text:
Una tota p’ita permenada dins un cuenh de la Charenta-Lemosina, la pus propcha de Sent Junian. Dise una permenada, auriá pogut parlar de « zona de juòc » que goiat, aviá tots ‘quilhs kilometres de libertat, mas, quante disí a mos nebots de venir coma me, ‘guí la surpresa de comprener que « mesma per anar au pesbabala (2km), una veitura sautava per los condure, que pertant, ilhs an daus vetetes, afe. »
Vòle pas jugar mon vielh escobilhon, sem au païs de la porcelana e ‘quò sembla que mesma 10 km son per los manhar, adonc, 30, i sonjatz pas.
‘Qu’es entau.
Daus clochiers romans
Dins lu cors de la permenada.
Saulgond — Saugond
La ‘gleisa Sent Genís es dau sègle XIII, ‘la fuguet manhada, dins lu sens de fortifiada, au temps de la guerra daus 100ans, puei aus dos darniers sègles. ‘La es tipica dau canton, e donc, pauc de chausas son de ne’n dire sauv que qu’es un pauc « sec » coma architectura.
Carta postala
Lesterps — L’Esterp
Abadia Sent Peire es dau sègle XI de per son clochier-pòrge, vertadier campanier de mai de 40m de naut. Los autres bastiments son dau sègle XIII.
Eissida ne’n 651, l’abadia coneguet sos grands jorns au sègle X. Mai-que-tot, ela abriet longtemps dos tresaurs de la linga occitana (per pas dire lemosina). Que un, lu Bòece es au jorn d’aüei a la mediatèca d’Orleans, lu second es au Vatican.
Lu bastiment es constituat d’una tor pòrga, una obra bela daus desbuts de l’art roman e d’una nau. Los chaspiteus per cent son descorats de personatges e d’alimauds fabuleus. La cripta abrita la chapsa de las reliquas de St Beneit.
Los congiers son l’enchaison de far lu toriste, mesma dins un païs conegut, e ò fase ne’n mesma temps que los portaments que son un afar per ma mair. Mai lu temps passat, mauaürosadament, mai d’una vetz, ‘quò vòu dire anar dins los cementeris. Vau pas bargassar aquí sus los afars de la familha, queraque, nonmàs sus lu costat toristique dau chause.
Las cliardas per los mòrts
Las cliardas per los mòrts — las lanternas daus mòrts per usar d’un gallicisme — son de las pilas de peiras, dau granit. La pila es cavornada e i a biais per montar ‘na lutz a la cima. ‘Quela lutz deviá aidar las armas daus mòrts sus lu chamin. ‘Las son datadas dau segle XII e erián bastidas mai d’una vetz dins los cementeris.
‘Qu’es un bastit tipique dau monde aquitan, adonc de las Charentas e dau Lemosin de l’Atge-mejan. N’i a 7 dins la Nauta-Vinhana (segond lu despartament, 11 segond d’autras fonts), 6 dins la Cròsa & 3 ne’n Corresa. Dins las doas persentadas aquí, la de St Vertunian es estada desplacada, la de Conhac es fòrt nauta sus son pitit tuquet, çò que pòt far pensar que l’ivern, la lutz podiá beleu estre ‘lumada per guidar lu monde sus daus chamins pauc aisats de particar.
Sus la carta, me songe que manca per eisemple la cliarda de Briguelh, ne’n Charentas, sauv que ‘la ‘guesse estada esbolhada. Vau verifiar aquò dins la setmana entranta que vòle anar i bicicletejar dins lu cuenh.
Sus la carta tirada dau site de l’IGN(>fr-IGN), aquò se montra pauc, mas las visitas se fagueten d’una ribiera l’autra, de segur la pus granda fuguet la Vianhana.
Eissiduelh / Vinhana
Qu’es dins Eissiduelh que la Vinhana comença de se corbar vers lu nòrd, per junher Leire. Dins la visita d’auei, veiquí la ‘gleisa Sent Andreu. ‘La es tipica de l’art roman, sègle XIII, dins lu Lemosin. De segur, i a res de fòrt joiós dedins, qu’es un estile un pauc « sec » :
Coma sabe gran d’enquera coma vau rintrar, la balada dau jorn eriá per avieisar lu chamin de l’Eurò-velò3 o Scandiberica. Sus la carta papier de l’IGN, limerò 146, i a de las indicaci’s de balhadas. Sur plaça, aquò me sembla un pauc complicat, que l’EV3(>fr) encontra un autre torn farjat per dau monde dau cuenh(>fr).
Un viatge desbuta mai d’una vetz per ‘n’ encontra, que ‘quò siguesse dins la vita, dins un libre o ‘na revuda, beleu ‘na votz dins lu pòste…
‘N’ aventura, ela, desbuta quante un grun de sau se boira a la recepta pervuda, per eisemple v’autres vos trompatz d’ora per pertir, o pertetz pas per lu bon chamin…
‘Chaptar un bilhet de tren
Antan ‘guí drech(>lm) a ‘quela conversaci’ quante me persentí au comptador de la companhia daus chamins de fer :
— Màs, màs, màs i a ben daus trens lu mandin per Lemòtges ?
— Beleu ! Vos vau anar veire sur la tiala ! Pòde vos vendre daus bilhet nonmàs per los de l’apres-mieijorn.
Ujan, un monde mau intencionat m’aviá dich que lu tren entre Lemòtges e Esgolemes eriá cuat l’estiu per causa de trabaus sabe pus ente. Un tipe que faguet 200km(>fr) pòt be ne’n far 70 per passar ‘na setmana chas sos pairs, adonc, vei-me-quí de voler un Orleans-Esgolemes de far ne’n trens regionaus, o b’etot dins un tren « interciutats » se queu-quí pren las becanas ; dins l’eideia, i a que ‘chabarai d’intrar per bicicleta, coneisse la chançon.
Per los trens regionaus, sabe maitot que lu chamin eissista dins l’autre sens, que ò faguí i a beleu dietz ans d’aquò. Me sonjave que i a mas de lu copilhar ne’n Los Aubrais-St Peire, St Peire-Peitieus, Peitieus-Esgolesme. Dins la vita, i a quò que sabetz, e, lu monde de la companhia daus chamins de fer. Per far ‘na comparaison, qu’es un pauc coma s’aretrobar dins lu filme « Incepci’ », e pus saber desboirar la realitat dau monde daus raibes.
— Non monsur, aquò se pòt pas far ne’n TER !
— E adobat entau, o entau ?
— Non, vos fau prener lu tegeve, demontar la vòstra becana, la far comptar coma un bagatge e…
— Non, non, non, vòle de la simplicitat, i a pas un autre tipe de tren, beleu un inter-ciutat ?
— (la tipessa de l’autre guichet) I a un tragier, ò sabe que zò prene, mas fau ‘chaptar lu bilhet sus la tiala. N’autres aquí van pas vos lu far.
— Qu’es d’enquera un bra’e sistemi ‘quò.
— (lu pitit chap darrier los dos) E puei monsur, pus degun pren los TERs, atz lu tegeve, quò vai vista.
Me songet que ‘queu-quí obludet d’anar se dordar sus las linhas, que pòde condure la locomotiva se ò fau.
— Me songe que v’autres atz pas compres, i tòrne ‘donc : i a pas de trens per me menar intre Esgolesme e Lemòtges, e vau au mitan de la linha e vòle ò far per becana, mas avant, me fau un tren ente pòde conhar ma bicicleta.
— (lu pitit chap) Mas i a un autocar. Fau prener un tren puei un autocar.
— (me, au guichetier) E prener dos TERs per anar a Lemòtges, aquò deu ben se far d’enquera ?
— Monsur, vos vendrem pas aquí de bilhets TER, mesma copats a Vierzon o Chasteu-Ros. Pòde vos perpausar l’interciutat, un tren que pòt prener la vòstra bicicleta.
— E be, vau prener ‘queu-quí.
‘Quò fai longtemps que la companhia fai tot per nos far mauaimar lu tren.
Fin finalament, aprenguí lu dimenc ser que lu pitit tren eriá tornat quilhat. Pas greu, ai descidat de far la rota mai la becana, vau ò far, avecque e dins l’eideia de « far ‘na marca », coma un tragier que semblaria « Leire per becana », sauv que aquí aquò seriá « Vinhava per becana, bicicletejar intre ribiera e ralh ».
« Vinhana per becana »
Lu tragier Lemòtge–Sent-Junian
Lu tragier es pauc long, mens de 50km, mas malaisat de far, que, ‘quò monta dins las cotas, ‘quò descen passat los tuquets, e fau ‘tenci’ de pas davalar dins las viradas. Coma sei un pauc mesfiós de çò que pòt balhar una machina numerica, aviá ostat quauques chamins « dobtós » de la traca, per m’aretrobat sus ‘na departementala… fòrt-fòrt passanta de veituras. I metí un pitit juòc per passar d’una riba l’autra, d’un costat de la linha l’autre, d’un pont ad un passador. Pauc long e pauc de dificultats en defòra de :
Dins Lemòtges, ‘quò deu pas estre malaisat de trobar un biais d’eschivar los 10km, per ò dire autrament, lu o la que vòu se tirar vista de la vila, li fau copar ne’n biais non pas segre la via.
Dins Aissa, me songe que nostra dama d’Arliquet es de veire, adonc, ai chausit lu nòrd de l’Aurença, mas sei demorat sus la famosa departementala, la D79. I a beleu moien de copas au Mas de las Landas. Aquò eschiva ‘na rota de granda circulaci’ e lu chamin de Chantegraulas — « chemin de Chantegros » per los francès — un chamin qu’eisista pas ne’n defòra de la virtualitat.
per passar au sud de l’Aurença, beleu contunhar dins Lemòtges jurtaus Vantaus, puei ‘nar vers Merinhac, mas, faudriá prener lu temps d’estudiar que los chamin, me songe que mai d’una vetz, son gaulhós.
Avant Verneulh (pont de la Gabia), i a « Las viradas » e « las costas ». Las costas son pas ‘peladas entau per res. Per mon perron, descendí de becana.
St Iries, Sta Maria, St Vartunian, St Brecí pauc de dificultat, i a que l’intrada de Sent Junian ente ‘quò monta un pauc.
