text:
Ingmar Bergman
Ingmar Bergman (Ernst Ingmar Berman per l'estat civil suedés, nascut a Uppsala lo 14 de julhet de 1918 e defuntat dins l'illa de Fårö, Gotland lo 30 de julhet de 2007) foguèt un cineasta, teleasta, escrivan [1] e meteire en scèna de teatre suèc.
L'òbra siá, d'una excelléncia remirabla, durant mai de 50 ans d'activitat entremièg platèls e emponts, ne fa d'el de segur un dels autors mai importants, exigents e egrègis de la cinematografia amai la scenografia occidentalas de la segonda mitat del sègle XX.
Somari
- 1 La Vida
- 2 L' Òbra
- 3 Los Caps d'òbra
- 3.1 Crisi 1946
- 3.2 La Set 1949
- 3.3 Cap al gaug 1950
- 3.4 Jòcs d'estiu 1951
- 3.5 Un estiu amb Monika 1953
- 3.6 La Nuèch dels forencs 1953
- 3.7 Una leiçon d'amor 1954
- 3.8 Risons d'una nuèch d'estiu 1955
- 3.9 Lo Seten sagèl 1957
- 3.10 Las Majofas 1957
- 3.11 Caratge 1958
- 3.12 La Sorga 1960
- 3.13 L'Uèlh del diable 1960
- 3.14 En pel miralh 1961
- 3.15 Lutz d'ivèrn 1963
- 3.16 Lo Silenci 1963
- 3.17 Persona 1966
- 3.18 L'Ora del lop 1968
- 3.19 La Vergonha 1968
- 3.20 Lo Rite 1969
- 3.21 Una passion 1969
- 3.22 Lo Ligam 1971
- 3.23 Crits e chitadetas 1972
- 3.24 Scènas de la vida de parelh 1973
- 3.25 La Flaüta emmascada 1975
- 3.26 Cara e cara 1976
- 3.27 L'Uòu de la sèrp
- 3.28 Sonata d'auton 1978
- 3.29 De la vida de las mariòtas 1980
- 3.30 Fanny e Alexandre 1983
- 3.31 Los Dos Benaüroses 1986
- 3.32 Sarabanda 2003
- 4 Citacions
- 5 Resson critic & influéncias
- 6 Prèmis e guerdons
- 6.1 Victòrias
- 6.2 nominacions
- 7 Filmografia
- 8 Teatrografia
- 9 Bibliografia
- 10 Vejatz tanben
- 11 Ligams extèrnes
- 12 Ligams videografics
- 13 Nòtas & referéncias
La Vida[modificar | modificar la font]
Enfantesa...[modificar | modificar la font]
Nascut en 1918 , filh de n' Erik, pastor rigorista luterian, e na Karin Akerblom, eissida d'una familha aisada d'Estocòlme [2] Se va passar las primièras annadas en seguir los divèrses mudadisses pairals, de parçans en ostals parroquials. Aguèt un fraire en Dag,lo siu ainat de dos ans e una sorreta de 4 ans pus jove, na Margareta se disiá.
entremièg repression...[modificar | modificar la font]
Ne va èsser "educat" amb los concèptes religioses mai rigids e fondamentalistas de pecat, confession, castigar, perdon e gràcia, que quitament los sevicis corporals fasián partida d'aqueles ensenhaments integristas que non sai.
e evasion[modificar | modificar la font]
Non pas tot èra tan negre pr'aquò... que lo band femenin de la siá familha d'un cèrt biais s'ateunhèt per l'Ingmaronel l'estultícia machista del siu genitor.
Demercé la siá granda d'Uppsala, descubriguèt cinèma e teatre.
Quitament lo sieu paire lo se daissèt visitar e descubrir los estudios cinematografics suedeses de Råsunda ran Estocòlme... que ne foguèt per el s'adintrar lo paradís.
Una siá parenta fortunada li oferiguèt per Nadal (als dotze ans...) una lanterna magica que li n'ajudèt fòrça per poder resistir a aquel ambient familial tan rigorós, frustradís e menet... e se n'escapar alavetz en d'unes viatges miraudioses de personala creacion.
Ne serà estat tant important per el aquel present per sa vida tota que se ne titolara lo quite el lo sieu libre de memòria autobiografica Laterna magica en 1987.
Autras experiéncias[modificar | modificar la font]
Descubriguèt la barbariá nazi tre 1934 durant una viatjada en Alemanha, en Turíngia.Lo traumatisme que foguèt puèi la descubèrta de l'olocaust e dels chaples inumans e desparaulables dels camps, lo se faguèt aluenhar d'a la politica (quitament se dins L'Uòu de la sèrp lo sicut n'es lo nazisme coma sorga de tot çò aule, lo grand malastre universal.)
Adolescéncia entre teatre e universitat...[modificar | modificar la font]
En 1936, muda lo jove Ingmar a Estocòlme ont s'inscriu a l'Universitat, en istòria e literatura... d'unes estudis fòrça d'aviada interromputs per s'entrevar de teatre (d'òbras d'Ibsen e Shakespeare entre autres autors...) dins l'obrador teatral d'un ostal de joves , lo Mâster Olofsgården, quitament coma actor d'a vegadas, contacte primièr que lo se faguèt endralhar mai tard cap a mesa en scèna amai director d'actors.
Una relacion amorosa amb una jove actritz mai un desir descabestrat de libertat lo se farà definitivament daissar la lar familiala per la vida dins la capitala mas sens acabar sos estudis que los clavarà pas jamai.
los debuts professionals[modificar | modificar la font]
En 1939, va començar de trabalhar a l'Opèra Real d'Estocòlme coma soflaire per l' Orfèu als Infèrns d'Offenbach.La relativa seguretat financièra (amb un salari de 13 coronas per cada serada...) li va permetre d'escriure, en dos ans, dotze dramas e un opèra. Lo sieu primièr mentor va èsser en Ragnar Hyltén-Cavallius, cineasta e scenograf pro conegut en aquela epòca.
Esclata la Segonda Guèrra Mondiala (que Suècia demorarà neutra...) e deu far lo sieu servici militar mas ne serà pro aviat desmobilizat per encausa d'una ulcèra.
En 1942, met en scèna la siá òbra pròpia La Mòrt de Pulcinello, molt inspirada per l'òbra de n'August Strindberg.
a la Svensk Filmindustri...[modificar | modificar la font]
Va conéisser alara en Carl Anders Dymling, director de la Svensk Filmindustri e na Stina Bergman, directritz del servici dels scenaris, que li prepausan un trabalh regular per n'escriure o corregir los scenaris produsits per la societat, per un contracte de cinc cents coronas al mes. Lai va rescontrar en Gustav Molander que li va prepausar de mostrar lo siu scenari de Hets a n'Alf Sjöberg.
O va tot far en Bergman per participar al rodatge, que li trobèron una mena de pòste fintís de script-boy.
N'acabarà per rodar qualques plans de la fin de l'òbra, una satira amagada de l'autoritarisme absolut d'un òme de poder - un professor - envèrs los sieus escolans - lo pòble? - que n'es plan aisit far lo parallèl amb democracia e nazisme, pro d'actualitat en aquela epòca quitament dins un país neutre coma Suècia.Se trachava tanben alavetz del primièr filme de tria amb participacion bergmaniana que ne foguèt seleccionat aquel filme a la Mòstra de Venècia.
Per poder pagar las despensas d'espitalizacion de la siá molhèr n'Else Fisher, malauta ela coma lo siu nenin, nascut a la fin de 1943, de tuberculòsi, ne va encadenar mesas en scèna e scenaris.
Va tanben acceptar l'ofèrta de la comuna d'Helsinborg per venir director del siu teatre municipal que n'es a mand de far quincanèla. Contunharà de se n'entrevar en tot realizar los sieus primièrs filmes coma cineasta e autor.
vertadièrs debuts coma cineasta[modificar | modificar la font]
Après lo siu primièr filme en 1946, Kris / Crisi que serà un fracatge comercial malgrat de qualitats ja plan bergmanianas coma l'estudi de la crisi entre las generacions, ne contunharà lo siu trabalh al teatre municipal d'Helsinborg.
Dirigirà los sieus tres filmes seguents fòra la Svensk Filmindustri, amb lo productor independent en Lorens Marmsted.Se tracha de Det regnar på vår kårlek / Plòu sul nòstre amor 1946, Skepp till India land / Un batèl per l'Índia 1947 e Musik i Morker / Musica dintre la foscor 1948...
Ne seràn, maldespièch los lors defauts, coma los borrolhons malbiaissuts e un chic comercials, del sieu aprenentatge de vertadièr cineasta.
Lai podem notar subretot una violenta revòlta contra religion e familha dins un biais de cinematografiar fòrça inflenciat pel cinèma del realisme poetic francés de las annadas 1930 e d'en Marcel Carné bèl primièr.
Ne serà estat molt actiu durant aquel periòde que contunhèt de trabalhar pel teatre o escriure de scenaris per en Gustav Molander Kvitan utan ansikt / La Femna sens cara en 1947.
Aprèp dos filmes ja importants dins la siá cinematografia en formacion, Hamnstadt / Ciutat portuària 1948 e Fängelse / La Càrcer 1949, poguèt enfins realizar e menar a tèrme un projècte vertadièrament personal Törst / La Set en 1949.
Se ne pòt dire amb certesa qu'es a partir d'aiceste filme que l'òbra del mèstre suèc prenguèt la siá volada definitiva per mai de trenta ans de caps d'òbra o almens òbras de màger importància dins l'istòria dels cinèmas suedés e mondial.
L' Òbra[modificar | modificar la font]
Los Caps d'òbra[modificar | modificar la font]
Crisi 1946[modificar | modificar la font]
- veire l'article Crisi (filme 1946)
La Set 1949[modificar | modificar la font]
- veire l'article de La Set
Cap al gaug 1950[modificar | modificar la font]
- veire l'article Cap al gaug
Jòcs d'estiu 1951[modificar | modificar la font]
- veire l'article Jòcs d'estiu
Un estiu amb Monika 1953[modificar | modificar la font]
- veire l'article Un estiu amb Monika
La Nuèch dels forencs 1953[modificar | modificar la font]
- veire l'article La Nuèch dels forencs
Una leiçon d'amor 1954[modificar | modificar la font]
- veire l'article Una leiçon d'amor
Risons d'una nuèch d'estiu 1955[modificar | modificar la font]
- veire l'article Risons d'una nuèch d'estiu
Lo Seten sagèl 1957[modificar | modificar la font]
- veire l'article Lo Seten sagèl
Las Majofas 1957[modificar | modificar la font]
- veire l'article Las Majofas
Caratge 1958[modificar | modificar la font]
- veire l'article Caratge
La Sorga 1960[modificar | modificar la font]
- veire l'article La Sorga
L'Uèlh del diable 1960[modificar | modificar la font]
- veire l'article L'Uèlh del diable
En pel miralh 1961[modificar | modificar la font]
- veire l'article En pel miralh
Lutz d'ivèrn 1963[modificar | modificar la font]
- veire l'article Lutz d'ivèrn
Lo Silenci 1963[modificar | modificar la font]
- veire l'article Lo Silenci
