text:
Jardin de las Plantas de Montpelhièr
Lo Jardin de las Plantas de Montpelhièr es un jardin botanic universitari que fa partit del patrimòni de l'Universitat de Montpelhièr 1. Es lo mai ancian jardin botanic en França. Ten una tripla vocacion: botanica, istorica e universitària.
A sa fondacion en 1593 per Pierre Richer de Belleval, lo Jardin de las plantas de Montpelhièr èra destinat a la cultura de las « simplas », mas lo projècte de Richer lèu despassèt las solas plantas medicinalas que servissián a l’ensenhament dels futurs mètges e apoticaris per venir un vertadièr luòc d’estudi botanic, novèl a l’epòca.
Somari
- 1 Istorica
- 2 Lo jardin botanic ara
- 3 Informacions practicas
- 4 Quelques donadas sul Jardin de las plantas de Montpelhièr
- 5 Personnalitats ligadas al Jardin botanic de Montpelhièr
- 6 Qualques fotografias del Jardin botanic de Montpelhièr
- 7 Vejatz tanben
Istorica[modificar | modificar la font]
Al començament del sègle XVII, lo Jardin de las Plantas de Montpelhièr foguèt en mai d'un jardin scientific, amb la seuna granda colleccion de vegetals, un jardin davancièr dins lo biais d’abordar lo monde vegetal dins sa diversitat, reprodusent diferents mitans (ombragat, solelhat, umide, sablenc, peirós…) e consacrant un luòc per las plantas exoticas.
Lo jardin botanic ara[modificar | modificar la font]
La seuna valor pedagogica essent reconeguda, es frequentat per nombre de botanistas, mètges e farmacians, escolans e estudiants mas tanben, per d'amators de la flora, dels toristas e de fòrça amoroses de la natura e de las plantas. Lo Jardin de las Plantas, que s'espandís sus 4,6 ectaras, es proprietat de l’Estat, afectat a l’Universitat de Montpelhièr 1 e gerit per l’UFR medecina.
Es un dels mai bèl elements del patrimòni païsatgièr de Montpelhièr e es classat atal depuèi 1982 e Monument istoric dempuèi 1992. Sa restauracion, comencèt en 2010, amb la reabilitacion de la serra Martins e l'amenatjament dels a l'entorn.
Informacions practicas[modificar | modificar la font]
Lo jardin de las plantas se visita, la dintrada es gratuita.
Oraris de dubertura:
- estiu (del 1èr de junh al 30 setembre) totes los jorns de 12 h a 20 h levat dilus
- ivèrn (del 1èr d'octobre al 31 de mai) totes los jorns de 12 h a 18 h levat dilus
L'Institut de botanic bastit en 1889 pel professor Charles Henri Marie Flahault e que tòca lo Jardin, es una proprietat de l'Universitat de Montpelhièr 2.
Quelques donadas sul Jardin de las plantas de Montpelhièr[modificar | modificar la font]
- Classat site protegit dempuèi lo 12 de febrièr de 1962, Monument istoric dempuèi del 3 de setembre de 1992.
- Superfícia: 46 460 m2
- Collections :
- Nombre de vegetals fòra: 2 200 espècias que 760 arbres.
- Nombre de vegetals en serras : 1 000 espècias, repartidas entre : l'oranjariá (1804), las serras Planchon : cinc chapèlas que la mai granda es dedicada a las plantas de l'América de Sud, la serra Martins : cactacèas e plantes succulentas, la serra Harant : arbrilhons tropicals.
- Estatuas : una quinzena de bustes de mètge naturalistas avent obrat al jardin, lo monument de Rabelais (1921) e lo tombèl de Narcissa (1785-1810), Estatua de Carl von Linné.
