text:
Jan-Pèire Tennevin.
L'Astrado n° 44
Lou decor à la jardiniero
de Nino Martinent-Savidan
Camin crousa
de Felipe Blanchet
Marsiho, tras li siècle
de Gabriéu Cassin
UNO o DE lengo d'O
pèr Jean Lafitte e Guilhem Pépin
Ié disien Cèio e Marto, dos santo à l'ounour
Couleicioun Lenga d’Oc.
Ièu savo una chançon.
pèr Parlarem en Vivarés
«La Pounchudo
Cercle Langue d’Oc
La Targo
pèr L’Escolo de la Targo
Beatritz de Mongalvanh
pèr Reinat Toscano
154
" Diciounàri de prouvèrbi "
de Camihe Moirenc
1827-1892
Dins lou numerò 153 di Nouvello de Prouvènço, pajo 26, avèn fa la crido pèr lou Dictionnaire sérieux et comique, pittoresque et burlesque de la langue provençale, recueil alphabétique de dictons et proverbes provençaux de Camihe Moirenc. Vuei es Mèste Jan-Miquèu Jausseran, un de si descendènt, que vous presènto aquesto soumo, bord que s’es encarga de sa publicacioun vers lis Edicioun Equinoxe :
Lou brès de la famiho Moirenc èro à Rustrèu e noste persounage, Camihe Moirenc (1827-1892) èro nascu en Ate, en Nord Leberoun, mounte passavo, dóu tèms di Rouman, la Via Domitia, de-long de Calavoun.
Si gènt tenien un coumerce dins la vilo vièio. Ate, cap d’arroundimen, coumtavo 5.000 abitant à-naquesto pountannado.
La lengo prouvençalo èro la lengo de cadun e de toujour dins la coumuno e dins la famiho Moirenc. Lou drole seguiguè sis escolo au coulège d’Ate e, à la sourtido, pousquè prendre un poste i Pont e Caussado, en esperant de faire soun armado (1848-1856). Aquelo longo periodo militari mudè noste couscri prouvençau en Africo dóu Nord, dins li burèu de l’Engèni.
Dins la pountannado de 1858 à 1872, lou jouve Camihe s’entournè dins soun brès atés. Fuguè l’epoco de soun crèis armounious dins soun mestié i Pont e Caussado; pèr soun obro literàri, es la periodo dóu diciounàri; e dins sa famiho, emé sa mouié, aguèron quatre enfant.
A la coumuno d’Ate, Moirenc devenguè architèite e, dins soun tèms de lesi, coume èro apassiouna d’arqueoulougio, estudiè li vestige e li pèiro roumano, escriguè d’article que lou counduguèron à l’Academìo de Vaucluso en Avignoun. *La geougrafìo de soun terraire e sa restountido lenguistico saran pas sènso enfluènci sus la grafìo de Moirenc. Lou bàrri mountagnous dóu Leberoun, óurienta dóu Levant au Pounènt, desseparo tres regioun lenguistico : lou Païs Gavot au Nord e au Levant, lou païs mieterran au Miejour, e la regioun roudanenco dins la Coumtat au Pounènt.
Coume vai que Camihe Moirenc devenguè leissicougrafe?
A seguramen agu la pressentido de l’amoussage de sa lengo, de nosto lengo, souto lou quicha de la lengo naciounalo dins lis escolo e l’amenistracioun. Escriguè soun diciounàri de prouvèrbi pèr sauva li mot e li prouvèrbi li mai carateristi e goustous de soun terraire, l’èime de sis estajant.
Aquesto obro, Moirenc l’a coumençado davans que F. Mistral diguèsse i proumié Jo Flourau dóu Felibrige en Ate : «Pèr releva lou païsan, valènt-àdire, l’ome dóu païs, pèr que s’estaque à soun terraire, pèr que s’enourguligue de soun obro, releven dounc la lengo dóu païs».
Erian en setèmbre de 1862 e Moirenc èro presènt à-n-aquéli Jo, ounte presentè soun obro sus la descuberto d’un brounze anti à Menerbo, à-n-uno assemblado recampado pèr Berluc-Perussis.
Perdequé, quàuquis annado pus tard, l’autour es pas ana enjusquo l’edicioun de soun obro? N’en sabèn rèn! Uno ipoutèsi pourrié èstre qu’à la fin dóu pres-fa de Moirenc, «Lou Tresor dóu Felibrige» de Mistral coumençavo soun espelido pèr fuiet e acò a bessai maucoura noste ome! Mai l’envejo de l’edicioun èro escricho dins soun pourtissoun.
Lou prouvençau dóu Leberoun
La mountagno luberounenco es uno baragno que desseparo la Prouvènço di mount d’aquelo di plano e de la mar. Es tambèn un jougnènt entre li diferènt dialèite percoulant dins li valado dóu Rose, de Durènço e dóu Calavoun-Couloun.
Acò douno uno mescladisso dialeitalo que fai dire à Marc Dumas :
- En Ate, sian asseta sus tres cadiero (dialeitalo).
Se pòu tambèn legi dins l’Annuaire du Vaucluse de 1804 : «Les moeurs, les usages et le dialecte ou patois des Vauclusiens ne sont point exactement semblables dans tout le département; ils empruntent plus ou moins à cet égard des Dauphinois, des Provençaux et des Languedociens, selon qu’ils touchent à ces anciennes provinces, ou qu’ils en étaient partie intégrante».
Dins l’Armana Prouvençau de 1856, F. Mistral, que signo «Lou felibre de Bello-Visto», noto que li divers lengage de «la lengo prouvençalo, o, s’amas miéus, la lengo d’O», se partejon en quatre parla principau, lou parla dóu Rose, lou parla marsihés, lou parla lengadoucian e lou parla gascoun. A prepaus dóu marsihés, lou Mèstre dis : «Lou parla marsihés (…) regno entre-mitan Marsiho, Ais, Seloun, Ate, Digno, Niço e Touloun, voulounta-dire, dins la partido mountagnouso de la Prouvènço».
Pèr Felipe Blanchet, lou dialèite dóu quart Miejour- Levant de Vaucluso es de prouvençau «maritime et intérieur».
Li sourso de l’autour
Camihe Moirenc, dins soun mestié i Pont e Caussado, a de-segur proun barrula dins lou terraire atés, la valado de Calavoun e lis entour dóu Leberoun, pèr rescountra e escambia sus la lengo e li reprouvèrbi emé lis estajant.
Mai à-n-aquelo veto autentico soun vengu s’apoundre quàuqui libre e diciounàri dóu siècle 19en. L’autour a respeta la lengo dóu païs, li variacioun dialeitalo e dis ancians escri.
Li leissique de Barjavel e de Castor soun toujour dins la famiho de l’autour. Lou dóutour Barjavel, d’Avignoun, a publica en 1849 un libre sus li prouvèrbi e lis escais-noum di vilage de Vaucluso, mai lou diciounàri de Moirenc denoumbro forço mai de noum d’intrado e de vilajoun.
J. J. Castor, dins «L’interprète provençal», publica en Ate en 1843, a subre-tout redegi un librihoun qu’èro fa pèr aprendre la lengo franceso i pichot Prouvençau, emai i grand. Moirenc a seguramen aprouficha de soun ensignamen e n’en fai citacioun.
«La bugado prouvençalo», atribuïdo à Jan Roize (1649), e reestampado encò de Makaire à-z-Ais en 1859, recampo 2.800 reprouvèrbi e Moirenc l’a desegur legido. Mai a emplega sa grafìo persounalo : «cadeous creisson et bouton dens, et puy mouerdon quand an lou tens» (pèr La bugado) es devengu pèr Moirenc «cadèu creissoun e boutoun dens e puis mordoun quand an lou tems».
Pèr ço qu’es di diciounàri eisistènt, sabèn, bonodi li citacioun facho, que lou leissicougrafe a legi lis óubrage de C.F. Achard (Marsiho 1785), de J.T. Avril (Ate, 1840), d’E. Garcin (Marsiho,1823) que countèn 2.500 prouvèrbi, e de S. J. Honnorat (Digno, 1848).
En subre d’aquélis óubrage, Moirenc a fa de citacioun d’un centenau d’autour, despièi li troubaire enjusqu’i proumié felibre, pèr enfloureja soun capd’obro.
Camina de la grafio de Moirenc
Pèr lou sujèt de sa grafìo, Moirenc pòu èstre arrengueira dóu coustat di troubaire marsihés (Desanat, Bellot..) pèr proun de resoun : sis emprunt e citacioun noumbrouso i journau marsihés (Lou Bouiabaisso, Lou Rabaiaire…); soun independènci, lou fa qu’es pas intra au Felibrige; sa grafìo varaianto. Mai, quouro fasèn uno analiso preciso di 2.508 mot d’intrado dóu diciounàri, se pòu vèire à flour e mesuro de l’avançamen di letro, uno enfluènçi mai que mai grando de la grafìo felibrenco. Pèr eisèmple quouro un mot es escri mai que d’un cop, lou segound es d’escrituro mistralenco : «mangea… manja».
Avèn redegi, pèr coumpleta lou diciounàri, un leissique francés-prouvençau em’ uno courrespoundènci entre lou mot francés, lou de Moirenc e lou de Mistral (TdF). Acò nous a permés de faire un estùdi estatisti sus l’equivalènci di mot de Moirenc e de Mistral. Dins la proumiero mita dóu diciounàri (letro A à L) lou pèr-cènt de courrespoundènci es de 57%. Dins la partido de M à Z lou pèr-cènt passo li 70%.
Pèr nautre, acò ‘s la provo que Camihe Moirenc a senti l’aflat de si leituro li mai recènto, coume «L’Armana prouvençau» e lis escri felibren.
Lis enfluènci dialeitalo
Lis enfluènci li mai vesiblo soun aquéli dóu dialèite marsihés. Acò ‘s pas sousprenènt quouro sabèn que lou dialèite luberounen es tencha de marsihés e que Moirenc legissié li journau de Marsiho.
Quàuqui mot pèr servi d’eisèmple : sarca encò Moirenc pèr cerca, souen pèr som, nouèço pèr noço, nouèro pèr noro, cabrien pèr cabrioun… Trouvan pas au contro : bouon, fouart, joueine, coume l’escrivon à Marsiho.
Lis enfluènci dis Aup e dóu Dóufinat vènon en seguènt, bono-di la pousicioun de la vilo d’Ate à l’adré dis Aup. En mai de l’enfluènci gavoto, Moirenc couneissié lou diciounàri d’Honnorat, di Bàssis-Aup, e lou cito mai que d’un cop. Pèr eisèmple trouvan : majoun pèr meisoun, manechau pèr manescau, jué pèr jo.
Li mot roudanen nouta pèr Mistral dins soun «Tresor » soun souvènt emplega pèr Moirenc. Vesèn pèr eisèmple : pèndo (mot d’intrado dóu TdF), pento pèr Moirenc e pènto en roudanen; lou mot predica (TdF), es precha pèr éu e en roudanen.
La grafìo proupramen dicho
Pèr ço qu’es dóu biais d’escriéure, l’escrituro de Moirenc es uno vertadiero caligrafìo, mai acò ‘s pas noste prepaus qu’es de classa la formo de sa lengo prouvençalo escricho.
Moirenc manejo li verbe à la façoun di felibre, lou verbe es identi au participe passa e à l’infinitiéu. Lis infinitiéu n’an pas lou «r» à la terminesoun e li participe passa pas de «t». Pèr li reprouvèrbi, li tèms li mai emplega soun lou presènt, l’emperatiéu e lou futur :
- Vou mies teni un passeroun, qu’espera uno auco.
- En terro de baroun noun plantes toun bourdoun.
- Fara coumo leis toupin, perira que pèr la co.
Lou gènre e lou noumbre, pèr lou leissicougrafe, soun marca seguènt la gramatico di felibre, lou feminin es marca pèr un «o». Ato, Mistral dins soun «TdF» cito César de Nostredame que dins soun «Histoire de la Provence» en 1614 disié deja : «tous les mots provençaux qui se terminent en «a» se doivent prononcer en «o», ainsi que le français prononce l’«e», mais un peu plus crûment et tout à plein».
Lou plurau di sustantiéu es marca pèr l’article defini «lei o leis», qu’es lou «li o lis» roudanen. Pèr l’article countrata, trouvan dins lou diciounàri : dou, d’où, d’òu pèr «du», e tambèn pèr «au» : au, àu, òu, ou. Lis article indefini an ges de particularita.
Ditongo e tritongo pèr Moirenc soun jamai escricho oou, aou coume se pòu legi dins Lou Boui-abaisso o encò Castor, d’Ate. Pèr noste autour la ditoungo es marcado pèr un acènt grèu : mourràu, òumenta, gròulo, pèr mourrau, aumenta, groulo. Dins li tritongo li variacioun soun manifèsto : vieil, vièio, rièu, biou, pèr : vièi, vièio, riéu, biòu.
Pèr lou «L» bagna e lou «H», dins soun «TdF» Mistral noto : «L’H accompagnant l’L représente en langue d’Oc, les deux LL mouillés du français». Moirenc escriéu : granailho, pailho,vieilho, en liogo de granaio, paio, vièio. Sauvages (1) de soun coustat escriéu : cardounîlio, rafatâlio…Dins lou diciounàri mistralen li formo lengadouciano soun marcado : granalho, palho, bièlho. Mistral apound pièi : «Mais dans la Provence propre…cette double lettre (LL) est remplacée aujourd’hui par un L, autant dans l’écriture que dans la prononciation».
Li galicisme
Li galicisme soun esta bèn estudia pèr J. Bonifassi (La presse régionale de Provence en langue d’Oc) dins li journau marsihés dóu siècle dès-e-nouven ounte Moirenc a souvènt cerca d’eisèmple. A leissa «escapa» aperaqui 2% de galicisme dins li mot d’intrado dóu diciounàri. Aquéli formo se rescontron subre-tout pèr nouma li mes de l’annado e li noum de liò dins l’oubrage. Se pòu legi dins soun diciounàri : serment, mariage, patienço, Pierrot, point, prière, orgueil, mèla; pèr : sarramen, maridage, (mariage en aupin), paciènci, Peirot, poun, preguiero, ourguei, mescla.
Quauqui biais d’escriéure soun quàsi de galicisme :
- manqua, risqua, pèr : manca, risca.
- serco, maçoun, mouçèu, pèr : cerco, massoun, moussèu.
- mangea, negligea, changea, pèr : manja, neglegi, chanja.
- jibous, jibaciè, pèr : gibous, gibassié.
- pecetto, souffranço, moutto, pèr : peceto, soufranço, mouto.
- parpelo, rebele, pèr : parpello, rebelle, pèr Honnorat : parpela, rebele.
Pèr d’ùnis mot emé un «h» à la debuto en francés, Moirenc lou counservo : herbo, hiver, home…Pèr lou lenguisto Felipe Blanchet, acò ’s degu à-n’ : «une habitude ancienne française d’abord, puis provençale par imitation».
Lis acènt
Lis acènt soun un vertadié esmaradou dins la proso de Moirenc. Aquel autour couneissié perfetamen l’acentuacioun en francés. En prouvençau, l’autour emplego quàsi toujour l’acènt grèu! Lis acènt agut fan si sourtido à la fin de l’óubrage e pènse qu’es degu à l’aflat de la leituro de «L’Armana Prouvençau ». Aquéli variacioun d’acènt soun bessai en raport emé li variacioun de prounounciacioun loucalo.
Pèr li noum de mestié, legissèn dins lou diciounàri de Moirenc : carbouniè, oubriè, pelissiè (2) pèr carbounié, oubrié, pelissié…Quouro l’acentuacioun es mai coumplèisso se póu legi encò d’éu : paniè, panièro, parent, móuniè, oulivo, pendre, pinedo, pèr panié, paniero, parènt, móunié, óulivo, pèndre, pinedo.
Li varaiage d’escrituro soun pas rare dins aquelo obro e se pòu trouva dins un meme paragrafe uno ourtougràfi diferènto pèr un mot identi. Acò ‘s bessai à respèt de variacioun dialeitalo o de chancello de l’autour. Trouvan pèr eisèmple : miech, miècho, miejo, pèr «demi»; mairastro, meirastro, pèr «marâtre ». Aquéli varaiage soun bèn vesible à prepaus di prounoum : cadun, chasqun, chacun, chaquun; cauqueis, quauqueis, cauqu’un, quauquun…
Lou countengut dóu diciounàri
Coume l’escriéu Moirenc dins lou titre, s’agis d’un «Dictionnaire sérieux et comique, pittoresque et burlesque de la langue provençale, recueil alphabétique de dictons et proverbes provençaux».
L’óubrage coumto 2.508 mot d’intrado segui de la reviraduro au francés e de l’enumeracioun di prouvèrbi en relacioun (mai de 200 pèr lou mot fremo).
En mai di prouvèrbi, lou diciounàri recampo de noumbróusis espressioun e lis escais-noum de vilo e vilage de Prouvènço.
Li tradicioun di fèsto e di voto soun retracho.
A-n-acò, ai apoundu un leissique francés-prouvençau, un ensignadou à prepaus di noum de vilo e vilage, un autre à prepaus dis autour cita pèr Moirenc, e uno sanflourado di prouvèrbi li mai goustous.
Lou diciounàri, un testimòni dóu passage dóu patouas à la lengo
Pèr nautre, aquest óubrage es uno rejouncho requisto de la vido vidanto en Prouvènço despièi la Revoulucioun de 1789 au siècle 19en.
Pèr ço qu’es de la grafìo, es un doucumen pèr la couneissènço de l’escrituro pre-mistralenco dins lou terraire luberounen dins la segoundo mita dóu siècle 19en.
Camihe Moirenc, dins soun diciounàri, s’aprouprìo la noucioun de Lengo Prouvençalo e escafo lou mot de patouas emplega pèr soun davancié Barjavel, d’Avignoun.
L’autour a veraiamen vougu leissa à sa descendènci e is enfant de Prouvènço un «Tresor di prouvèrbi prouvençau».
L’ome s’es pas embregada dins lou Felibrige, mai a pamens coumprés que falié segui, mai que mai, la «lèi di felibre» pèr que la grafìo de la lengo siguèsse duradisso e vehiculàri.
Noto.
La bibliougrafìo detaiado d’aquest article s’atrobo dins l’entrouducioun dóu diciounàri :
Dictionnaire des proverbes provençaux de Camihe Moirenc.
Editions Equinoxe, à Saint-Rémy de Provence, 13260.
Vèire lou numerò 153 di Nouvello de Prouvènço , pajo 26.
1) - Dictionnaire languedocien-françois (1753) de l’abat de Sauvages.
2) - N’es parié en cevenòu e se dis bèn «è» à la fin dóu mot.
28346


