text:
Tren
Un tren o trin es un veïcul que circula sus ralhs e fa venir possible lo transpòrt ferroviari. Abitualament un tren consistís en un ensemble de veïculs connectats que son capables de se mòure ensemble lo long d'un camin de fèrre per carrejar de merças o de passatgièrs. Los axes dels vagons e locomotrices de camin de fèrre repausan sus una estructura rodanta nomenada bogi. La propulsion pòt venir de fonts diferentas. Sovent porgida per una locomotritz o per d'unitatsõ multiplas autopropulsadas. Los trens mai modèrnes son propulsats per de locomotrit z amb motors dièsel o electrics. Pels trens electrics la font d'alimentacion, l'electricitat, es aducha per de cables aerians o de ralhs suplementaris. La font d'alimentacion tradicionala dels trens foguèt la vapor, mas tanben los cavals, las còrdas o los cables, la gravitat, de mecanismes pneumatics e de turbinas de gas.
Lo Malhum Ferroviari Transeuropèu (sens Norvègia, Soïssa, Bulgaria e Romania) a una longor de 199 682 km, que 100 228 km electrificats.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Tipes de trens
- 2.1 Trens de passatgièrs
- 2.2 Trens de mercaderies
- 2.3 Autres tipes de trens
- 3 Cronologia de la granda velocitat
- 4 Album
- 5 Vejatz també
- 6 Referéncias
- 7 Bibliografia
- 8 Ligams extèrnes
Istòria[modificar | modificar la font]
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot « tren » es uèi ligat al camin de fèrre. Pasmens la sieuna origina es fluviala, pr'amor qu'existissiá dejà longtemps abans l'invencion del camin de fèrre.
Aquel mot o son equivalent es gaireben lo meteis en anglés, olandés, castelhan, catalan o italian que ven del francés trainer. Quauquas lengas germanicas, mai que mai l'alemand e las lengas escandinavas, utilizan zug, tåg e tog, aparentat al vèrb anglés to tug, que vòl dire traïnar.
Desvolopament tecnologic del tren dins l'istòria[modificar | modificar la font]
Aquel faguèt mai per la transformacion del monde e de l'umanitat que tot autre mejan de transpòrt, dempuèi que la barca venguèt la nau. Foguèt pels continents çò que foguèt la nau pels oceans. Ara se pòt veire l'automobila e l'avion coma mejans de transpòrt de granda velocitat pertot sus la tèrra e dins lo cèl a, mas abans, la nau e lo tren permetèron a l'òme de conéisser e dominar lo monde.
En un cort espaci de temps s'inventèt la ròda pauc abans la descobèrta que se podiá guidar un veïcul. Ambedós eveniments se passèron, segurament, en Mesopotàmia.
Origina possibla[modificar | modificar la font]
Los carris anavan per de canèlas parallèlas cavadas dins los camins d'Ur. Los abitants lèu se mainèron qu'aquelas rainadas, quand èran prigondas, mantenián los veïculs sens sortir d'una senda e sens damejar los ostals al costat d'ont passavan, dins las estrechas carrièras de las vilas regadas per Tigre e Eufrates. Mas tard cobriguèron las carrièras poscosas o enfangadas amb de lausas, daissant, exprès, las regas necessàrias perque los carris seguiscan un camin fixe. Cal pas oblidar que la carreta de quatre ròdas èra alavetz una invencion recenta, e que son axe posterior èra pas orientable. Foguèt l'epòca del veïcul guidat, mas pas encara aquela del camin munit de ralhs. Aquela idèa venguèt aprèp quand dins las vias rainada prigondament se pausèt, tot lo long, de troncs d'arbre partits per la mitat per evitar que las ròdas de las carretas s'enfanguen. Foguèron los primièrs ralhs. Sens dobte, aquel sistèma s'espandiguèt ont ploviá fòrça e ont la pèira mancava.
En sa forma primitiva la ròda d'aquel sistèma semblava un rotlament, e, los troncs d'arbre en escaire (avets o Melzes) clavats sus d'autres troncs pus corts en formant d'angles dreches constituissián la via de ralhs montats sus travèrsas. E mai se trobèt d'agulhas rudimentàrias.
A la Revolucion Industriala[modificar | modificar la font]
Al sègle XIX, en fòrça païses europèus comencèron a descobrir los vestigis d'aquel extraordinari Empèri Roman e apreissèron ciutats perfèitament traçadas amb sas fortificacions, espandits ostals de camp amb una espècia de calfatge central e aiga correnta, carrièras plan pavimentadas e tanben camins de pèiras dedicats per la circulacion de carretas amb de regas. Un d'aqueles camins se trobèt dins les Illas Britanicas, precisament ont s'enauçarà ben mas tard la gara de tren d'Abbeydore, a la frontièra d'Anglatèrra amb lo País de Galas.
Lo camin de fèrre arribèt amb la Revolucion Industriala apareissent en Anglatèrra durant los sègles XVIII e XIX.
Lo constructor de la primièra locomotiz lo 25 de julhet de 1814, que condiguèt mas tard en un tren, foguèt George Stephenson.
Lo destin inicial de la locomotiz se passèt dins las minas de carbon. En sa primièra demostracion capitèt arrossegar una carga de quaranta tonas a una velocitat de sièis quilomètres per ora.
En 1823, lo Parlament anglés aprovèt l'acte qu'assegurava a George Stephenson l'exclusivitat d'un projècte, que sa finalitat èra d'unir los vilatges de Stockton e Darlington per mejan d'una via ferrada.
Tipes de trens[modificar | modificar la font]
I a divèrses tipes de trens dessenhats per diferents usatges. Un tren pòt consistir en una combinason d'una o mas locomotoritz amb un o mas vagons i cada tren. Las vias ferradas pòdon èsser de diferentas largor. I a diferents tipes de trens: atmosferic, monorailh, LGV, maglev, mètro pneumatic, funicular e cremalhièra.
Los trens pòdon transportar passatgièrs, marchandisas o èsser mixtes.
Trens de passatgièrs[modificar | modificar la font]
Un tren de passatgièrs es un veïcul de transports de viatjaires. Lo tren pòt èsser una unitat multipla autopropulsada, o una combinason de locomotritz amb vagons o veituras. Los trens viatjan entre estacions o garas, ont los passatgièrs embarcan e desembarcan. Dins la majoritat dels cases, los trens de viatjaires an en un orari establit e dreches d'ocupacion privilegiat de via suls dels trens de marchandisa.
Trens de longa distància[modificar | modificar la font]
Los trens de longa distància viatjan entre diferentas vilas o regions e a vegadas entre diferents païses. A vegadas an un vagon restaurant per permetre als passatgièrs de manjar durant lo viatge. Lo tren de nuèch a vagons previst per dormir.
Tren de granda velocitat[modificar | modificar la font]
Los trens de granda velocitat (TGV) son de trens que circulan a de velocitats mejanas superioras a 200 km/h. Uèi ara lo material mobil pus modèrne pòt capiter lo 350 o 400 km/h amb granda seguretat. Lo primièr tren de granda velocitat foguèt lo japonés Shinkansen (tren bala) que comencèt de foncionar en 1964. Aqueles tipes de trens son competitius amb l'avion se la distància excedís pas 500 o 600 km.
Per causa de seguretat aquel tipes de trens pòdon pas circular per vias convencionalas, mas sus de linhas de grandas velocitat.
Maglev[modificar | modificar la font]
Lo maglev es lo nom d'un tren que fonciona amb la tecnologia de la levitacion magnetica, e la principala diferéncia amb los trens convencionals es qu'existís pas de contacte entre lo veïcul e la via e aquò es possible amb l'usatge de camps magnetics. Per poder atenher la velocitat de 500 km/h fa longtemps que i a de recèrcas en la tecnologia maglev.
Tren interurban[modificar | modificar la font]
Los trens interurbans son de trens qu'efectuan servici de connexion entre vilas. Pòdon èsser omnibus (arrèst dins totas las garas), express (arrèts dins las vilas pus grandas) o dirèctes (sens arrèst intermèdi).
Tren regional[modificar | modificar la font]
Un tren regional es un tren que connècta vilatges e vilas, lo parcors es pus grans que aquel dels trens interurbans e es pas solament lo ligam entre los principals centres de populacion mas tanben servís el transit local.
Trens de corta distància[modificar | modificar la font]
Tren de banlèga[modificar | modificar la font]
Qualques vilas an de malhums de trens de banlèga que servisson una vila e son entorn. Aquel sistèma es utilizat en airals metropolitans per satisfar la nauta demanda. Qualques vagons an zònas sens sètis, per demorar de pè, cargar bicicletas. En qualques cases los trens pòdon èsser de doble estatge.
Mètro[modificar | modificar la font]
Los trens metropolitans, de transit rapid o mètro son de trens amb una granda frequéncia de passatge e son separats dels autres mòdes de transpòrt e i a pas de passatges de meteis nivèl. Los mètros poden èsser sosterrats a travèrs de tunèls per tota la ciutat, mas tanben pòdon èsser totalament en superficia, en viaducte o mixte.
Tramvia[modificar | modificar la font]
Un tramvia es un tipe de tren de mendre capacitat, es un veïcul unic o mai d'un connectats. Circulan per las carrièras de la vila, a vegadas separats d'autres modes de transpòrt o d'autres partejan l'espaci amb la circulacion automobila.
Actualament la granda majoritat de tramvias utilizan cables aèris amb font electrica mas qualques vilas (coma Bordèu) començan de far circular tramvias electrics sens cables.
Tren leugièr[modificar | modificar la font]
Un tren leugièr es un tren qu'es a mièg camin entre un tramvia e un tren. A grandas frequéncias de passatge coma los mètros e a diferéncia d'aquel pòdon aver passatges de nivèl.
Monoralh[modificar | modificar la font]
Trens de mercaderies[modificar | modificar la font]
Un tren de marchandisa es un tren destinat al transport de merças o materials. La majoritat de marchandisas son transportades per tren, e per exemple als Estats Units d'America lo tren fa un usatge mai grans del trens de marchandisas que de passatgièrs.
Lo transport de marchandisas per tren es fòrça economic, subretot quand cal transportar material a forra borra de grandas distàncias, e tanben es mas eficaç energeticament que lo transport per carrièra. A partir de 32 km los còstes del transport poirián èsser ja efectiu.
Lo principal desavantatge del transpòrt ferroviari de marchandisas es lo manca de flexibilitat. Per aquela rason, lo tren perdut perdèt las empreses qu'utilizavan aquel tipe de transpòrt per passar al transpòrt per carrièra, alara que los govèrns encoratjan l'utilizacion dels trens de marchandisas.
Autres tipes de trens[modificar | modificar la font]
En mai dels trens de passatgièrs e de marchandisas, i a d'autres tipes de tren que s'utilizan per la construccion, mantenença e ensag pendent la construccion de las linhas de camin de fèrre. En Soïssa existís de trens d'urgéncias que s'utilizan en cas d'encendis dins los tunèls.
Los trens de trabalh consistisson en trens equipats amb motors per capitar operacions coma manipular, tractar, ensajar catenàrias, qualques uns son equipats de gruas, etc.
Cronologia de la granda velocitat[modificar | modificar la font]
- 1er octobre del 1964: inauguracion de la linha Tokaido Shinkansen, en Japon comença l'èra de la granda velocitat ferroviària. Creacion dels legendari trens bala que unís Tòquio a Osaka.
- 6 de març de 1974: Jòrdi Pompidor decidís dins son darrièr conselh dels ministres de crear un tren de granda velocitat en França.
- 26 de febrièr de 1981: lo TGV despassa la velocitat de 380 km/h, batent lo recòrd de velocitat sus linha ferrada.
- 22 de setembre de 1981: François Mitterrand inaugurèt los 417 km de la linha TGV entre París e Lion.
- 18 de mai de 1990: Una unitat del TGV-Atlantic circula a 515 km/h, fixant un nòu recòrd mondial de velocitat que demorèt pendent 17 ans.
- 2 de junh de 1991: Alemanha inaugura lo primièr servici regular de l'InterCityExpress (ICE) entre Hamburg e Munic.
- 13 d'abril de 1992: Espanha inaugura sa primièra linha de granda velocitat de Sevilha a Madrid amb los trens AVE, derivats del TGV francés.
- 14 de novembre de 1994: Lo primièr Eurostar percorrís l'Eurotunèl jos la Marga i realiza en tres oras son primièr viatge comercial entre París e Londres.
- 3 de Junh de 1998: Accident amb victimas mortalas dins un tren de granda velocitat. Un ICE alemand tusta a 200 km/h un pont: 101 mòrts e 88 ferits.
- 29 de genièr del 2001: Itàlia e Françasignan un acòrdi per unir Lion amb Turin amb una linha de granda velocitat. Circulacion prevista en 2015 e per aquò far cal construir un tunèl internacional de 52 km jols Alps.
- 3 d'abril de 2007: Una unitat V-150 (de dos estatges) del TGV francés capita 574 km/h sus la linha París-Estrasborg, batent lo recòrd de velocitat sus ralh.[1]
Album[modificar | modificar la font]
-
GE U20C in Indonèsia, #CC201-05
-
-
Vejatz també[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) [1] Histoire d'un record du monde de vitesse sur rail. La Lettre de l’Union des ingénieurs CNAM avril 2009 [2].
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ca)Quan el vapor movia els trens: la fabricació de locomotores per la Maquinista Terrestre i Marítima, Santiago Riera i Tuèbols, ed: Marcombo, 1998 ISBN 84-267-1160-X


