text:
Demetèr
Dins la mitologia grèga, Demetèr (en grèc ancian Anuήtnp / Dêmếtêr que deriva del grèc ancian Γῆ Mήtnp / Gễ Mếtêr, « la Tèrra Maire » o de Anuouήtnp / Dêmomếtêr, « la Maire de la Tèrra », δῆuoς / dễmos, « la tèrra, lo país ») es la divessa de l'agricultura e de las meissons. Los Romans l'associan a Cerés. La Teogonia d'Esiòde ne fa una filha dels Titans Crònos e Rèa, sòrre de Zèus, de Poseidon, d'Ades, d'Estia e d'Èra e la maire de Persefòn.
Somari
Mite[modificar | modificar la font]
Quand Ades, sobeiran dels mòrts, raubèt Persefòn per ne far la seuna esposa, Denetèr se'n anèt la quèrre e negligiguèt las culhidas de la Tèrra. Jos forma d'una vielha femna nomenada « Doso », landrèt pendent nòu jorns. Se mainant qu'una famina menaçava los mortals, Zèus se decidiguèt d'enviar Ermès al reialme d'Ades per li demandar de tornar Persefòn a la seuna maire. Mas Persefòn aviá manjat sièis granas de la milgrana oferta per Ades, coma darrièra engana per la gardar amb el, e la tradicion voliá que quin que siá manjariá dins lo reialme dels mòrts poiriá pas lo quitar. Zèus s'entendiguèt per que Persefòn passe lis sièis meses cultivables sus la Tèrra amb la seuna maire e los sièis meses del rèsta de l'an amb la seuna esposa. Es d'aquel mite que nasquèt lo cicle de las sasons dins la mitologia grèga.
Mas Demetèr aguèt d'autres enfants que Persefòn; l'eròis Iasion s'uniguèt amb ela dins un camp laurat tres còps e li donèt un filh que foguèt nomenat Plotós e venguèt la personificacion de la riquessa. Omèr menciona que Zèus, per jalosia, folzejèt Iasion. Unida amb Poseidon, concebèt Arion, un caval imortal, e una divessa misteriosa, qu'èra enebit de prononciar lo nom: atal se designèt aquela filha de Demetèr coma Despina (« la Mestressa ») [1]. La legenda conta qu'avent concebut Despina pendent la seuna quèsta de Persefòn, Demetèr la faguèt raubar per un Titan del nom d'Anitos[2].
Demetèr ensenhèt als umans lo trabalh de las semesons e de las lauradas. Jos la forma de Doso, encontrèt Celeos, rei d'Eleusis. Per lo mercejar de son acuèlh, prenguèt amb ela los filhs del rei, Demofòn e Triptolèm, ensajèt de far lo primièr imortal e ensenhèt al segond l'art de l'agricultura. Aquel deuriá en retorn ensenhar aquel art al rèsta dels umans. Aquelas tradicions mencionant que li auriá tanben donat de granas de blat per que los espandèsson sus Tèrra.
Culta[modificar | modificar la font]
Dins Los Trabalhs e los Jorns, Esiòde parla mai d'un còp de Demetèr, e dona fòrça detalhs suls rites religioses sus la fertilitat e lo trabalh de la tèrra. Se reconeis qu'aquela divessa es l'una de las divinitats mai favorables als umans. Qualques autors s'entendon per dire que fasiá pas partit dels dotze dieus olimpians, perque aimava mai demorar prèp de la tèrra e dels camps.
Segon Pausanias dins sa Descripcion de la Grècia, una granda quantitat de temples e sanctuaris dedicats a Demetèr pel país, testimonhant de l'importança de son culte.
Demetèr foguèt onorat dins los mistèris d'Eleusis, un culte celebrant lo retorn a la vida e lo cicle de las meissons. L'Imne omeric a Demetèr, dona la melhora descripcion que nos documenta sus l'origina del culte.
Foguèt tanben onorada als mistèris de Samotràcia jos la forma de la divessa Axieros, la divessa principala dels Grands Dieus.
Epiclèsis, atributs e sanctuaris[modificar | modificar la font]
- Los seus atributs : las garbas de blat, le calatos, lo volam, lo flambèl, lo sèrp, la truèja, lo marran, le pavòt e la tortora
- Los seus sanctuaris : Eleusis, Termopilas, Samotràcia.
- Celebracions : Tesmoforias, Eleusinias, Demetrias e Ceraales, eca.
Demetèr dins las arts[modificar | modificar la font]
Demetèr es sovent presentada assetada e portant una garba d'espics de blat trenats. Se la vei a vegada amb una tesa, cercant la seuna filha amada. Prèp d'ela se trapant sovent de produches de la tèrra e d'animals sacrats, la colòbra e la truèja. La seuna filha Persefòn apareis pron sovent als seus costats.


c: text/html

text:
Leo Stern
Leo Stern (Brighton, lo 5 d'abriu de 1862 – Londres, lo 10 de seteme de 1904) que ho un violoncelista anglés famós per aver interpretat peu purmèr còp lo concerto per violoncèl d'Antonín Dvořák (a maugrat qu'avosse compausada aquesta òbra entà violoncelista e amic Hanuš Wihan ).
Que vadò dens ua familha de musicians : lo son pair qu'èra un violonista e cap d'orquèstra alemand e la soa mair ua pianista anglesa.Qu'estudiè la quimia en purmèr abans de virà de cap au violoncèl qu'estudiè hens la Royal Academy of Music dab Carlo Alfredo Piatti com professor. Que continuè a Leipzig dab Julius Klengel e Karl Davidov.
Qu'avó ua carrièra de concertista e que joguè entà la reina Victòria dens las soas residéncias reiaus.
Qu'interpretè lo concerto de lo 19 de març de 1896 au Queen's Hall devath la direccion deu compositor. Qu'interpretè aquesta òbra arron a Praga, en Alemanha puish au Estats Units d'America.
Stern que jogava, enetr autes, dab lo stradivarius deu generau Kyd e lo stradivarius de Baudiot.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sent Miquèu (Baisha Navarra)
Eiheralarre / Saint-Michel
Sent Miquèu (Eiheralarre en basco, Saint-Michel en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Qu'ei traversada per l'arriu de Beherobia
Las comunas tòcatocantas que son Zaro au nòrd, Aintzila e Ezterenzubi a l'èst, Uhart de Cisa e Arnegi a l'oèst ; lo sud qu'ei bordat per la Hauta Navarra. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
La glèisa de Sant Vincenç e ua hortificacion de l'epòca napoleonenca que son los monuments principaus.


text:
Baulon (Arièja)
Baulon (Baulou en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Lengadòc, situada dens lo País de Fois. Administrativament, que's tròba dens lo departament d'Arièja e la region de Mieidia-Pirenèus.
Somari
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Portal de Lengadòc
-
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
François Ravaillac
François Ravaillac (Engoleime, 1577 - París, lo 27 de mai de 1610) que ho un regicida francés, assassin deu Noste Enric rei de Navarra e de França.
Catolic e mistic, qu'ensagè d'entrar dehens las Companhias deus Feuillants puish deus Jesuitas. Que credèva audir votz qui'u disèva de convertir los protestants e per aquesta rason que voló aver ua entervista dab lo rei shens s'i escàder. Convençut que l'entrada en guèrra de França qu'èra ua traïda contre lo catolicisme, que decidí d'assessinar Noste Enric ; que panè un cotèth de carnicèr e qu'esperè lo carròsse reiau en la carrèra de la Ferronerie (dens l'actuau quartièr de las Halles). Que'u herí dus còps e que'n morí.
Ravaillac que ho alavetz torturat e escartelat plaça de Grève, a París.


text:
Los Gatos
Los Gatos que ho un deus purmèrs grans grops de rock argentin. Que ho fondat en 1967 e lo son títol La Balsa que ho ua de las purmèras escadudas deu ròc argentin e ua cançon coneguda per totas las generacions. Lo grop que durè dinc a 1971. En 2007 que ho tornar fondar per ua virada internacionau.
En 1967 lo grop que's compausava de Alfredo Toth a la baisha, Ciro Fogliatta au clavièr, Kay Galifi a la guitarra, Litto Nebbia cantaire e a l'armonicá e Oscar Moro a la bateria. A partir de 1969, lo gran guitarrista argentin de ròc Pappo Napolitano que remplacè Kay Galifi.


text:
Lagos (Nigèria)
Lagos es la ciutat pus poblada en Nigèria e la segonda pus poblada en Africa aprèp Lo Caire. L'airal metropolitan de Lagos es a l'ora d'ara lo 17en mai poblat al mond (7 937 932 ab. en 2006).
L'anciana capitala de Nigèria, Lagos es una enòrma metropòli que s'es desvolopada a partir d'illas coma Lagos Island, despartidas per de calancas, a la talvera del sud-oèst del lagon de Lagos pròche del grau, e protegidas de l'Ocean Atlantic per una longa benda de sabla coma la plaja de Bar Beach que s'espandis sus 100 km de l'èst a l'oèst del grau.
Dempuèi la debuta Lagos s'es espandit sus la tèrra fèrma a l'oèst del lagon e la ciutat inclutz Ikeja e Agege e ara atenh fins a 40 km al nòrd-oèst de l'illa de Lagos.


text:
Cambon (Bascoat)
Cambo-les-Bains / Kanbo
Cambon (Kanbo en basco, Cambo-les-Bains en francés) qu'ei ua comuna de l'interior de la província tradicionau de Labord.
Los quartièrs principaus que son Eliza, Baish Cambon (Behereko Kanbo), Olhassoure, Termak e Basaburu.
L'arriu de Niva que travèrsa la vila.
Lo dialècte basco locau qu'ei lo baish-navarrés.
Qu'ei hèra coneishuda per las honts de l'estacion termau. Que i a dotze ostaus de banhs, 1300 lhets e uèit otèls, qui hèn la principau activitat economica.
Las comunas tòcatocantas que son Haltsu au nòrd, Larresoro a l'oèst, Itsasu, Luhuso e Makea au sud e Hasparn a l'èst.
Somari
Demografia[modificar | modificar la font]
Galeria[modificar | modificar la font]
-
-
Cambo-les-bains-villa arnaga.jpg
Vila Arnaga.
-
-
-
Ostau labordin.
-
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
.


text:
891
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 891 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau visir Al-Muwaffaq qu'èra lo cap vertadier dau Califat dempuei 870. Son « rèine » permetèt de restaurar l'autoritat dau califa e l'òrdre dins lei províncias totjorn tengudas per leis Abbassidas. Son fiu Al-Mutadid, que remplaçava son paire malaut dins unei de sei missions dempuei 889, capitèt d'impausar son autoritat e d'obligir lo califa Al-Mutamid de modificar sa succession. Al-Mutadid venguèt l'eiretier dau Califat au detriment de son cosin Al-Mufawwad. A l'iniciativa de l'eiretier novèu, l'administrator Ubayd Allah ibn Sulayman foguèt nomat visir.


text:
Ribozim
Un ribozim es una molecula d'ARN amb capacitat catalitica. Lo tèrme de ribozim deriva de la combinason dels mots enzim d'acid ribonucleïc.
Los ribozims son de moleculas d'ARN qu'an la capacitat d'agir coma catalisadors, es a dire d'accelerar de reaccions de forma especifica. Coma los enzims proteïcs, possedisson un centre actiu que se jonh especificament a un substrat e que facilita sa conversion en un produch. Los ribozims son mens versatils que los enzims proteïcs.
Fòrça ribozims son d'introns amb capacitat d'autotractament, es a dire que son capables de s'autoeliminar en jonhent los dos exons adjacents. Los introns autoactius son singulars dins lo sens que normalament agisson sonque un còp e pèrdon lor activitat, e doncas satisfàn pas a totas las condicions que definisson un catalisador.
S'es descrich de ribozims dins los virus, los procariòtas e los eucariòtas.
I a de ribozims implicats dins divèrsas reaccions cellularas importantas; cal senhalar entre elas lo tractament o maduracion de l'ARN e la sintèsi de proteïnas (una de las moleculas d'ARNr de compausantas del ribosòma catalisa la reaccion de transpeptidacion, o union dels aminoacids).
La descobèrta d'aquestas moleculas d'ARN amb capacitat catalitica, o ribozims, nos fa lutz sus l'origina de la vida. Podèm pensar que los precursors de la vida foguèron de moleculas d'ARN, o semblantas, amb capacitat de s'autoreplicar. Aquestas ipoteticas replicasas d'ARN aurián evoluit fins a èsser a l'origina de la cellula.
Aquestas proprietats cataliticas de l'acid ribonucleïc foguèron descobèrtas per Thomas Cech e Sidney Altman que recebèron lo Prèmi Nobel de Quimia en 1989.