c: text/html

text:
Guèrra Civila d'Angòla
La Guèrra Civila d'Angòla se debanèt dau 11 de novembre de 1975 au 4 d'abriu de 2002 en Angòla e en Namibia. Opausèt lo govèrn de Luanda, dirigit per lo partit marxista dau Movement Popular de Liberacion d'Angòla (MPLA) e sostengut per lo blòt sovietic (URSS, Cuba) o la guerilha independentista de Namibia, a divèrsei guerilhas anticomunistas (UNITA, FNLA, FLEC) sostengudas per leis Estats Units d'America, lo Sud-Africa e d'autreis aliats estatsunidencs coma Zaire. S'acabèt per una victòria dau govèrn dau MPLA après l'abandon dau modèl sovietic per lo govèrn de Luanda.
Causas[modificar | modificar la font]
Lo conflicte aguèt divèrsei causas. Premier, lei guerilhas dau MPLA e de l'UNITA, aliadas còntra lei Portugués durant la Guèrra d'Independéncia d'Angòla, èran opausadas sus l'avenidor dau país. Puei, dins lo corrent de la Guèrra Freja, leis Estats Units e lo Sud-Africa aprofichèron aquela division per minar lo poder dau govèrn de Luanda dirigit per lo MPLA. Ansin, l'UNITA se presentèt pauc a pauc coma anticomunista (maugrat una ideologia inicialament comunista) e obtenguèt de sostèns estatsunidencs e sudafricans per conquistar lo poder. Durant leis annadas 1980, l'armada sudafricana, en guèrra en Namibia còntra lo movement independentista SWAPO, intrèt sus lo territòri d'Angòla per sostenir l'UNITA. De son caire, lo govèrn de MPLA poguèt se presentar coma oficialament comunista e obtenir l'ajuda dau blòt de l'Èst, especialament de Cuba que mandèt un còrs expedicionari fòrça important en Angòla.
Debanament[modificar | modificar la font]
Lo debanament militar dau conflicte se pòu devesir entre tres periòdes principaus :
- de 1975 a 1991, lo conflicte foguèt caracterizat per una intensificacion progressiva ambé la participacion dei poissanças estrangieras dins lo corrent de la Guèrra Freja. L'arribada d'un important còrs expedicionari cuban permetèt au govèrn de MPLA de protegir la capitala e d'atacar lei posicions de l'UNITA que foguèt finalament ajudada per l'armada sud-africana. A la fin de 1987 e au començament de 1988, la batalha de Cuito Cuanavale entraïnèt de combats saunós dins lo sud-èst dau país e marquèt l'equilibri entre lei dos camps e l'incapacitat dei Cubans o dei Sudafricans d'averar rapidament la guèrra. De negociacions s'acabèron per la retirada dei fòrças estrangieras e un alta-au-fuòc foguèt acceptat per lo MPLA e l'UNITA.
- de 1992 a 1994, de combats novèus se debanèron après la revirada deis eleccions presidencialas de 1992. Atacada per lo govèrn, l'UNITA, sostenguda per Zaire, capitèt de resistir e de conquistar 70% d'Angòla au començament de 1994. Pasmens, una tièra de còntraofensivas dau MPLA li permetèron de contraròtlar 60% dau territòri a la fin de l'annada fins a la signatura d'un alta-au-fuòc novèu a Lusaka en octòbre de 1994.
- de 1998 a 2002, lo MPLA ataquèt tornarmai lei posicions de l'UNITA que comencèt de faciar de dificultats d'avitalhament en causa de la manca de sostèn internacionau e de la volontat de l'ONU de limitar leis importacions d'armas en Angòla. A la fin de febrier e au començament de març de 2002, lei dos caps principaus de l'UNITA foguèron tuats e lo movement acceptèt son desarmament en aost de 2002 marcant la fin de la guèrra. Una partida de sei combatents foguèt integrada au sen de l'armada nacionala d'Angòla.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
La guèrra aguèt de consequéncias economicas fòrça importantas sus lo país que conoguèt un declin economic important dins lo corrent dau conflicte maugrat de ressorsas majoras coma petròli. Au nivèu uman, mai de 500 000 personas foguèron tuadas e 4,3 milions desplaçadas per lei combats. Au nivèu politic, lo MPLA deguèt abandonar sa politica comunista e acceptar la creacion d'un sistèma democratic liberau. Enfin, après lei reviradas de son armada en 1987-1988, Sud-Africa deguèt acceptar de reconóisser l'independéncia de Namibia en 1991 puei acceptar de reformar lo sistèma d'apartheid entre 1991 e 1994.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Abat Bergèir
Danièl Vivian Miquèu Bergèir, coneishut devath lo nom de l’abat Bergèir, vadut a Sent Arlòdi, en Medòc lo 19 d'abriu de 1881 e mòrt a Semelhon en Gironda lo 31 de decembre de 1950 es un òmi politic, eclesiastic e poèta occitan d’expression occitana, felibre.
Biografia[modificar | modificar la font]
Eishut d’una familha de paisantòts praubes dau Medòc, trabalhèt la tèrra silèu que n’augut la fòrça. Aperat per una vocacion eclesiastica, la sua santat febla ne ie permetèva pas de contunhar atau una via. Entecat, se n’angut estudiar au Petit Seminari de Bordèu que ne sortit brilhantament, apuei entrèt a l’Escòla Superiora de Teologia de París. Estut ordenat prèste en 1904.
Curè de Sadirac permèir, apuei vecari de son oncle a Sent Melion, vad curè de Sent Melion en 1911. Deisharà pas pus sa cura. Orator de permèira, polemista estinglant, recercat, damantat pertot, la sua renomada vai creishent, end’aquesta tempsada trantonada pre la despartida de las glèisas e de l’Estat. Participa ad un gart d’amassada, devisadas, conferéncias publicas.
Es reformat en 1914, pre de las rasons de santat. Mès arefusa aquò e s’engatja coma volontari. Es la debuta de l’aventura màger de la sua via. Se mostra èster un ginhèc gavidaire d’òmis. Coratjós, cap-burlat, es blassat d’un galip d’obús que ie trauca los paumons au Camin-de-las-Damas. Combatant a Verdun, serà blassat encara tres còps, e citat sheis còps. Recep la Legion d’Aunor sau camp de batalha, apuei la Crotz de Guèrra, la Crotz dau Pelut Bèlga, e la roseta d’Oficièr d’Academia a títol militar. Desmobilizat, se’n tòrna entà son presbitèri girondin.
Es ad aquesta epòca que comença d’escríver las suas òbras gasconas, en parlar medoquin. Serà Ma Garbetto, publicat en 1923 en un sol volumi, dens la Revista Meridionala, estreitament ligada au Felibritge. En realitat, las permèiras creacions poeticas en occitan de l’abat Bergèir arremontan jà a quauques annadas abans, a l’annada 1903 exactament, que publiquèt poesias e articles en gascon dens lo jornau Le Vigneron médocain devath lo chafre de Ciranó de Massatèt, apuei lo de Bosquilhòt dau Crange.
L’acuelh hèit a Ma Garbetto es trionfau. Simin Palai, qui encontra Bergèir en junh 1923 a las jornadas felibrencas de Bordèu, dirà « … sus la carta dau Felibritge, lo país girondin apareishè quasi com un èrm […]. Brac, dens lo Bordalés, desempuei vint ans, qu’èra lo silenci. » Abans de se felicitar de la produccion de l’abat Bergèir, dont lo parlar baish-medoquin es qualificat per lo mèsme Palai d’ « entremiei los mèi armoniós de Gasconha ».
En 1924, a la damanda de son archevesque, se presenta a las eleccions legislativas dau 11 de mai, coma cap d’una lista republicana clementista, damb Geors Mandel en dusau. Es lo sol elegit. Danièl Bergèir vad lavetz, a 43 ans, deputat de la Gironda. Harà dus mandats.
Entremiei los temps hòrts de son eleccion (sus la marina, sus lo budgèt de l’instruccion publica, de la santat, dau comèrci e d’industria), fau notar son engatjament per l’ensenhament de las lengas minoritàrias, e notadament de l’occitan. Damanda tanben lo respècte de las libertats culturaus en Alsàcia, apuei la creacion d’Academias pre las lengas regionaus. L’abat Bergèir estut membre de l’Escòla dau Medòc, grop felibrenc frem actiu de poètas medoquins d’expression occitana, com Andriu Brion, los frairs Conòrd o encara lo canonge Lafarga. N’estut incontestablament lo far, e lo membre lo mèi illustre.
Tornat a la via vitanta, l’abat Bergèir ne bacsèt pas egau la vita politica, participant e organizant amassadas politicas, hadent devisòris, parligòis, o animant encontras d’ancians combatants un chic pretot dens lo monde, aon èra convidat.
Fondator de la revista Soutanes de France, publiquèt pendent la tempsada 1940-45, correspondent a l’Aucupacion e au regim de Vichèi, quauques articles dont ie esturen arcastats, e esturen a l’origina d’una polemica sus son comportament pendent aquesta tempsada. D’aquesta pausa mau coneishuda de sa vita, n’am gaire de tralhas. Tot çò que se pòt díder de solide, es qu’estut inculpat au cap de la guèrra pre collaboracionisme, empreisonat au fòrt dau Har a Bordèu, apuei tradusit cap a la Cort de Justícia lo 24 de julhet de 1945. Estut aquitat.
Tornat a son presbitèri de Sent Melion, contunhèt sas òbras auprès daus praubes. Se morit lo 31 de decembre 1950, d’un malaise de còr, en seguida ad una sincòpa. Enterrat permèir au sagrat de la parròpia, son còrs estut transportat dens la Collegiada de Sent Melion.
Damoraràn d’eth articles e poesias publicats dens la revista Le Vigneron médocain, apuei Ma Garbetto, a la Revista Meridionala.


