text:
1018
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1018 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Lo refús de Ponç de Fòs, vescòmte de Fòs e senhor d'Ieras, de restituir son castèu de Fòs e de rendre omenatge a Guilhèm II de Provença entraïnèt una guèrra entre Ponç e Guilhèm, sostengut per lo vescòmte Fulco de Marselha e d'autrei senhors importants dau Comtat. Lo conflicte s'acabèt rapidament per una victòria de Ponç de Fòs gràcias a la mòrt de Guilhèm au sètge de Fòs. La mòrt de Guilhèm II entraïnèt lo partiment de sei fèus entre sei tres fius Guilhèm IV de Provença, Folc Bertran de Provença e Jaufre Ièr de Provença. L'aristocràcia acomencèt tanben d'assaiar de limitar lei poders dei novèus còmtes.
França[modificar | modificar la font]
Viatge dau rèi Robèrt II dins lo sud dau reiaume. Incendis de Peitieus e de Beauvais.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra còntra lo Khanat Bulgar totalament conquistat per lei Bizantins après la desfacha e la mòrt de son darrier cap dins la region de Dyrrachium en genier. Una campanha militara fòrça aisada e la distribucion de títols a l'aristocracia bulgara permetèron de sometre lei darrierei zònas de resisténcia e d'establir tornarmai la frontiera de « l'Empèri Roman » lòng de Danubi.
Escòcia[modificar | modificar la font]
Expedicion dei rèis d'Escòcia e de Strahclyde còntra la region de Bernícia. Lo Reiaume de Northúmbria, senhor de la region, i mandèt de renfòrç. Pasmens, au contrari de 1006, leis Escocés ganhèron la batalha permetent d'aparar la region de Lothian deis incursions vengudas de Northúmbria.
Polonha[modificar | modificar la font]
Signatura dau tractat de Bautzen lo 30 de genier ambé lo Sant Empèri que marquèt la fin de la guèrra començada en 1002. L'emperaire deguèt cedir una partida de Lusàcia, Milzenland e Moràvia ai Polonés mai lo contraròtle de Boèmia li foguèt confirmat. Deguèt tanben fisar de tropas au rèi de Polonha per atacar lo Rus' de Kiev qu'èra son aliat dins lo corrent de la guèrra. Aquela ataca permetèt ai Polonés de pilhar Kiev mai Boleslau Ièr mau capitèt de se mantenir dins la region e se'n retirèt tre 1019.


c: text/html

text:
Telecomunicacions
Las telecomunicacions son la comunicacion a distància per de mejans tecnologics, en particular per de senhals electrics o de radiacions electromagneticas. Las telecomunicacions son una infraestructura basica del contèxte actual. La capacitat de poder comunicar qual que siá òrdre militar o politic d'un biais gaireben instantanèu foguèt primordiala dins nombroses eveniments istorics de l'Edat Contemporanèu. Mas en mai, la telecomunicacion constituís uèi lo jorn un factor social e economic de granda importància. Aital, aquestas tecnologias an un ròtle primordial dins la globalizacion o la societat de l'informacion; e a travèrs d'aquò dins mantun tipes d'activitat mercantilas, financièras, o borsària.
La telecomunicacion inclutz divèrsas tecnologias coma la ràdio, television, telefòn e telefonia mobila, comunicacions de donadas, rets informaticas o Internet. Granda part d'aquestas tecnologias, que naissèron per satisfar de necessitats militaras o scientificas, se son convertidas dins lo sector de la consomacion en tecnologias de l'informacion e de la comunicacion, d'una granda importància dins la vida jornalièra de las personas, de las entrepresas e de las institucions estatalas e politicas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sèrbocroat
Sonan sèrbocroat (o rarament croatosèrbe) (nom autoctòn: srpskohrvatski = cpпckoxpBaTckи, hrvatskosrpski = xpBaTckocpпckи) l'ensemble format per quatre lengas eslavas: lo croat, lo bosnian, lo montenegrin e lo sèrbe. Totas quatre son fòrça similaras e mutualament intelligiblas. Lo sèrbocroat es doncas un diasistèma e las quatre lengas que lo compausan, croat, bosnian, sèrbe e montenegrin, son de lengas per elaboracion.
Somari
- 1 Un diasistèma e quatre lengas
- 2 Un diasistèma e tres dialèctes
- 3 Una lenga...
- 4 Lengas e dialèctes: un exemple
- 5 Vejatz tanben
Un diasistèma e quatre lengas[modificar | modificar la font]
En efièch, dempuèi l'independéncia de Croàcia en 1991 e de Bòsnia e Ercegovina en 1992, puèi de Montenegro en 2006, lo sèrbocroat es pas pus reconegut enlòc per lenga oficiala. Se reconeisson sonque quatre lengas distintas, que caduna ten la sieuna nòrma pròpria, e mai demoren fòrça semblantas:
- Lo croat es la lenga oficiala de Croàcia e de la comunitat croata de Bòsnia e Ercegovina. S'escriu sonque en alfabet latin.
- Lo bosnian (o mens oficialament bosniac) es la lenga oficiala de la comunitat "musulmana" (dicha "bosniaca") de Bòsnia e Ercegovina. S'escriu sonque en alfabet latin e mai se pòsca teoricament escriure tanben en alfabet cirillic.
- Lo sèrbe es la lenga oficiala de Serbia e de las comunitats sèrbas de Croàcia e de Bòsnia e Ercegovina. S'escriu indiferentament en alfabet cirillic o en alfabet latin. Pasmens, la novèla Constitucion de la Republica de Serbia estipula que sol lo cirillic es oficial.
- La reivindicacion d'una lenga montenegrina es estada longtemps minoritària, mas l'an fin finala represa las autoritats del novèl Estat montenegrin independent. Pasmens, aquela lenga es encara a s'elaborar. Aquela elaboracion compòrta de causidas de formas fòrça localas, qu'an menat a la necessitat de crear de novèlas letras per tal de notar de fonèmas qu'existisson pas dins los divèrses estandards, çò que podriá far del montenegrin, paradoxalament e un pauc artificialament, una lenga mai diferenciada de las tres autras que non o son las tres autras entre elas. La Constitucion montenegrina estipula que lo montenegrin se pòt escriure tant en alfabet cirillic coma en alfabet latin.
Un diasistèma e tres dialèctes[modificar | modificar la font]
Los tres grands dialèctes[modificar | modificar la font]
Lo diasistèma sèrbocroat se compausa de tres grands dialèctes, que lor nom ven de la forma que i pren l'interrogatiu "qué": lo štokavski ("qué" i se ditz što o šta), lo kajkavski (i se ditz kaj) e lo čajkavski (i se ditz čaj). La mapa o mòstra, lo štokavski es de fòrça lo mai important dels tres, que cobrís Serbia, Montenegro, Bòsnia e una brava mitat de Croàcia. Lo kajkavski es lo dialècte de la region de Zagreb, amb d'unes parlars que fan transicion amb l'eslovèn, e lo čajkavski se parla en Ístria e dins de parts de la Croàcia occidentala e de Dalmàcia (Zadar, Split).
Las tres variantas del štokavski[modificar | modificar la font]
Lo štokavski, al sieu torn, se parteja en tres grands sotadialèctes, definits segon la realizacion de la vocala jat de l'ancian eslau. Aquela vocala se pronóncia al jorn d'avuèi coma una e longa dins la màger part de Serbia: aquò's l'ekavski; je o ije (segon la sieuna plaça dins lo mot) en Croàcia, en Montenegro, al sud-oèst de Serbia e dins la màger part de Bòsnia: aquò's lo jekavski; e i dins d'unes parçans de Bòsnia e de Croàcia: aquò's l'ikavski.
Un exemple de mot dins los tres dialèctes: ekavski lep, jekavski lijep, ikavski lip ("bèl").
La mapa mòstra tanben una extension del jekavski de cap a l'oèst, al detriment de l'ikavski que lo sieu domeni s'es trobat copat en dos. Aquela extension se deu a las migracions provocadas per las invasions otomanas. Un dels dialèctes jekavskis que s'espompiguèt bravament amb aquel fenomèn de las migracions es lo d'Ercegovina orientala (cf. infra). Aquelas migracions çaquelà explican la preséncia d'una fòrta minoritat sèrba en Croàcia, mas fòrça croats an un dialècte local jekavski tanben.
Lo lexic: diferéncias dialectalas e influéncias divèrsas[modificar | modificar la font]
I a de diferéncias lexicalas dins lo domeni sèrbocroat, e al sen d'aqueste dins lo domeni štokavski, coma i n'a dins totas las lengas e subretot las qu'an pas conegut un procèssus d'estandardizacion multisecular (pensem a l'occitan "Nadal"/"Nadau" vs. "Calendas"/"Chalendas", per citar pas qu'un exemple). Pasmens, la difusion de la lenga (nòrma) sèrbocroata per l'escòla e los mèdias, ni per l'emplec de variantas diferentas dins cada republica, a difusat un neo-štokavski aplanador de fòrças diferéncias, almens iperdialectalas. De diferéncias màgers subsistisson, que los locutors i tenon fòrt e mòrt coma caracteristica de lor "varianta", e dempuèi 1991-92 de lor "lenga". Per exemple, "setmana" se ditztjedan en croat e sedmica (ceдMицa) en sèrbe, e en bosnian, "pan" se ditz kruh en croat e hleb (xлeб) en sèrbe e en bosnian, hljeb, qu'es lo meteis mot mas jos la sieuna forma jekavski. Los noms dels meses, en sèrbe e en bosnian, son los noms internacionals (januar (jaHyap), februar (фeбpyap), mart (MapT)...) e en croat son de noms eslaus autentics (siječanj, veljača, ožujak...).
Per de rasons istoricas, los parlars de Serbia e de Bòsnia an fach fòrces manlèus al turc, çò qu'es pas lo cas lo cas, solide, dels parlars de Croàcia. Maites an passat dins los estandards d'aquelas republicas, de còps que i a i an pas cap d'equivalent eslau (sèrbe kašika (kaшиka), "culhièr" vs. croat zliča), de còps que i a son de simples sinonims (ćuprija (ћyпpиja) es un autre mot per most (MocT), "pont", emplegat dins tot lo domeni del serbocroat), o pòdon tanben èsser practicament de dialectalismes: jok / jok ("non") vs. lo mot corrent ne / He).
Dialectalament, la còsta croata (region de Dalmàcia) e la de Montenegro coneisson tanben de manlèus a l'italian.
Tanben, fòrças divergéncias entre sèrbe e croat venon de las causidas diferentas davant los neologismes e la formacion dels mots scientifics e tecnics (cf. infra).
Una lenga...[modificar | modificar la font]
Abans l'esclatament de Iogoslavia en 1991-1992, se considerava que i aviá una lenga sèrbocroata unica. Dins la primièra Iogoslavia de 1918 a 1941, s'i englobava lo quite eslovèn (considerat com lo sèrbocroat parlat en Eslovènia), que lo regim comunista restabliguèt lenga ni cort ni costièr.
Fa qualques annadas, un dessenh en capèl dins un article de Le Monde fasiá dire a un estudiant: "J'étudie le serbo-croate au département des langues mortes" (Estúdii lo sèrbocroat al departament de las lengas mòrtas). Es vertat que la quasi-totalitat dels locutors se dison de lenga sèrba, croata, bosniana o montenegrina, e los establiments estrangièrs coma l'INALCO de París an renomenat lo cursus "bosnian-croat-sèrbe". Pasmens, i a encara de gent, estacats a l'anciana unitat de l'espaci iogoslau, qu'estiman mai de continuar de parlar de sèrbocroat: existís una Wikipèdia que se reclama d'aquela lenga, http://sh.wikipedia.org
... resulta d'una ideologia: Ljudevit Gaj e Vuk Karadzic...[modificar | modificar la font]
Ljudevit Gaj (1809-1872) e Vuk Stefanović Karadžić (1767-1864) son los reformators, respectivament, del croat e del sèrbe. Fins al XIXen sègle, los croats escrivián lors parlars en alfabet latin e d'un biais fonetic, los sèrbes escrivián dins una lenga sabenta, en alfabet cirillic mas amb una ortografia complicada. Ljudevit Gaj alenguèt los sieus compatriòtas a abandonar lo čajkavski e lo kajkavski e a utilizar los parlars jekavskis de Croàcia, perque aquestes pus pròches de la massa dels dialèctes sèrbocroats e tanben a causa de l'influéncia de la lenga literària jekavski de Dubrovnik. Vuk Karadžić, el, incitèt los sieus a escriure coma parlan (aquò's lo sieu famós eslogan: piši kako govoriš (пиши kako roBopиш), "escriu coma parlas"), en cirillic e d'un biais quasi fonetic. Aquelas reformas fan la lenga escricha, siá en Croàcia siá en Serbia, accessibla al pòble, e permeton l'acòrdi de Viena (1850) pel qual maites escrivans dels dos pòbles s'engatjan a escriure la meteissa lenga amb dos alfabets diferents. Lo dialècte causit es lo jekavski de l'Ercegovina orientala (cf. supra), que çaquelà Karadžić n'èra originari. Aquel acòrdi es la traduccion lingüistica de l'ideologia iogoslava que vòl unir los pòbles eslaus del sud en lucha per lor reconeissença.
Aquel acòrdi merquèt la naissença de la lenga sèrbocroata, mas cal pasmens apondre que foguèt pas jamai completament aplicat. D'un latz, los sèrbes de Serbia continuèron d'escriure en ekavski; d'un autre, i aguèt pas jamai cap trabalh per trencar las diferéncias lexicalas o morfologicas; enfin, lo problèma del vocabulari tecnic e scientific, que se pausava pas gaire en 1850, menariá de solucions diferentas pels uns e pels autres e accentuariá la diferéncia entre lo croat e lo sèrbe.
Pasmens, i aviá tre 1850 una lenga sèrbocroata prèsta a servir de lenga comuna als croats, als sèrbes, als montenegrins e als eslaus musulmans, e qualques decennis aprèp, lo grand lingüista francés A. Meillet poiriá escriure, dins l'introduccion de la sieuna Grammaire de la langue serbo-croate ("Gramatica de la lenga sèrbocroata"): "Ni per lo sieu nom doble, lo sèrbocroat designa un sol tipe de parlars e una lenga literària unica".
...amb maitas variantas oficialas...[modificar | modificar la font]
Aquela lenga unida èra pas del tot unificada. Lo "reiaume dels sèrbes, croats e eslovèns" (SHS) proclamat en 1918, sonat reiaume de Iogoslavia a partir de 1929, assagèt d'espandir la nòrma ekavski dins tot lo país, en Croàcia e dins la quita Eslovènia (que çaquelà la sieuna lenga es ekavski per sa realizacion de l'anciana vocala iat, mas clarament diferenciada del sèrbocroat). D'unes escrivans croats seguiguèron aquela tendéncia.
La Republica Federativa Socialista de Iogoslavia que s'establiguèt en 1945 aguèt una politica lingüistica plan mai egalitària: s'admetián doas grandas varietats egalas entre elas e d'amainatjaments dins cada republica. En Serbia s'escriviá en ekavski e en alfabet cirillic, mas tanben en alfabet latin (l'ekavski en alfabet latin servissiá de facto de lenga oficiala dins los documents produsits per l'Estat federal), en Croàcia e en Bòsnia, en jekavski e en alfabet latin, e en Montenegro en jekavski e en alfabet cirillic.
...dos alfabets...[modificar | modificar la font]
Un d'aqueles amainatjaments èra en efièch la libertat d'utilizar l'alfabet latin o l'alfabet cirillic. Lo cirillic l'utilizavan sustot los sèrbes e montenegrins (mas utilizavan l'alfabet latin tanben).
Certanas letras de l'alfabet cirillic existisson pas qu'en sèrbocroat, coma la ћ que nòta una "t molhada" pròcha de la que s'ausís dins d'unes parlars gascons, la j que se pronóncia coma la i de rai o la j gascona de jòc, la љ (l molhada) o la њ (n molhada). I correspondon en alfabet latin, respectivament, las letras ć e j e los digrafs lj e nj.
Cal precisar que i aviá, e i a encara, una correspondéncia exacta entre cada letra dels dols alfabets, çò que permet una transliteracion rapida e rigorosa. Per i arribar, calguèt crear de letras suplementàrias dins l'alfabet latin, amb de signes diacritics, coma la ž (que se pronóncia coma la "j" francesa e correspond a ж del cirillic), la š (ш en cirillic, se pronóncia coma "sh" del gascon), la č (ч en cirillic, se pronóncia coma "ch"), e far de la c l'equivalent de la letra cirillica ц (prononciada "ts").
Coma aquelas letras latinas novèlas èran fòrça utilas per transcriure las lengas eslavas, los eslovèns las faguèron servir tanben (a l'excepcion de ć que correspond a un fonèma qu'existís pas dins lor lenga).
...e d'actituds diferentas davant lo vocabulari scientific e tecnic[modificar | modificar la font]
Pels sèrbes, que poguèron fargar un Estat pròpri tre la primièira mitat del sègle XX, manlevar de mots estrangièrs, e particularament franceses, presentava pas cap de problèma; al contra, representava un biais de s'alonhar del passat recent otoman e de s'inserir dins la cultura europèa. Los croats, per contra, integrats dins lo grand empèri d'Àustria-Ongria que i sentissián lor identitat menaçada, faguèron la causida d'adaptar tota la terminologia ligada al vam de las sciéncias e de las tecnicas a lor lenga, en creant de mots novèls a partir de rasics eslavas. Aquelas doas causidas creèron un valat entre las doas grandas variantas del sèrbocroat, que cessèt pas jamai de s'alargar.
Atal, quand los sèrbes integravan tal qual dins lor lenga lo mot internacional per la geografia, amb l'ortografia de geografija (reorpaфиja), los croats creavan un neologisme: zemljopis, a partir de las rasics dels mots zemlja ("tèrra") e pisati ("escriure"); quand los sèrbes manlevavan lo neologisme francés avion (avion, aBиoH), los croats creavan zrakoplov, de zrak, "aire", e ploviti, "navigar".
Pasmens, la tendéncia recenta del croat es a l'acceptacion dels anglicismes ligats al monde modèrne e a las tecnologias novèlas.
En Bòsnia, i a coma en Serbia una granda acceptacion dels mots estrangièrs, mas tanben, per de rasons istoricas e culturalas (afirmacion de l'identitat majoritàriament islamica del país e de las bonas relacions passadas amb lo poder otoman), un nombre de manlèus al turc, dins l'estandard ("lenga bosniana") que las autoritats de Sarajevo assajan de metre en plaça, mai grand qu'en Serbia o, aquò se compren, qu'en Croàcia.
Totjorn a prepaus dels mots estrangièrs, lo croat e lo sèrbe divergisson per çò qu'es de l'adaptacion dels noms pròpris estrangièrs. Lo croat los intègra sens cap de modificacion ortografica: Victor Hugo, Rambouillet, Bill Clinton, Amnesty International... Los sèrbes, aplicant dins los quites noms pròpris la devisa "Piši kako govoriš" (cf. supra), escrivon eles Victor Igo (BиkTop Иro), Rambuje (PaMбyje), Bil Klinton (Бил KлиHToH), Amnesti Internešenel (AMHecTи ИHTepHeшeHeл)... Pòt susprene los estrangièrs, mas los sèrbes contunhan uèi encara de practicar sistematicament aquelas transcripcions.
Lengas e dialèctes: un exemple[modificar | modificar la font]
- parlar de Dalmàcia:
NE MOŽE NAUČIT
Netko u kinu puši u vrijeme filma. Dolazi kućepazitelj i veli mu:
- – Oprostite, al vi bi trebali znati da je u kinu zabranjeno pušiti.
- traduccion occitana:
PÒT PAS APRENE
Qualqu'un al cinèma fuma durant lo filme. Arriba lo gardian e li ditz:
- – Excusatz-me, mas deuretz saber qu'es interdich de fumar al cinèma.
- equivalent sèrbe:
-
- en alfabet latin:
NEMOŽE DA NAUČI
Neko u bioskopu puši za vreme filma. Dolazi domar i kaže mu:
- — Izvinite, ali vi biste morali da znate da je u bioskopu zabranjeno pušenje.
-
- Comentari:
L'examèn d'aqueste pichòt tèxt presenta de diferéncias foneticas, gramaticalas e lexicalas entre d'un latz lo parlar ikavski dialectal e de l'autre la nòrma ("lenga") sèrba basada sul dialècte ekavski.
-
-
- Las diferéncias foneticas: cal senhalar que i pòt aver de diferéncias foneticas que son pas notadas a l'escrich coma la plaça e la longor del ton que pòdon cambiar d'un parlar a l'autre e d'una "lenga" a l'autra. Demest las que se nòtan, d'en primièr cal citar solide vrime vs. vreme, "temps". La forma jekavski qu'es de las nòrmas ("lengas") croata, bosniana e montenegrina es vrijeme. Avèm dins aquela categoria tanben cili del ikavski e ceo qu'es ekavski ("entièr"). Lo jekavski auriá cijeli o cijeo, cf. infra.
-
Per acabar, las formas d'infinitiu naučit ("aprene"), pušit ("fumar"), znat (saber), son tanben dialectalas: son de formas amb la desinéncia de l'infinitiu -ITI apocopada, al lòc de naučiti, pušiti, znati, que son las solas formas oficialas en croat, sèrbe e bosnian.
Pasmens, aquestas formas naučiti, pušiti e znati, se tròban pas dins lo tèxte en sèrbe: veire infra, "diferéncias gramaticalas".
-
-
- Las diferéncias lexicalas: las mai evidentas son los italianismes d'aqueste dialècte de Dalmàcia, influenciat per la proximitat de la peninsula e la preséncia veniciana al cors dels sègles: skužat (de scusare) per izviniti, šjor (de signore o d'un equivalent venician) per gospodin. Se vei tanben un exemple de diferéncias dins los manlèus amb kino d'un latz, bioskop de l'autre (mas avèm vist que d'un biais general lo croat evita los manlèus).
-
Notam que lo tèxte dialectal nos porgís un emplec pronominal del numeral jedan, "un", al sens de "qualqu'un". Pasmens es benlèu una simpla question d'estille o de nivèl de lenga.
-
-
- Las diferéncias gramaticalas: lo sèrbe a consacrat coma nòrma una tendéncia plan presenta dins fòrces parlars de Serbia, qu'es de far seguir los indicators de modalizacion ("voler", "poder"...), en plaça de l'infinitiu tradicional, de la conjoncion da seguida del vèrb conjugat. Aital, ne može naučiti (He Moжe HayчиTи) a daissat la plaça dins l'usatge corrent a ne može da nauči (He Moжe дa Hayчи). Aquò explica perqué trobam pas dins los tèxtes sèrbes los equivalents estandards (naučiti (HayчиTи), pušiti (пyжиTи), znati (зHaTи)) dels dialectalismes naučit, pušit, znat...
-
Aquela construccion mena lo sèrbe a emplegar lo pronom personal subjècte dins la frasa vi biste morali da znate / Bи биcTe Mopaли дa зHaTe (" vos deuriatz saber"), çò que partvira l'òrdre del sintagma verbal (version dialectala: morali bi ste zna. Bi ste / biste (биcTe) es una diferéncia purament ortografica.
La nòrma croata a servat la construccion tradicionala amb l'infinitiu.
-
- en alfabet cirillic:
HE MOЖE ДA HAyЧИ
Heko y биockoпy пyши зa BpeMe филMa. Дoлaзи peдap и roBopи My:
- — ИзBиHиTe rocпoдиHe, aли Bи биcTe Mopaли дa зHaTe дa je y биockoпy зaбpaњeHo пyшeњe.