Despart de Lemòtges per 10km. Lemòtges, la vila de la porcelana, l’anciana ciutat roja, la ciuatat ente los « trolleybus » son estats servats… Veiquí la gara e un prumier « sela-fís » — un mòt farjat per los francès per dire d’un pertrach fotographic de sa bicicleta dins un luòc balhat — mai lu Ermès :
Tant se far portejar per los dius de los que forjeten, quau que siàia, la vila. E coma i a ‘questa istòria de segre la linha, aprofecham d’estre a la gara per far un pauc de chamin, que la linha dintra las doas garas fai totparrier una bocla. Aquí, qu’eriá un plaser personau que damandava totjorn a mon pair de passar per queu pont, d’ente avieisam tots los ralhs. Passat per aquí, qu’es veire ‘quela ‘gleisa :
Aura que la rota es ‘chabada e qu’aprofeite dau 15 d’aust per far lu jornau, me rende compte que la camerà eriá pas branchada à la desbuta, adonc, pauc d’eimatges. Un diu qu’es ben, mas per estre segur d’aver un grand beneficí dins las portecci’s daus ciaus, tant anar veire St Marcau. E coma ‘queu bilhet es per l’agenca dau torisme de « l’Occitania granda d’aicí Vladivostok », vau passar prener ‘na fotografia de la rua Mistrau. E per ‘quò, l’aplicací’ numerica me damandava de passar sus queu sautador, seriosament 🙂
Trobar la rua Mistrau dins los « thuyas » :
Un diu saludat, ‘quò vai, mas quante obludatz qu’un daus chafres de Lemòtges — Augustoritum — es la « ciuatat de las 7 auturas », los autres diaus sont un pauc mocandiers e vos fan paiar lu chamin. Me qu’aviá trapat un pitit mau ad un januelh, los tuquets me ò tornetan ‘pelar au Mont-Jovís, que ne’n veiquí la gara :
Lancée dans la création de 400 km de pistes cyclables dans l’agglomération, Limoges Métropole vient d’ouvrir 1,5 km de tracé au nord de la ville, près d’Ester. Même si ce n’est pas le secteur où il y a le plus de cyclistes.
Seriosament la meraria(>fr) vos fau ‘restar los pitits pictogrames « verd e blanc », fau ‘restar las bandas pinturadas sus 100m. Fau bastir un vertadier reseu, ò tener e ò metre ne’n prumier dins las prioritats a las crotz. Viguí pas un pananceu « tornatz a drecha ». Sens obludar que Lemòtges eriá pas dins lu classament de la FUB !
Vei-ne’n-quí un bocin desempuei lu bolevard. Seriosament, fau ò tornar far que las raiças minjan lu bitum un pauc pertot, zò tornar far, dins un sens e dins l’autre, quite de prener una via a las veituras, ‘las an pro de plaça entau.
Aissa — St Vartunian
Passat lu bolevard, vei-nos-quí sus la departementala limerò 79. Ela monta, ela descen e i a una « via verda », afe, un chamin de peiras sinhalat coma se qu’eriá ‘na via verda, chamin de Testa Jau.
Ai dich que me mesfiava de las aplicaci’s, que de las vetz, vos fan passat dins l’erba, per pas dire dins una prada, e mesma, i a vertadierament res de fach per las bicicletas :
Lu long de la rota, i a daus molins, daus passatges per lu tren, daus passadors, de las ‘gleisas, daus paneus per montrar l’alienaci’ d’un païs. Dise aquò esmai siguesse pas lu mielhs plaçat per far las leiçons ; avant las Viradas, ai pas saugut legir « las Costas » sur la carta, e vei-me-quí apres marchar lu temps d’una toponimia que ne’n conta pas 🙂
St Vartunian, St Brecí & St Junian
Aura sei chas me, pas entierament, mas, chas me quau que siàia. Un chause me tomba dessur que dau monde vendrá be me charchar se pòde pas marchar.
D’enquera de las garas, de las ‘gleisas, daus bastits, per montrar que sei be apres segre la via dau chamin de fer :
St Junian
I tornar sus ‘na mòda « juga zò coma lu Olivier ». I a res de ben realisat dins la ciutat pelissièra ! ‘Viá trobat ‘quò l’an passat(>lm), veiquí la trobalha dau jorn, la rua Jan Jaurès :
Dins lu centre, ne’n defòra que i a pas de fuòcs, nonmàs de las zonas 20 e 30, que ‘quò fai parlar dins lu jornau locau, La ‘Belha (>fr-fcbk) :
Veiquí un boiradís de fotografias :
La Glana se gieta dins Vinhana
Aquí deve daissar la perpausici’ dau « chamin per la toristalha » per los, e las, que van per bicicleta. Me fau tornar a drecha per quauques kilometres de mai :
‘Quela darnièra costa, per far lu fiar, vau la montar sens descendre. Es entau ! Un chause que tu faguetes a 15 ans, pòdes be ò tornar far passat 40.
Totjorn mai quilhs ciaus bruns, aluenh-monts, finalament sens poder eschivar 3 gotas de plueia :
De sègre…
Per lu ceve — CV — !
Veiquí la carta dau tragier realisat mai ‘na becana de 22kg ‘na vetz charjada :
Lu chamin gibrat
Un sopladís de brochon
— Conilhs mocandiers.
(\_/)
=°·°=
")_("
Encore un haiku sur la thématique Delpastre. Le but est de faire une citation de son œuvre immense(>lm), et, à partir de là, composer un haiku. Je rappelle également ma volonté d’émancipation des thèmes donnés par les organisateurs/trices du NaHaiWriMo, tant de langue anglaise que de langue française, car la traduction de la traduction de la traduction de la traduction n’a rien de bon pour la langue limousine.
La rua trista, aigada e grisa porriá far montar la malensonha. Las veituras sos l’aiga an daus fuòcs qu’escliarán paubrament, la lum sembla espodita per la plueia.
Daus bocins de meijons, daus brijons d’imòbles sautan entau ad aquela limita farjada per lu fauborg Borgonha, un rond-punt, la desbuta de la rua de Borgonha. Sos la plueia, las limitas son pauc clara dintra las fòrmas daus gents, las veituras, lu bus, los ciaus e lu bitum.
Quò fai subretost fred e quò balha enveia de se sarrar, leu-leu.
Traucar un virondeu. Traucar ‘queu virondeu. Traucar sens s’esvedelar es malaisat de far.
Lu goiat davant Jania poviá pas ne pas tapar dins lu còrs d’una boitia mòrta que durmissiá tranquiladament dins lu riu de l’esgost. Lu còp de pè la desvelhet dins un ulhau franc e blanc quante ‘la manhet lu topinot ente eriá quilhat un aubre indeterminat. S’eschapet un quauquares de viu, un margaud, beleu ‘na rata, marchatz saber.
Una odor de purit se trainava dins la rua.
La Jania tiret la pòrta de la brassaria e la brassaria l’engolet a l’ora dau mieijorn.
Apres ‘ver comandat una biera, ela se sietava per legir los messatges sus son ordinator que, de vieisar la rua, ’la viguet passar la Sonia sus sa becana iranja. Ela li faguet una gesta de la man. La jornalista se ‘restet, charchet un aneu per atachar sa montura.
« Adiu goiata, coma quò vai. Tu te ses motorisada ?
— Per entau dire. Anetem queu mandin la ‘chaptar. Ela es brava, Mandarineta, es quò pas ?
— Mandarineta ? Li a balhat un chafre ? E tu ses sola ».
Per lu chafre que’eriá un biais de far se la chausa, un pauc coma fan los qu’an ‘na veitura.
Apres l’obrador, avant de conviar la Jania, granda blogosa militanta dins la ciutat, lu Piarron deviá passat chas lu cofador e la Sonia chas lu farmacian. Emai i aguesse pauc de comercís dins la rua, tant valia mielhs los far viure.
Sonia eispliquet que ela ‘via mestier d’informacions « militantas », sus lu monde politique d’Orleans, e maitot de las p’itas istòrias daus uns daus autres. E per aquò, la blogosa aviá la reputacion de ne’n saber mai que las archivas de la comuna.
Qu’eriá pas fau, mas ne’n parlar entau ‘nava estre coma desvirar un sac de gruns sus ‘na taula. Afe, i a pas lu fuòc non pus.
Lu mèra actuau es au MIB – lu Movament Identitarí de Bauça – que decidet de regentar la vila coma los dau PS – lu Perti Solonhòt – autorn de la persona dau Dupuis, que se eriá dau MOLUSC – Movament Orleans Leire Units Segond lu Comun. ‘Na vetz elegit, lu Dupuis descidet de passar la man, çò qu’eriá pas colhon que son bilanç aviá estat aimat per lu monde. Lu ganhant fuguet lu MIB e desempui, lu fluví pura sa vita sus la vila.
Emai siguessen dins la mesma esquipa, los dau PS son totjorn de criticar quò-quí, quò-laï. Breu, daus amics entau son pas de bon aver.
Au mitan drech, i aviá los Fauscialistes, fòrts bon per criticar dins l’opausicion mas una vetz au poder, fan pieger. Lu temps de la darnieras votacions, qu’eriá una certana Conia que surtiguet dau chapeu. Coma degun la coneissiá, degun votet per ela. Son chafre desempui es Jospineta, ‘la que passa pas lu prumier torn maugrat sos sostiens
Dins los opossants de gaucha, i aviá màs los comunistes. ‘Tencion, i a de tot boirar dins ‘quela esquipa, tant que son contra la productivitat per la productivitat, que fan passar l’uman de’n prumier, que tant que disen benvengut aus preissons comsumeristas, aus merchands de mòrt o de non-cultura.
L’OCU – Orleans Comunautat Urbana – eriá majoritarament de drecha per pas dire de la drecha-drecha. Istoricament la comunautat aviá estat toschada per los fauxcialistes, que lu chap d’aqueu temps eriá santificat per una armada de vielhs professors retirats. Tant pieg se, per eisemple, quante ilhs le laschan a la meijon de retirada, eu pausa sa veitura coma un chin ‘na marda, que monsur es un Monsur e patin-cofin.
Los de la becana l’aimavan gaire queu-quí, que qu’es se mai sa fina esquipa « qu’obludeten » las becanas lu long de la premièra linha dau tramway.