- Foncion pedagogica
Personnalitats ligadas al Jardin botanic de Montpelhièr[modificar | modificar la font]
-
Pierre Richer de Belleval, Intendent de 1593 a 1632
-
François Boissier de Sauvages, Intendent de 1740 a 1758
-
Antoine Gouan, director de 1794 a 1803
-
Augustin Pyrame de Candolle, director de 1807 à 1816
Qualques fotografias del Jardin botanic de Montpelhièr[modificar | modificar la font]
-
-
-
L'estanca dels lotus
-
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Rioux, Jean Antoine. Le Jardin des plantes de Montpellier. Graulhet : Odyssée, 1994, 230 p. ISBN 2-909478-01-7
- (fr)Rioux, Jean Antoine. Le Jardin des plantes de Montpellier : les leçons de l'histoire. Montpellier : Sauramps Médical, 2004, 114 p. ISBN 2-84023-307-X
- (fr)Rioux, Jean Antoine. "Le jardin des plantes de Montpellier : origine, évolution, avenir" Sites et monuments (bulletin de la Société pour la protection des paysages et de l'esthétique de la France) n° 195 (octobre 2006) - pp. 32-35
- (fr)Jarry, Daniel & Balmès, Michel. Les Plantes médicinales au jardin botanique : vade-mecum au jardin des plantes de Montpellier. Montpelhièr : Sauramps Médical, 2004, 104 p. ISBN 2-84023-368-1
- (fr)Jarry, Daniel M. Le jardin des plantes de Montpellier : à découvrir ou à redécouvrir. Montpellier : Sauramps Médical, 2008, 90 p. ISBN 978-2-84023-549-1


c: text/html

text:
François Hollande
François Gérard Georges Nicolas Hollande (Roan, lo 12 d'agost de 1954) es un politician francés, membre del Partit Socialista. Es dempuèi lo 15 de mai de 2012 l'actual president de la republica francesa.
Biografia[modificar | modificar la font]
François Hollande es lo filh cabdet del doctor Georges Gustave Hollande, un mètge otorrinolaringològ e de Nicole Frédérique Marguerite Tribert, una trabalhadora sociala. Son paire foguèt candidat sus una lista d'extrèma drecha durant las eleccions municipalas de Roan en 1959 e en 1965. Hollande passèt una bèla part de son enfança a Bois-Guillaume, una zòna residenciala de la banlèga de la capitala normanda, e foguèt escolan a l'internat Jean-Baptiste-de-La-Salle de Roan. Pr'amor de las posicions politicas del paire qu'èra favorablas a l'OAS e a sa proximitat amb Jean-Louis Tixier-Vignancour la familha aguèt de partir de la vila lo primièr trimèstre de 1968. Aprèp la venda de totes sos bens e la clinica que teniá dins la ciutat, lo paire e tota la familha s'installèron a Neuilly-sur-Seine, ont entamenèt un comèrci immobiliari.
François Hollande estudièt al licèu Pasteur de Neuilly-sur-Seine, e puèi després dintrèt a la Facultat de drech de París, ont obtenguèt una licéncia de drech. Contunhèt los estudis a HEC de la capitala francesa e puèi a l'Institut d'Estudis Polítics, ont militava a l'UNEF-Renouveau, un sindicat estudiant pròche del Partit Comunista Francés. En 1980 foguèt lo 7en melhor estudiant de la promocion Voltaire de l'Escòla Nacionala d'Administracion.
Foguèt primièr secretari del Partit Socialista (1997-2008), cònsol de Tula (2001-2008), deputat de la primièra circonscripcion de Corresa (1997-2012) e president del conselh general de Corresa (2008-2012). Lo 16 d'octobre de 2011 foguèt designat candidat del Partit Socialista a l'eleccion presidenciala de 2012, lo 6 de mai de 2012 ven lo seten president francés de la cinquena republica.
Vida personala[modificar | modificar la font]
Foguèt lo companh de Ségolène Royal pendent 30 annadas ; an quatre mainatges: Thomas (1984), Clémence (1985), Julien (1987) e Flora (1992). Entre 2007 e 2014 aguèt una relacion amb Valérie Trierweiler.
- Carta grafica pas indicada
- Portal:Politica/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- President de la Republica Francesa
- Naissença en 1954
- Ancian escolan de Sciéncias Po
- Ancian escolan de HEC París
- Personalitat del Partit Socialista (França)
- Enarca
- Cònsol
- Personalitat de la Cinquena Republica

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Marant
Marant es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat beneficiava d'un marais.
