text:
Crosada
Lei Crosadas son un ensems d'expedicions militaras realizadas entre lei sègles XI e XIII a l'apèu de la papautat per prendre tornarmai lei Luòcs Sants conquistats o menaçats per lei Musulmans. Per extension, lo mot designa tanben leis expedicions dirigidas còntra lei crestians o lei musulmans dins d'autrei regions d'Euròpa, principalament en Occitània e en Espanha, còntra lei populacions jutjadas ereticas.
Somari
- 1 Crosadas d'Orient
- 1.1 Causas generalas
- 1.2 Organizacion dei Crosadas
- 1.3 Debanament dei Crosadas
- 1.3.1 Premiera Crosada (1095-1099)
- 1.3.2 Segonda Crosada (1145-1149)
- 1.3.3 Tresena Crosada (1189-1192)
- 1.3.4 Quatrena Crosada (1202-1204)
- 1.3.5 Cinquena Crosada (1217-1221)
- 1.3.6 Seisena Crosada (1228-1229)
- 1.3.7 Crosada de 1239-1241
- 1.3.8 Setena Crosada (1248-1254)
- 1.3.9 Uechena Crosada (1270)
- 1.3.10 Novena Crosada (1271-1272)
- 2 Autrei Crosadas
- 3 Vejatz tanben
- 4 Referéncias
- 5 Bibliografia
Crosadas d'Orient[modificar | modificar la font]
Causas generalas[modificar | modificar la font]
Lei causas religiosas[modificar | modificar la font]
L'accès ai Luòcs Sants[modificar | modificar la font]
Dins una societat prefondament cresenta, lei Luòcs Sants de Jerusalèm èran un element fòrça important per lei Crestians qu'i realizavan de romavatges nombrós. La conquista de la region per lei Musulmans en 638 cambièt pas tròp la situacion. D'efèct, maugrat quauquei friccions, leis Arabis èran relativament tolerants envèrs lei Crestians e lei Josieus. Pasmens, a partir dau sègle X, l'aumentacion de la seguritat dau transpòrt dins lei zonas orientalas de la Mar Mediterranèa, e donc dau viatge vèrs Jerusalèm, entraïnèt l'aparicion de romavatges gropats, e de còp armats, enterin que lo nombre de romieus èra mai e mai important. Lei relacions ambé leis autoritats musulmanas de la vila de Jerusalèm venguèron donc pauc a pauc delicatas. De rumors de chaples de romieus apaguèron, especialament en causa dau testimoniatge de monges coma Pèire l'Ermita, après una expedicion quasi exterminada en 1064 per lei Bedoïns e lei populacions turcas. Aquelei chaples èran generalament lo fach de tropas de bandits que l'activitat èra variabla. Per exemple, entre 1085 e 1092, unei romavatges aguèron luòc sensa problema particular. Pasmens, lei chaples creèron pauc a pauc l'idèa en Occident que la via vèrs lei Luòcs Sants èra menaçada. D'autra part, la preséncia dei musulmans dins la region èra tanben considerada coma una ocupacion de tèrras crestianas presas durant leis invasions aràbias dau sègle VII.
La « guèrra justa » dei Crestians[modificar | modificar la font]
En fòra dei menaças eventualas sus l'accès ai Luòcs Sants dau Crestianisme, lei Crosadas son una consequéncia deis idèas desvolopadas per la Glèisa per defendre lei territòris e la religion crestians. Ansin, la Glèisa de Roma aviá creada pauc a pauc dins lo corrent dei sègles precedents una nocion de « guèrra legitima » còntra leis enemics dau Crestianisme. Aquela nocion permetriá ais autoritats papalas de mobilizar d'esfòrç importants de la societat, tant au nivèu militar qu'economic.
D'efèct, a partir dau sègle IV, la Glèisa acomencèt de teorizar l'idèa que la guèrra còntra leis enemics dau Crestianisme èra justa e legitima. Aquò permetèt de mobilizar de combatents durant lo periòde trebolat de la fin de l'Empèri Roman e deis invasions barbaras. Lo cristianisme foguèt l'element federatiu de la classa dei chivaliers que se formèt progressivament au començament de l'Atge Mejan. Au sègle XI, l'ideau dau chivalier gropava donc talents guerrièrs e fe crestiana. Ansin, un combat còntra lei musulmans o leis eretics èra per lei combatents crestians de l'epòca l'ocasion privilegiada d'exercir son activitat de soudat e d'obtenir lo salut de son arma. Per exemple, es lo cas de Godofred de Bouillon que desirava d'obtenir lo perdon de sa participacion ais operacions militaras de l'Emperaire germanic còntra lo Papa Gregòri VII.
Lei condicions economicas[modificar | modificar la font]
Lei condicions economicas durant lei Crosadas demorèron un factor segondari a respèct dei motius religiós. Pasmens, divèrsei factors economics europèus encoratgèron l'aflux de volontaris. Premier, la populacion aumentèt, permetent d'obtenir un nombre sufisent de personas capablas de partir vèrs l'Orient. De 48 milions d'abitants en 1100, la populacion d'Euròpa passèt a 61 milions en 1200 puei a 73 milions en 1300. D'autra part, lei règlas de succession feodala poguèron permetre la partença de fius cadets de l'aristocràcia desirós d'obtenir de fèus. Pasmens, aquela observacion se deu nuançar per lo fach qu'un nombre important de caps d'ostaus poderós (Tolosa, Normàndia...) participèron tanben ais expedicions. Enfin, lei diferentei Crosadas permetèron la dubèrtura de vias comercialas novèlas que van obtenir un interès major au sen deis estats marchands europèus coma lei ciutats italianas de Venècia o de Genòa. Ansin, certaneis expedicions foguèron largament sostengudas per aquelei vilas, especialament per la mobilizacion dei flòtas de transpòrt e d'avitalhament.
Organizacion dei Crosadas[modificar | modificar la font]
L'iniciativa de la Crosada[modificar | modificar la font]
L'iniciativa de la Crosada es generalament lo fach de l'autoritat papala relevada sus lo terran per la ierarquia de la Glèisa. Lo contraròtle de la Crosada per lo papa se melhorèt a mesura que d'expedicions foguèron mandadas. La presentacion oficiala deis expedicions evolucinèt tanben pauc a pauc.
Ansin, la proclamacion d'una Crosada es generalament una iniciativa papala. Una bofiga papala, o la decision d'un concili, fixava la data, leis objectius, lei rasons, lei privilègis donats ai membres de l'expedicion e, de còps, lei luòcs de passatge o de recampament dei tropas. Pasmens, levat de la Premiera Crosada, lo papa predicava rarament dirèctament la Crosada. Aqueu ròtle èra fisat a de legats o de clercs. Puei, durant la Premiera e la Segonda Crosada, l'apèu foguèt tanben retransmes per monges, d'ermitans o d'illuminats. Lei tèmas desvolopats per aquelei predicators son mau coneguts mai entraïnèron d'excès importants, especialament còntra lei comunautats josievas.
A partir dei Crosadas seguentas, lo papa aumentèt donc son contraròtle sus la predicacion. Lei legats la fisèron ais òrdres cistercians puei mendicants. Enterin, la presentacion oficiala evolucionèt e perdèt pauc a pauc son aspèct espirituala. Per exemple, dins lo corrent de la preparacion de la Premiera Crosada, l'expedicion es presentada coma una via de sauvament per lo fidèu. Pasmens, a partir de la Quatrena Crosada, lo mandadís d'una expedicion es tanben l'occasion per lo papa de vendre d'indulgéncias e l'expedicion perdèt progressivament una partida de son espiritualitat.
Lo finançament de la Crosada[modificar | modificar la font]
Lo finançament de la Crosada varia en foncion dau periòde e de l'estatut dei membres de l'expedicion. A respèct dei premierei crosadas organizats per de senhors, lei fònts de sòus evolucionèron ambé la partença dei rèis catolics principaus vèrs d'otís mai e mai organizats e institucionaus. Enterin, la papautat assaièt tanben d'ajudar lo finançament deis operacions per la creacion d'impòsts visant lo clergat aumentats puei d'expedients divèrs.
Ansin, lei senhors participant a la Premiera Crosada deguèron generalament engatjar o vendre una partida de sei fèus. Per exemple, es lo cas de Godofred de Bouillon. L'excepcion principala èra Ramon IV de Tolosa que capitèt de reünir de finanças importantas gràcias a la dòt de sa frema, per una desvaluacion de la moneda dau comtat de Tolosa e per lo pilhatge dei regions conquistas. Pasmens, aqueu finançament privat foguèt rapidàment abandonant o completat per d'autrei mesuras.
Pasmens, tre lo començament dau sègle XII, lo sistèma venguèt pus oficiau e organizat. Lei senhors acomencèron de levar una contribucion excepcionala entre lei vassaus que venián pas en Crosada. Lo rèi Loís VII de França utilizèt un mejan similar per la Crosada de 1147, visant magerament lo clergat dau domeni reiau. Puei, a partir de la segonda mitat dau sègle XII, una taxacion pus regulara foguèt adoptat per lei sobeirans europèus. Per exemple, en 1183, un sistèma d'impòst proporcionau ai bens possedits foguèt adoptat en França puei en Anglatèrra. Enfin, a partir de 1187, lo papa autorizèt l'existéncia d'impòsts de crosada levats entre lei personas que restavan en Euròpa.
Enterin, lo papa assaièt tanben d'aumentar sei finanças e de crear un tesaur important capable de finançar una partida de la Crosada. L'encaminament foguèt similar a aquelei dei rèis e deis estats. Ansin, lei premierei fònts de finançament, principalament lei dons dei fidèus, foguèron rapidament insufisents e un sistèma pus organizat foguèt mes en plaça. D'efèct, a partir de 1200, lo papa creèt un impòst especiau per lo clergat. Lo taus d'aquela imposicion evolucionèt durant lo sègle XIII mai venguèt tanben insufisent. La Glèisa deguèt donc utlizar d'expedients coma lei legats, lei rescats de vòts o la venda d'indulgéncias. Lei sòus èran generalament donats directament au cap de la Crosada mai certanei papas, coma Gregòri IX, utilizèron aquelei còmptes per d'autrei fins que l'expedicion en Tèrra Santa.
Debanament dei Crosadas[modificar | modificar la font]
Premiera Crosada (1095-1099)[modificar | modificar la font]
De veire : Premiera Crosada.
Vèrs 1074, tres ans après lo desastre bizantin de la batalha de Manzikert, lo papa Gregòri VII assaièt de mobilizar l'ensems dei Crestians d'Occident per ajudar lei Crestians d'Orient, menaçats per lei progrès turcs. Pasmens, son projècte desboquèt pas e foguèt tornarmai prepausat en 1095 per Urban II au concili de Clarmont d'Auvèrnhe. Suscitèt un estrambòrd un a fòga immens en Euròpa.
Una premiera Crosoda se dirigiguèt rapidàment vèrs l'Orient, compausada de romieus simples e mau armats. Foguèron aisament desfachs e anientats per lei turcs en 1096. Après aquela revirada, una segonda Crosada, organizada per la noblesa europèa, arribèt a Constantinòple. Sei caps principaus èran Godofred de Bouillon, Estève de Bles, Robert Ier de Normandia, Boemond de Tarent e Raimon IV de Tolosa.
Ajudats per lei bizantins, lei crosats prenguèron Nicèa en junh de 1097 puei ataquèron Antiòquia. Dos sètges foguèron necessaris per assegurar la presa de la vila en junh de 1098. Lo premier se debanèt dau 21 d'octòbre de 1097 au 2 de junh de 1098 e permetèt la presa de la ciutat per lei crosats. Lo segond se debanèt dau 7 au 28 de junh de 1098 e opausèt lei crosats a una còntra-ataca turca. Maugrat de condicions malaisadas, lei crosats foguèron venceires e consolidèron sei posicions a l'entorn d'Antiòquia. En revenge, de dissensions esclatèron entre Crosats e Bizantins entraïnant la rompedura de l'aliança entre l'Empèri e la Crosada. Ansin, lo territòri d'Antiòquia foguèt conservat per lei crosats e la region venguèt lo fèu de Boemond de Tarent. En genier de 1099, lo rèsta de l'expedicion se dirigiguèt vèrs Jerusalèm. La vila es presa lo 15 de julhet de 1099 e una partida de la garnison musulmana foguèt massacrada maugrat l'intervencion de Raimond de Tolosa.
Après aqueu succès, leis operacions militaras contunièron car lei caps crosats assaièron de conquistar de fèus a l'entorn dei territòris capturats. Aquelei campanhas permetèron la formacion d'estats latins cargats de defendre lei Luòcs Sants còntra un retorn dei fòrças turcas. Ansin, lei Crosats fondèron lo Comtat d'Edessa, lo Comtat de Trípol, lo Reiaume de Jerusalèm e lo Principat d'Antiòquia.
Segonda Crosada (1145-1149)[modificar | modificar la font]
De veire : Segonda Crosada.
Lei succès de la Premiera Crosada permetèron ais Estats latins de tenir la region durant lei premiereis annadas dau sègle XII. Pasmens, tre 1128, lo governador Zengi capitèt d'unificar leis estats musulmans de Mossol e d'Alèp. Puei, capitèt de prendre Edessa ai Crosats en 1144. La destruccion d'un estat latin entraïnèt la formacion d'una Crosada novèla dirigida per lo rèi Loís VII de França e l'emperaire germanic Conrad III. Pasmens, l'expedicion foguèt una revirada car lei dos sobeirans preferiguèron venir a Jerusalèm en romavatge puslèu que d'assaiar de reprendre Edessa.
Tresena Crosada (1189-1192)[modificar | modificar la font]
De veire : Tresena Crosada.
