text:
Flavius Honorius
Flavius Honorius[Flavi Onòri?] (9 de setembre de 384, Constantinòple - 15 d'aost de 423) fuguèt un emperaire roman que reinèt coma coemperaire de son paire Teodòsi Ièr de 393 a 395 e coma emperaire d'Occident de 395 a sa mòrt. Succediguèt a son paire Teodòsi Ièr e fuguèt remplaçat per l'emperaire usurpator Joan.
Fins a 408, lo cap vertadier de l'Empèri d'Occident fuguèt lo generau vandal Stilicon que capitèt de vencre leis invasions germanicas dei premiereis annadas dau rèine e decidiguèt de desplaçar la capitala de Roma a Ravena que sa posicion defensiva èra melhora. Stilicon capitèt tanben d'intervenir ambé succès dins leis afaires intèrns de l'Empèri d'Orient. Pasmens, aqueu poder entraïnèt pauc a pauc la formacion d'una oposicion organizada a l'entorn de l'emperaire que capitèt de l'assassinar en 408 après la revirada militara dei Grandeis Invasions de 406.
Pasmens, aquela assassinat mau capitèt de restaurar la situacion e Roma fuguèt pilhada en 410 per lei visigòts. En cambi de l'evacuacion d'Itàlia, Flavius Honorius deguèt donar Aquitània a Alaric Ièr en 416. Honorius deguèt tanben faciar mai d'una temptativa de còp d'estat entre 409 e 421. Ansin, leis annadas 410 fuguèron caracterizadas per un afondrament de l'autoritat imperiala fins au rèine de Valentinian a partir de 425.


