text:
Daufinat
Lo Daufinat o lo Dalfinat (o pus completament lo Daufinat de Vianés) es una anciana provincia de França. Correspònd als tres departaments actuaus de Droma, dels Auts Aups e d'Isèra e tanben a una part septentrionala de las Valadas Occitanas.
La part occitana dau Daufinat compren totes los Auts Aups, quasi tota Droma, lo sud d'Isèra e lo nòrd de las Valadas Occitanas. La part arpitana compren sobretot lo nòrd e lo centre d'Isèra. Las vilas principalas son Grenòble, Valença e Gap.
Lo gentilici pus autentic sembla daufinenc/dalfinenc coma Mistral ( , TDF), coma lei felibres dau Daufinat ( , 1885, 1886) e coma German Guichard (Germain Guichard, 1889,  , Grenòble: impr. F. Allier) e non ' daufinés*/dalfinés* e delfinés*.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Daufinat aviá per limit, au nòrd, Ròse que lo separava de Bresse e de Bugey. A l'èst, lo Ducat de Savòia e Piemont, e au sud lo Comtat Venaicin e Provença. Lo limit occidentau èra marcat per Ròse au sud de Lion. Lo Daufinat s'estendiá entrò los barris de Lion. La capitala du Daufinat èra Grenòble ont setjava lo Parlament dau Daufinat. Se devesiá en Daufinat Aut (Aups) e Daufinat Bas (Preaups).
Dins le primièr, i aviá :
- Cairàs,
- Ambrunés,
- Gapencés,
- Devolui,
- Vercòrs,
- lo País de Buech,
- las Baroniás Daufinencas
Dins lo segond :
- lo comtat d'Albon associant lo Vianés a l'entorn de la vila de Viana, annexaa en 1450 e lo Turripinés a l'entorn de La Tour de Pin.
- lo comtat de Valentinés amb la vila de Valença, annexaa per Carles VI en 1404,
- lo comtat de Diés, a l'entorn de la ciutat episcopala de Diá, tanben annexaa en 1404,
- Tricastin
- lo principat d'Aurenja que foguèt annexat au Daufinat, (en 1793 foguèt comprés dins lo departament de Vauclusa).
- las vaus d'Ors en auta Vau de Susa,
- Prajalats
- la Chastelada de Chastèldalfin.
Los paisatges son variats entre los soms aupencs dau Aut Daufinat (la barra dels Escrinhs culmina a 4 102 mètres), los Preaups (Vercòrs e Chartrosa), las planas de Nòrd-Isèra o aquestas de Droma, de caractèr provençau.
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat e Edat mejana[modificar | modificar la font]
Lo territòri dau Daufinat foguèt ocupat per divèrsas tribús gallesas; foguèt puèi conquistat pels romans e incorporat a la província narbonesa. Las primièras traças dau Cristianisme en Daufinat remontan au sègle II[1]. Los grops de crestians se trobavan alara mai que mai a Viana. S'espandiguèron a l’ensemble dau Daufinat au sègle IV. Lo pedicaire pus conegut foguèt Marcellin d'Ambrun. Fondèt un evescat a Ambrun en 350. Lo territòri coneguèt divèrsas invasions, visigòts e alans pilhèron nombrosas ciutats (Valença, Montelaimar…). Los burgondis s'installèron dins la region en 442, e chausiguèron Viana, que gardava son prestigi de granda ciutat romana,coma capitala[2]. Vèrs 740, los sarrasins faguèron d'incursions dins la region. Granòble patiguèt de pilhatges. Au Tractat de Verdun en 843, la region se trobèt integraa au reialme de Lotari. En 955, passèt a Carles de Provença. En 863, a la mòrt d'aqueste, Lotari II impausèt son autoritat subre lo comtat de Viana, mas quora moriguèt (869) Carles lo Calvet e Loís lo Germanic se partajèron sas possessions au tractat de Meerssen (870), Carles se proclamèt emperaire en 875.
Lo governador de Viana, Boson de Provença, se faguèt proclamar rei de Borgonha e amb lo Reiaume de Provença se formèt lo Reialme d'Arle e de Viana, que demorèt independent entrò 1032, quora venguèt part dau Sant Empèri Roman Germanic[3].
Estat feodal (1040-1349)[modificar | modificar la font]
Au mitan dau caòs de la feodalitat, los comtes d'Albon capitèron d'aquesir un certan poder dins la region. Lo primièr foguèt en 1040 Guigues Ièr lo Vièlh, senhor d'Anonai, que teniá tanben Cheyssieu e Champsaur. Son poder aumentèt considerablament quora aquesiguèt una part dau Comtat de Viana, lo Gresivaudan e Oesen. L'emperaire Conrad li balhèt tanben lo Briançonés. Lo Daufinat èra alara un estat feodal, part dau Sant Empèri Roman Germanic. A aquesta epòca los comptes d'Albon chausiguèron Grenòble coma capitala, chausida fondamentala que lor permetèt de gardar lo poder a l'encòp subre lo aut e lo bas Daufinat. Au sègle XII, los comtes d'Albon prenguèron lo títol de daufins de Vianés. Lo comtat d'Albon venguèt alara lo Daufinat.
Lo darrièr daufin independent, Umbèrt II, capitèt d'assegurar la patz amb Savòia. Alarguèt son territòri en crompar Rumans. Creèt lo Conselh delfinal en 1337 e l'universitat de Grenòble. Establiguèt tanben en 1349 l'Estatut Delfinal, mena de Constitucion garantissent las libertats dels daufinés.
Crompa per França (1349)[modificar | modificar la font]
Los deutes importants dau Daufin Umbèrt II, e la mòrt de son filh lo menèron a vendre lo Daufinat a Felip VI de França per la signatura dau tractat de Rumans en 1349. A comptar d'aquesta data lo filh dau rei de França portariá lo títol de Daufin de França.
Guèrra de Cent Ans e administracion per Loís XI[modificar | modificar la font]
Epòca modèrna[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Petite histoire du Dauphiné, Félix Vernay, 1933, p20
- ↑ Petite histoire du Dauphiné, Félix Vernay, 1933, p22
- ↑ Petite Histoire…, Félix Vernay, 1933, p. 24


c: text/html

text:
Vèrbe
En sintaxi, un vèrbe (var. vèrb) es un mot que pòt exprimir :
- L'accion del subjècte ;
- L'accion endurada (suportada) pel subjècte ;
- L'existéncia del subjècte ;
- L'estat del subjècte ;
- Lo ligam entre lo subjècte e l'atribut.
Dins las lengas indoeuropèas lo vèrbe es lo màger nuclèu d'una frasa, mas existís de frasas sens vèrbe. Un vèrbe amb sos complements e sos atributs forma un grop verbal.
Ligam intèrne[modificar | modificar la font]
- Portal de las lengas
-
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- verb'Òc, conjugador automatic en occitan lengadocian, en linha sul site del Congrès Permanent de la Lenga Occitana.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ivernacion
L'ivernacion es un estat d'ipotermia regulada pendent de jorns o setmanas, que permet a d'animals de conservar lor energia pendent l'ivèrn. Pendent l'ibernacion lo metabolisme d'aqueles animals ralentís notablament, la temperatura corporala demenís e la frequéncia respiratòria ven inferiora a la normala, dispausant gradualament de las sèrvas energeticas emagazimadas pendent los meses mai cauds.
L’ivernacion es un estat d’inactivitat e depression metabolica caracterizada per la baissa temperatura corporala, la respiracion ralentida e/o un taus metabolica mas baissa. Encara que tradicionalament aquel tèrme es reservat pels animals d'ibernacion prigonda com los rosegaires aquel foguèt tanben utilizat per las reduccions metabolicas especializadas.[1] e mai d'expèrts creson que los processus de torpor jornalièra e de l’ibernacion sont en relacion.
