text:
Algarve
L'Algarve (API : [aɫˈɡaɾv(ɨ)]) es una region administrativa situada al sud del Portugal continental. La vila de Faro n'es la capitala administrativa. S'agís d'una de las regions touristicas estivalas mai importantas de Portugal e d'Euròpa, mercé a las plajas e son patrimòni istoric.
Situada al tèrme sud oèst d'Euròpa, bordada al sud e a l'oèst per l'ocean Atlantic, l'Algarve parteja sa frontièra a l'èst amb Andalosia qu'es separada pel flum Guadiana; au nòrd, avesina la ragion d'Alentejo. La region regropa setze municipalitats e compren lo districte de Faro. Amb sa superficia de 4 988,56 km2, l'Algarve es la mai pichona de las regions creadas per la Comissão de Coordenação e Desenvolvimento Regional, « Comission de Coordinacion e del Desvolopament Ragional », (CCDR) de Portugal.
Lo Produch interior brut (PIB) es de 6 951 milions d'èuros, o un PIB per capita de 16 231 €. Lo sector economic máger es lo sector terciari mercé als revenguts del torisme; lo sector primari representa 4,6 %, lo sector segondari 11,9 % e le terciari 83,5 % de l'economia de la region.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Economia
- 4 Administracion
- 5 Populacion e societats
- 6 Cultura locala e patrimòni
- 7 Notas e referéncias
- 8 Vejatz tanben
Geografia[modificar | modificar la font]
L'Algarve constituís una josregion estatistica omonima e correspon totalament a l'anciana província del meteis nom e al districte de Faro. Sa superficia es de 4 960 km2, sa populacion en 2007 es de 426 386 abitants.
La region es limitada al nòrd per la region portuguesa d'Alentejo (josregions de l'Alentejo Litoral e del Baixo Alentejo), al sud e a l'oèst per l'ocean Atlantic e a l'èst pel flum Guadiana que la sépare de la region espanhòla d'Andalosia.
Lo punt culminant de la region es lo Pico da Foia, 902 mètres, dins la Serra de Monchique[1],[2].
La region es divisada en doas zonas, una partida occidentala nomenada Barlavento e una partida orientala nomenada Sotavento. Caduna d'aquelas doas zonas compren uèit municipalitats qu'una es principala: Faro per la zona del Sotavento e Portimão per aquela del Barlavento.
La còsta maritima d'Algarve es de gaireben 155 quilomètres de long, que 50 dempuèi lo tèrme del Cabo de São Vicente, lo punt mai al sud oèst d'Euròpa. La còsta se caracteriza per des crotas dubèrtas dins lo ròc calcari, subretot a l'entorn de la vila de Lagos.
Relèu[modificar | modificar la font]
Lo relèu de la region se caracteriza per de puègs lisas traversadas per de valadas. Las principalas zonas montanhosas son la Serra de Monchique, la Serra de Espinhaço de Cão e la Serra do Caldeirão.
Donat lo clima subumid de la region[3], lo mes de març a una mejana pluviometrica anadièra situada entre 1 000 e 2 000 mm, combinada avec de temperaturas moderadas. de rius an lor font dins la Serra. Las principalas son la Ribeira de Seixe, la Ribeira de Aljezur (o da Cerca), la Ribeira de Odiáxere, la Ribeira de Monchique e la Ribeira de Boina.
Al nòrd èst, la Serra do Caldeirão es situada a la frontièra entre la còsta e las planas del bas Alentejo[4]. Son altitud capita los 580 mètres, las municipalitats de Tavira e de Loulé amb qualques punt passan 500 mètres d'altitud.
La Serra do Caldeirão, malgrat son altitud modèsta, forma un paisatge plan particular, que los puègs son descopats per un sistèma fluvial pro dens, compausat de rius de regim estacionari.
Idrografia[modificar | modificar la font]
Algarve es traversada per de flums que lo Guadiana, frontièra naturala entre Algarve e Andalosia e formant doncas la frontièra lusoespanhòla sud[5]. Lo flum nais dins lo pargue natural dels lacs de Ruidera, dins la província espanhòla de Ciudad Real; sa logor totala es de 829 quilomètres.
L'Arade nais dins la Serra do Caldeirão e travèrsa las municipalitats de Silves, Portimão e Lagoa, puèi s'escampa dins l'ocean Atlantic a Portimão, a l'èst de la praia da Rocha[6].
La region acculhís tanben la Ria Formosa, un ensems de lònas e d'illas formadas aprèp lo Tèrratrem de Lisbona de 1755, separada de la mar par un cordon litoral, al bòrd de que s'espandisson las municipalitats de Loulé, Faro, Olhão, Tavira e Vila Real de Santo António. Sa superficia totala est de 18 400 ectars per une longor de 60 quilomètres, del flum Ancão fins a la praia da Manta Rota[7].
Clima[modificar | modificar la font]
La temperatura mejana anadièra del litoral del Sotavento e del centre de la region es la mai nauta del Portugal continental e una de las mai nautas de la peninsula Iberica; s'establís a gaireben 18 °C (1961-1990). La region gausís d'un clima puslèu caud e sec de tipe mediterranèu[8].
Entre octobre e febrièr, se vei de concentracions de precipitacions, sovent de caractèr torrencial. Las mejanas anadièras son inferioras a 600 mm per la mai granda partida del litoral e dins la val del Guadiana; passan los 800 mm dins la serra do Caldeirão e 1 000 mm dins la Serra de Monchique. Dins la region litorala, i a cinq meses pro secs, e, entre junh e setembre, las precipitacions sont raras.
L'ensolelhament mejan de la region, levat la Serra de Monchique, es de 2 800 oras per an, çò que ne fa una de las regions europèas mai solelhada[9].
Lo clima de la region, segon la classificacion de Köppen, se divisa en doas zonas: la primièra aparten al clima temperat, çò que significa fòrtas de precipitacions en ivèrn e un temps sec e caud en estiu; la segonda es de clima temperat amb d'ivèrns pluvioses e d'estiu secs amb de temperaturas pauc elevadas. Las nevadas son raras dins la region. La darrièra casuda sul litoral foguèt resistrada en febrièr de 1954[10], mas nevejèt suls massisses de la region coma lo 1èr de febrièr de 2006 dins la Serra do Caldeirão e lo 10 de genièr de 2009 dins la Serra de Monchique[11].
Environament[modificar | modificar la font]
L'urbanizacion es subretot concentrada sul litoral alara que l'interior de las tèrras demora puslèu rural e abriga fòrça massisses boscoses. La region es menaçada cada ans pels encendi de bòsc[12].
L'urbanizacion del litoral es lo fruch del torisme de massa aparegut dins los ans 1960. Las primièras criticas contra aquel tipe urbanizacion apareguèron dins lo ans 1980[13].
Existís, al sud de la region, una resèrva naturala de 184 km2, la Ria Formosa, ont es possible d'observar de centenas d'espècias d'aucèls[14], e d'ilas e ilótas. S'agís d'una zona aparada per l'estatut de pargue natural dempuèi lo 9 de decembre de 1987[15],[16].
Las regions de l'Algarve e d'Alentejo se partajan lo pargue natural del Sud Oèst Alentejano e Còsta Vicentina, que la superficia es de 56 952 ectars, que s'apond una zona maritima aparada de 17 460 ectars. Lo pargue s'espandís dempuèi lo riu de la Junqueira a São Torpes fins a la plaja de Burgau, sus una longor de 110 quilomètres[17].
-
Praia do Peneco, a Albufeira
-
-
Bauces al nòrd del Cabo de São Vicente
-
encendi de bòsc dins la region (2005)
-
Urbanizacion du litoral a Quarteira
La flora relève es de tipe mediterranèu, levat aquela de la Serra de Monchique, mai prèp del tipe subtropical[18]. I a dins dans la Serra de Monchique una granda varietat d'espècias vegetalas, que l'espècia dominanta es lo garric de las Canarias, mesclas au siure. S'i vei tanben de castanhièrs, de manhòlias, de bananièrs e de rododendrons. Fòrça espècias d'aucèls frequentan aquela region, tota l'anada o per de passas de migratòris.
Istòria[modificar | modificar la font]
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme Algarve ven del nom al-Gharb al-Ândalus (Andalosia de l'Oèst), nom donada a l'actuala Algarve e al bas Alentejo pendent l'occupacion musulmana[19].
Al sègle XIII, lo Gharb al-Ândalus se redisiá a una faissa al sud del reialme de Portugal, que Silves es la capitala[20]. Lo nom d'al-Gharb, adaptat a la fonetica e à l'ortografia portuguesas, acabèt doncas per designar sonque aquela darrièra region jos dominacion mora al Portugal, que pòrta ara lo nom d'Algarve.
Preistòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Dins l'Antiquitat, l'actuala Algarve e lo sud del districte de Beja son occupats pels Conís[21], pòble possiblament linguisticament e etnicament d'origina ibèra e celtibèra, jos l'influéncia culturala de la civilizacion de Tartessos. Pendant la guèrra lusitaniana, la principala vila dels Conii, Conistorgis, foguèt destruida pels Lusitanians. Los Fenicians establiguèron de pòrts de comerci, per la còsta, vèrs 1000 Abc. Los Cartagineses fondèron Portus Hanibalis, ara Portimão, vèrs l'an 550 Abc
Aprèp la conquèsta romana, la region foguèt incorporada a la província romana de Lusitània. Los Romans nomenèron la region Cuneus[22] o Cyneticum segon las fonts[23]. L'Algarve fasiá partida de l'Empèri Roman, integrant d'en primièr la província de l'Hispania Ulterieura, puèi aquela de la Lusitània. Demorèt dins l'Empèri roman gaireben 600 ans (de l'an 200 AbC a l'an 410 APC), amb coma vilas principalas Baesuris (ara Castro Marim), Balsa (prèp de Tavira), Ossonoba (Faro), Cilpes (Silves), Lacobriga (Lagos) e Myrtilis (Mértola)[24].
Pendent l'epòca romana, lo desvelopament cultural e economic (agricultura e pèsca) es significatiu, la region èra una importanta region agricòla. A l'epòca, l'òli d'oliva e lo garum èran los principals produchs exportats. Sa localizacion geografica li balhan d’importança, au caireforc de las vias maritimas entre los pòrts romans de la mar Mediterranèa e de l'ocean Atlantic, de l'Hispania, de la Gàllia e de la Britannia. Los flums Guadiana (Anas) e Arade (Aradus) èran de camins fluvials cap a l'interior. Ara, l'Arade es gaireben pas navigable per nau a causa de l'agradacion[25].
En 409, les Alans occupèron Lusitània. Los Visigòts prenguèron lo cntraròtle de la region en 469 jos Teodoric Ièr. Lo reialme Visigòt de Tolèda durèt fins a 711, data de l'invasion musulmana[26].
L'occupacion araba e la conquèsta portuguesa[modificar | modificar la font]
A l'epòca musulmana, la principala vila de la ragion (Gharb al-Ândalus, الغرب الأندلس en arab) es Silves. Al començament del sègle XI, le califat de Còrdoa se separèt en de pichons reialmes o taïfas. Algarve foguèt partajat entre lo taïfa d'Algarve e aquel de Silves. Ambedos realme foguèron conquerits pel taïfa de Sevilha en 1051 e 1063, respectivament.
