text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
divendres, 28 de febrer de 2014
Mots gascons: galihòrça, agalòrça, galòrça; mot catalan: gallorsa, galorza.
Que i a un tresau mot qui poderém hornir ad aquera lista, e aqueth qu'ei galòrça. Que's ditz d'ua persona de gran talha, voluminosa, maufotuda (Palay). Que'm soi interessat au fèit qu'aqueth mot e s'arretròba en catalan : gallorsa, antigament galorza (vediatz l'Alcover-Moll) -en supausar que s'agesca plan deu medish mot que lo mot gascon, que non d'un omonime. En catalan, lo mot gallorsa que designa un arramat d'aulhas qui ei miat tà pèisher en pradas d'altitud, en estivas, e, tostemps en catalan, lo dret de gallorsa qu'ei- en tèrmis juridics, lo dret de har pasturar las bèstias en ua prada, en generau comunau o, en tot cas, qui n'apartien pas au proprietari deu tropèth. Coromines qu'arreliga lo mot catalan aus mots bascos gail, gailor, galdur qui significan extremitat, proheminéncia, bèc, som, cima, e qu'explica semanticament lo mot gallorsa com "lòc de cimas", o sia lòc d'altitud. Se lo basco a efectivament balhat aqueth mot tau romanç deus catalans, que seré estonant que n'ac hascosse pas tot parièr en romanç pròpi deus vascons, o sia en gascon. Dit autament, lo mot gascon galòrça que'n deuré aver la medisha origina etimologica que lo mot catalan, dab la significacion prumèra de "lòc de cimas" e la significacion de precipici qu' a (a)galòrça que s'explicaré simplament peu cambi deu punt de vista: deu còth estant cap avath, en lòc d'avath de cap a las cimas com peu mot catalan. N'ei pas impossible que lo mot agalòrça e sia en fèit ua fòrma deu mot galòrça, per diaferèsi de l'article (la/era/sa galòrça > l'/er'/s'agalòrça) e atraccion de aqualis, dejà vist dab gau (de canalis) e agau.
Que i agó possibilitat de confusion semantica enter galòrça o agalòrça d'ua part e galihòrça de l'auta. Totun, aqueth darrèr mot que'm sembla d'etimologia distinta e d'arreligar a la seria deus mots quasi sinonimes enter si: galihonha, galihèrna, galigòrça, baricomba, baticomba etc. Jo que crei qu'aqueth "gali" deu mot galihòrça (com bari, bati d' autes membres d'aquera seria), que deu arrepresentar lo mot gau qui ei la fòrma populara pirenèogascona de canal(is) (cf. lo galet de la vath etc). Canau en país tòi que designa ua garganta pregona, ua gòrja. Atau que poderém prepausar com a ipotèsis etimologicas: galihèrna, de canal(is) inferna (o sia canau pregona); galihòrça de canal fortia o ortia (canau impetuosa o canau-precipici ved. galigòrça); galihòssa, de canal fossa , o sia canau cavada, de fossa, en latin, participi de fŏdĕre qui significa cavar; galihonha de canalis funda: canau hurgada, remudada, segotida (funda, participi deu latin fundiĕre, cf. en gascon honhar qui deriva d'aqueth vèrbe latin). E fin finala que i hornirèi galigòrça : canalis + cortia - deu mot d'origina pre-romana, celtica, cortia , gascon gòrça, qu'arretrobam hens lo toponime gascon gòrça (= precipici en país tòi) e en aragonés Ribagòrça, com ac soslinhava Palay e a maudespieit de l'opinion pòc credibla de Coromines qui i vedèva l'adjectiu curtia deu latin curtare. L'opinion de Coromines qu'èra basada sus ua interpretacion latina medievau deu nom Ribagòrça, totun que pausa un problèma semantic (per aqueths parçans, cortar non significava pas talhar, copar, en contra de çò qu'avançava Coromines). Meilèu, ribagòrça com galigòrça (de, respectivament, ripa + cortia e canal + cortia) que serén formats com baricomba e baticomba (valle + cumba). Qu'ei de notar lo mot benasqués galiberna - probablament deu gascon galihèrna, que designa ua persona de gran talha, exactament com lo gascon galòrça. L'expression benasquesa gran coma un galiberna que s'arrevira en espanhòu en: alto como un monte. Precipici o mont, qu'ei tostemps un ahar de punt de vista, fin finala.
EDIT: Un legedor plan aimable que'm hè saber qu'en parlar aussalés, lo mot balihòrça qu'a la significacion qui Coromines e prèsta au mot catalan gallorsa, c'ei a díser quauquarren com "peisheder d'altitud, estiva", que non la de "precipici". Aquerò que pleiteja per ua etimologia comuna entà los mots catalan e gascon gallorsa , galòrça, agalòrça e galihòrça, en contra de l'ipotèsi prepausada amont. Que vs'enviti a léger los comentaris.
Alavetz, que vse'n prepausi unha auta ipotèsi etimologica, diferenta de la de Coromines e qui pòt conciliar lo mot catalan gallorsa e los mots gascons galòrça e agalòrça. En lòc d'un mot "basco-iberic" (tà emplegar la terminologia dobtosa de Coromines), hòrt ipotetic e fin finala absoludament shens nat supòrt documentari, que vse'n prepausi unha auta origina, ben gascona aquesta: lo mot catalan gallorsa (un gasconisme) e los mots gascons galòrça, agalòrça que derivarén de canal fortia : canau impetuós. Com e'n testimònia l'istuèra aussalesa, lo mot que pòt tanben servir tà designar un lòc d'altitud, ua estiva, on e's situa la partida mei amont deu precipici, "près des cols" com ac indica Palay en la definicion deu mot galigòrça. Que cau raperar la significacion de lòc d'altitud aplicada a un mot concebut a l'origina tà designar ua depression geologica n'ei pas quauquarren d'unic en catalan e en gascon: que'n coneishem aumensh un aute exemple dab lo mot coma (deu celto-romanic cumba) qui s'a prengut la significacion de tuc, de cima en gascon e de peisheder d'altitud en catalan mentre que lo mot, a l'origina, non designava sonque ua depression geologica, ua traca de vath. En gascon, lo mot cumba associat a vall- (baricomba, baticomba) qu'ei precisament sinonime de galihòrça, agalòrça (precicipi).
La preséncia de gasconismes hens lo vocabulari catalan tanhent au pastoralisme que's deu explicar per lo fèit que los pastors "catalans" èran d'autescòps tots gascons, fèit istoric ignorat peu praube Coromines.
N.B. L'imatge qu'ei tirat de la wikipedia.
diumenge, 23 de febrer de 2014
Mots gascons: esbarrir, esbarriar; mots catalans: esbarriar, esgarriar
Esbarrir qu'ei un mot a la mòda uei lo dia, que sufeish de'u tipar sus google tà se n'apercéber. Qu'ei un gasconisme absent deu diccionari de Mistral. Que vòu díser (segon Palay):
1-pèrder lo camin: estraviar, descaminar, destrauviar, hòraviar,
2- esparricar, esbarrejar
3- (locaument, en Lavedan): partatjar, compartir.
Mistral qu'arreportè en son diccionari un derivat d'aqueth mot, l’adjectiu esbarrit, qu’ei a diser hòraviat, perdut. Totun, la significacion d’étourdi qui Mistral e prestè au mot n’èra pas briga corrècta.
Lo mot que sembla d’origina pastorau : ua anesca (oelha d'un an) esbarrida qu’ei ua oelha qui s'a perdut lo tropèth, aquera oelha qu'ei dita horastèra per Camelat (que non per Palay, peu quau horastèr e significa sonque "de l'ahorèst").
En catalan, los dus mot mei pròishe semanticament e morfologicament deu gascon esbarrir que son esgarriar e esbarriar.
La definición deu mot esgarriar segon lo Gran Diccionari de la Llengua Catalana qu'ei atau:
Esgarriar
[1653; segurament d'un encreuament de l'ant. descarrerar-se, der. de carrera 'camí', amb desviar-se, i amb influx de esgarrar-se pel que fa a la part inicial del mot]
v 1 tr Fer que (algú, alguna bèstia) perdi el camí.
2 pron 1 Perdre el camí, perdre's separant-se de la colla, del ramat, etc., de què formava part. En entrar al bosc es va esgarriar. Una ovella esgarriada. 2 fig Abandonar el dret camí. En aquesta edat és fàcil d'esgarriar-se. es_gar_ri_ar.
Aqueth mot qu’ei pro recent en catalan (atestat sonque au sègle XVII). Coromines qu’encontrè un pòc de dificultat tà n’explicar l’origina etimologica segon çò qui podem léger amont e qui rapèri aquiu: « segurament (sic) d’un encreuament de l’ant. descarrerar-se, der. de carrera « camí », amb desviar-se, i amb influx de esgarrar-se per que fa a la part inicial del mot ».
Mei simplament, lo mot catalan esgarriar qu'ei ua varianta fonetica deu mot au còp gascon (landés) e catalan esbarriar, aqueth darrèr dejà atestat en catalan au sègle XIV. Aqueth, tanpòc no’u trobaratz pas hens lo diccionari de Mistral, per'mor qu’ei desconeishut en occitan non-gascon. L'ipotèsi etimologica prepausada per en Joan Coromines tà esbarriar qu'ei l'etimon arabe barr, arabe vulgar barri: endehòra, exterior, qui arretrobam hens lo mot occitan barri. Los lexicografes gascons que son d'un avís diferent: que hèn d' esbarriar la varianta (especificament landesa) d'esbarrejar (de barrejar, derivat afixat deu latin verrĕre qui significava escampar, esparricar, dispersar). La significacion d'esbarrejar / esbarriar en francés qu'ei disperser, éparpiller, segon Palay qui a represa la definicion balhada per l'abat Foix: disperser, éparpiller ça et là. L'ipotèsi etimologica de Coromines qu'a l'avantatge que's pòt aplicar autanplan tà esbarriar com tà esbarrir (e lhèu tà esbarricar, esparricar etc). Que cau notar qu'especificament en catalan de l'isla balear(a) d'Eivissa, b'existeish lo mot esbarrejar qui ei efèctivament sinonime d'esbarriar. Que poiré estar un gasconisme. O e seré meilèu ua mèra coincidéncia ? En tot cas, en dehòra deu parlar eivissenc, lo mot esbarrejar qu'ei desconeishut en catalan com en occitan non-gascon.
Esbarriar qu'ei de significacion mei larga en catalan que non pas en gascon. Que contien dejà en gèrme la nocion de pèrta qui n'a pas ni esbarrejar ni esbarriar en gascon, com ns'ac indica lo Gran Diccionari de la la Llengua Catalana en las definicions de esbarriar :
V1 tr1 Treure alguna cosa del lloc on habitualment es guarda i deixar-la en bandes on és difícil de retrobar-la. No sé pas on són, algú ha remenat els calaixos (N.B. las tiretas) i les ha esbarriades.
2 Escampar coses aplegades, ordenades. Si tornes a esbarriar les escombraries, rebràs.
Per contra, lo mot gascon esbarrir qu'a de significacions mei divèrsas que non pas las deu mot catalan esgarriar o las deu mot gascon esbarriar. Esbarrir, segon Palay, que signifia en francés égarer, perdre, répandre; a mei, en Lavedan, que significa partager. En fèit, esbarrir qu'amassa la significacion qu'an los mots gascons esbarrejar e esbarriar (esparricar, dispersar), dab la significacion deu catalan esgarriar (en gascon: estraviar, hòraviar, shens oblidar esgarar qui ei un gallicisme). Dit autament, , esbarrir, lhevada l'accepcion lavedanesa, qu'ei l'exacte equivalent en gascon deu catalan esbarriar. Lo mot esbarrir qu'ei lo mot especificament e genuinament gascon, n'existeish pas en catalan. Esbarriar qu'ei comun au catalan e au gascon landés. Aqueth darrèr mot que poderé estar un catalanisme en gascon, on i ei estat con·honut dab (es)barrejar. L'auta possibilitat qui non poish descartar, que haré d'esbarriar un "landesisme" en catalan (que n'i a, en efèit, de "landesismes" en catalan, particular(a)ment per ço qui tanh au vocabulari pastorau. Que'n balharèi un exemple mei luenh).
Adonc, esbarrir e esbarriar que serén duas fòrmas d'un medish mot, l'ua gascona, l'auta catalana. Esbarriar que degó estar manlhevat peus pastors landés de Catalonha e con·honut dab lo mot gascon esbarrejar, d'aquiu lo significat estrict d'esparricar qu'a lo mot esbarriar en gascon landés. Tà asseparar los dus significats deu mot esbarriar: d'un costat, lo d'esbarrejar , mot dab loquau lo mot e's con.hon aisidament, e de l'aute, lo, fondamentau tà un pastor, de pèrder, d'extraviar, en particular aplicat tad ua oelha qui s'ei hòraviada (esbarrida), los pastors de Catalonha que's degón seleccionar la varianta fonetica esgarriar mei aluenhada deu mot gascon esbarrejar, per contra pròishe deu gallicisme gascon esgarar qui significa pèrder. De tota faiçon, que sabem que la mutacion b-g o g-b n'ei pas hòrt significativa. Las lengas romanicas d'Aquitània e d'Espanha que'n son plen d'exemples d'aqueth escantilh.
L’origina semantica deu mot esgarriar qu’ei, a l'evidéncia, pastorau. Que cau raperar qu’en la Catalonha deu sègle barròc e durant la Reneishénça en generau, lo mestièr de pastor qu’èra reservat taus « aquitans », com ns'ac rapèra lo cronista rossellhonés Francesc Comte (1586). Aqueths aquitans qu’èran evidentament gascons e, hòrt probablament e mei precisament, landés.
Atau qu'escriu Francesc Comte (extrèit de COMTE, Francesc. Il·lustracions deIs comtats de Rosselló, Cerdanya y Conflent (1586). Barcelona: Curial, 1995, p. 186-187):.
"En lo estiu móntan los bestiars de la França y dels habitadors dels dits comtats (nòta de JdP : los dits comtats que son Rosselhon, Cerdanha e Conflent) en tan gran nombre que estan totes les navals poblades dels dits bestiars, faent en la nit molts focs, y entre ells sonant molts instruments de música pastoril com són : albays, dolçaynes (etc… ) y en los francesos alguns rebaquets, que ells acostumen sonar de diferent to de la música catalana. Y entre los dos de un regne y altre pàssan moltes conversacions perquè los guardians dels bestiars catalans també son de nacion francesa, y los demés son aquitans, perquè la complecció de la nació catalana no s’és poguda may conduhir ni inclinar en obres servils ni villanescas, ans bé, de los que los castellans anomènan villans, ells anomènan pagesos, y són de tant punt y honra molts d’ells, que per ella competexen ab qualsevol cavaller català ; per pobre que sian, per lo que toca a la honra, ab qualsevol senyor de títol, per poderós que sia. Y axí, essent los guardians catalans de nació francesa, com los dels bestiars francesos, ab curiositat, com tots los bestiars dels dos regnes son pujats en dites montanyes, se visitan per aber los uns dels altres, lo ésser de llurs parents y de llurs cases."
Qu'ei d'aquera epòca que data l'entrada deu "landesisme" "chanca" hens lo lexic deu catalan (xanca, 1575), dab los dus significats qu'a lo mot landés: l'escassa deu pastor e l'ajuda qui permet au chanquet (pèherit, andicapat etc, cat. xanc) de caminar. Lo praube Coromines que hasèva derivar xanca d'un mot…iranian (totun via lo latin: zanca, tzanga: sòrta de cauçadura deus guerrèrs parts). Qu'ignorava lo mot gascon chanca, que s'avèva oblidat de consultar lo diccionari de Palay, un còp de mei. Lo mot gascon chanca qu'ei un germanisme, probablament anglés. En anglés vielh lo mot shanke- uei lo dia shank, que designava la cama e un segment (jolh amont o jolh avath) de la cama (cf. alemand: Schenkel). Qu'arretrobam exactament aqueth significat anglés : cama, segment de la cama dab lo mot espanhòu zanca e lo mot portugués sanca (significat qui n'èra pas deu mot latin zanca, tzanga qui designava ua sòrta de cauçadura rustica), çò qui dèisha imaginar un apòrt germanic (anglés via lo gascon?), aumens semantic se non morfologic, taus mots espanhòus e portugués zanca e sanca. En tot cas, las significacions d'escassa e de tortejaire qu'a lo mot zanco en espanhòu, desconeishudas en portugués, que son gasconismes clars (possiblament via lo catalan: xanca, xanc).