text:
1279
Aquesta pagina concernís l'an 1279 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Intrada de Constantinòple dins una aliança ambé lei Cumans e lei Mamelocs d'Egipte dirigida còntra lei Mongòls de l'Ilkhanat. Aquò permetiá de renfòrçar la frontiera d'Anatolia.
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Incapable de dirigir l'Estat d'un biais eficaç, As-Saïd Bàraka Khan foguèt reversat per l'ancian conselhier de son paire Qala'un. Lo venceire prenguèt sa plaça[1] mai lo vencut foguèt autorizat de se retirar en sa fortalesa d'Al-Karak onte moriguèt rapidament. Lo premier pensament dau sobeiran novèu foguèt de formar una aliança ambé lei Bizantins e lei Cumans còntra lei Mongòls. S'assegurèt tanben de la neutralitat dei Francs ocupant Acre.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Song[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra còntra lei Mongòls e de l'Empèri Song definitivament desfach. D'efèct, la flòta Song (aperaquí 1 000 naviris) foguèt anientada a Yamen (19 de març) per la marina mongòla (aperaquí 100 naviris). La tactica dei generaus Song qu'avián estacat sei naviris entre elei per defugir lei traïsons e lei fugidas agravèt lei pèrdas (belèu 100 000 mòrts). Lo darrier emperaire Song Bing, son premier ministre Lu Xiufu e environ 800 dignitaris dau clan imperiau se suicidiguèron. En revènge, lo rèsta de l'ostau imperiau foguèt esparnhat per Kubilai. L'Empèri Song dispareguèt e foguèt annexat per lei Mongòls de la dinastia Yuan.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- ↑ Salamish, un enfant de 7 ans qu'èra lo fraire de As-Saïd Bàraka Khan, ocupèt oficialament la plaça durant un mes fins a l'organizacion d'un vòte de destitucion au profiech de Baàbars. Moriguèt en 1291.


text:
Massa
La massa es la proprietat dels objèctes fisics que mesura la quantitat de matèria dins un objècte. Es un concèpte fondamental de la mecanica. Dins lo Sistèma Internacional d'Unitats, se mesura la massa en quilogramas.
L'unitat de basa de la massa es lo quilograma (kg) e non pas lo grama (g). S'utiliza tanben la tona, que val 1000 kg, e l'unitat de massa atomica.
Lo mot massa pòt remandar a dos concèptes:
- La massa inerciala es una mesura de l'inercia d'un objècte, qu'es sa resisténcia a cambiar son estat de movement quand es somesa a una fòrça. Un objècte amb una massa inerciala febla càmbia son movement aisidament, mentre qu'un objècte amb una massa importanta non.
- La massa gravitacionala es una mesura de la fòrça d'interaccion d'un objècte amb la gravitat. Dins un meteis camp gravitacional, un objècte de massa gravitacionala mendre es somés a una fòrça mendre qu'un objècte de massa superiora (d'unes còps que i a, aquesta quantitat es confonduda, abusivament, amb lo pes, qu'en un luòc donat, li es proporcional).


text:
Soabes de Banat
Los Soabes de Banat constituisson una de las minoritats de lenga alemanda en Romania. Present dins la region banatenca ( Banat ongrés, romanés e sèrb) dempuèi 1718, son a l'ora d'ara una minoritat en regression demografica massissa per encausa de l'emigracion.
Istòria[modificar | modificar la font]
Arribada dels immigrants[modificar | modificar la font]
La conquista de Banat en 1718 pels Austriacs foguèt seguida per d'ondadas d'immigracion dins aquela region, despoblada e estrategica.
Sègles 19 e 20[modificar | modificar la font]
Après un periòde d'expansion demografic (237 000 Soabes en 1930 en Romania[1]), la Segonda Guèrra mondiala aguèt per consequéncia lo despart d'una partida dels Soabes. Après la casuda del communisme en 1989, l'emigracion massissa redusèt drasticament lo nombre dels Soabes en Romania ( mens de 10 000 uèi).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Recensament de 1930 de Romania


text:
Sandouville
Sandouville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Es tot al bòrd de la falaise, entre las vallées de Oudalle e de Mortemer #que se trobarà lo vilatge de Sandouville. Lo vilatge e los sieus abitants, mas pas tota la municipalitat, perque, sus las 705 ectaras #que cobrís, una ampla part a ocupat per las pradas estuariennes uèi industrializadas. Al temps ont la Seine fluïa al pè de la falaise. Lo scenari èra ja plan ocupat, se se'n jutgi pels nombroses vestigis neolítics trobats.
En datant d'aquela epòca, de contunh engrandit pels Gaulois existís entre los vallons de Oudalle e de Mortemer, un oppidum sus mai de 144 ectaras. (#Çò que ne fa un dels mai grand de la Gaule.) La tribu Gauloise de las Calètes, auriá segon los relats de la Guèrra de las Gaule de César an enviat mai de 20 000 òmes a Alésia, per socórrer Vercingétorix. Los Calètes son a l'origina del nom del País de Caux.
Pel continuament la oppidum a #èsser ocupat per las Romains. De nombroses forns a pan en datant d'aquela epòca en testifiquen. Ocupat per l'armada romaine, i aguèt cristianat " Camp Romain " d'ont Jules César comptava preparar lo sieu débarquement en Angleterre. La darrièra disposicion datan de l'epòca de Constances Chlores.
Una glèisa e un castèl uèi démolis aguèron bastit a Modèl:La s-. Los Sandouvillais #qu'èran pas que 65 l'an 1275 #metre longtemps abans #que se dénombre 300 abitants l'an 1738. Se trabalhavan la tèrra del scenari, los sieus agaches se viravan cap a la vallée ont la Seine e las marais los ofrissián de nombroses recorses : salines, persec, fenaison e pâturages al gré dels movements de l'aiga, comèrci amb l'autre marge. Aquela darrièra activitat èra pas pas sens perilh. E dins la glèisa dédiée a Sant Aubin reconstruite a Modèl:La s mini-, de contunh a Modèl:La s-, graffitis e ex-vòt testifiquen dramas #qu'an #aver luòc.
Lo pichon pòble, de 440 a a l'epòca, #qu'a pas ni itinerari ni escor l'an 1823, manca èsser ligat dins los pòbles vesins. Mercés a la location dels terrens ganhats sus l' aiga, en 1846 la municipalitat #poder crompar un abitatge en servint de presbytère, un ostal d'escòla #que i aviá remplaçat l'an 1865 per una comuna-escor e #que #venir amb una escòla de filhas inauguradas l'an 1882, lo centre del pòble. Uèi 780 Sandouvillais en vivent per la majoritat sul scenari, en de coquets pabalhons fleuris #que cèrts jouissent d'una vista sus la estuaire, lo cors de la Seine e lo Pont de Normandie situat sul territòri de la comuna.
Mercés a las aportacions financièras generadas per l'arribada d'importantas indústrias sus la plana alluviale, Goodyear en 1963, de contunh la Regida Renault e plan d'autras ... Las desparièras municipalités n'an pogudas ofrir a la populacion las equipas necessàrias a Modèl:La s-, sala d'espòrts, sala de las fèstas, Larèr per Totes, sala de reünions amb bibliotèca, renauiment de l'escòla e transformacion en grop escolar amb classas maternals, nòva comuna. De pichons lotissements judicieusement repartís en la municipalitat, lududes conservan un aspècte rural inesperat se près d'una tala zòna industriala. Ligam entre lo passat e lo present lo blason de la municipalitat signa l'identitat d'un pòble #qu'a volgut viure per la volontat de los sieus abitants.
C'est tout au bord de la falaise, entre les vallées d'Oudalle et de Mortemer que l'on trouvera le village de Sandouville. Le village et ses habitants, mais pas toute la commune, car, sur les 705 hectares qu'elle couvre, une large partie est occupée par les prairies estuariennes aujourd'hui industrialisées. Au temps où la Seine coulait au pied de la falaise. Le plateau était déjà bien occupé, si l'on en juge par les nombreux vestiges néolithiques retrouvés.
Datant de cette époque, puis agrandi par les Gaulois existe entre les vallons d'Oudalle et de Mortemer, un oppidum sur plus de 144 hectares. (Ce qui en fait un des plus grand de la Gaule.) La tribu Gauloise des Calètes, aurait selon les récits de la Guerre des Gaule de César ont envoyé plus de 20 000 hommes à Alésia, pour secourir Vercingétorix. Les Calètes sont à l'origine du nom du Pays de Caux.
Par la suite l'oppidum a été occupé par les Romains. De nombreux fours à pain datant de cette époque en témoignent. Occupé par l'armée romaine, il fut baptisé " Camp Romain " d'où Jules César comptait préparer son débarquement en Angleterre. Les derniers aménagement datent de l'époque de Constances Chlores.
Une église et un château aujourd'hui démolis furent construits au Modèl:S-. Les Sandouvillais qui n'étaient que 65 en 1275 mirent longtemps avant que l'on dénombre 300 habitants en 1738. S'ils travaillaient la terre du plateau, leurs regards se tournaient vers la vallée où la Seine et les marais leur offraient de nombreuses ressources : salines, pêche, fenaison et pâturages au gré des mouvements de l'eau, commerce avec l'autre rive. Cette dernière activité n'était pas sans danger. Et dans l'église dédiée à Saint Aubin reconstruite au Modèl:S mini-, puis au Modèl:S-, graffitis et ex-vote témoignent des drames qui ont eu lieu.
Le petit village, de 440 ha à l'époque, qui n'a ni itinéraire ni école en 1823, faillit être rattaché aux villages voisins. Grâce à la location des terrains gagnés sur l'eau, en 1846 la commune put acheter un logis servant de presbytère, une maison d'école qui était remplacée en 1865 par une mairie-école et qui devint avec une école de filles inaugurée en 1882, le centre du village. Aujourd'hui 780 Sandouvillais vivant pour la plupart sur le plateau, dans de coquets pavillons fleuris dont certains jouissent d'une vue sur l'estuaire, le cours de la Seine et le Pont de Normandie situé sur le territoire de la commune.
Grâce aux apports financiers générés par l'arrivée d'importantes industries sur la plaine alluviale, Goodyear en 1963, puis la Régie Renault et bien d'autres ... les différentes municipalités ont pu offrir à la population les équipements nécessaires au Modèl:S-, salle de sports, salle des fêtes, Foyer pour Tous, salle de réunions avec bibliothèque, rénovation de l'école et transformation en groupe scolaire avec classes maternelles, nouvelle mairie. De petits lotissements judicieusement répartis dans la commune, lui conservent un aspect rural inattendu si près d'une telle zone industrielle. Lien entre le passé et le présent le blason de la commune signe l'identité d'un village qui a voulu vivre par la volonté de ses habitants.


