text:
Ovis aries
Lo moton, que tanben se sona plan sovent la feda (var. fea) (en latin scientific Ovis aries) es una espècia de mamifèr romiaire domestic de la familha dels ovids.
- Lo mot feda (var. fea) pòt designar l'espècia en general (se pòt nomenar aital lo mascle e la femèla, sens far de distincion de sèxe) o ben la femèla en particular.
- La femèla se pòt sonar tanben una oelha o una aulha.
- Al mascle li dison l'aret o lo marran o lo marre.
- Al moton jove li dison l'anhèl (var. anhèu, anhèth).
- Al moton de dos ans li dison un doblenc.
- Un besòc es un moton jove.
- Una gòda o una toriga es una feda vielha.
Origina[modificar | modificar la font]
La feda foguèt domesticada en Orient Mejan, en Mesopotamia, que vèrs 10 000 abC i viviá son predecessor salvatge. L'importància de la lana e del lach de feda, faguèt s'espandir la profession de pastre de motons a l'Occident tot.
Mitologia e religions[modificar | modificar la font]
Dins la majoritat de las civilizacions anticas aqueste animal a pres una granda fòrça simbolica. Encara que los simbòls que li son associats diferisson segon la mitologia, existís, malgrat tot aquò, de similituds coma l'encarnacion de la fòrça de la natura. Pòt semblar estonant qu'un erbivòr de talha pichona aja una importáncia tan granda, mas benlèu es justament lo fòrt contrast qu'existís entre aqueste animal normalament placid e de vegadas capable de se lançar amb una violéncia extrèma, que fascinava tant los òmes. Sas banas, en forma d'espirala, son egalament un element simbolic fòrça important que se trapa subre los cascos, las armas (per desfonsar las pòrtas), a la proa de mantun vaissèl e dins l'arquitectura. Dins la Torà o Ancian Testament, l'aret es citat coma d'animal sacrificial. Es associat al sacrifici que faguèt Abraam.
Dins la mitologia cèlta, l'aret simboliza la fòrça de la natura en mai de la fertilitat e dins la grèga es egalament un simbòl important que son mite de l'aus d'aur es un dels aspèctes nombroses.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


c: text/html

text:
Saint-Léonard-des-Bois
Saint-Léonard-des-Bois es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela pichona municipalitat a situat en la vallée de la Sarthe, en aval de Alençon. Aquela porció de la vallée a trucat Alpes mancelles a causa de las siás escarpements importantas a causa del érosion fluviatile. La Sarthe, al cors dels periòdes géologiques recents, caminava sus un scenari #qu'a progressivament creusé. Lo traçat del riu en essent fach, a contunhat lo sieu creusement en las ruscas plissées hercyniennes jos-jacentes. S'explica aital coma la Sarthe i aja entaillé a la perpendiculaire las barras de grès armoricain. Es la surimposition. Sant-Léonard-de detlos-Bòsques deu los sieus païsatges accidentats a aquel fenomèn. Los affleurements de grès armoricain se presentan per endroits, sustot en lo méandre de la Sarthe, jos la forma de éboulis. Los falaises dels Alpes mancelles als alentours ressòrton sovent l'Unitat|200|m {{}} d'altitud costada es e revèla un dénivelé d'Unitat|100|m {{}} per çò qu'es de la Sarthe.
S'es espetat, a Sant-Léonard, dels ardoisières al començament del Sègle XX.
Las municipalitats limitrophes de Sant-Léonard-de detlos-Bòsques son : Molins-lo-Carbonnel, Assé-lo-Boisne, Sougé-lo-Ganelon, Sant-Paul-lo-Gaultier costat Sarthe e Sant-Pierre-de detlos-Nins e Gesvres costat Mayenne. Es egalament limitrophe del Adorna, e doncas de la Bassa-Normandie, per la municipalitat de Sant-Céneri-lo-Gérei al nòrd-es.
Cette petite commune est située dans la vallée de la Sarthe, en aval d'Alençon. Cette portion de la vallée est appelée Alpes mancelles à cause de ses escarpements importants dus à l'érosion fluviatile. La Sarthe, au cours des périodes géologiques récentes, cheminait sur un plateau qu'elle a progressivement creusé. Le tracé de la rivière étant fait, elle a continué son creusement dans les couches plissées hercyniennes sous-jacentes. On explique ainsi que la Sarthe ait entaillé à la perpendiculaire les barres de grès armoricain. C'est la surimposition. Saint-Léonard-des-Bois doit ses paysages accidentés à ce phénomène. Les affleurements de grès armoricain se présentent par endroits, notamment dans le méandre de la Sarthe, sous la forme d'éboulis. Les falaises des Alpes mancelles aux alentours dépassent souvent les 200 m d'altitude côté est et révèle un dénivelé de 100 m par rapport à la Sarthe.
On a exploité, à Saint-Léonard, des ardoisières au début du Sègle XX.
Les communes limitrophes de Saint-Léonard-des-Bois sont : Moulins-le-Carbonnel, Assé-le-Boisne, Sougé-le-Ganelon, Saint-Paul-le-Gaultier côté Sarthe et Saint-Pierre-des-Nids et Gesvres côté Mayenne. Elle est également limitrophe de l'Orne, et donc de la Basse-Normandie, par la commune de Saint-Céneri-le-Gérei au nord-est.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat a de vestigis istorics. Lo un dels mai ancian es lo luòc de Narbonne, un camp retranché de l'epòca gauloise. A la Modèl:Vida sègle, lo ermita Léonard s'installa. Lo luòc de lo sieu ermitage ven lo luòc de pelegrinatge dich de Vendeuvre.
La commune a des vestiges historiques. L'un des plus anciens est le site de Narbonne, un camp retranché de l'époque gauloise. Au Modèl:VIe siècle, l'ermite Léonard s'installe. Le lieu de son ermitage devient le lieu de pèlerinage dit de Vendeuvre.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
]]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pernambuco
Pernambuco es un estat situat dins lo centre de la Region Nòrd-Èst brasilièra. Confronta los estats de Paraíba al nòrd, Ceará al nòrd-oèst, Piauí a l'oèst, e Bahia e Alagoas al sud. A l'èst es bordat per l'Ocean Atlantic.
Istòria[modificar | modificar la font]
La principala colònia de sucre foguèt atacada per una flòta olandesa de 67 vaissèls e 7000 òmes comandats per Hendrick Corneliszoon Loncq en febrièr de 1630. Los colons de la Companhiá Olandesa de las Indias Occidentalas, governats per Theodor van Waerdenbuch vivián en sètge constant, malgrat la preséncia a Recife de Maurice de Nassau coma governador. La revòlta lusobrasilièra contra lo domeni Olandesas acabèt amb la pèrda olandesa de las colònias brasilièras lo 1654.
Geografia[modificar | modificar la font]
Sa superfícia totala, 98 937,8 km², es pus granda que la de Portugal e dos còps mai granda que la de la region francesa de Miègjorn-Pirenèus.
Lo clima predominant es tropical, amb de variacions de precipitacions dins caduna de las diferentas regions. La region del sertão a un clima semiarid. Sul litoral lo nivèl de las pluèjas pòt despassar los 1500 mm annals.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia se basa sus l'agricultura (cana de sucre, maniòc), e l'elevatge , e mai sus l'industria (alimentària, quimica, metallurgia, electronica, textila). Al començament de la colonizacion, l'arbre apelat baston de Brasil (Caesalpinia echinata) despertèt la cupiditat dels europèus e mai benlèu avans la descobèrta de Brasil.
L'economia de Pernambuco, après un periòde d'estagnacion durant lo "decenni perdut" de 1985 a 1995, cresquèt rapidament de la fin del sègle XX fins al començament del sègle XXI. En 2000, lo PIB per tèsta èra de R$ 3673,00, totalizant un acreissement de mai de 40% en aqueste periòde, e mai de 10% per an.
- Agricultura
Despuèi lo començament de la colonizacion portuguesa, l'estat foguèt mai que mai agricòla, metent en abans la produccion nacionala de cana de sucre en rason del clima e del sòl fertil. Dins los darrièrs decennis, pasmens, aquesta cultura quasi exclusiva, facha per la produccion de sucre e d'alcòl, desapareguèt. Es estada ensajada recentament l'esplecha d'autres produches vegetals, coma la floricultura e tanben la produccion irrigada de fruches - quasi totalament destinada a l'exportacion - al long del riu São Francisco e concentrada dins la vila de Petrolina, mercé a son aeropòrt internacional, e la granda capacitat dels avions cargòs. La municipalitat de Gravatá es lo segond productor de flors del país, darrièr São Paulo.
- Industria
Las industrias modèrnas se concentran pròche del pòrt de Suape, installat en 1979. Las principalas industrias son alimentàrias, quimicas, de materials electrics, de comunicacions, metallurgicas e de minerals non metallics.
Torisme[modificar | modificar la font]
Dins las darrièras annadas, una de las grandas font de revengut de l'estat es estada lo torisme, gràcias als atots naturals, istorics e culturals de l'estat. Aquesta creissença atira las grandas rets internacionalas d'ostalariá e a menat a la modernizacion e lo desvolopament de l'aeropòrt de Recife.
Los atots toristics son:
- las vilas balneàrias: Recife, Olinda, Jaboatão dos Guararapes, Itamaracá, Ipojuca (ont i a lo famós districte de Porto de Galinhas), Serrambi.
- l'ecotorisme e las plajas: sus l'illa de Fernando de Noronha.
- los monuments istorics: lo Recife Antiguo, lo centre istoric de Olinda, lo Forte Orange (fortalesa bastida per los olandeses sus l'illa d'Itamaracá) e autras.
- las fèstas tradicionalas: lo Carnaval d'Olinda e Recife amb sos blòts de frevo, e las Fiestas Juninas (celebracion dels sants populars catolics al mes de junh) dins la vila de Caruaru son las principalas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Censo 2010: População do Brasil é de 190.732.694 pessoas. www.ibge.gov.br


text:
Escorreguda
L'escorreguda pedèstra (var. rondalei) es una varietat d'espòrt recreatiu consistent a seguir un itinerari a pè dins los environs naturals (bòsc, montanha...).
S'òm prevei percórrer de terrens abruptes, s'aconselha de seguir las dralhas senhaladas, de prene pas d'acorchis e de traucar pas de nevièrs, d'estendudas glaçadas o de zonas umidas ; en cas d'auratge, cal evitar las crestas o las eminéncias salhentas expausadas als eslhauces ; convèn de preparar en detalh las excursions en tot portar d'aiga, un equipament de montanha apropriat, de lunetas de solelh e de crèma amb factor de proteccion solara indicadas, en mai de vestiments d'ivèrn en prevencion dels cambiaments brusques de temperatura ; òm recomanda d'anar pas sols e de prevéser del temps necessari pel retorn ; çò de caminar al ran dels balces, de i observar amb bessonas, de i filmar en vidèo o de fotografiar de lors bòrds compòrta fòrça perilh ; es egalament riscat de s'afonzar dins de caunas, de cavitats o de cròsas desconegudas e de caminar sens lutz solara o amb nèu, amb auratge, amb temperaturas bassas o se fa de vent.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
John Birks "Dizzy" Gillespie (1917-1993) foguèt un trompetista, cantaire e compositor nòrd-american de jazz. Gillespie, Amb Charlie Parker, foguèt una de las figuras mai considerablas en lo desvolopament del bebop, jazz latin e del jazz modèrne. En los sieus primièrs ans coma instrumentista trabalhèt amb las grandas bandas de Cab Calloway e Earl Fatha Hines, del temps que lo 1945 collaborèt amb lo saxofonista Charlie Parker, amb qual grauèt qualqu'uns dels mai revolucionaris tèmas de l'istòria del jazz.


