signatura d'un acòrd marcant la fin de la division entre lei Glèisas d'Orient e d'Occident en 1439, la delegacion bizantina quitèt Itàlia. Pasmens, dins lo corrent dau viatge de retorn e en causa de la mòrt dau patriarca Jousè II, leis adversaris de l'acòrd poguèron s'organizar e l'emperaire Joan VIII Paleòleg deguèt faciar una oposicion importanta per lo ratificar. Finalament, nomèt Metrophanes II per defendre la causa de l'union e aquela de la Crosada que se preparava en Occident. Pasmens, lei patriarcas de Jerusalèm, d'Antiòquia e d'Alexàndria refusèron de l'acceptar entraïnant una crisi novèla au sen de la Glèisa orientala.
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion astèca[modificar | modificar la font]
Mòrt dau tlatoani Itzcoatl. Son nebòt Moctezuma Ièr li succediguèt
Reiaume Tarasc[modificar | modificar la font]
Vèrs aquela annada, leis autoritats dau Reiaume capitèron d'organizar sei conquistas per formar un estat centrau poderós e de regions perifericas tributàrias. La capitala foguèt installada a Tzintzuntzan que venguèt un centre administratiu important.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Meteorologia[modificar | modificar la font]
Data pus anciana enregistrada dins un document escrich de Corèa de l'utilizacion d'un pluviomètre. Dins aquò, aquel instrument èra ja conegut dins la peninsula indiana au sègle IV avC.


text:
Pont de Rialto
Lo pont de Rialto (en italian ponte di Rialto) a Venècia es un dels tres ponts - amassa amb lo Pont de l'Acadèmia (Ponte dell'Accademia) e lo Pont dels Descauces (Ponte degli Scalzi) - que traversan lo Canal Grande (Grand canal). Un quatren pont, pas luènh de Piazzale Roma, projècte de l'arquitècte valencian Santiago Calatrava, es actualament en construccion. Lo pont de Rialto demòra lo pont mai ancian e sens dobte lo mai famós.
Lo primièr passatge sul Canal Grande foguèt un pont de barcas construït en 1181 per Nicolò Barattieri, que eresse, tra l'altro, a mai las doas colomnas a la Plaça Sant Marc. Foguèt sonat Pont de la Moneda (ponte della Moneta), aparentament per encausa de la Zecca que figurava al costa de la dintrada orientala.
L'importància creissenta del mercat de Rialto sus la riba orientala del canal faguèt aumentar lo trafic sul pont flotaire. A l'entorn de 1250 foguèt remplaçat per un pont de fusta. L'estructura èra constituida de doas rampas inclinadas que se reünissián dins una seccion centrala mobila, que podiá èsser levada per permetre lo passatge de las naus mai nautas. Per encausa de l'associacion estrecha amb lo mercat, lo pont cambièt son nom e venguèt lo Pont de Rialto. Pendent la primièra mitat del sègle XV long dels costats del pont foguèron bastits dos rengs de negòcis. Las talhas que provenián de l'activitat comerciala, e anavan a la tresorariá d'estat, contribuissián a la manutencion del pont.
La manutencion èra essenciala per l'estructura de fusta. En 1310 lo pont foguèt parcialament cremat pendent la revòlta menada per Bajamonte Tiepolo. En 1444 se destrantalhèt jol pes de las gents reünidas per assistir a una desfilada de barcas. Una autra esbudelada se faguèt en 1524.
En 1503 foguèt prepausada per primièr còp la construccion d'un pont de pèira. Pendent los decennis seguents foguèron estudiats de projèctes divèrses. En 1551 las autoritats venecianas demandèron de proposicions per la refeccion del Pont de Rialto. D'arquitèctes famoses coma Jacopo Sansovino, Andrea Palladio e il Vignola, presentèron de projèctes de perspectiva classica, amb divèrsas arcadas, que foguèron pas jutjats adaptat a la situacion.
Lo pont de pèira actual d'arcada unica, dessenhat per Antonio da Ponte, foguèt acabat en 1591. Son estructura es plan semblanta a la del pont de fusta precedent. Doas rampas inclinadas, amb de botigas dels dos costats, pòrtan a una seccion centrala. Lo pont tot es cobèrt d'un portic. Lo projècte foguèt considerat per d'unes tròp audaciós del ponch de vista de l'engenhariá, fins al ponch que segon l'arquitècte Vincenzo Scamozzi lo pont se deviá esbrigalhar. Lo pont malgrat tot resistís encara uèi, e es vengut un dels simbòls arquitectonics de Venécia.


