text:
Lac Victòria
Lo lac Victòria o Nyanza o lac Ukereoe o Nalubaale es lo pus grand lac d'Africa e (segon las fonts) lo quatren, tresen o segond del mond per sa superfícia amb 68 100 km2. Deu son nom a l'explorator britanic Speke que foguèt en 1858 lo primièr europèu que l'atenguèt, e que lo bategèt en onor de la reina Victòria del Reiaume Unit.
Situat en Africa de l'Èst, al còr d'una zona de poblament dens, es bordat per Kenya al nòrd-èst, Oganda al nòrd e al nòrd-oèst e Tanzania al sud, sud-oèst e sud-èst. Ocupant una depression enquadrada per las doas brancas de la Granda Val del Rift, es font de Nil Blanc, lo pus long afluent de Nil.
Traversat per l'eqüator, lo lac Victòria es poblat d'una fauna e d'una flòra tropicala variada mas menaçada par la subrexpleitacion de las ressorsas naturalas e la destruccion dels mitans.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Biodiversitat
- 3 Istòria
- 4 Demografia
- 5 Filmografia
- 6 Vejatz tanben
Geografia[modificar | modificar la font]
Topografia[modificar | modificar la font]
Lo lac Victòria se situa en Africa de l'Èst, al còr dels grands lacs africans; es traversat per l'eqüator al Nòrd. Sos estats vesins son Kenya al nòrd-èst, Oganda al nòrd e nòrd-oèst e Tanzania al sud. Pro pauc prigond (40 m en mejana, 83 m al maximum) e situat a 1 133 m d'altitud, lo lac ocupa una depression formada per de movements tectonics e enquadrada per las doas brancas de la Granda Val del Rift formada fa quatre milions d'annadas.
Gaireben rectangular amb 320 km de long (del nòrd al sud) e 275 km de larg (d'èst al oèst), lo lac possedís de ribas fòrça decopadas formant de nombrosas peninsulas, baias, caps e mai de 3 000 illas, gaireben totas inabitadas.
Geologia[modificar | modificar la font]
Fa quatre milions d'annadas, lo rift èst african comença de se constituir pel jòc de falhas normalas que venon òrsts e grabèns organizats sus dos axes parallèls. Lo leugièr soslevament dels bòrds provoquèt la formacion d'una depression pauc marcada dins de terrens precambrians. Qualques cors d'aiga, capturats per aquela conca comencèron alara de l'emplir entre 750 000 e 400 000 ans, fasent nàisser lo lac Victòria.
La flaca prigondor del lac e son grand repòrt superfícia/volum lo fan vulnerable als cambis climatics. Los carotatges geologics realizats dins los sediments mostrèron que lo lac Victòria s'assequèt almens tres còps dempuèi sa formacion. Aqueles cicles d'assecament son probablament ligats a las glaciacions pendent que las precipitacions demenissián. Lo darrièr assecament del lac remonta a 17 300 ans e son rempliment a 14 700 ans.
Clima e idrologia[modificar | modificar la font]
Lo lac Victòria es somés a un clima tropical que las temperaturas oscillan entre 16 °C e 27 °C. De mai a julh, los vents del sud provòcan de desplaçaments de la massa d'aiga cap al nòrd. Las pluèjas se repartisson tot lo long de l'annada mas dos periòdes pus umids se distinguisson en abril e en setembre octobre. La mejana annala de las precipitacions s'elèva a 1 450 mm.
Lo Bacin collector recep una dosena de cors d'aiga que Kagera, lo pus important ven de Tanzania, de Burundi e de Rwanda. L'emissari del lac Victòria, lo Nil Blanc (Bahr-el-Abiad), s'escampa cap al nòrd per anar dins lo lac Kyoga puèi lo lac Albèrt e fin finala Nil. La partida del Nil Blanc situada entre lo lac Victòria e lo lac Kyoga se nomena tanben Nil Victòria e seriá nascut entre 12 000 e 14 000 ans ab. C. Los afluents, que lor debit vària fòrça segon las sasons, balhan mens de 20% de las aigas del lac, lo rèsta ven de las pluèjas. Las pèrdas son degudas en partida al debit sortissent del Nil Blanc mas tanben a l'evaporacion (variabla segon las sasons e lo vent) que representa una pèrda de 31 a 124 mm per mes.
Fins a las annadas 1960, lo lac Victoria foguèt tanben plan equilibrat al nivèl idrologic e endurava pas de fòrtas variacions de nivèl. En 1962, lo nivèl montèt bruscament en consequéncias de fòrtas pluèjas e demorèt atal amb una leugièra diminucion. A partir de 2004, un cambi important comencèt amb una baissa de nivèl del lac de dos mètres en dos ans. La causa d'aquela seriá la manca de pluèjas qu'agís al meteis temps dirèctament sul lac e suls apòrts dels afluents[1].
Biodiversitat[modificar | modificar la font]
Fa 14 000 ans, aprèp lo rempliment del lac, la fauna aqüatica dels rius colonizèt lo lac Victòria. Avent sul còp accès a un abitat verge, las espècias se diversifiquèron, ocupant totas los ròdols ecologics. Coma aquò apareguèron, segon la teoria actuala, de nombrosas espècias endemicas d'aplocromis. Aprèp l'introduccion de la pèrca de Nil, l'eutrofizacion de l'aiga e l'invasion per la jacint d'aiga, aquela biodiversitat demeniguèt fòrtament. Pareis çaquelà que qualques aplocromis comencèron de s'adaptar a aquelas condicions novèlas, notablament en modificant lors abituds alimentàrias[2].
Fauna[modificar | modificar la font]
Qualques familhas, genres e espècias marcants de la fauna salvatja.
Mamifèrs[modificar | modificar la font]
Dins los paluns de papirus, l'antilòp sitatunga (Tragelaphus spekeii), de batas longs e esclats adaptats a la marcha en terrens palunoses, se pòt encara encontrar pasmens qu'escas. Un autre antilòp, lo grand cobe de las canavèras (Redunca redunca), se pòt tanben apercebre sus las ribas.
Concernent los mamifèrs pus adaptats al mòde de vida aqüatica, l'ipopotam (Hippopotamus amphibius) e la loira de las gautas blancas del Cap (Aonyx capensis), son corrents.
Dins qualques zonas pus secas viu l'impala (Aepyceros melampus), mamifèr semblant una gazèla o un antilòp.
Aucèls[modificar | modificar la font]
Lo lac Victòria es un luòc de passatge de fòrça nombroses aucèls de passa e tanben lo mitan de vida d'un grand nombre d'espècias residentas.
Dins los paluns denses, fòrça animals tròban abriga e noiridura. Coma Bèc d'esclòp (Balaeniceps rex) que se noirisson de peisses, de batracians, de joves tartugas e qu'es uèi classat coma espècia vulnerabla. Se tròba d'aucèls tipics dels paluns de papirús coma Cisticòla carruthersi (Cisticola carruthersi), Acrocephalus rufescens, Muscicapa aquatica, Bradypterus carpalis e doas espècias menaçadas, Chloropeta gracilirostris e Laniarius mufumbiri.
Dins las aigas pus liuras, se pòt encontrar Himantopus himantopus e tanben de còrbs marins (Phalacrocorax carbo e Phalacrocorax africanus) coma divèrses guiraudets (Ardeola idae) e egrettas (Egretta garzetta, Ardea alba). La gavina del cap gris (Larus cirrocephalus) e èsterna Hansel (Sterna nilotica) s'encontran sovent dins las zonas pus alunhadas de la riba.
Dins la savana arborada qu'entorneja lo lac, se pòt observar l'arnièr de Senegal (Halcyon senegalensis), aucèl fòrça colorat. Prèp de la riba, se pòt a vegadas apercebre Burhinus vermiculatus o ben Lybius guifsobalito, aucèl negre de la gorga roja intens, o de soïmangas, aucèls nectarivors.
Reptils e batracians[modificar | modificar la font]
Lo crocodil de Nil (Crocodylus niloticus) a gaireben disparegut d'aquela region d'Africa. Es subretot victima de la caça facha per obtenir sa pèl. Se noirís de predas vivas coma ausèls, cernalhas, de tartugas, insèctes, crustacèus, mollusques e batracians.
Al lac Victòria, la ponta se fa a la fin de decembre e en genièr, a la sason seca quand las aigas baissan. Los uòus se depausan dins la sabla ont incuban pendent tres meses.
Lo lac abriga plusors espècias de tartugas d'aiga doça endemicas coma Pelusios williamsi o Emydura victoriae.
Los varans de Nil (Varanus niloticus), que demòran la preda del crocodil, van pilhar lo niu d'aqueste.
Dins aquelas zonas vivon tanben de batracians, coma une espècia endemica: Xenopus victoriae.
Peisses[modificar | modificar la font]
Lo lac Victòria conten prèp de 450 espècias de peisses[3] que 300 endemicas del genre Haplochromis e doas espècias endemicas de tilapias del genre Oreochromis (Oreochromis esculentus e Oreochromis variabilis).
La pèrca de Nil (Lates niloticus) o Capitan e lo tilapia du Nil (Oreochromis niloticus) foguèron introdusits dins lo lac par l'Òme.
Existís tanben una espècia de protoptèr, (Protopterus aethiopicus), peis de palmons obligat de respirar regularament a la superfícia.
Dempuèi l'introduccion de la pèrca de Nil dins las annadas 1950 pels colons britanics, mai de 200 espècias endemics d’Haplochromis coma l’Oreochromis esculentus dispareguèron e fòrça espècias son menaçadas coma lo protoptèr que sembla en via de disparicion.
Insèctes[modificar | modificar la font]
Las aigas del lac Victòria se colonizèron per d'insèctes aqüatics, las notonèctes entre autres, e per de nombrosas larvas d'insèctes. Se vei periodicament en dessús de las aigas del lac l'aparicion de nívols d'insèctes. La majoritat son inofensius mas pòdon geinar los abitants.
Qualques moissals pòdon transmetre de malautiás coma la malària, la fèbre chikungunya e la fèbre jauna. Sus las ribas, los assemblaments periodics de fòrça bestials atiran la glossina, o mosca tsetse, capabla de transmetre la malautiá del som.
Autres artropòdes[modificar | modificar la font]
Sembla que i aguèt un cambi major dins las proporcions d’espècias de crustacèus formant lo zooplancton del lac Victòria pendent lo sègle XX. Las espècias de copepòdes de l'ordre dels Ciclopoida aumentèron de 8% a 97% de la biomassa entre 1927 e 1990 alara que los copepòdes de l'ordre dels Calanoida demeniguèron de 50 e 40% en 1927 fins a 2 e 1% en 1990. Aquela modificacion es benlèu deguda mai a l'eutrofizacion de las aigas qu'a de modificacions de la fauna predatritz del lac.
Se tròba tanben doas espècias de crustacèus superiors endemics de la region: una cambaròta (Caridina nilotica) e un cranc (Potamonautes niloticus).
Autres invertebrats[modificar | modificar la font]
Los mollusques son tanben nombroses amb 126 espècias e sosespècias dins lo lac que qualques son endemics: gasteropòdes (Pila ovata, Bellamya unicolor, Biomphalaria glabrata, Melanoides tuberculatus) e bivalvass (genres Pisidium, Mutella, Coelatura e Sphaerium).
Flòra[modificar | modificar la font]
Qualques familhas, genres e espècias marcants de la flòra salvatja.
La region del lac Victòria es uèi ocupada per de savanas aboscassidas entrecopadas de vastas espandidas cultivadas. Dins lo Nòrd i aviá una granda forèst que prolongava aquela del bacin de Còngo mas ne demòra pas mai que de tròces.
Dins las zonas de paluns, sus la riba o a flaca prigondor, se tròba divèrsas espècias coma de Poaceae, d'esfanhas, una Melastomataceae, de canavèras (Phragmites), de bovas (Typha), de Potamogetons e de nenufars.
Lo long de las ribas, abrigada de las ondas, i a una vegetacion importanta que va fins a l'embocadura dels afluents. Se tròba entre aquelas plantas lo papirús (Cyperus papyrus), qu'atenh quatre a cinc mètres de naut. Lo papirús creissiá tota l'annada tot lo long de Nil fa qualques milièrs d'annadas mas uèi, se tròba solament dins lo Sud de Sodan e a l'entorn del lac Victòria. E dins aquela zona se tròba de falguièras (Cyclosorus interruptus striatus), de figuièrs (coma Ficus verruculosa).
Dins las zonas calmas se tròba de vegetals aqüatics coma l'utriculara (Utricularia), de Hydrocharitaceae (Hydrilla verticillata, genre Vallisneria), la castanha d'aiga (Trapa natans) que son fruch es comestible, una Poaceae nomenada hippo grass, o « èrba d'ipopotam » (Vossia cuspidata). Totas contribuisson a crear d'abitats per fòrça pichons animals.
Ecologia del lac Victòria[modificar | modificar la font]
Fenomèn d'eutrofizacion[modificar | modificar la font]
Lo lac subís un fenomèn d'eutrofizacion important e d'origina umana. Per exemple, lo taus de fosfòr doblèt al cors del sègle XX. Aquela aumentacion es en granda partida deguda al reget dels descais del despeçatge de la pèrca de Nil, efectuat sus las ribas del lac, tanben coma a una accion conjugada de la subrepopulacion (umana e animals domètges) e de la deforestacion. Aquel fenomèn es sens dobte a l'origina de l'explosion demografica de las bacterias del tipe Cyanobacteria que lor populacion foguèt multiplicada per sèt dempuèi la segonda mitat de las annadas 1960. Aquelas bacterias comencèron de formar de grandas espandidas de la superfícia del lac dins las annadas 1980 e pòdon causar la mòrt dels peisses per consomacion del dioxigèn pendent lor descomposicion.
Envasiment per lo jacint d'aiga[modificar | modificar la font]
Dempuèi plusors annadas (1980 en Oganda e 1990 en Kenya)[4], lo lac subís un envasiment massiu del jacint d'aiga (Eichornia crassipes), una planta aqüatica originària d'America tropicala. Aquela planta bloca la progression de las naus, geina la pesca e la produccion d'energia idroelectrica, polluís l'aiga de boisson e provòca la disparicion de la fauna dins qualques zonas. Tapan en efèit lo passatge de la lutz, empachant lo desvolopament de las algas verdas que se'n noirisson qualques espècias de peisses, empacha l'oxigenacion de l'aiga de superfícia e sa descomposicion consoma una tala quantitat de dioxigèn que lo mitan ven rapidament anoxic.
Luta ecologista[modificar | modificar la font]
Un programa d'eliminacion de la planta es en cors, fasent intervenir subretot un acampatge d'aquela e una temptativa d'introduccion de gorgolhs (Neochetina eichhorniae e Neochetina brushi) se noirissent de jacint d'aiga. En 1995, 90% de la còsta d'Oganda foguèt cobèrta per la planta mas la luta comença de portar sos fruches. S'es possible d'aténher un equilibri, aquela planta se poiriá mostrar utila perque es capabla de metabolizar lo fosfòr en excès. En mai, perque la flaca tenor de l'aiga en dioxigèn al nivèl de sas racinas, ten alunhada la pèrca de Nil. E d'espècias de peisses considerats despareguts o en dangièr que, demandant mens dioxigèn, tròban aquí un refugi. Mas quand s'enfonsem dins la densitat sul tapís vegetal, lo mitan ven anoxic e tota vida desapareis.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los elements istorics datant del periòde anterior de la descobèrta europèa d'un lac son de mal retraçar per manca de font escricha.
Preïstòria[modificar | modificar la font]
La palunologia nos apren qu'entre lo segond e primièr milenas demeniguèt la superfícia dels arbres e de las canavèras al profit de las graminèas. S'explica per l'accion conjugada d'un assecament climatic qu'arribèt a aquela epòca e per l'accion de l'Òme[5]. Al començament de l'èra crestiana, s'obsèrva una preséncia umana intensa sus las illas dels lacs e dins la val de Kagera. S'assòcia aquela populacion a l'edat del fèrre e se caracteriza per la produccion d'un tipe de ceramica dicha dimple base de motius geometrics particulars: Urewe del nom del site ont se descobriguèt sus la còsta de Kenya.
Reialmes interpaludencs[modificar | modificar la font]
La primièra fins d'informacion escricha coneguda del lac Victòria ven de marchands arabis traversant dempuèi la còsta la plana èst-africana a la recerca d'aur, d'evòri e d'esclaus. Al Idrissi foguèt, vèrs 1160, lo primièr a dessenhar una mapa representant clar lo lac e lo representant coma èssent la font de Nil. A partir del sègle XVI se desvolopan dins la region dels grands lacs de reialmes centralizats, plusors essent situats sus la riba Nòrd Oèst del lac. Lo reialme de Boganda, amb a son cap fimilha de sobeirans absoluts nomenats kabakas, se destaquèt dels autres reialmes amb lo temps per sa poténcia e formèt l'òssa de l'Oganda actual.
Descobèrta europèa e colonizacion[modificar | modificar la font]
Lo lac foguèt descobèrt pels Europèus en 1858 quand l'explorator britanic John Hanning Speke atenguèt la riba Sud del lac Nyanza. Lo bategèt alara del nom de la Reina Victòria reinant a aquela epòca al Reialme Unit e dins sas colonias.
Lo kabaka de Boganda, Mutesa, aculhiguèt favorablament los Europèus e en 1890 signèt un acòrdi amb la British East Africa Company per s'aparar de las envejas alemandas sus son reialme. A partir d'aquel moment s'instaurèt pauc a pauc una indirect rule anglesa dins la zona Nòrd del lac Victòria alara que los Alemands menats per Emin Pasha colonizavan lo territòri de l'Africa Orientala Alemanda dins la partida Sud del lac coneguda pus tard sos lo nom de Tanganyika[6].
Lo lac foguèt lo teatre d'afrontaments navals pendent la Primièra Guèrra Mondiala, opausant Britanics e Alemands. Lo general alemand Lettow-Vorbek que menava una guerilha eficaça contra las fòrças de l'Aliança (Belgica, Portugal, Reialme Unit). En reaccion, los Britanics faguèron venir d'Anglatèrra de canonièras[7]. Lo 17 de julhet de 1916, capturèron doas naus de vapor alemandas a Nyanza[8]. Fàcia al desequilibri de las fòrças, los Alemands se deguèron retirar d'aquela zona.
Demografia[modificar | modificar la font]
Le lac Victoria est situé au cœur d'une dorsale de peuplement correspondant aux hautes terres africaines courant de l'Érythrée à l'Afrique du Sud en passant par le Rwanda et le Malawi.
Sos contorns densament poblats (246 ab/km2)[9] contrastan amb los voides umans que, dins la region del lac Victòria, correspondon a l'Oèst al bacin congolés e a l'Èst al plan estepic de l'Africa Orientala]][10].
Los abòrds del lac forman una zona de contacte entre populacions de gropes lingüistics diferents, d'un costat los locutors de la familha niloticosaharianas (Sud Sodan, Nòrd de Kenya e Oganda e d'un autre costat las populacions de lengas bantos (Africa Australa e atenhent la zona del lac lal sud)[11].
Los ribejants del lacs se servisson de swahilis, lengas de la familha banto. Son majoritariament de religion crestiana, catolics e protestants.
[modificar | modificar la font]
De transbordadors religan los principals pòrts del lac Victòria, Kisumu, Mwanza, Bukoba, Entebbe, Port Bell e Jinja. Los primièrs foguèron construits al Reialme Unit e mes en servici al començament del sègle XX per prolongar la linha de camin de fèrre religant la vila de Mombasa (Kenya) a Kisumu[12]. Aquelas naus contribuiguèron al desenclavament de la region dels grands lacs.
En 1996, una nau de vapor, MV Bukoba navigant entre Bukoba e Mwanza subrecargada de passatgièrs s'enfonzèt, provocant la mòrt de centenas de personas.
Filmografia[modificar | modificar la font]
Lo lac Victòria faguèt l'objècte en 2004 d'un documentari, La Cachavièlha de Darwin, de larga difusion. Mòstra las consequéncias del declin de la biodiversitat del lac e del desvolopament industrial de la pesca de la pèrca de Nil.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes e fonts[modificar | modificar la font]
- (en) [4] Encyclopædia Britannica : Lake Victoria]
- (en) Travel medecine Kampala
- (fr) Convention de Ramsar sur les zones humides
- (fr) Liste des oiseaux de l'Ouganda
- (en) Lake Victoria shrinks at an alarming rate
- (fr) Lac Victoria
- (fr) Jacinthe d'eau
- (en) La biologie de Tilapia nilotica
- (en) Un site avec photos sur les variétés piscicoles du lac
- (en) Living lake : lake Victoria
- (en) African journal of ecology, Goudswaard, Witte and Chapman : Decline of the African lungfish (Protopterus aethiopicus) in Lake Victoria (East Africa)
- (en) Wanink, Katunzi, Goudswaard, Witte and van Densen : The shift to smaller zooplankton in Lake Victoria cannot be attributed to the 'sardine' Rastrineobola argentea (Cyprinidae), 2002 Ifremer/CNRS/Inra/Cemagref/Éditions scientifiques et médicales Elsevier
- (fr) Jean-Pierre Chrétien, L'Afrique des grands lacs, Flammarion, 2000, (ISBN 2080800604). Ouvrage sur l'Histoire de la région des grands lacs.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Dr R. Mngodo, idrologista tanzanian
- ↑ (fr)Lévêque, Paugy: La Recherche, n°402, novembre de 2006
- ↑ (en)http://fishbase.mnhn.fr/trophiceco/FishEcoList.php?ve_code=3 Species in Lake Victoria
- ↑ (en)http://www.apms.org/japm/vol42/v42p73.pdf Article sus l'invasion del jacint d'aiga entre 1989 e 2001
- ↑ (fr) L'Afrique des Grands lacs p. 32
- ↑ Vejatz (fr) Philippe Marchand, L'Afrique et l'Europe. Atlas du XXe siècle, Ed. Complexe, 1994, p. 218.
- ↑ [1]
- ↑ First World War.com - On This Day - 17 July 1916
- ↑ Vejatz l'info del PNUE [pdf] [2]
- ↑ (fr)Roland Pourtier . – Afriques noires. Paris, Hachette, 2001, p.23-24
- ↑ (fr)Jean Sellier, Atlas des peuples d'Afrique Ed. Découverte (La), p. 174
- ↑ fòtos istoricas dels transbordadors del Lac Victòria [3]


