text:
Pompèu
Pompèu, dich Pompèu lo Grand (latin: Cnaeus Pompeius Magnus) es un general e òme d'Estat roman, nascut lo 29 de setembre de 106 AbC[1] dins lo Picèn, dins l'actuala region de las Marchas en Itàlia e mòrt lo 28 de setembre de -48 AbC a Pelusi, en Egipte orientala. Se marida cins còps e una de las esposa èra Julia, la filha de Juli Cesar.
Comença sa carrièra militara jols òrdres de son paire, puèi, remarcat per Sulla que li accordís sa fisança, empòrta sos primièrs succès militars importants en Sicília e en Africa en 82 AbC. De 77 Abc a 72 AbC, Pompèu es engatjat de menar en Ispània una guèrra dificila contra Sertori, que constituiguèt dins la peninsula iberica un Estat independent. S'essent cobèrt de glòria per sa victòria suls piratas en Mediterranèa en 67 AbC puèi per sas conquèstats en Orient l'an seguent essent imperator, conclutz amb Cesar e Cras lo primièr triumvir, que los tres se partejan lo poder a Roma en 60 AbC.
En 52 AbC, es nomenat pel Senat cónsul unic de Roma, fach excepcional, per tornar establir l'òrdre e lo calme dins la ciutat, en presa a d'afrontaments.
Es l'adversari de Cesar quand lo guèrra civila que se desencadena en 49 AbC. Malgrat de l'oposicion de Caton, inquiet de son influéncia grandissenta dins los afars de l'Estat, la majoritat dels senators se plaça reire el e declara Cesar enemic public. Après uae campanha dificila en Grècia en 48 Abc contra las fòrças de Cesar, que s'acaba per sa desfacha contra lors de la batalhas de Farsala, Pompèu se refugia en Egipte, ont es assassinat jos l'òrdre de Ptolemèu XIII, sus la plaja de Pelusi lo 28 de setembre 48 AbC
Brilhant general, foguèt declarat tres trionfs pendent sa vida. Es chafrat per Sulla e sos soldats « Pompèu lo Grand » en referéncia a Alexandre lo Grand. Coma administrator, Pompèu vòl èsser bon bastssaire. Fonda Nicopolis, dins la província del Pont Euxin. Revendica la creacion de plan d'autras ciutats en Orient, coma Pompeiopolis, en Cilícia, e tanben en Ispània. A Roma, fa bastir lo teatre de Pompèu e d'autres temples. Es tanben l'instigator de la creacion de las províncias romanas de Siria e de Pont-Bitínia.
Somari
- 1 Biografia
- 1.1 Originas
- 1.2 Jovença e formacion
- 1.3 Pompèu e Sulla
- 1.4 Pompèu contra Lepid
- 1.5 Pompèu en Ispània
- 1.6 Pompèu contra Espartac
- 1.7 Lo consulat de Pompèu e de Cras
- 1.8 Pompèu contra los piratas
- 1.9 Pompèu en Orient
- 1.10 Pompèu en Judèa
- 1.11 Pompèu administrator
- 1.12 Retorn de Pompèu a Roma
- 1.13 Lo primièr triumvirat
- 1.14 Pompèu coma recors fàcia al desòrdre
- 1.15 De la confrontacion cap a la guèrra
- 1.16 La guèrra civila
- 1.17 La mòrt de Pompèu
- 2 Maridatge e descendéncia
- 3 Nòta e referéncias
- 4 Vejatz tanben
Biografia[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
Pompèu es lo filh de Gnae Pompei Estrabon, originari del Picèn, una region situada en Itàlia centrala. Estrabon possedís de domènis tan vasts ques en mesura de levar lel meteis de tropas d'entre los tenents[2]. Cònsol en -89 AbC. se fa remarcar per sos succès pendent guèrra sociala e, enseguida, per l'òdi del pòbles de Roma per son avarícia, çò que ferà dire a Plutarc: « Jamas paire capitèt a obténer tan d'òdi e son filh tan de glòria[3] ». La fortuna de Pompèu Estrabon èra ja considerable, aquela de Pompèu es una de las mai importantas de son temps, estimada a al mens dos cents milions de sesterces[4].
Jovença e formacion[modificar | modificar la font]
Pompèu es, de mai jove, entraïnt al manejament de l'espasa o al lançar la javalina a caval. Recep d'elements d'education ellenic, destinada a li ensenhar l'eloquéncia, mas, menat lèu a partejar amb son paire la vida rufa dels camps militars, a pas l'escasença d'acabar aquela educacion. Se Plutarc parla de « son eloquéncia persuasiva »[5] Ciceron tempera aquel jutjament: « Pompèu, se seriá fa un nom mai grand dins l'eloquéncia, se una autra ambicion l'aviá pas entraïnat cap a la glòria mai manifèsta dels guerrièrs. »[6].
En 90 AbC, la Guèrra sociala comença en Itàlia. En efièch, los aliats italians se revòltan contra Roma après l'assassinat del tribun de la plèba Livi Drus, qu'aviá pausat una mocion al Senat per tòca de far accedir aqueles pòbles a la citadanetat romana. Pompèu es al costats de son paire pendent aquela guèrra coma tribun militar. Assistís e agís al sètge d'Asculum que dona a son paire un butin extraordinari pendent lo pilhatge de la vila per sas tropas, li valent lo pòste de cònsol per l'an 89 AbC. Es pendent aquel sètge que Pompèu encontra lo jove Ciceron, de meteissa edat qu'el.
Pompèu enseguida es testimòni de las primièras guèrras civilas, qu'opausan lo partit popular de Mari al conservator Sulla. En -87, morís lo paire[7], folzejat segon Plutarc, o benlèu simplament de dissentariá que tocava son armada[8]. Pendent los obsèquis, una fola ostila manifèsta son òdi pel defunt e arraca lo còrs de son lièch funèbre.
Pompèu e Sulla[modificar | modificar la font]
La mòrt del paire coïncidís amb lo trionf dels « populares » de Cinna e Mari, que fan regnar la terror a Roma. Mai de 10 000 mòrts se compta sul Forum. Pompèu, coma « optimate », se deu de se far pas remarcar. Sa ostal roman es saquejada pel gardas del còr de Cinna[9]. Al tornar a Roma, es perseguit per recapte del butin du pilhatge pendent lo sac d'Asculum. Sas promesas amb la filha del jutge, Antistia, li assegura lèu l'absolucion.
Sulla torna d'Orient en -83 amb sas legions e debarca a Brindes per caminar cap a Roma. En efièch, aviá fach la patz amb lo rei Mitridat a Dardanos. Pòt ara tornar en Itàlia per afrontar los populares. Sulla dispausa de mai de 40 000 òmes.
Pompèu, el, se trapa dins son domèni du Picenum e se ten dins lo camp de Sulla. lèva en consequéncia una armada dins la region e capita a reünir tres legions, unes 15 000 òmes. Amb son armada, rebuta los partisans de Mari del Picenum, ligant atal tota la region a Sulla. Lo cònsol Carbo envia sos legats Carrinas, Brut e Celi per acabar amb los actes de Pompèu. Malgrat de fòrça inferioras en nombre, aquel darrièr lor tend una emboscada e se destria pendent lo combat. Plutarc conta que Pompèu, tuant lo primièr enemic, un cap gallés fasent partit de la cavalaria marianista, que s'avançava, pròca la desbrandada de sos adversaris. Pompèu fa son ligam amb Sulla en 83 Abc. Aquel darrièr aprecia l'aliança de Pompèu, que las tropas constituisson una pièja de pas negligir. Entre eles i a Cras, que ven fòrça lèu lo rival de Pompèu pendent aquela guèrra. Sulla, el, e aprodelat per Pompèu, camina cap a Roma, ont lo filh de Mari fa assassinar totes aqueles que sopçona la simpatia per Sulla. D'entre las victimas i a Antisti, lo sògre de Pompèu. Lo cònsol Carbo, el, fugís en Sicília.
Alara que Sulla dintra dins Roma, la mitat de son armada, que Pompèu, afronta las tropas marianistas dins lo centre de l'Itàlia. Pompèu se destriant encara espotissent una armada superiora en nombre en Òmbria per una emboscada ausarda. Per se ligar a Pompèu, Sulla li ofris sa nòra, Æmilia Scaura, coma esposa. Æmilia es ja maridada e prensa mas divòrcia de son marit. Pompèu fa del meteis amb sa femna Antistia. Alara qu'Æmilia morís en jasilha pauc de temps après, lo maridatge confirma la fidelitat de Pompèua a Sulla, çò qu'ajuda fòrça a l'avançament de sa carrièra.
En 82 AbC, Pompèu es encargat de rebutar las tropas marianistas de Sicília e d'Africa. Venç aisidament los partisans de Cai Mari en Sicília puèi debarca en Africa. D'aquel epòca data son chafre de Adulescentulus Carnifex (« l'Adolescent maselièr ») a causa de sa frejor e de sa crudeltat sul camp de batalha. Per exemple li es reprochat l'execucion ignominiosa del cònsol Carbo en Sicília, que pasmens l'aviá sostengut alara que l'aviá accusat de recapte unes ans abans. En Africa, afronta lo marianista Domici. Alara que debarca dins la région, mai 7 000 soldats de Domici se ligan a el, çò que li fa una armada de mai de 40 000 òmes. Après aver vencut Domici, Pompèu dintra en Numidia per far tornar l'infuéncia romana dins aquel reialme que Domici i aviá plaçat un sobeiran favorable als populares. Pompèu sortís victoriós d'aquela campanha.
A causa de sas victòrias successivas e de sas proesas personalas sul camp de batalha, es acclamat imperator per sas tropas, alara qu'es encara pas qu'un cavalièr, çò qu'es un fach excepcional per l'epòca. Aviá pas cap de carga oficiala. Après la Numidia, Sulla li ordona de tornar a Roma. Revengut victoriós de sas campanhas contra los darrièrs partisans del partit de Mari, recep de Sulla lo chafre (cognomen) de « Magnus », çò que significa « lo Grand » en referéncia a Alexandre lo Grand. Aquel chafre (sens dobte sarcastic a causa de l'edat de Pompèu) lo flatava discrètament e jutjarà bon de l'utilizar mai tard, quand sa glòria militara serà a apogèu. Sulla alara dictator de Roma decidís de li far un trionf. Aquel jorn, Pompèu vòl eclipsar sos ainats amb un carri de trionf tirat per quatre elefants[10], remembrant sas conquèstas africanas, mas los elefants capitan pas a passar la pòrta de la vila, font d'un grand embolh de Pompèu e lo divertiment del public. Es pendent aquel periòde qu'a un ligam amb una cortesana nomenada Flora, que dura pasmens pas que Sulla li ofrís una novèla esposa, Mucia Tercia, la femna de Mari lo Jove, lo filh del quita Mari.
En 80 AbC, Sulla n'acaba amb la politica e se retira dins sa vila de Campània. Morís 78 AbC. Pompèu es exclusit de son testament: malgrat la desaprobacion de Sulla, aviá piejat la candidatura al consulat de Lepid. Sulla li aviá alara predich que Lepid serà una dificultat[11]. Los eveniments li donan rason.
Pompèu contra Lepid[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de Sulla, lo cònsol Lepid e sos partisans s'opausan a çò que se realize los obsèquis que cal a un òme de son reng. Pompèu, utilizant son prestigi, vòl se destriar d'esperel, e los obliga a renonciar a lor projècte e torna a Sulla totes los onors[12]. Aqueles obsèquis son lo primièr exemple de funeralhas nacionalas romanas.
Lepid, que se trapa en Gàllia Cisalpina amb sos partisans, ven en conflicte amb lo senat. Los senators confian a son collèga Catul lo pretzfach de reprimir la rebellion e li jonhon Pompèu, sens que se sap exactament a quin títol, coma legat de Catul, o independent[13]. En 77 AbC. Pompèu amassa sas legions, camina contra Mutina e fa lo sèti d'un dels luòctenents de Lepid, Brut (lo paire de Marc Juni Brut, l'assassin de Juli Cesar) La victòria es aisidament obtenguda contra de fòrça pauc motivadas. Brut es tuat dins d'escasenças escuras. L'episòdi mòstra un dels aspèctes a vegada escur de Pompèu: li es reprochat d'aver fach executar Brut, alara qu'aquel s'èra rendut.
Pendent aquel temps, Lepid decidís de caminar sus Roma evitant Pompèu. Catul, apren la novèla de la victòria de Pompèu, reünit una armada e afronta aquela de Lepid a las pòrtas de Roma. L'armada de Lepid, pauc motivada, se desbranda e fugís en Etrúria. Pompèu, que caminava amb son armada cap a Roma, crosa los fugidor e ne chapla fòrça. Lepid, el, fugís en Sardenha ont morís pauc après.
Pompèu en Ispània[modificar | modificar la font]
