text:
Africa
Africa es un continent que representa 6% de la superficia terrèstra e 20,3% dei tèrras continentalas amb una superficia de 30 415 873 km². Si situa au sud d'Euròpa e au sud-oèst d'Asia e es enviroutada per la Mar Mediterranèa au nòrd, la Mar Roja au nòrd-èst, l'Ocean Atlantic a l'oèst e l'Ocean Indian a l'èst. En 2013, sa populacion èra de 1,110 miliards d'abitants, ço que representava mai de 15% de la populacion mondiala. Es compausat de 54 estats internacionalament reconeguts.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Antiquitat
- 2.2 Edat Mejana Auta
- 2.3 Edat Mejana
- 2.4 Fin de l'Edat Mejana
- 2.5 Començament dau Periòde modèrn
- 2.6 La fin dau Periòde modèrn
- 2.7 La fin dau comèrci negrier e lo començament de la colonizacion
- 2.8 La colonizacion e lo partiment d’Africa
- 2.9 Lei doas guèrras mondialas
- 2.10 La Guèrra Freja e lo periòde actuau
- 3 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
Aperaquí sèt regions principalas compausan lo continent african. Aqueu nombre es de còps contestat segon lei definicions utilizadas ò lei consideracions politicas. Pasmens, aquela division es la pus frequenta e sei principalei regions son :
- l'Africa dau Nòrd gropa la region de Magrèb e de l'Atlàs.
- lo desèrt de Sahara.
- la Bana d'Africa que gropa Etiopia e lei regions vesinas.
- la region de Sodan (inicialament « Bled es Souden » en arabi, « País dei Negres » en lenga nòstra) qu'es la region situada au sud dau desèrt de Sahara. La region de Sahel ne'n fa partida. Aquela region es diferenta de l'estat de Sodan.
- l'Africa eqüatoriala.
- l'Africa australa.
- l'illa de Madagascar.
Plan d'altitud e montanhas[modificar | modificar la font]
Lei relèus pus frequents sus lo continent african son lei plans d'altitud e lei montanhas. Lo sud e l'èst d'Africa son ansin dominats per de plans que l'altitud mejana es egala a 1 000 m e es rarament inferiora a 600 m. Dins certanei regions, en particular dins lo sud dau continent, la transicion entre aqueu plan e l'ocean es fòrça rapida e forma de còps de bauç d'una autor superiora a 1 000 m. Dins la partida orientala dau continent, aqueu plan fa partida de la region dau Rift African qu'es una dorsala continentala que va d'Eritrèa a Moçambic. Sa region centrala, dicha region dei Grands Lacs, es ocupada per una tièra de lacs d'una talha importanta. Lei principaus son lo lac Victòria, lo lac Malawi, lo lac Tanganika, lo lac Kivu, lo lac Albèrt e lo lac Aidoard. Au nòrd d'aquelei lacs, la region etiopiana dau plan d'altitud african presenta l'altitud mejana pus auta dau continent ambé de zònas rarament en dessota de 1 500 m. Existisse tanben de lacs permanents dins aquela region dau plan mai son pus pichons que lei Grands Lacs centraus. La region dau Rift es caracterizada per un volcanisme actiu generalament de tipe efusiu.
Existisse divèrsei regions de montanhas. Lei pus importantas son generalament d'origina volcanica mai d'excepcions existisson coma l'Atlàs. La cima pus auta dau continent es lo mont Kilimanjaro (5 892 m) qu'es un volcan amorçat. Franc dei montanhas de l'Atlàs e dau mont Cameron, lei montanhas d'una altitud superioras a 4 000 m si situan lòng dau Rift, en particular a l'entorn dei Grands Lacs e sus lo plan etiopian. Pasmens, entre lei massís montanhós african, si fau tanben nòtar l'existéncia de montanhas de 3 000 m d'altitud en Sud-Africa e dins lo Sahara. De mai, la region dau Golf de Guinèa a unei regions montanhosas que l'altitud maximala varia entre 1 800 e 2 400 m.
-
Mont Kilimanjaro (5 892 m), cima pus auta d'Africa
-
-
-
-
-
-
Plans e idrografia[modificar | modificar la font]
Lei plans africans son situats lòng dau litorau, dins lo desèrt de Sahara e dins certanei bacins idrografics, magerament au nòrd e a l'oèst dau continent. L'idrografia africana es dominada per quatre fluvis majors que son Nil, Nigèr, Còngo, Zambèzi e per l'influéncia de Sahara que limitèt la preséncia de rius importants (levat Nil) dins la màger part dau nòrd dau continent. Lo bacin de Nil s'estend sus lo nòrd-èst dau continent e va d'Egipte a una partida de la region dei Grands Lacs e dau plan etiopian. La longor totala de Nil es estimada entre 6 400 e 6 700 km e es donc lo fluvi pus lòng amb Amazonas. Lo bacin de Nigèr si situa dins l'oèst de Sodan. Constituisse un plan agricòla fòrça important dins la region dau Golf de Guinèa. Lo bacin de Còngo si situa en Africa Centrala dins una region eqütoriala a l'oèst dei Grands Lacs. Ansin, es fòrça similar a l'Amazonas e son debit es lo segond pus important mesurat per lei rius terrèstres. Enfin, lo bacin de Zambèzi si situa au sud-oèst dau continent. L'i format un plan litorau dins la region de Moçambic.
En fòra d'aquelei bacins majors, existisse tanben dos bacins de remarca a l'entorn dau lac Chad, situat au sud de Sahara, e dins la region dau dèlta de l'Okavango, situat au centre dau plan d'altitud sud. Aquelei bacins son de bacins interiors que son pas liats a l'ocean (ò fòrça pauc per l'Okavango).
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima sus lo continent african es magerament determinat per tres factors principaus que son la temperatura mejana, lo nivèu mejan dei precipitacions e lo regime dei vents. Coma Africa si situa quasi totalament dins la zòna intertropicala, lei variacions de temperatura son generalament limitadas, compres netre lei sasons pus caudas e pus frejas. Se pòu donc destriar unei faissas caracterizadas per sa temperatura :
- la faissa dau desèrt de Sahara presenta lei temperaturas pus importantas, generalament superiora a 25°C.
- la faissa eqüatoriala presenta de temperaturas autas, entre 22 e 27°C, que son pasmens sovent inferioras ai temperaturas enregistradas dins lo Sahara.
- una faissa situada au sud de la region eqüatoriala onte la temperatura si situa generalament entre 18 e 25°C sus lo mitat sud dau plan continentau d'altitud.
- doas faissas situadas ai ponchas nòrd e sud amb una temperatura mejana inferiora a 22°C.
Lei variacions de precipitacions entre lei regions son fòrça importantas e representan lo factor climatic principau bòrd que la temperatura evoluciona pauc dins lo corrent de l'annada. Doas regions (Sahara e Kalahari) si caracterizan per la quasi abséncia de precipitacions e son donc deserticas. Dins la region tropicala, lei precipitacions son pus importantas lòng dau litorau de l'Ocean Atlantic e lo maximom es enregistrat dins la region dau mont Cameron ambé 9 991 mm. La ò lei sasons umidas varian segon l'endrech. Lòng de l'eqüator, i a sovent doas sasons umidas e doas sasons secas. Se pòu tanben trobar una sason fòrça umida. Pasmens, dins la màger part de la zòna, lei precipitacions son concentradas dins lo corrent de l'estiu qu'es la sason umida.
Enfin, lei vents an una importància gròssa dins lei regions deserticas ò vesinas e dins lei regions lòng de l'Ocean Indian. Dins lei premierei, de vents d'ivèrn son la fònt d'un desplaçament important de poussa dempuei lo desèrt. Aquela poussa pòu viatjar en direccion de regions fòrça alunchadas coma va mòstra l'exemple de Siròc que va dau Sahara fins au sud d'Euròpa. Sus lei costats sud-èst e èst, lei vents son a l'origina dau fenomèn de mosson e de l'arribada de ciclons tropicaus.
Environa naturala[modificar | modificar la font]
L'environa naturala african presenta d'evolucions similaras ai variacions climaticas. Se pòu donc definir una tièra de faissas que s'estendon d'èst en oèst e presentan un tipe definit d'environa :
- lei regions situadas lòng de l'eqüator presentan subretot una vegetacion importanta de tipe selva pluviala.
- lei regions tropicalas presentan una vegetacion de savana compausada de plantas bassas e d'aubres dispersats.
- lei regions subtropicalas presentan una vegetacion bassa de tipe estèpa. En causa de la preséncia dei desèrts de Sahara e de Kalahari, son tanben sovent de regions secas.
- lei regions deserticas an ges de vegetacions franc dei zònas d'oasi e lòng de Nil que son aiga a per consequéncia de formar un oasi gigant dins la region orientala de Sahara.
- lei faissas au nòrd e au sud dau continent an una vegetacion de tipe mediterranèu.
Enfin, la vegetacion dei regions de montanhas evoluciona segon la localizacion de la montanha. Dins lei regions deserticas, l'i a ges de vegetacions. En revènge, dins leis autreis endrechs, se pòu rescòntrar de vegetacions que van evolucionar ambé l'altitud per formar de zònas vegetalas especifas e diferentas de l'environa dau plan a la basa de la montanha.
-
-
-
Vegetacion rara dins la massís de Hoggar dins lo desèrt de Sahara
-
-
-
-
-
-
Demografia[modificar | modificar la font]
La demografia african es un element major de son desvolopament actuau en causa de son aumentacion rapida. De 230 milions d'abitants en 1950 (9,1% de la populacion mondiala), lo continent agantèt 1,110 miliards en 2013 (15,2% de la populacion mondiala) e podriá aver 4 miliards d'abitants a la fin dau sègle XXI (38% de la populacion mondiala supausada). Aquela creissença es sostenguda per un taus de feconditat fòrça importanta que demenisse d'un biais lent. Èra egau a 5,1 en 2004 e a 4,7 en 2012. En revènge, l'esperança de vida es fòrça febla ambé solament 57 ans. La consequéncia d'aquelei fenomèns es donc la formacion d'una populacion africa qu'es fòrça jova amb un temps median egau a 20 ans.
En causa d'aqueleis evolucions, la densitat de populacion a donc fòrça aumentat dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX evolucionant de 8 ab/km² en 1950 a 34 en 2010. Pasmens, aquela valor demorèt encara relativament febla en comparason d'aquela de l'Union Europèa (113 ab/km²). Es tanben inferiora, mai d'un biais mens important, a la densitat mejana mondiala (47 ab/ km²). Sa reparticion es fòrça inegala e lei densitats pus importantas son situadas lòng dei litoraus de Magrèb d'Agadir a Tunis, lòng de la Vau de Nil de la Mediterranèa a Assoan, sus lo plan etiopian, en Africa de l'Oèst au sud d'una linha Dakar-Bamako-Ouagadougou-Abuja e lòng dau litorau de l'Africa Australa entre Lo Cap e Maputo.
Aquela aumentacion de populacion renforcèt tanben l'urbanisme e la talha dei vilas africanas. Per exemple, en 1960, solament doas vilas (Lo Cairo e Johannesburg) passan un milion d'abitant còntra 57 en 2009. Lei cinc vilas pus importantas en 2010 èran Kinshasa (13,9 milions d'abitants), Lo Cairo (12,5), Lagos (10,8), Khartoum (5,2) e Luanda (4,8). Lei país pus poblat en 2013 èran Nigèria (177 milions d'abitants), Etiopia (86,5), Egipte (84,6), Republica Democratica de Còngo (74,6) e Sud-Africa (53,0).
