text:
Russia
Russia (nom complèt : Federacion de Russia[1]) es un estat europèu e asiatic qu'es a l'ora d'ara lo país pus estendut de la planeta damb una superficia d'aperaquí 17 milions de quilomètres carrats. Sa populacion èra estimada a 143 milions d'abitants en 2012. Sa capitala es Moscòu e sa lenga oficiala lo rus. Es l'eiretier dau Principat de Moscòu, de l'Empèri Rus e de l'Union Sovietica.
Lo país tèn de ressorsas fòrças importantas ai nivèus miniers e energetics. Pasmens, en causa de sa posicion geografica, tèn tanben un clima fòrça freg e lei comunicacions son relativament malaisadas dins certanei regions. Coma eiretier de l'URSS, la Federacion de Russia a conegut una crisi economica grèva a la fin dau sègle XX.
Dins aquò, una òbra importanta de redreiçament a començat dempuei leis annadas 2000 e lo país es tornarmai una poissança economica importanta. De mai, gràcias ais arsenaus sovietics, Russia tèn tanben una dei premiereis armadas mondialas e lo premièr arsenau nuclear mondiau. Entre 2008 e 2014, comença una novèla expansion territoriala au detriment de Georgia e d’Ucraïna.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Geografia
- 3 Organizacion politica e sociala
- 4 Economia
- 5 Diplomacia e defensa
- 6 Arts e cultura
- 7 Religion
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
La premiera civilizacion coneguda sus lo territòri rus, aquela dei corgans, se desvolopèt a partir de 4 000 avC dins lo sud de Russia e en Asia Centrala. Vèrs 2 000 avC, un pòble indoeuropèu, lei Cimeris, ocupèt un ensems important de territòris situats entre Polonha e China orientala. Vèrs 1 000 avC, lei regions entre lei fluvis Dnièstre e Vòlga foguèron ocupadas per un autre autre pòble indoeuropèu dich Escites. Fondèron un ensems d'estats pauc estructurats — leis Escites èran principalament de nomadas — que dispareguèron entre lei sègles III e II avC. Foguèron remplaçats per lo pòble dei Sarmates qu'èran pereu un pòble nomada d'origina eurasiatica.
A partir dau sègle IV, de pòbles germanics s'installèron dins lei regions occidentalas coma lei Gòts en Ucraïna mentre que lei territòris asiatics intrèron dins l'Empèri dei Huns. Aqueu darrier foguèt capable de s'estendre vèrs l'oèst entraïnant la migracion d'unei pòbles germanics vèrs l'Empèri Roman. Pasmens, sa manca d'organizacion e son extension entraïnèt sa disparicion après la mòrt dau rèi Atila en 453. Lei regions occidentalas de Russia foguèron conquistadas per leis Avars au sègle VII. Deguèron rapidament faciar l'arribada dei Kazars e la montada en poissança deis eslaus que s'establiguèron pauc a pauc en Russia Europèa a partir de Bielorussia.
Lo principat de Kiev, o Rus' de Kiev, foguèt lo premier estat vertadier organizat fondat en Russia. Sei fondators èran de Vikings venguts d'Escandinàvia que conquistèron un territòri important en Ucraïna, en Bielorussia e en Russia occidentala dins de regions pobladas per de populacions eslavas. En 988, lei princes de Kiev se convertiguèron au crestianisme que va venir religion d'estat e un element important de l'unitat dau principat. Au sègle seguent, lo principat deguèt faciar d'invasions novèlas a l'èst (pòbles asiatics) e a l'oèst (polonés) e una tièra de crisis intèrnas que van entraïnar sa division entre divèrsei principats independents.
A partir de 1226, lei principats russas deguèron faciar leis invasions mongòlas que van pauc a pauc conquistar la màger part dau continent asiatic e de Russia. Lei senhors rus foguèron desfachs e un nombre important de vilas, coma Kiev o Moscòu, foguèron cremadas. Lei principats foguèron pas dirèctament ocupadas mai venguèron vassalas de l'Empèri Mongòl e deguèron pagar de tributs regulars.
Aqueu sistèma va durar tres sègles fins a l'afondrament dau Khanat de l'Òrda d'Aur. Aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de Russia. De'n premier, au nivèu religiós, l'islamizacion d'una partida importanta dei pòbles rus e l'installacion de pòbles turcs generalament musulmans va entraïnar lo renfòrçament de la Glèisa Ortodòxa dins lei territòris eslaus non o pauc islamizats. Au nivèu militar, lei senhors rus adoptèron l'organizacion mongòla basada sus de comunicacions rapidas, la levada de tropas importantas e l'usatge generalizat de la cavalariá leugiera. Enfin, au nivèu culturau, la lenga russa poguèt s'enriquir de divèrsei mòts d'origina mongòla.
Sota la dominacion mongòla, lei sègles XIII-XVI foguèron caracterizats per lo desvolopament dau principat de Moscòu que va capitar de vencir lei Mongòls e de venir independent. Per se legitimar, sei senhors se presentèron coma lei successors dau principat de Kiev. Aquò li permetèt de fondar un estat poderós que va venir lo centre de Russia. Pasmens, lo procès de renfòrçament dau principat de Moscòu foguèt l'òbra d'una dinastia de senhors politicament abils per esplechar a son profiech lei divisions entre lei principats e lei republicas russas. En 1485, lo prince Ivan III èra sensa rivau e poguèt prendre lo títol de « Sobeiran de tota la Rus' » e se presentar coma lo successor dirècte dei princes de Kiev.
A la fin dau sègle XVI, la disparicion de la dinastia au poder entraïnèt una crisi intèrna que va s'acabar en 1613 quand la dinastia Romanov prenguèt lo contraròtle dau país. Aquela dinastia va modernizar l'estat e fondar l'Empèri Rus gràcias a una politica d'expansion militara e coloniala. Ai sègles XVII e XVIII, Russia venguèt donc una poissança europèa majora. Aquela òbra acomencèt ambé lo rèine de Pèire lo Grand (1682-1715). D'efèct, après una guèrra lònga e acarnada còntra Suècia, Russia i obtenguèt tornarmai un accès a la Mar Baltica que li permetèt de comunicar ambé lo rèsta d'Euròpa. Puei, sota lo rèine de Catarina II de Russia (1762-1796), l'Empèri Rus conquistèt la region au nòrd de la Mar Negra après una victòria còntra l'Empèri Otoman e lo Khanat de Crimèa. Russia participèt tanben ai partiments de Polonha puèi ai guèrras còntra la Revolucion Francesa e l'Empèri de Napoleon Ièr. Maugrat de desfachas importantas (Austerlitz, Friedland), l'armada russa capitèt d'arrestar l'invasion francesa de 1812 e aguèt un ròtle de remarca dins la desfacha finala de Napoleon.
Lei sègles XVII, XVIII e XIX foguèron caracterizats per la perseguida d'una politica d'expansion russa vèrs l'èst que va entraïnar la formacion d'un estat fòrça estendut dins lo nòrd dau continent asiatic. Aquò foguèt permés per divèrsei procès :
- l'exploracion dei regions asiaticas gaire pobladas en causa de condicions climaticas malaisadas. Permetèt d'installar de colons e donc de revendicar de territòris dins tot lo nòrd d'Asia e en Alaska. Aquela expansion necessitèt de còps un esfòrç militar mai se turtèt pas a d'estats ben organizats. De mai, lei nomadas eurasiatics que representavan un potenciau militar important dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'Edat Mejana èran pas equipats per resistir ais armas de fuòc modèrnas.
- la guèrra e l'annexion de territòris o d'estats en Euròpa o dins la region de Caucàs. Leis estats principaus pertocats per aquela expansion foguèron lo Khanat de Crimèa, Polonha, l'Empèri Otoman e leis estats de Caucàs.
Pasmens, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, l'Empèri Rus declinèt deguèt faciar de crisis economics intèrnas grèvas. De mai, foguèt pas capable de rivalizar ambé lei nivèus economics o tecnologics agantats per lei país d'Euròpa Occidentala. La Premiera Guèrra Mondiala, fòrça saunosa per lei Rus, va accelerar l'afondrament dau regime que dispareguèt en 1917. Una seguida de revòutas dins l'armada e lei vilas principalas entraïnèron l'abdicacion dau tsar Nicolau II e la formacion d'un Govèrn Provisòri.
Après l'afondrament dau regime dei tsars, lo Govèrn Provisòri deguèt tanben faciar rapidament de dificultats importantas e foguèt rebutat per lei Bolchevics que fondèron un regime comunista. Atacats per lei partisans de l'Empèri e dau Govèrn Provisòri, lei Bolchevics capitèron de resistir e foguèron venceires après una tièra de batalhas menadas entre 1918 e 1924. Fondèron alora una federacion a partir dei pòbles presents dins l'Empèri. Dicha Union Sovietica, aquela federacion èra basada sus la dictatura dau proletariat.
Après la mòrt de Lenin, sei successors se bateguèron entre elei per lo poder. Ïosif Stalin venguèt finalament lo cap de l'Union Sovietica e eliminèt rapidàment seis advèrsaris o seis aliats ancians. Establiguèt un regime fòrt e centralizat basat sus lo desvolopament economic e la repression deis oposants. Après una crisi economica grèva causada per la collectivizacion dei tèrras agricòlas au començament deis annadas 1930 (faminas d'Ucraïna), aquela politica permetèt de crear una industria poderosa. En 1939, l'URSS participèt au partiment de Polonha amb Alemanha e un acòrd de non agression foguèt signat ambé Berlin. Lei sovietics ocupèron pereu lei país baltas e ataquèron Finlàndia. Maugrat de dificultats importantas causadas per lei combats ivernencs, capitèron d'obtenir una rectificacion favorabla dei frontieras entre lei dos país.
Pasmens, en 1941, l'Union Sovietica foguèt a son torn atacada per sospresa per leis alemands. Mau preparats e mau comandats, lei Sovietics perdiguèron de milions d'òmes e una quantitat gròssa d'armaments avans d'arrestar l'ofensiva alemanda a la fin de 1941. En 1942, una ofensiva alemanda novèla entraïnèt la pèrda de plusors territòris suplementaris e lo començament de la batalha de Stalingrad. Acabat en febrier de 1943, aqueu combat foguèt lo tornant de la guèrra : una armada alemanda i foguèt enceuclada e anientada. De 1943 a 1945, l'Armada Roja avancèt alora pauc a pauc e l'oèst. En abriu-mai de 1945, lei Sovietics prenguèron Berlin e ocupèron la mitat orientala d'Euròpa i installant de regimes favorables ais interès de Moscòu.
L'aliança militara ambé leis estats occidentaus capitalistas concluda dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala s'acabèt rapidàment e tre leis annadas 1947-1948, dos blòts ostils gropats a l'entorn deis Estats Units e de l'URSS se formèron. Foguèt lo començament de la Guèrra Freja que va durar fins a la fin deis annadas 1980. Lei dos camps desvolopèron d'arsenaus importants, especialament de fòrças nucleras de plusors milièrs d'ogivas, qu'empachèron un conflicte dirèct. La guèrra se debanèt donc sus de teatres periferics onte d'aliats dei dos blòts èran en guèrra. Fins ais annadas 1970, lei Sovietics aguèron l'avantatge gràcias au succès de la descolonizacion e a la revirada estatsunidenca au Vietnam. Dins aquò, au començament deis annadas 1980, l'absència de modernizacion vertadiera de l'economia russa entraïnèt de dificultats economicas mai e mai importantas. A partir deis annadas 1980, lei dificultats economicas de l'URSS e lei problemas militaras causadas per l'invasion d'Afganistan entraïnèt de tensions importantas dins sa societat. Desirós d'un regime pus liure, leis elèits intellectualas obtenguèron pauc a pauc lo sostèn dau rèsta de la societat entraïnant la desagragacion lenta dau poder. Lei país ocupats dins la mitat orientala d'Euròpa conoguèron d'evolucions similaras mai pus rapidas car una partida importanta dei populacions èran fòrça ostila a la preséncia sovietica. A partir de 1988, lei regimes aliats a l'Union Sovietica foguèron rebutats per de revolucions popularas o per de manòbras politicas sostengudas per la màger part de la populacion.
En URSS, la politica de Mikhaïl Gorbachov per liberalizar la societat sovietica entraïnèt lo revelh de fòrças centrifugas coma lo nacionalisme de divèrsei pòbles menaçant l'unitat de la federacion (estats baltics, Ucraïna...) o la posicion de partit unic dau Partit Comunista de l'Union Sovietica. A la fin de 1991, un còp d'estat mancat menada per lei caps conservadors e lei partisans d'una URSS unificada entraïnèt la dissolucion deis institucions principalas dau poder sovietic puei dirèctament aquela de l'Union.
Russia, sota lo nom de Federacion de Russia, venguèt donc oficialament independenta de l'Union Sovietica en decembre de 1991. Dins lei fachs, coma lo país èra la basa de l'Union, foguèt considerat coma l'eiretier de l'URSS e obtenguèt la posicion d'aquela darriera dins leis institucions internacionalas. Pasmens, la transicion entre leis economias comunistas e capitalistas, lo nivèu tecnologic feble e una corupcion fòrça importanta entraïnèt un afebliment dau país dins leis annadas 1990. La desfacha militara pendent la premiera guèrra de Chechenia marquèt aqueu afebliment. Russia deguèt donc abandonar lo ròtle de poissança mondiala de l'URSS. Lo redreiçament acomencèt a partir dau començament dau sègle XXI sota la direccion de Vladimir Poutin vengut president en 1999. Marcat per un regime presidenciau fòrt, la politica d'aqueu darrier es caracterizada per una creissença economica importanta basada sus leis exportacions d'idrocarburs e de matèrias premieras, un renfòrçament de l'autoritat dau govèrn centrau, la repression deis oligarcs opausats a la politica novèla e la restauracion de ligams amb una partida deis aliats ancians de l'URSS.
Geografia[modificar | modificar la font]
Localizacion e frontieras[modificar | modificar la font]
Lo territòri rus se situa en Euròpa orientala e dins lo nòrd dau continent asiatic. Es compausat d'un blòt continentau principau completat per lo territòri de Kaliningrad situat au nòrd de Polonha e per divèrseis illas situats au nòrd o au nord-èst d'Asia. Va dei Mars Balticas e Negras a l'oèst, a l'Ocean Artic au nòrd e a l'Ocean Pacific a l'èst. Russia tèn de frontieras terrèstras ambé seize país que son Norvègia (196 km), Finlàndia (1 313 km), Estonia (290 km), Letònia (292 km), Bielorussia (959 km), Lituania (227 km), Polonha (432 km), Ucraïna (1576 km), Georgia (723 km), Azerbaitjan (284 km), Cazacstan (6 846 km), China (3 645 km), Mongolia (3 441 km) e Corèa dau Nòrd (19 km). Tèn tanben doas frontieras ambé leis estats separatistas d'Abcazia e d'Ossetia dau Sud.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Russia es magerament compausat de plans dominats per d'estèpas au sud, de forèsts au nòrd e de tondras de lòng dei ribas de l'Ocean Artic. Leis ensems montanhós principaus son lo Caucàs au sud-oèst, lei monts de l'Altaï au sud, lei monts de Verkhoiansk a l'èst, la cadena volcanica de Kamchatka egalament a l'èst e l'Oral au centre.
Mai de 100 000 rius e fluvis son situats sus lo territòri rus. Certanei fan partida dei rius terrèstres pus importants coma la Volga, l'Ienissei, l'Ob, la Lena e l'Amor. Son caracterizats per d'aumentacions gròssas de lor debit au començament de l'estiu. Existís tanben de lacs continentaus grands coma lo lac Baical, lo lac Ladoga o lo lac Onega.
Clima[modificar | modificar la font]
La màger part dau país se situa au nòrd de la latitud 60° e lei montanhas dei frontieras sud (Altai, Caucàs...) limitan lo desplaçament dei massas d'èr dempuei lo sud. En revènge, lei plans dau nòrd permeton ai massas d'èr polaras d'intrar prefondament dins lei regions continentalas. La temperatura mejana de Russia es donc negativa (-5,5°C) ambé de variacions importantas entre l'ivèrn e l'estiu.
Ansin, lo clima rus es caracterizat per l'existéncia de doas sasons principalas, l'ivèrn e l'estiu, e per de primas e d'automnes fòrça corts. La transicion entre temperaturas autas e frejas es donc fòrça rapida. Lei mes pus fregs son genier per lei regions continentalas e febrier per lei regions maritimas. La temperatura minimila demenís d'oèst en èst ambé l'altitud. Per una latitud similara, va de -8°C a Sant Petersborg fins a -43°C a Iakotsk. La temperatura istorica pus freja foguèt mesurada a Verkhoiansk (-70°C). Lo sòu de certanei regions nordicas tèn una temperatura negativa permanenta. Lo mes pus caud es generalament julhèt e la temperatura mejana de l'estiu es de 20°C. Pasmens, pòu agantar mai de 38°C dins lei regions continentalas sud.
Lei precipitacions son limitats per l'aspèct continentau dau clima. A l'oèst, se pòu mesurar 600 mm dins lei regions balticas e 525 mm a Moscòu. A l'èst, se pòu mesurar 425 mm a Novossibirsk.
[modificar | modificar la font]
Forma de l'Estat[modificar | modificar la font]
L'organizacion de l'estat rus es dirigida per la Constitucion de 1993 que definís Russia coma una republica presidenciala. Elegit au sufragi universau dirèct per sièis annadas, lo President es lo cap de l'Estat e de la Nacion e tèn una influéncia gròssa sus lo rèsta deis institucions. Lo poder executiu es dirigida per lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lei doas chambras de l'Assemblada federala de la Federacion de Russia. Aquela darrier es compausada de la Doma d'Estat (450 deputats elegits au sufragi universau dirèct) e dau Consèu de la Federacion (166 representants dei regions de la Federacion). Enfin, lo poder judiciari es devesit entre tres brancas regardadas per leis afaires constitucionaus, penaus e comerciaus. La Constitucion russa assegura l'egalitat dei ciutadans en fàcia de la lèi, l'independéncia dei jutges e lo drech deis acusats de se defendre. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei drechs dèu regularament faciar l'influéncia dau poder executiu.
Au nivèu federau, divèrsei regions tènon d'autonòmia mai o mens importantas ambé d'institucions pròprias. Aquelei regions son generalament centrats a l'entorn d'un pòble particular. La coabicion entre Rus e pòbles locaus es generalament pacifica mai pòu de còps èstre fòrça malaisadas o ostilas (Chechenia...). Pasmens, dempuei lo començament deis annadas 2000, lo poder centrau assaia de limitar leis autonomias localas.
