text:
Gorgoroth
Gorgoroth es un grope de black metal format en 1992 a Bergen en Norvègia per Infernus, Hat e Goatpervertor. Lo grope cambièt de sòcis pron de còups dins lo corrent de son istòria, levat Infernus. Lo nom Gorgoroth s'inspira dau Senhor deis Anèus. Lo tèma principau de Gorgoroth es lo satanisme.
Lo grope traversèt una crisi juridica que contunha encara. D'efècte, Gaahl e King Ov Hell si separèron d'Infernus en octòbre de 2007, e lo nom e lo lògo de Gorgoroth siguèron disputats entre lei dos partits. Gaahl e King contunhèron d'utilizar lo nom dau grope dins de concèrts, mai Infernus, que trobèt de sòcis nòus per sa version dau grope, leis enseguissèt e ganhèt lo procès lo 10 de març de 2009.


c: text/html

text:
Jimmy Wales
Jimmy Donal Wales, mai conegut coma Jimbo Wales (Huntsville, 7 d'agost de 1966) es un entrepreneire d'Internet, conegut internacionalament per encausa qu'es un dels fondadors, amb Larry Sanger de la Wikipèdia. Son ròtle e son discors al sen d'aquesta enciclopèdia liura son criticats durament per mantun membre del forum de critica wikipedian Wikipediocracy.
Biografia[modificar | modificar la font]
Jimmy Wales nasquèt a Huntsville, (Alabama), Estats Units en 1966. Estudièt a l'escòla Randolph e mai tard se diplomèt en finanças a l'Universitat d'Auburn (Alabama). Amassa amb Larry Sanger, Wales fondèt la Wikipèdia, una enciclopèdia basada sul concèpte wiki e lo modèl de programacion liura.
Es actualament lo president de la Fondacion Wikimèdia, una fondacion sens tòca lucrativa situada a Tampa (Florida).
Wales es un admirador de l'objectivisme, la filosofia desvolopada per la filosòfa e escrivana russoamericana Ayn Rand. Del temps qu'estudiava a l'Universitat, foguèt proprietari e moderador d'una lista de corrièr sonada "Discussion moderada en Filosofia Objectivista".
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Jimmy Wales (pagina personala)
- Jimmy Wales (blòg personal)
- Entrevista a USA Today
- Article de Newsweek
- Entrevista de Bbc.com en espanhòl
- Lista extrèmament desactualizada de Mailing sus l'objectivisme

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mar Roja
La mar Roja (var. Mar Arroja) es un golf o braç de mar de l'ocean Indian situat entre Africa e Asia. Al sud es religada a l'ocean Indian per l'estrech de Bab al Mandab e lo golf d'Adèn. Al nòrd de la mar Roja se trapa la peninsula de Sinai situada entre lo golf d'Aqaba e lo golf de Suèz, ont lo Canal de Suèz fa un passatge cap a la mar Mediterranèa.
La mar Roja fa aproximativament 1900 km de long sus 300 km de larg ; la superfícia marina es de 438 000 km² a 450 000 km². Lo fons marin ten una prigondor maximala de 2500 m e en mejana de 500 m. Mas ten tanben unas plataformas pauc prigondas, famosas per la sieuna vida marina e los coralhs. Es l'abitat de mai de 1000 espècias d'invertebrats e de 200 de coralhs. La Mar Roja ocupa una partida de la Val del Rift.


text:
Tempèsta
Una tempèsta es una perturbacion atmosferica violenta amb un vent d'intensitat granda acompanhat sovent de pluèja, de nèu o de granissa, e amb formacion de cumulonimbus gròs e dens. Los vents violents pòdon carrejar de materials divèrs, s'agís alavetz per exemple de tempèsta de sabla, tempèsta de nèu, tempèsta de posca.
Al sens meteorologic del tèrme, una tempèsta se definís per un vent d'una fòrça 10 o superiora sus l'Escala de Beaufort, çò que significa una velocitat de vent d'almens 90 km/h.


text:
Bartolomeu Dias
Bartolomeu Dias (1450 - 29 de mai de 1500) foguèt un navegador portugués, nòble de la cor reiala, conegut per èsser lo primièr explorador europèu a aténher a partir de 1488 l'extrèm sud d'Africa, religant aital ocean Indian e ocean Atlantic, un dels eveniments mai importants de l'istòria de la navegacion a vela.
Bartolomeu Dias foguèt lo primièr navegador que naveguèt al long de la còsta africana dins l'Atlantic Sud, son viatge, contunhat per Vasco de Gama un decenni pus tard (1497-99), contribuguèt al descobriment de la rota maritima de las Índias.
L'expedicion[modificar | modificar la font]
En 1486 lo rei Joan II de Portugal l'encarguèt de montar una expedicion cap a la punta sud d'Africa dins l'espèr de trapar una rota maritima cap a las Índias. L'expedicion daissèt Lisbona en agost de 1487 amb doas caravèlas, la São Cristóvão, menada per Pêro de Alenquer, e la São Pantaleão, comandada per João Infante e menada per Alvaro Martins. Lo fraire de Bartolomeu, Pêro Dias èra lo capitani de la tresena nau encargada de l'intendéncia, amb João de Santiago coma pilòt. L'expedicion s'arestèt per se porgir en provisions a la fortalesa de Sao Jorge de Mina situada sus la "Còsta de l'aur" (Ghana actual). Dias atenguèt lo Golfo da Conceicão (Walvis Bay en Namibia actuala) en decembre. L'expedicion passèt al larg del Cap de Bona Esperança, e contuhèt a l'èst abans de dintrar dins l' Aguada de São Brás (Baia de Sant Blasi)- pus tard renomenada Mossel Bay - lo 3 de febrièr de 1488. Dias atenguèt lo punt extrèm de l'expedicion lo 12 de març de 1488 quora ancorèt a Kwaaihoek, prèp de la boca de la Bushman's River, ont un padrão -lo Padrão de São Gregorio - foguèt quilhat.[1] Dias voliá contunhar cap a Índia, mas foguèt forçat de se'n tornar per son equipatge que refusèt d'anar pus luènh.[2] Aquò foguèt pendent lo viatge de retorn que descobriguèt lo Cap de Bona Esperança, en mai de 1488. Dias tornèt a Lisbona en decembre del meteis an, aprèp una abséncia de setze meses.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Bartholomeu Dias
- ↑ "The World's History, Third Edition", by Howard Spoken, Prentice Hall, NJ 2006. page 444


text:
167
Fernand Moucadeau countaire.
La Floro de Vaucluso
Tradicioun de Calèndo
Armana
Arle de Miquèu Bonnefoy
Plueio d’Estello
Conte e danso de Prouvènço
La museto
167
L’aubre que voulié voula!
Ensignadou
Nòstis emissioun
Prouvèrbi
Made in France
Editouriau
Bono annado 2012
L’atualita en image.
L’Evenamen
Priéureta i marcat loucau
De voues se soun amoussado
Sabino Barnicaud, Janeto Guieu,
Reinié Auberge, Marìo Mourier
Estage de prouvençau
Li chaine-pougnènt
La Floro de Vaucluso
Counsulto dis Assouciacioun Parlaren.
Federacioun Parlaren en Vaucluso
Parlaren Lou Tor
Parlaren Païs de Seloun
Parlaren Gardano
Parlaren Mountèu
Tradicioun de Calèndo
Armana
Pantai d’un Nouvè dóu futur
Musico Tradiciounalo
Genevivo Pinet-Roux.
Arle de Miquèu Bonnefoy
Marsiho 2013
Printèms prouvençau
Councours di Jouine 2012
Prouvèrbi toucant lou bestiàri
Plueio d’Estello
Pastouralo
Manifestacioun prouvençalo.
Darniero minuto
La plumo es à nòsti legèire.
Espacejado dóu barrulaire à velò
Nemausus : vesito de Nime la roumano
La «Vièio» de l’Estang dóu Pounènt
Lis ourtoulan
Francés Jouve
Ma titèi
Sant Gènt patroun de la Prouvènço
Vièi Avignoun : Guingueto e cabanoun
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Conte e danso de Prouvènço
La museto
Francés Jouve
Lou Bloundin
(1881-1968)
Lou saberu Roubert Caillet, counservadou de la Biblioutèco Inguimbertino, avié remarca que mant un ome celèbre de Carpentras èron sourti d’uno famiho de fournié. Escriguè un librihoun pèr presenta aquéli persouno qu’èron passado de la glourieto à la glòri.
Lou mai couneigu es de-segur Audouard Daladier, ome pouliti dóu gros grum, que fuguè presidènt dóu counsèu di menistre. Mai i’aguè tambèn Isidoro Moricelly que, devengu riche minoutié, fuguè un benfatour de la coumuno; Eugèni Valentin qu’avié un tiatre de mariouneto forço poupulàri, ounte la Lengo Prouvençalo èro à l’ounour; Enri Allibert, lou cantaire d’oupereto marsiheso; Francés Jouve, enfin, un di mai grand prousatour prouvençau.
Li Bloundin
Lou four de la carriero Porto de Mazan, à Carpentras, fuguè abranda en 1825 pèr Jan-Jóusè Jouve qu’avié pèr faus-noum Lou Bloundin e que venié de la viloto de Flassan au pèd dóu Ventour.
Nascu en 1783, mouriguè en 1851, leissant dins soun vilage natau la reputacioun d’un rimejaire de cansoun e d’epigramo en Lengo Prouvençalo. Coume se fai en Prouvènço, l’escais-noum passè en tóuti li mascle de la famiho.
Francés Jouve neisseguè à Carpentras lou 23 d’Óutobre de 1881. Tre sa jouinesso, bagnè dins la Culturo Prouvençalo. Un de si parènt pèr alianço, Francés Gilloux (1822-1890), avié escri de pouësìo prouvençalo e un pouèmo erouï-coumi entitula Li Boufarou (1).
Au semenàri de Santo-Gardo, à Sant-Deidié, ounte faguè sis estùdi, Francés Jouve s’atroubè souto la beilié dóu canounge Enmanuel Bernard, de Pióulenc, autour de pastouralo goustouso en lengo nostro. Ero marca dins uno classo ounte l’ensignamen dóu latin èro pas previst. L’aprenguè pamens, disié, en escoutant pèr l’èstro duberto ço que se disié dins uno classo vesino. Avié bono memento e li gènt que l’an couneigu afourtisson qu’èro capable de legi de pèiro escricho en latin e meme de n’en reitifica lis àrri d’epigrafìo.
Se maridè en 1925 em’ Enrieto Fabre, sorre d’Ulisse Fabre, senatour de Vaucluso e presidènt dóu Counsèu Generau. Es dins la verquiero de sa femo qu’atroubè l’oustau de Frescàti (2), proche lou porto-aigo, en ribo d’Auzoun, ounte s’anè recata à coumta de 1942, quouro remeteguè soun four en de man mai jouino que li siéuno.
Mestié vau barounié
Talo èro la fièro deviso de Francès Jouve, ome simple, mai qu’avié d’istrucioun e qu’acabè la guerro de 14-18 en qualita d’óuficié d’intendènci.
Lou 14 de Juliet de 1931, lou capitàni de reservo Jouve fuguè nouma chivalié de la Legioun d’Ounour au titre dóu menistèri de la guerro. Fuguè endraia dins lou Felibrige pèr li dous Majourau : Roumié Marcelin e Benezet Bruneau. Lou proumié èro rouge e lou segound blancas, ço que lis empachavo pas de s’entèndre tras que bèn.
Coumencè d’escriéure en prouvençau quouro aguè 15 an, à Santo-Gardo. Èro un dramo en quatre ate e en vers : Lou Cadarau de la Saunaresso , pèço restado urousamen inedito se fau n’en crèire soun autour.
Sa proumiero publicacioun fuguè un conte de Nouvè, dins uno revisto vivareso qu’avié pèr noum La Voix du Terroir. Èro dedica à Jan Monné, pouèto prouvençau d’óurigino catalano. En 1930, óutenguè à Mount-Pelié, au councous ourganisa pèr lou centenàri de Mistral, lou pres dóu Presidènt de la Republico em’ uno letro autougrafo de Gastoun Doumergue. En 1934, fuguè laureat de l’Acadèmi di Jo Flourau. Reçaupè lou Pres Mistral en 1954. Fuguè elegi felibre- majourau en 1931, à la Santo-Estello de Pau e titulàri de la Cigalo d’Irlando pourtado çai en-rèire pèr William Bonaparte-Wyse e Alèssi Mouzin.
Sis obro soun estado majamen estampado dins tres recuei : Au four di Bloundin - Lou papo di fournié - Au balutèu di remembranço.
Un countaire
Avans touto causo Jouve fuguè un countaire.
Pau Gard (3), que l’avié couneigu, a evouca la genèsi de si conte : "Chasque sèr au four, i’a un mouloun de gènt pèr veni l’ausi. En pastant, enfournant, alucant la cuecho, parlo, raconto, galejo, esmòu, assajo uno fraso qu’aliscara vint cop avans de ié douna uno formo bèn façounado, claro, simplo, que sèmblo facho eisa, d’un soulet vanc".
Reinié Jouveau, que trevè tambèn lou fourniau, apound :" Quouro avien soupa, e que Jouve, éu, soupavo, lis ami venien, à cha un, s’asseta davans lou four pèr l’escouta. Es ansin que tres an de tèms qu’ère au coulège de Carpentras siéu vengu m’asseta davans lou four pèr escouta Jouve".
L’ome d’esperit
L’esperit de Jouve èro mai que mai agradiéu. Fau mai cita Jouveau à-n-aqueste pepaus :
Ai jamai couneigu res que galejèsse coume Francés Jouve. Mai jamai nous faguè rire coume à Veisoun, pèr la Santo-Estello de Carpentras. Dóu tèms dóu repas aduguèron uno despacho à-n-un majourau, pèr dire que sa bello-maire èro au plus mau. Ço que Jouve diguè à-n-aquéu brave ome de majourau vous lou pourriéu pas dire, talamen acò fusavo d’éu coume un fiò d’artifice e tant naturalamen que Jouve bèu proumié n’en plouravo dóu rire. Or i’avié, à-n-aquelo taulejado de Veisoun, de felibre dóu Velai qu’èron vengu em’ un enfantet de quàuqui mes que dourmié e qu’en s’esvihant subran plourè. Sara pas di, faguè Jouve, en pensant à la bello-maire dóu majourau, que res l’aura plourado.
Un autre jour, qu’avié douna la retirado à sa fiholo à Frescàti, aquelo chato, forço devoto, avié vougu ana en vilo à l’óufice :
Jouve, nous dis Reinié Jouveau, en la vesènt pas reveni, coume èro niue e que lou rode es desert, decidè d’ana à soun endavans. La trouvè que revenié plan plan :
Un prousatour d’elèi
Dins sa prefàci de l’edicioun de 1973 dóu Papo di fournié e àutri conte, lou proufessour Carle Rostaing analisè lou voucabulàri e l’estile de Jouve. A despart de quàuqui mot aganta dins li carriero de Marsiho, qu’avié trevado dóu tèms de la guerro de 14, soun voucabulàri èro en plen carpentrassen : Escrivènt coume parlavo, mai emé tóuti lis ajudo de la retourico, subre-tout ajougnissènt l’universau bonadi l’óusservacioun primoutiero (5) e despietadouso dóu biais de viéure di gènt de Carpentras. Car vaqui lou secrèt de l’atiramen qu’avèn pèr l’obro de Jouve, es que nado dins la vido vidanto carpentrassenco : se ié sènt la causo visto e ausido à cade pas.
Pèr ço qu’èi de l’estile, Rostaing apound :
Jouve emplego raramen la proso ritmado, ço qu’es au contro la marco de l’estile mistralen… Au contro li fraso chaplado soun noumbrouso; es acò, de fraso que soun escassamen d’un countaire e fan sounja, sènso que i’ague imitacioun, à la fraso un pau ressautanto (6) de J. d’Arbaud.
Rostaing n’en douno un eisèmple tira dóu Papo di fournié :
E d’efèt, autant lèu la galanto viloto di Comte de Toulouso, de Prouvènço e de Fourcauquié, l’umblo republico avignounenco que desempièi d’an e d’an rambavo si dès milo amo de poupulacioun pasiblo dins sa centuro de bàrri arrouïna, e que, estalouirado peresousamen au bon cagnard, alangourido, sounjavo à tout soun passa de glòri, subran se desrevihè, carguè tournamai d’alen, se pouplè e s’animè coume uno fourniguiero e dins gaire de tèms se tremudè d’à founs.
Jouve, nous dis Rostaing, es un escrivan d’elèi que faudra metre sus lou pountin au coustat de Mistral, de S. de Fourviero e de J. d’Arbaud demié li mèstre de la proso prouvençalo. Vendra un jour quauque saberu faire uno tèsi sus soun obro, mai aquel espelucaire avenidou de Jouve déura jamai perdre de visto que, s’es pouscu servi en plen de la drudeso naturalo dóu lengage carpentrassen que se parlavo au four di Bloundin, es soulamen bonadi lis estùdi que faguè à Santo-Custòdi e qu’ansin Jouve a lou biais d’un umanisto vertadié.
1118837


