text:
Mart (planeta)
Mart fa partida de çò que se sona planetas telluricas (es a dire de natura rocosa, coma la Tèrra) e es la primièra de las planetas exterioras a l'orbita terrèstra. A dos satellits naturals o lunas, Fòbos e Deimos, de talha plan pichona e de forma irregulara.
Lo prefixe areo- s'aplica per Mart coma lo prefixe geo- per se referir a la Tèrra. Ven d'Arès, lo dieu de la guèrra dels grècs ancians[1].
Somari
- 1 Los noms de la planeta Mart
- 2 Caracteristicas generalas
- 3 Superfícia
- 4 Atmosfèra
- 5 Climatologia
- 6 Satellits de Mart
- 7 Astronomia dins lo cèl de Mart
- 8 Observacion de Mart
- 9 Istòria de l'observacion de Mart
- 10 Exploracion espaciala de Mart
- 11 Meteorits d'origina marciana
- 12 Nòtas
Los noms de la planeta Mart[modificar | modificar la font]
Mart èra ja coneguda dempuèi los tempses mai ancians de l'Antiquitat. Los egipcians la sonavan «Her Deschel» çò que significa «la Roja». Los babilonians la coneissián jol nom de «Nirgal» o «l'Estela de la Mòrt». Los grècs l'identificavan amb lo dieu de la guèrra, Arès. Pasmens los romans foguèron los que li donèron son nom modèrne, a partir de lor pròpri dieu de la guèrra Mart.
La color roja de la planeta Mart, clarament visibla a uèlh nus, faguèt que se considerèsse dempuèi de tempses immemorials coma ligada amb la sang, la guèrra e la mòrt. De còps que i a se fa referéncia a Mart coma la Planeta Roja.
Caracteristicas generalas[modificar | modificar la font]
Mart (o Mars) es la quatrena planeta del Sistèma Solar en foncion de sa distància al Solelh.
La planeta Mart a una forma leugièrament ellipsoïdala, amb un diamètre eqüatorial de 6792,4 km[2] e un diamètre polar de 6752,4 km[2]. De mesuras micrometricas fòrça precisas an donat un aplatiment de 0,01, es a dire tres còps pus important que lo de la Tèrra. Per encausa d'aqueste aplatiment, l'axe de rotacion es animat d'una precession lenta deguda a l'atraccion del Solelh sus l'enflor eqüatoriala de la planeta; mas la precession lunara, que sus nòstra planeta es dos còps pus granda que la solara, a pas d'equivalent sus Mart.
Mart es un mond plan mai pichonèl que la Tèrra. Sas caracteristicas principalas, en proporcion amb las del glòbe terrèstre, son las seguentas: diamètre 53%, superficia 28%, volum 15% e massa 11%[2]. Puèi que los oceans cobrisson 71% de la superficia terrèstra e Mart ten pas de mars, las tèrras dels dos monds an aperaquí la meteissa superficia. Sa densitat es inferiora a la de la Tèrra, e equival a 3,94 còps la densitat de l'aiga. Un còrs sus Mart pesariá 1/3 de son pes sus Tèrra, per encausa de la febla atraccion gravitacionala.
Vistas de la Tèrra e amb de telescòpis modèstes, qualques caracteristicas de la superficia marciana an l'aparéncia de «tacas» mai o mens escuras e plan delimitadas que son de ponches de referéncia excellents. Foguèron observadas pel primièr còp en 1659 per Christiaan Huygens, que gràcias a elas foguèt capable de mesurar lo periòde de rotacion de Mart en obtenir la valor d'un jorn. En 1666, Giovanni Cassini lo precisèt e obtenguèt 24 h 40 min, valor fòrça pròcha de la realitat. En comparar los dessenhs faches sus un interval de gaireben 300 ans, es estada establida la valor de 24 h 37 min 22,7 s pel jorn sideral (lo periòde de rotacion de la Tèrra es de 23 h 56 min 4,1 s).
A partir de la durada del jorn sideral, se dedusís aisidament que lo jorn solar marcian a una durada de 24 h 39 min 35,3 s. Lo jorn solar mejan, o temps entre dos passatges consecutius del Solelh pel meridian de l'endrech, dura 24 h 41 min 18,6 s. Lo jorn solar sus Mart a, coma sus Tèrra, una durada variabla, fenomèn degut al fach que las planetas an a l'entorn del Solelh d'orbitas ellipticas que son pas percorregudas unifòrmament (leis de Kepler). Sus Mart, la variacion es encara mai granda pr'amor que son orbita a una excentricitat elevada. Per aver mai de comoditat dins sos trabalhs, los responsables de las missions nòrd-americanas d'exploracion de Mart an decidit unilateralament de donar al jorn marcian lo nom de «sòl», sens se preocupar del fach que aqueste mot significa sòl en francés e designa en espanhòl e en catalan la lutz solara o, quand s'escriu amb una majuscula, l'astre central del sistèma planetari nòstre. L'annada marciana dura 687 jorns terrèstres o 668,6 sòls. Quand serà necessari d'aver un calendièr, aqueste deurà comptar doas annadas de 668 jorns per cada tres annadas de 669 jorns.
Mart a de periòdes sasonièrs que semblan als de la Tèrra, encara que las sieus sasons sián mai longas, perque una annada marciana es gaireben dos còps pus longa qu'una annada terrèstra. La variacion de la distància del Solelh causa una variacion de temperatura d'aperaquí 30 °C dins lo ponch subsolar entre l'afèli e lo perièli.
Los pòls de Mart son marcats per doas calòtas polaras de color blanca esbleugissenta, qu'an facilitat fòrça la determinacion de l'angle entre l'eqüator de la planeta e lo plan de son orbita, angle equivalent a l'obliqüitat de l'ecliptica sus Tèrra. Las mesuras fachas per Camichel sus d'imatges pres al Pic de Miègjorn an donat per aqueste angle 24º 48’. Dempuèi l'exploracion espaciala s'accèpta una valor de 25,19º, un pauc pus granda que l'obliqüitat de l'ecliptica (23º 27’).
Superfícia[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
La superfícia de Mart presenta de caracteristicas morfologicas semblablas a las de la Tèrra e tanben de la Luna: de cratèrs, de camps de lava, de volcans, de maires secas de rius e de dunas de sabla. Pasmens l'aspècte general del païsatge marcian es pro diferent del que presenta nòstre satellit a causa de l'existéncia d'una atmosfèra tèuna sus Mart. En particular, lo vent cargat de particulas solidas produsís una ablacion que, dins lo cors dels tempses geologics, a ressat fòrça cràters. Son doncas los cratèrs plan mens nombroses que sus la Luna, e la màger part d'eles an de parets mai o mens rosegadas per l'erosion. D'un autre costat, los volums enòrmes de polsa entraïnada pel vent cobrisson los cratèrs mai menuts, las anfractuositats del terren e los autres accidents pas gaire importants. Demest los cratèrs d'impacte conven de remarcar Hellas Planitia dins l'emisfèri sud, qu'a 2000 km de diamètre e 6 km de prigondor. Demest los cratèrs d'impacte pus recents, bèl nombre an una morfologia que suggerís que la superfícia èra ima o plena de fanga quand se faguèt l'impacte.
Tocant l'eqüator, existís una brusca elevacion de qualques quilomètres de nautor que devesís Mart en doas regions clarament diferenciadas. Lo nòrd es practicament plan, jove e prigond ; lo sud, per contra es naut, vièlh e esquiu, amb de cratèrs que revèrtan las regions nautas de la Luna. Las rasons d'aquesta dicotomia globala son desconegudas.
I a de regions brilhantas de color irange rogenc, que recebon lo nom de desèrts, e que s'espandisson suls tres quarts de la superfícia de la planeta e li donan aquela color rogenca caracteristica o, per o dire melhor, la d'una immensa clapareda, vist que lo sòl es cobèrt de pèiras, de clapasses e de blòcs. D'autra part, de la Tèrra e pel mejan de telescòpis, s'obsèrva de tacas escuras (tacas d'albedo) que correspondon pas a d'accidents topografics mas que son de regions ont lo terren es cobèrt d'una polsa escura. Aquelas regions pòdon cambiar lentament quand lo vent entraïna la polsa. La taca escura pus caracteristica es Syrtis Major qu'es simplament un pendís de mens d'1% e sens res de notable.
Una caracteristica que domina una partida de l'emisfèri nòrd es l'existéncia d'una enòrma enflor que conten lo complèxe volcanic de Tharsis. S'i tròba Olympus Mons, lo pus gròs volcan del Sistèma Solar. A una nautor de 25 km (mai de dos còps e mièg la de l'Everest), e sa basa a un diamètre de 600 km. A sos pès, las coladas de lava an creat un sòcle que forma un bauç de 6 km de naut. Cal ajustar la granda estructura esfondrada d'Alba Patera. Las zonas volcanicas ocupan 10% de la superfícia de la planeta. Cèrts cratèrs mòstran de signes d'activitat recenta e an de lava petrificada sus sos versants.
Pròcha de l'eqüator e amb una longor de 2700 km, una largor que va fins a 500 km, e una prigondor d'entre 2 e 7 km, se tròba Valles Marineris, una gorga desmesurada qu'a respècte d'ela lo Grand Canhon del Colorado sembla pichonèl. Se formèt en seguida de l'esfondrament del terren, a causa de la formacion de l'enflor de Tharsis.
Geologia[modificar | modificar la font]
La planeta Mart se compausa fondamentalament de basalt volcanic amb una proporcion importanta d'oxids de fèrre, çò qu'explica la color roja caracteristica de la superfícia. Per natura, revèrta la limonita, oxid de fèrre fòrça idratat. Mentre que dins las crostas de la Tèrra e de la Luna predominan los silicats e los aluminats, dins lo sòl de Mart son preponderants los ferrosilicats. Sos constituents principals son, per òrdre d'abondància: l'oxigèn (43,8%), lo silici (22,4%), lo fèrre (12,1%), l'alumini (5,5%), lo magnèsi (4,3%), lo calci (3,8%) e tanben lo titani e d'autres compausants en quantitats mendres. Per una analisi pus detalhada de la composicion del sòl marcian, vejatz: Resultats de Pathfinder
A la diferéncia de la Tèrra, Mart a pas de camp magnetic global. Pr'aquò, Mars Global Surveyor, en orbita marciana, a detectat de camps magnetics locals de bassa intensitat en divèrsas regions de l'escòrça. S'es descobèrt que las magnetizacions residualas de ròcas apareisson en bendas alternadas de 160 km de larg per 1000 km de long, parièras a las bendas observadas dins las dorsalas marinas de la Tèrra. Aquela descobèrta imprevista pòt aver d'implicacions interessantas per l'istòria geologica de Mart. Actualament, Mart presenta pas de tectonica de las placas activa. I a pas cap de pròvas de movements orizontals recents a la superfícia, coma per exemple de montanhas formadas per plegament. Mas es possible qu'aguèsse agut una tectonica de las placas al començament de son istòria. En aqueste cas, aquò poiriá aver ajudat a mantenir una atmosfèra parièra a l'atmosfèra terrèstra, en transportant de ròcas ricas en carbòni cap a la superfícia, mentre que la preséncia del camp magnetic auriá ajudat a aparar la planeta de la radiacion cosmica. Mas i a tanben d'autras explicacions possiblas.
L'aiga sus Mart[modificar | modificar la font]
