text:
Ponch caud (geologia)
Lei ponchs cauds son de remontadas de magma a travèrs una placa tectonica dempuei lei prefondors dau mantèu o dau nuclèu terrèstre sota la forma d'un plumacho de matèria cauda. L'existéncia d'un ponch caud sembla pas liada a aquela d'un limit entre doas placas. Per exemple, un ponch caud fòrça actiu se troba sota l'illa d'Islàndia que son activitat se conjuga amb aquela de la dorsala atlantica. Pasmens, existís tanben un ponch caud fòrça actiu sota l'illa d'Hawaii qu'es situat au bèu mitan de la Placa Pacifica. Generalament, lo volcanisme d'aqueu tipe de region es efusiu.
Coma lei ponchs son fixs, son a l'origina de cadena de montanhas volcanicas en causa dau movement dei placas. D'efèct, l'activitat dau ponch caud entraïna la formacion d'un volcan actiu a sa verticala. Puei, aqueu volcan s'aluncha pauc a pauc dau plumacho de remontadas magmaticas fins a l'aplant de son activitat e son remplaçament per un volcan novèu. L'exemple pus conegut d'aqueu tipe de cadena montanhòsa es l'archipèla d'Hawaii.


c: text/html

text:
Didelphidae
Sariga es un nom donat als mamifèrs marsupials americans de la familha dels didelfidats (Didelphidae). Lo mai gròs es la Sariga de Virginia (Didelphis virginiana), que se pòt trobar dins totes los Estats Units. L'airal de distribucion dels didelfidats s'espandís de la mitat sud dels Estats Units al nòrd d'Argentina.
La màger part de las sarigas son arboricòlas ; los pès prensils son provesits d'onglas robustas. La sariga a de mors nocturnas e arboricòlas ; es un predator de reptils, d'ausèls e de mamifèrs pichons. Las femèlas "sarigan" aprèp 8 a 14 jorns de gestacion ; lo pichon viu puèi durant mai de cent jorns dins lo marsupium (pòcha sul ventre) de sa maire.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Son devesits en doas sosfamilhas : los Caluromyinae e los Didelphinae
- Sosfamilha Caluromyinae
- Sosfamilha Didelphinae
- genre Chironectes
- genre Didelphis
- Didelphis albiventris [fòto]
- Didelphis aurita
- Didelphis marsupialis
- Didelphis virginiana, opossòm de Virgínia
- genre Gracilinanus
- Gracilinanus aceramarcae
- Gracilinanus agilis
- Gracilinanus dryas
- Gracilinanus emiliae
- Gracilinanus marica
- Gracilinanus microtarsus
- genre Lestodelphys
- Lestodelphys halli
- genre Lutreolina
- Lutreolina crassicaudata
- genre Marmosa
- Marmosa andersoni
- Marmosa canescens
- Marmosa lepida
- Marmosa mexicana
- Marmosa murina [fòto]
- Marmosa robinsoni
- Marmosa rubra
- Marmosa tyleriana
- Marmosa xerophila
- genre Marmosops
- Marmosops cracens
- Marmosops dorothea
- Marmosops fuscatus
- Marmosops handleyi
- Marmosops impavidus
- Marmosops incanus [fòto]
- Marmosops invictus
- Marmosops noctivagus
- Marmosops parvidens
- genre Metachirus
- Metachirus nudicaudatus
- genre Micoureus
- genre Monodelphis
- Monodelphis adusta
- Monodelphis americana
- Monodelphis brevicaudata
- Monodelphis dimidiata
- Monodelphis domestica [fòto]
- Monodelphis emiliae
- Monodelphis iheringi
- Monodelphis kunsi
- Monodelphis maraxina
- Monodelphis osgoodi
- Monodelphis rubida
- Monodelphis scalops
- Monodelphis sorex
- Monodelphis theresa
- Monodelphis unistriata
- genre Philander
- Philander andersoni
- Philander opossum - quatre uèlhs [fòto]
- genre Thylamys
- Thylamys elegans [fòto]
- Thylamys macrura
- Thylamys pallidior
- Thylamys pusilla
- Thylamys velutinus
Sembla que lo clichat famós (al pròpri e al figurat !) de la sariga que pòrta sos pichons enrotlats sus sa coa concernís pas que lo grop dels filanders.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
T-72
Lo carri T-72 es un carri de combat principau sovietic de segonda generacion desvolopat entre 1967 e 1971. Èra destinat a l'equipament dei divisions d'infantariá de l'Armada Roja, ais armadas dei país dau blòt sovietic e a l'exportacion. Conoguèt un succès major a l'exportacion e foguèt adoptat per uneis armadas. Un nombre fòrça important de versions foguèt desvolopat per l'Union Sovietica e au sen deis autrei país utilizaires que creèron divèrsei versions indigènas.
Participèt a unei conflictes ambé de resultats de còp fòrça marrits en causa de la manca d'entraïnament, d'errors de comandament e de performàncias feblas per lei versions indigènas. Lei guèrras pus importantas onte participèt lo T-72 foguèron :
- lo Liban en 1982 ambé de resultats equilibrats còntra Israèl e de pèrdas limitadas.
- l'Iraq en 1991 e en 2003 onte lei versions iraquianas (amb una poissança de fuòc e un blindatge inferiors ai versions sovietics) foguèron totalament esquichats per lei carris occidentaus.
- en Chechenia durant lei doas guèrras onte certaneis unitats de T-72, mau comandadas, foguèron destruchas dins de combats urbans engatjats sensa sostèn d'infantariá.
- durant la Segonda Guèrra d'Ossetia onte foguèt utilizat per totei lei participants amb un avantatge clar per lei carris rus.


text:
Firbes
Firbes (en francés: Firbeix) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
"Firbes" resulta del locatif plural latin 'finibus' (a la frontièra) per casuda de la pretenia *fin’bus, lo grop segondari -n’b- passèt en occitan a –rb-, coma lo latin 'cannabim' > òc. carbe / charbe; en francés, -eys nòta la realizacion nordoccitana [ejs] de las –es finalas, ortografiadas puèi –eix.


text:
Jòcs Olimpics d'estiu de 1948
Los Jòcs Olimpics d'estiu [1] de 1948 (Jòcs de la 14ena Olimpiada) se debanèron a Londres del 29 de julhet al 14 d'agost de 1948.
Somari
- 1 Genèsi
- 2 Delegacions
- 3 Debanar
- 4 Espets e endevenenças
- 5 Programa
- 5.1 Espòrts e espròvas
- 6 Medalhièr general
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Ligams videografics
- 11 Nòtas & referéncias
Genèsi[modificar | modificar la font]
Delegacions[modificar | modificar la font]
Debanar[modificar | modificar la font]
Espets e endevenenças[modificar | modificar la font]
Programa[modificar | modificar la font]
Espòrts e espròvas[modificar | modificar la font]
Alterofilia[modificar | modificar la font]
Atletisme[modificar | modificar la font]
-
-
- veire article detalhat Londres 1948 - Atletisme
-
Basquet[modificar | modificar la font]
Bòxa anglesa[modificar | modificar la font]
Cabus[modificar | modificar la font]
Canoe-caiac[modificar | modificar la font]
Ciclisme[modificar | modificar la font]
Equitacion[modificar | modificar la font]
Escrima[modificar | modificar la font]
Fotbòl[modificar | modificar la font]
Gimnastica[modificar | modificar la font]
Lucha[modificar | modificar la font]
Natacion[modificar | modificar la font]
Oquei pelena[modificar | modificar la font]
Pentatlon modèrne[modificar | modificar la font]
Rem[modificar | modificar la font]
Tir[modificar | modificar la font]
Vela[modificar | modificar la font]
Waterpolo[modificar | modificar la font]
Medalhièr general[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 257 documents subre Londres 1948 en picar coma clau Olympic Games 1948
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ Los dotzens, de la 12ena Olimpiada, que se serián deguts debanar en 1940 a Helsinki, amai los tretzens previstes a Londres coma essent los de la 13ena, foguèron suprimits per encausa de la Guèrra de 1935-1945.


text:
Nazisme
Lo nazisme o nacionalsocialisme es l'ideologia politica del NSDAP, partit politic aparegut en Alemanha en 1920. Sa definicion demòra problematica. En particular, la question de saber se lo nazisme es un desvolopament del faissisme o un fenomèn unic dins l'istòria es totjorn dubèrta. Una de las singularitats evidentas del regim nazi es d'aver fondat sa doctrina d'Estat sul racisme. L'antisemitisme e l'anticomunisme del regim nazi condusisson dempuèi 1933 a la dubertura dels primièrs camps de concentracion en Alemanha, una politica qu'aumentèt al cors dels ans seguents, e en condusir subretot a la Shoah.
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquela ideologia apareis dins l'Alemanha dels ans 30, just quand a las duras condicions de patz qu'èran impausadas a Alemanha après la Primièra Guèrra Mondiala, s'apondèron los estralhs economics provocats pel Crack de 1929 e la Granda Depression. En genièr de 1933, Hitler foguèt nomenat primièr ministre d'Alemanha pel President de la Primièra Republica, Paul von Hindenburg, gràcias a la siá victòria electorala e al sosten d'autres partits politics. Quand lo President de la Republica moriguèt lo 2 d'agost de 1934, Hitler unifiquèt las cargas de Cancelièr e de President. Apareis centrat a l'entorn de la figura d'Adolf Hitler e la siá òbra Mein Kampf (en alemand, La miá lucha), que recuèlh las siás idèas centradas en l'atac del comunisme, causa que li supausèt l'ajuda d'una part de las classas nautas.
Neonazisme[modificar | modificar la font]
Lo neonazisme es un movement politic d'extrèma drecha, qu'a per objectiu de reactivar los principis del nacionalsocialisme. S'inspira de la pensada dels ancians dirigents nazis alemands e agropa divèrsas organizacions faissistas que benefician de la libertat de premsa de las democracias occidentalas, qu'abominan. En fòrça païses, entre eles l'Alemanha actuala, i a de leis estrictas contra lo nacionalsocialisme, que son apologia es considerada un delicte.


text:
Upolu
Upolu es la mai pichona de las doas illas principalas de las Samoa, al larg d'Austràlia dins l'Ocean Pacific.
Lo punt culminant de l'illa, lo Mont Fito, constituís lo suc del volcan que forma l'illa.
Robert Louis Stevenson[modificar | modificar la font]
Robert Louis Stevenson, l'autor del celèbre roman l'illa del tresaur, s'i installèt en 1889. Prenguèt la defensa dels autoctòns, espoliats per las accions dels colonizators occidentals. I moriguèt de tuberculòsi, lo 3 de decembre de 1894. Venerat pels indigènas, que l'escaissavan "Tusitala" (lo contaire d'istòrias) foguèt enterrat en granda ceremonia, al suc del Mont Vaea, que domina sa proprietat.