text:
Asparukh
Asparukh (Acпapyx en bulgar) foguèt lo cap dels bulgars, pòble de lenga turcica (grop uno-bolgar) originari d'Asia Centrala, pendent lo periòde tardiu de las grandas invasions en Euròpa Orientala. Segon las fònts istoricas, particularament la cronica bulgara L'annuari dels khans bulgars, que lista los primièrs caps d'aqueste pòble, son regne durèt 61 ans e seriá mòrt en 701. Per contra, los tèxtes dison pas res sus son an de naissença. Las fònts bizantinas fan Asparoukh lo tresen filh del khan Kubrat, fondator d'Onoguria. Asparukh èra descendent de la tribú dels Dulo, reinant tre 628 jos lo territòri d'Onogouria, egalament nomenat la Bulgaria Granda (Beлиka Бълrapия en bulgar).


text:
Dinha
Dinha (Digne-les-Bains en francés)[1] es una comuna d'Occitània en Provença, prefectura dau departament deis Aups d'Auta Provença. Es la segonda vila dau departament amb 17 600 abitants.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Vilas embessonadas[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Digno en nòrma mistralenca.


text:
An Nòu
L'An Nòu o An Novèl es lo primièr jorn de l'annada e mai lo tèrme designa tanben las fèstas d'aquel primièr jorn de l'an.
Coma tot aniversari d'un calendièr donat, lo jorn de l'an pòt semblar mobil dins un calendièr foncionant amb una autra logica. Per exemple, l'An nòu del calendièr chinés apareis coma una data mobila dins lo calendièr gregorian.
Somari
Diferéncia entre los calendièrs[modificar | modificar la font]
E mai que los Jorns de l'an tomben pas a la meteissa data d'un calendièr a l'autre, se pòt veire una concordança relativa entre aqueles dels païses temperats. En efèit, aquò que foguèt interpretat coma la « desaparicion » de la vegetacion pendent l'ivèrn e sa renaissença a la prima conduguèt lo mite fòrça espandit de la renaissença ciclica de l'an. Atal un grand nombre de Jorns de l'an son festejats entre lo Solstici d'ivèrn e l'equinocci de prima.
Pasmens, aquò es pas universal.
Se pòt citar per exemple l'Egipte antica, que (alara qu'utilizava un calendièr civil solar) festejavan l'An Nòu tre l'arribada annala de l'aigada del Nil. Aquela aigada es deguda a las pluèjas que tomban luènh en amont (dins los nauts planòls); sa data èra entièrament tributària de fenomèns meteorologics. Pasmens, se passava generalament al meteis periòde.
Diferents calendièrs amb la correspondéncia de las datas de lor An Nòu dins lo calendièr gregorian :
- Calendièrs actius
- Annada solara (variable seguent los païses)
- Calendièr atic : novèla luna seguent lo solstici d'estiu (junh o julhet)
- Calendièr chinés : entre lo 20 de genièr e lo 18 de febrièr ;
- Calendièr egipcian antic : lo 19 de julhet (tre de l'aigada de Nil) ;
- Calendièr etiopian : lo 11 de setembre;
- Calendièr fixe : 1èr de genièr.
- Calendièr ebriac : Roch Achana (en setembre o octobre)
- Calendièr julian : vèrs lo 14 de genièr ; data encara utilizada dins qualques païses o comunautats (Calendièr berbèr,...)
- Calendièr liturgic roman (primièr dimenge de l'Avent, fin de novembre)
- Calendièr musulman : calendièr liturgic dins la majoritat dels païses musulmans e oficials dins autres.
- Calendièr Nanakshahi (Punjabi: ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ, nānakashāhī), un dels calendièrs sikh : 14 de març (1 Chet).
- Calendièr persan zoroastrian e Baha'i : 21 de març (equinòcci de prima) ;
- Calendièr universal : 1èr de genièr ;
- Calendièrs abandonats
- Calendièr republican (Revolucion Francesa) : 1èr vendémiaire (22 de setembre), a l'Equinòcci automnal ;
Istòria de l'An Nòu[modificar | modificar la font]
Egipte antic[modificar | modificar la font]
En Egipte antic, l'An Nòu èra lo primièr jorn del calendièr, o lo primièr jorn del primièr mes de la sason de l’inondacion de las culturas per Nil : lo I Akhet 1. Lo I Akhet 1 correspondiá simbolicament a l'aigada de Nil, pasmens que foguèt pas totjorn lo cas perque lo calendièr de l'Egipte antic se descalava cada an. Atal, aquela data portava una fòrta idèa de renovum de benastre, l'aigada de Nil essent vitala pels Egipcians perque despausava sus las culturas de limon.
Roma antica[modificar | modificar la font]
En 46 ab. C., l’emperaire roman Juli Cesar decidiguèt que lo 1èr de genièr seriá l'An Nòu. Los Romans dedicavan aquel jorn a Janus, le dieu de las pòrtas e dels començaments. Lo mes de genièr deu son nom a Janus ; aquel aviá doas fàcias, l’una tornejada cap endavant, e l’autre cap en arrièra. [1]
Segon l'etimologia dels meses de setembre (seten mes), octobre (ochen mes), novembre (noven mes) e decembre (detzen mes), l'antic calendièr roman aviá lo mes de març per primièr mes.
Pasmens, amb l'avinament de la Republica, los Romans prenguèron l'abitud de distinguir los ans en indicant lo nom d'un cònsol, lo consulat essent una magistratura que son mandat dura un an. En -153, lo jorn de l'investidura dels cònsols, fin alara fixada lo 15 març, passèt al 1èr de genièr[2].
Ovidi (-43 Ab. C.; 17 Ap. C. ), dins Los Fastis nos permet de conéisser de costumas romanas per l'An Nòu : un culte èra donat a Janus, dieu de las pòrtas e dels començaments, amb sacrificis d'animals e ofrendas de fruches e de mèl. Se dubrissiá las pòrtas dels temples. Aquel jorn èra considerat coma lo primièr de l'an e se fasiá de vòts, mas se trabalhava, almens simbolicament, en signe de prosperitat economica. Coma èra un jorn fast, los tribunals èran en activitat. Vestits de blanc, los Romans acompanhavan en procession los nòus cònsols de lor demorança al temple de Jupitèr Capitolian.
França[modificar | modificar la font]
En França, l'An Nòu foguèt pas totjorn lo 1èr de genièr : l'An Nòu comença a aquela data dempuèi 1564. Es lo rei Carles IX de França que, dins l'Edicte de Rosselhon del 9 d'agost de 1564, fixa la començança de l’an al 1èr de genièr.
Als sègles VI e VII, dins fòrças províncias, l'An Nòu èra lo 1èr de març. Jos Carlesmanhe, l’an començava per Nadal. Del temps dels reis capecians, l’an començava lo jorn de Pascas. En consequéncia, los ans èran de longor fòrça variable. Aquel usatge foguèt gaireben general als sègles XII, XIII e fins al mitan del sègle XV segon las províncias. Los genealogistas dels reis de França deurián doncas joglar amb las datas en foncion dels luòcs.
En 1622, aquela mesura foguèt generalizada pel Papa per l’ensemble del monde catolic, que siá simplament per simplificar lo calendièr de las fèstas religiosas.
En 1792, lo calendièr republican aboliguèt lo 1èr de genièr e faguèt començar l'an lo 1èr de vendémiaire.
Practicas de l'An Nòu a l'ora d'ara[modificar | modificar la font]
Euròpa Occidentala[modificar | modificar la font]
En Occident, es costuma de festejar l'An Nòu amb una taulejada la velha, es a dire lo 31 de decembre: es lo ressopet de Sant Silvèstre. Se manja generalament lo fetge gras e de champanha. A mièjanuèch, cadun se potoneja, a vegadas jol vesc, en se felicitant amb los melhors vòts possibles e en s'engatjant a d'eventualas bonas intencions. Puèi, s'ofrís las estrenas, presents de l'An Nòu.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
En China, cal escriure e lançar sos vòts dins un « arbre de vòts ». Cal alara qu'aquel papièr i demòre tota la serada per que lo vòt se realize. L'An Nòu chinés es tanben festejat per de fuòcs d'artificis espectacloses e d'explosions de petards.
Oceania[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) The World Book Encyclopedia (1984), tome XXIV, p. 237
- ↑ (en) Lesley Adkins, Roy A. Adkins, Handbook to life in ancient Rome, Oxford University Press US, 1998, p. 42.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) The world book encyclopedia, 1984, vol. XXVI}}


text:
Suèz (vila)
Suèz (السويس as-Suways en arabi) es un pòrt d'Egipte, situat a l'embocadura del canal de Suèz sus la mar Roja. La populacion es de prèp de 500 000 abitants[1].
La vila foguèt completament destruida e desertada aprèp la guèrra dels Sièis Jorns en 1967. E tornèt èsser bastida aprèp que se tornèt dubrir lo canal de Suèz en 1975 qu'es lo ligam entre la mar Roja e la mar Mediterranèa.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 326 820 abitants al recensament de 1986, 417 610 abitants al recensament de 1996, 506 315 abitants per 2007.