Tà clavar en tot resumir:
En lenga gascona, esbarrir e esbarriar que son aparentats enter si, morfologicament e semanticament.
Esbarrir que significa :
1- Hòraviar, pèrder lo camin, que's ditz en particular (totun autanplan shens) per ua bèstia qui dèisha lo tropèth.
2- Esbarrejar, esparricar.
3- (Locaument) Partatjar.
La significacion mei correnta de esbarrir qu'ei la de hòraviar, pèrder lo camin.
Esbarriar qu'ei un landesisme per esbarrejar, qu'ei a díser esparricar, escampar dab lo significat etimologic conservat en gascon e en catalan (esparricar, esbarrejar), que non lo de descampar (anar-se'n) qu'a lo mot escampar en gascon e en rosselhonés ni lo de hòragitar qu'a lo mot escampar en lengadocian.
En catalan, los dus mots que son esbarriar e esgarriar:
Esbarriar que significa en catalan:
1- Tréger quauquarren d'un lòc o d'un estat ordenat tà hicà'u a despart on s'i pòt pèrder (gascon: esbarrejar, esbarrir).
2- Esparricar, esbarrejar causas ordenadas, aplegadas (gascon: esbarrejar, esbarrir).
Esgarriar que significa:
1- har qu'ua persona o ua bèstia pèrda lo camin, hòraviar (gascon: esbarrir)
2- pèrder lo camin, pèrde's en deishant ua aplegada o un arramat, un tropèth (gascon: esbarrir).
Atau que son los mots qui èi aprengut aquesta setmana.
EDIT. En aragonés, esbarrir qu'ei sinonime d'esbarrar : har húger de paur, dispersar en espaventar, com ac hè l'ors dab l'arramat de motons. Lo mot esbarrar qu'a aquera significacion en catalan normat, a mei de la d'eslurrar, d'eslissar, compartida dab l'espanhòu esvarar. En portugués, lo mot esbarrar que significa encontrar involontàriament. En gascon, esvarjar, esvariar, esvarir (har paur, espavantar) qu'ei a l'evidéncia lo medish mot que lo catalan vielh esvarar, deu quau lo mot esbarrar e sembla estar, au mensh parciaument, un variant contemporanèu. Totun, esbarrar en catalan non-normat qu'a plan los significats deu gascon esbarrir (lhevat lo, lavedanés, de partatjar); e los deu catalan esbarriar (cf. Alcover-Moll). Esbarrejar que poiré estar format a partir d'esbarrar. Fin finala, que ns'encontram dab ua seria pro larga de mots, a l'origina mei que mei deu registre pastorau, los etimons deus quaus, supausadament divèrs, e's con.honen alavetz enter si.
diumenge, 16 de febrer de 2014
De las hemnas e deu masclisme. "Escrich sus lei Femnas…" (Josiana Ubaud).
Com a provençau e com a hemna, Na Josiana Ubaud que'n sap de çò qui parla. Que soslinha, dab tota l'arrason, ce’m sembla, l’origina culturau mediterranèa d’aqueth sexisme qui denóncia. Ua gran partida de l’argumentacion qui sostien lo son devís qu’ei basada sus un estudi deu lexic, deus dísers e deus arreproèrs « occitans », en fèit essenciaument lengadocians e provençaus. E que ns'apren, en passar, qu'Alibèrt qu'èra particular(a)ment sexista e misogine. E l'autora que ns'i balha extrèits literaris d'autoras occitanas, plan causits tà illustrar lo talent injustament pòc reconeishut o pòc valorizat d'aqueras. E jo que'm soi regalat en saborar aqueths textons, poèmas mei que mei.
Mari qu'ei ua divinitat cavernicòla omnipotenta. Qu'ei lo personatge mei potent e mei temut de la mitologia basca. Qu'imparteish justícia, assistada tad aquò per sorginak (sòrtas de broishas) encargadas de castigar aus qui faussan lo reglament e enfrenhen las leis. A mei, que genèra las honts e las dotz a l'origina deus arrius e que mestreja lo clima. Qu'ei en particular responsabla de las pericladas. Qu'ei ua sòrta de Zèus femenin enqüèra que demora hens espelungas, o ua sòrta de Pachamama vascona. Segon la tradicion basca, la residéncia mei importanta de Mari qu’ei ua espelunga suu penent orientau deu mont Anboto en Biscàia. Aquera espelunga, coneishuda com a Mariren Koba « Espuga de Mari», que balha ad aquera montina un caractèr quasi sacrat. Un deus escais-noms de Mari qu'ei Anbotoko Dama, La Dauna d'Anboto. Que't pòt presentar mustras divèrsas quan e's vòu vededera entaus umans, l'ahur mei frequent estant lo d'ua beròia hemna elegantament vestida d'ua longa rauba verda. Totun, que pòt préner d'autas fòrmas, quitament de las non-umanas.
Lo personatge haut-aragonés de Mariuena que comparteish caracteristicas comunas dab la Mari basca, com la de demorar en espugas. Totun que'n presenta d'autas qui'n son distintas. En particular, Mariuena qu’ei fòrça mei benivolenta envèrs los umans que non pas Mari. Lo quite nom de Mariuena qu'evoca un èstre ben·hasent, lo nom que vien probable deu basco Mari ona, literaument: la Mari buena, mentre que la divessa basca b'ei coneishuda locaument au bascoat com a Marigaizto, literaument Mari maishant(a). No's cau pas briga avisà's de contrariar a la Mari basca, mentre qu'en Haut-Aragon, Mariuena que hè beneficiar los umans deus sons poders magics.
En Gasconha, aqueth personatge vascon omnipotent que s'ei vestit d'ua pelha crestiana en s'assimilant completament a Maria, la mair de Crist. Que's cau brembar deu nombre pro gran d'aparicions subernaturaus femeninas qui compda la tradicion popular(a) per la montanha nosta. Que son de dus tipes: lo prumèr qu'implica las encantadas o hadas. Aqueras que representan divinitats segondàrias. Que son sovent nimfas, d'esperits de l'aiga, hilhas de Mari la mair deus arrius. Las hadas que hèn tanben de gojas au servici de la divessa mair. En catalan, aqueras hadas (en cat. fades) que son ditas precisament encantades, dones (= gasc. daunas) d'aigua, aloges o goges. Los darrèrs dus mots -se non los autes- que'm pareishen signar ua importacion mitologica gascona en Catalonha. En efèit, alòi-alòja qu'ei un mot gascon qui significa nèci-a, innocent-a. L'origina semantica d'aqueth mot qu'ei probable en aquera legenda segon laquau Sent Alòi qui avè de herrar un chivau, amputè la pata de la prauba bèstia tà la poder herrar mei comodament. Que sufeish de léger los Condes deus Monts e de l'Arribèra tà s'avisar que las hadas gasconas i son sovent descriutas com a nècias. O e caleré meilèu interpretar lo mot catalan aloja com artesana de metallurgia, orfebra? Cf. lo conde deu haur e de la hada hens los Condes deus Monts e de l'Arribèra. Quant a la goja, qu'ei la macipa, la serviciala, en gascon. Lo dusau tipe que concerneish las aparicions mariaus pròpiament ditas. Que cau remercar totas las aparicions mariaus que's solen har laguens espelungas o tutas, dab l'excepcion notabla de la de Montossèr qui's hasó en ua capèra en ruïna. Segon la tradicion, a l’espelunga de Bètharram (comuna de Lestela), ua dauna que i aparescó tà sauvar una gojata qui èra a 's negar (la tradicion que remonta aumens tau sègle XI). Un aute exemple qu’ei lo de l'espuga de Medós, enter Banhèras e Campan, on i aparescó ua dauna a una gojata anomenada Lilòia (1648), mentre qu'a Montossèr (au ras de Labarta de Nèsta) qu'estón tres gojatas qui la vedón (1848). L'exemple mei coneishut e de fama internacionau que demora l'aparicion de la dauna hens la tuta de Massavielha (Lorda, 1858), de la quau Bernadeta Sobirós e testimoniè. La dauna que's va presentar en prononciar, en bon gascon, la frasa plan coneishuda: "Que sòi era Immaculada Concepcion". En Gasconha com en Aragon, lo personatge qu’ei benefic entaus umans en exerçant lo son poder subernaturau tau lor profieit. De totas aquestas aparicions mariaus per la montanha gascona, sonque la de Lorda qu’ei arreconeishuda de manèira oficiau per la Glèisa catolica, enqüèra que totas e’n hèn l'objècte de cultes e d'aplecs.
dissabte, 8 de febrer de 2014
Sobaco e galillo: dus gasconismes anatomics en espanhòu.
Per tant, Gerhard Rohlfs, en son estudi sus la lenga gascona, que'nse raperè la solucion que s'avè de trobar en gascon. De fèit, l'etimologia deu mot gascon pirenenc sobac qu'ei clara. Que resulta de l'aglutinacion de l'article salat so (latin ipso) dab lo mot obac o ubac: s'obac >sobac.
L'emplec de l'article salat so (au femenin: sa, deu latin ipso e ipsa) qu'èra hòrt corrent en gascon pirenenc dinc a ua epòca relativament recenta, que cadó extint a la fin deu sègle 19 o a la debuta deu sègle 20, remplaçat en generau per eth /era. Totun, l'article salat que demora fossilizat en onomastica gascona Com a exemples, citem Soumoulou / Somolon, Socasau, Sapene/Sapena, Sacase/Sacasa, Sarrieu/Sarriu etc. La scripta medievau deu gascon qu'evitava dejà d'emplegar l'article so/sa, qu'emplegava meilèu el/la o lo /la, lhevats los noms de lòc e de persona qui, eths, n'èran sovent pas adaptats: Zaforcada, Zaplana etc. Que i tornarèi un aute còp dab quauques extrèits de tèxtes medievaus com a exemples.
Obac (var. ubac) en gascon que vòu díser nòrd (Palay). Que deriva deu mot latin opacus qui significava opac, escur. Adonc, obac qu'ei lo parion etimologic, de formacion populara, deu mot sabent opac. L'ubac (var. ubaga, aubac, aubaga, d'autes còps l'obac) que designa(va) lo penent nòrd d'ua montanha, lo qui demora(va) a l'ombra, a l'escur, a l'empara deu só. Lo mot ubac qu'ei emplegat en concurréncia dab omprèr, ombrèr, ombriu, envèrs etc dab preferéncias regionaus marcadas (cf. ALGc. IV, mapa n° 1102, cf adreça ubac en lo diccionari de Massourre.
D'aquera significacion "a l'empara deu só, a l'escur" que derivan las significacions modèrnas deu mot sobac: 1- acès, empara, sela, apric cobèrt - la prumèra partida deu mot sobac qu'evoca, d'ua faiçon enganaira, un prefixe so-, sob (sos), çò qui renfòrça lo concèpte innovator d'apric cobèrt ligat ad aquera fòrma deu mot. Lo mot aragonés soba: abric cobèrt, tuta, qu'ei probable a l'origina de la confusion. De la medisha manèra, en gascon, soala, sobala: abric cobèrt, tuta (deu. latin subala qui significa eishèra). En aragonés, la forma aglutinada que i ei estada adoptada: sobago, lo mot que i a guardat lo significat primitiu d'obac: penent nòrd, uei lo dia cadut en desús per la part gascona. Jo qu'èi postulat mantuns còps l'existéncia passada d'un diasistèma pirenenc, navarroaragoneso-gascon. L'evolucion semantica deu mot sobac que suporta la realitat popular(a) d'aqueste diasistèma.
2- Qu'arretrobam aquera idèa de cobèrta, de partida amagada, dab la dusau significacion de sobac: partida deu còs, normaument amagada deu só e de la vista, comprenguda enter los dus braç d'ua hemna, o sia lo piet femenin, la popa, autanplan com lo vestit (s'obac, qu'ei a díser "l'opac") qui amaga los piets d'ua hemna.
Lo catalan qu'a tanben lo mot obac dab lo significat primitiu deu mot, ara extint en gascon: vessant d'una muntanya, més ombrívol, menys calorós, més humit (G.D.L.C.). D'aquiu vien lo toponime malhorquin Subac, de formacion identica au gascon sobac (lo catalan mahorquin qu'emplega l'article salat): Subac = S'obac.
Lo mot espanhòu sobaco (sinonime d'axila) qu'ei un gasconisme clar. La significacion d'eishèra qu'a aqueth mot en espanhòu que deriva de la significacion anatomica deu mot sobac en gascon e per confusion dab un descendent deu latin "subala" = eishèra (aragonés: soba, gascon soala, sobala: abric cobèrt, tuta, fr. abri sous roche).
N'ei pas lo solet gasconisme anatomic qui trobam en espanhòu. Un aute qu'ei galillo (sinonime de úvula) . Jo que'n dedusi - e que'n soi aparentament lo prumèr a hà'c- galillo, var. gallillo- qu' ei simplament ua fòrma espanholizada de galet (lo deu béver a galet). Galet qu'ei un derivat afixat deu mot gascon gau ( f.). Aqueth darrèr mot qu'ei la fòrma pròpia que s'a prengut lo mot latin canalis en los Pirenèus. En gascon, la gau e l' agau que son duas fòrmas d'un solet mot, sinonime de canau. De fèit, gau que deu arrepresentar ua fòrma gascona de canalis (canau), la mei "regular(a)" pr'amor de la pèrda de la n intervocalica latina qui caracteriza lo noste idiòma. Donc galet qu'arrepresenta ua forma populara pirenèo-gascona de canalet (e galeta, de canaleta).
Segon Palay, galet en gascon que designa un canalet en fòrma de honilh e particular(a)ment lo honilh anatomic: la canau de la faringe e, per extension, la garganta (sinonime de gargamèla e de galipet). En espanhòu, galillo (mot popular sinonime d' úvula) que designa lo lenguet de la faringe, çò qui aperam autanplan en gascon la lengueta, lo gargamèu (forma masculina de gargamèla) o la galipeta (forma femenina de galipet).
En aragonés, gallé (fòrma arreconstrusida a partir de gallete, adaptacion aragonesa deu mot gascon galet), que s'a guardat lo significat de garganta qui n'a lo quiti mot galet en gascon, mentre galillo, gallilo o gallillo (autas fòrmas adaptadas de gal(l)ete, de galet, obtiengudas en cambiar lo sufixe diminutiu -ete en -illo) que serveish en aragonés tà designar sia lo lenguet de la faringe sia l'òs deu còth (cast. nuez de Adán), segon los parlars.
Tostemps en aragonés, un gallo qu'ei ua chorrada de liquide (deu benasqués gall erronèament dedusit de, o arreconstrusit a partir de, gallet, deu mot gascon galet. En benasqués, que's beu indistintament a galet o a gall.)
'
Los mots espanhòus gallete (qui, en espanhòu, e pòt significar autanplan la garganta com lo lenguet de la faringe) e galleta (lo recipient dab pishader: "vasija pequeña con un caño torcido para verter el licor que contiene", segon la definicion deu DLE, en gascon: galeton) , en portugués: galhete (garganta) e galheta (lo recipient, en gasc. galeton, en oc. bureta) e en catalan: galet e galleda (antig. galleta, gasc. selha, herrat) qu'an tots la medisha origina etimologica. Tots aqueths mots peninsulars que derivan deu mot pirenèo-gascon gau (lat. canalis) a partir de galet e de galeta. L'expression catalana beure a galet (cast. beber a gallete) qu'ei d'origina gascona (béver a galet, per oposicion a béver a pòt), com ei probablament o possiblament d'origina gascona lo mot qui designa lo recipient emblematic deus catalans: porró o sia porron (derivat afixat de poth, deu lat. pullus, cast. gallo, allusion a la fòrma a ausèth d'aqueste flascon). En gascon, un poron qu'ei un "petit poth" -o sia en catalan: un gall menut, un gallet- mentre lo derivat porron que designa la tortola (cast. e cat. tórtora). Per la montanha gascona, porron que designa autanplan lo flascon de vèire enqüèra que los gascons s'estiman mei de béver a galet dab ua bota o boteta.
Aqueth message qu'èra tà illustrar, après Gerhard Rohlfs, quin la coneishença deu gascon e podè ajudar ad arresòlver l'etimologia de mots en catalan, espanhòu e en portugués. Lo gascon qu'a prestat mots e expressions en las lengas de la peninsula vesia.
N.B. Las illustracions d'aqueth messatge que son tiradas de la wikipèdia.