c: text/html

text:
Ashkenazí
L'ashkenazí (en ebrieu: אשכנזי) es la cultura dei josieus venent d'Alemanha, de Polonha, de Russia, d'Àustria-Ongria, dau nòrd de França e pus generalament d'Euròpa Centrala e de l'Èst. An una lenga que li es pròpria, lo yiddish, qu'es una lenga derivada de l'alemand enriquida d'emprunts a l'ebrieu, au polonés e au rus. Sa litúrgia es probablament influenciada per lei culturas pròchas dins aquelei país. Lo mot d'Ashkenaz designava lei tèrras que s'estendián en delà de Ren donc en Alemanha. Dins leis autors ebrieus de l'Edat Mejana, aquest meteis mot designava lei país germanics e d'Euròpa centrala, tèrras que lei josieus començavan de s'i installar.
Dins la Bíblia, Ashkenaz designa a l'origina leis escitas e sei país.
Lei populacions josievas ashkenazís an viscut dins aquestei domenis dempuei lo sègle X. S'estima que leis ashkenazís representavan 3% de la populacion josieva mondiala au sègle XI.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
-204
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -204 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Segonda Guèrra Punica còntra la Republica Romana. Desbarcament d'una flòta romana menada per Scipion l'African en Africa per atacar dirèctament Cartage. Capitèt de s'aliar ambé lo cap numida Massinissa mai sei fòrças mau capitèron de conquistar Utica.
Egipte[modificar | modificar la font]
Mòrt dau faraon Ptolemèu IV entre julhet e aost. Lei rasons d'aquela disparicion son desconegudas. Son fiu Ptolemèu V li succediguèt lo 8 d'aost sota la regéncia de sa maire Arsinoe III. Pasmens, un complòt menat per d'aristocratas (Agathocles, Sosibi) capitèt d'assassinar la regenta en setembre e de prendre lo poder. Aquò entraïnèt un afebliment important dau poder politic dei Lagides que comencèt un declin acomençat dins lo corrent dei darriereis annadas dau rèine de Ptolemèu IV. Lei Seleucids aprofichèron rapidament aquela situacion per atacar lei territòris egipcians asiatics.


text:
Tourville-la-Campagne
Tourville-la-Campagne en normand (Tourville-la-Campagne en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Tourville-La-Campanha a situat entre Elbeuf e Lo Neubourg.
Tourville-la-Campagne est située entre Elbeuf et Le Neubourg.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Tourville-La-Campanha #èsser cap de-luòc del costat fins en 1821. #Èsser alavetz remplaçat per Amfreville-la-Campanha.
Tourville-la-Campagne fut capluòc du canton jusqu'en 1821. Il fut alors remplacé par Amfreville-la-Campagne.


text:
910
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 910 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Lo rèi Constantin II acomencèt de sostenir lei senhors de Bernícia còntra lo rèi viking de York, Ragnall Uí Ímair. Aquò foguèt lo començament d'un conflicte lòng còntra lei reiaumes vikings situats au sud d'Escòcia. Dins aquò, son debanament es mau conegut.
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Lo 15 de genier, fondacion dau Califat Fatimida per Ubayd Allah al-Mahdi ambé Mahdia coma capitala sus lo litorau orientala de la Tunisia modèrna. Per lo premier còp de son Istòria, lo mond musulman èra devesit entre dos califats rivaus.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Campanha de l'emir Munis al-Muzaffar en Iran que s'acabèt per la reconquista de la vila de Fars.


text:
Alexandre Blanc
Alexandre, Marius, Enric Blanc (en francés: Alexandre Blanc; Camps, 14 de setembre de 1874 - Alfortville, 26 d'agost de 1924) èra un regent e politician occitan que foguèt deputat de Vauclusa de 1906 a 1910 e de 1914 a 1924.
Biografia[modificar | modificar la font]
Un regent vengut deputat[modificar | modificar la font]
De 1890 a 1893, Alexandre Blanc foguèt escolan-mèstre a l'Escòla normala d'Avinhon. Aprèp que capitèt son diplòma foguèt nomenat a Montèus ont demorèt fins a 1906. En 1903, venguèt secretari del tresen congrès de las Amicalas de regents que se debanèt a Marselha. En 1905, signèt lo Manifèst dels regents sindicalistas en qualitat de membre del conselh federal dels regents de Vauclusa. Militèt tanben a la Libre Pensée du Vaucluse que representèt, en 1904, al congrès de la Liura Pensada de Var, al Luc.
Tre 1900, se marquèt a la Federacion socialista de Vauclusa, l'endeman del congrès d'Avinhon e que s'inicièt la ruptura amb lo Partit Obrièr Francés (POF).
A partir de 1903, Alexandre Blanc joguèt un ròtle màger dins la Federacion; l'an seguent ne venguèt, durant lo congrès de Cavalhon, lo secretari general. Pro lèu, la Federacion aderiguèt al Partit Socialista Francés e Blanc la metèt en contacte amb la Federacion locala aderenta al Partit Socialista de França. Pro lèu, l'unitat se realizèt e Pierre Vaillandet del Partit Socialista francés venguèt lo primièr secretari de la Federacion unificada. Pasmens, quand foguèt desplaçat a Bordèu, foguèt Blanc que li succediguèt. A la direccion del movement, Blanc representèt la Federacion de Vauclusa als congrèsses del Partit Socialista de Limòtges, en 1906, e puèi de Sant Estève en 1909.
En 1906, los grops de l'arrondiment d'Aurenja lo presentèron a las eleccions legislativas. Segon lo Jornal dels regents, recebèt "lo sosten moral e pecuniari de l'Amicala" dels regents. Elegit al congrès federal de Pertús en Vauclusa, Blanc quitèt lo secretariat de la Federacion. Foguèt pas reelegit en 1910 mas tornèt trobar son sèti en 1914. Durant aquelas doas legislaturas, collaborèt a la Comission de l'Ensenhament e de las Bèlas Arts.
De l'oposicion a la guèrra al Comitat director del Partit Comunista[modificar | modificar la font]
Blanc se mostrèt adversari de la politica facha pel Partit Socialista SFIO durant la guèrra de 1914-1948. En 1914, son programa electoral indicava ja sa causida d'aplicar lo programa integral del Partit, e en primièr, l'entente internacionala dels trabalhadors. Aprèp la naissença, en 1915, d'un corrent minoritari dins lo partit, en Haute-Vienne, que anequeliguèt l'unanimitat qu'existiá abans al sen de la SFIO fàcia a la guèrra, Blanc èra un dels que participèron, en 1916, a la conferéncia socialista internacionala de Kiental, en Soïssa.
Recebèt puèi una convocacion de la Commission administrativa permanenta (CAP) del Partit. Blanc i respondèt en dire qu'agissiá en armonia amb las decisions dels congrèsses internacionals. La Federacion de Vauclusa se solidarizèt amb el. Bientôt, Blanc appartient al Comitat per la defensa del socialisme internacional e signèt l'appel qu'adreçava lo comitat a las Federacions socialistas. A mai, se neguèt a tota participacion ministeriala del Partit socialista.
La patz tornada, la Federacion de Vauclusa lo placèt coma cap de lista per las eleccions de 1919 e foguèt reelegit. L'an seguent, participèt al congrès socialista d'Estrasborg. Foguèt elegit al conselh d'administracion dem Poulaire. Au nom du Comité pour la troisième Internationale, il se prononce pour la Résolution d'adhésion à celle-ci et signe la motion Cachin-Frossard qui va dans ce sens. Al congrès de Tors, en decembre de 1920, il est assesseur lors d'una séance. 42 mandats du Vauclusa de 46 èran favorables a l'adesion. Blanc foguèt elegit al Comitat director del Partit Comunista.
Lo primièr secrétaire général du PC, Ludovic-Oscar Frossard disait de lui que toutes les cigales du Midi chantaient dans sa gorge. Il sollicite sa réintégration dans le corps enseignant, mais au moment où sa demande venait d'être acceptée, il mourait le 26 août 1924 à Alfortville.
Il avait publié au début de sa carrière un ouvrage intitulé L'Université au village.