text:
Nèrta
Nèrta
Myrtus communisError d'escript : la foncion « títol » existís pas.
|-
|----- | valign="middle" colspan="2" class="" style="padding: 0 0.5em; text-align: center; vertical-align: middle; font-size: 1em; line-height: 1em; height: 25px; font-weight: bold; background: #A0E090; color: white;" | Classificacion filogenetica |-----
|-----
La nèrta (var. nerta) o mirta (var. murta), (Myrtus communis) es una planta de la familha de las mirtacèas que buta a l'entorn de la mar Mediterranèa. Etimologicament Myrtus communis ven del grèc Mύptoς que significa perfum qu'es una planta fòrça aromatica.
Somari
Ecologia[modificar | modificar la font]
La nèrta a una origina cosmopolita. S'espandís dempuèi Africa, passant per Euròpa fins a l'Asia temperada, es a dire, dins la zona mediterranèa, qu'es una planta termofila.
Sul continent african se pòt trobar en Macaronesia (Portugal - Açòres) e al nòrd d'Africa (Argeria, Libia, Marròc e Tunisia).
En l'Asia temperada sonque se tròba dins la zona d'Israèl, Jordania e Siria.
En Euròpa, se trapa tant al sud-èst europèu (Grècia, Itàlia, Malta) com al sud-oèst europèu (Occitània, Portugal e Espanha) dins la zonas de maquís.
Descripcion[modificar | modificar la font]
La Myrtus communis, qu'aperten a la familha de las mirtacèas, presenta un cicle vital perenne. Es un arbust fanerogama d'1 a 3 m de naut de fulham dens, fòrça ramificat, amb pèls glandulars dins los rams mai joves.
Las fuèlhas se caracterizan per èsser simplas, coriaças, subsessilas, amb fòrça puntets translucids, fòrça aromaticas per fregadís e per èsser en disposicion oposada. La forma del limbe es entre lanceolada e ovalada. A l'apèx acuminat e la forma de la base es atenuada. La seuna superfícia es revolutada amb una nervadura pennada e de marge divisat.
Las flors de 30mm de diamètre, ciclicas actinomorfas situadas sus de pedicèls longs e prims de biais axial, presentan una corolla gamopetala rotacèa de 5 petals blanquinoses. Quant als caractèrs sexuals, l'androcèu presenta fòrça estaminas essent atal polidelfas e exsertas e lo ginecèu pentacarpellat gardant un l'ovari inferit.
Lo fruch es una baia anomenada murton que normalament mesura 10x8mm. Es de color blau-negrós, pauc carnós e comestible qu'es cobért d'una capa de pruina quand madur.
La florason se fa entre los meses de mai e lo començament d'agost.
Farmacologia[modificar | modificar la font]
Composicion quimica[modificar | modificar la font]
La composicion quimica de la nèrta es diferenta segons la zona que la planta buta. Per las fuèlhas se trapa de tanins, resinas, principis amars, òli essenciala (0,3%), aiga e sals minerals. Los fruchs, coma las fuèlhas, contenon de tanins, resinas, òli essenciala, aiga e sals minerals. E mai, tanben s'i trapa, d'acid malic e acid citric. Los compausents mai importants de l'òli de nèrta (fins a 0.8% dins las fuèlhas) son mirtenòl, acetat de mirtenòl, limonèn (23%), linalòl (20%), pinèn (14%), cineòl (11%), e mai, p-cimèn, geraniòl, neròl e l'acid fenilpropanoíd, metileugenòl. Existís una considerable variabilitat de la composicion de l'òli segon los diferents luòs que buta.
Usatges medicinals e accions farmacologicas[modificar | modificar la font]
La nèrta a diferents usatges medicinals que se pòdon classificar segon la partida del còs que se tracta.
- Via intèrna:
- Afeccions respiratòrias:bronquitis, sinusitis, otitis.
- Afeccions microbianas de les vias urinàrias: cistitis, prostatitis.
- Dispepsias ipotonicas.
- Raumàs
- Leucorrèas.
- Via extèrna:
- Emorroìdas, feridas, plagas, ulceras, leucorrèas, metritis, eca.
Totes aqueles usatges son determinats pels diferents compausants de la planta qu'agisson de biais diferent segon los seus principis actius.
Las seunas fuèlhas contenon tanins, resinas, substàncias amaras, e sobretot, una òli essenciala que son los elements que donan las diversas propietats farmacologicas. Los tanins, conferisson a la planta las propietats astringentas. L'esséncia a una importanta accion antiseptica e antibiotica comparable a aquela de la penicillina. E mai, es expectorant, eupeptica, digestiva, emostatica e balsamica. Ajuda a combatre los processus inflamatòris de las vias respiratòrias: rhumes, bronquitis, tos, sinusitis, eca. per que conten un alcoòl, lo mirtòl, que li balha de propietats balsamicas, antisepticas i sedativa. Se pòt prene en infusion, siròp o també en forma d'estubada, coma las fuèlhas d'eucaliptus.
Los fruchs s'utilizan coma condiment, e tanben se ne pòt sortir d'elements per protegir la pèl. E los animals (singlars, pòrcs...) l'utilizan per regurgitar lo menjar.
Toxicitat[modificar | modificar la font]
Cal prene en compte la possibla toxicitat de l'òli essenciala e del mirtòl e aplicar pas de dosis importantas (dosi maxim 2-3 gr.) per la possible aparicion de reaccions allergicas.
Usatges culturals[modificar | modificar la font]
Pels grècs ancians, la nèrta èra la planta consagrada a Afrodita, la divesa de l'amor e coma tal considerada simbòl de l'amor e la beutat. Amb de coronas de nèrta se reconeisson los campions olimpics.
La nèrta fa partit de las « quatre espècias » de vegetals que los josieus utilizan per constituir lo Lolav (amb un ram palmièr, un ram de salze e un cedrat), pendent la fèsta de Soccòt (fèstas de las cabanas a l'entorn de setembre, que seguís los festenals de l'an nòu josieu)[1].
La nèrta s'utiliza basicament dins lo camp de la perfumeriá, mai sovent pels perfums masculins.
Sovent s'utiliza coma decoracion e en ebenisteriá.
En Sardenha e Corsega se ne fa una licòr aromatica.
Multiplicacion[modificar | modificar la font]
La cultura de la nèrta demanda de sols frescs en luòcs obèrts e umids e un clima suau. Resistís gaire a las temperaturas extrèmas. La seuna multiplicacion es aisida e lo biais mai normal se fa per las granas que s'obtenon dels murtons al mes de setembre. Tanben se pòt multiplicar amb de porretas de la planta maire. Es fòrça utilizada en jardineriá per fòrça rasons, aisit de cultivar amb succès, a un fulham fòrça dens e aromatic.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (ca)Bolós, O. et al. Flora manual dels Països Catalans. 3a ed. Barcelona: Pòrtic, 2005.


text:
1821
Aquesta pagina concernís l'an 1821 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 5 de mai - Mòrt de l'emperaire Napoleon 1èr dins l'illa de Santa Elena.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Mòrt dau negus fantòche Iyoas II (1818-1821) que foguèt remplaçat per Gigar que li succediguèt sota la « proteccion » dau governador de Begamder e cap deis Oròmos. Dins lo rèsta dau país, lo caòs politic entraïnat l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769 contunièt.
Kaffa[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Hoti Gaocho (1798-1821). Son rèine marquèt l'apogèu territòriau dau Reiaume de Kaffa.
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Invasion dau Sultanat per leis Egipcians. Sensa armas modèrnas, lei Funj foguèron incapables de resistir e assaièron gaire d'organizar la defensa de son territòri. Lo sultan Badi VII eu meme preferiguèt negociar sa somission en cambi d'una pension pagada per lo sobeiran egipcian. Ansin dispareguèt lo Sultanat qu'èra estat fondat en 1504 après l'afondrament d'Alodia.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Mandat en 1820 còntra l'insureccion de Guerrero, lo coronèu Augustin de Iturbide preferiguèt finalament negociar un acòrd ambé leis insurgents en febrier. Dich plan d'Iguala, prevesiá la formacion d'un Empèri de Mexic independent dirigit per lo rèi Ferdinand VII ò un prince de son ostau. Lo catolicisme demorava religion d'Estat e la Glèisa gardava sei bens e sei privilègis. Enfin, l'egalitat juridica èra establida. Iturbide e Guerrero jonhèron sei tropas e, en aost, lei leialistas espanhòus foguèron vencuts e obligats d'acceptar lo plan. En setembre, Iturbide venguèt president d'una regéncia.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 11 de febrièr - Auguste Mariette, egiptològ francés (m. 1881)
- 2 d'abril - Carles Poncy, escrivan tolonenc (m. 1891)
- 9 d'abril - Charles Baudelaire, poèta e escrivan francés (m. 1867)
- 26 de junh - Bartolomé Mitre, president d'Argentina (m. 1906)
- 11 de novembre - Fiodor Dostoievskii, escrivan rus (m. 1881)
- 12 de decembre - Gustave Flaubert, escrivan francés (m. 1880)
- 24 de decembre - Gabriel García Moreno, president d'Equator (m. 1875)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 23 de febrièr - John Keats, poèta anglés (n. 1795)
- 5 de mai – Napoleon Bonaparte, emperaire dels franceses (n. 1769)