La Tresena Crosada foguèt entraïnada per lo desastre crestian de la batalha de Hattin lo 4 de julhet de 1187 e per la presa de Jerusalèm per Saladin lo 2 d'octòbre. En reaccion, lei rèis de França e d'Anglatèrra e l'emperaire roman germanic reüniguèron seis armadas per reprendre la vila santa. Pasmens, l'emperaire se neguèt per accident durant la traversada d'Anatòlia e la màger part de sei fòrças rintrèron en Euròpa. Ansin, lei tropas francesas e anglesas deguèron contuniar soletas la campanha. En 1190, desbarquèron vèrs Acre que foguèt enceuclada e presa en 1192 après un sètge de dos ans.
Après la presa d'Acre, lei Francés rintrèron egalament en Euròpa. Leis Anglés contunièron la guèrra còntra Saladin. Venceires de la batalha d'Arsof, capitèron de conquistar lo litorau de Palestina fins a Ascalon. Construguèron tornarmai lei forticacions de la region e assaièron de mandar doas ofensivas vèrs Jerusalèm en decembre de 1191 e junh de 1192. Dins aquò, Saladin aprofichèt l'alunchament entre leis Anglés e la còsta per menaçar lor linha d'avitalhament. Ansin, lei Crosats mau capitèron de conquistar tornarmai Jerusalèm.
Una trèva foguèt donc signada entre lei dos camps lo 3 de setembre de 1192 per tres ans. Lei Crestians conservèron lo litorau de Tir a Ascalon. De mai, la libertat de romavatge foguèt reconeguda per lei Crestians a Jerusalèm e per lei Musulmans a La Mèca.
Quatrena Crosada (1202-1204)[modificar | modificar la font]
De veire : Quatrena Crosada.
La Quatrena Crosada acomencèt en 1202 per l'apèu d'Innocenci III. Son objectiu militar èra la presa d'Egipte, region pron rica per norrir una armada importanta. Lo transpòrt deguèt èsser realizat per la flòta de Venècia. Pasmens, la manca de sòus dei Crosats per pagar lei naviris venecians e lei manòbras politicas dau dòge Enrico Dandolo entraïnèron lo desvirament de la Crosada vèrs Constantinople. Ailà, lei Crosats participèron inicialament ai luchas de succession de l'Empèri Bizantin puei prenguèron e pilhèron la ciutat en 1204. Creèron un estat latin que subrevisquèt fins a 1261 e la restauracion de l'Empèri.
Cinquena Crosada (1217-1221)[modificar | modificar la font]
De veire : Cinquena Crosada.
La Cinquena Crosada foguèt tanben decidida per Innocenci III, totjorn còntra Egipte. Foguèt una revirada, principalament en causa dau fanatisme dau legat dau papa, Enrico Pelage. D'efèct, après quauqueis assais infructuós en Palestina, lei Crosats desbarquèron en Egipte e prenguèron Damieta en 1219. Lo sultan al-Malik al-Kamil prepausèt adonc d'escambiar lo pòrt egiptian còntra Jerusalèm. L'ofèrta foguèt pas acceptada per lei Crosats en causa de divergéncias entre lei contingents diferents : lei Francés e lo rèi de Jerusalèm èran per acceptar, leis Italians èran còntra per poder crear una basa comerciala en Egipte e lo legat dau papa i èra tanben opausat car vouguèt establir l'autoritat papala sus la region. Ansin, la guèrra contunièt e lei Crosats assaièron d'atacar vèrs lo sud en direccion dau Caire sota la direccion de Pelage. Pasmens, lor ofensiva, mau organizada, trobèt una resisténcia ben preparada e lei Crosats foguèron lèu enceuclats per la venguda deis aigas dau Nil e la flòta aiúbida. Lei Crestians deguèron capitular e cambièron lor libertat còntra la vila de Damieta.
Seisena Crosada (1228-1229)[modificar | modificar la font]
De veire : Seisena Crosada.
La Seisena Crosada foguèt entraïnada per la promessa facha en 1215 per l'Emperaire Frederic II de se crosar e per la desirança dau papa d'alunchar l'armada germanica de seis estats italians. Ansin, quand en 1227, Frederic èra totjorn pas partit per l'Orient en causa dei dificultats intèrnas de l'Empèri, foguèt excomunicat. Deguèt donc partir en 1228 enterin que lei princes de la dinastia Aiúubida èran en plena guèrra civila. Ansin, Frederic II capitèt de prendre tornarmai Jerusalèm, que venguèt rèi, per la negociacion diplomatica ambé lo sultan al-Malik al-Kamil d'Egipte. Pasmens, la vila aviá plus de fortificacions e, après la partença de l'Emperaire, una guèrra civila acomencèt entre Crosats partisans e adversaris de Frederic.
Crosada de 1239-1241[modificar | modificar la font]
De veire : Crosada de 1239-1241.
La Crosada de 1239-1241 es pas numerotada, benlèu car foguèt solament compausada de nòbles francés. L'expedicion, relativament ben preparada au nivèu militar, foguèt un succès. De negociacions ambé lei senhors musulmans permetèron la restitucion au reiaume de Jerusalèm de la màger part dei territòris perduts après la batalha de Hattin.
Setena Crosada (1248-1254)[modificar | modificar la font]
De veire : Setena Crosada.
En 1244, Jerusalèm, sensa fortificacions dempuei la Seisena Crosada, foguèt presa per lei Corasmis. Puei, lei 17 e 18 d'octòbre, una aliança dei senhors crosats e de l'emir Al-Mansor foguèron esquichadas durant la batalha de la Forbie. Aquò marquèt l'afondrament militar quasi definitiu deis estats latins e entraïnèt lo mandadís d'una Crosada novèla en 1248.
Dirigida per Loís IX de França e per l'Òrdre dau Temple, la Crosada ataquèt tornarmai lo pòrt de Damieta que foguèt aisament conquist lo 6 de junh de 1249. Blocats per la venguda deis aigas dau Nil, lei Crosats se dirigiguèron vèrs Lo Cairo en novembre de 1249. Pasmens, en causa de l'indisciplina de l'avans-gàrdia de l'expedicion, foguèron desfachs a Mansorah (8-11 de febrier de 1250) e lo rèi francés es capturat durant la retirada. Obtenguèt sa liberacion còntra l'evacuacion de la ciutat de Damieta e anèt en Palestina fins a 1254. Organizèt lei defensas dau reiaume de Jerusalèm.
Uechena Crosada (1270)[modificar | modificar la font]
De veire : Uechena Crosada.
La Uechena Crosada foguèt entraïnada per Loís IX per luchar còntra lo sultan d'Egipte. Son objectiu èra Tunis que la rumor disiá que l'emir desirava de venir crestian. Lo desbarcament aguèt luòc en 1270 mai l'emir se convertiguèt pas. Au contrari, s'estremèt dins Tunis que lei Crosats acomencèron lo sètge. Pasmens, en causa dau manca d'aiga, lo camp crosat foguèt rapidament victima de malautiá e lo rèi Loís IX moriguèt lo 25 d'aost. Lo rèsta de l'armada signèt un tractat de patz avantatjós (indemnitats de guèrra... etc) ambé l'emir de Tunis e tornèt en França.
Novena Crosada (1271-1272)[modificar | modificar la font]
De veire : Novena Crosada.
Inicialament prevista per ajudar la Crosada de Tunis, l'expedicion dau prince Edoard arribèt après la mòrt de Loís IX e participèt donc pas ai combats dau sètge de la ciutat. Decidiguèt donc d'anar en Orient e formèt la Novena Crosada. Leis estats musulmans èran tanben menaçats per lei Mongòls. Edoard s'alièt donc amb aquelei darriers per atacar simltaneament. Pasmens, en causa d'una guèrra civila intèrna a l'Empèri Mongòl, l'ajuda esperada per leis Anglés foguèt limitada e la Crosada s'acabèt en 1272 sensa resultat.
Autrei Crosadas[modificar | modificar la font]
D'autreis expedicions sonadas Crosadas foguèron mandadas en Euròpa. Ai sègle XII e XIII, foguèron generalament dirigidas còntra lei territòris musulmans per de contingents limitats, sovent d'un país unic, en Orient Pròche a l'iniciativa d'un rèi, d'un grop d'aristocratas o amb un objectiu pus politic que religiós. Ulteriorament, après la presa de Constantinòple per lei Turcs, quauquei Crosadas assaièron de luchar còntra lei Turcs dins lei Balcans per sostenir lei reaiumes crestians de la region fins au sègle XV. En fòra dei territòris musulmans, unei Crosadas foguèron mandadas còntra lei regions europèas non crestianas, magerament en Euròpa Orientala, o consideradas ereticas per la Glèisa.
Una partida importanta d'aqueleis expedicions aguèron d'objectius principalament politics. Certanei, coma la Crosada deis Albigés (1209-1229), van opausar de crestians entre elei dins de conflictes saunós e acarnats. Ansin, aqueleis expedicions, que seis eissidas foguéron de còps desastrosas per lei Crestians, van pauc a pauc fòrtament descredibilizar l'ideau e l'esperit de la Crosada. Lei principalas Crosadas d'aqueu tipe foguèron :
- la Crosada de 1101.
- la Crosada norvegiana (1107-1100).
- la Crosada dei Wends (1147).
- la Crosada deis Enfants (1212).
- lei Crosadas nordicas dirigidas per Suècia o per l'Òrdre Teutonic còntra lei populacions d'Euròpa Orientala non crestianas o fidèlas de la Glèisa Ortodòxa.
- la Crosada deis Albigés (1209-1229).
- la Crosada dei Stedingers (1232-1234) mandada còntra una populacion catolica en revòuta còntra son arquevèsque.
- lei Crosadas còntra lei Tatars.
- la Crosada aragonesa (1284-1285) dirigida còntra lo rèi d'Aragon.
- la Crosada d'Alexàndria (1365) que foguèt una operacion navala limitada còntra lo pòrt egiptian.
- la Crosada de l'arquevesque de Norwich durant leis annadas 1380.
- la Crosada de Mahdia (1390) còntra lei piratas d'Africa dau Nòrd.
- lei Crosadas balcanicas entre 1396 e 1456 per luchar còntra lei Turcs.
- la Crosada Hussita entre 1420 e 1434.
La Crosada de 1101[modificar | modificar la font]
De veire : Crosada de 1101.
La Crosada de 1101 foguèt la segonda expedicion crestiana en direccion de l'Orient Pròche. Partida de Constantinòple, l'expedicion capitèt de s'emparar d'Ankara lo 23 de junh avans d'èsser esquichada lo 31 de julhet dins Eraclèa.
La Crosada norvegiana (1107-1100)[modificar | modificar la font]
De veire : Crosada norvegiana.
La Crosada norvegiana se debanèt de 1107 a 1110. Principalament navala, la campanha obtenguèt divèrsei succès en Mediterranèa entre 1107 e 1109 avans d'ajudar lei Crosats francs au sètge de Sidon en 1110.
La Crosada dei Wends (1147)[modificar | modificar la font]
De veire : Crosada dei Wends.
Aquela crosada se debanèt durant la Segonda Crosada. Foguèt una expedicion danesa e saxona còntra leis Eslaus polabians non crestians. Lei Crosats capitèron quauquei succès mai foguèron finalament pas capables d'obtenir la conversion au catolicisme de la populacion. Pus tard, d'autrei campanhas aguèron luòc dins la region.
Lei Crosadas nòrdicas[modificar | modificar la font]
Lei Crosadas nòrdicas son un ensems de crosadas dirigidas per Suècia e l'Òrdre Teutonic còntra lei populacions d'Euròpa Orientala qu'èran pas catolicas. Permetèron la creacion de dos estats poderós durant la fin de l'Edat Mejana gràcias a la conquista de territòris au nòrd de Polonha per l'Òrdre Teutonic e de territòris en direccion de Russia per Suècia.
Tre lo començament dau sègle XIII, l'Òrdre Teutonic, creat durant la Tresena Crosada foguèt mandat en Euròpa Orientala. En 1198, acomencèron una premiera campanha còntra Livònia. Aquò foguèt la premiera etapa d'un ensems d'operacions militaras que van permetre a l'Òrdre Teutonic de conquistar lei regions baltas e lo nòrd de Polonha. Assaièron egalament de s'emparar dei territòris, sensa succès, fidèus a la Glèisa Ortodòxa en Russia, especialament còntra Novgorod.
De son caire, Suècia mandèt tres tièras de campanhas que foguèron dichas Crosada per leis istorians suedés dau sègle XIX. Permetèron au país de faire la conquista de Finlàndia. Pasmens, aquelei territòris èran ja majoritariament crestians e aqueleis expedicions, qu'obtenguèron pas totjorn la benediccion de la papautat, son donc puslèu de campanhas militaras de conquista ordinàrias.
Crosada deis Albigés (1209-1229)[modificar | modificar la font]
De veire: Crosada deis Albigés
La crosada deis albigés foguèt declarada 1209 per lo papa Innocenci III per anequelir l'eresia catara en Occitània.[1] Foguèt executada principalament per lei nòbles e barons francés interessats per lei tèrras occitanas expausadas en presa. Aquò foguèt una lucha de vint ans que s'acabèt per la presa dau contraròtle dau comtat de Tolosa per lo Reiaume de França e l'exterminacion dei catars.[2].
La Crosada aragonesa (1284-1285)[modificar | modificar la font]
De veire : Crosada Aragonesa.
La Crosada aragonesa foguèt entraïnada per leis inquietuds de la papautat en fàcia dei progrès aragonés en Mediterranèa occidentala que menaçavan Sicília. Sostengut per França, lo papa mandèt donc una Crosada còntra lo reiaume d'Aragon. Pasmens, après doas annadas de combats saunós, lo reiaume d'Aragon capitèt de replegar França que son rèi moriguèt de malautiá. Lo tractat d'Agnani marquèt la fin oficiala de la Crosada en 1295.