text:
Esteban Echeverría
Esteban Echeverría (Buenos Aires, lo 2 de seteme de 1805 - Montevideo, 19 de genèr de 1851) que ho un escrivan argentin, un introductor de romantisme dens lo son país e un activista politic opausant deu regim de Juan Manuel de Rosas shens totun estar un partisant abambat deu partit opausat (lo Partit Unitari). Qu'èra un deus fondators deu moviment literari conegut com la generacion deu 37 e tanben deu son Salon Literari.
Orfanin de pair, que ho eslhevat per la soa mair que perdó tanben au cors de la soa joentut. Que demorè mantuns annada en França on possè pregondament los sons estudis abans de tornar ric d'ua grana cultura en Argentina.
Mesclat dab un complòt politic contre lo regim de Rosas, que decidè de deishar Buenos Aires entà Montivideo on e's morí.
Las soas òbras mei famosas e fondatritz dehens la literatura argentina que son El Matadero ("Lo matadèr") e La Cautiva ("La Caitiva").


text:
Glutèn
Lo glutèn es una proteïna ergastica amòrfa que se trapa dins la semença de fòrça grans combinada amb l'amidon. Representa 80% de las proteïnas del blat e se compausa de gliadina e glutenina. Lo glutèn es responsable de l'elasticitat de la massa de farina, çò que permet sa fermentacion e la consisténcia elastica e espongosa dels pans e de las massas enfornadas.
Obtencion[modificar | modificar la font]
Lo glutèn se pòt obténer a partir de la farina de blat e de mantun gran, en lavant l'amidon. Per aquò se forma una massa de farina e aiga, que se lava puèi amb d'aiga, fins a que l'aiga sorta neta. Pels emplecs quimics (non alimentaris) es preferible d'utilizar una solucion salina. Lo produch resultant aurà una textura pegosa e fibrosa, parièra a la de la pasta mastegoma.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Après coseson, lo glutèn aquerís una consisténcia fèrma e pren de sabor del bolhon que i es cuèch. Aquela proprietat fa que siá apreciat coma remplaçant de la carn dins las codinas vegetarianas e bodista. En fornat, lo glutèn es lo responsable que los gases de la fermentacion sián gardats a l'interior de la massa, en fasent qu'aquela puège. Après la coseson, la coagulacion del glutèn es la responsabla que lo pan se desfole pas après codut.
Malautiás ligadas al glutèn[modificar | modificar la font]
L'intolerància al glutèn, apelada celiaquia o malautiá celiaca, necessita de far de dietas liuras de glutèn, que dana la mocosa de l'intestin prim e empacha una digestion normala. Après suprimir lo glutèn de la dieta l'intestin fonciona tornarmai normalament. Las personas celiacas an una predisposicion genetica, eretada, a l'intolerància al glutèn, mas desvolopan pas necessàriament la malautiá. Se recomanda que la noiridura dels nens abans los sièis meses contenga pas de glutèn, pr'amor qu'una administracion primairenca podriá desencadenar l'intolerància. Quand se manifèsta la malautiá celiaca pòt venir sivèr acompanhada d'una intolerància temporària a la lactòsa. Los autistas pòdon èsser sensibles al glutèn e a la caseïna (la proteïna del lach), substàncias que i semblan d'interferir lor neurotransmetors opiacis. D'autras malautiás que se tractan tanben amb una dieta liura de glutèn son la dermatiti erpetifòrma, l'artriti reumatoïda e l'esquizofrenia.
Grans[modificar | modificar la font]
Lo glutèn se tròba dins los grans de blat, d'òrdi, de blat, d'espelta, de kamut e de triticale.
Los autres grans son liures de glutèn; per exemple:
- Ris (dins totas sas varietats).
- Milh
- Civada (pòt aver de glutèn per contaminacion crosada amb d'òrdi e de blat, per exemple, se creisson pròches).
Evidentament, la soia, lo blat negre (Fagopyrum esculentum) o las semenças de virasolelh son liures de glutèn.


text:
Masnières
Masnières es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Las primièras traces d'aucupacion umana datan del neolític.
Lo canal de Sant-Quentin a inaugurat per [[Napoleon Ier|Napoleon Sègle I]] l'an 1810. En 1818 una verrerie s'installa, e d'unas autras indústrias seguiràn fins al començament de la Modèl:S-[1].
En fin de matinada, lo màger Phillip Hamond, al cap d'una dotzena de tanks del bataillon F #dintrar en Masnières. Lo sieu objectiu èra d'installar un cap de pont sul canal de Sant-Quentin. Lo tank Flying Fox II #temptar d'afranquir lo pont a 14 oras. Aquel, minat e dins dolent estat, se #desplomar e l'avançada de las tanks aliats #èsser aital stoppée. En la serada lo regiment de infanterie de Tèrra-Nòva, Newfoundlands Regiment, acompanhat del regiment de cavalleria canadienne[2]'Fort Garry Horse #arribar a afranquir lo canal per d'unas autras passarèlas. #Arribar la crête de la Montanha Blanca en vista de Cambrai mas las batariás alemandas arribadas en renfort #arturar la siá avançada. Lo monument del caribou marque l'avançada extrèma de la infanterie cap a Cambrai. Lo cònsol de Masnières #far deslotjar la populacion, #que #ganhar Gouzeaucourt a travèrs de camps e tranchées. Una desena d'atacs se succedisson a las immeditaeses de la Escaut, en fasent de Masnières un tragique bûcher, deslotjat pels Britanics çò 2 de decembre 1917. Per los sieus faches d'armas en lo moment de la paissièra e de la defensa del cap de pont de Masnières, lo Regiment de Tèrra-Nòva #recebre lo títol de « Royal » del rei George V, distincion #que cap de autre regiment de l'armada britanica pas #recebre pendent la durada del conflicte[3].
Entièrament destruit, lo vilatge i aguèt classificat en zòna roja en 1919 e i auriá pas pas agut d'èsser reconstruit.
Les premières traces d'occupation humaines datent du néolithique.
Le canal de Saint-Quentin est inauguré par [[Napoléon Ier|Napoléon Sègle I]] en 1810. En 1818 une verrerie s'installe, et d'autres industries suivront jusqu'au début du Modèl:S-[4].
En fin de matinée, le major Phillip Hamond, à la tête d'une douzaine de tanks du bataillon F entra dans Masnières. Son objectif était d'installer une tête de pont sur le canal de Saint-Quentin. Le tank Flying Fox II tenta de franchir le pont à 14 heures. Celui-ci, miné et en mauvais état, s'écroula et l’avancée des tanks alliés fut ainsi stoppée. Dans l'après-midi le régiment d'infanterie de Terre-Neuve, Newfoundlands Regiment, accompagné du régiment de cavalerie canadienne[5]'Fort Garry Horse parvint à franchir le canal par d'autres passerelles. Ils atteignirent la crête de la Montagne Blanche en vue de Cambrai mais les batteries allemandes arrivées en renfort arrêtèrent leur progression. Le monument du caribou marque l'avancée extrême de l'infanterie vers Cambrai. Le maire de Masnières fit évacuer la population, qui gagna Gouzeaucourt à travers champs et tranchées. Une dizaine d'attaques se succèdent aux abords de l'Escaut, faisant de Masnières un tragique bûcher, évacué par les Britanniques le 2 décembre 1917. Pour ses faits d'armes lors de la prise et de la défense de la tête de pont de Masnières, le Régiment de Terre-Neuve reçut le titre de « Royal » du roi George V, distinction qu'aucun autre régiment de l'armée britannique ne reçut pendant la durée du conflit[6].
Complètement détruit, le village fut classé en zone rouge en 1919 et n'aurait pas dû être reconstruit.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 5 de genièr de 2012.
- ↑ [1]Ancians combatents canadiens
- ↑ Modèl:En ligam Modèl:Web.
- ↑ Masnières, le site « Tourisme en Cambrésis ». Consultat lo 5 janvier 2012.
- ↑ [2]Anciens combattants canadiens
- ↑ (en) Masnières Newfoundland Memorial, le site du Ministère des anciens combattants du Canada. Consultat lo 1er janvier 2012.