text:
Centrala nucleara
Una centrala nucleara es un site industrial qu'utiliza la fission dels nuclèus atomics per produire de calor, qu'una partida es transformada en electricitat (entre 30 % e 40 % segon la diferéncia de temperatura entre la font freda e la font cauda). Es la principala utilizacion de l'energia nucleara dins lo domeni civil.
Una centrala nucleara es constituida d'un o mai reactors nuclears que la poténcia electrica va de qualques megawatts a mai de 1 500 megawatts pel reactor sovietic de granda poténcia RBMK. Lo reactor europèu EPR, deuriá aténher una poténcia recòrd de 1 600 MW.
En 2009, 439 reactors èran en foncion dins 31 païses del monde, que 58 en França, o un total de 370 GW produsent prèp de 14 % de l'electricitat mondiala. La Catastròfa de Chornobyl conduguèt a prendre de moratòris e la baissa dels prètz del petròli pendent los ans 1990 confirmèt la tendéncia de construire mens de novèls reactors. Mas dempuèi los ans 2000 la pression suls prètz del petròli e la pression internacionala per baissar l'emprenta carbòni redonèt vam al nuclear civil, vam que poirà tombar a causa dels Accidents nuclears de Fukushima. Mentretant, las centralas vielhisson: en 2006, la majoritat dels reactors avián de 15 a 36 ans, sèt avent de 37 a 40 ans[1].
Somari
- 1 Istòria
- 2 Descripcion
- 3 Foncionament tecnic
- 4 Fisabilitat d'una centrala nucleara
- 5 Rendement d'una centrala nucleara
- 6 Los diferents tipes de reactors
- 7 Reactors nuclears e centralas en projècte
- 8 Debat politic sus l'energia nucleara
- 9 Los descais
- 10 Desmantelament
- 11 Còtes e economia
- 12 Vejatz tanben
- 13 Bibliografia
- 14 Ligams extèrnes
- 15 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 20 de decembre de 1951, la primièra centrala nucleara dintra en servici als Estats Units d'America al Experimental Breeder Reactor I (EBR-I) prèp de la vila d'Arco (Idaho)[2]. Lo 27 de junh de 1954, una centrala nucleara civila es connectada al malhum electric a Obninsk en Union Sovietica, amb una poténcia de produccion d'electricitat de cinc megawatts. Las centralas nuclearas seguentas foguèron aquelas de Marcola en Provença lo 7 de genièr de 1956, de Sellafield al Reialme Unit en 1956, e Shippingport als Estats Units d'America, en 1957.
La poténcia nucleara mondiala lèu aumentèt, d'1 GW en 1960 cap a 100 GW a la fin dels ans 1970, fins a 300 GW a la fin dels ans 1980. Dempuèi, la capacitat mondiala a aumentat fòrça mens, atenguèt 366 GW en 2005, a causa del programa nuclear chinés.
Los còstes economics creissents, deguts a las duradas de construccion de mai en mai longas, e lo flac còst dels combustibles fossils, faguèron lo nuclear mens competitiu dins los ans 1980 e 1990. E mai, l'opinion publica, inquieta dels risques d'accidents nuclears e del problèma dels descais radioactius, conduguèt a renonciar a l'energia nucleara.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Una centrala nucleara regropa l'ensemble de las installacions permetent la produccion d'electricitat sus un site donat. Compren sovent mai d'un escalons, identics o non; cada escalon correspond a un grope d'installacions concebuda per fornir una poténcia electrica donada:
- lo bastiment reactor, sovent dobla encencha estanca que conten lo reactor nuclear, lo pressurizador qu'a per foncion de mantenir l'aiga (tractada) del circuit primari a l'estat liquid, los generators de vapor (tres o quatre segon la generacion), lo grope motopompa primari servissent a far caminar lo fluid caloportaire (aiga), lo circuit d'aiga primari, que son ròtle principal es d'assegurar lo transferiment termic entre lo còr del reactor e los generators de vapor, e una partida del circuit d'aiga segondari ;
- lo bastiment combustible: acolat al bastiment reactor, servís de sèrva pels assemblatges del combustible nuclear abans, pendent los arrèstes del escalons e pel refregiment del combustible descargat (lo tèrç del combustible es remplaçat cada 12 a 18 meses). Lo combustible es mantengut immergit dins de piscinas que lor aiga servís de boclièr radiologic;
- lo bastiment sala de las maquinas, que conten:
- una linha d'arbre amb los diferents estatges de la turbina de vapor e l'alternator,
- lo condensador, seguit de las turbopompas alimentàrias (foncionament normal, de secors);
- los locals periferics d'expleitacion (sala de comanda…) ;
- de bastiments annèxes que contenon subretot las installacions divèrsas de circuits auxiliars necessaris al foncionament del reactor nuclear e a la mantenença, los quadres electrics alimentant totes los auxiliars e generators Diesel de secors;
- una estacion de pompatge pels escalons que lor refregiment utiliza l'aiga de mar, de flum o de riu, e a l'encòp una torre aerorefrigeranta (la partida pus vesibla d’una centrala nucleara; nauta de 28 m per la Centrala nucleara de Chinon fins a 178 m per la Centrala nucleara de Civaux[3]).
Las autras installacions de la centrala electrica:
- un o mai pòstes electrics permetent la connexion al malhum electric per l'intermediari d'una o mai linhas de nauta tension, e una connexion limitada entre los escalons;
- los bastiments tecnic e administratiu, magazin…
Foncionament tecnic[modificar | modificar la font]
Una centrala nucleara fonciona del meteis biais qu'una caudièra. Un combustible (qu'aicí es nuclear) permet de crear de calor. Aquela calor permet amb un escambi de transformar l'aiga en vapor, que accelerada entraïnarà mecanicament una turbina. Aquela turbina entraïnarà a son torn un alternator que produirà l'electricitat. La produccion de calor s'obten dins lo reactor. L'escambiador se nomena GV (generator de vapor).
Per recuperar d'energia mecanic amb de calor, cal dispausar d'un circuit termodinamic: una font cauda, una circulacion e una font freda. Dins una centrala nucleara, aquel circuit es forçat (utilizacion de pompas). Per simplificar :
- per un reactor de tipe REP (Reactor d'aiga pressurizada), la font cauda es alimentada per l'aiga del circuit primari, a la temperatura mejana de 306 °C (286 °C a la dintrada e 323 °C a la sortida del reactor;
- la font freda del circuit de refregiment pòt èsser porgit per pompatge d'aiga de mar o de flum (de còps qu'i a completat d'una torre aerorefrigeranta).
Atal, un escalon nuclear de tipe REP compòrta tres circuits d'aiga importants independents:
Circuit primari estancat[modificar | modificar la font]
Lo circuit primari se situa dins una encencha de confinhament. Se constituís d'un reactor integrant de pinèls de contraròtle e lo combustible, e, segon lo tipe d'escalon, de 3 o 4 generators de vapor (GV) associat respectivament a una pompa primària centrifuga, un pressurizador que manten una pression dins lo circuit a 155 bar. Vehicula, en circuit estancat, d'aiga liquida[4] jons pression qu'extrai las calorias del combustible per las transportar als generators de vapor (ròtle de fluide caloportaire). L'aiga del circuit primari tanben a per utilitat la moderacion dels neutrons (ròtle de moderator) eissits de la fission nucleara. La termalizacion dels neutrons los alentís per lor permetre d'interagir amb los atòms d'urani 235 e provocar la fission de lor nuclèu. Encara, l'aiga procura un efèit estabilizador al reactor : se la reaction s'embalava, la temperatura del combustible e de l'aiga aumentariá. Aquò provocariá d'un costat, una absorcion dels neutrons pel combustible (efèit combustible) e d'un autre costat una moderacion mendre de l'aiga (efèit moderator). Lo cumul d'aqueles dos efèits es dich « efèit poténcia »: l'aumentacion d'aquel tèrme provocariá l'estofament de la reaccion d'esperela, es un efèit autoestabilizant.
Circuit segondari estancat[modificar | modificar la font]
Lo circuit d'aiga segondari se descompausa en doas partidas:
- entre lo condensador e los generators de vapor, l'aiga demòra jos forma liquida: es l'alimentacion dels generators de vapor; de las turbopompas alimentàrias permetent d'elevar la pression d'aquela aiga, e dels escambiadors de calor en elevant la temparatura (60 bar e 220 °C) ;
- aquela aiga se vaporiza dins 3 o 4 generators de vapor e las tudelariás de vapor alimentant a cadun son torn los estatges de la turbina dispausat sus una meteissa linha d'arbre. La vapor aquerís una granda velocitat pendent de sa destenta permetent atal d'entraïnar las palas de la turbina.
Circuit de refregiment mièg dubèrt[modificar | modificar la font]
Aquel circuit assegura lo refregiment del condensor. L'aiga de refregiment es escambiada dirèctament amb la mar, un flum o un riu, amb de de pompas de circulacion. Per aqueles dos darrièrs cas, l'aiga pòt èsser refregida per un corrent d'aire dins una torre aerorefregiranta d'ont una pichona partida de l'aiga s'escapa en vapor jos forma de fum blanc.
L'energia mecanica producha per la turbina servís a entraïnar l'alternator que la convertís en energia electrica, aquela essent encaminada pel malhum electric.
La desconnexion imprevista de l'alternator del malhum demanda de reduire lèu lo provesiment en vapor de la turbina amb de vanas de reglatge dispausada sus las tudelariás de vapor, se non la velocitat de rotacion aumentariá fins a la destruccion a causa d'un coble generator excessiu. Pasmens, l'escalon demòra en servici per una poténcia flaca: la turbina es en rotacion e demòra prèsta a èsser tornarmai acoblada sul malhum.
Fisabilitat d'una centrala nucleara[modificar | modificar la font]
Risc d'accident[modificar | modificar la font]
L'« accident major » examinat per los estudis de seguritat es la fusion d'un còr d'un reactor nuclear.
Per las centralas nuclearas francesas de primièra generacion, l'objectiu èra d'aver una probabilitat de fusion d'un còr inferiora a 5 sus 100 000 per reactor e per an[5]. Aquela seguretat foguèt melhorada dins la segonda generacion[6]. Las chifras per las centralas alemandas son comparablas[7]. Aquel nivèl de seguretat èra un pauc superior a aquel constatat dins lo rèste del monde: al començament de 2009, l'industria nucleara aviá acumulat una experiéncia totala de 13 000 ans x reactor de foncionament[8].
Pasmens.
Una catastròfa majora se produguèt sus una de la centralas de primièra generacion de tipe RBMK (nivèl 7 sus l'escala INES), l'explosion de la centrala de Chornobyl en 1986. Tres autres accidents majors se produguèron: l'encendi de Sellafield de 1957, l'accident de Three Mile Island en 1979 e de la centrala japonesa de Fukushima pendent los tèrratrem e tsunami de Sendai (2011).
Risc d'exposicion au raionament ionizant[modificar | modificar la font]
En decembre de 2007, los resultats de l'estudi del Registre nacional alemand dels càncers de l'enfant indican qu'observam en Alemanha un ligam entre la proximitat d'una abitacion al respècte de la centrala nucleara mai prèpa e lo risc pels enfants d'èsser atenguts, abans l'edat de 5 ans, d'un càncer o d'una leucemia. Pasmens, lo raionament ionizant pòt en principi pas èsser interpretat coma una causa, l'exposicion al raionament ionizant essent pas mesurada o modelizada[9].
Rendement d'una centrala nucleara[modificar | modificar la font]
Lo rendement teoric de conversion de las installacions d'una centrala nucleara es egal a 33 %[10] - que ne cal sostraire las pèrdas en linha sul malhum Fòrça Nauta Tension. Las centralas electricas alimentadas en fiol o en carbon possedisson un rendement un pauc superior (~ 40 %) perque foncionan amb una temperatura de vapor pus elevada (mens de constrencha de seguritat). EDF garantís que los reactors futurs EPR auràn un rendement de 35 %.
Los diferents tipes de reactors[modificar | modificar la font]
Una centrala nucleara es equipada d'un o mai reactors nuclears. Un reactor nuclear pòt apartenir a mai d'una filièras:
- reactor d'aiga bolhenta, moderada pel grafite, de concepcion sovietica (RBMK) ;
- reactor d'urani natural, moderat pel grafite, refregit pel dioxid de carbòni (filièra urani natural grafite gas o UNGG); que lo primièr reactor d'usatge civil en França (EDF1). Aquela filièra foguèt abandonada per la filièra REP per de rasons economicas. Las centralas francesas d'aquel tipe son actualament totas a l'arrèst; qualques centralas britanicas de meteis tipe (Magnox) son encara en servici;
- reactor utilizant l'urani natural moderat per d'aiga pesuca (filièra canadiana CANDU) ;
- reactor d'aiga pressurizada (REP en francés) (PWR en anglés); aquel tipe de reactor utiliza l'oxide d'urani enriquit coma combustible, e es moderat e refregit per d'aiga ordinària jos pression. Los REP constituisson l'essencial del pargue actual: 60 % dins lo monde e 80 % en Euròpa. Una varianta es lo reactor d'aiga pressurizada de concepcion sovietica (WWER) ;
- reactor d'aiga bolhanta (REB en francés) (BWR en anglés); aquel tipe de reactor es pro semblable a un reactor d'aiga pressurizada, a la diferéncia importanta que l'aiga primària se vaporiza dins lo còr del reactor, aquò en foncionament normal ;
- reactor d'aiga pesuca pressurizada (PHWR) ;
- reactor avançat de gas (AGR) ;
- reactor nuclear de neutrons rapids e a caloportaire de sòdi, coma lo Superphénix europèu o lo BN-600 rus;
- reactor de sals fonduts
- reactor liquide de nitrat d'uranile
- …
Reactors nuclears e centralas en projècte[modificar | modificar la font]
- Dempuèi 2006, mas subretot 2007, la demanda es pojada per los besonhs enòrmes de la China en energia e la tesion generalise sus la energias fossilas. Atal en octobre de 2010, 24 centralas nuclearas son en construccion e 38 en projècte en China, o prèp de 70 000 MWe a metre en servici sus una desena d'annadas, es a dire mai que la totalitat del pargue francés!
- L'industria nucleara electrica francesa a per exemple concebut un reactor de novèla generacion : EDF deu, en França, implantar una centrala nucleara de tipe EPR (European Pressurised water Reactor) sul site de Flamanville, dins la Marga, d'una poténcia prevista de 1 600 MW. (Investiment d'un còst estimat de 3 miliards d'èuros en 2003, revist a 5 miliards d'èuros en 2010).
- De son costat, l'entrepresa russa Sevmash anoncièt qu'aviá començat lo 14 de junh de 2006 la construccion de la 1a Centrala nucleara flotejanta al monde (PATES / ПATЭC) en utilizant las tecnologias desvolopadas pels sosmarins nuclears militars.
Debat politic sus l'energia nucleara[modificar | modificar la font]
Lo nuclear es la tecnologia qu'anima los conflictes d'opinion mai intenses[11]. Alara la filièra nucleara produsiá solament 14,8 % de l'electricitat dins lo monde en 2006, o 6,2 % de l'energia primària mondiala[12] e 3 % de l'energia finala.
Los descais[modificar | modificar la font]
Los descais radioactius venon de diferentas estapas del cicle del combustible nuclear. Prèp de 10 % d'aqueles descais son d'elements de fòrta activitat radiologica o de longa semivida[13]. La gestion d'aqueles descais es un procèssus complèxe, en general fisat a una organizacion especifica.
En mai dels descais radioactius, una centrala nucleara emet de descais termics, l'excès d'energia produsit essent dissipat jos forma de calor, produsent un caufament de l'aire e de l'aiga.
Desmantelament[modificar | modificar la font]
Aprèp l'arrèst definitiu de l'expleitacion, una centrala nucleara es en principi desmantelada en entièr, los reactors nuclears compres. Segon Nicholas Lenssen, en 1999, 94 reactors nuclears fuguèron arrestats definitivament, alara que 429 contunhan de foncionar dins lo monde.
Còtes e economia[modificar | modificar la font]
En 2007, en Lituània, los còstes de construccion d'un site d'una capacitat de 800 a 1 600 MW foguèron estimats entre 2,4 e 4 miliards d'èuros[14].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Principis[modificar | modificar la font]
Infrastructura[modificar | modificar la font]
Risques[modificar | modificar la font]
- Accident nuclear
- Liste dels accidents nuclears
- Catastròfa de Chornobyl
- Accidents nuclears de Fukushima
- Sindròme chinés
Debats[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) [pdf] D. Hubert, Risc de càncer a proximitat d'installacions nuclearas: estudis epidemiologics, Radioproteccion, Vol. 37, n° 4, p. 457
- (fr) [pdf] G. Niquet, C. Mouchet et C. Saut, Los centres nuclears e lo public: comunicacion, informacion, Radioproteccion, Vol. 39, n° 4, p. 475
- (fr)Jaime Semprun, La Nucléarisation du monde, Éd. Gérard Lebovici, 1986 ISBN 2-85184-172-6
- (fr)Arnaud Michon, Le Sens du vent : Notes sur la nucléarisation de la France au temps des illusions renouvelables, éditions de l'Encyclopédie des Nuisances, 2010 ISBN 2910386368
- (fr)Claude Dubout, Je suis décontamineur dans le nucléaire, éditions Paulo-Ramand.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Agéncia internacionala de l'energia atomica, Los reactors nuclears en construccion dins lo monde
- (fr)Es lo nuclear economicament competitiu ?
- (fr)Geopolitica del Nuclear
- (fr)EDF Panorama de l'electricitat [6]
- (fr)CEA Los diferents tipes de reactors [7]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Agéncia internacionala de l'energia atomica Viena, Nuclear Power Reactors in the World [pdf]
- ↑ (fr)Alain Binet, Le Second XXe siècle (1939-2000), Paris, Ellipses, 2003, p.208
- ↑ [pdf] Document Afsset, 10 d'octobre de 2007
- ↑ L'escambi termic es melhor amb un liquide qu'amb de vapor.
- ↑ Citat pel ministèri francés de l'industria: [1]
- ↑ La probabilitat d’accident de fusion d'un còr foguèt estimada a 1 x 10-5 per annada reactor segon una evaluacion francesa d’un accident major de fusion d'un còr dins un REP de 1 300 MWe. [2]
- ↑ Segon « l’estudi oficiala alemanda suls risques nuclears, fasa B », la probabilitat d’una catastròfa nucleara majora dins una centrala aprèp 40 ans de foncionament, es de 0,1 per cent. [3], aquò correspond a 2,5 accidents per reactor e per 100 000 ans de foncionament.
- ↑ Sgon World Nuclear Association, [4]
- ↑ (fr)Horizons et débats, nModèl:° 51, Cancers infantiles aux alentours des centrales nucléaires allemandes, p. 3, 22 de decembre de 2008
- ↑ (fr)Électricité nucléaire et consommation d'énergie primaire et finale, Ministèri de l'Ecologia, de l'Energia, del Desvolopament durable e de l'Agençament del territòri, DGEC, modifica lo 12/06/2009
- ↑ (fr)Alain Moreau, Nucléaire, bienheureuse insécurité, Éd. L'Harmattan 2003
- ↑ (en) Agéncia internacionala de l'energia, Key World Energy Statistics 2009
- ↑ Los descais radioactius sul site del CEA
- ↑ paysbaltes [5] La construccion d’una novèla centrala nucleara lituaniana site:pays-baltes.com


