text:
193
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 193 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Annada de crisi e de guèrra civila dins l'Empèri Roman après l'assassinat de Commòde a la fin de 192. De'n premier, Pertinax i succediguèt lo 1èr de genier ambé lo sostèn de la garda pretoriana e dau Senat mai foguèt assassinat per lei pretorians tre lo 28 de març en causa de sa politica economica e de sa disciplina dura. Didius Julianus i succediguèt gràcias a una prima fòrça importanta promesa ai soudats de la garda pretoriana que menacèron lo Senat per permetre sa designacion. Pasmens, aquò foguèt considerat coma fòrça vergonhós per lei populacions romanas e doas revòutas militaras se debanèron dins lei legions occidentalas (Septimi Sever e Clodius Albinus) e orientalas (Pescennius Niger). Lo premier capitèt de conquistar Roma e i executèt Didius Julianus. Nomat oficialament emperaire, donèt lo títol de Cesar a Pescennius Niger mai la guèrra entre lei dos generaus contunièt.


c: text/html

text:
Africa du Sud
L’Africa du Sud (en anglès South Africa, en zoulou et en sisouati iNingizimu Afrika, en xhosa uMzantsi Afrika, en afrikâns Suid-Afrika, en sothô du Nord Afrika-Borwa, en tsouana Aforika Borwa, en sothô du Sud Afrika Borwa, en tsonga Afrika Dzonga, en venda Afurika Tshipembe, en ndèbèlè (du Sud) iSewula Afrika) est un payis situâ a la pouenta sud du continent afriquen. El est entornâ u nord per la Namibie, lo Botsouana et lo Zimbaboue, u nord-levant per lo Mozambique et lo Souazilande, u sud et u sud-levant per l’ocèan Endien, et u ponant per l’ocèan Atlantico. Lo Royômo du Lesothô est una encllâva a chavon entornâ per lo tèrritouèro sud-afriquen.
L’Africa du Sud at avu una èvolucion complètament difèrenta des ôtros payis afriquens por doves rêsons : el at reçu una èmigracion eropèèna més importanta que los ôtros et el recèle des rechèces miniéres qui l’ant rendua ben importanta por los Occidentâls, particuliérement durent la guèrra frêda. La premiére rêson at fêt d’el una nacion ux fenotipos grôs vareyês. El at les més grantes populacions déte « colorâ », eropèèna et endièna de l’Africa. La populacion nêre compte por 75 % de la populacion totâla.
Los conflits raciâls entre la minoritât blanche et la maj·oritât nêre ant jouyê un rolo important dens l’histouère du payis, culminent avouéc l’Apartheid, enstitucionalisâ en 1948 per lo Parti nacionâl. Ses louès ant gradualament étâ abolies a partir des ans 1990, aprés una luta longe et violenta menâ per la maj·oritât nêre, d’ense que per cèrtins Blancs, Colorâs et Endiens.
El est un des solèts payis afriquens a avêr jamés vécu de côp d’Ètat. Des èlèccions y ant étâ tegnues règuliérement pendent prés d’un sièclo, mas los Nêrs avant pas lo drêt de voto jusqu’en 1994.
L’èconomia de l’Africa du Sud est una des més dèvelopâs du continent et profite d’enfrastructures modèrnes cuvrent tot lo payis.
L’Africa du Sud est des côps apelâ « nacion arc-en-cièl », nocion enventâ per l’arch·evèque Desmond Tutu et sur laquinta Nelson Mandela at brâvament èlaborâ. Il s’ag·ét de metre en contraste la divèrsitât de la novèla nacion sud-afriquêna, per rapôrt a l’idèologia sèparacionista de l’Apartheid.
Somèro
G·eografia[changiér | modifier le wikitexte]
Histouère[changiér | modifier le wikitexte]
Politica[changiér | modifier le wikitexte]
Divisions administratives[changiér | modifier le wikitexte]
L’Africa du Sud est divisâ en 9 provinces.
Èconomia[changiér | modifier le wikitexte]
Lengoues[changiér | modifier le wikitexte]
Lengoues oficièles :
L’Africa du Sud at 11 lengoues oficièles : l’anglès, lo zoulou, lo xhosa, l’afrikâns, lo sothô du Nord, lo tsouana, lo sothô du Sud, lo tsonga, lo sisouati, lo venda et lo ndèbèlè (du Sud).
Ôtres lengoues :
Les ôtres lengoues nan oficièles sont lo fanagalô, lo lobedou, lo ndèbèlè du Nord, lo phouthi, lo kxoè, lo nama et lo khoyisan.
Cultura[changiér | modifier le wikitexte]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
-594
Aquesta pagina concernís l'an -594 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Començament de l'òbra legislativa e juridica de Solon.
Asia[modificar | modificar la font]
Babilònia[modificar | modificar la font]
Aprofichant la revòuta de la capitala acomençada l'annada precedenta e un sostèn dau faraon egipcian, Juda, Edom, Moab, Ammon e Fenicia se revoutèron e refusèron d'ara endavant de pagar tribut au rèi babilonian. Pasmens, dins lo corrent de l'annada, lo rèi de Juda cambièt d'avejaire e mandèt una ambaissada per confirmar sa fidelitat a Nabucodonosòr II.


text:
Plaça del Capitòli (Tolosa)
La plaça del Capitòli (francés place du Capitole) es situada al centre de la vila de Tolosa, Occitània, fàcia al Capitòli del meteis nom.
La plaça 12 000 m² e conten pas cap de construccion levat la preséncia pel sòl d'una representacion de la crotz occitana. (vesedoira sus Google Map). La construccion de la plaça decidida pels consols, foguèt pas acabada qu'al mitan del sègle XIX. De trabalhs foguèron menats per Jean-Pascal Virebent per uniformizar los bastiments enrodants la plaça. Al nòrd de la plaça se trapa la carrièra del Taur, al sud la carrièra Sant Roma e la part oèst dona sus las famosas arcadas


text:
Martigny (Aisne)
Martigny es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Martigny Es limitrophe de 4 comunas : Leuze, Besmont, Bucilly e Watigny[1].
Martigny est limitrophe de 4 communes : Leuze, Besmont, Bucilly et Watigny[1].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En creusant un silo pas luènh de la glèisa actuala a #èsser mesa a jorn la basa d'un torn circular d'un ancià castèl fòrt #que ne demòra pas de plànol. Una pèça anglesa de la Guèrra de #Cent Ans e una pèça Henri III i an #èsser d'amassadas. Las pèiras en calcaire blanc mòstran traces d'incendi.
En creusant un silo non loin de l'église actuelle a été mise à jour la base d'une tour circulaire d'un ancien château fort dont il ne reste pas de plan. Une pièce anglaise de la Guerre de Cent Ans et une pièce Henri III y ont été trouvées. Les pierres en calcaire blanc montrent des traces d'incendie.


text:
Portada (solfegi)
Ua portada o pentagrama qu'ei un ensemble de 5 linhas on las nòtas e son marcadas.
Au son començament la portada qu'ostendeish ua clau (qui marca l'emplaçament d'ua nòta qui implica la posicion relativa de las autas), la mesura e las alteracions (dièsis o bemòls de la gama emplegada).
A partir de la nòta de la clau las autas nòtas que son estruçadas de las mei baishas (jusonas) dinc las mei agudas (sobironas) e dens l'òrdi d'encadenament do, re, mi, fa, sol, la, si en pujant e do, si, la, sol, fa, mi, re, do en baishant.


text:
Purina
La purina es un compausat organic biciclic (format de dos anèls jonches entre els). Se nomenan purinas los compausats derivats de la purina. Doas de las basas azotadas dels acids nucleïcs, adenina e guanina son de purinas. Dins l'ADN aquelas basas, a travèrs de ligams idrogèn se jonhon amb sas complementàrias las pirimidinas; la timina e la citosina. Dins l'ARN, la complementària de l'adenina es l'uracil e pas la timina.
Quand las purinas son metabolizadas produsisson d'acid uric que se cristalliza dins las articulacions, pòt provocar la gota. La pèrda de guanina o d'adenina per l'eliminacion del ligam glucosidic entre la basa e la desoxiribòsa, es una lesion de l'ADN nomenada despurinizacion.