Un plànol de dos marais, levat per Lens en 1765, arxivat a l'archiu départementales en 1894 [1]
La commune bénéficiait d'un marais.
Un plan de deux marais, dressé par Lens en 1765, archivé aux archives départementales en 1894 [1]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Informe del Sr. Lo archiviste départemental sus la situacion de l'archiu de la prefectura, de las jos-prefecturas, de las municipalitats e dels hospices del Passatge-de-Calava e sus la bibliotèca départementale pendent l'exercici 1893-1894, Arras, 1894 (extrai del volum del Conselh General del Passatge-de-Calava de la session de Aout 1894) (consultat 2009 12 30), p 290


text:
Boc Bèl Èrm
Boc Bèl Èrm[1](Bouc-Bel-Air en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des pays occitans, Éditions Sud Ouest, 2007 (ISBN 978-2-87901-808-9)


text:
Sant Joan d'Acre
Acre o Sant Joan d'Acre (nom tradicional per las populacions crestianas; en arab: عكّا, ʻAkkā e en ebrèu: עַכּוֹ, Akko) es una ciutat de Palestina qu'es uèi compresa dins lo Districte Nòrd de l'Estat d'Israèl.
La vila, poblada dempuèi l'Antiquitat, foguèt primièr una ciutat grèga, puèi romana, bizantina e finalament musulmana a partir de 638. En 1104 foguèt presa pels crestians e venguèt part del Reialme de Jerusalèm senhorejat per Baudoïn Ièr. Foguèt la capitala d'aquel reialme, e mai son pòrt principal, fins que foguèt pres pels mameluks musulmans en 1291, çò que marquèt la fin del reialme latin d'orient. Mantuns òrdres religioses crestians qu'i demorèron pr'aquò. En 1918 que cabussèt dins la tempsada del mandat britanic fins a 1947 quand a partir del plan de partatge de Palestina que l'auriá deguda autrejar als arabs, foguèt refusat per aquestes darrièrs e Acre foguèt alavetz conquestada per Israèl.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Acre es una dels endreches mai ancians d'abitacion continua de l'estat d'Israèl.[1] Lo nom Aak, que figura sus las listas de tribut de Totmòsi III (cap al sègle XVI abans Crist), podriá se referir a Acre. Las letras d'Amarna mençonan tanben un endrech sonat Akka,[2] tot coma los tèxtes de l'Execracion, que son anteriors.[3] Dins las Bíblia ebrèa, (Jutges 1:31), Akko es un dels lòcs qu'a partir d'el los israelitas fòragetèron pas los cananeans. Es descrich mai tard coma essent dins lo territòri de la tribú d'Asher e segon Josephus, èra dirigida per un dels governadors provincials del rei Salomon. Del temps de la dominacion israelita, foguèt politicament e culturalament ligada amb Fenicia. A l'entorn de 725 abans Crist, Akko, Sidon e Tir se jonhèron dins una revòlta contra Shalmaneser V.[4]
Los periòdes grèc e roman[modificar | modificar la font]
Los istorians grècs mencionan la vila pel tèrme Ake, que significa "cura". Segon un mite grèc, Eracles i trobèt d'èrbas curativas per sonhar sas nafras.[5] Josephus la sonava Akre. Son nom foguèt cambiat per Antiochia Ptolemais qualque brieu aprèp la conquesta d'Alexandre lo Grand, e puèi a Ptolemais, probablament per la Dinastia Ptolemaica, aprèp la particion del reialme d'Alexandre.[6]
Estrabon fa referéncia a la vila sonque coma un ponch de joncion pels Pèrsas dins sas expedicions contra Egipte. A l'entorn de 165 abans Crist Judas Maccabeus desfaguèt los seleucids dins divèrsas batalhas en Galilèa, e los menèt a Ptolemais. Cap a 153 abans Crist Alexandre Balas, lo filh de Antiochus Epiphanes, contestant la corona seleucida amb Demetrius, s'apoderèt de la vila, que li aviá dobèrt las pòrtas. Demetrius assoldèt los macabèus per tal d'obtenir lo supòrt dels josieus contra son rival, en particular los revenguts de Ptolemais pel benefici del Temple de Jerusalèm, mas de badas. Jonathan Maccabaeus s'aliguèt amb Alexandre, e en 150 abC foguèt recebut per el amb los onors a Ptolemais. Qualques ans mai tard, pasmens, Trifon, un oficièr dels seleucids, que creissèt dins la suspicion dels macabèus, traiguèt Jonathan a Ptolemais e quand aqueste i arribèt, traitament lo faguèron presonièr.
