text:
Republica de Venècia
La Republica de Venècia dicha la Serenissima (en venecian, Serenìsima repùblica de Venessia) èra un Estat constituit pauc a pauc a l'Edat Mejana a l'entorn de la ciutat de Venècia, e que se desvolopèt amb l'annexion de territòris divèrs e d'establiments comercials lo long de las còstas de la Mar Adriatica, en Mediterranèa orientala e en Itàlia del nòrd, fins a venir una de las principalas poténcias economicas europèas. Venècia tenguèt alara una plaça de las primièras pels escambis economics entre l'Occident e l'Orient mediterranèu, bizantin o musulman.
La Serenissima, amb las seunas institucions oligarquicas remarcablament establas pendent prèp d'un milleni, tenguèt un ròtle politic essencial.
A partir del sègle XVI, coneguèt un periòde de declin politic e de regression territoriala un pauc amagada per una extraordinària florason artistica, abans de desapareisser, en 1797, vencuda per Napoleon Bonaparte, general d'una republica revolucionària al respècte del modèl venecian. La Serenissima, amb lo rèsta del seu domèni territorial, passèt alara amb lo tractat de Campo Formio jos la sobeiranetat autriaca.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Institucions
- 3 Territòris otramar
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
La creacion[modificar | modificar la font]
Venècia dependiá dempuèi sa fondacion al sègle VI de l'Empèri Bizantin mas la flaquessa de l'Exarcat de Ravenna e de las tribuns de las illas fàcia als Lombards favorizèt l'emergéncia d'un poder local personificat pel primièr duc o « dòga », Paolucio Anafesto (697-717), personatge als tèrmes de la legenda e de l'istòria. Los primièrs dògas demoravan a Eraclea (ara Cittanova), coma o aviá fach lo representant del poder bizantin o magister militum. Lo segond dòga de la tradicion, Marcello Tegalliano (717-726), el meteis seriá estat magister militum quand Paolo Lucio tractava amb lo sobeiran lombard Liutprand. Lo tresen dòga - e primièr istoric - foguèt l'hypatus Orso Ipato (726 a 737), hypatus significant gaireben « cònsol » en grèc. Ensajèt de saquejar la tutèla bizantina pendent la crisi iconoclasta e foguèt assassinat. Lo poder foguèt exerçat pendent cinc ans per de magistri militum abans de tornar al filh d'Orso, Teodato. Aquel transferèt lo seu sèti a Malamocco.
Al sègle IX, Venècia s'emancipèt de l'Empèire bizantin e a l'esquisma de 1054, causiguèt l'obediança de Roma. Al sègle X, lo dòga Angelo Participazio mudèt fin finala a Rialto, aprèp lo sètge de Pepin d'Itàlia. Es lo començament vertadièr de l'existéncia de Venècia sus l'escena internacionala.
L'espandiment medieval[modificar | modificar la font]
Mas lo vam de Venècia s'apiejava d'en primièr sus las relacions comercialas amb Constantinòple. En 1082, encara nominalament integrats a l'empèri bizantin, los Venecians recebèron d'importants privilègis comercials, en prèmi de l'ajuda navala qu'aportèron al basilèus Alexis Comnèna contra les Normands, que fasián lo sètge de Durazzo. L'espandiment se faguèt d'en primièr cap a la mar Adriatica. Al sègle X, los Venecians s'assegurèron lo contraròtle de la còsta dalmata. Rebutèron entre autres los piratas dalmatas que damatjava lo lor comèrci.
Coma los autres tres grands pòrts d'Itàlia, Gènoa, Pisa e Amalfi, Venècia èra una ciutat-estat qu'establissiá lo seu poder per la proximitat maritima, en italian Repubblica Marinara. Passèt los seus concurrentas sus mai d'una estapa, la primièra èra la Quatrena Crosada. En 1202-1204, los Crosats l'ajudèron a conquerir qualquas etapas cap a l'Orient (Zara, las illas ionianas) puèi se lancèron a l'assaut de Constantinòple alara qu'èra pas a l'origina la tòca de l'expedicion. Lo desmantelament de l'Empèri bizantin fondèt la grandor de Venècia. Recebèt maites territòris, coma fòrça illas grègas e una partida de la vila de Constantinòple. Aquelas posicions li assegurèron lo contraròtle comercial de tota la Mediterranèa orientala. Fins alara la reina de l'Adriatica, venguèt un punt de passatge obligat entre l'Orient maritim et l'Occident continental. Lo mercant Marco Polo simboliza son esperit d’entrepresa al sègle XIII.
La Republica de Venècia èra al cap d'un ensems de possessions maritimas. Sa dominacion sus la Tèrra Fèrma èra pauca. En Itàlia del nòrd, lo seu territòri anava pas al delà de Vicença, Verona, Pàdoa e de las còstas du Friol.
L'espandiment venecian passèt a una segonda etapa l'endeman de la Guèrra de Chioggia (1378-1381). Mai d'un còp entre lo sègle XIII e lo darrièr tèrç del sègle XIV, Venecians e Genoans se combatèron ferotjament. La guèrra de Chiogga consacrèt un temps la primautat de Venècia sus Gènoa, mas ambedoas vilas contunhèron longtemps de se disputar. La ciutat dels dògats venguèt lo centre dels escambis mediterranèus fins al començament de las guèrras d'Itàlia (1494). La Republica dominava l'economia mond de l'epòca mercé al seu contraròtle sus la majoritat de la còsta Adriatica (coma gaireben totas las vilas-Estats dalmatas), de las illas de la mar Egèa, que Creta e Chipre e mercé a la seuna influéncia notabla a l'Edat Mejana. Venècia se trapava « al còr del sistèma de circulacion mai vast de l'epòca, estendut a la mar entièra »[1]. Prenguèt « la mai granda partida de las compras de pèbre e d'espècia del Levant, al mens venguts de l'Ocean Indian a las escalas del Levant » e èra « par excelléncia lo revendaire d'aquelas denadas preciosas a l'Occident, sobretot en Alemanha, mai grand consomator d'Euròpa »[2]. L'istoriana Élisabeth Crouzet-Pavan constata que los mercants venecians èran actius sus totas las plaças comercialas, de Constantinòple a la Creta, de Brujas a l'Armenia, de l'Africa del Nòrd a l'Eubèa. Aquela dominacion èra assegurada per la superioritat tecnica de las galèras sortidas de l'Arsenal de Venècia qu'èra, dins la primièra mitat del sègle XV, lo primièr emplegaire de l'Occident amb, dètz e sèt mila emplegats, la flòta mercanda veneciana comptant alara vint e cinq mila marins[3].
Al sègle XIV, cobesa de regnar sus l'Adriatica, la Republica de Venècia estendèt la seuna influéncia sus las vilas balneàrias d'Istria. La peninsula foguèt despartida en dos: l'entorn maritim tornèt a la Serenissima, l'interior de las tèrras als Habsborgs. E Aquela situacion demorèt pendent quatre sègles, fins a la casuda de Venècia, en 1797.
Lo revengut per capita en 1400 èra alara quinze còp pus naut qu'aquel de París, Madrid o Londres[4]. En 1423, dins lo seu discors sus l'estat de la ciutat, lo dòga Tommaso Mocenigo pòt comptar tres mila naus mercants, tres cent naus de guèrra[5]. La Serenissima èra al trescòl de sa poténcia.
L’Estat agís coma una gigantèsca companhiá de navigacion: cada ans, arma, jos l’autoritat del Senat, quinze a vint naus de 300 a 500 tonèls, navigant totjorn amassats per dos o quatre, cap a l’Orient, l’Egipte, l’Africa del Nòrd, e de totjorn mai cap als pòrts angleses e flamands. L'administracion èra eficaça e rigorosa: la ciutat sens país interior importava de merças alimentàrias (cerealas, vianda, òlo e vin) qu'èra un monopòli d'Estat.
Las guèrras d'Itàlia[modificar | modificar la font]
Al sègle XV, la Republica fasiá partida de las cinq principalas poténcias en Itàlia, als costats del ducat de Milan, del reialme de Napòls, de la republica de Florença, e dels Estats del Papa. Aqueles diferents Estats s'afrontavan per la supremacia en Itàlia. Venècia ne profeitèt per espandir lo seu territòri sus la tèrra fèrma (Bergama, Brescia, Lodi, Friol), subretot als despens del ducat de Milan.
La patz de Lodi en 1454 assegurava un statu quo entre aquelas poténcias regionalas mas la dintrada de grandas poténcias estrangièras a la fin del sègle XV perturbèt l'equilibri. En 1494, lo rei Carles VII de França dintrèt en Itàlia puèi sometèt Napòls. Venècia prenguèt l'iniciativa de la reaccion. Reüniguèt una coalicion, la santa Liga, constituida dels principals Estats italians (levat Florença e Napòls). Mas l'armda capitèt pas de blocar a Fornoa lo retorn del rei en França.
En 1499, Venècia prenguèt Cremona, Rimini en Romanha e Trieste. Aquela creissença sus la Tèrra Fèrma inquietèt los seus vesins que formèron en 1508 una liga contra ela: la Liga de Cambrai. Comptava d'enemics redotables, a saber lo papa, l'emperaire, los reis de França, d'Anglatèrra, d'Espanha e d'Ongria. Sens comptar Florença e Ferrare. Le papa Juli II, que le poder temporal èra menaçat pels Venecians en Romanha, prononcèt l'excomunicacion de la Republica lo 27 d'abril de 1509. Alara, podava doncas pas mai celebrar d'oficis religioses sul seu territòri. Parallelament, lo rei Loís XII de França capitanejava las operacions militàrias. Dintrèt en Venèt e desfisèt las tropas venecianas a Ghiaradadda. Malgrat la granda desfacha, Venècia capitèt miraculosament de salvar lo seu Estat. La ciutat foguèt pas presa e quitament demorèt sus la Tèrre Fèrma mercé al sosten dels païsans o dels mestierals[6]. Melhor, en 1511, la Liga de Cambrai se tornèt contra lo rei de França: lo papa, los Espanhòls e los Angleses lo cacèron d'Itàlia.
Qualques ans mai tard, las alianças cambièron encara. Los Venecians sostenguèron aquel còp lo rei Francés Ièr de França que s'engatjava dins une reconquèsta del Milanés. Aquel sosten se revelèt decisiu a la victòri francoveneciana de Marignan en 1515.
Dins los ans seguents, Itàlia demorèt un camp de batalha. Francés Ièr e Carles Quint s'i afrontèron. Venècia foguèt una de las raras capitalas italianas que foguèt pas presas.
Pèrda de la supremacia comerciala e maritima (sègle XVI-1797)[modificar | modificar la font]
L'istorian Fernand Braudel dona dos rasons per explicat lo declin de la Republica a partir del sègle XVI: « çò que donèt rason de Venècia, son las rotas del mond que se desplaçan lentament de la Mediterranèa cap a l'Atlantic; son los Estats nacionals que grandisson. A partir del sègle XVI, Venècia butat aqueles còrs espeses: Espanha, França, l'una e l'autra amb de pretencions imperialas; mai encara sorgiguèt l'Empèri turc, colòs d'una autra edat, mas colòs, contra que s'agotava »[7].
La primièra rason, del cambi de las ancianas rotas comercialas, arriba a la fin del sègle XV quant, d'un caire, Cristòl Colomb aborda en America e quand, d'un autre caire, Vasco de Gama passèt le Cap de Bona Esperança e jonhèt las Indias en 1498. De nòu espacis e de nòu itineraris prometors se dubriguèron atal pels armators e marcands. Contournant Africa, la rota del Cap de Bona Esperança permetava als Europèus d'anar cercar de sedas e espècias d'Orient sens passar per l'abitual intermediari venecian. Venècia, coma lo rèsta de la Mediterranèa, se trobèt marginalizada e lo seu trafic mermèt. Pasmens, la creissénça de la consomacion mondiala permetèt a la Republica de recobrar lo seu nivèl de comèrci dins los ans 1560. Un retorn que deu pas amagar lo fach qu'èra pas mai lo mai grand pòrt europèu. Jamai recobrèt la seuna posicion dominanta en mai qu'a partir de la fin del sègle XVI, los Nordics (Angleses e Olandeses) dintrèron dins lo comèrci mediterranèu e lo detornèron per lo lor profèit.
La segonda rason del declin venecian demòra dins la seuna confrontacion amb los grands Estats vesins. La republica de Venècia, en despach de sa riquessa e de son rai cultural, pesava politicament e militàriament pauc fàcia al Reialme de França o lo Reialme d'Espanha. Mas foguèt lo darrièr vengut dins l'ensems de las grandas potencias europèas, l'Empèri Otoman, que li causèt mai grandas preocupacions. Los Turcs prenguèron un per un los establiment de Venécia sus las rotas del Levant. En 1571, los Venecians furniguèron prèp de la mitat de las naus de la flòta crestian qui desfisèt los Otomans. Èra la batalha de Lepant. Malgrat aquel succés, Venècia contunhava a perdre de terren. Un an aprèp Lepant, deguèt abandonar Chipre e, en 1669, Candia. En 1718, la patz de Passarovitz signa la pèrda de la Morèa que la Republica aviá capitat a conquerir de nòu en 1697.
Lo patriciat de Venise aviá en consequéncia rebastit lo seu fondament economic. L'expleitacion agricòla de la Tèrra Fèrma (seda, ris, cambre, abaliment de fedas) atirèt los capitals fins alara investits dins lo comèrci alunhat.