c: text/html

text:
Segòvia
Segòvia es una vila espanhòla, la capitala de la província de Segòvia (Castelha e Leon) al pè de la sèrra de Guadarrama. Se tròba a 87 km al nòrd de Madrid. Son nom cèlta vòl dire "ciutat victoriosa", de Sego (victoriosa) e de brig (ciutat).
Somari
Demografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La vila vièlha de Segòvia constituís un ensemble artistic e arquitectural fòrça ric, que la beutat es amplificada per la majestat del site ont s'establís la vila: un promontòri en fàcia de la Sierra de Guadarrama.
La vila es sus la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat de l'UNESCO dempuèi 1985
Dempuèi la Roma antica demòra un aqüeducte que son estat de conservacion es remarcable.
L'Edat Mejana marquèt fòrça marquèt la vila. Los barris de la vila e l'Alcazar son de testimònis de son ròtle de plaça fòrta, alara que fòrça glèisas romanicas (San Esteban, San Millán, San Martín, la Santísima Trinidad, San Andrés, San Clemente, Santos Justo y Pastor et San Salvador) mòstran l'intensa vida esperitala dins la ciutat, dominada par la Catedrala de Santa Maria. La vila vièlha es entornejada de monastèris fòra los barris. E mai, fòrça palais e ostals dels senhors d'una granda valor arquitecturala foguèron edificats a la fin de l'Edat Mejana e al començament del sègle XVI, epòca ont Segòvia foguèt centre de l'industria de la lana del Reialme de Castelha. Sas produccions s'exportavan cap a Anglatèrra e Flandes, mercé als ligams unissent lo nòrd d'Euròpa e Espanha dempuèi los Reis Catolics e Carles Quint.
Isabèl la catolica devenguèt reina de Castelha lo 13 de decembre de 1474 a Segòvia.
Los monuments de la ciutat[modificar | modificar la font]
- L'aqüeducte roman
- Alcázar medieval
- La catedrala gotica
- Las glèisas romanicas : Sant Estève, Sant Millán, Sant Martin, la Santísima Trinidad, Sant Andrieu, Sant Clemenç, Sants Just e Pastor, La Vera Cruz e Sant Salvador...
- Lo quartièr josieu
Gastronomia[modificar | modificar la font]
- Lo "cochinillo" : pòrc
- Lo "cordero" : anhèl
- Lo formatge de feda
- Lo "ponche segoviano" : dessèrt tipic
- E tanben los dessèrts "roscos", "florones", "bollos"
- Un dels melhors vins blancs d'Espanha
Fèstas de la ciutat[modificar | modificar la font]
- Lo dimenge autorn del 5 de febrièr : Santa Águeda
- La setmana Santa : Semana Santa
- Lo 30 de junh : Sant Joan e Sant Pèire
- Lo 10 d'agost : Sant Laurenç
- Lo 25 de setembre : Virgen de la Fuencisla (la Verge de la ciutat)
- Lo 25 d'octobre : Sant Frutos (lo Sant de la ciutat)
Cònsol[modificar | modificar la font]
Dempuèi 1979 :
- 1979-1983 : José Antonio Lopez Arranz, UCD
- 1983-1987 : Miguel Angel Trapero García, PSOE
- 1987-1991 : Zamarriego, Sanchez Reus, Navajo y Perteguer, UCD e CDS
- 1991-1995 : Ramón Escobar Santiago, PP
- 1995-1999 : Ramón Escobar Santiago, PP
- 1999-2003 : José Antonio Lopez Arranz, CDS e PP
- 2003-2007 : Pedro Arahuetes, PSOE
- 2007-2011 : Pedro Arahuetes, PSOE
Personalitats de Segòvia[modificar | modificar la font]
- San Frutos
- Arsenio Martínez-Campos, òme politic, militar victoriós durant la Guèrra de Cuba (1878)
- Pedro Delgado, ciclista
- Aniceto Marinas, escultor
- Esteban Vicente, pintor