Persona 1966[modificar | modificar la font]
- veire l'article Persona (filme)
L'Ora del lop 1968[modificar | modificar la font]
- veire l'article L'Ora del lop
La Vergonha 1968[modificar | modificar la font]
- veire l'article La Vergonha
Lo Rite 1969[modificar | modificar la font]
- veire l'article Lo Rite
Una passion 1969[modificar | modificar la font]
- veire l'article Una passion
Lo Ligam 1971[modificar | modificar la font]
- veire l'article Lo Ligam
Crits e chitadetas 1972[modificar | modificar la font]
- veire l'article Crits e chitadetas
Scènas de la vida de parelh 1973[modificar | modificar la font]
- veire l'article Scènas de la vida de parelh
La Flaüta emmascada 1975[modificar | modificar la font]
- veire l'article La Flaüta emmascada
Cara e cara 1976[modificar | modificar la font]
- veire l'article Cara e cara
L'Uòu de la sèrp[modificar | modificar la font]
- veire l'article L'Uòu de la sèrp
Sonata d'auton 1978[modificar | modificar la font]
- veire l'article Sonata d'auton
De la vida de las mariòtas 1980[modificar | modificar la font]
- veire l'article De la vida de las mariòtas
Fanny e Alexandre 1983[modificar | modificar la font]
- veire l'article Fanny e Alexandre
Los Dos Benaüroses 1986[modificar | modificar la font]
- veire l'article Los Dos Benaüroses
Sarabanda 2003[modificar | modificar la font]
- veire l'article Sarabanda
Citacions[modificar | modificar la font]
- I a pas res mai aisit que s'espantar l'espectator.Lo se pòt de verai far venir baug, que la màger part del mond t'an endacòm dins lo sieu èsser una paur a mand d'espelir.
- Ieu ne soi pas cap un cresent.Quina que ne siá forma de salvacion aprèp la mòrt me sembla un blastèmi.
- Es quand pregui que me cresi que ne soi cresent.
- Avèm la sòrt de viure dins aqueste mond, s'agachar una flor, una nívol a la descisa, de nos escotar un aucèl, lo chibitejar dels espics dins un camp de milh, de nos remirar los trachs d'una persona, las lors tendéncias, lo lor alen mai prigond.
- Çò primièr que devon aprene los escolans d'art dramatic es pas cap l'embriaguesa del teatre mas las exigéncias de la profession.
- Sola la musica me balhèt l'oportunitat de desvelar mas emocions.
- Es l'ombra de la mòrt que li pòrta relèu a la vida.
- Se far vièlh es coma pojar una montanha nauta:mentre ne montas se ne demesisson tas fòrças mas l'agachar es mai liure, la vista mai ampla e serena.
- La paur nos fa cercar un imatge salvador e aqueste imatge es Dieu. [3]
- I a gessa forma d'art coma lo cinèma per se trucar la consciéncia, se segotir las emocions e s'ajónher los estancis mai secretoses de l'arma.
- Lo cinèma coma sòmi, lo cinèma coma musica.Cap art se n'atravèrsa coma si-ben lo cinèma e dirèctament que non sai la nòstra consciéncia diürna, per se tocar los nòstres sentiments, al fons de la cambra luscrala de nòstra arma.
- Cal rodar cada filme coma se lo darrièr foguèsse.
- En realitat ieu vivi de contunh dins la miá enfantesa: ne viri a tengut en pels apartaments solombrats, me passegi en per las carrièras silentosas d'Uppsala e m'aplanti davant la Sommarhuset per escotar l'enòrme beç de dos troncs, me ne movi segonda a segonda, e sempre abiti lo miu sòmi: de temps en temps li ne fau visita a çò real. [4]
- Cal rodar cada filme coma se lo darrièr foguèsse.
Resson critic & influéncias[modificar | modificar la font]
en Suècia[modificar | modificar la font]
en pel mond entièr[modificar | modificar la font]
Prèmis e guerdons[modificar | modificar la font]
Victòrias[modificar | modificar la font]
Oscar[modificar | modificar la font]
- 1960: Melhor filme de lenga estrangièra per La Sorga
- 1961: Melhor filme de lenga estrangièra per En pel miralh
- 1971: Prèmi commemoratiu Irving G. Thalberg per la carrièra
- 1983: Melhor filme de lenga estrangièra per Fanny e Alexandre
Berlinale[modificar | modificar la font]
- 1957: Os d'Aur del melhor filme per Las Majofas
- 1961: Prèmi OCIC per En pel mitralh
BODIL[modificar | modificar la font]
- 1957: Prèmi Bodil del melhor filme europèu per Risons d'una nuèch d'estiu
- 1959: Prèmi Bodil del melhor filme europèu per Las Majofas
- 1974: Prèmi Bodil del melhor filme europèu per Crits e chitadetas
- 1979: Prèmi Bodil del melhor filme europèu per Sonata d'auton
Festenal de Canas[modificar | modificar la font]
- 1956: Melhor umor poetic [7] per Risons d'una nuèch d'estiu
- 1957: Prèmi de la jurada per Lo Seten sagèl
- 1958: Prèmi de la mesa en scèna per Sul lindal de la vida
- 1960: Mencion especiala per La Sorga
- 1973: Grand prèmi tecnic [8] per Crits e chitadetas
- 1997: Palma de las palmas especiala cinquantenari del Festival...
- 1998: Prèmi de la Jurada Ecumenica per l' òbra sencera
Mòstra de Venècia[modificar | modificar la font]
- 1971: Leon d'aur per la carrièra
Golden Globe Awards[modificar | modificar la font]
- 1960: Melhor filme estrangièr per Las Majofas
- 1961: Melhor filme estrangièr per La Sorga
- 1975: Melhor filme estrangièr per Scènas de la vida de parelh
- 1976: Melhor filme estrangièr per Cara e cara
- 1978: Melhor filme estrangièr per Sonata d'auton
- 1984: Melhor filme estrangièr per Fanny e Alexandre
Césars del cinèma[modificar | modificar la font]
Festenal David di Donatello[modificar | modificar la font]
- 1974: David del melhor realizator per Crits e chitadetas
- 1984: David del melhor realizator per Fanny e Alexandre
- 1984: David del melhor scenari per Fanny e Alexandre
- 1984: David del melhor filme estrangièr per Fanny e Alexandre
Autres guerdons e onors[modificar | modificar la font]
- 1961: Membre onorari estrangièr de l' American Academy of Arts and Sciences...
- 1995: Prèmi Dorothy e Lilian Gish
nominacions[modificar | modificar la font]
Oscar[modificar | modificar la font]
- 1957: melhor scenari original per Las Majofas
- 1960: Melhor scenari original per La Sorga
- 1961: Melhor scenari original per En pel miralh
- 1974: Melhor scenari original per Crits e chitadetas
- 1974: Melhor filme de lenga estrangièra per Crits e chitadetas
- 1974: Melhor realizator per Crits e chitadetas
- 1977: Melhor realizator per Cara e cara
- 1979: Melhor scenari original per Sonata d'auton
- 1983: Melhor scenari original per Fanny e Alexandre
- 1984: Melhor realizator per Fanny e Alexandre
BAFTA Awards[modificar | modificar la font]
Berlinale[modificar | modificar la font]
- 1961: Os d'aur per En pel miralh
Césars del cinèma[modificar | modificar la font]
- 1976: Melhor filme estrangièr per La Flaüta emmascada
- 1979: Melhor filme estrangièr per Sonata d'auton
- 2005: Melhor filme de l'Union europèa per Sarabanda
Filmografia[modificar | modificar la font]
realizacions[modificar | modificar la font]
- 1946: Kris Crisi
- 1946: Det regnar på vår kärlek Plòu sul nòstre amor
- 1947: Skepp till India land Un batèl per l'Índia
- 1948: Musik i mörker Musica dintre la foscor
- 1948: Hamnstad Ciutat portuària
- 1949: Fängelse La càrcer
- 1949: Törst La Set
- 1950: Till glädje Cap al gaug
- 1950: Sånt händer intded här Se n'escairiá pas cap aicí
- 1951: Sommarlek Jòcs d'estiu
- 1952: Kvinnors väntan L'Espèra de las femnas
- 1953: Sommaren med Monika Un estiu amb Monika
- 1953: Gycklarnas afton La Nuèch dels forencs
- 1954: En Lektion i kärlek Una leiçon d'amor
- 1955: Kvinnodröm Sòmi de femnas
- 1955: Sommarnattens leende Risons d'una nuèch d'estiu
- 1957: Det sjunde inseglet Lo Seten sagèl
- 1957: Herr Sleeman kommer (television)
- 1957: Smultronstället Las Majofas
- 1958: Nära livet Sul lindal de la vida
- 1958: Venetianskan (television)
- 1958: Rabies (television)
- 1958: Ansiktet Caratge
- 1960: Jungfrukällan La Sorga
- 1960: Djävulens öga L'Uèlh del diable
- 1961: Såsom i en spegel En pel miralh
- 1963: Nattvardsgästerna Lutz d'ivèrn
- 1963: Tystnaden Lo Silenci
- 1964: För att inte tala om alla dessa kvinnor Totas aquelas femnas
- 1965: Don Juan Dòm Juan (fulheton television)
- 1966: Persona
- 1968: Vargtimmen L'Ora del lop
- 1968: Skammen La Vergonha
- 1969: Riten Lo Rite (television)
- 1969: En Passion Una passion
- 1969: Fårö-dokument L'illa de Fårö (television)
- 1971: Beröringen The Touch Lo Ligam
- 1973: Visknkingar och rop Crits e chibiteges
- 1973: Scener ur ett äktenskap Scènas de la vida de parelh
- 1974: Misantropen Lo Misantròp (television)
- 1975: Trollflöjten La Flaüta emmascada
- 1976: Ansikte mot ansikte Cara e cara
- 1977: The Serpent's Egg L'Uòu de la sèrp
- 1978: Höstsonatten Sonata d'auton
- 1979: Fårö-Dokument 2 L'illa de Fårö 2 (television)
- 1980: Aus dem Leben der Marionetten De la vida de las mariòtas
- 1982: Fanny och Alexander Fanny e Alexandre
- 1983: Hustruskolan L'Escòla de las femnas (television)
- 1984: Karins Ansikte Lo Caratge de Karin (telefilme cort)
- 1984: Efter repetitionnen Aprèp la repeticion (television)
- 1986: Dokument Fanny och Alexander (television)
- 1986: De Två saliga Los Dos benaüroses (television)
- 1992: Markisinnan de Sade La Marquesa de Sada (television)
- 1993: Las Baccantas Las Baccantas (television)
- 1995: Sista striket (television)
- 1997: Larmar och gör sig till En preséncia d'un clown (television)
- 2000: Bildmakarna (television)
- 2003: Saraband Sarabanda (television)
scenaris[modificar | modificar la font]
- 1944: Hets / Torments d' Alf Sjöberg
- 1947: Una femna sens cara / Kvinna utan ansikte de Gustav Molander
- 1948: Eva / Eva de Gustav Molander
- 1950: Mentre la vila dormís / Medan staden sover de Lars-Eric Kjellgren
- 1951: Divòrci / Frånskild de Gustav Molander
- 1956: Lo darrièr parelh defòra / Sista paret ut de Alf Sjöberg
- 1957: Lutz de nuèch / Nattens ljus de Lars-Eric Kjellgren