La Crosada d'Alexàndria (1365)[modificar | modificar la font]
La Crosada d'Alexàndria foguèt una expedicion navala mandada en 1365 per lo reiaume de Chipre. Capitèt de s'emparar dau pòrt d'Alexàndria que foguèt pilhat. Après aqueu succès, lei Crosats se retirèron.
La Crosada de Mahdia (1390)[modificar | modificar la font]
La Crosada de Mahdia foguèt una expedicion navala de França e de la Republica de Gènoa còntra lei piratas d'aquela vila. Aquela darriera capitèt de resistir mai lei musulmans foguèron pas capables de rompre lo sètge dirigit per lei Crosats. Lei dos camps deguèron negociar la retirada de l'expedicion còntra lo pagament d'un tribut per lei piratas.
Lei Crosadas balcanicas[modificar | modificar la font]
Destinadas au sostèn deis estats crestians balcanics, aquelei Crosadas deguèron faciar lei Turcs Otomans a la fin dau sègle XIV e durant lo sègle XV. S'acabèron generalament per de reviradas majoras dau camp crestian, culminant ambé lei victòrias turcas de Nicopolis en 1396 o de Varna en 1444, que foguèt pas capable d'empachar lei progrès turcs dins la region fins au sètge de Viena en 1529.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Massacre of the Pure." Time. 28 April 1961.
- ↑ Crusades of the 13th century. Britannica Onlince Encyclopedia.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Abulafia, David. Frederick II: A Medieval Emperor (1988)
- (en) Andrea, Alfred J. Encyclopedia of the Crusades. (2003).
- (en) Asbridge, Thomas. The First Crusade: A New History: The Roots of Conflict between Christianity and Islam (2005).
- (en) Asbridge, Thomas. The Crusades: The Authoritative History of the War for the Holy Land (2011).
- (en) France, John. Western Warfare in the Age of the Crusades, 1000-1300 (1999).
- (en) Hillenbrand, Carole. The Crusades, Islamic Perspectives. (2000).
- (en) Holt, P.M. The Age of the Crusades: The Near East from the Eleventh Century to 1517. (1986).
- (en) Madden, Thomas F. The New Concise History of the Crusades. (2005).
- (en) Phillips, Jonathan. Holy Warriors: A Modern History of the Crusades (2010).
- (en) Riley-Smith, Jonathan. The Crusades: A History (2005).
- (en) Riley-Smith, Jonathan, ed. The Oxford History of the Crusades. (1995).
- (en) Riley-Smith, Jonathan, ed. The Atlas of the Crusades (1991).
- (en) Runciman, Steven. A History of the Crusades, Volume I: The First Crusade and the Foundations of the Kingdom of Jerusalem.; Volume II: The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East 1100-1187. and Volume III: The Kingdom of Acre and the Later Crusades (1951–53), the classic narrative history; hostile toward the crusaders.
- (en) Tyerman, Christopher. God's War: A New History of the Crusades (2006).
- (en) Baldin, M. W., ed. The first hundred years (A History of the Crusades, volume, I) 1969.
- (en) Boas, Adrian J. Jerusalem in the Time of the Crusades: Society, Landscape, and Art in the Holy City under Frankish Rule (2001).
- (en) Bréhier, Louis. "Crusades," Catholic Encyclopedia (1908) vol 4.
- (en) Bréhier, Louis. "Latin Kingdom of Jerusalem (1099-1291)," Catholic Encyclopedia (1910) vol 8.
- (en) Bull, Marcus, and Norman Housley, eds. The Experience of Crusading Volume 1, Western Approaches. (2003) 323pp).
- (en) Butler, R. Urban. "Urban II," Catholic Encyclopedia (1911).
- (en) Constable, Giles. "The Historiography of the Crusades" in Angeliki E. Laiou, ed. The Crusades from the Perspective of Byzantium and the Muslim World (2001).
- (en) Edbury, Peter, and Jonathan Phillips, eds. The Experience of Crusading Volume 2, Defining the Crusader Kingdom. (2003) 326 paginas.
- (en) Edgington, Susan B., and Sarah Lambert, eds. Gendering the Crusades. (2002) 232 paginas.
- (en) Florean, Dana. "East Meets West: Cultural Confrontation and Exchange after the First Crusade." Language & Intercultural Communication, 2007, Vol. 7 Issue 2, pp144–151 in EBSCO.
- (en) Folda, Jaroslav. Crusader Art in the Holy Land, From the Third Crusade to the Fall of Acre (2005).
- (en) France, John. Victory in the East: A Military History of the First Crusade (1996).
- (en) Harris, Jonathan. Byzantium and the Crusades. (2003).
- (en) Hillenbrand, Car. The Crusades: Islamic Perspectives (1999).
- (en) Housley, Norman. The Later Crusades, 1274-1580: From Lyons to Alcazar (1992).
- (en) James, Douglas. "Christians and the First Crusade." History Review (Dec 2005), Issue 53.
- (en) Kagay, Donald J., and L. J. Andrew Villalon, eds. Crusaders, Condottieri, and Cannon: Medieval Warfare in Societies around the Mediterranean. (2003).
- (en) Lane-Poole, Stanley. Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem (1898).
- (en) Maalouf, Amin. Crusades Through Arab Eyes (1989).
- (en) Madden, Thomas F. ed. The Crusades: The Essential Readings (2002), ISBN 0-631-23023-8.
- (en) Madden, Thomas F. et al., eds. Crusades Medieval Worlds in Conflict (2010).
- (en) Munro, Dana Carleton. "War and History,' American Historical Review 32:2 (January 1927): 219–31. On medieval histories of the crusades.
- (en) Munro, Dana Carleton. The Kingdom of the Crusaders (1936).
- (en) Peters, Edward. Christian Society and the Crusades, 1198-1229 (1971).
- (en) Powell, James M. Anatomy of a Crusade, 1213-1221, (1986).
- (en) Queller, Donald E., and Thomas F. Madden. The Fourth Crusade: The Conquest of Constantinople (2nd ed. 1999).
- (en) Richard, Jean. Saint Louis: Crusader King of France (1992).
- (en) Riley-Smith, Jonathan.The First Crusade and the Idea of Crusading, (1986).
- (en) Runciman, Steven. A History of the Crusades, Volume I: The First Crusade and the Foundations of the Kingdom of Jerusalem.; Volume II: The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East 1100-1187. and Volume III: The Kingdom of Acre and the Later Crusades (1951-53).
- (en) Setton, Kenneth ed., A History of the Crusades. (1969-1989).
- (en) Smail, R. C. "Crusaders' Castles of the Twelfth Century" Cambridge Historical Journal Vol. 10, No. 2. (1951), pp. 133–149.
- (en) Stark, Rodney. God's Battalions: The Case for the Crusades (2010).
- (en) Tyerman, Christopher. England and the Crusades, 1095-1588. (1988).


c: text/html

text:
687
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 687 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Wessex[modificar | modificar la font]
En Kent, una revòuta de la populacion s'acabèt ambé la mòrt de Mul que foguèt cremat per un grop d'insurgents (→ 686, 694). En repòsta, lo rèi Caedwalla (685-688) ataquèt tornarmai la region e la ravatjèt. Puei, la dirigiguèt personalament fins a son abdicacion (→ 688).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dimars, 3 d'octòbre de 2017, 03h00 Espòrt
Coma un simbòl, es lo jove alièr catalan Foad Yaha que marca lo darrièr ensag catalan de la sason e met lo punt final a una annada terribla
Aquí octòbre que comença bèlament amb las finalas NRL e Superliga e que s’acabarà amb la debuta de la Copa del Mond!
Los Dragons se salvan la vida
Del costat de Perpinhan, se pòt enfin bufar e amb un grand buf de solatjament. Aqueste dissabte, es cò de Leigh e fàcia a l’esquipa locala, que los Dragons jogavan lo manten en Superliga. A la pausa, los Centurions menavan 6-4 e tornavan marcar tre la represa 10-4. A partir d’aquí, los catalans mestregèron la partida en marcant tres ensages e Walsh ajustava quatre penalitats qu’enfonzavan l’indisciplina anglesa. Fin finala, la marca a la còrna èra de 26-10 pels Sang e Aur . Es Hull KR que pren la plaça de Leigh per l’edicion de 2018 de Superliga, ont seràn tornarmai Warrington, Widnes e, doncas, los Dragons ont va caler preparar del melhor la sason venenta amb lo recrutament d’estrangièrs de tria e la fisança de balhar als joves catalans e occitans.
Un trofèu per Tolosa
Dins lo meteis temps, sus la pelena de Blanhac, lo Tolosa Olimpic garnissiá l’armari dels trofèus amb lo Championship Shield (competicion que recampa dels 5ns als 12ns del Championship) en assucant las Aglas de Sheffield: 44-14. De qué doblidar la non-qualificacion pel 8 del mitan en èsser la primièra esquipa occitana a marcar son nom dins los venceires d’una competicion anglesa. Per la sason venenta, Tolosa anóncia las arribadas del pilar neozelandés Rapira e tanben de William Barthau e Antòni Maria.
NRL: la Tempèsta bufa sus Sydney
La finala de la sason NRL a Sydney opausava los primièrs del classament: la Tempèsta de Melbourne amb los 8ns, los Vaquièrs. Tre la tresena minuta, los Vaquièrs perdián un pilar, nafrat al ginolh. Melborna dobrissiá la marca per un ensag de 80 mètres de son alièr Addo-Carr (19a). Ne marcava dos autres abans la pausa (18-0). A la represa, los Vaquièrs ensajavan de metre un còp, marcavan a la 48a minuta. Mas aquò èra un fuòc de palha e tres novèls ensages refortissián lo trionf de la Tempèsta: 34-6!
Superliga: Tigres e Rinocèros a Old Trafford
Las mièjs finalas de Superliga foguèron plan disputadas: los sostens passèron mai d’un còp de la jòia a las lagremas! Dijòus, a Castleford, St Helens menava 22-20 a la 79a minuta. Mas, sus la còrna, una penalitat del dobertura de Castleford Luke Gale metiá las doas formacions a egalitat. Dins las prolongacions al punt en aur, lo meteis Luke Gale (que jogava doas setmanas aprèp una operacion de l’apendiciti) encapava lo tombat que mandava los Tigres pel primièr còp de l’istòria en finala (23-22)! Lo divendres tanben, es sus un escart magrinèl de dos punts 18-16 que Leeds (que jogava l’an passat en Championship!) se qualificava fàcia a Hull FC. Los dos venceires se rescontraràn dissabte a Old Trafford (Manchester).
Alan Roch


text:
Trémont-sur-Saulx
Trémont-sur-Saulx es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada en la vallée de la Meuse, lo bourg a traversat per un ruisseau lo "Sant Sébastien". Tres tucs surplombent lo vilatge (d'ont lo sieu nom).
Trémont-Sus-Saulx fa partida del costat de Bar-lo-Pòrti-Sud e de la Comunitat de municipalitats de Bar-lo-Pòrti (CODECOM) #que reagrupa quinze comunas.
Commune située dans la vallée de la Meuse, le bourg est traversé par un ruisseau le "Saint Sébastien". Trois collines surplombent le village (d'où son nom).
Trémont-sur-Saulx fait partie du canton de Bar-le-Duc-Sud et de la Communauté de communes de Bar-le-Duc (CODECOM) qui regroupe quinze communes.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Lo divendres Cédric Herrou, lo diluns d’après Pèire-Alan Manonni…L’azard dau cartabèu judiciari empacha lo monde d’oblidar qu’en Provença, ajudar de pàurei gents dei pès en sang, quasi mòrts dau freg e d’ escagassament
, es punit per la Lèi.
Davant la Cort d’Apèu d’Ais, una cinquantena d’afogats son venguts, diluns, amé de pancartas que díson que « la solidaritat es pas un delicte ». Pasmens es amé de dificultat que podrètz arrancar
quàuquei paraulas ai manifestaires, que pàssan fòrça temps a palabrar per saupre se siatz jornalista « dau sistèma », avant que de jutjar que vòstre mèdia es ben tròp pichon per li acordar atencien.
Au dintre de la Cort, que l’intrada es aparada per cinc o sièis policiers, ajudats d’autres que rèstan a l’ombra dins lei veituras, Pèire-Alan Manonni espèra son torn despièi la debuta de l’après-dinnar.
Aquel ensenhaire-cercaire de l’Universitat de Niça-Sofia-Antipòlis, es acusat d’aver transportat quatra dònas eritreanas. « Quand leis ai vistas, li aviá pus d’autra causida possibla : èron cremadas, amé de rompeduras, e escagassadas » aviá dich lo prevengut, relaxat en premiera instança per lo Tribunau de Niça en novembre passat.
Mai coma per Herrou, lo procuror de la Republica s’es achinit
e lo remanda en apèu onte es demandat a la Cort de lo condemnar a tres mes amé sosta. Per lo ministèri public, la Cort lo deu condemnar per la rason que « lo risc de reïterar es fòrça important ».
Manonni pasmens siguèt culhit per lei gendarmas au premier pagatge autorotier après l’Itàlia. Un amator qu’aviá pas agut consciença qu’una briga
de clandestinitat èra necita en França per ajudar lei pàurei gents.
Mai segur que de relaxar aquélei justs metriá la societat dins la tòca
de reconéisser que de secorir lei mai fèbles, seriá uman dins una societat umana. Li siam pas encara.
Lo jutjament es en deliberat.