text:
Vivaroaupenc
Lo vivaroaupenc o vivaroalpenc es lo dialècte nòrd-occitan parlat dins lo nòrd-èst de Velai, de franjas au sud de Léger, lo nòrd de Vivarés, lo Daufinat meridional, los Aups de lenga occitana en França e en Itàlia e a la Gàrdia en Calàbria (lo bas-vivarés, nòrd-occitan el tanben, es pas de vivaroaupenc, mas la varietat nòrd-cevenòla dau lengadocian).
Somari
Noms[modificar | modificar la font]
Lo nom de vivaroaupenc lo devèm au lingüista Pèire Bèc dempuei los ans 1970, es lo nom que mai s'utiliza encuei. D'unes especialistas an donat tanben d'autres noms au vivaroaupenc: aupenc-daufinenc (Juli Ronjat), nòrd-provençal (Joan Glaudi Bouvier), anfizonic e lo domeni dialectau essent l'Anfizòna (Pèire Nauton); o encara aupenc, provençal aupenc, gavòt dins un sens alarjat (normalament l'aupenc e lo gavòt son de subdivisions dau vivaroaupenc, vejatz çai sota).
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Sa caracteristica principala es la chaüta de las dentalas intervocalicas latinas simplas : chantaa (o chantaia) per c(h)antada, monea per moneda, bastia (o bastiá) per bastida, maür per madur.
La desinéncia verbala de primiera persona i es -o (coma en francoprovençal, italian, catalan central e nòrd-occidental, castelhan, galego e portugués): parlo per parli o parle.
Un trach frequent mas non sistematic es lo rotacisme de l (passatge a r): barma per balma o bauma, escòra per escòla, saraa (o saraia) per salada.
Los parlars aupencs (stricto sensu) an mantengut la prononciacion de la r finala dels infinitius (çò qu'es excepcional en occitan modèrne) e la m finala dels noms prononciada "-mp".
Lexic[modificar | modificar la font]
Lo vivaroaupenc ten en general lo vocabulari de l'occitan amb los eventuals cambiaments fonetics del nòrd-occitan, mas a tanben de formas lexicas especificas (arcaïsmes e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas amb los dialèctes lemosin e auvernhat. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas excluses per l'amor de donar una mòstra del vocabulari vivaroaupenc.
- ateirar: recaptar, arranjar, adaptar
- baralhar: s'agitar
- chalaa: traça de nèu
- daube: ambe
- dissande: dissabte
- divèrt: disavèrt, dolent, marrit
- entalabordir: estordir
- eissubliar: oblidar
- embabiolar, embabiaular: enfaitilhar amb de mots
- enlojar(s'): obstruir
- enquesiam mai: endacòm mai
- fesclard: embuc
- fuèc: fuòc
- gibar: secotir
- golalhon: gargalhon
- guinhar: bolegar
- laïns: dedins
- jarri: buòu, brau
- paniòu: nesci, pauc desgordit
- ordis: otilhs
- paparòt: pureia, sopa
- pialar: escorçar
- piana: pantofla
- pifraire: golut
- quesar: calhar, tàiser
- rata penaa, rata pena, rata plena, rata pen(n)ata, rata penada, rata penat, rata bòrnha, rata voroira («soritz que pana»)
- repuar: reprendre, recomençar
- soca: còlha
- tege: fart
- uau [jaw] : uèlh (tanben emplegat)
- vès: en cò de
Sosdialèctes[modificar | modificar la font]
I a dos grands sosdialèctes.
- L'aupenc (vivaroaupenc de l'èst) se parla dins los Aups, çò es dins las Valadas Occitanas (estat italian), los Auts Aups, lo nòrd e lo centre dels Aups Maritims e lo nòrd e lo centre dels Aups d'Auta Provença. Se caracteriza per una fonetica fòrça conservatritz, ont sovent se pronóncia totas las consonantas finalas coma en occitan medieval, en particular la -r finala dels vèrbs a l'infinitiu e de las terminasons -ier, -aor, -ior (per -ador, -idor). Tanben se pòt auvir, dins certans parlars, las finalas intactas -m [m], -rn [rn], -rm [rm], -lm [lm]. Se subdividís en doas sosvarietats segon Robèrt Lafont:
- Lo cisaupenc o aupenc oriental dins las Valadas Occitanas (estat italian). Una autra classificacion, segon Felip Martèl, parla de l'inaupenc, que correspònd aproximativament au cisaupenc, mas en exclusent las Valadas Occitanas del nòrd e en apondent Cairàs.
- Lo gavòt subre lo pendís occidentau dels Alps (estat francés). Una autra classificacion, segon Felip Martèl, parla de l'intraaupenc, que correspònd aproximativament au gavòt, mas en exclusent Cairàs e en inclusent lo nòrd de las Valadas Occitanas.
- Lo vivarodaufinenc (vivaroaupenc de l'oèst) se parla dins lo sud d'Isèra, Droma, lo nòrd de Vivarés (Ardecha), lo nòrd-èst de Velai o dau Naut Léger (vèrs Sinjau) e dins de franjas al sud de Léger (vèrs Sant Bonet dau Chastèl e Lo Borg d'Argentau). Se caracteriza per una fonetica mai evolutiva, pròcha de las tendéncias de l'auvernhat e dau lemosin, en amudissent las consonantas finalas. Segon Felip Martèl, i a doas sosvarietats:
- Lo vivarovelaiés a l'oèst de Ròse (nòrd-èst de Velai, franjas de Léger e nòrd de Vivarés : Naut Vivarés, Botèiras).
- Lo rodanodaufinenc en Droma e dins lo sud d'Isèra.
Chal ben precisar que lo bas-vivarés (o sud-vivarés) es un parlar lengadocian e non pas vivaroaupenc.
Comparason de las nòrmas[modificar | modificar la font]
En cisaupenc (varietat de vivaroaupenc de las Valadas Occitanas), doas nòrmas se fan concurréncia, la nòrma classica e la nòrma de l'Escòla dau Pò.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- BRONZAT Franc, MARTÈL Felip (1983), L'espandi dialectau aupenc, assag de descripcion, Revista Novel temp.
Liams[modificar | modificar la font]
- Sit sus l'occitan vivaroaupenc de Velai e Vivarés
- Lexic del vivaroaupenc e del vivarés, Didier Grange, 2008
- Apréner la lenga e lo vocabulari occitan vivaroaupenc
Lingüistica > Lenga > Occitan > Vivaroaupenc


text:
Ademuz
Ademuz (en castelhan e aragonés Ademuz, en catalan Ademús) es una pichona comuna de 1242 estatjants, de lenga castelhana (ancianament de lenga aragonesa), situada dins lo País Valencian. Es la capitala de la comarca del Rincón de Ademuz, qu'aperten al País Valencian e a la província de Valéncia. La comarca del Rincón de Ademuz ten la particularitat d'èsser un enclavament valencian completament enrodat per l'actual territòri de Castelha-La Mancha e Aragon.
La construccion pus anciana de tota la comuna es la glèisa apelada de la Huerta, del sègle XIV. Per la comarca passa lo flum de Turia.
Auèi, l'activitat es concentrada dins una sola avenguda, apelada "Avinguda de Valencia", ont se tròban la màger part dels comèrcis.


text:
Catalisador
En quimia, un catalisador (del grèc: kataλύtnς, catalytēs), es una substància qu'aumenta la velocitat d'una reaccion quimica, mas que se consumís pas dins la reaccion.
Existisson dos tipes de catalisadors,
- Omogenèu: se tròban dins la meteissa fasa que los reactius e productes. Los catalisadors omogenèus reagisson amb un o mai d'un reactiu per formar un intermediari que après va evoluir cap als productes finals de la reaccion. Per exemple,
- A + C -> AC
- AC + B -> AB + C,
- ont A, B son los reactius, C es lo catalisador, AC es un intermediari de reaccion e AB es lo producte.
- Eterogenèu: se tròban dins una fasa diferenta dels reactius e productes. Lo cas abitual es lo d'un catalisador solid e de reactius e productes en solucion. Los reactius son adsorbits a la superfícia del catalisador, de tal biais que qualques ligams quimics s'aflaquisson en permetent l'evolucion cap als productes.
A nivèl energetic la foncion del catalisador es de demenir l'energia de l'estat de transicion, doncas l'energia d'activacion de la reaccion. Los catalisadors principals son los metals de transicion, que sián jos la seuna forma metallica o formant de complèxes.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Enzim - biocatalisadors


text:
Filipinas
Las Filipinas , o oficialament Republica de las Filipinas (Filipino: Republika ng Pilipinas), son un estat sobeiran d'Asia del Sud-Èst situat a l'oèst de l'Ocean Pacific. Lo gentilici es filipin -a.
Al nòrd l'Estreit de Luzon las separan de Taiwan. A l'oèst, la Mar de China Meridionala las separan de Vietnam. Al sud oèst, la Mar de Sulu s'estend entre lo país e l'illa de Bornèo, e al sud la Mar de las Celebas las separan de las autras illas d'Indonesia. Son bordadas a l'èst per la Mar de las Filipinas. Sa situacion dins la Cencha de fuòc del Pacific e son clima tropical fan que lo país es expausats als tèrratrèms e a las tempèstas tropicalas mas portèron tanben fòrças ressorsas naturalas e ne fan un dels airals pus rics en biodiversitat al mond. Cobrissent aperaquí tres cent mila quilomètres carrats es lo 73en estat pus estendut al mond[1] e un archipèla de 7,107 illas, las Filipinas se divisan en tres divisions geograficas: Luzon, Visayas, e Mindanao. La capitala es Manila.
Amb una populacion de pus de 97 millions d'abitants en 2013, las Filipinas son lo seten país pus poblat d'Asia e lo dotzen pus poblat al mond. I cal apondre una populacion de 12 million de personas que vivon al delà de las mars.[2] D'etnias e culturas multiplas s'encontran a travèrs de las illas. A l'epòca preïstorica, los negritos foguèron entre los primièrs abitants de l'archipèla. Foguèron seguits d'èrsas successivas de poblants d'origina austranesiana que portèron amb eles d'influéncias vengudas de las societats malaia, Indo, e islamicas. Un negòci e un poblament chinés important introdusiguèron d'influéncias culturalas chinesas que demoran encara uèi.
L'arribada de Ferrand Magellan en 1521 marquèt lo començament d'un periòde d'interèsts e de colonizacion espanhòla. En 1543, l'explorador espanhòl Ruy López de Villalobos nomenèt l'archipèla Las Islas Filipinas en onor de Felip II d'Espanaha. L'Empèri espanhòl comencèt lo poblament amb l'arribada de Miguel López de Legazpi de Nòva Espanha (Mexic actual) en 1565 qu'establiguèt lo primièr poblament espanhòl dins l'archipèla, que demorèt una colonia espanhòla pendent mai de 300 ans.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los primièrs abitants del territòri de las Filipinas arribèron benlèu dins l'illa de Palawan 50 000 ans ab. J.C. Lo primièr grop d'europèus qu'arribèt dins l'archipèla foguèt l'expedicion del portugués Fernão de Magalhães al servici d'Espanha. La colonizacion espanhòla comencèt durant lo govèrn del rei Felip II d'Espanha. Lo conquistador Miguel López de Legazpi arribèt en 1565 a Cebu. La capitala, Manila foguèt fondada en 1571.
Una revolucion que desirava l'independéncia filipina comencèt lo 17 de julhet de 1897 comandada pel general Emilio Aguinaldo, mas en 1898 comencèt una guèrra entre Espanha e los Estats Units d'America. Coma resultat, Filipinas foguèron ocupadas pels Estats Units en 1899, aprèp un cort periòde d'independéncia.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, Japon ocupèt militarament lo territòri filipin, e los japonés foguèron forabandits solament en 1945. Lo 4 de julhet de 1946 las Filipinas se declarèron independentas dels Estats Units, amb Manuel Acuña Roxas per president.
Politica[modificar | modificar la font]
Las Filipinas son una republica presidenciala. Lo president es lo cap d'Estat e tanben lo cap del govèrn. Es elegit per la populacion per un periòde de sièis ans.
Lo Parlament (Kongreso ng̃ Pilipinas) se compausa de doas cambras: lo Senat, amb 24 membres elegits per un periòde de sièis ans, e l'Ostal dels Representants (Kapulungán ng̃ mg̃a Kinatawán ng̃ Pilipinas), compausat de 235 membres elegits per un periòde de tres ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Las Filipinas son constituidas d'un archipèla de 7107 illas, amb una supefícia totala d'aperaquí 300 439 km2. Las illas s'estendon del nòrd cap al sud subre 1800km, e d’èst cap a l'oèst sus mai de 1 100 km. Son divisidas en tres grops : Luzon (Regions I à V + NCR & CAR), que s'i tròba la capitala, Manila, las Visayas (VI à VIII), e Mindanao (IX a XIII + ARMM). La màger part de las illas montanhosas son cobèrtas de selvas tropicalas e d’origina volcanica coma l’atestan los tèrratrems freqüents e la vintena de volcans en activitat coma Pinatubo. L'archipèla es tanben somés als tifons del Pacific de l'oèst subretot entre mai e octobre. Lo pòrt de Manila, sus l'illa de Luzon, es la capitala e la segonda pus granda vila del país après Quezon City. Lo trescòl es lo mont Apo subre l'illa de Mindanao, que s'enauça a 2954 mètres.
Subdivisions administrativas[modificar | modificar la font]
Las Filipinas son subdivididas en 81 províncias, organizadas en 17 regions. Vaquí la lista de las regions filipinas.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de las Filipinas.
Cultura[modificar | modificar la font]
Aproximativament 81% dels filipins son catolics, 9% son seguidors d'altras religions crestianas, e 5% son musulmans.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ General Profile of the Philippines : Geography, Philippine Information Agency.
- ↑ Global Pinoys to rally at Chinese consulates – The Philippine Star » News » Headlines. Philstar.com (2012-04-27). Retrieved on 2012-07-04.


text:
Aromas
Nom desconegut en arpitan (Aromas en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Jura e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aromas E los sieus caserius (Ceffia, Marsonnas, L'Espital, Marcia e Burignat) se'n tròban sul scenari dels Erythrones en lo sud del #Jurar a aperaquí 5 a unitat|10|km {{}} del limit amb lo departament del Ain.
Aromas et ses hameaux (Ceffia, Marsonnas, L'Hôpital, Marcia et Burignat) se trouvent sur le plateau des Erythrones dans le sud du Jura à environ 5 à 10 km de la limite avec le département de l'Ain.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat absorbeix tres de las siás vesinas :
- en 1823, Burigna e L'Espital ;
- en 1972, Ceffia[1].
La commune absorbe trois de ses voisines :
- en 1823, Burigna et L’Hôpital ;
- en 1972, Ceffia[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
Cassini.