En 77 AbC, màger representant dels optimates, Pompèu es enviat en Ispània per lutar contra los darrièr partisans de Mari menats per Sertori e Marc Perperna Veiento. La mission n'est pas facile car Sertorius bénéficie de sosten de las populacions localas. Dispausa de 60 000 òmes, subretot recrutats dins la populacion locala amb 8 000 cavalièrs. De son costat, Pompèu passa los Alps per un camin fòrça long, al cap de 30 000 fantassins e de 1 000 cavalièrs. A la prima de 76 AbC, après aver desfach de tribús gallesas e de nòu organizar la província de Gàllia transalpina, passa en Espanha e fa son ligam amb Quint Caecili Meteèl Pi, procònsol d'Ispània ulterior. Sertori es un excellent general que ten Pompèu en pauca estima, que nomena "l'escolan de Sulla"[14]. La fortuna de las armas cambia mai d'un còp de camp: Pompèu es vencut per Sertori, coma a Lauro, sus las ribas du Sucro (ont Sertori deu pasmens sacrificar son ala esquèrra per rebutar son enemic sus l'ala drecha), ont es ferrir, o encara près de Sagont, ont Metèl li pòrta secors. Obten pasmens de victòrias contra sos luòctenents.
Après aver mandat al senat una letra menaçanta evocant sa possibla desfacha al cas que d'ajuda e de blat li serián pas tornat, Pompèu recebèt doas legions de mai en 74 AbC. A partir d'alara, Pompèu e Metèl començon a prene l'avantatge sus lor adversari en progressant lentament mas segurament, prenent las vilas enemigas las unas après los autres, çò qu'a per efièch de provocar de manca totjorn mai nombrosas dins lo camp de Sertori. En 73 AbC, Pompèu contunha sol una campanha victoriosa al centre de l'Espanha, que se sap pas los detalhs. L'an seguent, après una novèla ofensiva de Pompèu e de Metèl, los Marianistas contraròtlan pas mai que Lusitània. Segon Apian, Sertori ven alara l'alcoolic e gorrin, perdent pauc a pauc son autoritat suls òmes.
Vesent la possibla desfacha de Sertori fàcia a las tropas de Pompèu e de Metèl, Perpenna, son principal luòctenent, l'assassina pendent un banquet en 72 AbC, çò que precipita la casuda dels marianistas dins la region. La mòrt de Sertori permet donc a Pompèu de l'emportar e d'acabar pauc après la pacificacion d'Ispània.
Après que torna en Itàlia pels Pirenèus. Al pas entre Gàllia e l'Ispània, al pòrt de Panissars, fa bastir un monument conegut jol nom de Trofèu de Pompèu (trobat en 1984), remembrant las ciutats e los pòbles sometits pendent sa campanhas[15].
Pompèu contra Espartac[modificar | modificar la font]
En 71 AbC, torna en Itàlia amb sas legions alara que la peninsula crenta la revòlta servila dirigida per Espartac. Aquel fugís d'una escòla gladiators de Càpoa e saquejèt lo Picenum, region natala de Pompèu, amb 100 000 òmes en armas.
Cras, qu'es encarga de lo véncer, conéis de revèrs[16]. Fa alara una error, qu'e regretarà: demandar al senat de donar l'òrdre à Pompèu de venir l'ajudar. Fin finanala avalís lo grop màger de revoltats e Espartac es tuat. De son costat, ganhant alara l'afeccion del pòble de Roma, Pompèu fa s'escampilhar la darrièra benda erranta (unes 5 000 òmes), qu'ensajan de fugir pel nòrd.
Cras, qu'acababa de destruire la benda màger dels revoltats sens provocar un parelh entosiasme, ne ven amar. Se après aquel episòdi provòca de tensions entre los dos rivals, lors interés convergissent los menan pasmens a se ligar contra lo Senat.
Lo consulat de Pompèu e de Cras[modificar | modificar la font]
De retorn a Roma, Pompèu se presenta al consulat per l'an seguent. Sa candidatura es totalament anormala qu'a pas seguit lo cursus honorum, camin obligat per accedir al consulat. Sa popularitat es tala que se pòt pas far autra causa que de li acordar una dispensa. Cras pausa tanben sa candidatura. Son ambedos elegits cònsols per l'an 70 AbC. Los dos generals, contra la tradicion, puslèu que de licenciar lors soldats, los mantemon campats en armas près de Roma. Pompèu assegura qu'il licenciarà sas legions après son trionf. Cras, el, afirma que licenciarà las sieunas pas que se Pompèu lo fa d'en primièr[17]. Pompèu celèbra alara son trionf, alara que Cras deu se contentar d'une ovacion, onor mendre. Los dos òmes se rendon fin finala a las suplicas del pòble e se reconcilian en public sul Forum puèi desmobilizan lors tropas, çò qu'alinha l'espèctre d'una novèla guèrra civila.
Pendent son mandat consular, Pompèu ganha la favor del pòble tornant als tribuns de la plèba los poders que lor avián estat levat jos Sulla, es a dire l'initiativa legislativa e lo drech de veto sus las decisions d'autres magistrats o del Senat. Torna tanben als cavalièrs lo drech de sèti dins los tribunals[18]. Pasmens se pas cap d'istorians o menciona, se pòt supausar que los cavalièrs deguèron lor testimoniar financièrament lor reconeissença[19]. Atal, Pompèu, qu'aviá contribuit a la victòria dels optimates jos Sulla, torna sus l'escaquièr politic. Provòca pasmens la fisança de fòrça senators, crentant la dictatura.
A la fin de lor mandat, Pompèu coma Cras renoncian al proconsulat que lor torna. Lo comandament d'una província es per un ancian cònsol l'escasença o de se cobrir de glòria per l'un o l'autre expleit militar, o de s'enriquir a las cargas dels administrats. Cras es ja plan fòrça ric. E Pompèu, ja afiá fach sas pròvas militarament. Se contenta de tener son sèti al Senat, qu'es, a 37 ans, un dels mai joves membres, esperant que li siá atribuit un comandament militar a sa mesura. Deura pacientar un pauc peu.
Pompèu contra los piratas[modificar | modificar la font]
Pendent l'ivèrn de 67 AbC, Pompèu recep, per la lex Gabinia , la mocion portant lo nom du tribun de la plèba Gabini, un imperium excepcional per avalir la pirateriá de Mediterranèa. En efièch, per lors raids de contunh, los piratas que perturbavan fòrça lo transpòrt de viures cap a Roma dempuèi Sicília e l'Egipte menaçan d'afamar la peninsula italiana.
Los senators, amb Quint Lutaci Catul, un dels dos cònsols de l'an 78 AbC, que crenta una novèla dictatura, son reticents a li acordar de tals poders. La lei es pasmens adoptada jos la pression del pòble. Pompèu realiza sa foncion metodicament. Dispausa de 500 naus de guèrra e de 120 000 òmes, l'equivalent de vint legions. La Mediterranèa es divizada en tretze zonas, caduna donada a un dels 24 legats al cap d'una flòta. La mar es lèu netejada de l'oèst cap a l'èst e los piratas son rebutats cap a lors reparis de Cilícia dins l'èst del bacin mediterranèu. A aquel moment Pompèu va pel primièr còp Atenas. Fòrça popular, Pompèu es acclamat per la fola ateniana que prenguèt pas los bens dels temples de la vila.
Per véncer los piratas definitivament, lo quita Pompèu, al cap de seissenta naus, lèu rejonh per fòrça autres, lor balha alra lo còp final atacant lo pòrt de Coracesium. Obten los capitulacion e sap fa mòstra magnanimitat per aqueles que se rendon, installant un grand nombre d'entre eles amb lors familhas dins la vila de Soli, que se torna nomenar Pompeiopolis. En efièch, aquela vila, fondada per Mitridat, foguèt sacatjada e destrucha pendent la darrièra guèrra contra lo Pont. Pompèu torna colonizar alara aquela vila amb los piratas repentits. Compliguèt sa mission en tres meses e venguèt fòrça ric metent la man sul butin que los piratas avián comolat pendent d'annadas.
Pompèu en Orient[modificar | modificar la font]
Alara que demorava en Grècia après sa victòria suls piratas, Pompèu guinha capa a l'Orient, ont Lucul a de mal avéncer lo rei del Pont Mitridat VI Eupator. En 66 AbC, la lex Manilia, iniciada pel tribun de la plèba Cai Manili, pièjat enntre antre per Ciceron, balha de nòu a Pompèu dels poders d'imperium excepcionals en Asia menora. Fòrça senators avertits per la tendéncia a la creissença del poder personal dels generals, s'i opausan en van.
Pompèu va en Galàcia per relevar Lucul de son comandament. Segon Dion Cassi[20], sa primièra accion seriá estat prepausar la patz a Mitridat. Li auriá mandat un messatgièr, sens obtenir de responsa. Pompèu conclutz alara una aliança amb lo rei dels Parts Fraates e li ofrís los territòris de l'Armenia. Espaventat, Mitridat auriá alara demandat la patz. Fàvccia a las exigéncias exorbitantas de Pompèu, sos soldats se revòltan e lo rei pòt pas los calmar sonque pretendent que sos emisssaris avián pas estat cargats de negociar, mas d'observar çò que fasián los Romans. Pompèu va en Galàcia per relevar Lucul de son comandament. L'entrevista es d'en primièr cortés, mas las voces pujan, fins a que los dos òmes s'emponhen, retenguts per lors gardas del còrs. Après aquel encontre, Lucul deu tornar a Roma e daissa lo comandament de las dos legions d'Asia menora a Pompèu. Aquel darrièr dispausa atal de mai 60 000 òmes e de 3 000 cavalièrs, siá una desena de legions, sens comptar los nombroses auxillariss[21], per n'acabar amb lo rei del Pont.
D'en primièt, Mitridat evita lo combat e destrusís la regions traversadas per las tropas de l'imperator per los afamer[22]. Puslèu que de percaçar Mitridat, Pompèu passa per l'Armenia Minora, una província fertila del Reialme del Pont. Mitridat decidís d'atirar Pompèu en Armenia per prevocar l'ostilitat del rei Tigrani II contra los Romans. Pompèu agafa lo rer del Pont e dona una batalha de nuèch contra sas fòrças. Las armadas de Pompèu fan mai de 10 000 mòrts[23]. Mitridat es vencut e fugís pel Reialme del Bosfòr, sus bòrds de la Mer d'Azov, abans d'aver ordonat a totas las plaças fòrtas ponticas de resistir als Romans. Dins unes meses, Pompèu n'acaba amb lo vielh rei.
Pompèu se trapa als confins del reialme d'Armenia e decidís de ne far un Estat client de Roma. Conscient de l'inutilitat de tota resisténcia, Tigrani II, un monarca vielh, daissa a Roma una partida de sas possessions (Siria e Fenícia, una partida de Capadòcia e de Cilícia e tanben la Sofèna)[24] e consentís a Pompèu una importanta contribucion financièra après una encontra amb aquel darrièr. Per la sola via diplomatica, Pompèu sometèt l'Armenia tota e anexièt fòrça territòris. Pòt donc se lançar al percaç Mitridat, passant pel Caucàs.
Davalant l'Araxe e tornant pojar lo cors del Cir, Pompèu dintra dins lo reailme dels Albans e venç lo rei Oroses. En 65 AbC, après aver ivernat a çò dels Albans e los aver vencuts, somet lo reialme vesin dels Ibèrs jol reialme d'Artoques emprotant una victòria decisiva sul Cir. Pauc après, Oroses, lo rei dels Albans, se revòltan e tornan la ostilitats. Lèva una armada de 60 000 òmes e 12 000 cavalièrs. Mas aquela es compausada pas que de pastres e païsans sens formacion militara que Pompèu espotís de nòu sus l'Abas. Jamai una armada romana s'èra riscada tan luènh de la Mediterranèa. Aquelas bèlas victòrias permeton a Roma de s'espandre capa a la Bitínia, lo Pont e la Siria, pausant atal las basas de la futura dominacion de l'Empèri roman en Orient.
La campanha es acabada. Pasmens se Mitridat siá encara en fugida, Pompèu sometèt los Armenians, los Albans e los Ibèrs del Caucàs. Pòt procedir al restabliment de la patz dins aquela region trocejada per las guèrras. D'en primièr, s'acaba la guèrra entre l'Empèri part e lo Reialme d'Armenia per via diplomatica. Rejonh enseguida amb totas sas legions son legat Afrani en Siria. En camin va a Zela, ont una armada romana es desfacha per Mitridat. Pompèu tend a far enterrar los rèstes dels soldats romans que son tombat sul camp de batalha[25]. Un còp Siria, fonda província de Siria, nòu territòri de la Republica. I promulga de leis e fa venir fòrça magistrats romans per administrar aquela novèla província. Abant de tornar en Itàlia, Pompèu vòl encara reglar dos problèmas: ordenar la Judèa, en plena guèrra civila, e contrarotlar Aretas III, rei dels Nabatèus[26].