text:
Tetrarquia
La Tetrarquia foguèt lo sistèma politic creat per l'emperaire Diocletian per dirigir l'Empèri Roman a la fin dau sègle III e faciar leis invasions barbaras. L'autoritat èra devesida entre dos emperaires dichs August e dos emperaires adjonch dichs Cesar. Lei foncions d'August e de Cesar venián de mandats de vingt ans e non plus de cargas ereditàrias. Après vingt ans, lei dos August èran cargats de nomar dos Cesar novèus e èran remplaçats per lei dos Cesar existent. Aqueu sistèma fonciona corrèctament sota Diocletian de 285 a 305 mai sei successors se devesiguèron rapidament a partir de 306 entraïnant una tièra de guèrras civilas fins a 324 e la victòria finala de Constantin Ièr.


text:
Dens las colissas d'ua corsa landesa
Comentaris
02-10-2018 :: cabrespine
Soi plan content de segre aquela documentacion istorica!
Apondre un comentari
Un reportatge sus las corsas landesas realisat per los eslhèves de l'opcion occitan deu Collègi d'Amou (40). Cindy, Margot, Lucie, Clémence, Rémi e Lucas qu'entervistèn a tos los actors d'ua corsa, deu ganadaire a l'infirmièra en passant per lo sautaire e lo devisaire !
Realisat dens l'encastre de l'accion EAC "Vivre la culture occitane"
Ua co-produccion INÒC Aquitània.
Durada : 7 min 4
Disponibla dusca lo 07/09/2019


text:
L’associacion Fasètz la lenga prepausa una programacion musicala e artistica del 6 al 17 de març sul territòri del Cabardés per festejar l’occitan coma cal. Lo 6 de març, a 18 o 30 a l’Espaci René-Douce, Ventenac (11), vernissatge amb Cossí que siague, corala que fa partida de l’associacion. Canta un repertòri compausat de cançons tradicionalas, cançons d’autors contemporanèus e de creacions. Serà seguit d’un concèrt de la cantaira aranesa Alidé Sans a 20 o 45. Pendent la jornada, Joan Jaume Delpotz contarà dins las escòlas. Lo 7 de març, Yan Lespoux, ensenhaire, doctor en istòria contemporanèa, farà una conferéncia suls rapòrts entre l’escòla francesa e la lenga occitana d’un biais istoric, a la Sala Emilien-Combes de Mossolens. Lo 11 de març, Claudi Alranc farà una serada amb sos « Contes de la França d’en bas ». Es un comedian, autor dramatic e contaire originari de Pesenàs en Eraut. Es lo fondator del Teatre de la Carriera qui a prigondament marcat lo teatre en general e teatre occitan en particular aquestas 30 darrièras annadas. L’eveniment se debanarà a la Maison del Cabardés, camin de la Gourguine, a Aragon.
Inf. : Programa del 6 al 17 de març sus : fabrica. occitanica.eu/fr/agenda/19148 — Carta d’abonament pels espectacles pagants : 40 € (espectacles dels 6,10,16 e 17 de març)
Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e
Papagai es la revista occitana dels pichonèls.
Prepausa cada mes istòrias, jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr


text:
Abadiá de Clunhic
Lo abadiá de Clunhic, es una abadiá benedictina de la localitat de Clunhic, situada dins lo departament de Sòna e Loira, Borgonha. Foguèt fondada dins una resèrva forestièra lo 2 de setembre de 909 per Guilhèm Ièr, ducat d'Aquitània, comte d'Auvèrnhe, installèt alà l'abat Bernon de Bauma, e metèt lo abadia jos l'autoritat mejans lo Papa Sèrgi III. L'abadiá e sa constellacion de dependéncias venguèt lèu l'exemple tipic de vida religiosa del sègle XI.
L'òrde benedictin foguèt clau per l'estabilitat de la societat europèa del sègle XI, e en partida a causa que foguèt lo modèl d'estil de la vida monacala en Occident a partir de la din del sègle X . Una succession d'abats competents foguèron tanben de figuras considerablas de plan internacional. Lo meteis monastèri de Clunhic venguèt lo monastèri mai grand e prestigiós, e en l'institucion monastica la melhòra preparada en Euròpa. L'influéncia de Clunhic s'espandiguèt dempuèi la segonda mitat del sègle x fins al començament del XII.
Lo abadia foguèt saquejada e destruida per fòrça revolucionaris en 1790. A l'ora d'ara, demora pas qu'una pichona partida de l'ensemble arquitectonic original.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
46° 26’ 03, N° 4’ 39: N, 4° / °N,°E / 46.43417; 4.65917


text:
Reialme de Sicília
Lo reialme de Sicília, tanben nomenat reialme normand de Sicília, foguèt creat en 1130 per Rogièr II sus l'illa de Sicícia, la Calàbria, la Polha, Nàplos e per un temps Africa. Aquestes reialmes passant unas fasas marcadas per las dominacions successivas dels Normands, dels Soabes (autre nom per la dinastia dels Hohenstaufen, descendents de Frederic de Soabia), des Angevins e dels Aragoneses.
Somari
Conquista e dominacion normanda[modificar | modificar la font]
L'istòria normanda en Itàlia miègjornala debuta al començament del sègle XI amb Rainulf Drengot aventurièr e mercenari vengut vèrs 1030 comte d'Aversa en Campània. Lo seguís vers 1035 Guilhèm Braç de Fèrre, primièr dels fraire d'Altavila qui anavan marcar la region.
En 1059, un dels fraires de Guilhèm Braç de Fèrre, Robert Guiscard, fa un pacte amb lo papa Nicolau II ont se declare formalament son vassal, obtenent en escambi lo títol de duc d’Apulia, de Calàbria e de Sicília, que cal apondre l'actuala Basilicata e una partida de la Campània e del Molise actual. Los Normands lèu capitan a remplaçar la noblesa locala, d'origina lombarda, e eliminar la preséncia bizantina del sud de l'Itàlia (1071), ee se consacran alara a conquerir la Sicília, alara en mans musulmanas. La Sicília es conquerida entre 1060 e 1091 per Robert Guiscard e son fraire Rogièr, que serà lo primièr comte normand de l'illa. En 1130, l'antipapa Anaclet II, alara mèstre de Roma, investís lo filh d'aqueste darrièr, Rogièr II, rei de Sicília e ven son suzeran, çò que pausa un problèma politic quand los Hohenstaufen prenguèron lo poder dins le reialme de Sicília, en cambi de son sosten contra Innocenci II. Enseguida, Innocenci II, avent podut ligar de sostens en Euròpa, incitís l'emperaire Lotari III a atacar la Sicília. Pasmens se progressava rapidament a causa de l'abandon de fòrça naus, aquestèt abandonèt, quitament se perdèt las favors del papa, e morís al passar los Alps en 1137. Rogièr torna conquerir lèu los territòris perduts, e son filh, avent capturao le papa fasent una emboscada a son armada a Galluccio, lo contrenh a la patz de Mignano ont se reconeis los títols de Rogièr, quitament se cal esperar 1156 e lo tractat de Benevent per que lo papat reconesca la situacion.
Los regnes de Rogièr II (1130-1154) e de son fillh e successor Guilhèm Ièr (1154-1166) seràn consacrats a agrandir lor reialme, subretot en Ifriqiya (a lentorn de Mahdia)[1] o en atacant l'Empèri bizantin, mas abans tot de mestrejar las revòltas de contunh de lors naus; caldrà esperar la fin de la reféncia del jove rei Guilhèm II (1166-1171) per que desaparescan. Son regne (1166-1189) es marcat per un aprochament amb lo papa e l'emperaire germanic, a causa del maridatge entre sa tanta Constança e lo filh de l'emperaire, lo futur Enric VI. Las tèrras d'Africa perdudas, vira cap a l’Egipte de Saladin sens succès, puèi cap a l'Empèri Bizantin a la mòrt de Manual Comnèn, ont sos succès li fan menaçar Constantinòble quitament abans de faire la patz en 1189. Subretot es jos lo regne de Guilhèm Ièr e de Guilhèm II que foguèron realizats en Sicília de traduccions de tèxtes grècs fondamentals per Enric Aristippa, que participan al movement de traduccion de las òbras scientificas e filosoficas grègas e arabas del sègle XII, dins l'encastre de la Renaissença del sègle XII.
Guilhème II morent en 1189 sens enfant legitim, los pretendants al tròn son Tancred de Lecce, bastard del duc Rogièr III d'Apulia (un dels filh del rei Rogièr II), Rogièr d'Andria, nòble normand pretendent descendent dels Autavila, e l'emperaire Enric VI pel biais de son maridatge. Es aqueste darrièr que trionfarà en 1194 e puja sul tròn sicilian, acabant atal lo periòde normand del reialme.
Lo periòde soab[modificar | modificar la font]
Lo papa Clement III cerntava de veire las tèrras de la Glèisa enrodada pels Hohenstaufen, que dominavan lo nòrd de l'Itàlia. Invòca sa suzeranetat sul reialme de Sicília per reclamar un jurament de vassalitat d'Enric VI, espos de Constança d'altavila, filha de Rogièr II. Aqueste darrièr rebutant, lo papa decidís de sostenir Tancred, bastard de las Altavila, que morís en 1194. Enric VI ven alara rei de Sicília, lo 25 de decembre, a Palèrme. Son regne fuguèt brut e brèu, que moeiguèt en 1197.
Entre 1197 e 1220, lo papat cerca a rompre l'enrodament dels Hohenstaufen. Lo reialme de Sicília es daissat sens poder central fòrt, de vilas coma Nàpols o Gaète desvelopan d'institucions comunalas. Barons e evesques usurpan las prerogativas reialas. A partir de 1220, Frederic II, filh d'Enric VI del Sant Empèri roman Gremanic e de Constança, es emperaire. Als assisis de Capoa en decembre, remembra la lei normanda e annula las concessions ulterioras a 1189, per punir aquestes qu'abusèron de la vacança del poder. En 1230, las constitucions de Melfi, inspiradas del drech roman, donan de leis al reialme. Es dins aqueste contèxte de represa en man que lo reialme de Sicíclia passa jos la dominacion angevina.
Lo periòde angevin[modificar | modificar la font]
Urban IV, papa, demanda l'ajuda de Carles d'Anjau per combatre la dominacion dels Hohenstaufen. Carles d'Anjau bat lo filh de Frederic II, Manfred I a la batalha de Benevent e ven rei de Sicília a Roma en 1266. La politica dels Angevins satisfach pas totalament lo papa, que tròba son aliat tròp pesuc. Jos Carles d'Anjau, qu'es ajudat de son filh Carles II d'Ajau, lo nòrd es privilégiat al sud. La capitala passa de Palèrme a Nàpols. Lo poder central es gaire present. Aquesta situacion mena a las Vèspras sicilianas que s'acaban (1282) al partatge del reialme de Sicília en un « reialme de Nàpols », tèrme impropre mas vengut corrent, que demora als Angevins, e un reialme de Sicília, jos dominacion aragonesa.
La dominacion aragonesa en Sicília[modificar | modificar la font]
Per la partida peninsulara demorant jos dominacion angevina, veire: Vèspras sicilianas
La filha de Manfred èra maridada a Pèire III, rei d'Aragon. Las Vèspras sicilianas representan una dobla trencadura: contra los Angevins, que la pression fiscala èra tròp fòrta, contra l'eritatge de Frederic II, un poder central que contestan la ponha. Es una revendicacion d'autonomia. Per far fàcia als Angevins, los Sicilians cridan Pèire III, çò que mena a la separacion en dos reialmes. La patz de Caltabellotta en 1302 marca la naissença del reialme de TrinacriaModèl:Lien[2] alara que la peninsula se titula ara reialme de Sicília citeriora.
Lo declin de la Sicília[modificar | modificar la font]
Los dos reialmes demoran separats fins a 1442, ont lo rei Anfós V d'Aragon conquerís lo « reialme de Nàpols » e dona naissença al reialme Utriusque Siciliae. A sa mòrt en 1458, lo reialme es encara divisit entre son fraire Joan II d'Aragon, que garda la Sicília, e son filh bastard Ferrand I que ven rei de Nàpols.
En 1479 èra rei de Sicile Ferrrand II d'Aragon e en 1516 Carles Quint de Absborg. Vicereis, luòctenents e presidents governèron la Sicília. Los vicereis e luòctenants èran nomenats pel poder reial; los presidents del reialme, causits pels precedents, governavan en lor abséncia.
En 1713, lo duc de Savòia Victor Amedèu II recep la Sicília al tractat d'Utrecht qu'acaba la guèrra de succession d'Espanha. En 1720, escambia la Sicília contre la Sardenha a l'eissida de la Guèrra de la Quadrupla Aliança.
Los Borbons[modificar | modificar la font]
Carles III de Borbon conquista lo reialme de Nàpols e lo reialme de Sicília. Es sagrat e coronat rei de Sicília e de Jerusalèm a Palèrme lo 3 de julhet de 1735
Quand Carles ven rei d'Espanha le drech a eritar de las Doas Sicílias passa el tresen filh Ferrand, en favor de que Carles a abdica lo 6 d'octobre de 1759 (Ferrand III coma rei de Sicília). Ferrand es rei de Nàpols de 1759 a 1799 puèi, après un cort intermèdi, de 1799 a 1806, e encara de 1815 a 1816, e Roi de Sicília de 1759 a 1816. Fin finala, rei de las Doas Sicílias de 1816 a 1825.
La periòde napoleonian[modificar | modificar la font]
Dins l'Euròpa Napoleoniana, la Sicília es un dels païses en guèrra contra Napoleon. Sovent, dins son istòria, le Reialme de Sicília es assimilat al Reialme de Nàpols mas Napoleon los fa enemics en creant un reialme centrat a l'entorn de de Nàpols jos l'autoritat de son fraire Josèp puèi de son conhat Joaquim Murat. Ferrand de Borbon contunha pasmens a regnar en Sicília. En 1812, acordís una constitucion a la Sicília, mas que lèva en 1816.