text:
Bois-d'Arcy (Yvelines)
Bois-d'Arcy es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Bòsc-de Arcy se situa sus un scenari en dominant al sud la plana de Versailles.
Es limitrophe de Fontenay-lo-Fleury al nòrd-es, de Sant-Cyr-l'Escòla a l'èst, de Montigny-lo-Bretonneux al sud, de Trappes al sud-es, dels Clayes-jos-Bòsques a l'oèst e de Villepreux al nòrd.
Es un terroir fòrça urbanisé, partiellement boisé al nòrd e a l'oèst per la bòsc domaniale de Bòsc-de Arcy. Englobava al sud-es una part de la étang de Sant-Quentin.
Incluse Lo 11 d'agost de 1972 en lo perimètre de la vila nòva de Sant-Quentin-en-Yvelines, Bòsc-de Arcy l'a abandonada lo 23 de decembre de 1983 en lo moment del cambiament de municipalité.
La commune de Bois-d'Arcy se situe sur un plateau dominant au sud la plaine de Versailles.
Elle est limitrophe de Fontenay-le-Fleury au nord-est, de Saint-Cyr-l'École à l'est, de Montigny-le-Bretonneux au sud, de Trappes au sud-est, des Clayes-sous-Bois à l'ouest et de Villepreux au nord.
C'est un terroir très urbanisé, partiellement boisé au nord et à l'ouest par la forêt domaniale de Bois-d'Arcy. Il englobait au sud-est une partie de l'étang de Saint-Quentin.
Incluse le 11 août 1972 dans le périmètre de la ville nouvelle de Saint-Quentin-en-Yvelines, Bois-d'Arcy l'a quittée le 23 décembre 1983 lors du changement de municipalité.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La creacion del vilatge dins una zòna cobèrta de bòsques remonta de manièra versemblant al Sègle XI.
En los ancians títols, se tròba lo Bòsc de Arcis mencionat jol nom de Nemus Arsitii[1].
Al Sègle XVII las tèrras an crompat per Louis XIV #que crèa un étang destinat a alimenter n'aiga las concas del castèl de Versailles. La part arcysienne d'aquel étang vengut lo étang de Sant-Quentin, part intégrante de la basa de loisirs de Sant-Quentin-en-Yvelines, a #èsser retrocedit en 1983 a la municipalitat de Montigny-lo-Bretonneux.
- Lo 27 de març de 1874, la lei prevei lo bastiment del fòrt de Sant-Cyr destinat a protegir la vila de Sant-Cyr-l'Escòla d'ont la siá denominacion del temps que lo fòrt i aviá implantat sus la municipalitat de Bòsc-de Arcy. A l'ora d'ara, es sus la municipalitat de Montigny-lo-Bretonneux après modificacions de limits territoriales entre la doas comuna[2].
- En 1907, Santos-Dumont s'installa en la granja Santa-Ostal ont el expérimente los sieus aparelhs « mai pesats que l'aire ».
- En 1931, l'urbanizacion del vilatge s'accelera amb la creacion del lotissement Sant-Jean.
- En 1980, inauguracion de la ostal d'estancada de Bòsc-de Arcy.
- En 1983, rétrocession a la municipalitat de Montigny-lo-Bretonneux de la part sud del territòri communal, accès nòrd del étang de Sant-Quentin e zòna d'activitats del « Passatge-de detlo-Lac ».
- Mois invalide (d'abril)M : incendi del campanal de la glèisa.
La création du village dans une zone couverte de forêts remonte vraisemblablement au Sègle XI.
Dans les anciens titres, on trouve le Bois d'Arcis mentionné sous le nom de Nemus Arsitii[3].
Au Sègle XVII les terres sont achetées par Louis XIV qui crée un étang destiné à alimenter en eau les bassins du château de Versailles. La partie arcysienne de cet étang devenu l'étang de Saint-Quentin, partie intégrante de la base de loisirs de Saint-Quentin-en-Yvelines, a été rétrocédé en 1983 à la commune de Montigny-le-Bretonneux.
- Le 27 mars 1874, la loi prévoit la construction du fort de Saint-Cyr destiné à protéger la ville de Saint-Cyr-l'École d'où sa dénomination alors que le fort était implanté sur la commune de Bois-d'Arcy. Actuellement, il est sur la commune de Montigny-le-Bretonneux après des modifications de limites territoriales entre les deux communes[4].
- En 1907, Santos-Dumont s'installe dans la ferme Sainte-Marie où il expérimente ses appareils « plus lourds que l'air ».
- En 1931, l'urbanisation du village s'accélère avec la création du lotissement Saint-Jean.
- En 1980, inauguration de la maison d'arrêt de Bois-d'Arcy.
- En 1983, rétrocession à la commune de Montigny-le-Bretonneux de la partie sud du territoire communal, accès nord de l'étang de Saint-Quentin et zone d'activités du « Pas-du-Lac ».
- Mois invalide (avril)M : incendie du clocher de l'église.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Diccionari istoric dels environs de París del mètge Ermete Pierotti
- ↑ Font : de Mapas postalas e Istòria Locala per E. Stéphan.
- ↑ Dictionnaire historique des environs de Paris du docteur Ermete Pierotti
- ↑ Source : Cartes postales et Histoire Locales par E. Stéphan.


text:
Les Mées
Les Mées es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo pichon riu Bienne adaiga la municipalitat al nòrd-oèst en formant limit amb Louvigny, del temps que la Saosnette, a la extremitat sud, travèrsa la municipalitat de siás n'oèst. En defòra del bourg, lo principal masatge caseriu es la Ròca.
La petite rivière Bienne arrose la commune au nord-ouest formant limite avec Louvigny, alors que la Saosnette, à l'extrémité sud, traverse la commune d'est en ouest. En dehors du bourg, le principal hameau est la Roche.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los Mées, de messis : la moisson, neuritud.
La distincion i aviá annexat dins lo castèl de la Ròca. Aquela distincion dépendait de la châtellenie de Molins — de Sant-Rémy-de detlo-Plain — abans de passar en la possession dels fraires de la Cosedura de las Mans.
Les Mées, de messis : la moisson, nourriture.
La seigneurie était annexée au château de la Roche. Cette seigneurie dépendait de la châtellenie de Moulins — de Saint-Rémy-du-Plain — avant de passer dans la possession des moines de la Couture du Mans.


text:
Sant Gervais
Sant Gervais ( Saint-Gervais-sur-Mare en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna es situada dins los cantons nauts d'Erau dins los Monts d'Òrb, entre los monts d'Espinosa e d'Escandòrgue.
Es integrada dins lo Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc.
Masatges e bòrias[1][modificar | modificar la font]
- Castanet lo bas
- Las nièras
- Mescle
- Rongas
- Las salas
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent l'ancian regim la comuna se disiá Sant Gervais Vila, per la desapariar de Sant Gervais tèrra feiraira (uèi Ròsis).
La comuna èra estacada al departament de Tarn tre la constitucion dels departaments.
La comuna foguèt restacada a Erau amb la lèi del 28 pluviôse de l'an V qu'escambièt lo canton d'Angles e lo canton de Sant Gervais.
Prenguèt son nom actual amb lo decrèt del 8 octobre de 1958.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- La glèisa parroquiala de Sant Gervais e Sant Pròtais
- La capèla dels penedents blancs (retaule del sègle 17)
- La capèla de Nòstra Dòna de Loreta
- La capèla de Sant Bertomieu
- Lo site de Neiran (sXI-XX)
- L'anciana bastida dels campanièrs Granier a Castanet lo bas. Uèi a Erépia
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Jaume Roergas de Serviez (1679-1727) istorian.
- Emanuel de Serviez (1755-1804) general e òme politic.
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Dins aquesta seccion, los noms autentics dels masatges son pas completament assegurats; demandan d'informacions complementàrias, e eventualament de correccions.


text:
Crit de Dolores
Lo Crit de Dolores qu'ei un eveniment considerat com la debuta de la Guèrra d'Independéncia de Méxic. En ehèit, lo 16 de seteme de 1810 lo prèste Miguel Hidalgo que lancè ua crida a non pas aubedir a l'autoritat espanòla. Au cors d'aquesta crida, que hè bronir la campana de la glèisa de la ciutat de Dolores (uei Dolores Hidalgo, Guanajuato).
Davath los parropians amassat Hidalgo que s'auré alavetz cridat : "¡Viva la Virgen de Guadalupe!, ¡Abajo el mal gobierno!, ¡viva Fernando VII!" (Viva la Verge de Guadalupe !, Jus au mau govèrn !, Viva Ferran VII !). La referéncia au rei Ferran VII qu'èra un pretexte (com ac hore tanben quauques mes après a l'escadença de la Revolucion de Mai a Buenos Aires) entà ignorar l'autoritat coloniau shens non pas anar tròp luenh puish qu'alavetz Ferran VII n'avèva pas nada poder entà exercir cap autoritat.
La Guerra d'Independéncia de Méxic que s'acabore dab la signatura deu Tractat de Córdoba lo 24 d'agost de 1821 e l'entrada de l'armada Trigarante dens la Ciutat de Méxic lo 27 de seteme de la medisha annada.
La campana de la glèisa de Dolores que demòra uei lo dia dehens lo Palais Nacionau de Méxic. Lo president de la republica que la hè bronir cada 15 de seteme desempuish la presidéncia de Porfirio Díaz qui causí la velha deu 16 entà har coïncidir la ceremonia dab lo son aniversari.


text:
Gravetian
Lo Gravetian es una fasa del Paleolitic Superior. Se desvolopèt pendent una fasa climatica freda. Las espècias principalas son lo rangièr e lo mamot. Es present en Euròpa e en Siberia.
I a una unitat culturala granda al repècte de l'industria litica, de las estatuetas femeninas apeladas vènus e de las estructuras d'abitacion. Las vènus son de representacions femeninas de 10 cm en mejana. Lor siloeta presenta de traches anatomics accentuats. Las aisinas d'òsses del gravetian son mendres que las de l'Aurinhacian, encara qu'apareisson los primièrs objèctes d'òs decorats. Apareis tanben la coseson d'argila. Las estructuras d'abitacion son nombrosas e, sovent, fòrça complèxas, dins de fòssas circularas ovalas, cavadas dins lo sòl glaçat, delimitadas per d'òsses de mamot. Aquela fasa, desvolopada de 30 000 a 22 000 abC, se caracteriza per la preséncia de nombroses burins, de còps ligats a de gratadors, de perforadors o a de lamas troncadas. Per contra i a mens de raspadors e son generalament plans.
Una aisina caracteristica es la poncha de La Graveta, d'esquina rectilinèa. Apareisson tanben de lamas d'esquina e de ponchas de lança pichonas en òs.


text:
Les Valls de Valira
Les Valls de Valira es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha). Es la segonda municipalitat de l'Aut Urgèl per la superfícia e la pus septentrionala, constituida en 1970 amb la fusion dels tèrmes d'Anserall, Ars, Bescaran e Civís. Lo caplòc de la municipalitat es a Anserall. Compren sèt entitats municipalas descentralizadas: Arcavell e la Farga de Moles, Ars, Asnurri, Bescaran, Civís, Os de Civís e Sant Joan Fumat.
Lo tèrme tradicional d'Anserall aviá una estenduda de 21,2 km², fins que en 1970 li foguèsson annexadas las municipalitats d'Ars (35,3 km²), Civís (63,5 km²), Arcavell (17,5 km²) e Bescaran (33,76 km²). Recebèt lo nom oficial de les Valls de Valira, nom que se reven a la morfologia del nòu tèrme, a l'excepcion de per çò qu'es de las tèrras de Bescaran, qu'apertenon pas a la conca de la Valira mas a la del Segre.
Dins la zòna qu'òm nomena los Basses de Calbinyà se son formats d'influéncia e proximitat de la Seu d'Urgèl unas nòvas barriades, qu'apertenon en partida al Sieu e en partida a Anserall: lo raval del Poble-sec, lo quartièr de Sant Pere e l'urbanizacion de Sant Antoni e los Basses de Calbinyà, que en 2001 avián 116 abitants, 44 abitants, 46 abitants e 92 abitants respectivament.
Demografia[modificar | modificar la font]
Los cens anteriors a 1970 son la soma de las ancianas municipalitats d'Anserall, Arcavell, Ars, Bescaran e Civís.