Malgrat aquel contèxte dificil, complicat per las epidèmias de pèsta a la fin del sègle XVI, l'Estat èsra tolerant dins lo caire de la religion; rebutant tot fanatisme, procedèt a cap d'execucion per eretgia pendent los ans de la Contraraforma alara que la populacion domorèt majoritàriament catolica.
Fàcia a la menaça turca, Venècia deguèt se ligar a Àustria, qu'èra venguda la principala potencia en Itàlia del Nòrd. Son economia foguèt fòrça saquejada per las guèrras. Aprèp prèp un milleni d'independéncia, la Republica de Venècia foguèt ocupada per las tropas de Napoleon Bonaparte lo 12 de mai de 1797 al tèrma de la campanha d'Itàlia. L'invasion dels Franceses acabèt lo sègle que Venècia coneguèt l'apogèu de son rai, venent la vila europèa mai eleganta e rafinat del sègle XVIII, amb una fòrta influéncia sus l'art, l'arquitectura e la literatura.
Lo Tractat de Campo Formio signat lo 18 d'octobre de 1797 entre França e l’Empèri d'Àustriac, liurèt l’ex-« Serenissima Republica » dins aqueles que la transformèron sul còp dins una provícia de lor Empèri.
Existiguèt una efemèra Republica de Sant Marc en 1848-1849 creada a la seguida de l'insurreccion de la vila contra l'Empèri d'Àustriac.
Institucions[modificar | modificar la font]
Lo sistèma de govèrn d'aquel Estat, pron original per l'epòca, èra la Republica. Mas una republica oligarquica, coma Florença, las vilas liuras d'Empèri, las Províncias Unidas, e la Confederacion soïssa. Las grandas familhas de la vila, representadas al Grand Conselh, elisián lo Dòga (Duc) que menava la politica sa vida durant. Los Venets elaborèron al cors dels sègles una organizacion institucionala originala e fòrça complèxe visant, d'un caire a concentrar los poders entre un nombre reduisit (42 en tot) de familhas patricianas d'anciana origina, d'un autre caire per evitar tota evolucion cap a un sistèma de tipe monarquic, malgrat la preeminéncia d'un personatge, lo Dòga, que simbolisava lo poder de l'Estat e representava la Serenissima Republica.
Lo Concio[modificar | modificar la font]
A l'origina, lo concio, assemblada populara veneciana (equivalent a l'arengo de las autras ciutats italianas a la meteissa epòca), aviá lo poder legislatiu e elisiá lo dòga, cap de l'Estat investit dels poders executiu e judiciari. Al concio, se substituava pauc a pauc lo « Grand Conselh ».
Lo concio foguèt reünit en 1380 a l'ocasion de la batalha de Chioggia. Venècia aviá pas encara conegut la fòrta expansion demografica del sègle seguent, mas una de las doas grandas fasas d'agrandiment de l'Arsenal ja s'èra facha al començament del sègle XIII.
Grand Conselh[modificar | modificar la font]
Lo Grand Conselh (Maggior Consiglio en italian) - autoritat suprèma - se substituent a l'assemblada populara nomenada concio. De quin emanián totas las autras institucions: lor multiplicacion e l'embonh de las competéncias favorizèron la collegialitat de las décisions mas tanben la vigiléncia recipròca. Èra compausat d'òmes de mai de 25 ans, membres de las familhas patricianas inscrichas al Libre d'aur (Libro d'Oro) repertoriant l'ensems de la noblessa veneciana. Lo patriciat èra títol estrictament ereditari, i èsser admés, èra totalament impossible per tot autra classa de Venècia. Quitament esposar una femna del bas pòble excluisiá un patrician dels seus drechs d'accès al Grand Conselh. L'aristocracia veneciana se compausava subretot d'armators, de negociants e de banquièrs, que los revenguts se fondavan mai sul comèrci que sus la tèrra. Per la Serrata del Consiglio (« verolhatge del conselh ») en 1297, l'accès al Grand Conseil foguèt reservat a aqueles que los aujòls n'èran ja membres.
Reünit totes los dimenges, lo Grand Conselh prengava las decisions politicas, promulgava las leis e causissiá los nauts magistrats. La tendéncia a delegar los poders d'un còrs nombrós a une comission reducha d'especialista foguèt una caracteristica durable de l'organizacion d'aquela republica oligarquica.
Senat[modificar | modificar la font]
Organ legislatiu compausat de 120 a 250 membres maximum, lo Senat èra cargat de la politica exteriora e de la nominacion dels ambaissadors. Los ambaissadors venecians d'aquela epòca envièron de rapòrts secrets sus la politica e las rumors circulant dins las corts europèas, çò que constituís una font d'informacion pels istorians modèrnes.
Lo Dòga[modificar | modificar la font]
Lo cap de l'executiu portava lo títol de dòga (« duc »). Èra teoricament elegit a vida. Lo caractèr viatger se perpetuèt sens cambi pendent de sègles alara que lo dòga perdava pauc à pauc tot poder personal. La foncion de dòga èra reservat a un membre d'una familha patriciana causida dins un cercle redusit, mas la transmission jamai venguèt ereditària malgrat las tentativas de quelques uns. Aquelas acabèron en mai de far evoluar lo mòde de designacion del dòga de biais a exclure tota possibilitat de transmission ereditària o d'acaparrement per de faccions. En seguida, los dògas desmissionèron plan sovent per se retirar dins une vida monastica, jos la pression dels oligarcs, quand èran discreditats per lor accion politica.
Lo Collègi Suprèma[modificar | modificar la font]
Compausat del Dòga, dels seus sièis conselhèrs, del cancelièr e du president del Conselh dels dètz, lo Collègi Suprèma èra l'organ suprèma de la Republica.
Lo Collègi[modificar | modificar la font]
Assemblada dels principals membres de l'Estat, compausat de 26 nòbles :
- La Senhoriá de Venècia :
- siès Savis-Grands eissits del Senat ;
- cinq Savis dichs de Tèrra Fèrma que gerissián los afars de tèrre fèrma ;
- cinq Saviss dels Òrdres, que gerissián los afars de la Mar.
Totas las demandas e memòris son introduchs al Collègi, que los distria als mai conselhs e al Senat. Lo Collègi dona alara la responsa del Senat per escrich (la Parte).
Conselh dels Dètz[modificar | modificar la font]
Creat en 1310 a títol provisòri, puèi rendut definitiu en 1335, lo Conselh dels Dètz es una institucion judiciària destinada a sanccionar los complòts ordits contra la Republica. Constituit en realitat de 17 membres, dispausèron de poders particuliarament espandits, li permetent quitament de destituir lo dòga.
Territòris otramar[modificar | modificar la font]
Amb los sègles, Venècia ocupèt fòrça territòris del bacin de l'Adriatic e la Méditerranèa orientala, amb de preferéncia per las illas e los pòrts podent servir lo seus interèsts comercials. Coma de colonias d'expleitacion, aqueles territòris forniguèron vin, cerealas, fruchs, mièl, fusta e materials de construccion. Existiguèt dos grops dons aquel empèri venecian que las limitas sovent varièron[8] :
Las possessions de Venècia[modificar | modificar la font]
Lo Golf correspond a l'Adriatica. Del sègle IX a XI, Venècia aviá per l'objectiu de dominar totes las broas d'aquela mar perque aviá consciéncia dels riscs d'asfixia pel seu comèrci se un enemic aviá l'idèa de barrar lo Golf. Èran partida d'aquelas possessions, pas totjorn al meteis temps:
« Sens dopte aquelas ciutats sonque reconeguèron a Venècia pas qu'une sobeiranetat alunhada »[9]. Mas çò qu'importava als Venecians, èra d'obligar totes los trafics adriatics a transitar pel pòrt de Venècia. La flòta de la Serenissima èra aquí per tornar a l'òrdre las ciutats reguitnairas per aquel monopòli comercial.
Las possessions del Levant[modificar | modificar la font]
La Quatrena crosada permetèt lo primièr espandiment de Venècia dins l'orient grèc. Mercé a l'ajuda logistica portada als Crosats, los Venecians participèron al desmantelament de l'Empèri Bizantin en 1204. Recebèron las còstas e las illas de la mar Ioniana, la mai granda partida del Peloponés, las Cicladas e qualques Sporads, de plaças en Eubèa, de posicions de Gallipoli e de Rodosto suls Estreches, los tres ochens de Constantinòple enfin, amb la basilica Santa Sofia. La restauracion de l'Empèri Bizantin en 1261 eliminèt los Vénicians de qualques d'aqueles territòris. Mas las sortidas sus la méditerranèa per la Rota de la Seda, abans font de riquessa per Bizanci, demorèron dins la lors mans e aquelas dels genoés.
Al començament del sègle XV, la Republica possedava:
- las Illas Ionianas, que Corfou
- Parga
- Creta (o "Candia"), comprada al marqués de Montferrat. Escala fòrça importanta sus la rota de Chipre, de Beirot o d'Alexàndria.
- Coron e Modon, « los uèlhs de la Republica » a l'extrèma sud de Peloponés.
- l'Eubèa (o "Negrepont")
- Chipre, que Venècia aviá succedit als Lusignan.
- Lajazzo
- Acra (?)
Aquel ensems formava d'escalas, de plaças estrategicas sus la rota de Constantinòple, de la Mar Negra, de Siria o d'Egipte.
Las possessions en 1797[modificar | modificar la font]
A la casuda en 1797, la Republica de Venècia compreniá las províncias seguentas:
- Lo Dogado (« Estat del dòga ») ou « Ducat de Venècia » (La vila de Venècia e una pichona emprisa sus la tèrra fèrma) ;
Domini di Terraferma (« domènis de tèrre fèrma »)[modificar | modificar la font]
- Padoan (Pàdoa, Bassano, Abano, Este) ;
- Polesina de Rovigo ;
- Veronés (Verona, Peschiera) ;
- Vicentin (Vicença, Asiago) ;
- Bressan (Brescia, Salon, Lonato, Chiari) ;
- Bergamac (Bergama) ;
- Cremasc (Crema) ;
- Marga Trevisena (Trevise, Feltre, Bellune e Pieve di Cadore) ;
- Friol (Udine, Sacile, Pordenone) ;
De 1805 a 1814, las províncias del Domini di Terraferma foguèron absorbidas dins lo reialme d'Itàlia e formèron los departaments Adriatic, Brenta, Bacchiglione, Adige, Serio, Mella, Tagliamento, Piave e de Passeriano.
Stato da Màr (« Estat de la Mar »)[modificar | modificar la font]
- Istria (Pola, Capo d'Istria)
- còsta dalmatas : Nona, Zara, Trau, Spalato, Sebenico, Clissa, Cettigne, Signia, l'Herzégovine, Cattaro
- Las illas dalmatas dempuèi Osera fins a Curzola
- En Albania veneciana : Parga, Preveza, Vonitsa, Butrinto
- Las Illas Ionianas
Aquelas províncias foguèron partejadas en 1797 pel tractat de Campo Formio :
- Las tres primièras daissadas a Àustria. Aquela las cedèt en 1805 foguèron administradas pel Reialme d'Itàlia, mas integradas a las Províncias illirianas francesas a lor creacion en 1809.
- Las illas Ionianas e las possessions continentalas tocantas formèron los tres departaments francés de Grècia (1799). Una Republica de las Sèt Illas foguèt formada jos la proteccion de Russia e de l'Empèri Otoman, puèi en 1807 de França, abans de venir la Republica de las Illas ionianas jol protectorat del Reialme Unit a partir de 1814.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Braudel_La_Mer" (fr)Fernand Braudel, « La mer », Fernand Braudel (dir.), La Méditerranée. L'espace et l'histoire. Les hommes et l'héritage, Paris, Flammarion, France Loisirs, p.66
- ↑ "Braudel_La_Mer"
- ↑ "ISBN_297939094X" (fr)Daniel Hugenin et Erich Lessing, La Gloire de Venise, Terrail, 1993 (ISBN 297939094X)
- ↑ (fr)Jacques Attali, Une brève histoire de l'avenir, éditions fayard, 2006
- ↑ name="ISBN_297939094X"
- ↑ (fr)Patrick Boucheron, « 1509. Louis XII est vainqueur à Agnadel », Alain Corbin (dir.), 1515 et les grandes dates de l'histoire de France, Le Seuil, France Loisirs, p.165-169
- ↑ (fr)Fernand Braudel, « Venise », Fernand Braudel (dir.), La Méditerranée. L'espace et l'histoire. Les hommes et l'héritage, París, Flammarion, France Loisirs, p.317
- ↑ L'empire vénitien. Article de Élisabeth Crouzet-Pavan sur Clio.fr
- ↑ "Clio_Empire_venitien"
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (it)Luigi Tomaz, In Adriatico nell'antichità e nell'alto medioevo, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conserve 2001.
- (it)Luigi Tomaz, Il confine d'Italia in Istria e Dalmazia. Duemila anni di storia, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conselve 2007.
- (it)Luigi Tomaz, In Adriatico nel secondo millennio, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conselve, 2010.
Font[modificar | modificar la font]
- (fr)Freddy Thiriet; Histoire de Venise; Que sais-je ? » PUF, París; 1952
- (fr)André Zysberg & René Burlet; Venise, la Serenissima e la mar; Gallimard; París; 2006; isbn=2070535193}}
- (fr)Élisabeth Crouzet-Pavan, Venise triomphante. Les horizons d'un mythe, París, Albin Michel, 1999
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Les instutions de la République de Venise sur vivre-venise.com
- (fr)L'empire vénitien. Article d'Élisabeth Crouzet-Pavan sus Clio.fr
- (fr)Venise La Serenissima
- (fr)Tèxtes per l'istòria de Venècia