Aprèp la casuda de las Almoravids en 1147, lo taïfa de Silves tornèt brèvament indépendent per de càser jos l'autoritat dels Almoads en 1151.
En 1191, lo rei Sanche Ièr de Portugal prenguèt Silves ajudat dels crosats, mas capitèt pas demorar. En 1242, D. Paio Peres Correia expulsèt los Moros de Tavira aprèp cinc sègles de dominacion[27].
En 1249, lo rei Alfons III de Portugal conqueriguèt definitivament Algarve, acabant atal la Reconquista portuguesa. Prenguèt lo títol de « rei de Portugal e d'Algarve ». En 1254, vendèt al rei Alfons X de Castelha la partida de las seunas conquèstas située a l'èst du flum Guadiana (frontièra actuala entre Espanha e Portugal), que los noms d'« Algarve espanhòla » (enclusida dempuèi dins l'Andalosia) e « Algarve portuguesa ».
Amb tractat de Badajoz (1267) Castelha reconeguèt las conquèstas portuguèsas e abandonèt la seunas pretensions sus la region[28].
Del sègle XV al XVII[modificar | modificar la font]
La comarca d'Algarve foguèt creada en 1406[29].
Malgrat lo títol de « roi de Portugal e d'Algarve » portat pels successors d'Alfons III, le reialme d'Algarve constituís pas, levat lo nom, un Estat separat: las seunas institucions e leis son las meteisses que dins lo rèste de Portugal. Lo nom d'« Algarve » s'espandiguèt, mai tard, a las conquèstas de Portugal otramer. En 1471, aprèp que prenguèt las vilas marocanas de Tànger, Alcácer-Quibir e Arzila, lo rei Alfonso V prenguèt lo títol de « rei de Portugal e de las Algarves » au plural. Aquel « Algarve d'otramer » demorèt fins a 1769. Lo territòri s'espandissiá alara fins a la vila d'Almeira[30].
Vèrs 1417, una escòla de navigacion foguèt fondada per l'Infant Enric lo Navegador[31]. Cap de referéncia, rèstas arqueologics o documents originals d'epòca sus aquela escola nautica foguèron trobats[32]. En 1877, Sousa Holstein afirmèt que l'escòla jamai existiguèt mas que seriá estat una acadèmia scientifica per la navigacion e la mar[33]. D'autres rebutan fins a l'existéncia d'aquela l'escòla[34], coma Luís de Albuquerque, Thomaz Marcondes de Souza, Será Duarte Leite ou encore Fábio Pestana Ramos[35], alara que d'autres sostengan son existéncia, coma Jaime Cortesão[36].
Al sègle XV, lo pòrt de Lagos aqueriguèt una importancça creissenta amb los viatges dels explorators coma Gil Eanes. De 1576 a 1756, la vila de Lagos venguèt la capitala d'Algarve[37]. A la fin del sègle XVI, la vila de Vila do Bispo foguèt atacada mai d'un còp per de piratas e los Moros e tanben pel corsari anglés Francis Drake[38].
Del sègle XVIII fins ara[modificar | modificar la font]
Jol reialme de Josef Ièr, que reinèt de 1750 a 1777, le marqués de Pombal tentèt de divisar le diocèsi de Faro en dos, amb la creacion d'un novèl diocèsi a Vila Nova de Portimão, mas aquela division foguèt pas reconeguda pel papa. La limita entre les dos diocèsis seriá estat la ribeira de Quarteira, prolongada en linha drecha fins a Alentejo.
En 1755, Algarve foguèt durament tocada pel Tèrratrem de Lisbona de 1755. Los saquejals provoquèron de destruccions dins fòrça vilas de la region, e l'onda de mar damatjèt plan las fortalesa costièras: se la vila de Faro es aparada per la lòna de Ria Formosa, a Lagos, las ondas capitèron lo suc dels barris de la vila.
En 1807, la mitat nòrd del país foguèt envasida per las tropas napoleonianas du general Junot, alara que le reialme d'Algarve e la província d'Alentejo foguèron envasidas per las tropas espanhòlas de Manuel Godoy, prince de la patz[39]. Aquela occupacion s'acabèt l'an seguent, aprèp la revòlta d'Olhão[40]. Lo 16 de decembre de 1815, ambedos reialmes venguèron lo Reialme Unit de Portugal, de Brasil e d'Algarve, amb Rio de Janeiro coma capitala del reialme.
Vèrs 1820, la region visquèt una imigracion importanta de josieus marrocans, gibartarians e espanhòls, mas la region foguèt sonque un luòc de passatge per aqueles que s'anèron cap als Açòres. D'autres demorèron dins la zona de Faro que comptèt un seissantenat de fogals josieus.
En 1836, una novèla division administrativa foguèt creada, lo districte de Faro.
A la casuda de la monarquia, en 1910, los reialmes de Portugal e d'Algarve desapareguèron e, amb l'instauracion de la Premièra Republica portuguesa (1911-1926), l'Algarve venguèt una província[41].
A la debuta dels ans 1960, Salazar comencèt una politica, lo plan regional d'Algarve (1963-1964), que creèt un impòst sus las construccions toristicas. Aquel tèxte de lei foguèt tanben adoptat dins d'autras regions coma a Lisbona, que pasmens foguèt leu suprimit[42]. Foguèt suprimit aprèp la casuda de la dictatura, en 1974.
Economia[modificar | modificar la font]
En 1685, l'ensems dels pòrts de la region exportava pas que 3,2 % e importava sonque 2,9 % de las merças pel pays, alara que lo pòrt de Lisbona importava 75 % e exportava 77 % de las merças del país[43].
Ara Algarve es una region toristica e agricòla. Las principalas produccions agricòlas de la region son las figas, las amètlas, las Iranges, las carróbas, los arboces e lo surrièr per la produccion del siure.
L'orticultura es pro practicada dins la region[44], qu'es tanben productritz de vins, que quatre son jos la Denominação de Origem Controlada: Lagoa, Lagos, Portimão e Tavira.
La pèsca e l'aquacultura son d'activitats importantas dins las regions costièras d'Algarve; las sardinas, las sòlas, los ciprinidèus (carpas…), las dauradas reialas e autres coquilhum son los mai pescats dins la region. L'industria de la pèsca s'apièja sul desvelopament de fòrça usinas de consèrvas que tenguèron un ròtle important dins l'economia d'Algarve a l'epòca de l'Estado Novo (1933-1974).
Mas, a la fin del sègle XX se tanquèron aquelas usinas. Las municipalitats mai implicadas dins la pèsca son Olhão, Tavira, Portimão e Vila Real de Santo António.
Dempuèi l'epòca romana, l'agricultura ten una plaça importanta dins l'economia[45]. En 1970, lo sector primari representava 29 % del PIB de la region (3 431 000 000 d'escudo portugués) e 3 % de l'ensems del Portugal continental. Lo sector occupava prèp de 45 % de la populacion activa, o gaireben 45 000 trabalhadors[46]. Totjorn a l'epòca, la produccion de fruch representa 40 % de la produccion nacionala[47]. Al començament del sègle XXI, lo sector primari representa 4,6 % del PIB.
Lo torisme es la principala font economica de la region. Mercés a las plajas e del clima mediterranèu, Algarve venguèt, dempuèi los ans 1960, una destinacion fòrça populara pels toristas forastièrs, subretot de Grand Bretanha. Puèi la destinacion es tanben estimada pels Portugueses, los Espanhòls, los Alemands, los Olandeses e los Irlandeses[48]. Fòrças forastièrd possedisson de demoranças secondàrias dins la region.
En mai de la beltat de las plajas, Algarve investiguèt dins la creacion de camps de gòlf. Las plajas d'Algarve s'espandisson de la Praia da Marinha fins a Armação de Pêra. Existís tanben una estacion termala, Caldas de Monchique.
Lo clima doç d'Algarve atira l'interès dels Nòrdeuropèus desirant possedar una demorança de vacanças dins la region. S'agís d'uns region Portuguesa de l'Union Europèa, aquò fa que quin que siá ciutadan de l'Union pòt que n'importe comprar liurament une proprietat e d'i demorar[49]. Los expatriats britanics, puèi los Alemands, los Olandeses e los escandinaus son los màgers.
En 1970, mercé al torisme, lo sector terciari representava 52 % del PIB de la region, 3 % de l'ensems del Portugal continental. Emplegava prèp de 29 % de la populacion activa, sián prèp de 30000 trabalhadors[50]. Al començament del sègle XXI, lo sector terciari capita 83,5 % del PIB de la region.
En març de 2007, lo ministre de l'Economia, Manuel Pinho, annoncièt la creacion del projècte Allgarve coma partida d'una promocion estrategica d'Algarve coma destinacion toristica pels forastièrs[51].
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Malhum rotièr[modificar | modificar la font]
Algarve es traversada per doas autorotas.
La premièra, l'A22 passa al sud de la region de Bensafrim (Lagos) a Ayamonte en Espanha. Trvèrsa las vilas de Lagos, Portimão, Albufeira, Loulé, Faro, Olhão, Tavira e la vila termièra de Vila Real de Santo Antonio; liga l'aeropòrt de Faro. Fae 133 quilomètres de long[52].
La segonda autorota, l'A2, passa al centre de la region. Va a la capitala (Lisbona) passant per las vilas algarvienas de Albufeira (Portimão), Salir (Silves) e la vila de São Bartolomeu de Messines (Silves).
La region possedís tanben de rotas segondárias importantas, coma l' itinerari complementar 4 qui permet ligar la vila de Lagos a Vila Real de Santo António. Una autra rota, l' itinerari principal, va al nòrt de Portugal (Valença) a la frontièra espanhòla al nivèl de Castro Marim en passant per Lisbona.
Malhum ferroviari[modificar | modificar la font]
Dins la region i a doas linhas de camins de fèrre.
La primièra, la linha do Sul, permet d'anar a la capitala portuguesa via las garas Campolide e de Tunes. Es la segonda mai granda linha de país, aprèp la linha do Norte. Lo 13 de septembre de 1954, un accident se passèt sus la linha dins l'Algarve, amb maie 30 mòrts e 50 ferritss[53].
La region possedís en pròpri lo seu malhum, la linha do Algarve, que permet de traversar la region d'oèst a l'èst, anant de Lagosa Vila Real de Santo António, sus 139,5 km de long amb connexion a la frontièra[54].
Malhum aerian[modificar | modificar la font]
L'aeropòrt de Faro es a 9 quilomètres de la vila. Dubriguèt l'11 de julhet de 1965. Es lo le tresen mai grand aeroport portugués pel trafec, aprèp l'aeropòrt de Portela à Lisbona e l'aeropòrt Francisco Sá Carneiro a Porto.
Doas companhiá aerianas i an una basa d'operacions, Ryanair e TAP Air Portugal.
