text:
Embraer
Embraer, l'Empresa Brasileira de Aeronáutica S.A. ("Entrepresa Brasilièra d'Aeronautica") es una fabrica aeronautica brasilièra. La companhiá produsís d'avions comercials, militars e d'afars. Foguèt lo pus grand exportador del país entre 1999 e 2001, en ocupant totjorn qualqu'un dels tres primièrs luòcs en Brasil. Demèst las entrepresas aeronauticas es la tresena pel nombre d'emplegats après Boeing e Airbus. Tanben es la tresena en quantitat de liurasons annadièras d'avions (après de Boeing e Airbus).
La companhiá son sèti en São José dos Campos, São Paulo, amassa amb la fabrica principala e lo centre de concepcion e engenhariá. Embraer a tanben una autra planta en Gavião Peixoto, tanben dins l'estat de São Paulo, ont se fabrican los compausants mai importants e se desbanan los assages en vòl. Cal notar qu'aquela installacion a amb una pista de 5000 mètres de longor, la tresena pista pus longa dins lo mond[1].
Embraer possedís de delegacions comercialas e de mantenença en los Estats Units, aital coma burèus comerciales en França, Singapor e Republica Populara de China.
Al 30 de setembre de 2005, Embraer aviá un total de 17.046 trabalhadors (en comprenent los trabalhadors de la companhiá portuguesa OGMA) e una cartèra de comandas per 10,4 miliards de dolars americans.[2]


c: text/html

text:
Sètge de Besièrs (1209)
Lo sètge de Besièrs (o lo chaple de Besièrs) es una batalha que se debanèt lei 21 e 22 de julhèt de 1209 durant la Crosada deis Albigés. Opausèt l'armada principala de la Crosada a la garnison de la ciutat. La batalha foguèt lo premier combat d'importància de la guèrra. Foguèt causat per lo refús de la vila de desliurar ai Crosats una lista d'abitants sospichats de catarisme. Ben protegida per sei barris, Besièrs teniá una garnsion e de resèrvas de manjar importantas enterin que lo vescòmte de Trencavel concentrava sei fòrças a Carcassona per atacar lei Crosats enceuclant la vila. Pasmens, lo 22 de julhèt, una temptativa de sortida per d'abitants s'acabèt per un desastre e lei Crosats capitèron d'intrar dins la vila. La populacion e la garnison foguèron massacradas e una partida granda de la vila foguèt cremada.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wancourt
Wancourt es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciennement « Wahencurt », Mencionat en 1072. Fondacion del primièr establiment del abbaye cistercienne del Vivier en 1219. Lo vilatge #èsser totalament destruit en 1917.
Aconselhar
Anciennement « Wahencurt », mentionné en 1072. Fondation du premier établissement de l'abbaye cistercienne du Vivier en 1219. Le village fut entièrement détruit en 1917.
Conseiller


text:
Audrey Hepburn
Audrey Hepburn , nascuda Audrey Kathleen Ruston, (4 de mai de 1929 a Ixelles, Belgica – 20 de genièr de 1993, Tolochenaz, Soïssa) foguèt una actritz angloneerlandesa que realizèt la màger part de sa carrièra artistica als Estats Units. Sa beutat fragila e son elegància caracteristicas n’an fach una de las icònas del cinèma occidental. Foguèt tanben fòrça activa coma ambassadritz de l'UNICEF.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt a Ixelles, una comuna que fa partida de Brussèlas. Foguèt la filha unica d'una aristocrata d'origina olandesa, la baronessa Ella van Heemstra e d'un anglés, Joseph Victor Anthony Ruston, que trabalhava per un ostal important d'asseguranças, la que causa l'obligava a cambiar sovent de residéncia contra rasons de trabalh. Foguèt cristianada coma Audrey Kathleen Ruston[1]
Qualques filmes[modificar | modificar la font]
- 1961: Breakfast at Tiffany's
- 1957:Love in the Afternoon
- 1953: Roman Holiday
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Donald Spoto, « Enchantment: The Life of Audrey Hepburn », Harmony. Consultat lo 19 de novembre de 2006


text:
Calvinisme
Lo calvinisme es una doctrina crestiana protestanta basada suls ensenhaments teologics del reformador Joan Calvin.
Somari
Istòria e influéncia del calvinisme[modificar | modificar la font]
Joan Calvin aguèt una influéncia internacionala importanta dins lo desvolopament de la Reforma Protestanta, dempuèi l'edat de 25 ans, quand comencèt d'escriure sa primièra edicion de las Institucions de la Religion Cristiana en 1534, e publicat en 1536. Aquela òbra, que foguèt revisada mai d'un còp pendent la vida de Calvin, en mai d'una reünion de fòrça letras pastoralas e comentaris biblics venguèt la font de la granda influéncia de contunh qu'aguèt sus totas las doctrinas del Protestantisme lo long de lor istòria.
La creissença de l'importància de las Gleisas reformadas, e de Calvin, es la segonda fasa de la Reforma Protestanta, periòde que se formèron las glèisas evangelicas aprèp l'excomunion de Martin Luther de la Glèisa Catolica. Calvin, d'origina picarda, s'exilièt en Soïssa. Aviá signat la confession d'Augsborg (tèxte fondator del luterianisme) en 1540, mas son influéncia se vei mai dins la Reforma Soïssa, qu'èra pas luteriana mas que se basava suls ensenhaments d'Hudrlich Zwingly. Los ensenhaments e la doctrina protestanta evoluèron d'un biais separat de Martin Luther, jos l'influéncia de fòrça escrivans e reformadors, que Calvin venguèt major.
Encara que lo calvinisme se pòt referir subretot a la doctrina de las glèisas calvinistas, foguèt una pèça clau dins lo fondament de la doctrina protestanta, e influencièt fòrça teologians sens relacion amb la glèisa calvinista per se, coma Franciscus Gomarus, lo fondator de la glèisa presbiteriana, John Bunyan, un teologian baptista e lo teologian estatsunian Jonathan Edwards, qu'aguèt un ròtle dins lo despertament esperital anomenat "Lo Primièr Grand Desrevelh" als Estats Units d'America.
Doctrina calvinista[modificar | modificar la font]
En mai que lo calvinisme se basa sus la Reforma Protestanta, presenta un tèma caracteristic fondamental, e es sa doctrina de la salvacion, qu'afirma que l'òme es incapable d'apondre res per capitar la salvacion, e que sonque Dieu es l'iniciator de tota salvacion, de totes temps; es a dire, Dieu es l'iniciator de la salvacion dempuèi la formacion de la fe cap a la decision de l'òme que vòl seguir Crist. La doctrina calvinista es, doncas, una doctrina del monergisme (del grèc mono que vòl dire "un" e ergon que vòl dire òbra); es a dire, que la salvacion es pas un esfòrç cooperatiu entre Dieu e l'òme, mas que depend completament de Dieu. Atal, Dieu ja destinèt los òmes que devon recebre la salvacion; aquela doctrina es coneguda coma "predestinacion".
Los cinc punts de la teologia calvinista[modificar | modificar la font]
Los sièis grands principis del protestantisme son lo resumit del calvinisme, perque mòstran la diferéncia entre la doctrina de la salvacion evangelica e la doctrina de la Glèisa Catolica.
L'esséncia del calvinisme respècte cinc punts, es la dependéncia de Dieu, que creèt l'univèrs, e que manten per complir sos objectius. Cada causa bona, segon lo calvinisme, existís per causa de la gràcia immeritada de Dieu, e la salvacion depend entièrament de la gràcia. En preparacion del dessenh final de la perfeccion de la creacion, destruidas las òbras del mal, Dieu decidirà d'estalviar l'umanitat enviant son Filh.
Los cinc punts de la doctrina calvinista son:
- La corrupcion totala: los òmes son incapables, d'espereles, de causir de seguir Dieu e d'èsser salvats a causa del pecat original.
- La causida incondicionala o la dobla predestinacion: de tota eternitat, la causida de Dieu de menar cap a el d'òmes es pas basada sus lor vertut, lor merit o sus lor fe. Es basada sens cap de condicion sus l'unica misericòrdia de Dieu.
- La redempcion particulara o limitada: Dieu auriá pogut causir d'estalviar totes los òmes. Mas la redempcion es limitada perque concernís sonque qualques uns e pas totes.
- La gràcia irresistibla o eficaça: la gràcia redemptritz de Dieu agís eficaçament per aqueles que causiguèt de salvar, es a dire los elegits.
- La perseverança dels sants o securitat eternala: perque Dieu es sobeiran e que sa volontat jamai es barrada per degun, alara aqueles que foguèron nomenats a comuniar amb el, demoraràn dins la fe cap a la fin. Se qualques uns se n'alunhan, es o que jamai recebèron la fe vertadièra, o que tornaràn cap a ela.
La vida es religion[modificar | modificar la font]
Lo calvinisme es centrat sus la consciéncia de la "sobeiranetat de Dieu". Pel calvinisme, Dieu a preeminéncia pas sonque en teologia, mas en totas las activitats de la vida umana. La bontat e lo poder de Dieu an una portada illimitada d'influéncia, que ven la conviccion que Dieu òbra en totes los airals de l'existéncia, que sián esperital, fisic, intellectual, secular, sagrat, public, privat, sus la tèrra o al cèu. Aquò dona una dependéncia absoluda de Dieu, que se demòstra pas amb los actes temporals de pietat (coma la preguièra), mai qu'acompanha totas las activitats de la vida, fins a las mai ordinàrias. Pel calvinista, tota la vida es la religion cristiana.
Movements crestians en relacion amb lo calvinisme[modificar | modificar la font]
Aqueles moviments o grops son en relacion amb la doctrina o l'istòria del calvinisme:


text:
Talmud
Lo Talmud (תלמוד en ebrieu) es un escrich d'importància e d'autoritat del Judaïsme, que conten de discussions rabinicas sus la lei josieva, l'etica josieva, las tradicions, las legendas... Es una font fondamentala de la legislacion, de las tradicions e de las exortacions moralas. A dos components: la Mishnah e la Gemara (una discussion de la Mishnah), mas los tèrmes Talmud e Gemara son usats de manièra intercambiabla. Lo Talmud espandís los escriches de la Torà, e es la basa de la màger part de la literatura rabinica. Lo Judaïsme considèra lo Talmud coma una partida de la tradicion orala e lo Tanakh una partida de la tradicion escricha. Lo Talmud pòt completar e explicar lo Tanakh mas, per definicion, lo pòt pas contradire.


text:
TGV
Lo TGV (en francés, abreviacion de Train à Grande Vitesse) es un Tren de Granda Velocitat d'origina francesa que circula a de velocitats superioras a 320 km/h. Es expleitat per la SNCF e dessenhat e construit per la division de transpòrts de la societat Alstom.
Lo tèrme de TGV s'utiliza per designar totas las compausantas del sistèma que permet d'ofrir un servici de tren de granda velocitat. Aqueles elements constituisson un ensems de trens concebuts especialament per aquela fin (Los trens especials TGV) e un malhum de vias especialas, las LGV, o Linha de Granda Velocitat que permeton als trens d'aténher las prestacions optimalas.
Lo malhum de trens TGV es dobèrt exclusivament al servici dels viatjaires, levat los tres trens postals, los TGV-La Poste, que son expleitats per La Pòsta dins un servici especial de corrièr urgent entre París e Lion.
Al començament la sigla TGV voliá dire Velocitat Fòrça Granda (Très Grande Vitesse), per nomenar lo primièr prototipe de turbotren, lo TGV 001. L'objectiu era de marcar una novèla etapa, despassant los 200 km/h sul malhum convencional (1967).
Actualament TGV es una marca enregistrada per la SNCF. Lo Logotipe, d'aspecte metallic, evòca la fluiditat, la poténcia e la velocitat del tren. Encara, dins una interpretacion diferenta, lo dessenh inversat d'un caragòl evòca l'eslogan: TGV, prenètz le temps d'anar aviat.
Cronologia del TGV[modificar | modificar la font]
- 1938: naissença de la SNCF.
- 1954: se realizèron d'ensags de velocitat amb lo material rodant. Captian una la velocitat de 243 km/h amb traccion electrica.
- 28 de març de 1955: doas locomotivas electricas (la CC 7107 e la BB 9004) fixèron lo nòu recòrd de velocitat a 331 km/h.
- 1967: s'organizèt lo primer servici regular a 200 km/h sus la linha Tolosa-París.
- Decembre de 1966: naissença del projècte C03, amb l'objectiu de ligar París e Lion amb un servici de turbotrens a una velocitat de 250 km/h.
- 4 d'abril de 1972: primièr ensag amb lo TGV-001, un prototipe propulsat per una turbina aeronautica de gas.
- 1973: la consequéncia de la crisi petrolièra de 1973 la SNCF decidiguèt de desvolopar la traccion electrica per lo futur TGV.
- Febrièr de 1976: la SNCF faguèt una primièra comanda de 90 trens TGV-Sud-Èst a ALSTOM, per mantenir un servici a una velocitat comerciala de 280 km/h.
- 26 de febrièr de 1981: lo TGV depassèt la velocitat de 380 km/h, ganhant lo recòrd de velocitat sus linha ferrada.
- 22 de setembre de 1981: François Mitterrand inaugurèt los 417 km de la linha TGV entre París e Lion.
- 18 de mai de 1990: ina unitat del TGV-Atlantique circula a 515 km/h, fixant un nòu recòrd mondial de velocitat que demorèt pendent 17 ans.
- 28 de novembre de 2003: avián circulat 1000 milions de viatjaires per arribar a 2000 milions de passatgièrs en 2010.
- 14 de febrièr de 2007: una composicion especiala (la V-150) del TGV-Duplex, de dos estages, atenguèt 553 km/h sus la linha París-Estrasborg, pendent los ensags qu'avián per objectiu d'aténher 570 km/h e atal ganhar un nòu recòrd oficial de velocitat.
- 3 d'abril de 2007: la V-150 atenguèt 574 km/h sus una partida de la linha París-Estrasborg, despassant de 59 km/h lo recòrd oficial de velocitat existissent, establit en 1990 per un autre tren francés.[1] [2]