text:
897
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 897 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Aprofichant lei dificultats intèrnas d'Egipte, lo califa Al-Mutadid impausèt ais emirs egipcians un acòrd novèu per reconeisser l'autoritat dei Tulunides sus lo país. Aquò li permetèt d'aumentar lo tribut anuau deis Egipcians e de repredre lo contraròtle de la vila d'Homs en Siria. En Pèrsia, lo territòri de la dinastia semi-autonòma dei Dulafides, reconegut coma partida de la zòna d'influéncia iraniana abbassida definida en 893, foguèt conquistat. Pasmens, la vila de Rayy foguèt cedida ai Saffaridas car èra tròp malaisada de protegir còntra leis ambicions deis Alavides installats dins lo sud de la Mar Caspiana.


text:
Via Baltica
La Via Baltica o Cadena Baltica (en estonian Balti kett, en leton Baltijas ceļš e en lituanian Baltijos kelias) es lo nom que se donèt a una cadena umana qu'anava dempuèi la capitala lituaniana Vilnius a la capitala d'Estonia Tallinn en passar per Riga (valent a dire que formava 560 km en total) per exigir l'independéncia dels Païses baltics lo 23 d'agost de 1989. Entre 1,5 e 2 milions de personas (sus aperaquí 7 milions d'abitants totals de totas tres republicas) participèron a aqueste eveniment que generèt un enduriment de l'actitud del govèrn rus cap a las republicas sovieticas. La causida de la data se deguèt a la celebracion del cinquantenari del Pacte Nazi-Sovietic.
Genèsi de la Via Baltica[modificar | modificar la font]
L'arribada de Mikhaïl Gorbachov en 1985 al poder signifiquèt un cambiament considerable dins l'Union sovietica. Comencèron de politicas de dobertura e de democratizacion sonadas glàsnost e perestroika. Aquesta aumentacion de libertat menèt a un afrontament intèrn de cap a la dominacion sovietica. La confrontacion politica prenguèt de proporcions mai importantas dins los Païses baltics (annexats en 1940) qu'èran estat someses a una politica de russificacion e de colonizacion de la populacion.
Lo 23 d'agost de 1989, gràcias a l'organizacion mesa en plaça pels movements nacionals dels tres païses baltics, lo Front Popular d'Estònia (Rahvarinne), lo Front Popular de Letònia (Tautas fronte) e lo Movement Reformador de Lituània (Sąjūdis), se metèt en plaça la cadena umana que capitèt d'unir gaireben dos milions d'estonians, letons e de lituans. Aqueles se tenguèron totes per la man durant 15 minutas (fins a 19h, ora locala) e formèron una cadena ininterrompuda de 600 km de long que traversava totes tres païses baltics. Aital s'exprimiguèt clarament la volontat populara d'aqueles pòbles de condemnar lo passat e de mostrar sa volontat de cambiament pel futur.
El 2009, l'UNESCO decidiguèt d'inclure lo material documentari a prepaus d'aquel eveniment dins lo Programa Memòria del Mond.
Aqueste eveniment foguèt la basa d'inspiracion de la Via Catalana que se debanèt l'11 de setembre de 2013 dins l'ensems dels Païses Catalans e mai a l'estrangièr.