Definicion[modificar | modificar la font]
Alguns animals omeotèrmas sobrevivon a l'ivèrn dintrant dins una mena de sòm prigond, fasent que son activitat corporala venga mai lenta e sa temperatura baissa per economisar l'energia. Lo còr bateja mai lentament e la respiracion se fa tanben mai pausada. La temperatura corporala pot demenir fins gaireben aténher aquela de son entorn, e mai de s'aprochar del punt de gèl. Un exemple es lo sòm dels orses.
Los animals qu'ivernon abitualament cercan de luòcs cauds e segurs per passar l'ivèrn. Las ratapenadas dorman al fons de las balmas, que la temperatura varia pauc. Fòrça rosegaires pichons ivernon jos tèrra, en tutas foradas d'èrba per mantenir la calor.
D'autres animals, coma l'esquiròl terrèstre artic, passa mai de la mitat de sa vida en ivernancion. Los besonhs corporals de l'animal sont al minim, e obten l'energia de la sèrva de la grassa de son còrs. L'ivèrn, aqueles animals devon produire mai d'energia per conservar la calor amb la meteissa eficacitat, alara que l'aliment es escas a son entorn. Qualques animals perdon fins 40% lor pes pendent ivèrne; d'autres, com los amstèrs, gardan una sèrva d'aliment dins la tuta per subsistir pendent l'ivèrn e pendent los meses freds se reviscolan de temps en temps per manjar una pauc.
Los animals de omeotèrmas consumisson d'aliment per produire de calor e mantenir atal sa temperatura corporala mas o mens constanta. Dins aquela produccion de calor necessària per suportar aquel periòde ivernal, interven dins lo mecanisme molecular de la termogenèsi adaptativa.
E mai, dins los païses onte i a una sason cauda e seca, e l'aiga e lo menjar s'escassan pendent l'estiu, fòrça animals dintran dins un estat que sembla fòrça a l'ivernacion, dich Estivacion, per subreviure a la secada e economisar l'energia. fòrça granhòtas e grapauds s'amagan per l'estivacion en tutas subterranas, frescas e umidas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ id="Watts etal 1981" (en) Mammalian hibernation and the oxygen consumption of a denning black bear (Ursus americanus); Watts PD, Oritsland NA, Jonkel C, Ronald K; jornal:Comparative Biochemistry and Physiology Part A: Physiology{{cite journal; 1981
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en)Hibernation on Demand
- (es)Humano hibernation Projecte d'hivernació per humans
- (en)Brain hibernation


text:
832
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 832 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats acomençats en 830 dins la region d'Anatolia còntra leis Abbassidas. Coma en 831, lei Bizantins foguèron desfachs en Capadòcia. Dins aquò, lei pèrdas importantas infligidas ais Arabis permetèron de limitar lei consequéncias de la batalha. L'emperaire Teòfil assaièt de negociar una patz ambé la califa Al-Mamun que refusèt d'acceptar de condicions equilibradas. La guèrra contunièt mai la mòrt d'Al-Mamun empachèt leis Abbassidas de mandar una ofensiva majora preparada entre 832 e 833.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Fondacion de l'Ostau de la Saviesa de Bagdad per lo califa Al-Mamun. Èra un centre scientific fòrça important associant unei bibliotecas, de centres de traduccions e de luòcs de reünion per lei sabents. Permetèt la traduccion d'uneis òbras grègas ò pèrsas e la continuacion dei trabalhs antics. En Anatolia, perseguida dei combats còntra lei Bizantins que foguèron desfachs tornarmai en Capadòcia en despiech de pèrdas importantas dins lei rengs abbassidas.
En Egipte, lo califa ordonèt d'acomençar de cavaments dins la Granda Piramida de Giza per assaiar de descubrir de tesaurs e de coneissenças novèlas.


text:
Castèth (Bearn)
Castèth (Bearn) (Castet (Pyrénées-Atlantiques) en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las atestacions ancianas que son : Castellum, en 1154, en latin, Casteg, en 1385, en gascon, Casteig en 1621, en gascon, e Castet sus la mapa de Cassini (segona meitat deu sègle XVIII). Lo mot gascon castèth, dab lo son chotament finau (mèi o mens arcaïc) qui apareish en 1385 e 1621, que's refereish au Castèthgelòs [1] qui ei dens la comuna. Qu'ei aqueth qui's deu explicar.
Los noms en -gelòs que son d'un tipe qui's tròba qu'en Gasconha occidentala, o a l'entorn : Castèlgelós (atraccion de gelós ?), Ainhice-Montgelos, dab ò obèrt, eventualament Gelòs e Argelòs. Jean-Claude Dinguirard, qui's basava sus ua frasa de Virgilius Grammaticus (sègle VII), que'n hadèva un tipe oronimic (un equivalent de l'adjectiu haut) [2]. Lo basque sembla pas explicar gel- (article Ainhice-Mongelos, en francés), si -òs poderé estar lo sufixe -otze. Michel Grosclaude e Bénédicte Boyrie-Fénié qu'atribueishen a *gel- e *geu- un sens idronimic (en relacion dab los arrius e los flumis)[3],[4].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2012 : 158; 2013 : 158 abitants (6,7 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Michel Grosclaude, Dictionnaire toponymique des communes du Béarn, Escòla Gaston Febus, 1991
- ↑ Jean-Claude Dinguirard, Notes aquitaines, in Via domitia, n° 27, Toulouse, 1982
- ↑ Michel Grosclaude, Dictionnaire toponymique des communes du Béarn, Escòla Gaston Febus, 1991, pp. 392-393
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Landes et Bas-Adour, ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, pp. 106-107, a prepaus de Gelós


text:
Andòrra
Andòrra, oficialament en catalan lo Principat d'Andorra, es un pichon Estat independent europenc, situat dins los Pirenèus entre Espanha e França, en limitant amb la comunitat autonòma de Catalonha al sud, e amb los departaments dels Pirenèus Orientals (Catalonha Nòrd) e d'Arièja (Occitània) al nòrd. Andòrra es un dels Estats mai pichons del monde, amb sonque 468 km2 e una populacion estimada de 80 000 personas. Amb 81 222 abitants, representa 0,59% de la populacion totala dels Païses Catalans. Sa capitala es Andòrra la Vièlha. Lo gentilici es andorran -a.
Pendent 715 ans, de 1278 fins a 1993, lo govèrn andorran foguèt dirigit per un coprincipat, governat per un cap d'Estat catalan, l'Evesque d'Urgèl e un occitan, lo comte de Fois que, après la Revolucion Francesa foguèt eretat pel President de la Republica. Pasmens que la constitucion andorrana a conservat aquel sistèma, lo govèrn s'es transformat en una democracia parlamentària e un coprincipat constitucional. Es lo sòl coprincipat parlamentari del monde. Pendent longtemps paura e isolada, la montanhosa Andòrra comencèt prosperar après la Segonda Guèrra Mondiala, mejançant l'indústria del torisme. La poderosa economia a atragut fòrça d'immigrants provenents tant d'Espanha (sustot catalans e galècs) coma de Portugal e de França. Un dels factors qu'atrai mai lo comèrci e los clients es l'inexisténcia de l'impòst sul revengut.