text:
Carlisme
Lo carlisme foguèt un movement politic legitimista de caractèr antiliberal e antirevolucionari sorgit en Espanha al sègle XIX que preteniá l'establiment d'una branca alternativa de la dinastia borbonesa dins lo tròn espanhòl, e que dins sas originas defendiá la vòlta a lo Regim Ancian.
Los carlistas èran los partisans de Carlos María Isidro de Borbón, lo fraire de Ferrand VII d'Espanha. Ferrand VII d'Espanha, sens cap d'enfants, decidèt en 1829 que son fraire Carlos seriá l'eiretèir del tròn d'Espanha. Mas en 1830, Ferrand VII aguèt una filha : Isabèl. En 1833, après la mòrt de Ferrand VII, Isabèl foguèt reina d'Espanha malgrat la contestacion de sos dreches pels partisans de son oncle.
Al sègle XX una partida del carlisme evolucionèt cap al socialisme autogestionari (lo Partit Carlista), mas apuèi se produsiguèt una escisión del sector tradicionalista conservador, que formèt la Comunion Tradicionalista Carlista. Los dos movements an un supòrt electoral residual.
Guèrras Carlistas[modificar | modificar la font]
Las Guèrras Carlistas (sonadas tanben popularament carlistadas) foguèron tres guèrras qu'aguèron luòc en Espanha al sègle XIX. Foguèron l'origina del movement politic carlista o carlisme. Pendent lo Triènni Liberal (1820-23), los sectors absolutistas organizèron las partidas reialistas, que dispausèron d'un supòrt grand dins las comarcas interioras de Catalonha. L'insurreccion reprenguèt amb la Guèrra dels Malcontents (1827). A la mòrt de Ferran VII comencèt la Primièra Guèrra Carlista (1833-1839). Aquel conflicte afrontèt los carlistas, partisans dels dreches dinastics de Carles Maria Isidre, fraire del monarca defunt, e los isabelins o cristins, partisans dels dreches de sa filha Isabèl, coma resultat de la proclamacion de la Pragmatica Sancion (1830), qu'aviá abolit la lei salica dels Borbons, *segon *la *quala la succession èra d'èsser sempre masculina. La Segonda Guèrra Carlista (1846-1849), aguèt luòc en Catalonha, qu'i s'apelèt tanben Guèrra dels Matiners. Pendent la Tresena Guèrra Carlista (1872-1876), las fòrças carlistas ocupèron mai d'una ciutat de Catalonha interiora. Isabèl II èra a l'exili e lo rei Amadèu I, monarca dempuèi 1871, èra pas de popular. Carles VII, filhastre de Carles Maria Isidre de Borbon, prometèt a catalans, valencians e aragonesi lo retorn dels fòrs de las constitucions qu'èran estadas abolidas per Felip V.


text:
Òrdi
L’òrdi (var. uèrdi) o lo balharc[1] (Hordeum vulgare) es una cereala de palha, planta erbacèa annala de la familha Poaceae. Es la mai anciana cereala cultivada. Plan adaptada al clima mediterranèu a causa de sa rusticitat, constituissiá atal la principala cereala cultivada dins l'Antiquitat grèga, e consomida en galeta o en farinetas (maza). L'òrdi buta dels tropics fins a 4 500 m d’altitud en Tibet.
L'òrdi se caracteriza per d'espigas de las barbas longas.
Somari
Varietats[modificar | modificar la font]
Se distinguís:
- los òrdis d'ivèrn, resistents al fred fins a -15 °C, pòdon aver d'espigas platas de dos rengs de grans o d'espigas cilindricas de sièis rengs de grans. Se semena de la fin de setembre al començament d'octobre, per èsser plan installats avant l’ivèrn;
- los òrdis de prima, sensibles al gèl, del cicle vegetatiu pus cort, se semenan en febrièr - març.
Los grans son redonds e marcats d'un trach dins lo long.
Produccion[modificar | modificar la font]
En 2004, la produccion mondiala d’òrdi èra de 155 milions de tonas per una superfícia semenada de 57 milions d'ectaras, o un rendement mejan de 27,2 quintals per ectara (font FAO). Setze païses realizan 80 % d'aquela produccion.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
L’òrdi es reputat per favorir una bona digestion e per son apond en fibras, vitaminas del grope B, selèni, fosfòr, fèrre, zinc, coire e magnèsi. Conten uèit acids aminats essencials e a una accion favorabla sul taus de sucre dins lo sang, lo colesteròl e la flòra intestinala[2].
L’òrdi, cereala segondària, es una font energetica importanta dins l'alimentacion animala mas paura en proteïnas e deu s'apondre complements.
Dins l'alimentacion umana, l'utilizacion principala es la braçariá. L’òrdi de qualitat optimala deu aver una umiditat inferiora a 14,5%, un taus de proteïnas comprés entre 9,5% e 11,5%, una energia germinativa superiora a 95%. Se preferís las varietats de prima.
A partir dels grans d'òrdi maltat se produsís lo siròp d'òrdi maltat, un concentrat edulcorant.
Òrdi perlat - òrdi mondat: jos forma de grans, se trapa notablament l’òrdi mondat, que sa primièra envelopa exteriora se retira, mas que lo bren e lo gèrme demòran. Se trapa tanben l’òrdi perlat, que sos grans son estats abrasats (son polits per li far l'aparéncia d’una pèrla), e a perdut lo gèrme e un grand jaç exterior, e amb que se fa de farinas. L’òrdi mondat es pus nutritiu, perque a conservat la màger part de sos nutriments. Quina que siá la preparacion prevista, l’òrdi se còi dins una proporcion de tres parts d'aiga per una d'òrdi. Se daissa prene lo bolh, se cobrís, se redusís lo fuòc e se còi 45 minutas per l’òrdi perlat, e 90 minutas per aquel mondat, fins que l'òrdi siá tendre e tota l'aiga absorbida.
Dins l'Antiquitat, l'òrdi èra l'aliment de basa dels Grècs que la consomavan jos forma d'una galeta monenada maza. Se fabricava a l'ostal e se manjava de pertot. Tucidides (III, 49) parla atal dels marins d'Atenas a Mitilena que se ne manjava « sens quitar lo banc dels remaires ».
Los Tibetans fan de farina d'òrdi grilhat, nomenada tsampa, lor aliment tradicional de basa[3].
En Africa del Nòrd, se fabrica de semola d'òrdi.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ De doas rengas de gran.
- ↑ http://whfoods.org/genpage.php?tname=foodspice&dbid=127 (en)
- ↑ (fr)Françoise Pommaret : Le Tibet, une civilisation blessée, Découvertes Gallimard, Paris, 2002, ISBN 2070762998, ISBN 9782070762996
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Imre Ungár
Imre Ungár (segon l'usatge ongrés: Ungár Imre, Budapèst, 23 de genièr de 1909–Budapèst, 22 de novembre de 1972) foguèt un grand pianista ongrés.
Biografia[modificar | modificar la font]
Imre Ungár venguèt òrb quand aguèt tres ans. Del temps qu'èra encara a estudiar amb István Thomán a l'Acadèmia de musica Franz Liszt de Budapèst ganhèt la Competicion pels Joves Talents e comencèt a far de concèrts dins tota Ongria. Participèt a la II Competicion Fryderyk Chopin, ont obtenguèt la primièra plaça amb l'emigrat rus Alexander Uninsky. Pasmens, fin finala foguèt Uninsky que ganhèt lo primièr prèmi aprèp que foguèsse jogada amb una moneda al crotz o pila.
Aprèp la Segonda Guèrra Mondiala, que passèt als Païses Basses qu'èra d'origina jusieva, Ungár tornèt a Budapest e combinèt sa carrièra musicala en contunhar de far de concèrts amb l'ensenhament a l'Acadèmia Liszt. Demest sos estudiants mai famoses, cal mençonar lo pianista polonés Tadeusz Żmudziński, que ganhèt lo primièr prèmi a la competicion Chopin de 1949.


text:
Agustin d'Ipòna
Aurelian Agustin (Aurelius Augustinus), mai conegut coma Agustin d'Ipòna o Sant Agustin (13 de novembre de 354 - 430) nasquèt a Tagaste (Numídia) benlèu Tajelt de uèi. Filh d'una maire crestiana (Monica) e d'un paire pagan (Patrici, mòrt vèrs 424), recebèt una educacion de tradicion pagana (latina): retorica, estudi d'autors latins, etc.
S'inicièt en la filosofia gràcias a las òbras de Ciceron. Estudièt e ensenhèt a Cartage, Roma e Milan, vila ont faguèt l'experiéncia del maniqueïsme de l'escepticisme, que apuèi abandonèt pel platonisme.
Se convertiguèt al cristianisme qu'aviá 32 ans. Foguèt ordenat prèire en 391 e en 396 elegit evesque d'Ipòna. Son influéncia es enòrma, puèi que es considerat coma un dels pensaires fondamentals de l'istòria occidentala.


