text:
Fadaruna
Fadaruna (Faerûn en englés) es un dei continents situats sus la planeta Abeir-Toril dins lo monde fantastic dei Reiaumes Oblidats creat per Ed Greenwood. Es sovent utilizat per leis autors d'aventuras fantasticas per faire evoluar sei personatges e seis intrigas.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo continent de Fadaruna es vast, mesurant mai de 5500 km d'èst en oèst e 4000 km dau nòrd au sud, ambé de deserts cremants, de denses bòscs, d'impausantas montanhas e de lacs e mars lusents. Es dins aquel monde que leis abitants de Fadaruna restan cada jorn de cultivar la tèrra, servir de bièrra ai roturiers de la tavèrna, entretenir l'art de la conversacion, estudiar la magia o descubrir de tresors escondrats en combatent monstres e bèstias dins lei pus prefonds donjons.
Fadaruna es devesida en plusiors regions aguent sei pròprias particularitats. Au sud dau continent, leis junglas espessas de Chult escondran certans deis animaus pus feròç dei Reiaumes e lei plans de la savana dau Chaar assostan de creaturas qu'o son aumens tant. Au nòrd, aquelei qu'an vist lei joièus que son Aigaprefonda e Lunargent se podràn faire emportar per lo fresc penetrant dei montanhas dau Valbise se s'avisan pas. Lo grand desèrt d'Anauroch asseda leis aventuriers en questa de tresors. Leis encontradas dei Vaux, de la Sembie e dau Cormir dependon d'un quadre medievau-fantastic pus classic. Leis abitants dei còstas de la mar interiora deis Estelas Tombadas fan atencion a una possibla ataca de piratas.
L'aspècte geografic de Fadaruna remembra una Euròpa de temps mejans e mai dei semblanças a l'Asia Menora degudas ai quauquei caracteristicas dei pòbles comparables ai civilizacions d’aquela epòca, mai garda son amalgama de particularitats rendent aquela partida dau monde detalhada e rica.
Pòble[modificar | modificar la font]
Aquela partida dei Reiaumes a vist plusiors linhadas poderosas se dreiçar (per exemple la dinastia Obarsquir dau Cormir, e de multiples empèris tombar (coma Neteril). Per una majoritat, l'istòria de Fadaruna se limita a l'evolucion de la raça umana sus aqueu continent, ben qu'au temps onte aquelei resteravan encara dins de cavèrnas, de civilizacions avancadas en magia e en tecnologia coma leis elfes o lei nanets prosperavan, sens parlar dei pòbles considerats coma non-civilizats.
Cada partida de Fadaruna a sei pròpris abitants aguent totei de trachs fisics o psicologics diferents rendent l'identificacion d'una persona possible facilament. Una persona granda, aguent la pèu palle, lei peus color fuec o paille, leis uelhs avelanas o blaus, parlant lentament e aguent un atrach per la magia o lei joièus vendrà dau nòrd de la Costa deis Espasas, alora qu'au Calimchan lei gents auràn una pèu mai moreta e lei peus majoritariament negres.
Magia[modificar | modificar la font]
La màger part dei Fedarunians aprenon jamai de faire de la magia, mai afècta d'un biais o d'un autre sa vida sens que ne'n sigan necessariament conscients. Un magi assistent lo duc d'un comtat podiá ben faire tombar la plueja per ajudar l'agricultura, o getar un sòrt per seguir lei movements d’un de seis enemics.
Lei clercs e capelans d’aqueu monde utilizan elei una magia en màger part divina, n’estent que lei canalizators de la poténcia de sei dieus, bòns o marrits. Pòdon tanben ressuscitar una persona juste tombada a la batalha o levar una armada d’esquelèts per atacar un vilatge.
La preséncia d'artefactes magics espandits un pauc de pertot sus lo continent rend aqueu monde tant dangeirós coma lucratiu per leis aventuriers en quista de saber o de poder. De portaus magics de civilizacions disparegudas se retròban en plusiors endrechs, permetent de còps una teleportacion vèrs un autre endrech d’aqueu monde o un autre plan d'existéncia.
L'omnipreséncia de magia deliura pasmens pas lo pòble de sei supersticions, e lei mages e mascs son generalament defugits e crenhuts. De mai, lei gents dau comun fan pas sovent la distincion entre un masc estudiant la magia e un emmascaraire la mestrejant instintivament.