Las Valadas d'Andòrra (Valls d'Andorra en catalan) es lo nom istoric d'Andòrra e se conois sovent aquel estat per aquel tèrme. Aquel nom rau del relèu andorran, format de divèrsas valadas qu'apertenon principalament a la conca de la Valira, exceptant l'entèsta d'Arièja que desboca dins la Garona.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent los sègles XII-XIII las vals d'Andorra s'amassèron jol poder del comtat d'Urgèl. Amb l'expansion d'aiceste comtat vers lo sud (Mur, Àger, Ponts, Balaguer, Guissona, Agramunt, Meià, Santa Linya, Cubelles, Camarasa, Linhòla e Barbens), ont i aviá de tèrras pus fertilas, las zonas de montanha aguèron pas mai d'interès pel comte. L'evesque donèt en fèu aqueste territòri al vescomtat de Castellbó. Pr'amor de maridatges, lors domenis passèron dins las mans del comtat de Fois e aqueste darrièr amassèt de poders (Bearn, Reiaume de Navarra e, d'aicí, lo Reiaume de França). Coma consequéncia dels conflictes entre lo comte de Fois e l'evesque d'Urgèl, en 1278 se sinhèt lo primièr "pariatge", pr'amor de fixar los limits del poder de cadun dels senhors feudals, e que representa la fondacion del Principat d'Andorra e definís las obligacions dels andorrans en matèria d'imposicions e afars militars. Dètz ans après, coma consequéncia de la construccion d'una glèisa fortificada a Sant Vincenç d'Enclar per lo Comte de Fois, ont podiá espiar las activitats de l'evesque d'Urgèl, se sinhèt lo segond "Pareatge" en 1288. Aiceste segond tractat atribuís, entre d'autres aspèctes, lo drech de nomenar per las doas parts de notaris que detenon sa representacion sul Principat. Tre alara, los caps d'Estat seràn l'evesque d'Urgèl e lo rei de França (uèi, lo president de la Republica Francesa).
Politica[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Andòrra es dividida en set parròquias.
Geografia[modificar | modificar la font]
La superfícia d'Andòrra, dins la Peninsula Iberica, es de 468 km². Es un país de montanhas, amb 65 pics de mai de 2500 m d'altitud. La montanha pus nauta es Comapedrosa amb 2942 m d'altitud
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Andòrra.
Cultura[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala d'Andòrra es lo catalan.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
La Seu d'Urgèl
La Seu d'Urgèl (en catalan la Seu d'Urgell, abans Urgell o Ciutat d'Urgell)[1], nomentada popularaments la Seu, ei ua ciutat plaçada enes Pirenèus catalans, caplòc dera comarca deth Aut Urgèl, cap deth partit judiciau de la Seu d'Urgèl e sedença der Bisbat d'Urgèl. Se tròbe laguens der encastre foncionau deth Alt Pirineu i Aran, n'ei era poblacion damb mès abitantes, en tot concentrar-ne eth 17'4%. Amassa damb Puigcerdà, amasse enquiath trenta per cent dera poblacion der encastre.[2]
Ei plaçada ara interfluvi deth Segre e era Valira, pòc abans dera sua confluéncia sus ua petita terrassa fluviau qu'ei continuament deth plan des Forques.[3] Era ciutat hè part dera Urgellet,[4] comarca naturau pirenenca formada per 16 municipis deth Aut Urgèl e qu'amassa damb Andòrra corresponie ath territòri originari deth Comtat d'Urgèl damb caplòc en la Seu d'Urgèl enquiara expansion ath sud.[5]
Eth Aut Urgèl ei era pòrta en estat d'Andòrra e era proximitat ad aguest important pol demografic e d'activitat economica ei, era bona part, ua des arrasons dera puixança actuau dera ciutat de la Seu d'Urgèl laguens er encastre deth Alt Pirineu i Aran.[6]
Es patrons dera ciutat son Sant Ot d'Urgèl,[7] Sant Sebastià e era Mair de Dieu d'Urgèl.[8] Deth temps qu'era Mair de Dieu de Núria e Sant Ermengol[9] son es principaus patrons dera diocèsi d'Urgèl, mès er eth cas de Sant Ermengol a ua preséncia mès destacada ena ciutat qu'era rèsta de patrons. Probablaments per açò i a diuèrsi eveniments ath long der an dedicat a Sant Ermengol coma era Hèira de Sant Ermengol, ua des mès ancianes de Catalonha[10], e eth Retaule de Sant Ermengol.
Somari
Origina deth toponim[modificar | modificar la font]
Eth toponim la Seu d'Urgèl ei format per dues paraules diferentes, Seu d'origina latina e Urgèl que segons eth lingüista Joan Coromines, ei d'origina preromana. Aguest madeish autor interprete qu'eth sòn significat se restacarie damb era preséncia d'aigua, causa qu'ei versemblant se s'a presenta era origina especificaments pirenenca deth toponim.[11]
Eth poblat iberic de Arse-durgui (o Arse de Urgui) se trobaue sus eth pujau de Castellciutat. Er aquera época eth pujau ère nomentat Puiolo Urgèli. A on i auec çò de poblat de Arse-durgui s'i bastic era civitas Orgellia e ací rau era origina deth nòm Castellciutat, qu'enquiath sègle XVIII ère simplaments coneishut coma Ciutat e posterioraments se li ahigec Castell pera existéncia d'un ancian castèth qu'auie estat residéncia des comdes d'Urgèl.
Pòc dempús dera destruccion dera anciana Orgellia se creèc un nau barri, naua sedença der Bisbat d'Urgèl, nomentat vicus Sedes Urgèli: vicus deth latin que signifique «barri», -coma era ciutat de Vic-; Sedes deth latin: sòn que signifique «cagira o tròn d'un avesque qu'exercís ua jurisdiccion, glèisa catedrala e caplòc d'ua diocèsi». Damb eth temps, es Sedes Urgèli prenec importància e perdec eth mot vicus deth temps qu'era civitas Orgellia perdec eth mot Orgellia e passèc a dider-se simplaments Civitas o Ciutat enquiath sègle XVIII.[5]
Geografia e clima[modificar | modificar la font]
Era ciutat s'esten ath centre dera plana o ribèra dera Seu (plana de la Seu eth catalan), formada peth Segre ara sua confluéncia damb era Valira. Era clotada, a on ei plaçat eth municipi, ei producte der en·honsament d'ua dovella pirenenca, terraplenada posterioraments per depausi lacustres miocènics. Era ribèra dera Seu ei virada de nautes montanhes e sarrades, era mès vistosa que n'ei era sèrra deth Cadí, coronada d'arròca blanca, importanta escarpament de falha que limite peth sud era hòssa tectònica.
Ara plana, ras dera Valira, i a un ressegat allargassat, parallel ar arriu. Era part ponentina deth tèrme ei accidentada pes contrafòrts que devaren deth tossal de Estelareny e deth calhau deth Àliga e que atenyen era 817 m ath pujau deth Corb. Pera quèrra deth Segre eth territòri ei fòrça mès ample, adaiguat per diuèrses sèquies e canaus que prenen es aigües deth madeish arriu.[12]
Eth clima dera comarca ei deth tipe mediterranèu, transformat pera montanha, per açò era major part dera poblacion se concentre as ribères.
Es precipitacions son escasses, ath torn des 700 mm annaus, ben qu'aumenten considerablaments damb era altitud. En estiu, eth maximal de ploges correspon as montanhes; eth minim ei en iuèrn en tota era comarca. Ei un clima, donques, shut e heired en iuèrn, fresc e plujós ena primauera e començament d'estiu, calorós e shut ara fin d'estiu e començament de tardor, e fresc e humit ena tardor. Era vegetacion ei continentau, era grana part submediterranèu.