text:
Fusta
La fusta (var. husta) es lo material lenhós de la tija d'una planta, especialament dels arbres e arbrilhons que se caracterizan per aver de troncs; mas aquela definicion es solament una approximativa, dins un sens mai larg, la fusta pòt far referéncias a d'autres materials e teissits amb de proprietats comparables. La fusta es un material eterogèni, igroscopic, cellular e anisotropic. La fusta es compausada de fibras de cellulòsa (40 a 50 %) e emicellulòsa (15 a 25) mantengudas unidas per linhina (15 a 30 %).
La substància linhosa se caracteriza per de sisas de fibras separadas entre elas per un malhum medullars dins un sens radial.
Las plantas produson e utilizan la fusta a de fins estructuralas, es la causa d'aquelas caracteristicas que, essent un material d'estructura solida, es fòrça utilitat pels umans.
Un còp talhada e seca, la fusta s'utiliza per fòrça aplicacions diferentas. Una d'aquelas es la fabricacion de mesola o pasta, matèria primièra per far de papièr. Artistas e fustièrs talhan e unisson de tròces de fusta amb espleches especials, per de fins practicas o artisticas. La fusta es tanben un material de construccion fòrça important dempuèi los començaments de las construccions umanas e o demòra fins a uèi.
Somari
Estructura intèrna de la fusta[modificar | modificar la font]
La mesola es la partida mai fèrma e compacta, al centre del tronc, se forma per secatge e resinificacion.
Duramen es la partida seguent la mesola, mas dura e consistenta, impregnada de linhina e tanin.
Albenca es la partida exteriora e pus jove de la fusta, amb mai de seva, que amb el temps va conéisser un cambiament en amidon, pel tanin se transforma en duramen, que se fixa en la membrana cellulara.
Cambium es la sisa que permet la creissença en espessor de l'arbre
libèr es una sisa formada per de cellulas conductrises que transpòrtan la saba elaborada que noirís l'arbre
Rusca es la pèl o cobertura exteriora del tronc e de las brancas de qualques plantas productrises de fusta.
Proprietats[modificar | modificar la font]
E mai la fusta possedisca pas de proprietats precisas, podèm establir qualques unas generalas:
- Densitat - Es la relacion entre la massa e lo volum dels còsses. Las fustas an sovent una densitat inferiora a aquela de l'aiga, e es per aquò que flòtan. Qualques fustas d'origina tropicala de granda duretat an de densitats superioras a aquela de l'aiga
- Duretat - Es l'oposicion que presenta un material a èsser raiat o penetrat per un autre qu'es pus dur.
- Resisténcia mecanica - La fusta es un material isotròp. Endura plan los esfòrces que seguisson la direccion parallèla a las fibras, mas es pas lo cas dins lo sens perpendicular a elas. De fach son ideals per endurar los esfòrces de flexion, coma o fa un arbre a l'accion del vent.
- Durabilitat – I a de fustas fòrça durablas e resistentas als parasits e fungi, coma lo noguièr, e d'autres i son pas tan coma lo pin.
Procèssus d'obtencion de la fusta[modificar | modificar la font]
- talh: En aquel procèssus intervenon los boscatièrs o l'equipa de trabalhadors que pujan los monts e amb destrals o abocinadoras electricas o d'esséncia talhan l'arbre e li tiran las brancas e racinas e comencan a li sortir la rusca perque comence a secar. Sovent se recomanda que los arbres se talhen en ivèrn o tardor. Se cal tornar plantar mai arbres qu'aqueles se talhèt.
- Transpòrt: Es la segonda fasa e en aquela la fusta es transportada dempuèi lo luòc de talha cap a la rèssa e dins aquela fasa jògan un fum de causas coma l'orografia e l'infrastructura. Normalament la tiran d'animals o de maquinas mas dins qualques cases s'aprofiècha un riu, s'i a un bon corrent d'aiga se daissa anar los troncs, s'i a pauc de corrent se ligan fasent de barcassas que se pòscan guidar.
- Ressatge: Dins aquela fasa la fusta es portada a la rèssa. La rèssa solament dividir en tròces la fusta segon l'usatge que se li va donar posteriorament. S'utiliza diferents tipes de rèssa coma per exemple, la rèssa alternativa, la rèssa de cencha, rèssa tornissa o amb rèssa de còdols. Qualques rèssas combinan qualques unas d'aquelas tecnicas per melhorar la produccion.
- Secatge: Es lo procèssus mai important per la fusta perque dona la qualitat.
- Secatge natural: Se reünís las fustas en pilas separadas del sòl e amb de cròses perque baralhe l'aire entre elas e aparat de l'aiga. Lo problèma d'aquel sistèma es que demanda fòrça temps e per aquò es gaire rendable per l rèssa que vòl qu'aquò ane aviat.
- Secatge artificial:
- Secatge per immersion: dins aquel procèssus lo tronc o un tròç es banhat, e l'aiga buta la saba per un dels costats del tròç e aquela, expulsada de la fusta, se poirís pas mai; aquò lèva a la fusta d'un pauc de duretat e consisténcia mas ganha en durabilitat. Aquel procèssus dura qualques meses, aprèp que la fusta secarà mas aviat perque conten pas mai de saba.
- Secatge jol vueit: dins aquel procèssus la fusta es plaçada dins una maquina de vueit. Es lo pus segur e permet de conciliar temps fòrça brèus de secatge amb mai:
- Bassas temperaturas de secatge la fusta.
- Gradient d'umitat limitat entre l'exterior e la superfícia.
- L'eliminacion del risc de fissaduras, enfonzament o alteracion de la color.
- Utilizacion aisida.
- Mantenement reduch de l'installacion.
- Secatge per vaporizacion: aquel procèssus es fòrça costós mas de qualitat. Las fustas son plaçadas dins un claus tancat a una certana nautor del sol ont corrís un nívol de vapor de 80 a 100 °C; amb aquel procèssus la fusta pèrd 25% de son pes en aiga e mai tard per terminar lo procèssus se fa circular un corrent de vapor d'òli de quitran que l'impermeabilizarà e favorirà la conservacion.
- Secatge mixte: Dins aquel procèssus s'utilizan lo natural e l'artificial: de comença amb un secatge natural que sortís l'umitat de 20-25% per seguir amb lo secatge artificial fins arribar al punt de secat o d'eliminacion de l'umitat desirada.
- Secatge per pompa de calor: Aquel procèssus es una autra aplicacion del sistèma de secatge per vaporizacion
Derivats de la fusta[modificar | modificar la font]
De la fusta natural s'obtenon autres productius, com los pòstes de fusta aglomerada, lo papièr e lo carton.
pòstes de fusta aglomerada:
En general, los mòbles qu'utilizam son pas fabricats de fusta massissa. L'interior dels mòbles es de fustas aglomeradas e solament s'utiliza la fusta naturala sus la partida exteriora en forma de placatge.
An las caracteristicas seguentas:
- Son mai economics que la fusta natural.
- Se pòt obtenir de dimensions fòrça mai grandas.
- Se desforman gaire, sens se poirir o s'usar.
Lo papièr:
Lo papièr es una fina sisa de fibras vegetalas entrelaçadas entre elas formant un ensemble qu'a la proprietat d'èsser resistent, durable dins lo temps, leugièr, isolant de la calor e de l'electricitat e igroscopic (absorbís l'aiga).
Lo carton:
S'obten a partir de fuèlhas espessas de pasta de papièr o pel jonent de divèrsas sisas. La forma comerciala mai comuna es lo carton ondulat, que se compausa d'un fuèlh de papièr a l'interior de forma d'ondas, renfortida per doas a l'exterior plana que se pegan.
La fusta dins l'industria e la construccion[modificar | modificar la font]
Per evitar lo degalhatge se la somet a un tractament de conservacion, que consistís a injectar a fred e jos pression, o ben a caud, una substància capabla de la rendre imputrescibla (creosòta, sulfat de coire...) e de l'aparar de l'accion de l'aiga, de certans insèctes e de la mosidura.
Dins la construccion, la fusta s'utiliza per d'elements d'estructura, coma tancadura, pasiment o decoratiu.
- Elements d'estructura: pilars, bigas, o trelís.
- Tancadura: rampas, pòrtas o elements de menusariá (fenèstras)
- Pasiments: fuèlhas de postam, massissas o laminat
- Decoracion: s'utiliza en elements per l'escultura o ebenistariá,
- Elements auxiliars: coma material de construccion s'utiliza pels emponts, cofratges o plataformas.
Dins l'industria quimica s'emplega per la produccion d'esséncia de terebentina e d'acid acetic per destillacion seca.
La fusta coma font d'energia[modificar | modificar la font]
La fusta que es tanben biomassa es la font d'energia mai vièlha que coneis l'umanitat.
Uèi, per prèp de la mitat de la populacion mondiala, la fusta representa l'origina de 50% de l'energia consumida mas per Euròpa e los Estats Units d'America solament 4%.
La fusta es compausada de cellulòsa e linhina, coma l'amidon, oleoresinas, alcoòl metilic, canfre, colorants, tanins, perfums e resinas. Conten de carbòni e d'idrogèn. Lo contengut energetic depend de l'espècia vegetala mas totjorn es inferior al aquel del carbon e los autres combustibles fossils.
Per produire de calor pendent la combustion de la fusta cal d'oxigèn, coma comburent, e se libèra de dioxid de carbòni.
Agents nocius per la fusta[modificar | modificar la font]
La degradacion de la fusta es un procèssus qu'altèra las caracteristicas d'aquela. En tèrmes largs, se pòt atribuir doas causas primàrias:
- Agents biotics (que vivon)
- Agents fisics (que vivon pas).
Tecnica[modificar | modificar la font]
Las personas que trabalhan la fusta son los fustièrs. Tradicionalament las bigas dins fòrça culturas se fan de fusta. Tanben s'utiliza per far, per exemple, mòbles, encastres de fenèstras e pòrtas, instruments de musica, pasiment (postam), etc. Qualques espleches o partida d'espleches, subretot los margues, son sovent de fusta. Qualques aisinas per modificar e trabalhar la fusta son, per exemple, lo rabòt, lo cisèl, la rèssa.... La fusta se pòt vernissar o pintar.


text:
Ciprès
Ciprès
Cupressus sempervirensScript error
! style="background-color: ;" colspan="2" | Classificacion filogenetica |-----
Lo ciprès (var.cipressièr, aucuprès, ciprier, auciprier) es un genre d'arbres sempre verd de la familha Cupressaceae originari de las regions temperadas caudas de l'emisfèri nòrd. Lo nombre d'espècias inclusidas dins aquel genre varia segon los autors de 16 a 30, o mai. Fòrça espècias son cultivadas coma arbres d'ornament. Lo ciprès comun es un arbre representatiu de la flora mediterranèa. Los cipreses son de conifèrs.
Lo nom generic Cupressus es le nom latin du ciprès comun. Lo nom ven de Ciparis, personatge de la mitologia grèga, filh de Telèf, que foguèt cambiat en ciprès par Apollon.
Somari
Caracteristicas generalas[modificar | modificar la font]
Los cipreses son d'arbres o d'arbrilhons boissonants, sempervirens, podent aténher una nautor de 5 a 40 mètres.
Las fuèlhas son de forma d'escatas triangularas de 2 a 6 mm de long, dispausadas en parelhs cobrissent totalament los rams. Persistisson de 2 a 4 ans. Existís une forma jove, en forma d'agulhas de 5 a 15 mm de long, encontradas suls joves de 1 a 3 ans (o mai).
Las inflorescéncias masclas e femes son separadas mas presentas sul meteis pè, jos forma de còns globulós ,estaminats o pistilats. Los còns femes globuloses o ovoíds, de 8 a 40 mm de long, son formats de 4 a 14 escatas tanben disposausadas per parelhs. Son maduras de 18 a 24 meses aprèp la pollinizacion. Las escatas verdas o gris blavenc pòdon sentir la citronèla o la resina quand se las froisant.
Las granas son pichonas, mesurant de 4 a 7 mm de long. Pòrtan doas alas, de cada costat de la grana.
Citacion de Pablo Néruda dins un extrach de "Avoï que visquèt". - « Los cipreses de las Guaïtecas me barran lo camin....Es un monde vertical: una nacion d'aucèls, un fum de fuèlas. »
Lista de las espècias[1][modificar | modificar la font]
- Cupressus abramsiana C. B. Wolf, lo ciprès de Santa Cruz
- Cupressus arizonica Greene, lo cprès d'Arizòna
- Cupressus atlantica, lo ciprès de Marròc
- Cupressus austrotibetica Silba
- Cupressus bakeri Jeps., lo ciprès de Baker
- Cupressus benthamii Endl., le cyprès de Bentham
- Cupressus cashmeriana Carrière, lo ciprès de Botan
- Cupressus chengiana S.Y.Hu
- Cupressus duclouxiana Hickel, lo ciprès de Yunnan
- Cupressus dupreziana, lo ciprès de Tassil
- Cupressus forbesii Jeps., lo ciprès de Forbes
- Cupressus funebris Endl., lo ciprès de China
- Cupressus gigantea W.C.Cheng & L.K.Fu, le ciprès de Tibèt
- Cupressus glabra Sudworth, lo Cyprès blanc d'Arizòna
- Cupressus goveniana Gordon, lo ciprès de Gowen
- Cupressus guadalupensis S. Watson, lo ciprès de Guadalupe
- Cupressus lusitanica Mill., lo ciprès de Mexic o ciprès de Portugal
- Cupressus macnabiana A. Murray, le ciprés de MacNab
- Cupressus macrocarpa Hartw. ex Gordon, lo ciprès de Lambert o ciprès de Monterey
- Cupressus montana Wiggins, lo ciprès San Pedro Martir
- Cupressus nevadensis Abrams, le cyprès Piute
- Cupressus nootkatensis D. Don, le cyprès de Nootka
- Cupressus pygmaea (Lemmon) Sargent, le cyprès de Mendocino
- Cupressus sargentii Jeps., le cyprès de Sargent
- Cupressus sempervirens L., le cyprès toujours-vert
- Cupressus stephensonii C.B.Wolf, lo ciprès Cuyamaca
- Cupressus tonkinensis Silba, lo ciprès de Tonkin
- Cupressus torulosa D. Don, lo ciprès d'imalaia
- Cupressus vietnamensis (Farjon & Hiep) Silba, lo ciprès daurat vietnamian
- Widdringtonia cedarbergensis J. A. Marsh, lo ciprès del Cap conegut coma lo cèdre del Cap[2]
- Widdringtonia nodiflora (L.) Powrie[3]
- Widdringtonia schwarzii (Marloth) Mast.[4]
- Widdringtonia whytei Rendle[5]
Ibrids[modificar | modificar la font]
- Cupressus × leylandii A.B.Jacks. & Dallim., lo ciprès de Leyland (Cupressus macrocarpa × Cupressus nootkatensis)
- Cupressus × notabilis (A.F.Mitchell) Silba, lo ciprès remarcable (Cupressus glabra × Cupressus nootkatensis)
- Cupressus × ovensii (A.F.Mitchell) Silba, lo ciprès d'Ovens (Cupressus lusitanica × Cupressus nootkatensis)
Distribucion geografica[modificar | modificar la font]
Los cypreses son originaris de luòcs espandits dins las grandas regions temperadas caudas o subtropicalas de l'emisfèr nòrd. Lor airal d'origina compren l'oèst de l'America del Nòrd e l'America Centrala, lo nòrd d'Africa, le Orient Mejan, l'Imalaia, la China miègjornala e lo nòrd de Vietnam.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Fòrça espècias son cultivadas coma plantas d'ornament dins los pargues e jardins, e en Asia a l'entorn dels temples. Los ciprèsses son tanben utilizats dins lo Bacin Mediterranèu per constituir de barranhas contra lo vent.
Qualques espècias son apreciadas per la fusta que pòt èsser fòrça durabla. La fusta de ciprès s'utiliza per far de clavecins de tradicion italiana.
Plan sec (mai d'un an de secatge), pòt èsser utilizat coma combustible.
En Índia, lo ciprès es un arbre o un arbrilhon comun dins los jardins publics o privats; son nom local en indi es मोरपंखी, literalament « de plumas de pavon ».
Los còns o noses de ciprès son utilizadas en decoccion contra las variças e per solatjar las cambas pesugas.
Utilizacion simbolica[modificar | modificar la font]
La simbolica del ciprès es, dempèi de temps (almens dempuèi l'antiquita grèga), aquela de la vida eternala (fèlhas totjorn verdas, amb totjorn de fruches, fuste gaireben imputrescible, odor d'encens...), es per aquò qu'es utilizat per la fabricacion dels taücs dels papas. Los ciprès èran sovent plantats per parelhs pels adultes o isolats pels enfants.
Los « cipresses falses »[modificar | modificar la font]
D'autras espècias son designadas pel nom vernacular de « ciprès ». Son d'espècias appartenent al genre Chamaecyparis, parent alunha del genre Cupressus, o de plantas appartenent a la familha de las Cupressaceae avent qualques caractèrs semblables amb los vertadièrs cipreses.
- Genre Chamaecyparis
- Ciprès de Formose (Chamaecyparis formosensis)
- Ciprès de Lawson (Chamaecyparis lawsoniana)
- Ciprès du Japon (Chamaecyparis obtusa)
- Ciprès de Sawara (Chamaecyparis pisifera)
- Ciprès blanc de l'Atlantic (Chamaecyparis thyoides)
- Autres conifèrs
- Ciprès cau (Taxodium distichum)
- Ciprès de Patagonia (Fitzroya cupressoides)
- Ciprès de Siberia (Microbiota decussata)
- Cyprès de la Cordillère (Austrocedrus chilensis)
- Ciprès de Fujian (Fokienia hodginsii)
- Ciprès de las Guaitecas (Pilgerodendron uviferum)
- Autres plantas
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
En Iran, dins la vila de Yazd se trapa un dels mai vièlh ciprès del monde qu'auriá gaireben 4 500 ans[6]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Cupressus Conservation Project: Index des espèces de Cupressus
- ↑ "bs" (en) Botanica Systematica.
- ↑ "bs"
- ↑ "bs"
- ↑ "bs"
- ↑ http://www.teheran.ir/spip.php?article1524


