text:
Sesilha 7 Otal d'Occitania, dimècres 24 de mai de 2017 (balhi aquí, un còp de mai, lo tèxte complet de la presentacion)
Romani čip
Presentacion generala, pr’aquò centrada sul dialècte sinto (parlat pels Manoches)
Encontre amb la lenga
I a benlèu detz ans, un jorn a Lemòtges, un pauc abans Nadal, dabant lo mercat cobèrt, i aviá de dròlles que vendián de vesc e de grifol, e parlavan entre elis una lenga a ièu completament desconeguda. Lor demandèri çò qu’èra aquesta lenga e me respondèron en francès, amb un accent de semblava un pauc a lo de l’est de França, que parlavan « voyageur », viatjaire… Demorèri aital puslèu estabosit, perqué çò qu’aviái ausit en primièr èra pas un biais de parlar lo francès mas quicòm de completament diferent. Sabi uèi que lor francés un pauc estranh es lor biais de parlar francés amb un lexic un particulièr[1], l’accent que disiái, de manlèus al lexic romano[2] e a de fòrmas romane[3] e de traches mai o mens perduts de parlats d’oïl qu’an mantenguts. [4] Aqueste francés se diz « parlar viatjaire » (« parler voyageur »), qu’es lo biais de parlar francés d’aquel monde amb d’espicificitats interessantas e susprendentas, mas que pausan quasiment pas de problèmas de compreneson. Los dròlles m'avián doncas balhat lo nom de lor biais de francés per designar çò qu'aviái ausit e qu'èra pas ges de francés.
Benlèu 5 ans mai tard, dins ma campanha lemosina, anguèri a trobar una familha de manoches, perqué voliái ensajar de far la biografia d’un òme defuntat dins las annadas 80, qu’èra nascut a la debuta del sègle, fòrça conegut dins lo parçan e fòrça aimat. Se disiá dins los vilatges qu’èra estat mandat dins los camps de concentracion en Alemanha pendent la guèrra e qu’abal aviá salvada la vida a de monde importants, de « mossurs » de la vila de Lemòtges arestats coma resistents. Se disiá que el tanben èra estat reistent. E per en saber mai, anèri trobar sos enfants encara vius : una filha e dos filhs, a l’entorn de la seissantena, que vivon en caravana e en ostal dins lo parçan de Lemòtges. Es aital qu’ai ausit de nòu aquesta lenga que me semblava tant estranha. Per dire la vertat, parlan la lenga, mas pas sovent e de còps que i a lor mancan de mòts, alara que las femnas d’aquels òmes, elas, parlan volontièrs la lenga, mai que mai amb de familha de lor costat. Per explicar aquesta diferéncia, m’an contat que lo paire sabiá la lenga mas la voliá pas parlar, li agradava pas e la voliá pas ensenhar als mainatges ; perqué a el, çò diguèron, li plasiá mai que mai de viure amb los gadje e de parlar coma los gadje. I a lo fach benlèu que dins los camps èra considerat coma un prisonièr francés (portava lo F sus la vesta). Un de sos fraires qu’aviá facha la guèrra de 14, el tanpauc voliá pas parlar romenes (aital dison) e reprochava a sa femna de la parlar. Totis dos pr’aquò parlavan l’occitan, que de tot biais, fasiá mestièr quora èran joves (entre las annadas vint et las annadas quaranta) dins la region, per vendre, crompar, chinar, bèure un còp... Èra pas una lenga de familha (lors parents viravan mai que mai dins l’Indra) ; l’avián apresa al contacte de la populacion rurala. Doncas los dos fraires coneissián plan l’occitan e plan segur lo manoche, mas entre elis parlavan francés. En mai d’aquò lo qu’èra anat dins los camps aviá de nocions d’alemand, causa puslèu probabla, vist puèi la bona preparacion a l’alemand que rapresenta la coneissença del manoche (veire infra). Enfin per una partida de sas originas passadas per la Suissa, èran estats en contacte amb una version italianisada del sintò : lo sinto piemontese. Lo manoche demorèt pr’aquò dins la familha per las femnas, encara un còp, e foguèt tanben manteguda per los conjunts, a la generacion seguenta. Los dos fraires que coneissi, a la diferéncia del paire, an pas cap de vision negativa e proibitiva de la lenga. Per aver un tablèu complet pr’aquò, caldriá apondre las tres generacions seguentas ; dins las darrièras, los qu’an entre cinq et vingt ans, n’i a que parlan mai o mens (una de lor grand per exemple bota un punt d’onor a la lor parlar) e d’autres parlan pauc o quasiment pas, e comprenon mai o mens.
Ai balhada aquesta corta descripcion, perqué fin finala, dins son especificitat, aquesta familha es puslèu dins la mejana. I a, dins las darrièras generacions, una perdia fòrça importanta de la lenga, amai se d’enfants, encara uèi, son socializats en manoche (mas es vengut una pichona minoritat e generalament, es apresa amb lo francés). N’i a sovent que se planhan en disent que ièu, un « gadjò », sabi mai la lenga que non pas elis. De còps que i a es malurosament la vertat, mas lo mai sovent es una clausa d’estile ; un testimoniatge pr’aquò d’una granda inseguritat lingüistica que se pòt trobar, en fach, dins totas las generacions (e subretot dins las novelas, plan segur).
Per totis es un problema d’identitat important, perque èsser manoche, teoricament, vòl dire, entre autres, mas tanben e benlèu subretot, parlar manoche (vist que la lenga se parla pus gaire, n’i a que dison seriosament : « i a pas mai de manoches », « los manoches existisson pas mai »). Per se destriar dels gadje òc ben, mas me pensi tanben e subretot dels autres « viatjaires », que viatjen, o pas (« gens du voyage » es la mai mensorguièra de las categorias, fargada dins un país ont se vòl pas entendre parlar d’identitats etnicas) : e aquel monde que parlan pas romenes son mai que mai los Gitanos, los Yeniches, lo monde tanben de fieiraires quan perduts la lenga, los pirde o rhoïle (vitajaires gadje), etc... Per contre, reconeisson clarament que los Ròms (qu’un còp èra, mas encara uèi almens per los establits dempuèi longtemps, apelavan los « Ongrois » exactament « Zongrois ») parlan romenes.
Legat, me pensi, a aqueste sentiment de perdia e a aquesta importància identitaria, la magèr part del monde se dison pr’aquò amoroses de la lenga. Locutors o pas, afortisson qu’es polida e preciosa, que se deuriá pas perdre, mas que, malurosament, es a se perdre. Pas totis : n’i a que te dison simplament (generalament de monde que la parlan pas o gaire), coma tant d’autres ciutadans, « sèm Franceses e parlam francés ». Mas es pas brica une posicion dominanta, tanpauc entremièj los que son pas de vertadièrs locutors. Quora disi « la lenga », elis dison simplament, parlar « romenes » ; « te rakel romenes », e generalament pensan qu’es pas una lenga, mas una mena de patés, fach de manlèus a las autras lengas, e cal dire qu’aquesta idèia falsa, pr’aquò a una bona rason d’èsser (zo veirèm), e sovent es estada afortida per los gadje qu’èran en contactes amb elis (prèires, medecins, institutors …) e que projetan sul manoche, que generalament coneisson pas, l’ideiologia diglossica a la francesa (particion lenga / patés).
Mas al jorn d’uèi, çò que domina es puslèu l’indiferéncia totala o quasi de la part magèr dels gadje que trabalhan ambe elis. En Lemosin, n’ai pas encara encontrat solament un qu’aja solament ensajar d’aprene a parlar (vist puèi que totis parlan lo francés, perqué se cansar ?) e aquò ne ditz long, me pensi, sus la situacion en França, ont se fa pas res per l’avaloracion de la lenga, mas alara res de res al nivel de las institucions de l’Estat (en defòra benlèu de la reconeissença virtuala de la lenga romani coma lenga de França e d’una publicacion de la DGLFLF), e quasiment res tanben al nivel associatiu. Existís de tot biais dins nòstre país un consensus o pauc se’n manca, amai del monde que se dison defensaires dels caracas de tota mena, sul fach que lo problema tsigane es pas cap un problema cultural e zo dèu pas venir, perqué seriá lo motiu d’una discriminacion encara mai granda ! Cal pas, subretot pas ensenhar la lenga, e botar en davant tot çò que podriá rendre visible de diferéncias culturalas fòrtas, perqué aquò seriá balhar encara mai de fòrça a l’anti-tsiganisme ! Lo dels Tsiganes seriá un problema social e unicament social (me permeti de remandar a ma reflexion sul sicut en francés : la question tsigane est-elle soluble dans le social ?), de discriminacion e de ciutadinetat. Mas dins la comunautat, i a de joves e de mens joves que cercan coma podon a se tornar apropriar la lenga, e es pas aisit perqué lo mai sovent legisson pas gaire e sus internet i a pas encara grand causa a escotar. Es aital que lo Diccionari e mai encara las videòs (per exemple, e encara ongan) del jove aristocrata Louis de Gouyon Matignon (vesètz lo film Un Aristocrate chez les manouches), an agut i a quatre o cinq ans un enòrme succès en França sus las « plaças designadas » (es aital qu’apelan los mai politicament corrèctes «
airals d’acuèlhs »). Vesi son Diccionari (Dictionnaire tsigane. Dialecte des sinté) entre las mans de monde que sabon a pèna legir, perque es en grafia francesa e a lor portada, sovent lo sol libre dins la caravana amb la Bibla ! Es per aquò que ièu, contra totis los saberuts ramusats, defendi aqueste trabalh, almens sul principi. Mas cal dire tanben que los lingüistas que trabalhan sul sinto manoche parlat en França son pas nombroses e los que lo fan an gaire fargat d’espleches per aprene la lenga. Lo sol que l’aja fach d’un biais serios e sistematic es un curat de Clarmont d’Alvernha, nascut en 1920, Joseph Valet, qu’escriguèt tot a la man (un diccionari, una gramatica, de contes...) e vendiá sos libres manuscrits fotocopiats a la demanda.
Manoche, calò, dialèctes ròms
Es mai que temps de vos presentar un pauc la lenga. Lo manoche, o sinto manoche, es un dialecte de la lenga ròmani, lo parlat per la comunautat que se ditz ela mèma manocha (aquò es important « manoche » es una autodesignacion, que vòl dire simplament « òme », e es la mèma causa per Ròm o Rròm). Aqueste dialecte foguèt menat en França tota per de familhas que venian d’Alsacia e d’autras regions germanicas al sègle XIX, se ditz sovent al moment de la guèrra de Settanta, mas la migracion aviá començat abans (de monde mai que mai amb de noms germanics : Wintersheim, Reinhard, Helfried, Hoffman, Landauer, Lehman, Stimbach, Ziegler… de còps que i a se son francizats : Reinhard es vengut localament Renard, Winterstein, Vintrestin, etc.). L’especificitat d’aqueste dialècte en compareson amb los autres de la lenga ròmani es d’èsser fòrça germanizat : una part importanta de son lexic (quasiment los dos terces) e de traches gramaticals son manlevats a l’alemand e tanben a l’alsacian. En Italia pr’aquò lo sinto, present dempuèi longtemps, es estat influençat per l’italian e mai que mai pels « dialetti » del nòrd : piemontés e lombard. Mas demora sens cap de dobte de « romani čhib », e l’intercompreneson, de còps que i a pas tròp aisida, demora pr’aquò possibla amb las autras variantas.
Es pas lo cas de çò que se ditz en França e en Espanha « calò », que vòl dire « nègre ». Es considerat pels lingüistes coma un dialècte para-ròmani, perque son estructura es pas mai lo romani, es la del castilhan o la del catalan, aquò depend (doncas cal dire puslèu los « calé »), amb un pauc de lexic ròmano que demora. I a una tèsi en catalan, en linha, que mòstra que lo grop mai important de catalofònes en França es lo dels Gitanos catalans (veser la carta dels establiments sus internet tracha d’aqueste trabalh)[5]. Aprofiti per dire que, per aquesta rason, coma zo fa Cerquiglini dins sa lista de las lengas de França, considerar lo calò coma « un dialècte » de la Romani čhib, tal coma lo sinti [sic] e lo vlax[6], es quicòm de fòrça discutible, que pòrta la confusion (lo francitan es pas un dialècte occitan !). Entre las lengas para-ròmani, se compta tanben dins lo País Basc espanhòl, l’Errumantxela, basat sus la lenga basca (sembla uèi desaparegut), l’anglo-romani (dins lo Reialme-Unit, ont i aviá pr’aquò tanben duscas a la debuta del sègle passat, dins lo País de Gala, un dialècte ròmano al cent del cent, fòrça plan documentat dins un libre remirable de l’epòca escrit per tal John Sampson[7]) e enfin tanben lo scandoromani (Suèda e Norvègia)[8]. De notar tanben qu’a existit una mena de calò occitan, uèi complètament desaparegut. Mas a la reflexion se podriá dire, çò me sembla, que lo « parler voyageur » es una lenga para-ròmani. Mas se pòt apelar aquò de « lengas » para-ròmani, vist qu’en realtat son de variantas (dialèctalas ?) d’autras lengas (espanhòl, catalan, anglés, francés…), amb solament qualques mots e biais morfologics del la lenga ròmani ?