Simbòls de l'Estat[modificar | modificar la font]
Lei simbòls principaus de la Federacion de Russia son son drapèu, seis armoriaus e son imne. Lo drapèu es lo simbòl de la sobeiranetat nacionala e sa descripcion es donada per la lèi. Leis armoriaus son lo simbòl oficiau de l'Estat. Enfin, l'imne marca l'unitat de l'Estat rus. Es eissit de l'imne sovietic.
Organizacion territoriala[modificar | modificar la font]
Russia es una federacion constituida de 83 "subjèctes federals" mai o mens autonòms. Cada subjècte manda dos representants au Consèu de la Federacion. La preséncia d'un nombre fòrça important de pòbles sus lo territòri rus e l'eiretatge istoric an entraïnat la formacion de divèrseis ensems d'estatuts e de foncionaments diferents:
- 21 republicas centradas a l'entorn d'una etnia que tènon una autonòmia fòrça importanta.
- 46 oblasts (regions) e 9 krais formats de regions abitats per de populacions russas.
- 4 ocrogs (districts autonòms) formats sus una basa etnica amb una autonòmia limitada. Son liats a una autra region.
- 2 vilas federalas que son Moscòu e Sant Petersborg.
Lo territòri de Birobidjan tèn un estatut especiau decidit per Stalin coma tèrra d'acuèlh per lei Jusieus d'URSS. Cada subjècte de la Federacion garda 40% de sei ressorsas fiscalas per sei despensas de foncionament e d'investiment.
La Crimèa ocupada constituís una vila federala (Sebastòple) e una republica (rèsta de la peninsula).
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de la Federacion es lo rus. Coma mai de 80% de la populacion per lo pòble rus, aquela lenga es la principala de la Federacion e de seis institucions. Pasmens, totei lei republicas federalas an lo drech de definir sei lengas oficialas e un drech similar es autorizat de facto per lo rèsta dei subjèctes de la Federacion. Ansin, 27 autrei lengas an un estatut oficiau au nivèu locau e mai d'un centenau de lengas son regularament utilizadas per certanei minoritats etnicas. Certanei son menaçadas de disparicion.
Educacion[modificar | modificar la font]
Lo taus d'alfabetisacion de Russia es quasi egau a 100% e lei populacions non russas son generalament bilingas. Entre 2003 e 2008, lei taus d'escolarizacion èran superiors a 90% e 85% deis enfants agantan l'escòla secondària. Lei diferéncias d'escolarizacion entre populacions masculinas e femeninas son feblas. L'ensenhament es devesit entre una escòla generala e una escòla d'especializacion.
Economia[modificar | modificar la font]
Russia fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta (8en reng en 2007 per son PIB) gràcias a de ressorsas geologicas fòrça importantas, una populacion importanta e un nivèu tecnologic relativament avançat. Cinc elements caracterizan aquela economia :
- l'eiretatge sovietic e la transicion entre lo sistèma sovietic e un sistèma capitalista.
- l'importància dei revenguts eissits de l'esplecha de ressorsas naturalas coma leis idrocarburs.
- de dificultats causadas per lo vielhiment de la populacion.
- lo ròtle fòrça important de l'Estat dins leis afaires economics.
- lo ròtle important de la corrupcion.
La reparticion dau PIB es fòrça inegala. La region de Moscòu representa en 2006 22% dau PIB rus e lo rèsta èra magerament concentrat a Sant Petersborg e dins certanei regions tenent d'indústrias rendablas coma la produccion d'idrocarburs.
Demografia[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala e de pèrdas sovieticas d'aperaquí 27 milions de personas, la populacion agantèt tornarmai son nivèu d'avans la guèrra (aperaquí 111 milions d'abitants) en 1955. En 1992, agantèt son maximum ambé 148,7 milions. Pasmens, après l'afondrament de l'URSS, divèrsei factors, coma la demenicion de la feconditat o de l'esperança de vida, an modificat e cambiat aquela dinamica demografica. Ansin, dempuei 1992, la populacion a demenit per agantar 143,0 milions d'abitants en 2012. Lo deficit naturau de naissanças es limitat per de movements d'imigracion dempuei d'ancians país sovietics.
Au nivèu etnic, en 2002, lei Rus representavan 80% de la populacion totala. Sièis autreis etnias tenián mai d'un milion d'abitants : lei Tatats (3,8%), leis Ucraïnians (2,0%), lei Bachkirs (1,1%), lei Chouvaches (1,1%), lei Chechèns (0,9%) e leis Armenians (0,8%).
La densitat de populacion es egala a 8 ab/km3 mai la reparticion de la populacion es fòrça inegala. Se situa magerament dins lei regions europèas. En 2002, dotze vilas tenián mai d'un milion d'abitants. Aquelei vilas se situan dins lei regions occidentalas e centralas. Lei principalei son Moscòu (11,7 milions d'abitants), Sant Petersborg (4,6 milions), Novossibirsk (1,4 milion), Nijni Novgorod (1,3 milion) e Iekaterinbourg (1,3 milion).
Agricultura e ressorsas minieras[modificar | modificar la font]
En 2004, l'agricultura representava 7 milions d'emplechs siá 9% de la populacion activa e 5% dau PIB rus. En causa dei condicions climaticas malaisadas, solament 10% dau territòri èra cultivat e existís una especializacion diferenta entre lo sud (cerealas) e lo nòrd (norrigatge). Dempuei la fin de l'URSS e la disparicion de l'ajuda de l'estat, l'agricultura russa a conegut un declin important e lo país dèu importar una partida importanta de sa norridura. Lo nivèu tecnologic es tanben limitat e lei rendements son donc mens importants que dins lei país d'Euròpa Occidentala. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, Russia es un actor important per certanei produccions coma l'òrdi (1èr reng mondiau), lo séguel (1èr), la civada (1èr), lo vira-soleu (1èr), la tartifla (2en), lo caulet (3en), lo blat (4en), lo lach (5en), la galinhala (5en) e lei bovins (5en).
Lei ressorsas minieras russas son fòrças importantas mai generalament d'accès malaisats en causa dau clima e de la distància entre la zona d'extraccion e d'utilizacion. D'en premier, lo sector deis idrocarburs èra lo premier mondiau en 2010 (petròli 1èr reng ; gas 2en reng) e es un element primordiau de la creissença russa. D'autra part, Russia es tanben un productor major de metaus meme s'una partida gròssas dei ressorsas pòdon pas encara èstre esplechas.
Indústria[modificar | modificar la font]
Dins leis annadas 2000, l'indústria representava aperaquí 37% dau PIB de Russia. Lo país tèn una estructura industriala vièlha eissida de l'URSS e quauquei sectors novèus fòrça modèrns. Lei sectors industriaus principaus son :
- lo tractament dei mineraus per la produccion de metaus coma la siderurgia.
- lo sector de la construccion.
- la produccion de veïculs gràcias a la preséncia de companhiás localas coma Lada e l'installacion d'un nombre important de companhiás estrangieras.
- la produccion militara e l'indústria especiala que tènon una reputacion granda e es un sector fortàment exportator. Gropa tanben una partida fòrça importanta de la recèrca russa.
- l'indústria agroalimentara qu'a conegut una crisi important a la fin dau sègle XX mai representa totjorn un nombre important d'emplechs.
Servicis[modificar | modificar la font]
Lei servicis representavan aperaquí 56% dau PIB rus dins leis annadas 2000. Es un sector en créissença importanta gràcias a l'aparicion de classas mejanas mai e mai importantas. Sei sectors principaus son la distribucion granda e lo domeni dei bancas.
Recèrca[modificar | modificar la font]
Gràcias a l'Empèri Rus e l'Union Sovietica, Russia a un eiretatge e una tradicion scientifics importants, especialament dins lei domenis militars, aeronautics e espaciaus. Pasmens, la crisi deis annadas 1990 a entraïnat l'emigracion d'un nombre gròs de cercaires e d'engenhaires e una demenicion dei mejans de recèrca. Dempuei 2000, una politica a donc acomençat per desvolopar tornarmai la recèrca russa a l'entorn de cinc tematicas definidas per lo govèrn : l'utilizacion melhora de l'energia, l'informatica, lei tecnologias espacialas, l'energia nucleara e la medecina. Una partida important d'aquel esfòrç es realizada per l'indústria militara que tèn d'estructuras scientificas importantas en causa de son ròtle primordiau dins l'economia sovietica.
Diplomacia e defensa[modificar | modificar la font]
Apartenéncia ais institucions internacionalas[modificar | modificar la font]
La Federacion de Russia es considerat coma l'estat successor de l'Union Sovietica. Es un membre major de l'ONU ambé l'estatut de membre permanent dau Consèu de Seguritat e lo país es donc un dei cinc estats possessors oficiaus de l'arma nucleara. Coma poissança economica importanta, es tanben membre dau G8, dau G20 e tèn de relacions especialas ambé leis autrei poissanças economicas emergentas coma China, Índia e Brasil. En revènge, lo país es pas encara membre de l'OMC.
Au nivèu diplomatic, Russia assaia de gardar de relacions ambé leis ancians país sovietics au sen de la CEI e a desvolopat un partenariat ambé l'OTAN. Pasmens, aqueu darrier evoluciona fortàment en foncion deis interés estatsunidencs o rus e pòu de còps conóisser d'interrupcions mai o mens lòngas. Russia fa tanben partida d'organizacions continentalas coma lo Consèu d'Euròpa, l'OSCE, l'APEC o lo Conseu Arctic.
Politica estrangiera[modificar | modificar la font]
Dempuei lo començament dau sègle XXI, la politica estrangiera russa es caracterizada per l'afirmacion de la poissança novèla au nivèu internacionau, la defensa de seis interés dins leis estats sovietics ancians e dei minoritats russas situats dins de país estrangiers, la defensa d'un equilibri militar ambé leis Estats Units e l'OTAN e d'assais per melhorar sei relacions ambé l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietica e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca.
Ansin, Russia garda un uèlh atentiu sus leis afaires e la diplomàcia d'unei país vesins qu'èran membres de l'URSS o qu'assostan de minoritats etnicas russas (Transnístria, Ossetia...). De fòrças militaras son tanben situats dins de país coma Ucraïna o Cazacstan. La defensa dau mantenement d'un equilibri militara ambé leis Estats Units es marcada per la contuniacion de la politica de limitacion deis armaments nuclears e l'oposicion au desvolopament d'armaments novèus dins lo domeni coma lo bloquier antimissils estatsunidencs. Enfin, Russia a acomençat d'assaiar de melhorar sei relacions ambé l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic coma Siria e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca coma Veneçuela. Pasmens, au nivèu europèu, aquela politica dèu faciar l'oposicion deis estats dins un temps membre dau blòt sovietic. Ansin, Russia tèn de relacions variadas ambé lei membres de l'UE. Per exemple, son relativament favorablas ambé França e relativament ostilas ambé Polonha. Dins lo rèsta dau monde, l'instauracion de partenariats ambé de país mai o mens ostils a l'òrdre estatsunidenc se turta a l'oposicion estatsunidenca (Venezuela, Cuba...).
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de la Federacion de Russia son eissidas de l'Armada Roja de l'URSS. Coma lo rèsta de Russia, conoguèron un periòde de declin important dins leis annadas 1990 puei an acomençat un redreiçament a partir de l'an 2000. En 2008, èran totjorn entre lei fòrças militaras pus poderosas de la planeta gràcias a la possession de l'arma nuclerara, a d'efectius importants, un complèx industriau desvolopat situat au còr de l'economia russa e un nivèu tecnologic corrèct. Aquelei fòrças son a l'ora en cors de reorganizacion per passer d'un modèl d'armada basat sus la conscripcion a un modèl basat sus una armada pus professionalizada. Leis efectius e lo nombre d'unitats son donc en cors de reduccion e de modernizacion importantas.
En 2008, lei fòrças russas èran organizats en sièis brancas principalas sota l'autoritat dau President de la Republica :
- lei Tropas dei Missils Estrategics (120 000 òmes) formadas per leis unitats equipats de missils nuclears terrèstres. Èran equipadas de 415 missils intercontinentaus tenent 1 575 ogivas e d'un grop d'aviacion de transpòrt.
- lei Fòrças Terrèstres (360 000 òmes) formadas per lei tropas terrèstras covencionalas. Seis equipaments principaus son compausats èran compausats de 6 700 carris de combats, de 12 400 veïculs blindats, de 13 000 pèças d'artilhariá variadas e de 2 500 sistèmas de missils sòu-èr. Aquelei fòrças tènon tanben una quantitat fòrça granda d'armaments ancians non actius mai gardats en resèrva.
- lei Fòrças Aerianas (160 000 òmes) formadas per lei tropas aerianas. Mai de 4000 aeronaus èran en servici.
- la Flòta (133 000 òmes) devesida entre Flòta dau Nòrd, de la Mar Negra, de la Baltica, dau Pacific e de la Mar Caspiana. Teniá mai de 300 naviris qu'un pòrta-aeronau, 30 naviris de superficia importants e 59 sosmarins. La flòta russa tèn un ròtle important dins la dissuasion nucleara dau país gràcias a sei sosmarins mandaires d'engins.
- lei Fòrças Espacialas (100 000 òmes) cargadas de la lucha còntra lei missils estrategics enemics e l'ensenhament. Èran equipats d'un centenau de satellits.
- lei Fòrças Aeroportadas (35 000 òmes) equipadas de 2 400 veïculs blindats e 320 pèças d'artilhariá.
Arts e cultura[modificar | modificar la font]
La cultura russa designa l'ensems dei produccions artisticas per d'autors nascuts sus lo territòri rus o russofòns. Gràcias a la talha granda dau territòri e de son aparicion tardiva a respèct d'Euròpa Occidentala, es relativament variada e originala. A partir dau sègle XVIII, certaneis òbras an una influéncia internacionala granda e la cultura russa es totjorn a l'ora d'ara un element non negligibla de la cultura mondiala, especialament dins lei domenis de la literatura, de la musica, de la dança e dau cinèma.
La literatura russa prenguèt son essor a Sant Petersborg sota l'impulsion d'Aleksandr Pushkin qu'es considerat coma l'un dei fondators de la literatura russ modèrna e es de còps dich lo « Shakespeare rus ». Entre lei poëtas e escribans rus pus famós son presents Nicolau Gogol, Mikhail Lermontov, Fiodor Dostoievski, Leon Tolstoï e Anton Tchekhov. Pasmens, lo periòde sovietic tenguèt tanben un nombre important d'escribans majors coma Boris Pasternak, Alexandre Soljenitsyne, Vladimir Maïakovski, Mikhaïl Cholokhov o lei poëtas Evgueni Evtouchenko e Andreï Voznessenski.
La màger part dei grops etnics vivent sus lo territòri rus an de tradicions fòrça variadas. La musica russa fondada au sègle XIX es caracterizada per dos corrents principaus : aqueu representat per Mikhail Glinka e sei successors, coma lo Grop dei Cinc, a utilizat un nombre important d'elements eissits d'aquelei tradicions e aqueu dirigit per Anton e Nikolai Rubinstein qu'utiliza puslèu la tradicion russa. Lo movement romantic aguèt un succès gròs en Russia (Tchaikovski, Rimski-Korsakov...) e se contunièt fins au sègle XX (Rachmaninov). Per la seguida dau sègle XX, lei compositors rus pus famós son Alexandre Scriabine, Igor Stravinski, Sergueï Prokofiev e Dmitri Chostakovitch. Sota lo regime sovietic, lei musicians èran susvelhats car la musica èra un otís important d'educacion dei massas obrieras mai la musica demorèt un art important per lo govèrn. Coma lei periòdes precedents, leis institucions sovieticas an donc produch un nombre gròs de solistas fòrça talentuós coma David Oïstrakh, Leonid Kogan, Gidon Kremer, Mstislav Rostropovitch, Vladimir Horowitz, Sviatoslav Richter, Emil Guilels o Galina Vichnevskaïa.
La dança es tanben un art important dins la cultura e fòrça famós dempuei leis òbras de Tchaikovski coma lo Lac dei Ciunes. Au començament dau sègle XX, lei ballets rus aguèron una influéncia mondiala sus l'evolucion de la dança e lei ballets sovietics contunièron aquela tradicion gràcias a de dançaires famós coma Maïa Plissetskaïa, Rudolf Noureev o Mikhaïl Barychnikov e de ballets coma aqueu dau Bolchou o dau Mariinsky.
Aparegut au començament dau sègle XX mentre que lo país acomencèt de conóisser de cambiaments politics prefonds, lo cinèma aguèt un ròtle culturau important tre la Revolucion Sovietica. D'efèct, lo govèrn decidiguèt d'utilizar aquel art per l'educacion dei massas e una generacion de realisators tenguèt de mejans importants. Ansin, Sergueï Eisenstein e Andreï Tarkovski marquèron lor epòca. Sota Stalin, la creativitat foguèt limitada per la repression mai lei realisators sovietics capitèron de contuniar de produrre mai d'un film famós. Pasmens, lo cinèma foguèt fòrtament tocat per lo declin de l'URSS e la crisi deis annadas 1990.
Religion[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XXI, lei religions principalas de Russia èran lo crestianisme ortodòx (56,4%), l'islam (8-15%), lo crestianisme protestant (9%), lo bodisme (2%), lo judaïsme (2%) e d'autrei versions dau crestianisme (1,8%). L'ateïsme regardava 10% de la populacion e 7% èran indecís. Lo crestianisme ortodòx es la religion istorica de l'estat rus dempuei lo sègle X e leis ortodòxs son magerament presents dins lei regions occidentalas de Russia. L'islam es la religion tradicionala de populacions turcas o vivent dins lo Caucàs. Lei musulmans rus son donc presents au sud dau país e vèrs lei regions pus pròchas d'Asia Centrala. Enfin, lo bodisme es tanben tradicionau dins certanei regions d'Asia Centrala coma la Republica Tovana.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En rus se fa la diferéncia entre "rus" (rosqui, etnia) e "russian" (rossiïsqui, estatjant de l'estat, que se deuriá doncas dire "Federacion Russiana")
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo Reialme Unit inicièt lo periòde necessari per la sortida de l'EU