Lengas[modificar | modificar la font]
Lo nombre de lengas africanas es estimat entre 2 100 e 3 000. Son gropadas entre sièis familhas principalas que son :
- lei lengas afroasiaticas que son parladas per 300 milions de personas dins lo nòrd dau continent, dins la Bana Africana e dins certaneis endrechs de Sahel. D'exemples d'aquelei lengas son l'arabi ò lo berbèr.
- lei lengas nilosaharianas que son parladas per 100 milions de personas dins de regions de Chad e de Sodan. Un exemple d'aquelei lengas es lo songhai.
- lei lengas nigèrokordofanianas que son parladas per 450 milions de personas sus la màger part dau continent au sud de Sahel. D'exemples son lei lengas kordofanianas (kadugli, rere...) e lei lengas nigèrocongolesas (dongo, swahili...).
- lei lengas khoisan que son parladas per 200 000 personas dins lei regions dau sud-oèst dau continent.
- lei lengas austronesianas que son parladas per 16 milions de personas sus l'illa de Madagascar.
- lei lengas indoeuropèas que son pas originàrias d'Africa mai foguèron importadas per la colonizacion. Venguts lengas dau poder e de l'administracion, aquelei lengas, en particular l'anglés (130 milions de locutors) e lo francés (115 milions de locutors), an gardat un ròtle important dins la màger part deis estats africans coma lenga oficiala, lenga administrativa, lenga d'ensenhament, lenga veïculara, lenga deis afaires comerciaus... etc. Comença tanben de si formar de grops d'Africans natius que la lenga maternala es una lenga europèa. Per exemple, tres milions d'abitants de la Republica Democratica de Còngo an lo francés coma premiera lenga.
Religions[modificar | modificar la font]
Existisse tres zònas principalas de reparticion dei religions sus lo continent. Cada zòna es dominada per l'islam au nòrd, lo cristianisme au sud ò per de religions animistas originàrias d'Africa dins certanei regions centralas. Pasmens, l'islam e lo cristianisme son generalament influenciats per de rites locaus e forman donc de sincretismes mai ò mens « africanizats ».
Lo cristianisme apareguèt en Africa au sègle I durant lei regions mediterranèas de l'Empèri Roman. S'estendèt en fòra de l'Empèri a partir dau sègle IV en direccion de l'Africa de l'Èst, especialament sus lei territòris dau Sodan e de l'Etiopia modèrnes. Après una pausa lònga, l'expansion dau cristianisme tornèt començat au sègle XV gràcias ai premiereis installacions e missions de colons europèus. Dins certanei cas coma lo reiuame de Kongo, la conversion foguèt volontària e pacifica. Pasmens, dins la màger part, lei tropas militaras e lei missionaris europèus avancèron d'un biais simultanèu. A la fin dau sègle XIX, la colonizacion quasi totala d'Africa entraïnèt donc l'aparicion dau cristianisme dins totei lei regions dau continent. Si l'islam resistèt au nòrd, lei regions e orientalas son a l'ora d'ara magerament cristianas. Dins aquò, en causa de l'origina diferenta dei poissanças imperialas europèas, divèrsei menas de cristianisme existisson en Africa e lo catolicisme es la religion de solament 22% de la populacion còntra 36% en favor dau protestantisme e 4% per leis autrei glèisas.
L'islam apareguèt en Africa au sègle VII gràcias ai marchands arabis que venguèron dins lo nòrd dau continent après sa conquista militara. Coma lo cristanisme, sa difusion foguèt militara ò volontària. En particular, l'influéncia dei marchands musulmans dau Sahara foguèt fòrça importanta per difusar l'islam dins leis estats africans situats au sud dau desèrt a partir dau sègle VIII. Aquela difusion resistèt a la dominacion coloniala deis Europèus cristians e, a l'ora d'ara, l'islam (subretot sunita) es la religion de 30% de la populacion.
Lei religions tradicionalas africanas foguèron generalament absorbidas au sen dau cristianisme e de l'islam per formar de sincretismes dominats per lei doas religions monoteïstas. La repression per leis autoritats musulmanas ò cristianas de practicas e de rites religiós considerats coma de la mascariá ò dau paganisme agravèt aquela disparicion. Pasmens, certanei regions resistèron a aquelei tendàncias e an totjorn a l'ora d'ara una religion originària dau continent. Aquelei regions son magerament situadas en Africa Centrala e lòng dau Golf de Guinèa. Representan 9% de la populacion.
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
D'estats organizats apareguèron en Africa tre l'Antiquitat Auta dins la valada de Nil, en Africa dau Nòrd e dins la region dei montanhas etiopianas. Egipte capitèt de resistir a mai d'una invasion (Pòbles de la Mar, Assirians...) mai Egipte foguèt finalament conquistada en -332 per lei Grècs d'Alexandre lo Grand. L'i fondèron la dinastia ptolemaïca que demorèt independenta fins a la conquista romana en -30. En Africa dau Nòrd, l'estat pus important de la region foguèt aqueu de Cartage fondat vèrs la fin dau sègle IX avC per de Fenicians[1]. Dominèt la Mar Mediterranèa Occidentala fins ai guèrras punicas còntra Roma que si finiguèron per la conquista romana de la vila e sa destruccion en -146. Ansin, l'Empèri Roman s'estendèt lòng dei ribas mediterranèas d'Africa fins a son afondrament. Dins lei regions bizantinas, aquela possession demorèt fins a la conquista aràbia au sègle VII. Lei preséncias romanas e bizantinas aguèron per consequéncia importanta de permetre l'expansion de la religion crestiana dins lei vilas au sègle II puei dins lei zònas ruralas ai sègles III-IV.
En fòra de l'Egipte antica, d'autreis estats si desvolopèron dins la valada de Nil sus lo territòri dau Sodan contemporanèu. Ansin, divèrseis estats si succediguèron en Nubia que lo pus famós es lo reiaume de Meroe. Enfin, en Etiopia, lei plans d'altitud permetèron la formacion d'uneis estats a partir de la fin dau milleni II avC. Formèron de principats pichons fins a l'unificacion de la màger part de la region per lo reiaume d'Axom a partir dau sègle I. Au sègle IV, lo comèrci dins la Mar Roja l'i permetèt l'introduccion dau crestianisme.
-
-
-
-
-
-
-
-
Arc de triomf roman a Leptis Magna bastit au sègle II
Edat Mejana Auta[modificar | modificar la font]
L'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident a partir de 406 entraïnèt la disparicion de la dominacion romana sus lei ribas dau nòrd-oèst d'Africa. En plaça, si formèt de principats berbèrs e lo reiaume dei Vandals que sa capitala èra Cartage[2]. En 533-534, lei Bizantins ataquèron aqueu reiaume e va conquistèron permetent de restablir la dominacion romana dins la region[3]. Pasmens, lei províncias africanas de l'Empèri Bizantin venguèron la buta deis invasions aràbias a partir de la fin deis annadas 630. Leis envaïsseires progressèron lòng dei ribas mediterranèas per ocupar lo litorau fins a l'Ocean Atlantic a la fin dau sègle VII. Lei Bizantins perdèron lo contraròtle de la region. Lei tribús berbèras s'islamizèron mai refusèron l'autoritat aràbia e si revoutèron regularament. Pasmens, ai sègles VII-VIII, lei califas omeias puei abbassidas èran pron poderós per reprimir d'insureccions ò s'assegurar de la fidelitat dei caps locaus.
Dins la valada mejana de Nil, tres estats (Nobatia, Makuria e Alodia[4]) succediguèron au reiaume de Meroe disparegut per de rasons mau conegudas ai sègles III-IV[5]. Lo crestianisme l'i arribèt au sègle VI dempuei l'Empèri Bizantin[6] e , a la fin dau sègle VII, Makuria e Nobatia fusionèron per formar lo reiaume de Nubia[7]. En Etiopia, lo reiaume d'Axom perdèt sei posicions comercialas dins la Mar Roja après una desfacha còntra leis Arabis. Leis ambicions etiopianas si dirigèron alora vèrs lo sud onte lo reiaume s'estendèt pauc a pauc.
Enfin, si formèt lei premiereis estats de l'Africa Occidentala ambé l'aparicion de Ghana vèrs 700 e aquela de Takrur vèrs 800 entre lei rius Nigèr e Senegal. Aquela formacion foguèt probablament favorizada per l'aumentacion dau comèrci, fòrça vièlh, a travèrs lo Sahara Occidentau e per l'existéncia de societats localas desvolopadas mestrejant l'utilizacion de fèrre dempuei lo sègle IV avC[8] [9].
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
L'unitat dau monde musulman resistèt solament quauquei generacions ai distàncias importantas dau Califat e ais ambicions de dinastias localas. A la fin dau sègle IX, sa division èra ja avançada après la fondacion d'unei dinastias independentas dins la region de Magrèb. Puei, au sègle X, lei Fatimidas prenguèron lo poder en Egipte e au sègle XI, leis Almoravides ataquèron Ghana e conquistèron una partida dau nòrd-oèst d'Africa. Totjorn au sègle XI, una tribú aràbia nomada, lei Beni Hilal, s'installèron dins lo Magrèb Orientau e l'i fondèron unei principats.
Durant aqueu periòde, l'islam, d'ara endavant ben implantat lòng dei regions mediterranèas, aprofichèt lo desvolopament dei cambis comerciaus entre lo nòrd e lo centre d'Africa per s'estendre vèrs lo sud. En particular, lei rèis dau Reiaume de Kanem, estat centrat sus lo lac Chad, adoptèron l'islam au sègle XI. De mai, si desvolopèt tanben de cambis comerciaus lòng dei ribas d'Africa Orientala a l'iniciativa de marchands musulmans que fondèron de vilas marchandas maritimas coma Sofala ò Zanzibar.
Au començament dau sègle XII, si formèt a partir de tribús berbèras lo movement religiós deis Almohades que capitèt d'eliminar leis Almoravides e conquistèt tanben lei regions musulmanas de la Peninsula Iberica. Pasmens, aquel empèri èra fragil e lei desfachas militaras còntra lei crestians entraïnèron sa dislocacion e son remplaçament per lei dinastias marinida, zianida e hafsida au sègle XIII. En Egipte, lei Fatimidas en declin foguèron plaçats sota la proteccion de la dinastia zenguida e rapidament eliminats. A la mòrt de Nur al-Din, a region passèt sota lo contraròtle de Saladin e de la dinastia aiobida.
Durant aqueu periòde, lo centre d'Africa foguèt dominat per l'Empèri de Mali, format au sègle XIII, que dominava la region gràcias a son contraròtle sus lei cambis comerciaus ambé lo nòrd dau continent. Pasmens, aquel empèri èra pas l'unic estat de la region car lo Reiaume de Kanem contunièt son existéncia a l'entorn dau lac Chad. De mai, apareguèron lei ciutats-estats haoussas entre lo riu Nigèr e lo lac Chad. Au sud, lei civilizacions yoruba e igbo-ukwu fondèron d'estats poderós que son totjorn mau coneguts.