I a d'indicis visibles d'erosion en divèrses endreches de Mart, tant a causa del vent coma de l'aiga. La superfícia de la planeta sèrva de vertadièrs malhums idrografics, ara eissuches, amb sas vals sinuosas escalpradas per las aigas dels rius, sos afluents, sos braces, separats per de bancs d'alluvions qu'an subsistit fins a nòstres jorns. Suggerisson un passat, amb de condicions environamentalas ont l'aiga modelèt lo terren per mejan d'inondacions catastroficas. D'unes suggerisson l'existéncia dins un passat alunhat de lacs e d'un vast ocean dins la region boreala de la planeta. Tot sembla d'indicar qu'aquò se passèt fa aperaquí quatre miliards d'annadas e solament pendent un cort periòde de temps.
Se dins lo passat, Mart aguèt de corses d'aiga abondants, es perque una atmosfèra fòrça mai densa permetiá de temperaturas pus nautas. L'aiga dispareguèt de la superfícia de Mart quand la màger part de l'atmosfèra se dissipèt dins l'espaci, e qu'atal mermèron la pression e la temperatura. Mas l'aiga subsistís encara dins l'atmosfèra, a l'estat de vapor, en quantitats minimas, e mai dins las calòtas polaras, constituidas per de grandas massas de glaces etèrnes (majoritàriament de CO2 gelat), e (çò sembla), dins lo sossòl[3].
Quand las pichonas palas mecanicas de las sondas espacialas cavan una rega dins lo sòl polsós de Mart, los bòrds d'aquesta excavacion se deurián esbosonar coma quand se practica una rega dins la sabla o dins un sòl terrós. En realitat, los bòrds de las regas practicadas sus Mart s'esbosonan pas, coma se lo sòl foguèsse umid. Tot permet de supausar qu'entre los grans del sòl i a d'aiga gelada, fenomèn que, d'autra part, es comun dins las regions fòrça frejas de la Tèrra ont, dempuèi las grandas glaciacions del qüaternari, lo sòl es prigondament gelat.
A l'entorn de cèrts cratèrs marcians (qu'an entre 5 km e 50 km de diamètre), s'obsèrva de formacions (ejecta) en forma de lòbes parièrs als regiscles que se vei quand se trai un còdol dins la fanga ; d'unes explican aquel fenomèn en admetent que lo sòl de Mart es gelat : la calor produsida per l'impacte del meteorit auriá provocat la vaporizacion del glaç. Se dispausa tanben de fotografias d'un autre tipe d'accident del relèu perfèctament explicat per l'existéncia d'un gelisòl. Se tracta d'un esfondrament del sòl de la depression que ne partís una maire seca amb l'emprenta de sos braces separats per de bancs d'alluvions. Sembla que dins la zona de la depression, la calor, probablament a causa d'un fenomèn volcanic, a provocat la fusion del glaç ; lo terren s'es esfondrat sot son pes pròpri, expulsant l'aiga fins a la superfícia; coma l'evaporacion del liquid, malgrat que siá ineluctabla, es pas instantanèa, l'aiga a pogut córrer sus lo sòl abans son evaporacion totala ; lo fenomèn a durat pro de temps per que lo cors de l'aiga atal creat per la fusion del permafròst aja cavat una maire.
En junh de 2000, la nau Mars Global Surveyor detectèt sus de parets de cratèrs o dins de vals prigondas ont lo solelh va jamai, d'accidents que pareisson de desbauces formats per de torrents d'aiga e los depaus de tèrra e de ròcas carrejats per eles. Apareisson solament a de nautas latituds de l'emisfèri sud. Cresèm de veire un escorrement superficial d'aiga semblable a un aquifèr. Aqueste aquifèr seriá situat entre 100 m e 400 m de prigondor. En gisclant a la superfícia, l'aiga se gèla e forma una restanca de glaç : quand se romp, produsís un torrent fòrça brèu, que dura fins que l'aiga s'evapore (puèi que pòt pas restar sot forma liquida dins las condicions de temperatura e de pression de la planeta).
En mai de 2002, la nau Mars Odyssey detectèt la signatura d'idrogèn superficial. Aqueste idrogèn poiriá èsser combinat en formant d'aiga gelada. Lo glaç formariá un jaç sos la superfícia, entre 30 cm e 60 cm, qu'anariá de las calòtas polaras fins a 60º de latitud. En genièr de 2004, la sonda europèa Mars Express a detectat d'aiga al pòl sud de la planeta ; l'observacion es estada facha a la fin de l'estiu quand lo "glaç sec" se sublima e laissa una calòta residuala d'aiga. Al pòl nòrd, sa preséncia èra ja confirmada.
I a tanben d'aiga dins l'atmosfèra de la planeta, mas en proporcion tant infima (0,01%) que, se condensèsse totalament e uniformament subre la superfícia de Mart, formariá una pellicula liquida d'aperaquí un centen de millimètre d'espés. Malgrat sa raretat, la vapor d'aiga participa d'un cicle annual. Sus Mart, la pression atmosferica es tan bassa que la vapor d'aiga se sublima dins lo sòl, sot forma de glaç, a la temperatura de -80 °C. Quand la temperatura remonta al dessús d'aquel limit, lo glaç se sublima en sens invèrs : se transforma en vapor sens passar per l'estat liquid.
Calòtas polaras[modificar | modificar la font]
La superfícia de la planeta presenta divèrses tipes de formacions permanentas, que demest elas, las pus aisidas d'observar son doas grandas tacas blancas situadas dins las regions polaras, una mena de calòtas polaras de la planeta. Atal coma la vapor d'aiga se sublima sus Mart aproximativament a -80 °C, lo gas carbonic o fa a -120 °C. Aquesta diferéncia dona a las calòtas polaras de Mart un caractèr singular. Quand arriba la sason freja, lo depaus de glaç etèrne comença per se cobrir d'un jaç de rosada blanca deguda, coma es estat dich, a la condensacion de la vapor d'aiga atmosferica ; puèi, quand la temperatura contunha de mermar e deven inferiora a -120 °C, l'aiga gelada dispareis sot un mantèl de nèu carbonica que, de la calòta polara, s'espandís fins a passar de vegadas lo parallèl dels 60º. N'es atal perque una partida de l'atmosfèra de CO2 se gèla. Invèrsament, dins l'emisfèri opausat, la prima fa que la temperatura despasse -120 °C, çò que provòca la sublimacion de la neu carbonica e la reculada de la calòta polara; puèi, quand lo termomètre monta a mai de -80 °C, se sublima, a son torn, la rosada blanca ; alara demòran pas que los glaces permanents, mas ja lo freg torna e aqueles subiràn pas una ablacion importanta. La massa de glaç etèrne a aperaquí 100 km de diamètre e 10 m d'espés. Atal las calòtas polaras son formadas per un jaç fòrça prim de glaç de CO2 (« glaç sec ») e se pòt qu'al dessot de la calòta sud i aja de glaç d'aiga. Pendent l'estiu austral, lo dioxid de carbòni se sublima entièrament, laissant un jaç residual de glaç d'aiga. En cent ans d'observacion, la calòta polara sud a disparegut dos còps completament, mentre qu'al nòrd o a pas jamai fach. Se sap pas se i a un jaç semblable de glaç d'aiga sot la calòta polara nòrd, donat que lo jaç de dioxid de carbòni dispareis pas jamai completament. Ven del fach que malgrat que lo clima dins l'emisfèri sud siá pus rigorós, las cortas sasons de la prima e de l'estiu de l'emisfèri austral arriban quand lo solelh es al perièli, atal las temperaturas maximalas arriban dins l'emisfèri sud e la calòta ne sofrís. Mentretant, las temperaturas pus bassas tanben arriban al sud perque l'auton e l'ivèrn son longs e que lo solelh es a l'afèli.
Las calòtas polaras mòstran una estructura estratificada amb de jaces alternats de glaç e de divèrsas quantitats de polsa escura. Se coneis pas amb certitud lo mecanisme qu'explica l'estratificacion, mas pòt èsser deguda a de cambiaments climatics religats a de variacions a tèrme long de l'inclinason de l'eqüator marcian (a respècte del plan de l'orbita). Poiriá tanben i aver d'aiga amagada sot la superfícia a de latituds mendres. Los cambiaments sasonièrs dins las calòtas produsisson de cambiaments de la pression atmosferica globala d'a l'entorn de 25% (mesurats als ponches d'aterratge dels Viking).
Mars Global Surveyor establiguèt a la fin de 1998 que la massa totala de glaç de la calòta polara nòrd equival a la mitat del glaç qu'existís en Groenlàndia e constituís la resèrva d'aiga màger del Sistèma Solar, exceptat la Tèrra. De mai, lo glaç del pòl nòrd de Mart es pausat subre una granda depression del terren e es cobèrt per de « glaç sec ». Los traches topografics novèls suggerisson que la calòta nòrd marciana mòstra un gròs montèl de glaç descopat per un remolin semicircular que poiriá èsser d'origina eoliana. La calòta gelada sembla de s'enauçar abruptament del terren adjacent amb de penjals subtes e s'acabant en un plan de glaç. Lo glaç presenta a la broa de la calòta de bendas claras e escuras que semblan d'indicar de procès de sedimentacion. I a pas d'emprentas d'impacte, çò que significa que la calòta e sos depaus poirián aver solament 100 000 ans. Per contra, la calòta de l'emisfèri sud formada, çò sembla, pas que de CO2 (« glaç sec »), mòstra de cràters d'impacte que poirián indicar una ancianetat d'un miliard d'annadas.
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
L'atmosfèra de Mart es fòrça tèuna, amb una pression superficiala de 7 a 9 mbar, de comparar amb los 1033 mbar de l'atmosfèra terrèstra : es solament un centen de la pression terrèstra. La pression atmosferica varia amb l'altitud, de gaireben 9 mbar dins las depressions pus prigondas fins a 1 mbar a la cima de l'Olympus Mons. Se compausa mai que mai de dioxid de carbòni (95,3%) amb 2,7% d'azòt, 1,6% d'argon e de traças d'oxigèn (0,15%), de monoxid de carbòni (0,07%) e de vapor d'aiga (0,03%). La proporcion d'autres elements es infima e son dosatge escapa a la sensibilitat dels instruments utilizats fins ara; en particular, la concentracion d'ozòn es de centenats de còps mendre que sus Tèrra, e per aquesta rason la radiacion ultravioleta atenh lo sòl marcian sens èsser filtrada.
L'atmosfèra marciana es pas blava, coma la de la Tèrra, mas ròsa saumon a causa de la dispersion de la lutz pels grans de polsa fòrça fins provenent del sòl ferruginós. Es pro densa per èsser lo sèti de vents violents e de grandas tempèstas de polsa que, de vegadas, pòdon englobar la planeta entièra durant de meses. Aquestes vents son responsables de l'existéncia de dunas de sabla dins los desèrts marcians. Las nívols pòdon èsser de tres colors : blancas, jaunas e blavas. Las nívols blancas son de vapor d'aiga condensada o de dioxid de carbòni a las latituds polaras. Las jaunas, de natura pelosa, son lo resultat de las tempèstas de polsa e se compausan de particulas d'1 um. D'ivèrn, a las latituds mejanas, la vapor d'aiga se condensa dins l'atmosfèra e forma de nívols leugièras de cristals de glaç extrèmament fins. A las nautas latituds, la condensacion de l'anidrid carbonic forma d'autras nívols compausadas de cristals de nèu carbonica.