D'òbras per renovar l'aeropòrt entre 2011 e 2013an per objectius l'alargament e reamenatjament de l'aerogara[55], d'aumentar lo nombre de vòls e passar de 2400 a 3000 clients per ora.
Administracion[modificar | modificar la font]
Algarve es la region administrativa mas al sud de Portugal, es divisada en 16 municipalitats. La region correspond amb l'anciana region istorica omomina, amb la josregion, e amb la region estatistica. La region correspond exactament amb lo districte de Faro.
I amai d'una administracions dins la region coma l'Administração Regional de Saúde do Algarve que depend del ministèri portugués de la santat[56], la Direcção Regional de Cultura do Algarve, delegacion del ministèri de la cultura[57], la Direcção Regional do Algarve do Ministério da Economia, direccion regionala du ministèri de l'economia[58] o la Direcção Regional do Ambiente e do Ordenamento do Território do Algarve, direccion regionala de l'environament de la ragion.
La region abriga tanben la Direcção Regional de Educação do Algarve, direccion generala de l’Educacion de la region, la Direcção Regional de Agricultura e Pescas do Algarve, direccion de l'agricultura e de la pèsca e la Direcção Regional de Florestas do Algarve, direccion regionala des sèlvas de la region.
La commission de coordinacion e del desvelopament local d'Algarve es una administracion publica ligada a l’Estat portugués pel Ministèri de l'agricultura, de la mar, de l'environament, de l'amenatjament du territòri e de l'economia. S'ocupa d’executar las politicas de l'Estat, e d'ajudar al desvolopament economic de las comunas e de la region[59].
Municipalitats[modificar | modificar la font]
Politica estrangièra[modificar | modificar la font]
De consulats et consulats onorifics son installats dins la region. Los principals son aqueles dels païses de l'Union Europèa representant 14 païses. Los païses americans son tanben presents amb 4 consulats per 3 païses. Lo continent African possedís tanben una preséncia politica amb 3 consulats. Otra l'Union Europèa, lo continent europèu es representat per dos consulats, Norvègia e Russia.
Consulats dels païses europèus[modificar | modificar la font]
- Alemanha
- Àustria
- Belgica
- Danemarc
- Espanha
- Finlàndia
- França
- Malta[60].
- Norvègia
- Republica Chèca
- Polònha
- Romania
- Reialme Unit
- Russia
- Suècia
- Païses Basses
Consulats dels païses americans[modificar | modificar la font]
- Brasil (dos consulats)
- Canadà
- Mexic
Consulats dels païses africans[modificar | modificar la font]
- Cap Verd
- Republica Democratica de Còngo
- Marròc
Populacion e societats[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2007, segon lo cens de l'INE, la region d'Algarve èra poblada de 426 386 abitants, es a dire mai de 4 % de la populacion portuguesa (10 356 117 abitants). Sa densitat de population es en 2010 de 87,6 abitants/km²[61].
La populacion d'Algarve aumenta de contunh d'empuèi d'ans. En 1900, la populacion de la region èra de 257 378 abitants o gairebene 5 % de la populacion portuguesa de l'epòca (5 423 132 abitants). Pendent lo periòde de l'Estado Novo e subretot dins los ans 1960 e 1970, la region visquèt una fòrta emigracion de 14 %. Mas aprèp la à la Revolucion dels ulhets, en abril de 1974, 20 000 rapatriats s'installèron dins la region çò que donèt una populacion de 310 000 abitants en 1975, o un creis de 15 % al repècte de 1970[62].
Le taus de natalitat, en 2007, èra d'11,5 % alara que lo taus de mortalitat s'établís a 11,0 %, o un taus de creis natural de 0,5 %. Lo taus de feconditat èra de 50 ‰. L'imigracion es plan responsabla de l'aumentacion de la populacion; en efècte, lo taus de creis migratori es de 1,9 %[63].
Segon un estudi del ministèri portugués de la santat, Algarve es la region qui coneis lo mai fòrta aument demografic, amb un creis de 16 %, entre 1991 e 2001. Aquel estudi mòstra que prèp 17 % de la populacion algarviena activa es compausada de personas forastièras e que las naissenças de maires forastièras passèron de 5 % en 2000 a 20 % en 2007[64].
Segon Eurostat, organisme europèu d'estatisticas, la populacion de la region augmenterà de 30 % fins 2030, amb l'imigration. Una estimacion dona una populacion de 564 000 abitants en 2030, çò que representa la tresana mai grand creis, al nivèl de l'Union Europèa, aprèp Irlanda e Múrcia, en Espanha.
Ensenhament[modificar | modificar la font]
La region possède une universitat d'Estat basada a Faro, l'Universidade do Algarve. Fondada en 1976, i a quatre campus : los Campus de Gambelas, Campus da Penha, Campus da Saúde (Faro) e Campus de Portimão à Portimão.
L'universitat acculhís prèp de 10 000 estudiants cada an, emplega prep de 400 fonccionaris[65]. I a tres facultats, Sciéncias e Tecnologias, Sciéncias Umanas e Socialas, Economia ; tanben i a tres escòlas superioras dins los domènis de l'educacion, la comunicacion, la gestion, l'ostalariá, lo torisme e la santat. I a tanben un institut d'Engenhaires [66].
Doas escòlas internacionalas son situadas dins la region. L’Escola Internacional do Algarve, situada dins la vila de Lagoa, foguèt fondada en 1972[67]. L’International School São Lourenço, es situada a Almancil e foguèt fondada en 1979[68].
La lenga portuguesa es la lenga oficiala d Portugal, es donca utilizada dins totes los establiments d'ensenhamement[69]. La lenga angles ten una granda plaça dins la region, per causa del torisme e de la populacion britanica qu'i demòra. Es ensenhada dins totes los collègis, licèus e a l'Universitat d'Algarve.
Espòrts[modificar | modificar la font]
Las aquipas de fotbòl algarvienas que son mai primadas son l'Sporting Clube Farense, l'Sporting Clube Olhanense, lo Portimonense Sporting Clube e lo Louletano Desportos Clube.
Las tres primièras equipas citadas juguèron en primièra liga portuguesa; ara lo sola l'equipa d'Olhanense n'i es.
En 2004 foguèt inaugurat, dins lo Parque das Cidades, entre Faro e Loulé, le Estadi d'Algarve. Foguèt bastit per l'Euro 2004, que Portugal es l'organisador[70]. Los autres estadis son l'Estádio José Arcanjo e l'Estádio do Portimonense.
L'estadi es encara utilizat per de grands eveniments coma la Supercopa portuguesa, la Copa de Portugal, l'Algarve Summer Festival, lo Torn d'Algarve e lo Rallye de Portugal.
Dempuèi 1960, lo Torn de l'Algarve (Volta ao Algarve), atira de grands ciclistas.
Existís un complèxe sportiu per los espòrts mecanics, l'Autódromo Internacional do Algarve, situat Portimão[71]. En 2009 s'i debanèt la primièra corsa nocturna de l'istòria del circuit.
Santat[modificar | modificar la font]
Fòrça espitals son implantats dins Algarve, qualues uns son ancians. L’espital de Faro èra situat dins la Glèisa de la Misericòrdia fins al 4 de decembre de 1979 quand foguèt transferit ara i cab 253000 personas. Lo segon es lo Centro Hospitalar do Barlavento Algarvio, situat a Portimão[72].
En 2009 i aviá 16 centres de santat, un dins cada municipalitat[73]. Existisson 4 unitats d'urgéncias basicas : Lagos, Albufeira, Loulé e Vila Real Santo António[74].
Religion[modificar | modificar la font]
Catolicisme[modificar | modificar la font]
Lo primièr sèti del Diocèsi d'Algarve èra la ciuitat romana de Ossónoba, ara Faro. En 304, l'evèsque Vincenç es lo premier inscrich sul registre istoric; assitiguèt al Concili d'Elvira, lo 15 de mai de 304[75]. Pendent les dominacions wisigòta e musulmans, los evèsques contunhèron a tenir lo Diocèsi. En 1189, aprèp la conquèsta de Silves per Sancho I de Portugal, lo diocèsi d'Ossonoba tornèt èsser creat, mas detrüit en 1191, amb l'avançada dels Almoads.
Pendent lo periòde d'occupacion musulmana, la religion crestiana patiguèt de temps de restriccions de libertat mas tamnben i aguèt de tempsi de toleréncia[76]. La restauracion definitiva del diocèsi venguèt amb lo rei Alfos X de Castelha en 1251. Le diocèsi foguèt vreat dins la dependéncia de la Catedrala de Sevilha, e mai tard de Braga. En 1394, la metropòla ecclesiastica, Silves, dependèt du Patriarcat de Lisbona.
Los evèsques d'Algarve demorèron a Silves fins al sègle XVI. La localizacion de la vila à l'interior de la region e l'engravada progressiu del riu provoquèt al declin de la vila. Lo 20 d'octobre de 1539, le papa Paul III autorizèt lo transferiment. Lo rei Joan III de Portugal, procediguèt a l'elevacion de la vila litorala de Faro a l'estatut de Ciutat.
En 1540, Algarve venguèt un diocèsi dependent de l'Arquiidiocèsi d'Évora, situacion que demòra fins ara[77]. Mas, le retorn de l’evèsque dins la catedrala de Faro se faguèt sonque lo 30 de març de 1577, quand lo prelat umanista e teologian, Jiròni Osorio, foguèt ordenat[78].
- Principalas glèisas catolicas en Algarve
- Catedrala de Silves (Silves)
- Glèisa de São Bartolomeu de Messines (Silves)
- Glèisa d'Estômbar (Lagoa)
- Glèisa de la Luz de Lagos (Lagos)
- Glèisa de la Misericórdia de Tavira (Tavira)
- Glèisa de Santa Maria do Castelo (Tavira)
- Glèisa de São Sebastião (Tavira)
- Glèisa de Santa Bárbara de Nexe (Faro)
- Glèisa de Carmo (Faro)
- Convent de Santo António dos Capuchos (Faro)
- Convent de Nossa Senhora da Assumpção (Faro)
- Catedrala de Faro (Faro)
- Glèisa d'Ordem Terceira do Carmo (Tavira)
Judaïsme[modificar | modificar la font]
A l'edat mejana dins la capitala, Faro, i aviá un quartièr josieu conegut per èsser lo bèrç de la premsa en Portugal, perque en 1487, Samuel Gacon i estampèt e publiquèt lo Pentateuc en ebrieu[79],[80].
Lo rei Manual Ièr de Portugal èra favorable a la preséncia dels josieus, mas deguèt lèu rapidement desviar sa politica per agradar los Reis catholics e aplicar una de las clausulas del contrate de mariadatge amb Isabèl Ièra de Castelha, eritièra del tròn d’Espanha aprèp la mòrt del seu fraire Joan. Aquela clausula disiá que, totes los abitants du Portugal devian obligatòriament èsser crestians.
