text:
Noam Chomsky
Avram Noam Chomsky (XoMcbkий en ucraïnian (AFI: [ˈxomski]) (nascut a Filadèlfia en Pensilvània lo 7 de decembre de 1928) es un lingüista e un pensaire politic estatsunidenc.
Professor de Lingüistica de l'Institut Tecnologic de Massachusetts, desvolopèt la Gramatica generativa e transformacionala.
Contribuiguèt a la revolucion de la psicologia cognitiva amb l'òbra Conducha Verbala, revision de l'òbra de B. F. Skinner, ont questiona l'aprochament conductista a l'estudi sus la ment e sul lengatge, dominant dins los ans 1950.
Sa vision naturalista sus l'estudi del lengatge a tanben influenciat la filosofia del lengatge e la filosofia de la ment. Establiguèt un classament dels lengatges formals en tèrmes de lor poder generatiu, apelat « Ierarquia de Chomsky ».
En mai de son òbra lingüistica, Chomsky es reputat per sa defensa de la libertat d'expression, per son activisme politic, e per sa critica de la politica exteriora dels Estats Units e d'autres govèrns. Se considèra coma un socialista libertari simpatizant de l'anarcosindicalisme.
- 1000 articles fondamentals
- Lingüista american
- Naissença en 1928
- Escrivan altermondialista
- Escrivan libertari
- Filosòf american
- Sciéncias cognitivas
- Anarquista
- Personalitat de l'altermondialisme
- Filosòf atèu
- Cercaire en relacions internacionalas
- Aquisicion del lengatge
- Lengatge
- Escrivan d'analisi
- Personalitat de la geopolitica


c: text/html

text:
Doncas, que tornam tà l'acte escriut en gascon per dus notaris de Baiona a l’atencion de l’avesque N’ Od (Odón en castelhan, Ot en catalan, Òt en gascon contemporanèu, Odon e Eudes en francés, Otto en alemand) d’Oviedo (Astùrias) de part de la Glèisa de Baiona qui avèva prestat 19500 marbetins a l’av escat d’Oviedo deu temps de Don Fernando, lo predecessor de l'Òt. Un Gonsalbo Alfonso, comerçant d’Oviedo, que remborsè la soma aus baionés en nom de l’abesque, com reconegut per aqueth acte notariau.
28- Los sobrediitz procuredors e deposi-
29- taires en presenci de mi, notari, e dous testimonis de ius escriutz, constituitz personaumentz de lors bones, agradable e deliures voluntatz, e de lors certes sciences e certifiatz si con-
30- dichon de tot lor dret reconegon e autreian, han reconegut e autreiat, e reconechon e autreien que don Gonsalbo Alfonso, tender e ciutadant (sic) de la ciutat de Ouedo los ha
31-dat e liurat e pagat tot complidemens per nom e en loc e en persone dou reuerent pair en Christ moseinhor en N’Od, per la graçie de Diu abesque de Ouedo e dou capito e clerzie de le diite
32- ciutat e diocese d’Ouedo totz aquedz dezenau milie e V cens marbetins de le monede de Castele e de Leon qui bau X diers lo marbetin…
Aquiu que’m cau hèr quauques comentaris.
En presenci de mi : Qu’ei notat la forma occidentau de preséncia e açò « de mi » en lòc de « de jo », un cultisme o ispanisme.
E certifiats si condichon de tot lor dret.
Certifiats qu'ei extranh, que sembla un gallicisme per certificats
Condichon qu'ei confonut dab lo mot condicion per Fernández González. Non crei pas qu'aquesta interpretacion aja d' èster acceptada tau quau, pr'amor de la sintaxi de la frasa, en particular deu mot si hicat juste abans. Condichon o condishon que deu representar ua forma d'un vèrbe, ça'm sembla. Totun, quin? Condir ? Lo vèrbe condir n'existeish pas en gascon e en francés contemporanèus. Notatz totun que lo mot condir ei plan atestat en francés ancian e que'u trobam en las lenguas romanicas vesias. Condír que vien o vienèva deu vèrbe latin condire, vèrbe don lo sens èra, a l'origina, culinari. Lo sens prumèr de condire qu'èra adobar (un plat), assaborar, empeberar. Lo nom derivat de condire qu'ei conditio o condicio d'on vien lo nòste mot condicion. Lo sens prumèr deu mot latin conditio qu'èra lo d'adob d'un plat. De la medisha familha etimologica qu'ei lo mot condimentum (condiment). Lo mot condire qu’ei conservat en italian dab lo sens originau deu mot latin d'adobar un plat, assaborar. En espanhòu cundir que s’a prengut un sens plan diferent : lo de créisher, d'exténe ‘s . En catalan, lo mot condir que i ei enqüèra present, totun de manèra considerada com colloquiau. En alguerés, condir qu'a conservat lo sens originau e culinari d'adobar (un plat), empeberar, atestat en la lengua catalana deu sègle XV, mentre lo mot en catalan modèrne de la peninsula iberica qu’ei vadut un calc semantic de l’espanhòu cundir. En aqueth tèxte, lo vèrbe qu'a visiblament lo sens de gaudir de (tot lor dret). Doncas ua auta ipotèsi que la d'un vèrbe condir en gascon que supausaré ua mala lectura deu mot condichon: coudichon que poiré representar lo nòste gaudishen (de gaudir) dit dab un accent néguer, véder la grafia reconechon per reconeishen mes luenh.
reconegon e autreian, han reconegut e autreiat, e reconechon e autreien: aquiu qu’avetz un bèth exemple de l’estile plan leugèr deus notaris !!! Los prumèrs dus vèrbes que son au preterit o perfèit (que non au present com interpretat malament per Fernández González) : reconegón e autrejàn, o sia en catalan : van reconèixer i van atorgar. Los segons dus que son au passat compausat ; en catalan : han reconegut i (han) atorgat. Los darrèrs dus que son au present de l'indicatiu (e non au futur de l'indicatiu ni au present deu subjontiu): reconeishen e autrejan, en catalan : reconèixen i atorguen.
Tender : proprietari d’ua tenda, d'un magazin o d'ua botiga, botiguèr, comerçant, cf catalan tender, espanhòu tendero, medisha significacion.
Ciutadant: la t finau qu'ei anormau. Que's poiré dilhèu explicar per la ligason dab lo "de" qui segueish, qui poiré hèr passar la n de ciutadan de velara a dentau.
En N'Od Qu'èi notada la repeticion de la N (En e N'), manèra de soslinhar la ligason sonora enter la particula aunorifica occitana En e la O de Òt.
Marbetins o marbatins: morabatins o maravedís en castelhan, morabatís o morabetís en catalan.
Diers: Dièr qu'ei la forma pròpiament gascona de dinèr, sinonim de sòu. La valor deu marbetin qu'oscillava enter 8 e 11 sòus. A Barcelona, que'n valèva 9 au sègle XV com au sègle XIII segon l'Alcover-Moll.
La frasa arrevirada quasi mot a mot en men gascon que balheré quaucòm com :
Los ací-dessús nomentats procuradors e depositaires en preséncia mia, notari, e (en preséncia) deus testimonis ací-devath nomentats (per: escriuts),
amassats de bon grat (de lor bona, agradabla e libra volontat), cadun (personaument) dab coneishença assegurada (sosentenut: de l'ahèr), e atestats gaudint de tot lor dret, reconegón e autregèn, an reconegut e autrejat, reconeishen e autrejan que don Gonsalbo Alfonso, comerçant e ciutadan d’Oviedo a dat, liurat e pagat los deutes en nom e au lòc deu reverent pair en Crist mossenhor N’Òt, per la gràcia de Diu avesque d’Oviedo e deu capitòu e clergat de la dita ciutat e (deu) diocèsi d’Oviedo tots aqueths detzenau mila e cinc cents marbatins de la moneda de Castelha e Leon qui vau dètz di(n)èrs lo marbatin.
La seguida un aute còp!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Seria de las nòrmas ISO 14000
La seria de las nòrmas de l' Organizacion internacionala de normalizacion ISO 14000 çò ne designa de l'ensemble de las nòrmas que se concernisson lo management environamental.
La nòrma ISO 14050 çò ne balha coma definicion del sistèma de management environamental (sovent nomenat SME):
- Compausanta del sistèma de management global que se n'inclutz l'estructura organizacionala, las activitats de planificacion, las responsabilitats, las practicas, las proceduras, los procediments e las ressorsas amor d'establir, realizar, passar en revista e manténer la politica environamentala (§2.1).
Aquelas nòrmas s'adreiçan doncas a totas las organizacions (plan sovent de societats mas i a un santfum d'autres cases), que ne vòlon botar en òbra una gestion li ne permetent de mestresar son impacte sus l'environament.
L'ensemble d'aquelas nòrmas son d'utisses que vòlon armonizar l'apròcha de las organizacions per ailò tot que se ne concernís la gestion environamentala.La lor aplicacion n'es lèumens volontària.
Se n'escai pr'aquò plan sovent qu'un balhaire d'òrdre privat o public impause la mesa en plaça d'un sistèma de management environamental als sieus provesidors o sos-tractadors.
N'es aquesta exigéncia e d'alhors sovent la resulta de sa pròpria politica environamentala.


text:
Don Quichòte
Don Quichòte o L'Engeniós Hidalgo Don Quichòte de la Mancha (lo segon qu'ei lo títol complet ; en castelhan, respectivament Don Quijote e El Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha) qu'ei un roman espanhòu deu sègle XVII escrit per l'escrivan Miguel de Cervantes (Saavedra, deu son nom complet, segon l'us castelhan d'emplec deus noms petits e d'ostau...), considerat tradicionaument com lo "purmèr roman modèrne de l'istòria" qu'ei de segur lo roman lo mei celèbre de la literatura mondiau.
Que conda las aventuras d'un gentiu nomat don Quichòte qui vad hòu en legent romans de chivalieria, a punt d'i vodar tota la soa energia e de non pas mei poder diferenciar la realitat e l'imaginacion e de s'aviar suus camins en recèrcas d'aventuras acompanhat d'un paisan, Sancho Pança, e son escudèr, qui a la debuta lo cred quan Don Quichòt eth promet de'u hidar un dia lo govèrn d'ua isla.
Lo purmèr tòm que conegó de tira ua escaduda de las granas qu'i encoratgè l'autor a ne compausar lo dusau (sustot qu'un faus dusau tòm qu'èra ja estat compausat per un aute autor).
Per'mor deu son succès, Don Quichòte que ho de tira tradusit en mantuas lengas e sustot adaptat en musica (per Georg Philipp Telemann enter autes), au balet, en pintrura e au teatre, e en particular en occitan de la man de Francés de Corteta qui compausè Sancho Pança, al Palais dels Ducs.