text:
Colomba de la patz
La colomba de la patz es un emblèma que representa la patz amb una colomba e un ram d'olivièr al bèc. Lo simbòl s'enrasiga dins la cultura mediterranèa, mejans las tradicions josièva, cristiana e islàmica e la cultura grecoromana. La quita branca d'olivièr, coma simbòl de la victòria e de la patz que li succedís, se tròba èsser un motiu allegoric e contunha d'esser utilizat dins las arts e dins lo logotipe de qualques d'organizacions pacifistas.
Somari
Originas[modificar | modificar la font]
La legenda biblica[modificar | modificar la font]
L'origina biblica del motiu es la legenda del deluvi universal e de l'Arca de Noé contada dins lo libre de la Genèsi.[1] Segon la legenda, al començament dels temps, lo mal dels òmes provoquèt la colèra de Dieu, que decidiguèt d'exterminar gaireben tota la vida sus la tèrra, levat los animals e la familha de Noé, la sola que Li auriá mostrat fidelitat. Dieu advertiguèt Noè que bastigue una arca per preservar de la destruccion la seuna familha e un parelh de cada animal pur. Alara Dieu faguèt plóure tan sus la Tèrra que demorèron cobèrtas totas las montannhas e moriguèron totes los animals e los èssers umans qu'èran pas dins l'arca de Noé.
Aprés de quaranta jorns Noé obriguèt una fenèstra de l'arca e daissèt s'enlairar una colomba perque verifiqua en quinas condicions demorava la tèrra après l'eveniment. Acabats sèt jorns, tornèt la colomba, portant al seu bèc una branca verda d'olivièr, çò que significava que l'inondacion ja aviá passat e que los arbres començavan a créisser. La colomba e la branca èran lo senhal de que lo Dieu biblic èra en patz amb l'umanitat, e que alara podavan desbarcar, A la fin del recit, Dieu creèt l'Arc de Sant Martin coma simbòl del tractat de patz entre El e l'òme, coma pròva del seu compromés que jamai tornarà a destruir la tèrra.[1]
La branca d'olivièr dins la tradicion grecoromana[modificar | modificar la font]
D'un autre costat, la tradicion grèga tanben considèra las brancas d'olivièr coma simbòl de patz. La planta èra considerada sagrada de l'anciana divessa de la saviesa, Atena. Dins la mitologia grèga, Atena combatèt amb Poseidon per la ciutat d'Atenas. Poseidon creèt una font d'aiga e Atena plantèt un olivièr a costat de la font. La cort divina decidiguèt qu'Atena aviá guanhat perque agradèt la dona melhora per la ciutat.[2] Èra un dels atributs d'Eirenèa, la divesa de la patz.[3][4] Tanben èra estampada sus las monedas de l'Empèri Roman.[5] L'escrivan latin Virgili associava l' oliva grassa amb la divessa Pax, l'equivalent roman d'Eirenèa, e utiliza la branca d'olivièr coma simbòl de patz dins l'Eneïda.[6][3][7]
La colomba de patz dins las arts[modificar | modificar la font]
- Per la seuna seria de dessenhs de colombas, al segle XX, l'artista Pablo Picasso, contribuguèt a far reviure aquel simbòl. Una de las seunas colombas serviguèt per una aficha del Congrés Mondial pe la Patz en 1949, après de la Segonda Guèrra Mondiala.[8]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 (ca)«Dieu castiga los òmes amb lo deluvi (Gn. 6,5-9,17)», La Bíblia / version dels tèxtes ooriginals e notas pels monges de Montserrat
- ↑ (en)Robert Graves, The Greek Myths, Penguin, 1960, sec.16.c
- ↑ 3,0 3,1 (en)Theoi Greek Mythology
- ↑ (en)Kathleen N. Daly and Marian Rengel, Greek and Roman Mythology A to Z, New York: Chelsea House, 2009
- ↑ (en)Michael J. Covili, «Coins of Roman Egypt: Eirene», 2001, 2006, «Monedas romanas de l'Egipte anciana»
- ↑ (ca)Virgili, Els IV Llibres de les Geòrgiques de Publi Virgili Maró, traducció en vers per Mn. Llorenç Riber i Campins, Barcelona, Institut d'Estudis Catalans, pagina 54
- ↑ (en)Great Seal
- ↑ (fr)Robert Maillard e Frank Elgar, Picasso: étude de l'œuvre et étude biographique París, Fernand Hazan, 1955, pagina 3


text:
Notepad++
Notepad++ es un editor de tèxt per Windows, codat en C++, qu'es ja estat descargat mai de 13 milions de còps[1]. Intègra la coloracion sintaxica del còde per fòrça lengatges informatics: C, C++, Java, C#, XML, HTML, PHP, Javascript, makefile, art ASCII, doxygen, .BAT, MS fichièr ini, ASP, VB/VBScript, SQL, Objective-C, CSS, Pascal, Perl, Python, Lua (lengatge), TeX, TCL, Assembler, Ruby, Lisp, Scheme, Properties, Diff, Smalltalk, Postscript e VHDL. Mas es tanben possible d'apondre un nòu lengatge perque se pòt personalizar la coloracion sintaxica.
L'interfàcia del logicial es disponibla dins una cinquantena de lengas. Existís doas versions en occitan, una en aranés e l'autra en lengadocian.


text:
Lemosin (Occitània)
Lemosin es una region istorica d'Occitània. Correspond a la ciutat antica dau pòble gau daus lemoviç. Uei correspond aproximativament a la region administrativa de Lemosin (departaments de Cruesa, Nauta Vinhana e Corresa) e a la partida mai orientala de la partida occitana dau departament de Charanta (dins la region de Peitau-Charantas).
Sa capitala istorica es Limòtges (o Lemòtges).
Lo gentilici es lemosin -a.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
-
Lo pont de Sant Marçau de Lemòtges
-
Lo merchat cobèrt de Lemòtges
-
La plaça de la Republica a Lemòtges
-
Una eoliana sus lo replanat de Miuvachas
-
-
Lo chastèu de Rechoard
Eraudica[modificar | modificar la font]
L'escut ancian (Ostau de Combòrn) es d'aur a cinc (o sieis) cotisas de gules. L'escut moderne (Ostau de Dreux-Bretanha) es d'ermina, bordat de gules.
Istòria[modificar | modificar la font]
Segon Juli Cesar dins los Comentaris sus la Guèrra de las Gàllias, la tribú daus lemoviç aguet un grand ròtle dins la resisténcia galla. Lor capitala era l'oppidum de Durotincum (actuau Vilatjobert, situat a Sent Deunis). Aquela vila era lo punt d'encontre d'itineraris economics nombrós, en fach, los lemoviç eran coneguts per lor produccion d'aur esplechat dins las minas a ciau dubert que i eran nombrosas. D'autres sites avián lor importància coma lo pueg d'Eissandon, Aiun, Usercha o encara Sent Gençan.
Lo territòri daus lemoviç comencet de se romanizar en 52 avans lo Crist, data de sa conquesta per Cesar. Las vilas fuguèren desplaçadas per fin de facilitar lo contraròtle de las rotas comercialas e daus autoctòns per l'autoritat romana. Aitau, la capitala daus lemoviç fuguet transferida a Augustoritum, la futura Lemòtges, ciutat creada entierament per los romans vers 10 avans lo Crist per fin de facilitar lo viatge per la ribiera de Vinhana.
Lemosin possedissiá de las ciutats segondàrias coma Briva Curretia (Briva) dins la rota Lion-Bordèu, Acitodunum (Aiun) dins la rota Borges-Clarmont. D'autres sites mai religiós, qu'òm ne serva daus vestigis, fuguèren creats o romanizats, coma Cassinomagus (Chassanom) per sos termes, Tintinhac a Navas emb un santuari ente se remarca un temple e un teatre, e tanben Los Cars a Sent Merd.
Daus riches proprietaris que vivián dins de villæ esplechavan las champanhas lemosinas. La toponimia a servat lo remembre d'aquelas esplechas agricòlas e quauques còps de lor proprietari. Daus vilatges nombrós que lor nom s'achaba en -ac son d'ancianas villæ, coma Flavinhac (villa de Flavinius), Solenhac (Solemniacum, villa de Solemnius). Se son trobats daus vestigis arqueologics coma los Convents a La Chapela, la villa de Péira Bufíera, o la villa galloromana e los termes de Brachaud, au nòrd de Lemòtges.
Geografia[modificar | modificar la font]
Dialecte[modificar | modificar la font]
Liams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Institut d’Estudis Occitans dau Lemosin
- Collectiu Arri! (collectiu limotjaud per l'occitan (eveniments, lexics, cartas ...))


text:
Modèl:Purgar l'amagatal
En brèu
- Tòca
- Inserir un ligam permetent de refrescar una pagina qu'es demorada incambiada, mentre que los modèls que conten son estats modificats.
- Sintaxi
{{Purgar l'amagatal}}
- Afichatge
- Clicatz aicí per purgar l'amagatal
Nòtas
En principi, lo logicial MediaWiki detècta automaticament aquestes cases quand aficha una tala pagina. Se deu doncas lo defugir dins los articles, perque l’utilizacion del ligam prepausat a un cost pel servidor.
Atal, aqueste modèl es sustot fach per èsser inclús dins la seccion
…  d’un modèl variable que conten una seccion
…  : dins aqueste cas particular, la modificacion del còde font del modèl (seccion noinclude) es pas dirèctament repercutida al nivèl de la pagina de documentacion del modèl (seccion includeonly) ; un clic sul ligam prepausat permet de refrescar la pagina del modèl.


text:
1716
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1716 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 7 de setembre - Tractat d'Utrecht, entre Espanha e Àustria.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 20 de genièr - Rei Carles III d'Espanha (m. 1788)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 14 de novembre - Gottfried Wilhelm Leibniz, filosòf, matematician e òme politic alemand (n. 1646)


text:
Gérardmer
Gérardmer es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Las opinions dels istorians divergent en relacion amb lo anthroponyme Gérard. N'efièch, la primièra forma escricha a pas testificat qu'en la primièra mencion d'aquel domeni viscut en documents escriches oficiales l'an 1285, en un acte del Pòrti Transbordador III de Lorraine en creant una "vila nòva" sul territòri dels "luòcs-diches de Géramer e Llom-mar"[1]. Mas una ipotèsi couramment formulada consistís a ligar la anthroponyme Gérard a [[Gérard Ier de Lorraine|Gérard Sègle I de Lorraine]] (dicha Gérard de Alsace), una ipotèsi represa sovent per las Gérômois eles-meteissas[2]. Malgrat aiçò, los istorians lorrains, dempuèi la fin de la Sègle XIX concedisson pas #que pauc de credit a aquela interpretacion [3], [4], [5], [6]. En primièr luòc perque l'acte de Transbordador III a gaireben signat 240 ans après #que Gérard Sègle I accedís pas al títol de Pòrti de Lorraine. De contunh, coma lo mòstra la toponymie, perque una transformacion d'una forma fòrça anciana de Gérald a pogudas se produsir en "Gérard" sens doncas reexpedir de emblée a una personalitat istorica.. Per en un autre luòc, se, en l'abséncia de documents escriches, cèrts erudits locales[7] an tot de meteis fach écho a l'opinion comuna e an mantengut aquela relacion dintre Gérard Sègle I de Lorraine e la toponymie gérômoise, demòra que las fonts archéologiques e escrichas son clarament insufisentas e #que, coma o relòtge Christophe Masutti en una sintesi generala [8], la referéncia a la anthroponyme Gérard levariá mai al patrocini de Sant Gérard (Gérard de Toul), en essent donat lo doble patrocini istoricament testificat de la vila a Sant Gérard e Sant Barthélémy (lo segond a prévalu en un passat recent)[6],[4].
Les avis des historiens divergent concernant l'anthroponyme Gérard. En effet, la première forme écrite n'est attestée que dans la première mention de ce domaine habité dans des documents écrits officiels en 1285, dans un acte du Duc Ferry III de Lorraine créant une "ville neuve" sur le territoire des "lieux-dits de Géramer et Longe-mer"[1]. Mais une hypothèse couramment formulée consiste à rattacher l'anthroponyme Gérard à [[Gérard Ier de Lorraine|Gérard Sègle I de Lorraine]] (dit Gérard d'Alsace), une hypothèse reprise souvent par les Gérômois eux-mêmes[9]. Pourtant, les historiens lorrains, depuis la fin du Sègle XIX n'accordent que peu de crédit à cette interprétation [10], [4], [11], [6]. En premier lieu parce que l'acte de Ferry III est signé presque 240 ans après que Gérard Sègle I n'accède au titre de Duc de Lorraine. Ensuite, comme le montre la toponymie, parce qu'une transformation d'une forme très ancienne de Gérald a pu se produire en "Gérard" sans pour autant renvoyer d'emblée à une personnalité historique.. Par ailleurs, si, en l'absence de documents écrits, certains érudits locaux[12] ont tout de même fait écho à l'opinion commune et ont maintenu cette relation entre Gérard Sègle I de Lorraine et la toponymie gérômoise, il reste que les sources archéologiques et écrites sont nettement insuffisantes et que, comme le montre Christophe Masutti dans une synthèse générale [13], la référence à l'anthroponyme Gérard relèverait davantage au patronage de Saint Gérard (Gérard de Toul), étant donné le double patronage historiquement attesté de la ville à Saint Gérard et Saint Barthélémy (le second a prévalu dans un passé récent)[6],[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Henri Lepage, "Nòta Istorica e Descriptive de Gérardmer", in : Anals de la societat de émulation del departament dels Vòges, 1877, pp.130-232.
- ↑ Veire lo luòc de la municipalité de Gérardmer.
- ↑ Alban Fournier, "Sus la manièra #que se n'es escrich los noms de luòcs vosgiens dempuèi las siás originas fins als nòstres jorns", extrach del Bulletin de la Societat de Geografia de l'Èst, Nancy, 1890.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Alban Fournier, "Topographie Anciana del departament dels Vòges", in : Anals de la societat de émulation del departament dels Vòges, 1896, pp. 11-204.
- ↑ Louis Géhin, "Gérardmer a travèrs de las edats. Istòria completa de Gérardmer dempuèi las siás originas fins al commencement de la Sègle XIX", in: Bulletin de la societat philomatique vosgienne, Sant Dié : Impr. Hubert, 1893.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Henri Lepage "Nòta Istorica e Descriptive de Gérardmer", in : Anals de la societat de émulation del departament dels Vòges, 1877, pp.130-232.
- ↑ Veire per exemple Marc Georgel, La vida rurala e lo folklore en lo costat de Gérardmer, Loos, 1958
- ↑ Christophe Masutti, "Contribucion a l'incertitud generala sus las originas del nom de Gérardmer"
- ↑ Voir le site de la municipalité de Gérardmer.
- ↑ Alban Fournier, "Sur la manière dont on a écrit les noms de lieux vosgiens depuis leur origines jusqu’à nos jours", extrait du Bulletin de la Société de Géographie de l'Est, Nancy, 1890.
- ↑ Louis Géhin, "Gérardmer à travers les âges. Histoire complète de Gérardmer depuis ses origines jusqu’au commencement du Sègle XIX", in: Bulletin de la société philomatique vosgienne, Saint Dié : Impr. Hubert, 1893.
- ↑ Voir par exemple Marc Georgel, La vie rurale et le folklore dans le canton de Gérardmer, Loos, 1958
- ↑ Christophe Masutti, "Contribution à l'incertitude générale sur les origines du nom de Gérardmer"