text:
Antartida
Antartida
Aquesta mapa utiliza una projeccion azimutala ortografica, gaireben d'aspècte polar. Lo Pòl Sud es aproximadament al centre, ont las linhas longitudinalas convergisson.
Antartida ò l’Antartic es lo continent pus meridionau de la Tèrra. Situat a l'entorn dau Pòl Sud, es enviroutat per l'Ocean Antartic e per lei mars de Ross e de Weddell. Son nom es d'origina grèga e significa « opposaut a l'Artic ». Postulada tre l'Antiquitat, son existéncia foguèt pas demostrada avans 1820 en causa dei perilhs fòrça importants de la navegacion dins lei mars australas.
A una superficia de 14 milions de quilomètres carrats qu'es quasi totalament cubèrta per un jaç fòrça espés de glaç. Continent pus freg de la planeta, es un desèrt gelat onte lei precipitacions son feblas, especialament dins lei regions interioras. I existís pas de populacions indigènas mai dempuei lo sègle XX, de pichonei populacions umanas permanentas son installadas dins de basas scientificas. La fauna e la flòra son principalament concentradas dins lei regions maritimas e son fòrça despendentas de la mar (aucèus marins, mamifèrs marins, crustacèus... etc.). D'efiech, la vegetacion terrèstra es limitada a de liquens ò de mossas.
Après sa descubèrta en 1820, l'Antartic suscitèt gaire d'interès fins a la fin dau sègle XIX. Puei, venguèt l'objècte de plusors expedicions d'exploracion e de recèrca. Lo Pòl Sud foguèt agantat per lo premier còp en 1911. En 1959, lei principalei poissanças mondialas e lei país vesins dau continent austrau signèron lo Tractat Antartic que donèt un estatut particular a la region. Completat en 1991, aqueu tractat enebís leis activitats militaras e l'esplecha dei ressorsas minieras, gela lei revendicacions territòrialas e donan la prioritat ais activitats de recèrca scientifica. En 2016, 53 estats l'avián signat e ratificat.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Organizacions politica e territòriala
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Antartida a una superficia d'aperaquí 14,1 milions de quilomètres carrats e es lo quatren continent pus grand. 98% de sa superficia es cubèrt de glaç permanent. Son relèu pus important es la Cadena Transantartica que va de la Mar de Ross a la Mar de Weddell. Dessepara doas regions que son dichas Antartic Occidentau e Antartic Orientau.
L’inlandsis d’Antartida[modificar | modificar la font]
La màger part dei tèrras es cubèrta per un jaç de glaç d'una espessor mejana de 1,6 km. Dich Inlandsis d'Antartida, aqueu jaç gropa aperaquí 90% dei resèrvas d'aiga terrèstras (e 70% dei resèrvas d'aiga doça). Dins lei regions maritimas, aquel inlandsis s'estend tanben en mar. I prèn la forma d'un jaç espés flotant de 100 a 1 000 m d'espessor. Aquò es a l'origina de barrieras de glaç que pòdon agantar de talha fòrça importanta. Ansin, per exemple, la Barriera de Ross aviá en 2016 una superficia de mai de 420 000 km², siá mai que lo doble de la superficia d'Occitània.
Lei regions non cubèrtas d'un biais permanent per de glaç se troban principalament dins la Peninsula Antartica. Situada en Antartic Occidentau, es una lònga peninsula que remonta vèrs lo nòrd e que sort dau Ceucle Antartic. Es un endrech montanhós qu'es probablament la continuacion deis Andes.
La Cadena Transantartica[modificar | modificar la font]
La Cadena Transantartica es una cordilhèra que s'estend sensa interrupcion dau Cap Adare a la Tèrra de Coats. A una longor d'aperaquí 3 500 km e una espessor mejana de 300 km. Es la cadena montanhosa pus anciana dau contient. Es d'origina volcanica e sa formacion acomencèt i a 65 milions d'annadas. Plusors cimas i passan 4 000 m d'altitud coma lo Mont Kirkpatrick (4 528 m), lo Mont Markham (4 351 m), lo Mont Kaplan (4 230 m) ò lo Mont Minto (4 165 m).
L’Antartida Occidentala[modificar | modificar la font]
L’Antartic Occidentau es una region relativament bassa que son sòcle rocassós es en partida situat en dessota dau nivèu de l'ocean. Dins aquò, maugrat aquela altitud generala febla, l'Antartic Occidentau assosta la montanha pus auta dau continent (Massís Vinson, 4 892 m) que se situa dins lei Monts Ellsworth. Cubèrt per una calòta polara fòrça importanta, es un país de banquisa que sembla ai regions articas. En causa dau rescaufament climatic mondiau, conoís de transformacions importantas amb una fonda rapida de la calòta polara qu'entraïna de dislocacions au sen dei banquisas e dei glaciers.
L’Antartida Orientala[modificar | modificar la font]
L’Antartic Orientau es una region fòrça freja que sembla a un platèu format de glaç. Lo sòcle rocassós i es tanben esquichat per lo pes de la calòta polara e passa rarament lei 1 000 mètres d'altitud. En revènge, lo jaç de glaç i es fòrça espés e pòu agantar mai de 4 quilomètres dins certanei regions. Aquò dona una autor relativament importanta ai regions centralas de l'Antartic Orientau e l'altitud pòu i passar lei 4 000 mètres.
Idrografia[modificar | modificar la font]
L'Antartic a una idrografia complèxa qu'es liada au movement de glaciers e de rius ò de lacs subglaciaris. Lei glaciers se forman a partir de la calòta polara que cuerb la superficia. Localament deformada per lei relèus dau sòcle continentau, se devesís per formar de glaciers de tipe aupenc. Lo glaç se forma lentament a partir dei jaçs de nèu superficiaus. Compactada per lei depaus successius, la nèu se transforma en nevier puei en glaç quauquei desenaus de mètres en dessota de la superficia. La temperatura dau glaç demenís per agantar un minimom vèrs 800 mètres de prefondor (-28°C). Puei, sa temperatura aumenta lentament. De foratges an trobat mai d'un còp d'aiga liquida au nivèu dau sòcle rocassós que se forma benlèu en causa de l'importanta pression mesurada dins lei regions prefondas de l'inlandsis.
La preséncia d'aiga liquida dins lei jaç bas de la calòta polara es a l'origina d'un ret de rius e de lacs subglaciaris. Descubèrt en 1970, aqueu sistèma idrografic es encara mau conegut e lo recensament dei lacs subglaciaris es totjorn en cors (145 identificats en 2005, mai de 400 quatre ans pus tard). Lo pus grand, lo Lac Vostok, a una superficia de 15 690 km² e se situa en dessota de 4 000 mètres de glaç. Lo foncionament d'aquelei lacs es desconegut e mai d'una ipotèsi existís per lo descriure. Certanei imaginan dei lacs isolats dau mitan exterior dempuei de milions d'annadas e d'autrei supausan de comunicacions periòdicas entre lei diferents bacins.
Clima e evolucions climaticas recentas[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
L'Antartic es la region pus freja dau glòbe terrèstre e son clima es de tipe polar. Lo recòrd de la temperatura pus freja enregistrada sus la Tèrra (-89,2°C) i foguèt mesurat lo 21 de julhet de 1983 sus la basa sovietica Vostok. Lo 10 d'aost de 2010, d'observacions satellitas dau Dòma Argus an notat una temperatura de -93,2°C.
L'Antartic es un desèrt glaçat onte lei precipitacions anualas son inferioras a 200 mm. Mai d'una region, compres lo Pòl Sud, ne'n recebon mens de 100 mm. La temperatura i es sovent negativa en causa de l'altitud auta de la calòta polara e dei vents violents que bofan dei regions interioras vèrs lo litorau. Lei regions pus frejas son lei zònas d'altitud dau continent onte lei temperaturas minimalas pòdon demenir fins a -80°C ò -90°C. Lei regions pus caudas se troban lòng dau litorau e la temperatura pòu de còps i agantar entre 5°C e 15°C. L'Antartic Occidentau es mens freg que l'Antartic Orientau.
Lei vents son relativament importants e frequents. Son d'origina catabatica : lo refrejament dei jaçs d'èr continentaus entraïna una aumentacion de son pes e son desplaçament en direccion dei regions litoralas. L'abséncia de relèus importants a la superficia de la calòta polara permet ai vents d'agantar una velocitat auta, especialament dins lei regions maritimas.
Efiechs dau rescaufament climatic[modificar | modificar la font]
Leis efiechs dau rescaufament climatic sus l'Antartic son mau conegudas en causa de la dificultat per lei scienticas d'i realizar d'observacions e d'i collectar d'informacions[1]. Pasmens, divèrseis estudis realizats dins lo corrent deis annadas 2000 concluson a l'existéncia d'efiechs liats au rescaufament climatic coma una fonda dei glaciers e una aumentacion de la temperatura mejana (+0,5°C entre 1960 e 2010). Aqueleis evolucions semblan subretot concentradas en Antartic Occidentau.
Aquela region sembla tocada per un rescaufament important, especialament dins la Peninsula Antartida. Dins lei regions litoralas, aquò entraïna una fonda relativament rapida dei glaciers e dei barrieras de glaç situats a l'entorn dau continent. En particular, lei glaç sosmarins son victimes dei modificacions dei corrents oceanics que menan dins l'Ocean Antartic dei massas d'aiga cauda. En revènge, l'Antartic Orientau sembla relativament esparnhat. D'efiech, l'empauriment dau jaç d'ozòn i causa una demenicion de la temperatura que s'opausa au rescaufament. Puei, l'aumentacion generala de la temperatura mondiala favoriza la penetracion de massas d'èr pus caudas, e donc pus umidas, dins lei regions continentalas. Aquò es a l'origina de precipitacions pus importantas que permèton de compensar lei pèrdas liadas a la fonda dau glaç.
Pèrda d'ozòn[modificar | modificar la font]
Cada annada dempuei lo començament dau sègle XX[2], se forma un « trauc » dins lo jaç d'ozòn estratosferic au dessús de l'Antartic. La formacion d'aqueu trauc — en realitat una demenicion de la concentracion d'ozòn atmosferic — es causada per la preséncia de gas CFC e per lei temperaturas frejas dei regions polaras que catalisan la destruccion dei moleculas d'ozòn.
Aquela demenicion dau jaç d'ozòn entraïna un refrejament locau de l'estratosfera car lei moleculas d'ozòn absorbisson normalament una quantitat importanta de la calor eissida dau raionament solar. Aquò aumenta alora l'intensitat de la circulacion dei vents a l'entorn de l'Antartic e limita la difusion dei massas d'èr polar au rèsta de la planeta, çò que permet de limitar — e benlèu d'anullar — leis efiechs dau rescaufament climatic en Antartic Orientau e dins certanei regions interioras de l'Antartic Occidentau. En revènge, entraïna una aumentacion dau raionament ultraviolet qu'aganta la superficia terrèstra, çò que pòu aver de consequéncias negativas per leis organismes vivents de la region.
Fauna e flòra[modificar | modificar la font]
La màger part de la fauna e de la flòra antarticas viu dins lei regions maritimas car lo continent, cubèrt per un desèrt de glaç, es esteril. La flòra es principalament formada de liquens, de mossas e de fitoplancton (dins lei lacs e lei rius). La fauna es pus rica. Leis insèctes forman lo premier grop d'animaus recensats. Pasmens, existís tanben una fauna marina ben desvolopada ambé d'aucèus (albatròs, gabians, estèrnas, pingoïns... etc.), de mamifèrs marins (fòcas, catecèus... etc.), de crustacèus ò de cefalopòdes (tautenas, porpres... etc.). Lo krill, un ensems de crustacèus e de vegetaus pichons, es la basa de la màger part dei cadenas alimentàrias de la region.
