text:
Portugal
Portugal (var. Portugau) (Portugal en portugués) es un país dau sud-oèst d'Euròpa, a l'oèst de la Peninsula Iberica; es la pàtria dau pòble portugués e forma un estat. Es limitròf amb l'estat d'Espanha au nòrd e a l'èst e es en riba de l'ocean Atlantic au sud e a l'oèst.Tanben ne fan partida dos archipèlas de l'Atlantic Nòrd: los Açòres e Madèira. A una populacion de 10 566 212 estatjants (2005) e una superfícia de 92 391 km².
Sa capitala es Lisbona.
Lo gentilici es portugués -esa.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Preïstòria e Antiquitat preromana
- 1.2 Antiquitat romana
- 1.3 Conquistas visigòta e musulmana
- 1.4 La Reconquista e la formacion de Portugau
- 1.5 L'apogèu de Portugau
- 1.6 L'Union de Portugau e d'Espanha
- 1.7 Portugal dempuei 1640
- 2 Geografia
- 3 Aeroports principals
- 4 Politica
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat preromana[modificar | modificar la font]
Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Portugau datan d'aperaquí 500 000 ans. Puei, Homo neanderthalensis poblèt lo territòri entre 200 000 ans e 28 000 ans, principalament dins lei regions d'Estremadura e d'Alentejo e au nòrd de Douro. A partir de 40 000 ans av. JC, foguèt pauc a pauc remplaçat per Homo sapiens. L'agricultura apareguèt au periòde neolitic, entre 4 000 e 2 000 av. JC, en parallèl dau desvolopament progressiu d'una cultura pròpria ai territòris actuaus de Portugua e de Galícia. Lei premierei comunautats sedentàrias se formèron a partir de 2 600 av. JC.
Lo desvolopament de la metallurgia favorizèt la formacion de contactes maritims entre lo litorau, leis Illas Britanicas e lei regions mediterranèas. Grècs, Fenicians e Cartaginés installèron de comptadors dins lo sud de la Peninsula Iberica. Lei Fenicians i introguèron tanben la cultura de la vinha e de l'olivier. Certaneis arqueològs pensan que son a l'origina de la fondacion de Lisbona vèrs 1000 av. JC. Vèrs 1 200 av. JC, de populacions indoeuropèas migrèron dins la region e se mesclèron ai pòbles locaus ja influenciats per sei contactes ambé lei Fenicians e lei Grècs. Lei dos pòbles principaus d'aqueu periòde son lei Lusitanians e lei Gallaecis. Sa societat èra basada sus de nuclèus de populacions isolats, establits dins d'endrechs aisats de protegir (cima de còla... etc.) e vivent dins d'ostaus redons. Se pòu tanben citar lei Tartessians, pòble poderós, que dispareguèt ambé l'arribada dei Cartaginés vèrs 235 av. JC. Aquelei darriers ocupèron la mitat sud de la Peninsula Ibèrica, someteguèron mai d'una tribü lusitaniana e fondèron Faro.
Antiquitat romana[modificar | modificar la font]
A l'eissida de la Segonda Guèrra Punica (218-201 av. JC), Roma expulsèt lei Cartaginés de la Peninsula Iberica. En causa de son interès economic e estrategic, decidèt rapidament de la conquistar a son torn. Lei legions se turtèron a una resisténcia acarnada mai l'influéncia romana venguèt rapidament fòrta. Un episòdi important d'aquela conquista foguèt la revòuta dau Lusitanian Viriat, considerat coma lo reire dei Portugués actuaus, que comencèt en 147 av. JC e s'acabèt per son assassinat en 139 av. JC. Capitèt d'infligir plusors desfachas ai Romans e sa disparicion rompèt la resisténcia lusitaniana. En 133 av. JC, Roma aviá somes tota la peninsula. L'instauracion de la Pax Romana entraïnèt l'abandon deis abitats fortificats au profiech d'una installacion dins lei plans. Aquela migracion es a l'origina de la fondacion dei vilas de Braga (Bracara Augusta), de Chaves (Aquae Flavia) ò de Beja (Pax Iulia). Un ret rotier foguèt tanben bastit e la cultura romana se difusèt largament fins a l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident.
Conquistas visigòta e musulmana[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume Visigòt[modificar | modificar la font]
En 410, l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident permetèt a mai d'un pòble germanic, coma lei Sueves ò lei Vandals, de s'installar dins la Peninsula Iberica. Quatre ans pus tard, foguèt lo torn dei Visigòts de passar lei Pirenèus. Intrèron rapidament en conflicte ambé sei predecessors. Batuts, lei Sueves se retirèron pauc a pauc vèrs l'oèst e lei Vandals foguèron obligats de partir en Africa en 429. En 454, la totalitat de la peninsula èra sota dominacion visigòta franc dau Reiaume Sueve e dei regions bascas. Lo Reiaume Visigòt formava alora una entitat importanta dau sud de la peninsula a Aquitània ambé Tolosa coma capitala. Pasmens, en 507, lei Francs de Clovís conquistèron la màger part d'Aquitània e lo territòri visigòt se trobèt desenant centrat sus lei regions ibericas.
Lei Visigòts installèron una capitala novèla a Toledo en 554 e reprenguèron la guèrra còntra lo Reiaume Sueve annexat en 586. Pasmens, aguèron una influéncia febla sus lo territòri dau Portugau actuau car s'installèron principalament dins lo centre de la peninsula. Après la conversion dei rèis visigòts au dògma de Roma[1], se creèt un reiaume basat sus un rèi sostengut per son aristocracia e la Glèisa. Tre lo sègle VII, lei Visigòts abandonèron lo sieu mòde de vida au profiech dei mors romanas. Aquò entraïnèt en particular la disparicion rapida de la lenga visigòta.
La conquista musulmana e la formacion d'Al Andalús[modificar | modificar la font]
Maugrat la consolidacion progressiva de seis institucions, lo Reiaume Visigòt demorava un edifici fragil que s'afondrèt rapidament en fàcia deis invasions musulmanas. D'efèct, en 711, benlèu après una demanda de senhors visigòts en revòuta còntra lo rèi, una armada musulamana dirigida per lo cap berbèr Tarik ibn Ziyad desbarquèt dins la peninsula. Anientèt l'armada visigòta, prenguèt Toledo e proclamèt la sobeiranetat dau califa omeia. Puei, dins lo corrent dau decenni, renforcèt lo contraròtle musulman sus la peninsula que foguèt totalament somesa franc dei zònas montanhósas dau nòrd.
Pasmens, l'establiment d'institucions establas dins lei regions conquistadas foguèt malaisada. Premier, i aguèt de combats intèrnes entre clans arabis e berbèrs a prepaus dau partiment dau butin. Aquò entraïnèt l'intervencion de tropas aràbias suplementàrias venguts d'Orient Mejan mai lo caòs contunièt, especialament après lo reversament deis Omeias per leis Abbassidas en 750. Ansin, en 756, Abd-al-Rahman, un subrevivent de la dinastia omeia poguèt prendre lo poder dins la peninsula e i fondar un estat independent e centralizat dich Al Andalús.
Al Andalús venguèt un estat prospèr que son cap prenguèt lo títol de califa en 929. De musulmans s'installèron dins lo sud dau Portugau actuau, en Andalosia, lòng dau litorau mediterranèu e dins la vau de l'Èbre. L'islam e l'usatge de l'arabi i progressèron pauc a pauc. Pasmens, demoravan de tensions intèrnas grèvas (entre Berbèrs e Arabis, entre crestians e musulmans... etc.) que causèron l'afondrament dau Califat en 1038 e l'embrenicament de son territòri d'ara endavant per de principats pichons dichs taifas.
La Reconquista e la formacion de Portugau[modificar | modificar la font]
La desagregacion dau Califat Omeia de Còrdoa foguèt l'eveniment decisiu que permetèt ai reiaumes crestians dau nòrd de reconquistar la Peninsula Iberica. Lei combats principaus foguèron menats per lei Reiaumes de Castelha e d'Aragon. En 1212, la batalha de Las Navas de Tolosa rompèt lei fòrças musulmanas entraïnant la presa de Còrdoa (1236), de Sevilha (1248) e de Cadis (1263).