c: text/html

text:
Lo Conselh d’administracion de l’associacion Carnaval Pantalonada qu’anonciè la soa decision de non pas organizar lo Carnaval Biarnés de 2016. Manaset qu’enquista.
Las rasons vertadèras, que las cau trobar a la comuna de Pau, au près deu Maire. Manaset qu’a encontrat Francis Veiron qui’u a explicat perqué e volé la fin de Carnaval
Purmèr, la Caça a l’ors n’ei pas mei possibla per’mor l’ors qu’ei ua espècia protegida. Lo maire que crenh ua reaccion deus ecologistas.
Dusaument, l’associacion n’a pas reglat la factura de las consomacions de l’equipa de Manaset qui èra en reportatge sus plaça e qui s’amonta a 39 997 euros.
Tresau rason : la ploja. L’equipa de Carnaval que causeish volontàriament los dias de ploja entà organizar las festivitats, çò qui obliga lo Maire a pagar lo son pòrtaparaploja en òras suplementàrias.
Enfin, rason géncer, dab la mort de Fernandel aqueste 30 de junh, Francis Veiron arreconeish que lo gost de l’arríder non e’u tornarà jamei.
Mes la cultura populara e lo divertiment que demoren au centre de las soas preocupacions. Carnaval que serà remplaçat l’an qui vien per ua hèsta interculturau, a la mòda, qui atire lo monde e de plan bon gost. En heurèr que’s harà a Pau la hèsta de la mongeta animada per Patrick Sébastien dab los sons convidats : Les Chevaliers du Fiel (entà l’accent), Alain Chamfort (entà la modernitat) e Julio Iglesias (entà l’interculturalitat).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
408
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 408 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Vandals[modificar | modificar la font]
Après la capitada de l'ataca dau limes de Ren l'an precedent, lei Vandals – coma leis autrei pòbles barbars – contunièron son invasion de Gàllia. Se dirigiguèron vèrs lo sud (→ 409).
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]


text:
Cristallografia de rais X
La cristallografia de rais X es una tecnica que consistís a far passar un fais de rais X a travèrs d'un cristal de la substància subjècta a estudi. Lo fais s'escinde en de divèrsas direccions a causa de la simetria de l'agropacion d'atòms e, per difraccion, dona luòc a un patron d'intensitats que se pòt interpretar segon la posicion dels atòms dins lo cristal, en aplicant la lei de Bragg. La cristallografia de rais X exerciguèt un rotle essencial dins la descripcion de l'eliç dobla de la molecula d'ADN (Vejatz tanben: Rosalind Franklin, James D. Watson, Francis Crick). Aquesta tecnica s'utiliza largament dins la determinacion d'estructuras de proteïnas.