Organizacions[modificar | modificar la font]
Arriba que de gropes de personas aguent lei meteis interès o lei meteissei cresenças religiosas, o simplament perseguent un but comun s'alian per formar d'organizacions influentas sus lo continent. Lo Zhentarim o lei Mascs Roges de Thay an per tòca la dominacion dau monde, e prenon lei mejans necessaris per i arribar. Lei Menestreus temptan de conservar l'equilibri a Fadaruna entre lei fòrças dau ben e dau mau, e predican la justícia.
D’autreis organizacions menoras o localas son presentas dins aqueu monde, coma lo Culte dau Dragon o lei Raubaires de l'Ombra, mai seis influencias son limitadas.
Creaturas[modificar | modificar la font]
Fadaruna es lo brèç de la vida. De raças nombrosas s’i son desvelopadas e an prosperat, coma leis umans e leis elfes, o encara lei gigants, lei dragons e lei sahuagins... Mai lo bestiari d’aquel monde imaginari s'arresta pas aquí.


c: text/html

text:
Panteon (París)
Lo Panteon de París qu'ei ua anciana glèisa deu sègle XVIII bastida per òrdi deu rei Loís XV entà arcuélher las restas de Santa Genòva ; uei qu'ei un lòc on son sepelits las personalitats que la Republica e vòu aunorar com eròis. Que's troba dens lo 5au arrondiment de París sus la coma Saint-Étienne-du-Mont, entornejat per la glèisa de Saint-Étienne-du-Mont, per la bibliotèca de l'universitat de París I (Panteon-Sorbona), per l'Universitat de París II (Panteon-Assas) e peu Licèu Enric IV.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Trobador
Un trobador èra un poèta, e/o cantaire, durant l'Edat Mejana, en Occitània, e en Catalonha, en Aragon e en Itàlia. Lo tèrme de trobador s'utiliza per designar los artistas que s'exprimisson en occitan (lemosin, auvernhat, provençal...). L’omològ femenin del trobador es la trobairitz.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme "trobador" es atestat al sègle XII en çò de Pèire d'Auvèrnhe[1]. Lo mot se forma a partir del vèrb trobar que, en occitan ancian significava tanben "compausar", "inventar". Lo mot troubadour foguèt manlevat per lo francés al sègle XVI, d'efièch, es mencionat en 1575 al sens de « poèta liric cortés de lenga d'òc als sègles XII e XIII (J. de Nòstra Dama, Vies des anciens poetes provençaux, p. 14 ds Gdf. Compl.)[2].
Lo tèrme occitan "trobador" se superpausa exactament al francés trouveur[3]. Lo mot francés trouvère es atestat tanben al sègle XII, e representa l'ancian cas subjècte del mot de lenga d'oïl troveor (cas regim)[4]. Segon los lingüists l'occitan "trobar" e lo francés trouver remontan a un tèrme del latin popular non atestat *tropare « compausar, inventar un aire » d'ont « compausar un poèma », puèi « inventar, descobrir », derivat de tropus « figura de retorica »[5],[6],[7],[8] (cf. latin contropare)
Istoric e natura[modificar | modificar la font]
Es al sègle XII que nasquèt lo fin' amor, genre literari que l'invencion es atribuida a Guilhèm IX de Peiteus, dich lo Trobador (1071-1127).
Aqueste amor cortés foguèt un modèl per de generacions de trobador e de trouvères (equivalent en lenga d'oïl), e Minnesänger (menestrel) en alemand). Emprentat de valors eroicas pròprias a la cavalariá, son fin amor es sovent realista e francament carnal, escarta pas l'adultèri, mas evòca tanben de sentiments delicats.
L'amor cortés se desvolopa per respondre a de règlas fòrt precisas, finalament codificadas per mantun arrèst pres a la cort d'Alienòr d'Aquitània.
L'amor cortés usa de mai d'un genre :
- la canso (la cançon) es la forma mai correnta : cinc o sièis coblets bastits sus las meteissas rimas ;
- l'auba (l'aubada) descriu amb brièvetat lo revelh dels dos amants per la crida d'un gacha e lor tristessa de se dever separar a la poncha del jorn;
- la serena (serenada ), despinta las lamentacions del cavalièr amorós ;
- los sirventeses son de satiras mai politicas e moralas ;
- lo planh (literatura) es un cant de dòl ;
- lo partiment o jòc partit e la tenso permeton a maites trobadors de debatre de las questions d'amor ;
- la pastorèla despinta l'amor per una bergièra ;
- la balada, destinada a èsser dançada.