Un decret d'expulsion foguèt promulgat lo 5 de decembre de 1496. Volent pas cap lo despart dels josieus, lo rei los constenguèt a la conversion. En contrapartida, aqueles nòus crestians recebèron la garantida, limitada dins lo temps, que cap d'enquèsta seriá menenada sus lor vida privada. Pendent lo reialme de Manual Ièr, aqueles que volián podavan atal contunhar a practicar lor ancian culte clandestinament sens risca d'èsser inquietats per las autoritats. Pamesns, en 1542, la sinagòga de Tavira foguèt destuida parcialament e remplaçada per la Glèisa de Nòstra Dama de la Gràcia[81].
Aquel descrèt de 1496 faguèt pasmens fugir los josieus e foguèt sonque al sègleu XIX que sevei lor retorn dins la zona de Faro, çò que contribuiguèt al creis del comerci local[82].
Al sègle XIX, los josieus que venián de Marròc, de Gibartar e d'Espanha. S'installèron dins la region, mas une partida se n'anèt a causa de la crisi dins lo país. Se concentrèron dins la vila de Faro que coàmptava alara compte alara un seissantenat de fogal josieus. Vèrs 1830, doas sinagògas e un cementèri israelit foguèron bastits a Faro[83].
Lo terren del cementèri foguèt comprat en 1851 per Josèp Sicsu, Moises Sequerra e Samuel Amram, lo cementèri foguèt murat en 1887 coma es gravat sus la pòrta de dintrada[84]. Al començament del sègle XX, una partida de la comunautat dassèt Algarve per s'installar a Lisbona[85]. La religion josieva s'apaguèt amb lo temps e los decès dins la comunautat[86]. Lo cementèri foguèt abandonada en 1932 aprèp una darrièra inumacion[87] e demòra pas que rèstes de doas sinagògas[88].
Lo Centre Istoric Judaïc de Faro classificat coma site en Imóvel de interesse público (1978)[89]. Lo cementèri foguèt renovat en 1992 e inaugurat lo 16 de mai de 1993 en preséncia del President de la Republica portuguesa, Mário Soares[90]. Lo 3 de junh de 2007[91], un musèu dubriguèt, lo musèu sinagòga Isaac Bitton[92]. La religion josieva es pas mai viva dins la region, e, levat lo cementèri sinagòga, cap de luòc de culte josieu demòra dins la region.
Islam[modificar | modificar la font]
L'arribada de la religion musulmana dins la region es consecutiva de l'invasion dels Moros al sègle VIII; a l'epòca la populacion locala èra subretot crestiana. Los nòus conquerents, qu'èran pas mai de qualques millierats, s'installèron en Algarve e al sud del Tage.
Los moros balhèron lor lenga, l'arab, e lor religion, l'Islam. La conversion de la populacion locala es lenta, çò que s'explica benlèu l'abséncia d'un elèit de sabents. Pendent los dos primièrs sègles de preséncia de l'Islam den Algarve, lo passatge a la « nòva religion » se faguèt de biais difús. Al començament del sègle XI, la religion musulmana èra la confession dominanta[93].
La populacion musulmana del Gharb al-Ândalus èra contituïda d'arabs, de Berbèrs e de latins convertits a l'islam. Los arabs èra subretot originaris del Iemèn e, alara qu'èran minoritaris, formavan un elèit. Los berbèrs originaris de las montanhas d'Africa del Nòrd demorèron, eles, gaireben totes nomads. Los latins convertits a l'Islam, nomenats muwallads, formèron llo grop majoritari.
L’Islam s’apaguèt pendent la Reconquista, los sabents foguèron expulsats o daissèron la region, lo rei Alfons III de Portugal recuperèt las tèrras algarvienas e aquelass situadas a l'èst del flum Guadiana en 1249[94] puèi las vendèt al rei Alfons X de Castelha en 1254.
Las mosquetas de l'ancian Gharb al-Ândalus (Algarve e l'Alentejo d'ara), foguèron destruidas o transformadas en glèisas pel culte Catolic roman.
Ara, la religion musulmana tornète dins la region. Accompanha l'imigracion venguda de las ancianas colonias portuguesas, coma Guinèa Bissau, Marròc, Moçambic e Índia. La region possedís quatre mosquetas, a Faro[95], Albufeira, Armação de Pêra, Portimão e una sala de culte a Quarteira[96].
Mèdias[modificar | modificar la font]
Son difusadas las cadenas de television del Portugal continental, RTP1, RTP2, SIC e TVI. I a de cadenas de television sus internet: TV Algarve[97], Canal do Sul[98] o Digital Mais TV[99]. I a pas cap de cadenas localas.
La region possedís de journals que le Jornal do Algarve, Jornal Região Sul, amb una version, DiáriOnline Algarve o lo Barlavento.
La region possedís de journals en lenga anglesa per la populacion d'origina britanica coma l’Algarve Resident.
Cultura locala e patrimòni[modificar | modificar la font]
Monuments e luòcs toristics[modificar | modificar la font]
Los monuments mai celèbres de la region datan d'epòcas variadas, de l'epòca romana a la Reconquista, passant per la Morèsca.
I a de sites romans coma los rèstes romans do Milreu[100] o encara los rèstes romans de Cerro da Vila ; s’agís d'una anciana villá romana, situada dins la vila de Vilamoura[101]. Bastida entre l'an 27 ABC e 14 ABC, la villá seriá estat abitada pels romans, los visigòts e los moros.
Un pont, de sèt arcadas e de 87 mètres de long[102], situat a Tavira, es d'epòca roman; permet de traversar lo riusset Gilão. Èra sus una via anat de Mértola a Faro[103]. D'autres ponts romans existisson dins la region coma Silves o a Faro.
La dominacion musulmana daissèt derèstes dins lo territòri, subretot dins l'arquitectura e lo patrinòni. Des castèls e muralhas foguèron bastits pels Moros: los castèls d'Aljezur, al sègle X, conquerits pels cretians al sègle XIII e de Paderne bastit al sègle XII e conquerit pels crestians en 1280[104]. Lo castèl de Silves foguèt bastit al sègle XI pels arabs almoravids; es una construccion d'aquela epòca fòrt plan conservada dins la region. Dins la vila de Lagos i a un castèl, tanben d'epòca araba, que las muralhas foguèron agrandidas al sègle XVI. Èran estrategicas al sègle XV e XVI.
La Cruz de Portugal es un calvari bastit entre la fin del sègle XV e lo debut del XVI, es d'estil gotic amd d'elements manuelin. Es situat dins la vila de Silves, donat pel rei Manuel Ièr quand visitèt la vila en 1499.[105].
La fortalesa de Sagres foguèt bastida sus òrdre de l'Infant Enric, elle es situada estrategicament entre Portugal e l'Africa del Nòrd per de rasons economicas e militaras[106]. Es situada sul Cabo de São Vicente, punt situat al tèrme oèst de l'Euròpa.
Principals castèls e sites de la region[modificar | modificar la font]
- Castèl d'Alcoutim (Alcoutim)
- Castèl d'Aljezur (Aljezur)
- Castèl de Cacela (Vila Real de Santo António)
- Castèl de Castro Marim (Castro Marim)
- Castèl de Lagos (Lagos)
- Castèl de Loulé (Loulé)
- Castèl de Silves (Silves)
- Castèl de Paderne (Albufeira)
- Rèstes romans de Cerro da Vila (Loulé)
Musèus[modificar | modificar la font]
Dins la region i a malhum de musèus e de sites museologics ligats al passat cultural[107]. Dins la vila de Faro i a un musèu sinagòga; los musèus de la marina, de l'arqueologia e d'etnografia. A Lagos i a lo musèu Regional e a Silves los musèus de l'arqueologia e del siure[108]. Dins la region i a tanben d'autres musèus secondaris sus l'art, lo vin o los fruchs secs[109].
Gastronomia[modificar | modificar la font]
La gastronomia algarviena rebat las influéncias eissida de l'istòria, amb la preséncia dels Romans e dels Moros.
De l'Arroz de Lingueirão de Faro, a las sardinas grasilhadas de Portimão passant pel plat sucrat Dão Rodrigos de Lagos, existís una granda varietat de plats.
La gastronomia de la region es dominada pels coquilhum e poissons de tota mena. Los fruchs, secs e frescs, son fòrça utilizats en pastissariá e dins los dessèrts. Las figas e amètlas son de fruches tradicionals utilizats en pastissariá e dins de liquors[110],[111].
Plats tipics de la region[modificar | modificar la font]
- Carapaus alimados
- Cataplana
- Perna de carneiro no tacho
- Carne de porco com amêijoas
- Papas de milho, mais conhecida como Xarém
- Ervilhas com ovos à Algarvia
- Perdiz estufada
- Coelho frito
- Raia Alhada
- Assadura à Monchique
- Gaspacho
- Cozido de grão
- Lulas recheadas à Algarvia
- Polvo no forno com entrecosto
- Bifes de atum de tomatada
- Favas à moda do Algarve
- Canja com conquilhas
- Gaspacho de alho
Dessèrts[modificar | modificar la font]
- Dom Rodrigos
- Colchão de Noiva
- Queijinhos de Amêndoas
- Gargantas de Freira
- Bolo Tacho
- Empanadilhas
- Filhós
- Massa de Amêndoa
- Estrelas de figo e amêndoa
- Folares
- Torta de Claras
- Morgados
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Pico da Foia - Guide michelin. Consultat lo 20 mars 2012
- ↑ (pt) Altitude máxima (m) das unidades territoriais por Localização geográfica., ine.pt, Instituto nacional de estatitica. Consultat lo 4 de genier de 2011
- ↑ (fr)Le passage vers l'Atlantique : le processus de néolithisation en Algarve (sud du Portugal). Consultat lo 3 de mai de 2012
- ↑ (it)(pt)(fr)Construire l'image de la Serra do Caldeirão. Consultat lo 3 de mai de 2012
- ↑ (fr)Le long du Rio Guadiana. Consultat lo 3 de mai de 2012
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} J.D. Garcia Domingues,  Silves, Tourist Guide to the Town and Borough, Empresa Litográfica Do Sul, S.A.