c: text/html

text: Non sabi se seram olimpics, se auram es jòcs de Barcelona – Pirenèu en 2022 e se, pes sues condicions excepcionaus, era Val d’Aran serà plaçada en lòc que merite laguens deth projècte, a despièch dera fotuda distància que mos separe dera vila que vò èster caplòc der eveniment. Mès Aran ei dejà ua poténcia en encastre der espòrt. Era admiracion mos conquiste quan vedem aquera luta constanta de tanti joeni, e non tan joeni, enes competicions o ena simpla practica der esquí aupin o de hons, ena biciclèta, en patinatge e en tantes disciplines d’iuèrn e montanha a on era Val destaque, e de quina forma! Er espòrt tanben mos definís coma país, qu’a compdar dera sua basa sociau, e massa viatges sense mès ajuda qu’era des entitats, clubs e familhes, s’a predat en hèr des nòsti mainatges exemples viuents d’esfòrç, perseverança e entrega totau de cap tà ua vida dificila. Mès eth camin ei caminat e, damb eth risc dera decepcion e eth uet d’un pervier que dilhèu non serà, ei vertat qu’es auti, simples espectadors, mos sentem convocadi a un prètzhèt collectiu entà qu’er exemple perdure e un futur mielhor guanhe era partida ara fin. Calerà sajar tanben qu’eth sacrifici d’aué non sigue pas ua pèrta de libertat, intima e personau, senon que devengue, en tot cas, ua liberacion, un punt d’enguarda mès ample, mès gran. Pr’amor d’açò, eth projècte de candidatura pòt èster un revulsiu, ua excusa entà campar-mos e mesurar era nòsta capacitat collectiva, coma país e coma Pirenèu amassat de cap tà ua mèta comuna, ena vertebracion orizontau, ena sinergia d’estratègies, en ahèrs tan concrèts e indispensables coma era mielhora des comunicacions. Alavetz, non seram olimpics, seram estratosferics.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Las causas amagadas son utilas ; sobretot quand se sap legir ... darrièra las linhas, Internet o papièr. Se disiá de la Pravda qu'èra utila de crompa, mas caliá saber legir entre las linhas. La premsa d'anuèch es aquela que fau legir entre las linhas, sovent fau saber la sorga de la pensada del redactor que se vòl jornalista, o benlèu totparier determinar perqué aquela informacion es plaçada aquí o ailà.
Las causas absentas son tanben subjectas d'interpretacions. Teresa May, la dauna que dèu aplicar lo Brexit, èra absenta del debat a la television ; la rason ... i a mantunas interpretacions.
Quora çaquelà s'oblida de notar lo partit o l'etiqueta politica, es lo biais de fargar una fòto qu'indica l'orientacion politica. O / E un biais d'enganar l'elector inocent, e son mai nombroses que l'absentisme electoral.
Puèi se fau demandar perqué l'afica aquela a interessat David Abiker, jornalista a Europe1, las interpretacions podràn tanben èstre nombrosas ; alara que l'etiqueta politica es clara : es la dreita que vòl una politica de la familha, e donc fau estauviar de li demandar de sosténer la politica pro-omosexualitat en Tchechènia. Es un conservatisme vièlh del costat de l'integrisme catolic francés.
Quora se legís aquò :
....se fau demandar quines son los lòbis productivistas que son a costat de Donald Trump per frenar lo respecte de la natura ?
E quora Teresa May es absenta, la situacion de l'article sus la « growth table » dona sul pic una explicacion; per Teresa May e pels « probexitters » los tempses seràn complicats... per explicar de quina manièra se van cargar de las negociacions de sortida de l'Union Europèa sens que còsta en dreit collectiu (economic e social) o moneda als ciutadans del Reialme-desUnit.
L'informacion reala, o lo decodatge de l'actualitat, amerita d'aver una longa vida dins lo decriptatge... de la vision d'un jornalista, d'un mèdia, o de las pressions politicas suls mèdias, o pressions economicas ; de la dimension de la publicacion, del moment qu'es publicada, etc...
E i a pas cap subjecte interdit de contra-expertisa per ne saber mai sul document publicat.


text:
Istòria dau monde obrièr setòri – Mediatèca François Mitterrand – Seta a 18h00
Lo dissabte 18 de febrièr de 2017 : vernissatge de la mòstra fotòs sus los obrièrs setòris
Presentacion e comentari de S. Vié .
Le dimars 21 de fébrier : Creacion de l'Ostau dau trabalh de Seta charradissa per Jaume Blin, ancian conselhièr generau e cercaire, autor d'un fum de libres sus l'istòria obrièra de Seta.
Aprèp dètz ans d'alonguis, lo 16 de març de 1902, le jove conse socialista de Seta, Molle Joan l'Astruc balha las claus de l'Ostau dau trabalh au president de la Federacion das obrièrs dau pòrt, Piòch Baptistin.
Pascau Verdale e los anarquistas setòris, charradissa per Alan Cameliò, president dau Cèucle occitan setòri.
Lo carretièr Verdale (1854-1924) fa partida das dessoblidats de l'istòria. Tre 1881, secretari dau grop anaquista setòri La Misère, es una de las figuras representativas d'aqueste movement.
Per acabar, lo talhièr de cant dau cèucle occitan setòri cantarà tres cants d'aqueste temps.
Lo dijòus 23 de febrièr : Juli Sibilat charradissa per Jaume Bonnet, professor de matematica a la retirada e autor de dos romans Le Cheval cabré e Citoyenne Lutèce Sibilat que descrivon lo trajècte de Sibilat.
Juli Sibilat (1848-1897), ferretièr d'art, companhon dau dever de la Libertat e anarquista,
arriba a Seta a l'entorn de 1874. Ambé d'autres, organiza la classa obrièra setòria, facha de portafaisses, de carretièrs e subretot de tonalièrs, en de grops anarquistas e cèucles collectivistas.
Lo dissabte 25 de febrièr : La ciutadana Sorgue, charradissa per Joan Miquèu Cosson, professor d'istòria, autor, istorian, especialista d'Auvernha.
Antonieta Durand, dicha « la ciutadana Sorgue » (1864-1924), feminista e publicista, conciliant socialisme e anarquisme, impausa la prumièra en Avairon, las uòch oras de trabalh jornadièr sus sa proprietat d'Arsac. La retrobam lo 1èr de mai de 1906 a Seta , sus lo quiòsc Franke de l'esplanada Aristides Briant, que buta los manifestants de contunhar la grèva fins a l'obtencion de las uòch oras.
Fin du cicle sus los obrièrs a l'Espaci Palace – Baloard Victor Hugo – Seta, lo divendres 3 de març a 19h00 (prumièra partida) e dissabte 4 de març a 14h00 ( segonda partida).
Projeccion dau film de Peter Watkins : La Commune (Paris 1871) (durée 3h00)
Presentacion de Felip Lignière
Siám en març de 1871, mentre qu'un journalista de la Television Versalhesa difusa una informacion lenitiva, troncada, se crea une Television Comunala, emanacion dau pòble rebèl de París …
Dins un espaci teatralizat, mai de 200 actors interprètan, davant una camerà fluida, que trabalha en plans sequéncias, los personatges de la Comuna – mai que mai los dau quartièr Popincourt dins l districte XIen - per nos dire sas interrogacions sus las reformas socialas et politicas.
Las manifestacions son a res non còst
IEO.
15 Avenue Alphonse Mas
BP 60011
34501 BEZIERS
Téléphone : 0467311891
Email : ieolengadoc@ieo-oc.org


text:
Castèth de Montanèr
Lo Castèth de Montanèr qu'ei ua hortalessa bearnesa de capvath (dens lo parçan septentrionau deu Montanerés) bastida au sègle XIV per Gaston Febus segon los plans deu son arquitècte Sicard de Lordat.
Que ho bastit dab teulas entà har lèu dab lo prètzhèit de har rampèu a Armanhac. Com d'autas hortalessas febusianas, qu'ostenda l'inscripcion "Febus me fe" ("Febus me he" en occitan modèrne dab lo preterit hòrt).
Au sègle XVII que ho ua preson qui d'Artanhan n'avó la carga e los beneficis.
Uei qu'ei un musèu dab la soa tor, lo son varat e la soa encinta poligonau qui embarra ua cort adara vueita shens parets ni tèit.