text:
Afganistan
Afganistan es un país d'Asia Centrala que confronta Turcmenistan, Ozbequistan e Tatgiquistan au nòrd, Paquistan a l'èst e au sud, e Iran a l'oèst. Sa capitala es Kabol. Presenta un territòri fòrça montanhós generalament desertic ò semi desertic sensa accès a la mar.
Situat lòng de la Rota de la Seda, foguèt lo sèti d'estats desvolopats e sovent rics tre la fin de l'Antiquitat maugrat d'invasions regularas venguts dei regions nomadas d'Asia. En particular, leis invasions timuridas aguèron de consequéncias grèvas en causa de la destruccion d'unei rets d'aigatge que favorizèt la desertificacion de la region. Passat sota l'influéncia pèrsa, la region se revoutèt au començament dau sègle XVIII e formèt en 1747 un estat sobeiran a l'origina de l'Afganistan actuau. Au sègle XIX, capitèt de gardar son independéncia e aguèt lo ròtle d'estat tampon entre leis Empèris Rus e Britanic. Au començament dau sègle XX, de temptativas de modernizacion mau capitèron en causa dau conservatisme de la populacion. Dins leis annadas 1970, doas revolucions entraïnèron la casuda de la monarquia puei la formacion d'un regime comunista. En 1978, comencèt una guèrra civila entre lo govèrn centrau e d'insureccions islamicas. En 1979, l'URSS intervenguèt dirèctament sus lo territòri afgan per esquichar aquelei movements mai deguèt se'n retirar en 1989 sensa succès. En 1992, lo govèrn comunista foguèt reversat e la guèrra civila contunièt entre lei venceires a l'avantatge dau movement religiós dei Taliban. En 2001, sospichats de sostèn ais atempats dau 11 de setembre de 2001, lei Taliban foguèron atacats e reversats per leis Estats Units d'America qu'installèron un govèrn compausat d'advèrsaris dei Taliban. Pasmens, en causa de l'afondrament de l'estat afgan dins lo corrent deis annadas 1990, aqueu govèrn mau capitèt d'assegurar son autoritat qu'es menaçat per de guerilhas, magerament menats per lei Taliban, una corrupcion fòrça importanta e la division dau país entre senhors de guèrra rivaus.
Lo desvolopament economic d'Afganistan es tanben una question malaisada car lo país es un dei pus paures de la planeta. D'efècte, maugrat una creissença de remerca dempuei 2002 e un sostèn important de seis aliats e de l'ONU, son PIB es encara fòrça feble. De mai, una partida importanta de l'economia es totalament en fòra dau contraròtle de l'estat car se desvolopèt sus lo territòri afgan una gròssa industria de produccion e d'exportacion de dròga (òpi e canebe principalament).
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Organizacions politica e territòriala
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Nòtas & referéncias
- 10 Liames extèrnes
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Afganistan es un país montanhós franc de dos plans situats au nòrd e au sud-oèst. Son relèu es dominat per la cadena de Hindu Kush que s'estend dei regions centralas en direccion de Paquistan e China per jónher Imalaia. Lei cimas d'aquela cadena son autas e la montanha afgana pus importanta, Nowshak, aganta 7 485 m d'altitud. Representan un obstacle major que bloca lei comunicacions entre lei regions nòrd e sud durant lei sasons frejas.
Lo fluvi Amodarià es lo corrent d'aiga pus important d'Afganistan. Se situa au nòrd e ne'n marca la frontiera amb Ozbequistan e Tatgiquistan. Lo segond corrent pus important es lo riu Kabol que passa dins la capitala. Es un afluent major d'Indus après son passatge de la frontiera paquistanesa. Forma una vau d'altitud dins lei regions orientalas dau país que tèn divèrsei centres urbans de remarca. Enfin, lo tresen corrent major es lo riu Helmand que marca lo relèu sud e es a l'origina de la formacion d'una zòna agricòla importanta. Leis autrei rius afgans an un debit inferior a 100 m3/s e son d'una importància pus febla. Pasmens, pòdon marcar localament lo relèu e èstre a l'origina d'inondacions.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima d'Afganistan despend de son altitud, de sa distància a respèct de l'Ocean Indian e dei precipitacions. L'altitud entraïna una demenicion de la temperatura mejana. Dins lei regions pus autas, entraïna l'installacion d'un clima montanhard. La distància a respèct de l'ocean dona una influéncia continentala importanta sus lo clima afgan ambé d'ivèrns fregs (fòrça fregs dins lei regions montanhósas) e d'estius cauds (fòrça cauds dins lei plans). Lei precipitacions son feblas sus tot lo territòri. Se debanan generalament d'ivèrn sota la forma de tombadas de nèu. Lo nivèu de precipitacions definís finalament la natura dau clima qu'es de tipe desertic dins lo sud e lo centre dau país, semi arid dins lo nòrd e lo nòrd-èst e continentau ò temperat dins lei zònas d'altitud nòrd-orientaus.
Demografia[modificar | modificar la font]
La demografia d'Afganistan es mau segura en causa de l'afondrament de l'estat e lei dificultats de la guèrra quasi permanenta dempuei l'invasion sovietica. En 2013, èra estimada a 31,1 milions de personas, compres lei 2,7 milions d'Afgans refugiats en Iran ò au Paquistan. Avans lo començament dau conflicte, un recensament parciau de 1979 estimèt la populacion a 15,5 milions d'abitants. Son temps es fòrça joine amb un temps mejan de 17,9 ans e una esperança de vida egala a 50,1 ans en 2013[1].
Lei condicions de santat son marridas ambé un taus de mortalitat infantila aut (119 mòrts per 1 000 naissenças) e un taus de mortalitat maternatala qu'es tanben important (460 mòrts per 100 000 naissenças). Leis espitaus e sei mejans son pauc nombrós (0,4 plaça per 100 000 abitants) e mau equipats. Enfin, existís de riscs de remarca de malautiás infecciosas coma de diarrèas ò de fèbres tifoïdas.
La màger part deis abitants son installadas dins de regions ruralas e lo taus d'urbanizacion es feble (23,5% en 2011). Dins aquò, es en aumentacion rapida (+4,4% en 2011) en causa de la guèrra. Lei vilas pus importantas son generalament lo centre dei províncias actualas. Franc de Kabol (3 milions d'abitants) e Qandahar (512 000 abitants), passan pas 500 000 abitants. Pasmens, coma crosiera de cambis e luòc de passatge obligatòris lòng dei rotas afganas, de vilas coma Herat (397 000 ab.), Mazar e Charif (397 000 ab.) ò Jalalabad (202 000 ab.) an un ròtle regionau important.
Enfin, la populacion afgana presenta de divisions etnicas importantas favorizadas per la geografia. Lei Pachtós (42% de la populacion) forman lo premier grop magerament situat dins lei regions sud e sud-èst. Lei Tatgics (27%) forman lo segond grop magerament situat dins lo nòrd-èst. Puei, lei Hazaras (9%) e leis Ozbècs (9%) representan doas populacions importantas dins lei regions centralas e dins lo nòrd. Enfin, divèrseis etnias coma leis Aimaks (4%), lei Turcmèns (3%), lei Balochs (2%), lei Pashayis, lei Quirguizs e lei Noristanis representan de minoritats localament importantas.
Lengas[modificar | modificar la font]
Una quarentenau de lengas son parladas per la populacion afgana e la mestraja d'unei lengas per un abitant es comuna. Lei principalas son aquelei dei grops etnics principaus dau país e son lo dari (un dialècte dau persan), lo pachtó, divèrsei lengas turcas e lo baloch. En particular, lo dari, parlat per aperaquí 50% de la populacion, es la lenga veïculara dau país e la lenga premiera dei Hazaras e d'unei grops tatgics dei regions nòrd ò centralas. Lo pachtó es la segonda lenga dau país (parlada per au mens 35% de la populacion[2]). Es la lenga majoritària dei regions sud. Aquelei doas lengas son lei doas lengas oficialas d'Afganistan. Leis autrei lengas pòdon aver un estatut oficiau dins lei regions onte son parladas per una partida importanta de la populacion locala.
Religions[modificar | modificar la font]
En causa de la guèrra quasi continua dempuei 1979 e de l'afondrament de l'estat, leis estimacions sus la reparticion religiosa de la populacion afgana son mau seguras e realizat per d'organismes estrangiers. Pasmens, totei donan una majoritat clara de musulmans sunitas e una minoritat de musulmans chiistas, magerament situada dins lei regions centralas dau país. Segon leis estimacions principalas, la proporcion de sunitas se situa entre 80 e 89% de la populacion, aquela de chiistas entre 10 e 19%[1] e lo rèsta es format de minoritats gaire nombrosas (zoroastrians, crestians...)[1] [3].
Istòria[modificar | modificar la font]
La Preïstòria e l'Antiquitat[modificar | modificar la font]
La Preïstòria d'Afganistan es encara mau coneguda. Lei vestigis pus vièlhs coneguts a l'ora d'ara son situats a Mundigak. Son datats dau milleni IV au sègle VI avC. De migracions arianas vengudas de l'oèst de la region foguèron probablament a l'origina de son premier poblament.
Durant l'Antiquitat, Afganistan foguèt conquistat per lei tropas de Cir II e integrat dins l'Empèri Pèrsa. Aqueu periòde durèt dos sègles e foguèt caracterizat per l'introduccion dau zoroastrisme. A la fin de l'Empèri Pèrsa, Afganistan foguèt conquistat per lei Grècs d'Alexandre lo Grand en 329 avC. Après la mòrt d'Alexandre, lo país venguèt l'enjòc de luchas entre lei dinastias ellenicas dei Seleucides e de Bactriana e la dinastia indiana dei Maurya. Puei, a la fin dau sègle II avC, de migracions novèlas de populacions arianas entraïnèron l'emergéncia d'un estat arian dich Empèri Kuixan. Aquel empèri dominèt Afganistan, Paquistan e lo nòrd d'Índia. Son apogèu se debanèt a la fin dau sègle I e au començament dau sègle II. Unei sobeirans d'aqueu reiaume encoratgèron la religion bodista que conoguèt un succès important en Afganistan. Pasmens, au sègle III, l'Empèri Kuixan intrèt dins un periòde de declin e, vèrs 240, perdèt Bactriana au profiech de l'Empèri Sassanida. Au sègle V, Afganistan deguèt faciar leis invasions dei Huns Blancs qu'ocupèron una partida dau país e s'installèron finalament dins lo bacin de Tarim.
L'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Lo començament de l'Edat Mejana foguèt marcat per l'introduccion e lo desvolopament de l'islam ai sègles VII-IX. La disparicion de l'Empèri Sassanida en 651 après sa desfacha còntra leis armadas aràbias entraïnèt una division de la region entre de principats organizats segon un sistèma de vassalitat. Au sègle X, la dinastia dei Gaznevidas capitèt de formar un estat poderós a partir dau relarg de la vila de Gazni. Sota la direccion de Mamud (999-1030), aquela dinastia venguèt la poissança dominanta de la region e formèt un empèri centrat sus l'Afganistan e l'Iran modèrnes. Gazni venguèt un centre culturau major dei sègles X e XI. Pasmens, a partir dau sègle XII, lei Gaznevidas deguèron faciar leis atacas dei Turcs Seldjokids. En 1149, aquelei darriers capitèron de conquistar la capitala de l'empèri. Lei rèstas de l'estat gaznevida se repleguèron dins lo nòrd d'Índia onte dispareguèron en 1186.
Aqueu periòde de division s'acabèt rapidament car lo començament dau sègle XIII veguèt l'entraïnament deis invasions mongòlas. Ansin, en 1221-1222, la region foguèt conquista e pilhada per l'armada de Genghis Khan. Integrat dins l'Empèri Mongòl fins a sa division dins leis annadas 1250, Afganistan faguèt partida de l'Ilkhanat. Aquel empèri dispareguèt durant la premiera mitat dau sègle XIV après una tièra de crisis politicas causadas per un còp d'estat.
A partir de 1370, Afganistan foguèt ocupat per lei fòrças de Tamburlan e faguèt partida de l'Empèri Timurida. Pasmens, aqueu periòde foguèt marcat per de destruccions fòrça importantas, especialament au nivèu dau sistèma d'irrigacion, franc de la region d'Herat que venguèt la capitala de Tamburlan. Dins aquò, aquel empèri subrevisquèt gaire a la mòrt de son fondator. Ansin, la mitat orientala d'Afganistan venguèt tornarmai independenta. En 1504, lo rèi de Kabol, lo Turc Babar, ataquèt e conquistèt lo nòrd d'Índia. I fondèt l'Empèri Mogòl en 1526 e installèt sa capitala a Agra. De son caire, la mitat occidentala d'Afganistan foguèt ocupada per lei Safavidas entre 1506 e 1510.
La formacion de l'Afganistan modèrne[modificar | modificar la font]
La formacion de l'Afganistan modèrne foguèt un procès que se debanèt ai sègles XVIII-XIX a partir de divèrsei dinastias localas, deis enjòcs de la colonizacion dau monde per lei poissanças europèas e de la revirada deis invasions britanicas dau país.
Ansin, au començament dau sègle XVIII, lo declin dei Safavidas e dei Mogòls permetèt ai tribús afganas de venir independentas. Après una premiera declaracon d'independéncia en 1707 proclamada per la tribú Galzai, un estat independent se formèt sota la direccion de Nader Chah que conquistèt lei vilas de Qandahar e de Kabol en 1738. Foguèt assassinat en 1747 mai un dei seis oficiers, Ahmad Khan, capitèt de se proclamar rèi de Qandahar e de formar una dinastia, dicha « dinastia de Durrani ». Son fiu installèt la capitala a Kabol. Sa mòrt entraïnèt un periòde de crisis intèrnas fins a la presa dau poder per Dust Moamed entre 1818 e 1838. Fondèt a Kabol la dinastia dei Barakzai e prenguèt la decision de se concentrar sus Afganistan e d'arrestar d'intervenir dins leis afaires indians.
Durant aqueu periòde, Afganistan èra situat entre leis Empèris Rus au nòrd e Britanic au sud. Londres assaièt un premier còp de lo conquistar entre 1839 e 1842. Aquela guèrra s'acabèt per la victòria militara deis Afgans. Pasmens, en causa de crisis politicas intèrnas e de la poissança britanica, Dust Moamed deguèt acceptar una forma de protectorat britanic. En 1878-1880, se debanèt una segonda guèrra que confirmèt aquel estatut e fixèt la frontiera entre Afganistan e Índia de lòng de la linha Durand en 1893.
A partir de 1901, lei rèis Habib Allah (1901-1919) e Aman Allah (1919-1929) s'opausèron a aquela situacion e assaièron de rompre l'isolament diplomatic dau país còntra leis interès anglés. En 1919, se debanèt donc una guèrra novèla còntra l'Empèri Britanic. Militarament victoriós, lei Britanics deguèron acceptar de reconóisser l'independéncia afgana au tractat de Rawalpindi en 1919 puei au tractat de Kabol en 1921. Après aqueu succès, Aman Allah acomencèt una politica de modernizacion dau país e de seis institucions : proclamèt una constitucion en 1922, modificada en 1928, puei publiquèt un còde administratiu en 1924.
La casuda de la monarquia[modificar | modificar la font]
Lei reformas d'Aman Allah se turtèron rapidament a una oposicion importanta que va alentir la modernizacion dau país. Neutre durant la Segonda Guèrra Mondiala, Afganistan venguèt rapidament un enjòc de la Guèrra Freja per lei Sovietics au nòrd e leis Estatsunidencs au sud. De mai, l'oposicion ai reformas demorèt fòrça importanta e la temptativa de democratizacion deis annadas 1960 empachèt leis autoritats de faciar una situacion economica malaisada. Aital, en 1973, un còp d'estat republican entraïnèt la casuda de la monarquia afgana.
D'efèct, en 1929 Aman Allah foguèt rebutat per un còp d'estat conservator. Après una guèrra civila, son parent Nader Khan capitèt de prendre lo poder e de venir rèi fins a son assassinat en 1933. Son fiu Mohammed Zaher Chah li succediguèt e demorèt neutre pendent la Segonda Guèrra Mondiala. Pasmens, emai se lo país deguèt pas faciar lei consequéncias de combats, la retirada d'Índia dei Britanics entraïnèt una crisi economica grèva. Afganistan deguèt donc acceptar l'ajuda dei Sovietics e deis Estatsunidencs e lo país foguèt devesit entre doas zonas d'influéncias au nòrd e au sud. De mai, la maufisança de la màger part deis elèits a respèct dei reformas causèt lo blocatge economic dau país que poguèt pas aprofichar d'un biais eficaç leis ajudas sovietics e estatunidencs. En 1964, una Constitucion democratica creèt un Parlament mai leis eleccions confirmèron rapidament lo blocatge politic.
Lei recòltas marridas deis annadas 1970 e 1971 entraïnèron alora la fin de la monarquia. Un còp d'estat foguèt organizat per lo cosin dau rèi Sardar Mohammad Daud Khan. Obtenguèt lo sostèn dei Sovietics e capitèt de reversar lo poder en julhet de 1973. Assaièt alora de fondar un estat republican s'apielant sus la jovença formada dins de país occidentaus.
La revolucion comunista e l'intervencion sovietica[modificar | modificar la font]
L'estat republican capitèt pas a resòuvre la crisi dau país. Aquò entraïnèt, gràcias au sostèn sovietic, una unificacion de divèrsei partits de senèstra. Fòrça populars entre lei joves educats e de còps formats dins lei país desvolopats, aquelei partits sostenguèron lo còp d'estat comunista d'abriu de 1978. Un estat comunista se formèt alora e signèt en decembre un tractat d'amistat amb l'URSS.
Pasmens, lo regim comunista e sei reformas se turtèron rapidament ai mitans conservators d'Afganistan. Fòrça religiós, aquelei mitans organizèron de movements armats que menacèron lo govèrn centrau. A la fin de 1979, l'URSS mandèt donc un còrs expedicionari important en Afganistan per sostenir son aliat. Lei rasons dau mandadís d'aquela armada son encara mau conegudas. Regardavan problabament la proteccion dei Sovietics ja presents en Afganistan e la lucha còntra la creacion possibla d'un estat islamista capable de menaçar lo sud de l'URSS. Dich « Premiera Guèrra d'Afganistan », aqueu conflicte opausèt rapidament lei tropas de l'URSS e dau govèrn centrau de Kabol a una tièra de guerilhas sostengudas per Paquistan e leis Estats Units. En 1988-1989, lei Sovietics se retirèron e, en 1992, lo govèrn comunista de Kabol foguèt finalament reversat.
La presa dau poder per lei Taliban[modificar | modificar la font]
Après la partença dei Sovietics e la casuda dau regim comunista, lei movements de guerilha assaièron de formar un estat islamista. Pasmens, aquelei movements mau capitèron de partejar lo poder entre elei e una guèrra civila acomencèt entre lei venceires. Entre 1992 e 1993, divèrsei temptativas de negociacions mau capitèron e lei combats entraïnèron una division dau país entre « senhors de guèrra ».
A partir de 1994, lo movement islamista dei Talibans capitèt de renfòrçar sei posicions dins la region de Qandahar que venguèt la basa principala dau movement. Rapidament sostenguts per la populacion dau sud afgan, conquistèron pauc a pauc lo rèsta dau país e prenguèron oficialament lo poder en 1996 après la conquista de Kabol. Gràcias a una aplicacion estricta de la lèi islamica, capitèron de restablir l'òrdre mai seis avançadas entraïnèron una aliança quasi generala deis autrei movements, especialament aquelei deis etnias dau nòrd dau país, còntra elei en març de 1999. Pasmens, maugrat aquela union, lei Talibans contunièron d'avançar e ocupèron la màger part d'Afganistan en setembre de 2000.
La Segonda Guèrra d'Afganistan[modificar | modificar la font]
A partir deis annadas 1990, lei Talibans deguèron faciar de criticas importantas per lo sostèn donat a certaneis islamistas coma Osama Ben Laden acusat per leis Estats Units de divèrseis atemptats còntra d'interès estatsunidencs : destruccions deis ambaissadas americanas de Nairobi e Dar es Salaam (1998), ataca còntra lo naviri de guèrra USS Cole en 2000... etc. Se debanèron quauqueis operacions de bombardaments aerians sus de camps d'entraïnaments sensa consequéncias pus importantas.