text:
1979
Aquesta pagina concernís l'an 1979 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Començament de la creacion dei comunautats autonòmas.
Polonha[modificar | modificar la font]
En causa de la crisi financiera dau govèrn e de seis institucions, adopcion d'una politica d'austeritat. Aquò agravèt encara lei condicions de vida de la populacion e son ostilitat au regime.
America[modificar | modificar la font]
Santa Lúcia[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 22 de febrier.
Sant Vincenç e las Grenadinas[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 27 d'octòbre.
Asia[modificar | modificar la font]
Iran[modificar | modificar la font]
Après de mes de protestacions popularas còntra son regim, Mohammad Reza Pahlavi quitèt Iran lo 16 de genier e l'armada proclamèt sa neutralitat dins lei jorns seguents. Lo 11 de febrier, l'islamista Rouhollah Khomeini declarèt la fin de la monarquia e la formacion d'un govèrn provisori. Gràcias a son organizacion, leis islamistas capitèron d'eliminar rapidament leis autrei faccions revolucionàrias e, lo 1èr d'abriu, poguèron proclamar la Republica Islamica d'Iran.
Oceania[modificar | modificar la font]
Kiribati[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 12 de julhet.
Vanuatu[1][modificar | modificar la font]
Lo govèrn indepentista decidiguèt de fixar l'independéncia en julhet de 1980. Pasmens, aquela decision se turtèt ai partisans dau mantenement de la preséncia francobritanica e, en novembre, doas insureccions dei populacions francofònas prenguèron lo contraròtle d'Espiritu Santo e de Tanna.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Premiera susvolada de Saturne per una sonda espaciala (Pioneer 11). Permetèt de realizar divèrsei mesuras e de fotografiar la planeta, son sistèma d'anèus e sei satellits (pasmens, amb una resolucion bassa). Descurbiguèt un anèu e dos satellits suplementaris.
D'autra part, premier tir de la fusada europèa Ariane.
Informatica[modificar | modificar la font]
Invencion dau CD-ROM per la companhiá neerlandesa Philips, seis aplicacions acomencèron de se multiplicar a partir de 1984-1985 gràcias a sa capacitat gròssa e a la diversitat deis informacions que pòdon i èsser enregistradas.
Invencion dau lengatge de programacion Ada per una còla de CII-Honeywell-Bull (principalament l'informatician francés Jean Ichbiah (1940-2006)). Aqueu lengatge se difusèt rapidament dins leis aplicacions militaras, espacialas ò aeronauticas.
Medecina[modificar | modificar la font]
Premiera utilizacion de sang articiala per lo mètge japonés Ryoichi Naito sus un pacient victima d'una emorragia grèva.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 3 de genièr - Aurore Martin, politiciana basca
- 7 de febrièr - Tawakkul Karman, jornalista iemenita, Prèmi Nobel de la Patz
- 24 de març - Tracy McGrady, basquetbolaire american
- 27 de març - Denis Golovanov, jogaire de tennis rus
- 30 de març - Norah Jones, cantaira americana
- 5 d'abril - Imany, cantaira e compositritz occitana d'origina comoriana
- 10 d'abril - Sophie Ellis-Bextor, cantaira britanica
- 10 d'abril - Rachel Corrie, militanta americana del movement non-violent (m. 2003)
- 19 d'abril - Kate Hudson, actritz americana
- 19 de mai - Diego Forlán, fotbolaire uruguaian
- 19 de mai - Onintza Enbeita, ensenhaira e jornalista basca
- 12 de junh - Amandine Bourgeois, cantaira occitana
- 29 de junh - Marleen Veldhuis, nataira neerlandesa
- 5 de julhet - Amélie Mauresmo, jogaira de tennis francesa
- 25 de julhet - Stefanie Hertel, cantaira alemanda
- 1 d'agost - Stéphane Wagner, jogaire de basquetbòl francés
- 17 d'octobre - Kimi Räikkönen, pilòt finés de Formula 1
- 27 de novembre - Hilary Hahn, violonista americana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 5 de genièr - Charles Mingus, compositor e musician de jazz american (n. 1922)
- 26 de genièr - Nelson Rockefeller, prefècte de Nòva York e vice-president dels Estats Units (n. 1908)
- 2 de febrièr - Sid Vicious, musician britanic (Sex Pistols) (n. 1957)
- 7 de febrièr - Josef Mengele, mètge nacionalsocialista (n. 1911)
- 9 de febrièr - Dennis Gabor, fisician britanic-ongrés, inventor de l'ologram, Prèmi Nobel en 1971 (n. 1900)
- 12 de febrièr - Jean Renoir, realizator francés (n. 1894)
- 22 de març - Isidro Ayora, president d'Equator (n. 1879)
- 30 de març - José María Velasco Ibarra, president d'Equator (n. 1893)
- 4 d'abril - Zulfikar Ali Bhutto, primièr ministre de Paquistan, executat (n. 1928)
- 10 d'abril - Nino Rota, compositor italian (n. 1911)
- 2 de mai - Giulio Natta, quimista italian, Prèmi Nobel (n. 1903)
- 9 de mai - Gabriel Ramanantsoa, president de Madagascar (n. 1906)
- 29 de mai - Mary Pickford, actor american (n. 1892)
- 1 de junh - Werner Forssmann, mètge alemand, Prèmi Nobel de fisiologia o medecina (n. 1904)
- 11 de junh - John Wayne (nascut Marion Michal Morrison), actor american (n. 1907)
- 8 de julhet - Sin-Itiro Tomonaga, fisician japonés, Prèmi Nobel (n. 1906)
- 8 de julhet - Robert Burns Woodward, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1917)
- 15 de julhet - Gustavo Díaz Ordaz, president de Mexic (n. 1911)
- 23 de julhet - Joseph Kessel, romancier francés d'origina argentina (n. 1898)
- 29 de julhet - Herbert Marcuse, filosòf e psicològ alemand (n. 1898)
- 3 d'agost - Bertil Ohlin, economista suedés, Prèmi Nobel (n. 1899)
- 6 d'agost - Feodor Felix Konrad Lynen, bioquimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1911)
- 10 d'agost - José María Pinilla, president di Panamà (n. 1919)
- 12 d'agost - Ernst Boris Chain, scientific britanic, Prèmi Nobel en Fisiologia o Medecina en 1945 (n. 1906)
- 16 d'agost - John George Diefenbaker, primièr ministre de Canadà (n. 1895)
- 26 d'agost - Mika Waltari, escrivan finés (n. 1908)
- 10 de setembre - Agostinho Neto, primièr president d'Angòla (n. 1922)
- 14 de setembre - Nur Muhammad Taraki, president d'Afganistan (n. 1917)
- 20 de setembre - Ludvík Svoboda, president de Checoslovaquia (n. 1895)
- 29 de setembre - Francisco Macías Nguema, president de la Guinèa Eqüatoriala (n. 1924)
- 6 d'octobre - Elizabeth Bishop, poetessa americana (n. 1911)
- 16 d'octobre - Johan Borgen, escrivan norvegian (n. 1902)
- 26 d'octobre - Park Chung Hee, president de la Corèa del Sud (n. 1917)
- 19 de decembre - Francés Fontan, teorician nacionalista occitan (n. 1929)
- 27 de decembre - Hafizullah Amin, president d'Afganistan (n. 1929)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Sheldon Lee Glashow, Abdus Salam, Steven Weinberg
- Prèmi Nobel de Quimia : Herbert C. Brown, Georg Wittig
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Allan M. Cormack, Godfrey N. Hounsfield
- Prèmi Nobel de Literatura : Odysseas Elytis
- Prèmi Nobel de la Patz : Maire Terèsa de Calcuta
- Prèmi Nobel d'Economia : Theodore Schultz, Arthur Lewis
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Territòri autonòm sota sobeiranetat francobritanica e en cors d'accession a l'independéncia.