- ↑ (en) The Ria Formosa. Consultat lo 3 de mai de 2012
- ↑ Algarve, Internaute Magazine. Consultat lo 11 d'abril de 2012
- ↑ "eaux">(fr)Évaluation des ressources en eaux des systèmes aquifères de l'Algarve. Consultat lo 16 d'abril de 2012
- ↑ (pt) Queda de Neve em Portugal. Consultat lo 11 d'abril de 2012
- ↑ (pt) Neve no Algarve. Consultat lo 11 avril 2012 Modèl:YouTube
- ↑ (fr)Feux de forêts dans la région de l'Alentejo et de l'Algarve. Consultat lo 4 de mai de 2012
- ↑ (fr)Vers un rural postindustriel : rural et environnement dans huit pays européens, page 287. Consultat lo 2 avril 2012
- ↑ petit
- ↑ Les marais endigués de la Ria Formosa (Algarve) face à un siècle de développement économique. Le cas de la réserve naturelle de Ludo. Consultat lo 2 d'abril de 2012
- ↑ "park" > (en) Ria Formosa Nature Park. Consultat lo 2 avril 2012
- ↑ (pt) Parc naturel du Sud-Ouest Alentejano et Costa Vicentina. Consultat lo 4 de mai de 2012
- ↑ petit {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Jean Labourdette e Dominique Auzias,  Algarve 2011, Petit Futé (ISBN 274692871X)
- ↑ Encyclopédie de l’Islam. Consultat lo 20 de març de 2012
- ↑ (fr)Silves, une capitale du Gharb al-Andalus. Consultat lo 15 de mai de 2012
- ↑ "cinetes">{{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }}  Enciclopédia Luso-Brasileira de Cultura, Editorial Verbo, Lisboa
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Edme Mentelle,  Géographie comparée ou analyse de la géographie ancienne et moderne des peuples de tous les pays et de tous les ages, París
- ↑ "cinetes"
- ↑ "cinetes"
- ↑ (fr)Édification des rides sédimentaires d'Albufeira, Portimão et Lagos [pdf]
- ↑ (fr)Des origines à la Lusitanie romaine et à l’occupation germanique et musulmane. Consultat lo 20 de març de 2012
- ↑ (fr)L’Agarve. La côte sud du Portugal en huit coups de cœur - page 2. Consultat lo 16 de març de 2012 [pdf]
- ↑ (fr)Brève histoire du Portugal et de sa langue. Consultat lo 15 mai 2012
- ↑ (pt) História do Ordenamento de 27 a.c. até hoje. Consultat lo 16 mars 2012
- ↑ (fr){{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} A. Germond de Lavigne, Google books  Itinéraire descriptif, historique et artistique de l'Espagne et du Portugal
- ↑ "sagres">(pt) Escola de Sagres. Consultat lo 20 avril 2012
- ↑ "sagres2">(fr)L'école de Sagres est un mythe. Consultat lo 21 avril 2012
- ↑ "sagres"
- ↑ "sagres2"
- ↑ "sagres2"
- ↑ "sagres"
- ↑ (pt) Présentation de Lagos. Consultat lo 3 mai 2012
- ↑ "Guialgarve">(pt) Guia do Património Cultural do Algarve. Consultat lo 7 mai 2012
- ↑ (fr){{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Napoléon 1èr,  Correspondance de Napoléon I : publiée par ordre de l'empereur Napoléon III, H. Plon, J. Dumaine, París, 20 volumes, p. 119
- ↑ "Algarveonez" >
- ↑ "Algarveonez"
- ↑ (pt) Salazar, Política de Solo e Planeamento Urbano no Algarve. Consultat lo 5 mai 2012
- ↑ (pt)Virginia Rau, « Subsidies para o estudo do movimento dos portos de Faro e Lisboa durante o século XVII ». Consultat lo 27 avril 2012
- ↑ (fr)Horticulture au Portugal. Consultat lo 15 mai 2012
- ↑ (pt)A ocupação romana do Algarve : estudo do povoamento e economia do Algarve central e oriental no período romano. Consultat lo 6 de mai de 2012
- ↑ "eaux"
- ↑ "eaux"
- ↑ "Analise" >(pt) Algarve, Análise de conjuntura turística. Consultat lo 18 janvier 2011 [pdf]
- ↑ (en) On the Rights of Citizens of the Union. Consultat lo 18 janvier 2011 [pdf]
- ↑ "eaux"
- ↑ (fr)« Allgarve 09 » : le retour du plus grand événement culturel du Portugal. Consultat lo 18 janvier 2010
- ↑ (pt) Acessos para o Aeroporto de Faro. Consultat lo 11 avril 2012
- ↑ (pt) O desastre do Rápido do Algarve. Consultat lo 12 d'abril de 2012
- ↑ (pt)(de)(en) Linha do Algarve ; From Lagos to Vila Real de Santo António. Consultat lo 15 mai 2012
- ↑ (fr)[iframes/1/ Aéroports : Bienvenue dans notre Portefeuille des projets]. Consultat lo 11 avril 2012
- ↑ Administração Regional de Saúde do Algarve. Consultat lo 9 mai 2012
- ↑ [[pt}}Direcção Regional de Cultura do Algarve. Consultat lo 9 mai 2012
- ↑ (fr)Direcção Regional do Algarve do Ministério da Economia. Consultat lo 9 mai 2012/
- ↑ (pt) Missions de la CCDR. Consultat lo 9 mai 2012
- ↑ ligam web |url=http://embassy-finder.com/pt/malta_in_algarve_portugal |títol=Consulado de Malte no Algarve |consultat lo= 8 mai 2012
- ↑ (pt) Densité de population sur Instituto Nacional de Estatitíca. Consultat lo 13 de mai de 2012
- ↑ "eaux"
- ↑ (pt) Données de l'INE.pt. Consultat lo 23 décembre 2010
- ↑ (fr)Population de l'Algarve. Consultat lo 25 d'abril de 2012
- ↑ (pt) Histoire et fonctionnement de l'Université de l'Algarve. Consultat lo 18 d'abril de 2012
- ↑ (en) - (pt) Université de l'Algarve. Consultat lo 18 avril 2012
- ↑ (pt) Sobre a Escola. Consultat lo 18 d'abril de 2012
- ↑ (en) École internationale de S. Lourenço
- ↑ (pt) Langue officielle du Pays. Consultat lo 10 mai 2012
- ↑ (pt) Estádio Algarve. Consultat lo 17 avril 2012
- ↑ (pt) Autódromo Internacional do Algarve. Consultat lo 9 mai 2012
- ↑ "saude2"
- ↑ (pt) Site de l'espital de Faro
- ↑ "saude3" >(pt) Consultas nos centros de saúde do Algarve - 2010. Consultat lo 21 avril 2012
- ↑ "crist">(pt) Nota Histórica do Diocese do Algarve. Consultat lo 18 avril 2012
- ↑ "crist"
- ↑ (en) Diocese of Faro sur catholic-hierarchy.org
- ↑ "crist"
- ↑ (fr)Le Pentateuque de Samuel Gacon. Consultat lo 15 d'avril de 2012
- ↑ name="juifs">(pt) Rede de Judiarias de Portugal. Consultat lo 15 avril 2012
- ↑ "juifs"
- ↑ "juifs"
- ↑ "juifs"
- ↑ "center">(pt) The Faro Jewish Heritage Centre. Consultat lo 15 d'abril de 2012
- ↑ Les juifs au Portugal aujourd'hui. Consultat lo 13 avril 2012
- ↑ "juifs"
- ↑ (pt) Centro Judaico de Faro. Consultat lo 15 d'abril de 2012
- ↑ "juifs"
- ↑ (pt) Centro Histórico Judaico de Faro. Consultat lo 15 avril 2012
- ↑ "center"
- ↑ (pt) Museu Sinagoga Isaac Bitton. Consultat lo 15 d'abril de 2012
- ↑ "center"
- ↑ (fr)À l'extrémité de l'Islam médiéval : élites urbaines et islamisation en Algarve. Consultat lo 16 avril 2012
- ↑ (pt)Reialme d'Algarve. Consultat lo 16 d'abril de 2012
- ↑ (en) Mesquita de Faro. Consultat lo 16 d'abril de 2012
- ↑ (pt) Mosquées au Portugal. Consultat lo 16 avril 2012
- ↑ (pt) tvalgarve
- ↑ (pt) canaldosul
- ↑ (pt) digitalmaistv
- ↑ (pt) Ruínas Romanas do Milreu. Consultat lo 30 avril 2012
- ↑ (pt) Site du Patrimoine portugais. Consultat lo 30 d'abril de 2012
- ↑ "Guia">(pt) Guia do Patrimonio Cultural do Algarve. Consultat lo 30 d'abril de 2012
- ↑ (pt) Ponte Romana de Tavira. Consultat lo 30 avril 2012
- ↑ "Guia"
- ↑ "Guia"
- ↑ (pt) Fortaleza de Sagres. Consultat lo 1èr de mai de 2012
- ↑ (pt) Espaços Culturais sur Direcção Regional de Cultura do Algarve. Consultat lo 1èr de mai de 2012
- ↑ (pt) Musées dans la région. Consultat lo 2 de mai de 2012
- ↑ (pt) Musées de la région. Consultat lo 2 mai 2012
- ↑ (fr)L’Algarve, histoire, géographie et gastronomie. Consultat lo 2 de mai de 2012
- ↑ (pt) Viaje connosco através da gastronomia do Algarve. Consultat lo 2 mai 2012
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Adriano Balbi, Google books  Essai statistique sur le royaume de Portugal et d'Algarve
- {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Jean-Paul Labourdette e Dominique Auzias,  Algarve 2011, París
- {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Claude-Oronce Finé de Brianville, Google books  Jeu d'armoiries des souverains et États d'Europe
- {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Edme Mentelle, Google books  Géographie comparée ou analyse de la géographie ancienne et moderne
- Marie-Nicolas Bouillet et Alexis Chassang (dir.), « Algarve » dans Dictionnaire universel d’histoire et de géographie, 1878
- {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} A. Germond de Lavigne, Google books  Itinéraire descriptif, historique et artistique de l'Espagne et du Portugal


c: text/html

text:
Verdon (riu)
Verdon es un riu d'Occitània e un afluent de Durença, en Provença e dins leis Aups. Lo País de Verdon es una zona toristica famosa especialament per leis espòrts nautics coma lo rafting e lo canòe-caiac e pereu per lo païsatge subrebèu dei gòrgas de Verdon.
Verdon a sa font dins leis Aups dau Sud, a 2 460 m d'altitud, au pè de la Testa de la Sestrièra (altitud 2 572 mètres), entre lo còl d'Alòs e lo Pueg dei Tres Evescats (altitud 2 819 mètres).
Dins son cors superior, Verdon sembla un gaudre e presenta un pendís important : a Sant Andrieu, a 45 km de sa font, la ribièra es a 900 mètres d'auçada. Aval d'aqèu ponch, pauc a pauc enflat par seis afluents, Verdon passa plusiors serras per des gòrgas impausantas, lei gòrgas de Verdon, que plusiors son estats equipats de paissieras idroelectricas.
Principaus afluents[modificar | modificar la font]
(d'amont cap aval)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Economia de Chile
L'economia de Chile es fòrça dependenta del comèrci exterior. En 2004 las exportacions representavan 35% del PIB. Lo principal produch d'exportacion es lo coire. Codelco es l'entrepresa del govèrn qu'a monopòli de la produccion del metal. Encara aital, d'autres produchs d'exportacion pas tradicionala an crescut a taxas mai nautas que las exportacions de coire e d'autras mineralas. Lo 1975 las exportacions pas mineralas representavan 30% de las exportacions totalas, uèi representan 60%.
Lo comèrci aguèt un excedent istoric de nòu miliards de dolars nòrd-americans en 2004. Las exportacions aguèron una creissença de 52,1% en 2004, primièr an de l'implementacion del Tractat de Liure Escambi amb los Estats Units. Los principals sòcis comercials de Chile son Euròpa (25,1%), Asia (33,1%), Sud-America (15,7%) e Nòrd-America (19%). Chile redusiguèt unilateralament la taxa sus las importacions de totes los païses qu'an amb el pas un tractat de liure comèrci a 6% lo 2003.