La situacion cambièt après leis atemptats dau 11 de setembre de 2001. Lo 14 de setembre, leis Estats Units e lo Reiaume Unit exigiguèron l'extradicion d'Osama bin Laden. Lei Talibans refusèron e preferiguèron de prepausar la reünion d'una assemblada de notables religiós per decidir dau sòrt d'Osama Ben Laden. Lo 20, aquela assemblada demandèt a Osama Ben Laden de quitar lo país mai lo govèrn taleb vouguèt de pròvas per consentir a una extradicion.
D'aqueu temps, lei premiers soudats americans arribèron dins la region. Lo 22, acomencèron d'operacions de reconoissença en Afganistan e lo 7 d'octòbre leis aviacions e flòtas deis Estats Units e dau Reiaume Unit comencèron una campanha de bombardament aerian que va entraïnar l'afondrament militar e politic dei Talibans en novembre e decembre de 2001. Lo 5 de decembre, quatre faccions afganas representant la guerilha, lo rèi Zaher Chah, senhor de guèrra Gulbuddin Hekmatyar e leis Afgans exiliats en Iran signèron leis acòrds de Bonn per preparar l'organizacion d'un estat novèu. Ansin, lo 4 de genier de 2004, una constitucion novèla prevesent un regim presidenciau fòrt foguèt adoptada. Leis eleccions presidencialas d'octòbre de 2004 veguèron la victòria d'Hamid Karzaï.
Pasmens, entre 2001 e 2005, lo movement dei Talibans capitèt de se reformar. Aprofichant lo sostèn dei populacions dau sud e la corrupcion fòrça importanta dau govèrn centrau, capitèt de formar una guerilha poderosa capabla de s'opausar ai fòrças de l'OTAN. Per faciar aquela menaça, l'Aliança Atlantica aumentèt lo nombre de sei tropas e son ajuda ais autoritats afganas. Dins aquò, aquela estrategia mau capitèt de vencre la guerilha e leis esfòrçs de desvolopament e d'ajuda economics se turtèron a la corrupcion locala. Ansin, au començament deis annadas 2010, leis Estatsunidencs e seis aliats acomencèron de quitar lo país e d'encoratjar un procès de negociacions entre Talibans e govèrn centrau per acabar la guèrra e exclure leis islamistas pus radicaus dau poder.
Organizacions politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Organizacion generala[modificar | modificar la font]
Afganistan es una republica islamica presidenciala que seis institucions son definidas per una constitucion adoptada en 2004. Aplica lo principi de la separacion dei poders e sa legislacion s'inspira magerament dei principis de l'islam. Pasmens, abòrd de factors limitan son foncionament vertadier.
Lo premier es la contuniacion de la guèrra còntra lei Taliban e seis aliats. Aquò sapa l'autoritat dau govèrn, especialament dins lei províncias meridionalas onte lei Taliban contraròtlan certanei regions e i an installat d'institucions parallèlas. L'ajuda de la Coalicion internacionala menada per leis Estats Units permet de tenir lei zònas pus importantas coma lei vilas ò leis axes de comunicacion mai lei zònas ruralas ò mens pobladas son pus malaisadas d'ocupar d'un biais permanent. Lei combats dirècts son rars ò limitats mai l'insureccion es capabla d'agarrir seis advèrsaris especialament lòng dei rotas gràcias a l'utilizacion de minas.
Lo segond factor major que limita l'influéncia dau govèrn es l'existéncia d'un nombre important de senhors de guèrrra. Son de còps a la tèsta d'estats parallèls qu'an d'impòsts e de fòrças militaras pròprias. Una partida importanta ocupa tanben de pòstes oficiau au sen de l'administracion coma governador ò au sen dau govèrn coma ministre. Aquò permet au govèrn de s'assegurar son sostèn mai legitima lo poder locau dau senhor de guèrra. Enfin, aquelei senhors an sovent una basa etnica e mai d'un foncionari ò un soudat de la mema etnia li es fidèu, ço que demenís encara l'autoritat dau govèrn.
Lo tresen factor es la manca ò l'absència de mejans d'accion per lo govèrn. D'efècte, maugrat de mejans importants, lo govèrn a totjorn pas de servicis estatics desvolopats. A donc quasiment ges de mejans d'intervencion dirècte franc dei capacitats fornidas localament per d'ONG, de senhors de guèrra aliats ò lei fòrças de la Coalicion internacionala.
Enfin, la corrupcion fòrça importanta de tota l'economia e l'administracion dau país limita mai l'influéncia e la legitimitat dau govèrn centrau. Encoratjada per leis efèctes dau conflicte, de l'importància dei senhors de guèrra e dei feblessas de l'estat, aquela corrupcion renfòrça aquelei problemas en limitant enciara lei possibilitats d'intervencion dau govèrn. Per exemple, mai d'una ONG chausiguèt d'organizar esperela seis invèstiments per pas pèrdre de somas tròp importantas entre divèrseis intermediaris. Pasmens, dins aqueu cas, lo resultat de l'invèstiment demora sota lo contraròtle de l'ONG e lo govèrn pòu pas l'aprofichar per estendre sei capacitats. Ansin, maugrat dètz annadas de guèrra e d'invèstiments fòrça importants de la comunautat internacionala, l'influéncia dirècta dau govèrn s'estendiá en 2012 solament sus Kabol e son relarg.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es tengut per lo president de la republica qu'es tanben lo cap suprèm dei fòrças armadas. Es elegit, ambé dos vicepresidents, au sufragi universau dirècte per un mandat de cinc annadas. Noma ambé l'aprobacion dau Parlament lei ministres e lei governadors dei províncias. Lo Parlament a pas lo poder per reversar lo govèrn. Coma cap dau govèrn, lo president a de capacitats importantas d'iniciativas legislativas que pòu adoptar de decisions solament ambé un vòte d'aprobacion dau Parlament.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu es tengut per un Parlament compausat de doas chambras :
- la Chambra dau Pòble es formada de 249 deputats elegits au sufragi universau dirècte per un mandat de cinc annadas. Cada província es representada per un deputat minimom mai un nombre suplementari dependent de sa populacion. 64 sètis son reservats ai fremas. Es cargada de discutir e de votar lei lèis e de ratificar lei decisions presidencialas.
- la Chambra deis Ancians es formada de 102 membres (22 sètis reservats ai fremas). Un tèrç es nomat per lo president, un tèrç es elegit per lei conseus provínciaus e un tèrç es teoricament[4] elegit per lei conseus de districtes. Es cargar de conselhar lo president e a pauc de ròtle sus lo procès legislatiu. Pasmens, a un drech de vetò sus certanei decisions.
Per lei decisions pus importantas coma certanei revisions de la constitucion ò la ratificacion dei tractats internacionaus majors, lo president pòu tanben reünir la loya jirga qu'es una assemblada larga dei caps tradicionaus dau país.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
Lo poder judiciari es tengut per una Cort Suprèma que sei membres son nomats per lo president e confirmats per lo Parlament. Lo sistèma inferior es devesit entre de brancas especialazadas. Lei principalei s'ocupan deis afaires criminaus, civius, religiós, administratius e dei drechs dau trabalh ò de la familha.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
En causa de son istòria agitada, Afganistan aguèt abòrd de drapèus dins lo corrent dei sègles XX e XXI. Lo drapèu actuau foguèt adoptat en 2004 a partir dau drapèu utilizat per lo govèrn provisòri en 2002. Mescla divèrsei lei colors e lei simbòls d'unei drapèus pus ancians. Lo negre representa l'independéncia dau país dins lo corrent dau sègle XIX. Lo roge representa la lucha per l'independéncia dins lo corrent dau sègle XX e lo vèrd sa capitada. L'emblèm es un simbòl tradicionau d'Afganistan compausat d'una mosqueta. Enfin, la frasa es la chahada musulmana. Aqueu simbòl e la chahada forman tanben lo blason afgan.
L'imne nacionau foguèt adoptat en 2006. Es dich Milli Tharana es foguèt escrich per Abdul Bari Jahani. Enfin, la devisa nacionala afgana es « Allah es grand. I a pas d'autre dieu qu'Allah e Maomet es son profèta ».
-
Drapèu adoptat per la Republica Islamica d'Afganistan en 2002.
-
-
-
-
-
-
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Afganistan es devesit en províncias que son compausadas de districtes. En 2013, i aviá 34 províncias e 398 districtes. Son dirigidas per un governador nomat per lo president e an de conseus locaus elegits dotats de certanei poders, en particular l'eleccion dei membres de la Chambra deis Ancians.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Lo govèrn centrau afgan fa partida dei principaleis organizacions internacionalas e a fa una demanda per integrar l'OMC. En causa de la guèrra còntra lei Taliban, es fòrça pròche deis Estats Units que sei fòrças forman la màger part deis efectius de la Coalicion internacionala cargada de lo sostenir. Lo país assaia tanben de desvolopar de relacions corrèctas ambé leis aliats principaus de Washington coma lo Reiaume Unit, França ò Alemanha.
A respèct de sei vesins, a de relacions malaisadas ambé Paquistan, sospichat de sostenir lei Taliban ò d'assotar sei basas dins lei montanhas lòng de la frontiera comuna. Pasmens, Islamabad demora lo premier partenari comerciau de Kabol. Lei relacions ambé leis autrei país vesins son mai bònas, especialament amb Iran, desirós de protegir la minoritat chiista d'Afganistan e de luchar còntra lo trafèc d'òpi, e ambé China e Índia, desirosas de participar a l'esplecha economica dei ressorsas naturalas dau país.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
En 2012, lei fòrças armadas afganas alinhavan 200 000 òmes amb un budget de 11,6 miliards de dolars magerament pagat per seis aliats estrangiers. Son objectiu es d'agantar 240 000 òmes en 2013. Fondada après la casuda dau regime dei Taliban, aquela armada es totjorn en formacion e seis armaments en cors d'aquisicion. Aqueleis equipaments son de premiera ò de segonda generacions e eissidas de país occidentaus e ex-sovietics. Foguèt cargada de luchar còntra l'insureccion, inicialament dins lei zònas suavas mai dèu pauc a pauc assumir la totalitat deis operacions fins au retirament dei tropas estrangieras (previst a l'ora d'ara en 2014).
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Afganistan
L'economia d'Afganistan es caracterizada dempuei lo començament dau sègle XXI per un creissença e un dinamisme importants maugrat la guèrra quasi permanenta començada en 1978-1979, una corrupcion fòrça estenduda e de conflictes lòng de la frontiera ambé Paquistan còntra de guerilhas ò de traficants de tota mena (en particular d'òpi). Lo fondament principau d'aquela expansion es l'ajuda deis institucions internacionalas e deis Estats Units ambé l'injeccion de 26,8 miliards de dolars dins l'economia afgana entre 2001 e 2007.
Pasmens, en despiech d'aqueu sostèn d'importància, Afganistan demora un país fòrça paure e pauc desvolopat que dèu faciar de questions importantas. De'n premier, son PIB es bas (19,9 miliards en 2012) siá 640 $/ab. Existís tanben de dificultats suplementàrias coma una importanta economia esconduda liada au trafec de dròga, especialament d'òpi e de produchs derivats de canebe qu'Afganistan es lo premier productor mondiau. De mai, lo nivèu de corrupcion au sen dei divèrseis administracions es tant important qu'una part non negligibla de l'ajuda internacionala es en realitat tremarchada au profiech dei caps locaus, dei guerilhas ò dei senhors de guèrra. Enfin, mai d'un invèstiment es realizat dirèctament per de companhiás estrangieras sensa supervision que l'estat que sei mejans son tròp limitats per contraròtlar l'activitat economica. Ansin, aquel invèstiment se fa localament e permet pas lo desvolopament dei servicis de l'estat que son quasi inexistent sus la màger part dau territòri.
Fòra lo sector de dròga, lei partenaris economics principaus dau país son Paquistan, Índia, Tatgiquistan, leis Estats Units d'America, Russia, China e Alemanha. Afganistan exporta de produchs agricòlas e de produchs eissits de l'industria leugiera (subretot tèxtila) e importa de manjar, de produchs petroliers, de tèxtils e de produchs eissits de l'industria pesuca (maquina otís... etc.).
Sector primari[modificar | modificar la font]
En 2012, l'agricultura afgana èra lo centre de l'economia dau país. Fòra lo sector de la produccion de pavòt, representava 78,6% de la man d'òbra e 20% dau PIB. A la fin deis annadas 1990 e au començament deis annadas 2000, un periòde de secaressa entraïnèt de destruccions importantas dei recòltas, especialament dins lei zònas non aigadas, e una demenicion de la produccion. Entraïnèt tanben una reorientacion de la produccion que priviligièt d'ara endavant lei culturas de subsistància (blat, fruch, moton...) maugrat lo mantenement de culturas destinadas a l'industria tèxtila (coton...). D'autra part, ambé lo començament de la Segonda Guèrra d'Afganistan en 2001, se desvolopèt tornarmai la produccion de pavòt per l'industria de produccion d'òpi. Aquela cultura permet ai païsans d'aumentar sei revenguts e es tolerada ò encoratjada per lei Taliban, la Coalicion e lei senhors de guèrra.
En fòra de l'agricultura, Afganistan tèn tanben de ressorsas naturalas fòrça importantas. Son esplecha es encara limitada per lo conflicte e la manca de seguritat. Pasmens, lo país a de resèrvas d'idrocarburs (petròli, gas e carbon) ò de metaus importants (fèrre, coire, liti...) que representan un potenciau de desvolopament.
Sector segondari[modificar | modificar la font]
En 2012, lo sector segondari representava 25,6% dau PIB e 5,7% de la populacion activa. En causa d'annadas de guèrra, es limitat a la produccion leugiera e a l'industria d'òpi. Pasmens, ambé la creissença possibla de l'esplecha miniera dei ressorsas naturalas afganas, a un potenciau de desvolopament important. A l'ora d'ara, la premiera industria oficiala dau país es l'industria tèxtila, especialament la teissedura de tapís qu'es lo premier produch d'exportacion dau país.
Dins aquò, segon d'estimacions de l'ONU e deis Estats Units, l'industria de la dròga a una importància fòrça superiora e seriá la premiera fònt vertadiera d'exportacion de l'economia afgana. D'efècte, maugrat lei dificultats d'estimar la valor d'aquela mena d'economia esconduda, Afganistan es lo premier país productor de pavòt e de canebe. En 2005, s'estimèt qu'aquela industria representava un tèrç dau PIB afgan e implicava doas milions de personas (païsans, traficants, oficiaus corromputs...).
Sector terciari[modificar | modificar la font]
En 2012, lo sector terciari afgan representava 54,4% dau PIB e 15,7% de la man d'òbra. Es magerament basat sus lo comèrci e leis activitats informalas. Conoís un desvolopament important maugrat de dificultats liadas a la corrupcion e a l'afondrament dei mejans de l'estat per assegurar l'òrdre e la lèi. En particular, dèu faciar l'instauracion regulara de taxas interioras decididas per lei senhors de guèrra per intrar sus son territòri.
Cultura[modificar | modificar la font]
Afganistan a una tradicion culturala lònga e rica en causa de sa posicion de crosiera lòng deis ancians axes comerciaus asiatics, de la preséncia d'un nombre gròs de pòbles diferents sus son territòri e de son apartenéncia d'uneis estats importants. Aquò a per consequéncia l'existéncia d'un patrimòni arquitectura de remarca que sei vestigis pus vièlhs datan de l'Antiquitat. Maugrat de destruccions importantas causadas per lei conflictes, lo govèrn assaia de restaurar una partida d'aqueleis obratges per desvolopar lo torisme. En fòra de l'arquitectura, existís tanben una literatura, en partida orala e influénciada per Pèrsia, que sa forma principala es la poesia.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 (en) CIA World Fact Book, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html
- ↑ Leis estimacions sus lo nombre de locutors dau pachtó son fòrça malaisadas car lei regions sud dau país son lo teatre centrau de la Segonda Guèrra d'Afganistan. Ansin, una partida d'aquelei locutors son pas recensats dempuei d'annadas.
- ↑ (en) Country Profile : Afghanistan, Library of Congress, 2005, [1].
- ↑ En 2013, lo conflicte en cors a empachat lo debanament d'aqueleis eleccions. Solament dos tèrç dei sètis èran donc ocupats.
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Wikipèdia:Çò que Wikipèdia es pas
Wikipèdia es abans tot una enciclopèdia. Vaquí una lista de tot çò que Wikipèdia es pas :
- Un grop de discussion, o un ensemble d'articles a la manièra de Everything2 o de H2G2. Ensajatz, se vos plai, de respectar aquesta règla. La tòca, aicí, es de crear d’articles enciclopedics. Wikipèdia es pas un forum de discussion, ni un sit de charladissa. Remarcatz que lo sit "Everything2" n'es pas un tanpauc ; o, pel mens, ensaja de n’èstre pas un, mas coma tolèra las discussions, n’es vengut un per la fòrça de las causas. Çaquelà, podètz discutir amb los participants sus lors paginas personalas, e podètz discutir d'un article particular sur la pagina discussion qu’i es restacada.
- Un ensemble de definicions de tèrmes usuals, qu'a lor subjècte cap d'enciclopedista digne d’aqueste nom auriá pas agut l'idèa de crear un article d'enciclopèdia. Wikipèdia es pas un diccionari, mas cada article deu malgrat tot començar per una definicion o una descripcion clara e precisa del subjècte abordat.
- De listas de definicions. Mas de tot segur, un article pòt èstre compausat de ligams cap a d'autras paginas, se lo tèrme que definís es tròp general per èstre descrit sus una sola pagina.
- Una guida d'usatge de la lenga. La foncion de Wikipèdia es pas d'explicar cossí utilizar los mots, las expressions, etc. Mas, de segur, es de còps fòrça important, dins lo quadre d'un article, d'indicar cossí un mot se deu utilizar.
- Per extension del paragraf precedent, Wikipèdia es pas tanpauc una guida d'usatge dels tèrmes informatics. Sèm pas aquí per vos ensenhar cossí parlar coma los hackers. Sèm aquí per escriure una enciclopèdia. Consultatz lo Jargon en francés se los tèrmes dels hackers vos interèssan. Mas per contra, sètz benvengut se volètz escriure d’articles, quitament fòrça especializats, suls hackers e lor cultura ; e se dins lo quadre d’aquestes articles, certans tèrmes de l'argòt dels hackers necessitan una explicacion, alara de segur se justificarà la redaccion d'un article sus aicestes tèrmes.
- De propaganda o de promocion. Mas un article pòt, plan segur, raportar objectivament çò que dison los promotors d'un subjècte, mentre qu’aquò es fach d'un punt de vista neutre. Se volètz convéncer lo monde entièr que lo Bon Dieu dormís en pijamà, anatz puslèu sus Usenet.
- D’ensages personals, qu’exprimisson vòstre vejaire sus tal o tal subjècte. Raportam tot lo saber uman normal : vòstras opinions ne fan pas partida, a mens que siatz excepcional. Çaquelà, podètz publicar vòstres ensages sus Wikipedia commentary.
- Una lista de citacions o d'aforismes, Wikiquote es aquí per aquò. Pasmens, aicestas listas pòdon constituir d'excellents suplements a certans articles.
- Una enciclopèdia occitana, mas una enciclopèdia en lenga occitana, independenta d'un país quin que siá.
- Una colleccion de ligams. Per contra, i a pas res de mal, plan al contrari, qu'un article siá constituit unicament de ligams intèrnes, quand lo subjècte qu'explica es tròp ample per èstre definit dins un sol article ; es plan segur fòrça important de far de ligams intèrnes nombroses, valent a dire cap a d'autres articles Wikipèdia, per facilitar la navigacion, e doncas l'accès a l'informacion.
- Un jornal o una referéncia d'actualitat
- Un catalòg de faches, o una lista d'informacions
Contunharem probable de completar aquesta lista a mesura que descobrirem de biaisses novèls de pas escriure d’articles enciclopedics. :-)