- La Cançon de la Crosada, representa un genre ibrid: relèva d'una part de l'ideologia de la crosada, exaltant la proesa guerrièra al servici de la fe; mas d'autra part, representa una requèsta d'amor desguisada, que lo dangièr de l'expedicion rend mai urgenta.
La reina Alienòr, felena de Guilhèm IX, fòrt cultivada, joguèt un ròtle considerable dins la difusion de l'ideologia de l'amor cortés.
Trobadors e trobairises celèbres[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Aède ;
- Acadèmia dels Jòcs Florals ;
- Assag (rite cortés) ;
- Bards ;
- Cançon de gèsta ;
- Flamenca ;
- Joglars ;
- Lenga d'òc ;
- Lista de trobadors e trobairises ;
- Minnesang ;
- Repente ;
- Estil trobadorenc ;
- Trobairitz ;
- Trouvère ;
- Trova.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Duc de La Salle de Rochemaure, Les Troubadours cantaliens XII-XXe siècle, 1910, Bloud et Gay, , 2 in-12°, 645 et 577 p.
- Renat Nelli, L'Érotique des Troubadours, Privat, Tolosa, 1963 - ISBN 2000025730 ;
- Henri-Irénée Marrou, Les Troubadours, Le Seuil, Paris, 1971 - ISBN 2-02-000650-2 ;
- Ezra Pound, Sur les pas des troubadours en pays d'Oc, éd. du Rocher, Paris, 2005 - ISBN 2268054594 ;
- G. Brunel-Lobrichon, Cl. Duhamel-Amado, Au temps des troubadours, Hachette, coll. « La Vie quotidienne », 1997 - ISBN 2012355250.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Site del CNRTL : etimologia de "troubadour"
- ↑ Site del CNRTL : etimologia de "troubadour"
- ↑ Albert Dauzat, Henri Mitterand, Jean Dubois, Nouveau dictionnaire étymologique Larousse, éditions Larousse 1980, p. 770a.
- ↑ Site du CNRTL : étymologie de "trouvère"
- ↑ veire los diccionaris Académie française, Larousse, Robert)
- ↑ Albert Dauzat, Henri Mitterand, Jean Dubois, Op. cité, p. 770a.
- ↑ Walther von Wartburg, Französisches Etymologisches Wörterbuch
- ↑ The etymology of “trouver” (anglais) pp. 13–18
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Pages using duplicate arguments in template calls
- Paginas amb ligams copats
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Literatura Occitana/Articles ligats
- Portal:Musica/Articles ligats
- Artista de l'Edat Mejana
- Trobador
- Literatura occitana
- Mestièr ancian
- Cultura occitana


text:
1805
Aquesta pagina concernís l'an 1805 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat de Sokoto[modificar | modificar la font]
Maugrat sa desfacha de Tsuntua en decembre de 1804, Osman dan Fodio capitèt de reorganizar rapidament sei fòrças e sa revirada demeniguèt pas son prestigi. Au contrari, sei tropas ataquèron tornarmai lei ciutats-estats haussàs e conquistèron Kebbi dins lo corrent de l'annada.
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Fin dau rèine dau sultan Agban (1804-1805) que foguèt remplaçat per Badi VII (1805-1821). Son poder foguèron totjorn nominau après d'annadas de declin dau poder centrau e lo Reiaume Funj dispareguèt definitivament en 1821.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Publicacion per Christian Grothuss (1785-1822) de la premiera teoria depintant lei fenomèns de dissociacion entraïnats per l'electrolisi d'una solucion.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 29 de julhet - Alexis de Tocqueville, filosòf e istorian francés (m.1859)


text:
1853
Aquesta pagina concernís l'an 1853 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
A partir de junh, Russia ocupèt lei principats de Valaquia e de Moldavia — vassalas de l'Empèri — sota pretèxte de s'assegurar de gatges dins l'encastre dei negociacions sus la proteccion dei Luòcs Sants començada en 1846 après un afrontament entre romieus francés e rus. Pasmens, leis autrei poissanças europèas considerèron aquela ocupacion coma una volontat expansionista russas. En particular, França e lo Reiaume decidiguèron de sostenir l'Empèri que refusèt de faire de concessions sus l'estatut dei romieus e demandèt l'evacuacion dei dos principats. D'escaramochas comencèron dins la region entre fòrças otomanas e russas.