text:
Salamanca
Salamanca es la capitala de la província de Salamanca dins la comunautat autonòma espanhòla de Castelha e Leon. Sa populacion èra estimada a 155 921 abitants en 2007. Sa superfícia totala es 38,6 km².
Somari
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
La vila vièlha de Salamanca es sus la lista Patrimòni de l'Umanitat de l'UNESCO en 1988.
Plaças e espacis publics[modificar | modificar la font]
- La Plaza Mayor: d'estil barròc, dessenhada pels arquitèctes Alberto e Nicolás Churriguera.
- Campo de San Francisco: Primièr jardin public de la vila suls terrens de l'ancian convent de San Francisco el Real.
- L'Òrt de Calixto y Melibea (Salamanca): jardin prèp de las catedralas, amb de rèstas dels barris romans.
- La Plaza del Corrillo: pichona plaça annèxa de la Plaza Mayor. A l'entorn la glèisa romanica de San Martin e una seria d'ostals amb d'arcadas formadas de colomnas de pèiras que representan los jorns de la setmana.
Edificis religioses[modificar | modificar la font]
- La Capèla de la Vertadièra Crotz, Abriga d'òbras d'art.
- Catedralas: Salamanca a doas catedralas, la Catedrala vièlha, del sègle XII e d'estil romanic, e la Catedrala nòva, fòrça mai granda, començada al sègle XVI d'estil gotic e acabada al sègle XVIII. Se jonchan amb lo Patio Chico.
- La Clerecía: actualament sèti de l'Universitat Pontificala.
- Lo Collègi de Calatrava
- Lo Convent de las Agostinas e Glèisa de la fòrça Pura
- Lo Convento de las Dueñas (sègle XV):
- Lo Convent de las Isabèlas
- Lo Convent de San Antonio el Real
- Lo Convent de San Esteban
- Lo Convent de l'Anonciacion
- Lo Convent de la Trinitat
- L'Ermitatge de Nòstra Dama de la Misericòrdia
- La Glèisa de San Martin
Edificis universitaris[modificar | modificar la font]
- Universitat: ensemble d'edificis constituissent l'Universitat de Salamanca, amb Escuelas Mayores, Escuelas Menores e Hospital de Estudio (rectorat actual). Se situan a l'entorn de la plaça nomenada Patio de Escuelas.
- L'Ostal musèu de Unamuno (Sègles XVIII e XVIII): ancian ostal dels rectorats de l'Universitat.
- Lo Colegio Mayor de Santiago el Zebedeo
- Lo Colegio de San Ambrosio.
- Lo Collègi Trilingüe
- Lo Palais de Anaya
- Lo Collègi Santa Crotz de Cañizares
- Lo Collègi de Sant Palai
Palais[modificar | modificar la font]
- L'Ostal dels Clòscs
- L'Ostal de Don Diego Maldonado
- L'Ostal de doña María la Brava
- L'Ostal Lis
- L'Ostal dels Mòrts
- L'Ostal del Regidor Ovalle
- L'ostal de Santa Terèsa
- L'Ostal de la Tèrra
- L'Ostal de las Vièlhas
- Fonda Veracruz
- Lo Palais de Arias Corvelle
- Lo Palais de Castellanos
- Lo Palais de Garci Grande
- Lo Palais de Monterrey
- Lo Palais d'Orellana
- Lo Palais de Rodríguez de Figueroa
- Lo Palais de la Salina
- Lo Palais de San Boal
- Lo Palais de Solís
- La Torre de l'Aire
- La Torre del Clavero
- La Torrèla dels Anayas


text:
822
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 822 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra civila entre lei partisans de Miquèu II Psellos e aquelei de Tòmas l'Eslau. A la prima, l'armada de Tòmas venguèt tornarmai atacar Constantinòple. Una tièra de còntra-ofensivas terrèstras e navalas permetèron ai defensors d'infligir de pèrdas importantas ais asalhidors e lo blocus navau foguèt plus mantengut. Aquò causèt de desercions dins l'armada de Tòmas mai la rapiditat de sa reaccion li permetèt d'anientar un grop de traites.
Capitèt de presentar aquela victòria coma un succès major còntra lei fòrças de son rivala e lei províncias li mandèron de renfòrç importants per rompre d'un biais definitiu lei defensas de Constantinòple. Pasmens, l'ataca navala còntra la capitala se turtèt a l'utilizacion dau fuòc grèc per la flòta imperiala e Miquèu II gardèt la mestreja de la mar. De mai, capitèt d'obtenir l'ajuda dei Bulgars d'Omortag qu'intrèron en campanha a la fin de 822 (ò au començament de 823). Dins totei lei cas, Tòmas foguèt obligit d'abandonar lo sètge per faciar la menaça novèla.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
En Azerbaitjan, tocat per una insureccion majora dempuei 816, desfacha grèva d'una armada abbassida comandada per lo generau Muhammad ibn Abi Khalid. Dins la region de Khorasan, lo generau Tahir ibn Husayn, nomat governador per lo califa Al-Mamun l'annada precedenta, declarèt son independéncia e foguèt assassinat per un esclau de sa Cort fidèu au califa. Pasmens, sa mòrt entraïnèt pas l'afondrament de sa dinastia. Au contrari, capitèt de gardar lo poder car Al-Mamun deguèt nomar lo fiu de Tahir coma successor dau defunt. La dinastia dei Tahirides demorèt oficialament sota la senhoriá dau califa mai foguèt totalament independenta dins lei fachs entraïnant la pèrda de Khorasan per leis Abbassidas.


text:
Cantaron
Cantaron[2] (Cantaron en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comunas dei Aups Maritims - Sit de Laurenç Revest
- ↑ Comunas dei Aups Maritims - Sit de Laurenç Revest


text:
Zambia
Zambia es un país d'Africa qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta al nòrd la Republica Democratica de Còngo, al nòrd-èst Tanzania, a l'èst Malawi, al sud Moçambic, Zimbabwe e Botswana, e a l'òest Angòla.
Lo gentilici es zambian -ana.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Zambia es una republica presidencialista. Lo cap d'Estat e de govèrn es lo president, actualament Guy Scott.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Zambia.