« Coma quò damandet la jornalista, sa fina esquipa ?
— Quante tu prens autorn de te un energitician per eisemple, qu’es un pauc coma esperar veire tornar frutjar un braç copat per la pregiera, diguet la Jania avant de voler continuar.
— Avieise que ses totas doas apres far un grand jornau.
— Quò i es, tos piaus son copats. Venam de ne’n ‘chabat per lu domení politique de la ciutat. Vem parlar p’itas istòrias aura. D’alhor, coma v’autres fuguetetz menats de trabalhar de bana ?»
E vei-la-quí, la nòstra Jania, que jamai rencuvava de parlar d’ela, tornada per ne’n contar d’enquera mai.
Lu prumier còp que nos encontretem, i a dos ans, ton Piarron e me, qu’eriá per la goiata mòrta rua dau Bordon Blanc. Una istòria òrra. La goiata surtiá de l’escòla CAPTO – lu Cercle daus Amators de la Plata Terra d’Orleans – se’n gaitar a drecha o gaucha, veiquí pas qu’una maire de familha li rotlet dessus. Lu pieg, qu’es que degun dins aquela secta puret o faguet quauquares per desnonciar lu fach. Non. La frasa de dire segond ilhs e elas, qu’eriá « l’Angle Drech fai la lei universala aus quatre cuenhs de la Plata Terra sacrada, eu balha los eifants, que son daus dons dau Diau, eu pòt los tornar prener ». Piarron eriá juste arribat au centre daus rensenhaments, dins lu despartament de la creianças, e deguet trabalhar sus los pus creisants de tots, los platistes qu’an per credòt « la terra es plata, lu o la que dit, professa autra chausa es un ateu que fau chastiar ».
Afe, me tene un quasernet locau, mas l’afar m’interesset, mai que tot que jamai, aquilhs son per criticar un livre vielhs.
« Mesfia te, ela s’entorna de chas l’apoticarí ente ela deguet ‘chaptar mantas potingas d’omeopatia.
— Non, tu creses qu’un bocin de sucre pòt te garir de quauquares ?
— Mas, aquò march…
— Per lu laboratorí. Coma la vejança, las legidritz de cartas, los tenants de la vibromassoidariá e totas las autras conarias, aquò marcha màs per los vendors de magia. »
Un margaud passet
Silencí a la taula
Beleu un angeu
Un pauc manhada de comprener que la Sonia eriá un pauc necia, la Jania contunhet per parlar de l’afar de la « gost-bike » coma disen los anglès, la « tòrna biciclaritz » per ben parlar. Un jorn, los rensenhaments agueten una damanda d’un tipe que credet veire una tòrna. Dins ‘queu cas, lu servicí creiança es de menar l’enquesta. Res ne’n surtiguet en defòra d’article dins la Respublica. Pensas ben que un afar de tòrna faguet vendre, mai que tot quante lu jornaliste ò liguet a la sola vila comunista de la comunautat, la de per la soá meressa, Marivenka Redlight, opausada a l’OCU, e que adonc, beleu la tòrna eriá la democratia mespresada per lu regent. Mesma l’esquipa de Saran, la vila comunista, sonjava que l’erplicacion eriá una possibla. Daus materialistes pertant.
Fin finalament, resmai qu’una paraleidolia.
Un autre afar coneiguet una fin uròsa que de las gents avián fach correr lu bruch que lu pont Jordí V ‘nava estre destrusit per daus terroristes. Los milicians dau MIB desfilavan dins la vila mai daus brandons, prests a botar lu fuòc. Mas, discretament, l’afar se tuet d’ela mesma, merces lu Piarron.
« Bon, dins tot aquò, parle, parle, mas, sabes tu coma menar l’enquesta. Ses fòrta dins lu domení de las becanas, as mestiier d’aida ?
— Per dire verai, lu tipe de l’obrador me parlet d’autors de legir coma lu Héran, lu Razemon o b’etot lu Pressicaud. Sabe grán per ente començar ne’n defòra de passar a la bibliotèca. Ne’n mai d’aquò, vòle questionar un pauc los comerçants que, questa rua de Borgonha, per eisemple, i aguet daus comercís autravetz, coma e quand lu fenomena daus rideus baissats començet. Es quò mas perque los ancians comerçants an ‘chaptar e desiran viure ente visqueten ? I a quò quauqu’un a la meraria per escotar la gent ? Piarron me diguet que ne’n una annada lu regima de la rua changet tres còp, que quò passet de gratis a paiant puei zona bluïa dietz minutas. Totjorn dins ‘quela rua, sem ne’n zona trente, que lu paneu d’entrada es aquí, mas i a pas de paneu fin… Veiquí, sabe pas d’enquera coma far, mas de las pistas, ne’n ai ».
All over the world, every day, heritage sites, artefacts, skills and traditions are being damaged or lost through war, neglect, development, vandalism, theft or natural disasters. The Heritage Trust aims to focus on some of these issues, as well as highlighting many of the success stories in the fields of archaeology, conservation and historical research. If you have concerns for our heritage, or just a story to tell about it, please let us know by leaving a comment or contacting us at - info@theheritagetrust.org


c: text/html

text:
Del 24 de novembre al 13 de decembre, lo Collègi d’Occitània festeja son 90en aniversari. Creat lo 19 de novembre de 1927 per Prosper Estieu e Joseph Salvat, lo Collègi d’Occitània dispensèt l’ensenhament de la lenga occitana, menant una contribucion importanta al mantenement e a la reconeissença de l’occitan. Pendent un pauc mai de doas setmanas, manifestacions (conferéncias, concèrts, cinema, mòstras, visitas, etc.) son organisadas pel Centre Interregional de Desvolopament de l’Occitan (CIRDÒC), lo Centre Lauragués d’Estudis Scientifics (CLES), l’Universitat Populara del Lauragués (UPL), la vila de Castèlnòu d’Arri, lo Conselh Departamental d’Aude, o encara la Region Occitània/Pirenèus-mediterranèa e lo Collègi d’Occitània.
Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e
Papagai es la revista occitana dels pichonèls.
Prepausa cada mes istòrias, jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Montbenoît
Montbenoît es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Montbenoît Es cap de-luòc de costat del arrondissement de Pontarlier e dich capital de la Republica del Saugeais. Es tanben lo banc de la Comunitat de municipalitats del costat de Montbenoît. Montbenoît Fa partida del País del Saugeais.
Situada a 783 m d'altitud en aval (al nivèl de la départementale #que connècta Pontarlier a Morteau), a 850m al nivèl de la siá part Nòrd e a unitat|14|km {{}} al Nòrd-Es de la vila de Pontarlier, lo vilatge a situat sul marge esquèrre del Doubs, al void del Val del Sauget. La municipalitat ocupa 5,1 km2 (503 a #que 338 li cal bòsc) e compte un pauc mai de 200 abitants.
La part istorica del pòble, ne fond de vallée, a traversat pel riu del Doubs. La municipalitat a vorejat, al Nòrd per la bordure escalonada d'una doça montanha, al Sud pel prolongement d'un anticlinal aplanat del Larmont, fòrtament boisé, #que puja a 1 020 m. La siá escòla primària, intercommunale, a situat sus la municipalitat limitrophe de la Longeville. Las autras municipalitats vesina son Vila-de detlo-Pont, Montflovin, Ostals-de detlo-Bòsc e Hauterive-la-Fresse.
- Fila:Montbenoît. Lo Doubs e, a esquèrra, lo parc del Castèl de Morand-Val..JPG
Montbenoît N'ivèrn. Lo Doubs e, a esquèrra, lo parc del Castèl de Morand-Val.
- Fila:Montbenoît. Crepuscle "pastel" Sul Doubs..JPG
Montbenoît N'ivèrn. Crepuscle "pastel" Sul Doubs.
- Fila:Montbenoît. Lo Doubs davant lo Castèl de Morand-Val..JPG
Montbenoît N'ivèrn. Lo Doubs davant lo Castèl de Morand-Val.
- Fila:Montbenoit. Lo Doubs al crepuscle..JPG
Montbenoit N'ivèrn. Lo Doubs al crepuscle.
Montbenoît est chef-lieu de canton de l'arrondissement de Pontarlier et dit capitale de la République du Saugeais. C'est aussi le siège de la Communauté de communes du canton de Montbenoît. Montbenoît fait partie du Pays du Saugeais.
Située à 783 m d'altitude en aval (au niveau de la départementale qui relie Pontarlier à Morteau), à 850m au niveau de sa partie Nòrd et à 14 km au Nord-Est de la ville de Pontarlier, le village est situé sur la rive gauche du Doubs, au creux du Val du Sauget. La commune occupe 5,1 km2 (503 ha dont 338 ha de bois) et compte un peu plus de 200 habitants.
La partie historique du village, en fond de vallée, est traversée par la rivière du Doubs. La commune est bordée, au Nord par la bordure étagée d'une douce montagne, au Sud par le prolongement d'un anticlinal aplani du Larmont, fortement boisé, qui monte à 1 020 m. Son école primaire, intercommunale, est située sur la commune limitrophe de La Longeville. Les autres communes voisines sont Ville-du-Pont, Montflovin, Maisons-du-Bois et Hauterive-la-Fresse.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Monbenoît S'es desvolopat a l'entorn d'una abbaye #que #ocupar un papièr local important. Cap a 1050, un ermita del nom de Benoît ven s'installar sus un territòri alavetz inhabité e cobèrt de bòsques. I fonda una abbaye amb l'ajuda de Landry de Joux, aquel ostal participava per las siás donations a la enrichissement de la abbaye. Una comunitat de chanoines regulars meses jos la nòrma de Sant Augustin, sortida de la abbaye de Sant-Maurici ne Valiá, ven a la s|XII|e}} s'i installar e engrandeix la abbaye a partir de 1141, #que ven pel continuament una distincion eclesiastica, fins a la Revolucion.
Aquela comunitat impòrta en la vallée, en divèrsas ondas, dels colons venguts de Savoie, dels costats dels Grisons e sustot del Valiá (ja trucats Saugets), #que se repartisson sus tot lo territòri aital nomenat Saugeais a l'entorn de Montbenoît, centre istoric e religiós. Aquelas aportacions e un relatiu isolament favorisson a partir de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle la constitucion d'un patois local issu de l'anautita-vallées suisses, longtemps parlat, e una tradicion conservadora.