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
78
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 78 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Après d'annadas de pausa fòrça relativa, l'emperaire Vespasian mandèt lo generau Gnaeus Julius Agricola per reprendre la conquista romana de l'illa de Bretanha e organizar una ataca d'amplor dau nòrd de l'illa.


text:
816
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 816 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Invasion novèla de l'Empèri per lei Bulgars d'Omortag que foguèron arrestats en abriu per l'emperaire Leon V. En realitat interessat per una expansion vèrs lo nòrd e l'oèst, Omortag acceptèt de negociar una patz de vint ans ambé lei Bizantins. Coma leis Abbassidas èran ocupadas per de revòutas intèrnas, la patz ai frontieras foguèt restaurada per lo premier còp dempuei de sègles.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una insureccion majora d'Azerbaitjan menada per Babak Khorramdin qu'entraïnèt una guèrra lònga dins la region de Caucàs.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Kurt Georg Kiesinger, avocat e òme politic (1904-1988) foguèt cancelièr (primièr ministre) de la Republica Federala d'Alemanha entre 1966 e 1969. Per la CDU.
Nasquèt lo 6 d'abril del 1904 a Ebingen, Empèri Alemand. Del 1933 al 1945 militèt al NSDAP, mas après la casuda de Hitler lo 1945 daissèt lo partit. Lo meteis an s'afilièt a la CDU (Union Democrata Cristiana d'Alemanha), un partit conservador. Foguèt tanben avocat.
{{DEFAULTSORT:Kiesinger, Kurt Georg}]


text:
Adele Goldstine
Adele Goldstine, nascuda Katz (Nòva York, 21 de decembre de 1920 - 24 de novembre de 1964) foguèt una matematiciana e programadora americana. Entrainèt en matematicas sièis de las programadoras que participavan al foncionament de l'ENIAC (Kay McNulty, Betty Jean Jennings, Betty Snyder, Marlyn Wescoff, Fran Bilas e Ruth Lichterman) e n'escriguèt puèi lo manual d'utilizacion. Se maridèt amb Herman Heine Goldstine en 1941. Moriguèt de cancèr en 1964.
Biografia[modificar | modificar la font]
Adele Katz nasquèt en 1920 a Nòva York dins una familha amonedada. Son paire, William Katz, èra un entrepreneire que coneguèt fòrça succès dins lo mond dels afars. Estudièt al Hunter College High School de Nòva York ont obtenguèt son B.A. abans de dintrar a l'Universitat de Michigan. Ailà se diplomèt en matematicas e coneguèt son futur marit, Herman Goldstine. Se maridèron lo 15 de setembre de 1941 a Nòva York. L'an seguent, en 1942, Adele Goldstine integrèt l'Escòla Moore. En 1953 aguèron lor primièr enfant, una dròlla Madlen e puèi en 1960 un dròlle, Jonathan.


text:
Bassa Cerdanha
La Bassa Cerdanha (var. Baisha Cerdanha) (Baixa Cerdanya en catalan) es una comarca pirenenca que Puigcerdà n'es la capitala, e compren granda part de la plana de Cerdanha e que limita amb las comarcas de l'Aut Urgèl, Berguedà, Ripollès, l'Auta Cerdanha e lo Principat d'Andòrra. Es un dels dos fragments en que demorèt subdividit lo territòri istoric de Cerdanha coma consequéncia del Tractat dels Pirenèus (1659).
Se nomena oficialament simplament Cerdanha, del latin classic Ceretania (país dels ceretans o cerdans) proven lo nom de Cerdanha, Mas es sovent nomenada Bassa Cerdanha per contraposicion a l'Auta Cerdanha. Aviá una populacion de 17 744 abitants l'an 2007 e una densitat de 32,46 ab/km².