Enterin, de negociacions suplementàrias comencèron a l'iniciativa de França, Àustria, Prússia e dau Reiaume Unit. Lei prepausicions dei quatre poissanças foguèron refusadas per Russia e lo 4 d'octòbre, leis Otomans declarèron la guèrra ai Rus. Lo 30 de novembre, una flòta otomana foguèt destrucha a Sinope entraïnant un ultimatum francobritanic demandant ai Rus d'arrestar seis operacions còntra lei Turcs.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra entre Kassa Hailu e lo ras Ali II que reüniguèt totei seis aliats per eliminar son adversari. Pasmens, lo 12 d'abriu, la batalha de Takusa s'acabèt per una victòria majora de Kassa que li permetèt de conquistar Debre Tabor, capitala d'Ali. Puei, lo 29 de junh, la batalha saunosa dAyshal li permetèt de rebutar lo rèsta dei tropas d'Ali e d'impausar son autoritat sus lei regions centralas d'Etiopia.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Conclusion de la Crompa Gadsden ambé Mexic. Permetèt l'annexion d'un territòri d'aperaquí 77 000 km² dau nòrd mexican en cambi de 10 milions de dolars. Aquò deviá permetre de bastir un camin de fèrre transcontinentau mai lo projècte mau capitèt. Lo territòri novèu foguèt integrat au sen de Nòu Mexic (après la Guèrra de Secession, una partida foguèt cedida a Arizòna).
Mexic[modificar | modificar la font]
Conclusion de la Crompa Gadsden e cession ais Estats Units d'America d'una zòna d'aperaquí 77 000 km² dau nòrd mexican. En despiech de l'isolament d'aquela region e de son importància economica limitada, aquela pèrda territòriala novèla après la desfacha de 1848 suscitèt una oposicion importanta de la populacion e afebliguèt mai lo poder de Santa Anna.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Progrès de la Revòuta Taiping après lei reviradas de l'annada passada après la conquista de Nanquin (19 de març) que venguèt la capitala de l'insureccion. En revènge, una ofensiva en direccion de Pequin mau capitèt a la fin de l'annada maugrat l'ocupacion de Tianjin (30 d'octòbre).
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Fin de la bastida dau Palais de Dolmabahçe a Istambul. Mesclèt divèrseis estiles d'origina europèa (barròc, rococò e neoclassic) ambé de trachs islamics e venguèt lo centre administratiu principau de l'Empèri Otoman fins a 1922.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 18 de genièr - Juan Bautista Quirós Segura, president de Costa Rica (m. 1934)
- 28 de genièr José Martí, revolucionari cuban (m. 1895)
- 30 de març - Vincent van Gogh, pintre neerlandés (m. 1890)
- 2 de mai - Antonio Maura y Montaner, president del govèrn espanhòl (m. 1925)
- 3 de junh - William Matthew Flinders Petrie, egiptològ anglés (m. 1942)
- 5 de julhet - Cecil Rhodes, entrepreneire (m. 1902)
- 18 de julhet - Hendrik Antoon Lorentz, fisician neerlandés, Prèmi Nobel de Fisica (m. 1928)
- 28 d'agost - Prince Francés Ièr de Liechtenstein (m. 1938)
- 2 de setembre - Wilhelm Ostwald, fisician alemand, Prèmi Nobel (m. 1932)
- 16 de setembre - Albrecht Kossel, mètge alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1927)
- 21 de setembre - Heike Kamerlingh Onnes, fisician neerlandés, Prèmi Nobel de Fisica (m. 1926)
- 16 d'octobre - Emilio Aceval, president de Paraguai (m. 1931)
- 1 de novembre - José Santos Zelaya, president de Nicarágua (m. 1919)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 8 de julhet - German Encòntra, escrivan e òme politic occitan (n. 1809)
- 30 de setembre - Augustin de Saint-Hilaire, naturalista e explorator francés (n. 1799)
- 3 de novembre - Juan Álvarez Mendizábal, president del govèrn espanhol (n. 1790)
- 15 de novembre - Reina Maria II de Portugal (n. 1819)


text:
Richard Wagner
Richard Wagner (Leipzig, Confederacion deu Rin, lo 22 de mai de 1813 – Venècia, Reiaume d'Italia, lo, 13 de heurèr de 1883) que ho un compositor romantic e nacionaliste aleman ; la soa musica que s'inspira ampliament de la mitologia germanica.