Lo Reialme de las Doas Sicílias[modificar | modificar la font]
En seguida del congrès de Viena, en 1816 le Reialme de Sicília se torna unificar amb lo Reialme de Nàplos e ven lo Reialme de las Doas Sicílias. Lo sobeiran de Nápols es es alara descasut e es Ferrand III que pren la corona dels dos reialme e ven Ferenand Ièr.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Le royaume de Roger II (1150)
- ↑ Bonicalzi, Guidetti, Marcocchi et al., Il Rinascimento e le riforme : con atlante storico fuori testo, vol. 3, Jaca Book, coll. « Storia d'Italia e d'Europa », , 413 p., p. 166
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Pierre Aubé, Les empires normands d'Orient, éd. Perrin, col. tempus.
- Michel Grenon, Conflits sud italiens et royaume normand, éd. L'Harmattan.
- Julien Théry, "Les Vêpres siciliennes", dans Les trente nuits qui ont fait l'histoire, Belin, 2014, p. 89-103, en ligne. (ISBN 9782701190105)


text:
Eth govèrn deth Conselh Generau d’Aran ei er organ collegiat damb foncions executives e administratives format per sies conselhèrs generaus e coordinat peth Sindic d’Aran, Carlos Barrera.
Er equip de govèrn s’amasse cada quinze dies en Conselh de Govèrn e es sòns membres son:
Carlos Barrera
SÍNDIC D’ARAN
- Departament de Cultura e Lengua
- Departament de Salut e Benéster
- Departament d’Escandiment de Huecs e Emergéncies
Luís Carlos Medina
CONSELHÈR
- Vicesindic 1èr
- Departament d’Administracion Pública, Finances e Coneishement e Transparència
- Departament d’Espòrts e Joenessa
Cesar Ruiz-Canela
CONSELHÈR
- Vicesindic 2au
- Departament de Planificacion Territoriau e Naues Tecnologies e Innovacion
Frances Medan
CONSELHÈR
- Vicesindic 3au
- Departament de Governacion
Anna Díaz
CONSELHÈRA
- Departament de Torisme, e Desvolupament Economic
- Departament de Salut e Benéster
Jose Enrique Arró
CONSELHÈR
- Departament d’Agricultura, Ramaderia e Medi Naturau
Jose Antonio Boya
CONSELHÈR
- Departament d’Escandiment de Huecs e Emergéncies
- Departament de Territòri


text:
La BD en occitan comença fa mai d’un siècle m’un garibaldenc niçard, Mènica Rondelly (1854-1935), que crea La Ratapignata
en 1900. Un jornau « cortés, que fa de politica »… « E, segur, serà tot cen que vorrètz levat de « cortés »,
sotalinha Jan-Pèire Belmon, que descavava l’istòria de la BD per un auditòri atentiu, a la Mediateca sestiana de La Méjanes, dimènegue 12 d’abriu.
La Ratapinhata ! ja Manica Rondelly avia pas causit l’aigla o d’autri aucèus auturós, ma una rata volanta que li agrada li baumas ! Tot un programa. Es que, lo 1900, es l’ora per Niça de devenir una vila de rics. E la Ratapignata veirà la ciutat mé l’agach, « sovent violent »,
dau pòble, que titrerà en 1912 : « Viva Nissa, fuera lu tiran ! »
En lo 1934, m’August Nicòla (Joan Nicola, sòci tanben de l’Acadèmia Nissarda) reviscola
lo títol, en acòrdi ‘mé Rondelly. E n’en fa un títol encar mai radicau. Sostendrà li caumas dau Front Populari per exemple. E tirerà a bolets roges sus lo Mussolinisme. « Si siam totjorn demandats se lu servicis segrets de l’estat faissista avíon pas intrigat per li copar li finanças »
di JP Belmon. Es que la cronica de la Ratapinhata, « Lu Pastrolhs
», fa cruissir li dents, sus li camias negri…


text:
Literatura occitana
La literatura occitana gropa l'ensems deis òbras literàrias escrichas en occitan. Apareguda entre lei sègles IX e X, es la premiera literatura escricha dins una lenga romanica e es en partida a l'origina de l'adopcion dei lengas vernacularas au sen de la literatura medievala europèa. Ansin, a una istòria rica, marcada per una gròssa diversitat de genres, d'estils e de registres, que se devesís generalament en quatre periòdes principaus. La premiera, dicha l'Edat d'Aur, es probable la pus prestigiosa e se debanèt dins lo corrent dei sègles XII e XIII. Es dominada per lei trobadors que desvolopèron un important còrpus de poesia lirica.
Leis autreis epòcas majoras de la literatura occitana son liadas au declin de la lenga entraïnat per la conquista francesa d'Occitània. Son de periòdes de renaissença que veguèron una florison d'autors novèus capables de produrre d'òbras de remarca sensa arribar d'enraiar la demenicion progressiu de l'usatge de l'occitan. La premiera aguèt luòc dins lo corrent dau periòde barròc, la segonda dau començament dau sègle XIX a la Premiera Guèrra Mondiala e la darriera durant lei decennis 1960 e 1970. Foguèron marcadas per la creacion dau Felibritge en 1854 e per lo trabalh de Frederic Mistral (1830-1914) que recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura 1904 per l'ensems de son òbra.
Somari
- 1 Emergéncia
- 2 L'Edat d'Aur
- 3 Lo periòde barròc e la Premiera Renaissença
- 4 Lo Felibritge e la Segonda Renaissença
- 4.1 Lo declin de la literatura occitana durant lo sègle XVIII
- 4.2 L'interès novèu per la lenga occitana
- 4.3 Lo Felibritge
- 5 La Tresena Renaissença
- 6 Liames intèrnes
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
Emergéncia[modificar | modificar la font]
La literatura occitana apareguèt dins lo corrent dau sègle IX ò dau sègle X dins de circonstàncias mau conegudas. Per de rasons desconegudas, d'autors d'aqueu periòde comencèron d'abandonar l'usatge dau latin, lenga deis elèits dempuei lo periòde roman, au profiech dau lengatge dau pòble. Aquela transicion foguèt progressiva que quauqueis expressions occitanas apareguèron pauc a pauc dins de tèxtes latins[1]. Ansin, l'òbra pus anciana ben identificada coma escricha en occitan es lo conjur Tomida femina qu'èra probable utilizat per demenir lei dolors de la jacina[2]. D'autrei fragments d'òbras confirman lo desvolopament de la literatura occitana durant aquela epòca. Dins aquò, son fòrça incomplèts e lo destriament entre lei formas medievalas de l'occitan e dau catalan i es pas totjorn aisat.
Lei premiers tèxtes literaris que son ben coneguts datan de la segonda mitat dau sègle XI coma la Cançon de Santa Fe ò Las, qu'i non sun sparvir, astur[3]. Dins aquò, son a l'origina d'un autre problema pertocant l'emergéncia de la literatura occitana car mòstran l'existéncia, en Occitània, d'un mestritge fòrça important de la poesia que prefigura aqueu de la poesia dei trobadors de l'Edat d'Aur. En particular, sei principalei tematicas, especialament l'amor, son ja presentas e la literatura occitana sembla ansin a sa bèla cima tre son aparicion, çò que sembla impossible[4].
La literatura occitana dei sègles IX a XI dèu donc èsser lo fruch de la madurason d'una tradicion literària pus anciana que son origina es totalament desconeguda[5]. Segon certaneis ipotèsis, foguèt benlèu influenciada per la literatura araba d'Al Andalús mai un mecanisme indigèn pòu pas èsser excluch[6]. Dins totei lei cas, lo premier trobador « oficiau », lo duc d'Aquitània Guilhem IX (1071-1126), visquèt a la fin dau sègle XI e au començament dau sègle XII. Son òbra marquèt lo començament de l'Edat d'Aur de la literatura occitana.
L'Edat d'Aur[modificar | modificar la font]
L'Edat d'Aur de la literatura occitana correspond au periòde dei trobadors e agantèt son apogèu durant lo sègle XIII.
La poesia lirica[modificar | modificar la font]
Contèxte generau[modificar | modificar la font]
La poesia lirica foguèt lo genre dominant de l'Edat d'Aur. Foguèt probable inspirada per la poesia latina medievala car mai d'una metafòra presenta dins lei tèxtes occitans se tròba tanben dins leis òbras deis autors latins de l'Edat Mejana. De mai, la màger part dei trobadors, que fasiá partida de l'elèit intellectuau, deviá necessariament conóisser lo latin[7].
Pasmens, a respèct dei poètas latins, lei trobadors arrestèron de s'adreiçar a d'entitats abstrachas coma la saviesa. En plaça, innovèron ambé l'adopcion de la frema coma subjècte e destinatària de seis òbras. Ansin, considerèron la frema, objècte inferior dins la concepcion crestiana, coma una persona digna d'amor e d'amistat. Aquò èra una rompedura importanta ambé leis ideaus medievaus dau monge e dau chivalier. D'efiech, se lo fin' amor èra pas opausat a la religion, èra un ideau laïc e cortés. De mai, demandava una perfeccion novèla qu'èra opausada a l'egoïsme individualista[8].
Tèmas principaus[modificar | modificar la font]
La poesia lirica dei trobadors aguèt tres tèmas principaus que son l'amor, l'actualitat e lo debat. Dins aquò, lo premier demorèt pus prestigiós qu'èra dirèctament liat au fin' amor. Plusors obratges teorics foguèron ansin escrichs per n'explicar lei règlas e i destriar lei nocions importantas regardant l'argumentacion (la razon), lo vocabulari (lei motz) e lo son (la melodia, la musica e la metrica). De mai, la poesia trobaresca demandèt rapidament de demostrar la perfeccion de l'amor gràcias a la perfeccion, la novetat e l'inventivitat dei tecnicas literàrias e musicalas. Aquò donèt ansin naissença a plusors estiles diferents de cançon :
- lo trobar lèu qu'èra una composicion simpla que deviá demorar clara.
- lo trobar ric qu'èra una composicion sofisticada.
- lo trobar clus qu'èra una cèrca d'ermetisme que sa comprenença èra limitat a un ceucle d'iniciats.
L'actualitat èra sustot tractada ambé lo genre dau sirventés que permetiá de parlar de politica, d'atacar un enemic, de sostenir una expedicion militara (especialament una crosada) ò de plorar una disparicion. A respèct dei cançons, lo sirventés èra donc un poèma rapide destinat a un public larg. Son estile èra donc generalament simple e clar e l'autor podiá normalament pas i cercar una metrica novèla. En plaça, prendiá generalament aquela d'una cançon preexistenta ò, pus rarament, d'un autre tipe d'òbras coma la pastorèla[9].
Enfin, lo debat èra cantat segon un ensems de reglas generalament consideradas coma divertissentas. Dich jòc partit ò partimen, aqueu genre permetiá a dos autors de s'escometre. Per aquò, lo premier provocava lo segond e li demandava de chausir entre lei doas proposicions d'una alternativa sovent comica e mai grotesca. Aqueu genre permetiá probable, a la diferéncia dei dos autrei, una certana improvisacion.
Lei trobadors principaus[modificar | modificar la font]
Lei trobadors fasián partida de l'elèit culturau de son epòca que sabián escriure. Certanei èran senhors de territòris poderós coma lo duc Guilhem IX ò lo còmte Gaston Fèbus (1331-1391) e d'autreis èran de letruts relativament paures (chivaliers, clercs, marchands, artesans...). Pasmens, dins sei cançons, totei se considèran coma egaus entre elei.
L'usatge destria generalament plusors generacions de trobadors. Aquela dei precursors gropa Guilhem IX, Eble II de Ventadorn (1086-1155, Marcabru (vèrs 1110 - 1150), Jaufré Rudèl (vèrs 1113 - 1148 ò 1170) e Cercamon (actiu entre 1132 e 1150). Son òbra es parcialament coneguda car la màger part de sei tèxtes es perduda. L'amor cortés foguèt son tèma principau, especialament per Jaufré Rudèl que depintèt son amor impossible per la comtessa Odièrna de Trípol e que participèt – segon la legenda – a la Segonda Crosada per la rescontrar. Pasmens, i trobèt la mòrt, çò qu'inspirèt la pèça La Princesse lointaine d'Edmond Rostand (1868-1918) e l'opèra L'Amour de loin de Kaija Saariaho (nascut en 1952). Lo trabalh de Marcabru es pereu relativament ric qu'es l'autor de la premiera pastorèla coneguda, que foguèt un precursor dau trobar clus e que critiquèt lo fin' amor dins plusors sirventés. Enfin, la totalitat dei tèxtes d'Eble de Ventadorn es malurosament perduda mai son influéncia sus la premiera generacion foguèt atestada per mai d'un testimòni dau periòde.
Representacion dau duc Guilhem IX d'Aquitània dins un manuscrit dau sègle XIII.
Representacion de Cercamon dins lo meteis manuscrit.
Representacion de Marcabrun dins lo meteis manuscrit.
Representacion de Jaufré Rudèl dins lo meteis manuscrit.
Après aquela premiera epòca, venguèt un periòde que cuerb la segonda mitat dau sègle XII e lo premier decenni dau sègle XIII. De còps dich « periòde classic » de la poesia lirica occitana, veguèt un renovelament important dei tecnicas e constituís l'apogèu de la literatura dei trobadors[10]. Per exemple, Guiraut de Bornelh (1138-1215), subrenomat lo « mèstre dei trobadors » per sei contemporanèus, inventèt e formalizèt lei règlas dau trobar lèu. Aqueu trabalh foguèt melhorat per Bernat de Ventadorn (vèrs 1125-1195), discípol d'Eble de Ventadorn, qu'establiguèt tanben la forma « classica » de la poesia occitana. Lo trobar clus foguèt subretot desvolopat per Pèire d'Auvèrnhe (actiu en 1149-1170) qu'es l'autor de tèxtes esoterics e complèxs largament inspirats per lei tematicas moralas de Marcabru. Enfin, regardant lei trobadors que participèron d'un biais decisiu a l'emergéncia de formas novèlas, se fau citar Arnaut Danièl (vèrs 1150-1210) que, per exprimir mai sei sentiments, utilizèt tanben de metricas, d'expressions e de formas fòrça complèxas[11]. Laissèt ansin plusors poemas erotics e inventèt la sextina que conoguèt un gròs succès.
