text:
Basalt
Lo Basalt es una ròca magmatica extrusiva comuna, eissida del refrejament de la lava basaltica al contacte de l'aire o de l'aiga a la superfícia de la planeta. Per definicion, basalt es una ròca magmatica afanitica amb mens de 20% de qüars e mens de 10% de feldspar en volum, e ont al mens 65% del feldspar es jos forma de plagioclasa. (En comparason, lo granit conten mai de 20% de qüars en volum) Basalt es generalament de color gris a negre, mas ven lèu lèu maron o roge rovilh pr'amor de l'oxidacion dels mafic (ric en fèrre) que conten en rovilh.


c: text/html

text:
Robert Louis Stevenson
Robert Louis Balfour Stevenson (Edimborg, 13 de novembre de 1850 – Upolu, Samoa, 3 de decembre de 1894), foguèt un escrivan escocés.
Foguèt l'autor fòrça conegut d'istòrias fantasticas popularas e d'unas de sas òbras son vengudas classicas, coma Treasure Island (L'illa del tresaur) e Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde (L'estranh cas del Dr. Jekyll e Mr. Hyde). Faguèt un viatge a travèrs las Cevenas amb un ase, que ne'n traguèt un raconte famós titolat: Travels with a Donkey in the Cévennes (Viatge amb un ase per las Cevenas).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Alcolisme
L'alcolisme es una malautiá cronica caracterizada per l'addiccion fisica e psiquica a l'alcòl etilic. L'alcolisme es tanben un problèma social pr'amor que damatja la santat psiquica e fisica e provoca de problèmas grèus dins totes los domenis de l'activitat umana. L'alcòl es una de las drògas mai ancianas e mai correntament utilizadas per l'umanitat. L'abús d'alcòl e d'autras drògas pòt indicar una depression grèva. Dins la natura mantun fruches ensucrats experimentan una fermentacion que fa d'alcòl de manièra espontanèa. Aqueste es lo cas dels fruches d'arboç que pòdon embriagar se se manjan. La majoritat de las civilizacions an elaborat de bevendas alcolicas, principalament amb fruches o grans, que son vengudas de referéncias culturalas. L'alcòl, a diferéncia d'autras drògas, es legal e de disponibilitat e de consomacion aisidas, ligat a la socialitat. Per tot aquò, l'alcolic, reabilitat o non, a de facilitats per persistir o tornar a l'addiccion alcolica.


text:
Districte federal
Un districte federal (var. districte federau) es una subdivision d'un territòri que dins un sistèma de govèrn federal aparten pas als estats o províncias que forman la federacion. Aquestes districtes son de territòris separats jos contraròtle dirècte del govèrn federal, e sovent coincidisson amb la capitala de la federacion o son lo sèti d'unas brancas del govèrn federal.
Es comun que las federacions creen de districtes federals amb l'objectiu d'evitar l'influéncia dels interesses particulars d'unes estats o províncias membres. En aqueste cas, se nomena Capitala Federala per la distingir d'autre tipes de capitalas (estatalas, municipalas, provincialas).
Districtes Federals del mond[modificar | modificar la font]
- America del Nòrd.
- Districte de Colúmbia l'entitat qu'administra Washington DC
- Pacific
- America del Sud
- Districte Federal Argentin, tanben nomenat Capitala Federala (o pus recentament, Ciutat Autonòma de Buenos Aires), ont se tròba Buenos Aires.
- Districte Federal Brasilièr, ont se tròba Brasília.
- Districte Federal Mexican, ont se tròba la Ciutat de Mexic.
- Bogotà, Districte Cabdal, Colómbia.
- Districte Cabdal (Veneçuela) nomenat Districte Capitala, ont se tròba Caracas.
- Asia
- Territòri de la capitala nacionala (Índia).
- Territòri Federal d'Islamabad (Paquistan).
- Los tres territòris federals de Malàisia: Kuala Lumpur, la capitala, sèti del poder legislatiu e judiciari. Putrajaya, sèti del poder executiu. Las 7 illas pichonas de Labuan.
- Euròpa
- I a 7 districtes federals en Russia. Dins la Federacion Russa, i a 7 districtes federals que son, un nivèl administratiu addicional entre lo nivèl nacional las autras subdivisions menoras.


text:
Jacme lo Fatalista
Jacme lo Fatalista qu'ei un roman de l'escrivan, filosòf e enciclopedista de la Lutz Denis Diderot qui ho compausat a partir de 1771 e estampat peu purmèr còp en 1796, arron la mort deu son autor.
Lo narrator que deuré condar las vita de Jacme, un vailet, mes en vertat qu'entra dens digrecions de totas menas quan b'e pas o quite Jacme qui ac hè. La resulta qu'ei ua estructura narrativa hèra estranha de destabilizanta peu legeire, e aquò qu'ei atau desempuish las pumèras linhas qui obreishen l'òbra d'aqueth biais :
De quina mòda e s'èra rescontrats ? Per escadença, com totòm. E quin s'aperavan ? De qué vos chauta ? E d'on vienevan ? Deu lòc lo mei pròche. T'on anavan ? B'ac savem, t'on vam ? Çò qui disevan ? Lo mèste non disèva pas arren ; e Jacme disèva que lo son capitani disèva que tot çò qui ns' escad, sia plan o mau, aquiu devath, qu'ei escrivut acerà en haut.


text:
Damville
Damville en normand (Damville en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Damville A traversat pel Iton.
Damville est traversé par l'Iton.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Damville #Dever lo sieu importància a la siá situacion sus la frontièra normande. Formava del costat de la França, amb Tillières-sus-Avre e Breteuil, una linha de fortalesas #que #arturar sovent l'enemic.
Damville dut son importance à sa situation sur la frontière normande. Elle formait du côté de la France, avec Tillières-sur-Avre et Breteuil, une ligne de forteresses qui arrêta souvent l'ennemi.


text:
Assainvillers
Sainvilé en picard ( Assainvillers en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge rural picard del Santerre, situat a 4 km al sud-es de Montdidier, sul ancià traçat de la rota nacionala 35 (actuala RD 935)
Village rural picard du Santerre, situé à 4 km au sud-est de Montdidier, sur l'ancien tracé de la route nationale 35 (actuelle RD 935)
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De nombrosas traces de fondacions ancianas an #èsser d'amassadas en la municipalitat
La capèla Santa-Geneviève, citada l'an 1301, i aguèt destruit l'an 1768[1]
De nombreuses traces de fondations antiques ont été trouvées dans la commune
La chapelle Sainte-Geneviève, citée en 1301, fut détruite en 1768[2]


text: Amb la guèrra civila entre 1992 e 1995 la produccion de la Bòsnia e Ercegovina baissèt de 80%, lo caumatge s'elevèt, e la màger part de la populacion subrevisquèt mercé a l'ajuda umanitària de l'exterior. A la deterioracion de l'economia se jonhèt lo blocatge economic de la part de païses vesins, Serbia e Croàcia. Amb la patz, la produccion se recuperèt fòrtament entre 1996 e 1999. Entre 2003 e 2008 la creissença de l'economia superèt 5% a l'an[1]. Lo país es encara una de las èx-republicas pus pauras de l'anciana Iogoslavia.


text:
Ajuda:Cossí tornar nomenar una pagina
Cambiar lo nom una pagina consistís a cambiar son títol. Las principalas motivacions d'un renomenatge son :
- lo títol respècta pas las convencions de nomenatge de Wikipèdia ;
- lo títol conten una fauta d’occitan ;
- lo títol descriu mal lo subjècte tractat per la pagina.
Per cambiar lo nom d'una pagina, cal utilizar l'onglet cambiar lo nom al som de la pagina. Sols los visitors identificats qu'an un pauc d'ancianetat (veire çai dejos) an accès a aqueste onglet.
Los efièches d'un renomenatge son :
- la pagina es renomenada ;
- s'existís, la pagina de discussion es renomenada ;
- una pagina de redireccion es automaticament creada jol nom original.
Lo renomenatge fonciona pas s'existís ja una pagina jol nom novèl, exceptat s'aquesta pagina es una redireccion vèrs l'ancian nom e que conten pas qu'una linha dins son istoric.
Levat lo cas evocat çai sus, se lo nom novèl prepausat es ja utilizat per títol d'una autra pagina o redireccion, se pòt demandar la supression d'aquesta pagina o redireccion sus Wikipèdia:Paginas de suprimir.
Somari
Aprèp lo renomenatge[modificar | modificar la font]
Un còp un renomenatge efectuat, lo trabalh es pas acabat. En efièch, cal d'una part corregir las redireccions doblas, e d'autra part corregir los ligams menant vèrs la pagina abans renomenatge (qu'es a present una pagina de redireccion), que deuriá ara menar dirèctament vèrs la pagina renomenada.
Error correnta[modificar | modificar la font]
Copar-empegar l'ensemble del contengut d'un article dins un autre al luòc de cambiar lo nom es interdit. En efièch, dins aqueste cas, l'istoric de las modificacions demorariá estacat a l'anciana pagina. Or, aqueste istoric ten luòc de notícia de copyright, es el qu'indica los autors de cada pagina.
Utilizaires novèlament enregistrats[modificar | modificar la font]
Se sètz enregistrat pas que dempuèi pauc de temps, podètz pas cambiar lo nom d'una pagina. Pacientatz qualques jorns / setmanas e, en esperant, demandatz a qualqu'un d'autre (un utilizaire prèst a ajudar per exemple) de cambiar lo nom de la pagina.
Renomenatges en massa[modificar | modificar la font]
Se vòstra demanda concernís un nombre de paginas important, per cambiar lo nom d'un biais sistematic, adreçatz-vos a un robòt sus Wikipèdia:Bòt/Requèstas