text:
Caravaggio
« Quand i a pas d'energia i a pas de color, pas de forma, pas de vida »
Michelangelo Merisi[1] da Caravaggio, dich Caravaggio, nascut a Milan lo 28 de setembre de 1571, mòrt a Porto Ercole lo 18 de julhet de 1610, foguèt un pintre italian. Actiu a Roma, Nàpols, Malta e en Sicília entre 1593 e 1610, es considerat coma lo premier grand representant de l'escòla barròca e un dei pintres pus celèbres dau Mond.
Somari
- 1 Biografia
- 1.1 La joventut (1571-1595)
- 1.2 Lei succès deis annadas romanas (1595-1606)
- 1.3 Lei darriereis annadas (1606-1610)
- 2 Activitat artistica
- 3 Òbras
- 4 Musèus
- 5 Liames intèrnes
- 6 Nòtas e referéncias
Biografia[modificar | modificar la font]
La joventut (1571-1595)[modificar | modificar la font]
Michelangelo Merisi nasquèt en 1571, a Milan coma o pròva lo certificat de naissença descubèrt en 2007[2]. Son paire, Fermo Merisi, èra intendent e arquitècte decorator (« magister ») de Francesco Ier Sforza, marqués de Caravaggio. Sa maire, Lucia Aratori, aparteniá a una familha aisada de l'encontrada. En 1576 la familha se mudèt a Caravaggio en Lombardia per fugir l'epidemia de pèsta que devastava Milan. Lo paire e lo grand i moriguèron en 1577. Se supausa que lo futur artista cresquèt ailà, e que la familha restèt en relacion amb lei Sforza e seis aliats (per maridatge), lei poderós Colonna, que devián jogar puei un ròtle major dins la vida de Caravaggio.
En 1584, dins sei tretze ans, Michelangelo intrèt per aprendís dins l'obrador dau pintre lombard Simone Peterzano, actiu a Milan, d'una cèrta renomada a l'epòca, e escolan de Tician[3]; i deviá restar quatre ans. Entandaumens, aprenguèt la leiçon dei mèstres de l'escòla lombarda e venèta. Giulio Mancini, un de sei biografs, dins lei Considerazioni sulla pittura de 1621, sotalinha lo fòrt caractèr de l'artista ja dins aquelei premiereis annadas: «Estudièt dins son enfança pendent quatre o cinc ans a Milan, amb diligéncia, e mai de temps en temps faguèsse quauqua extravagança causada per aquel afogament e aquel esperit tant viu.»[4]
Lo 6 d'abriu de 1588 tombava tèrme lo contracte amb son mèstre; tant se pòt que lo jove pintre n'aprofichèt per visitar Venècia e veire leis òbras dei grands mèstres de la color, Giorgione, Tician e Tintoretto.
Lo sejorn a Roma (1592)[modificar | modificar la font]
Quauquei biografs dau pintre (subretot Giovanni Baglione), fan allusion a un omicidi probable que Caravaggio, qu'aviá alora gaire mai de vint ans, auriá comés aquel an, supausant que lo viatge a Roma foguèsse estat en fach una fugida.
Lei premiers temps foguèron durs e depriments, subretot a causa de son caractèr menèbre e agressiu que facilitava pas sei relacions amb leis autrei. Giovanni Pietro Bellori, un istorian de l'epòca e un dei premiers biografs de Caravaggio, lo descriu ja afectat an aqueu moment per la malària, malautiá que condicionèt tota la vida son sistèma nerviós e rendèt son fisic fragil e vulnerable, en contrast perfiech amb son temperament irascible.
Dins lo premier periòde roman, Caravaggio se veguèt obligat de faire de còpias de quadres sagrats: se'n serviá per pagar son lotjament modèst dins la pension menada per un monsignor Pandolfo Pucci (que se li disiá « Monsignor Insalata », a causa dau manjar gaire regissent qu'aviá costuma de servir a sei clients).
Alassat d'aquela situacion, l'artista s'installèt près de l'obrador de Lorenzo lo Sicilian, pintre mediòcre que saupèt pas valorar e sasir lo talent dau jove aprendís en cu fasiá pintar ren que de tèstas de sants. Après lo Sicilian, Caravaggio aguèt brevament per mèstre Antiveduto Gramatica, un pintre manierista sienés alambicat.
Gràcias a l'aprendissatge dins leis obradors d'aquelei dos artistas, Caravaggio aquistèt la rapiditat d'execucion: estent que lei dos pintres produsián d'òbras « en seria », en un grand nombre de còpias, elei e seis escolans, que seguissián sei directivas, èran constrenchs de pintar rapidament. Foguèt tanben gràcias a sei premiers mèstres se Caravaggio dins lo corrent de vint ans de carriera capitèt a crear tant de caps d'òbra.
L'obrador dau Cavalier d'Arpino[modificar | modificar la font]
Après l'experiéncia en cò de Gramatica, Caravaggio faguèt tèsta dins l'obrador de Giuseppe Cesari, dich lo Cavalier d'Arpino, un dei pintres qu'èran en vòga a Roma sus lo mercat de l'art. En cò d'aqueu mèstre, coma o ditz Bellori: «s'apliquèt a pintar de flors e de fruchs tant ben imitats, que ne venguèt a li donar la beutat incomparabla que nos agrada tant uei.»[5] Aquelei flors e fruchs representan en fach la començança dau genre picturau que serà puei conegut coma natura mòrta. L'ensenhament dau Cavalier d'Arpino satisfasiá pas lo jove pintre que se sentiá gaire estimulat per çò que li prepausava lo mèstre. Aquela insatisfaccion, aponduda an un episòdi que veguèt Caravaggio espitalizat per la reguitnada d'un cavau, sensa que son mèstre li faguèsse visita, foguèt motiu de garrolha entre lei dos; lo caractèr marridàs de l'escolan menèt a la rompedura dei liames amb l'obrador de Cesari.
Caravaggio, se volent afirmar, decidiguèt de s'establir a son còmpte. Durant aqueu periòde, coma tota sa vida, aguèt un comportament puslèu desreglat; sovent se citèt dins lei rancuras per divèrs actes de violéncia dins lei quartiers mau famats de la ciutat, çò qu'a mai que mai alimentat lo mite de l'artista boèmi que tirava l'inspiracion de la vida de la carriera e dei maufachs que i èra acostumat.
Dins lo Jove Bacus malaut, una de sei premiereis òbras complidas, se representa lo Caravaggio d'aquelei premiereis annadas romanas; son regard viu e intens contrasta amb la malanconiá provocada per la malautiá que ne patissiá lo jove pintre e que l'acompanhèt fins a la mòrt.
Lei personatges que pausavan per sei pinturas venián directament de la carriera: èran de gents dau pòble que eu trevava cada jorn; de mai, Caravaggio se podiá pas permetre de pagar de modèls de profession, en rason dau pauc de comandas qu'obteniá, amb malei penas.
Lei succès deis annadas romanas (1595-1606)[modificar | modificar la font]
L'amistat amb lo cardinau Del Monte[modificar | modificar la font]
Gràcias a Prospero Orsi (que se conois mielhs coma Prosperino delle Grottesche), pintre per cu aviá una gròssa amistat, Merisi en 1595 rescontrèt son premier protector: lo cardinau Francesco Maria Del Monte, òme d'una vasta cultura e apassionat d'art que, pivelat per sa pintura, aquistèt quauqueis uns de sei quadres; lo jove lombard intrèt a son servici, i restant per environ tres ans. Segon Bellori, Del Monte «metèt Michele dins l'aisança e l'aucèt en li donant una plaça onorabla dins l'ostau entre lei gentilòmes.»[6]
Gràcias a son important mecènas, la renomada de l'artista comencèt de s'espandir dins lei pus importants salons de l'auta noblesa romana. Lo mitan foguèt bolegat per sa pintura revolucionària que se trobèt immediatament au centre de discussions animadas e de polemicas enfuocadas. Bònadich lei comandas e lei conseus dau prelat influent e esclairat, Caravaggio tremudèt son estil: abandonèt lei telas de pichonei dimensions e lei retrachs individuaus e comencèt de se consagrar a la realizacion d'òbras complèxas amb de gropes de mai d'un personatge interagissent entre elei, descrivent dins un luòc un episòdi especific. Una dei premiereis òbras d'aqueu periòde es lo Repaus pendent la fugida en Egipte.
En pauc d'annadas sa renomada cresquèt d'un biais espectaclós; Caravaggio venguèt un mite vivent per una generacion entiera de pintres que n'exaltavan l'estil e lei tematicas.
Lei premierei comandas importantas[modificar | modificar la font]
En 1599 Caravaggio, gràcias a l'ajuda dau cardinau Del Monte, recebèt la premiera comanda publica de doas grandei telas per plaçar dins la Capèla Contarelli de la Glèisa de Sant Loís dei Francés a Roma. Lei pinturas que Caravaggio deviá realizar pertocavan d'episòdis de la vida de Sant Matieu: la vocacion e lo martiri.
En mens d'un an lo pintre acabèt lei doas òbras; aguèron un tau succès que Caravaggio recebèt immediatament un autre pretzfach important per la Glèisa de Santa Maria dau Pòble. Per òrdre de monsignor Tiberio Cerasi, qu'aviá aquistat una capèla de la glèisa romana, se li comandèt doas pinturas: la Crucifixion de Sant Pèire e la Conversion de Sant Pau. En meteis temps se li demandèt de realizar una tresena tela per la Glèisa de Sant Loís dei Francés: Sant Matieu e l'Àngel. Lo pintre, e mai coneguèsse ben lei gosts estetics de sei clients, chausiguèt de modèls populars per exprimir lo debanar deis eveniments dins son costat reau e dramatic, representant ansin lei valors espiritualas dau corrent « pauperista » a l'interior de la Glèisa Catolica.
La premiera version dau Sant Matieu e l'Àngel, destrucha en Alemanha durant la Segonda Guèrra Mondiala, foguèt pasmens refusada puei remplaçada per aquela que se i tròba encara, pintada en 1602. Ansin foguèt dei dos quadres comandats per la Capèla Cerasi de Santa Maria dau Pòble, qu'après èsser estats refusats, foguèron crompats per lo cardinau Giacomo Sannesio.
La descripcion per Bellori de l'episòdi dau refús dau retaule de Sant Matieu e l'Àngel sèrve d'introduccion a un autre protector important de Caravaggio:
- « D'aqueu temps un eveniment destorbèt mai que mai Caravaggio e lo metèt quasi au desespèr, que crenhiá per sa reputacion; en fach, quand aguèt acabat lo quadre centrau dau retaule de Sant Matieu e que l'aguèt plaçat sus l'autar, lei prèires lo levèron, disent qu'aquela figura aviá ni la dignitat ni la semblança d'un sant, car se teniá d'assetada, cambas crosadas e mostrant lei pès au pòble d'un biais desconvenent. Caravaggio èra desesperat, que l'avián escornat per sa premiera òbra destinada a una glèisa, quand lo marqués Vincenzo Giustiniani lo venguèt sostar, e lo desliurèt d'aqueu pensament: s'entremetèt dins lo litigi, se crompèt lo quadre e li ne faguèt faire un autre, diferent, qu'es aqueu que se vei ara sus l'autar. »[7]
Lo marqués Giustiniani èra un ric banquier genovés dins l'orbita de la cort pontificala — e vesin d'ostau, amb son fraire lo cardinau Benedetto Giustiniani, dau cardinau Del Monte. Protector de Caravaggio pendent fòrça annadas, colleccionèt tot plen de seis òbras e contribuiguèt grandament a la formacion culturala dau pintre. En mai d'una ocasion, gràcias a seis influéncias multiplas, capitèt a sortir l'artista dei dificultats judiciàrias onte se trobava sovent en rason de son naturau agressiu.
Lei problèmas amb la justícia[modificar | modificar la font]
Lo 28 de novembre de 1600, dau temps que sejornava au Palazzo Madama, demòra dau cardinau Del Monte, Merisi maumenèt e piquèt amb un baston Girolamo Stampa, un nòble qu'èra l'òste dau prelat; s'enseguiguèt una rancura. Après aquel incident, leis episòdis de chafarets, batèstas e violéncias anèron aumentant; sovent lo pintre foguèt arrestat e menat a la preson de Tor di Nona.
Coma que siá, sembla pas que foguèsse son premier problèma amb la justícia. Bellori va fins a sostenir que devèrs 1590-1592, Caravaggio, ja conegut per de bagarras entre bandas de marriàs, auriá comés un omicidi qu'a causa d'eu s'èra enfugit de Milan, d'en premier per Venècia (ont estudièt la pintura locala, en particular aquela de Giorgione), puei per Roma. Sa partença per la Ciutat Etèrna, doncas, seriá pas estada premeditada, mai puslèu la consequéncia d'una fugida.
En 1602 pintèt L'arrestacion dau Crist e Amor Vincit Omnia (tanben conegut coma l'Amor victoriós). En 1603 lo jutgèron per aver difamat un autre pintre, Giovanni Baglione, que portèt rancura còntra Caravaggio amb sei discípols Orazio Gentileschi e Onorio Longhi, copables d'aver escrich de rimas ofensantas a son esgard. Gràcias a l'intervencion de l'ambaissador de França, Merisi, condemnat, foguèt liberat puei mes per gaire de temps ais arrèsts domiciliaris (qu'aperavans, aviá ja complit un mes de preson a Tor di Nona).
Entre mai e octobre de 1604, lo pintre foguèt arrestat mai d'un còp per possession illegala d'armas e injúrias ai gàrdias de la ciutat; de mai, lo citèt en justícia un garçon de tavèrna per li aver mandat a la figura un plat de carchòfas.
En 1605 se deguèt sauvar a Gènoa per environ tres setmanas, qu'aviá nafrat grevament un notari, Mariano Pasqualone da Accumuli, a causa d'una frema: Lena, l'amanta de Caravaggio. L'intervencion dei protectors de l'artista permetèt d'enterrar l'afaire e mai se, quand tornèt a Roma, lo pintre foguèt citat per Prudenzia Bruni, sa proprietària, estent qu'aviá pas pagat lo loguier; per se venjar, Merisi mandèt de nuech de pèiras sus sa fenèstra, e foguèt citat un còp de mai. En novembre de la meteissa annada, lo pintre foguèt espitalizat per una nafra, qu'a son dire se l'èra facha solet en tombant sus son espasa.
Pasmens, lo fach mai grèu se debanèt a Campo Marzio, lo vèspre dau 28 de mai de 1606, jorn que l'artista tuèt, benlèu involontariament, Ranuccio Tommasoni. En seguida d'una garrolha per una fauta au jòc de pauma, lo pintre foguèt nafrat e, a son torn, nafrèt a mòrt lo rivau, amb cu aviá ja agut aperavans de rasons, sovent conclusas per de batèstas. Tanben aqueu còp èra question d'una frema, Fillide Melandroni, que totei dos se disputavan sei gràcias. Probablament darrier lo murtre de Ranuccio i aviá pereu de questions de sòus (benlèu quauque deute de jòc que lo pintre auriá pas pagat) o quitament politicas: d'efècte, la familha Tommasoni èra notoriament dau partit espanhòu, mentre que Merisi èra assostat per l'ambaissador de França.
Lo verdicte dau procès per lo crime de Campo Marzio foguèt implacable: la mòrt per decapitacion. Après la condemnacion de Caravaggio, comencèron d'aparéisser dins seis òbras, coma una idèa fixa, de personatges supliciats amb la tèsta copada, onte son autoretrach preniá sovent la plaça dau condemnat.
La fugida de Roma[modificar | modificar la font]
Caravaggio podiá plus restar dins la Ciutat Etèrna: es lo prince Filippo I Colonna que l'ajudèt a fugir, e que lo recaptèt dins un de sei fèus laciaus de Marino, Palestrina, Zagarolo e Paliano.
Lo nòble roman apliquèt una seria d'escapadors, sostengut per lei membres de sa familha que testimonièron de la preséncia dau pintre en d'autrei vilas d'Itàlia, fasent ansin pèrdre sei traças.
An aquela epòca, Caravaggio executèt divèrsei pinturas per lei Colonna, la pus importanta estent la Cena a Emmaús, dins la version esplendida e sòbria qu'es uei a la Pinacotèca de Brera.
Lei darriereis annadas (1606-1610)[modificar | modificar la font]
Lo periòde napolitan[modificar | modificar la font]
A la fin de 1606 Caravaggio arribèt a Nàpols, onte restèt aperaquí un an. La renomada dau pintre dins la ciutat èra ben establida. Lei Colonna lo recomandèron a una branca collaterala de la familha: lei Carafa-Colonna, membres importants de l'aristocracia napolitana. Ailà Merisi visquèt un periòde urós e fecond en çò que pertòca lei comandas: la pus importanta, d'un mercant croat de Ragusa, Nicola Radulovic, foguèt la Madòna dau Rosari; lo client eu meteis definiguèt l'iconografia de la pintura, mai fin finala vouguèt plus de l'òbra; aquesta foguèt modificada per lo pintre e plaçada a l'interior de la Capèla dau Rosari dins la glèisa dei dominicans. D'aqueu temps realizèt lei Sèt òbras de Misericòrdia.
Lo sejorn a Malta[modificar | modificar la font]
En 1607 Michelangelo Merisi partiguèt per Malta, sostat un còp de mai per lei Colonna. Ailà intrèt en contacte amb lo Grand Mèstre de l'Òrdre dei Cavaliers de Sant Joan, Alof de Wignacourt, que lo pintre ne faguèt tanben un retrach. Sa tòca èra de venir Cavalier per obtenir l'immunitat, que sus eu pesava encara la senténcia de mòrt.
En 1608 Caravaggio pintèt la Degolacion de Sant Joan Baptista, son quadre mai grand per lei dimensions, totjorn conservat dins la Catedrala de La Valeta.
Après un an de noviciat, lo 14 de julhet de 1608, Caravaggio foguèt investit de la carga de Cavalier de gràcia, de reng inferior an aquela de Cavalier de justícia (reservada ai nòbles). Ailà tanben aguèt de problèmas: l'arrestèron per violéncias còntra un cavalier de reng superior e perque se saupèt que sus eu pesava una condemnacion a mòrt. Embarrat dins la preson de Sant Àngel a La Valeta, lo 6 d'octòbre, capitèt a s'escapar e a se refugiar en Sicília, a Siracusa. Lo 6 de decembre, lei Cavaliers l'embandiguèron de l'Òrdre «Coma membre fetid e putrid.»
Caravaggio en Sicília[modificar | modificar la font]
A Siracusa, Caravaggio foguèt l'òste de Mario Minniti, son amic de vièlha data, conegut durant lei darriereis annadas romanas. Dins la ciutat siciliana s'interessèt fòrça a l'arqueologia, estudiant lei pèças ellenisticas e romanas; pendent una visita amb l'istorian Vincenzo Mirabella, creèt lo nom d'Aurelha de Danís per designar la Grotta delle Latomie (« Bauma dei Latomias »)[8].
Durant aqueu sejorn pintèt per la Glèisa de Santa Lúcia un retaule de l'Enterrament de Santa Lúcia (la patrona de la ciutat siciliana), que son decòr sembla d'èsser precisament aqueu dei baumas vesinas qu'admirava tant.
Pendent son viatge, segon fòrça critics e segon l'escrivan Andrea Camilleri, se seriá arrestat a Licata, pintant lo Sant Jiròni dins la fòssa dei lions (pintura supausada d'èsser a l'origina dau culte de la fèsta dau Divendres Sant dins aquela localitat de l'Agrigentin) e lo Sant Jaume de la misericòrdia present dins la glèisa omonima.
A Messina pintèt la Resurreccion de Làzer, dei colors mau conservadas, que sa part centrala es ocupada per Làzer, « sostengut fòra dau sepulcre e durbent lei braç a la votz dau Crist que lo sòna » (segon la descripcion de Bellori), e l'Adoracion dei pastres, umila, reculhida, essenciala, serena.
Faguèt a Palèrme per l'Oratòri de la Companhiá de Sant Laurenç una Nativitat amb Sant Laurenç e Sant Francés, mencionada per Giovanni Pietro Bellori, puei sostracha per Cosa nostra dins la nuech dau 17 au 18 d'octòbre de 1969. Segon lo repentit Gaspare Spatuzza, l'òbra, passada de « familha » en « familha » e expausada dins leis acamps de caps coma simbòl de poder e de prestigi, foguèt cremada dins leis annadas 1980 car rosegada per lei ratas dau temps que lei Pullarà la gardavan dins un estable[9]. L'episòdi dau raubament inspirèt lo darrier roman de Leonardo Sciascia, Una storia semplice, « Una istòria simpla ».
Lo retorn e la fin[modificar | modificar la font]
A la fin de l'estiu de 1609 Caravaggio tornèt a Nàpols. Lo 24 d'octòbre, atacat per quauqueis òmes que se saup pas cu leis assoudava, restèt desbregat e la novèla de sa mòrt comencèt de circular denantora. La fasa creativa de son segond periòde napolitan es reconstituida per leis istorians amb fòrça conjecturas: de tot segur pintèt lo Martiri de Santa Orsula per Marcantonio Doria, lo Renegament de Sant Pèire, e lo Sant Joan Baptista conservat a la Galleria Borghese.
Atribuits au periòde napolitan o, se se preferís de considerar la comanda, maltés, son lei dos quadres amb lo meteis tèma: Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista expausat dempuei gaire en prest a la National Gallery a Londres, que lo pintre auriá degut remetre ai Cavaliers de l'Òrdre de Malta, e Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista, conservat a Madrid. En mai d'aquò, lo Sant Francés recebent leis Estigmatas, lo Sant Francés meditant e una Resurreccion (aquesta se conois uei per una còpia de Louis Finson as Ais de Provença) foguèron perduts durant lo tèrratrémol de 1805 amb la derrunada de la Glèisa de Santa Anna dei Lombards, per la quala èran estats pintats.
De Roma se li mandèt la novèla que lo Papa Pau V èra a preparar una revocacion dau bandiment. Caravaggio, de Nàpols, ont abitava vèrs la marquesa Costanza Colonna, s'encaminèt dins una feloca que cada setmana fasiá lo trajècte Nàpols-Porto Ercole e retorn; se gandissiá secretament a Palo, fèu deis Orsini en territòri papau, luòc situat a 40 km de Roma. I auriá esperat en part de sauvetat la gràcia papala avans de tornar a Roma, en òme libre.
La seguida es pas clara. Sembla qu'a l'escala de Palo, Caravaggio foguèt arrestat (per error o mauvolença), restèt dos jorns en preson, onte tombèt malaut, avans d'èsser alargat. Sei bagatges èran restats dins la feloca. Anèt a Porto Ercole per lei recuperar, e i moriguèt lo 18 de julhet de 1610, sus la plaja segon la tradicion, en realitat a l'espitau locau de Santa Maria Ausiliatrice[10]. Lo perdon papau foguèt expedit quauquei jorns après a la Marquesa Costanza.
Activitat artistica[modificar | modificar la font]
Estil picturau[modificar | modificar la font]
La tecnica particulara picturala e d'execucion de Caravaggio foguèt una dei claus de son succès. Avans son aveniment dins la pintura, i predominava un estil fondat mai que mai subre l'estudi academic de l'art classic, amb d'influéncias fòrtas dei grands artistas de l'edat d'aur de la Renaissença italiana, especialament Miquèl Àngel e Rafèu en Itàlia centrala, Tician, Correggio e Leonardo da Vinci en Itàlia septentrionala.
La revolucion de Caravaggio tèn au naturalisme de son òbra, que s'exprimís dins lei subjèctes de sei pinturas e mai dins lo tractament de la lutz, que sotalinha teatralament lei volums dei còrs sorgissent de la sorniera. Son rars lei quadres onte lo mèstre pinta lo fons, segondari a respècte dei personatges, lei veritables e solets protagonistas de son òbra. Per realizar sei pinturas, Caravaggio plaçava dins son obrador de lantèrnas en d'endrechs chausits per que lei modèls foguèsson esclairats ren qu'en partida, laissant lo restant dau còrs dins l'escuritat de la pèça.
Lei personatges[modificar | modificar la font]
Lei personatges efebics e l'omosexualitat presumida[modificar | modificar la font]
Leis òbras de joventut de Caravaggio mòstran sovent de dròlles sedusents, ocupats de costuma a jogar d'un instrument (acompanhament tradicionau de l'amor) o a manjar un fruch (simbòl de la satisfaccion dei sens); son de jovents rescontrats per carrieras, o dins d'endrechs que eu trevava volontiers coma lei tavèrnas, ostaus de jòc, bordèus e luòcs mau famats de la ciutat. La preséncia continuala d'aquelei personatges a portat de critics nombrós a emetre de suposicions per quant a l'omosexualitat presumida de l'artista e de sei dos crompaires pus importants, lo cardinau Del Monte e lo marqués Giustiniani, que gardavan fòrça d'aqueleis òbras dins son gabinet particular; la mai famosa es l'Amor victoriós, pintura de la forta tonalitat sensuala, que l'artista ne deguèt faire una replica per cadun dei dos crompaires. E mai sián plausiblas, aquelei tendéncias omosexualas son pas establidas e rèstan que de presompcions.
Leis autrei personatges[modificar | modificar la font]
La natura[modificar | modificar la font]
Dins lei premiereis òbras de Caravaggio s'atròba sovent d'elements esplendids de natura mòrta, mai nos es pervengut ren qu'una composicion completa, la Canestèla de frucha, contemporanèa dau periòde d'aprendissatge dins l'obrador dau Cavalier d'Arpino.
Lei retrachs[modificar | modificar la font]
Lo pintre pintèt gaire de retrachs e ne sobra solament quatre o cinc (l'unic retrach femenin, aqueu d'una cortesana, probable Fillide Melandroni, que serviguèt de modèl a l'artista, foguèt destruch a Berlin, dins lo Kaiser Friedrich Museum durant la Segonda Guèrra Mondiala). En mai d'aquò, rèstan lo retrach dau cardinau Maffeo Barberini (que vendrà papa sota lo nom d'Urban VIII), aqueu dau Grand Mèstre dei Cavaliers de Malta Alof de Wignacourt amb un patge, lo retrach d'un autre Cavalier de Malta, Antonio Martelli, aqueu d'un gentilòme desconegut e aqueu dau Papa Pau V (d'atribucion mausegura).
Comandas importantas[modificar | modificar la font]
Entre 1600 e 1606 Caravaggio pintèt per quauquei glèisas romanas quatre telas lateralas importantas e cinc retaules (compresa la Mesa au tombèu, ara a la Pinacotèca Vaticana, mai pintada per la segonda capèla a drecha a Santa Maria in Vallicella, la glèisa Nòva de Roma), que tres d'entre elei (Sant Matieu e l'Àngel, la Mòrt de la Verge e la Madòna dei Palafreniers) foguèron refusadas o levadas perqué consideradas coma de representacions gaire convenentas d'un subjècte sagrat.
Fòrça quadres de Caravaggio representan de sants; lei tres pus representats son Sant Francés, Sant Jiròni e Sant Joan Baptista. Sant Francés apareis en generau coma una figura ascetica en preguiera, Sant Jiròni coma un vièlh ocupat a escriure e Sant Joan coma un jovent, practicament nus, dins lo desèrt.
La redescubèrta[modificar | modificar la font]
Celèbre e admirat de son vivent, Caravaggio foguèt oblidat quasi completament dins lei sègles que seguiguèron sa mòrt, e cauguèt esperar lo començament dau sègle XX per que se reconeguèsse universalament son importància dins lo desvolopament de l'art picturau modèrne. Maugrat aquò, son influéncia subre lo Barròc novèu — l'estil picturau qu'emergiguèt dei roïnas dau Manierisme — foguèt fonsa.
André Berne-Joffroy, autor de Le Dossier Caravage, ditz d'eu: « Çò que comença amb l'òbra de Caravaggio es tot simplament la pintura modèrna »[11].
Òbras[modificar | modificar la font]
- Dròlle amb una canestèla de frucha (1593-1594) - Roma, Galleria Borghese.
- Jove Bacus malaut (1593 - 1594) - Roma, Galleria Borghese.
- Lei trichaires (1594) - Fort Worth, Kimbell Art Museum.
- Devinarèla, (1594) - Roma, Musei Capitolini.
- Sant Francés en extasi (1594-1595) - Hartford (Connecticut), Wadsworth Atheneum.
- Magdalena penitenta (1594-1595) - Roma, Galleria Doria Pamphilj.
- Concèrt (1595) - Nòva York, Metropolitan Museum of Art.
- Jogaire de laüt (1595 - 1596) - Sant Petersborg, Musèu de l'Ermitage.
- Dròlle mordut per un laïmbèrt (1595 - 1596) - Florença , Fondazione Longhi.
- Repaus pendent la fugida en Egipte (1595 - 1596) - Roma, Galleria Doria-Pamphilj.
- Bacus (1596-1597) - Florença, Galariá deis Oficis.
- Devinarèla (1596-1597) - París, Musèu dau Lovre.
- Santa Catarina d'Alexàndria (1597) - Madrid, Museo Thyssen-Bornemisza.
- Canestèla de frucha (1597-1598) - Milan, Pinacotèca Ambrosiana.
- Dàvid e Goliat (1597-1598) - Madrid, Musèu dau Prado.
- Tèsta de Medusa (1598) - Florença, Galariá deis Oficis.
- La vocacion de Sant Pèire e Sant Andrieu (1598) - Londres, Hampton Court Palace, Royal Gallery.
- Crist a la colomna (1598) - Cantalupo in Sabina (Rieti), Palazzo Camuccini
- Judit e Olofèrnes (1599) - Roma, Palazzo Barberini.
- Narcís (1599) - Roma, Palazzo Barberini.
- Vocacion de Sant Matieu (1599-1600) - Roma, Capèla Contarelli, Glèisa de Sant Loís dei Francés.
- Martiri de Sant Matieu (1600-1601) - Roma, Capèla Contarelli, Glèisa de Sant Loís dei Francés.
- Conversion de Sant Pau (1600) - Roma, Colleccion privada Odescalchi.
- Conversion de Sant Pau (1600 - 1601) - Roma, Capèla Cerasi, Glèisa de Santa Maria dau Pòble.
- Crucifixion de Sant Pèire (1600 - 1601) - Roma, Capèla Cerasi, Glèisa de Santa Maria dau Pòble.
- Incredulitat de Sant Tomàs (1600 - 1601) - Potsdam, Bildergalerie.
- Cena a Emmaús (1601) - Londres, National Gallery.
- Sacrifici d'Isaac (1602) - Modena, colleccion privada. (*)
- Sant Matieu e l'Àngel (1602) - Roma, Capèla Contarelli, Glèisa de Sant Loís dei Francés.
- Arrestacion dau Crist (1602) - Dublin, National Gallery of Ireland.
- Coronament d'espinas (1602-1603) - Prato, Galleria di Palazzo degli Alberti.
- Amor Vincit Omnia (1602-1603) - Berlin, Staatliche Museen.
- Sant Joan Baptista (1602) - Roma, Pinacotèca Capitolina.
- Mesa au tombèu (1602-1604) - Roma, Pinacotèca Vaticana.
- Coronament d'espinas (1603) - Viena, Kunsthistorisches Museum.
- Sacrifici d'Isaac (1603-1604) - Florença, Galariá deis Oficis.
- Mòrt de la Verge (1604) - París, Musèu dau Lovre.
- Madòna dei Pelegrins (1604-1606) - Roma, Glèisa de Sant Agustin.
- Sant Jiròni meditant (ca. 1605) - Monastèri de Montserrat, Catalonha.
- Madòna dei Palafreniers (1605- 606) - Roma, Galleria Borghese.
- Sant Francés meditant (1605) - Glèisa de Sant Pèire, Carpineto Romano, en depaus a la Galleria Nazionale d'Arte Antica, Palazzo Barberini, Roma.
- Santa Familha amb Sant Joan Baptista (1605-1606) - Caracas, colleccion privada, en depaus au Metropolitan Museum, Nòva York.
- Sant Jiròni (1605-1606) - Roma, Galleria Borghese.
- Sant Francés en preguiera (1605-1606) - Cremona, Museo Civico.
- Dàvid amb la tèsta de Goliat (1605-1606) - Roma, Galleria Borghese.
- Cena a Emmaús (1606) - Milan, Pinacotèca de Brera.
- Madòna dau Rosari (1607) - Viena, Kunsthistorisches Museum.
- Dàvid amb la tèsta de Goliat (1607) - Viena, Kunsthistorisches Museum.
- Sèt òbras de Misericòrdia (1607) - Nàpols, Pio Monte della Misericordia.
- Crucifixion de Sant Andrieu (1607) - Cleveland, Museum of Art.
- Flagelacion dau Crist (1607) - Roan, Musée des Beaux-Arts.
- Flagelacion dau Crist (1607-1608) - Nàpols, Museo di Capodimonte.
- Retrach d'Alof de Wignacourt (1608) - París, Musèu dau Lovre.
- Retrach de fra Antonio Martelli, Cavalier de Malta (1608-1609) - Florença, Galleria Palatina di Palazzo Pitti.
- Degolacion de Sant Joan Baptista (1608) - La Valeta (Malta), Musèu de la Cocatedrala de Sant Joan.
- Sant Jiròni escrivent (1608) - La Valeta (Malta), Musèu de la Cocatedrala de Sant Joan.
- Amor dorment (1608) - Florença, Galleria Palatina di Palazzo Pitti.
- Enterrament de Santa Lúcia (1608) - Siracusa, Glèisa de Santa Lúcia, en depaus a la Galleria Regionale di Palazzo Bellomo.
- Nativitat amb Sant Laurenç e Sant Francés (1609) - Palèrme, Sostrach de l'Oratòri de Sant Laurenç.
- Resurreccion de Làzer (1609) - Messina, Museo Nazionale.
- Adoracion dei pastres (1609) - Messina, Museo Nazionale.
- Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista (1609) - Madrid, Palais Reau.
- Anonciacion (1609-1610) Nancí, Musée des Beaux-Arts.
- Renegament de Sant Pèire (1609-1610) - Metropolitan Museum, Nòva York.
- Martiri de Santa Orsula (1609-1610) - Nàpols, Galleria di Palazzo Zevallos Stigliano.
- Sant Joan Baptista (1610) - Roma, Galleria Borghese.
Musèus[modificar | modificar la font]
Lista dei musèus que tènon d'òbras de l'artista:
- Académia de Bellas Artes de San Fernando a Madrid
- Galleria Borghese a Roma
- Galleria Nazionale d'Arte Antica a Roma
- Galariá deis Oficis a Florença
- Galleria Doria Pamphilij a Roma
- Metropolitan Museum of Art a Nòva York
- Musèu dau Lovre a París
- Musèu de Capodimonte a Nàpols
- Musèu dau Prado a Madrid
- Musèu de l'Ermitage a Sant Petersborg
- Museo Nazionale di Palazzo Bellomo a Siracusa
- Museo Regionale di Messina
- Museo Thyssen-Bornemisza a Madrid
- National Gallery a Londres
- National Gallery of Ireland a Dublin
- Palazzo degli Alberti di Prato
- Galleria Palatina di Palazzo Pitti di Firenze
- Pinacotèca Capitolina a Roma
- Pinacoteca del Museo Civico di Cremona
- Pinacotèca de Brera
- Pinacotèca Vaticana
- Staatliche Museen a Berlin
- Kimbell Art Museum a Fort Worth
- Kunsthistorisches Museum
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ o Merigi o Amerighi.
- ↑ La descubèrta clava un debat dubèrt en 1973, quand per lo premier còp se metèt en dobte que foguèsse nascut a Caravaggio dins la província de Bergam, tradicion sensa fondament, mai comunament acceptada dempuei de sègles. Segon de recèrcas recentas dins leis archius parroquiaus lombards, Michelangelo Merisi nasquèt dins la parròquia de Santo Stefano in Brolo (Milan) lo 28 de setembre de 1571 e i foguèt batejat lo 30: « Adi 30 fu bat[tezzato] Michel Angelo f[ilio] de D[omino] Fermo Merixio et d[omina] Lutia de Oratoribus. Compare Francesco Sessa ». Cf. Sole24ore, suplement dominicau, 25 de febrier de 2007.
- ↑ Segon lo contracte d'aprendissatge.
- ↑ « Studiò in fanciullezza per quattro o cinque anni in Milano, con diligenza ancorché di quando in quando, facesse qualche stravaganza causata da quel calore e spirito così grande. »
- ↑ « fu applicato a dipinger fiori e frutti sì bene contraffatti, che da lui vennero a frequentarsi a quella maggior vaghezza che oggi tanto diletta. »
- ↑ « ridusse in buono stato Michele e lo sollevò dandogli luogo onorato in casa fra i gentiluomini. »
- ↑ « Qui avvenne cosa, che pose in grandissimo disturbo, e quasi fece disperare Caravaggio in riguardo de la riputazione; poiché avendo egli terminato il quadro di mezzo di San Matteo e postolo sù l'altare, fu tolto via dai Preti, con dire che quella figura non aveva decoro, né aspetto di santo, stando à sedere con le gambe incavalcate, e co' piedi rozzamente esposti al popolo. Si disperava il Caravaggio per tale affronto nella prima opera da esso pubblicata in chiesa, quando il Marchese Vincenzo Giustiniani si mosse à favorirlo, e liberollo da questa pena; poiché interpostosi con quei Sacerdoti, si prese per sé il quadro, e glie ne fece fare un altro diverso, che è quello che si vede ora sul'altare. »
- ↑ (fr) Catherine Puglisi : Caravage, traduit de l'anglais par Denis-Armand Canal, Paris : Phaidon, 2005, p. 313 (ISBN 978-07-1489-475-1).
- ↑ (en) Lost Caravaggio painting 'was burnt by Mafia'
- ↑ Lo document atestant la mòrt de Michelangelo Merisi.
- ↑ (fr) André Berne-Joffroy, Le Dossier Caravage, Ed. de Minuit (1959)