Entre leis autrei trobadors majors dau periòde, se pòdon citar lo duò format per Rambaud d'Aurenja (vèrs 1140-1173) e Beatritz de Diá (vèrs 1140-1175) que venguèt famós per son tenson (qu'es un estile de targa) e Bertran de Bòrn (vèrs 1140-1215) per sei sirventés satirics. L'amor foguèt tanben pas oblidat e foguèt cantat per d'autors coma Gaucelm Faidit (vèrs 1150-1210) e Folquet de Marselha (vèrs 1155-1231). Aqueu darrier, trobador reconegut dins lei corts de Barcelona, de Tolosa e de Provença, abandonèt sa carriera en causa d'un amor deçauput e, vengut evesque de Tolosa, sostenguèt activament la Crosada. Ansin, en causa de sa decepcion sentimentala e de son traïment, venguèt una figura frequenta de la poesia occitana dau sègle XIII.
Representacion de Guiraut de Bornelh.
Representacion de Bernat de Ventadorn.
Representacion de Pèire d'Auvèrnhe.
Representacion d'Arnaut Daniel.
Representacion de Rambaud d'Aurenja.
Representacion de Beatritz de Diá.
Representacion de Bertran de Bòrn.
Representacion de Gaucelm Faidit.
Representacion de Folquet de Marselha
A partir deis ans 1210, la guèrra tresvirèt la societat occitana e lei trobadors deguèron pauc a pauc quitar Occitània per s'installar dins lei corts d'Itàlia, de Catalonha e dau nòrd d'Espanha. Aqueu periòde veguèt donc d'evolucions ambé l'adopcion de tèmas pus politicas. Per exemple, foguèt lo cas de Pèire Cardenal (1180-1278). Au servici de l'Ostau de Tolosa au començament de la Crosada, critiquèt lei vicis dau clergat de son epòca, defendèt lei valors occitanas e l'intervencion aragonesa dins sei sirventés. Uc de Sant-Circ (1217-1253) conoguèt inicialament una carriera similara e intrèt tanben au servici dei còmtes tolosencs. Pasmens, ambé la desfacha occitana, comencèt de viatjar avans de s'installar en Itàlia onte publiquèt una gramatica dau provençau.
Aquela difusion dau trobar en fòra d'Occitània favorizèt l'aparicion de trobadors estrangiers coma l'Italian Sordèl (mòrt en 1269), famós per sei sirventés dirigits còntra lei princes negligents, ò lo Catalan Cerverí de Girona (1259-1285) qu'es probable l'escrivan pus prolific de la literatura trobaresca ambé 114 òbras. Pasmens, en parallèl, lo trobar dispareguèt en Occitània ela meteissa e Guiraut Riquier (1230-1292), autor de plusors poemas d'amor, es generalament considerat coma lo darrier dei trobadors.
Representacion de Pèire Cardenal.
Representacion d'Uc de Sant-Circ.
Representacion de Sordèl.
Cançon de Guiraut Riquier qu'es considerat coma lo darrier trobador.
L'epopèia[modificar | modificar la font]
A respèct de la poesia, l'epopèia medievala occitana es relativament mau coneguda. Son origina es benlèu liada a una tradicion de racòntes istorics eissida de l'Antiquitat Tardiva ò de l'inici de l'Edat Mejana. Apareguèt ansin, coma la poesia lirica occitana, entre lei sègles IX e XI e dispareguèt vèrs la fin dau periòde medievau. Plusors tèxtes marcan aquela epòca coma lo Roncesvals qu'inspirèt probable la version francesa d'aquela cançon[12] ò lo Roman d'Arle.
Pasmens, l'epopèia occitana pus famosa es la Cançon de la Crosada. Escricha entre 1208 e 1219 per Guilhèm de Tudèla (actiu en 1199-1214) e per un autor anonim ostil ai crosats, es compausada de 9 578 vèrs que depintan lo debanament de la Crosada de sei causas dirèctas a la victòria occitana de Basièja. Coma la poesia dau periòde « classic », presenta de trachs innovants importants. En particular, es modernizacion majora de la cançon de gèsta que foguèt raprochada de la cronica istorica.
Lo roman[modificar | modificar la font]
Lo roman foguèt un genre pauc practicat per leis escrivans occitans dau periòde medievau e per ne complicar mai l'estudi, la màger part deis òbras es perduda. Lei tèxtes coneguts apareisson ansin fòrça isolats e es malaisat de'n veire l'origina e leis evolucions.
Lei pus importants son lo roman de Jaufre, Flamenca e Guilhèm de la Barra. Lo premier es l'unic roman dau cicle arturian escrich en occitan e sembla datar de la fin dau sègle XII ò dau començament dau sègle XIII. Es clarament inspirat per la literatura francesa mai la construccion dei dialògs amorós mòstra una adaptacion au public occitan ambé l'integracion de reglas eissidas dau fin' amor. Flamenca, roman dau sègle XIII, es considerat coma lo prototip dau roman d'amor cortés. Pasmens, presenta tanben de trachs innovants, especialament dins la presentacion d'aspècts psicologics novèus. Enfin, Guilhèm de la Barra es un roman de chivalier escrich en 1318 per Arnaud Vidal de Castèlnòu d'Arri. Son racònte es centrat sus leis aventuras d'un chivalier obligat de s'enfugir dins un país exotic.
En fòra dei romans, leis escrivans occitans publiquèron tanben de nòvas coma Castia gilos dau Catalan Raimon Vidal de Besalú (premiera mitat dau sègle XIII) e Las nòvas del papagai d'Arnaut de Carcassés (premiera mitat dau sègle XIII) que contan l'infidelitat legitima de fremas victimas de marits gelós. Fau egalament l'existéncia de Nòvas del heretje que depinta un debat entre un predicaire catolic e un catar.
La literatura religiosa[modificar | modificar la font]
La literatura religiosa es una tradicion anciana de la literatura occitana que data au mens de la Cançon de Santa Fe (sègle XI). En despiech dau desvolopament dau fin' amor, se mantenguèt gràcias ai comandas dau clergat. Lei pus famosas son probable La vida de Santa Enimia de Bertrans de Masselha (sègle XIII)[13], qu'es compausat de 2 000 vèrs octosillabics, e la Vida de la benaurada sancta Doucelina. Aquela darriera, escricha per Felipina de Porcelets (sègle XIII), èra destinada a esmòure e permetèt de favorizar la beatificacion de la religiosa.
Lo periòde barròc e la Premiera Renaissença[modificar | modificar la font]
Lo periòde barròc durèt dau sègle XVI au sègle XVIII. Es caracterizat per l'exageracion dau movement, la subrecarga decorativa, leis efiechs dramatics, la tension, l'exuberància, la grandor e – de còps – lo contrast. En Occitània, donèt naissença a una resurgéncia literària qu'es dicha « Renaissença » segon una expression de Robèrt Lafont. Comencèt dins lo corrent dau sègle XVI dins un contèxte lingüistic marcat per l'acabament de la conquista francesa de la quasi totalitat dei territòris occitans, per l'adopcion dau francés coma lenga oficiala en 1539 e per lo mantenement de l'occitan dins la vida vidanta. Son debanament es complèx qu'aguèt luòc d'un biais separat e independent en Gasconha, en Provença e a Tolosa.
Lo movement gascon[modificar | modificar la font]
La Renaissença en Gasconha foguèt marcada per la figura de Pèir de Garròs (1525/1530 - 1581) que son objectiu afirmat èra de tornar restaurar lo prestigi de la literatura occitana. Ansin, i apliquèt lei principis de la Pleiada francesa, refusèt d'escriure en francés e s'interessèt a de genres poetics diferents d'aquelei dau Nòrd. Son òbra es dominada per sa traduccion dei Saumes e per sei Poësias gasconas. Son estile èra basat sus l'eloquéncia simpla de vèrs eroïcs e l'usatge d'una lenga populara rica. Inspirèt plusors autors coma Sallusti deu Bartàs (1544-1590), Arnaut de Saleta (1540 - 1579 ò 1594), Guilhèm Adèr (1567-1638) e Joan Giraud d'Astròs (1594-1648).
Lo premier, qu'escriviá en francés e en gascon, se destrièt amb un dialòg entre lei musas francesa, latina e gascona rivalizant entre elei per aculhir lei rèinas de França e de Navarra. Arnaut de Saleta èra un captau e un religiós que traduguèt lei Saumes en gascon au profiech dei protestants. Guilhèm Adèr èra un mètge autor d'un lòng tractat scientific (en latin) e sustot d'un poèma d'aperaquí 3 000 vèrs, dich Lou Gentilome gascoun, sus lo rèi Enric IV. Enfin, lo darrier èra un poèta amb un estile fòrça variat inspirat per Virgili. Son òbra principala es Lo Trimfe de la lengua gascoa que met en scèna un dialòg entre lei quatre sasons. Element de remarca, dins un tèxte, comencèt de denonciar la vergonha que començava d'aparéisser dins certanei sectors de la societat.
Edicion dei Poesias Gasconas de Pèir de Garròs.
Representacion de Sallusti deu Bartàs.
Edicion de 1583 dei Saumes d'Arnaut de Saleta.
Edicion de 1610 dau Gentilome gascoun de Guilhèm Adèr.
Edicion dau Trimfe de la lengua gascoa de Joan Giraud d'Astròs.
Lo movement provençau[modificar | modificar la font]
En Provença, lei condicions de la Renaissença foguèron fòrça diferentas d'aquelei de Gasconha. D'efiech, apareguèt a la Cort d'Enrinc d'Engoleime dins un mitan fòrça catolic, favorable ai principis de la Pleiada e influenciat per la literatura italiana. Sa figura principala es Loís Bellaud de la Bellaudièra (1543-1588). Son òbra es fòrça variada e s'interessèt a de tematicas divèrsas coma l'espèr, l'enueg, lo suicidi, l'impaciéncia, l'imaginacion, l'amor, la fantasiá. Publiquèt tres recuelhs que son dichs Obros et rimos provenssalos (164 sonet a prepaus d'un empresonament), Dondon infernau e Passa-temps (151 sonets que son una cronica de sa vida as Ais). Aguèt dos discípols que marquèron prefondament la poesia provençala que son Robèrt Rufi (1542-1634) e Pèire Paul e l'orientèron vèrs de tèmas centrats sus la celebracion dau país e una sensualitat sovent ironica.
Micolau Sabòli (1614-1675) es l'autre autor major de la Renaissença Provençala. Nascut dins una familha de pastres, escriguèt una tiera de cants de Nadau que son totjorn cantats e reeditats a l'ora d'ara. Son estil es marcat per la cèrca de la beutat de la lenga e per l'expression de la devocion. Èra tanben un musician de remarca que sa musica inspirèt Frederic Mistrau durant la composicion de la Copa Santa. Enfin, entre leis autors importants dau periòde, se fau citar Glaudi Brueis (vèrs 1570-1636), que foguèt famós per sa poesia (Jardin deys Musos provensalos), sei pèças de teatre e sei balets, Joan de Cabanas (1654-1717), autor de còntes e de pèças de teatre, e Gaspar Zerbin (1590-1650) que publiquèt plusors comèdias fòrtament influenciadas per lo teatre italian.
Retrach de Loís Bellaud de la Bellaudièra.
Bust de Micolau Sabòli.
Premiera pagina d'una pèça de Glaudi Brueis.
Manuscrit de Joan de Cabanas.
Edicion d'una comèdia de Gaspar Zerbin.
Lo movement tolosenc[modificar | modificar la font]
Lo tresen periòde de la Renaissença foguèt centrat sus Tolosa e comencèt pus tardivament durant lei premiers decennis dau sègle XVII. Es en partida liat au movement gascon e d'autors coma Guilhèm Adèr i son de còps restacats. Sei figuras principalas son Bertran Larada (1581 - vèrs 1635) e Pèire Godolin (1580-1649).La vida dau premier es mau coneguda mai Larada es demorat famós per son Margalida Gascoa qu'es un recuelh de poesia autobiografic depintant un amor deçauput. Lo segond se destrièt sustot ambé son recuelh dich Ramelet Moundi. Aguèt un estil fòrça variat e s'interessèt a plusors genres de poesia. Inspirèt certanei passatges dei comèdias de Cyrano de Bergerac e de Molière.
Autrei regions[modificar | modificar la font]
Dins lo rèsta d'Occitània, la Renaissença veguèt pas l'emergéncia de movements seguits. Pasmens, i aguèt plusors autors isolats que son trabalh agantèt una certana celebritat. Lo principau foguèt Joan de Valès qu'escriguèt Virgili desguisat o l'Eneïda burlesca, una pèça borlesca, en 1648. D'un biais generau, lo teatre popular occitan foguèt relativament vigorós durant lo periòde barròc. Certaneis escrivans assaièron tanben de publicar d'òbras situadas dins de genres pus seriós coma Nicolau Fizes (1648-1718) qu'es probable l'autor de l'Opèra de Frontinhan presentat durant lei celebracions de la Patz de Nimega.
Lo Felibritge e la Segonda Renaissença[modificar | modificar la font]
La Segonda Renaissença foguèt l'òbra d'un elèit intellectuau qu'aviá prés consciéncia de l'existéncia d'un pòble occitan. Sa premiera partida cuerb la premiera mitat dau sègle XIX. Es caracterizada per un interès novèu portat a la lenga occitana per de cercaires mai ò mens inspirat per lo romantisme ambient. La segonda partida, que comença dins lo corrent deis ans 1850, es centrada sus la Provença Rodanenca e es marcada per son organizacion estructurada au sen dau Felibritge.