text:
Aníbal Troilo
Aníbal Troilo (Buenos Aires, l'11 de julhet de 1914 - Buenos Aires, lo 18 de mai de 1975), chafrat Pichuco que ho dab Ástor Piazzolla lo màger bandoneonista de tango ; que ho tanben compositor e director d'orquèstra de tango.
Vita[modificar | modificar la font]
Los sons pairs que s'aperavan Felisa Bagnolo e Aníbal Carmelo Troilo. Mainatge qu'audiva a jogar tangos dens los cafés de Buenos Aires e aus detz ans que convençó los sons pairs deu crompar un bandoneon. La soa mair que'n trovè un de 140 pesos de pagar en 10 còps mes los vedendor que desapareishó arron deu quatau pagament shens non pas domandar arren mei. Aqueth bandoneon que hore lo qui jogare tota la soa vita sancera.
Aus 11 ans (en 1925) que jogava au mercat de l'Abasto e aus 15 qu'avèva ja lo son quintet.
En 1930 qu'entrè dens un sextet on Osvaldo Pugliese be hasèva lo pianista. Arron que joguè dens las orquèstras de Juan "Pacho" Maglio, Julio de Caro, Juan D'Arienzo, Ángel D'Agostino e Juan Cobián abans de fondar, en 1937, lo son qui debutè dens un club portènhe aperat lo Marabú.
A partir de julhet de 1939 Ástor Piazzolla qui vienèva d'arribar deu son Mar del Plata nadau, que comencè a escotar regularament e dab passion l'orquèstra de Troilo e de practicar çò qu'aprenèva au bandoneon. Lèu qu'aprochè un deus musicians entà poder entrar dens l'orquèstra en s'i escàder. N'i he pas sonque lo bandoneonista mes qu'ajudè tanen Pichuco a adobar las particions dab las soas influèncias musicaus mei academicas.
Suu plan personau : qu'esposè Zita Calachi en 1938, qu'avó ua amistat de las pregondas dab lo poeta de tango Homero Manzi, que ho un suportaire famós de River Plate e qu'avó coentas dab l'alcòl e la cocaïna.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Marcieux en arpitan (Marcieux en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Comuna de la Abans-País savoyard, Marcieux a situat a 6km al nòrd del Lac de Aiguebelette.
Commune de l'Avant-Pays savoyard, Marcieux est situé à 6km au nord du Lac d'Aiguebelette.
Marcieux
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Descreissença (economia)
La descreissença es un concèpte politic, economic e social que s'opausa al relatiu consensus politic actual sus la creissença economica. Lo tèrme de descreissença nasquèt dins los ans 1980 – en partida mejan la tèsi de Nicholas Georgescu-Roegen – e per la presa de consciéncia de las consequéncias de l'utilizacion de ressorças naturalas per sobre al delá de la produccion naturala sus que se basa la societat de consomacion (que deriva d'un sistèma liberal o socialista). L'idèa de descreissença ven de pensaires critics amb lo desenvolopament e amb la societat de consomacion. Entre eles son: Ivan Illich, André Gorz, Cornelius Castoriadus, o François Partant. A partir dels ans 90 comencèt a se desvolopar fòrça lo moviment, impulsat per un dels seus ideològs máger, l'economista Serge Latouche. Segon aquel darrièr lo sens de la descreissença es: "La decresença, coma tala, es pas vertadièrament una alternativa concrèta al model actual; seriá, puslèu, la matritz que donariá luòc a l'eclosion de multiplas alternativas. Evidentament, cada proposicion concrèta o contraproposicion es a l'encòp necessari e problematica. E mai, Latouche, insistís sul fach de que la descreissença es pas sonque una opcion, mas que deuriá èsser una obligacion, pausant de limitas a la creissença. Idèa que rebat amb la seuna expression: “Descreissença o barbaria". Per aprigondir mai, l'idèa de la descreissença seriá una consequéncia de l'idèa seguenta. Es pas possible la creissença economica de contunh dins una planeta limitata. Alara qu'avem ja traspassat fòrças límitas environamentalas e sièm prèp de n'otrepassar encara mai, l'unica estrategia que sembla viable a mièg e long tèrme es aquel de la descreissença. Alara, seriá pas un concèpte negatiu, mas que, seguent d'illustracion de Serge Latouche, seriá coma "quand un riu asonda e totes volèm que "decresca" perque las aigas tornan a la normalitat". Es pas una causa negativa, mas necessària.
Actualament, e se referent a Latouche, diverses autors contunhan a donar forma al concèpte de descreissença. Un d'aqueles es lo politològ e escrivan francés Paul Ariès. Aquel autor, dins una de las seunas conferéncias sul moviment de la descreissença que faguèt en 2011 (vejatz http://www.youtube.com/watch?v=PXMzFQpylRg), explica cossi lo concèpte del "totjorn mai", en referéncia a l'inagotable inercia sociala del produire e consomar tojorn mai, nos mena a perdre la capacitat de posar la limitas. Tot en creant una granda inegalitat sociala, umana e un agotament de las ressorsas naturalas.
Ariès explica que la descreissença a per objectiu de far que las gents prengan l'abitud de cambiar lo biais de viure e d'utilizar las ressorças. Es perque creu que cal descolonizar lo nòstre imaginari. Dins aquel sens, utiliza la seguenta cita d'Albert Einstein: "qui a lo cap en forma de martèl vei totes los problèmas en forma de clau". Explica que dins nòstre cas los economistas nos an faiçonat lo cap de tal biais que los problèmas socials se les pòt resòlvre amb lo "totjorn mai" e atal nos mena cap a trucar lo mur dins lo domèni social, uman e environamental.
- Agotament de las ressorças energeticas: petròli, gas, carbòni, urani.
- Agotament de qualques minerals
- Degradacion de l'environament: efièch de sèrra, cambiament climatic, pèrda de la biodiversitat e pollucion
- Degradacion de la santat de la fauna, la flòra e de la quita umanitat: esterilitat, allergias, malformacions, augment del càncer, sens obliar que l'envielhiment de la populacion es tanben un factor multiplicador.
- Evolucion del biais de vida dels païses del nòrd al detriment dels païses del sud: transpòrts, tractament dels rebuts, alimentacion (per exemple los païses del nòrd important sòja dels païses paures per alimentar las bèstias (7 calorias vegetalas per una d'animal), energias... Expleitacion considerada neocoloniala de las ressorças dels païses del sud al detriment de la seuna autosuficiéncia.
Aquel productivisme torna en question dempuèi pauc amb subjècte del desvolopament sostenable, concèpte qu'es vist pels partisans de la descreissença coma un oximoron (una contradiccion dels meteisses tèrmes): lo ritme actual, de 20% de la poblacion consumissent 80% de las ressorças naturalas.[1]
La consomacion d'aquelas ressorças fa pas mai qu'accelerar l'agotament. Lo problèma de l'agotament de las ressorças energeticas tampoc es pas pres en compte. De còps qu'i a, aquò multiplica la patada ecologica (la patada ecologica se referís a la superfícia necessária per produire las ressorças consumidas e per absorbar los residús e la contaminacion). Aquel 20% de la populacion mai rica, en consequéncia, a pas cap d'autra opcion per reduire la produccion e sa consomacion de decréisser.
Pels seus partisans la descreissença serà, tot o tard, impausat per la reduccion de las ressorças naturalas. Alara propausan d'anticipar la situacion de fòrma voluntària per palliar los efèctes negatius per que atal melhora la qualitat de vida de totes.
Somari
Criticas[modificar | modificar la font]
La critica liberala[modificar | modificar la font]
Los partisans del liberalisme economic creson que la creissença economica compòrta la creacion de riquesa, augmentant l'emplec, melhorant la qualitat de vida, e ofrissent una educacion e santat melhoras, en d'autres mots, se deuriá aver mai ressorças per melhorar las causas. D'aquel punt de vista, la descreissença condusís a la recession economica e es destructritz de riquesa.
Una autra critica liberala de la descreissença es que lo progrés es totjorn mai ligat a las coneissenças a la plaça de l'utilizacion de las ressorças fisicas, e que lo progrés de la tecnologia resolverà los problèmas environamentals del mond. Lo liure mercat envoronamental es una posicion que sosten que la majoritat dels problèmas de l'environament a per causa per fauta dels dreches de propietat e l'extension d'aqueles per inclore las externalitats.
L'autoregulacion del mercat[modificar | modificar la font]
Los partisans de l'autoregulacion del mercat creson que s'un determinat recors non renovable ven escàs, lo mercat ne limita la seuna extraccion mejans dos mecanismes:
- Augment del pretz (ofèrta e demanda)
- Augment del finançament pel desenvolopament d'alternativas (es a dire, energias renovelablas, reciclage, etc.)
Aquela posicion sosten que son las fòrças del mercat que tenon l'efècte de forma mai racionala per resòlvre lo problèma, e considèran qu'aqueslas fòrças son mai eficaças que los sistèmas de presa de decisions centralizada (vejatz lo calcul economic, la coneissença dispersa, la tragèdia dels bens comuns). Lo capitalisme de mercat pòt profeitar de l'expleitacion de las fonts d'energia qu'èran pas economicament viables fa 10 o 20 ans, ja que amb de nòvas condicions de la creissença economica n'obligará aquela utilizacion.
En responsa a las teorias de Georgescu-Roegen, Robert Solow a Joseph Stiglitz senhalan que lo capital e lo trabalh pòdon substituir las ressorças naturalas dins la produccion, que siá de biais directe o non, garantisson una creissença sostinguda o almens un desenvolopament sostenible.[2]
La destruccion creativa[modificar | modificar la font]
Lo concèpte de descreissença se basa sus l'ipotèsi que produire totjorn mai tanben implica consumir mai energia e matèrias primièras, tot en mermant lo pes de la fòrça de trabalh, que se substituís per de maquinas. Aquela analisi es considerada enganaira, perque lo progrés tecnologic permet de produire mai amb mens, atal coma ofrir mai de servisis. Aquó es la destruccion creativa, es lo processus que las "vièlhas" entrepresas d'un sector (qu'an de tecnologias costosas e polluantas) desapareisson del mercat a causa de l'innovacion dins aquel sector que fa baissar los còstes, alara que se consumís mens d'energia e de matèrias primièras, amb una mai granda productivitat.
Aquela reduccion dels còstes e/o aument dels beneficis tanben augmenta la capacitat d'estalvi, que permet d'investir dins de nòvas avençadas per substituir las vièlhas tecnologias.
La critica marxista[modificar | modificar la font]
Los marxistas distinguisson entre dos tipes de creissença: aquel qu'es utila a l'umanitat, e aquel que simplament existís per aumentar los beneficis de las entrepresas. Los marxistas considèran qu'es la naturala e lo contraròtle de la produccion qu'es determinant, e non la quantitat. Creson que lo contraròtle e una estrategia per la creissença son los pilars que permeton un desenvolopament social e economic. Segon Jean Zin, que la justificacion de la descreissença siá valida, es pas una solucion al problèma.[3]
La critica del terç mond[modificar | modificar la font]
Lo concèpte de descreissença es vist coma contradictòri quan s'aplica als païses mens desenvolopats, que requerisson la creissença de las seunas economias per aténher la prosperitat. Dins aquel sens, la majoritat dels partisans de la descreissença promòvon la capitada d'un certan nivèl acceptable de benestar que siá independent de la creissença. La question d'ont se tròba l'equilibri (es a dire, lo nombre de nacions desenvolopadas qu'an de decréisser, e la quantitat de las nacions dins lo desenvolopament que deuriá aver per permetre de créisser), es dubèrta.
La critica tecnologica[modificar | modificar la font]
Los partisans de las avençadas científicas argumentan que se resolveràn los problèmas de fornidura d'energia, de residús e de la disminucion de las matèrias primièras. Aquela ideologia s'inspira de las Luses per desenvolopar una vision tecnologica optimista. Remarcan la reduccion que se passèt los darrièrs vint ans dins la relacion entre la consomacion d'energia e de produccion (o intensitat energetica). Prepausan que la reserca dins l'energia nucleara podriá provesir d'alternativas temporalas d'energia a la crisi del petròli, fins que de tecnologias coma la fusion nucleara vengan disponibles.
Aquel argument contrasta amb las donadas obtingudas pel Projècte Global del Carbòni de 2007, ont s'obsèrva l'estanhacion de la diminucion abans la dicha intensitat energètica, qu'es una de las varianta de l'identitat de Kaya, que tend a mòstrar que, o ben la crisi economica, o l'aflaquiment demografic son essencials per prevenir lo desastre ecologic.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) S.K. Agarwal, Environment Biotechnology[1], ed: APH Publishing, 2007, ISBN 8131302946
- ↑ William D. Sunderlin, Ideology, Social Theory, and the Environment, Rowman & Littlefield Publishers, 2002, p. 154-155.
- ↑ (fr)L'écologie politique à l'ère de l'information, Ere, 2006, p. 68-69
(es)Decrecimiento: camino de la sostenibilidad por la Universidad de Alicante http://www.ua.es/personal/fernando.ballenilla/Preocupacion/Pepa_Decrecimiento.pdf
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Serge Latouche, gran ideólogo del decrecimiento - 1/2, 19/05/2008
- Serge Latouche, gran ideólogo del decrecimiento - 2/2, 19/05/2008
- Ramon Alcoberro, « Tres paradigmes: creixement, sostenibilitat i decreixement. », 4/11/2008
- Marcel Coderch, vicepresident de la CMT, 15/03/2010, Singulars. TV3
- Antonio Turiel: Condemnats a decréixer., 07/11/2012, Singulars. TV3
- Alberto Bastida, « Carlos Taibo: Tenemos que buscar una salida del capitalismo, no de la crisis », 2/2013, JotDown Cultural Magazine


text:
Lista dels presidents de Siria
Vaquí una lista dels caps d'Estat de Siria dempuèi 1918, e dels presidents dempuèi 1936.
Somari
Reialme de Siria (1918-1920)[modificar | modificar la font]
Caps de govèrn[modificar | modificar la font]
- 'Ali Rida Basha al-Rikabi : 30 de setembre - 5 d'octobre de 1918
- Emir Faissal : 5 d'octobre de 1918 - 8 de març de 1920
Rei[modificar | modificar la font]
- Faissal I : 8 de març - 28 de julhet de 1920
Caps d'Estat jos lo mandat francés (1922-1936)[modificar | modificar la font]
- Subhi Bay Barakat al-Khalidi: 28 de junh de 1922 - 21 de decembre de 1925
- François Pierre-Alype (interin): 9 de febrièr - 28 d'abril de 1926
- Damad-i Shariyari Ahmad Nami Bay: 28 d'abril de 1926 - 15 de febrièr de 1928
- Taj al-Din al-Hasani: 15 de febrièr de 1928 - 19 de novembre de 1931
- Muhammad 'Ali Bay a lo-'Abid: 11 de junh 1932 - 21 de decembre de 1936
Presidents de Siria dempuèi 1936[modificar | modificar la font]
- Primièr president elegit
Lo 22 de març de 1936 Hashim al-Atassi dirigiguèt una delegacion siriana a París que negocièt pendent 6 meses un tractat que prevesiá fin finala l'independéncia del país. De retorn en Siria lo 27 de setembre del meteis an, Atassi foguèt aclamat coma eròi, e elegit en novembre de 1936 coma primièr president de la republica del país.
Malgrat aiçò, a la fin de 1938 èra ja clar que França aviá pas l'intencion de ratificar lo tractat. Atassi presentèt lo sieu renonciament lo 7 de julhet de l'an seguent.
Republica Siriana (1939-1958)[modificar | modificar la font]
Republica Aràbia Unida (1958-1961)[modificar | modificar la font]
- Gamal Abdèl Nassèr - 22 de febrièr de 1958 - 29 de setembre de 1961
Republica Aràbia Siriana (1961-actualitat)[modificar | modificar la font]
Lo president es lo cap d'Estat de Siria.


text:
Modèl:Nobots
- Utilizacion
- Aqueste modèl es unicament destinat a evitar lo passatge de bòts al moment dels prètzfaches de mantenença. Se l'estructura de la pagina requerís un plaçament especific de las categorias e dels interwikis, alara i podètz inserir aqueste modèl.
- Sintaxi
- {{nobots}}
- Atencion !
La documentacion d�queste modèl es inclusa dempuèi sa sospagina de documentacion (modificar | istoric).
Los editors pòdon trabalhar dins lo bac à sable (crear) e la pagina de test (crear).
Plaçatz las categorias dins la sospagina /Documentacion.