text:
Epicur
Epicur (Ἐπίkoupoς Epicurus) (Samos, 341 abC- Atenas 270 abC) èra un filosòf de la Grècia antica. Es un personatge fòrça singular e disputat de la filosofia ellenica. De son òbra, coneishem sonque una part infima transmesa per Diogènes Laerci dens lo libre X de sas Vidas, doctrinas e senténcias deus filosòfs illustres.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Alara que nasquèt a Samos èra lo filh d'un atenenc del nom de Neoclés establit dins l'illa. La maire se disia de Carestrata. Visquèt a Samos fin a18 ans e aprèp anèt a Atenas (323 abC]) benlèu a l'escòla de Xenocrates de Calcedònia, pasmens qu'Epicur el meteis o neguèt. Disciple de Nausifanes, seguèt las idèas de Democrit. Quand esclatèt la Guèrra de Lamia quitèt Atenas per Colofon ont alara viviá son paire, e i venguèt ensenhaire. Pauc a pauc se concentrèt suls ensenhaments en la filosofia. Aprèp anèt a Mitilena e Lampsac ont ensenhèt pendent cinc ans. En 305 abC a 35 ans tornèt a Atenas e comprèt un ostal amb un jardin conegut coma Kῆπoι Ἐπιkoύpou (Kí̱poi Epikoúron), al centre de la ciutat, ont establiguèt son escòla de filosofia e fondèt l'epicurisme. L'escòla foguèt coneguda coma "Lo jardin", perque èra situada dins lo jardin de son ostal atenenc. Demorèt a Atenas lo rèsta sa vida.
Aguèt fòrça disciples, e ajudèt sos fraires Neoclés, Caridem e Aristobol. Corniadés (Kopvιάδnς) èra un filosòf grèc, amic intim d'Epicur, qu'es citat per Ciceron e Plutarc. Entre los disciples i aviá de femnas e d'esclaus.
Pensada filosofica[modificar | modificar la font]
Elaborèt una doctrina morala edonista, basada sus una filosofia naturala d'inspiracion atomista. Son òbra pus importanta conservada es la Letra a Menecèu, sintèsi de sas teorias sus la mòrt, lo plaser e la felicitat.
Epicur afirma que la filosofia es necessària per totòm, perque ensenha e prescriu lo camin de la felicitat, e perque es lo remèdi per los quatre grands mals de l'umanitat (tetrafarmac), que son:
- La paur dels dieus.
- La paur de la mòrt.
- La paur del destin.
- La paur de la dolor.
Uèi s'atribuís a Epicur la vision que totas les explicacions plausiblas d'un fach se las cal gardar, en oposicion a la vision del rasor d'Occam, aquela que prescriu de retenir l'explicacion mai simpla d'un fenomèn. L'idèa epicuriana de la multiplicitat deriva de la vision d'Epicur favorable als divèrses plasers, anant fins a l'excès e la diversitat.
Dividís la filosofia en tres grandas partidas:
- Logica
- Fisica
- Etica
Qualques idèas que desvolopèt Epicur son:
- Ataraxia: serenitat, abséncia de perturbacion de l'arma, condicion de la vida aürosa.
- Amistat: es la formula de la convivéncia, manifestacion de la sociabilitat coma lo plaser, l'amistat es un imperatiu natural, que nos desraba de l'egoïsme e nos projècta cap als autres, çò que nos cal per viure e sobreviure auroses.
- Divinitats: cal pas témer los dieus, perque aqueles intervenon pas dins la vida dels umans. Tanplan i a de providéncia divina: « L'òme es liure e la felicitat es dins sas mans. »
- Mòrt: cal pas témer la mòrt perque la mòrt es la privacion de sensacion e, alara, implica cap de dolor. Quand nosautres i sèm, la mòrt i es pas. Quand i serà la mòrt, nosautres i serem pas mai.
Logica[modificar | modificar la font]
La logica o canonica servís per descobrir la vertat. Epicur senhala l'importància de definir clarament la significacion dels mots e establís de canons o critèris que regisson las formas de coneissença:
- Las sensacions, que nos transmeton las informacions.
- Las anticipacions, interpretacions subjectivas del monde.
- Los afèctes (plaser e dolor), que nos orientan cap al ben e al mal.
Fisica[modificar | modificar la font]
Epicur adòpta la teoria atomista descricha per Democrit, e introduguèt un element de libertat dins l'instant eternal dels atòms, que nomena declinacion (parenklisis, clinamen a Lucrèci). Los atòms constituisson tot l'univèrs, las armas inclusas (sensacion, esperit, rason), que son, en consequéncias, materialas e morisson amb lo còs, per aquò nos cal pas témer la mòrt.
Etica[modificar | modificar la font]
Epicur remarca l'importància del còs coma fondament de l'existéncia e afirma que la felicitat de l'èsser uman consistís dins lo plaser. Aquel plaser es basat dins l'evitament de la dolor per mejan de l'automoderacion dels desirs.
La felicitat se capita per mejan de l'autosufiséncia de la persona (autarquia) e la mesurada de l'accion dels plasers naturals e necessaris, e se manifèsta dins l'ataraxia o serenitat de l'arma.
Per aténher aquel estat de serenitat, recomanda l'alunhament de la politica, l'indiferéncia davant los Dieus e la cultura de l'amistat.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ca) Oriol Farrés Juste. Epicur i l'esperança de la filosofia. Sabadell: 2005. Quadern de les idees, les arts i les lletres, número 152, pàgina 3.
- John M.Rist, Epicur Ref-llibre, ISBN 9788493660949
- Michel Onfray, Contre-histoire de la philosophie, tome I : Les sagesses antiques, Grasset (2006), ISBN 2-246-64791-6, p.177-224.


text:
Licinius
Licinius[Licini?] (vèrs 250 - 325) foguèt un emperaire roman dau periòde de la fin de la Tetrarquia que reinèt dau 11 de novembre de 308 au 3 de julhèt de 324. Foguèt nomat August per Galeri e foguèt premier en carga de la mitat occidentala de l'Empèri puei dei regions orientalas. Participèt au partiment de l'Empèri ambé Constantin Ièr e Maximin II Daïa. En 313, s'opausèt au segond que foguèt vencut e participèt a l'adopcion de l'edicte de tolerància religiosa de Milan. Puei, una guèrra acomencèt entre Licinius e Constantin de 314 a 315 que s'acabèt per una trèva mau segura. S'acabèt entre 321 e 323 en causa d'una tièra d'incidents frontaliers. Aqueu còp, lei tropas de Licinius foguèron batudas e l'emperaire d'Orient foguèt capturat en 324. Foguèt executat l'annada seguenta.