text:
Àustria
Àustria (Österreich [ˈøːstɐraɪç] en alemand) es una republica federala dau centre d'Euròpa. Es bordada a l'oèst per Soïssa e Liechtenstein, au nòrd per Alemanha e la Republica Chèca, a l'èst per Eslovaquia e Ongria, e au sud per Eslovènia e Itàlia.
Es un país ancian d'Euròpa qu'acomencèt sa formacion au sègle X. Au sègle XIII, passèt sota lo contraròtle de l'Ostau de Habsborg e foguèt integrat a l'empèri europèu d'aquela dinastia. Au sègle XVI, venguèt lo centre dei possessions dei Habsborg d'Àustria. La disparicion d'Ongria que son rèi foguèt tuat per leis Otomans en 1526 li permetèt de venir una poténcia majora dau continent. Pasmens, se turtèt ais interés deis autrei poissanças coma França que luchèron per limitar lo poder dei Habsborg. Après una tièra de conflictes ai sègles XVI e XVII, la Guèrra de Trenta Ans s'acabèt en 1648 per una desfacha austriana que empachèt lei Habsborg de prendre lo contraròtle dau Sant Empèri Roman Germanic. Au sègle XVIII, la poissança austriana foguèt menaçada per l'emergéncia de Prússia que menacèt son influéncia en Alemanha. Lei guèrras napoleonencas arrestèron aquela rivalitat fins a 1815 e permetèron a l'Empèri d'Àustria d'agantar son apogèu. Pasmens, la rivalitat ambé Prússia acomencèt tornarmai a partir de la mitat dau sègle XIX. En 1866, Prússia expulsèt Àustria deis afaires intèrns d'Alemanha. Afeblit, Viena deguèt acceptar de reconóisser lei drechs de la minoritat ongresa per formar Àustria-Ongria. De mai, deguèt tanben dirigir seis ambicions vèrs lei Balcans onte se turtèt au govèrn rus. Aquela rivalitat venguèt una fònt de tensions en Euròpa e foguèt una causa de l'entraïnament de la Premiera Guèrra Mondiala. Vencuda, Àustria-Ongria esclatèt e foguèt remplaçada per una tièra d'estats novèus. Se formèt una Republica d'Àustria que foguèt annexada en 1938 per lo Tresen Reich e participèt a la Segonda Guèrra Mondiala dins lo camp alemand. Ocupada en 1945 per lei venceires, lo país foguèt evacuat en 1955 en cambi de sa neutralitat dins leis afaires internacionaus.
Es membre de l'Union Europèa dempuei 1995. La capitala es Viena (1 825 287 abitants dins l'airal metropolitan). Lo gentilici es austriac -a (o austrian -a).
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 De la Preïstòria a l'Antiquitat
- 1.2 De l'Antiquitat a l'establiment de l'Ostau dei Habsborg dins la region de Danubi
- 1.3 De l'establiment dei Habsborg ais eiretatges de Boèmia e d'Ongria
- 1.4 De la batalha de Mohács ai guèrras revolucionàrias
- 1.5 Lo periòde dei guèrras revolucionàrias e napoleonencas
- 1.6 De l'apogèu de l'Empèri d'Àustria a la formacion d'Àustria-Ongria
- 1.7 De la formacion d'Àustria-Ongria a son partiment
- 1.8 La Premiera Republica d'Àustria e son annexion au Tresen Reich
- 1.9 La Segonda Republica d'Àustria
- 2 Geografia
- 3 Economia
- 4 Diplomàcia e fòrças armadas
- 5 Cultura
- 6 Ligams intèrns
- 7 Bibliografia
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Ligams videografics
- 10 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a l'Antiquitat[modificar | modificar la font]
La region d'Àustria es poblada dempuei au mens 8000 avC. Lo premier estat conegut, lo reiaume de Norica, foguèt fondat au sègle II avC per de populacions cèltas de la cultura de Hallstatt que s'installèron pauc a pauc entre 800 e 400 avC. Gràcias a la produccion e au comèrci de sau e de fèrre, èra un reiaume liat au comèrci europèu e probablament un territòri prospèr. Aqueu comèrci permetèt d'establir de relacions ambé la Republica Romana e lo reiaume de Norica èra un aliat de Roma. Pasmens, en 16 avC, sostenguèt la revòuta de Panònia còntra lei Romans. Desfach, foguèt integrat a l'Empèri Roman en 40.
De l'Antiquitat a l'establiment de l'Ostau dei Habsborg dins la region de Danubi[modificar | modificar la font]
Après la conquista de Norica, lei Romans contraròtlavan la màger part dau territòri de l'Àustria modèrna que foguèt devesit entre lei províncias de Rètia, de Norica e de Panònia. A partir dau sègle II, l'endrech foguèt menaçat per d'invasions de pòbles germanics e l'Empèri Roman i organizèt lo limes de Danubi e i mandèron mai e mai de legions (2 legions en 80, 4 en 125, 7 au sègle III).
Pasmens, quand l'Empèri Roman d'Occident s'afondrèt au sègle V, la region foguèt ocupada per lei Lombards fins a 568 puei per leis Avars. A partir dau començament dau sègle IX, leis Avars deguèron faciar leis atacas de l'Empèri Carolingian de Carlesmanhe (768-814). Foguèron vencuts en 811 e la region foguèt annexat au territòri carolingian. Ne'n formèt una marcha militara dicha Marcha de l'Èst (Ostmark) fins ais invasions ongresas. De 900 a 955, la marcha foguèt ocupada per leis Ongrés avans una reconquista en 955 per lei tropas dau Sant Empèri Roman Germanic de l'emperaire Oton Ièr. En 976, Oton II nomèt lo comte Leopold de Babenberg coma margrava dau país que foguèt dich Àustria (Oesterreich) per lo premier còp en 996.
Lo rèine de l'Ostau de Babenberg sus Àustria durèt tres sègles de 976 a 1246. La dinastia capitèt de venir un ostau influent dins leis afaires intèrns dau Sant Empèri e d'aumentar son territòri. Au sègle XII, èra venguda un advèrsari de l'Ostau dei Welf e assaièt de prendre lo contraròtle de Bavièra. Pasmens, l'emperaire Frederic Ièr (1152-1190) èra desirós de destendre sei relacions ambé lei Welfs. En cambi de l'abandon deis ambicions dei Babenberg, l'emperaire donèt l'estatut de duc a Enric II d'Àustria e creèt lo Ducat d'Àustria en 1156. A partir d'aquela data, lei Babenberg van donc se concentrar sus Àustria que foguèt aumentada de Stiria en 1192 e de Carniola en 1232. Pasmens, en 1246, lo duc Frederic II d'Àustria (1230-1246) moriguèt sensa eiretier durant una batalha còntra leis Ongrés entraïnant la fin de la dinastia.
En 1251, Ottokar II de Boèmia venguèt duc d'Àustria après un periòde de tensions entre divèrsei pretendents. Capitèt de conquistar o de crompar la region d'Egerland en 1266, de Caríntia en 1269 e Friol en 1272. Pasmens, intrèt en conflicte ambé l'emperaire Rodòlf de Habsborg (1273-1291) a prepaus de la succession imperiala de 1272 e foguèt tuat en 1278 a la batalha de Marchfeld. Sei fèus foguèron ocupats per Rodòlf que lei donèt a son fiu en 1282.
De l'establiment dei Habsborg ais eiretatges de Boèmia e d'Ongria[modificar | modificar la font]
L'Ostau de Habsborg apareguèt au sègle XI en Soïssa e capitèt rapidament d'aumentar sei domenis en Alsàcia (comtat de Sundgau, landgraviat d'Auta Alsàcia) e Soïssa (comtat de Lenzborg). Gràcias a una politica abila, capitèt d'aumentar son territòri e de pausar lei fondacions de l'estat austrian modèrn. D'efèct, tre 1264, Rodòlf de Habsborg, que foguèt elegit emperaire en 1273, obtenguèt per eiretatge de possessions dins la region de Brisgau, en Soïssa Occidentala, lo comtat de Kyborg e lo landgraviat de Turgòvia avans de prendre possession dei fèus d'Ottokar II de Boèmia après la batalha de Marchfeld.
La politica de l'Ostau de Habsborg foguèt similara a aquela dei Babenberg e lei novèus ducs d'Àustria se concentrèron sus l'aumentacion dau nuclèu territòriau format per la dinastia precedenta. Pasmens, la fin dau sègle XIII foguèt marcada per la pèrda de Caríntia mau compensada per lo gasanh dau margraviat de Burgau en 1301. L'etapa decisiva de l'ascension dei ducs d'Àustria se debanèt durant la segonda mitat dau sègle XIV quand, en 1355, lei Habsborg reprenguèron lo contraròtle de Caríntia e aquistèron la region de Tiròl. D'ara endavant, la dinastia ocupava una posicion estrategica dins leis Aups e, franc de la pèrda definitiva de Soïssa en 1499 après una tièra de guèrras, lei possessions Habsborg s'aumentèron ai sègles XIV e XV de divèrsei territòris coma lo comtat de Feldkirch en 1365, lo comtat de Bludenz en 1376, lo comtat de Hohenberg en 1381, la vila de Trieste en 1382, lo comtat de Saeckingen en 1401 e lo comtat de Bludenz en 1451.
En 1453, per marcar la poissança de la dinastia, lei Habsborg obtenguèron lo drech de transformar lo Ducat d'Àustria en Archiducat. Puei, en 1477, la mòrt dau duc de Borgonha e lo maridatge entre sa filha unica e l'eiretier austrian Maximilian de Habsborg permetèt ais Austrians de prendre lo contraròtle de la màger part dei territòris dau duc (País Bas e Franca Comtat). Enfin, en 1500, obtenguèt lei comtats de Goritz, de Pustherpal e de Mitterborg.
De la batalha de Mohács ai guèrras revolucionàrias[modificar | modificar la font]
Après lo renfòrçament dei possessions Habsborg au sen dau Sant Empèri Roman Germanic e en Euròpa Occidentala, l'annada 1526 e lo desastre ongrés de Mohács donèron un vam decisiu a l'expansion territòriala d'Àustria que va annexar Ongria e Boèmia. Àustria venguèt la poténcia principala d'Euròpa Centrala. Pasmens, leis ambicions dei Habsborg se turtèron ais interés deis autrei poissanças europèas e ai divisions religiosas entraïnadas per la Reforma. En 1648, França e Suècia capitèron de vencre lei Habsborg de Viena a l'eissida de la guèrra de Trenta Ans e poguèron empachar la dinastia austriana de contraròtlar lo Sant Empèri. Aquela desfacha obligiguèt leis Austrains de se concentrar sus l'extension d'Àustria. Per aquò, aprofichèron lo declin d'Espanha e participèron ai guèrras còntra l'Empèri Otoman e Polonha per realizar divèrsei conquistas. En revènge, a partir dau sègle XVIII, la posicion d'Àustria en Alemanha foguèt pauc a pauc menaçada per l'emergéncia de Prússia.
La batalha de Mohács se debanèt lo 29 d'aost de 1526 e s'acabèt per la destruccion de l'armada ongresa e la mòrt de son rèi Loís Jagellon (1516-1526). Aquela desfacha entraïnèt l'afondrament dau reiaume d'Ongria e l'intrada en guèrra de l'archiduc Ferdinand Ièr (1520-1546) que capitèt après una guèrra malaisada de blocar l'avançada otomana e d'ocupar una partida deis estats de Loís II (Boèmia e Ongria occidentala). Après la division dei possessions Habsborg entre una dinastia espanhòula e una autra austriana en 1519 per Carles Quint (1506-1558), aquò permetiá de faire d'Àustria una poissança majora gràcias a un territòri important e a son influéncia au sen deis institucions dau Sant Empèri Roman Germanic.
Pasmens, lo rèsta d'Euròpa èra opausat a l'idèa de veire l'Ostau de Habsborg prendre lo contraròtle d'un Sant Empèri que son govèrn centrau serià vengut pron poderós per unificar l'empèri a l'entorn deis interés Habsborg. L'enemic principau èra França que formèt una aliança ambé leis estats protestants d'Euròpa en lucha còntra leis ambicions de Viena. De 1618 a 1648, aqueleis oposicions entraïnèron la Guèrra de Trenta Ans que s'acabèt per la victòria de França e de seis aliats. Lo Sant Empèri Roman Germanic veguèt seis institucions modificadas per assegurar l'autonòmia de sei membres e empachar una presa de contraròtle per l'Ostau de Habsborg. De mai, Àustria perdèt sei territòris d'Alsàcia.
L'ostilitat entre Viena e l'axe París-Istambol contunièt après aquela guèrra e au començament dau sègle XVIII. Leis Austrians s'opausèron ais ambicions territòrialas de Loís XIV (1643-1715) e aprofichèron la perseguida dau declin espanhòu per conquistar una partida dei País Bas e dau nòrd d'Itàlia. Pasmens, lei succès austrians pus importants se debanèron en Euròpa Orientala còntra lei Turcs e lei Polonés. Dins lo premier cas, Viena conquistèt la segonda mitat d'Ongria, Transilvània e una partida de Serbia e una partida de Valaquia de 1699 a 1719. Pasmens, Sèrbia e Valaquia foguèron perduts en 1739. Dins lo segond cas, Àustria participèt ai partiments dau país de 1772 a 1795.
Durant aqueu periòde, l'advèrsari principau d'Àustria venguèt Prússia que son emergéncia e seis ambicions, sostenguts per lo Reiaume Unit, menacèron l'equilibri europèu. Aquò entraïnèt la signatura d'una aliança ambé França mai lei diferentei guèrras entre Viena e Berlin s'acabèron a l'avantatge prussian e per la pèrda de Silèsia au profiech de Frederic II (1740-1786) e dau Ducat de Parma au profiech d'Espanha.
Lo periòde dei guèrras revolucionàrias e napoleonencas[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei guèrras revolucionàrias e napoleonencas foguèt un periòde malaisat per leis Austrians qu'enregistrèron una tièra de desfachas còntra França e foguèron obligits de s'aliar ambé Napoleon Ièr après la Guèrra de la Cinquena Coalicion (1809). Pasmens, la revirada de la Campanha de Russia (1812) permetèt ais Austrians de reprendra la lucha e d'acabar lo conflicte dins lo camp dei venceires.
Àustria intrèt dins lo conflicte tre lo mes d'abriu de 1792 après una declaracion de guèrra per França revolucionària. Pasmens, leis armadas austrianas foguèron batudas e lei Francés agantèron Alemanha e Itàlia. En 1797, lo tractat de Campo Formio acabèt aquela premiera fasa de la guèrra per una desfacha austriana relativa. Àustria deguèt abandonar lei País Bas Austrians e permetre la creacion de republicas sòrres en Itàlia en cambi de l'annexion de Venècia. Lo conflicte acomencèt tornarmai en 1799 e s'acabèt per una victòria francesa novèla après lei batalhas de Marengo e de Hohenlinden. La patz foguèt signada en 1801 e Àustria perdèt divèrsei territòri dins la region de Ren e dins lo nòrd d'Itàlia. De mai, l'archiduc Francés II d'Àustria (1792-1835) acceptèt de fach la dissolucion de l'Empèri Roman Germanic que serà oficialament prononciada en 1806.
Per compensar la demenicion de prestigi causada per la disparicion dau Sant Empèri, Francés II transformèt l'Archiducat d'Àustria en Empèri d'Àustria en 1804. Contunièt tanben la guèrra e son armada foguèt tornarmai esquichada a Austerlitz a la fin de 1805 entraïnant la pèrda de 65 000 km² e de tres milions magerament au profiech deis aliats italians e alemands de Napoleon Ièr (1799-1814, 1815). En 1809, Àustria assaièt d'aprofichar lei dificultats francesas en Espanha mai Napoleon Ièr foguèt venceire a Wagram entraïnant de pèrdas importantas (regions de l'Adriatica, Tarnopol...) e l'obligacion per Viena de venir un aliat de França. Un maridatge entre Napoleon e Maria Loïsa d'Àustria deviá assegurar aquela aliança.
Pasmens, après la desfacha de la campanha de Russia, Àustria, Prússia e Russia formèron una aliança secrèta lo 27 de junh de 1813 e l'armada austriana ataquèt tornarmai França lo 12 d'aost. Participèt ambé leis autrei poissanças europèas a la desfacha finala de la França napoleonenca après la batalha de Leipzig (16-19 d'octòbre de 1813) e la campanha de França (octòbre de 1813 - març de 1814).
De l'apogèu de l'Empèri d'Àustria a la formacion d'Àustria-Ongria[modificar | modificar la font]
Gràcias a sa participacion majora còntra lei fòrças napoleoncas, l'Empèri d'Àustria foguèt l'endrech chausit per organizar lo congrès cargat d'organizar lei frontieras novèlas d'Euròpa. Aqueu congrès, dich Congrès de Viena, permetèt a Àustria d'agantar son apogèu après la reconquista de sa posicion dominanta en Itàlia, l'annexion de divèrsei territòris d'Alemanha e la formacion dau protectorat de la Republica de Cracòvia (finalament annexada en 1846).
Pasmens, la poténcia austriana poguèt pas resòuvre la question dei nacionalitats de l'Empèri que comencèron de s'agitar. Lo problema esclatèt en 1848 dins lo corrent dei movements revolucionàrias europèas, especialament en Àustria, en Ongria, en Boèmia e dins la region de Venècia. Lo govèrn de Metternich foguèt rebutat en març, Ferdinand Ièr (1835-1848) deguèt abdicar au profiech de son nebòt e l'armada imperiala aguèt de dificultats per vencre lei diferentei revolucions en 1849 ambé l'ajuda de Russia. Dins aquò, maugrat la victòria, la question dei minoritats, sostengudas per França desirosa de rompre l'equilibri dau Congrès de Viena, venguèt una fònt de tensions importantas en Itàlia e en Alemanha.
Ansin, de 1859 a 1866, Àustria deguèt faciar doas guèrras perdudas en Itàlia e en Alemanha. La premiera foguèt entraïnada per l'unificacion d'Itàlia a l'entorn dau Reiaume de Sardenha qu'èra aliat ai Francés de Napoleon III. S'acabèt per la pèrda de la region de Milan per leis Austrians. Puei, en 1860, una tièra de revòutas en favor de l'unitat italiana se debanèron dins lei principats sota protectorat de Viena. Fòrça rapid, lo movement empachèt una reaccion austriana e lo reiaume d'Itàlia foguèt proclamat en 1861. Lo segond conflicte foguèt causat per la question de l'unificacion alemanda a l'entorn de Berlin o de Viena. Sota l'influéncia d'Otto von Bismarck, Prússia capitèt de prendre l'avantatge e una guèrra en 1866 entre Àustria e una coalicion formada de Prússia e d'Itàlia entraïnèt l'eliminacion de Viena dins leis afaires intèrns d'Alemanha e la pèrda de Venècia au profiech de Florença[1].
Aquelei desfachas mostrèron la demenicion de la poissança austriana e entraïnèron de trebols dins lo país. De mai, eliminat deis afaires alemands, Viena èra d'ara endavant obligit de dirigir leis axes principaus de sa politica estrangiera vèrs lei Balcans. Ansin, lo 18 de junh de 1867, un acòrd foguèt trobat ambé la minoritat ongresa per crear un reiaume d'Ongria autonòm e un estat novèu, dich Àustria-Ongria, qu'èra format de l'union personala d'Àustria e d'Ongria sota la direccion de l'emperaire austrian e de tres ministres comuns ai doas nacions.
De la formacion d'Àustria-Ongria a son partiment[modificar | modificar la font]
La politica austriana dirigida vèrs lei Balcans venguèt rapidament una fònt de tensions importantas ambé Russia e un element major de la diplomàcia europèa de la fin dau sègle XIX e dau començament dau sègle XX. Per sostenir seis ambicions, Viena signèt una aliança ambé l'Empèri alemand, format en 1871, entraïnant la formacion d'una aliança francorussa en 1892-1893. D'autra part, la question des nacionalitats contunièt d'agitar l'empèri. Après leis Ongres, foguèt lo torn deis autrei pòbles de revendicar una autonòmia o meme l'independéncia.
En 1914, après l'assassinat de l'archiduc Francés Ferdinand, aquelei dos factors entraïnèron la Premiera Guèrra Mondiala entre leis Empèris Centraus (Alemanha, Àustria-Ongria e l'Empèri Otoman) e la Tripla Entenduda (França, Reialme Unit, Russia jónhats per Itàlia en 1915 e leis Estats Units en 1917). Aqueu periòde veguèt la deliquescéncia d'Àustria-Ongria que son armada subiguèt de pèrdas grèvas tre lo començament dau conflicte e que govèrn foguèt plaçat sota una forma de protectorat alemand. En octòbre de 1918, divèrsei revòutas acomencèron entraïnant l'afondrament e lo partiment de l'Empèri.
La Premiera Republica d'Àustria e son annexion au Tresen Reich[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de 1918 e la dissolucion de l'Empèri, una partida deis Austrians èran desirós d'integrar Alemanha. Pasmens, lei venceires èran opausats a l'idèa de renfòrçar Alemanha. Impausèron donc la formacion d'una Republica d'Àustria que sa reünion a Alemanha foguèt defenduda per lo Tractat de Versalhas. Per aquò, l'estat novèu obtenguèt divèrsei territòris a l'entorn de Viena per assegurar sa basa territòriala e leis Aliats li donèron un sostèn financiar per redreiçar son economia.
Pasmens, en 1929, lo país subiguèt lei consequéncias de la crisi economica acomençada ais Estats Units d'America. Aquò donèt un sostèn ais idèas d'Adolf Hitler (1933-1945) de revision dau sistèma de Versalhas e d'annexion d'Àustria. Ansin, l'oposicion a l'annexion dau govèrn e de la màger part dei partits politics entraïnèt una tièra de crisis intèrnas de 1934 a 1938 que va afeblir l'estat. De mai, permetèt tanben ais Nazis de se renfòrçar e de trobar lei limits dau tractat de 1919. Ansin, en març de 1938, Hitler capitèt d'ocupar Àustria sensa trobar d'oposicion armada vertadiera sus lo camin de Viena e de part deis autreis estats europèus. Aquò marquèt la disparicion de la Premiera Republica d'Àustria que venguèt una region dau Tresen Reich fins a 1945. Après la guèrra, Àustria foguèt tractada coma Alemanha e devesida entre quatre zònas sota contraròtle sovietic, estatsunidenc, britanic e francés.
La Segonda Republica d'Àustria[modificar | modificar la font]
Ocupada fins a 1955 per lei quatre venceires de la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945), lo govèrn austrian novèu se considerèt coma victima dau nazisme per obtenir l'annexion de Tiròl e lo retirament dei tropas d'ocupacion. Per lo premier ponch, leis Aliats refusèron mai Viena obtenguèt un drech de regard sus leis afaires intèrns de Tiròl que demorèt politicament italian. Per lo segond, Àustria foguèt finalament restaurada dins sei frontieras de 1921 e deguèt venir neutre en cambi de son evacuacion. Conoguèt un desvolopament economic important durant la Guèrra Freja e venguèt membre de l'Union Europèa en 1995.
Geografia[modificar | modificar la font]
Àustria es un país montanhós de 83 858 km² situat dins leis Aups que representan lei dos tèrç dau territòri. A de frontieras amb uèch estats que son Soïssa e Liechtenstein a l'oèst, Itàlia e Eslovènia au sud, Ongria e Eslovaquia a l'èst e Alemanha e Republica Chèca au nòrd. La cima pus auta es Grossglockner (3 798 m). Danubi, fluvi pus important d'Euròpa, passa tanben sus lo territòri austrian.
Economia[modificar | modificar la font]
Estructura generala[modificar | modificar la font]
Àustria a una economia desvolopada de tipe capitalista. En 2010, lo país fasiá partida dei dotze país pus rics dau mond segon lo rapòrt Produch Interior Brut per abitant[2]. Alemanha es son partenari economic principau e es un objectiu important de Viena de desvolopar sei cambis ambé d'autrei membres de l'Union Europèa.
L'agricultura es basada sus un ret de tenements de talha limitada en causa de la geografia montanhósa. En 2011, representava 1,5% dau Produch Interior Brut, 5,5% de la populacion activa e permetiá de produrre 80% dei besonhs nacionaus. L'indústria representava 29,3% dau PIB, 27,5% deis emplechs e èra especializada dins la sostractança e, coma l'agricultura, es basada sus un ensems de companhiás mejanas e quauquei pus importantas dins lei domenis de la quimia, dau textil d'auta qualitat, dau papièr, de l'electronica, de l'agroalimentar e de la metallurgia. Enfin, lo sector dei servicis represetava 69,2% dau PIB, 67% deis emplechs e, coma la màger part dei país occidentaus, èra lo centre de l'economia austriana.
Demografia[modificar | modificar la font]
A la fin de setembre de 2006, Àustria aviá una populacion estimada a 8 292 322 abitants en aumentacion de 53 200 personas en 2005. La vila principala es la capitala Viena qu'a una populacion de 1,7 milions d'abitants e quatre autrei vilasan una populacion superiora a 100 000 abitants (Graz, Linz, Salzborg e Innsbruck). Pasmens, coma la màger part dei país d'Euròpa Centrala, Àustria a un taus de feconditat feble egau a 1,41 en 2005 e l'aumentacion de la populacion es donc sostenguda solament l'immigracion e la naturalizacion d'estrangiers. Ansin, entre 2003 e 2004, lo taus de naturizacion austrian èra entre lei pus importants dau continent.
Diplomàcia e fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Diplomàcia[modificar | modificar la font]
Àustria es un país neutre dempuei 1955 e l'evacuacion dei tropas d'ocupacion. Aqueu principi es donc vengut l'axe principau de la diplomàcia austriana maugrat quauquei modificacions dempuei la fin de la Guèrra Freja en 1991. Ansin, en 1995, Àustria venguèt membre de l'Union Europèa e dau Partenariat de l'OTAN per la patz. Aperavans, Àustria èra venguda un membre actiu deis organizacions de cooperacion internacionala coma l'Organizacion dei Nacions Unidas. Es tanben lo sèti de divèrseis organizacions dei Nacions Unidas coma l'Agencia Internacionala de l'Energia Atomica (AEIA) e certaneis organizacions internacionalas coma l'OPEP.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
En 2006, Àustria teniá una armada de conscripcion que sa mission principala es la proteccion de la neutralitat dau país. La durada dau servici militar èra de sièis mes e d'una annada de resèrva. Un servici volontari mai lòng existía e ansin, la mitat deis efectius èran professionaus. Lo budget de la defensa representava 0,9% dau PIB e leis efectius de l'armada èran egaus a 45 000 òmes devesits entre una fòrça terrèstra, una fòrça aeriana, una fòrça destinada a la realizacion de missions internacionalas e dei fòrças especialas. Lo materiau militar principau èra modèrn e compausat de 114 carris de combat, de 48 caçaires de carris, 530 veïculs de combat, 80 pèças d'artilhariá, 15 aeronaus de combat e 35 elicoptèrs de combat.
Cultura[modificar | modificar la font]
Musica[modificar | modificar la font]
La musica es lo domeni pus famós de la cultura austriana e Viena foguèt un centre major d'innovacion musicala ai sègles XVIII e XIX gràcias a la proteccion de l'Ostau de Habsborg. Ansin, Viena foguèt lo luòc de naissença de Joseph Haydn (1732-1809), de Johann Michael Haydn (1737-1806), de Franz Liszt (1811-1886), de Franz Schubert (1797-1828), d'Anton Bruckner (1824-1896), de Johann Strauss (1804-1829), de Johann Strauss II (1825-1899), de Arnold Schoenberg (1874-1951), d'Anton Webern (1883-1945) e d'Alban Berg (1885-1935). Dins lo nòrd-oèst d'Àustria, Salzborg foguèt lo luòc de naissença de Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791).
Literatura[modificar | modificar la font]
En fòra de la musica, Àustria a tanben una literatura famosa amb un nombre important d'escrivans e de poètas coma Arthur Schnitzler, Stefan Zweig, Thomas Bernhard, Franz Kafka, Robert Musil, Georg Trakl, Franz Werfel, Franz Grillparzer, Rainer Maria Rilke, Adalbert Stifter, Karl Kraus, Elfriede Jelinek, Peter Handke e Daniel Kehlmann.
Pintura e arquitectura[modificar | modificar la font]
La pintura e l'arquitectura austrianas an un nombre important d'artistas majors coma lei pintors Ferdinand Georg Waldmüller, Rudolf von Alt, Hans Makart, Gustav Klimt, Oskar Kokoschka, Egon Schiele, Carl Moll e Friedensreich Hundertwasser, lei fotografs coma Inge Morath e Ernst Haas e leis arquitects Johann Bernhard Fischer von Erlach, Otto Wagner, Adolf Loos e Hans Hollein.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Sant Empèri Roman Germanic.
- Ostau de Babenberg.
- Ostau de Habsborg.
- Guèrra de Trenta Ans.
- Àustria-Ongria.
- Anschluss.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Florença foguèt la capitala dau Reiaume d'Itàlia fins a l'annexion de Roma.
- ↑ Donadas dau Fons Monetari Internacional, [1].