En Africa Orientala, la disparicion dau reiaume d'Axom au sègle XI entraïnèt l'emergéncia d'Etiopia que foguèt unificada de 1130 a 1270 per la dinastia dei Zagüe. Estat crestian, Etiopia foguèt en lucha ambé leis estats musulmans de la region coma lo reiaume d'Adel. Enfin, lo comèrci maritim lòng de la costat orientala renforcèt la poissança dei vilas marchandas de la region e favorizèt la formacion de reiaumes interiors importants coma aqueu de Grand Zimbabwe fondat gràcias ai revenguts dau comèrci d'aur.
Fin de l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Leis estats africans pus poderós dau periòde medievau conoguèron de crisis importantas a partir de la fin dau sègle XV. Dins la partida occidentala dau continent, l'Empèri Malian declinèt e, a partir de 1493, l'Empèri Songai venguèt la poissança dominanta de la region. Lei jaciments d'aur e lo comèrci dins lo desèrt de Sahara demorèron la fònt de sa prosperitat. Menaçat d'invasion vèrs 1395, lo reiaume de Kanem conoguèt tanben un periòde d'agitacion e de declin. Una partida de son aristocràcia creèt lo reiaume de Borno a l'oèst dau lac Chad. Capitèt de conquistar la region de Kanem au sègle XVI entraïnant la fondacion dau reiaume de Kanem Borno. Enfin, entre lo riu Nigèr e l'Ocean Atlantic, divèrseis estats apareguèron ò si renforcèron a l'entorn dei vilas d'Oyo, d'Ife e de Benin.
En Egipte, lo Sultanat Mameloc declinèt tanben au sègle XV e foguèt finalament destruchs per l'Empèri Otoman en 1517. Leis armadas otomanas conquistèron e annexèron Egipte. Au sud d'aquela region, la vau mejana de Nil foguèt ocupada per lo Reiaume Funj fondat en 1504 que remplacèt lo reiaume d'Alodia disparegut dins de circonstàncias mau conegudas vèrs la fin dau sègle XV. La dinastia au poder venguèt musulmana en 1523 e l'estat s'islamizèt e s'arabizèt pauc a pauc. Enfin, dins la mitat sud dau continent, l'estat dau Grand Zimbabwe foguèt remplaçat per aqueu de Mutapa durant la premiera mitat dau sègle XV.
En fòra d'aqueleis evolucions intèrnas, acomencèt tanben lei premiereis installacions europèas au nòrd dau continent, dins lo golf de Guinèa e lòng dei costats orientalas. Leis Espanhòus si limitèron a d'invasions de pòrts de Magrèb coma Oran. En revènge, lei Portugués conquistèron ò creèron de pòrts e de fòrts lòng de la rota maritima vèrs lo continent asiatic.
Començament dau Periòde modèrn[modificar | modificar la font]
Leis estats africans de la fin de l’Edat Mejana conoguèron de transformacions importantas au començament dau periòde modèrn en causa dau declin d’estats ancians, de l’extension deis invasions europèus e de l’expansion dau comèrci d’esclaus a l’iniciativa dei marchands europèus.
La region de Magrèb foguèt la fònt de cambiaments importants dins lo nòrd e l’èst dau continent. D’efèct, au sègle XVI, s’impausèt au Marròc una dinastia novèla, aquela dei Saadians, que foguèt remplaçada au sègle XVII per la dinastia actuala deis Alaoitas. Totjorn au sègle XVI, una expedicion millitara organizada per Marròc entraïnèt la disparicion de l’Empèri Songai en 1591. Leis autrei regions dau nòrd d’Africa foguèron ocupadas per l’Empèri Otoman e organizada segon tres regéncias basadas a Argièr, Tunis e Tripòl.
Lo centre d’Africa, en particular lei ciutats haossas e lo reiaume de Borno, aprofichèt la disparicion de l’Empèri Songai per renfòrçar son influéncia sus lo comèrci ambé lei regions mediterranèas. Si formèron tanben dos estats novèus : Oaddaï e Darfor.
Dins lo sud dau continent, la situacion èra variada. Lei reiaumes pròches l’ocean intrèron en declin e foguèron somes a l’influéncia dei Portugués coma lo reiaume de Congo e mai d’una ciutat marchanda lòng de la costat indiana. Pasmens, a l’interior dau continent, apareguèron divèrsei reiaumes dins la region dei Grands Lacs e tanben lòng dau riu Còngo.
Portugal èra lo país pus actiu per conquistar de territòris e fondar de fòrts per establir de liames comerciaus ambé d’estats africans ò en direccion d’Asia. Vèrs 1700, ocupavan de vilas en Marròc, dins lo Golf de Guinèa e lòng de la costat orientala dau continent (Sofala, Moçambic, Kilwa, Zanzibar, Mombasa). Pasmens, perdèron Zanzibar e Mombasa vèrs la fin dau sègle au profiech dau sultanat d’Oman. En fòra dei Portugués, leis Olandés, lei Francés e leis Anglés participèron a la conquista e a la fondacion de vilas lòng dei costats. En particular, lei Francés s’installèron au Senegal e leis Olandés en Africa dau Sud ont foguèt fondada la colonia dau Cap.
L’arribada deis Europèus sus lo continent african entraïnèt un desvolopament fòrça important dau comèrci d’esclaus negres a partir de la segonda mitat dau sègle XV. Aquela mena d’esclavatgisme èra ja conegut sus lo continent african dempuei l’introduccion dau crestianisme mai demorèt limitada dins lo corrent de l’existéncia de l’Empèri Roman. Conoguèt un premier vam après l’introduccion de l’islam dins lo nòrd d’Africa ai sègles VIII-IX. D’estats, coma lo Califat Fatimida, formèron d’unitats militaras d’elèit formada solament de soudats esclaus negres. Dins aquò, lei besonhs europèus de man d’òbra dins lei colonias americanas modifiquèron prefondament aquelei cambis en causa de l’importància novèla dau nombre d’esclaus necessaris. Ansin, aquò entraïnèt una division economica novèla au sen dau continent entre estats au contact dei marchands europèus per li vendre de presoniers coma esclaus e estats interiors que venguèron la buta d’expedicions militaras per capturer d’esclaus supplementaris per avitalhar lei mercats de la costat. Aquò entraïnèt tanben lo declin d’estats opausats au comèrci negrier coma lo reiaume de Còngo. Lo comèrci europèu dins l’Ocean Atlantic èra lo comèrci pus important (au mens 12 milions d’esclaus) mai d’itineraris en direccion d’estats arabis d’Orient Mejan (2 milions ?) ò en direccion de territòris asiatics dominats per d’Europèus (0,5 milions d’esclaus) existèron egalament.
La fin dau Periòde modèrn[modificar | modificar la font]
Quatre zònas principalas conoguèron d’evolucions importantas dins lo corrent dau sègle XVIII. Premier, l’Empèri Otoman declinèt pauc a pauc e lei tres regéncias d’Argier, de Tunis e de Tripòl venguèron independentas en causa de l’alunchament ambé lo govèrn centrau.
Entre lei rius Nigèr e Senegal e lo Golf de Guinèa, una tièra d’estats novèus si formèron. Lei principaus foguèron lei reiaumes Kaarta, Segou, Ashanti e Mossi. Lo reiaume d’Oyo, principat pus ancian de la region, comencèt de declinar e foguèt pas capable de defugir l’aparicion dau reiaume de Dahomey sus sa frontiera orientala. Totei leis estats novèus d’aqueu periòde adoptèron pas l’islam coma religion oficiala entraïnant de tensions importantas dins certaneis endrechs entre musulmans e non musulmans.
Au sud-èst de Sahara, lei reiaumes dau sègle XVI contunièron d’existir e la poissança dau Sultanat de Darfor agantèt son apogèu. En revènge, après una revòuta de l’aristocràcia, Etiopia conoguèt un afebliment important de l’autoritat centrala au profiech de la noblesa locala. Enfin, lo sud èra d’ara endavant prefondament transformat per lo comèrci d’esclaus. Aquò permetèt l’emergéncia d’estats novèus coma Lozi ò Butua en relacion ambé lei Portugués.
Enfin, leis Europèus e leis Omanés contunièron seis activitats lòng dei costats. Pasmens, en causa de la dei guèrras revolucionàrias, lei Britanics conquistèron la colonia olandesa dau Cap e lei colonias francesas dei Seichèlas e de Maurici.
La fin dau comèrci negrier e lo començament de la colonizacion[modificar | modificar la font]
Après lei guèrras revolucionàrias, leis Europèus comencèron d’enebir lo comèrci negrier e s’interessèron d’ara endavant a la conquista de colonias en Africa. En parallèl, l’aumentacion dau comèrci e dau nivèu tecnologic sus lo continent entraïnèt l’aparicion d’uneis estats novèus. Durant aqueu periòde, si pòu devesir lo continent entre sièis zònas geograficas diferentas.
Au nòrd, lo declin otoman si confirmèt dins lo corrent dau sègle XIX. Aquò permetèt la formacion d’un estat egiptosodanés lòng de Nil après la revòuta de Mehemet Ali còntra lo califa de Constantinòple. Puei, sei successors conquistèron unei territòris en direccion dau sud. Au limit d’aqueu domeni, l’autoritat dau govèrn centrau etiopian foguèt restaurada vèrs 1850. Aqueu declin de la poissança otomana – e franc d’Egipte, deis estats successors – foguèt aprofichat per França que conquistèt la regéncia d’Argièr dins leis annadas 1830-1840 (rediccion d’Abd el Kader en 1847).
Dins la region de Senegal e de Nigèr, la costat èra d’ara endavant ben tenguts per leis Europèus, magerament Francés, Portugués e Britanics, mai d’estats africans poderós si formèron lòng dei rius. Lei pus importants èran l’Empèri Tocolor lòng de la vau superiora de Nigèr, lei reiaumes Mossi, lo reiaume Ashanti au nòrd dau territòri britanic de la Costat de l’Aur e lo reiaume de Dahomey. Si fau tanben notar la creacion de Liberia, estat destinat a d’esclaus estatsunidenc liberats, fondat a l’iniciativa deis Estats Units d’America en 1847.
Au centre d’Africa, l’abséncia deis Europèus permetèt l’emergéncia dau Califat de Sokoto format a partir dei ciutats estats haoussas. Aquel estat menacèt lo reiaume de Borno dins la region sud-oèst dau lac Chad.
Dins la region dei Grands Lacs, si formèt una tièra d’estats independents a l’entorn dau lac Victòria. Fòrça pichons, aqueleis estats demorèron pron estables. D’estats pus importants si formèron vèrs lo riu Congo e lo lac Tanganyika mai dispareguèron rapidament.
Lòng dei costats de l’Ocean Indian, leis Omanés renforcèron sei preséncias dins lei ciutats swahili au començament dau sègle. Pasmens, après una scission, lo sultanat de Zanzibar venguèt independent en 1861. Èra inicialament pron poderós per resistir ais Europèus mai declinèt rapidament. Lei Portugués estendèron la colonia de Moçambic. Sus l’illa de Madagascar, lei sobeirans merinas capitèron d’estendre son reiaume dins lo centre e lo nòrd de l’illa.
Enfin, dins lo sud dau continent, d’evolucions importantas foguèron creadas per la rivalitat entre Britanics e Afrikaners. Premier, leis ancians colons olandés, minoritaris en fàcia dei colons britanics, quitèron la colonia dau Cap per fondar dos estats afrikaners dins lo nòrd de l’Africa dau Sud actuala. Puei, Britanics e Afrikaners, d’ara endavant dichs Boers, acomencèron de si disputir lo contraròtle dei tèrras vesinas pobladas per d’Africans. Si turtèron ansin au reiaume Zolo que foguèt destruch en 1879 per lei Britanics.
-
-
-
Construccion dau canal de Suèz
La colonizacion e lo partiment d’Africa[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la fin dau sègle XIX, lei poissanças europèas comencèron la colonizacion sistematica d’Africa. Militarament inferiors, leis estats africans foguèron esquichats per leis armadas europèas levat Etiopia que capitèt de demorar independenta après sa victòria d’Adoa sus l’armada italiana.
Segonda poissança coloniala mondiala, França conquistèt l’empèri europèu african pus important magerament a partir d’Argièr, de Senegal, de Porto Novo e dau Congo Francés. Ocupèt lei vaus de Senegal e de Nigèr e lei regions occidentalas e centralas de Sahara après la destruccion de l’Empèri de Samory, de l’Empèri de Rabah e dau reiaume d’Oaddaï. En 1895, aquò foguèt completat per la conquista de Madagascar. En 1899, un acòrd de partiment foguèt conclut ambé lei Britanics per demenir lei tensions ambé Londres.
D’efèct, l’Empèri Britanic, premiera poissança coloniala mondiala, èra pas demorada inactiu. Au contrari, conquistèt tanben un empèri coloniau african important dins la mitat orientala dau continent. A partir d’Egipte, conquistèt la region de Sodan onte l’estat madista foguèt destruch en 1899. Ocupèt tanben lo nòrd dau lac Victòria a partir de sa colonia de Kenya. A partir d’Africa dau Sud, fondèt divèrsei colonias fins au Còngo Bèlga. Puei, de 1899 a 1902, una guèrra saunosa li permetèt de conquistar leis estats boers e de fondar l’Union Sud-Africana que venguèt un dominion. Lei colonias de Golf de Guinèa foguèron tanben aumentadas après lei destruccions dau reiaume Ashanti e dau Califat de Sokoto de 1900 a 1905.
Leis autrei poissanças europèas foguèron pas capablas de rivalizar ambé París e Londres. Lei Portugués s’avancèron dins lo continent a partir dei colonias d’Angòla e de Moçambic. Lei Bèlgas, a l’iniciativa dau rèi Leopold II conquistèron un empèri fòrça important dins lo bacin de Còngo. Leis Alemands s’installèron dins la region de Cameron, dau Sud-Oèst African e d’Africa Orientala Alemanda (uei Tanzania). Trobèron un acòrd de partiment dau sultanat de Zanzibar ambé lei Britanics. Leis Italians conquistèron Libia en 1911 après una guèrra victoriosa còntra leis Otomans e una partida de Somalia. En revènge, foguèron desfachs per leis Etiopians e l’ambicion italiana de fondar una Africa Orientala Italiana mau capitèt fins a 1935-1936. Enfin, Espanha participèt au partiment de Marròc ambé França. Conquistèt tanben lo Sahara Occidentau.
Lei doas guèrras mondialas[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala si debanèt tanben en Africa entre lei colonias de l’Entenduda e aquelei deis Empèris Centraus. Pasmens, en causa de la superiotat numerica francobritanica, lei colonias alemandas foguèron rapidament ocupadas. Pasmens, lei fòrças alemandas de la colonia d’Africa Orientala Alemanda capitèron de s’escapar e menèron una guèrra de secutament dins tota la region fins a la fin de la guèrra.
Après la desfacha d’Alemanha, son empèri coloniau foguèt devesit entre lei venceires : França obtenguèt Cameron e la mitat orientala de Tògo, lo Reiaume Unit obtenguèt l’Africa Orientala Alemanda e la mitat occidentala de Tògo, Belgica aguèt la region nòrd-oèst de l’Africa Orientala Alemanda fins au lac Victòria e l’Africa dau Sud prenguèt lo contraròtle dau Sud-Oèst African. Aquelei territòris èran de mandats de la SDN mai, en realitat foguèron administrats coma de colonias. Puei, en 1935-1936, Itàlia conquistèt Etiopia e, en 1936, Egipte venguèt oficialament independenta maugrat lo mantenement d’una influéncia britanica fòrça importanta.
La Segonda Guèrra Mondiala si debanèt tanben a partir de 1939 sus lo continent african. Etiopia foguèt rapidament liberada per leis Aliats e lo país èra tornarmai independent en 1941. L’Empèri Francés foguèt la fònt de rivalitat entre lo regim de Vichy e la França Liura. Pasmens, lo frònt principau si situèt lòng de la costat nòrd entre lei fòrças de l’Empèri Britanic e lei tropas de l’Axe.
Après la guèrra, l’afebliment dei poissanças colonialas e la desfacha francesa en Indochina marquèron lo començament de la descolonizacion. Franc dei colonias portuguesas, dei colonias francesas d’Argiera e de Cameron e dau mandat sud-african de Namibia, lo movement foguèt relativament pacific. Leis estats arabis venguèron independents dins lo corrent deis annadas 1950 e leis estats d’Africa Negra dins lo corrent deis annadas 1960. Demorèron quauqueis excepcions que venguèron pauc a pauc independentas dins leis annadas 1970 ò 1980. Lei guèrras colonialas opausèron de guerilhas generalament sostengudas per de país dau blòt sovietic a d’armadas europèas modèrnas que foguèron gaire menaçadas. Pasmens, la durada lònga d’aquelei conflictes entraïnèt de tensions politicas e economicas importantas au sen deis estats coloniaus que deguèron finalament acceptar l’independéncia (en 1962 per Argeria, en 1974 per lei colonias portuguesas).
-
-
-
Panèu dau periòde dau regime d'apartheid en Sud-Africa
-
Caps dau FLN au començament de la Guèrra d'Argeria
-
Soudats portugués durant la Guèrra d'Independéncia d'Angòla
La Guèrra Freja e lo periòde actuau[modificar | modificar la font]
Après la fin dei doas premiereis ondas d’independéncia, leis estats africans venguèron un enjòc de la Guèrra Freja (conflictes d’Angòla, de Moçambic...). Deguèron tanben faciar la dificultat d’unificar de pòbles diferents au sen de país novèus car lo mantenement dei frontieras colonialas venguèt un principi fondamentau de la diplomàcia africana fins au començament dau sègle XXI ambé l’independéncia dau Sodan dau Sud. De mai, la màger part deis estats novèus deguèron tanben faciar la dificultat de trobar de personaus competents per formar d’administracions estatics ò aquela de la manca de vida politica activa avans l’independéncia.
S’impausèt donc sovent de modèls de partits unics, supausats favorizar la fusion d’elèits d’origina diferenta, que si transformèron mai ò mens rapidament en regime autoritari. D’aqueu periòde, si desvolopèt tanben una corrupcion importanta. Conjugada ambé de conflictes regulars còntra l’autoritat centrala, entraïnèt lo declin de divèrseis estats d’Africa Centrala que sa sobeiranetat es a l’ora d’ara menaçada per de movements de revòuta intèrna ò l’influéncia d’actors estrangiers (país, companhiá…). Dins lo sud dau continent, s’impausèt tanben de modèls racistas basats sus l’apartheid sud-african. Maugrat l’adopcion de sancions internacionalas, lo caractèr anticomunista d’aqueleis estats, especialament Africa dau Sud, li permetèt de contornejar aquelei dificultats gràcias au sostèn d’estats occidentaus. Pasmens, après l’afondrament de l’URSS, la disparicion d’aqueleis ajudas entraïnèron l’abandon progressiu dei sistèmas d’apartheid.
Au començament dau sègle XXI, la manca d'estabilitat e lei problemas de desvolopament son de problemas majors per la màger part dei país africans. L'aumentacion rapida de la populacion e l'aparicion d'una agricultura destinat a l'exportacion contunian tanben d'aumentar lei tensions agricòlas e sociaus. Aquela situacion constituisse donc una zòna fòrça favorabla ai conflictes etnics, especialament quand lo partiment dei revenguts d'un país es fòrça mau partejat ò quand una ressorsa interessa divèrsei companhiás ò país estrangiers lèsts a destabilizar una region per s'assegurar lo contraròtle de sei ressorsas. L'autoritat de mai d'un estat african, coma Somalia ò la Republica Democratica de Còngo dins lei cas pus extrèms, demenisse sus de partidas importantas de son territòri e certanei regions son d'ara endavant independentas ò dirigidas per de senhors de guèrra.
-
Monument marcat lo raprochament entre Etiopia e l'URSS durant la Guèrra Freja
-
-
-
-
-
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Serge Lancel, Carthage, Fayard, 1992, Capitól I L'expansion phénicienne en Occident et la fondation de Carthage.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, p. 268.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, pp. 289-291.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, p. 239.
- ↑ Youri Zavadovskij, Le Meroitique, L'Harmattan, 2010, p. 27.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, p. 245.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, p. 241.
- ↑ Henry Gravrand, La civilisation Sereer, Cosaan : les origines, Nouvelles Éditions africaines, 1983, pp 75-76.
- ↑ Existisse d'autrei datas per la fondacion de Ghana medievau que van dau sègle IV avC au sègle VIII. Lo sègle VIII corresponde a l'expulsion dei Berbèrs de la region e a l'unificacion de divèrsei principats soninkes de la region per lo rèi (legendari) Kaya Magan Cissé


c: text/html

text:
Logicial liure
Lo logicial liure (var. logiciau liure) se referís al logicial que se pòt distribuir, utilizar e modificar liurament.
En general, se pòt dire qu'un programa es liure se permet çò que sèc :
- La libertat d'executar lo programa per quina intencion que siá (libertat 0).
- La libertat de veire cossí fonciona lo programa e de l'adaptar a las necessitats pròprias (libertat 1). L'accès al còde es una condicion essenciala.
- La libertat de redistribuir de còpias (libertat 2)
- La libertat de melhorar lo programa e de lo tornar distribuir amb los melhoraments realizats, per que tota la comunautat ne pòsca beneficiar (libertat 3). Coma la libertat 1, l'accès al còde es una condicion essenciala.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
135
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 135 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Presa de la Fortalesa de Betar, qu'èra lo refugi de Simon bar Kokhbà e de sei darriers partisans, per lei Romans. Aquò marquèt la fin de la Revòuta de Bar Kokhbà. Après tres annadas de guèrra, la quasi totalitat de Judèa èra estada destruch per lei combats. Segon leis autors romans, lei pèrdas totalas èran de 50 vilas fortificadas e 985 vilatges destruchs e de 580 000 abitants tuats. L'emperaire Adrian ordonèt la destruccion de Jerusalèm que son accès foguèt enebit ai Josieus fins a una data desconeguda.


text:
Ipotèsi
Una ipotèsi (del grèc ancian ὑπόϑeσις hypothesis, compausat de hypo, "sota" e thesis, "posicion") es la premissa sostenguda a un rasonament o una demostracion.
Lo sens del mot a l'origina èra una idèa intelligenta o un metòde matematic capable de simplificar los calculs, mas qu'èran pas necessariament reals. Amb aqueste sens lo cardenal Bellarmine usèt lo mot quand avertiguèt Galileo Galilei de pas tractar lo movement de la Tèrra coma real.
Dins l'usança comuna, una ipotèsi es una idèa provisòria que la siá valor a d'èsser assolidada.
L'ipotèsi exigís aital un esfòrç de la part dels investigadors per la confirmar o la negar. Dins lo metòde ipotetico-deductiu, una ipotèsi i aviá d'èsser falsificabla, amai i aviá la posibilitat de la se declarar falsa, usualament a travèrs l'observacion e per consequéncia la formulacion d'una autra ipotèsi logica.
Lo mot "ipotèsi" es estat utilizat d'un mòde incorrècte per l'ipotèsi de Riemann, que n' aviá d'èsser pus pròpriament apelada conjectura.
Per exemple, una persona qu'arriba dins un país e que vei una feda blanca, poiriá formular l'ipotèsi que totas las fedas d' aquel país seràn blancas.
Aquesta pòt èsser considerada coma una ipotèsi per çò qu' es falsificabla, valent a dire, que ne pòt èsser ensajat lo contrari: ne sufís de veire una sola feda d'una autra color.
De còps las demostracions matematicas son enonciadas en tres parts: ipotèsi, tèsi e demostracion, ont l'enonciat per demostrar es pas l'ipotèsi mas la tèsi, las ipotèsis son en cambi las condicions dins las que s'operan, que son emplegadas ensemble amb los axiòmas de la teoria onte s'opera per obténer la demostracion, per exemple:
- Ipotèsi: siá un triangle rectangle
- Tèsi: Teorèma de Pitagòras
- Demostracion: veire las divèrsas demostracions a l'encòp Teorèma de Pitagòras.
La tèsi es la proposicion d'aquel que ne desira s'abastar vertat. Lo rasonament que vòl far per arribar a una tala vertat s'apèla demostracion.
Vocables o concèptes relacionats[modificar | modificar la font]
- Tèsi
- Teorèma
- Teoria
- Philosophiae Naturalis Principia Mathematica... per la posicion d'Isaac Newton en consideracion amb las ipotèsis... "Hypotheses non fingo".


text:
Balvanera
Balvanera qu’ei un quartièr de Buenos Aires. Lo son nom que vien de la parròpia Nosta Dauna de Balvanera, bastida en 1831 e aperada atau per’mor deu mostièr de Valvanera, dens La Rioja Espanha.
La partida deu quartièr autorn de la plaça Miserere on e’s pòt véder lo Mausolèu de Bernardino Rivadavia qu’ei coneguda oficiosament com lo quartièr Once per’mor de l’estacion Once de Septiembre ("Onze de Setembre" en occitan), mentre qui la partida sud-èst qu’ei aperada Congrès (e solide, per’mor qu’ei lo lòc on e s’estar lo Congrès) e lo nòrd-èst, eth, qu’ei designat com l’Abasto per’mor de l’ancian marcat deu medish nom, transformat uei lo dia en un deus centers comerciaus màgers de la ciutat ; l’Abasto qu’ei hortament ligat au sovièr deu famós cantaire occitan de tango Carlos Gardel, susnomat el Morocho del Abasto (lo "Moret de l’Abasto" en occitan) ;
A la debuta deu sègle XX, mantuns emigrants que poblèn Balvanera e l’Once e, enter eths, un sarròt de judius mes tanben arabis, armènis, e, com tostemps a Buenos Aires, galicians e italians.
Lo 18 de julhet de 1994 que marquè tristament aqueth quartièr on e’s troban mantun seti d’organizacion judiva, per’mor de l’atemptat de l’AMIA (la Mutuau Israelita Argentina).
Balvanera qu'acesa la Facultat de Medecina de la Facultat d'Economia de l'Universitat Autonòma de Buenos Aires (UBA) e tanben de cap a 25 000 botigas.


text:
Faidit
Los faidits son de cavalièrs e senhors lengadocians que se trapèron despossedits de sos feus e de sas tèrras pendent la crosada dels Albigeses. Èran partit dins la resisténcia occitana menada contra l'occupacion e l'establiment dels crosats venguts del nòrd.
Los senhors lengadocians qu'èran punits de faidiment o podían èsser per doas rasons.
O èran de cresents catars e doncas colpables dirèctament d'eretgia, o refusavan de far aleujança als caps de la crosada, çò que ne fasiá (al vejaire dels crosats) de protectors d'eretics (çò qu'èra per qualques uns vertadièr: de perfèits e perfèitas essent a vegada de membres de la lor familha).
Un senhor o cavalièr punit de faidiment aviá la seunas tèrras mesas en presa e doncas se las podián far confiscar pels crosats. Fòrça faidits percaçats s'escapèron e prenguèron una part activa dins la resisténcia a l'occupacion d'Occitània pels crosats.
L'avenidor d'aqueles cavalièrs foguèt fòrça diferent. D'efècte, demoravan pas necessàriament faidit a vida.
Qualques un moriguèron per sas tèrras o s'exilièron a la cort del rei d'Aragon, coma Geraud de Niòrt un temps. D'autres cerquèron tanben a far la patz amb la Glèisa Catolica Romana per recuperar las tèrras e sos dreches en escambi de promessas de combatre los eretics a son torn o alara de venir crosat en Tèrra Santa coma foguèt lo cas, per exemple, d'Olivièr de Tèrme, de Bernart Aton de Niòrt (qu'anèt fins a Roma se far absòlvre pel Papa...).
D'entre los faidits celèbres, i a : Ramon VI de Tolosa e lo seu filh Raymond VII, Ramon Trencavel, Pèire Rogièr de Mirapeis, lo defensaire de Montsegur e Olivièr de Tèrme.
Lista dels « faidits »[modificar | modificar la font]
Fòrça noms de cavalièrs e senhors faidits son coneguts mas pas totes d'entre eles i a:
- Pèire Ramon d'Argens (Faidit del temps de Simon de Montfòrt) [1]
- Chabèrt de Barbairan
- Jordan de Cabaret
- Beranguièr de Cucunhan
- Pèire de Cucunhan
- Guiraud de Gordon
- Bernart Jordan de l'Illa de Baish
- Guilhèm Unaud de Lantar
- Guiraud Unaud de Lantar
- Jordan Unaud de Lantar
- Ramon Unaud de Lantar
- Raol de Laura
- Guilhèm de Menèrba
- Pons de Mirabèl
- Arnaud Rogièr de Mirepoix
- Pèire Rogièr de Mirapeis
- Aimeric de Montlaur
- Osíl de Morlhon
- Geraud de Niòrt
- Bernart Aton de Niòrt
- Guilhèm de Niòrt
- Ramond de Ròcafuèlh (Niòrt)
- Guiraud de Pepius
- Raimon de Perelha
- Guilhèm du Puèg (de Podio) [2].
- Sicard de Puèglaurenç
- Pelfòrt de Rabastens
- Ramon Sans de Rabat
- Augièr de Rabat
- Aimerin de Ròcafòrt
- Pèire Geraud de Rotièr
- Olivièr de Tèrme
- Ramon VI de Tolosa
- Ramon VII de Tolosa
- Ramon II Trencavel
- Guiraud Amièl de Vilalièr
- Arnaud de Vilamur


text:
Potz Arthur-de-Buyer
Lo potz Arthur-de-Buyer (o potz n°11) es un dels carbonatges principals de las houillères de Ronchamp. Es situat sul territòri de la comuna de Magny-Danigon, dins la region francesa de Franca Comtat. Foguèt cavat tre 1894 pr'amor d'assegurar l'avenidor de la companhiá que se trobava en aquel temps dins una situacion financièra malastrosa. Lo projècte foguèt portat per Léon Poussigue, lo director de las houillères dempuèi 1891. Èra cargat de dirigir las òbras de cavatge, de concebre los bastiments e d'installar cada maquina. Le siège foguèt batejada amb lo nom del president Arthur de Buyer, que gerissiá la societat dempuèi 1876 e partiguèt en retirada tre que la fòssa foguèt mesa en activitat.
Lo potz foguèt en activitat de 1900 fins a la debuta de las annadas 1950. Sa prigondor es de 1.010 mètres, çò que fasiá d'el lo potz de mina mai prigond de l'estat francés al començament del sègle XX, e lo primièr a passar la fonzor simbolica de 1.000 mètres. Aprèp que s'i explotèt la houille durant gaireben un mièg sègle e que s'ensagèsse d'i explotar d'urani aprèp la Segonda Guèrra Mondiala, s'i debanèron mantuna temptativa de reconversion, per finalament acabar en ruina a la debuta del sègle XXI. Un projècte d'installacion d'una centrala solara fotovoltaïca es a èsser estudiat per la municipalitat dempuèi junh de 2012.


text:
Lamenay-sur-Loire
Lamenay-sur-Loire es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lamenay-Sus-Loire a situat en lo sud de la Nièvre, près de Decize.
Lamenay-sur-Loire est situé dans le sud de la Nièvre, près de Decize.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquel pichon vilatge a un encant cèrt, degut en particular al pittoresque dels ostals. Bastit al Sègle XVIII, lo vilatge a resistit a la Guèrra, #èsser d'en un autre luòc un centre de resisténcia importanta pendent la Segonda Guèrra mondiala, #çò que justifica benlèu la visita del General de Gaulle en 1958[ref. necessària].
Ce petit village a un charme certain, dû en particulier au pittoresque des maisons. Construit au Sègle XVIII, le village a résisté à la Guerre, il fut d'ailleurs un centre de résistance important pendant la Seconde Guerre mondiale, ce qui justifie peut-être la visite du Général de Gaulle en 1958[ref. necessària].


text:
Preïstòria
La Preïstòria designa lo periòde de la vida de l'Umanitat qu'es situat entre l'aparicion de l'Òme e l'invencion de l'escritura. Es devesida en divèrsei periòdes que lei principaus son lo Paleolitic e lo Neolitic. Lo premier acomença amb lei premiers òmes e se finís i a 10 000 o 12 000 ans. Es caracterizada per una industria basada sus la pèira e una economia de caça e de culhida. Vei tanben l'aparicion de l'art e de manifestacions religiosas. Puei, vèrs 8 000 avC, leis abitants de Mesopotamia venguèron sedentaris marcant la fin d'aqueu periòde e donc lo començament dau Neolitic. Aquela epòca es adonc marcada per la formacion de vilatges permanents e la naissença d'una economia de produccion amb lo desvolopament de l'agricultura, de la teissedura, de la metallurgia e de cambis comerciaus. Ansin, la fin dau Neolitic, e donc de la Preïstoria, es contemporanèa de l'aparicion dei civilizacions dau començament de l'Antiquitat.
Somari
- 1 Definicion de la Preïstòria
- 2 Periòdes de la Preïstoria
- 3 Evolucion deis espècias de la linhada umana e poblament de la planeta
- 4 Desvolopament dei tecnicas
- 5 L'art de la Preïstoria
- 6 Ligams intèrnes
- 7 Nòtas
- 8 Referéncias
- 9 Bibliografia
Definicion de la Preïstòria[modificar | modificar la font]
La definicion de la Preïstòria es malaisada car lei limits d'aquela epòca pòdon aisadament variar en foncion dei critèris considerats.
Ansin, la Preïstòria acomença amb l'aparicion de l'Òme. Pasmens, la data d'aquela aparicion es diferenta segon qu'es considerada l'aparicion sus la Tèrra dau genre Homo fa 2,9 milions d'annadas o aquela de seis ancessors dau genre Australopithecus fa aperaquí 5 milions d'annadas. D'efèct, lei dos genres avián desvolopat la marcha drecha e èran capables de produrre d'otís litics fòrça similars. Ansin, la data dau començament de la Preïstoria depend sovent de l'adopcion d'una definicion de l'Òme en foncion d'aspècts culturaus e antropologics que pòu considerar un genre o l'autre.
La definicion de la fin de la Preïstòria — l'aparicion de l'escritura — pausa tanben de questions e de problèmas per doas rasons principalas. Premier, aquela aparicion aguèt pas luòc simultanèament sus la planeta mai, en mai d'aquò, varia fortàment segon lei regions. Per exemple, la preséncia de l'escritura es atestada en Egipte dempuei 3400 avC mai solament dempuei 1400 avC en China. D'autra part, certanei societats, especialament en America, avián una tradicion orala importanta e un nivèu de desvolopament fòrça superior e diferent dei societats preïstoricas. Es benlèu lo cas de la civilizacion de Nazca o de la civilizacion inca ont a l'ora d'ara se conois ges de forma d'escritura maugrat la preséncia d'un estat e d'una economia evolucionats.
Ansin, una tendància novèla apareis amb la definicion de critèris economics e sociaus per caracterizar la Preïstòria. La Preïstòria stricto sensu seriá lo periòde marcat per l'existéncia de grops d'òmes vivent de la caça e de la culhida sensa èsser capables de lei mestrejar. Un periòde novèu, sonat Protoïstòria, es prepausat per designar l'èra de formacion de societats pus organizadas amb una transformacion de l'organizacion deis abitacions per formar de vilatges, l'aparicion d'un poder ierarquizat, de cambis comerciaus... etc.
Periòdes de la Preïstoria[modificar | modificar la font]
La cronologia de la Preïstòria acomencèt d'èsser establida au sègle XIX, après leis òbras dei sistematicians dau sègle precedent coma Linné o Buffon.
Ansin, en 1820, Christian Jürgensen Thomsen organizèt lei colleccions de son musèu segon lei materiaus principaus utilizats per produrre d'otís. Creèt donc la classificacion dicha dei « tres temps » : lo Temps de la Pèira, lo Temps dau Bronze e lo Temps dau Fèrre[1]. Puei, en 1865, John Lubbock prepausèt de devesir lo Temps de la Pèira en lo Paleolitic (« Temps de la Pèira anciana »), onte la pèira èra solament talhada, e lo Neolitic (« Temps de la Pèira lisca »), onte la pèira èra talhada e tanben liscada[2].
Aquelei periòdes existisson totjorn dins la classificacion modèrna de la Preïstòria. Pasmens, un nombre important de sota-periòdes es estat creat per detalhar leis evolucions dei tecnicas e deis otís descubèrts durant lei cavaments. Dos temps suplementaris son definits entre lo Paleolitic e lo Neolitic. Se tracta de l'Epipaleolític, tanben dich Paleolitic tardiu, e dau Mesolitic. Lei tipes de produccion d'otís son tanben utilizats per caracterizar certanei culturas o epòcas d'un periòde pus grand.
Evolucion deis espècias de la linhada umana e poblament de la planeta[modificar | modificar la font]
La linhada umana es l'ensems deis espècias qu'an un ligam de parentat pus pròche amb l'uman Homo sapiens qu'amb lo chimpanzé. Dempuei leis annadas 1980, la descubèrta de divèrsei fossils a considerablament complicat sa descripcion. Ansin, l'ensems dau grop es d'ara endavant considerat coma una linhada boissonanta e ni mai linear. La consequéncia principala es qu'un nombre important d'ipotèsis existís per depintar l'aparicion d'Homo sapiens e son desvolopament.
Lei premiereis espècias dau genre Homo[modificar | modificar la font]
Lei premiereis espècias conegudas dau genre Homo foguèron Homo habilis e Homo rudolfensis. Apareguèron probablament en Africa i a 2,5 milions d'annadas. Sei capacitats cerebralas son pus importantas qu'aquelei dau genre Australopithecus e èran capables de fabricar e d'utilizar d'otís rudimentaris. Homo habilis èra encara acostumat a la vida dins leis aubres. En revenge, Homo rudolfensis aviá ja una bipedia pus afiermada e un regim alimentari pus carnivòr. Lei dos dispareguèron fa 1,6 milion d'annadas.
Contemporanèus dei darriers Homo habilis, Homo ergaster presenta de caracteristicas pus pròchas de l'òme modèrne. Sa talha es pus auta, sa bipedia es venguda exclusiva, lo volum de son crani aganta 800 cm3 e sa fàcia es arredonida. Seis otís son tanben venguts pus complèxes (bifàcias, premierei destraus...). Aqueleis elements li permetèron de se desplaçar e de poplar una partida d'Euròpa e d'Asia, bensai tre 1,8 milion d'annadas. Enfin, es capable de practicar un lengatge articulat.
Fa un milion d'annadas, lei Homo ergaster d'Asia son probablament a l'origina d'una espècia pus evolucionada, Homo erectus, qu'es l'autor d'une industria litica novèla. Homo erectus seriá tanben lo premier Homo que pòu mestrejar la fabricacion e l'utilizacion dau fuòc vèrs 450 000 avC.
L'aparicion de l'òme modèrne[modificar | modificar la font]
L'aparicion de l'òme modèrne, Homo sapiens, e son expansion au rèsta de la planeta son generalament descrichas per la teoria de l'origina africana de l'òme. Seriá aparegut fa 200 000 ans e auriá migrat sus leis autrei continents remplaçant pauc a pauc leis autreis espècias dau genre Homo coma Homo erectus e Homo neanderthalensis.
D'efèct, en Euròpa, leis annadas 600 000 a 200 000 foguèron marcadas per la preséncia d' Homo heidelbergensis. L'origina d'aquela espècia es desconeguda mai una linhada implicant Homo ergaster puei Homo antecessor es sovent avançada. Lei periòdes de glaciacion terrèstra aurián alora isolada lei populacions d'Homo heidelbergensis que donèron naissença a Homo neanderthalensis fa 200 000 ans aperaquí. Aquela espècia presenta de senhaus d'adaptacion ai mitans fregs e una intelligéncia fòrça superiora ai membres precedents dau genre Homo. Es l'autor d'òbras artisticas (gravaduras, formas geometricas, utilizacion de l'òcre... etc.) e bensai dei premiers rites funèbres[3] [4] [5].
De son caire, Homo sapiens seriá egalament aparegut fa 200 000 ans en Africa segon de fossils descubèrts. Vèrs 100 000 avC, presenta lei marcas d'una industria força sofisticada. 50 000 ans pus tard, lei senhaus d'un comportament modèrne son presents amb l'aparicion de rites funèbres, d'otís novèus e d'un començament d'estandardizacion[6]. Après una premiera tièra de migracions infructuosas vèrs 100 000 avC en causa de cambiaments climatics, Homo sapiens capitèt de sortir d'Africa fa 50 000 ans. Lei fossils mòstran una expansion rapida en Eurasia, en Austràlia fa 40 000 ans e benlèu en America fa 30 000 ans[Nòta 1].
Son arribada en Euròpa marca lo començament d'una coabitacion brèva amb Homo neanderthalensis que dispareguèt fa 29 000 ans. Pasmens, lei rasons d'aquela disparicion son pas encara esclarzidas. S'avança divèrseis ipotèsis coma aquela d'una epidemia o aquela de l'absorcion de l'espècia per Homo sapiens. D'estudis son en cors sus de fossils d'òmes arcaïcs per avalorar la preséncia de gèns neandertalians dins l'ADN dei Homo sapiens modèrnes[7] [8]. A partir de 18 000 ans, amb la desparicion dei darrierei populacions d' Homo floresiensis que seriá un descendent d' Homo habilis isolat sus l'illa de Flores, Homo sapiens es vengut l'espècia soleta dau genre Homo sus la planeta.
Desvolopament dei tecnicas[modificar | modificar la font]
La mestreja dau fuòc[modificar | modificar la font]
La data de la mestreja dau fuòc per leis umans es encara un subjècte de discussions entre lei scientifics. Pasmens, lei cavaments sus certanei sites ocupats fa au mens 400 000 ans an descubèrt de traças d'utilizacion dau fuòc per Homo erectus en Africa e en Euròpa[9] [10]. Puei, lo nombre de vestigis aumentan e venon frequents vèrs 200 000 avC[9]. En revenge, dau fach de la conservacion malaisada deis objèctes, leis objèctes pus ancians permetent de produrre dau fuòc que son coneguts a l'ora d'ara datan aperaquí de 30 000 avC.
Lo desvolopament deis otís[modificar | modificar la font]
Se considèra generalament que la premiera manifestacion de l'intelligéncia umana foguèt lo premier otís fabricat. L'òme a pauc a pauc descubèrt e aprés a mestrejar e modificar lei materiaus disponibles (fusta, òs, pèira, rèstas d'animaus...) per produrre d'otís e d'armas. Pasmens, la màger part dei materiaus utilizats, coma lo cuer o lei pelissas pòdon pas èsser descubèrts per lei scientifics car son destruchs per lo temps. D'autrei materiau, coma l'òs, que se degradan pus malaisament, son principalament trobats dins lei sites pus recents e demòran rars per lei periòdes pus ancians. Pasmens, l'industria preïstòrica leis utiliza dempuei lo començament dau Paleolitic. En fach, la pèira es generalament lo produch unic qu'es conservat.
Constituís donc l'element de basa deis otís preïstorics coneguts gràcias a sa duretat, sei proprietats talhantas e lei possibilitats variadas existent per la faiçonar. Ansin, se lei premiers otís en pèira èran somaris, se diversifiquèron au fieu dau temps e existís de diferéncias importantas entre lei periòdes preïstorics. Lei produccions d'objèctes litics son donc fòrça caracteristics d'una epòca e d'una cultura. Testimònian pereu dei progrès tecnologics realizats per leis espècias successivas dau genre Homo fins a l'aparicion d'Homo sapiens.
Classificacion e foncion deis otís[modificar | modificar la font]
De veire : Industria litica.
Leis otís son d'objèctes frequents dins lei cavaments preïstorics. Lei scientifics an donc realizat una classificacion segon sei tecnicas de produccion, sei formas e sei foncions. Puei, lei correlacions entre aqueleis elements permeton de crear una tipologia deis objèctes diferents descubèrts. Leis ensems similars d'objèctes diferents son gropats en cultura que forman de sota-periòdes de cada èra de la Preïstorica. Aquelei culturas son generalament nomenadas segon lo nom dau site onte foguèron identificadas per lo premier còp. Se tracta donc de « Tecnica Levallois » o de « Badegoulian ».
Leis otís son dichs d'un biais intuitiu per analogia amb de formas modèrnas o segon leis utilizacions supausadas. Existís de « burins » o de « rascladors ». Pasmens, l'usatge de certaneis otís, coma lei « bastons de comandament », es totjorn pas conegut e la màger part deis objèctes devián aver divèrseis usanças. Ansin, lei recèrcas pus recentas assaian de descubrir lei tecnicas de fabricacion e leis utilizacions deis objèctes per comparasons amb d'otís produchs e utilizats dins de condicions similaras a aquelei de la Preïstòria. Permeton especialament de saber se l'otís desgatjat per lei cavaments es complèt o se manca una partida (manche, pèça en òs... etc). Dins aquò, lei noms ancians son estats conservats.
Tecnicas de fabricacion[modificar | modificar la font]
Lei tecnicas de produccion deis otís en pèira evolucionan segon lo materiau utilizat. Se practicava dos tipes d'operacions principalas : l'espeçament e lo faiçonament. L'espeçament consistís de destacar de brigas d'una pèira per de percussions successivas fins a obtenir un esclat utilizable. Lo faiçonament a per but de modificar la forma de la pèira esperela. Vèrs la fin de la Preïstòria, leis òmes èran capables de fabricar d'objèctes litics relativament pichons amb una espessor de quauquei millimètres. Aqueleis otís, per exemple de ponchs de sageta, èran generalament associats amb d'autrei materiaus (fusta, òs... etc.) per crear d'objèctes pus complèxes.
La fabricacion d'otís en òs es pus complèxa qu'aquela d'objèctes en pèira. Necessita de tecnicas pus evolucionadas e l'existéncia preliminara d'otís en pèira. En fòra de l'òs, s'utilizava lei banas e l'evòri per fabricar d'objèctes coma d'arpons o de musclaus.
Lo desvolopament de l'agricultura[modificar | modificar la font]
L'aparicion de l'agricultura marca lo començament dau Neolitic e un cambiament capitau amb l'abandon progressiu dau nomadisme. Aquò entraïna l'invencion de tecnicas novèlas que permetèron a l'òme de modificar son environament d'un biais durable. De mai, l'aumentacion de la norridura disponibla causa aquela de la populacion enterin que leis estructuras basicas de la societat modèrna (estat, govèrn, guèrra...) apareguèron pauc a pauc.
Aquelei premierei comunautats sedentàrias se formèron en Mesopotamia e en Orient Pròche vèrs lo millenari X avC dins una region sonada lo « Creissent Fertil ». S'estend sus lei territòris de Siria, de Liban, d'Iran e d'Iraq. La domesticacion d'espècias fèras acomencèt tre lo millenari seguent. De cavaments an tanben mostrat qu'aqueu desvolopament aguèt luòc en Paquistan durant lo millenari VIII avC puei en China, en Euròpa Orientala e dins lo Sahara au millenari VI avC. Leis premiereis espècias domesticadas foguèron lo blat e l'òrdi entre lei cerealas e la cabra e lo moton entre leis animaus[11] [12]. Lo buou foguèt domesticat vèrs 8 000, lo pòrc vèrs 7 000 e lo chivau vèrs 4 000 avC[13].
Au nivèu tecnologic, leis otís umans venguèron pus diversificats, especialament après l'aparicion de la metallurgia e de la ceramica. Pasmens, lei cambiaments pus importants se debanèron dins l'organizacion de la societat. D'efèct, divèrsei caracteristicas dei societats modèrnas apareguèron. Leis abitacions venguèron permanentas e lei materiaus de construccion cambièron au profiech d'elements solids coma la pèira o la fusta. Leis abitants venguèron tanben pus especializats dins certanei pretzfachs coma l'agricultura, l'artisanat o lo comèrci. Ansin, d'inegalitats acomencèron d'aparéisser amb lei premierei formas de ierarquia e de govèrn. Lei sègles neolitics veguèron donc la formacion d'estructuras politicas e militaras coma Uruk o Kish en Mesopotamia. Enfin, lei descubèrtas realizadas sus lo còrs de la momia europèa d'Ötzi au nivèu de sei bleçaduras e de son armament mòstran tanben l'aparicion de conflictes entre lei comunautats umanas.
L'aparicion de la metallurgia[modificar | modificar la font]
L'aparicion de la metallurgia aguèt probablament luòc entre lei millenaris VII e V avC coma o mòstra de cavaments dins lei Balcans, en Anatolia o la descubèrta d'armas en coire sus la momia d'Otzï. Lo premier metau utilizat foguèt lo coire puei lo bronze a partir de 3 500 avC aperaquí. Aquò marca la fin dau Temps de la Pèira. En revenge, la premiera utilizacion dau fèrre seriá lo fach deis Ititas vèrs 1 200 avC durant l'Antiquitat.
Ansin, durant la fin de la Preïstòria, lei metaus utilizats son essencialament l'aur, l'argent, lo coire, l'estam e lo bronze qu'es un aliatge de coire et d'estam. Lo començament de l'utilizacion dau bronze evoluciona segon lei regions :
- tre lo millenari IV avC en Egipte e en Mesopotamia.
- au millenari III avC en Anatolia, en Grècia, en Creta e en Índia.
- au millenari II avC dins lo rèsta d'Euròpa e en China.
Doas tecnicas principalas son conegudas per la realizacion d'objèctes. Se tracta de l'utilizacion de mòtle en pèira e de la tecnica dicha de la ciera perduda. La premiera permetèt generalament la fabricacion d'armas e la segonda la produccion d'objèctes pus complèxes amb de clòts grands coma un boton de ròda.
L'art de la Preïstoria[modificar | modificar la font]
L'art paleolitic[modificar | modificar la font]
De veire : L'art paleolitic
L'aparicion de l'art es atestada vèrs la fin dau Paleolitic mejan mai podriá èsser pus anciana. Lei marcas pus ancianas presentas sus un objècte sensa but utilitari datan de 75 000 avC. Pasmens, lei cavaments sus de sites preïstorics datant de 300 000 a 100 000 an descubèrt de mineraus coma lo qüars (cristau de ròca) o l'obsidiana que sa preséncia se pòu explicar per de rasons esteticas. Leis espècias arregardadas per aquelei manifestacions artisticas son Homo sapiens e Homo neanderthalensis.
Vèrs 32 000 avC, l'art es ben desvolopat, especialament dins lei sites abitats per Homo sapiens. Lei tecnicas e lei supòrts utilizats son variats. La pèira, l'òs, l'evòri o l'argiela son utilizats e bensai de materiaus mens resistents au temps coma lo teissut. Doas formas d'art son conegudas a l'ora d'ara que son :
- l'art parietau que designa l'ensems deis òbras d'art realizadas per l'òme subre lei parets de baumas. Es lo cas dei pinturas de la bauma de Las Caus.
- l'art mobilier, que l'escultura, que designa l'ensems de decoracions sus leis objèctes, utilitaris o non. Per exemple, es lo cas de l'estatua pichona en evòri descubèrta dins la bauma de Hohlenstein-Stadel[14].
Lei figuracions son similaras per lei doas formas e pòdon èsser gropadas en representacions :
- de senhaus (ponchs de sageta, man umana...) que forman la màger part deis elements artistics descubèrts e lei pus malaisats d'interpretar. Son generalament presents amb lei representacions d'animaus mai existís tanben de realizacions fachas solament amb de trachs coma dins la Cauna de Niaus. La color de l'òbra podriá egalament tenir un ròtle important.
- d'animaus que son lo segond tèma principau de l'art preïstoric. Representan leis espècias d'animaus presentas dins l'environament deis autors. Ansin, leis animaus representats evolucionan segon l'epòca e la region e mai se leis erbivòrs grands coma lei chivaus o lei bisonts son pus frequents. Leis animaus pòdon èsser gropats per representar una scena. Lei representacions de vegetaus o d'animaus fantastics existisson mai son fòrças raras.
- d'umans que son pus raras, especialament lei representacions masculinas. De lor caire, lei representacions femeninas son generalament associadas amb la feconditat.
L'art neolitic[modificar | modificar la font]
De veire : L'art neolitic
L'art neolitic s'exprimís coma per lo periòde precedent au nivèu deis arts parietaus e mobiliers. Pasmens, se desvolopa tanben lei premierei formas d'arquitectura amb la construccion de megalits. De mai, l'art neolitic explòra de tèmas novèus e melhora certaneis arts coma l'escultura o la decoracion d'objèctes. L'art dau Neolitic es donc variat e depend de la region considerada. Lei fogaus pus coneguts son situats en Euròpa, au Sahara e en Mesopotamia. Lei fònts d'inspiracions son egalament variadas. Lei representacions animalas son totjorn presentas mai l'òme, subretot la frema, venguèt pus present dins l'art. Lei supòrts demorèron probablament identics au periòde precedent.
La pintura demora fòrça presenta au Neolitic, especialament au Levant Espanhòu e au Sahara. Leis òbras d'Espanha son datadas entre 8 000 e 5 000 avC. Son situadas dins de baumas pauc prefondas o sus de bauç. Lei representacions son estilizadas e monocròmas. Lei tematicas principalas son liadas a la vida quotidiana coma la caça, la garda dau bestiau e mai la guèrra entre òmes. Au Sahara, lei pinturas representan tanben de scenas dau quotidian. Foguèron descubèrtas sus lei parets de bauç o sus d'objèctes. Au contrari dei pinturas d'Espanha, son associadas amb d'autrei tipes artistics coma l'escultura.
De son caire, l'escultura conoguèt un desvolopament fòrça important durant lo Neologic car la màger part dei culturas presentan una produccion d'estatuas. Ansin, d'estatuas en pèira e en argiela son conegudas en Mesopotamia tre lo millenari VII avC. Son associadas amb de representacions femeninas e l'idèa de feconditat. Leis estatuas femeninas son tanben frequentas en Euròpa e existisson en China.
Enfin, lo periòde marca lo començament de l'arquitectura monumentala, especialament en Euròpa, amb lo començament dau megalitisme. Son aparicion seriá situada vèrs la fin dau millenari V avC, de lòng de l'Ocean Atlantic, d'Espanha fins a Escòcia. Son existéncia contuniariá après lo Neolitic durant l'Edat dau Bronze. Un megalit es definit coma una construccion importanta realizada en pèira. Quatre tipes son coneguts pendent lo Neolitic :
- lo menhir qu'es una pèira isolada e dreiçada verticalament.
- l'alinhament qu'es una associacion de menhirs en linha.
- lo cromlèc qu'es una associacion de menhirs en ceucle.
- lo dolmèn qu'es una tomba generalament recubèrta per un tumulus de tèrra.
Certanei megalits an una decoracion qu'es inicialament facha de formas geometricas abstrachas. Pasmens, amb lo temps, venguèron mai e mai de formas representant d'objèctes (armas...), d'animaus o d'umans.
L'art de la fin de la Preïstòria[modificar | modificar la font]
L'art de la fin de la Preïstòria evoluciona d'un biais aut segon lei regions e lor nivèu tecnologic. Pasmens, per la màger part dei civilizacions, lo periòde es caracterizat per l'aparicion de la metallurgia e donc dei premiers joièus. Enterin, l'aparicion d'otís en metau permet de melhorar lei tecnicas precedentas coma la gravadura.
Ansin, lei regions a l'entorn de la Mar Mediterranèa conoguèron una èra artistica remarcabla amb lei realizacions d'estatuas de maubre o de bronze en Grècia o en Italia. Aqueleis òbras prefiguran l'art dei civilizacions de l'Antiquitat. Per exemple, leis Etruscs contunièron de decorar sei temples amb d'estatuas de bronze coma lei premiers pòples de la Peninsula italica. Es tanben lo cas en Asia onte lei reiaumes qu'acomencèron lor formacion vèrs lo millenari II avC tenián un art desvolopat. Pasmens, lei cavaments scientificas an mostrat que lei civilizacions mens avançadas o mens conegudas avián egalament de formas d'arts pròprias e de culturas importantas. Per exemple, es lo cas de pòples d'Euròpa Orientala coma leis Scitas que lors tombas an mostrat la preséncia d'objèctes fòrça rafinats.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Existís tanben una teoria que situa l'arribada d'Homo sapiens en America fa 14 000 ans.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Ledetraad til Nordisk Oldkyndighed, 1836.
- ↑ Lubbock, J., Prehistoric Times, Londres, Williams and Norgate, 1865.
- ↑ Lorblanchet, M. (1999) La naissance de l'Art. Genèse de l'art préhistorique, Paris, Éd. Errance, 304 paginas.
- ↑ Jaubert, J. Chasseurs et artisans du Moustérien, La Maison des Roches (1999).
- ↑ Maureille, B. Les premières sépultures, Le Pommier / Cité des sciences et de l'industrie, (2004)
- ↑ Maureille, B. (2004) - Les premières sépultures, Paris, Le Pommier, Cité des sciences et de l'industrie, 123 paginas.
- ↑ Evans, P.D., Mekel-Bobrov, N., Vallender, E.J., Hudson R.R. et Lahn, B.T., (2006) - « Evidence that the adaptive allele of the brain size gene microcephalin introgressed into Homo sapiens from an archaic Homo lineage » [archive], Proceedings of the National Academy of Sciences, vol. 103, n°. 48, pp. 18178-18183.
- ↑ Plagnol, V., Wall, J.D., (2006) - « Possible Ancestral Structure in Human Populations », PLoS Genetics, vol. 2, n° 7, julhet de 2006.
- ↑ 9,0 9,1 Perlès, C., « L'apparition du feu », in: Le temps de la Préhistoire, 1989, vol. 2, Société Préhistorique Française, Édition Archeologia, pp. 110-112.
- ↑ Monnier, J.-L., Hallegouet, B., Hinguant, S., Van Vliet-Lanoe, B., Falguères, Ch., Laurent, M., Bahain, J.-J., Marguerie, D., Mercier, N., Geigl, E. et Molines, N. (1996) - « Menez Dregan (Plouhinec, Finistère) et le Paléolithique inférieur à l’ouest de la France », in: Actes du XIIIème Congrès UISPP, Facchini, F., Palma di Cesnola, A., Piperno, M. et Peretto, C., (Éds.), Forlì, ABACO éd., vol. 2 - Lower and Middle Palaeolithic, pp. 99-108.
- ↑ Melinda A. Zeder, Goat busters track domestication.(physiologic changes and evolution of goats into a domesticated animal), Abriu de 2000.
- ↑ Michaël Lallemand, Courte synthèse sur l'histoire du mouton, de la domestication à nos jours, 2002.
- ↑ Giuffra E, Kijas JM, Amarger V, Carlborg O, Jeon JT, Andersson L, The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression.
- ↑ Nicholas J. Conard, « A female figurine from the basal Aurignacian of Hohle Fels Cave in southwestern Germany », dins Nature, no 459, 2009, p. 248-252 (ISSN 0028-0836).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (de) Pedersen, Hilthart (2008), "Die jüngere Steinzeit auf Bornholm", München & Ravensburg. ISBN 978-3-638-94559-2.
- (en) Christopher Boehm (1999) "Hierarchy in the Forest: The Evolution of Egalitarian Behavior" page 198 Harvard university press
- (en) Leften Stavros Stavrianos (1991). A Global History from Prehistory to the Present. New Jersey, USA: Prentice Hall. ISBN 0-13-357005-3
- (en) Bellwood, Peter (2004). First Farmers: The Origins of Agricultural Societies. Wiley-Blackwell. ISBN 0631205667.
- (en) Lévêque, F., Backer, A.-M. et Guilbaud, M. (1993), Context of a late neandertal. Implications of multidisciplinary research for the transition to Upper Paleolithic adaptations at Saint-Césaire, Charente-Maritime, France, Monographs in World Archaeology, Prehistory Press, Madison, Wisconsin, 130 paginas.
- (es) Cervera, J., Arsuaga, J.L., Bermudez de Castro, J.M. et Carbonell, E. (2000), Atapuerca - Un millón de años de historia, Madrid, Plot Ediciones, Editorial Complutense, 240 paginas.
- (fr) Inizan, M-L., Reduron-Ballinger, M., Roche, H. et Tixier, J. (1995), Préhistoire de la Pierre Taillée - t. 4 : Technologie de la pierre taillée, Meudon, CREP, 199 paginas.
- (fr) Dictionnaire de la Préhistoire, soota la direccion d'A. Leroi-Gourhan, PUF, Paris, 1988 (rééd. 1994).
- (fr) La Préhistoire dans le monde, sota la direccion de J. Garanger, PUF, Paris, 1992.
- (fr) L'invention de la Préhistoire, une anthologie, Presses Pocket, 1992.
- (fr) Hublin, J.-J. (2001) - « La conquête des vieux continents », dins Aux origines de l'humanité - de l'apparition de la vie à l'homme moderne, Coppens, Y. et Pick, P., (Éds.), Fayard.
- (fr) Ghesquière, E. e Marchand, G. (2010), Le Mésolithique en France - Archéologie des derniers chasseurs-cueilleurs, La Découverte, Inrap, 177 paginas.
- (fr) Barbaza, M. (1999), Les Civilisations postglaciaires - La vie dans la grande forêt tempérée, Histoire de la France préhistorique, La Maison des Roches, 128 paginas.
- (fr) Cauwe, N., Dolukhanav, P., Kozlowski, J. e van Berg, P.-L. (2007), Le Néolithique en Europe, Paris, Armand Colin, coll. U Histoire.
- (fr) Teyssandier, N. (2007), En route vers l'Ouest : les débuts de l'Aurignacien en Europe, Oxford, British Archaeological Reports, int. ser. 1638, 312 paginas.
- (fr) Bon, F. (2002), L'Aurignacien entre Mer et Océan - Réflexion sur l'unité des phases anciennes de l'Aurignacien dans le sud de la France, Société Préhistorique Française, Mémoire XXIX, 253 paginas.
- (fr) Lumley, H. de (dir.) (1981), Les premiers habitants de l'Europe, Paris, Laboratoire de Préhistoire du Musée de l'Homme, 199 paginas.
- (fr) Foucher, P., San Juan-Foucher, C. et Rumeau, Y. (2007), La grotte de Gargas, un siècle de découvertes, Communauté de communes du canton de Saint-Laurent-de-Neste, 128 paginas.
- Portal de la Preïstòria
-
Insert non-formatted text here


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement d'Ansbach (571)
Liste des communes
Feuchtwangen
Ville de Feuchtwangen, localité de l'Allemagne de 12 000 habitants.
La mairie de Feuchtwangen a une adresse e-mail et un site Internet.
Dinkelsbühl
Ville de Dinkelsbühl, localité de l'Allemagne de 11 000 habitants.
La mairie de Dinkelsbühl a une adresse e-mail et un site Internet.
Rothenburg ob der Tauber
Ville de Rothenburg ob der Tauber, localité de l'Allemagne de 11 000 habitants.
La mairie de Rothenburg ob der Tauber a une adresse e-mail et un site Internet.
Heilsbronn
Ville de Heilsbronn, localité de l'Allemagne de 8 900 habitants.
La mairie de Heilsbronn a une adresse e-mail et un site Internet.
Neuendettelsau
Ville de Neuendettelsau, localité de l'Allemagne de 7 700 habitants.
La mairie de Neuendettelsau a une adresse e-mail et un site Internet.
Herrieden
Ville de Herrieden, localité de l'Allemagne de 7 500 habitants.
La mairie de Herrieden a une adresse e-mail et un site Internet.
Windsbach
Ville de Windsbach, localité de l'Allemagne de 6 000 habitants.
La mairie de Windsbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Wassertrüdingen
Ville de Wassertrüdingen, localité de l'Allemagne de 5 900 habitants.
La mairie de Wassertrüdingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Bechhofen
Ville de Bechhofen, localité de l'Allemagne de 5 900 habitants.
La mairie de Bechhofen a une adresse e-mail et un site Internet.
Leutershausen
Ville de Leutershausen, localité de l'Allemagne de 5 500 habitants.
La mairie de Leutershausen a une adresse e-mail et un site Internet.
Dietenhofen
Ville de Dietenhofen, localité de l'Allemagne de 5 500 habitants.
La mairie de Dietenhofen a une adresse e-mail et un site Internet.
Petersaurach
Ville de Petersaurach, localité de l'Allemagne de 4 900 habitants.
La mairie de Petersaurach a une adresse e-mail et un site Internet.
Lichtenau
Ville de Lichtenau, localité de l'Allemagne de 3 700 habitants.
La mairie de Lichtenau a une adresse e-mail et un site Internet.
Schnelldorf
Ville de Schnelldorf, localité de l'Allemagne de 3 400 habitants.
La mairie de Schnelldorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Burgoberbach
Ville de Burgoberbach, localité de l'Allemagne de 3 300 habitants.
La mairie de Burgoberbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Sachsen bei Ansbach
Ville de Sachsen bei Ansbach, localité de l'Allemagne de 3 200 habitants.
La mairie de Sachsen bei Ansbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Lehrberg
Ville de Lehrberg, localité de l'Allemagne de 3 100 habitants.
La mairie de Lehrberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Wolframs-Eschenbach
Ville de Wolframs-Eschenbach, localité de l'Allemagne de 2 800 habitants.
La mairie de Wolframs-Eschenbach a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Anomaluridae
Es lo zoologista e paleontològ francés Paul Gervais (1816-1879) que creèt la familha dels Anomaluridae en 1849.
Son los esquiròls volants. Aquesta familha se rencontra pas que dins los bòsques d'Africa Centrala. Aquestes rosegaires se desplaçan en planant gràcias a una membrana (patagium) que religa lors membres anteriors als membres posteriors.
Compren doas sosfamilhas :
- Anomalurinae (1 genre, 4 espècias).
- Anomalurus derbianus (Anomalura de Derby)
- Anomalurus peli (Anomalura de Pel)
- Anomalurus pusillus (Anomalura pigmèa)
- Anomalurus beecrofti (Anomalura de Beecroft)
- Zenkerellinae (2 genres, 3 espècias).
- Zenkerella insignis (Zenkerela)
- Idiurus zenkeri (Anomalura de Zenker)
- Idiurus macrotis (Anomalura nana de las aurelhas longas)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 573168 Anomaluridae Gervais, 1849 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Anomaluridae (en)
- Referéncia NCBI : Anomaluridae (en)
- Referéncia CITES : familha Anomaluridae (fr+en) (sul sit de l’UNEP-WCMC)