text:
Canadà
Canadà es lo segond país del mond per la superfícia totala, e lo pus grand de las Americas. Es bordat al nòrd-oèst per l'estat american d'Alaska e al sud per lo territòri continental dels Estats Units d'America e s'espandís d'èst en oèst entre Ocean Atlantic e Ocean Pacific.
Lo gentilici es canadian -a (o canadenc -a).
Lo territòri del Canadà actual foguèt abitat durant millenis per diferents pòbles arborigèns. A partir de la fin del sègle XV, d'expedicions colonialas britanicas e francesas explorèron, e pus tard poblèron, la region de la còsta atlantica. França cediguèt totas sas colonias d'America del Nòrd a la Granda Bretanha en 1763 après la Guèrra de set ans. En 1867, amb l'union de tres colonias britanicas dins la Confederacion canadenca, Canadà èra format d'un dominion federal de quatre províncias. Comencèt una reünion de províncias e territòris cap a un processus d'autonomia, qu'abotirà al Canada Act en 1982.
Canadà es un estat federal governat coma una democracia parlamentària e una monarquia constitucionala, amb Elisabèt II coma cap d'estat. Lo país e oficialament bilingüe e multicultural al nivèl federal, amb una populacion d'aproximativament 33.4 million de personas en 2011. L'economia de Canadà es una de las pus importanta al mond que depend largament de sas ressorsas naturalas e del negòci internacional, particularament amb los Estats Units, amb los quals las relacions foguèron longas e complicadas. Per son PIB per abitant , lo país se classa al noven reng mondial, e al sesen reng per son indici del desvolopament uman. Es tanben ben classat al nivèl internacional per l'educacion, la qualitat de vida, la tranparància de govèrn, e la libertat del comèrci. Canadà es sòci del G7, G8, G20, OTAN, OCDE, OCM, Commonwealth, Francofònia, OAS, APEC, e de las Nacions Unidas.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Istòria
- 2.1 Originas
- 2.2 La Novèla França
- 2.3 La rivalitat francoanglesa e la fin de la Novèla França
- 2.4 Lo periòde britanic de 1763 a 1867
- 2.5 Canadà de 1867 a 1945
- 2.5.1 La crompa de la Tèrra de Rupert
- 2.5.2 La creacion de Manitòba e la premiera insureccion mestissa
- 2.5.3 L'integracion de la Colómbia Britanica e de l'Illa dau Prince Edoard
- 2.5.4 L'expansion dins l'Oèst e la rebellion de Saskatchewan
- 2.5.5 Lo desvolopament economic e demografic au començament dau sègle XX
- 2.5.6 La Premiera Guèrra Mondiala
- 2.5.7 L'entre doas guèrras
- 2.5.8 La Segonda Guèrra Mondiala
- 2.6 Canadà dempuei 1945
- 3 Politica
- 4 Geografia
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 Ligams extèrnes
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo nom Canadà ven del mot laurencian (lenga iroquesa) kanata, que significa "vilatge" o "poblament". En 1535, los abitants indigènas de la region de la vila de Quebèc actuala utilizèron aqueste mot per dirigir l'explorador francés Jacques Cartier cap al vilatge de Stadacona[1]. Pus tard Cartier utilizèt lo tèrme de Canadà per designar non solament aqueste vilatge, mas tanben l'airal entièr de la tribú de Donnacona (cap de Stadacona); en 1545, los libres e las mapas europèas comencèron de se referir a aquela region jol nom de Canadà[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
Coma per leis autrei pòbles d'America dau Nòrd, la populacion dau Canadà actuau es eissida de la mescla de quatre ensems principaus :
- de populacions indigènas, es a dire deis Amerindians e deis Inuits respectivament arribadas i a aperaquí 10 000 e 2 000 ans. Mai ò mens mestissats, aquelei pòbles forman encara de minoritats importantas dins lei regions septentrionalas dau país.
- de premiers colons francés e britanics que s'installèron dins lo país ai sègles XVII e XVIII. Coma dins lo rèsta dau continent, impausèron sa cultura qu'es totjorn lo modèl dominant a l'ora d'ara.
- de populacions africanas desbarcadas per servir d'esclaus. Pasmens, a respèct deis autrei país americans, lo nombre d'esclaus negres es totjorn demorat feble en Canadà e lo ròtle deis Africans dins la formacion de la populacion canadenca actuala es donc fòrça limitat.
- d'imigrants tardius, generalament europèus ò asiatics, que s'installèron dins lo país a partir dau sègle XIX. Adoptèron la cultura dei colons europèus ja installats.
Leis informacions sus l'istòria deis Amerindians son fòrça raras avans lo sègle XVI. A l'arribada dei premiereis explorators europèus, sièis grops principaus dominavan lo territòri canadenc actuau : leis Inuits lòng dins lei regions pus nòrdicas, leis Atabascans dins l'oèst, leis Algonquins dins l'èst, leis Iroqués dins la vau de Sant Laurenç, lei Salish au sud-oèst e de populacions siox dins lo sud.
Lo continent american èra conegut dei Vikings que l'avián descubèrt per azard en 985 ò en 986. Segon lei sagas islandesas, un grop de Vikings comandats per Leif Ericson passèt vèrs l'an 1000 un ivernatge dins un país dich « Vinland » situat a l'oèst de Groenlàndia[3]. En 1960, la descubèrta de la pichona colonia de l'Anse aux Meadows confirmèt l'existéncia d'una preséncia vikinga ponctuala en America dins lo corrent de l'Edat Mejana Centrala[4]. Pasmens, aquel interès durèt gaire e l'existéncia d'America foguèt obligada fins ais expedicions de Cristòl Colomb a la fin dau sègle XV.
Après la fin de l'Edat Mejana, lei premierei reconeissenças europèas lòng dau litorau canadenc aguèron luòc en 1497-1498 ambé lei viatges de John Cabot, explorator italian au servici d'Anglatèrra, a l'entorn de Tèrra Nòva. Pasmens, Cabot dispareguèt dins la region durant una segonda expedicion e la region interessèt plus leis Europèus fins ais annadas 1520.
Lo novelum de l'interès per lo nòrd-oèst de l'Ocean Atlantic foguèt l'òbra de Francés Ièr (1515-1547) tant que cercar lo « Passatge dau Nòrd-Oèst » vèrs Asia que contrar l'influéncia espanhòla en America. En 1524, financèt ansin l'expedicion de Giovanni da Verrazzano que reconoguèt la region e li donèt lo nom de Novèla França. Puei, a partir de 1534, una exploracion pus seriosa acomencèt sota la direccion de Jacques Cartier. De 1534 a 1542, tres viatges permetèron ai Francés de descubrir la vau de Sant Laurenç. Pasmens, lei projèctes de creacion d'una colonia permanenta mau capitèron e ges de richessa foguèt descubèrta. Lei colons subrevivents foguèron repatriats en 1543.
La Novèla França[modificar | modificar la font]
La fondacion de la Vila de Quèbec[modificar | modificar la font]
Dins aquò, lei Francés contunièron de frequentar la region onte de colonias-comptadors (establiments provisòris destinats au comèrci) foguèron fondadas per servir de basa ai pescaires e ai marchands de pelissas. Aquela darriera activitat comencèt de venir importanta a partir deis annadas 1580 e justifiquèt de temptativas novèlas de colonizacion. En 1608, Samuel de Champlain fondèt la Vila de Quebèc qu'es a l'origina dau poblament francés en Canadà. Pasmens, en despiech de l'establiment de relacions bònas ambé lei Hurons, la vila se desvolopèt pas e teniá solament un centenau d'abitants en 1627.
Lo periòde dei Cent Associats[modificar | modificar la font]
Fondada en 1627 per desvolopar la Novèla França, la Companhiá dei Cent Associats recrutèt de colons, fondèt una segonda colonia a Trois-Rivières e permetèt l'arribada de jesuistas (1632). Lei missionaris fondèron la vila de Montreal per servir de basa a l'evangelizacion deis indigèns. Pasmens, la ciutat venguèt rapidament un centre dau comèrci de pelissas e lei jesuistas s'installèron dirèctament au sen dei comunautats hurons.
Dins aquò, aqueu sistèma conoguèt tanben rapidament de problemas car un conflicte entre Hurons e plusors autrei pòbles iroqués s'acabèt per una desfacha dei premiers. Chaplats per lei venceires, lei Hurons s'installèron a proximitat de Quebèc e certanei s'integrèron a la societat coloniala. La guèrra se transformèt alora en conflicte dirècte entre Francés e Iroqués (Guèrras francoiroquesas). Lei combats causèron la falhida de la la Companhiá dei Cent Associats en 1663. Loís XIV (1643-1715) decidèt alora de transformar la colonia en província reiala.
Lo periòde reiau[modificar | modificar la font]
Loís XIV nomèt un governador generau cargat dei relacions ambé leis Amerindians e leis Anglés e un intendant cargat dei finanças, de la justícia e de la polícia. Mandèt tanben de tropas regularas que permetèron d'impausar la patz ais Iroqués en 1667. Un regime dich « senhorau » organizèt la colonia. Proprietaris dei tèrras, de senhors leis arrendèron a de païsans en cambi d'una renda. De mai, leis abitants devián pagar lo dèima, cumplir de corvadas e servir au sen de la milícia.
Dins aquelei condicions, lo poblament de la província foguèt malaisada. Gràcias a una politica activa d'incitacions (tèrras donadas ai soudats après seis annadas de servici, servitors sota contract, mandadís fòrçat de fremas... etc.), la populacion passèt de 3 000 abitants en 1663 a 10 000 en 1681. Pasmens, aquel esfòrç foguèt pas perseguit e a partir deis annadas 1680, la creissença naturala foguèt l'unic factor d'aumentacion de la populacion.
La perseguida de l'exploracion francesa[modificar | modificar la font]
En parallèl de la politica de renfòrçament dau poblament francés dins la vau de Sant Laurenç, leis autoritats de la Novèla França sostenguèron l'exploracion de la region e la creacion de contactes ambé leis Amerindians. La recèrca de Mississipí e lo desvolopament dau comèrci (pelissas) ne'n foguèron lei motors principaus.
En 1673, Louis Jolliet e Jacques Marquette passèron la region dei Grands Lacs e reconoguèron una partida importanta dau fluvi fins au Gof de Mexic. En 1682, una expedicion francesa dirigida per Cavelier de La Salle prenguèt lo contraròtle de sei bocas e una colonia i foguèt fondada en 1699.
La patz francoiroquesa[modificar | modificar la font]
La patz signada en 1667 entre Francés e Iroqués èra demorada precària en causa dau desvolopament dei relacions entre la Novèla França e divèrsei pòbles indigèns desirós de trobar una proteccion còntra l'expansionisme iroqués. Dins lo corrent deis annadas 1690, leis Anglés, en guèrra còntra Loís XIV en Euròpa, encoratjèron una represa de la guèrra francoiroquesa e sostenguèron leis Iroqués. Pasmens, a respèct de la premiera partida de la guèrra, lei colons s'èran adaptats ai tacticas de guerilha deis Amerindians e podián tanben comptar ambé l'ajuda de tropas regularas. Après una tiera de desfachas, leis Iroqués deguèron donc negociar e lei dos camps signèron una patz definitiva en 1701.
La rivalitat francoanglesa e la fin de la Novèla França[modificar | modificar la font]
Lei tensions territòrialas francoanglesas[modificar | modificar la font]
Poissanças rivalas en Euròpa, França e Anglatèrra exportèron rapidament sa lucha en America dau Nòrd onte lei motius de conflictes, principalament per de rasons comercialas, èran pas rars. Premier, Tèrra Nòva èra lo centre de rivalitats entre pescaires francés, que frequentavan lo nòrd de l'illa, e colons anglés installats a Saint John's.
Puei, veniá la question d'Acàdia onte de Francés s'èran installats, a la seguida d'iniciativas privadas, dins la baia de Fundy a partir de 1630. Amainatjèron la region per l'agricultura e desvolopèron de relacions comercialas ambé leis Anglés. Pasmens, en despiech d'aquelei relacions bònas, demoravan una menaça per lei colonias dau nòrd-èst deis Estats Units actuaus.
Enfin, i aviá lei tensions entraïnadas per lo comèrci de pelissas dins la baia d'Hudson, tenguda per leis Anglés, e dins lei territòris de la Novèla França. En fòra de la concurréncia entre marchands, aquò aviá subretot entraïnat la presa de contraròtle de la vau de Mississipí per França, çò que menaçava de blocar a tèrme l'expansion anglesa vèrs l'oèst.
La Guèrra de Succession d'Espanha[modificar | modificar la font]
La premiera guèrra vertadiera entre Francés e Anglatèrra en America dau Nòrd se debanèt durant la Guèrra de Succession d'Espanha (1702-1713). Se concentrèt principalament sus lei regions litoralas. Lei Francés ataquèron Tèrra Nòva en 1706 e en 1709 mai perdiguèron Acàdia en 1710. Puei, leis Anglés ataquèron la vau de Sant Laurenç onte foguèron batuats a Quebèc en 1711.
A la fin de la guèrra, en 1713, lo Tractat d'Utrecht reorganizèt la region per tenir còmpte dei combats. Acàdia passèt sota sobeiranetat anglesa mai França obtenguèt leis illas dau Cap Breton e dau Prince Edoard[5]. Lei pescaires francés gardèron sei drechs de pesca a l'entorn de Tèrra Nòva e lo limit entre lei territòris de la baia d'Hudson e de la Novèla França foguèt fixat sus la linha de partiment deis aigas.
De la Guèrra de Succession d'Espanha a la Guèrra de Sèt Ans[modificar | modificar la font]
De la Guèrra de Succession d'Espanha a la Guèrra de Sèt Ans, Quebèc conoguèt un periòde de patz relativa que favorizèt son desvolopament, especialament gràcias a la pesca e au comèrci. Vèrs 1750, la vau de Sant Laurenç, que començava d'èsser dicha Canadà segon una apelacion iroquesa, èra poblada per 60 000 colons e l'illa dau Cap Breton per 5 000. L'expansion vèrs la vau de Mississipí avián contuniat. Una tiera de fòrts e divèrseis alianças ambé lei pòbles amerindians ne'n asseguravan lo contraròtle. Pasmens, la demografa dei colonias francesas èra febla a respèct d'aquela dei territòris anglés d'America (100 000 colons còntra 1,5 milions).
La Guèrra de Sèt Ans[modificar | modificar la font]
La represa dei conflictes francoanglés en Euròpa dins lo corrent dau rèine de Loís XV (1715-1774) aguèt de repercussions en America. Se la Guèrra de Succession d'Àustria se limitèt a la captura de l'Illa dau Cap Breton per leis Anglés en 1745 (foguèt renduda en 1748), de tensions vivas apareguèron lòng de Mississipí onte lei combats venguèron frequents tre lo començament deis annadas 1750.
A partir de 1756, leis escaramochas se generalizèron ambé l'acomençament de la Guèrra de Sèt Ans (1756-1763). Gràcias a seis aliats amerindians e son experiéncia de la « pichona guèrra » dins lei seuvas de la region, l'armada francesa capitèt d'arrestar lei premiereis atacas anglesas en direccion de Quebèc. Pasmens, a partir de 1758, la superioritat numerica anglesa menacèt la Vila de Quebèc que capitulèt lo 18 de setembre de 1759 après un sètge de tres mes. L'annada seguenta, maugrat una brèva còntra-ofensiva (reconquista provisòria de Quebèc), lei Francés foguèron obligats de capitular. Obtenguèron pasmens d'asseguranças regardant l'usatge de sa lenga e la libertat de culte.
Lo periòde britanic de 1763 a 1867[modificar | modificar la font]
Lo restabliment de la patz ambé leis Indians[modificar | modificar la font]
Maugrat la capitulacion francesa, leis Amerindians qu'èran estats aliats ai Francés contunièron de combatre leis Anglés, especialament dins la region dei Grands Lacs. En particular, en 1763, Pontiac, un cap deis Ottawes, declarèt la guèrra generala còntra lei colons anglés e menacèt Pennsilvània e Virgínia. La repòsta de Londres prenguèt la forma d'una reocupacion dei fòrts francés de Mississipí e de la disseminacion planificada de malautiás (vairòla).
Leis Anglés foguèron obligats de negociar e una proclamacion reiala reconoguèt lei drechs territòriaus deis Amerindians e fixèt leis Apalaches coma limit de la colonizacion europèa. Mau respectat per la seguida, aqueu tèxte permetèt pasmens d'amaisar lei tensions. Pontiac l'acceptèt en 1766 e son assassinat, tres ans pus tard, privèt leis indigèns dei Grands Lacs d'un cap eficaç.
L'Acte de Quèbec e la formacion de l'America dau Nòrd Britanica[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de París (1763) reconoguèt l'annexion anglesa de la quasi totalitat de la Novèla França, compres lei colonias de la vau de Sant Laurenç. La region prenguèt alora lo nom de « Quebèc ». Pasmens, la question dei colons francés èra pas lo problema pus important per leis autoritats anglesas d'America dau Nòrd. D'efèct, la pression coloniala dins leis Apalaches èra una menaça pus grèva car lei colons desobesissián ai restriccions impausadas per la proclamacion reiala de 1763.
Per assaiar de reglar aqueu problema, Londres decidèt de restacar lei territòris au nòrd dau riu Ohio a la colonia de Quebèc. Aquò agravèt lei tensions entre Anglatèrra e sei 13 colonias mai contentèt lei colons francofòns. De mai, lo govèrn anglés acceptèt de reconóisser la Glèisa Catolica e de mantenir lei lèis civilas francesas. Ansin, en Quebèc, la vida dei Francés cambièt gaire franc dau remplaçament d'una partida deis elèits, rintradas en França en 1763, per de marchands ò de senhors anglés.
En 1775, Quebèc demorèt donc fidèu a la corona anglesa dins lo corrent de la Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America. En particular, en 1775-1776, lei milícias localas participèron a la defensa de la vau de Sant Laurenç còntra leis Estatsunidencs que deguèron finalament se retirar. Après la desfacha anglesa e l'establiment d'una frontiera novèla dins la region dei Grands Lacs, de desenaus de miliers de leialistas venguèron s'installar en Quebèc, especialament dins lei regions superioras de la vau de Sant Laurenç qu'èran gaire abitadas. Aquò entraïnèt la formacion de l'Aut Canadà (lo sud de l'Ontàrio actuau). Lei territòris francofòns formèron alora lo Bas Canadà. En 1791, lo nom « Canadà » foguèt oficialament adoptat per designar l'America dau Nòrd Britanica. Leis autrei colonias anglesas de la region (Illa dau Cap Breton, Tèrra Nòva... etc.) gardèron una existéncia distinta de Canadà.
L'exploracion dei territòris de l'oèst[modificar | modificar la font]
L'exploracion dei territòris a l'oèst de Quebèc foguèt un procès relativament lòng. De Sant Laurenç ai Montanhas Rocassosas, foguèt principalament l'òbra de pioniers interessats per lo comèrci dei pelissas, activitat totjorn lucrativa. Lo pus famós foguèt Alexander Miller qu'agantèt l'Ocean Artic en 1789 e l'Ocean Pacific en 1793. Aquò permetèt d'establir lo contacte ambé lei grops principaus d'Amerindians : Ojibwes dins lei seuvas au nòrd dei Grands Lacs, Cris a l'oèst deis Ojibwes, Assiniboines a l'oèst dei Cris, Pès Negres vèrs lei Rocassosas e Athabaskans au nòrd-oèst. Leis Inuits e divèrsei pòbes algonquins dei Rocassosas contunièron d'escapar a l'influéncia europèa.
Pasmens, totei lei pòbles indigèns foguèron pauc a pauc tocats per lei consequéncias dau comèrci dei pelissas. D'efèct, doas companhiás, la Companhiá de la baia d'Hudson e la Companhiá dau Nòrd-Oèst, se faguèron concurréncia entraïnant una multiplicacion dei comptadors e dei caças. A tèrme, la demenicion dau nombre d'animaus causèt de dificultats alimentàrias per lei tribüs amerindianas, agravadas per leis epidemias veïculadas per lei pioniers e per lei degalhs liats a la consumacion d'alcòl.
A l'oèst dei Montanhas Rocosas, maugrat quauquei reconóissenças de trapaires, l'exploracion foguèt subretot l'òbra de navigaires e de colons locaus. D'efèct, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVIII, plusors missions maritimas (James Cook en 1778), George Vancouver en 1791-1795... etc.) i notèron la posicion dau litorau e deis illas principalas. En 1804-1806, una mission terrèstra estatsunidenca i foguèt mandada entraïnant la creacion d'un condominium angloestatsunidenc sus la region en 1818. Puei, foguèt partejada entre lo Reiaume Unit e leis Estats Units en 1846 au nivèu dau 49en parallèl. L'illa de Vancouver venguèt alora oficialament una colonia britanica. Rapidament, la descubèrta de jaciments d'aur entraïnèt un important movement d'emigracion dins la region e la fondacion de la colonia de la Colómbia Britanica en 1858.
Lei rebellions de 1837 e l'Acte d'Union[modificar | modificar la font]
A partir de 1758, Londres comencèt de delegar certanei poders a sei colonias d'America dau Nòrd. Aquelei territòris conoguèron una tiera d'evolucions institucionalas que causèron de tensions, especialament entre l'autoritat britanica e lei dos Canadà. Ansin, la Novèla Escòcia foguèt dotada d'una assemblada representativa en 1758. Foguèt seguida de l'Illa dau Prince Edoard en 1789 e dau Novèu Brunswick en 1784. En 1791, un Acte constitucionau devesiguèt la colonia de Quebèc entre l'Aut Canadà (l'Ontàrio actuau) e lo Bas Canadà (lo Quebèc actuau) e i creèt una assemblada legislativa. Pasmens, dins lo Bas Canadà, lo poder executiu demorèt entre lei mans dei Britanics.
Aquela maufisança aguèt ges de consequéncia durant la Guèrra de 1812-1815, temptativa deis Estats Units de conquistar l'America dau Nòrd Britanica. Au contrari, lei milicians dau Bas Canadà se destinguiguèron durant lei combats, especialament a Châteauguay e au mas Crysler. En 1815, lo conflicte, vengut fòrça impopular ais Estats Units s'acabèt per la restauracion dau statu quo ante bellum[6].
Lo ròtle dei milícias popularas dins la defensa de Canadà entraïnèt rapidament de revendicacions politicas au sen de la populacion. Dins l'Aut Canadà, foguèron portadas per lei « reformistas » de William Mackenzie còntra l'oligarchia. Dins lo Bas Canadà, prenguèron la forma d'una oposicion entre Canadencs francés, dirigits per Louis-Joseph Papineau, e « poder anglés ». En 1837, una crisi economica entraïnèt d'insureccions dins lei dos Canadà e plusors caps canandencs, compres Mackenzie e Papineau, foguèron obligats de s'exilar après la repression dei revòutas.
Pasmens, tre 1838, Londres comprenguèt la necessitat de menar de reformas e nomèt lo còmte John Lambton per reorganizar lei províncias canadencas. Preconisèt de lei fusionar per formar un Canadà unic dominat per leis anglofòns. En 1841, l'Acte d'Union prononcièt la reünion dei dos Canadà e lo francés perdiguèt son estatut de lenga oficiala. Montreal venguèt la capitala d'aquel ensems.
Lo Canadà Unit e la question de son organizacion[modificar | modificar la font]
L'Acte d'Union reglèt pas la question dei revendicacions popularas a l'origina dei revòutas de 1837. Au contrari, maugrat leis esperanças inicialas de Londres, favorizèt sa resurgéncia e permetèt rapidament una liberalizacion de la societat canadenca. Contentèt tanben pas lei particularismes francés e anglés e la question de l'organizacion futura de Canadà venguèt un subjècte important de debats dins lo corrent deis annadas 1850-1860.
Lo projècte politic dau còmte Lambton mau capitèt rapidament car la majoritat « anglesa » se formèt jamai. En plaça, lei reformators francés e anglés formèron un frònt comun sota la direccion de Louis Hyppolyte Lafontaine e de Robert Baldwin. En 1848, Londres acceptèt la mesa en plaça, de facto, d'un regime parlementari. Units, lei Canadencs francés obtenguèron tanben la restauracion dau francés coma lenga oficiala e venguèron la principala fòrça politica de la colonia. En parallèl, lo retorn de la prosperitat economica favorizèt lo retorn a la calma. Favorizèt tanben una imigracion, principalament originària deis Illas Britanicas, qu'entraïnèt una aumentacion de la populacion de 1,5 milions d'abitants en 1841 a 3,2 milions en 1861. De linhas de camin de fèrre foguèron bastidas per jónher lei vilas principalas entre elei e, en 1858, la capitala foguèt transferida a Ottawa (mai Montreal a gardat sa primautat economica).