Lo abbaye, édifiée del Sègle XI fins al Sègle XX (campanal, voûte en bòsc, parts contigües), es considerabla per l'evolucion architecturale #que presenta (cloître de la Modèl:S mini-Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle sègles, chœur gotic flamboyant de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, stalles sculptées Renaissance tardana, pinturas, doas capèlas, voûtes en caireforc de ogives e en berceau, cosina voûtée...) L'interior #èsser vandalisé a Modèl:La s per las armadas de Bernard de Porcellana-Weimar (telefonadas "los Suedeses", ne fa recrues alemandas), mobilizadas per Richelieu per temptar de s'apoderar de la Bourgogne. En rason de guèrras e d'incendis, es lo solelh amassa religiós medieval conservat en lo Doubs.
Monbenoît s'est développé autour d'une abbaye qui occupa un rôle local important. Vers 1050, un ermite du nom de Benoît vient s'installer sur un territoire alors inhabité et couvert de forêts. Il y fonde une abbaye avec l'aide de Landry de Joux, cette maison participait par ses donations à l'enrichissement de l'abbaye. Une communauté de chanoines réguliers placés sous la règle de Saint Augustin, issue de l'abbaye de Saint-Maurice en Valais, vient au Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle s'y installer et agrandit l'abbaye à partir de 1141, qui devient par la suite une seigneurie ecclésiastique, jusqu'à la Révolution.
Cette communauté importe dans la vallée, en plusieurs vagues, des colons venus de Savoie, des cantons des Grisons et surtout du Valais (déjà appelés Saugets), qui se répartissent sur tout le territoire ainsi nommé Saugeais autour de Montbenoît, centre historique et religieux. Ces apports et un relatif isolement favorisent à partir du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle la constitution d'un patois local issu des haute-vallées suisses, très longtemps parlé, et une tradition conservatrice.
L'abbaye, édifiée du Sègle XI jusqu'au Sègle XX (clocher, voûte en bois, parties attenantes), est remarquable par l'évolution architecturale qu'elle présente (cloître des Modèl:S mini-Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle siècles, chœur gothique flamboyant du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, stalles sculptées Renaissance tardive, peintures, deux chapelles, voûtes en croisée d'ogives et en berceau, cuisine voûtée...) L'intérieur fut vandalisé au Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle par les armées de Bernard de Saxe-Weimar (appelées "les Suédois", en fait des recrues allemandes), mobilisées par Richelieu pour tenter de s'emparer de la Bourgogne. En raison de guerres et d'incendies, c'est le seul ensemble religieux médiéval conservé dans le Doubs.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Camin dels bons òmes
Lo camin dels bons òmes es un itinerari toristic de 189 km entre lo castèl de Montsegur en Arièja e lo santuari de Queralt situat en Berguedà en Catalonha - que se pòt far a pè, a caval o en bicicleta de montanha.
Los bons òmes o bons crestians, èran los tèrmes qu'utilizavan los catars per se nomenar els meteisses.
Lo camin dels bons òmes, uèi transformat en GR-107, porgís la possibilitat de tornar percórrer las rotas de migracion qu'an utilizat los catars, entre los sègles XII e XIV, quand fugissián la persecucion de la crosada e de l'Inquisicion.
Lo Camin dels bons òmes torna seguir las traças del catars al travèrs de vilatges medievals, de glèisas romanicas e de castèls. Aquesta rota que, a mai del seu aspècte istoric, camina per la zona protegida del Pargue Natural del Cadí-Moixeró permet de contemplar de païsatges emmascants e de visitar de vilatges de montanha, e d'endreches que consèrvan legendas e tradicions centenàrias.
Es indispensable abans de començar la rota de se documentar sobre las caracteristicas del percors e de se provesir del material necessari.
Luòcs d'interès per ont passa la rota[modificar | modificar la font]
- Berga
- Queralt
- Casanova de les Garrigues
- Bonner
- Cercs
- Gósol
- Bagà
- Saldes
- Coll de Pendís (anciana dintrada de la comarca de Cerdanha fins qu'al sègle XX se dobrisca la Collada de Tosses).
- Bellver de Cerdanya
- Coborriu de la Llosa
- Portella Blanca
- Merens
- Ax
- Prada de Conflent
- Tarascon
- Castèl de Montsegur
- Fois
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Sobre la referéncia a l'usança del tèrme de Bons Crestians:
- (en) Registre de l'inquisicion de Pàmias. Jaume Fornièr 1318-1325. Traduccion en anglés de Nancy P. Confessions dels eretges catars e josieus.


text:
Íñigo López de Mendoza
Íñigo López de Mendoza, marqués de Santillana e comte del Real de Manzanares (Carrión de los Condes, 19 d'agost de 1398-Guadalajara, 25 de març de 1458) foguèt un poèta castelhan de la Prerenaissença.
Biografia[modificar | modificar la font]
Personatge clau de la societat e de la literatura pendent lo règne de Joan II de Castelha, èra de familha nòbla, dempuèi sempre ligada a las letras: son grand, Pedro González de adoza, e son paire, l'almiralh de Castelha Diego Hurtado de Mendoza foguèron tanben poètas e èra emparentat amb grandas figuras literàrias d'aquela epòca, coma lo cancelièr Pero López de Ayala, Fernán Pérez de Guzmán o Diego Gómez Manrique, que lors filhs continuèron aquela òbra literària e de mecenatge cultural, subretot lo grand cardenal Pedro González de Mendoza. Sa maire foguèt Leonor de la Vega.
Coma politic, s'esforcèt de pas se mesclar dels afars d'Estat; gardèt al long de sa vida la fidelitat vèrs Joan II de Castelha, encara que rompèt son amistat amb Álvaro de Luna a partir de 1431. Foguèt amb l'arma reiala dins la batalha d'Olmedo (1445), que lo rei ne li concediguèt lo marquesat e lo comtat de Santillana. Íñigo contribuiguèt clarament a la casuda d'Álvaro (1453) e escriguèt contra el lo Doctrinal de Privados; a partir d'aquesta epòca comencèt a se retirar de la politica activa. Sa darrièra aparicion importanta se produsiguèt dins la campanha de Granada de 1455, ja jos lo règne d'Enric IV de Castelha; demorèt puèi dins son palais de Guadalajara e passèt en patz e en estudiant los darrièrs ans de sa vida. Íñigo se maridèt en 1412 amb Catalina Suárez de Figueroa, filha de Lorenzo I, Grand Mèstre de l'Òrdre de Santiago.
Se formèt literàriament a la cort d'Aragon e estudièt l'umanisme e la poesia trobadoresca amb Enrique de Villena; a Barcelona s'amiguèt amb Jordi de Sant Jordi, copèr, e Ausiàs March, falconièr reial. Òme de cultura granda, amassèt una bibliotèca importanta, que venguèt puèi la famosa Bibliotèca d'Osuna, e s'enrodèt d'umanistas brilhants, que l'informavan sus las novetats literàrias italianas, coma per exemple Juan de Mena o son secretari e majordòm, Diego de Burgos, que compausèt a sa mòrt un poèma fòrça erudit, lo Trionf del Marqués.
Òbra[modificar | modificar la font]
Foguèt, al delà, un dels primièrs istorians de la literatura espanhòla. Èra interessat a las questions de poetica, coma mòstra lo prefaci de son òbra Proemio y carta al Condestable don Pedro de Portugal. Son òbra se pòt inscriure dintre de l'Escòla allegoricodantesca; foguèt, sens cap de dobte, l'admirador mai fervent de Dante Alighieri en Espanha, e assimilèt tanben l'umanisme de Petrarca e de Giovanni Boccaccio. Es especialament remembrat per sas serranillas, de poèmas d'art menor que tractan de l'encontre d'un cavalièr e una camparòla, a imitacion de las pastorèlas francesas, mas inspiradas en una tradicion populara autoctòna pròpria. Foguèt lo primièr autor qu'escriguèt de sonets en espanhòl, qu'es una estròfa d'origina italiana alavetz mal coneguda en Castelha: los 42 Sonetos Fechos al Itálico Modo. Son òbra mèstra en estil allegoricodantesc es la Comedieta de Ponça, ont descriu la batalha navala omonima a travèrs de coblets reials. Escriguèt de poèmas allegorics e doctrinals (dezires) e de lirica de cançonièr, e amassèt una de las primièras colleccions paremiologicas en castelhan, apelada Provèrbis que dison las ancianas après lo fuòc (Refranes que dicen las viejas tras el fuego).


text:
Gredon
Un gredon o cròia ei un utís d'escriptura e dessenh qu'òm guida damb ua man e mèrque un supòrt. Es gredons actuaus que servissen entà escríuer sus papèr o papèr gròs son elaboradi damb un pigment introdusit en un estropatge cilindric. Diferenciam es gredons des plumes estilografiques basicament perque es prumèrs hèn servir pigment solid e es segones tinta liquida. Un auantatge plan caracteristic deth gredon ei que pòt èster escafat damb facilitat, en tot usar entad aquerò ua goma d'escafar.
Somari
Eth nòm gredon[modificar | modificar la font]
Eth nòm gredon en occitan se pronóncie [gɾe'ðu(ŋ)] e en plurau deven [gɾe'ðus]. Quand parlam de gredon mos referim ath gredon que escriu sus eth papièr, pr'amor qu'ei çò mès abituau. Totun, existissen autes caletres de gredons, coma eth gredon de ceramica e eth gredon litografic, adaptadi entà escríuer en supòrts especiaus.
Un sinonim de gredon ei creion, que se pronóncie [kɾe'ju(ŋ)] e en plurau deven [kɾe'jus]. Glaudi Brueis, Jacme Boé e B. Laurenç, des sègles xvii e xviii, son es prumèrs autors occitans que menten aguesta aisina d'escriptura e ac hèn damb era forma creion, recuelhuda en diccionari Lo Tresaur dau Felibritge. Era forma gredon non apareish escrita enquia mès tard. Non sabem s'ei ua evolucion mès tardenca o ben ua forma alavetz minoritària. Ath tot cas, actuaument non i a acòrd sus aguest ahèr. Eth Conselh Generau d'Aran difon er usatge dera forma creion, considerada un francisme per Aitor Carrera Baiget[1]. Quauques-uns seguissen aguesta recomandacion, mentre qu'autes parlants preferissen era forma gredon perque ei mès pròpia.