text:
Termosfèra
La termosfèra es la jaça de l'atmosfèra terrèstra que se situa entre la mesosfèra e l'exosfèra. Comença a l'altitud de 95 km.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Constituís amb l'exosfèra, l'eterosfèra ont la composicion de l'aire es pas pus uniforma. Lo barrejadís de l'aire es pas mai sufisent per mantenir la distribucion de mesclada coma dins las jaças inferioras.
Amb la mesosfèra e la partida bassa de l'exosfèra, constituís l'ionosfèra. Es à dire una region atmosferica fortament ionzada.
La limita entre la termosfèra e la mesosfèra se nomena la mesopausa. Aquela situada entre la termosfèra e l'exosfèra se nomena la termopausa.
La limita amb l'exosfèra depend de l'activitat solara. Jos observacion de la NASA dempuèi 1967, sa talha varia tanben amb lo temps. Per exemple, en 2008 e en 2009, se contractèt per causa de la diminucion de l'activitat solara puèi tornèt a s'espandre. En 2010, se contractèt de biais marcat sens qu'aquò siá ligat a l'activitat solara[1].
Entre 100 e 150 quilomètres d'altitud, lo dioxigèn moleculari absòrba l'ultraviolet solar de fòrça cortas longors d'onda (entre 100 e 200 nm). Ne resulta una aumentacion de temperatura amb l'altitud qu'oscilla entre 300°C e 1600 °C segon l'activitat solara. Las temperaturas son nautas, mas la densitat de matèria es extrèmament flaca, çò que dona, per la pèl umana, l'efècte d'aquela temperatura es negligible. En efècte, la temperatura sentida seriá de 25 °C.
Las moleculas de dioxigèn (O2) se dislocan alara en dos atoms d'oxigèn (O), çò qu'explica que l'oxigèn atomic venga lo constituent principal de la termosfèra.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Error dins la sintaxi del modèl Article, paramètre
annadao
datamancant{{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Personnel de rédaction, «  Record Collapse of Earth's Upper Atmosphere Puzzles Scientists », SPACE.com, [tèxte integral]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- J. Lilensten et P.-L. Blelly: Du Soleil à la Terre, Aéronomie et météorologie de l'espace, Collection Grenoble Sciences, Université Joseph Fourier Grenoble I, 2000. (ISBN 9782868834676)
- Transport Canada : Manuel de météorologie du commandement aérien


text:
Echinoidea
Los Orsins (equinids) son de creaturas de mar espinosas vivent dins totes los oceans del mond. La talha mejana adulta es entre 3 e 14 cm.
Son d'invertebrats marins de l'embrancament dels Echinodermata (Equinodèrmes), del grèc echinos, « espina » e derma « dèrma ». Son de parents pròches dels congombres de mar e de las estelas de mar.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lor còs esferic es protegit per una cauquilha dura o entièrament recobèrta d'espinas aceradas.
Se desplaçan lentament en utilizant lors espinas mobilas e lors podias o pseudopòdis (pichons tubes situats entre las espinas, emplenats d'aiga e que fan ventosa a lor extremitat). Aqueles podias constituisson l'aparelh ambulacrari de l'orsin.
Plaça dels orsins dins lo mond animal[modificar | modificar la font]
Lista de las sosclassas[modificar | modificar la font]
- sous-classe Euechinoidea Bronn, 1860
- superòrdre Atelostomata Zittel, 1879
- òrdre Cassiduloida Claus, 1880
- òrdre Spatangoida Claus, 1876
- superòrdre Diadematacea Duncan, 1889
- òrdre Diadematoida Duncan, 1889
- òrdre Echinothurioida Claus, 1880
- òrdre Pedinoida
- superòrdre Echinacea Claus, 1876
- òrdre Arbacioida Gregory, 1900
- òrdre Echinoida Claus, 1876
- òrdre Phymosomatoida
- òrdre Salenioida
- òrdre Temnopleuroida Mortensen, 1942
- superòrdre Gnathostomata Zittel, 1879
- òrdre Clypeasteroida A. Agassiz, 1872
- òrdre Holectypoida Ducan, 1889
- superòrdre Atelostomata Zittel, 1879
- sous-classe Perischoechinoidea M'coy, 1849
- òrdre Cidaroida Claus, 1880
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 157821 Echinoidea Leske, 1778 (en)
- Paginas sus la lantèrna d'Aristòtel
- L'orsinada


text:
-489
Aquesta pagina concernís l'an -489 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Sensa desvelar lei sieunas intencions, Milcíades obtenguèt una flòta de 70 naviris. Ataquèt Paros per lo sieu interès mai mau capitèt de conquistar la vila. Foguèt tanben bleçat dins l'ataca. A son retorn, foguèt jutjat e condamnat per aquela ataca. Moriguèt en preson dins lo corrent de l'annada en causa de sei bleçaduras.


text:
Brauvilliers
Brauvilliers es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Brauvilliers Es un vilatge tradicional, constituit de planas, de pendents doces e de bòsques. Lo sieu territòri compta de divèrsas carrièras espetadas per la produccion de pèiras de talha.
Brauvilliers est un village traditionnel, constitué de plaines, de pentes douces et de forêts. Son territoire compte plusieurs carrières exploitées pour la production de pierres de taille.


text:
Galen
Galen o Claudi Galen (grèc ancian: Γaλnvός, Galinos; latin: Claudius Galenus) nascut a Pergamum en 131 aprèp lo Crist, mòrt en 201, foguèt un mètge grèc de l'Antiquitat. Lo pichon nom Claudi es absent dels tèxtes grècs e apareis sonque a la Renaissença.
Considerat coma un dels paires de la farmacia, aguèt una influéncia durabla sus la medecina europèa, en particular per l'intermediari dels mètges josieus e musulmans a l'Edat Mejana.
Sa vida[modificar | modificar la font]
Galen, nascut dins la ciutat grèga de Pergamum (uèi Bergama, Turquia), èra lo filh d'un ric arquitècte nomenat Aeulius Nicon. S'interessava d'un biais eclectic a l'agricultura, l'arquitectura, l'astronomia, l'astrologia, e la filosofia; fin finala se concentrèt sus la medecina.
A l'edat de vint ans devenguèt un terapèuta associat del dieu Asclèpi dins lo temple local per quatre ans. Aprèp la mòrt de son paire en 148 o 149, se n'anèt per estudiar a Esmirna, Corint e Alexàndria per un periòde de dotze ans. Quand tornèt a Pergamum en 157, trabalhèt coma mètge dins una escòla de gladiators per tres o quatre ans. D'aquel temps aqueriguèt una granda experiéncia dins lo tractament dels traumàs e feridas. Agaitarà pus tard las nafraduras coma de « fenèstras dins lo còrs ».
Galen capitèt qualques operacions audaciosas que foguèron pas pus realizadas per almens dos millennis, coma la cirurgia del cervèl o dels uèlhs. Per operar la cataracta, Galen inserissiá un instrument coma una longa agulha dins l'uèlh darrièr lo cristallin. Mas la pus pichona deca podiá provocar la cecitat definitiva. Dins divèrses domenis Galen establiguèt las basas de la medecina modèrna.
En 162, se n'anèt a Roma ont escriguèt e legiguèt fòrça e demostrèt publicament sa coneissença de l'anatomia. Aqueriguèt la reputacion d'un mètge experimentat e sa practica èra fòrça apreciada. Un dels seus clients èra lo cònsol Flavius Boethius que l'introdusiguèt a la cort imperiala ont venguèt lo mètge de l'emperaire Marc Aurèli. Mai tard, tractèt tanben Lucius Verus, Commòde e Septimi Sever. Galen auriá parlat e escrit dins son grèc natiu, que seriá estat popular dins la ciutat de Roma. Tornèt brèvament a Pergamum en 166-169.
Galen passèt la rèsta de sa vida a la cort imperiala, a escriure e experimentar. Realizèt la viviseccion de nombrós animals per tal d'estudiar las foncions dels rens e la mesolha espinala. Son subjècte favorit èra lo macaca de Gibartar. Se ditz qu'emplegava vint escribas per consignar sos trabalhs. En 191, un fuòc dins lo Temple de Patz destrusiguèt una partida de sos escrichs. La data exacta de sa mòrt es generalament situada a l'entorn de 200, basada sus una referéncia del sègle X, lo Suda lexicon. D'autres, ça que la, l'estiman cap a 216, sus la basa de sos darrièrs escriches situats vèrs 207.
Eretatge[modificar | modificar la font]
Los escriches de Galen sus l'anatomia èran la basa del "curriculum" del mètge d'universitat medieval. A l'entorn de las annadas 1530, un mètge e anatomista bèlga nomenat Andreas Vesalius aguèt per projècte de traduire mantun tèxtes grècs de Galen en latin. Lo trabalh pus famós de Vesalius, De Fabrica foguèt fòrça influénçat per los escriches de Galen. Vesalius cercava de reviscolar los metòdes de disseccion e la filosofia naturala de Galen. Faguèt el meteis la disseccion d'un cadavre uman, çò que fins alara èra pas estat fach, e foguèt una evolucion logica del trabalh de Galen. Alara que l'apròcha de Galen demorava sens cambiament dins l'universitat medievala, Vesalius promoguèt e expausèt Galen dins los seus corses, en utilizant de metòdes d'estampariá amb de libres, e demostracions practicas[1].
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- ↑ Revolutionizing the Sciences: European Knowledge and Its Ambitions, 1500-1700, by Peter Dear. Princeton University Press, New Jersey. 2001. pp.37-39


text:
Populisme
Lo populisme ven del concèpte latin de Populus que significa pòble e que s'utiliza ara coma tèrme politic per designar diferents corrents eterogenèus mas que totes se caracterizan per la seuna aversion discursiva o reala dels elèits economics e intellectuals, lo seu reget dels partits tradicionals (institucionals e ideologics), la seuna denonciacion de la corrupcion politica que farián las classas privilegiadas e lo seu apèl de contunh al "pòble" coma font del poder.
L'apareisson del populisme coma fenomèn social es ligada al processus de modernizacion rapid o un cambi revelant una actitud critica davant los diferents graus de desevolupament qu'aqueles processus pòdon generar dins las divèrsas classas o regions d'un país e en consequéncia creant una inegalitat dins de domènis diverses de la societat. Lo tèrme populisme s'utilsa en politica en doas accepcions diferentas, una d'aquelas a un sens positiu, mas aquela que s'utlisa mai a una connotacion pejorativa.
Dins qualques cases s'identifica de biais erronèu lo populisme amb la demagogia: mas aquela darrièra se referís al discors del politic cercant a influenciar las emocions dels electors, lo populisme se referís a las mesuras que pren un politic, cercant l'acceptacion dels electors.