text:
Airbus
Airbus S.A.S, mai coneguda coma Airbus, es una granda entrepresa paneuropèa aeronautica. Foguèt creada en 2001 a Tolosa coma una S.A.S (Societat per d'Accions Simplificada, del francés: Société par Actions Simplifiée). Èra estat anteriorament un consòrci nomenat Airbus Industries, que s'encargava pas del procès de fabricacion dels avions, mas simplament de coordinar lo procès de dessenh e venda.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
En setembre de 1967, los govèrns del Reialme Unit, d'Alemanha e França signèron un memorandum d'ententa per lo desvolopament d'un avion de 300 plaças. Aqueste seriá lo segond projècte conjunt d'avion en Euròpa, dempuèi lo Concorde. Dins los meses seguents sorgiguèron de dobtes de la part dels govèrns britanic e francés sus la viabilitat del projècte, e o calguèt modificar pr'amor que poguèsse utilizar de motors ja desvolopats e redusir aital los còsts.
En 1969 lo govèrn britanic retirèt lo sieu supòrt al programa. Sens la participacion de Hawker Siddeley, l'entrepresa seleccionada pel govèrn britanic (que sens lo sieu supòrt financièr podiá pas continuar amb el), per lo desvolopament de l'ala, los franceses e alemands se vegèron incapables de continuar en solitari. Fin finala la companhia britanica seguiguèt en obténer un supòrt financièr alemand.
Lo consòrci foguèt creat en 1970 per las companhiás francesa Aerospatiale e alemanda Deutsche Aerospace coma fabricant europèu d'avions. En 1971 l'entrepresa espanhòla CASA (de Bastiments Aeronàutiques Societat Anonima) s'incorporèt al consòrci, e en 1979 o faguèt l'anglesa British Aerospace.
Tre lo començament lo consòrci se fixèt per objectiu de concórrer amb lo principal fabricant d'avions del mond, la companhiá nòrd-americana Boeing, qu'aquesta epòca aviá una posicion de mai en mai dominanta dins lo sector de l'aviacion civila. Dempuèi la fusion de Aèrospatiale, CASA e Deutsche Aerospace per crear EADS, (European Aeronautic, Defence and Space Company), aquesta darrièra es passada a contrarotlar 80% d'Airbus, 20% demorant a las mans de BAE Systems PLC (British Aerospace).
Consolidacion[modificar | modificar la font]
Lo primièr modèl que fabriquèt lo consòrci, e qu'apareguèt en 1972, foguèt l'A300, un avion per de linhas de distàncias mejanas, de doble pont, innovador per de nombroses aspèctes, coma la racionalitzacion del compartiment d'equipatges e la carga mejançant de conteneires. L'avion foguèt pas una capitada immediata, subre un mercat dominat pels fabricants nòrd-americans, e atenguèt pas que de vendas importantas en Euròpa. Aiçò se veguèt agreujat per la Crisi del petròli de 1973, qu'afectèt grèvament las aerolinhas, e amb aiçò, la lista de comandas.
Airbus foguèt près de far falhida, a un moment ont arribèt d'aver 14 avions entièrament acabats sense vendre, esperant sempre un crompaire, dempús de 16 meses sense cap de comanda nòva. La crompa de divèrses avions per lo nòrd-american Eastern Airlines merquèt un ponch d'inflexion de las vendas e lo salvament d'Airbus. Pauc après Airbus presentèt l'A310, una varianta pus corta que la precedenta, pr'amor qualques companhiás se planhián que l'A300 èra fòrça tròp grand. Dins los ans 1980 comencèt la fabricacion d'autras variantas dels dos modèls existents e, subretot, se presentèt lo novèl A320, un avion d'un sol pont per de trajèctes corts e mejans, de tecnologia revolucionària.
Airbus evitèt pel primièr còp en aqueste modèl las conduccions idraulicas per governar las superfícias de vòl, en las remplaçant per de cables electrics (fly-by-wire) e de pichons motors plaçats en aquestas superfícias. Los pilòts utilizan una planca de bòrd plaçada subre un costat, en luòc de la classica colomna davant lo sèti. Los òrdres de vòl son transmeses a un ordenador, que calcula la siá idoneïtat e los transmet al sieu torn a las superficias de vòl. L'A320 se popularizèt lèu, obtenent una capitada notabla, en competir amb lo modèl B737 de Boeing. Tanben en aqueste cas Airbus desvolopèt de variantas, una pus granda, l'A321, e doas mai petitas, los A319 e A318.
Dins lo decenni de 1990 Airbus presentèt dos modèls addicionals de doble pont, concebuts per de rotas pus longas, lo bimotor A330 e lo cuatrimotor A340. Los sieus dessenhs aerodinamics e las caracteristicas dels sieus motors ne fan d'avions fòrça economics. En mai, aquestes modèls dispausan de l'avançada tecnologia de l'A320. Per totes los sieus modèls, Airbus incorporèt, en mai, de cabinas de comandament revolucionàrias, en suprimir un nombre elevat d'instruments classics, remplaçats per divèrses ecrans de vidèo, que i apareisson las donadas e las informacions que fan mestièrs als pilòts a cada moment.
En genièr de 2005, Airbus presentètt son novèl superjumbo A380 per competir amb lo B747 del sieu rival nòrd-american Boeing. Se tracta de l'avion de passatgièrs amb mai de plaças del mond, sonque superat en grandor per l'Airbus A340-600 (dins la categoria dels avions comercials). Amb una talha de gaireben 71 x 80 mètres e 540 tonas de pes maximal a l'enlairament, possedís 2 ponts per los passatgièrs e un pont inferior de carga; pòt transportar mai de 800 passatgièrs en configuracion de nauta densitat. Se'n prevei una version de transpòrt de merças.
Modèls d'avions[modificar | modificar la font]
- Airbus A300
- Airbus A310
- Airbus Beluga
- Airbus A318
- Airbus A319
- Airbus A320
- Airbus A321
- Airbus A330
- Airbus A340
- Airbus A350 (en desvolopament)
- Airbus A380 (en ensages)
Productes militars[modificar | modificar la font]
En genièr de 1999, Airbus creèt una companhiá separada, Airbus Military per lo desvolopament e la produccion d'un avion de transpòrt militar turbopropulsat (l'Airbus A400M). L'A400M es desvolopat per de divèrses estats membres de l'OTAN coma alternativa al C-130 Hèrcules.
L'expansion d'Airbus cap als productes militars redusirà, encara qu'eliminarà pas, l'exposicion d'Airbus a l'efièch de casudas ciclicas dins l'aviacion civila. Los produches d'Airbus military (2006) son:
- Airbus A400M
- A310 MRTT (Multi Role Tanker Transport)
- A330 MRTT
Preséncia internacionala[modificar | modificar la font]
Las tres linhas d'assemblatge d'Airbus son a Tolosa, Occitània, (2 linhas de montatge) e Amborg, Alemanha, (1 linha). Una quatrena linha, per l'Airbus A400M, es a se bastir a Sevilha, Espanha. Airbus ten en mai divèrsas fabregas en divèrsas ciutats europèas en rebatent la siá fondacion coma consòrci de divèrsas entrepresas. Una solucion originala per lo problèma del transpòrt de las divèrsas parts entre los divèrses luòcs d'assemblatge es l'emplec del Beluga, capable de transportar de seccions entièras de fuselatge d'un avion Airbus. Aquesta solucion foguèt estudiada per Boeing, qu'èra a estudiar la produccion d'una version del 747 per transportar de compausants del 787. Una excepcion a aqueste esquèma es l'A380, que son fuselatge e sas alas son tròp grandas per lo Beluga. Aquestas parts son transportadas per batèu entrò a Bordèu puèi per rota entrò a la fabrega de Tolosa.
Nòrd America es una region importanta per Airbus en tèrmes de vendas d'avions e de pèças. 2000 del total d'aperaquí 5300 jets venduts per Airbus son crompats per de clients nòrd-americans. Segon Airbus, los contractes nòrd-americans mantenon 120 000 pòstes de trabalhs e una chifra d'afar de 5,5 miliards de dolars (2003).


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Nilo Procópio Peçanha (1867-1924) avocat e òme politic, vicepresident de Afonso Pena (mòrt lo 14 de junh de 1909), foguèt president de Brasil entre 1909 e 1910.
Durant sa govèrn aguèt una intensa disputa per la presidéncia entre los candidats Hermes da Fonseca, nebot de l'èx-president Deodoro da Fonseca, e Rui Barbosa. Politics del estat de São Paulo e de Minas Gerais, abans aliats, apiejavan ara candidats diferents. São Paulo e Bahia apiejavan Rui Barbosa, mentre Minas Gerais e Rio Grande do Sul apiejavan Hermes[1]. Nilo Peçanha afrontèt l'agravament de las tensions entre las oligarquias politica "paulista" e "mineira".
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
portalbrasil.


text:
Lo Boisson de Cadonh
Lo Boisson de Cadonh[1] (Le Buisson-de-Cadouin en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Peiregòrd, administrada pel departament de Dordonha e la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna de Lo Boisson de Cadonh es bordada per Dordonha.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Defuntat en foncions


text:
Ivernacion
L'ivernacion es un estat d'ipotermia regulada pendent de jorns o setmanas, que permet a d'animals de conservar lor energia pendent l'ivèrn. Pendent l'ibernacion lo metabolisme d'aqueles animals ralentís notablament, la temperatura corporala demenís e la frequéncia respiratòria ven inferiora a la normala, dispausant gradualament de las sèrvas energeticas emagazimadas pendent los meses mai cauds.
L’ivernacion es un estat d’inactivitat e depression metabolica caracterizada per la baissa temperatura corporala, la respiracion ralentida e/o un taus metabolica mas baissa. Encara que tradicionalament aquel tèrme es reservat pels animals d'ibernacion prigonda com los rosegaires aquel foguèt tanben utilizat per las reduccions metabolicas especializadas.[1] e mai d'expèrts creson que los processus de torpor jornalièra e de l’ibernacion sont en relacion.
Definicion[modificar | modificar la font]
Alguns animals omeotèrmas sobrevivon a l'ivèrn dintrant dins una mena de sòm prigond, fasent que son activitat corporala venga mai lenta e sa temperatura baissa per economisar l'energia. Lo còr bateja mai lentament e la respiracion se fa tanben mai pausada. La temperatura corporala pot demenir fins gaireben aténher aquela de son entorn, e mai de s'aprochar del punt de gèl. Un exemple es lo sòm dels orses.
Los animals qu'ivernon abitualament cercan de luòcs cauds e segurs per passar l'ivèrn. Las ratapenadas dorman al fons de las balmas, que la temperatura varia pauc. Fòrça rosegaires pichons ivernon jos tèrra, en tutas foradas d'èrba per mantenir la calor.
D'autres animals, coma l'esquiròl terrèstre artic, passa mai de la mitat de sa vida en ivernancion. Los besonhs corporals de l'animal sont al minim, e obten l'energia de la sèrva de la grassa de son còrs. L'ivèrn, aqueles animals devon produire mai d'energia per conservar la calor amb la meteissa eficacitat, alara que l'aliment es escas a son entorn. Qualques animals perdon fins 40% lor pes pendent ivèrne; d'autres, com los amstèrs, gardan una sèrva d'aliment dins la tuta per subsistir pendent l'ivèrn e pendent los meses freds se reviscolan de temps en temps per manjar una pauc.
Los animals de omeotèrmas consumisson d'aliment per produire de calor e mantenir atal sa temperatura corporala mas o mens constanta. Dins aquela produccion de calor necessària per suportar aquel periòde ivernal, interven dins lo mecanisme molecular de la termogenèsi adaptativa.
E mai, dins los païses onte i a una sason cauda e seca, e l'aiga e lo menjar s'escassan pendent l'estiu, fòrça animals dintran dins un estat que sembla fòrça a l'ivernacion, dich Estivacion, per subreviure a la secada e economisar l'energia. fòrça granhòtas e grapauds s'amagan per l'estivacion en tutas subterranas, frescas e umidas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ id="Watts etal 1981" (en) Mammalian hibernation and the oxygen consumption of a denning black bear (Ursus americanus); Watts PD, Oritsland NA, Jonkel C, Ronald K; jornal:Comparative Biochemistry and Physiology Part A: Physiology{{cite journal; 1981
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en)Hibernation on Demand
- (es)Humano hibernation Projecte d'hivernació per humans
- (en)Brain hibernation