- 1961: Lo Jardin dels plasers / Lustgården de Alf Kjellin
- 1970: La Messorga / Reservatet de Jan Molander (television)
- 1970: La Messorga episòdi de la seria Play for Today d'Alan Bridges (television)
- 1973: La Messorga / The Lie d'Alex Segal (television)
- 1990: Una pichòta musica de nèuèch / A Little Night Music de Scott Ellis (television)
- 1992: Las Melhoras intencions / Den Goda viljan de Bille August
- 1992: Los Mainats del dimenge / Söndagsbarnde de Daniel Bergman
- 1996: Parladissas privadas / Enskilda samtal de Liv Ullmann (television)
- 2000: Infidèla / Trolösa de Liv Ullmann
Teatrografia[modificar | modificar la font]
Òbras teatralas jogadas al Teatre Dramatic Reial d'Estocòlme (Kungliga Dramatiska Teater) (o d'autres teatres del país...) e mesas en scèna per l'autor de Persona... :
- 1951: Dret lyser i kåken de Björn-Erik Höijer amb Maj-Britt Nilsson
- 1955: Tråmålning d'Ingmar Bergman amb Bibi Andersson
- 1961: La Gavina (Måsen) d'Anton Chekhov amb Eva Dalbeck
- 1963 Qual a paur de Virginia Woolf? (Vem är rädd för Virginia Woolf?) d'Edward Albee amb Bibi Andersson
- 1963: Sagan de Hjalmar Bergman amb Erland Josephson, Bibi Andersson
- 1964: Tre knivar från Wei de Harry Martinson
- 1964: Hedda Gabler de Henrik Ibsen
- 1965: Dòm Juan (Don Juan) de Molière
- 1966: L'instruccion (Rannsakningen) de Peter Weiss amb Erland Josephson, Anita Björk
- 1966: L'escòla de las femnas (Hustruskolan) de Molière amb Erland Josephson, Bibi Andersson
- 1969: Woyzeck de Georg Büchner
- 1970: La Soscadissa (Ett Drömspel) d' August Strinberg amb Allan Edwall, Max von Sydow
- 1971: Show de Lars Forssel amb Harriet Andersson, Allan Edwall
- 1972: L'aneda salvatja (Vildanden) de Henrik Ibsen amb Max von Sydow, Erland Josephson, Harriet Andersson
- 1973: Sonata de las trèvas (Spöksonaten) d' August Strindberg amb Harriet Andersson
- 1974: A Damasc (Till Damaskus) d' August Strinberg
- 1975: La Nuèch dels reis o Çò que voldretz (Trettondagsafton) de William Shakespeare amb Bibi Andersson
- 1984: Lo Rei Lear (Kung Lear) de William Shakespeare amb Jarl Kulle, Lena Olin, Peter Stormare
- 198(: Domaisèla Julia (Fröken Julie) d' August Strindberg amb Peter Stormare, Lena Olin
- 1986: La Soscadissa d' August Strindberg amb Lena Olin
- 1986: Hamlet (Hamlet) de William Shakespeare amb Peter Stormare
- 1988: Long Viatge de cap a la nuèch (Lång dags färd mot natt) d' Eugene O'Neill amb Peter Stormare, Jarl Kulle, |Bibi Andersson
- 1989: La Marquesa de Sada (Markisinnan de Sade) de Yukio Mishima amb Anita Björk
- 1989: Un ostal de monaca (Ett dockhem) de Henrik Ibsen amb Erland Josephson
- 1991: Peer Gynt de Henrik Ibsen
- 1991: Domaisèla Julia (Fröken Julie) d' August Strindberg amb Peter Stormare, Lena Olin (represa)
- 1993: Sista skrikert d' Ingmar Bergman (adaptat puèi per la television en 1995... )
- 1993: Lo Temps e la cambra (Rummet och tiden) de Bodho Strauss amb Erland Josephson
- 1994: Las Variacions Goldberg (Goldbergvariationer) de George Tabori] amb Bibi Andersson, Erland Josephson
- 1994: Lo Conte d'ivèrn (Vintersagan) de William Shakespeare amb Bibi Andersson, Pernilla August
- 1995: Lo Misantròp (Misantropen) amb Jarl Kulle
- 1995: Ivona, princessa de Borgonha (Yvonne) de Witold Gombrowicz amb Erland Josephson
- 1996: Las Baccantas (Backanterna) d' Euripides amb Erland Josephson, Anita Björk
- 1998: Bildmakarna de Per Olof Enquist amb Anita Björk (adaptat puèi per la television en 2000)
- 2000: Sonata de las trèvas (Spöksonaten) d' August Strindberg] amb Erland Josephson
- 2000: Maria Stuart (Maria Stuart) de Friedrich von Schiller amb Pernilla August, Erland Josephson
- 2002: Las Tornas (Gengångare) de Henrik Ibsen amb Pernilla August
Bibliografia[modificar | modificar la font]
òbras de n'Ingmar Bergman[modificar | modificar la font]
en suedés[modificar | modificar la font]
en anglés[modificar | modificar la font]
- Ingmar Bergman:The Magic Lantern... revirat per Joan Tate, Nòva York Viking Press 1988
- Ingmar Bergman: Images: my life in film... revirat per Marianne Ruuth idem Arcade Pub. 1994
en castelhan[modificar | modificar la font]
en francés[modificar | modificar la font]
- Ingmar Bergman: Oeuvres... primièr volum, revirat e adaptat del suèc per C.G. Bjurström e Maurice Pons (amb una introduccion de n'Ingmar Bergman) editat per Robert Laffont 453 pp 1962 (amb los scenaris de Jòcs d'estiu, La Nuèch dels forencs, Risons d'una nuèch d'estiu, Lo Seten sagèl, Las Majofas e Caratge... )
- Ingmar Bergman: Une trilogie... revirada e adaptacion de J.Robnard idem 271 pp 1964 ( amb los scenaris de En pel miralh, Los Comuniants e Lo Silenci...)
- Ingmar Bergman: L'Oeuf du serpent... revirat per C.G. Bjurström & Lucie Albertini, Gallimard 1978
- Ingmar Bergman: Laterna Magica... idem 1987
- Ingmar Bergman : Les meilleures intentions... id 1992
- Ingmar Bergman : Images... id id
- Ingmar Bergman : Fanny et Alexandre id 274 pp 1998
en italian[modificar | modificar la font]
- Ingmar Bergman: L'uovo del serpente Einaudi 1974
- Ingmar Bergman: L'immagine allo specchio (Ansikte mot ansikte) idem 1977
- Ingmar Bergman: Fanny e Alexander Ubulibri 1982
- Ingmar Bergman: La lanterna magica Garzanti 1990
- Ingmar Bergman: Nati di domenica idem 1993
- Ingmar Bergman: Il settimo sigillo (Det Sjuncde inseglet - 1957) Iperborea 1994
- Ingmar Bergman: Con le migliori intenzioni Garzanti 1994
- Ingmar Bergman: Conversazioni private id 1999
- Ingmar Bergman: Il quinto atto id 2000
- Ingmar Bergman: Tutto il teatro Ubulibri 2000
- Ingmar Bergman: Il posto delle fragole (Smultronstållet - 1957) Iperborea 2004
- Ingmar Bergman: Sarabanda (Saraband - 2003) Iperborea 2005
- Ingmar Bergman: Tre diari (revirada italiana de Tre Dagböker 2004) Iperborea 2008
òbras a l'entorn de l'artista e de l'òbra[modificar | modificar la font]
en suedés[modificar | modificar la font]
- Jörn Donner: Djåvulens ansikte - Ingmar Bergmans filmer... 1962
- Stig Björkman, Torsten Manns & Jonas Sima: Bergman om Bergman: Intervjuer med Ingmar Bergman 1970
- Maaret Koskinen: I begynnelsen var ordet - Ingmar Bergman och hans tidiga författarskap... 2002
- Henrik Sjögren: Lek och raseri - Ingmar Bergman teater 1938-2002... 2002
- Mikael Timm: Lusten och dåmonerma: boken om Bergman 2008
en anglés[modificar | modificar la font]
- Stig Björgman, Torsten Manns & Jonas Sima: Bergman on Bergman: Interviews with Ingmar Bergman... revirat per Paul Britten Austin, Simon & Schuster Nòva York 1973
- Filmmakers on filmmaking: the American Film Institute seminars on motion pictures and television (edited by Joseph McBride). Boston, Houghton Mifflin Co., 1983.
- Images: my life in film, Ingmar Bergman, Translated by Marianne Ruuth. New York, Arcade Pub., 1994.
- The Magic Lantern, Ingmar Bergman, Translated by Joan Tate New York, Viking Press, 1988.
en castelhan[modificar | modificar la font]
- Ramón Company & Juan Miguel: Ingmar Bergman, buscador de perlas Ediciones Cátedra Madrid 1990
- Pedro Jesús Teruel & Ángel Pablo Cano: Ingmar Bergman, buscador de perlas. Cine y filosofia en la obra de un maestro del siglo XX... Morphos ediciones Murcia 2008
en francés[modificar | modificar la font]
- Francis Guyon & Jean Béranger: Ingmar Bergman... revista Premier Plan Lion 1964
- Olivier Assayas: Conversation avec Bergman... ed. Cahiers du Cinéma París1990
- Joseph Marty: Ingmar Bergman, Une poétique du désir... Éditions du Cerf idem 1991
- N.T. Binh: Ingmar Bergman, Le Magicien du Nord... Découvertes Gallimard id 1993
- Jacques Aumont: Ingmar Bergman: Mes films sont l'explication de mes images Cahiers du Cinéma/Auteurs id 2003
- Jean Narboni: En présence d'un clown, de Bergman Edicions Yellow Now Brussèlas 2009
en italian[modificar | modificar la font]
- Guido Aristarco: I sussuri e le grida... Sellerio editore 1988
- Stig Björkman & Olivier Assayas: Conversazione con Ingmar Bergman... Lindau 1990
- Sergio Trasatti: Ingmar Bergman... Il Castoro Cinema 1993
- Sergio Arecco: Ingmar Bergman.Segreti e maqgie... Le Mani 2000
- Aldo Garzia]: Fårö, la Cineccittà di Ingmar Bergman... Sandro Tetti editore 2001
- Fabrizio Marini: Ingmar Bergman.Il settimo sigillo... Lindau 2002
- Sergio Trasatti: Ingmar Bergman... Il Castoro Cinema n. 156 Editrice Il Castoro 2005
- Alberto Corsani: Il libro che affiora.Suggestioni dal cinema di Ingmar Bergman... Edizioni SEB 2008
- Francesco Netto: Ingmar Bergman.Il volto e le maschere... Edizioni Ente dello Spettacolo 2008
- Antonio Costa: Ingmar Bergman... Marsilio Collana ''Sequenze d'autore'' a cura di Paolo Bertetto Venècia 2009
- Aldo Garzia: Bergman.The Genius... Editori Riuniti University press Roma 2010
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) (sv) Fondacion n'Ingmar Bergman
- (en) (fr)(en) Ingmar Bergman sus l'Internet Movie Database
- (en) Bergmanorama
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Se consideram la qualitat absoluda dels sius scenaris e dialògs originals coma d'òbras de verai literàrias, equivalentas d'òbras teatralas per exemple o sas quitas peças de teatre... idem son jornal personal e sas reflexions generalas... Çò ne tormarem mencionar.
- ↑ La siá maire naturala fin finala se ne disiá Hedvig Sjöberg...
- ↑ Dins Det sjund inseglet / Lo Seten sagèl 1957...
- ↑ Dins Laterna magica, autobiografia... op cit
- ↑ Dins Tystnaden / Lo Silenci 1963...
- ↑ Decernit per una jurada de critics daneses dempuèi 1948...
- ↑ Sic !
- ↑ Sic e tornar sic !!!
- ↑ id est British Academy Films and Television Awards...