text:
Ravi Shankar
Ravi Shankar (en bengalí: রবি শঙ্কর Robi Shôngkor, e en indi: रवि शंकर) (Varanasi, Uttar Pradesh, 7 d'abril de 1920- San Diego, Estats Units, 11 de decembre de 2012) foguèt un musician e compositor indian plan conegut per sa granda virtuositat amb son instrument de predileccion la citara. Es lo paire de la cantaira americana Norah Jones.
Foguèt discipol d'Allauddin Khan (lo fondaire del Maihar gharana de musica classica indiana). Pandit Ravi Shankar es incontestablament l'instrumentalista indian mai conegut e se lo coneis fòrça per encausa de son òbra pionièra de menar lo poder e l'atraccion de la tradicion musicala classica indiana, coma en general la musica indiana e sos interprèts d'un biais general, dins lo mond occidental. Faguèt aquò a partir de sa collaboracion amb los Beatles (particulalarament George Harrison) e tanben gràcias a son carisma personal. Sa carrièra musicala s'espandís sus mai de sièis decadas e Shankar es actualament lo detentor del Recòrd Guinness de la carrièra internacionala mai longa.
Enfança e joventut[modificar | modificar la font]
Ravindra (Ravi) Shankar nasquèt dins una familha bramana bengalí, que son país d'origina es l'actuala Kalia Upozila dins lo districte de Narail, Jessore, a Bangladèsh. Son paire, Shyam Shankar, un avocat eminent, viatjava sovent. Lo nom de sa maire èra Hemanginee, e son fraire ainat Uday Shankar èra un celèbre dançaire classic. En 1930, quand teniá pas que 10 ans, Ravi Shankar s'installèt a París (França) amb sa maire e sos fraires Davendra e Rajendra per tal de rejónher son paire e son fraire ainat. Pendent son adolescéncia Ravi joguèt de citara amb la tropa de dança d'Uday Shankar, essencialament amb Anna Pavlova en Union Sovietica.