c: text/html

text:
Egipte
Egipte (en arabi مصر = Miṣr, en arabi egipcian Maṣr, en egipcian còpte Kīmi, en egipcian ancian Km.t o mens exactament Kemet) es un país istoric dau nòrd-èst d'Africa que dona son nom a un estat dau meteis nom. Egipte foguèt la pàtria dau pòble egipcian e lo brèç de la lenga egipciana; uei ten doas lengas e doas culturas: la cultura aràbia e la cultura còpta. Lo país s'estructura lòng de la bassa vau de Nil, una zona fertila que s'engulha entre de desèrts a l'èst e a l'oèst. Forma uei un estat que son nom oficiau es Republica Aràbia d'Egipte, situat entre la mar Mediterranèa au nòrd e la mar Roja a l'èst, e que confronta leis estats de Sodan au sud, de Libia a l'oèst e d'Israèl au nòrd-èst.
Sa capitala es Lo Caire.
Lo gentilici es egipcian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
De veire: Istòria d'Egipte.
Politica[modificar | modificar la font]
De veire: lista dels presidents d'Egipte.
Egipte es una republica semipresidencialista dempuèi lo 18 de junh de 1953.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Egipte es un païs de dimension mejana que s'espandís sus 1 001 449 km². Es un païs african mas possedís un territòri en Asia (Sinai). Sas caracteristicas geograficas son gaireben unicas: un desèrt dominant e lo fluvi Nil que sa val porgís l'aiga necessària a las activitats umanas.
Geografia umana[modificar | modificar la font]
Egipte es un païs plan ric per l'istòria de sa populacion. Se las originas semiticas, chamiticas e negroafricanas constituisson la basa de la populacion egipciana, lo païs, a la crosada d'importantas rotas comercialas, reçaupèt d'elements grècs, persans, arabis, romans, franceses, italians, albaneses, turcs....
Malgrat aquestas originas variadas, Egipte es un païs que s'i parla mai que mai arabi e que compta paucas minoritats.
Las minoritats linguisticas son compausadas per los Dongolawis (1%), los Domaris (gitans) (0,3%), los Nobiins 0,3%) e los Bejàs (0,1%). I a tanben qualques communautats immigradas (Grècs, Italians, Libaneses, Chineses...). Lo còpte a desaparagut coma lenga viva, es sonque utilizat coma lenga liturgica pels còptes.
Es subretot al ponch de vista religiós que las minoritats son importantas amb los còptes, de religion crestiana. La majoritat de la populacion es musulmana.
Situacion demografica[modificar | modificar la font]
Egipte es un païs en transicion. Lo regim demografic amb una feconditat nauta sembla s'acabar. Lo païs a conegut un créis excepcional après mai de 1500 ans d'estagnacion. En 1800, i aviá sonque 3 900 000 estajants, en 1940, 16 500 000. En 2013, trespassarà probablament 85 000 000 d'abitants.
Evolucion de la populacion egipciana[1]
En 2011, sa feconditat foguèt estimada a 2,7 enfants per femna. Pasmens la feconditat es encara nauta per que lo créis se mantenga e se prevei 123 000 000 d'estatjants en 2050[2].
Lengas d'Egipte[modificar | modificar la font]
L'arabi classic es la lenga oficiala. L'arabi parlat, jos tres fòrmas dialectalas, (arabi egipcian, arabi sa'idi e arabi bedawi), es la lenga mairala de mai de 98% de la populacion.
Lo còpte a desaparegut dempuèi lo sègle 17 coma lenga viva. Fins al sègle 13 èra encara largament utilizat en literatura. A l'ora d'ara s'emplega subretot dins las glèisas còptas.
Lo francés joguèt (e jòga encara) un ròtle de lenga internacionala. Es concurrenciat per l'anglés. L'italian e lo grèc, que joguèron tanben de ròtles de lengas internacionalas en Egipte, an gaireben desaparegut. Egipte es membre de la Francofònia. En 2005, l'OIF estimèt los francofònes a 3,2% de la populacion. Qualques escòlas porgisson tanben un sistèma d'ensenhament francofòne de la mairala a l'universitat.
Lo domari, lenga dels gitans arabis, es encara praticat per una pichona minoritat dins lo nòrd del païs.
Dins lo sud, los Bejàs, los Dongolawis e los Nobiins consituisson de minoritats negroafricanas que sos lengas son tanben parladas dins lo nòrd de Sodan.
Religions[modificar | modificar la font]
La religion musulmana sunnita es dominanta e constituís mai que la majoritat absoluta (gaireben 90%). Es tanben la religion oficiala de l'estat. De dreches son autrejats tanben a las minoritats religiosas reconegudas pel govèrn.
Los crestians representan 10% de la populacion. La Glèisa ortodòxa còpta recampa 92% dels crestians. La Glèisa catolica còpta es pro reducha en nombre e representa 3% dels crestians e la Gléisa ortodòxa grèca aperaquí 4%. Totas las autras ramificacions amassa recampan mens de 1% del crestians.
I a tanben qualques Bahá'ís e qualques agnostics.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Egipte
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Per las annadas 1800-1990 las chifras son del siti http://www.populstat.info/. Las donadas seguentas son las de l'INED.
- ↑ Populations et sociétés numéro 480 juillet 2011
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Indoïsme
L'indoïsme (sonat Hindū Dharma dins las lengas indianas actualas), es una religion originària del sos continent Indian. Dins l'usatge contemporanèu l'indoïsme es tanben de còps que i a sonat Sanātana Dharma (सनातन धर्म), una frasa en sanscrit que significa "la lei etèrna". L'indoïsme, que mantuna de sas originas pòdon èsser calcadas sus l'anciana civilization Vedica, es la pus vièlha religion del mond. Ensemble de cresenças e tradicions divèrsas, l'indoïsme a pas qu'un fondator. Es tanben la tresena religion al mond après lo Cristianisme e l'Islam, amb aperaquí un miliard d'adèptes, que 905 milions demòran en Índia e Nepal. Los autres païses amb una importanta populacion indó son Bangladèsh, Sri Lanka, Paquistan, Indonesia, Malàisia, Singapor, Maurici, Fiji, Surinam, Guyana e Trinitat e Tobago.
L'Indoïsme amassa una granda quantitat d'escrituras. Devesidas en "revelat" (Śruti) e "remembrat" (Smriti) e desvolopadas pendent de millennis, aquestas escrituras abòrdan la teologia, filosofia e mitologia, en porgissent una percepcion espirituala e de conselhs dins la practica del Dharma. D'un punt de vista ortodòxe, demest tant de tèxtes, los Vedas e los Upanishads son los primièrs en autoritat, importància e los pus vièlhs. D'autras escrituras màgers son los Tantras, los sectaris Agamas, los Puranas e los epics Mahabharata e Ramayana.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme persan Hindū ven del sanscrit Sindhu, que designa lo fluvi d'Indus. Lo Rig Veda menciona la tèrra dels Indo-Arians coma Sapta Sindhu (la tèrra dels sèt rius, que un es Indus). Çò que correspond a Hapta Həndu dins l'Avesta, tèxte sagrat del Zoroastrianisme. Lo tèrme èra utilizat per la gent que viviá pròcha del riu d'Indus.
Cresenças[modificar | modificar la font]
L'Indoïsme es una religion fòrça divèrsa. Emai que unas doctrinas de la fe sián acceptadas per fòrça indós, los especialistas aguèron de dificultats per trapar mantuna doctrina amb una acceptacion universala demest totas las denominacions[1]. Los tèmas importants de las cresenças indós son demest d'autres : Dharma (etica/devers), Samsara (Lo cicle continu de naissença, vida, mòrt e renaissença), Karma (accion e reaccion : cicle de causa e d'efièch), Moksha (liberacion del cicle samsara), e los divèrses Iògas (camins o practicas).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Valéncia
Valéncia (en valencian València) es la capitala de la Comunitat Valenciana o País Valencian, en Espanha. Es tanben la capitala de la comarca de l'Horta e de la província de Valéncia. Es en riba de la mar Mediterranèa e ten un dei pòrts pus importants de la Peninsula Iberica. Còmpta 807 000 abitants, segon leis estimacions de 2006. L'airau metropolitan de Valéncia es mai conegut coma l'Horta de Valéncia e ten mai d'1 750 000 abitants: es la tresena aglomeracion de l'estat espanhòu.
Lo gentilici es valencian -a.
Somari
Localizacion, geografia e clima[modificar | modificar la font]
La vila de Valéncia se tròba sus la còsta mediterranèa de la Peninsula Iberica, subre una planura en riba dau riu de Túria, enrodada de montanhetas que passan rarament lei 100 m d'altitud. La soleta sèrra importanta a de bòn pròcha de la vila es la Sèrra Calderona, a un trentenat de quilomètres au nòrd-oèst de la vila. La ciutat anciana èra en riba dau riu, a mai d'un quilòmetre de la mar, ont i aviá a passat temps lo Grau de Valéncia, qu'ara es un districte de mai de la vila conegut coma Poblats Marítims. Au sud de Valéncia se tròba lo paratge de l'Albufera de Valéncia, un lac d'aiga doça au costat de la mar, que se noirís d'aqüifèrs nombrós e ont a l'ora d'ara i a un pargue nacionau.
Valéncia possedís un clima tipicament mediterranèu. Se caracteriza per sa doçor, amb una temperatura mejana annuala superiora a 17 °C. Leis estius son cauds e leis ivèrns fòrça moderats. Durant lei mes ivernaus la temperatura baissa gaire sota 10 °C. Lei precipitacions son discretas e presentan lo minimum estivau mediterranèu classic, amb dos maximums, un a la tardor e un autre a l'acabament de l'ivèrn e au començament de la prima.
Istòria[modificar | modificar la font]
La Ciutat de Valéncia foguèt fondada en 138 avC subre un ancian sit ibèr per i installar de soudats licenciats, mentre que Decim Juni Brut èra cònsol roman: aqueu d'aquí repartiguèt de tèrras ai soudats licenciats au ras de la vila nòva. En aquela epòca, e mai batèron moneda pròpria dins la vila, qu'aquò èra una mòstra de l'importància que teniá.
En 75 avC foguèt destrucha dins la guèrra entre Pompèu e Sertòri, e foguèt abandonada durant un cinquantenat d'ans.
Au sègle I, la Ciutat de Valéncia ja aviá recuperat sa populacion e comencèron de construire de grandeis òbras d'infraestructura. Au sègle III comencèt una epòca novèla de decadéncia, coma dins la rèsta de l'Empèri Roman.
Amb la casuda, la vila foguèt ocupada per lei Visigòts e faguèt partida de divèrs reiaumes peninsulars.
En 711, la vila tombèt dins lo domeni musulman. A la casuda dau califat de Còrdoa, Valéncia venguèt la capitala de la taifa dau meteis nom, e ansin se mantenguèt fins en 1094, que la conqueriguèt lo Cid, e alora passèt dins lo domeni castelhan. Gaire de temps après sa mòrt, leis Almoràvits recuperèron la vila en 1102. En 1171, Valéncia passèt sota la dominacion almoada.
L'arribada dins la Ciutat de Valéncia dau rei d'Aragon Jaume I, lo 9 d'octòbre de 1238, metèt fin a cinc sègles de cultura musulmana, mai aquela laissèt una emprenta solida dins la vila e dins lo territòri valencian. Après son incorporacion a la Corona d'Aragon, la vila se desvolopèt considerablament. Lo sègle XV foguèt per la ciutat una epòca de desvolopament economic e civic amb la construccion d'espacis publics nòus, coma lei Torres de Serrans (1392), la Llotja de la Seda (1482) o lo Micalet. Valéncia arribèt a èsser una dei vilas pus importantas de la Mediterranèa. La primiera estampariá de la Peninsula Iberica se construguèt a Valéncia. La primiera Bíblia estampada en una lenga romanica, lo valencian, s'imprimiguèt a Valéncia vèrs 1478, e es atribuida a Bonifaci Ferrer. En 1502 se fondèt l'Universitat de Valéncia, a partir de l'Estudi General. Lei banquiers valencians prestèron d'argent a la Reina Isabèu de Castelha per lo viatge de Cristòu Colomb en 1492 vèrs America.
Ça que la, a causa dei tensions venent de l'union dinastica de la Corona d'Aragon amb Castelha, l'esplendor de Valéncia comencèt de mermar vèrs lo sègle XVI amb lo despoblament causat per la primiera expulsion dei moriscs (qu'èran la majoritat de la populacion) per lei Reis Catolics. Lei tensions amb lei reis castelhans cresquèron, en arribant ai ponchs mai sensibles amb la Revòuta dei Germanies (1519–1522), la segonda expulsion dei moriscs de 1609 que reduguèt significativament la populacion e, fin finala, amb la Guèrra de Succession Espanhòla de 1702 a 1709 que signifiquèt la fin de l'independéncia politica e juridica dau Renhe de Valéncia, en derogar Felip V d'Espanha lei Fòrs de Valéncia.
La decadéncia de la vila durèt fins au mitan dau sègle XIX, quand una borgesiá febla impulsèt leugierament lo desvolopament de la vila, e tanben una renaissença leugiera dei tradicions e de la lenga valenciana. Un dei politics dau començament dau sègle XX, un d'aquelei que faguèron enracinar lo republicanisme dins la ciutat, foguèt Vicent Blasco i Ibáñez, qu'universalament es pus conegut coma un dei romanciers valencians pus importants, encara qu'en lenga espanhòla.
Saique en causa d'aquela tradicion republicana, Valéncia s'alinhèt immediatament amb lo partit republican durant la Guèrra Civila Espanhòla, que comencèt en 1936. E mai la capitala d'Espanha la transferiguèron a Valéncia durant lei darriers mes de la guèrra. Un còp mai, en avent terminada la guèrra dins lo camp perdent, leis ans seguents, Valéncia patiguèt pus grevament que d'autrei vilas de l'estat espanhòu. Pendent la dictatura de Franco, de parlar o d'escriure lo valencian foguèt enebit, e mai arribèron a picar lei gents se parlavan dins lei luòcs publics, o arribèron a de penas criminalas.
En 1957, Túria desbordèt, fach que se coneis amb lo nom de la Gran Riuada de Valéncia, causant la mòrt de fòrça valencians. Per tau d'evitar de catastròfas nòvas, desvièron quauqueis ans puei lo riu dins una maire novèla. Lo riu vièlh (o vièlh liech de Túria) lo laissèron abandonat durant pron d'annadas. Lei primiers cònsols franquistas prepausèron de i far una autoestrada, una opcion que finalament l'escartèron.
Amb l'arribada de la democracia dins l'estat espanhòu, Valéncia se constituiguèt coma la capitala de la Comunitat Valenciana establida en 1982 amb una cèrta autonomia e lo sèti de la Generalitat Valenciana e de totei leis organs de govèrn de la Comunitat. Durant lei primiers 25 ans de democracia, Valéncia a cambiat significativament, en se destacant coma òbras emblematicas lo jardin de Túria (enjardinament dau vièlh liech de Túria) e la nòva Ciutat de les Arts i les Ciències, de Santiago Calatrava.
Monuments[modificar | modificar la font]
D'entre los monuments de la vila la Lòtja de la Seda es dins lo Patrimòni Mondial de l'Umanitat.
-
-
-
Las arenas
-
-
-
-
-
-
-
-
l'Hemisfèric, cinèma 3-D
-
-
-
-
Mercat de Colomb
Populacion[modificar | modificar la font]
La vila de Valéncia còmpta en 2006 un totau de 807 000 abitants, segon la Comuna, e es lo centre d'un airau metropolitan estendut qu'aconseguís 1 750 000 abitants. Representa 18% de la populacion de la Comunitat Valenciana.
Lòng dau sègle XX la ciutat a multiplicat per tres e mieg sa populacion iniciala, en essent lei periòdes de creissença demografica maxima leis ans 1930-1940 e lo decenni deis ans 1960. Leis ans 1990 son estats un periòde d'estabilitat demografica per efiech de la casuda dei movements migratòris, que foguèron lo factor fondamentau de creissença deis ans anteriors, e per la reduccion de la natalitat. Dempuei lei darriers ans lei fòrts corrents migratòris exteriors son a provocar tornarmai una dinamica demografica positiva.
L'aumentacion progressiva de l'esperança de vida e la reduccion de la feconditat se son rebatudas dins una piramida d'edats que s'estrenh a la basa e s'alarga dins la part superiora, amb un pes creissent dei generacions d'edat avançada. Maugrat aquò, la populacion de la vila contunha d'èsser relativament jove, amb 25% de seis efectius dins la generacion de 15 a 29 ans e 29% dins aquela de 30 a 49 ans.
Activitats economicas[modificar | modificar la font]
La vila de Valéncia es, fondamentalament, una aira de servicis que son influéncia va delà lei limits dei raras municipalas. Actualament la populacion ocupada dins lo sector dei servicis es 73,2% dau totau, amb un grand pes deis activitats de demanda finala, dau comèrci de detalh e de gròs, dei servicis especializats ais entrepresas e deis activitats professionalas.
Pasmens la ciutat manten una basa industriala importanta, amb un percentatge de populacion activa de 14,2%, formada per d'entrepresas pichonas e mejanas qu'entre elei se destacan lei sectors dau papier e deis arts graficas, de la fusta e dau mòble, dei produchs metallics e de la confeccion.
L'economia de la vila a tengut durant lei darriers ans una dinamica positiva que se vei rebatuda dins lei chifras dau chaumatge registrat, de la matriculacion de veïculs o dei licéncias de construccion. Son dinamisme coma centre economic e coma luòc de referéncia per d'activitats economicas multiplas se rebat tanben dins la poissança deis institucions clau per lo desvolopament economic coma la Fiera de Valéncia, lo Pòrt Autonòm, la Borsa, lo Palais dei Congrès o lei sieuneis universitats.
Valéncia còmpta tanben d'institucions culturalas importantas qu'an una importància creissenta dins son desvolopament: l'IVAM, lo Palau de la Música o la Ciutat de les Arts i les Ciències pòrtan una valor ajustada innegabla a la ciutat e a son entorn metropolitan coma centre culturau e de léser.
D'autre latz leis activitats agràrias, e mai s'an una importància relativament menora, subrevivon dins lo territòri municipau ; representan un totau de 3973 ha, ocupadas en màger part per de culturas orticòlas.
Fèstas, tradicions e gastronomia[modificar | modificar la font]
Valéncia es famosa per lei Falles, lei fèstas localas dau 15 au 19 de març, en onor dau sieu patron, Sant Josèp, e mai se son de fèstas de tradicion pagana. Dins lei fèstas religiosas, tanben se celèbran amb devocion aquelei de Sant Vicenç Martir, pereu patron de la vila, en genier, e mai aquelei de Sant Vincenç Ferrer, patron dau Comunitat Valenciana. En aquesta darriera festivitat se representan dins fòrça luòcs de la vila lei miracles supausats de Sant Vincenç, generalament representats per d'enfants.
Una autra festivitat granda dins la ciutat es lo 9 d'octòbre, data que remembra l'intrada de Jaume I d'Aragon dins la vila. Aqueu jorn, se celèbra dins la vila Sant Dionisi (Sant Donís) o, mai popularament, la Mocadorada (Mocaorà), quand leis òmes ofrisson a sei femnas (e de còps tanben ai maires) un mocador qu'envolopa de pastissons de massapan de formas e colors diferentas representant la frucha e mai doas figuras pus grandas: la piuleta e lo tronador, evocacions d'una anciana proïbicion de lançar de fusadas lo 9 d'octòbre per tau de celebrar l'intrada de Jaume I. Per fòrça valencians, lo 9 d'octòbre es considerat coma lo jorn dei calinhaires. Pereu lo 9 d'octòbre a luòc la populara procession civica ont un grop, format per leis auteis esfèras politicas e socialas valencianas, acompanha la bandiera dau Renhe Valencian (la Reial Senyera Coronada) dins lo centre ancian de la vila, en vesitant de luòcs coma la catedrala de Valéncia e lo palais de la Generalitat. Cada an se designa una personalitat que serà encargada de portar la bandiera durant tot lo percors. Una dei particularitats d'aquel acte es que la bandiera se ten en mantenent la tradicion dau Centenar de la Ploma segon la quala la Reial Senyera Coronada se pòt pas inclinar davant degun.
D'autrei fèstas popularas son la Setmana Santa dau Cabanyal, la nuech de Sant Joan a la plaja de la Malva-rosa, lei carnestoltes, e fòrça autreis activitats en relacion amb lei Fallas.
Dins la gastronomia, la vila a fach sieus lei plats pus coneguts de la comarca de l'Horta: la paèlha valenciana, originària de la zona de l'Albufera, lei bunyols amb de chocolat, l'all i pebre, e l'orxata, originària de l'Horta Nòrd.
Galariá[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- Web de la comuna de Valéncia que se n'es tirat una part de l'informacion presenta, amb permission.


text:
Africa du Sud
L’Africa du Sud (en anglès South Africa, en zoulou et en sisouati iNingizimu Afrika, en xhosa uMzantsi Afrika, en afrikâns Suid-Afrika, en sothô du Nord Afrika-Borwa, en tsouana Aforika Borwa, en sothô du Sud Afrika Borwa, en tsonga Afrika Dzonga, en venda Afurika Tshipembe, en ndèbèlè (du Sud) iSewula Afrika) est un payis situâ a la pouenta sud du continent afriquen. El est entornâ u nord per la Namibie, lo Botsouana et lo Zimbaboue, u nord-levant per lo Mozambique et lo Souazilande, u sud et u sud-levant per l’ocèan Endien, et u ponant per l’ocèan Atlantico. Lo Royômo du Lesothô est una encllâva a chavon entornâ per lo tèrritouèro sud-afriquen.
L’Africa du Sud at avu una èvolucion complètament difèrenta des ôtros payis afriquens por doves rêsons : el at reçu una èmigracion eropèèna més importanta que los ôtros et el recèle des rechèces miniéres qui l’ant rendua ben importanta por los Occidentâls, particuliérement durent la guèrra frêda. La premiére rêson at fêt d’el una nacion ux fenotipos grôs vareyês. El at les més grantes populacions déte « colorâ », eropèèna et endièna de l’Africa. La populacion nêre compte por 75 % de la populacion totâla.
Los conflits raciâls entre la minoritât blanche et la maj·oritât nêre ant jouyê un rolo important dens l’histouère du payis, culminent avouéc l’Apartheid, enstitucionalisâ en 1948 per lo Parti nacionâl. Ses louès ant gradualament étâ abolies a partir des ans 1990, aprés una luta longe et violenta menâ per la maj·oritât nêre, d’ense que per cèrtins Blancs, Colorâs et Endiens.
El est un des solèts payis afriquens a avêr jamés vécu de côp d’Ètat. Des èlèccions y ant étâ tegnues règuliérement pendent prés d’un sièclo, mas los Nêrs avant pas lo drêt de voto jusqu’en 1994.
L’èconomia de l’Africa du Sud est una des més dèvelopâs du continent et profite d’enfrastructures modèrnes cuvrent tot lo payis.
L’Africa du Sud est des côps apelâ « nacion arc-en-cièl », nocion enventâ per l’arch·evèque Desmond Tutu et sur laquinta Nelson Mandela at brâvament èlaborâ. Il s’ag·ét de metre en contraste la divèrsitât de la novèla nacion sud-afriquêna, per rapôrt a l’idèologia sèparacionista de l’Apartheid.
Somèro
G·eografia[changiér | modifier le wikitexte]
Histouère[changiér | modifier le wikitexte]
Politica[changiér | modifier le wikitexte]
Divisions administratives[changiér | modifier le wikitexte]
L’Africa du Sud est divisâ en 9 provinces.
Èconomia[changiér | modifier le wikitexte]
Lengoues[changiér | modifier le wikitexte]
Lengoues oficièles :
L’Africa du Sud at 11 lengoues oficièles : l’anglès, lo zoulou, lo xhosa, l’afrikâns, lo sothô du Nord, lo tsouana, lo sothô du Sud, lo tsonga, lo sisouati, lo venda et lo ndèbèlè (du Sud).
Ôtres lengoues :
Les ôtres lengoues nan oficièles sont lo fanagalô, lo lobedou, lo ndèbèlè du Nord, lo phouthi, lo kxoè, lo nama et lo khoyisan.
Cultura[changiér | modifier le wikitexte]


text:
Despensas publicas
Las despensas publicas son l’ensems de las depensas realizadas per las administracions publicas. Lor finançament es afortit d'un costat per las recèptas publicas (impòsts, taxas, e cotisacions socialas) e de l'autre pel deficit public.
Somari
Autorizacion de las despensas[modificar | modificar la font]
L'autorizacion es l'operacion comptable que rebat l'acte, en virtut de que, l'autoritat competenta administra una despensa en cambi d'un credit ne determinant lo montant del biais mai segur posible (quitament a far de resèrvas s'es pas possible) per que s'afortissís en totalitat o en partida pel credit del budgèt. Aquel acte se fa sonque al respècte de la quita entitat es a dire solament lo processús administratiu d'esperel que genera las despensas publicas: aquisicion dels bens e servicis que fa l'Administracion Publica, que sián ben de consumacion (material de burèl, servicis de seguritat e netetat...), o los elements d'investiment (ordenadors, construccion de rotas, espitals, escòlas...). Tanben inclusion lo pagament dels foncionaris.
Pasmens compren pas las despensas de las pensions: quand paga un funcionari compra un servici, lo seu trabalh (existís una transaccion economica), alara que quand paga una pension es simplament un transferiment de rendas (recep pas res en cambi), atal se comptabiliza pas dins lo PIB.
Portada de las despensas[modificar | modificar la font]
Las despensas realizadas pel govèrn son de natura divèrsa. Van del recòbrament de las obligacions dirèctas coma la compra d'un ben o servici fins a las obligacions acumuladas los ans fiscals presedents. Pasmens, fòrça d'aquelas son dirigidas en granda partida fins a la populacion per mermar lo marge d'inegalitat de la distribucion dels revenguts.
Atal, saber cossí se despensa l'argent del budjèt public es indispensable e san, perque m ejans aquelas despensas se sap qui es ajudat de biais dirècte o indirècte per çó far es documentat per far lo lum cossí se despensa l'argent public e qui ne beneficia.
Classificacion economica de las despensas[modificar | modificar la font]
D'un punt de vista economic se distinguisson en tres tipes: Desvolopament Social, Economic, e del Govèrn.
Desvolopament Social[modificar | modificar la font]
Educacion, Santat, Seguritat Sociala, Urbanizacion, Lòtjaments socials, Desvolopament Regional, Aiga Potable e Assaniment, Ajuda Sociala, e Eliminacion de la Pauretat.
Desvolopament Economic[modificar | modificar la font]
Provesir las Infrastructuras, Energia, Comunicacions e Transpòrts, Desvolopament agricòl e forestièr, Questions ligadas al trabalh e las entrepresas, Ciéncia e Tecnologia, Promocion de la formacion e emplec, Lanç competitiu entreprenarial.
Clasificacion de las despensas del punt de vista macroeconomic[modificar | modificar la font]
Despensas correntas o de consomacion: Despensas per provesir los servicis publics, pagament dels foncionaris e compra de biens e servicis.
Despensas de capital: Despensas per mantener o melhorar la capacitat productiva del país, sobre tot las infrastructuras.
Despensas de transferiment: Capital que l'estado conseda a las entrepresas e a las familhas qu'o necesitan
Transferiments[modificar | modificar la font]
Son las despensas realizadas pel sector publico sens obtèner cap res en cambi, es a dire sens compensacion venent dels recepiendaris. Un exemple de transferiment corrents seriá las prestacios de cauma, las pensions publicas de la Seguritat Sociala o per la santat.


text:
Nèstor Makhnò
Nèstor Ivànovych Makhnò (en ucraïnian: HecTop IBaHoBич MaxHo; Holiaipòle, 27 d'octobre de 1889 - 25 de julhet de 1934) foguèt un revolucionari anarquista d'Ucraïna que refusèt de s'unir als bolchevics après la Revolucion d'Octòbre.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt a Holiaipòle, districte d'Alexandrovsk del govèrn Ekaterinonslar, en Ucraïna. Èra d'una familha de païsans paures; son paire moriguèt après la naissença de Nèstor. Per tal de contribuir a noirir la siá familha (compausada per sa maire e quatre mainatges) a 7 ans comencèt de trabalhar coma pastre de vacas e de fedas pendent l'estiu, e estudiava durant l'ivèrn. Après aver recebut una instruccion basica, a 12 ans comencèt de trabalhar coma obrièr agricòla a las granjas dels colons alemands que proliferavan a aquesta epòca en Ucraïna. A partir d'aquel moment comencèt de manifestar son desacòrd amb las injustícias comesas pels senhors e patrons amb un grop d'obrièrs agricòlas e de païsans. A 16 ans, partegèt de la Revolucion de 1905 e, après contactar los divèrses grops politics s'impliquèt dins lo movement de desliurança en realizant de missions perilhosas. En 1908 las autoritats tsaristas l'empresonan e lo condemnan a la forca per èsser ligat al anarquistas e per sa participacion a de faches terroristas mas gràcias a sa joventut la pena foguèt commutada en pena a perpetuitat. Lo trasladan a la prison centrala de Moscòu, que i profita la bibliotèca granda e fa d'amistat amb Archinoff, condemnat als trabalhs forçats. Aqueste ajudèt a la formacion de Makhno en divèrsas matèrias. Somés a un regim dur per son esperit rebèl e per sas protestacions, atrapa una malautiá pulmonara. En 1917 es desliurat amb totes los presonièrs politics, per l'insurreccion del proletariat a Moscòu. Quan tornèt a Guliàï-Pole, comencèt de desplegar una activitat militanta ferventa. Ajuda a organizar l'expropriacion de las proprietats dels capitalistes. A l'estiu de 1917, pendent lo govèrn del democrata Kereski en Russia, foguèt president del soviet local, de l'union regionala de païsans e de l'union professionala d'obrièrs metallurgics e de fustièrs. Al començament de 1918, lo govèrn novèl dels bolshevics en Russia signa lo Tractat de Brest-Litovsk que fa la patz amb las Poténcias Centralas, mas cedís de quantitats de terren, inclús Ucraïna. La gent d'Ucraïna vòl pas èsser governada per las Poténcias Centralas, doncas se revòlta. Se forman d'escamots d'obrièrs e de païsans qu'emprenon la guèrra contra los alemands e los austrians que volián ocupar Ucraïna. Aquela rebellion prenguèt un caracter anarquista e politic. Nestor Makhno èra un dels organizadors principals d'aqueles grops de partisans, que s'uniguèron per tal de formar l'Armada Revolucionària d'Insurreccion d'Ucraïna, tanben sonada l'Armada Negra (pr'amor que aquela luchèt jos la bandièra negra anarquista), o tanben makhnovistas. Aqueste grop luchèt tanben contra los Blancs (los contrarevolucionaris) e los pogromistas antisemitas. Los airals que los makhnovistas i expulsèron los grops d'oposicion, los païsans e los trabalhadors ensagèron de suprimir lo capitalisme e l'Estat en organizant d'assembladas, de comunas e de conselhs liures. La tèrra e las fabricas expropriadas venguèron jol contraròtle dels païsans e dels obrièrs. Empresonat pels austriacs, es desliurat gràcias a un josieu de Guliàï-Pole qu'atenhèt d'amassar una soma granda d'argent. Pus tard organiza de partidas de guerrilhèrs volontaris dins sa region. Las armas melhoras de Makhno èran la temeritat e la mobilitat de sos esquadrons de cavalariá (mai tard organizèt l'infantariá amb de carris de dos cavals tipics d'aquel region) e, subretot, la complicitat dels païsans qu'ac amagauen e non informauen sens paur de las represalhas. Redigissiá de manifèsts sus la Revolucion Sociala e las comunas liuras e organizava sempre d'assembladas.
Makhnò sofriguèt dempuèi tostemps de plagas de guèrra nombrosas. Lo 21 de març recebèt una bala dins l'estomac de l'armada bolshevica, e al començament d'agost es ferit sèt còps, lo darrièr al còl. Per causa de la seriositat de la plaga e en tement per sa vida, lo Conselh resolguèt de lo trasladar a l'estrangièr per lo garir, pr'amor qu'Ucraïna èra pas un luòc segur.
L'exili[modificar | modificar la font]
Lo 28 d'agost Makhnò, dins un destacament, romp lo sètge bolshevic e travèrsa lo riu Dniester als despens de ferits nombroses. Va en Romania, mas per causa de l'oposicion de las autoritats se desplaça en Polonha, ont es arrestat, acusat d'activitats antipolonesas en Ucraïna, es jutjat e absolgut. Se desplaça a Gdansk que i es tanben detengut, mas capita d'escapar a París amb l'ajuda dels grops anarquistas locals.
A París fa lo manòbra e lo fustièr. Ensajava tanben de continuar son activitat anteriora amb lo movement anarquista francés, amb de periòdes longs d'inactivitat. Ensagèt d'escriure los eveniments d'[Ucraïna]], mès arribèt sonque fins al periòde de 1918 (sos escriches s'editeron après sa mòrt en tres volums). Pendent son estada a París, Makhnò demandèt, mejançant escrits e convèrsas, una màger autodisciplina personala als anarquistas e una organizacion capabla de dotar d'efectivitat e d'omogeneïtat al movement. Sembla qu'aprecièt la capacitat organizatritz de l'anarquisme espanhòl d'aquela epòca, dins una entrevista amb de membres de la FAI, que i èra Buenaventura Durruti.
Moriguèt lo 25 de julhet de 1934 de tuberculòsi. L'incinerèron e enterrèron sos cendres al cementèri del Père-Lachaise a París; a son enterrament i anèron de centenats de personas. A aquel moment èra maridat amb Halyna Kuzmenko e aviá una filha, Jelena, que a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala foguèron deportadas obligadas a de trabalhs forçats d'en primièr en Alemanha e, après la guèrra, a Kyiv.


text:
Setze Reiaumes
Lei Setze Reiaumes (ò Periòde dei Cinc barbares, setze país) designa un ensems de reiaumes de chinés qu'existiguèron entre 304 e 439 dins lo corrent deis annadas d'instabilitat entre la retirada de la dinastia Jin en direccion dau sud de China e l'establiment dei dinastias dau Nòrd. Aqueleis estats foguèron fondats per d'etnias asiaticas eissidas de la migracion de pòbles nomadas venguts de l'estèpa asiatica. Totei conoguèron de periòdes brèus de dominacion e un afondrament rapide. Aquela instabilitat s'acabèt pauc a pauc a partir de 386 quand lei Toba, un pòble nomada d'origina turca, acomencèt la conquista deis autrei principats per unificar tornarmai lo nòrd de China en 439.
Lei setze reiaumes dau periòde foguèron :
- Cheng Han.
- Zhao anterior.
- Zhao posterior.
- Liang anterior.
- Liang posterior.
- Liang occidentau.
- Liang septentrionau.
- Lang meridionau.
- Qin anterior.
- Qin posterior.
- Qin occidentau.
- Yan anterior.
- Yan posterior.
- Yan septentrionau.
- Yan meridionau.
- Xia.


text:
La Chasa Dieu
La Chasa Dieu[1] (La Chasa Dieu en francés) z-es una comuna occitana, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Cadièra-Dieu a situat sus un scenari granitique a formatnum:1082 {{}} m d'altitud, entre los monts del Livradois e los monts del Velay. Se situa dins la frontièra del Puy-de-Copòla e de l'Anautita-Loire, nichée a la cœur del Parc Natural Regional Livradois-Forez. Las vilas los mai prèpas son Brioude, Auzon, Ambert e lo Lo Puy-en-Velay.
La Chaise-Dieu est située sur un plateau granitique à 1 082 m d’altitude, entre les monts du Livradois et les monts du Velay. Elle se situe à la frontière du Puy-de-Dôme et de la Haute-Loire, nichée au cœur du Parc Naturel Régional Livradois-Forez. Les villes les plus proches sont Brioude, Auzon, Ambert et le Le Puy-en-Velay.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: La Chasa Dieu


text:
Empèri Navèth egipcian
L'Empèri Navèth egipcian qu'ei un deus peròdes los mei rics de l'istòri de l'Egipte anciana. Que s'obreish dab l'expulsion de l'envadidor Icsòs (qui clava lo Segond periòde intemediari) qui deishè totun la soa tecnologia guerrièra e qu'introdusí los chivaus. Durant aqueth periòde qui s'esten de -1500 dinc a -1000 las dinastias XVIIIau, XIXau que's succedín en bèth portar mantuns deus reis los mei famós de l'istòria egipciana ; qu'ei en ehèit durant l'Empèri Navèth qui regnèn Hatshepsot (considerada la purmèra hemna cap d'Estat de l'Istòria), Totmòsis III, Akhenaton (espòs de la famosa Nefertiti, pair de Totankhamòn e fondator d'ua navèra religion a l'origina de l'epopea Amaniana) e lo poderòs Ramses II.
Personatges: Hatshepsot, Djehotimes III (Totmòsis en grèc), Akhenaton, Nefertiti, Totankhamòn, Horemheb, Ramses II,
Dinastias: XVIIIau, XIXau, XXau
Honts istoricas:
Monuments: Temple d'Abo Simbel, Vath deus Reis, Tomba de Totankhamòn,


text:
Josèp Lobet
Josèp Lobet (en francés Joseph Loubet, Montpelhièr, 3 de mai de 1874 - París, 29 de genièr de 1951) foguèt un escrivan occitan exilhat a París que ocupèt un lòc important demest los actors del Felibritge de la capitala francesa.
Biografia[modificar | modificar la font]
Josèp Lobet nasquèt a Montpelhièr en 1874 dins una familha modèsta, son paire èra un fustièr originari d'Albigés. Venguèt orfanèl jove e deguèt trabalhar per subsistir pasmens malgrat aquò contunhèt de s'intruire d'un biais autodidacta. Tre sos dotze ans s'interessèt a las letras occitanas e atirat per la literatura mai tard foguèt secretari de la revista montpelhierenca Chimère (1891 - 1892) e sòci del comitat de redaccion de La coupe (1895 - 1898).
Se n'anèt a París en 1896 ont, aprèp aver fach un temps de jornalisme, venguèt recebeire de las Pòstas. Tre son arribada foguèt presentat al mitan felibrenc de la capitala francesa pel deputat Maurici Faure. Venguèt lèu sòci de la "Société des félibres de Paris" (1901). Son activisme occitanista i foguèt important, es estat fondador de la revista Langue d'Oc et patois, director e redactor de La gazeto Loubetenco (1915 - 1917), fondador dels "Amis de la langue d'Oc à Paris" (1920) que ne foguèt lo president fins a 1938. Per son implicacion considerabla èra vengut Majoral del Felibritge en 1921. Collaborèt dins de jornals e revistas nombroses. Josèp Lobet escriguèt d'òbras nombrosas e variadas, de poesias subretot mas tanben de contes (La mòrt de Barbasan), d'estudis e mai una tragedia (Lo vin).
Lobet, escrivan "provençal"[modificar | modificar la font]
Malgrat que foguèsse nascut en Lengadòc, la màger part de la produccion en occitan de Lobet se faguèt en provençal. Es subretot a partir de son arribada a París que l'escrivan clapassièr, qu'aviá ja publicat de tèxtes en montpelhierenc dins mantuna revista coma La Campana de Magalona cambièt de dialècte.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Lei ròsas que sagnan (1902)
- Vèspre autonenc (1927)


text:
Microchiroptera
Los Microquiroptèrs constituisson un sosòrdre dels Quiroptèrs o Ratapenadas. Son apelats tanben Ratapenadas insectivòras, Ratapenadas qu'utilizan l'ecolocacion, Ratapenadas Pichonas o Vertadièras Ratapenadas. Totes aquestes noms son çaquelà inadaptats perque totes los Microquiroptèrs son pas insectivòrs e d'unes son pus gròsses que los mai pichons Megaquiroptèrs.
Los caractèrs distintius dels Microquiroptèrs per rapòrt als Megaquiroptèrs son :
- Los Microquiroptèrs utilizan l'ecolocacion, contràriament als Megaquiroptèrs.
- Los Microquiroptèrs an pas d'àrpias a l'indèx de las patas anterioras.
- Las aurelhas dels Microquiroptèrs forman pas un anèl tampat : los bòrds son separats un de l'autre a la basa de l'aurelha.
- Los Microquiroptèrs an pas de sospèl : an pas que de pels espesses o son glabres.
La màger part dels Microquiroptèrs son insectivòrs. Cèrtas de las espècias pus grandas caçan d'Ausèls, de Lausèrts, de Granhòtas e quitament de Peisses. Existisson en America del Sud de Microquiroptèrs que se noirisson de sang dels grands Mamifèrs, apelats Ratapenadas vampiras. Los Microquiroptèrs fan entre 4 e 16 cm de long.
Ecolocacion[modificar | modificar la font]
Las Ratapenadas son los exemples mai coneguts d'animals utilizant l'ecolocacion. Totes los Microquiroptèrs l'utilizan. Lo sol Megaquiroptèr conegut que l'utiliza es del genre Rosseta (Roussettus), mentre que son sistèma d'ecolocacion siá diferent d'aquel dels Microquiroptèrs. Lo sistèma d'ecolocacion de las Ratapenadas es sovent apelat biosonar.
Los Microquiroptèrs genèran d'ultrasons via lor larinx. Aqueste son es emés per lor nas e lor boca. La frequéncia d'emission varia entre 14 000 Hz e 100 000 Hz, plan al delà de çò que l'aurelha umana pòt percebre (l'aurelha umana mejana percep los sons entre 20 Hz e 20 000 Hz). Un grop de vocalizacions emesas permet d'explorar l'environament.
D'unas arnas an desvolopadas una proteccion contra las Ratapenadas. Son capablas d'entendre los ultrasons emés per aquestas darrièras, çò que lor permet de fugir o d'arrestar lo batement de lors alas per amagar lor resson caracteristic que riscariá d'o far detectar. Per contrar aquesta parada, las Ratapenadas pòdon cessar d'emetre lors ultrasons a l'apròchi de lor preda per evitar d'èsser localizadas !
Proteccion[modificar | modificar la font]
- Totas las espècias de ratapenadas presentas en França son integralament protegidas per l'Arrestat Ministerial del 17 d'abril de 1981 relatiu a la proteccion de l'environament.
- Dempuèi 1979, al nivèl internacional, la Convencion de Bonn e la Convencion de Bern demandan als estats contractants d'assegurar la proteccion de totas las espècias de ratapenadas descrichas dins los annèxes, e mai la proteccion dels jaces de reproduccion e d'ivernacion.
- En 1992, la Directiva "Abitat - Fauna - Flòra" demanda als païses de la Comunautat Europèa la proteccion estricta de totas las espècias de quiroptèrs (figuran a l'annèxe IV), e mai la designacion de Zònas Especialas de Conservacion per las 12 espècias figurant a l'annèxe II.
- 19 espècias son classadas dins la lista roja de la fauna menaçada de França e 13 espècias son presentas sus la lista roja mondiala.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Aquesta classificacion es estada establida per Simmons e Geisler (1998):
Superfamilha dels Emballonuroidea
- Familha dels Emballonuridae, Gervais, 1856
Superfamilha dels Rhinopomatoidea
- Familha dels Rhinopomatidae, Bonaparte, 1838
- Familha dels Craseonycteridae, Hill, 1974
Superfamilha dels Rhinolophoidea
- Familha dels Rhinolophidae, Gray, 1825
- Familha dels Nycteridae, Van der Hoeven, 1855
- Familha dels Megadermatidae, H. Allen, 1864 (falses-vampirs)
Superfamilha dels Vespertilionoidea
- Familha dels Vespertilionidae, Gray, 1821
Superfamilha dels Molossoidea
- Familha dels Molossidae, Gervais, 1856
- Familha dels Antrozoidae
Superfamilha dels Nataloidea
- Familha dels Natalidae, Gray, 1866
- Familha dels Myzopodidae, Thomas, 1904
- Familha dels Thyropteridae, Miller, 1907
- Familha dels Furipteridae,Gray, 1866
Superfamilha dels Noctilionoidea
- Familha dels Noctilionidae, Gray, 1821
- Familha dels Mystacinidae, Dobson, 1875
- Familha dels Mormoopidae, Saussure, 1860
- Familha dels Phyllostomidae, Gray, 1825
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Microchiroptera (en)
- Referéncia ITIS : TSN 552302 Microchiroptera Dobson, 1875 (en)
- Referéncia NCBI : Microchiroptera (en)
- Bat World Sanctuary
- Illustrated Identification key to the bats of Europe (see "Recent publications")
Fonts[modificar | modificar la font]
- Yves Tupinier: L'univers acoustique des quiroptèrs d'Europe Société linnéenne de Lyon, 1996, (ISBN 2-9505514-7-5)
- Michel Barataud: Ballades dans l'inaudible Sitelle , 1996, (ISBN 2-908815-05-2)


text:
L'Estela e Bètharram
L'Estela e Bètharram[1] qu'ei ua comuna de Bearn administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region francesa d'Aquitània. La vila que ho fondada com ua bastida en 1335.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Pròcha de la termièra dab Bigòrra, qu'ei un lòc de romiatge per'mor que la verge Maria b'i auré sauvada ua gojata qui's negava en la balhar un arram (lo bèth arram) entà la sortir de l'aiga. Bernadeta Sobirós qu'i cossirava de la soa Lorda nadau.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1837, un Basco, Sant Miquèu Garicoïts qu'i fondè la congregacion deus pairs deu Sacrat-Còr. Los sons membres, desempuish, qu'an traucat lo mon sancèr en bèth hornir lo musèu de la loa capèra. Aquesta qu'ei un exemple deus géncers deu barròc occitan (a comparar, dens la region, dab la glèisa de Sarrança en Bearn e la Capèra Daurada de Puei Laün a Arrens en Bigòrra).
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Heraudica[modificar | modificar la font]
L'escut de L'Estela-Bètharram que's blasona atau :d'azur de montanha sommada d'un calvari susmontat d'ua estela, tot aquò d'aur, adextrat d'aur dab duas vacas de gules accornadas, colletadas e clarinadas d'azur, passantas l'ua suber l'auta.


text:
Nòva York
Nòva York (var. Nava York, Nuòva York) (en anglés: New York, New York City) es la vila mai granda dels Estats Units d'America e una de las ciutats principalas del mond en populacion totala e tanben en activitats economicas e culturalas. La vila de Nòva York se tròba a l'extrèm sud de l'estat de Nòva York. La quita vila es dividida en 5 quartièrs (boroughs), Manhattan, Brooklyn, lo Bronx, lo Queens e Staten Island.
Sa populacion totala èra estimada a 8 404 079 abitants en 2004 (23 709 802 abitants dins la region metropolitana). La superfícia totala de la vila es 1214,4 km² (785,5 km² tèrra).
Lo gentilici es nòvayorkés -esa (var. navayorkés -esa, nuòvayorkés -esa).
De grandas entrepresas an lors sètis socials dins la ciutat.
Lo nom d'escais de la vila es "the Big Apple" (la poma granda).
Istòria[modificar | modificar la font]
La region de la futura Nava York qu'èra originalament poblada d'indians Lenape. Que ho explorada per l'explorator Giovanni da Verrazzano peu compte deu rei de França Francés I en bèth l'aperar Nava Engoleime. En 1614, d'Olandés que fondèn ua vila batejada Nava Amsterdam au sud de l'isla de Manhattan. Lo Director-generau, Peter Minuit, que comprè l'isla aus indians Lenape per 60 guilders (ua unitat monetària qui avèva chic o brica de sens entà eths).
En 1664, los anglés que conquestèn la vila en la tornar batejar Nava York, en aunor deu duc de York e d'Albany. A la fin de la Guèrra Anglo-olandesa, la possession anglesa que ho confirmada en escambi de rum.
La nava ciutat anglesa que pravè. Los anglés qu'i fondèn la Columbia University en 1754.
Lo 30 d'abriu de 1789 George Washington qu'i vadó president deus Estats Units.
Los sègle XIX que vedó la vila a créisher mercès a l'arribada massiva d'immigrants e en 1835 que vadó la màger vila deus país en despassant Filadèlfia.
Personalitats que visquèron a Nòva York[modificar | modificar la font]


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
L'irange o iranja es una color que pren plaça entre lo roge e lo jaune dins l'espèctre visible amb une longor d'onda de 620 a 585 nm. Es lo fruch del meteis nom que donèt son nom a la color. La color iranja es una color cauda, e totas las colors caudas se referisson a l'irange. Es associat simbolicament a l'energia, al solelh, tanben a l'auton. Es una color de libertat politica en qualques païses coma Irlanda, Ucraïna, Liban. Es tanben la color del bodisme.


text:
M48 Patton
Lo carri M48 Patton es un carri mejan estatsunidenc desvolopat après la Segonda Guèrra Mondiala per remplaçar lo M47. Intrèt en servici dins l'armada estatsundenca en 1953 e foguèt exportat vèrs uneis aliats de Washington. Sièis versions principalas foguèron desvolopadas (M48, M48A1 fins a M48A5) ais Estats Units e d'autrei dins certanei país utilizaires. Demorèt en servici dins l'armada estatsunidenca fins a la fin de la Guèrra Freja e es totjorn utilizat au sègle XXI per certaneis armadas coma Colómbia, Grècia o Liban.
Participèt a unei conflictes majors durant la Guèrra Freja. Pendent la Guèrra de Vietnam, foguèt utilizat per sostenir l'infantariá e per durbir de passatges dins lei camps de minas. Durant la Segonda Guèrra Indopaquistanesa, lei M48 paquistanés obtenguèron unei victòrias còntra lei M4, Centurion e AMX 13 indians. Pasmens, lei combats mostrèron tanben la vulnerabilitat dau blindatge, compres còntra lo canon de 75 mm dau carri leugier AMX 13. Durant la Guèrra dei Sièis Jorns, lo M48 foguèt utilizat per Israèl e Jordania ambé de resultats diferents en causa de la supremàcia aeriana israeliana. Lei carris israelians, fòrça modernizats, capitèron de destrurre lei SU-100 e T-34 egipcians ambé de pèrdas limitadas. En revènge, lei carris jordinians foguèron victimas de M4 modernizat amb un canon de 105 mm e la màger part foguèt abandonada.


text:
Sarrewerden
Saarwerden en alemannisch (Sarrewerden en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
[[Fila:Minerve en una butaca-Pisdorf-Musèu archéologique d'Estrasburg.jpg|thumb|left|upright|Minerve Trobada a Pisdorf (Musèu archéologique d'Estrasburg)]]
Sarrewerden #Èsser lo banc d'un comtat de Sarrewerden o de Nassau-Saarwerden, tèrra de Empèri e de tradicion reformada. #Aperténer a la Ostal de Nassau, mas i aguèt annexat per la França en 1793.
Abans la Revolucion de 1789, continuament al tractat de Ryswick (1697), Louis XIV i li aviá calgut restituir als comtes de Nassau en lo marc de l'Empèri (es-a dire del reialme d'Alemanha) l'ancian comtat de Sarrewerden, a l'excepcion de Bockenheim-Sarrewerden, recobrats per Léopold E pòrti de Lorraine. En 1766 aquelas doas vilas #tornar amb la Lorraine a la corona francesa. Dintratz temps, per compensar la pèrda de Sarrewerden, la anciana capital del comtat, los princes de Nassau avián fondat l'an 1702 (sul ban communal de Zollingen) l'actual « Villeneuve »(Neustadt) telefonada Neusaarwerden. En 1794 Neusaarwerden e Bockenheim o Boquenom aguèron amassat jol nom de Saar-Union. Saar Union a #èsser francisé en Sarre-Union après la primièra guèrra mondiala.
Los autres localités de l'ancian comtat de Sarrewerden e de la prévôté de Herbitzeim aguèron repartit entre las Nassau-Sarrebrücken (bailliage de Harskirchen) e las Nassau-Weilburg (bailliage de Neusaarwerden).
Sarrewerden fut le siège d'un comté de Sarrewerden ou de Nassau-Saarwerden, terre d'Empire et de tradition réformée. Il appartint à la Maison de Nassau, mais fut annexé par la France en 1793.
Avant la Révolution de 1789, suite au traité de Ryswick (1697), Louis XIV avait dû restituer aux comtes de Nassau dans le cadre de l'Empire (c'est-à-dire du royaume d'Allemagne) l'ancien comté de Sarrewerden, à l'exception de Bockenheim-Sarrewerden, recouvrés par Léopold I duc de Lorraine. En 1766 ces deux cités revinrent avec la Lorraine à la couronne française. Entre temps, pour compenser la perte de Sarrewerden, l'ancienne capitale du comté, les princes de Nassau avaient fondé en 1702 (sur le ban communal de Zollingen) l'actuelle « Villeneuve »(Neustadt) appelée Neusaarwerden. En 1794 Neusaarwerden et Bockenheim ou Boquenom furent réunies sous le nom de Saar-Union. Saar Union a été francisé en Sarre-Union après la première guerre mondiale.
Les autres localités de l'ancien comté de Sarrewerden et de la prévôté de Herbitzeim furent réparties entre les Nassau-Sarrebrücken (bailliage de Harskirchen) et les Nassau-Weilburg (bailliage de Neusaarwerden).


text:
Fourcigny
Fourcigny en picard ( Fourcigny en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna d'un centenat d'abitants #que se tròba al Sud-Oèst del departament de la Soma a qualques centenats de mètres del Oise e qualques quilomètres de la Seine-Maritima.
Las vilas los mai prèpas son Aumale (Seine-Maritima) e Poix-de-Picardie.
Lo masatge caseriu de Beaurepaire i a ligat.
Commune d'une centaine d'habitants qui se trouve au Sud-Ouest du département de la Somme à quelques centaines de mètres de l'Oise et quelques kilomètres de la Seine-Maritime.
Les villes les plus proches sont Aumale (Seine-Maritime) et Poix-de-Picardie.
Le hameau de Beaurepaire y est rattaché.


text:
791
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 791 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Començament d'una campanha còntra lei Bulgars menada per Constantin VI.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Empoisonament d'Idris, èx-rebèl qu'aviá fondat lo sieu estat independent dins la region de Magrèb. Dins aquò, sa mòrt entraïnèt pas la disparicion de son estat que se mantenguèt. La mitat orientala de Magrèb èra d'ara endavant definitivament perduda per leis Abbassidas.


text:
Ans 80
Los ans 80 designan sovent los ans 1980 fins a1989.
Eveniments[modificar | modificar la font]
- Conquista dels Camps Decumates per Roma. Construccion del limes de Germania.
- Batalha del mont Graupius
- Primièra Guèrra dels Daces.
Personatges significatius[modificar | modificar la font]
Invencions, descobèrtas, introduccions[modificar | modificar la font]
- Invencion per Eron d'Alexàndria de l'eolipila, primièra maquina de vapor e de reaccion.
- En China, primièra mencion de la pompa de godets permetent d’elevar de tèrra o d’aiga.
- La ret rotièra romana es perlongada en Grand Bretanha fins a las frontièras d'Escòcia.


text:
Gres (ceramica)
Lo gres es un material ceramica caracterizat per una duretat fòrça granda e una resisténcia excellenta a las agressions quimicas o climaticas.
Somari
Istoric[modificar | modificar la font]
Lo gres apareguèt en China jos la dinastia Shang e la dinastia Han[1],[2],[3]. S'arribèt a la perfeccion aprèp lo sègle X amb los celadons dels Song.
Lo gres foguèt introduch en Occident al sègle XIV. Es fabricat amb una argila silicoargilosa donant una pasta de teissura fina cuècha a nauta temperatura, vitrificada e non porosa. L'estanquitat dels greses lor permetèt lèu de far l'estocatge dels liquides.
En Euròpa, la produccion iniciala se faguèt dins los païses renans, las regions de l'èst de França e de Beauvais. Al sègle XIX, lo vam per las produccions en gres menèt d'autras regions a desvolopar de manufacturas.
Las argilas pel gres[modificar | modificar la font]
Las tèrras de gres son d'argilas segondàrias o sedimentàrias, plasticas e de fòrta taus en silici e que lor vitrificacion s’efectua a l'entorn de 1 200 °C a 1 300 °C.
Los greses son en general reconeissables per lor color que va del gris mai o mens clar a brunenc. En efèit las argilas de gres prenon una color escurenca a la coseson[4] alara que las terralhas abitualas son de color clar, rosenc o rogenc, a causa d'una coseson en atmosfèra oxidanta.
Las tèrras de gres vàrian fòrça dins lor plasticitat e lor temperatura de coseson e se distinguís gaire entre las tèrras de fuòc o de gres. En fach, la classificacion dels tipes d’argila repausa mai sus lor utilizacion ceramica e pas sus lor vertadièra natura quimica o fisica o sus lor origina geologica.
La meteissa argila pòt al meteis còp servir coma tèrra refractària per far de bricas de fuòc e per la fabricacion de gres cosent a nauta temperatura, lo sol limit essent la preséncia de compausats quimics que favorizan la fusion a aquel nivèl de temperatura.
Los pichons telièrs del començament del sègle XX, que produsián de terralha d'aisina, emplegant d’abitud una tèrra de gres extracha a l'entorn e preparada sens gaire d'apondís.
Los greses (greses comuns e greses fins[5]) son generalament gris o brun amb de grans negres o bruns, de piritas, d'agregats de fèrre o d’un autre metal, vesibles sul fons blanc de la ceramica de Santa Usa.
Lo gres cerame[modificar | modificar la font]
L'apellacion grès-cérame, foguèt introducha per Brongniart al sègle XIX per distinguir lo material ceramic del mineral natural. Aquela denominacion s'aplica pels greses industrials, coberturas dels sòls e parets largament espandits al sègle XIX. Lo gres fin e lo gres cerame son realizats a partir d'argila plastica, de caolin, de sable feldspatic e de feldspat. Los feldspats jògan lo ròtle de fondent per far aparéisser una fasa vitrosa. Aqueles greses son generalament blancs e son utilizats per la vaissèla, los malons e las pèças sanitàrias.
- Los malons de gres colorats dins l'espessor èran produits per motlage dins un mòtle amb compartiments formats de fins bugets de laton e remplits de polveras coloradas. Las polveras èran versadas dins los motius per un masca estampon, diferent per cada color. Aprèp retrach dels bugets, lo malon èra pressat e cuèch a nauta temperatura. Gaireben inalterables, aqueles malons èran produits per de manufacturas. La complexitat de lor realizacion e la limitacion dins los motius reservèron lor utilizacion pels sòls.
- Los malons de gres esmaltat recebián aprèp coseson un decòr imprimit a basa d'oxides metallics e un jaç d'esmalt transparent vitrificable. Una segonda coseson de temperatura mendre fixava lo decòr. Malgrat lor granda resisténcia, los malons produits amb aquel procèssus èran damatjats pels passatges intensius. Anavan fòrça plan per las decoracions de las parets per que las tèrras cuèchas o faienças esmaltadas èran tròp fragilas.
Utilizacion dels greses[modificar | modificar la font]
Aprèp la porcelana vertadièra, lo gres ocupa la segonda plaça dins la produccion de terralhas de nauta temperatura, longtemps consideradas coma pus nòblas que la tèrra cuècha.
Lo gres es emplegat dempuèi l'Antiquitat, e uèi totjorn d'un biais industrial per la produccion de tudèls, subretot per l'assaniment. Per aquela utilizacion, es considerat coma un material pus durable que las matèrias plasticas o la fonda, mas es un pauc mai dificil de plaçar, e es pas adaptat a la fòrtas pressions.
Dins lo bastiment, lo gres estirat o pressat s'utiliza per realizar de malons pel sòl. Lo gres pressat, tintat dins la massa, es fòrça mai dur e resistent que lo gres esmaltat.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ He Li, Chinese Ceramics: A New Comprehensive Survey, Rizzoli International Publications, New York, 1996, p. 39
- ↑ Daniel Rhodes, Stoneware and Porcelain: The Art of High-Fired Pottery, Chilton, Philadelphie, 1959, p.7
- ↑ Ibid, p. 8
- ↑ Quand l'aire es en quantitat insufisenta per balhar tot l'oxigèn demandat per la coseson, se fa una atmosfèra reductritz que càmbia la natura e l'aparéncia de la tèrra e dels esmalts.
- ↑ (fr)Edouard Charton, Le magasin pittoresque, Paris, 1839, « Los greses fins se fabrican subretot en Anglatèrra. Es a Wedgwood qu'Anglatèrra deu aquela terralha. Lo vertadièr inventor n'es Bœttcher, que s'imaginèt, ..., d'aver trobat la porcelana en fabricant una terralha de gres fin. Alara que, al Japon, se'n fabricava dempuèi de temps los mai alunhats »


text:
Leonardo da Vinci
Leonardo di ser Piero da Vinci, correntament sonat Leonardo da Vinci, nascut a Vinci lo 15 d'abril de 1452 e mòrt a Amboise lo 2 de mai de 1519, foguèt un pintor florentin. Èra un òme d'esperit, a l'encòp artista, scientific, engenhaire, inventor, anatomista, escalpraire, arquitècte, urbanista, botanista, musician, poèta, filosòf e escrivan.
Leonardo foguèt escolan del famós pintor florentin Andrea del Verrocchio. Las seunas primièras òbras importantas foguèron realizadas al servici del duc Loís Maria Sforza a Milan. Puèi trabalhèt a Roma , Bolonha e Venècia, e passèt los darrièrs ans de sa vida en França, convidat pel rei Francés Ièr.
S'es sovent descrich Leonardo de Vinci coma l'arquetipe e lo simbòl de l'òme de la Renaissença, un gèni universal e un filosòf umanista que sa curiositat illimitada foguèt sonque egalada per la fòrça de la seuna capacitat creatritz[1]. Es considerat coma un dels pintors màgers de tots los temps e benlèu la persona mai talentosa, dins un nombre bèl de domenis diferents, qu'aja jamai existit[2] . Es mai que mai coma pintor que Leonardo es conegut. Doas de las seunas òbras, La Gioconda e La Cena, son de pinturas fòrça famosas, sovent copiadas e parodiadas[1] e son dessenh de l'Òme de Vitruvi foguèt tanben reproduit dins de nombroses trabalhs derivats.
Biografia[modificar | modificar la font]
Enfança[modificar | modificar la font]
Leonardo de Vinci nasquèt lo dissabte 15 d'abril de 1452, «a la tresena ora de la nuèch», tres oras aprèp l'Ave Maria, valent a dire 22 oras 30 minutas,[4] dins lo castèl de Vinci, còsta Floréncia, d'una relacion amorosa illegitima entre son paire, Messer Piero Fruosino di Antonio da Vinci, notari, cancelhièr e ambaissador de la Republica florentina, descendent d'una familha rica de notables italians, e sa maire, Caterina, una umil filha de pageses del vilatjon toscan d'Anchiano, que se tròba a dos quilomètres de Vinci,[5] en lo territori de Florença.[6][7] Un estudi de 2006 destaca que sembla probable que Caterina foguèt una esclava venguda del Pròche Orient.[8]
Leonardo, o puslèu Lionardo coma es estat escrich coma nom de bateg,[4] foguèt batejat després de viure los sieus cinc primièrs ans a Vinci amb son paire,[4] on fou tractat com un fill legítim.[9] Recebèt una instruccion e aprenguèt a legir e escriure, e mai l'aritmetica. Totun, non estudièt pas lo latin d'un biais prigond, basa de l'ensenhament tradicional, e lo fach qu'aviá una ortografia caotica nos indica qu'aquesta instruccion aviá de lacunas e, en totes cases, non foguèt pas la d'un universitari.[10]
En 1457, quand Leonardo aviá cinc ans, sa maire se maridèt amb Antonio di Piero Buti del Vacca da Vinci, un pagés de la ciutat, e amassa aguèron cinc enfants.[4] Llavors foguèt admés a la casa de la familha de son paire, dins lo vilatge de Vinci. Entretant, lo iseu pare s'èra maridat amb Albiera degli Amadori, una goja de 16 anys que pertanyia a una rica família de Florença.[4] Albiera, que non aguèt filhs, depositèt tot son afècte en Leonardo; malastrosament, moriguèt tras que jove, el 1464.[4] De sa naissença ençai foguèt considerat per son paire coma un filh mai mas, ça que la, jamai non foguèt legitimat. Lo paire se maridèt quatre còps e aguèt dètz fraires e doas sòrs legitims nascuts apuèi Leonardo. Aguèt de bonas relacions amb la darrièra esposa de son paire, Lucrezia Guglielmo Cortigiani, afècte que se fa evident dins una nòta on daissa escrit: «Aimafa e doça maire ».[4]
Dins l'Euròpa d'aquel temps, s'èran pas plan desvolopadas las convencions actualas que s'emplegan dins lo noms de personas. Sol las granda familhas emplègan lo nom de lor pertinença patronimica. La major partida de las personas èran designadas per lor prenòm al qual s'ajonhua tota precision necessària: lo nom del paire, lo luòc d'origina, un escaisnom o lo nom del mèstre dins lo cas d'un artesan. Doncas, en aqueste cas, lo nom de l'artista foguèt Leonardo di ser Piero Da Vinci, que significa que l'individú se sonq Leonardo, e es filh del mèstre Piero De Vinci. Pasmens lo «Da» a una majuscula per tal de precisar que s'agís d'un patronim.[4] Leonardo signava sos travalhs simplament amb "Leonardo", o "Io, Leonardo" («Ieu, Leonardo»). La majoritat de las autoritats pòrtab doncas sos trabalhs a Leonardo sens lo da Vinci. De manièra versemblanta, non utiliza lo nom de son paire perque foguèt un dròlle illegitim. «Vinci» proven del nom de «vinchi», vim, utilizat per l'artesanat toscan i que creissián prèp lo riu Vincio.[4]
Sa grand pairala, Lucia di ser Piero di Zoso, ceramista e persona plan pròpa de Leonardo foguèt, benlèu, la persona que l'inicièt a las arts.[4] Una legenda popularizada explica qu'un milan vengut del cèl auriá fach un vòl sus son brèç, e que la coa de l'aucèl auriá tocat sa cara.[11][12]
Giorgio Vasari, lo biograf dels pintors de la Renaissença del sègle XVI,[13] narrèt l"istòria d'un pagés local que demandèt a Ser Piero[14] que son talentós filh li pintàs un imatge sus una placa. Leonardo pintrèt un imatge que representava un dragon que escupissiá de fòc, e l'aviá facha tant polida que ser Piero la vendèt a un comerciant d'art florentin, que a son torn la vendèt al duc de Milan. En cambi, despuèi aver obtengut un benefici, ser Piero crompèt una placa amb un còr traversat per una flècha, que donèt al pagés.
Formacion dins lo talhièr de Verrochio[modificar | modificar la font]
Lo jove Leonardo èra plan interessat per la natura, que n'observava amb una bèla curiositat totes los detalhs. Dessenhava de caricaturas e practicava l'escritura especulara dins son dialècte toscan. Giorgio Vasari, contèt una anecdòta a prepaus dels primièrs passes dins la carrièra artistica d'aquel grand artista: un jorn, ser Piero, « prenguèt qualques-uns de sos dessenhs e los mostrèt a son amic Andrea del Verrocchio e li demandèt amb insisténcia que li diguèsse se Leonardo se podriá dedicar a l'art del dessenh e se podriá obtenur quicòm en aquesta matèria. Andrea foguèt plan susprés dels començaments extraordinaris de Leonardo e exortèt ser Piero que li laissàs causir aqueste mestièr, de tal biais que ser Piero resolguèt que Leonardo entrariá a trabalhar dins lo talhièr d'Andrea. Leonardo non se faguèt pregar; e non content d'exercir aqueste ofici, exerciguèt tots lo que se relacionavan amb l'art del dessenh». Foguèt cosí que, a partir de 1469, Leonardo dintrèt coma aprenent dins un dels talhièrs d'art mai prestigioses jos lo mestratge d'Andrea del Verrocchio, a qui deu una part de son excellent formacion multidisciplinària, on frega altres artistas com Sandro Botticelli, Perugino e Domenico Ghirlandaio.[11][15] En efecte, fins a 1468, encara que Leonardo èra inscrit coma resident del municipi de Vinci, anava plan sovent a Florença ont trabalhava son paire.[4]
Verrocchio foguèt un artista famós,[16] e molt eclectic. De formacion èra orfebre e faure,[15] mas de mai, foguèt pintor, escultor e fondedor. Trabalhèt subretot pel poderós mecènas Lorenzo de Mèdici. Los encargues principals foguèron de retaules e d'estatuas commemorativas per las glèisas, mas las òbras mai grandas foguèron de frescas per las capèlas, coma las que creèt Domenico Ghirlandaio per la Capèla Tornabuoni, e d'esculturas grandas coma las estatuas equèstras de Gattamelata per Donatello e Bartolomeo Colleoni de Verrocchio.[17] Leonardo trabalhèt tanben amb Antonio Pollaiuolo qu'aviá son talhièr plan a costat del de Verrocchio.
Aprèp un an dedicat a la neteja dels pincèls e d'autras pichonas activitats pròprias d'un aprenedís, Leonardo foguèt iniciat per Verrocchio en las nombrosas tecnicas que se practicavan dins un talhièr tradicional, emai qualques artesans s'especializavan en tascas com en elaborar lo quadre, las dauraduras e lo trabalh del bronze. Ansin, en aqueste contèxte, Leonardo aguèt l'oportunitat d'aprendre las basas de la quimia, de la metallurgia, del trabalh del cuèr e del ges, de la mecanica e de la fusteria, aissí que mantas tecnicas artisticas coma lo dessenh, la pintura e l'escultura sus marbre e sus bronze.[18][19] Egalament, recebèt formacion en abilitats com la preparacion de lad colors, la gravadura e la pintura de las frescas. S'envisant del talent excepcional qu'aviá Leornardo, Verrocchio fisèt a son escolan la cura privilegiada d'acabar sos quadres.
La formacion que recebèt del temps de son aprendissatge dins lo talhièr de Verrochio va mai enlà i e s'estend a d'autres domènis culturals. Estudièt lo calcul algoritmic e mostrèt sa bona coneissença qu'aviá citant los dos abacistes florentins mai prestigioses, Paolo Toscanelli del Pazzo e Leonardoo Chernionese.[10] Posteriorament, Leonardo tanben citèt la Nobel opera de arithmética de Piero Borgi, imprés a Venècia lo 1484, e que representa ben la sciéncia d'aquestas escòlas d'abacistas.[10]
Non se coneid l'existéncia de cap òbra de Leonardo durant l'epòca que trabalhèt amb Verrochio. Segon Vasari, auriá collaborat en una pintura nommada Baptisme de Crist (1472-1475).[13] D'autre latz, segon la legenda, Verrocchio abandonèt l'acabament de l'obra quan se sentiguèt superat per la qualitat del jove Leonardo, que daissèt son tòc magistral en un petit àngel present a l'obra.[9] Tanben, d'acòrd amb la tradicion que l'aprenent èra lo que posava,[6] Leonardo auriá servit de modèl pel David de Verrocchio, una estatua de bronze. De la mesma manièra, tanben se supausa qu'es lo retrach de Leonardo que representa l'Arcàngel Miquel en l'òbra Tobias e l'Àngel de Verrocchio.[6]
En 1472, a l'edat de 20 ans, apareid enregistrat dins lo Libre roge del gremi de Sant Lluc, lo celèbre gremi dels artistas e doctors en medecina, que dins la vila de Florença se reünia amb la denominacion de la "Campagnia de pittori".[20] D'aquesta època existís un de sos primièrs trabalhs coneguts, Paisatge de la val de l'Arno o Paisatge de Santa Maria della neve (1473), un dessenh fach amb ploma e tencha.[21] Comencèt sa carrièra de pintor amb d'òbras ja destacables com L'Anunciació (1472-1475), e melhora la tecnica del sfumato en un punt de refinament pas jamai obtengut abans el.
En 1476 apareid totjorn esmentat coma ajudant de Verrocchio ja que, quitament desempuèi que son paire l'ajudàs a aver lo sieu pròpri atalhièr, motivat per son afècte cap a Verrocchio, continuèt de collaborar amb el.[11] Durant aqueste periòde, recebèt comandas personalas e pintèt lo sieu primièr quadre, La mare de Déu i el clavell (1476). L'arquiu judicial d'aquel an recuèlh que el e tres autres òmes, foguèron acusats de sodomia, prsctica que en aquela epòca en Florença èra illegal, mas tots foguèron absolguts.[22] Aquel document que partia d'una acusacion anonima, pasmens, non permet pas d'afirmar que Leonardo siaguèt homosexual.[22]
Pro lèu Leonardo despontèt tanben coma engenhaire. En 1478, oferís de levar la glèisa octogonala de Sant Joan de Florenla, l'actual baptisteri, sens aver de far runa, per i ajostar fe fondaments.[10] Es l'an que Leonardo aviá 26 ans, e quand partiguèt del costat de son mestre aprèp que l'aguèt superat brilhantament dins totes los domenis. Aital comencèt a venir un mèstre pintre independent.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Helen Gardner, Art through the Ages, Harcourt, Brace and World, 1970.
- ↑ Segons Vasari, Boltraffio, Castiglione, Gaddiano, Berensen, Taine, Fuseli, Rio, Bortolon.
- ↑ The Hundred Greatest Men. Nova York: D. Appleton & Company, 1885. Cal remarcar qu'aquesta gravadura es basada sus la pintura d'un artista desconegut qu'a son torn seguissiá un dessenh de greda roja que se crei qu'èra un autoretrach de Leonardo. Es doncas un imatge que representa Leonardo, e pas un vertadièr retrach.
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 Cap. 1: «Il était une fois à Vinci» de Alessandro Vezzosi, Leonardo de Vinci: art et science de l'univers, Gallimard, 1996.
- ↑ Vinci es a 24 km de Floréncia e a 50 km de Pisa.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Angela Ottino della Chiesa. The Complete Paintings of Leonardo da Vinci. Penguin, 1967.(en)
- ↑ Alessandro Vezzosi. Leonardo da Vinci: Renaissance Man. (en)
- ↑ Alessandro Vezzosi, director del musèu Leonardo da Vinci, afirma que Piero èra lo proprietari d'una esclava de l'Orient Mejan sonada Caterina, que donèt a lutz un nene de nom Leonardo. Aquesta tèsi que Leonardo aviá sang araba es sostenguda per la reconstruccion d'una empremta (vegeu Marta Falconi. Experts Reconstruct Leonardo Fingerprint, Associated Press Writer, 1 de desembre de 2006. (en)
- ↑ 9,0 9,1 Les grandes découvertes, sèrie "Connaissances et vie", ed. Christophe Colomb, 1984.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 Bertrand Gille. Les ingénieurs de la Renaissance.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 Liana Bortolon. The Life and Times of Leonardo, Paul Hamlyn, Londres, 1967.
- ↑ Sigmund Freud. 'Eine Kindheitserinnerung des Leonardo da Vinci.
- ↑ 13,0 13,1 Giorgio Vasari. Le Vite, 1568 ; reeditat per Penguin Classics amb una traduccion de George Bull del 1965.
- ↑ "Ser" Piero designa lo paire; "ser" és una contraccion del mot latin senior (senhot), i èra un petit títol dels notaris e sacerdòts
- ↑ 15,0 15,1 Daniel Arasse. Leonardo da Vinci, Konecky & Konecky, 1997. (en)
- ↑ Bertrand Gille. Les ingénieurs de la Renaissance. Segon aquel istorian, sa fama èra ja estada apreciada per Matias Corví, lo grand rei ongrés que manifestava un interès particular per tot çò qu'èra escrich tecnic.
- ↑ J. R. Hale. Renaissance Europe, 1480-1520, Fontana, 1971. (en)
- ↑ Andrew Martindale. The Rise of the Artist. Thames and Hudson.(en)
- ↑ Cennini, Cennino (1390). Libro del arte. Editorial MAXTOR (trad. 1947, re-editada el 2008). ISBN 9788497613903. Retrieved on 10 de juliol de 2011.
- ↑ Modèl:Ref-llibre
- ↑ A. E Popham. Les dessins de Léonard de Vinci. Éditions de la Connaissance, Bruxelles, 1947.
- ↑ 22,0 22,1 Capítol 2: «Dans la Florence des Médicis», d'Alessandro Vezzosi. En Léonard de Vinci: art et science de l'univers. Gallimard, 1996.
- 1000 articles fondamentals
- Portal:Cultura/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Leonard de Vinci
- Naissença en Toscana
- Pintre italian del sègle XV
- Pintre italian del sègle XVI
- Pintre italian de la Renaissença
- Pintre d'art sacrat
- Pintre retraitista
- Retraitista de la Renaissença
- Arquitècte de la Renaissença
- Arquitècte italian
- Umanista italian
- Inventor italian
- Engenhaire italian
- Anatomista italian
- Renaissença italiana
- Polimat
- Naissença en 1452
- Decès en 1519


text:
Còla (riu)
Còla ['kɔlɒ] (Côle en francés) es una ribiera occitana de Perigòrd (França, region d'Aquitània), fluent de Drona.
Geografia[modificar | modificar la font]
La font se tròba au nòrd de Perigòrd, dins la comuna de Firbes. Asaiga Sent Jòri de Chalés, Sent Joan de Còla, Sent Peir de Còla e La Chapela Fochier. Se junh a la riba mança de Drona, quauques quilometres a l'est de Brantòsme, prep de Condat de Trincor.
Idrologia[modificar | modificar la font]
Lo 13 de genier de 2004, l'estacion idrologica de Sent Joan de Còla enregistret un debit maximau jornalier de 49 m3/s.
Afluents principaus[modificar | modificar la font]
N.B. : (rd) = afluent riba drecha ; (rm) = afluent riba mança


text:
Ocean Artic
L'Ocean Artic o Ocean Glacial Artic es un ocean de la Tèrra, al nòrd, que s'espandís sus una superfícia de 14 090 000 km², çò que ne fa l'ocean mai pichon. Recobrís l'ensems de las mars situadas entre lo Pòl Nòrd e lo nòrd d'Euròpa, d'Asia e d'America. Comunica amb lo nòrd de l'ocean Atlantic, en recebent de grandas massas d'aiga a travèrs de la mar de Barents e de l'estrech de Fram. Se trapa tanben al contacte de l'ocean Pacific per l'estrech de Bering.
Es en màger partida cobèrt per la banquisa, que son espandi càmbia segon las sasons. Dins sa partida centrala la banquisa pòt mesurar fins a 4 m d'espessor. Aquesta espessor es deguda al limpament de las placas de glaç las unas sus las autras.


text:
Rosporden
Rosporden en breton (Rosporden en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Rosporden a situat en lo sud-es del Finistère. La vila pròpiament dicha a situat, a panatòri d'ausèl, a Unitat|11.4|km {{}} al nòrd-es de Concarneau[1] e a Unitat|21.0|km {{}} a l'èst de Kemper[2].
La vila de Rosporden, sise al bòrd de la étang del meteis nom, constituissi la principala aglomeracion de la municipalitat, del temps que lo bourg de Kernével, distant d'unitat|4|km {{}} en direccion de l'èst, e dotat d'una comuna annèxa, constituissi una importanta aglomeracion secondaire.
La municipalitat a adaigat pel Aven, un pichon fleuve litoral #qu'a una direccion generala nòrd-sud, e lo Ster Goz, lo sieu principal afluent, aital coma per de nombrós unes autres corses d'aiga mai modèsta.
La commune de Rosporden est située dans le sud-est du Finistère. La ville proprement dite est située, à vol d'oiseau, à 11,4 km au nord-est de Concarneau[3] et à 21,0 km à l'est de Quimper[4].
La ville de Rosporden, sise au bord de l'étang du même nom, constitue la principale agglomération de la commune, tandis que le bourg de Kernével, distant de 4 km en direction de l'est, et doté d'une mairie annexe, constitue une importante agglomération secondaire.
La commune est arrosée par l'Aven, un petit fleuve côtier qui a une direction générale nord-sud, et le Ster Goz, son principal affluent, ainsi que par de nombreux autres cours d'eau plus modestes.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ [57.37 {{{Títol}}}]. Consultat lo 23 de novembre de 2009
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 23 de novembre de 2009
- ↑ Calcul de l'orthodromie entre Rosporden et Concarneau. Consultat lo 23 novembre 2009
- ↑ Calcul de l'orthodromie entre Rosporden et Quimper. Consultat lo 23 novembre 2009


text:
Nolléval
Nolléval es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat pel Andelle.
La commune est traversée par l'Andelle.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Nolléval Es issu de la fusion l'an 1824 de 3 ancianas parròquias : Nolléval, Lo Boulay e Montagny. La glèisa Santa-Jacques de Montagny es démolie l'an 1832. Demòra en 1870 lo chœur de la Sègle XIII, vengut una capèla.
Nolléval est issu de la fusion en 1824 de 3 anciennes paroisses : Nolléval, Le Boulay et Montagny. La glèisa Saint-Jacques de Montagny est démolie en 1832. Il reste en 1870 le chœur du Sègle XIII, devenu une chapelle.