Se considère que proven deth mot latin creta, que signifique « greda », eth garrotet de gis damb eth qué escriuem en tablèu. Aguesta paraula a derivat tanben tar adjectiu « creiós », sinonim d'« argielós », pr'amor qu'anticament s'auien fabricat gredes d'argiela. Era paraula latina evolucionèc en tot escambiar era [a] per [u]. Era lengua se desplacèc ara partida posteriora dera boca (tara gòrja) e pugèc tà naut. Per influéncia des lengües antiques dera Gàllia, er accent tonic se desplacèc ath finau deth mot, coma ei devengut en citron, per exemple. Alavetz, se cre qu'es paraules creion e gredon èren identiques as començaments dera lengua occitana. Siguec arron que, per un biais, experimentèc ua sonorizacion des oclusives : [k] passèc a [g] e [t] a [ð], e se formèc atau gredon e greda. Per un aute biais, era [t] se transformèc en [j], ua i que diftongue damb era o, per accion d'ua iodizacion, e d'açò resultèc creion.
Autes lengües taben nomenten eth gredon damb un derivat de creta : coma eth francés, crayon, eth piemontés crajon e eth romanés, creion. Mos demanam per qué existís aguest mot en païsi tant aluenhadi e non la trapam pas entremiei. Aguesta arraïtz tanben la trobam en esperanto e er ido, era sua hilha, que l'apèren krajono.
Ena Peninsula Iberica ei diferent. En castelhan trapam era forma lápiz, en galèc lapis, en catalan llapis, en aragonés lapicero, en portugués lápis e en basco arkatz. Aciu auem dues arraïtz. D'un biais arkatz emplegada sonque en basco. Der aute, uns mots derivadi dera paraula latina lapis, que vòu díder « pèira ». Era influéncia deth castelhan en America hec qu'en lengües tant aluenhades d'aguestes coma eth tagalòg, lapis, e er aimara, lapisa, tanben utilizan aguest mot. Atau donques, es mots latins creta e lapis aurien transformat eth sòn significat de « greda » e « pèira », respectivament, entà nomentar eth gredon enes lengües romaniques. En italian mos cau parlar d'un aute mot: matita. Ei ua evolucion dera paraula latina haematita, que vòu díder « ematita », un minerau, compaus d'oxid de hèr que pinte.
En latin se nomente calamus, que proven d'un mot antic, probablement, d'origina indoeuropèa, que persutaue ara cana. Aguesta paraula ipotetica evolucionèc d'un biais tà canna, « cana », e der aute tà calamus, « gredon » o « calam », qu'anticament se hègen damb canes. En aguest sens, i a ua espècia de cana qu'amie eth nòm de calam.
Elaboracion[modificar | modificar la font]
Era constitucion des gredons a variat plan ath long dera istòria. Atau madeish, es gredons fabricadi actuaument son compausadi de dues partides principaus : era mina e er estropatge. Era mina ei un garrotet fin de pigment elaborat normaument a partir d'un minerau, eth grafit, encara que tanben se ne hèn de carbon vegetau, segontes er usatge que se li volgue dar.
En prumèr luòc, cau purificar era matèria prumèra, çò ei eliminar totes es substàncies qu'amia mesclades a fin d'obtier un materiau blos e, per tant, damb totes es sues proprietats originaus. En dusau luòc, òm ac mèscle damb argiela e aigua. Era argiela hè qu'era mina sigue pus dura. De contunh, cau dar-li forma, qu'abituaument ei alongada perque atau era manipulacion ne resulte mès aisida. Com mès gròs siga, mès gròssa, serà era règa. Dempús se còtz cadua d'aguestes pèces ath horn. Es tires se cabussen en òli o cèra honuda, que penètre as horats minusculs deth materiau e li garantize ua escriptura mès lisca.
Òm encapsule era mina en un finet cilindre qu'acostume a èster de husta, encara que tanben pòt èster de cellulòsa o de plastic. Eth plastic proporcione comoditat ath moment d'escríuer e encara mès s'ei mofle. Se hè dera faiçon que seguís. Un taulon de gimbro o cèdre d'encés damb diuerses cròques longues e paralleles se braca en forma de listron, e es mines s'inserissen enes cròques. Un aute taulon acanauat se crochete enssús de biais que, entà fenir, sonque cau bracar-lo en gredons individuaus. Finaument s'envernissen e se pinten. Er estropatge dera mina tanben pòt auer forma de prisma ; ei a díder, non cau que sigue tot arredon, bèths uns an cares. Aguestes formes proporcionen ua mielhor aderéncia ena man. Eth nombre de cares des prismes ei a sicap de cada fabricant, mès çò que deven ei qu'es exagonaus e es octogonaus son es mès comuns. Tanben se n'an vist de triangulars e de quadrats, mès son estranhs. Quauaqui gredons an er estropatge de plastic malleable, de manièra que pòt èster deformat facilament tants viatges coma se volgue. Aguesti estropatges estimulen era creativitat, son comòdes, son ergonomics, son actractius e se pòden sauvar en quinsevolhe luòc.
Era màger part des gredons fabricadi as Estats Units se pinten d'auriòu[2]. Segontes Henry Petroski,[3] aguesta tradicion a lors origines er an 1890 quand era companhia austroongaresa L&C Hardmuth s'embarquèc ena fabricacion de gredons a trauès dera planta Koh-I-Noor. Auien eth cogit de fabricar es gredons mès bons e cars dera planeta. Pintauen er estropatge des gredons de color auriòla entà diferenciar-se des autes entrepreses, que non los pintauen pas. Aguest detalh causaue atraccion as consumidors. En pòc temps, toti es fabricants pintauen dejà lors gredons d'auriòu, de forma qu'es consumidors los associauen damb era mèrca de nauta qualitat. En Alemanha se produsic un fenomèn semblant. Era entrepresa alemanda Faber-Castell fabrique hè dejà fòrça ans gredons de nauta qualitat e los pinte de verd. Actuaument, era majoritat des gredons alemands an er estropatge verd. Bèths uns se pinten damb ralhes negres e auriòles.
Usatge[modificar | modificar la font]
Òm talhe en poncha eth cap deth gredon entà deishar descaperada era extrèma dera mina en forma de pua : aguesta accion se nomente « agudar, aponchar o capusar eth gredon ». Se pòt agudar damb un agudagredons, nomentat tanben aponchador, o ben damb un talhader o ua aisina semblanta. Pendent eth sòn usatge era poncha se va arredonint e arribe un moment en quau cau repetir era operacion a fin d'arténher ua mielhor precision ena règa. Entà regar ua linha òm empare era poncha dera mina sus un supòrt, normaument eth papièr, e en gratar doçament, pinte.
Graduacion e classificacion[modificar | modificar la font]
Se fabriquen multitud de tipes de mines disparières: gròsses, magres, dures, doces, escures, clares e tanben de colors. Açò amplifique agudament eth ventalh de possibilitats deth gredon. Tà indicar lors caracteristiques, fòrça gredons son bandeladi per miei d'un sistèma europèu que contemple tres paramètres : era duretat, era escuror, e era finor. S'indique respectivament damb es letres H, B, F. En realitat representen grads de duretat, pr'amor qu'eth mès duro ei tostemps mès clar e eth mès doç ei mès escur. Era F represente un estatge intermiei entre es duros e es doci. Eth gredon estandar entara escriptura ei er HB, d'ua duretat de règa e escuror de pigment equilibradi. Aguest sistèma siguec desvolopat a començaments deth sègle xx e indique eth grad de duretat deth gredon damb ua escala que va de BBB, eth mès doç, enquia HHH, eth mès duro. Com mès letres an, mès duros o doci son. Mens doci que BBB va mercat damb BB, puèi li seguís B, e de contunh vien dejà es duros en tot començar per ua H e aumentar enquia tres. Se volèm hèr dessenh artistic, mos seran de mès utilitat es gredons doci, car permeten pus nuances e mobilitat ena linha. En cambi, se çò que volèm ei hèr dessenh tecnic, un gredon duro mos conferirà mès precision ena règa.
Actuaument, existissen encara mès sòrtes de gredons e a calut amplir era escala de manièra que se'n poguen classificar toti es grads. Atau madeish, en torn de repetir es letres, ara s'i escriuen numèros que van deth nau, eth maxim, enquiar un, eth minim. Er un, totun, s'omèt e se met dirèctament era letra. D'aguesta manièra auram ua escala que va deth 9H, eth pus duro, en tot passar per un H, un F, un HB, er estandar, eth B e eth 9B, que serie dejà eth pus doç. Eth gredon F ei laujuèrament mès duro qu'eth HB. Aguest ei quadre de duretat des gredons :
En revenge, encara i pòden auer mès graduacions. Er ostau Koh-I-noor aufrís vint graduacions de 10H enquia 8B entàs sues 1500 series.[4] Era casa Derwent, peth sòn biais, ne produsís vint entre 9H e 9B e Staedtler ne fabrique dètz-e-nau tipes disparièrs de 9H enquia 8B entàs gredons tipe Mars Lumograph.[5] Es principaus interessadi en ua varietat tant granda de grads son es artistes, pr'amor que perseguissen crear ua gama completa de tons de gris clar e negre. Es engenhaires preferissen gredons mès durs perque reguen linhes mès magres e precises. Aguest hèt se ve reflectit ena faiçon com s'empaqueten es gredons. Per exemple, entà gredons grafics, era companhia Derwent aufrís tres paquets de dotze gredons cada un : Tecnic (graduacion dura de 9H a B), Artistic (graduacion doça de H a 9B) e Dissenh (damb graduacion de 4H a 6B).
I a un aute sistèma de graduacion d'un gredon. Siguec adoptat iniciaument as Estats Units en sègle xix. Eth tablèu següent mòstre es equivaléncies aproximades entre es dus sistèmes.
Encausa dera diuersitat d'auferta de gredons disparièrs, pas totes es mèrques utilizen eth madeish metòde entà indicar era duretat lors gredons, ne tansevolhe se limiten ad aguestes dues escales. Per exemple, Faber-Castell utilize un tablèu diferent d'equivaléncies damb es sòns gredons Grip 2001: 1=2B, 2=B, 2 1/2=HB, 3=H, 4=2H.