text:
Lo Mans
Lo Mans (Le Mans en francés) es una vila de França, capluòc del departament de Sarthe dins la region dels Païses de Léger. Es la capitala de la anciana província de Maine.
En 2013, la vila comptava abitants, çò que ne fasiá la primièra vila de Sarthe, la tresena dels Païses de Léger per lo nombre d'abitants après Nantas e Angieus
La vila es coneguda mondialament per l'organizacion cada an, la segonda dimenjada de junh, de la pus importanta corsa automobila al monde, las 24 Oras del Mans, que l'edicion 2014 amassèt mai de 263 000 espectators[1].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ « 24 Heures du Mans 2014. 263 000 spectateurs, jamais vu depuis 25 ans », sur Ouest-France, 15 juin 2014
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Sit oficial


text:
Asondar : un son d'ara
Publicat lo 25 febrièr per Danís Chapduelh
(photo Ostal d'Occitània / La Topina)
Asondar : inondar. Mot per mot « recobrir per las ondas », amb totas las accepcions del terme. O alara « se versar » : lo tròp-plen d'un aigat, sas desbondadas, sas emportadas, coma los d'una cultura tròp rica. Nòstras aurelhas i podràn ausir tanben « Al son d'ara », al son e al diapason de uèi, e s'i enganaràn pas tant lo grop Asondar sembla a son epòca. Amb soncament 4 musicians Asondar fa ja far un bon mièg-torn de planèta : Bretanha, Corsèga, Turquia, e plan solide Occitània, sens cap de dobte lo punt d'encontrada de tot aquel pichon monde. Darrièr la joinessa vesedoira del quatuòr pareisson los viatges personals de cadun : s'agís de Dupain, Du Bartàs, la Kreiz Breizh Akademi e Erik Marchand, Laf Duo, Bayati, Jacky Molard, Bijan Chemirani o encara Carlo Rizzo, aitant de referéncias de prestigi que plaçan la musica d'Asondar dins aqueste novèl paisatge de las musicas tradicionalas desbarrassadas d'una cèrta tradicion, mas pregondament ancoradas, terrèstras, etnicas. La libertat del jaz, de l'improvizacion, lo dialòg a quatre : Asondar permet a caduna de sas compausantas d'exprimir son plen potencial al servici del collectiu, dins un jòc permanent ont cadun va tirar l'autre cap a çò que li es personal e car, per l'ofrir al partatge.
Lo flabutaire Gurvant le Gac es a l'imatge del grop : sembla èsser fach de la meteissa fusta que sos instruments, garda los pès arrapats al sòl mentre que tot lo naut de son còs se mòu, ondula e se lèva lentament sens pertant jamai quitar sa plaça. Trantalhejant entre tèrra e cèl, sa musica raja sens falhir. I vesèm las marcas de la Sòrga de Dupain (2015), grop de Gurvant le Gac rejonhèt per desvolopar aquel repertòri : la meteissa fòrça bruta e sensibla, lo meteis folk progressiu descabestrat.
Thomas Lippens, lo percussionista « de l'ostal », seguís las envoladas melodicas : rodat a las danças enauradas e enaurantas de Mediterranèa (farandola, tarantèlas...) sap marcar d'un còp de cimbala sonant coma un gong la debuta de l'estransi, quora après s'èsser cercats, reconeguts, avalorats, los musicaires s'enlairan cap a d'autras nautors dins un revolum que tornarà càser mai tard, mai luènh, lent e suau.
Un vam e una calma mantenguts e soslinhats a mièja-votz per Pauline Willerval. A mièja-votz e mièg-violoncèl, los dos se rejonhent sovent : sabèm la semblança entre lo son de l'instrument e aquel de l'organ uman. Amb lo brut d'unes elements naturals tanben, e la musiciana passarà regularament de la ritmica de las còrdas a la doçor melodicò-malenconica de la gadulka, una viola d'arquet bulgara, que coloreja l'ensemble d'aires turcs, dels Balkans o del bacin mediterranenc.
Al còr del grop e del projèct, Titouan Billon, musician polit-instrumentista qu'usa aquí pas que de sa votz, a l'encòp jova e incrediblament fòrta e assegurada, que s'èra poscuda tastar dins Du Bartàs o encara Lo Barrut. De son experiéncia poeticò-polifonica, ne servèt l'amor per las paraulas de Leon Còrdas, mai que mai aquelas de la tèrra, que se plai de cantar, clamar, lançar a la volada. Son elas qu'asondan regularament lo concèrt, ne constituisson lo còr, amb d'autras, de tradicionals tornats visitar, mai crear.
Folk progressiu, jazz digressiu, amb una basa tradicionala plan assegurada, a tal punt que los musicians acaban per tornar descobrir, quasiment sens o voler, de ligams amagats entre los repertòris e aprenon pauc a pauc a los expleitar e a los portar en comun amb d'especificitats que son, a pas un solet momenton, de diferéncias.
L'ensemble, pas tant eteroclit, pren lo temps de se bastir, de se crear jos nòstres uèlhs e dins nòstras aurelhas, a fòrça de boclas ritmicas e melodicas d'ont s'escapan per butadas de pichonas improvizacions e variacions personalas. Asondar fa avant per ersetas, frèulas mas determinadas, un vai-e-vèni permanent que balha l'impression d'a penas nos fregar quora sèm ja, sens l'aver quitament sentit venir,...asondats.
Asondar sortís de residéncia de creacion al Chantier de Correns (Centre de creacion de nòvas musicas tradicionalas & musicas del monde) e fan partida del collectiu marselhés FeM, que deuriá liurar d'autras suspresas e creacions de nauta volada dins las annadas a venir.


text:
Espectacle eventualament disponible a la demanda, per de serias de representacions.
D’après un conte de Cantalausa
A l’inici un conte tradicional collectat per Cantalausa, escrivan occitan de Roergue : “Papet, Marquet e Pistolet”. Una istòria de diable, mas un diable non religiós, un diable mèstre. E lo diable enganaire, cadun o sap, se fa enganar.
Tres fraires son escampats de l’ostal, per la misèria. Lo paire los manda se ganhar las trempas, se ganhar lo crostet e es pas vengut mai aisit uèi que dins los tempses dels contes.
Cadun acabarà per picar a la pòrta del Mas del Diable per se trapar una plaça, e aquí comença l’engana : lo primièr dels dos, mèstre o vailet, que serà pas content, l’autre li poirà trencar las aurelhas. Lo mèstre es diabolicament biaissut, mas Pistolet, lo benjamin, capitarà de s’avisar de l’engana e de li trencar las aurelhas.
Distribucion
- Adaptacion e mesa en scèna : Jean-Louis Blénet
- Comedians : Jean-Louis Blénet, Gilles Buonomo
- Decòr e grafisme : Beb Phalip
- Costums : Atelier d’un Chiffon


text:
Lodeva
Lodeva (Lodève en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament francés d'Erau e la region administrativa Occitània. L'escais de la vila es lo pissador de Nòstre Senhor, car i plòu souvent.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila es localizada dins la val estrecha del riu de Lerga (afluent del riu d'Erau), al pè del Causse de Larzac. La comuna èra una etapa sul camin de Roergue abans lo Pas de l'Escaleta.
Es al ras de l'autorota A75 (anciana rota nacionala 9) que religa Clarmont-Ferrand (290 km) a Besièrs (65 km) e Montpelhièr (55 km).


text:
Lo rock de Luc Aussibal es a l'imatge de la tèrra avaironesa que lo vegèt nàisser : una fòrça esclarida, un orizon finament escrincelat, una impression de vastor, una musica enfachinanta a ne venir psiquedelica... Los riffs de guitarra e las boclas melodicas bufan sus l'empont coma lo vent bufa suls grands causses, en daissant aparèisser, d'aquí e d'alai, de ponchas vivas. Per Luc Aussibal, son los mòts de Jaumes Privat, poeta, que mormolha, ditz o clama aprèp aver pres, per cadun, lo temps de lo pensar, de lo pesar, per que s'integrèsse perfièchament a la ritmica musicala.
Luc Aussibal sap s'environar de musicians tant ròck coma el (Benoît Daynac, Thierry Fabre e David Krakowski), capables de daissar espetar lor energia coma de se contenir d'un còp, per qu'una balada malenconica n'apareguèsse mai potenta encara.


text:
Escampillem (en occitan escampilham, esparpalham ) es una associacion nascuda a Girona l’an 1992 e dempuèi protagoniza dins los cantons del nòrd de Catalonha una infatigabla e coneguda activitat de divulgacion e actualizacion del patrimòni musical tradicional amb concerts, espectacles, bals, eça. Es presenta suls emponts fòlk mai reconeguts de Catalonha (Solc, Tradicionàrius, Girona Folk, Aplekfolk, Tradibadeball, Danses a la Plaça del Castell, Ballabisaura, Soirées au CIMP, Trobada d’acordionistes del Pirineu, Tradicionàrius a la Pobla de Segur, Figueres Folk...) a participat a las festes majors mai famosas de nòstre país (Olot, Girona, Salt, Figueres, Blanes, Cassà de la Selva, Cornellà del Terri, La Bisbal d’Empordà, Palamós, La Cellera, Sant Hilari, Banyoles...), las programacions d’estiu de fòrça vilatges (Palamós, Bescanó, Sant Feliu de Pallerols, Campdevànol, Banyoles, Figueres, Sant Joan de les Abadesses, Arbúcies…), cicles de concerts (Viu el Parc de las Diputacions de Girona e Barcelona, El Pati Cultural de la Diputació de Girona,…), e un molonàs d’autres concerts per Catalonha, Catalonha Nòrd e Occitània.
Mas tanben, a despart dels concerts, Escampillem a menat plan d’accions de divulgacion e de promocion de la musica e la dança tradicionalas. Una infinitat de corses e talhièrs per associacions, licèus, camps de trabalh, grops de joves...una accion plan capitada dins lo mond universitari, la collaboracion a la creacion de l'Aplecfolk de Bescanó e mai tard botèt la naissença, e contunha de l’organizar dempuèi l’an 2000, del Festival de Cartellà, puèi El Ball del LLémena a Sant Gregori e lo Punt de ball folk, punt d’encontre setmanal al Centre Cívic de Sant Narcís de Girona.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Entre Rios es una província argentina que he part de la region situada enter los rius Uruguai e Paranà, amb las províncias de Missiones e Corrientes, constituisson la Mesopotamia argentina.
Palais San José, bastit per Justo José de Urquiza.
Limita al nòrd amb la Província de Corrientes, al sud amb la Província de Buenos Aires, a l'èst amb la Republica Oriental d'Uruguai e a l'oèst amb la província de Santa Fe.
La província es dividida en dètz-e-sèt departaments:
Division administratiu de la província d'Entre Ríos
e la siá capitala.


text:
06 septembre 2009
Perque l'alhòli es pas una maionesa
Per toei lei francimands, l'alhòli es una maionesa embé d'alh. Mai nautres sabèm ben qu'a ren de veire, e qu'aquelei pebrons de parisencs son de lònga a dire de conariás. ^^
Explicacion...
La vinaigreta
Comencem per estudiar la vinaigreta, qu'es un mescladis d'òli e de vinaigre (adonc d'aiga). Sabetz despi que siatz minòts que l'aiga e l'òli si pòdon pas mesclar, e que fin finala va totjorn se desseparar. Dien que l'òli es lipofila/idrofòba e que l'aiga es lipofòba/idrofila.
En generau lei moleculas idrofilas son moleculas qu'an un moment electric (es a dire qu'agisson coma de pichon aimants) mentre que lei moleculas lipofilas an ges de moment electric, o un pichonet. Aqueu moment electric ven de l'escambi d'electrons entre dos atòms, quora l'escambi es fòrça inegau li aurà un moment electric. Per exemple dins l'aiga li a d'oxigène, qu'es fòrça gromand en electrons e que pilha d'electrons ai atòms d'idrogène. L'òli, ela, es basada sus una granda cadena d'atòms de carbòne cenchats d'atòms d'idrogène, embé una reparticion equitable dei electrons lo lòng de la cadena. Fin finala lei moments dei diferentas moleculas si van associar, lo plus de l'un còntra lo mens de l'autre coma s'eran d'aimants, ço qu'explica que lei moleculas idrofilas vòlon estre totei ensems, per si poder associar.
Lei emulsions
Ma en fach si pòu mesclar l'òli e l'aiga, basta apondre una tresen molecula, de la familha dicha deitensioactius. Un mescladis a basa de liquide idrofil e de liquide idrofòb ligats per un tensioactiu es dichemulsion.
Fin finala...
Adonc l'alhòli, coma la maionesa, son doas emulsion d'òli e d'aiga. Co que cambia es sobretot lo tensioactiu, e tanben de segur l'origina de l'aiga.
Per la maionesa, l'aiga ven de l'uòu e lei tensoactius son lei proteïnas de l'uòu. Sensa uòu, ges de maionesa. Mentre que dins l'alhòli l'uòu es opcionau, l'alh porgisse son jus per l'aiga, e una molonada de tensioactius dins sei parets celularas. En fach lei parets celularas son coma una bula de savon (imatge de seneca), isolan la celula de l'exterior embé una dobla cocha de tensioactius. Aquestei son liberats per lo pistatge de l'alh dins lo pilon. Fin finala segon lo meme principi podriam faire de "cebòli", de "corgodetòli", de "merluçòli", etc etc.
Commentaires
Veiquí
Adiu,
coma te l'ai jà dich sus lo forum, tan daus articles coma 'queu-quí son de mon niveu, tan de las vetz son ben tròp « ermetics » per de la gent que son pus dins lo domeni scientific.
'quò es verai per me que la chimia e la sciença son interessantas per saber perquè ma gialada a pas prèsa maugrat lo « agar-agar » (las fruchas tròp maduras an mai d'aiga ? bòte pas pro de sucre ?). O b'etot perquè la percepcion que mon chamin es mens cort d'un costat que de l'autre solament perqué i a una davalada, perqué mesurat i a 1 km de mai).
Aviese la sciença per lo pitit bocin de la luneta mas me fòrce de legir tot los articles, emai i laissessa pas de comentaris ;-(