L'atmosfèra marciana es de segonda generacion. L'atmosfèra que l'a precedida a dobèrt camin a una autra, que sos elements provenon pas dirèctament de la nebulosa primitiva. Una atmosfèra de segonda generacion es lo resultat de l'activitat de la planeta. Atal, lo volcanisme voja dins l'atmosfèra cèrts gas, que demest eles predominan lo gas carbonic e la vapor d'aiga. Lo primièr rèsta dins l'atmosfèra, del temps que lo segond tend a se gelar dins lo sòl freg. L'azòt e l'oxigèn son produches sus Mart pas qu'en proporcions infimas. Al contrari, l'argon es relativament abondant dins l'atmosfèra marciana. Aquò a pas res d'estranh : los elements leugièrs de l'atmosfèra (idrogèn, èli, etc.) son los que se dissipan pus aisidament dins l'espaci interplanetari perque sos atòms e moleculas, quand se dordan entre eles, atenhon la segonda velocitat cosmica ; los gas pus pesants finisson per se combinar amb los elements del sòl ; l'argon, malgrat que siá leugièr, es pro pesant per que son escapament cap a l'espaci interplanetari siá malaisit, e d'autra part, coma es un gas neutre o inèrt, se combina pas amb los autres elements ; atal, malgrat que se libère del sòl en proporcions infimas, s'acumula progressivament.
Malgrat que i aja pas d'indicis d'activitat volcanica actuala, recentament la nau europèa Mars Express a trobat de traças de metan dins una proporcion de 10 parts per un miliard. Aqueste gas a necessàriament una origina volcanica o biologica. Lo metan pòt pas demorar longtemps dins l'atmosfèra ; s'estima a 400 ans lo temps que met per disparéisser de l'atmosfèra de Mart. Aquò supausa que i a una font que lo produsís ; se pòt que de volcans coma Olympus Mons ajan conservat una activitat residuala.
Mart a pas de cencha de radiacion, mas a una ionosfèra compausada de dos (e benlèu tres) jaces
Climatologia[modificar | modificar la font]
Subre las temperaturas que reinan sus Mart, se dispausa pas encara de donadas sufisentas permetent de conéisser son evolucion dins lo corrent de l'annada marciana e a las diferentas latituds e, encara mens, las particularitats regionalas. De fach, son de mal comparar las temperaturas enregistradas per las diferentas sondas qu'an explorat aquela planeta : non solament s'es utilizat d'instruments de naturas divèrsas, mas tanben las condicions de son emplec an variat, puèi que dins cèrts cases la temperatura es estada mesurada dins lo quite sòl, dins d'autres, a una cèrta nautor, mentre que d'autras sondas mesuravan la temperatura del sòl dempuèi l'orbita ont èran satellizadas.
- Coma Mart es fòrça mai luènh del Solelh que la Tèrra, son clima es pus freg, d'aitant mai que l'atmosfèra, fòrça tèuna, reten pauc de calor : d'onte la diferéncia pus prononciada que sus nòstra planeta entre las temperaturas diürnas e nocturnas ; la bassa conductivitat termica del sòl marcian i contribuís tanben. La durada del jorn e de la nuèch sus Mart es aproximativament la meteissa que sus Tèrra.
- La temperatura a la superfícia depend de la latitud e presenta de variacions sasonièras. La temperatura mejana superficiala es aperaquí de 218 K (-55 °C). La variacion diürna de las temperaturas es fòrça importanta, coma conven a una atmosfèra tan tèuna. Las maximalas diürnas, a l'eqüator e d'estiu, pòdon aténher 20 °C o mai, mentre que las maximalas nocturnas pòdon aténher aisidament -80 °C. Dins las calòtas polaras, d'ivèrn las temperaturas pòdon baissar fins a -130 °C.
- Un còp que Mart se trobava lo pus près possible del Solelh, s'enregistrèt a l'eqüator, en plen estiu, la temperatura de 27 °C, del temps qu'al pòl de l'autre emisfèri, ont senhorejava l'ivèrn, se mesurava -128 °C. En 1976, Mart se trobava, al contrari, a sa distància maximala del Solelh quand arribèron las sondas Viking. La primièra aterrèt a una latitud (22,46º N) qu'es aproximativament la de L'Avana o de La Mèca ; ailai, en plen estiu, la temperatura diürna maximala enregistrada foguèt de -13 °C (a 15 h) e la minimala de -86 °C (a 6 h, que lo Solelh èra pas levat). De son costat, la segonda se pausèt a la latitud de 47,89º N (aproximativament la de Viena) e mesurèt ailai, tanben en plen estiu, de temperaturas maximalas e minimalas que, en mejana, foguèron respectivament de -38 °C e -89 °C.
- D'enòrmas tempèstas de polsa, causadas per de vents de mai de 150 km/h, que duran de setmanas e mai de meses en escurzissent tota la planeta, pòdon aparéisser tot d'una (malgrat que sián pus frequentas après lo perièli de la planeta, e dins l'emisfèri sud, a la fin de la prima). Atal coma sus Tèrra un vent de 50 km/h a 60 km/h sufís per levar de nívols de polsa, sus Mart, a causa de l'infima densitat de l'aire, cal un ventàs de 200 km/h per produsir lo meteis efècte, e encara en admetent que lo sòl es sec (avèm ja vist que sa consisténcia marca qu'es cargat d'umiditat gelada). Aquelas tempèstas, observadas de la Tèrra pels astronòms, e qu'atenhon una dimension planetària, an per origina la diferéncia d'energia solara recebuda per la planeta a l'afèli e al perièli, deguda a la fòrta excentricitat de l'orbita marciana. Quand Mart se tròba a proximitat del perièli de son orbita (es a dire a sa distància minimala del Solelh), es la fin de la prima dins l'emisfèri sud, ont la montada de la temperatura provòca la pèrda d'umiditat del sòl. Dins cèrtas regions, especialament entre Noachis e Hellas, se desencadena alara una violenta tempèsta locala qu'arranca al sòl sec de massas impausantas de polsa. Aquesta, fòrça fina, s'enauça a de grandas altituds e, en qualques setmanas, cobrís non solament tot un emisfèri, mas la quasi totalitat de la planeta. La polsa en suspension dins l'atmosfèra forma una nèbla jauna qu'escurzís los accidents pus caracteristics de la planeta. Coma tapa la radiacion solara, las temperaturas maximalas demenisson, mas a son torn agís com una cobèrta qu'empacha la dissipacion de la calor, e las temperaturas minimalas aumentan. Per consequent l'oscillacion termica diürna demenís drasticament. Se passèt atal en 1971, empachant pendent qualques tempses las observacions que devián efectuar las quatre sondas (doas Mars sovieticas e doas Mariner americanas) que venián d'arribar sus la planeta roja. Aquestes vels de polsa que se desplaçan d'una partida a una autra, que segon las sasons cobrisson e descobrisson de regions d'una autra color o nuança, e aquestes vents qu'orientan las particulas del sòl e las dunas, explican los cambiaments de color qu'afèctan lo disc marcian vist de la Tèrra e qu'avián tant intrigat los astronòms pendent mai d'un sègle.
- Pendent una annada marciana, una partida del CO2 de l'atmosfèra se condensa dins l'emisfèri ont es l'ivèrn, o se sublima del pòl dins l'atmosfèra quand es l'estiu. Per consequent la pression atmosferica a una variacion annuala.
Las sasons sus Mart[modificar | modificar la font]
Coma lo de la Tèrra, l'eqüator marcian es inclinat a respècte del plan de l'orbita : fa un angle de 25,19º. Los dos plans se copan en indicant una direccion qu'es nomenada punt Àries (Vernal) en la Tèrra o punt Vernal de Mart quand l'orbita copa l'eqüator de la planeta dins lo sens ascendent. Los dos punts son pres per origina de las longituds solaras (aerocentricas, en onor del dieu Arès) Ls, mesuradas sus l'orbita, o de las Ascensions Drechas As, mesuradas sus l'eqüator. La prima comença dins l'emisfèri nòrd a l'equinòcci de prima, quand lo Solelh travèrsa lo punt vernal en passant de l'emisfèri Sud al Nòrd (Ls = 0 e creissent). Dins lo cas de Mart, aquò a tanben una significacion climatica. Los jorns e las nuèchs son de durada egala e la prima comença dins l'emisfèri nòrd ; aquesta dura fins que LS = 90º : es lo solstici d'estiu ont lo jorn a una durada maximala dins l'emisfèri nòrd e minimala dins l'emisfèri sud.
D'un biais analòg, Ls = 90°, 180°, e 270° indican per l'emisfèri nòrd lo solstici d'estiu, l'equinòcci d'auton, e lo solstici d'ivèrn respectivament, mentre que dins l'emisfèri sud es l'invèrs. Coma la durada de l'annada marciana es aproximativament dobla de la de l'annada terrèstra, la durada de las sasons o es tanben. La diferéncia entre sas duradas es pus importanta (pòt aténher 51 sòls, mentre que sus Tèrra, despassa pas 4,5 jorns) perque l'excentricitat de l'orbita marciana es fòrça mai granda que la terrèstra. Vaquí la durada de las quatre sasons sus Mart :
Actualament l'emisfèri nòrd benefícia d'un clima pus doç que l'emisfèri sud. La rason es evidenta : l'emisfèri nòrd a d'autons (143 jorns) e d'ivèrns (154 jorns) corts e de mai quand lo Solelh es al perièli, çò que fa que sián pus doces, vist l'excentricitat de l'orbita de la planeta. De mai la prima (194 jorns) e l'estiu (178 jorns) son longs, mas coma lo Solelh es a l'afèli, son pus fregs que los de l'emisfèri sud. Per l'emisfèri sud, la situacion es invèrsa. Atal, i a una compensacion parciala entre los dos emisfèris pel fach que las sasons de pus corta durada an luòc quand la planeta es al perièli e que recep alara del Solelh mai de lutz e de calor. A causa de la retrogradacion del punt Vernal e de l'avança del perièli, la situacion se decanta de mai en mai. Dins 2940 annadas terrèstras, lo perièli s'alinharà sul solstici d'ivèrn. Carl Sagan prepausèt en 1971, per conciliar l'evidenta erosion idrica amb l'actuala raretat de vapor d'aiga, la teoria del « long ivèrn ». Amb l'alinhament del perièli sul solstici d'ivèrn, i aurà dins l'emisfèri nòrd, d'ivèrns corts e fòrça doces (vist la proximitat del perièli) e d'estius longs. A l'invèrs dins l'emisfèri sud. Aquò provocariá lo transferiment a travèrs de l'atmosfèra de l'importanta calòta polara nòrd al pòl sud. Dins l'operacion, la màger part dels glaces d'aiga e de CO2 se trobarián sot forma de vapor dins l'atmosfèra, produsent un efècte de sèrra. La temperatura superficiala montariá, la pression aumentariá e pendent qualques milièrs d'annadas s'interrompriá lo « long ivèrn » per donar luòc a una « corta prima ». Al cap de 27 850 ans la situacion s'invertiriá.
Satellits de Mart[modificar | modificar la font]
Mart a dos satellits minusculs, dos rocàs de forma irregulara, Fòbos e Deimos[4]. Lo primièr mesura 27 x 21 x 19 km e lo segond 15 x 12 x 11 km. Deimos gravita a 20 000 km d'altitud e Fòbos a 6100 km. Malgrat que sián tan pròches, aqueles astres son visibles dins lo cèl marcian pas que coma de ponches luminoses plan lusents. La luminositat de Deimos pòt èsser comparabla a la de Vènus vista de la Tèrra ; la de Fòbos es mantun còp pus intensa.