Cal dire al passatge que los calé castilhan e catalan demoran fòrça parlats en França, e me pensi mai que non pas lo manoche. Aquel fenomene es interessant perque aquel monde qu’avián perduda lor lenga – la que parlavan quora arribèron en Espanha al sègle XV – l’an perduda aprèp un intensa repression politica e culturala (amb interdiccion de parlar la lenga) – se son de nòu trobats en França en posicion d’aver una lenga identitaria sens relacion amb la lenga parlada pels gadje del país. Es un fénòmen de clotura e de distinccion remarcable[9]. Mas entre Gitanos e Manoches se comprenon pas, enfin pas d’un biais espontanèu, a mai se de familhas mixtas existisson dempuèi lo sègle XIX.
Ara, per tornar als locutors de la romani čhib en França, es important de tornar dire que d’autres dialèctes que lo sinto i son parlats, perque son arribats tanben dempuèi longtemps, mas amb una onda fòrtas aquestas darrièras decennias, de comunautats ròms dels países de l’est (Romania, Bulgaria…), que parlan pr’aquò de dialèctes diferents (diferentas fòrmas de vlax, de calderach, de lovari, etc.…).
Caracteristicas generalas de la romani čhib
Ara me cal prene las causas de mai naut e presentar rapidament la romani čhib e son istòria, qu’es de fach l’istòria dels Tsiganes (amai se plan segur i a pas mai d’identitat entre los Tsiganes e lors lengas que en cò dels autres gropes umans). Farai pas l’istòria plan complicada dels Tsiganes, Gypsies, Boemians, Caracas, Rròms que son apareguts dins l’oèst de l’Europa a la debuta del sègle XV dabant los uèlhs estabosits dels indigènas[10]. La causa importanta, plan coneguda, es que l’estudis de la lenga a jogat un ròtle essencial, a partir del sègle XVIII, dins l’establiment de las originas d’aquel monde que se disián mai que mai venguts « de la pichona Egipta » (e puèi aital, nomenats Gypsies, Gitanos, Égyptiens…) o de Boèmia (aital Bohémiens, Bomians en occitan, etc.). De sabents (los Alemands Grellmann e Rudiger tre 1780) se trachèron en efèit que lors diferents dialectes èran clafits de mòts indians que se trapan dins los prâkrits, las lengas popularas de l’India del Nord dichas derivadas del sanskrit (mas en fach del vielh indian, que lo sanskrit n’èra pas que la forma literaria escrita). Son generalament de mots encara presents dins de lengas del nòrd de l’India fòrça parladas, coma l’indi, lo bengali, etc. Amai dins lo manoche, malgrat la germanizacion, un fum de mots venon totjorn d’aqueste primièr substrat (bal : lo pel ; kan : aurelha, bull : cuol, chero : testa, sap : serpent, Xa : manjar, etc. etc.). Aital la romani čhib es una lenga del grop lingüistic que se ditz uèi indò-arian. E aquò pas solament per lo lexic, mas tanben e subretot per de traches morfologics importants, que son caracteristics de la conservacion e de l’evolucion de las lengas neo-indo-arianas en partent del veterò-indiò-arian (es a dire per far viste del sanskrit).
En balhi una pichona tièra presa al libre de Yaron Matras[11] : la construccion dels noms abstracts per derivacion dels adjectius (sasto, en bona santat, balha sastipen) ; la formacion dels diminutius ; la construccion de noms feminins en « ni » (raï : personatge important/ rani) ; los sufixes d’ajectivacion (baxt : astre / baxtalo - astros) ; gadjo, que balha l’adjectiu gadjikano, tanben, pal, darrèr / palutno e paltuno : darrièr) ; la construccion del possessiu (me : ièu ; miro : mon) ; l’inflexion del masculin e del feminin (o / i) ; la conjugason del present, la formacion del particip amb t, d o l (bechto : sietat ; kerdo : fach ; muklho : abandonat ; dino : balhat), etc.
Los dialectes son totis tanben rics de mots que venon de la lenga persiana, del kurde, de l’armenian e del grèc. La lista des mots preses al grèc es fòrça longa (mai de 200 mots) : efta : septe ; oxto : uèit ; enia : nòu ; drom : rota ; foro : vila, per metonomia amb la plaça del mercat, etc. Totis aquels manlèus balhan d’indicacions sul percorses seguits dempuèi l’India e lo subcontinent indian cap a l’Euròpa entre lo sègle VIII e lo sègle XII.
Aquí, cal dire que los istorians son pas brica d’acòrdi entre elis : per exemple l’afermacion que totis los ròms venon de la vila de Kannauj (o Khannajo uèi dins l’Uttar Pradech) que foguèt destrusida per lo sultan afgan Mahmoud en 1018 que ne desportèt quasiment tota la populacion (53.000 personas) cap a Ghazni, uèi al centre de l’Afganistan – per aquò se vòl festejar l’aniversari de la debuta del viatge l’an que ven – es sovent criticada, almens quora se preten que seriá l’origina primièra e unenca del pòble Ròm e de la lenga ròmani.[12]
De tot biais, la causa que se pòt dire sens risc de s’enganar, es que lo sol lexic balha d’indicacions precisas sul viatge. Per exemple, dins lo dialecte manoche avèm un brave molon de mots que venon del serba (tchelo : tot ; karchima : bistròt ; puchka : fusil, etc.), o encara – aquò es interessant – entre la granda quantitat de mots que venon de las lengas germanicas, un molon de mots son tipicament alsacians (coma gufa : espingla ; kechta : castanha ; dislo : espina…)[13].
Mas se pòt pas classificar los dialèctes solament en partent del manlèu lexical. Marcel Courthiade, encargat de la lenga ròmani a l’INALCO, que coma sabètz benlèu es tanben occitanista, a prepausat una classificacion fondada sus las evolucions mòrfo-foneticas intèrnas[14]. Parla aital de tres estrats.
Lo primièr, de basa, que Courthiade apela « balkano-carpato-baltica », parlat en Turquia, en Grèça, en Albania, en Euròpa centrala e nòrd occidentala e, mas unicament dins de pichons cantons, al centre dels Balkans, que pr’aquò seriá lo punt d’origina. An aqueste primièr estrat, apartenarián tanben de parlats destacats, coma justament los dialectes sintis (e doncas lo manoche !).
Lo segond estrat, nominat « gurbet-cergar » (que son los dos dialectes concernits) format dins una zona blakanica entre Serbia, Romania e Bulgaria, marcada per d’innovacions (evolucion fonetica de –om/ –um, a -em / –im la primièra persona del passat, cf. la famosa cançon Gelem-gelem), estrat demorat mai que mai dins los Balkans.
Enfin, tresen estrat, nomenat « Kelderar-lovari », dialectes qu’en mai d’aquò presentan de mutacions foneticas recentas (dos sègles, dins des gropes establits dins los países romanofònes – los que parlan romanés, es a dire aqueste còp la lenga de la Romania) pels Calderaches (Kalderach fabres famoses, fabricaires de pairòls d’ont lor nom es tirat) e los Ròms lovara (que prenon lor nom del mot cabal en onguerés : ló, perqué vendian de cabals, unas de las ocupacions tradicionalas dels Tsiganes), que a començar de la segonda mitat del sègle XIX an emigrat dempuèi la Valachia, la Modavia, la Transilvania e l’Ongueria mai o mens dins lo monde entièr (Russia, Asia centrala, Siberia orientala, Nòrd e Oèst d’Europa, America del Nòrd e del Sud ; Africa del Sud, Australia…) e aital se pòt dire qu’aquestes dialèctes del tresen e darrièr estrat son parlats dins lo monde tot. Tot aquò fa que en Romania, i a de locutors d’aquels tres estrats (e en França, doncas, mai que mai, de la primièra – los Manoches subretot mas amb lor parlar derivat, e tanben de non germanizats coma los čuràra –, e de la tresena : Lovàra, Kalderaś…).
Cal apondre benlèu que la romani čhib es pas la sola lenga indò-ariana parlada per de monde en defòra de l’India que nomadizan o an nomadizat per far de comerci, de musica e de còps que i a, mendicar : pensi en particulièr al domari, parlat pels Dòms, Karači o Kurbati dins l’Orient mejan (Siria, Palestina, Jordania…). A Tolosa avèm una importante comunautat de Dòms refugiats de Olms en Siria – dos cent personas – que son considerats pels autres Sirians coma de caracas. Es pas un astre se lo noms Dòm e Ròm se semblan perqué an totis dos la meteissa origina (fau apondre lo noms dels Lòms d’Armenia, que parlan lomavren e an un biais de viure similar als Dòms). Amb aquò Dòm o Dòmba en India, èra e demora lo nom d’una bassa casta de nomadas del nòrd de l’India e fòrça monde fan l’ipotèsi que los Dòm del Mièj Orient e los Ròms, e mai los Lòms d’Armenia – elis tanben musicaires – son lor descendents, amai s’an de lengas diferentas, pr’aquò totas Indo-arianas[15].
Lo grand moviment pentacostista tsigane francés, Vie et Lumière (Vida e Lutz - Djiben un Lichta en manoche), amb una vision fòrça a l’encòp essencialista e integrativa del pòble tsigane, manda de missions dins l’Euròpa de l’est, mas tanben duscas en India, per ensajar de convertir los Dòms d’India, que considèran coma de Tsiganes a plen titol, e tanben per i crear de fondacions caricativas.
Me cal dire pr’aquò qu’en França, es dins aqueste moviment pentacostista que la consciéncia lingüistica es benlèu la mai fòrta[16], perqué la lenga i es utilizada per las missions in Euròpa de l’est e perqué tanben an l’idèia d’una unitat del pòble tsigane, que la lenga n’es la pròba. Vist que lo moviment Vie e Lumière es nascut e s’es desvelopat mai que mai dins los mitans mànoches, lo sintò manòche i es fòrça present. Mas i a tanben dins aqueste moviment la tendéncia inversa, d’escafar la lenga, perqué vist que los Gitanos (dison « los Espanhòls ») e d’autres viatjaires coneisson pas, o pas mai la lenga, las amassadas (dison reunions, o en manoche samlungi) se fan en francés. A la debuta (lo moviment es nascut dins las annadas 50), dins las grandas convencions, i aviá totjorn de traductors que reviravan las predicas, en direct, en manoche, mas ai l’impression qu’aquò se fa fòrça mens que non pas dins lo primièr cinquantenari del movement. Vertat que fan de canticas dins la lenga ; se ne pòt trapar un fum sus internet.
Projècte de lenga comuna, estandardizacion, ensenhament
Per çò qu’es de las politicas lingüisticas e d’iniciativas per la lenga ròmani, m’aresti pas sul cas pietados e vergonhos de França, ont en defòra de la formacion al romani de l’Inalco, i a vertadièrament pas grand causa. Mas, a ma coneissença, dins lo monde tot, en degun luòc se tròba pas d’ensenhament de la lenga coma lenga primièra.
L’establiment d’una lenga normada es malaisit perque la diversitat dialectala es importanta, sovent exagerada, e discutida per los que trabalhan a fargar d’estandards (Courthiade en particulièr[17]). A mai s’es tròp aisit e subretot fals de parlar « d’espetament dialectal » (leitmotiv criticat per Courthiade[18]), l’especificitat que se pòt pas negar es que, pertot, la lenga es en contacte amb d’autras lengas, vist que, coma l’ai dich, sos locutors son totis almens bilingües, e aqueste contacte permanent a d’efièchs, plan segur, sul parlat e a totis los nivels (lexicologic, subretot, mas tanben fonologic e morfologic). L’evolucion, de còps que i a, es fòrça rapida : per exemple los manoches franceses perdon de fòrtas espcificitats foneticas e morfologicas qu’avian aquesidas al contacte de las lengas germanicas (per exemple las particulas mobilas, etc.).
Existisson, plan segur, de tentativas d’estabiliment d’estandardizacion de la grafia e de la lenga ela mèma, mas lo primièr problema es lo de la reconeissença per las comunautats d’aquel trabalh sovent fach per d’intellectuals tsiganes que lor sol estatut los bota en defòra de la comunautat e tanben per de gadje, qu’an segurament encara mens de legitimitat que los que trabalhan a la normalizacion de l’occitan escrit. Un autre problema es lo nivèl puslèu bas o de còps que i a fòrça bas de mestreja de l’escrit (encara uèi, fòrça Tsiganes sabon pas escriure ni mai legir o a pena legir). Enfin la diversitat dialectala e sa dispersion geografica dins de países amb de nòrmas de grafia completament diferentas.
Existisson, coma endacòmai, dos tipes de projèctes : d’estabiliments d’una nòrma generala, universala per la romani čhib ela mèma e d’estandardizacions dialectalas localas per l’escrich, generalament estrechament ligadas al sistema grafic de la lenga nacionala del país.