text:
Barakaldo
Barakaldo (basco), Baracaldo (espanhòu), qu'ei ua comuna de Biscaia situada sus l'arriba esquèrra de la ria de Nervión-Ibaizabal, dens la comarca deu Gran Bilbao.
Los gentilicis que son barakaldar (basco) e baracaldés (espanhòu).
La lenga basca que i avó vitalitat dinc au sègle XIXau.
Que's caracteriza peu passat recent ligat a l'indústria deu hèr e a la ria de Nervión. Que possedeish enclavas d'interès culturau e naturau:
- La rota de la còsta deu Camin de Sant Jacme que trauca Barakaldo. Lo Pont de las Broishas sus l'arriu de Cadagua a Kastrexana qu'ei la pòrta d'entrada deus romius qui contunhan la cauçada dinc a l'Ermitatge de Santa Agata, que descenden au quartièr de Gurutzeta, puish que passan au costat de la glèisa de Sant Vincenç e fin finala que's dirigen de cap a Sestao.
- Lo camin de hèr minèr de la Companhia Francobèlga, qui restacava la zona minèra de Triano (Ortuella) e la zona de marchandisa de la ria, qu'ei uei lo dia ua passejada e un camin tà las bicicletas ; que trauca ua part deu center urban on e s'arremarca l'arquitectura deus grops d'ostaus obrèrs deu començament deu sègle XXau.


text:
Nathaniel Hawthorne
Nathaniel Hawthorne (Salem, Massachusetts, 4 de julh de 1804 - Plymouth, Nòu Hampshire, 19 de mai de 1864) foguèt un escrivan (novelista) american. Es considerat coma una figura clau dins lo desvolopament de las originas de la literatura americana.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nathaniel Hawthorne nasquèt a Salem, Massachusetts, ont i a actualament un musèu consacrat a la siá memòria. Lo paire de Hawthorne èra capitani de vaissèl, descendent de John Hathorne, un dels jutges dels Jutjaments de Salem. Fòrça jove venguèt orfanèl de paire e foguèt confinat per sa maire dins l'ostal familial. L'escrivan descriuriá mai tard aquel periòde coma lo de mès d'erós de la siá vida, mas faguèt tanben qu'aqueriguèsse l'abitud de la solitud.
Un oncle li financèt, entre 1821 e 1824, los estudis al Bowdoin College de Maine, ont faguèt amistat amb Henry Wadsworth Longfellow, qui vendriá après un grand poèta, e mai amb lo futur president Franklin Pierce. Fins a la publicacion del sieu primièr libre Twice-Told Tales, ("Contes dos còps contats"), l'an 1837, Hawthorne escriguèt amb un anonimat total dins l'ostal familial. "Ieu viviá pas –Diriá mai tard–, soniava solament que viviá."
A comptar de l'an 1839, Hawthorne trabalhèt en la Doana del pòrt de Boston. Se maridèt amb la pintora trascendentalista Sophia Peabody en 1842. Lo matrimòni s'installèt a Concord, Massachusetts. Aguèron lai coma vesins als escrivans Ralph Waldo Emerson e Henry David Thoreau.
En 1846 Hawthorne foguèt nomenat inspector de la Doana de Salem, mas perdèt lo sieu trabalh a causa de cambiaments administratius a Washington. Lo 1852 escriguèt la biografia del sieu ancian companh Franklin Pierce. Quand aquel ganhèt las eleccions, Hawthorne recebèt coma recompensa la nominacion de consòl american a Liverpool en 1853. Pr'aquò, qualques ans mai tard, en 1857, renoncièt a aquel cargue e comencèt a viatjar per França e Itàlia. Tornèt als Estats Units amb la siá familha en 1860. Pauc après venguec malaut, e moriguèt l'an 1864, probablament per encausa d'un cancèr de l'estomac, a Plymouth, Nòu Hampshire.