text:
1981
Aquesta pagina concernís l'an 1981 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 18 de setembre - Abolicion de la pena de mòrt en França.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 1èr de genièr - Grècia deven membre de la CEE.
Polonha[modificar | modificar la font]
En fàcia de l'agitacion quasi generala dau país, lo govèrn de Wojciech Jaruzelski deguèt proclamar a la fin de l'annada l'estat de guèrra tant per reprimir Solidaritat que per defugir una intervencion dirècta de l'URSS[1]. Aquò permetèt de restaurar l'òrdre mai pas resòuvre lei dificultats economicas polonesas.
America[modificar | modificar la font]
Antigua e Barbuda[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 1èr de novembre.
Belize[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 21 de decembre. Pasmens, en causa d'un conflicte frontalier ambé Guatemala que considerava Belize coma una partida de son territòri, una garnison britanica importanta (1 500 òmes) demorèt en plaça fins a 1991.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Premier vòl dau prototip dau F-117, premier avion militar furtiu (18 de junh).
Astronomia[modificar | modificar la font]
Susvolada dau sistèma de Saturne per la sonda espaciala Voyager 2. I poguèt realizar divèrsei fotografias de la planeta, de sei satellits e de realizar divèrsei mesuras de temperaturas e de composicion atmosferica. Totjorn, dins lo Sistèma Solar, descubèrta d'un tresen satellit naturau dich Larissa dins lo sistèma de Neptun.
D'autra part, capitada dau premier vòl de la naveta espaciala espaciala. Premiera fusada recuperable de l'istòria, aqueu veïcul donèt de capacitats novèlas d'intervencion espaciala a la NASA.
Informatica[modificar | modificar la font]
Desvolopament dau sistèma operatiu MS-DOS per la companhiá]] estatsunidenca Microsoft. A l'origina, èra un sistèma crompat per Bill Gates (nascut en 1955) a Tim Patterson. Puei, l'adaptèt ai besonhs d'IBM que l'utilizèt per seis ordinators.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 25 de genièr - Alicia Keys, cantaira americana
- 28 de genièr - Elijah Wood, actor american
- 24 de febrièr - Lleyton Hewitt, jogaire de tennis australian
- 21 de març - Teddy Ongoly, fotbolaire congolés
- 7 d'abril - Sharka Blue, actritz pornografica chèca
- 25 d'abril - Felipe Massa, pilòt brasilièr de Formula 1
- 28 d'abril - Jessica Alba, actritz americana
- 10 de mai - Belén Arjona, cantaira espanhòla
- 7 de junh - Anna Kournikova, jogaira de tennis russa
- 9 de junh - Natalie Portman, actritz israeliana
- 28 de junh - Tiffany Hopkins, actritz pornografica francesa
- 27 de julhet - Fernando Alonso, pilòt espanhòl de Formula 1
- 8 d'agost - Roger Federer, jogaire de tennis soís
- 23 d'agost - Carmen Luvana, actritz pornografica americana
- 3 de setembre - Gautier Capuçon, violoncelista arpitan
- 26 de setembre - Serena Williams, jogaira de tennis americana
- 15 d'octobre - Elena Dementieva, jogaira de tennis russa
- 25 de novembre - Xabi Alonso, fotbolaire espanhòl
- 2 de decembre – Britney Spears, cantaira americana
- 30 de decembre - Haley Paige, actrit pornografica mexicana-americana (m. 2007)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 5 de genièr - Harold Clayton Urey, fisician-quimista american, Prèmi Nobel de Quimia (n. 1894)
- 9 de febrièr - Bill Haley, cantaire american, pionièr del rock'n'roll (n.1925)
- 9 de març - Max Delbrück, biologista alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1906)
- 23 d'abril - Josep Pla i Casadevall, escrivan catalan (n. 1897)
- 11 de mai – Bob Marley, cantaire jamaican (n.1945)
- 11 de mai - Odd Hassel, quimista norvegian, Prèmi Nobel (n. 1897)
- 13 de junh - Amácio Mazzaropi, actor e realizator brasilièr (n. 1912)
- 1 d'agost - Omar Torrijos Herrera, president de Panamà (n. 1929)
- 8 de setembre - Hideki Yukawa, fisician japonés, Prèmi Nobel (n. 1907)
- 9 de setembre - Jacques Lacan, psicanalista francés (n. 1901)
- 12 de setembre - Eugenio Montale, poèta italian, Prèmi Nobel (n. 1896)
- 6 d'octobre – Anwar Sadat, president d'Egipte (n.1918)
- 29 d'octobre - Georges Brassens, cantaire francés (n. 1921)
- 22 de novembre - Hans Adolf Krebs, mètge e bioquimista alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1900)
- Manuel Sanchis i Guarner, filològ, istorian e escrivan valencian (n. 1911)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Nicolaas Bloembergen, Arthur Leonard Schawlow, Kai Siegbahn
- Prèmi Nobel de Quimia : Kenichi Fukui e Roald Hoffmann
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Roger W. Sperry, David H. Hubel, Torsten N. Wiesel
- Prèmi Nobel de Literatura : Elias Canetti
- Prèmi Nobel de la Patz : Aut Comissariat de las Nacions Unidas pels Refugiats (ACNUR)
- Prèmi Nobel d'Economia : James Tobin
Filmes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En fach, maugrat de demonstracions militaras fòrça importantas a la frontiera entre Bielorussia e Polonha (100 000 òmes) en 1981, lo Burèu Politic de l'URSS decidiguèt d'adoptar una politica d'intimidacion mai considerèt l'invasion de Polonha coma tròp perilhosa.


text:
Alan Turing
Alan Mathison Turing (Maida Vales, Londres, 23 de junh de 1912 - Wilmslow, 7 de junh de 1954) foguèt un matematician anglés. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'informatica teorica, la criptoanalisi o mai l'intelligéncia artificiala. Es considerat lo paire de l'informatica modèrna.
Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la maquina de Turing, la computabilitat universala o lo tèst de Turing. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la Segonda Guèrra Mondiala, a Bletchley Park, lo centre de criptografia britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo Hut 8, la seccion responsabla de la criptoanalisi navala alemanda. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, inclosa la "bomba", una màquina electromecànica que podia trencar el codi de la maquina alemanda de criptografia Enigma. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la Batalha de l'Atlantic. Foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.
Per encausa de son omosexualitat foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas (estrogèns) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de cianur.
Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus Internet, lo primièr ministre britanic Gordon Brown s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.