c: text/html

text:
-427
Aquesta pagina concernís l'an -427 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Incursion novèla de la Liga de Peloponès en Atica. Coma leis annadas precedentas, lei soudats de Peloponès poguèron pilhar Atica mai deguèron rapidament se retirar en causa de la manca d'avitalhament per sostenir un sètge lòng. En revènge, après doas annadas de sètge, casuda de Platèa, aliada d'Atenas. Lei subrevivents que capitèron d'arribar fins a Atenas i obtenguèron lo drech de ciutat.
Sus l'illa de Lesbos, una flòta atenenca dirigida per Cleon capitèt de reprimir la revòuta de Mitilèn — Esparta i mandèt ges de renfòrç navaus après sei reviradas de Patras e de Naupacte l'annada precedenta — après un sètge que s'acabèt dins lo corrent de l'estiu. Après d'esitacions, leis abitants de la ciutat vencuda demorèron liuras mai deguèron liurar sa flòta, destrurre sei fortificacions e cedir una partida de son territòri per i establir una colonia militara atenenca.
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès còntra Atenas amb una incursion espartenca dins la region d'Atica. Leis Atenencs refusèron tornarmai lo combat e Lacedemònia poguèt solament pilhar lei zònas non protegidas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bischoffsheim
Bischoffsheim en alemannisch (Bischoffsheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
[[Fila:Gustave Brion-Bòsc de Bischoffsheim.jpg|thumb|left|Bòsc de Bischoffsheim, dessin de Gustave Brion, 1844]]
Communément trucat Bischen-am-Berg lo vilatge de Bischoffsheim fa partida del costat de Rosheim e del arrondissement de Molsheim. Situat al pè de la montanha dicha Bischenberg (363 mètres a lo-dessus del nivèl de la mar) sus la rota en connectant Rosheim a Hipsheim
Communément appelé Bischen-am-Berg le village de Bischoffsheim fait partie du canton de Rosheim et de l'arrondissement de Molsheim. Situé au pied de la montagne dite Bischenberg (363 mètres au-dessus du niveau de la mer) sur la route reliant Rosheim à Hipsheim
Istòria[modificar | modificar la font]
Al cors de trabalhs efectuats sul territòri de la municipalitat, de nombrosas descobèrtas an #èsser fachas al fil dels ans. Testifiquen La preséncia de l'òme sul luòc de Bischoffsheim dempuèi la préhistoire (Neolític rubané 5 a 6000 abans J.C.). Los desparièrs vestigis e trobalhas recensés pròvan qu'aquel luòc aviá a l'epòca romaine ja de l'importància.Protegissiá probablament un camp militar romain. Passat jol domeni dels Alamans de contunh dels Mérovingiens, la localité es de contunh donada a la avesque de Estrasburg, #que i a un tribunal episcopal mencionat dempuèi 1070. Lo nom de la municipalitat significa « pòble de l'avesque », e es d'ailà #que ven lo sieu blason. Bischoffsheim #Èsser coma Bishheim-a lo-Saum, donat per Clovis a Sant Rémy #qu'en #dispausar en benefici de lo sieu glèisa. Bischoffsheim #Èsser a divèrsas recuperacions dévasté al cors dels sègles, sustot en lo moment de la Guèrra de las paysans e de la Guèrra de Trenta Ans.
Bischoffsheim I aviá antany dos castèlx, la Oberschloss e lo Niederschloss: lo primièr i aguèt vendut pendent la Revolucion e démoli, lo segond es plan conservat e forma, amb las siás dependéncias una vasta e polida proprietat.
Sul Bischerberg, una image de la Vèrge douloureuse atrasiá dempuèi longtemps un grand pelegrinatge, quand Jean de Manderscheidt, avesque d'Estrasburg, i #far bastir una glèisa en 1590.En 1663, un coatz de Franciscàs #èsser édifié al Bischerberg, la Revolucion #escampilhar los religioses e la glèisa #èsser délaissée. En 1825 los paires liguoriens se #establir en lo monastèri abandonat e dempuèi alavetz lo pelegrinatge a trobat lo sieu ancian splendeur.
Al Sègle XVIII, las municipalitats copropriétaires en indivision del Ried e de la bòsc regulatz los sieus litiges e se partejan las tèrras. Après las guèrras de la Revolucion e de la Empèri, Bischoffsheim tròba la siá vocacion agricòla. Lo òrdi, lo avoine, lo blat e la poma de tèrra i an conreat. Lo vilatge es alavetz réputé per la siá produccion de fruchas, de cerises sustot. La viticulture es egalament fòrça present dins lo pòble, aital coma çò ramaderia. A la fin del Sègle XX la municipalitat patida un important èxode rural al ponch de pas mai comptar que deu agricultors e viticulteurs. A present la municipalitat s'investís en l'implantacion de zònas d'activitat artesanala e de desvolopament de quartièrs residenciales per una populacion #que se desplaçan en las grandas aglomeracions.
Au cours de travaux effectués sur le territoire de la commune, de nombreuses découvertes ont été faites au fil des années. Elles attestent la présence de l’homme sur le site de Bischoffsheim depuis la préhistoire (Néolithique rubané 5 à 6000 avant J.C.). Les différents vestiges et trouvailles recensés prouvent que ce site avait à l’époque romaine déjà de l’importance.Il abritait probablement un camp militaire romain. Passé sous la domination des Alamans puis des Mérovingiens, la localité est ensuite donnée à l'évêque de Strasbourg, qui y tient une cour épiscopale mentionnée dès 1070. Le nom de la commune signifie « village de l'évêque », et c'est de là que vient son blason. Bischoffsheim fut comme Bishheim-au-Saum, donné par Clovis à Saint Rémy qui en disposa au profit de son église. Bischoffsheim fut à plusieurs reprises dévasté au cours des siècles, notamment lors de la Guerre des paysans et de la Guerre de Trente Ans.
Bischoffsheim avait autrefois deux châteaux, l'Oberschloss et le Niederschloss: le premier fut vendu pendant la Révolution et démoli, le second est bien conservé et forme, avec ses dépendances une vaste et belle propriété.
Sur le Bischerberg, une image de la Vierge douloureuse attirait depuis fort longtemps un grand pèlerinage, lorsque Jean de Manderscheidt, évêque de Strasbourg, y fit construire une église en 1590.En 1663, un couvent de Franciscains fut édifié au Bischerberg, la Révolution dispersa les religieux et l'église fut délaissée. En 1825 les pères liguoriens s'établirent dans le monastère abandonné et depuis lors le pèlerinage a retrouvé son antique splendeur.
Au Sègle XVIII, les communes copropriétaires en indivision du Ried et de la forêt règlent leurs litiges et se partagent les terres. Après les guerres de la Révolution et de l'Empire, Bischoffsheim retrouve sa vocation agricole. L'orge, l'avoine, le blé et la pomme de terre y sont cultivés. Le village est alors réputé pour sa production de fruits, de cerises surtout. La viticulture est également très présente dans le village, ainsi que l'élevage. À la fin du Sègle XX la commune subi un important exode rural au point de ne plus compter que dix agriculteurs et viticulteurs. À présent la commune s'investit dans l'implantation de zones d'activité artisanale et de développement de quartiers résidentiels pour une population qui se déplacent dans les grandes agglomérations.