text:
Protocòl de Kyoto
Lo Protocòl de Kyoto (que son nom complet en anglés es Kyoto Protocol to the United Nations Framework Convention on Climate Change) es una convencion internacionala per la prevencion del cambiament climatic, prepausada jos l'egida de l'ONU dins la "Convencion Quadre de las Nacions Unidas subre lo Cambiament Climatic" e signada en 2002 per l'Union Europèa, qu'a coma objectiu que los païses industrialitzats redusiscan sas emissions de 8% jos lo volum de 1990, mas los païses en via de desvolopament foguèron pas someses a cap restriccion, coma es lo cas de China, Índia, o Brasil, per ne citar que los mai contaminants.
L'11 de decembre de 1997, los païses industrialitzats s'amassèron dins la ciutat de Kyōto a fin de prendre un ensems de mesuras per redusir los gases d'efièch de sèrra. Los govèrns signataris se fixèron per objectiu de redusir de 5,2% en mejana las emissions contaminantas entre 2008 e el 2012, prenent coma referéncia los nivèls de 1990. L'acòrdi entrèt en vigor lo 16 de febrièr de 2005 après la ratificacion per Russia lo 18 de novembre de 2004.
L'objectiu principal es de luchar contra los efièches del cambiament climatic. Segon las chifras de l'ONU, es previst que la temperatura mejana de la superficia de la planeta aumente de 1,4 a 5,8 °C d'aicí a 2100, encara que los ivèrns siagan pus fregs e violents. Aquò es conegut coma Escalfament global. "Aquestes cambiaments se repercutiràn grèvament suls ecosistèmas e las nòstras economias", senhala la Comission Europèa subre Kyōto.
Lo compromés serà obligatòri quand l'auràn ratificat los païses industrializats responsables d'almens 55% de las emissions de CO2. Amb la ratificacion de Russia en març de 2005, après aver obtengut que l'UE pague sa reconversion industriala e la modernizacion de sas installacions, especialament las petrolièras, lo protocòl es entrat en vigor.
De son costat, lo govèrn dels Estats Units (tant Bill Clinton, coma son successor George W Bush), refusan de ratificar lo protocòl.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sintèsi del tractat
- Text del tractat (en anglés)