text:
Guèrra de Trenta Ans
La Guèrra de Trenta Ans que ho un conflicte bellicós qui's debanè enter 1618 e 1648 dab encausas politicas e regionalas hèra divèrsas, mes, en purmèr basada suber motius religiós que vadó conflicte politic enter lo Reiaume de França e l'Àustria de l'Ostau de Habsborg.
Somari
- 1 Lei causas de la guèrra
- 2 Lo debanament de la guèrra
- 2.1 Periòde palatin (1618 - 1625)
- 2.2 Periòde danés (1625 - 1629)
- 2.3 Periòde suedés (1630 - 1635)
- 2.4 Periòde francés (1635 - 1648)
- 3 Patz de Vestfàlia
- 4 Referéncias
- 5 Nòtas
- 6 Bibliografia
Lei causas de la guèrra[modificar | modificar la font]
La division d'Alemanha entre Protestants e Catolics[modificar | modificar la font]
La Patz d'Augsborg e sei limits[modificar | modificar la font]
Lo desvolopament dau luterianisme en Alemanha durant la premiera mitat dau sègle XVI entraïnèt una reaccion vigorosa de Carles Quint. En 1521, decidiguèt d'enebir la religion novèla per l'edicte de Worms. Puei, en 1529, una dièta, reünida a Espira, ordenèt tornarmai de celebrar la messa segon lo rite catolic. Enfin, en 1546, mandèt una expedicion militara còntra l'aliança dei princes protestants alemands que foguèron severament desfachs durant la Batalha de Mühlberg lo 24 d'abriu de 1547.
Pasmens, lo nombre de protestants entre lei princes alemands èra tròp important e una segonda guèrra s'acabèt en 1552 per un succès dei Luterians. De negociacions acomencèron donc a Augsborg en 1548. Ansin, lo 29 de setembre de 1555, leis ostilitats entre Protestants e Catolics foguèron suspendudas per la signatura d'un tractat de patz dich Patz d'Augsborg :
- lei senhors dei 225 estats d'Alemanha podián chausir lor religion que veniá tanben aquela de sei subjèctes. Aqueu principi foguèt dich cuius regio, eius religio (« tal prince, tala religion »).
- lei Luterians, subjèctes d'un prince-arquevesque, podián contuniar la practica de lor religion.
- lei Luterians podián conservar lei territòris conquists après la Patz de Passau de 1552.
- lei princes-arquevesques, venguts luterians, devián rendre sei possessions.
Aquela patz permetèt la fin dei combats mai ignorava la resolucion dau conflicte religiós latent entre leis estats. De mai, lo calvinisme s'estendèt rapidament entraïnant l'aparicion d'una tresena religion poderosa dins la region mai qu'èra pas reconeguda per lei disposicions presas a Augsborg.
D'autra part, divèrsei país europèus avián d'ambicions militaras e politicas en Alemanha :
- Espanha desirava de se raprochar de la frontiera olandesa per reprendre la guèrra còntra lei País Bas, revoutats dempuei leis annadas 1560, après la fin d'una trèva signada en 1609 per dotze ans.
- França voliá rompre l'enceuclament de son territòri per lei possessions deis estats Habsborg. Ansin, lo Reiaume de França èra aliat ambé lei Protestants alemands maugrat lo fossat religiós.
- Suedés e Danemarc avián d'ambicions territorialas sus lei regions nòrd d'Alemanha pròchas de la mar Baltica.
Blòts religiós e alianças militaras[modificar | modificar la font]
La fin dau sègle XVI e lo començament foguèt marcat per una tiera de liant d'afaires religiós e politics :
- la Guèrra de Colonha (1583 - 1588) : lei Catolics alemands, ambé l'ajuda dei tropas espanhòlas, capitèron d'empachar la transformacion d'un fèu eclesiastic e elector de l'Emperaire romanogermanic en fèu civil per son senhor. D'efèct, la conversion d'aqueu senhor podiá entraïnar la fin de la majoritat catolica per l'eleccion imperiala.
- leis esmogudas de Donauwörth (1606) : la majoritat protestanta de la vila assaièt d'empachar una procession catolica causant d'esmogudas. Lei Catolics obtenguèron l'ajuda de Maximilian de Baviera, prince catolic, que rendeguèt la ciutat au culte catolic.
- la Guèrra de Succession de Jülich (1609 - 1614) entraïnèt la division dei Ducats Units de Jülich-Cleves-Berg, estat estrategic, entre Catolics e Protestants. Pasmens, aquela darriera crisi menacèt d'entraïnar una guèrra europèa pus estenduda amb d'intervencions francesa e olandesa per enebir l'annexion dei ducats per l'Emperaire.
Aquelei conflictes causèron la formacion d'alianças militaras basadas sus lei blòts religiós existent en Alemanha. La premiera foguèt realizada a l'iniciativa dei princes calvinistas que formèron la Liga de l'Union Evangelica en 1608. Gropèt leis estats protestants principaus, levat de l'Electorat de Saxònia, e maugrat de divisions entre Calvinistas e Luterians. Leis estats catolics (Baviera, Mainz, Colonha...) respostèron l'an seguent ambé la creacion de la Liga Catolica sota la direccion de Maximilian de Baviera.
La succession e la revòuta de Boèmia[modificar | modificar la font]
En 1617, venguèt evident que l'Emperaire Matthias, tanben rèi e prince-elector de Boèmia, anava morir sensa eiretier dirècte. Aquò causèt lo problèma de la succession de Boèmia, estat protestant, e de la conservacion dau títol imperiau dins l'Ostau dei Habsborg. L'Emperaire decidiguèt donc d'abandonar son títol de rèi de Boèmia au profiech de son bòn cosin Ferdinand. Ansin, Boèmia demorava dins la familha dei Habsborg e Ferdinand veniá lo candidat pus seriós per la succession imperiala. Pasmens, Ferdinand èra un catolic fervorós que vouguèt restablir lo catolicisme en Boèmia. Ansin, venguèt fòrça impopular. De mai, Boèmia aviá obtengut en 1609 una autonomia importanta e de garantidas sus la liberta religiosa per l'Emperaire Rodòuf II (1576 - 1612). Ansin, d'incidents acomencèron entre Catolics e Protestants. Puei, lei dos mandadors de Ferdinand II foguèron bandits d'una fenèstra dau palais de Praga. Aqueu eveniment foguèt lo començament de la revòuta de Boèmia, ajudada mai o mens per leis estats vesins de Moràvia, Silèsia e Lusàcia, e de la Guèrra de Trenta ans.
Lo debanament de la guèrra[modificar | modificar la font]
La Guèrra de Trenta ans es generalament devesida entre quatre periòdes que son :
- lo periòde palatin entre 1618 e 1625. Es marcada per la guèrra entre estats alemands.
- lo periòde danés entre 1625 e 1629 caracterizada per l'intervencion dau Reiaume de Danemarc-Norvègia.
- lo periòde suedés de 1630 a 1635 ambé l'intervencion deis armadas suedesas per luchar còntra l'installacion dei Catolics dins lo nòrd d'Alemanha.
- lo periòde francés entre 1635 e 1648 per ajudar lei Suedés e seis aliats còntra l'Ostau dei Habsborg.
Periòde palatin (1618 - 1625)[modificar | modificar la font]
L'eleccion imperiala e la guèrra còntra Palatinat e Boèmia[modificar | modificar la font]
Au començament de la guèrra, Ferdinand teniá coma aliats e sostèns lo Papa, lo Reiaume d'Espanha e la Liga Catolica dirigida per Maximilian de Baviera. Boèmia poguèt comptar ambé l'ajuda de Transilvània puei de Palatinat. D'efèct, la mòrt de l'Emperaire Matthias en 1619 cambièt la natura de la guèrra. Ansin, lo 26 de julhet de 1619, Boèmia elegiguèt Frederic V, ja còmte e elector protestant de Palatinat, coma rèi. Òr, un rèi de Boèmia protestant podiá entraïnar un cambiament entre leis electors imperiaus ambé la formacion d'una majoritat protestanta ambé quatre votz còntra tres (Brandeborg, Saxònia, Palatinat e Boèmia còntra Colonha, Trevèri e Mayence). De mai, l'eleccion de Frederic V aguèt luòc durant l'eleccion de Ferdinand que venguèt Emperaire lo 28 de julhet mentre que lei novèlas de Boèmia èran pas encara conegudas.
Ferdinand, vengut Ferdinand II, acomencèt donc rapidament leis operacions contra Boèmia e Palatinat. Lei premierei batalhas foguèron de victòrias protestantas mai aquel avantatge èra provisòri car l'armada de Boèmia foguèt destrucha dins la region de Praga lo 8 de novembre durant la batalha de la Montanha Blanca. D'autra part, leis armadas de l'Union Protestanta foguèron pas capablas d'ajudar Boèmia après una desfacha a Sablat lo 10 de junh de 1619.
La batalha de la Montanha Blanca entraïnèt en 1621 la dissolucion de la Liga de l'Union Evangelica e Frederic V perdeguèt sei fèus. Ansin, Ferdinand II prenguèt possession de Boèmia, lo Palatinat renan foguèt devesit entre de nòbles catolics e Maximilian de Baviera obtenguèt son títol d'elector en cambi de son sostèn militar a l'Emperaire.
Ocupacion de Palatinat e fin de la revòuta protestanta[modificar | modificar la font]
Après leis operacions dei premiereis annadas, leis annadas 1621-1625 se caracterizèron principalament per una guèrra de sètges e una intervencion espanhòla au profiech de l'Empèri per ocupar lo rèsta de Palatinat. Espanha èra interessada per aquelei territòris situats pròches de la frontiera dei País Bas. D'efèct, la trèva entre lei dos país s'acabava en 1621 e Palatinat èra un ponch estrategic per lei tropas espanhòlas mandadas còntra leis Olandés. Ansin, Mannheim e Heidelberg foguèron presas en 1622 e Frankenthal en 1624. D'aqueu temps, leis armadas protestantas anèron dins lei regions frontalieras dei País Bas e se bateguèron còntra leis Espanhòus ambé leis Olandés o còntra lei Catolics de l'Empèri Romanogermanic. Permetèron la victòria olandesa durant lo sètge de Bergen-op-Zoom en 1622. Pasmens, foguèron quasi anientats per Tilly durant la batalha de Stadtlohn lo 6 d'aost de 1623. Ansin, la revòuta protestanta foguèt desfacha per lei tropas catolicas.
Periòde danés (1625 - 1629)[modificar | modificar la font]
Lei causas de l'intervencion danesa[modificar | modificar la font]
En 1625, lo Reiaume de Danemarc èra un reiaume luterian que son rèi Crestian IV èra tanben duc de Holstein, territòri situat dins l'Empèri. Aprofichant la situacion malaisada de l'Emperaire, Crestian aviá estendut l'influéncia danesa dins lo nòrd d'Alemanha. Per exemple, en 1621, Amborg deguèt acceptar la senhoriá danesa. De mai, lo reiaume danés èra fòrça estable e lei finanças importantas. Enfin, Crestian èra inquiet dei progrès catolics per son independéncia. Ambé l'ajuda financiera de França e d'Anglatèrra, decidiguèt donc de recrutar una armada de 35 000 òmes e d'atacar lei fòrças imperialas.
La revirada danesa[modificar | modificar la font]
Còntra lei fòrças de Danemarc, Ferdinand II mobilizèt lei tropas dau Còmte de Tilly e aquelei d'Albrecht von Wallenstein, un nòble de Boèmia enriquit de divèrsei territòris en cambi de son sostèn per l'Emperaire au començament de la guèrra. Ansin, Ferdinand II tenguèt una armada de 30 000 a 100 000. Lei Danés qu'ignoravan lo nombre de soudats imperiaus deguèron donc rapidament batre en retirada. De mai, leis aliats e sostèns de Crestian IV poguèron o vouguèron pas intervenir per l'ajudar. D'efèct, França èra ocupada per la guèrra civila de Richelieu contra lei Protestants, Anglatèrra èra afeblida per de trébols intèrnes e Brandenborg e Saxònia volián pas rompre la patz fragila existent dins lei regions èst d'Alemanha.
Ansin, l'armada danesa e seis aliats protestants alemands foguèron respectivament batuts en 1626 per leis Imperiaus a Lutter e per Wallenstein a Dessau. Lei pèrdas danesas foguèron d'aperaquí 8 500 tuats, bleçats o capturats. D'ara endavant, l'armada danesa èra tròp demenida per empachar l'invasion dei domenis continentaus dau reiaume. Wallenstein capitèt donc l'ocupacion de Meclemborg, de Pomerània e de Jutlàndia.
La resisténcia de Danemarc e la fin de son intervencion[modificar | modificar la font]
Maugrat sei victòrias, l'armada de Wallenstein teniá pas de flòta per atacar leis illas danesas, especialament l'illa de Sjælland e la capitala dau reiaume. Leis Imperiaus acomencèron donc lo sètge de Stralsund en mai de 1628. Aquela ofensiva entraïnèt lo mandadís de renfòrç danés dans la vila e tanben escocés e suedés marcant donc lo començament de la participacion suedesa dins la Guèrra de Trenta Ans. Lo sètge foguèt levat lo 4 d'aost e una garnison suedesa foguèt installada dins la ciutat.
Après aqueu succès, Crestian IV assaièt de desbarcar una armada novèla sus lo continent. Pasmens, Wallenstein foguèt venceire a Wolgast e lei dos camps acomencèron de negociacions. D'efèct, lei Danés avián mau capitat de repossar lei tropas imperialas mai Wallenstein crenhiá de pèrdre sei gasanhs contra una aliança de Danemarc e Suècia. En 1629, foguèt donc signada la Patz de Lübeck : Crestian IV gardava son reiaume mai deviá plus intervenir dins leis afaires alemands.
Periòde suedés (1630 - 1635)[modificar | modificar la font]
Après la Patz de Lübeck, lei Catolics convenquèron l'Emperaire de reprendre lei fèus protestants tenguts en infraccion de la Patz d'Aubsborg. Ansin, segon l'Edicte de Restitucion de 1629, lei Catolics reprenguèron possession de dos arquevescats, sièis evescats e de centenaus de monastèris. De mai, en 1630, Wallenstein foguèt cridat per l'Emperaire per evitar la perseguida de l'intervencion suedesa. Pasmens, èra tròp tard car lo rèi suedés Gustau II desirava estendre son influéncia politica e economica dins lo nòrd d'Alemanha.