Fòbos vira a l'entorn de Mart en 7 h 39 min 14 s. Coma sa revolucion es fòrça mai rapida que la rotacion de la planeta subre son axe, lo satellit sembla de descriure un movement retrograd : se lèva a l'Oèst e trescòla a l'Èst. Deimos inverteix 30 h 17 min 55 s en recórrer son orbita. Sa revolucion es, per consequent, un pauc pus longa que la rotacion de la planeta, çò que fa que lo satellit se desplaça lentament dins lo cèl : tarda 64 h entre son levar, a l'Èst e son trescòl, a l'Oèst. Çò pus curiós es que pendent lo temps que rèsta visible, complís dos còps lo cicle complet de sas fasas. Una autra particularitat d'aquestes satellits es que, coma gravitan dins lo plan eqüatorial de la planeta e tan près de la superfícia d'aquesta, son etèrnament invisibles de las regions polaras : Deimos pòt pas èsser vist al delà del parallèl 82º e Fòbos al delà del parallèl 69º. De tot biais, compte tengut de sas dimensions pichonas, aquestas lunas minusculas pòdon a pena dissipar las tenèbras de la nuèch marciana, e aquò pendent de corts periòdes de temps, puèi que, en gravitant tan près de la planeta e sus d'orbitas eqüatorialas, passan la màger part de la nuèch amagats dins lo còn de l'ombra projectada per la planeta, es a dire sens èsser esclairats per la lutz solara.
S'es observat que Fòbos subís una acceleracion seculara que l'apròcha lentament de la superfícia de la planeta (tan lentament que se seràn passadas cent milions d'annadas abans que tombe). Aquesta acceleracion s'es pas poguda explicar fins ara. Tanben se pausa als astronòms lo problèma de las originas d'aquestes astres pichonèls, puèi que cèrtas rasons s'opausan que sián d'asteroïdes capturats e d'autras que sián de còrses formats a l'entorn de la planeta e en meteis temps qu'ela. De mai, Fòbos presenta d'estrats que suggerisson qu'aqueste satellit es un fragment separat d'un autre astre màger.
Astronomia dins lo cèl de Mart[modificar | modificar la font]
Las planetas superioras o exterioras passan pas jamai entre lo Solelh e la Tèrra : sas fasas son pauc marcadas (se vei totjorn mai de la mitat del disc), fach qu'es aisit de demostrar per la geometria elementària. Considerant lo triangle Solelh-Mart-Tèrra, l'angle de fasa es lo que forman lo Solelh e la Tèrra vistes de Mart ; atenh sa valor maximala a las qüadraturas quand lo triangle STM es rectangle en la Tèrra. Per Mart, aqueste angle de fasa es pas jamai superior a 42º, e son aspècte de disc gibós es analòg al que presenta la Luna 3,5 jorns abans o après la luna plena (la partida escura passa pas 1/8 del disc). Aquesta fasa, aisidament visibla amb un telescòpi d'amator, Galileo Galilei la poguèt pas jamai veire, e supausèt solament son existéncia.
Observacion del Solelh[modificar | modificar la font]
Vist de Mart, lo Solelh a un diamètre aparent de 21' (al luòc de 31,5' a 32,6' quand es vist de la Tèrra). Los scientifics que menavan Spirit e Opportunity li faguèron observar un trescòl de Solelh ; se poguèt constatar coma s'avalís, escondut per la polsa en suspension dins l'atmosfèra.
Observacion dels eclipsis solars de Fòbos[modificar | modificar la font]
Las camèras de la nau Opportunity captèron lo 10 de març de 2004 l'eclipsi parcial de Solelh causat pel satellit Fòbos. Lo satellit tapa una granda partida del Solelh car es pus grand que Deimos e orbita fòrça mai près de Mart. L'eclipsi de Deimos captat lo 4 de març de 2004 es comparable al transit d'una planeta.
Observacion de la Tèrra[modificar | modificar la font]
Vista de Mart pels futurs astronautas, la Tèrra serà una magnifica estela blavenca e tan lusenta coma Jupitèr, almens pendent los periòdes favorables (conjoncions inferioras de la Tèrra), puèi que nòstre glòbe presentarà, vist de Mart, las meteissas fasas que Vènus vista de la Tèrra. Tanben, coma Vènus e Mercuri, la Tèrra serà un astre visible alternativament de matin e de vèspre. Amb un telescòpi installat sus Mart se poirà apreciar l'espectacle resultant de la conjugason dels movements de la Tèrra e de la Luna, e tanben de la combinason de las fasas dels dos astres: passatge de la mièjaluna sus la mitat escura del disc terrèstre ; passatge del sistèma Tèrra-Luna davant lo disc solar pendent los eclipsis.
Transits de la Terra sus lo disc solar[modificar | modificar la font]
Lo 10 de novembre de 2084 escairà lo transit venent, vist de Mart, de la Tèrra sus lo disc solar. Aquestes transits se repetisson aproximativament cada 79 ans. Los transits d'octobre-novembre escason quand Mart es en oposicion e près del nos ascendent ; los transits d'abril-mai quand es près del nos descendent. Lo transit de l'11 de mai de 1984 previst per J. Meeus serviguèt d'inspiracion a l'escrivan Arthur C. Clarke per escriure Transit of Earth ont un astronauta laissat sol sus Mart descriu lo rar fenomèn astronomic pauc abans de morir a causa de la manca d'oxigèn.
Observacion de Mart[modificar | modificar la font]
Se dins l'orbita marciana se dessenha la de la Tèrra, fòrça mens alongada, se pòt observar tanben que la distància de la Tèrra a Mart vària considerablament. Al moment de la conjoncion, es a dire quand lo Solelh es situat entre las doas planetas, la distància entre aquestas pòt èsser de 399 000 000 km e lo diamètre aparent de Mart es de 3,5" ; pendent las oposicions pus favorablas, aquesta distància es redusida a mens de 56 000 000 km e lo diamètre aparent de Mart es de 25". Pendent l'oposicion, atenh una magnitud de -2,0 e a las oposicions perielicas -2,8 que la planeta es alara la pus lusenta a l'excepcion de Vènus e Jupitèr. Compte tengut de la pichonetat del glòbe marcian, son observacion telescopica es interessanta solament pendent los periòdes que precedisson o seguisson las oposicions.
Istòria de l'observacion de Mart[modificar | modificar la font]
Tycho Brahe mesurèt escrupulosament lo movement de Mart dins lo cèl. Sas observacions astronomicas excellentas, sonhosament notadas, permetèron a Johannes Kepler de descobrir la natura elliptica de l'orbita marciana, e pus generalament de totas las orbitas planetàrias, que fins alara èran consideradas circularas. Kepler sintetizèt sas descobèrtas en tres leis, actualament conegudas amb lo nom de leis de Kepler.
Fins al sègle XVII la motivacion principala de l'observacion de Mart èra astrologica. Un còp inventat lo telescòpi, Galileo Galilei vèrs 1610 ja descriguèt Mart coma un disc, en li donant l'estatut de mond, coma la Tèrra o la Luna. En 1659, Christiaan Huygens descriguèt e dessenhèt la primièra caracteristica de Mart, ben visibla, un triangle escur nomenat pus tard Syrtis Major. En seguent aquesta marca, Huygens dedusiguèt corrèctament la durada del jorn marcian, una pauc pus long que lo de la Tèrra. Cap al decènni de 1670, Giovanni Cassini detectèt las marcas lusentas e blancas dels pòls.
A la fin del sègle XVIII, William Herschel melhorèt l'optica dels telescòpis e contunhèt l'observacion de Mart. Confirmèt l'existéncia dels pòls, e son expansion pendent l'ivèrn e mai sa quasi disparicion pendent l'estiu. Justifiquèt aqueste fach en argumentant que la planeta roja, coma la Tèrra, a una inclinason axiala ; aiçò explica l'existéncia de sasons (mas i son aperaquí dos còps pus longas que sus Tèrra). Tanben observèt de tacas lusentas e mobilas qu'interpretèt corrèctament coma de nívols.
Dins los decènnis que seguiguèron, d'erudits nombrós dessenhèron divèrsas cartas de Mart e nomenèron las tacas escuras o claras de sa superfícia. Pasmens, fòrça d'aquestas cartas se contradisián entre elas.
El 1877, quand Mart s'aprochèt de l'orbita terrèstra, Giovanni Schiaparelli dessenhèt la melhora carta jamai facha de la planeta roja. De mai, prepausèt una seria de noms en latin que, adaptats, foguèron acceptats ulteriorament per l'Union Astronomica Internacionala en 1958 e son encara utilizats uèi. La nomenclatura de Mart, coma la de la Luna, nomena las tacas escuras coma de massas d'aiga e las tacas lusentas coma de superfícias terrèstras. Qualques exemples : Mare Sirenum "mar de las serenas", Solis lacus "lac del Solelh", Chryse Planitia "plana daurada", Utopia, Arcadia...
Exploracion espaciala de Mart[modificar | modificar la font]
La primièra sonda que visitèt Mart foguèt Mariner 4 en 1965. Amb Mariner 6 e 7, qu'arribèron sus Mart en 1969, capitèron pas qu'a observar una planeta plena de cratèrs e parièra a la Luna. Mariner 9 foguèt la primièra que se placèt en orbita marciana, al mitan d'una tempèsta de polsa espectaclosa, la primièra que mostrèt una planeta amb de canals semblant un malhum idrografic, de vapor d'aiga dins l'atmosfèra, suggerissent atal un passat de Mart diferent. Las primièras naus qu'aterrèron sus Mart foguèron Viking 1 e 2 en 1976. Après los resultats negatius de sas experiéncias biologicas, l'exploracion marciana s'interrompèt pendent 20 ans. Lo 4 de julhet de 1997, Mars Pathfinder aterrèt sus Mart e provèt qu'èra possible qu'un robòt pichonèl (Sojourner) se passegèsse sus la planeta. En 2004 la mission Mars Exploration Rover, scientificament pus ambiciosa, mandèt dos robòts, Spirit e Opportunity, qu'aterrèron dins doas zonas de Mart diametralament opausadas per analisar las ròcas, en cèrca d'una preséncia anciana e prolongada d'aiga. Mars Express, Mars Odissey e Mars Global Surveyor son d'autras sondas arribadas sus Mart dins los darrièrs ans e que contunhan encara sa mission scientifica. La darrièra sonda qu'arribèt sus Mart foguèt Mars Reconnaissance Orbiter que se metèt en orbita marciana lo 10 de març de 2006.
Meteorits d'origina marciana[modificar | modificar la font]
Los meteorits nomenats SNC son originaris de Mart. Se coneis amb seguretat son origina car contenon de pichonas bofigas de gas que sa composicion coïncidís amb la mesurada per las sondas Viking.
Lo 6 d'agost de 1996, lo Dr. David McKay, de la NASA, anoncièt l'identificacion de compausats organics dins lo meteorit marcian ALH84001. Lo meteorit foguèt ejectat de Mart per un impacte meteoric fa 15 milions d'annadas, tombèt dins l'Antartida fa 13 000 ans e foguèt trobat en 1984. Proven d'una ròca marciana solidificada fa 4,5 miliards d'annadas quand se formèt la planeta. Fòrça scientifics foguèron pas d'acòrdi amb l'anonci, que qualifiquèron de prematur e probablament faus. Las revelacions extraordinàrias exigisson de pròvas extraordinàriament fisablas ; la simpla preséncia de rèstas coma las que crèa lo material organic significa pas qu'aja una relacion amb la vida, malgrat qu'una explicacion non biologica siá improbabla. En decembre de 1997, un grop de scientifics desmentiguèt totalament la NASA en demostrant que dins la ròca i aviá de minerals d'aparéncia parièra a cèrts microorganismes, mas amb una origina quimica e sens res de veire amb la vida.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Per exemple, l'areografia e l'areologia son l'equivalent per Mart de çò que son la geografia e la geologia per la Tèrra En practica pasmens, se parla (maugrat l'etimologia) de la geografia de Mart e de la geologia de Mart.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 (en) http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html
- ↑ http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml
- ↑ (en) http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31031