A partir deis annadas 1850, aqueleis evolucions maucontentèron lei reformistas de l'ancian Aut Canadà, dirigits per un protestant anticatolic dich Georges Brown, venguts ostils a la « dominacion politica dei Canadencs francés ». Aquò entraïnèt en 1854 la formacion d'una aliança entre Canadencs francés e conservadors anglés per mantenir lo statu quo. Pasmens, pausèt tornarmai la question de l'organizacion politica de Canadà e Brown prenguèt posicion en favor d'una confederacion.
Dins lo decenni seguent, lei fòrças dei dos camps èran quasi identicas e la colonia venguèt pauc a pauc ingovernable fauta de majoritat parlamentària establa. En 1864, Brown prepausèt tornarmai son projècte de confederacion e i apondèt l'idèa de restaurar l'Aut e lo Bas Canadà. Obtenguèt l'assentiment dei francofòns, dei conservadors e de Londres. Lo govèrn britanic s'ocupèt alora de convencre lei colonias « atlanticas ». Pasmens, lei particularismes locaus i èran fòrça vius e lo projècte se turtèt a una fòrta oposicion. Finalament, lo Novèu Brunswick e la Novèla Escòcia acceptèron de far partida de la confederacion canadenca. En revènge, Tèrra Nòva refusèt e demorèt una entitat distinta fins a 1949. En 1867, lo Parlament de Londres votèt donc l'Acte de l'America dau Nòrd Britanica que creèt un dominion de Canadà format d'Ontàrio (èx-Aut Canadà), de Quebèc (èx-Bas Canadà), dau Novèu Brunswick e de la Novèla Escòcia.
Canadà de 1867 a 1945[modificar | modificar la font]
La crompa de la Tèrra de Rupert[modificar | modificar la font]
Après 1867, Canadà conoguèt una expansion rapida ambé l'integracion de divèrsei territòris britanics d'America dau Nòrd. En 1868, lo govèrn crompèt la Tèrra de Rupert a la Companhiá de la baia d'Hudson en cambi de 1,5 milions de dolars e de 5% dei tèrras lauradissas. La region venguèt una proprietat federala e foguèt devesida entre diferents lòts destinats a la venda ò a la construccion de camins de fèrre.
La creacion de Manitòba e la premiera insureccion mestissa[modificar | modificar la font]
L'expansion canadenca inquietèt leis Amerindians e lei mestís, generalament francoamerindians, installats dins lei territòris pauc a pauc incorporats. Aquò suscitèt rapidament de tensions e de revòutas. La premiera comencèt en 1868 dins la region dau Riu Roge ambé la presa d'Upper Fort Garry per lei mestís de Louis Riel. La causa èra l'arribada d'un nombre important d'abitants d'Ontàrio. Per resòuvre lo problema, la província de Manitòba foguèt creada en 1870. Pasmens, de combats opausèron mestís e blancs après l'execucion d'un abitant d'Ontàrio per leis insurgents e l'armada foguèt mandada per restaurar l'òrdre. Riel capitèt de s'enfugir ais Estats Units d'America.
L'integracion de la Colómbia Britanica e de l'Illa dau Prince Edoard[modificar | modificar la font]
A partir de 1858, la Colómbia Britanica conoguèt un desvolopament important entraïnat per la descubèrta de jaciments d'aur dins la region. Au començament deis annadas 1860, se pausava la question d'una adesion de la colonia ais Estats Units d'America mai la crompa de la Tèrra de Rupert per lei Canadencs cambièt la situacion. En 1870, una delegacion foguèt mandada a Ottawa per negociar l'intrada de la Colómbia Britanica que venguèt efectiva un an pus tard. Puei, en 1873, foguèt lo torn de l'Illa dau Prince Edoard de jónher Canadà. Aquò donèt au país sei limits actuaus (franc de Tèrra Nòva que demorèt separada fins a 1949).
L'expansion dins l'Oèst e la rebellion de Saskatchewan[modificar | modificar la font]
A partir deis annadas 1880, l'expansion dins l'Oèst s'accelerèt e permetèt d'establir la liason entre l'èst e l'oèst dau país. Coma ais Estats Units d'America, lo camin de fèrre i tenguèt un ròtle important e l'expansion dei zònas de poblament dei blancs èra una fònt de tensions ambé lei tribüs indigènas.
La creacion de la companhiá ferroviària Canadien Pacifique permetèt la construccion, entre 1881 e 1885, d'un camin de fèrre assegurant la liason entre la Colómbia Britanica e la region dei Grands Lacs. Puei, una segonda linha foguèt construcha de Winnipeg a Edmonton en 1896. Aquò necessitèt de traversar lei territòris amerindians. Inquietas de pas renovelar l'experiéncia estatsunidenca dei « guèrras indianas », leis autoritats canadencas decidèron d'establir un contraròtle estricte dei colons, d'establir un relevat precís dei tèrras e dei proprietats, de signar de tractats ambé leis Amerindians e de crear un còrs de polícia (la Polícia montada dau Nòrd-Oèst) per mantenir l'òrdre. Lo nombre relativament feble de colons facilitèt tanben la colonizacion e limitèt lei conflictes.
Pasmens, se la Polícia montada capitèt d'empedir de guèrras indianas, lo maucontentament dei mestís de Saskatchewan, marginalizats per la colonizacion, suscitèt de tensions vivas. Demandèron l'ajuda de Louis Riel que se proclamèt « Profèta dau Mond Novèu ». En 1885, organizèt una novèla insureccion mestissa ambé lo sostèn de certanei caps indigèns. Foguèt rapidament reprimida e Riel executat. Lei caps indians foguèron condamnats a de penas de preson mai obtenguèron una ajuda estatala e Saskatchewan (e Albèrta) venguèron de províncias canadencas en 1905.
Lo desvolopament economic e demografic au començament dau sègle XX[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent deis annadas 1870-1880, la politica conservatritz e proteccionista de John Macdonald aviá permés de protegir l'industria canadenca naissenta. De 1900 a 1912, lo país conoguèt un periòde de creissença fòrça importanta gràcias au desvolopament de son agricultura (blat), de seis exportacions de fusta e de l'industria de Quebèc e d'Ontàrio. Conjugat ambé la penuria de tèrra dins lei Grands Plans deis Estats Units, aquò favorizèt l'imigracion (Britanics, Alemands, Rutèns, Asiatics) e l'aumentacion de la populacion que passèt de 5,4 milions en 1901 a 8,8 milions en 1920. L'integracion foguèt malaisada, especialament per leis Asiatics victimas d'esmogudas racistas a Vancouver en 1907.
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Coma dominion de l'Empèri Britanic, Canadà deviá alinhar sa diplomacia sus aquela de Londres. Durant la Segonda Guèrra dei Boers (1899-1902) devesiguèt ansin l'opinion publica entre lei comunautats anglofòna, fidèla a l'Empèri, e francofòna, ostila ai guèrras imperialas britanicas. La Premiera Guèrra Mondiala foguèt acceptada per lei dos grops. Dins aquò, lei francofòns s'opausèron a la conscripcion obligatòria que foguèt finalament instituida en 1917.
600 000 soudats canadencs foguèron mobilizats. Participèron principalament ai combats dau frònt de l'Oèst. 67 000 foguèron tuats (aperaquí 1% de la populacion) e 174 000 bleçats[7] Pasmens, lo govèrn canadenc obtenguèt lo drech d'èsser associat a la definicion dei decisions estrategicas e Canadà aguèt la sieuna delegacion a la Conferéncia de Versalhas. En 1920, poguèt tanben venir membre de la Societat dei Nacions. Ansin, la Premiera Guèrra Mondiala permetèt a Canadà de començar d'afirmar son independéncia a respèct dau Reiaume Unit.
L'entre doas guèrras[modificar | modificar la font]
Lo periòde de l'entre doas guèrras foguèt largament dominat per la politica dau liberau William Mackenzie King, Premier Ministre de 1921 a 1930 e de 1935 a 1948. Gràcias a l'aumentacion de la demanda mondiala de cerealas, Canadà conoguèt una expansion economica importanta dins lo corrent deis annadas 1920 e un milion de personas imigrèron dins lo país. Pasmens, foguèt durament tocat per la crisi economica de 1929. En 1933, 26% de la populacion activa èra au caumatge e l'economia demorèt fragila fins a la Segonda Guèrra Mondiala.
Au nivèu internacionau, l'estatut de Canadà evolucionèt durant aqueu periòde. En 1926, una Conferéncia Imperiala reconoguèt l'egalitat entre lo Reiaume Unit e lei dominions. Lo Parlament de Londres confirmèt aquela decision en 1931. Canadà venguèt alora oficialament un estat independent. Pasmens, sa diplomacia demorèt alinhada sus aquela dei Britanics fins a la guèrra.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Canadà declarèt la guèrra a Alemanha lo 10 de setembre de 1939 après l'invasion de Polonha e lei declaracions de guèrra francobritanicas. En 1942, restaurèt la conscripcion obligatòria e mobilizèt un milion d'òmes que participèron ai combats dins l'Ocean Atlantic, en Itàlia e sus lo frònt de l'Oèst (Normandia, liberacion dei País Bas). 42 000 militars e 1 600 civius foguèron tuats. Pasmens, la contribucion principala de Canadà foguèt sa participacion a l'esfòrç de guèrra deis Aliats ambé la produccion d'armas ò de cerealas per avitalhar lei territòris aliats d'Euròpa, especialament lo Reiaume Unit. Coma ais Estats Units d'America, la demanda militara permetèt tanben de resòuvre lei problemas economics liats a la crisi de 1929.
Canadà dempuei 1945[modificar | modificar la font]
L'integracion au sen de l'OTAN[modificar | modificar la font]
Après 1945, Canadà, situat entre l'Union Sovietica e leis Estats Units d'America, se raprochèt de Washington e participèt a la fondacion de l'OTAN en 1949. Pasmens, a capitat de gardar una politica estrangiera relativament independenta. Au nivèu politic, lo liberau Louis Saint-Laurent succediguèt coma Premier Ministre a William Mackenzie King. Lo demorèt fins de 1948 a 1957 avans d'èsser remplaçat per lo conservador John Diefenbaker. En 1963, lei liberaus reprenguèron lo poder sota la direccion de Lester Pearson que demissionèt en 1968 au profiech de Pierre Trudeau. Coma lo rèsta deis estats occidentaus, lo periòde anant de la fin de la Segonda Guèrra Mondiala ais annadas 1970 foguèt marcat en Canadà per una fòrta expansion de l'economia. Aquò atraguèt d'imigrants e aperaquí 2,5 milions venguèron s'installar dins lo país entre 1946 e 1966.
La question de Quebèc[modificar | modificar la font]
Maugrat lo contèxte economic favorable de l'après guèrra, la vila politica canadenca conoguèt una crisi en causa de la question de Quebèc onte la minoritat francofòna acomencèt de s'agitar. D'efèct, après 1945, lo modèl tradicionau de la societat quebequesa — de populacion ruralas enquadradas per lo clergat — foguèt trevirat per l'industrializacion de la província e l'aumentacion de la talha dei vilas.
En 1960, lo liberau Jean Lesage succediguèt au conservador Maurice Duplessis a la tèsta de Quebèc. Transformèt prefondament la societat ambé la creacion d'un ministèri de l'Educacion independent de la Glèisa, la nacionalizacion dei companhiás d'electricitat, l'adopcion d'una legislacion dau trabalh novèla e l'afirmacion d'un nacionalisme quebequés. Rapidament, aqueu corrent nacionalista se devesiguèt entre autonomistas e independentistas. En 1968, foguèt fondat, per René Levesque, lo Partit Quebequés per sostenir lei revendicacions independentistas (pasmens dins l'encastre d'una union economica ambé Canadà). Pasmens, aqueu projècte se turtèt a l'incomprension dei populacions anglofònas deis autrei províncias.
Lo periòde Pierre Trudeau[modificar | modificar la font]
Lo liberau Pierre Trudeau dirigiguèt lo govèrn federau de 1968 a 1979 e de 1980 a 1984. Deguèt rapidament s'ocupar de la question quebequesa après l'aparicion de movements independentistas armats après la victòria electorala deis independentistas en 1970. Après d'autrei victòrias, René Lévesque organizèt un referendum sus l'independéncia de Quebèc en 1980 que s'acabèt per una revirada (59,5% de non). Pasmens, lei francofòns de Quebèc obtenguèron lo vòte de divèrsei lèis permetent de protegir sei drechs lingüistics (lèi 101... etc.).
Lo rèsta de la politica de Pierre Trudeau regardèt de reformas de societat (legalizacion dau divòrci, decriminalizacion de l'avortament e de l'omosexualitat, abolicion de la pena de mòrt). Establiguèt tanben de relacions diplomaticas ambé certaneis estats comunistas coma la Republica Populara de China (1970) ò Cuba (1976). En 1982, organizèt la repatriacion de l'Acte de l'America dau Nòrd Britanica, totjorn gardat au Parlament de Londres, e una modernizacion de la constitucion. Aquò entraïnèt una crisi politica en 1980-1982 car lei províncias e lo govèrn centrau s'opausèron sus lei modicacions de la constitucion. En particular, Quebèc refusèt de ratificar la lèi constitucionala adoptada en 1982. Enfin, au nivèu economic, l'accion de Trudeau es fòrça criticada, especialament dins lei províncias occidentalas, en causa de son intervencion dins la produccion de petròli destinada a mantenir dei pretz au profiech de la basa industriala dei províncias orientalas.
Lo periòde conservador de 1984-1993[modificar | modificar la font]
Après 1984, lei conservadors reprenguèron lo contraròtle dau poder centrau e Brian Mulroney foguèt Premier Ministre fins a 1993. En 1985, signèron un acòrd de liure cambi ambé leis Estats Units d'America. Pasmens, son pensament principau foguèt de resòuvre lei problemas constitucionaus entraïnats per la crisi de 1980-1982. En 1987, negocièt leis Acòrds dau lac Meech, que contentèron una partida dei revendicacions quebequesas, mai lo procès de ratificacion mau capitèt en causa de l'oposicion dei Premierei Nacions, que volián tanben obtenir una reconóissença de sei drechs, e deis anglofòns ostils a una reconóissença dau particularisme de Quebèc.
En 1992, una segonda temptativa donèt naissença ais Acòrds de Charlottetown. Per obtenir la ratificacion quebequesa, Mulroney donava d'asseguranças relativas a la representacion e ai prerogativas deis autoritats federalas. Contentèt tanben divèrsei demandas amerindianas. Pasmens, la populacion refusèt l'acòrd après un referendum organizat lo 26 d'octòbre de 1992 (54,5% de non). Puei, minats per la recession economica a partir de la fin deis annadas 1980, lei conservadors foguèron largament batuts ais eleccions de 1993.
Lo periòde liberau de 1993-2004[modificar | modificar la font]
De 1993 a 2004, lei liberaus dominèron tornarmai la vida politica canadenca ambé Jean Chrétien coma Premier Ministre de 1993 a 2003. En 1995, deguèt faciar un segond referendum independentista en Quebèc ganhat just just per lo « non » (50,6%). Tres ans pus tard, per prevenir lo risc d'una victòria dau « non », lo govèrn centrau adoptèt una lèi, validada en 1998 per la Cort Suprèma, necessitant l'obtencion d'una majoritat « clara » en favor de l'independéncia dins lo cas d'un tresen referendum.
Regardant l'economia, Chrétien adoptèt una politica neoliberala de reduccion drastica dei despensas e dei servicis sociaus, de reduccion deis impòsts e de sostèn au liure cambi (creacion de l'ALENA en 1994). Assaièt tanben de renfòrçar lo ròtle de Canadà sus la scena internacionala e d'afirmar son independéncia a respèct de Washington (refús de participar a la guèrra iraquiana de 2003). Tocada per d'escandòls financiers e de tensions ambé lei províncias que devián d'ara endavant assegurar una partida dei despensas socialas, la fin dau mandat de Jean Chrétien foguèt malaisada. En 2003, foguèt obligat de se retirar de la vida politica e de laissar lo poder a Paul Martin.
Canadà dempuei 2004[modificar | modificar la font]
En 2004, lei liberaus perdiguèron leis eleccions generalas mai poguèron formar un govèrn minoritari sota la direccion de Paul Martin. Son periòde foguèt marcat per la legalizacion dau maridatge omosexuau en 2005 e per la perseguida deis escandòls financiers regardant leis annadas Chrétien. En 2006, d'eleccions donèron una majoritat relativa ai conservadors e Stephen Harper lo remplacèt coma Premier Ministre, totjorn a la tèsta d'un govèrn minoritari. Reversat en 2011, capitèt de ganhar leis eleccions seguentas per formar un govèrn majoritari fins a 2015.
Lo periòde Harper foguèt marcat per una reduccion novèla deis impòsts, un sostèn pus afirmat a la politica estrangiera deis Estats Units (participacion a la Segonda Guèrra d'Afganistan), una destenduda de la question de Quebèc (reconegut coma « una nacion au sen d'un Canadà Unit », formula contentant federalistas e sobeiranistas), una perseguida deis escandòls financiers e politics e lo desvolopament de l'esplecha dei jaciments de petròli tenguts dins leis arenas bituminosas dei regions centralas. Ansin, Canadà es vengut un actor major de la produccion de petròli. Pasmens, maugrat la creissença economica entraïnada per l'emergéncia d'aqueu sector — qu'es fòrça polluent e destructor — Stephen Harper mau capitèt de ganhar leis eleccions d'octòbre de 2015. Foguèt remplaçat per lo liberau Justin Trudeau.
Politica[modificar | modificar la font]
Canadà ten una solida tradicion democratica, a travèrs d'un sistèma parlamentari dins lo contèxte d'una monarquia constitucionala. La monarquia de Canadà es lo fondament de las brancas executiva, legislativa, e judiciària del govèrn[8][9][10][11]. La reina actuala es Elisabèt II del Reialme Unit, que servís tanben de cap de l'estat de 15 autres paises del Commonwealth e de caduna de las dètz províncias canadencas. La reina demòra mai que mai al Reialme Unit; e doncas, son representant formal, lo Governador General de Canadà (actualament David Lloyd Johnston), se fa lo resson de las obligacions reialas en Canadà[12][13].
La participacion dirècta de la figuras reialas e vicereiala als domenis de la governança es limitada.[10][14][15] En practica, son ustge del poder executiu es dirigit per lo Cabinet, un comitat de ministres de la Corona responsables de l'eleccion de la Cambra del Comuns e causits e dirigits pel primièr ministre de Canadà (uèi Stephen Harper),[16] lo cap del govèrn. Lo governador general o monarca pòt, pasmens, dins d'unas situacions de crisi exercir son poder sens conselh ministerial.[14] Per assegurar l'estabilitat del govèrn, lo governador general pòt generalament designar coma primièr ministre la persona la persona qu'es lo cap del partit politic capabla d'obténer la fisança d'una pluralitat a la Cambra dels Comuns.[17] The Prime Minister's Office (PMO) is thus one of the most powerful institutions in government, initiating most legislation for parliamentary approval and selecting for appointment by the Crown, besides the aforementioned, the governor general, lieutenant governors, senators, federal court judges, and heads of Crown corporations and government agencies.[14] The leader of the party with the second-most seats usually becomes the Leader of Her Majesty's Loyal Opposition (presently Thomas Mulcair) and is part of an adversarial parliamentary system intended to keep the government in check.[18]
Geografia[modificar | modificar la font]
Províncias e territòris[modificar | modificar la font]
- Articles principal : Províncias e territòris de Canadà.
Canadà es una federacion compausada de dètz províncias e tres territòris. Las províncias canadencas son:
- Colómbia Britanica
- Albèrta
- Saskatchewan
- Manitòba
- Ontàrio
- Quebèc
- Nòu Brunswick
- Nòva Escòcia
- Illa del Prince Edoard
- Tèrranòva e Labrador
Los territòris son:
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Canadà ocupa la màger part de l'America del Nòrd, confronta los Estats Units al sud e al nòrd-oèst amb l'estat d'Alaska. Canadà s'espandís de l'Ocean Atlantic a l'èst fins a l'Ocean Pacific a l'oèst; al nòrd bordeja l'Ocean Artic[19][20]. De per sa superfícia totala (que l'aiga i es inclusa), Canadà es lo segond país del mond, après Russia. Per çò qu'es de la superfícia terrèstra sonque, Canadà es lo quatren[20].
Lo país se situa entre las latituds 41° e 84°N, e longituds 52° e 141°W.
Dempuèi 1925, Canadà a revindicat la part de l'Arctic entre 60° e 141°W de longitud[21], mas aquela reclamacion es pas universalament reconeguda. Lo poblament pus al nòrd de Canadà (e del mond) es l'estacion CFS de las Fòrças canadencas a Alert en (Nunavut) a la poncha nòrd de l'Illa d'Ellesmere (latitud: 82.5°N) just a 834 km del Pòl Nòrd. Lo Pòl Nòrd magnetic se situa per lo territòri artic reclamat per Canadà; pasmens, de mesuras recentas indican qu'es a se mòure cap a Siberia[22]. La màger part de l'Arctic canadenc es cobèrt pel glaç e permafrost. Canada ten la còsta pus longa del mond, amb un total de 202 080 km;[20] en mai, sa frontièra amb los Estats Units es la pus longa frontièra terrèstra al mond, que s'estend sus 8 891 km.[23]
Dempuèi la fin de la darrièra glaciacion, Canadà es ocupat de uèit region forestièras distinctas, qu'incluson los bòsques boreals del bloquièr canadenc.[24] Canadà ten aperaquí 31 700 grands lacs,[25] mai que qual que siá autre país, que contenon la màger part de l'aiga doça mondiala.[26] I a tanben fòrça glacièrs dins las Rocosas canadencas e la Cadena Costièra. Canadà es geologicament actiu, pòt aver tèrratrems e de volcans potencialaments actius, coma los Mont Meager, Mont Garibaldi, Mont Cayley, e lo complèxe volcanic del Mont Edziza.[27] L'erupcion volcanica del Tseax Cone en 1775 foguèt d'entre las catastròfas naturalas pus grevas de Canadà, que tuèt 2,000 Nisga'a e destrusiguèt son vilatgee dins la val del riu Nass del nòrd de la Colómbia Britanica. L'erupcion produsiguèt una colada de lava de 22,5 km, e, segon la legenda Nisga'a, bloquèt lo flux del riu Nass.[28]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Canadà
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Trigger, Bruce G.; Pendergast, James F. (1978). "Saint-Lawrence Iroquoians", Handbook of North American Indians Volume 15. Washington: Smithsonian Institution, 357–361. OCLC 58762737.
- ↑ Jacques Cartier, « Relation originale de Jacques Cartier »
- ↑ Leif Ericsson descurbiguèt tres endrechs que foguèron dichs « Helluland » (probablament l'illa de Baffin), « Markland » (probablament lo sud de Labrador) e « Vinland ».
- ↑ Pasmens, la colonia de l'Anse aux Meadows correspond probablament pas au viatge de Leif Ericson mai puslèu a una expedicion organizada quauqueis annadas pus tard per Thorfinn Karlsefni.
- ↑ En 1713, aqueleis illas portavan respectivament lei noms d'Illa Reiala e d'Illa de Sant Joan.
- ↑ Pasmens, dins l'ipotèsi d'una guèrra novèla, lei Britanics menèron d'importants trabalhs de fortificacions lòng de la frontiera e de Sant Laurenç fins ais annadas 1890.
- ↑ Tèrra Nòva participèt tanben a la guèrra e perdiguèt 1 204 tuats e 2 314 bleçats.
- ↑ Modèl:Cite document
- ↑ Modèl:Cite news
- ↑ 10,0 10,1 MacLeod, Kevin S (2008). A Crown of Maples, 1st, Queen's Printer, 16. ISBN 978-0-662-46012-1. Retrieved on 2011-05-23.
- ↑ Modèl:Cite document
- ↑ The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities
- ↑ (2004) {{{title}}}. Commonwealth Secretariat, 54–55. ISBN 0117032492.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 Forsey, Eugene (2005). How Canadians Govern Themselves, 6th, Queen's Printer, 1, 16, 26. ISBN 978-0-662-39689-5. Retrieved on May 23, 2011.
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Johnson, David (2006). Thinking government: public sector management in Canada, 2nd, University of Toronto Press, 134–135, 149. ISBN 978-1-55111-779-9.
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Canada: Geography
- ↑ 20,0 20,1 20,2 World Factbook: Canada
- ↑ Territorial Evolution, 1927
- ↑ Longterm movement of the magnetic north pole
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ (2005) National Atlas of Canada. Natural Resources Canada, 1. ISBN 978-0-7705-1198-2.
- ↑ I.e., lakes over Modèl:Convert in area. {{{Títol}}}
- ↑ Bailey, William G; Oke, TR; Rouse, Wayne R (1997). The surface climates of Canada. McGill-Queen's University Press, 124. ISBN 978-0-7735-1672-4.
- ↑ Etkin, David; Haque, CE; Brooks, Gregory R (April 30, 2003). An Assessment of Natural Hazards and Disasters in Canada. Springer, 569, 582, 583. ISBN 978-1-4020-1179-5.
- ↑ {{{Títol}}}