text:
Amillis
Amillis es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
D'una superficie de 2 006 ectaras[1],[2], l'altitud de la comuna de Amillis es de 110 mètres aperaquí. La latitud es de 48,74 gras Nòrd e la longitude es de 3,131 gras Es. Las municipalitats limitrophes prèps de Amillis incluent Dagny a 3,97 km, Beautheil a 4,06 km, Chevru a 4,88 km, Marolles-en-Brie a 4,89 km, Chailly-en-Brie a 5,57 km[2].
D'une superficie de 2 006 hectares[1],[2], l'altitude de la mairie d'Amillis est de 110 mètres environ. La latitude est de 48,74 degrés Nord et la longitude est de 3,131 degrés Est. Les communes limitrophes proches d'Amillis incluent Dagny à 3,97 km, Beautheil à 4,06 km, Chevru à 4,88 km, Marolles-en-Brie à 4,89 km, Chailly-en-Brie à 5,57 km[2].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Prononciada Amilliacum, la tèrra seigneuriale d'aquela localité a soslinhat en una charte dels Comtes de Champagne en data de 1160. Ela dépendit successivament del abbaye de N.-D. De Fontenay e d'aquela de Santa-Geneviève-de detlo-Mont, fins al XVIModèl:Ème sègle. La distincion échut a François de Anglure #qu'en #retre aumenatge al Senhor de Coulommiers[3]. I aviá épousé, en 1523, Ostal de Vères, veusa de Louis de Brichanteau-Nangis. Lududes aportava en dot la tèrra seigneuriale de Dagny. François de Anglure #morir dins lo castèl de Amillis, en 1554. La siá filha, Ostal de Anglure, hereva de Amillis e de Dagny, épousa Claude de Bauffremont, Baron de Seneçay, Capitani de #cent òmes d'armas, Governador de Anglure e aconselhar d'Estat. Lududes #donar dos fils : Henri e Philippe e doas filhas, Mesdames de Vieupont e de Vergy[3].
Henri De Bauffremont #èsser agut sus las fonts baptismaux, en 1577, pel Pòrti de Guise #que las tropas acampaven en los environs. Henri #Èsser ne Marques de Seneçay e Senhor de Amillis e de Dagny. Chevalier Dels òrdres del rei, #presidir la noblesa dins los Estats de Bourgogne, en 1614, i aguèt cargat de l'ambaissada d'Espanha pel matrimòni de Louis XIII amb Anne d'Àustria. Ligat al Cardinal de la Rochefoucauld #que i n'aviá épousé la nièce, i aguèt fòrça d'influéncia sus la reina e se'n #servir. #Morir en 1622 dels continuaments de las feridas #que i aviá recebudas al banc de Rozan[3]. Daissava una filha, Ostal-Clar de Bauffremont, comtesse de Flaix, la siá femna e la siá maire. Aquela, veusa, #abandonar, en 1610, lo castèl de Amillis als sieus segonds fils, Philippe, #que #renonciar a la donation. Dempuèi alavetz, la baronne de Seneçay #dispausar de los sieus bens de la Brie en 1628, en favor de las siás doas filhas, jos resèrva de usufruit.
La marquise, Henri de Bauffremont, nascut Ostal-Catherine de la Rochefoucauld, duchesse de Randan, nièce del Cardinal de la Rochefoucauld, #protegir Bossuet #que #presentar a Anne d'Àustria, #que n'èra madama d'onor. Èra tanben gouvernante dels mainats de França. #Obténer per la siá filha, la Comtesse de Flaix, la subrevivença de la carga de madama d'onor[3].
Las distincions de Amillis e de Dagny #passar de contunh a la familha dels Comtes de la Martelllière, procedenta de Portamantèl, #que los #conservar fins a la Revolucion. Jérôme-Joseph-François-Bernard, Comte de la Martellière, i aguèt declarat emigrat en 1703 e los sieus bens #èsser confisquès e venduts[3].
Prononcée Amilliacum, la terre seigneuriale de cette localité est signalée dans une charte des Comtes de Champagne en date de 1160. Elle dépendit successivement de l'abbaye de N.-D. de Fontenay et de celle de Sainte-Geneviève-du-Mont, jusqu'au XVIModèl:Ème siècle. La seigneurie échut à François d'Anglure qui en rendit hommage au Seigneur de Coulommiers[3]. Il avait épousé, en 1523, Marie de Vères, veuve de Louis de Brichanteau-Nangis. Elle lui apportait en dot la terre seigneuriale de Dagny. François d'Anglure mourut au château d'Amillis, en 1554. Leur fille, Marie d'Anglure, héritière d'Amillis et de Dagny, épousa Claude de Bauffremont, Baron de Seneçay, Capitaine de cent hommes d'armes, Gouverneur d'Anglure et conseiller d'État. Elle lui donna deux fils : Henri et Philippe et deux filles, Mesdames de Vieupont et de Vergy[3].
Henri de Bauffremont fut tenu sur les fonts baptismaux, en 1577, par le Duc de Guise dont les troupes campaient dans les environs. Henri fut Marquis de Seneçay et Seigneur d'Amillis et de Dagny. Chevalier des ordres du roi, il présida la noblesse aux États de Bourgogne, en 1614, fut chargé de l'ambassade d'Espagne pour le mariage de Louis XIII avec Anne d'Autriche. Lié au Cardinal de La Rochefoucauld dont il avait épousé la nièce, il eut beaucoup d'influence sur la reine et s'en servit. Il mourut en 1622 des suites des blessures qu'il avait reçues au siège de Rozan[3]. Il laissait une fille, Marie-Claire de Bauffremont, comtesse de Flaix, sa femme et sa mère. Celle-ci, veuve, abandonna, en 1610, le château d'Amillis à son second fils, Philippe, qui renonça à la donation. Dès lors, la baronne de Seneçay disposa de ses biens de la Brie en 1628, en faveur de ses deux filles, sous réserve d'usufruit.
La marquise, Henri de Bauffremont, née Marie-Catherine de La Rochefoucauld, duchesse de Randan, nièce du Cardinal de La Rochefoucauld, protégea Bossuet qu'elle présenta à Anne d'Autriche, dont elle était dame d'honneur. Elle était aussi gouvernante des enfants de France. Elle obtint pour sa fille, la Comtesse de Flaix, la survivance de la charge de dame d'honneur[3].
Les seigneuries d'Amillis et de Dagny passèrent ensuite à la famille des Comtes de la Martelllière, originaire de Perche, qui les conserva jusqu'à la Révolution. Jérôme-Joseph-François-Bernard, Comte de la Martellière, fut déclaré émigré en 1703 et ses biens furent confisqués et vendus[3].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 et 1,1 http://www.atome77.Coma/vilas/comunas/2/amillis.htm modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant (consultat en 1er en març 2012) Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « atome77 » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- ↑ 2,0, 2,1, 2,2 et 2,3 http://www.cartesfrance.fr/carte-france-vila/77002_Amillis.html modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant (consultat en 1er en març 2012) Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « cartesfrance » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- ↑ 3,0, 3,1, 3,2, 3,3, 3,4, 3,5, 3,6, 3,7, 3,8 et 3,9 http://www.cc-tres-rivieres.fr/amillis/ modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant (consultat en 1er en març 2012) Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « histoire » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- Paginas utilizant d'arguments duplicats dins los apèls de modèl
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Paginas amb d'errors de referéncia
- Pàgines que usen Timeline
- Pagina del modèl Ligam web comportant una error
- Ortografia de verificar
- Portal:Comunas/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Comuna de Sèina e Marna


text:
La carta Calandreta es lo tèxt fondator del movement Calandreta.
Per telecargar la carta en version pdf, clicar sus lo ligam : Carta Calandreta_Oc-leng_2017
Carta Calandreta – Ensenhament laíc immersiu occitan
Version lengadociana, votada per l’AG de Limós – 21/05/2005
Modificada per l’AG de Carcassona – 21/05/2017
Introduccion
La Declaracion universala dels dreches de l’òme ;
La Convencion internacionala dels dreches dels mainatges ;
La Carta europèa de las lengas regionalas e minoritàrias ;
La Convencion-quadre per la proteccion de las minoritats nacionalas ;
assolidan lo drech a la diferéncia, lo drech de cadun a l’expression dins sa lenga, d’ont èis lo drech a un ensenhament dins aquela lenga.
Es per referéncia a aqueles tèxtes fondamentals que Calandreta mena son accion d’ensenhament en occitan, en desvolopar un esperit de tolerància e de respècte de la diferéncia.
1. La tòca
1.1. L’objectiu de Calandreta es de transmetre la lenga e la cultura occitanas als mainatges en tot assegurar lor escolarizacion en occitan tre l’escòla mairala. L’occitan ensenhat dins una Calandreta es lo de sa zòna dialectala. Cada establiment Calandreta ten compte de la realitat de la practica de la lenga dins son environa pròcha, e participa a las accions en favor de son espandiment e de sa reconeissença.
1.2. A Calandreta, de parents, de regents e d’amics de la lenga s’assòcian « per far escòla » en quilhant d’establiments escolars primaris e segondaris. Cada establiment Calandreta es amagestrat per una associacion. La lenga occitana a sa plaça demest la vida associativa del movement Calandreta.
1.3. Calandreta alestís, per l’immersion totala, las condicions d’un bilingüisme vertadièr tre l’escòla mairala, per que baile a cada mainatge l’escasença de se bastir de construccions cognitivas bèlas. En elementari los calandrons s’aprenon de legir d’en primièr en occitan.
1.4. Caminan cap a las lengas e culturas romanicas e mai a totas las autras, en s’apiejar sus l’occitan coma lenga vertebrala.
1.5. Una mission dels establiments segondaris Calandreta es de valorizar lo bilingüisme dels mainatges que venon del primari. Aqueste bilingüisme deu permetre de capitar lo brevet especial en occitan e d’arribar a un plurilingüisme en fin de 3ena que serà continuat al licèu.
1.6. Calandreta perlonga l’immersion aprèp lo bachelierat a l’establiment d’ensenhament superior APRENE1.
2. S’associar per far escòla
2.1. Cada establiment Calandreta es capdelat per una associacion, declarada dins l’encastre de la lei de 1901. L’associacion Calandreta a d’obténer l’agrat de la Confederacion Calandreta-Ensenhament laïc immersiu occitan (que serà designada apuèi coma confederacion Calandreta o la confederacion).
L’associacion e la còla pedagogica son garantas de la mesa en òbra de la Carta Calandreta.
2.2. Calandreta porgís un servici public d’ensenhament en occitan dins d’establiments laïcs ont l’ensenhament es gratuit.
Aquel movement associatiu es independent de las organizacions politicas, sindicalas e religiosas. Per la mesa en òbra de son projècte e per l’espandir, Calandreta bastís una collaboracion efectiva entre las collectivitats territorialas, los regents e los parents.
2.3. L’associacion se fa en ligam amb la confederacion Calandreta e las federacions departamentalas e regionalas designadas per la confederacion.
2.4. Calandreta assòcia las volontats, las energias e las competéncias per espandir l’emplec de l’occitan coma una lenga d’usatge per la vida de l’escòla tota.
Calandreta desira que los parents de calandrons favoriscan, dintre la vida familiala, un ambient propici per que se pòsca emplegar l’occitan cada jorn. Pr’amor d’aquò, Calandreta s’engatja per facilitar l’intrada de qual que siá dins la lenga e la cultura occitanas.2
2.5. L’associacion a una responsabilitat cap al personal que trabalha dins l’establiment, que ne siá emplegaire dirèctament o non. Los regents pagats per l’Estat o son demercé un contracte d’associacion signat entre l’Estat, l’establiment e la confederacion Calandreta.
2.6. Al plan administratiu l’associacion amb lo cap d’establiment desrevesisson amassa e en concertacion, quitament s’aquel es l’interlocutor cap a l’Educacion Nacionala.
2.7. Dins cada establiment Calandreta, lo « rescambi » (rescontre-escambi) es un luòc privilegiat ont partejam lo projècte entre parents e regents. Lo luòc d’elaboracion del projècte Calandreta es lo congrès, totes los actors del movement i son convidats.
3. Immersion e Pedagogia
3.1. Dins cada establiment Calandreta, l’occitan es lenga ensenhaira e lenga ensenhada, tant a l’oral coma a l’escrich.
Calandreta emplega lo metòde de l’immersion precòça en escòla mairala3. En particular Calandreta constata qu’una lenga afortís l’autra e que cal concedir als mainatges lo temps necessari per que se bastiscan sos aprendissatges d’espereles.
3.2. Los aprendissatges se fan en occitan d’en primièr. Los ensenhaires fan viure las « palancas » (comparasons conscientas de las lengas). Lo francés intra progressivament en classa aprèp l’aquisicion de la lectura en occitan d’un biais diferenciat. Es ensenhat al cicle 2, quand la lectura es plan endralhada, en ligam amb l’occitan e las autras lengas romanicas. Los corses de francés son integrats als corses de lengas.
Las oras de francés, en primièr gra, se planifican aital cada setmana : CE1 = 3 oras ; CE2 = 4 oras ; CM1 = 5 oras ; CM2 = 6 oras.
Calandreta causís la grafia classica e las nòrmas prepausadas pel Congrès permanent de la lenga occitana (Conselh de la lenga occitana).4
3.3. La lenga occitana es lenga de cultura : lo projècte pedagogic conten la descobèrta de la cultura occitana en totas sas fòrmas e expressions. Los calandrons s’assabentan en classa, pauc a cha pauc, de l’airal lingüistic occitan tot, amb totas sas variantas principalas (totes sos grands dialèctes).
3.4 Las programas «Familhas de Lengas» e «Musicas de las Lengas» permeton de passar del bilingüisme al plurilingüisme. L’aprendissatge d’una altra lenga (altra que l’occitan e lo francés) se pòt amodar a partir del CE1, e Calandreta preconiza lo seguit d’aqueste programas (Familhas de Lengas e Musicas de las Lengas) per aquò far.5 La comparason de las lengas e l’esvelh a las lengas son essencialas per compréner lo mond.
3.5. Los ensenhaires foncionan en còla pedagogica d’establiment, que s’acampa almens un còp cada setmana en « conselh ». Aquela còla adoba lo projècte d’escòla dins l’encastre de la Carta Calandreta, e garantís tant la plaça de la lenga dins l’establiment coma l’estigança pedagogica dins las classas. Calandreta, amb los regents organizats en còlas pedagogicas e en partenariat amb l’establiment d’ensenhament superior APRENE, porgís un metòde de pedagogia singulara qu’alia l’immersion lingüistica, inspirada dels trabalhs dels psicolingüistas subre l’educacion bilingüa en immersion precòça6, e una pedagogia activa dins la continuitat de Freinet e dels apòrts de la Pedagogia Institucionala7.
3.6. Dins las classas, Calandreta encoratja la mesa en plaça d’institucions8 que bailan la paraula als dròlles, que los autonomizan, que regulan la vida dels grops, que dobrisson la classa cap a l’exterior.
3.7. La tòca es d’assegurar una continuitat de la mairala fins al licèu e de donar de sens als aprendissatges. Los establiments Calandreta desvolopan una pedagogia del subjècte actor dins un grop, adaptada tant al primièr coma al segond gra.
3.8. Lo luòc d’elaboracion del projècte Calandreta es lo congrès. Los regents i prenon part e tanben als acamps federals. An de representants elegits dins cada institucion Calandreta. Los ensenhaires son actors de lor formacion, iniciala a APRENE, e continua amb lo Centre de Formacion Professional Occitan (CFPO) de Besièrs. Los regents respèctan las instruccions oficialas de l’Educacion Nacionala e lo nivèl escolar dels mainatges deu èsser en conformitat amb aquelas instruccions. Dins los establiments Calandreta, lo « Rescambi » es lo luòc privilegiat ont se parteja lo projècte.
4. Accion culturala
4.1. Cada establiment Calandreta participa a l’accion culturala occitana e se religa a la vida culturala de son parçan. Calandreta estima que cal tornar donar a d’unas fèstas del calendièr annadièr un contengut e una significacion coerenta amb la cultura occitana.
4.2. Aquò baila de sens a la lenga pels calandrons, enauça lo vam dintre la Calandreta, alestís de convivéncia e de coesion, e permet de far conéisser e reconéisser Calandreta pel mond e per las institucions. Per menar aquesta accion, las associacions Calandreta publican lo calendièr annadièr de sas manifestacions culturalas occitanas.
4.3. A cada acamp de l’associacion, l’activitat culturala occitana a sa plaça demest las questions del jorn.
Clavadura
Aquesta Carta clava los principis comuns entre los establiments Calandreta afiliats a la Confederacion Calandreta.
Per poder usar del nom de « Calandreta », una associacion a d’obténer e de manténer son afiliacion a la Confederacion, d’aderir a la Carta e de ne respectar tant los tèrmes coma l’esperit.
Los quatre aspèctes, l’associatiu, lo lingüistic, lo pedagogic e l’accion culturala occitana, se pòdon pas desseparar : es l’encontre dels quatre que s’identifica jol vocable « Calandreta ».
1. Establiment d’ensenhament superior associatiu, fondat per la Confederacion Calandreta en 1996 per assegurar la formacion iniciala dels regents dins l’encastre dobèrt pel protocòl d’acòrdi signat amb l’Estat e segon las prescripcions de Calandreta.
2. Per exemple favorís lo porgiment de « setmanièrs » a l’escòla (sesilhas de cada setmana ont los adultes se pòdon banhar dins la lenga occitana de lor canton).
3. En tot far referéncia a l’òbra del professor Joan Petit e a las recèrcas de Lambert amb Taylor.
4. Calandreta causís la nòrma classica per ensenhar las estructuras gramaticalas e lexicalas als mainatges e coma aisina del trabalh quotidian. Totun, Calandreta afavorís l’accès dels enfants a las òbras literàrias e autras produccions escrichas dins la nòrma grafica dicha mistralenca, dins un lagui de dobertura culturala e de coneissença d’autors màgers de la literatura nòstra.
5. En cas qu’o faga un intervenent exterior, a de demorar en coeréncia amb las practicas pedagogicas dels regents.
6. Especialament de Joan Petit amb Gilbert Dalgalian.
7. Especialament de Celestin Freinet, Fernand Oury amb Renat Laffitte.
8. Los “mestièrs”, lo “Conselh”, lo “Qué de nòu?”, “l’autoavaloracion”, las “cenchas de color”, lo “jornal escolar”, la “correspondéncia escolara”, lo “tèxt liure” amb la “causida de tèxt”, lo “mercat” amb “la moneda”,son d’exemples de dispositius instituits en classa a Calandreta (aquela tièra es pas prescriptiva).