Per çò qu’es dels projèctes de nòrmas universalas (aquí m’apieji sul libre de Yaron Matras, p. 251 sq), cal citar lo de Vani de Gila-Kochanowski, que trabalhava en França e en francés. Prepausava de prene son dialècte de la Baltica coma basa d’una lenga comuna (« romani commune ») per la comunicacion escrita (sens pretendre fargar d’estandard), amb l’argument discutable qu’aqueste dialecte auriá preservat lo sistema morfo-fonologic mai que los autres[19]. Un autre lingüista, fòrça conegut dins lo monde anglò-saxon (es tanben un especialista dels creòls e dels pidgins) es Ian Hancok, nascut a Londre dins un familha tsigana. El a observat en America del Nòrd la constitucion d’un parlat comun per adaptacion mutuala dels locutors de vlax e prepausa de basar un estandard internacional sul vlax calderache de Russia.
Mas me cal subetot dire qualques mots sul projècte d’unificacion grafica e d’institucion d’un estandard prepausat per Marcel Courthiade. La grafia prepausada, dins son esperit, me sembla puslèu pròcha de la grafia alibertina. Es basada sus l’adopcion d’un alfabet metafonologic que permet las adaptacions dialectalas. Aquels arquegrafèmas (o abstraccions grafemicas) que son θ, q, ç, per la captacion de las diferéncias entre -te, -ke, -sa. Exemple : manqe que representa mange/ mandže ; tuqe per tuke/ tuće ; tuça per tusa/ tuha. L’arquegrafèma z pot èsser prononciat džal o žal. Aquesta proposicion es estada presentada en 1990 davant lo congrés de l’International Romani Union (IRU), qu’es una organizacion compausada a l’encòp de leaders, de militants e d’intellectuals tsiganes e es estat adoptada coma alfabet oficial. Aquesta adopcion foguèt aprèp reconeguda pel la Comission Europenca. Causa importanta, l’Union Euròpenca financièt puèi un grop per menar un trabalh d’estandardizacion que s’es dedicat subretot a fargar un vocabulari novel per los mots que macavan (lexic de la tecnologia, de la sciença, de l’administracion qu’èran preses, dins cada dialèctes, a la lenga del luòc). Per exemple se prepausa maśkarthmutno per « international » (maśkar, entre, them, país), berśivaxta per « sasons » (berš : annada, vaxti : temps, derivat praquò del turc !), o encara paśkernavni, « adverbe » (pač « prèp de », ker « far », nav « nom »). Mas lo diccionari e l’enciclopedia qu’èran prevists son pas estats faches, e gaire d’autors (un parèl solament) an acceptat de seguir aqueste modèl. Pr’aquò aquesta grafia es estada adoptada en Romania e ensenhada. Ara, sabi que Courthiade, aprèp aver fach de libres per l’ensenhament de la gafia e de l’estandard, amb entre autres un Assimil de lenga ròmani (lenga unificada), es engajat dins l’elaboracion en linha d’un cors complet de romani qu’es a man d’èsser acabat : R.E.D.-RROM, Restoring the European Dimension of Rromani Language and Culture (vesi qu’aqueste site es jos lo patronatge entre autres de la Comission Euròpenca, del ministèri francés de la cultura e de l’INALCO).
Mas pendent aqueste temps, se son desvelopadas diferentas tentativas de codificacion dins d’encastres nacionals, sovent sul model grafic de la lenga dominanta. Lo mai avançat benlèu es lo de Macedònia, ont en 1980 es estada editada una gramatica nòrmativa (Jusuf e Kepeski), basada sus de varietats parladas dins lo país (Arli e Džambazi, Sud Vlax) e que son escritura es fondada sul sisteme grafic del serbò-cròat. E aquò es çò que se fa dins maites países, coma en Tchequia e en Eslovaquia, mas alara cadun escriu un pauc coma vòl, amb lo mème problèma qu’an aquí los escrivaires patejaires, mas en mai, diferents dialèctes son en contactes, amb d’efièches d’ibridacion que son estudiats, per de monde que, de còps que i a, militan per una nòrma policentrica.
En Espanha i a quicòm de fòrça diferent qu’existís : es la creacion d’una varietat de ròmani a l’usatge dels cale per un menaire del moviment de contestacion gitano que se sona Juan de Dios Ramirez-Heredia[20]. Se tracha, en partent de manlèus a diferents dialèctes romane de fargar una lenga neo-ròmani que pòsca èsser integrada dins un environament castilhanizat, en daissant tombar de traches morfologics tròp esluenhats coma las declinesons que se son mantengudas mai o mens endacòmmai. L’escritura, sens signes diacritics, es basada sul còde grafic del castilhan.
Segond Yaron Matras, que seguissi aquí de clucons, vist ma manca de competéncias sul sicut, la melhora capitada d’estandardizacion locala s’es facha en Autricha en favor del roman, varietat de romani en dangièr. Es un projècte desvelopat a l’universitat de Graz dins las annadas 90 (jos la direccion de Dieter Halwachs) amb la cooperacion de la comunautat dels locutors. An fargat un sistèm ortografic referenciat sus lo de l’alemand, e basat sus una enquesta entre los locutors per saber qualas foguèsson lors preferencias coma règlas d’ortografia. Aquò balha un sistema coerent e omogenizat que pren en carga tanben los manlèus de l’alemand (schpita per spital : ospital, per exemple).
De tot biais l’immensa majoritat de las produccions escritas es basada sus de referéncias dialectalas localas e expleita lo sistema grafic de la lenga dominanta. Mas Matras observa tanben que s’es botat en plaça d’un biais espontanèu un « common written romani » sus internet caracterizat per una granda flexibilitat dialectala e la recerca de compatibilitats ortograficas per permetre la comunicacion entre de monde qu’an pas de lenga comuna en defòra de la lenga romani. Aquò, çò ditz, balha mai de fòrça a las tendencias, al jorn d’uèi, a de codificacions decentalizadas e pluralistas[21].
Mas al nivel de l’educacion, quasiment tot demora de far, malgrat la seria de resolucions adoptadas dins las annadas 80-90 pels organes del Conselh de l’Euròpa, que demandavan als governaments nacionals de prene en carga l’ensenhament de la lenga ròmani. A l’ora d’ara, i a pas que tres países que reconeisson oficialament la lenga ròmani coma lenga minoritaria : Finlandia, Autricha e Macedònia. D’autres países, qu’an ratificat la Charta europenca de la lengas regionalas e minoritarias, an botat la lenga ròmani dins lor lista de lenga minoritarias reconegudas (Olanda, Alemanha, Suèda), e qualques autres an solament pres de disposicions per la produccion d’esplèches per l’ensenhament de la lenga (Bulgaria, Romania, Tchequia, Norvegia e Italia), mas es pas per aquò, çò ditz Matras, que lo trabalh foguèt plan fach e acompanhat d’una vertadièra politica d’ensenhament de la lenga ; se’n manca fòrça ! Pr’aquò, aurètz notat que nòstre país es absent de totas las tièras e aquò es pas un oblit, coma vos podètz figurar.
[1] « Quelle bonté, quelle contentesse ! », etc. Voir P. Williams, « Langue tsigane. Le jeu ‘romanès’ », In Vingt-cinq communautés linguistiques de la France, Tome 1 Langues régionales et langues non territorialisées. L’Harmattan, 1998, p. 381- 413, p. 391-392.
[2] Que se trapan sovent tanben dins l’argòt francés : « je le marave » (lo vòli crevar), « il l’a poukave » (l’a denonciat), bol (cuol), minch (con), etc.
[3] « je vais vers [chez] mes parents » (manouche : djau paś mor eltri).
[4] Per exemple la tresena persona del plural al passat foneticament identica a la primièra : « ils aviont faim » ; d’usatges de l’auxiliari avoir ont en francés s’usa être : « il a venu », etc.
[5] Eugeni Casanova i Solanes, Identificació i localització de les poblacions de gitanos catalans i itinerareis migratoris, Universitat Autònoma de Barcelona.
[6] Lo vlax o vlaks, es pas un dialècte mas un grop de dialèctes fòrça espandit, escampilhat a partir de la Romania, en ligason amb l’estatut d’esclaus qu’an aguts los Tsiganes en Valachia e Moldavia. Vlax : aqueste mot vòl simplament dire « latins » o « estrangiers » per los Germans ; es lo même mot que Welsch per dire Franceses. L. Presber, J. Gamonet.
[7] The Dialect of the Gypsies of Wales: Being the Older Form of British Romani Preserved in the Speech of the Clan of Abram Wood, London, Clarendon Press, 1926.
[8] Ai pres to aquò dins lo libre fòrça important de Yaron Matras, Romani. A linguistic Introduction, Cambrige University Press, 2002, p. 10-13.
[9] Veire P. Williams, art. cit., p. 396.
[10] De veser almens : François Vaux de Foletier, Mille ans d’histoire des Tsiganes, Paris, Fayard, 1970 ; Leonardo Piasere, Roms. Une histoire européenne, Bayard, 2004 e lo pichon libre plan illustrat d’Henriette Asséo, Les Tsiganes. Une destinée européenne, Gallimard, 1994.
[11] Romani. A linguistic Introduction, op. cit., p. 30-31.
[12] Cf. la mesa a punt a la debuta del libre de Matras, op. cit., p. 14 sq.
[13] Joseph Valet, « Origine du manouche », fascicule manuscrit, s.l, s.d.
[14] Marcel Courthiade, « Structure dialectale de la langue romani », Interface, n° 31, 1998, p. 9-14.
[15] Sus tot aquò Matras, op. cit., p. 15-17.
[16] Courthiade lo nòta en passant.
[17] « Le Romani et les autres langues en usage parmi les Rroms, manouches et gitans », p. 574.
[18] Per exemple dins son article : « Le Rromani et les autres langues en usage parmi les Rroms, Manouches et Gitans », in G. Kermnitz (dir.), Histoire sociale de slangues de France, 2013, p. 567-579, p. 574 sq.
[19] Parlons tsigane – Histoire, Culture et Langue du Peuple tsiganes, Pairs, L’Harmattan, 1994.
[20] 1er Manual de conversación en Romanò-Kalò, Barcelona, Unión Romani, 2001.
[21] Romani. A linguistic Introduction, op. cit., p. 257.


c: text/html

text:
Arriben donades sus ua discussion qu’a aué era comunautat scientifica. Açò, que sèrie çò de mès normau, ei mès qu’interessant pr’amor qu’era discussion ei sus ua des teories de fisica mès importantes dera nòsta epòca: era teoria de còrdes. Açò ei atau pr’amor qu’aguesta teoria pòt explicar era existéncia de totes es causes que i […]
Totes sabèm que l’istòria es escrita pels venceires. La revòlta bagauda del sègle V que se produsiguèt en Aquitània e la Tarraconense es pas cap d’excepcion. Pendent d’annadas l’istoriografia internacionala oficiala volguèt demostrar amb aquela revòlta un soslevament social contra l’òrdre economic roman de l’epòca. Sapiéncia poguèt estudiar lo trabalh del cercaire basco Larrañaga Elorza […]
La recèrca per produire d’energia amb lo Solelh coma font a fach un bèl pas endavant. Una còla scientifica a pogut, fin finala, utilizar lo meteis sistèma emplegat dins la fotosintèsi vegetala e crear d’idrogèn e d’oxigèn a partir de l’aiga amb d’energia solara. La resulta venguèt après o demostrar dins un laboratòri a travèrs […]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ajudes de minjador per rasons socioeconomiques a escolans/es d’ensenhament obligatòri escolarizats en centres publics dera Val d’Aran
Er objècte d’aguestes ajudes economiques individuaus de minjador entàs escolans en edat d’escolarizacion des familhes dera Val d’Aran, ei subvencionar as escolans qu’agen dificultats sociaus e economiques entà que poguen gaudir d’ua ajuda que les permete hèr usatge deth servici de minjador deth sòn centre escolar.
Non se poderàn acuélher ad aguesta convocatòria es escolans qu’an dret ath servici de minjador de caractèr preceptiu e gratuït pes motius que se regulen en Decrèt 160/1996, de 14 de mai, a on se regule eth servici escolar de minjador des centres escolars publics de titularitat deth Departament d’Educacion (escolans d’educacion especiau desplaçadi obligatòriament deth sòn municipi de residéncia e escolans d’educacion infantila, primària e/o segondaria obligatòris precèptes de transpòrt obligatòri).


text:
24/02/2018
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Nicolau Puech nos informan que lo convidat de l'emission dau diumenc 25 de febrier 2018 a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera Juliette Minvielle, filha d'André, dau grope gascon Laüsa.
De escotar sur youtube : https://www.youtube.com/watch?v=mtcOeVLQG64
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Per escotar l'emission en directe o en redifusion, clicar sur lo ligam: França Blu Perigòrd
Veiqui lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
e los ligams vers lo sites de Nicolas Puech: www.nicolaspeuch.com e anemtrio.com e facebook.com/nicolaspeuch
19:51 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Uros coma Gascon en Perigòrd
Alban Garros, 31 ans es professor d'occitan au collegi Alienor d'Aquitaine de Brantòsme mai au liceu Alcide Dusolier de Nontron.
Nascut à La Reule, en Gironda, nos parle queste anuech de son parcors, de son mestier d'ensenhant e de son amor de la lenga occitana.