Portugau nasquèt dins aquel encastre a partir de la fin dau sègle XI. D'efèct, lo rèi Anfós VI de Castelha (1065-1109) donèt de tèrras ai chivaliers venguts ajudar son armada e participar a la conquista de Toledo. En particular, Ramon de Borgonha obtenguèt Galícia e Enric de Borgonha lei tèrras entre Galícia e Tage. Lo segond prenguèt lo títol de còmte de Portucale, es a dire de la region de Porto. En 1139, son fiu Anfós foguèt proclamat rèi de Portugau per sei tropas après sa victòria d'Ourique còntra leis Almoravides. Aqueu títol foguèt reconeguda per Castelha quatre annadas pus tard. Anfós Ièr contunièt per la seguida sei guèrras còntra leis Almoravides mai mau capitèt de passar Tage. Après sa mòrt en 1185, la Reconquista portuguesa conoguèt una pausa fins a la batalha de Las Navas de Tolosa e s'acabèt en 1249 ambé la conquista d'Algarve. Portugau agantèt alora quasiment sei frontieras actualas que son demoradas relativament establas dins lo corrent dei sègles seguents.
L'apogèu de Portugau[modificar | modificar la font]
La formacion de la dinastia Avís[modificar | modificar la font]
Après la conquista d'Algarve, acomencèron de s'afirmar d'institucions coma lei Cortès (assemblada de la noblesa, dau clergat e de la borgesiá) e de trachs culturaus pròpris de Portugau coma sa lenga. Una dinastia novèla prenguèt tanben lo poder après una crisi en 1383-1385 que foguèt entraïnada per la mòrt dau rèi Ferrand Ièr (1367-1383). D'efèct, sa disparicion fasiá de sa filha Beatritz, frema dau rèi Joan Ièr de Castelha, son eiretiera unica. Òr, l'idèa d'una union entre Portugau e Castelha suscitava l'ostilitat dei Portugués que se revoutèron. Lei Cortès nomèron Joan d'Avís, un fraire bastard de Ferrand, coma rèi que son poder foguèt confirmat per una victòria còntra lei Castelhans a la batalha d'Aljubarrota. L'annada seguenta, Portugau s'alièt amb Anglatèrra que li aviá portat una ajuda militara importanta durant la crisi.
L'expansion otramar[modificar | modificar la font]
Après la fin de la Reconquista, lei sobeirans portugués acomencèron de s'interessar ai regions de Magrèb per i perseguir la guèrra còntra lei musulmans. Ansin, en 1415, prenguèron Ceuta. En revènge, en 1437, subiguèron una desfacha importanta en fàcia dei barris de Tànger. La resisténcia dei princes musulmans maugrabins obliguèt lei Portugués de desplaçar seis ambicions territòrialas e de contornejar Marròc. Favorizada per la presa de Madèira (1425), aquela estrategia venguèt la basa de l'expansion otramar de Portugau.
Lei navigators portugués ocupèron ansin leis Açòres e leis illas dau Cap Verd. En 1482, establiguèron un fòrt sus lo litorau dau Ghana actuau e Bartolomeu Dias passèt lo Cap de Bòna Esperança en 1488. Dètz ans pus tard, Vasco de Gama capitèt d'agantar leis Índias. Aquò permetèt lo desvolopament dau comèrci d'espècias. En revènge, lo govèrn portugués foguèt pas convencut per lei projèctes de Cristòl Colomb, çò que laissèt lo benefici de la descubèrta dau continent american ais Espanhòus. En 1494, aquò entraïnèt lo partiment dau monde entre Espanhòus e Portugués ambé la signatura dau Tractat de Tordesillas. Aqueu tractat laissava la màger part d'America entre lei mans deis Espanhòus mai laissèt ai Portugués lo drech d'ocupar Brasil que foguèt agantat en 1500.
La disparicion de la dinastia Avís e l'union amb Espanha[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Manual Ièr (1495-1521) es considerat coma l'apogèu dau Reiaume de Portugau gràcias ai revenguts dau comèrci d'espècias e ai victòrias de la flòta portuguesa dins l'Ocean Indian (batalha de Diu, 1509). Pasmens, son rèine veguèt tanben un durciment de la politica portuguesa per quant ai questions religiosas. Per exemple, lo rèi ordonèt la conversion fòrçada dei 60 000 judieus expulsats d'Espanha qu'èran estats acuelhits per Joan II (1481-1495) per aumentar la populacion. Puei, Joan III (1521-1557) introduguèt l'Inquisicion dins lo país. Enfin, son fiu Sebastian (1557-1578) se preocupèt subretot d'organizar una expedicion militara per conquistar Magrèb e i impausar lo catolicisme. Pasmens, son expedicion militara s'acabèt per lo desastre saunós de la batalha dei Tres Rèis que costèt la vida au rèi e a la quasi totalitat de l'elèit portuguesa.
La mòrt de Sebastian entraïnèt una crisi de succession car aviá pas d'eiretier dirècte. Son oncle Enric Ièr (1578-1580) mai moriguèt rapidament e aviá egalament ges d'eiretier clar. Antòni de Portugau, felen bastard de Manual Ièr, prenguèt lo poder sostengut per França e Anglatèrra mai deguèt faciar lei pretencions dau rèi Felip II d'Espanha, felen legitim dau meteis rèi. Venceires de la batalha d'Alcántara, leis Espanhòus ocupèron lo país e resistiguèron fins a 1589 ai diferentei temptativas de restauracion d'Antòni menadas per lei flòtas francesa e anglesa. Felip II d'Espanha demorèt rèi de Portugau que perdiguèt son independéncia mai gardèt seis institucions (Cortès, armada, moneda... etc.) dins l'encastre d'un regime d'union personala entre lei dos reiaumes.
L'Union de Portugau e d'Espanha[modificar | modificar la font]
Lo rèi Felip II d'Espanha foguèt oficialament reconegut coma rèi de Portugau per lei Cortès en 1581. En mai dau respèct deis institucions portuguesas, prenguèt de mesuras d'amnistia en favor dei partisans de son adversari e reglèt una partida dau deute immens laissat per leis ambicions militaras de Sebastian. L'integritat territòriala de l'Empèri Portugués foguèt tanben respectada e l'Union Iberica favorizèt lo desvolopament economic.
Pasmens, l'integracion de Portugau au sen dau domeni Habsborg transformèt lei navigators portugués en enemics dei naviris olandés, anglés e francés. Lei marchands portugués perdiguèron ansin pauc a pauc sei posicions comercialas e lei premierei tensions apareguèron tre la fin dau rèine de Felip II. Sota son successor Felip III — qu'aviá un interès fòrça limitat per la politica e l'administracion — la situacion s'agravèt en causa de la politica de centralizacion dau vice-rèi de Lisbona. Puei, lo maucontentament aumentèt a mesura que lo govèrn espanhòu adoptèt de decisions impopularas coma l'aumentacion deis impòsts, una politica de repression còntra lei crestians recentament convertits, l'adopcion d'un còdi de lèis novèu. Aquò contunièt durant lo rèi de Felip IV qu'aumentèt tornarmai la fiscalitat e assaièt de demenir l'autonòmia dau país e que perdiguèt plusors plaças importantas de l'Empèri Portugués coma Ormuz (1622), Bahia (1624), Arguin (1633) ò encara São Jorge da Mina (1637).
Portugal dempuei 1640[modificar | modificar la font]
De la Guèrra de Restauracion a l'invasion francesa[modificar | modificar la font]
Encoratjada per França, l'aristocracia portuguesa refusèt de participar a la repression de l'insureccion catalana (Guèrra dei Meissonaires, 1640-1652) e se revoutèt en 1640. Lo senhor portugués pus poderós, Joan de Bragança, foguèt proclamat rèi entraïnant la Guèrra de Restauracion (1640-1668). Gràcias ai revenguts dau comèrci d'espècias amb Asia e de sucre ambé Brasil, Portugau capitèt de resistir ais ofensivas espanhòlas. De mai, capitèt d'eliminar la menaça olandesa còntra Brasil e Angòla. En revènge, perdiguèt la màger part de sei posicions en Asia, especialament Malacca perduda en 1641. Ceuta demorèt tanben sota lo contraròtle de Madrid.
Aqueu periòde veguèt la conclusion d'una aliança novèla entre Portugau e Anglatèrra que venguèt un axe major de la diplomacia dau país. D'efèct, per Londres, lo país èra una escala importanta per sei naviris, especialament dins l'encastre dei guèrras recurrentas còntra França. De mai, leis Anglés èran fòrça interessats per lei possibilitats comercialas presentadas per Brasil. De son caire, Portugau aviá besonh d'un protector poderós per s'aparar còntra lei menaças espanhòlas, francesas e olandesas. Brasil venguèt ansin lo centre de l'Empèri Portugués e un important comèrci implicant lo sucre american e leis esclaus d'Angòla e de Moçambic se desvolopèt. L'esplecha de jaciments d'aur dins lo corrent dau sègle XVIII assegurèt tanben lo foncionament de l'economia portuguesa.