Lo declin de la literatura occitana durant lo sègle XVIII[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XVIII, la literatura occitana conoguèt un periòde de declin. D'efiech, la centralizacion creissenta de França, especialament a partir de l'organizacion d'institucions culturalas coma l'Acadèmia per Richelieu, alunchèt l'occitan de l'elèit intellectuau dau reiaume. Ansin, aqueu sègle veguèt sustot l'edicion de gramaticas destinadas a corregir lei fautas deis occitanofòns assaiant de parlar francés (Gasconismes corrigés). L'activitat deis escrivans se limitèt ai domenis tradicionaus coma lo cant religiós ò la comèdia.
Dins aqueu contèxte, se destrièt lo Gascon Ciprian Desporrins (1698-1758) que sei poèmas foguèron cantats a la Cort de Versalhas per Pèir de Jeliòt. Lei pus famós son Rossinholet qui canta e Quant vòs ganhar pastoreta charmanta.
L'interès novèu per la lenga occitana[modificar | modificar la font]
Lei cercaires[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XVIII, de cercaires comencèron d'estudiar l'istòria e la lenga dau sud de França. I descurbiguèron rapidament la cultura prestigiosa dei trobadors de l'Edat Mejana qu'èra d'aqueu temps largament oblidada. Lo trobador venguèt alora « a la mòda » e lo subjècte atraguèt d'istorians dei pòbles e de medievistas. Son òbra contribuïguèt a la reconstitucion de l'istòria d'Occitània e de sa cultura e foguèt ansin lo preludi a l'emergéncia dau Felibritge.
Lo premier d'entre elei foguèt probable lo poèta e filològ Fabre d'Olivet (1767-1825) que rescontrèt un certan succès ambé seis obratges Lo Trabador, una mena de roman istoric, e La Langue d'oc rétablie dans ses principes constitutifs, una gramatica e un lexic occitan. Francés Rainoard (1761-1836) menèt un trabalh similar en parallèl. Pus rigorós, laissèt una òbra marcada per una importanta antologia de la poesia dei trobadors (Choix des poésies originales des troubadours) e un lexic qu'a totjorn una gròssa importància a l'ora d'ara (Lexique roman). Pasmens, lo fondator de la cèrca scientifica sus la lenga d'òc es sovent considerat coma Simon Juda Onorat (1783-1852). Mètge, naturalista e, sustot, lexicograf redigiguèt un diccionari francés-occitan que foguèt lo modèl dau Tesaur dau Felibritge.
Leis estudis istorics foguèron tanben tocats per la mòda dei trobadors, çò que menèt a la redescubèrta de la Crosada deis Albigés e de seis atrocitats. Tres istorians ne son lei figuras majoras : Augustin Thierry (1795-1856), Claude Fauriel (1772-1844) e Jean-Bernard Mary-Lafon (1810-1884). Thierry faguèt partida dei premiereis istorians qu'utilizèron de fònts originalas per son trabalh. Desvolopèt una teoria explicant leis antagonismes istorics de son epòca per l'existéncia de « raças conquistairitz » e de « raças conquistadas ». L'adaptèt a l'istòria de França que foguèt resumida a un combat entre un nòrd franc imperalista e racista e un sud romanizat pacific e tolerant. Claude Fauriel defendèt tanben aquela tèsi e editèt la Cançon de la Crosada en 1834. Es tanben l'autor d'una Histoire de la Gaule Méridionale, depintant leis orrors de la Crosada, e d'una Histoire de la poésie provençale. Enfin, Mary-Lafon escriguèt la premiera istòria d'Occitània dins son Histoire politique, religieuse et littéraire du Midi de la France depuis les temps les plus reculés jusqu'à nos jours. Aqueu trabalh scientific trobèt pereu un ecò dins l'òrdre donat per Napoleon III de reculhir totei lei cants populars de França. D'efiech, aquò permetèt d'enregistrar un gròs nombre de còntes, de poèmas e de cançons occitans.
Fabre d'Olivet que foguèt un dei precursors de la « mòda » dei trobadors au començament dau sègle XIX.
Francés Rainoard, precursor major de la recèrca scientifica sus la lenga e la cultura occitanas.
Simon Juda Onorat, fondator de la recèrca scientifica sus l'occitan e autor dau diccionari que pòrta son nom.
Augustin Thierry, premier istorian qu'estudièt l'istòria d'Occitània.
Claude Fauriel, istorian qu'editèt per la Cançon de la Crosada e denoncièt leis atrocitats de la Crosada.
Jean-Bernard Mary-Lafon, autor de la premiera istòria d'Occitània.
Una florison d'autors[modificar | modificar la font]
Lo trabalh d'erudicion sus l'istòria d'Occitània e sus sa lenga favorizèt a partir de 1820 l'aparicion d'un important movement d'autors. Lor retrach tipic es aqueu d'un captau cultivat amorós de la lenga d'òc ò aqueu d'un artesan aculturat en francés e donant d'importància a sa lenga. La florison aguèt luòc dins totei lei regions occitanas. Dins lo premier ensems, se tròba lo marqués Gustau de la Fara-Alès (1791-1846) que son cap d'òbra foguèt lo roman Las castanhadas, publicat en 1844, qu'inspirèt mai d'un autor cevenòl. Joan Josèp Mariús Dieulofet (1771-1840), poèta provençau famós per la puretat de sa lenga, ne fa partida tanben partida. Escriguèt de còntes, de poèmas e de fablas e trabalhava sus un diccionari francés-occitan. Son òbra pus coneguda es lo poèma Lei Manhans de 1819.
Dins lo segond grop, se pòdon citar lo Marselhés Victor Gelu (1806-1885) e, sustot, l'Agenés Jansemin (1798-1864). Lo premier s'inspirèt de la societat de la Ciutat Focèa per metre en scena de personatges de la vida vidanta, ne denonciar lei vicis e assaiar de lei corregir. Participèt tanben a la creacion dau jornau satiric La Sartan. En revènge, refusèt totjorn de jonhér lo Felibritge en despiech de mai d'una propòsta. De son caire, Jansemin aguèt una gròssa influéncia en Lengadòc onte suscitèt de vocacions nombrosas. En particular, sei poèmas li permetèron d'obtenir una fama nacionala e sei lecturas publicas venguèron d'eveniments capables d'atraire un public important. Sei tèxtes son reünits dins Las Papilhòtas.
Joan Josèp Mariús Dieulofet, autor dau poema Lei Manhans.
Victor Gelu, poèta major de la Marselha de la premiera mitat dau sègle XIX.
Jansemin, autor de Las Papilhòtas.
Lo Felibritge[modificar | modificar la font]
Programas e principis dau Felibritge[modificar | modificar la font]
Après la renaissença desorganizada de la premiera mitat dau sègle XIX, un grop d'autors decidiguèt de s'estructurar segon lo modèl de la Pleiada francesa. Aquò donèt naissença au Felibritge e a un movement poderós que marquèt prefondament la literatura occitana fins a la Premiera Guèrra Mondiala. Fondat en 1854, lo movement voliá restaurar la lenga provençala, restancar son declin e promòure la cultura occitana. Existís totjorn a l'ora d'ara. Son organizacion li permetèt de prepausar la premiera codificacion modèrna de l'occitan (la grafia mistralenca) e de donar una visibilitat novèla a la literatura occitana dins un contèxte d'avançada dau francés.
Lo bilanç d'aqueleis accions es mitigat. D'un caire, la literatura occitana venguèt tornarmai fòrça prestigiós, especialament gràcias a l'òbra de Frederic Mistrau, e la grafia mistralenca facilitèt la circulacion deis òbras. Pasmens, d'un autre caire, lo programa politic dau Felibritge foguèt jamai ben definit e lei revendicacions lingüisticas dei felibres mau capitèron totalament. De mai, sa promocion de la lenga foguèt sustot aquela dau dialècte rodanenc dau provençau e excluguèt – generalament – leis autrei formas de la lenga. Enfin, l'usatge de l'occitan contunhèt de demenir au sen de la societat occitana, sustot a partir deis ans 1920-1930.
Frederic Mistrau[modificar | modificar la font]
Frederic Mistrau (1830-1914) domina largament lo periòde dau Felibritge qu'es un poèta major de la literatura occitana e europèa de la segonda mitat dau sègle XIX. Son cap d'òbra es lo poema tragic de dotze cants dich Mireio, publicat en 1858, que foguèt a l'origina de sa celebritat. Pasmens, es egalament l'autor de plusors autrei tèxtes de remarca coma Calendau, Lis Isclo d'or, Nerto, La Rèino, Lou Pouèmo dóu Rose e Lis óulivado. Collectèt tanben lei còntes tradicionaus de Provença e, sustot, foguèt l'autor d'un diccionari francés-provençau, Lou Tresor dóu Felibrige, qu'es totjorn a l'ora d'ara lo diccionari occitan pus ric.
En 1904, recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura per l'ensems de son òbra.
Josèp Romanilha, Teodòr Aubanèu e Fèlix Gras[modificar | modificar la font]
Mistrau foguèt pas l'unic felibre que rescontrèt lo succès durant sa carriera. Entre lei pus famós de sei contemporanèus, se pòdon citar Josèp Romanilha (1818-1891), Teodòr Aubanèu (1829-1886 e Fèlix Gras (1844-1901). Lo premier es sustot demorat famós per son influéncia majora sus la codificacion de la nòrma mistralenca, sa participacion a divèrsei jornaus e son sostèn a la publicacion de l'Armana prouvençau.
Aubanèu, considerat coma lo poèta pus prefond dau Felibritge, publiquèt en 1860 La mióugrano entre-duberto que foguèt ben acuelhit per la critica mai condamnat per seis amics catolics. Aquò menacèt son estampariá e marquèt una lònga pausa dins sa carriera. Esperèt ansin fins a 1885 per publicar son segond recuelh Li fiho d'Avignoun que foguèt tornarmai durament atacat per la Glèisa. Moriguèt l'an seguent.
Fèlix Gras aguèt pas de problemas similars qu'èra un republican ben afiermat. Subrenomat lo « Felibre Roge », s'interessèt subretot au roman. Son cap d'òbra es una epopèia, dicha Li Rouge dóu Miejour, que conta lo viatge dau batalhon revolucionari marselhés vèrs París en 1792. L'obratge foguèt celebrat per lo Premier Ministre William Ewart Gladstone e foguèt traduch dins plusors lengas. Seis autreis òbras majoras son Li Carbounié, Toloza (poema epic sus la Crosada) e, subretot, La Paplino.
Autreis autors majors dau periòde[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XIX, lo Felibritge s'èra estendut ais autrei regions d'Occitània. D'un biais generau, s'embarrèt dins un provincialisme caracterizat per la celebracion dau terraire e l'amor de la lenga e de la tradicion que foguèt, en partida, a l'origina de sa revirada. Pasmens, contunièt tanben de revelar d'autors de remarca. Per exemple, foguèt lo cas dau pintre, gravador e escrivan Valèri Bernard (1850-1936). Capolièr dau Felibritge de 1909 a 1919, assaièt de promòure una lenga susceptibla d'unificar totei lei dialèctes occitans e lo catalan. Aquò donèt naissença a un parlar mixt entre la grafia mistralenca e la futura nòrma classica. Son cap d'òbra es La legenda d'Esclarmonda, poèma de dotze cants editat en 1925. Puei, precursor de l'occitanisme modèrne, fondèt, en 1930, la Societat d'Estudis Occitans, remplaçada, en 1945, per l'Institut d'Estudis Occitans[14].
En Bearn, se pòu citar lo poèta Miquèu de Camelat (1871-1962). Fòrça influenciat per Frederic Mistrau, escriguèt tres epopèias e dramas de vèrs. La premiera, Belina (1899), es considerada coma la Mireio gascona. Leis doas autrei pèças, Mourte e Bibe (1920) e Lòla (1939), fan egalament partida deis òbras majoras de la literatura occitana. Pasmens, Camelat se limitèt pas au teatre e publiquèt tanben de novèlas e participèt activament a la revista Reclams.
Enfin, una autra figura majora d'aqueu periòde foguèt aquela de Josèp d'Arbaud (1874-1950) que son cap d'òbra es lo roman La bèstio dóu Vacarés que conta lo rescòntre entre un èsser fantastic au fisic de satire e un gardian.
Frederic Mistrau, cofondator dau Felibritge, autor de plusors òbras majoras e Prèmi Nobel de Literatura 1904.
Josèp Romanilha, cofondator dau Felibritge e artesan principau de la codificacion de la nòrma mistralenca.
Teodòr Aubanèu, cofondator dau Felibritge e autor de La mióugrano entre-duberto.
Fèlix Gras, autor de l'epopèia revolucionària Li Rouge dóu Miejour.
Valèri Bernard, autor de La legenda d'Esclarmonda e fondator de la Societat d'Estudis Occitans.
Miquèu de Camelat, autor de plusors epopèias majoras escrichas en gascon.
Josèp d'Arbaud, autor dau roman La bèstio dóu Vacarés.
La Tresena Renaissença[modificar | modificar la font]
La rompedura ambé lo Felibritge[modificar | modificar la font]
Tre la fin dau sègle XIX, certanei felibres comencèron de se raprochar dau modèl catalan qu'obteniá mai de resultats que lo Felibritge. En particular, un grop format d'Auguste Fourès (1848-1891), d'Antonin Perbosc (1861-1944) e de Prosper Estieu (1860-1939) s'engatjèt ardiament dins aquela via e prepausèt d'establir una grafia pròcha d'aquela dei trobadors e dau catalan. Aqueu trabalh arribèt en 1935 a la premiera definicion de la nòrma classica de Loís Alibèrt (1884-1959). S'enseguiguèt una lònga « guèrra dei grafias » entre la grafia mistralenca, la grafia occitana e certanei sistèmas pus locaus. Aquò afebliguèt l'occitanisme e lo conflicte, que sembla d'ara endavant largament ganhat per la nòrma classica, èra pas encara totalament acabat au començament dau sègle XXI.