c: text/html

text:
Automobila ibrida
Una automobila ibrida es un veïcul que pòt utilizar divèrses tipes d'energia per se mòure. Se parla generalament d'automobila ibrida per designar pus particularament un engenh automobil de dos tipes de motorizacion: motor de combustion intèrna e motor electric.
Somari
Principi de foncionament[modificar | modificar la font]
Existís un principi general de foncionament que consistís a far foncionar siá lo motor electric, siá lo motor de combustion, siá los dos a l'encòp segon los modèls.
- Pendent las fasas estacionàrias (lo veïcul es immobil), los dos motors son arrestats;
- A l'aviada, es lo motor electric qu'assegura la mesa en movement de la veitura, fins a de velocitats pus nautas (25 o 30 km/h);
- Quand una velocitat pus granda es atenta, lo motor de combustion pren la seguida;
- En cas de fòrta acceleracion, i a mesa en marcha dels dos motors a l'encòp, çò que permet d'aver d'abrivadas equivalentas al motor de meteis poder, e mai superioras ;
- En fasa de deceleracion e de frenatge, l'energia cinetica s'utiliza per recargar las batariás.
Amb tres tipes de foncionament diferents, la causida del regim del motor es fisada a l'ordinator del bòrd. Pasmens, la transformacion de l'energia cinetica en energia electrica pendent las fasas de frenatge es pas disponibla sus totes los veïculs ibrids; la crompa dels engenhs qu'an pas aquesta foncion es doncas mens rendabla qu'aquela dels seus concurrents al respècte de las automobilas classicas.
Nivèls d'ibridacion[modificar | modificar la font]
Existisson de tipes nombroses de veïculs ibrids en foncion de l'importància de la partida electrica e del biais qu'es connectada amb lo motor termic. La nomenclatura es cambiadissa segon las fonts e los constructors.
- La solucion Micro Hybride correspond al nivèl pus feble d'ibridacion, e es illustrada per lo Stop&Start disponible sus las Citroen C2 e C3. Se tracta d'una maquina reversibla que fa a l'encòp los ròtles d'amodador e d'alternator d'una veitura classica, e que possedís la capacitat d'atudar automaticament lo motor termic pendent los arrèsts (en particular als fuòcs tricolors), en redusir aital sensiblament la consomacion en mitan urban.
- Las Mild Hybrid son un nivèl d'ibridacion leugièrament superior. Lo sistèma sonat Urban Hybrid de PSA (concept-car C5-airscape) es un stop&start de las foncionalitats alargadas, capable tanben d'assegurar un frenatge regeneratiu (la maquina fonciona en generator e fornís un coble que s'apond al fren motor) e de fornir mai de poder per ajudar las represas, l'energia es estocada dins las batariás o dins de subrecapacitats. De tecnologias comparablas existisson a cò de BMW, Honda (Honda insight) o encara Ford.
- Los ibrids parallèls son la solucion mai coneguda. Los movements dels motors termics e electrics son addicionats mecanicament (per exemple amb un trin epicicloïdal). Es lo sistèma illustrat per los esquèmas çai subre. Aquestas veituras son capablas de foncionar en tot electric. La Toyota Prius, los prototipes ibrids HDi de PSA, la Nissan Altima e d'autres utilizan de variantas d'aquel principi.
- L'ibrid seriá es en realitat una veitura electrica dotada d'un grop electrogèn. Lo motor termic fa pas qu'alimentar un generator electric, pòt doncas virar a regim optimal. De mai, i a pas de pèrdas mecanicas dins la transmission. Las batariás e/o las subrecapacitats permeton d'estocar l'energia transitòriament e benlèu de rotlar en « tot electric ». Lo frenatge es plan segur regeneratiu. La Chevrolet Volt (concept-car que sa comercializacion es pas encara decidida) illustra aquesta tecnologia. Aquestas veituras prefiguran per d'unes la veitura d'idrogèn, que remplaça simplament lo motor-generator per una pila de combustible.
- Se parla d'ibrid brancat (plug-in Hybrid) quand un veïcul ibrid, que siaga en seria o en parallèl, se pòt tornar cargar sul malhum electric, çò que permet, pels trajèctes quotidians, de l'utilizar coma una veitura electrica. Aital la chevrolet Volt permetriá als seus utilizaires de rotlar un maximum de 60 km per jorn sens utilizar de gasolina, en tornar cargar las batariás la nuèit. Lo motor termic pren la seguida quand las batariás son aflaquidas.
- Un concèpte particular consistís d'utilizar una traccion classica a mai dels motors electrics installats sus las ròdas de darrièr. Lo concèpte Citroën C-Metisse utiliza aquel principi. Se dispausa aital de quatre ròdas motritz, çò que melhora performàncias e tenguda de rota.
Avantatges[modificar | modificar la font]
Aqueste tipe de motorizacion demesís de 10 à 50 % la consomacion dels veïculs segon l'utilizacion (la menada urbana provesís los ganhs pus importants e la menada autorotièra pus febles) e permet tanben de limitar las emissions polluentas e mai se los dos, contràriament a un vejaire espandit, son pas ligats. La motorizacion ibrida es doncas particularament interessanta pels taxis e comença d'èsser utilizada pels autobús als USA, en Euròpa e en Japon.
En utilizar pas que l'energia eissida del carburant, una motorizacion ibrida se deu pas comparar a una motorizacion electrica; s'agís simplament d'une motorizacion termica qu'optimiza l'usatge de l'energia.
Lo primièr veïcul d'aqueste tipe d'èsser mes sul mercat en granda seria foguèt la Toyota Prius, a la fin de 1997 en Japon (dins una version pas jamai comercializada fòra de l'archipèla), seguida per l'Honda Insight en 1999, que foguèt tanben exportada als USA e dins qualques autres païses europèus. La tresena version de la Prius (modèl NHW20) recebèt lo títol europèu de "veitura de l'annada" en 2005, en julhet de 2006 Toyota vendiá 500 000 unitats de Prius de segonda generacion, e aqueste an, en 2007, Toyota ven amb sa novèla Camry ibrida de ganhar encara mantun prèmi d'importància dins lo mond automobila. Dempuèi, d'autres grands constructors automobilas an anonciat de programas de recèrcas importants dins aquel domeni, mai que mai General Motors, que s'associa amb Mercedes e BMW, e Ford qu'utiliza la tecnologia de Toyota de primièra generacion.
Desavènis[modificar | modificar la font]
Los acomolators electroquimics d'aquestes veïculs an pas una durada de vida tan longa coma la quita veitura, los cal doncas cambiar un o mai d'un còp abans lo reciclatge total del veïcul, çò qu'entraïna un subrecost de mantenença e una obligacion importanta de reciclatge pel fabricant. Ça que là, las marcas que prepausan los sistèmas ibrids los comptan dins la garantida generala del veïcul.
Criticas[modificar | modificar la font]
Cèrts constructors argumentan que l'economia en carburant obtenguda per la tecnica ibrida per de veïculs gasolina èra pròcha de la del passatge de la gasolina al diesel, e qu'èra doncas pas interessanta per els suls mercats qu'an un fòrt taus d'utilizacion de motors diesel coma Euròpa. Aquò ten pas compte de las emissions en NOX del veïculs diesel.
Coma exemple, se pòt comparar la quantitat de CO2 regetada per qualques modèls venduts sul mercat :
- Toyota Prius : 104 g/km
- Citroën C4 1.6 HDI 110ch : 125 g/km
- Citroën C4 1.6i 16v 110ch : 169 g/km
Veituras ibridas de seria[modificar | modificar la font]
Las doas principalas veituras ibridas de seria son la Toyota Prius e la Honda Civic Hybrid (que sa version precedenta se sonava Honda Civic IMA). Lo modèl de Toyota es a l'encòp lo precursor, lo modèl pus vendut, e lo simbòl de la categoria dels veïculs ibrids. Es un modèl desvolopat especialament per la tecnologia ibrida, contràriament a la Civic Hybrid qu'es una adaptacion de la berlina Civic del constructor Honda.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bernadeta Sobirós
Santa Bernadeta, deth son nom vertadèr Maria Bernada Sobirós (en francés Bernarde-Marie Soubirous), [1], vaduda eth 7 de genèr de 1844 a Lorda, morta eth 16 d'abriu de 1879 a Nevers, qu'èra hilha d'un molièr de Lorda e que ho canonizada pera Glèisa Catolica per'mor d'estar estada 18 còps eth testimòni d'aparicions dera Verge Maria, ena petita tuta de Massavielha enter eth 11 de heurèr e eth 16 de julhet de 1858.
Tà designar er objècte deras soas visions, Bernada qu'emplegava eth tèrme "aquerò". Com era lenga mairau de Bernadeta Sobirós b'èra eth occitan deths Pirenèus gascons, qu'ei en aquera lenga (segon eth credents) qu'era auré parlat era Verge. Bernada non parlè d'aver vist era Verge abans qu'aquera diguèsse era frasa "Que soi era immaculada concepcion". Pendent ua d'aqueras aparicions, Bernada que cavè eth sòl tà préner aiga. Era aiga d'aquera hont que ho rapidament reputada tà èsser miraculosa. Qu'ei en occitan qu'ei marcada ara hont miraclosa ena grafia originau Que soy era immaculada councepciou. Desempuish era debuta deth sègle XXI, un panèu tradusit en mantuas lengas que cita eras autas paraulas dera Verge : "anatz béuer ena hont e v'i lauar" (escrivudas : Anat béouè en a hount et vi laoüa).
Purmèras aparicions[modificar | modificar la font]
Dijaus 11 de heurèr de 1858, en companhia dera soa sòr Maria (1846-1892), dita Toineta, e de Joana Abadia, ua amiga, Bernada que va pera riba esquèrra de Gave tà amassar òs e lenha[2]. Deth hèit dera soa santat precària, qu'esita a imitar era soa sòr e era soa amiga qui traucan era aiga glaciau deth canau deth Molin. « Hè coma nosautes ! » çò diguèron eras duas hilhas. Qu'ei alavetz surpresa per un brut, "coma un còp de vent" [3]. Que leva eth cap cap era tuta de Massavielha[4]. Que i vedó ua lutz doça. En aquera lutz, qu'apareish ua beròia enfant, de talha petita[5], vestida de blanc, soridenta, qui hè eth signe dera crotz. Bernada que recita eth son capelet. Era vision que hè signe d'aprochar. Bernada que gausa pas[4]. Era vision desapareish, shens que nat paraula estè estada prononciada. Bernada conta era soa aventura a eras soas duas companhas. E Toineta, qui avèva promés de non díder arren, conta tot a era soa mair. Eras duas sòrs recebon ua volada de còps de bastons[6].
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ de "sobeiran" o dilhèu e meilèu tanben Sobirons, qu'ei a díser "superiors" - eth contre de "juson" - Per Miquèu Grosclaude "Soubirous" que vieneré de "sobeiran" ; dens lo diccionari de Vastin Lespin, "sobiron" qu'ei mentavut com eth contre de "juson".
- ↑ Ruth Harris, op. cit., p. 19 et 20.
- ↑ Bernadeta Sobirós, interogada per eth comissari Jacomet eth Année invalide (de 1858)A. Citat per René Laurentin, Vie de Bernadette, op. cit., p. 80.
- ↑ 4,0 4,1 René Laurentin, Vie de Bernadette, op. cit., p. 60.
- ↑ Bernada que parlava d'ua hilheta d'aperaquí dotze ans, d'ua petita damisèla , d'une « jeune fille » ne mesurant pas plus que sa propre taille, (1,40 mètre). Elle subit une forte pression pour consentir à abandonner l'expression « jeune fille » et à fournir une description correspondant mieux à l'iconographie mariale traditionnelle. Elle jugea la statue érigée dans la grotte trop grande et trop vieille. Toute sa vie elle fut irritée par les représentations que l'on donnait de sa vision. Ruth Harris, op. cit., p. 108-121. L'expression « petite damisèle » est citée par René Laurentin, Vie de Bernadette, op. cit., p. 79.
- ↑ Ruth Harris, op. cit., p. 20.


text:
Charray
Charray es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Charray Es lo un dels escasses pòbles de França a pas aver cap de monuments als mòrtes. N'efièch, lo vilatge a pas sofèrt de cap de pèrda en lo moment dels dos conflictes mondiales. En lo moment dels commémorations, los abitants de Charray aunorèron la memòria dels mainats desapareguts del vilatge vesin de la Ferté Villeneuil. Es una fòrça anciana parròquia existenta ja a l'epòca mérovingienne. Lo pòble es en granda part installat sus un cementèri fòrça estendut amb inhumations dins plena tèrra e sovent en sarcophage, en craie de la vallée del Loir (Craie de Villedieu, Loir-e-Doncas que) o en grès roussard (roussard de la vallée de la Braye, Savigny-sus-Braye en Loir-e-Doncas que). Qualques estèlas de sarcophage se tròban en los murs de la nef de la glèisa, sustot al mur nòrd #que sembla èsser de la Modèl:S-, la bastissa es de la Modèl:S- per la nef e de la finala Modèl:S mini- començament Modèl:S mini- pel chœur. A #èsser remarquablement restaurada. En junh 2010, lo creusement de las fondacions d'un ostal al extremitat del pòble, rota de la léproserie de Sant-Laurent (carrièra dels chasseurs) a meses a jorn un grand nombre de sépultures datadas de la Modèl:S mini- a Modèl:La s-, e confirmat la granda estenduda d'aquel cementèri aital coma la siá longa utilizacion[1].
Charray est l'un des rares villages de France à n'avoir aucun monuments aux morts. En effet, le village n'a souffert d'aucune perte lors des deux conflits mondiaux. Lors des commémorations, les habitants de Charray vont honorer la mémoire des enfants disparus du village voisin de la Ferté Villeneuil. C'est une très ancienne paroisse existant déjà à l'époque mérovingienne. Le village est en grande partie installé sur un cimetière très étendu avec des inhumations en pleine terre et souvent en sarcophage, en craie de la vallée du Loir (Craie de Villedieu, Loir-et-Cher) ou en grès roussard (roussard de la vallée de la Braye, Savigny-sur-Braye en Loir-et-Cher). Des fragments de sarcophage se retrouvent dans les murs de la nef de l'église, surtout au mur nord qui semble être du Modèl:S-, le bâtiment est du Modèl:S- pour la nef et de la fin Modèl:S mini- début Modèl:S mini- pour le chœur. Elle a été remarquablement restaurée. En juin 2010, le creusement des fondations d'une maison à l'extrémité du village, route de la léproserie de Saint-Laurent (rue des chasseurs) a mis au jour un grand nombre de sépultures datées du Modèl:S mini- au Modèl:S-, et confirmé la grande étendue de ce cimetière ainsi que sa longue utilisation[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Veire d'articles Écho republican e Republica del Centre d'agost 2010 : bibliografia, Societat archéologique d'Eure-e-Loir, Eglises del costat de Cloyes, n 98, an 1983, Societat Dunoise de arqueologia, Istòria del país Dunois, tome1
- ↑ Voir articles Écho républicain et République du Centre de août 2010 : bibliographie, Société archéologique d'Eure-et-Loir, Eglises du canton de Cloyes, n 98, année 1983, Société Dunoise d'archéologie, Histoire du pays Dunois, tome1