Lei campanhas de Gustau II (1630 - 1632)[modificar | modificar la font]
En 1630, lei fòrças suedesas intrèron dins l'Empèri per Pomerània ambé lo sostèn financièr de França e Províncias Unidas. Après la sonada de Wallenstein, Ferdinand II èra dependent dei tropas de la Liga Catolica per luchar contra Suècia. Dins aquò, foguèron desfachas en setembre de 1631 a Breitenfeld puei en abriu de 1632 a Rain am Lech onte lo Còmte de Tilly foguèt tuat. De mai, Gustau II capitèt d'aumentar lo nòmbre de soudats de sei fòrças de 42 000 en 1630 a 149 000 en 1632.
Ferdinand II deguèt donc negociar l'ajuda de Wallenstein e de son armada. Aqueu ataquèt au sud per copar lei linhas d'aviatalhament suedesas. La batalha aguèt luòc a Lützen en novembre de 1632. Wallenstein foguèt batut mai Gustau foguèt tuat. Aquela mòrt entraïnèt de problèmas dins lo comandament de la coalicion protestanta permetent ai Catolics de mandar divèrsei còntraofensivas.
Reculada suedesa (1632 - 1635)[modificar | modificar la font]
En 1633, lei Suedés e leis Imperiaus mandèron divèrseis atacas sensa cambiament d'equilibri entre lei dos camps. Ansin, lei Suedés ganhèron lei batalhas d'Oldendorf e de Pfaffenhofen mai foguèron batuts a Steinau. Au començament de l'annada 1634, foguèron tanben venceires a Liegnitz lo 8 de mai e a Landshut lo 22 de julhet. Pasmens, lo renfòrç d'una armada espanhòla en setembre donèt tornarmai l'avantatge ai Catolics. Ansin, poguèron batre severament lei Protestants e lei Suedés a Nördlingen. Lei Protestants i perdeguèron la mitat dei tropas engatjadas dins la batalha e deguèron recular. Ansin, en 1635, tota resisténcia suedesa foguèt eliminada dins lei regions sud d'Alemanha.
La Patz de Praga (1635)[modificar | modificar la font]
Après lei combat dins lo sud d'Alemanha, lei dos camps acomencèron de negociacions novèlas qu'adociguèron lei condicions de la Patz de Lübeck. L'Edicte de Restitucion èra limitat ai territòris non ocupats per lei Protestants en 1627 e un relambi de 40 ans èra mes en plaça per son aplicacion. Lo tractat creava tanben una armada imperiala ambé lei tropas dei territòris diferentes de l'Empèri. Pasmens, en realitat,lei senhors pus poderós coma Maximilian de Baviera tenián totjorn lo contraròtle de seis armadas.
Aquela patz èra pas una satisfaccion per lei Suedés que contunièron lei combats dins lo nòrd. Foguèron inicialament replegats per l'armada imperiala novèla mai lo començament de la participacion dirècta de França dins la guèrra anava cambiar lo debanament deis operacions.
Periòde francés (1635 - 1648)[modificar | modificar la font]
Causas de l'intervencion francesa[modificar | modificar la font]
França, maugrat qu'essent un país catolic, èra rivala dei dinastias Habsborg reinant en Espanha e dins lo Sant Empèri Roman Germanic. D'efèct, França èra enviroutada per de territòris Habsborg e èra esfraiada per aqueu enceuclament. Ansin, lo rèi Loís XIII e son ministre Richelieu avián sostengut financièrament leis enemics deis Imperiaus dempuèi lo començament de la guèrra. Pasmens, après la desfacha de Nördlingen en setembre de 1634, lei Protestans realizèron la Patz de Praga ambé l'Empèri, mens constrenhenta qu'aquela de Lübeck, e lei Suedés pareissián donc gaire capables de contuniar la guèrra contra Ferdinand II e seis aliats.
Richelieu decidiguèt donc d'intrar en guèrra dirècta contra lei Habsborg e de se raprochar mai de Suècia ambé lei tractats de Weimar en 1636 puei d'Amborg en 1638. L'intervencion francesa dins la guèrra acomencèt donc contra Espanha en mai de 1635 e contra leis Imperiaus en aost de 1636.
Resisténcia dei Habsborg (1635 - 1640)[modificar | modificar la font]
Lo començament de la guèrra foguèt malaisat per lei Francés. Leis ofensivas en Itàlia e contra Alsàcia foguèron blocadas. Aquela en Franc Comtat per prendre Dole foguèt replegada. De mai, dins lo nòrd, leis Espanhòus ambé l'ajuda de seis aliats prenguèron Corbie lo 15 d'aost de 1636 menaçant París fins a la represa de Corbie lo 14 de novembre. Enfin, dins lo sud, Sent Joan de Lus foguèt pres per una armada espanhòla. Pasmens, la victòria suedesa de Wittstock permetèt d'aleujar lei dificultats francesas obligant lo mandadís de tropas suplementàrias per rebutar lei Suedés en Pomerània. Puei, La situacion demorèt relativament establa en 1637 e 1638. Lei Francés foguèron batuts dins lo País Basc lo 7 de setembre de 1637. Pasmens, ganhèron una batalha navala lo 22 d'aost e capitèron de prendre la fortalesa de Brisach en Alsàcia. De mai, la frontiera nòrd foguèt pauc a pauc desgatjada après la batalha de Compenha.
La fin de la guèrra (1640 - 1648)[modificar | modificar la font]
Après una annada 1639 sensa operacion militara importanta, lei Francés mandèron una ofensiva novèla e prenguèron Arras lo 9 d'aost de 1640. Enterin, Mazarin e Richelieu capitèron d'obtenir un cambiament d'aliança dau prince de Savòia lo 18 de setembre de 1640. Ansin, en 1641, unei fortalesas espanhòlas foguèron presas coma Aire-sur-la-Lys, Lens, Bapaume e La Bassée e acabèron la conquista francesa d'Artés. Sus leis autreis frònts, lei Suedés foguèron blocats per leis Imperiaus fins a 1642. En revenge, divèrsei territòris d'Espanha se revoutèron : Portugal sota la direccion de Jan de Bragança e Barcelona que reconoguèt Loís XIII per Comte de la vila. Puei, en 1642, leis Imperiaus foguèron vencuts a Wolfenbüttel, a Kempen e a Leipzig lo 23 d'octòbre de 1642. De lor caire, lei Francés deguèron batre en retirada de Catalonha maugrat la victòria de Lhèida lo 7 d'octòbre.
Après aquela revirada, Richelieu decidiguèt d'aumentar la pression sus Espanha. Ansin, Perpinhan foguèt pres lo 9 de setembre de 1642. En 1643, una còntraofensiva espanhòla dins lo nòrd, aprofichant la mòrt de Richelieu lo 4 de decembre de 1642 puei de Loís XIII lo 14 de mai de 1643, foguèt sevèrament replegada per lo duc d'Enghien durant la batalha de Rocroi lo 18 de mai de 1643. Lei Francés ganhèron tanben d'autrei batalhas en Itàlia, Espanha e sus la mar maugrat una desfacha en Alemanha a Tuttlingen contra lei tropas de l'Empèri. Pasmens, aquela desfacha entraïnèt un cambiament ambé la nominacion de Turenne per comandant. De mai, lo duc d'Enghien poguèt mandar son armada per l'ajudar.
Ansin, en 1644, la batalha saunosa de Friborg permetèt ai Francés de prendre la vau renana maugrat una revirada davant aquela vila. L'an seguent, lei Suedés de Torstenson capitèron una tièra d'ofensivas victoriosas dins lo nòrd de l'Empèri. Prenguèron Boèmia, Silèsia e Moràvia e menacèron Viena. Leis Imperiaus assaièron d'empachar la reünion deis armadas francesa e suedesa. Ansin, capitèron de rebutar lo premier assai de Turenne per ragantar Torstenson ambé la victòria de Mergentheim. Dins aquò, lo generau Franz von Mercy foguèt batut e tuat lo 3 d'aost a Nördlingen. L'Empèri capitèt de resistir gràcias a la revirada suedés davant Viena. En consequéncia, lei Francés destruguèron sistematicament e abandonèron sei conquistas darrieras.
D'autra part, entre 1643 e 1645, lo reiaume de Danemarc-Norvègia assaièt de luchar contra Suècia e d'ajudar leis Imperiaus per rebutar l'influéncia suedesa dins lo nòrd d'Alemanha. Pasmens, coma durant l'intervencion danesa de 1625-1629, lei regions continentalas dau país foguèron ocupadas. Puei, la flòta danesa foguèt vencuda per lei naviris suedés a Fehmern Belt lo 13 d'octòbre de 1644 entraïnant un segond retirament dei combats per lei Danés.
Espanha capitèt de resistir e de reprendre un pauc l'avantatge en 1646 e 1647. D'efèct, après la presa de Lens per lei Francés, lei País Bas e Espanha signèron una trèva que vendriá una patz definitiva. Aqueu tractat permetèt ais Espanhòus de mandar de fòrças novèlas contra lei Francés e lei Suedés. Ansin, lei Francés foguèron definitivament batuts en Catalonha e Landrecies foguèt presa tornarmai en julhet de 1647.
Pasmens, lo Sant Empèri Roman Germanic tenguèt totjorn de problèmas importants. D'efèct, Francés e Suedés capitèron de reünir sei tropas per atacar Viena. Conquistèron Baviera, impausant un tractat de patz a Maximilian de Baviera. Puei, en 1648, coma Baviera rompèt lo tractat, la region foguèt represa, leis Imperiaus batuts a Zusmarshausen lo 17 de mai e Maximilian cochat de Munic. Enfin, lo 19 d'aost de 1648, la desfacha deis Espanhòus a Lens entraïnèt l'acceptacion dei formalitats de patz començadas en 1643 marcant donc la fin de la Guèrra de Trenta Ans maugrat la perseguida de la guèrra entre França e Espanha fins a 1658.
Patz de Vestfàlia[modificar | modificar la font]
Lei Tractats de Patz[modificar | modificar la font]
Lo tèrme « Patz de Vestfàlia » representa una tièra de tractats de patz entre lei participants principaus de la guèrra :
- Negociacions de Münster entre País Bas e Espanha e entre França e Sant Empèri Roman Germanic.
- Negociacions d'Osnabrück entre Suècia e Sant Empèri Roman Germanic.
Leis autrei territòris catolics participèron ai negociacions de Münster e lei protestants a aquelei d'Osnabrück.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Lei país beneficiaris de la Patz de Vestfàlia, e donc venceires de la guèrra, foguèron França, lei País Bas e Suècia.
Consequéncias territorialas[modificar | modificar la font]
Lei consequéncias territorialas principalas foguèron :
- L'independéncia oficiala dei Províncias Unidas.
- La reconeissença oficiala de l'independéncia de Soïssa.
- L'annexion oficiala dei vilas de Metz, Toul e Verdun, de la region d'Auta Alsàcia, de Brisach e de Pineròl per França.
- L'annexion per Suècia de la Pomerània Occidentala e de territòris sus lei bocas d'Oder, d'Èlba e de Weser.
- L'annexion de l'Aut Palatinat per Baviera.
La limitacion de l'influéncia dei Habsborg dins l'Empèri[modificar | modificar la font]
Una organizacion novèla foguèt mesa en plaça per l'Empèri. D'efèct, leis estats e lei vilas imperiaus obtenguèron un vòte au conseu novèu, dich Dièta, creat per dirigir l'Empèri a prepaus dei declaracions de guèrra, dei signaturas de patz, deis impòsts, dei construccions militaras... etc. Ansin, l'Empèri èra devesit entre aperaquí 350 estats que podián participar ai decisions marcant donc la fin de l'influéncia deis Habsborg. Au nivèu religiós, lei patz de Passau e d'Augsborg foguèron confiermadas e estendudas ai Calvinistas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Contra l'Empèri, entre 1625 e 1629 e contra França e seis aliats entre 1643 e 1645.
- ↑ Contra l'Empèri, entre 1625 e 1629 e contra França e seis aliats entre 1643 e 1645.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Louis de Haynin, Un discours des guerres de Bohême depuis l'arrivée des Vallons, jusque après la mort déplorable de ce vaillant, prudent et généreux chef de guerre comte de Busquoy, Edicion Douai, (1621).
- (fr) Louis de Haynin, Petit Mercure Vallon des guerres de Savoie et de Bohême, Edicion 1622.
- (fr) Louis de Haynin, Histoire générale des guerres de Savoie, de Bohême, du Palatinat et des Pays-Bas 1616-1627, Edicion 1628.
- (en) C.V. Wedgwood, The Thirty Years War, London, Jonathan Cape, 1938, Edicion London, Pimlico, 1992.
- (fr) Georges Pagès, La guerre de trente ans, 1939, Edicion Payot, 1991.
- (en) Geoffrey Parker, The Thirty Years' War, London, Edicion Routledge and Kegan Paul, 1984, 340 p.
- (fr) Victor L. Tapié, La Guerre de Trente Ans, Paris, Sedes, coll. Les cours de Sorbonne, 1989, 452 p.
- (de) Johannes Burkhardt, Der Dreißigjährige Krieg, Frankfurt/Main, 1992
- (de) N. M. Sutherland, « The Origins of the Thirty Years War and the Structure of European Politics », in English Historical Review 107 (1992), S. 587-625.
- (fr) Georges Livet, La Guerre de Trente Ans, Colleccion « Que sais-je ? », PUF, 1 d'octòbre de 1994.
- (de) Friedemann Bedürftig, Taschenlexikon Dreißigjähriger Krieg, Taschenbuch, 261 Seiten, Piper 1998
- (fr) Henry Bogdan, La Guerre de Trente Ans, Perrin, 12 de setembrede 1999.
- (de) Gerhard Schormann, Dreißigjähriger Krieg. 1618-1648, Stuttgart, 2001.
- (de) Georg Schmidt, Der Dreißigjährige Krieg, 6. Aufl., München: Beck, 2003.
- (fr) Henri Sacchi, La Guerre de Trente Ans, París, Edicion L'Harmattan, coll. Chemins de la mémoire, 2003.
- Tòme 1 : L'Ombre de Charles Quint, 450 pages - (ISBN 2-7475-2300-4)
- Tòme 2 : L'Empire supplicié, 555 pages - (ISBN 2-74752301-2)
- Tòme 3 : Cendres et renouveau, 512 pages - (ISBN 2-7475-2302-0)
- (fr) Yves Krumenacker, La Guerre de Trente Ans, Ellipses, 2008.