Pasmens, après la mòrt de Joan V (1706-1750), lei revenguts aurifèrs acomencèron de demenir. Son successor Josèu Ièr (1750-1777), laissèt lo poder au marqués de Pombal que dirigiguèt lo país fins a 1776. Autoritari mai dubèrt ais idèas dei Lutz, Pombal s'ocupèt de la reconstruccion de la capitala destrucha per un tèrratrem en 1755 e restaurèt l'autoritat de l'Estat (somission de la noblesa, de la Glèisa e de l'Inquisicion). De mai, contunièt l'aliança britanica (participacion a la Guèrra de Sèt Ans), organizèt la colonizacion de Brasil, favorizèt la creacion de manufacturas e creèt divèrs monopòlis per protegir la cultura dei vinhas.
Après la fin dau periòde Pombal, lo rèine de Maria Ièra (1777-1786) foguèt marcada per la reaccion de la noblesa e dau clergat, que capitèt de restaurar una partida de sei privilègis ancians, e per la deméncia de la rèina. Son fiu, lo futur Joan VI, assegurèt la regéncia mai lo poder reiau èra fòrça afeblit laissant la gestion vertadiera deis afaires a un conseu de regéncia dominat per la noblesa.
En 1793, Portugau participèt a la coalicion generala còntra la França Revolucionària après l'execucion dau rèi Loís XVI. Batut lòng de la frontiera espanhòla, Portugau foguèt alora tiralhat entre sa volontat d'arrestar la guèrra còntra França e son besonh de mantenir son aliança ambé lo Reiaume Unit. Proclamèt sa neutralitat mai contunièt d'acceptar lei naviris anglés dins sei pòrts. En 1807, Napoleon Ièr mandèt un ultimatum au govèrn portugués demandant l'aplicacion dau Blocus continentau que foguèt refusat. Lo país foguèt aisament ocupat per lei Francés e la Cort anèt s'installar en Brasil. De 1808 a 1810, lo territòri portugués foguèt lo teatre de combats entre Francés e Anglés, sostenguts per la populacion, que s'acabèron per l'expulsion definitiva dei tropas napoleonencas.
De la secession de Brasil a la republica[modificar | modificar la font]
Anglatèrra dirigiguèt de facto lo Portugau continentau fins a 1820 e una insureccion militara, sostenguda per lei liberaus, que permetèt l'eleccion de Cortès. En 1821, lo rèi Joan VI poguèt tornarmai s'installar a Lisbona. Acceptèt una constitucion mai la volontat dei Cortès de limitar lei drechs de Brasil — vengut fòrça autonòm durant l'ocupacion de la metropòli — entraïnèt la secession de la colonia en 1822 sota la direccion de Pèire Ièr, fiu ainat de Joan VI.
Dins lo corrent deis annadas 1820-1840, Portugau conoguèt un periòde d'instabilitat politica. D'efèct, en 1823, lo govèrn liberau, minat per la secession brasiliana e per de reformas impopularas, deguèt faciar una insureccion absolutista dirigida per lo prince Miguel. En 1824, una revòuta novèla entraïnèt la presa dau poder per d'absolutistas moderats ambé lo sostèn de Joan VI e dei Britanics. A la mòrt de Joan VI en 1826, lo poder passèt a Miguel siá coma regent siá coma rèi fins a 1834. Menèt una politica conservatritz mai deguèt faciar plusors temptativas de còps d'estat de part dei liberaus. Puei, en 1834, foguèt reversat per son fraire Pèire qu'abdiquèt sa corona imperiala brasiliana per restablir sa filha, Maria II, ambé lo sostèn de França e dau Reiaume Unit. Una monarquia constitucionala foguèt creada e lo regime foguèt dirigit per l'aristocracia liberala devesida entre chartistas (favorables ai proprietaris terrencs) e septembristas (favorables ai classas mejanas urbanas). Maugrat plusors temptativas de còps d'estat liadas a l'impopularitat dei govèrns successius, la vida politica s'estabilizèt pauc a pauc sota l'influéncia d'António Bernardo da Costa Cabral que reprimiguèt d'un biais ferotge l'oposicion septembristas mai capitèt de redreiçar l'economia.
A partir de 1851, l'estabilitat politica èra globalament restaurada e aqueu periòde es dich Regeneracion. Lo país assaièt de s'adaptar a la pèrda de Brasil e prenguèt de mesuras per desvolopar l'agricultura, l'industria e lo comèrci. Aquò permetèt la modernizacion dei pòrts e la construccion d'infrastructuras coma de camins de fèrre. L'admnistracion, l'escòla e lo còdi legislatiu foguèron tanben reformats. Regardant leis afaires coloniaus, se concentrèt sus Angòla e Moçambic revendicant lei territòris entre lei dos territòris. Pasmens, deguèt renonciar a aqueu projècte en 1890 après un ultimatum de Londres.
Aquela revirada umilianta entraïnèt de manifestacions còntra lo Reiaume Unit e la monarquia. Favorizèt la difusion deis idèas republicanas e una rebellion civila (blocatge dei Cortès) e militara. En 1908, lo rèi Carles Ièr (1889-1908) foguèt assassinat per de revolucionaris republicans après la dissolucion dei Cortès e de l'oposicion. Son fiu Manual II li succediguèt mai mau capitèt de formar un govèrn estable. En 1910, l'assassinat dau republican Miguel Bombarda entraïnèt una insureccion que s'acabèt per l'exili dau rèi e la proclamacion de la Republica.
La dictatura de Salazar[modificar | modificar la font]
Una constitucion republicana fòrça conservatritz (exclusion deis analfabèts dau sufragi universau, siá 70% de la populacion) foguèt adoptada en 1911. Pasmens, lo regime republican mau capitèt de resòuvre la crisi politica dau país e periòdes parlamentaris succediguèron ai periòdes de govèrn autoritari. De 1916 a 1918, lo país participèt a la Premiera Guèrra Mondiala dins lo camp de l'Entenduda e mandèt un còrs d'armada en França. I obtenguèt lo triangle de Kionga en Africa. En 1926, lei militars organizèron un còp d'estat avans de fisar lo poder economic, dos ans pus tard, a António de Oliveira Salazar per restaurar l'òrdre monetari e l'equilibri budgetari. En 1932, Salazar venguèt cap dau govèrn. L'annada seguenta, fondèt l'Estado Novo d'inspiracion corporatista e faissista. En despiech dau mantenement d'institucions democraticas fictivas, Salazar gardèt la totalitat dau poder e instaurèt fins a sa mòrt en 1968 un regime autoritari, policier e fòrça conservator.
En 1936, sostenguèt lo camp nacionalista dau generau Franco pendent la Guèrra d'Espanha. Après la desfacha dei republicans espanhòus, Portugau e Espanha signèron lo Pacte Iberic, tractat de cooperacion e de non agression. En revènge, au nivèu diplomatic, Portugau abandonèt pas totalament l'aliança britanica. En particular, autorizèt l'installacion d'avions aliats dins leis Açoras per luchar còntra lei sosmarins alemands e lei tropas colonialas portuguesas combateguèron lei Japonés en Timòr. Aquò permetèt a Salazar d'evitar d'èsser diplomaticament isolat après la guèrra.
Pasmens, a partir deis annadas 1950, deguèt faciar lo desvolopament de guerilhas independentistas, sostengudas per l'Union Sovietica, dins lei colonias. Salazar refusèt d'abandonar l'Empèri, darrier vestigi de la poissança portuguesa, e ordonèt lo desplegament de l'armada. Aquò entraïnèt de conflictes malaisats qu'aguèron un còst important per l'economia dau país (mai de 40% dei despensas estaticas a partir de 1963). Pasmens, maugrat sa superioritat militara, lei soudats portugués poguèron pas redurre de guerilhas que dispausavan de territòris importants per se dissimular e que recebèron pauc a pauc d'armas modèrnas.
La Revolucion dei Garòfles e la democratizacion[modificar | modificar la font]
En 1968, Salazar, fatigat per la malautiá, deguèt laissar lo poder a Marcelo Caetano que contunièt la meteissa politica, especialament lei guèrras colonialas vengudas fòrça impopularas au sen de la populacion e de l'armada. Lo 25 d'abriu de 1974, lo Movement dei fòrças armadas (MFA), creat per d'oficiers subaltèrns, prenguèt lo contraròtle de Lisbona e reversèt lo regime corporatista ambé l'aprovacion de la populacion. Lei partits politics foguèron tornarmai autorizats e lei colonias africanas venguèron independentas (en Asia, Timòr foguèt atacat e ocupat per Indonesia). A la fin de 1975, d'eleccions veguèron la victòria de socialistas moderats.