DG : Alban Garros, onte avetz apres la lenga occitana ?
L'ai auvida parlar per mon pairin, dins sa version gascona de Bazas. Aprep, ai seguit l'opcion au collegi e au liceu de la Reula. Quo es a queu moment qu'ai apres coneisser Marçau Peironi, que fuguet l'un de mos professors. Estudii l'istòria a la fac de Bordeu, passi lo Capes e en mesme temps un certificat de lenga en occitan. Quò fai que , aura, sei professor d'istòria mai d'occitan.
Onte avetz començat de l'ensenhar ?
Ai començat dins lo Cantal, sur quatre establiments, onte ensanhava l'istòria e l'occitan dins sa version nòrd-lengadociana. Quò era bien per una debuta, mas la tòca era de tornar en Aquitania. Laidonc, quand cercheren quauqu'un per remplaçar Marçau Peironi a Brantòsme e me l'an perpausat, dissi de òc.
Arribar a Brantòsme, dins un daus collegis los mai actius en Dordonha, quò es pas tròp aisat...
E ben òc, que a Brantòsme, i a una filiera bilinga completa, dempuei la mairala jusc'a la tresiesma. Avem 98 eslevas de marcats en occitan sur 250 au totau, valent a dire un tiers, que son plan motivats e de plan bon niveu. Coneissia bien Marçau e m'a bien ajudat per mon integracion perigòrda. En mai de quò, segue los talhiers de lenga de Joan Ganhaire e Micheu Chapduelh. E venem de drubir lo liceu Alcide Dusolier de Nontron, en seconda, valent a dire que los eslevas pòden aura continuar lor cursus apres lo collegi.
Qualas autras activitats fasetz mercés a l'occitan?
E ben, mercés a un estagi qu'ai fach coma Laurenç Labadia de Pixel'òc, fau dau doblatge de films d'animacion per Conta'm. Coma sabe perlar l'occitan en mai d'un dialecte, quò ajuda bien. Per exemple, la votz de « Senher Ram » ( Monsieur Bout de Bois) en occitan, qu'es io ! Quo es plan plasent de far.
E coma se sent un Gascon en Perigòrd ?
Me sente aqui un pauc coma chas daus cosins. Aqui, la lenga es plan viva, lo monde sont motivats per la far viure. De mai, los gascons, aqui, son mai d'un! Mas, migretz-pas, tòrne en Gironda pro sovent !
Denis Gilabert.
11/02/2018
Un peu, beaucoup... de subtilité féminine en français
Je sais bien que Rubrica en oc, est sensé parler de langue et de culture occitane... mais je ne résiste pas à rendre hommage au duo Brigitte qui sait manier correctement, intelligemment et de manière fusionnelle la langue française qui peut-être très belle et musicale quand on a le talent requis en tant qu'auteur,compositeur et interprète.
Sur scène, aux Victoires de la musique ( que je n'ai pas regardé), leur album "Nues" a été nommé dans la catégorie "album de chansons".
Denis Gilabert
Cliquez ici:
https://www.youtube.com/watch?v=MY0u5EjfXQ0
et comme elles n'en sont pas à leur premier album, voyez ensuite leur passage à cette émission en 2015
09:04 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
08/02/2018
Deux livres de contes bilingues par Michel Jacquet
Michel Jacquet est l’auteur de deux livres consacrés aux mythologies populaires et écrits en version bilingue occitan/ français.
Le premier est intitulé "Contes misterioses del Carcin/ Contes mystérieux du Quercy".
L'auteur y présente des récits entendus au cours de son enfance quercinoise : ils mêlaient des faits réels de la vie quotidienne à l'intervention de personnages fantastiques, dotés de pouvoirs secrets. Michel Jaquet a pu ainsi découvrir un imaginaire toujours déroutant, effrayant quelquefois. L’évocation de ces traditions immémoriales l’a également conduit à rédiger d’autres histoires qui s’inscrivaient dans le cadre des thématiques chères aux conteurs villageois.
Il est paru en 2016 aux Editions des régionalismes , prix 17.50€, 186 pages
Le second a pour titre : “Cresenças e legendas d´un Otramar tropical/ Contes d’Outremer”
Les activités professionnelles de l'auteur lui donnèrent l’occasion de voyager Outre-mer. Sous d'autres cieux, il eut l’occasion de découvrir des croyances et des légendes fascinantes, contées dans les langues coloniales, c’est-à-dire le français ou l’anglais en Afrique et l’espagnol en Amérique latine.
Toutefois, les habitants des tropiques les avaient souvent pensées dans leurs propres langues.
Pour autant, l'auteur a choisi de les transcrire dans une langue qui, pour lui, semblait la plus proche de l'expression populaire : l'occitan.
Cet ouvrage vient de paraître en 2017 aux Editions des régionalismes , collection "au viu leupard", 132 pages.
Ces ouvrages sont proposés sur les principaux sites de vente en ligne. Les libraires traditionnels les distribuent également.
Leurs références et une brève présentation figurent en fichier attaché.
08:33 Publié dans Actualitats, actualité, Alhors en Occitania, Literatura en òc | Lien permanent | Commentaires (0)
05/02/2018
Lo TCO Perigüers bòta l'occitan au còr de la vila
Tomas Irondela es president dau Talhier Culturau Occitan de Perigüers. Quela associacion fai partida dau malhum d'associacions coma l'UOCC de Nontron, L'ASCO de Sarlat, Les Abeilles Bergeracoises, Condat Animations e tant d'autras que developan de las activitats per la lenga e la cultura occitana. Lo dijuòus 1er de feurier, tenia son amassada generala e avian convidat Jan-Peire Reidi per una serenada sur sas reviradas de literatura russa en occitan.
DG : Podetz vos presentar, mai los membres dau bureu?
Me sone Tomas Irondela, ai 38 ans, vene de Tarn, rasis Castres e sei professor d'istòria a Laure Gatet onte anime tanben un tahlier d'occitan per liceans. Dins lo bureu, avem Crestian Lafaia, tresaurier e Sigolena Cabie, secretaria, Felipe Corbièra, fidela dempuei la debuta, en tot, una bona vintenada de membres permanents, qu'an la carta dau TCOP e de l'IEO. Trabalham en bona inteligencia coma lo monde de la Calandreta Pergosina de Perigüers, come Xavier Jullien qu'es aqui deser.
DG : Qualas son las activitats dau TCOP?
La tòca de l'associacion es de difusir la cultura occitana au còr de la vila de Perigüers. Laidonc, convidam un còp per mes quauqu'un que fai quauquaren d'actuau per la lenga : un autor, un grope, daus chantaires, un professionau... per presentar lors creacions, lor mestier. Passem la serenada ensemble, partir de 20 oras 30 lo prumier dijuòus dau mes, dins lo café associatiu Les Thétards, rua de la Brida. En fin d'annada 2017, avem convidat Patrick Salinhier de Peiraguda, Laurenç Labadia lo metaire en scena, Francis Gervasi lo contaire e fotografe, Yves Rauzier l'autor de "l'occitan dins las trencadas", Sebastien Girard …De-ser avem Jan-Peire Reidi, per presentar "Lo Nas e lo Manteu", sa revirada en occitan de l'òbra de Nicolas Gògol. Veses, quo es plan variat. Quo es un endrech onte se parla, se chanta, se legit la lenga, pasmens, quo es pas un cors de lenga.
DG: Qui pòt venir a las serenadas?
Quo es dubert a tot lo monde, fau nonmàs prener l'adesion au TCOP e aus Thetards ( au total 10€ per an). En generau, qu'es lo monde daus talhiers de lenga dau ranvers de Perigüers que venen. Dos còps per an, en julhet e en decembre fasem un repas. Comunicam le programa au flor e a mesura.Lo 1er de març mes accuelhirem Peire Martial e lo 5 d'abriau quò sira Dòlan Xakò que vendra presentar son trabalh e far un mini concert.
DG : D'autres projects ?
Volem sensibilisar lo monde a la lenga. Avem un projet d'edicion d'expressions tipicas occitanas de Perigòrd, que farem en ligam emb Novelum.
Denis Gilabert.
Fotò: Tomas Irondela, lo 4esme a mança, presenta lo TCOP


text:
Qué es lo plan de salut?
Question: Qué es lo plan de salut?
Responsa: Avètz talent? Pas una talent fisica, mas puslèu, s’avètz talent de quicòm mai dins vòstra vida? I a quicòm plan entre vos que jamai sembla pas èsser satisfach? S’es lo cas, Jèsus es lo camin! Jèsus diguèt, “Ieu soi lo pan de vida: lo que ven a ieu aurà pas mai talent e lo que crei en ieu pas jamai aurà set" (Joan 6:35).
Sètz dins la confusion? Vos es de mal trobar un camin o una tòca dins la vida? Vos sembla que qualqu’un a atudat los lums e que podètz pas trobar l’interruptor? Se sentissètz aquò, Jèsus es lo camin! Jèsus proclamèt, "Ieu soi lo lum del mond. Lo que me seguís caminarà pas dins l’escur, mas al contrari tendrà lo lum de la vida" (Joan 8:12).
Vos sentissètz mai privats de la vida? Avètz ensajat tant de pòrtas, e avètz descobèrt que çò que s’i amaga darrièr es vuèg e sens significacion? Esperatz la dintrada cap a una vida plena? Se sentissètz aquò, Jèsus es lo camin! Jèsus declarèt, “Ieu soi la pòrta: los que dintren en ieu se salvaràn, podràn dintrar e sortir liurament e trobaràn de pasturas" (Joan 10:9).
Las gents de longa vos decebon? Vòstras relacions son estadas superficialas e vuèjas de contunh? Vos sembla que totes ensajan de profechar de vos? Se sentissètz aquò, Jèsus es lo camin! Jèsus diguèt, “Ieu soi lo bon pastre. Lo bon pastre dona sa vida per sas fedas... Ieu soi lo bon pastre: coneissi mas fedas, e elas me coneisson ieu" (Joan 10:11, 14).
Vos demandatz çò que se passa aprèp la vida? Sètz lasses de viure vòstra vida per de causas que sonque se poirisson o se rovilhan? Dobtatz de còps de se la vida a un sens? Volètz viure aprèp la mòrt? S’o volètz, Jèsus es lo camin! Jèsus declarèt, "Ieu soi la resurreccion e la vida. Lo que crei en ieu, encara que morisca, viurà; e totes los que vivon e creson en ieu, jamai non moriràn pus" (Joan 11:25-26).
Quin es lo camin? Quina es la vertat? Qué es la vida? Jèsus respondèt, “Ieu soi lo camin, la vertat e la vida. Degun non arriba al Paire se non es per ieu" (Joan 14:6).
La talent que sentissètz es una talent esperitala, e sonque Jèsus la pòt satisfar. Jèsus es lo sol que pòt far desaparéisser l’escurina. Jèsus es la pòrta cap a una vida de satisfaccion. Jèsus es l’amic e lo pastre que cercàvetz. Jèsus es la vida – dins aqueste mond e dins lo seguent. Jèsus es lo camin del salut!
La rason que fa qu’avètz talent, la rason que fa que vos trobatz perduts dins la foscor, la rason que fa que trobatz pas cap de sens dins la vida, es que sètz separats de Dieu. La Bíblia nos explica que totes avèm pecat, e que doncas sèm separats de Dieu (Eclesiastés 7:20; Romans 3:23). Lo vuèg que sentissètz dins lo còr es Dieu que manca dins vòstra vida. Foguèrem creats per aver de relacions amb Dieu. Per encausa de nòstres pecats, sèm separats d’aqueste ligam. Encara pièger, nòstre pecat causarà la separacion de Dieu pendent tota l'eternitat, aquesta vida e la seguenta (Romans 6:23; Joan 3:36).
Cossí se pòt resòlvre aqueste problèma? Jèsus es lo camin! Jèsus carguèt nòstres pecats quitament sus El (2 Corintians 5:21). Jèsus moriguèt a nòstra plaça (Romans 5:8), en recebre la punicion que meritàvem nosautres. Tres jorns mai tard, Jèsus s'auborèt de la mòrt, en demostrar Sa victòria suls pecats e la mòrt (Romans 6:4-5). Perqué o faguèt? Jèsus respondèt a aquela question, "degun ten pas un amor mai grand qu’aquel que dona sa vida pels sieus amics” (Joan 15:13). Jèsus moriguèt per tal que nosautres poguèssem viure. Se metèm nòstra fe en Jèsus, en se fisar sus Sa mòrt coma pagament per nòstres pecats - totes nòstres pecats seràn perdonats e desapareisseràn. Alara nòstra fam esperitala ne serà satisfacha. Los lums s’alucaràn. Aurem accés a una vida de satisfaccion. Coneisserem nòstre melhor amic e bon pastre. Sabrem qu’aurem la vida aprèp la mòrt - una vida de resurreccion dins lo cèl etèrnament amb Jèsus!
"Dieu a aimat tant lo mond qu’a donat son Filh unic pr’amor que se pèrda pas cap de totes los que creson en el, mas qu’al contrari obtengan la vida etèrna" (Joan 3:16).