text:
182
Felician David, coumpousitour de Cadenet.
Ensignadou
Nòstis emissioun - Prouvèrbi.
Es pas uno galejado...
Editouriau :
De novo de l’ONU.
Atualita
L’Evenamen.
L‘orro «legèndo negro» dóu Cors 15en di Prouvençau.
Li gènt d’eici :
Gui Chaptal.
Pèire Gamonet.
Centenàri mistralen à Vaurias
Despartido de Fèlis Montagard
1794, Aurenjo e à Bouleno, anniversàri de l’eisecucioun.
Atualita - Trobar clus - Curiousita
Plantun
Escapado au Bourg-Sant-Andiòu.
Doursié.
Lou verai sus la 'legèndo negro' escupido sus lou Cors 15en di Prouvençau.
Escapado en ribo de la Mar de Berro e de la Mar Nostro
Escapado de touto part
Lis archiéu medievau de Marsiho.
Eisèmple de Fos de Mar.
Temouniage 14-18 : Quand lis enfant escrivien à soun paire
Touramo-Basso e la grando guerro.
Trin di Marcat.
Espousicioun.
Fèsto e Manifestacioun.
Tourné de Targo.
Carreto Ramado e Cavaucado.
Councous Literàri.
Sarrian, cor de Prouvènço.
Sèrgi Arneodo de Coumboscuro [III].
Istòri d’un flume que se faguè ribiero.
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud.
Nouvèuta.
Lemouzi.
Titin en Santounge.
Lou 'bio' dins Ventour.
Gargas
9 d’Avoust
Mino de Bruous.
8 ouro 30 de vèspre.
À cordo e à cor
Cant de Troubadou e danso vilajano.
Font Vièo
10 d’Avoust
Journado Anfos Daudet
10 ouro 30.
Óufice religious en plen èr au pargue dóu castèu de Montauban,
segui de la recepcioun de l’Assouciacioun Lis Ami d’Anfons Daudet.
6 ouro de vèspre.
Animacioun tradiciounalo dessouto lis Alo.
9 ouro de vèspre.
Pegoulado seguido d’un espetacle de tradicioun is areno.
Gargas
14-15 d’Avoust
Mino de Bruous.
9 ouro de vèspre.
Esptacle tout publi
Baptistin et ses drôles d’histoires en Provence.
Fos de Mar
14-17 d’Avoust
Li Voto de Fos
14 d'Avoust - 9 ouro 30 de vèspre.
Plaço dóu marcat.
councert de Moussu T e Lei Jovents. D’à gràtis.
16 d'Avoust - 9 ouro 30 de vèspre.
councert du groupe Le Condor
em’ un espetacle pirouteini.
D’à gràtis.
Amèu dis Abeté
15 d’Avoust
Fèsto dóu 15 d’Avoust
Lou Planestèu dis Abeié (Plateau des...Abeilles en franchimand...) s’atrobo sus lou territòri de la coumuno de Mounièu. Es un pichot amèu em’ uno capello que se dis Nosto-Damo de Counsoulacioun.
Se ié fai, chasque 15 d’Avoust, uno fèsto de tradicioun prouvençalo en souveni dóu bon abat Jóusè Thouard (1825-1888), lou curat dis Abeié. Verifica lou trin sus plaço.
Marsiho
15 d’Avoust
Quartié dóu Panié, lou mai vièi quartié de Marsiho
Fèsto de l’Assouncioun de la Vierge.
5 ouro de tantost,
recampamen e proucessioun de l’estatuo de la Vierge daurado
de la Catedralo de la Major, la Vierge de la Mieterrano .
Aquesto proucessioun es seguido chasco annado pèr de milié e de milié de persouno.
Saut
15 d’Avoust
Ipoudrom dóu Defends.
Fèsto de la Lavando
10 ouro de matin :
champiounat de Franço de coupo de lavando emé lou voulame.
Animacioun, farandoulo, atalage, marcat di proudutour de lavando e di proudu dóu terraire, espousicioun, clavaduro pèr un councert en prouvençau. 9 ouro 30 de matin,
glèiso Nosto Damo de la Tourre, óufice religious
anima pèr Li Tambourinaire dóu Coumtat.
Coumboscuro en Val Grana (Itàli)
23-31 d’Avoust
Rescontre Piemount-Prouvènço
Fèsto e frairanço sus la mountagno entre Piemount e Prouvènço
emé lou Roumiage en Coumboscuro.
23 au 24 d’Avoust,
42enco Traversado dis Aup enjusqu’en Coumboscuro, pèr de milié de persouno vengudo de Tenda, Sant-Martin de Vesubìo, Isola, Sant Estève de Tinèio, Barcilouneta, Ceiac, Sant Veran e de Prouvènço touto e dóu Païs Niçard.
29 d’Avoust :
grand Fèsto emé l’espetacle de Gui Bonnet Li cant d’Amour de Mirèio.
30 d’Avoust.
Rescontre pèr aprene la danso de la courènto
e pèr charra sus 100 Mistral - 100 Frederi. Councert e fueassié.
31 d’Avoust.
Bello finido.
De matin óufice religious en prouvençau aupin.
L’après-dina : creacioun pèr de jouine de Avenida Mistral (chansoun piemounteso, danso prouvençalo etc).
Mount Favet Avignoun
28-29-31 d’Avoust
28enco Fèsto di Fen
Animacioun, espousicioun, passo-carriero, carreto di fen, banc de libre e de disque. Vèire dins la prèisso loucalo en Avoust bord que lou prougramo èro pancaro dispounible.
Dissate 30 d’Avoust, à 10 ouro de matin,
Salo di Fèsto (proche la coumuno) : Ditado en Prouvençau.
Iscripcioun à coumta de 9 ouro de matin.
Tres nivèu : aprendis - meiouramen - afourti.
Decernido di prèmi à coumta de miejour au Pargue de la Cantouno.
Sistriero (Valèio d'Itàli)
30-31 d’Avoust
36enco Fèsto de La Valaddo.
Celebracioun pèr l'anniversàri 80en de la coumuno de Sistriero.
Dissate 30 : de 3 ouro de tantost à 6 ouro de vèspre,
rescontre culturau à l’Óufice de Tourisme.
Decernido di prèmi di councous de La Valaddo
e de l’assouciacioun Vivere le Alpi.
Dimenche 31 :
passo-carriero,
óufice religious ecumeni en italian e en prouvençau o pâtouâ .
Taulejado freirenalo. Group fóuclouri.
Ais de Prouvènço
6 de Setèmbre
Oustau de Prouvènço. Pargue Jourdan,
davans lou bust de Frederi Mistral.
Fèsto Mistralenco
Li Venturié.
3 ouro de tantost :
animacioun pèr li groupe dóu Païs de z-Ais.
4 ouro de l’après-dina :
dicho en óumage au Mèstre de Maiano
pèr Jaque Mouttet, Capoulié dóu Felibrige.
4 ouro 30 :
musico, dant e danso pèr li groupe dóu Païs Sestian.
Ais de Prouvènço
7 de Setèmbre
Assouciacioun Ex Calisson
Fèsto di Calissoun.
Rendès-vous à 1 ouro 30 de tantost au pèd de l’estatuo dóu Rèi Reinié (cous Mirabeau) pèr de noumbróusis animacioun culturalo, emé gardian e group d’art e tradicioun poupulàri.
Benedicioun di calissoun e got de l’amisa pourgi vers 5 ouro 30 pèr lis boutihié dóu Rèi Reinié.
Vaurias
13 de Setèmbre
Salo dóu Vignarés.
Parlaren Vaurias.
38en Festenau Prouvençau de Parlaren en Vaucluso.
8 ouro 30 de vèspre.
Recitau de cansoun prouvençalo e coumtadino
de Jan-Bernat Plantevin e si musician.
Reservacioun au 04 90 37 31 83.
1075982