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
De pas confondre amb Nunavik, una region del nòrd de Quebèc, o Nunatsiavut, una region autonòma del nòrd de Tèrranòva e Labrador
Nunavut (Inuktitut: ᓄᓇᕗᑦ AFI: [ˈnunavut]) es lo pus grand e lo pus al nòrd dels territòris de Canadà. Foguèt separat oficialament dels Territòris del Nòrd-Oèst lo 1èr d'abril de 1999 per lo Nunavut Act[1] e lo Nunavut Land Claims Agreement Act,[2] e mai que sas frontrièras actualas foguèsson establidas en 1993. La creacion de Nunavut foguèt lo primièr cambiament màger de la mapa politica de Canadà dempuèi l'incorporacion de la província nòva de Tèrranòva e Labrador en 1949.
- ↑ Nunavut Act
- ↑ Nunavut Land Claims Agreement Act


text:
12/03/2016
Raibe negre 15 per Gilbert Borgés
Eschinleta aiça. Electrònica. Lo telefòne. Lo cresiá enquera en panna. Cherche. Lo tròbe sus la taula de la cosina. Jos un pilòt de papiers. Apoie sus lo boton. P'ita votz dins l'escotador. Miliena.
- Pòdes davalar ? Me sei embarada dins ma chambra. Ai un problema coma madama Ròberta. A un coteu. Vòu pas me lo balhar. M'a quitament menaçada.
- Riebe.
Ròberta a quatre-vint-set ans, totas sas dents mas pus tota sa testa. Es aquí, lo temps de trobar una plaça en maison de retirada. Medicalisada. Miliena me sòna de temps en temps. Quant a mestier d'un òme.
Chauçaduras. Dos-cents metres. Jos la ploia. Tuste a la pòrta de Miliena. Pas de remponsa. Entre. Ròberta es 'sietada a la taula. Un saladier davant ela. Un litre de lach dedins. Lo bóitiá es per terra. Un pauc de lach a colat sus lo carrelatge. Ròberta esbocina dau pan dur dins lo lach.
- Quo es tu ? çò-ditz. Sei contenta de te veire. Ai fam.
- Que fatz-vos, Ròberta ?
- Ai fam. Degun s'ocupa jamai de me, aquí. Me fau bien me desbraulhar…
Se campa. S'encranilha a son deambulator. Clampina devers me. Se dobla per me potonar. Me doble per la potonar. Ai lo temps de veire un pitit coteu sanguinos dins l'entrada de la cosina. Ròberta me nhaca la jauta a plenas dents.
Gilbert Borgés
08:09 Publié dans Raibes negres e Istòrias minuta de Gilbert Borgés | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Sasquatch
Lo Sasquatch (de l'halkomelem sésq̓əc[1], "cabelut gigant" [2]) escaissat en anglés Big foot (Pè grand) es una creatura simiesca legendària que seriá presenta mai que mai per las regions nòrd-oèst de l'America del Nòrd. Son existéncia es pas provada, mas es un dels criptids mai famoses amb lo monstre del lac Ness e lo Ieti.
La comunitat scientifica considera que las pròvas existentas son pas pro convencentas e las considèran generalament coma lo resultat de mitologia, folclòr o d'una identificacion erronèa. Fòrça professionals e universitaris afirman que los estudis addicionals son una pèrda de temps, mas los partidaris de la siá existéncia pensan que l'evidéncia actuala pòt èsser escassa e qu'a de s'avalorar objectivament a mesura que se presenta. D'unes autres, en inclusent una subcultura activa, compausada generalament per d'aficionats, contunhan d'investigar e considèran a l'ora d'ara l'existéncia del sasquatch coma possible descendent del Gigantopithecus.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Merriam-Webster dictionary
- ↑ Miller, Carey (1977) - Tout sur les monstres, Pierre Bordas et fils.


text:
984
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 984 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Transpòrt maritim[modificar | modificar la font]
Bastida de la premiera resclausa utilizant una resclausèra per l'engenhaire chinés Qiao Weiyo.


text:
1735
Aquesta pagina concernís l'an 1735 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'emperaire Yongzheng (1722-1735) lo 8 d'octòbre. Foguèt enterrat dins lo complèx dei Tombèus Oèst dei Qing. Segon la regla de la chausida secrèta dau successor, son quatren fiu, Qianlong (1735-1796), li succediguèt lo 18 d'octòbre.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Descubèrta de cobalt per lo quimista suedés Georg Brandt (1694-1768). Aquò èra la premiera descubèrta d'un metau desconegut dempuei la Preïstòria.


text:
Col legno
Col legno qu'ei, dens la tecnica d'interpretacion deus instruments de còrdas hergadas, un còp d'arquet qui consisteish a capvirar l'arquet entar eslissar la soa husta sus la còrda en lòc de las crins de chivau. Aquesta tecnica que permet de prodúser un son sord e estranh qui pòt evocar ua ambiança de conte fantastic.
Un exemple famós deu son emplec qu'ei justament dens lo sabat de la broishas de la Sinfonia Fantastica d'Hector Berlioz.
- Caracteristicas generaus : arquet, pontet, barra d'armonia, amna, colofònia
- Ajòus : Rebec • Lira da braccio • viela
- Familha deu vriulon : vriulon • vriulon piccolo • vriulon alto • vriulon tenor • violoncèl • violoncèl piccolo
•Vriulon barròc •Pochette •Vriulon de Stroh •Norvègia : Hardingfele •Vriulon de Stroh
- Viola pomposa
- Arpeggione
- Familha de la viòla de gamba
- Contrabassa • octobassa
- Bariton
- Trompeta marina
- Sonsaina


text:
Jean Baptiste Point du Sable
Jean Baptiste Point de Sable (Antilhas, ca 1750 - Saint Charles, 1818) qu'ei lo mei vielh resident permanent conegut deu territòri de la ciutat de Chicago.
A maugrat qui los sons lòc e data de neishença e sian desconeguts, que's sap qu'èra negre, creòl originari de las Antilhas e de lenga francesa (e probablement e/o creòla).
Que bastí lo son ostau sus la presenta plaça deu pionièrs (Pioner Court) on b'ei mentavut uei.
Que's sap chic suber la soa vita. Que viscó a Michigan City de cap a 1779 on e ho arrestat per las autoritats coloniaus britanicas per'mor d'estar sospeitós de simpatias pro patriotas americanas. Qu'èra establit suu territòri de la futura Chicago de cap a 1790 e que viengó la soa proprietat en 1810 abans de mudà's entà Saint Charles, Missouri.


text:
1203
Aquesta pagina concernís l'an 1203 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Consequéncia deis atrocitats comesas per lo rèi Joan Ièr l'annada precedenta dins la repression de la revòuta de plusors senhors de Peitau, l'insureccion s'estendèt e Guilhem des Roches, fidèu sostèn dins la region dei rèis Enric II e Ricard Ièr, ralièt lo camp de Felip II. Reconoguèt sa senhoriá per sei fèus d'Anjau e de Peitau entraïnant la defeccion de la màger part dei senhors angevins e peitavins.
En fàcia, Joan Ièr fisèt la defensa de sei tèrras continentalas a sei garnisons e s'embarquèt per leis Illas Britanicas. Pasmens, aperavans, assassinèt Artús de Bretanha, capturat l'annada precedenta e aliat dau rèi de França. Lei combats acomencèron a partir d'abriu. Renfòrçat de mercenaris, l'ost francés prenguèt Saumur e Laudun. Lei fòrças de Guilhem des Roches, egalament renfòrçadas per de mercenaris, conquistèron Beaufort e Lo Mans. Puei, Felip II se concentrèt sus Normandia mai foguèt arrestat Château-Gaillard (→ 1204). Lo papa assaièt de restablir la patz entre lei dos rèis mai Felip II refusèt de li reconóisser lo drech d'intervenir dins leis afaires feodaus e contunièt la guèrra (→ 1204). En particular, acomencèt lo sètge de Château-Gaillard.


text:
-309
Aquesta pagina concernís l'an -309 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Cleomenes II que foguèt remplaçat per son fiu Areus Ièr (309 - 265 av. JC).
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Après l'importanta victòria dau lac Vadimon ganhada l'annada precedenta còntra leis Etruscs, lei Romans concentrèron tornarmai sei fòrças còntra lei Samnitas qu'avián enregistrat plusors succès locaus en 310 av. JC. Aquò necessitèt d'elegir un dictator que foguèt per lo segond còp Lucius Papirius Cursor. Aqueu darrier infligiguèt una desfacha saunosa ai Samnitas e capitèt de restablir la situacion. Dins aquò, seis adversaris èran pas encara vencuts e plusors pòbles vesins de Roma decidiguèron de jónher la coalicion antiromana (→ 308 av. JC).
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
En Sicília, perseguida dau sètge de Siracusa per lei tropas d'Amilcar. Pasmens, en causa de la durada lònga dau sètge, lei Cartaginés negliguèron d'assegurar la seguritat de son camp e una còntra-ofensiva suspresa dei Grècs entraïnèt l'abandon dau sètge. Amilcar foguèt capturat e descapitat.
Après aquela mòrt, Bomilcar, un parent d'Amilcar obtenguèt la reiautat e assaièt de restaurar l'autoritat dei rèis de Cartage.
Totjorn en Africa, perseguida de la campanha d'Agatòcles de Siracusa qu'assaièt de formar d'alianças ambé d'enemics de Cartage. Pasmens, mau capitèt e sei fòrças poguèron solament pilhar la region.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Cleomenes II, rèi d'Esparta.


text:
Alfred Loisy
Alfred Loisy (1857-1940) foguèt un teologian modernista francés.
Nasquèt a Ambrières dins lo departament de Marna. Estudièt al Collègi Episcopal de Saint-Dizier ont decidiguèt d'entrar al seminari.
S'especializèt dins la lenga ebrieva a l'Institut Catolic de París, que son rector, Maurice Le Sage d'Hauteroche d'Hulst, li fisèt lèu un cors; mas en 1893 foguèt revocat per sas idèas modernistas e foguèt nommat almoinièr d'un convent, encargat de l'educacion d'unas mainadas. Continuèt sas recèrcas, en publicant utilizant un escais e en manifestant son desacòrd amb los dògmas de la Glèisa.
En 1902 faguèt aparéisser L'Evangèli e la Glèisa per refutar L'Esséncia del Cristianisme del teologian protestant Harnack ; son libre foguèt condemnat per mantuna diocèsi.
Après la publicacion de « Simplas reflexions sul decrèt del Sant Ofici Lamentabili sane exitu e sus l'enciclica Pascendi dominici gregis », ont refusava de soscriure dita enciclica, Piu X l'escomengèt (1907) vitandus doncas qu'èra interdich a tot catolic de li adreçar la paraula. Ensenhèt fins a 1932 al Collègi de França.


text:
La Seuva Majora
La Seuva Majora [1][2](La Sauve nom francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament de Gironda de la region d'Aquitània.
Somari
Toponimia[modificar | modificar la font]
L'etime es Silva major, "lo grand bòsc" o puslèu "lo bòsc pus ancian". Per l'adjectiu "majora", la a finala es analogica (se porré dire major, coma dens ru(i)a major). Las fòrmas medievalas en latin donan l'eretèir de major, las en gascon se contentan deu producte de silva[3].
Sembla qu'un vilatge existissèva abans que se fondèsse l'abadia au sègle XI. Son nom supausat se tròba dens lo cartulari de La Reula, Alt-Vilar[4].
A data recenta (sègle XX), i a la fòrma locala coneishuda dens l'ALG (Atlas linguistique et ethnographique de la Gascogne, que la comuna ne'n fut un punt d'enquèsta, qu'es La Seuga, una autra, atestada a Julhac (Gironda), 45km, confòrma a l'evolucion fonetica "normala", qu'es La Seuva (grafiat La Séoube), benlèu n'i a mèi.
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.locongres.org/fr/applications/top-oc/topoc-recherche/
- ↑ http://toponimiaoc.webs.com/33gironda.htm
- ↑ {{Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire Toponymique des Communes. Gironde, Institut occitan, Cairn, 2008
- ↑ {{Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire Toponymique des Communes. Gironde, Institut occitan, Cairn, 2008


text:
29/04/2016
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que la convidada de l'emission de diumenc 1er de mai a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera Monique Roulland, presidenta de la Ringueta de Sarlat, festa dels juòcs tradicionals que se debanará lo 14 e 15 de mai , plaça de la Granda Rigaudia a Sarlat.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
Les commentaires sont fermés.


text:
Barjòus
Barjòus (Barjols en francés) es una comuna d'Occitània, en Provença, situada dins lo departament de Var.
Barjòus a recebut coma escais Lo Tivoli provençau: la vila es celèbra per sei quaranta fònts, e mai sei nombrosei fònts e ribieras.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Au sègle XIX, Barjòus devenguèt una importanta vila dau cuèr amb 24 tanariás e 19 molins de tan, 3 papetariás, una blancariá e una fabrica de cartas per jogar.
En 1851, après lo còp d'Estat dau 2 de decembre fach per lo futur Napoleon III, Martin Ferdinand, dich Bidoret, volent rejónher leis insurgents de Barjòus rassemblats a Tortor, foguèt fusilhat dos còps. Diferents monuments foguèron erigits en son onor, principalament a Barjòus, as Aups e a Sant Maissemin.
La Fèsta dei tripetas[modificar | modificar la font]
Cada an, a una data pròcha de Sant Marcèu, patron dau vilatge (lo 17 de genièr), a luòc la fèsta dei tripetas. Durant la ceremònia, un buòu es manjat per leis abitants. La dança dei tripetas a luòc a la glèisa e fa sautejar lei participants, coma pendent lei passacarrieras au son dei tamborins e de la petarrada deis arcabusas. Es una dei fèstas pus conegudas de Provença.