Avètz pres una decision pel Crist per encausa de çò qu’avètz legit aquí? S’es estat aital, per plaser, clicatz sul boton "Uèi ai acceptat lo Crist" enjós.
Tornar a la pagina de debuta de l’occitan
Qué es lo plan de salut?


text:
Per participar :
Pas 1 : causir un imatge
Causissètz un imatge que volètz utilizar. Aquò pòt èsser una fòto sovent utilizada en mèm, o una de vòstras fotografias. Fòrça plataformas de generacion de mèms an ja d’imatges disponibles. Utilizatz de plataformas coma MemeGen e Memegenerator. Sèm a editar una pagina amb una lista dels lòcs mai utilizats.
Pas 2 : i ajustar de tèxte
En utilizant una plataforma liura de creacion de mèms o qualque siague autre programa que volètz, seleccionetz los tèxtes denaut e en bas de l’imatge.
Aquestes tèxtes pòdon èsser umoristics o de reflexions : vos encoratjam a crear de mèms que parlan de la preservacion o la revitalizacion de las lengas.
Pas 3 : enregistratz e enviatz l’imatge
Enregistratz e enviatz l’imatge a vòstra plataforma sociala preferida (p.e. Instragram, Twitter, Facebook).
Pas 4 : ajustatz-i hashtags
- Ajustatz l’hashtag #MemeML
-
Ajustatz l’hastag de la lenga (p.e. #Occitan, #Yourba)
Tenètz en compte que promòure la diversitat lingüistica en linha, es èsser capable de comunicar dins quina lenga que siague sens dever publicar de contengut numeric pels non locutors. Pasmens, se volètz arribar a una audiéncia mai larga, avètz l’opcion d’apondre una traduccion generala dins lo tèxte descriptiu per las idèas que pòdon èsser complicadas de traduire literalament.
Pas 5 : jonhètz-vos al desfís
- Cercatz de monde mai que partejan lor mèms amb l’hashtag #MemeML sus Instragram, Twitter, o Facebook, e comentatz, partejatz, tornatz twitejar, o republicatz los messatges.
Cercatz l’hashtag per vòstra lenga.
- Seguètz lo mond que crèan de mèms dins vòstra lenga (p.e. #Occitan, #Yoruba).
- Asseguratz-vos qu’etiquetatz d’autras personas, desfisatz-las a crear lor pròpri mèm. Connectatz-vos amb d’autras personas que celèbran la diversitat lingüistica.
Pas 6 : amusatz-vos !


text:
Aquest estiu, foguèt publicat dins la prestigiosa revista scientifica Nature un article que cambia prigondament nòstra compreneson de l’evolucion e l’espandiment de l’òme modèrn, Homo Sapiens.
Sota la direccion de Jean-Jacques Hublin, professor au Collège de France, una collaboracion internacionala presentèt una nòva analisi dei fossils de Jebel Iród, Marròc. Ansin, lors resultats prepausan una origina “pan-africana” a pluricentrica d’Homo sapiens, au luòc dau consensus de fins a vuèi, que privilegiava una origina en Africa de l’èst.
L’istòria comença en 1960. En cavant una mina a l’entorn de Safi, un crani foguèt discobert. D’en promier foguèt una curiositat qu’arestèt pas leis òbras, mai fin finala lo crani foguèt recuperat per l’universitat de Rabat, e una mission franco-marroquina foguèt organisada. Faguèron un fum d’autrei descobèrtas, mai la datacion era complicada e lo caractèr arcaïc dei fossils deissava fòrça interrogacions.
Se cresiá alora que les fossils avians mens de 200.000 ans, e qu’eran siá de Neandertal siá d’un ibrid entre lei Neandertal d’Euròpa e leis Homo Sapiens d’Africa. Aquesta datacion semblava coerenta ambe lei teorias d’una origina èst-africana e ambe lei 190.000 ans estimats per lei fossils mai vielhs d’Homo Sapiens, aquelei de Omo Kibish (Etiopia).
Pasmens, Jean-Jacques Hublin demòra perplèx, e organisa una autra estudi dau siti, fòrça mai minuciosa. Entre 2004 et 2011, desterra 16 nòu especimens, que menan a un totau de 22 pèças. A cada còp, nòta precisament en quin jaç geologic si troba, ço que permete una datacion mai fisable e una verificacion de la coerència dei divèrsas datacions d’una meteissa jaça. Suspresa dei gròssas : tot aquò convergís cap a una edat de 300.000 ans, gaireben lo doble deis estimacions precedentas, e ven aitau lo siti d’Homo Sapiens lo mai vielh qu’avèm descobert !
Mai es pas fenit, li a encara mai de trebalh de faire : la còla aponde una analisi estatistica complexa deis especimens, amb d’otís informatics modèrns, e precisa lei relacions entre lei fossils de Jebel Iród e leis autreis etapas de l’evolucion umana. Confierma en particular que son d’especimens d’Homo Sapiens, “Es una facha que si podriá crosar en la carrièra encuèi” ditz Hublin. Mai mete tanbien en evidéncia una evolucion d’Homo Sapiens, complexa e sus un tèrme lòng, a flor e mesura de sei migracions d’un caire d’Africa a l’autre, d’una direccion a l’autra.
Es important realisar qu’en aquela epòca la temperatura era mai freja, ço que creava un “Saharà verd” monte lei òmes si desplaçavan liurament e caçavan una fauna prospèra, completament diferent de la barriera desertica d’encuèi.
Es una imatge mai complexa que la teoria monolitica d’una aparicion subta d’Homo Sapiens en Africa de l’èst, e sarà probablament fertila per d’autrei descobertas de venir. Ara, un objectiu podriá èsser l’extraccion d’ADN d’aquesteis especimens, que malastrosament la còla a pas capitat fins a vuèi.
Julien Frison*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.
Comment(1)
-
Retroenllaç: L'ESPÈCIA UMANA, FÒRÇA MAI ANCIANA | | Sapiéncia.eu


text:
Divendres, 22 de decembre de 2017, 03h00 Sciéncia,Istòria
La polemica es dobèrta tornarmai. Ara dos estudiants de la Bíblia de l’Universitat de Tèxas an trobat la còpia originala escricha en grèc de Jèsus a son fraire Jaume. Fa partida d’un tèxt eretic crestian del sègle V que descriu los ensenhaments del filh de Dieu a son fraire per ensenhar melhor sas revelacions divinas.
Aquò malgrat que fins a uèi lo jorn pauques tèxtes biblics de l’epòca sián estats trobats en grèc, la lenga originala de composicion dels manuscrits. Son totes –e son pas gaire– amassats dins la bibliotèca de Nag Hammadi e benlèu pr’aquò la descobèrta es de primièr òrdre dins l’istoriografia biblica.
Es en 2017 que Geoffrey Smith e Brent Landau, de l’universitat texana d’Austin an descobèrt la letra. Après ne far un estudi prigond o an liurat al public sonque ara. Lo tèxt es estat inclús dins una lista de nòus fragments de la Primièra Apocalipsi de Jaume, que datan dels sègles V e VI e son escriches en grèc. Fins ara se pensava qu’aquel tipe de tèxtes èra redigit solament a travèrs de còpias en lenga còpta.
Una trobalha benlèu unica
“Dire que sèm mai que contents es pauc —çò diguèt Smith—. La descobèrta es de las grandas e crearà fòrça polemica. Seriá una pròva de mai que Jèsus aguèt un fraire nomenat Jaume. Mas aquò es considerat encara uèi eretic e los tèxtes apocrifes. Pr’aquò es important”.
Los estudiants qu’an descobèrt la letra se mòstran estonats. Pensavan pas trobar de fragments en grèc de la Primièra Apocalipsi de Jaume e mens encara un original de l’Antiquitat. Totun, plusors tèxtes ancians ja ne parlavan. Son las revelacions secretas de Jèsus a son fraire Jaume. La letra es una amassada de conselhs per explicar cossí es lo reialme del cèl e cossí se debanarà l’istòria en de tempses futurs –compresa la mòrt del quite Jaume–.
“Lo text balha encara d’informacions sus la vida e lo ministeri de Jèsus pr’amor que mòstra las convèrsas entre aqueste son fraire Jaume —çò diguèt Smith—. Serián de conselhs per poder plan ensenhar la doctrina crestiana après la mòrt de Jèsus”.
Segon los estudiants qu’an trobat la letra, aquesta fariá partida de manuscrits considerats apocrifes puèi per la glèisa catolica. Aital, Atanasi, evesque d’Alexandria, dins sa Letra de Pascas de l’an 367 auriá enebit d’inclure mai de tèxtes dins los 27 libres del Nòu Testament. E aquò auriá fach de la letra un escrich eretic.. (Legissètz la seguida).
#24 E ni diu ni mestre, la coneisses aquesta ?
#22 Las recèrcas semblan establir que Jèsus aviá non un, mas quatre mièg-fraires, nascuts après el de Maria e de Josèp, que Jacmes ne seriá estat lo segond après Jèsus.
#20 Onfrey es una rasclanha racista mespresosas de las minoritats linguïsticas coma la nòstra. Lo jorn que dirà la vertat al nòstre subjècte, l'escotarai benlèu servir sa messa ateïsta nècia e sufisenta. Per ara, lo daissi desparlar.
Jésus aviá pas res escrit dincas ara, e solament dit, çò que raportèran d'apòstols.
S'aujèssa avut un fraire, e se la Maria fosquèssa demorada immaculada, aquel fraire seriá tanben filh de Diu. Alavetz perqué se seriá calat e perqué seriá vengut ?
Probable qu'aviá una autra vertat a revelar...
#20 Çò estonant es de pensar que degun sus la planeta aguèt las la nautor d'esperit ni la clarvesença d'Onfray dempuèi qualques 2000 ans. Urosament que nos podèm prevaler, dins nòstra santa republica, d'un esperit tant viu e d'un rasonament tant segur.
S'aquò pòt far plaser a qualqu'un de pretendre que Jèsus existiguèt pas jamai (o qu'escriguèt en grèc a son fraire Jaume per li ensenhar cossí far de pedagogia per la secta, o que moriguèt pas sus una crotz mas que s'escapèt sus ... Legir mai
#15 Legissètz lo "Traité d'Athéologie de Michel Onfray" i traparètz la demostracion rigorosa e plan documentada sus la fabricacion de la ficcion " Jesus" a de fins politicas per l'emperaire Constantin. Invention de la debuta a la fin, tras que saborosa e que son desmaquinament scientific e logic per l'Onfray a provocat l'ira de la Glèisa sens qu'aquèsta poguèsse jamai arribar a refutar aquel argumentari logic que desvèla l'invencion messorguièra d'un Jesus qu'existiguèt pas jamai. Mas... Legir mai
#18 Non, "Jaume" es una forma mai generala que "Jacme", en occitan
Jaume es de catalan, se m'engani pas...
Jesus era un profeta, atal ho entenen los cristians avançats e mai cultes. Hi ha pas per eles cap de problema per reconeisse açò. Hi ha una esglesia que té aficions particularas, que se lo cos incorrupte de sant Eusebi, que si la sang qu' es torna liquida una vegada a l'an de la glesia de Napols,que se lo braç incorrupte de tal, etc....açò son romanços per entretenir la gent, que se los miracles. Jo cresi en Dieu e Jesús es lo principal profeta o lo mai conegut.
A ! La bona farcejada evangelista per Nadal ! Van apondre un Jaume a pòt catalitic dins la grèpia !


text:
Draguinhan
Draguinhan (oficialament en francés Draguignan) es una comuna occitana de Provença, administrada per lo departament de Var de la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur
Foguèt la prefectura de Var fins a 1974. La sònan Capitala de l'artilhariá e Pòrta de Verdon. A 37 088 estatjants. Lo gentilici es draguinhanenc -a.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Draguinhan es situada a 200 m d'altitud sus la vau de la ribiera de Nartubi. Lo ponch culminant es lo Malmont que culmina a 600 m d'altitud au dessús de la vila e delimita l'Aut Var dau Centre Var.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Draguinhan vendriá dau latin Dragonianum. Mai segon la legenda escricha per Frederic Mistral, vendriá dau latin Draco: lo dragon.
En 1795, Draguinhan devenguèt la prefectura de Var, après la traïson de Tolon sus lei republicans per sa resisténcia federalista.
En 1974, lo govèrn decidiguèt de transferir la prefectura de Var a Tolon. Aiçò provoquèt l'ira de la populacion e una revòlta que foguèt arrestada per l'intervencion dei CRS. Leis Archius e la Cort d'Assisas rèstan a Draguinhan. La vila devèn una sosprefectura. L'Escòla d'Artilhariá s'installa en vila.
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Utopia
Utopia (del grèc oὐ, non e tόπoς, "luòc", que dona: enluòc) es un mot inventat per Thomas More al segle XVI per descriure una illa imaginària qu'aculhís una societat perfiècha dins totes los senses. Amb lo temps, a causa de las implicacions filosoficas contradictòrias de la nocion de "societat perfiècha", lo mot venguèt prendre divèrsas accepcions:
Dins un sens estricte, una utopia es la concepcion imaginària d'una societat ideala[1].