text:
158
Frédéric Mistral ilustre e descouneigu
Pèr la Fe di Biòu e l’Amour de la lengo
Trilougìo prouvençalo n° 2 de Roubert Aprin
Nivous et esclargidos
Lou prougrès...
Fin d’Abriéu, ère encaro un cop de mai dins lou garage de pedala sus lou velò d’oustau raport au marrit tèms que n’en finissié plus : mistralas, plueio e fre à pas bouta ’n chin deforo. Mai mounte n’en soun dóu rescaufage de la planeto? Pamens, me fasiéu pas de marrit sang, qu’ère segur qu’au mes de Jun, lou tèms sarié proun bèu - o alor, que lou quiéu me pèle - pèr faire uno bello escourregudo sus nòsti pichòti routo de Prouvènço.
Mai aqui, ma fisto e dins moun garage, me passavo coume souvènt proun de souveni dins la tèsto e vaqui que me boutère à pensa dóu prougrès!
Vaqui ’n tèmo que se poudrié n’en parla d’ouro e d’ouro e n’en mascara milanto pajo! Proubable que chasco generacioun despièi que l’ome es sus terro a pouscu dire qu’a viscu uno pountannado de prougrès à respèt de la generacioun d’avans. Anaren pas cerca trop liuen à rèire e s’acountentaren de coumença pèr lou siècle 19en que se pòu qualifica de siècle di gràndis envencioun toucant un mouloun de doumaine coume l’endustrìo, li trasport (naciounau e internaciounau), l’eleitricita, la medecino, l’educacioun e d’autre encaro.
Au siècle passa, lou 20en dounc, que se pòu dire qu’es esta lou nostre bord que sian tóuti nascu dins aquéu d’aqui, li prougrès an countunia emé l’aviacioun, li mejan de coumunicacioun (televisioun, internet, telefounet), l’ome dins l’espàci, lou premié pas sus la Luno e majamen dins la medecino, que si prougrès espetaclous an permés d’alounga l’esperanço de vido. Lou prougrès se vèi pièi chasque jour dins la vido vidanto e l’on pòu dire que vivèn miés que nòsti grand e meme que nòsti gènt. Mai sian-ti pèr acò mai urous?
Dins Lou Pouèmo dóu Rose
Pèr un pau chifra, vaqui ’n escapouloun dóu Pouèmo dóu Rose, darriero grando obro de Mistral espelido en 1897, lou pouèto manjavo alor dins si 67 an. Es un pouèmo proun coumplèisse. A 12 cant, coume Mirèio e aperaqui 4.000 vers sènso rimo. L’istòri se debano vers 1830 e councernis l’anciano batelarié dóu Rose que fasié la remounto di batèu emé de chivau de tiro caminant sus lou camin d’alage en ribo dóu grand flume. Sian dins la pountannado que la batelarié à vapour (lou prougrès) vai descassa la batelarié d’alage. Se pòu legi dins lou Cant I :
"…Li Coundriéulen! Lou Rose, gràci à-n-éli, Èro un grand brusc plen de vounvoun e d’obro. Tout acò vuei es mort e mut e vaste…."
Lou Cant XII retrais la fin de tout aquéu mounde. Lou Caburle - qu’es lou noum d’un batèu que remountavo lou flume emé si barco tira pèr de chivau - se fai turta pèr un batèu à vapour, lou Croucoudile, e que Mistral n’en fai uno descripcioun moustrouso. Vaqui :
"…Apareiguè subran, fendènt lou Rose,
Un long batèu à fiò. Se rebrassèron
Tóuti li marinié, gueirant lou moustre.
En poupo, Mèste Apian, devengu pale,
Arregardavo mè la nau magico,
La nau qu’arpatejavo emé si rodo
E remouvié d’oundado espetaclouso
E fourmidablamen ié venié subre.
Arrasso ! ié cridè lou capitàni,
E tóuti dóu batèu ié fasien signe
De se gara davans. Mai tau qu’un roure,
Imbrandable à la barro, lou vièi mèstre
Respoundeguè : - Mandrin! que lou Caburle
S’escarte davans tu? Lou Rose es nostre…
E fa tira la maio, milo-diéune!...."
Mai, pas pus lèu Patroun Apian, lou mèstre dóu Caburle, acabo si paraulo que lou Croucoudile se rounso dre davans e arrapo la premiero barco de la remounto. Tout lou trin de batèu, vai èstre butassa, li chivau, tóuti religa i barco pèr la maio, recuelon e van faire un cabussado espetaclouso dins lou Rose souto lis iue espaventa dóu capitàni e li cridadisso desesperado di carretié.
La fin di meissoun tradiciounalo
Un autre coumentàri proun significatiéu sus lou prougrès se pòu legi de sa plumo dins Memòri e Raconte (1906), au chapitre IX. Mistral, aqui, ensisto sus lou caratère irreversible d’aquesto evoulucioun :
…" Aro, li meissoun vengudo, vesès d’espèci d’aragnasso de cranc gigantesc apela meissouniero, qu’arpatejon ourrible à travès de la plano, que rèsson lis espigo emé de coutelas, que ligon li gavello emé de fiéu d’aran! pièi, li meissoun toumbado, d’àutri moustre à vapour, d’espèci de tarasco, li baterello, arribon, que dins sis entremueio engoulisson li garbo, n’en frison lis espigo, n’en chapouton la paio, n’en cernihon li gran. Tout acò à l’americano, tristamen, couchousamen, sènso cansoun ni alegresso (…). Es lou prougrès, es l’èrpi terriblamen fatalo, que i’a rèn à faire contro e rèn nimai à dire : fru amar de la sciènci dóu bèn emai dóu mau…. "
Lou prougrès dins la vido vidanto
Bèn segur que noun fau èstre autant pessimisto que Mistral. Despièi bèn lèu un siècle que lou pouèto a defunta, s’es proun vist e viscu lis avantage que nous a adu lou prougrès; acò noun se pòu nega. Mai, dins aquesto pountannado de vuei que poudrié perdura proun tèms, ounte lou tristun fai rasclet à l’estrambord, avèn bèn besoun d’un pau galeja. Adounc veici quàuquis eisèmple, d’ùni viscu, d’autre de ficioun, toucant lou marrit coustat dóu prougrès e de l’evoulun de la soucieta dins la vido vidanto.
L’amenistracioun
As besoun d’entre-signe amenistratiéu (EDF, Impost, SNCF…), fas lou numerò de telefono que coumenço pèr 08. Après ta sounarié, te vèn dins l’auriho uno musico que n’en finis plus, espères…, finalamen uno voues feminino se fai pièi ausi que te barjaco d’un trin d’infèr de paraulo que podes pas segui e que s’acabon toujour pèr picas 1, picas 2, picas 3, picas 4, picas 5…. As rèn coumprés e rèstes mè. Aqui, un long silènci e la voues, tourna mai, te dis à raisso la memo causo. As pas mai coumprés que lou premié cop, acò t’enfeto, piques uno chifro à l’asard e, bèn segur, toumbes sus un service que vouliés pas. Coume siés bèn educa, t’escuses avans de racrouca en disènt que te siés engana. Recoumences l’óuperacioun un cop de mai e un cop de mai fas chi. T’arrèstes, remandes ta telefounado au lendeman e vas pissa au founs dóu jardin pèr apasima toun iro…
Dins l’avioun
Sian en 1980, vouiages dins un avioun d’Air France, te baion à manja e te counvidon à béure ço que vos. Toun sèti es talamen large que se poudrié se i’asseta à dous.
30 an après, sian en 2010, rintres dins l’avioun en countuniant d’estaca ta centuro qu’à la douano t’an fa leva pèr passa lou countourrole. T’assetes sus toun sèti que, se boufes trop fort, empegues un cop de couide dins li coustello de toun vesin. S’as set, l’assistaire de vòu te presènto la carto que li pres soun pas de crèire e, quand siés arriba, dises rèn se te menon à la douano e t’empegon un det dins lou quiéu pèr saupre se i’as pas escoundu de drogo!
Quàuqui sceno escoulàri
Jan jogo dins la court de recreacioun, fai la courso em’ un coumpan , s’embrounco e se garço pèr sòu. Soun ensignarello s’acampo lèu, lou pren à la brasseto pèr l’assoula.
- 1980 : en dos minuto, Jan vai miés e countùnio de jouga.
- 2010 : l’ensignarello es acusado de perversioun sus minour, se retrobo à la chaumo e aganto tres an de presoun.
La vitro petado
Gastoun peto la vitro d’uno veituro dóu quartié. Soun paire sort la centuro e ié fai coumprendre li causo!
- 1980 : Gastoun fara mèfi lou cop venènt; trachis nourmalamen, fai de bons estùdi e vèn un ome d’afaire de trìo.
- 2010 : lou paire se fai arresta pèr mau-tratanço sus minour e aganto sièis mes de presoun. Gastoun s’amigo em’ uno chourmo de jóuini maufatan, fai bestiso sus bestiso que lou paire i’èi plus pèr lou surviha e se retrobo tambèn en presoun...
La fin di coungié
1980 : après agué passa 15 jour en famiho sus la Coustiero d’Azur, dins uno caravano tirassado pèr uno 403 Peugeot, li vacanço s’acabon. L’endeman reprenes lou travai e se passo rèn.
2010 : li vacanço acabado, de retour di Seichello, vouiage ourganisa tóuti fres coumprés, li gènt sóufrisson de desvèi e de depressioun. Lou mège ié marco uno semano d’arrèst de travai...
E pèr clava
Bèn segur qu’ai douna çai-subre uno interpretacioun un pau divagado de la soucieta de vuei mai sarés tóuti d’acord, me pènse, pèr dire que li causo an bèn cambia toucant la soucieta, l’educacioun e lou biais d’èstre di gènt, aquéli trento darriéris annado, parai?
Dau! Fau resta óutimisto, mai pamens em’ un brisoun de vigilànci…
1079557


text:
Montécheroux
Montécheroux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Celèbre, dins lo mond, per la qualitat de las pinces #que i avián fabricat, Montécheroux a comptat fins a 200 obrièrs repartits en 15 talhièrs ; demòra, uèi, un talhièr de fabricacion.
Célèbre, dans le monde, pour la qualité des pinces qui y étaient fabriquées, Montécheroux a compté jusqu'à 200 ouvriers répartis dans 15 ateliers ; il reste, aujourd'hui, un atelier de fabrication.


text:
Aissa
Aissa (Aixe-sur-Vienne en francés) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin. Sos abitants s'apelan los aissauds.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits : lu [ly], la [lɔ], lo [luː], las [lɛː].
- Prononciacion : a tonic /ɛ/ ; e davant r /ar/ ; Ch /ts/ ; g davant i e j davant a,o,u /dz/.
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
- Chapela dau cementèri (s. 13)
- Chasteu de l'Aumosnaria (s. 16)
- Roinas dau chasteu daus Viscomtes de Limòtges (s. 13)
- Aléia de rovers de la Boscha
- Vau de l'Aurança
- Vau de la Viena
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Intercomunalitat[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Großhabersdorf (Bavièra, Alemanha)
- Malinska (Croacia)
- Święciechowa (Polonha)


text:
Circ roman
Un circ, dins le mond roman, es un edifici public que s'organizava de correguda de carris.
Somari
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Plan d'un circ roman[modificar | modificar la font]
- la spina es rarament dins l'axe, mas puslèu dispausada un pauc en biais, per facilitar la partença dels equipatges e la virada al tèrme de pista.
- l'oppidum (bastiment comprenent las escudariás e los castrons de partença) es pas perpendicular a la pista, mas dispausada de biais, per evitar las posicions desavantjosas a la partença
La pista e las grasas[modificar | modificar la font]
Lo circ roman se constituissiá d'una pista de forma alongada virant a l'entorn d'un paret bas central, e de grasa (cavea) bastidas de maçonariá, sovent sus arcadas, o mai simplament, de fusta o quitament apiejat sus un toral. Las plaças d'onors èran de marbre.
Lo paret: spina[modificar | modificar la font]
Lo paret central (spina, plural spinae), bas, mas larg de qualques mètres, èra ornat de marbres, d'estatuas e d'obeliscs o de fonts.
Las bòrnas: meta[modificar | modificar la font]
Los tèrmes del paret èran aparats per de bòrnas plan solidas (meta, plural metae), a l'entorn de que viravant los equipatges de Carri, amb aurigas (menaires de carris) e cavals.
Un dels tèrmes de la pista e de las grasas èra de miègcercle (sphendonè), l'autre aculhava los castrons de partença (carceres), inscrichas dins un bastit d'escudariás nomenat oppidum (« la plaça fòrta »).
La tribuna d'onor[modificar | modificar la font]
Una lòtja monumentala, bastida al dessús d'una tribuna, aculhava l'emperaire o los responsables locals, e los generals comanditàrias de l'espectacle. Trespolombava aquela tribuna ofrent una vista melhora de l'ensems.
Quelquas circs romans[modificar | modificar la font]
-
Article detalhat : Liste dels circs romans.
- Cric de Mérida de (Mérida), plan conservat e escavat sus tota sa superfícia, amb una spina en fòrça bon estat.
- Circ roman de Viena (Viena, Isèra), fòrça bèl obelisc (in situ),
- Circ de Maxenci (Roma), fòrça plan conservat, sus la Via Appia
- Circus Maximus (Roma)
- Ipodròm de Constantinòple (Istambol), ara At Meydanı, la « plaça dels cavals », presenta encara tres ornaments de la spina : l'obelisc de Teodòs, l'Obelisc maçonada, alara placada de bronze e la Colomna serpentina de bronze, que soportava atrescòps lo trespè delfic de la Batalha de Platea.
Circs, estadis, amfiteatres e ipodròms[modificar | modificar la font]
Cal pas confondre los circs, destinats a la corridas de carris, amb los estadis de Roma (piazza Navona: estadi de Domician), e dels païses de tradicion ellenica (Grècia continentala, Illas Egeanas, Asia Minora), de forma a primièra vista similar, mas destinadas als exercicis d'atletisme, e doncas de dimensions mai modèstas e desprovesida del paret central e dels castrons.
Cal tampauc pas confondre los circs amb los anfiteatres (de biais eliptic, tipe Colisèu o Arenas d'Arle, anfiteatre de Capoá), destinadas als combats de gladiators, a las venationes (espectacles de combats amb de bèstias fèras) e naumaquias.
En latin, se nomenavan circenses los jòcs de l'anfiteatre: l'expression latina Panem et circenses (« de pan e de jòcs ») comprenava totes los jòcs, aqueles de l'anfiteatre coma aqueles del circ.
Los obeliscs[modificar | modificar la font]
D'obeliscs, egipcians o non, ornavan la spina dels circs romans: obelisc del Latran venent del Circus Maximus, obelisc del Vatican del circus Vaticanus, o obelisc de Teodòsi encara en plaça al centre de l'Ipodròm de Constantinòple.
L'orguena idraulica[modificar | modificar la font]
L'orguena « idraulica » de Ctesibios o idraul, que lo debit d'aire foguèt regulat per una sèrva d'aiga, sembla èsser l'instrument de primièra dels jòcs del circ. Se ne pòt vèire un o dos exemplaris sul pedestal de l'obelisca de Teodòsi.
Lo circ roman dons la literatura e l'art[modificar | modificar la font]
L'imatge del circ roman foguèt popularizada pel roman Ben Hur, de Lew Wallace (1880), e encara mai per las adaptacions cinematograficass e scenograficas:
- Ben-Hur, filme mut de Sidney Olcott (1907)
- Ben-Hur, filme mut de Fred Niblo (1925)
- Ben-Hur, filme de William Wyler (1959)
- Ben-Hur, filme d'animacion de Bill Kowalchuk (2003)
- Ben-Hur, espectacle de Robert Hossein (setembre de 2006 a l'Estadi de França)