text:
Swaziland
Swaziland es un pichon reiaume independent de l'Africa Australa situat entre Sud-Africa e Moçambic. Sa capitala economica e administrativa es Mbabane e sa capitala reiala e politica es Lobamba. Aquel estat si formèt dins lo corrent dei sègles XVIII e XIX quand lei Swaris capitèron de s'installar dins la region e de gardar son autonòmia politica maugrat la colonizacion europèa e l'establiment d'un protectorat britanic sus lo reiaume. Tornarmai independent en 1968, Swaziland formèt una monarquia constitucionala que venguèt rapidament absoluda. Dempuei aqueu periòde, lo país dèu faciar un desvolopament economic feble e una epidemia de SIDA que toca la màger part de la populacion adulta dempuei lo començament dau sègle XXI.
Lo gentilici es swazi.[1]
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Territòri[modificar | modificar la font]
Swaziland si situa dins lo sud dau continent african entre Moçambic e Sud-Africa. Sa superficia fa 17 363 km3(159en reng mondiau[2]) e son territòri es montanhós dins sa mitat occidentala e plan dins sa mitat orientala. Sa cima pus auta es lo mont Emlembe (1 862 m) situat au nòrd-oèst dau país sus lo limit ambé Sud-Africa e son ponch pus bas si situa sus lo riu Maputo. Lo clima es puslèu de tipe tropicau mai, en causa de la latitud australa de Swalizand, existisse tanben de regions amb un clima quasi temperat[3]. Lo territòri es organizat en 55 inkhundlas que son gropats en quatre districtes.
Demografia[modificar | modificar la font]
En julhet de 2013, la populacion èra estimada a 1,403 milions d'abitants (154en reng mondiau)[2]. La màger part deis abitants fa partida de l'etnia Swazi. L'urbanizacion èra de 21% mai aumenta de 1,5%/an[2]. En 2010, tres vilas avián una populacion superiora a 10 000 abitants : Manzini (110 537), Mbabane (76 218) e Big Bend (10 342). L'esperança de vida es fòrça febla, inferiora a 50 ans en 2012[2], en causa de l'epidèmia de SIDA au sen de la populacion (50% deis adultas èran malauts en 2009[4]) e dau nivèu feble de desvolopament economic.
Riscs naturaus[modificar | modificar la font]
Swaziland es menaçat per mai d'un risc naturau fòrça perilhós coma la manca d'aiga[2], una erosion importanta causada per l'esplecha intensiva dei zònas agricòlas e per lo risc d'epidèmia de malautiás grèvas.
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion de la nacion swazi[modificar | modificar la font]
Lei vestigis pus ancians de preséncia umana sus lo territòri de Swaziland datan de 100 000 ans. Èra compausada de populacions nomadas de tipe khoisan. Au sègle IV, de migracions de pòbles bantos originaris de l'Africa centrala comencèron pauc a pauc d'ocupar la region. Au sègle XI, aquelei migracions finiguèron d'eliminar lei Khoisans. Au sègle XVIII, lo rèi Ngwane III dau clan Dlamini s'installèt dins lo sud dau Swaziland modèrn e l'i fondèt la nacion swazi[5]. Lei pòbles locaus, militarament mau organizats, acceptèron la dominacion dei Dlamini e gardèron sei poders locaus[6] [7]. Au sègle XIX, Sobhuza Ièr l'i resistèt ai temptativas d'invasion zolo[8]. Aquò permetèt la formacion d'un estat e d'una identitat fòrça solidas que van resistir ai transformacions impausadas per la colonizacion europèa[9] [10]. Enfin, lo rèi Mswati Ièr capitèt d'empachar la formacion de poder rivau gràcias a una politica d'integracion deis elèits localas (mètges, mascs...) au sen de sa dinastia[11].
A partir de la segonda mitat dau sègle XIX, lei Swazis intrèron tornarmai en conflicte ambé lei Zolos[12] e tanben ambé lei Boers[13] [14] a l'oèst e ambé lei Portugués a l'èst. En 1877, lo clan Dlamini demandèt donc la proteccion de l'Empèri Britanic que foguèt acceptada per Londres en 1881. Entraïnèt una definicion precisa dei frontieras de Swaziland que perdèt mai d'un territòri en cambi de sa reconoissença[15] [16]. Pasmens, après aquelei pèrdas e, coma Swaziland èra pas una menaça militara e èra ja dominat economicament, ni lei Boers ni lei Britanics assaièron de'n far la conquista oficiala permetent lo mantenement d'una autonòmia per l'estat swazi. En 1887, aquel acòrd foguèt completat per la definicion dei limits entre Swaziland e Moçambic.
Lo Protectorat de Swaziland[modificar | modificar la font]
Après la creacion dau protectorat, de concessions foguèron atribuidas ai colons europèus per lo rèi Mbadzeni renfòrçant la dominacion economica estrangiera[17]. Aquò entraïnèt un afaire juridic complèx e lo protectorat britanic foguèt anullat e donat a la Republica de Transvaal en 1894[18]. Après la Segonda Guèrra dei Boers, la familha reiala demandèt e obtenguèt tornarmai la proteccion britanica en 1906-1907[19]. Aqueu periòde veguèt de transformacions importantas de la societat swazi en causa dau desvolopament de proprietats agricòlas europèas e de l'emigracion d'abitants vèrs lei regions minieras de Sud-Africa. Lei Britanics pensavan alora integrar Swaziland au sen de Sud-Africa.
Lo 22 de decembre de 1921, comencèt lo rèine personau de Sobhuza II que va dirigir Swaziland fins a sa mòrt en 1982. Sa premiera politica foguèt d'estendre la dubertura economica dau protectorat ais investiments britanics e sud-africans, especialament per favorizar l'esplecha dei minas, e d'ordonar ai caps tradicionaus de recrompar lei tenements dei colons blancs. Aquela politica e l'instauracion progressiva de l'apartheid entraïnèt la fin dei projèctes britanics d'intrada de Swaziland dins l'Union Sud-Africana[20]. Au contrari, après la Segonda Guèrra Mondiala, si preparèt l'independéncia dau país[21].
D'efèct, a partir de 1963, un movement anticolonialista dirigit per lo prince Dumisa Dlamini si desvolopèt. Opausat au parlementarisme, Sobhuza II capitèt de formar la sieuna formacion politica e d'obtenir 85% dei sufragis ais eleccions de 1964. Assegurats dau conservatisme dau rèi, la minoritat blanca si ralièt a son poder en 1967, ço qu'encoratjèt lei Britanics d'acceptar l'independéncia de Swaziland proclamada lo 6 de setembre de 1968.
Lo Reiaume de Swaziland[modificar | modificar la font]
Après son independéncia, lo Reiaume de Swaziland venguèt una monarquia constitucionala. Pasmens, lo rèi capitèt de prendre la màger part dau poder e comencèt d'assaiar de limitar aquelei dau parlament. En 1973, menèt finalament un còp d'estat còntra lo parlament, ordonèt sa dissolucion, proclamèt l'estat d'urgéncia e la suspension de la constitucion. Fins a 1978, Sobhuza II reinèt per decrèt e lei liberaus poguèron pas s'opausar ai negociacions entre Mbabane e Pretoria per participar a la lucha còntra lei movements anti-apartheid[22]. En cambi d'aqueu sostèn, la possibilitat d'una cession de divèrsei territòris sud-africans dins lei bantostans orientaus dau país, permetent un accès a l'Ocean Indian per lei Swazis, foguèt tanben discutida mai lei negociacions mau capitèron[23] [24].
En aost de 1982, la mòrt de Sobhuza II entraïnèt una guèrra de succession entre lei membres de la familha reiala. Lo prince Makhosetive èra l'eiretier designat mai coma èra encara un enfant, una regéncia foguèt organizada sota la direccion de la rèina Dzeliwe. Una premiera crisi s'acabèt per l'eliminacion dau cap dau govèrn sospichat d'organizar un còp d'estat. Puei, lo novèu premier ministre, originari dau camp tradicionalista, assaièt de prendre pauc a pauc lei poders de la regéncia au profiech dau conseu tradicionaus dei caps swazis ostil au mantenement d'eleccions per Dzeliwe. Aqueu projècte capitèt e, en setembre de 1983, en fòra dau sistèma constitucionau, la rèina perdèt donc la regéncia au profiech de la rèina Ntombi. Pasmens, lei crisis intèrnas contunièron e Ntombi deguèt finalament accelerar lo procès de coronament de Makhosetive que venguèt rèi en 1986 sota lo nom de Mswati III per estabilizar la situacion politica.
Lo rèi novèu renforcèt rapidament son poder sus la familha reiala ambé la dissolucion dau conseu tradicionau e amb un cambiament de premier ministre au profiech de faccions pus liberalas. Pasmens, a partir deis annadas 1990, lei revendicacions liberalas venguèron pus importantas. En 1995, una situacion quasi insureccionalas entraïnèt la destruccion de l'Assemblada Nacionala e de l'ostau d'unei ministres. Dins aquò, 1997, lo rèi refusèt de democratizar lo reiaume maugrat lei pressions de Sud-Africa e de Moçambic. Au contrari, dempuei 2000, Swaziland revendica divèrsei territòris segon un tractat de 1982 prepausant lo cambi d'aquelei regions còntra l'ajuda de Mbabane dins la repression de la lucha anti-apartheid[2]. Enfin, en 2005, una constitucion novèla foguèt adoptada. Aplicada a partir de 2006, definisse oficialament Swaziland coma una monarquia absoluda[2].
Dempuei leis annadas 1990, l'epidemia de SIDA faguèt de progrès fòrça importants dins la populacion swazi. En 2009, Swaziland venguèt lo país pus tocat per la malautiá ambé 25,9% de la populacion contaminada[2].
Govèrn e politica[modificar | modificar la font]
Swaziland es una monarquia absoluda que son foncionament es definida per la constitucion de 2005. Lo rèi, dich Ngwenyama, n'es lo centre deis institucions. Contraròtla lei poders executius, legislatius e judiciaris e es tanben lo cap suprèm dei fòrças armadas. Es assistit per la rèina principala, dicha Ndlovukati, per lo govèrn, per una assemblada nacionala e per de caps tradicionaus.
La Ndlovukati es generalament la maire dau rèi ò es chausida entre sei fremas pus ancianas. Es cargada dei rites tradicionaus e de la direccion d'una regéncia eventuala. Lo govèrn es generalament cargat deis afaires quotidians. Son cap es nomat per lo rèi. Enfin, lo poder legislatiu es compausat d'una Assemblada Nacionala de 65 deputats e d'un Senat de 30 senators. 55 deputats son elegits per lei 55 inkhundlas e 10 son nomats per lo rèi. Lo Senat es fach de dètz senators elegits entre lei membres de l'Assemblada per lei deputats e de 20 senators dirèctament nomats per lo rèi. Lei partits politics son defenduts[25]. Gràcias a aqueu sistèma, lei resultats deis eleccions son fòrça favorables au rèi. Lo poder legislatiu a lo drech de discutir e de votar una lèi mai lo rèi a un drech de veto sus sei decisions.
La familha reiala es poligama es lo successor dau rèi es chausit entre seis enfants mascles. La designacion de l'eiretier es facha per la familha reiala qu'es cargada de designar la « Granda Esposa » dicha Indlvukazi. Existisse divèrsei critèris de respectar per aquistar aquel estatut. L'esposa dèu aver solament un fiu, aver un bòn caractèr e far partida d'una familha onorabla. Dins totei lei cas, lei doas premiereis esposas dau rèi son chausidas per sei conselhiers dins lei clans Matsebula e Motsa per de rasons ritualas e pòdon pas venir Indlvukazi.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de Swaziland es pauc desvolopada amb un taus de chaumatge de 30-40% e un PIB de 6,2 miliards de dolars en 2012. Es fòrça dependenta de Sud-Africa[26] e lei cambis ambé Pretoria representan 90% deis importacions e 75% deis exportacions. Existisse un esfòrç per diversificar lei partenaris comerciaus e l'Union Europèa representa 14,2% deis exportacions swazis. Pasmens, lo govèrn es regularament obligit de demander de l'ajuda ais institucions internacionalas per completar son budget.
La basa de l'economia es l'agricultura qu'ocupa 70% de la populacion e lo sector minier qu'es en declin dempuei leis annadas 1990. Dins leis annadas 1980, leis autoritats assaièron donc de renfòrçar l'indústria, magerament basada sus la transformacion de produchs agricòlas, e de favorizar l'esplecha dei minas tròp pichonas per interessar lei grandei companhiás per limitar la baissa de la produccion.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Swaziland fa partida deis institucions internacionalas e regionalas principalas coma l'ONU, lo Commonwealth of Nations, l'Union Africana, lo Mercat Comun de l'Africa Orientala e Australa e la Comunautat de Desvolopament d'Africa Australa. Sei relacions pus importantas son establidas ambé leis estats vesins. Una particularitat d'aquelei relacions es lo mantenement de relacions ambé la Republica de China e non ambé la China Populara. Swaziland revendica divèrsei territòris sud-africans dempuei lei negociacions de cession territòriala deis annadas 1980 e l'afaire es fisat ai tribunaus internacionaus.
Lei fòrças armadas de Swaziland son gropadas au sen d'una fòrça terrèstra e d'una fòrça aeriana. Son dichas Umbutfo Swaziland Defense Force e compausadas de 3 000 militaris volontaris. Lo recrutament de soudat tocat per l'epidemia de SIDA es defendut. L'equipament es d'origina sud-africana, occidentala e israeliana. Es subretot fach d'armas d'infantariá, de veïculs blindats leugiers e d'aeronaus de transpòrt. Aquelei fòrças an jamai participadas a una guèrra mai fogèron utilizadas per luchar còntra lei manifestacions intèrnas.
Lengas[modificar | modificar la font]
Swaziland a doas lengas oficialas que lo swazi qu'es la lenga quotidiana de la màger part de la populacion e l'anglés qu'es la lenga deis afaires economics. Lo zolo, lo tsonga e l'afrikaans son parladas per de minoritats indigènas o blancas.
Religion[modificar | modificar la font]
La màger part dei Swazis son crestians. Pasmens, l'influéncia dei rites tradicionaus es encara importanta. 40% deis abitants mesclan religion anciana e crestianisme[27], 25% son catolics e 35% fan partida d'autrei menas de crestianisme ò d'autrei religions (judaïsme, islam...)[2].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Site oficiau de Swaziland : http://www.gov.sz/
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Masculin & femenin.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 CIA World Factbook : Swaziland, junh de 2013, [1]
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 4.
- ↑ Country programme outline for Swaziland, 2006–2010, United Nations Development Program, novembre de 2009.
- ↑ D. Hugh Gillis, The Kingdom of Swaziland: Studies in Political History, Edicions Greenwood Publishing Group, 1999, p. 11.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, pp. 84-86.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 8.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 86.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 87.
- ↑ Jérôme Vialatte, La prérennisation d'un régime monarchique en Afrique : le royaume du Swaziland, dins Le retour des rois: les autorités traditionnelles et l'État en Afrique contemporaine ; [actes du colloque international ... Paris, les 8, 9, 10 novembre 1999, Centre de Recherches Africaines (Université de Paris I)], Edicions KARTHALA, 1999, p. 512.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 92.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 98.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 105.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, pp. 8-9.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 10.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 114.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, pp. 116-119.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 12.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 13.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 14.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 15.
- ↑ Sylvain Guyot, Rivages zoulous : l'environnement au service du politique en Afrique du Sud, Edicions KARTHALA, 2006, p. 159.
- ↑ Sylvain Guyot, Rivages zoulous : l'environnement au service du politique en Afrique du Sud, Edicions KARTHALA, 2006, pp. 157-160.
- ↑ Suzanne Cronje, Marchandage territorial au Swaziland, Le Monde Diplomatique, febrier de 1982.
- ↑ Anne-Cécile Robert, De Conakry à Nairobi, les Africains votent mais ne décident pas, Le Monde Diplomatique, febrier de 2010.
- ↑ Anne-Cécile Robert, Impériale Afrique du Sud, Le Monde Diplomatique, decembre de 2012.
- ↑ David Levinson, Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook, Edicions Greenwood Publishing Group, 1998, p. 172.