text:
Simpla provocacion per atraire l’atencion. Sabi que los Lemosins non aman gaire lor compatriòta Jòrdi Forèst, autor famós – mas afrancimandat, pec(h)aire ! - del Geranium ovipar e que començan de s’embufar. Donc, pòdi començar. Veni de legir dins un jornal un corrièr d’un autre Lemosin, mas el de bona soc(h)a, que planh que lo lemosin e los Lemosins non son reconeguts coma o deurián dins lo mond occitanista (que los autors d’aquel parçan non son pro legits, mas en tot criticar nòstras posicions sense nos aver legits !), e que se preval d’aquela diferéncia fins a una nòta finala. Aquò fait, plegui lo jornal e torni préner mas ocupacions costumièras (passar l’aspirator), mentre que ma reflexion seguís son camin. E aquela question me ven : veni de legir un tèxte, mas dins quin parlar, lenga o dialècte èra escrit. En lemosin o en « occitan normal » ? I torni donc, e me trachi d’un còp que veni de legir un tèxte en lemosin – es escrit e afortit aital - sense me mainar qu’èra en lemosin. Aital, aisidament ! Sense esfòrç. Imaginatz se n’èri gloriós. Apèli la femna, los dròlles, lo can/chen per lor dire aquela meravilha. Una proesa tan bèla coma quand capitèri de far de bicicleta sense las mans. Totes alavetz me faguèron remercar que de diferéncias entre aquel lemosin e l’òrre occitan estandard que preconizavi (a aqueste mot lo can/chen, un labrit de Gasconha, comencèt a renar), non ne vesián fòrça. E mai, per de passatges entièrs, non i aviá res a cambiar. Per me defendre, avancèri los « nonmàs », « daus », « quilhs », mas impossible de’n trobar mai. Quina umiliacion davant la familha. La femna, los dròlles e lo can/ chen èran ja partits en auçar las espatlas.
J.P.


text:
Qu’ei la question qui’m pausi a prepaus deus partits politics après las municipalas. Après la rosta qui an patit los partits d’esquèrra, après lo tinglat politic pres peu govèrn, non soi pas briga convençut que lo govèrn a sabut tirar leçons. A dreta tanpauc n’an pas comptés arren. Los qui an ganhat que son los abstencionistas e donc los qui dobtan que la politica sia la solution aus problèmas. E quan la politica n’ei pas mei la solution per la màger part deu monde qu’ei la democracia qui ei en perilh.
Los progrès de l’extrèma dreta qu’èran prevists, solide, mes a cada còp qu’ei un nivèu de mei qui ei passat, un pas de mei cap a ua istòria coneguda mes pas enqüèra plan compresa per ua classa politisa qui non sap préner lo camin d’un vertadèr cambiament.
L’occitanisme dab lo Partit Occitan e Bastir ! qu’a participat a aqueras eleccions e qu’a dit e tornat díser quin lo desinterès per la politica e podèva estar perilhós. Que contunharam d’ac har.
Valls : nada remesa en causa
N’ei pas lo discors de Manuel Valls qui, deu men punt de vista, e cambiarà las causas. Nada remesa en causa deu modèl economic, deu culte de la creishença a la mòda vielha e tostemps la cançon de l’austeritat, dab la promessa que los sacrificis de uei seràn recompensats doman. A aquò que cau hornir un pauc de nacionalisme, la promessa (ua de mei) d’ua refòrma de las collectivitats e qu’avetz lo navèth prumèr ministre.
Tot aquò non pòrta pas hòrt d’estrambòrd per las eleccions europèas qui arriban. L’abstencion que risca d’estar enqüèra mei hòrta que de costuma. Vertat ei, quan tot va mau, qu’ei tostemps la fauta de l’Euròpa !
Mes arrés non vòlen explicar que se l’Euròpa fonciona mau qu’ei pr’amor qu’ei en manca de democracia e que pateish los egoïsmes deus Estats. Las decisions presas son la màger part deu temps las deus caps d’Estats.
Un Parlament europèu amb mei de poders
Lo Parlament qui serà elegit au mes de junh que deveré aver mei de poders. Qu’ei la concepcion de l’Euròpa qui defendem : democratica, regionalizada, federala e capabla de pensar solucions a las crisis sociau, ecologica e economica. Que i a enqü.ra camin a har.
E se l’Euròpa n’ei pas capabla de foncionar au profieit deus pòbles d’Euròpa d’un punt de vista economic e sociau, l’actualitat que ns’obliga a nos interrogar sus la soa capacitat a resistir aus perilhs qui vienen de l’Èst. Vladimir Potin que vien de ressucitar un periòde qui credèvam acabat. Formatat per l’URSS e format peu KGB que jòga lo jòc classic qui consisteish a escóner la soa incapacitat tà reglar los problèmas deu son país. Que da au son pòble cada dia ua racion de nacionalisme guerrèr.
Que’ns manca ua Euròpa eficaça
Que’ns manca ua Euròpa de la diplomacia, que’ns manca ua Euròpa eficaça. Que’ns manca ua classa politica credibla.
Mes n’ei pas aquò qui ns’empacharà de considéra que lo combat politic ei necessari, mei que jamei e que hè besonh un occitanisme politic.
David Grosclaude


text:
San José (Califòrnia)
San José (prononciat en anglés [sæn oʊˈzeɪ]) es una vila de l'estat de Califòrnia, als Estats Units e es la capitala del comtat de Santa Clara. La vila es situada al sud de la baia de San Francisco, dins dels limits de la nomenada Silicon Valley. Per 2003, la populacion s'aimava en 925.000 abitants, lo que la fa la desena vila en populacion dels Estats Units. San José es la màger vila de l'airal de la baia de San Francisco, qu'a unes 7 milions d'abitants en total. Entre las vilas mai importantas de l'airal se tròban tanben San Francisco e Oakland.