text:
Leonardo de Pisa
Leonardo Pisano (c. 1170 – c. 1250), conegut coma Leonardo de Pisa, Leonardo Bonacci, Leonardo Fibonacci, o, mai comunament Fibonacci, foguèt un matematician italian, benlèu un dels matematicians de talent mai grand de l'Edat Mejana.[1] Faguèt fòrça viatges dins tota l'airal mediterranèu: Siria, Egipte, Grècia, França, Sicília e lo nòrd d'Africa.[2]
Fibonacci es conegut per:[3]
- Aver contribuit a la difusion del sistèma de numeracion indoarabi a Euròpa, subretot amb la publicacion al començament del sègle XIII del seu Libre dels calculs, Lo Liber Abaci.
- Una seguida numerica fòrça utilizada, la seguida de Fibonacci, qu'utilizèt coma exemple dins lo Liber Abaci.[4]
Apliquèt l'algèbra als problèmes geometrics. Desenvolupèt la trigonometria e faguèt d'òbras interessantas sus las equacions quadraticas.[5]
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Leonardo nasquèt a Pisa. Lo seu paire, Guglielmo, èra apodat Bonaccio ("simple"). La maire de Leonardo, Alessandra, moriguèt quand aguèt nòu ans. Leonardo foguèt nomenat de postum Fibonacci (de filius Bonacci, filh de Bonaccio).[7]
Guglielmo dirigiguèt un establiment comercial a Bugia, un pòrt a l'èst d'Argièr pendent sultanat de la dinastiá almoada en l'Africa del Nòrd. De jove, Leonardo viatjèt per l'ajudar. Foguèt en Egipte, Siria, Grècia, Sicília e Provença. Foguèt pendent totes aqueles viatges qu'aprenguèt lo sistèma de numeracion arabiá.[8]
A causa del seu desiterés de las questions del comèrci e la preferéncia per las activitats matematicas, los seus compatriòtes li donèron l'escais marrit de "Bigollone".
Observant que l'aritmetica arabiá, qu'aviá aprép amb lo seu paire, èra un sistèma mai simple e eficaç que la numeracion romana, Fibonacci viatjèt per tota Mediterranèa per estudiar e aprendre dels melhors matematicians arabis del seu temps. Tornèt dels seus viatges cap a Pisa vèrs 1200. En 1202, a l'edat de 32 ans, publiquèt lo Liber Abaci (Libre de l'Abac o Libre de Calcul), amb el introduguèt la numeracion indóarabia a Euròpa. Dins lo Liber Abaci Leonardo mòstra pel primièr còp, amb d'exemples per cada cas, la superiorioritat de la numeracion arabia sul sistèma roman preexistent. E aquel èra pas lo primièr libre escrich a Itàlia que tracte de la numeracion arabia, mas degun de per avant avián fach de forma tant espandida e amb un contengut tant rasonat.[9]
Fibonacci precedís a l'estampariá, atal, los seus libres son de manuscrits. D'aquel dels seus libres encara tenèm copiás del Liber Abaci (1202), Practica Geometriae (1220), Flos (1225), e del Liber quadratorum. Mas, sabèm qu'escriguèt qulques autres textes, que, malaurosament, son perduts. Lo seu libre d'aritmetica comerciala Di minor guisa es perdut coma lo seu comentari sul Libre X dels Elements d'Euclides que conteniá un tractament numeric dels nombres irracionals qu'Euclides aviá aproximat del punch de vista geometric. Tanben faguèt un trabalh suls nombres carrats, que se coneissiá l'existéncia d'un manuscrich a Florença en 1768, mas foguèt pas trobat.
Se pòt pensar que dins una epòca ont Euròpa èra pauc interessada a l'erudicion, Fibonacci seriá estat plan ignorat. Pasmens, èra pas lo cas, e lo grand vam per la seuna òbra sens dobte contribuguèt fortament a la seuna importància.
Frederic II, l'empaire del Sant Empèri Roman Germanic aviá estat coronat pel papa a la Glèisa de Sant Pèire de Roma en novembre de 1220. Frederic II aparava Pisa dins los conflictes amb Genèva sul mar e amb Luca e Florença sus tèrra, e l'utizèt fins a 1227 per consolidar lo seu poder en Itàlia. Lo contaròtle de l'Estat foguèt introdusit en oel comèrci e la indústria, e foguèron formats de funcionaris civils per susvelhar aquel monopòli a la Universitat de Nàpols que Frederic fondèt per aquò en 1224.
Frederic coneguèt l'òbra de Fibonacci mejans los erudits de la seuna còrt qu'avián mantingut una correspondéncia amb el al seu retorn a Pisa vèrs 1200. Aqueles erudits que Michael Scotus qu'èra l'astrològ de la còrt, Theodorus Physicus lo filosòf de la còrt e Dominicus Hispanus que suggeriguèt a Frederic que Fibonacci venga amb el quand la còrt èra a Pisa a l'entorn de 1225.[10]
Leonardo venguèt l'amic e l'pste de l'emperaire Frederic II, que l'interessèt a las matematicas e a la ciéncia.[11]
Johannes de Palèrme, un autre membre de la còrt de Frederic II, presentèt un ensems de problèmas coma desfís al grand matematician Fibonacci. Tres d'aqueles problèmas foguèt resòuts per Fibonacci e donèt las solucions dins lo libre Flos qu'envièt a Frederic II.
Aprèp de 1228 i a sonque un document conegut de Fibonacci. Aquel es un decrèst de la Republica de Pisa en 1240 que s'autreja un salari al:
... seriós e cultivat Maestro Leonardo Bonacci ....
Aquest salari foguèt autrejat a Fibonacci en reconeissença pels servicis reduts a la ciutat, coma conselhièr suls tèmas de comptabilitat e ensenhament dels ciutadans.[12]
Òbras matematicas[modificar | modificar la font]
Cap escrivan crestian aviá introduch de nombres arabis o indians a cap de luòc de la cristianitat avant la publicacion del Liber Abaci. Los manuscrichs existents, e aqueles que semblan aver existich de per avant, seriá estat ascrichs per de josieus e de crestians espanhòls, dentre los moros. Lo Dr. Peacock ("Encyclopedia Metropolitana") èra arribat a la conclusion que las òbras de Fibonacci son las primièras que presenta aqueles chifres. Se cal destacar que l'autor èra pas conegut fins al sègle XVII, quand los manuscrichs foguèron descobrèt a Floréncia per Giovanni Targioni Tozzetti. Mas, los comentàris de Commandine e Bernard mòstran que se coneguèt ja dins un periode precedent.[14]
Liber Abaci[modificar | modificar la font]
Quan apareguèt lo Liber Abaci de Leonardo pel primièr còp, pas que pauc d'intellectuals europèus coneguèron lo nombres indòarabias mejans de traduccions dels escrichs del matematician àrab del sègle IX, Al-Khwarizmi.
Dins lo Liber Abaci (1202) Fibonacci presenta lo nomenat modus Indorum (metòde dels indians), que nomenam ara los nombres arabis (Sigler 2003; Grimm 1973). Lo libre prepausa una numeracion amb los nombres 0 a 9 e determina la seuna notacion posicionala. Lo libre mòstra la granda practicitat d'aquel "nòu" sistèma de numeracion, mejans l'usatge de la multiplicacion per gelosiá (tipe de multiplicacion algoritmica) e la fraccion egipciana, tot l'aplicant a la comptabilitat, la conversion de mesuras e peses, calculs d'interés, cambi de monèdas e d'altres aplicacions.
Lo libre foguèt fòrt plan recebut dins tota Euròpa instrucha tot provocant un impacte prigond dins la pensada europèa.
Liber Abaci tanben pausa e resòlv, un problèma qu'implica la creissénça d'una ipotètica populacion de conilhs sus una basa d'ipotèsis fictiva. La solucion, de generacion en generacion, es una seguida de nombres mai tard coneguda coma Seguida de Fibonacci. Pasmens aquela seguida èra ja coneguda per de matematicans indians del sègle VI,[15] mas foguèt Fibonacci, mejans aquel libre, que l'introduguèt en Occident.
Successió de Fibonacci[modificar | modificar la font]
Lo calcul dels parelhs de numerators e denominators obtenguts per la fraccion continua balha las valors seguentas (1,1), (2,1), (3,2), (5,3) ...; lo denominator d'una fraccion es lo numerator de la fraccion precedenta. Es tanben egal al nen tèrme de la seguida de Fibonacci (un). Se definís per recurréncia :
Los dos primièrs tèrmes son egals a 1 e cadun dels autres es la soma dels dos que lo precedisson. Per obtenir una bona aproximacion del nombre d'aur, sufís de causir una valor de n sufisentament granda e considerar la fraccion un+1/un. En tèrmes matematics, aquò s'exprimís jos la forma seguenta :
La velocitat de convergéncia es granda, la diferéncia entre un+1/un e φ es, en valor absoluda, inferiora a l'invèrs del carrat de un.
Se la seguida de Fibonacci permet de determinar una aproximacion del nombre d'aur, la recipròca es veraia. Segon la formula seguenta :
coma la valor |1-φ|n va demenissent quand n creis, e tend vèrs 0, es totjorn sufisentament pichona per poder èsser negligida, sufís de prendre l'entièr pus pròche de l'expression precedenta en negligissent lo tèrme en (1 - φ)n, s'obten :
Aquela proprietat se verifica per tota seguida definida per la relacion de recurréncia un+2 = un+1 + un, independentament de las valors dels dos primièrs tèrmes u1 e u2.
L'estatua de Leonardo[modificar | modificar la font]
A Pisa, al claustre del cementèri istoric Camposanto se tròba una estatua de Leonardo, amb una inscripcion que dich: Ampere Leonardo Fibonacci Insigne Matematico Pisano del Secolo XII. Es un produccion de fantasiá artistica perque cap imatge o representacion contemporanèa de Leonardo existís.
L'estatua foguèt promoguda per dos membres del govèrn provisional de l'ancian grand ducat de Toscana, Bettino Ricasoli e Cosimo Ridolfi que promulgèron un decrèst pel finançament de l'estatua lo 23 de setembre de 1859. L'ecultèt lo florentin Giovanni Paganucci que l'acabèt en 1863.
A l'epoca del Faissisme las autoritats decidiguèron de desplaçar a Pisa l'estatua de Leonardo en 1926, e coma doass autras estatuas de ciutadans prestigiosos de Pisa, foguèron sortit del Camposanto e cap a luòcs publics e plan visibles. L'estatua de Leonardo foguèt plaçada al tèrme miègjornal del Ponte di Mezzo. Pendent la Segonda Guèrra Mondiala foguèt destruït lo pont en 1944 dins los combats per Pisa, e l'estatua foguèr servada e olbidada. Dins los ans 1950 se tornèt descobrir, foguèt restaurada provisòriament e plaçada dins lo pargue Giardino Scotto a la dintrada orientala de la ciutat. E dins los 1990 l'administracion de vila de Pisa decidiguèt de restaurar l'estatua e de la far demorar dins lo seu luòc d'origina al Campo Santo.
Óbras publicadas[modificar | modificar la font]
- Liber Abaci (1202), un libre de càlcul. Escrich el 1202, revisat e fòrça aumentat en 1228, se dividisís en quinze capítols. Un capítol important se dedica a las fraccions gradualas,[16] de que expausa las propietats. Su aquelas basa una teoria dels nombres fraccionaris e, aprèp de las aver introduch dins los calculs del nombres abstractes, las convertís en un instrument practic per a l'obtencion de nombres especifics. Totas las fraccions se presentan al biais egipcian, es a dire, coma la soma de la fraccions amb numerators unitaris e denominarors no repetats. L'unica excepcion es la fraccion ,[17] que se descausan pas. Inclutz una taula per descomposicion en fraccions unitàrias que se legís drecha a esquèrra, coma dins las lengas semeticas.