Arrius[modificar | modificar la font]
Ua des caracteristiques principaus deth païsatge Urgelenc ei era preséncia d'arrius. La Seu d'Urgèl se tròbe ath miei de dus arrius: era Valira que ven d'Andòrra e eth Segre dera Auta Cerdanha:
Eth Segre ei un arriu de Catalonha, afluent der Ebre pera quèrra. Era sua conca compren territòris de tres Estats: França o Catalonha Nòrd, Andòrra e Espanha. Nèish en França, ath vessant septentrionau deth pic deth Segre, ath circ dera Culassa, ena Auta Cerdanha, e desboque, dempús de recórrer 265 km, ar arriu Ebre, er Aragon, ath sòn pas per Mequinensa, (Baix Cinca). Era Valira ei un arriu andorran e Urgelenc, afluent deth Segre pera dreta. A un recorregut cuert de 44 km, nèish en Andòrra e desboque en Segre ath tèrme municipau de la Seu d'Urgèl.
Ath tèrme de la Seu d'Urgèl i a diuèrses paishères, qu'es mès importants e ancians son entre eth tres: eth dera Ola e Segalers, eth deth Plan e çò deth Salit. Autes paishères importantes son eth de Sant Pere, eth dera Mòla (dera Valira) e eth de Aucata. Era majoria prenen es aigües deth Segre.
Per desgràcia eth 1982 i auec uns aiguats qu'enaigüèc era poblacion, per açò eth 1987 se canalizèc er arriu Segre. Eth 1992 la Seu ei convertic eth subseu olimpica e ath costat deth Segre ei bastic eth Parc Olimpic deth Segre.
Aiguats deth 1982[modificar | modificar la font]
Un hèt tragic passèc eth 7 de noveme deth 1982: es aiguats deth 1982, non solaments per la Seu d'Urgèl e es comarques deth Aut Urgèl e Cerdanha mès en generau per totes es comarques de Lhèida e tanben Andòrra.
A Alp, es aiguats s'emportèren era carretèra de la Molina. A Martinet se ne i emportèc cinc o sies cases. En el Pont de Bar, seguraments eth emblema d'aguesti aiguats: miei pòble demorèc acogat peth despreniment d'ua montanha e era aigua estrossegèc tanben bastantes cases; acabèc d'emportar-se es rèstes deth pònt millenari de Sant Ermengol. Fígols Se demorèc sense pònt. En la Seu d'Urgèl ei emportèc eth pònt dera Palanca. El Pont de Bar, mercés a ajudes dera Generalitat, ei rehec eth nau pòble er un pujau dera aurèra.[13]
Crestes[modificar | modificar la font]
Damb solament 691 m d'altitud, era plana de 7 km a on se tròbe la Seu d'Urgèl contraste damb es pics, crestes e sèrres der environ e der ensems dera comarca. Dempús de la Seu ei pòt veir era sèrra deth Cadí que separe era val deth Segre dera entèsta der arriu Llobregat.
- Pic de Salòria 2789 m
- Monturull 2761 m
- Torreta de Cadí 2562 m
- Cap del Verd 2282 m
- El Coscollet 1610 m
Situacion[modificar | modificar la font]
Era ciutat se tròbe ara aiguabarreig des dus arrius principaus, eth Segre e era Valira, plaçada a ua plana d'uns 7 km de longor e a sonque 691 m d'altitud ei entornejada de nautes sèrres. Era plana nomentada plana de la Seu o ribèra de la Seu ei formada peth Segre.
Era situacion privilegiada de la Seu d'Urgèl er ua des horcadísi de comunicacions mès importantes des Pirenèus catalans explique eth sòn papèr istoric excepcionau e çò deth comtat d'Urgèl coma ua des claus dera reconquesta. Donques que domine eth encreuament des camins d'Andòrra, era Cerdanha e eth baish Segre. Parallèlaments ara Valira s'auce un ressegat, a on s'aucen es rèstes de dues granes fortaleses, era Ciutadèla e eth Castell (en Castellciutat), de grana importància er era istòria dera vila.
Es petites planes o ribères dubèrtes ath torn deth Segre son separades per congosts. Ath nòrd limite damb eth municipi de les Valls de Valira, ar oèst damb Montferrer i Castellbò a on se tròbe er aeropòrt de la Seu d'Urgèl o Pirineus-Andorra, ath sud-oèst damb Ribera d'Urgellet e a sud-èst damb Alàs i Cerc e a nòrd-èst damb Estamariu.[12]
Barris e endrets[modificar | modificar la font]
Entre ambdús arrius se dreça era anciana ciutat episcopau de la Seu d'Urgèl e as entorns dera ciutat s'i pòt trobar es ravals de Poble Sec, Sant Pere e era urbanizacion de Sant Antoni, unitats de poblacion compartida administrativament damb eth tèrme de les Valls de Valira.[12]
Ath delà eth tèrme compren era vila de Castellciutat dempús deth 3 de junh 1975, ara dreta der arriu Valira. Eth veïnat de les Torres (incorporat eth 1857) e Bell-lloc, ambdús ath marge esquèr der arriu Segre.[12]
Era ciutat de la Seu d'Urgèl se pòt dividir es sies barris: la Seu d'Urgèl, Santa Magdalena, el Poble Sec, Sant Antoni, Sant Pere e el Serrat de la Capella. La Seu e Santa Magdalena formen un solet nuclèu deth temps qu'eth Poble Sec, Sant Antoni, Sant Pere son barris separadi deth nuclèu principau.
Dempús deth creishement dera ciutat cap a autan eth Poble Sec e la Seu se tròben separadi solament pera carretèra N-260, qu'actuauments se pòt crotzar per jos un pònt.
Ath sòn torn laguens de la Seu d'Urgèl ei pòt distinguir entre eth Casc antic (Casc ancian) i l'Eixample Bergós (Aishamplatge Bergós)[14].
Casc ancian e er Aishamplatge Bergós. El Passeig de Joan Brudieu, era plaça de Catalonha e eth carrèr de Sant Ot (es tres son eth continuament d'un madeish carrèr de nòrd a sud) dividissen eth casc ancian der aishamplatge Bergós.
Actuauments se bastís eth sector residenciau de l'Horta del Valira o Horta de la Valira. Aguest nau airau dera ciutat se place ar oèst o en tot póner de la Seu, ara fin der aishamplatge Bergós. Concrètaments entre er aishamplatge, eth Parc dera Valira, er arriu Valira (damb Castellciutat ar aute costat), Santa Magdalena e er ancian camin de Santa Magdalena a on s'acabe era conca deth Segre. Eth nau airau aportarà ena ciutat parcèles de solèr public de mesura considerabla: ues damb era fin de hèr part deth Parc Territoriau der arriu Valira e d'autes pera residéncia de gent grana, eth futur Espitau comarcau, eth teatre municipau e ua naua escòla de Primària.[15] Tanben s'agranirà eth sector deth Serrat de la Capella.
Auti endrets deth tèrme[modificar | modificar la font]
Eth veïnat de les Torres ei plaçat ath marge esquèr deth Segre. Originàriament ère format per la Torre del Cap, era deth Peu e era deth Mig. Damb eth temps, mès, aguesta zòna agricòla s'a anat en tot poblar mès. Era gent deth país dividís eth tèrme deth veïnat es dus sectors, era partida de les Torres e era de l'Olla e Segalers.
Eth enclavament de Bell-lloc ei plaçat a autan deth tèrme de la Seu d'Urgèl, rodejat peth municipi d'Alàs i Cerc, as vessants deth Pujau Redon, des prumèrs contrafòrts deth Cadí, eth contacte damb era plana adaiguada. I a era casa e santuari dera Mair de Dieu dera Salut. Enquiara darreria deth sègle XVIII siguec residéncia d'estiu des jesuïtes de la Seu d'Urgèl. Quan aguesti sigueren expulsadi, eth lòc passèc a mans privades.[16]
Folclòre[modificar | modificar la font]
Ath long der an son diuèrses es manifestacions de caractèr folcloric. Per Nadau òm hè es actes tradicionaus coma era Missa deth Poth (ei documentat qu'eth 1548 se representaue Cant dera Sibil·la)[25]. Dempús deth 2003, pendent es hèstes de Nadau, debane eth Mon Magic des Montanhes e eth Tidon dera Freita (Tidon de Nadau) n'ei un des protagonistes.
Eth 17 de gèr, hestivitat de Sant Antoni Abat, se hè era cavalcada des Tres Tombs e ua escudellada populara, era Calderada, ara Passejada de Joan Brudieu e se finalize damb era "Pujada ath pal", que consistís eth que es participaires arriben naut de tot d'un pal ensabonat entà arténher atau eth poth que i a ath capdamunt laguens un cabàs, coma recompensa.[17] Eth 20 de gèr se celèbre era hestivitat de Sant Sebastian. Pendent era Setmana Santa debane era procession deth Sant Enterrament, es origines que se ne remonten ar an 1603 damb era fondacion dera Confraria dera Preciosíssima Sang e es caramelles.
Eth deluns de Pasca, era gent dera Sedença e entorns celèbre e la Trobada (amassada), la Trobada que se hè es diuèrsi camps de Bellestar e desprenut era gent se dirigís ar ermitatge dera Mair de Diu de la Trobada (Montferrer i Castellbò).
Eth 7 de junhsèga òm celèbre era hestivitat de Sant Ot, patron dera ciutat. Es representacions deth Retaule de Sant Ermengol, en agost, se comencèren a hèr eth 1957 e eth 1998 demorèren interrompudes a causa dera restauracion deth claustre; ei un espectacle teatrau basat es diferentes scènes dera vida deth sant, damb un tèxte escrit per Esteve Albert e que debanaue ath claustre dera catedrala.
Era darrèra dimenjada d'agost, se celèbre era Hèsta major, er era quau destaque eth balh Cerdà, qu'ei barat per mès de cent cobles (entre petiti e grani) eth dimenge peth maitin.
Ar Archiu Municipau dera Casa dera Ciutat, ath Casc ancian, se tròbe eth Libre verd o Libre de privilègis dera ciutat d'Urgèl deth 1470; a era tampa de husta folrada damb pèth, e s'i mencionen es usatges e costums dera ciutat d'aquera época.[18]
Hèires, mercats e hestivaus[modificar | modificar la font]
Maugrat era baisha anautita densitat de poblacion en Alt Pirineu, era zòna acuelh eth 6'6% dera activitat firal de Catalonha[19]. A la Seu son nombroses es concentracions firals e de mercats ath long der an:
- Eth Mercat tradicionau debane cada dimars e dissabte en Carrèr Major, era Plaça deth Mercat, era Plaça dera Catedrala e eth Carrèr des Canonges.
- Era Hèira de Sant Ermengol, ua des hèires mès ancianes de Catalonha, e era hèira documentada mès anciana dera Peninsula Iberica,[10] debane era tresau dimenjada d'octobre. Eth nòm li da un des patrons dera ciutat: Sant Ermengol.
- Era Hèira de Hormatges Mestieraus deth Pirenèu laguens deth marc dera Hèira de Sant Ermengol.
- Era Hèira de Primauera se celèbre en abriu e includís ua exposicion des melhors exemplars de vaca de raça bruna des Pirenèus deth Aut Urgèl e era Cerdanha.
- Era Hèira d'Art, eth 2007 debanèc era prumèra edicion.
- Eth Mercat Medievau des Canonges i a musica en carrèr, teatre, circ, falconers e mòstres de mestièrs ancians.
- Eth Mercat des oportunitats se celèbre dus còps ar an. Era majoria des botigues de la Seu i collabòren damb ua paradeta a on i venen es sòns productes rebaishadi.
- Eth Hestivau Internacionau de Musica Joan Brudieu s'inicièc eth 1969 e se celèbre as mesi de junhsèga e d'agost.
Lòcs d'interès[modificar | modificar la font]
Monuments eclesiastics:
- Santa Maria d'Urgèl, catedrala de la Seu d'Urgèl, ena plaça des Oms.
- Claustres dera catedrala d'Urgèl.
- Eth Musèu Diocesan d'Urgèl, bastissa annèxa as claustres. S'i expose eth Beatus de la Seu d'Urgèl.
- Eth Palais Episcopau, en pati de Palais.
- Era Bibliotèca de Sant Agustí, actuau bibliotèca municipau a on i auie er ancian convent de Sant Agustí.
- Era Glèisa de Sant Miquel amassa ath claustre de Santa Maria d'Urgèl, ei era unica bastissa que demore deth complèxe catedralici que bastic Sant Ermengol que date der an 1035.
- Era glèisa de Santa Immaculada e futura sala de conferéncies.
- Anciana glèisa de Sant Domènec bastissa de caracteristiques pleaments gotiques. Aué en dia sala de conferéncies e exposicions.
- Era glèisa de Santa Magdalena, era glèisa mès importanta dempús deth punt d'enguarda sociau.
- Seminari conciliar de la Seu d'Urgèl. ena zòna nòrd dera ciutat, entornejat d'un ample pati trobam aguesta bastissa, presidit per ua monumentau façada de caracteristiques neoromàniques. Siguec bastit er an 1860 per Romà Samsó.
Casc antic, a on destaquen eth carrèr des Canonges, çò de mès d'ancian, e eth Carrèr Major, ambdús de nauta valor arquitectonic, ath delà deth pati de Palais e era plaça des Oms a on i a era Casa dera Ciutat. Era Passejada de Joan Brudieu, ath centre de la Seu, ei un des carrèrs mès importants e ei era divisòria deth centre istoric e er aishamplatge. Eth pòble de Castellciutat: ath delà deth centre deth pòble, destaque e la Torre de Solsona, eth Castell de Ciutat i Ciutadèla. Centres educatius e/o culturaus:
- Centre culturau "Es Monges", i a es escòles municipaus de dança, musica e d'art plastic ath delà dera escòla mairau municipau, eth Centre Associat dera Universitat Nacionau d'Educacion a Distància (UNED), era Escòla Oficiau d'Idiòmes e era anciana glèisa de Santa Immaculada.
- IES Joan Brudieu: Institut d'estudis segondaris, bachillerat, e sedença dera universitat d'estiu organizat pera Universitat de Lhèida.
- Punt de supòrt dera Universitat Dubèrta de Catalonha (UOC) ath Conselh Comarcau deth Aut Urgèl, ara Passejada de Joan Brudieu.
Parcs[modificar | modificar la font]
Parcs urbans:
- Parc del Segre foguèt bastit pels Jòcs Olimpics de Barcelona 92 per aculhir lo piragüisme en la disciplina de eslalom e que convertiguèt la vila en subseu olimpica. Es situat près lo riu Segre mejançant un canal artificial parallel de 800 m e qu'aquel se bifurca dins dos canals de aigas bravas d'un total de 500 m de long. Lo desnivèl d'aqueles canals d'aigas bravas es de 6,5 m amb un cabal de fins a 15 m3. Lo Parc del Segre dispausa d'una mini centrala idroelectrica reversibla, que per una banda, produsís electricitat, e per l'autra, en epòcas de secada garantís lo sufisent cabal d'aiga per la siá utilizacion. A tanben un sistèma de remontadors mecanics que t'estàlvia de davalar del embarcació e pujar de nòu a pè. A l'ora d'ara, de mai de mai, de celebrar de divèrsas competicions d'eslalom, s'espeta pel torisme de la zona amb divèrsas activitats d'aventura coma lo ràfting, lo hidrotrineu, bicicleta tot terren o btt, nordic walking e d'autras.
- Parc de la Valira a tocar de la Valira, riu que separa la vila de la Seu del pòble de Castellciutat que fa partida de la meteissa municipalitat. Dins del parc s'i pòt trobar las Clastras Modèrnas de la Seu d'Urgèl, òbra de l'escultor nat a la Seu, Lluís Racionero. Als capitèls apareisson de personatges contemporanèus coma Mussolini, Marilyn Monroe, Schuster, Hitler...)
Parcs naturals:
- Parc Natural de l'Alt Pirineu creat en 2003 entre las comarcas del Palhars Sobeiran e l’Aut Urgèl es çò de mès de grand de Catalonha amb una estenduda que supèra las seissanta mila ectaras.
- Parc Natural del Cadí-Moixeró compren l'ensems de sèrras prepirinenques del Cadí, Moixeró, lo massís del Pedraforca e granda part de la Tosa de Alp e lo Puigllançada. A una superfícia de 41 342 ha e es situat en limit de las comarcas del Berguedan, l'Aut Urgèl e la Bassa Cerdanha. Las siás altituds se situan entre los 900 m dins las vals e los 2648,6 m de la cresta mai nauta, lo Vulturó. Las sèrras del Cadí e del Moixeró jonchas en lo pòrt de Tancalaporta forman una barrièra d'impressionanta nautor que separa la val del Segre de l'entèsta del riu Llobregat.
Referéncies[modificar | modificar la font]
- ↑ L'Enciclopèdia, la Seu d'Urgèl. (ca)
- ↑ Eth poblament e era estructura urbana deth Naut Pirenèu e Aran. (ca)
- ↑ GGCC, la Seu d'Urgèl: Morfologia urbana. (ca)
- ↑ L'Enciclopèdia Catalana, l'Urgellet. (ca)
- ↑ 5,0 5,1 GGCC, la Seu d'Urgèl: Origines. (ca)
- ↑ Factors claus dera estructura territoriau. (ca)
- ↑ Musèu Diocesan d'Urgèl, era òbra de Sant Ot. (ca)
- ↑ L'Enciclopèdia, era Catedrala d'Urgèl. (ca)
- ↑ Musèu Diocesan d'Urgèl, era òbra de Sant Ermengol. (ca)
- ↑ 10,0 10,1 Diari d'Andorra, Era Hèira 2008. (ca)
- ↑ GGCC, l'Urgèl: Origina deth toponim. (ca)
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 GGCC, la Seu d'Urgèl: Situacion e presentacion. (ca)
- ↑ Aiguats deth 1982. (ca)
- ↑ El Periòdic d'Andorra, Nau tram de carrèr. (ca)
- ↑ Generalitat de Catalunya, Horta del Valira. (ca)
- ↑ GGCC, la Seu d'Urgèl: Auti endrets deth tèrme. (ca)
- ↑ L'Avui, la Seu celèbre era hestivitat de Sant Antoni Abat. (ca)
- ↑ L'Enciclopèdia, la Seu d'Urgèl: Cultura. (ca)
- ↑ XI Congrès de Hèires de Catalonha en Tremp. (ca)


text:
1779
Aquesta pagina concernís l'an 1779 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769. Après lo pilhatge de sa capitala en 1778, lo governador de Begamber menèt una còntra-ofensiva còntra lei senhors Kenfu Adam e Hailu Adara que foguèron desfachs. Crenhent de velleïtats d'independéncia de part dau negus fantòche Salomon II (1777-1779), lei dos vencuts l'obligiguèron d'abdicar e de venir monge. Foguèt remplaçat per son cosin Tekle Giyorgis Ièr.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Maugrat la revirada d'una ataca francesa còntra la vila de Savannah (3 de setembre - 28 d'octòbre), lei dificultats britanicas sus lo teatre american aumentèron ambé la declaracion de guèrra d'Espanha que jonhèt lo camp francoestatsunidenc e ataquèt dins la region de Florida (conquista de Baton Rouge lo 21 de setembre).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Darriera utilizacion documentada d'un trabuc sus un prat batalhier per la garnison britanica de Gibraltar. Aquela arma medievala foguèt bastida car lei canons de la vila avián una portada tròp limitada per tirar sus certanei posicions espanhòlas. Son eficacitat es desconeguda.
Astronomia[modificar | modificar la font]
Descubèrta de la naneta blanca situada au sen de la Nebulosa de la Lira per Antoine Darguier, premiera observacion enregistrada d'una estèla d'aquela categoria.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 20 d'agost - Jöns Jacob Berzelius, quimista suedés (m. 1848)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 14 de febrièr - James Cook, navigador e explorator anglés (n. 1728)


text:
Erromintxela
Erromintxela qu'ei lo nom deus ròms bascos d'origina kalderash (ròms vienguts deus Balkans) e de la lor lenga. Qu'arribèn deu nòrd au sègle XV. Uei lo dia que's tròban subertot sus la còsta de Labord, dens mantua zona montanhosa de Sola, dens la Hauta Navarra, en Guipuscoa e en Biscaia. Que i son tres grops etnicaments distints de Ròms en Bascoat: los "kalos" (ròms de la peninsula iberica, "gitanos"), los "sintos" (ròms deus País Germanics) e los Erromintxelak.
Los Erromintxelak (fòrma plurau de Erromintxela) que parlan l'erromintxela qui ei ua lenga ibrida (para-romani) enter basco e romani kalderash. L'estructura de la lenga qu'ei la deu basco, lo vocabulari qu'ei màgerment kalderash. L'erromintxela n'ei pas comprensible ni peus locutors de l'euskara ni peus gitanos iberics ni peus autes roms. La literatura erromintxela qu'ei contemporanèa e mei que mei de poesia.


text:
Bierné
Bierné es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mayenne e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat fasiá partida de la sénéchaussée angevine de Castell-Gontier en dependent de la sénéchaussée principala d'Angieus dempuèi lo Mièja Edat fins a la Revolucion francesa.
La commune faisait partie de la sénéchaussée angevine de Château-Gontier dépendante de la sénéchaussée principale d'Angers depuis le Moyen Âge jusqu'à la Révolution française.


text:
Pernamboc
Lo pernamboc (Caesalpinia echinata Lam.) qu'ei un arbo brasilenc de la familha de las fabaceas e de la soa familha de las Caesalpinioideae utilizat per la confeccion deus arquets deus instruments de còrdas hregadas. Qu'ei tanben utilizat com tinta per'mor la soa color arroia.
Qu'ei originari de las seuvas deus estat brasilencs de Bahia, Espírito Santo, Pernambuco e Rio de Janeiro. La diminucion de la soa populacion devuda a la soa espletacion e a la mermada deu son abitat qu'a produsida a reaccion deu mitan deu arquetièrs entà lutar per la soa conservacion.


text:
Maquís
En botanica, lo maquís designa una formacion vegetala caracteristica de las regions de Clima mediterranèu.
Lo tèrme ven de l'italian macchia, el meteis derivat del latin macula, taca, que fa referéncia a l'aspècte pigalhat d'un païsatge de maquís.
Lo maquÍs es una formacion vegetala mai bassa qu'una sèlva (fruticèa), pro densa, constituida subretot d'arbrilhons resistents a la secada, formant de matas espinosas e inextricablas.
Aquela formacion, que s'establís dins los massises cristallins en teren silisós, resulta en general de la degradacion del bòsc de surrièrs, que mai sovent aviá pres la plaça d'una populacion originala d'euses.
En Occitània, se trapa sobretot dins lo massí dels Mauras, l'Esterèl e illas d'Ieras; e a l'entorn per las còstas de catalonha, Corsega e d'Itàlia; e pel mond per las còstas mediterranèas e aquelas de Califòrnia (sonat chaparral), de Chile, del sud de Sudafrica (sonat fynbos) e unas d'Austràlia (sonat kwongan).
Las plantas linhosas mai caracteristicas del maquís son:
- l'arboç (Arbutus unedo) ;
- la bruga blanca (Erica arborea) ;
- l'auborn espinos (Calicotome spinosa) ;
- la moja negra (Cistus monspeliensis),
- la moja de montanha (Cistus laurifolius) ;
- la moja de fuèlha de sàlvia (Cistus salviifolius) ;
- d'immortalas coma Helichrysum italicum,
- de Lavandas (Lavandula stoechas),
- lo lentiscle (Pistacia lentiscus)
- l'Aladèrn de fuèlha estrecha (Phillyrea angustifolia)
- la Nèrta (Myrtus communis),
- lo romanin (Rosmarinus officinalis)


text:
Mètro de Tolosa
Lo Mètro de Tolosa es un malhum de mètro de tipe VAL servissent Tolosa e una part de son aglomeracion. Es esplechat per Tisséo, una regia publica jos l'autoritat del Sindicat Mixte dels Transpòrts en Comun de Tolosa, pus comunament nomenat SMTC. Es esplechat jos la forma de duas linhas A e B, dins los aisses: sud-oèst, nòrd-èst e nòrd–sud. Lo malhum es fòrça recent (mens de vint ans), e fòrça frequentat.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Quand la decision de principi de bastir un novel TCSP foguèt presa en 1980 per lo SMTC, s'esperava que lo tramvia foguès causit, sabent que Marcel Cavaillé, secretari d'Estat als transpòrts e cònsol adjunt de Tolosa lancèt un concors per la mesa en servici de tramvias en França.
Lo debat foguèt viu; la majoritat municipala essent favorabla a un VAL e l'oposicion a un tramvia. Los elegits se desplacèron fins a Hannover (lo Stadtbahn) puèi fins a Lilla (VAL de Lilla). Lo SMTC decidiguèt puèi d'un vòte ont la votz del president Guy Hersant foguèt decisiva dins la causida del VAL.
Las òbras comencèron en 1989 e la linha A dobriguèt cinc ans mai tard, en junh de 1993. Una granda refondacion del malhum de bus foguèt facha al meteis temps.
En 1997, se decidiguèt l'alongament de la linha A; las òbras comencèron en 2001 e l'inauguracion se faguèt a la fin de 2003. Puèi la linha B foguèt inaugurada a la fin de 2007
Cronologia[modificar | modificar la font]
- 1980 : Votacion per lo Conselh Municipal del principi de la creacion d'una linha de mètro sus un ais sud-oèst – nòrd-èst.
- 1984 : Lo SMTC confirma lo principi d'un TCSP sus aquel ais.
- 1985 : Lo SMTC adòpta lo principi del VAL (lo 9 de julhet).
- 1986 : Fin dels estudis tecnics de la linha A definissent son traçat definitiu.
- 1987 : La projècte es declarat d'utilitat publica per lo prefècte (lo 27 d'octobre).
- 1989 : Debuta de las òbras de la linha A.
- 1993 : Inauguracion de la linha A.
- 1997 : Debuta dels estudis preliminars per l'alongament de la linha A e la bastison de la linha B.
- 2001 : Debuta de las òbras d'alongament de la linha A e de la bastison de la linha B.
- 2003 : Dobertura de la linha A completa en decembre.
- 2007 : Dobertura de la linha B (lo 30 de junh).
Malhum[modificar | modificar la font]
Linha A[modificar | modificar la font]
La Linha A a 18 estacions e 12,5 km d'extension. S'estend a partir del centre comercial de Balmar (Balmar-Gramont) en traversar Tolosa, fins a l'estacion de Bassacamba.
Orari: 5 h 5 min fins a mièjanuèit (0 h 42 min divendres e dissabte). Es en estudi per 2015 una extension de 5 km al nòrd de la linha, cap a L'Union.
Linha B[modificar | modificar la font]
Aquesta linha ten 20 estacions e 15 km d'extension.
D'autras linhas ?[modificar | modificar la font]
En genièr de 2006, lo consòl, Jean-Luc Moudenc parlèt d'una extension sud de la linha B. En aquesta extension s'incluson 5 km de linha en viaducte, crosant lo Canal de las Doas Mars e l'autota A61, quatre estacions e l'arribada a Labèja-Innopòl. Aquò costariá 330 milions d'euros e s'inaugurariá en 2013.
Tecnica[modificar | modificar la font]
Las linhas A e B utilizan un mètro guida automatic (sens conductor) de pichon gabarit (a pauc pres dos mètres de larg) : lo VAL, fabricat per Siemens Transportation Systems. Actualament, tres tipes de material rodan, lo VAL 206, lo VAL 208, e lo VAL 208 NG (Novèla Generacion). Actualament, i a 99 ramas: Sus la linha A, i a 29 ramas de VAL 206 e 25 ramas de VAL 208 ; Sus la linha B, i a 45 ramas de VAL 208 (lo VAL 206 pòt pas rodar sus aquela darrièra linha).
Cada rama es compausada de dos carris que s'unisson per parelhs. Aquò necessita de caisses de 52 mètres de long, mas son pas solament de 26 mètres dins lo mètro de Tolosa. Las bordaduras dels caisses son desseparadas de las vias per de pòrtas sincronizadas amb las pòrtas de las ramas. Per aquò, cada cai deu èsser rigorosament drech. Cada rama pòt aculhir fins a 150 o 200 personas.
Las ramas rodan sus pneumatic, dispausan d'una traccion electrica e son alimentadas amb un ralh de corrent contunh de 750 V. Lo guidatge se fa amb de ralhs laterals (que servisson a l'encòp al guidatge e a l'alimentacion). Pòdon escalar de pendas fins a 7%, aténher una velocitat de comercializacion d'a pauc près 65 km/h, e rodar sus la linha amb una frequéncia maximum d'una minuta e cinc segondas sus la linha A. Un Pòst Central de Contròl, situat al garatge talhièr de Bassa Camba, regula e assegura la securitat del malhum, intervenent a distància sus las ramas tre l'aparicion de problèmas.
I a un anonci sonòr del nom de l'estacion abordada abans l'arribada de la rama al cai, e tanben a la partença i a un anonci sonòr de l'estacion venenta. Lo nom de las estacions es anonciat en francés, e dempuèi setembre 2009 tanben en occitan. Dins las ramas VAL 208, lo nom de l'estacion venenta e las correspondéncias de bus defilan sus un panèl de diòdas.


text:
Michel Sapin
Michel Sapin, nascut lo 9 d'abril de 1952 a Boulogne-Billancourt, es un òme politic francés, nomenat lo 16 de mai de 2012 coma ministre del Trabalh, de l'Emplec e del Dialòg social dins lo govèrn de Jean-Marc Ayrault.
Membre del Partit socialista, Foguèt deputat de l'Indre e dels Nauts de Sèina, ministre delegat prèp del ministre de la Justícia (mai de 1991 - abril de 1992, govèrn d'Édith Cresson), ministre de l'Economia e de las Finanças (avril de 1992 - març de 1993, govèrn Pierre Bérégovoy) e ministre de la Foncion publica e de la Reforma de l'Estat (govèrn Lionel Jospin). Tanben èra president del Conselh Regional del Centre de 1998 a 2000 puèi de 2004 a 2007. Foguèt reelegit en 2007 deputat de l'Indre e cònsol màger d'Argenton-sur-Creuse.
Somari
- 1 Biografia
- 2 Nòtas e referéncias
Biografia[modificar | modificar la font]
Originas, formacion[modificar | modificar la font]
Filh de Claude Sapin, executiu superior, e de Claude Garteiser, Michel Sapin Dintrèt a Escòla Normala Superiora en 1974, dins la seccion letras, puèi a l'ENA en 1978, annada de François Hollande, Ségolène Royal e Dominique de Villepin.
A sa sortida de l'ENA, causiguèt per afectacion lo tribunal administratiu de París.
Carrièra politica[modificar | modificar la font]
Michel Sapin aderiguèt al PS en 1975. Membre del burèl nacional del PS, foguèt
- secretari nacional a las questions economicas (1997 - 1998)[1] ;
- secretari nacional a l'emplec (decembre 1998 - març 2000) ;
- responsable nacional a la Tresauraria prèp del Primièr secretari (mai 2003) ;
- secretari nacional a l'economia e a la fiscalitat (15 de febrièr de 2007}}).
Sostenguèt la candidatura de Ségolène Royal a l'investitura del PS per l'eleccion presidenciala de 2007. Lo 15 de febrièr de 2007, aprèp la demission d'Éric Besson, que contestava la campanha de Ségolène Royal, li succediguèt al pòste de secretari nacional del PS encargat de l'economia.
En novembre de 2011, François Hollande, candidat PS a l'election presidenciala, ne faguèt un membre clau de son equipa de campanha lo nomenant encargat del projècte presidencial.
Mandats electius[modificar | modificar la font]
Conselhs municipals[modificar | modificar la font]
- 1989 - 1994 : conselhièr municipal de Nanterre.
- Cònsol màger d'Argenton-sur-Creuse en 1995-2001 e en 2002-2004. Primièr adjunt al cònsol d'Argenton-sur-Creuse en 2001-2002 e de 2004 a 2007. En 2007 foguèt reelegit màger pel conselh municipal.
- President de la Comunautaut de Comunas del País d'Argenton-sur-Creuse (1988).
Conselhs generals[modificar | modificar la font]
- Membre del Conselh General d’Indre de març de 1998 a març de 2004 (non candidat apuèi)
Conselhs regionals[modificar | modificar la font]
- Membre del Conselh Regional d'Illa de França de 1992 a 1994.
- Membre del Conselh Regional del Centre, foguèt president d'abril de 1998 a abril de 2000 e tornarmaia dels 2 d'abril de 2004 a agost de 2007. Demissionèt de la presidéncia per causa de cumul de mandats.
Deputat a l'Assemblada Nacionala[modificar | modificar la font]
- Deputat d'Indre (1981-1986), foguèt secretari (1983 - 1984), puèi vicepresident de l’Assemblada Nacionala (1984-1985)
- Deputat dels Nauts de Sèina (1986 e 1988 - 1991), foguèt president de la Comission de las Leis Constitucionalas, de la Legislacion e de l'Administracion Generala de la Republica (1988)
- Deputat d'Indre (17 de junh de 2007)
Foncions ministerialas[modificar | modificar la font]
- Ministre delegat prèp del ministre de la Justícia (mai de 1991 - abril de 1992) dins lo govèrn Edith Cresson
- Ministre de l’Economia e de las Finanças (abril 1992 - març de 1993) dins lo govèrn de Pierre Bérégovoy, deguèt afrontar las doas crisis provocadas pel succès relatiu de l'« òc » al tractat de Maastricht
- Ministre de la Foncion Publica e de la Reforma de l’Estat (març de 2000 - mai de 2002) dins lo govèrn de Lionel Jospin
- 16 de mai de 2012: ministre del Trabalh, de l'Emplec e del Dialòg social dins lo govèrn de Jean-Marc Ayrault
Posteritat[modificar | modificar la font]
Daissèt una lei dicha « lei Sapin », promulguada en genièr de 1993, lutant contra la corrupcion. La lei Sapin transformèt las règlas economicas del mercat publicitari.
Autras Foncions[modificar | modificar la font]
- Membre del Conselh de la politica monetària de la Banca de França (genièr de 1994 - junh de 1995).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ temptèt alara, en van, de defendre l'idèa, eterodòxa a l'esquèrra, de promocion de l'accionariat salariat.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Ficha de Michel Sapin, sul site del MINEFE
- (fr)La lei Sapin, sul site Legifrance
- (fr)Ficha sul site de l'Assemblada nacionala


text:
Winnipeg
Winnipeg (pronóncia AFI: [ˈwɪnɨpɛg]) es la capitala e pus granda vila de la província canadenca de Manitòba. Se situa prèp del centre longitudinal d'America del Nòrd,[1] al jonhent del riu Roge e del Riu Assiniboine , un endrech ara comunament sonat The Forks.[2] Lo nom de Winnipeg es derivat dels mots Cree de win e nippi que se traduson per «aiga fangosa». Winnipeg es lo còr cultural e lo centre economic de la region, qu'a una populacion de 730 305 personas. La vila de Winnipeg es la setena de Canadà amb una populacion de 633 451 personas.[3]


text:
1277
Aquesta pagina concernís l'an 1277 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Acabament de la bastida de la Glèisa de Sant Joan de Malta d'Ais de Provença après cinc annadas de trabalhs. Es la premiera glèisa gotica de Provença. Amb un cloquier de 67 mètres, venguèt lo bastiment pus aut de la vila e ocupa totjorn aquela posicion a l'ora d'ara.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Mòrt dau sultan Bàybars que foguèt remplaçat per son fiu As-Said Baraka Khan. Desirós de dirigir eu meme l'estat, ordonèt l'arrestacion dau vice-sultan de son paire e mandèt lo generau Qala’un, laissat coma conselhier per Bàybars, en campanha còntra lo Reiaume Armenian de Cilícia.
Asia[modificar | modificar la font]
Reiaume de Pagan[modificar | modificar la font]
Invasion dau reiaume per una armada mongòla. Narathihapati assaièt de la blocar a Ngasaunggyan onte sei fòrças foguèron esquichadas. Pasmens, en causa de sei pèrdas ò de la bleçadura de son generau, l'armada mongòla contunièt pas sa campanha e se retirèt fins a una ofensiva novèla en 1283.
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
Arribada de Boemond VII de Trípol a Trípol. Adoptèt rapidament divèrsei mesuras per assegurar la proteccion de sei frontieras ambé la signatura d'una trèva ambé lei Mamelocs dau sultan Qalàwun e la conclusion d'un acòrd ambé lei marchands venecians. Puei, acomencèt còntra leis adversaris d'aqueleis acòrds que gropavan l'Òrdre dau Temple e l'Ostau de Gibelet qu'èra liat ai marchands genoès. Lei bastiments de l'Òrdre situats a Trípol foguèron cremats mai lei Templiers repostèron ambé la destruccion dau castèu de Botron e una ataca còntra Nephin. Puei, leis Templiers foguèron venceires d'una batalha a Gibelet e Boemond VII deguèt acceptar una trèva.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Premiera utilizacion documentada d'una mina terrèstra per lei Chinés còntra lei Mongòls. L'arma entraïnèt una « explosion giganta » mai sei consequéncias sus l'eissida de la batalha son mau conegudas.