text:
Nicolau Copernic
Nicolau Copernic (en polonés Mikołaj Kopernik, en alemand Nikolaus Kopernikus, en latin Nicolau Copernicus o Nicolaus Torinensis/Thorunensis/Torunensis), nascut lo 19 de febrièr de 1473 a Toruń, Prússia reiala (Polonha) e mòrt lo 24 de mai de 1543 Frombork, Prússia reiala (Polonha), foguèt canonge, mètge e astronòm de lenga alemanda. Es l'autor celèbre de la teoria qu'explica que lo Solelh se tròba al centre de l'Univèrs (eliocentrisme) e la Tèrra — que se pensava abans al centre — torneja a l'entorn d'aquel. Las consequéncias d'aquela teoria — dins lo cambiament prigond dels punts de vista scientific, filosofic e social qu'impausa — son batejadas revolucion coperniciana.
Somari
- 1 Sos estudis
- 2 Sas activitats
- 3 La revolucion « coperniciana »
- 4 Lo sistèma e las teorias de Copernic
- 5 Las reticéncias
- 6 Son influéncia
- 7 Controvèrsia sus sa nacionalitat
- 8 Enquèsta sus sa tomba
- 9 Omenatges
- 10 Bibliografia
- 11 Estudis sus la persona e l'òbra
- 12 Vejatz tanben
- 13 Nòtas e referéncias
Sos estudis[modificar | modificar la font]
Nascut dins une familha de marchands e de foncionaris anseatics, de Barbara Watzenrode e Niklas Koppernigk, es adoptat per son oncle maternal, l'evesque de Warmie (en alemand: Ermland), Lukas Watzelrode (o Lucas Watzenrode) aprèp lo decès de son paire (vèrs 1483).
Aquel s'ocupa de son nebot e s'assegura que frequenta las melhoras escòlas e universitats; en 1491, es estudiant a l'Academia de Cracòvia ont estudièt las arts pasmens sens obtenir de diplòma.
Abans de daissar Toruń, son oncle lo faguèt canonge de Frombork; li foguèron atribuidas subretot las responsabilitats financièras mas pas cap de responsabilitat religiosa. Aprèp foguèt en Itàlia ont estudièt lo drech canonic e la medecina a l'Universitat de Bolonha ont foguèt inscrich a la nacion universitària alemanda, puèi l'astronomia dins los corses de Domenico Maria Novara (Novara foguèt un dels primièrs scientifics a metre en causa lo sistèma geocentric de Ptolemèu). Mas foguèt a Ferrara, le 31 de mai de 1503, qu'obtenguèt lo títol de doctor en drech canonic.
L'interès de Copernic per la geografia e l'astronomia foguèt encoratjat per son professor. Los dos òmes observèron ensemble fòrça ocultacions, eclipsis de luna, e mai l'ocultacion de l'estela Aldebaran lo 9 de març de 1497 a Bolonha.
Venguèt professor de matematicas e conferencièr sus l'astronomia a Roma en 1500 abans de tornar l'an seguent a Frombork. Fin finala tornèt en Itàlia per finir sos estudis a la facultat de drech e de medecina de l'Universitat de Pàdoa (l'universitat ont Galilèu ensenhèt mai tard).
Aprèp sos estudis, en 1503 faguèt construire un observatòri a Frombork, ont comencèt sas recèrcas en astronomia pendent plusors annadas.
Sas activitats[modificar | modificar la font]
A son retorn en Polonha, Copernic visquèt dins un palais de son oncle a Heilsberg (Lidzbark Warmiński). S'ocupa subretot los afars del diocèsi e pren part au conflicte contra los cavalièrs teutonics.
Copernic possedís una fòrt bona coneissença del latin, coma totes los sabents de son temps publica doncas son primièr libre, una traduccion latina de letras grègas sus la morala, que l'autor original es un bizantin del sègle VII, Teofilacte Simocatta. Passèt sèt ans per escriure De Hypothesibus Motuum Coelestium a se Contitutis Commentariolus (conegut jos lo títol de Commentariolus), un cort tractat d'astronomia qu'acabèt vèrs 1514.
Aquel tractat foguèt pasmens publicat abans lo sègle XIX. Es dins aquela òbra, qu'enóncia pel primièr còp los principis de l'astronomia eliocentrica[1], aquò fòrça caravirèt la comunautat scientifica de son temps e es per aquò que foguèt condemnat, a títol postum, per la Gleisa, que defendiá lo geocentrisme.
Dins aquel meteis periòde, Copernic participèt al Cinquen concili de Latran sus la reforma del calendièr; escriguèt pus tard, vèrs 1517, un tractat sus la moneda e aprèp son òbra principala De Revolutionibus Orbium Coelestium, De las revolucions de las esfèras celèstas, acabat vèrs 1530. Aquela òbra magistrala foguèt publicada, per un imprimeire luterian de Nurembèrg, lo 24 de mai de 1543, pauc abans la mòrt de Copernic. Benlèu seriá jamai estada publicada sens l'intervencion afogada d'un jove professor de matematicas, Georg Joachim Rheticus.
La revolucion « coperniciana »[modificar | modificar la font]
Abans Copernic, lo biais de veire l'Univèrs repausava sus la tesi aristoteliciana que la Tèrra es al centre de l'Univèrs e que tot torneja a son entorn: « l'univèrs geocentric ». La descripcion dels movements dels astres repausava sul sistèma dich "de Ptolemèu" e la teoria dels epicicles[2]. Aquela vision de l'univèrs (lo geocentrisme) demòra la doctrina establida fins a la fin de la Renaissença e foguèt abandonada de fach per la Glèisa solament vèrs 1750[3].
Lo modèl de la luna d’Ibn al Shatir foguèt adoptat practicament a l’identic per Copernic. Ibn al Shatir arribèt a la perfeccion d’un univèrs geocentric: realizèt lo programa prepausat per Ptolemèu ben melhor qu'aquel meteis o faguèt, en cambiant la geometria meteissa de l’univèrs. Copernic manlèva fòrça elements matematics a Ibn al Shatir, mas en cambiant l’origina (lo Solelh al luòc de la Tèrra). Se sap pas encara dins lo detalh coma aquel passatge se produguèt, perque los tèxtes arabis de l’escòla de Maragha foguèron pas tradusits en latin, mas que plan segur se faguèt (benlèu gràcias als traductors grècs a Bizanci), donat la proximitat frapanta entre los modèls. E mai, las figuras son las meteissas dins la Revolucion de las orbas de Copernic e dins los manuscrits d'Ibn al Shatir, amb las meteissas letras latinizadas als meteisses luòcs. Çò qu'es interessant, es qu’entre l’astronomia aràbia (escòla de Maragha) e l’astronomia de Copernic, i a continuament matematic, pasmens qu'aja discontinuament al nivèl cosmologic perque met lo Solelh, e pas mai la Tèrra, al centre de l’univèrs. Consèrva lo sistèma de las esfèras (aquel còp centradas cap al Solelh) e lo principi del movement circular unifòrme; lo pus grand istorian de l’astronomia anciana, Otto Neugebauer nomena Copernic "lo darrièr membre de l’escòla de Maragha".
Lo sistèma e las teorias de Copernic[modificar | modificar la font]
La tesi majoritària a l'epòca es lo geocentrisme : la Tèrra es immobila al centre de l'univèrs, totes los astres tornejan a son entorn. Aquela teoria es en partida motivada per de consideracions filosoficas e teologicas, aquò provoquèt un fòrt regèt del trabalh de Copernic[4].
Lo sistèma de Copernic repausa sus l'observacion que la Tèrra torneja sus ela meteissa e fa un torn sus son axe en un jorn: aquò explica dins un primièr temps lo movement diürne de l'esfèra celèsta en un jorn. Pus precisament, la Tèrre fa un torn sus ela meteissa en un jorn sideral (23 h 56 min 4,09 s), alara que lo Solelh torna a la meteissa posicion en un jorn solar (24 h). Copernic prenguèt en compte aquela distincion introducha per son sistèma.
Afirmèt tanben que la Tèrra fa lo torn del Solelh (revolucion), e pas lo contrari, en un an.
Afirmèt encara que las autras planetas, coma la Tèrra, tornejan totas a l'entorn del Solelh. Copernic conjectura tanben que l'axe de la Tèrra oscilla coma aquel d'una baudufa, aquò explicant la precession.
La teoria de Copernic contraditz la teoria de Ptolemèu: Copernic consèrva pasmens qualques elements de l'ancian sistèma: atal l'idèa aristotelicana (abandonada per Ptolemèu e benlèu ja per Iparc) de las esfèras solidas, o l'esfèra dels fixes fisic es conservada per Copernic.
Lo sistèma novèl prepausat per Copernic explica lo movement jornadièr del Solelh e de las estelas per la rotacion terrèstra. Explica, encara, qualques fenomèns qu'èran estats explicats amb granda dificultat e d'un biais imperfièit, subretot lo movement retrograd de las planetas extèrnas, (Mart, Jupitèr, Saturne). Sa teoria pren tanben en compte las planetas intèrnas, Vènus e Mercuri, que se situan pus prèp del Solelh que la Tèrra.
Copernic avancèt tanben una teoria sus l'òrdre de las planetas, lors distàncias e, conseguiment, lor periòde de revolucion. En efèit, Copernic contraditz Ptolemèu en afirmant que d'ont mai l'orbita d'un planeta es granda, d'ont mai li cal de temps per far una revolucion complèta a l'entorn del Solelh. Johannes Kepler obtenguèt pus tard de sas observacions de relacions matematicas precisas anant dins aquel sens, e Isaac Newton las demostrèt per sa teoria de la gravitacion.
Las reticéncias[modificar | modificar la font]
Al sègle XVI, se cresiá fòrtament que la Tèrra es immobila, e la teoria del geocentrisme èra la règla universala. I aviá de dificultats a pensar que la tèrra foguèsse mobila. Los cercaires e scientifics del sègle XVI acceptèron qualques elements de la teoria, mas la basa de l'eliocentrisme foguèt regetada.
Sols una desena de cercaires de son epòca li acordèron un sosten. Mas aqueles trabalhavan sovent a l'exterior de las universitats (subvencionadas), dins las corts reialas o imperialas, o encara meteis fòrt prèp de la Gleisa. Las pus celèbras son Galilèu (1564-1642) (qu'es pas contemporanèu de Nicolau Copernic mòrt en 1543) e l'astronòm alemand Johannes Kepler.
Pasmens, en 1588, 45 ans aprèp la mòrt de Copernic, se trobèt un compromés. L'astronòm danés Tycho Brahe sosten una teoria que garda la Tèrra immobila mas que prevei que totas las autras planetas tornejan a l'entorn del Solelh alara qu'aquel darrièr torneja a l'entorn de la Tèrra. La meteissa teoria de compromés es defenduda per François Viète, que dins son Harmonicon céleste [5], descriu lo sistèma de Copernic, lo compara a aquel de Ptolemèu e dona a las orbitas planetàrias de formas ellipticas. Lo sistèma de Copernic foguèt condemnat en 1616 [6], e Galilèu que demorèt un fervent defensor de la teoria coperniciana foguèt condemnat per un tribunal eclesiastic en 1633. L'acceptacion de la novèla teoria es lenta.
Prèp de cent ans aprèp la parucion du libre De las revolucions de las esfèras celèstas, reticéncias e esitacions existissián encara. Se qualques filosòfs jesuistas son prigondament convencuts, que ne son meteis disciples de Copernic, d'autres accèptan puslèu lo sistèma de Tycho Brahe.
Cal esperar la fin del sègle XVII per veire se reconciliar gaireben totes los sabents d'Euròpa, mercé a la mesa en plaça de la mecanica celèsta d'Isaac Newton. Levat la Grand Bretanha, França, los Païses Basses e Danemarc, lo rèsta d'Euròpa garda sa posicion contra Copernic pendent encara un sègle.
Vèrs 1750 e en plusors estapas, lo papa Beneset XIV abandonèt de fach lo sistèma geocentric. Los libres de Copernic e Galilèu son raiats de l'Index en 1757[7]. Mas es solament dins los ans 1820-1830 que la Glèisa acceptèt definitivament e completament l'idèa que la Tèrra torneja a l'entorn del Solelh.
Son influéncia[modificar | modificar la font]
Copernic retardèt de plusors ans la parucion de l'òbra de sa vida. Sas cresenças e la paur de la reaccion de la Gleisa e de Wittenberg ne son las rasons principalas. Aquel tèxte foguèt publicat a l'ora de sa mòrt.
Oblidèt pas una dedicatòria al papa Pau III dins son òbra redigida en latin ont revendiquèt lo drech a la libertat d'expression.
Copernic permetèt de liberar los scientifics e cercaires de lors prejutjats (lo sistèma cosmologic d'Aristòtel e de Ptolemèu demorèron fòrt longtemps la referéncia). Menèt apuèi los teologians a l'interrogar sus l'interpretacion dels tèxtes sacrats. Calguèt esperar lo sègle XIX per que los teologians prenguèsson unas distàncias envèrs l'interpretacion tròp literala dels tèxtes sacrats, aquò provoquèt pas mens qu'un renovèlament dels estudis biblics (exegèsi e ermeneutica).
L'influéncia de Copernic se faguèt sentir fins dins lo domeni filosofic: Descartes, qu'aviá redigit un tractat del monde e de la lutz, foguèt estonat de la decision de l'Inquisicion quand aprenguèt la condamnacion de Galilèu en 1633. Es la rason per que Descartes s'orientèt cap a la filosofia e redigiguèt lo celèbre discors del metòde e qualques autras òbras filosoficas per constituir un projècte de recèrcas d'una sciéncia universala.
Es amb rason que se parla de revolucion coperniciana, perque l'influéncia del sistèma de Copernic se faguèt sentir prigondament dins totes los domenis de la coneissença umana.
L'asteroïde (1322) Coppernicus foguèt nomenat en son onor [8].
Controvèrsia sus sa nacionalitat[modificar | modificar la font]
La nacionalitat de Copernic es, dempuèi lo sègle XIX, subjècte de controvèrsias. Atal, nòta Konrad Rudnicki, « lo paire de Copernic èra polonés, e sa maire alemanda. Nasquèt sul territòri de Polonha, dins una vila anseatica amb una populacion majoritàriament alemanda. » Se debatèt longtemps per saber se Nicolas Copernic èra vertadièrament alemand, o polonés. Aquela discussion venguèt una granda querèla sabenta dins las epòcas nacionalistas (de la segonda mitat del sègle XIX fins a la Segonda Guèrra Mondiala)[9] ».
Pasmens, de son vivent, la nacionalitat aviá un ròtle segondari.
Enquèsta sus sa tomba[modificar | modificar la font]
Lo luòc exacte d'inumacion de Copernic demorèt longtemps inconegut fins que se trobèron los ossaments en 2005 dins la catedrala de Frombork (Polonha), prèp de l'altar que n'aviá la carga.
Lo 20 de novembre de 2008, los cercaires de l'Institut medicolegal de Cracòvia e de l'Universitat d'Uppsala confirmèron que lo crani e lo femur trobats son segur aqueles de Copernic, en comparason amb dos pels trobats dins un exemplar del Calendarium Romanum Magnum de Johannes Stoeffler (que Copernic utilizèt tota sa vida)[10],[11].
Lo 22 de mai de 2010, l'astronòm que sos rèstas foguèron identificats, tornèron èsser enterrats dins la catedrala de Frombork dins lo nòrd de la Polonha, per lo 467en aniversari de sa mòrt. Après una ceremonia religiosa, l'ataüc de Copernic tornèt èsser enterrat jol sol de la catedrala del sègle XIV, al pè d'una tomba nòva de granite negre frapada amb una representacion d'un modèl del Sistèma Solar. Dins son discors, l'archavesque Jozef Zycinski deplorèt los « excèsses de zèl dels defensors autoproclamats de la Glèisa ». Remembrèt dins aquel contèxte la condamnacion en 1616 pel papa Pau V de l'òbra de l'astronòm, considerat a l'epòca coma contrària a las Escrituras[12].
Omenatges[modificar | modificar la font]
- Copernic es un cratèr d'impacte lunar.
- Lo copernici es un element quimic, de simbòl Cn e de numèro atomic 112.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Òbras complètas, en cors d'edicion a Berlin dempuèi 1974 : Nicolaus Copernicus-Gesamtausgabe.
- Vol. 1, De Revolutionibus : Faksimile des Manuskriptes ; hrsg. von Heribert M. Nobis. Hildesheim : A. Gerstenberg, 1974. ISBN 3-8067-0331-0.
- Vol. 2, De Revolutionibus libri sex [kritischer Text] ; hrsg. von Heribert Maria Nobis und Bernhard Sticker. Hildesheim : Gerstenberg, 1984. ISBN 3-527-28326-9.
- Vol. 3-1, Kommentar zu De revolutionibus ; hrsg. von Heribert Maria Nobis und Felix Schmeidel. Berlin : Akademie Verlag, 1998. ISBN 3-05-003123-9.
- Vol. 5, Opera minora ; hrsg. von Stefan Kirschner und Andreas Kühne. Berlin : Akademie Verlag, 1994. ISBN 3-05-003498-X.
- Vol. 6-1, Documenta copernicana. Briefe ; hrsg. Andreas Kühne, mit Friederike Boockmann und Stefan Kirschner. Berlin : Akademie Verlag, 1994. ISBN 3-05-002594-8.
- Vol. 6-2, Documenta copernicana. Urkunden, Akten und Nachrichten ; hrsg. Andreas Kühne und Stefan Kirschner. Berlin : Akademie Verlag, 1996. ISBN 3-05-003009-7.
- Vol. 8-1, Receptio copernicana ; hrsg. Heribert Maria Nobis und Anna Maria Pastori. Berlin : Akademie Verlag, 2002. ISBN 3-05-003433-5.
- Vol. 9, Biographica copernicana ; hrsg. Andreas Kühne, Stefan Kirschner, mit einem Katalog der frühen Copernicus-Porträts von Gudula Metze. Berlin : Akademie Verlag, 2004. ISBN 3-05-003848-9.
Estudis sus la persona e l'òbra[modificar | modificar la font]
- Koyré (Alexandre), La révolution astronomique : Copernic, Kepler, Borelli. Paris, Hermann, 1961. (Histoire de la pensée ; 1).
- Hallyn (Fernand), La structure poétique du monde. Copernic, Kepler. Paris, Seuil, 1987. (Des travaux). ISBN 2-02-009802-4.
- Kuhn (Thomas), La Révolution copernicienne, trad. Avram Hayli. Paris, Livre de Poche, 1992. ISBN 2-253-05933-1.
- Szczeciniarz (Jean-Jacques), Copernic et le mouvement de la terre. Paris, Flammarion, 1998. ISBN 2-08-211567-4.
- Szczeciniarz (Jean-Jacques), Copernic et la révolution copernicienne. Flammarion, 2001.
- Simon (Gérard), Kepler astronome, astrologue. Gallimard, 1979. (Bibliothèque des sciences humaines).
- Owen Gingerich, James H. MacLachlan, Nicolaus Copernicus: making the Earth a planet, Oxford University Press US, 2005, ISBN 978-0-19-516173-1[13].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) The Genuine Copernican Cosmological Principle, per Konrad Rudnicki.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jean-Pierre Bois, L’Europe à l’époque moderne, XVIe-XVIIIe siècle, Armand Colin, 2003, Paris, ISBN 2200266170, p.276
- ↑ Las expressions « modèl d'Aristòtel » e « sistèma de Ptolemèu » remontan a l'Edat Mejana, a l'epòca ont aqueles dos autors èran las referéncias essencialas en matèria scientifica. Son classicas mas enganairas. En realitat, l'idèa del geocentrisme coma sistèma, ben anteriora a Aristòtel, remonta almens a Anaximandre. Quant a la teoria dels epicicles, Ptolemèu la ten d'Iparc.
- ↑ Pel papa Beneset XIV. Cf. infra, Las reticéncias.
- ↑ Comunautats religiosa e sabenta
- ↑ (fr)Guillaume Libri histoire des sciences mathématiques en Italie : depuis la renaissance des lettres jusqu'à la fin du XVIIe siècle Tome 4.
- ↑ (fr)La condamnation des livres coperniciens et sa révocation à la lumière de documents inédits des Congrégations de l'Index et de l'Inquisition, Pierre-Noël Mayaud, Universitat pontificala gregoriana, 1997 (Google Books)
- ↑ id "Mayaud"
- ↑ http://www.nmspacemuseum.org/halloffame/detail.php?id=123
- ↑ « The Genuine Copernican Cosmological Principle », del libre de Konrad Rudnicki, (professor a l'Universitat Jagiellon, Cracòvia, Polonha) The Cosmological Principles, 1995.
- ↑ (fr)La tomba de Copernic identificada mercé a son ADN
- ↑ (fr)Sciences & Vie, Los ossaments de Copernic enfin identificats, nº 1096, gen. 2009, p. 11.
- ↑ (fr)http://www.lemonde.fr/europe/article/2010/05/22/copernic-inhume-en-pologne-467-ans-apres-sa-mort_1361799_3214.html#xtor=RSS-3208
- ↑ Google Books