La ciutat foguèt presa per Alexandre Jannaeus, Cleopatra VII d'Egipte e Tigranes II d'Armenia. Here Herod bastiguèt un gymnasium, ae here los josieus met Petronius, sent to set up estatuas de l'emperador dins lo Temple, e lo persuadiguèt him to turn back. Sant Pau passèt un jorn a Ptolemais (Acts 21:7). Una colonia romana foguèt fondada dins la vila, Colonia Claudii Cæsaris.Aprèp la division definitiva de l'Empèri Roman en 395 CE, Akko passèt jos l'administracion de l'Empèri Roman d'Orient.
Las dominacions dels arabs e dels crosats[modificar | modificar la font]
En seguida de la desfacha de l'armada bizantina de Heraclius per l'armada sarrasina de Khalid ibn al-Walid a la Batalha de Iarmok, e la capitulacion de la ciutat crestiana de Jerusalèm al calif Umar, Acre passèt jos la dominacion del califat arab que comencèt tre 638. La conquèsta araba generèt un reviure de la vila d'Acre, que venguèt lo pòrt principal de Palestina del temps dels omaiads e dels abassids que seguèron, e mai encara quand passèt jol contraròtle dels crosats durant lo sègle XIII.[1] La vila foguèt conquistada pel rei Baldoïn I de Jerusalèm en 1104 durant la Primièra Crosada e los crosats tanben ne faguèron son pòrt màger en Palestina.[7] Cap a 1170 venguèt lo pòrt mai important de la Mediterranèa occidentala, e lo Reialme de Jerusalèm èra considerat en occident coma una entitat immensament rica e subretot per encausa d'Acre. Segon lo testimoniatge d'un contemporanèu anglés, provesiá mai per la corona crosada que la totalitat de revenguts del rei d'Anglatèrra.[8] Foguèt tornar presa per Saladin en 1187, puèi assetjada per Gui de Lusinhan renforçat per de naus de Pisa e una armada terrèstre d'en primièr en agost de 1189. But foguèt pas presa abans julhet de 1191 per Ricard I d'Anglatèrra, Felip de França, Leopold d'Áustria, lo fèrre de lança de las armadas Soàbias e alemandas e la rèsta de l'armada dels crosats. Venguèt puèi la capitala de çò que demorava del Reialme de Jerusalèm en 1192. En 1229 foguèt plaçada jol contraròtle dels cavalièrs espitalièrs. Los crosats sonèron la vila "Acre" o "Sant Joan d'Acre" que la confondèron amb la vila filistèa d'Ekron, situada dins lo sud d'Israèl actuala. Foguèt la darrièra fortalesa de l'estat crosat, e tombèt jos las atacas dels mamelocs d'Egipte durant un sètge sanglent en 1291.
Lo periòde otoman[modificar | modificar la font]
Los otomans del Sultan Selim I capturèron la vila en 1517, que caiguèt puèi dins una totala descasença. L'universitari anglés Henry Maundrell en 1697 la trobèt arroïnada, en defòra d'un khan (caravanserralh) qu'èra ocupat per qualques mercants franceses, una mosqueta e qualques paures ostalets.[9]
Cap a la fin del sègle XVIII jos la dominacion de Dhaher al-Omar, lo sheik local, la vila se reviscolèt. Son successor, Jezzar Pasha, lo governador de Damasc, la melhorèt e la fortifiquèt, mas al pretz d'impòstes pesucs levats per son compte pròpri. Cap a 1780 Jezzar forabandiguèt peremptòriament lo comptador de negòci francés, malgrat las protestacions del govèrn francés, e refusèt de recebre lo consul.