- Practica Geometriae (1220), un recuèlh de geometria e trigonometria. Es divisida en sèt capítols qu'abòrda de problèmas de geometria dimensionala se referent a las figuras planes e solidas. Es l'òbra mai avançada d'aquel tipe que se tròba dins aquèla epòca en Occident.
- Flos (1225) o Flos super solutionibus quarumdam questionum ad numerum et ad geometricam pertinentium (Ensems de solucions de qualques questions relativas al nombre e a la geometria), son un recuèlh de solucions als problèmas pausats per Johannes de Palèrme. Compren quinze problèmes d'analisi determinat e indeterminat del primièr grau. Dos d'aqueles problèmes avián estat prepausats coma desfís a Leonardo per Joan de Palèrme, matematician de la còrt de l'emperaire Frederic II.
- Liber quadratorum, ("Lo libre dels carrats") sus equacions diofancianas, dedicat a l'emperaire Frederic II. Compta vint proposicions; aquelas son mai qu'un recuèlh sistematic de las propietats dels nombres carrats, mas una seleccion de las propietats que pòrtan a resòlvre un problema d'analisi indeterminat de segon gra que li foguèt prepausat per Teodor, un matematician de la còrt de Frederic II.
- Di minor guisa, d'aritmetica comerciala (perdut).
- Comentari del libre X dels Elements d'Euclides (perdut).
- Letra a Teodor. Es una simple letra que Leonardo envièt a Teodor, astrològ de la còrt de Frederic II. Dins aquela se resòlvan dos problèmes. Lo primièr es algebric e consistís en trobar d'objèctes de diferentas proporcions. Aqueles objèctes pòrtan los noms d'aucèls de divèrsas espècias. Paul Ver Eecke, que traduguèt lo Líber Quadratorum al francés dempuèi l'original latin de l'edicion de 1228, estima que poiriá èsser una cortesia cap a Frederic II, qu'amava la caça amb falcon, que seriá estat enviada al prince. Lo segon problema es geometricaalgebric. Se tracta d'inscriure en un triangle isoscèl un pentagòn equilatèri qu'aja un costat sus la basa del triangle e dos mai costats suls autres d'aquel. O reduch a una equacion de segon gra, donant una valor fòrça aproximat pel costat del pentagòn dins lo sistèma sexagesimal.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Eves, Howard (1990). An Introduction to the History of Mathematics (6th ed.). Brooks Cole, 261.
- ↑ "GEC"(ca)[1] Leonardo Fibonacci; Enciclopèdia Catalana
- ↑ (en)Leonardo Pisano - page 3: Contributions to number theoryEncyclopædia Britannica;2006
- ↑ Singh, Parmanand (1986). Acharya Hemachandra and the (so called) Fibonacci Numbers. Math. Ed. Siwan, 28-30.
- ↑ "GEC"
- ↑ Musèu Thorvaldsen, Copenhagen, 15 d'agost de 2008. Foto de Stefano Bolognini.
- ↑ Venguèt l'incipit del Liber Abaci: "Incipit liber Abaci Compositus a leonardo filio Bonacij Pisano" (copiat de "Prologus" del Liber Ab(b)aci al Wikisource de llatí), en occitan: "Aquí comença lo libre de Calcul escrich per Leonardo, filh de Bonaccio, de Pisa"
- ↑ Fibonacci, Leonardo (2003). [http://books.google.cat/books?id=PilhoGJeKBUC&printsec=frontcover&dq=fibonacci+constantinoble&as_brr=3&hl=ca&cd=1#v=onepage&q&f=false Fibonacci's Liber abaci: a translation into modern English of Leonardo Pisano's Book of calculation Sources and studies in the history of mathematics and physical sciences], 15.
- ↑ (2004) {{{title}}}, 143.
- ↑ "mcs" (en)Leonardo Pisano Fibonacci Biography; School of Mathematics and Statistics. University of St Andrews, Scotland
- ↑ Vejatz l'incipit de Flos: "Incipit flos Leonardi bigolli pisani...", que se referís a Leonardo coma Leonardo Bigollo (citat dins lo document Sources in Recreational Mathematics: An Annotated Bibliography de David Singmaster, 18 de març de 2004)
- ↑ "mcs"
- ↑ Leonardo da Pisa, Liber abbaci, Ms. Biblioteca Nazionale di Firenze, Codice magliabechiano cs cI, 2626, fol. 124r
- ↑ Biography: or, Third division of "The English encyclopedia", Volum 4. Charles Knight; Bradbury, Evans & Co.. . pàg.840
- ↑ (1998) Toward a Global Science, 126. ISBN 9780253333889.
- ↑ Fraccion graduala:
- ↑ L'excepcion ven pas d'una impossibilitat aritmetica, perque . La fraccion es pas descompausada per de rasons filosoficas e religiosas.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Mucillo, Maria. Fibonacci, Leonardo (Leonardo Pisano) Dizionario Biografico degli Italiani, Vol. 47]. Istituto dell'Enciclopedia Italiana Treccani.
Boncompagni, Baldassarre. Della vita e delle opere di Leonardo Pisano, matematico del secolo decimoterzo, notizie. Tipografia delle Belle arti.
Genocchi, Angelo (1855). Intorno ad alcuni problemi trattati da Leonardo Pisano nel suo Liber quadratorum / brani di lettere dirette a D. Baldassarre Boncompagni.
Bernardini, Rodolfo. Leonardo Fibonacci nella iconografia e nei marmi. Pisa economica, n. 1, 37-39.
Radicati di Brozolo, Luigi Arialdo. bonacci tra arte e scienza. Cassa di risparmio.
Geronimi, Nando (2006). Giochi matematici del Medioevo, i "conigli di Fibonacci" e altri rompicapi liberamente tratti dal Liber abaci. B. Mondadori.
Snijders, C.J (1985). La sezione aurea. Franco Muzzio editore.
Posamentier, Alfred (2010). I (favolosi) numeri di Fibonacci. Gruppo editoriale Muzzio.
William N, Goetzmann (2005). The Financial Innovations That Created Modern Capital Markets. Oxford University Press Inc, USA).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrns[modificar | modificar la font]
- Extractes del Liber abbaci (Università di Pisa, Area della ricerca linguistica, Testi di Pisa) (it)
- Charles Burnett: Leonard of Pisa (Fibonacci) and Arabic Arithmetic , 14 de genièr de 2005
- Virada Virtuala per l'exposicion Un pont sus la Mediterranèa: Leonardo Pisano, la sciéncia arabia e la renaissença del la matematica en Occident (2002) (it)
- Catàleg de l'exposició Un ponte sul Mediterraneo: Leonardo Pisano, la scienza araba e la rinascita della matematica a Occidente (Imprés a Florència 2002). (it)
-
- Clara Silvia Roero Àlgebra e Aritmetica nel Medioevo islamico (it)
- Marco Tangheroni Pisa i el Mediterrani a l'època de Fibonacci (it)
- Enrico Giusti Matemàtica i comerç al Liber Abaci (it)
- Elisabetta Ulivi Escola i mestre de l'àbac a Italia després del Medioevo i el renaixement (it)
- Luigi Pepe La redescoberta de Leonardo de Pisa (it)
- Ricardo Moreno Leonardo de Pisa (1180-1250) , Centre Virtual de Divulgació de les Matemátiques (it)
- Leonardo de Pisa (1170 -124?), Centro de Competência Nónio Malha Atlântica (pt)
- Informació Detallada desobre l'estàtua Fibonaccis ((en))


text:
Anonymous
Anonymous (en occitan "anonim"), es un tèrme utilizat en dos senses. Coma un mèm o mèm Internet, representa lo concèpte de fòrça utilizaires de la comunautat en linha, o la comunautat en linha d'esperela, agissent anonimament de fòrma coordonada, sovent cap a un objectiu vagament convengut. Es tanben un labèl adoptat per de grops de personas qu'apartenon a cap d'associacion, mas que s'unisson per de protèstas e d'autras accions jol títol d'Anonymous, que deriva del meteis mèm. Generalament se considèra coma un tèrme per qualques subculturas d'Internet.[1]
Las accions atribuidas a Anonymous son menadas a tèrme per d'individús non identificats que s'atribuisson d'esperel lo labèl d'Anonymous.[2] Aprèp una seria de polemicas e manifestacions mediatizadas e Ddos en 2008, los incidents ligats a sos membres son cada còp mai frequents.[3]
Pasmens es pas ligat a una unica entitat en linha, fòrça sites webs son ligats a Anonymous. Çò qu'inclutz los celèbres 4chan, Futaba Channel, sos associats wikis, Encyclopædia Dramatica e una seria de forums.[4]
Originas del concèpte e mèm[modificar | modificar la font]
Lo nom d'Anonymous s'inspira en la percepcion d'anonimat qu'an los utilizaires en descargar imatges e comentaris d'internet. L'etiqueta d'anonim (anonymous, en anglés) se dona als visitaires que daissan de comentaris sens s'identificar dins un blòg, imageboard o forum. Aqueles utilizaires de còps que i a agisson coma se anonim èra una persona reala. Lor popularitat aumentant mejans internet, l'idèa d'un collectiu d'individús sens nom venguèt un mèm d'internet.[5] Anonymous representa globalament lo concèpte de quin que siá e de totes los compausants d'un collectiu sens nom.
« Anonymous es la primièra superconsciéncia basada sus internet. Anonymous es un grop, dins lo sens qu'una ramat d'aucèls es un grop. Cossí sas que son un grop? perque viatjan dins la meteissa direccion. En un moment donat, mai aucèls pòdon s'apondre, daissar, causir una autra direccion. »[6]
Atacas en defensa de WikiLeaks[modificar | modificar la font]
Anonymous coordonèt d'atacas dins l'Operation Payback contra Postfinance.ch (banca soïssa), sistèma de pagament Paypal, cartas de credit (Visa - MasterCard), e las paginas de personatges politics coma Sara Palin o lo senador ultraconservador Joe Liberman e d'autras paginas web que bloquejèron o ataquèron WikiLeaks.[7] En responsa a aquelas accions, qualques entrepresas de servici Internet, coma Facebook, Twitter e d'autras tampèron los comptes qu'aviá lo grop e enebèron la dobertura de nòus comptes.[8] Tanben, un grop d'"hackers" anoncièt divèrsas atacas dirigidas cap als comptes de Facebook.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Jessica Parral, James CLARK; Internet Group Takes Action Against Scientology [1] Universitat de Califòrnia, Santa Cruz
- ↑ (en)Shaun Davies, The internet pranksters who started a warname="shaundavies1"[2]
- ↑ (en)Alexia Tsotsis; My Date with Anonymous: A Rare Interview with the Elusive Internet Troublemakers; ed: LA Weekly; 4 de febrièr de 2009 [3]
- ↑ (en)Metz Cade; Google kills Anonymous AdSense account |[4]; ed:The Register; 14 de mai de 2008; San Francisco
- ↑ (en)Tom Whipple; Scientology: the Anonymous protestors; The Times; 20 de junn de 2008 [5]; Londres
- ↑ (en)Chris Landers Serious Business: Anonymous Takes On Scientology (and Doesn't Afraid of Anything); ed:Baltimore City Paper; 2 d'abril de 2008
- ↑ (es) Delia Rodríguez Anonymous: los enemigos de los enemigos de Wikileaks; ed:El País; 8 de decembre de 2010
- ↑ (ca) Un grup de 'hackers' denuncia que Facebook els tanca la pàgina perquè denuncien el boicot a Wikileaks|ed:Ara.cat; 9 de decembre de 2010