text:
1841
Aquesta pagina concernís l'an 1841 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Despausicion dau negus Yohannes III nomat l'annada precedenta per lo ras Ali II en causa dau raprochament entre Yohannes e lei senhors de Tigre. L'ancian negus Sahle Dengel, despausat en 1840, retrobèt sa plaça fins a 1845.
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'ancian shogun Tokugawa Ienari (22 de març) qu'aviá gardat lo poder, segon la tradicion Tokugawa, maugrat son abdicacion en 1837. Lo poder foguèt d'ara endavant principalament entre lei mans de Mizuno Tadakuni, dàimio dau clan Mizuno, que foguèt cargat de menar divèrsei reformas (reformas Tenpo).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Fin de la concepcion de la premiera arma amb un cargament per la culassa per Johann Nikolaus von Dreyse (1787-1867). Aquò marcava l'acabament d'un trabalh acomençat en 1835. Marquèt una revolucion importanta en matèria d'armas d'infantariá car èra plus necessari per lei soudats de cargar son arma per la boca. Adoptat per l'armada prussiana, inspirèt d'autreis armas fins au desvolopament dei fusius semi-automatics au començament dau sègle XX.
Energia[modificar | modificar la font]
Presentacion de la premiera bobina d'induccion per lo fisician francés Antoine Masson (1806-1880).
Fisica[modificar | modificar la font]
Publicacion per James Prescott Joule (1818-1889) dei resultats de seis estudis dei fenomèns termics liats au passatge d'un corrent electric dins un conductor.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 14 de genièr - Berthe Morisot, pintre francesa (m. 1895)
- 28 de genièr - Henry Morton Stanley, explorator britanic-american (m. 1904)
- 15 de febrièr - Manuel Ferraz de Campos Sales, president de Brasil (m. 1913)
- 25 de febrièr - Auguste Renoir, pintor francés (m. 1919)
- 25 d'agost - Emil Theodor Kocher, mètge soís, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1917)
- 8 de setembre - Antonín Dvořák, compositor chèc (m. 1904)
- 28 de setembre - Georges Clemenceau, òme politic francés (m. 1929)
- 4 d'octobre - Prudente de Morais, president de Brasil (m. 1904)
- 6 de novembre - Armand Fallières, president de França (m. 1931)
- 20 de novembre - Wilfrid Laurier, primièr ministre de Canadà (m. 1919)
- 20 de decembre - Ferdinand Buisson, pedagòg francés, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1932)


text:
Freyming-Merlebach
Freyming-Merlebach es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- La vila se tròba près de Sarrebruck en Alemanha (25 min), de Mètz (40 min) de Nancy (1 h) e de Estrasburg (1 h) çò tot pel autoroute.
- L'estacion regionala la mai prèpa es aquela de Béning-lès-Sant-Avold (pels trajèctes en TER sustot cap a Mètz, Sarreguemines o Saarbrücken)
- L'estacion TGV la mai prèpa es aquela de Forbach a mens de 10 minutas per prene París o Frankfurt ne 1 h 50 amb la ICE 3 o amb lo TGV.
- Las municipalitats limitrophes : Cocheren, Sant-Avold, Betting, Hombourg-Elevat, Béning-lès-Sant-Avold, L'Espital
- La ville se trouve à proximité de Sarrebruck en Allemagne (25 min), de Metz (40 min) de Nancy (1 h) et de Strasbourg (1 h) le tout par l’autoroute.
- La gare régionale la plus proche est celle de Béning-lès-Saint-Avold (pour les trajets en TER surtout vers Metz, Sarreguemines ou Saarbrücken)
- La gare TGV la plus proche est celle de Forbach à moins de 10 minutes pour rejoindre Paris ou Francfort en 1 h 50 avec l’ICE 3 ou avec le TGV.
- Les communes limitrophes : Cocheren, Saint-Avold, Betting, Hombourg-Haut, Béning-lès-Saint-Avold, L'Hôpital
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'actuala vila de Freyming-Merlebach tira la siá origina de la fusion intervenguda en 1971 de doas municipalitats limitrophes, situadas en lo Warndt.
De nombroses vestigis de l'epòca gallo-romaine an #èsser trobats coma de las pèças de moneda a la effigie dels desparièrs emperaires, un temple, un bas relief de Vénus.
Los dos pòbles, nascuts al alba de la Modèl:S-, an participat de l'economia de subsistance pròpria a una region boisée, al sòl paure e de peuplement ténu. Se lèva l'existéncia de verriers a Merlebach (Merlebourg), distincion de Faulquemont, cap a 1590 de contunh a Freyming (Freimengen) al moment de la siá fondacion per Pierre Ernest de Créhange en 1602. En setembre 1602, Freimengen, del bòsc de Manjatz e frei #que significa franc (al sens de liure), obten lo sieu estatut de vilatge franc (exemption de taxas sus la sal e lo tabac).
Aquela tèrra, sovent liurada al passatge dels belligérants, a pas pas pas mai #èsser estalviada pels fléaux de la guèrra : es aital coma lo masatge caseriu meses a fuòc e a sang per las suedeses l'an 1637, comptava pas mai que 80 abitants a la fin del « tragique Modèl:S- ». En 1781, lo comte von der Leyen, comte de Blieskastel, cedís Freyming a la França.
Quand intervenon, après 1815, las primièras prospections minaires en la part orientala de la Conca Houiller, las comunitats de Freyming e de Merlebach tiran dempuèi longtemps una part pas négligeable de la siá intrada de l'indústria artesanala : fabricacion d'objèctes en bòsques, façonnage de tuiles, mouture dels grands ; una forja, sise a Santa-Fontaine, annèxa de Freyming, aital coma una quinzena de clouteries ocupan, cap a 1844, un centenat de personas.
Coma los autres comunas de l'actual departament de la Moselle, Freyming-Merlebach a annexat al Empèri alemand de 1871 a 1918. Cap a 1905, Freyming-Merlebach es a la cœur meteis de l'activitat minaire, amb de nòus arrivants installats dins quartièrs minaires mai que mai concebuts per aquela indústria. Après doas generacions de pases e de prospérité, la germanisation dels esperits es tal que las Mosellans se baton naturalament per la Empèri alemand l'an 1914. Fòrça #quèir al camp d'onor jos l'uniforme alemand, sul Tèsta de l'Èst, mas tanben al Oèst, en particular a França e en los Flandres. Leiales afars del Emperaire, fòrça pauc de Mosellans #traïr la siá Pàtria per prene las tropas francesas. La victòria francesa l'an 1918 #èsser totun plan acceptada per la majoritat dels abitants de Freyming-Merlebach, eroses de trobar la patz.
L’actuelle ville de Freyming-Merlebach tire son origine de la fusion intervenue en 1971 de deux communes limitrophes, situées dans le Warndt.
De nombreux vestiges de l’époque gallo-romaine ont été trouvés comme des pièces de monnaie à l’effigie des différents empereurs, un temple, un bas relief de Vénus.
Les deux villages, nés à l’aube du Modèl:S-, ont participé de l’économie de subsistance propre à une région boisée, au sol pauvre et de peuplement ténu. On relève l’existence de verriers à Merlebach (Merlebourg), seigneurie de Faulquemont, vers 1590 puis à Freyming (Freimengen) au moment de sa fondation par Pierre Ernest de Créhange en 1602. En septembre 1602, Freimengen, de la forêt de Mengen et frei qui signifie franc (au sens de libre), obtient son statut de village franc (exemption de taxes sur le sel et le tabac).
Cette terre, souvent livrée au passage des belligérants, n’a pas non plus été épargnée par les fléaux de la guerre : c’est ainsi que le hameau mis à feu et à sang par les suédois en 1637, ne comptait plus que 80 habitants à la fin du « tragique Modèl:S- ». En 1781, le comte von der Leyen, comte de Blieskastel, cède Freyming à la France.
Lorsqu’interviennent, après 1815, les premières prospections minières dans la partie orientale du Bassin Houiller, les communautés de Freyming et de Merlebach tirent depuis longtemps une partie non négligeable de leur revenu de l’industrie artisanale : fabrication d’objets en bois, façonnage de tuiles, mouture des grains ; une forge, sise à Sainte-Fontaine, annexe de Freyming, ainsi qu’une quinzaine de clouteries occupent, vers 1844, une centaine de personnes.
Comme les autres communes de l'actuel département de la Moselle, Freyming-Merlebach est annexée à l’Empire allemand de 1871 à 1918. Vers 1905, Freyming-Merlebach est au cœur même de l’activité minière, avec de nouveaux arrivants installés dans des quartiers miniers spécialement conçus pour cette industrie. Après deux générations de paix et de prospérité, la germanisation des esprits est telle que les Mosellans se battent naturellement pour l’Empire allemand en 1914. Beaucoup tombèrent au champ d'honneur sous l’uniforme allemand, sur le Front de l’Est, mais aussi à l’Ouest, en particulier en France et dans les Flandres. Loyaux sujets de l'Empereur, très peu de Mosellans trahirent leur Patrie pour rejoindre les troupes françaises. La victoire française en 1918 fut toutefois bien acceptée par la majorité des habitants de Freyming-Merlebach, heureux de retrouver la paix.


text:
Adrian (emperaire)
Adrian (24 de genièr de 76 - 10 de julhet de 138), foguèt un emperaire roman. Succediguèt al seu paire adoptiu Trajan en 117 aprèp aver afortit son ligam amb la familha imperiala per son maridatge amb Vibia Sabina, una neboda de Trajan. Emperaire umanista, letrat, poèta, e pro pacific, estacava pas fòrça importància a las conquistas de Trajan sus Eufrates e trenquèt amb la politica expansionista del seu predecessor, li agradava mai de pacificar e organizar l'Empèri tot en afortissent las frontièiras. Foguèt lo primièr emperaire qu'organizèt fixament las limes e qu'apliquèt una politica estrictament defensiva.


text:
Google (motor de recèrca)
Google search es un motor de recèrca de la societat americana Google, Inc., es tanben lo mai utilizat sul web. Google recep de miliards de requestas cada jorn[1]. Google foguèt desvolopat per Larry Page e Sergey Brin en 1997[2].
PageRank[modificar | modificar la font]
L'algorisme de Google es nomenat PageRank; aqueste sistèma permet d'afichar un ensems de resultats (sit web, pagina, document) segon una demanda compausada d'un o mantun mots. PageRank utiliza un biais recursiu per donar una nòta a una pagina web. Aquesta nòta es donada segon lo nombre e la nòta PageRank de las paginas qu'an un ligam vèrs aquela pagina.


text:
Renaissença del gaelic escocés
La renaissença del gaelic escocés (en gaelic escocés: Ath-Bheòthachadh na Gàidhlig) es un movement qu'encara contunha a l'ora d'ara e que se basa en la revitalizacion de la lenga gaelica en Escòcia. E mai se aquela lenga li calguèt far fàcia a una decadéncia constanta del nombre de parlants dempuèi la fin del sègle XIX, lo nombre de joves parlants nadius de gaelic escocés aumenta rapidament[1]. Lo movement remonta a la “Renaissença escocessa”, mai que mai en las òbras de Sorley MacLean, George Campbell Hay, Derick Thomson e IainCrichton Smith. Lo Sabhal Mòr Ostaig se considèra normalament coma la resulta d’aquel movement de renaissença. Malgrat que una granda part de las òbras sorgidas a partir d’aquel movement cultural foguèsse de la poesia, o de la musica tradicionala, de personatges coma MacLean e Iain Crichton Smith, e mai recentament Aonghas MacNeacail, los an combinats amb d'estils modèrns e internacionals.
Politica[modificar | modificar la font]
Dins lo camp de la politica, Mike Russell se foguèt la primièra persona de s'adreiçar en gaelic escocés en una reünion de l'Union Europèa que se debanèt en mai de 2010[2]. Aquela lenga a patit pendent longtemps d'una manca d’utilizacion dins los contèxtes educatius e de l’administracion, e foguèt quitament suprimit per lo passat[3], mas a atengut a l'ora d'ara un cèrta reconeissença oficiala amb l’aprobacion de la Lei de la lenga gaelica (Escòcia) del 2005.
Literatura[modificar | modificar la font]
Dins lo camp de la literatura, cal notar d'escrivans coma:
- Aonghas Pàdraig Caimbeul – Escrivan[4]
- Somhairle MacGill-Eain – Poèta
- Iain Mac a' Ghobhainn – Intellectual, poèta e escrivan
- Ruaraidh MacThòmais – Academic, escrivan, poèta e publicista
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ “Mod's fluent youth speaks volumes for Gaelic education”, dins Scotsman, 2007
- ↑ “Minister makes history with EU speech in Gaelic”, dins Scotsman, 2010
- ↑ MACKINNON, Kenneth (1991). Gaelic: A Past and Future Prospect. Edinburgh: The Saltire Society.
- ↑ Aonghas Pàdraig Caimbeul - An Oidhche Mus Do Sheòl Sinn (2003). The List, 2005.