text: Quelle est votre rsolution pour 2018 Dcouvrez notre slection de livres pour vous aider tenir vos bonnes rsolutions 2018, pour bien dmarrer la nouvelle anne La Setmana Occitan L equipa de Vistedit es passada dins l emission Miegjornau sus Rdio Lenga d c dimars passat, La lenga occitana occitaniaine La lenga occitana es una lenga romanica, sortida del latin, e doncas es una lenga indo europa lo ligam es en angls, podtz tanben anar vser en Alemanha Interslavic Med uslovjansky The pages of Interslavic, the language all Slavs can understand Stranice med uslovjanskogo jezyka, ktoromu vsi Slovjani razum jut , Site Internet deu Collgi Calandreta de Gasconha Pau Dab en cap l idea e la volontat d ensenhar aus mainatges en lenga occitana qui daubuns que pensan quasi desbrombada , Calandreta qu espel a Pau en LENGA E CULTURA OCCITANAS cndp trimstre, totis eths escolans que son sensibilisadis a u auta lenga qu era Lenga Viva , a rason d u ora per setmana, en rgla generala Collgi Leon Crdas Son especificitat es la descobrta de la cultura regionala e l aprendissatge de la lenga occitana Aquel aprendissatge se fa en immersion Lengua, prestigio y prejuicios linguisticos Algunas Lengua, prestigio y prejuicios linguisticos Algunas consideraciones sobre el espanol In Revue belge de philologie et d histoire, tome , fasc , OCCITAN lyc roussel stchelydapcher Ensenhament de Lenga Viva Primir prmi Cicle Ensenhament de Lenga Viva Segond prmi Gaetan Cupif Dreyer, ena, Collgi Joffre, Montpelhir Displaying items by tag politica lasetmana Ieu que m interssa, que si en lenga regionala o en lenga viva estrangira, es qu un escolan qu arriba en seisena si dins una dinamica plurilinga La lenga nostra Projeccion sus l avenidor Perse Tota lenga viva evoluis d un biais interne, e tanben d un biais externe L imprialisme culturau existis au mme titol que l imprialisme politic e mai economic Lenga mesclada es pas sinonime de lenga qu es per morir L Angles, e mai que mai American es un melting pot de saxonismes e de latinismes, de frances, te sabe ieu Site PageTyp crdp bordeaux coma son a l ora d ara, sovent eterognas, si per un ensenhament de lenga viva o lenga viva , si per un ensenhament mai leugir d opcion facultativa L originalitat de l obratge s apren mai que mai a son ambicion pan occitana sul plan linguistic tant coma sul plan cultural far aprene la lenga dins la diversitat de sos parlars e pui traversar Eton Diffusion La Librairie des Langues Eton Diffusion La Librairie des Langues FLE Anglais Allemand Espagnol Chinois Italien Russe Arabe Nerlandais Portugais Japonais Autres eton diffusion, la librairie des langues, librairie de langues, librairie des langues paris, librairie des langues levallois, langues etrangres, livres en langues etrangres, mthodes en langues Bluetongue BT Anses Agence nationale de scurit Bluetongue BT is a viral disease transmitted from one infected animal to another by the bite of a midge of the genus Culicoides arbovirosis It mainly affects sheep, but can also manifest in cattle, goats and wild ruminants Nstra lenga en Auvernhe Dcouvertes Occitanes c ben, En AUVRNHE, L occitan es encara una lenga viva Una enqusta facha en mar en Auvrnhe per l IFOP mstra que % dels Cantals parlan, en mai del francs, la lenga del pas , perfichament , aisidament , o pdon al mens seguir lo sens d una conversa lire Plus de auteurs et leurs ouvrages dcouvrir Annonce des salons du livre, des ddicaces Vous pourrez avoir Votre prsentation avec photos et coordonnes Displaying items by tag politica lasetmana Ieu que m interssa, que si en lenga regionala o en lenga viva estrangira, es qu un escolan qu arriba en seisena si dins una dinamica plurilinga Bestiari, colleccion Florilgi occitan , CRDP Estent lo gaire de lucs ont pdon los estudiants rescontrar la lenga viva, la literatura demra un crusl de matria linguistica ont se pt pescar vocabulari e subretot Nstra lenga en Auvernhe Dcouvertes Occitanes c ben, En AUVRNHE, L occitan es encara una lenga viva Una enqusta facha en mar en Auvrnhe per l IFOP mstra que % dels Cantals parlan, en mai del francs, la lenga del pas , perfichament , aisidament , o pdon al mens seguir lo sens d una conversa La lenga nostra Projeccion sus l avenidor Perse Tota lenga viva evoluis d un biais interne, e tanben d un biais externe L imprialisme culturau existis au mme titol que l imprialisme politic e mai economic Lenga mesclada es pas sinonime de lenga qu es per morir L Angles, e mai que mai American es un melting pot de saxonismes e de latinismes, de frances, te sabe ieu Convencion de partenariat crdp montpellier Vista la lei n del d agost de relativa a l emplec de la lenga francesa, e particularament son article , Site PageTyp crdp bordeaux o lenga viva , si per un ensenhament mai leugir d opcion facultativa L originalitat de l obratge s apren mai que mai a son ambicion pan occitana sul plan La lenga occitana occitaniaine La lenga occitana es una lenga romanica, sortida del latin, e doncas es una lenga indo europa lo ligam es en angls, podtz tanben anar vser en Alemanha Site PageTyp crdp bordeaux Permet d alargar los camps lexicals e de rescontrar la lenga escricha Aqueste picht bestiari es enregistrat gascon sus lo CD audio lengadocian sus lo CD audio lemosin, sus lo CD audio provenal sus lo CD audio Lo blg deu Joan Renaud Lassalle qu ei un cercaire de terrenh, acostumat a ua lenga viva, autentica, ua lenga arrecuelhuda in vivo e non pas hargada en laboratri La soa gramatica que segueish aquestes medishs critris d autenticitat Resson d Oc mai occitaniatypepad Tanben dins lo setmanir del de mai, la creacion de l Academia de la lenga occitana Vaqu lo somari Interslavic Med uslovjansky The pages of Interslavic, the language all Slavs can understand Stranice med uslovjanskogo jezyka, ktoromu vsi Slovjani razum jut , enseignement occitan langue romane Ensenhar la lenga regionala al cicle o a costat o a la plaa d una lenga viva estrangira, segon los textes en vigor C BEN premire anne guida del professor o lenga viva , si per un ensenhament mai leugir d opcion facultativa L originalitat de l obratge s apren mai que mai a son ambicion pan occitana sul plan Lengua, prestigio y prejuicios linguisticos Algunas Lengua, prestigio y prejuicios linguisticos Algunas consideraciones sobre el espanol In Revue belge de philologie et d histoire, tome , fasc , lire Plus de auteurs et leurs ouvrages dcouvrir Annonce des salons du livre, des ddicaces Vous pourrez avoir Votre prsentation avec photos et coordonnes lire Plus de auteurs et leurs ouvrages dcouvrir Annonce des salons du livre, des ddicaces Vous pourrez avoir Votre prsentation avec photos et coordonnes


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dimarts, 9 de maig de 2017
Garantir o garentir? Guarantir.
De qué n'ei exactament? 'Garentir' qu'ei un arcaísme atestat en occitan e en catalan medievaus. Que'u trobam tanben a còps en gascon medievau, on i èra emplegat en concurréncia dab la fòrma pròpiament gascona "guarentir" (cf. lo lexic de gascon ancian de Luchaire).
Adara, lo mot 'garentir' qu'ei desconegut de tot los diccionaris d'occitan modèrne lhevat lo, dejà mentavut, de na Josiana Ubaud. Lo diccionari francés-gascon de Per Noste qu'admet au còp 'garantir' e 'guarantir'. Aquestas duas fòrmas que s'arretròban hens lo "Diccounari Francés-Parlàs Biarnés e Gascoûns" de Braun-Darrigrand jos la grafia 'g(o)arantì'; que son autanplan presentas hens lo diccionari Tot en Gascon de Pèir Morà. Los diccionaris occitans non-gascons qu'admeten tots 'garantir', que non 'garentir'. Lo diccionari referenciau deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana n'admet pas tanpòc 'garentir', sonque 'garantir', dab la soa varianta 'guarantir' ajustada e notada com a pròpiament gascona. Enqüèra un còp, en aqueste ahar, lo Tot en Gascon e lo Congrès Permanent de la Lenga Occitan que son d'acòrd enter si. Que'nse podem arregaudir d'aqueste consensus ecumenic.
Aqueste mot 'garantir' que s'arretròba en catalan, en espanhòu e en portugués, escriut atau, parièr. L'italian qu'a 'garantire'. L'anglés qu'a to 'guarantee', l'allemand 'garantieren', lo neerlandés 'garanderen'', lo suedés, 'garantera'; lo polonés 'gwarantować', lo rus 'rapaHTи́poBaTb', etc, etc. O sia que las fòrmas dab las duas a deu mot francés 'garantir' que son estadas acceptadas de manèira plan generau en las lengas indo-europèas, la nosta inclusa.
Segon la causida normativa deu Congrès Permanent, la fòrma 'garantir' qu'ei plan la corrècta en occitan com en catalan, a maudespieit de la fòrma mei anciana dab "e" e deus predics d'En Domergue Sumien. En gascon, qu'ei 'garantir' o 'guarantir', coneguda causa sia. Que cau remarcar qu'en gascon, lo grop 'gua' derivat d'un /wa/ germanic que's pòt prononciar /wa/, /gwa/ o /ga/ segon los parlars o los mots, ex. guarir que's pòt prononciar /warí/, qui ei la prononciacion mei conservadora, la mei pròishe de l'etimologica , /gwarí/, qui ei la mei pròishe de la gràfia o /garí/ qui ei le prononciacion occitana, segon los parlars. Per via de consequéncia, que'm sembla 'guarantir' que saberé representar 'garantir', mentre que lo revèrse non ei vertat.


text:
1883
Aquesta pagina concernís l'an 1883 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
Après la revirada dei negociacions regardant lei bens e lei tèrras revendicats per París dins l'illa (→ 1882), França mandèt un còrs expedicionari a Madagascar per impausar sa volontat au govèrn malgash. Sostenguts per de bombardaments navaus, lei Francés ocupèron ansin Majunga (16 de mai) e Tamatave (11 de junh) entraïnant lo blocus d'una partida importanta de l'illa. Pasmens, en causa de la mobilizacion importanta de sei fòrças en Indochina, l'armada francesa poguèt pas avançar vèrs lei tèrras autas e la situacion demorèt blocada durant doas annadas (→ 1885).
Dins lo corrent d'aqueleis eveniments, mòrt de la rèina Ranavalona II que foguèt remplaçada per Ranavalona III. Dins lei fachs, la rèina aguèt gaire de poder e la politica de l'illa contunièt d'èsser dirigida per lo Premier Ministre Rainilaiarivony.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
En Alemanha, desvolopament de doas armas (carga crosa e obús sageta) destinadas a luchar còntra lei blindatges dei fòrts europèus. Aqueleis armas son totjorn utilizadas au començament dau sègle XXI còntra lei blindatges dei veïculs militars.