text:
Alfred Dreyfus
Alfred Dreyfus (Mülhausen, 1859 - París, 1935) foguèt un oficièr francés josieu d'origina alsaciana. Acusat e condemnat per traïson abans d'èsser indultat, puèi reabilitat. Foguèt lo centre del màger conflicte social e politic de la Tresena Republica Francesa, nomenat afar Dreyfus.
Biografia[modificar | modificar la font]
Dempuèi la desfacha dins la Guèrra Francoprussiana, en 1871 França perdèt Alsàcia, e en fasent emplec de la possibilitat d'eleccion, en 1872 la familha d'Albert Dreyfus optèt per la nacionalitat francesa, e abandonèt la region. Alavetz lo jove Dreyfus, que desirava de veire un còp mai una Alsàcia francesa, decidiguèt de seguir la carrièra militara. En 1878 comencèt d'estudis a l'Escòla Politecnica e devenguèt oficièr d'artilhariá. En 1890 comencèt l'Escòla de Guèrra e lo meteis an se maridèt amb Lucie Hadamard. En 1893 foguèt destinat a l'Estat Major de l'armada al Ministèri de la Guèrra coma capitani en practicas. En 1894 es acusat d'espionatge. Condemnat a deportacion, foguèt degradat lo 5 de genièr de 1895 e deportat a la preson de l'illa del Diable. L'escrivan Émile Zola s'impliquèt dins l'afar Dreyfus e publiquèt dins lo jornal "L'Aurore" son famós Ieu acusi (Letra al President de la Republica). Lo 12 de julhet de 1906, la Cort de Cassacion anullèt definitivament lo jutjament. Foguèt reïntegrat a l'Armada amb sos onors totes, e se retirèt amb lo grad de comandant.


text:
Velós
Lo velós es un tipe de teissut pelut que los fials son distribuits plan uniformament, amb una pel corta e densa, que procura una sensacion doça fòrça caracteristica.
Lo volós se pòt fabrica amb quina que siá fibra, qu'o mai preciós se fa amb de seda. Tambe se pòt far de coton, que lo teissut resultant es pas tan luxós. Recentament se desenvolopèt de veloses sintetics, subretot de poliestèr, viscòsa, acetat e de mèsclas de diferentas fibras sinteticas, o de fibras naturalas e sinteticas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Benlèu l'art de teissir lo velós ven de l'Orient Mejan (Cachemir). Las referéncias primièras venon del començament del sègle XIV.
Las caracteristicas especificas del velós, la suava pregonditat maravelhosa del color del tint que ne sortís, ne fa qu'es utilizat pels vestits e teissuts d'amòblament oficials. Las telas mai luxuosas de l'epòca medievala èran los veloses italians. Aqueles èran ornamentats amb de tecnicas coma apond de colors de fial variadas, de fials de diversas longors (fial sus fial, o fial doble), e entreteissit de seda plana, amb fial barbelat, amb una basa de teissut daurat, eca.
Las traças mai ancianas de veloses artistics europèus venon de Luca, Gènoa, Florença e Venècia, e Gènoa contunha encara de produire de ricas telas de velós. L'art foguet adoptat pels teissieres flamencs que al sègle XVI Bruges ganhèt una reputacion equivalenta pels veloses a las ciutats italianas.


text:
Aigalieras
Aigalieras (Eygalières en francés)[1] es un vilatge dei Bocas de Ròse.
Es un dei pus bei vilatges de Provença e mai de França tota, arrapat au pè deis Aupilhas; son autenticitat ne faguèt un ròdol de renom per s'espaçar, e mai d'una personalitat li crompèron una residéncia. Lo país d'Aigalieras es tanben conoissut per la qualitat de son vin e de son òli d'oliva. Lo patron dau vilatge es Sant Laurenç, que lo jorn de sa fèsta (lo 10 d'aost) es l'escasença per lo vilatge de faire mòstra de son estaca ai tradicions provençalas. L'abrivada dei taurs e la pegolada dei "caganís" ne son lei moments clau. Aigalieras es lo vilatge que li naissèt l'escriveire provençau Carles Galtier.
Somari
Luecs de veire[modificar | modificar la font]
- La Capèla de santa Sixta (sègle XII)
- Lo vilatge vièlh
- Lei roïnas dau Castèu ambé son amirador
- La capèla dei Penitents (sègle XVII) ambé son Musèu Arqueologic e Etnografic
- La vista excepcionala sus leis Aupilhas
Personalitats famosas[modificar | modificar la font]
- Mario Prassinos (1916-1985), pintre, creator de decòrs e vèstits per lo teatre.
- Carles Galtier (1913-2004), escriveire occitan.
.
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Eigaliero en nòrma mistralenca.


text:
Lo curd es una lenga iraniana parlada en Curdistan ("lo país dels Curds"), qu'inclutz una part d'Iran, d'Iraq, de Turquia e de Siria. Lo curd es lenga oficiala pas que dins lo nòrd d'Iraq ("lo Curdistan iraquian"). Es totalament interdich d'utilizacion publica en Siria e o èra en Turquia abans la lei d'agost de 2002 que permet una preséncia publica (leugièra e contrarotlada) del curd. En Iran, lo curd pòt èsser utilizat dins los mèdias locals tant coma dins qualques escòlas.
Zònas ont se tròban de populacions de lenga curda.
Lo curd aperten al sosgrop occidental de las lengas iranianas, una branca del grop indoiranian qu'es una de las brancas màgers de las lengas indoeuropèas. Las lengas mai ligadas al curd son lo talysh e lo persan.