text:
Calatayú
Calatayú (en aragonés SLA/GO) o Calatayud (en castelhan) qu'ei ua vila de l'èst d'Aragon sus las arribèras de l'arriu Xalón. Qu'ei ua de la principalas vilas d'Aragon e qu'ei situada suber las soas vias de comunicacion màgers (hialat de camin de hèr de hauta velocitat e autorota A-2).
Los sons abitants (de cap a 20 000) que son aperats los bilbitans per'mor de l'antic nom iberic de la vila : Bilbilis. Lo son nom actuau que vien de l'arabi Qalat (castèth) seguit per l'antroponim, tanben d'origina aràbia, Ayyub. Calatayú qu'ei ric d'un patrimòni arquitecturau remontant a l'epòca aràbia e d'estil mudejar.


text:
Pablo Sarasate
Pablo Sarate, batejat Martín Melitón Pablo de Sarasate y Navascués (Pampalona, lo 10 de març de 1844 - Biàrritz, lo 20 de seteme de 1908) que ho un compositor e un violonista virtuòse navarrés deu sègle XIX.
Qu'estudiè lo vriulon a Sant Jacme de Compostèla puish au Conservatòri de París. Que ho sostiengut e emparat per la reina Isabèl II d'Espanha qui'u crompè auprès deu laütièr francés Jean-Baptiste Vuillaume un vriulon d'Antonio Stradivari.
Las soas composicions que son mercadas per lo folclòre espanhòu, hèra popular en Euròpa a la soa epòca.


text:
Trípol (Libia)
Trípol es una vila de 1 680 000 estajants (2004) qu'es la capitala de Libia. En arabi se sona Taràbulus al Gharb, es a dire "Trípol de l'oèst" per la diferenciar del Trípol de Liban. La vila es situada a la broa del desèrt, al nord-oèst del país (32° 54' 8" Nòrd, 13° 11' 9" Èst) sus un tròç de territòri rocalhós que s'avança dins la mar Mediterranèa. Foguèt fondada al sègle VII abans JC pels fenicians que la sonèron Oea. Trípol es la vila pus granda, lo principal pòrt de mar e lo centre industrial e comercial pus grand de Libia. Es tanben lo sèti del govèrn e de l'universitat d'Al-Fateh. Vista la longa istòria de la ciutat, fòrça sits de Trípol an un grand interès arqueologic. Lo clima es mediterranèu, amb d'estius cauds e secs, d'ivèrns freges e de precipitacions moderadas.
La vila foguèt bombardada pels Estats Units en 1986 en represalhas del sosten supausat de Libia al terrorisme. Las sancions de las Nacions Unidas se levèron en 2003, çò que daissa preveire una aumentacion del trafec del pòrt e un efièch positiu sus l'economia de la vila.


text:
14
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 14 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'emperaire August lo 19 d'aost a Nola. Tibèri i succediguèt après un vòte dau Senat lo 17 de setembre. Obtenguèt lo títol de princeps, lo tribunat, l'imperium proconsulare e uneis autrei poders d'August. Per legitimar son autoritat, sei premierei decisions foguèron de divinizar son predecessor e de confirmar sei donacions ai soudats de l'armada.


text:
Trompeta naturau
Ua trompeta naturau (var. trompeta naturala) qu'ei un aerofòn de coire provesit d'ua embocadura e compausat d'un long tube acabat per un pabalhon.
Que pòt prodúser ua seria de nòtas armonicas a partir d'ua nòta grava fondamentau (qui la soa frequéncia b'ei determinada per la longor deu tube). Aqueste son fondamentau qu'ei dota frequéncia ; las nòtas seguentas dens la soa seria armonica que son las nòtas qui la loa frequéncia b'ei un multiple entièr de la frequéncia deu son fondamentau. Cada còp qu'òm multiplica la frequéncia per 2 la nòta qu'ei la medisha mes dab ua octava de diferéncia. Per exemple, puish que dab ua frequéncia de 440 Hz òm produseish un la, a 220 Hz òm aurà un la mei grave e a 880 Hz òm aurà un la mei agut.
En pujant dens las nòtas agudas, l'intervau enter la nòta e s'abraca (per'mor be i a mei de multiples enter 4 e 8 que non pas enter 2 e 4) permetent atau d'interpretar melodias un pauc mei complèxas que non pas dens lo registre mei grave de l'instrument.
Abans l'invencion deu piston de cap a la meitat deu sègle XIX, gaireben totas las trompetas qu'èran naturaus (a despart de la trompeta de claus - deu son hèra imperfecte mes capabla de prodúser gama cromaticas - e de la trompeta de colissa). Que ho generaument remplaçada per la trompeta classica modèrna qui, ajudada deus sons pistons, e pòt interpretar totas las gamas cromaticas.
Uei las trompetas naturaus mei emplegadas que son la trompeta barròca e la trompeta de cavaleria.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Ontàrio es una província situada pel centre de Canadà, la pus importanta de per sa populacion[1] e la segonda, après Quebèc, en superfícia totala.[2] (Nunavut e los Territòris del Nòrd Oèst son mai grands mas son pas de províncias.) Ontàrio confronta las províncias de Manitòba a l'oèst, Quebèc a l'èst, e los estats americans (d'oèst cap a l'èst) de Minnesòta, Michigan, Ohio, Pensilvània (al Lac Erie), and Nòva York. Fòrça de las termièras d'Ontàrio amb los Estats Units son naturalas, que començan al lac de Woods e seguisson a travèrs los Grands Lacs: lac Superior, lac Huron (qu'inclutz baia georgiana), lac Erie, e lac Ontàrio, puèi a la ras del fluvi de Sant Laurenç prèp de Cornwall. Ontàrio es la sola província canadiana a la broa dels Grands Lacs.
La capitala d'Ontàrio es Toronto, la pus granda vila de Canadà[3]. Ottawa, capitala de Canadà, es tanben situada en Ontàrio.
La província pren son nom del Lac Ontàrio, derivat del mot huron ontarí:io, que significa "lac grand",[4] o benlèu de skanadario que vòl dire "aiga polida" en Iroqués.[5]
- ↑ Ontario is the largest province in the country by population
- ↑ Canada's provinces and territories total area, land area and water area.
- ↑ Toronto is Canada's largest metropolitan area
- ↑ Mithun, Marianne (2000). The Languages of Native North America. Cambridge: Cambridge University Press, 312.
- ↑ About Canada // Ontario


text:
Colisèu
Lo Colisèu, sonat a l'origina Anfiteatre Flavian (latin: Amphitheatrum Flavium), es un anfiteatre elliptic situat dins lo centre de la vila de Roma, Itàlia, lo pus grand que foguèsse construch dins l'Empèri Roman tot. Es una de las mai bèlas realizacions de l'arquitectura e engenhariá romana.
Ocupa un site just a l'èst del Forum , sa construccion comencèt entre 70 e 72 AD jos l'emperaire Vespasian e foguèt contunhada en 80 AD jos Titus, amb de pus prigondas modificacions fachas pendent lo regne de Domician. [1]
A l'origina capable d'aculhir aperaquí 50 000 espectators, lo Colisèu foguèt utilizat pels combats de gladiadors e espectacles publics. Demorèt en usatge pendent aperaquí 500 ans fins als darrièrs jòcs coneguts al sègle VI — plan mai tard que la tradicionala data de la casuda de Roma en 476. A mai dels tradicionals combats de gladiadors, mantun autre espectacles publics èran donats aquí, coma de reconstitucions de batalhas navalas, caças d'animals, execucions, reconstitucions de batalhas famosas, e dramas basats subre la mitologia classica. L'edifici quitèt d'èsser utilizat pels espectacles dins lo periòde medieval e foguèt pus tard emplegat per divèrses usatges coma lotjaments, botigons, quartièr d'un òrdre religiós, fortalesa, peirièra o santuari crestian.
E mai que siaga ara a l'estat de roïna pr'amor dels degalhs deguts als tèrratrems e raubaires de pèiras, lo Colisèu foguèt longtemps vist coma un simbòl de la Roma Imperiala. Es uèi una de las atraccions toristicas mai popularas de Roma e sèrva sempre de ligams amb la Glèisa Catolica Romana, lo Papa mena la procession amb las estacions de la crotz fins a l'anfiteatre cada Divendres Sant.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Roth, Leland M. (1993). Understanding Architecture: Its Elements, History and Meaning, First, Boulder, CO: Westview Press. ISBN 0-06-430158-3.


text:
Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America
La Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America se debanèt de 1775 a 1783. Opausèt leis Estats Units d'America, aliats a França, a Espanha e ai Províncias Unidas, au Reiaume Unit. Foguèt entraïnada per la revòuta puei la declaracion d'independéncia dei Tretze Colonias anglesas que formèron leis Estats Units d'America en 1776. L'insureccion obtenguèron rapidament un sostèn secrèt de França, en guèrra quasi permanenta còntra leis Anglés dempuei lo rèine de Loís XIV (1643-1715). Puei, après sei premierei victòrias còntra l'armada britanica, se formèt d'alianças oficialas ambé França, Espanha e lei Províncias Unidas qu'ataquèron lei posicions anglesas sus tota la planeta. Après la victòria francoestatsunidenca de Yorktown, leis Anglés acceptèron de negociar e signèron la patz de París en 1783. Reconoguèron l'independéncia deis Estats Units e acceptèron la pèrda de quauquei conquistas de la Guèrra de Sèt Ans (1756-1763).


text:
Saint-Sauveur (Vinhana)
Saint-Sauveur es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vinhana e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'existéncia d'una desena de stations préhistoriques de plen aire testifica lo ancienneté de l'aucupacion umana.
Los traçats encara visibles de doas cauçadas gallo-romaines signan de vias ancianas e s'es trobat fons de villas gallo-romaine a Fontavilliers e als Épinettes.
Lo prieuré Antonin de Sant-Antoine de la Foucaudière a #èsser fondat en 1349 per Adam de Soissons e la siá esposa Catherine de Chavanyers. En 1366 a #èsser erigeix en commanderie.
La guèrra de #Cent Ans estrall lo país e en 1379 la glèisa e l'espital son en ruïnes. La nef e lo campanal son reconstruits de contunh lo chœur a acabat l'an 1493 al temps del commandeur Laurent Imbert.
A incendiat l'an 1569 pendent los guèrras de religion e en 1619 lo commandeur Laurent Astruc debuta los trabalhs de réhabilitation, mas la mai granda part de la nef rèsta arruïnada[1].
L'existence d'une dizaine de stations préhistoriques de plein air atteste l'ancienneté de l'occupation humaine.
Les tracés encore visibles de deux chaussées gallo-romaines signent des voies antiques et l'on a retrouvé des fonds de villas gallo-romaine à Fontavilliers et aux Épinettes.
Le prieuré Antonin de Saint-Antoine de la Foucaudière a été fondé en 1349 par Adam de Soissons et son épouse Catherine de Chavanyers. En 1366 il a été érige en commanderie.
La guerre de Cent Ans ravage le pays et en 1379 l'église et l'hôpital sont en ruines. La nef et le clocher sont reconstruits puis le chœur est achevée en 1493 au temps du commandeur Laurent Imbert.
Il est incendié en 1569 durant les guerres de religion et en 1619 le commandeur Laurent Astruc débute les travaux de réhabilitation, mais la plus grande partie de la nef reste ruinée[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Peitau gotica, Yves Blomme, edicions Picard, 1993, ISBN 2-7084-0439-3
- ↑ Poitou gothique, Yves Blomme, éditions Picard, 1993, ISBN 2-7084-0439-3


text:
Catalonha
Catalonha (en catalan Catalunya) pòt designar de territòris de dimensions variablas:
- Al sens larg, los Païses Catalans, o ensems de totas las tèrras de lenga catalana.
- Al sens estrech, la region istorica de Catalonha (o lo Principat de Catalonha o lo Principat), qu'es una part dels Païses Catalans. Aquel concèpte tanben a de senses variables:
- Siá la comunautat autonòma de "Catalonha" o "Generalitat de Catalonha", dins l'estat espanhòl
- Siá la comunautat autonòma de "Catalonha" mai la "Franja de Ponent" (region d'Aragon) mai la Catalonha Nòrd (estat francés).
-
Catalonha (Païses Catalans) al sens larg
-
Catalonha (Principat) al sens estrech