text:
1681
Aquesta pagina concernís l'an 1681 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Mòrt dau sultan Badi II (1645-1681) que foguèt remplaçat per Unsa II (1681-1692).
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Acabament de la construccion dau Canau dei Doas Mars qu'èra dirigida per Pèire Pau Riquet dempuei 1661. Foguèt classat Patrimòni Mondiau de l'Umanitat en 1996.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 14 de març - Georg Philipp Telemann, compositor alemand (m. 1767)
- 12 d'agost - Vitus Bering, navigaire e explorator danés (m. 1741)
- 28 de novembre - Joan Cavalièr, cap dels camisards (m. 1740)


text:
Estrech de Magellan
L'estrech de Magellan es una rota maritima situada al sud de Chile e al nòrd de l'Illa Granda de la Tèrra del Fuòc. La via navegabla es lo pus important passatge natural entre los oceans Pacific e Atlantic, mas es considerada coma una rota malaisida per navegar a causa del clima inespitalièr e de l'estrechor del passatge.
Fernão de Magalhães, navegador portugués al servici de la corona d'Espanha, foguèt lo primièr europèu d'i navegar en 1520, pendent son viatge a l'entorn del monde. Pr'amor que la nau de Magalhães dintrèt dins l'estrech lo 1èr de novembre, jorn de Totsants, foguèt d'en primièr nomenat Estrecho de Todos los Santos. Mai tard los espanhòls cambièron lo nom per Estrecho de Magallanes .


text:
Sèishes
Sèishes[1][2] (Seysses en francés) es una comuna occitana de Gasconha, situada dins lo departament de la Nauta Garona dins la région de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sèishes es una comuna de l'airal urban de Tolosa sul canal de Sent Martòri, a 19 quilomètres al sud de Tolosa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personas ligadas a la comuan[modificar | modificar la font]
- Pierre Paulin Andrieu : evesque de Marselha.
- Fabien Audard, fotbalaire profesional.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Marqués de Sade
Donat Anfós Francés, marqués de Sade (París, lo 2 de junh de 1740 - Charenton, lo 2 de deceme de 1814) que ho un filosòf e escrivan provençau de lenga francesa. La soa òbra filosofica e literària qu'explora los limits e la legitimitat de la morau dens ua estetica pornografica qui cerca tostemps anar mei luenh. Aquesta escritura qui cerca a destabilizar la morau en la debastir entà muishar las soas contradiccions tant com l'apologia literària de totas las practicas sexuaus desviantas qui poscan imaginar que valèn au marquès de passar la màger de la soa vita en preson.
- Naissença a París
- Escrivan francés del sègle XVIII
- Escrivan francés del sègle XIX
- Filosòf francés
- Filosòf del sègle XVIII
- Filosòf del sègle XIX
- Filosòf atèu
- Romancièr francés
- Autor de roman erotic
- Adversari de la pena de mòrt
- Presonièr
- Marqués de Sade
- Familha de Sade
- Filosòf occitan
- Naissença en 1740
- Decès en 1814


text:
La Gaillarde
La Gaillarde es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat pel Dun.
La commune est traversée par le Dun.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Divèrsas ipotèsis per çò qu'es de l'origina del nom del vilatge :
- nom d'origina nordique
- nom en provenent del nom d'un senhor
- La Xavala derivariá del celtique galia, #que significava fòrça. Aquel nom i auriá #èsser donat al Dun per o descriure. N'efièch, lo Dun, al Mièja Edat èra pas pas encara canalisé e lo sieu cors d'aiga èra clarament mai vigorós #qu'uèi.
Lo abbé Cochet parlar d'ancians potzes rebouchés en la plana, ont dels tresaurs aurián amagat, mas tanben de legenda de fées o de madamas blancas en dançant de rondas. Totun, aquel tipe de legenda es fòrça corrent en Normandie, e en particular en lo país de Caux. Gaireben tota la region èra entre las mans de las fraires de la Santa-Trinité de Fécamp. A la Xavala meteissa, la abbaye de Fécamp possedissiá de nombroses terrens. En l'an 1105, lo pape Pascal II (1099-1118), redigís una bulle que # fa don de la parròquia del vilatge al abbaye bénédictine ; lududes confirma tanben totas las siás donations, bens e privilègis. Aiçò i auriá #èsser volgut pels ducs de Normandie, en lo occurrence, en 1105, Robert Courteheuse (1052-1134), los fils aîné de Guillaume lo Conquistador, #que #èsser pòrti de Normandie de 1087 a 1106. Los fraires possedissián tanben de nombrosas tèrras que # trabalhavan sus el serfs ; dispausavan tanben d'un molin banal, utilizat pels paysans dels alentours. Lo abbé Cochet evoca tanben una carrièra de grès mas que los fraires aurián pas espetada #qu'a partir del Sègle XV fins a la fin del Sègle XVIII.
Plusieurs hypothèses quant à l'origine du nom du village :
- nom d'origine nordique
- nom provenant du nom d’un seigneur
- La Gaillarde dériverait du celtique galia, qui signifiait force. Ce nom aurait été donné au Dun pour le décrire. En effet, le Dun, au Moyen Âge n’était pas encore canalisé et son cours d’eau était nettement plus vigoureux qu’aujourd’hui.
L'abbé Cochet parle d’anciens puits rebouchés dans la plaine, où des trésors seraient cachés, mais aussi de légende de fées ou de dames blanches dansant des rondes. Toutefois, ce type de légende est très courant en Normandie, et en particulier dans le pays de Caux. Presque toute la région était entre les mains des moines de la Sainte-Trinité de Fécamp. A la Gaillarde même, l’abbaye de Fécamp possédait de nombreux terrains. En l’an 1105, le pape Pascal II (1099-1118), rédige une bulle dans laquelle il fait don de la paroisse du village à l’abbaye bénédictine ; il lui confirme aussi toutes ses donations, biens et privilèges. Ceci aurait été voulu par les ducs de Normandie, en l’occurrence, en 1105, Robert Courteheuse (1052-1134), le fils aîné de Guillaume le Conquérant, qui fut duc de Normandie de 1087 à 1106. Les moines possédaient aussi de nombreuses terres sur lesquelles travaillaient des serfs ; ils disposaient aussi d’un moulin banal, utilisé par les paysans des alentours. L’abbé Cochet évoque aussi une carrière de grès mais que les moines n’auraient exploitée qu’à partir du Sègle XV jusqu’à la fin du Sègle XVIII.


text:
Franz Kafka
Franz Kafka (Praga, 3 de julhet de 1883 - Klosterneuburg, Àustria, 3 de junh de 1924) foguèt lo principal escrivan austrian/chèc (nascut del temps de l'Empèri d'Àustria-Ongria) del començament del sègle XX. Se considèra qu'es un dels autors qu'aguèt mai d'influéncia sus la literatura occidentala.
Sa lenga mairala èra l'alemand e es en aquesta lenga qu'escriguèt sas òbras. La màger part d'aquestas es inacabada e çò publicat o foguèt aprèp que moriguèsse ja que desirava que sos escriches foguèssen destruches. La produccion publicada del temps de l'autor se limita a de recuèlhs d'istòrias, Betrachtung e Ein Landarzt e a qualques novèlas cortas (coma "Die Verwandlung") sortidas dins de revistas literàrias. Sas òbras pus celèbras coma l'istòria corta Die Verwandlung (es a dire La Metamorfòsi) e son roman inacabat Das Schloß (çò es Lo Castèl) foguèron publicats postumament per son amic Max Brod qu'aviá salvat los escriches que Kafka voliá far desaparéisser.
L'escrivan aguèt una correspondéncia plan intensa en general, mai que mai amb sa familha, sos amics e sa nòvia. Las letras qu'adrecèt a aquesta darrièra, Felice Bauer, foguèron reculhidas e amassadas dins una òbra Briefe an Felice, publicada en 1967.
En 1917 li foguèt diagnosticada una tuberculòsi, son entrepresa lo metèt alara a la retirada, e l'escrivan passèt sos darrièrs ans de vida dins los sanatòris. La malautiá, que atacava sa garganta, lo faguèt morir per manca d'alimentacion en junh de 1924 que podiá pas mai ingerir res.
Demest los autors mai influenciats pels escriches de Kafka, comptam los franceses Albert Camus e Jean-Paul Sartre, l'argentin Jorge Luis Borges e lo colombian Gabriel García Márquez. Se creèt un adjectiu kafkaian qu'es passat dins la lenga populara per designar de circonstàncias comunas mas absurdas e surrealistas del tipe que se sòl trobar dins l'òbra de Kafka.
Per omenatjar aqueste escrivan, un asteroïde de la cencha principala descobèrt en 1983, lo 3412 Kafka, foguèt batejat amb son nom.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Son enfància[modificar | modificar la font]
Franz Kafka nasquèt en 1883 a Praga, ciutat que se trobava alara en territòri austroongrés e que comptava una comunitat germanofòna importanta, dins una familha amonedada de confession jusieva. Èra lo filh ainat d'Hermann Kafka, un comerçant que capitanejava dempuèi 1882 una botiga dins una carrièra centrala de la vila que mai tard cresquèt e que li donèron una granda reputacion de persona respectabla. Sa maire, Julie Löwy veniá d'una familha alemanda culta e rica que son paire, Jakob Löwy, èra un bierraire prospèr de Podbrady. Recebèt son nom Franz en onor a l'emperador Francés Josèp I. Los escriches de Kafka son impregnats prigondament per la figura de son paire, un personatge autoritari, exigent e ruste, de caractèr completament opausat al de sa maire qu'èra timida e cultivada.
Los Kafkas aguèron cinc autres enfants mas los fraires pichons de Franz se moriguèron abans d'aver un an quand aqueste èra pas encara arribat als 7 ans. Sas sòrres èran tres: Gabriele (nascuda en 1889), Valerie (en 1890) e Ottilie (en 1892). La lenga mairala del futur escrivan foguèt l'alemand, lenga de sa maire e a l'encòp idiòma mai prestigiós socialament que lo chèc, que parlava son paire e qu'aprenguèt pr'aquò per tal de poder dominar totas doas lengas. Los enfants foguèron abalits pel personal de l'ostal que los parents que trabalhavan amassa dins la botiga èran sovent absents dins la setmana.
De 1889 a 1893, Franz Kafka estudièt a l'escòla elementara del Mercat de la Carn (Masný trh/Fleischmarkt). Son educacion religiosa s'acabèt a l'edat de 13 ans quand faguèt sa bar mitzvah. Li agradèt pas jamai d'anar a la sinagòga e i anava amb son paire sonque quatre còps per an durant las grandas celebracions.
En 1893 quand acabèt l'escòla elementària, l'adolescent foguèt admés al Collègi d'Estat, l'Altstädter Deutsches Gymnasium, un establiment rigorós orientat cap als estudis classics situat dins lo Palais Kinsky, en còr de ciutat. I estudièt lo chèc durant fòrça temps mas malgrat aquò se considerèt pas jamai d'aise amb la lenga.
Los estudis universitaris[modificar | modificar la font]
Tre qu'acabèt lo segondari en 1901, partiguèt s'inscriure a l'universitat alemanda Carles Ferdinand de Praga, ont comencèt a estudiar la quimia. Pasmens al cap de dos meses cambièt son orientacion per aprendre lo drech, çò que fasiá mai plaser a son paire qu'a Kafka. A l'encòp aquela filièra, mai longa, li balhava mai de temps e l'escasença de s'interessar a d'autras matérias coma la lenga e literatura alemandas e l'istòria de l'art. Ailà venguèt membre d'un club d'estudiants, lo Lese-und Redehalle der Deutschen Studenten, que realizava mantuna activitat coma de lecturas e d'eveniments literaris, demest d'autras causas. Quand acabava la primièra annada d'estudis, lo futur escrivan coneguèt Max Brod, qu'èra tanben estudiant de drech e que deviá venir son amic mai pròche durant tota sa vida. Amassa amb son amic, Kafka completèt e perfeccionèt sa cultura literària. S'avodèt a la lectura de Platon, Gustave Flaubert e Dostoièvski demest mantun autre autor. Lo 18 de julh acabèt l'universitat amb l'obtencion de son diplòma de doctor en drech e aguèt de far puèi una annada obligatòria de servici a gratis dins los tribunals civils e criminals.
La vida professionala[modificar | modificar la font]
L'1 de novembre de 1907, Kafka comencèt a trabalhar per una companhiá d'asseguranças italiana Assicurazioni Generali, e i demorèt gaireben un an. Aquel periòde, coma apareis dins sa correspondéncia, foguèt marcat per l'insatisfaccion constanta que son emplec li preniá gaireben tota la jornada, de 8 oras del matin fins a 18 oras, çò que l'empachava de se concentrar sus l'escritura, sa passion qu'èra a créisser. Finalament demissionèt lo 15 de julh de 1908 e se trobèt, doas setmanas aprèp, una autra ocupacion amb d'oraris mens pesants a l'Institut d'Asseguranças per Accidents dels Trabalhadors del Reialme de Boèmia. Lai èra cargat de far de recèrcas e d'estimar las compensacions que los obrièrs de l'industria devián recebre aprèp un accident del trabalh. E mai se son trabalh se vesiá apreciat per sos superiors e li portèron una promocion dins la companhiá, aqueste mestièr, escaissat per son paire "trabalh per ganhar son pan", li agradava pas ges al jove escrivan.
Cap a la fin de 1911, s'associèt a son conhat, Karl Hermann, lo marit de sa sòrre Elli per montar la primièra fabrica d'amianta de Praga sonada Prager Asbestwerke Hermann & Co. Pasmens l'interès de Kafka per aqueste negòci s'arrestèt lèu quand vegèt que son implicacion li preniá de temps, e qu'aquò aviá de consequéncias negativas sus sa vocacion d'escrivan.
Sa vida sentimentala[modificar | modificar la font]
Fins que se sarrèt pas de la trentena la vida sentimentala del jove Kafka èra pas gaire prigonda que, obsedit per la sexualitat, passava fòrça temps pels bordèls.
Foguèt lo 13 d'agost de 1912 qu'aquò cambièt quand Kafka encontrèt pel primièr còp Felice Bauer, una parenta per aliança de la familha de son amic Brod. Aquela joventa de 25 ans aviá fach una pausa a Praga dins son viatge cap a Budapèst per visitar sa sòrre Else. Felice venguèt lèu una obsession per l'escrivan que comencèt alara una correspondéncia ferventa que foguèt publicada mai tard jol nom de Briefe an Felice (en occitan "Letras a Felice").
Los problèmas de santat[modificar | modificar la font]
Tre 1917 Kafka comencèt a patir de problèmas de santat grèus. Aprèp qu'escupiguèsse regularament de sang li foguèt diagnosticada una tuberculòsi. La malautiá li serviguèt per se distanciar de son amiga Felice. Del temps de sas vacanças e dels comjats excepcionals donats per son patron se n'anava dins de sanatòris per i far de curas de repaus. Per encausa de sa santa freula, en 1922, l'escrivan foguèt mes en preretirada. Sa vida a Berlin, ont s'èra mudat tre 1923, en plen contèxt de crisi que comportèt una penuria de bens de consomacion, a que s'apondèt un ivèrn plan rigorós dins un apartament pas pro caufat agreugèron la santat precària de l'autor. Aital, quand en març de 1924, son amic Brod lo venguèt veire, aguèt de lo portar lèu a Praga. Al mes d'abril del meteis an, foguèt diagnosticada una tuberculòsi del laringe. Kafka foguèt alara mandat al sanatòri de Kierling, a ras de Viena. Mas son estat empejorèt e al cap de qualques meses se moriguèt, lo 3 de junh de 1924, a l'edat de 40 ans a l'encòp de malnutricion e de tuberculòsi.