text:
Demografia de Belgica
Belgica compta al 31 de decembre de 2012, 11 041 266 estajants[1]. La populacion bèlga seguís un modèl demografic de flaca natalitat e d'esperança de vida longa, amb una preséncia importanta de forestièrs. Sa caracteristica principala es pasmens la dualitat entre las populacion flamencas e francofònas, que son de contunh en oposicion.
Somari
Evolucion istorica[modificar | modificar la font]
La populacion bèlga a conoscut un créis relativament moderat al sègle 19 mas mai naut que lo de França. Per comparason, Los Païses-Basses comptavan mens de 2 000 000 d'estatjants en 1800, e n'en comptan mas de 16 700 000 en 2012. Lo créis es estat mas reduch en cò dels francofònes fins a l'epòca actuala.
Dinamica actuala[modificar | modificar la font]
La populacion bèlga coneís una feconditat flaca, amb una leugièra amelioracion dempuèi 2004 e una feconditat superiora a la mejana europèa (1,86 en 2010).
A l'ora d'ara, la baissa seculara de la natalitat sembla tancada.
Evolucion dels tausses de natalitat, mortalitat e créis natural de 1900 a 2010[2]
Etnias en preséncia[modificar | modificar la font]
Los Francofònes (4 500 000) e los Flamencs (5 500 000) constituisson las doás etnias principalas de Belgica. I a tanben dins l'est del païs una minoritat, pro reducha en nombre, d'Alemands (75 000). A aquò cal ajustar la preséncia de forestièrs e d'immigrats ( gaireben 1 570 000 personas èran nascudas en defòra de Belgica en 2005)
Los Valons[modificar | modificar la font]
Los Valons representa lo grop mai important de francofònes que demòra en Valonia.
Cal notar pasmens que s'incluís tanben jos aquesta apelacion tots los estatjants de Valonia, tot ben que una partida d'aqueles sián de fach de Picards, de Champanhòls o de Lorencs.
La region valona s'espandís sus un territòri de 16 844 km2 e compta 3 561 256 estatjants en 2012. La communautat germanofòna (854 km2, 76 000 estatjants) fa partida de Valonia.
Los Valons fan partida de la Communautat Francesa.
Los Brusseleses[modificar | modificar la font]
La Region de Brussèlas Capitala es una region a majoritat francofòna qu'es restacada a la Communautat Francesa. Compta 1 145 098 estatjants (1-01-2012) per una superficia de 161 qm².
Es una region que foguèt francizada mai que mai al sègle 20. Pasmens lo flamenc e lo francés son las doás lengas oficialas. Brussèlas es una region multicurala amb 38,6%[3] de personas nascudas a l'estrangièr (1991).
Segon un estudi de 2006[4], lo declin del flamenc contunha. Lo francés es utilizat dins 76,7% dels ostals (56,8% sol, 11,3% amb d'autras lengas e 8,6% amb lo Flamenc), lo flamenc dins 15,6% (7% sol e 8,6% amb lo francés), las autras lengas dins 27,6% ( 16,3% sol e 11,3% amb lo francés). Lo dinamisme del francé se manifesta tanben per lo nombre total de locutors. Segon l'estudi citat, las principalas lengas parladas ( amb diferent nivèls de competéncia, de ben a mairal) son en 2006:
-francés 95,55%
-anglés 35,40%
-flamenc 28,23% (l'enquèta de 2001 donava 33,29%)
-espanòl 7,39%
-arabi 6,36% (l'enquèta de 2001 donava 9,99%)
-italian 5,72%
-alemand 5,56%
-portugués 1,67%
-turc 1,47%
-lingalà 0,99%
-grèc 0,91%
-rus 0,64%
-berbèr 0,36%
Atencion, aquel estudi destria pas las lengas mairalas, las lengas d'usatge, dòna simplament las competéncias declaradas (lengas conoscudas). Las chifras comprenon tanben las lengas estrangièras apresas, çò que bufa bravament l'importància de l'anglés, de l'espanhòl e de l'alemand. Dins la vida vidanta lo flamenc es ben mai utilizat que l'anglés ( e dins de situacions diferentas) e la preséncia reala de l'espanhòl (7,39%) es ben mendra que la del flamenc tot ben que l'estudi balhe 7% de locutors exclusius del flamenc a l'ostal.
Los Fransquilhons[modificar | modificar la font]
Los Fransquilhons son de Flamencs o de Valons que vivan en Flandra e que lor lenga mairala es tradicionalement lo francés. Per de rasons politicas, son pas recensats mas segon un estudi de 2007[1], i aviá 367 000 Fransquilhons (5,9% de la populacion de Flandra). Son plan nombroses dins lo Brabant Flamenc (15,7% en 2007). En mai d'aquela communautat, s'estima tanben que 70% dels Flamencs pòdon conversar, al mens basicament, en francés.
Los Flamencs[modificar | modificar la font]
Los Flamencs constituisson lo grop etnic mai nombrós de Belgica. Vivon mai que mai en Flandra (13 522 qm² e 6 370 493). En 2011[5], los forestièrs representavan 6,8% de la populacion. Los Flamencs parlan massissament lo flamenc mas los Fransquilhons parlan francés. Lo bilingüisme, amb de nivèls de competéncia variables segon los locutors, es plan frequent (gaireben 80%) e generalizat a tots los mitans socials. Los Flamencs vivon tanben dins la Region de Brussèlas Capitala, ont representan una minoritat significativa. En Valonia, lor importància es minora.
Las tensions entre las communautats son degudas a dos fenomèns:
- un es istoric, a saber la dominacion, al sègle 19 e dins una partida del sègle 20, del païs per la communautat francofòna. Aquò daissèt de bravas rancuras.
- l'autre es sociolingüistic: malgrat sa flaquesa demografica seculara, la communautat francofòna a gasanhat de terrenh sus los Flamencs. Aquò es vertat en França (que lo flamenc i patís la meteissa astrada coma l'occitan), atal coma en Belgica (subretot Brussèlas e sa banlèga). De mai, lo prestigi del francés e son internacionalizacion li dònan un poder d'atraccion superior a lo del flamenc, e de nombroses Flamencs se mesfisan de tot çò que reverta a una tentativa de francizar Flandra.
Los forestièrs[modificar | modificar la font]
En 2011, èran 1 119 256 (11,1%). Pasmens aquò exclau los naturalizats.
Lo nombre d'immigrats es superior a 1 600 000 en 2012, amb mai o mens 50% que venon de l'U.E.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Eurostat basa de donadas (data explorer) http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/population/data/database
- ↑ Institut national de statistiques ( Belgique)
- ↑ Recensament de 1991
- ↑ http://www.brusselsstudies.be/medias/publications/FR_51_BruS13FR.pdf
- ↑ INS (Institut d'estatisticas bèlga)


text:
Georges Cuvier
Georges Léopold Chrétien Frédéric Dagobert Cuvier, baron de Cuvier, (Montbéliard, França, 23 d'agost de 1769 – París, França, 13 de mai de 1832) foguèt un naturalista e zoològ francés.
Foguèt lo primièr grand promotor de l'anatomia comparada e de la paleontologia. Ocupèt de foncions d'importància divèrsas dins l'educacion nacionala francesa a l'epòca de Napoleon Bonaparte e après la restauracion dels Borbons. Foguèt nomenat professor d'anatomia comparada del Musèu Nacional d'Istòria Naturala de França, a París.


text:
Serempuèi
Serempuèi [1] (Sérempuy en francés) qu'ei ua comuna francesa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Page de la comuna sus lo sit de la Comunautat des comunas des Bastidas deu Val d'Arrats
- Serempuèi sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau


text:
Union Africana
L’Union Africana (UA) es una organizacion compausada per cinquanta dos estats africans. Foguèt establida en 2001 coma successora amalgamada de la Comunitat Economica Africana (CEA) e l'Organizacion per l'Unitat Africana (OUA). Eventualament l'UA anima a aver una sola moneda e unas unicas fòrças armadas integradas, e mai d'autras institucions d'estat en i comprenent un gabinet pel cap de l'UA. Las intencions de l'Union son d'ajudar a assegurar la democracia, los Dreches Umans e una economia sostenibla a l'Africa, en portant mai que mai la fin dels conflictes africans intèrnes e en creant un mercat comun efectiu.
Caracteristicas generalas[modificar | modificar la font]
L'Union Africana es governada per l'Assemblada de l'Union Africana e lo Parlament Panafrican que son assistits per la Comission de l'Union Africana que constituís una de las secretarias del Parlament Panafrican. Lo president actual del Parlament, Gertrude Mongella, es lo Cap d'Estat de l'Union Africana. Muammar al-Gaddafi, president de Libia es lo president de l'Assemblada. Jean Ping es l'actual president de la Comission.
L'Union Africana cobrís tot lo continent a l'excepcion de Marròc que vòl pas n'èsser membre a causa que l'Union reconeis l'independéncia del Sahara Occidental coma Republica Aràbia Sahrauí Democratica. Totun Marròc a un estatut oficial amb l'Union e beneficia dels servicis disponibles dins tots los estats de l'Union, coma la Banca Africana del Desvolopament. Los delegats de Marròc participan tanben a de foncions importantas de l'Union, e participan a de negociacions per ensajar de resòlvre lo conflicte amb lo Tèsta Polisario a Tindouf, Argeria e de parts del Sahara Occidental.
La primièra intervencion militara de l'UA en un estat membre foguèt en mai de 2003 en desplegant una fòrça de patz compausada de soldats de Sud-Africa, Etiopia e Moçambic en Burundi per supervisar la mesa en practica de divèrses acòrdis. Las tropas de l'UA se tròban tanben desplegadas en Sodan per manténer la patz pel Conflicte de Darfor. En 1994 l'OAU foguèt pas atenta a la situacion del país e donèt solament ajuda umanitària al conflicte.


text:
Saint-Just-d'Avray
Saint-Just-d'Avray en arpitan (Saint-Just-d'Avray en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
[[Fila:Mapa-Santa-Justa-de Avray Rhône Rhône-Alpes França.png|thumb|upright=1.25|Mapa de Sant-Just-de Avray en metent n'evidéncia :
- Lo caractèr fòrça boisé del vilatge ;
- Lo passatge del Azergues (a l'extrèm es del territòri) longé per la D385 (en roge) ;
- La expedís départementale RD54 (en iranja) ;
- La expedís départementale RD98 (en jauna). ]]


text:
Cran
Lo cran (var. crani), es una estructura ossosa o cartilaginosa de la tèsta, caracteristica dels craniats (que ne son los vertebrats). Lo ròtle principal del crani es d'aparar l'encefal qu'es a l'entorn, servís tanben de punchs de ligam a de muscles de la cara e del còl.
Lo cran se compausa de doas partidas: lo neurocrani (o bòstia craniana), qu'apara lo cervel e los organs sensorials pars, e l'esplencnocrani, que sosten las cavitats bucalas e faringianas. Qualques espècias possedissont tanben un dermocrani, format d'òs dermics.
Lo cran es totjorn cartilagiós per l'embrion mas ven al mens en partit ossificat per l'adulte de tota la linhada des Osteictians (qu'inclusís l'Òme).
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo cran es compausat de doas partidas: lo neurocran (o bòstia craniana), partida superiora qu'apara lo cervèl e los organs sensorials pars, e l'esplancnocran, partida inferiora que sosten las cavitats bucala e faringiana[1].
L'esplancnocran primitivament aguèt una foncion respiratòria mas aquela foncion se perdèt dins gaireben totas las linhadas e l'esplancnocran entre doncas subretot dins la constitucion de l'esqueleta de las maissas, del paladar, de l’aurelha mejana, de la cara, del còl, de la lenga, del laringe e del neurocrani[2].
Istologicament, lo cran dels Vertebrats pòt passar per diferents estadis[3] :
- un estadi cartilaginós, format per condrificacion del mesenquime. Aquel cran es definitiu per las lampresas e los Condrictians.
- un estadi ossós o osteocran endoesqueletic (o encondral), eissit d'una ossificacion encondrala. Aquel estadi succedís al condrocran per totes los Osteictians a l'estat adulte.
- Qualques espècias possedisson tanben un osteocran exoesqueletic (o dermocrani, ou dermatocrani), format d'òs dermics (o òs membranoses). Aquela ossificacion dermica se fa dirèctament dempuèi lo teissut conjonctiu sens passar per un estadi cartilaginós[4].
Lo dermatocran es una capa d'òsses dermics (jamai de cartilatge) que cobrís lo neurocrani e l'esplancnocrani. Constituissiá lo boclièr cefalotoracic per qualques Vertebrats fossils, los Ostracodermas[5]. Se trapa a l'ora d'ara pas que dins la linhda dels osteictians que foguèt segondàriament incorporada a ambedoas formacions precedentas tot en conservant una accion inductritz sul desvelopament de qualques òsses dermics (Cèl del cran, cèl del paladar, diferentas unitats de l'esplancnocrani)[6]. Pels Condrictians, lo dermocrani mermèt, fins a venir indiferenciat, e es representat pas que per d'escatas placoídas fixadas dins lo derme que cobrís lo còrs entièrs.
Formacion[modificar | modificar la font]
Neurocran e esplancnocrani son eissits de dos mecanismes embriologics diferents. Lo neurocran es eissit du mesenquime. Aqueles elements pòdon se presentar jos doas formas: una cartilaginosa que forma lo crani cartilaginós o condrocrani; crani definitiu pels Condrictians, los Mixina e las Lampresas. Pels autres vertebrats aquela forma es remplaçada per una forma ossosa que dona l'osteocran.
Pels mammalians lo condrocran (ou neurocran) se forma a la basa del crani embrionari e se compausa de tres nuclèus cartilaginoses: lo basietmoïde, lo basiesfenoïde e lo basioccipital. Los cartilatges paracordals se desvelopan per formar la placa basala e d'autres cartilatges occipitals se desvelopan per formar lo arc occipital (cartilatge entornant complètament la còrda). De cartilatges se van associar a la placa etimoïde (eissit del desvelopament dels cartilatges trabecularis): son de capsulas olfactivas e capsulas nasalas. La mesolha espinala se dilata dins lo condrocrani passant dins lo foramen magnum. L'aurelha intèrna occuperá la capsula otica.
Origina e evolucion[modificar | modificar la font]
Lo neurocran seriá la partida mai anciana del crani perqu'es la sola qu'existís pels Mixinas. L'esplancnocran es present pels lampresas mas pas lo dermocrani que sembla doncas qu'apareguèt en darrièr.
Lo neurocran evolua mercé a une reduccion del nombre d'òsses e a un alongament degut a la fòssas temporalas. Existís mai d'un tipe de neurocrani:
- Tipe anapside (ex: tartuga): pas de fòssas temporalas
- Tipe diapside (ex: les crocodilians) : daos fossas temporalas superioras e inferioras.
- Tipe sinapside (ex: mamifèrs + reptils fossils) : una fòssa temporala inferiora.
l'esplanchnocran o esqueleta visceral es constituit per de pèças cartilaginosas o ossificadas. Forma la maissa pels gnatostòmas. Lo primièr arc de l'esplancnocrani es l'arc mandibulari. Cet arc est composé du cartilage ptérygo-carré (partida superiora) e del cartilatge de Meckle (partida inferiora). Tres pèças de l'arc ioïde venent enforçar l'arc mandibulari: - lo cartilatge iomandibulari - lo cartilatge ceratobranquial - lo cartilatge basibranquial
Lo cartilatge pterigocarrat donna l'epipterigoïde e l'òs carrat (enclutge) pels mamifèrs. lo cartiltage de Meckle el donna l'òs articulari (martèl) pels mamifèrs. L'iomandibulari dona la columnèla timpanica pels tetrapòds non mammalians e l'estriu pels mamifèrs. Lo ceratobranquial dona las banas ioïdianas pels tetrapòds non mammalians e l'apofisa estiloïde del temporal e las banas ioïdianas pels mammalians.
Fòssas temporalas[modificar | modificar la font]
Las fòssas temporalas son de traches anatomics del crani dels amniotas, caracterizat per de cavitats simetricas bilateralas dins l'òs temporal.
D'ipotèsis fisiologics los associan amb un aument dels nivèls metabolics e una creissénça de la musculatura de la maissa. Los primiers amniòts del carbonifèr possedavan pas de fòssa temporalas alara que los sauropsides e los sinapsides mai avançats n'avián. Dins las edats geologicas, las fòssas temporalas dels sauropsides e dels sinapsides se modifiquèron e venguèron mai largas per permetre l'implantacion dels muscles de las maissas mai espeses permetant de mossegadas mai poderosas. Los dinosaures, que son de sauropsides, ab de larga duberturas e lors descendents los aucèls, an de fòssas temporalas que se modifiquèron. Los mamifèrs, que son de sinapsides, possedisson pas mai de dobertura al nivèl du crani, tan que lo caractèr anatomic se modifiquèt. Possedisson pasmens encara l'orbita temporal (que sembla a una dubertura) e los muscles temporals. S'agís d'un trauc dins lo cap que se situa a l'arrièra de l'orbita ocular darrièr l'uèlh.
La preséncia e la morfologia de las fossas temporalas es un punt critic per la classificacion taxonomica dels sinapsides, que ne son los mamifèrs.
Les euriapsides (plesiosaurians e d'ictiosaurians) an una sola granda dubertura suls costats de lor crani, coma los sinapsides, mas los eurapsides son de fach de diapsides, que la fòssa temporala inferiora desapareguèt.
Los anapsides (quelonians) ne possedisson pas.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Deinonychus
dinosaure carnivòr
-
-
-
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "foret" Romanic Foret, Dico de Bio, ed. De Boeck & Larcier, 2004.
- ↑ "mrs" Corinne Cuoc, Anatomie Comparée des Vertébrés, Universitat de Provença, 2006.
- ↑ "foret"
- ↑ "mrs"
- ↑ "mrs"
- ↑ "mrs"