text:
Saint-Georges-de-Mons
Saint-Georges-de-Mons (Saint-Georges-de-Mons en francés) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi Domat e la region de la region d'Auvèrnhe..
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Site de la préfecture du Puy-de-Dôme, consulté le 4 août 2009
- ↑ Site de la préfecture du Puy-de-Dôme, consulté le 4 août 2009


text:
La Micòca
Lo site preïstoric de La Micòca se tròba a las Aisiás de Taiac, en Sarladés, dins la region istorica de Peiregòrd. A servat un grand nombre de vestigis litics del Paleolitic inferior. Ne venon sensiblament los noms de Micoquian e de Taiacian, culturas arqueologicas del Paleolitic Inferior.
Istoric[modificar | modificar la font]
Conegut dempuèi 1895, Emili Cartalhac, Otto Hauser e d'autres i menèron de cavaments nombroses, de còps pauc metodics fins a aqueles de Denis Peironin de 1926 a 1932, que descriguèt la sequéncia estratigrafica en i destriant 15 jaces comprenent 6 nivèls arqueologics.
L'industria litica foguèt estudiada per Francés Bòrdas que i entreprenguèt una cèrca en 1956.
Al començament dels ans 1970, la sequéncia foguèt revisada un primièr còp per Henri Laville e Joan Felip Rigaud, puèi aqueste darrièr en associacion amb André Debénath i condusiguèt de cavaments novèls de 1989 a 1997.
Una revision de l'istòria sedimentària del depaus foguèt publicada per Jean-Pierre Texier e Pascal Bertran en 1993.