text:
Harfleur
Harfleur es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat limitrophe del Havre a situat sul marge drech de la Seine, en lo costat de Gonfreville-lo Orcher.
Çò sentier de grand randonnée 2 (Dijon al Havre) passa per Harfleur.
Cette commune limitrophe du Havre est située sur la rive droite de la Seine, dans le canton de Gonfreville-l'Orcher.
Le sentier de grande randonnée 2 (Dijon au Havre) passe par Harfleur.


text:
972
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 972 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Invasion bizantina de la Mesopotamia Auta.
Polonha[modificar | modificar la font]
Batalha de Cedynia entre lei Polonés de Mieszko Ier e l'armada saxòna d'Odo Ier. S'acabèt per una victòria dei Polonés que li permetèt de renfòrçar sa frontiera occidentala. Es la batalha pus anciana coneguda de l'istòria de Polonha.
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Començament d'atacas dei Karmates — de dissidents dau chiisme — còntra Egipte. Entraïnèt doas annadas de guèrra dins la region fins a 974.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Song[modificar | modificar la font]
Restauracion dau sistèma de l'examen imperiau per intrar au sen de l'administracion chinesa.


text:
Color
La color es la sensacion causada per la lutz quand aquesta arriba e es percebuda per l'uèlh, lo cervèl e nòstra experiéncia. La percepcion de color es grandament influenciada per las colors adjacentas dins la scèna visuala. Lo tèrme de color tanben es emplegat per tal de designar la proprietat dels objèctes que generan aquelas sensacions.
Somari
Classificacions[modificar | modificar la font]
La problematica de la color e son estudi es plan ampla e se pòt abordar dempuèi lo domeni de la fisica, la percepcion fisiologica e psicologica, la significacion culturala, l'art, l'industria, etc.
1 Tradicional
La coneissença que tenèm e qu'es estada aquesida sus la color a l'escòla elementària, fa referéncia a la color pigment e proven dels ensenhaments de l'anciana Acadèmia Francesa de Pintura, que considerava qu'èran de colors primàrias lo roge, lo jaune e lo blau. Aquesta classificacion es pas aleatòria; los pintors, dins aquel temps, se fasián eles meteisses las pinturas a partir dels pigments reculhits dins la natura; basicament de tèrras de colors e d'unes vegetals. Las tres colors citadas son las que mai de possibilitats donavan al pintor. Cal considerar a mai qu'aqueles pigments son de compausants quimics que de còps que i a reagisson amb l'aglutinant, amb un autre pigment o sul supòrt ont son estats aplicats. Èran doncas de descartar los pigments pas gaire estables.
En realitat existisson dos sistèmas de colors primàrias: las colors primàrias lutz e las colors primàrias pigment.
2 Colors primàrias lutz mescla additiva
Provenent de fòcus luminoses coma un monitor de TV. Las primàrias son lo roge, lo verd e lo violat. En las combinar s'obten lo blanc per soma additiva.
3 Colors primàrias pigment mescla sostractiva
Provenon de la reflexion de las ondas luminosas suls objèctes. Las primàrias son lo jaune, lo magenta e lo cian. En las combinar se n'obten de negre per soma sostractiva.
Se agacham amb atencion los dos cercles cromatics observarem que las primàrias lutz son las segondàrias pigment e que las primàrias pigment son las segondàrias lutz.
La fisica de la color[modificar | modificar la font]
La radiacion electromagnetica es una barreja de radiacion de divèrsas longors d'onda e d'intensitats. Quand aquesta radiacion a una longor d'onda compresa dins lo reng visible dels umans (aperaquí 380 nm a 740 nm), se sona lutz. L'espèctre de la lutz emmagazina l'intensitat de cada longor d'onda. L'espèctre complet de la radiacion provenent d'un objècte determina l'aparença visuala de l'objècte, comprés la color percebuda. Coma anam veire, i a mai de diversitat espectrala que de sensacions de color. En realitat se pòt definir una color coma l'ensems de totes los espèctres que nos provesisson la meteissa sensacion de color.
Una superfícia que rebat difusament la lutz de totas las longors d'onda per igual es percebuda coma blanca, mentre qu'una superfícia qu'absorbís totas las longors d'onda e ne rebat pas cap serà percebuda coma negra.
L'espèctre conegut de l'arc de Sant Martin conten totas aquelas colors que consistisson en lutz visibla de sonque una longor d'onda, l'espèctre pur o colors monocromaticas.
Las frequéncias son d'aproximacions e son donadas en terahertz (THz). Las longors d'onda, validas dins lo vuèg, en nanomètres (nm).
La taula de color se deu pas interpretar coma una lista definitiva, l'espèctre pur de las colors es continu e lo fach de lo partir en colors diferentas depend de la cultura e dels gostes. Pr'aquò, l'intensitat de l'espèctre de colors pòt alterar sa percepcion considerablament. Per exemple, un irange jaunenc de bassa intensitat es marron e un jaune verdós a bassa intensitat es verd oliva.
Sistèmas de representacion de la color[modificar | modificar la font]
Un modèl de color es un modèl matematic abstrach que descriu lo biais que se pòdon representar las colors coma de tuples de numèros, normalament tres o quatre valors o compausants de color. En seguida aquí una lista de modèls o sistèmas que descrivon de biaisses de modelar las colors.
- Sistèma de colors espectralas primàrias RGB
- Sistèma de televisió NTSC
- Sistèma cromatic de diferéncias de color YUV
- Sistèma cromatic XYZ
- Sistèma cromatic IHS
- Sistèma cromatic IHS
- CMYK
- HSV
- Codificacion exadecimal de la color
Regularitats dins los noms de colors[modificar | modificar la font]
Los noms de las colors tenon un ligam plan estrech amb la lenga e la cultura de cada airal. Malgrat aquò, existís una certa regularitat per çò qu'es dels tons considerats basics (onze): las culturas que sonque an doas paraulas per las colors parlan de "blanc-clar" e "fosc-negre". Lo seguent en frequéncia d'emplec es lo roge e puèi un tèrme que signifiqui o blau o alara verd (dins fòrça lengas son una meteissa color). Seguisson en frequéncia marron e jaune e completan los tons basics aqueles que son de variantas mai claras o foscas dels primièrs: lo ròsa, l'irange, lo grana e lo gris.


text:
Wikipèdia:Oracle/Entèsta
pausar de questions d'òrdre enciclopedic.
Abans de pausar vòstra question
- Podètz ja far una recèrca dins Wikipèdia...
- ...o sus Internet amb un motor de recèrca (Google, per exemple).
- Podètz tanben consultar los archius de l'Oracle...
- ...o encara demandar la creacion d'un article.
- Per identificar un animal o una planta desconeguda Quina es aquesta planta ? Quin es aqueste campairòl ? Quin es aqueste insècte ? e pels anglofòns, direccion : Unknown species.
- De saber : en matèria medicala, l'Oracle vos poirà çaquelà balhar de conselhs que son del domeni de competéncia d'un professional.
- Se vòstra question concernís l'utilizacion de Wikipèdia, consultatz la Guilda dels Guidas.
Aprèp aver pausat vòstra question
- Gardatz a l'esperit que las personas que vos respondràn son pas infalhiblas, e seràn tant mai enclinas a vos respondre que vòstra demanda serà estada lisa e clara.
- Las responsas seràn escrichas sus aquesta pagina (pas de responsa per corrièr electronic). Tornatz doncas la consultar un pauc mai tard. Se vòstra question apareis pas pus, es sens dobte estada archivada (aprèp environ doas setmanas).
- Se capitam...
- Un pichon mot de mercejament es totjorn benvengut.
- Se trobam pas...
- Remembram qu'aqueste servici depend de nòstre bon voler, e demòra limitat per nòstras coneissenças e nòstre temps liure. Se vertadièrament nòstras responsas vos satisfàn pas, vos podètz adreçar a d'autres servicis existent sul Net, coma lo de la Bpi o lo Guichet del Saber. Las questions demoradas sens responsa satisfasenta aprèp 24 oras son senhaladas per un asterisc dins lo títol.
- Se comprenètz pas la responsa...
- Es possible que las pitias de l'Oracle, davant lor incapacitat a vos fornir una responsa apropriada, ajan volgut colhonar. Podètz de segur lor adreçar un messatge se volètz una explicacion.
Per respondre a una question
- La primièra responsa que seguís la question deuriá èsser la pus adaptada o la pus precisa, quiti a desplaçar de messatges.
- L'umor es plan segur benvengut, mas los messatges unicament umoristics deurián venir aprèp las responsas seriosas.
- Los ligams intèrnes son benvenguts, pòdon incitar a enriquir l'enciclopèdia !
- Doblidetz pas qu'es pas als visitors de far la triada entre las responsas seriosas e las galejadas.


text:
Catedrala de Sant Jaume de Bilbao
La Catedrala de Sant Jaume es la glèisa pus anciana de Bilbao, mencionada dins la carta autrejada per Diego López de Haro en 1300, l'an de la fondacion de la vila. Son patronatge es associat a l'itinerari costièr del Camin de Sant Jaume.
La glèisa gotica actuala es bastida sus un ancian ermitatge. Es un temple de tres naus escalonadas. La nau centrala, pus nauta, a de triforium e de clerestorium; es cobèrta per de voltas d'arestas ; en defòra, d'arcs botants e de contrafòrts ajudan a partejar las pressions. Al començament del sègle XVI se bastiguèt la sacristia e las clastras, que s'i accedissiá dempuèi lo temple o dempuèi la carrièra en travèrs de la « Pòrta de l'Àngel ». Sa decoracion tardogotica culmina dins una romieva fasent allusion a los pelegrins. A la fin del sègle XVI se bastiguèt lo portic ; sa tòca èra d'abrigar lo mercat e de fortificar la glèisa dins aquel costat ont fondamenta èra pas fòrça solida ; uèi, s'i pòt veire los pilars inclinats per la pression del bastiment. La catedrala a conegut mantuna modificacion; sa façada originala gotica foguèt remplaçada en 1650 per un arc de trionf dessenhat per Martín Ibáñez de Zalbidea e, un còp de mai, en 1883-1891 remplaçada per l'òbra neogotica actuala, dessenhada per Severino de Achúcarro. En 1785 Luis Paret dessenhèt la font neoclassica de la placeta.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Entresenha toristica de la comuna de Bilbao.