text:
Mehrgarh
Mehrgarh es un sèti arqueologic neolitic d'Asia dau Sud situat dins lo centre de Paquistan. Apareguèt vèrs 7000 avC e fuguèt ocupat fins ais annadas 2600-2000 avC quand se desvolopèt la civilizacion de la Vau d'Indus. Lei cavaments an identificat entre sèt e uech periòdes d'ocupacion e Mehrgarh es, a l'ora d'ara, considerat coma la colonia agricòla pus anciana dau sud dau continent asiatic. En fòra dei traças d'activitats agricòlas, se trobèt tanben de vestigis d'una activitat artesanala importanta (esculptura, joielariá...), d'una organizacion urbana complèxa e dau desvolopament progressiu de la terralha (a partir de la premiera mitat dau milleni VI avC).


text:
1971
Aquesta pagina concernís l'an 1971 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau Redoutable (bastit en 1967), premier sosmarin nuclear lançaire d'engenhs francés.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 25 d'abril - Franz Jonas es reelegit cancelièr d'Àustria.
Soïssa[modificar | modificar la font]
Adopcion dau drech de vòte femenin (7 de febrier).
Africa[modificar | modificar la font]
Sodan[modificar | modificar la font]
Rompedura de l'aliança entre lo govèrn militar de Gaafar Nimeiry e lei comunistas. Una temptativa de còp d'estat comunista mau capitèt e lo Partit foguèt tornarmai enebit.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Capitada de la mesa en orbita de la premiera estacion espaciala (Saliut 1) per lei Sovietics. Après la revirada de Soiuz 10 lei 23 e 25 abriu, Soiuz 11 capitèt de s'arrimar a l'estacion que foguèt abitada per tres cosmonautas durant 23 jorns. Pasmens, lo 30 de junh, dins lo corrent dau viatge de retorn, un defalhiment dau module Soiuz causèt l'asfixia e la mòrt de l'equipatge. En decembre, la mission Mars 3 capitèt lo premier atteratge d'una sonda a la superficia de Mart mai lo contact foguèt rapidament perdut belèu en causa d'una tempèsta d'arena. Dins aquò, permetèt divèrsei descubèrtas coma l'existéncia de montanhas de mai de 22 km d'altitud.
De son caire, lo programa espaciau estatsunidenc capitèt de pausar sus la Luna lei missions Apollo 14 (31 de genier - 9 de febrier) dins la region de Fra Mauro e Apollo 15 (26 de julhet - 7 d'aost) dins la region dau cratèr Béla. La segonda mission utilizèt per lo premier còp lo rover lunar de la NASA que permetèt ais astronautas de la NASA per se desplaçar sus de distàncias grandas a la superficia lunara.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 27 de març – David Coulthard, pilòt de Formula 1.
- 4 de junh - Joseph Kabila, president de la Republica Democratica de Còngo
- 27 de junh - Prince Dipendra de Nepal (m. 2001)
- 1 de julhet - Missy Elliott, cantaira americana.
- 21 de julhet - Charlotte Gainsbourg, cantaira e actritz francesa e britanica.
- 18 de setembre - Lance Armstrong, ciclista american.
- 20 d'octobre - Snoop Dogg, cantaire american de rap.
- 29 d'octobre - Winona Ryder, actritz americana.
- 24 de decembre – Ricky Martin, cantaire de Puerto Rico.
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 27 de genièr - Jacobo Arbenz, president de Guatemala (n. 1913)
- 25 de febrièr - Theodor Svedberg, quimista suedés, Prèmi Nobel de Quimia (n. 1884)
- 3 de març - Harold Clayton Lloyd, actor american (n. 1893)
- 6 d'abril - Igor Stravinskii, compositor rus (n.1882)
- 21 d'abril - François Duvalier, dictator d'Haití (n. 1904)
- 4 de junh - Georg Lukács, filosòf ongrés (n. 1885)
- 15 de junh - Wendell Meredith Stanley, bioquimista american, Prèmi Nobel (n. 1904)
- 18 de junh - Paul Karrer, quimista soís, Prèmi Nobel de Quimia (n. 1889)
- 25 de junh - John Boyd Orr, fisician e biològ escocés, Prèmi Nobel (n. 1880)
- 1 de julhet - William Lawrence Bragg, fisician britanic, Prèmi Nobel de Fisica (n. 1890)
- 3 de julhet - Jim Morrison, cantaire american (n.1943)
- 6 de julhet - Louis Armstrong, musician american (n.1901).
- 11 de setembre - Nikita Khrushchov, dirigent d'Union Sovietica (n. 1894)
- 20 de setembre - Giorgos Seferis, poèta grèc, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1900)
- 21 de setembre - Bernardo Houssay, mètge e biològ argentin, Prèmi Nobel (n. 1887)
- 12 d'octobre - Gene Vincent, cantaire american de rock (n. 1935)
- 29 d'octobre - Arne Tiselius, bioquimista suedés, Prèmi Nobel de Quimia (n.1902)
- 9 de decembre - Ralph Bunche, diplomata american, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1904)


text:
Buenaventura Durruti
Buenaventura Durruti Dumange (Leon, 14 de julh de 1896 – Madrid, 20 de novembre de 1936) foguèt un sindicalista e revolucionari anarquista espanhòl. Menaire carismatic de l'anarquisme en Espanha amb son organizacion sindicala, la CNT, joguèt un ròtle important dins lo camp republican que luchèt durant la Guèrra Civila en dirigir una tropa de milicians coneguts jol nom de Colomna Durrutti. Nafrat dins de circonstàncias trebolas durant la Batalha de la Ciutat Universitària de Madrid lo 19 de novembre de 1936, se moriguèt finalament l'endeman, un desenat d'oras aprèp aquela lesion mortala.


text:
-338
Aquesta pagina concernís l'an -338 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lei Macedonians e leis operacions acomencèron tre lo començament de l'annada a la fin de la pausa ivernenca. Felip II capitèt d'ocupar Amfissa, Dèlfas e Naupacta. Aquò obliguèt leis Atenencs e lei Tebans d'abandonar sa posicion de Parapotamioï per anar a Queronèa. Lo 2 d'aost, s'i debanèt la batalha deciva de la guèrra. Leis Atenencs e lei Tebans i foguèron durament desfachs e obligats de negociar la fin dau conflicte.
Au contrari de Tebas, Atenas obtenguèt de condicions relativament pauc duras car la vila foguèt solament obligat d'intrar au sen de la Liga de Corint. Poguèt gardar son territòri e ges de garnison macedoniana i foguèt installada. Pasmens, son influéncia demeniguèt, especialament au sen deis afaires grècs car la Liga de Corint èra dominada per Macedònia.
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Fin de la Guèrra Latina. Permetèt a Roma de s'estendre en fòra de Latium en direccion de Campània. Lei ciutats de la region foguèron punidas per sa revòuta e poguèron plus mantenir de liames entre elei mai solament ambé Roma per rompre la solidaritat entre lei divèrsei vilas e pòbles de l'insureccion. Entre lei pus importantas, Cumes, Suessula, Fundi e Formies gardèron una autonòmia intèrna. Antium deguèt cedir una colonia romana installada sus son territòri. Capoá perdèt certanei privilègis mai lei membres de son aristocracia fidèus a Roma recebèron una indemnitat pagada per leis abitants de la vila e la ciutadanetat romana totala.
Dins aquò, Roma e la Confederacion Samnita avián d'ara endavant una frontiera comuna lònga qu'anava rapidament venir una fònt de tension.