Dins lo lengatge corrent, una utopia designa un ideal irrealizable[2]; dins aquel aquel torn, ven sinonim de "sòmi", "illusion" o "quimèra"[3].
Coma concèpte filosofic, l'utopia se pòt entendre coma una pensada idealizada amb per foncion de criticar lo statu quo, la situacion sociala ont viu l'òme[4]. La diferéncia entre « çò qu'es » e « çò que deuriá èsser » marca lo pas de l'utopia. Dins aquel cas, l'utopia que prepausa una fin aürosa, una evolucion de la societat cap a un futur melhor, se pòt nomenar tanben eutopia, e aquela que prevei una deriva cap al pièger, distopia[5].
Aquela idèa s'exprimís subretot per mejan de la literatura "utopica", un genre d'esperel[6] que conta en general una aventura cap a un país desconegut (sovent una illa) ont s'i descobrís la societat ideala.
Somari
- 1 Origina del concèpte: l'Utopia de More
- 2 Istòria
- 3 L'utopia dins la literatura
- 4 L'utopia dins las autras arts
- 5 Exemples d'utopias concrètas
- 6 Qualques luòcs d'utopia
- 7 Bibliografia parciala
- 8 Referéncias
Origina del concèpte: l'Utopia de More[modificar | modificar la font]
Lo tèrme foguèt inventat per Thomas More dins son òbra escricha en latin en 1516, De optimo rei publicae statu deque nova insula Utopia (De l'estat ideal d'una republica dins la nòva illa d'Utopia"). L'autor especifica pas l'origina etimologica d'"utopia", segon los estudis de son òbra se tròba dos senses possibles venent del grèc: oὐtoπίa (oὐ, non; tόπoς, luòc) o eὐtoπίa (eὐ, bon, tόπoς, luòc).
Dins l'òbra se pòt observar una fòrta influéncia de La Republica e Las leis de Platon[7], e de las teorias de Sant Agustin, mai tanben amb l'imaginari de l'espaci dubèrt de l'epòca amb la descobèrta d'un Nòu Monde, pels escriches d'Amerigo Vespucci sus las illas recentament descobèrtas de Fernando de Noronha (1503]]) e d'autres[8].
Amb Utopia, Thomas More, erudit e naut foncionari de la cort d'Anglatèrra, creèt un genre novèl a l'encontra de la literatura, la politica e la filosofia[9]. L'òbra descriu una situacion ideala e imaginària, amb una fòrta intencion critica de la societat del seu temps[10], mas una de las particularitats majoras es que la societat ideala que prepausa se realiza amb de mejans umans. Amb More, per aténher la perfeccion sociala, cal pas esperar una intervencion o una recompensa divina: l'òme, amb sos limits, pòt capitar mercé a la rason e a sa capacitat de perfectibilitat. D'aquel biais, l'òbra de More introdusís aqueles dos concèptes de basa de la modernitat que seràn desvolopats ulteriorament al sègle de las Luses[11].
En seguida, lo sens critic de las utopias e lor feconditat dins lo camp de las ideologias socialas, politicas e religiosas vendrà un dels motors d'evolucion de la societat occidentala, coma per exemple lo filosòf alemand Ernst Bloch[12].
Mas sovent, los utopistas foguèron acusats de prendre pas en compte los limits de la realitat; tanben se ditz que tot pensador utopista pòrta, en se, un dictator, perque es pas capable de comprendre un monde melhor que lo seu, en consequéncia, seriá dispausat a l'espelir e l'impausar quitament amb violéncia s'èra necessari. Fin finala, se nòta tanben qu'una idèa utopica mesa en practica s'anequelís d'esperela perque, la societat perfiècha tocada, cap d'autra proximitat seriá pas possibla, ni cambi, ni progrès.
Mas, malgrat l'esperit pragmatic e positivista del sègle XIX, se pòt definir l'òme coma un animal utopic, e quitament se pòt considerar lo positivisme coma una autra utopia. I a fòrça de paréisser que uèi las utopias socialas e politicas daissèron lo pas al desvolopament de la sciéncia e aquel de la tecnologia, la confisança en aqueles coma camin cap a una societat de benestar poirà constituir una nòva utopia amagada, com o expliquèt Herbert Marcuse dins La fin de l'utopia[13].
Istòria[modificar | modificar la font]
L'òme, davant sa condicion sus Tèrra, imaginèt sovent de mondes melhors, situats o dins un passat alunhat, un futur alunhat o dins un luòc mai o mens accessible[14]. E quand lo mot utopia apareguèt al sègle XVI, lo concèpte subreptici ja existissiá dempuèi l'Antiquitat, se fa jorn dins las legendas coma aquela del jardin de Gilgamesh, davancièr del Jardin d'Edèn, o dins lo mite grecoroman de l'Edat d'Aur, que descriu un estat primordial de l'umanitat quand se viviá en armonia amb una Natura prodiga. Las construccions religiosas tanben alimentèron las utopias, amb las descripcions d'un paradís terrèstre, un luòc de las delícias e perfièch, ont i aviá pas de dolor e se viviá eternalament, o amb las prediccions millenaristas, que prometián un periòde de patz e de felicitat de mila ans aprèp que tornarà lo Crist. E a l'Edat Mejana, las gents somiavan de la tèrra d'abondància del País de Cocanha, ont cal pas mai trabalhar per se poder noirir.
Davancièrs[modificar | modificar la font]
Los fondadors del genre utopic desvolopèron la reflexion politica de la "bona ciutat", una tradicion literària venent del monde antic e medieval; aquela ciutat s'organizava a imatge del còsmos, es a dire, segon un òrdre inspirat per la volontat divina capable de garantir la concòrdia e l'unitat[15]. Los exemples mai representatius ne son Platon e Aristòtel, amb lor ciutat perfèita descricha dins La Republica; Agustin d'Ipòna, amb los sòmis d'una societat crestiana ideala coma es escrich dins La ciutat de Dieu, e los autors dels "miralhs dels princes" de la fin de l'Edat Mejana.
L'utopia umanista[modificar | modificar la font]
L'utopia pròpriament dicha apareguèt a la Renaissença, veïculant lo nòu concèpte central aportat per l'umanisme: "l'amor de la condicion umana"[16]. En aquela epòca, l'òme se situa al centre de sa pròpria evolucion e, sens refutar Dieu, « l'experiéncia demòstra l'evidéncia que la rason e la pensada constituisson causa e començament de grands faches » (Francis Bacon, Novum Organum)[17]; l'umanisme implica una recèrca de la vertat e de la justícia per mejan de biaisses umans, en particular de las sciéncias, e estimula una morala universala basada sus la comunitat de la condicion umana[18].
Dins aquel domeni, la literatura utopica se desvolopèt coma un mejan per convéncer los lectors que d'autres biaisses de viure èran possibles, que se los òmes s'organizavan autrament poirián acabar amb la misèria, los vicis e las guèrras. Lo recors a la ficcion permetiá de se distanciar del present per ne criticar l'òrdre social e mostrar en detalh coma se poiriá modificar.
Aprèp, a fins del sègle XVIII, los prepauses filosoficoliteraris d'aquel tipe espeliguèron e, tot en prepausant divèrses apròchis de la societat utopica, mostrèron una seria de constantas eissidas de la pensada umanista e accentuadas encara jos la pensada de las Luses: l'insularisme (las utopias se situan sus Tèrra mas dins d'illas o autres luòcs isolats); l'economia abitualament es en autarcia e basada sus l'agricultura, e se mespresa sovent lo comèrci; la rason e la regularitat son dominants (la natura es domesticada, la topografia es geometrica); l'organizacion politicosociala es uniformizada, regida per de "savis"[19].
Aital, l'òbra qu'inaugura lo genre, l'Utopia de More, descriu un paradís de tolerància religiosa, ont i a pas cap de besonh, pas cap de trabalh e de expedients per totes, ont degun a pas mens que los autres perque totes los bens son en comun e d'ont la violéncia e lo vici son excluses[20]; Christianopolis (1619) de Johann Valentin Andreæ foguèt una utopia crestiana abitada per una comunitat d'erudits-artesans e regida com una democracia; La ciutat del solelh, de Tommaso Campanella (1623), parla d'una societat teocratica ont totes los detalhs de la vida collectiva son regulats; La Nòva Atlantida de Francis Bacon (1627) es una ciutat governada per una comunitat de scientifics; L'Oceana de James Harrington (1656) prepausa un regim de democracia parlamentària qu'apara los bens de totes; al contrari, lo Còde de la natura de Morelly (1755), es un elògi de l'aboliment de la proprietat privada[21].
L'èra industriala[modificar | modificar la font]
Pendent la primièra mitat del sègle XIX, l'utopia comencèt de passar naturalament del terren literari a aquel dels actes. Las utopias socialas de l'epòca romantica, etiquetada posteriorament de socialisme utopic pels marxistas[22], instiguèt una seria de temptativas de reconstruccion morala e sociala se basant sus l'esperança, veïculada pendent las Luses, ont l'umanitat evoluciona d'un biais natural cap a un futur melhor, esperança que semblava se confirmar lo nòu fenomèn de l'industrializacion.
Qualques pensadors prepausèron d'enclusir totas las luchas dins lo domeni d'un liurament uman final; l'utopia alara se tròba pas dins un luòc amagat ideal, mas serà lo compliment final de l'istòria. Atal, Saint Simon e los sant-simonians preconizèron l'instauracion d'un nòu poder esperital dependent dels savis; Robert Owen basèt sas esperanças dins lo desvolopament industrial e Charles Fourier volguèt utilizar las passions umanas per far nàisser l'armonia[23]. Mas d'un autre costat, d'autres pensadors temptèron instaurar lèu de pichonas comunitats al marge del monde majoritari per i practicar de nòvas relacions egalitàrias: atal se fondèt, subretot als Estats Units d'America, fòrça vilas experimentalas com l'Icaria d'Étienne Cabet e sos disciples[24].
A la mitat del sègle, aquel tipe d'utopisme idealista foguèt modificat per l'aparicion del conflicte de la lucha de las classas. Dins aquel contèxte pus aspre, apareguèron una seria de nòvas doctrinas que preconizavan lo liurament del proletariat de per avans per bastir un monde juste, liure e en patz. E apondián que, se caliá, aquel liurament se fariá per la violéncia. Pels marxistas, la solucion utopica passava per la conquista de l'Estat e l'instauracion del comunisme; pels anarquistas, de Proudhon a Bakunin, l'autoritat deviá èsser abolida per daissar lo pas a de collectius d'individús liurament associats. En 1871, los de la Comuna de París temptèron de metre en practica aquelas doctrinas, ont l'utopia s'acabarà en tragèdia[25].
D'aquel periòde se destacan las òbras coma News from Nowhere de William Morris (1892), ont "Nowhere" ("enluòc" - "utopia") es una societat del futur sens politics basada sus la proprietat comuna e sul contraròtle democratic dels mejans de produccion[26], Looking Backward (1888) d'Edward Bellamy, que descriu una societat de l'an 2000 fruch del socialisme utopic o encara Gloriana, or the Revolution of 1900 (1890) de Lady Florence Dixie, utopia feminista ont la protagonista se fa passar per un òme, Hector l'Estrange, se fa elegir a la Cambra de las Comunas del Reialme Unit e instaura lo vòte femenin. Lo libre s'acaba l'an 1999, amb la descripcion d'una Grand Bretanha prospèra e pacificada regida per las dònas[27].
A la fin del sègle apareguèt encara una autra utopia majora que marcarà tanben lo sègle seguent e que qualques nomenaràn "la religion del progrès"[28] Las nòvas descobèrtas tecnicoscientificas meravelhan la societat: las exposicions universalas creavan un exemple efemèr d'un monde ideal, ont las tenèbras son vencidas per l'electricitat, las locomotivas de vapor transpòrtan los òmes e suprimisson las distàncias e las maquinas permetràn d'abolir la pesantor del trabalh. Ernest Renan, filosòf francés, afirmarà dins son òbra L'avenir de la science, qu'« organizar l'umanitat d'un biais scientific, tal es lo darrièr objectiu de la sciéncia modèrna, tala es son audaciosa mas legitima pretension »[29]. Tot coma qualques observators isolats coma Jules Verne o Samuel Butler avián lo pressentiment que lo monde creat per la tecnica seriá pas obligatòriament un monde aürós. E dins aquela fin de sègle las òbras literàrias utopicas comencèron de presentar d'elements distopics que meton en gàrdia contra una evolucion marrida possibla de la societat; un exemple n'es la novèla Erewhon (anagrama de Nowhere, « enluòc ») (1872) de Samuel Butler que, presentada com una libre d'aventuras, explica la descobèrta d'una utopia amagada dins las montanhas de Nòva Zelanda ont la societat efectuèt un retorn a la simplicitat aprèp aver constatat los dangièrs de la tecnologia.