Plusors convencions internacionalas asseguran la proteccion de la fauna e de la flòra de l'Antartic. Son eissidas dau Tractat d'Antartida ò de decisions especificas regardant certaneis espècias. De programas de recensament son en cors per classificar la fauna e la flòra e estimar la talha dei diferentei populacions.
Istòria[modificar | modificar la font]
Premiereis ipotèsis[modificar | modificar la font]
L'existéncia d'un continent austrau foguèt postulada dins lo corrent de l'Antiquitat per lei Grècs a partir de la teoria de « l'equilibri de la Tèrra ». Postulava una Tèrra esferica amb un ponch d'equilibri : un continent simetric d'Artic deviá donc necessariament existir. Aquò foguèt a l'origina de l'apelacion Antartic que vèn dau grèc ancian ἀvtapktιkός (antarktikós) format dei tèrmes ἀvtί- (anti-, prefix designant una causa contrària) e άpktoς (arktos, ors en occitan).
Au sègle II ap. JC, l'existéncia de l'Antartic èra largament acceptada per lei sabents pus importants (Ptolemèu... etc.). Se lei premiers viatges d'exploracion europèus (Bartolomeu Dias e Vasco de Gama au sègle XV) trobèron pas de continent austrau, l'expedicion de Ferrand Magellan raportèt d'observacions regardant un espés mantèu nevós situat au sud dau continent american. Per lei geografs europèus, aquò confirmèt l'existéncia d'un continent que foguèt dich « Continent Austrau » sus lei cartas dau periòde.
Descubèrta[modificar | modificar la font]
La descubèrta de l'Antartic foguèt lònga e malaisada en causa dei perilhs liats a la navegacion dins lei latituds australas. En decembre de 1577, una expedicion anglesa dirigida per Francis Drake foguèt cargada d'explorar l'Ocean Pacific. Pasmens, durant son passatge de l'Estrech de Magellan, lei marins anglés trobèron ges de continent. Après aquela revirada, lei missions d'exploracion dei latituds australas foguèron raras.
En 1739, lo Francés Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier descurbiguèt l'Illa Bouvet situada a 1 500 de l'Antartic. En 1772, una autra expedicion francesa descurbiguèt dos autreis archipèlas austraus (Archipèla dau Prince Edoard e leis Illas Crozet). Aquò renforcèt l'interès per la recèrca de l'Antartic e lo govèrn anglés ordonèt a James Cook de descubrir lo Pòl Sud. L'explorator anglés passèt lo Ceucle Antartic lo 17 de genier de 1773 mai foguèron blocats per la banquisa a 130 km dau litorau. Una segonda temptativa s'acabèt per una revirada novèla lo 30 de genier seguent, totjorn en causa de la banquisa. Pasmens, aqueu viatge permetèt de depintar lei condicions climaticas polaras de la region.
Durant la segonda mitat dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, lei progrès de la navegacion permetèron ai naviris de s'aprochar mai de l'Antartic. En 1820, tres naviris foguèron capables d'observar lo litorau e de confirmar definitivament l'existéncia dau continent austrau. Lo premier, dirigit per lo Rus Fabian Gottlieb von Bellingshausen, lo trobèt lo 27 de genier tres jorns avans l'expedicion britanica comandada per Edward Bransfield. Enfin, en novembre, foguèt lo torn d'un naviri estatsunidenc.
L'exploracion dau continent[modificar | modificar la font]
Après sa descubèrta, l'Antartic foguèt regularament frequentat per de caçaires de fòcas. En 1839, una expedicion scientifica d'origina britanic descurbiguèt lei Monts Erebus e Terror. Puei, explorèt la Mar de Ross. Lei premiereis expedicions d'exploracion oficialas destinadas a prendre possession de territòris aguèron luòc en 1840 ambé Jules Dumont d'Urville per França e Charles Wilkes per leis Estats Units d'America.
A partir de 1895, l'exploracion se concentrèt sus l'exploracion dei regions interioras e sus de missions scientificas ambiciosas. Per exemple, de 1897 a 1898, la mission bèlga Belgica, comandada per Adrien de Gerlache de Gomery, realizèt lo premier ivernatge complèt en Antartic. Lo Polonés Henryk Arctowski e lo Romanés Emil Racovita i realizèron lei premierei descripcions detalhadas de la fauna locala. Puei, acomencèt la corsa au Pòl Sud qu'impliquèt principalament lo Norvegian Roald Amundsen e lo Britanic Robert Falcon Scott. Lo premier agantèt lo Pòl lo 14 de decembre de 1911. Lo segond l'agantèt lo 17 de genier de 1912 e moriguèt durant lo trajèct de retorn.
En 1928, l'australian George Hubert Wilkins e l'estatsunidenc Carl Ben Eielson realizèron lo premier subrevòl dau continent. Après la Segonda Guèrra Mondiala, divèrsei missions scientificas e militaras d'amplor foguèron organizadas per explorar la region e i realizar de mesuras (sismologia, gravitat... etc.). Pasmens, suscitèron de questions sus l'estatut e l'utilizacion dau continent que menèron a la signatura dau Tractat Antartic.
Lo Tractat Antartic[modificar | modificar la font]
Lo Tractat Antartic foguèt signat lo 1èr de decembre de 1959 per lei principalei poissanças mondialas (Estats Units d'America, Union Sovietica[3], França e Reiaume Unit), per leis estats vesins de l'Antartic (Sud-Africa, Argentina, Austràlia, Chile, Nòva Zelanda) e per divèrseis estats interessats per la region (Norvègia, Belgica e Japon). Puei, plusors estats jonhèron aquelei país e lo Tractat es uei ratificat per 52 país.
Completat per divèrsei convencions e protocòls addicionaus regardant la proteccion de la fauna, de la flòra e de l'environament, lo Tractat Antartic enebís l'utilizacion militara dau continent, gela provisòriament lei revendicacions territòrialas e autoriza solament leis activitats pacificas. En 2016, aquò aviá pres la forma de 43 basas scientificas permanentas e d'un quarantenau que son unicament ocupadas d'estiu.
Organizacions politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
L'Antartic es regit per un estatut pròpri que foguèt definit en 1959 ambé la conclusion dau Tractat d'Antartida. Aqueu tèxte gela lei revendicacions territòrialas formuladas per plusors estats. Lo continent es considerat coma una resèrva naturala onte leis activitats militaras, l'esplecha miniera e l'estocatge de produchs radioactius i son enebits. Un sistèma d'inspeccion permet ai signataris permet a d'observators de se gandir dins cada basa antartida per verificar la bòna aplicacion dau Tractat.
En 2016, 53 estats avián signat e ratificat lo Tractat. Son gropats entre tres categorias principalas que son :
- lei partidas consultativas originalas : Africa dau Sud, Argentina, Austràlia, Belgica, Chile, Estats Units d'America, França, Japon, Norvègia, Nòva Zelanda, Union Sovietica (remplaçada per la Federacion de Russia) e Reiaume Unit.
- lei partidas consultativas aderentas : Polonha (1961), Checoslovaquia (1962) remplaçada per la Republica Chèca[4], País Bas (1967), Brasil (1975), Corèa dau Sud (1976), Bulgaria (1978), Alemanha Federala (1979), Uruguai (1980), Itàlia (1981), Peró (1981), Espanha (1982), China (1983), Índia (1983), Finlàndia (1984), Suècia (1984), Eqüator (1987) e Ucraïna (1992).
- lei partidas non consultativas : Danemarc (1965), Romania (1971), Papoa-Nòva Guinèa (1981), Ongria (1984, Cuba (1984), Grècia (1987), Corèa dau Nòrd (1987), Àustria (1987), Canadà (1988), Colómbia (1989), Soïssa (1990), Guatemala (1991), Eslovaquia (1993), Turquia (1996), Veneçuèla (1999), Estònia (2001), Bielorussia (2006), Mónegue (2008), Portugau (2010), Malàisia (2011), Paquistan (2012), Cazacstan (2015), Mongolia (2015) e Islàndia (2015).
Una reünion gropant lei diferents país signataris an luòc cada annada. Dins lo cas d'una presa de decision, lei partidas non consultativas i an pas lo drech de vòte. Per venir una partida consultativa dau Tractat, un estat dèu demostrar son interès per l'Antartic e i menar d'activitats substancialas de recèrca scientifica.
Revendicacions territòrialas[modificar | modificar la font]
Dempuei l'intrada en vigor dau Tractat d'Antartida en 1961, lei revendicacions territòrialas son geladas e cada país pòu liurament installar una basa scientifica dins un sector revendicat. Pasmens, avans la signatura dau Tractat, sèt estats avián formulat de revendicacions sus una partida dau continent austrau e son considerats coma « poissanças possessionadas » per lo tèxte :
- Argentina revendica dempuei 1943 la Tèrra de Graham, leis Illas Shetland dau Sud, leis Illas Orcades dau Sud e la Peninsula Antartida. L'endrech es considerat coma una comuna argentina.
- Austràlia revendica dempuei 1933 lo continent entre lei meridians 160°E e 44°E franc de la Tèrra d'Adelia. Aqueu territòri es devesit en nòu districtes.
- Chile revendica dempuei 1940 leis Illas Shetland dau Sud, la Peninsula Antartida e leis archipèlas vesins, l'Illa Alexandre Ièr e l'Illa Charcot. Aquelei regions son consideradas coma una província chilena.
- França revendica dempuei 1924 la Tèrra d'Adelia qu'es considerada coma un districte dei Tèrras Australas e Antarticas Francesas.
- Norvègia revendica l'Illa Pèira Ièr dempuei 1929 e la Tèrra de la Rèina Maud dempuei 1939. Revendica pas la part pus pròcha dau pòl (Antartida centrala).
- Nòva Zelanda revendica dempuei 1923 la Despendéncia de Ross.
- lo Reiaume Unit revendica dempuei 1908 la Tèrra de Graham, leis Illas Shetland dau Sud, leis Illas Orcades dau Sud e la Peninsula Antartida. Aqueu sector es considerat coma un territòri britanic d'otramar per Londres.
Austràlia, França, Norvègia, Nòva Zelanda e lo Reiaume Unit reconoisson mutualament la validitat de sei revendicacions e an signat plusors tractats entre 1938 e 1948 per ne'n definir lei limits. En revènge, i a de tensions entre Argentina, Chile e lo Reiaume Unit que revendican de sectors quasi identics. Ges de país revendica pas la Tèrra de Marie Byrd.
Leis Estats Units d'America e Russia an pas formulat de revendicacions mai se son reservats lo drech de lo faire. Enfin, d'autreis estats (Belgica, Brasil, Espanha, Peró e Sud-Africa) an declarat son intencion de revendicar una partida dau continent se lo Tractat d'Antartida èra anullat.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) André Cailleux, L'Antarctique, Presses universitaires de France, 1967.
- (fr) Éric Canobbio, Atlas des pôles, Autrement, 2007.
- (fr) Paul-Émile Victor e Jean-Christophe Victor, Adieu l'Antarctique, Éditions Robert Laffont, 2007.
- (fr) Claude Lorius, Antarctique : continent de l'extrême, Éditions Denoël, 1991.
- (en) David MC Gonigal e Dr Lynn Woodworth, Antarctica : the blue continent, The Five Mile Press, 2002.
- (en) B. Stonehouse, Encyclopedia of Antarctica and the Southern Oceans, John Wiley & Sons, 2002.
- (en) Mary Trewby, Antarctica : An Encyclopia from Abbott Ice Shelf to Zooplancton, Firefly Books, 2002.
- (en) Michael H. Rosove, Let Heroes Speak : Antarctic Explorers : 1772-1922, Berkley Books, 2000.
- (en) Hadoram Shirihai, The Complete Guide to Antarctic Wildlife : Second Edition, Princeton University Press, 2008.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Leis installacions meteorologicas son generalament situadas lòng dau litorau e lei satellits pòdon pas mesurar una temperatura en preséncia d'un cubèrt nivolós.
- ↑ L'existéncia dau « trauc » foguèt descubèrta en 1913 per lei Francés Henri Buisson (1873-1944) e Charles Fabry (1867-1945).
- ↑ Après l'afondrament de l'Union Sovietica, Russia prenguèt sa plaça.
- ↑ Après la disparicion de Checoslovaquia, la Republica Chèca foguèt partida non consultativa de 1993 a 2014 avans de venir partida consultativa aderenta.