Entà es gredons de grafit, es diuersi grads de gredons s'obtien en tot alterar era proporcion de grafit e argiela : coma mès argiela se hèsque servir, mès duro serà eth gredon. Dus gredons de disparièrs fabricants non produsiràn eth madeish ton ne auràn necessàriament era madeisha duretat encara qu'ena caisha n'indica eth madeish grad.
Istòria[modificar | modificar la font]
Eth calam[modificar | modificar la font]
Hè fòrça temps qu'es persones escriuen e, per tant, eth gredon ei un estrument molt antic. Anticament, eth gredon se nomentaue calam, que tanben se considère un auantpassat dera pluma. Consistís en ua barra de husta dotada d'un cap horgat que s'utilize hè dejà mès de tres mila ans entà escríuer sus diuersi supòrts, des dera hanga enquiath papir. Es romans escriuien damb aguest esplech e ara Edat Mieja siguec fòrça emplegat enquiara aparicion dera pluma. Pr'amor qu'es calams encara s'usen en exercicis calligrafics, çò que nomentam pròpriament gredon ei aguest qu'utilize eth grafit coma pigment, un materiau descorbit en sègle xvi.
Descorbida deth depaus de grafit[modificar | modificar la font]
Er an 1564 se trobèc un depaus enorme de grafit en Seathwaite Fell, en Cúmbria (Anglatèrra).[6] Aguest depaus auie era caracteristica qu'eth grafit se trapaue en un estat duro, e ei er unenc depaus damb aguesta proprietat que s'a trobat enquiara actualitat.[7] Es estatjants dera zòna descorbiren qu'eth nau minerau ère fòrça util entà mercar es oelha, e ei a partir d'aciu qu'òm lo comence a utilizar entà escríuer. Aguest depaus contieja un grafit extremadament blos e solid que se podie laminar facilament en forma de garrotets.
Lèu eth grafit d'aguestes mines devenguèc un materiau plan valorat, principalament perque podie servir entà alinhar es motles ena elaboracion de bales de canon. De contunh, s'encuedèren des sues multiples aplicacions e dera sua utilitat en bastiment d'armament bellic, basicament entà diboishar motles. Es mines se metèren ara dispausicion e gàrdia dera corona anglesa. Pasmens, pr'amor des estretes condicions de comerçalizacion qu'establie aquesta institucion, era distribucion s'amiaue endeuant en granda mesura a trauès dera contrabanda. Siguec atau com eth negòci deth grafit coma utís d'escriptura se comencèc a esténer per tot eth mond.
Pr'amor qu'eth grafit ei tant fragil, cau revestir-lo damb quauqua sòrta d'estropatge. Es garrotets de grafit, ath començament, s'estropauen damb cordons o damb cuer d'oelha entà dar-los estabilitat. Era fama dera utilitat d'aguesti gredons de grafit s'estenec e fòrça artistes se dediquèren a dissenhar aguestes pichòtes aisines d'escriptura e, ath madeish temps, era gent les comencèc a utilizar. Maugrat que trobèren depausi de grafit en d'auti luòcs deth mond, eth materiau non possedie pas era madeisha puresa e qualitat qu'eth grafit de Seathwaite Fell, atau qu'Anglatèrra contunhèc gaudint d'un monopòli ena produccion de gredons pendent fòrça temps. En tot trèir es impureses deth grafit obtengut en autes mines, eth materiau demoraue en forma de povàs e non se sabie elaborar gredons a partir deth grafit en aguest estat. Es prumères temptades de rebastir eth grafit esbrigalhat s'amièren endeuant en Nuremberg, Alemanha, er an 1662. Prumèr s'extrèie eth grafit des autes mines e se li eliminauen totes es impureses. Alara se hèja servir ua barreja de grafit, sulfur e antimòni entà rebastir eth grafit en ua sola pèça, e atau fabricauen gredons dehòra d'Anglatèrra. Mès era qualitat non arribaue pas ara des gradons originaus. Dempús 1860 e encara auei, es gredons quadrats distintius anglesi se fabriquen damb garrotets talhats de grafit naturau. Actualament, ara vila de Keswick (Anglatèrra), proplèu ar airau deth trobament originau deth blòt de grafit, se trape eth Musèu deth gradon.
Incorporacion der estropatge[modificar | modificar la font]
Com auem dejà dit, eth grafit ei plan fragil e per açò cau estropar-lo. Ath començament s'utilizauen cordons e brigalhs de cuer. Mès tard, es italians Simonio e Lyndiana Bernacotti siguèren es prumèrs de crear dissenhs de gredons semblants as qu'utilizam ara. Horadauen ua garròt de husta de gimbro e i introdusien eth garrotet de grafit. Pòc dempús mielhorèren era tecnica : bracauen dues meitats de husta en forma alongada e i hègen un fin soquèr en un costat, alavetz i introdusien eth grafit e empegauen es dues mieitats. Configurèren eth gredon lèu coma eth que coneishem ara.
Usatge dera argiela[modificar | modificar la font]
Cap ath 1790 Josef Hardmuth, dera usina Koh-I-Noor, elaborèc gredons de nauta qualitat damb grafit provient de mines d'Àustria. Ac hec en tot barrejar eth grafit esbrigalhat damb argiela e formar ua mescla que dempús se cahuaue ath horn. En tot variar era proporcion de grafit damb argiela podien regular era duresa dera substància resultant. Aguest ei eth metòde que encara s'utilize auei. Auem constància que es gredons anglesi, alemands e austriacs no èren ar avitalh des francesi pendent es Guèrres Napoleoniques. Lèu aguesta situacion cambièc gràcies ar interès d'un oficiau der exercit de Napoleon. Er an 1795 Nicholas Jacques Conté tanben descorbic aguest metòde de fabricacion de gredons de qualitat per miei dera argiela, çò que demòstre qu'en aquera epòca eth mond no èra tant interconnectat coma ara. En revenge, aguest descorbiment ei pus atribuït a Conté perque ei a partir d'eth qu'a arribat a França e ara Peninsula Iberica, e de pas tanben a America.
Eth gredon enes Estats Units[modificar | modificar la font]
As Estats Units eth gredon arribèc damb es colonizadors provients dera Euròpa e non siguèc enquia mès tard qu'arribèc ara America deth Sud. Er an 1729, Benjamin Franklin metie publicitat de gredon ara Gazeta de Pennsylvania entà estimular-ne es ventes. Sabem qu'en aquera epòca se fabricauen gredons fòrça pichòts. Ua mòstra d'aquerò ei que George Washington emplegaue un gredon de sonque tres pòdos pendent era exploracion deth parçan d'Ohio er an 1762.
Ua goma jonhuda ara husta[modificar | modificar la font]
Eth 30 de març de 1858, Hymen Lipman patentèc eth prumèr gredon qu'includís ua goma d'escafar[8] jonhuda ara husta.[9] Quate ans dempús, Lipman ne venec era patenta tà Joseph Reckendorfer per $100.000. Eth crompador los destinèc tà un planh judiciau contra eth fabricant de gredons Faber.[10] Fin finau, eth planh acabèc en 1875 quan eth Tribunau Suprèm des Estats Units emetec ua senténcia contra Reckendorfer, a qui li retirèren era patenta.[11]
Ben que ena Euròpa se fabricauen dejà gredons de husta, enes Estats Units non ac heren enquia mès tard. Delà seguien eth metòde deth filosòf Henry David Thoreau, que consistie en elaborar gredons de qualitat sense hèr servir era husta, en tot simplament emplegar argiela entà caperar eth garrotet de grafit. Sèmble que William Munroe, un ebenista de Concord (Massachusetts), Estats Units, fabriquèc gredons de husta per prumèr viatge ena America. Ça que la, eth sòn metòde de fabricacion ère fòrça lent.[12]
a ideiat per Ebenezer Wood e se convertic en un des mès grani productors de gredons deth mond e encara n'ei auei.
Mès òm pensèc qu'encara se podie esmostar mès eth negòci deth gredon. Joseph Dixon ère un inventor e entrepresari dera segona mieitat deth sègle xix e trabalhaue ena espleita de granit en ua mina de Tantiusques,[13] ara ciutat de Sturbridge, en Massachusetts (EUA). Devanèc tota ua seria de mieis entà produsir gradons de biais massiu. Abans de 1870, era sua entrepresa, Joseph Dixon Crucible Company, ère dejà era distibuidora autorizada e consumidora de grafit pus granda deth mond. Es sòns soms de productivitat son arribats tà nivèus nauts. Actuaument se hè conéisher damb eth nòm Dixon Ticonderoga e fabrique gredons e autri esplechs artistics.[14]
Tipes de gredons[modificar | modificar la font]
- Gredon de grafit
- Aguesta ei era caletra de gredon mès abituau. Son hèts damb ua barreja d'argiela e grafit e lor escuror vàrie de grisa clara tà negra. Lor compausion permèt de hèr règues mès lisques. Eth gredon de grafit mès antic conservat siguec fabricat en Alemanha en sègle xvii e ara demora ena collecion de Faber-Castell.
- Gredon de carbon de lenha
- S'elabòre damb carbon vegetau e da negres mès plens qu'es gredons de grafit, mès tendissen a se pigalhar damb facilitat. Es mès comuns son negres, encara que tanben n'i a de blancs e de color sípia. Son optimoms entà dessenhar.
- Gredon de color
- Servís entà colorir es dessenhs. Se fabriquen de cèra mesclada damb pigment. N'i a de fòrça colors disparières. Bèths uns son hèts soncament damb aguesti dus materiaus e servissen entà pintar linhes fresques e umides. D'autri an er estropatge de husta e ua mina que hè es regues fines e shutes, son coma es deth prumèr grop mès damb color. Autri son un entermiei, son hèts de cèra revestida d'un fin celh de plastic.
- Gredon de grèish
- Tanben coneishudi coma mercadors dera China. Escriuen en quinsevolha superfícia (includit eth veire, eth plastic eth metal e es fotografies).