text:
Lassy (Calvados)
Lassy en normand (Lassy en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada al bòrd de la Druance, la municipalitat es a l'èst del Bocage virois, près de la Soïssa normande. Lo sieu bourg es Modèl:A Unitat al nòrd de Vassy, a Unitat|14|km {{}} al sud de Aunay-sus-Odon, a Unitat|15|km {{}} al nòrd-oèst de Condé-sus-Noireau e a Unitat|19|km {{}} al nòrd-es de Vire[1].
Lo ponch en culminant (268 m) se situa al nòrd-oèst, en limit de Montchauvet, près del luòc-dich lo Cornu. Lo ponch mai bas (145 m) correspond a la sortida de la Druance del territòri, a l'èst. La municipalitat es bocagère.
Située au bord de la Druance, la commune est à l'est du Bocage virois, à proximité de la Suisse normande. Son bourg est à 8 km au nord de Vassy, à 14 km au sud d'Aunay-sur-Odon, à 15 km au nord-ouest de Condé-sur-Noireau et à 19 km au nord-est de Vire[3].
Le point culminant (268 m) se situe au nord-ouest, en limite de Montchauvet, près du lieu-dit le Cornu. Le point le plus bas (145 m) correspond à la sortie de la Druance du territoire, à l'est. La commune est bocagère.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Sègle XI, las tèrras apertenon als senhors de Lacy. Ilbert E Gautier de Lacy s'installan en Angleterre après la conquista. Los sieus descendents constituiràn un linhatge de nòbles anglo-normands, #que dels comtes de Lincoln.
Au Sègle XI, les terres appartiennent aux seigneurs de Lacy. Ilbert et Gautier de Lacy s'installent en Angleterre après la conquête. Leurs descendants constitueront une lignée de nobles anglo-normands, dont des comtes de Lincoln.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ de Distàncias viàrias los mai cuertas segon Viamichelin.fr
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Distances routières les plus courtes selon Viamichelin.fr
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée


text:
Hockey sus glaça
L'hockey sus glaça, var.hockey sus glaç (si ditz mai sovent hockey) es un espòrt d'equipa que sa competicion si debana sus una patinadoira especiala. L'objectiu es de marcar de tòcas en mandant un disc de cauchó vulcanizat, nomat rondèla, au dedins de la gàbia de l'adversari. La gàbia de cada equipa si situa dins lo camp sieu, a una extremitat de la patinadoira. L'equipa, que compren un para-tòca e cinc jogaires de camp, si desplaça ambé de patins e manipula la rondèla amb una cròça.
L'hockey es originari de Canadà e si desvelopèt a la fin dau sègle XIX en America dau Nòrd. Espòrt de vitessa, es sovent subrenomat "l'espòrt collectiu pus rapide dau monde".


text:
Gaucho
Gaucho (paraula castelhana ortografiada gaúcho en portugués) qu'ei lo nom dat d'un biais generau au cavaèr qui guardan las vacas en Argentina, Uruguai, Paraguai, Chaco bolivian, Chile meridionau e Rio Grande do Sul en Brasil).
Lo gauchos que son los parions deus cowboys americans, deus llaneros veneçolans, deus capiras de São Paulo, e deus gardians provençaus.
Deu biais de víver (caracterizat per la libertat, lo solèr e l'independéncia) deus gauchos e de las loas regions que gessí ua cultura, un folclòre e ua quita literatura gauchesca (qui l'òbra la mei representativa qu'ei lo Martín Fierro de l'escrivan argentin d'orgina bearnesa José Hernández.
Lo gaucho qu'ei associat dab lo chivau, lo recado (pèth d'aulha qui remplaça la sera), la guitarra, lo mate, lo facón (ganivet gaucho), lo capèth nodat entà qui non s'envoli pas, lo poncho, lo recado (la cinta de cuer semiada de monedas) o la cinta de tela, las boleadoras.
Somari
Immigracion[modificar | modificar la font]
Gauchos judius[modificar | modificar la font]
A partir de 1888, emigrants judius que s'installèn en Argentina mercés a l'ajuda d'ua organizacion deu baron Hirsch aperada Jewish Colonization Association. Qu'èran ashkenazim originaris de Polonha e de l'Empèri Rus que huegèvan los progroms.
Qu'installèn colonias dens la província de Entre Ríos e Santa Fe. La principau que ho Moïseville uei apareda Moisés Ville (Santa Fe). D'autas colonias que hon fondadas arron en Santiago del Estero, La Pampa e dens la Província de Buenos Aires (Colonia Lapin ).
En ua o duas generacions qu'adoptèn lo biais de víver tradicionau deus gauchos.
Emigracion[modificar | modificar la font]
Emigracion de gaúchos en Brasil[modificar | modificar la font]
A causa de nauta emigracion de gaúchos de Rio Grande do Sul pels estats del Paraná, Mato Grosso do Sul, Mato Grosso e estats del nòrd de Brasil, la cultura gaucha es fòrça difonduda en la rèsta de Brasil. Existisson près de 1,5 milion de gauchos escampats per Brasil.
En Paraguai[modificar | modificar la font]
En Paraguai existisson 200 000 gaúchos e descendents, venguts del Rio Grande do Sul per crompar tèrra a causa del millor valor de tèrras.


text:
1924
Aquesta pagina concernís l'an 1924 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Mòrt de Lenine lo 21 de genier. Fòrça malaut dempuei 1921, foguèt pas dirèctament remplaçat e lei caps principaus de la Revolucion luchèron entre elei per sa succession. Premier, un grop format de Stalin, Zinoviev e Kamenev prenguèt l'avantatge e preparèt la lucha còntra lei partisans de Trotsky.
D'autra part, fin dei purgas acomençadas en 1921 au sen dau Partit. Au contrari deis operacions similaras menadas dins lo corrent dau periòde de Stalin, lei motius politics èran encara segondaris e lei purgas de 1921-1924 foguèron subretot destinadas a eliminar lei sòcis passius, oportunistas ò corromputs. Pasmens, aquò entraïna una reduccion important deis efectius que passèron de 750 000 militants en 1921 a 412 000 tres ans pus tard. Pasmens, sota la direccion de Stalin, una campanha novèla de recrutament acomencèt permetent de restaurar rapidament leis efectius. Fòrça favorables a Stalin, lei militants novèus anavan tenir un ròtle important dins la lucha de succession.
Pertocant l'organizacion de l'Estat, una constitucion foguèt adoptada lo 31 de genier. Cada republica èra teoricament autonòma mai laissèt en fach la màger part dei decisions politicas importantas (defensa, diplomacia, moneda, finanças...) a l'autoritat centrala. Aquela darriera èra formada dau Congrès dei Soviets de l'Union cargat d'elegir lo comitat centrau executiu. Pasmens, la reünion d'aqueleis institucions èra rara e lo poder vertadier èra fisat a un Praesidium, a Sovnarkom e a la direccion dau Partit.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Sostenença de tèsi de Louis de Broglie (1892-1987) onte foguèt prepausat per lo premier còp d'associar una onda a cada particula (teoria confirmada per l'experiéncia de Davisson-Germer en 1927) marcant la fondacion de la mecanica ondulatòria a l'origina dau formalisme modèrne de la mecanica quantica. De Broglie obtenguèt lo Prèmi Nobel de Fisica 1929 per aquelei trabalhs.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr - Francisco Macías Nguema, president de la Guinèa Eqüatoriala (m. 1979)
- 9 de genièr - Sergei Paradjanov, cineasta armeni-sovietic (m. 1990)
- 11 de genièr - Roger Guillemin, neuroendocrinològ francés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 19 de genièr - Jean-François Revel, jornalista francés (m. 2006)
- 21 de genièr - Benny Hill, comic, actor e cantaire britanic (m. 1992)
- 21 de febrièr - Robert Mugabe, president de Zimbabwe
- 23 de febrièr - Allan McLeod Cormack, fisician sud-african, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1998)
- 26 de febrièr - Noboru Takeshita, primièr ministre de Japon (m. 2000)
- 3 de març - Tomiichi Murayama, primièr ministre de Japon
- 7 de març - Kobo Abe, escrivan japonés (m. 1993)
- 8 de març - Georges Charpak, fisician francés, Prèmi Nobel (m. 2010)
- 8 de març - Abderrahmane Youssoufi, primièr ministre de Marròc
- 27 de març - Sarah Vaughan, cantaira de jazz americana (m. 1990)
- 3 d'abril - Marlon Brando, actor american (m. 2004)
- 12 d'abril - Raymond Barre, primièr ministre de la França (m. 2007)
- 16 d'abril - Henry Mancini, compositor american (m. 1994)
- 20 d'abril - Pèir Tucoo-Chala, universitari e istorian occitan
- 28 d'abril - Kenneth Kaunda, president de Zambia
- 11 de mai - Antony Hewish, radioastronòm american, Prèmi Nobel de Fisica
- 16 de mai - Dawda Kairaba Jawara, president de Gambia
- 22 de mai – Charles Aznavour, cantaire armèni-francés
- 27 de mai - Jaime Lusinchi, president de Veneçuèla
- 3 de junh - Torsten Wiesel, bioquimista suedés, Prèmi Nobel
- 12 de junh - George H. W. Bush, president dels Estats Units, paire de George W. Bush
- 15 de junh - Ezer Weizman, president d'Israèl (m. 2005)
- 20 de junh - Chet Atkins, guitarrista e productor musical american (m. 2001)
- 23 de junh - Ranasinghe Premadasa, primièr ministre e president de Sri Lanka (m. 1993)
- 3 de julhet - Sellapan Ramanathan, president de Singapor
- 14 de julhet - James W. Black, farmacològ escocés, Prèmi Nobel (m. 2010)
- 1 d'agost - Georges Charpak, fisician ucraïnés, Prèmi Nobel
- 2 d'agost - Carroll O'Connor, actor e productor de television american (m. 2001)
- 17 d'agost - Muhammad Zia-ul-Haq, president de Paquistan (m. 1988)
- 19 d'agost - Gene Roddenberry, autor e realizator de television (m. 1991)
- 19 d'agost - Willard Boyle, fisician canadian, Prèmi Nobel (m. 2011)
- 23 d'agost - Robert Solow, economista american, Prèmi Nobel
- 24 d'agost - Ahmadou Ahidjo, president de Cameron (m. 1989)
- 2 de setembre - Daniel arap Moi, president de Kenya
- 28 de setembre - Marcello Mastroianni, actor italian (m. 1996)
- 30 de setembre - Truman Capote, escrivan american (m. 1984)
- 1èr d'octobre - Jimmy Carter, èx-president dels Estats Units
- 4 d'octobre - Charlton Heston, actor american (m. 2008)
- 13 d'octobre - Roberto Eduardo Viola, president d'Argentina (m. 1994)
- 21 d'octobre - Celia Cruz, cantaira cubana (m. 2003)
- 1 de novembre - Süleyman Demirel, president de Turquia
- 17 de novembre - Leonid Kogan, violonista ucraïnés (m. 1982)
- 20 de novembre - Benoit Mandelbrot, matematician francés-american (m. 2010)
- 22 de novembre - Geraldine Page, actritz americana (m. 1987)
- 7 de decembre - Mário Soares, president de Portugal
- 10 de decembre - Michael Manley, primièr ministre de Jamaica (m. 1997)
- 13 de setembre - Maurice Jarre, compositor francés (m. 2009)
- 25 de decembre - Moktar Ould Daddah, president de Mauritania (m. 2003)
- 25 de decembre - Atal Bihari Vajpayee, primièr ministre d'Índia
- 28 de decembre - Milton Obote, president d'Oganda (m. 2005)
- decembro - Girma Wolde-Giorgis, president d'Etiopia
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 21 de genièr - Vladimir Ilich Ulianov, (Lenin), dirigent de l'Union Sovietica (n. 1870)
- 3 de febrièr - Woodrow Wilson, president dels Estats Units (n.1856)
- 13 de març - Francisco Echagüe, general espanhòl (n. 1860)
- 15 de març - Wollert Konow (SB), primièr ministre de Norvègia (n. 1845)
- 31 de març - Nilo Peçanha, president de Brasil (n. 1867)
- 15 de mai - Paul-Henri-Benjamin d'Estournelles de Constant, diplomata francés, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1852)
- 3 de junh - Franz Kafka, escrivan chèc (n.1883)
- 3 d'agost - Joseph Conrad, escrivan anglés (n.1857)
- 29 de setembre - Eduardo Arolas, bandoneonista e compositor argentin (n. 1892)
- 12 d'octobre - Anatole France, escrivan francés, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1844)
- 29 de novembre - Giacomo Puccini, compositor italian (n.1858)
- 2 de decembre - Kazimieras Būga, lingüista e filològ lituanian (n.1879)
- 29 de decembre - Giacomo Puccini, compositor italian (n. 1858)
- 29 de decembre - Carl Spitteler, escrivan soís, Prèmi Nobel de Literatura (n.1845)


text:
Saint-Didier-en-Donjon
Saint-Didier-en-Donjon es una comuna francofana, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa en los Bassas Caminas del Bourbonnais, al èst del departament de l'Aliar.
La commune se situe dans les Basses Marches du Bourbonnais, à l'est du département de l'Allier.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent lo periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), lo vilatge #prene lo nom de Bòsc-Didier[1].
Pendant la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), le village prit le nom de Bois-Didier[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 {{{Títol}}}. Consultat lo 28 de junh de 2012.