text:
Hommarting
Hommarting es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciana possession de las abbayes de Wissembourg e de Marmoutier, e de la évêché de Mètz, aguda en fief per de nombroses senhors (Lutzelbourg, Lening-Réchicourt).
- #Passar a la França en 1661, al comte de Trauessèr l'an 1766 e als Custine l'an 1781.
- Ancienne possession des abbayes de Wissembourg et de Marmoutier, et de l'évêché de Metz, tenue en fief par de nombreux seigneurs (Lutzelbourg, Lening-Réchicourt).
- Passa à la France en 1661, au comte de Longeron en 1766 et aux Custine en 1781.


text:
Uluru
Uluru, tanben conegut jos lo nom d'Ayers Rock, es un grand rocàs del centre d'Austràlia dins lo Territòri del Nòrd. Es lo segond mai grand monolit del mond (aprèp lo mont Augustus, situat tanben en Austràlia) e representa lo monument nacional dels australians.
Aquel monolit es vièlh de mai de 400 milions d'annadas. Es un rocàs sacrat per los aborigèns australians.
- Ayers Rock es lo nom donat al rocàs per los colons europèus en omenatge a Henry Ayers, Primièr ministre d'Austràlia Meridionala al sègle XIX.
- Uluru es lo nom dins una lenga australiana dels aborigèns, devengut nom oficial dins las annadas 1980.


text:
Categoria:Compositor romantic
Recensa los compositors de musica romantica — al « sens larg », es a dire, los compositors del sègle XIX.
- Mercé de vos assegurar que vòstre classament es confòrme a lo de la lista alfabetica de la paleta musica classica çai-contra — o de modificar la lista en conseqüéncia s'es necessari.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa pas que de la soscategoria seguenta.
*
- Hector Berlioz (1 C, 1 P)
Articles dins la categoria « Compositor romantic »
Aquesta categoria conten los 13 articles seguents.


text:
Lachuscla
Lachuscla
Euphorbia chariacasError d'escript : la foncion « títol » existís pas.
La lachuscla (var. Joscla), en latin Euphorbia chariacas, es una planta de la garriga mediterranèa. Fa partida de la familha deis Euphorbiaceae e dau genre deis eufòrbias (Euphorbia).
Es una espècia erigida, vivaça e fòrça robusta que pòu agantar 60 a 80 cm d'autor. Sa basa es rigida, de color bruna ò marrona, e sovent lignificada. Lo fulhatge d'aquela eufòrbia es dens e format de fuelhas verdas lanceoladas que son pus sornas vèrs la basa. A la cima, lei fuelhas an una forma ovoïda e forman una mena de mata a la prima. Lei fruchs son de capsulas d'aperaquí 5 mm. L'odor de la planta es generalament desplasenta.
Es una espècia fòrça frequenta de la garriga occitana qu'es adaptada ais environaments secs. Coma totei leis eufòrbias, es una planta toxica que secreta un suc blanc caracteristic. En despiech de sa toxicitat, aqueu suc èra a temps passat utilizat dins lo tractament extèrne dei verrugas. Es tanben de còps utilizada per l'ornament dei jardins.


text:
Liechtenstein
Liechtenstein es un país d'Euròpa qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta Soïssa a l'oèst, e Àustria a l'èst. Capitala: Vaduz. Ciutat pus granda: Schaan.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Liechtenstein es una monarquia parlamentária.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo relèu a l'èst es constituit de montilhas. Culmina al mont Grauspitz, a 2599 m.
Economia[modificar | modificar la font]
Liechtenstein utiliza lo franc soís coma moneda.


text:
Associacion
Ua associacion qu'ei ua grop de personas que s'amassan entà escàder s'i entà realizar un prètzhèit e shens nat objectiu de realizar un benefici financier (per aqueste rason que's parla d'"associacion shens nat fin de lucre" o "non lucrativa).
Lo regim legau de las associaicion que varia segon los país.
En França : associacion segon la lei de 1901[modificar | modificar la font]
En França qu'ei aquesta lei qui marca l'encastre juridic de las associacion.
Que cau :
- Au mens dus membres dab un qui sia responsable juridicament entçà l'associancion (un cap de l'associacion).
- Que l'activitat de l'associacion n'enriquissin pas nat membre.


text:
Potz
Un potz (var. putz) es un trauc vertical escavat o perforat dins la tèrra. Generalament de forma cilindrica, las parets son bastidas amb de pèiras, ciment o fusta per evitar que s'afondre. Normalament la dobertura es protegida dels accidents e de la dintrada d'objèctes estrangièrs amb un tapador o barralha que l'entorneja.
Variantas[modificar | modificar la font]
- De poses s'excavan fins a una prigondor sufisenta per arribar a una sèrva d'aiga sosterranha o d'autras matèrias coma lo petròli (potz petrolifèr).
- Abans se fasiá de poses per acumular la nèu, (glacièra).
- Un avenc es un potz vertical natural.


text:
Septimània
Septimània èra la part oèst de la província romana de Gàllia Narbonesa que passèt jos contraròtle dels visigòts en 462, quand foguèt cedida a son rei, Teodoric II. Los visigòts la nomenava simplament Gàllia o Narbonensis. Correspond aperaquí a la region actuala de Lengadòc-Rosselhon. Passèt brevament jol poder del Califat de Còrdoa al sègle XVIII abans sa reconquista pels Francs, que a la fin del sègle IX la nomenava Gotia o Marca Gotica.
Septimània èra una marca de l'Empèri Carolingian e alara que la Francia Occidentalis caiguèt al sègle XVIII, encara qu'èra culturalament e politicament separada de França e del govèrn reial central La region èra jos l'influéncia del Tolosenc, de Provença, e de Catalonha. Èra una part d'Occitània que deuriá finalament caire jol poder dels reis franceses al sègle XIII après la Crosada dels Albigeses. A partir de la fin del sègle XIII foguèt apelada Lengadòc e son istòria se confondèt amb la de França.
Lo nom "Septimània" pòt derivar per partida del nom roman de la vila de Besièrs, Colonia Julia Septimanorum Beaterrae, que a son torn fa referéncia al poblament dels veterans de la setena legion romana dins la vila. Una autra origina possibla ne's una allusion a las set ciutats (civitates) del territòri: Besièrs, Elna, Agde, Narbona, Lodeva, Magalona, e Nimes. Septimània s'espandiá fins a una linha a mièg camin entre Mediterranèa e Garona a l'oèst; a l'èst fins a Ròse que la separava de Provença; e al sud sa termièra èra los Pirenèus.