text:
Sistèma nerviós central
A cò dels vertebrats, lo sistèma nerviós central (var. sistèma nerviós centrau)(SNC) es la part del sistèma nerviós qu'es inclusa dins las meninjas. Conten la màger part del sistèma nerviós e se compausa del cervèl (pels vertebrats que ne'n possedisson), e de la mesolha espinala. Amb lo sistèma nerviós periferic ten un ròtle fondamental dins lo contraròtle del comportament. Lo SNC es contengut dins la cavitat dorsala, amb lo cervèl dins la cavitat craniana e la mesolha espinala dins la cavitat espinala. Lo cervèl es protegit pel cran, alavetz que la mesolha espinala es protegida per las vertèbras.


text:
Glires
Un glir es un mamifèr placentari qu'aparten al grop dels anagalids dins la classificacion filogenetica. Los glirs recampan los lagomòrfs e los rosegaires. Lor caractèr visible de l'exterior mai remarcable es lo fòrt desvolopament de lors incisiva: pèrdon las primièras incisivas superioras e inferioras, las tresenas incisivas inferioras, las caninas e las primièras premolaras. Las segondas incisivas desapareisson tanben mas a lor plaça creisson de grandas segondas incisivas de lach de creissença continua. Lor dentura presenta doncas un grand void entre aquelas incisivas e las segondas premolaras: lo diastèma.
|--o Anagalides |--o †Anagaloidea `--o Glires |--o Rodentia `--o Lagomorpha
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) O.Madsen et al. Parallel adaptive radiations in two major clades of placental mammals. Revue « Nature », 2001. Legir lo resumit
- (en) W.Murphy et al. Molecular phylogenetics and the origins of placental mammals. Revue « Nature », 2001. Legir lo resumit
- (en) Ulfur Arnason et al. Mammalian mitogenomic relationships and the root of the eutherian tree. National Academy of Science. Legir lo document