La multiplicacion dei genres[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala, coma pendent lo periòde felibrenc, la lenga contunièt de disparéisser en despiech de l'aparicion d'autors de remarca. En particular, dins lo corrent deis ans 1960-1970, aguèt una novèla florison literària de remarca que constituís la Tresena Renaissença de la literatura occitana.
Sei figuras majoras ne foguèron Max Roqueta (1908-2005), Joan Bodon (1920-1970), Bernat Manciet (1923-2005), Marcèla Delpastre (1925-2005) e Robèrt Lafont (1923-2009). Pasmens, en mai de l'òbra d'aqueleis autors majors, foguèt sustot marcada per la diversitat dei genres practicats qu'anavan dei formas classicas coma la poesia (Sèrgi Bec, Ives Roqueta, Renat Nelli...), lo roman (Pèire Pessamessa...) ò lo teatre (Claude Alranq, André Benedetto...) a de formas pus novèlas coma la cançon modèrna (Claudi Martí, Patric, Mans de Breish, Maria Roanet, Joan Pau Verdier...).
L'òbra dei cinc figuras majoras dau periòde se destria per sei tematicas de portada universala e per son eclectisme. D'efiech, plusors d'entre elei foguèron romancier, poèta e dramaturg. Es lo cas dau Lengadocian Max Roqueta que son òbra es fondada sus l'esplendor dei garrigas, sus la consciéncia dau temps e dau non-ren e sus d'univèrs tragics e serens. Caracteristicas de la literatura occitana dei sègles XIX e XX, aquelei tematicas son probable lo rebat de la situacion de la lenga e de la cultura occitanas. Son cap d'òbra es lo recuelh de novèlas Vèrd paradís que foguèt publicat dins lo corrent deis ans 1960-1970. Joan Bodon, egalament de Lengadòc, èra sustot un romancier e un contaire. Son òbra se concentra sus la descripcion d'un mond rurau format de febles, d'umiliats e d'excluchs. L'eissida i es generalament marrida (vin, mòrt, foliá, fugida...) e lo ton de sa pròsa es sovent pessimista mai tendre. De mai, son trabalh se destria per sa qualitat lingüistica e son parlar servís sovent coma modèl.
Bernat Manciet èra pas originari de Lengadòc mai dei Lanas. Escriguèt ansin dins un dialècte landés qu'es de còps fòrça opac en causa de son ultralocalisme. Pasmens, son òbra es fòrça rica que foguèt poèta, romancier, dramaturg e pintaire. Depintèt principalament lei roïnas de la guèrra, l'estraç de l'òme modèrne e la disparicion dau país occitan. Seis òbras pus importantas son lo recuelh de poesias Accidents, lo roman Lo gojat de noveme e lo poèma L’enterrament a Sabres. Marcèla Delpastre èra una païsana de Lemosin que foguèt principalament poetessa. Bastiguèt la sieuna cosmogonia e assaièt de depintar la vida de la tèrra dins de frasas sovent lòngas que son de còps similaras a de psaumes. Es tanben l'autor d'una autobiografia que conta sa jovença au sen d'un mitan païsan disparegut.
Enfin, l'òbra dau Provençau Robèrt Lafont es probable la pus rica que regarda la literatura, la cèrca scientifica e lo combat politic (movement Volèm viure al païs). D'efiech, aguèt una influéncia majora dins la revendicacion regionalista e realizèt plusors viatges en Catalonha, en Itàlia, en Alemanha ò en Àustria. Trabalhèt tanben sus la redescubèrta de la literatura medievala e sus de questions de lingüistica. Ansin, sa bibliografia se compausa d'un centenau de libres e d'un milier de publicacions. Regardant son òbra literària, foguèt romancier, poèta e dramaturg e director de divèrsei revistas.
La literatura occitana dau sègle XXI[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XXI, la literatura occitana conoís una situacion totjorn similara an aquela dei dos sègles precedents marcada per lo paradòxa entre lo declin continú de l'usatge de la lenga e una produccion totjorn relativament rica. Ansin, a l'ora d'ara, doas generacions d'escrivans occitanas son activas. Son fòrça dinamicas en matèria de poesia mai totei lei genres son representats, compres lei pus modèrnes coma la benda dessenhada. La premiera, nascuda dins lo corrent deis ans 1960, es dominada per de figuras coma Sèrgi Javaloyès (nascut en 1951), que son òbra es marcada per la guèrra d'Argeria (L’Òra de partir) e per son installacion en Bearn (lo poema epic Sorrom Borrom). Au sen de la segonda, se destrian Aubin Bonnet, Aurelià Lassaca e Estève Salendres que son nascuts durant lei decennis 1980.
La cançon es tanben fòrça ben representada, especialament ambé lei grops Nadau (fondat en 1973), Lou Dalfin (fondat en 1982) Massilia Sound System (fondat en 1984) e Lou Seriol (fondat en 1994). En particular, illustran una gròssa diversitat de genre (reggae per Massilia Sound System, mèscla d'instruments ancians e modèrnes per Lou Dalfin...). De mai, De cap tà l'immortèla e L'encantada de Nadau fan uei partida dau repertòri tradicionau de la cançon populara occitana.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Hervé Lieutard (sota la direccion de) La littérature d'oc, Mille ans de littérature occitane – parcours historique et problématique, [2].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Frédéric de Gournay, "Relire la Chanson de sainte Foy", Annales du Midi, t. 107, octòbre-decembre de 1995, pp. 394-395.
- ↑ Lo tèxte es incomplèt e sa datacion es mau segura. Pasmens, es generalament fixada entre lo sègle IX e lo sègle X.
- ↑ Frédéric de Gournay, "Relire la Chanson de sainte Foy", Annales du Midi, t. 107, octòbre-decembre de 1995, pp. 393-394.
- ↑ Pierre Bec, "Prétroubadouresque ou paratroubadouresque? Un antécédent médiéval d'un motif de chanson folklorique Si j'étais une hirondelle...", Cahiers de civilisation médiévale, 47 (2004):153–62.
- ↑ Peter Dronke, The Medieval Lyric, Perennial Library, 1968. p. 111.
- ↑ Frédéric de Gournay, "Relire la Chanson de sainte Foy", Annales du Midi, t. 107, octòbre-decembre de 1995, p. 399.
- ↑ Au començament de l'Edat d'Aur de la literatura occitana, lei trobadors èran generalament de nobles paures ò de clercs. Pasmens, pauc a pauc, de marchands e d'artesans integrèron sei rengs (Elias de Barjols, Elias Fonsalada, Perdigon, Elias Cairel, Arnaut de Maruèlh...). Dins totei lei cas, lo mestritge de l'escritura necessitava una educacion avançada segon lei critèris de l'epòca. Òr, lo latin èra una dei matèrias majoras de l'educacion medievala.
- ↑ Dins lei fachs, l'ideau defendut per lo fin'amor demorèt sustot circonscrich ai vèrs. Permetèt pasmens una lenta evolucion deis idèas au sen de la societat.
- ↑ Jean Audiau, La pastourelle dans la poésie occitane du Moyen Âge, Ed. De Boccard, 1923, p. 6.
- ↑ La mitat deis òbras trobarescas que son conegudas a l'ora d'ara foguèron compausadas entre 1180 e 1220 : William D. Paden, Troubadours and History, The world of Eleanor of Aquitaine : literature and society in southern France between the eleventh and thirteenth centuries, ed. Marcus Bull and Catherine Léglu, 2005, p. 161.
- ↑ Barbara Smythe, Trobador Poets Selections from the Poems of Eight Trobadors. Chatto & Windus, 1911, p. 105.
- ↑ Robèrt Lafont, Pour rendre à l'oc et aux Normands leur dû : genèse et premier développement de l'art épique gallo-roman, Cahiers de Civilisation Médiévale, 1999, 42-166, pp. 139-178, [1].
- ↑ Son nom es sovent escrich Bertrans de Marselha en causa d'una error sus son luòc de naissença.
- ↑ Aqueu cambiament foguèt entraïnat per lei dificultats recurrentas de la SEO e per lo descrèdit de Loís Alibèrt qu'èra estat condamnat a la Liberacion per collaboracion.


text:
Argentina : la cambra dels deputats votèt un projècte de lei a favor de l'avòrtament
- Escriut per Setmana
- Publicat dens International
Ièr, Argentina a fach una avançada istorica. La cambra dels deputats votèt un projècte de lei per legalizar l' Interrupcion Volontària d'emprenhament, IVG, pendent las 14 primièras setmanas d'emprenhament per 129 votz contra 125. La Glèisa èra opausada a aquel vòte.
Los avesques se son mobilizats per convéncer los parlamentaris de pas votar la lei, anant quitament a los menaçar d'excomunicacion.
Lo Papa François aviá apelat los Argentins a regetar la lei sus l'IVG. « Es absurd e injust d'aprovar una lei autorisant a tuar èstres umans qui devon èsser respectats, a partir de lor concepcion », denoncièt Luis Pastori, deputat de l'Union civica radicala (UCR).
Pendent las 22 oras de discutidas, nombrosas personas favorablas o opausadas a l'IVG manifestèron dins la capitala del país.
Fins ara, las Argentinas podián avortar legalament qu'en cas de viòl o de dangièr per la santat de la femna emprenhada.
« Es un moment istoric dins l'istòria d'Argentina, ce diguèt una sociològa de l'Universitat de Buenos Aires, Sol Pireto. Lo dret a l'avòrtament se concretiza tardivament en Argentina pr'amor d'una cultura politica qui atribuís fòrça poder a la Glèisa catolica e a de pressions de la Glèisa ».
Lo tèxte deu encara passar davant lo Senat per èsser definitivament adoptat.


text:
Licurg
Licurg es un legislator legendari de la ciutat-estat grèga d'Esparta qu'establiguèt lo sistèma militarista caracteristica d'aquela vila.
Son sistèma demorèt en plaça fins a la fin de l'Antiquitat. Èra basat sus d'institucions oligarquics donant lo poder a una minoritat conservatritz, una reforma agrària donant un lòt de tèrra a cada ciutadan, una mobilizacion permanenta dau sistèma educatiu e dei còrs civic au profiech de l'armada e la creacion d'una classa de sèrvs (leis Ilotes) per provesir la man d'òbra permetent ai ciutadans de se concentrar unicament sus leis activitats militaras.
Aqueleis institucions donèron la melhora falanja grèga an Esparta. Pasmens, a partir de la fin dau sègle V av. JC, la concentracion dei lòts civics entr lei mans de quauquei ciutadans e lei pèrdas militaras enregistradas durant lei conflictes dau periòde entraïnèron una grèva crisi sociala. Après la batalha de Mantinea en 362 av. JC, Espart comencèt un lòng declin marcat per la revirada de divèrsei temptativas destinadas a restaurar lo sistèma originau de Licurg sota Agis IV, de Cleomenes III e de Nabis.
Après la conquista romana de Grècia, Esparta gardèt la constitucion de Licurg mai se concentrèt sustot sus leis aspècts pus espectaclós per atraire de toristas e de visitaires. L'educacion espartenca venguèt pus violenta e leis Espartencs s'engatjèron puslèu dins l'armada romana coma mercenaris.


text:
Dissabte, 11 d'agost de 2018, 03h00 Lenga,Politica,Societat
Òc Tèle ven de publicar lo reportatge complet de La Passem, la primièra corsa per la transmission de la lenga occitana que se tenguèt en Bearn del 25 al 27 de mai passat. Lo filme son 13 minutas de reportatge que fan tornar viure las tres jornadas, amb sas doas nuèches respectivas. L’eveniment foguèt una reüssida màger, e atal o mòstra lo filme d’Òc Tèle dins un reportatge agradiu e concret.
De Bidaishe (Gramont) a Pau (Palés), la corsa passèt per un centenat de vilas e de vilatges amb la participacion e l’engatjament de milièrs de personas. Los participants i poguèron córrer almens 1 dels 400 quilomètres en passant per un centenat de comunas del país amb l’objectiu de far prene consciéncia de la transmission de la lenga occitana.
La corsa l’organizèt l’associacion Ligams, qu’ara es ja a trabalhar per l’edicion que ven en 2020 ont es previst de despassar los limits de Bearn. “L’enveja de córrer entà la lenga que sembla plan d’aver ganhat d’autas partidas deu territòri de la lenga occitana”, çò rapòrta la còla d’Òc Tèle, que presenta aquel filme coma “lo rebat de l’estrambòrd creat per la prumèra edicion; que pròva la capacitat de mobilizacion qui pòt existir a l’entorn d’un concèpte simple e cargat de simbolisme”.
Agachatz lo filme sus: www.octele.com/video-oc/eveniments.html
Endavant per la lenga gascona! Brau!
Una plan bona causa, que se devria segurament portar al defòra del Biarn, pichon a pichon se poria far una escorreguda granda que duraria tota l'annada.
Dins una primièra amira s'i poria apondre lanas....
Avem de monde qu'an d'experienças fòrtas e reconeigudas al nivèl internacional dins lo domèni de las escorregudas longas :de per exemple avèm los 100km de Milhau qu'es lo primièr 100km fach dins l'exagona e que se debana al mes de setembre. es una escorreguda de professionals e i ave... Legir mai
Plan bèl reportatge! Plan d'emocion! La mediatejament e la unico solucion per sensibilizar lo grand public a la question de la proteccion de la la lenga e de la cultura Occitan.