- Gredon de mina incorporable
- Quauques gredons hèn servir mines de méter e trèir. Aguesti son dotadi de sistèmes mecanics entà possar era mina a traués deth horat enquiara extrèma. Es gomes d'escafar tanben i son incorporables e mutables. Aguest tipe de gredon compde damb er auantatge qu'òm li pòt cambiar eth celh dera règa en quisevolh moment, en tot escambiar era mina e, ath delà, non cau agudar-los.
- Gredon d'aquarella
- Aguesti son pensadi entà dessenhar damb tecniques d'aquarella. Pòden hèr linhes fines o en gras que dempús i a era possibilitat de saturar-les damb aigua e escampilhar-les damb pincèus.
- Gredon de còpies
- S'agís de gredons de grafit damb tencha hijuda que hèn ua règa inescafable. S'inventèren a finaus deth sègle XIX entara estampa e era premsa coma substitut practic dera pluma. Lor règa ei, soent, visuaument indistinguible de la des gredons basics de grafit, mès quan s'umidifiquen, era règa se delís entà estampar-se despús en ua naua huelha de papièr. S'utilizèren plan enquia eth començament deth sègle XX, quan er usatge creishent der estilo los remplacèc lentament.
- Gredons non fotocopiables
- Aguesti gredons hèn ues mèrques que es fotocopiadores non mauten ne reproduissen.
- Gredon supercromatic
- Es gredons supercromatics an mines escambiables de diferentes colors laguens un madeish estropatge. An un mecanisme que permèt de cambiar de color damb un laujuèr movement de dets.
- Gredon de ceramica
- Un gredon de ceramica ei un garrotet de pastel que servís entà dessenhar sus veire, porcelana e esmalts.
- Gredon litografic
- Un gredon litografic (deth grèc λίθoς, “peira”, e Ypάφw, “escríuer”) ei ua pèça cilindrica fenida en poncha que servís entà dessenhar o escríuer sus peira. Ei hèt de sabon, shugarda, cera e suja.
- Gredon optic
- Eth gredon optic ei un dispausitiu en forma de gredon que pòrte un element fotosensible; ei a díder, que reaccione damb era lum. Aguest element ei ua cellula fotoelectrica dotada d'un sistèma fotomultiplicader. A traués d'un hilat informatic,eth dispausitiu ei connectat a un ecran campador. Quan ua amurada electronica i incidís dirèctament, se genère un impuls que identifica punts especifics der ecran. En tot establir disparièrs punts, òm pòt dessenhar linhes, cèrcles, eca, o ben entrar donades ar ordinator e modificar imatges entre d'autes foncions.
- Gredon farmaceutic
- Un gredon farmaceutic ei un remedi en forma de tube. S'obten en tot hóner eth medicament, emmotlar-lo en un cilindre e deishar-lo shecar. Normaument, van protegidi damb un caperader de plastic. Entà emplegar-los se descapèren, s'emparen ar airau corporau afectat e s'apliquen en tot realizar movements doci. Eth garrotet escampilha progresivament era sua substància pera pèth. Se pòt agir, per exemple, d'un reparador de pòts, d'un desinfectant de herides o d'un ungüent entà solatjar era irritacion dera pèth.
- Gredon maquilhador
- Taben nomentats pintapòts, son cosmetics en forma de gredon utilizats entath maquilhatge des cella, es usses, es uelhs, es pòts, eca.
Arremèrques[modificar | modificar la font]
- ↑ www.iec.cat/repository/pdf/00000225/00000011.pdf
- ↑ 75% des 2,8 milions de gredons fabricadi as Estats Units se pinten d'auriòu (Steve Ritter "Pencils & Pencil Lead", Chemical & Engineering News, Volume 79, Capítol 42 pagina 35, http://pubs.acs.org/cen/whatstuff/stuff/7942sci4.html)
- ↑ Petroski, 1990, pagines 162-163
- ↑ http://www.koh-i-noor.cz/main/main.php?pageid=3211&lang=4&=&filter=&cat=24&position=30 Koh-i-noor Catalòg de gredons
- ↑ http://www.staedtler.com/Mars_Lumograph_gb.Staedtler?ActiveID=2213 Gredons Staedtler Mars Lumograph, 21 d'agost de 2007
- ↑ « Grafit dera mina de Plumbago, Borrowdale, Anglatèrra »
- ↑ « Eth legat minièr de Lakeland »
- ↑ Modèl:Format ref http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?patentnumber=19783 Patenta des Estats Units 19783 Jonhuda d'un gredon e ua goma d'escafar idiada per H. Lipman
- ↑ Burèu de Patentes des Estats Units Fichièr deth còsso de patentes, Volume 2, pag.509
- ↑ Petroski, Henry (1990). Eth gredon: ua istòria de dissenh e circumstància. Nòva York: Alfred A. Knopf. ISBN 0-394-57422-2; ISBN 0-679-73415-5, pag. 171
- ↑ Modèl:Format ref http://supreme.justia.com/us/92/347/case.html Reckendorfer v. Faber 92 U.S. 347 (1875)
- ↑ Modèl:Mentar publicacion
- ↑ Mina de grafit de Tantiusques
- ↑ Dixon Ticonderoga Company


text:
Eth Conselh Generau daurirà aguest estiu ath public era mina Victòria d'ArresAguest estiu ja poirà visitar-se era vielha mina Victoria d'Arres. Eth Conselh Generau que vò potenciar era rota des mines com un nau atractiu toristic, trebalhe acrtuament entà acabar de condicionar e senhalisar er accès enquia arribar ad aguest jadiment plaçat a 1400 metres de nautada. Atau a compdar deth mes de junhsèga se poirà hèr eth recorrut per exterior e en mes de agost començaran es visites guidades ath laguens des galeries que permeteran veir es resrtes des filons de zinc, e es sistemes que se hègen a servir entà treir e transportar eth minerau.
Redacció TV3
Eth Conselh Generau daurirà aguest estiu ath public era mina Victòria d'Arres
Aguest estiu ja poirà visitar-se era vielha mina Victoria d'Arres. Eth Conselh Generau que vò potenciar era rota des mines com un nau atractiu toristic, trebalhe acrtuament entà acabar de condicionar e senhalisar er accès enquia arribar ad aguest jadiment plaçat a 1400 metres de nautada. Atau a compdar deth mes de junhsèga se poirà hèr eth recorrut per exterior e en mes de agost començaran es visites guidades ath laguens des galeries que permeteran veir es resrtes des filons de zinc, e es sistemes que se hègen a servir entà treir e transportar eth minerau.
Actualitzat
Era accessibilitat e riquesa de patrimoni an hèt a decidir ath Conselh Generau a començar a desvolopar eth projècte des mines pera mina victòria. Era visita ad aguesta mina de zinc, era mès importanta deth parçan e que siguec en foncionament enquia er an 1952, se completarà entar an que ven damb ua visita exterior as mines de Liat a on se senhalisaran un itinerari e se plaçaran pannèus informatius Eth Conselh tanben trebalhe entà poder incorporar ara rota des mines un de bocards o lauaders de mineraus que encara se consèrven en pro bon estat com eth de Pontaut o Bossòst.


text:
IEO Edicions/IEO-CREO Provença, « A Tots » n° 211, septembre 2017, 310 p., 15 €
Sèm en Provença en 2200. Las ciutats an crescut encara, lo mond se desplaçan en transpòrts en comun, o pus rarament dins de veicois, de veïculs de coissin d’aire. Pasmens lo país a servada sa lenga e servat son caractèr, e quand la Comunautat Europèa proclama enfin la dissolucion dels Estats per desliurar las regions del jo, l’Occitània en general e la Provença en particular sasisson l’escansença e van quèrre, que siá dins los mases o suls campusses universitaris, las competéncias que n’an de besonh per restablir l’usança publica de la lor lenga.
Seguirem las tribulacions de Renat Girard, retirat sortit de la bòria per re-occitanizar la television regionala, Rosamonda Boscatièr, jove diplomada plena de vam que dintra dins la polícia lingüistica, creada fa pauc, son calinhaire Romieg Deborn, lo collèga d’aquel, Martin Nôtre que, d’escondons, rejonh lo movement faissista Je Suis Français, e qualques autres. Pauc a pauc, Rosamonda se desvela coma un personatge central, al mièg de la polifonia un pauc descabestrada dels autres protagonistas: li se cal petaçar amb una administracion incompetenta o de marrida fe, comença de ficar lo nas dins d’afars que son pas dels pus polits, e fin finala li se cal sauvar. Romieg, el, a capitada una descobèrta que poiriá cambiar lo païsatge mondial de la produccion d’energia.
Aquel libre a de qué susprene. Daissem de caire la question de la data : levats qualques gadgets, la societat a pas gaire progressat, e se las vilas son pus bèlas, trobam encara un personatge que se’n va podar a la man — benlèu qu’o fa coma una mena de hobby, lo roman dona pas tròp de detalhs sus aquò (e ne dona encara mens sus la descobèrta de Romieg, que podèm pas veire aplicada dins lo temps cortet ont se debana lo raconte). La situacion de l’occitan provençal a pas evoluït tanpauc, garda sos dialèctes plan localizats (que l’autor mestreja pro per ne far parlar mai d’un a sos divèrses personatges), a pas desparegut, mas sa preséncia es encara contestada. Podèm rencontrar de caricaturas del nòstre present, plan pròchas del modèl. Còp d’astre per l’occitan, l’Estat francés se desgruna a causa de Brussèlas, un present tombat del cèl qu’òm se ditz que seriá estat pus rasonable de l’imaginar coma la seguida d’un procèssus social o popular. Cossí que siá, òm auriá aimat veire lo roman passar mai de temps e soscar mai sus aquela question.
Al cap d’un momenton, lo roman se concentra sus la descripcion d’una oposicion violenta, criminala quitament, al cambiament de lenga e de biais de governar. D’autres personatges, e d’autres fials de l’intriga son atal daissats de caire, e lo raconte s’estrechís sus l’aspècte «roman policièr», una perseguida desalenada dins un tròç de campèstre de Provença nauta que, per astre, es demorat salvatge.
Soi totjorn curiós dels tèxtes que se pòdon apondre al corpus ben leugièr de la sciéncia-ficcion en lenga occitana. Se Miquèu Arnaud coneis plan la lenga e la fa servir d’un biais interessant (quand crea de neologismes per exemple), li fa manca lo biais per organizar son intriga, e per bastir son univèrs ficcional. Aurem d’indulgéncia per un primièr roman, e esperarem d’autras visions eissidas de son calam.