text:
Conselh de Securitat de las Nacions Unidas
Lo Conselh de Securitat de las Nacions Unidas es l'organ executiu de l'Organizacion de las Nacions Unidas (ONU). A « la responsabilitat principala del manten de la patz e de la securitat internacionala » segon la Carta de las Nacions Unidas e dispausa per aquò de podères especifics coma lo manten de la patz, l'establiment de sancions internacionalas e l'intervencion militara. Qualques decisions, nomenadas resolucions, del Conselh de Securitat an fòrça executòria e « los Membres de l'Organizacion convenon d'acceptar e d'aplicar las decisions del Conselh de Securitat ».
Se reünís al sèti de las Nacions Unidas a Nòva York aprèp o aver fach dins diferentas capitalas, coma París o Addis Abeba. Los membres i devon èsser presents en permanéncia, perque lo Conselh se pòt reünir a tot moment, subretot en cas de crisi excepcionala.
Lo Conselh de Securitat se compausa de quinze membres: cinc permanents amb drech de vèto (China, Estats Units d'America, França, Reialme Unit, Russia) e dètz elegits per una durada de dos ans (renovelabla per mitat cada an).
Somari
- 1 Istòria
- 2 Elements claus
- 3 Problèmas e disfoncionaments
- 4 Proposicions de reforma del Conselh de Securitat
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra session del Conselh de Securitat se tenguèt, lo 17 de genièr de 1946, dins lo bastiment Church House, a Londres.
Foguèt, tre l'origina, compausat de cinc membres permanents, los Estats Units d'America, l'Union Sovietica, lo Reialme Unit, França e la Republica de China (Taiwan), a l'encòp, perque son los principals vencidors de la Segonda Guèrra Mondiala, e perque representant a l'epòca la majoritat de la populacion mondiala (en comptant los empèris colonials), cadun gaireben a egalitat.
A l'adopcion de la carta, èran tanben prevists sièis membres non permanents, nombre portat a dètz per un emendament adoptat lo 17 de decembre de 1963. La resolucion d'aquel emendament fixèt tanben, dins son article 3, lo nombre de representants per zona geografica.
La composicion permanenta del Conselh de Securitat foguèt solament modificada un còp en 1971, quand l'Assemblada Generala votèt per cambiar los representants de la Republica de China (uèi Taiwan) al profèit d'aqueles de la Republica Populara de China.
Aprèp la dissolucion de l'URSS, lo president Boris Eltsine informèt per lettra le secretari general de l’ONU, lo 24 de decembre de 1991, que la Federacion de Russia aviá succedit a l’Union sovietica al Conselh de Securitat, decision enterinada pel Conselh en genièr de 1992.
Elements claus[modificar | modificar la font]
Ròtle[modificar | modificar la font]
L'article 24 de la Carta lo definís atal: « Per assegurar l'accion rapida e eficaça de l'Organizacion, sos Membres conferisson al Conselh de Securitat la responsabilitat principala del manten de la patz e de la securitat internacionala. » Las atribucions exactas e las modalitats d'accion del Conselh son precisadas dins lo capítol V (Conselh de Securitat), article 26, dins los capítols VI (Reglament pacific de las contèstas) e VII (Accion en cas de menaça contra la patz, de rompedura de la patz e d'acte d'agression), e dins qualques articles del capítol VIII (Acòrdis regionals).
Composicion[modificar | modificar la font]
En mai dels cinc membres permanents, lo Conselh de Securitat es compausat de 10 membres non permanents, sens drech de vèto. La resolucion 1991[1] de l'Assemblada Generala de las Nacions Unidas (votada lo 17 de decembre de 1963) fixèt lor reparticion atal:
-
- cinc Estats membres d'Africa e d'Asia (en general, tres d'Africa e dos d'Asia) ;
- un Estat membre d'Euròpa Orientala ;
- dos Estats membres d'America Latina ;
- dos Estats membres del grope dels Estats d’Euròpa Occidentala e autres Estats.
Los membres non permanents an un mandat de dos ans; cada an son renovelats per mitat per un vòte de la majoritat dels dos tèrces de l'Assemblada Generala; los membres sortissent son pas immediatament reeligibles.
Los membres non permanents son:
Foncionament[modificar | modificar la font]
- La presidéncia del Conselh de Securitat es assegurada pendent un mes per cada membre segon lo principi de la Presidéncia viradoira, segon l'ordre alfabetic anglés del nom de país.
- Lo Secretariat General de las Nacions Unidas assistís a totas las sesilhas del Conselh e i pòt intervenir, mas vòta pas.
- Quand un Estat membre fasent pas partida del Conselh es en causa dins una question disputada, pòt assistir a aquela sesilha e intervenir, mas vòta pas.
- Quand un Estat membre fasent partida del Conselh es en causa dins una question disputada, s'absten de votar.
Estructura[modificar | modificar la font]
Organs subsidiaris[modificar | modificar la font]
- Comission de Consolidacion de la Patz de las Nacions Unidas: concentra los esfòrces de manten de la patz dins los païses sortissent d'un conflicte per la mobilizacion dels actors (ONG), de fonts e de recomandacions estrategicas al respècte del desvolopament.
- Comitat de las Sancions: pòt prendre de « mesuras coercitivas per mantenir o restablir la patz e la securitat internacionalas », podent anar de la sancion economica a l'intervencion militara.
- Comitat contra lo Terrorisme : « òbra per renfortir la capacitat dels Estats membres a empachar los actes de terrorisme sus lor sòl coma al delà. »
- Comitat 1540: encargat d'examinar la mesa en òbra pels païses membres de la resolucion 1540 relativa a la non proliferacion de las armas de destruccion massissa. Somet de rapòrts periodics e, se cal, de recomandacions al Conselh de Securitat.
- Conselh dels Dreches de l'Òme de l'ONU: examina la question dels dreches de l'òme dins totes los païses membres a cadun son torn amb de documents fornits pels diches païses e d'organizacions independentas per tòca de ne melhorar lo respècte.
- Fons d'Indemnizacion de las Nacions Unidas: examina las demandas d'indemnizacion e paga las indemnizacions a las victimas per exemple kowaitiana de l'envasion e ocupacion iraquiana pendent la Primièra Guèrra del Golfe.
- Fòrça de Manten de la Patz de las Nacions Unidas (Casques blaus): armada temporària compausada de militars eissits de diferents païses membres, avent per ròtle {{cita|lo manten o restabliment de la patz e de la securitat internacionalas".
- Tribunal Penal Internacional per l'èx-Iogoslavia : situat a L'Aia, es encargat de las perseguidas e jutjaments contra de presumits responsables de violaments graves dels dreches de l'Òme pendent las guèrras en Croàcia, Bòsnia e Ercegovina e Kosovo.
- Tribunal Penal Internacional per Rwanda: tenent sesilha a Arusha, es encargat de perseguidas e jutjaments contra los responsables de violament de drech internacional (genocidis) en Rwanda e dins los Estats vesins en 1994.
- Comission de Contraròtle, de Verificacion e d'Inspeccion de las Nacions Unidas: encargada del desarmament d'Iraq de sas armas de destruccion massissa e del contraròtle fach sus aquel país tocant a l'empachar de se tornar procurar aquelas meteissas armas.
- Comitat 1267: conegut coma lo Comitat de las Sancions contra al-Qaida e los talibans.
Comitats permanents[modificar | modificar la font]
Son uèi al nombre de tres. Totes los païses del Conselh de Securitat i participan, çò qu'indusís un cambiament regular dels representants, en causa del renovèlament annal de la mitat dels membres non permanents.
- Comitat d'expèrts encargat del reglament interior
- Comitat d'admission dels novèls membres
- Comitat del Conselh de Securitat per las reünions fòra del Sèti del Conselh
Comitats especials[modificar | modificar la font]
Gropes de trabalh[modificar | modificar la font]
Proceduras[modificar | modificar la font]
Totas las decisions del Conselh de Securitat devon èsser promulgadas per un tèxte votat segon un qüorum precís; aqueles tèxtes votats se nomenan resolucions. Cadun dels membres del Conselh de Securitat dispausa d'un vòte.
Existís dos tipes de resolucions, aquelas portant sus de « questions de procedura », e las autras. Caduna an un qüorum diferent :
- « Las decisions [...] sus de questions de procedura son presas par un vòte afirmatiu de nòu membres » (article 27, alinèa 2);
- « Las decisions del Conselh de Securitat sus totas las autras questions son presas per un vòte afirmatiu de nòu de sos membres ont son compreses los vòtes de totes los membres permanents, èssent entendut [qu']una partida a un desacòrdi s'absten de votar » (article 27, alineà 3).
La condicion del segond cas sul « vòte afirmatiu [...] de totes los membres permanents » es çò que nomenam abusivament lo «drech de vèto», tèrme que s'aplica pas estrictament aicí: lo drech de vèto es un drech actiu e a posteriori, aquel d'invalidar un tèxte adoptat. Se deuriá pus justament nomenar aquò «drech de blocatge», perque es lo mecanisme, passiu, que permet d'empachar a priori l'adopcion d'un tèxte.
Las resolucions del Conselh de Securitat son de decisions de portada obligatòria: l'article 25 de la Carta precisa atal[2]: « Los Membres de l'Organizacion convenon d'acceptar e d'aplicar las decisions del Conselh de Securitat en conformitat a la presenta Carta. »
Contra poders ?[modificar | modificar la font]
Un debat actual concernís l'espandida de la somission del Conselh de Securitat a l'Estat de drech (o rule of law) e la possibilitat d'examinar la legalitat de sas decisions. Actualament, las decisions del Conselh son limitadas a travèrs tres biaisses principals [3]:
- l'usatge del drech de vèto per un dels membres del Conselh;
- lo vòte d'una mocion de censura per l'Assemblada Generala (art. 10 de la Carta);
- la possibilitat de far d'una question prejudiciala a la Cort Internacionala de Justícia per l'Assemblada Generala.
Aquel problèma foguèt levat per qualques tribunals, subreot dins l'afar Tadic pel Tribunal Penal Internacional per l'èx-Iogoslavia (1997), l'afar de l'attentat de Lockerbie per la Cort Internacionala de Justícia (abril de 2002), e l'arrèst Kadi de 2008 de la Cort de Justícia de las Comunautats Europèas [4]. Fin finala, la credibilitat meteissa del Conselh al respècte dels Estats es invocada coma limit de facto a son poder [5].
Vèto[modificar | modificar la font]
Fins al 13 de julhet de 2006, lo vèto foguèt utilizat 258 còps amb, per òrdre d'importància: 122 còps per l'URSS/Russia, 81 còps pels Estats Units d'America, 32 còps pel Reialme Unit, 18 còps per França e 5 còps per la China/Taiwan[6].
Per mai de la mitat, aqueles vètos se faguèron dins los primièrs dètz ans aprèp la creacion de l'ONU e dins la decenia 1976-1985: 83 e 60 respectivament, o 143 al total. Pendent los ans 1996-2006 foguèt utilizat solament 13 còps.
D'entre aqueles vètos, fòrça (59) foguèron los refús d'admission de membres novèls, subretot dins las doas primièras decennias e surbretot per l'URSS.
Problèmas e disfoncionaments[modificar | modificar la font]
Sus los membres del Conselh[modificar | modificar la font]
Membres permanents[modificar | modificar la font]
- Non representativitat
Las descolonizacions, de la fin dels ans 1940 a 1960, la progression demografica d'Asia, d'Africa e de l'America Latina, e dins lo meteis temps l'estagnacion de l'Union Sovietica (e de la CEI) e son esclatament, l'estagnacion de França e del Reialme Unit, fan que uèi, quitament amb 1,3 miliard de Chineses, aqueles membres permanents representavan solament en 2006 30% de la populacion mondiala, que 20% per la sola China, contra mai de 50% en 1945, que mens de 15% per China.
Aquela situacion explica perque una granda partida dels Estats membres, dempuèi los ans 1970 subretot, contèsta, pasmens l'existéncia meteissa dels membres permanents, mais almens la causida d'aqueles actuals o lo nombre de membres permanents, e mai de non permanents. Atal de païses coma l'Africa del Sud, Alemanha, Brasil, Egipte, Índia, Indonesia, Japon, Nigèria o Itàlia vòlon venir membres permanents.
- vèto
Una autra font de problèma es la clausa sul « vòte afirmatiu [...] de totes los membres permanents », qu'empacha regularament d'adoptar de resolucions pasmens respondent als critèris expausats dins los capítols VI e VII, per qu'un o mai membres permanents desiran, per de rasons divèrsas, que las questions pausadas sián pas regladas au nivèl del Conselh de Securitat, subretot quand aquelas resolucions prepausan de mecanismes coercitius (retengudas, blocatge) o d'intervencions dirèctas de fòrças jol mandat de l'ONU.
Membres non permanents[modificar | modificar la font]
- Non representativitat
La question de la representativitat dels membres non permanents e de lor nombre es recurrenta dempuèi los ans 1960. L'emendament a la Carta de decembre de 1963 tocava justament a corregir aquò en fasent passar lor nombre de sièis a dètz e en fixant de quòtas per zonas. Mas dempuèi, lo cambi demografic e los cambis geopolitics fan que qualques regions son sosrepresentadas. Lo grope «Asia Africa», per exemple, representa 65% de la populacion, mai los membres permanents, per 50% dels sètis, alara que l'America Latina representa 10% de la populacion e 20% dels membres.
- Blocatge de las eleccions
Autre problèma recurrent, la concurréncia pels sètis non permanents qu'entraïna a vegadas de blocatges sevèrs. Per exemple, en 1979, calguèt 155 torns de vòte sens parvenir a causir entre Cuba, sostengut pel Blòc de l'Èst e Colómbia sostenguda per l'Occident. Fin finala foguèt elegit Mexic, pus "neutre".
En 2006 foguèt lo meteis problèma, aquel còp entre un candidat reputat «mondialista» (Guatemala) contra un candidat reputat «altermondialista» (Veneçuèla). Aprèp 47 torns de vòte, au 2 novembre 2006, cap de dos Guatemala o Veneçuèla capitèt a obtenir los 128 vòtes demandats. Fin finala Panama foguèt elgit amb 164 vòtes al 48(en) torn.
Al subjècte de las resolucions[modificar | modificar la font]
L'activitat del Conselh de Securitat a aumentat fòrça dempuèi la fin de la Guèrra Freja. En efèit, se reüniguèt 2903 còps entre 1946 e 1989, adoptant 646 resolucions, o mens de quinze per an, alara que pel periòde 1990-2000, se reüniguèt 1183 còps, adoptant 638 resolucions, o mai de 60 per an [7].
E mai, pendent sos 44 primièrs ans lo Conselh adoptèt 24 resolucions jol capítol VII de la Carta; en 1993, n'adoptèt aitant cada an[8].
Adopcion[modificar | modificar la font]
- Resolucions inadaptadas
Lo principal problèma es ligat a la situacion dels membres permanents. Lo fach qu'un sol pòt empachar l'adopcion d'una resolucion, quitament dins lo cas ont los 14 autres membres i son favorables, indusís tres fenomèns qu'entravan lo bon foncionament del Conselh de Securitat:
- Lo blocatge complet d'una resolucion (vèto), que foguèt fòrça emplegat pendent las primièras decennias de l'ONU, alara en plana Guèrra Freja;
- Las negociacions infinidas que retardan l'adopcion d'una resolucion, abotisson sovent a de tèxtes fòrça mens constrenhents qu'o demandariá la situacion e arriban sovent aprèp lo mai grèu de la crisi disputada (Rwanda en 1994, Darfor en 2006);
- Las resolucions comminatòrias amb data de fin, que son pas seguidas d'una resolucion executòria aprèp aquela data.
- Resolucions non aplicadas o despassadas
Totjorn ligat a l'estatut dels membres permanents, mas tanben a la manca de volontat, de l'ensemble o d'una majoritat dels membres del Conselh de Securitat o de l'Assemblada Generala, arriba plan sovent que de resolucions demòren pendentas sus una durada importanta.
Execucion[modificar | modificar la font]
En mai que qualques resolucions comminatòrias resultan pas d'una resolucion executòria, fòrças resolucions d'aquel tipe son de fach inexecutadas, o incompletament executadas, a causa que los Estats membres refusan de prestar los mejans umans, materials e financièrs sufisents per lor execucion, a causa que la situacion foguèt mal evaluada e que la mission entrepresa demorèt interrompuda abans que los objectius sián tocats.
Proposicions de reforma del Conselh de Securitat[modificar | modificar la font]
Reforma de la composicion[modificar | modificar la font]
Un grope de trabalh creat en 1993, prepausèt en 1996 d’apondre cinc membres permanents, que Alemanha e Japon, tres del Tèrç Monde, e quatre nòus sètis de membres non permanents, per melhorar la representativitat del Conselh; lo president francés Jacques Chirac se declarèt favorable[9].
En 1997, los Estats Units d'America prepausèron cinc nòus sètis permanents amb un sistèma de rotacion, mas refusèron que le Conselh passe a mai de vint membres, per demorar eficaç.
Las poténcias mejanas (Itàlia, Paquistan, ...) prepausan d’aumentar lo nombre de membres non permanents.
Semblariá que se dirigissèm puslèu cap a l'apond de sièis nòus membres permanents : Japon, Índia, Alemanha, Brasil e dos païses africans plan segur l'Africa del Sud (país mai prospèr del continent) e Egipte (que representariá tanben los païses musulmans e lo monde arabi). Auriá doncas atal 21 membres que 11 permanents representant l'ensemble dels continents e de las religions. Mas aquel principi, portat subretot per Kofi Annan buta contra las reticéncias paquistanesas (contra Índia), italianas (Itàlia vòl pas èsser l'unic grand país de l'Union Europèa a dispausar pas d'un sèti permanent), chinesas e coreanas (contra Japon), Mexicanas e argentinas (contra Brasil) o los païses africans francofòns (Nigèria espèra obtenir un sèti permanent).
Reforme del drech de vèto[modificar | modificar la font]
L’ancian ministre francés de la defensa Paul Quilès prepausèt en 2000 de restrénher lo vèto a las questions de recors a la fòrça, e d’obligar a motivar sa mesa en òbra per remediar a l’immobilisme.
Reforma d'un regim de sancions economicas[modificar | modificar la font]
Aquelas son limitadas dins lo temps dempuèi 2000; passam atal d’una logica de puniment a una logica d'incitacion.
D'importants obstacles demòran per una reforma prigonda del Conselh de Securitat. La procedura per revisar la Carta es en efèit fòrça constrenhenta: es prevista per l'article 109 de la Carta. Un vòte a la majoritat dels dos tèrces de l’Assemblada Generala de las Nacions Unidas es demandat per reünir una Conferéncia generala dels membres de las Nacions Unidas. La conferéncia recomanda de modificacions de la Carta que dintraràn en vigor quand 2/3 dels Estats membres los auràn ratificadas, segon lor drech intèrne, los cinc membres permanents compreses.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Question d'une représentation équitable au Conseil de sécurité et au Conseil économique et social [pdf]
- ↑ (fr)Avis consultatiu [pdf] de la Cort Internacionala de Justícia del 21 de junh de 1971 sus la Namibia, p. 113:« Sosteniam que l'article 25 s'aplica solament a las mesuras coercitivas presas en vertut del capítol VII de la Carta. Res dins la Carta ven pas apevar aquela idèa. L'article 25 se limita pas a la decisions concernissent de mesuras coercitivas mas s'aplica a las «decisions del Conselh de Securitat» adoptadas en conformitat a la Carta. E encara aquel article es plaçat non pas al capítol VII mas immediatament aprèp l'article 24, dins la partida de la Carta que tracta de las foncions e poders del Conselh de Securitat. Se l'article 25 tocava solament las decisions del Conselh de Securitat relativas a de mesuras coercitivas presas en vertut dels articles 41 e 42 de la Carta, autrement dich se solas aquelas decisions avián un efèit obligatòri, l'article 25 seriá superflú perque aquel efèit resulta dels articles 48 e 49 de la Carta. »
- ↑ RapAut (en)The UN Security Council and the Rule of Law. Final Report and Recommendations from the Austrian Initiative, 2004-2008, 2008
- ↑ id RapAut
- ↑ id RapAut
- ↑ (en)Subjects of UN Security Council vetos et Changing Patterns in the Use of the veto in the Security Council
- ↑ Autriche (en)The UN Security Council and the Rule of Law. Final Report and Recommendations from the Austrian Initiative, 2004-2008, 2008, p.11 sur 36
- ↑ id Autriche
- ↑ Le Monde del 22 de setembre de 1996
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connexes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)[1] site de l'ONU
- (fr) [2] site sus la Carta 5 de l'ONU
- (fr) Los diferents projèctes de reforma du Conselh (2006)
- (fr) Organs subsidiàris referenciats sul site de l'ONU


text:
Continent
Lo mot continent ven del latin continere per « tenir ensemble », o continens terra, las « tèrras continuas ». Al sens pròpri, aquel tèrme designa una vasta espandida contunha de tèrra a la superfícia del glòbe. Pasmens, aquela definicion estrictament geografica s'emplega sovent segon de critèris istorics e culturals. Se pòt veire atal de sistèmas de continents que considèran Euròpa e Asia coma dos continents alara qu'Eurasia forma una sola espandida de tèrra.
La definicion pauc clara d'un continent mena a l'existéncia de divèrses modèls de quatre a sèt continents. Mas foguèt pas totjorn lo cas, e aqueles modèls varièron segon l'Istòria e la descobèrta de territòris novèls.
Dins son accepcion comuna, la zona continentala inclutz tanben las pichonas illas a flaca distància de las còstas, mas pas aquelas separadas per de braces de mar significatius. D'un punt de vista scientific, los continents incluson tanben las illas estacadas a las placas continentalas, coma las illas Britanicas al respècte d'Eurasia.
Somari
- 1 Istòria del tèrme
- 2 Definicions e aplicacions
- 3 Comparason
- 4 Autras divisions
- 5 En geologia
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Vejatz tanben
Istòria del tèrme[modificar | modificar la font]
Las primièras definicions[modificar | modificar la font]
La primièra distincion entre los continents se faguèt pels ancians marins grècs que donèron los noms d'Euròpa e d'Asia a las tèrras dels dos costats del cors d'aiga de la mar Egèa, l'estrech dels Dardanèls, la Mar de Marmara, l'estrech del Bosfòr e la mar Negra[1]. Los noms foguèron en primièr aplicats solament per designar las tèrras prèp de la còsta e pus tard las espandidas pus alunhadas[2]. Los pensaires de la Grècia antica discutiguèron per saber s'Africa (alara nomenada Libia) se deuriá considerar coma fasent partida d'Asia o coma tresena partida del monde. Una division en tres partidas s'impausèt fin finala[3]. Del punt de vista grèc, la mar Egèa, èra lo centre del monde, amb Asia a l'Èst, Euròpa a l'Oèst e al Nòrd e Africa al Sud[4].
Los limits entre los continents son pas fixats. Inicialament, la frontièra d'Euròpa amb Asia foguèt traçada dempuèi la mar Negra, lo long de la ribièra Rioni e Georgia. Pus tard, se considerèt coma anant de la mar Negra per l'estrech de Kerch, la mar d'Azov e lo long del flume Don[5].
Nil foguèt generalament considerat coma la frontièra entre Asia e Africa. Erodòt[6], al sègle V, pasmens s'opausèt a aquela situacion, que plaçava Egipte sus dos continents. Faguèt doncas coïncidir la rompedura entre Asia e Africa amb la frontièra occidentala d'Egipte, çò que situava aquel país en Asia. Contestèt tanben la division en tres de çò qu'es en fach una sola massa[7], lo debat continua...
Eratostènes, al sègle III, notèt que qualques geografs dividissián los continents pels flumes (Nil e Don), los considerant atal coma d'« illas ». D'autres dividissián los continents per d'istmes, nomenant alara los continents « peninsulas ». Aqueles geografs fixèron la frontièra entre Euròpa e Asia a l'istme entre la mar Negra e la mar Caspiana, e la frontièra entre Asia e Africa a l'istme entre la mar Roja e l'embocadura del lac Bardawil sus la Mediterranèa[8].
Al periòde roman e a l'Edat Mejana, qualques autors prenguèron l'istme de Suèz coma frontièra entre Asia e Africa, mas gaireben totes los autors contunhan de considerar Nil o la frontièra occidentala d'Egipte coma frontièra. A l'Edat Mejana, lo monde èra representat sus la mapa en T-O, amb lo T representant las aigas de la division dels tres continents.
Arribada dels Europèus a las Americas[modificar | modificar la font]
Cristòl Colomb traversèt l'ocean Atlantic per aténher las Antilhas en 1492, dubrissent lo camin a l'exploracion e a la colonizacion europèa de las Americas. Mas malgrat sos quatre viatges cap a l'oèst, Colomb jamai pensèt d'aver atench un novèl continent e contunhèt de pensar qu'aviá atench Asia. En 1501, Amerigo Vespucci foguèt lo pilòt d'una expedicion que navigava lo long de la còsta de Brasil. Los membres de l'expedicion percorriguèron lo long camin cap al sud, lo long de la còsta de l'America del Sud, çò que confirma que las tèrras que perlongavan avián de proporcions continentalas[9],[10]. De retorn a Euròpa, Vespucci publiquèt un compte rendut de son viatge Mundus Novus (« Novèl Monde ») en 1502 o 1503[11], mas sembla que i auriá d'apondons o de modificacions d'un autre autor[12]. Quin que siá l'autor d'aquelas paraulas, se pòt legir dins Mundus Novus « descobriguèt un continent dins aquelas regions del sud qu'es abitat per mai de personas e d'animals qu'en Euròpa, en Asia o en Africa »[13], primièra identificacion explicita de las Americas, un continent coma los tres autres.
Aprèp qualques annadas, lo nom de « Novèl Monde » comença d'aparéisser coma un nom per l'America del Sud. Las mapas de l'epòca mòstran clarament l'America del Nòrd coma connectada a l'Asia e l'America del Sud coma una tèrra separada[14].
En 1507, Martin Waldseemüller publiquèt una mapa del monde, Cosmographia Universalis, qu'es la primièra a mostrar l'America del Nòrd e l'America del Sud distintas d'Asia e entornejadas d'aiga. Un pichon senhal en dessús de la mapa principala explica pel primièr còp que las Americas son a èst d'Asia e son separadas d'Asia per un ocean, perque las Americas son plaçadas a l'extremitat esquèrra de la mapa e Asia a l'extremitat drecha, çò que poiriá crear una confusion. Dins lo libre d'acompanhament, Cosmographiae Introductio, Waldseemüller nòta que la tèrra se dividís en quatre partidas, Euròpa, Asia, Africa e la quatrena partida que ne bastís lo nom a partir d'Amerigo Vespucci[15]. Sus la mapa, lo mot « America » se plaça sus una partida de l'America del Sud.
Lo mot continent[modificar | modificar la font]
Dempuèi lo sègle XVI, lo nom anglés continent surgís. Es un derivat del tèrme continent land, çò que significa « tèrra continua »[16] e tradusit del latin terra continens[17]. Lo nom foguèt utilizat per designar « una partida de tèrra connectada o continua »[18]. Lo mot continent s'utiliza dins la traduccion de tèxtes grècs e latins al subjècte de las tres « partidas » del monde[19].
Alara que lo mot continent foguèt utilizat per las zonas relativament pichonas de la continuitat de la tèrra, los geografs se tornèron pausar la question d'Erodòt sus las rasons perqué una sola granda massa deuriá èsser dividida en dos continents. A la mitat del sègle XVII, Peter Heylin escriguèt dins sa Cosmografia que « Un continent es una granda quantitat de tèrra, non separada per una mar en provenença de la rèsta del monde, coma l'ensemble del continent d'Euròpa, en Asia, en Africa. ». En 1727, Ephraïm Chambers escriguèt dins son Cyclopædia, « Lo monde es ordinàriament dividit en dos grands continents : l'ancian e lo novèl. ». E, dins son atlàs de 1752, Emanuel Bowen definís un continent coma « un grand espaci de la tèrra fèrma contenent fòrça païses, sens separacion d'aiga. Atal, Euròpa, Asia e Africa son un grand continent, America n'es un autre. »[20]. Pasmens, la vièlha idèa d'Euròpa, d'Asia et d'Africa coma partidas del monde persistís, e son uèi consideradas coma de continents.
Al delà dels quatre continents[modificar | modificar la font]
A partir de la fin del sègle XVIII, qualques geografs comencèron de considerar l'America del Nòrd e l'America del Sud coma doas partidas del monde, çò que fa en tot cinc partidas. Pasmens, la division en quatre foguèt globalament pus utilizada al sègle XIX[21]. Los Europèus descobriguèron Austràlia en 1606, mas per un certan temps, foguèt vista coma una partida d'Asia. A la fin del sègle XVIII, certans geografs considerèron que s'agissiá d'un continent d'esperel, çò que ne fa lo seisen (o lo cinquen per aqueles qu'America es encara un unic continent)[22]. En 1813, Samuel Butler escriguèt sus Austràlia que « [Nòva Olanda, una illa immensa, que qualques geografs designan del nom d'autre continent » e l'Oxford English Dictionary es pas clar de decènnis pus tard[23].
Antartida foguèt apercebuda en 1820 e foguèt descricha coma un continent par Charles Wilkes en 1838. Mas pauc d'atlàs la senhalan coma continent abans la Segonda Guèrra Mondiala[24].
La bandièra olimpica, concebuda en 1913, de cinc anèls representant las cinc tèrras abitadas, amb America coma un sol continent e sens comptar Antartida[25].
A partir de la mitat del sègle XIX, los atlàs dels Estats Units d'America an pus sovent tractat l'America del Nòrd e l'America del Sud coma dos continents, çò qu'es compatible amb la compreneson de la geologia e de la tectonica de las placas. Mas es totjorn pas escàs que los atlàs americans los tractan coma un sol continent, pasmens fins a la Segonda Guèrra Mondiala[26].
Pendent las darrièras annadas, i a una tendéncia per qu'Euròpa e Asia, tradicionalament consideradas coma dos continents, sián consideradas coma un sol continent, nomenat « Eurasia » — compatible amb la compreneson de la geologia e de la tectonica de las placas. Dins aquel modèl, lo monde se dividís en sièis continents (se l'America del Nòrd e l'America del Sud son consideradas coma de continents distints).
Definicions e aplicacions[modificar | modificar la font]
Existís pas de definicion unica d'un continent. Es per aquò que las culturas e las sciéncias an de listas diferentas de continents. En general, un continent deu èsser una granda espandida, compausada de tèrra fèrma amb de limits geologics significatius.
Lo critèri d'origina per designar un continent, lo critèri geografic, daissa lo pas al profit de critèris pus arbitraris, sovent istorics e culturals. Suls sèt continents pus correntament entenduts, sols Antartida e Oceania son separats dels autres continents.
Frontièras dels continents[modificar | modificar la font]
Coma la definicion d'un continent es sovent arbitrària, las separacions entre aqueles son pas totjorn clarament definidas.
L'estrech de Gibartar marca convencionalament lo limit entre Africa e Euròpa[27]. La separacion d'America del Nòrd e d'America del Sud correspond a l'istme de Panamà, una benda de tèrra estrecha.
La frontièra entre Asia e Africa generalament se fixa a l'istme de Suèz; aquò exclutz lo Sinai d'Africa[28]. Egipte se tròba a caval sus dos continents; qualques geografs prepausan pasmens de desplaçar lo limit entre aqueles dos continents a la frontièra israeloegipciana.
Per comoditat, la frontièra entre Asia e America se fixa a la frontièra russoamericana, a l'entorn de l'estrech de Bering. Las illas Komandorski son doncas asiaticas alara que las illas Aleutianas son americanas.
La separacion entre Oceania e Asia es encara uèi fòrça discutida. En 1831, l'explorator e geograf Jules Dumont d'Urville copèt Oceania en quatre regions : Polinesia, Micronesia, Melanesia e Insulíndia (alara nomenada Malàisia)[29]. Aquela darrièra partida serà apuèi estacada a Asia; aquò explica la frontièra actuala entre Asia e Oceania: l'ensemble de las illas indonesianas es asiatic alevat la Nòva Guinèa e d'illas prèpas. Mas de geografs pensan que seriá pus apropriat d'utilizar la linha Wallace[30], d'autres volrián inclure tota Indonesia en Asia salvat lo Timòr Èst.
La frontièra pus contestada es sens dobte aquela entre Asia e Euròpa[31],[32],[33], los limits d'Euròpa foguèron desplaçats segon los sègles e pauc clarament definits. Al sègle XVIII, lo Tsar Pèire Ièr desira de far de Russia una poténcia europèa. Son geograf Vasilii Tatishchev prepausa alara en 1703 que los monts Orals, lo flume d'Oral e Caucàs constituiscan la frontièra entre Euròpa e Asia a la plaça de Don qu'inclusiá alara Russia en Asia.
Amb l'espandiment recent de l'Union Europèa a las pòrtas d'Asia coma dins los Balcans e en Euròpa de l'Èst se pausa encara un còp lo problèma del traçat exacte del limit entre Euròpa e Asia. Qualques geografs, per comoditat, volrián repossar lo limit al delà de Caucàs per inclure Armenia e Georgia en Euròpa. D'autres, al contrari, volrián veire aquela frontièra fixada a la depression de Kouma-Manytch situada al nòrd de Caucàs per inclure los pòbles turcs de Caucàs en Asia[34].
L'estatut de las illas[modificar | modificar la font]
Las partidas del monde son de continents al sens larg. D'una part, tota illa es una partida del monde perque las partidas d'un monde contenon totas las tèrras emergidas, mas las illas fan pas partida dels continents (al sens comun, o al sens scientific) perque lor territòri es pas continú amb lo rèsta del continent[35],[36]. Son doncas abitualament consideradas coma apertenent al continent pus prèp. Per exemple, las Illas Canàrias — e mai espanhòlas — son restacadas a Africa, las Illas Balearas fan partida d'Euròpa e las illas del Pacific apartenon a Oceania. Es parièr per l'illa de la Reünion o l'illa Maurici que, malgrat la distància que las separan d'Africa, son consideradas coma d'illas africanas.
Nombre de continents[modificar | modificar la font]
Doas pus grandas oposicions pòrtan sus Euròpa e Asia que poirián èsser unificadas (Eurasia) e sus l'America del Nòrd e l'America del Sud que formarián America. Qualques geografs prepausan de gropar Euròpa, Asia e Africa en lo continent Afroeurasia.
Lo modèl de sèt continents s'utiliza sovent en Euròpa de l'Oèst. Lo modèl de sièis continents (Eurasia) es lo modèl causit per la comunautat scientifica. E lo modèl unissent America s'utiliza en Euròpa de l'Èst, en America del Sud.
Denominacion[modificar | modificar la font]
- Africa, adoptat dempuèi l'Antiquitat coma nom de la Tunisia actuala.
- America (du latin America), del nom d'Amerigo Vespucci, sus proposicion de Martin Waldseemüller[53].
- Antartida del latin antarcticus, del grèc ancian antí, « contra », e arktikos (« Artic »), aquel darrièr mot format a partir de arktos (« ors ») [54]. L'Artic foguèt nomenat coma aquò perque es dins la mitat del glòbe del costat de la constellacion de la Granda Orsa.
- Asia, o del nom de l'Oceanida Asia (pus comunament nomenada Climèda), o d'un derivat d'Assuwa, un Estat confederat situat a l'Oèst d'Anatolia e que son nom vendriá de l'Itita que significa « bon ».
- Euròpa, composicion dels mots grecs eurýs (eὐpύς, « larg ») e ṓps (ὤψ, « visatge »)[55].
- Oceania ven del latin oceanus, « ocean ».
Comparason[modificar | modificar la font]
Aira e populacion[modificar | modificar la font]
Lo tablèu seguent dona la superfícia, la populacion, la densitat de populacion e lo nombre de païses de cada continent, dins lo modèl de sèt continents.
La superfícia totala dels continents es 148 647 000 km², o gaireben 29% de la superfícia de la Tèrra (510 065 600 km²).
Punt culminant[modificar | modificar la font]
Lo tablèu seguent balha la lista dels continents en foncion de lor punt culminant[58],[59].
Asia a lo pus naut suc del monde, l'Everest, mas regropa de mai l'ensemble dels 10 primièrs sucs del monde, en tèrmes de nautor. Fòrça relèus son constituits en Asia, amb de massís montanhoses coma Tian Shan e Imalaia. Lo relèu sud-american es marcat per la Cordilhièra dels Andes que longa tota sa còsta èst. La disposicion del relèu nòrd-american es longitudinala : la region se descompausa en ensembles diferenciats que se succedisson de l'èst cap a l'oèst. Lo punt culminant d'America del Nòrd, lo mont McKinley, se tròba en Alaska.
Lo punt culminant d'Africa, Kilimanjaro (un volcan apagat), es partida de la valada del grand rift. Las principalas cadenas de las montanhas en Euròpa son los monts Orals, Caucàs e los Alps, aquelas darrièras abrigan lo mont Blanc, punt culminant d'Euròpa Occidentala. Antartida es, el, copat en doas partidas inegalas pels monts Transantartids, cadena de montanha de 3 500 km de long, formant una corba en « S » de la còsta de la mar de Weddell fins a la còsta de l'ocean Antartic. Oceania es un continent gaireben plan, marcat çaquelà amb de zonas montanhosas, coma l'illa de la Nòva Guinèa.
Esperança de vida[modificar | modificar la font]
Lo tablèu seguent dona l'esperança de vida dels abitants de cada continent, seguent un modèl de cinc continents.
Africa es marcada per una esperança de vida pro flaca, a causa d'un taus de mortalitat important, malgrat que siá inegal seguent las regions del territòri. Per exemple, Magrèb a un taus de mortalitat de 6 ‰ alara qu'aquel de l'Africa subsahariana arriba a 15 ‰[65].
Euròpa e Oceania son los continents qu'an la pus nauta esperança de vida, (75 ans). L'esperança de vida del continent american es baissada per aquela d'America del Sud, ont qualques païses en desvolopament an una esperança de vida pro flaca. Per exemple, en Bolívia es de solament 66,2 ans[66]. L'esperança de vida del continent asiatic es inegala, amb una esperança de 43,7 ans pels abitants d'Afganistan alara que los Chineses vivon en mejana fins a 72,9 ans.
Autras divisions[modificar | modificar la font]
Qualques partidas de continents son reconegudas coma de soscontinents, en particular aquestas sus las diferentas placas tectonicas que devesisson los continents. Los pus notables son lo soscontinent indian e la peninsula Arabica. Groenlàndia, sus la placa nòrd-americana, es a vegadas considerada coma un soscontinent. Quand America es percebuda coma un sol continent, se devesís en dos soscontinents (America del Nòrd e America del Sud)[68],[69],[70] o en divèrsas regions[71].
Qualques zonas de la crosta continentala son largament cobèrtas per la mar, mas pòdon èsser consideradas coma de continents submergits. Es lo cas de Zealandia, emergissent de la mar en Nòva Zelanda e en Nòva Caledònia, o gaireben tot submergit lo replan de Kerguelen, dins lo sud de l'ocean Indian.
Qualques illas se situan sus de seccions de la crosta continentala que se rompèron e derivèron fòra d'un dels principals continents. E que sián pas consideradas coma continents a causa de lor talha relativament pichona, pòdon èsser consideradas coma microcontinents. Madagascar, l'exemple pus tipic, generalament se considèra coma èssent partida d'Africa, mas foguèt ja descrit coma « l'ochen continent »[72].
En geologia[modificar | modificar la font]
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Pels geològs, existís a la superfícia de la Tèrra dos elements estructurals distints : la crosta continentala, formada subretot de granit e de ròcas associadas, e la crosta oceanica, de basalte e de gabbrò. Atal, lo limit entre domeni continental e domeni oceanic se tròba jos la superfícia de la mar : es alara lo « Plan continental » que se prolonga a vegadas a qualques quilomètres al delà de la còsta. Pendent la darrièra epòca glaciala (fa 20 000 ans), en Euròpa Occidentala, lo plan continental s'espandissiá a plusors desenas de quilomètres a l'oèst del litoral actual.
Deriva dels continents[modificar | modificar la font]
Al començament del sègle XX, Alfred Wegener remarquèt qu'amb la disposicion dels continents, la còsta èst de l'America del Sud sembla de juntar aquela de l'oèst d'Africa. D'autres ben abans aquel o avián vist, mas foguèt lo primièr a prepausar, dempuèi aquela observacion, la teoria de la deriva dels continents : un supercontinent, la Pangèa, se seriá fragmentada al començament de l'edat segondària e, dempuèi aquela data, las massas continentalas eissidas d'aquela fragmentacion derivarián a la superfícia de la Tèrra.
Al sègle XX, foguèt acceptat pels geològs que los continents limpan sus la superfícia del planeta, a l'escala dels temps geologics. Aquel procèssus es conegut jos lo nom de « deriva dels continents » e s'explica par la tectonica de las placas.
La superfícia de la Tèrra se constituís de sèt placas tectonicas majoras (e fòrça d'autras menoras). Aquelas derivan, se separan e s'assemblan per formar amb lo temps los continents d'uèi[73].
Per consequéncia, existissiá d'autres continents dins lo passat geologic, los paleocontinents. Se descobriguèt que a qualques epòcas de l'istòria de la Tèrra ont i aviá un sol grand continent sus la superfícia. Lo pus recent, la Pangèa, remonta a 180 milions d'annadas. Lo seguent « continent unic » deuriá aparéisser dins 250 milions d'annadas amb lo raprochament d'Africa, d'Eurasia e de las Americas.[74].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Toynbee, Arnold J. (1954). A Study of History. London: Oxford University Press, v. 8, pp. 711-12.
- ↑ (en) H. F. Tozer; A History of Ancient Geography; 1897 University Press, Cambridge p. 69
- ↑ (en) H. F. Tozer; A History of Ancient Geography; 1897 University Press, Cambridge p. 67
- ↑ (en) Martin W. Lewis e Kären E. Wigen, The Myth of Continents: a Critique of Metageography, University of California Press 1997 ISBN 0-520-20742-4, ISBN 0-520-20743-2 pp. 21-22
- ↑ (en)H. F. Tozer A History of Ancient University Press 1897 p. 68
- ↑ (en) Erodòt. Tradusit per George Rawlinson (2000).The Histories of Herodotus of Halicarnassus[1]. Ames, Iowa: Omphaloskepsis, libre 2, p. 18.
- ↑ (fr)Erodòt. Tradusit per George Rawlinson (2000).The Histories of Herodotus of Halicarnassus[2]. Ames, Iowa: Omphaloskepsis, livre 4, p. 38.
- ↑ (en) Estrabon. Tradusit per Horace Leonard Jones (1917). Geography.[3] Harvard University Press, libre 1, ca. 4.[4]
- ↑ Edmundo O'Gorman, The Invention of America, Indiana University Press 1961 pp. 106-112
- ↑ (fr)Amerigo Vespucci : Un nom per lo Novèl Monde
- ↑ (en)Formisano, Luciano (Ed.) (1992). Letters from a New World: Amerigo Vespucci's Discovery of America. New York: Marsilio, pp. xx-xxi. ISBN 0-941419-62-2.
- ↑ Zerubavel, Eviatar (2003). Terra Cognita: The Mental Discovery of America. New Brunswick: Transaction Publishers, pp. 77–79. ISBN 0-7658-0987-7.
- ↑ (en)Formisano, Luciano (Ed.) (1992). Letters from a New World: Amerigo Vespucci's Discovery of America. New York: Marsilio, p. 45. ISBN 0-941419-62-2.
- ↑ Zerubavel, Eviatar (2003). Terra Cognita: The Mental Discovery of America. New Brunswick: Transaction Publishers, pp. 77–79. ISBN 0-7658-0987-7.
- ↑ (en)Zerubavel, Eviatar (2003). Terra Cognita: The Mental Discovery of America. New Brunswick: Transaction Publishers, pp. 80–82. ISBN 0-7658-0987-7.
- ↑ "continent n." (1989) Oxford English Dictionary, 2nd edition. Oxford University Press.
- ↑ (en) "continent1 n." (2006) The Concise Oxford English Dictionary, 11th edition revised. (Ed.) Catherine Soanes and Angus Stevenson. Oxford University Press.
- ↑ Oxford English Dictionary
- ↑ (en) Martin W. Lewis e Kären, The Myth of Continents: a Critique of Metageography University of California Press 1997 ISBN 0-520-20742-4, ISBN 0-520-20743-2 p. 29
- ↑ (en) Bowen, Emanuel. (1752). A Complete Atlas, or Distinct View of the Known World. London, p. 3.
- ↑ Martin W. Lewis e Kären E. Wigen The Myth of Continents: a Critique of Metageography University of California Press 1997 ISBN 0-520-20742-4, ISBN 0-520-20743-2 p. 30
- ↑ Martin W. Lewis e Kären E. Wigen The Myth of Continents: a Critique of Metageography University of California Press 1997 ISBN 0-520-20742-4, ISBN 0-520-20743-2 p. 30
- ↑ (en) "continent n. 5. a." (1989) Oxford English Dictionary, 2nd edition. Oxford University Press. "the great island of Australia is sometimes reckoned as another [continent]"
- ↑ (en)Martin W. Lewis e Kären E. WigenThe Myth of Continents: a Critique of Metageography University of California Press 1997 ISBN 0-520-20742-4, ISBN 0-520-20743-2 pp. 32, 220
- ↑ The Olympic symbols. Comitat Internacional Olimpic. 2002. Lausana: Olympic Museum and Studies Centre. Las cinc anèls d'una bandièra olimpica representan los cinc continents (Africa, America, Asia, Europe, and Oceania). Vejatz tanben Association of National Olympic Committees : [5] [6] [7] [8] [9]
- ↑ Martin W. Lewis e Kären E. Wigen The Myth of Continents: a Critique of Metageography University of California Press 1997 ISBN 0-520-20742-4, ISBN 0-520-20743-2 p. 32
- ↑ En Africa, frontièras d'Euròpa
- ↑ http://www.encyclopediefrancaise.com/L'Asie.html (fr)L'Asie Encyclopédie Française
- ↑ (fr)Jules Dumont d'Urville, Bulletin de la Société de Géographie de Paris (Tome XVII, n°5, janvier 1832 http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k37615z)
- ↑ (en)Wallacea - a transition zone from Asia to Australia, specially rich in marine life and on land.
- ↑ (fr)http://www.cafe-geo.net/article.php3?id_article=625 Quelles frontières pour l’Europe ? 2005
- ↑ (fr)http://rh19.revues.org/document1062.html Gilles Pécout [dir.], Penser les frontières de l’Europe du XIXe au XXIe siècle. Élargissement et union : approches historiques, Paris, Éditions ENS rue d’Ulm et Presses Universitaires de France, 2004, 378 p. ISBN : 2130543014. 28 euros.]
- ↑ ifri
- ↑ (fr)Gérard Bacconnier, L'Asie en fiches, Ed Bréal 2007
- ↑ (fr)Los continents e las illas
- ↑ Encarta
- ↑ The World - Continents, Atlas of Canada
- ↑ (en)"Continent". Encyclopædia Britannica. 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.
- ↑ (en)World, National Geographic - Xpeditions Atlas. 2006. Washington, DC: National Geographic Society.
- ↑ (en)The New Oxford Dictionary of English. 2001. New York: Oxford University Press.
- ↑ (en)"Continent". MSN Encarta Online Encyclopedia 2006.
- ↑ (en)"Continent". McArthur, Tom, ed. 1992. The Oxford Companion to the English Language. New York: Oxford University Press; p. 260.
- ↑ "(en)Continent". The Columbia Encyclopedia. 2001. New York: Columbia University Press - Bartleby.
- ↑ (es)Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, "Continente", page 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7
- ↑ (es)Los Cinco Continentes (The Five Continents), Planeta-De Agostini Editions, 1997. ISBN 84-395-6054-0
- ↑ "(fr)Continent". The Columbia Encyclopedia. 2001. New York: Columbia University Press - Bartleby.
- ↑ (es)Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, "Continente", page 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7
- ↑ (es)Los Cinco Continentes (The Five Continents), Planeta-De Agostini Editions, 1997. ISBN 84-395-6054-0
- ↑ Andre Gunder Frank ReORIENT: Global Economy in the Asian Age, University of California, Press1998, ISBN 978-0-520-21474-3
- ↑ (en)"Continent". The Columbia Encyclopedia. 2001. New York: Columbia University Press - Bartleby.
- ↑ (es)Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, "Continente", page 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7
- ↑ (fr)Los Cinco Continentes (The Five Continents), Planeta-De Agostini Editions, 1997. ISBN 84-395-6054-0
- ↑ (fr)http://fr.encarta.msn.com/encyclopedia_761560631/Amérique.html Amérique, Encarta
- ↑ (fr) http://logos.muthos.free.fr/etymologie/A.htmweb Étymologie, site Logos & Mûthos
- ↑ (fr)http://fr.encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761579286 Europe, Encarta
- ↑ (en)http://www.worldatlas.com/geoquiz/thelist.htm The List, WorldAtlas.com
- ↑ Valor obtenguda per division de la populacion per la superfícia.
- ↑ (fr)https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2020.html The World Factbook, Field Listing – Elevation, CIA
- ↑ (fr)http://www.liensutiles.org/montagnepc.htm Points culminants du monde
- ↑ (fr)http://www.populationdata.net/index2.php?option=continent&cid=5&nom=europe, PopulationData, L'Europe
- ↑ (fr)http://www.populationdata.net/index2.php?option=continent&cid=6&nom=oceanie, PopulationData, L'Océanie
- ↑ (fr)http://www.populationdata.net/index2.php?option=continent&cid=2&nom=ameriques, PopulationData, L'Amérique
- ↑ (fr)http://www.populationdata.net/index2.php?option=continent&cid=4&nom=asie, PopulationData, L'Asie
- ↑ (fr)http://www.populationdata.net/index2.php?option=continent&cid=1&nom=afrique, PopulationData, L'Afrique
- ↑ (fr)http://books.google.fr/books?id=iqXQKSBrNk4C&printsec=frontcover&dq=l'afrique+par+sylvie+brunel#PPA136,M1 Sylvie Brunel, L'Afrique, Ed Bréal 2003
- ↑ (en)https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2102.html The CIA World Factbook 2008 - Life expectancy at birth.
- ↑ (fr)Contemporanèa de totas premièras plantas de flors, una espècia nos conta l’istòria de l’Ocean indian
- ↑ Mapa anglesa de 1770 de Jonghe
- ↑ (es)DPD: América
- ↑ (pt)Dicionário da língua portuguesa: Contiente
- ↑ En America Latina, l'America del Nòrd designa en general una region de las Americas contenent Canadà, los Estats Units d'America e Mexic, e, sovent, Groenlàndia, Sant Pèire e Miquelon, e las Bermudas, lo pont terrèstre qu'es l'America Centrala es generalament considerat coma una sosregion de l'America del Nòrd. (es)Norteamérica (Mexican version)/(es)(Spaniard version). Encarta Online Encyclopedia..
- ↑ Voix en Provenance du Village
- ↑ (fr)http://www.geopedia.fr/plaques-terre.htm Les plaques océaniques et les plaques continentales, Geopedia
- ↑ (fr)http://www.cidehom.com/apod.php ?_date=070922 La Pangée Ultime site Ciel des Hommes
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Pierre Gentelle, Géopolitique du monde contemporain, Nathan, 2008 (ISBN 9782091607825)
- (fr)La Terre - Mers • Continents • Univers, Cerise Bleue, coll. « Savoir Compact », 2008 (ISBN 9782758301974)
- (en) Hérodote, traduit par George Rawlinson (2000), The Histories of Herodotus of Halicarnassus [10].
- (en) Martin W. Lewis e Kären E. Wigen, The Myth of Continents: a Critique of Metageography, University of California Press 1997, ISBN 0-520-20742-4
- (en) H. F. Tozer A History of Ancient Geography, University, 1897


text:
Henridorff
Henridorff es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge se tròba a 3 km al Sud de la Nacionala 4, al Nòrd de la vallée de la Zorn (e lo sieu afluent lo Teigelbach) ont se tròba l'annèxa Hofmuhl (altitud 225 m). Lo caulet de Henridorff, la " Steig ", amb una pendenta de 6 % connècta la vallée dins lo pòble, situat 120 m mai elevada sul scenari lorrain a las formas doças. Es un pòble-clar cench de polits bòsques de feuillus (principalament dels futaies de hêtres) e de conifères ont fa bon se passejar suls sentiers del Club Vosgien, amb vistas magnificas sus la vallée, sus la piscina e sul Plànol Inclinat. Lo soubassement géologique a format de Grès vosgien o grès roge. Tanben lo ban de la municipalitat es parsemé de nombrosas carrièras d'ont s'extrasiá la pèira de grès necessària, en principi al bastiment de las labors del canal e del camin de fèrre, de contunh per far del comèrci per via fluviale e naturalament pel bastiment de las divèrsas glèisas e ostals. Aquelas carrièras, al nombre d'una desena, son uèi totas abandonadas. Lo soubassement a recobert pel Conglomérat o Poudingue de Ste Odile en contenent galets blancs preses en una matrice gréseuse ; aquel forma lo armature dels " felsen " de la barra rocosa surplombant lo camin de fèrre e lo canal. A lo-dessus se tròban lo Grès a Voltzia e lo Grès coquillier, #que constituisson pas pas una tèrra arable d'una granda fertilité. (Font Auguste Kolopp).
Le village se trouve à 3 km au Sud de la Nationale 4, au Nòrd de la vallée de la Zorn (et son affluent le Teigelbach) où se trouve l'annexe Hofmuhl (altitude 225 m). Le col de Henridorff, la " Steig ", avec une pente de 6 % relie la vallée au village, situé 120 m plus haut sur le plateau lorrain aux formes douces. C'est un village-clairière ceinturé de belles forêts de feuillus (principalement des futaies de hêtres) et de conifères où il fait bon se promener sur les sentiers du Club Vosgien, avec des vues magnifiques sur la vallée, sur la piscine et sur le Plan Incliné. Le soubassement géologique est formé de Grès vosgien ou grès rouge. Aussi le ban de la commune est-il parsemé de nombreuses carrières d'où on extrayait la pierre de grès nécessaire, d'abord à la construction des ouvrages du canal et du chemin de fer, puis pour faire du commerce par voie fluviale et naturellement pour la construction des diverses églises et maisons. Ces carrières, au nombre d'une dizaine, sont aujourd'hui toutes abandonnées. Le soubassement est recouvert par le Conglomérat ou Poudingue de Ste Odile contenant des galets blancs pris dans une matrice gréseuse ; celui-ci forme l'armature des " felsen " de la barre rocheuse surplombant le chemin de fer et le canal. Au-dessus se trouvent le Grès à Voltzia et le Grès coquillier, qui ne constituent pas une terre arable d'une grande fertilité. (Source Auguste Kolopp).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Lo pòrti Henri II de Lorraine #far défricher en 1614 lo bòsc de Schwangen per i bastir lo vilatge de Henridorff destinat als catòlicos expulsats del territòri del prince palatin.
- Franchises Agrandidas pel prince de Guise-Phalsbourg en 1622.
- Le duc Henri II de Lorraine fit défricher en 1614 le bois de Schwangen pour y construire le village de Henridorff destiné aux catholiques expulsés du territoire du prince palatin.
- Franchises élargies par le prince de Guise-Phalsbourg en 1622.


text:
Tunèl
Un tunèl es una òbra sosterranha de caractèr linear, que son objècte es la comunicacion entre dos punts, per realizar lo transpòrt de personas, materials e mai. Normalament es artificial.
Un tunèl pòt servir als pedons o ciclistas, mas subretot servís per far passar la circulacion, de las automobilas, dels trens o per un canal. De còps que i a son d'aqüeductes, construits pel transpòrt de l'aiga (per la consomacion, pel porgiment idroelectric o per l'assaniment). Tanben i a de tunèls per los servicis de telecomunicacions. Existisson de tunèls pel passatge d'unas espècias animalas. Pòt tanben connectar de zònas en conflicte o aver un caractèr estrategic, servissent entre autres de refugi. Dins las grandas vilas lo transpòrt se realiza per mejan d'un malhum de tunèls ont circula lo mètro.
Somari
Estudis geotecnics[modificar | modificar la font]
Es essencial que tot projècte de tunèl comence amb un estudi sus las condicions del terren. Los resultats de l'estudi permetràn de saber quins son los espleches e metòdes d'excavament e de sostenement per lo realizar, e atal permetràn de reduire los risques d'encontrar de condicions imprevistas. Los primièrs estudis son los alinhaments orizontals e verticals optimizats per profeitar de las melhoras condicions del terren.
De còps que i a, los estudis convencionals donan pas sufisentament d'informacion, per exemple quand existisson de grands jaces de ròcs, o discontunhas coma falhas o sisas de terren pus mòl coma argilas o limons. Per abordar aqueles problèmas se pòt construir una tudèla pilòta, o un desviament que demòra parallèl al principal. Aquela tudèla se fa d'un tal biais qu'es mai facil a sostenir quand arriban de condicions imprevistas e se poirà incorporar dins lo tunèl final. Alternativament tanben se pòt realizar de pichons poses orizontals davant lo tunèl per conéisser las condicions de l'excavament.
Construccion[modificar | modificar la font]
Los tunèls se bastisson en excavant lo terren, manualament o amb de maquinas. Los sistèmas abituals d'excavament sosterranh son mecanics, per explosions e manual:
Trencada cobèrta[modificar | modificar la font]
La construccion d'una trencada cobèrta es pro simpla e se pòt aplicar als tunèls pauc prigonds. Un valat es excavat puèi cobèrt. Pòt èsser necessari d'utilizar de procèssus permetent d'assegurar l'estabilitat de las ribas de l'excavament pendent los trabalhs : clavatge de las parets, o parets provisòrias.
Los tunèls pauc prigonds son sovent de trencadas cobèrtas, alara que los tunèls prigonds son excavats, sovent amb çò que se nomena una tuneladoira. Per las prigondors intermediàrias, ambedós metòdes se pòdon utilizar.
Es aquel metòde de construccion descrich per Diodòr de Sicília per realizar lo tunèl de Babilònia: la reina Semiramis destornèt lo cors d'Eufrates e realizèt lo tunèl dins son lièch amb de parets en bricas cobèrtas d'asfalte, puèi, un còp lo tunèl acabat, Eufrates tornèt èsser restablit dins son lièch natural.
Tuneladoira[modificar | modificar la font]
Las maquinas tuneladoiras e los sistèmas associats per recular e avançar fan que la progression de l'excavament es pus automatizada. Existís una granda varietat de tuneladoiras en foncion de las condicions de mesa en òbra, dempuèi de ròca densa fins al sòl desintegrat e saturat d'aiga. Qualques tipes de tuneladoiras son d'escuts, de taupas, dobles escuts... Las pus grandas tuneladoiras jamai construchas son aquelas utilizadas dins lo "Tunnel Groeene Hart" en Olanda amb un diamètre de 14,87 mètres[1] o las maquinas utilizadas per l'Autopista de Madrid M-30 que mesura 15 mètres de diamètre[2], e pels tunèls Chong Ming en Shanghai, China. Lo recòrd es aquela utilizada per excavar los tunèls de Basa de San Gotard en Soïssa de 19 mètres.
Novèl metòde austriac[modificar | modificar la font]
Lo nòu metòde austriac se desvolopèt dins los ans 1960. L'excavament se realiza en doas fasas, en primièr se realiza l'excavament superior e aprèp se retira lo terren que demòra en dejós e al costat del tunèl. Lo metòde se basa en l'utilizacion de la tension geologica del massís rocós a l'entorn per que lo tunèl s'estabilize d'esperel per mejan de l'efèit d'arc. Per capitar se basa sus las mesuras geotecnicas per traçar una seccion optimala. L'excavament es sul còp aparat amb una sisa prima de beton projectat. Aquela crèa un anèl de descarga natural que minimiza la deformacion de la ròca.
Mercé a un contraròtle exclusiu, lo metòde es fòrça flexible, quitament en condicions geomecanicas imprevistas de la consisténcia de la ròca pendent lo trabalh d'excavament.
Fonçatge[3] o Buta tudèla[modificar | modificar la font]
En anglés nomenat Pipe jacking. Aquel metòde consistís a empusar la tudèla per mejan de crics idraulics dins lo terren. S'utiliza quand existisson d'estructuras en dessús que se vòl pas damatjar coma vias de tren o carrièras.
Tecnologia sens trencada[modificar | modificar la font]
Las tecnologicas sens trencada (de l'anglés Trenchless technology) se basan sus una seria de metòdes que permeton l'installacion o reparacion de tudèlas de pichon diamètre (mens de 3 mètres) sens excavament d'una trencada. L'objectiu principal desaveni es lo còst elevat d'aquela tecnologia.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Pòt servir per:
- La comunicacion dels nivèls d'extraccion dins l'expleitacion de las minas sosterranhas.
- L'extraccion del material de la mina seguissent una sisa, filon o vena mineralizada.
- Lo transit de petons o ciclistas, dels veïculs de motor, pels trafec ferroviari, en particular, fòrça sistèmas de transpòrt metropolitan, foguèron bastits pels malhums de tunèls ferroviaris.
- Unir de bacins idrografics vesins, per transportar d'aiga (per la consumacion, per las centralas idroelectricas o coma assaniment), mejans de canals idroloics, o per traversar d'elevacions topograficas importantas.
- Conduire d'autres servicis coma cables de comunicacions, tudèlas, etc.
- Far mai aisit lo transpòrt de materials o produits.
Causida entre tunèl e pont[modificar | modificar la font]
Per conduire aiga, un tunèl es normalament pus car qu'un pont. D'imperatius de navigacion pòdon limitar la construccion de ponts que lo pilars poirián copar los canals de navigacion necessitant atal un tunèl. Los ponts sovent demandan l'ocupacion d'una granda superficia, fòrça pus granda qu'aquela utilizada pels tunèls. Dins las vilas ont lo prètz del sòl es elevat coma Manhattan o Hong Kong aquò es lo factor principal en favor del tunèl. Boston procediguèt al remplaçament de son malhum de rotas en superficia per un sistèma de tunèls per aumentar la capacitat del trafec, l'oscultar, aumentar lo terren util e melhorar la mobilitat e l'estetica de la vila en respècte de son front maritim. En 1934 lo tunèl de Queensway Road jol riu Mersey a Liverpool foguèt causit a la plaça d'un pont massís per diferentas rasons, coma rasons estrategicas perque un avion poiriá destruire lo pont en temps de guèrra. E mai lo mantenement d'un pont tan grand seriá estat pus costós qu'aquel d'un tunèl. D'autras rasons pòdon èsser de dificultats tecnicas coma de prendre en compte las mareias, las condicions meteorologicas extrèmas o la navigacion pendent la construccion, de rasons esteticas (preservar lo païsatge existissent) o paur dels possibles problèmas coma accidents o fuòc. Pòt encara existir de mesclas entre ponts e tunèl coma lo Pont de Oresund.
Tunèls remarcables[modificar | modificar la font]
- Lo pus long tunèl del monde, lo tunèl de basa de Sant Gotard acaba d'èsser bastit jol massís de Sant Gotard en Soïssa entre Ersfeld e Bodio : long de 57 km, compòrta doas conduitas parallèlas: la primièra acabada lo 15 d'octobre de 2010, la segonda s'acabarà a la prima de 2011. Lo tunèl dintrarà en foncion en 2017, religarà Zuric a Milan en 2 h 40 pels trens de passatgièrs ont poiràn rotlar a 250 km/h; los trens de merças a 160 km/h.
- Lo pus long tunèl ferroviari del monde uèi ara en foncion es lo tunèl de Seikan, tunèl sosmarin de 53,850 km que religa las illas de Honshū e de Hokkaidō al Japon.
- Lo tunèl jos la Marga fa 50,450 km.
- Lo tunèl de Lötschberg en Soïssa fa 34,6 km.
- Lo tunèl de Guadarrama en Espanha fa 28,4 km.
- Le tunèl de Lærdal a l'oèst de Norvègia, entre Lærdal e Aurland, es lo pus long tunèl rotièr del monde (24,5 km).
- Lo Tunèl de Hsuehshan es lo pus long tunèl rotièr d'Asia amb 12,90 km.
- En Finlàndia, l'Aqüeducte de Päijänne es lo pus long tunèl cavat dins la ròca al monde. Sos 120 quilomètres de long provesisson la capitala Helsinki en aiga potabla.
- Curiositat, los tunèls del CERN (Centre Europèu de Recèrca Nucleara), abrigan los acceleradors de particulas Super Proton Synchrotron (SPS) e Large Hadron Collider (LHC), ambedós situat al nivèl de la frontièra entre França e Soïssa, prèp de Genèva. An la particularitat de formar cadun un anèl (d’una circonferéncia de 7 km pel SPS e de 26,66 km pel LHC), e per fach possedisson pas cap d'extremitat e desbocan jamai a la superficia! L'accès se fa mercé a de poses verticals o de galariás de servici.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (es)Túnel transatlántico
- (es)Túnel de Vielha - Val d'Aran
- (es)Manual de túneles interurbanos de carretera
- (es)Consejo General de Colegios Oficiales de Ingenieros Técnicos de Minas
- (es)Página dedicada a la descripción de tipos de tuneladoras
- (es)TcpTúnel: Replanteo y toma de perfiles de túneles


text:
Kaaba
La Kaaba (var. Kaba, Ka'ba, Ka'aba) es una construccion cuboïda situada au sen de la mosqueta masjid al-Haram de La Mèca. Es lo luòc onte son dirigidas lei preguieras dei musulmans e es tanben lo centre dau romavatge de La Mèca obligatòri per la màger part dei brancas de l'islam.
Son origina es desconeguda en causa de l'abséncia de la manca documents escrichs sus l'istòria anciana de la region. Ansin, La Mèca apareguèt pas sus lei cartas avans lo sègle II e la religion deis arabis preislamics es fòrça mau coneguda. Se supausa que l'endrech foguèsse sacrat dempuei l'Antiquitat per lei populacions de la region e que divèrsei bastiments sacrats i foguèron bastits per assostar leis idòlas dau paganisme politeïsta arabi preislamic. Dins totei lei cas, venguèt lo centre d'un romavatge preislamic fòrça important per la religion pagana e l'economia de La Mèca. Ansin, après l'aparicion de l'islam e la conquista de La Mèca per Maomet, leis idòlas paganas i foguèron destruchas mai lo bastiment gardèt un ròtle fòrça important au sen de la religion novèla. Venguèt lo centre dau romavatge principau de l'islam e lo simbòl de l'unitat dei musulmans venerant un Dieu unic e non d'objèctes.
Lo bastiment aguèt divèrseis aspècts diferents dins lo corrent de l'Istòria en causa de destruccions parcialas. La version actuala data de 1630 après de trabalhs de restauracion ordonats per lo califa otoman Murat IV en causa de degalhs importantas causats per una tempèsta.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Hajj.


text:
Cartografia
La cartografia es la sciéncia que se maina de la representacion de la Tèrra sus una mapa. Ja que la Tèrra es esferica se deu emplegar un sistèma de projeccions per passar de l'esfèra al plan.
Pasmens a mai de representar los contorns geografics dels objèctes, las superfícias e los angles tanben se tracha de saber representar l'informacion que apareis sus la mapa, de considerar çò qu'es important o pas. Aquò, normalament, depend de çò que se vòl representar sus la mapa e a mai de l'escala.


text:
Eth procès parlamentari totun s'encetèc ager damb eth refús dera cramba ara esmenda ara totalitat que presentaue eth PPC e que compdèc damb eth vòt favorable de Ciutadans. Dera postura des populars ne parlarè enes pròplèu dies, totun òc que voleria poder díder ara, que non me susprenec era sua argumentacion: era dreta s'ampare, per n-èssim viatge enes drets e enes libertats individuaus en tot díder, per exemple, qu'es familhes poguen escuélher era lengua d'escolarizacion des sòns hilhs. Demagògia de baisha volada, sustot quan en Aran era escòla aranesa, qu'ei plurilingüe (es nòsti mainatges aprenen aranés, catalan, castelhan, anglés e francés) hè 25 ans que practique era immersion lingüistica damb uns resultats que l'avalen e la justifiquen, sense cap de dubte.
En tot cas, auem encetat un camin d'esperança entar aranés, entath nòste occitan, qu'a de portar-mos un shinhau mès enlà. Voi per tant, arregraïr qu'eth govèrn catalan age dat aguest pas, un pas que pendent vint ans de govèrns convergents en Barcelona non s'auie ne plantejat. Auançam donc.


text:
Ligament
Un ligament es una corta benda de teissut conjontiu fibrós compausat subretot de longas moleculas de collagèn. Es una estructura fòrça solida. Los ligaments connèctan los òsses a d'autres òsses dins d'articulacions e fan partida d'aquelas articulacions (religan pas los muscles als òsses; es la foncion dels tendons). Qualques ligaments limitan la mobilitat de las articulacions, o enebisson qualques movements. Atal, aparan tota l'articulacion de las estòrsas e de las luxacions pendent los movements forçats.
Los ligaments servisson tanben a jónher d'organs entre eles. Per exemple lo ligament arterial fixa l'aòrta descendenta e l'artèria pulmonara esquèrra ensems.
Autre exemple, al nivèl del genolh, existisson 4 ligaments principals, 2 ligaments laterals (intèrne e extèrne) situats de cada costat del genolh, e 2 ligaments centrals nomenats crosats perque se crosan en plan mitan del genolh.
Patologia[modificar | modificar la font]
En patologia, las lesions dels ligaments son de :
- estòrsas (alongament) ligamentàrias
- esquinçaduras (rompeduras) ligamentàrias coma la frequenta e grava rompedura del ligament crosat del genolh
Patologia ligada a la natura e a la textura dels ligaments:
- iperlaxitud ligamentària


text:
Germiny
Germiny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge a flanc de serral
Village à flanc de coteau
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Preséncia gallo-romaine.
- Lo vilatge se trucava Germiny-los-Tres-Castells, se nomenavan (nautor, emmy e bas).
- Présence gallo-romaine.
- Le village s'appelait Germiny-les-Trois-Châteaux, ils se nommaient (haut, emmy et bas).


text:
Frequéncia
En fisica, la frequéncia qu'ei la mesura d'un fenomèn qui's torna prodúser sus un periòde de temps. La frequéncia f qu'ei definida com l'invèrs deu periòde de temps T per la formula : .
L'unitat de mesura de la frequéncia qu'ei lo hertz (Hz) e l'unitat de mesura deu temps b'ei la segonda.
Las ondas que son un fenomèn fisic d'aquesta mena e que son atau dotadas d'ua frequéncia.
Cada son qu'ostendeish donc ua frequéncia e, en musica, la frequéncia que defineish ua nòta. La nòta de referéncia qu'ei atau lo La de 440 Hz.


text:
Sosdesvolopament
Lo sosdesvolopament se ditz d'un país paure per oposicion als païses avançats. Aquò es un concèpte relativament recent que nais l'endeman de la Segonda Guèrra Mondiala. Dempuèi aquela guèrra, Occident obsèrva l'immensa misèria de mai de dos tèrces de l'Umanitat. Los païses avançats an sempre anonciat lor ambicion de solucionar la misèria dels païses sosdesvolopats.
Los esfòrces de desvolopament economic tendon a far passar los païses sosdesvolopats per una fasa de país emergent (en via de desvolopament/país en desvolopament), de contunh una fasa de país desvolopat. Aquesta vision a evoluit dins los actors de terren cap a la nocion de maldesvolopament.


text:
Niderviller
Niderviller es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Niderviller Es un vilatge francés situat en Lorraine, en lo departament de la Moselle. Niderviller Fa partida de la arrondiment de Sarrebourg e del costat de Sarrebourg, aital coma de la Comunitat de municipalitats de la Vallée de la Bièvre.
Niderviller est un village français situé en Lorraine, dans le département de la Moselle. Niderviller fait partie de l'arrondissement de Sarrebourg et du canton de Sarrebourg, ainsi que de la Communauté de communes de la Vallée de la Bièvre.


text:
Dissabte, 7 de genièr de 2017, 03h00
Las Assisas de la Lenga Occitana auràn luòc a Pau (Bearn) los 14 e 15 de febrièr, amb la tòca de rassemblar d’universitaris, d'ensenhaires, d'elegits, de directors ... +
Dimècres, 12 d'octòbre de 2016, 03h00
Se tendrà dissabte que ven a Pau (Bearn), una serada de sosten als sens-papièrs de l’estat francés amb la projeccion de Shens Papèrs, un cort metratge musical de granda ... +
Dimars, 20 de setembre de 2016, 03h00
La societat cooperativa Vistedit, que publica dempuèi 1995 lo setmanièr La Setmana e las publicacions infantilas Papagai e Plumalhon es totjorn menaçada. La campanha de sostens lançada ... +
Divendres, 1 de julhet de 2016, 03h00
Lo collectiu Tòca-i se Gausas tornèt manifestar dimècres passat davant l’ostal del departament a Pau (Bearn) per fin d’exigir “ua vertadèra politica lingüistica ... +
Divendres, 27 de mai de 2016, 03h00
Un centenat de personas manifestèron ièr a Pau per exigir “ua vertadèra politica lingüistica en Bearn”. Planhon las diferéncias entre las politicas destinadas ... +
Diluns, 23 de mai de 2016, 03h00
L’activista del movement occitan d’esquèrra Libertat Alain Berit-Debat es convocat deman al comissariat de la polícia de Pau per “sospiècha d’aver comés ... +
Dimars, 19 d'abril de 2016, 03h00
Libertat a començat lo camin cap a sa refondacion, que començarà lo 1r de mai que ven. Ara, lo movement de l’esquèrra revolucionària occitana se barra en tot metre ... +
Dimècres, 23 de març de 2016, 03h00
Aperaquí 90 escolans del collègi Sant Maur de Pau an escrich de letras al cap de l’establiment per demandar que se sèrve l’opcion d’aprene la lenga del país. ... +
Dimècres, 16 de decembre de 2015, 03h00
François Bayrou, primièr cònsol de Pau e president del Movement Democrata (Modèm), foguèt present diluns passat a la “batejada” dels novèls ensenhaires ... +
Diluns, 14 de decembre de 2015, 03h00
L’establiment Aprene, que forma los ensenhaires de las Calandretas, organiza uèi la “batejada” de la promocion d’aprenents de 2015-2016 a Pau. Ongan, l’eveniment ven ... +
Diluns, 9 de novembre de 2015, 03h00
L’Universitat de Pau e dels Païses d’Ador a decernit lo títol de doctor honoris causa a Evo Morales Ayma, president de l’Estat Plurinacional de Bolívia. Lo Conselh ... +
Dijòus, 22 d'octòbre de 2015, 03h00
La vila de Pau suprimís las borsas pels estudiants, segon çò que rapòrta La République des Pyrénées. “L’ensenhament superior e la vida estudianta ... +
Diluns, 12 d'octòbre de 2015, 03h30
La lenga fiulada de Bearn ara s’ensenha a l’Universitat de Pau. Dimècres se n’inaugurèt lo cors en carga del professor d’occitan Felip Biu, segon çò ... +
Divendres, 11 de setembre de 2015, 03h00
L’actor e realizaire de cinèma francés, Chad Chenouga, farà a Pau, los 26 e 27 de setembre, un casting per un longmetratge entitolat La Niaque, ont un dels requisits es d’aver ... +
Diluns, 31 d'agost de 2015, 03h00
Lo movement occitanista revolucionari Libertat manifestèt dissabte 22 d’agost passat a Pau, en solidaritat amb Curdistan, e contra lo sosten del govèrn francés al govèrn ... +
Dimècres, 1 de julhet de 2015, 03h00
Lo Carnaval Bearnés, la fèsta emblematica de la vila de Pau, poiriá desparéisser. Lo conselh d’aministracion de l’associacion Carnaval Pantalonada a decidit de se ... +


text:
1872
Aquesta pagina concernís l'an 1872 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Annada dominada per la question dau regime d'adoptar. D'efècte, en despiech de la majoritat reialista, lei dos partits favorables a la monarquia poguèron pas se reünir sus un candidat comun. Ansin, a la fin de l'annada, en fàcia d'aquelei dificultats, una partida deis orleanistas acomencèron d'acceptar l'idèa d'una republica conservatritz.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Après sa victòria de l'annada precedenta, lo ras Kassa Mercha foguèt coronat negus a Aksum lo 21 de genier sota lo nom de Yohannes IV. Aquò indicava sa volontat de restaurar leis ancianei tradicions etiopianas. Puei, organizèt la conquista de Begameder e de Godjam.
Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
A l'iniciativa dau Premier Ministre Rainilaiarivony, arribada d'instructors britanics per melhorar l'entraïnament e l'equipament de l'armada merina.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Mòrt de Benito Juárez. Sebastián Lerdo de Tejada li succediguèt acomençant un programa de modernizacion (bastida dau premier camin de fèrre entre Veracruz e Mexico).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Depaus de brevet depintant lo premier pistolet semi-automatic. Pasmens, son autor, dich Plessner, es mau conegut e lo premier pistolet semi-automatic que foguèt un succès es l'arma d'Hugo Borchardt en 1893.
Energia[modificar | modificar la font]
Concepcion de la premiera generatritz de corrent electric capabla de produrre de corrent intens e d'alimentar d'installacions industrialas. Son autor èra l'engenhaire bèlga Zénobe Gramme (1826-1901). Aquò marquèt lo començament de l'utilizacion importanta de l'electricitat dins l'industria (especialament après la concepcion de sistèmas eficaç de transpòrt dau corrent continü en 1884).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 9 de genièr - Ivar Lykke, primièr ministre de Norvègia (m. 1949)
- 7 de març - Piet Mondrian, pintor neerlandés (m. 1944)
- 9 d'abril - Léon Blum, òme politic francés, primièr ministre en doas ocasions (m. 1950)
- 18 de mai - Bertrand Russell, matematician e filosòf britanic (m. 1970)
- 19 de junh - Juho Vennola, primièr ministre de Finlàndia (m. 1938)
- 4 de julhet - Calvin Coolidge, president dels Estats Units (m. 1933)
- 12 de julhet - Emil Hácha, president de Checoslovaquia (m. 1945)
- 16 de julhet - Roald Amundsen, explorador norvegian de las regions polaras (m. 1928)
- 20 de julhet - Deodat de Severac, compositor occitan (m. 1921)
- 3 d'agost - Rei Haakon VII de Norvègia (m. 1957)
- 13 d'agost - Richard Willstätter, quimista alemand, Prèmi Nobel (m. 1942)
- 10 d'octobre - Fernand Masson, poèta gascon (m. 1948)
- 12 d'octobre - Ralph Vaughan Williams, compositor britanic (m. 1958)
- 26 de decembre - Ralph Norman Angell, òme politic e jornalista britanic, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1967)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 de març - Giuseppe Mazzini, revolucionari e patriòta italian (n. 1805)
- 2 d'abril - Samuel Morse, inventor american (n. 1791)
- 18 de julhet - Benito Juárez, president de Mexic (n. 1806)
- 18 de setembre - Rei Carles XV de Suècia (n. 1826)
- 23 d'octobre - Teofil Gautièr, escrivan gascon de lenga francesa (n. 1811)
- 28 de novembre - Mary Somerville, escrivana e fisiciana anglesa (n. 1780)


text:
20 de decembre de 2013 : la lenga occitana a sa tele !
16-12-2013
"La creacion d’una cadena de television de plen exercici en lenga occitana es una reivendicacion dempuèi un momentàs, que la difusion de programas audiovisuals es una condicion importanta per assegurar la subrevida e la promocion d’aquesta lenga plan mai que milenari.
Amb ÒC tele, aquel pantais ven uèi una realitat !
ÒC tele va prepausar cada jorn programas de 18.30 a 22.00, programas tanplan disponibles en tornar veire : charradissas, dessenhs animats, documentaris, filmes, etc...
Mas lo projècte ÒC tele se resumís pas a la simpla difusion d’una tièra de programas, aquesta cadena deu èsser un catalisaire de l’audiovisual en lenga occitana, faire emergir projèctes, los concretizar, trapar e formar talents de deman, desvolopar una dralha vertadièra de produccion en lenga occitana professionalizada.
Objectius atales son realizats a l’ora d’ara gràcias a una mobilizacion fòrta de totes los actors d’aquesta dralha e un sosten financièr particularament marcat de las collectivitats territorialas de l’airal concernit e d’un convencionament del Conselh Superior de l’Audiovisual.
ÒC tele se pòt apiejar sul saber-far d’una experiéncia capitada : aquela de Brezhoweb, primièra cadena de television entièrament en lenga bretona. Aquela cadena precursora a ja testat e aprovat aqueste modèl novèl de produccion e de difusion en Bretanha. La naissença de sa sorreta occitana permet uèi de refortir las sinergias, de mutualizar las competéncias e de desvolopar d’un biais general la produccion audiovisuala en lengas minoritàrias.
Bon vent a ÒC tele !
Leonèl Buannic, fondador e gerent d’ÒC tele e de Brezhoweb"
Agendà
18-01-2017 e-Anem 03 : Renat Nelli
19-01-2017 Lo Clapat 02 : Doman lo prumier de mai
23-01-2017 Trotet 2


text:
Bandoneon
Lo bandoneon qu'ei un instrument de musica aerofòn dotat d'un bohador. Qu'ei tanhent de l'acordeon en tot estar mei petit, carrat e provesit d'un bohador mei long. Lo musician qui ne joga qu'ei lo bandoneonista.
Originari d'Alemanha, que deu lo son nom a Heinrich Band (1821 - 1860) considerat com lo son inventor.
Qu'ei hèra popular dens lo tango sus las arribèras de l'arriu de la Plata e en Argentina que's pòt quitament trobar dens lo folclòre provinciau a despart deu tango (folclòre urban).


text:
Citosòl
Lo citosòl qu'ei lo liquid dens lo quau banhan los organets de las cellulas. Amassas, lo citosòl e los organets, que forman lo dehens de la cellula embarrat per la membrana plasmica e aperat citoplasma. Ua partida de las reaccions metabolicas que s'i debanan puish que lo citosòl que contien proteïnas de las quaus, que n'i a qui son enzims. En çò de las cellulas procariòtas, desprovesidas de quin organet qui sia, la totalitat de las reaccions metabolicas que's debanan dens lo citosòl ; l'ADN, per exemple, qui contien l'informacion genetica qui permet de causir l'òrdi d'encadenament deus aminoacids, qu'ei transcrivut en ARNm dens lo citosòl au medish temps qui los ribosòmas e'us legeishen entaus arrevirar en proteïnas.


text:
Pluèja
La pluèja (var. plueja, plueia, ploja) es la resulta de la condensacion e casuda de l'aiga evaporada dins l'atmosfèra al moment d'una depression.
L’atmosfèra ten un percentatge naut de vapor d'aiga, que proven de la superfícia dels oceans, lacs e rius, e de la terra umida. La vapor d'aiga se forma pel contrast subte de temperatura. Aquesta vapor monta, e dau mai puja dau mai davala sa temperatura. Aquesta demesida de temperatura es la consequéncia de la davalada de la pression atmosferica.
Provèrbis[modificar | modificar la font]
- "Petita pluèja fa grand ben".
- "Quand la luna fa ròtle, la pluèja es pas luènh".
- "Quand lo pol canta a l'escur, la pluèja al segur".
- "Rogeiròla del matin, pluèja o vent pel camin".
- "Quan Bordèu es escur, i aurà de pluèja, es segur". (dins la region de Tolosa)


text:
Eincheville
Eincheville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge partejat entre lo senhor de Morhange e aquel de Faulquemont.
- Los templiers e los Chevaliers teutoniques i avián de possessions.
- Epidémie De choléra en 1866.
- Destruccions l'an 1939/45.
- Village partagé entre le seigneur de Morhange et celui de Faulquemont.
- Les templiers et les Chevaliers teutoniques y avaient des possessions.
- Epidémie de choléra en 1866.
- Destructions en 1939/45.


text:
Joan Antòni Verdièr
Joan Antòni Verdièr, nascut a Tolosa lo 2 de mai de 1767, mòrt en 1839, èra un general de la Revolucion Francesa.
Dintrèt al regiment de La Fère lo 18 de febrièr de 1785. Ajuda de camp d’Augereau, en 1792, a l’Armada dels Pirenèus Orientals, prenguèt, amb espasa , un batalhon de tirahadors, un camp retirat defendut par 4000 Espanhòls e 80 bòcas de fuòc. Atal se rendèt Figueres e valguèt al capitani Verdièr lo gra d’ajudant general.
Cap de brigada en 1795, s'anèt, l’an seguèt en Itàlia, al cap de tres batalhons de grenadièrs, ganhar la redota de Mont Melodano (Màntoa), dins la batalha de Castiglione. Foguèt ferit e botat fòra del combat a Arcole e foguèt de totes los combats fins al Tractat de Leoben.
En campanha d'Egipte, encapitèt une brigada de la division Kléber a las Piramidas, e anèt a l’assaut de Sant Joan d'Acre ; i foguèt ferit.
Rapelat en França abans l’evacuacion d’Egipte, lo general Verdièr anèt en Itàlia e en Àustria, de 1801 a 1806. Lo 10 de junh de 1807, prenguèt una redota a la batalha d'Heilsberg e faguèt presonièrs fòrça enemics. En Espanha, foguèt del combat de Logronh e faguèt lo primièr sèti de Saragossa. Pus tard prenguèt Girona e de posicions supausadas inexpugnablas.
Dins la campanha de Russia, lo comte Verdièr se distinguiguèt encara e foguèt gravament ferit a Polotsk.
En 1813 e 1814 capitanegèt lo còrs d’armada francoitalian jols òrdres d’Eugène de Beauharnais. Al combat d'Aca, atengut d’una bala que li traversèt la cuèissa, demorèt estoïcament a son pòste sostengut per son ajuda. Lo 8 de febrièr de 1814, a la batalha del Mincio, lo comte Verdièr, avec la division Fressinet, de gaireben 5 000 òmes, resistiguèt e capitèt de passar lo riu.
La Restauracion lo rendèt sana en activitat.
Pendent los Cent Jorns, foguèt nomenat Par e comandant de la 8a division militara (Marselha). Aprèp la batalha de Waterloo, capitèt a conservar per la França Tolon intacta e sens pilhatge.
L’ordenança del 1èr d'agost de 1817 l'obliguèt a la retirada, e aprèp 1830 tornèt dins la resèrva, mas lèu dintrèt en retirada.
L’Emperaire li balhèt lo titre de comte lo 19 de març de 1808.
La senhora Verdièr foguèt citada dins les relacions de las campanhas francesas coma una eroïna. Acompanhava son marit sul camp de batalha.
Font[modificar | modificar la font]
(fr)Charles Mullié, Biographie des célébrités militaires des armées de terre et de mer de 1789 à 1850, 1852


text:
Rodèsia del Sud
Rodèsia del Sud (en anglés: Southern Rhodesia) foguèt lo nom donat a una colonia britanica autogovernada, situada al nòrd del flum Limpopo e de l'Union d'Africa del Sud. Aprèp sa declaracion d'independéncia unilaterala en 1965, lo país foguèt conegut jol nom de Rodèsia fins a 1979, qu'en aquela data se reconstituiguèt jos la règla de la majoritat coma l'estat sens reconeissença oficiala de Zimbabwe Rhodesia. Tornèt a son estatus colonial status en decembre de 1979, abans de venir finalament Zimbabwe, un estat reconegut internacionalament, en abril de 1980.


text:
Monswiller
Monsweiler en alemannisch (Monswiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Monswiller Se situa a l'intrada es de Saverne e a Unitat|40|km {{}} a l'oèst aperaquí de Estrasburg. Meses a despart las vilas e pòbles vesins, Monswiller a environat de bòsques e de camps.
- Comunas limitrophes
Monswiller se situe à l'entrée est de Saverne et à 40 km à l'ouest environ de Strasbourg. Mis à part les villes et villages voisins, Monswiller est entourée de forêts et de champs.
- Communes limitrophes


text:
Blasi Pascal
Blasi Pascal (Clarmont d'Auvèrnha, 19 de junh de 1623 – lo 19 d'agost de 1662) que ho un matematician, filosòf, fisician, teologian e moralista occitan (auvernhat) deu sègle XVII. Mainatge hèra precòç, que ho educat peu son pair en començar per las sciéncias experimentaus. Qu'inventè ua calculadera, que desvolopè ua teoria deus fluids e deu vueit en contunhar l'òbra d'Evangelista Torricelli. Aus 16 ans que publiquè un tractat de geometria projectiva ; que ho tanben correspondent deu matematician Pèire de Fermat e que desvolopè la teoria de las probabilitats.
En 1654, arron ua crisi mistica, qu'abandonè lo son intens tribalh scientific entà virà's de cap a la teologia devath ua influéncia jansenista. D'aquera experiéncia religiosa que demòran las soas Letras Provinciaus (Lettres Provinciales en francés) e las soa Pensadas (Pensées en francés).


text:
Savòia
Savòia (en francoprovençau Savouè, en francés Savoie, en italian Savoia) es un país istoric d'Euròpa, dins lo sud d'Arpitània e dins lo nòrd-oèst deis Aups. Coma region culturala, Savòia compren essencialament, uei:
- dins l'estat francés: lei dos departaments de Savòia e Auta Savòia.
- dins l'estat italian: la Vau d'Aosta.
Lo gentilici es savoiard -a o savoian -a.
Formèt longtemps una poténcia politica creissenta nommada comtat de Savòia, puei ducat de Savòia. Son centre politic foguèt d'en primier a Chamberí, sus lo pendís oèst deis Aups. Puei s'espandiguèt tanben sus lo pendís èst, despassèt la vièlha tèrra savoiarda de la Vau d'Aosta per dominar Piemont. Lèu Piemont e la vila de Turin foguèron lo centre novèu de l'estat de Savòia. Aquel estat prenguèt puei lo nom de reiaume de Sardenha en 1720, amb lo restacament de l'illa de Sardenha, e mai se restava centrat politicament en Piemont. Aqueste reiaume foguèt a son torn lo nuclèu de l'estat italian unificat, creat en 1861.
En Occitània, la dominacion politica de l'estat de Savòia (o dau reiaume de Sardenha) s'exerciguèt longtemps dins lei Valadas Occitanas e dins la Comtat de Niça.


text:
Donc, que recèrqui documents parlant de la toponimia occitana, o d'on que sia, mes en occitan.
Entà precisar, que cèrqui articles, libes, tèxtes variats qui parlan de toponimia e de la faiçon de l'estudiar, de la har vàler (senhaletica bilingüa, mapas...).
Que m'interèssan meilèu los articles d'opinion, polemics, critics...
Atencion, que'm trufi beròi de listas de vilatges, de mapas... Que voi tèxtes !
Bon, si n'i a qui coneishen l'existéncia d'aquera sòrta de document, plan que harén de'm resenhar, que i ganharén tota la mea estima.
Mercés.


text:
Lingua franca
Lingua franca es la lenga adoptada per una compreneson comuna entre un grop de divèrsei nacions.
En Euròpa pendent una part de l'antiquitat, s'adoptavan coma linguas franca la grèga e lo latin.
Fins a qualque ponch tanben l'alemand, lo portugués, l'hindi ò lo mandarin an agut o an encara aquela caracteristica.
Dins lei domènis culturaus, economics e tecnologics dau mond modèrne actuau se considèra que la lingua franca ò lenga internacionala es la anglesa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent l'Edat Mejana a fins au sègle XIX, la lingua franca, conoissuda tanben sota l'apelacion sabir ò Mauresc, èra lo nom d'una lenga romanica qu'èra una lenga mesclada d'un biais majoritari de vocabulari occitan[1], d'italian dialectau, d'espanhòu amb quauquei mots francés, turcs ò Arabis amb una gramatica reducha (abséncia de conjugasons per exemple).
De notar que l'unenc diccionari de Lingua Franca fuguèt estampat a Marselha en 1830.
Veire Tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- La lingua franca, glossari en anglés.