text:
Tycho Brahe
Tycho Brahe (Tyge Ottesen Brahe), (14 de decembre de 1546 — 24 d'octobre de 1601), es un astronòm d'una region istorica de Danemarc que fa uèi partida de Suècia. Es conegut per aver establit un catalòg d’estelas precís per l'epòca, e tanben per aver produch un modèl d’univèrs cercant a combinar los sistèmas geocentric de Ptolemèu e eliocentric de Nicolau Copernic.
Tycho Brahe capitèt a far sas òbras en astronomia mercé a l’autreg d’un domeni sus l’illa de Ven onte bastiguèt un observatòri astronomic que nomenèt Uraniborg e una pension annala del rei Frederic II de Danemarc.
De 1600 fins a sa mòrt en 1601, foguèt assistit per Johannes Kepler, que mai tard utilizèt sas donadas astronomicas per desvolopar la seunas teorias sur l’astronomia e formular las tres leis del movement dels planetas sonadas leis de Kepler.
Somari
- 1 Biografia
- 2 Principals trabalhs
- 3 L'astronòm
- 4 Controvèrsia sus sa mòrt
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Vejatz tanben
Biografia[modificar | modificar la font]
L'enfança[modificar | modificar la font]
Tycho Brahe nasquèt al castèl de Knutstorp, en Scania, alara província danesa. Èra l’ainat dels filhs d’Otto Brahe e Beatte Bille, eissits de la nauta noblesa danesa. La familha Brahe èra d’originària suedesa, mas son grand e son paire èran d'una branca familhala fixada al Danemarc[1]. Son besson moriguèt abans d’èsser batejat. Tycho Brahe aviá tanben doas sòrres, que l’ainada èra Kristine e la mai jova Sophia que vendriá mai tard astronoma e quimista. Lo paire, Otto Brahe, èra un nòble important de la cort del rei du Danemarc. La maire èra eissida d’una importanta familha que donèt d'òmes politics e d'òmes de glèisa.
Las capacitats intellectualas de Tycho Brahe dempuèi l'enfança foguèron remarcadas per un dels seus oncles mairals, Steno Bille, que faguèt son educacion. L'aculhiguèt dins son domeni d'Herritzwart prèp de Knudstrup onte podèt se consacrar a d'observacions astronomicas e a l’estudi de l’alquimia que son oncle afeccionava fòrça[2]. Grandiguèt enseguida amb son oncle Jorgen Brahe que l'adoptèt e ne faguèt l'eretièr.
Una vocacion[modificar | modificar la font]
Lo 19 d'abril de 1559, Tycho Brahe foguèt enviat a l’universitat de Copenaga. Ailà, seguissent los vòts de l'oncle, estudièt lo drech e tanben la filosofia e la retorica. A Leipzig, comencèt en secret d'estudis relativas a l’astronomia. Lo 21 d'agost de 1560, un eclipsi solar l'interessèt als fenomèns astronomics. Alara, comencèt a estudiar los efemerids de Joannes Stadius e la teoria de l'esfèra amb de libres coma aqueles de Sacrobosco (Tractatus de Sphaera), Apiono (Cosmographia) e Regiomontanus, (De triangulis omnimodis). Crompèt l’Almagesta de Ptolemèu. Pasmens, la vocacion nasquèt amb un autre eveniment: pendent una conjoncion Jupitèr-Saturne que los melhors efemerids a sa disposicion anoncièron amb una error de mai d'un jorn; aquela incertitud lo marquèt, e se desfièt de l’explicar. Aquel eveniment se passèt lo 17 d'agost de 1563[3].
D'estudis caotics[modificar | modificar la font]
Lo Tycho jòve fòrça lèu volguèt far d'estudis scientifics a l’universitat de Rostock contra l’avís del paire que lo predestinava al drech e a la diplomacia per qu'ocupe un emplec public. A l’universitat de Leipzig, quand recebèt una instruccion elementària, faguèt, a l’amagat de son governador, d'estudis de matematicas e d’astronomia[4] e de disciplinas mai foscas coma l’alquimia e l’astrologia.
Coma los joves de la noblesa de son temps, commencèt de viatjar. Entre 1565 e 1566 èra dins las universitats de Wittenberg e de Rostock, en Alemanha. Anèt puèi a Augsborg en Bavièra e a Basilèa en Soïssa e encontrèt d'astronòms reputats.
Pendent aquel periòde, Tycho recebèt regularament d’argent per satisfar los seus plasers, que consacrava tot per comprar de libres e d’instruments d’alquimia e l’astronomia[5]. Tanben comencèt de fabricar los seus instruments.
Pendent un duel a Wittenberg en 1566 amb un cosin estudiant, segurament aprèp un desacòrdi matematic o astronomic, perdèt lo cap del nas. D’autres istorians contan qu'aquò seriá estat lo resultat d’un accident. Dempuèi, portava un nas postís fach d’argent e d’aur.
A la mòrt del paire, en 1571, tornèt en Scania e eretèt d’un domeni e i installèt un laboratòri. Descobriguèt en 1572, una estela novèla dins la constellacion de Cassiopèa tant brilhanta coma Vènus que ne seguiguèt la trajectòria aparenta amb un sextant e cridèt en latin: « Nova ! Nova !… ». Aquela revelacion l’alunhèt de l’alquimia per se consacrar a l’astronomia. Faguèt publicar l'an seguent De Nova Stella, que conta sas conclusions e escriguèt que las nòvas son d'estèla que venon visiblas o mai remarcablas pels observadors de la Tèrra, aprèp una aumentacion de lor brilhança. Ara, se nomenariá supernova de tipe I. Aquela descobèrta tornèt sus l’immudabilitat dels cèls e lo faguèt venir famós en Euròpa.
La consecracion[modificar | modificar la font]
En 1574, donèt de corses e conferéncias a l’universitat de Copenaga. Dempuèi alara, èra convencut que los progreses de l’astronomia se farián per d'observacions menimosas. Aprèp un autre torn d’Alemanha per encontrar lo mai grand nombre d’astronòms possible, Brahe acceptèt l'ofèrta del rei Frederic II de Danemarc, que li prepausèt de fondar un observatòri astronomic e d'acceptar una pension annadièra. Li foguèt donada una illa pichona, Ven (o Hven) en fàcia de Copenaga, que i faguèt bastir en 1576 Uraniborg (« palais d’Urania o Palais dels Cèls », Urania essent la musa de l’Astronomia) que venguèt l'observatòri mai grand d’Euròpa. Aviá l'autoritat suprèma sul domèni e recebèt los ganhs del trabalh dels abitants de l’illa. Tanben faguèt bastir un palais que las òbras foguèron financiadas pel rei e demorèron quatre ans, de 1576 a 1580. Èra un edifici luxuós amb un talhèr de construccion d’instruments per l’astronomia, una estampariá destinada a publicar sas òbra, un laboratòri d’alquimia.
Uraniborg venguèt lèu un centre scientific important e reputat, que trasiá los estudiants e los astronòms d’Euròpa tota. Tycho Brahe èra fòrça pimpilhós e conservava totas las donadas de las observacions; aquò li permetèt d’establir lo catalòg d’estelas mai complèt e precís de l’epòca. Èra considerat pels collègas e contemporanèus coma lo mai exacte dels observadors. Cal notar que totas las seunas observacions se faguèron abans l’invencion del telescòpi e de la luneta astronomica. Ailà tanben Tycho Brahe imaginèt lo seu sistèma del mond que pòrta son nom e qu'es coma una conciliacion entre lo sistèma de Ptolemèu e aquel de Copernic[6].
En 1577, comencèt las seunas observacions e lo 13 de novembre, descobriguèt la cometa que foguèt a la basa de son segond obratge suls movements[7] De Mundi atherei recentioribus Phoenomenus Progymnasmatum publicat en 1587[8]. Faguèt bastir en 1584 un observatòri astronomic enterrat que nomenèt Stjerneborg (Palais de las estelas).
La fin de sa vida[modificar | modificar la font]
En 1588, Tycho Brahe, a la mòrt del rei Frederic II, perdèt los mecènas. Coma èra un marrit administrator, fòrça sevèr pels abitants de l’illa que ne monopolizava las ressorsas, perdèt lo sosten del Christian VI de Danemarc e la pension. En 1597, aprèp la destruccion del domèni pels detractors, perdèt los seus bens tots e faguèt armar una nau per el, sa femna, los enfants e qualques discípols fidèls, e daissèron l’illa de Ven[9]. Viatjèt pendent uns ans, puèi, en 1599, s’installèt dins lo castèl de Beneteck prèp de Praga onte trabalhèt coma matematician Emperial de la còrt de l’emperaire Rodòlf II del Sant Empèri. Moriguèt dins la vila de Praga en 1601. Sul lièch de mòrt, desparlava mas dins los moments licids diguèt a Kepler : « Ne frustra vixisse videar ! » (Arenga te per que pareis qu'ai pas viscut en van!), perque comprenguèt qu'aviá realizat pas que de Progymnasmata (òbras preliminàrias). Kepler respondèt a aquel darrièr al vòt en publicant Astronomiae instauratae progymnasmata en 1602[10].
Seriá mòrt d’un calcul o d’una septicemia, que seriá estat provocat pel fach que se seriá retengut tròp longtemps d’urinar pendent un viatge de mai d'una ora en carròça amb l’emperaire Rodòlf II o pendent un long repàs[11]. Sa mòrt inspira una expression Chèca: « Vòli pas morir coma Tycho Brahe », parlant d'une enveja pressanta. Es tanben possible que Tycho Brahe siá estat empoisonat segon d’autras fonts. Aprèp la mòrt de Tycho Brahe, Rodòlf II comprèt los instruments pels far embarrar a l’ostal de Curzt per las salvar de las cobesenças.
Coma gaireben totes los astronòms abans el, Tycho Brahe crèiiá en l’astrologia[12]. Calculèt d’esperel lo seu tèma astral : « Tycho Brahe, nascut lo 14 de decembre de 1546 a 10h47 de Greenwich a Scania (Danemarc). Solelh en 2°07 Capricòrne, AS en 16°38 Aquari, Luna en 23°11 Verge, MC en 15°19 Sagitari. »
Es enterrat dins la glèisa de Nòtra Dama de Týn, prèp del Relòtge astronomic a Praga.
L’asteroïde (1677) Tycho Brahe foguèt nomenat en son onor, coma un cratèri lunar e un cratèri martian.
Principals trabalhs[modificar | modificar la font]
Supernova[modificar | modificar la font]
SN 1572 (o Nova de Tycho') es une supernova venguda dins la constellacion de Cassiopèa, e l’una dels escasses que foguèt visible a l’uèlh nud.
Foguèt observada l'11 de novembre de 1572 per Tycho Brahe, depuèi Herrevad Abbey[13],[14], alara qu’èra mai brilhanta que Vènus, amb una magnitud aparenta de -4. A partir de març 1574, sa luminositat tombèt jol lindal de visibilitat a l’uèlh nud.
En fach, Brahe seriá pas vertadièrament lo primièr que l’observèt, seriá estat vista per Wolfgang Schuler lo 6 de novembre de 1572, per John Dee e son discípol Thomas Digges, puèi per l’astronòm italian Francesco Maurolico. Mas Brahe foguèt lo primièr a l’aver descricha e estudiada en detalh.
L’antiquitat, aprèp Aristòtel, distingava lo mond sublunar, somés a la generacion e a la corrupcion e, al delà de l’orbita lunar, lo mond celèsta, presumit eternal e imudable. Per "explicar" l'apareisson d'aquela nòva estela, de contemporanèus ne deduguèron que l’objècte seriá estat aparegut entre la Luna e la Tèrra.
D'en primièr, Tycho Brahe faguèt remarcar que l’objècte a pas de parallaxa diurna dins lo contèxte de las estelas fixas de plan enrè. Aquò implica que trapava de segur mai lunh que la Luna e las planetas, que elas, mòstran de talas parallaxas. Aprèp, constatèt que, pendent mai d'un mes, l’objècte modifiquèt pas sa posicion al respècte de las estelas fixas, coma lo fan las planetas. Aquò provòca la conclusion que lo novèl objècte celèst èra pas une planeta, mas una estela fixa dins lo domeni estelar, al delà de totas las planetas.
Publiquèt al subjècte un pichon libre nomenat De Stella Nova, De la nòva estela (1573). Sabèm ara qu'aquela supernova se trapa a 7 500 al de la Tèrra.
L’apareisson de la supernova de 1572 es l’un dels dos o tres eveniments mai importants de l’istòria de l’astronomia. La « nòva estela » contribuiguèt a trencar las ancianas representacions del cèl, e a provocar una revolucion astronomica. Aquela descobèrta permetèt de realizar de classificacion astrometricas melhoras catalogadas, e faguèt necessari l'utilizacion d'instruments d'observacion astronomic mai precís. La Supernova de 1572 es souvent nomenada « la supernova Tycho », per causa del grand trabalh que Tycho Brahe aviá accomplit.
La granda cometa de 1577[modificar | modificar la font]
La granda cometa de 1577 (C/1577 V1) passèt prèp de la Tèrra pendent l’an 1577. Aquel objècte celèst foguèt remarcat dins l’Euròpa tota e subretot per Tycho Brahe.
En observant aquela, se convenquèt de l’error d’Aristòtel que pensava qu'aqueles còs se formavan jos la Luna e dins nòtra atmosfèra[15]. Per sas observacions, Tycho demonstrèt qu’aviá pas de parallaxa diurna mesurable, e qu'aquel objècte deuriá se situar ben mai luènh de la Tèrra que la Luna e fòra de l’atmosfèra terrèstra[16].
Un escambi de correspondéncia se faguèt entre los astronòms de l’epòca. En observator neutre, Tycho examinèt totas las donadas reculhidas atal coma las seunas. Per el, lo resultat es clar: la cometa deuriá descriure una orbita eliptica a l'entorn del solelh fòrça mai al delà de la Luna, recopant aquelas de las planetas. Ne tirèt la consequéncia que las planetas repausavan pas sus d'esfèras solidas transparentas (las « esfèras de cristal » d'Aristòtel) que Georg von Purbach tornèt establir dins sa representacion de l'esfèra celesta[17]. Pasmens que conservava lo geocentrisme, Tornèt pausar lo dobte sus dos punts importants dels modèls antics que dels seus contemporanèus èran encora ligats: la « soliditat » de las esfèras e la circularitat del movement dels astres[18] ; Kepler (1571-1630), son discípol e assistant, generalizèt lo principi de las orbitas eliptcas a totas las planètas.
Los instruments[modificar | modificar la font]
Pendent la conjoncion de Jupitèr e de Saturne en 1563, Tycho Brahe remarquèt que la precision de las taulas astronomicas disponiblas a l'epòca èra pas sufisenta. Convaincut qu'aquela devián èsser melhoradas, perfeccionèt e la creèt d’instruments de mesura. Èra amb la balèsta que faguèt las primièras mesuras amb una precision limitada. Inventèt alara coma un sextant, que la dubertura se fa sus seisenta gras (que lo nom). Aquela invencion li permetèt en 1572 de mesurar la posicion de la supernova situada dans la constellacion de Cassiopèa. Mai tard, en 1581, faguèt construire un sextant d'un mètre cinquanta montat sus pivòt esferic[19].
Tycho melhorèt o inventèt una dotzena d’instruments diferents que d'uns, abans lor perfeccionament e usatge en astronomia, foguèron d’en primièr utilizats dins la navigacion maritima. L’un dels mai conegut èra lo quadrant mural d’un rai de dos mètres amb que èra possible de mesurar une declinason a dètz segondas d’arc prèp.
Faguèt tanben construire d'esfèras armilharas qu'una aviá un diamètre de prèp de tres mètres. Aquò servissiá a mesurar las coordonadas de las estelas dins lo cèl mai precisament possible e se far una melhora representacion del movement dels còs celèsts observats.