text:
Palha
La palha es la camba seca de las cerealas (blat, civada, segal, òrdi, ris, eca), segadas e daissadas sul camp per la segaira, après que los grans ne'n foguèsson desseparats. La partida de la tija, de pichona nautor, que demòra plantada es lo cluèg.
Recòlta[modificar | modificar la font]
Pendent la sèga, se regla la nautor de la barra de copa de la segaira, per recoltar mai o mens de palha. Après, cal passar amb una maquina que permet de fabricar las balòfras, en bala o en rotlèus, que son puèi transportadas per èsser aparada del mal temps.
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Quand es segada, la palha pòt aver mai d'una utilizacion:
- palhats pels cavals, bovids e ovids, e formar atal la basa del fems ;
- aliment del bestial, de valor nutritiva mejancièra sonque pels romiaires, sols animals d'abaliment capables de digerir la cellulòsa, mercé a l'activitat microbianade la pança. Per la far mai manjativa e per melhorar sa valor nutritiva, se pòt apondre de produchs (urèa, melassa…). Es un produch util en cas de carestiá, subretot pendent los periòdes de secada qu'agòta la produccion de pastura dins las zonas d'abaliment mas un bovin noirit sonque de palha lèu magririá;
- proteccion del sòl, jos biais de palhatge amb l'emplec per d'autres materials, coma la rusca de pin, e quitament pelliculas de matèria plastic… ;
- font d'energia, dirèctament coma combustible (tornant 6 a 7 còps mai d'energia que demanda sa fabricacion[1]), o aprèp transformacions donant de carburants de melhora qualitat: biogàs per fermentacion, carbon vegetal per pirolisi o (a l'estudi) etanòl ;
- material de bastit, amb las fibras, longas o chapladas dins las tecnicas del palhabard, de fabricacion de bricas o de bardís;
- isolant termic. Existís de tecnicas de construccion d'ostals en balas de palha
- la palha, rica en cellulòsa, pòt servir de matèria primièra per la fabricacion de papièr (subretot la palha de ris) ;
- fòrça usatges en banastariá (capèl de palha…), marqueteriá de palha, en empalhatge…
Pòt tanben èsser enterrada, çò qu'evita las operacions de recòlta e de transpòrt, fòrça caras, subretot dins las regions cerealièras sens abaliment e permet d'apondre al sòl una quantitat importanta de matèria organica, e l'enriquir.
Dins qualques cases, es brutlada en pè.