En 1799 Napoleon Bonaparte, in pursuance de son scheme for raising una rebellion dels sirians contra la dominacion turca, appeared before Acre, mas aprèp un sètge de dos meses (March–May) was repulsed pels turcs, ajudats per Sir Sidney Smith and a force of British sailors. Having lost his siege cannons to Smith, Napoleon attempted to lay siege to the walled city defenduda per las tropas otomanas lo 20 de març de 1799, using only his infantry e small-calibre cannons, una estrategia que fracassèt e portèt to his retreat dos meses mai tard, lo 21 de mai.
Jezzar was succeeded aprèp sa mòrt per son filh Suleiman Pasha, under whose milder rule the town advanced in prosperitat till his death in 1819. Aprèp sa mòrt, Haim Farhi, qu'èra estat son conselhièr, paguèt a huge sum in bribes per s'assegurar que Abdullah Pasha (lo filh d'Ali Pasha, the deputy de Suleiman Pasha), que coneissiá had known from joventut, will be appointed as ruler. Abdullah Pasha ruled Acre fins a 1831, quand Ibrahim Pasha besieged and reduced the town and destroyed its buildings. Durant la Crisi orientala de 1840 it was bombarded lo 4 de novembre de 1840 per las allied British, Austrian and French squadrons, e l'an seguent restored to Turkish rule.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Andrew Petersen (February 6, 2002). A Gazetteer of Buildings in Muslim Palestine: Volume I (British Academy Monographs in Archaeology) (Pt.1) (Hardcover). British Academy, 68.
- ↑ Burraburias II a Amenophis IV, letter No. 2
- ↑ Aharoni, Yohanan (1979). The land of the Bible: a historical geography. Westminster John Knox Press, 144–147. ISBN 9780664242664. Retrieved on October 18, 2010.
- ↑ Becking Bob (1992) The Fall of Samaria: An Historical and Archaeological Study BRILL, ISBN 9004096337 pp 31–35
- ↑ The Guide to Israel, Zev Vilnay, Ahiever, Jerusalem, 1972, p. 396
- ↑ Acco, Ptolemais, Acre
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Maundrell, Henry (1836). A Journey from Aleppo to Jerusalem: At Easter, A.D. 1697. S. G. Simkins, 90. Retrieved on October 20, 2008.


text:
Òsa
Leis òsas o monosacarids son lei glucids mai simples, que contenon de tres a sièis atòms de carbòni. La formula bruta es (CH2O)n onte n ≥ 3. Se nomenan en fasent referéncia au nombre de carbònis (3-7), fenit per lo sufixe -òsa. La cadena carbonada dei monosacarids es pas ramificada e totei leis atòms de carbòni mens un contenon un grop idroxil (-OH). L'atòm de carbòni restant es jonhut a un grop carbonil (C=O). S'aquest grop carbonil es dins l'extrèmitat de la cadena, se tracta d'un grop aldeid (-CHO) e l'òsa recep lo nom d'aldòsa. Se lo carbòni carbonilic es dins una autra posicion, se tracta d'una cetòna (-CO-) e l'òsa recep lo nom de cetòsa.
Ansin per leis aldòsas de 3 a 6 atòms de carbòni avèm:
- 3 carbònis: triòsas, i a un: D-gliceraldeid.
- 4 carbònis: tetròsas, i a dos, segon la posicion dau grop carbonil: D-eritròsa e D-treòsa.
- 5 carbònis: pentòsas, i a quatre, segon la posicion dau grop carbonil: D-ribòsa, D-arabinòsa, D-xilòsa, D-lixòsa.
- 6 carbònis: exòsas, i a uech, segon la posicion dau grop carbonil: D-alòsa, D-altròsa, D-glucòsa, D-manòsa, D-gulòsa, D-idòsa, D-galactòsa, D-talòsa.
Lei cetòsas de 3 a 6 atòms de carbòni son:
- Triòsas: i a un: diidroxiacetòna.
- Tetròsas: I a un: D-eritrulòsa.
- Pentòsas: I a dos, segon la posicion dau grop carbonil: D-ribulòsa, D-xilulòsa.