text:
Anjelica Huston (n.8 de julhet de 1951 a Santa Monica, Califòrnia) es una actritz, directritz e productritz americana de cinèma. Es la filha del director John Huston e la felena de l'actor Walter Huston. Creissèt en Irlanda. Las doas primièras pelliculas que i apareis, Sinful Davey (1969) e A Walk with Love and Death (1969), foguèron dirigidas per lo sieu paire e mai se voliá pas que faguèsse de cinèma.
Huston Se convertiguèt en la tresena generacion de la siá familha que ganhèt un Oscar per la siá accion a Prizzi's Honor (1985), en se jonhent aital amb lo sieu paire, John, e pepin, Walter. Mai tard foguèt nominada los ans 1990 e 1991 per Enemies, a Love Story e The Grifters, respectivament. Entre los sieus ròtles, joguèt Morticia Addams dins La Familha Addams (1991) e Addams Family Values (1993), e foguèt nomenada al Prèmi Glòbe d'Aur pels dos films.


text:
Fains
Fains en normand (Fains en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La superficie de la municipalitat es de 3,77km², amb una densitat de populacion de 115 abitants/km².
La superficie de la commune est de 3,77km², avec une densité de population de 115 habitants/km².
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Origina del nom : Fanum
Origine du nom : Fanum


text:
Étienne Bonnot de Condillac
Étienne Bonnot de Condillac (Grenòble, 30 de setembre de 1715 — Beaugency, Loiret, 3 d'agost de 1780) èra un filosòf francés fundator del sensualisme, segon que las activitats espiritalas de las personas son determinadas per las sensacions, pasmens que se pòdon pas se resumir a aquò. Es abitualamaner considerat coma lo contunhator de l'òbra de John Locke. Del costat educatiu cal recordar las experiéncias de preceptor de l'infant Ferran de Borbon, eritièr del ducat de Parma, recolhidas dins un libre.[1]
Pensada[modificar | modificar la font]
Condillac es considerat coma lo paire del sensualisme, doctrina segon que tota coneissença depend dels sens, i a pas d'idèas innadas e çò que deu far es desvolupar lo maximum de las capacitats de cada sens, diferents per cada persona. Segon aquelas capacitats e las experiéncias vecudas, se forma la personalitat. Dins aquel processus s'aquisision dels concèptes de basa, transmeses mejans lo lengatge, que modèla la pensada e faviriza lo progrés social[2]. Aquel lengatge crèa d'abstraccions, a partir de las donadas sensorialas, unitats de comunicacion que s'utizan dins la convivéncia.
La convivencia deu èsser regulada per de nòrmas, ont se mesclan l'economia e la política. Partisant del liberalisme economic, afirma que los prètz s'autorregulan perque dins tote intercambi cada partida vòl obtenir un benefici e per aquò busca los mecanismes amd d'acòrdis. Per la preeminéncia de l'economia e la negacion de tota realitat fòra de la persona, foguèt acusat de materialisme pels seus detractors, etiquèta que el rebutava de contunh.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (ca) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en catalan intitolat « Étienne Bonnot de Condillac ».
- ↑ (ca)Monés i Pujol-Busquets, Jordi: Diccionari abreujat d'educació. Col. Guix, num. 10. ed. Graó Editorial, Barcelona. ISBN 84-85729-43-9
- ↑ (es)Bustos Guadaño, E., Filosofía del lenguaje, (1999) Cuadernos UNED


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement administratif de Bienne (16)
Liste des communes
Bienne
Ville de Bienne, localité de la Suisse de 48 000 habitants.
La mairie de Bienne a une adresse e-mail et un site Internet.
Nidau
Ville de Nidau, localité de la Suisse de 6 700 habitants.
La mairie de Nidau a une adresse e-mail et un site Internet.
Longeau
Ville de Longeau, localité de la Suisse de 4 400 habitants.
La mairie de Longeau a une adresse e-mail et un site Internet.
Brügg
Ville de Brügg, localité de la Suisse de 3 900 habitants.
La mairie de Brügg a une adresse e-mail et un site Internet.
Ipsach
Ville de Ipsach, localité de la Suisse de 3 700 habitants.
La mairie de Ipsach a une adresse e-mail et un site Internet.
Perles
Ville de Perles, localité de la Suisse de 3 200 habitants.
La mairie de Perles a une adresse e-mail et un site Internet.
Port
Ville de Port, localité de la Suisse de 3 100 habitants.
La mairie de Port a une adresse e-mail et un site Internet.
Orpund
Ville de Orpund, localité de la Suisse de 2 500 habitants.
La mairie de Orpund a une adresse e-mail et un site Internet.
Evilard
Ville de Evilard, localité de la Suisse de 2 300 habitants.
La mairie de Evilard a une adresse e-mail et un site Internet.
Safnern
Village de Safnern, localité de la Suisse de 1 800 habitants.
La mairie de Safnern a une adresse e-mail et un site Internet.
Aegerten
Village de Aegerten, localité de la Suisse de 1 600 habitants.
La mairie de Aegerten a une adresse e-mail et un site Internet.
Bellmund
Village de Bellmund, localité de la Suisse de 1 300 habitants.
La mairie de Bellmund a une adresse e-mail et un site Internet.
Sutz-Lattrigen
Village de Sutz-Lattrigen, localité de la Suisse de 1 200 habitants.
La mairie de Sutz-Lattrigen a une adresse e-mail et un site Internet.
Meinisberg
Village de Meinisberg, localité de la Suisse de 1 200 habitants.
La mairie de Meinisberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Douanne
Village de Douanne, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Douanne a une adresse e-mail et un site Internet.
Mörigen
Village de Mörigen, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Mörigen a une adresse e-mail et un site Internet.
Schwadernau
Village de Schwadernau, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Schwadernau a une adresse e-mail et un site Internet.
Gléresse
Village de Gléresse, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Gléresse a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Glèisa Confessanta
- Pel movement nòrdamerican del meteis nom mas sens rapòrt, vejatz lo Movement confessant.
La Glèisa Confessanta (alemand: Bekennende Kirche) foguèt un movement de resisténcia crestian dins l'Alemanha nazi. En 1933 la Gleichschaltung forcèt las Glèisas protestantas a fusionar amb la Glèisa protestanta del Reich e a sostenir l'ideologia nazi. L'oposicion aguèt de se rescondre per s'amassar, e creèron la Glèisa confessanta al mes de setembre d'aquela annada. En 1934, la declaracion de Barmen, redigida mai que mai sos l'autoritat de Karl Barth amb la participacion d'autres pastors e congregacions de la Glèisa confessanta, foguèt ratificada al sinòde de Barmen. Tornava afirmar que la Glèisa alemanda èra pas un "organ de l'Estat" al servici de la consolidacion dels interèsses nazi, mas qu'èra somesa a Crist sol e a sa mission.
D'unes menaires de la Glèisa confessanta coma Martin Niemöller e Dietrich Bonhöffer, foguèron mandats en camps de concentracion o detenguts coma presonièrs personals. D'unes foguèron executats o moriguèron dins aqueles camps. Los crestians que s'endevenián pas amb los Nazis se trobèron sens menaires. La Glèisa s'engatgèt dins mai d'una forma de resisténcia, en particular amagar Josieus [1] del regim nazi. La Glèisa confessanta es un exemple unic d'un movement criptocristian obrant dins un país majoritàriament crestian.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Victoria J. Barnett, "Dietrich Bonhoeffer's Ecumenical Vision", The Christian Century (Abril de 26, de 1995), 454–7.


text:
María de los Remedios de Escalada
María de los Remedios de Escalada - mei coneguda com Remedios de Escalada - (Buenos Aires, lo 20 de noveme de 1797 e lo 3 d'agost de 1823) que ho la molhèr deu generau argentin José de San Martín, un deus dus màgers Libertadores deu continent e lo "Pair de la Patria". Qu'èra la mair de Merceditas, la hilha de San Martín qui acompanhè lo son pair dens lo son exili francés.
Qu'èra vaduda dens ua familha rica e poderosa de Buenos Aires e, aus 14 ans, que conegó lo son futur espós a 'lecadença d'ua tertulia mondana. Que l'esposè en 1812 dab Carlos María de Alvear com testimòni.
Remedios de Escalada que seguí lo libertador a Mendoza quan aqueth e ho nomat governador de la Província de Cuyo en preparacion de la soa traucada deus Andes. Alavetz, qu'ei famosa per aver encoratjadas las hemnas ricas de Cuyo a véner las loas jòias entà financiar la campanha e tanben per aver teishuda la banèra de l'Armada deus Andes.
En 1816 que neishó la soa hilha.
En 1819, malauta de tuberculòsi e dab lo son espós en campanha a Chile, que tornè a Buenos Aires on e's morí.
Que ho sepelida au Semitèri de la Recoleta.


text:
Merkava
Lo carri Merkava es un carri de combat principau israelian de tresena generacion desvolopat dempuei leis annadas 1970. Existisse quatre versions principalas dichas Mk I, Mk II, Mk III e Mk IV. La version Mk II es un melhorament dau Mk I e la version Mk III es egalament un melhorament dau Mk IV. En revènge, existisse de diferéncias importantas entre lei versions Mk II e Mk III. Mai de 2 000 unitats foguèron produchas e la produccion es totjorn en cors.
Participèt ai conflictes israelians dempuei son intrada en servici en 1979. En particular, obtenguèt de resultats satisfasents còntra lei T-62 sirians en 1982 durant l'ofensiva israeliana au Liban. En revènge, durant la guèrra de 2006 au Liban, conoguèt de pèrdas significativas còntra lei missils anticarri d'origina sovietica o russa utilizada per lo Hezbollah. Aquò entraïnèt la decision d'arrestar sa produccion fins a una comanda novèla de 300 unitats de l'armada israeliana en 2013.


text:
Mêson de Savouè
Famelye verésemblâblament nèssua des confins de la Champagne et de la Borgogne, la mêson de Savouè règnét a partir du XI° sièclo dessus la Savouè et lo Piemont, et de 1861 a 1946 dessus l'Italie. El recognêt por fondator Humbèrt Iér des Blanches Mans, comto de Môrièna (vers 985-1048).
Los comtos de Savouè et du Piemont[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
A partir de Pierro Iér (1078), los comtos de Savouè apondont lo titro de marquis de Turin. La mêson compte entre-mié sos membros los ples cèlèbros : Amèdê III (1103-1148), nèssu en 1095, môrt a Nicosia ; Amèdê V, dét lo Grant (1285-1323), nèssu u Borgèt (Savouè) en 1252, que ètendét sos Ètats en Italie ; Amèdê VI (1343-1383), nèssu a Chambèri en 1334, que acquerét tot lo Piemont ; Amèdê VIII, que abdicat en 1434, fut èlu Papa avouéc lo nom de Fèlix V u temps du schismo de Bâla, mas renonciét a la tiâra en 1449, por chavonar les troblos de l'Égllése ; Felipo II (1496-1497), nèssu a Chambèri en 1438. Los comtos de Savouè ont obtegnu la dignitât ducâla en 1416.
Lo royômo d'Italie[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Mâlgrât les enstabilitâts de son règno, lo veretâblo fondator de la mêson de Savouè modèrna est Châlo-Èmanuèl Iér lo Grant (1580-1630), nèssu en 1562, riér-petit-fely du dèrriér citâ. Il ut des dèscendents cèlèbros : Victor-Amèdê II, nèssu a Turin en 1666, môrt en 1732, que obtegnét, en 1720, la Sardêgne avouéc lo titro de rê ; Victor-Èmanuèl II, môrt en 1878, que fondat en 1861 lo royômo d'Italie, govèrnâ de 1900 a 1946 per son petit-fely Victor-Èmanuèl III pués per Humbèrt II tant qu'a la procllamacion de la Rèpublica italièna (10 jouen 1946).
La petita branche des ducs d'Aoûta, nèssua de Victor-Èmanuèl II, at balyê un rê a l'Èspagne : Amèdê Iér (1870-1873). De son fllanc, Èmon (1900-1948), en 1941, fut apelâ coment rê de Croacia (avouéc lo nom de Tomislave II), mas il volét pas prendre possèssion de ceti trôno, yô il arêt possu jouyés solament un rolo segondèro dessot lo controlo du sangllant Ante Pavelich.