Coma Mexic, Chile es un país fòrça obèrt comercialament. Lo decenni de 1990, Chile signèt Tractats de Liure Escambi amb Mexic, Canadà e l'America Centrala. Realizèt tanben tractats de comèrci preferencial amb Veneçuèla, Colómbia, e Equator. Lo 1996 se convertiguèt en membre associat del Mercosur (que compren Argentina, Brasil, Paraguai e Uruguai, qu'a signat amb el tractats de liure comèrci). Chile es tanben membre de la Cooperacion Economica d'Asia e lo Pacific (APEC), e lo govèrn a l'intencion d'establir de ligams comercials pus estreches amb los mercats asiatics. En 2003 Chile venguèt lo segond país d'America Latina, après Mexic, que signèt un tractat de liure comèrci amb l'Union Europèa. Fin finala en 2004, Chile signèt un tractat similar amb los Estats Units.


text:
Esmirna
Esmirna (en turc e oficialament: İzmir, en grèc: Euύpvn / Smyrni, coneguda tanben dins d'autres lengas coma Smyrna e Smirne) es una vila del sud-oèst de Turquia, situada dins la region Egeà (turc: Ege Bölgesi), capitala de l'airal metropolitan (turc: büyükşehir belediyesi) e de la província d'İzmir. En 2009, la populacion de totes los districtes urbans èra de 3 276 815 abitants, que ne fa la tresena vila mai granda de Turquia, aprèl d'Istambol e Ankara.
Lo mot İzmir ven de la contraccion del nom antic grèc (Euύpvn / Smyrni)).
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Periòde de la Grècia Classica[modificar | modificar la font]
Esmirna èra una ciutat d'Asia menora, de Ionia, a la bòca del riu Ermos dins la baia nomenada Smyrnaeus Sinus. La legenda dich de foguèt fondada per una amazona del nom d'Esmirna que de per abans aviá conquerit Efès. Atal Esmirna foguèt considerada coma una colonia d'Efès. Los colons efesians fogrèron expulsats pels eolians, qu'ocupèron la ciutat fins a que los colons foguèron expulsats, amb l'ajuda de Colofon, recuperèron lo poder. Totes aqueles fachs son de recits legendaris.
Erodòt dit qu'Esmirna èra una colonia dels eolians s'èran exiliats dins la ciutat de Colofon e aqueles pendent un festenal prenguèron la ciutat vèrs el 688aC. Aprè aquò foguèt admesa dins la confederacion ionica, la tretzena ciutat d'aquela. Foguèt atacada pel rei de Lidia Giges, mas rebutèt l'ataca, mas Aliates II la conquereguèron e destruiguèron en -627. Demorèt deserta pendent 400 ans.
Alexandre lo Grand auriá envisajat lo projècte de la tornar bastir mas capitèt pas; aquel qua lo faguèt es Antigon lo bòrni, e acabat Lisimac de Tràcia; la nòva ciutat foguèt construïda prèp de l'antica (foguèt bastida dins la partida sud de la baia), mas pas sul meteis luòc. La nòva ciutat èra una de las mai bèlas d'Asia e de las mai ben bastidas e tenia barris, de portics, biblioteca, temples, edificis publics e un bon pòrt.
En -281 faguèt aliança amb los seleucids. En -197 las possessions qu'Egipte encara conservava a l'Asia Menora (la còsta de Licia i de Pamfilia, Samos e mai autras ilas) passèt dins las mans dels seleucids e qualques ciutats grègas (Esmirna e Lampsacos), se declarèron liuras profeitant de la declaracion romana que declarava la restauracion de l'independéncia e la libertat de totas les ciutats grègas aprèp la batalha de Cinoscéfals. Antioc III lo grand s'establiguèt a Efès e ataquèt las doas ciutats grègas, que foguèron ocupadas. Esmirna demandèt ajuda a Roma, e Lampsacos al Reialme de Pergam (-196). Antioc ocupèt tanben Sestos e tornèt bastir Lisimaquèia, e Roma l'invitèt a evacuar Tràcia e tornar en l'Asia Menora. Antioc acceptèt pas e sotmetèt la question de Lampsacos e Esmirna a l'arbitratge de Rodes. Un acòrdi amb Egipte establiguèt que Cleopatra, filha d'Antioc III se maridèt amb Ptolemèu V d'Egipte, en -193, e la dòt aportada essent los territòris egipcians conquerits pels seleucids. Atal Licia e Pamfilia demorèron seleucides, aprèp d'un acòrdi d'Antioc amb Roma perque foguèt allegat qu'èran pas de conquèstas mas una dòt. En -188 pel tractat d'Apamèa Esmirna foguèt donada a Roma.
Dominacion romana e bizantina[modificar | modificar la font]
Jos la nominacion romana èra una ciutat liura. pendent la guèrra contra Mitridat VI Eupator demorèt leial a Roma e recebèt en recompensa divèrses privilègis. Foguèt un convent jurídic de la província d'Asia. Jos Trebonius, un dels assassins de Cesar, foguèt assetjat a la ciutat per Dolabella, que fin finala ocupèt Esmirna e tuèt Trebonius. Jos Tibèri obtenguèt lo privilègi d'esser la primièra ciutat grèga d'Àsia a poder erigir un temple a l'emperador. En 178 e 180 patiguèt de tèrratrem. Marc Aurèli ajudèt per la tornar bastir.
Esmirna faguèt partida de las sèt Glèisas d'Asia citadas dins l'Apocalipsi [1] de san Joan que, segon Tertullian, instituèt lo primièr evesque d'Emirna: Policarp [2] Un passatge de l'Apocalipsi fa allusion a de crestian empreisonat e Joan felicita de lor coratge fàcia a la persecution de Domician [3], seriá estat executat dins l'estadi de la ciutat en 166.
Demorèt dins las mans dels romans e bizantins fins a la fin del sègle XI quand foguèt ocupada pel cap turcman Çaka Bey (1084) e foguèt lo teatre de la luta de l'emir amb los bizantins. En 1098 foguèt recuperada pels crosats de Godofred de Bouillon e tornèt a Bizanci.
Lo 26 de junh de 1315 Martin Zacaries recebèt Felip I de Tarent, prince d'Acaia e teoric emperaire latin, Lo títol de "Rei e despòta d'Asia Menora" amb Quios, Œnusses, Imbros, Tenedos, Lesbos, Samos, Icaria, Cos e los castèls de Damala e Kalanutza, suposats fèus latins. En 1317 Martin Zacaries conqueriguèt Esmirna e en 1318 capitèt a impausar un drech de passatge per las naus comercialas turcas aprèp una victòria militara.
L'emperaire Andronic III declarèt Martin despossedit (1329) e envièt una flòta de 105 naus a Quios. Martin foguèt fach presonièr e portat a Constantinòple e empreisonat; los seus filhs, Bartomèu e Centurion I Zacaries, podèt comprar la seuna vida. La flòta bizantina se presentèt a Focèa, que lo governaira Andreolo Cattaneo deguèt jutjar fidelitat. Esmirna passèt alara a l'emir d'Aidin.
Martin foguèt liberat en 1341 e en 1343 recebèt lo comandament de la crosada contra Umar Pasha emir d'Aidin. En 1344 los crosats pcupèron Esmirna. Martin voliá profeitar reconquerir Quios mas moriguèt lo 15 de genièr de 1345 a Esmirna. Li succediguèt coma comandant Simone Vignoso que en 1346 se presentèt a Quios e prenguèt possession de l'illa per Genòa. A partir de 1362, Pietro Recanelli Giustiniani, succediguèt a Simone Vignoso a la regéncia de Quios. Se distinguèt a Esmirna al servici del Papa (1361-1365) foguèt amiral de la republica pendant la revòlta dels Doria (1365-1366) e va signèt la patz de 1368 a Chipre amb los mamelocs. Moriguèt en 1380. Los genoeses de Quios conservèron Esmirna fins a 1402.
Al 1402 foguèt ocupada per Tamerlan (de per abans aviá estat evacuada pels genoesos e los cavalhièrs de Rodes) mas la donèt als Aydin-oghlu, precisament a un dels dos princes que reclamavan l'emirat, Djunayd; los Gattiluso de Lesbos e los Giustiniani de Quios participèron el 1416 a una expedicion victoriòsa contra l'emir Mehmet d'Esmirna. La dinastia d'Aydin-oghlu pssedèt la ciutat fins que va passèt als otomans en 1426.
Periòde modèrne[modificar | modificar la font]
Al fin de la Primièra Guèrra Mondiala las fòrças militaras grègas ocupèron Esmirna e de regions vesinas (1919) e lo sultan los tranferiguèt l'administracion; los grècs volián espandir lo seu domèni mai al èst mas en 1922 foguèt arrestats pels kemalistes: lo 14 d'agost (27 d'agost segons lo calendièr gregorian) loss turcs kemalistas comencèron l'ofensiva e en pauc de temps (setembre) desrotèt los grècs. Fin final los turcs dintrèron a Esmirna (9 de setembre). L'armistici foguèt va signada a Mudanya l'11 d'octobre de 1922.
Lo 13 de setembre, un encendi comencèt dins lo quartièr armenian. s'espendiguèt lèu a tota la vila e escapèt al contraròtle: en una semana, destruiguèt gaireben tota la vila e faguèt prèp de 2000 mòrts [4]. L’origina d'aquel desastre es fortament disputada: Grècs e Armenians se donan responsabes lo pilhards turcs, alara que los Turcs accusan los Grècs. Un testimòni ocular accusa l’arada turca de la destruccion d'Esmirna dins son obratge de 1926, The Blight of Asia. Aquel tesmòni foguèt confirmat per d'estudis istorics coma Smyrna 1922: The Destruction of a City de M. Housepian Dobkin (1988).
Lo 24 de setembre, la flòta grèga tornèt a Esmirna e evacuèt fins al 1èr d'octobre de 180 000 refugiats, preludi a l'escanbi de populacions musulmanas e crestianas que se fará entre Turqui a Grècia l'an seguent.
Personalitats de la vila[modificar | modificar la font]
- Manolēs Kalomoirēs (1883-1962) compositor musical
- La vila reclama èsser lo luòc de naissença d'Omer, honor que reclamen també altres ciutats.
- Nubar Pasha (1825-1899) que foguèt cap del Govèrn egipcian mai d'un còps.
Division administrativa[modificar | modificar la font]
La vila d'İzmir es divisida en los seguents districtes metropolitans:
Embessonatge[modificar | modificar la font]
- Euròpa
- Itàlia Ancona, 2005
- Azerbaitjan Bakó, 1985
- Moldàvia Brèma, 1996
- Alemanha Bălţi, 1993
- Bulgaria Kardzhali, 2008
- Romania Constança, 1995
- Republica Turca de Chipre del Nòrd Famagusta, 1997
- Bòsnia e Ercegovina Mostar, 1996
- Danemarc Odense, 1991
- Republica Chèca Plzeň, 1987
- Cazacstan Chimkent, 2004
- Croàcia Split, 1996
- Albania Vlorë, 1994
- Polonha Wrocław, 1999
- Eslovaquia Žilina, 1997
- Russia Volgograd, 2006
- Ucraïna Simferopoll, 1998
- Quirguizstan Bichkek, 1991
- Índia Bombai, 1997
- Ozbequistan Bukharà, 1992
- Indonesia Surabaya, 1996
- Israèl Tel Aviv, 1998
- China Tianjin, 1990
- Turcmenistan Türkmenabat, 1993
- Libia Trípol (Libia), 1996
- Egipte Alexandria, 1996
- Tunisia Sussa, 2002
- Cuba L'Avana, 1995
- Estats Units Long Beach, 2004
- Estats Units Tampa, 1990
- Chile Viña del Mar, 1996
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Las sèt Glèisas: Efès, Smyrne, Pergama, Tiatir, Sardes, Filadelfia, e Laodicèa. Vejatz l'Apocalipsi I,11.