text:
Hernán Cortés
Hernán Cortés de Monroy y Pizarro (Medellín, Extremadura, alavetz Castelha, 1485 – Castilleja de la Cuesta, Andalosia, lo 2 de decembre de 1547) foguèt un dei conquistadors principaus que conquistèt e someteguèt l'Empèri Astèca.
Nascut dins lo Reiaume de Castelha, traversèt l'ocean per faire fortuna e visquèt dins l'illa d'Hispañola puei a Cuba onte recebèt una proprietat coloniala (una encomienda) e organizèt una expedicion de conquista dau continent maugrat l'ostilitat persistenta dau governador de la colonia, Diego Velázquez de Cuéllar.
Estrategicament e tacticament, comprenguèt l'ostilitat de grops indians còntra la supremacia astèca e seis aliats, l'avantatge donat per l'explecha de mites de la religion astèca e la poissança deis armas europèas a respèct deis armas tradicionalas utilizadas en America Centrala. En mai d'aquò, aguèt una mestressa indiana, coneguda dins l'Istòria coma Doña Marina que foguèt tanben son conselhier e son interprèta. Fin finala, maugrat quauquei desfachas importantas e una resisténcia acarnada (Nuech Trista), capitèt la conquista rapida dei territòris astècas. Coma recompensa, foguèt nomat duc de Oaxaca per lo rèi d'Espanha e rintrèt au país vèrs 1540 ambé de riquessas importantas.
Somari
- 1 Familha e jovença
- 2 La conquista de Mexic
- 3 Leis expedicions vèrs Califòrnia
- 4 L’expedicion d’Argier e sa mòrt
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Ligams intèrnes
- 7 Bibliografia
Familha e jovença[modificar | modificar la font]
Hernán Cortés èra lo fiu unic d’una familha de l’aristocràcia auta d’Espanha entre 1483 e 1485[1]. Son paire, Martin Cortés de Monroy, foguèt Procuraire generau, e divèrsei membres de la familha participèron ambé succès a la Reconquista, especialament dins la província d’Estremadura. I obtenguèron de fèus.
A 14 ans, Cortés foguèt mandat per doas annadas a l’Universitat de Salamanca avans d’abandonar seis estudis per començar una carriera dins l’armada. En 1504 o 1506, s’embarquèt per America per participar a la colonizacion de l’illa d’Hispaniola. I recebèt de tèrras, d’esclaus e la carga de notari.
En 1511, participèt a una campanha de conquista de l’illa de Cuba e recebèt d’autrei tèrras. Venguèt tanben cònsol de Santiago de Cuba. En 1518, après leis expedicions en Yucatan e lei racòntes de Francisco Hernández de Córdoba (1517) e Juan de Grijalva (1518) a prepaus d’aur dins lei ciutats de la region, se decidiguèt de preparar a son torn una expedicion dins la region.
La conquista de Mexic[modificar | modificar la font]
Lei premiers contactes[modificar | modificar la font]
En causa de la mesfisança dau governador de Cuba, Cortés foguèt obligit de precipitar sa partença ambé solament onze naviris e mens d’un milier d’òmes. Pasmens, la màger part èran de soudats experimentats qu’avián ja participat ai guèrras d’Itàlia. Lo 22 d’abriu de 1519, desbarquèron pròche dau luòc ocupat per la vila modèrna de Veracruz. Lei premiers contactes ambé lei Maias foguèron relativament bons e Cortés descurbiguèt doas personas que van aver un ròtle primordiau dins la perseguida de son expedicion.
Lo premier foguèt lo capelan espanhòu Gerónimo de Aguilar qu’èra un presonier ancian d’una tribú d’Indians. Lo segond èra una esclava, dicha Malintzin. Lei dos avián una conoissença fòrça importanta dei lengas, dei populacions e de la politica de la region. Venguèron de membres majors de l’expedicion. Puei, Cortes aprenguèt l’existéncia d’un país dich ‘’Mexico’’, en fach l’Empèri Astèca, que sembla d'èsser lo centre dei riquessas circulant dins la region. De contactes foguèron donc conclús ambé lei representants de son rèi, Moctezuma II e la conquista d’aquela region va venir pauc a pauc l’objectiu principau de Cortés.
De la fondacion de Vera Cruz a Cholula[modificar | modificar la font]
Per començar la conquista de Mexic, Cortés fondèt una vila a l’endrech dau desbarcament que foguèt dicha Veracruz. Ne’n venguèt lo capitani generau devenent donc independent de l’autoritat dau governador de Cuba. Aquò, e l’abséncia de resultats dins l’expedicion, entraïnèt una revòuta d’una partida dei membres de l’expedicion. Cortés deguèt eliminar lei caps principaus dau movement per reprendre lo contraròtle de seis òmes.
D’autra part, gràcias ai conseus de Malintzin, lo conquistador poguèt crear de relacions diplomaticas ambé de pòples enemics deis Astècas. Descurbiguèt tanben lo dieu Quetzalcoatl, divinitat principala de tota la region d’America Centrala, e lei tradicions parlant de son retorn sota la forma d’un òme blanc.
Lo 19 d’aost de 1519, acomencèt sa campanha en direccion dei territòris astècas. Lo 2 de setembre, averèt una batalha còntra lei tropas de la ciutat de Tlaxcala, enemiga de la Tripla Aliança astèca[2], e obtenguèt son aliança e son sostèn. Aprofichant aquelei renfòrç e la possibilitat de faire una pausa, leis Espanhòus poguèron contuniar d’avançar après quauquei setmanas per arribar a Cholula onte recebèron un acuelh favorable per leis Astècas. Pasmens, aquela recepcion èra una leca per eliminar l’expedicion durant la nuech. Avertits, Cortés e sei fòrças ataquèron d’en premier e destruguèron la vila tuant entre 15 000 e 30 000 abitants.
La conquista de l’Empèri Astèca[modificar | modificar la font]
L’intrada dins Tenochtitlan[modificar | modificar la font]
La destruccion de Cholula permetèt ais Espanhòus d’espaurir leis Astècas que deguèron acceptar l’intrada de Cortés e de seis aliats dins lor capitala Tenochtitlan lo de novembre de 1519. Totei leis exigéncias de Cortés foguèron egalament acceptadas coma lo desliurament d’aur cada an a Cortés e au rèi d’Espanha e lo remplaçament de l’estatua d’un dieu astèca per una escultura de la Verge Maria.
Enterin, de combats avián agut luòc a l’entorn de Veracruz entraïnant la mòrt de quauquei membres de la garnison. Aquò mostrèt ais Astècas que leis Espanhòus èran pas de dieus mai solament d’òmes normaus. De mai, a Tenochtitlan, lei relacions entre lei dos camps venguèron fòrça marridas après la descubèrta d’un tesaur escondut per de soudats de Cortés. Per empachar una ataca massiva deis Astècas, Cortés decidiguèt tornarmai d'agir d'en premier e prenguèt lo rèi Moctezuma II coma ostatge. Aqueu darrier deguèt venir lo vassau dau rèi d’Espanha.
La lucha intèrna entre conquistadors[modificar | modificar la font]
Quauquei jorns après lo succès de Cortés a Tenochtitlan, una expedicion desbarquèt per esquichar la rebellion de Cortés còntra l’autoritat dau governador de Cuba durant la fondacion de Veracruz e la presa dau titól de capitani generau. Dirigit per Panfilo de Narvaez, annoncièron la traïson de Cortes ais Astècas e li donèron lo drech de lo tuar.
La reaccion de Cortés foguèt rapida. Laissant un centenau d’òmes en garnison a Tenochtitlan, mandèt una ofensiva rapida còntra Narvaez que foguèt tuat après una sospresa. Lo rèsta de sei tropas acceptèt de jónher l’expedicion de Cortés gràcias au racònte dei riquessas de la capitala astèca.
La rebellion astèca[modificar | modificar la font]
Après sa victòria còntra Narvaez, l’armada de Cortés intrèt tornarmai dins Tenochtitlan lo 24 de junh de 1520. Pasmens, l’acuelh foguèt fòrça marrit e una revòuta aguèt luòc entraïnant la mòrt de Moctezuma II e la rebellion generala de la vila dins la nuech dau 30 de junh au 1en de julhet (Nuech Trista). Vencuts, leis Espanhòus se deguèron retirar en fòra de la ciutat ambé de pèrdas importantas.
Pasmens, lo 7 de julhet, l’ofensiva astèca foguèt replegada a Otumba. Gràcias au sostèn de Tlaxcala, Cortés poguèt formar una armada novèla e enceuclar Tenochtitlan que deguèt capitular lo 13 d’aost de 1521 marcant la fin de l’estat astèca.
Après sa victòria còntra leis Astècas, Cortés mandèt d’autreis expedicions en America Centrala. En 1524, la traïson de Cristóbal de Olid durant una expedicion vèrs lo sud l’obliguèt de mandar una ofensiva en fòra de Mexic. Aprofichant sa partença, de rumors d’insurreccions astècas aguèron luòc au profiech dau darrier emperaire astèca, Cuauhtémoc ambé lo sostèn dau rèi de Tlacopan.
Foguèt l’ocasion per Cortés d’assegurar son poder per l’eliminacion dau rèsta de l’aristocràcia auta astèca encara enemiga deis Espanhòus e per la desfacha finala de Cristóbal de Olid que foguèt egalament tuat.
Leis expedicions vèrs Califòrnia[modificar | modificar la font]
Entre 1533 e 1540, Cortés mandèt o diriguèt quatre expedicions d’exploracion e de colonizacion vèrs Califòrnia. Aqueleis operacions obtenguèron gaire de resultats mai permetèron ais Europèus de descubrir de territòris novèus au nòrd de Mexic.
L’expedicion d’Argier e sa mòrt[modificar | modificar la font]
En 1541, Cortés, vengut duc de Oaxaca coma recompensas de sei conquistas, foguèt volontari per dirigir una ataca còntra Argier. Pasmens, en causa d’una tempèsta, sa flòta deguèt faciar de pèrdas importantas e la vila resistiguèt au sètge. Après aquela revirada, moriguèt en 1547 a Castilleja de la Cuesta en Espanha mentre que preparava son retorn en America.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La màger part dei fònts donan l’annada 1485 coma data de naissança.
- ↑ La Tripla Aliança èra l'aliança entre Tenochtitlan, Texcoco e Tlacopan. Lo territòri d'aquelei ciutats formava l'Empèri Astèca.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Conquistador: Hernan Cortes, King Montezuma, and the Last Stand of the Aztecs, Buddy Levy, 2008, ISBN 978-0-553-80538-3.
- (en) Restall, Matthew, Seven Myths of the Spanish Conquest, Oxford University Press, 2003, ISBN 0-19-516077-0.
- (en) Thomas, Hugh, 1993, Conquest: Cortés, Montezuma, and the Fall of Old Mexico, ISBN 0-671-51104-1.
- (en) White, Jon Manchip, 1971, Cortés and the Downfall of the Aztec Empire, ISBN 0-7867-0271-0.
- (es) Hernán Cortés, José Luis Martínez, Edicion del Fondo de Cultura Económica y UNAM, 1990.
- (es) El dios de la lluvia llora sobre México, László Passuth, 1939, ISBN 84-217-1968-8.
- (es) Compostela de Indias, su origen y fundación, Salvador Gutiérrez Contreras, 1949.
- (es) Hernán Cortés: el conquistador de lo imposible, Bartolomé Bennassar, 2002.
- (fr) Kirkpatrick, F.A, Les conquistadors espagnosl, Payot, Paris, 1935.


text:
Matigny
Matny en picard ( Matigny en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
[[Fila:Dupré 4 - Picardie illustrada - MATIGNY - L'Estacion.JPG|vignette|none|Lo vilatge #èsser desservi, de 1889 a 1949, per la linha de camin de fèrre secondaire a via métrique en connectant Albert a Ham de las Camins de fèrre départementaux de la Soma]]


text:
Blanca de Castelha
Blanca de Castelha, (nascuda lo 4 de març de 1188 a Paléncia, Castelha - mòrta lo 27 de novembre de 1252 a Melun), reina de França, es la filha d'Anfòns VIII de Castelha e d'Alienòr d'Anglatèrra, ela meteissa filha d'Alienòr d'Aquitània e d'Enric II d'Anglatèrra : es doncas la neboda del rei Joan sens Tèrra. Coma previst dins lo tractat del Goulet signat entre los reis de França e d'Anglatèrra aquel meteis an, es maridada a Port-Mort en 1200 al futur Loís VIII, filh de Felip August.
Biografia[modificar | modificar la font]
Foguèt causida d'entre sas sòrres per sa grand Alienòr d'Aquitània qu'aviá alara 80 ans, que jutjava son caractèr coma correspondent mai a una reina de França.
Donèt al rei dotze enfants que de bessons e fòrça mascles al contrari dels reialmes precedents (important per la succession del reialme). Son jutjament e sa granda pietat ne faguèron una reina fòrça aimada. Sonque cinc dels enfants venguèron adultes, quatre moriguèron.
Regenta de França aprèp la mòrt de Loís VIII en 1226, deguèt far fàcia a de fòrtas contestacions mas trionfèt de las ligas formadas contra ela e lo poder reial. En 1229, amb lo Tractat de Meaux acabèt la Crosada dels Albigeses.
Prenguèt la seguida l'òbra reformatritz de Bernat de Claraval (†1153) e fondèt las abadiás.
Tanben governèt França quand son filh sant Loís s'anèt a las crosadas.
Retirada a Melun i moriguèt en 1252.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Marcel Brion, Blanche de Castille, Librairie de France, 1939
- (fr)Philippe Delorme, Blanche de Castille, Histoire des Reines de France, Ed. Pygmalion, 2002


text:
Drech public
Lo drech public es constituit per l'ensems de las nòrmas que regisson las relacions de drech qu'intervenon entre las personas moralas de drech public coma l'Estat, las collectivitats localas, de las institucions o agropament especificament ligadas al drech public o de las bancas nacionalas. Lo drech public defend l'interès general amb prerogativas ligadas a la poténcia publica. Organiza las relacions entre doas personas publicas mas egalament entre una persona publica e una persona privada.
Lo drech public es en general opausat al drech privat, que li recobrís l'ensems de las nòrmas que regiguèsson las relacions entre las personas fisicas o moralas.
Domeni del drech public[modificar | modificar la font]
- Lo drech politic qu'organiza los poders de l'Estat : parlament, govèrn, justícia.
- Lo Drech administratiu, que reglamente l'estructura de l'Administracion publica e las sieunas relacions amb las personas privadas.
- Lo Drech fiscal, que determina las condicions e lo en montant de la participacion dels afars de drech als budgèts de l'Estat e de las collectivitats publicas.
- Las finanças publicas que regropan l'ensems de las nòrmas que governan las finanças de l'Estat, de las collectivitats localas, dels organismes de seguretat sociala, dels establiments publics e de totas las autras personas moralas del drech public.
- Le drech internacional public qu'organiza las relacions entre los Estats e las organizacions internacionalas.
Una part de la doctrina considèra qu'apertenon al drech public cèrtas categorias :
- del drech penal, que definís las sancions pecuniàries o corporales que l'Estat, per l'intermediari dels tribunals repressius, pòt ferís l'individú que viòla cèrtas nòrmas del drech.
- del procediment penal, qu'organiza lo desvolopament del procès davant los tribunals judiciaris repressius quand son amassadas las condicions de las infraccions definidas pel drech penal.
Una autra part la considèra coma essent mai lèu d'un drech transversal (cf drech penal)
Lo drech public per país[modificar | modificar la font]
La nocion de drech public es acceptada per fòrça sistèmas juridics. Mai qu'es pas la meteissa pertot. En França, ven sustot de la separacion de las autoritats judiciarias e administrativas (lei del 16 e 24 d'agost de 1790), al motiu pas juridic mas politic (mesfisança del poder dels jutges, dempuèi l'Edat Mejana) ; aquela concepcion es ligada a la concepcion francesa de la separacion dels poders. Dins los païses de drech anglosaxon, aquela teoria es fòrça limitada per diferéncias de concepcion juridica.
En França[modificar | modificar la font]
La separacion entre l'òrdre administratiu e l'òrdre judiciairi nais en França amb la lei del 16 e 24 d'agost de 1790, qu'enebís als tribunals judiciaris de «pertocar, de qualque manièra que siaga, las operacions dels cors administratius» : en aplicacion d'aquesta lei, los diferents amb l'administracion relèvan dels tribunals administratius, que foguèron longtemps limitat al Conselh d'Estat et li son sobordenats.


text:
Rivière (Indre e Léger)
Rivière es una comuna francesa administrada per lo departament d'Indre e Léger de la region dau Centre. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ciutat bastida suls marges de la en enquimerant Veude, pauc abans lo sieu confluisson amb la Viena. La vila se situa a mens d'un quilomètre a la separacion de la rota de Saumur.
Ville construite sur les rives de l'inquiétante Veude, peu avant son confluent avec la Vienne. La ville se situe à moins d'un kilomètre à l'écart de la route de Saumur.


text:
Fontaine (Isèra)
Fontaine es una comuna arpitana dau Daufinat administrada per lo departament d'Isèra de la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De per los sieus nombroses luòcs archéologiques, Fontaine a una relativa importància en la Préhistoire dels Alpes. N'efièch, a l'epòca del Magdalénien (15 000 a 13 000 ans av. J.-C.), La tuta de Glos a protegit chasseurs de bouquetins, de rennes e de castors : a lo-dessus de las ruscas de silex a #èsser descobèrta una sépulture en datant del Neolític, adornada d'una defensa de senglar. L'abric de Barne-Bigou, situat al pè dels falaises, a egalament #èsser viscut al Neolític, al edat del bronze e al edat del fèrre. Sul scenari dels Vouillants, en un scialet situat a 22 mètres de prigondor, dels còrsses inhumés en datant de la fin de l'edat del bronze (Modèl:-sp) an #èsser descobèrts. Avián acompanhat d'esplendides vasos, conservats al Musèu dauphinois dempuèi 1967. Fin finala, al Échelette, una sépulture de femna en datant del Modèl:-sp a #èsser exhumée.
Pel continuament, Fontaine es longtemps demorat un pichon vilatge adossat als darrièrs contreforts del Vercors a l'abric de las crussas dévastatrices del Dragon, afluent del Isère. Lo vilatge a pas conegut lo sieu essor #qu'après lo endiguement d'aquel important torrent aupin e lo bastiment, al mièg del Sègle XIX, d'un primièr pont lo en connectant a Grenòble. De nòus bastiments fan alavetz la siá aparicion en la plana alluvionnaire.
Dempuèi la fin de la Modèl:S-, Fontaine ven una banlèga industriala (tannerie, ganterie) e vei la siá populacion croitre rapidament. Coincée Entre lo Dragon e lo Vercors, la vila s'estend pas uèi practicament mai e la siá populacion rèsta constante dempuèi la fin dels ans 1960.
Lo quartièr dels Floralies, mai grand amassa de Fontaine amb divèrses milièrs d'abitants, a classificat en Zòna urbana sensibla pel ministèri del lotjament[1].
De par ses nombreux sites archéologiques, Fontaine a une relative importance dans la Préhistoire des Alpes. En effet, à l'époque du Magdalénien (15 000 à 13 000 ans av. J.-C.), la grotte de Glos a abrité des chasseurs de bouquetins, de rennes et de castors : au-dessus des couches de silex a été découverte une sépulture datant du Néolithique, ornée d'une défense de sanglier. L'abri de Barne-Bigou, situé au pied des falaises, a également été habité au Néolithique, à l'âge du bronze et à l'âge du fer. Sur le plateau des Vouillants, dans un scialet situé à 22 mètres de profondeur, des corps inhumés datant de la fin de l'âge du bronze (Modèl:-sp) ont été découverts. Ils étaient accompagnés de splendides vases, conservés au Musée dauphinois depuis 1967. Enfin, à l'Échelette, une sépulture de femme datant du Modèl:-sp a été exhumée.
Par la suite, Fontaine est longtemps demeuré un petit village adossé aux derniers contreforts du Vercors à l'abri des crues dévastatrices du Drac, affluent de l'Isère. Le village n'a connu son essor qu'après l'endiguement de cet important torrent alpin et la construction, au milieu du Sègle XIX, d'un premier pont le reliant à Grenoble. De nouvelles constructions font alors leur apparition dans la plaine alluvionnaire.
Dès la fin du Modèl:S-, Fontaine devient une banlieue industrielle (tannerie, ganterie) et voit sa population croitre rapidement. Coincée entre le Drac et le Vercors, la ville ne s'étend aujourd'hui quasiment plus et sa population reste constante depuis la fin des années 1960.
Le quartier des Floralies, plus grand ensemble de Fontaine avec plusieurs milliers d'habitants, est classé en Zone urbaine sensible par le ministère du logement[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Luòc del sistèma d'informacion géographique de la delegacion interministerial dins la Vila
- ↑ Site du système d'information géographique de la délégation interministérielle à la Ville


text:
Jaufré Rudèl
Jaufré Rudèl (v. 1113 a Blaia - v. 1170) èra un gentilòme e un grand trobador occitan. Escaissat lo prince de Blaia, vila que ne foguèt lo senhor, prenguèt part a la Segonda Crosada.
Escriguèt de cançons d'amor al cors de la primièra mitat del sègle XII e canta « l'amor luènhenc », es a dire l'amor impossible e sens espèr.
Segon sa vida (de segur en granda partida inventada après sa vida vertadièra) celebrèt benlèu la comtessa Hodierne de Tripoli (del comtat de Trípol, estat occitan d'Orient dins l'actuala Siria), ben nascuda e inaccessibla e que per ela se crosèt e lo coneguèt pas sonque un pauc abans de morir. Sembla que s'enamorèt efectivament d'una dama establida en Orient e que, per de rasons materialas o psicologicas, aqueste amor demorèt un amor de luènh .
Sèt poèmas de Rudèl an subreviscut, dont quatre amb lor notacion melodica.
Quan lo rius de la fontana
S'esclarzis, si cum far sol,
E par la flors aiglentina,
El rossinholetz el ram
Volf e refranh ez aplana
Son dous chantar et afina,
Dreitz es qu'ieu lo mieu refranba.
Poèmas[modificar | modificar la font]
- Qand lo rossignols el foillos
- Lanqand li jorn son lonc en mai
- Qan lo rius de la fontana
- Belhs m'es l'estius e·l temps floritz
- Lan quan lo temps renovelha
- Pro ai del chan essenhadors
- No sap chantar qi so non di
Vida de Jaufré Rudèl[modificar | modificar la font]
Jaufre Rudels de Blaia si fo mout gentils hom, princes de Blaia. Et enamoret se de la comtessa de Tripol, ses vezer, per lo ben qu'el n'auzi dire als pelerins que venguen d'Antiocha. E fez de leis mains vers ab bons sons, ab paubres motz. E per voluntat de leis vezer, el se croset e se mes en mar, e pres lo malautia en la nau, e fo condug a Tripol, en un alberc, per mort. E fo fait saber a la comtessa et ella venc ad el, al son leit, e pres lo antre sos bratz. E saup qu'ela era la comtessa, e mantenent recobret l'auzir e•l flairar, e lauzet Dieu, que l'avia la vida sostenguda tro qu'el l'agues vista ; et enaissi el mori entre sos braz. Et ella lo fez a gran honor sepellir en la maison del Temple ; e pois, en aquel dia, ella se rendet morga, per la dolor qu'ella n'ac de la mort de lui.
(Jaufré Rudel foguèt un fòrça gentil òme, prince de Blaia. E s'enamorèt de la comtessa de Trípol, sens la véser, per lo ben que n'ausí dire dels pelerins qui venián d'Antiòquia. E faguèt d'ela mantun vers amb bons sons e paures mots. E per volontat de la véser, el se crosèt e se prenguèt la mar, e tombèt malaut en la nau, e foguèt conduch a Trípol, en un ostau, com mort. E aquò foguèt fach saber a la comtessa qui venguèt a el, a son liech e lo prenguèt entre sons bras. E la coneguèt sul pic e tornèt cobrar l'ausir e lo sentir, e lausèt Dieu pr'amor que l'aviá sostenguda la vida fins que l'aguesse vista ; e atal el morí entre sons bras. E ela lo faguèt sepelir en la maison del Temple ; e puei, en aquel jorn, ela se rendèt morga, per la dolor qu'aguèt per el.)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Poesias e Poètas de l'Edat Mejana : Jaufré Rudèl
- "Amour de Loin" Libret d'Amin Maalouf que l'eròi principal es Jaufré Rudèl.


text:
Le Passage
Le Passage en arpitan (Le Passage en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Prèp de lo Torn del Pi e Los Abrets, al encreuament de Lion, Chambéry e Grenòble. Lo vilatge a situat a las pòrtas de las Alpes.
Proche de la Tour du Pin et Les Abrets, au carrefour de Lyon, Chambéry et Grenoble. Le village est situé aux portes des Alpes.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
[ref. necessària]. Es en partida per aquela rason que lo vilatge i aguèt nomenat Lo Passatge.
[ref. necessària]. C'est en partie pour cette raison que le village fut nommé Le Passage.


text:
Swahili
Lo swahili o kiswahili (nom autoctòne: Kiswahili) qu'ei ua lenga parla per divèrs grops etnics qui s'estenen sus la còsta de l'Ocean Indian, deu sud de Somalia au nòrd de Moçambic. Qu'ei parlat com lenga mairana per 5 milions de locutors, com lenga segonda (lingua franca per 70 milions mei[1], màgerment en Tanzania, au Kenya e dens la Republica Democratica de Còngo, ocupant atau la plaça de lenga africana dab lo mei gran nombre de locutors. Qu'ei lenga oficiau o nacionau dens quate Estats, e la sola lenga africana qui hè partida de las lengas oficiaus de l'Union Africana.
Lo swahili qu'ei estat hèra influenciat per l'arabe, subertot au nivèu lexicau. Qu'a emprontat mots tanben au portugués, a l'alemand e a l'anglés. Au nivèu gramaticau, per venciva, qu'ei demorat ua lenga banto tipica dab un sistèma de classas nominaus hèra regular.
Lo swahili, com totas las lengas bantos, qu'ei ua lenga aglutinanta.
Somari
- 1 Grafia e prononciacion
- 2 Las classas nominaus e l'acòrd de classa
- 3 Lo connectiu
- 4 Pronoms e determinants
- 5 Los nombres
- 6 Lo vèrbe
- 7 Dialèctes e sociolèctes
- 8 L'estandardizacion deu swahili
- 9 Quauques mots
- 10 Nòtas
- 11 Véder tanben
Grafia e prononciacion[modificar | modificar la font]
Lo swahili que s'escrivó en prumèras dab l'alfabet arabe. Despuish la fin deu XIXau sègle, que s'escriu dab l'alfabet latin. Non i a guaire, lo sistèma d'escritura Mandombe qu'ei estat prepausat entà divèrsas lengas africanas, enter eras lo swahili, mes lo son usatge que demora minoritari.
Las letras de l'alfabet utilizadas en swahili que son: a, b, ch, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, ng', o, p, r, s, t, u, v, w, z.
La letra c qu'ei tostemps utilizada dab h. Lo swahili qu'utiliza tanben las combinasons de letras ny, sh, e entaus empronts a l'arabe, las combinasons dh, gh e th.
Las vocalas a, e, i, o, u que's pronóncian respectivament com en occitan a, è, i, ò, o.
La prononciacion de las consonantas qu'ei indicada dens lo tablèu qui s'ensèc:
M e n que pòden estar vocalizats e prononcià's com sillabas distintas. Que pòrtan l'accent tonic quan constitueishen l'abansdarrèra sillaba deu mot, per ex. dens mtu (òmi), nchi (país).
L'accent tonic que's plaça quasi tostemps sus l'abansdarrèra sillaba.
Ua sillaba swahili qu'ei tostemps ubèrta (acabada per ua vocala), e atau un mot com askari (soldat) que's descompausa a-ska-ri.
Las classas nominaus e l'acòrd de classa[modificar | modificar la font]
Lo swahili, com las autas lengas bantos, qu'a un ric sistèma de classas nominaus. Tot nom que hè partida d'ua classa, dont lo nombre ei de 14, en comptant separadament las classas de singular e las de plurau. Que i a tanben ua classa deus infinitius, çò qui pòrta lo nombre totau de classas a 15.
Ua classa que's pòt definir com ua cadena d'acòrds qui ligan tots los mots qui dependen d'un nom : l'adjectiu, lo possessiu e lo demonstratiu au nom, lo vèrbe au subjècte e au complement d'objècte.
En teoria, los noms que hèn partida de tau o tau classa segon çò qui designan: per exemple, los noms de personas que hèn partida de las classas 1 e 2 (1: singular en m, mw davant vocala; 2: plurau en wa).
Atau, los noms mchawi (broish), mfuata (adèpte d'ua religion), mkwao (parent), mwalimu (regent), que hèn partida de la classa 1-2. Mes l'evolucion de la lenga (e per ua gran partida los manlhèus a l'arabe e a las lengas europèas) qu'a hèit que la correspondéncia enter sens e classa nominau ne sia pas mei briga sistematica.
Dens lo grop nominau, la classa deu nom qu'ei mercada tanben peus autes mots, adjectiu qualificatiu, adjectiu numerau, demonstratiu...
Ex.: - dab la classa 7-8: kitabu kizuri, "beròi libe"; vitabu vizuri, "beròis libes"; kitabu kimoja, "un (sol) libe"; vitabu viwili, "dus libes"; kitabu kile, "aqueth libe"; vitabu vile, "aqueths libes", vitabu vile vizuri, "aqueths beròis libes".
- dab la classa 1-2: watoto, watoto wadogo, watoto wadogo wale, respectivament "mainatges", "petits mainatges",
Dens la frasa, lo vèrbe que repren las indicacions de classa deu grop nominau subjècte e, se n'i a un, objècte: watoto wazuri, watoto wazuri wawili, watoto wazuri wawili wanasoma, respectivament "beròis mainatges", "dus beròis mainatges", , "dus beròi mainatges que legen" ; ninamwona, "que'u vei", ninawaona, "que'us vei".
Los noms d'èstes animats qui ne son pas dens las classas 1-2 qu'entrainan totun, dens lo vèrbe, l'acòrd dab la classa 1-2 (acòrd segon lo sens). Ex. : maseremala wanafanya kazi nyingi, "los carpentèrs que tribalhan hèra". Maseremala qu'ei de classa 6 e lo prefixe subjècte wa- de wanafanya qu'ei lo de classa 2.
Lo connectiu[modificar | modificar la font]
La particula -A qu'ei aperada connectiu. Que serveish a indicar lo possessor e qu'apòrta precisions sus çò dont se parla. Qu'equivau a la preposicion "de" mes tanben a cèrts emplecs de la preposicion "en".
Lo connectiu que hè l'acòrd de classa dab la persona o l'objècte dont se parla, qui'u precedeish dens la frasa. Qu'avem atau las formas seguentas :
La possession[modificar | modificar la font]
Lo prumèr emplec de la particula -A qu'ei de marcar la possession.
Ex. : mwana wa mfalme, lo hilh deu rei (cl. 1)
miti ya msitu, los arbes de la seuva (cl. 4)
wenyeji wa nchi, los abitants deu país (cl. 2)
kisu cha mpishi, lo cotèth deu cosinèr (cl. 7)
Se, au contra, e vòlen insistir suu possessor, qu'utilizan l'adjectiu -ENYE, "qui a".
Ex. : mfalme mwenye mwana, lo rei qui a un hilh (cl. 1)
ndege yenye mbawa ndefu, "un ausèth dab longas alas" (cl. 9)
La caracterizacion[modificar | modificar la font]
Un aute emplec, hèra espandit, de -A, que serveish entà caracterizar lo nom qui precedeish.
Ex. : mfuko wa chakula, "lo sac de viòca", "lo sac entà la viòca" (cl. 3)
taa ya mkono, "la lampa de man" (cl. 9)
kisu cha kukatia nyama "un cotèth entà copar carn"
Que pòt aver un sens locatiu : soko la mji, "lo mercat de la vila" (cl. 5)
Que pòt tanben servir entà formar torns qui an lo sens d'un adjectiu qualificatiu :
maji ya moto "aiga cauta" (mot per mot : "aiga de calor") (cl. 6)
maneno ya furaha "mots gaujós" (mot per mot : "mots de gaujor")
A bèths còps, que s'arrevira per tota ua locucion :
fedha ya kutosha "moneda en quantitat sufisenta" (mot per mot : "moneda de sufíser") (cl. 9)
Pronoms e determinants[modificar | modificar la font]
Los pronoms personaus[modificar | modificar la font]
Lo swahili n'a pas que pronoms personaus subjècte, e enqüèra sonque entà la classa 1-2. Lo lor emplec n'ei pas obligatòri e que serveishen a marcar l'insisténcia. Ne possedeish pas pronoms personaus complement : l'infixe de classa dens lo module verbau que'n tien lòc.
Los pronoms personaus subjècte de la classa 1-2 que son :
mimi ("jo"), wewe ("tu"), yeye ("eth", "era"), sisi ("nosaute/as"), ninyi o nyinyi ("vosaute/as"), wao ("eths", "eras")
Los relatius[modificar | modificar la font]
La particula relativa[modificar | modificar la font]
En swahili, que i a pronoms relatius desseparats deu vèrbe, mes l'usatge mei corrent e mei "natre" que consisteish a emplegar ua particula relativa qui s'insereish com infixe dens lo module verbau qui introduseish la proposicion relativa.
Aqueth afixe que compòrta la marca de classa de "l'antecedent" seguida d'ua o dita "de referéncia"; "l'antecedent" que pòt estar autanplan subjècte com C.O.D. deu vèrbe qui pòrta lo sufixe. La classa 1 qu'a un afixe relatiu irregular de fòrma ye.
Ex. dab "antecedent" subjècte: Mtoto aliyesoma kitabu, "lo mainatge qui lejó lo libe", Watoto waliosoma, "los mainatges qui lejón"; barua iliyokuja jana, "la letra qui arribè ger".
Quan l'antecedent ei complement d'objècte dirècte, qu'ei tostemps determinat ("lo libe qui lejoi"), lo vèrbe que compren donc dejà un infixe qui marca la classa deu C.O.D. Aqueth infixe que demora quan lo vèrbe e pren l'afixe "relatiu", aqueste que's plaça dirèctament davant l'infixe C.O.D.
Ex.: Mtoto alikisoma kitabu, "Lo mainatge que lejó lo libe"; Kitabu alichokisoma mtoto, "Lo libe qui lejó lo mainatge".
Lo pronom relatiu AMBA-[modificar | modificar la font]
En plaça de la particula relativa, que's pòt emplegar lo relatiu polivalent AMBA-. Aqueth usatge e s'espandeish en swahili standard per'mor qu'ei mei simple. La basa AMBA- qu'ei seguida de l'afixe qui correspond a la classa de l'antecedent :
Ex. : Mtoto ambaye alisoma kitabu, "lo mainatge qui lejó lo libe", barua ambayo ilikuja jana, "la letra qui arribè ger".
Quan lo relatiu a un sens preposicionau (quan s'arrevira en occitan per dont, deu quau, dens lo quau...), ne's pòt pas emplegar la particula relativa. Sol lo pronom relatiu AMBA- qu'ei possible. La particula relativa qu'ei emplegada dens la proposicion qui segueish AMBA- :
Ex. : Yohana, ambalo jina lake la pili ni Marko "Jan, dont lo segond nom ei Marc". Hiki ni kitabu ambacho ndani yake niliona picha "Aqueste libe qu'ei lo dens lo quau èi vist l'imatge". Njia nyingine ambayo kwayo watu hupata fedha "Ua auta faiçon per la quau lo monde e ganhan sòus".
Los possessius[modificar | modificar la font]
Los possessius que son, per ordi de persona, -angu, -ako, -ake, -etu, -enu, -ao, dab los prefixes de classa apropriats. Ací, aquestes prefixes que prenen la medisha forma que dab lo connectiu.
Ex. : kisu changu, "lo men cotèth" ; mji wako, "lo ton vilatge" ; mke wake, "la soa hemna" ; shamba letu, "lo noste camp" ; nchi yenu, "lo vòste país" ; ng'ombe zao, "las lors vacas" ; kusoma kwake, "la soa manièra de léger".
A bèths còps, lo possessiu qu'ei estacat au nom devath ua forma abreviada. Ex. : mwanangu, "lo men mainatge" ; wenzake, "los sons companhons".
Los demonstratius[modificar | modificar la font]
Lo swahili qu'a duas categorias de demonstratius : un demonstratiu de proximitat (oc. aqueste) e un demonstratiu d'aluenhament (oc. aqueth, aceth).
Entrams los dus que's forman dab lo prefixe subjècte de la classa concernida, sonque entà la classa 1 qui presenta la forma yu (en plaça de a, prefixe subjècte de cl. 1).
Lo demonstratiu de proximitat[modificar | modificar la font]
Lo demonstratiu de proximitat que's forma de la manièra seguenta : h + vocala + prefixe subjècte. La vocala qu'ei la medisha que la de la segonda sillaba, deu prefixe subjècte.
Lo demonstratiu d'aluenhament[modificar | modificar la font]
Lo demonstratiu d'aluenhament que's forma de la manièra seguenta : prefixe subjècte, seguit de -le.
Los nombres[modificar | modificar la font]
Los cardinaus[modificar | modificar la font]
Los numeraus cardinaus deu swahili que son :
Que son empronts a l'arabe, a l'excepcion de las chifras 1 a 5 e de la chifra 8.
Entaus cardinaus enter 11 e 19, 21 e 29, etc., las chifras qui segueishen la prumèra que son precedidas de na ("et") : Ex. : 11 : kumi na moja ; 17 : kumi na sita ; 23 : ishirini na tatu ; 45 : arobaini na tano ; 68 : sitini na nane.
Qu'ei parièr entaus cardinaus enter 101 e 999 e 1001 a 999 999 : Ex. : 101 : mia na moja ; 450 : mia nne na hamsini ; 720 : mia saba na ishirini ; 999 : mia tisa na tisini na tisa ; 1001 : elfu na moja ; 543 000 : elfu mia tano na arobaini na tatu.
"Milion" que's ditz milioni. Lo multiplicator de milioni que pòt, entà mei de claretat, anar davant. Ex. : 23 351 000 : ishirini na tatu milioni na mia tatu na hamsini na moja.
L'acòrd deus nombres[modificar | modificar la font]
Los nombres bantos (-moja, -mbili, -tatu, -nne, -tano et -nane) que prenen l'acòrd de classas : watu wawili, "duas personas" ; miti mitano, "tres arbes" ; mayai manane, "ueit ueus".
Los nombres manlhevats a l'arabe (tots los autes) ne'u prenen pas jamei : watu sita, "sheis personas" ; miti kumi, "dètz arbes" ; mayai ishirini, "vint ueus".
Dens los nombres formats d'un nombre de detzenas seguit d'un nombre d'unitats, se lo nombre d'unitats ei -moja, -mbili, -tatu, -nne, -tano o -nane, que pòt préner l'acòrd de classa, mes aqueste n'ei pas obligatòri : watu ishirini na wanne o watu ishirini na nne, "vint-e-quate personas".
Los ordinaus[modificar | modificar la font]
Los ordinaus que's forman dab lo connectiu -A, seguit deu nom de nombre costumèr : kitabu cha tatu, "lo tresau libe".
Mbili que's presenta dab la forma pili : kitabu cha pili, "lo dusau libe", "lo segond libe".
Entà "prumèr", lo swahili que ditz -a kwanza (de -anza, "començar") : kitabu cha kwanza, "lo prumèr libe".
Lo vèrbe[modificar | modificar la font]
Lo module verbau[modificar | modificar la font]
Los vèrbes swahilis qu'an ua estructura morfologica complèxa qui consisteishen en un radicau e divèrs afixes (prefixe(s), infixes e sufixes) qui indican lo subjècte, se i a lòc lo C.O.D.), lo mòde e lo temps, la forma afirmativa o negativa.
Que i a tanben fòrmas diferentas entà la conjugason afirmativa e la conjugason negativa.
- Ací que son los prefixes subjècte a las classas 7-8; que valen entà la classa 1-2 e entaus mots de las autas classas qui designan èstes animats, com paka, "gat":
Cada classa nominau qu'a los sons pròpis prefixes, definits sonque per la tresau persona deu singular e la tresau persona deu plurau. Per exemple, los noms de la classa 7-8 (qui indican en generau objèctes inanimats) qu'an entà prefixes verbaus ki- (au singular) e vi- (au plurau).
- Un vèrbe swahili qu'a tanben a l'acostumada un infixe temporau; per exemple -na- qu'indica ua accion au present, -li- qu'ei lo prefixe deu passat, e -ta- lo deu futur: wanasoma, "que legen"; walisoma, "que lejón"; watasoma, "que legeràn".
- Lo vèrbe swahili que pot contiéner tanben un infixe indicant lo C.O.D.: dens alituona ("que ns'a vists"), l'infixe -tu- qu'indica lo C.O.D. "nos"; ua fòrma com wanakisoma kitabu ("que legen lo libe") que's descompausa en -wa- (infixe = subjècte: tresau persona deu plurau, animat), -na- (infixe deu present), -ki- (infixe = C.O.D. de la classa 7, kitabu), -soma- (radicau verbau). L'indicacion deu C.O.D. dens la fòrma verbau n'ei pas obligatòria, mes segon qu'ei presenta o non que carreja ua nuança de sens: wanakisoma kitabu, "que legen lo libe"; wanasoma kitabu, "que legen un libe".
- Ua forma verbau swahili que's pòt compausar de tots los elements seguents, dens l'ordi : prefixe subjècte, infixe temporau (o formator), relatiu, infixe objècte, basa verbau, vocala tematica.
Un exemple de forma verbau dab tots aqueths elements presents qu'ei alichokisoma, "(lo libe) qui a lejut". Que's pòt descompausar en A- (prefixe subjècte de classa 1, 1èra pers. sing.), -LI- (formator deu passat), -CHO- (relatiu de classa 7), -KI- (infixe objècte de classa 7), SOM- (basa verbau), -A (vocala tematica).
Las conjugasons[modificar | modificar la font]
Que prenem l'exemple deu vèrbe -soma, "léger".
Las conjugasons afirmativas[modificar | modificar la font]
Las conjugasons negativas[modificar | modificar la font]
Las conjugasons negativas qu'an com prumèra caracteristica de's formar dab prefixes subjèctes especifics. A las classas 7-8, aqueths prefixes que son : si-, hu-, ha-, hatu, ham, hawa. A las autas classas que's fòrman dab lo prefixe verbau afirmat precedit de ha-.
Aqueths prefixes negatius ne s'emplegan pas qu'au present, au passat, au futur e au resultatiu. Entà formar los autes temps negatius, qu'utilizan los medishs prefixes qu'a la fòrma afirmativa.
Com se ved, los radicaus verbaus que s'acaban per ua vocala tematica -A qui càmbia au present negatiu e au subjontiu. En realitat, açò ne vau pas qu'entaus vèrbes bantos. Los vèrbes manlhevats a l'arabe que s'acaban per quina vocala que sia e aquera vocala ne càmbia pas jamei dens la conjugason. Ex. dab -shukuru, "mercejar" : ashukure, "que mercege", sishukuru, "ne mercegi pas".
Los vèrbes derivatius[modificar | modificar la font]
Dialèctes e sociolèctes[modificar | modificar la font]
Los dialèctes istorics[modificar | modificar la font]
Que son los dialèctes deu swahili qui existivan dejà abans l'espandida de la lenga au XIXau sègle. Aqueths dialèctes, e sosdialèctes, que son numerós ; los màgers que son :
- Lo kingozi, un dialècte literari, plen de formas arcaïcas, utilizat peus poètas deu nòrd deu maine (islas e còsta de Kenya)
- Lo kiunguja, dialècte de Zanzibar-vila, puish de tota l'isla, qui serví de sòla a l'elaboracion deu swahili estandard ;
- los autes grans dialèctes de la còsta èst-africana que son lo kimvita (lo dialècte de Mombasa), lo kiamu (lo dialècte de Lamu), tots dus parlats au Kenya, e lo chimwiini, parlat a Barawa e a Kisimayo au sud de Somalia.
Lo comorian, longtemps considerat com un parlar o meilèu un ensemble de parlars swahilis, qu'ei au dia de uei considerat com ua lenga pròcha mes diferenta.
Los autes dialèctes[modificar | modificar la font]
Lo kingwana[modificar | modificar la font]
Lo swahili que serveish de lenga veïculara dens tot l'èst de la RD Còngo, dens ua gran region estermiada per Kisangani e Lubumbashi. Lo swahili practicat au Còngo que s'aluenha deu swahili estandard e que constitueish un dialècte a despart, lo kingwana. Qu'ei un dialècte segondari, qu'ei a díser un dialècte qui s'ei format a partir deu kiunguja, dab influéncias de las lengas locaus, e non pas dirèctament suu lòc.
L'usatge deu kingwana qu'ei, malurosament, estat ahortit aquestas annadas per'mor deus movements de poblacion devuts a las guèrras qui an ensangnosit l'èst de la RD Còngo.
Lo kizungu[modificar | modificar la font]
Lo kizungu qu'èra mei un sociolècte qu'un dialècte : qu'èra lo nom qui balhavan au swahili parlat peus europèus establits en Africa orientau e au Còngo[2], ua lenga simplificada, shens acòrds de classa e dab un vocabulari redusit.
[modificar | modificar la font]
(Musoma, sheng, lugha ya mitaani)
L'estandardizacion deu swahili[modificar | modificar la font]
Lo swahili estandard qu'ei basat suu dialècte de Zanzibar, lo kiunguja, qui èra espandit suu continent, dejà abans la colonizacion, per'mor qu'èra la lenga deus escambis comerciaus, puish de las missions crestianas establidas en Africa orientau.
Periòde coloniau[modificar | modificar la font]
L'estandardizacion deu swahili qu'estó en prumèras lo fèit deu poder coloniau britanic qui conta-rotlava Zanzibar e lo Tanganyika (la futura Tanzania), lo Kenya e l'Oganda. Aquera iniciativa qu'èra destinada a facilitar lo tribalh deu poder coloniau e non a melhorar la vita deus abitants[3] ; qu'estó decidida peu Comitat d'estandardizacion reünit a Dar-es-Salaam en 1925 e confirmada a la reünion de Mombasa (1928). En 1930 qu'estó creat un Comitat Interterritoriau per la Lenga[4] encargat de difusar l'estandard dens l'ensenhament e l'edicion, d'encoratjar los escrivans e de suscitar vocacions. Per contra, las autoritats deu Còngo bèlga n'amuishèn pas guaira de volontat de participar a l'estandardizacion de la lenga.
La difusion deu swahili au Tanganyika qu'estó rapida e en 1964, lo navèth Estat de Tanzania que causí lo swahili com lenga oficiau e que decidí de continuar l'amainatjament lingüistic ; mes lo Kenya e l'Oganda que's desinteressavan de la question.
[modificar | modificar la font]
La situacion dinc a la fin de las annadas 1990[modificar | modificar la font]
Las autoritats tanzanianas que creèn tres institucions :
- UKUTA (Chama cha usanifu wa Kiswahili na ushairi wa Tanzania : Organizacion entà l'estandardizacion deu swahili e l'escritura poetica tanzaniana), un Conselh d'amainatjament de la lenga e de la poesia encargat de la coordinacion de la politica lingüistica ;
- BAKITA (Baraza za Kiswahili ya Tanzania : Comitats tanzanians deu swahili), encargat d'aprovar los tèrmis navèths, seguir dens lo país lo desvolopament de la lenga e conselhar lo govèrn ;
- TUKI (Taasisi ya uchunguzi wa Kiswahili : Institut de recèrca suu swahili), encargat de la recèrca lingüistica e literària.
Ad aquera epòca, la creacion de tèrmis navèths qu'èra, entaus membres d'aqueras institucions, ligada a un objectiu politic, la construccion deu socialisme, dens la quau s'engatjava lo país a la fin de las annadas 60. Qu'estó un periòde de publicacion de lexics e diccionaris destinats a difusar los tèrmis navèths.
A la fin de las annadas 80, l'abandon de la construccion deu socialisme qu'a repercussions suu lexic : que cau amuishar que lo swahili ei un atot entau desvolopament economic e pas solament ua referéncia ideologica. Atau, BAKITA que publica en 1987 un diccionari tecnic anglés-swahili de mei de 10 000 tèrmis.
Dens las annadas 2000, l'amainatjament lingüistic deu swahili que pren ua orientacion navèra : TUKI que pren mei en compte la produccion de tèrmis navèths per non lingüistas (jornalistas, artistas, especialistas divèrs), e que's hè dens l'encastre d'ua cooperacion dab lo Kenya.
Au Kenya, n'existiva pas nat organ oficiau encargat de l'innovacion terminologica : aquesta qu'èra deishada a l'iniciativa deus ensenhaires e deus letrats de la còsta.
La situacion actuau[modificar | modificar la font]
A comptar de la fin de las annadas 1990, ua estrategia coerenta de desvolopament que s'ei hicada en plaça : que s'ei establit un dialòg enter tanzanians e kenyans dens la produccion terminologica, e TUKI que tribalha de cotria dab un organisme kenyan, la Fondacion Jomo Kenyatta. Utís navèths e importants (manuaus, lexics especializats), publicats per la Fondacion Jomo Kenyatta, que son estats hicats a la disposicion deu public, sus subjèctes tecnics mei precís [5]. L'arrevirada en swahili de l'Istòria Generau d'Africa de l'UNESCO qu'ei prevista.
Quauques mots[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ chifra d'Alain Ricard, Le kiswahili, une langue moderne, p. 12
- ↑ deu swahili Mzungu, europèu
- ↑ Alain Ricard, op. cit., p. 37
- ↑ Inter-Territorial Language Committee for the East African Dependencies
- ↑ Per exemple : R.M. Wafula, Uhakiki wa Tamthilia, Historia na Maendeleo Yake (La critica deu teatre, istòria e desvolopament), 1999 ; Kimani Njogu e Rocha Chimerah, Ufundishaji wa Fasihi, Nadharia na Mbinu (L'ensenhament de la literatura, teoria e metòde), 1999 ; K. M. Wamitila, Kamusi ya Fasihi, Istilahi na Nadharia (Diccionari de literatura, teoria e metòde), 2003.
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Alain RICARD, Le kiswahili, une langue moderne, Karthala, 2009.
Odile RACINE-ISSA, Le swahili sans peine, Assimil, 1998.
Odile RACINE-ISSA, Exercices de swahili pour débutants, L'Harmattan, 1996.
Ali SALEH, Cours d'entraînement au swahili, Publications Orientalistes de France, 1979.
Joan RUSSELL, Teach yourself Swahili : complete course, McGraw-Hill Companies, 2003.
E. O. ASHTON, Swahili grammar including intonation, Longman, 1984.
Frederick JOHNSON, A standard Swahili-English dictionary, Oxford University Press, 1985.
Alphonse LENSALEAR, Dictionnaire swahili-français, Karthala, 1983.
Georges MERTENS, Dictionnaire kiswahili-français et français-kiswahili, Karthala, 2006.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Kamusi Project, un projècte de diccionaris e autas ressorsas en linha en swahili e un gran diccionari swahili-anglés anglés-swahili


text:
Saint-Pont
Saint-Pont (Saint-Pont en francés) es una comuna occitana de Borbonés, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent lo periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), la municipalitat #prene lo nom de Servagnon de contunh aquel de Mont-sus-Chalon[1].
Pendant la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), la commune prit le nom de Servagnon puis celui de Mont-sur-Chalon[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 {{{Títol}}}. Consultat lo 28 de junh de 2012.


text:
Ausèl
Los aucèls o ausèls (var. aucèus, ausèus, auvèls, ausèths, audèths) son d'animals vertebrats, tetrapòdes, bipèdes, de sang caud, de doas alas, amb de plumas, un bèc, e que pondon d'uòus.
Un caractèr comun de la màger part dels ausèls es la volada, mas d'unes son correires o nadaires.
Lo pichon colibrí d'Elena mesura 2 cm e pesa 2 g. Lo màger es lo mascle de l'estruci : 2,80 m per 155 kg. Los ausèls poblèron tots los mitans dempuèi las glaças articas fins a las selvas equatorialas e als èrms.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Khentkaós I
Khentkaós I que ho ua reina egipciana qui viscó a la fin de la IVau dinatia e a la debuta de la Vau dinastia. Qu'ei coneguda peus sons dus tombèu qui soslinhan la soa importaància dehens aqueth periòde de trasicion. Totun, la soa parentat exacta dehens la ua o ambs d'aquestas dinastias b'ei pas clara.
Que ho dilhèu esposa de Shepsekaf, lo darrèr faraon de la IVau dinastia, o dilhèu la mair deu purmèr faraon de la Vau : Oserkaf. Que's perpausa tanben que sia estada sia la hilha deu faraon Menkaora sia de Djedefher (un deus hilhs de Khofo - Keòps - qui seré estat deishat a despart deu poder).
Grimal que perpausa que la molhèr deu prèste qui deu portar enfants Reiaus dens lo reconte deu Papirus de Westcar que poderé estar ua evocacion de Khenkaós.
Hont[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988.


text:
Bus-Saint-Rémy
Bus-Saint-Rémy en normand (Bus-Saint-Rémy en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo abbaye reial La nòstra-Madama del Tresaur a fondat l'an 1225 per Raoul dels Beguts. Abbaye cistercienne, A mes jos la proteccion dirècta del rei sant Louis.
L'abbaye royale Notre-Dame du Trésor est fondée en 1225 par Raoul du Bus. Abbaye cistercienne, elle est placée sous la protection directe du roi saint Louis.


text:
Contrapés
Un contrapés es un massa, que s'utiliza per equilibrar las fòrças sul parelh motor. S'utilizan per desplaçar de massas considerablas.
Somari
Principi[modificar | modificar la font]
Los contrapeses s'utilizan subretot dins lo ascensors, gruas e pòrtas basculantas.
Per capitar l'estabilitat, se deu compensar la fòrça que se vòl produire. Un contrapés ajuda a lançar de peses importants, alara que las fòrças opausadas se neutralizan amb l'efècte de la gravitat. La direccion corrècta del contrapés se dona amb l'ajuda de codòls de sens de rotacion variable.
De contrapeses tanben s'utilizan caduns a lor torns per evitar la rotacion. Segon la lei del palfèr lo moment parelh necessari resulta de la multiplicion de la fòrça per la distància de la fòrça al centre de rotacion.
Aplicacions[modificar | modificar la font]
Movement de rotacion[modificar | modificar la font]
Grua : Una aplicacion tipica es lo contrapés de gruas tòrres e gruas mobilas jos forma de pesucs blòts de beton. Quan lo braç de cargament a un grand parelh, se deu compensa de contrapeses.
Carri elevator : Un pés, normalament situat dins la partida posteriora del veïcul garantís l'estabilitat.
Trabucs : Funcionan segons lo principi del palfèr, qu'un contrapés al braç cort garantís l'acceleracion necessària pel braçat long.
Equilibratge de la ròdas : Los peses associats a la ròda asseguran que l'axe de rotacion coïncida amb l'axe principal d'inerciá. Alara s'anullan las possiblas fòrças perturbatriças al respècte a l'axe (vibracions). Tanben s'utiliza aquèl metode dins las ròdas de las locomotivas de vapor.
Metronòm : Un metromòm a un pés desplaçable que se fixa al volant. Lo balancièr demòra en oscillacion mercé a un mecanisme de ressòts. Segon la posicion del pes se pòt determinar la velocitat.
Moviment lineari[modificar | modificar la font]
Ascensor : Per auçar de peses s'utilizan de contrapeses en un ascensor de cables, que son fixats a la cabina mejans de còdols e se capviran cap al teulat (o lo contrari). D'aquela mena, lo motor que desplaça la cabina sonque deu auçar la diferéncia entre la carga e lo contrapés. E mai, lo contrapés aumenta l'acceleracion de pujada, al meteis temps que la disminuís quand descend. [1] Tanben los ponts levadises e basculants utilizan lo meteis principi.
Ascensor espacial : Per un ascensor espacial se deuriá aver un contrapés per penjar la font, que permetriá de transportar de carregas dins l'espaci. Lo contrapés se carga que la gravitat de la font que se tròba en orbita geoestacionària, perque la fòrça centrifuga equilibre la fòrça d'atraccion de la Tèrra.


text:
Rastèu (arquitectura)
Lo rastèu (var. rastèl), o la sarrasina, o la grasilha, èra un dispositiu movedís de defensa dei pòrtas d'un castèu o d'una vila embarriada, constituit d'un cledat coladís de metau o/e de fusta que s'auborava o se baissava (per mejan d'un torn e de còntrapés) per durbir o barrar lo passatge. Aqueu dispositiu s'utilizèt dins lei fortificacions medievalas; segon Viollet-le-Duc, èra ja conegut dins la Roma antica.
Lei portaus principaus èran sovent defenduts per dos rastèus, un exterior, l'autre interior. Lo portau Narbonés de la ciutat de Carcassona n'es un exemple.


text:
Peitau
Peitau (Poetou en peitavin-santongés, Poitou en francés) era una província francesa que compreniá los actuaus departaments de Vendea, de las Doas Sevras e de Vinhana. La capitala era Peitieus.
Lo gentilici es peitavin -a.
Balhet son nom a la Palun peitavina, situada dins l'ancian golf de Peitau, sus la còsta occidentala dau país. Segonda zona umida de França en superfícia après Camarga, la palun s'estend de l'Atlantic a las pòrtas de Niòrt e dau sud de Vendea au nòrd de La Rochela.
Geografia[modificar | modificar la font]
Se parteja entre diferentas formacions geologicas que balhan daus releus diferents. A l'oest (Bas Peitau o Vendea) e dins lo sud-est, se tròban los massisses ancians, de releu beucòp craulat, de còlas de terras fregas e siliciosas cubertas de bòscs. Au centre, lo plan calcari de Peitieus, gaireben planier, descend de l'aigavers de Peitau vers la Vau de Léger en passant per lo país de Châtellerault, variant entre una altitud de 150 a 100 m.
Es una zona de transicion anciana entre los bacins parisenc e aquitan: de lenga d'òc au segle XI, es auei de lenga d'oïl emb l'excepcion de sieis comunas limitròfas de la Nauta Vinhana; se situa tanben au limit de las zonas de cubertura tradicionau daus techs (lausa au nord, teule canau au sud), en mai daus noms de vilatges en -ay, -y (gaireben tota la zona) e -ac (zona pichona au sud-est).
Las vilas principalas son Peitieus (capitala tradicionala de Peitau), Niòrt, Châtellerault (longtemps lo bastion daus reis de França en Peitau), Thouars, Parthenay...
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Pendent la protoistòria lo pòble gau daus pictons ocupet lo Naut Peitau (correspondent aperaquí aus actuaus departaments de las Doas Sevras e de Vinhana). Pendent la Guerra de las Gàllias, se parteget: 'na partida daus pictons lucheren contra Juli Cesar, 'na autra partida se restacheren ad eu.
Jos l'Empèri Roman, lo territòri picton formava 'na ciutat (subdivision administrativa romana) e fuguet représ per la diocesi crestiana de Peitieus. Doas figuras dau Cristianisme fugueren presentas a Peitieus a la fin de l'Antiquitat: Sant Ilari lo Grand, evesque, e Sant Martin de Tors.


text:
Sonar
Lo sonar (acronim de Sound Navigation And Ranging) es un sistèma de navigacion e localizacion similar al radar mas al luòc d'emetre de senhals radioelectrics, emet d'impulsions d'ultrasons. S'utiliza principalament dins la navigacion susmarina, perque sota l'aiga se propagan pas las ondas electromagneticas.
Es compausat per un transmetor, un emetor, un receptor e un indicador. Lo transmetor emet un fais d'impulsions d'ultrasons a travèrs de l'emetor. Quant tusta un objècte, las impulsions se reflectisson e forman un senhal d'ecò qu'es captat pel receptor. Lo receptor amplifica l'energia de las ondas de l'ecò e genèra un senhal qu'envia a l'indicador, constituit per un ecran ont se vei l'objècte sul qual se son rebatudas las ondas.
Lo sonar s'utiliza sus la mar per la deteccion d'objèctes submergits: sosmarins, minas, naus enfonsadas, flòtas de peisses, etc. S'utiliza tanben en metallurgia per far d'inspeccions per ultrasons, en qualques aplicacions en la medecina, coma las ecografias, etc.
D'animals possedisson un "sonar natural" com los dalfins, l'utilizant per s'orientar.


text:
720
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 720 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après lo sètge arabi de 717-718 e la guèrra civila de 719, Leon III decidiguèt d'adoptar una politica de redreiçament de l'Empèri. Per renfòrçar lo poder centrau, nomèt son fiu Constantin (nascut en julhet de 718) coma coemperaire. Puei, per restaurar l'economia, decidiguèt de tornar poblar Constantinòple. Pasmens, lei combats acomencèron tornarmai còntra leis Arabis que s'opausèron ai temptativas de reconquista bizantina en Anatolia.
America[modificar | modificar la font]
Palenque[modificar | modificar la font]
Mòrt de K'inich K'an Joy Chitam II.


text:
Nòrd-italian
Lo nòrd-italian o italian septentrionau (var. -al) o padan (nom recent), o cisaupenc/cisalpenc (nom d'usatge mens frequent) es una lenga apertenent ai lengas romanicas. Se parla dins tot lo nòrd d'Itàlia e dins de regions vesinas (Tecin en Soïssa, Ístria en Croàcia e Eslovènia, Mónegue e Sant Marin). Lo nòrd-italian recep de definicions contradictòrias:
- Def. 1: Es un grop de dialèctes de la lenga italiana, segon la lingüistica romanica tradicionala (Per ex. Gian Battista Pellegrini[1] e Jacme Alhèras[2]). Maugrat aiçò, perque aquela definicion siá valida, cau comprene per lenga italiana, coma dins leis òbras dau lingüista alemand Gerhard Rohlfs[3], [4], l'ensems dei dialèctes romanics d'Itàlia (e fins a aquelei de Corsega), que se ne destaca la lenga italiana literària e oficiala, que proven dau dialècte florentin de Dante, Boccaccio e Petrarca.
- Def. 2: Es una lenga romanica, distinta de l'italian, segon certanei lingüistas coma Heinrich Schmid[5], Andreas Schorta[6] e, sustot, Geoffrey Hull.[7],[8]
- Def. 3: Existisson de revendicacions localas que dison que cada dialècte dau nòrd-italian seriá una lenga distinta, vejatz lo classament de Ethnologue.[1] Aquesta opinion es gaire admesa entre lei lingüistas de l'escòla tradicionala, levat de còps per lo piemontés pr'amor de son dinamisme particular. Per çò qu'es de l'usatge dins la vida quotidiana, lo venèt es, a l'ora d'ara, çò qu'es pus usat e çò que resistís melhor a la pression de la lenga italiana literària e oficiala.
Somari
Distribucion geografica e estrats lingüistics[modificar | modificar la font]
Lo domeni lingüistic nòrd-italian correspònd a la gròssa a l'Itàlia dau Nòrd o Padània.
Lo limit sud, entre lo nòrd-italian e l'italian au sens estrech, se sòna la "linha La Spezia-Rimini" o pus exactament la linha Massa-Senigallia. La separacion entre lei lengas romanicas marcada per aquela linha lei dividís en dos grands grops: la Romania occidentala (quitament l'italian septentrionau) e la Romania orientala (quitament l'italian dau Centre-Sud). Lo grop galloitalic es a l'encòp separat d'autrei grops romanics dau Nòrd-èst (Venèt, Trentin, Friuli, Sud Tiròl) per una linha que cor au sud-èst de Bolzano/Bozen e per la còsta orientala dau Lac de Garda au nòrd de Màntoa e lo riu Pò.
Lo limit nòrd, entre lo nòrd-italian (e lo retoromanic) e d'autrei lengas (romanicas, germanicas o eslavas), correspònd ai frontieras politicas entre lei divèrs pòbles germanics dominants après leis invasions barbaras, entre lei quaus Lombards, Visigòts, Burgondis e Bavars, que son rebatudas dins lo superstrat lingüistic dei lengas romanicas actualas:
- Nòrd-italian (alevat lo romanhòu: Romanha aperteniá a l'Empèri Bizantin) : lenga dei Lombards [2](en catalan); [3](en francés);
- Occitan: lenga dei Visigòts (Reialme visigòt de Tolosa);
- Arpitan: lenga dei Burgonds [4] (cat.); [5](fr.);
- Francés: lenga dei Francs [6](cat.); [7](fr.)
Vèrs lo nòrd, lo nòrd-italian (e lo retoromanic) limitan amb l'aut alemand soís, derivat de la lenga deis Alamans [8] (cat.); [9] (fr.) e a l'aut alemand bavarés, derivat de la lenga dei Bavars [10] (cat.); [11] (fr.) e parlat a l'ora d'ara en (Àustria e en Sud-Tiròl). Dins aquela zòna, Romania submersa, i aguèt substitucion lingüistica dau retoromanic.
Vèrs l'èst, lo nòrd-italian (e lo friolan retoromanic) limitan a l'ora d'ara amb doas lengas eslavas: eslovèn e croat.
Classificacion e Taula comparativa[modificar | modificar la font]
Lei dialèctes (o lengas) dau nòrd-italian se classifican ansin (una error frequenta es de confondre lo galloitalic - amb substrat lingüistic gallés e ligur antic - amb tot lo nòrd-italian):
Segon Pèire Bèc[9], dins lo passat, deguèt existir quauque tipe d'unitat diacronica entre lo nòrd-italian e lo retoromanic: romanch en Soïssa e ladin e friolan en Itàlia. Aqueu laç estrech e evident es estat mes en examen en màger prigondor per lingüista australian Geoffrey Hull ja citat, en o portant a la conclusion evocada anteriorament (definicion 2).
La classificacion de l'istriòta es dificila e controversiada.[16] (en it.)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Pellegrini, G.B. (1975) “I cinque sistemi dell'italoromanzo”, Saggi di linguistica italiana (Turin: Boringhieri), pp. 55-87
- ↑ Allières, Jacques (2001), Manuel de linguistique romane, coll. Bibliothèque de grammaire et de linguistique, París: Honoré Champion
- ↑ Rohlfs, Gerhard (1937) La struttura linguistica dell’Italia, Leipzig: s.n.
- ↑ Rohlfs, Gerhard 1966-69 Grammatica storica della lingua italiana e dei suoi dialetti. (3 vol: Fonetica. Morfologia. Sintassi e formazione delle Parole), Einaudi, Torino.
- ↑ Schmid, Heinrich (1956) Über Randgebiete und Sprachgrenzen", Voz Romanica, XV, pp. 79-80
- ↑ Schorta, Andrea (1959) "Il rumantsch - grischun sco favella neolatina", Annalas da la Società Retorumantscha, LXXII, pp 44-63).
- ↑ Hull, Geoffrey (1989) Polyglot Italy:Languages, Dialects, Peoples, CIS Educational, Melbourne
- ↑ Hull, Geoffrey (1982) The linguistic unity of Northern Italy and Rhaetia, tèsis doctoralas, University of Western Sydney.
- ↑ Bec, Pierre (collab. Octave NANDRIS, Žarko MULJAČIĆ) (1970-71), Manuel pratique de philologie romane, Paris: Picard, 2 vol, vol 2, p.316


text:
Sorbey (Mosèla)
Sorbey es una comuna francesa administrada per lo departament de Mosèla de la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sorbey A situat al sud-es de Mètz. Lo vilatge es sus la rota de Mètz (D999) après Courcelles-sus-Nied. La separacion de Poncillon al sud del ban communal. Modèl:…
Sorbey est situé au sud-est de Metz. Le village est sur la route de Metz (D999) après Courcelles-sur-Nied. L’écart de Poncillon au sud du ban communal. Modèl:…
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge del Saulnois en País messin.
- Citat per las primièras fes l'an 1178.
- Dépendait Del abbaye Sant-Vincent de Mètz
- Pòble destruit l'an 1518 per Franz von Sickingen
- Poncillon es lo banc d'una distincion, #qu'es inclus en una baronnie a partir de 1748, en avent apertengut a las familhas Lespingal e Pauline de Elbeuf.
En 2006, la municipalitat es labellisé una flor al concors de las vilas e pòbles fleuris. Recep una segonda flor l'an 2008[1].
Un nòu lotissement L'Anautit Jardin aculhiràModèl:Quand 26 abitacions.
- Village du Saulnois en Pays messin.
- Cité pour la première fois en 1178.
- Dépendait de l'abbaye Saint-Vincent de Metz
- Village détruit en 1518 par Franz von Sickingen
- Poncillon est le siège d'une seigneurie, qui est inclus dans une baronnie à partir de 1748, ayant appartenu aux familles Lespingal et Pauline d'Elbeuf.
En 2006, la commune est labellisé une fleur au concours des villes et villages fleuris. Elle reçoit une deuxième fleur en 2008[1].
Un nouveau lotissement Le Haut Jardin accueilleraModèl:Quand 26 habitations.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
ccp12.


text:
Miègjorn
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Miègjorn (var. Miegjorn) o lo Mieidia (var. Mèidia) es un nom de luòc vague que pòt designar de territòris divèrses.
- Dins l'encastre de l'estat francés, lo "Miègjorn" o lo "Sud de França" o lo "Sud" es una apelacion possibla per Occitània. Rebat la percepcion populara mai o mens inconscienta d'una diferéncia culturala entre Occitània e França al sens estricte (la França del Nòrd). Per exemple se sona Valença la "Pòrta del Miègjorn" dins lo torisme. Dins lo movement occitanista, se critica lo nom de "Miègjorn" per Occitània pr'amor qu'Occitània se pòt definir d'esperela e non pas coma lo sud de quicòm mai. Efectivament Occitània se pòt percebre atanben al nòrd de Catalonha o d'Espanha, a l'oèst d'Itàlia o al nòrd de la Mediterranèa.
- Dedins l'encastre d'Occitània, lo "Miègjorn" pòt designar la part meridionala d'Occitània, e pus particularament l'Occitània mediterranèa, per oposicion a l'Occitània del Nòrd o a l'Occitània atlantica.
- Dins l'encastre d'Euròpa, lo "Miègjorn" pòt designar totas las regions mediterranèas.
- Lo "Miègjorn" pòt èstre la part meridionala d'un país quin que siá. Lo sud d'Itàlia se sona en italian lo Mezzogiorno (çò es: "Miègjorn" en lenga italiana).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Temps[modificar | modificar la font]
Miègjorn es l'ora ont lo solelh es lo mai naut dins lo cèl.