text:
Plobanaleg
Plobanaleg en breton (Plobannalec-Lesconil en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat compti 3 221 abitants (2005)[1], repartís principalament entre dos pòbles : Plobannalec, vilatge rural istoric situat al dedins de las tèrras e, distant de dos quilomètres sus un ais nòrd-sud, Lesconil, pòrt recent situat en una anse rocosa cara a la mar.
Lo vilatge de Lesconil es sus una zòna granitique, #que aflora sus tota la superfícia. Lo pòrt es longé a l'èst per una ria, lo Steir (riu en breton), #que remonta fins a Plonivel a tocar Plobannalec. De l'autre costat del pòrt, a l'oèst, la còsta es una alternance d'avançadas rocoses de còps imponents e de criques. A l'èst del rocher trucat Karreg Kreiz (rocher del mièg en breton), se tròba una crique de galets, Porz ar Feunteun. Dels suintements d'aiga doça i an donat naissença a una fontaine e a un primièr lavoir rustique délimité solament per de gròs galets. Un muret en environant lo "trauc d'aiga doça" primitif a #èsser édifié cap a 1920, mas a las grandas marées lo lavoir es submergé. Lo lavoir servissiá encara fins los ans 1950. A l'èst, la longitud del Steir, se tròba la fontaine Pomp lac, e a Portatz Roz a bastit un lavoir. D'unes autres ruisseaux alimentaient dels lavoirs, coma Kerloch e al Steir Nibilic (lavoir ara comblé, tot coma una part del Steir Nibilic). Existissiá al mièg del Steir Nibilic un menhir. Las aigas arribavan a just la siá reünion a las mai grandas marées. Aquel menhir - encara visible - a desgraciadament #èsser inscrusté en lo mur creat en lo moment del comblement de la part oèst del braç de mar e de l'edificacion de la PlaçaError de citacion : Ampèl invalid ; cap de clau pas especificada.
La commune compte 3 221 habitants (2005)[2], répartis principalement entre deux villages : Plobannalec, village rural historique situé à l'intérieur des terres et, distant de deux kilomètres sur un axe nord-sud, Lesconil, port récent situé dans une anse rocheuse face à la mer.
Le village de Lesconil est sur une zone granitique, qui affleure sur toute la surface. Le port est longé à l'est par une ria, le Steir (rivière en breton), qui remonte jusqu'à Plonivel à toucher Plobannalec. De l'autre côté du port, à l'ouest, la côte est une alternance d'avancées rocheuses parfois imposantes et de criques. À l'est du rocher appelé Karreg Kreiz (rocher du milieu en breton), se trouve une crique de galets, Porz ar Feunteun. Des suintements d'eau douce y ont donné naissance à une fontaine et à un premier lavoir rustique délimité seulement par de gros galets. Un muret entourant le "trou d'eau douce" primitif a été édifié vers 1920, mais aux grandes marées le lavoir est submergé. Le lavoir servait encore jusque dans années 1950. À l'est, le long du Steir, se trouve la fontaine Pomp loch, et à Menez Roz est construit un lavoir. D'autres ruisseaux alimentaient des lavoirs, comme à Kerloch et au Steir Nibilic (lavoir maintenant comblé, tout comme une partie du Steir Nibilic). Il existait au milieu du Steir Nibilic un menhir. Les eaux atteignaient juste son sommet aux plus grandes marées. Ce menhir - encore visible - a malheureusement été inscrusté dans le mur créé lors du comblement de la partie ouest du bras de mer et de l'édification de la Poste[HPL 1].
L'ensemble du territoire reste proche du niveau de la mer, malgré les noms de certains quartiers comme le Menez Veil (la colline du moulin) à Lesconil, ne culminant qu'à 27 mètres[3].
Istòria[modificar | modificar la font]
La zòna de la municipalitat li a calgut conéisser/conéisser una activitat umana en lo moment del Neolític, doncas que lo dolmen del Portatz Veil e lo luòc del Quélarn datan d'aquel periòde, mas existís pas d'unas autras traces as de besonh.
L'istòria del pòble es pas pas fòrça porgida, Plobannalec en avent #èsser un pichon bourg agricòla semblable als sieus vesins. Es lo desvolopament industrial e touristique de lo sieu masatge caseriu litoral, Lesconil, #qu'a daissat çò de mès de traces.
La zone de la commune a dû connaître une activité humaine lors du Néolithique, puisque le dolmen du Menez Veil et le site du Quélarn datent de cette période, mais il n'existe pas d'autres traces précises.
L'histoire du village n'est pas très fournie, Plobannalec ayant été un petit bourg agricole semblable à ses voisins. C'est le développement industriel et touristique de son hameau côtier, Lesconil, qui a laissé le plus de traces.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Site de la commune, page de présentation. Consultat lo 10 mai 2009
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
cassini.
- Portal de Bretanha
-
Error de citacion : La balisa
existís per un grop nomenat « HPL », mas cap de balisa
correspondenta pas trobada


text:
Sara Bareilles
Sara Beth Bareilles (Eureka, Califòrnia, 7 de decembre de 1979) es una cantautora e pianista americana. Venguèt celèbra en 2007 gràcias a sa cançon "Love Song", que la propulsèt en primièra posicion dins lo Billboard Pop 100. La cantaira a vendut mai d'un milion d'albums e sold over one million records e mai de 4 milions de singles sonque als Estats Units e foguèt nominada tres còps als Prèmis Grammy. Participèt a la jurada de la tresena sason del concors musical The Sing-Off de la cadena NBC. En febrièr de 2012, la cadena VH1 situèt Bareilles en 80ena posicion dins lo Top 100 de las femnas mai importantas del mond de la musica (en anglés: Greatest Women in Music)
Discografia[modificar | modificar la font]
- Careful Confessions (2004)
- Little Voice (2007)
- Kaleidoscope Heart (2010)
- The Blessed Unrest (2013)


text:
Wi-Fi
Wi-Fi, acronim de Wireless Fidelity (Fidelitat sens fils), es una marca per un ensems de nòrmas de compatibilitat per l'intercomunicacion entre malhums locals sens fils (WLAN). Se basa sus las nòrmas publicas 802.11a e 802.11b establidas per IEEE, e pas contrarotladas per cap d'empresa.
802.11a es una nòrma per malhum sens fial (WLAN) que fonciona dins la benda de frequéncia de 5 GHz, a una velocitat de donadas maximala de 54 Mbps.
802.11b es una nòrma per WLAN que fonciona dins la benda de frequéncia de 2,4 GHz, amb una largor de benda de 11 Mbps. Es la frequéncia que compren las microondas, lostelefòns mobils de tresena generacion e los periferics Bluetooth
802.11C es una nòrma per WLAN que fonciona dins la benda de frequéncia de 7,3 GHz, a una velocitat de donadas maximala de 72 Mbit/s.
Actualament la nòrma 802.11b ofrís una largor de benda de 11 Mbit/s e opèra dins la benda de 2,4 GHz. Las comunicacions se fan pel biais d'ondas cortas de ràdio, qu'interferisson pas amb ela, e que sa poténcia es fòrça bassa. Lo rai de cobertura d'un senhal sens fials pòt arribar teoricament fins a 300 mètres, mas la disposicion dels equipaments, parets, etc, fa que lo senhal arriba en general als 100 mètres. La tecnologia Wi-Fi es avançada n'es a la version Wi-Fi 5, que va a de velocitats fins a 54 000 kbit/s.
Avantatges[modificar | modificar la font]
- Coma son de malhums sens fils, la comoditat qu'ofrisson es plan superiora als malhums cablats perque qui que siá que a un accès al malhum pòt se connectar dempuèi diferents punts dins d'una zona pro larga d'espaci.
- Un còp configurats, los malhums Wi-Fi permeton l'accès de multiples ordinators sens cap de problèma ni depensas en infrastructura, çò qu'es pas lo cas de la tecnologia per cable.
- La Wi-Fi Alliance assegura que la compatibilitat entre los dispositius de marca Wi-Fi siá totala, e que dins tota partida del monde se pòt utilizar la tecnologia Wi-Fi amb una compatibilitat totala. Es pas lo cas, per exemple, pels telefòns mobils.
Compausants d'un malhum Wi-Fi[modificar | modificar la font]
- Extensor de portada de malhum
- permet d'aumentar la portada d'un punt d'accès.
- Punt d'accès
- connècta un grop de dispositius mobils a un malhum local (LAN) associat. Fonciona coma un concentrador de malhum (hub), perque permet la comunicacion entre diferents dispositius que s'i connèctan.
- Pont de malhum (Network bridge)
- dos ponts de malhum permeton la comunicacion entre dos malhums cablats separats fisicament.
- Adralhador (Router)
- normalament intègra un punt d'accès, un commutador de malhum (switch) e un servicial DHCP, qu'assigna una adreça IP e los servicials de noms DNS necessaris per resòlvre de noms sus Internet. La configuracion de l'adralhador se fa per mejan d'un servicial web incorporat.
- Adaptador de malhum
- permet de connectar un dispositiu a un malhum sens fils. Pòt èsser una partida del quite dispositiu o s'i apond de diferents biais (per la presa PCI d'un ordenador, per un pòrt USB ..). Gaireben totes los ordenadors portables e ultraportables (netbook) son equipats d'un adaptador intèrne.


text:
Pena (Tarn)
Pena [1][2] (Penne en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Penjat a un puèg rocasut que tresplomba la riba esquèrra d'Avairon, lo vilatge vièlh de Penna es dominat per las roïnas de son castèl.
Protoistòria e istòria[modificar | modificar la font]
- Dempuèi la mitat del sègle XIX, Jean-Baptiste Noulet escavèt l'espeluga dicha Lo Cosòl d'Armand a Pena, datant de l’Edat del Bronze. Los objèctes son conservats al Museum de Tolosa.
- En 580, a l'epòca dels primièrs senhors de Pena, una glèisa foguèt bastida patronizada per sant Salvi, evesque d'Albi.
- Al sègle XII e XIII foguèt bastida la glèisa actuala, orientada a l'èst e integrada dins las fortificacions del vilatge. L'absida dominava lo valat que venguèt la plaça actuala.
- En 1562, pendent las guèrras de religion, los protestants de Pena e aqueles de Montflanquin vinquèron Charry, un luòctenent de Montluc. Blasi de Montluc, al cap de l’armada reiala e dels catolics, prenguèt la vila e 700 protestants i foguèron massacrats, tanben las femnas qu'avián aparat la vila[3].
- En 1568 lo cap dels protestants Felip de Rabastens prenguèt la vila demorada catolica. La glèisa foguèt en partida destruida[4].
Quand la patz religiosa tornèt, la glèisa foguèt restaurada dins l'estil gotic occitan. Una pòrta es alara dubèrta a l'èst sul valat uèi aterrit, e la glèisa cambièt d'orientacion cap a l'oèst.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Vilatge medieval
- Glèisa del sègle XIII dins las murlhas.
- Espeluga de la Magdelena dels Albis.
- Castelar dominant la val d'Avairon.
Personnalités liées à la commune[modificar | modificar la font]
Noel Arnaud (escrivan e editor) comprèt son primièr ostal a Pena a la fin dels an 40. En primièr estivant, s’instalèt dins lo vilatge per i demorar fins a la sa mòrt en 2003.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ (fr)Miquel, Guerres de religion, p 234
- ↑ font : Informacion presenta dins la glèisa.