Tycho Brahe anèt al tèrme de la recerca observacionala del cèl sens l’ajuda de la lentilha. Sa vigilança e sa perseverança li permetèt de realizar de mesuras precisas al mejan de la mesa al punt d’instruments e de fòrça conversions utilizant la trigonometria esferica. Es conegut coma un scientific de primièr plan a causa de la precision de las mesuras astronomicas per l’epoòca e son catalòg d’estelas que Johannes Kepler mai tard tornèt prendre per lo completar.
Lo modèl geoeliocentric[modificar | modificar la font]
Tycho se donava una disciplina d’observacion quotidiana; formèt tota una generacion d’astronòms, aprenent l’art de l'observacion e a deduit d'aquelas qu'efectuèt un sistèma, dich « de Tycho Brahe », elaborat en partint de la teoria geocentrica de Ptolemèu (vèrs 90 - vèrs 168), de la teoria mixta d'Eraclides del Pont[20] (sègle IV AbC), que lo Solelh orbita a l'entorn de la Tèrra, alara que las cinc planetas viran a l'entorn del Solelh[21], e de la teoria eliocentrica de Copernic. Dins la teoria de Tycho Brahe, lo Solelh e la Luna viran a l'entorn de la Tèrra imobila, alara que Mart, Mercuri, Vènus, Jupitèr e Saturne viran a l'entorn del Solelh.
Lo sistèma de Copernic (1473 - 1543) foguèt declarat contrari a la Biblia per la Glèisa en 1616. Lo sistèma de Tycho Brahe foguèt adoptat pels Jesuistas.
Kepler capitèt pas a convencre Tycho d’adoptar lo modèl eliocentric del sistèma solar. Brahe semblava pas aver d’objeccion de principi, mas s’i opausèt per de rasons relativas a las observacions. En efècte,considerava que se la Tèrra orbitava annadièrament a l'entorn del Solelh, deuriá aver une parallaxa estelar observable sus un periòde de sièis meses, pendent que l’angle d’orientacion d’una estela cambiariá, çò qu'èra pas pas perceptible. Aquela parallaxa existís, mas es tan flaca que foguèt pas detectada abans los ans 1830, 240 ans aprèp son modèl.
L'astronòm[modificar | modificar la font]
Tycho foguèt lo darrièr dels astronòms de l’èra precedent l’invencion de la Luneta astronomica e del telescòpi. Quand aviá 17 ans, pendent una conjoncion de Jupitèr amb Saturne, Tycho remarquèt que las taulas astronomicas mancavan de precison. Aquò influencièt sul projècte de sa vida. Ensagèt pendent tota sa vida d'i remediar. Per sas observacions, reculhèr un fum de donadas amb que faguèt de mapa del cèl e produguèt de donadas fiables, qu'inscriguèt dins las Rudolphines. Formèt dins son escòla a Uraniborg tota una generacion d’astronòms, amb sos metodes d’observacion e sos instruments. Recrutèt los melhors, que Peder Jakobsen Flemløse (1554-1598)[22], Kristen Sørensen Langberg (Longomontanus) e Johannes Kepler per l’ajudar a realizar aquel projècte enòrme.
Pendent sa carrièra, afinèt los instruments d'observacion. Publiquèt en mai de 1598 lo catalòg estelar amb las posicions de 1 004 estelas[23]. Per l’epòca, èra la melhora referéncia mondiala per precision astrala. Mercé a aquel projècte, mai tard, totas aquelas observacions des trajectòria de las planetas permetèron a Johannes Kepler, son assistent, d’analizar lo camin dels astres e de ne sortir tres tresaurs: las leis universalas de Kepler. Mai tard Isaac Newton ne faguèt una demonstracion matematica e en deduguèt la lei de la gravitacion universala.
Foguèt lo primièr astronòm a percebre la refraccion de la lutz e a establir una taula complèta per corrigir las mesuras astronomicas dugudas a aquel efècte. Deduguèt de la seunas observacions un sistèma planetari, dich "sistèma de Tycho Brahe". Es un sistèma ibrid entre la teoria geocentrica e la teoria eliocentrica. Lo sistèma Tycho venguèt alara lo principal concurrent del systèma de Copernic[24]. Sus la paternitat del sistème, existiguèt un conflicte amb l’astronòm Ursus, qu'aviá avait visitat Uraniborg amb Heinrich Rantzau amic de Tycho Brahe. Fin finala, se deduisís qu'aquel darrièr se seriá inspirat del modèl de Paul Wittich (1546-1586)[25].
Tycho melhorèt o inventèt una dotzena d’instruments diferents qu'uns, abans lor perfeccionament e lor usatge en astronomia, foguèron d’e primièrs utilizats dins la navigacion maritima. Amb sas observacions de la Granda cometa de 1577, Tycho demonstrèt qu’aviá pas de parallaxa diurna mesurabla, e qu'aquel objècte deuriá se situar plan al delà de l’influéncia terrèstra[26]. Mostrèt atal que las cometas son pas de fenomèns de l'atmosfèra terrèstra.
Tycho èra un organizator, saviá utilizar tot çò que la sciéncia astronomica de l’epòca possedava. Se procurèt entre autre de libres de Paul Wittich. Sa bibliotèca grandiguèt amb escambis de libres e de compras. Tycho envièt de publicacions als princes e a las escòlas pel continent e recebèt fòrça donas de libres. Quand capitava pas a prene un libre, comprava tota la libraria[27]. E tanben pels seus contactes e viatges reculhèt un fum d’informacions ligadas a son projècte. Per tractatr aquelas donadas, Paul Wittich ensenhèt a Tycho son metòde nòu Algoritmo di prostaferesi, un algoritme davancièr dels logaritmes, fasent mai aviat la produccion dels calculs de son equipa.
Tycho Brahe demandèt a Johannes Kepler de calcular l’orbita presisa de Mart, per quina aviá remarcat une excentricitat de la trajectòria, considerada coma una anomalia a una epòca que, jos l'influéncia d'Aristòtel, se pensava encora a vegadas que los movements dels planetas incrivián de cercles, figuras parfèctas. Tycho pensa doncas a construire d'excentrics pels orbitas planetàrias. De tals cercles excentrics èran admeses dempuèi l'antiquitat, pel biais dels epicicles, per la Luna e lo Solelh
Mercé a las observacions pimpilosas de Tycho Brahe Johannes Kepler podèt elaborar las basas scientificas de la mecanica celesta repausant sul sistèma eliocentric qu'Isaac Newton acabèt. Ja amb Tycho Brahe, los modèls antics èran pas mai adaptats e una refonda totala de la geometria de las orbitas e de las taulas s'impausava. Pasmens aquel, banhat de prejutjats religioses[28] e refusant lo sistèma teoric de Copernic[29], cercava a crear un modèl de representacion del monde qu'èran un compromés entre aquel darrièr e aquel de Ptolemèu. Son sistèma qu'èra fòrça complicat foguèt pas seguit pel pars. Pasmens, a l'epòca quitament Galilèu foguèt contrenh d'abjurar, Gassendi acceptèt son sistèma, mas sens granda conviccion[30], e lo jesuista Riccioli ne prepausèt una varianta[31]. Cal doncas de remarcar qu'a partir del modèl de Brahe, venguèt possible de pensar l'eliocentrisme de las planetas (levat de la Tèrra) sens provacar la condamnacion de la Glèisa. La fe ecclesiastica dins lo modèl antic trantalhava, preludi a son abandon de fach pel papa Beneset XIV vèrs 1750.
Controvèrsia sus sa mòrt[modificar | modificar la font]
En 1901, pel tricentenari de sa mòrt, la tomba foguèt dubèrta e una autopsia foguèt realizada per verificar qu'èra de segur lo seu còs. De pels de barba foguèron preses e aprèp la casuda del Mur de Berlin, la nòva Republica chèca ofriguèt de pels de la barba de Brahe al govèrn danés. Foguèron analizat en 1992: se trobèt de taus de mercuri anormalament nauts mas que pòdon s'explicar per l'usatge d'aquel metal pendent las experiéncias d'alqueimie de Brahe.
Per esclarzir la rason de sa mòrt, un estudi se faguèt en 1996 per J. Pallon de l’institut de fisica de l’Universitat de Lund, en Suècia. Estudís mai precisament las racinas onte apareisson de concentracions letalas de mercuri. Son rapòrt concluís atal[32] : « En observant lo taus de creissença dels pels, foguèt conclusit que Brahe foguèt empoisonat pel mercuri un jorn abans sa mòrt. Es pauc probable que foguèt assassinat, malgrat una tèsi suspectant l'implicacion de Kepler[33]. Mas pareis fòrça probable que provoquèt l seunaa pròpia mòrt prenguent la velha de sa mòrt, per de guerrir, un remèdi fabricat d'esperel, ric en mercuri. Voliá guerrir de trobles del sistèm urinari (ipertrofia prostatica o, mens probabla, pèira a la bofiga). Segon los analisis, seriá pas estat explosion de la bofiga, mas lo mercuri de las seunas preparacions conduguèt a l’uremia que ne morriguèt. »
Peter Andersen, professor medievista a Estrasborg, evòca l'ipotèsi d’un complòt empusèt pel rei Christian[34]. Lo professor trobèt dins l'Archius nacionals d'Estocòlme lo jornal d’Erik Brahe, cosin alunhat de l'astronòm, escrich en alfabet criptat e que conta sos contactes amb lo prince Johan, fraire cabdet de Cristian IV. Erik Brahe auriá empoisonat Tycho sus l'òrdre indirècte del rei. Lo mobil del crime seriá la venjança: o lo rei seriá estat manipulat per son conselher personal Jon Jakobsen, copernician convencut e ferotge enemic de Tycho Brahe. O lo rei voliá eliminar Brahe que seriá estat l’amant de sa maire, la reina Sofia de Mecklenburg-Güstrow e, benlèu, lo seu paire[35].
Tycho Brahe èra tanben farmacian. Son laboratòri al sotsol d'Uraniborg i aviá setze forns, d'uns connectats a de distillators. Produisiá d'elixirs[36], que qualques èran a basa de mercuri.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)La loi de la gravitation universelle - Newton, Euler et Laplace. Prosper Schroeder (Springer - 2007) (ISBN 2-287-72082-0)
- (fr)Nouvelle biographie générale depuis les temps les plus reculés jusqu’à nos jours - Jean Chrétien Ferdinand Hoefer (Firmin Didot - 1866)
- (fr)Patrimoine littéraire européen anthologie en langue française - Jean-Claude Polet (De BoeK Université - 1992) (ISBN 2-8041-2079-1)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Nouvelle biographie générale depuis les temps les plus reculés jusqu’à nos jours. Jean Chrétien Ferdinand Hoefer, page 764 (Firmin Didot - 1866)
- ↑ (fr)Histoire de l’astronomie moderne. Jean Sylvain Bailly, tI, page 381 (Debure, Paris - 1779)
- ↑ (fr)La loi de la gravitation universelle - Newton, Euler et Laplace. Prosper Schroeder, page 14 (Springer - 2007) (ISBN 2-287-72082-0)
- ↑ (fr)Œuvres complètes de François Arago. François Arago, Pierre Flourens, page 186 (Gide et Baudry - 1855)
- ↑ (fr)Patrimoine littéraire européen, anthologie en langue française. Jean-Claude Polet, page 770 (De Boek Université - 1992) ((ISBN 2804120791))
- ↑ (fr)Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers. Denis Diderot, Jean Le Rond d’Alembert, tome 36, page 27 (Pellet - 1779)
- ↑ (fr)Astronomie. Joseph Jérôme Le Français de Lalande, page 1161 (Dessaint et Saillant, Paris - 1764)
- ↑ (fr)Mémoires pour servir à l'histoire des hommes illustres dans la république. Jean-Pierre Niceron, page 172 (Briasson - 1731)
- ↑ (fr)Encyclopédie méthodique. Tome III, page 488 (Panckoucke, Paris - 1788)
- ↑ (en)John Robert Christianson; Tycho Brahe and Prague, crossroads of European science; ed: Harri Deutsch Verlag; 2002
- ↑ Johannes Kepler lo mencioan dins une nòta en annèxa del jornal d'observacion de Tycho Brahe e Milan Kundera popularizèt aquela causa dins son roman L'Immortalitat que parla de Tycho Brahe coma de « l'immortal mai ridicul de totes los temps ».
- ↑ (fr)« Discors de l’astrologia del tems de Tycho »
- ↑ Places with connection to Tycho Brahe
- ↑ herrevadskloster
- ↑ (fr)Histoire universelle. Cesare Cantù, René Grousset, Eugène Aroux, Emile G. Léonard, Piersilvestro Leopardi, vol. 15, page 470 (Firmin Didot, Paris - 1848)
- ↑ "autogenerated1" (fr)Oeuvres complètes de François Arago. François Arago, TIII, p197 (Gide et Beaudry, París - 1855)
- ↑ (fr)Histoire de l'astronomie moderne. Jean-Baptiste Delambre. TI, Librairie pour les Sciences, 1821 (p395)
- ↑ La cresença del caractèr material de las esfèras orbitalas foguèron ja abandonada per Ptolemèu e fòrça probablament per Iparc, mas tornet mejans d'autors medievals e subretot dels astronòms arabis. La circularitat de las orbitas, venguèt relativa a partir d'Iparc, se consideram la resultanta dels movements dels astres suls deferents e los epicicles. Pasmens, la forma eliptica de las orbitas es una idèa nòva.
- ↑ (fr)Mécanique, une introduction par l’histoire de l’astronomie. Éric Lindemann, André Maeder, p100 (De Boek Université - 2000) ISBN 2-8041-3259-5
- ↑ (en)Bruce Eastwood, « Heraclides and Heliocentrism: Texts, Diagrams, and Interpretations », Journal for the History of Astronomy 23}} (1992) : 233-60.
- ↑ Vejatz los tres articles par Thoren, Jarell e Schofield & Wilson Taton (en) « Planetary astronomy from the Renaissance to the rise of astrophysics », (en)Part A: Tycho Brahe to Newton Cambridge University Press, 1989
- ↑ Peder Flemløse
- ↑ (en) Curriculum vitæ de Tycho Brahe
- ↑ image
- ↑ "autogenerated2"Allé Erich Owen, Robert S. Westman : (en)The Wittich Connection: Conflict and Priority in Late Sixteenth-century Cosmology, Societat filosofica americana, 1988
- ↑ "autogenerated1"
- ↑ (en) TYCHO’S COMMUNITIES: ASTRONOMICAL LETTERS, BOOKS AND INSTRUMENTS [pdf]
- ↑ (fr)Traité d'astronomie pour les gens du monde, avec des notes complémentaires. Frédéric Petit.T 2. Adamant media Corporation, page 213. ISBN 978-0-543-89181-5
- ↑ (fr)La Loi De Gravitation Universelle De Newton a Euler Et Laplace. Prosper Schroeder. Springer, 2007, p 13. ISBN 978-2-287-72082-6
- ↑ (fr)Friedrich Albert Lange, Histoire du matérialisme et critique de son importance à notre époque, t1, p. 237.
- ↑ (fr)Cesare Cantù, Histoire des Italiens, p. 462.
- ↑ Cossi Tycho morriguèt. Foguèt possible de realizar l'analiza pel metòde PIXE.
- ↑ Joshua e Ann-Lee Gilder (en): Heavenly Intrigue, Doubleday, mai de 2004.
- ↑ Peter Andersen, Kunstværket, Copenhague, 2009.
- ↑ (fr)[http://www.liberation.fr/societe/01012302191-etre-ou- Etre ou ne pas être empoisonné; Fabrice drouzy; 15 de novembre de 2010; Libération}}
- ↑ (en) Sul site www.tychobrahe.com
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en), (da), (de), (sv) (en)A UNIVERSAL WEBSITE tychobrahe.com
- (fr) Découverte de l’orbite de la terre du point central de l’orbite du soleil De C. J. E. H. d’Aguila (Ursus)
- (fr) Dictionnaire universel de mathématique et de physique Les tables de Brahe et de Kepler
- (fr) « Discours de l’astrologie du tems de Tycho »
- (da) Généalogie Tycho et Sophia Brahe
- (fr) Histoire de l’astronomie moderne De J. B. Delambre, M Delambre
- (fr) Histoire de l’astronomie moderne depuis la fondation de l’école d’Alexandrie … De Jean Bailly Pages (380, 388, 398, 400, 404, 406, 409 à 413, 418 à 426, 441, 708 à 713, 716, 717 à 722, Page 723 les ouvrages de Tycho)
- (fr) Ouvrages de Brahe numérisés par le SCD de l’université Louis Pasteur de Strasbourg.
- (en) Photo Tycho Star
- (da) Tycho Brahes « Urania Titani » et digt om Sophie Brahe De Peter Zeeberg, Tycho Brahe
- (fr) Ursus et Tycho Brahe
- (de) Universitätsbibliothek Kiel – Digiport: Tabulæ Rudolphinæ - Tychone