text:
Èuro
L’èuro es la moneda comuna dels 28 estats de l’Union Europèa (UE) — e la moneda unica de 19 estats membres pel moment — que succedís a l’ECU (European Currency Unit, o « unitat de compte europèa ») que n'èra la moneda comuna. Es la moneda comuna de facto de certans estats e territòris, coma Kosovo.
L’èuro es administrat per la Banca Centrala Europèa que ne contraròtla l'emission.
Lo simbòl ISO 4217 de l'èuro es EUR, lo simbòl usual es €. Es devesit en 100 cents o centims.
Maitas lengas flexionalas li aplican lors règlas gramaticalas abitualas (plural, partitiu), d’autras se conforman a la règla edictada d’invariabilitat. Vejatz tanben l'article detalhat :
Somari
- 1 Las pèças e los bilhets en èuros
- 2 Adesion dels Estats europèus a l'èuro
- 3 L’èuro e las autras devisas europèas o ligadas
- 4 Valor de l'èuro
- 5 Aspèctes economics
- 6 Vejatz tanben
- 7 Nòtas
Las pèças e los bilhets en èuros[modificar | modificar la font]
Totas las pèças en èuros an una fàcia en comun (1, 2 e 5 centims : Euròpa dins lo mond ; 10, 20 e 50 centims : Euròpa coma una aliança d'estats ; 1 e 2 èuros : Euròpa sens frontièras) e una fàcia especifica al país ont la pèça es emesa (tanben per Mónegue, Sant Marin e lo Vatican, estats en union monetària amb lors vesins immediats que son estats autorizats d'estampar lors pròprias pèças).
Evidentament, totas las pèças son utilizablas dins totes los estats membres, per exemple una pèça amb lo retrach de Joan Carles a valor legala non solament en Espanha mas tanben en Finlàndia, en Irlanda...
Una novèla seria de pèças se deuriá tanben estampar a la fin del decenni 2000-2010, per tenir compte de l’alargament a 25 (actualament tres estats membres non participants a l’èuro son representats sus las diferentas pèças).
Los bilhets an una maqueta comuna a tota la zòna èuro. Los ponts, pòrtas e fenèstras dels bilhets simbolizan la dobertura d’Euròpa sus la rèsta del mond e los ligams entre los pòbles.
Una novèla seria de bilhets apareis a partir de la fin del decenni 2000-2010 per tenir compte de l’alargament de 2004 sus las cartas representadas.
Per la descripcion de las pèças de moneda e dels bilhets en èuros, reportatz-vos als articles seguents :
- las pèças en èuros destinadas a la circulacion ;
- las pèças commemorativas en èuros destinadas a la circulacion : pèças de 2 èuros, a rason d’una emission per an e per país ;
- las pèças de colleccion en èuros non destinadas a la circulacion.
- L'article Plaquetas e cofrets en èuro repren la descripcion dels cofrets FDC e BU oficials, d'extra-sets commemoratius e dels cofrets "bèla espròva"
- los bilhets de banca en èuros
Adesion dels Estats europèus a l'èuro[modificar | modificar la font]
Introduccion de l'èuro[modificar | modificar la font]
Aquela devisa foguèt introducha lo 1èr de genièr de 1999 a mièjanuèch, quand las monedas nacionalas dels païses participants, alara al nombre d'11, quitèron d’existir a part entièra e venguèron de simplas subdivisions de la moneda europèa.
Ça que la los bilhets e las pèças de las monedas nacionalas contunhèron d'èstre utilizats dins lors païses respectius, fins a l’introduccion dels novèls bilhets e pèças lo 1èr de genièr de 2002. Qualques unas de las ancianas devisas gardèron encara lor valor legala entrò la data finala del 28 de febrièr de 2002.
La data de fin de validitat de las monedas nacionalas vària d’un estat a l’autre. La primièra moneda que despareguèt foguèt lo Deutsche Mark, lo 31 de decembre de 2001 a mièjanuèch, las darrièras o faguèron lo 28 de febrièr de 2002: a aquesta data, totas las monedas quitèron d’aver una valor legala dins lors estats respectius.
Mas las bancas centralas dels estats de la zòna èuro contunhan d’acceptar los bilhets e pèças de las ancianas monedas per mai d'un an encara (2012 en França per certans bilhets).
Novèls membres de l'Union Europèa[modificar | modificar la font]
Tres primièrs païses, Estònia, Eslovènia e Lituània, an fach lo primièr pas (en davançant lors grands vesins aderents novèls) en integrant dempuèi lo 28 de junh de 2004 lo mecanisme de cambi europèu (MCE), successor del sistèma monetari europèu (coma abans Danemarc). Ara dins l’anticambra de l’èuro, deuràn passar al minimum dos ans dins lo mecanisme de cambi europèu (MCE) per esprovar l'estabilitat de lor devisa a respècte de l’èuro. Aquel mecanisme prevei la mantenença d'un taus mejan de cambi de l'èuro amb una variacion maximala de ± 15 %.
Atal, la corona estoniana es estada arrimada a la moneda unica al taus de cambi de 15,6466 unitats per un èuro (taus que prevaliá precedentament). Quitament, lo litas lituanian a conservat sa paritat fàcia a l’èuro (3,4528 litas per 1 èuro). Quant a la moneda eslovèna, lo tolar, son cors pivòt es estat fixat a 239,64 unitats per un èuro. Aquelas tres devisas devon ara (2004) se mantenir dins una benda de fluctuacion de ± 15 % a respècte d'aqueles corses pivòts durant los dos ans venent. L’adopcion de l’èuro poiriá alara èstre envisatjabla a partir de 2007.
L'entrada dels tres païses dins lo MCE es estada saludada, al començament de julhet de 2004, per un relèvament per l’agence Fitch de las notacions del deute a tèrme long en devisas (Estònia es ara notada A, Lituània A- e Eslovènia AA+). Seriá ça que la prematurat de pensar que l’adopcion de l’èuro es pas mai qu’una formalitat. En mai de l'estabilitat del cambi, los tres païses devon tanben s’estudiar a satisfar los quatre autres critèris del Tractat de Maastricht (taus maximum d'inflacion, ràcio minimum del sòlde budgetari a respècte del PIB, ràcio maximum del deute a respècte del PIB, taus maximum d’interès a tèrme long) tot en perseguissent lor ragantatge economic.
Dempuèi lo 15 de decembre de 2004, Estònia, a travèrs de l’Eesti Pank (la Banca Nacionala), a ja adoptat los dessenhs de la fàcia nacionala de las pèças en èuros que seràn emesas per 2006. Lo governador de l’Eesti Pank, Vahur Kraft, a revelat que lo venceire de la competicion per aquesta causida èra lo dessenh Hara 2 per Lembit Lõhmus qu'aviá obtengut 12 482 voses (mai de 27 % de las voses). Lo dessenh representa los contorns d’una carta d’Estònia e lo mot Eesti (que significa "Estònia" en estonian). Veire lo dessenh ganhaire : [1]. « I a pauc de païses en Euròpa qu'an un contorn tant polit e aisit de se remembrar. Lo simbòl es de bon memorizar » indiquèt l'artista. Veire totes los dessenhs del concors sus [2].
Lo 29 d'abril de 2005, Letònia, Malta e Chipre rejonhon tanben lo MCE. Letònia e Malta an pas pogut rejónher l'Union en 2007, Chipre desira d'o faire en 2008.
Lo 1èr de genièr de 2007, Eslovènia poguèt adoptar l'èuro e rejónher l'Union monetària.
Lo 1èr de genièr de 2009, Eslovaquia poguèt adoptar l'èuro e rejónher l'Union monetària.
Lo 1èr de genièr de 2014, Letònia poguèt adoptar l'èuro e rejónher l'Union monetària.
Lo 1èr de genièr de 2015, Lituània poguèt adoptar l'èuro e rejónher l'Union monetària.
Bulgaria, qu'a signat son tractat d'adesion a l'Union (25 d'abril de 2005), envisatja d’integrar l’èuro tre lo mitan de 2009 (amb una entrada dins l’Union prevista pel 1èr de genièr de 2007). La Banca nacionala de Bulgaria manten lo novèl lev, ja dempuèi longtemps reliat al deutschemark, dins de condicions monetàrias fòrça rigorosas (1 € = 1,95583 novèl lev) — que deurián facilitar son entrada dins l’èuro. Romania a començat una importanta reforma del leu romanés en 2005 per èstre capabla d'integrar l'èuro en 2012.
Estats non aderents[modificar | modificar la font]
Dels tres membres de l’UE (a 15) non aderents, sol lo Reialme Unit e Danemarc an obtengut una clausa dicha d’opting-out, que lor permet de demorar en defòra de la moneda unica, quitament se venián a complir las condicions d’adesion, clausa confirmada pel Tractat de Roma de 2004.
En mai d'aquò lo Reialme Unit, contràriament a Danemarc, fa pas partida del MCE, quitament se complís las condicions del Tractat de Maastricht, perque desira pas de ligar lo cambi de la liura esterlina a l’èuro. Dempuèi que la liura esterlina a quitat lo defunt SME (basat sur l'anciana Unitat de compte europèa o ECU), son cors a conegut de variacions pus importantas a respècte de l’èuro que las autras monedas dels païses membres non aderents, especialament durant las doas primièras annadas de l’introduccion de l’èuro que s’èra temporàriament fortament despreciada a respècte del dolar american, de la liura esterlina e del franc soís. Aquesta inestabilitat iniciala es, çò sembla, resolguda, e dempuèi la liura esterlina seguís de biais pro pròche las evolucions del cors de l’èuro (se pòt notar tanben que lo franc soís s'es tanben estabilizat a respècte de l’èuro, e que compliriá ara las condicions d’entrada dins lo MCE, se la Soïssa e lo Liechtenstein decidissián de rejónher l'Union Europèa).
En revenge, Suècia s’es engatjada de rejónher a tèrme la moneda unica, tre que complirà las condicions del Tractat de Maastricht. En fach, en rason d’una opinion publica que demòra favorabla al manten de la corona suedesa, coma o pròva lo darrièr referendum a aqueste subjècte, Suècia complís pas tecnicament l’entrada dins lo MCE per èsser pas obligada d'adoptar automaticament la moneda unica.
Los 10 novèls Estats membres de l’Union Europèa en 2004 devon a tèrme integrar en primièr lo mecanisme de cambi europèu (MCE) puèi l’èuro (sièis o an ja fach e an rejonch atal Danemarc, sol a far partida del mecanisme de cambi europèu (MCE) abans l’alargament).
Per çò que concernís los dos membres venents de l’Union Europèa, Bulgaria a ligat sa devisa, lo lev, amb un taus fixe a l’èuro dempuèi 1999), mentre que Romania suprimiguèt lo 1èr de julhet de 2005 quatre zèros al leu romanés per integrar l’èuro en 2012.
L’èuro e las autras devisas europèas o ligadas[modificar | modificar la font]
Devisas europèas ligadas a l’èuro[modificar | modificar la font]
Dins l’Union Europèa e dels païses candidats a l’entrada dins l’Union, se tròban las monedas seguentas, qu'an totas integrat lo MCE:
- la corona danesa (DKK), amb drech d’opting-out que li permet de pas adoptar automaticament l’èuro, mas que participa ça que la al MCE;
- lo novèl lev bulgar (BGN), amb un taus fixe unilateral, que son país emetor es un membre de l’Union Europèa dempuèi 2007 e que vòl èstre membre del MCE.
Autras devisas ligadas a l’èuro[modificar | modificar la font]
Un certan nombre de devisas, fòra de l'Union Europèa, son ja ligadas a travèrs un taus de cambi, fixe o variable, a l’èuro :
- l’escut capverdian (CVE), precedentament ligat, fins a 1999, amb un taus de cambi fixe a l’escut portugués.
- lo franc CFP (XPF), precedentament ligat, fins a 1999, al franc francés amb un taus de cambi fixe de 0,055 FRF per 1 XPF, puèi 18,192 XPF per 1 FRF abans l’adopcion de l’èuro (autrescòps lo franc CFP, èra ligat coma lo franc Djibotí al dolar-aur dels Estats Units, abans de se ligar tornarmai al franc francés a l'ocasion de la demetallizacion del dolar) ;
- los francs CFA BCEAO (XOF) o BEAC (XAF), precedentament ligats, fins a 1999, al franc francés, amb un taus de cambi garantit (mas renegociable amb la Banca de França separadament per cada banca d’emission) de 100 XAF ou 100 XOF per 1 FRF, autrescòps 50 XAF ou 50 XOF per 1 FRF ;
- lo franc comorian (KMF), precedentament ligat, fins a 1999, al franc francés amb un taus de cambi garantit (mas renegociable amb la Banca de França) de 75 KMF per un 1 FRF ;
- lo marka de Bòsnia e Ercegovina (BAM), precedentament ligat, fins a 1999, al mark alemand amb un taus fixe de 1 BAM = 1 DEM a l'ora de la creacion d'aquesta devisa en 1997/98. La devisa èra precedentament apelada mark convertible. Consultar lo site de la SFOR).
- lo franc soís a d'en primièr continuat de flotar liurament a respècte de las autras devisas europèas, durant las 3 primièras annadas d’introduccion de l'èuro. Çaquelà, l'Union Europèa constituent mai de 60% d’escambis de Soïssa e de Liechtenstein, la Banca nacionala soïssa a unilateralament decidit de manténer lo cors del franc soís estable a respècte de l’èuro, per limitar lo risc de cambi, en constituent o convertissent un fons de resèrva en èuros. Durant las primièras annadas, lo fons de resèrva de las ancianas devisas nacionalas èra estat reduit aprèp lor conversion, mas aqueste fons es estat reconstituit e quitament aumentat per estabilizar lo cors.
Devisas europèas non ligadas a l'èuro[modificar | modificar la font]
Las monedas seguentas dels païses membres de l’Union Europèa o candidats a l’adesion son pas ligadas a l’èuro, siá perque lo país emetor dispausa del drech d’opting-out, siá perque complisson pas encara las condicions tecnicas d’adesion al MCE (selon lo traité de Maastricht), siá perque lor país emetor candidat a l’adesion dispausa pas d'una caissa d’emission assegurant la convertibilitat :
- la liura esterlina britanica (GBP), amb un drech d’opting-out, e desira pas de participar al MCE ;
- la corona suedesa (krona) (SEK), que son país emetor blòca tecnicament sa participacion al MCE per èstre pas obligat d’adoptar l’èuro ;
- la corona chèca (koruna) (CSK) ;
- lo forint ongrés (HUF) ;
- lo novèl zloty polonés (PLN) ;
- lo novèl lei romanés (RON), que son país emetor es un futur membre de l’Union Europèa ;
- la novèla liura turca (TRY), que son país emetor es candidat a l’Union Europèa ;
- la kuna croata (HRK), que son país emetor es candidat a l’Union Europèa (negociacions blocadas dins lo corrent de 2005, represas dempuèi) ;
- lo dinar sèrbe (CSD), que son país emetor es candidat, non oficial, a l’Union Europèa.
Valor de l'èuro[modificar | modificar la font]
Conversion de l’èuro dins las ancianas devisas dels païses membres[modificar | modificar la font]
La valor de l’èuro, exprimida dins las ancianas monedas d'aquestes païses, es la seguenta :
Taus de cambi de las devisas ligadas a l'èuro[modificar | modificar la font]
Los tausses de cambi oficials de las monedas ligadas a l’èuro son aquestes :
Nòta :
- *** Aquestas monedas utilizan pas lor benda de fluctuacion, e demòran de lònga fixadas a la valor centrala.
- La corona estoniana e lo litas lituanian son tanben ligats a travèrs una caissa d’emission mas an un marge de fluctuacion de 15 % (en mai e mens) coma membres del mecanisme de cambi europèu (MCE). Estònia e Lituània an rejonch lo MCE lo 28 de junh de 2004, lors monedas èran ja ligadas a l’èuro abans.
- Lo lat leton es dempuèi lo 1èr de genièr de 2005 ligat, pas mai al DTS del FMI, mas plan a l’èuro en vista de son entrada prochana dins lo MCE. La Banca de Letònia a fixat una variabilitat de 1 % al luòc dels 15 % del MCE. Letònia, Malta e Chipre an aderit al MCE lo 29 d'abril de 2005.
- Lo lev bulgar es ligat a l’èuro gràcias a una « caissa d’emission » (currency board) amb una valor egala a la de l’ancian deutschemark.
- En Serbia, l’èuro es tanben la moneda oficiala de Kosovo, província autonòma de la Republica Sèrba, administrada per l’ONU dempuèi 1999. La Republica de Montenegro l’a tanben adoptat per moneda oficiala.
- Soïssa fa pas partida de l'Union Europèa mas a causit unilateralament de manténer son franc soís estable a respècte de l’èuro.
- Lo dirham marroquin es ligat a l’èuro dins una benda de fluctuacion non definida oficialament.
Estimacion e evolucion de la valor de l'èuro dins las autras devisas[modificar | modificar la font]
Se l'èuro a plan succedit a l'ECU, las doas devisas son plan diferentas. En particular, l'ECU, qu'èra un panièr, conteniá de monedas coma la liura esterlina, que son pas estadas integradas dins l'èuro. Las doas devisas europèas an doncas coïncidit pas que brèvament, durant las oras de tampadura dels mercats entre la fin de 1998 e lo començament de 1999 e, se l'ECU existissiá encara, auriá ara una valor tota autra que l'èuro.
Se l'òm vòl reconstituir la valor qu'auriá agut l'èuro a respècte del dolar abans sa cristallizacion del 31 de decembre de 1998, conven d'utilizar lo taus de cambi fàcia al dolar d'una moneda nacionala, e de li aplicar son taus de conversion en èuro. Per exemple, se prendrà 6,55957 e se lo devesirà per la valor del dolar en francs francés. Lo resultat del calcul figura sul grafic çai contra pel franc francés (en roge) e lo deutschemark (en blau) per tot lo periòde que va de l'introduccion del regim dels cambis flotants per Richard Nixon al de l'èuro.
Durant los dètz ans precedent son introduccion, l'èuro auriá atal agut una valor mejana de l'òrdre de 1,1825 dolar US calculada amb lo franc francés e 1,20 dolar calculada amb lo deutschemark.
Lo mercat dels cambis pus actiu de l'èuro es plan evidentament lo mercat a respècte del dolar US. La paritat èuro/dolar es l'instrument financièr mai tractat dins lo mond. Es un indicator far, seguit jornalament per totes los mitans economics e financièrs.
Evolucion :
- 4 de genièr de 1999 : 1 EUR = 1,1680 USD
- 26 d'octobre de 2000 : 1 EUR = 0,8252 USD (cors pus bas dempuèi 1999, lo 24 de mai de 2006)
- 28 de decembre de 2004 : 1 EUR = 1,3633 USD
- 27 d'abril de 2007 : 1 EUR = 1,3682 USD
- 13 de julhet de 2007 : 1 EUR = 1,380 USD
- 28 de setembre de 2007 : 1 EUR = 1,4272 USD
- 31 d'octobre de 2007 : 1 EUR = 1,45 USD
- 20 de novembre de 2007 : 1 EUR = 1,48 USD
- 23 de novembre de 2007 : 1 EUR = 1,4967 USD
- 7 de març de 2008 : 1 EUR = 1,5464 USD
- 13 de març de 2008 : 1 EUR = 1,5645 USD (cors pus naut dempuèi 1999, lo 13 de març de 2008)
Fonts :
Aspèctes economics[modificar | modificar la font]
Dins qualques uns dels païses qu'an introduit l'èuro, una aumentacion de l'inflacion seriá estada constatada. Dins lo cas de França, aquesta seriá estada mal mesurada pels instruments de l'INSEE, e auriá concernit en particular de prètz practicats pels ipermercats. Lo ministre de las finanças francés, Thierry Breton, a degut prepausar ulteriorament un indèx especial ligat al cost del panièr de compras al supermercat per respondre a las criticas de las associacions de consomators.
L'èuro aviá per foncion de portar a travèrs la moneda unica, una coesion de las politicas economicas dels membres de l'Union europèa. La relativa subrevalorizacion actuala d'aquesta moneda limita lo cost dels aprovisionaments en matèrias primièras e energia, e indutz çaquelà un fren a las exportacions europèas. Certans economistas comparan la situacion dels païses europèus restats en defòra d'aquela moneda, que pòdon conservar una politica monetària autonòma pus fòrta en creissença, coma Anglatèrra. Certans movements sobeiranistas an desvolopat recentament lo tèma d'un retirament de l'èuro, que li atribuisson una pèrda d'identitat e de possibilitat de politica nacionala monetària.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Èuro (pèças destinadas a la circulacion)
- Èuro (pèças commemorativas de 2 èuros)
- Èuro (pèças de colleccion)
- Plaquetas e cofrets en èuro
- èurocent
- Èuro (bilhets de banca)
- Alain Billiet
- Euròpa
- èuro/dolar
- Zòna èuro
- Eurobilltracker
- Economia
- Union Europèa
- Moneda
- Moneda privada
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sit oficial de l'Èuro.
- Bilhets de l'Èuro (en) (de)
Curiositats[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Principals corses quotidians de l'èuro sus banque-france.fr (sit de la Banca de França)]