text:
Mèste Verdièr
Joan Antòni Verdièr, dishut Mèste Verdièr, neishut a Bordèu, parròpia de Sent Remèsi le 11 de deceme de 1779 e mòrt dens acesta mèsma vila, plaça de Rodessa lo 25 de julhet de 1820, es un escrivan, poèta e amusaire public occitan.
Biografia[modificar | modificar la font]
Joan Antòni Verdièr es lo hilh de Joan Verdièr, fornèir (es a díder probable marcandèir de pan e còcs) e de Maria Brunetièr. Es dens la parròpia de Sent Remèsi, au ras de Garona, que vad lo 11 de decembre 1779. Los documents nos aprénen que lo tinèu muda, quauques temps après, dens la parròpia de Sent Seurin. Maria Brunetièr sembla pas auger viscut frem de temps. Antòni trabalha avèca son pair e apren lo mestèir de hornèir, de vénder lo pan, mès es forçat tanben de se liurar a d'autas activitats ende ganhar pro d'ardits. Aprenem atau qu'exercèt lo mestèir de vanèir (mentes documents lo designan atau). Possible tanben que sigue ad aquesta epòca qu'auge començat la sua activitat d'amusaire public, de dançanèir amèi de viaulonaire. Un acte nos assabenta de son maridatge, lo 5 de mai de 1806 damb Maria-Catarina Ròsa.
Se pòt maginar que la via dau coble es modèsta. En 1810, Antòni se'n vai capvath Baiona. Sonque dus actes - los de la neishença de dus de sos mainatges - nos gardan la tralha d'aceth sejorn baionés. Antòni aucupa a Baiona lo pòste d'infirmèir-major a l'espitau militar. Son esposa sembla èster tornada a Bordèu abans eth, que ne harà la sua tornada saus bòrns de Garona qu'en 1814. A Baiona, Verdièr poiré auger hèit la descobrida de l'òbra dau cançonèir gascon Pèir Lescar (1730-1808), qu'estut benlèu un de sos modèls. Tornat a Bordèu, Verdièr ven grenadèir de la Garda Nacionau de Bordèu. Es alentorn d'aquesta epòca que comença d'escríver vèrs. Es possible los auge desclamats au cunh de las ruas, mes n'am pas de pròvas d'aquesta activitat. Se saja tanben - shens gaire d'escaduda - au teatre en lenga francesa. Es a partir de 1815 que las suas òbras occitanas son publicadas. Es sa mòrt sobta, a l'estiu de 1820 (a quitament pas 41 ans) qu'estanca la seria. Es pendent aquesta tempsada que pareishen las òbras que haràn sa celebritat: Cadichona e Maian, Lo Sabbat dau Medòc, Antòni lo Dansanèir (dau títol fòrtament autobiografic). Pauc abans de morir, avè augut lo temps de fondar un grop de poètas bordalés de lenga occitana : la Societat daus poètas Gascons, amei una revista literària occitana, la Còrna d'Abondança, que pas mèi que nau numèros auguren lo temps de paréisher abans la mòrt dau poèta.
Estut considerabla la renomada postuma de Mèste Verdièr, en Gironda e alhors. Luvat son eretèir espirituau Teodòr Blanc (1840-1880), un brulh d'autors e poètas gascons girondins e d'alentorn se dishuren eretèirs de Verdièr, coma Elias Boirac de St-Macari o Jan Vigè de St Andriu de Cubsac.
Òbras[modificar | modificar la font]
- L'abanture comique de meste Bernat ou Guillaoumet de retour dens sous fougueys, 1815
- La Catastrophe affruse arribade à meste Bernat ou sa séparatioun dam Mariote, 1815
- La revue de meste Jantot dans l'arrondissement de Bordeaux, 1816
- La mort de Mariote ou meste Bernat bengé, 1816
- La mort de Guillaumet, 1816
- Lou Sabat daou Médoc, 1818
- Bertoumiou à Bourdeou ou lou peysan dupat, 1818
- Antony lou dansaney ou la rebue des Champs-Eliseyes de Bourdeou, 1818
- Alexis ou l'infortuné laboureur, 1818
- Cadichoune et Mayan ou les doyennes de fortes en gule daou mercat, 1819
- Fables nouvelles, 1819
Teatre
- La Mort de Guillaumeta, tragedia burlesca en 2 actes e en vèrs, Bordèu, Teatre Francés, 11 de genèir 1817
- Le Procès de Carnaval ou Les Masques en insurrection, comedia-folia en un acte e en vèrs, Bordèu, Teatre Francés, 27 de genèir 1819
- L'Amour et le Célibat (jamès representada)
Òbras arrecaptadas[modificar | modificar la font]
- Œuvres complètes de Meste Verdié, poète gascon, 16e édition, corrigée et augmentée, avec une Notice sur la vie et les œuvres de Verdié, par Charles Bal, M. Lacoste, Bordèu, 1879, 309 p.
- Œuvres gasconnes de Meste Verdié, poète bordelais (1779-1820). Édition nouvelle soigneusement collationnée, considérablement augmentée et précédée d'une notice, sur Antoine Verdié. Son temps, sa vie, ses œuvres, sa langue, par Léon Bonnet, lauréat des Jeux floraux septenaires. Préface de M. Edouard Bourciez, professeur de langues et littératures du sud-ouest de la France, à la Faculté des lettres de Bordeaux. Féret et fils, Bord-u, 1921, 310 p.
- Farces bordelaises, revirada per Bernat Manciet, prefaci per Albèrt Rèche, Bordèu, l'Orizon Quimeric, 1989, 127 p.
Estudis[modificar | modificar la font]
- GARDY,Felip, 1990. Donner sa langue au Diable, vie, mort et transfiguration d'Antoine Verdié, Bordelais. FEDEROP/SFAIEO, Montpelhièr/Gleisa Nava d'Issac


text:
Martín Miguel de Güemes
Martín Miguel de Güemes (Salta, lo 8 de heurèr de 1785 - Cañada de la Horqueta, Província de Salta, lo 17 de junh de 1821) que ho un militar, un revolucionari e un òmi politic argentin de la Província de Salta (e lo purmèr governador d'aquesta província).
Hilh d'un militar, que ho educat entà la medisha carrièra e que s'ilustrè durant las Invasions anglesas de l'arriu de la Plata en bèth préner un vaishèth anglés dab la soa cavaleria en bèth prohèitar deu son encalhament.
A cap d'ua armada de gauchos, que pelegè durant la victòria de Suipacha abans que l'armada patriotica en derrota e abandonesse lo projècte de conquestar lo territòri de Haut Peró aus realistas.
A partir d'aqueth moment l'accion de Güemes e deus gauchos coneguts com Los Infernales que ho determinanta dens l'escaduda de la Guèrra d'Independéncia Argentina puish la loa mission que ho de non pas deishar las armadas realistas penetrar dehens lo territòri argentin. que s'i escadèn dab ua guèrra de maviments rapides e de arcelament de l'enemic comparabla dab çò qui au sègle XX e hore aperat la gerrilla. Aqueth episòdi de la Guèrra d'Independéncia qu'ei conegut dab lo nom de Guèrra Gaucha.
Emofil, que's morí d'ua herida en bèth virar se las entà escapar totun aus sons enemics.
A despart d'emparar l'independéncia deu territòri argentin, l'accion de Güemes que permetó au Libertador generau José de San Martín d'aver las mans libra entà traucar la cordilhèra deus Andes entà liberar Chile puish Peró.
Qu'ei lo eròi emblematic de la ciuta e de la província de Salta.


text:
La Cauna (Tarn)
La Cauna [1][2] (Lacaune en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Cauna se situa dins la val de Gijon a 800 m d'altitud. Es asagada tanben per los rius d'Agot, Vèbra e Rança. Lo relèu es montanhós, al sud se tròban lo Pic de Montalet (1259 m) e lo Mont Grand (1267 m); al nòrd lo còl de Sie (1020 m). Las vilas pus pròchas son Castras e Albi.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Comunicacions amb d'autras vilas[modificar | modificar la font]
I aviá autres còps una linha de trin que passava, uèi demora sonque la rota cap a Castras, Albi o Sant Ponç de Tomièiras.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima es montanhòl a causa de l'altitud, mas atenuat per la crosada d'influéncias mediterranèas e atlanticas, tot aquò balha una igrometria privilegiada per la secason de las salasons.
Economia[modificar | modificar la font]
La Cauna es la capitala regionala de las salasons : cambajon, salsissa...
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Sèrgi Javaloyès
Sèrgi Javaloyès qu'ei neishut a Oran (Argeria) en 1951. Repatriat en França com èra mainatge, qu'arrecoteish tà Nai on descobreish la lenga occitana qui, mei tard, aprenerà e n'aurà de cès de promòver.
[ref. necessària] Qu'ei tanben membre deu Conselh Economic e Sociau de la Region d'Aquitània e clavaire deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana.
Òbras[modificar | modificar la font]
Sèrgi Javaloyès n'ei pas deus escrivans classics: gran legedor de literatura americana, qu'a entà influéncias màgers William Faulkner, John Steinbeck o Henry Miller, e qu'a gran admiracion tanben entà André Malraux o lo son compatriòta oranés Albert Camus. Dab aquera formacion, non podè entrar en literatura que dab la volontat aganada de modernizar, d'esprovassar la pròsa bearnesa enqüèra marcada peu Felibritge, e qui d'alhors n'avè pas produsit nat roman despuish decennias.
A comptar de 1988, los sons purmèrs escriuts (novèlas, poèmas) que son publicats dens las revistas País Gascons, Òc e Reclams. Mes que'u va revelar au public lo son prumèr roman L'òra de partir, publicat a las edicions Reclams en 1997.
L'òra de partir qu'ei un roman dont l'estructura medisha (en duas partidas) explicita lo títol: la prumèra partida que conta las impressions de Francesc, un mainatge repatriat d'Argeria, dens lo son navèth demiei familiau e sociau au borg bearnés de Bordalàs, mentre qui la segonda e compta quauques uas de las hèitas aparidas dens los darrèrs mes de la soa vita a Oran. Per'mor d'aquò, L'òra de partir qu'estó, a la soa pareishuda, considerada, a tòrt, com un roman autobiografic per ua partida de la critica. Cèrtas, l'autor que i utiliza a tot pip-pap soviers de l'un o de l'aute costat de la Mediterranèa, mes L'òra de partir qu'ei hèra mei qu'aquò. Qu'a prumèr l'interès reale de presentar "lo monde vist per un mainatge". Qu'a tanben la fòrça de la descripcion d'un monde en descomposicion, arroganhat per la violéncia -tant la deu F.L.N. (de l'A.L.N., ce tien a precisar l'autor) com la de l'O.A.S.- e per la malaudia. L'Argeria de L'òra de partir qu'ei un monde qui se'n va emportada irremediablament peu hat de cap tà ua fin de tragedia grèga, lo Bearn ne i ei pas guaire mei lusent e las renviadas a situacions similaras de l'ua tà l'auta partida qu'amuisha la gran relativitat deu "partiment" au quau poderé har pensar lo títol.
L'òra de partir qu'obtienó lo Prèmi Joan Bodon en 1998 e qu'estó un géncer best-seller de la literatura d'Òc, puishque'u caló reeditar au cap de sonque quate ans, quauquarren de reale dens la literatura nosta.
La Set (ed. Reclams, 2001, Prèmi Pau Froment 2001) qu'ei un roman qui ne's dèisha pas léger tant de briu com lo precedent. Que conta, entermiei un hèish de hèitas e d'anecdòtas, lo mauestar deu personatge principau, Bernat Lartigau, devut a la despartida de Nuria Hazé, la soa psicanalista abans de deviéner la soa melha. Las passadas e contrapassadas de Bernat que son vistas d'un punt de vista exterior qui sembla d'estar lo deu "narrator omniscient", çò qui prepara ua beròja suspresa au legedor a la fin deu raconte. La dificultat d'aquesta òbra, mei "faulknerenca" d'inspiracion que L'òra de partir, que miè, en prumèras, ua partida deu public a se n'estremar, dinc e Manciet, dens ua critica publicada dens Òc, e demostrè l'originalitat pregonda de çò qui's pòt considerar com un tipe de roman navèth, dens la literatura occitana en tot cas.
Pasaia, un recuelh de novèlas pareishut a las edicions Reclams en 2003, qu'ei per venciva un punt feble dens lo caminament literari deu noste autor. Que i son au mensh dus tèxtes de gran valor, L'istòria deu sovier, escrivuda abans L'òra de partir e qui pausa lo decòr d'uas scènas d'aqueth roman, e Guèrras ancianas, ua novèla de politica-ficcion en fòrma de satira de las batalhas intèrnas de l'occitanisme, ua veta on s'i escad de plan e qui a avut, lhèu, lo tòrt de non pas apregonir; mes las autas novèlas que son decebentas, sia que l'autor aja de sobras volut har un tribalh d'estille au detriment deu hons, sia que n'aja pas corrèctament tractat los tèmas qui's dava per tòca de tractar.
Tranga & Tempèstas (ed. IEO, 2005, Prèmi Jaufre Rudèl 2006) qu'ei lo retorn de Javaloyès lo romancièr, dab un tèxte mei simple que La Set, mensh ambiciós lhèu, mes tostemps dens l'arrega d'ua escritura modèrna alternant dus racontes, dab passatges hèra esmavents.
Sèrgi Javaloyès qu'a escrivut tanben ua pèça de teatre entaus mainatges, Lo viatge de l'auca.
Que publica tanben en francés, Garbura (ed. In 8, 2005) e que tien ua cronica setmanèra a La République des Pyrénées on ensaja de har soscar sus l'anar deu monde, la politica exagonau e los aspèctes negatius deu centralisme politic e culturau.
Autes engatjaments[modificar | modificar la font]
Qu'a militat longtemps a Calandreta on estó estat copresident de la Confederacion Occitana. A l'òra d'ara, que hè anar la revista e las edicions Reclams dont ei director.


text:
Ligam ionic
Lo ligam ionic es un dels tres tipes de ligam quimic abitual. Correspond a l'union d'ions de signe opausat per atraccion electrostatica e es totjorn format d'un metal (cation) e un non metal (anion). Quand dins lo ligam ionic apareis aquela fòrça electrostatica las substàncias que i intervenon forman pas de moleculas mas constituisson de malhums cristallins ionics formats d'un grand nombre d'anions e de cations. Lo ligam ionic se forma solament quand la diferéncia d'electronegativitat entre los elements que lo compausan es anautita, doncas se se ligan d'elements de caractèr metallic amb electronegativitats semblablas se produsís un ligam metallic e los elements non metallics se jonhon amb ligams covalents. Las proprietats de las substàncias ionicas son las seguentas:
- An de ponches de fusion e d'ebullicion elevada
- Son durs e fragils
- Condusisson pas lo corrent electric dins l'estat solid, mas quand se fondon o se dissòlvon.
- Son solubles dins l'aiga.


text:
Zetting
Zetting es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Ancian domeni del abbaye de Tholey #que #passar al comte de Sarrebruck a Modèl:La s
- Amassada al departament de la Moselle pel tractat del 20 de novembre de 1815.
- #Venir parròquia protestante de 1576 a 1686.
- Ligat al diocèse de Mètz solament en 1821.
- Ancien domaine de l'abbaye de Tholey qui passa au comte de Sarrebruck au Sègle XV
- Réuni au département de la Moselle par le traité du 20 novembre 1815.
- Devint paroisse protestante de 1576 à 1686.
- Rattaché au diocèse de Metz seulement en 1821.