text:
Harold II d'Anglatèrra
Harold II d'Anglatèrra (vèrs 1022 - 14 d'octòbre de 1066), tanben dich Harold Godwinson, foguèt lo darrièr rèi anglosaxon d'Anglatèrra. Foguèt elegit per remplaçar Edoard lo Confessor (1042-1066] e reinèt dau 5 de genier au 14 d'octòbre de 1066. Opausats a dos pretendents durant la Guèrra de succession d'Anglatèrra, capitèt de vencre e de tuar lo premier, Harald III, a la batalha de Stamford Bridge. Pasmens, foguèt a son torn desfach e tuat per Guilhèm de Normandia a Hastings.


text:
Château-Bernard
'Château-Bernard' (nom francés, lo nom occitan es desconegut) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada a la cœur del balcon Es del Vercors, aquela municipalitat fa partida del Parc natural regional del Vercors e a constituit de caseriux repartida a una altitud mièja de 1000 mètres. La municipalitat fa egalament partida de la airal urban de Grenòble.
Située au cœur du balcon Est du Vercors, cette commune fait partie du Parc naturel régional du Vercors et est constituée de hameaux répartis à une altitude moyenne de 1000 mètres. La commune fait également partie de l'aire urbaine de Grenoble.


text:
Famina
La famina es una situacion que la populacion d'una zòna geografica, o qu'una partida d'aquela populacion, manca de manjar. L'estat de sota-alimentacion arriba a mens de 1 200 calorias lo jorn (la mejana normala es de 2 400 calorias la persona) e pòu, se si prolònga, provocar la mòrt. Sylvie Brunel, dins un libre que s'intitula Famines et politiques (Faminas e politicas), explica que "la famina designa lei pòples que, an un moment de son istòria, vién negar son estatut sociau e politic, sei drechs fondamentaus coma èstres umans". Coma aquò, la famina es sovent la consequéncia d'una politica de misantropia.


text:
785
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 785 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Refús de l'emperatritz Irèna de contuniar lo pagament dau tribut impausat en 872 per leis Abbassidas. Aquò entraïnèt una represa de la guèrra còntra leis Arabis.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau califa Al-Mahdi siá en causa d'un empoisonament accidentau — manjèt un aliment empoisonat que li èra pas destinat — siá en causa d'un accident de caça. Son rèine aviá permes de desvolopar l'economia, la cultura e la sciéncia. Li aviá tanben permes d'aquistar lo poder de definir l'ortodoxia musulmana. Son fiu ainat Al-Hadi, designat eiretier per son paire dempuei d'annadas e qu'èra alora en campanha au sud de la Mar Caspiana, li succediguèt. Son fraire contestèt aquela chausida e li mandèt la novèla e leis ensenhas dau poder. En revènge, la garnison de Bagdad demandèt una prima excepcionala de doas annadas de sòlda per reconeisser lo califa novèu. De negociacions menadas per lo visir Yahya ibn Khalid permetèron de redurre la sòma a 18 mes de paga e de reglar la situacion.
Lòng de la frontiera ambé l'Empèri Bizantin, represa de la guèrra en causa dau refús bizantin de contuniar lo pagament dau tribut acceptat en 872.


text:
Nerac
Nerac (Nérac en francés) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha (capitala istorica de Labrit) administrada peu departament francés d'Òlt e Garona de la region d'Aquitània. Que conegó la soa òra de glòria dab la cort deus Labrit e mei que mei devath lo regnat de Joana de Labrit on e ho un deus grans centres deu poder protestant.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Nerac qu'ei la capitala istorica de Labrit, un deus parçans de Gasconha ; qu'ei un caplòc de canton meridionau dens lo departament d'Òlt e Garona. Qu'ei traucada per la Baïsa.
Heraudica[modificar | modificar la font]
L'escut de Nerac se blasona atau : "d'azur au sorelh d'aur".
Devisa[modificar | modificar la font]
Sol justitiæ Christus
Istòria[modificar | modificar la font]
Nerac que ho sede de la cort de l'Ostau de Labrit qui los sons caps be vadon reis de Navarra (qui la capitala capsus deus Pirenèus b'èra Pau totun). Margarida de Navarra, hemna de letras, sòr de Francés I de França e molhèr d'Enric II de Labrit qu'i he arrecotir los umanistas com Lefèvre d'Etaple o Clément Marot.
Durant lo regnat de la soa hilha Joana de Labrit la ciutat que's virè de cap a la Reformae que demorè dens aqueth camp durant las Guèrras de Religion. Enric, lo son hilh (futur Noste Enric, Enric III de Navarra e IV de França) qu'esposè a París Margarida de Valés, hilha de Caterina de Medici, chic abans la Sant Bertomeu. Obligat de's tornar convertir au catolicisme que ho retiengut au Lovre abans de s'escapar de cap a Nerac on promulguè justament l'Edicte de Nerac.
Au sègle XIII, revoltada contre Loís XIII de França, que ho presa per Henri de Mayenne e las soas hortificacions que hon esbrigalhadas.
Au sègle XIX, Nerac qu'avó lo Baron Haussmann com prefècte e Armand Falhèras com cònsol. .
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Monuments[modificar | modificar la font]
- Lo castèth de Nerac, antica sede de la cort deus Labrits.
- La Glèisa de Sant Nicolau
- Lo Pont Vielh
Cultura[modificar | modificar la font]
Durant lo regnat de Margarida de Navarra, puish Joana de Labrit, Nerac que ho un centre màger d'elaboracion de la cultura e de la literatura protestanta. Clément Marot qu'i viscó. Per aquesta medisha rason, que ho tanben un deus purmèrs lòcs d'edicion de libes en Euròpa a partir de l'invencion de la premsa. Que ho atau de segur un deus lòcs màgers de l'edicion e libes en occitan.
Nerac qu'ei un deus lòcs mentavuts per Joan Francés Blader com hont deus sons Contes de Gasconha e mantuns d'eths que s'i debanan.
Personalitats destacadas[modificar | modificar la font]
- Los senhors de l'Ostau de Labrit.
- Lo baron Haussmann (1809-1891) que ho prefècte de Nerac abans d'ac estar de la Sèina.
- Armand Falhèras (en francés Armand Faillères - 1841-1931) : cònsol de Nerac, deputat d'Òlt e Garona, ministre puish president de la Republica Francesa.
- Michel Polnareff : autor, compositor, interpret neishut a Nerac en 1944.


text:
Substrat (bioquimia)
En bioquimia, un substrat es una molecula sus la quela agís un enzim.
Los enzims catalizan de reaccions quimicas qu'implican un substrat o de substrats. Lo substrat se jonh al sit actiu de l'enzim, e se forma un complèxe enzim-substrat. Lo substrat per accion de l'enzim es transformat en produch e es liberat del sit actiu, en demorant liure per recebre d'autre substrat.
L'eqüacion generala es la seguenta:
E S ⇌ ES → EP ⇌ E P
A on E = enzim, S = substrat(s), P = produch(s) Notatz que sonque lo pas del mièg es irreversible.
Mejançant lo creissement de la concentracion de substrat, la velocitat de la reaccion aumentarà a causa de l'aumentacion de la probabilitat de formacion de complèxes enzim-substrat. Aquò arribarà fins qu'ajan pas mai d'enzim disponible per la formacion de complèxes enzim-substrat, çò que correspond a un ponch en que la velocitat aumenta pas mai. Los enzims constituisson lo factor limitant.


text:
Fortificacion
La fortificacion designa l'art militar de renfòrçar una posicion ò un luòc per d'obratges defensius per lo protegir d'una ataca enemiga. Per extension, lei fortificacions designan l'ensems deis obratges e dei bastiments destinats a la defensa militara d'un territòri.
Lei vestigis de fortificacion pus vièlhs descubèrts per leis arqueològs datan de la Preïstòria (esperon barrat). Èran probablament inicialament destinadas a la proteccion còntra la fauna fèra. Pasmens, l'aparicion dei premierei guèrras e lo desvolopament dei societats umanas sedentàrias aumentèron rapidament lo nivèu de complexitat dei fortificacions que venguèron d'infrastructuras majoras dei vilas anticas e medievalas. En parallèl, apareguèron de fortificacions pus leugieras utilizadas sus lo prat batalhier ò durant una campanha militara. L'aparicion de l'artilhariá e de la pouvera entraïnèron d'evolucions importantas dins la concepcion e de la bastida dei fortificacions que deguèron d'ara endavant faciar la poissança dei projectils deis armas de fuòc picant a sa basa. L'autor deis obratges defensius demeniguèt e l'utilizacion de trencadas se desvolopèt a l'entorn dei barris. L'introduccion d'obús explosius causèt d'evolucions novèlas ambé l'aparicion de construcions de betum armat. Dempuei lei doas guèrras mondialas, l'aumentacion de la mobilitat introduch per lo desvolopament dei veïculs militars, lo melhorament de la precision deis armas e l'aumentacion de la poissança de fuòc an fòrça demenit l'eficacitat dei fortificacions desvolopadas dempuei la fin dau sègle XIX (trencadas, casamatas, linhas de fortificacions...). Per exemple, lei Linhas Maginot ò Bar-Lev s'afondrèron rapidament en 1940 ò en 1973. Pasmens, maugrat aquel interès pus feble, lei fortificacions demoran fòrça utilizadas per leis armadas actualas car son totjorn un mejan de proteccion util e aisat de bastir.
-
-
-
Barris de l'esperon barrat de l'oppidum de Sant Blasi (sègle V avC).
-
Fortificacions romanas dau sètge d'Alèsia (sègle I avC).
-
Paret d'Adrian roman (sègle II avC).
-
-
Tor de la Granda Muralha de China (sègle III avC - sègle XVII).
-
-
Castèu de Spis (sègles XI-XVII).
-
Castèu de Malborg de l'Òrdre Teutònic (sègle XIII).
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Fortificacion d'una basa estatsunidenca d'Afganistan (annadas 2000).


text:
Sant Julian delh Sèrre
Sant Julian delh Sèrre[1] (Saint-Julien-du-Serre en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Cf. Pòrta d’Òc n° 14, març-abrieu de 1980, p. 3-5 (article de Bernard Salques).


text:
Guèto
Un guèto (var. guetò, gueto, guèt, ghetto per lo tèrme generau e judariá, juteria per lo tèrme especific ai comunautats josievas) designava inicialament un quartier reservat ò impausat ai Josieus. I avián generalament lo drech de viure segon sei lèis e costumas.
Per extension, lo tèrme designa tanben a l'ora d'ara de quartiers onte son concentrats una minoritat etnica, culturala ò religiosa. Aquela minoritat es generalament desfavorizada mai lo tèrme comença d'èstre utilizat per designar de quartier onte certanei minoritats de populacions richas se concentran. Dins totei lei cas, lo mòt a generalament una conotacion pejorativa.


text:
1681
Aquesta pagina concernís l'an 1681 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 14 de març - Georg Philipp Telemann, compositor alemand (m. 1767)
- 12 d'agost - Vitus Bering, navigaire e explorator danés (m. 1741)
- 28 de novembre - Joan Cavalièr, cap dels camisards (m. 1740)