text:
La Serp d’Estello, o l’Estelan, es tira dóu libre (1931 ed. Grasset) de Jan Giono. « Siéu à legi fouaço e d’ami m’avien counseia de pas lou manca aquéu… Siéu toumbado sus lou capìtou ounte s’acampon li pastre, èro dins lou « prat de Malafougasso »
que dis Montserrat Tintó-Espelt.
La dono dóu cafè tiatre sestian La Fontaine d’Argent, que mai que d’un s’en ramento, a douna per lou premié cop soun adatacioun de l’obro à-z-Ais, en nouvèmbre passa. Pièi a vougu n’en faire uno representacioun dins li liue ounte aurien pouscu s’ acampa
li pastre.
Sian lou 24 de jun. Sus la plaço dóu vilage, entre li cadiero qu’esperon li vilajan, Montserrat Tintó dis si recerco. « Coume aven vira dins tout lou païs ! « Valensolo, Fourcauquié… Pièi, d’asard sian passa pèr… Malafougasso, lou païs ounte Giono plaço aquelo acampado tant impourtanto ».
Jan Giono escriéu un rouman particulié, ounte se mesclon gènt e bèsti, dins uno meno de mitoulougìo greco-prouvençalo que viso l’universau. E au mitan dóu libre, li pastre s’acampon … à Malafougasso, per ié dire que l’ome dèu respeta la naturo, se vòu la beileja
.
Ce que sabié pas la metèiro en scèno, es que serié tant bèn aculido per lis abitant. « Segu que despièi aièr, lis atour sestian son aculi per lei vilajan, e que de discutido s’en seguisson ! »
soutoligno Patric Claude, l’ome que tóuti ié fan fisança aqui per endraia li proujèt culturau. E n’i a a bóudre
! Deja lou 30 de jun devié èstre dounado sus la mumo plaço Le mental de la Reine, de Victor Haïm, uno fablo sus lou poudé.


text:
Beuna (Alèir)
Beuna (oficialament en francés Beaune-d'Allier[1]) es una comuna occitana de Borbonés dins lo departament d’Alèir, dins la region d’Auvèrnhe Ròse Aups.
Somari
Toponimia[modificar | modificar la font]
Beuna ven del celtic Belena, la tèrra de Belenos.[2]
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1937, lo nom oficiau de la comuna deven Beaune-d'Allier (qu'avans era Beaune).
La comuna de Beuna es dins lo districte de Montmaraud puèi dins l'arrondiment de Montluçon. En 1789 Beuna depend [1]:
- de la generalitat de Molins
- de l'eleccion de Montluçon
- de la subdelegacion de Montmaraud
- del parlament de París
- de la senescaucia de Molins
- de la diocèsi de Borges
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 et 1,1 Ficha comunala de Beuna sul site de l'EHESS
- ↑ Ernèst Negre, Toponymie générale de la France
- Paginas utilizant d'arguments duplicats dins los apèls de modèl
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Pàgines que usen Timeline
- Modèl Occitània
- Categoria Commons amb ligam local diferent sus Wikidata
- Article utilizant lo modèl Commonscat
- Pagina utilizant Commonscat sens afichatge personalizat
- Portal:Borbonés/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Comuna d'Occitània
- Comuna d'Alèir
- Comuna de Borbonés occitanofòna


text:
A l’entendre lou prouvençau ém’elo à la Coumuno, touti lis escolo reviscoularien la lengo.
.Aqueli gens qu’an vouta au Parlamen Euroupean contro un raport sus li lengo regiounalo en setembre passa, fan pòu a mai que d’un vertadié aparaire de la lengo nosto, Li veson premié coumo d'enemi de la demoucracio, que que sié la lengo qu'emplegon. E aqueli que nous an fa passa aqueu rampeu, volon dire que d’aqueu cousta, lengo o noun, li a dangié.
Aqueli que volon s’assoucia an’aqueu podon segu escriéure a Valérie Pasturel que nous a avisa d’aquelo iniciativo : jamai.plus@orange.fr « Es pas lou proumié cop, desempièi que se preparon en Vaucluso lis eleicioun municipalo, qu'à l'escasènço de recampamen publi, ausissen la lengo o l'inne
prouvençau emplega pèr renfourça de paraulo racisto e de vesioun univoco de l'istòri, dins un embarrament barda d'autòcòngratulacioun. Voudrian dire, en aquéli que se dison vuei defensour di tradicioun e dóu patrimòni, que pèr faire viéure la lengo e la culturo prouvençalo, i'a
d'aùtri biais que de li porqueja de macaduro "bleu marine".
(E nous fau pas prene pèr de nèsci, avèn un pau de memòri : quau es lou parti pouliti qu'a vouta 100% contro la Charto Europenco pèr li Lengo Regiounalo, tant à Strasbourg o Bruxelles qu'à Paris ! An belo mino de l'utilisa, à l'ouro d'aro, pèr recampa de sufràgi...).
aqueli paraulo venon d’'escoulan, de fourmatour e d'animatour que volon pas que li darnié à parla la
lengo nostro siguèsson li candida dóu FN !
Sa vioulènci nous fai pòu, si messorgo nous fan escorno, pas rèn que vèn
d'éli nous pòu faire pantaia... »


text:
Vidèo rodada en 2010 pendent lo festenal Estivada de Rodés (Avairon).
Cronica realisada dab la participacion de Drac de Mauresca.
Espectacle scènes de familha amb Balicoton, Time Code, Christophe Rulhes.
Un espectacle de musica actuau sus tròçs de vitas contadas, entre Perigòrd, Carcin, Roergue...
Empont MJC au hestenau de l’Estivada de Rodés de 2011.
Rescòntre embé Mauresca Fracàs dub au Rockstore a Montpelhièr lo 3 de mai de 2012. Un moment unenc dins la vida d’aqueste grope tant brave de costuma, puei qu’an consentit de nos livrar sei secrets pregonds dins una entrevista "fai la puta".
L’equipa de Dètz TV qu’a miat ua enquèsta au còr deu hestenau d’Heleta EHZ. Dab ua imparcialitat de las granas, ua neutralitat perfèita e subertot un hèish de questions existenciaus, los nostes gascons que son anat cuélher informacions pertocant lo sentit deus Bascos, de cap tà l’espiar qu’an de las montanhas (o meilèu los tucs). Que ns’aprenen quauques mòts de basco, e que prenen lo lor purmèr cors d’occitan.
Tot açò devath lo bèth cèu gris deu País, e dab quauques entervistats de marca.
Immersion dens un país arcuelhent e victima (coma d’autes) de las ideas cortas.
Un reportatge 100% trufandisa en l’esperit gascon dab la Caro a la camerà, la Lucia au son e lo Julcab au mícro.
"Agur arbola": Adiu arbo !
Filmat per Dètz
Presentat per Julien "Julcab" Cabarry.
Musica : Kortatu.
Cronica realisada dab la participacion de Drac de Mauresca
Espectacle Scènes de familha / Balicoton, Time Code, Christophe Rulhes
Un espectacle de musica actuau sus tròçs de vitas contadas, entre Perigòrd, Carcin, Roergue...
Empont MJC au hestenau de l’Estivada de Rodés de 2011.
Comunicat vidèo del CCCP (Comitat constituat contra la pluèja)
Glapam Tolosa que s’ei transformat en Glapam Nissa, tà seguir lo Carnaval de Nissa la Bella.
Aquò qu’ei un extrèit deu passa-carrèra dens la vielha vila, mes tanben de la serada au Sezamo, dab entervistas e moments de musica impovisats.
Un carnaval independent, hèit peu monde de Nissa, de l’Orphéon de la Verrerie de Tolosa, d’autes amics de Marselha, de Cuneo, e autas vilas a l’entorn : Louis Pastorelli (Gigi de Nissa), Jérémy Couraut (Djé Balèti), Capitanissa, Sainte Ambrounette Sougirous de la Fouasse, e d’autes.
Rodatge : 05/03/2011 a Nissa


text:
Saurischia
Es saurisquis (Saurischia deth grèc "pelvis de ludèrt" ) son un des dus òrdes tradicionaus des dinosaures. En 1888, Harry Seeley classifiquèt es dinosaures en dus grani ordes, basat ena estructura dera sua pelvis. Toti es dinosaures se conéishen per arretier era configuracion ancestrau des ossi dera pelvis. Toti es dinosaures carnivori ( es terópodi ) son membres des saurisquis, amassa tamb un des dus grani linages de dinousaures erbivori, es sauropodomorfi.
Ath final deth cretacèu, toti es familhes de saurisquis, sonque es audèths, s'escantiren pendent era grana extincion deth cretacèu. Se caracterizen pr'amor qu'era majoria d'individui an eth pubis ena medeisha direccion qu'un ludèrt, entà deuant, apontant tà es budèths. Se se considera coma un grop que sonque include reptils ( consideracion que depend dera hont consultada ) lavetz ei un grop parafiletic qu'exclode es audéths e ansin conforma pas un clade.