text:
Moissal
Moissal
Los moissals (var. moissaus, mosquits ) son d'insèctes de la familha de culicidae, de l'òrdre de diptèrs e sos òrdre de nematocèrs.
Forman lo grop pus important de vectors d’agents patogèns transmissibles a l’òme. Mai de 3500 espècias son a l'ora d'ara descritas.
Somari
- 1 Biologia e movements migratòris
- 2 Moissals e santat
- 3 Contraròtle dels moissals
- 4 Tractament de las fissadas
- 5 Annèxes
- 6 Ligams extèrnes
Biologia e movements migratòris[modificar | modificar la font]
Lo moissal es conegut per se desplaçar de region en region segon las epòcas de l'annada per fin de seguir l'evolucion de las temperaturas favorablas a la seuna proliferacion.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Los moissals a l'estadi adulte, coma totes los diptèrs, possedisson un sol parelh d'alas membranosas longas e estrechas, plegadas orizontalament al repaus. Lo segond parelh se redusís a un parelh de balancièrs.
Presentan un còrs prim e de patas longas e finas e se diferencian per de banetas longas e finas amb d'articles nombrós, sens estil o arista. Las femes de la màger part de las espècias possedisson de longas pèças bucalas de tipe fissaire-chucaire. Se tracta d’una longa trompa o proboscis.
Las talhas varian mas despassan pas gaireben jamai 15 mm per lo genre Toxorhynchites. Los moissals pesan de 2 a 2,5 mg. La feme es generalament pus bèla que lo mascle.
La familha dels Culicidae se despartís en 2 sosfamilhas : Anophelinae e Culicinae.
Taxonomia[modificar | modificar la font]
Lista de las sosfamilhas[modificar | modificar la font]
- sosfamilha Anophelinae
- sosfamilha Culicinae
Lista dels genres[modificar | modificar la font]
- sosfamilha Anophelinae
- Anopheles Meigen, 1818
- Bironella Theobald, 1905
- Chagasia Cruz, 1906
- sosfamilha Culicinae
- Toxorhynchites Theobald, 1901
- Aedes Meigen, 1818
- Aedeomyia Theobald, 1901
- Culex Linnaeus, 1758
- Culiseta Felt
- Eretmapodites Theobald, 1901
- Haemagogus Williston, 1896
- Hodgesia Theobald
- Heizmannia Ludlow 1905
- Malaya Leicester
- Ochlerotatus Lynch Arribalzaga, 1891
- Orthopodomyia Theobald
- Psorophora Robineau-Desvoidy, 1827
- Sabethes Robineau-Desvoidy
- Trichoprosopon Theobald, 1901
- Tripteroides Giles
- Uranotaenia Lynch Arribalzaga, 1891
- Wyeomyia Theobald
Evolucion[modificar | modificar la font]
Los moissals apareguèron al Jurassic, fa aperaquí 170 milions d'ans. Lo fossil pus vièlh es datat del Cretacèu. An evoluit subre la zona qu'es uèi l'America del Sud abans de s'espandir d'en primièr cap en Laurasia al nòrd abans de tornar davalar cap a las tropicas.
Los moissals preïstorics èran a pauc près tres còps pus gròs que las espècias actualas e èran un grop vesin de Chaoboridae (moscalhon fissaire).
Reproduccion e desvolopament[modificar | modificar la font]
Pendent la reproduccion, las femes fecondadas pels mascles depausan sos uòus a la superfícia d'aigas estanhantas o sus de tèrras enaigablas. Aqueles uòus se desvolopan sus l'aiga e espelisson, en donar naissença a las larvas aqüaticas. Las larvas passan per mai d'un estadi de desvolopament e se tresmudan en una ninfa d'ont emergirà l'adulte volant. Aqueste novèl moissal aurà pas besonh d'aprene de volar. D'efièch, los moissals sabon volar tre qu'an sas alas.
Pel genre Anopheles, la durada de l'estadi larvari es d'aperaquí sèt jorns (se las condicions exterioras son favorablas: qualitat de l'aiga, temperatura e noiridura mai que mai). Tre la tresena muda, las femes venon a se devorar entre elas pr'amor que lor regim es carnassièr e fan pas la diferéncia amb los autres èssers vius que bolegan dins la sanha. Los adultes vivon segon las condicions e las espècias aperaquí entre 15 e 30 jorns. A l'arribada de l'ivèrn, unes moissals cèrcan un endrech per ivernar, e se ne trapan pas (çò qu'es frequent), morisson, en daissar lors larvas perpetuar solas l'espècia a l'arribada de la prima.
Mòde de vida[modificar | modificar la font]
Mascles e femes manjan de nectar de flor; participan aital a la pollinizacion de las plantas, coma tanben los parpalhons, per exemple.
A mai, las femes de nombrosas espècias (levat las espècias de la sosfamilha de Toxhorynchitinae), per fin d'assegurar lo desvolopament dels uòus, fan de repais de sang sus de vertebrats divèrs (aucèls, batracians, reptils, mamifèrs, òme). Cada espècia a sa pròpria especificitat mai o mens afirmada dins la causida de l'òste per aquel repais de sang.
La màger part de las espècias an una activitat nocturna (genre Culex, Anopheles) o ben mai que mai al calabrun (genre Aedes).
Moissals e santat[modificar | modificar la font]
Fissada[modificar | modificar la font]
La feme adulta, pendent lo periòde de reproduccion, fissa los vertebrats per chucar lor sang que conten de proteïnas necessàrias per fargar los uòus.
Coma lo pat, lo moissal trapa sa cibla gràcias a sa sentida : aquela desvela la preséncia de dioxid de carbòni e d'acids gras coma l'acid butiric, amoniacat, emés per la respiracion de la pèl (es aquel factor que fa qu'unas personas son pus sovent fissadas que d'autras). De scientifics americans an identificat mai de 340 olors emesas per la pèl umana susceptiblas d'atraire los moissals.
Pendant la fissada, la feme injècta de la saliva anticalhament (sus la fòto çai-contra, se vei una feme moissal del genre Aedes, que son estomac es comol de sang) que dins l'òme provòca una reaccion inflamatòria mai o mens importanta segon los individús : es la formacion d'una sortidura que prusís.
Es de notar que las divèrsas espècias de moissals s'atacan pas a las meteissas ciblas. Aital, Culex hortensis, Culex impudicus fissan mai que mai los batracians, Cusileta longiareolata los aucèls alara qu'Aedes caspius e Culex pipiens aiman melhor l’òme.
Vectors de malautiás[modificar | modificar la font]
Mesclat a la sang chucada, lo parasit responsable del paludisme (tanben dit malària), lo virus de la dengue, lo virus del Nil occidental o lo virus de chikungunya arriba dins l'estomac, d'ont li cal sul pic s'escapar per defugir d'èsser digerit. Çò que va far en passar a travèrs la paret estomacala. Un còp multiplicat se trapa dins la saliva.
Bioindicacion[modificar | modificar la font]
Una distincion essenciala pertòca lo biais que pondon las divèrsas espècias. D'unas espècias (genre Aedes) pòdon pondre sos uòus pel sòl sec de zonas umidas temporàrias, doncas dins de sectors susceptibles de s'enaigar e de s'assecar segon las condicions climaticas. D'autras espècias, (genres Culex o Anopheles) pondon sos uòus a la superficia de las aigas estanhantas. Pels Aedes, la proliferacion importanta es deguda a d'eveniments climatics determinats (fòrtas pluèjas après una longa passa de secada). I a tanben aparicion d'una gròssa quantitat de larvas aqüaticas, en rason de la submersion d'una gròssa quantitat d'uòus. Qualques jorns pus tard, los adultes (imago) apareisson. Aquò es un fenomèn natural qu'a pas res a veire amb una accion antropica. Dins aquel cas, lo moissal se pòt pas considerar que coma un bioindicator. Tanben per las autras espècias qu'apertenon als genres precitats, e mai se de còps que i a lor nombre aumenta amb lo nivèl de matèria organica, es totjorn malaisit de los utilizar coma bioindicators. Es per aquò que son pas jamai dins los divèrses indicis biotics existents (IBGN per exemple) establit per las ribièras, pauc colonizadas pels moissals.
Contraròtle dels moissals[modificar | modificar la font]
Limitar la proliferacion dels moissals[modificar | modificar la font]
Una bona tecnica per defugir d'èsser envasit pels moissals a l'ostal es de lor fornir de nis de ponduda que podrem contrarotlar e de suprimir totes los autres. Per aquò, recoltatz d'aiga de pluèja dins un recipient pro larg e prigond (per exemple une bariòta, una glacièra...) e daissatz lo al solelh se possible. Les femes seràn encantadas de trapar un tal volum d'aiga e i pondràn sens moderacion. Quand las larvas seràn pro bèlas, vujatz l'aiga dins la tèrra en fasent atencion que siaga completament absorbida.
Atencion ! :
- Vogetz pas jamai l'aiga dins una canalizacion (dogat, gandòla...) que las larvas demorarián en vida e donarián naissença als moissals.
- Vojatz l'aiga un pauc abans la data estimada d'espelida de las larvas. S'avètz un dobte sus aquela data, val mai de vujar l'aiga sul pic (la tòca es de limitar la reproduccion dels moissals)
- Prevenètz vòstres vesins e incitatz-los a destruire, a çò d'eles tanben, las pichonas zonas d'aiga sens predators.
Dins los endreches tropicals, es tanben possible de favorizar lo desvolopament de las granhòtas que se noirisson de las larvas de moissals.
Astúcias :
- Podètz recuperar las larvas per noirir los vòstres peisses o autres animals d'aqüari.
- Es tanben possible de servar las larvas dins de cantinas mas atencion çaquelà de pas daissar trop d'aire dins aquelas, si que non las larvas podràn espelir a la superficia.
Limitar los risques de fissada[modificar | modificar la font]
De metòdes nombroses son reputats per defugir d'èsser fissat pels moissals, que d'unes son ineficaces. Per se protegir de las fissadas dins las regions infestadas, cal combinar los mejans de proteccion e de còps que i a de destruccion.
La primièra precaucion consistís a se cobrir lo còrs a las epòcas, luòcs e oras ont sòrton los moissals, amb de vestits longs (margas longas, cauças, caucetas). Dormir e se repausar jos una mosquetièra embeguda pòrta la securitat pus completa. Pensar d'equipar pòrtas e fenèstras de tela mosquetièra.
De difusaires d'insecticida existisson, mas presentan pas d'interès que dins un membre tancat, amb un risc potencial per la santat, dels enfants mai que mai. Dins las zonas infestadas, se pòt embeure la pèl e los vestits d'un repulsiu d'insècte (evitar los uèlhs e las mucosas). Lo tractament es de renovelar cada dos lavatges pels teissuts. Se trapan tanben dins lo comèrci de malhums per tal de protegir lo cap, tancats al còl per un elastic.
Lo repulsiu pus eficaç es lo DEET (N,N-dietil-3-metilbenzamid, abans apelat N,N-dietil-m-toluamid), mas es contraindicat pels enfants[1]. Los repulsius a basa d'òli de sòja e d'IR3535 (etil butilacetilaminopropionat) presentan una proteccion de durada pus corta. Los autres repulsius d'origina vegetala, l'esséncia de limoneta, an una durada d'accion fòrça corta. Los braçalets dits « antimoissals » an pas mostrat cap d'eficacitat.
Une legenda entretenguda pels fabricants d'aparelhs pretend que los moissals mascles emetrián una vibracion ultrasonica (inausibla) repulsiva per las femes en gestacion (periòde que son fissairas). Los aparelhs del genre « stop-moissals electronics », supausats d'aluenhar los moissals per emission d'ultrasons, son en realitat ineficaces, que la feme es pas sensibla a aquestas vibracions[2].
Semblariá tanben segon qualques racontes que l'escopinha mesclada a de tabac pòsca èsser eficaça. De verificar (la nicotina es d'efièch un bon insecticida natural)... Lo fuòc e lo fum aluenhan tanben los moissals, mas son pas de bon alenar per la santat.
En zona tropicala, los moissals son subretot presents al nivèl del sòl. Ont los arbres son nauts, sembla que los animals que dormisson e vivon sus la canopèa lor escapan. De tribús del S-E asiatic construson encara sos ostals en naut dels arbres grands.
Tractament de las fissadas[modificar | modificar la font]
Las fissadas podon èsser totalament indoloras o provocar un prusiment fòrça desagradiu o d'allergias pus grèvas, fins a l'anafilaxia. L’ipersensibilitat a una origina immunitària, que tradutz una reaccion extrèma dels nòstres anticòrs a d'antigèns presents dins l'escopinha del moissal.
Unes d'aqueles antigèns sensibilizants existisson dins totas las espècias de moissal, mas d'autres son especifics d'unas espècias. La reaccion d'ipersensibilitat pòt èsser immediata (tipes I et III) o retardada (tipe IV) (Clements, 2000).
Divèrses remèdis son mai o mens eficaces segon las personas e los relambis d'aplicacion. A mai del vinagre amb peroxid de zinc que son efièch amaisant es pas medicalament provat, de produches enebits per lor toxicitat, qualques medicaments existisson ; antiistaminics orals o topics locals e difenidramina (Benadryl) que semblan eficaçament solatjar las prusors e tanben los corticosteroïdes topics coma l'idrocortisona e la triamcinolona .
Avèm citat l'aplicacion dirècta d'un teissut embegut d'aiga fòrça cauda mas pas bolhenta per blocar (per qualques oras) la liberacion d'istamina a l'entorn de la fissada. L'aplicacion d'un Mylanta o d'un antiacid liquid seriá segon d'unes autors eficaça en solatjar lo prusiment e lo conflament pr'amor que redusiriá l'aciditat dels anticalhaments injectats amb l'escopinha de l'insècte.
Annèxes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Se son recensats dins lo monde 12 cas de convulsions a cò de l'enfant dempuèi la mesa en òbra d'aqueste produch, sens que l'origina d'aquestas convulsions se pòsca imputar al produch ; es doncas aquí un principi de precaucion que d'unes jutjan abusiu
- ↑ Metòdes de contrarotle dels moissals. (fr)
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Contra las fissadas de moissal :
- Mark S. Fradin, M.D. et John F. Day, “Comparative Efficacy of Insect Repellents against Mosquito Bites”, New England Journal of Medicine, volume 347 : 13-18 July 4, 2002, n° 1
- Yves SCIAMA, Moustiques, la grande menace, Sciences et Vie, juin 2006.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Culicidae (en)
- Referéncia ITIS : TSN 125930 Culicidae (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Culicidae (en)
- Referéncia NCBI : Culicidae (en)
- (fr) Univers-Nature
- (en) Lo Sistèma d'eradicacion dels moissals-Eficaç dins lo combat contra lo virus del Nil occidental, la Denga e lo Chikungunya


text:
-215
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -215 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Segonda Guèrra Punica còntra lei Romans qu'evolucionèt vèrs un blocatge de la situacion. D'efèct, après sei victòrias dei darriereis annadas, Annibal Barca e Cartage assaièron de rompre leis alianças entre Roma e leis autrei ciutats d'Itàlia, especialament dins lo sud de la peninsula, e d'obtenir l'ajuda militara de Macedònia. Pasmens, lei ciutats que rompèron l'aliança donèron ges de sostèn important ai Cartaginés e observèron subretot l'evolucion de la situacion. Regardant Macedònia, lei Romans capturèron una ambaissada e descurbiguèron la signatura d'una aliança entre Macedònia e Cartage. Mandèron donc una flòta per blocar lo desbarcament de Felipe II de Macedònia. Sensa sostèn navau, lei Macedonians deguèron donc demorar en Grècia. Enfin, gràcias au mantenement de son aliança ambé Etruria, Ombria e Latium, Roma poguèt mobilizar una armada novèla per protegir la capitala e sa region.
Sus leis autrei teatres de la guèrra, lei Cartaginés mobilizèron de renfòrç importants per Annibal. Pasmens, en causa de la menaça romana sus lei regions d'Espanha, deguèron i mandar aquela armada sota la direccion de Magon Barca. Una autra tropa desbarquèt en Sardenha esperant entraïnant una insureccion còntra lei Romans mai foguèt anientada per leis indigèns. Lei subrevivents capitèron de se retirar vèrs lo sud d'Itàlia ont èran lei fòrças principalas d'Annibal.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Après 220, 219 e 218 avC, quatren viatge d'inspeccion de l'emperaire Qin Shi Huang dins lei províncias de l'Empèri. En particular, visitèt lei regions nòrd e lo litorau.


text:
Saint-Éman
Saint-Éman es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Éman es a 4 km de Illiers-Combray, a 17 km de Courville-sus-Eure e a 26 km de Chartres.
Lo Loir en naissent voreja la comuna.
Saint-Éman est à 4 km d'Illiers-Combray, à 17 km de Courville-sur-Eure et à 26 km de Chartres.
Le Loir naissant borde la commune.
Istòria[modificar | modificar la font]
Sant-Éman s'es trucat Éman, pluviôse an 2 (Deliberacion del Conselh General de la Municipalitat, n'aplicacion del decrèt del 16 d'octòbre de 1793 = 25 vendémiaire an 2).
Saint-Éman s'est appelée Éman, pluviôse an 2 (Délibération du Conseil Général de la Commune, en application du décret du 16 octobre 1793 = 25 vendémiaire an 2).


text:
Charles Cros
Charles Cros, nascut a Fabresan (Corbièras) lo 1èr d'octobre de 1842, originari d'una familha de La Grassa e mòrt a París lo 9 d'agost de 1888, èra un inventor e un poèta d'espression francesa.
Passionat de literatura e de sciéncias, foguèt un temps, de 1860 a 1863, professor de quimia à l'Institut Parisenc dels Sords e Muts, abans de se consacrar a la recèrca scientifica. En 1869, presentèt a la Societat francesa de fotografia un processus de fotografia en colors qu'es a l'origina del processus actual de tricromia. Tanben estudièt las amelioracions per la tecnologia del telegraf (prototipe de telegraf automatic).
Lo paleofòn[modificar | modificar la font]
En avril 1877 subretot, formulèt lo principi d'un aparelh de reproduccion dels sons que nomenèt paleofòn. Son document, presentat a l'Acadèmia de las Sciéncias, suggerissiá que las vibracions sonòras se poirián gravar dins lo metal amb l'ajuda d'un gredon ligat a una membrana vibranta, e que, aprèp, ne fasent limpar un estilet ligat a una membrana sus aquela gravadura se poiriá tornar donar lo son primièr. Abans que Charles Cros sèga son idèa o construga un prototipe, Thomas Edison, als Estats Units d'America, bastiguèt lo primièr fonograf. Cap dels dos coneissiá pas lo trabalh de l'autre.
Poesias[modificar | modificar la font]
Son òbra de poetica, brilhanta tanben, una de las fonts d'inspiracion del surrealisme, foguèt ignorada a son epòca.
Publiquèt sos primièrs poèmas dins le Parnasse contemporain e frequentava los cercles e cafès literaris de la boèmia de l'epòca, coma salon de Nina de Villard que aquel sa mestressa fins a 1877. Mas èra conegut pels seus monològs, que lo mai conegut es Le Hareng saur, que recitava el meteis dins de cabarets parisencs coma Le Chat noir.
En son onor foguèt creada l'Acadèmia Charles Cros que prima cada an los melhors disques.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)[1], [2], [3], [4] : Nòtas biograficas
- (fr)[5] Rodejant los parnassians « Fumistes, Zutistes, Vilains Bonshommes e Hydropathes ».
- Tèxtes (fr)


text:
Aurès
L’Aurès (del tamazight Awras significant « massís », atal Adrar n'Awras es literalament lo « mont del massís », es a dire lo massís montanhós) es un vast territòri montanhós istoric e etnolinguïstic a l'èst d'Argeria, onte vivon majoritàriament los shauis, grop berberofòn.
Aquela region èra coneguda dempuèi l'Antiquitat jol nom d'Aurasius mons, toponim berbèr significant « lo mont feram »[1]. Los Aurès èran partida del territòri de l'anciana Numidia[2]. Cal apondre que quand Ibn Caldon, istorian del sègle XIV, parlava dels Aurès, indicava une zona geografica mai larga qu'aquela d'uèi[3].
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Populacion
- 4 Cultura
- 5 Annèxes
Geografia[modificar | modificar la font]
Evocacion anciana[modificar | modificar la font]
Le recit de Procòp dins las Guèrra dels Vandals indica qu'en 539, quand lo general bizantin Solomon foguèt enviat pel segond còp en Africa per l'emperaire Justinian, pacifiquèt d'en primir las províncias de Zeugitana, de Numidia e de Byzacèna. Volguèt enseguida sometre l'Aurès amb una partida de l'armada bizantina comandada per Gontaris, venguda campar prèp del flum Abigas, a costat Baghaí, vila alara abandonada aprèp las atacs dels Aorasians. Aprèp un combat perdut, lo general bizantin deguèt se retirar, quand arrivèt, amb lo rèsta de l'armada, Solomon que li envièt d'ajudas e campèt a 50 Estadis mai naut[4].
Situacion[modificar | modificar la font]
Lo nom Aurès designa en majora partida tota la cadena orientala del massís de l'Atlàs, avent coma representant son suc de Chelia e subretot las ancianas vilas Mascula Khenchela e Lambèse Tazolt.
Segon Ammar Negadi[5] :
- Segon los Romans e los Numids : Salluste descriu una cadena de sèrras que separa doas regions, l'una maritima (la còsta èst d'Argeria) e l'autre interiora (Tell). Los monts Aurès se terminan pel desèrt de Sahara[6]. D'autras fonts indican coma nom de la cadena Auréus clupeus qu'aprèp venguèt Mons Aurasius.
- Segon los geografs de l'Edat Mejada: Procòp prepausèt una superfícia anant de 1 800 a 2 000 km2. Ibn Khaldon limita los Aurès pel reialme dels Kutumas, los Zibans, lo Mzab, l'Oèd righ. Ibn Khaldon designa per Aurès, le reialme dels Zenètas.
- L'istorian e geograf Francés, Émile Félix Gautier (de l'Universitat d'Argièr) destria l'Aurès oriental de l'Aurès occidental d'aprèp los estudis d'Ibn Khaldoun[7].
- Segon los Argerians : pendent l'ocupacion francesa, los responsablas de l'armada de liberacion nacionala (ALN) nomenèron l'Aurès per Wilaya I que correspond en superfícia de 450 000 a 500 000 km2. Aquela superfícia designa lo territòri shaui, que conten una partida de la Hodna fins la frontièra tunisiana e de Doucen a Aïn M'lila.
Topografia[modificar | modificar la font]
L'Aurès forma la partida èst de l'Atlàs presaharian que lo trescòl es lo mont Chelia a 2 328 mètres d'altitud.
L'Aurès es una region comprenent una cadena de montnaha e de planas s'espandissent sus l'actuala Argeria e l'actuala Tunisia. Es un massís que dona gaire de passatges nòrd/sud, mas parcialament traversat per una depression sinclinala nòrd-èst/sud-oèst al fons de que raja l'oèd Abiod.
- Las Horseshoes son fòrça nombroses mejans los rius d'Aurès, las mai conegudas son:
- Lo Canhon de Ghofi o los « Balcons de Ghofi »,
- L'Horseshoe de Chechar o Taberdga.
- Los rius e las estancas: Oèd Abiod (en amazigh Ighzer Amellal), estanca de Timgad, Oèd Abdi (en amazigh Ighzer n'Abdi), Oèd el ahmer (en amazigh Ighzer Azggagh), Oèd Taga (en amazigh Ighzer n'Taqqa), estanca de Beni Haroun Wilaya de Mila, palun de Medghassen (en amazigh Alma n'Imadghassen), palun de Draâ Boltif (en amazigh Alma n'Ighil n'Boltif), Chott Djendli, Chott Tincilt, Oèd El Madher, eca.
- Los monts : lo mont Chelia(2 328 m) (Batna- Khenchela), lo mont Boarif (Batna), còl du Telmet (en amazigh Tizi n'Talmet), (som dels Cèdres) prèp de Batna, Chechar (Tbessa), Belezma (Batna), Awras (Batna), Mahmel, Mahmed Wilaya de Batna(2 321 m) Bozina), Noacer, lo som d'Oled Ali (en amazigh Tizi n'Ath Ali), lo còl Tifrasin (en amazigh Tizi n'Tifrassin), Djebel Ouled Aïcha (en amazigh Adhrar n'Ath Aicha), Djebel Ben Bouslimane (en amazigh Adhrar n'Ath Bou Sliman), Djbel Ali (en amazigh Ich n'Ali, près de Batna), eca.
- Las planas : Nerdi (Bouzina dins la Wilaya de Batna)
- Las selvas: los bòsques de Belezma, los bòsques de Beni-Oudjnan, los bòscs de Beni Amloul (en amazigh Ath Melloul), los bòsques d'Oled Yakoub, selva de Boarif, selva de Legag, eca.
- Los espacis o pargues protegits: Pargue nacional de Belzma
- Los oasis : El Kantara, Ghoufi, eca.
- Los jaces e ressorsas naturalas: ciment, sal, mercuri, fèrre, zinc, coire, argent, aur, plomb, antimòni, fosfats, petròli, gas, fusta, eca[8].
- font termala: la Font cauda Hammam Essalihine de Khenchela, font de Batna (Kasro), font de Biskra, font de Guelma (hamam Maskhoutine), eca.
Clima[modificar | modificar la font]
Los ivèrns son fòça fregs, la temperatura aten a vegada los -18 °C sens factor umids. Los estius son fòrça cauds, fins a 50 °C a l'ombra. Las variacions de temperatura son fòrça importantas dins aquela region del mond.
Dins l'Aurès, la temperatura estivala varia de 30 °C a 38 °C.
La quantitat de pluèja indica prèp de 325 mm de mejana annadièr al nivèl de las grandas vilas mas aquelas quantitats son fòrça mai nautas als monts qu'i a de microclimas umids. Las nevadas arriban cada an a partir de la segonda mitat del mes de novembre e fins al començament de març. Los monts demoran nevats fins al mes d'abril veire al començament de mai. Alara que de pluèjas diluvianas son constatadas dins l'Aurès, los domatges son considerables.
Fauna e flora[modificar | modificar la font]
- Los animals: l'ièna, la lèbre, lo rainal, l'aigla, lo singlar, la cernalha, la Tartuga Hermani, lo chacal daurat, la cigonha blanca, lo guit, lo ganga e lo caracal eca. Lo darrièr leon foguèt caçat al sègle XIX prèp d'Arris.
Qualques espècias de peises vivon dins las aigas de rius prèp de Timgad.
- La vegetacion : fòrça conifèrs e arbrilhons (cèdres, pins blanc, avet, euse, eca.). I a de palmièrs, lo cade, Lo sause, lo ginjorlièr, lo tamarind, los arbres fruchièrs (pomièr, milgranièr, albricotièr, perièr, figuièra, olivièr, ametlièr, eca.)
Istòria[modificar | modificar la font]
L'Aurès guerrièra, tèrra de revòlta, de conquèsta e d'insomeses[modificar | modificar la font]
L'Aurès e sa tribú los shauis totjorn foguèt tèrra de revòltas e de començament de conflites dempuèi l'Antiquitat mas tanben abans[9],[10],[11]
Recits istorics de l'antiquitat fins ara[modificar | modificar la font]
Lo mausolèu de Medghassen dins Aurès data de 300 ans AbC. S'agís d'un monument numid; es lo mai ancian de l'actuala Argeria[14]. Aurès seriá estat lo fogal dels Zenèts. Segon l'ipotèsi controversiada d'Ibn Khaldon Medghassen seriá lo patriarca dels Zenèts[15].
Los Romans fondèron Lambèsa a Batna coma capitala del sètge roman. Fòrça vilas e capitalas se desvelopèron, Tobna, Timgad (Batna), Cirta e Tiddis a Constantina, Madaura e Baghaï a Khenchela, Theveste a Tebessa, Diana (Zana) a Batna, Ipòna a Annaba, Tibilis e Calama a Guelma, Nicivibus o N'gaous a Batna, Vescera a Biskra, Djemila, Thagaste, vila natala de Sant Augustin, Madaure (M'daoroch) dins la Wilaya de Souk-Ahras, Sitifensium a Setif.
Massinissa, nascut vèrs 238 AbC dins la tribú dels Massíls (Mis Ilès) e mòrt al començament de genièr de 148 AbC, unifiquèt Numidia. Fòrça reis li succediguèron.
Fòrça caps berbèrs se revoltèron enseguida dins Aurès. Tacfarinas (primièr sègle après Crist), combat l'Empèri Roman jol reialme de l'emperaire Tibèri. Faraxen, en 253[16], venent del Djurdjura, ataquèt la Numidia romana[17], amb l'ajuda de cinc tribús, los Quinquegentiani e los Babars e les tribús originàrias d'Aurès, del sud e d'Hodna. Foguèt pres a Lambèsa, a 10 km de Batna vèrs 260 ApC . Las inscripcions qu'indican sa captura pels Romans son a Lambèsa. Se pòt tanben citar lo nom de Iabdas, rei d'Aurès, vèrs 536[18].
Los Vandals e los Bizantins influencièron la region. De revòltas foguèron contada pels istorians coma dels Zenèts..
Enseguida, los musulmans arribèron per islamizar la region. Koceila e Dihya s'imposèron al nòrd de la region e dins tot l'èst d'Africa del Nòrd.
Al sègle VII, d'aprèp Ibn Khaldon, l'Aurès èra subretot abitats dels Aurebas, tribú de Koceila, dels Zenèts Djerawa, tribú de la reina Kahina-Dihiya, e dels Hoaras[19]. Las tribús Aurebas son tanben descrichas coma essent originaris de l'actuala Libia[20].
L'unitat politica e administrativa de la Berberiá Orientala e Centrala èra en granda partida realizada per Kusayla que s'èra convertit a l'Islam. Dempuèi alara, un conflicte esclatèt entre aquel cap berbèr e lo cap de las armadas omeias. Cairoan foguèt presa per Koceila, aquel darrièr tornèt al cristianisme. Oqba Ibn Nafaa tuèt Koceila. Dihya, dicha la Kahina, prenguèt lo cap de la resisténcia. Eissida de la tribú dels Djerawa foguèt elegida o nomenada a aquela carga pel conselh de la confederacion de las tribús. Dihya tuèt Oqba Ibn Nafaa segon Ibn Khaldoun, venjant Koceila.
Dihya procedèt atal a la reünificacion de fòrça tribús de l'Africa del Nòrd orientala e del Sud. Dihya vencèt per dos còps la granda armada Omeia mercé a l'apòrt dels cavalièrs dels Ayth Ifren. Regnèron sus tota l'Ifriqiya pendent cinc ans. Dihia foguèt vencuda dins una darrièra batalha contra los Omeias. Foguèt la sola femna de l'istòria a combatre l'empèri omeia. Aprèp la desfacha de la Kahina, la populacion d'Aurès, region a l'encòp entre las actualas Argeria e Tunisia e una partida de l'actuala Libia (la província de l'Ifriqiya), aderiguèt al principis de l'Islam.
Ibn Khaldoun escriguèt que le comandant Musa ben Nusayr aumentèt los seus militars en exigissent 12 000 Berbèrs de l'Ifriqiya (que l'Aurès èra partit) per tornar islamizar las demai populacions situadas a l'Oèst de sa província (Ifriqiya); cal precisar qu'en arabi l'Oèst o Occident o País del solelh clocant se dich Magrèb e tanben d'una partida de l'islamizacion del Magrèb ja comencèt jol precedent Oqba e qu'i a ed milièrs de quilomètres entre l'Aurès de l'Edat Mejana o Cairoan e Tanger es a dire a de meses de marcha e encara mai de tribús berbèrs a convertir o tornar coma lo menciona Ibn Khaldoun[21]. Ibn Khaldon jamai escriguèt que los 12 000 òmes exigits serviguèron a la conquèsta d'Andalosia, d'Espanha o de l'occident crestian. Ibn Khaldon escriguèt segon la conquèsta del Magrèb per las tropas de Musa ben Nusayr, Tariq, governador de Tanger, i demorèt amb 12 000 berbèrs venent d'èsser convertits acompanhat de 27 Arabis cargat de lor formacion coranica, sens cap d'autre precision, coma l'origina de las etniás presentas[22]. Es solament aprèp aver jutjat l'Islam pan ancrorat al Marròc que Moussa Ibn Noçaïr tornèt en Ifriqiya que demandèt en 711 Tariq ibn Ziyad demorant a Tanger de conquerir Espanha[23],[24].
Enseguida, de conflites entre Berbèrs e dinastias arabias (Omeias, Fatimidas, Abbassidas) son senhaladas pels istorians dins la region d'Aurès coma Al Bakri e Ibn Khaldon.
Abu Yezid de la tribú dels Banon Ifren capvirèron los Fatimids ajudat per las tribús Zenèts d'Aurès mas foguèt vencut pels Zirids, aliats dels primièrs temps als Fatimids.
Los Hilaliens ganhèron la batalha contra los Berbèrs. I aguèt un acòrdi entre ambedoas partidas. Los Hilaliens venguts amb lors familhas vivián amb los Berbèrs amb a vegadas de tensions. Seguèt un periòde d'unificacion amb la dinastia dels Almoads (dinastia berbèr). Aprèp, los Hafsides(dinastia berbèr) prenguèron tota la region fins a l'arribada dels Otomans.
Al sègle XIX la region foguèt mièg conquerida per França. De revòltas (Ahmed Bey, los Zaatchas, los movements nacionalistas argerians) se faguèron contra l'ocupacion francesa fins al començament de la Guèrra d'Argeria. Aurès es un territòri qu'abriguèt mai de 20 mila maquisards. L'Armada francesa patiguèt sa mai granda desfacha aprèp Indochina dins Aurès.
A causa de la geografia, Aurès es dificils d'accès per las fòrças estrangièras. Pasmens l'islamizacion ganhèt sus aquel relieu escalabrós. L'armada francesa donèt l'escais als combatents d'Aurès, los òmes invisibles. Mas las lutas intèrnas faguèron de ravatges dins tota la region e dins Argeria pendent la Guèrra d'Argeria e los començaments de l'Argeria independanta.
La partida occidentala d'Aurès fa partit de l'actuala Argeria aprèp l'independéncia de 1962.
Populacion[modificar | modificar la font]
Aquela region abriga las tribús shauis[25]. Mas amb lo temps e del meteis biais qu'al nòrd d'Argeria, d'argerians de totas originas confondudas s'i installèron, subretot dins las vilas.
La region d'Aurès compren las wilayas de, Batna, Khenchela, Om el Boaghi, Sok-Ahras, Tebessa e la partida nòrd de la wilaya de Biskra.
Pasmens lo país shaui es mai vaste e compren, en mai d'Aurès, d'autras wilayas e s'espand sus una partida de la wilaya de Tebessa e lo sud de la wilaya de Guelma.
Cultura[modificar | modificar la font]
Una cultura mai d'un còp milenària[modificar | modificar la font]
La region dispausa d'un vaste potencial cultural e lo tèrme « cultura » es vaste. Atal « culturalament » parlant, vaquí qualques personalitats eissidas d'Aurès:
- Koceila, prince berbèr d'Aurès al sègle VII
- Kahena, reina guerrièra berbèra zenèta d'Aurès que se batèt contra los Omeiadas pendent l'expansion islamica en Africa del Nòrd al sègle VII
- Mostefa Ben Bolaid (1917-1956), un dels caps istorics del FLN pendent la guèrre d'Argeria, d'escais lo Paire de la Revolucion Argeriana
- Larbi Ben M'Hidi (1923-1957), combatent e eròis de la guèrra d'independéncia
Praticas culturalas de la region d'Aurès[modificar | modificar la font]
La circoncision es una practica milanària dçns l'Aurès segon totjorn lo meteis ceremonial[26].
Artesanat[modificar | modificar la font]
Terralha[modificar | modificar la font]
Segon mai d'un istorians, las terralhas d'Aurès apareguèron dins las especificitats plasticas de lor decòrs talhats e de lors formas carenadas, coma mai pròchas de las primièras formas de l'art berbèr.
- Originas
« Coma malgrat la colonizacion romana de Lambèsa, los berbèrs Chaoïa demorèron alunhat dels grands corrents » exteriors, « se pòt admetre qu'aquela ornamentacion de relieu [...] caracteristica de la terralha berbèra vertadièra, diriam primitiva. », çò escriguèt Arnold van Gennep[27]. Gabriel Camps supausa « una origina sicílioitalica », pensa qu'aquel decòrs, s'espandiguèt al Calcolitic dins une region anant de las còstas de la Tunisia fins a l'Aurès[28]
- Caracteristicas
Decoradas de relieu o de talhs, las terralhas d'Aurès son enducha d'una laca roja escura o bruna, lo « loq », practica a l'encòp ornamentala e impermeabilizant las terralhas.
Lo « tarbot » a un perfil original, redond al bòrd, sens mesplan, clinant leugièrament cap a l'exterior en quatre punts oposats, sovent soslinhat d'òscas.
Le « fán », utilizat per còser la galèta, es pas vernissada mas ornada de releus amb de linhas e punts roges.
D'autres terralha, benlèu de joguinas, an de formas d'animals (coma d'aucèls).
Tissatge[modificar | modificar la font]
La tecnica del tapís de lana es pas locala, son los tissatges, les cobèrtas, coissins e saquetas pal grans que son caracteristics de l'estil d'Aurès. A la lana sivent se mèscla lo pel de cabra.
Los « tellis » son sovent compausat de bendas de coulors, mas se los pòt ornar d'orlats o de linhas coirats. De larges registres sombres, sur lesquels un décor semble brodé, de pèças en lasange se pòdon apondre a la superfícia. [29].
Jòias[modificar | modificar la font]
Escultura[modificar | modificar la font]
Pintura[modificar | modificar la font]
-
- Los pintres orientalistas
Fòrça pintres europèus e subretot francese, orientalistas, pintavan pedent lor demorànças dins l'Aurès de paisatges e retraches, coma Gaston Bouchinet (Los Sarrasins, 1898 - Verdun de Garona, 1966), Eugène Deshayes (Argièr, 1862 - Argièr 1939), Paul Fenasse (Argièr, 1899 - New Braulnfeg, Tèxas, 1976), Eugène Girardet (París, 1853 - París, 1907), Louis Granata (Spezzano Grand, 1901 - Selon de Provença, 1964), Édouard Herzig (Neuchâtel, 1860 - Argièr, 1926), Roger Irriéra (Bordèu, 1884 - Ais de Provença, 1957), L. (Léonie?) Lebas, Constant Louche (Argièr, 1880 - Grenòble, 1965), Fritz Müller (Blida, 1867 - Argièr, 1926), Maxime Noiré (Guinglange, Mosèla - 1861 - Argièr 1927), Jules Van Biesbroeck (Portici, Itàlia, 1873 - Brussèlas, 1965)[30].
-
- Los pintres argerians contemporanèu
D'artistas , coma Jeballah Bellakh[31], nasquèron e vivon dins de vilas d'Aurès. D'autres son morts coma Abdo Tamine e Cherif Merzogui. E mai imigrèron cap a Euròpa coma Hoamel Abdelkhader que viu en Itàlia.
Musica[modificar | modificar la font]
Lo folklore es diversificat dins las regions d'Aurès. La musica tradicionala es paln representada. Los primièrs cantaires amb vam internacional son Aissa Jermoni e Ali Khencheli[32]. L'estile de musica Rahaba es pròpri a tota la region d'Aurès. E mai, d'autres estiles de musica existisson coma l'estile araboandalós]], amb Salim Hallali o Youcef Bokhantech.
Un autre genre de musica moderna shaui s'impausèt dins la region. Aquela musica atipica es una mescla d'inspiracions de rock, de blues, de folk e de raï en lenga shaui e arabi. Qualques instruments de musica son pròpris a la region coma la Gasba e d'autres coma la Zorna son especifics a l'ensems de la musica orientala.
Literatura[modificar | modificar la font]
- Qualques escrivans escriguèron dins las lengas arabi e francesa, es lo cas de Kateb Yacine.
- La poèsia orala, los contes e legendas fan l'objècte d'estudi pels especialistas en literatura e lenguistica.
- Mohamed Hamouda Bensai (1902-1998) èra ensagista e filosof[33].
- La granda romancièra soïsse Isabelle Eberhardt (1877-1904) demorèt a Batna.
- Èran tanben Batnéens los escrinans: El hachemi Saidani (mòrt en 2005), Mohamed Nadir Sebaa (nascut en 1956), Abderezzak Hellal (nascut en 1951), Beïda Chikhi, Doctor d’Estat e professor a la Sorbona, eca.
- D'autors d'origina francesa escriguèron tanben de libres que tractan de tèmas ligats a ;'Aurès e a la vila de Batna coma Jean-Pierre Marin, Jean-Noël Pancrazi (nascut en 1949), Liliane Raspail, Jean Pèrés e Eugène Delessert, eca.
- Claude-Pierre-Hypoplyte Polain, istorian, moriguèt lo 17 de març de 1876 a Batna[34].
- Anna Gréki (1931-1966) foguèt escrivana e militanta de la causa del Front de Liberacion Nacionala (Argeria)[35].
- Los autors Redha Malek (nascuda en 1931), Mustapha Bekkouche (nascut en 1930), Amar Mellah (nascut en 1938), Merarda Mostefa Bennoi, Ali Merouche escriguèron de libres documentaris e istorics.
- La poèsia arabia: le poèta Mohamed Laïd Al-Khalifa (1904-1979), Mohamed el akhdar el Saihi, Mohamed Ababsa El Akhdari[36], escriguèron de poèmas sus Batna e l'Aurès.
- Messaod Nedjahi escriguèt de romans en lenga francesa sus la vida dels shauis[37]..
- André Gide (1868-1951) visitèt l'Aurès. Èra amic de Mohamed Hamoda Bensai (1902-1998).
- Liliane Amri (nascuda en 1939), maridada a un shaui, es l'autora del roman La Vie à tout prix. Es una autobiografia e descriu de la vida d'Aurès, subretot de las femnas pendent los ans 1960 a 1990. Parla parfaitement shaui e contribuguèt al desvelopament de la region d'Aurès.
- Germaine Tillion (1907-2008) demorèt dins l'Aurès pendent d'ans. Faguèt grand trabalh scientific sus la region d'Aurès[38],[39]. Envièt de letras al govèrn francés per defendre la causa dels Argerians pendent la Guèrra d'Argeria.
- Dins son òbra, Mathéa Gaudry descriguèt la vida de las femnas Shauis, los usatge e cotumas d'aquela region subretot dins lo periòde colonial de 1929. Fa l'istoric de la Kahina[40].
- Bachir Rahmani (1957), mètge escrivan, escriguèt "Amrir", (2002).
- Saleh Bezzala, poèta de lenga shaui.
- Nassira Belloula, nascuda a Batna e autora de mai d'un romans, recits e ensags coma La Revanche de May, Visa pour la Haine, Rebelle en toute demeure, Djemina o Les Belles Algériennes.
Dança[modificar | modificar la font]
Annèxes[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Histoire des Berbères, Ibn Khaldoun, trad., William Mac-Guckin de Slane, Ed Berti, Argièr 2003
- Léon Souguenet, Julia Donia : Missions dans l'Aurès (1915-1916), ed.Éditions Renaissance du Livre, 1928.
- Ernest Mercier, Histoire de l'Afrique septentrionale (Berbérie) depuis les temps les plus reculés jusqu'à la conquête française (1830) 1868, tome 1, p. 188[41].
- Camps Gabriel, Monuments et rites funéraires protohistoriques, Aux origines de la Berbérie, París, Arts et Métiers graphiques, 1962 (630 p.) [Chapitre IV, La poterie peinte, p. 320-417].
- Jeux de trames en Algérie, Argièr, Ministère de l'agriculture et de la réforme agraire, 1975 [Tissage de la montagne, les Aurès, p. 111-117].
- J. B. Moreau, Les grands symboles méditerranéens dans la poterie algérienne,Argièr, SNED, 1977 [Lampes des Aurès, p. 169-188].
- À la rencontre de la poterie modelée en Algérie, Argièr, Ministère de l'agriculture et de la réforme agraire, 1982 [Poterie des Aurès, p. 118-129].
- Tahar Djaout, L'Invention du désert, Éditions du Seuil, París, 1987, p. 31-33.
- Kateb Yacine, Parce que c'est une femme, tèxtes reünits per Zebeïda Chergui, teatre, [entrevista de Kateb Yacine amb El Hanar Benali, 1972, La Kahina ou Dilhya; Saout Ennissa, 1972; La Voix des femmes e Louise Michel et la Nouvelle Calédonie], París, Ed. Éditions des Femmes - Antoinette Fouque, 2004, 174 p.
- Gisèle Halimi, La Kahina, Plon, 2006: Pocket, 2009 ISBN 978-2-266-17407-7
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)S. Chaker, Encyclopédie Berbère, dintrada « Aurès »
- ↑ (fr) Encyclopédie Universalis/ Numidie
- ↑ Mapa d'Euròpa en l'an 700, partida sud-oèst
- ↑ (fr)Procòp, Guèrra dels Vandals, libre II
- ↑ (fr)[http://aureschaouia.free.fr/geographie.htm Aureschaoia estudi fach per Ammar Negadi
- ↑ (fr)Gustave Boissière, L'Algérie romaine
- ↑ (fr)Le passé de l'Afrique du Nord: Les siècles obscurs. Avec 25 illustrations, Émile Félix Gautier p220, p221
- ↑ [http://aureschaouia.free.fr/geographie.htm Ammar Negadi
- ↑ "argièr-roi.net" (fr)La vida economica del Chaoia d'Aurès.
- ↑ (fr)Tradition orale, mémoire collective et quelques repères historiques dans l’Algérie coloniale : le cas des Aurès et du pays chaoui
- ↑ (fr)LES BATAILLES DE L'ARMEE DE LIBERATION NATIONALE
- ↑ (fr)Souvenirs d'une exploration scientifique dans le nord de l'Afrique, Jules-René Bourguignat
- ↑ "ReferenceA" (fr)Ibn Khaldoun, Histoire des Berbères
- ↑ (fr)Recueil des notices et mémoires de la Société archéologique, historique
- ↑ "ReferenceA"
- ↑ (fr)Comptes rendus des séances - Académie des inscriptions & belles-lettres publié par Ernest Émile Antoine Desjardins
- ↑ Mencions de l'insurreccion du Faraxen
- ↑ (fr)Histoire de l'Afrique septentrionale (Berbérie) depuis les temps les plus... De Ernest Mercier
- ↑ Ibn Khaldoun, Istòria dels Berbèrs
- ↑ "Marin" (fr) Au forgeron de Batna; Jean-Pierre Marin; ed. L'Harmattan; 2005; isbn=2747593118 enlinha
- ↑ (fr)Ibn Khaldoun, Histoire des Berbères, T.I, consultable en linha
- ↑ (fr)Ibn Khaldoun, Histoire des Berbères, Tome I, consultable en linha
- ↑ (fr)Article sur Moussa Ibn Noçaïr / Encyclopédie Universalis
- ↑ (fr)Tariq ibn Ziyad et l'islamisation du Maroc p.21
- ↑ "alger-roi.net"
- ↑ (fr)Le cérémonial de la circoncision
- ↑ (fr)Arnold van Gennep, Les poteries modelées d'Afrique du Nord
- ↑ (fr)Gabriel Camps, Monuments et rites funéraires protohistoriques, Aux origines de la Berbérie, Paris, Arts et Métiers graphiques, 1962.
- ↑ (fr)Jeux de trames en Algérie, Argièr, Ministère de l'agriculture et de la réforme agraire, 1975, p. 112 et 114
- ↑ Lista establida segon Marion Vidal-Bué, (fr)L'Algérie des peintres, 1830-1960, Argièr, Edif 2000 / París, Paris-Méditerranée, 2002
- ↑ (fr)Benamar Mediene, Pour le peintre, la perspective n'a de sens que dans l'ouverture infinie du regard..., dans « Créative Algérie », Phréatique n° 51, París, 1989, p. 96-97.
- ↑ (fr)Dominique Auzias, Algérie
- ↑ (fr)Femmes d'Algérie: légendes, traditions, histoire, littérature Par Jean Déjeux. Publié par Boîte à Documents, 1987. P244. libre en ligne
- ↑ Book Google
- ↑ (fr)Frantz Fanon: portrait. Per Alice Cherki. ed. Seuil, 2000. ISBN 2-02-036293-7. Page 236
- ↑ (fr)Ecrivains algériens: dictionnaire biographique Per Achour Cheurfi. Ed. Casbah éditions, 2004. pag.17. ISBN 9961-64-398-4
- ↑ (fr)Profession: infirmière Par Messaoud Nedjahi. Ed. Editions Publibook. ISBN 2-7483-3522-8 libre en linha
- ↑ (fr)Thérèse Rivière, Fanny Colonna, Aurès/Algérie, 1935-1936 photographies
- ↑ (fr)Germaine Tillion, Il était une fois l'ethnographie
- ↑ (fr)La femme Chaoui de l'Aurès, Mathéa Gaudry, édition Chihab- Awal
- ↑ Histoire de l'Afrique septentrionale en linha


text:
Agrís
Agrís (Agris en francés) es una comuna de la Charanta Occitana situada dins lo País d'Òrta e Tardoira. Administrativament, aperten au departament de Charanta e a la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
S'a exhumé las rèstas d'uèch individus (cinc adultas e tres mainats), dels chasseurs-cueilleurs del mésolithique, del VIIIe millenari[1].
Qualques fòtos aerianas mòstran las traces d'una aucupacion anciana d'epòca indéterminée. Vertat es #que l'aucupacion del luòc es fòrça anciana coma la testifica la descobèrta del casc de Agris, un casc de apparat celte en datant de la IVe sègle abC., trobat l'an 1981 en lo moment de registres archéologiques en la tuta de las Perrats, luòc #que la primièra aucupacion ne data del Bronze final [2].
En aquel meteis luòc de la tuta de las Perrats an #èsser trobadas poteries de la segonda edat del Fèrre[3].
On a exhumé les restes de huit individus (cinq adultes et trois enfants), des chasseurs-cueilleurs du mésolithique, du VIIIe millénaire[4].
Des photos aériennes montrent les traces d'une occupation antique d'époque indéterminée. Il est certain que l'occupation du site est très ancienne comme l'atteste la découverte du casque d'Agris, un casque d'apparat celte datant du IVe sègle abC., trouvé en 1981 lors de fouilles archéologiques dans la grotte des Perrats, site dont la première occupation date du Bronze final [2].
Dans ce même site de la grotte des Perrats ont été trouvées des poteries du second âge du Fer[5].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
- la Bauma daus Peirats, ente se trobet lo casco gallés d'Agrís
Intercomunalitat[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ nòstras-ancetres_550241.html {{{Títol}}}. Consultat lo 20 de març de 2010
- ↑ 2,0 2,1 {{{Títol}}}. Consultat lo 20 de març de 2010
- ↑ Tèsi de S.Ducongé, Tome 19, revista Aquitania
- ↑ François Dufay, « La vraie vie de nos ancêtres », 2008. Consultat lo 20 mars 2010
- ↑ Thèse de S.Ducongé, Tome 19, revue Aquitania
{{Portal 2008]]-[[2014}}


text:
Luceau
Luceau es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Luceau Es una municipalitat del sud de la Sarthe situada en lo Maine angevin, a Unitat|40|km {{}} al sud del Mans e 45 km al nòrd de Tors.
Luceau est une commune du sud de la Sarthe située dans le Maine angevin, à 40 km au sud du Mans et 45 km au nord de Tours.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- La curació, prieuré de las chanoines regulars de la abbaye de Vaas.
- La distincion aperteniá al senhor de la Couetterie en Beaumont-Pè-de-Bœuf.
- Parròquia en dependent de Castell-de detlo-Loir e del Maine angevin.
- La cure, prieuré des chanoines réguliers de l'abbaye de Vaas.
- La seigneurie appartenait au seigneur de la Couetterie en Beaumont-Pied-de-Bœuf.
- Paroisse dépendant de Château-du-Loir et du Maine angevin.