text:
Nigèr (país)
Nigèr es un país d'Africa qu'a pas cap de frontièra maritima, mas qu'a una frontièra lacustra amb lo lac Chad al sud-èst. Confronta Argeria e Libia al nòrd, Chad a l'èst, Nigèria e Benin al sud e Mali a l'oèst.
La capitala es Niamey (que sa populacion èra d'1 026 848 abitants en 2012). D'autras vilas importantas son Zinder e Maradi.
Lo gentilici es nigerin -a.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Deis originas a l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a la fin de l'Edat Mejana, la vau de Nigèr, compres lo territòri nigerin actuau, foguèron una zòna de poblament uman relativament importanta gràcias a un clima pron umide per permetre lo desvolopament de l'agricultura e dau norrigatge. Pasmens, a partir dau millenari V av. JC, lo desèrt comencèt d'avançar vèrs lo sud e lei populacions sedentàrias foguèron pauc a pauc remplaçadas per de norriguiers nomadas. Aquela evolucion èra ja ben avançada durant lo periòde roman amb una division dau territòri entre populacions sedentàrias lòng dau fluvi e grops nomadas berbèrs en Sahèl.
L'avançada de Sahara empachèt pas la region de venir una zòna de cambis transsaharians (esclaus, aur, produchs exotics...). Principalament dominat per de tribüs berbèras vengudas dau nòrd, aqueu comèrci caravanier renforcèt l'installacion de nomadas dins lei regions septentrionalas dau Nigèr actuau. A partir dau sègle VII, leis Arabes remplacèron a cha pauc una partida dei Berbèrs e la region comencèt de s'islamizar.
Lo periòde deis empèris[modificar | modificar la font]
A la fin de l'Edat Mejana, la demografia, la produccion agricòla e lei revenguts liats au comèrci transsaharian èran venguts sufisents per permetre la formacion d'estats vertadiers. En Nigèr, lo pus important foguèt l'Empèri Songai. Vassalizat per l'Empèri de Mali au sègle XIV, gardèt una autonòmia importanta e venguèt la principala poissança de la region dins lo corrent dau sègle XV.
Basada sus lo comèrci tradicionau (aur, sau, esclaus, produchs artesanaus...), sus lo contraròtle de plaças marchandas majoras (Timboctó, Gao...), sus lo raionament intellectuau de sa capitala e de seis universitats e sus una armada ben organizada, la poissança songai comencèt son expansion en 1464 ambé Sonni Ali Ber (1464-1492) que conquistèt Timboctó (1468), Djenné (1473 e afebliguèt lei Peuls e lei Mossis qu'avián tengut un ròtle decisiu dins lo declin de l'Empèri de Mali. Pasmens, la dinastia dei Sonni, kharigista, intrèt en conflicte ambé lei mitans intellectuaus de l'Empèri e foguèt rapidament reversada après la mòrt de Sonni Ali Ber.
Foguèron remplaçats per leis Askia que sa dinastia foguèt fondada per Askia Muhammad (1493-1528). Restaurèt lei relacions ambé lo poder e leis olemas. Contunièt pereu la politica d'expansion militara de la dinastia precedenta e realizèt lo romavatge a La Mèca en 1496-1497. Son prestigi li permetèt d'atraire de letruts dau Caire ò de Fès. Pasmens, en 1528, foguèt reversat per sei fius e una guèrra civila opausèt seis eiretiers fins a 1537.
Leis Askia agantèron son apogèu dins lo corrent dau sègle XVI e dominèron alora la màger part de la Vau de Nigèr. Pasmens, a la fin d'aqueu sègle, comencèron d'èsser menaçats per leis ambicions de Marròc, interessat per lei jaciments de sau dau desèrt. En 1584, lei Marroquins impausèron un embarg sus leis exportacions de sau songais que destabilizèt l'economia de l'Empèri. Puei, organizèron una expedicion militara que destruguèt l'armada songai a la batalha de Tondibi lo 12 d'abriu de 1591. Aquò entraïnèt l'installacion de pachas marroquins a Timboctó — independents a partir de 1660 — e la fragmentacon dau rèsta de l'Empèri.
En parallèl, la descubèrta d'America per leis Europèus e lo desvolopament dau comèrci atlantic entraïnèron lo declin dei rets marchands transsaharians. Leis estaus de la Vau de Nigèr se concentrèron alora sus lo comèrci d'esclaus e multipliquèron leis incursions per capturar de presoniers de vendre. Ansin, au començament dau sègle XVII, la region èra venguda fòrça instabla e ges d'empèri succediguèt a l'Empèri Songai.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Après la disparicion de l'Empèri Songai, lo territòri nigerin venguèt una mena d'espaci tampon entre lei reiaumes situats en Mali, lei ciutats-estats haussas dau nòrd de Nigèria (unificadas per lo Califat de Sokoto au sègle XIX) e lo Reiaume de Kanem centrat sus lo Lac Chad. Durant la segonda mitat dau sègle XIX, afeblits per de conflictes importants, aqueleis estats poguèron pas resistir a l'avançada de França que voliá prendre lo contraròtle per establir una liason entre Senegau e Còngo. Ansin, dins lo sud, la màger part dei caps tradicionaus acceptèt de signar de tractats ambé França e resistiguèt gaire[1]. En 1890, un acòrd francobritanic permetèt de fixar lo limit entre Nigèria e lo Sodan Francés. En revènge, lei regions septentrionalas refusèron de reconóisser la senhoriá francesa e lo cap toareg Kaocen resistiguèt fins a 1916-1917.
Après la pacificacion, França organizèt sei conquistas de Sahèl e de la vau de Nigèr dins lo corrent deis annadas 1920. Lo territòri nigerin foguèt integrat au sen de l'Africa Occidentala Francesa (AOF). Sei frontieras foguèron fixadas en 1922 e sa capitala foguèt installada a Niamey en 1926. Dins aquò, territòri excentrat e alunchat de l'ocean, interessèt pauc leis autoritats colonialas. Ansin, franc de l'introduccion de la cultura d'arachida, son desvolopament demorèt limitat. Lei Francés dirigiguèron donc la region d'un biais indirècte e mantenguèron en plaça leis institucions tradicionalas. La màger part de la populacion recebèt l'estatut de l'indigenat qu'èra relativament similar au servatge medievau.
Après la Segonda Guèrra Mondiala, de reformas importantas foguèron menadas a partir de 1946 e l'indigenat foguèt abolit. De mai, lei colonias francesas recebèron mai d'autonòmia, çò que permetèt l'emergéncia d'una vida politica nigerina. Foguèt rapidament dominada per Hamani Diori (un Jerma) fondator dau Partit Progressista Nigerin (PPN) e per son Djibo Bakary (cosin dau precedent). En 1958, Hamani Diori sostenguèt lo projècte d'Union Francesa e lo referendum sus la question li permetèt de marginalizar son rivau. En 1959, Djibo Bakary foguèt exilat e Hamani Diori poguèt menar son país a l'independéncia (lo 30 d'aost de 1960) dins l'encastre dau desengatjament francés d'Africa de l'Oèst.
L'independéncia[modificar | modificar la font]
Lo periòde de Hamani Diori[modificar | modificar la font]
Après l'independéncia, Hamani Diori favorizèt l'adopcion d'una constitucion presidencialista e foguèt elegit a la presidéncia en novembre de 1960. Instaurèt rapidament un regime autoritari e lo Partit Progressista Nigerin venguèt partit unic. Pasmens, franc d'un atemptat mancat organizat en 1965 per de partisans de Djibo Bakari, lo periòde demorèt suau gràcias a una importanta creissença economica basada sus lei perspectivas de desvolopament de l'industria miniera (urani) e de relacions bònas ambé França.
Aquò durèt fins au començament deis annadas 1970 quand una secaressa grèva entraïnèt de trèbols sociaus. Ansin, lo 15 d'abriu de 1974, un còp d'estat militar dirigit per lo luòctenent coronèu Seyni Kountché reversèt lo president que son clan èra accusat de corupcion.
Lo regime militar[modificar | modificar la font]
Lei militars gardèron lo poder de 1974 a 1991 e establiguèron un regime dictatoriau. En particular, arrestèron lei caps politics principaus, suspendiguèron la constitucion e formèron una junta dotada dei poders executiu e legislatiu. Pasmens, gràcias ai revenguts eissits de la mina d'urani d'Arlit, lei militars deguèron faciar ges de contestacion importanta dins lo corrent deis annadas 1970.
La situacion cambièt a partir de 1980 en causa d'un retorn de periòdes de secaressa e d'una demenicion dei vendas d'urani. Ansin, après la mòrt de Seyni Kountché, son successor, lo coronèu Ali Saibou, foguèt obligat de s'engatjar dins un procès de legitimacion dau regime. Fondèt donc un partit unic, lo Movement Nacionau per una Societat de Desvolopament (MNSD), adoptèt una constitucion novèla e organizèt una eleccion presidenciala per venir president. Pasmens, aquò foguèt pas sufisent car un agravament de la crisi economica entraïnèt de manifestacions e de grèvas en 1990 e l'annada seguenta, Saibou deguèt laissar lo poder e restablir d'institucions democraticas.
Nigèr dempuei 1991[modificar | modificar la font]
Après la fin dau regime militar, una constitucion democratica foguèt adoptada en 1992. Pasmens, aqueu periòde democratic durèt gaire car lo president Mahamane Ousmane, elegit en 1993, mau capitèt de redreiçar una situacion economica marrida agravada per lo començament d'una insureccion toareg en 1994-1995. En 1996, lei militars, dirigits per lo coronèu Ibrahim Baré Mainassara, reprenguèron la direccion dau país après un còp d'estat. Una constitucion novèla foguèt redigida que permetèt a Mainassara de venir president a l'eissida d'eleccions trucadas. Dins aquò, foguèt assassinat en 1999 per sa garda personala.
Après sa mòrt, una comission de reconcialicion nacionala adoptèt una novèla constitucion d'inspiracion democratica. Tandja Mamadou (MNSD) foguèt elegit president. Fins a 2004, enregistrèt mai d'un succès (annulacion d'una partida dau deute dau país, represa economica...) e foguèt reelegit president. Pasmens, en 2005, una crisi alimentària destabilizèt tornarmai lo país. Sei consequéncias foguèron una multiplicacion dei manifestacions dins lo sud e una represa de la rebellion toareg dins lo nòrd (en 2007). La crisi economica de 2008 e lei modificacions de la constitucion per permetre un tresen mandat de Tandja Mamadou en 2009 agravèron la situacion.
Aquela instabilitat favorizèt un novèu còp d'estat que se debanèt en febrier de 2010. Pasmens, aqueu còp, lei militars comandats per Salou Djibo gardèron pas lo poder. D'efèct, au començament de l'annada seguenta, après l'adopcion d'una novèla constitucion, organizèron una eleccion presidenciala ganhada per Mahamadou Issoufou, cap d'un partit d'oposicion. En mai d'aquò, Brigi Rafini, un Toareg, foguèt nomat Premier Ministre per assaiar d'amaisar lei relacions ambé lei comunautats dau nòrd. Enfin, lo govèrn a adoptat un important programa destinat a defugir lei crisis alimentàrias recurrentas (construccion de la restanca de Kandadji, mesuras per alentir la degradacion dei tèrras agricòlas, fons de proteccion dei païsans). Dins aquò, en parallèl, Nigèr dèu luchar còntra lei movements jihadistas de Sahèl (AQMI) e de Nigèria (Boko Haram) que menan d'incursions e d'atemptats regulars còntra son territòri. Ansin, en 2015, lo país fasiá totjorn partida deis estats pus paures de la planeta e lei perspectivas de progrès rapides èran relativament limitadas.
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Pasmens, en 1899, la colonizacion de la region foguèt marcada per l'episòdi saunós de l'expedicion Voulet-Chanoine. D'efèct, aquela colona foguèt l'autor d'atrocitats que turtèron leis autoritats militaras francesas. Una segonda expedicion foguèt donc mandada per arrestar lei dos oficiers que refusèron de se sometre. Au contrari, tuèron lo coronèu Klobb, cap de la garnison de Timboctó, e assaièron de fondar un empèri african personau. Pasmens, foguèron rapidament tuats per una mutinariá de sei tiralhaires.


text:
Sent Gaudenç
Sent Gaudenç (oficiaument en francés Saint-Gaudens) qu'ei ua vila occitana, capitala de Comenge. Qu'ei situada administrativament laguens eth departament de Hauta Garona e era region administrativa Occitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sent Gaudenç qu'ei bastida ath pè deths Pirenèus, sus era arribèra esquèrra de Garona e a uns navanta quilomètres de Tolosa en direccion de Tarba.
Heraudica[modificar | modificar la font]
Eth escut de Sent Gaudenç que's blasona atau : d'azur cargat d'ua campana d'argent batalhada d'aur.
Istòria[modificar | modificar la font]
Sent Gaudenç que hoc poblada desempuish era epòca romana mes que comencèc a pravar ath torn deth monastèri qui acesèc eras relíquias de Sent Gaudenç.
En 1160 eths Cavalièrs de Sent Joan de Jerusalèm que i fondèren un espitau.
En 1202, eth comte Bernat IV de Comenge que l'autregèc ua carta.
Durant eras guèrras de religion, era ciutat e eth sòn patrimòni que horen sacamandejats per Gabriel Ièr de Montgomery e eras suas òstes protestantas abans d'èster tornada aths catolics peth marescau de Matignon. Atau, eras relíquias sauvadas que podèren tornar (devath eth regne deth Noste Enric totun).
Eth patrimòni religiós de Sent Gaudenç e eths sòns archius que horen sacamandejats un darrèr còp ath parat dera Revolucion Francesa.
En eth temps dera revolucion francesa, s'aperèc Mont d'Unitat (Mont-d'Unité en francés[1]).
Lista deths cònsols[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Collegiau Sent Pèire de Sent Gaudenç, bastida durant eth sègle XI e remodelada ath sègle XV e puish ath XIX, ei enes monuments istorics dempuish 1840[2].
- Era part dera clastra que demòra dera anciana abadiá de Bonafons aponduda aths monuments istorics eth 10 de mai de 1927[2].
- Capèra de Sent Jacme
- Orador dit de Nòsta Dauna dera Caua inscrit coma monument istoric segon l'arrestat deth 9 de decembre de 1929[2].
- Mercat deths grans de dus vaisheths, bastit de 1830 a 1843, inscrit coma monument istoric l'11 d'octobre de 2004[2].
- Gara de Sent Gaudenç
Personalitats ligadas damb era comuna[modificar | modificar la font]
- Laurenç Casassús (1862-1928), politician occitan que foguèt deputat de la Nauta Garona de 1914 à 1919.
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Archives départementales de Haute-Garonne, Service éducatif, Antenne du Comminges, Le Comminges à travers ses archives. Choix de documents sur la Révolution française, mei particularament era annèxa "Les noms révolutionnaires des communes de la Haute-Garonne", p. 27
- ↑ 2,0, 2,1, 2,2 et 2,3 Basa Mérimée


text:
« Gers says Òc to the future ! », entervista de Marc Castanet
Au bèth miei de las animacions deu « final » deu Total Festum a Castèlnòu d'Arri (11) lo 9 de julhet passat, que’s debanè au teatre de la vila ua conferéncia publica aperada : « Gers says Òc to the future ! ». Ua presentacion de las produccions creadas a l’escadença d’un encontre europèu Erasmus + « Go to the future » qui hican a l’aunor a l’encòp lo gaelic irlandés, escocés e l’occitan.
A l’iniciativa de l’Associacion per la cultura populara en País Gascon (ACPPG), en aliança dab lo departament deu Gèrs, lo collègi François-de-Belleforest de Samatan e las escòlas Sgoil an Taobh en Escòcia e Gaelscoil Mhichil Ciosog en Irlanda, aqueth projècte que perpausè de crear escambis dab collegians e escolans pertocats per l’aprentissatge d’ua lenga regionau. Los encontres qu’estón d’un riquèr de non pas créder, taus mainats, solide, mes tanben taus professors e animators.
- Publicat dens Interviews


text:
Populacion
La populacion d'una zona geografica es lo nombre d'individús d'una meteissa espècia vivent dins una zona definida.
La populacion umana es estudiada per la demografia, la sociologia e la geografia umana. En biologia, una populacion es un ensemble d'individús d'una meteissa espècia se perpetuent dins un territòri donat. Las populacions son alara estudiadas per la biologia de las populacions — una branca de l'ecologia e la "genetica de las populacions", branca de la biologia de l'evolucion.
Òm atribuís, a una porcion de territòri, una capacitat d'acuèlh (carrying capacity) que limita la creissença de la populacion. Cèrts observators de las societats umanas estiman que la nocion de capacitat d'acuèlh se deu aplicar tanben a las populacions umanas, e qu'una creissença incontraròtlada de la populacion umana poiriá provocar una catastròfa maltusiana. D'autres especialistas s'opausan, eles, categoricament a aquesta tèsi.
Descriptor de populacion[modificar | modificar la font]
La descripcion de las populacions se pòt far:
- Amb l'ajuda de variablas dichas descriptors (aquestes concernon la talha, l'edat, lo taus de natalitat, lo sex-ratio…) .
- Per la genetica (estimacion de la freqüéncia dels gèns)
- Per la dinamica (natalitat, mortalitat, declin…)
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Demografia
- Populacion mondiala
- Populacion de França e chifras de populacion en França
- Populacion de Japon
- Populacion de Mexic
- Demografia istorica


text:
Marc (papa)
Marc (mòrt lo 7 d'octòbre de 336) fuguèt lo 34en papa de la Glèisa Catolica Romana dau 18 de genier au 7 d'octòbre de 336. Succediguèt a Silvèstre Ièr (314-335) e fuguèt remplaçat per Juli Ièr (337-352).
Segon lo Liber Pontificalis, èra d'origina romana. Maugrat un pontificat cort magerament centrat sus la lucha còntra l'[[ eretgia|eresia]] ariana, es considerat coma l'autor d'unei mesuras importantas coma l'institucion dau pallium, la redaccion dau premier calendièr religiós crestian e la presa de decision de bastir doas basilicas a Roma (lei de Sant Marc e de Santa Balbina).


text:
TGV
Lo TGV (en francés, abreviacion de Train à Grande Vitesse) es un Tren de Granda Velocitat d'origina francesa que circula a de velocitats superioras a 320 km/h. Es expleitat per la SNCF e dessenhat e construit per la division de transpòrts de la societat Alstom.
Lo tèrme de TGV s'utiliza per designar totas las compausantas del sistèma que permet d'ofrir un servici de tren de granda velocitat. Aqueles elements constituisson un ensems de trens concebuts especialament per aquela fin (Los trens especials TGV) e un malhum de vias especialas, las LGV, o Linha de Granda Velocitat que permeton als trens d'aténher las prestacions optimalas.
Lo malhum de trens TGV es dobèrt exclusivament al servici dels viatjaires, levat los tres trens postals, los TGV-La Poste, que son expleitats per La Pòsta dins un servici especial de corrièr urgent entre París e Lion.
Al començament la sigla TGV voliá dire Velocitat Fòrça Granda (Très Grande Vitesse), per nomenar lo primièr prototipe de turbotren, lo TGV 001. L'objectiu era de marcar una novèla etapa, despassant los 200 km/h sul malhum convencional (1967).
Actualament TGV es una marca enregistrada per la SNCF. Lo Logotipe, d'aspecte metallic, evòca la fluiditat, la poténcia e la velocitat del tren. Encara, dins una interpretacion diferenta, lo dessenh inversat d'un caragòl evòca l'eslogan: TGV, prenètz le temps d'anar aviat.
Cronologia del TGV[modificar | modificar la font]
- 1938: naissença de la SNCF.
- 1954: se realizèron d'ensags de velocitat amb lo material rodant. Captian una la velocitat de 243 km/h amb traccion electrica.
- 28 de març de 1955: doas locomotivas electricas (la CC 7107 e la BB 9004) fixèron lo nòu recòrd de velocitat a 331 km/h.
- 1967: s'organizèt lo primer servici regular a 200 km/h sus la linha Tolosa-París.
- Decembre de 1966: naissença del projècte C03, amb l'objectiu de ligar París e Lion amb un servici de turbotrens a una velocitat de 250 km/h.
- 4 d'abril de 1972: primièr ensag amb lo TGV-001, un prototipe propulsat per una turbina aeronautica de gas.
- 1973: la consequéncia de la crisi petrolièra de 1973 la SNCF decidiguèt de desvolopar la traccion electrica per lo futur TGV.
- Febrièr de 1976: la SNCF faguèt una primièra comanda de 90 trens TGV-Sud-Èst a ALSTOM, per mantenir un servici a una velocitat comerciala de 280 km/h.
- 26 de febrièr de 1981: lo TGV depassèt la velocitat de 380 km/h, ganhant lo recòrd de velocitat sus linha ferrada.
- 22 de setembre de 1981: François Mitterrand inaugurèt los 417 km de la linha TGV entre París e Lion.
- 18 de mai de 1990: ina unitat del TGV-Atlantique circula a 515 km/h, fixant un nòu recòrd mondial de velocitat que demorèt pendent 17 ans.
- 28 de novembre de 2003: avián circulat 1000 milions de viatjaires per arribar a 2000 milions de passatgièrs en 2010.
- 14 de febrièr de 2007: una composicion especiala (la V-150) del TGV-Duplex, de dos estages, atenguèt 553 km/h sus la linha París-Estrasborg, pendent los ensags qu'avián per objectiu d'aténher 570 km/h e atal ganhar un nòu recòrd oficial de velocitat.
- 3 d'abril de 2007: la V-150 atenguèt 574 km/h sus una partida de la linha París-Estrasborg, despassant de 59 km/h lo recòrd oficial de velocitat existissent, establit en 1990 per un autre tren francés.[1] [2]


text:
Langues ditas régionales e la Carta Europèa de las Lengas son estats objectes, raríssim, de debat sus la matinada de France Culture, aqueste maitin, pendent 4 minutas, sense qu’aiçò (!) ; es jà pron, non ? Lo pichonetonet debat es estat egual a çò que lo nacional-expansionisme lingüistic francés pòt crear, de bais nivèl, donc. Lo bais nivèl se mesura al pauc de responsa en fàcia de las estupiditats dichas pel turiferari nacionalista e esquerrista Régis Debray, mai tanben a la fauta totala de mestreza del subjecte de las personas que pausan las questions, o piège de la mala fe d’un engatjament contra tota expression positiva sul tèma ‘langues régionales’, lengas que son ditas sistematicament régionales (desvalorizacion similara a los que díson patois encara !).
Aprèp las declaracions de Régis Debray sus France Culture, 08h35, podètz considerar que li fauta una granda partida de l'istòria de fRANCE en cap. E que lo seu nacionalisme es plan basat sus l'ignorança francesa, ren que del nombrilisme, ren que del chevènementisme. Régis Debray es bravament nacionalista e zo pròba aital ambe lo subjecte aqueste, de mai la seuna pensada se classifica dins lo conservatisme ecclesial francés, republican e dogmatic.
Me questioni sempre de quina manièra los Franceses, supausats filosòfes o pas, se pòdon dire universalistas en agüent pensadas d’exterminacion lingüistica (de l’extreminacion violenta a l’extreminacion a docina), o de pensar qu’una politica se dèu pas far sobre las lengas alara que la politica francesa es fins ara una destruccion lingüistica programada, coma fan sistematicament donança dins los mèdias franceses, indulgents sistematicament ?
Sembla que l’escrivan Alain Mabanckou o a plan descrivut dins lo seu passatge ièr dins lo meteis programa de France Culture. Lo nacionalisme francés es un imperialisme, es arrogant e avuglat per aquel nombrilisme ; es netejaire lingüistic ontologic, quitament per la seuna pròpria lenga francesa qu’es pas adobada per la seuna pròpria elitocracia ; o podèm pensar al revèrs, capvirar la taula, lo nombrilisme francés, exemple Régis Debray, es l’expression del seu nacionalisme ?
En conclusion, bravament luènh de la ‘mediologia’, del ‘conservatisme’, del ‘scronieunieu’ de la pensada de tip Régis Debray (que se pòt dire tot e son contrari en 1 minuta !), per anar cap a la clartat politica e literària, mas dedins las catacombas de las nòstras dignitats nacionalas per las lengas de fRANÇA, podèm confirmar aital que Régis Debray pòrta las meteissas braias o bragas que los autres con-cuitadans nacionalistas franceses ; es pietadós per un personatge politic e filosofic que se vòl la referéncia politico-filosofica de la nauta societat francesa (arrogança jamai revendicada, plan segur, e talament exprimida), que, aital, enfonça aquesta societat dins la mediocritat monilhista. Lo pantais d’esquèrra se pausa aital/ansin dins lo camp de l’extreminacion nacional-expansionista. Maurràs aurà la bon esquina, coma lo FN a la bona esquina per non pas respondre als problèmas, al problèma qu’es lo sistèma de pensar parisenc, quitament pas sonque de la lenga que n’es lo supòrt.
«Los qu’an tot oblidat an pas d’avenir», dixit Régis Debray, vaquí una paradòxa del seu discors entendut aqueste maitin, una dementra las autras, caldriá talament de temps per tot descodar ! Lo nacionalista Régis Debray a oblidat l’istòria portada per las populacions que parlávan pas francés (que o dèu quitament pas saber) ; aquestas populacions son estadas assimiladas al seu sistèma politic, a docina per aver refusar de veire l’assimilacionisme, talament mediòcre e malfasent. Régis Debray a donc pas cap d’avenidor, se nos limitèm a çò que, d-el, expliquèt.


text:
Batalha de Somme (1916)
La batalha de Somme se debanèt dau 1er de julhet au 18 de novembre de 1916 durant la Premiera Guèrra Mondiala. Enterin que lei Francés e leis Alemands s'afrontavan violentament a Verdun, leis Aliats assaièron de pertusar lo frònt dins la region de la Somme. Pasmens, maugrat una avançada d'un desenau de quilomètres, l'ofensiva foguèt una revirada. En revenge, ajudèt fòrtament la defensa francesa de Verdun car leis Alemands deguèron mandar de renfòrç vèrs la Somme. Foguèron donc empachats de continuiar seis esfòrç a Verdun.


text:
Sobrarb
Sobrarb (en aragonés SLA/GO: o Sobrarbe, el Sobrarbe[1]; en castelhan Sobrarbe) ei ua comarca (o parçan politic) deu nòrd d'Aragon, plaçat au nòrd de la Província d'Òsca, inclusent sosparçans naturaus (e tradicionaus) coma la Vath de La Fueva, Gistau, las Vaths de Bielsa, lo dit Vielh Sobrarb, lo Baish Sobrarb, las vaths d'Ara e de Cinca, las vaths de Puertolas, de Vio e de la Solana de Burgasé, l'arribèra de Fiscal e la Tierra d'o Buxo ("tèrra deu boish").
Sobrarb que horneish un deus tres comtats originaus que hasèvan part deu reiaume d'Aragon. Lo son caplòc administratiu qu'ei Boltaña e lo son caplòc istoric e tradicionau qu'estó la vila de L'Aínsa. Sobrarb qu'ei ansin un parçan de parçans de natura montanhòla, que's tròba dens la conca entre los Pirenèus mei elevats deu nòrd e las sèrras deus Prepirenèus oscans deu sud, on per l'obligacion de la soa geografia tota activitat, cultura, vita e societat tradicionaus avèvan ben versat, dab pichòtas diferéncias entre los parçans, vèrs los sons dos èishs fluviaus: la Vath d'Ara e la Vath de Cinca.
Lo gentilici qu'ei sobrabenc -a (en aragonés sobrarbenco -a).


text:
Grenoblo
Grenoblo (Grenoble en francês) est na comena francêsa et arpetana du sud-èste de la France, ch·èf-luè du dèpartament de l’Isera, et pués vielye capitâla du Dôfenât. Trêsiéma comena de la règ·ion Ôvèrgne-Rôno-Ârpes, dèrriér Liyon et Sant-Etiève, Grenoblo est la comena-centro de la second’agllomèracion de cela règion aprés cela de Liyon. El est avouéc la més granta mètropola arpenche, devant Innsbruck et Bolsan, cen que lyé vâlt lo surnom de « capitâla de les Ârpes ».
L’histouère cognua de Grenoblo côvre un temps de més de doux mile ans. U temps galo-romen, lo bôrg gôlouès pôrte lo nom de Cularo, pués celi de Gratianopolis, en 377. Son importance s’acrêt pendent lo XIémo siècllo quand los comtos d’Arbon chouèséssont la citât coment capitâla de lor province, lo Dôfenât. Cél statut, consolidâ per l’anèccion a la France en 1349, lyé pèrmèt de dèvelopar son èconomia. Grenoblo vint vêr na vela parlementèra et militèra, a la frontiére avouéc la Savouè.
En 1788, la populacion sè mobilisat por parar sos parlementèros pendent la Jornâ de les Tioles en ataquent les tropes reyâles. Antouèno Barnâva et Jian-Josèf Moniér (a l’origina du famox Sèrment du Juè de pârma) furont d’ilustros actors grenoblês de la Rebênâda francêsa.
Lo dèvelopament endustriâl de Grenoblo comence franc u XVIIIo siècllo avouéc la ganterie et pués s’accentue dens la seconda partia du XIXo siècllo, avouéc la dècuvèrta de l’ôlyo blanc. Mas Grenoblo cognêt sa crèssua la més fôrta pendent los Trenta Glloriox. La tegnua des Juès olimpicos d’hivèrn simbolise cél temps de grants bolevèrsaments por la vela. Son dèvelopament continuent, Grenoblo s’afirme houé coment un grant centro scientifico eropèen[2],[3]. Por cen qu’est de la populacion, Grenoblo ére en 2013 la sèziéma comena de France avouéc 160 215 habitents[4], son agllomèracion la diéziéma de France en 2013, avouéc 508 201 habitents[5], et pués son sôl urben l’onziémo asse-ben en 2013, avouéc 684 398 habitents[6].
Los habitents de la vela sont apelâs los Grenoblês et les Grenoblêses ou ben los Grenoblouès et les Grenoblouèses[7].
Somèro
- 1 G·eografia
- 2 Urbanismo
- 3 Toponimia
- 4 Histouère
- 5 Politica et administracion
- 6 Populacion et sociètât
- 7 Èconomia
- 8 Cultura locâla et patrimouèno
- 9 Galeria d’émâges
- 10 Vêre avouéc
- 11 Notes et rèferences
G·eografia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Localisacion[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Grenoblo sè trôve entre-mié les Ârpes u sud-èste de la France. Doves reviéres, l’Isera et lo Draf, pâssont per la comena.
Comenes vesenes[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Grenoblo est la sièta de la mètropola Grenoblo-Ârpes Mètropola (habituèlament apelâye La Mètrô) que rassemble tot pariér, dês lo 1ér de janviér 2015, cetes comenes :
Brèsson, Briés-et-Engonos, Cèchelièna, Cèrcenâs, Champ, Champagniér, Cllês, Corenc, Domèna, Èbens, Ècherôles, Fontana, Fontanin-Cornelyon, Giére, Lo Goua, Hèrbês, Jarria, Mèlan, Merebél-L’Enchâtra, Montchabôd, Mont-Sant-Martin, Môrianèta, Noutra-Dama-de-Comiérs, Noutra-Dama-de-Mèsâjo, Noyarê, Lo Pont-de-Cllês, Pouesat, Provèsiô, Quês, Sant-Bartelomél, Sant-Ègrèvo, Sant-Jôrjo-de-Comiérs, Sant-Martin-d’Èra, Sant-Martin-lo-Vinox, Sant-Pierro-de-Mèsâjo, Sant-Pol, Lo Sapê, Sassenâjo, Sèssenèt-Paresèt, Sèssins, La Tronche, Vâlnavês-d’Amont, Vâlnavês-d’Avâl, Varse-Aliéres-et-Riosèc, Venon, Veselye, Viu et Vorê.
Cela mètropola, fêta lo 1ér de janviér 2015 compte houé quaranta-nôf comenes por 444 078 habitents.
Grenoblo est vesena de diéx de les quaranta-nôf ôtres comenes que compôsont la Mètrô.
A titro de comparèson, la supèrficie de Grenoblo et de les comenes de sa premiére corona reprèsente ègzactament la méma supèrficie que la comena de Paris ou ben 105,40 km2 mas por 325 000 habitents.
G·eologia et relièf[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Cllimat[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Urbanismo[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Toponimia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Histouère[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Prèhistouère[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Un mouél de piéces prèhistoriques sont étâyes trovâyes a Grenoblo ou ben dens los alentôrns imèdiats, qu’atèstont na presence de l’homo et/ou d’un endrêt de passâjo. Dês l’ocupacion du Rabot a la fin du nèolitico, les balyês arquèologiques sont râres cen que sè comprend quand cognessont la vitèsse de la sèdimentacion per les glliéres de l’Isera et du Draf [8].
Antiquitât[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
La premiére rèference a Grenoblo remonte a 43 dev. J.-C.[Nota 1]. U dèpârt simplo bôrg gôlouès (vicus) du nom de Cularo, lo grôs velâjo, que sè trôve a un endrêt stratègico sur la rota romèna entre-mié Vièna et l’Étalia per lo Montgenêvro, fut fortifiâye desot Diocllècin et Maximin (entre-mié 284 et 293), pués arrevat u rang de ch·èf-luè de citât, a la suita de la vegnua possibla, mas pas atèstâye, de l’emperor Gracin en 379. Fut adonc rebapteyêe Gratianopolis. De tropes y campâvont en pèrmanence (cohors prima Flavia) et pués un èvèchiê, avouéc a sa téta l’èvèco Domnin, est atèstâ u muens dês 381[9].
Moyen Âjo[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Los Dôfins[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Fôt atendre lo XIémo siècllo, por vêre l’importance de la citât ôgmentar considèrâblament, quand los comtos d’Arbon, futuros dôfins de Viènês, la chouèséront coment capitâla de lors Ètats, la futura province du Dôfenât[10]. Grenoblo sè retrovat adonc capitâla d’un Ètat endèpendent u dedens du Sant-Empiro romen gèrmanico. En 1219, Grenoblo cognêt sa pir inondacion, veré dèlujo diu a la ruptura d’un barrâjo naturâl formâ dens la valèya de la Romanche et côsent un mouél de môrts.
Los dôfins succèssifs fondéront l’univèrsitât en 1338 et pués lo Consèly dèlfinâl s’enstalat a Grenoblo en 1340. Pendent la guèrra de Cent Ans, los nôblos dôfenês participéront ux dèsacôrds contre l’Anglletèrra et sos aliâs.
En 1349, la vela sè retrovat rapondua u reyômo de France a la suita du transfèrt (et pas rachat) du Dôfenât a la corona de France et Grenoblo vegnét capitâla provinciâla. La presence entre-mié 1447 et 1456 du dôfin, lo futuro Louis XI, renforciét cél statut de vela parlementèra avouéc la crèacion du trêsiémo Parlement de France[11]. La vela vegnét asse-ben la sièta de garnisons, a la frontiére avouéc lo duch·iê de Savouè. S’afirmat coment la principâla vela de la province. Pendent les guèrres d’Étalia, los nôblos dôfenês sè rendéront particuliérement famox desot la figura de Bayârd[12], lo « chevaliér sen pouere et sen reprôjo ».
La Renèssence[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Les Guèrres de Religion[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Grenoblo ut a sofrir d’afrontaments de les guèrres de Religion et pués nen sortét afèblia. Furont marcâs per un mouél de massacros et dèstruccions. Los dèsacôrds préront fin avouéc la dèrriére victouère de La Deguiére, quand betat la man dessus Grenoblo en 1590. Vegnu administrator du Dôfenât, changiét et agrantét considèrâblament la capitâla dôfenêsa[13] et pués lanciét notament la construccion de la premiére g·ènèracion de les fortificacions de la Bastelye.
Politica et administracion[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lista des sendecos[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Relacions entèrnacionâles[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Bessonâjos[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Populacion et sociètât[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Los habitents de la vela sont apelâs los Grenoblês et les Grenoblêses ou ben los Grenoblouès et les Grenoblouèses (Grenoblois et Grenobloises en francês).
Dèmografia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lengoues[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Ensègnament[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Èconomia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Cultura locâla et patrimouèno[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Endrêts et monuments[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Patrimouèno culturâl[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Sports[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Los clubes sportifs grenoblês los més cognus sont lo FC Grenoblo rugbi (FCG) en rugbi, lo Grenoblo Calço 38 (GF38) en calço et pués los Broulors de lops (BDL) en hoquê sur gllace.
Pèrsonalitâts liyêes a la comena[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Bôna-chiéra[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Èvènements[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Hèraldica[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Galeria d’émâges[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Vêre avouéc[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Bibliografia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lims de defôr[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Notes et rèferences[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Notes[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- Dedens la corrèspondance de L. Munatius Plancus, govèrnor de la Gôla transarpenche et viely luètenent de Cèsâr avouéc Cicèron, aprés l’assassinat de Cèsâr ; citâ dens Erreur Lua dans package.lua à la ligne 80 : module 'Module:Biblio/Ôvra' not found. p. 25. Na lètra du 4 de jouen 43, onte que fât alusion a un pont (de navéls ?) empleyê per sos sordâts por passar l’Isera a Cularo, et pués fotu bâs aprés lor passâjo (Ad familiares, 10, 23).
Rèferences[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- (fr) Pierre Bozon, Le Pays des Villards en Maurienne, Éditions des Cahiers de l’Alpe, Grenoblo, 1970, pâge 277.
- (en) Secret Capitals - GRENOBLE {Nanotechnology} - Little Big Town, sur lo seto de l’èdicion eropèèna de la gazèta Time.
- (fr) Grenoble, cinquième ville la plus innovante au monde, selon Forbes, viu lo 16 de julyèt 2013.
- (fr) Insee - Population légale de Grenoble en 2012, viu lo 26 de julyèt 2015.
- (fr) Insee - Population de l’unité urbaine de Grenoble au recensement de 2012, viu lo 26 de julyèt 2015.
- (fr) Insee - Évolution et structure de la population de l’aire urbaine de Grenoble, viu lo 26 de julyèt 2015.
- (fr) Grenoble (38000) et ses habitants, viu lo 21 d’oût 2012.
- (fr) Aimé Bocquet, L’Isère préhistorique et protohistorique, Gallia-Préhistoire, 1969-2, p. 274.
- (fr) Erreur Lua dans package.lua à la ligne 80 : module 'Module:Biblio/Ôvra' not found. p. 35.
- (fr) Félix Vernay, Petite histoire du Dauphiné, 1933, p. 9.
- (fr) Félix Vernay, Petite histoire du Dauphiné, 1933, p. 58.
- (fr) Félix Vernay, Petite histoire du Dauphiné, 1933, p. 78.
- (fr) Vidal Chaumel, Histoire de Grenoble, éditions Privat, p. 68, 123, 126, 223.
- Pages avec des erreurs de script
- Articllo en arpetan supradialèctâl / ORB
- Enfocajon Division administrativa - Émâge mâl-codifiâye
- Pâge avouéc cordonês pariéres dessus Wikidata
- Articllo g·eolocalisâ en Tèrra
- Articllo avouéc modèlo Sèccion comenes vesenes d’articllo de comena de France avouéc mapa
- Articllo qu’emplèye lo modèlo Commons
- Grenoblo
- Vela francêsa
- Comena de l’Isera
- Vela arpetana
- Comena Compagnon de la Libèracion
- Vela titulèra de la crouèx de guèrra 1939-1945
- Vela Malyâjo
- Comena de l’Isera qu’at portâ un nom rebênèro
- Veles et velâjos flloris
- Unitât urbèna de Grenoblo
- Sôl urben de Grenoblo


text:
Loulou Mandère que vien de’ns quitar au cap d’ua vita feconda entà un hèish de causas.
Vadut a Aubertin, lo 18 de noveme 1934, Loulou qu’estó, tot deu long de la soa vita, un òmi d’engatjament au servici de Siròs, lo son vilatge d’adopcion e de Bearn, au par d’un caminament professionau qui l’averà hèit córrer capvath deu mond.
Longtemps elejut, mei que mei com 1èr adjunt, a Siròs, e au còr de la comunautat de comunas, que s’engatgè hens l’accion associativa. Que hè part d’aqueth tropet de « joens » qui pòrtan, en 1967, lo Hestau de Siròs, hestau de la canta bearnesa, a la hont batiadera. Ua animacion de vilatge qui vad un vertadèr movement de societat en Bearn e, mei enlà, un modèle, qui harguè 150 grops e marquè pregondament mei d’ua generacion.
Loulou Mandère que’n vad President de 1981 dinc a 2000. Aqueth òmi d’escota e d’accion, aqueth federator, que va dinc a tornar har los grops qui s’esbarrisclan en tempsada electorau.
L’escritura qu’a ua plaça màger hens la soa vita. Autor e cançonaire, quí n’a pas cantat o cantorlejat Amistat, amistat, qu'ès la flor la mei bèra… ?
Òmi de bontat, de conciliacion e d’obertura, Loulou qu’ei un bastidor pacient qui non s'embarra pas hens un passat idealizat e hens las pelejas estèrlas qui renvian cara a cara los noms de la lenga e las soas grafias qui lei e mestreja de com cau. Que participa activament, a partir de 1988, deus Estats generaus de la lenga, dab l'ensemble deu teishut associatiu bearnés, bigordan e gascon deu Baish Ador, qui entercalhan las collectivitats territoriaus entà préner en compte la transmission de la lenga e cultura nostas.
Aqueth tribalh que miarà, mei que mei, a la creacion d’apèrs professionaus de tria : en purmèr lòc, l’Institut Occitan dont serà, tà un sarròt d’annadas, un administrator atentiu e fidèu.
Retirat deus sons mandats principaus, Loulou Mandère qu’a desempuish perseguit dab capborrudèr e discrecion, la soa accion. Tesicat per l’aviéner deus archius sonòres produits hens lo balanç deu Hestau de Siròs, qu’a collaborat en ligam sarrat, de 2006 ençà, dab l’equipa de l’InÒc Aquitània, au procediment de la numerizacion deu fons Junquèr d'Oc, deu Fons « Robèrt lo Diable » e, solide de l’ensemble deu Fons Hestau de Siròs. Centenats d’òras uei lo dia sancèrament sauvaguardadas e documentadas, e hèra lèu disponiblas entà estar consultadas.
En 2010, qu’arrecebó l’agulhada deu prèmi « Cap e Tot » de l’InÒc Aquitània, entà premiar l’engatjament d’ua vita sancèra, qui miè tostemps dab disponibilitat, benvolença e fe en l’aviéner de la cultura bearnesa. Mercés hèra e Adiu, Loulou.