c: text/html

text:
Raphus cucullatus
Lo Raphus cucullatus o dodo qu'èra un ausèth originari de las islas Maurici e uei desaparegut, exterminat per l'òmi. Pròche de la paloma, qu'èra de la familha deus Raphus (dab 3 membres coneguts) egaument desapareguda.
Qu'èra gran (1 m haut o baish) e bèth, dab petitas alas qui'u permetèvan pas de volar e, chic pauruc, qu'èra de bon gahar entaus marins qui'u podèvan aisidament caçar e minjar (a maugrat de la mala reputacion suu gost de la carn) ; los òmis qu'arribèn tanben dab animaus com lo can qui podón vàder predators en mei deus qui horrucavan los nids. L'evolucion d'aqueth animau s'èra hèit en isollament e shens nat predator ; b'èra pas preparat a tan de cambiament deu son sistèma ecologic.
Dens la literatura anglosaxòna lo Dodo qu'ei un deus personatges deu liber Aliça au país de la meravilhas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lexicografia
La lexicografia es la branca de la lingüistica que consistís a fabricar lei diccionaris segon una metodologia scientifica; pus precisament, consistís a registrar e descriure rigorosament lo lexic (l'ensems dei mots) d'una lenga. Un lingüista especializat en lexicografia es un lexicograf o una lexicografa.
Somari
Aspèctes[modificar | modificar la font]
Leis aspèctes de basa dau trabalh lexicografic son lei seguents.
- Un còrpus constituit de tèxts autentics, ben representatius de l'usatge, per i extraire lei formas e exemples que figuraràn dins lo diccionari.
- Un protocòl per extraire e tractar lei mots dau còrpus, sota la formas de fichas sistematicas, ara informatizadas en basas de donadas (a passat temps en format papier).
- La nomenclatura, çò es la lista dei mots servent d'intradas, que se seleccionan mai que mai segon sa frequéncia dins lo còrpus (e donc segon sa frequéncia probabla dins l'usatge).
- La macrostructura, çò es la maniera d'ordenar la nomenclatura. Se pòt privilegiar un ordenament que separe estrictament lei mots segon l'òrdre alfabetic (es lo pus frequent: sòci e associar se tractan a sei plaças alfabeticas respectivas) o ben un ordenament qu'agropa lei mots per derivacion (L'article sòci compren un sosarticle per lo derivat associar; e dins l'òrdre alfabetic, l'intrada associar se remanda vèrs l'article sòci).
- La microstructura, que consistís a organizar l'interior de l'article. Compren lo blòt-intrada (la lèma o l'intrada, sa transcripcion fonetica, sa natura gramaticala, d'indicas subre sa flexion, son etimologia...) e l'ordenament dei diferents sens segon de critèris fòrça precís (dau sens pus ancian au pus recent, o dau sens pus frequent au pus rar). Tanben i cau ordenar leis expressions que contenon la lèma (per ex., dins l'article chavana, l'expression far chavana). Leis exemples, que venon dau còrpus en principi, illustran lei diferents emplecs.
- Dins un diccionari monolingüe, lei sens s'explican amb de definicions dins la meteissa lenga.
- Dins un diccionari bilingüe, lei sens s'explican amb de traduccions dins una autra lenga.
- La diccionarica: es l'anticipacion dei caracteristicas dau diccionari en foncion dau public, dei mejans disponibles o dei besonhs recensats.
La lexicografia en occitan[modificar | modificar la font]
La lexicografia en occitan es encara embrionària e sosdesvolopada. La màger part dei "diccionaris" que pareisson per l'occitan, en defòra de quauqueis excepcions, seguisson pas lo metòde de trabalh normau de la lexicografia. Divèrs estudis scientifics an analisat aqueu problèma preocupant e an cercat de començanças de solucions (vejatz la bibliografia çai sota).
La lexicografia en generau[modificar | modificar la font]
La lexicografia es ben desvolopada e ben confòrma ai metòdes scientifics dins lei lengas de granda difusion ont i a de mejans tecnics e financiers. Es lo cas per exemple en anglés, en alemand, en italian o en francés. Una lenga subordenada coma lo catalan benefícia tanben d'una lexicografia presentabla gràcias au dinamisme d'aquela lenga e au sosten tecnic e financier dei poders publics.
Per còntra, fòrça lengas que mancan de mejans financiers e institucionaus coneisson una lexicografia absenta o marrida: an una situacion similara a aquela de l'occitan.
Bilbliografia[modificar | modificar la font]
En occitan[modificar | modificar la font]
Per conéisser lei problèmas de sosdevolopament de la lexicografia occitana, e lei pistas per melhorar la situacion, se pòt consultar leis estudis seguents:
- Dorsier especiau sus la lexicografia dins Lingüistica Occitana, nº 5, setembre de 2007 (web)
- AIRELIÈR Cristian, & CHAMBON Joan Pèire (1999) = HÉRILIER Christian, & CHAMBON Jean-Pierre (1999) “Alibert vu d’Auvergne: notes de lexicographie critique en domaine occitan à propos de deux sources aurillacoises du Dictionnaire occitan-français”, Revue des langues romanes. t. CIII n° 2: 277-293
- BRAS Miriam, & THOMAS Joan (2007) "Diccionaris, corpora e basas de donadas textualas", Lingüistica Occitana, nº 5, setembre de 2007
- SCHLIEBEN-LANGE Brigitte (1991) “348. Okzitanisch: Grammatikographie und Lexikographie / Grammaticographie et lexicographie”; doas versions publicadas:
- en alemand dins: LRL = HOLTUS Günter, & METZELTIN Michael, & SCHMITT Christian (1991) (dir.) Lexikon der Romanistischen Linguistik. Vol. II?: Die einzelnen romanischen Sprachen und Sprachgebiete vom Mittelalter bis zur Renaissance. Vol. V-1: Französisch. Vol. V-2: Okzitanisch, Katalanisch, Tübingen: Niemeyerpp. 105-126
- traduccion francesa amb lo títol “Grammaires et dictionnaires”, dins: KIRSCH F. Peter, & KREMNITZ Georg, & SCHLIEBEN-LANGE Brigitte (2002) Petite histoire sociale de la langue occitane: usages, images, littérature, grammaires et dictionnaires, coll. Cap al Sud, 66140 Canet: Trabucaire; pp. 45-101
- SUMIEN Domergue (2007) "Lo ròtle de la lexicografia dins la planificacion lingüistica", Lingüistica Occitana, nº 5, setembre de 2007
- UBAUD Josiana (1996) “Agach sus la lexicografia occitana”, Lenga e País d’Òc 30: 3-30
- UBAUD Josiana (1998) “Los servidors del Gidilòc: los problèmas de nòrmas ortograficas e lexicalas”, Lenga e País d’Òc 33
- UBAUD Josiana (2007) "La redaccion d'un diccionari ortografic e la problematica generala de la lexicografia contemporanèa", Lingüistica Occitana, nº 5, setembre de 2007
En generau[modificar | modificar la font]
Per conéisser lei principis generaus e elementaris de la lexicografia, valables tanben per l'occitan, se pòt consultar leis estudis seguents:
- BÉJOINT Henri, & THOIRON Philippe (1996) (dir.) Les dictionnaires bilingues, coll. Champs linguistiques, Louvain la Neuve: Duculot / AUPELF-UREF
- BERGENHOLTZ Henning, & TARP Sven (dir.) (1995) Manual of Specialised Lexicography
- HARTMANN R. R. K. (2001) Teaching and Researching Lexicography, 2001
- HARTMANN R. R. K., & JAMES Gregory (dir.) (1998-2001) Dictionary of Lexicography
- LANDAU Sidney (2001) Dictionaries: The Art and Craft of Lexicography, 2a ed.
Per d'autrei lengas[modificar | modificar la font]
- COLÓN Germán, & SOBERANAS Amadeu-J. (1985) Panorama de la lexicografia catalana: de les glosses medievals a Pompeu Fabra, coll. Biblioteca universitària n° 7, Barcelona: Enciclopèdia Catalana
- GAUDIN François, & GUESPIN Louis (2000) Initiation à la lexicologie française: de la néologie aux dictionnaires, coll. Champs linguistiques, Brussèlas: Duculot
- LAMUELA Xavier (1987) “Els nous diccionaris”; dins: LAMUELA Xavier (1987) Català, occità, friülà: llengües subordinades i planificació lingüística, Barcelona: Quaderns Crema
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- Dorsier especiau sus la lexicografia dins Lingüistica Occitana, nº 5, setembre de 2007


text:
Nekhen
Nekhen (en grèc : Ἱepάkwv πόλις - Ieracompolis - la "Ciutat deu haucon") qu'ei un deus lòcs arqueologics mei ancian de l'Egipte antica. Durant lo periòde tinita o protodinastic (e mei que mei durant los regnats de la Ièra dinastia egipciana que sembla estar estada la capitala religiosa deu joen reiaume dab lo son temple e lo son culte vodats au diu Her considerat com lo purmèr faraon.
La ciutat que condava tanben dab ua mena de hortalessa bastida per faraon Khasekhemoi dab bricas de grava seca (que's supausa qu'èra mei que mei ua mena de palais).
Las resta deu temple de Her que hon horrucada per James Edward Quibell e per Frederick William Green a la fin deu sègle XIX e qu'i troben tres deus mei importants objèctes coneguts deu periòde protodinastic : los caps de massuga deus reis Narmer e d'Escorpion e la paleta de Narmer.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Budge, Ernest Alfred Thompson Wallis. An Egyptian Hieroglyfic Dictionary. Nava York : Dover, 1978.


text:
Lanamesa
Lanamesa ( Lannemezan en francés) qu'ei ua comuna de Gasconha , administrada peth departament deths Hauts Pirenèus dera region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
- 1 Geografia
- 2 Eths principaus quartièrs dera vila
- 3 Istòria
- 4 Cultura locala, patrimòni e torisme
- 5 Nòtas
- 6 Geografia
- 7 Istòria
- 8 Administracion
- 9 Demografia
- 10 Nòtas
Geografia[modificar | modificar la font]
Era vila qu'ei situada sus eth Plan de Lanamesa, ath pè deths Pirenèus e ath bèth miei d'aquesta cadena de montanhas, entre era Mar Grana e era Mar Mediterranèa e entre Tarba e Tolosa. Eth plan de Lanamesa qu'ei era hont de 18 arrius e lanamesa qu'ei era traucada pera Petita Baïsa.
Eths principaus quartièrs dera vila[modificar | modificar la font]
- Eth centre : bastit ath torn dera maison comuna e dera glèisa de Sent Joan Baptista, qu'ei eth còr istoric dera vila e qu'estó arrenavat hè un detzenat d'annadas. Atau, era nava plaça deths Dreits deth Òmi e deth Ciutadans on òm tròba eth ofici deth torisme e que hè fàcia ath quiòsc qu'ei un lòc màger deras animacions e deras manifestacions dera vila. Era carrèra Tièrs (Thiers), carrèra centrau, qu'ei era mes comerçanta dera comuna e presenta era entrada dera galaria comerciau Paul Bert. Quitament, qu'avem era plaça dera Pòsta, tanben arrehèta qu'ei hornida de duas honts e d'un monument aths morts deras granas guèrras
- Eths Bortolets, ath torn deth baloard deths Tilhs e près dera gara S.N.C.F., que's plaça en haut d'un cantau que domina eth centre e se desplega ath torn d'un large boloard bordat d'arbos.
- Eth Gueriçà, quartièr pro recent ath sud dera ciutat, que's plaça en bòrd deth bòsc dera Plantada e deth canau dera Nèsta. Qu'ei sustot bastit d'ostaus individuaus bordant nombrós espacis verds.
- Las Moliàs. Ath nòrd, eth quartièr "deths molins" ath torn dera "cité des bans", deth collègi, qu'ei en mutacion gràcias ara construccion de navas parcèlas e d'un centre medicosociau.
- Eths Barraquets qu'ei un bordalat ancian situat ath extrèm nòrd dera comuna.
- Eth Horquet, arrebatiat en francés "la Demi-Lune" tara partida bastida quan eth complèxe espitalèr de Lanamesa i estó implantat, qu'ei un bèth bordalat arrecent estremat dera vila situat ath èst d'aquesta sus era arrota de Tolosa, eth espitau d'amiè era sua urbanizacion e era construccion d'un Parc de léser eth Gòlf e un ipodròm.
- Pèirahita. Adès tèrra de lana ath extrèm sud dera comuna, qu'ei uei ua zòna industriau e comerciau en plen desvolopament.
Istòria[modificar | modificar la font]
Eth Plan de Lanamesa qu'ei ric en restas de preséncia umana preïstorica ; eths permès abitants que caçavan era arrica fauna sauvatge d'aquesta tempsadas : mamot, rinocèros lanós.
A partir dera conquesta romana, que vengó ua region d'establiment de tèrmes.
En 1274, per carta de franquesa, Géraud Ièr d'Aure-Larboust que fondè era bastida de Lanamesa sus un terrenh eslhevat provesit d'ua tor. Sus un lòc conegut alavetz coma era Lana del Boc.
En 1345, eth vescomte de Foish-Bearn que crompèr lo territòri de Lanamesa amassa dab Escala, Tuzaguet e Pinars a Geraud II d'Aure-Larboust e Gaston Febus qu'eth restaquè a sa possession de Nebosan.
Durant las Guèrras de religion era vila (e sustot era glèisa de Sent Joan Baptista) que estón sacamadejats per Gabriel Ièr de Montgomery, mandat pera regina joana de Labrit.
=oc
Demografia[modificar | modificar la font]
Evolucion demografica desempuish 1793[modificar | modificar la font]
Lanamesa qu'ei era 5au vila (en nombre d'abitants) deths Hauts Pirenèus, darrèr Tarba, Lorda, Banhèras de Bigòrra e Aurelhan.
Cultura locala, patrimòni e torisme[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sant Joan : classada Monument istoric, d'estil gotic, dab un portau deth sègle XIII e un capanar deth sègle XIX
A proximitat[modificar | modificar la font]
- Tumulus preïstoricT1 e T2
- Castèth de Mauvesin
- Abadia d'Escaladiu
- Estacion d'esquí : Sent Lari e Sola, Piau-Engaly, Peiraguda, Nistòs
Personalitats ligadas dab era comuna[modificar | modificar la font]
- Paul-Henri de Le Rue : snowboarder francés - Medalha de Bronze aths Jòcs olimpicsmpiques d'ivèrn de 2006 a Turin ;
- Feliç Lacrampa : jogador de rugbí XV ;
- Philippe Rougé-Thomas : joueur de rugbí XV;
- Pierre Berbizier : jogador de rugbi XV - 11 vegadas capitani der' equipa de França
- Renat Horquet : arbitre internacionau rugbí XV.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Portau de Gasconha
-
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Le Passage
Le Passage en arpitan (Le Passage en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Prèp de lo Torn del Pi e Los Abrets, al encreuament de Lion, Chambéry e Grenòble. Lo vilatge a situat a las pòrtas de las Alpes.
Proche de la Tour du Pin et Les Abrets, au carrefour de Lyon, Chambéry et Grenoble. Le village est situé aux portes des Alpes.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
[ref. necessària]. Es en partida per aquela rason que lo vilatge i aguèt nomenat Lo Passatge.
[ref. necessària]. C'est en partie pour cette raison que le village fut nommé Le Passage.


text:
Guèrra de Cent Oras
La Guèrra de Cent Oras, tanben dicha Guèrra dau Fotbòl, se debanèt entre Lo Salvador e Honduras dau 14 au 18 de julhèt de 1969. Dins un contèxte de relacions fòrça marridas, lei violéncias après una partida de fotbòl entre leis equipas nacionalas dei dos país entraïnèron un conflicte frontaliers. L'armada terrèstra salvadoriana, que teniá d'efectius pus importants e un armament superior, mandèt una ofensiva e capitèt de conquistar la vila de Nueva Ocotepeque. Pasmens, aquel avançada foguèt blocada per l'aviacion d'Honduras que capitèt d'anientar l'aviacion dau Salvador e divèrsei depaus de carburant. L'OEA impausèt un alta-au-fuòc e Lo Salvador deguèt abandonar sei conquistas. La màger part deis imigrants salvadorians au Honduras deguèron tanben quitar lo país.


text:
Odessa
Odessa (en ucraïnian: Oдeca, en transcripcion internacionala Odesa) es lo cinquen centre urban mai important d'Ucraïna, e una de las vilas mai ricas del país.
La vila foguèt fondada en 1794 a partir d'un decrèt de l'emperairitz Catarina la Granda. De 1819 a 1858, Odessa foguèt un pòrt franc. Durant lo sègle XIX, èra la quatrena ciutat mai granda de l'Empèri rus, aprèp Moscòu, Sant Petersborg e Varsòvia. Son arquitectura istorica es mai d'estil mediterranèu que rus, per encausa de las influéncias francesa e italiana.
Durant lo periòde sovietic, venguèt basa navala de las fòrças armadas de l'URSS. La ciutat es actualament un dels pòls economics mai importants d'Ucraïna amb fòrça industrias agroalimentàrias e textilas.
Lo folclòre e la varietat lingüistica odessita son fòrça impregnats d'influéncia jusieva, que la populacion d'origina ebrèa ocupa una part importanta de la populacion.


text:
Avesnes
Avesnes es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Avesnes #Èsser al començament de la Mièja Edat una distincion #que concurrença en nombre de tèrras aquelas dels primièrs comtes d'Enaut. Aquel #èsser de senhors poderoses e per la majoritat, dels adversaris dels comtes d'Enaut. Los afrontaments seguits dels démantèlements dels castèls de la familha de Avesnes #èsser multiplas.
I #aver en aquela familha de nombrós « eròi », #que çò de mès de conegut #èsser Jacques de Avesnes aucit en crosada contra Saladin en 1191. Aquel òme ne traís lo comte d'Enaut en s'aliant amb lo comte de Flandre, l'avesque de Cologne e lo pòrti de Brabant per far una coalicion #que li caliá estrossejar lo comtat. Desgraciadament Pas #arribar a o destruir e en représailles, Baudouin d'Enaut lududes #rasar mai de 70 pòbles ; es dire lo patrimòni dels Avesnes. #Far multa onorabla e lo comte d'Enaut #perdonar.
Lo primièr senhor de Avesnes conegut es Wedric lo Barbu #que #defallir cap a 1075. Los sieus fils Thierry i aguèt pas cap de descendència e la distincion #passar a la siá sœur Ide #que épousa Fastré de Oisy. Las tèrras de Avesnes #passar doncas en aquela familha. Los fils aîné, Gossuin dicha lo Borgne de Oisy, senhor de Avesnes, de Condé-sus-lo Escaut (per la part en levant de l'Enaut. Vejatz la rubrique : castèl féodal de Nicolas de Avesnes), de Leuze e de Landrecies #testar en favor de lo sieu fraire Fastré de Oisy, confessat de #Virar #que #eretar de totes los bens de la familha. Lo successor Gauthier, fils aîné de Fastré i aguèt aucit pels òmes de l'avesque de Suro l'an 1147, i aviá épousé Ide de Mortagne.
Los descendents #que #seguir #abandonar lo nom de Oisy per se octroyer aquel de Avesnes Thierry, fils de Gauthier pas #regnar pas longtemps, #morir jove. Lo sieu fraire Nicolas #assegurar la descendència per aquel famós Jacques de Avesnes #que se #trobar mòrt environada de 7 enemics a la batalha de Azour.
Aquel Jacques #èsser fòrça prolifique perque i aguèt almens 8 mainats. Lo cap de familha #èsser Gauthier, senhor de Avesnes, de Condé, de Leuze, de Guise, de Trélon, #venir comte de Bles e de Dunois per la siá esposa Marguerite. Desgraciadament I aguèt tres filhas e un gojat mòrt tròp jove. Totas las tèrras de las Avesnes #passar pel matrimòni d'Ostal, la siá filha aînée, en la familha de las Chatillon #que #venir los senhors de Avesnes.
Mas lo nom dels Avesnes pas en #demorar pas ailà, perque laModèl:3 e fils de Jacques ; Bouchard, se #maridar amb laModèl:2 e filha del comte de Flandre e d'Enaut; se sonava Marguerite, e quand Baudouin SÒRT i aguèt aucit #venir après la siá sœur Jeanne, comtesse de Flandre e d'Enaut. Mas se #conéisser pro rapidament la vertat en çò que tanh a Bouchard de Avesnes ; i aviá recebut los òrdres e s'èra malgrat encobrir maridat. Cela desencadenèt aquel #que s'es trucat la question dels Avesnes e dels Dampierre e #que s'acabèt per la concession del comtat d'Enaut als Avesnes e lo comtat de Flandre als Dampierre.
La familha de Avesnes va regnar pendent 5 generacions sul comtat d'Enaut e o passar de contunh als Bavière pel matrimòni de Marguerite de Avesnes comtesse d'Enaut amb Louis de Bavière emperaire del St Empèri Romain Germanique.
La familha de Avesnes serà alavetz entièrament pana. A partir de 1433, Avesnes, coma tot l'Enaut, #far partida del duché de Bourgogne.
Avesnes #Aperténer successivament als comtes de Enaut, de Olanda, de Zélande. #Èsser presa per Louis XI, de contunh pels Espanhòls en 1559.
Cedida a la França en 1659, e fortificada per Vauban, #èsser presa pels Russes en 1814, e gaireben destruida en 1815 per l'explosion d'una poudrière. #Èsser rebâtie en mens d'un an.
Es ailà que Madame de Montespan #venir mèstra de Louis XIV.
Avesnes fut au début du Moyen Âge une seigneurie qui concurrença en nombre de terres celles des premiers comtes de Hainaut. Ce furent des seigneurs puissants et pour la plupart, des adversaires des comtes de Hainaut. Les affrontements suivis des démantèlements des châteaux de la famille d'Avesnes furent multiples.
Il y eut dans cette famille de nombreux « héros », dont le plus connu fut Jacques d'Avesnes tué en croisade contre Saladin en 1191. Cet homme trahit le comte de Hainaut en s'alliant avec le comte de Flandre, l'évêque de Cologne et le duc de Brabant pour faire une coalition qui devait ravager le comté. Malheureusement ils ne parvinrent pas à le détruire et en représailles, Baudouin de Hainaut lui rasa plus de 70 villages ; c'est dire le patrimoine des Avesnes. Il fit amende honorable et le comte de Hainaut pardonna.
Le premier seigneur d'Avesnes connu est Wedric le Barbu qui décéda vers 1075. Son fils Thierry n'eut aucune descendance et la seigneurie passa à sa sœur Ide qui épousa Fastré d'Oisy. les terres d'Avesnes passèrent donc dans cette famille. Le fils aîné, Gossuin dit le Borgne d'Oisy, seigneur d'Avesnes, de Condé-sur-l'Escaut (pour la partie relevant du Hainaut. Voyez la rubrique : château féodal de Nicolas d'Avesnes), de Leuze et de Landrecies testa en faveur de son frère Fastré d'Oisy, avoué de Tournai qui hérita de tous les biens de la famille. Le successeur Gauthier, fils aîné de Fastré fut tué par les hommes de l'évêque de Liège en 1147, il avait épousé Ide de Mortagne.
Les descendants qui suivirent abandonnèrent le nom de Oisy pour s'octroyer celui d'Avesnes Thierry, fils de Gauthier ne régna pas longtemps, il mourut jeune. Son frère Nicolas assura la descendance par ce fameux Jacques d'Avesnes qu'on retrouva mort entouré de 7 ennemis à la bataille d'Azour.
Ce Jacques fut très prolifique car il eut au moins 8 enfants. Le chef de famille fut Gauthier, seigneur d'Avesnes, de Condé, de Leuze, de Guise, de Trélon, il devint comte de Blois et de Dunois par son épouse Marguerite. Malheureusement il eut trois filles et un garçon mort trop jeune. Toutes les terres des Avesnes passèrent par le mariage de Marie, sa fille aînée, dans la famille des Chatillon qui devinrent les seigneurs d'Avesnes.
Mais le nom des Avesnes n'en resta pas là, car le 3en fils de Jacques ; Bouchard, se maria avec la 2en fille du comte de Flandre et de Hainaut; elle s'appelait Marguerite, et lorsque Baudouin IX fut tué elle devint après sa sœur Jeanne, comtesse de Flandre et de Hainaut. Mais on connut assez vite la vérité au sujet de Bouchard d'Avesnes ; il avait reçu les ordres et s'était malgré cela marié. Cela va déclencher ce qu'on a appelé l'affaire des Avesnes et des Dampierre et qui va se terminer par l'octroi du comté de Hainaut aux Avesnes et le comté de Flandre aux Dampierre.
La famille d'Avesnes va régner pendant 5 générations sur le comté de Hainaut et puis le passer aux Bavière par le mariage de Marguerite d'Avesnes comtesse de Hainaut avec Louis de Bavière empereur du St Empire Romain Germanique.
la famille d'Avesnes sera alors complètement éteinte. À partir de 1433, Avesnes, comme tout le Hainaut, fit partie du duché de Bourgogne.
Avesnes appartint successivement aux comtes de Hainaut, de Hollande, de Zélande. Elle fut prise par Louis XI, puis par les Espagnols en 1559.
Cédée à la France en 1659, et fortifiée par Vauban, elle fut prise par les Russes en 1814, et presque détruite en 1815 par l'explosion d'une poudrière. Elle fut rebâtie en moins d'un an.
C'est là que Madame de Montespan devint maîtresse de Louis XIV.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Ieroglifs sus una estèla funerària egipciana.
Los ieroglifs egipcians èran lo sistèma d'escritura emplegat correntament dins l'Egipte anciana per notar la lenga egipciana, subretot dins la vida religiosa. Aqueste sistèma d'escritura foguèt deschifrat pel filològ e cercaire occitan Joan Francés Champolion (1790-1832) en 1822.
Lo sistèma ieroglific es copausat de signes fonetics (los ieroglifs unilitaris, bilitaris e trilitaris), com dens l'alfabet occitan, e ideografics (los ieroglifs determinatius).
Existisson de formas simplificadas d'escritura d'aqueste sistèma: lo ieratic e lo demotic


text:
1991
Aquesta pagina concernís l'an 1991 del calendièr gregorian.
Somari
- 1 Eveniments
- 2 Naissenças
- 3 Decèsses
- 4 Prèmi Nobel
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
En genier e en febrier, participacion dau país a la Guèrra de Kuwait ambé lo mandadís d'un còrs de 18 000 òmes. Capitèt sensa dificultat de menar una ofensiva sus lo flanc nòrd dei fòrças de la coalicion internacionala gropada a l'entorn deis Estats Units d'America. Lo 3 de junh, adesion oficiala de París au Tractat de Non Proliferacion Nuclera de 1968.
Regardant leis afaires intèrnes de França, lo 12 d'abriu, foguèt adoptada una lèi permetent d'aumentar lei competéncias de l'Assemblada de Corsega. Puei, lo 15 de mai, lo govèrn Rocard demissionèt e foguèt remplaçat per aqueu d'Édith Cresson. Pasmens, aquò permetèt pas de reglar lei crisis economica e sociala dau país (esmogudas dins de quartiers populars en mai e junh, discors Le Bruit et l'Odeur de Jacques Chirac lo 19 de junh). De mai, acomencèt l'Afaire dau sang contaminat per lo virüs dau SIDA lo 25 d'abriu.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Georgia[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 9 d'abriu. En mai, Zviad Gamsakhourdia foguèt elegit president de la republica. Establiguèt rapidament un regime fòrça autoritari que causèt una guèrra civila entre sei partisans e seis adversaris a la fin de l’annada.
Polonha[modificar | modificar la font]
Premiereis eleccions liuras en Polonha que marquèron la fin de la transicion vèrs lo capitalisme. Foguèron marcadas per una division importanta dei sufragis que ges de partit obtenguèt un resultat superior a 13%. Aquò foguèt a l'origina d'una instabilitat importanta dau govèrn. Pasmens, lei Premiers Ministres successius de l'annada (Tadeusz Mazowiecki, Jan Bielecki e Jan Olszewski) poguèron impausar un programa economic fòrça liberau qu'entraïnèt un afondrament economic dau país e una crisi persistenta fins a 1993. D'autra part, regardant sa diplomacia, Polonha quitèt lo Pacte de Varsòvia lo 1èr de julhet. Ambé l'acòrd deis autrei membres, l'aliança foguèt definitivament abandonada.
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Minada per una crisi economica grèva, per de dissensions intèrnas e per de movements independentistas au sen dei pòbles periferics, l'Union Sovietica s'afondrèt a cha pauc dins lo corrent de l'annada. En aost, de faccions conservatritz, sostengudas per lo KGB, assaièron de prendre lo poder per arrestar la deliquescéncia de l'estat sovietic. Arrestèron Mikhaïl Gorbachov e faguèron ocupar Moscòu per de fòrças militaras. Pasmens, a l'iniciativa dei liberaus dirigits per Borís Ieltzin, de manifestacions foguèron organizadas e lei soudats sovietics, sensa òrdre precís, sostenguèron pas lo còp d'estat. Mikhaïl Gorbachov foguèt liberat e rintrèt dins la capitala sota la « proteccion » d'Ieltzin.
La revirada dau còp d'estat entraïnèt l'acceleracion de l'afondrament dau poder centrau sovietic ambé la multiplicacion dei declaracions d'independéncia dei Republicas Socialistas. Lo 8 de decembre, lei presidents de Russia, d'Ucraïna e de Bielorussia se reüniguèron a Minsk per publicar una declaracion anonciant la dissolucion de l'URSS e son remplaçament per una Comunanutat deis Estats Independents (CEI) de definir. President sensa país, Mikhaïl Gorbachov deguèt finalament s'enclinar e demissinèt de la presidéncia de l'Union dei Republicas Socialistas Sovieticas lo 25 de decembre. L'endemans, la dissolucion dau país eissit de la Revolucion Russa foguèt oficialament proclamada marcant la fin de la Guèrra Freja. Foguèt remplaçat au sen deis institucions internacionalas per la Federacion de Russia.
America[modificar | modificar la font]
Belize[modificar | modificar la font]
Reconóissança oficiala de la sobeiranetat beliziana per Guatemala en 1991. Aquò permetèt lo retirament de l'importanta garnison britanica demorada dins lo país dempuei son independéncia en 1981. Pasmens, la situacion foguèt pas reglada per aquel acòrd car Guatemala contunièt de revendicar 12 272 km² de territòri belizian.
Asia[modificar | modificar la font]
Cazacstan[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 16 de decembre.
Iraq[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin de la crisi dubèrta ambé l'invasion de Kowait per Iraq en aost de 1990. D'efèct, lei negociacions regardant lo retirament e lo reglament dau deute iraquians mau capitèron en despiech dei temptativas de mediacion sovietica. Lo 17 de genier, la coalicion internacionala menada per leis Estatsunidencs acomencèt una campanha de bombardament aerian còntra l'armada iraquiana e leis infrastructuras dau país. L'aviacion iraquiana foguèt pas capabla de defendre son espaci aerian e lei tropas terrèstras subiguèron de pèrdas grèvas en fàcia deis armaments modèrnes utilizats per lei poissanças occidentalas. Saddam Hussein assaièt alora succès de desviar lo conflicte vèrs Israèl e mandèt plusors míssils còntra lo territòri israelian. Son objectiu èra d'entraïnar una repòsta israeliana qu'aurià benlèu causat lo retirament dei país arabis de la coalicion. Pasmens, sota la pression de Washington, Israèl renoncièt a una repòsta. Puei, lo 25 de febrier, lei fòrças terrèstras de la coalicion ataquèron lo sud d'Iraq e Kowait. Largament destruchas per lei bombardaments aerians, leis unitats iraquianas s'afondrèron rapidament. Après un centenau d'oras de combat, un trentenau de divisions iraquianas èran estadas anientadas e Saddam Hussein foguèt obligat d'acceptar lei condicions de la coalicion per obtenir un alta-au-fuòc (28 de febrier). Entre 20 000 e 35 000 soudats iraquianas foguèron tuats entre genier e febrier e aperaquí 75 000 bleçats.
Aquela desfacha e lei dificultats d'avitalhament dins lo sud dau país entraïnèt rapidament una tiera d'insureccions. Tre lo mes de març, de revòutas acomencèron dins lei regions chiistas e curdas. La Garda Republicana — qu'aviá gardat mai d'una unitat en resèrva — reagiguèt rapidament ambé l'acòrd tacit de Washington que voliá pas reversar Saddam Hussein e lo laissèt liurament reprimir lo movement chiista. Entre lo 7 e lo 14 de març, prenguèt l'avantatge sus l'insureccion chiista que mancava d'organizacion e d'armament. Lo 17 de març, lo fugau de l'insureccion (Basra) èra sota contraròtle (de combats limitats contunièron pasmens fins au començament d'abriu). Puei, l'armada iraquiana se dirigiguèt còntra lei Curds e reconquistèron lei vilas principalas dau nòrd (28 de març - 3 d'abriu). Lei combats s'arrestèron lo 5 d'abriu sota la pression estatsunidenca e lei territòris encara tenguts per lei Curds formèron un Curdistan Iraquian autonòm.
Après aquelei combats, Iraq demorèt sota embarg e leis Estats Units e seis aliats defendiguèron tanben l'utilizacion d'avions militars dins la màger part de l'espaci aerian iraquian. Aquel embarg anava entraïnar una crisi economica e sanitària grèva ambé l'afondrament de l'economia dau país e la reaparicion de malautiás grèvas coma lo colerà. Pasmens, Saddam Hussein capitèt de se mantenir au poder.
-
-
Fotografia d'un carri iraquian destruch.
-
Veïculs militars e civius iraquianas destruchs dins la region de Basra.
-
-
-
Ozbequistan[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 1èr de setembre.
Quirguizstan[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 31 d'aost.
Tatgiquistan[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 9 de setembre.
Turcmenistan[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 27 d'octòbre.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Informatica[modificar | modificar la font]
Desvolopament de la premiera version dau sistèma operatiu Linux per l'informatician finlandés Linus Torvalds (nascut en 1969).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 8 de genièr - Steve Clark, guitarrista britanic (Def Leppard) (n. 1960)
- 11 de genièr, Carl David Anderson, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1905)
- 30 de genièr - John Bardeen, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1903)
- 6 de febrièr - Salvador Luria, biològ italian, Prèmi Nobel (n. 1912)
- 21 de febrièr - Margot Fonteyn, dançaira britanica (n. 1919)
- 2 de març - Serge Gainsbourg, cantaire francés (n. 1928)
- 12 de març - Ragnar Granit, neuroscientific finlandés, Prèmi Nobel (n. 1900)
- 17 de març – Pilar Primo de Rivera, femna politica espanhòla (n. 1907)
- 3 d'abril - Graham Greene, escrivan, autor de teatre e critic de literatura anglés (n. 1904)
- 21 de mai - Rajiv Gandhi, primièr ministre d'Índia (n. 1944)
- 6 de junh - Stan Getz, musician american (n. 1927)
- 15 de junh - Arthur Lewis, economista britanic, Prèmi Nobel (n. 1915)
- 24 de julhet - Isaac Bashevis Singer, escrivan polonés, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1902)
- 3 d'agost- Ali Sabri, primièr ministre d'Egipte (n. 1920)
- 2 de setembre - Alfonso García Robles, diplomata mexican, Prèmi Nobel (n. 1911)
- 7 de setembre - Edwin Mattison McMillan, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1907)
- 26 de setembre - Miles Davis, musician american (n. 1926)
- 6 de novembre - Gene Tierney, actritz americana (n. 1920)
- 18 de novembre - Gustáv Husák, president de Checoslovaquia (n. 1913)
- 24 de novembre - Eric Carr, musician american (Kiss) (n. 1950)
- 24 de novembre – Freddie Mercury, cantaire britanic (n. en Zanzibar en 1946)
- 1 de decembre - George Joseph Stigler, economista american, Prèmi Nobel (n. 1911)
- 6 de decembre - Richard Stone, economista britanic, Prèmi Nobel (n. 1913)


text:
Pluton
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Aquesta pagina d'omonimia repertòria los diferents subjèctes e articles del nom identic.
- Pluton, dieu dels Infèrns dins la mitologia romana ;
- (134340) Pluton, planeta nana del Sistèma Solar nomenada d'aprèp lo dieu roman (ancianament considerada coma planeta a part entièra e reclassada lo 24 d'agost de 2006 per l'Union Astronomica Internacionala) ;
- un pluton, apelacion qu'es pas estada retenguda per designar un objècte de la categoria de Pluton (Pluto-class object en anglés), una categoria novèla de còrses celèstes similars a Pluton creada per un vòte de l'Union astronomica internacionala en agost de 2006 ;
- un pluton, massís de ròcas intrusivas magmaticas apeladas ròcas plutonicas.


text:
Tópac Amaro
Tópac Amaro (? - Cusco, 24 de setembre de 1572) foguèt lo darrièr sobeiran indigèna modèrne de l'Empèri Inca de Peró. Lo filh de Manco Inca Iopanqui (conegut tanben coma Manco Capac II), venguèt prèire e gardacòs de son paire.
Somari
Aquesicion[modificar | modificar la font]
Après que son frairastre, l'Emperaire inca (Titu_Cusi_Iopanqui), moriguèsse en 1570, Tópac Amaro assumiguèt lo títol imperial. Los incas cresián que los capelans espanhòls que son frairastre se vegèsse forçat a admetre en Vilcabamba lo habían enverinat. Foguèron capturats e executats e las frontièras que los espanhòls avián ocupat de Peró èran tampadas. En aqueles temps los espanhòls encara sabián pas la mòrt de l'anterior Sapa Inca e avián mandat rutinariamente dos embajadores per tal de contunhar las negociacions en cors. Foguèron tuats totes dos a la frontièra per un capitani inca.
En usar la justificacion que los incas avián "roto la inviolable ley de todas las naciones del mundo: respeto a los embajadores" lo vicerei novèl, Francisco de Toledo, decidiguèt d'atacar e conquistar Vilcabamba. Declarèt la guèrra lo 14 d'abril de 1572 e en doas setmanas doas pichòtas partidas de soldats espanhòls avián capturat un pont estrategic a la frontièra e dempuèi aquel ponch Toledo poguèt porgir d'armas a son armada.
La guèrra finala amb Espanha[modificar | modificar la font]
Lo primièr de junh lo primièr anfrontament guerrièr comencèt dins la val de Vilcabamba. Los incas ataquèron los primièrs amb fòrça volontat malgrat que foguèssen armats leugièrament. Mai d'un còp ensagèron de levar lo sèti mantengut pels espanhòls e sos aliats nadius pasmens cada còp èran obligats de se retirar. Lo 23 de junh lo fòrt de Huayna Pucará se rendèt victima de l'artilharíá espanhòla. L'armada inca, que se retirava, decidiguèt d'abandonar sa darrièra vila e de se dirigir cap a la selva per se regropar. Lo 24 de junh los espanhòls dintrèron dins Vilcabamba, la trobèron desèrta e lo Sapa Inca èra partit. La vila foguèt desbastida del tot.
Tópac Amaro se n'èra anat lo jorn abans amb un grop d'aperaquí 100 personas e se dirigiguèt a l'oèst, dins los bosques de las tèrras bassas. Lo grop, que compreniá sos generals e los membres de sa familha, s'èra devesit en còlas pichonetas per tal d'evitar d'èsser capturats.
Tres grops de soldats espanhòls los secutèron. Un d'eles capturèt l'esposa e lo filh de Tuti Cusi. Lo segond tornèt amb de presonièrs militars e amb d'aur, d'argent e d'autras gemmas preciosas. Lo tresen tornèt amb los dos fraires de Tópac Amaro, d'autres parents e sos generals. Lo Sapa Inca e son comandant contunhèron d'èsser liures.
La fugida de Vilcabamba[modificar | modificar la font]
Puèi un grop de quaranta soldats causits personalament sortiguèron en persecución de estos. Seguiguèron lo riu de Masahuay pendent 170 milas, on trapèron un depaus Inca amb fòrça aur e vaissèla. Los espanhòls capturèron un grop d'indians chonco e los obliguèron de dire çò qu'avián vist, e s'avián vist lo Sapa Inca. Aqueles informèron qu'èra anat riu aval, en bote, cap a un endrech sonat Momorí. Los espanhòls construiguèron aprèp cinc balsas e continuèron la persecucion.
A Momorí descobriguèron que Tópac Amaro s'èra escapat per la tèrra. Contunhèron amb l'ajuda dels Indians Mamarí, que informèron del camin qu'avián pres los Incas e indiquèron que Tópac èra alentit per encausa de sa femna qu'èra a mand de far nàisser son filh. Aprèp una caminada de 50 milas vegèron una fogal a l'entorn de nòu oras de la nuèch. Trobèron lo Sapa Inca Tópac Amaro e sa femna que se caufavan l'un l'autre. Les aseguraron que no se les produciría pas cap de mal e asegurarían su rendición. Tópac Amaro foguèt arrestat.
Los captius foguèron menats de regreso a las ruinas de Vilcabamba e amassa dintrèron dins Cuzco lo 21 de setembre. Los vencedores también trajeron los restos momificats de Manco Cápac e Titu Cusí e una estatua d'aur de Punchao, una representacion del linaje Inca que conteniá los restos mortals dels còrs dels Incas defuntats. Aqueles objèctes sacrats foguèron puèi destruches.
Execucion[modificar | modificar la font]
Se faguèt mai d'un ensag per convertir Tópac Amaro al cristianisme pasmens, se pensa que, aqueles ensages foguèron rechazados per un òme qu'èra preparat per acceptar sa fe. Los cinc incas capturats recibieron un resumido juicio donde nada fue dicho en su defensa y fueron sentenciados a la horca. Varios de los que murieron de las severas torturas que recibieron fueron sin embargo también colgados.
Lo jutjament del Sapa Inca comencèt un parelh de jorns mai tard. Tópac Amaro foguèt condamnat per l'assasinat dels sacerdotes en Vilcabamba, de los cuales èra probablamente innocent. Foguèt sentenciado a la decapitacion. Fue reportado en varias fuentes de nombroses clérigos, convencidos de l'innocéncia de Tópac Amaro, supliquèron a genolhond que no se aprovecharan, que l'Inca foguèsse mandat cap a Espanha per un jutjament en luòga d'èsser executat.
Un testimòni ocular del jorn lo recordaba montando una mula amb las mans ligadas dins son esquina e una còrda a l'entorn de son còl. D'autres testigos diguèron que i aviá de grandas massas de personas e que lo Sapa Inca estaba enrodat de centenats de gardas armats amb de lanças. Frente a la catedrala principala sus la plaça centrala de Cuzco un patíbulo èraa estat erigit. Se reportaron entre 10 000 a 15 000 testimònis presents.
Tópac Amaro montèt el patíbulo acompanhat pel avesque de Cusco. Mentre qu'èra a hacía, se dice por los quites testimònis qu'"una multitud de indios, que llenaron completamente la plaça, vieron el lamentable espectáculo [y sabían] que su señor e Inca iba a morir, ensordecieron los cielos, haciéndolos reverberar con sus llantos y lamentos." (Murúa 271)
Como es reportado per Baltasar de Ocampa e Friar Gabriel de Oviedo, Prior dels dominicans a Cuzco, ambos testimònis oculars, lo Sapa Inca auborèt sa man per far taisar la multitud, e sas darrièras paraulas foguèron;
"Ccollanan Pachacamac ricuy auccacunac yahuarniy hichascancuta."
"Maire Tèrra, atestigua coma mos enemics derraman ma sang."
[Epílogo=TupacAmaru En Cuzco en el 1589, lo darrièr sobreviviente de los conquistadores originals de Peró, Don Mancio Serra de Leguisamo, escribió en el preambul de son testament lo siguiente: " Encontramos estos reinos en tal buen orden, y decían que los incas los gobernaban en tal sabia [manera] que entre ellos no había un ladrón, ni un vicioso, ni tampoco un adultero, ni tampoco se admitía entre ellos a una mala mujer, ni había personas inmorales. Los hombres tiene ocupaciones útiles y honestas. Las tierras, bosques, minas, pastos, casas y todas las clases de productos eran regularizadas y distribuidas de tal manera que cada uno conocía su propiedad sin que otra persona la tomara o la ocupara, ni había demandas respecto a ello... el motivo que me obliga a hacer estas declaraciones es la liberación de mi conciencia, ya que me encuentro a mi mismo culpable. Porque hemos destruido con nuestro malvado ejemplo, las personas que tenían tal gobierno que era disfrutado por sus nativos. Eran tan libres del encarcelamiento o de los crímenes o los excesos, hombres y mujeres por igual, que el indio que tenía 100,000 pesos de valor en oro y plata en su casa, la dejaba abierta meramente dejando un pequeño palo contra la puerta, como señal de que su amo estaba fuera. Con eso, de acuerdo a sus costumbres, ninguno podía entrar o llevarse algo que estuviera allí. Cuando vieron que pusimos cerraduras y llaves en nuestras puertas, supusieron que era por miedo a ellos, que tal vez no nos matarían, pero no porque creyeran que alguno pudiera robar la propiedad del otro. Así que cuando descubrieron que teníamos ladrones entre nosotros, y hombres que buscaban hacer que sus hijas cometieran pecados, nos despreciaron." (Markham 300)
Descendents[modificar | modificar la font]
Cerca de quaranta ans aprèp que la conquista de Peró comencèsse a partir de l'execucion d'Atahualpa, esta s'acabèt amb l'execucion de son nebot. Una nueva camada de descendents reials fue prontamente iniciada pel virrey. Varias dosenas de personas, incluyendo lo filh de tres ans de Tópac Amaro, foguèron fòrabandidas a Mexic, Chile, Panamà e d'autres endreches. A algunos de ellos se les permetèt de tornar en cò sieu e lo reirefelen de Tópac, Tópac Amaro II, capitanegèt una rebellion indigèna en 1780 contra la preséncia espanhòla continua en Peró.
Modèl:Start box Modèl:Succession box Modèl:End box
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Tupac Amaru, la vida, los tiempos, y la ejecución del último inca (en anglés)
- Historia del Perú Colonial
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- James Q. Jacobs, Tupac Amaru, The Life, Times, and Execution of the Last Inca
- Cobo, Bernabe, Historia del Nuevo Mundo, bk 12.
- Colección de documentos inéditos relativos al descubrimiento, conquista y organización de las antiguas posesiones españolas de Ultramar, ed. Angel de Altolaguirre y Duvale and Adolfo Bonilla y San Martin, 25 vols., Madrid, 1885-1932, vol.15. In Hemming.
- García de Castro, Lope, Despatch, Lima, Mar. 6, 1565, Gobernantes del Perú, cartas y papeles, Siglo xvi, Documentos del Archivo de Indias, Colección de Publicaciones Históricas de la Biblioteca del Congreso Argentino, ed. Roberto Levillier, 14 vols., Madrid, 1921-6. In Hemming.
- Guillen Guillen, Edmundo, La Guerra de Reconquista Inka, Histórica épica de como Los Incas lucharon en Defensa de la Soberanía del Perú ó Tawantinsuyu entre 1536 y 1572, Primera edición, impreso en Lima, Perú.
- Hemming, John, The Conquest of the Incas, Harcourt, Brace, Jovanovich, Inc., Nueva York, 1970.
- Markham, Sir Clements, The Incas of Peru, Segunda edición, John Murray, Londres, 1912.
- Métraux, Alfred, The History of the Incas, Traducido del francés por George Ordish, Pantheon Books, Nueva York, 1969.
- Mura, Martín de, Historia General del Perú, Origen y descendencia de los Incas (1590 - 1611), ed. Manuel Ballesteros-Gaibrois, 2 vols., Madrid, 1962, 1964. In Hemming.
- Ocampa, Baltasar de, Descripción de la Provincia de Sant Francisco de la Vitoria de Vilcapampa (1610). Trad, C. R. Markham, The Hakluyt Society, Second Series, vol. 22, 1907. In Hemming.
- Sender, Ramón J. Túpac Amaru
- Salazar, Antonio Bautista de, Relación sobre el periodo del gobierno de los Virreyes Don Francisco de Toledo y Don García Hurtado de Mendoza (1596), Colección de documentos inéditos relativos al descubrimiento, conquista y colonización de las posesiones españolas en América y Oceanía sacadas en su mayor parte de Real Archivo de Indias, 42 vols., Madrid, 1864-84. In Hemming.
- Titu Cusi Yupanqui, Inca Diego del Castro, Relación de la conquista del Perú y hechos del Inca Manco II; Colección de libros y documentos referentes a la historia del Perú, ed. Carlos A. Romero and Horacio H. Urteaga, dos series, 22 vols., Lima, 1916-35. In Hemming.
- Valladolid, 29 April 1549, Colección de documentos para la historia de la formación social de Hispano-América, ed. Richard Konetzke, 4 vols., Madrid, 1953. In Hemming.
- Vargas Ugarte, Ruben, Historia del Perú, Virreinato (1551-1600), Lima, 1949, p. 258.


text:
Mont Fuji
Lo mont Fuji (富士山), amb 3776 m d'altitud, es la montanha mai nauta de tota l'illa de Honshu e de tot Japon. Se tròba entre las prefecturas de Shizuoka e Yamanashi dins lo Japon central e just al ponent de Tòquio, d'ont se pòt observar un jorn desencrumit. Fuji es un estratovolcan.
Considerat territòri sagrat dempuèi l'antiquitat, i èra enebit per las femnas d'i pujar a la cima fins a l'èra Meiji (fin del sègle XIX). Uèi lo jorn es conegut coma una destinacion toristica, e per far d'alpinisme, mai que mai entre los meses de julhet e la fin d'agost.
Lo mont Fuji es un còn volcanic atractiu e es un tèma recurrent dins l'art japonés. Lo trabalh qu'a mai de renom es l'òbra màger 36 vistas del mont Fuji del pintor ukiyo-e Hokusai. Tanben apareis dins la literatura japonesa e es lo tèma de fòrça poèmas.
Lo mont Fuji es classificat coma volcan actiu, mas presenta pauc de riscs d'erupcion. La darrièra erupcion enregistrada data de 1707 durant l'èra Hōei del periòde Edo. Se formèt alavetz un nòu cratèr e un segond pic (nomenat Hoeizan pel nom de l'èra).
Aprèp lo sorgiment dels samurais al Japon feudal (del sègle XII al sègle XVI) comencèron a s'emplegar los caractèrs kanji actuals pel "Fuji". Fu (富) significa "riquesa", mentre que ji (士) es "samurai". E san (山) significa "montanha", lo nom complet es doncas Fujisan.


text:
Goneg
Goneg en breton ( Gosné en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Gosné A situat a 24 km al nòrd-es de Roazhon e a 49 km al sud del mont Sant-Michel dins lo país de Fougères.
Las municipalitats limitrophes son Sant-Aubin-de detlo-Cormier, Liffré e Ercé-près de-Liffré.
Gosné est situé à 24 km au nord-est de Rennes et à 49 km au sud du mont Saint-Michel dans le pays de Fougères.
Les communes limitrophes sont Saint-Aubin-du-Cormier, Liffré et Ercé-près-Liffré.


text:
Etrúria
Etrúria èra lo territòri dels Etruscs. Correspond a l'actuala Toscana, anèt pendent lo priòde de son espandiment maximum, al delà de l'Apenin toscoemílian fins la plan de Pò e la seuna boca, a Adria, pòrt antic que dona lo seu nom a la Mar Adriatica. Al sud, lo territòri etrusc s'espandiguèt al delà de Roma (compreda), fins Capoá.
Somari
Las ciutats[modificar | modificar la font]
Una dotzena de ciutats confederadas, formant une nacion, e correspondent al tant de Lucumonias formavan la Ligua etrusca basada sus la dodecapòli : Véies, Caeré, Tarquinia, Vulci, Volsinii novi, Clusium, Perosa, Cortone, Arretium, Volaterrae, Vetulonia, Rusellae.
A cada vila correspondava de districtes comprenent des ciutats mai pichonas e de vilatges. Cada de ciutat èra administrada per un Lucumon, governador eissit de l'aristocracia. Pasmens, existissiá d'autres magistrats: lo mòt zilath per exemple, apareis dins l'epigrafia e èra relatiu a une magistratura.
Las vilas etruscas èran nombroses, las mai importantas èran:
- al sud de Toscana: Caeré, Tarquinii, Vulci, Veji, Volsinies, Populonia (la sola ciutat a èsser tanben un pòrt) ;
- al centre : Clusium, Cortona, Arezzo, Perosa, Rusellae, Vetulonia ;
- al nòrd : Pisae, Fiesole, Volterra ;
- e tanben, Volsinii.
Las primièras vilas etruscas presentavan pas de plan caracteristica, mas las vilas mai tardièras foguèron bastida segon un plan ortogonal: dos axes, nòrd-sud (cardo) e èst-oèst (decumanus) formant une interseccion dempuèi que s'ordonava la vila, dessenhavan d'illòts afectats a de foncions divèrsas (espaci public, espaci sacrat, demoranças). Adduccion d'aiga, toats, caufatge, comptan d'entre las invencions utilizada mai tard pels Romans.
Foncionament de las ciutats[modificar | modificar la font]
Aquelas ciutats foguèron d'en primièr governadas caduna per un rei, enseguida per una oligarquia, eissida de las grandas familhas de l'aristocracia. Aquelas vilas gropavan a vegada en confederacions o en ligas de natura religiosa. S'enriquissent amb lo temps mercé a de produchs agricòls de las tèrras a l'entorn, coma amb lo blat, e a un elevatge florissent, a l'expleitacion de minas e al comèrci, las ciutats etruscas capitèron lèu a s'afirmar. Lo pòble etrusc conegut un espandiment entre lo sègle VII e V dins la val del Pò, al nòrd, que las ciutats de Felsina (Bolonha), e de l'actuala Marzabotto, ligadas a Spina, sus la mar Adriatica, ciutat recuelhent l'influéncia del mond grèc, e favorizant lo lucratiu comèrci de l'ambre e de l'estam amb lo nòrd, al sud, dins lo Latium, e amb una fòrta preséncia en Campània, en Corsega enfin a Alalia (arar Aléria). Sus mar al contrari, la concurréncia amb las flòtas de Cartage e grècgas foguèra juste. Roma èra un domèni etrusc pendent un siègle, e la dinastia dels Tarquins, reis d'origina etrusca, rebat la superioritat e l'importança de las ciutats etruscas miègjornalas, que daissèron de traças dins la religion, los usatges, las institucions e los edificis de Roma, plan sonvent confirmadas per l'arqueologia.
Segon l'istorian roman Titus Livius, Lucumon èra en mai lo prenom original de Tarquin lo vièlh, lo primièr rei etrusc de Roma, prenom latinizar en seguida en Lucius.
Govèrn[modificar | modificar la font]
Lo centre religiós dels Etruscs èra a Voltumna, prèp de Volsinies. Aprèp de fèstas e de jòcs paraetruscs, los representants de la Dodecapòli eligissián un magistrat federal (zilath mexl rasnal, sacerdotes o rex dels Latins) qu'aviá un ròtsle religiós e plan segur economic, mas fòrça pauc politic.
Als sègle VII e VI, aquelas ciutats coneguèron un regim monarquic. Qualques monarcs (o lucumon) venguèron legendaris (Mezence de Caere, Properce de Véies o Thybris), d’autres son atestats pels tèxtes e l’arqueologia (los Tarquins, Servius Tullius, Mastarna de Roma, Porsenna de Clusium). Eissit de l’aristocracia, lor poder sembla aver èsser absolut, mas jos subvelhança d'una oligarquia de princes, e suk domèni politic, religiós e militar. D’en primièr electiva, la reialtat leu venguèt ereditària per las femnas. I a pas cap traça d’assemblada comparable al Senat roman.
Entre la fin del sègle VI e lo mejan del sègle V, un regim republican oligarquic basat sus la tiranniá s’instaurèt dins gaireben totas las ciutats etruscas que se desvolopèt una societat quasi egalitària en una classa unica. Lo poder passèt als princeps (segon la transcripcion latina), oligarcs exercissent de magistraturas (zilath, purth, macstrevc). Las meteissa familhas, rivalas entre elas, exercissent lo poder de contunh.
Economia[modificar | modificar la font]
La basa de l’economia d'Etrúria èra constituida per l’agricultura, la pesca e la caça mas tanben pirateriá. Las jaças de coire, d’estam, de fèrre, de plomb argentifèr èran espeitadas dempuèi lo periòde villanovian e las minièras trabalhadas ou venduda. La pèira de construccion utilizada mai sovent èra lo tuf volcanic.
Etrúria beneficiava d'un aventatge considerable: los metals qu'èran presents al nòrd-oèst de Roma (monts de la Tolfa) e subretot sur l’illa d’Elbe (Aithaleia).
-
- « Al delà de la ciutat que los Tirenian nomenon Populonia, i a une illa que se nomena Aithaleia. Se trapa a prèp de cent estadis de la còsta e deu lo seu nom a la fum (aithalos) qu'estagna en nebladís epais al dessús d’ela. Es qu'aquela illa conten un grand jaç de minièra de fèrre que los abitants extrion per lo fondre e de la rajar; possedís una granda quantitat d'aquela minièra. aqueles que trabalhan la minièra cravan la ròca e brutlan dins de fornèls fòrt ingenhoses las fragments de minirèra qu'avián estat brisats; dins aqueles fornèls fan fondre los talhons mejans un fuòc fòrça violent e ralan lo metal en ligòts de talha moderada qu'an un pauc l’aparéncia de grossas espongas. Aqueles lingòts son comprats per de marcands que pagavan en argent o en natura e que los transportavan a Dicaearcheia (ciutat grèga prèp de Pozzuoli) o dins d’autres luòcs de marcat que d’autres marcands compravan aquels cargaments e, amb l’ajuda d’una multitud d’obrièrs fabres qu'assemats, fabrican d'objèctes de fèrre de totas menas. »
La metallurgia provoquèt lo desvelopament del comèrci al sègle VII. Los Etruscs exportèron mejans lors pròprias naus d'objètes de bronze (trompètas, ròstres) de l’Espanha a Atenas, de Cartage a la Grand Bretanha, al Danemarc, a la Suècia, e pel sud de la Gàllia, en Alemanha del Sud e en Boèmia. Lo trafic cap a Grècia foguèt mai important (ceramica atica contra blat de Granda Grècia e metals). La Gàllia del Sud comprava de vin e metals e furnissiá dels pèls e l'estam.
Totes aqueles escambis favorizèrrent tanben lo desplaçament de las personas, de las tecnicas e lo mesclatge etnic:
-
- « Un òme de Corinta nomenat Demarat, de la familha dels Bacquiads aviá navigat cap a l'Itàlia per i fae comèrci e i conduguèt la seuna nau de transpòrt e las seunas mèrça. Aprèp los aver vendudas dins los pòrts de las ciutats etruscas qu'èran alara mai florissents d'Itàlia, e s'essent procurat de notables benefices, volguèt pas mai tocar d'autres pòrts mas contunha los seus trafics dins las meteissas aigas transportant las mèrças etruscas a çò dels Grècs e las noiruturas grègas a çò dels Etruscs. De biais que s'enriquissèt fòrça. Al moment de la revolucion de Corinta, quand lo tiran Cipselos cacèt los Bacquiads, estimant qu'en rason de las seunas riquesas e de son apartenéncia a l'aristocracia podava pas mai viure en securitat jos la tirannia, prenguèt çò que podava emportar dels seus bens e quitèt Corinta per mar; coma en rason de las seunas activitats comercialas aviá fòrça e excellents amics Etruscs, e subretot a Tarquinia, una ciutat qu'alara èra granda e florissenta, s'i installèt e eposèt una femna d'una illustra familha. ».
Cronologia[modificar | modificar la font]
- - XIII, arribada legendària dels Lidians en Etrúria, capitanejat per Tyrrhénos
- - IX a - VIII, civilizacion villanoviana
- - VII|e, cultura orientalizanta
- -616 - -578, reialme mitic de Tarquin lo vièlh sus Roma
- -578 - -534, reialme mitoc de Servius Tullius
- -535, batailha d'Alalia, amb l'ajuda dels Cartagineses contra los Grècs
- -509 - 506, expulsion dels Tarquins de Roma, guèrra entre lo rei Porsenna de Clusium e Roma, desfacha de Porsenna sus Aristodèm de Cumesa Aricie
- -477, ataca de la gens romana dels Fabians que se faguèt anientar pels Véies
- -474, la desfacha de Cumes fàcia a Siracusa
- -428, guèrra entre Roma e Véies que lo rei Lars Tolumnius foguèt tuat
- -415, alliança amb Atenas contra Siracusa.
- -396, Véies es presa pels Romans
- -384, pilhatge de Pirgi per Denís lo vièlh
- -357 - -354, Roma ataca los Etruscs, sètge de Sutri
- -310, los Etruscs s'associan als Samnits contra Roma.
- -311, presa d'Arretium, capitala etrusca.
- -308, la familha regnanta etrusca dels Tarquinia se somet
- -302, victòria de Roma suls Etruscs de Roselle
- -295, desfacha de Sentinum fàcia als Romans
- -284, los Senons ganhan los Romans a Arretium
- -280, presa de Vulci pels Romans
- -273, fondacion de la colonia de Cosa prèp de Vulci
- -265 - -264, presa e destruccion de Volsinies pels Romans.
- -241, presa e destrucdion de Faleries.
- -205, souten l'armada romana per la Segonda Guèrra Punica
- -196, revòlta d'esclaus
- -186, repression del culte de Fufluns
- -183, fondacion de Saturnia
- -181, fondacion de Gravisca
- -90 - -88, la Guèrra Sociala
- -82, Silla confisca una partida del territòri de Clusium, Arretium, Fiesole e Volterra per i installar de colonias de legionaris veterans.
- -79, capitulacion de Volterra
- -42, Perosa qu'abriga de partisents de Marc Antòni es destruida per August
- -40, l'Etrurie ven la VIIa region romana
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- lo realme d'Etrúria: foguèt creat a la plaça del grand ducat de Toscana pel tractat de Lunéville (1801). Foguèt absorbit en 1807 dins l'Empèri francés e suprimit en 1814.
- Túscia: nom que pòrta l'ancian domeni etrusc pendent l'Antiquitat tardièra e la nauta Edat Mejana.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Les étrusques - La fin d'un mystère, Jean-Paul Thuillier, septembre 1990, (ISBN 2070530264)
- (fr)L'Étrusque, Mika Waltari.
- (fr)Alain Hus, Vulci étrusque et étrusco-romaine, éd. Klincksieck, 1971, 228 p.
- (fr)JM Irollo, Histoire des Étrusques, éditions Perrin, 2004


text:
1818
Aquesta pagina concernís l'an 1818 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Mòrt dau negus Egwale Seyon (1801-1818) que son rèine èra estat marcat per la guèrra civila quasi permanenta entre lei ras Gugsa, Zewde e Wolde Selassie. Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769, aqueu conflicte afebliguèt grèvament lo negus qu'èra generalament un sobeiran fantòche. Per exemple, foguèt lo cas d'Iyoas II que venguèt lo novèu negus sota la « proteccion » dau ras Googsa.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Premiera utilizacion de l'energia geotermica (en Itàlia).
Quimia[modificar | modificar la font]
Descubèrta de la liquefaccion de gas refrejats e comprimits per Michael Faraday (1791-1867). De son caire, lo quista francés Louis Jacques Thénard (1777-1857) preparèt la premiera mòstra d'aiga oxigenada.


text:
Elicoptèr
L'elicoptèr es una aeronau propulsada per un motor, en la qual la sustentacion, contràriament als avions, non proven pas d'alas fixas, mas d'un ensemble d'alas giratòrias dichas rotor principal, situat en la part superiora de l'aparelh. Aquesta configuracion li permet d'aterrar e de s'enlairar verticalament, de se mantenir quiet en l'aire e subretot de volar en direccion laterala o marcha enrere. Aquò li permet de realizar mai d'una tascas impossiblas pels avions d'ala fixa.
Lo mot 'elicoptèr' ven del francés. Foguèt inventat per Gustave de Ponton d'Amecourt en l'an 1861 a partir dels mots en grèc helix/helik- (ἕλιk-) que vòl dire 'espirala' o 'virar' e pteron (πtepόv) que vòl dire 'ala'.[1][2]
Los elicoptèrs foguèron desvolopats durant la primièra mitat del sègle XX amb de dessenhs produïts d'un biais limitat. Mas foguèt pas abans l'an 1942 que un elicoptèr dessenhat per Igor Sikorsky arribèt a èsser produit en seria[3] amb 131 aparells construïts.[4] E mai que los primièrs dessenhs aguèsson mai d'un rotor, foguèt lo dessenh amb un rotor principal e un rotor de coa lo que se generalizèt e que totòm reconeis uèi coma un elicoptèr.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "helicopter". Online Etymology Dictionary. Retrieved: 28-11-2007
- ↑ Cottez 1980, p. 181.
- ↑ Munson 1968
- ↑ Hirschberg, Michael J. and David K. Dailey, "Sikorsky." US and Russian Helicopter Development In the 20th Century. American Helicopter Society, International. 7 July 2000.


text:
853
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 853 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Revirada d'una ataca bizantina còntra Creta. En revènge, una tièra d'atacas navalas còntra lei basas navalas aràbias de Mediterranèa Orientala s'acabèt per un succès. En particular, una flòta capitèt de conquistar e de pilhar lo pòrt egipcian de Damieta onte capturèron un nombre important de presoniers e d'armas qu'èran destinadas a l'Emirat de Creta.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin de la campanha dau generau turc Bugha al-Kabir còntra la revòuta d'Armenia acomençada en 850. D'efèct, après la reconquista de la mitat sud dau país en 852, capitèt de conquistar lo nòrd. Puei, ataquèt l'Emirat de Tiflis, qu'èra un sostèn important deis insurgents, e sei soudats conquistèron Tiflis que foguèt pilhada e cremada. L'emir Ishaq ibn Isma'il foguèt tuat. Enfin, Bugha al-Kabir organizèt d'autreis operacions per rompre lei darrierei resisténcias organizadas dins la region e a la fin de l'annada, la màger part dei senhors locaus èran presoniers ò ostatges dei tropas abbassidas. La revòuta armèni contunièt fins a 855 ambé d'accions isoladas mai lo movement representèt plus una menaça vertadiera per lo poder dau Califat.
En Egipte, pilhatge dau pòrt de Damieta per una flòta bizantina. Puei, aquelei naviris ataquèron tanben la fortalesa d'Ushun que foguèt destrucha. Aquò entraïnèt per la seguida la decision de restaurar totei lei defensas d'Egipte amb un programa de bastidas de fortificacions e de construccions de naviris suplementaris.