text:
Lacenas
Lacenas en arpitan (Lacenas en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Cap de traça d'aucupacion durable a pas testificat pendent la periòde romaine, totun dels monedas an #èsser de descobèrtas près de las carrièras de pèiras en la primièra mitat del Sègle XIX[1].
Aucune trace d'occupation durable n'est attestée pendant la période romaine, toutefois des monnaies ont été découvertes à proximité des carrières de pierres dans la première moitié du Sègle XIX[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Odile Faure-Brac, Mapa archéologique de la Gaule - Lo Rhône, 69/1, (ISBN 2-87754-096-0), pàg. 251
- ↑ Odile Faure-Brac, Carte archéologique de la Gaule - Le Rhône, 69/1, (ISBN 2-87754-096-0), p. 251


text:
Dioclecian
Gaius Aurelius Valerius Diocletianus[1] (c. 245–c. 312), nascut Diocles (grèc Aιokλής) e conegut coma Dioclecian, èra un Emperaire roman dempuèi lo 20 de novembre de 284 fins al primièr de mai de 305. Dioclecian met fin al periòde abitualament conegut pels istorians coma Crisi del Sègle III (235-284). Establiguèt un govèrn autocratic e es aquel que pausèt los fonadaments de la segonda fasa de l'Empèri Roman, coneguda segon lo biais de veire: Dominat (en oposicion al Principat instituit per August), la Tetrarquia o simplament l'Empèri Roman Tardiu. Las reformas de Dioclecian cambièron fondamentalament l'estructura del govèrn imperial e ajudèron a estabilizar l'Empèri economicament e militarament, li permetant de demorar gaireben intacte pendent los cent ans venents.
Somari
Originas e accession al poder[modificar | modificar la font]
Illirian d'origina umble (de Dioclea, prèp de Salona (Dalmàcia)), Diocles[2] s'aucèt dins los rengs de l'armada. Se sap que foguèt Dux Moesiae, amb la responsabilitat de defendre lo Danubi Inferior. Quand en 282 las legions del Danubi Superior proclamèron Emperaire lo Prefècte pretorian Car, Diocles comencèt a ganhar la confisança del nòu emperaire e n'obtenguèt lo consolat en 283 amb lo reng de Comes domesticorum, es a dire, comandant de la cavalariá e de la gàrdia personala de l'Emperaire.
L'estela ascendenta dins de l'Empèri Roman èra Flavi Aper, lo prefècte pretorian e sògre de Numerian filh de Car. En 283, Car causissèt lo seu filh primièr Carin coma August, amb que daissava lo suenh de l'Occident, e se desplacèt amb Numerian, Aper e Diocles a l'Orient, contra l'Empèri Sassanida. Car ganhèt la capitala sassanida, obtenguent una victòria fòrça importanta, mas moriguèt en julhet/agost, segons los diches tustat per un Eslhauç o benlèu de malautiá. Daissèt Numerian coma nòu August, e una armada que seuriá anar fins a las frontièras de l'Empèri. Apurius Aper afirmava que Numerian tanben èra malaut, per aquò l'emperaire viatjava dins un veïcul tancat, sens cap de contacte amb l'exterior. Quand los soldats notèron la pudor e dubriron lo veïcul, Numerian èra mòrt. Diocles profeitèt de l'ocasion, acusant Aper d'aver tuat Numerian, e tuèt d'esperel lo prefècte pretorian davant las tropas, que sul còp lo proclamèron Emperaire, lo 20 de novembre de 284.[3]
Mas, i aviá un autre emperaire legitim en Occident, Carin, lo filh grand de Carus. Carin e Diocles se trobèron prèp de Belgrad, e lo darrièr ganhèt la Batalha del Riu Margus, tuant Carin e venent l'unic governant de l'Empèri, amb lo nom de Dioclecian. Las fonts sin en desacòrdi sus se que passèt vertadièrament dins la batalha: Aureli Victor afirma (39. 11) que Carin auriá ganhat la batalha, quand un dels seus oficièrs, que la seuna seriá estat sedusida pel jòve emperaire, l'escotelèt per l'esquina; Eutropius sosten (9.20.2) que Carin seriá estat abandonat per la seuna armada. Dioclecian, dins un acte inabitual de cleméncia, tuèt pas nimai despausèt lo prefècte pretorian de Carin e cònsol Aureli Aristobul, mas lo confirmèt, e mai tard li donèt lo procònsolat d'Africa e la dignitat de prefècte urban - una carrièra que qualques savents veson coma una recompensa per la seuna traïson.
Entre 235 e 284 i aviá entre 20 e 25 emperaires successius, una mejana d'un emperaire nòu cada dos o tres ans. Levat dos, totes foguèron assassinats o morts sul camp de batalha. Dioclecian semblava èsser vòudat, d'en primièr, a seguir los passes dels seus predecessors efemèrs, alara que combatiá una seria de longas de guèrras d'un tèrme a l'autre de l'Empèri, mantenent las limitas alunhadas de las frontièras e atudant la revòltas domesticas. En 298, aviá capitat a rebutat la intrusions germanicas de l'autre costat del Danubi e del Ren, aviá arrestat las invasions sassanidas en Siria e Palestina, e aviá alunhat los seus enemics politics.
Las reformas de Dioclecian[modificar | modificar la font]
La seuna posicion estabilizada, una proessa notabla aprèp de cinquanta ans d'inestabilitat intèrna que contribuiguèt l'esfondrament de l'empèri Roman (periòde que se nomena la Crisi del Tresen Sègle), comencèt a far de reformas, que lo sistèma de govèrn imperial empachava. Comencèt un nombre de reformas per evitar un retorn al desòrdre de las generacions anterioras e per manténir la viabilitat de l'Empèri. Aquelas consistián a separar l'Empèri en dos per lo far mai gerible, crear un sistèma nòu de succession imperiala, governar coma autocrata e rebutèt tot lo rèsta de republicanisme e estibliguèt de reformas economicas per far front al problèma de la iperinflacion.
La dignitat d'emperaire èra d'en primièr un pòste dictatorial prudentament amagat jol monarca constitucional. Alara que teniá la seuna legitimitat d'una varietat complèxa de títols e de practicas republicanas, fasent de l'Emperaire lo Princeps ("Primièr entre los egals", e d'aquí lo "Principat"), obtenguèt una granda partida del seu poder vertadièr del domèni sus las legions e la Gàrdia Pretoriana. Aquò traduit lo mai important de totes los títols imperials, Emperator (Comandant Suprem). Aqueles disposicions, pasmens que mal comòdas a vegadas e seguidas de prèp per qualques emperaires mas pas per d'autres, funcionèron pendent los primièrs dos sègles d'existéncia de l'empèri. Mas, començant amb lo reialme de Septimi Sever, los governants comencèron a se ne desempachar e a ignorar fòrça de las convencions republicanas, regnant mai coma dictators que coma monarcas constitucionals. Aquel processus soscavava los fondaments e la legitimitat del pòste. Dioclecian comprenguèt que lo títol deviá se basar sus quicòm mai simple qu'es la fòrça militara, per èsser mai reconegut e estable. Alara ensajèt de bastir un fondament novèl per la legitimitat imperiala bast sus la religion estatala, lo quita monarca essent semidivin e sacerdòta suprèma. L'ancian títol republican de Pontifex Maximus, comencèt alara a prene una nòva importància.
Dioclecian causissèt un títol nòu per el meteis e se faguèt nomenar Dominus et deus ("Senhor e Dieu", e atal comencèt lo periòde del "Dominat"). Teniá sèti, de fach, dins un tròn. Se fasiá pas véser en public, e s'exigissiá una audiéncia per li parlar, teniá de cerimonias elaborades qu'obligava lo participant a se prosternar e qu'enebissiá que se mire l'emperaire, e que permetiá pas que besar lo bòrd de las seunas raubas. D'aquel biais creava una dignitat amunhada, misteriosa, teocratica e autocratica.
Segon un analisi d'Edward Gibbon dins lo seu libre La Decadéncia e Casuda de l'empèri Roman, Dioclecian exigissiá pas un tal ritual per vanitat. Aquel tipe de majestat imperiala ja existissiá dempuèi l'ordinacion d'Octavi August. Mas, alara qu'aquel la dissimulava, Dioclecian simplament l'exibissiá.
La falsificacion dels metals precioses venguèt en un problèma important e l'emperaire ordenèt en 292 la destruccion dels libres d'alquimia.[4]
Tetrarquia e division de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Las experiéncias de Dioclecian pendent los seus primièrs nòu ans de percorrir l'empèri atudant de fuòcs concluguèt que l'empèri simplament èra tròp grand per èsser governat per un sol Emperaire: èra pas possible encledar las incursions dels barbars lo long del Ren e los problèmes d'Egipte al meteis temps que los problèmes intèrnes que l'empèri conessiá. La seuna solucion radicala foguèt de miègpartir l'Empèri, dessenhant una linha decha per la mitat del mapa amb l'axe juste a l'èst de Roma. Pasmens qu'aquela division demorèt pas qu'un cort temps, pausèt lo precedent de la division permanenta de l'empèri aprép 395.
La question de la succession imperiala jamai foguèt resolguda dins lo sistèma roman; i aviá cap de principi clar de succession, que sovent se terminava per de guèrras civilas. Los Emperaires precedents avián preferit lo sistèma d'adopcion, mejant que adoptavan un filh e eretièr. Aquel sistema agradava pas los militars que preferissian la succession biologica, amb lo filh de l'emperaire coma legitima eretièr. D'autre caire, lo senat roman cressiá qu'aviá lo drech d'elegir lo nòu emperaire. Atal, èran plan sovent al minim tres, sinon mai, eretièrs legetimas per la succession.
Per resòlvre aquel problèma, e resòlvre la question de quin governariá las doas mitats de l'Empèri recentament divisat, Dioclecian creèt çò qu'es conegut coma lo sistèma de "Tetrarquia", o "règla de quatre" qu'un emperaire superior governariá l'Èst e un autre emperaire superior l'Oèst, e cada un auriá un emperaire junior. Dentre los multiple títols tradicionalament autrejats als emperaires romans, lo mai important èra aquel d'August e alara sonque los dos emperaires superiors prendrián aquel títol, los emperaires juniors eles gausirian de la dignitat de Cesar. Dioclecian formulèt que quand l'emperaire superior se retirariá o morririá, Lo Cesar prendriá lo seu luòc e causiriá al seu torn un nòu Cèsar, resolvent atal lo problèma de succession.
En 292, Dioclecian metèt lo sistèma al punt e causissèt l'Empèri Oriental per el meteis, donant a Maximian lo contraròtle de l'Empèri Occidental.[5] Lo poder imperial se divisa ara entre doas personas. Los dos emperaires establiguèron de capitalas separadas, cap d'aquelas èra Roma. La capitala antiga èra trò luenh dels luòcs que lo destin de l'empèri se jogava per la fòrça de las armas. Ala que melhorava la capacitat dels dos emperaires per governar l'empèri, la division de poder marginelizava encara mai lo Senat, que demorava a Roma. En 293, Dioclecian e Maximian designèron un Cesar cada un (Galeri e Constanci I Clor, respectivament), los adoptant formalament coma los seus eretièrs. En mai, aqueles èran pas solament de successors: cada un aviá l'autoritat sus gaireben un quart de l'Empèri. En practica, doncas, l'Empèri se divisiá en quatre bocins.[6]
Prenent en compte que pendent lo mièg sègle precedent l'ascension de Dioclecià l'empèri foguèt en estat gairebé de contunh en guèrra civila, es notable que la Tetrarquia s'esfondrèt pas sul còp a causa de la cobesença de cap dels quatre emperaires. Mas, la natura oportunista de la politica imperiala romana lèu provoquèt la desintegracion de la Tetrarquia e lo restabliment de la monarquia. En 305, Dioclecian se retirèt e Maximian se persuadiá far del meteis. Los dos Cesars venguèron emperaires suprèms coma èra, mas quand arribèt lo temps de causir de cesars novèls, los militars e lo Senat intevenguèron e presentèron los seus pròpis candidats. En 307, Constantin (filh de Constancin) comencèt una guèrra civila en Occident, que guanhèt en 312. Prenguèt la mitat orientala de Licini I en 324 e governèt l'empèri en totalitat fins a la seuna mòrt el 337. Lo poder se divisèt encara un còp entre los filhs de Constantin. Malgrat que lo tron siá nominalament unificat jos, entre autres, Julian, Valentinian I e Teodòsi I, en 395 la division entre las mitats orientala e occidentala èra definitiva.
Persecucion dels crestians[modificar | modificar la font]
En 303 comencèt la darrièra persecucion, e la mai granda, de crestians dins de l'empèri Roman. Als començaments del regnat de Dioclecian, Galeri èra l'instigator de tala persecucion. Mas, Dioclecian fin finala adoptèt la politica de persecucion amb un zèl inequivòca, promulgant lo seu primièr "Edicte contra los crestians" (24 de febrièr de 303). D'en primièr, los soldats crestians deguèron quitar l'armada, mai tard los bens de la Glèisa foguèron confiscats e se destruiguèron los libres crestians. Aprèp dos encendis del seu palais, prenguèt de mesuras mai duras contra los crestians: o apostatèron o èran condemnats a mòrt. Aquela onda de persecucion durèt per intermiténcia fins a 313, amb la promulgacion de l'Edicte de Milan per Constantin I e Licini I.
La persecucion faguèt una tala impression als crestians que la Glèisa d'Alexàndria declarèt lo començament del regnat de Dioclecian (284) coma lo començament de la seuna Edat dels Martirs. Entre Los martirs celèbres, i a lo Papa Marcellin I, Filomena, Sebastian, Afra, Llúcia, Erasme de Formia, Florian, Jòrdi, Agnés, Cessian, Sant Dujam (evesque de Salona) e mai fins a Pèire d'Alexàndria (311). Un autre efècte es que Marin el Dàlmata ja retirat al Mont Titano acculhent d'escapats, formèt çò que vendrá la Repeblica de Sant Marin.
Retirada e mòrt[modificar | modificar la font]
En 305, a l'edat de cinquanta nòu ans, aprèp que manquèt de morir d'una malautiá, Dioclecian se retirèt al seu palais en Dalmàcia, prèp del centre administratiu de Salona, a la broa de la Mar Adriatica, per tornar a la seuna passion far butar de caulets. Quand òm li demandava que torne a assumir los onors qu'aviá renunciat volontàriament, la seuna responsa fèra: « Se poiriatz veire las ortalisses plantadas per las meunas mans a Salona, alara jamai no pensariatz a tentar quicòm parelh ». Foguèt lo primièr Emperaire roman qu'abandonèt voluntariament la carga; totes los precedents detentors del títol moriguèron dins l'exercici de la carga o ne foguèron sortit per la fòrça.
Lo Palais de Dioclecian mai tard venguèt l'embrion de la Split modèrna, en Croàcia.
Eretatge[modificar | modificar la font]
L'ensems de las reformas de Dioclecian - subretot aquelas de l'administracion militara, civila, e administrativa - eren tangiblas e ajudèron a prolongar la vida de l'empèri pendent qualques segles. A.H.M. Jones observèt que "benlèu melhora escasuda de Dioclecian es que regnèt durant vint e un ans, e qu'abdiquèt voluntàriament, e passèt los ans restants de la seuna vida retirat".[7] Mas, la seuna Tetrarquia provoquèt una ocasion de guèrra civila. Un còp retirat, lo sistèma de la Tetrarquia s'esfondrèt, amb un nòu governant unic e fòrt trionfèt fin finala. La division de l'empèri en doas mitats finalament vendrá permanent, e la mitat orientala vendrá l'Empèri Bizantin. Alara que l'Empèri Roman d'Occident durará pas pus qu'un parelh de sègles mai, l'Empèri Bizantin, en partida mercé a las quita reformas de Dioclecian, contunhèt jos fòrmas diversas pendent mai de mil ans.
Malgrat que lo seu regnat e apòrts foguèron en granda partida eclipsats per Constantin, marcan un punt important de l'istòria romana. Dioclecian demòra una de las personalitats mai enigmaticas e contradictòrias de l'istòria: alara que destruiguèt fòrça de çò que demorava de la Republica, s'arrestèt los darrièrs ans de la seuna vida daissant lo poder per cultivar la tèrra.
Dioclecian dins las arts[modificar | modificar la font]
La primièra partida de l'Istòria Augusta es consacrada a Dioclecian. Aranykoporson ("Cofret daurat"), la novèla de Ferenc Móra (l'escrivan ongrés del sègle XX) tracta dels darrièrs ans del regnat de Dioclecian.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo nom complet de Diocletianus es derivat del grèc dios kletos ("abalit pel cèl").
- ↑ Èra lo primièr emperaire (aprèp Felip l'Arabi) amb un nom complet grèc que foguèt certificat: Dioclês. Format del meteis biais qu'Eracles (Kléos Hêras, "la fama/glòria d'Hera"), amb la racina de Zeus substituint la d'Hera (Kléos Diós, "la fama/glòria de Zeus"). Aquel foguèt latinizat en Diocletianus quand Diocles venguèt emperaire.
- ↑ L'Istòria Augusta explica aquel assassinat, que seriá estat contat pel Dioclecian al grand paite de l'autor ficticiu d'aquel libre, Flavius Vopiscus: « Quand Dioclecian, diguèt, encara aviá un emplec menor, se teniá dins una alberga dins la tèrra dels tongres en Gàllia, consultava com cada jorns la seuna fortuna amb una druidessa. Aquela li diguèt, 'Dioclecian, es fòrça avariciós e tanben fòrça avar', que Dioclecian responguèt, çò dich, pas seriosament, mas de craca, 'Serai pron generós quand vendrai emperaire.' A aquò la druïdessa repondèt "No conta craca, Dioclecian, perquè seràs emperaire quand aurà tuat un marran ». Diocles auriá començat a buscar de dosenas de marrans, inutilament. Quand se passèt l'episòdi de la descobèrta del cadaver de Numerian, Dioclecian èra obligat de tuar Aper (segon la sovent pauc fiable Istòria Augusta) accomplissent la profecia, perque en lenga latina "aper" significa "marran". (Carus et Carinus et Numerianus xiv-xv)[1].
- ↑ (en) Henry Marshall Leicester, The historical background of chemistry, p.47
- ↑ Sus l'Empèri d'Occident se pòt consultar l'article Empèri Roman d'Occident, mas aquel comença amb la division definitiva de 395
- ↑ (es)Mapa de la division de l'Empèri
- ↑ (en)Jones, A.H.M., The Later Roman Empire, 284-602: A Social, Economic and Administrative Survey, Johns Hopkins University, Baltimore, 1986, p. 40.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (es)Edward Gibbon, Historia de la decadencia y caída del Imperio romano, Barcelona, Alba, 2003
- (es)Gonzalo Bravo, Diocleciano y las reformas administrativas del Imperio, Madrid, Akal, 1990
- (es)José Ignacio San Vicente González de Aspuru, Moneda y propaganda política : de Diocleciano a Constantino, Bilbao, Universidad del País Vasco, 2003
- (es)Jesús Pardo, La gran derrota de Diocleciano : el emperador romano que persiguió a los cristianos, Madrid, La esfera de los libros, 2004