text:
Escafandre autonòm
Un escafandre autonòm es un dispositiu individual que permet a un sotaire d'evoluir liurament en sotada amb una serva de gas respirable comprimit. Un escafandre autonòm pòt foncionar tant amb d'aire coma amb d'autres mesclas respirablas especialament estudiadas per aqueste usatge (nitrox, trimix, idreliox...) o tanben amb un reciclador.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo principi de foncionament de l' escafandre autonòm es essencialament basat sus una invencion del doctor Manuel Théodore Guillaumet, en 1838[1]. Aquela invencion foguèt tornamai realizada independentament de la de Guillaumet en 1860 per l'engenhaire de las minas roergat Beneset Rocairòl (1826-1875) e adaptada a la sotada en 1864 amb l'ajuda del lòctenent de vaissèl August Denairosa (1837-1883). Foguèt fin finala represa e melhorada dins sa forma actuala per Émile Gagnan e Jacques-Yves Cousteau en 1943. Aquesta invencion, capitala per la sotada autonoma (sens cap tudèl religat a la superfícia), es lo regulator o destendeire automatic.


text:
Io (luna)
Io es un satellit naturau de Jupitèr e lo satellit galilean pus pròche de la planeta. Es tanben lo quatren pus gròs satellit dau Sistèma Solar. Descubèrt en 1610 per Galileo Galilei, es caracterizat per una activitat volcanica fòrça importanta causada per lei fòrças de marèia de Jupitèr. Ansin, Io a una superficia formada de montanhas, de volcans e de plans de color variabla (roge, jaune, verd...). En causa d'aquela activitat, l'atmosfèra d'Io a d'interaccions ambé la magnetosfèra de Jupitèr qu'entraïna la formacion d'un tore de plasma de lòng de l'orbita dau satellit.
Somari
- 1 Caracteristicas fisicas
- 2 Orbita e rotacion
- 3 Observacion
- 4 Recèrca e exploracion
- 5 Referéncias
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
La talha d'Io es leugierament pus importanta que la Luna amb un rai planetari mejan egau a 1 821,3 km contra 1 737,10[1]. Sa massa representa 1,21 còps la massa de la Luna. Sa densitat, 3,528, es la pus auta dei satellits naturaus dau Sistèma Solar.
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
Io es un còrs diferenciat amb un nuclèu, un mantèu e una crosta. Sa densitat e sa composicion son relativament pròchas dei planetas de tipe terrèstre. Ansin, segon lei mesuras fachas per lei sondas Voyager e Galileo, l'interior de la planeta es compausat d'un nuclèu de fèrre e de sulfurs enviroutat per un mantèu e una crosta de silicats[2]. La massa dau nuclèu es quasi 20% de la massa dau satellit[3]. Son rai es estimat entre 350 e 650 quilomètres, se lo percentatge de fèrre es important, o entre 550 e 900 quilomètres, se lo percentatge de sulfurs es aut.
Lo mantèu es compausat ai tres quarts per de mineraus de tipe forsterita amb una composicion pròcha de condrita L o LL e un percentatge de fèrre pus important que per lo mantèu terrèstre[4] [5]. Entre 10 e 20% dau mantèu seriá en fusion mai aquelei taus serián pus importants dins lei regions volcanicas de la planeta[6]. Lei donadas de la sonda Galileo, estudiadas tornarmai en 2009, mostrarà la preséncia d'un camp magnetic que necessitariá l'existéncia de magma liquid a 50 km de la superficia[7].
Geologia de la superficia[modificar | modificar la font]
La superficia d'Io es relativament jova e manca de cratèrs d'impacte dau fach dau volcanisme important dau satellit. La superficia es donc recubèrta per de plans, de volcans e de montanhas[8]. De mai, lei terrens visibles son fòrça acolorits per lei materiaus volcanics. Aquelei materiaus son principalament de silicats, de sofre e de dioxid de sofre[9] desgatjats per lei volcans.
Volcans[modificar | modificar la font]
L'excentricitat de l'orbita d'Io a l'entorn de Jupitèr, sa proximitat ambé la planeta e lei fòrças de marèia importantas[10] entraïnan la fusion d'una partida dei materiaus de l'interior dau satellit e un volcanisme important a la superficia. Foguèt descubèrt per la sonda Voyager 1 en 1979 qu'observèt de plumachos volcanics[11]. En tot, Io podriá tenir aperaquí 400 volcans actius[12]. Lo magma es principalament basaltic (silicats ambé de compausats rics en magnèsi) mai lo sofre jòga un ròtle non negligible. Tres tipes d'erupcions son observats :
- leis erupcions intra-patera se debanan dins de depressions volcanicas dichas paterae. Lei paterae semblan ai caldeiras terrèstras amb un fons plan e de parets escabrosas. Dins aquò, una origina similara per lei patera e lei caldeiras de la Tèrra es pas segura a l'ora d'ara. Lo diamètre mejan de la depression es 41 quilomètres per una prefondor egala a 1500 mètres[13]. La pus granda es la Patera Loki que tèn un diamètre de 202 quilomètres. Leis erupcions intra-patera prenon la forma de coladas o de lac de lava au fons de la patera[14] [15].
- leis erupcions en coladas continuas duran generalament uneis annadas o decennis e forman de quantitats de lava fòrça importantas. Aqueleis erupcions se debanan dins de cratèrs volcanics coma lei paterae o a l'entorn de falhas dins lei plans d'Io. Sovent, lo debit de lava emesa es relativament constant. La superficia dei zonas recubèrtas per lei lavas d'una erupcion d'aqueu tipe podriá montar a 125 000 km²[16].
- leis erupcions explosivas se caracterizan per de duradas pus cortas (de setmanas o de mes) que leis autrei tipes d'erupcions, de temperaturas pus autas e de fònts de lava[16]. Una erupcion explosiva se debaba per l'arribada a la superficia d'un dic de magma dau mantèu. Entraïna generalament una aumentacion de la luminositat infraroja d'Io.
Montanhas[modificar | modificar la font]
Io a entre 100 e 150 montanhas amb una autor mejana de 6000 mètres per una longor de 157 quilomètres. La montanha pus importanta, Boösaule Montes, a una altitud egala a 17,5 (± 1,5) km. Aquelei montanhas an pas d'origina tectonica coma per la Tèrra. Lor formacion seriá causada per la compression de la litosfèra[17]. Lei formas son variadas mai lei platèus son lei pus frequentas[18]. Lei montanhas e lei volcans son situats dins de regions diferentas[19]. Una ipotèsi per explicar aqueu fach seriá que lo magma remonta pus facilament dins lei regions amb una litosfèra mens compressada[13].
Certanei montanhas raras son d'origina volcanica. Son de volcans bloquiers amb un cratèr centrau pichon[20]. Aquelei volcans an una altitud compresa entre 1000 e 2000 mètres per un diamètre de 40-60 km. Son donc pus pichons que leis autrei montanhas d'Io.
Geografia[modificar | modificar la font]
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
Io a una atmosfèra tèuna d'una espessor egala a 120 km amb una pression variant entre 0,3 e 3 nbar. Es principalement facha de dioxid de sofre e d'autreis elements en quantitats limitadas coma de monoxid de sofre, de clorur de sòdi, d'oxigèn e de sofre[21]. La temperatura mejana de la superficia varia entre -143 °C pendent lo jorn e -184 °C durant la nuech. La pression varia ambé l'activitat volcanica, la lutz dau Soleu, la latitud e l'abondància dei glaç a la superficia[21] [22] [23]. La fònt principala de dioxid de sofre es lo volcanisme dau satellit[24]. En revenge, Jupitèr e sa magnetosfèra entraïnan l'erosion de l'atmosfèra d'Io au nivèu de l'ionosfèra de son satellit. D'efèct, i a un tor d'ions que parteja l'orbita d'Io a l'entorn de Jupitèr e derraba de materiaus a son atmosfèra.
Interaccion ambé la magnetosfèra de Jupitèr[modificar | modificar la font]
L'orbita d'Io passa dins lei linhas dau camp magnetic de Jupitèr entraïnant una interaccion ambé la magnetosfèra de la planeta joviana sota la forma d'un corrent electric. En comparason dei fòrças de marèia, aqueu corrent representa una fònt d'energia febla. Pasmens, causa la dissipacion d'una poissança egala a un terawatt amb un potenciau egau a 400 000 volts. Entraïna tanben la dispersion d'ions a l'entorn de Jupitèr que van emetre un raionament ultraviolet caracteristic.
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Io orbita a l'entorn de Jupitèr de manièra sincròna a una distància mejana de 421 700 km en 42,5 oras. Es a dire que la fàcia dirigida vèrs Jupitèr es totjorn la mema e que lei periòdes de rotacion a l'entorn de l'axe dau satellit e de sa planeta son identics. L'excentricitat de l'orbita es egala a 0,0041. Es estabilizada per doas resonàncias amb Euròpa (2:1) e Ganimèdes (4:1).
Observacion[modificar | modificar la font]
En teoria, l'uelh uman podriá veire Io — e tanben lo rèsta dei satellits galileians — se sa lutz èra pas esconduda per aquela de Jupitèr. Ansin, l'observacion d'Io es relativament aisada amb un pòrtavista o un telescòpi amator.
Recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Lei telescòpis terrèstres foguèron lo mejan unic d'observar e d'estudiar Io fins ais annadas 1970. En causa de la distància, lei descubèrtas sus la natura de la planeta o sus sa superficia demorèron limitats avans lo desvolopament dei telescòpis pus modèrns e de l'observacion dins d'autrei raionament que la lutz visibla. Pasmens, maugrat aquela manca de detalhs, leis observacions d'Io — e dei tres autres satellits galileans — aguèron mai d'un interés.
Ansin, dins lo corrent dau sègle XVII, Io èra solament un disc lusent dins lei telescòpis. Pasmens, sa posicion e son movement a l'entorn de Jupitèr foguèt utilizat per lei marins per establir la longitud[25] e per lei scientifics per validar lei lèis de Kepler o determinar la velocitat de la lutz. A partir dau sègle XIX, lei progrès tecnics permetèron de veire lei caracteristicas principalas de la superfica e de descubrir l'existéncia de variacions de la luminositat entr lei regions polaras e equatorialas que foguèron atribuit a de variacions d'albedo. Per la seguida, la diferéncia de color entre aquelei regions foguèt confirmada[26].
Au sègle XX, leis observacions permetèron de descubrir la natura inabituala de la superficia d'Io e una partida de sa composicion, en particular l'absència d'aiga[27] e la predominança de compausats fachs de sòdi o de sofre[28]. Enfin, foguèt descubèrt l'influéncia d'Io sus la magnetosfèra de Jupitèr[29].
Exploracion espaciala[modificar | modificar la font]
Programa Pioneer[modificar | modificar la font]
Pioneer 10 e 11 foguèron lei premierei sondas espacialas qu'arribèron dins la region d'Io lo 3 de decembre de 1973 e lo 2 de decembre de 1974[30]. Aquelei passatges permetèron d'estimar pus precisament lo diamètre e la massa dau satellit. La densitat auta, la preséncia d'una atmosfèra tèuna e aquela d'una cencha de raionament de lòng de son orbita a l'entorn de Jupitèr foguèron tanben descubèrtas[31]. Enfin, Pioneer 11 capitèt de realizar la premiera fotografia detalhada de la superficia.
Programa Voyager[modificar | modificar la font]
En 1979, Voyager 1 agantèt Io lo 5 de març e Voyager 2 lo 9 de julhet e permetèron un gròs nombre de descubèrtas. La premiera foguèt l'observacion detalhada de la superficia. Permetèt de descubrir l'abséncia de cratèrs, l'existéncia de montanhas autas e la preséncia de zonas similaras a de coladas de lava. Aqueu volcanisme foguèt confirmat per l'observacion de plumachos sus certanei fotografias[32] [33]. Enfin, s'observèt la preséncia de compausats fachs de sofre e l'existéncia d'un tore de plasme sus l'orbita d'Io[34] [35] [36].
Sonda Galileo[modificar | modificar la font]
La sonda Galileo arribèt dins lo sistèma jovian en 1995. Se sa mission principala èra d'estudiar Jupitèr, permetèt de descubrir l'existéncia d'un nuclèu metallic, de confirmar la natura silicatada dau magma d'Io e lo ròtle de sofre dins lo volcanisme dau satellit. Divèrsei fotografias de la superficia permetèron d'identificar de relèus novèus[37] [38].
Sonda Cassini[modificar | modificar la font]
La sonda Cassini traversèt lo sistèma de Jupitèr en decembre de 2000 durant son viatge vèrs Saturne. Observèt l'activitat volcanica de la superficia dau satellit e permetèt d'exclure l'existéncia d'un camp magnetic autonòm a l'entorn d'Io[39].
Sonda New Horizons[modificar | modificar la font]
La sonda New Horizons passèt dins lo sistèma jovian a la fin de febrier de 2007. Observèt lo volcanisme sus Tvashtar e dins la region de Girru Patera[40].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Thomas, P. C.; et al. (1998). "The Shape of Io from Galileo Limb Measurements". Icarus 135 (1): 175–180.
- ↑ Anderson, J. D.; et al. (1996). "Galileo Gravity Results and the Internal Structure of Io". Science 272 (5262): 709–712.
- ↑ Anderson, J. D.; et al. (2001). "Io's gravity field and interior structure". J. Geophys. Res. 106: 32963–32969.
- ↑ Sohl, F.; et al. (2002). "Implications from Galileo observations on the interior structure and chemistry of the Galilean satellites". Icarus 157: 104–119.
- ↑ Kuskov, O. L.; V. A. Kronrod (2001). "Core sizes and internal structure of the Earth's and Jupiter's satellites". Icarus 151: 204–227.
- ↑ Moore, W. B. et al. (2007). "The Interior of Io.". in R. M. C. Lopes and J. R. Spencer. Io after Galileo. Springer-Praxis. pp. 89–108.
- ↑ Kerr, R. A. (2010). "Magnetics Point to Magma 'Ocean' at Io". Science 327 (5964): 408–409.
- ↑ Smith, B. A.; et al. (1979). "The Jupiter system through the eyes of Voyager 1". Science 204 (4396): 951–972.
- ↑ Carlson, R. W.; et al. (2007). "Io's surface composition". In Lopes, R. M. C.; and Spencer, J. R.. Io after Galileo. Springer-Praxis. pp. 194–229.
- ↑ Peale, S. J.; et al. (1979). "Melting of Io by Tidal Dissipation". Science 203 (4383): 892–94.
- ↑ Morabito, L. A.; et al. (1979). "Discovery of currently active extraterrestrial volcanism". Science 204 (4396): 972.
- ↑ R. M. C. Lopes et al., « Lava lakes on Io: Observations of Io’s volcanic activity from Galileo NIMS during the 2001 fly-bys », dans Icarus, vol. 169, 2004, p. 140–174.
- ↑ 13,0 13,1 D. Radebaugh et al., « Paterae on Io: A new type of volcanic caldera? », dans J. Geophys. Res., vol. 106, 2001, p. 33005–33020.
- ↑ J. E. Perry et al., « Gish Bar Patera, Io: Geology and Volcanic Activity, 1997–2001 », dans Lunar and Planetary Science Conference XXXIV, Clear Lake City, Texas, 2003.
- ↑ R. M. C. Lopes et al., « Lava lakes on Io: Observations of Io’s volcanic activity from Galileo NIMS during the 2001 fly-bys », dans Icarus, vol. 169, 2004, p. 140–174
- ↑ 16,0 16,1 A. Davies, Volcanism on Io: A Comparison with Earth, Cambridge University Press, 2007, p. 155–232
- ↑ Schenk, P. M.; Bulmer, M. H. (1998). "Origin of mountains on Io by thrust faulting and large-scale mass movements". Science 279 (5356): 1514–1517.
- ↑ Schenk, P.; et al. (2001). "The Mountains of Io: Global and Geological Perspectives from Voyager and Galileo". Journal of Geophysical Research 106 (E12): 33201–33222.
- ↑ McKinnon, W. B.; et al. (2001). "Chaos on Io: A model for formation of mountain blocks by crustal heating, melting, and tilting". Geology 29: 103–106.
- ↑ Schenk, P. M.; et al. (2004). "Shield volcano topography and the rheology of lava flows on Io". Icarus 169: 98–110.
- ↑ 21,0 21,1 Lellouch, E.; et al. (2007). "Io's atmosphere". In Lopes, R. M. C.; and Spencer, J. R.. Io after Galileo. Springer-Praxis. pp. 231–264.
- ↑ Spencer, A. C.; et al. (2005). "Mid-infrared detection of large longitudinal asymmetries in Io’s SO2 atmosphere". Icarus 176: 283–304.
- ↑ Walker, A. C.; et al. (2010). "A Comprehensive Numerical Simulation of Io’s Sublimation-Driven Atmosphere". Icarus in press: 409.
- ↑ Schneider, N. M.; Bagenal, F. (2007). "Io's neutral clouds, plasma torus, and magnetospheric interactions". In Lopes, R. M. C.; and Spencer, J. R.. Io after Galileo. Springer-Praxis. pp. 265–286.
- ↑ O'Connor, J. J.; Robertson, E. F., « Longitude and the Académie Royale », University of St. Andrews, 1997.
- ↑ Minton, R. B., « The Red Polar Caps of Io », Communications of the Lunar and Planetary Laboratory, vol. 10, 1973, p. 35–39.
- ↑ Lee, T., « Spectral Albedos of the Galilean Satellites », Communications of the Lunar and Planetary Laboratory, vol. 9, no 3, 1972, p. 179–180.
- ↑ Fanale, F. P. et al., « Io: A Surface Evaporite Deposit? », Science, vol. 186, no 4167, 1974, p. 922–925.
- ↑ Bigg, E. K., « Influence of the Satellite Io on Jupiter's Decametric Emission », Nature, vol. 203, 1964, p. 1008–1010.
- ↑ Fimmel, R. O. et al., « First into the Outer Solar System », NASA, 1977
- ↑ Anderson, J. D. et al., « Gravitational parameters of the Jupiter system from the Doppler tracking of Pioneer 10 », Science, vol. 183, 1974, p. 322–323.
- ↑ Morabito, L. A. et al., « Discovery of currently active extraterrestrial volcanism », Science, vol. 204, 1979, p. 972.
- ↑ Strom; R. G. et al., « Volcanic eruption plumes on Io », Nature, vol. 280, 1979, p. 733–736.
- ↑ Soderblom, L. A. et al., « Spectrophotometry of Io: Preliminary Voyager 1 results », Geophys. Res. Lett., vol. 7, 1980, p. 963–966.
- ↑ Pearl, J. C. et al., « Identification of gaseous SO2 and new upper limits for other gases on Io », Nature, vol. 288, 1979, p. 757–758.
- ↑ Broadfoot, A. L. et al., « Extreme ultraviolet observations from Voyager 1 encounter with Jupiter », Science, vol. 204, 1979, p. 979–982.
- ↑ Anderson; J. D. et al., « Galileo Gravity Results and the Internal Structure of Io », Science, vol. 272, 1996, p. 709–712.
- ↑ McEwen; A. S. et al., « High-temperature silicate volcanism on Jupiter's moon Io », Science, vol. 281, 1998, p. 87–90.
- ↑ Perry; J.; et al., Io after Galileo, Springer-Praxis, 2007 (ISBN 3-540-34681-3), « A Summary of the Galileo mission and its observations of Io », pp. 35–59.
- ↑ Spencer; J. R. et al., « Io Volcanism Seen by New Horizons: A Major Eruption of the Tvashtar Volcano », Science, vol. 318, {{{2}}}, pp. 240–243


text:
Tunèl de Malpàs
Lo tunèl de Malpàs es un tunèl cavat en 1679 jol puèg d'Ausseruna dins Erau (Lengadòc), per i far passar lo canal del Miègjorn. Es lo simbòl de l'obstinacion de Pèire Pau Riquet. Es lo primièr tunèl cavat per i far passar un canal.
Quand l'òbra del canal atenguèt lo puèch d'Ausseruna, la decepcion foguèt granda. Jos qualques mètres d'un sol fòrça dur i aviá una montanha de gres fòrça copadís, portada als esbudèls. Lo primièr ministre Colbert foguèt lèu alertat de la situacion, e faguèt interrompre las òbras. Los opausants de Riquet pareisson d'aver capitar: la galariá foguèt tapada, e l'òbra èra estada desplaçada. Lo projècte dins son ensemble foguèt menaçat, e Colbert anoncièt la visita dels comissaris reials per decidir de l'avenidor del canal. Riquet manquèt de pèrdre son pari: aviá preferit de traucar aquel puèg puslèu que de seguir los conselhs del cavalièr de Clerville, arquitècte de Loís XIV, que prepausèt de traversar Aude. La traversada del flum foguèt un andicap major, perque demandava d'interrompre lo trafec.
Victime d'una dangeirosa cabala, Riquet demandèt al mèstre maçon Pascal de Nissan de perseguir en secret los trabalhs, malgrat los risques d'afondraments. En mens de 8 jorns, lo tunèl foguèt traucat, sostengut per una vòuta de ciment tot lo long. Long de 165 mètres, aquel tunèl permet d'evitar una esclusa de mai sul traçat del canal.
Jol tunèl de Malpàs i a dos autres tunèls que lors traçats se crosan (a de nivèls diferents), una galariá del sègle XIII que foguèt pertusada per permetre l'assecament de l'estanh de Montadin e un tunèl ferroviari del sègle XIX per far passar la linha de tren Besièrs-Narbona.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- (fr)Le tunnel de Malpas
- (fr)La percée de Malpas
- (fr)Tunnel du Malpas (canaldumidi.com)
- (fr)Le Tunnel de Malpas (decouverte34.com)


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement de Rhön-Grabfeld (673)
Liste des communes
Bad Neustadt an der Saale
Ville de Bad Neustadt an der Saale, localité de l'Allemagne de 15 000 habitants.
La mairie de Bad Neustadt an der Saale a une adresse e-mail et un site Internet.
Bad Königshofen im Grabfeld
Ville de Bad Königshofen im Grabfeld, localité de l'Allemagne de 6 900 habitants.
La mairie de Bad Königshofen im Grabfeld a une adresse e-mail et un site Internet.
Mellrichstadt
Ville de Mellrichstadt, localité de l'Allemagne de 5 800 habitants.
La mairie de Mellrichstadt a une adresse e-mail et un site Internet.
Bischofsheim an der Rhön
Ville de Bischofsheim an der Rhön, localité de l'Allemagne de 4 800 habitants.
La mairie de Bischofsheim an der Rhön a une adresse e-mail et un site Internet.
Hohenroth
Ville de Hohenroth, localité de l'Allemagne de 3 500 habitants.
La mairie de Hohenroth a une adresse e-mail et un site Internet.
Ostheim vor der Rhön
Ville d'Ostheim vor der Rhön, localité de l'Allemagne de 3 500 habitants.
La mairie d'Ostheim vor der Rhön a une adresse e-mail et un site Internet.
Oberelsbach
Ville d'Oberelsbach, localité de l'Allemagne de 2 700 habitants.
La mairie d'Oberelsbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Sandberg
Ville de Sandberg, localité de l'Allemagne de 2 600 habitants.
La mairie de Sandberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Bastheim
Ville de Bastheim, localité de l'Allemagne de 2 500 habitants.
La mairie de Bastheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Salz
Ville de Salz, localité de l'Allemagne de 2 300 habitants.
La mairie de Salz a une adresse e-mail et un site Internet.
Fladungen
Ville de Fladungen, localité de l'Allemagne de 2 100 habitants.
La mairie de Fladungen a une adresse e-mail et un site Internet.
Sulzfeld
Village de Sulzfeld, localité de l'Allemagne de 1 700 habitants.
La mairie de Sulzfeld a une adresse e-mail et un site Internet.
Niederlauer
Village de Niederlauer, localité de l'Allemagne de 1 700 habitants.
La mairie de Niederlauer a une adresse e-mail et un site Internet.
Burglauer
Village de Burglauer, localité de l'Allemagne de 1 600 habitants.
La mairie de Burglauer a une adresse e-mail et un site Internet.
Oberstreu
Village d'Oberstreu, localité de l'Allemagne de 1 600 habitants.
La mairie d'Oberstreu a une adresse e-mail et un site Internet.
Hollstadt
Village de Hollstadt, localité de l'Allemagne de 1 600 habitants.
La mairie de Hollstadt a une adresse e-mail et un site Internet.
Saal an der Saale
Village de Saal an der Saale, localité de l'Allemagne de 1 500 habitants.
La mairie de Saal an der Saale a une adresse e-mail et un site Internet.
Wülfershausen an der Saale
Village de Wülfershausen an der Saale, localité de l'Allemagne de 1 400 habitants.
La mairie de Wülfershausen an der Saale a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Fòr
Un fòr [fɔr] (deth latin forum, plaça publica on s'amassava eth tribunau) qu'ei un ensemble de leis locaus acordadas en privilègi a cèrtas regions o vilas: Fòr de Morlans; Fòr d'Auloron...
Ath plurau eth mot que designa er ensemble deras costumas, privilègis o libertats d'un país particular: Fòrs de Bearn.
En Espanha, eras províncias deth País Basco (era Hauta Navarra dab) que gaudivan cadua d'un fòr, era defensa deths quaus esté ua deras encausas deras Guèrras Carlistas (cf. illustracions). En dia de uei enqüèra, er estatut d'autonomia de Navarra (nom oficiau: Comunitat forau de Navarra) qu'ei basat sus er ancian fòr deth Reiaume de Navarra.


text:
Lengas japonicas
Lo japonic o lei lengas joponicas son una familha de lengas que compren lo japonés, parlat dins la màger part de Japon, e lo ryukyuan, parlat dins leis illas Ryukyu.
Lei lengas japonicas fan partida de la familha mai larga dei lengas corèonipoainos segon Joseph Greenberg. Segon d'autrei lingüistas fan partida de la familha dei lengas altaïcas. Pereu existís l'ipotèsi d'una origina austronesiana, mai a recebut ben pauc d'audiéncia entre leis especialistas.
Se supausa que la familha japonica auriá inclús tanben de lengas ancianas que se serián parladas dins certanei reiaumes ancians dau sud Corèa, e que foguèron substituidas puei per lo corean actuau (qu'es pas una lenga japonica).


text:
La Republica
La Republica es un tractat de politica escrich pel filisòf Platon.
L'òbra es estructurada en dètz libres ont Platon parla pel biais de son mèstre Socrates.
Dins los quatre primièrs libres expausa las quatre teorias principalas sus l'origina de la Polis e lo concèpte de Justícia: Las mitologias tradicionalas, aquelas dels sofistas realistas (la justícia es pas autra cosa qu'aquel òrdre impausat per quin a la fòrça de se far obeïr), la teoria contractualista (metent en concuréncia lei e natura e la justícia es una convencion umana). Es aquí ont Socrates, en realitat Platon, expausa sa teoria de l'Estat essent un organisme ont la justícia es una armonia conscienta e viventa e la societat un fach natural.
Seguís l'òbra coma un contunh de reflexion sus la politica e las relacions entre los governants e los ciutadans. Balha una granda importància a l'educacion dels ciutadans (inclusas las dònas). Filosòfa sus l'idèa del ben. Expausa sa teoria de las quatre fasis de la coneissença e s'acaba amb la contemplacion finala de l'èsser suprèm. Presenta lo famós Mite de la cavèrna qu'explica las relacions entre los dos mondes, lo sensible (la cavèrna) e l'exterior (las idèas). Compara los sistèmas politics de l'epòca: timocracia d'Esparta, oligarquia, democracia e tirania.
Lo libre tempta de preveire las consequéncias de la mesa en practica de l'Estat juste que prepausa e fin finala analisa las diferéncias entre poesia e filosofia tot en afirmant la preponderéncia d'aquela darrièra.
La Republica es, pel mens d'una utopia sociala, un tractat de politica e una reflexion sus l’èsser uman. L'influéncia d'aquela òbra foguèt contunha dins la pensada politica de l'occident dins lo temps.


text:
Destral
Una destral (var. destrau, pigassa, piòla, manaira), es un esplech format d'una lama de metal (d'acièr mai sovent) estacada a un margue de fusta. Es mai sovent utilizada per copar de fusta, mas foguèt tanben emplegada coma arma. Los pompièrs l'utilizan se cal per dubrir de pòrtas.
Origina[modificar | modificar la font]
Las traças mai ancianas de destrals se trapèron en Africa e lor edat es evaluat a 1,6 milion d'ans.[1].
De descobèrtas en Espanha donèron una edat mai anciana per las primièras destrals europèas e foguèron datadas del Pleistocèn superior entre 760 000 e 900 000 ans[2].
Las primièras destrals èran formadas d'una pèira talhada inserida entre doas pòstes de fusta ambedoas serradas e ligadas amb un còrda. Las mai recentas son formadas d'una lama traucada ont passa lo margue.
Arma[modificar | modificar la font]
La destral es tanben utilizada coma arma de combat de prèp. Mai dificila de gaubejar qu'una espasa per encausa de son pes e de la manca d'equilibri (l'espasa essent equilibrada per son pomèl), la destral permet pasmens de tustar mai poderosament.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) P. Pétrequin & A.M. Pétrequin, Écologie d'un outil: la hache de pierre en Irian Jaya (Indonésie), Paris, Éditions CNRS, Mongr. du Centre Rech. Arch. 12, 1993.
- (fr) P. Pétrequin, La hache de pierre : carrières vosgiennes et échanges de lames polies pendant le Néolithique (5400 - 2100 av. J.-C.), exposition du musée d'Auxerre (Musée d'Art et d'Histoire), Paris, Éditions Errance, 1995.
- (en) W. Borkowski, Krzemionki mining complex, Warszawa, 1995.
- (en) R. Bradley & M. Edmonds, Interpreting the axe trade: production and exchange in Neolithic Britain, 1993.


text:
Louvigneg-Baez
Louvigneg-Baez en breton ( Louvigné-de-Bais en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Louvigné-De-Bais se situa a 35 km a l'èst de Roazhon.
Louvigné-de-Bais se situe à 35 km à l'est de Rennes.
Istòria[modificar | modificar la font]
La populacion de la municipalitat èra, engalanava, favorabla als cambiaments aportats per la Revolucion francesa, sustot après la fin de la Terror. La principala celèbra revolucionària es aquela en celebrant l'anniversari del execucion de Louis XVI, acompanhada d'un serment d'òdi a la royauté e a la anarchie, celebrada a partir de 1795[1].
La population de la commune était, parait-il, favorable aux changements apportés par la Révolution française, surtout après la fin de la Terreur. La principale fête révolutionnaire est celle célébrant l’anniversaire de l’exécution de Louis XVI, accompagnée d’un serment de haine à la royauté et à l’anarchie, fêtée à partir de 1795[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Louis Dubreuil, « Fèstas revolucionàrias en Ille-e-Vilaine », in Anals de Bretanha, volum 21, tome 4, 1905, pàg. 398-399
- ↑ Louis Dubreuil, « Fêtes révolutionnaires en Ille-et-Vilaine », in Annales de Bretagne, volume 21, tome 4, 1905, p. 398-399


text:
Savana
La savana es un biòma terrèstre. Es un tèrme originari de l'America Centrala que se referís en principi a un tipe d'ecosistèma caracterizat per una espandida erbacèa de graminèas amb preséncia d'arbres pron pichons e espaçat de tal biais que la canopèa siá pas tancada.
Clima[modificar | modificar la font]
La savana es una prada de clima tropical. S'i tròba d'arbres e arbrilhons dispersats mas domina la vegetacion erbacèa.
Lo clima caud de la savana a un deficit idric mai o mens agut. Malgrat que las precipitacions annalas pòdon èsser màger que l'evaporacion atmosferica. I a normalament una sason seca, que dura un minimum de uèit setmanas, ont la pluviometria es fòrça bassa o inexistenta e una sason umida amb pluèja sufisenta pel creissement de la vegetacion. Lo total de pluèja es fòrça variable entre 250 e 2000 litres per an. Qualques savanas son aigadas temporàriament pel drenatge lent o per la pujada de rius o de lacs.
Las temperaturas de las savanas son fòrt nautas amb pauc de variacion lo long de l'an (i a mai de variacion entre lo jorn e la nuèch). Es a la fin de la sason seca que fa pus caud. La pluèja cai amb una temperatura fòrça elevada e çò que fa baissar mai la temperatura es la nebulositat. Dins las planuras de mai de 2000 mètres, las temperaturas demenisson a pauc près de 0,5 °C cada 100 mètres.
Vegetacion[modificar | modificar la font]
Las èrbas de la savana son de graminèas de dimensions variablas e apertenon a genres (Andropogon, Paspalum, Axonopus etc.) diferents de las pradas de clima temperat.
Qualques genres comuns de las savanas africanas coma Hyparrhenia e Andropogon se tròban tanben dins las regions mediterranèas.
Se tròba d'arbres, palmièrs e arbrilhons de familhas e genres de distribucion exclusiva tropicala (Curatella, Bowdichia Acacia). Qualques arbres pèrdon las fuèlhas en sason seca e florisson un pauc abans l'arribada de la sason umida.
Fauna[modificar | modificar la font]
La vida animala de la savana es dominada pels erbivòrs que se pòdon desplaçar en grandas migracions en recèrca de pasturas frescas e entre totas las espècias s'establís una cadena trofica completa e autoregulada.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Las savanas son fòrça tocadas pels incendis a la fin de la sason seca que sovent son volontaris per que la nòva èrba cresca abonida per las cendres.
Qualques savanas son de formacions naturalas e alara an un païsatge intermediari entre lo bòsc tropical e l'estèpa e an per origina principala lo clima. D'autras s'explican per la preséncia d'un jaç impermeable de pauca prigondor coma los Llanos de Veneçuèla). Fin finala d'autras savanas son eissidas de l'accion umana (antropicas).


text:
Senaide
Senaide es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Senaide Es a l'extrèm sud-oèst del departament, a Unitat|6|km {{}} de Bourbonne-los-Bains, 13 km de Lamarche, 18 km de Monthureux-sus-Saône e 19 km de Jussey.
Senaide est à l'extrême sud-ouest du département, à 6 km de Bourbonne-les-Bains, 13 km de Lamarche, 18 km de Monthureux-sur-Saône et 19 km de Jussey.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De 1822 a 1859 (o 1856 ?), Senaide #Protegir lo primièr pichon séminaire dels Vòges d'après la Revolucion. #Èsser de contunh transferit a Autrey.
De 1822 à 1859 (ou 1856 ?), Senaide abrita le premier petit séminaire des Vosges d'après la Révolution. Il fut ensuite transféré à Autrey.


text:
Vanuatu
Vanuatu, oficialament Republica de Vanuatu (en francés: République de Vanuatu; en bislama: Ripablik blong Vanuatu) es una republica insulara de l'Ocean Pacific Sud. Es constituit d'un archipèla situat aperaquí a 1750 km a l'èst d'Austràlia, al nòrd-èst de la Nòva Caledònia, a l'oèst de las Illas Fiji e al sud de las Illas Salamon. Descubèrt en 1606 per Pedro Fernández de Quirós que l'apelèt Australia del Espíritu Santo, l'archipèla èra poblat per de populacions melanesianas. Foguèt colonizat a partir de la segonda mitat dau sègle XIX per de colons francés e britanic e leis illas venguèron un condomini francobritanic ambé lo nom de Nòvas Ebridas. A partir de la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, apareguèt de movements independentistas e l'archipèla venguèt independent en 1980.
Lo gentilici es vanuatuenc -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Govèrn e politica
- 4 Economia
- 5 Fòrças armadas
- 6 Lengas
- 7 Religion
- 8 Referéncias
- 9 Ligams extèrnes
Geografia[modificar | modificar la font]
Territòri[modificar | modificar la font]
Vanuatu si situa dins l'Ocean Pacific a 540 quilomètres au nòrd-èst de Nòva Caledònia. Es un archipèla d'origina volcanica de 81 illas que sa superficia fa 12 000 km². Lei tres illas pus importantas son Espiritu Santo, Malekula e Efate. Lo clima es de tipe tropicau e subtropicau. Lo territòri es organizat en sièis províncias que son Malampa, Penama, Sanma, Shefa, Tafea e Torba. Existisse un conflicte ambé França per la sobeiranetat sus leis illas Matthew e Hunter qu'es revendicada per Vanuatu.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2013, la populacion èra estimada a 262 000 abitants[1]. L'urbanizacion èra de 26% e lo país aviá solament doas vilas que son la capitala Port Vila (44 000 abitants) e Luganville (13 000 abitants).
Riscs naturaus[modificar | modificar la font]
Lo país si situa au sud-èst de la Cencha de Fuec dau Pacific. Lo risc geologic es donc fòrça important amb unei volcans en activitat sus lo territòri vanuatuenc e, subretot, un risc important de tèrratrems violents que pòdon formar de tsunamis. En novembre de 1999, un terratrèm causèt la destruccion de centenaus d'ostaus sus l'illa de Pentecosta e, en genier de 2002, la capitala foguèt endomatjada per un terratrèm seguit d'un tsunami. Enfin, en 2006 e 2007, si debanèron dos terratrèms importants que causèron pauc de degalhs.
Lo risc climatic es tanben important amb una sason ciclonica entre lei mes de genier e d'abriu. Per exemple, plusors illas foguèron destruchas per un ciclon en 2015.
Istòria[modificar | modificar la font]
Vanuatu avans l'arribada deis Europèus[modificar | modificar la font]
L'Istòria de Vanuatu avans l'arribada deis explorators europèus es pauc coneguda en causa de la manca de documents escrichs. Lei vestigis descubèrts per leis arqueològs semblan indicar un pòblament progressiu per de populacions Lapita vengudas de Nòva Guinèa entre -4000 e -2000. De fragments de terralha datats de -1300 e d'esqueletas de pòrcs datats de -1200 mostran l'existéncia d'activitats agricòlas e l'arribada de bestiau tre lei premierei migracions. Puei, segon la tradicion orala, de cambis ambé de populacions originàrias de Polinesia aurián portat un melhorament tecnologic entre lei sègles XI e XV. Enfin, totjorn segon la tradicion orala, unei tribús foguèron unificadas au sègle XIII per un cap melanesian dich Roimata e formèron un reiaume poderós dins la region.
Arribada deis Europèus[modificar | modificar la font]
Lo premier explorator europèu qu'agantèt l'archipèla foguèt lo Portugués, au servici de la corona d'Espanha, Pedro Fernandes de Queirós en 1606. Pasmens, après sa descubèrta, si perdèt la localizacion de l'illa que foguèt donc descubèrta un segond còp per lo Francés Bougainville en 1768. Lei Francés explorèron tanben leis illas a l'èst de Vanuatu e nomèron l'archipèla « Grandei Cicladas ». Puei, James Cook explorèt la region en 1774 e la diguèt Nòvas Ebridas. Dins aquò, fins ais annadas 1830, l'archipèla interessèt solament leis explorators e demorèt sota l'autoritat de tribús localas independentas.
Colonizacion europèa[modificar | modificar la font]
L'interès dei poissanças europèas apareissèt a partir de 1840 e la colonizacion comencèt ambé l'arribada de missionaris e l'esplecha de la fusta de santal. Dins leis annadas 1860, si desvolopèt un tresen tipe d'interaccions entre Europèus e indigèns ambé l'aparicion d'un comèrci de man d'òbra dich Blackbirding per assegurar la preséncia d'obriers dins lei plantacions d'Austràlia, de Fiji e de Nòva Caledònia. Enfin, l'installacion de colons francés e anglés comencèt a partir deis annadas 1880 a l'iniciativa de companhiás privadas. Conjugada ambé lo Blackbirding e d'epidemias portadas per leis Europèus, aquò entraïnèt una demenicion rapida de la populacion indigèna.
Pasmens, en despiech d'aqueleis arribadas de colons, ni França ni lo Reiaume Unit voguèron proclamar l'annexion de l'archipèla en causa dau risc diplomatic representat per l'annexion de colons estrangiers. En 1887, una solucion provisòria foguèt adoptada per lei doas poissanças colonialas per assegurar lo mantenement de l'òrdre e en 1906, l'archipèla venguèt una colonia francoanglesa dicha condominium dei Nòvas Ebridas.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, lei Nòvas Ebridas foguèron la premiera colonia francesa que jonhèt lei fòrças dau generau de Gaulle lo 22 de julhet de 1940. Après 1941, venguèt una basa importanta de l'armada estatsunidenca dins leis operacions còntra lei Japonés. L'arribada d'aquelei soudats favorizèt la formacion de movements nacionalistas e d'un culte dau cargo que revendiquèron l'independéncia. Dins leis annadas 1970, lo pastor anglican Walter Lini organizèt lo premier partit politic de l'archipèla (Partit Nacionala dei Nòvas Ebridas puei Vanua'aku) e demandèt l'independéncia a l'ONU. Puei, après sa victòria ais eleccions de 1979, lo Vanua'aku prenguèt lo poder e fixèt l'independéncia a julhet de 1980.
Independéncia[modificar | modificar la font]
Pasmens, certanei populacions èran opausadas au Vanua'aku. En novembre de 1979, lei francofòns faguèron secession e prenguèron lo contraròtle d'Espiritu Santo e de Tanna. En mai de 1980, doas insureccions novèlas si debanèron dins aqueleis illas. Dins la premiera, de secessionistas conquistèron la capitala e proclamèron la Republica de Vemarana e dins la segonda, de combats opausèron lei partisans dau govèrn ai partisans de França. De son caire, França capitèt d'empachar lo mandadís d'una fòrça militara desirós per leis Anglés e reconoguèt l'independéncia d'Espiritu Santo e son cap de govèrn, Jimmy Stevens, après la reconquista per lo govèrn de Lini de l'illa de Tanna lo 2 de junh de 1980. Pasmens, après julhet de 1980, Lini poguèt demandar l'ajuda militara dei país de la region e obtenguèt aquela de Papoa-Nòva Guinèa. Lo 31 d'aost de 1980, sei fòrças ocupèron lo territòri de la Republica de Vemarana e 2 274 personas foguèron arrestats, compres Jimmy Stevens.
Vanuatu dempuei 1980[modificar | modificar la font]
Après 1980, lei relacions entre França e Vanuatu demorèron marridas en causa dau sostèn francés ai movements secessionistas dau nòrd de l'archipèla. En 1983, una crisi novèla comencèt entre lei dos país quand Vanuatu revendiquèt leis illas Matthew e Hunter, dependéncias de Nòva Caledònia. Enfin, d'accusasions regularas foguèron prononciadas còntra leis intervencions supausadas dau govèrn francés dins leis afaires intèrnas de son anciana colonia. Aquò entraïnèt l'expulsion de l'ambaissador francés en 1981, 1983 e 1987.
Dins leis annadas 1990, la question deis illas Matthew e Hunter demorèt un problema entre França e Vanuatu mai lei relacions si melhorèron e d'acòrds foguèron signats entre lei dos país. Durant aqueu periòde, l'influéncia de França foguèt pauc a pauc remplaçada per aquela d'Austràlia. Pasmens, l'estabilitat politica intèrna demeniguèt e divèrsei crisis si debanèron coma una temptativa de còp d'estat en 1996 per una fòrça paramilitara e una revòuta importanta (500 arrestacions) en 1998 après un escandòl de corrupcion dins lo govèrn.
Govèrn e politica[modificar | modificar la font]
Vanuatu es una republica parlementària. Lo poder executiu es dirigit per un president, que sei poders son subretot simbolics, e un premier ministre elegit per lo Parlament. Lo Parlament es fach d'una assemblada unica de 54 deputats elegits au sufragi universau per un mandat de quatre annadas. Enfin, lo sistèma judiciari es dirigit per lo cap de la Cort Suprèma. La lèi es inspirada per lei drechs anglés e francés.
La descentralizacion es importanta e cada província a lo sieu parlament locau e una autonòmia desvolopada, especialament per l'organizacion dau torisme. Lei conseus tradicionaus an tanben una influéncia importanta sus la direccion deis afaires locaus.
En causa de la colonizacion francobritanica, la populacion e la vida politica son devesidas entre comunautats anglofòna e francofòna e la formacion d'una coalicion de govèrn es pas totjorn un problema aisat de resòuvre.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia del Vanuatu
L'economia de Vanuata es pauc desvolopada amb un PIB de 4 900$/abitant en 2012[1] e es dependenta de l'ajuda economica estrangiera (principalament australiana, francesa e anglesa). Per 65% de la populacion, situadas dins de regions ruralas de l'archipèla, l'economia es basada sus una agricultura e una pesca de subsisténcia organizada per de comunautats formant de vilatges pichons. L'indústria es pauc desvolopada e lo rèsta de la populacion activa trabalhad dins lei servicis. Lei pus importants son lo torisme (50 000 personas en 1997, 197 000 en 2007[1]), que son desvolopament es la prioritat dau govèrn dempuei leis annadas 2000, e leis activitats financieras off shore car Vanuatu es un paradís fiscau e un pavalhon de complasença.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Vanuatu a ges de fòrça armada. Pasmens, lo país a doas fòrças de polícia que son la Fòrça de Polícia de Vanuatu(VPF) e la Fòrça Mobila de Vanuatu (VMF). La segonda es de tipe paramilitar. Aquela polícia gropa 550 òmes e a doas basas principalas dins lei doas vilas dau país e quauqueis installacions dins d'illas mens importantas. Pasmens, certaneis illas an pas de preséncia policièra permanenta.
Lengas[modificar | modificar la font]
Vanuatu a la densitat linguïstica pus importanta dau monde ambé 108 lengas vernacularas diferentas per solament 234 000 abitants. Tres lengas son polinesianas, nòu fan partida dau grop dich « Sud Vanuatu » e lo rèsta fa partida dau grop « Nòrd-Centre Vanuatu ». En fòra d'aquelei lengas vernacularas, de lengas d'autrei país coma lo fijian, lo vietnamian e, de segur, lo francés e l'anglés son tanben arribadas dins l'archipèla dins lo corrent dei sègles XIX e XX.
La Republica de Vanuatu reconoisse tres lengas oficialas que son lo francés, l'anglés e lo bislama, un pidgin basat sus l'anglés. Lei doas premierei lengas son fòrça presentas dins lei vilas mai la tresena es la lenga principala de l'archipèla, compres dins lei zònas ruralas. Lei lengas vernacularas resiston ben e èran totjorn la lenga premiera de 79% de la populacien en 1996 e de 63% en 2009. Lo bislama es en expansion e amenaça las lengas localas.
Principala lenga emplegada a l'ostal a Vanuatu segon lo recensament de 2009[2],[3] :
Religion[modificar | modificar la font]
En 1999, la populacion èra magerament crestiana ambé 55,6% de protestants, 13,1% de catolics e 13,8% de fidèus d'una autra glèisa crestiana[1]. Lo rèsta, especialament lo culte dau cargo, representava 15,2% de la populacien.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 CIA - The World Factbook, consultat lo 18 de mai de 2013, [1].
- ↑ 2009 National Population and Housing Census..
- ↑ De veire François (2012: 103–106) per d'estatisticas mai detalhadas.


text:
Regardez d'autres dictionnaires:
-
Antoine Just Leon Marie de Noailles — Antoine Just Léon Marie de Noailles Antoine Just Léon Marie de Noailles, 9e prince de Poix (1846) puis (1854) 6e duc espagnol de Mouchy et 5e duc français de Mouchy et duc de Poix, est né à Paris le 19 avril 1841 et mort à Paris le 2 février 1909 … Wikipédia en Français
-
Antoine just léon marie de noailles — Antoine Just Léon Marie de Noailles, 9e prince de Poix (1846) puis (1854) 6e duc espagnol de Mouchy et 5e duc français de Mouchy et duc de Poix, est né à Paris le 19 avril 1841 et mort à Paris le 2 février 1909. Fils de Charles Philippe Henri de… … Wikipédia en Français
-
Antoine Just Léon Marie de Noailles — Antoine Just Léon Marie de Noailles, 9e prince de Poix (1846) puis (1854) 6e duc espagnol de Mouchy et 5e duc français de Mouchy et duc de Poix, est né à Paris le 19 avril 1841 et mort à Paris le 2 février 1909. Fils de Charles Philippe Henri de… … Wikipédia en Français
-
Marie-Laure de Noailles — in 1949, photo by Carl van Vechten. Marie Laure de Noailles, Vicomtesse de Noailles (pronounced [maʁi lɔːʁ də noaj vikɔ̃tɛs də noaj]) (31 October 1902 29 January 1970), was one of the 20th century s most daring and influential patrons of the arts … Wikipedia
-
François Joseph Eugène Napoléon de Noailles — François Joseph Eugène Napoléon de Noailles, dixième prince de Poix, est né à Paris le 25 décembre 1866 et mort à Paris le 8 mai 1900. Généalogie Fils de Antoine Just Léon Marie de Noailles (1841 1909), duc de Mouchy, et de la duchesse née… … Wikipédia en Français
-
Francois Joseph Eugene Napoleon de Noailles — François Joseph Eugène Napoléon de Noailles François Joseph Eugène Napoléon de Noailles, 10e prince de Poix, est né à Paris le 25 décembre 1866 et mort à Paris le 8 mai 1900. Fils de Antoine Just Léon Marie de Noailles (1841 1909), duc de Mouchy … Wikipédia en Français
-
François Joseph Eugène Napoléon De Noailles — François Joseph Eugène Napoléon de Noailles, 10e prince de Poix, est né à Paris le 25 décembre 1866 et mort à Paris le 8 mai 1900. Fils de Antoine Just Léon Marie de Noailles (1841 1909), duc de Mouchy, et de la duchesse née princesse Anne Murat… … Wikipédia en Français
-
François joseph eugène napoléon de noailles — François Joseph Eugène Napoléon de Noailles, 10e prince de Poix, est né à Paris le 25 décembre 1866 et mort à Paris le 8 mai 1900. Fils de Antoine Just Léon Marie de Noailles (1841 1909), duc de Mouchy, et de la duchesse née princesse Anne Murat… … Wikipédia en Français
-
Philippe Louis Marc Antoine de Noailles — Philippe Louis de Noailles Blason de la famille de Noailles (De gueules, à la bande d or) Surnom le petit Poix du fait de sa petite taille … Wikipédia en Français
-
Philippe louis marc antoine de noailles — Philippe Louis de Noailles Surnom le petit Poix du fait de sa petite taille Naissance 21 novembre 1752 Décès … Wikipédia en Français


text:
Mauprévoir
Mauprévoir es una comuna francesa del departament de Vinhana e de la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri de la municipalitat a traversat pel Clain. La vallée del Clain aboca lo étang de Combourg (28 ectaras) e d'un complèxe de étangs secondaires (Pressac, Charroux) en definint una zòna considerabla per lo sieu avifaune.
Le territoire de la commune est traversé par le Clain. La vallée du Clain débouche sur l'étang de Combourg (28 hectares) et d'un complexe d'étangs secondaires (Pressac, Charroux) définissant une zone remarquable pour son avifaune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Cap de document istoric porg pas de precision en lo cas de la naissença del pòble. Vertat es, totun, que la distincion de Mauprévoir existissiá en 1179, perque a aquela epòca, un nomenat Audebert, viguier e la siá femna Flandrine, fan don d'un préhenbier de blat dins la siá tèrra de Mauprévoir, a la abbaye de Montazai (comuna de Savigné).
Coma la rèsta de la França, Mauprévoir acuèlh favorablament las avançadas de la Revolucion francesa. Planta aital lo sieu arbre de la libertat, simbòl de la Revolucion. Ven lo luòc d'adesion de totas las fèstas e dels principals eveniments revolucionaris, coma lo brûlement dels títols féodaux lo 24 de novembre de 1793[1].
Pendent la Segonda Guèrra mondiala, la linha de démarcation traversava la comuna[2], del 22 de junh de 1940 al 1er Modèl:En març 1943, en daissant çò cap de-luòc en zòna liura amb la màger part del territòri de la comuna. A la fin de la guèrra, un planeur Airspeed Horsa de la Royal Aire Força (RAF), tracté per un bombardier Short Stirling en rota cap a Istres per participar a l'operacion Molten, a Itàlia, trinca lo sieu élingue. Lo sieu pilòt li cal procedir a un atterrissage d'urgéncia, al cors #que sola la extremitat de l'ala drecha n'es leugièrament deteriorada en tustarrant un roure[3]. Dels personals de la RAF desembarquen fin en octòbre a Biard, de contunh se reten a Mauprévoir. L'ala es retoilée, e una élingue nòva fixada al planeur. Lo extremitat del cable, en forma d'ampla sivella, a fixat a l'extrèm de grands portamantèls levadas cap al cèl. Un C-47 Dakòta ven de contunh lentament, en plen panatòri, enganchar aquela sivella, e fa décoller lo planeur, operacion rarissime de récupération pendent la Segonda Guèrra mondiala[4].
Aucun document historique ne fournit de précision à propos de la naissance du village. Il est certain, toutefois, que la seigneurie de Mauprévoir existait en 1179, car à cette époque, un nommé Audebert, viguier et sa femme Flandrine, font don d'un préhenbier de froment dans leur terre de Mauprévoir, à l’abbaye de Montazai (commune de Savigné).
Comme le reste de la France, Mauprévoir accueille favorablement les avancées de la Révolution française. Elle plante ainsi son arbre de la liberté, symbole de la Révolution. Il devient le lieu de ralliement de toutes les fêtes et des principaux événements révolutionnaires, comme le brûlement des titres féodaux le 24 novembre 1793[5].
Pendant la Seconde Guerre mondiale, la ligne de démarcation traversait la commune[6], du 22 juin 1940 au Modèl:1er mars 1943, laissant le chef-lieu en zone libre avec la majeure partie du territoire de la commune. À la fin de la guerre, un planeur Airspeed Horsa de la Royal Air Force (RAF), tracté par un bombardier Short Stirling en route vers Istres pour participer à l’opération Molten, en Italie, rompt son élingue. Son pilote doit procéder à un atterrissage d’urgence, au cours duquel seule l’extrémité de l’aile droite est légèrement endommagée en heurtant un chêne[7]. Des personnels de la RAF débarquent fin octobre à Biard, puis se rendent à Mauprévoir. L’aile est retoilée, et une élingue neuve fixée au planeur. L’extrémité du cable, en forme de large boucle, est fixée au bout de grandes perches dressées vers le ciel. Un C-47 Dakota vient ensuite lentement, en plein vol, accrocher cette boucle, et fait décoller le planeur, opération rarissime de récupération durant la Seconde Guerre mondiale[8].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Robert Pichon, Los Arbres de la libertat a Peitieus e en la Viena, Peitieus : d'Edicions CLAUS 89/Federacion de las œuvres laiques, 1989, pàg. 107
- ↑ Modèl:30questions-OccupationVienne, mapa p 5
- ↑ Modèl:GuerreAérienneVienne, pàg. 309-310
- ↑ Christian Richard, op. cit., pàg. 311
- ↑ Robert Petit, Les Arbres de la liberté à Poitiers et dans la Vienne, Poitiers : Éditions CLEF 89/Fédération des œuvres laïques, 1989, p. 107
- ↑ Modèl:30questions-OccupationVienne, carte p 5
- ↑ Modèl:GuerreAérienneVienne, p. 309-310
- ↑ Christian Richard, op. cit., p. 311


text:
Arbre
Un arbre (var. arbe, arbo, aubre) es una planta granda, d'almens tres o quatre mètres, qu'a un tronc lenhós. Los arbres, a diferéncia dels arbusts, ramifican pas a nautor de tèrra. Ça que la mai d'una espècia d'arbres pòt de còps adoptar la forma arbustiva; atal, l'euse, se se rebronda o se crèma, pòt rebrolhar ramificada de la tèrra coma un arbust. Per contra, d'espècias abitualament consideradas arbustivas, coma l'avaus, pòdon créisser coma un arbre en condicions favorablas. En fach, los botanistas parlan dels fanerofits, plantas amb de gemas persistentas situadas per dessús de 40 cm de nautor, e dintre dels fanerofits, apèlan macrofanerofits las que n'an per dessús de 2 m, e nanofanerofits las que n'an per dejós. La longevitat d'un arbre es generalament superiora a la de la majoritat de las plantas non arborèas. Mai d'una espècias d'arbres creis per sus los 100 m. Aqueles vivon sovent mai d'un millenni. Los arbres son d'elements fòrça importants dins lo païsatge natural e son d'organismes essencials per la vida.


text:
La granda de 4 filhs, nasquèt en una familha d'artistas italo-irlandeses en Nòva York. La siá maire, Dinna, barava en lo grop Rockettes del Radio City Music Hall abans de sortir en fulhetons de television. Lo sieu paire, Michael, se faguèt conéisser al fulheton As The World Turns. A dos fraires Michael e Dakòta, e una sòr, Ali Lohan.
Lindsay Lohan comencèt la siá carrièra fòrça en rodant lèu spots publicitaris a comptar de 3 ans.
Forma alavetz part del quadre familial de la Walt Disney Pictures en pelliculas coma The Parent Trap, Freaky Friday o mai recentament Herbie: Fully Loaded . A rodat egalament una satira sus la joenessa americana, Mean Girls, qu'a agut succès als Estats Units. Lança alavetz lo sieu primièr album Speak a fins del 2004 e vend mai d'un milion d'exemplars als Estats Units. Trai un nòu single en octòbre del 2005Confessions of a Broken Heart consacrat a lo sieu paire. Lo sieu segond album, A Little More Personal (raw) sòrt lo 6 de decembre de 2005 als Estats Units, se vend mens plan que lo sieu primièr album e es pas mai present en lo "Top 40" doas setmanas après la siá sortida. Lo sieu retorn dins lo cinèma, en mai del 2006, a la pellicula Just My Luck, es loisha, amb solament un pauc mai de 38 milions de dolars de recobrament dins lo mond entièr.[1]


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement de Marbourg-Biedenkopf (534)
Liste des communes
Marbourg
Ville de Marbourg, localité de l'Allemagne de 80 000 habitants.
La mairie de Marbourg a une adresse e-mail et un site Internet.
Stadtallendorf
Ville de Stadtallendorf, localité de l'Allemagne de 21 000 habitants.
La mairie de Stadtallendorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Kirchhain
Ville de Kirchhain, localité de l'Allemagne de 16 000 habitants.
La mairie de Kirchhain a une adresse e-mail et un site Internet.
Biedenkopf
Ville de Biedenkopf, localité de l'Allemagne de 13 000 habitants.
La mairie de Biedenkopf a une adresse e-mail et un site Internet.
Gladenbach
Ville de Gladenbach, localité de l'Allemagne de 12 000 habitants.
La mairie de Gladenbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Dautphetal
Ville de Dautphetal, localité de l'Allemagne de 11 000 habitants.
La mairie de Dautphetal a une adresse e-mail et un site Internet.
Wetter
Ville de Wetter, localité de l'Allemagne de 9 100 habitants.
La mairie de Wetter a une adresse e-mail et un site Internet.
Ebsdorfergrund
Ville d'Ebsdorfergrund, localité de l'Allemagne de 8 800 habitants.
La mairie d'Ebsdorfergrund a une adresse e-mail et un site Internet.
Neustadt
Ville de Neustadt, localité de l'Allemagne de 8 800 habitants.
La mairie de Neustadt a une adresse e-mail et un site Internet.
Bad Endbach
Ville de Bad Endbach, localité de l'Allemagne de 8 300 habitants.
La mairie de Bad Endbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Lahntal
Ville de Lahntal, localité de l'Allemagne de 6 900 habitants.
La mairie de Lahntal a une adresse e-mail et un site Internet.
Cölbe
Ville de Cölbe, localité de l'Allemagne de 6 900 habitants.
La mairie de Cölbe a une adresse e-mail et un site Internet.
Weimar
Ville de Weimar, localité de l'Allemagne de 6 900 habitants.
La mairie de Weimar a une adresse e-mail et un site Internet.
Breidenbach
Ville de Breidenbach, localité de l'Allemagne de 6 800 habitants.
La mairie de Breidenbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Lohra
Ville de Lohra, localité de l'Allemagne de 5 500 habitants.
La mairie de Lohra a une adresse e-mail et un site Internet.
Amöneburg
Ville d'Amöneburg, localité de l'Allemagne de 5 100 habitants.
La mairie d'Amöneburg a une adresse e-mail et un site Internet.
Rauschenberg
Ville de Rauschenberg, localité de l'Allemagne de 4 400 habitants.
La mairie de Rauschenberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Steffenberg
Ville de Steffenberg, localité de l'Allemagne de 4 200 habitants.
La mairie de Steffenberg a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Acte d'Union (1800)
L'Acte d'Union de 1800, si ditz tanben Acte d'Union de 1801, unissèt lo reiaume unificat de Grand Bretanha (que resultèt d'una union dei reiaumes d'Anglatèrra e d'Escòcia despuei l'Acte d'Union de 1707) e lo Reiaume d'Irlanda, liats despuei 1541 per una union personala. Coma aquò faguèt nàisser lo Reiaume Unit de Grand Bretanha e d'Irlanda. Maugrat que l'acte siguèsse estat votat lo 2 de julhet de 1800, l'union venguèt efectiva que lo 1er de genier de 1801.
Avant aquel acte, Irlanda èra liada per una union personala a Anglatèrra despuei 1541, quand la minoritat protestanta que dominava lo Parlament d'Irlanda votèt l'Acte de la Corona d'Irlanda de 1542, proclamant Enric VIII d'Anglatèrra rèi d'Irlanda. D'autra part Irlanda e Anglatèrra èran unidas per una union personala an Escòcia despuei l'Union dei Coronas en 1603.