text:
Abadiá de Moissac
L'Abadiá de Sant Pèire de Moissac es un dels ensembles arquitecturals mai bèls d'Occitània amb sas extraordinàrias esculturas romanicas. Se trapa dins la comuna carcinòla de Moissac.
L'abadiá Sant Pèire de Moissac es classificada coma monument istoric de França dempuèi 1840. Es tanben inscricha au Patrimòni Mondial de l'Umanitat dins l'encastre dels Camins de Sant Jaume dempuèi 1998.
Somari
Presentacion[modificar | modificar la font]
L'abadiá, fondada al sègle VII, foguèt ligada en 1047 a la poderosa abadiá de Clunhic e venguèt, dempuèi lo sègle XII, lo mai famós centre monastic d'Occitània. Se l'abadiá e los claustres ofrisson un exemple remarcable d'una mèscla dels estils romanics e gotic, es lo timpan del pòrge sud que constituís lo vertadièr cap d'òbra de Moissac.
Bastit al sègle XII, illustra la vision apocaliptica de Sant Joan l'Evangelista dins un fum de detalhs expressius, veire allucinats.
La decoracion dels arcs e dels capitèls dels claustres es una vertadièra esplendor.
I a dos musèus: art sacrat dins la sala capitulària, arts e tradicions populars dins lo Palais abadial.
Istòria[modificar | modificar la font]
Una piosa legenda difusada pels benedictins moissagués, atencionats al prestigi de l'abadiá, dich qu'aquela seriá estat fondada per Clodovèu I d'esperel l'endeman d'una victòria emportada dins aquel luòc suls Visigòts, en 506. Lo rei franc, avent fach lo vòt d'erigir un monastèri se triomfava, auriá lançat del naut del puèg una javelina per marcar lo luòc precís que s'i enauçariá « l'abadiá dels mila monges », en memòria de mila dels seus guerrièrs mòrts al combat. Mas la javelina se plantèt al mièg d'un palun, çò que demandava de bastir sus de pals. Una autra tradicion, populara, ditz que Clodovèu auriá actat jos lo vam d'une vision dins un sòmi d'inspiracion divina[1]. En mai - e aquí es pas mai una legenda -, l'umiditat del sossòl de l'abadiala de Sant Pèire es en partida responsabla de degalhs grèus que tòcan uèi los basrelèus del portal romanic.
En realitat, a Moissac se trapa de rèstas d'occupacion romana, colomnas classicas, monedas[2], tèsts e tròces de maçonariá[3], mas se pòt o considerar coma un dels fòrça monastèris establits dins l'Aquitània del sègle VII aparats pels sobeirans merovingians, coma Dagobèrt, e jol vam de segur de l'evesque de Caors, sant Didièr (630-655), conegut pels seus gosts de l'art et de la vida austèra[4]. Se pòt doncas considerar que l'abadiá tala que la coneissèm ara data de la mitat del sègle VII[5].Las possessions de l'abadiá aumentèron fòrça en 680 per la donacion d'un nòble, Nizezius, de las seunas tèrras, sèrfs e glèisas[6][7].Lo privilègi de l'aparament reial foguèt renovelat al començament del sègle IX per Loís lo Pietós, alara rei d'Aquitània, proteccion lèu remplaçada per aquela dels comtes de Tolosa.
Mas la situacion de la vila sul grand camin de passatge, rotièr e fluvial, anant de Bordèu a Tolosa, la fasiá plan vulnerabla a las invasions. Atal, l'abadiá foguèt saquejada pels arabis d’Al Andalús, un primièr còp quand aqueles assetjèron Tolosa, un segond còp aprèp la desfacha francesa de Peitieus en 732. Un sègle mai tard, d'autres pilhatges foguèron lo fach de piratas normands que remontavan Garona puèi, al sègle X, dels ongreses.
Bastida de nòu, foguèt damatjada tornarmai en 1030 per la casuda del teulat, per l'encendi en 1042 que toquèt tota la vila, mas tanben pel comportament permissiu dels monges que l'occupavan: un refugi de raubaire[8].
Lo restacament a Clunhic, per Sant Odilon[modificar | modificar la font]
En 1047, Odilon de Clunhic, de passatge, nomenèt al cap de l'abadiá Durand de Bredon, tot èra de tornar far, amor que teoria e practica se destriavan tròp una de l'autra. Los monges benedictins, en principi astrenchs als trabalhs manuals e agricòls, se descargavan de fach de la lors corrògs suls fraires convèrs e los sèrfs. Lo mai grèu èra que, jol govèrn de l'abat Estève, la disciplina s'èra plan relargada. Aquel personnatge deguèt la seuna cadièra abadiala sonque a la benvolença de Gaubèrt, un senhor local qu'aviá comprat l'abadiá fòrt car.[9] e trabalhèt tanben per l'ensems dels bens de l'abadiá.
La causida de Moissac coma etapa majora sul camin de romavatge cap a Compostèla, provoquèt un brilhant reviscòl esperital e artistic. Amb le grand abat d'origina auvenhata dom Durand de Bredons (1048-1072), tanben evesque de Tolosa, comencèt l'edat d'aur del monastèri qu'espandiguèt las seunas possessions dins tot lo Miègjorn lengadocian e fins en Catalonha. L'abadiá foguèt governada per de grands abats: dom Hunaud (1072-1085), que foguèt vescomte de Brulhés, qu'aqueriguèt fòrça tèrras mas afontava de controvèrsias eclesiasticas de contunh e conflictes amb los senhors mejancièrs[10]; dom Ansquitil, començava de plan trista mena essent contestat per un monge qu'escartèt, en represalhas aquel moguèt la vila, es lo papa que l'assegurèt en sa plaça[11]; faguèt erigir los claustres (1115)[12] e aculhèt lo papa Urban II vengut consacrar lo mèstre altar de la glèisa. E lo benaürós Rogièr (1115-1131), faguèt bastir una glèisa nòva amb copòla[13]dins l'estil de Caors e Solhac, e es segurament el tanben que bastiguèt la torre pòrge e lo portal amb lo seu celèbre timpan (1135).
Lo sègle XII es lo mai prospèr per l'abadiá, contrarotlava alara de tèrras, de priorats fins al Perigòrd, lo Rosselhon, e mai luènh en Catalonha[14]. Dins la ierarquia de Clunhic, l'abat de Moissac ven en segond, aprèp aquel de Clunhic[15]. Los monges de Moissac son mai bastisseires que copistas o teologians; pasmens se pòt veire de manuscrichs que gaireben totes foguèron levats a París al sègle XVIII per Foucault e son ara a la Bibliotèca Nacionala de França[16]
En 1188, la vila foguèt ravatjada per un encendi, pauc aprèp los Angleses pausèron lo sètge a la vila que fin finala tombèt[17]. Puèi foguèt lo temps de la Crosada dels albigeses que delmèt las tèrras abadialas.
A la fin del sègle XIII, de grands abats bastisseires Raimon de Montpesat, puèi Bertran de Montagu (1260-1293) pòdèron utilisar las rèstas, es perque se trobèt d'arcs de bricas que son tipics de l'epòca, mas lor òbra foguèt destroïda per la guèrra de Cent Ans. Las exaccions des Grandas Companhiás s'apondèron a une epidèmia de pèsta dins aquela vila frontièra, al tèrme de l'Aquitània anglesa, fòrça disputada per ambedós camps. A la fin del sègle XV e al començament del sègle XVI, la tormenta passada, Aimeric de Ròcamaurèl (1431-1449)[18], puèi Pèire de Caramanh (1449-1483)[19] deguèron tornar bastir en totalitat la leur abadiala roïnada; faguèron grands trabalhs, sobretot, la partida gotica de l'abadiala, lo naut de fòrça parets, las vòltas[20].
En 1625, l'abadiá foguèt secularizada, ce que marca lo començament en granda partida son abandon.
Jos la Revolucion en 1790, foguèt suprimida, venduda a un ciutadan patriòta, que la donèt a la vila e los claustres e la glèisa en octòbre de 1793, lo mobilièr de la glèisa e los veirals, los ornaments e las pèças d'orfebreria del Tresaur, foguèron pilhats.
Una garnison i demorèt jol Primièr Empèri, çò que roïnèt lo malonatge e las esculturas, serviguèt tanben de fabrica de salpètre.
Encara mai, los engenhaires del Camin de fèrre cugèron destruir los claustres que se situavan sul traçat previst de la linha. Fòrça protestacions permetèron de lo salvar in extremis, que la corba dessenhada aquí pel ralh, per l'evitar. Pasmens, lo grand refectòri e las cosinas dels monges, al nòrd, foguèron sacrificats. L'eveniment permetèt d'alertar la jova administracion dels monuments istorics de França que, jol govèrn de l'arquitècte Viollet-le-Duc, comencèt las primièras òbras de salvegardia[21].
Arquitectura[modificar | modificar la font]
L’abadiá[modificar | modificar la font]
D'escavacions revelèron jos l'abadiala de Sant Pèire lo corredor anular d'una glèisa preromanica amb un grafiti del sègle IV, e de pilars redonds de la nau primitiva. La partida mai anciana que demòra es lo cloquièr-pòrge de 1120, fortificada vint ans aprèp e qu'abriga l'un dels mai bèls portals romanics qu'existís. La partida bassa de la nau, de pèira, es tanben romanica, mas la partida nauta de bricas es del gotic miègjornal; las doas travadas del còr, l'absida de cinc pans e las capèlas son del sègle XV. S'i pòt veire una Pietà del sègle XV e une crucifixion del sègle XVII.
Los capitèls romanics de los claustres s'acabèron en 1100 jos l'abat Ansquitil, mas l'ensems foguèt bastit de nòu al sègle XIII amb d'autras colomnetas e d'autras arcadas en ogiva. Salas dels monges, palais dels abats e torre s'edifiquèron del sègle XIII al XV.
Lo timpan de l'abadiala[modificar | modificar la font]
Lo timpan de la pòrta sud de la glèisa de Sant Pèire de Moissac mesura 6 5 m sus 4 5 m. Realizat entre 1110 e 1230, s’inspira de l'Apocalipsi de Joan e presenta al centre d'un Crist en majestat, que los pès repausan sus la mar de cristal, una legenda populara la nomenava Reclovis en omenatge a la creacion supausada pel rei Clodovèu[22]. Aquela figura, sovent utilizada pel decòrs dels timpans romanics, es enrodada dels simbòls dels quatre evangelistas (Marc, Matieu, Luc e Joan), alara que los vint e quatre vilhards del recit de l'Apocalipsi de Sant Joan son plaçats al bas e suls costats de la scèna.
L'ieratisme dels personatges, lo caractèr irrealista de qualques posturas e del tractament dels draps, lo manca de libertat de las figuras al respècte del cadre son de trachs caracteristics de l'escultura romanica.
Lo lindal e los arcs de vòltas son ornadas de motius vegetals. Lo lindal fa problèma, es similar a la « pèira constantina » del musèu de Caors, deu èsser un reemplec roman.
Lo trumèl monolita es ornat d'animals entrelaçats, tres parelhs de leons e leonas entrecrosats, plaçats sus un fons vegetal, se superpausan sus la fàcia aparenta del trumèl[23]; las fàcias lateralas representan sant Paul e lo profèta Jeremias. E los dos personatges dels pédrechs polilobats d’influéncia maurèsca, figuran sant Pèire e lo profèta Isaïas. Aqueles apòstols son benleu una allusion al restacament de Moissac a l'abadiá de Clunhic, plaçada jos la proteccion de sant Pèire e Sant Paul.
Los costats del pòrge son tanben escultats. Los relèus de drecha mòstran, sus tres registres: l'Annonciacion e la Visitacion, l'Adoracion des Mages e la Presentacion al Temple, la Fugida en Egipte e la Casuda de las idòlas. Lo costat oposat illustra la parabòla del paure Lazar e del ric marrit, vòudat als suplicis infernals reservats als luxurioses e als avars, figurant a la partida inferiora.
Lo Cloquièr pòrge[modificar | modificar la font]
Rèsta de l'edifici d'origina sonque lo cloquièr-pòrge que foguèt fortificat vèrs 1180. La fortificacion compòrta un camin de ronda, una paret emmerletada, d'arcas e una galariá de matacans.
Lo nartèx[modificar | modificar la font]
Lo decòrs dels voluminoses capitèls del nartèx, cap d'òbra de composicion, utiliza de motius vegetals o animals, coma de Lops que las tètas venon se confondre, al canton, per levar una feda o un aucèl dins lo morre. Aqueles animals de còrs tenduts, dispausats en X sus la fàcia principala, anoncian aquel del trumèl.
La nau de la glèisa[modificar | modificar la font]
Dintram dins lo nartèx que la vòlta repausa sus uèit poderosas colomnas engatjada dins de grands capitèls fòrça estilizats del sègle XI e XII, que sostenon la casuda de quatre nervaduras en crosada d'ogivas.
La nau consèrva une partida de son mobilièr, qu'una Verge de Pitiat de 1476, una agradiva fugida en Egipte]] de la fin del sègle XV, e un admirable Crist romanic del sègle XII, e finalament una mesa al tombèl de 1485. Lo còr es entornejat d'una clausura de pèira escultada, del sègle XVI, darrièr la quala se trobèt una absida carolingiana. Formas del sègle XVII. Dins una ròdol plaçat jos l'òrgue, un sarcofag merovingian en marbre blanc dels Pirenèus.
Possedís, prèp del còr un « document » del mai grand interès istoric: una placa de consecracion, datada de 1063. Que lo tèxte, tradusit del latin ditz: « La consecracion d'aquela glèisa lo cinc de novembre s'onora d'aver amassat aqueles evesques: per Aush : Ostind, per Leitora: Raimon, pel Comenge: Guilhèm, per Agen : Guihèm, per la Bigòrra: lo bon Eracli, per Auloron: Esteve, per Aira: Pèire, Tolosa: Toi Durand, son protector e lo nòstre. Folcs, fils de Simon que fa la lei a Caors foguèt pas desirat. Èra en 1063 ans aprèp que Dieu donèt al mond lo venerable enfantament virginal. Per vòs, Ò Crist Dieu, lo rei Clodovèu fondèt aquel ostal. Aprèp el, Loís lo Bonàs la comblèt de las seunas larguessas. »
Dempèi l'exterior, apareisson plan los dos periòdes de construccion de la nau amb una partida romanica (de pèira) e una autra gotica (de brica). Se tròba la partida romanica dins lo sosbassament de las parets de la nau e dins las fenèstras en plan cindre de las partidas bassas. Lo rèsta foguèt bastit al sègle XV, dins lo gotic miègjornal.
Los claustres romanics[modificar | modificar la font]
Une inscripcion permet de datar los claustres fòrça precisament de 1100. Se constituís de quatre galariás fustadas que los arcs cason sus una seria de colomnetas de marbre.
Ornats sus las solas galariás del jardin, lo fustatge del cobèrt repausa sus una paret nuda. Amb per alternància de colomnetas simplas e dobles que suportan las arcadas de las seunas quatre galariás, los claustres de 116 colomnas diferentas de Sant Pèire de Moissac.
Las dimensions son de 31 m sus 27 m.
Aqueles capitèls istoriats, escultats sua quatre fàcias, vertadièrs caps d'òbra de l'escultura romanica illustran, Genèsi, Enfança del Crist, Miracles de sant Beneset, tèmas florals o estolizats, de personatges, de vegetals o d'animals, d'inspiracion orientala.
Las arcadas s'interrompon als cantons e al centre per de pilars carrats de brica recobèrts de placas de marbre escultadas. Uèit d'aquels representan los apòstols. Uèit dels dotze, identificats per d'inscripcions, son reünits dos a dos a cadun dels quatre canton: Pèirz e Paul al sud-èst, Jaume e Joan al nòrd-èst, Filip e Andrèu al nòrd-oèst, Bertomieu e Matieu al sud-oèst. Un noven apòstol, Simon, es representat sul pilar central de la galariá occidentala, costat oèst. Benlèu a l'origina èra amb los tres autres mancants, suls pilars d'un portic a l'entorn find al sègle XVIIIe siècle d'una bèla font al canton nord-oèst del pati. Un autre figura Durand de Bredons, primièr abat clunisian de Moissac (1048-1072).
Al canton Sud-oèst, un escalièr mena a la sala nauta, puèi al teulat ont i a una bèla vista, tanben sus la la vila e, al delà sus la val de Tarn e las costièras del Moissagués.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)E. Rupin, l'abbaye et les cloîtres de Moissac, Picard, Paris, 1897, pages 21 à 25
- ↑ (fr)Dumège, Antiquité de la ville de Moissac copie manuscrite de l'hôtel de ville de Moissac, 1823, pp. 1sqq., 127sqq., 140sqq.
- ↑ la preséncia de rèstas romans foguèron observats per l'abat Aimeric de Pairac dins sa cronica escricha (~1400), París Bibliotèca Nacionala, ms. latin 4991-A, f.154 R, col. 1 « Denique in multislocis harum parcium in agris et viis publicis apparent antiqua pavimenta que faciunt inter signavillarum antiquarum et penitus destructarum… »
- ↑ (fr)La vie de saint Didier, évêque de Cahors (630-655), ed. Poupardin, Picard, Paris, , 1900, pp22 sqq.
- ↑ (fr) A. Lagrèze-Fossat, Études historiques sur Moissac, Dumoulin, París, III, 1874, pp. 495-498; e E.Rupin, l'abbaye et les cloitres de Moissac, Picard, París, 1897, pp. 21-25, per las legendas e las datas de fondacion.
- ↑ (fr)E.Rupin, l'abbaye et les cloitres de Moissac, Picard, París, 1897, pp. 28-29
- ↑ (fr)Nizezius e la seuna esposa Ermentruda donan a l'abadiá de Moissac fòrça domènis e glèisas situadas dins lo Tolosenc e lo país d'Eusa.
- ↑ (la)l'abat Aimeric de Pairac dins sa cronica escricha (~1400), París Bibliotèca Nacionale, ms. latin 4991-A, f.154 R, col. 1
- ↑ Una inscripcion, ara revelada dins lo còr de la glèisa le remembra
- ↑ (fr)Ernest Rupin, l'abbaye et les cloitres de Moissac, Picard, París, 1897, pp. 57-62
- ↑ (fr)E.Rupin, l'abbaye et les cloitres de Moissac, Picard, Paris, 1897, pp. 62-63
- ↑ (fr)V.Mortet, recueil de textes relatifs à l'histoire de l'architecture en France au Moyen Âge, sègles XI e XI, Picard, París, 1911, pp. 146-148, mas tanben per una inscripcion sus l'un dels pilars de los claustres
- ↑ (fr)Ernest Rupin, l'abbaye et les cloitres de Moissac, Picard, París, 1897, pp. 70-75; e Meyer Schapiro, tèsi de 1929
- ↑ (fr)E.Rupin, l'abbaye et les cloitres de Moissac, Picard, París, 1897, p. 181 mapa que dona l'espandida de las possessions de l'abadiá.
- ↑ (fr) Millénaire de Cluny, Mâcon, 1910, II, pp. 30-31; e Pignot, Histoire de l'ordre de Cluny, II, p. 190
- ↑ vejatz Léopold Delisle, Le cabinet des manuscrits, I, pp. 457-459 Le cabinet des manuscrits de la Bibliothèque impériale; page 456, 518-524 Lo cabinet dels manuscrichs de la Bibliotèca imperiala; p. 518.
- ↑ (fr)E.Rupin, l'abbaye et les cloitres de Moissac, Picard, París, 1897, pp. 82-83.
- ↑ "chartes" Auguste Angles, L'abbaye de Moissac, París, H. Laurens, coll. « Petites monographies des grands ouvrages de la France », 1910, 96 p.
- ↑ chartes
- ↑ (fr)E.Rupin, l'abbaye et les cloitres de Moissac, Picard, París, 1897, p.345
- ↑ (fr)Levat l'àngel de l'Annonciacion del pòrge sud e qualques modilhons ; e : A. Lagrèze-Fossat, Études historiques sur Moissac, Dumoulin, París, III, 1874, pp. 266-268.
- ↑ Picard, París, 1897, pp. 21-25
- ↑ (fr)Janetta Rebold Benton (trad. Michèle Veubret), Bestiaire médiéval : Les animaux dans l'art du Moyen Âge, Nòva York París Londres, Abbeville, 1992
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)L'abbaye de Moissac; Auguste Angles; col. Petites monographies des grands ouvrages de la France; París; 1910; ed: H. Laurens
- (fr)Quitterie Cazes & Maurice Scellès; Le cloître de Moissac; Bordèu; ed: Éditions Sud-Ouest; 2001; isbn 9782879014524}}
- (fr) Chantal Fraïsse; Les bâtiments conventuels de l'ancienne abbaye Saint-Pierre de Moissac in Mémoires de la Société Archéologique du Midi de la France; t.: LIX; 1999
- (fr) Chantal Fraïsse; Moissac, histoire d’une abbaye, mille ans de vie bénédictine; Caors; ed: La Louve éditions; 2006; isbn 9782916488059
- (fr) Janetta Rebold Benton; Bestiaire médiéval, Les animaux dans l'art du Moyen Âge; ed: Abbeville; Nòva York París Londres; trad>fr Michèle Veubret
- (en)Meyer Schapiro; Selected Papers I, Romanesque Art; ed: George Braziller; Nòva York; 1977; reedicion de la tèsi de doctorat a la facultat de filosofia de l'universitat de Columbia en 1929.
- (fr) Marguerite Vidal, Jean Maury & Jean Porcher; Quercy roma; ed: Éditions Zodiaque; col: la nuit des temps n°10 - La Pierre-qui-Vire; 1979; isbn 9782736701431
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Les diables de Moissac
- (fr) Pagina sus l'Abadiá de Sant Pèirz de Moissac del site Terres romanes
- (fr)site del Centre d'art roman de Moissac
- (fr)Un estudi sus un manuscrich moissagués


text:
Bourg-Sainte-Marie
Bourg-Sainte-Marie es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bourg-Sant-Ostal a vorejat per la Meuse. A situat a 4 km de Bourmont, a 11 km de Clefmont, a 15 km del A 31, a 24 km deNeufchâteau e a 37 km de Chaumont.
Bourg-Sainte-Marie est bordée par la Meuse. Elle est située à 4 km de Bourmont, à 11 km de Clefmont, à 15 km de l'A 31, à 24 km deNeufchâteau et à 37 km de Chaumont.


text:
Le Doulieu
Le Doulieu es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
.
Istòria[modificar | modificar la font]
Mièja Edat : Lo Doulieu possedís una anciana motte féodale e de las rèstas de catacombes. Una gravure de la ancià castèl del Doulieu a anonciat en comuna.
Començament del Sègle XX : Lo Doulieu pas #èsser recensé séparément de Estaires #qu'après 1913.
Moyen Âge : Le Doulieu possède une ancienne motte féodale et des restes de catacombes. Une gravure de l'ancien château de Le Doulieu est affichée en mairie.
Début du Sègle XX : Le Doulieu ne fut recensé séparément d'Estaires qu'après 1913.


text:
Arle
Arle (Arles en francés) es una vila d'Occitània, en Provença e es la capitala de Camarga. Es una comuna dau departament dei Bocas de Ròse dins la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Son animal totemic es lo leon.
Lo gentilici es arlatenc -a.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila de Arle se tròba en lo Sud-Es de la França. Las campanhas arlésiennes son fòrça vastas e representan la màger part del territòri communal. An organizat en quatre ensems naturales ben desparièr : al nòrd, la plana del Trébon e los Alpilles, a l'èst, la Crau e al sud, la Camargue #que la municipalitat de Arle ne possedís la mai granda part de la superficie (amb las Sants-Ostals-de-la-Mar, segonda mai vasta comuna de França metropolitana, mitat mens estenduda #que Arle #que s'estend sus unitat|758.93| km}}2).
La ville d’Arles se trouve dans le Sud-Est de la France. Les campagnes arlésiennes sont très étendues et représentent la majeure partie du territoire communal. Elles sont organisées en quatre ensembles naturels bien distincts : au nord, la plaine du Trébon et les Alpilles, à l’est, la Crau et au sud, la Camargue dont la commune d’Arles possède la plus grande partie de la superficie (avec les Saintes-Maries-de-la-Mer, deuxième plus vaste commune de France métropolitaine, moitié moins étendue qu’Arles qui s'étend sur 758,93 km2).
Arle se situa a la broa de Ròse, ont comença son dèlta a la pòrta de Camarga. La vila la bastiguèron au sègle VI sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trincatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de paluns a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de Ròse que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria géologique dels territòris arlésiens comença amb las formacions sédimentaires depausadas a la fin del secondaire #que constituisson lo ossature dels Alpilles e de la Montagnette. Al ère terciari, la dubertura de l'ais rhodanien fractura aquelas estructuras. Aquel fossé rhodanien permet de divèrsas invasions marinas e lo depaus de sédiments als faciès variats, tales los grès jaunes rics en coquilles del quartièr del Hauture. Dintratz 6 e 5 milions d'ans, los asséchements successius de la Mediterrani entrenen una érosion considerabla tot a l'entorn de la vila de contunh lo depaus de nòus sédiments. Al quaternaire, lo émersion definitiva del gòlf rhodanien daissa luòc als depauses caillouteux fluviatiles, sustot aqueles de la Crau aportats per la Durance #que se fluïa fins a 30.000 av. J.-C. En lo gòlf de Fondut abans la siá captura pel Rhône. La physionomie del delta amb la Camargue actuala es fòrça recent. Initialement Mai a l'oèst, los braces del Rhône se son progressivament desplaçats cap a l'es façonnant un littoral fòrça en movent[1].
L’histoire géologique des territoires arlésiens commence avec les formations sédimentaires déposées à la fin du secondaire qui constituent l’ossature des Alpilles et de la Montagnette. À l’ère tertiaire, l’ouverture de l’axe rhodanien fracture ces structures. Ce fossé rhodanien permet plusieurs invasions marines et le dépôt de sédiments aux faciès variés, tels les grès jaunes riches en coquilles du quartier de l’Hauture. Entre 6 et 5 millions d’années, les asséchements successifs de la Méditerranée entraînent une érosion considérable tout autour de la cité puis le dépôt de nouveaux sédiments. Au quaternaire, l’émersion définitive du golfe rhodanien laisse place aux dépôts caillouteux fluviatiles, notamment ceux de la Crau apportés par la Durance qui s’écoulait jusqu’à 30.000 av. J.-C. dans le golfe de Fos avant sa capture par le Rhône. La physionomie du delta avec la Camargue actuelle est très récente. Initialement plus à l’ouest, les bras du Rhône se sont progressivement déplacés vers l’est façonnant un littoral très mouvant[2].
Eraldica[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Camin de Compostèla[modificar | modificar la font]
La Via Tolosana dels camins de Sant Jacme debuta a Arle.
Monuments d'Arle[modificar | modificar la font]
- Leis Arenas d'Arle, anfiteatre roman.
Personatges celèbres[modificar | modificar la font]
- Bertran Boisset (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un Tractat de destrar e d'atermenar.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Font : Jean-Maurici Rouquette (jos la direccion de) - ARLES, istòria, territòris e culturas, paginas 33-35, d'ont son sortidas totas aquelas informacions.
- ↑ Source : Jean-Maurice Rouquette (sous la direction de) - ARLES, histoire, territoires et cultures, pages 33-35, d’où sont issues toutes ces informations.


text:
Daufin (stradivarius)
Lo Daufin qu'ei un vriulon creat per Antonio Stradivari en 1714 ; qu'ei ua de sas òbras mei famosa e que ho proprietat, per ua tempsada, deu violonista Jascha Heifetz.
Uei qu'ei proprietat de la Nippon Music Foundation qui'u prèsta a la violonista Akiko Suwanai.
- Hat :
- 1862: aquesit per C.G Meier per 6 500 FRF.
- 1868: aquesit per George Hart per 200 GB£.
- Puish aquesit per Louis D'Egville.
- Puish tornat crompar per George Hart.
- 1875: aquesit per John Adam per 625 GB£.
- Puish, a l'escadença de la dispersion de la colleccion de John Adams, vadut proprietat de David Laurie.
- 1882: aquesit per Mr. Richard Bennett per 1 100GB£.
- 1951: aquesit per Jascha Heifetz.
Qu'ei George Hart qui'u balhè lo son nom chafre de Daufin.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
[1] Fotografia deu Daufin suu site de la Nippon Music Foudation.


text:
Aeronautica
L'aeronautica es la sciéncia o disciplina en relacion amb l'estudi, la concepcion e la fabricacion dels aparelhs mecanics pesucs capables de s'auçar en vòl o las tecnicas de contraròtle d'avions. L'aeronautica inclutz una branca nomenada aerodinamica. Aquela branca estúdia lo movement de l'aire a l'entorn dels objectes en movement, coma los avions. Aquelas doas brancas son una partida de la sciéncia fisica.
Se deu pas confondre aeronautica amb aviacion (que se referís a la gestion dels avions), emai que en practica frequentament s'utilize un tèrme per se referir a l'autre.
Somari
Los començaments de l'Aeronautica[modificar | modificar la font]
Plan abans lo començament de l'aventura scientifica de l'aeronautica, las gents avián idèa de desvolopar de biaisses de volar. Dins la legenda grèga, Icar e son paire Dedal construiguèron d'alas de plumas empegadas amb de cera, e s'escapèt de la preson. Alara Icar, meravilhat, volèt tròp prèp del solelh, la cera se fondèt e se desfaguèron las alas, casèt a la mar. Quand se comencèt d'estudiar scientificament lo biais de volar, se comencèt de comprendre la basa l'aerodinamica, de mena primitiva. Coma scientifics que comencèron d'estudiar l'aeronautica i a Leonardo da Vinci. Da Vinci estudièt lo vòl dels aucèls per desvolopar d'esquèmas de las primièras maquinas volantas al sègle XV ApC. Sos esquèmas, coma per exemple l'Ornitoptèr, faguèron fracas quand s'ensagèt en practica. Las maquinas de batement d'alas que se dessenhèt èran tròp pichonas per s'auçar pro, o alara trop pesugas per èsser accionadas pels umans. Malgrat que l'Ornitoptèr venguèt un tèma d'interès per de scientifics passionats, aquel instrument foguèt remplaçat pel planaire al sègle XIX.
Sir George Cayley dessenhèt de modèls de planaires en 1804; lo primièr planaire amb equipatge, lo "Coachman Carrier", s'aucèt en 1853. Volèt pendent prèp de 130 mètres traversant una val a Brompton-by-Sawdon, prèp de Scarborough, ambedós dins lo comtat de Yorkshire, en Anglatèrra.
Aeronautica modèrna[modificar | modificar la font]
La recèrca dins l'aeronautica modèrna es subretot contrarotlada per d'entrepresas independentas e d'universitats. Existisson tanben, divèrsas agéncias de govèrn qu'estúdian l'aeronautica, coma la NASA, als Estats Units d'America e l'Agéncia Espaciala Europèa (ESA) en Euròpa
Engenhariá aeronautica[modificar | modificar la font]
L'engenhariá aeronautica es un camp de recèrca, dessenh, fabricacion e manteniment en bon estat de productes coma los avions, missils e satellits espacials. Es en relacion amb los camps scientifics de l'Aerodinamica, Materials, Tecnologia, Estructuras dels avions e Mecanica dels fluids.


text:
Betelèm
Betelèm (o pus rarament Betleèm) és una vila de Palestina a 8 km au sud-oèst de Jerusalèm.
La populacion actuala es de 30 000 abitants, que la majoritat son crestians.
Au sègle IV l'emperaire roman Constantin i contruguèt la basilica de la Nativitat qu'es lo luòc religiós e toristic de la ciutat.
Amb Nazaret, es lo luòc supausat de la naissença de Jèsus Crist. Aquesta vila pren una importància dei bèlas dins la cultura occitana perque es lo luòc obligat dei pastoralas e dei betlèms, que celèbran la naissença de Jèsus dins un decòr occitanizat (betlèm ven de "Betelèm").


text:
L'Espitalet de Larzac
L'Espitalet de Larzac[1][2] (L'Hospitalet-du-Larzac en francés) es una comuna roergata de Guiana situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri de la municipalitat materializa una fraccion sud del Massís Central. S'estend sus una part del Causse de Larzac.
Istòria[modificar | modificar la font]
L’Espitalet ten son nom e son origina d’un espital que lo vesconte de Milhau, Gilbèrt o Guibèrt fondèt en 1108 sus Larzac.
En 1174, Anfós II d'Aragon faguèt donacion de l'espital a Joan, prior del monastèri de Cassan al diocèsi de Besièrs, la glèisa de Sant Estève de Larzac aperteniá al monastèri de Gellona dempuèi lo sègle XIen, e lo Roquet, e lo mas Trinquièr relevavan dels Templièrs dempuèi 1158. Los priors de Cassan demorèron los senhors de l’Espitalet de 1174 à 1789.
La sèti de la parròquia èra a Sant Estève de Larzac, que la glèisa aroïnada existís encara a un quilomètre de Roquet, sus la comuna de Senta Aulària de Sarnon, e la parròquia dependiá del monastèri de Gellona. Existía alavetz una capèla a l'Espitalet pel servici de l’espital.
La fortificacion de l'espital comencèt al sègle XVen e provoquèt lo transferiment a l'Espitalet del sèti de la parròquia.
La glèisa actuala foguèt bastida en 1764, saique sus l’emplaçament d’una pus anciana.
La comunautat èra administrada per dos consuls, renovelats cada an. L’eleccion se debanava lo primièr dimenge de setembre, après la messa parroquiala, davant la pòrta del cementèri. Son ròtle èra de levar la talha e las redevanças senhorialas.
Lo borg aviá una escòla amb un regent qu'ensenhava la lectura, l'escritura e la pregària.
Le 30 de setembre de[ [1807]], la parròquia s'alarguèt amb los mas d’Egalièra, del Sambuc, Trinquièr e Roquet.
En 1834, la comuna de l’Espitalet foguèt creada, en devesir la comuna de La Cavalariá.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Larzac
Larzac es un causse situat al sud-èst de Roergue e al sud del Massís Central e que fa partida d'un ensems mai grand sonat los Grands Causses. Sa vila principala es Milhau.
Es un replanat calcari de pèira rossèla que sas ròcas son datadas del segondari (epòca Jurassica) e d'una altitud mejana situada entre 700 e 900 m, amb un punt culminant al puèg de Cogolha, a 912 m. Confronta al nòrd-èst las gòrjas de Dorbia, que lo desseparan del Causse Negre, e al sud lo riu de Sòrga.
L'economia de Larzac es mai que mai agricòla, basada sus l'elevatge de fedas per la produccion de formatge de Ròcafòrt. Lo causse es traversat per l'autorota A75 que lo famós viaducte de Milhau n'es un element. La linha de camin de fèrre Besièrs-Nussarga passa a l'oèst del causse.
Una partida de Larzac es ocupada per un camp militar francés, que un projècte d'espandiment dins las annadas 1970, provoquèt l'oposicion dels païsans caussinhòls e foguèt a l'origina de 10 ans de luchas. Lo projècte foguèt fin finala abandonat per decision de François Mitterrand en 1981.


text:
898
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 898 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Aprofichant lei dificultats abbassidas dins lo sud de Caucàs, lo governador locau se proclamèt independent e fondèt la dinastia dei Sajides. Pasmens, acceptèt rapidament de reconeisser l'autoritat nominala dau califa Al-Mutadid après un conflicte malaisat còntra lei princes crestians armènis. Aquò entraïnèt la pèrda definitiva dau sud de Caucàs per leis Abbassidas.
En Pèrsia, Al-Mutadid capitèt d'entraïnar un conflicte entre Saffaridas e Samanidas. Son objectiu èra d'afeblir lei doas poissanças principalas situadas lòng de sa frontiera orientala. Pasmens, aquò mau capitèt car lei Samanidas s'impausèron tre 900.


text:
Sardana
La sardana es una mena de dança tipicament catalana. Aqueste nom se pòt referir tant a la dança coma a la musica.
Es una dança de grop que se dança en ronda, que los dançaires se prenon per las mans, s'es possible en alternància òme-femna-òme-femna... en agachar totes lo centre del cercle.
Existisson dos estils principals, la sardana corta originala e una varianta mai modèrna, la sardana longa, qu'es actualament la mai populara. Dins los concorses e exibicions se dançan la sardana de lluïment, la sardana revessa e la sardana de germanor (de frairetat).
Degun sap pas quand apareguèt la sardana, pasmens es plan populara dempuèi lo sègle XVI. D'unes expèrts se pensan que la sardana auriá a l'entorn de dos mil ans, pr'aquò aquelas teorias son pas gaire fondamentadas.
La musica de la sardana es interpretada per una cobla o banda, que presentan dotze instruments que son jogats per onze musicians. Quatre d'aquestes instruments (la tenòra, lotible, lo flabiol e lo tamborin) son d'instruments tipicament catalans (que d'unes tanben se pòdon rescontrar en Occitània) mentre que los autres son mai convencionals.
La musica de la sardana (part de çò que d'un biais generic es conegut coma musica de cobla) pòt èsser interpretada sola o dins un grop. Existisson mai de 25 000 particions per sardana, mas s'emplegan sonque las versions instrumentalas per dançar.
Se distinguís la sardana empordanesa o la selvatana en foncion de la direccion que se pren tre qu'es entamenada la dança.
Las sardanas mai conegudas[modificar | modificar la font]
- La Santa Espina (mp3)
- La Sardana de Les Monges (mp3)
- Llevantina
- Vora el niu
- Aplec de tardor
- Palafrugell i Tamariu
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Lista de compositors de sardanas
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Federacion Sardanista de Catalonha
- Nydia (programa de sardanas de la CCRTV)
- Union de las Còlas Sardanistas
- Colla Estol-Espígol d'Agramunt (exemple d'una còla sardanista)
- Cobla Lluïsos de Taradell
- Josep Pla a prepaus de la sardana


text:
Thomas More
Thomas More (Londres, 7 de febrièr de 1478 - 6 de julhet de 1535) èra jurista, escrivan e òme politic anglés. Mòrt a causa de son oposicion a l'esquisma de la Glèisa Anglicana, es considerat coma martir e venguèt sant de la Glèisa Catolica e de l'anglicana. Thomas More èra un pensador, teologian, politic, umanista e escrivan anglés, que venguèt poèta, traductor, cancelièr d'Enric VIII d'Anglatèrra, professor de leis, jutge de negòcis civils e avocat. Son òbra pus famosa es Utopia ont relata l'organizacion d'una societat ideala.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt a Londres lo 7 de febrièr de 1478, filh de John More, majordòm del Lincoln's Inn, jurista e de per aprèp nomenat cavalièr e jutge de la curiá reiala. En 1486, aprèp cinc ans d'ensenhament primari a la Saint Anthony School, considerada la melhora escòla de gramatica de Londres, e mai de l'unica gratuita, foguèt elevat segon la costuma de las bonas familhas al Palais de Lambeth, serviguèt coma page del cardinal John Morton, Arquevesque de Cantorbery e lord cancelièr d'Anglatèrra.
A catòrze ans, Thomas More integrèt en 1492 lo Canterbury College de l'Universitat d'Oxford, ont passèt dos ans estudiant la doctrina escolastica e perfeccionant sa retorica. En 1494, sens recebre son diplòma, va estudiar lo drech a la New Inn de Londres e a la Lincoln's Inn, institucion ont aviá trabalhat son paire. Benlèu que pendent aquela epòca aprenguèt lo francés necessari dins las corts de justícia anglesas e pel trabalh diplomatic, ja que coneissiá l'anglés e lo latin. En 1497, comencèt d'escriure poesias, amb una ironiá atal venguèt conegut. A aquela epòca se liguèt amb los davancièrs de la Renaissença, Erasme de Rotterdam, amb qui venguèt amic, e John Skelton.
Vèrs 1501 integrèt lo Tresen Òrdre de Sant Francés, vivent coma laïc dins un convent chartrós fins 1504. Alà se consacrèt a l'estudi religiós e en 1501 traduguèt d'epigramas grègas cap al latin e comentèt La ciutat de Dieu, de Sant Agustin. Mejans los umanistas angleses foguèt en contacte amb Itàlia. Aprèp que realizèt una traduccion (publicada en 1510) d'una biografia de Giovanni Pico della Mirandola escricha per son nebot Gianfrancesco, tombèt enamorat del sentiment de l'òbra qu'adoptèt per el, e que marquèt definitivament lo cors de sa vida.
En abandonant lo monastèri chartrós, en 1505, se maridèt amb Jane Colt e aguèron una filha Margaret, que vendrà sa discipla. Exerciguèt coma avocat amb succès, en part mercé a son sens de la justícia e de l'equitat, mai vendrà jutge dins lo plaids civils e professor de Drech. En 1506 nasquèt sa segonda filha, Elizabeth. Traduguèt cap al latin Luciano amb Erasme. E un mai tard nasquèt Cecily, sa tresena filha. Thomas More es pensionat e majordòm de Lincoln's Inn, ont realizèt de conferéncias entre 1511 e 1516. En 1509 nasquèt son filh John. More participèt a la gestion de grandas companhiás de Londres e Anvèrs. Escriguèt de poèmas pel coronament d'Enric VIII. En 1510 foguèt nomenat membre del parlament e vicesheriff de Londres. Un an mai tard moriguèt son esposa Jane e se marida amb Alice Middleton, veusa sèt ans abans e avent una filha, Alice.
En 1513 escriguèt History of King Richard III, libre qu'inspirèt William Shakespeare. En 1515 foguèt enviat coma ambaissada comerciala en Flandra. Escriguèt lo Libre segon d'Utopia. Un an mai tard escriguèt lo libre primièr d'Utopia e l'òbra complèta foguèt publicada a Lovaina. En 1517 foguèt enviat a Calais per resòlvre de problèmas mercands. Foguèt nomenat master of requests e membre del Conselh Reial. En 1520 ajudèt Enric VIII a escriure Asertio septem sacramentorum. More foguèt fach cavalièr e vicetresorièr. Sa filha Margaret se maridèt amb William Roper, que vendrà lo primièr biograf de Thomas More.
En 1524 foguèt nomenat Administrator de l'Universitat d'Oxford, en 1525 Administrator de l'Universitat de Cambridge e Cancelièr de Lancaster. Mudèt a Chelsea e escriguèt carta a Iohannis Bugenhagen defendent la supremaciá papala. En 1528 l'evesque de Londres li permet de legir de libres eretics per que los refuten
En 1530 signèt pas la carta del nòbles e prelats que demandava al Papa l'anullacion del matrimòni reial. En 1532 renoncièt al sa carrièra de cancelièr. En 1534 refusèt de signar l'Acte de Supremaciá que pretendiá repudiar a la supremaciá papala. L'Acte establiguèt que serián condemnats los que l'acceptarián pas e lo 17 d'abril foguèt empresonat. E decapitat, lo 6 de julhet de 1535.
Carrièra politica[modificar | modificar la font]
Membre del Parlament dempuèi 1504, foguèt elegit jutge e sosprefècte de la vila de Londres. En 1509, amb l'arribada al tron d'Enric VIII, protector de l'umanisme e de las sciéncias, More dintrèt a son servici e venguèt membre de son Conselh Privat. Enric VIII profeitèt de son eficaç diplomacia e tacte, e li fisèt qualques missions diplomaticas dins los païses europèus. Tanben foguèt encargat de la tasca de tresaurièr, e en 1529 de Lord Canceller. Foguèt lo primièr cancelièr laïc.
En 1521 obtenguèt lo títol de knight (cavalièr). En 1524 foguèt nomenat High Steward (censor e patron) de l'Universitat d'Oxford, ont èra estat escolan. En 1525 foguèt tanben nomenat High Steward de l'Universitat de Cambridge.
Condemnacion e mòrt[modificar | modificar la font]
Lo Rei Enric VIII venguèt ostil amb Thomas More quand volguèt divorciar de son esposa Catarina d'Aragon e Thomas, coma Cancelièr, aprovèt pas. Enric VIII aviá demandat al Papa de concedir al divòrci e lo refús d'aquel provoquèt l'esquisma d'Anglatèrra amb la Glèisa Catolica Romana.
Insistissiá per obtenir lo divòrci eclesiastic, çò per far taire las petòfias de sas facècias d'alcòva, objèctes dels parladisses de la Cort, e dels que lo rei se sentiá ofensat. Lo divòrci auriá escafat l'infidelitat, e auriá rendut l'afar sens consequéncias.
Los refuses successius de Thomas More per acceptar los desirs del rei, provoquèron la rancuna d'Enric VIII, e Thomas More foguèt empresonant a la Torre de Londres, aprèp qu'aquel refusèt lo jurament que reconeissiá Enric VIII coma cap suprèm de la Glèisa d'Anglatèrra qu'aviá romput amb Roma.
Fin finala lo rei, enrabiat, faguèt jutjar More que, dins un procès somari, foguèt acusat de nauta traïson e condemnat a mòrt. D'autres dirigents europèus coma lo Papa o l'emperador Carles Quint, que vesián en el lo melhor pensador del moment, faguèron pression perque li salvar la vida e que la condemnacion foguèsse commudada en castig perpetual o exili, mas serviguèt pas a res e foguèt decapitat una setmana aprèp, lo 6 de julhet de 1535.
Gardèt fins a la fin son sens de l'umor, confiant plenament al Dieu misericordiós que lo recepte quand passarà lo lindal de la mòrt. En s'agenolhant al cadafalc diguèt: « Notatz que la barba cresquèt en prison, es a dire, ela foguèt pas desobesissent al rei, alara la cal pas talhar. Permetètz que la còpe ». Fin finala, al-delà de l'ironia, s'adreçèt als presents: «I die being the King's good servant-but God's first» (Morissi essent bon servent del Rei, mas primièr de Dieu).
Canonizacion[modificar | modificar la font]
Thomas More foguèt beatificat ensems amb cinquanta tres autres martirs, que John Fisher, pel papa leon XIII en 1886, e finalament proclamat sant per la Glèisa Catolica lo 19 de mai de 1935 (amb John Fisher), pel Papa Piu XI. Joan Pau II, lo 31 d'octobre de 2000, o foguèt proclamat patron dels politics e dels governants, respondent a la demanda que, en 1985, presentèt lo President de la Republica Italiana, Francesco Cossiga.
Òbras[modificar | modificar la font]
Son cap d'òbra es Utopia (1516), ont abòrda los problèmas socials de l'umanitat, e amb que ganhèt la reconeissença de totes los erudits d'Euròpa. Un de sos inspirators foguèt son amic intim Erasme de Rotterdam. L'escriguèt pendent una de sas missions assinada pel rei a Anvèrs.
Sas autras òbras son de retraches de personatges publics, coma Life of Pico della Mirandola (Vida de Pico della Mirandola) o Històrica richardi Tertii (L'istòria de Ricard III), e de poèmas e epigramas dins sa joventut (Epigrammata). Cal notar lo dialògs-tractats que realizèt en defensa de la fe tradicionala atacant durament los reformistas laïcs o religioses, per exemple Responsio ad Lutherum (Responsa a Luter), A Dialogue Concerning Heresies (Dialòg sus la eretgias), The Confutation of Tyndale's Answer (Refut de la Responsa de Tindale) o The Answer to a Poison Book (Responsa a un Libre Empoisonat).
En mai d'escriches en defensa de la Glèisa de Roma, tanben escriguèt suls aspèctes mai esperitals de la religion: Treatise on the Passion (Tractat sus la Passion), Treatise on the Blessed Body (Tractat sul Cors Sant), Instructions and Prayers o De Tristia Christi (L' Agonia de Crist) redigida pendent qu'èra empreisonat dins Torre de Londres alara qu'atendava la decapitacion. Aquel darrièr manuscrit, salvat de la confiscacion decretada per Enric VIII, va passèt per volontat de la sa filha Margaret dins de mans espanhòlas, pel Fra Pere de Soto, confessor de l'empeirador Carles V, per anar cap a Valéncia, patria de Lluís Vives, amic intim de More. [1]
Utopia[modificar | modificar la font]
L'òbra principala de More foguèt Utopia, ont fa una critica de la societat de son epòca, subretot l'anglesa.
- Denóncia la pauretat de bona part de la populacion.
- Censura de la concentracion del poder e de l'expansionisme de l'estat, que son causas de guèrras.
- Prepausa un modèl d'organizacion sociala que s'inspira de las societats aborigènas que venon d'èsser descobèrtas e de qualques aspèctes de La Republica de Platon:
- Es una societat justa, frairenala, egalitària e toleranta.
- Lo trabalh es obligatòri per totòm.
- L'educacion es universala.
- I a pas cap de proprietat privada o d'argent.
- Las carrièras se fan per eleccion.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ A l'ora d'ara conservat dins la colleccion del musèu del Reial Collegi del Corpus Christi de València.


text:
Istòria d'Itàlia
L'istòria d'Itàlia es benlèu la mai importanta pel desvolopament de la cultura e de la societat de l'airal Mediterranèu. Lo país foguèt l'òste de fòrça activitats umanas dins los temps preïstorics ; per aquò i an trobat de sites arqueologics nombroses en diferentas regions: Laci e Toscana, Ómbria e Basilicata. Aprèp la Grècia Magna, la civilizacion etrusca e especialament l'Empèri Roman que dominèt aquesta partida del monde durant de longs sègles, arribèron l'umanisme medieval e la Renaissença qu'ajudèron a la formacion de la filosofia e de l'art europèu. La ciutat de Roma compta qualques uns dels edificis d'estil barròc mai importants d'Euròpa tota.
L'Itàlia modèrna s'es transformada en Estat amb pro de retard a respècte de la rèsta dels Estats europèus. La transicion se faguèt lo 17 de març de 1861, quand los Estats de la peninsula e las Doas Sicílias s'uniguèron jol tròn del rei Victor Emmanuèl II de la dinastia de Savòia, fins alara governant de Piemont e rei de Sardenha. L'artesan de l'unificacion italiana, çaquelà, foguèt lo Comte Camillo Benso di Cavour, lo ministre en cap de Victor Emmanuèl. Roma, per sa part, se mantenguèt separada de la rèsta d'Itàlia jos l'autoritat del Papa e farà pas partida del reialme d'Itàlia fins al 20 de setembre de 1870, data finala de l'unificacion italiana. Actualament, lo Vatican es un enclavament independent, completament environat per Itàlia, exactament coma Sant Marin.
La dictatura faissista de Benito Mussolini iniciada en 1922 menèt Itàlia a far una aliança desastrosa amb l'Alemanha nazi e l'Empèri de Japon ; ne resultèt una importanta derrota d'Itàlia durant la Segonda Guèrra Mondiala. Lo 2 de junh de 1946, un referendum sus la monarquia menèt a l'establiment de la Republica Italiana, qu'adoptèt una constitucion novèla lo 1èr de genièr de 1948. Los membres de la familha reiala foguèron condemnats a l'exili a causa de lor relacion amb lo regim faissista.
Itàlia integrèt l'OTAN e l'Union Europèa, e adoptèt l'èuro en 1999.
Vejatz tanben: