text:
Swahili
Lo swahili o kiswahili (nom autoctòne: Kiswahili) qu'ei ua lenga parla per divèrs grops etnics qui s'estenen sus la còsta de l'Ocean Indian, deu sud de Somalia au nòrd de Moçambic. Qu'ei parlat com lenga mairana per 5 milions de locutors, com lenga segonda (lingua franca per 70 milions mei[1], màgerment en Tanzania, au Kenya e dens la Republica Democratica de Còngo, ocupant atau la plaça de lenga africana dab lo mei gran nombre de locutors. Qu'ei lenga oficiau o nacionau dens quate Estats, e la sola lenga africana qui hè partida de las lengas oficiaus de l'Union Africana.
Lo swahili qu'ei estat hèra influenciat per l'arabe, subertot au nivèu lexicau. Qu'a emprontat mots tanben au portugués, a l'alemand e a l'anglés. Au nivèu gramaticau, per venciva, qu'ei demorat ua lenga banto tipica dab un sistèma de classas nominaus hèra regular.
Lo swahili, com totas las lengas bantos, qu'ei ua lenga aglutinanta.
Somari
- 1 Grafia e prononciacion
- 2 Las classas nominaus e l'acòrd de classa
- 3 Lo connectiu
- 4 Pronoms e determinants
- 5 Los nombres
- 6 Lo vèrbe
- 7 Dialèctes e sociolèctes
- 8 L'estandardizacion deu swahili
- 9 Quauques mots
- 10 Nòtas
- 11 Véder tanben
Grafia e prononciacion[modificar | modificar la font]
Lo swahili que s'escrivó en prumèras dab l'alfabet arabe. Despuish la fin deu XIXau sègle, que s'escriu dab l'alfabet latin. Non i a guaire, lo sistèma d'escritura Mandombe qu'ei estat prepausat entà divèrsas lengas africanas, enter eras lo swahili, mes lo son usatge que demora minoritari.
Las letras de l'alfabet utilizadas en swahili que son: a, b, ch, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, ng', o, p, r, s, t, u, v, w, z.
La letra c qu'ei tostemps utilizada dab h. Lo swahili qu'utiliza tanben las combinasons de letras ny, sh, e entaus empronts a l'arabe, las combinasons dh, gh e th.
Las vocalas a, e, i, o, u que's pronóncian respectivament com en occitan a, è, i, ò, o.
La prononciacion de las consonantas qu'ei indicada dens lo tablèu qui s'ensèc:
M e n que pòden estar vocalizats e prononcià's com sillabas distintas. Que pòrtan l'accent tonic quan constitueishen l'abansdarrèra sillaba deu mot, per ex. dens mtu (òmi), nchi (país).
L'accent tonic que's plaça quasi tostemps sus l'abansdarrèra sillaba.
Ua sillaba swahili qu'ei tostemps ubèrta (acabada per ua vocala), e atau un mot com askari (soldat) que's descompausa a-ska-ri.
Las classas nominaus e l'acòrd de classa[modificar | modificar la font]
Lo swahili, com las autas lengas bantos, qu'a un ric sistèma de classas nominaus. Tot nom que hè partida d'ua classa, dont lo nombre ei de 14, en comptant separadament las classas de singular e las de plurau. Que i a tanben ua classa deus infinitius, çò qui pòrta lo nombre totau de classas a 15.
Ua classa que's pòt definir com ua cadena d'acòrds qui ligan tots los mots qui dependen d'un nom : l'adjectiu, lo possessiu e lo demonstratiu au nom, lo vèrbe au subjècte e au complement d'objècte.
En teoria, los noms que hèn partida de tau o tau classa segon çò qui designan: per exemple, los noms de personas que hèn partida de las classas 1 e 2 (1: singular en m, mw davant vocala; 2: plurau en wa).
Atau, los noms mchawi (broish), mfuata (adèpte d'ua religion), mkwao (parent), mwalimu (regent), que hèn partida de la classa 1-2. Mes l'evolucion de la lenga (e per ua gran partida los manlhèus a l'arabe e a las lengas europèas) qu'a hèit que la correspondéncia enter sens e classa nominau ne sia pas mei briga sistematica.
Dens lo grop nominau, la classa deu nom qu'ei mercada tanben peus autes mots, adjectiu qualificatiu, adjectiu numerau, demonstratiu...
Ex.: - dab la classa 7-8: kitabu kizuri, "beròi libe"; vitabu vizuri, "beròis libes"; kitabu kimoja, "un (sol) libe"; vitabu viwili, "dus libes"; kitabu kile, "aqueth libe"; vitabu vile, "aqueths libes", vitabu vile vizuri, "aqueths beròis libes".
- dab la classa 1-2: watoto, watoto wadogo, watoto wadogo wale, respectivament "mainatges", "petits mainatges",
Dens la frasa, lo vèrbe que repren las indicacions de classa deu grop nominau subjècte e, se n'i a un, objècte: watoto wazuri, watoto wazuri wawili, watoto wazuri wawili wanasoma, respectivament "beròis mainatges", "dus beròis mainatges", , "dus beròi mainatges que legen" ; ninamwona, "que'u vei", ninawaona, "que'us vei".
Los noms d'èstes animats qui ne son pas dens las classas 1-2 qu'entrainan totun, dens lo vèrbe, l'acòrd dab la classa 1-2 (acòrd segon lo sens). Ex. : maseremala wanafanya kazi nyingi, "los carpentèrs que tribalhan hèra". Maseremala qu'ei de classa 6 e lo prefixe subjècte wa- de wanafanya qu'ei lo de classa 2.
Lo connectiu[modificar | modificar la font]
La particula -A qu'ei aperada connectiu. Que serveish a indicar lo possessor e qu'apòrta precisions sus çò dont se parla. Qu'equivau a la preposicion "de" mes tanben a cèrts emplecs de la preposicion "en".
Lo connectiu que hè l'acòrd de classa dab la persona o l'objècte dont se parla, qui'u precedeish dens la frasa. Qu'avem atau las formas seguentas :
La possession[modificar | modificar la font]
Lo prumèr emplec de la particula -A qu'ei de marcar la possession.
Ex. : mwana wa mfalme, lo hilh deu rei (cl. 1)
miti ya msitu, los arbes de la seuva (cl. 4)
wenyeji wa nchi, los abitants deu país (cl. 2)
kisu cha mpishi, lo cotèth deu cosinèr (cl. 7)
Se, au contra, e vòlen insistir suu possessor, qu'utilizan l'adjectiu -ENYE, "qui a".
Ex. : mfalme mwenye mwana, lo rei qui a un hilh (cl. 1)
ndege yenye mbawa ndefu, "un ausèth dab longas alas" (cl. 9)
La caracterizacion[modificar | modificar la font]
Un aute emplec, hèra espandit, de -A, que serveish entà caracterizar lo nom qui precedeish.
Ex. : mfuko wa chakula, "lo sac de viòca", "lo sac entà la viòca" (cl. 3)
taa ya mkono, "la lampa de man" (cl. 9)
kisu cha kukatia nyama "un cotèth entà copar carn"
Que pòt aver un sens locatiu : soko la mji, "lo mercat de la vila" (cl. 5)
Que pòt tanben servir entà formar torns qui an lo sens d'un adjectiu qualificatiu :
maji ya moto "aiga cauta" (mot per mot : "aiga de calor") (cl. 6)
maneno ya furaha "mots gaujós" (mot per mot : "mots de gaujor")
A bèths còps, que s'arrevira per tota ua locucion :
fedha ya kutosha "moneda en quantitat sufisenta" (mot per mot : "moneda de sufíser") (cl. 9)
Pronoms e determinants[modificar | modificar la font]
Los pronoms personaus[modificar | modificar la font]
Lo swahili n'a pas que pronoms personaus subjècte, e enqüèra sonque entà la classa 1-2. Lo lor emplec n'ei pas obligatòri e que serveishen a marcar l'insisténcia. Ne possedeish pas pronoms personaus complement : l'infixe de classa dens lo module verbau que'n tien lòc.
Los pronoms personaus subjècte de la classa 1-2 que son :
mimi ("jo"), wewe ("tu"), yeye ("eth", "era"), sisi ("nosaute/as"), ninyi o nyinyi ("vosaute/as"), wao ("eths", "eras")
Los relatius[modificar | modificar la font]
La particula relativa[modificar | modificar la font]
En swahili, que i a pronoms relatius desseparats deu vèrbe, mes l'usatge mei corrent e mei "natre" que consisteish a emplegar ua particula relativa qui s'insereish com infixe dens lo module verbau qui introduseish la proposicion relativa.
Aqueth afixe que compòrta la marca de classa de "l'antecedent" seguida d'ua o dita "de referéncia"; "l'antecedent" que pòt estar autanplan subjècte com C.O.D. deu vèrbe qui pòrta lo sufixe. La classa 1 qu'a un afixe relatiu irregular de fòrma ye.
Ex. dab "antecedent" subjècte: Mtoto aliyesoma kitabu, "lo mainatge qui lejó lo libe", Watoto waliosoma, "los mainatges qui lejón"; barua iliyokuja jana, "la letra qui arribè ger".
Quan l'antecedent ei complement d'objècte dirècte, qu'ei tostemps determinat ("lo libe qui lejoi"), lo vèrbe que compren donc dejà un infixe qui marca la classa deu C.O.D. Aqueth infixe que demora quan lo vèrbe e pren l'afixe "relatiu", aqueste que's plaça dirèctament davant l'infixe C.O.D.
Ex.: Mtoto alikisoma kitabu, "Lo mainatge que lejó lo libe"; Kitabu alichokisoma mtoto, "Lo libe qui lejó lo mainatge".
Lo pronom relatiu AMBA-[modificar | modificar la font]
En plaça de la particula relativa, que's pòt emplegar lo relatiu polivalent AMBA-. Aqueth usatge e s'espandeish en swahili standard per'mor qu'ei mei simple. La basa AMBA- qu'ei seguida de l'afixe qui correspond a la classa de l'antecedent :
Ex. : Mtoto ambaye alisoma kitabu, "lo mainatge qui lejó lo libe", barua ambayo ilikuja jana, "la letra qui arribè ger".
Quan lo relatiu a un sens preposicionau (quan s'arrevira en occitan per dont, deu quau, dens lo quau...), ne's pòt pas emplegar la particula relativa. Sol lo pronom relatiu AMBA- qu'ei possible. La particula relativa qu'ei emplegada dens la proposicion qui segueish AMBA- :
Ex. : Yohana, ambalo jina lake la pili ni Marko "Jan, dont lo segond nom ei Marc". Hiki ni kitabu ambacho ndani yake niliona picha "Aqueste libe qu'ei lo dens lo quau èi vist l'imatge". Njia nyingine ambayo kwayo watu hupata fedha "Ua auta faiçon per la quau lo monde e ganhan sòus".
Los possessius[modificar | modificar la font]
Los possessius que son, per ordi de persona, -angu, -ako, -ake, -etu, -enu, -ao, dab los prefixes de classa apropriats. Ací, aquestes prefixes que prenen la medisha forma que dab lo connectiu.
Ex. : kisu changu, "lo men cotèth" ; mji wako, "lo ton vilatge" ; mke wake, "la soa hemna" ; shamba letu, "lo noste camp" ; nchi yenu, "lo vòste país" ; ng'ombe zao, "las lors vacas" ; kusoma kwake, "la soa manièra de léger".
A bèths còps, lo possessiu qu'ei estacat au nom devath ua forma abreviada. Ex. : mwanangu, "lo men mainatge" ; wenzake, "los sons companhons".
Los demonstratius[modificar | modificar la font]
Lo swahili qu'a duas categorias de demonstratius : un demonstratiu de proximitat (oc. aqueste) e un demonstratiu d'aluenhament (oc. aqueth, aceth).
Entrams los dus que's forman dab lo prefixe subjècte de la classa concernida, sonque entà la classa 1 qui presenta la forma yu (en plaça de a, prefixe subjècte de cl. 1).
Lo demonstratiu de proximitat[modificar | modificar la font]
Lo demonstratiu de proximitat que's forma de la manièra seguenta : h + vocala + prefixe subjècte. La vocala qu'ei la medisha que la de la segonda sillaba, deu prefixe subjècte.
Lo demonstratiu d'aluenhament[modificar | modificar la font]
Lo demonstratiu d'aluenhament que's forma de la manièra seguenta : prefixe subjècte, seguit de -le.
Los nombres[modificar | modificar la font]
Los cardinaus[modificar | modificar la font]
Los numeraus cardinaus deu swahili que son :
Que son empronts a l'arabe, a l'excepcion de las chifras 1 a 5 e de la chifra 8.
Entaus cardinaus enter 11 e 19, 21 e 29, etc., las chifras qui segueishen la prumèra que son precedidas de na ("et") : Ex. : 11 : kumi na moja ; 17 : kumi na sita ; 23 : ishirini na tatu ; 45 : arobaini na tano ; 68 : sitini na nane.
Qu'ei parièr entaus cardinaus enter 101 e 999 e 1001 a 999 999 : Ex. : 101 : mia na moja ; 450 : mia nne na hamsini ; 720 : mia saba na ishirini ; 999 : mia tisa na tisini na tisa ; 1001 : elfu na moja ; 543 000 : elfu mia tano na arobaini na tatu.
"Milion" que's ditz milioni. Lo multiplicator de milioni que pòt, entà mei de claretat, anar davant. Ex. : 23 351 000 : ishirini na tatu milioni na mia tatu na hamsini na moja.
L'acòrd deus nombres[modificar | modificar la font]
Los nombres bantos (-moja, -mbili, -tatu, -nne, -tano et -nane) que prenen l'acòrd de classas : watu wawili, "duas personas" ; miti mitano, "tres arbes" ; mayai manane, "ueit ueus".
Los nombres manlhevats a l'arabe (tots los autes) ne'u prenen pas jamei : watu sita, "sheis personas" ; miti kumi, "dètz arbes" ; mayai ishirini, "vint ueus".
Dens los nombres formats d'un nombre de detzenas seguit d'un nombre d'unitats, se lo nombre d'unitats ei -moja, -mbili, -tatu, -nne, -tano o -nane, que pòt préner l'acòrd de classa, mes aqueste n'ei pas obligatòri : watu ishirini na wanne o watu ishirini na nne, "vint-e-quate personas".
Los ordinaus[modificar | modificar la font]
Los ordinaus que's forman dab lo connectiu -A, seguit deu nom de nombre costumèr : kitabu cha tatu, "lo tresau libe".
Mbili que's presenta dab la forma pili : kitabu cha pili, "lo dusau libe", "lo segond libe".
Entà "prumèr", lo swahili que ditz -a kwanza (de -anza, "començar") : kitabu cha kwanza, "lo prumèr libe".
Lo vèrbe[modificar | modificar la font]
Lo module verbau[modificar | modificar la font]
Los vèrbes swahilis qu'an ua estructura morfologica complèxa qui consisteishen en un radicau e divèrs afixes (prefixe(s), infixes e sufixes) qui indican lo subjècte, se i a lòc lo C.O.D.), lo mòde e lo temps, la forma afirmativa o negativa.
Que i a tanben fòrmas diferentas entà la conjugason afirmativa e la conjugason negativa.
- Ací que son los prefixes subjècte a las classas 7-8; que valen entà la classa 1-2 e entaus mots de las autas classas qui designan èstes animats, com paka, "gat":
Cada classa nominau qu'a los sons pròpis prefixes, definits sonque per la tresau persona deu singular e la tresau persona deu plurau. Per exemple, los noms de la classa 7-8 (qui indican en generau objèctes inanimats) qu'an entà prefixes verbaus ki- (au singular) e vi- (au plurau).
- Un vèrbe swahili qu'a tanben a l'acostumada un infixe temporau; per exemple -na- qu'indica ua accion au present, -li- qu'ei lo prefixe deu passat, e -ta- lo deu futur: wanasoma, "que legen"; walisoma, "que lejón"; watasoma, "que legeràn".
- Lo vèrbe swahili que pot contiéner tanben un infixe indicant lo C.O.D.: dens alituona ("que ns'a vists"), l'infixe -tu- qu'indica lo C.O.D. "nos"; ua fòrma com wanakisoma kitabu ("que legen lo libe") que's descompausa en -wa- (infixe = subjècte: tresau persona deu plurau, animat), -na- (infixe deu present), -ki- (infixe = C.O.D. de la classa 7, kitabu), -soma- (radicau verbau). L'indicacion deu C.O.D. dens la fòrma verbau n'ei pas obligatòria, mes segon qu'ei presenta o non que carreja ua nuança de sens: wanakisoma kitabu, "que legen lo libe"; wanasoma kitabu, "que legen un libe".
- Ua forma verbau swahili que's pòt compausar de tots los elements seguents, dens l'ordi : prefixe subjècte, infixe temporau (o formator), relatiu, infixe objècte, basa verbau, vocala tematica.
Un exemple de forma verbau dab tots aqueths elements presents qu'ei alichokisoma, "(lo libe) qui a lejut". Que's pòt descompausar en A- (prefixe subjècte de classa 1, 1èra pers. sing.), -LI- (formator deu passat), -CHO- (relatiu de classa 7), -KI- (infixe objècte de classa 7), SOM- (basa verbau), -A (vocala tematica).
Las conjugasons[modificar | modificar la font]
Que prenem l'exemple deu vèrbe -soma, "léger".
Las conjugasons afirmativas[modificar | modificar la font]
Las conjugasons negativas[modificar | modificar la font]
Las conjugasons negativas qu'an com prumèra caracteristica de's formar dab prefixes subjèctes especifics. A las classas 7-8, aqueths prefixes que son : si-, hu-, ha-, hatu, ham, hawa. A las autas classas que's fòrman dab lo prefixe verbau afirmat precedit de ha-.
Aqueths prefixes negatius ne s'emplegan pas qu'au present, au passat, au futur e au resultatiu. Entà formar los autes temps negatius, qu'utilizan los medishs prefixes qu'a la fòrma afirmativa.
Com se ved, los radicaus verbaus que s'acaban per ua vocala tematica -A qui càmbia au present negatiu e au subjontiu. En realitat, açò ne vau pas qu'entaus vèrbes bantos. Los vèrbes manlhevats a l'arabe que s'acaban per quina vocala que sia e aquera vocala ne càmbia pas jamei dens la conjugason. Ex. dab -shukuru, "mercejar" : ashukure, "que mercege", sishukuru, "ne mercegi pas".
Los vèrbes derivatius[modificar | modificar la font]
Dialèctes e sociolèctes[modificar | modificar la font]
Los dialèctes istorics[modificar | modificar la font]
Que son los dialèctes deu swahili qui existivan dejà abans l'espandida de la lenga au XIXau sègle. Aqueths dialèctes, e sosdialèctes, que son numerós ; los màgers que son :
- Lo kingozi, un dialècte literari, plen de formas arcaïcas, utilizat peus poètas deu nòrd deu maine (islas e còsta de Kenya)
- Lo kiunguja, dialècte de Zanzibar-vila, puish de tota l'isla, qui serví de sòla a l'elaboracion deu swahili estandard ;
- los autes grans dialèctes de la còsta èst-africana que son lo kimvita (lo dialècte de Mombasa), lo kiamu (lo dialècte de Lamu), tots dus parlats au Kenya, e lo chimwiini, parlat a Barawa e a Kisimayo au sud de Somalia.
Lo comorian, longtemps considerat com un parlar o meilèu un ensemble de parlars swahilis, qu'ei au dia de uei considerat com ua lenga pròcha mes diferenta.
Los autes dialèctes[modificar | modificar la font]
Lo kingwana[modificar | modificar la font]
Lo swahili que serveish de lenga veïculara dens tot l'èst de la RD Còngo, dens ua gran region estermiada per Kisangani e Lubumbashi. Lo swahili practicat au Còngo que s'aluenha deu swahili estandard e que constitueish un dialècte a despart, lo kingwana. Qu'ei un dialècte segondari, qu'ei a díser un dialècte qui s'ei format a partir deu kiunguja, dab influéncias de las lengas locaus, e non pas dirèctament suu lòc.
L'usatge deu kingwana qu'ei, malurosament, estat ahortit aquestas annadas per'mor deus movements de poblacion devuts a las guèrras qui an ensangnosit l'èst de la RD Còngo.
Lo kizungu[modificar | modificar la font]
Lo kizungu qu'èra mei un sociolècte qu'un dialècte : qu'èra lo nom qui balhavan au swahili parlat peus europèus establits en Africa orientau e au Còngo[2], ua lenga simplificada, shens acòrds de classa e dab un vocabulari redusit.
[modificar | modificar la font]
(Musoma, sheng, lugha ya mitaani)
L'estandardizacion deu swahili[modificar | modificar la font]
Lo swahili estandard qu'ei basat suu dialècte de Zanzibar, lo kiunguja, qui èra espandit suu continent, dejà abans la colonizacion, per'mor qu'èra la lenga deus escambis comerciaus, puish de las missions crestianas establidas en Africa orientau.
Periòde coloniau[modificar | modificar la font]
L'estandardizacion deu swahili qu'estó en prumèras lo fèit deu poder coloniau britanic qui conta-rotlava Zanzibar e lo Tanganyika (la futura Tanzania), lo Kenya e l'Oganda. Aquera iniciativa qu'èra destinada a facilitar lo tribalh deu poder coloniau e non a melhorar la vita deus abitants[3] ; qu'estó decidida peu Comitat d'estandardizacion reünit a Dar-es-Salaam en 1925 e confirmada a la reünion de Mombasa (1928). En 1930 qu'estó creat un Comitat Interterritoriau per la Lenga[4] encargat de difusar l'estandard dens l'ensenhament e l'edicion, d'encoratjar los escrivans e de suscitar vocacions. Per contra, las autoritats deu Còngo bèlga n'amuishèn pas guaira de volontat de participar a l'estandardizacion de la lenga.
La difusion deu swahili au Tanganyika qu'estó rapida e en 1964, lo navèth Estat de Tanzania que causí lo swahili com lenga oficiau e que decidí de continuar l'amainatjament lingüistic ; mes lo Kenya e l'Oganda que's desinteressavan de la question.
[modificar | modificar la font]
La situacion dinc a la fin de las annadas 1990[modificar | modificar la font]
Las autoritats tanzanianas que creèn tres institucions :
- UKUTA (Chama cha usanifu wa Kiswahili na ushairi wa Tanzania : Organizacion entà l'estandardizacion deu swahili e l'escritura poetica tanzaniana), un Conselh d'amainatjament de la lenga e de la poesia encargat de la coordinacion de la politica lingüistica ;
- BAKITA (Baraza za Kiswahili ya Tanzania : Comitats tanzanians deu swahili), encargat d'aprovar los tèrmis navèths, seguir dens lo país lo desvolopament de la lenga e conselhar lo govèrn ;
- TUKI (Taasisi ya uchunguzi wa Kiswahili : Institut de recèrca suu swahili), encargat de la recèrca lingüistica e literària.
Ad aquera epòca, la creacion de tèrmis navèths qu'èra, entaus membres d'aqueras institucions, ligada a un objectiu politic, la construccion deu socialisme, dens la quau s'engatjava lo país a la fin de las annadas 60. Qu'estó un periòde de publicacion de lexics e diccionaris destinats a difusar los tèrmis navèths.
A la fin de las annadas 80, l'abandon de la construccion deu socialisme qu'a repercussions suu lexic : que cau amuishar que lo swahili ei un atot entau desvolopament economic e pas solament ua referéncia ideologica. Atau, BAKITA que publica en 1987 un diccionari tecnic anglés-swahili de mei de 10 000 tèrmis.
Dens las annadas 2000, l'amainatjament lingüistic deu swahili que pren ua orientacion navèra : TUKI que pren mei en compte la produccion de tèrmis navèths per non lingüistas (jornalistas, artistas, especialistas divèrs), e que's hè dens l'encastre d'ua cooperacion dab lo Kenya.
Au Kenya, n'existiva pas nat organ oficiau encargat de l'innovacion terminologica : aquesta qu'èra deishada a l'iniciativa deus ensenhaires e deus letrats de la còsta.
La situacion actuau[modificar | modificar la font]
A comptar de la fin de las annadas 1990, ua estrategia coerenta de desvolopament que s'ei hicada en plaça : que s'ei establit un dialòg enter tanzanians e kenyans dens la produccion terminologica, e TUKI que tribalha de cotria dab un organisme kenyan, la Fondacion Jomo Kenyatta. Utís navèths e importants (manuaus, lexics especializats), publicats per la Fondacion Jomo Kenyatta, que son estats hicats a la disposicion deu public, sus subjèctes tecnics mei precís [5]. L'arrevirada en swahili de l'Istòria Generau d'Africa de l'UNESCO qu'ei prevista.
Quauques mots[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ chifra d'Alain Ricard, Le kiswahili, une langue moderne, p. 12
- ↑ deu swahili Mzungu, europèu
- ↑ Alain Ricard, op. cit., p. 37
- ↑ Inter-Territorial Language Committee for the East African Dependencies
- ↑ Per exemple : R.M. Wafula, Uhakiki wa Tamthilia, Historia na Maendeleo Yake (La critica deu teatre, istòria e desvolopament), 1999 ; Kimani Njogu e Rocha Chimerah, Ufundishaji wa Fasihi, Nadharia na Mbinu (L'ensenhament de la literatura, teoria e metòde), 1999 ; K. M. Wamitila, Kamusi ya Fasihi, Istilahi na Nadharia (Diccionari de literatura, teoria e metòde), 2003.
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Alain RICARD, Le kiswahili, une langue moderne, Karthala, 2009.
Odile RACINE-ISSA, Le swahili sans peine, Assimil, 1998.
Odile RACINE-ISSA, Exercices de swahili pour débutants, L'Harmattan, 1996.
Ali SALEH, Cours d'entraînement au swahili, Publications Orientalistes de France, 1979.
Joan RUSSELL, Teach yourself Swahili : complete course, McGraw-Hill Companies, 2003.
E. O. ASHTON, Swahili grammar including intonation, Longman, 1984.
Frederick JOHNSON, A standard Swahili-English dictionary, Oxford University Press, 1985.
Alphonse LENSALEAR, Dictionnaire swahili-français, Karthala, 1983.
Georges MERTENS, Dictionnaire kiswahili-français et français-kiswahili, Karthala, 2006.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Kamusi Project, un projècte de diccionaris e autas ressorsas en linha en swahili e un gran diccionari swahili-anglés anglés-swahili


c: text/html

text:
Sus (genre)
Sus es lo genre dels suids qu'acampa los pòrcs e singlars.
Compren las espècias seguentas :
- Sus barbatus - singlar de mostachas
- Sus bucculentus † - singlar de Vietnam (atudat)
- Sus cebifrons - singlar de las Visasyas
- Sus celebensis - singlar de Celèbes
- Sus heureni - singlar de l'illa de Flores
- Sus oliveri - singlar de Mindoro (Filipinas)
- Sus philippensis - singlar de las Filipinas
- Sus salvanius - singlar nan
- Sus scrofa - singlar, pòrc
- Sus timoriensis - singlar de Timor
- Sus verrucosus - singlar de Java
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Sus (en)
- Referéncia ITIS : TSN 180721 Sus Linnaeus, 1758 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Sus (en)
- Referéncia NCBI : Sus (en)
- PIGTrop lo sit del CIRAD dedicat a l'elevatge porcin e als suids salvatges en zona tropicala

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Convent de San Carlos Borromeo
Lo convent de San Carlos de Borromeo a (San Lorenzo qu'ei lo lòc o s'ostalèn las òste de José de San Martín e on librèn lo combat de San Lorenzo, purmèra batalha de la Guèrra d'Independéncia Argentina e sola batalha gavidada per aqueth generau suu sòu argentin.
Qu'èra alavetz un convent de l'òrdi deus hrairs menors començat en 1792, enqüèra en bastida e quitament inacabat. D'estil coloniau, la soa glèisa qu'ei ua òbra de Juan Bautista Segismundo, l'arquitècte de la recova de Buenos Aires.
Dens lo son refectòri que s'installè l'espitau on e morí lo sargent Cabral, famós eròi de la batalha.
Uei lo convent qu'ei lo Museo Histórico del Convento San Carlos dab soviers de la batalha e mòstras d'art religiós.
En 1940 lo convent e lo camp batalhèr que hon decretats Monument Istoric Nacionau.


text:
Dama mesopotamica
Lo Dam Persan (Dama mesopotamica) es un cervid en dangièr d'escantiment que se tròba pas mai actualament que dins la província de Khuzestan, al Sud-Oèst d'Iran. S'agís d'una espècia fòrt pròcha del dam europèu (Dama dama), al punt que n'èra considerada de còps per qualques autors coma una sosespècia orientala e que se l'apelava Dama dama mesopotamica.
Referéncias extèrnes[modificar | modificar la font]
- Dama mesopotamica dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
- Referéncia ITIS : TSN 625052 Dama mesopotamica (Brooke, 1875) (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Dama mesopotamica (en)
- Referéncia NCBI : Dama mesopotamica (en)
- Referéncia IUCN : espècia Dama dama ssp. mesopotamica (Brooke, 1875) (en)
- Referéncia CITES : espècia Dama mesopotamica (Brooke, 1875) (fr+en) (sul sit de l'UNEP-WCMC)
- reparticion : Dama mesopotamica (Brooke, 1875) (fr+en)


text:
La Seu d'Urgèl
La Seu d'Urgèl (en catalan la Seu d'Urgell, abans Urgell o Ciutat d'Urgell)[1], nomentada popularaments la Seu, ei ua ciutat plaçada enes Pirenèus catalans, caplòc dera comarca deth Aut Urgèl, cap deth partit judiciau de la Seu d'Urgèl e sedença der Bisbat d'Urgèl. Se tròbe laguens der encastre foncionau deth Alt Pirineu i Aran, n'ei era poblacion damb mès abitantes, en tot concentrar-ne eth 17'4%. Amassa damb Puigcerdà, amasse enquiath trenta per cent dera poblacion der encastre.[2]
Ei plaçada ara interfluvi deth Segre e era Valira, pòc abans dera sua confluéncia sus ua petita terrassa fluviau qu'ei continuament deth plan des Forques.[3] Era ciutat hè part dera Urgellet,[4] comarca naturau pirenenca formada per 16 municipis deth Aut Urgèl e qu'amassa damb Andòrra corresponie ath territòri originari deth Comtat d'Urgèl damb caplòc en la Seu d'Urgèl enquiara expansion ath sud.[5]
Eth Aut Urgèl ei era pòrta en estat d'Andòrra e era proximitat ad aguest important pol demografic e d'activitat economica ei, era bona part, ua des arrasons dera puixança actuau dera ciutat de la Seu d'Urgèl laguens er encastre deth Alt Pirineu i Aran.[6]
Es patrons dera ciutat son Sant Ot d'Urgèl,[7] Sant Sebastià e era Mair de Dieu d'Urgèl.[8] Deth temps qu'era Mair de Dieu de Núria e Sant Ermengol[9] son es principaus patrons dera diocèsi d'Urgèl, mès er eth cas de Sant Ermengol a ua preséncia mès destacada ena ciutat qu'era rèsta de patrons. Probablaments per açò i a diuèrsi eveniments ath long der an dedicat a Sant Ermengol coma era Hèira de Sant Ermengol, ua des mès ancianes de Catalonha[10], e eth Retaule de Sant Ermengol.
Somari
Origina deth toponim[modificar | modificar la font]
Eth toponim la Seu d'Urgèl ei format per dues paraules diferentes, Seu d'origina latina e Urgèl que segons eth lingüista Joan Coromines, ei d'origina preromana. Aguest madeish autor interprete qu'eth sòn significat se restacarie damb era preséncia d'aigua, causa qu'ei versemblant se s'a presenta era origina especificaments pirenenca deth toponim.[11]
Eth poblat iberic de Arse-durgui (o Arse de Urgui) se trobaue sus eth pujau de Castellciutat. Er aquera época eth pujau ère nomentat Puiolo Urgèli. A on i auec çò de poblat de Arse-durgui s'i bastic era civitas Orgellia e ací rau era origina deth nòm Castellciutat, qu'enquiath sègle XVIII ère simplaments coneishut coma Ciutat e posterioraments se li ahigec Castell pera existéncia d'un ancian castèth qu'auie estat residéncia des comdes d'Urgèl.
Pòc dempús dera destruccion dera anciana Orgellia se creèc un nau barri, naua sedença der Bisbat d'Urgèl, nomentat vicus Sedes Urgèli: vicus deth latin que signifique «barri», -coma era ciutat de Vic-; Sedes deth latin: sòn que signifique «cagira o tròn d'un avesque qu'exercís ua jurisdiccion, glèisa catedrala e caplòc d'ua diocèsi». Damb eth temps, es Sedes Urgèli prenec importància e perdec eth mot vicus deth temps qu'era civitas Orgellia perdec eth mot Orgellia e passèc a dider-se simplaments Civitas o Ciutat enquiath sègle XVIII.[5]
Geografia e clima[modificar | modificar la font]
Era ciutat s'esten ath centre dera plana o ribèra dera Seu (plana de la Seu eth catalan), formada peth Segre ara sua confluéncia damb era Valira. Era clotada, a on ei plaçat eth municipi, ei producte der en·honsament d'ua dovella pirenenca, terraplenada posterioraments per depausi lacustres miocènics. Era ribèra dera Seu ei virada de nautes montanhes e sarrades, era mès vistosa que n'ei era sèrra deth Cadí, coronada d'arròca blanca, importanta escarpament de falha que limite peth sud era hòssa tectònica.
Ara plana, ras dera Valira, i a un ressegat allargassat, parallel ar arriu. Era part ponentina deth tèrme ei accidentada pes contrafòrts que devaren deth tossal de Estelareny e deth calhau deth Àliga e que atenyen era 817 m ath pujau deth Corb. Pera quèrra deth Segre eth territòri ei fòrça mès ample, adaiguat per diuèrses sèquies e canaus que prenen es aigües deth madeish arriu.[12]
Eth clima dera comarca ei deth tipe mediterranèu, transformat pera montanha, per açò era major part dera poblacion se concentre as ribères.
Es precipitacions son escasses, ath torn des 700 mm annaus, ben qu'aumenten considerablaments damb era altitud. En estiu, eth maximal de ploges correspon as montanhes; eth minim ei en iuèrn en tota era comarca. Ei un clima, donques, shut e heired en iuèrn, fresc e plujós ena primauera e començament d'estiu, calorós e shut ara fin d'estiu e començament de tardor, e fresc e humit ena tardor. Era vegetacion ei continentau, era grana part submediterranèu.
Arrius[modificar | modificar la font]
Ua des caracteristiques principaus deth païsatge Urgelenc ei era preséncia d'arrius. La Seu d'Urgèl se tròbe ath miei de dus arrius: era Valira que ven d'Andòrra e eth Segre dera Auta Cerdanha:
Eth Segre ei un arriu de Catalonha, afluent der Ebre pera quèrra. Era sua conca compren territòris de tres Estats: França o Catalonha Nòrd, Andòrra e Espanha. Nèish en França, ath vessant septentrionau deth pic deth Segre, ath circ dera Culassa, ena Auta Cerdanha, e desboque, dempús de recórrer 265 km, ar arriu Ebre, er Aragon, ath sòn pas per Mequinensa, (Baix Cinca). Era Valira ei un arriu andorran e Urgelenc, afluent deth Segre pera dreta. A un recorregut cuert de 44 km, nèish en Andòrra e desboque en Segre ath tèrme municipau de la Seu d'Urgèl.
Ath tèrme de la Seu d'Urgèl i a diuèrses paishères, qu'es mès importants e ancians son entre eth tres: eth dera Ola e Segalers, eth deth Plan e çò deth Salit. Autes paishères importantes son eth de Sant Pere, eth dera Mòla (dera Valira) e eth de Aucata. Era majoria prenen es aigües deth Segre.
Per desgràcia eth 1982 i auec uns aiguats qu'enaigüèc era poblacion, per açò eth 1987 se canalizèc er arriu Segre. Eth 1992 la Seu ei convertic eth subseu olimpica e ath costat deth Segre ei bastic eth Parc Olimpic deth Segre.
Aiguats deth 1982[modificar | modificar la font]
Un hèt tragic passèc eth 7 de noveme deth 1982: es aiguats deth 1982, non solaments per la Seu d'Urgèl e es comarques deth Aut Urgèl e Cerdanha mès en generau per totes es comarques de Lhèida e tanben Andòrra.
A Alp, es aiguats s'emportèren era carretèra de la Molina. A Martinet se ne i emportèc cinc o sies cases. En el Pont de Bar, seguraments eth emblema d'aguesti aiguats: miei pòble demorèc acogat peth despreniment d'ua montanha e era aigua estrossegèc tanben bastantes cases; acabèc d'emportar-se es rèstes deth pònt millenari de Sant Ermengol. Fígols Se demorèc sense pònt. En la Seu d'Urgèl ei emportèc eth pònt dera Palanca. El Pont de Bar, mercés a ajudes dera Generalitat, ei rehec eth nau pòble er un pujau dera aurèra.[13]
Crestes[modificar | modificar la font]
Damb solament 691 m d'altitud, era plana de 7 km a on se tròbe la Seu d'Urgèl contraste damb es pics, crestes e sèrres der environ e der ensems dera comarca. Dempús de la Seu ei pòt veir era sèrra deth Cadí que separe era val deth Segre dera entèsta der arriu Llobregat.
- Pic de Salòria 2789 m
- Monturull 2761 m
- Torreta de Cadí 2562 m
- Cap del Verd 2282 m
- El Coscollet 1610 m
Situacion[modificar | modificar la font]
Era ciutat se tròbe ara aiguabarreig des dus arrius principaus, eth Segre e era Valira, plaçada a ua plana d'uns 7 km de longor e a sonque 691 m d'altitud ei entornejada de nautes sèrres. Era plana nomentada plana de la Seu o ribèra de la Seu ei formada peth Segre.
Era situacion privilegiada de la Seu d'Urgèl er ua des horcadísi de comunicacions mès importantes des Pirenèus catalans explique eth sòn papèr istoric excepcionau e çò deth comtat d'Urgèl coma ua des claus dera reconquesta. Donques que domine eth encreuament des camins d'Andòrra, era Cerdanha e eth baish Segre. Parallèlaments ara Valira s'auce un ressegat, a on s'aucen es rèstes de dues granes fortaleses, era Ciutadèla e eth Castell (en Castellciutat), de grana importància er era istòria dera vila.
Es petites planes o ribères dubèrtes ath torn deth Segre son separades per congosts. Ath nòrd limite damb eth municipi de les Valls de Valira, ar oèst damb Montferrer i Castellbò a on se tròbe er aeropòrt de la Seu d'Urgèl o Pirineus-Andorra, ath sud-oèst damb Ribera d'Urgellet e a sud-èst damb Alàs i Cerc e a nòrd-èst damb Estamariu.[12]
Barris e endrets[modificar | modificar la font]
Entre ambdús arrius se dreça era anciana ciutat episcopau de la Seu d'Urgèl e as entorns dera ciutat s'i pòt trobar es ravals de Poble Sec, Sant Pere e era urbanizacion de Sant Antoni, unitats de poblacion compartida administrativament damb eth tèrme de les Valls de Valira.[12]
Ath delà eth tèrme compren era vila de Castellciutat dempús deth 3 de junh 1975, ara dreta der arriu Valira. Eth veïnat de les Torres (incorporat eth 1857) e Bell-lloc, ambdús ath marge esquèr der arriu Segre.[12]
Era ciutat de la Seu d'Urgèl se pòt dividir es sies barris: la Seu d'Urgèl, Santa Magdalena, el Poble Sec, Sant Antoni, Sant Pere e el Serrat de la Capella. La Seu e Santa Magdalena formen un solet nuclèu deth temps qu'eth Poble Sec, Sant Antoni, Sant Pere son barris separadi deth nuclèu principau.
Dempús deth creishement dera ciutat cap a autan eth Poble Sec e la Seu se tròben separadi solament pera carretèra N-260, qu'actuauments se pòt crotzar per jos un pònt.
Ath sòn torn laguens de la Seu d'Urgèl ei pòt distinguir entre eth Casc antic (Casc ancian) i l'Eixample Bergós (Aishamplatge Bergós)[14].
Casc ancian e er Aishamplatge Bergós. El Passeig de Joan Brudieu, era plaça de Catalonha e eth carrèr de Sant Ot (es tres son eth continuament d'un madeish carrèr de nòrd a sud) dividissen eth casc ancian der aishamplatge Bergós.
Actuauments se bastís eth sector residenciau de l'Horta del Valira o Horta de la Valira. Aguest nau airau dera ciutat se place ar oèst o en tot póner de la Seu, ara fin der aishamplatge Bergós. Concrètaments entre er aishamplatge, eth Parc dera Valira, er arriu Valira (damb Castellciutat ar aute costat), Santa Magdalena e er ancian camin de Santa Magdalena a on s'acabe era conca deth Segre. Eth nau airau aportarà ena ciutat parcèles de solèr public de mesura considerabla: ues damb era fin de hèr part deth Parc Territoriau der arriu Valira e d'autes pera residéncia de gent grana, eth futur Espitau comarcau, eth teatre municipau e ua naua escòla de Primària.[15] Tanben s'agranirà eth sector deth Serrat de la Capella.
Auti endrets deth tèrme[modificar | modificar la font]
Eth veïnat de les Torres ei plaçat ath marge esquèr deth Segre. Originàriament ère format per la Torre del Cap, era deth Peu e era deth Mig. Damb eth temps, mès, aguesta zòna agricòla s'a anat en tot poblar mès. Era gent deth país dividís eth tèrme deth veïnat es dus sectors, era partida de les Torres e era de l'Olla e Segalers.
Eth enclavament de Bell-lloc ei plaçat a autan deth tèrme de la Seu d'Urgèl, rodejat peth municipi d'Alàs i Cerc, as vessants deth Pujau Redon, des prumèrs contrafòrts deth Cadí, eth contacte damb era plana adaiguada. I a era casa e santuari dera Mair de Dieu dera Salut. Enquiara darreria deth sègle XVIII siguec residéncia d'estiu des jesuïtes de la Seu d'Urgèl. Quan aguesti sigueren expulsadi, eth lòc passèc a mans privades.[16]
Folclòre[modificar | modificar la font]
Ath long der an son diuèrses es manifestacions de caractèr folcloric. Per Nadau òm hè es actes tradicionaus coma era Missa deth Poth (ei documentat qu'eth 1548 se representaue Cant dera Sibil·la)[25]. Dempús deth 2003, pendent es hèstes de Nadau, debane eth Mon Magic des Montanhes e eth Tidon dera Freita (Tidon de Nadau) n'ei un des protagonistes.
Eth 17 de gèr, hestivitat de Sant Antoni Abat, se hè era cavalcada des Tres Tombs e ua escudellada populara, era Calderada, ara Passejada de Joan Brudieu e se finalize damb era "Pujada ath pal", que consistís eth que es participaires arriben naut de tot d'un pal ensabonat entà arténher atau eth poth que i a ath capdamunt laguens un cabàs, coma recompensa.[17] Eth 20 de gèr se celèbre era hestivitat de Sant Sebastian. Pendent era Setmana Santa debane era procession deth Sant Enterrament, es origines que se ne remonten ar an 1603 damb era fondacion dera Confraria dera Preciosíssima Sang e es caramelles.
Eth deluns de Pasca, era gent dera Sedença e entorns celèbre e la Trobada (amassada), la Trobada que se hè es diuèrsi camps de Bellestar e desprenut era gent se dirigís ar ermitatge dera Mair de Diu de la Trobada (Montferrer i Castellbò).
Eth 7 de junhsèga òm celèbre era hestivitat de Sant Ot, patron dera ciutat. Es representacions deth Retaule de Sant Ermengol, en agost, se comencèren a hèr eth 1957 e eth 1998 demorèren interrompudes a causa dera restauracion deth claustre; ei un espectacle teatrau basat es diferentes scènes dera vida deth sant, damb un tèxte escrit per Esteve Albert e que debanaue ath claustre dera catedrala.
Era darrèra dimenjada d'agost, se celèbre era Hèsta major, er era quau destaque eth balh Cerdà, qu'ei barat per mès de cent cobles (entre petiti e grani) eth dimenge peth maitin.
Ar Archiu Municipau dera Casa dera Ciutat, ath Casc ancian, se tròbe eth Libre verd o Libre de privilègis dera ciutat d'Urgèl deth 1470; a era tampa de husta folrada damb pèth, e s'i mencionen es usatges e costums dera ciutat d'aquera época.[18]
Hèires, mercats e hestivaus[modificar | modificar la font]
Maugrat era baisha anautita densitat de poblacion en Alt Pirineu, era zòna acuelh eth 6'6% dera activitat firal de Catalonha[19]. A la Seu son nombroses es concentracions firals e de mercats ath long der an:
- Eth Mercat tradicionau debane cada dimars e dissabte en Carrèr Major, era Plaça deth Mercat, era Plaça dera Catedrala e eth Carrèr des Canonges.
- Era Hèira de Sant Ermengol, ua des hèires mès ancianes de Catalonha, e era hèira documentada mès anciana dera Peninsula Iberica,[10] debane era tresau dimenjada d'octobre. Eth nòm li da un des patrons dera ciutat: Sant Ermengol.
- Era Hèira de Hormatges Mestieraus deth Pirenèu laguens deth marc dera Hèira de Sant Ermengol.
- Era Hèira de Primauera se celèbre en abriu e includís ua exposicion des melhors exemplars de vaca de raça bruna des Pirenèus deth Aut Urgèl e era Cerdanha.
- Era Hèira d'Art, eth 2007 debanèc era prumèra edicion.
- Eth Mercat Medievau des Canonges i a musica en carrèr, teatre, circ, falconers e mòstres de mestièrs ancians.
- Eth Mercat des oportunitats se celèbre dus còps ar an. Era majoria des botigues de la Seu i collabòren damb ua paradeta a on i venen es sòns productes rebaishadi.
- Eth Hestivau Internacionau de Musica Joan Brudieu s'inicièc eth 1969 e se celèbre as mesi de junhsèga e d'agost.
Lòcs d'interès[modificar | modificar la font]
Monuments eclesiastics:
- Santa Maria d'Urgèl, catedrala de la Seu d'Urgèl, ena plaça des Oms.
- Claustres dera catedrala d'Urgèl.
- Eth Musèu Diocesan d'Urgèl, bastissa annèxa as claustres. S'i expose eth Beatus de la Seu d'Urgèl.
- Eth Palais Episcopau, en pati de Palais.
- Era Bibliotèca de Sant Agustí, actuau bibliotèca municipau a on i auie er ancian convent de Sant Agustí.
- Era Glèisa de Sant Miquel amassa ath claustre de Santa Maria d'Urgèl, ei era unica bastissa que demore deth complèxe catedralici que bastic Sant Ermengol que date der an 1035.
- Era glèisa de Santa Immaculada e futura sala de conferéncies.
- Anciana glèisa de Sant Domènec bastissa de caracteristiques pleaments gotiques. Aué en dia sala de conferéncies e exposicions.
- Era glèisa de Santa Magdalena, era glèisa mès importanta dempús deth punt d'enguarda sociau.
- Seminari conciliar de la Seu d'Urgèl. ena zòna nòrd dera ciutat, entornejat d'un ample pati trobam aguesta bastissa, presidit per ua monumentau façada de caracteristiques neoromàniques. Siguec bastit er an 1860 per Romà Samsó.
Casc antic, a on destaquen eth carrèr des Canonges, çò de mès d'ancian, e eth Carrèr Major, ambdús de nauta valor arquitectonic, ath delà deth pati de Palais e era plaça des Oms a on i a era Casa dera Ciutat. Era Passejada de Joan Brudieu, ath centre de la Seu, ei un des carrèrs mès importants e ei era divisòria deth centre istoric e er aishamplatge. Eth pòble de Castellciutat: ath delà deth centre deth pòble, destaque e la Torre de Solsona, eth Castell de Ciutat i Ciutadèla. Centres educatius e/o culturaus:
- Centre culturau "Es Monges", i a es escòles municipaus de dança, musica e d'art plastic ath delà dera escòla mairau municipau, eth Centre Associat dera Universitat Nacionau d'Educacion a Distància (UNED), era Escòla Oficiau d'Idiòmes e era anciana glèisa de Santa Immaculada.
- IES Joan Brudieu: Institut d'estudis segondaris, bachillerat, e sedença dera universitat d'estiu organizat pera Universitat de Lhèida.
- Punt de supòrt dera Universitat Dubèrta de Catalonha (UOC) ath Conselh Comarcau deth Aut Urgèl, ara Passejada de Joan Brudieu.
Parcs[modificar | modificar la font]
Parcs urbans:
- Parc del Segre foguèt bastit pels Jòcs Olimpics de Barcelona 92 per aculhir lo piragüisme en la disciplina de eslalom e que convertiguèt la vila en subseu olimpica. Es situat près lo riu Segre mejançant un canal artificial parallel de 800 m e qu'aquel se bifurca dins dos canals de aigas bravas d'un total de 500 m de long. Lo desnivèl d'aqueles canals d'aigas bravas es de 6,5 m amb un cabal de fins a 15 m3. Lo Parc del Segre dispausa d'una mini centrala idroelectrica reversibla, que per una banda, produsís electricitat, e per l'autra, en epòcas de secada garantís lo sufisent cabal d'aiga per la siá utilizacion. A tanben un sistèma de remontadors mecanics que t'estàlvia de davalar del embarcació e pujar de nòu a pè. A l'ora d'ara, de mai de mai, de celebrar de divèrsas competicions d'eslalom, s'espeta pel torisme de la zona amb divèrsas activitats d'aventura coma lo ràfting, lo hidrotrineu, bicicleta tot terren o btt, nordic walking e d'autras.
- Parc de la Valira a tocar de la Valira, riu que separa la vila de la Seu del pòble de Castellciutat que fa partida de la meteissa municipalitat. Dins del parc s'i pòt trobar las Clastras Modèrnas de la Seu d'Urgèl, òbra de l'escultor nat a la Seu, Lluís Racionero. Als capitèls apareisson de personatges contemporanèus coma Mussolini, Marilyn Monroe, Schuster, Hitler...)
Parcs naturals:
- Parc Natural de l'Alt Pirineu creat en 2003 entre las comarcas del Palhars Sobeiran e l’Aut Urgèl es çò de mès de grand de Catalonha amb una estenduda que supèra las seissanta mila ectaras.
- Parc Natural del Cadí-Moixeró compren l'ensems de sèrras prepirinenques del Cadí, Moixeró, lo massís del Pedraforca e granda part de la Tosa de Alp e lo Puigllançada. A una superfícia de 41 342 ha e es situat en limit de las comarcas del Berguedan, l'Aut Urgèl e la Bassa Cerdanha. Las siás altituds se situan entre los 900 m dins las vals e los 2648,6 m de la cresta mai nauta, lo Vulturó. Las sèrras del Cadí e del Moixeró jonchas en lo pòrt de Tancalaporta forman una barrièra d'impressionanta nautor que separa la val del Segre de l'entèsta del riu Llobregat.
Referéncies[modificar | modificar la font]
- ↑ L'Enciclopèdia, la Seu d'Urgèl. (ca)
- ↑ Eth poblament e era estructura urbana deth Naut Pirenèu e Aran. (ca)
- ↑ GGCC, la Seu d'Urgèl: Morfologia urbana. (ca)
- ↑ L'Enciclopèdia Catalana, l'Urgellet. (ca)
- ↑ 5,0 5,1 GGCC, la Seu d'Urgèl: Origines. (ca)
- ↑ Factors claus dera estructura territoriau. (ca)
- ↑ Musèu Diocesan d'Urgèl, era òbra de Sant Ot. (ca)
- ↑ L'Enciclopèdia, era Catedrala d'Urgèl. (ca)
- ↑ Musèu Diocesan d'Urgèl, era òbra de Sant Ermengol. (ca)
- ↑ 10,0 10,1 Diari d'Andorra, Era Hèira 2008. (ca)
- ↑ GGCC, l'Urgèl: Origina deth toponim. (ca)
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 GGCC, la Seu d'Urgèl: Situacion e presentacion. (ca)
- ↑ Aiguats deth 1982. (ca)
- ↑ El Periòdic d'Andorra, Nau tram de carrèr. (ca)
- ↑ Generalitat de Catalunya, Horta del Valira. (ca)
- ↑ GGCC, la Seu d'Urgèl: Auti endrets deth tèrme. (ca)
- ↑ L'Avui, la Seu celèbre era hestivitat de Sant Antoni Abat. (ca)
- ↑ L'Enciclopèdia, la Seu d'Urgèl: Cultura. (ca)
- ↑ XI Congrès de Hèires de Catalonha en Tremp. (ca)


text:
642
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 642 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
Batalha de Nehavend que marquèt la destruccion de la darriera armada sassanida importanta. Leis Arabis poguèron començar la conquista sistematica dau plan iranian. Yazdgart III se retirèt dins la region de Merv per assaiar d'organizar una armada novèla.
Africa[modificar | modificar la font]
Makuria[modificar | modificar la font]
Incursion aràbia en direccion dei reiaumes nubians. Pasmens, se turtèt a una resisténcia importanta e foguèt rebutada a la premiera batalha de Dongola.


text:
1180
Aquesta pagina concernís l'an 1180 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Refòrma dei sistèmas monetaris d'Anglatèrra que foguèron d'ara endavant plaçadas sota l'autoritat de foncionaris de la corona permetent de melhorar l'estabilitat de la moneda e lei revenguts dau rèi.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau califa Al-Mustadi (1170-1180). Foguèt remplaçat per son fiu An-Nasir (1180-1225) que venguèt lo darrier califa poderós e energic de la dinastia abbassida.


text:
Limésy
Limésy es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pels connaisseurs, lo nom "Limésy" a représ per Maurici Leblanc. N'efièch, se'n servís coma un dels nombroses pseudonymes de Arsène Lupin, ne fa lo "Baron de Limesy".
Pour les connaisseurs, le nom "Limésy" est repris par Maurice Leblanc. En effet, il s'en sert comme un des nombreux pseudonymes d'Arsène Lupin, il en fait le "Baron de Limesy".


text:
Sason
La sason es un periòde de l'annada qu'obsèrva una relativa constància del clima e de la temperatura. D'una durada d'environ tres meses, la sason tend un ròtle determinant sus l'estat de la vegetacion que depend subretot de factors climatics. L'expression : fruches e legums de sason illustra ben l'influéncia de la sason sus l'estat de la vegetacion.
D'un punt de vista astronomic, una sason correspond a l'interval de temps que la Tèrra ocupa dins una partida de l'espaci pendent sa revolucion a l'entorn del Solelh. Es l'enclinason de l'axe dels pòls combinada amb la revolucion de la Tèrra a l'entorn del Solelh, coma aquò se produsís una alternança de las sasons. Correspondon als periòdes que separan lo passatge de la Tèrra sus de punts de son orbita o, recipròcament, del Solelh sus de punts de l'esfèra celèsta, e que la mecanica celèsta designa per equinòccis e solsticis.
Atal, dins las zonas de clima temperat, las sasons astronomicas correspondon a pauc prèp a quatre estapas d'evolucion del clima dins l'annada: prima, estiu, automne, ivèrn. Dins las zonas de clima tropical, se parla tanben de sasons mas dins lo sens de sason de las pluèjas e de sason seca.
Somari
Variacions climaticas e mecanica celèsta[modificar | modificar la font]
Las variacions climaticas sasonièras son creadas per un doble factor: d'un costat la revolucion de la Tèrra a l'entorn del Solelh, e d'un autre costat l'enclinason de l'axe nòrd-sud de rotacion jornadièra de la Tèrra en regard al plan de son orbita a l'entorn del Solelh (ecliptica).
En foncion de la posicion de la Tèrra a respècte del Solelh sus son orbita, la zona que recep los rais del Solelh particularament se modifica doncas. Mai los rais arriban prèp de la perpendiculara (es a dire d'ont mai lo Solelh es prèp del zenit), d'ont mai fa caud.
Per un observator terrèstre, tot lo long de l'annada, lo Solelh, que siá fixe, pareis d'oscillar a l'entorn de l'eqüator, coma aquò esclaira particularament e successivament:
- l'eqüator, vèrs lo 20 o 21 de març, a l'equinòcci de prima (emisfèri nòrd) o d'automne (emisfèri sud) ;
- lo tropic del Nòrd, vèrs lo 20 o 21 de junh, al solstici d'estiu (emisfèri nòrd) o d'ivèrn (emisfèri sud);
- l'eqüator, encara, vèrs lo 22 o 23 de setembre, a l'equinòcci d'automne (emisfèri nòrd) o de prima ( emisfèri sud) ;
- le tropic del Sud, vèrs lo 21 o 22 de decembre, al solstici d'ivèrn (emisfèri nord) o d'estiu (emisfèri sud).
Los noms de las sasons e las variacions climaticas son doncas inversats dins los dos emisfèris.
Efèits termics de las sasons[modificar | modificar la font]
Segon lo pensar comun, las sasons dependrián de la distància Tèrra-Solelh, la Tèrra essent pus prèpa del Solelh d'estiu que d'ivèrn. Aquela idèa es falsa, perque explica pas las variacions de la durada del jorn, o l'inversion de las sasons entre los emisfèris austral e boreal. La distància mejana Tèrra-Solelh es de 150 milions de quilomètres amb una variacion annala de + 0 - 2,5 milions de quilomètres (o 1,6 %). Uèi, la Tèrra es pus prèpa del Solelh (perièli) vèrs lo 3 de genièr e pus alunhada (afèli) vèrs lo 4 de julhet, o respectivament (per l'emisfèri nòrd) environ doas setmanas aprèp lo solstici d'ivèrn (pel perièli), e lo solstici d'estiu (per l'afèli). Foguèt l'invèrs fa 12 900 ans, segon lo cicle de precession dels equinòccis.
A causa de la variacion de la distància Tèrra-Solelh, las sasons deurián aver un contrast pus grand dins l'emisfèri sud que dins l'emisfèri nòrd. Mas, fòrça sovent d'efèits locals (proximitat dels oceans, vents dominants…) venon contradire aquela prevision.
Aquela variacion a una autra consequéncia, perque la Tèrra se desplaça pus rapidament a l'entorn del Solelh quand es pus prèp[1]. Per aquò, la sason sus aquela tomba lo 3 de genièr, es pus corta.
L'efèit d'aquel fenomèn sus las diferéncias del clima entre los dos emisfèris es una question interessanta, que balha per la Tèrra un resultat susprenent :
- La diferéncia de temperatura globala, que seriá de gaireben 4 °C entre lo perièli e l'afèli amb una superfícia unifòrma, es en fach paradoxalament inversada!
⇒ Es quand la Tèrra es pus prèp del Solelh que sa superfícia es (globalament) pus freda !
Aquò es a causa principalament del desequilibri del repòrt tèrra/ocean entre los dos emisfèris: l'emisfèri sud essent a 90 % marin. Lo fenomèn d'inèrcia termica elevada dels oceans (efèit de la capacitat termica elevada de l'aiga) dominariá los autres efièits (ex: albedo diferent).
⇒ La temperatura globala integrada de la Tèrra seriá atal pus elevada a l'afèli (qu'al perièli) de 2,3 °C [2].
Sason astronomica e calendièr[modificar | modificar la font]
Dins la tradicion europèa, lo començament de las sasons se definís pels solsticis e los equinòccis: la prima comença a l'equinòcci de març (vèrs lo 21), l'estiu al solstici de junh (vèrs lo 22), l'automne a l'equinòcci de setembre (vèrs lo 23), l'ivèrn al solstici de decembre (vèrs lo 21). Dins aquela tradicion, lo jorn pus long e avent la pus fòrta incidéncia dels rais del solelh se considèra coma lo debut de l'estiu. Aquò ten compte d'una realitat: lo 21 d'abril, pòt encara gelar e lo 23 d'agost, fa encara calimàs: pasmens l'insolacion d'aqueles dos jorns es gaireben egala. En França, lo jorn en mejana pus caud es vèrs lo 28 de julhet e pus fred vèrs lo 27 de genièr. Es l'inèrcia termica qu'indusís un retard entre declinason del Solelh e temperatura. En comparant la Tèrra amb una caçairòla sul fuòc, lo solstici d'estiu (21 de junh en França o 21 de decembre en Austràlia) correspond a una caçairòla sus un fuòc viu. Quand se baissa un pauc (çò que correspond a la baissa progressiva de la durada de l'ensolelhament pendent los meses d'estiu) la temperatura continua encara d'aumentar.
Es pas parièr en Orient. Los solsticis e los equinòccis son considerats coma lo mitan de las sasons. Atal, lo 21 de junh essent lo mitan de l'estiu e pas lo començament, l'estiu debuta doncas vèrs lo 6 de mai, l'automne vèrs lo 6 d'agost, l'ivèrn vèrs lo 6 de novembre, la prima vèrs lo 6 de febrièr (quand comença lo periòde del novèl an chinés). Aquò seriá la consequéncia d'un mendre retard termic dins lo clima continental que dins lo clima oceanic, ont l'aiga a un fòrt efèit de tampon termic.
Aquela explicacion es encara mai logica que Russia admet una definicion intermediària de las sasons, a mièg camin entre la concepcion europèa e la concepcion chinesa : prima: 1èr de març, estiu: 1èr de junh ; automne: 1èr de setembre; ivèrn: 1èr de decembre.
L'estructura de l'annada calendària en quatre sasons s'aplica pas pertot; es caracteristica de las regions de la zona temperada. Entre los dos tropics par exemple, lo Solelh es totjorn sufisentament prèp de la perpendiculara per que la diferéncia de temperatura entre estiu e ivèrn siá pas fòrça marcada. I a alara sovent solas doas « sasons » (al sens climatic) : una sason de las pluèjas e una sason seca, e lo clima i es tropical (o ben desertic, segon la situacion geografica).
Autres[modificar | modificar la font]
Fèstas[modificar | modificar la font]
Esquematicament dins las diferentas tradicions borealas, dempuèi de millenaris, se marca cada novèla sason per una fèsta:
- Pascas per la prima,
- Sant Joan per l'estiu,
- Halloween, Oktoberfest o Sant Martin per l'automne,
- Nadal per l'ivèrn.
Aquelas fèstas avián, dins lo monde rural, una fòrta importància tant sociala coma religiosa. A l'ora d'ara, l'accent es puslèu mes sus lor aspècte festiu e/o comercial.
Inspiracion artistica[modificar | modificar la font]
Las sasons an dempuèi totjorn inspirat los artistas coma los pintres, los compositors…
Las Quatre Sasons de Vivaldi ne son sens dobte l'illustracion musicala pus coneguda, mas i a tanben, per exemple, Las Sasons (òbra per piano sol) de Chaikovskii.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ D'un biais general, d'ont mai un còrs en orbita es bas, d'ont mai vira lèu.
Per exemple, Vènus, pus prèpa del Solelh que la Tèrra (pus bassa al respècte del Solelh), ne fa lo torn en gaireben 7 meses ½.
- ↑ Phillips, Tony, "The Distant Sun (Strange but True: the Sun is far away on the 4th of July)," Science@NASA, downloaded 24 June 2006
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Animacion sus las variacions de l'esclariment de la Tèrra seguent las sasons pel site CultureSciences-Physique de l'ENS Lion


text:
Prosper-Olivier Lissagaray
Prosper-Olivier Lissagaray (24 de novembre de 1838 - 25 de genier de 1901) foguèt una personalitat de la Comuna de París (1871) e un jornalista francés.
En 1860, après un viatge en America, s'installèt a París onte realizèt lei premierei conferéncias publicas. Après una conferéncia agitada sus Alfred de Musset, creèt un jornau (l'Avenir) a Aush contra lo Segond Empèri de Napoleon III. I ataquèt lo deputat Paul de Cassagnac, son bòn cosin e un duèl aguèt meme luòc. En genier 1870, fondèt lo jornau La Marseillaise ambé Henri Rochefort. Lei condamnacions esperèron pas per Lissagaray estent que foguèt condamnat lo 4 de genier per ofensas envèrs l'Emperaire e l'Emperairitz. Liberat lo 6 d'abriu de 1870, foguèt mai condamnat per ofensas lo 10 de mai e preferiguèt de s'exiliar en Belgica durant tres mes.
Tornèt en França après la proclamacion de la Republica lo 4 de setembre de 1870. Pendent lo sètge, partiguèt ambé Leon Gambetta e venguèt comissari de guèrra. A Tolosa, organizèt un còrs de volontaris puei rejonhèt l'armada de Léger coma comandant. Pendent la Comuna de París, fondèt encara un jornau publicat fins au 9 d'abriu quand decidiguèt de far partida dei patrolhas dau barri. Pendent la Setmana Saunosa, se bateguèt dau 25 au 28 de mai. Una legenda ditz que Lissagaray foguèt lo combatent darrier de la Comuna. Après la batalha, s'exilièt tornarmai en Belgica puei a Londres.
I escriguèt lei dos libres que lo rendèron celèbre : Huit journées de mai derrière les barricades (1871) e subretot Histoire de la Commune de 1871 (1876). Aquelei libres foguèron traduchs en anglés per Jenny Marx. D'efèct, Jenny Marx, filha de Karl Marx, e Lissagaray foguèron promés. Pasmens, Jenny rompèt lei acordalhas en 1880 e Prosper-Olivier Lissagaray tornèt donc en França.
Se i opausèt au generau Boulanger e venguèt secretari de la Société des Droits de l'Homme et du citoyen creada ambé Georges Clemenceau, Jules Joffrin e Arthur Ranc. Fondèt tanben dos jornaus nomats La Bataille (1881-1889) puei La Grande Bataille (1893) e denoncièt especialament l'escàndol de Panamà. Se consacrèt adonc a la tresena edicion de l'Histoire de la Commune de 1871 publicada en 1896.
Moriguèt en 1901 d'una laringiti. Quasi 2000 personas assistiguèron a sa cremason dins lo cementèri dau Père-Lachaise.


text:
Astronauta
Un astronauta es un membre de l'equipatge d'una nau espaciala (o astronau), es a dire un engenh pensat e bastit per anar e viatjar dins l'espaci.
Se designan las femnas e los òmes que se'n van dins l'espaci diferentament en foncion de la poténcia o estat que ne son membres: a mai d'astronautas (nom fargat als Estats Units) qu'es lo nom mai emplegat actualament, s'emplega tanben cosmonautas pels païses de l'ex-blòc sovietic (subretot Russia) e França ensagèt lo nom d'espacionauta (spationaute) per ensajar de demostrar son poder e son independéncia de las grandas poténcias mondialas, nom qu'es actualament a se morir. Finalament un darrièr mot taikonauta es aparegut recentament per se referir als astronautas de China.
Astronautas celèbres[modificar | modificar la font]
- Buzz Aldrin (20 de genièr de 1930), astronauta american. Participèt al primièr viatge cap a la Luna lo 21 de julhet de 1969
- Neil Armstrong (5 d'agost de 1930) astronauta american, primièr òme que pausèt lo pè sus la Luna. Quand botèt son pè sul sòl de la Luna lo 21 de julhet de 1969 diguèt: “Aquò es un pas menut per l'òme, mas un pas grand per l'umanitat” (revirat de l'anglés).
- Valentina Vladimirovna Tereshkova (en cirillic BaлeHTиHa BлaдиMиpoBHa TepeшkoBa) nascuda lo 6 de març de 1937 a Manslenninkovo, dins la region de Yaroslavl, URSS, foguèt la primièra femna cosmonauta dins l'espaci. Virèt 48 orbitas a l'entorn de la Tèrra a bòrd del Vostok 6 en 70 oras, e 50 minutas, dempuèi lo 16 de junh fins al 19 de junh de 1963.
- Iurii Alekseievich Gagarin (en cirillic Юpий AлekceeBич ГarapиH), (9 de març de 1934 – 27 de març de 1968), cosmonauta sovietic. Nascut a Gzhatsk, URSS (ara Russia). Lo 12 d'abril de 1961 foguèt lo primièr uman que viatgèt dins l'espaci; o faguèt amb lo Vostok 1.
- Yang Liwei es lo primièr astronauta (o taikonauta) de China.


text:
Boëseghem
Boëseghem es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region Nòrd-Pas de Calais. Sa populacion en Modèl:Popfr59087.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Boëseghem A escrich l'an 877 Buosingahem e significariá l'ostal de las gents de Buoso o Boso, trobam Boezinghem en una chartre de Philippe de Alsace en 1164.
Boëseghem est écrit en 877 Buosingahem et signifierait la maison des gens de Buoso ou Boso, nous trouvons Boezinghem dans une chartre de Philippe d'Alsace en 1164.


text:
Draguinhan
Draguinhan ( Draguignan en francés) es una comuna de Provença , administrada per lo departament de Var de la region provençala de Provença-Aups-Còsta d'Azur
Foguèt la prefectura de Var fins a 1974. La sònan Capitala de l'artilhariá e Pòrta de Verdon. A 37 088 estatjants. Lo gentilici es draguinhanenc -a.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Draguinhan es situada a 200 m d'altitud sus la vau de la ribiera de Nartubi. Lo ponch culminant es lo Malmont que culmina a 600 m d'altitud au dessús de la vila e delimita l'Aut Var dau Centre Var.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Draguinhan vendriá dau latin Dragonianum. Mai segon la legenda escricha per Frederic Mistral, vendriá dau latin Draco: lo dragon.
En 1795, Draguinhan devenguèt la prefectura de Var, après la traïson de Tolon sus lei republicans per sa resisténcia federalista.
En 1974, lo govèrn decidiguèt de transferir la prefectura de Var a Tolon. Aiçò provoquèt l'ira de la populacion e una revòlta que foguèt arrestada per l'intervencion dei CRS. Leis Archius e la Cort d'Assisas rèstan a Draguinhan. La vila devèn una sosprefectura. L'Escòla d'Artilhariá s'installa en vila.


text:
Tres dimensions
Tres dimensions o 3D son d'expressions que caracterizan l'espaci que nos entornaja, del biais qu'es percebut per nòtre vision, en tèrmes de largor, nautor e prigondor.
Lo tèrme « 3D » es tanben (e inapropriadament) utilizat (subretot en anglés) per designar la representadion en imatges de sintèsi (numeric), lo relieu de las imatges estereoscopicas o d'autres imatges de relèu, e a vegada lo simple efècte estereofonic, que pòt per construccion donar pas que de la 2D (s'agís doncas sonque du calcul de las projeccions perspectivas, dels ombratges, dels renduts de matèrias).
L'expression « animacion 3D » induch pasmens la quatrena dimension qu'es le temps.
Somari
Matematicas[modificar | modificar la font]
En matematicas, aquela nocion correspond a la geometria euclidiana dins l’espaci; l’Espaci es reperat per tres axes ortogonals, al contrari del plan compausat de doas dimensions.
Las tres dimensions geometricas son:
- la largor (esquèrra/drecha) d'axe x;
- la nautor (naut/bas) d'axe y;
- la prigondor (davant/arrièr) d'axe z.
Informatica[modificar | modificar la font]
En informatica, los modèls tridimensionals (figuras o imatges de sintèsi) demandant de calculs sens complexitat particulara, mas fòrça nombroses.
Pòdon èsser representats, o par de perspectivas de diversas direccions sus un ecran de doas dimensions (çò que fa lo tèrme « 3D » inapropiat, un ecran avent pas que doas dimensions), que siá sus de dispositius de tipe film gaufrat o lunetas de cristals liquids permetent de veire un imatge diferent amb cada uèlh.
Dempuèi la fin dels ans 1990, fòrça ordinators an una unitat de tractament annexa dedicada a aquel tipe de calculs (processor grafic o GPU). De logicials, que Blender, permeton de crear aqueles modèls 3D amb d'ordinators convencionals[1]; çò qu'es alara qualificat de sintèsi d’imatge 3D.
Imatges « 3D » imprimats[modificar | modificar la font]
Mai d'una tecnicas permeton d'estampar d'imatges pdent donar une impression de prigondor;
- Imatge estereoscopic demandant la portada de lunetas especificas, bicoloras o polarizantas, permetent al cervèl de donar una vision estereoscopica
D'autras tecnicas permeton o permetran de daisar la lunetas especialas;
- Imatgeriá lenticulara (de tipe carta postala o objèctes) mai sovent estampada (o contrapegada) sus supòrt ranurat costat espectator.
- En 2010, se realizèt en Alemanha una tecnica [2],[3] associant un biais particular d'empressariá e d'esclairatge produsent d'imatges 3D de granda talha.
Lo prototip realizat en 2010 mesurava 1 mètre carrat mas lo grop pensa poder capital un panèl de cinc mètres. L'imatge modificat per ordinator es estampada sus un malhum de centanas de milièrs de lentilas [4] qui la rebatant de biais diferent segon lo punt de vista. De milièrs de punts de vista son possibles.
Imatges estereoscopics animats[modificar | modificar la font]
Dempuèi lo seus començaments e abans l'apareisson de la coulor, lo cinèma aviá exploitat l'estereoscopia, subretot amb los procediments d'anaglifs. Pendent los ans 1950, los estudios hollywoodians exploitant lo sistèma amb de filtres polarizars puèi a partir dels ans 2000 amb lo desvolopament dels formats numerics, las salas foguèron tanben dotadas del principi electronic d'obturacion alternada (lunetas dichas « activas »). Malgrat las experienças anaglificas dempuèi los ans 1930 puèi 1950, lo vam comercial de la Television en 3D venguèt una realitat a partir de la fin dels ans 1990 per coneisser un vertadièr desvelopament industrial a partir dels ans 2000. Dos principis e dispositius per donar los efèctes estereoscopics son comercializats: de tipe « actiu » amb luneta electronicas o de tipe « passiu » amb lunetas amb filtres polarizats. Mai complèxe e mai cotos a industrializar subretot pels ecrans de granda talha, l'autostereoscopia (efècte relèu sens luneta) es desvolopat subretot amb l'Allioscopia dempuèi la fin dels ans 1990, sul principo lenticulari. La videoprojeccion estereoscopica destinada al grand public demanda de lunetas « activas » electronicas o un ecran especial (metaliezat o podent rebatre de la lutz) associat a des lunetas « passivas » amb filtres polarizats.
Sons « 3D »[modificar | modificar la font]
Mai d'una tecnicas, per exemple lo Showmax dins le cinèma, permeton de representer de sons podent donar una impression de « 3D »[5].
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) José Bravo, Ramón Hervás et Vladimir Villarreal, Ambient Assisted Living, éd. Springer, 2011, p. 113
- ↑ Tecnica realizada per l'Institut alemand Fraunhofer de las tecnicas de mesuras fisicas (IPM) de Friborg de Brisgòvia (Baden-Württemberg) e per l'Universitat de Kiel (Schleswig-Holstein) e l'entrepresa RealEyes
- ↑ BE ADIT Alemanha n° 481 (2010/05/05) ; Ambassada de França en Alemanha
- ↑ Communiqué de l'institut Fraunhofer
- ↑ (en) Technologie Showmax (showmaxcinema.com) [pdf]


text:
Bossòst
Bossòst ei un municipi dera Val d'Aran, en eth terçon de Quate Lòcs.
D'interès ei era glèisa romanica d'Era Assompcion de Maria, deth sègle XII.
Bossòst : Glèisa d'era Assompcion de Maria
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aucupe un terren accidentat pes contrafòrts dera sèrra que separe era Val d'Aran dera val de Luishon, er es quaus s'encastren, en tot sauvar un desnivèu de 1200 m, es afluents dera Garona pera quèrra (arrisses de Peira-ròia, Casteràs, de Marra, de Casteths), e pera sèrra de Montlude, er arriu de Margalida pera dreta.
Era vegetacion naturau (bòsqui de avet, de hèsqui e, as solanes, de roure de huelha grana) aucupe era major part deth tèrme. Era explotacion forestau e era ramaderia son es bases economiques tradicionaus.
Eth 1980 i auie 351 a conreades, mès des 80% prats, e la rèste milhòc, farratge e truhes. I a vacum e ovin. Es mines de blenda de Margalida non son espetades actuauments. I a dus ressèqui, ua planta elaboradora de productes leitèrs e ua centrau electrica.
Era proximitat deth balneari de Banhères de Luishon convertic era vila en lòc d'ostiuatge dempús deth començament deth s XX; actuauments ei eth tresau centre toristic dera Val d'Aran.
Era vila, ar arribatge esquèr de Garona, ei plaçada ath pè deth castèth de Bossòst o era Castèra, fortificacion medievau arroïada. Siguec un centre mercadèr deth baish Aran e eth caplòc deth terçon o alcaldia de Bossòst. Era glèisa parroquiau dera Assompcion, romanica, ei deth s XII; a planta rectangulara, damb tres naus e tres absides.
Demografia[modificar | modificar la font]
Era poblacion ei de 1140 abitants (2014).


text:
Arca de Noé
L'arca de Noé, es l'embarcacion que Noé construguèt seguent las instruccions de Dieu per se salvar del deluvi universal segon lo recit de la Bíblia.
Somari
Lo recit biblic[modificar | modificar la font]
L'istòria de l'arca es trapa dins los capítols 6-9 del Genèsi. Dieu vòl destruire l'umanitat corrompuda amb un grand deluvi e causís Noé per salvar l'espècia perque èra un òme juste.
Noé construguèt una arca ont placèt la seuna familha e un parelh de cada espècia per que morisca pas la Creacion divina. Lo deluvi dura quaranta jorns e quaranta nuèchs (lo quaranta es lo simbòl de multitud dins la cultura ebraïca) fins a inondar lo mond sincèr.
L'arca navega sus las aigas dos e cents jorns fins que s'encale sul mont Ararat. Noé deciguèt d'enviar diverses aucèls per veire se ja podavan desbarcar (se ja avián baissat lo nivèl de l'aiga). Lo tresen ensag, una colomba pòrta una branca d'olivièr indicant qu'exitís de tèrra seca a l'entorn e la familha de Noe comença una nòva vida merejant Dieu.
Lo recit mèscla doas fonts diferentas, cossí se passa per tot lo capítol de la Genèsi, atal se remarca contradiccions e reperacions.
La tradicion rabinica[modificar | modificar la font]
En mai dels debats sus la veracitat literala del recit, abandonats gaireben totes ara, alara qu'es acceptat que la lectura de la Bíblia de biais metaforic, demòran los debats dins la tradicion rabinica.
Un d'aqueles es la passivitat de Noé que prevenguèt pas los seus compatriòtas, èra un òme juste qui dassariá morir l'umanitat? Per salvar la vertut del personatge, la tradicion se fixèt suls fachs que faguèt d'avertiments en construsent l'arca e suls cèdres que, se supausa, plantèt (sembla que la fusta de l'arca èra de cèdre) coma simbòl e que los umans ignoravan los avertiments.
De recits posteriors afirmisson que los quites animals venguèron a l'arca e que foguèron admeses sèt parelhs de cada espècia pura e sonque una per las impuras.
La tradicion cristiana[modificar | modificar la font]
Agustin d'Ipòna faguèt un dels primièrs a prepausar una lectura allegorica de l'arca, e, dins la ciutat de Dieu estudièt literalament las quitas proporcions, dictadas per Dieu, e ne concluguèt que son a l'escala del còs uman, qu'es l'ecala del Crist, qu'es a l'escala de la Glèisa.[1]
La tradicion musulmana[modificar | modificar la font]
Noé tanben aparéis dins l'Alcoran coma profèta. Lo récit de Noé dins la version coranica es simple e desctiu una inondacion que se salvan qualques òmes e vagament de cada parelh (de bèstias), en arabi: من كل زوج اثنان. L'inondacion es provocada per Allah en responsa a las preguièras de Noé contra son pòble adorant de pèiras quilhadas, sa generacion corrompuda dèu èsser destrusida. la tradicion musulmana amplifiquèt lo recit coranic al contacte de las populacions conqueridas (subretot judeocrestianas), e seguent l'imaginari popular[2]
La recerca de l'arca[modificar | modificar la font]
Lo fach que lo recit de situa l'arca dins un luòc precís, lo mont Ararat, se debanan las recercas dempuèi de sègles. Se créi que foguèt Faust de Bizanci, al sègle IV, que lo primièr donèt una localizacion de la montanha mitica .
Dins lo pòble armenian, que demorava sus las tèrra supausadas ont i a Ararat, circulan de legendas que contan que Dieu apara l'arca e empacha que pas degun ne s'apropie las seunas rèstas.
Se trobèt d'estranhas formacions rocasudas qu'alimentèron la polemica per saber se l'arca es enterrada o nom. E mai, se manifestèron d'autres candidats per èsser li site del mont Ararat, sovent per de questions políticas.
L'istòria de l'Arca segon la fonts documentadas[modificar | modificar la font]
L'istòria de l'Arca explicada dins Genèsi es basada sus doas fonts a l'origina gaireben independentas, e prenguèt la forma presenta fins al sègle V AbC. L'ipòtesi de la fonts documentadas sosten que lo procès de composicion se passant pendent fòrça sègles ajuda a explicar l'aparenta confusion e repeticion dins lo tèxte. Al contrari, fòrça josieus ortodòxes e crestians tradicionals refusan aquela analisi, e afirmisson que l'istòria de l'Arca es vertadièra, qu'a un autor unic (Noé), e que las errors percebudas pòdan s'explicar de biais racional.
L'istòria de l'Arca a de parallels amb lo mite sumerian d'Utnapishtim, que narra cossí un ancian rei foguèt avertit pel seu dieu personal que construga una embarcacion per escapar a un deluvi enviat pel conselh superior dels dieus.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Augustin d'ipòna, la Ciutat de Dieu, XV, 26
- ↑ (fr)Sidersky David, "Les origines des légendes musulmanes dans le Coran". París, P. Geuthner, 1933, p. 56.


text:
Frederic Mistral
Josèp Estève Frederic Mistral o pus rar Frederic Mistrau (Malhana, 8 de setembre de 1830 - 25 de març de 1914) foguèt un escrivan e lexicograf occitan de Provença. Se revelèt d'ora, tre sei 24 ans, un dei grands menaires istorics dau renaissentisme occitan e a l'encòp un dei creadors d'un dei movements mai importants per lo reviure de la lenga, lo Felibritge.
Per encausa de la riquesa e de la qualitat de sa produccion e subretot per son òbra màger Mirèlha, recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1904 amb l'escrivan espanhòu José Echegaray. Après una recèrca prefonda dei mots de la lenga d'òc dins tota la geografia occitana, escriguèt entre 1878 e 1886 lo Tresaur dau Felibritge, qu'es encara actualament lo diccionari mai complet de la lenga occitana.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Frederic Mistral nasquèt en 1830 dins una familha de proprietaris agricòlas amonedada que viviá au Mas dau Jutge, a Malhana. Son paire Francés Mistral, sortit d'una vielha familha de Sant Romieg, i possedissiá fòrça tèrras e quand faguèt sei 57 ans se maridèt amb Adelaïda Polinet, filha dau cònsol de Malhana, que venguèt sa segonda femna e que seriá la futura maire de Frederic.
Frederic anèt pas a l'escòla avans nòu ans e s'impregnèt de contunh de l'occitan que se parlava per la campanha. Lei sieus estudis foguèron malaisats au començament que quauqueis escolans se trufavan de son accent e de son biais pagés, pasmens s'interessèt puei ais estudis, mai que mai a la poesia e s'assagèt a la traduccion en provençau d'una eglòga de Virgili.
Anèt au Licèu Dupuy a Avinhon ont Josèp Romanilha èra mèstre d'estudis; Romanilha agiriá puei coma una mena de mentor e d'amic en l'encoratjant a escriure e a estudiar l'occitan.
En 1847 recebèt lo Bachelierat a Nimes e tornèt a Malhana. Entamenèt un poèma de quatre cants que se sonava Lei Meissons   que se publiquèt pas alora (mai que foguèt représ pus tard dins Leis Isclas d'Aur  ). Escriguèt tanben a l'encòp quauquei poèmas republicans en francés.
Faguèt puei d'estudis de drech a Ais de Provença (de 1848 a 1851) abans de s'avodar completament a l'escritura e a la lenga d'òc. Lei sieunei primierei poesias publicadas apareguèron en 1852 dins un recuelh de poèmas, Lei Provençalas  , editat per Romanilha. En aqueu temps seis opinions politicas èran favorablas ai republicans mai amb lo pas dau temps vendrián mai moderadas e mai contràrias a son ideologia iniciala.
En 1855, a la mòrt dau paire, s'installèt amb sa maire dins lo centre de Malhana.
La creacion dau Felibritge[modificar | modificar la font]
En 1854, per tau de donar de vam ai letras occitanas creèt lo Felibritge (en grafia mistralenca:  ) a Fòntsegunha amb d'autrei poètas occitans: Teodòr Aubanèu, Josèp Romanilha, Ansèume Matieu, Pau Giera, Anfós Tavan e Joan Brunet. L'espelida de Mirèlha   en 1859 consagrèt Mistral coma un dei poètas màgers de la renaissença de la lenga d'òc, amb un ressòn que passèt lei frontieras dau país, e se ganhèt ansin leis elògis dau poèta francés Alphonse de Lamartine. L'escrivan, dei mai apreciats dins leis auteis esfèras parisencas, faguèt una promocion intensa de l'autor de Malhana que se vegèt lèu convidat a venir a París.
L'epòca gloriosa de Mistral[modificar | modificar la font]
Dins la capitala francesa lo recebèron amb estrambòrd e venguèt un dei personatges pus presats dei cercles literaris. Lo sieu cap d'òbra venguèt una opèra, mesa en musica per Gounod e la primiera representacion se faguèt a París en 1864. Tornèt puei en Occitània per i escriure Calendau que se publiquèt a Avinhon dos ans puei. Aquela òbra suscitèt de controvèrsias que quauquei critics, coma per exemple lo jornalista Eugèni Garcin, acusèron Mistral de crear de discòrdias entre lo nòrd e lo sud de França.
En 1865 aculhiguèt en cò sieu lo poèta catalan Víctor Balaguer, exiliat en Provença per encausa de sa participacion a la conspiracion dau generau Prim, que pus tard lo deviá mercejar d'aquel acuelh en li fasent present d'una copa d'argent, origina de l'imne provençau Copa Santa  , escrich per lo quite Mistral.
Mai tard fondèt lo Musèu Arlatenc ( ) a Arle (que s'inaugurèt en 1899), aconselhat per l'etnograf de tria lo doctor Marinhan, amb la tòca de bastir un musèu que poiriá preservar lei tradicions provençalas e gràcias a l'argent que li portèt lo Prèmi Nobel de Literatura, poguèt crompar lo palais actuau per l'assostar.
Lo prestigi de Mistral cresquèt mai e mai fins a tau ponch qu'en octòbre de 1913 lo president Poincaré venguèt vesitar Mistral. Arribat amb lo tren, s'arrestèt en gara de Graveson e aqueu 14 d'octòbre convidèt lo poèta e escrivan occitan a dinnar amb eu dins lo vagon dau president.
Deviá morir l'an seguent, lo 25 de març de 1914 a Malhana.
Òbras literàrias[modificar | modificar la font]
Son òbra capitala es Mirèlha (en grafia mistralenca:  ), que li demandèt 8 ans d'esfòrç. Mirèlha cònta d'un biais epic l'amor d'un jovent, Vincenç, e d'una joventa, Mirèlha. Aquela istòria es comparabla a aquela de Romieu e Julieta, ça que la la lenga occitana baila una riquesa pus granda au tèxt, en mostrar la fòrça dei sentiments.
Mistral lexicograf: Lo Tresaur dau Felibritge[modificar | modificar la font]
Mistral a escrich Lo Tresaur dau Felibritge   (1878-1886), que rèsta uei lo jorn lo diccionari mai ric de la lenga occitana, e un dei pus fisables per la precision dei sens, e en generau un dei pus rigorós en lexicografia. Es un diccionari bilingüe occitan-francés, en dos grands volums, englobant l'ensems dei dialèctes d'òc, e en grafia mistralenca.
Mistral e la grafia mistralenca[modificar | modificar la font]
Contràriament a la grafia classica occitana, qu'auriá fach servir la forma Mirèlha, Mistral utilizèt, sota l'influéncia de son ainat Josèp Romanilha, una grafia pròcha deis abituds francesas, tanben coneguda sota lo nom de grafia mistralenca, que fa servir per exemple  .
Pasmens, abans de chausir definitivament la grafia mistralenca en 1854, liada a la creacion dau Felibritge, Mistral foguèt temptat durant leis ans precedents d'utilizar una grafia diferenta, pus pròcha de la grafia classica (un pauc coma aquela que lo provençau Simon Juda Onorat ja aviá utilizada dins son diccionari de 1846).
Bibliografia parciala[modificar | modificar la font]
- 1854 Lei Meissons
- 1859 Mirèlha
- 1867 Calendau
- 1876 Leis Isclas d'Aur
- 1879-1886 Lo Tresaur dau Felibritge  , diccionari occitan-francés
- 1884 Nerta
- 1890 La Reina Joana
- 1899 Lo Poèma dau Ròse
- 1906 Memòrias e racòntes
- 1910 Traduccion de la Genèsi
- 1912 Leis Olivadas
Traduccions[modificar | modificar la font]
La rüssida de Mistral foguèt tant importanta que la sieuna òbra lèu passèt lei termieras de l'estat francés e se comenta qu'inspirèt d'autors fòrça celèbres coma Jacint Verdaguer. Ansin, aguèt quauqueis uns dei sieus libres traduchs dins d'autrei lengas.
En catalan:
- Una traduccion dau Poèma dau Ròse foguèt facha per Josep Soler i Miquel en 1897 e publicada per l'Avenç.
- Maria Antònia Salvà traduguèt Leis Isclas d'Aur e Mirèlha en catalan.
En anglés:
- Una traduccion dau Poèma dau Ròse se faguèt ais Estats Units per Maro Beath Jones sota lo títol Anglore, the song of the Rhone en 1937.
- Pus recentament, en 1987, sortiguèt Memoirs of Frédéric Mistral, traduch per lo professor de l'Universitat d'Oregon, George Wickes.
En italian:
- Diego Valeri foguèt un traductor important deis òbras de Mistral. Comencèt per Leis Isclas d'Aur e Calendau en 1912. Foguèt lo responsable de l'edicion en 1930 de Mirèlha, publicada sota lo títol Mirella (traduccion per Mario Chini). Recentament es Memòrias e Racontes qu'es estat traduch per Barbara Ferri e publicat en 1994 sota lo títol Racconti e leggende provenzali.
En espanhòu:
- Nerta foguèt traducha dins aquela lenga per B. Morales San Martín en 1911.
- Lo catalan Celestí Barallat i Falguera traduguèt Mirèlha (Mireya) en espanhòu en 1882.
En alemand:
- Mireille - Meine Welt publicat en 1903.
En ucraïnian:
- Mipeйo publicat en 1980; traduch per M. Lytvynecj.
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- Nemausensis - L'escolan Mistral passa son Bachelierat a Nimes en 1847
- Mirèlha en grafia classica
- Mirèlha   en grafia dicha mistralenca
- Mireille (version francesa de Mirèlha)
- Carta grafica pas indicada
- Portal:Provença/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Laureat del Prèmi Nobel de Literatura
- Literatura occitana
- Escrivan occitan del sègle XIX
- Poèta occitan
- Teatre occitan
- Literatura provençala
- Escrivan dau país d'Arle
- Personalitat provençala
- Capolier dau Felibritge
- Felibritge
- Occitanisme
- Lingüista occitan
- Tradicion populara occitana
- Prèmi Nobel francés
- Naissença en 1830
- Decès en 1914


text:
Nebulosa
Una nebulosa es una region del mitan interestellar format per de gas e poscas. Èran formadas a la fondacion per d'idrogèn, l'element quimic mai abondant dins l'univèrs, amb quasi 10 % d'èli e de grand quantitats de pichonas d'autras substàncias. A una importància cosmologica notabla perque son lo luòc ont naisson las estelas per de fenomèns de condensacion e agregacion de matèria, alara que dins d'autras ocasions son de rèstes d'una estela que moriguèt.
Las nebulosas se localizan dins lo discs de las galaxias espiralas e quina que siá la zona de las galaxias irregularas, mas se vei pas dins las galaxias ellipticas car pauc possedisson de fenomèns de formacion estelara e son constituidas per d'estelas fòrça vièlhas.
Abans l'invencion del telescòpi, lo tèrme nebulosa s'aplicava a totes los objèctes celestes d'aparéncia difusa. Atal, existisson de galaxias son nomenadas impròpiament nebulosas; es un eritatge de l'astronomia del sègle XIX que domòra dins lo lengatge astronomic contemporanèu.
Tipes de nebulosa[modificar | modificar la font]
- Nebulosas brilhantas
- Nebulosas difusas
- Nebulosas presolaras


text:
Cuèissa
La cuèissa (var. cueisha) es la partida del membre inferior ligant per l'Óme la ancas a la camba. Sa foncion es subretot locomotritz. Pels aucèls, coma lo polet o la piòt, la cuèissa es un dels membres posteriors de l'animal, per oposition a las alas.
Estructura anatomica[modificar | modificar la font]
Ososa[modificar | modificar la font]
Lo maluc es l'òs de la cuèissa, òs mai long de l'esqueleta uman e plan resistent a la fòrças de portança que deu portar. Coma totes los òsses longs, se distinga un còrs o diafisi e doas extremitats o epifisis.
L'extremitat nomenada la tèsta del maluc e es ligat al còs pel còl. La tèsta: 2/3 d'esfèra d'un diamètre mejan de 25 mm. Cobèrta de cartilatge articular, es lo luòc d'insercion del ligament triangulari (que liga lo maluc a l'òs iliac). Lo còl es fusifòrma. Sus la fàcia posteriora del còs del maluc, i a una linha aspra, luòc d'insercion de fòrça muscles.
L'extremitat distala es compausada de dos condíls del maluc. Aquel s'articulan amb lo tibià e la noseta per formar l'articulacion del genolh.
Vasculara[modificar | modificar la font]
La cuèissa fa passar de gros vaissèls sanguins arterials e venoses.
- Artèrias: artèria femorala, artèria prigonda de la cuèissa, artèrias perforantas
- Venas : vena granda esafena e vena peichona esafena jos la pel, vena femorala situada contra l'artèria femorala, en prigondor.
Nerviosas[modificar | modificar la font]
Lo nèrvi sciatic e de brancas nerviadan los muscles de la cuèissa, abans de venir lo nèrvi tibial dins la region del genolh.
Musculària[modificar | modificar la font]
Los muscles de la cuèissa son repartits en tres lojas : la loja anteriora, la loja posteriora e la loja intèrna.
La loja anteriora es occupada per:
- lo muscle articular del genolh
- sartòri (o muscle coturièr)
- muscle quadricèps femoral:
- Drech anterior
- Vast medial
- Vast lateral
- Vast intermediari
La loja intèrna, formada pels muscles aductors :
- muscle pectinat
- muscle gracil (o drech intèrne)
- muscle long aductor
- muscle cort aductor
- muscle grand aductor
La loja posteriora se compausa dels muscles isquiocambièrs:


text:
Vapor d'aiga
Segon lo diccionari de fisica de Mathieu (professor a l'Universitat P & M Curie), Kastler (prèmi Nobèl de fisica) e Fleury (director de l'institut d'optic) de 1985, "La vapor es l'estat d'un fluid ocupant tot l'espaci que li es ofèrt, en dejós de la seuna temperatura critica Tc. Al dessús de Tc, la vapor ven un gas[1]." Puèi aquel diccionari distria la vapor saturanta, qu'es en equilibri amb lo liquid de meteissa composicion quimica e la vapor seca qu'es non saturanta.
Segon aquel diccionari, la vapor es doncas pas definida coma un gas, mas coma un fluid que, dins de casses (en dessús de la seuna temperatura critica), es un gas. Aquela definicion indica doncas que la vapor d'aiga es, dins las condicions abitualas, constituida del gas aiga e de la nèbla aiga. Limitar la vapor d'aiga al gas aiga (invisible) es doncas impròpri a l'esgard d'aquela definicion.
La temperatura de la vapor d'aiga pòt doncas èsser:
- inferiora a la temperatura d'ebulicion de l'aiga, es alara constituida, jos pression atmosferica, de gas aiga e d'aiga liquida (nèbla) a l'equilibri; es una vapor qualificada de saturanta pel diccionari ja citat. La diminucion de la pression pòt transformar aquela vapor en gas.
- superiora a la temperatura d’ebulicion de l’aiga liquida (100 °C jos pression atmosferica), es alara contituida, jos pression atmosferica, sonque de gas aiga; es una vapor seca, un gas doncas. Se la pression aumentará, una vapor saturanta poiriá se formar.
- superiora a la temperatura critica, siá 374,1 °C. Aquel estat pòt èsser nomenat vapor supercritica; es un estat gasós. Aquel gas pòt pas venir una vapor saturanta a cap de pression.
La nocion de vapor es pas limiada a la vapor d'aiga, quitament se dins lo vocabulari corrent, vapor es sinonime de vapor d'aiga. Dins las condicions ordinàrias, las expressions vapor de mercuri o vapor de solvant son corrèctes al vèser de la definicion d'en dessús. Al contrari, l'expression vapor d'aire a de sens sonque a bassa temperatura, se l'aire es susceptible de se condensar.
Somari
Proprietats fisicas[modificar | modificar la font]
Las proprietats de la vapor d’aiga faguèron l’objèct de fòrça estudis a causa de l'usatge corrent dins un fum de domènis, subretot dins l’industria, e lo ròtle important qu'a dins diverses fenomèns naturals, coma los escambis termics dins l’atmosfèra terrèstra (vejatz meteorologia).
La pression de vapor saturanta es una foncion de la temperatura que fòrça formulas d'aproximacion foguèron establidas. La mai simple es la formula de Duperray que la precision es de qualques percents entre 95 °C e 230 °C :
que dona pS en atmosfèras per t exprimit en gras Celsius.
Proprietats de la vapor d'aiga e de l’aiga liquida a las condicions de saturacion
Lo punt critic de l’aiga es: 374,1 °C, 220,87 bar.
Calor massica per volum constant, 100 °C, 1 atm : 1410 J/kg.K
Velocitat del son : 401 m/s a 130 °C ; aquela aumenta plan fortament amb la temperatura : es de gaireben 800 m/s a 1 000 °C.
Utilizacion industriala[modificar | modificar la font]
L’industria faguèt fòrça usatges de la vapor d’aiga; subretot coma fluid calorportaire o pel foncionament de maquinas de vapor (coma la turbina de vapor, la locomotiva de vapor). Accessòriament, la seuna detenta es utilizada dins d'ejectors de vapor servent a posar de fluids (per far lo void, per exemple), o dins de sirènas o de fiulets. S'utiliza tanben las proprietats de transferiment de calor pels procediments d'esterilizacion.
La vapor se produch dins de caudièras calfadas per un combustible fossil, a vegadas electricas, o mai generalament per ebulicion de l’aiga mesa al contacte d’una font cauda, coma indirèctament dins los generators de vapor dels reactors nuclears d'aiga pressurizada, o dirèctament dins los reactors nuclears d'aiga bolhenta, o dins lo sota-sòl per expleitar l’energia geotermica o encara dins las centralas solaras de concentracion.
Autras utilizacions[modificar | modificar la font]
Existís fòrça usatges domestics de la vapor d’aiga, coma:
- cosesson dels aliments, amb l'ola de pression ;
- alisatge: fèrre de vapor;
- netejatge: netejador de vapor.
- teleta: lo banh turc o lo sauna.
La vapor es utulizada dins:
- l'òrgue de vapor
- la catapulta d'un portavions
Gas d'efècte de sèrra[modificar | modificar la font]
Presentz en granda quantitat dins l'atmosfèra, la vapor d'aiga es lo principal gas a efècte de sèrra.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Caracteristicas de la vapor d'aiga saturada de 0 a 30 bars e de 30 a 100 bars
- (fr) La vapor d’aiga, site de Météo-France
- (fr) La vapor d’aiga e las nívols
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)J.P. Mathieu, A. Kastler & P. Fleury, Dictionnaire de physique, ed 2a Masson - Eyrolles, París, 1985, 568 p, ISBN 2225804796


text:
Lo Seten sagèl
Det sjunde inseglet / Lo Seten sagèl es un filme del cineasta suedés Ingmar Bergman sortit en febrièr de 1957.
Obtenguèt lo Prèmi Especial de la jurada al Festenal de Canas 1957, ex aequo amb Kanal del realizator polonés n'Andrzej Wajda.
Somari
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
Sèm en Suècia al sègle XVI amb una epidemia de pèsta que s'afraba lo país tot. Un cavalièr crosat, n'Antonius Block, se'n torna a país aprèp mai de dètz ans d'abséncia.
El e lo siu escudièr Jöns se rescontran la Mòrt sus una platja desèrta.[1] Li ne prepausa alavetz lo cavalièr una partida d'escacs, en tot esperar d'aquel biais poder retardar l'eissida fatala mai lo temps de trobar una solucion als sius questionaments metafisics.
Dementre lo siu escudièr ne va parlant de l'idèa amai lo concèpte de nonrés, lo siu mèstre descubrís al passatge d'una procession de flagellants que la paur es l'unica fondamenta de la religion. Ne va èsser tot parièr el testimòni d'una joventa cremada en lenhièr.
Rasis eles una jove familha de forencs s'encamina en pel país tormentat.Al siu contacte, ne va descubrir n'Antonius que lo bonaür terrenal existís dins los plaseròts pus simples de la vida. Lo rison d'una femna jove que li porgís lach e majofas al siu mainadòt n'es per el la revelacion.
Lo cavalièr amb lo sieu escudièr e dequ'unes amics rescontrats en pel camin del retorn, tornan trobar lo castèl que daissèron dètz annadas de per abans. Son aculits per la castelana mas la Mòrt truca a la pòrta per lèu los s'emportar totes dins una desparaubla, descabestrada e fantastica dança dels mòrts.
Citacion[modificar | modificar la font]
... E quand l'Anhèl dubriguèt lo seten sagèl, lo cèl entièr s'ensilencièt, per mièja orada gaireben. E me vegèri los Sèt Àngels que ne son plaçats davant Dieu: sèt trompetas li porgiguèron. (...) Apocalipsi segon sant Joan Evangelista, cap. 8)
Ficha tecnica[modificar | modificar la font]
Interprèts e personatges[modificar | modificar la font]
- Max von Sydow: Antonius Block, cavalièr crosat
- Gunnar Björnstrand: Jons, lo sieu escudièr
- Bengt Ekerot: la Mòrt
- Nils Poppe: Jof, forenc
- Bibi Andersson: Mia, la molhèr de Jof
- Inga Gill: Lisa, la molhèr del fabre
- Maud Hansson: la Bruèissa
- Inga Landgré: Karin Block, la castelana
- Gunnel Lindblom: Jove seguidor del cavalièr
- Bertil Anderberg: Raval
- Anders Ek: lo Monge
- Åke Fridell: lo Fabre Plog
- Gunnar Olsson: Albertus Pictor, pintor de la glèisa
Analisi[modificar | modificar la font]
Prèmis e guerdons[modificar | modificar la font]
- 1957: Prèmi especial de la jurada del Festenal de Canas (ex æquo amb Kanal de n'Andrzej Wajda)
- 1961: Riban d'argent [2] del melhor realizator de filme estrangièr per lo Sindicat Nacional dels Jornalistas de Cinèma Italians
- 1962: Fotograma de plata [3] del melhor interprèt de filme estrangièr per Max von Sydow
- 1962: Prèmi Sant Jordi del melhor filme estrangièr
- 1962:Prèmi Sant Jordi del melhor realizator estrangièr
- 1962: Prèmi del melhor filme estrangièr per lo Cercle dels escrivans de cinèma espanhòls [4]
- 1962: Prèmi del melhor realizator estrangièr per lo Cercle dels escrivans de cinèma espanhòls
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Cal pas jamai oblidar qu'en suedés död coma en alemand Tod es mòrt un vocable e doncas un concèpte masculin.
- ↑ idem Nastro d'argento decernit pel Sindacato Nazionale Giornalisti Cinematografici Italiani...
- ↑ Decernit per la revista espanhòla Fotogramas...
- ↑ idem Círculo de Escritores Cinematográficos de España...


text:
Napalm
Lo napalm es una substància quimica incendiària inventada en 1942 e destinada a d'utilizacions militaras. Se compausa d'una mescla d'agents gelificants e d'esséncia o de derivat dau petròli. Fuguèt desvolopat en 1942 dins un laboratòri secret de l'Universitat de Harvard en Massachusetts ais Estats Units, per una còla dirigida peu quimist Louis Fieser.[1] Fuguèt inicialament utilizat còntra de bastiments mai d'usatges antipersonaus se desvolopèron rapidament en causa de sa capacitat de pegar a la pèu. Fuguèt emplegat d'en premier sul teatre europèu pendent la Segonda Guèrra Mondiala; es estat utilizat intensivament pendent leis atacas incendiàrias de l'US Air Force contre lei vilas japonesas dins la guèrra dau Pacific. Conoguèt puèi un usatge fòrça important, especialament en Indochina per lei Francés puei per leis Estatsunidencs.
Lo nom de "Napalm" es una combinason deis noms de dos constituents deis agents gelificants: l'acid naftenic e l'acid palmitic.
En 1980, lei Nacions Unidas declarèron l'utilizacion de gel de Napalm contre lei concentracions de populacions civilas coma crim de guèrra.