text:
Louis Braille
Louis Braille (Nascut a Coupvray (Sèina e Marna, França) lo 4 de genièr de 1809 – mòrt lo 6 de genièr de 1852) foguèt un professor francés cèc, celèbre per l'invencion del sistèma de lectura pels cècs que pòta son nom, (sistèma Braille).
A l'edat de 3 ans perdèt la vista. L'uèlh esquèrra s'infectèt a causa d'un accident dins lo talhièr de selièr del paire al utilizar un esplech tròp pesat per el. La infeccion acabèt per aténher tanben l'uèlh drech, provocant una cecitat irreversible.
Aprèp qu'obtenguèt una borsa d'estudis, en 1819 s'anèt a París, ont dintrèt a l'Institut Nacional pels Joves Cècs, institucion ont mai tard venguèt professor. Dins aquel meteis centre encontrèt Charles Barbier, inventor de un sistèma de lectura pels cècs que Braille tansformèt e completèt fins a ne fa çò que vendrà lo sistèma universal de lectura pels afectats de cecitat.
Aquel sistèma, nomenat Braille en onor a son inventor, conta de 63 caractèrs formats de un a sièis punts e que son imprimits en relèu sus un papièr que permet la lectura mejans lo tocat. E mai, los caractèrs del sistèma, que Braille publiquèt en 1829 e 1837, foguèron adaptats per notar musicala, çò que aisís sa compreneson.
Malaút de Tuberculòsi, moriguèt lo 6 de genièr de 1852, foguèt enterrat dins sa vila mairala. En 1952, un sègle aprèp sa mòrt, sos rèstes fuguèron transportats a París e enterrats al Panteon.
Enlaces externos
- (es)[1]
- (fr)Braille 1809-2009 » L’écriture à 6 points et son avenir, 5 au 8 janvier 2009, Siège de l’UNESCO - ParisAssociacion Valentin Haüy, Conferéncia internacionala a l'UNESCO (París) de 5 al 8 genièr de 2009
- (en)Celebracion dels 200 ans de Braille
- (en)Louis Braille Online Museum - American Foundation for the Blind


text:
Plaine-de-Walsch
Plaine-de-Walsch es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge fondat l'an 1707 pel baron de Lutzelbourg, amb una verrerie.
- Lo vilatge a sofèrt pendent los hostilités de la guèrra en 1914.
- Village fondé en 1707 par le baron de Lutzelbourg, avec une verrerie.
- Le village a souffert durant les hostilités de la guerre en 1914.


text:
Idroxil
L'idroxil es un grop foncional compausat d'oxigèn e d'idrogèn: O-H
Es caracteristic dels alcòls. A una carga (nombre d'oxidacion) de –1 unitat. S'utiliza lo tèrme de grop idroxil quand lo grop foncional -OH se compta coma un substitut d'un compausat organic. Las moleculas organicas que contenon lo grop idroxil son conegudas coma d'alcòls.
L'idroxid, lo nom utilizat per far referéncia a l'anion idroxil OH-, es un dels ions poliatomics mai simples e mai importants. Tanben, idroxid es un tèrme general per quina sal que siá que contenga de quantitats estequiometricas d'aqueste ion. Aquestas sals son generalament d'alcalis o de basas, es a dire, presentan pH superiora a 7 en d'aiga.


text:
Deputats de la XIIIena legislatura
Los deputats de la XIIIena legislatura de la Vena Republica de l'Assemblada Nacionala foguèron elegit en 2007 per un mandat s'acabant en 2012 e que lo president èra Bernard Accoyer, de l'UMP.
Somari
Resultat de las eleccions[modificar | modificar la font]
Composicion de l'Assemblada de 2007[modificar | modificar la font]
Grops politics[modificar | modificar la font]
Segon lo règlament de l'Assemblada Nacionala, los « deputats se pòdon regropar per afinitats politicas » en grops parlamentaris. Devon conténer almens 20 membres (dempuèi 1988, de per abans aqueste nombre èra fixat a 30 al minimum). En 2007, lo Partit Comunista Francés, que dispausa pas pus que de 15 elegits e 2 aparentats e doncas pòt pas mai, dins las condicions actualas, formar cap de grop, demanda un abaissament novèl d'aqueste nombre a 15 membres. Lo grop politic deu presentar al moment de la dobertura de la legislatura al president de l'Assemblada Nacionala una declaracion politica signada per sos membres.
Otra los membres de plen drech del grop, que son generalament membres del meteis grand partit (UMP, PS, UDF, PCF, etc.), d'unes deputats pòdon « s'aparentar » a un grop : alara son pas incluses dins lo quota minimum de 20 necessaris per la formacion del grop. S'agís en règla generala de membres eissits de pichons partits o sens etiqueta pròches de la tendéncia del movement politic principal a l'origina de la formacion del grop.
Los grops decidisson, amb lo president de l'Assemblada Nacionala, de las zònas de l'emicicle ont sieràn. Apuèi son sols jutges del biais de repartir lors membres e aparentats al sen d'aquesta zòna. An lor pròpria organizacion e lor reglament interior pròpri, elegisson en lor sen un president que los representarà al sen de la Conferéncia dels Presidents e que dispausarà de maitas prerogativas importantas (coma la demanda o al contrari l'oposicion a la creacion d'una comission especiala, lo drech d'obténer una suspension de sesilha per acampar lo grop, de demandar lo vòte a l'escrutinh public, d'apelar en sesilha a la verificacion del quorum a l'ocasion d'un vòte, de preparar l'òrdre del jorn parlamentari mensual pròpri a lor grop, de prepausar o de s'opausar a l'engatjament de proceduras d'engatjament simplificadas, o encara lo « drech de tiratge » que lor permet d'obténer un còp per an l'examèn en sesilha publica d'una resolucion que prepausa la creacion d'una comission d'enquèsta, etc.). Cada grop, en foncion de son pes numeric al sen de l'Assemblada, designa sos representants al sen del Burèu e de las diferentas comissions. An a mai d'aquò, en foncion de lor talhq, una subvencion financièra pròpria e dispausan de burèus e de salas per s'acampar.
En defòra dels deputats "inscriches" a un grop, conven de discernir los deputats solament "aparentats" a un grop, e mai los deputats "non inscriches". Çaquelà, aquesta darrièra categoria es quasi nulla a l'Assemblada Nacionala.
Al moment de la dobertura de la XIIIena legislatura lo Mois invalide (de junh de)M, quatre grops politics son estats presentats : lo largament majoritari de l'UMP, un autre dominat pels socialistas als quals se son aparentats los elegits del Partit Radical d'Esquèrra, del Movement dels Ciutadans e qualques divèrs esquèrra. Lo Centre Novèl, que fa partida de la Majoritat presidenciala, a pogut constituir un grop a part entièra alara que los elegits del MoDem de François Bayrou sèison coma non inscriches amb d'autres elegits divèrses. Enfin, fauta d'avèr obtengut abans lo començament de la legislatura un abaissament a 15 del minimum de 20 membres d'acampar per formar un grop, los comunistas se son aligats al sen d'un grop tecnic de la presidéncia tornanta cada 10 meses amb los elegits Verds, apelat Esquèrra democratica e republicana.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Composicion dels grops politics, sul sit de l'Assemblada Nacionala Francesa
- ↑ arredondit als centens


text:
Jâlons
Jâlons es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat a #èsser marcada per la violéncia dels combats de la Primièra Guèrra mondiala. Lo artilleur francés Raoul Bouchet en las siás cartas escrichas pendent la guèrra publicada en un recueil[1] escrit per exemple que lo 9 de setembre de 1914 los infanteries alemandas e de francesas èran pas #qu'a 800 m la una de l'autre e que la siá seccion a tirat 820 obus en mens d'una ora.
La commune a été marquée par la violence des combats de la Première Guerre mondiale. L’artilleur français Raoul Bouchet dans ses lettres écrites durant la guerre publiées dans un recueil[2] écrit par exemple que le 9 septembre 1914 les infanteries allemandes et françaises n'étaient qu'à 800 m l'une de l'autre et que sa section a tiré 820 obus en moins d'une heure.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Cartas de guèrra d'un artilleur de 1914 a 1916, publicadas n'en octòbre 2002
- ↑ Lettres de guerre d'un artilleur de 1914 à 1916, publiées en octobre 2002


text:
Munster
Munster (gaelic irlandés, An Mhumhain [ənˈvuːnʲ]) es la pus meridionala dei províncias istoricas d'Irlanda. Es formada per lei comtats de Clare, Cork, Kerry, Limerick, Tipperary e Waterford. La populacion estimada en 2002 èra de 1 101 266 abitants.
Lo nom de la província deriva de la deessa cèlta Muma. Èra devesida en tres reiaumes: Ormond a l'èst, Desmond au sud e Thomond au nòrd, representats sus la bandièra per lei tres coronas. La vila mai granda dau territòri es Cork, qu'es tanben actualament la segonda ciutat de la Republica per òrdre d'importància.
Munster es tanben lo nom dau dialècte dau gaelic irlandés originari d'aquesta part de l'illa.


text:
Lo Ròve
Lo Ròve (Le Rove en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Seis estajants son anomenats rovenencs.
Lo Ròve es conoissut per sei cabras dei banas torcejadas, unencas au monde e per son brocin, especialitat facha ambé lo lach d'aqueleis animaus e que ramenta la ricotta siciliana.
Una dei cançons de Victor Gelu s'anomena lei nòvis rovenencs, que lei gents dau Ròve representavan segon l'autor lei pastres de l'arcadia de la mitologia marselhesa.


text:
Pampalona (Lengadòc)
Pampalona [1][2] (Pampelonne en francés) es una comuna lengadociana del Lengadòc en Segalar situada dins lo departament de Tarn e la region francesa de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Lucien Fabre, nascut à Pampalona lo 14 de febrièr de 1889, qu'obtenguèt lo Prèmi Goncourt en 1923
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Roïnas del castèl de Turiés
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Dent
La Dent es una estructura dura, salhenta compausada de pulpa, de dentina e d'esmalt e que la rasic es implantada dins l'òs maxilar de la maissa d'unes vertebrats. Lo sieu ròtle essencial es la digestion mecanica de bocins de mangisca, en las preparar per èsser puèi deglutits.
A mai, las dents servísson tanben d'instruments de defensa o d'ataca per fòrça animals.
Los mamifèrs an de dents plan diferenciadas adaptadas a de formas diferentas d'alimentacion.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Las dents umanas: