text:
Galaxia
Una galaxia es, en cosmologia, un assemblatge d'estelas, de gas, de poscas e de matèria negra e amb a vegadas un trauc negre supermassiu dins son centre.
La Via Lactèa, la galaxia ont se tròba lo Sistèma Solar, compta qualques centenas de miliards d'estelas (1011)[1] e a una extension de l'ordre de 100 000 annadas lutz. Gaireben totas las galaxias tipicas compòrtan un nombre similar d'astres, mas existís tanben de galaxias nanas comptant qualques desenas de milions d'estelas solament (107)[2], e de galaxias gigantas comptant plusors milièrs de miliards d'estelas (1012). En la basa d'aquelas chifras e de la talha de l'Univèrs observable, pensam qu'aquel comptariá qualques centenas de miliards de galaxias de massa significativa. La populacion de galaxias nanas es pasmens fòrça dificila a determinar, a causa de lor massa e lor luminositat fòrça flacas. L'Univèrs dins son ensemble, que son extension reala es inconeguda, poiriá comptar un nombre immensament pus grand de galaxias.
Las galaxias coma los sistèmas estellars de granda talha foguèron mesas en evidéncia pendent los ans 1920, subretot per l'astronòm american Edwin Hubble. Las galaxias son de tres tipes morfologics principals : ellipticas, espiralas, irregularas. Edwin Hubble donèt una descripcion pus precisa dels tipes de galaxias nomenada dempuèi sequéncia de Hubble.
Totas las estelas son pas situadas dins las galaxias. Se pareis establit qu'es dins las galaxias que se forman las estelas, aquelas pòdon èsser expulsadas, a causa de las interaccions entre las galaxias, o a causa d'encontres prèpa entre una estela e un astre fòrça massiu, coma un trauc negre supermassís situat al centre d'una galaxia. Se pòt veire tanben d'estelas dotadas d'una velocitat granda a respièch de lor galaxia, signe qu'aquelas son pas mai ligadas gravitacionalament amb aquesta. Aquelas estelas se nomenan per aquò « estelas en fugida ». Se coneis plusors representantas d'aquela classa, coma SDSS J090745.0+024507 e GRO J1655-40, totas doas fugiguèron la Via Lactèa. La primièra es probablament eissida de l'encontre prèpa amb lo trauc negre al centre de nòstra Galaxia, Sgr A*, la segonda es segur eissida d'une supernova asimetrica que son residú compacte foguèt expulsat de la region ont se passèt l'explosion.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Qualques òrdres de grandor
- 3 Istoric de las observacions
- 4 Composicion
- 5 Tipes e morfologia
- 6 Rotacion de las galaxias
- 7 Activitats excepcionalas
- 8 Formacion e evolucion
- 9 Estructuras a pus granda escala
- 10 Observacions a longors d'onda multipla
- 11 Bibliografia
- 12 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot galaxia ven del grèc designant nòstra pròpria galaxia, YaλaEίaς , galaxias, o kύkλoς Yaλaktίkoς, kyklos galaktikos, que vòl dire « cercle lachós », a causa de son aparéncia dins lo cèl. Dins la mitologia grèga, Zèus placèt son filh Eracles, nascut de son union amb una mortala, sul sen de son esposa Era quand foguèt endormida per que lo nenon venga immortal bevent son lach divin. Quand aquela se revelhèt, vesent qu'alachava un nenon inconegut, lo repossèt, e un giscle de lach aspergiguèt lo cèl, formant aquela palla benda luminosa nomenada « Via Lactèa ».
Dins la literatura astronomica, lo mot Galaxia amb una G majuscula se referís a nòstra pròpria galaxia (la Via Lactèa), per la distinguir de las autras galaxias.
Abans la mesa en evidéncia de las galaxias, s'emplegava lo tèrme de nebulosa, que descriviá tot objècte difús de l'esfèra celèsta. Aquel biais de nomenar remonta a William Herschel, que en establissent son catalòg d'objèctes d'un cèl prigond, utiliza lo tèrme de « nebulosa espirala » pels objèctes coma M31. Aqueles seràn pus tard identificats coma essent d'immenses estrelums, e quand las distàncias entre aqueles comencèron d'èsser compresas, foguèron nomenadas « univèrs illas » e pus tard « galaxia ».
Qualques òrdres de grandor[modificar | modificar la font]
Una galaxia tipica coma la Via Lactèa compren qualques centenas de miliards d'estelas e es granda de l'òrdre de 100 000 annadas lutz (una annada lutz fa aperaquí 9500 miliards de quilomètres). De remarcar, aquelas chifras se pòdon exprimir solament en tèrmes de divèrsas constantas fondamentalas. Per precisar, un rasonament simple permet de far un ligam entre la grandor d'una galaxia e lo fenomèn d'instabilitat gravitacionala es a dire qu'un objècte pus dens que lo mitan ambient se contracta jos unas condicions a causa de son pròpri camp gravitacional. Aquò se produtz subretot quand un objècte se refreja rapidament, atal sa pression baissa lèu e pòt pas mai contrar l'efèit atractiu de la gravitat. Per aquò, se pòt predire que la massa Mg e la talha Rg d'una galaxia son versemblablament de l'òrdre de :
- ,
- ,
ont e representan respectivament la constanta de l'estructura fina (electromagnetica) e la constanta de l'estructura fina gravitacionala, e e la massa del proton e de l'electron.
Cal mai de dètz miliards d'annadas per que la lutz de las galaxias pus alunhadas venga fins a la Tèrra[3].
Istoric de las observacions[modificar | modificar la font]
La Via Lactèa[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'Antiquitat, los filosòfs an temptat de comprendre la natura de la benda luminosa coneguda del nom de Via Lactèa. Lo filosòf grèc Anaxagòras la concebiá coma « l'efeit de la lutz dels astres que son pas escalustrats pel Solelh »[4]. Democrit suggeriguèt qu'èra a causa d'un grand nombre d'estelas pichonas. Aristòtel pensava que çò qu'observam èra la combustion d'una partida de l'aire, enfuocat pel movement dels astres[5] implicant doncas que se trobèsse dins l'esfèra sublunara.
L'astronòm pèrsa Al-Biruni refutèt la proposicion, en temptant de calcular la parallaxi de la Via Lactèa, e coma es nulla, deu èsser a fòrça granda distància de la Tèrra, e doncas fòra de l'atmosfèra. Prepausèt tanben que la Via Lactèa èra una colleccion d'innombrablas estelas nebulosas. Las pròvas per aquò arribèron en 1610, quand Galileo Galilei utilizèt sa luneta astronomica per estudiar la Via Lactèa e descobriguèt qu'efectivament èra compausada d'un nombre incalculable d'estelas d'esclat flac [6].
Dins un tractat de 1755, Immanuel Kant, davançant lo trabalh de Thomas Wright, especulèt plan que nòstra galaxia poiriá èsser un còrs en rotacion d'un nombre incredible d'estelas mantengudas ensemble per de fòrças gravitacionalas, atal meteis coma lo Sistèma Solar. Lo disc d'estelas se pòt atal veire, en perspectiva, coma una benda dins lo cèl, per un observator se trobant en dedins d'aquela. Kant avancèt tanben que de nebulosas del cèl nuechenc poirián èsser de galaxias[7].
La primièra temptativa de descripcion de la forma de la Via Lactèa e de la disposicion del Solelh se faguèt per William Herschel en 1785. Comptèt amb fòrça prudéncia lo nombre d'estelas dins diferentas regions del cèl. Faguèt un diagrama de la forma de la Via Lactèa e placèt lo Sistèma Solar prèp del centre. En 1920, Jacobus Kapteyn faguèt un imatge d'una pichona galaxia en forma d'ellipsa (environ 15 000 parsecs de diamètre), amb lo Solelh prèp del centre[8],[9]. Un metòde diferent, prepausat per Harlow Shapley, amb la posicion dels amasses globulars, menèt a un imatge radicalament diferent de tot aquò que s'èra vist fins alara: un disc plat d'un diamètre de prèp de 70 000 parsecs (o un pauc mai de 200 000 annadas lutz) amb lo Solelh fòrça alunhat del centre[10]. Las doas analisis prenon pas en compte l'absorbcion de la lutz per la posca interestellara (fenomèn d'extincion) presenta dins lo plan galactic, mas aprèp que Robert Jules Trumpler quantifiquèt aquel efèit en 1930, en estudiant los amasses dubèrts, l'imatge actual de nòstra galaxia emergiguèt[11].
Los autres objèctes nebuloses[modificar | modificar la font]
A la fin del sègle XVIII, Charles Messier establiguèt un catalòg contenent 110 « nebulosas ». Aquel catalòg foguèt seguit d'un mai grand, amb 5000 objèctes, establit per William Herschel[12]. En 1845, Lord Rosse construiguèt un novèl telescòpi e foguèt capable de distinguir las nebulosas ellipticas e espiralas[13].
En 1917, Herber Curtis observèt las fòtos de la supernova SN 1885A dins la « granda nebulosa d'Andromèda » (M31, dins lo catalòg Messier). En cercant dins la fotografia, trobèt 11 nòvas mai. Curtis remarquèt qu'aquelas nòvas èran en mejana 10 magnituds pus flacas qu'aquelas de nòtra galaxia. Mercé a aqueles resultats, foguèt capable de calcular una distància que nos separa d'aquela a prèp de 150 000 parsecs. Ven doncas adèpte de la teoria dels « univèrs illas », disent que las nebulosas espiralas son en realitat de galaxias independentas, mas sa descobèrta demorèt pauc difusada[14].
En 1920, lo « Grand Debat », concernent la natura de la Via Lactèa, de las nebulosas espiralas, e la talha de l'Univèrs, prenguèt plaça amb coma principals protagonistas Harlow Shapley e Herber Curtis. Per renfortir son idèa que la granda nebulosa d'Andromèda èra una galaxia extèrna, Curtis notèt l'aparéncia de las linhas escuras coma de nívols de posca presents dins la Via Lactèa, e tanben un desencalatge de la lutz degut a l'efèit Doppler-Fizeau[15].
Lo fach foguèt definitivament establit per Edwin Hubble al començament dels ans 1920 en utilizant un novèl telescòpi. Foguèt capable de resòlvre las partidas extèrnas de qualques nebulosas espiralas coma essent un ensemble d'estelas individualas e identifiquèt qualques variablas nomenadas cefeidas, que lor periòde de variacion de lutz es foncion de la lutz absoluda. Aquò permetèt atal de calcular la distància nos separant de las nebulosas: èran ben tròp alunhadas per èsser dins la Via Lactèa [16]. En 1936, Hubble creèt un sistèma de classificacion de las galaxias qu'es encara utilizat a l'ora d'ara: la sequéncia de Hubble[17].
Composicion[modificar | modificar la font]
Mitan interestellar[modificar | modificar la font]
Lo mitan interestellar es lo gas fòrça tèune qu'existís entre leis estèlas e lor environament pròche. Sa densitat se situa generalament entre 10 e 100 particulas per litre. Es present dins lei galaxias espiralas, espiralas barradas e irregularas mai rar dins lei galaxias ellipticas. Es principalament fach de gas coma idrogèn (90%) e èli (10%). Lei gas d'elements pus pesants existisson solament sota la forma de traças. Enfin, lo mitan interestellar tèn egalament una fasa solida qu'es la poussa interestellar. Aquela fasa solida representa aperaquí 1% de la massa totala dau mitan interestellar. Es facha de compausats variats coma de grafits, de silicats o de carbonats.
La matèria escura[modificar | modificar la font]
Dins los ans 1970, se comprenguèt que la massa totala vesible de las estelas e du gaz, dins las galaxias, explicava pas correntament la velocitat de rotacion d'aquelas, qu'es totjorn anormalament nauta a respièch d'aquela qu'auriá degut èsser amb aquela massa vesibla. Aquò menèt a postular l'existéncia d'una novèla forma de matèria, nomenada matèria escura. Aquela emet pas ges de radiant, mas son existéncia se revela per l'influéncia de son camp gravitacional sus la dinamica de las estelas. Al començament dels ans 1990, lo telescòpi espacial Hubble aportèt un grand melhorament dins las observacions alunhadas. Aquelas novèlas observacions permetèron entre autres d'establir que la matèria escura de nòstra Galaxia se pòt pas compausar solament d'estelas flacas e pichonas. D'autras observacions cosmologicas menan a la meteissa conclusion, atestant l'idèa que la matèria escura es una novèla forma de matèria inconeguda en laboratòri.
Tipes e morfologia[modificar | modificar la font]
I a tres grands tipes de galaxias : las ellipticas, las espiralas, e las irregularas. Una descripcion detalhada de diferents tipes de galaxias basada sus lor aparéncia es establida per la sequéncia de Hubble[18]. A l'epòca de la realizacion de sa classificacion, Hubble pensava que los diferents tipes de morfologias galacticas correspondián a un gra d'evolucion variable d'aqueles objèctes, anant d'un estat esferic sens estructura (tipe E0), puèi s'aplatussant progressivament (tipe E1 a E7), abans de produire los braces espiralats (tipes Sa, Sb, Sc, ou SBa, SBb, SBc). Aquela ipotèsi d'evolucion foguèt dempuèi totalament invalidada, mas los tèrmes de « galaxia precòça » (early-type galaxy en anglés) per las ellipticas e « galaxia tardièra » (late-type galaxy) per las espiralas, per contra, s'utilizan encara.
Galaxias ellipticas[modificar | modificar la font]
Lo sistèma de classificacion de Hubble compta las galaxias ellipticas sus la basa de lor excentricitat (es a dire de l'aplatiment de lor imatge projectat sul cèl), anant de E0 (gaireben esferica) a E7 (fòrtament alongada), la chifra aprèp lo « E » correspondent a la quantitat , ont a e b son lo semiaxe major e lo semiaxe menor de la galaxia de biais que s'obsèrva. Aquela galaxias an un perfil ellipsoïdal, lor donant una aparéncia elliptica quin que siá l'angle de vista. Lor aparéncia mòstra pauc d'estructuras e possedisson pas fòrça de matèria interestellara. En consequéncia, aquelas galaxias contenon pauc d'amasses dubèrts e an un taus de formacion estellara pauc elevat. De las estelas mai ancianas e evolucionadas, tornejant a l'entorn de lor centre de gravitat comun de manièra aleatòria, dominant doncas aquelas galaxias. Atal, presentan coma una similitud amb los amasses globulars, mas amb escala pus granda[19].
Las galaxias pus grandas son las ellipticas gigantas. Se pensa que de nombrosas galaxias ellipticas son formadas mercé a une interaccion de galaxias qu'acabèron per fusionar. Pòdon aver de talhas enòrmas (en comparason a las galaxias espiralas, per exemple). D'autre part, aquelas galaxias ellipticas gigantas sovent se trobèron al còr dels grands amasses de galaxias. Las galaxias amb subresaut d'estelas (ditas galaxias starburst) son sovent lo resultat d'un tust de las galaxias[20]. La galaxia elliptica giganta pus prèpa de nòstra Galaxia es M87, dins la constellacion de la Verge, a 60 milions d'annadas lutz.
Galaxias espiralas[modificar | modificar la font]
Las galaxias espiralas forman la classa pus emblematica de las galaxias. Son fachas d'un disc en rotacion e compausadas d'estelas e de mitan interestellar, amb un bulbe central d'estelas en general pus ancianas. D'aquel bulbe emergisson de braces pro brilhants. Dins l'esquèma de classificacion de Hubble, las galaxias espiralas correspondon al tipe S, seguit d'una letra (a, b, o c), qu'indica lo gra d'envolopament dels braces espirals coma que la grandor del bulbe central. Una galaxia Sa es dotada de braces pas plan definits e possedisson una region centrala relativament importanta. Al contrari, una galaxia Sc possedís de braces fòrça dubèrts, plan traçats e amb un bulbe fòrça pichon[21].
Dins las galaxias espiralas, los braces espirals forman una espirala logaritmica aproximativa, un esquèma que pòt èsser, en teoria, lo resultat d'un desreglament dins la massa d'estelas rotativas unifòrmas. Los braces espirals tornejan a l'entorn del centre, del meteis biais de las estelas, mas amb una velocitat angulara constanta. Çò que vòl dire que las estelas dintran e sortisson dels braces espirals; las estelas prèpa del centre galactic orbitan pus aviat que los braces alara que las estelas exterioras se desplaçan mens aviat que los braces. Se pensa que los braces espirals son de zonas ont la densitat de matèria es pus nauta, se pòdon doncas veire coma « ondas de densitat ». Quand las estelas travèrsan un braç, la velocitat de cada sistèma estellar se modifica a causa de las fòrças gravitacionalas complementàrias produsidas per una densitat de matèria pus elevada (aquela velocitat torna a la normala quand l'estela sortís del braç). Es lo meteis efèit d'onda qu'arriba pendent un alentiment dins una autostrada saturada de veituras.
Los braces son vesibles a causa del nombre d'estelas joves e brilhantas que contenon, en rason de la fòrta densitat de matèria qu'aisisson la formacion de las estelas. E coma las estelas pus luminosas son las pus massivas, e an una durada de vida fòrça brèva (qualques milions d'annadas contra 10 miliards d'annadas pel Solelh), las zonas pus luminosas son al vesinatge dels luòcs de formacion d'estelas, las estelas massissas an pas lo temps de s'alunhar.
Galaxias espiralas barradas[modificar | modificar la font]
La majoritat de las galaxias espiralas an una benda d'estelas linearas en lor centre, a partir que emergís los braces espirals[22]. Dins la classificacion de Hubble, son designadas amb SB, seguit d'una letra minuscula (a, b, o c), indicant encara un còp la forma e la disposicion dels braces espirals. Se pensa que las barras son d'estructuras temporàrias que çò pòt arribar aprèp un radiacion de densitat del còr cap a l'exterior, o aprèp una interaccion amb una autra galaxia fasent intervenir la fòrça de marèia[23]. Fòrça galaxias espiralas barradas son activas, benlèu de gas canalizat lo long dels braces[24].
Nòstra pròpria galaxia es une granda galaxia espirala barrada[25] d'environ 30 000 parsecs de diamètre e de 1000 parsecs d'espessor. Conten aproximativament 2×1011 estelas[26] e a una massa totala de prèp de 6×1011 massas solaras[27].
Morfologias particularas[modificar | modificar la font]
Las galaxias particularas son de formacions galacticas desvolopant de proprietats inabitualas a causa de las interaccions gravitacionalas amb d'autras galaxias, las fòrças de marèia, responsablas d'aquelas deformacions. Las galaxias anularas, possedisson una estructura formada d'estelas e de gas en forma d'anèl a l'entorn del centre galactic; son de bons exemples de galaxias particularas. Una galaxia anulara se pòt formar quand una galaxia pus pichona passa a travèrs lo centre d'una galaxia espirala[28]. Un tal eveniment benlèu se produguèt sus la galaxia d'Andromèda, que presenta plusors anèls en infraroge[29].
Una galaxia lenticulara es una forma de transicion, avent las proprietats d'una galaxia elliptica coma espirala. Dins la sequéncia de Hubble, se nomena S0. Possedisson de braces, encara que mal definits, e una aureòla d'estelas ellipticas[30] (las galaxias lenticularas barradas son de tipe SB0).
En mai de las morfologias mencionadas supra, existís un nombre de galaxias que dintran pas dins cap de sas categorias. Son las galaxias irregularas. Una galaxia Irr-I possedís coma una estructura, mas se pòt pas raprochar pas d'un tipe de la sequéncia de Hubble. Las galaxias Irr-II possedisson pas cap d'estructura comparabla a qué que siá dins l'esquèma de Hubble[31].
Galaxias nanas[modificar | modificar la font]
Malgrat la preeminéncia de las grandas galaxias ellipticas e espiralas, pareis que gaireben totas las galaxias de l'univèrs son de galaxias nanas. Aquelas galaxias minusculas an una grandor de mens d'1 % d'aquela de la Via Lactèa, e contenon sol qualques miliards, quitament qualques centenas de milions d'estelas. De galaxias nanas ultracompactas, que trobèron i a pauc, fan sol 100 parsecs de long[32].
La majoritat de las galaxias nanas orbitan a l'entorn d'una galaxia pus granda; la Via Lactèa a almens una dotzena de satellits nans, nombre probablament inferior al nombre total de satellits d'aquel tipe[33]. Las galaxias nanas pòdon elas meteissas èsser classificadas coma ellipticas, espiralas, o irregularas.
Rotacion de las galaxias[modificar | modificar la font]
Prèp del centre galactic, la velocitat es proporcionala a la distància al centre galactic. La velocitat angulara de rotacion es doncas constanta coma dins un solide. La corba ven apuèi parabolica, çò que correspond a una densitat de massa d'estelas constanta. Aprèp lo maximum, la corba es generalament plata, la densitat d'estelas descreis. Enfin, fòrça luènh del centre galactic ont la densitat d'estelas es fòrça flaca, se pòt observar las leis de Kepler, que se pòdon verificar solament en preséncia d'estelas pro luminosas que fan partida de la galaxia en question.
Activitats excepcionalas[modificar | modificar la font]
Interaccion[modificar | modificar la font]
La distància mejana separant las galaxias dins un amàs es relativament pichona. Per consequéncia, las interaccions entre galaxias son pro frequentas, e an un ròtle important dins lor evolucion. Quand doas galaxias se mancan de pauc, subisson pasmens de deformacions a causa de la fòrça de marèia, e pòdon cambiar una quantitat de gases e de poscas[35],[36].
Los tusts se produson quand doas galaxias passan dirèctament una al travèrs de l'autra e an un moment angular relatiu sufisent per pas fusionar. Las estelas d'aquelas galaxias en interaccions subiràn la traversada sens entrar se tustar las unas amb las autras. Pasmens, lo gas e la posca presents dins las doas galaxias interagiràn. Aquò pòt provocar un subresaut de formacion d'estelas perque lo mitan interestellar foguèt bolegat e compressat. Un tust pòt sevèrament destòrcer las doas galaxias, formant d'estructuras coma de barras, d'anèls, o de longas coas[37],[38].
L'interaccion pus violenta es la fusion galactica. Dins aquel cas, lo moment relatiu de las doas galaxias es insufisent per lor permetre de se liberar de l'empresa de l'autra e de perseguir lors camins. Al contrari, fusionan per formar une galaxia unica, pus granda. Las fusions apòrtan de cambiaments enòrmes dins la morfologia de las doas galaxias de despart. Pasmens, dins lo cas qu'una de las doas galaxias es fòrça pus massiva que l'autra, se pòt veire un fenomèn de cannibalisme galactic. Dins aquel cas, la galaxia pus granda demòra pauc cambiada mentre que la pus pichona s'estraça a l'interior de l'autra. La Via Lactèa absorbís a l'ora d'ara la Galaxia elliptica nana del Sagitari e la Galaxia Nana del Grand Can[39],[40].
Starburst[modificar | modificar la font]
Las estelas son creadas dins las galaxias a partir del gas fred que se formèt dins los nívols moleculars gigants. Qualques galaxias, las galaxias starburst, an un taus de formacion d'estelas extraordinari. Pasmens, se continuèsson de foncionar atal, aquelas galaxias agotarián lors resèrvas de gas abans la durada normala de lor vida. En consequéncia, un tal eveniment despassa pas en general 10 milions d'annadas, aquò es relativament cort a respièch de l'istòria de la galaxia. Las galaxias starburst[41]contribuisson a l'ora d'ara de gaireben 15 % al taus de formacions d'estelas total[42].
Las galaxias starburst son caracterizadas per de fòrtas concentracions de gas e de poscas tanben un nombre elevat d'estelas joves. Las pus massivas ionizan los nívols environant e crèan de regions HII[43]. Aquelas estelas massivas acaban en supernovas, produson atal un remanent qu'interagís amb lo gas a l'entorn. Aquò provòca una reaccion en cadena de formacion d'estelas que se propagan dins tota la region gasosa. Aquel subresaut d'estelas s'acaba quand lo gas disponible es consumat o dispersat[44].
Las starburst son sovent associadas amb las galaxias en interaccion o en fusion. Lo paradigma de galaxia subissent un starburst es M82, que i a pauc interagís amb M81, mai grand. Las galaxias irregularas presentan sovent de noses o de taus de formacion es particularament elevat[45].
Nuclèu actiu[modificar | modificar la font]
Qualques galaxias se dison activas. Aquò vòl dire qu'una partida significativa de l'energia totala es produsida per de fonts autras que las estelas, la posca, o lo mitan interestellar.
Lo modèl estandard descrivent una galaxia se basa sul disc d'acrecion present a l'entorn del trauc negre supermassiu de la galaxia. La radiacion eissida de las galaxias activas ven de l'energia potenciala gravitacionala de la matèria quand tomba del disc cap al trauc negre[46]. Gaireben 10 % d'aqueles objèctes presentan un parelh de giscles de particulas que lor velocitat es prèpa d'aquela de la lutz.
Las galaxias activas emetent una radiacion nautament energetica sos forma de rais X son nomenadas galaxias de Seyfert o quasars, segon lor luminositat. Se pensa que los blazars son de galaxias activas emetent de giscles puntats cap a tèrra. Una radiogalaxia emet una radiacion situada dins las ondas ràdio amb sos giscles.
Formacion e evolucion[modificar | modificar la font]
L'estudi de la formacion e de l'evolucion galactica permet de respondre a las questions concernent l'evolucion de las galaxias a travèrs l'istòria de l'univèrs. Dins aquel domeni, qualques teorias foguèron acceptadas, mas es encara un camp fòrça actiu de l'astrofisica.
Formacion[modificar | modificar la font]
Los modèls cosmologics actuals descrivent la formacion de l'univèrs son basats sus la teoria del Big Bang, que l'espaci temps, e amb aquel tota la matèria e l'energia compausant l'univèrs, gisclèt dins una expansion sens comuna mesura, mentretant qu'èra comprimit dins una grandor infinitesimala. 300 000 ans aprèp aquel eveniment inicial, la temperatura baissèt pro per permetre la formacion dels atòms d'idrogèn e d'èli, dins un fenomèn nomenat Recombinason. Gaireben tot l'idrogèn èra neutre (non-ionizat) e absorbissiá doncas la lutz, las estelas èran pas encara formadas; per aquela rason, aquel periòde se nomena l'Edat escura. Es a partir de las fluctuacions de densitat que las pus grandas estructuras de la matèria comencèron de se formar. Las aglomeracions de matèrias barionicas se condensèron dins d'aureòlas de matèria escura freda[47]. Aquelas estructuras primordialas venon finalament las galaxias qu'observam ara.
Evolucion[modificar | modificar la font]
Un miliard d'annadas aprèp la formacion de la galaxia, las estructuras clau començan d'aparéisser: amàs globulars, trauc negre supermassiu centrala e bulbe galactic constituit d'estelas de populacion II. La creacion d'un trauc negre supermassiu sembla d'aver un ròtle major perque regula activament la creissença de las galaxias en limitant la quantitat totala de matèria aponduda[48]. A aquela epòca, las galaxias subisson un subresaut major de formacion d'estelas[49].
Pendent los dos miliards d'ans seguents, la matèria acumulada s'installa dins lo disc galactic[50]. Una galaxia continua d'absorbir los materials a l'entorn pendent tota sa vida[51]. Aqueles materials se constituisson subretot d'idrogèn e d'èli. Lo cicle de naissença e de mòrt de las estelas aumenta lentament la quantitat de material pesants, çò que pòt eventualament menar a la formacion de planetas[52].
L'evolucion de las galaxias pòdon èsser fòrça afectada per una interaccion o un tust. Las fusions de las galaxias foguèron frequentas dins lo passat, e la majoritat de las galaxias avián de morfologias particularas[53]. Donada la distància entre las estelas, la granda majoritat dels estelums seràn pas bolegats per un tust. Pasmens, l'estraçament gravitacional de gas e de posca interestellars produtz una longa tranada d'estelas. De talas estructuras, causadas per la fòrça de marèia, se pòdon veire sus las Galaxias de las Mirgas[54] o de las Antenas[55].
La Via Lactèa e la Galaxia d'Andromèda s'apròchan una de l'autra amb una velocitat de 130 km/s, e poiràn ben dintrar en tust dins 5 a 6 miliards d'ans. Mentre que la Via Lactèa jamai tustèt una galaxia tan granda coma Andromèda, lo nombre de pròvas de tust de la Via Lactèa amb de galaxias nanas aumenta[56].
De talas interaccions de granda escala son raras. Dins lo passat, las fusions de dos sistèmas de grandor egalas venián mens frequentas. Gaireben totas las galaxias brilhantas demorèron practicament pas cambiada pendent los darrièrs miliards d'ans, e lo taus net de formacion d'estelas probablament atenguèt son maximum fa aproximativament 10 miliards d'ans[57] .
Tendéncias futuras[modificar | modificar la font]
Ara, gaireben totas las estelas se forman dins las pichonas galaxias, ont lo gas fred es pas agotat. Las galaxias espiralas, coma la Via Lactèa, produson d'estelas de novèlas generacions fins qu'ajan de nívols d'idrogèn molecular denses[58]. Las galaxias ellipticas ja en granda partida sens mai aquel gas ne forman doncas pas d'estelas[59]. Las resèrvas de matèria creant las estelas son limitadas: un còp que las estelas an convertit tot l'idrogèn disponible en elements pus pesants, la formacion de novèlas estelas s'acaba[60].
L'epòca actuala d'estelas naissentas deuriá contunhar pendent encara cent miliards d'ans. Mas l'« Èra Estellara » s'acabarà dins dètz a cent mil miliards d'ans (1013 a 1014, quand las estelas mens massivas (e doncas aquelas qu'an la pus granda durada de vida), las minusculas nanas rojas, de prèp de 0,08 massa solar, acabaràn lor « combustion » e s'afondraràn.
A la fin de l'Èra Estellara, las galaxias seràn compausadas solament d'objèctes compactes: nanas brunas, nanas blancas se refregissent (que, quand son fredas, venon nanas negras), estelas de neutrons, e traucs negres; e tanben planetas. Aprèp, tota la matèria tombarà dins los traucs negres centrals o serà dispersada dins l'espaci intergalactic[61],[62].
Estructuras a pus granda escala[modificar | modificar la font]
Gaireben totas las galaxias son gravitacionalament religadas amb d'autras. Los grops de galaxias son los tipes de grops galactics pus corrents dins l'univèrs, e aqueles contenon la majoritat de las galaxias presentas dins l'univèrs. Compòrtan de desenas de membres. La Via Lactèa fa partida d'un grop de galaxias nomenat Grop local que n'es lo membre pus massiu amb la Galaxia d'Andromèda(M31),.
Quand una concertacion de galaxias conten mai d'una centena de galaxias situadas dins una zona de qualques megaparsecs, es alara nomenat amàs. Los amàs de galaxias son sovent dominats per una galaxia elliptica giganta. Amb lo temps, aquela destrutz sos satellits, que venon apondre lor massa a la seuna, per lo biais de las fòrças de marèia[63]. L'amàs al qual aparten lo Grope local se nomena amàs de la Verge, del nom de la constellacion ont es son centre.
Los superamàs contenon de desenas de milièrs de galaxias, aquelas isoladas o gropadas en amàs e en gropes. A l'escala dels superamàs, las galaxias seràn dispausadas en fuèlhas e en faliments, daissant entre aqueles d'immenses voides[64]. A una escala superiora, l'Univèrs semble èsser isotròp e omogenèu.
Gropes, amàs e superamàs son pas d'estructuras palficadas. Las galaxias que los compausan interagisson entre elas, e pòdon fusionar. D'autras galaxias i pòdon nàisser dempuèi la matèria presenta pas encara condensada en galaxias.
Observacions a longors d'onda multipla[modificar | modificar la font]
Inicialament, la majoritat de las observacions se fasián en lutz vesibla. Coma las estelas difusan l'essencial de lor lutz dins aquel domeni de l'espèctre electromagnetic, l'observacion de las estelas formant las galaxias extèrnas a la Via Lactèa es un compausant major de l'astronomia optica. Pasmens, es tanben utila per l'observacion de las regions HII ionizats e de braç poscós.
La posca presenta dins lo mitan interestellar es opaca a la lutz vesibla. Al contrari, ven pus transparenta dins l'infraroge alunhat; aquò pòt èsser util per l'observacion de l'interior dels nívols moleculars gigants e dels nuclèus galactics[65]. L'infraroge se pòt tanben utilizar per observar las galaxias alunhadas e descaladas cap al roge que se formèron d'ora dins l'istòria de l'Univèrs. Coma la vapor d'aiga e lo dioxid de carbòni absorbisson de partidas utilas de l'espèctre infraroge, los observatòris d'infraroges se situan en nauta altitud o dins l'espaci.
Lo primièr estudi non visual de las galaxias, en particular de las galaxias activas, se faguèt en ondas ràdio. L'atmosfèra es en efèit gaireben transparenta a las ondas ràdio situadas entre 5 Hz e 3 GHz (l'ionosfèra terrèstra blòca lo senhal en dejós d'aquela plaja)[66]. De grands interferomètres ràdio s'utilizèron per cartografiar los giscles emés per las galaxias activas. Los radiotelescòpis se pòdon tanben utilizar per observar l'idrogèn neutre, inclusent potencialament la matèria non ionizada del començament de l'univèrs que forma las galaxias quand s'afondran[67].
Los telescòpis d'ultraviolet permeton de metre melhor en evidéncia las estelas caudas, sovent massivas e de durada de vida limitada, metent tanben en evidéncia lo fenomèn de formacion d'estelas dins las galaxias. Dins lo domeni dels rais X, s'obsèrva la matèria fòrça mai cauda, subretot la distribucion del gas caud al sen dels amàs de galaxias, e mai los fenomèns energetics al sen del còr de las galaxias ont se tròba sovent un trauc negre supermassiu que sa preséncia es entre autres traïda per l'existéncia de volutas de gas fòrça caud van cap a s'englotir pel trauc negre central[68].
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Referéncias generalas
- (en) The Universe and Beyond, Terence Dickinson, ed: Firefly Books Ltd., 2004, ISBN 1-55297-901-6
- (en) Galactic AstronomyOuvrage, James Binney & Michael Merrifield, ed: Princeton University Press, 1998, ISBN 0-691-00402-1
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)[1]Unveiling the Secret of a Virgo Dwarf Galaxy, European Southern Observatory, 2000
- ↑ Id "Secret of a Virgo Dwarf Galaxy"
- ↑ (fr)Document de la revista Ciel & Espace, 10 d'octobre de 2008.
- ↑ Doxografai (fragments), Anaxagore de Clazomènes, (fr) [2]
- ↑ Meteorologia, CHAPITRE VIII: De la Via Lactèa, Aristòtel, (fr)[http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/Aristote/meteorologie.htm#VIII}}
- ↑ (fr)Galileo Galilei, O'Connor, J. J.; Robertson, E. F., ed:University of St. Andrews [3]
- ↑ (en)Our Galaxy, Evans J. C., ed: George Mason [Universityhttp://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm]
- ↑ (en) How did scientists determine our location within the Milky Way galaxy--in other words, how do we know that our solar system is in the arm of a spiral galaxy, far from the galaxy's center?, Marschall Laurence A., ed: Scientific American [4]
- ↑ (en)In Quest of the Universe, Kuhn Karl & F. Koupelis, ed: Jones and Bartlett Publishers, ISBN 0-7637-0810-0 Theo
- ↑ id "our_galaxy"
- ↑ Robert Trumpler and the (Non)transparency of Space, Trimble Bulletin V., jornal of the American Astronomical Society [5]
- ↑ id "our_galaxy"
- ↑ (en)The Earl of Rosse and the Leviathan of Parsontown, Abbey Lenny, ed: The Compleat Amateur Astronomer, [6]
- ↑ Novae in Spiral Nebulae and the Island Universe Theory, Heber Doust Curtis, ed: Publications of the Astronomical Society of the Pacific [7]
- ↑ (en) Robert Julius Trumpler, Harold F. Weaver, ed: National Academy of Sciences cite web
- ↑ (en)A spiral nebula as a stellar system, Messier, Edwin Hubble, ed: Astrophysical JournalEngl, [8]
- ↑ Edwin Hubble, 1889–1953, Allan Sandage, The Journal of the Royal Astronomical Society of Canada, [9]
- ↑ (en)Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas, Jarrett T.H., ed: California Institute of Technology [10]
- ↑ Elliptical Galaxies, M.A. Barstow, ed: Leicester University Physics Department, [11]
- ↑ id "elliptical"
- ↑ Galaxies — The Spiral Nebulae, Smith Gene, ed: University of California, San Diego Center for Astrophysics & Space Sciences [12]
- ↑ (en)What is the True Fraction of Barred Spiral Galaxies?, P. B. Eskridge, J. A. Frogel, Astrophysics and Space Science, [13]
- ↑ (fr)Gas accretion on spiral galaxies: Bar formation and renewal, F. Bournaud & F. Combes, Astronomy [14]
- ↑ (fr)Circumnuclear regions in barred spiral galaxies — II. Relations to host galaxies, J. H. Knapen, D. Pérez-Ramírez, S. Laine, Monthly Notice of the Royal Astronomical Society, [15]
- ↑ (en)Another bar in the Bulge, C. Alard, Astronomy and Astrophysics [16]
- ↑ (en)Milky Way galaxy is warped and vibrating like a drum, Robert Sanders ed: UCBerkeley News, [17]
- ↑ Mass of the Milky Way and Dwarf Spheroidal Stream Membership, G. R. Bell & S. E. Levine, Bulletin of the American Astronomical Society [18]
- ↑ (fr)Ring Galaxy Evolution as a Function of "Intruder" Mass, R. A. Gerber, S. A. Lamb & D. S. Balsara, Bulletin of the American Astronomical Society [19]
- ↑ (en)ISO unveils the hidden rings of Andromeda, ed: Esa Science News [20]
- ↑ (en)Spitzer Reveals What Edwin Hubble, ed: Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics Missed
- ↑ (en) Irregular Galaxiescite, Barstow M.A, ed: University of Leicester web [21]
- ↑ Ultracompact Dwarf Galaxies in the Fornax Cluster, S. Phillipps, M. J. Drinkwater, M. D. Gregg & J. B. Jones ed: The Astrophysical Journal [22]
- ↑ (en) Strange satellite galaxies revealed around Milky Waycite news, Kimm Groshong, ed: NewScientist
- ↑ (en)Dynamics of interacting galaxies, J. E. Barnes & L. Hernquist, ed: Annual Review of Astronomy and Astrophysics [23]
- ↑ (en)Galaxy Interactions, ed: University of Maryland Department of Astronomy [24]
- ↑ (en)Interacting Galaxies, ed: Swinburne University [25]
- ↑ id "umda"
- ↑ id "suia"
- ↑ id "umda"
- ↑ id "suia"
- ↑ Starburst Galaxies, ed: Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics [26]
- ↑ Starbursts: From 30 Doradus to Lyman Break Galaxies, R. C. Kennicutt Jr., J.C. Lee, J.G. Funes, S. Shoko, S. Akiyama, ed: Dordrecht: Springer, [27]
- ↑ Starbursts & Colliding Galaxies, Smith Gene, ed: University of California, San Diego Center for Astrophysics & Space Sciences [28]
- ↑ id "chandra"
- ↑ (en)Starburst Galaxies, Keel Bill, ed: University of Alabama [29]
- ↑ Introducing Active Galactic Nuclei, Keel William C., ed: The University of Alabama [30]
- ↑ (en)[31] Search for Submillimeter Protogalaxies
- ↑ (en)Simulations Show How Growing Black Holes Regulate Galaxy Formation, ed: Carnegie Mellon University [32]
- ↑ (en)Caught in the act; forming galaxies captured in the young universe, Robert Massey, ed: Royal Astronomical Society [33]
- ↑ Early Evolution of Disk Galaxies: Formation of Bulges in Clumpy Young Galactic Disks in Astrophysical Journal, Masafumi Noguchi [34]
- ↑ (en)How are galaxies made?, C. Baugh & C. Frenk [url = http://physicsweb.org/articles/world/12/5/9]
- ↑ (en)The Stellar Metallicity — Planet Connection in Proceedings of a workshop on brown dwarfs and extrasolar planets, G. Gonzalez [35]
- ↑ (en)The Universe's Invisible Hand in Scientific American, Christopher J. Conselice
- ↑ (en)Hubble's New Camera Delivers Breathtaking Views of the Universe in Hubble News Desk, H. Ford et al [http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2002/11/image/d | accessdate=2007-05-08}
- ↑ (en)Galaxy Collisions in Galaxy Collisions, Curtis Struck [36]
- ↑ (en)Astrophysicist maps out our own galaxy's end, Janet Wong ed: University of Toronto [37]
- ↑ (en)The star-formation history of the Universe from the stellar populations of nearby galaxies in Nature, Heavens, Panter, Jimenez and Dunlop [38]
- ↑ (en)Past and future star formation in disk galaxies in Astrophysical Journal, R. C. Kennicutt Jr., P. Tamblyn, C. E. Congdon, [39]
- ↑ (en)Star Formation in Early Type Galaxies, G. R. Knapp ISBN 1-886733-84-8 [40]
- ↑ The Great Cosmic Battle, Fred Adams &nGreg Laughlin, ed: Astronomical Society of the Pacific [41]
- ↑ (en)Physics offers glimpse into the dark side of the universe, Pobojewski Sally, ed: University of Michigan, [http://www.umich.edu/~urecord/9697/Jan21_97/artcl17.htm}
- ↑ id "cosmic_battle"
- ↑ (en)The Origin of the Brightest Cluster Galaxies in Astrophysical Journal, John Dubinski [42]
- ↑ (en)Large-scale structure in the universe indicated by galaxy clusters in Annual review of astronomy and astrophysics, Neta A Bahcall [43]
- ↑ Near, Mid & Far Infrared, ed: IPAC/NASA [44]
- ↑ (en)The Effects of Earth's Upper Atmosphere on Radio Signals, ed: NASA [45]
- ↑ Giant Radio Telescope Imaging Could Make Dark Matter Visible in ScienceDaily [46]
- ↑ (en)NASA Telescope Sees Black Hole Munch on a Star, ed: NASA [47]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Via Lactèa, nòstra galaxia
- Grope local, lo grope de galaxias que ne fa partida la Via Lactèa, e que sos autres principals representants son :
- M31, la Galaxia d'Andromèda ;
- M33, la Galaxia del Triangle ;
- Lo Grand Nívol de Magellan e lo Pichon Nivòl de Magellan ;
- NGC 6822, la primièra galaxia fòra la Via Lactèa.
- Amàs de la Verge, l'estructura pus vasta dins que se tròba lo Grope local
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Estudi sus las galaxias ellipticas, espiralas e irregularas
- (fr) Las galaxias e l'univèrs, sul site de l'Universitat libra de Brussèlas
- (fr) Estelas e galaxias, sul site del Centre de recèrcas astronomicas de Lion


c: text/html

text:
Projècte:Citatz vòstras fonts
Citatz vòstras fonts : es pas un comandament, mas una recomandacion de simple bon sens per l'enriquiment del projècte, sa fisabilitat e lo respècte del lector.
Lo principi de neutralitat impausa de presentar los punts de vistas sens prendre partit sus la veracitat d'un o l'autre. Aiçò implica que se pòsca atribuir un punt de vista a una font (per exemple « Joan Martin afirma que »). Pasmens, aquò engatja pas a considerar que totas las fonts sián equivalentas, es possible d'indicar las caracteristicas de la font, en particular celles liées a sa pertinéncia. Atal, se recomanda de diversificar las fonts, tot balhant al lector las claus que permeton de jutjar de lor objectivitat.
Somari
Notatz vòstras fonts[modificar la font]
Quand de fonts exterioras son consultadas pendent l'escritura o au cours de la verificacion d'un article, apparaît indispensable de fournir una lista de referéncias, libres, articles, o sites internet. S'un article traite d'una organizacion o d'un personatge, donnez l'adreça de lor site. Lo pus simple es certainement de relever e de metre de côté l'identitat de ces fonts au moment même où vous les consultatz. Cela aidera les lecteurs a trobar mai d'informacion o a verificar l'exactitud del contengut de Wikipèdia, tout particulièrement se lo subjècte es controversiat, coma l'Islam, o se l'article es un resumit concis - ce qui est souvent lo cas dels sujets historiques o techniques.
Organizatz una lista[modificar la font]
Organizatz la lista de las ressorsas: se deuriá recampar las referéncias, bibliografias, fonts o ligams exteriors a la fin de l'article, en los separant clarament del contengut pròpriament dich. Lo pus important est de fornir las indications d'un biais legible - las abreviacions especializadas son pas recomandadas - e utilizable.
Uniformizatz la presentacion[modificar la font]
Vejatz tanben convencions bibliograficas, convencions filmograficas e les convencions tipograficas
Las nòrmas seguentas se pòdon aplicar utilament:
- Per un obratge :
- Per exemple :
- Michel Pastoureau, Una histoire symbolique del Moyen Age occidental, Seuil, coll. « La Librairie del Modèl:XXIe siècle », Paris, 2004.
- Per un article :
- Per exemple :
- Jean-Pierre Rumen, « Per una clinique de l'expertise », dans Journal français de psychiatrie, Modèl:Numéro13 (2001), p. 46-49.
- Per un filme :
- Per exemple :
- Les Fraises sauvages (Smultronstället) d'Ingmar Bergman, Suède, 1957
- amb Victor Sjöström, Bibi Andersson.
- Per una pagina Web signée o facilement attribuable a son auteur : Prénom Nom, Títol de la ressorsa, date del document. (date de la consultation)
- Per exemple :
- Norman Spinrad, Quand « La Guerre de las étoiles » devient réalité, juillet 1999 (pagina consultée lo 5 avril 2004)
- Per una pagina Web anonyme o localisée sul site Web d'una institucion : Mencion del tèma de font : nom de domeni, se possible data del document, (data de consultacion),
- Per exemple :
- Sus las bonas practicas administratives : site de l'Union Europèa, pagina del mediator europèu a www.euro-ombudsman.eu.int, (pagina consultada lo 12 d'avril 2004),
- Per renvoyer a un autre article Wikipèdia : indicar simplament lo nom de l'article entre doas parentèsis carradas. [[Amour]] donnera Amour.
Se vòstra font conten l'expression d'un punt de vista minoritari dins sa disciplina o se fa lo reflet d'una tèsi, pòt èsser interessant de la mencionar entre parentèsis.
Ligams extèrnes[modificar la font]
- Las preconizatcons de l'ENS Lettres e Sciences Humaines
- Las preconizatcons de la MLA (Modern Language Association)
- Un punt intéressant amb de ligams sus d'autres sites sus la pagina Cerise (Conseils als Estudiants per una Recèrca d'Informatcon Especializada Eficaça) de l'Unité Régionale de Formation a l'Information Scientifique e Technique de Paris.
- E tanben las nòrmas bibliograficas de la Revista d'histoire del XIXe siècle
Vejatz tanben[modificar la font]
Sul subjècte : Discussion Wikipèdia:Citatz vòstras fonts e l'article bibliografia.
Sus las autras recomandacions d'escritura e d'edicion :
- Wikipèdia:Verificabilitat
- Modèl:Referéncia necessària
- Modèl:Citacion necessària
- Recomandacions de seguir
- Convencions suls títols d'articles
- Convencions d’estil
- Convencions tipograficas
- Ortografia
- Totjorn comentar vòstras modificacions dins la boita de resumit
- Limitatz l'usatge de la color dins los articles
- Règlas de savoir-vivre
- Crear d'articles utils e pertinents
- Ajuda:ligams extèrnes
- Evitatz los neologismes
- Contengut evasiu
- Metòde de travail
- Usatge rasonat de las fonts de premsa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gondar
Gondar (ge'ez : ጎንደር), de còups escrich Gonder, es una vila e un woreda d'Etiopia que si situa au nòrd-oèst dau lac Tana, dins la província anciana de Begemder, o província de Gondar.
Après lo transferiment de la capitala a Magdala per l'emperaire Tewodros II en 1885, Gondar siguèt pilhada per lei mahdistas sodanés en 1887, ocupada per leis Italians de 1935 o 1936 a 1941, puei bombardada per lei Britanics en 1941. Gondar comptava 112 000 abitants en 1994. Si l'i tròba encara fòrça roïnas dei palais emperiaus, glèias, ensin que de bastiments d'arquitectura faissista eiretats de l'ocupacion italiana.


text:
America Centrala
L'America Centrala (var. America Centrau) es la part del continent american situada entre la frontièra sud de Mexic, en America del Nòrd, e la frontièra nòrd-oèst de Colómbia, en America del Sud. Es diferenta de la Mesoamerica que, d'un ponch de vista istoric, s'alarguèt de las regions Sud de Mexic fins al Nòrd de Còsta Rica via la còsta Pacifica de Nicaragua abans la conquista espanhola.
La diferéncia entre las frontièras geograficas e las frontièras administrativas, e tanben l'istòria coloniala e las diferéncias culturalas dins la region fan variar la definicion de l'America Centrala.
Dins sa definicion mai comuna, l'America Centrala compren los païses seguents :
Se pòt dins d'unes cas ajustar a aqueles païses las Antilhas.
Somari
Definicions[modificar | modificar la font]
Definicion geografica[modificar | modificar la font]
L'America Centrala s'alarga de l'Istme de Tehuantepec (Mexic) al nòrd fins al Golf d'Uraba (Colómbia) al sud ; es bordada pel Golf de Mexic e la mar de las Caribas a l'èst e per l'ocean Pacific a l'oèst.
Cal doncas inclure a la definicion comuna, los Estats mexicans de Chiapas, de Tabasco, de Campeche, de Yucatan e de Quintana Roo e una part del departament colombian de Chocóla.
Definicion istorica e politica[modificar | modificar la font]
A l'epòca coloniala, l'America Centrala foguèt contrarotlada parcialament per la capitanariá generala de Guatemala que cobrissiá las regions ara ocupadas per Guatemala, Belize, Honduras, Salvador, Nicaragua e Còsta Rica. A l'independéncia (1821-1822), la capitanariá venguèt las Províncias Unidas d'America Centrala puèi la Republica Federala d'America Centrala. Los Estats d'uèi venguèron independents d'aquela Federacion dins las annadas 1830.
Aqueste passat, en bandir Panamà e Belize d'aviat colonizat pels angleses, creèt una identitat centreamericana dins aquestes païses. Existís a mai una diferéncia en espanhòl entre la definicion geografica, « América Central » (America Centrala), e la definicion istorica e politica: « Centroamérica » (Centreamerica).
Existís uèi d'organizacions regionalas resultant d'aqueste passat, coma lo Mercat Comun d'America Centrala (MCAC) o lo Sistèma d'Integracion Centreamericana (SICA), que sos païses membres fondadors son los cinc païses « istorics » : Guatemala, Honduras, Salvador, Nicaragua e Còsta Rica. Per simplificar, aquestes cinc païses son definits coma l'America Centrala ; Belize e Panamà son considerats coma caribans (tanben las Guaianas); e Panamà, el, es definit coma sud-american.
Mas Panamà integrèt lo Parlament Centreamerican en 1992 e a lo projècte d'integrar lo SICA. Belize, el, es ja membre del SICA mas pas del MCAC, que li agrada mai lo CARICOM. Dempuèi 2004 lo Parlament Centreamerican aculhís de deputats de la Republica Dominicana (Aqueste país es integrat economicament e politicament mai que mai a l'America Centrala). Vesèm doncas que la definicion politica de l'America Centrala es encara fòrça cambiadissa.
Geografia[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
L'America Centrala es traversada per un sistèma montanhós « la Cordilhèra centrala » que sos soms culminan a 4000 m. Situada a l'interseccion de la Placa cariba, de la Placa nòrd-americana e de la Placa de Cocos, una cadena volcanica bordeja la còsta Pacifica al nòrd de la region e la còsta cariba al sud.
La còsta cariba es constituida per una selva tropicala, prolongacion d'Amazonia, força pauc espitalièra. Amb aquesta selva, l'America Centrala compta 7 % de la biodiversitat mondiala. La còsta pacifica, pus espitalièra pr'amor que mai seca mercé al relèu que l'apara del clima cariban, compta, ela, la màger part de la populacion centreamericana.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dissabte, 26 de març de 2011
L'occitan pirenenc de la C.T.P.
Dab la Comunautat de Tribalh deus Pirenèus (C.T.P.) qu'avetz, ailàs, un aute exemple, plan tipic, tà illustrar çò qui escrigoi a prepaus deu dangèr de non pas estacar l'estatut de lengua au gascon. L'occitan qu'ei arreconegut com a lengua de tribalh per la CTP, aquò b'ei plan! E doncas? E ben, çò de previsible: l'unica version occitana qui trobaratz suu site e suus pòsters de la C.T.P. qu'ei... lengadociana. No's parla pas gascon ena montanha nòsta? E costaré tan car d'i hornir aumens ua version occitana addicionau qui sia en aranés, en biarnés o en un aute gascon deus Pirenèus ? Lo gascon estosse tractat com ua lengua vertadèra, que non com un dialècte vergonhós, aquò no's seré pas escadut atau. Pro qu'ei pro.
4 comentaris:
- Maime ha dit...
-
Doas chausas de dire a perpaus de quò. D'en prumier, qu'es una noveutat de veire de l'occitan sus lo site de la CTP. Qu'es 'na bona chausa me sembla. Apres, fau veire qu'es una amassada de regions e que los Pirineus son mai un pretexte. Quela Comission vai de Perigüers a Terol, de Baiona a Nimes. Alaidonc, perque pas de lemosin o de provençau, que son maitot parlats sus queu territòri. E coma lo lengadocian es lo parlat majoritàri sus queu territòri, l'an chausit.
- 28 de març de 2011 a les 10:08
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Maime: N'an pas de causir enter lengadocian e gascon, pas mei qu'enter lengadocian e catalan. Los territòris gascons son implicats, doncas, que cau au mens ua version gascona, b'ei tan simple! Lo lengadocian es pas jamei estat gascon. Los autes, lemosins e provençaus etc, que hàsquin çò qui vòlen, si son contents, tant de bon. Mès per nosautes, NON. Se lo mot gascon existeish, qu'ei per ua bona arrason. doncas, demandam l'arrespècte e aquò comença per l'oficializacion e la reconeishença deu gascon.
- 28 de març de 2011 a les 11:43
- Maime ha dit...
-
Ben faudria 5 versions occitanas : una lengadociana, una aranesa, una gascona generala (perque l'aranés serà pas reconegut coma "gascon referenciau" per lo demai de Gasconha), una lemosina, una provençala...
Autra solucion : préner lo gascon generau coma version occitana. Entau los gascons demandaràn ren pus.
Una question viciosa : vòles lo respect e la reconeissença dau gascon a despart de l'occitan (quau que sia lo dialecte utilizat) ? O la reconeissença dau gascon coma referenciau occitan ?
- 28 de març de 2011 a les 14:38
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Maime: la question n'ei pas briga viciosa. Lo gascon que hè partida de l'occitan, per definicion de l'occitan. Totun, la lengua pròpia deus gascons qu'ei gascona. No'm geina pas briga que i aja X versions occitanas, be m'impòrta que lo gascon i sia !
- 28 de març de 2011 a les 18:49


text:
Bronx
Lo Bronx es un dels 5 districtes o boroughs de la vila de Nòva York dins l'estat de Nòva York, Estats Units d'America. Geograficament se situa al sud del comtat de Westchester; al nòrd e a l'èst de l'illa de Manhattan en traversar l'Harlem River; e al nòrd del borough de Queens, a travèrs l'East River. Lo Bronx representa una superfícia de 42 km2 e aviá en 2015 una populacion de 1 455 444 abitants[1]. Dempuèi 1914, lo Bronx ten los meteisses limits que Bronx County, lo comtat del meteis nom. Lo Bronx es devesit per la Bronx River en una seccion ondulada a l'oèst, pròcha Manhattan, e una seccion pus plana a l'èst, pròcha Long Island. Las carrièras èst e oèst son devesidas per la Jerome Avenue—la continuacion de la cinquena avenguda de Manhattan. L'oèst del Bronx foguèt annexat a New York City en 1874, las zonas situadas a l'èst de la Bronx River en 1895. Lo comtat del Bronx foguèt separat del comtat de New York en 1914. Aperaquí un quart del Bronx es constituït d'espacis doberts, coma lo cementèri de Woodlawn, lo pargue de Van Cortlandt, lo pargue de Pelham Bay, lo Jardin botanic de Nòva York e lo Zoo del Bronx dins lo nòrd e lo centre del districte.
Lo nom "Bronx" ven de Jonas Bronck, qu'establiguèt lo primièr poblament europèu dins la zona a l'epòca de la colonia dels Nòus Païses Basses en 1639.[2][3][4] Los indians natius Lenape foguèron desplaçats pels colons après 1643. Als sègles XIX e XX, lo Bronx recebèt fòrça grops d'imigrants mentre que se transformava en comunitat urbana, venguts de divèrses païses europèus (particularament d'Irlanda, d'Alemanha e d'Itàlia) e pus tard de la region Cariba (Puerto Rico, Jamaica and the Republica Dominicana), e d'afroamericnas vengut del sud dels Estats Units.[5] Aquela mescla culturala faguèt del Bronx la font de genres musicals coma la musica latina o lo hip hop.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
-
Vista aeriana del Bronx, Harlem River, Harlem, Hudson River, e lo George Washington Bridge.
-
-
Scèna de carrièra dins Fordham Road, carrièra majora del Bronx.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ font:Wikipèdia en anglés, legit lo 22/09/16
- ↑ Wylie, Jonathon (1987). {{{title}}}. University of Kentucky Press, 209. ISBN 978-0-8131-1578-8. “Jónas Bronck (or Brunck) was the son of Morten Jespersen Bronck.....Jónas seems to have gone to school in Roskilde in 1619, but found his way to Holland where he joined an expedition to Amsterdam.”
- ↑ * Jonas Bronx
- ↑ Van Rensselaer, Mariana Griswold (1909). {{{title}}} 1. The Macmillan Company, 161.
- ↑ Braver (1998)


text:
Mulcey
Mulcey es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vièlh domeni reial donat per Otton II del Sant-Empèri a la glèisa d'Estrasburg #que los consagrats n'èran los senhors de Marimont[1].
- Lo fief #passar a la Lorraine l'an 1297.
- Vieux domaine royal donné par Otton II du Saint-Empire à l'église de Strasbourg dont les voués étaient les seigneurs de Marimont[2].
- Le fief passa à la Lorraine en 1297.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Otton II, emperaire, dona a la glèisa d'Estrasburg lo fisc de Mulcey.
- ↑ Otton II, empereur, donne à l'Église de Strasbourg le fisc de Mulcey.


text:
Airbus A330
Airbus A330 es un avion de linha long-corrièr de capacitat mejana bastit per l'avionaire europèu Airbus.
Parteja son programa de desvolopament amb lo quadrireactor A340 a la diferéncia près que l'A330 s'ataca directament al mercat ETOPS dels avions bireactors gròs portaires.
L'A330 parteja amb l'A340 lo fuselatge e las alas (levat A340-500 e A340-600), fuselatge qu'es el meteis per una part importanta manlevat a l'Airbus A300, tot coma lo cockpit que sa concepcion es partejada amb l'A320.


text:
Categoria:Uman
Los umans o èssers umans (Homo sapiens) son una espècia d'ominidats e la sola espècia subreviventa del genre Homo. Existís qu'una sosespècia (desapareguda), H. sapiens sapiens. Los umans son remarcables per lor intelligéncia, lor langatge, lor cultura e lor tecnologia.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
A
- Anatomia umana (8 C, 3 P)
D
- Desvolopament çò de l'uman (3 C)
F
- Femna (3 C, 2 P)
R
- Raça umana (1 C)
Ò
- Òme (2 C, 1 P)
Articles dins la categoria « Uman »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
- Abbaye De Marmoutier
-
Abbaye de Marmoutier
Il existe deux abbayes de ce nom :
Voir aussi
Catégorie : Homonymie d'édifices religieux
Wikimedia Foundation.
2010.
Contenu soumis à la licence CC-BY-SA. Source : Article Abbaye De Marmoutier de Wikipédia en français (auteurs)
Regardez d'autres dictionnaires:
-
Abbaye de marmoutier — Il existe deux abbayes de ce nom : l abbaye de Marmoutier située à Tours l abbaye de Marmoutier située en Alsace Voir aussi Marmoutier Ce document provient de « Abbaye de Marmoutier ». Catégorie : Homonymie d édifices religieux … Wikipédia en Français
-
Abbaye de Marmoutier — Cette page d’homonymie répertorie les différents édifices religieux partageant un même nom. Il existe deux abbayes de ce nom : l abbaye de Marmoutier située à Tours l abbaye de Marmoutier située en Alsace Voir aussi Marmoutier … Wikipédia en Français
-
Abbaye De Marmoutier (Alsace) — Pour les articles homonymes, voir Abbaye de Marmoutier. Façade romane L Abbaye Saint Étienne de Marmoutier est une … Wikipédia en Français
-
Abbaye de marmoutier (alsace) — Pour les articles homonymes, voir Abbaye de Marmoutier. Façade romane L Abbaye Saint Étienne de Marmoutier est une … Wikipédia en Français
-
Abbaye De Marmoutier (Tours) — Pour les articles homonymes, voir Abbaye de Marmoutier. Le portail de la crosse de Marmoutier … Wikipédia en Français
-
Abbaye de marmoutier (tours) — Pour les articles homonymes, voir Abbaye de Marmoutier. Le portail de la crosse de Marmoutier … Wikipédia en Français
-
Abbaye de Marmoutier (Tours) — Pour les articles homonymes, voir Abbaye de Marmoutier. Abbaye de Marmoutier Présentation … Wikipédia en Français
-
Abbaye de Marmoutier (Alsace) — Pour les articles homonymes, voir Abbaye de Marmoutier. Abbaye de Marmoutier La façade romane … Wikipédia en Français
-
Abbaye de Saint-Martin-de-Tours — Abbaye de Marmoutier (Tours) Pour les articles homonymes, voir Abbaye de Marmoutier. Le portail de la crosse de Marmoutier … Wikipédia en Français
-
Abbaye de Marmoutiers — Abbaye de Marmoutier Il existe deux abbayes de ce nom : l abbaye de Marmoutier située à Tours l abbaye de Marmoutier située en Alsace Voir aussi Marmoutier Ce document provient de « Abbaye de Marmoutier ». Catégorie : Homonymie d édifices… … Wikipédia en Français


text:
Los Chasaus
Los Seujaus[1] (oficialament en francés Les Grands-Chézeaux) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Nom de verificar


text:
1026
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1026 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Mòrt d'Uc e coronament dau segond fiu de Robèrt II, Enric, coma corèi. Aquò causèt una crisi entre lo rèi e la rèina Constància qu'èra desirosa de veire puslèu lo coronament dau tresen fiu de Robèrt. Furiosa, la rèine quitèt la Cort.


text:
Caín
Caín (en ebrieu קין בן-אָדָם Qayin ben Adam e en arabi قابيل بن آدم Kabil ibn Adam), segon l'Ancian Testament, foguèt la primièra persona nascuda e non pas creada, perque èra filh d'Adam e Èva, lo primièr òme e la primièra femna.
Somari
Legenda[modificar | modificar la font]
Caín nasquèt aprèp l'expulsion de sos paires del Jardin d'Edèn, e alara sa maire Èva, quand nasquèt Caín, partiguèt pel primièr còp de las dolors de l'enfantament. Pauc aprèp, Adam e Èva aguèron un autre filh que nomenèron Abèl. Amb lo temps e Caín se consacrèt a l'agricultura alara qu'Abèl se consacrèt a l'elevatge.
Un jorn decidiguèron de far una ofrenda a Dieu:
- Caín ofriguèt los primièrs fruchs de la sa recòlta.
- Abèl ofriguèt los melhors animals de son elevatge.
Dieu preferiguèt l'ofrenda d'Abèl, e Caín, vesent per la preferéncia de Dieu, venguèt gelós e tuèt son fraire.
Dieu maudiguèt Caín e la condemnacion foguèt que la tèrra li balhe cap res pus e que se veja obligat de rebalar, e alara s'alunhèt de l'ostal dels seus paires per s'establir al país de Nòd, a l'èst de l'Edèn. Dieu pausèt una marca a Caín per avertir que quin tua lo pagariá amb un castig sèt còps mai penós.
Dins son barrutlage, Caín èra acompanhat per una de sas sòrres (nomenada Avan, segon lo Libre dels Jubilèus) amb qui engendrèt son filh Anòc. Pauc aprèp, Caín establiguèt un règlament que bategèt del nom de son filh. Qualques fonts asseguran qu'alara se maridèt amb Adah.
Segon la tradicion jusièva, pendent son exili Caín coneguèt la primièra esposa de son paire Adam, la primièra femna creada per JHWH e nomenada Lilit, que li ensenhèt l'art de la magia e mantenguèron de relacions. Fòrça ans après, Caín foguèt mòrt per son descendent nomenat Tubal que, pendent una caça, lo confondèt amb un animal e li tirèt una flècha.
Caín dins l'Islam[modificar | modificar la font]
La tradicion islamica tanben relata una istòria similara dins l'Alcoran. Aquela istòria ditz que Kabil e Habil (Caín e Abèl), avián de sòrres bessonas. Dins aquela tradicion, Allà refusèt l'ofrenda de Kabil perque volèt pas se maridar amb la germana d'Habil. Aprèp una baralha, Kabil assassinèt sa sòrre germana e deguèt vagar, erratic, per la tèrra pendent d'ans amb lo còs de son fraire, fins que vegèt un còrb enterrant un aucèl mòrt, comprenguèt que se calguèt donar una sepultura als mòrts.
Autras visions[modificar | modificar la font]
Una anciana tribú[modificar | modificar la font]
Los istorians e especialistas biblics interprètan l'istòria coma un recit simbolic d'una anciana tribú nomada que lo dieu èra Caín. Los membres d'aquela tribú portavan de marcas tribalas caracteristicas tatoada e avián la reputacion per sas feròças venjanças contra qui aviá tuat un membre de la tribú. E lo nom de Caín venguèt lo sinonim d'assassin, e las marcas tribalas venguèron la marca de Caín que pausèt Dieu per distinguir aqueles qu'avián tuat, tèrme que s'utiliza en sens figurat per se referir a un omicidi.
Mitologia sumeriana[modificar | modificar la font]
Una autra explicacion que donan los teologians, es qu'aquela istòria de fratricidi serviriá per illustrar las primitivas cresenças namadas, que amb lo temps anèron difusar la pensada religiosa, segon que los tropèls elevats, principala ocupacion de fòrça tribús nomadas, agradavan mai als dieus que l'agricultura. Atal, lo sacrifici d'Abèl foguèt acceptat, mas pas aquel de Caín.
Dins la meteissa mena, dins la mitologia sumeriana, i a l'istòria de la divessa Inana. Èra fòrça bèla e s'enamorèron d'ela dos dieus:
- Dumuzi, lo dieu de la fertilitat e la creissença, e protector dels pastres.
- Enkimdu, lo dieu de l'agricultura, dels besals e de las passièras.
Evidentament, la rivalitat per veire qui emportariá la divessa foguèt granda. Resultèt que Dumuzi venguèt agressiu alara que Enkimdu demorèt amable e gentil. Inana causiguèt Enkimdu, que la tractava melhor. Alara, Dumuzi vesent pauc a pauc que perdiá, comencèt de mostrar sa fòrça extraordinària. Enkimdu, tement per la vida d'aquela, demandèt a Inana que se maride amb Dumuzi.
Eretatge[modificar | modificar la font]
La figura de Caín sovent foguèt utilizada dins l'art e la literatura coma lo simbòl del mal (fins al sègle XIX). Entre qualques òbras notablas, se pòt citar La Divina Comèdia e los poèmas omonims de Lord Byron e Baudelaire. Foguèt utilizat pels personatges del cinèma e comics (bendas dessenhadas americanas) que vòlon s'amagar o cometre de malfaches.


text:
-139
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -139 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Part[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats còntra lei Seleucidas en Mesopotamia (→ 140 av. JC). En despiech dau retirament dau rèi Mithridates (171-132 av. JC) qu'aviá laissat lo poder a sei generaus, lei Parts capitèron d'infligir una desfacha restontissenta a seis adversaris. En particular, capturèron lo rèi Demetrius II Nicator.


text:
Notz muscada
La notz muscada o notz de muscada es l'albumen de la grana del fruch ovoíd del muscadièr (Myristica fragrans), un arbre tropical de la familha de las Myristicaceae naut de dètz a quinze mètres. Lo clòsc de la notz muscada n'es lo tegument.
Particularitats[modificar | modificar la font]
La notz muscada es la grana interiora de la planta Myristica fragrans. L'aril o membrana traucada roja a l'entorn la notz es comercializad coma a una espècia de cosina separada, lo macís. Mas, la notz muscada es mai coneguda.
Es un condiment de granda tradicion dins la cosina del sud-èst asiatic. Se dich qu'arribèt a Euròpa pels Sarrasins, mai es probable que l'introduccion siá mai anciana, perque los temples romans la notz muscada ja èra un dels ingredients brutlats coma l'encens dins las ceremonias religiosas.
La notz muscada conten una òli essenciala e es apreciada tanben coma producte medicinal dins la medicina ayurvedica e fòrças autras medicinas tradicionalas. Dins l'actualitat s'utiliza dins l'industria farmaceutica, subretot coma perfum dins la fabricacion de pasta de dents e coma ingredient dels siròps contra la tos.
Gastronomia[modificar | modificar la font]
S'utiliza seca e raspada en pichonas quantitats per aromatizar bevendas caudas, dessèrts, compòstas e d'autres fruchs cosinats e cocas. Es tanben un ingredient per de salsas coma la bechamèl.
Es un dels ingredients de qualques tipes de curri d'Índia e de qualques plats de la cosina del Levant, subretot en Turquia, Siria e Liban.
Vejatz tannben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Shulgin, A. T., Sargent, T. W., & Naranjo, C. (1967). Chemistry and psychopharmacology of nutmeg and of several related phenylisopropylamines. United States Public Health Service Publication 1645: 202–214. (en)
- Gable, R. S. (2006). The toxicity of recreational drugs. American Scientist 94: 206–208. (en)
- Devereux, P. (1996). Re-Visioning the Earth: A Guide to Opening the Healing Channels Between Mind and Nature. New York: Fireside. pp. 261–262. (en)
- Milton, Giles (1999), Nathaniel's Nutmeg: How One Man's Courage Changed the Course of History(en)


text:
Hillary Rodham Clinton
Hillary Diane Rodham Clinton (nascuda lo 26 d'octòbre de 1947 a Chicago, Illinois) es una avocata e una femna politica americana membre del Parti Democrata. Es la femna de l'ancian president dels Estats Units Bill Clinton. Es la candidata democrata per las eleccions a la presidéncia dels Estats Units de 2016.
Los començaments[modificar | modificar la font]
Son paire èra republican e sa maire democrata. A dos fraires: Hugh e Tony. En 1962, a 15 ans, vegèt Martin Luther King Jr a Chicago. En 1964, a 17 ans, trabalhèt per la campanha presidenciala del senador republican d'Arizòna, Barry Goldwater. En 1968, participèt a la campanha presidenciala del republican Nelson Rockefeller, mas los republicans decidiguèron que lo candidat deviá èsser Richard Nixon, e aquò agradèt pas a Hillary. Estudièt las sciéncias politicas a l'Universitat Wellesley ont foguèt la presidenta dels estudiants republicans. Escriguèt son memòri sobre Saul Alinsky. En 1969, entrèt a l'Universitat de Yale per estudiar lo drech e i rencontrèt Bill Clinton que seriá son marit. Lo seguiguèt en Arkansas ont foguèt professora de drech a l'Universitat e avocata en cò de "Rose Law Firm" en 1976. Se maridèron en 1975 e aguèron una filha, Chelsea, en 1980. En 1978, lo president Jimmy Carter la nomenèt al Conselh de la Legal Services Corporation.
La presidéncia de Bill Clinton (1993-2001)[modificar | modificar la font]
Foguèt la primièra dòna dels Estats Units de 1993 a 2001 coma esposa del President Bill Clinton.
Dempuèi 2001[modificar | modificar la font]
Es senadora de Nòva York al Congrès dels Estats Units dempuèi 2000. Le 20 de genièr de 2007, declarèt sa candidatura a l'investitura democrata per l'eleccion presidenciala americana de 2008. Lo 3 de junh de 2008 declarèt qu'èra pas pus candidata. Lo candidat democrata es Barack Obama e lo candidat pel Partit Republican per l'eleccion presidenciala americana de 2008 es John Mc Cain.


text:
Avarícia
L'avarícia es l'ànsia de possedir mai que çò necessari, especialament de causas materialas. Es catalogada coma un pecat per la majoritat dei religions e lo tèrme a sempre de connotacions negativas. Dante Alighieri lo considerava lo cinquen pecat en importància. Se liga amb de concèptes coma la cobesiá, lo gasanh o l'ànsia. Es lo vici per excelléncia dau capitalisme segon sei detractors, ja que l'avarícia sosten l'afan de consomir que permet de sostenir lo sistèma. Per aquò la publicitat incita generalament a l'avarícia. Lo bodisme ditz que l'avarícia ven dau liame erronèu entre riquesa e felicitat e per aquò pretend d'eliminar lo liame amb lo mond materiau, faus e fònt de patiment.


text:
Romanés
Lo romanés (limba română en romanés) es una lenga romanica parlada per 26 milions de personas dins lo mond. La màger part, unes 20 milions, se concentran en Romania e mai de 2 milions e mièg en Moldàvia, encara qu'ailà la lenga se nomena sovent "moldau". Lo romanés a 77% de semblança amb l'italian.
Oficialament s'escriu amb l'alfabet latin, tant en Moldàvia coma en Romania. Mas durant l'ocupacion sovietica de Moldàvia, fins en 1989, lo poder sovietic i impausèt l'alfabet cirillic e pretendèt que lo "moldau" èra una lenga distinta del romanés. Los lingüistas estiman qu'aquel secessionisme lingüistic a pas cap de validitat scientifica. Uèi lo poder autoproclamat de Transnístria torna impausar l'alfabet cirillic al romanés, que lo nomena "moldau" e que pretend de nòu que seriá una lenga distinta del romanés .
A causa de son isolament geografic envèrs las autras lengas romanicas (se tròba enrodat de lengas eslavas, de lengas finoogricas e de lengas turquesas), lo romanés es una de las lengas romanicas mai desconegudas e diferentas dintre lo grop de las lengas romanicas, amb d'influéncias eslavas, del turc e de l'ongrés. Pasmens es una lenga fòrça establa e conservatritz del punt de vista evolutiu, que ten d'unas traças del latin qu'existisson pas pus dins las autras lengas romanicas.
Somari
Qualques caracteristicas lingüisticas[modificar | modificar la font]
Los noms e adjectius romaneses an tres genres (masculin, femenin e nèutre) e una flexion de cas. Los articles definits son enclitics envèrs lo nom (s'empegan après lo nom en formant amb el un sol blòc, coma los pronoms atòns e lo vèrb en italian e espanhòl), caracteristica unica demest las lengas romanicas. La conjugason verbala es pus complèxa que la de certanas autras lengas romanicas, amb a mai cinc mòdes diferents e una ampla varietat de formas impersonalas.
Es l'unica lenga romanica qu'a lo fonèma /h/, amb l'occitan gascon e qualques varietats de castelhan. L'ortografia es fòrça simpla. En çò que concernís lo lexic, 75% es d'origina latina, entre 10% e 20% es eslau e la rèsta ven d'autras lengas, entre las qualas sobretot lo turc, l'italian e las rèstas del traci o del daci.
Estatut[modificar | modificar la font]
Romania[modificar | modificar la font]
Lo romanés es la sola lenga oficiala de Romania al nivèl nacional[1]. Totun, las lengas minoritàrias son reconegudas dins las regions que mai de 20% de la populacion las parlan.
Moldavia[modificar | modificar la font]
Lo romanés[2] (sonat de còps moldau) es la sola lenga oficiala al nivèl nacional dempuèi l'independéncia de 1991. Es localement oficial amb lo gagauz, l'ucraïnian e lo rus, respectivament en Gagauzia e en Transnistria.
Autres países[modificar | modificar la font]
Lo romanés es tanben reconegut en Voivodina. Es oficial dins las municipalitats seguentas[3]: Alibunar, Biserica Albă (Sèrbe: Bela Crkva), Zitiște (Žitište), Zrenianin (Zrenjanin), Kovăcița (Kovačica), Cuvin (Kovin), Plandiște (Plandište) and Sečanj. Dins la municipalitat de Vârșeț (Vršac), lo romanés es oficial solament dins los vilatges de Voivodinț (Vojvodinci), Marcovăț (Markovac), Straja (Straža), Jamu Mic (Mali Žam), Srediștea Mică (Malo Središte), Mesici (Mesić), Jablanka, Sălcița (Salčica), Râtișor (Ritiševo), Oreșaț (Orašac) e Coștei (Kuštilj). Lo sèrbe es tanben oficial dins aquestas municipalitats e al nivèl regional es la lenga dominanta.
En Ucraïnia la lei de 2012 subre las minoritats li balha un estatut dins lo Raion de Hertsa e dins qualques vilatges de l'Oblast de Chernivtsi e l'Oblast de Zakarpattia
Lo romanés es ensenhat dins 25 países coma lenga estrangièira[4]. En Occitània, es ensenhat a l'universitat d'Ais de Provença.
Demografia[modificar | modificar la font]
Romania[modificar | modificar la font]
Segon lo recensament de 2011,se 88,9% de la populacion es compausada de romaneses, 90,6% de la populacion a declarat lo romanés coma lenga mairala. Al mens 98% de la populacion pòt parlar romanés ( 8% dels abitants de Romania, siá 1 600 000 personas) an lo romanés coma lenga segonda.
Moldàvia[modificar | modificar la font]
Se Moldàvia a impausat lo romanés coma sola lenga nacionala la nivèl nacional, se vei clarament que la politica de russificacion de l'URSS es luènh d'èsser escafada. I a mens de personas que parlan romanés (2 543 354) que de Romaneses (2 638 125) siá un coeficient de continuitat lingüistica de 0,96.
Pel rus, se i a 201 218 Russes, i a 540 990 russofòns siá un coeficient de continuitat lingüistica de 2,69. Aquesta influéncia del rus se vei tanben demest las minoritats. Los Ucraïnians parlan mai rus qu'ucraïnian e un tèrç dels Gagauzes parla rus.
Totun, la normalizacion lingüistica se perseguís amb de resultats positius ( lo romanés es de mai en mai utilizat dins las administracions).
Cal notar tanben la dificultat pels Moldaus de se definir entre Romaneses e Moldaus. Se, etnicament, se definisson coma Moldaus, 20% d'entre eles dison parlar romanés. Aquesta situacion revèrta la del catalan e del valencian.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Constitucion de Romania
- ↑ http://www.moldova-suverana.md/index.php?start_from=&ucat=7&subaction=showfull&id=1156426235&archive=1156767681&
- ↑ http://www.puma.vojvodina.gov.rs/dokumenti/sljezik.xls
- ↑ >"Data concerning the teaching of the Romanian language abroad", Romanian Language Institute.
- ↑ Recensament de 2004 sensa Transnistria


text:
Brosville
Brosville en normand (Brosville en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada sus la Iton.
Commune située sur l'Iton.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Antany : Brovilla Al Sègle XI. Aucupacion umana dempuèi l'epòca celtique.
Lo vilatge i aguèt donat per Rollon als avesques de Évreux #que i #far bastir un solar ; aquel i aguèt destruit en 1669.
Al Sègle XVIII, Brosville èra cap de-luòc d'una sergenterie.
Autrefois : Brovilla au Sègle XI. Occupation humaine depuis l'époque celtique.
Le village fut donné par Rollon aux évêques d'Évreux qui y firent construire un manoir ; celui-ci fut détruit en 1669.
Au Sègle XVIII, Brosville était chef-lieu d'une sergenterie.


text:
Niça
Niça ò Nissa[1] (oficialament en francés Nice) es una dei vilas mai importanti d'Occitània, es la capitala istorica dau Comtat de Niça (ò Contèa de Niça) e lo capluec dau despartament dei Alps Maritims, en riba de la mar Mediterranèa, sobre la Còsta d'Azur. La sieu populacion municipala es de 346 251 abitants (2014).
Lo gentilici es niçard -a (nissart, -da).
Somari
Nom[modificar | modificar la font]
L'etimologia mai difonduda de l'origina de Niça grèga: Nιkaïa (Nikaia), variacion de Niké (Victoria), segon cen que sembla per la victòria qu'obtenguèron lu colons grècs sus la populacion ligura. Durant l'Empèri Roman se nomenèt dins aquela vila amb lo nom grèc: Nicæa.
Lenga[modificar | modificar la font]
La lenga de Niça es l'occitan, dins la sieu varietat niçarda.
Imno locau[modificar | modificar la font]
L'imno locau de la vila es Niça la bèla.
Menica Rondelly l'escriguèt en lo 1904.
Quartiers[2][modificar | modificar la font]
La vila de Niça còmpta mai d'una quarantena de quartiers amassats en uech territòris que cadun possedisse la sieu comuna.
- Territòri 1: Plana e Costaus; 20 753 abitants
Quartiers: Sant Agustin, Santa Margarida, Lu Molins, Arenas, Sant Isidòr, Lingostiera, Li Combas, Belet, Sant Antòni
- Territòri 2: Còlas Niçardi; 38 753 abitants
Quartiers : Estienne d'Orves, Sant Felip, Gròsso, Lo Piòl, Sant Pèire de Feric, Sant Pancraci
- Territòri 3: Tres Còlas; 34 158 abitants
Quartiers : Cimier, Rimiés, Gairaud
- Territòri 4: Ribas de Palhon; 32 788 abitants
Quartiers : L'Ariana, La Lauveta, L'Abadia, Pasteur, Sant Ponç, Lo Trident, Rocabilhiera, Sant Carles, Bòn Viatge, Mont Gròs
- Territòri 5: Èst Litorau; 54 239 abitants
Quartiers : Pòrt, Riquier, Mont Boron, Diables Blaus, Sant Ròc, Vinagrier
- Territòri 6: Nòrd Centre Niça; 48 898 abitants
Quartiers: Las Planas, Sant Silvèstre, Cessòla, Gorbèla, Borriglione, Sant Maurici, Lo Rai, Valon dei Flors
- Territòri 7: Còr de Vila; 48 333 abitants
Quartiers : Niça Vielha, Carabacèu, Medecin, Gambetta, Dubouchage, Liberacion, Malaussena, Josèp Garnier
- Territòri 8: Oèst Litorau; 65 703 abitants
Quartiers : La Magdalena, Manhan, Califòrnia, Fabron, Cantagalet, Ventabrun, Carras, Ferber, La Lantèrna
Galaria[modificar | modificar la font]
-
Harbour of Niça (FR-06000).jpg
Lo pòrt emb Niça au rèireplan
-
Plan de la vila en lo 1624
-
-
Ancien port de Niça (FR-06000) de Isidore Dagnan.jpg
Ancian pòrt de Niça per Isidòr Dagnan
-
-
Palmae in Niça (FR-06000).jpg
Paumolier
-
La Cathedrale Orthodoxe Russe Saint-Nicolas.jpg
Glèia russa
-
-
Liams extèrnes[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luècs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadi amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vèire finda[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comunas dei Aups Maritims - Sit de Laurenç Revest
- ↑ Dins aquesta seccion, lu noms autentics dei quartiers en niçard non son completament assegurats e demandan d'informacions complementari, e finda de correccions eventuali.