Sègle XX[modificar | modificar la font]
Dins lo sègle XX semblèt èsser al meteis temps la consecracion de las utopias e lors disparicion. Fins als ans 1940, la revolucion russa de 1917 e l'instauracion de l'Union Sovietica representava per una granda partida de l'umanitat l'exemple de la realizacion d'una utopia politica: aquel nòu país apareissiá coma una societat capabla de realizar de miracles impossibles fins alara tot en liberant de fòrças umanas colossalas al servici del progrès. D'un autre costat, pendent lo periòde situat entre los ans 1910 e 1930, amb l'aparicion de l'Avantgarda, fòrça intellectuals e artistas se projectèron dins l'utopia en temptant de crear d'espacis de comunion entre l'art, la foncionalitat e lo benestar de las massas.
Aquel entosiasme se veirà malmenat per las doas guèrras mondialas, los efèctes del crac de 1929, l'aveniment del nazisme e la descobèrta dels damatges causats per l'estalinisme; malgrat que lo nazisme foguèt pas cap utopia politica d'esperela, permetèt de far manifestar de tendéncias latentas de la tradicion utopica occidentala, coma l'obsession per la transparéncia, la subordinacion de l'individú a un Estat (o un sol cap) capable de lo guidar e l'atirança de la puretat; l'idèa utopica de l'emergéncia d'un òme nòu regenerat dubrirà las pòrtas de l'utopia del còrs, que passarà de l'igienisme a l'eugenisme[30]. De son costat, lo destin de las societats comunistas de l'Euròpa Orientala accentuèt la question de la contra-utopia, en constatar que una utopia, qu'aviá mobilizat tant d'esper, veniá una cachavièlha de violéncia politica[31]. Aquel mejan pessimista s'intensifiquèt pendent la Guèrra Freja, transcrich en d'òbras nombrosas tant literàrias coma cinematograficas de caractèr distopic.
A la fin dels ans 1960, lo filosòf alemand Herbert Marcuse declarèt "la fin de l'utopia": d'un costat s'acabèt la cresença dins lo progrès continú e automatic cap al benestar en mostrant, en particular amb lo nazisme, que una regression sobtada cap a la barbariá totjorn èra possible; d'un autre costat, l'alternativa utopica de la construccion d'una societat comunista capitèt pas sa promesa.
Malgrat aquò, dins un contèxte de descolonizacion, de desvolopament de la revolucion chinesa e de prosperitat capitalista, dins los païses occidentals espeliguèron fòrça movements de caractèr utopic. Aqueles, pasmens, presentavan una novetat: aquel còp, los protagonistas gaireben totjorn ne seràn los joves, puslèu aisits, que se revoltèron contra lo modèl de societat; aqueles movements se caracterizèron per una critica radicala de las institucions que reprodusián las relacions d'autoritat, coma la familha e las escòlas, e pel desir de tornar inventar de nòvas relacions socialas liuras. Foguèt tanben las revòltas de mai de 68, amb l'aparicion del movement ipí, del feminisme modèrne e de la revolucion sexuala"[32].
Perspectivas de l'utopia[modificar | modificar la font]
A la fin del sègle XX e al començament del sègle XXI, apareisson recurrentament d'autras utopias basadas sul biais de viure ensemble, de trabalhar e d'anar al delà dels modèls dominants, coma l'ecologia e l'altermondialisme, evolucions de las primièras prepausas ipís[33]; encara, s'enrasiguèt la cresença dins una societat del benestar garantida pel liberalisme economic e financièr autoregulat, cresença que sembla de s'esfondrar amb la crisi borsièra del 2008. Alara que, l'extraordinari desvolopament de las tecnicas de l'informatica fan aparéisser d'autras experiéncias utopicas: los usatgièrs dispausan de possibilitats d'expression e d'escambi massissas, dins un contèxte de granda libertat, e qualques uns i veson l'emergéncia d'una nòva forma "d'intelligéncia collectiva" de caractèr mondial[34].
L'utopia dins la literatura[modificar | modificar la font]
Vicent Simborg, dins L'utopia segon Llorenç Villalonga, ditz: « Las visions utopicas acompanhèron l'activitat literària practicament dempuèi lo començament. Davant de situacions politicas e socialas viscudas coma imperfièchas e injustas, la literatura ofririá lo domeni de la ficcion, ont tornar crear los sòmis de nòvas civilizacions equitablas e exemplaras, alunhadas de l'insatisfaccion de la realitat quotidiana. En primièr, alunhadas dins l'espaci (pas aquí, mas dins un autre país exotic); e après, dins lo temps (pas ara, mas de decènnis o de sègles mas avant). La literatura se revestís de morala o de pedagogia »[35].
La literatura utopica serà plan sovent un recit de viatges, l'istòria d'una virada qu'a la fin se descobrís una realitat desconeguda dins un luòc imaginari. Aquela tradicion èra ja presenta dins la literatura antica, amb las òbras grègas coma l'Odissèa d'Omèr o l'Istòria vertadièra de Lucia de Samosata (sègle II ab C), e proliferèt a l'Edat Mejana crestiana amb recits de viatges e informacions suls pelegrinatges, subretot cap a Jerusalèm, amb sa promesa de redempcion en arribant dins aquela vila. D'autras òbras d'aquel biais son per exemple la Navigacion de Sant Brandan (sègles X e XI), d'origina irlandesa, ont lo sant e sos companhons vògan d'illa en illa en cèrca del paradís terrèstre; lo Roman d'Alexandre (adaptat dempuèi l'Antiquitat fins al sègle XIII), ont las conquistas menan l'emperador fins als tèrmes de la Tèrra, a las pòrtas del Paradís, simplament per comprendre sa pròpria finitud; Lo pelegrinatge de la vida umana, escrich al sègle XIV pel monge poèta Guillaume de Digulleville, que fa del pelegrinatge cap a Jerusalèm una allegoria de l'existéncia: per accedir a la Jerusalèm celèsta, primièr cal acceptar de morir[36].
A partir de More, lo genre literari utopic espeliguèt: que siá jos la forma de tractats politics, qu'adoptèron la ficcion per prepausar de nòvas estructuras socialas tot en s'aparant de la censura, o jos la forma de recits fantastics o satirics que permeton d'explorar de mondes extraordinaris e que sovent se confondon amb l'estricta sciéncia-ficcion[37]. Al sègle XVIII apareguèt una autra forma de recit utopic ont per descobrir la societat ideala cal viatjar dins lo temps; la fe dins lo progrès ven la promesa qu'aquela utopia seriá una realitat dins l'avenidor.
Dins lo sègle XX apareguèron lo progrès ont èra, una cresença. A fòrça de regressions barbaras, manifestadas per las guèrras mondialas, lo nazisme e l'estalinisme, la literatura utopica foguèt traversada per la dialectica utopia/contra-utopia, sòmi e cachavièlha; òbras coma Nosautres, escricha en 1920 pel rus Ievgueni Zamiatin, 1984, de George Orwell o Un monde astruc d'Aldous Huxley, descrivon aquela inversion de l'utopia ont, en nom de la felicitat e de la societat ideal, l'Estat absorbís o destruís los individús per la terror[38].
L'utopia dins las autras arts[modificar | modificar la font]
Fòra de la literatura, son terren original, l'utopia foguèt illustrada fòrça dins la pintura e autras arts, e amb l'avantgarda del sègle XX, l'art ven un laboratòri d'experiéncias utopicas. Dins los ans 1910, Euròpa coneguèt un doble fenomèn: lo primièr, los artistas coma Kandinski, Mondrian e Malevich, cadun amb dins son pròpri movement, fondent l'art abstrach; l'autre, amb lo Bauhaus en Alemanha, De Stijl als Païses Basses e las grandas mobilizacions desencadenadas per la revolucion russa, los artistas vòlon participar a la transformacion sociala, trucar las linhas entre las bèlas arts e las arts aplicadas, o far al servici de la creacion industriala e « envolopar la tèrra amb una forma e una significacion nòstras ». Atal, aqueles dos movements faguèron aparéisser la figura de l'artista coma creator d'utopias, inventor de formas ineditas e davancièrs del futur[39].
De son costat, lo movement futurista, que nasquèt lo 20 de febrièr de 1909 amb la publicacion del Manifest de Marinetti, es emblematic del nòu culte d'aquel debut del sègle: aquel de l'utopia de la tecnica. Atal, pendent aquela epòca, un pintre coma Fernand Léger, enfachinat per l'estetica de las maquinas, introdusís l'element mecanic dins la pintura. Alara que, las armas nòvas de la Granda Guèrra e l'espediment del taylorisme, emblèma dels "temps modèrnes" ridiculizats per Charlot, meton en relèu la cara inquietanta de la tecnologia mecanica, incorporada dins d'òbras coma la del dramaturg chèc Karel Čapek, R.U.R. (1920), que mòstra una revòlta dels robòts, o lo filme de Fritz Lang Metropolis (1926), que mòstra de maquinas devorant los umans e un robòt femenin regís las fòrças del mal[40].
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Dempuèi que Thomas More suggeriguèt que l'abitat determina lo caractèr egalitari de l'organizacion sociala, en explicant que los utopians vivon dins « cinquanta quatre ciutats construidas sus un meteis plan », l'arquitectura es una de las arts que generèt e que contunhan de generar lo mai de projèctes utopics[41].
A la Renaissença se produguèt una prigonda reflexion sus la ciutat ideala, que pretend de la cambiar en òbra d'art d'esperela. Aquel corrent apareguèt en 1485, s'interessant subretot a l'arquitectura civila, considerant la ciutat coma una totalitat organica ont las proporcions devon dominar las partidas per crear un ensemble armoniós. Un dels primièrs projèctes concrèts foguèt lo del Filarete, realizat entre los ans 1457 e 1464 per son protector Francesco Sforza. Al començament del sègle XVI, Leonardo da Vinci tanben imaginèt de nòvas formas d'urbanisme que reflectisson la preocupacion per l'òrdre e l'igièna. Lo domeni militar permetèt de transformar fòrça d'aqueles projèctes en realitat, amb la construccion de ciutadèlas e fortalesas, coma aquela de Palma Nova a Venècia (1593)[42].
Al sègle XVIII, los arquitèctes neoclassics coma Boullée (1728-1799), Ledoux (1736-1806) o Lequeu (1757-1825) imaginan ciutats e edificis que, en mai de respondre a las necessitats practicas, representan de valors e vertuts[43].
A la fin del sègle XIX, amb la creissença de las vilas e de las banlègas obrièras miserablas, Ebenezer Howard, lector de John Ruskin e de William Morris, inventèt la ciutat jardin; lo meteis desir de restaurar l'equilibri entre la vila e la campanha venguèt evident pels arquitèctes Bruno Taut o Frank Lloyd Wright. Al contrari, la majoritat de las utopias arquitecturalas de la primièra mitat del sègle XX considerèron que la vila modèrna se deviá tornar inventada seguent lo modèl del desvolopament industrial, e lo foncionalisme venguèt l'ideologia dominanta, que siá dins l'Union Sovietica coma dins los Estats Units d'America, amb sa proliferacion de gratacèls; amb Ludwig Hilberseimer o Le Corbusier, los arquitèctes prepausèron de grands projèctes de vila racionalas, geometricas e estandardizadas a l'imatge de la civilizacion industriala de massas[44].
Exemples d'utopias concrètas[modificar | modificar la font]
- utopias sociopoliticas: en Euròpa, fins a las revolucions de 1848, los desirs utopics foguèron subretot marcats per l'optimisme idealista, desvolopant las idèas coma la "republica universala", la "cosmopolitisme" o la "patz mondiala" coma fin indefugibla de l'istòria, e de manifèstes coma la Declaracion Universala dels Dreches Umans, la creacion de l'esperanto coma novèla lenga universala o l'espeliment de movements coma la Francmaçonariá. Ulteriorament, lo comunisme e l'anarquisme originas de fòrça experiéncias practicas de son aplicacion (coma lo quartièr de Nova Icària a Barcelona), e dins los ans 1960 espeliguèron de proposicions coma las comunautats ipís o los quibotz en Israèl.
- utopias economicas: dins l'economia l'utopia se desvolopant en teorias e practicas coma lo liberalisme, la concurréncia perfiècha, la desvolopament sostenable, la descreissença, lo comèrci equitable e mai.
- utopias religiosas: dempuèi de temps fòrça ancians, las religions abraamicas veïculan de promesas utopicas, desvolopadas subretot dins las versions popularas en escatologia, millenarisme o apocalipsi. A partir del sègle XVII, la colonizacion del Novèl Monde ofriguèt una tèrra "verge" per diferents movements religioses, qu'atal poguèron concretizar sos sòmis de "purificacion" en creant divèrsas comunitats: per exemple los puritans, los amish o, mai tard, los mormons.
- utopias ecologistas: la relacion entre l'òme e la natura foguèt sovent una font dels sòmis utopics; amb l'aveniment del monde modèrne industrial, aquel desir d'armonia espeliguèt a travèrs los mites d'Arcadia, del bon salvatge o amb la proposicion de l'Ecotopia dels ans 1970. A partir de quand, i aguèt divèrsas temptativas de creacion de comunitats ecologistas per metre en practica l'autarquia alimentària, energetica e encara arquitecturala (ecovilas).
- utopias tecnoscientificas: la cresença en que lo progrès desrabarà los mals de l'umanitat foguèt una de las utopias pus enrasigadas dins los dos sègles passats. Aquela se manifestèt en ideals e practicas coma lo scientisme, l'eugenisme, lo transumanisme e l'extropianisme o la singularitat tecnologica. Fins que generèt de practicas contràrias, coma aquela de la tecnologia intemedària.