- ↑ De praescriptione haereticorum, 32.
- ↑ De praescriptione haereticorum, 32.
- ↑ The New York Times: "Only Ruins Left In Smyrna" (16-09-1922)[1],René Danger, arquitècte art deco


text:
Paranaguá
Paranaguá es una vila de l'estat brasilièr de Paraná.Fondada en 1648, la vila alberga un dels pòrts pus important e modèrn de Brasil.
Paranaguá significa granda mar redonda en tupí-guaraní. Los portugueses s'establiguèron dins la region en 1550, e a Paranaguá en 1648, amb la designacion de Vila de Nòstra Dama del Rosari de Paranaguá. Foguèt elevada al reng de vila en 1842. Lo pòrt venguèt un dels mai importants de Brasil après la dubertura en 1885 de la linha de camin de fèrre a Curitiba.
Localizacion[modificar | modificar la font]
La municipalitat es localizada subre lo litoral de Paraná, a 90 km de la capitala de l'estat, Curitiba.[2] Las siás coordenadas son 25° 31' 15" Sud e 48° 30' 34" Oèst.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 IBGE, « IBGE - Cidades@ » Accesat l'11 de decembre de 2012.
- ↑ WWW.PARANAGUA.COM.BR, « Como Chegar à Paranaguá, Paraná, Brasil » Accessat l'11 de decembre de 2012


text:
Frigola
ThymusError d'escript : la foncion « títol » existís pas.
La Frigola (var. Ferigola, Farigola) mas tanben l' ierbeta (var. gerbeta, ièrba/gerba prima) (Thymus vulgaris. L.) es un planta de camba lenhosa de la familha de las Lamiacèas. Es una espècia comuna de las garrigas solelhadas e de las estèpas del sud d'Euròpa, e del Nòrd d'Africa. La frigola es indissociabla de la cultura mditerranèa
La frigola es una planta de las farmacopèas mediterranèas. A la particularitat de presentar una diversitat de quimotipes fòrça importanta, li balhant atal una granda varietat de constituents medicinals.
Coma planta aromatica, la cultura de la frigola s'espandiguèt pel mond entièr.
Somari
- 1 Denominacion
- 2 Descripcion
- 3 Espandiment
- 4 Usatges medicinal
- 5 Usatges en cosina
- 6 Usatges apicòlas
- 7 Autres usatges de la frigola
- 8 Cultura
- 9 Notas e referéncias
- 10 Bibliografia e fonts (fr)
- 11 Vejatz tanben
Denominacion[modificar | modificar la font]
La frigola foguèt nomenada Thymus vulgaris per Carl von Linné en 1753 e demòra lo nom utilizat dins las nomenclaturas scientificas. Segon d'unas fonts vendriá del latin thymus, que lo prenguèt del grèc thumos, que poiriá benlèu significar « grossor o lópia » (en referéncia a la glandula, lo timus). D'autres pensan puslèu que lo mot ven del grèc thymos o thyein, que significa « fumada », per allusion al fach qu'èra brutlat coma encens e qu'èra reputat per alunhar las creaturas verenosas; o encara de thio que significa «parfumi». D'autres encora, fan derivat lo mot del grèc thumus, que significa « coratge », la planta èra alara considerada coma reviscolanta.
Lo latin popular designavan la planta amb fericula.
Descripcion[modificar | modificar la font]
La frigola es una planta vivaça, en mata e fòrça aromatica de 7 a 30 cm de nautor, d'un aspècte grisenc o verd grisenc.
Sas tijas[modificar | modificar la font]
Son linhosas a la basa, erbacèas al tèrme, son gaireben cilindricas. Aquelas tijas linhosas e fòrça ramificadas son massadas en mata o en boisson fòrça dens. Pòdon venir a lor basa pro espessa. Las tijas florifèras produson pas jamai de racinas adventivas, e son rebalaires, quilhadas ou redressadas, bestòrtas dins lor partida inferiora, peludas e blancas a l'entorn pels joves brosts.
Sas fuèlhas[modificar | modificar la font]
Son fòrça pichonas, ovalas, lanceoladas, de bòrds virats en dejós, de las nervaduras lateralas distinctas, obtusas a la cima, ponctuadas superiorament, de peciòl fòrça cort, e blanquinoses a la fàcia inferiora.
Las flors[modificar | modificar la font]
Son gaireben rosas fins a blancas, fan de 4 a 6 mm de longor, son pedonculadas e amassadas mai sovent per tres a l’aissèla de las fuèlhas superioras. Atal forman coma una espiga foliacèa a la cima dels rams de la tija. Lo limbe del calici es bilabiat, un pauc boçut; la labra superiora a tres divisions separadas entre elas gaireben fins al quart o lo cinquen de sa longor, la labra inferiora possèda doas divisions estrechas e subuladas; l’intrada del tube es garnida d’un reng circular de pels. La corolla, de talha variabla, es un pauc mai long que lo calici mas la partida tubulària de la corolla despassa pas aquela del calici; la labra superiora es fòrça pauc crancada, l’inferior es de tres lobes egals e obtuts. Las estaminas son inclusidas lo pistil banhat d'un nectar prominent del costat anterior, dona un tetraquèni de 4 nuculèas pichonas e bruna. L'estile es salhent.
La frigola de linalol se destria dels autres quimotipes per una portada mai ramificada e en mata, mai pichon e mai arrucat.
Sosespècias[modificar | modificar la font]
Existisson de sosespècias de Thymus vulgaris :
- Thymus vulgaris ssp. aestivus (Willk.)[1]
- Thymus vulgaris ssp. palearensis (O.Bolòs & Vigo) (sinonime de la varietat palearensis) Aquela espècia es pas present a cò nòstre[2]
- Thymus vulgaris ssp. vulgaris[3]
Espandiment[modificar | modificar la font]
La frigola es originària de las regions del bacin mediterranèu sus las ribas nòrd e oèst (ont es sovent cultivat pels òrts) e dels territòris limitròfes jos influéncia climatica mediterranèa; e tanben en Africa del Nòrd. Pro vagant, es subespontanèu dins de regions subtropicalas, caudas o temperadas, e mai especialament en Euròpa e en Nordamerica. En Occitània, es ara comuna o pro comuna fins a la partida miègjornala en Daufinat e Vivarés, dins las Corbièras. Es presenta en montanha dins las vals e nauts planòls calcaris del Massís Central miègjornal e i a qualques espècias dins los Alps e los Pirenèus centrals, en pichonas colonias mas que florisson pas gaire.
Mai precisament, la frigola aima mai un sòl leugièrament acid, plan desaigat e rocassut (calcari), en plan solelh e al sèc. Mas la planta se desvelopa tanben sus un sòl alcalin, filtrant, leugièr o compacte (d’argila e de lòsa) o fòrça porós (sablenc); un pauc umid e fresc.
Sa resisténcia al gèl es pro limitada, fins a - 15 °C, pasmens sa zona de rusticitat es de 5 a 9. Una cultura de frigola se deu aparar l’ivèrn e resistís pas dins aquela sason a 1 500 mètres dins los Alps ont buta (fins a 2 000 mètres); mas pòt subreviure jos una bona sisa de nèu. Existisson d'espècas mas adaptadas als climas mai rufes que d'autres, coma lo thymus polytrichu dins los alps del sud dins las zonas de pasturas fòrça rasas e suls sòls rocassuts.
La capacitat d'aquela planta a resistir a de plan fòrtas calors ven tanben de son òli essenciala que, producha de nuèch, s’esvapora de jorn: es aquela accion que la calor es consomada. Aquel principi foguèt descobèrt en 1960. Es tanben la causa que la frigola salvatge es mens resistenta un còp transplantat d'autras regions.
La frigola patís leugièrament dels acarians e de las malautiás que provòcan lo poiriment de las racinas. Al contrari son òli essenciala de vertuts desinfectantas apara sa partida aeriana.
Fitosociologia[modificar | modificar la font]
Eissit a l'origina dels mitans arids mai o mens rocassuts calcaris del bacin mediterranèu[4] (aigavèrs, bauces, massís litorals), la frigolas coma las autras plantas eliofilas e xerofilas de las garrigas, venguèt en situacion de concuréncia dins los eissarts forestièrs neolitics. Mai tard, lo pastoralisme sus brutladis, lo tractament en talhada de corta revolucion, factor d'apauriment dels sols e de deriva des mitans al clar e de l'ariditat, mantenguèron de contunh lor dinamica fins ara (que los encendis volontaris o accidentels de las zonas boscadas prenon la plaça dels fuòcs dels pastres e als eissartatges). En efècte, las pasturas d'ovins favorizan la frigola. Non consomada, o sonque tocada pels romiants, s'espandís al detriment de las plantas pàissadas e valor ferratgièra fòrça flaca. Aqueles espandiments son plan aimat per las abelhas. En consequncia, se trapa la frigola dins de zonas antropizadas coma los èrms pàisssats, los camps abandonats, las zonas de proteccion contra lo fuóc esclaridas, las talvèras rotièras e ferroviàrias, eca. E mai, l'allelopatia aumenta la dominança de la frigola. En efècte, las exsudacions racinàrias, eniban la butada de las granas concurrentas, li permeton de constituir de poblaments purs que s'alargan en zona mai o mens circularas. Aquel espandiment s'acaba quand lo procés d'exclusion revira contra d'esperel, las moleculas produchas venent toxicas o quand lo forèst. De biais mai subtil, lo meteis fenomèn existís dins lo Maquís sus terren siliçós.
Los quimotipes[modificar | modificar la font]
La frigola se divisa en « raças » quimicas, nomenadas quimotipes. La variabilitat d'aquel darrièr es influenciat per l’environament (sol, altitud) e lo climat (temperatura e solelhament) permeton a la planta de viure e d’evoluar.
- lo quimotipe timòl se trapa dins totes los tipes de sols ont la frigola buta, de sols fòrça cauds e sècs cap als sols mai umids. L'especificitat timòl es la mai espandida, mas o es de bias mens omogenèu, e es sovent associada a d'autres quimotipes.
- lo quimotipe carvacròl se trapa subretot dins de condicions de calors e de secada extrèmas.
- lo quimotipe linalòl se trapa dins totes los airals de la frigola, subretot en zona de mejana montnha dins des zonas d'umiditat atmosferica importanta.