text:
Landouzy-la-Ville
Landouzy-la-Ville es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Landouzy-La-Vila es una municipalitat situada en lo departament de l'Aisne (region de Picardie). La vila de Landouzy-la-Vila aperten al costat de Aubenton e al arrondissement de Vervins.
Landouzy-la-Ville est une commune située dans le département de l'Aisne (région de Picardie). La ville de Landouzy-la-Ville appartient au canton d'Aubenton et à l'arrondissement de Vervins.


text:
Alain Rousset
Alain Rousset, nascut lo 16 de febrièr de 1951 a Chazelles-sur-Lyon (Léger), es un òme politic francés Partit Socialista, uèi president del Conselh Regional d'Aquitània dempuèi 1998, deputat de Gironda dempuèi 2007 e president de l'Associacion de las Regions de França dempuèi 2004.
Estudièt à l'Institut d'Estudis Politics de París dins la promocion de 1974 e tanben diplomat d'estudis superiors juridics. Foguèt director de cabinet d’André Labarrère puèi de Philippe Madrelle, presidents socialistas del Conselh Regional d'Aquitània, de 1980 a 1985, puèi delegat a l’industrializacion del bacin de Lac a la Direccion del desvelopament regional del grope Elf Aquitaine de 1986 a 1998.


text:
Midori Gotō
Midori Gotō (en japonés 五嶋みどり, Osaka, lo 25 d'octobre de 1971) qu'ei ua violonista classica japonesa.
Que ho admesa en 1982 (aus 11 ans) a la Juilliard School e en 1986 qu'obtiengó la consecracion com violonista en interpretant en public los 24 Capricis de Niccolò Paganini.
Arron que deishè la Juilliard School e bèth perseguir la soa carrièra.
A partir de 2000, qu'estudiè tanben la psicologia a l'Universitat de Nava York en bèth completà'i lo son Master.
Desempuish, a despart de la soa carrièra com musician, que s'i ei tanben escaduda academicament e qu'ei estada membre e cap de departament de musica la University of Southern California.


text:
Torosaurus
Eth Torosaurus siguec, amassat damb eth triceratòps, un des darrèrs dinosaures en eth cretacèu tardiu. Eth Torosaurus sonque ei conegut pera sòn cran e cap part mès d'era esqueleta a estat enqüera identificada. Eth genre ei representat per dus especies; eth Torosaurus gladius e eth Torosaurus latus, ambdús trapats en eth comtat de Niobrara, Wyoming. Toti dus tanben qu'an crans incomplets.
Eth Torosaurus auia un cran que heia 2,4 m de longada. Malurosament, era boca des crans s'a conservat pas. Atau ei pas possible de dar ua idea exacta des mides der cran o era forma deth morre. Eth volarèl ei long, plan long, més tanben baish damb pauques sèrres e shens que se podan véder es epoccipitals que an es autes ceratopids. Eth volarèl a horats redonds e pas coma es autes ceratopids. Era suauesa des hormes contrasta damb es der aute ceratopid, eth triceratòps qu'auia ues sèrres plan mès ponchadisses e shens horats.
Era part de dens d'aguest volarèl deth Torosaurus mos revela ua malautia en es ossi. Aguesti an ua serie de horats irregulars e amples enua sua parpresa. A uelh mès pròche, se pòt véder qu'aguests testons son egals as trapats en quauques esqueletes de nadius americans preïstorics.
Era malautia en es umans qu'ei coneguda peth creishement de diuersi tumors sus es ossi. Açò qu'ei sonque un exemple dera evidéncia de càncer ena preïstòria enter totes es especies viues.
Era auta especie, eth Torosaurus gladius , ei representat tanben per ua auta clusca incompleta de 2,6 m. Era més grana de quinsevolh animal viu. Eth cran ei diuersa ena horma dera deth Torosaurus latus, més se pòt pas díder enqüera quaus son es diferencies reaus d'aguestes dus especies. Se pensa qu'ambdús son dera madeisha espècia e que representen tanben soletes variacions d'edat e de sexe.
Hont: The illustrated Directory of Dinosaurs and other Prehistoric Creatures, Greenwich Editions, 2005.


text:
Províncias e territòris de Canadà
Canadà es constituït de dètz províncias e de tres territòris, segon la Lei constitucionala de 1867.
Per aquesta darrièra, las detz províncias son : Albèrta, Colómbia Britanica, Illa del Prince Edoard, Manitòba, lo Nòu Brunswick, la Nòva Escòcia, Ontàrio, Quebèc, Saskatchewan, e Tèrranòva e Labrador.
Los tres territòris son : los Territòris del Nòrd Oèst, Nunavut e Yukon.
Las províncias son d'Estats que possedisson, dins lors camps de competéncias legislativas, de poders sobeirans, independentament del govèrn federal. Los territòris canadencs son de divisions administrativas que relevan del Parlament federal canadenc, que devolutz d'unes poders.
Las províncias de Canadà[modificar | modificar la font]
Nòtas:
- Just abans de la formacion de la confederacion Ontàrio e Quebèc formavan la Província de Canadà
- Nòva Escòcia, Nòu Brunswick, la Colómbia Britanica e l'Illa del Prince Edoard èran de colonias desseparadas quand dintrèron dins la confederacion. Abans de la seuna dintrada Tèrranòva èra un Domini de la Comunitat Britanica.
- Manitòba se conformèt al meteis temps que los Territòris del Nòrd-oèst.
- Saskatchewan e Albèrta foguèron creats a partir del Territòri del Nòrd-oèst.
Los territòris de Canadà[modificar | modificar la font]
Son tres los territòris de Canadà. A diferéncia de las províncias los territòris de Canadà an cap jurisdiccion inerenta e sonque gaudisson dels poders que lors son delegats pel govèrn federal. Los territòris representan la porcion de Canadà situada al nòrd de la latitud 60° N e a l'oest de la Baia d'Hudson, aital coma gaireben totas las illas al nòrd del Canadà continental (dempuèi la Baia de James fins a las illas de l'Àrtic).


text:
Hanuš Wihan
Hanuš Wihan (Police nad Metují, lo 5 de junh de 1855 – lo 1 de mai de 1920) que ho violoncelista chèc considerat com un deus màger de la soa epòca e hèra pròche deu compositor Antonín Dvořák (qui'u vodè un par d'òbras soas) e de la soa òbra. Lo son nom qu'ei tanben associat dab Quatuor Bohemian que fondè e on joguè arron. Qu'estudiè au Conservatòri de Sant Petersborg on e ho eslhève de Karl Davidov. Qu'ei entà eth que Dvořák e compausè lo son concerto per violoncèl (ua de las òbras màger deu repertòri epr aqueth instrument). Que ho tanben professor a 18 ans au Mozarteum abans de eprseguir ua carrièra inetrnacionau de concertista e de professor.