Pompèu en Judèa[modificar | modificar la font]
En 63 AbC, Pompèu es a Damasc per reglar lo problèma de la Judèa, alara en guèrra fratricida qu'opausa Aristobul II a son fraire Ircan II. Cadun dels dos fraires demanda l'ajuda de Pompèu per véncer l'autre. Coma Aristobul foguèt fòrça complesent per Mitridat e pels piratas alara qu'Ircan èra puslèu favorable a Roma, Pompèu s'aprocha d'aquel darrièr[27]. Marcha contra Aristobul que s'èra retirat dins la fortalesa d'Alexandreion. Acabat aquel novèl arbitratge, Pompèu ordona son son enemic de rendre totas las plaças places qu'ocupa. Après un nòu viratorn d'Aristobul, decidís de se'n prene a Jerusalèm. Pel camin, las legions de Pompèu s'arrèstan a Jerico e lor imperator estudia los plans de la fortalesa de Jérusalèm.
Es a aquel moment qu'un messatgièr li aprend que Mitridat, que s'èra refugiat dins le Bosfòr, s'èra suicidit. La guèrra contra lo Pont es fin finala acabada e l'objectiu de Pompèu en Orient es capitat. Pasmens ne vòl acabar amb Aristobul. Un còp intrat a Jerusalèm, que la populacion èra divisada, fa lo sètge dels partisans d'Aristobul retirats sul Mont del Temple. Aquel es ganhat d'assalt e, d'aquel episòdi, l'istòria reten que Pompèu penetrèt dins lo Sant dels Sants del temple de Jerusalèm, çò que constituisssiá un sacrilègi pels Josieus, mas i tòca pas res[28]. L'assalt del Temple fa mai de 12 000 mòrts, mas fòrça pauc del costat de Pompèu. La Judèu es sul pic somesa. Mas Pompèu restaura pas la reialtat: solament torna integrat Ircan dins sas foncions de grand prèire del temple de Jerusalèm[29].
Pompèu, qu'es de segur a l'apogèu de sa glòria en Orient, envisatja de projèctes per assetar sa poténcia, coma caminar cap a la mar Roja, o alara far una expedicion en Egitpe. Lo Faraon Ptolemèu XII li demanda de mestrejar una revòlta dins son país. MAs Pompèu renoncia a tot aquò per tornar cap a la Siria.
Pompèu administrator[modificar | modificar la font]
Après sa campanha liuç en Judèa, Pompèu transforma la regions que conquerís al benfici de Roma. Obten la capitulacion d'aquelas plaças fòrtas del Pont e pòt tanben procedir a la nòva organizacion politica de l'Orient. Daissa doas legions en Judèa jos comandament de Scaur. Installat a Sinòp, creèt las províncias de Siria e de Pont-Bitínia (constituida de la Bitínia e de la mitat occidentala del reialme del Pont). L'organizacion d'aquela província demorarà un dels legats mai durables: Plini lo Jove ne fa encara mencion al sègle I[30]. S'espandís tanben a la Cilícia. A Amisos, recep dotze princes e reis de las regions conqueridas. A aquelas qu'èran favorables a Rome, Pompèu garda lor títol fasent de lor territòris un Estat tap, client de Roma. Deuran li tornar de fòrtas somas d'argent e li balhar de soldats. Es atal que los reialmes del Bosfòr, de Capadòcia, d'Armenia, los principar de Galàcia e de Colquid venon d'Estats vassals de la Republica romana.
Pompèu vòl imitar Alexandre lo Grand fondant de novèlas vilas. Revendica la creacion de uèit vilas en Capadòcia, mai vint en Cilícia. Aquò es plan exagerat: mai sovent, s'agís de localitats ja existisssenta renomenadas e agrandidas, coma Magnopolis, que la construccion conencèt jos Mitridat. Nicopolis, fondada a luòc ont Pompèu aviá vencut Mitridat, constituís sens dobte l'excepcion. Pasmens torna bastir mai d'una ciutats destruidas per la guèrra en Cilícia, en Capadòcia e en Cele-Siria. Mai, promulga de leis, balha la citadanetat romana e de notables locals e ordona la destruccion de totas las fortalesas de la region per empachar la creacion de fogals de resisténcia. Toutes aquelas mesuras lo fa popular en Orient e obtenon l'adesion dels cavalièrs romans establit dins la region. Sa mission en Orient es acabada, es lo temps per el de tornar a Roma.
Retorn de Pompèu a Roma[modificar | modificar la font]
Pompèu torna en Itàlia en decembre de 62 AbC. Debarca a Brindes amb sas legions e, quitament abant de recebre l'òrdre del Senat, licencia sas tropas, provocan surpresa e solaç general. L'istorian Vellei Patercul traduch aque sentiment : « Fòrça gents, en efièch, avián afirmat que tornariá pas à Roma sens èsser acompanhat de son armada, e que limitariá a son grat la libertat dels ciutadans. »[31]. Lo solaç es tal que se'n ven a l'aclamar de pertot. Sa popularitat es alara a son zenit. Lo Senat éèra espaventata l'idèa que Pompèa pòsca prene lo poder amb sas legions e instaurar una novèla dictatura. Mai, Pompèu ara fòrça ric mercé al tresaurs comolats en Orient.
A son retorn a Roma, divòrcia de son esposa Mucia Tertia, dont l'inconducha es notòri. Cerca enseguida a contractar una novèla union e demanda la man d'una neboda Caton per de nòu atirar las favors dels optimates. A Roma los maidatges son l'objècte de fòrça manòbras politicas. Per aquela union, Pompèu cerca donc a se conciliar de senators mai conservators. Es un fracas, amb lo refús regde de Caton, refusant de veira sa libertat politica alinada d'aquel biais e li fa dire que « ...es pas per las femnas que se pòt prene Caton... »[32]. Plutarc repròcha a Caton son manca de sens politic dins aquela escasença, que, son refús, menarà Pompèu a se tornar cap a Cesar, que li ofrirà sa filha en maridatge, amb de consequéncias desastrosas per l'Estat: « ...èra obligar Pompèu a se virar del costat de Cesar, e de contractar un maridatge que, unissent la poténcia de Pompèa a aquela de Cesar, manca de capvirar l'empèri de Roma, e perdèt al mens la republica. »
Lo jorn de son quaranta e cinquen anniversari, celèbra son trionf de orbi universo (« sul mond entièr »), qu'aviá estat ajornat de sièis meses pel Senat que vei encara amb mesfisança aquel general victoriós cobèrt de glòria e de succès[33].
Pompèu vòl far atribuir de tèrras al sieus veterans e ratificar los actes qu'aviá pausat en Orient. Fisançós dins sa popularitat, crei i capitat aisidament. Buta a l'opposicion de fòrça senators, coma aquela de Caton, que l'opinion es facha, mas tanben aquela de Lucul, qu'a pas obliat l'umiliacion que Pompèu li aviá facha en Orient[34]. Aquela aliança de la vertut e de la rancòr irita Pompèu. Ara fòrça ric, crei poder i capitar fasent de pes sus l'eleccion dels cònsols de l'an 60. Financia l'election de son ancian legat Afrani. Aquel es coma previst elegit cònsol en 60 AbCmas a per collèga Metèl Celer, del clan dels Metelli, que Pompèu aviá ofensat en divorciant de lor mièjadòrre Mucia[35]. Un còp elegit, Afrian es pas una pièja pro eficaça, de contunh contrat per Metèl Celer. Pompèu demanda alara al tribun de la plèba Flavi de pausar una mocion per crompar de tèrras en Itàlia per las distribuir al sieus legionaris. Metèl Celer caput s'i opausa, comença alara un afar pla estranh. Lo tribun Flavi apond a sa mocion una lei agrària que permet l'atribucion de tèrras a de simples ciutadans, çò que provòca la colèra dels optimates. Debant l'oposicion de Metèl Celer e en tota legalitat, Flavi lo fa metre en prison. Celer reünís lo Senat dins la prison, mas Flavi se seta debant l'intrada per empachar los senators de passar. Coma Flavi, qu'es tribun de la plèba, es intocable, Metèl respond en traucant la paret per escotar los senators debant las menaças de Flavi. Se cal creire Dion Cassi, «Pompèu s'enrogís aprenent aquel eveniment»[36]. Quand Flavi menaça Celer de lo privar de proconsulat après son mandat se plega pas, aquel darrièr s'obstina. Pompèu, impoderós, deu provisòriament renonciar[37].
Lo primièr triumvirat[modificar | modificar la font]
Pauc après, Cesar torna en Itàlia a la fin de son mandat de propretor d'Ispània. Segur que torna mas endeutat, mas ven fòrça popular a Roma. Vòl venir cónsol en 59. Per asetar son projècte, a besonh de sostens. Es cap a Cras e Pompèu que vira. Podent pas èsser lo primièr dins Roma, Pompèu vei aquel ligam de biais favorable, qu'encara vòl obténer de tèrras pels sieus veterans e veire sos actes en Orient ratificats.
En 60 AbC, Pompèu conclutz donc lo primier triumvirat amb Juli Cesar e Cras, un pacte que l'ecrivan Varron nomena « lo mostre dels tres caps ». Amb aquela aliança contra l'oligarquia senatoriala dirigida per Caton, Crass e Pompèu capitan a far elegir Cesar cònsol en 59 Abc. La violéncia ven omnipresenta a Roma, ont se realiza de vertadièra batalhas. Pompèu cridèt sos veterans, que terrorizan los partisans dels optimates. Per obligar son novèl amic Pompèu, Cesar fai alara passar una lei agrària e ratificar sos actes en Orient, malgrat l'oposicion de son collèga conservator Bibul, mens abil qu'aviá estat Metèl Celer. Fàcia a las violéncias quotidianas, Bibul s'embarra a çò d'el fins a lafin del consulat[38].
Per enforçar l'alliança, en mai 59 AbC, Pompèu esposa Julia, la filha de Juli Cesar.
Pasmens se en aparéncia aviá aténh sos objectius, Pompèu sortís pas veritadièrament ganhant dels eveniments. Semblariá qu'a de vertadièrs sentiments per sa novèla esposa Julia: coma es prensa, se retira amb ela dins sa vila d'Albe. Segon Plutarc, Pompèu abandona la politica al benefici de Julia e se daissa portar per " l'amor que li inspira sa jova esposa ". Sa popularitat es al mai bas - lo temps es alunhat ont èra nomenat «Magnus»[39] - alara que César, plan actiu, tira las castanhas del fuòc.
A la fin de l'an 59 AbC, lo clima politic es pesant: un certa Luci Vetti pretend que s'èra encargat, amb l'ajuda d'unes gladiators, d'assassinar Pompèu. Dich aver renonciat a aquel acte e demoncia totes los instigators diferents, belèu manipulat per Cesar[40].
En 58 AbC, Cesar se'n va Roma a la fin de son consulat coma procònsol de Gàllia Cisalpina e d'Illíria. Cras, s'occupant dels sieus afars, fòra de Roma. Pompèu es lo sol triumvir present dins la ciutat. Es sul pic pres dins una tempèsta politica.
Lo nòu tribun de la plèba, Clòdi Pulcher ataca los senators optimates, coma Caton e Ciceron. Vòl subretot se venjar de Ciceron, qu'aviá testimoniat contra el dins un afar de sacrilègi en 62. Pompèu, fòrça isolat, s'aliar inprudentament amb aquel dangierós personatge, que far regnar la terror pagant de servicis de bendas armadas. Clòdi capita a far exiliar Ciceron per procediment illegals contra los partisans de Catilina, executats sens procès regular. Ciceron es sacrificat per Pompèu, qu'es pasmens censat èsser son alliat. Se cal creire Plutarc, quand Ciceron va veire Pompèu per implorar son ajuda, aquel darrièr, vergonhós, s'escapa per una rèire pòrta[41]. L'11 de març de 58, Ciceron quita Rome per escapar a une condamnacion.
Pompèu pòt plan sentir la coardiá que mostrèt dins aquel afar, que Clòdi se vira contra el. Ataca Pompèu e lo cònsol en pòste Gabini, un ancian legat de Pompèu. Fa d'accions en justícia de clients de Pompèu. Aquel darrièr es plan insultat per Clòdi e los sieus sul Forum quand ven sosténer sos clients. Los òmes de Pompèu a aqueles de Clòdi lèu s'emponhan sul quita Forum[42]. Furiós e umiliat, Pompèu es ara decidit a far tornar Ciceron a Roma. Fa venir a Roma fòrça clients de tota l'Itàlia. Lo 4 d'agost de 57 AbC, obten un vòte cancelant l'exili de Ciceron. La leisson a pas escapat als senators conservators, las dels desòrdres, que s'apròchan de Pompèu.