- lo quimotupe tuïanòl, mens abondant, es un intermediari entre lo linalòl e geraniòl
- lo quimotipe geraniòl, pauc abondant es adaptat a la condicions d'altitud rufes (1 000 m)
- lo quimotipe paracmèn es un davancièr de la biosntès vegetala del carvacròl e del timòl
Usatges medicinal[modificar | modificar la font]
Usatges en cosina[modificar | modificar la font]
Son gost tipat es diferent segon lo terren que se donèt a las diferentas varietats lo nom del país ont buta. Pòt aver un rèiregost citronat o un parfum de verbena. Balha un ton mediterranèu als plats, que sián la tomata, la grasilhada, lo formatge de cabra, la caçola, las pastas e los plats confits. Dins una marinada, parfuma tanben los legums que la polalha e la carnsalada, lo peisson o la caça. Aquel tipe d'usatge es frequent dins la cosina creola de La Nòva Orleans. S'utilisa amb l'alh, l'oliva, las salças de vin e dels farcits. La frigola aromatisa tanben l'òli o lo vinagre, de per abans caufats. Es tanben a la basa de liquors.
La frigola: un complement alimentari[modificar | modificar la font]
L'utilizacion d'èrbas aromaticas de biais regular e significatiu permet d'ajudar, pr'amor que siá minim, a l'apond d' antioxidants dins l'alimentacion sens pasmens complir los besonhs en antioxidant del còs.
Mèscla d’espècias[modificar | modificar la font]
- Erbas de Provença : cerfuèlh, estragon, pebre d'ase, marjorana, romariu, farigola, lavanda e fenolh. S'utiliza pel peisson, las viandas e la ratatolha.
- Zahtar (Jordania) : marjorana, farigola, sesam (granas torradas), sal e sumac. Per la vianda frita o grasilhada.
- Dukka (Egipte) : granas de sesam e avelanas torradas, granas de coriandre e de comin, pebre negre e frigola. Per las viandas grasilhadas. E tanben se pausa sul pan plan banhat dins de l'òli d'oliva e que se manja atal.
- Ram garnit : tres rams de jolverd, d'un de laurer e d'un de frigola ligats. Per la sopas, fricòts e mai encara. Variantas amb un ram d'api, la parida verda del pòrre o un ram de pebre d'ase.
Usatges apicòlas[modificar | modificar la font]
A cò nòstrela reculhida d'aquel mel de frigola s'efectua dins las garrigas de l'entorn mediterranèu e suls planòls calacaris del rèirepaïs que lo Causse de Larzac es un luòc astrat.
Lo mel de frigola[5],[6] pòt èsser un mel monoespecific. Dins aquel cas, es de color jauna iranjada anant cap al rogenc. S'emblaima un pauc quand cristalliza qu'es aviat e tend a aver tendéncia a una granulacion bruta. Caracterizat per un aròma poderós, aquel mel enaira de sabors redondas, pesucas e suavas que demoran longtemps en boca. Lo mel de frigola pòt tanben èsser incorporat dins lo mel de garriga en Occitània e lo mèl de maquís en Corsega. Tradicionalament, lo mel de farigola es emplegat per sucrar las tisanas del vespre car es apaisant e favoriza lo sòm. Antiseptic reconegut, es recomandat per la prevencion e cura de las malautiás infecciosas, respiratòria o digestivas. Lo mel de farigola es plan ric en coire e en bòr. D'estudis realizats al Centre Espitalièr Universitari de Limòtges pel professor Descottes montrèron que lo mel de frigola possedava de proprietats remarcablas quant es utilizat per la cicatrizacion de las plagas. Ara, de servicis de grands brutlats l'utilizan per la cura.
Lo timòl[5], lo compausat principal de l'òli essenciala de la frigola, es un tractament pro popular pels apicultors combatent lo parasit Varroa, grau flagèl de l'apicultura e una de las principalas causas de mortalitat de las abelhas. Aquela molecula es tanben interessanta dins lo tractament de l'acariosi. S'emplec jos la forma de medicaments, Apilife-Var (Italia), ont es associat al menòl, al camfre e a l'eucaliptòl ; Thymovar (Suisse) e Apiguard (France).
Autres usatges de la frigola[modificar | modificar la font]
- L’òli essenciala es utilizada en parfumeriá.
- Los erbivòrs aman aquela planta, qu'es consomida pels conilhs, las lebres e las cabras.
- La frigola es tanben una planta ornamentala. Per exemple, Thymus praecox 'Elfin' es utilizat coma sisa vegetala.
Cultura[modificar | modificar la font]
En orticultura, l'espandiment o multiplicacion de la frigola se fa de prima. La produccion se desvelopa tanben per plantolièrs dins lo cas, las semenasons prenon en dos o tres setmanas, la butada es aviada e la transplatacion se fa dos meses mai tard espaçats de 25 a 30 cm. La division de las matas e de las racinas, l'empèt e lo probanhatge son d'autras tecnicas possiblas. Se deu evitar l'engrais pendent l’estiu (pasmens cultivar pas dins un tèrra tròp paura!) que la fariá tróp fragila per la geladas. Se pòt cobrir d'un clapas puslèu que de matèria organicas, augmentant atal la calor al pé e mermant los riscs de poiriments. Se pòt pensar a copar la planta de mitat a la prima per favorizar l’apeisson de nòus brots. Se conselha de reviscolar la planta totes los tres ans (empèut o probanhat) senon la tija ven tròp linhosa e las fuèlhas perdon lor aròma.
Se la pòt cultivar en companhiá de la lavanda que forman una bona equipa.
Periòde reculhida[modificar | modificar la font]
Doas reculhidas se possiblas, una fin de mai començament de junh al moment de florason, l'autre en setembre. Los rams devon se copar fins a 5 cm du sol; e se se copa los rams a la fin d'estiu, se deu evitar de copar mai bas que lo tèrç de la planta car una talha tròp bassa favorisariá l'apareisson de brots que resistirián pas als primièrs fregs.
Es conselhat de culhir la frigola dins de luòcs alunhats de las talvèras. Se deu pas arracar la planta mas puslèu li copar las tijas al secator o de las trencar amb los dets e daissar viure la planta e se reproduire. Es melhor de realizar la culhida après la rosada d'ora lo matin e abans lo calimàs; que la planta aurà evacuat lo maxim d’umiditat e aurà pas evaporat son òli essenciala.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Tela Botanica, sous-espèce aestivus
- ↑ Tela Botanica, sous-espèce palearensis
- ↑ Tela Botanica, sous-espèce vulgaris
- ↑ (fr)P, Lieutaghi, Petite ethnobotanique méditerranéenne, Actes Sud, 2006
- ↑ 5,0 5,1 (fr)Le traité Rustica de l'apiculture, ouvrage collectif, Ed. Rustica, septembre 2002
- ↑ (fr)Le goût du miel, Gonnet Michel et Vache Gabriel, UNAF
Bibliografia e fonts (fr)[modificar | modificar la font]
- Bonnier G. et Douin R., La grande Flore en Couleurs de Gaston Bonnier, Éditions Belin, 1990, réédition de la Flore Complète Illustrée en Couleurs de France, Suisse et Belgique.
- Coste H., Flore descriptive et illustrée de la France, de la Corse et des contrées limitrophes, Librairie scientifique et technique Albert Blanchard.
- Lambinon J., Delvosalle L., Duvignead J., Nouvelle flore de la Belgique, du Grand-Duché de Luxembourg, du Nord de la France et des Régions voisines, Édition du Jardin botanique national de Belgique, 2004, cinquième édition.
- LES FLEURS SAUVAGES de Christopher Grey-Wilson le guide visuel de plus de 500 espèces de fleurs d'Europe tempérée; BORDAS (thymus polytrichus p. )


text:
Panzoult
Panzoult es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Distincion en levant de L'Isla-Bouchard apertenenta a la familha de las Barjot del Sègle XVII a la Revolucion.
La glèisa èra possession de la abbaye de Marmoutier.
Seigneurie relevant de L'Île-Bouchard appartenant à la famille des Barjot du Sègle XVII à la Révolution.
La glèisa était possession de l'abbaye de Marmoutier.


text:
Hexactinellida
Las Espongas exactinellidas o Espongas siliçosas o encara Espongas de veire son d'organismes apartenent al grop dels Metazoaris (animals) d’organizacion fòrça simpla: presentan pas que dos fulhets cellulars (endodèrma e ectodèrma), son doncas qualificadas de diploblastics.
Somari
Estructura[modificar | modificar la font]
L'esqueleta de las Espongas exactinellidas se compausa d'espiculas siliçosa amb sièis ponchas seguent tres axes: las exactinas. Cèrtas espiculas son grandas (las megasclèras), d’autres son pus pichonas (las microsclèras). Las megasclèras s’agençan en una ret siliçosa complèxa, sens matritz proteïca. Lo teissut d’Espongas exactinellidas es parcialament sincicial : Atal existís pas de pinacodèrma (una siza cellulara extèrna), ni de choanodèrma (constituit normalament per una siza de choanocites). Aqueste darrièr es remplaçat per un choanosyncytium que borrona d'estructuras semblablas a de choanocites.
Abitat[modificar | modificar la font]
Aquestes espongas vivon preferencialament dins las aigas marinas pregondas (a mai de 200 m) e mai dins las aigas polaras.
Etologia[modificar | modificar la font]
Euplectella es una espècia abritant un cople de cambaròtas entrant dins l’esponga quand son pichonas. En creissent, se tròban empresonadas dins aquesta e i demòran tota lor vida. En Japon, aquesta associacion constituís un present a l'ocasion d'un maridatge tradicional.
Lista d’espècias d’espongas exactinellidas demest las 1000 conegudas (per òrdre alfabetic del nom scientific)[modificar | modificar la font]
- Aphrocallistes vastus
- Asconema setubalense
- Euplectella aspergillum = Euplactella = Esponga de cambaròtas
- Hyalonema schmidti
- Oopsaca minuta
- Protospongia (fossil conegut mai ancian; -540 MA; Cambrian de Burgess)
- Staurocalyptus solidus
De legir[modificar | modificar la font]
Classificacion filogenetica del vivent per Guillaume Lecointre e Hervé Le Guyader a las edicions Belin


text:
Grand Bretanha
La Grand Bretanha (var. Gran Bretanha) (en anglés Great Britain / Britain, en gaelic escocés Breatainn Mòr, en galés Prydain Fawr, en cornic Breten Veur) es una illa bèla del nòrd-oèst d'Euròpa. Es la pus importanta de l'archipèla de las illas Britanicas.
Dins lo contèxt de l'Edat Antica, la Grand Bretanha tanben se pòt sonar Albion e Britània.
Uèi aquela illa forma la part mai importanta del Reialme Unit e aperten a aquel estat. De còps, se ditz inexactament Grand Bretanha per designar lo Reialme Unit.
L'illa se compausa a l'ora d'ara de quatre nacions istoricas:
- Anglatèrra, dins la màger part de l'illa
- Escòcia, al nòrd
- lo País de Galas, al centre-oèst
- Cornoalha, al sud-oèst
Lo gentilici es britanic -a.