text:
Tarsiidae
La familha dels Tarsiidae compren pas qu'un sol genre, los tarsièrs.
Lo tarsièr es un mamifèr de l’òrdre dels primates. Pòt viure de 8 a 12 ans. Viu en Asia e en Oceania, mas es en via de disparicion.
Pesa de 80 a 100 g, e mesura 39 cm de long (amb lo còrs de 16 cm e una coa longa de 23 cm). Pòt pas caminar, se desplaça en sautant. A 34 dents, e d’uèlhs gigantesques que li permeton d’i veire la nuèch : dormís tota la jornada e viu la nuèch. Marca son territòri amb son urina.
Es un animal omnivòr, manja de frucha, de sèrps, d’aucèls, de lausèrts, d’insèctes…
Lo tarsièr es vivipar, es en rut tota l’annada ! La femèla a pas qu’un pichòt a l’encòp.
Es un animal doç e afectuós.


text:
Aegithinidae
Las quatre espècias de ioras constituisson per d'unes autors la familha dels egitinids (o Aegithinidae), experiéncias d'ibridacion de l'ADN an mostrat qu'èran aparentats als corvids. Longtemps son estats classats dins la familha dels irenids amb los verdins e los ausèls blaus de las fadas.
Lor airal de reparticion se limita a la sola region indomalesa.
Origina dels noms[modificar | modificar la font]
Lista de las espècias[modificar | modificar la font]
n.b. L'òrdre d'aquesta lista es pas aleatòri, correspond a de ligams de parentat entre las diferentas espècias (filogenia). Es estada establida a partir de las listas d'Alan P. Peterson e de la Comission internacionala dels noms franceses dels ausèls (Cinfo).
- Pichon Iora — Aegithina tiphia (Linnaeus, 1758) — Common Iora
- Iora de coa blanca — Aegithina nigrolutea (G.F.L. Marshall, 1876) — White-tailed Iora o Marshall's Iora
- Iora esmerauda — Aegithina viridissima (Bonaparte, 1850) — Green Iora
- Iora de Lafresnaye — Aegithina lafresnayei (Hartlaub, 1844) — Great Iora


text:
Linha de Kármán
La linha de Kármán s'espandís segon las normas internacionalas, a 100 km en dessús de la superfícia de la Tèrra. Definís lo tèrme entre la Tèrra e l'Espaci per la Federacion aeronautica internacionala[1].
Origina[modificar | modificar la font]
Lo nom d'aquela linha ven del nom del fisician ongroamerican, Theodore von Kármán, que calculèt l'altitud dempuèi que l'atmosfèra ven trop teunhe per d'aplicacions aeronauticas. En efecte, pasmens qu'existís pas de limita estricta al delá de que l'atmosfèra de la Terrà existís pas pus, mai l'altitud aumenta, mens l'atmosfèra es densa, e doncas existís un tèrma dempuèi que se pòt levar los efecte de l'atmosfèra (viscositat, fregadís...).
Definicion[modificar | modificar la font]
L'atmosfèra d'una planèta s'acaba pas subitament a una nautor verticala precisa, mas ven totjorn mai escassa amb la distància verticala. E mai, segon la definition de las diferéncias jaças que compausan l'espaci a l'entorn de la Tèrra, la linha determinant aquela frontièra pòt variar fòrça. Considerant la termosfèra e l'exosfèra coma composants de l'atmosfèra e non de l'espaci, se deuriá marcar la talvèra de l'espaci fins a 10 000 km al dessús del mar. Atal la linha de Kármán pren lo ròtle d'una linha arbitrària basada sus las consideracions segentas:
Un avion demòra en l'aire sonque s'avança de contunh dedins l'aire a l'entorn, per que las alas asseguren la portança. Se lo coeficient de portança d'una ala a un angle d'ataca donat es conegut, la portança producha dins un debit precís s'exprimís de biais seguent:
Ont :
- es la massa volumica, caracterisant lo mitan que lo desplaçament se debana,
- es la velocitat,
- es la superfícia de l'objècte (dicha superfícia alària per una ala d'aeronau),
- es lo coeficient de portança.
La portança (C) producha es directament en foncion de la densitat de l'atmosfèra (p). Totes los autres factors incambiats, la velocitat vertadièra de l'avion (V) deu augmentar per colomar la densitat flaca de l'aire dins las mai grandas nautors.
Una nau espaciala en orbita depend d'un equilibri entre la pesantor e lo compausant centre fugissent del seu movement a l'entorn de la Tèrra. S'orbita mens aviat, la pesantor menará progressivament la nau cap al bas. Aquela velocitat requerida se nomena velocitat orbitala e varia segon la nautor de l'orbita. Per l'Estacion Espaciala Internacionala en orbita terrèstra bassa, la velocitat orbitala apròcha 27000 km/h.
Per un avion qu'ensag de volar totjorn mai naut, l'aire arrarit dona totjorn mens de portança, çó qu'exigís una velocitat totjorn mai granda per generar la portança que cal. Fin finala, a una nautor donada, deu volar tan aviat per generar pro de portança qu'atenh la velocitat orbitala. Lo consèpte la linha Kármán es de marcar l'altitud que la velocitat de vol demandada egalariá la velocitat orbitala.


text:
Frequéncia
En fisica, la frequéncia qu'ei la mesura d'un fenomèn qui's torna prodúser sus un periòde de temps. La frequéncia f qu'ei definida com l'invèrs deu periòde de temps T per la formula : .
L'unitat de mesura de la frequéncia qu'ei lo hertz (Hz) e l'unitat de mesura deu temps b'ei la segonda.
Las ondas que son un fenomèn fisic d'aquesta mena e que son atau dotadas d'ua frequéncia.
Cada son qu'ostendeish donc ua frequéncia e, en musica, la frequéncia que defineish ua nòta. La nòta de referéncia qu'ei atau lo La de 440 Hz.


text:
Joan Josèp Cassanea de Mondonvila
Joan Josèp Cassanea de Mondonvila (Narbona, batejat lo 25 de deceme de 1711 – Belleville, lo 8 d'octobre de 1772 ; en francés Jean-Joseph Cassanéa de Mondonville) que ho un compositor e violonista concertista màger deu sègle XVIIIau. Gessit deu fecond mitan musicau de l'Occitania barròca e classica, qu'escrivó lo libret e la musica de l'opèra occitan Dafnís e Alcimadura. Que li devem tanben la prumèra òbra dab armonicas (nòtas agudas produsidas sens prémer las còrdas contra la tòca de l'instrument) estampada peu vriolon.
Biografia[modificar | modificar la font]
Mondonvila que vadó a Narbona lo 25 de deceme de 1711 dens ua familha d'origina aristocratica. Lo son pair qu'èra organista. En 1733 que comencè la soa carrièra a París com violonista en çò deu Concert Spirituel. De tira que ho presat peu Mercure de France per la soa virtuositat. En 1734 qu'èra tanben membre deu Concèrt de Lilla, puish qu'entrè en la Capèra Reiau en 1739, que'n vadó sosmèste en 1740 e mèste en 1744. En 1748 qu'esposè ua grana clavecinista d'aqueth temps: Anna Jeanne Boucon.
Que publiquè la soa purmèra òbra (Sonatas per vriolon Op. 1) en 1733 seguida peu segond opus en en 1734, e en 1738 que he progressar la tecnica deu vriolon dab Les Sons Harmoniques. Que ho tanben l'annada qui presentè los sons Grands Motets, la soa òbra la mei presada e la mei interpretada enqüèra au dia de uei.
Mercés a Mondonvila, 1754 que ho per la cultura occitana ua data importanta, per'mor que presentè, a Fontainebleau e davant la cort, lo son opèra en occitan : Dafnís e Alcimadura. Interpretat mantuns còps, imitat, tradusit, presat e criticat, que ho ua grana escaduda. Qu'èra dus ans après la famosa Querelle des Bouffons, e Mondonvila qu'ecrivèva alavetz ua òbra de musica francesa mes en ua auta lenga que non pas lo francés, ua lenga d'un certe biais a la mòda e accentuada d'un biais mei pròche de l'italian. Per'mor d'aquò lo critic d'art Grim que critiquè la musica, mes que ho tanben per eth lo parat de vantar la lenga occitana (foneticament pròcha de l'italian). Dafnís e Alcimadura que soslinha tanben lo pes deus occitans dens lo mitan musicau e liric francés de l'epòca : los ròtles principaus qu'èran interpretats peus dus cantadors màgers (ambs occitans): lo bearnés e prim uomo Jeliòt e la bordalesa Mla Fèl, qui èran acompanhats per mantuns autes cantadors occitans com Trial (provençau e ligat arron dab la Terror).
Joan Josèp Cassanea de Mondonvila que s'morí a Belleville en 1772.
- Compositors italians : Albinoni • Caccini • Corelli • Dall'Abaco • Frescobaldi • Gabrielli • Geminiani • Locatelli • Manfredini • Marcello • Monteverdi • Pergolesi • Popora • Sammartini • A. Scarlatti • D. Scarlatti • Tartini • Torelli • Uccellini • Vivaldi • Zipoli
- Compositors alemans : Bach • Buxtehude • Fasch • Händel • Pachelbel • Pezel • Quantz • Schütz • Telemann • Pepusch
- Compositors occitans : Barrièra • Bosinhac • Camprat • Mondonvila • Moret • Santa-Coloma
- Compositors francés : Boismortier • Couperin • Charpentier • Chédeville • Hotteterre• Leclair • Lully • Marin Marais • Rameau
- Instruments de la musica barròca : Vriulon barròc • Viòla d'amor • Viòla de gamba • Clavecin • Espineta • Trompeta barròca • Teorba • Laüt • Guitarra barròca • Flabuta barròca
Autors
Bearn : Pèir d'Esbarrebaca • Ciprian Desporrins • Teofil de Bordèu
Lengadòc : Mondonvila • Abat Fabre• Fabre d'Olivet
Roergue : Peiròt
Provença : Còia • d'Agevila • Germain • Gròs • Pelabon
Obras
Roman : Istòria de Joan-l’an-pres
Opèra : Dafnís e Alcimadura
Teatre : Lo Nòvi parat • Manicla
Sermon Burlesque : Lo Sermon deu Curé de Vidèren
Antologia e critica
J.F. Achard : Lo Boquet provençau
- Portal:Vriulon/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Musica/Articles ligats
- Portal:Lengadòc/Articles ligats
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Compositor d'opèra
- Compositor barròc
- Compositor occitan
- Naissença en 1711
- Decès en 1772
- Violonista barròc
- Violonista occitan
- Violonista francés
- Compositor francés
- Musician classic occitan


text:
Soïssa
Soïssa (en alemand Schweiz, en francés, francomtés e francoprovençal Suisse, en italian Svizzera, en lombard Svizera, en romanch Svizra), oficialament la Confederacion Soïssa (o Confederacion Elvetica), es un estat del centre d'Euròpa qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta Alemanha a nòrd, Liechtenstein e Àustria a l'èst, Itàlia al sud e França a l'oèst. Se designa sovent Soïssa amb l'abreviacion escricha CH (del latin Confœderatio Helvetica "Confederacion Soïssa").
Sa capitala es Bèrna.
Lo gentilici es soís, soïssa (plural soïsses (o soís), soïssas).
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
De veire: Istòria de Soïssa
Eth 1291, representants des tres costats de Uri, Schwyz e Unterwalden signèren era Carta dera Aliança, que les junhec ne la lute eth contra deth govèrn des Habsborg, es qu'er aqueth temps controtlauen eth tròn alemand imperiau deth Sant Empèri Roman Germanic. Ara batalha de Morgarten çò 1315, es soïssi derrotèren era armada des Habsborg en tot assegurar atau era sua quasi-independéncia coma Confederacion Elvetica. Ath Tractat de Vestfàlia (1798), es païsi europèus arreconeisheren era independéncia de Soïssa deth Sant Empèri Roman e era sua neutralitat. Eth 1798, es armades dera Revolucion Francesa conquistèren Soïssa. Eth Congrès de Viena de 1815 restablic era independéncia soïssa e es poténcies europèes acceptèren arreconéisher permanentaments era neutralitat soïssa. Soïssa adoptèc ua constitucion federau ath 1848, reformada prigondaments eth 1874, qu'establic responsabilitat federau entàs ahèrs legaus, de defensa e de comèrç. Dempús d'alavetz ei contínua era melhora politica, economica e sociau qu'a caracterizat Soïssa. Es soïssi son coneishudi pera sua istorica neutralitat e entà non auer participat militarment eth cap des guèrres mondiaus. Eth 2002 Soïssa se convertic pleaments eth membre des Nacions Junhudes.
Politica[modificar | modificar la font]
De veire: Cantons soïsses
Geografia[modificar | modificar la font]
De veire: Cantons soïsses
- Superfícia: 41 284 km²
- Distància nòrd-sud: 220 km
- Distància oèst-èst: 348 km
- Punt culminant: 4634 m (la punta Dufour dins lo massís del mont Ròse, Valés)
- Luòc mai bas: 193 m (lac Major, Tessin)
Soïssa a tres grandas regions naturalas:
- Los Alps que forman 60% del territòri soís amb tres partidas:
- L'Engadina a l'èst dins lo canton dels Grisons (punt culminant: Piz Bernina - 4049 m)
- Los Alps de l'Oberland Bernés (punt culminant: Finsteraarhorn - 4274 m)
- Los Alps Peninas (punt culminant: Punta Dufour, mont Ròse - 4634 m)
- Entre aquestas doas cadenas de montanhas se tròba lo Platèu Soís que concentra la màger part de la populacion (30% del territòri soís).
Vilas principalas:
2880 comunas soïssas e 26 cantons.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Soïssa
Cultura[modificar | modificar la font]
Soïssa es situada entre de grands païses europèus qu'an influenciat sas lengas e sas culturas. A quatre lengas oficialas : l’alemand (64%) al nòrd e al centre, lo francés (19%) a l’oèst, l’italian (8%) al sud, e lo romanch qu'es una lenga romanica parlada per una minoritat pichona (1%) dins lo sud-èst del canton dels Grisons. L'alemand parlat en Soïssa Alamanica es un dialècte apelat soís alemand o schwyzerdütsch. Fòrça Soïsses parlan mai d'una lenga, e los residents e trabalhaires estranhs son mai de 20% de la populacion activa.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Jean-Jacques Bouquet (2005). Edicions PUF: Histoire de la Suisse (en francés).
Edgar Bonjour (1970). Edicions Helbing & Lichtenhahn: Geschichte der schweizerischen Neutralität (en alemand).
Grégoire Nappey (2007). Edicions LEP: Histoire Suisse (en francés).


text:
Noiridura
La noiridura (var. neuritud) o lo manjar (var. minjar) o la mangisca o l'aliment es la fònt d'energia e de nutricion dels animals, e es generalament d'origina animala o vegetala. La noiridura inclutz de sustàncias qu'apelam normalament de manjars e de bevendas. S'aplica tanben a las substàncias requeridas per d'autres èssers vius, coma las plantas, encara que dins aqueste cas l'origina de las noiriduras es generalament minerala. L'estudi de las noiriduras es conegut coma sciéncia de las noiriduras.
Somari
Costumas alimentàrias umanas[modificar | modificar la font]
Desvolopament istoric[modificar | modificar la font]
Los èssers umans son d'animals omnivòrs capables de consumir autant de produches vegetals coma d'animals. Evolucionèron dempuèi culheires a caçaires-culheires. Après l'experiéncia de l'Edat de Gèl es possible que los umans volessen crear una sensacion de seguretat en administrant la creissença de plantas e la reproduccion d'animals. Aquò comportèt l'agricultura, que foguèt sempre melhorada e alterèt la manièra d'obtencion de las noriduras.
Repais[modificar | modificar la font]
La seleccion de divèrses manjars complementaris ingerits amassas compausan un repais. La gent causís sovent de manjar en companhia dels membres de sa familha o de sos amics. Aquò s'es generalament entendut coma una amassada sociala importanta.
Produccion e aqueriment de noiriduras[modificar | modificar la font]
Lo manjar es tradicionalament obtengut a travèrs la culhida, lo cultura, la pesca, la caça, l'elevatge e d'autres mejans de subsisténcia. Las tecnicas modèrnas (coma la piscicultura) ensajan de maximizar la quantitat de noiridura produsida e de minimizar son còst. Aquelas tecnicas son ligadas al desvolopament d'aisinas mecanicas (coma lo semenador, lo tractor agricòla e la segairitz-bateira...). Aquelas aisinas son estadas combinadas amb de pesticidas qu'asseguron lo rendiment de las culhidas e combaton de babaus o d'autres animals (aucèls e mamifèrs) marrits per la produccion. Mai recentament s'es notat una tendéncia cap a de practicas d'agricultura pus sosteniblas qu'estimulan la biodiversitat, la seguretat locala e la cultura organica.


text:
Ahmad Hasan Al Bakr o mens exactament Ahmed Hassan al-Bakr (أحمد حسن البكر), militar (brigadièr-general), foguèt president d'Iraq entre 1968 e 1979. Foguèt tanben primièr ministre del país en 1963 e entre 1968 e 1979.
Al-Bakr dintrèt a l'academia militar en 1938 après èsser durant sièis ans mèstre d'escòla. En 1941 prenguèt part al còp d'estat de Rashid Ali Gaylani e quand aquel foguèt acalorat foguèt arrestat e separat de l'armada, ont poguèt tornar en 1957, en obtenent alavetz lo gra de general de brigada. Faguèt partida del grop dels "Oficièrs Liures" que lo 14 de julhet de 1958 desroquèron la monarquia. Lo 7 de març de 1959 se produsiguèt un còp d'Estat qu'esclatèt a Mossol, dirigit pel coronèl Chawaf e d'autres oficièrs que reclamavan l'union amb la Republica Aràbia Unida. L'aviacion leiala bombardèt los rebèls e Chawaf moriguèt e los oficièrs rebèls foguèron executats. Al-Bakr foguèt acusat d'aver sostengut la revòlta e foguèt retirat de l'armada en passant a la resèrva. En aquel temps al-Bakr dintrèt al partit Baath ont arribèt lèu als luòcs dirigents.
Lo 8 de febrièr de 1963, coma general a la resèrva e membre dirigent del Baath organizava un còp d'estat que desroquèt Abd al-Karim Qasim (que foguèt executat lo jorn 9). Los colpistas bombardèron lo palais presidencial amb avions e anoncièron per la radio que Qasim èra mòrt, mas aquel èra passat la nuèch a l'ostal de la siá maire e sortèt dins la carrièra per se daissar veire. Alavetz los colpistas envièron los tancs de l'III Armada, Qasim foguèt cercat e a la nuèch capturat. Nombroses militars fisèles a Qasim e divèrses politics comunistas foguèron executats totun. Atenguèt lo poder un Conselh Nacional Revolucionari presidit pel nasserista Abdul Salam Arif, qu'aviá fòrça prestigi (mas gaudiguèt pas de cap de poder) amb al-Bakr coma cap de govèrn e vicepresident. Ali Salah Saadi, Secretari general del Baath foguèt nomenat viceprimièr ministre e ministre de l'Interior e d'autres membres del partit ocupèron de nautas cargas dins lo govèrn. Saadi dins lo partit èra socialista e partidari de reformas socialas radicalas mentre al-Bakr representava lo corrent nacionalista moderat partidari d'un aprochament a Gamal Abdèl Nassèr. Saadi organizèt unas milícias amb lo nom de Gàrdia Nacionala que serviguèron de polícia politica e aguèron fins a 20 000 membres. La repression foguèt virulenta e sagnanta contra los simpatizants de Qasim e los comunistas e totes los caps militars considerats prèps al comunisme foguèron executats, quitament los de la resèrva; foguèt tanben executat Hasan Radawi, secretari general del Partit Comunista Iraquian e dos membres del Comitat Central.


text:
Cosmologia
La cosmologia o filosofia de la natura es l'estudi de l'estructura e l'istòria de l'univèrs a una granda escala. Se maina de l'origina, de l'estructura, e de las leis de l'Univèrs. Es ligada a l'astronomia, la filosofia e de segur la religion. Lo tèrme cosmologia foguèt introduït per l'escolastica e lo racionalisme alemand.
La cosmologia es de las sciéncias mai ancianas. La recèrca de nòstras originas de longa a fascinat l'umanitat. Se sòl devesir istoricament en quatre etapas: l'êpòca grèga, lo temps medieval, l'epòca modèrna e l'epòca contemporanèa.
Somari
La cosmologia grèga[modificar | modificar la font]
Los presocratics ensagèron de resòlvre la question d'un principi qu'expliquèsse los cambiaments fisics. Aquò foguèt desvolopat un pauc mai per d'autres autors (veire l'article Cosmologia grèga).
La cosmologia medievala[modificar | modificar la font]
La concepcion aristoteliana se perlonguèt pendent l'Edat Mejana, a mai se lo cristianisme portèt d'innovacions importantas dins la cosmologia, amb d'idèas coma la providéncia, la creacion, lo miracle, e mai d'autras. Veire Cosmologia medievala.
La cosmologia modèrna[modificar | modificar la font]
Las aportacions de Copernic, de Giordano Bruno, de Galileo Galilei, de Kepler, de Newton e d'autres, revolucionèron las idèas de l'Antiquitat e de l'epòca medievala. Vejatz Cosmologia modèrna.
Cosmologia contemporanèa[modificar | modificar la font]
Las descobèrtas de las sciéncias faguèron que a l'acabar del sègle XIX, e al començament del sègle XX, se poguèsse crear un còrpus que la cosmologia, alunhada de las especulacions dels sègles precedents, se carguèsse de contengut scientific, basat sus las descobèrtas en astronomia, teoria de la relativitat e mecanica quantica. La cosmologia contemporanèa venguèt alara, a partir d'un ensems d'especulacions, una sciéncia autentica. Veire Cosmologia contemporanèa. Tre aquel moment, demòran una tièra de tèmas d'interès pels scientifics:
Lo futur de la cosmologia[modificar | modificar la font]
Veire l'article del futur de la cosmologia
- L'abondància de matèria, e la manca d'antimatèria.
- La forma de l'Univèrs.
- La teoria inflacionària.
- L'expansion creissenta de l'univèrs.
- Actualament s'ensaja de detectar las ondas gravitatòrias.
- Lo projècte Supernòvas e Cosmologia es a preparar la mesa en orbita del telescòpi SNAP.
- Lo projècte d'observatòri en orbita GLAST.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- http://www.mallorcaweb.net/spaais/cosmologia/ (en català)
- http://www.straddle3.net/context/03/ca/2003_02_17.html


text:
Operon lac
L'Operon lac qu'ei un operon (lo purmèr estudiat istoricament) descobèrt en çò deu bactèri Escherichia coli qui còda e qui regula la sintèsi de tres enzims implicats dens lo metabolisme de la lactòsa. Aqueste operon qu'ei regulat, enter autas causas, per la concentracion en glucòsa e en lactòsa.
L'operon lac qu'ei compausat de :
- 3 gèns estructuraus : lac z (qui còda per la sintèsi de la B-galactosidasa), lac y (qui còda per la sintèsi de la galactósido permeasa) e lac a (qui còda per la sintèsi de la tiogalactósido transferasa).
- Lo gèn promotor.
- Lo gèn operator.
- Lo gèn repressor qui còda per la proteïna Lac I qui's fixa sus l'operator en bèth empachar l'ARN polimerasa de s'i hicar.


text:
1428
Aquesta pagina concernís l'an 1428 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion astèca[modificar | modificar la font]
Conselhat per son nebòt Tlacaelel, lo tlatoani Itzcoatl formèt una aliança, dicha Tripla Aliança, ambé lei ciutats de Texcoco e de Tlacopan. Aquela aliança èra destinada a luchar còntra la senhoriá dei Tepanècs après l'assassinat dau tlatoani Chimalpopoca en 1427 per Maxtla, senhor dei Tepanècs. Inicialament concluda per la durada de la guèrra, aquela aliança demorèt en plaça après lo conflicte e venguèt la basa de la civilizacion astèca fins a sa conquista per leis Espanhòus.
D'autra part, Tlacaelel acomencèt una reforma importanta de la religion astèca e ordonèt la destruccion dei codexs ancians per escriure una mitologia novèla e pus favorabla de l'origina deis Astècs. Aquò permetèt de legitimar lo poder novèu de la Tripla Aliança.


text:
96
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 96 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Assassinat de Domician — vengut fòrça impopular en causa de la repression saunósa de divèrsei complòts — per un grop de pretorians e de captaus romans lo 18 de setembre. Nerva foguèt proclamat emperaire per lo Senat. Pasmens, en causa de la popularitat importanta de Domician au sen de l'armada, deguèt faciar una crisi grèva au sen dei legions e finalament autorizar l'execucion deis assassins de son predecessor per estabilizar la situacion.


text: Park Jae-sang (en corean: 박재상, 朴載相; Gangnam, Seol, 31 de decembre de 1977), mai conegut coma PSY (en corean: 싸이) es un cantaire e compositor de Corèa del Sud, especializat en rap. Aquesta artista, qu'es tanben productor, se faguèt conéisser internacionalament en julh de 2012 gràcias al succès de sa cançon umoristica "Gangnam Style". Lo 6 de novembre de 2012 lo cantaire capitèt que mai de 20.000 personas participèssen a la dança de sa cançon a París, al pè de la torre Eiffel. Lo 21 de decembre de 2012 la vidèo de sa cançon arribèt al recòrd de 1.000 milions de visitas sus Youtube, çò que faguèt d'ela la vidèo mai vista sus aqueste canal d'Internet.


text:
Notz muscada
La notz muscada o notz de muscada es l'albumen de la grana del fruch ovoíd del muscadièr (Myristica fragrans), un arbre tropical de la familha de las Myristicaceae naut de dètz a quinze mètres. Lo clòsc de la notz muscada n'es lo tegument.
Particularitats[modificar | modificar la font]
La notz muscada es la grana interiora de la planta Myristica fragrans. L'aril o membrana traucada roja a l'entorn la notz es comercializad coma a una espècia de cosina separada, lo macís. Mas, la notz muscada es mai coneguda.
Es un condiment de granda tradicion dins la cosina del sud-èst asiatic. Se dich qu'arribèt a Euròpa pels Sarrasins, mai es probable que l'introduccion siá mai anciana, perque los temples romans la notz muscada ja èra un dels ingredients brutlats coma l'encens dins las ceremonias religiosas.
La notz muscada conten una òli essenciala e es apreciada tanben coma producte medicinal dins la medicina ayurvedica e fòrças autras medicinas tradicionalas. Dins l'actualitat s'utiliza dins l'industria farmaceutica, subretot coma perfum dins la fabricacion de pasta de dents e coma ingredient dels siròps contra la tos.
Gastronomia[modificar | modificar la font]
S'utiliza seca e raspada en pichonas quantitats per aromatizar bevendas caudas, dessèrts, compòstas e d'autres fruchs cosinats e cocas. Es tanben un ingredient per de salsas coma la bechamèl.
Es un dels ingredients de qualques tipes de curri d'Índia e de qualques plats de la cosina del Levant, subretot en Turquia, Siria e Liban.
Vejatz tannben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Shulgin, A. T., Sargent, T. W., & Naranjo, C. (1967). Chemistry and psychopharmacology of nutmeg and of several related phenylisopropylamines. United States Public Health Service Publication 1645: 202–214. (en)
- Gable, R. S. (2006). The toxicity of recreational drugs. American Scientist 94: 206–208. (en)
- Devereux, P. (1996). Re-Visioning the Earth: A Guide to Opening the Healing Channels Between Mind and Nature. New York: Fireside. pp. 261–262. (en)
- Milton, Giles (1999), Nathaniel's Nutmeg: How One Man's Courage Changed the Course of History(en)


text:
Quauques petits diccionaris : clicatz suu títou
Some little dictionaries: click on the title
A despart del lexic dels gallicismes del paure Loís
Alibèrt,
podètz consultar los pichons lexics que faguèt
Joan-Francés Blanc
dins las annadas 1986-1992, del temps que trabalhava dins la revirada
tecnica.
Aviá fach un pichon programa jos DOS per consultar de
tièras de mots (sens definicion ni comentari). Las listas,
las vos balha aital coma foguèron acabadas en 1992.
Mèfi que son pas qu'en lengadocian (a l'epòca aviá
pas començat a aprene lo gascon). De lexics mai recents e de
quitas mesas a jorn d'aquels son ara aicí.
Algunos pequeños diccionarios: hazte clic sobre el nombre
Quelques petits dictionnaires : cliquez sur le titre
Hiztegi txikiak
Mandatz totas remarcas suls lexicòts a :
jfblanc a gmail punt com
- Lo mèstre aviá publicada aquela lista
(francés-occitan) dins las
Annales de l'IEO (1957-58). Cal comprene que banlieue,
per exemple, se ditz forécia e que cal pas far servir *
banlèga.
Lexicòts de Joan-Francés Blanc
Lexics creats en 1992, metuts en linha en 1996, melhorats a partir de
2008.
- En cors de revision ambe l'aduja de Marya DuMont (now being
revised with a great help from Marya Dumont)
- Partiguèt d'un diccionari pels pichons
basco-espanhòl, doncas per
aquela lenga va plan.
- Aquí una basa de partença... de melhorar plan
segur. Mes a jorn e espandit en 2008 : vejatz aicí.
[Tornar a l'index]


text:
Deimos (satellit)
Deimos es lo mi pichon e lo mai alunhat dels dos satellits de Mart. Foguèt descobèrt per Asaph Hall lo 12 d'agost de 1877.
Nom[modificar | modificar la font]
Lo seu nom ven de la mitologia grèga e significa «terror». Aquel nom foguèt suggerit per l'astronòma Henry Madan que lo prenguèt de l'Iliada ont Fobos e Deimos (La pauc panica e la terror) son los dos companhons d'Arès, lo dieu de la guèrra. Alara que lo nom roman d'Arès és Mart, èra evident que los seus dos satellits porten aqueles noms.
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Coma totes los astres de la seuna talha, Fòbos es tròp petit per aver forma esferica, las seunas dimensions son 15 x 12 x 10 km. Es mai Pichon que l'autre satellit marcian, Fòbs
Està compusat de ròcas ricas en carbòni (condrita carbonatada) e de gel. La superfícia es cobèrta de cratèrs d'impacte mas pas tn no prigonds qu'aqueles de Fòbos,d'unes s'empliguèronom de regolita . Los dos cratèrs mai grands son lo Swift e lo Voltaire e mesuren 3 km de diamètre.
Deimos, coma Fobos, èran, segurament, d'asteroïdes capturats per la fòrça de gravetat de Mart, benlèu aprés que la gravetat de Jupitèr ne modifiquèt l'orbita. Mas tanben i a de rasons de pensar que sián de cosses formats a l'etorn de la planeta alara encara en formacion.
Caracteristicas orbitalas[modificar | modificar la font]
Deimos orbita a 20 000 km d'altitud de la superfícia marciana. Perque se tròbar es pas pro pròche de sa planèta, es sonque visible dins lo cèl marcin coma un punt fòrça brilhant comparable al lusiment de Vènus vist dempuèi la Tèrra.
Deimos fa un torn de Mart en 30 h 17 min 55 s. La seun revolucion es, en consequénci, un pauc mai longa que la rotacion de la planeta (de 24 h 42 min), alara lo satellit es mòu lentament dins lo cèl: demòr 64 ors entre la seuna sortida, per l'Èst e lo trescòl, a l'Oèst. Lo mai curiós es que pendent aquel temps es totjorn visible, fasent dos còps lo cicle complet de las seunas fasas. Dempuèi la planeta se pòt observar lo transit del satellit davant lo disc solar.
Una autra particularitat es que, gravitant sul plan eqüatorial de la planeta e tan prèp de la superfícia d'aquela, es invisible dempuèi las regions polaras: Deimos se vei pas a de latituds de mai de 82º. Mas amb sas pichonas dimensions, a penas pòt avalir un pichon pauc las tenèbras de la nuèch marciana. E mai, o fa pendent pauc temps, perque gravitan tan prèp de la planeta e en orbita equatorial, passa la mai granda partida de la nuèch amagat dins lo còn de l'ombra projectada per la planeta, doncas sens èsser esclairat per la lutz.


text:
Guèrra d'Espanha
La Guèrra d'Espanha, tanben dicha Campanha d'Espanha per lei Francés, Guèrra d'independéncia espanhòla per leis Espanhòus e Guèrra Peninsulara per lei Portugués, foguèt un conflicte dau periòde napoleonenc. Opausèt França, ajudada per de tropas polonesas dau Ducat de Varsòvia, a una coalicion compausada d'Espanha, de Portugal e dau Reiaume Unit. Conflicte fòrça saunós, s'acabèt per una desfacha de l'armada francesa que deguèt finalament se retirar dins lo sud-oèst de França. La desfacha finala de Napoleon Ièr a l'eissida de la campanha de França dins lo nòrd-èst dau país entraïnèt l'aplant deis operacions militaras dins lei regions de Baiona e de Tolosa.


text:
Província romana
Las províncias romanas son, fins a la Tetrarquia vèrs 296, las mai grandas divisions administrativas de la Roma antica en defòra de la peninsula italiana. Son, mai sovent, dirigidas per un governador.
Roma convertiguèt en províncias, los territòris conquistats. La creacion d'aquel conglomerat, geografic e politic culmina al temps d'August (sègle I), que, aprèp fòrça guèrras civilas, establís un novèl regim: lo Principat, que s'acabarà en empèri. Amb el comença una epòca relativament pacifica, durant la quala, se fa la difusion de la civilizacion romana sus tots los territòris conquistats. Los Emperaires posteriors a August acabarèron de configurar l'empèri. En l'an 117, l'empèri coneguèt son extension maximala amb las conquistas de Trajan. En aqueles moments, èra devesit en 50 províncias.
Las invasions e la situacion de l'empèri necessitèron una reorganizacion administrativa, al temps de Dioclecian, en 284 :
- Al nivèl inferior, las províncias.
- Al nivèl intermediari, las diocèsis, del nombre de 12, regropant las províncias
- Al nivèl superior, las prefecturas, del nombre de 4, regropant las diocèsis.
L'Empèri Roman se devesiguèt definitivament a la mòrt de Teodòsi I lo Grand (395), en Empèri Roman d'Occident e Empèri Roman d'Orient.


text:
Saint-Cyr-sur-Morin
Saint-Cyr-sur-Morin es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Las municipalitats limitrophes prèps de Sant-Cyr-moriscan-Dessús incluent Sant-Ouen-moriscan-Dessús a 0,72 km, Orly-moriscan-Dessús a 3,49 km, Bussières a 4,17 km, Jouarre a 4,54 km, Dòta a 4,74 km[1].
Les communes limitrophes proches de Saint-Cyr-sur-Morin incluent Saint-Ouen-sur-Morin à 0,72 km, Orly-sur-Morin à 3,49 km, Bussières à 4,17 km, Jouarre à 4,54 km, Doue à 4,74 km[1].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 {{{Títol}}}. Consultat lo 15 de març de 2012


text:
Manifestacion per l'occitan
La Manifestacion per l'occitan apelada Anem! Per la lenga occitana, òc! es una manifestacion organizada per lo collectiu Anem Òc.
Aquel collectiu es constituit de las principalas associacions occitanas (Institut d'Estudis Occitans, Felibritge, FELCO, Calandreta, Òc-Bi e Conselh de la Joventut d'Òc). De collectius locals son presents dins fòrça departaments.
Las manifestacions an per objectiu d'agandir la diversitat lingüistica e culturala en França e dins lo mond e de demandar a l'Estat una politica publica per la lenga occitana.
Per ara son tres las manifestacions que son estadas fachas (dos còps a Carcassona e un a Besièrs). La quatrena es prevista per 2012 a Tolosa.
Somari
- 1 Manifestacion de Carcassona del 22 d'octòbre de 2005
- 2 Manifestacion de Besièrs del 17 de març de 2007
- 3 Manifestacion de Carcassona del 24 d'octòbre de 2009
- 4 Ligams extèrnes
Manifestacion de Carcassona del 22 d'octòbre de 2005[modificar | modificar la font]
La manifestacion per la lenga occitana de Carcassona foguèt un grand succès popular, qu'entre 8000 e 12 000 personas i èran presentas. Lo cortègi partiguèt del jardin André Chenier per arribar a la Ciutat de Carcassona. A la fin de la manifestacion, las personas cantèron Se canta. Aprèp la manifestacion, una granda fèsta, amb divèrses grops de musica, s'organizèt a Vilagalhenc. Lo mond occitanista parla d'un abans e aprèp la manifestation de Carcassona.
Fotografias de la manifestacion de Carcassona[modificar | modificar la font]
Manifestacion de Besièrs del 17 de març de 2007[modificar | modificar la font]
Mai de 20 000 personas manifestèron per faire dintrar las lengas minorizadas dins l'eleccion presidenciala e per sosténer la lenga e la cultura occitana. La tòca èra de demandar la modificacion de l'article 2 de la Constitucion francesa e la ratificacion de la Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias.
Aquela manifestacion foguèt marcada per la preséncia del Felibritge e de son capolièr que diguèt dins son parladís que lenga d'òc e occitan èran dos tèrmes sinonims. Tanben, mantun òme o femna politic èra present coma lo cònsol de Tolosa Jean-Luc Moudenc o la candidata a l'eleccion presidenciala dels verds, Dominique Voynet e mai los representants del autres candidats.
De delegacions bretonas, catalanas, bascas e còrsas portèron lor sosten.
Aprèp la manifestacion, una granda fèsta organizada per l'associacion Gardarem la Tèrra, amb divèrses gropes de musica, se debanèt dins las arenas de Besièrs. Amb aquela mobilizacion, lo movement occitanista mòstra qu'es pas un movement marginal.
Fotografias de la manifestacion de Besièrs[modificar | modificar la font]
Manifestacion de Carcassona del 24 d'octòbre de 2009[modificar | modificar la font]
Mai de 25 000 personas participèron a la manifestacion. De notar tanben la preséncia de fòrça òmes politics entre los quals : Gustau Aliròl (President de Regions e Pòbles Solidaris e del Partit Occitan), Eric Andrieu (Vicepresident de la Region de Lengadòc-Rosselhon, encargat de l'occitan e de las politicas territorialas), José Bové (Eurodeputat), Martin Malvy (President de la Region de Miègjorn-Pirenèus), Gerard Onesta (èx Viceresident del Parlament Europèu), Sylvain Pastor (Conselhièr regional de Lengadòc-Rossilhon), Remèsi Pech, (Conselhièr regional de Miègjorn-Pirenèus encargat de l'occitan), Jean-Claude Pérez (Cònsol de Carcassona) René Ricarrère (Conselhièr regional d'Aquitània encargat de l'occitan) Jean-Charles Valadier (Adjunt a la comuna de Tolosa, encargat de l'occitan e de l'amainatjament),
Fotografias de la manifestacion de Carcassona[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (oc) (fr) Sit oficial del collectiu Anem Òc
- Reportatge de Barcelona TV sus la manifestation de Carcasonna
- Reportatge de Barcelona TV sus la fèsta de Vilagalhenc
- (oc) La premsa parla de la manifestacion de Carcasonna
- (fr) Fotografias de la manifestacion de Carcassona per Charles Camberoque
- (oc) Revista de premsa pel CREO de Montpelhièr