Coma Roma es menaçada de famina - una situacion ont Clòdi, qu'aviá fa passar una lei prevesent la distribucion gratuita de blat al pòble, portava una partida de responsabilitat -, de susmautas espetan dins la vila. Ciceron prepausa que Pompèu siá encargat de remediar a la situacion. Li es confiat lo pretzfach de s'ocupar de l'annòna (es a dire l'avitalhament en blat de la vila) pendent cinc ans. Pompèu restablís lèu l'avitalhament en blat dempuèi l'Africa que ven mai popolar.
En 57 AbC, Pompèu recep dins sa vila d'Albe la visita del faraon d'Egipte Ptolemèu XII. Aque aviá estat caçat del poder per una susmauta populara e ven demandar l'ajuda de Roma per tornar pujar a son tròn. Pompèu l'aculhís calorosament.
Al començament de 56 AbC, tota l'atentcon del senat es absorbada per l'afar d'Egipte. Un oracle sibillin vient complicar l'afar: cal pas refusar son amistat al rei d'Egipte, mas cal pas li acordar d'armada, çò qu'exclusís d'acordar a aquel que serà encargat de restaurar Ptolemèu XII sus son tròn un comandament militar. Diferentes mocions se succedisson al Senat, lo nom de Pompèu essent avançat, mas l'afar es fin finala abandonada. Lo prestigi de Pompèu ne sortís pas grandit. De nòu s'apròcha dels sieus dons companhs del triumvirat.
Alara que Cesar se trapa a Luca, Cras e Pompèu l'i jonhan en abril. Aquela famosa «entrevista» o «conferéncia» de Luca faguèt parlar. Cadun vòl protegir sos interesses. Las grandas linhas de l'acòrdi son conegudas: Cras e Pompèu vòlon obténer un segon consulat en 55, alara que Cesar vòl veire renovelar son comandament en Gàllia.
En 55 AbC, las elections consularas, qu'avián estat ajornadas, se debanan amb dificultats dins un clima de granda violença. Un còp elegit, Pompèu et Cras tenon paraula e fan votar la lei Licinia Pompeia que proroga los poders de Cesar en gàllia per una durada de cinc ans.
Pompèu inaugura lo primièr teatre roman de pèire de Roma[43] coma un portic e una exèdra qu'abriga una estatua lo representant en trionfator del mone[44]. Ptolemèu XII Aulèta es encara a Rome e Pompèu carga Gabini, alara procònsol de Siria, de marchar sus l'Egipte per matar la susmauta del pòble, sens l'acòrdi del Senat. Gabini ne sortís venceire e restablís Ptolenèu XII sul tròn, mejan Pompèu, en escambi de 10 000 talents.
L'an seguent, a l'eissida de son mandat consular, Pompèu ven procònsol de l'Ispània per cinx ans amb lo comandament de quatre legions. Cras, el, obten lo proconsulat de Siria. Quitament s'es procònsol, Pompèu demora en Itàlia e carga sos legats d'administrar la província a sa plaça. Segon la lei, pòt pas intrar dins Roma alara qu'es procònsol. Pauc de temps après, sa femna, Julia, après un primièr avortament, es de nòu prensa. Malaurosament, la filha unica de Cesar morís en jacilha e l'enfant tampauc viu. Pompèu e Cesar partejan lo tristum e condolenças, mas la mòrt de Julia trenca lors ligams familhals. Lucan ne resuma per un vers[45] las consequéncias politicas catastroficas: « Ta mòrt (Julia) trenquèt lor fe (Pompèu e Cesar) e permetèt als caps de suscitar la guèrra. ».
L'an seguent, Cras, procònsol de Siria, son filh Publi t la mai granda partida de son armada son avalits pels Parts à Carrhes en 53 AbC. Lo triumvirat acaba d'existir.
Pompèu coma recors fàcia al desòrdre[modificar | modificar la font]
Cesar, e non pas Pompèu, es ara lo novèl grand general de Roma a causa de sas victòria en Gàllia, e lo fragil equilibri del poder entre eles es menaçat. L'ància del public aumenta, de rumors circulan qu'a Pompèu li seriá ofèrt la dictatura per restablir la lei e l'òrdre. Cesar prepausa un segond ligam matrimoniala a Pompèu: li ofrís sa pichona neboda Octavia (la sòrre del futur emperaire August). Aquel còp, pasmens, Pompèu refusa. En 52 AbC, esposa Cornelia Metella, la plan jova veusa de Publi, lo filh de Cras, e la filha de Scipion, un dels mai grands enemics de Cesar. Pompèu se vira totjorn mai cap al camp dels optimates. Se pòt presumir qu'aqueles darrièrs pensavan qu'èra lo mendre de dos mals.
Lo 18 de genièr de -52, Clòdi es assassinat per Milon. que, en represalha, sos partisans brutlan la Curia, ont sèti lo Senat, comença un periòde d'anarquia. Lo senat, pres de panica, crida Pompèu. Una majoritat de senators es prèsta de li autrejar la dictatura, mas jos l'influéncia de Bibul e de Caton, lo Senat adòpta un compromés e fa votar una lei que nomena Pompèu cònsol unic (consul solus) en 52 AbC, tot li conservant son mandat de procònsol d'Ispània, çò que dona de poders extraordinaris mas limitats. Lo pòble accèpta aquela nominacion e Pompèu comença un tresen consulat, a l'encontra del principi de collegialitat e d'una lei de Sulla qu'exigissiá un delai de detz ans entre dos consulats. Un dictator podava pas legalament èsser punit per las mesuras presas pendent son govèrn. Al contrari, coma cònsol unic, Pompèu es responsable de sas accions[46]. Reagís amb rapiditat e eficacitat, fasent intrar de legionaris dins Roma per restablir l'òrdre e votar doas leis: de vi, per lutar contra la violéncia, e de ambitu, per lutar contra la corrupcion electorala.
En abril, quand Milon es inculpat per l'assassinat de Clòdi, Pompèu va al tribunal amb de soldats qu'espandisson los partisans de Milon. Lor preséncia perturba tan Ciceron, l'avocat de Milon, que sana son plaidejament. Milon es condamnat e deu s'exilia. Pendent son consulat, Pompèu ofrís de jòcs a la plèba per far obliar las tensions politicas de Roma. Son teatre es, segon el, la rason de sas festivitats.
Pompèu se dona per collèga son novèl sògre Metèl Scipion pendent los cinc darrièrs meses de son consulat.
A la fin de son mandat, li dona grat lo Senat per aver restablit l'òrdre sens aver utilizat la fòrça legionària. Las elections consularas son organizadas per l'an 51 AbC e Pompèu daissa la plaça als successors Sulpici Ruf e Claudi Marcèl.
De la confrontacion cap a la guèrra[modificar | modificar la font]
Lo poder proconsular accordat a Cesar auriá degut s'acabar lo 31 de decembre de 50 AbC, après la prolongacion de cinc ans qu'aviá estat consentida a l'encontra de Lucques. Mas en març de 51 AbC, Cesar envia una letra al Senat demandant una prolongacion de son imperium: que s'acabe en 49 AbC, sens qu'aja d'interrupcion entre la fin del proconsulat e lo començament de son segond consulat previst lo 1èr de genièr de 48 AbC Pompèu avent obtengut aquela favor del senat, Cesar vòl lo meteis avantatge. L'intransigéncia de Caton fa fracassar lo compromés[47]. Lo cònsol Marc Claudi Marcèl fa la situacion encara mai dificila prepausant de remplaçar lo procònsol de las Gàllias e de l'illíria abant l'expiracion de son mandat, la victòria suls Galleses es segura. Oficialament, Pompèu s'opausa a aquela prepausicion: segon el, la question se deu pas abordar abant lo 1èr de març de 50, data de fin del proconsulat de Cesar.
En 50 AbC, la guèrra de las Gàllias es acabada. Per s'aprochar de la politica romana, Cesar va a Ravenna en Gàllia cisalpina amb una sola legion. Amb son butin gallés, paga secretament lo tribun de la plèba Cai Scriboni Curio, en qui Pompèu aviá plaçat sa fisença, pagant totes sos deutes.
Jol pretèxte de la necessitat du renforçament de l'armada en Orient en vista d'una guèrra amb los Parts, lo Senat ordona a Cesar e a Pompèu de li enviar una legion cadun. Pompèu reclama abilament la legion qu'aviá prestat a Cesar per la guèrra de las Gàllias. Aquel darrièr accèpta e torna al Senat la la e la XVa legion. La guèrra contra los Parts se realiza pas e las dos legions son estacionadas a Càpoa. [[Fichier:Tête_de_Jules_César.jpg|vinheta|Juli Cesar]] Ongan Pompèu ven fòrça malaut. Son restabliment es aculhit pertot en Itàlia per de manifestacions de jòia, que flatan sa vanitat e li inspiran un sentiment de securitat pas plan fondat. A aquela escasença fa la declaracion celèbra, se vantant que quin que siá lo luòc d'Itàlia ont bat del pé, ne sortiriá de legions.
Lo 1èr de decembre, passat obertament dins lo camp de Cesar, Curion prepausa que Cesar e Pompèu abandonen ambedos lo comandament. Sa mocion es adoptada per 370 voces contra 22. Tot sembla donc indicar qu'una majoritat de senators vòlon encora evitar lo pièger. Furiós, Metèl Scipion buta alara Pompèu al conflicte l'obligant a prene lo cap de dos legions estacionadas a Càpoa e de levar d'autres tropas.
Lo 1èr de genièr de 49 AbC Curion manda al Senat una letra de Cesar: aquel es prèst a se demetre de son comandament se Pompèu ne fa del meteis. La letra irrita los optimates que pasmens pòdon pas contestar la logica legala de la demanda. Metèl Scipion prepausa pasmens qu'òrdre siá donat a Cesar d'emmandar son armada dins un delai prescrich per eviter èsser declarat enemic del pòble (hostis) a la fin de son mandat de procònsol. Fòra de la sessilha al Senat, Marc Antòni e l'autre tribun, Cassi, opausan lor veto a aquela mocion mas son lèu expulsats del Senat. Pasmens, Ciceron ensag d'evitar la guèrra en prepausant a Pompèu d'autorisar Cesar a governar las doas províncias que ten la carga fins a las eleccions consulàrias. Las versions d'aquelt episòdi divergisson. Segon Apian, Pompèu n'auriá estat satisfach, mas los cònsols s'i serián opausats[48], alara que segon Plutarc, Pompèu auriá refusat[49]. Ciceron auriá alara fach una darrièra proposicion, Cesar gardant pas qu'Illíria e una sola legion. Encara segon Plutarc, Pompèu es sul punt d'acceptar mas los senators, coma Scipion, Lentul e Caton, s'opausan a aquela solucion. La guèrra civila ven inevitabla.
La guèrra civila[modificar | modificar la font]
La situacion se precipita e a la fin, lo Senat, sus prepausicion de Pompèu, declara que l'Estat es en dangièr e confia la Republica als cònsols e als procònsols, la meton practicament entre las mans de Pompèu. Aquèl fa declarar Cesar fòra la lei lo 7 de genièr de 49 AbC mejans un senatus consultum ultimum[50]. Marc Antòni, Cassi e Curion, que la securitat es pas mai garantida a Roma, fugisson a Ravena per rejònher Cesar, que reünís son armada e demanda a sas legions lor ajuda per combatre lo Senat.
Cesar marcha alara sus Roma, passant lo Rubicon amb la Legion XIII (11 de genièr). En preisse, Pompèu amassa doas legions mas sap que ferán pas lo pes fàcia als veterans aguerrits de Cesar. Dins una Roma en la panica, la plèba, traumatizada per la guèrra civila entre Sulla e Mari, vòl pas mai de sang. Los senators son espaventats se fisan a Pompèu. Aquel envia de messatgièrs pertot dins la Republica per mobilizar de legions: en Orient, en Istània e en Africa.
Mas pressat pel temps, que Cesar es ja a Ariminium, Pompèu quita Roma lo 17 de genièr e rejonh las legions de Campània amb sa familha e fòrça senators, coma Ciceron, Caton, los dos cònsol e tanben Brut. Alara que marcha cap a Càpoa per la Via Àpia, lo bruch se fa per las vilas del nòrd d'Itàlia se ligan a Cesar. Un còp a Càpoa, Pompèu es rejonh per Tit Labien, luòctenent de Cesar en Gàllia, que li explica que l'accion de son cap es baujum. Pompèu envia un messatge a Cesar per tòca d'acabar amb la guèrra. Pasmens, a l'avançar rapid de Cesar, pòt pas demorar a Càpoa e va donc a Brindisi, ont sos partisans, senators e cònsols lo rejongan. Renóncian a levar d'autras legions en Itàlia e preferís los anar cercar en Orient.
Parten de Brindes lo 17 de març, Pompèu embarca per la Grècia mejans l'Adriatica abant l'arribada de Cesar a las pòrtas de la vila amb 30 000 òmes. Pompèu escapa de pauc a Cesar mercé a las tendas qu'installèt dins la vila. Arribat dins la region, Pompèu installa son camp a Beroia en Macedònia e envia sa femna Cornelia e son filh Pompèu lo Jove a Mitilèna.
De son costat, Cesar, mèstre d'Itàlia, na pas de flòta. Per assegurar los rèires, comença d'en primièr de reduire las fòrças de Pompèu estacionadas en Ispània: set legions jol comandament d'Afrani e de Varron. Cesar fa lo sètge tanben a Massilia qu'aviá refusat de li obrir las pòrtas. Pompèu envia donc son legat Domici Ahenobarb per defendre la ciutat, mas aquela capitula après la reddition de las legions d'Ispània. Cesar, qu'utiliza la cleméncia coma d'una arma psicologica, remanda a Pompèu sos legats, Afrani, Varron et Domici. Los Pompeans emportan de succès en Illíria e en Africa, ont las tropas cesarianas commandadas per Curion son avalidas. Aquelas victòria pesan pasmens pauc al comparar la pèrda d'Ispània.
Malgrat aquela granda pèrda, Pompèu dispausa dels immensas fonts de l'Orient e utiliza un an entièr per amssar una granda armada. A las cinc legions que menèt d'Itàlia venon se n'apondre quatre mai venent d'Orient. Sa flòta, amb 600 naus, constituís un dels sieus atots màger. Li assegura lo contraròtle de la mar Adriatica.
Cesar, que tornèt a Itàlia, s'embarca a Brindes e escapa a la flòta pompeana. Debarca a Epira amb sas legions lo 4 de genièr de 48 AbC. Demanda a Marc Antòni, qu'es en Itàlia, de lo rejònher en Grècia amb sas tres legions. Capita a debarcar a Lissus. Pompèu es alara enrodat per las armadas enemicas, Cesar al sud, Marc Antòni al nòrd. Quand doas armadas son prèstas de marchar contra el, Pompèu se retira rèire de fortificacions près de Dyrrachium. Cesar ven far lo sètge. Lo fàcia a fàcia contunha dins de condicions fòrça duras pels adversaris, qu'ambedos patisson de problèmas d'avitalhament. Cesar es incapable de prene lo camp de Pompèu d'assalt, alara que lo temperament prudent de Pompèu lo mena a evitar una batalha de reng e a esperar que lo desprovesiment acabe amb las fòrças de Cesar. D'esperel pròche de la famina, acaba per trencar lo cercle de Dyrrachium e per metre Cesar en mala posicion. Segon Plutarc, manca pauc que Cesar morís pendent la batalha. Encara segon lel, Pompèu contunha pas amb son avantge, çò qu'auriá fa dire a Cesar que sos enemics l'aurián emportat aquel jorn se lor cap aviá saput véncer. Cesar se retira a Apollonia per reconstituir son armada e assegurar son avitalhament. Puslèu que de visar la reconquista d'Itàlia, que pel moment, èra sens defensas vertadièras, Pompèu ganha Teessàlia per la via Egnatia per jónher sas tropas a aquelas de son sògre Scipion que li mèna doas legions levadas en Siria. Cesar, de son costat, pren lo camin mai cort, pel Pinde e rejònh las tropas de Domici Calvin, qu'aviá enviadas a l'encontre de Scipion.
En camin, Cesar empòrta Gomphi d'assalt e recep la reddicion de Metropolis amb manjar e moneda. Lo 29 julhet de 48 AbC, Cesar arriba dins la plana de Farsala, una vila de Teessàlia. Dos jorns après, es rejonh per Pompèu que recebèt de Scipion de tropas frescas. Pompèu ensag de fatigar las tropas reduchas de Cesar e tanben estalivar las fòrças senatorialas per una accion d'usura, una seriá d'enganas e de desplaçaments breus. Los nòbles presents a l'entorn de Pompèu, segurs de la victòria al punt de se pelejan per de futurs e excellents pòstes en politica, l'incitan e lo persuadisson per qu'afronte Cesar en terren descobèrt.
Lo matin del 9 d'agost, las doas armadas romanas s'encontran a la batalha de Farsala. Pendent batalha, Pompèu ensag de prene al revèrs las tropas de Cesar. Fin finala, mercé a la formacion d'una quatrena linha, Cesar contra la cavalaria advèrsa e pren a revèrs las fòrças de Pompèu, que pauc a pauc, fugisson. Aquela batalha ven decisiva: las fòrças pompeanas son severament vencudas, las pèrdas de Cesar son sonque de 1 200, contra, 6 000 mòrts e 24 000 prisonièrs del costat de Pompèu. Los prisonièrs son graciats pel venceire.
Fòrça pompeans rejongan l'Ispaània e l'Africa, coma Caton e Scipion, que pas mai seguisson Pompèu. El, fugís a Larissa e vòga cap a Mitilèna per rejónher sa femna e son filh. Vòl anar Ròdas per enseguida anar a Antiòca per levar una autra armada. Pasmens, totas las pòrtas de l'Orient li son tancadas. Balha amb sos pròches de diferentas opcions: o ganhar lo reialme dels Parts, o se refugiar pel rei de Numídia Juba, o encara anarprès del faraon Ptolemèu XIII d'Egipte, que li deu fòrça, que mercé al el son paire podèt tornar al poder en 55 AbC. Se daissa fin finala convéncer per adoptar la tresena solucion[51],[52].
La mòrt de Pompèu[modificar | modificar la font]
La venguda de Pompèu plaça los conselhièrs del jove faraon, Potin, Aquillas et Teodòt, dins un mal pas. Doas opcions, lo caçar o l'aculhir, lor pareisson egalament dangierosas. Es Teodòt que prepausa alara de lo tuar, disent qu'atal faran un plaser a Cesar e crentaràn pas mai Pompèu[53].
A son arribada en Egipte le 28 de setembre de 48 AbC, apròca la platja de Pelusa sus una trirema. Pòt apercébre las naus de guèrras egipciana mas, fòrça surprés, es aculhit sonque per una simpla barca. Pasmens se supausa una trapadèla, Pompèu i poja e fa fàcia a Aquillas e un cert Septim.
Pompèu reconeis Septim, qu'èra un del sieus centurions pendent guèrra contra los piratas. Alara que la barca egipciana atenh la riba, Pompèu sortís un pichon discors en grèc qu'aviá preparat e comença a lo legir. Es lo moment que, Septim sortís son glasi e trauca Pompèu per darrier. Aquillas el, sortís son ponhal e pica mai d'un còp, alara que los centurions de Pompèu son neutralizats. Pompèu cai e cobrís sa cara de sa tòga gemegant[54]. Aquillas lo descapita e geta lo còrs sens cap sus la riba. Los soldats Egipcians sasisson le cadavre e arrancant los vestits.
Aquel general del mai grand de Roma demorèt sus aquela plaja sens sepultura pendent unes jorns. La familha e los darrièrs fidèls de Pompèu, que demorèrona al larg, fugisson pel mar. Aquillas garda lo cap de Pompèu per lo mostrar a Cesar. Un esclau de Pompèu, Filip, lavarà lo còrs nud de son mèstre e ferà un lenhièr funèbre per li far omenatge.
Cesar, que s'èra lançat al percaç Pompèu arriba en Egipte. Ptolemèu XIII pensava far plaser a César en assassinant Pompèu e li ofrissent lo cap son vielh enemic. Mas Cesar, per pitietat, o calcul politic, o ambedos, es prés d’un immens tristum e fa de funeralhas a son defunt enemic[55]. Executa totes los instigateors de l'assassinat de Pompèu: Aquillas, l'eunuc Potin e lo tribun Septim.
La mòrt de Pompèu a mejans tèrmes a de consequéncias importantas en Egipte que Cesar despausarà Ptolemèu XIII e plaçarà Cleopatre, sa sòrre e esposa, sul tròn d'Egite. Cesar bastís un tombèl sus la plaja de Pelusa en l'onor de Pompèu le Grand e dona a sa femna Cornelia son cap, que serà inumat dins sa villa d'Alba, en Itàlia.
Maridatge e descendéncia[modificar | modificar la font]
- Primièra eposa: Antistia, filha del praetor L. Antisci
- Segonda espoda: Aemilia Scaura, sògra de Sulla
- Tresena esposa: Mucia Tertia, divòrcia d'ela per adultèri, segon Ciceron
- Pompèu lo Jove, executat en 45 AbC, après la batalha de Munda
- Pompeia Magna, mariada a Faust Corneli Sulla, puèi a Luci Corneli Cinna, aujòla de Cnae Corneli Cinna Magnus (lo primier mari tde Claudia Antonia). Aquel darrièr complotèt contra l'emperaire August, mas foguèt clement per el
- Sext Pompèu, que se rebèla en Sicília contra August
- Quatrena esposa: Julia, filha de Cesar
- Cinquiena eposa: Cornelia Metella, filha de Metèl Scipion
Nòta e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Vell.
- ↑ Valère-Maxime, V, 2, 9
- ↑ Plutarque, Vie de Pompée, 1
- ↑ Claude Nicolet, Rome et la conquête du monde méditerranéen 264–27 av.
- ↑ Plutarque, Vie de pompée, I
- ↑ Cicéron, Brutus, ou dialogues sur les orateurs illustres, LXVIII
- ↑ Plutarque, vie de Pompée, I
- ↑ Teyssier 2013, p. 49
- ↑ Seager 1994, p. 25
- ↑ Teyssier 2013, p. 101
- ↑ Plutarque, Vie de Pompée, XIV
- ↑ Appien, Histoire des Guerres civiles, Livre I, chap.
- ↑ Seager 1994, p. 31
- ↑ Teyssier 2013, p. 120
- ↑ Jordi Castellví, « Entre Gàl·lia i Hispània, el trofeu de Pompeu », Vallespir, no 12, hivern 2016, p. 12-13
- ↑ Hinard 2000, p. 695-696
- ↑ Appien, Guerres civiles, CXXI
- ↑ Plutarque, Vie de Pompée, XXI
- ↑ Teyssier 2013, p. 139-140
- ↑ Dion Cassius, Histoire romaine, Livre XXXVI, 43
- ↑ Teyssier 2013, p. 180
- ↑ Teyssier 2013, p. 184
- ↑ Teyssier 2013, p. 187
- ↑ Seager 2002, p. 56
- ↑ Teyssier 2013, p. 212
- ↑ Seager 1994, p. 59
- ↑ Jerphagnon L., Histoire de la Rome Antique, Les Armes et les Mots, p. 135, éd.
- ↑ Flavius Josèphe, Antiquités juives, XIV, 72
- ↑ Teyssier 2013, p. 230
- ↑ Seager 1994, p. 60
- ↑ Velleius Paterculus, Histoire romaine, Livre second, XL
- ↑ Plutarque, Vie de Caton d'Utique, 30
- ↑ Jerphagnon L., op. cit., 2002, p. 136.
- ↑ Plutarque, Vie de Lucullus, 42
- ↑ Seager 1994, p. 79
- ↑ Dion Cassius, Histoire romaine, XXXVI, 50
- ↑ Seager 1994, p. /82
- ↑ Suétone, Vie de Jules César, XX
- ↑ Seager 1994, p. 94
- ↑ Hinard 2000, p. 754
- ↑ Plutarque, vie de Cicéron, XL
- ↑ Teyssier 2013, p. 285
- ↑ Seager 1994, p. 124
- ↑ Teyssier 2013, p. 301
- ↑ Lucain, La Pharsale, 1, 120
- ↑ Plutarque, Vie de Pompée, LVII ; Suétone, Vies des douze césars, Jules César, 26
- ↑ Teyssier 2013, p. 320
- ↑ Appien, Guerres Civiles, II, 32
- ↑ Plutarque, Vie de Pompée, LXIII
- ↑ Hinard 2000, p. 781
- ↑ Plutarque, Vie de Pompée, LXXXII
- ↑ Appien, Guerres civiles, II, 83
- ↑ Plutarque, Vie de Pompée, LXXXIII
- ↑ Plutarquee, Vie de Pompée, LXXIX
- ↑ Eric Teyssier, Pompée l'anti-César., Perrin, 2013, p . 397
- ↑ Velleius Paterculus, ii. 47.
- ↑ Suétone, Vie de Jules César, 26.
- ↑ Lucain, v. 474, ix. 1049.
- ↑ Plutarque, Vie de Pompée, 53.
- ↑ Dion Cassius, xxxix. 64.
- ↑ Dion Cassius, xl. 44.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- François Hinard (dir.Error de Lua a Mòdul:Biblio/Comun a la línia 326: utilizacion d'una variabla globala, director.
- Lucien Jerphagnon, Histoire de la Rome Antique, Les Armes et les Mots, Paris, Tallandier, Jerphagnon, Histoire de la Rome Antique, Les Armes et les Mots, Paris, Tallandier, .
- (en) Robin Seager, Pompey the Great. Error de Lua a package.lua a la línia 80: module 'Module:Aisinas/Data' not found.
- (en) Pat Southern, Pompey the Great, Stroud, Southern, Pompey the Great, Stroud, .
- (en) David Stockton, « The First Consulship of Pompey », Historia, no 22, , p. 205-218Stockton, « The First Consulship of Pompey », Historia, no 22, , p. 205-218.
- Éric Teyssier, Pompée. Teyssier, Pompée. L'anti-César, Perrin, , 430 p..
- (en) Manuel Tröster, « Roman Hegemony and Non-State Violence. Tröster, « Roman Hegemony and Non-State Violence. A Fresh Look at Pompey’s Campaign against the Pirates », Greece & Rome, no 56, , p. 14-33.
- J. Van Ooteghem, Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire, Bruxelles, Van Ooteghem, Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire, Bruxelles, .
- (en) Graham J. Wylie, « Pompey Megalopsychos », Klio, no 72, , p. 445-456Wylie, « Pompey Megalopsychos », Klio, no 72, , p. 445-456.


c: text/html

text:
1870
Aquesta pagina concernís l'an 1870 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Menaçada per la candidatura d'un prince alemand liat a l'ostau reiau de Prússia, França demandèt lo retirament d'aquela candidatura au cancelier Bismarck e au rèi Guilhèm. Desirós d'entraïnar una guèrra entre França e Prússia per acabar son projècte d'unificacion d'Alemanha, Bismarck capitèt de provoquar lei Francés. Après una campanha de premsa nacionalista, lo govèrn de Napoleon III declarèt la guèrra lo 19 de julhet. Aquò entraïnèt la formacion d'una coalicion de totei leis estats alemands.
Mau preparada e mau comandada, l'armada imperiala foguèt desfacha. Un còrs important foguèt enceuclat en Metz onte foguèt assetjat. Lo rèsta foguèt anientat en Sedan onte l'emperaire foguèt capturat. Aquò entraïnèt una insureccion republicana en París e la proclamacion de la Republica lo 4 de setembre. Un govèrn provisòri foguèt format que contunièt la guèrra còntra lei Prussians e seis aliats. L'objectiu èra alora de desblocar la capitala assetjada per lei Prussians a partir de setembre e d'armadas de volontaris foguèron formadas per rompre lei linhas a l'entorn de París ò atacar lei linhas d'avitalhament deis Alemands dins l'èst de França. Pasmens, en despiech de victòrias localas e isoladas, aqueleis armadas improvisadas foguèron vencudas e obligats de se retirar.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Acuèlh de conselhiers britanics per lo ras Kassa Mercha de Tigre. Gràcias a son accès a la Mar Roja, aquò li permetèt de formar pauc a pauc de tropas equipads d'armas de fuòc modèrnas.
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Perseguida de la politica de modernizacion iniciada per l'emperaire Meiji. Per prendre lo contraròtle de la religion nipona – lei clergats èran fòrça poderós e pas totjorn favorables a l'emperaire – decidèt d'instaurar lo shintoïsme coma religion d'Estat.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Sintèsi de la premiera matèria plastica artificiala, lo celluloïd, per lei fraires John Wesley e Isaiah Hyatt a partir d'una mèscla de nitrat de cellulòsa e de camfre.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 6 de genièr - Gustav Bauer, cancelièr d'Alemanha (m. 1944)
- 8 de genièr - Miguel Primo de Rivera, politician espanhòl (m. 1930)
- 13 de genièr - Jędrzej Moraczewski, primièr ministre de Polonha (m. 1944)
- 7 de febrièr - Alfred Adler, psiquiatra austrian (m. 1937)
- 5 de març - Rosa Luxemburg, revolucionaria alemanda (m. 1919)
- 22 d'abril - Vladimir Lenin, revolucionari rus (m. 1924)
- 12 de mai - Julius Binder, filosòf alemand (m. 1939)
- 24 de mai - Jan Christiaan Smuts, primièr ministre de Sudafrica (m. 1950)
- 13 de junh - Jules Bordet, imunologista belgian, Prèmi Nobel (m. 1961)
- 3 de julhet - Richard Bedford Bennett, primièr ministre de Canadà (m. 1947)
- 4 de julhet - Albert Sechehaye, lingüista soís (m. 1946)
- 17 d'agost - Liberato Marcial Rojas, president de Paraguai (m. 1922)
- 26 de setembre - Rei Cristian X de Danemarc (m. 1947)
- 30 de setembre - Jean Baptiste Perrin, fisician francés, Prèmi Nobel (m. 1942)
- 22 d'octobre - Ivan Alekseievich Bunin, escrivan rus, Prèmi Nobel (m. 1953)
- 22 d'octobre - Johan Ludwig Mowinckel, primièr ministre de Norvègia (m. 1943)
- 25 de novembre - Maurice Denis, pintor francés e escrivan (m. 1943)
- 27 de novembre - Juho Kusti Paasikivi, politician finés (m. 1956)
- 29 de novembre - Enric Prat de la Riba, president de Catalonha (m. 1917)
- 1 de decembre - Artur Ivens Ferraz, primièr ministre de Portugal (m. 1933)
- 8 de decembre - José María Moncada Tapia, president de Nicaragua (m. 1945)
- 9 de decembre - Francisco Sebastián Carvajal, president de Mexic (m. 1932)
- 14 de decembre - Karl Renner, president d'Àustria (m. 1950)
- 14 de decembre - Dirk Jan de Geer, primièr ministre dels Païses Basses (m. 1960)
- 29 de decembre - Joan Carles Brun, felibre e un dels menaires e ideològs del movement regionalista francés (m. 1946)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 25 de genièr - Achille-Léonce-Victor-Charles, 3en duc de Broglie, primièr ministre de França (n. 1785)
- 11 de febrièr - Carlos Soublette, president di Veneçuèla (n. 1789)
- 1 de març - Francisco Solano López, president de Paraguai (n. 1827)
- 11 d'abril - Justo José de Urquiza, president d'Argentina (n. 1801)
- 6 de mai - James Young Simpson, mètge escocés (n. 1811)
- 9 de junh - Charles Dickens, escrivan anglés (n. 1812)
- 17 d'agost - Jules Léotard, inventor del trapèzi volant (n. 1838)
- 24 d'octobre - Sant Antoni Maria Claret, misionari catalan (n. 1807)
- 3 de novembre - Prilidiano Pueyrredon, pintor arquitècte e engenhaire argentin (n. 1823)
- 24 de novembre - Comte de Lautréamont, escrivan francés (n. 1846)
- 5 de decembre - Alexandre Dumas paire, escrivan francés (n. 1802)
- 22 de decembre - Gustavo Adolfo Bécquer, poèta e dramaturg espanhòl (n. 1836)
- 30 de decembre - Joan Prim, militar e politician catalan (n. 1814)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
“Per quan l’oficializacion de l’occitan ?”
Aquesta question, n’èm pas solets a la nos pausar, mantun mèdia
regionau se’n hasèn la una l’endoman de la manifestacion de Carcassona
deu 24 d’octobre.
Pe’u tresau còp en quate ans, lo pòble occitan a devarat per las
carrèiras per defénder sons drets lingüistics : 10 000 a Carcassona en
2005, 20 000 a Besièrs en 2007, mei de 20 000 a Carcassona en 2009. Aqueras chifras demòstran clarament que la problematica occitana existís reaument.
Per aqueths rendetz-vos hestius e politics, las reïvindicacions son
multiplas : una plaça digna e perenna de l’occitan dens los mediàs, un
desvolopament de l’ensenhament de la lenga, atau comsa preséncia dens
la vita publica. A maugrat d’aquò, la plaça de l’occitan dens los
mèdias es tostemps febla e aleatòria, las òras de cors d’occitan son
victimas de restriccions budgetàrias, çò qui va au contre de la demanda
creishenta.
Despuish numerosas annadas, l’esquèrra revolucionària d’Occitània
luta cada jorn per que lo pople occitan dont los drets elementaris son
escarnits peus Estats francés, italian e espanhòu, sia enfin libre dens
sas causidas.
Recentament creat, LIBERTAT, movement politic de l’esquèrra revolucionària d’Occitània, desfilè a Carcassona dab duas reïvindicacions majoras qui resumín la problematica occitana : “Sèm un pòble, Occitan Lenga Oficiala” e “Libertat per la lenga, per lo país !!“
Per LIBERTAT, s’ageish pas mei de se contentar de promessas de
modificacion minoras d’articles de las Constitucions estataus mes
d’obtiéner l’aplicacion de nòstes drets elementaris.
Se lo movement culturau occitan solet pòt pas vertaderament portar reïvendicacions mei pregondas, lo desbat a l’entorn de l’occitan dèu adara anar delà de la problematica de la lenga
e se dèu pausar la question de l’autonòmia politica. L’oficializacion
de l’occitan ne representa pas qu’una estapa dens l’espelida possibla
deus Occitans.
L’amenatjament deu territòri, la politica agricòla, los servicis
publics son preocupacions majoras deu nòste quotidian. Las nos devem
arrecaptar ende organizar la societat dens la quau volem víver.
L’autonomia d’Occitània per tot çò qui pertòca la vita vitanta qu’ei au dia de uei indispensabla.
Los occitans an de drets, e los haràn vàler !
Seram çò que bastiram !
LIBERTAT.
Per nos contactar: libertat.org
http://libertatbearn.wordpress.com


text:
Union de l'Euròpa Occidentala
L'Union de l'Euròpa Occidentala (UEO, en anglés WEU) èra una organizacion europèa de defensa e de securitat que son tractat foguèt signat lo 23 d'octobre de 1954 entre França, lo Reialme Unit, la Republica Federala d'Alemanha, Itàlia, Belgica, los Païses Basses e Luxemborg, aprèp l'escac de la Comunautat Europèa de Defensa, que demorèt sens activitat pendent d'ans. A partir de 1984 e subretot al començament dels ans 1990, foguèt identificada pels Estats membres per vendre lo supòrt de la politica europèa de defensa mas lo projècte seguèt pas. La Politica Europèa de Securitat e de Defensa (PESD) foguèt creada en 1998, per assumir aquel ròtle. Malgrat que lo dispositiu normatiu de l'UEO foguèsse pas integrat totalament per la PESD, qualques uns de sos trabalhs, de sas iniciativas, de sos acòrdis concluses amb d'autras organizacions e de sos organs foguèron integrats per l'Union Europèa. L'UEO foguèt totalament dissolguda en junh de 2011[1].


text:
Anaïs Nin
Anaïs Nin (Neuilly-sur-Seine, França, 21 de febrièr de 1903 - Los Angeles, Estats Units, 14 de genièr de 1977) foguèt una escrivana franco-americana d'origina cubano-catalana e danesa qu'es coneguda per encausa de sos Jornals, qu'escriguèt a partir de dotze ans e que trachan d'un periòde de quaranta ans. La version non-censurada de sos jornals se publiquèt sonque après que moriguèron ela e son marit.
Biografia[modificar | modificar la font]
Anaïs Nin nasquèt a Neuilly-sur-Seine (França) aprèp que sos parents s'èran disseparats. Sa maire s'installèt d'ausida a Nòva York amb sa filha e los dos autres enfants. Quand èra adolescenta, Anaïs Nin quitèt l'escòla per començar a trabalhar coma manequin. En 1923, se maridèt amb Hugh Parker Guiler e l'an seguent s'installèron a París ont Guiler contunhèt sa carrièra bancària. Nin s'avodèt alara a l'escritura, en collaborar amb d'autres autors coma D.H. Lawrence. S'interessèt en aquel temps tanben al domeni de la psicoterapia, en estudiar mai que mai amb Otto Rank, un discípol de Jung.
Es plan apreciada tanben per sa produccion erotica. Abans ela, èran pas gaires las femnas que s'èran aventuradas sus aqueste terren literari. Nin, enfrontada en els anys 1940 a de problèmas financers grèus, redigiguèt los romans del Delta de Vènus per un dolar cada pagina. L'estil n'èra escandalosament explicit per son temps amb una enfasi clara sus la bisexualitat femenina, orientacion sexuala que coneissiá l'escrivana.
Nin foguèt l'amiga e amanta d'un grand nombre de figuras literàrias prestigiosas, coma per exemple Henry Miller, Antonin Artaud, Edmund Wilson, Gore Vidal, James Agee e Lawrence Durrell.
La siá apassionada istòria amorosa e d' amistat amb Miller, e sa femna, June, aguèt una influéncia considerabla sus Nin d'un biais personal mas tanben coma escrivana. En 1990 Philip Kaufman dirigiguèt un filme que se basava sul roman Henry & June, de son The Journal of Love — The Unexpurgated Diary of Anaïs Nin 1931-1932, amb Maria de Medeiros que interpretava Nin, Fred Ward fasiá Henry Miller, e Uma Thurman June.
Nin aviá, a mai, una relacion incestuosa amb son paire dempuèi qu'èra pichonèla. Dins mantun de sos romans es evidenta aquela fascinacion per son paire lo pianista Joaquim Nin, que sentissiá per el una passion prigonda.
En 1973 recebèt lo doctorat honoris causa del Philadelphia College of Art. Foguèt elegida per l'Institut Nacional de las Arts e las Letras en 1974. Se moriguèt de càncer a Los Angeles, Califòrnia, lo 14 de genièr de 1977. Son còs foguèt incinerat e sos cendres escampilhats dins la baia de Santa Monica.


text:
03 mai 2013
Antonin Perbòsc, lo grand auselaire
Antonin Perbòsc, lo grand auselaire Ai una afeccion prigonda pels ausèls. Es per aquò que veirètz pas cap de cat a mon ostal. Lo paire pr’aquò, quand èri mainatge, m’aviá plan apres a desnisar los agachons per los fricassar, d’invèrn se fasiá de trapelas pel sòl, per trapar de passerats e un còp me rapèli s’anèt braconar a luminada pels bartasses en Avairon e se faguèt un chaple terrible[1]. Mas tot aquò m’es plan passat. M’agrada los ausir cantar (es ara la plena sason), los veire passar dins lo cèl, faire de... [Lire la suite]


text:
Nos hôtelsHôtel Villa Borghèse 04800 GREOUX LES BAINS A 50 km d’Aix en Provence La Bastide de Grignan 26230 GRIGNAN A 30 km de Montélimar Hôtel Domaine de Moresville 28800 FLACEY Le Clos Champel 35510 CESSON SEVIGNE A 8 km de Rennes Château de l'Isle 37150 CIVRAY DE TOURAINE A 28 km de Tours et 12 km d’Amboise Château de Chapeau Cornu 38890 VIGNIEU A 18 km de Bourgoin Hostellerie du Cheval Noir 77250 MORET SUR LOING A 8 km de Fontainebleau et 80 Km de Paris Hostellerie du Parc 81170 CORDES SUR CIEL A 25 km d’Albi
Inscription à la newsletter
Inscrivez-vous et soyez informé(e)
de nos meilleures offres


text:
dijous, 7 de novembre de 2013
Aurai pas qu’un mot, sénhers patrons : una granda capelada.
Aquò’s bèl, aquò’s fabulós : capitar a far entendre « bota per barral » als salariats bretons.
E coma a Guiclan faire aplaudir la demolicion d’un portic d’eco-taxa al nom de la defensa de l’emplec, es extrordinari, un pauc maquiavelic benlèu, mas grandaràs. Òsca als patrons locals e al MEDEF nacional, e tanben a sos representants de la dreta extrèma e de l’UMP, mascarats pel còp en aparaires de la classa obrièra, segur o caliá gausar, mas coma disiá Audiart : « Les cons ça ose tout ». Aquels braves salariats venguts caumaires que se passejan jos l’uèlh trufandièr de sos patrons licenciaires, lo cap cargat de la meteissa boneta roja, aquò auriá pogut èsser esmovent s’èra pas tan triste.
Meteissa boneta roja, mas aquí encara, se podiá veire la diferéncia entre lo salariat licenciat e lo patron licenciaire, que la boneta del patron portava encara lo riban, marca del present del patron d’Armor Luxe, boneta porgida a gratis, mentre que la boneta del salariat portava encara l’etiqueta penjanta del prètz pagat (entre 5 e 12 euros).
E òc, totes amassa per desrabar los portics d’eco-taxa, mas per çò qu’es de l’emplec, aquò’s coma per la boneta, i a lo prètz de la neciesa.
Subscriure's a: Missatges (Atom)


text:
dissabte, 5 d’octubre de 2013
Per tu mon arma garrida
Lo film de la dimenjada es franchimand : per tu mon arma garrida. Fredi, coma dins lo Matagòt Modèrn (IEO lengadòc edicions, 15 euròs) a lo don. Mai dins un encastre paure e arcolizat a de mau d'assumir sa qualitat de garrissaire. Segond film sociau dau mes de setembre onte l'estajant resta dins de bungalolws. Lutz tras que bela: sempre a contra jorn, lo soleu dins leis uelhs de l'espectator, coma un dieu inconegut. Lo retrach sociologic deis estanquets de França es just. Lo film sent lo pastis, la cervesa, la desirança. Un ensems mestrejat per Francés Dupeyron.
L'Ourse de Galtier
Cuberta originala de 1958, libre tirat a 200 exemplaris per L'Escolo dis Aupiho e Groupamen d'Estudi Prouvençau, Sant Romieg de Provença, França.
Publié par Tam à l'adresse 9:18:00 a. m. Cap comentari:
Libellés : bestiari
Subscriure's a: Missatges (Atom)


text:
Josèp Anglada
Josèp Anglada (en francés: Joseph Anglade; Lesinhan de las Corbièras, Lengadòc, 11 d'octobre de 1868- Tolosa, 13 de julhet de 1930) foguèt un filològ e romanista occitan. Especializat dins l'estudi de la lirica dels trobadors. Es conegut principalament per aver fach adoptar lo tèrme de lenga occitana a la plaça de lenga provençala.
S'interessèt tanben a la dialectologia occitana e publiquèt un estudi sul parlar de Lesinhan. Erudit important de l'Universitat de Tolosa, demest las vocacions que suscitèt conven de mençonar que dirigiguèt la tèsi de Pere Fouché sus la fonetica e morfologia istorica del rosselhonés.
Biografia[modificar | modificar la font]
Josèp Anglada nasquèt dins una familha modèsta de Lesinhan. Faguèt sos estudis a Montpelhièr e foguèt fòrtament influenciat pel medievalista Camil Chabaneu, çò que lo portariá cap als estudis de l'occitan ancian e del francés medieval. Faguèt puèi d'estudis durant dos ans en Alemanha, a l'Universitat de Bonn e puèi a l'Universitat de Friborg. Sa primièra òbra capitala foguèt sa tèsi, presentada a l'Universitat de la Sorbonne, sul trobador Guiraut Riquièr, publicada en 1905. Afogat pels estudis, venguèt puèi professor de collègi abans d'arribar a la facultat, entre d'autres a Tolosa (en 1910) ont foguèt lo successor d'Alfred Jeanroy. Dins l'universitat mondina ensenhèt çò que se sonava en aquel temps la "lenga e la literatura meridionalas". Ailà Anglada faguèt de cambiaments radicals que devián situar l'occitan al centre romanistic de son epòca.
Publiquèt mantuna òbra de divulgacion scientifica sus la lenga occitana, los trobadors e lor istòria, qu'una d'elas foguèt la Grammaire de l'ancien provençal, una de las gramaticas mai completas de son temps sus la lenga d'òc anciana. Fondèt un Institut d'Estudis Meridionals, que lo Centre de Ressorsas Occitanas e Meridionalas n'es uèi l'eiretièr. Demest sos estudiants mai remarcables conven de citar los lingüistas occitans Loís Alibèrt, Josèp Salvat, lo catalan Pere Fouché qu'elaborèt la primièra gramatica istorica del catalan e lo grand poèta rosselhonés Josep Sebastià Pons.
Josèp Anglada representa lo simbòl de l’aligança de l'universitari e del felibre notable. Foguèt elegit manteneire de l'Acadèmia dels Jòcs Florals en 1911. Foguet tanben lo primièr president de la Societat d'Estudis Occitans en 1930. Moriguèt lo 13 de julhet de 1930 en seguida d'una emiplegia.
Òbras[modificar | modificar la font]
Cèrtas òbras de Josèp Anglada se pòdon legir en seguir los ligams extèrnes enjós.
Literatura[modificar | modificar la font]
- Le Troubadour Guiraud Riquier. Étude sur la décadence de l'ancienne poésie provençale (1905)
- Les Troubadours, leurs vies, leurs œuvres, leur influence (1908)
- La Bataille de Muret (1913)
- Onomastique des troubadours (1916)
- Poésies du Troubadour Peire Raimon de Toulouse (1920)
- Histoire sommaire de la littérature méridionale au Moyen-Âge (1921)
- Anthologie des troubadours (1927)
- Les Troubadours de Toulouse (1928)
- Les Troubadours et les Bretons (1929)
Lingüistica[modificar | modificar la font]
- Pour étudier les patois méridionaux. Notice bibliographique
- Grammaire élémentaire de l'ancien français
- Grammaire de l'Ancien Provençal ou ancienne Langue d'Oc. Phonétique & morphologie
- Notes sur l'emploi de l'article en français
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Grammaire de l'ancien provençal (gramatica de l'occitan ancian ) sus Gallica.fr
- Les troubadours sus Gallica.fr
- Grammaire élémentaire de l'ancien français sus Gallica.fr
- Centre de ressorsas occitanas e meridionalas
- Publicacions de Josèp Anglada


text:
Athesans-Étroitefontaine
Athesans-Étroitefontaine es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat, antany mai pichona, es uèi constituida per las territòris amassa en lo moment de la fusion de las ancianes comunas de Athesans e de Étroitefontaine, lo 31 de decembre de 1972. Lo sieu relief leugièrament vallonné a #èsser favorable a la creacion de étangs artificialas, talas que la étang de la Mouillère e la étang Lombard. Aquel terroir s'es avéré propice a la ramaderia, a la polyculture e a la creacion d'òrtas. La municipalitat a environat de bòsc e una part notabla de lo sieu territòri es boisée. Lo bòsc de Sant Georges pòt èsser considerat coma lo extremitat Oèst d'un vast massís forestal corrent sus un terren vallonné fins a las pòrtas de Montbéliard, e #que l'element central n'es lo bòsc de Granjas. Massiu mai redusit, mas mes a las immeditaeses immédaits del vilatge de Athesans, lo Bòsc dich de Sant-Servissiá sembla i aver #èsser antany una zòna de cultura, coma sembla o provar lo sieu sòl, encara uèi coma strillé de regas. Lo vilatge de Athesans, #que inclut lo masatge caseriu de Sant-Georges, constituissi la part principala de la comuna. Lo pòble de Athesans es un luòc mai lèu quelconque, sens monuments particularament considerables, sens aquelas bastissas medievalas #que fan la encant de tant de pòbles de l'Anautita-Saône. Las bastissas mai ancianas èran de granjas, uèi démolies (ostals Ruffier, Tourdot-Charpin) #que la una n'anava de la siá pòrta de grange lo millésime 1648. Aquel estat s'explica en fach per l'istòria del pòble, #qu'e mai se ancian, a pas preses lo sieu essor #que tardivement, a la XVIIIen sègle al temps de la creacion de las forges de Sant-Georges. Lo riu Lo Rognon se flueix a la separacion del pòble, al Sud-Es. Lo dynamisme e lo poder d'atraccion de Athesans pòdon èsser verificats per simpla comparason amb las chifras de las municipalitats limitrophes : Villafans, Gouhenans, Lo Val-de-Gouhenans, La Vergenne, Mignavillers, Senargent, Beveuge. Lo dynamisme actual de Athesans s'explica essencialament per una excellenta situacion suls aisses viaris, #çò que lududes a permeses de se manténer al nivèl démographique, e #çò qu'a favorit lo maintien de comèrcis tradicionales e l'aparicion de servicis medics (mètges e farmacia). La proximitat de l'actuala chantier del TGV permet d'esperar requeigudes positivas.
La commune, autrefois plus petite, est aujourd'hui constituée par les territoires réunis lors de la fusion des anciennes communes d'Athesans et d'Étroitefontaine, le 31 décembre 1972. Son relief légèrement vallonné a été favorable à la création d'étangs artificiels, tels que l'étang de la Mouillère et l'étang Lombard. Ce terroir s'est avéré propice à l'élevage, à la polyculture et à la création de vergers. La commune est entourée de forêt et une partie notable de son territoire est boisée. Le bois de Saint Georges peut être considéré comme l'extrémité Ouest d'un vaste massif forestier courant sur un terrain vallonné jusqu'aux portes de Montbéliard, et dont l'élément central est la forêt de Granges. Massif plus réduit, mais placé aux abords immédaits du village d'Athesans, le Bois dit de Saint-Servais semble avoir été autrefois une zone de culture, comme semble le prouver son sol, aujourd'hui encore comme strillé de sillons. Le village d'Athesans, qui inclut le hameau de Saint-Georges, constitue la partie principale de la commune. Le village d'Athesans est un site plutôt quelconque, sans monuments particulièrement remarquables, sans ces édifices médiévaux qui font le charme de tant de villages de la Haute-Saône. Les édifices les plus anciens étaient des fermes, aujourd'hui démolies (maisons Ruffier, Tourdot-Charpin) dont l'une portait sur sa porte de grange le millésime 1648. Cet état de fait s'explique par l'histoire du village, qui bien qu'ancien, n'a pris son essor que tardivement, au XVIIIen siècle au temps de la création des forges de Saint-Georges. La rivière Le Rognon s'écoule à l'écart du village, au Sud-Est. Le dynamisme et le pouvoir d'attraction d'Athesans peuvent être constatés par simple comparaison avec les chiffres des communes limitrophes : Villafans, Gouhenans, Le Val-de-Gouhenans, La Vergenne, Mignavillers, Senargent, Beveuge. Le dynamisme actuel d'Athesans s'explique essentiellement par une excellente situation sur les axes routiers, ce qui lui a permis de se maintenir au niveau démographique, et ce qui a favorisé le maintien de commerces traditionnels et l'apparition de services médicaux (médecins et pharmacie). La proximité de l'actuel chantier du TGV permet d'espérer des retombées positives.
Istòria[modificar | modificar la font]
Es pas facil d'explicar #çò que pòt voler dire lo toponyme Athesans. I a una mitat sègle, Théodore Perrenot a desvolopat una tèsi, ponduda en dobte dempuèi, que # la terminaison ANS de Athesans, freqüenta n'Anautita-Saone seriá segon el un suffixe : INGOS burgonde. Ancianas appellations de Athesans : Athesun (1174), Athesans (1431), Atessan (1696) Athesans-Sant-Georges (1789), Athesans los Forgis (1793). Dels sarcophages d'epòca mérovingienan pas #èsser descobèrts a Modèl:La s- e constituisson sens dobte la mai anciana traça d'aucupacion umana. Aqueles sarcophages aguèron portat a Besançon. Aqueles faches an testificat pel Diccionari de las municipalitats de l'Anautita-Saône de Suchaux, publicat per edicions Marcel Bon, a Vesoul, en 1969. Se l'existéncia d'una distincion de Athesans a provat dempuèi la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, las bastissas mai ancianas son pas mai que de granjas. Aquela vocacion agricòla a confirmat per la toponymie : Los luòcs diches "Los Essarts", "Las Breuleux" pròvan qu'aquelas tèrras an #èsser ganhadas sul bòsc per défrichements e brulis. I i aviá de pas castèl medieval, perque Athesans èra entre las mans de senhors #que s'alegravan d'extraire d'intradas sus las espleitacions agricòlas mas #que residissián pas pas sus luòc. A Etroitefontaine, apertenent alavetz a una distincion desparièra, las meteissas causas #donar los meteisses efièches. A Modèl:La s-, l'espleitacion de la forja del caseriu de Sant Georges permet de dynamiser Athesans. Aquela activitat #donar un temps dins lo pòble lo sieu nom revolucionari de Athesans-los-Forges. La forja de Sant Georges a #èsser creada en 1717 per la familha Perreney de Baleure. I aguèt vendut cossí plan nacional l'an 1797 o 1798. La siá activitat en principi important declina en la segonda mitat del XIXe sègle s'e mai se çò anautit-foguet a apagat l'an 1865. Anciana espleitacion de sal al limit de Gouhenans, en fasent part de las Salines de Gouhenans. Qualques vestigis dels potzes son encara visibles en cèrts endroits. Ancian castèl de la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, réaménagé e engrandit per ne far una escòla privada de joves filhas, de contunh mixte abans de se veire désaffecté. Al luòc dich "las carrièras", s'espetava antany una ròca calcaire friable, impròpia a la talha, per ne tirar de las moellons e de la chaux. Qualques ans 1880 a 1930, camin de fèrre vicinal. Se pòt encara veire uèi lo traçat de l'anciana linha del "tacot" aital coma las ancianas estacions de Sant-Georges e de Athesans. Antany Produccion de carbon de bòsc al caseriu de Sant Georges.
Il n'est pas aisé d'expliquer ce que peut vouloir dire le toponyme Athesans. Il y a un demi siècle, Théodore Perrenot a développé une thèse, mise en doute depuis, selon laquelle la terminaison ANS d'Athesans, fréquente en Haute-Saone serait un suffixe : INGOS burgonde. Anciennes appellations d'Athesans : Athesun (1174), Athesans (1431), Atessan (1696) Athesans-Saint-Georges (1789), Athesans les Forges (1793). Des sarcophages d'époque mérovingienne ont été découverts au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle et constituent sans doute la plus ancienne trace d'occupation humaine. Ces sarcophages furent menés à Besançon. Ces faits sont attestés par le Dictionnaire des communes de la Haute-Saône de Suchaux, publié par éditions Marcel Bon, à Vesoul, en 1969. Si l'existence d'une seigneurie d'Athesans est prouvée dès le Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, les édifices les plus anciens ne sont que des fermes. Cette vocation agricole est confirmée par la toponymie : Les lieux dits "Les Essarts", "Les Breuleux" prouvent que ces terres ont été gagnées sur la forêt par défrichements et brulis. Il n'y avait pas de château médiéval, car Athesans était entre les mains de seigneurs qui se contentaient de prélever des revenus sur les exploitations agricoles mais qui ne résidaient pas sur place. A Etroitefontaine, appartenant alors à une seigneurie distincte, les mêmes causes donnèrent les mêmes effets. Au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, l'exploitation de la forge du hameau de Saint Georges permet de dynamiser Athesans. Cette activité donna un temps au village son nom révolutionnaire d'Athesans-les-Forges. La forge de Saint Georges a été créée en 1717 par la famille Perreney de Baleure. Elle fut vendue comme bien national en 1797 ou 1798. Son activité d'abord importante décline dans la seconde moitié du XIXe siècle si bien que le haut-fourneau est éteint en 1865. Ancienne exploitation de sel à la limite de Gouhenans, faisant partie des Salines de Gouhenans. Des vestiges des puits sont encore visibles en certains endroits. Ancien château du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, réaménagé et agrandi pour en faire une école privée de jeune filles, puis mixte avant de se voir désaffecté. Au lieu dit "les carrières", on exploitait autrefois une roche calcaire friable, impropre à la taille, pour en tirer des moellons et de la chaux. Des années 1880 à 1930, chemin de fer vicinal. On peut encore voir aujourd'hui le tracé de l'ancienne ligne du "tacot" ainsi que les anciennes gares de Saint-Georges et d'Athesans. Autrefois production de charbon de bois au hameau de Saint Georges.


text:
L'Absie
L'Absie es una comuna peitavina, situada dins lo departament de las Doas Sèvras e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de la Oèst dels Dos-Sèvres situada a la encreuament dels aisses Niòrt-Cholet e La Ròca-sus-Yon-Peitieus, al centre d'un triangle format de las 3 vilas de Parthenay a Unitat|28|km {{}}, Bressuire a Unitat|25|km {{}} e Fontenay-lo-Comte a Unitat|26|km {{}}.
Commune de l'Ouest des Deux-Sèvres située au croisement des axes Niort-Cholet et La Roche-sur-Yon-Poitiers, au centre d'un triangle formé par les 3 villes de Parthenay à 28 km, Bressuire à 25 km et Fontenay-le-Comte à 26 km.
Istòria[modificar | modificar la font]
Es un luòc de passatge de 2 vias romaines.
Lo abbaye a #èsser fondada per sant Giraud de Salas per privilègi de Aliénor de Aquitaine, cap a 1120. S'agissiá d'una abbaye bénédictine. Per endavant, Pèira de Bunt i i aviá installat un ermitage.
Al començament de la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, los fraires del Absie an participat al assèchement del Marais Poitevin. Lo abbaye a fòrça sofèrt de la guèrra de #Cent ans. A Modèl:La s-, las abbés de Appelvoisin an reconstruit la abbatiale.
De la Modèl:S mini- a Modèl:La s-, la abbaye a dépendu de la évêché de Maillezais de contunh d'aquel de la Rochelle a partir de la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle. La glèisa abbatiale, classificat monument istoric l'an 1932, protegís de pinturas murales.
Antany Mens important que la Capèla Sèguen, La Absie es vengut çò cap de-luòc de la municipalitat lo 14 de julhet de 1836, sus ordonnance del rei Louis-Philippe.
C'est un lieu de passage de 2 voies romaines.
L'abbaye a été fondée par saint Giraud de Salles par privilège d’Aliénor d'Aquitaine, vers 1120. Il s'agissait d'une abbaye bénédictine. Auparavant, Pierre de Bunt y avait installé un ermitage.
Au début du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, les moines de L'Absie ont participé à l'assèchement du Marais Poitevin. L'abbaye a beaucoup souffert de la guerre de Cent ans. Au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, les abbés d'Appelvoisin ont reconstruit l'abbatiale.
Du Modèl:S mini- au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, l'abbaye a dépendu de l'évêché de Maillezais puis de celui de La Rochelle à partir du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle. La glèisa abbatiale, classée monument historique en 1932, abrite des peintures murales.
Autrefois moins importante que La Chapelle Seguin, L'Absie est devenue le chef-lieu de la commune le 14 juillet 1836, sur ordonnance du roi Louis-Philippe.


text:
Cauchó
Lo cauchó es una matèria que se pòt obtenir per la transformacion del latèx secretat naturalament per d'unes vegetals (per exemple, l'evea), o de manièra sintetica (nomenat elastomèra)
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria del cauchó comença plan abans la fin del sègle XV, quand amb las grandas descobèrtas, los europèus començan d'observar, en America Centrala e en America del Sud, l’usatge secular que fasián las populacions localas d'una matèria alara desconeguda en Euròpa. Provenent del latèx secretat naturalament per d'unes vegetals - coma l’evea e lo guaiulo - , aquesta substància ten d'usatges variats: pelòtas, bòtas, telas enduchas, botelhas, gants, preservatius... Es l'invencion dels pneumatics (apiejada mai tard per l'explosion de la produccion automobila) e lo succès de las bicicletas que provoquèron lo "bom" de la produccion de cauchó a la fin del sègle XIX.
Mòdes de fabricacion[modificar | modificar la font]
Lo cauchó natural s'obten per calhament del latèx d'unes vegetals, mai que mai de l'evea, Hevea brasiliensis, familha de las ginosclas (euphorbiaceae), venent d'Amazonas. La collecta es facha per la talha de la rusca dels troncs de manièra que lo latèx, venent dels canals lactifèrs, raja dins de gòts. En Amazonas, es lo trabalh dels seringueiros. Lo latex reculhit pòt èsser ara estabilizat amb d'amoniac e concentrat per demesir sa tenor en aiga.
La cultura de l'evèa, venent d'America del Sud, se desvolopèt dins lo sud-èst asiatic e, pus modestament, en Africa Eqüatoriala (Nigèria, Còsta d'Evòri, Cameron).
Plantas amb latèx permetent de far lo cauchó[modificar | modificar la font]
- l'evea (Hevea brasiliensis)
- Lo cauchó (Ficus elastica)
- lo guaiulo (Parthenium argentatum)
- lo pissalach de Russia (Taraxacum kok-saghyz)
Formulacion e vulcanizacion[modificar | modificar la font]
Lo cauchó, natural o sintetic, es gaireben totjorn mesclat amb d'autres ingredients :
- de cargas renfortissentas o non, la principala es lo negre de carbòni (d'ont la color dels produches eissits del cauchó). Las cargas renfortissentas melhoran la resisténcia mecanica, la resisténcia a l'abrasion. Per esquivar la color negra, s'utiliza de cargas blancas coma lo silici precipitat, las argilas, e la greda trissada.
- d'òlis, o de plastificants,
- d'agents de parament contra los UVs o la lutz,
- de produits per la vulcanizacion (sofre, oxid de zinc, abrivador, peroxides, els.)
- de produits divèrs coma colorants, agents conflaires, antifuòcs, els.
Produccion[modificar | modificar la font]
La produccion mondiala de cauchó passa los 21 milions de tonas.


text:
-425
Aquesta pagina concernís l'an -425 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès. Pasmens, la fin de l'epidemia de « pèsta » (en realitat probablament de tifús) permetèt ais Atenencs d'organizar la premiera granda ofensiva de sa flòta còntra lei posicions de la Liga de Peloponès. Ansin, una flòta de 50 naviris foguèt mandada per reprimir en Sicília la revòuta de Messina, restaurar la democracia a Còrcira qu'èra sus son passatge e conquistar quauquei posicions litoralas au sud de Peloponès.
Ansin, leis Atenencs conquistèron aisament lo pòrt de Pilòs que foguèt rapidament fortificat car una tempèsta lònga obliguèt tota la flòta de s'i protegir. Puei, i laissèt una garnison fisada a Demòstene. De son caire, Esparta cridèt sa flòta desplegada au larg de Messina (60 naviris) per venir eliminar aquela garnison que menaçava dirèctament de sostenir de revòutas d'Ilotes. Cridèt tanben son armada terrèstra principala qu'èra a pilhar la region d'Atica. Après la revirada d'uneis assauts còntra lei posicions fortificadas de Pilòs, leis Espartencs organizèron un sètge terrèstre e maritim de la garnison e dau pòrt. En particular, desbarquèron un milièr d'òmes sus l'illa d'Esfacteria.
Demòstene aprofichèt la situacion per cridar la flòta atenenca qu'abandonèt Messina a son torn e capitèt d'intrar dins lo pòrt. Puei, una batalha navala dins la baia de Pilòs s'acabèt per una desfacha novèla de la flòta d'Esparta que perdiguèt 18 naviris còntra 8 ais Atenencs. De negociacions acomencèron mai mau capitèron entraïnant un desbarcament atenenc sus Esfacteria onte la garnison foguèt obligat de se rendre après de pèrdas importantas. Per lo premier còp de l'Istòria de la Grècia antica, de soudats espartencs capitulèron e foguèron capturats sus un prat batalhier entraïnant una crisi grèva au sen de la ciutat. Aquò entraïnèt una demanda novèla d'Esparta per durbir de negociacions novèlas. Pasmens, Atenas refusèt e menacèt d'executar sei presoniers dins lo cas d'una incursion novèla deis Espartencs còntra la region d'Atenas.
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès còntra Atenas amb una incursion espartenca dins la region d'Atica. Leis Atenencs refusèron tornarmai lo combat e Lacedemònia poguèt solament pilhar lei zònas non protegidas. Dins lo sud de Peloponès, Lacedemònia deguèt faciar la premiera incursion importanta deis Atenencs que conquistèron la vila de Pilòs. Esparta assaièt alora d'enceuclar la vila ambé sa flòta e una fòrça terrèstra. Pasmens, leis assauts còntra lei fortificacions atenencas mau capitèron e l'enceuclament navau foguèt romput après una desfacha navala còntra lei naviris atenencs.
De negociacions acomencèron mai mau capitèron entre lei doas vilas. Atenas desbarquèt alora una fòrça importanta còntra la garnison espartenca de l'illa d'Esfacteria, au sud de Pilòs, qu'èra isolada dempuei la retirada dei naviris de Lacedemònia. Après unei jorns de combat còntra l'infantariá leugiera atenenca, lei subrevivents capitulèron. Per lo premier còp de l'Istòria, de soudats espartencs foguèron capturats entraïnant una crisi grèva au sen de la ciutat e unei chaples d'Ilotes.


text:
Lo corbatàs roge
Lo corbatàs roge
Max Roqueta - Max Rouquette
Lo Corbatàs roge representa, dins sa version originala d'òc, lo sieisen volum de Verd Paradís. Los legeires de Max Roqueta i tornaràn trobar, a lor cima, totas las votz ja presentas dins los volums precedents, aquí recampadas dins un ramelet de tèmas e de composicions narrativas a l'encòp plan divèrsas e totas fortament sageladas per una quèsta parièra dels ressons infinits de la paraula e de sas cargas sempre renoveladas d'umanitat.
Del raconte " chinés " dels tempses classics (Lo corbatàs roge) que balha son títol al libre fins a las evocacions de las garrigas del pais d'Argelièrs (las pròsas meditativas dels Desèrts dau mond e dels Desèrts dau sòmi), son, dins lor ample e lors restontiments, totas las dimensions d'un univèrs d'escritura excepcional que se pòt embraçar.
Du même auteur:
La cèrca de Pendariès
Lo libre de Sara
Mièja-Gauta o Lo gentilòme de veire
Tout le sable de la mer
Total la sabla de la mar (épuisé)
La quête de Pendariès


text:
Carbonifèr
Lo Carbonifèr es un periòde e sistèma geologic que s'estendèt entre lo Devonian, i aperaquí 358.9 ± 0.4 milion d'ans, e la debuta del Permian,i a 298.9 ± 0.15 Ma. Lo nom de Carbonifèr foguèt inventat pels geològs William Conybeare and William Phillips en 1822.[1] en referéncia al fach que nombroses jaciments de carbon se formèron d'aquel temps.[2]
La vida terrèstra s'establiguèt durant aqueste periòde. Los amfibians èran los vertebrats terrèstres dominants, entre los quals una branca evoluguèt benlèu cap als reptils, los primièrs vetrebrats entièrament terrèstres. Los artropòdes èran tanben fòrça comuns, e d'unes (coma Meganeura), èran fòrça pus grands que los de uèi. D'immensas estendudas de selvas cobrissián la Tèrra , que balheràn pus tard los jaciments de carbon caracteristiques del Carbonifèr. Un escantiment terrèstre e marin menor se produguèt al mitan del periòde, causat per un cambiament del clima.[3] La darrièra mitat del periòde vegèt de glaciacions, un nivèl de las mars bas, e l'enauçament de montanhas, mentre que los continents se trucavan per formar la Pangèa.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Rev. W. D. Conybeare and William Phillips, Outlines of the Geology of England and Wales … , Part I, (London, England: William Phillips, 1822). On page 323, Conybeare titles the chapter "Book III. Medial or Carboniferous Order."
- ↑ Cossey, P.J. et al (2004) British Lower Carboniferous Stratigraphy, Geological Conservation Review Series, no 29, JNCC, Peterborough (p3)
- ↑ Sahney, S., Benton, M.J. & Falcon-Lang, H.J. (2010). Rainforest collapse triggered Pennsylvanian tetrapod diversification in Euramerica (PDF) 38, 1079–1082. DOI:10.1130/G31182.1.


text:
En tempsi dera canicula, pren mès fòrça era vida activa, mès enlà des categories cartesianes que la subjècten a un moviment sense cambi ne contradiccion, coma un castèth en er aire heired e paralizador, pr’amor que suprimir eth desir, era passion, era fe, serie ua sòrta d’automutilacion. Per aquerò, se mos a dat era carn e era passion. Son paraules d’Isaiah Berlin, istoriaire des idèes, respècte de Hamann, eth prumèr des romantics, origina der irracionalisme modèrn. Eth romanticisme “ei çò de primitiu, e joen, aquerò qu’ei mancat d’instruccion”, afirme en sòn trabalh sus es arraïtz d’aguest moviment, que, seguís, “ei eth sens dera vida exuberanta der òme en sòn estat naturau, mès tanben ei palidesa, fèbre, malautia, decadéncia, era maladie du siècle, La Belle Dame Sans Merci, era dança dera mòrt e era mòrt madeisha”. Era vida fluís ena confusion, eth conflicte e eth caòs, mès tanben auance damb era armonia dera patz e era dissolucion mistica en etèrn esperit absolut. Aguesta arraïtz n’ei encara ua atraccion perque compren era plenitud dera vida, d’ençà deth mistèri e eth paisatge familiar enquiar interès pera antiguetat e eth cambi trencador. Era existéncia s’escape ara matematica. Aguesta ei dilhèu era sua grana novetat, coma era de Hamann n’ei era deth pensament simbolic, centrat en lenguatge, coma “prumèr e darrèr organ e critèri dera rason”, en dialòg, comunicacion e comprension immediata. Er acte creatiu, élan vital, n’a de subergésser, perque ei mès personau e permet possar era volentat, perque era vida, coma diderie Fichte, comence damb era accion, eth coneishement dera quau en facilite era sua efectivitat, en un acte de fe de cap tad aguesta creacion, qu’ei libertat, mès coma ua volentat omnipotenta, tan ardenta e dangerosa coma era canicula.
(23-7-2016)