text:
1836
Aquesta pagina concernís l'an 1836 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Oyo[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra lo Califat de Sokoto. Après la desfacha sevèra de l'annada passada (destruccion de la capitala per Sokoto), tot lo nòrd dau reiaume foguèt abandonat.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 27 de genièr - Leopold von Sacher-Masoch, escrivan e jornalista austriac (m. 1895)
- 17 de febrièr - Gustavo Adolfo Bécquer, escrivan e poèta espanhòl (m. 1870)
- 7 de setembre - Henry Campbell-Bannerman, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1908)


text:
-539
Aquesta pagina concernís l'an -539 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Babilònia[modificar | modificar la font]
Inauguracion dau sanctuari restaurat de Sin dins la vila siriana de Harran. Pasmens, Nabonide deguèt rapidament rintrar dins sa capitala per ne'n preparar la defensa còntra lei Pèrsas de Cir II qu'atacavan lo Reiaume Caldèu per de rasons mau conegudas. Lei fòrças babilonianas foguèron anientadas e la vila resistiguèt gaire en causa dau sostèn dau clergat de Marduk, fòrça ostil a Nabonide, ais envaïsseires. Lo rèi babilonian e son fiu foguèron executats (ò exilat dins lo cas de Nabonide) e Cambis II, fiu de Cir II, foguèt acceptat coma rèi de la vila ambé lo sostèn dei prèires dau dieu protector de Babilònia. Aquò marquèt la fin de l'independéncia politica de la ciutat mesopotamiana que demorèt un centre demografic, economic e religiós important fins au periòde part.


text:
Georgios Papandreou
Georgios Andreas Papandreou (en grèc ΓeώpYιoς Πaπavδpέou) es un òme politic grèc que foguèt primièr ministre de 2009 a 2011.
Aviá fach partida anteriorament del govèrn de Kostas Simitis coma Ministre d'Afars exteriors (1999-2004). Es tanben president del Movement Socialista Panelenic (PASOK) dempuèi febrièr de 2004. Es membre d'una saga familiala de politics grècs: es lo filh de Andreas Papandreou e lo reirefilh de Georgios Papandreou, ancians primièrs ministres de Grècia. en estapas anterioras. Lo 2006 foguèt elegit president de la Internacionala Socialista.


text:
Hagetmau
Hagetmau o Haget (Hagetmau en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de las Lanas e la region Aquitània .
Lo nom sancèr qu'es "Hagetmau", mès oraument que s'emplega sustot l'abracat "Haget".
.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Haget qu'es format de "hai" (latin fagus) e deu sufixe collectiu vegetau "-et" (latin -etum) = Haget : bòsc de hais.
Mei l'adjectiu "mau" (latin malum) = maishant. Hagetmau significa "Maishant bòsc de hais".
Gentilici[modificar | modificar la font]
Los abitants que son "los Hagets" o "los Hagetons" (pejoratiu).
Dens lo mitan esportiu, sustot rugbistic, que son chafrats "los Carronhas".
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila de Haget qu'es un caplòc de canton de la Shalòssa Hauta. Que's tròba a mieitat camin enter Lo Mont (27 km) e Ortès (22 km), sus la rota D933. La vila qu'es adaigada peu Los, afluent de l'Ador. La comunas tanhentas que son : Senta Coloma, Horsarriu, Doasit, Sèrraslós e Arribans, Sent Cric de Shalòssa, Momui, La Bastida de Shalòssa, La Craba, Montsegur, Samadèth, Sèrras Gaston.
Economia[modificar | modificar la font]
La fabrica de sietis qu'èra vaduda emblematica de la ciutat, dinc a la barradura en 2010 de l'usia Capdeviela.
Istòria[modificar | modificar la font]
La preïstòria qu'a deishat quauques tumuli dens lo vesiatge, e vestigis litics esbarrisclats.
Gironç (Gerontius), vienut evangelizar Novempopulània dab sheis auts compairs, que seré estat martirizat a Haget, de cap a 409[1].
Au sègle XIIau, que bastín (o qu'arrebastín ?) ua glèisa abadiau, per dessús ua cripta on serén conservadas las relíquias de Sent Gironç. La glèisa qu'estó desbastida en 1904 ; ne damora pas mei sonque la cripta. La glèisa actuau qu'estó apitada en 1884.
La vila de Hagetmau que s'es desvelopada a l'entorn deu son castèth, on viscón las familhas de Marsan, Lescun, Andoins e Gramont. Ne damora pas arren d'aqueth castèth, despitat de cap a 1800.
Preu miei deus hèits qui an marcat l'istòria e la memòria deus Hagets, que cau mentàver :
- La captura d'Antoine de Gramont en 1572, en plen castèth de Haget, on avè amassat tota la noblessa catolica deu parçan, hèit presonèr peu baron d'Arròs, dab sonque 38 òmis[2] ; d'auts que parlan de 1573, dab 200 a 300 òmis[3].
- la susmauta contre la gabèla, miada peu Bernat Daudijòs, sortit de Couduras[4].
- Lo passatge deus Anglés en 1814. Wellington qu'estó plan arcuelhut per los uns, e un chic mensh per los auts.[5].
- La linha de demarcacion pendent la Dusau Guèrra Mondiau[6].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- La cripta de Sent Gironç.
- Los Lacs d'Halco : Lagas amainatjadas tà las passejadas e la pesca.
- Lo lac d'Agès : 2,5 Mm3 sus mei o mens 44 ectaras, a miejas dab la comuna de Montsegur ; sosten de las aigas baishas deu Los, irrigacion deu milhòc, pesca.
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Sent Gironç ; evangelizator, martirizat a Haget de cap a 409.
- Enric II de Navarra, mort a Haget en 1555.
- Diane d'Andoins, dita "la bròia Corisanda" (Haget, 1555 - Haget, 1621) : mestressa d'Enric III de Navarra (IV de França).
- Pascal Duprat (Haget, 1815 - 1885 en mar) : mantuns còps elejut deputat, republican.
- Fernand Lubet-Barbon (Haget, 1857- Sent Cric de Shalòssa, 1948) : medecin.
- Henri Lefebvre (Haget, 1901- Pau, 1991) : filosòf marxista.
Arreproèrs[modificar | modificar la font]
- Haget, Hagetons[7].
(Çò qui sembla voler díser : a Hagetmau, petitas gents)
- Mensfida't de l'aiga e deu huec, e de las gojatas de Haget.
(Aqueth arreproèr que seré en ligason dab lo passatge deus Anglés en 1814 : gojatas de Haget qu'aurén ahiscat sordats anglés tà'us atirar dens quauque tracanard, avant de tuà'us, e d'ahonar los còs dens lo Los o de'us har cresmar dens lo horn deu panissèr.)
- Pudir com los òlis de Haget[8].
(Flairar lèd)
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Hagetmau 1900-1920, Regards oubliés, seguit de "Petite Histoire de Cagots" ; Michel Marsan ; en çò de l'autor ; Haget ; abriu 1997.
- Hagetmau Perle de la Chalosse ; Pierre Bordes ; imp. Dumartin ; Haget ; noveme 1997.
- Hagetmau 1920-1950, Hagetmau village de Chalosse "Il était une fois les gens d'ici" ; Michel Marsan ; imp. Dumartin ; Haget ; deceme 2005.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sent Gironç suu site de l'avescat d'Aira e Dacs
- ↑ La France protestante ; De Eugène Haag, Émile Haag ; Paris ; 1846 ; T. I, p.134.
- ↑ Corisande d'Andoins Comtesse de Guiche et Dame de Gramont
- ↑ Relation véritable... ; Enric de Labòrda Pèboèr de Doasit
- ↑ The dispatches of field marshal the duke of Wellington ; John Murray, Albemarle Street ; London ; 1838 ; T.11, p.601.
- ↑ Hagetmau 1920-1950, Hagetmau village de Chalosse "Il était une fois les gens d'ici" ; Michel Marsan ; imp. Dumartin ; Haget ; deceme 2005.
- ↑ Dictionnaire Gascon-Français ; Vincent Foix ; Presses Universitaires de Bordeaux ; CECAES ; 2003.
- ↑ Dictionnaire du Béarnais et du Gascon modernes; Simin Palay ; éd. CNRS ; 1980 ; p.553.


text:
Lengas eslavas
Las lengas eslavas son una familha de lengas plan importanta dins l'Euròpa de l'èst. Se sòl devesir aquela familha en tres grops: un grop meridional, un autre occidental e un darrièr oriental. De còps que i los dos darrièrs grops son amassats dins una entitat sonada grop septentrional pasmens d'autres lingüistas an postulat l'existéncia d'un grop septentrional qu'auriá desaparegut. De segur existisson dins cada lenga de dialèctes que fan transicion cap a la lenga vesina, pasmens l'abséncia de còdi escrich d'aquelas varietats fa que son sovent menstengudas dins los estudis eslaus. Un dels traches mai vesedors d'una partida de las lengas eslavas es l'emplec de l'alfabet cirillic ligat a la religion ortodòxa mentre que dins los païses catolics se fa servir un alfabet latin modificat, adaptat a la fonetica de la lenga transcricha. Aquel alfabet foguèt importat tanben dins los païses qu'èran dins l'orbita sovietica e aital qualques varietats noneslavas pòdon far servir aqueste sistèma.
Lo grop oriental[modificar]
Lo grop de l'èst compren lo rus, lo belarús, l'ucraïnian e lo rutèn.
Las lengas eslavas occidentalas[modificar]
Aquesta branca compren lo chèc e l'eslovac, lo bas e naut sorab (en Alemanha) e las lengas dichas lequiticas: lo polonés, lo pomeranian e lo polab (present en Alemanha) que desapareguèt pendent lo sègle XVIII.
L'ensems meridional[modificar]
Aqueste grop se devesís tanben en doas parts


text:
Lista dels primièrs ministres de Liban
Aquesta es la lista dels de primièrs ministres de Liban. Malgrat pas aver una determinacion en aquò de sens en la constitucion, per tradicion dempuèi lo 1943 lo primièr ministre a d'èsser musulman sunnita. Malgrat aiçò, fòrça foguèron crestians.
Somari
Mandat Francés en Liban (1926-1943)[modificar | modificar la font]
Republica de Liban (1943 fins a uèi)[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Controvèrsia: escandilhament del mandat lo 22 de setembre de 1988 discutible.
- Controvèrsia:indicacion coma nòu governant lo 22 de setembre de 1988 discutible.


text:
Las pomarterra
De J.P. Cavaillé, J.P. Faure et J.M. Caunet. IEO Limousin 2011. "Las pomarterra" qu'ei gessit de la seria documentari "En Lemosin", produsida e realisada per l'IEO Lemosin. Un...
Trotet 01 : jòga a las rescondudas
Seria dessenh animat de 58 episòdis. MEDIATOON. Doblatge, Conta'm.
Cornilh e Bernat 33 - Lo mieu ostal
Seria d’animacion : 36×13 minutas Realizat per Albert Pereira Alzaro Millimages. Cornilh qu’ei un can excepcionau. Que sap parlar, léger de diagonau, e quitament que...
OPLO : Ofici public per la lenga occitana.
OPLO : Ofici public per la lenga occitana. La còla d'ÒCtele anèt filmar la presentacion de l'OPLO per David Grosclaude e Guilhem Latrubesse a Rodés, lo divendres 25 julhet,...
DÒC Show 06 : "Au còr de l'Estivada"
6en D'ÒC Show : en plen mitan de l'Estivada de Rodés, filmat en dirècte lo dijòus 24 de julhet sus l'esplanada, davant la granda scèna. Una emission amb los organizators,...


text:
Death metal
Lo death metal (DM) es un sotagenre de l'heavy metal que nasquèt a partir dau thrash metal au començament deis annadas 1980. Alevat dei mai violents dei premiers gropes de thrash, d'artistas europèus coma Venom ò Hellhammer (premier nom de Celtic Frost) aguèron sensa dobte una influéncia sus lei fondadors dau death metal, enterin que lei nombrós passatges lents e lords de gropes fondadors coma Death ò Obituary remembran Black Sabbath. Lo death metal es considerat coma un estil de metal extrèm.


text:
Soing-Cubry-Charentenay
Soing-Cubry-Charentenay es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Soing Fasiá partida de la distincion de Fouvent suzerain dels comtes de Bourgogne. En 1256, Soing #passar al sire de Vergy, de contunh en 1302, al sire de Rupt.
Cubry-lès-Soing dépendait Dels comtes de Bourgogne.
Charentenay A mencionat l'an 1242. Los espitalaris de Sants-Texans-de-Jerusalem i avián installat.
Soing faisait partie de la seigneurie de Fouvent suzerain des comtes de Bourgogne. En 1256, Soing passa au sire de Vergy, puis en 1302, au sire de Rupt.
Cubry-lès-Soing dépendait des comtes de Bourgogne.
Charentenay est mentionné en 1242. Les hospitaliers de Saint-Jean-de-Jérusalem y étaient installés.