text: Autres villes proches de BUCHÈRES : Troyes, Saint andré les vergers, Sainte savine, Saint julien les villas, Pont sainte marie, Rosières près troyes, Les noës près troyes, La rivière de corps, Saint parres aux tertres, Saint germain, Bréviandes, Verrières, Clérey, Saint pouange, Bouilly, Saint parres lès vaudes, Villechétif, Lavau, Montaulin, Saint léger près troyes, Villemoyenne, Vaudes, Courteranges, Rouilly saint loup, Laines aux bois, Moussey, Isle aumont, Bouranton, Saint thibault, Laubressel, Ruvigny, Les bordes aumont, Souligny, Saint jean de bonneval, Thennelières, Montceaux lès vaudes, Cormost, Villery, Fresnoy le château, Villemereuil, La vendue mignot, Assenay, Villy le maréchal, Roncenay, Longeville sur mogne, Lirey, Villy le bois,


text:
Nebulosa
Una nebulosa es una region del mitan interestellar format per de gas e poscas. Èran formadas a la fondacion per d'idrogèn, l'element quimic mai abondant dins l'univèrs, amb quasi 10 % d'èli e de grand quantitats de pichonas d'autras substàncias. A una importància cosmologica notabla perque son lo luòc ont naisson las estelas per de fenomèns de condensacion e agregacion de matèria, alara que dins d'autras ocasions son de rèstes d'una estela que moriguèt.
Las nebulosas se localizan dins lo discs de las galaxias espiralas e quina que siá la zona de las galaxias irregularas, mas se vei pas dins las galaxias ellipticas car pauc possedisson de fenomèns de formacion estelara e son constituidas per d'estelas fòrça vièlhas.
Abans l'invencion del telescòpi, lo tèrme nebulosa s'aplicava a totes los objèctes celestes d'aparéncia difusa. Atal, existisson de galaxias son nomenadas impròpiament nebulosas; es un eritatge de l'astronomia del sègle XIX que domòra dins lo lengatge astronomic contemporanèu.
Tipes de nebulosa[modificar | modificar la font]
- Nebulosas brilhantas
- Nebulosas difusas
- Nebulosas presolaras
- Nebulosa sorna.


text:
déchirer, foutre une branlée, przenośny, Němec, loja, uinneagan, forfatter
Atressi co.l signes fai Quant vol morir, chan, Quar sai que genseis morrai Et ab mens d'afan. Ben m'a amors tengut el latz E mainz trebaills n'ai sofertatz, Mas pel dan c'aora m'en ve Conosc qu'ancmais non amei be.
E doncs qual conseill penrai S'aissi muer aman Qu'ieu joi non aten de lai On miei sospir van! Pero non part ma voluntatz, Si tot n'estauc desesperatz. Pensiu e consiros mi te Cella de cui plus mi sove.
El mon tal domna non sai. Dieus, per que l'am tan Que ja non li ausarai Dire mon talan. Gen m'acuoill e.m fai bel solatz, Mais del plus son desconseillatz, Car, s'ieu li clamava merce, Tem que puois se guardes de me.
Preiars, lai on non s'eschai, Torn' en enuey gran. Ses parlar la preiarai. E com ab semblan, Et ill conosca o si.l platz. Car aissi dobla.l jois e.l gratz Quant us cors ab autre s'ave, E quant hom ses querre fai be.
Franquez' ab fin cor verai Trai amor enan! Autz paratges la deschai, Que.ll ric son truan, Que tan n'i a de rics malvatz Per que.l segles n'es sordeiatz. E domna, que bon pretz mante, Non am per ricor, s'als no i ve.
Chansoneta, vai t'en lai, Non ges q'ieu re.il man, Mas ben li potz mon esmai Dire ses mon dan. Digatz li c'a leis es donatz Mos coratges et autreiatz! Sieus son e sieus serai jase! Morir puosc per ma bona fe.
Bona domna, on que siatz, Jois si' ab vos e joi aiatz, Qu'eu non vos aus clamar merce Mas sivals pensar o puosc be.
0
Subscribers
5
Online
Exclusively for Peirol.


text:
Florin de las Antilhas Neerlandesas
Lo Florin de las Antilhas Neerlandesas (simbòl NAf) es la moneda d'illas eissidas de las ancianas Antilhas Neerlandesas : Curaçao e Sint Maarten.
Lo simbòl ISO 4217 del florin de las Antilhas Neerlandesas es ANG, lo simbòl usual es G. Es devesit en 100 cents.
Evolucion[modificar | modificar la font]
Lo florin de Curaçao èra emés per la Banca Centrala de Curaçao dempuèi 1828. A la creacion de las Antilhas Neerlandesas, la Banca Centrala de las Antilhas Neerlandesas remplaça la banca de Curaçao. Lo florin de las Antilhas Neerlandesas apareis sus las pèças en 1952 e suls bilhets en 1954.
Après la dissolucion de las Antilhas Neerlandesas, la Banca Centrala de las Antilhas Neerlandesases venguèt la Banca Centrala de Curaçao e Sint Maarten. Lo 1èr de genièr de 2011, los Païses Basses Caribencs remplaçan lo florin pel dolar american. Es previst qu'en 2012 lo Florin Caribenc (abreujat CMG, Curaçao Sint-Maarten gulden) remplace lo Florin de las Antilhas Neerlandesas amb la meteissa paritat amb lo dolar american.


text:
16/09/2014
Ribérac, école en oc au pays d'Arnaut Daniel
Les choses bougent à nouveau pour l'enseignement de l'occitan en Dordogne. Après l'ouverture de la Calendreta de Bergerac, Ribérac propose depuis la rentrée l'enseignement bilingue de l'occitan en maternelle, à l'école publique des Beauvières, avec l'appui de l'organisme public Oc-bi et l'aide du Pôle Occitan de l'Agence Culturelle du Conseil Général. Résultat : 30 inscrits dès la première année, sur une école qui compte 105 élèves! Rencontra emb la regenta Muriela Truffi e l' Atsem Pascala Chabarès.
«Lo project comencet emb una pita conferencia e una presentacion que fugueren faitas aus parents. An explicat los beneficis dau bilinguisme per los mainatges. La reaccion fuguet plan bona que i a enquera dau monde per parlar la lenga dins lo ranvers de Rabairac e lo monde son interessats per la lenga e la cultura occitana. Fugui un pauc surpresa dau resultat, tot parier : 30 eslevas per los moiens e los grands, qu'es bien. Avem marcats 22 goiassòtas e 8 goiassons ».Comment se passe la semaine? « Trabalham en occitan lo dimars e lo divendres. Lor fasem escotar una istòria, un conte coma lo dau chat de la cana e de la chabra. Comprenen aisadament lo sens generau dau conte, son plan fins quilhs mainatges. Aura sem trapats de lor aprener los 'nimaus de la bòria : coneissen lo jau, lo tesson, la pola ...e fan daus dessenhs. Un autre còp, lor aprenem los jorns de la setmana, de comptar jusc' a cinc, de far daus juecs en occitan...Fin finala tot ço que fan en francès , zo saben far tanben en occitan. Qu'es vertadierament dau bilinguisme. Et les parents, s'intéressent-ils à cet enseignement, suivent -ils les progrès de leurs « dròlles » ? « Oc-plan, avem lo « cahier de vie », los goiassons poden far veire a lor parents ço que fasem. Sabe que sovent, mercès los goiassons, l'occitan tòrna dins la familha et lo grands o reir-grands tornan trobar de las rasons de parlar occitan, quitament, si disen que parlen patois, saben ben que qu'es parier ». Et d'ou viennent ils, ces enfants ? « De Rabairac e dau ranvers, Bertric e Burèia, Sent Vincenç de Conasac, lo Borg dau Bòsc, la Jamàia, Sieurac ».
Un bon démarrage, avec des enfants enthousiastes. L'occitan est aussi présent au collège et au lycée qui porte le nom du célèbre troubadour ribéracois Arnaut Daniel. Gageons que les enfants pourront prochainement « faire la soudure » avec l'école primaire.
Ecole maternelle publique des Beauvières, Bd F. Mitterrand, 24600 Ribérac, tel 0553900314.
Denis Gilabert.
Où trouver des livres en occitan à Ribérac:
Au centre, La Maison de la Presse, 8 place Nationale et route de Périgueux et à L'Espace Culturel de l'hypermarché Leclerc, nouvellement détenteur du Label «Òc per l'occitan ».
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau diumenc 21 de setembre
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat del'emission dau diumenc 21 de setembre a 11 oras sur França Blu Perigòrd seran Stéphane Roudier e Hélène Lasternas de Condat Animations que van parlar de l'espectacle dau 26 de setembre coma Yves Durand e Arnaud Gance, mai dau project de talhier de dança tradicionala de Condat de Vesera que devria dubrir en octòbre.
de veire: http://lavezera.blogspot.fr/
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
07:25 Publié dans Actualitats, actualité, Associacions, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Parlem nòstra lenga en setembre sur Bergerac 95
Joan-Claudi Dugros nos informa que lo tema de l'emission de setembre sera la rentrada, emb la legida de textes de Joan Bodon ( Catòia), Enric Delatge( Joan Picatau), un texte « Lo Senhal » e daus extrachs tirats dau bestiari de Max Rouquette. E de segur un punt sur l'actualitat forra-borra.
De escotar sur : http://www.bergerac95.fr/index.php?category/Emissions/Par....
09/09/2014
Orchidées sauvages, mystère du Périgord
Rencontrer Jean-Louis Orazio, l'auteur de « Orquideias salvatjas de Perigòrd », c'est d'abord faire la connaissance d'un passionné de botanique et de la langue d'oc.
« Quela passion per la botanica me venguet de ma granda-mair, italiana que me faguet veire totas las plantas qu' utilizava per far lo minjar, las potingas, quante demoravam rasis Vilanòva de Duras en Olt-e-Garona. Pus tard, quante trabalhèrem a Eissiduelh coma professors coma ma femna Brigita, avem fait de las surtidas sur lo camin carstic, los termes e los valats alentorn,las pelenas secas, las zònas umidas. Me sei passionat per quelas plantas misterioas, las orquidéias salvatjas, demai, ne'n avem una tala diversitat sur quel ranvers. Ne'n ai estudiat 34, de las comunas, de las plan raras coma « l'orquis granolha » « l'ofris funèbre » o « niu d'ausel ». « L'orchis miralh » que aparentament ven d'Africa, e fuguet visda sonque en un endrech. Me faugui dau temps per trobar e fotografiar las orquidèias. Qu es un trabalh de 10 annadas d'observacion e de redaccion. L'ideia de quel libre me fuguet balhat per mon amic Jean-Jacques Joudinaud d'Eissiduelh ».
Et pour les noms en occitan, où les avez vous trouvés ? « Ne'n coneissia qualques uns e ai damandat aus paisans dau ranvers, aus botanistas ». car l'ouvrage est bilingue, français, occitan, avec les noms latins, grecs, anglais...Il présente la façon de reconnaître les orchidées, leur mode de reproduction et pour chaque variété, deux photos en couleur, l'une présentant la fleur dans son élément naturel, l'autre la montrant de près. « J'ai voulu faire un ouvrage simple, clair précis et facile à lire. Per los textes en occitan, ma femna Brigita ( NDLR : écrivain et poète) m'ajudet ».
Le résultat, un très bel ouvrage de 78 pages très précis, très documenté et très bien illustré de photos de ces magnifiques orchidées sauvages que l'on observe partout en Périgord. Orquidèias salvatjas de Perigòrd, de Joan-Lois Orazio,15€, aux éditions Novelum-IEO.
Denis Gilabert.
Important: Le café Oc de Léguillac de Cercles recevra Jean-Louis Orazio pour une présentation de son livre mardi 9 septembre à partir de 18h30
06:42 Publié dans Actualitats, actualité, Bestias, plantas e aubres, Literatura en òc | Lien permanent | Commentaires (0)
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau diumenc 14 de setembre
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que l'emission dau diumenc 14 de setembre a 11 oras (atencion, novel orari) sur França Blu Perigòrd se debanara en direct de la fiera espausicion de Marsac emb los gropes occitans e sur l'estand dau Bornat dau Perigòrd.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
06:41 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)