—Pascal J. Thomas
Aquela cronica es estada publicada en francés dins KWS numèro 81, en decembre de 2017.


text:
Rescontres musicians-dançaires prepausats per l’associacion Gaill’Oc , associacion culturala de l’escòla Calandreta de Galhac. Aquestes rescontres fan seguida als corses de danças tradicionalas que se debanan lo dimars a la sala Bouzinac e los dançaires son encantats d’aculhir aqueste moment de partatge en dirècte. Un cinquantenat de dançaires e musicians s’i recampan dins un ambient calorós. Aquestes rescontres son prepausats cada segond dimars del mes dempuèi lo mes de genièr de 2018, a la sala Bouzinac a Galhac, a partir de 20h30. Los rescontres venents son previstes lo 13 de mars, lo 10 d’abril, lo 8 de mai e lo 12 de junh. Aquestes rendetz-vos mesadièrs an per tòca de permetre a cadun de practicar, descobrir, aprigondir las danças tradicionalas sus de musica en dirècte, de balhar una escasença als musicians de poder jogar regularament son repertòri davant un public de dançaires, de far conéisser aquesta musica e aquesta cultura al mai grand nombre que l’entrada n’es liura, de crear un rendetz-vos regular e convivial, en sosten a la Calandreta de Galhac e a l’associacion Gaill’oc. En febrièr, nos èrem regalats de pizzas artesanalas, de pastissons de chocolat e còcas frangipana ! L’entrada liura per totes, benvenguda als musicians, als dançaires, als curioses !
Article publicat lo 9/03/18 dins La Dépêche du Midi


text:
Foliá
La foliá es una nocion fòrça polisemica. Designa mai sovent de comportaments jutjats e qualificats d'anormals.
Segon lo contèxte, las epòcas e los mitans, la foliá pòt designar la pèrda de la rason[1] o del sens comun, lo contrari de la saviesa, la violacion de la nòrma sociala, una postura marginala, desvianta o anticonformista, una impulsion subte, una forma necitge, una passion[2], un caprici, una obsession, una despensa financièra demasiada.
La foliá pòt èsser passatgièra o cronica, latenta o folzejanta, ereditària o provocada. Pòt èsser l'expression d'una desmesura coma « la foliá de las grandors », o un simple penjal, coma « la foliá doça ». Pòt èsser « guerrièra » o qualificar un sentiment tant fòrt coma « l'amor fòl ». Pòt tanben far referéncia quitament a un patiment extrèma, coma a un estat esperital particular; venir d'una situacion d'exclusion o èsser viscuda de biais collectiu.
Que que siá pel biais dels contes, dels recits mitologics e istorics, de la pintura o d'unas expressions del lengatge corrent, la foliá foguèt de contunh questionada dins l'umanitat quinas que sián la seunas edats. La foliá estaliva pas degun: reis[3], filosòfs[4], militars, escrivans[5], pintors[6] e desconeguts de totas las epòcas contribuguèron, a vegada volontàriament, a far la foliá sempre mai malaisida de comprene per la rason.
Lo tèrme foliá es pas mai utilizat per pausar un diagnostic psiquiatric. S'utiliza las expressions trebles psiquics o malautás mentalas (coma: esquisofreniá, treble bipolar, paranòia, catatoniá, etc), que son l'objècte d'estudi de la psicopatologia e son objècte de classificacions[7].
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
La foliá es un concèpte ancian. Las culturas tradicionalas an per garissors de mètges e chamans, d'èrbas, o de medecinas tradicionalas al subjècte dels esperits malefics e dels comportaments estranhs, per exemple[8]. D'arqueològs escavèron d'esqueletas (d'al mens 7000 ans) trepanats. Los sieus contemporanèus pensavan benlèu los subjèctes possedits per de demònis[9].
La percepcion de la foliá evoluèt amb las societats. Que siá fatalitat causada per la naissença, o don, malediccion divina, e avagada malautiá.
Sociologia[modificar | modificar la font]
Una granda partida de las societats umanas volent far un tractament especific a aqueles que designan coma fòls. La motivadion es d'òrdre multiple:
- Aparar lo quita individú d'el meteis: automutilacion, suicidis, destruccion dels sieus bens
- Aparar los individús destinataris dels actes del fòl: ofensas, agressions, atacas
- Aparar la societat e son òrdre (exemple, lutar contra los actes de l'individú coma: exibicion, tarabast, destruccion dels bens publics, dichs jutjats antisocials).
Ne resulta qu'existís una foliá sociala, qu'es pas reconeguda pel còrs medical. Las linhas de tèrmes entre foliá e non foliá dependon de las règlas governar una societat, a un instant donat. Atal, benlèu es considerat coma fòl quaqu'un que dilapida los sieus bens, o un oposant politic virulent. Exemples: los internamants psiquiatrics jol regime comunista romanés[10], en URSS e d'autres cases. Mai, fòrça societats acceptan l'idèa d'una foliá temporària, quinas que sián lors causas. S'agís de foliá murtrièra, de còp de foliá, quart d'ora de foliá, foliá amorosa. Se pausan alara doas questions: la possibilitat per l'individú de tornar a la rason de biais durable, e sa responsabilitat en cas d'actes reprensibles pendent l'estat de foliá.
Dins la mesura que la foliá es decretada per un òrdre social establit, lo opausants a aquel òrdre revendican de la foliá, o fon l'elògi de la foliá, coma font de saviesa veraia. Des referéncias notablas son per exemple Elògi de la Foliá (libre d'Erasme) fin a Mad, jornal satiric dels EUA, (mad = fòl). D'autres, al contrari, lutan contra lo concèpte de foliá, veire considèran aquel concèpte coma essent un fruch de la propaganda per exclure melhor aquelas que respèctan pas un cert conformisme.
Literatura[modificar | modificar la font]
Fins al sègle XIX (comprés)[modificar | modificar la font]
- Orlando Furioso, poèma epic de Ludovico Ariosto (1532)
- Don Quichòte de Miguel de Cervantes (doas partisas, 1605 e 1615)
- King Lear de William Shakespeare (1606)
- Der Sandmann (L'Òme del sabre) de Ernst Theodor Amadeus Hoffmann (1817)
- La Fiancée de Lammermoor The Bride of Lammermoor (La promesa Lammermoor) de Walter Scott(1819), adaptat en opèra jol títol Lucia di Lammermoor de Gaetano Donizetti (1835)
- Зaпиckи cyMacшeдшero (jornal d'un fòl) de Nicolas Gogol (1834)
- Aurélia de Gérard de Nerval (1855)
- Alice's Adventures in Wonderland (la aventuras d'Alícia al País de la Meravilhas) de Lewis Carroll (1865)
- ИдиoT (Lo Nèci) de Fiodor Dostoïevski (1869)
- Le Horla de Guy de Maupassant (1886-1887) e d'autra novèlas: Un fou, Lettre d'un fou, Le Docteur Héraclius Gloss, Rêves, La Chevelure, Madame Hermet, Lui ?, L’Auberge, L’Endormeuse, La folle)
- ПaлaTa № 6 (la sala n°6) d'Anton Tchekhov, 1892.
Sègle XX[modificar | modificar la font]
- Antonin Artaud desvolopèt fòrça lo tèma de la foliá dans ses ouvrages.
- Nadja, d'André Breton (1928)
- بوف کور, (lo chòt cèc) de Sadegh Hedayat (1936)
Notes et références[modificar | modificar la font]
- ↑ Alphonse de Waelhens, « FOLIE », Encyclopædia Universalis [en ligne], consulté le 21 mars 2015.
- ↑ Éditions Larousse, « Définitions : folie - Dictionnaire de français Larousse » (consultat en 20 mars 2015)
- ↑ Louis II de Bavière (1845-1886)
- ↑ Friedrich Nietzsche
- ↑ Antonin Artaud
- ↑ Vincent van Gogh
- ↑ Liste des troubles mentaux
- ↑ (en) {{Obratge}} : paramètre
titremancant
- ↑ (en) {{Obratge}} : paramètre
titremancant
- ↑ (en) {{Obratge}} : paramètre
titremancant


text:
Las cimas de Caucàs, vistas dempuèi un satellit
Caucàs (en rus: KaBkaз e en armèni: Կովկաս) es una cadena de montanhas a las confinhas d'Euròpa e d'Asia, entre la mar Negra e la mar Caspiana. Son pendís nòrd es en Russia mentre que la part meridionala se tròba en Georgia e en Azerbaitjan. Son ponch culminant es lo mont Elbroz, qu'atenh 5642 m.
Lo nom Caucàs designa tanben la region d'Eurasia que se tròba a l'entorn d'aquela fila de montanhas e que compren mai que mai l'extrèm sud de Russia, Georgia, Azerbaitjan e eventualament Armenia.
Lo gentilici es caucasenc -a.


text:
Debat sul ròtle dels mèdias occitans e aperitiu musical al Cirdòc
Lo CIRDÒC aculhirà divendres 16 de junh la fèsta del cinquen anniversari de Jornalet amb un rescontre dels jornalistas que fan l’actualitat en occitan al sègle XXI e una animacion musicala.
18:30 – Debat : quin es lo ròtle dels mèdias occitans dins lo monde d’uèi ?
Amb Ferriol Macip (Lo Jornalet), Fanny Lartigot (La Setmana), Marius Blénet (Ràdio Lenga d’Òc Montpelhièr) e Guillaume Gratiolet ( jornalista ràdio ).
De la webTV al mèdia participatiu sens doblidar los supòrts tradicionals, jos quinas formas l’informacion e lo debat democratic s’exprimisson uèi en occitan ? Cossí cada actor dels mèdias d’informacion en lenga d’òc, concep son ròtle dins lo monde del sègle XXI ?
20:00 – 5 ans de Jornalet, aquò se festeja !
Rencontre amb Ferriol Macip seguit d’un aperitiu musical amb Ballaveu
Dempuèi 5 ans, lo Jornalet, mèdia numeric e collaboratiu occitan, contribuís a la promocion e a la sensibilizacion dels publics al fach occitan.
Tèxt tirat de: Cirdòc