text:
Bruce Lee
Bruce Lee (27 de novembre de 1940 - 20 de julhet de 1973) èra un actor d'arts marcialas sinoamerican qu'es considerat coma un dels mai grands dels artistas marcials mai importants del sègle XX. Los escasses filmes de Lee, particularament son ròtle dins Dintra lo Dragon produch a Hollywood, enaucèt los tradicionals filmes d'arts marcialas de Hong Kong fins qu'atenguèron un novèl nivèl de popularitat, preparant lo camin pels futurs artistas marcials e actors d'arts marcialas coma Jackie Chan, Jet Li, Chow Yun Fat, e Chuck Norris.
Noms[modificar | modificar la font]
Noms de naissença[modificar | modificar la font]
- Lee se sonava Lee Admirador de Junh en Cantonés (李振藩; Mandarin Pinyin: Lǐ Zhènfán; literalament vòl dire enfortís San Francisco, en omenatge al nom chinés de son luòc de naissença, 三藩市).
- Quand nasquèt, las infirmièras de l'espital li balhèron a Lee lo nom anglés Bruce , nom que servèt.
- La maire de Lee a la debuta li donèt un nom (李炫金; en Mandarin Pinyin: Lǐ Xuànjīn), vist qu'en aquel temps, lo paire de Lee èra de virada per sas opèras. Quand lo paire de Lee tornèt aprèp qualques meses, foguèt abandonat a causa d'un conflicte amb lo nom del grand de Lee; dins la cultura chinesa, se considèra un tabó de donar un nom qu'es lo meteis qu'un aujòl a un enfant. Lee foguèt rebatejat alara Jun Fan (Admirador de Juny en anglés).
- Lee aguèt tanben un nom femenin dins sa primièra enfança, Sai Feng (細鳳, literalament Prim fenix, un nom femenin tipic).
Nom artistic[modificar | modificar la font]
Lee Siu Lung en cantonés o Li Xiao Long en mandarin (李小龍; en cantonés pengyam: Ley5 Siw2 Long4; en Mandarin Pinyin: Lǐ Xiǎolóng), literalament Lee dragonet, primièr nomenat pel director 袁步雲 dins lo filme cantonés de 1950, 細路祥).
Biografia[modificar | modificar la font]
Bruce Lee nasquèt a l'espital chinés de San Francisco (Estats Units d'America d'un paire chinés, Lee Hoi Chuen (李海泉), e d'una maire sinoalemanda Grace Lee (何金棠). Recebèt sa primièra educacion e formacion en Kung Fu a Hong Kong. Per encausa de la fama de son paire coma actor d'Opèra chinesa, Lee va aguèt l'escasença d'aparéisser dins qualques filmes chineses quand èra pichonèl. Estudièt qualques annadas l'art marciala coneguda coma Ala Chun e, a una edat plan jove, dominava plan l'anglés, lo cantonés, e lo mandarin.
En 1959, Lee anèt a Seattle, per tal d'acabar sos estudis d'educacion segondària. Recebèt son diplòma de l'Edison Technical School (Escòla Universitària de la Comunitat de Seattle) e s'inscriguèt en Filosofia a l'Universitat de Washington. Foguèt a l'Universitat de Washington que coneguèt sa futura femna, Linda Emery, que se maridèt amb ela en 1964 aprèp l'obtencion de sos diplòmas Licéncia de Letras e en Filosofia a l'Universitat de Washington. Lee aguèt dos enfants, una filha e un filh Brandon Lee, que moriguèt tragicament quand una bala lo tuèt pendent lo rodatge del filme Lo gòrb. Qualques personas chinesas creson qu'aqueste drama es estat la resulta d'una mena de malediccion.
Filosofia[modificar | modificar la font]
A mai s'es mai conegut coma artista marcial e actor, Bruce Lee èra diplomat en Filosofia de l'Universitat de Washington. Sa filosofia sovent èra semblanta a sas opinions sus la lucha. Pasmens faguèt remarcar sulpic que sas arts marcialas èran sonque una metafòra per aqueles ensenhaments. Sas influéncias èran en part bèla lo Taoisme, lo Bodisme, e una barreja de filosòfs hippie contemporanèus, potser el més visible d'això sián sos escriches de filosofia de Jiddu Krishnamurti, un de sos autors contemporanèus preferits.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Cronologia de la vida de Bruce Lee (en)
- Fondacion Bruce Lee (en)
- Informacion suls metòdes d'entrenament de Bruce Lee (en)
- PMF sus las arts marcialas de Bruce Lee (en)
- Article de TIME 100 sus Bruce Lee (en)
- Ensages de Gung Fu sus Bruce Lee (en)
- Mini-Bruce Lee flash vidèo (en)
- Caricatura de Bruce Lee (Chinese-Tools.com)
- Vidèos de Bruce Lee


text:
Pèira de Palèrme
La Pèire de Palèrme qu'ei ua placa monumentau de basalte on son marcats (sus la duas caras) los noms deus purmèrs sobeirans (mitologicss o reaus) de l'Egipte antica en bèth mentàver los noms deus monarcas desempuish la Ièra dinc a la Vau dinastia.
Qu'ei datada per aquesta rason de la Vau dinastia egipciana.
Que ho aquesida en 1877 peu Musèu de Palèrme e, au cors deu sègle XX mantuns autes tròç que hon descobèrts ; la loa apartenença a la Pèira de Palèrme qu'ei sovent discutida, com ac ei tanben lo contiengut informatiu d'aqueth document oficiau e de propaganda. Que demòra de tot biais ua hont d'informacion suber un periòde ancian e mauconegut de l'istòria egipciana qui's pòt confrontar dab d'autes honts de dats.
Segon Nicolas Grimal, la lista deus sobeirans reaus qu'i ei aubèrta dab lo rei Her-Aha.


text:
Behren-lès-Forbach
Behren-lès-Forbach es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine, distincion de Forbach.
Behren-lès-Forbach Es una anciana vila minaire #qu'un document ne menciona ja l'existéncia al començament de la XIVen sègle jol orthographe de « Berne ». A aquela epòca, lo vilatge aperten, dintre d'autras, a la distincion de Forbach de contunh a la Chatellerie de Sarreguemines. Behren Fa torn a torn partit del duché de Lorraine o del comtat de Nassau-Sarrebruck.
A la XVIIen sègle, la guèrra de Trenta Ans (1618-1648) va pas pas estalviar #çò qu'es pas encara #qu'un vilatge amb la siá aucupacion per l'armada suedesa. Al cors d'aquela triste periòde, los castèls vesins de Forbach e de Sarreguemines an destruit sus l'òrdre del cardinal de Richelieu.
Lo desastre de la guèrra de 1870 obliga la França a cedir la Alsace e la Moselle al Alemanha. Lo pòble de Kerbach-Behren ven doncas alemand. A aquela meteissa epòca, la region ven una importanta conca industriala gràcia sustot a las siás minas de carbon. Pendent la Primièra Guèrra mondiala, los òmes de Behren combaton en l'armada alemanda, la majoritat sus la tèsta russa. Lo pòble redevient francés amb lo tractat de Versailles l'an 1919.
En 1927, Behren es definitivament separat de Kerbach mercés als esfòrces de lo sieu primièr cònsol, Jean Weyland, e pòrta d'ara endavant lo nom de Behren-lès-Forbach.
Lo 1er en setembre 1939, lo pòble a deslotjat per òrdre de l'autoritat militar (zòna roja de la linha Maginot). A pè, a bicicleta, en veitura, en carreta, tota la populacion pren la rota de Gaubiving @dénommer uèi per aquela rason Carrièra del 1er en setembre 1939. dins Castell-Salins totes prenon lo tren a destination del departament de la Charanta, levat de las familhas dels minèrs #qu'an dirigit sus las desparièras concas houillers franceses (-Calavan ; Saône-e-Loire). Los avants-plaças francesas se tròban sus las nautors del Kelsberg (près del castèl d'aiga de la vila) e del Wingertsknopf. Lo 12 de mai de 1940, a 4 h del matin, los Alemands adaigan Behren per un fuòc en rodant de artillerie. A 4 h 30, Behren cremason. A 5 h 30, los Alemands atacan e lo pòble a ocupat a 8 h 30. Lo 17 de febrièr de 1945, la localité es fin finala liberada, mas a pagat un pesat tribut : sinistrada a 80 %, a tanben perdut quatre de los sieus fils.
A l'endeman de la Desliurança, la vida #reprene lo sieu cors e los òmes #tornar a la mina. En 1956, Behren-lès-Forbach ven una granda vila-dortoir, proprietat de las Houillères de la Conca de Lorraine (H.B.L). Als primo arrivants succedissián d'unes autres arrivants. Lo pichon pòble de 700 abitants se mudava dins vila champignon per arribar a formatnum:12512 {{}} Behrinois en 1968.
- Dépendait de l’ancienne province de Lorraine, seigneurie de Forbach.
Behren-lès-Forbach est une ancienne cité minière dont un document mentionne déjà l’existence au début du XIVen siècle sous l’orthographe de « Berne ». À cette époque, le village appartient, entre autres, à la seigneurie de Forbach puis à la Chatellerie de Sarreguemines. Behren fait tour à tour partie du duché de Lorraine ou du comté de Nassau-Sarrebruck.
Au XVIIen siècle, la guerre de Trente Ans (1618-1648) ne va pas épargner ce qui n’est encore qu’un village avec son occupation par l’armée suédoise. Au cours de cette triste période, les châteaux voisins de Forbach et de Sarreguemines sont détruits sur l’ordre du cardinal de Richelieu.
Le désastre de la guerre de 1870 oblige la France à céder l’Alsace et la Moselle à l’Allemagne. Le village de Kerbach-Behren devient donc allemand. À cette même époque, la région devient un important bassin industriel grâce notamment à ses mines de charbon. Durant la Première Guerre mondiale, les hommes de Behren combattent dans l’armée allemande, la plupart sur le front russe. Le village redevient français avec le traité de Versailles en 1919.
En 1927, Behren est définitivement séparé de Kerbach grâce aux efforts de son premier maire, Jean Weyland, et porte désormais le nom de Behren-lès-Forbach.
Le 1er septembre 1939, le village est évacué par ordre de l’autorité militaire (zone rouge de la ligne Maginot). À pied, à bicyclette, en voiture, en charrette, toute la population prend la route de Gaubiving dénommée aujourd’hui pour cette raison Rue du 1er septembre 1939. À Château-Salins tout le monde prend le train à destination du département de la Charente, sauf les familles des mineurs qui sont dirigées sur les différents bassins houillers français (Pas-de-Calais ; Saône-et-Loire). Les avants-postes français se trouvent sur les hauteurs du Kelsberg (près du château d’eau de la cité) et du Wingertsknopf. Le 12 mai 1940, à 4 h du matin, les Allemands arrosent Behren par un feu roulant d’artillerie. À 4 h 30, Behren brûle. À 5 h 30, les Allemands attaquent et le village est occupé à 8 h 30. Le 17 février 1945, la localité est enfin libérée, mais a payé un lourd tribut : sinistrée à 80 %, elle a aussi perdu quatre de ses fils.
Au lendemain de la Libération, la vie reprit son cours et les hommes retournèrent à la mine. En 1956, Behren-lès-Forbach devient une grande cité-dortoir, propriété des Houillères du Bassin de Lorraine (H.B.L). Aux primo arrivants succédaient d’autres arrivants. Le petit village de 700 habitants se muait en ville champignon pour atteindre 12 512 Behrinois en 1968.