Qu'ei un deu compositor los mei interpretats a l'opèra e mantuns deus ròtles de las soas òbras e son considerats com deus mei exigents entaus interprèts.
Qu'ei enqüèra au dia de uei un artista polemic per'mor de la plaça màger qu'aucupa dens l'istòria musicau e culturau de l'opèra aleman en tot demorar un simbòl deu nacionalisme e d'aver sostiengudas idèas antisemitas. Qu'ei atau, per exemple, que l'interpretacion peu purmèr còp d'ua òbra de Wagner en Israèl e devó demorar mantuas annadas e estar l'encausa d'ua polemica de las granas.
Enter los sons opèras mei conegut que's pòt mentàver : Lo Holandés volant (Der fliegende Holländer en aleman), Tannhäuser, Lohengrin, Tristant e Isolda (Tristan und Isolde), L'Anèth de Nibelungen (Der Ring des Nibelungen) e Parsifal.
Vita[modificar | modificar la font]
Lo son pair que's morí deu tifus chic après la soa neishença e que ho lo son pairastre (un actor nomat Ludwig Geyer) qui'u ensenhè la musica e qui' dè lo gost de l'espectacle. Dinc a la mort de Geyer, Richard Wagner que portè lo nom d'aqueth pairastre. Wagner qu'estudiè la musica a l'Universitat de Leipzig e que comencè la soa carrièra de compositor en compausant un purmèr opèra, Las Hadas (Die Feen), qui non hore pas apitat su l'empont abans mantuas annadas. Professionaument, Wagner que ho nomat director de còr a l'Opèra de Würzburg. En 1836 lo son opèra L'Amor vedat (Das Liebesvort) que ho interpretat mes sonque ua vegada a Magdeburg. La medisha annada Richard Wargner qu'esposè ua actritz nomada Mina Planer.
Perseguit peus deutes, lo cople que huejó a Londres puish a París. Non podó totun pas evitar la preson.
En 1842 Wagner que comencè fin finala ad escàder s'i a Drèsda dab l'interpretacion deus sons opèras Rienzi e Lo Holandés volant. Dab aquestes escadudas Wagner qu'estabilizè la soa posicion e que's vedó a perpausar un pòste de director d'orquèstra a Drèsda on apitè tanben sus l'empont Tannhäuser. En 1849, totun, qu'avó d'exilià's per rasons politicas e que s'acasè a Zuric on acabè Lohengrin e lo son manifèst : Opèra e Drama. qu'escrivó tanben lo son ensai antisemita : Lo judaïsme en musica. Lohengrin que ho gavidat per Franz Liszt a Weimar en 1850 e que ho un succès deus grans a maugrat de l'abséncia deu son autor.
A Zuric Wagner que's trobè un còp mei cargat de deutes e, en mei d'aquò, qu'avó ua relacion amorosa dab ua hemna maridada. Aqueth ahar qu'inspirè lo tèma de Tristan e Isolda. Qu'avó de huèger aquesta vegada entà Venècia.
Fin finala, Wagner que proheitè d'ua amnistia en 1860 e lo rei hòu Frederic II de Bavièra que paguè los sons deutes. Que comencè tanben a entertiéner relacions amorosas dab ua auta hemna maridada e hilha deu son amic Franz Liszt : Cosima Liszt von Bülow dab qui avore duas hilhas : Isolde e Eva. En 1866 qu'avó d'abandonar Alemanha un còp mei per'mor de la pujada de l'oposicion. Minna Wagner 'èra morta alavetz e Cosima Liszt que'u podó donc seguir a Tribschen, en Soïssa. qu'avón un hilh, nomat Siegfried, e que's maridèn en 1870 arron que Cosima divorciosse.
Dab l'ajuda deu rei Ludwig II de Bavièra, lo Festspielhaus que ho bastit a Bayreuth sonque entà provesir un lòc capable d'acessar las òbras de Wagner. Lo « cicle de l'anèth » qu'i ho interpretat e Wagner qu'i gavidè tròç de Parsifal chic abans de morí. Qu'ei sepelit a Bayreuth.