En 1976, una constitucion foguèt adoptada. Fondèt un regime parlamentari moderat per un president de la Republica elegit au sufragi universau. Aqueu periòde foguèt principalament marcat per lo socialista Mário Soares cap dau govèrn en 1976-1978 e 1983-1985 puei president de 1986 a 1996. Negocièt l'intrada de Portugau au sen de l'Union Europèa (1986). Aquò marquèt l'acomençament d'una modernizacion accelerada de l'economia portuguesa que conoguèt un desvolopament important. Pasmens, dempuei la fin deis annadas 2000, lo país es durament tocat per la crisi economica de 2008.
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Portugal ocupa una part de la Peninsula Iberica e doas archipèlas de l'Ocean Atlantic: Madèira e los Açòres. S'estend entre los latituds 32° e 43° N, e los longituds 32° e 6° O. Lo Portugal continental es traversat per un flume principal: Tage que raja dempuèi Espanha e se geta dins l'Ocean Atlantic per son estuari a Lisbona. Los paisatges del nòrd son montanhoses amb de plans enauçats ont maites riu cavèron de vals, cap al sud las regions d'Algarve e d'Alentejo, son caracterizadas per de planas.
Lo som pus enauçat de Portugal nomenat Mont Pico es situat sus l'illa de Pico als Açòres. Aqueste ancian volcan que mesura 2351 m. es considerat coma un simbòldels Açòres, mentre que la Serra da Estrela sul continent (1991 m.) es un importanta atraccion pels esquiaires e afogats d'espòrts d'ivèrn.
Las archipèlas de Madèira e dels Açòres se situan dins l'Ocean Atlantic: los Açòres se dispersan sus la Dorsala Mesoatlantica sus una tripla joccion tectonica, e Madèira long d'una cadena escampilhada de ponchs cauds geologics. Geologicament, aquelas illas son eissidas de l'activitat volcanica e sismica, pasmens la darrièra erupcion volcanica terrèstra se debanèt en 1957–58 (Capelinhos) e de tèrratrems menors se produson esporadicament, generalament d'intensitat moderada.
Subdivisions administrativas[modificar | modificar la font]
Portugal ten una estructura administrativa de 308 municipalitats (en portugués: concelhos), que se subdevesisson en mai de 4000 parròquias civilas (en portugués: freguesias). Las municipalitats s'amassan en unitats superioras. Al Portugal continental, se regropavan en 18 districtes, mentre que las illas dels Açòres e Madèira forman de regions autònomas. Depuèi 2011, lo Portugal continental es devesit en Airals Metropolitans e en Comunautats Intermunicipalas qu'agropan de municipis urbans o rurals. Los ancians districtes son pas mai que tradicionals:
Los 18 districtes son:
- Lisbona
- Leiria
- Santarém
- Setúbal
- Beja
- Faro
- Évora
- Portalegre
- Castelo Branco
- Guarda
- Coimbra
- Aveiro
- Viseu
- Bragança
- Vila Real
- Porto
- Braga
- Viana do Castelo
Los airals metropolitans son:
Las comunautats intermunicipalas son:
- l'Alentejo Central
- l'Alentejo Litoral
- Algarve
- lo Naut Alentejo
- lo Naut Minho
- lo Naut Tâmega
- Ave
- lo Bas Alentejo
- la Bassa Beira
- las Beiras e La Serra de l'Estela
- Cávado
- Douro
- la Lezíria do Tejo
- lo Tage Mejan
- l'Oèst
- la Region d'Aveiro
- la Region de Coimbra
- la Region de Leiria
- Tâmega e Sousa
- las Tèrras de Trás-os-Montes
- Viseu Dão Lafões
Segon la Nomenclatura d'Unitats Territorialas d'Estatistica de l'Union Europèa Portugal es devesit en set regions: Alentejo, Algarve, Açòres, Centre, Lisbona, Madèira e Nòrd, subdevesits en trenta subregions.
Vilas principalas[modificar | modificar la font]
Lisbona, Porto, Funchal, Braga, Coïmbra, Évora, Faro, Ponta Delgada, Vila Nova de Gaia, Setúbal, Guimarães, Cascais, Viseu, Aveiro, Guarda, Portimão, Castelo Branco, Leiria, Figueira da Foz, Tomar, Chaves, Penafiel, Portalegre, Sines, Covilhã, Viana do Castelo, Elvas, Lamego, Lagos, Angra do Heroísmo, Horta, Espinho, Barcelos, Ponte de Sôr, Abrantes, Miranda do Douro.
Aeroports principals[modificar | modificar la font]
Lisbona(LIS), Faro/Algarve(FAO), Porto/Maia(OPO), Madeira/Funchal(FNC), Ponta Delgada/Azores(PDL).
Rius principals[modificar | modificar la font]
Tage, Douro, Mondego, Guadiana, Minho, Lima, Cavado, Vouga, Coa, Sado, Tamega, Ave, Corgo, Sabor, Tua, Zezere.
Sèrras principalas[modificar | modificar la font]
Pico, Sèrra de l'Estèla, Larouco, Geres, Peneda, Marao, Coroa, Caramulo, Gardunha, Lousa.
Politica[modificar | modificar la font]
Portugal es una republica democratica parlamentària multipartidaria, ont lo president es lo cap d'Estat del país, e lo primièr ministre es lo cap de govèrn. Lo poder executiu es exercit pel Conselh dels Ministres.
Lo president, qu'es tanben lo comandant en cap de las Fòrças Armadas, es elegit dirèctament per la populacion per un mandat de 5 ans. Entre los sieus poders, nomma e pòt demissionar lo primièr ministre. Lo primièr ministre, çò que d'el, nomma los membres del Conselh de Ministres.
Lo Poder Legislatiu es exercit per l'Assemblada Nacionala, unicamerala, compausada de 230 deputats.
Dempuèi l'an 1975 dos partits dominan la scèna politica: lo Partit Socialista e lo Partit Socialdemocrata.
Lo país es subdividit en 18 districtes sul continent mai 2 regions autonòmas: Açòres e Madèira.
Economia[modificar | modificar la font]
- Veire l'article Economia de Portugal
Cultura[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
- Gil Vicente (1465-1537)
- Francisco de Sá de Miranda (1481?-1558)
- Bernardim Ribeiro (1482-1552)
- Damião de Góis (1502-1574)
- Luís de Camões (1524-1580)
- Luís de Sousa (1555-1632)
- Padre António Vieira (1608-1697)
- Leonor de Almeida de Portugal, Marquesa de Alorna (1750-1839)
- Barbosa du Bocage (1765-1805)
- Almeida Garrett (1799-1854)
- Camilo Castelo Branco (1825-1890)
- Antero de Quental (1842-1891)
- Eça de Queiroz (1845-1900)
- Guerra Junqueiro (1850-1923)
- Wenceslau de Moraes (1854-1929)
- Cesário Verde (1856-1886)
- Camilo Pessanha (1867-1894)
- António Nobre (1869-1632)
- Eugénio de Castro (1869-1944)
- Teixeira de Pascoaes (1877-1952)
- Nuno de Montemor (1881-1964)
- Aquilino Ribeiro (1885-1963)
- Raul Leal (1886-1964)
- Fernando Pessoa (1888-1935)
- Mário de Sá-Carneiro (1890-1916)
- Ferreira de Castro (1898-1974)
- José Gomes Ferreira (1900-1984)
- José Régio (1901-1969)
- Alves Redol (1911-1969)
- Ruy Cinatti (1915-[[]])
- Sophia de Mello Breyner Andresen (1919-2004)
- Fernando Namora (1919-1989)
- Augusto Abelaira
- Jorge de Sena (1919-1978)
- José Saramago (n.1922) Prèmi Nobel de Literatura en 1998
- Eugénio de Andrade (1923-2005)
- Sebastião da Gama (1924-1952)
- Alexandre O`Neill (1924-1986)
- Mário Cesariny (n.1924)
- António Ramos Rosa (n.1924)
- Ana Hatherly (n.1929
- Herberto Helder (n.1930)
- Ruy Belo (1933-1978)
- Fiama Hasse Pais Brandão (n.1938)
- Luiza Neto Jorge (1939-[[]])
- Gastão Cruz (n.1941)
- Antonio Lobo Antunes (n.1942)
- Lídia Jorge (n.1946)
- Maria Gabriela Llansol (n.1942)
- Al Berto (1948-1997)
- Nuno Júdice (n.1949)
Musica[modificar | modificar la font]
- Amalia Rodrigues
- Herminia Silva
- Tonicha
- Dulce Pontes
- Mariza
- Misia
- Adelaide Ferreira
- Candida Branca Flor
- Anabela
- Lenita Gentil
- Maria da Fe
- Linda de Suza
- Marie Myriam (Luso-Francesa)
- Nelly Furtado (Luso-Canadiana)
- Paulo de Carvalho
- Paco Bandeira
- Jose Cid
- Carlos do Carmo
- Roberto Leal (Luso-Brasilièr]
- Zeca Afonso
- Victor Espadinha
- Madredeus
- Delfins
- Duo Ouro Negro
Cinèma/Teatre[modificar | modificar la font]
Pintura/Escultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Travel and Tourism office website
- Previsão do Tempo - Weather forecast for Portugal
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Article utilizant lo modèl Commons
- Article de qualitat dins una autra lenga
- Article de qualitat en galician
- Bon article en arabi
- Bon article en islandés
- Bon article en estonian
- Article de qualitat en portugués
- Article de qualitat en espanhòl
- Portal:Portugal/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Portugal


c: text/html

text:
De la man del geograf Estrabon (-58 abans lo Crist -25 après lo Crist), que viatgèt per Euròpa tota – podem far una passejada per Occitània. Als sieus libres n’i a dos que parlan d’aqueste país. Lo primièr fa un trajècte per Gasconha, Lemosin e Auvèrnha (alara Aquitània). Lo segond – que ne parlarem lèu dins un autre article – per Lengadòc e Provença. Venètz amb nosautres ?
Ditz Estrabon fa mai de 2000 annadas qu’en la província romana d’Aquitània tanben son estadas inclusas las tèrras de las tribús galaticas – que demoran entre los flumes Garona e Leire pr’amor que lo territòri situat entre Garona e los Pirenèus es – o èra – tròp pichon per ne far una soleta província. Mas considèra qu’es un classament administratiu un pauc forçat pr’amor que las tribús galaticas arriban plan fins lo flume Ròse e lo replanat de Narbona (Narbonitis).
De mai, considerèt que los aquitans èran diferents de las tribús galaticas per lo fisic e atanben per la lenga. Segon lo geograf Estrabon, los aquitans parlan una lenga semblabla a la lenga ibèra (proto-basco ?) e que la sieuna cultura es mai pròche d’ibèrs (e bascos pr’amor qu’avián una lenga pròche) que non d’autras tribús celtas del nòrd.
Un país situat entre Garona e Pirenèus
Estrabon confirmèt ja fa 20 sègles qu’Aquitània – uèi ne diriam Gasconha – es lo país situat entre Garona e las montanhas dels Pirenèus. Aqueles serián, vertadierament, segon aquel savi grèc, los vertadièrs aquitans, per lenga, per cultura e per territòri. Son (èran) mai de 20 tribús pichonas que la majoritat demorava prèp de l’ocean e solament una minoritat que viviá a l’interior e fins los soms de las montanhas Cemmenus (Cevenas), tan luenh coma lo territòri dels Tectosages.
Mas, soslinhèt Estrabon, “lo país èra tròp pichon e la division administrativa tanben. Ansin, lo territòri que i a entre Garona e Leire i foguèt somat. Aquò foguèt çò que faguèron los romans”. Al delà d’aquò confirmèt que Garona finís dins las region dels Vivisci e los Santoni – ambedóas tribús galaticas e pas aquitanas-. Segon Estrabon, lo territòri de Bituringes – ailà – seriá la soleta tribú pas aquitana, mas que pagava tribut a las tribús aquitanas per aver patz.
Dins aquel territòri es situat una vila, Burdigalia (Bordèus), dins un pichon lac format per lo delta de Garona. Lo flume Leire, totun, arriba a l’ocean dins una region situada entre Pictones e Namnitae e qu’aqueles, maugrat las notícias de Piteas, sabon pas ne an sabut jamai res sus l’illa de Bretanha.
Una còsta gascona plan paubre
Lo geògraf grèc considerèt que la majoritat de la còsta oceanica aquitana èra paubre pr’amor qu’èra facha tot d’arena. Pr’aquò, çò diguèt, èra una tèrra fòrça improductiva. Dins la còsta se tròba lo gòlf de Garona, senhorejat per la tribú dels Tarbelli. En aquelas tèrras los nadius son un pauc mai rics pr’amor que i an de minas d’aur. N’i a tan – çò confirmèt Estrabon – que dins la tèrra e a pauca prigondor se pòdon emplir las mans d’aur e aquel a de besonh pauc refinament.
L’interior aquitan, totun, es un país de montanhas e qu’a melhors tèrras. “Ailà s’i tròba lo país dels Convenae, prèp dels Pirenèus, e la vila de Lugdunum ( Sent Bertran de Comenge) e atanben las fonts d’aiga cauda dels Onesii. Prèp d’aqueles – çò apondèt – demoran los Auscii que tanplan an de bonas tèrras”.
Al delà d’aquò, Estrabon fa un saut geografic e comença descriure las tribús que vivon entre los rius Garona e Leire. D’aquelas tribús, considèra que la primièra que ne cal parlar es la dels Elui, que lo territòri comença al Ròse, puèi los Vellavii, los Auverni, los Lemovices (tribú celta qu’a laissat lo nom de Lemòtges e Lemosin) , los Petrocorii (del Perigòrd), los Nitiobriges (pòble que viviá prèp de Garona e que la sua vila principala èra Agennum o Agen) , los Cadurci e los Vitriges, tanben nomentats Cubi.
Prèp de l’ocean, tornarmai, se tròban los Santoni e los Pictones (Aqueles vivián al long de Garona), mas los Ruteni e Gabeles ja èran pròches de Narbona. De totes eles, los Petrocorii trabalhan plan lo fèrre cossí fan los Bituriges Cubi; los Cadurci, pasmens, an de factorias de lin e los Ruteni d’argent, coma los Gabales. Solament qualqu’unas tribús an obtengut lo drech romans: son los Auscii e los Convenae. Cap mai.
Mai enlà del Lemosin
Los Arveni son una tribú qu’Estrabon situèt al Leire e lor capitala n’èra Nemossius (Clarmont–Ferrand). Lor vila es crosada per lo riu Leire, qu’arriba fins l’ocean. Dels auvernhats diguèt lo savi grèc qu’aimavan plan la guèrra e qu’avián fach la guèrra mai d’un còp contra los romans amb de milièrs de guerrièrs – lo mai celèbre ne foguèt Vercingetorix, vencut per Cesar – e abans d’aquò contra Maximus Aemilianus e tanplan Domitius Ahenobarbus.
La darrièra guèrra d’aquela confederacion tribala foguèt facha en Gergovia (Gergòia) – situada dins una nauta montanha – e tanben en Alesia- una vila dels Mandubii, aliats dels auvernahts e qu’a las montanhas e dos rius per s’aparar. Foguèt ailà que Vercingetorix foguèt fach presonièr e ont la guèrra finiguèt.
Segon Estrabon aquelas tribús ancianas serián las mai poderosas pr’amor qu’avián luchat contra Maximus Aemilianus dins la confluéncia dels flumes Isar (desconegut ) e Ròse, ont las Cevenas son prèp d’aquel riu e contra lo consul Domitius Ahenobarbus entre los rius Sulgas e Ròse.
“Los auvernhats avián lor empèri qu’arribava fins Narbona e las frontièras dels massaliotas mas tanben – èran senhors de las tribús qu’arribavan als Pirenèus e l’ocean. Luerius, paire de Bituitus que luchèt contra Maximus e Domitius – çò afirmèt Estrabon – èra tan ric e poderós que lançava d’aur e d’argent per aver mai d’afogats e amics”.
Aital descriguèt lo savi grèc Aquitània fa mai de 2000 annadas. Segon lo geograf grèc doncas aquela èra pas celta mas culturalament ibèra e basca. Per de rasons administrativas las tribús de Lemosin e Auvèrnha atanben i èran dins aquela província e soslinhèt que los auvernhats èran una tribú qu’aimava plan l’aur mas tanben la guèrra.
Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
5 oct. - Vedène - Tiatre prouvençau dóu Pont de Garanço
9 septembre 2013 14:42
Tiatre prouvençau !
Lou 5 d’Óutobre ( Dissate) à dos ouro dóu tantost, l’Assouciacioun « Lou Pont de Garanço » de Vedeno a counvida La chourmo dóu « Pountin Pantaious » de Parlaren Mountèu pèr veni jouga dins la salo d’espetacle de l’Oustau Assouciatiéu ( Carriero de Verdun, à Vedeno) La chourmo, bailejado pèr l’ami Rougié, nous jougara dos pèço , e d’avanço, sabèn qu’anèn passa un bon moumen. Intrado à gratis, libro participacioun i frès.
I- Li malur de Fifino : D’après Carle Galtier
L’acioun se debano dins la court d’un mas, gaire luen dóu vilage. Sian aperaqui en 1950. Fifino, vèuse despièi tres an arribo pas à tout faire, entre l’obro de la terro, l’abalimen di porc e lou travai de l’oustau. Vuèi, es encaro mai despoutentado que de coustumo : a fa souna lou mege pèr eisamina sa chatouno de dès an. Mai terrourisado à l’idèio de se faire regarda, la pichoto s’es enfugido... E quouro arribo la grand, la « memei », se dison que n’i aura belèu pas proun de soun plan e soun óuptimisme pèr tout aplana.
2- Pauro Fonso : Sus uno idèio óuriginalo de Louvis Mathieu, autour gardès.
Sian ènco d’un parèu de païsan, is enviroun de 1955, quauco part dins lou campestre de la Coumtat. Au leva dóu ridèu, se demandan pèr quete resoun Fonso es tant despoutenta, se toursènt li man e parlant soulet dins la salo coumuno. Aurié besoun de crida ajudo, se véi proun, mai segur, i’a ges de telefouno, e quicon que saben pas l’empacho de sourti. Es-ti que quaucun vai veni e pica à la porto ? O alor es-ti que sa mouié, Nourino que se devino aqui tras que bèn procho darrié la paradouiro arribara à desembouia la situacioun ?
Vous n’en dise pas mai pèr pas desvela l’entrigo...
- Affiche-5-10-2013-web
Dans la même rubrique
26 janvier – Dimanche 4 février - Grans - Bagno Caudo
24 janvier – Dimanche 28 janvier - Salon-de-Provence - Pastorale Maurel
16 janvier – Samedi 20 janvier - Cavaillon - Conférence "Chansons provençales"
10 janvier – Cérémonie des vœux du Collectif Provence - Annado 2018
10 janvier – Dimanche 21 janvier - Vallabrègues - Li Cardelin


text:
Desir
Lo desir es un efsòrç de reduccion d'una tension eissida d'un sentiment de manca e dins aquel sens, coma o disiá Platon dins Lo Banquet, « se desira pas qu'aquò que nos manca ». Quand avèm trobat d'objèctes o de tòcas consideradas coma una font de satisfaccion, s'anam cap a eles. Lo desir, quora es considerat de biais positiu que se considèra l'objècte desirat coma font de plaser o de contentament, veire de bonaür, e quora es considerat negativament coma una font de sofrença, una forma d'insatisfaccion.
D'un punt de vista psicologic, lo desir es una tendéncia venguda conscienta d'esperela, que s'acompanha de la representacion de la tòca d'aténher sovent d'una volontat de realizar las aisinas per aténher l'objectiu. Lo desir es similar al besonh, que sont censats colomar una manca. Lo besonh fasent el partit de la piramida dels besonhs, alara que lo desir es pas qu'inconscient.
Somari
- 1 En filisofia
- 2 En psicanalisi
- 3 Lo desir mimetic de René Girard
- 4 Referéncias
- 5 Vejatz tanben
En filisofia[modificar | modificar la font]
Los filosòfs, dempuèi las originas de la filosofia, se demandèron quina plaça far als desirs. Las responsas son fòrça variadas. Dins lo Fedon, Platon expausa l'idèa d'una vida ascetica ont l'òme deu lutar contra las turbuléncias de son còrs; los Cirenaïcs, al contrari, fan de la satisfaccion de totes los desirs lo ben suprèma. Totes aquelas reflexions menan a fòrça distinctions, coma se lo vei per exemple dins Epicur.
La classificacion dels desirs[modificar | modificar la font]
La morala epicuriana es una morala que fa del plaser lo sol ben, e de la dolor lo sol mal. Per aténher lo bonaür (l'ataraxia), l'epicurian seguís las règlas del quadruple remèdi, nomenat lo Tetrapharmakos:
- los dieus, se los deu pas crénher;
- la mòrt, se la deu pas crénher;
- la dolor es aisida de suprimir;
- lo bonaur es aisit d'aténher.
Es al vejaire d'aquel darrièr que cal subretot pensar lo desir. Epicur classa atal los desirs:
Aquela classificacion es pas separabla d'un art de viure, ont los desirs son l'objècte d'un calcul en vista d'aténher lo bonaür.
Segon Epicur "D'entre los desirs naturals, los uns son necessaris pel bonaür los autres pels fach de viure."
Existís tanben sièis grands desirs qu'animan los òmes e correspondon al meteis temps al siès dels sèt pecats capitals citat per la religion crestiana:
- Desir de noiritura: la golardisa
- Desir de la carn: la luxúria, la concupiscéncia
- Desir de l'argent: la cupiditat
- Desir del poder: l'enveja
- Desir dels onors: l'orguèlh
Per completar la gama, cal tanben citar lo desir esperital o los desir de vertat: lo desir de se subrepassar, d'anar cap avans, lo desir de conéisser, ligat al plaser de cercar e de trobar, del plaser extatic de la transcendéncia, del subrepassament de se.
Lo calcul dels plasers[modificar | modificar la font]
Per Epicur, lo calcul (o « aritmetica ») dels desirs se destria a l'encòp de l'ascetisme, ont se dona per règla de cercar pas mai qu'una vida frugala per respectar una lei "morala", e de la gorrinariá, que provòca de sofrenças del còrs e de trèbles de l'alma.
Mai sovent, lo plaser es necessari al bonaür, e se lo recerca fugissent la dolor. Dins d'escasenças pasmens, tractam lo ben coma un mal, que cal fugir un plaser leugièr qu'auriá per consequéncia una dolor. Per exemple, pel còrs, beure d'alcoòl es agradable, mas de bais excessiu cercar aquel desir pòt provocar un plaser que mèna a la descasença fisica; e per l'alma, l'amor es de segur la suppression d'una manca, mas pòt provocar la dolor a causa qu'una union perfiècha es impossibla (vejatz lo mite dels androgins contat per Aristofan dins Lo Banquet, IV, de Platon e çai dejós « Metafisica platoniciana del Desir »).
Dins d'autres escasenças, acceptam la dolor s'es passatgièra, e s'es la condicion d'un plaser mai naut. Per exemple, l'exercici fisic del còrs es dolorós, mas la santat que ne resulta es un plaser. Lo desir es ligat a la volontat, mas cal pasmens pas confondre desir e volontat, que son de segur de nocions diferentas.
S'utilizam un calcul veridic dels plasers, lo bonaür serà benlèu aisit d'aténher. Un ipotetic resultat seriá l'autarciá, estat ont se sufiriá a se meteis limitant sos desirs: dependriam pas dels autres, e passariam pas sa vida a la perseguir d'objèctes exteriors. Se limitar sa quista insaciabla d'objècte exterior es possible dins una certa mesura, èsser independent dels autres es un fantasma qu'es pas realisable e qu'es pas totjorn desirable. Sèm per natura en armonia amb lo rèste del mond.
Se contentent de satisfar de desirs naturals, se reduguèt lo desir als besonhs naturals. Mas aquela limitacion dels desirs pausa la question de saber se se pòt reduire lo desir al besonh; e se podèm rasonablament destriar de besonhs naturals e de besonhs artificials.
Problèma moral del desir[modificar | modificar la font]
Lo desir supausa la consciéncia d'una manca que traduiriá segon d'unes la nòtra "imperfeccion". Atal, los moralistas insistisson sul caractèr dolorós del desir, e sus son aspècte illimitat quand vira de contunh sus d'objèctes novèls. Lo bonaür demorariá alara dins la non satisfaccion dels desirs.
Aquela concepcion negativa del desir implica de questions:
- Se deu contrarotlar los nòstres desirs?
- se deu far al nom del dever moral aquel mestritge?
- Mena al bonaüro mestritge dels desirs?
Aquelas questions son de topics de la reflexion morala dempuèi l'Antiquitat. Se pòt esquematicament opausar dos tipes de responsa:
- lo desir deu èsser mestrejat; lo bonaür seriá alara puslèu dins la frustracion e donc dins la non satisfaccion dels désirs
- lo desir pòt pas e tampauc deu èsser mestrejat: es essencial a la vida. La morala deu donc reconéisser sa valor.
Lo desir de vertat[modificar | modificar la font]
Aquela mòstra de la doctrina epicuriana revèla qu'es pas aisir de destriar la realitat dels desirs. L'epicurisme supausa qu'una insatisfaccion fondamentala fonda l'òme en esperit. Quin es alara lo vertadièr desir de l'òme e cossí lo satisfar?
Per Platon, aquel desir es lo desir de vertat e cal per lo satisfar se desliurar d'« aquela causa marrida » qu'es lo còrs. Fa d'aquel desir lo desir suprèma que al contrari als desirs fals, sa tòca es pas qu'esperitala e tend pas a la satisfaccion d'un "besonh" de carn. Los desirs fals son aqueles dels còrs que trebola l'alma, l'empachan d'aténher la vertat e son font d'illusions.
Aquel idealisme platonician fa donc del còrs una font d'error e de mal:
- los desirs del còrs son moralament condamnables que s'opausan al rasonament.
- lo desir de vertat es lo desir del Ben.
Totes los filosòfs condamnèron pas lo desir; cal mai remarcar que se Platon condamna moralament lo desir, aquel darrièr demora la condicion d'una espiritualizacion dels instinctes que passa per la filosofia e la politica e qu'es l'expression del desir d'immortalitat.
Mas se pòt condamnar tan categoricament lo desir? S'es la causa de las nòstras actions, se lo deuriá pas, que seriá alara la quita esséncia de la nòstra natura.
Destriament entre besonh e desir[modificar | modificar la font]
Dins lo destriament del "desir" e del "besonh", se pòt veire lo desir coma una caracteristica de l'individú dins çò qu'a d'unic. Atal lo desir es particular e donc pròpri a cadun.
Tot lo mistèri de l'uman demorariá dins lo fach qu'existís en el doas dimensions del desir: l'una animala, cercan d'objèctes, de situacions, de plasers, en vista de la subrevida e de la perpetuacion de son organisme fisic e de son genòma (procreacion), e una autra dimension, que cerca pas un objècte mas un fantasma resultant de la confrontacion entre lo viscut intrauterin memorizat e lo viscut extrauterin après la naissença. Aquela dimension, plan umana, subvertís la dimension fisica animala en nosalte, la sanctificant o la diabolizant.
Se pòt d'en primièr realizar un primièr destriament possible segon que lo besonh pòt èsser vist coma un besonh d'òrdre natural veire fisiologic, i.e. que concernís la subrevida (coma se noirir) alara que lo desir a pas de caractèr de necessitat naturala, implicant atal la futilitat. Es encara la tèsi que se trapa amb Epicur dins sa Letra a Menecèu: expausa en efièch sa filosofia coma avent per tòca uan vida de plaser mejans la seleccion dels desirs segon lor finalitat. S'agís per el de destriar la capacitat dels desirs de provocar lo bonaür sens lo comprometre; destria per aquó los desirs naturals e necessaris (manjar, dormir…) dels desirs non naturals e donc vans (desir de riquesa, d’immortalitat, de glòria, d’amor…). Cal donc gardar los besonhs naturals que totes los autres son vans e futils. Alara utiliza la senténcia estoïciana « limita-te als desirs que pòs satisfar » que s'apièja sus la morala de la Grècia Antica segon que l’òme deu cercar pas que la satisfaccion dels sieus besonhs e non as aquela dels sieus desirs. Lo sol desir acceptable seriá alara lo desir de desirar pas, mas una tala concepcion reduiriá alara l’òme a l’estat d’animal.
La màger objeccion a una tala distinccion seriá donc de mòstrar en que lo rebut del quita desir seriá reduire segurament l'òme a una animalitat. Per aquò, s'agís alara de mòstrar que se dins lo desir i a pas de necessitat naturala, pòt pasmens i aver una imperativitat (s'ai un desir amorós per ela e que me remanda, alara depression). Del meteis, se vei plan que lo besonh es pas simplament natural (se pòt tanben aver besonh d’una veitura o d’un boligraf) que l’objècte del besonh se definís per sa foncionalitat, i.e. son adequacion a una finalitat. Es requerit del besonh sonque de realizar una foncion, es per aquò que l’objècte del besonh es en pròpri substituable, es donc pas determinat dins sa singularitat. Alara que lo desir, el, pòrta sus un objècte precís e non substituable (vòli aquela Maria e pas una autra).
L'objècte d'un besonh procedís donc d'una foncion que miri mejans el, alara que l’objècte del desir representa quicòm d’autre qu'el meteis (se desiri un gòt de Riesling, es que soi un pichon alsacian e qu'aquò me remembra ma jovença). I a donc dins lo desir una dimension simbolica de representativitat de l’objècte mirat, es en aquò donc proprament uman. Alara que dins lo besonh, s’agís d’aver l’objècte per sa foncionalitat, dins lo desir, l’objècte es mirat que cal èsser aquel objècte. Es aquela distinccion que se pòt far entre la reclama e la publicitat: alara que las reclamas èran censadas provocar lo besonh de possedar un quita objècte per sa foncionalitat (se lausa los meritis d'una veitura a causa qu'es mai performanta), la publicitat mòstra de personas idealas a qui s’agís de s’identificar mejans la consomacion (s’agit de crompar una bèla veitura per èsser un ric e bèl òme incarnant la capitada sociala).
Metafisica platoniciana del Desir[modificar | modificar la font]
Per Platon, lo Desir es una mièjaconeissença. L'insatisfaccion radicala, l'impossibilitat de trobar l'objècte del Desir deu nos fa comprene qu'existís un autre mond, e que çò que desiram mira aquel autre mond. Se torna alara a la distinccion platoniciana entre mond sensible (aquel de las aparéncias, fugaças e cambiadissas) e mond intelligible (aquel de la vertat absoluda, que s'i accedís per la reflexion filosofica e metafisica).
L'impression d'incompletud que nos daissa en permanéncia lo Desir es explicada pel mite dels Androgins. Abans tota causa, cal èsser pas còp sec feròç amb los mites; pòdon tant traduire una deficiéncia de coneissença (mites infraracionals, supersticion) coma de concèptes que la rason sap pas exprimir (es precisament çò que pretend èsser lo mite dels Androgins, explicant de biais metaforic aquel sentiment persistent d'incompletud).
Autrescòps, existissián tres sèxes: òmes, femnas, e androgins. Aqueles darrièrs èran la fusion d'un còrs mascle e d'un còrs femenin, comprenent dos caps, un còl perfièchament redond, quatre brases, quatre cambas. Podavan avançar aviat, fasent un mena de ròda melhorada. Un jorn, unes volguèron pujar l'Olimp per prene la plaça dels Dieus; mas, se ritz pas amb los Dieus, e Zeus (Jupitèr) los castiguèt los separant fisicament, fasent d'eles de miègèssers, que sonhan pas que tornar trobar lors mitats, e un còp trovada, a formar amb ela pas mai qu'un còrs.
Dins lo sistèma platonician, lo Desir es l'accession cap a la Vertat jos sa forma sensibla, lo Bèl, per la "dialectica de l'amor": d'un còrs bèl, ne veni a amar los còrs bèls, puèi las almas bèlas e las acion bèlas (coïncidéncia Bèl/Ben), puèi, las valors que son enrè, e torni bastir lo caminament intellectual que me mena aquelas valors (coïncidéncia Bèl/Ben/Verai).
Lo Desir es donc bèl e ben una mobilizacion cap a l'Absolut, lo mond intelligible. E pasmens, son estatut demora ambigú: aquela dinamica ambiciosa es frenada de contunh, nòtre desir s'arrapant sempre sus d'objèctes sensibles, imparfièchs, impropres a lo satisfar. Es una dinamica arrestada. D'ont lo nòstre interés benlèu, en vista de purificar aquela dinamica, de soscar als respècte qu'entretenam amb lo nòstre desir.
Desir e èsser[modificar | modificar la font]
Lo desir es sovent considerat coma lo "daquòs" de çò que l'objècte percep e sentís. Atal, lo desir es sinonim, es foncion d'èsser. En efièch, l'un pòt pas existir sens l'autre. Una armonia vertadièra, simbiòsi s'installa entre aqueles dos tèrmes, que a la basa, son mai que fòrça alunhats l'un de l'autre. Fin finala, l'èsser (l'èsser o lo pòt pas èsser), es aisit d'insercion dins lo domèni de definicion del concèpte: desir.
En psicanalisi[modificar | modificar la font]
La dicotomia entre besonh e desir es pas en primièr evidenta e ven d'una soscadissa sul sens que se lor dona. Demora que lo desir se pòt considerar coma l'esséncia de l'òme que representa un quita òrdre simbolic. Es çò que mostrèt Freud, per qui lo desir se constituís sempre coma desir d’un objècte mas objècte mirat d'un biais smbolic. Es a dire que l’objècte desirat es desirable dins la mesura que representa inconscientament autra causa qu'el meteis de per abans viscut. Lo principi del plaser (satisfaccion dels desirs mai dirècte) es donc diferit pel principi de realitat mejans un desviament simbolic. Lo desir es dempuèi l'ora, per Freud, encara desir de tornar trobar una satisfaccion anteriora e adven que la primièra d'aquelas satisfaccions es aquela de l’experiéncia fusionala amb la maire.
Repeticion, desir, fantasma[modificar | modificar la font]
Prenèm lo cas d'un besonh, d'un tot primièr besonh: seguís una satisfaccion de la dolor sentida, la primièra satisfaccion. Quand l'individú sentirà un autre còp aquel besonh, emergirà simultanèament lo remembre de la satisfaccion antan obtenguda. Lo desir es virat cap al passat; l'individú vòl lo reviscòlament de la satisfaccion qu'obtenguèt pel primièr còp. S'investís afectivament, e lo besonh s'orla d'una espessor psicologica. Es aquela consideracion novèla al respècte del besonh que fa que que lo desir pòt pas èsser entièrament colomat, e que sèm vodats a una insatisfaccion perpetuala: se la dolor ligada al besonh pòt èsser apasimada, coma foguèt lo cas un primièr còp, pas res pòt venir apasimar aquel investiment afectiu creat tot de nòu.
A mens que comprene qu'aquel investisment afectiu siá un element neutre qu'es pas rasonnable: en l'abséncia de satisfaccion la dolor serà majorada, en revenge se capitam a la satisfaccion aquela serà aumentada.
Desir, manca, interdit[modificar | modificar la font]
Çò qu'es mirat dins lo desir es donc lo gausiment, i.e. una preséncia immediata, una completud que Lacan, après Freud, nomena Lo Daquòs (das Ding), autrement dich çò que se pòt pas nomenar. L’òme essent parlant, son desir se pòt far sonque sul biais simbolic del lengatge, per consequéncia, pòt jamas aténher l’objècte del gaudiment; es a dire, que son gaudiment se pòrta sus d'objèctes fenomenals que son pas propriament parlant l’objècte del desir (objècte a), pòt èsser pas que confrontat a l’insatisfaccion. Mas aquela insatisfaccion permet alara de far tornar lo desir en l’òme, es a dire que se Lo Daquòs èra quicòm que se podava gausir, i aurà pas mai de desir. Lo gausiment es donc plan mirat dins lo desir, mas demora inaccessible, melhor, interdit.
Lo Daquòs es en efièch una badança que fa que cada objècte es insatisfasent. Atal après lo gausiment de cada objècte, lo desir es donc tornat cap un autre per la dinamica que procedís Lo Daquòs, es donc entre dos objèctes del desir, aqueles dos objèctes que pòdon èsser pas mai que « dich »: es inter-dich. Aquel vuèj impenetrable del Daquòs, aquela manca perpetuala es donc constitutiva del desir.
E es mai dins aquel luòc d'aquel vuèj insatisfasent que Platon plaça l’illusion del Sobeiran Ben, perdent aquí de mira l’enjòc aporetic dels dialògs socratics que la concluson es sempre lo saber del non-saber (es a dire lo vuèj). Per Platon los dialògs son en efièch pas que pura negacion, son de segur un mejan de se desfar d'opinions falsas mas sonque per mirar la coneissença. Lo dialòg se concep segon un esquèma lineari que deu al final acabar a la coneissença del Sobeiran Ben.
- « La Schwärmerei de Platon es d’aver projetat sur çò que nomeni lo vuèj impenetrable l’idèa de Sobeiran Ben. »
Es a dire, Platon es aquel que prenguèt per realitat çò qu'es pas qu’illusion, una illusion que Freud comencèt a avalir.
Se manca de que? Quin es aquel objècte perdut e absoludament irrecuperable? Perqué, coma o dich Lacan, "corrissèm de significant cap a significant" sens jamai trapar una responsa a la question "per quin significat"? La psicologia dona tres responsas que tòcan mai o mens a:
- L'objècte perdut, es l'intensitat de la nòstra primièra font de satisfaccion.
- L'objècte perdut, es lo contèxte d'aquela primièra font.
- L'objècte perdut, es la vida intra-uterina; Rank parla de "traumatisme de la naissença".
Que que siá, se pòt pas amagar la connivéncia estructurala entretenguda entre Desir e interdit. Pensam per exemple a La Barba Blava, de Perrault: perqué la femna de Barba blava pren lo risc mortal d'obrir la cambra interdita, senon qu'es interdita? Pels psicanalistas, l'interdit sevís a enganar l'inconscient, li fasent creire que quicòm a de valor. Melhor: permet de reprimir l'intuicion que justament, lo Desir a pas d'objècte. Aquel alunhament forçat, provocat per l'interdit, garda de la decepcion per la simpla dissuasion. Demora dins un rapòrt de fantasma al respècte de l'objècte.
Existís una citacion fòrt coneguda d'un autor tan mai celèbre, filosòf de l’escòla estoïciana: Epictet
" Desira sonque çò que depend de te ", dins lo [Manual d'Epictet], sufís a l'Òme d'aver de desirs accessibles, e atal poirà aténher la plenitud e l'ataraxia. Se capita a acabar de vagar dins la quista de l'impossible alara accedís a la vertadièra libertat; libertat que resulta de la coneissença de çò que depend d'el e çò que ne depend pas e de l'acceptacion de l'òrdre del mond.
Lo desir mimetic de René Girard[modificar | modificar la font]
L'exemple familhar per totes, donat per René Girard, d'enfants que se carpinhan de joginas semblablas en quantitat sufisenta, mena a reconéisser que lo fondament del desir es pas dins l'objècte, nimai dins lo subjècte, mas qu'es sempre imitacion d'un autre desir. Lo desir es mimetic. Es la convergéncia dels desirs que definís l'objècte e que desencadena una dinamica mimetica que Girard desciu: apareisson d'una rivalitat, transformacion del modèl del desir en obstacle, veire cerca de l'obstacle qu'es lo signe mai segur e la mesura de la valor del nòstre desir, etc. Per René Girard, lo desir a un caractèr metafisic. Es l'« èsser » del modèl qu'es cercat: « Tot desir es desir d’èsser »[1]
La Rochefoucauld aviá avertit: "I a de gents que jamai serián estat amoroses s'aviá jamai entendut parlar de l'amor."(Reflexions o senténcias e maximas moralas Modèl:Numéro). Es evident (quitament se se deu demorar vigilant al subjècte d'una reduccion quina que siá) que vivèm los nòstres sentiments de biais mimetic. Per Rousseau, lo Desir naís amb l'Estat Civil, l'estat de societat: a l'estat de natura, l'òme a sonque de besonhs. Es la proximitat amb altrú, que fa naícer en ièu l'amor-propri, l'amor d'un cèrt imatge de ièu: autrú es constitutiu d'aquel imatge.
Lo Desir es tanben, o cal pas negligir, desir de l'autre. Mas qu'amam dins l'amor? Lo quita sentiment amorós? L'autre? Nosaltres? Lo desir d'altrú se compausa a l'encòp del desir de l'autre coma persona, e del desir que l'autre me desira. Sartre definís la seduccion coma la volontat de captar, de determinar la libertat de l'autre. Mas vejam immediatament qu'es una impossibilitat dins los tèrmes. Pòdi pas voler qu'un automata m'ama liurament… Es tot lo debat filosofic entre los partisans de la sinceritat e aqueles de la fidelitat. Mas una soscada mai avançada pòt nos menar a l'idèa que los dos concèptes se pòdon tornar definir per èsser pas mai contradictòris.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Lo Banquet, Platon
- Fedon, Platon
- De l'alme, Aristòtel
- Letra a Menecèu, Epicur
- Etica, Espinoza
- Genealogia de la morala, Friedrich Nietzsche
- Crepuscul dels idòls, Friedrich Nietzsche
- L'Anti-Edip, Gilles Deleuze e Félix Guattari
- Pensar lo desir, Foerster Maxime
- Geometrias del desir, René Girard
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Bonaür | Seduccion
- Besonh | Satisfaccion
- Frustracion
- Concupiscéncia | Libidò (desir sexual)
- Volontat | Passion | Morala