Qualques luòcs d'utopia[modificar | modificar la font]
La situacion d'un luòc nomenat "enluòc" a l'evidéncia varièt amb lo temps: las illas, perque son un monde a despart, totjorn foguèron pivelairas, e mai los espacis misterioses situats aprèp las montanhas nautas alunhadas o las regions prèp del pòl sud, mas tanben al delà de la Tèrra d'esperela, coma per exemple dins la luna o las autras planetas. Fin finala se tròba de vegada fòra del temps, dins lo passat o l'avenidor[45]...
- Jardin d'Edèn, concèpte present dins totas las culturas, de la mai alunhada antiquitat (jol d'autres noms en Mesopotamia e dins l'Índia antica), representa lo luòc ont prosperava l'Edat d'Aur de l'umanitat primièra, abans de cometre lo pecat de voler obtenir la "coneissença".
- Arcàdia, region mitica de la Grècia antica, luòc de païsatge agradable, de vida idillica e bonastrada, gaireben sinonim de paradís, exaltat dins la poesia pastorala subretot a la Renaissença e al Romantisme.
- Illa de Sant Brandan, illa mitica probablament eissida de la cultura cèlta e adaptada pel crestianisme primièr coma simbòl iniciatic de recèrca de l'evolucion esperitala.
- País de Cocanha, país imaginari de l'Edat Mejana, ont i a una granda abondància e ont totòm pòt viure aürós sens trabalhar.
- País del Prèste Joan, reialme crestian misteriós, situat segon las legendas medievalas a "l'Orient", al delà dels païses pagans.
- Eldorado, region fabulosa de l'America del Sud ont los conquistadors castelhans pensavan de trobar de riquesas immensas.
- Libertalia, republica legendària de piratas filosòfs ont se seriá establit una mena de societat anarquista, segon los recits d'aventuras dels sègles XVII e XVIII[46].
- Icaria, illa imaginària ont Étienne Cabet situa l'accion de sa novèla filosofica Viatge en Icaria, descripcion d'un país ont se practicava lo comunisme, e que provoquèt un gran vam dins la classa obrièra de França dins los ans 1840-50.
- País Imaginari, illa situada al cèl ont òm demòra enfant eternalament. Apareis dins la novèla Peter Pan de James Matthew Barrie (1904).
- Shangri-La, reialme idillic perdut ensems las montanhas del Tibet, ont las gents vivon sens vielhir. Apareis dins la novèla Lost Horizon de James Hilton (1933).
- Federacion Unida dels Planetas, republica galactica regida democraticament e ont divèrsas raças vivon en armonia, eissida de la seria Star Trek (1966).
Bibliografia parciala[modificar | modificar la font]
- La Republica (escrich vèrs 380 ab. C) de Platon es considerada coma una de las primièras concepcions d'una utopia.
- La ciutat de Dieu (413–426) d'Agustin d'Ipona descriu una ciutat ideala, la "Jerusalèm eternala", arquetipe de las utopias crestianas.
- Tao Hua Yuan, (421) utopia dels intellectuals chineses.
- Al-Madina al-Fadila, d'Al-Farabin (874-950), ont se presenta la teoria d'un estat ideal, coma La Republica de Platon. Al-Farabí considèra la religion coma una representacion simbolica de la vertat e, coma Platon, crei que lo dever dels filosòfs es de guidar l'Estat.
- Utopia (1516) de Thomas More, inaugura lo genre utopic occidental.
- Crestianopolis (1619) de Johann Valentin Andreæ, utopia religiosa.
- La ciutat del solelh (1623) de Tommaso Campanella, utopia religiosa.
- La Nòva Atlantida (1627) de Francis Bacon, utopia basada sus la superioritat del saber scientific.
- La Republique Universala o l'humanité ailée réunie sous l'Empire de la Raison (1788), del pionièr de l'aviacion Guillaume Resnier, descriu son projècte utopic de republica universala, amb sas leis constitutivas, sas vilas e sos edificis, e ont lo vòl seria lo remèdi de totes los mals; e imagina una milícia amb d'alas, davancièra de la fòrça aeriana militara.
- Viatge a Icaria (1839) d'Étienne Cabet, detalha una societat comunista ideala.
- Erewhon (1872) de Samuel Butler, mesa en garda contra las derivas de la sciéncia e la tecnologia.
- News from Nowhere de William Morris (1892), exemple de socialisme utopic.
- Gloriana, or the Revolution of 1900 (1890) de Lady Florence Dixie, utopia feminista.
- A Modern Utopia (1905) d'H. G. Wells, òbra influenciada per las idèas progressistas de la societat fabiana.
- Herland (1915), utopia feminista de Charlotte Perkins Gilman ont descriu una societat isolada compausada unicament de femnas (que se reproduson per partenogenèsi) e ont reina un òrdre social ideal, sens guèrras, conflictes o dominacion.
- L'illa de la granda experiéncia. Reportatges de l'an 2000 (1927) d'Onofre Parés[47]
- Islàndia (1942), d'Austin Tappan Wright, descriu una illa imaginària de l'emisfèri sud, una utopia que compta fòrça elements de l'arcadisme, coma una politica d'isolament del monde exterior e del refús de l'industrializacion.
- Walden 2 (1948) de B. F. Skinner, reflexions sus la crisi morala e estructurala de la societat e suls remèdis possibles.
- Big Planet (1957), de Jack Vance, parla d'una vila, Kirstendale, que capita d'establir l'òrdre pel fach que los ciutadans seguisson un calendièr elaborat, cambiant regularament d'estatuts, de títol e d'obligacions (passant, per exemple, de servent a aristocrata e lo contrari).
- Islàndia (1962) d'Aldous Huxley comta l'istòria de Will Farnaby, un jornalista cinic que naufraga dins l'illa fictiva de Pala e i descobrís una societat utopica vièlha de 120 ans, fruch de l'union dels melhors aspèctes de las culturas occidentalas e orientalas.
- La fin de l'utopia (1967) de Herbert Marcuse, filòsof alemand que denóncia la fe dins lo desvolopament scientific e tecnic, lo scientisme e lo tecnocratisme
- Anarchy, State, and Utopia (1974) del filosòf libertari american Robert Nozick.
- Ecotopia: The Notebooks and Reports of William Weston (1975) utopia ecologica d'Ernest Callenbach.
- Future Primitive: The New Ecotopias (1994), recuèlh de contes de divèrses autors editat per Kim Stanley Robinson.
- L'intelligence collective (1995) de Pierre Lévy, ensag sus la possibilitat d'organizar lo ciberespaci del sègle XXI.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca)DIEC [1]
- ↑ (ca)DIEC [2]
- ↑ "encarta.com" (fr)utopie dins encarta.msn.com
- ↑ id "encarta.com"
- ↑ . Primièra utilizacion del mot atribuida a John Stuart Mill, vejatz Article « dystopia », in Oxford English Dictionary
- ↑ (ca) Gregori Soldevila, Carme: Pere Calders: tòpics i subversions de la tradició fantàstica
- ↑ "GEC"More, Thomas; George M. Logan (1989). Utopia. Cambridge University Press
- ↑ More, Thomas; Utopia; Joaquim Malafrè Gavaldà (2003); La Maison de L'écriture.
- ↑ "BNF" (fr)[url=http://expositions.bnf.fr/utopie/arret/d0/index.htm Bibliotèca Nacionala de França, web d'exposicions virtualas
- ↑ id "GEC"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "GEC"
- ↑ id "GEC"
- ↑ id</"BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id GEC"
- ↑ id GEC"
- ↑ (en)Definitions of humanism (subsection), Institute for Humanist Studies[3]
- ↑ "utopia e sciéncia ficcion" (ca) Simbor Roig, Vicent: L'utopia segon Llorenç Villalonga
- ↑ "accent" (ca)Joan Manuel del Pozo. Editorial accent
- ↑ id "BNF"
- ↑ GEC socialisme utòpic
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ (en) William Morris, The Earthly Paradise, Obscure Press, 1903
- ↑ gates Barbara T. Gates, (ed.), In Nature's Name: An Anthology of Women's Writing and Illustration, 1780-1930 University of Chicago Press, 2002
- ↑ "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id"BNF"
- ↑ id"BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "utopia i ciència ficció"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "utopia e sciéncia ficcion"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ Libertalia o la republica dels piratas filosòfs
- ↑ (ca)Gastaldo, Mavi Dolç: La ciència i la tecnologia al servei de la utopia. La confiança històrica d'Onofre Parés a L'illa del gran experiment [4] (UAB)


text:
XV Dictada Occitana a Barcelona
Dissabte 28 de genièr del 2012 faguèrem a Barcelona la XV DICTADA OCCITANA, a la sala de conferéncias del Departament de Cultura de la Generalitat de Catalonha (Rambla de Santa Mònica, 8).
Aquesta DICTADA OCCITANA foguèt presidida un còp de mai per la Directora de Politica Lingüistica, Yvonne Griley. I participèron mai d’una seissantena de personas.
Los primièrs ganhants de cada categoria ganhèron, en mai dels prèmis balhats en aquel moment, una borsa per assistir a l’EOE ongan, e las 10 primièras melhors resultas del concors an lo viatge pagat a l’Escòla Occitana d’Estiu.
Los ganhants d’ongan:
JOVES
Primièr prèmi: Marcel Fernández
Segond prèmi: Jordi Castells
ADULTES
Primièr prèmi: Ferran Hidalgo
Segond prèmi: Núria Ontiveros
An collaborat los Departaments d’Ensenhament e Politica Lingüistica de la Generalitat de Catalonha, Pagès Editors, Gran Enciclopèdia Catalana, Publicacions de l’Abadia de Montserrat, Ara Llibres, Festival BarnaSants – Sèm e Serem, Sàpiens, La Caixa e BTV.


text:
Second filme que pòt se daissar vieisar un ser d’estiu « Ridicule » dau Patrice Leconte.
L’istòria :
Un jòune baron, lu Gregoire Ponceludon de Malavoy, marcha a Versalhe per i encontrar lu rei, Loís lu quinzesme, aquò per i damandar de que menar los trabaus per sechar las molheras salas de la Dombes. Per ‘ribar au monarque, i a un sòu chamin : far rire la cort de per l’usatge de son esperit.
Entau fasent, qu’es se mocar daus autres… jurta beleu trobar un pus fin que se.
Viguí ‘quela comedia ne’n 1996, e p’unas marcas dau temps, mai-que-mai passadas las votaci’s dau desbut d’annada.
Es bon per rire, e maitot, eschivar d’estre de las vetz tant « ridicules » que los que se sonjan regentar lu monde. Quauquas annadas apres lu temps dins lu filme, i aurá la Revoluci’ :
E per lu plaser, emai lu filme siguesse ‘questa vetz ‘na marda, un bocin de la cort :


text:
Aléria
Aleria en còrs (Aléria en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada a la cœur de la Còsta Serena o Plana éponyme en la Plana orientala, Aléria es a la encreuament dels RN 198 e RN 200. Â 2,7 km de la mar, la municipalitat a traversat pel Tavignano, segond fleuve de l'isla. Lo sieu littoral s'estend sus unitat|12|km}} entre la desbocadura de la étang de Diana al Nòrd e aquela del étang de Urbino al Sud. Las zònas humides de la Bruta e de Siglione constituisson un abitat priviliegiat per de nombrosas espècias d'ausèls, d'insèctes e de pichons mammifères. Lo sieu relief vallonné autoriza de nombrosas culturas (vinhas, céréales, fruitiers) e de la ramaderia, essencialament ovin e boví. Amb Tallone e Linguizzetta, constituissi çò de mès de grand espaci agricòla de Corsega.
Située au cœur de la Costa Serena ou Plaine éponyme dans la Plaine orientale, Aléria est au carrefour des RN 198 et RN 200. Â 2,7 km de la mer, la commune est traversée par le Tavignano, second fleuve de l'île. Son littoral s'étend sur 12 km entre l'embouchure de l'étang de Diana au Nord et celle de l'étang d'Urbino au Sud. Les zones humides del Sale et de Siglione constituent un habitat privilégié pour de nombreuses espèces d'oiseaux, d'insectes et de petits mammifères. Son relief vallonné autorise de nombreuses cultures (vignes, céréales, fruitiers) et de l'élevage, essentiellement ovin et bovin. Avec Tallone et Linguizzetta, elle constitue le plus grand espace agricole de Corse.
Istòria[modificar | modificar la font]
Se la vila de Aléria existís dempuèi la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle abans la nòstra ère, la municipalitat de Aléria a pas #èsser creada #qu'en 1824, amb tèrras presas a Tallone, Zuani, Vivario e Muracciole[1].
Si la cité d'Aléria existe depuis le Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle avant notre ère, la commune d'Aléria n'a été créée qu'en 1824, avec des terres prises à Tallone, Zuani, Vivario et Muracciole[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 et 1,1 ADECEC - CORSEGA : Eléments per un diccionari dels quites noms Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « ADECEC » est défini plusieurs fois avec des contenus différents