- Hexòsas: I a quatre segon la posicion dau grop carbonil: D-sicòsa, D-fructòsa, D-sorbòsa, D-tagatòsa.


text:
Union per un Movement Popular
L'Union per un Movement Popular (en francés Union pour un Mouvement Populaire) o UMP es un partit politic francés de dreita, apelat a sa creacion Union per la Majoritat Presidenciala (en francés Union pour la majorité présidentielle). Aquel partit a regropat divèrs partits de drecha, l'RPR, Democracia Liberala e una majoritat dels membres de l'UDF.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'Union per la Majoritat Presidenciala es estada fondada per las eleccions legislativas de 2002 per sostenir l'accion del president Jacques Chirac qu'aviá estat novelament tornat elegir. A coma origina l'Union en movement, un movement politica que son objectiu èra d'amassar dins un partit unic totes los corrents de la dreita e del centre. Aquesta idèa venguèt popular al moment de l'eleccion presidenciala de 2002, que l'esquèrra i foguèt absenta del segond torn per amor de sa division.
Qualque temps aprèp sa fondacion, lo partit es estada tornat nomenar Union per un Movement Popular.


text:
Civilizacion astèca
Leis Astècas èran un pòple autoctòn d'America Centrala que formèt un empèri e una civilizacion importants en Mexic au sègle XV. L'estat astèca foguèt creat dins lo corrent dau sègle XIII. Inicialament febles e vassaus d'estats mai poderós, leis Astècas capitèron de formar una aliança solida amb doas autrei vilas durant leis annadas 1420 que venguèt la premiera poissança de la region e formèt finalament un empèri. La superficia d'aquel empèri foguèt aumentada per lei sobeirans successius fins a 1519 e l'arribada dei conquistadors espanhòus d'Hernan Cortés. Après una guèrra de dos ans entre 1520 e 1521, leis Astècas foguèron vencuts e lor capitala, Tenochtitlan, destrucha e annexada au Reiaume d'Espanha.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Organizacion politica e sociala
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Literatura
- 6 Arts
- 7 Referéncias
- 8 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Leis originas e la formacion dau poder astèca[modificar | modificar la font]
L'origina precisa dau pòple astèca es mau coneguda mai probablament situada dins una region dau nòrd d'America Centrala. A partir dau sègle VI, divèrsei pòples acomencèron de migracions vèrs lei regions sud de Mexic. Leis Astècas serián entre lei darriers que realizèron aquela migracion probablament durant lo sègle XII. En 1258, pervenguèron a Chapultepec dins la region de la vila actuala de Mexico. Foguèron sota la dominacion de Culhuacan qu'èra un deis estats pus poderós de la region. Pasmens, leis Astècas foguèron atacats per Azcapotzalco, ciutat-estat rivala de Culhuacan, e rebutats de Chapultepec. En 1299, Cocoxtli, lo cap de Culhuacan, permetèt donc l'installacion deis Astècas sus lei tèrras de Tizapan. Aquela installacion entraïnèt lor integracion a la cultura de Culhuacan.
Puei, segon la tradicion astèca, fondèron la vila de Tenochtitlan en 1325 sus una illa dau lac Texcoco. En 1375, elegiguèron lor premier cap, Acamapichtli, que veniá d'una dinastia toltèca de Colhuacan. Fins a 1428, Tenochtitlan demorèt vassala d'Azcapotzalco. D'efèct, aquel estat èra vengut una poissança regionala fòrça importanta, probablament sens equivalent dempuei l'afondrament de la civilizacion toltèca. Ansin, per exemple, lo tresen cap astèca conegut, Chimalpopoca, èra vassau d'Azcapotzalco.
La Tripla Aliança e l'apogèu de l'Empèri Astèca[modificar | modificar la font]
En 1426, lo cap astèca Chimalpopoca foguèt capturat per Maxtla, eiretier dau rèi Tezozomoc, sobeiran d'Azcapotzalco. Foguèt tuat pauc après. Aquela mòrt entraïnèt una reaccion fòrta deis Astècas que capitèron de formar una aliança ofensiva, coneguda sota lo nom de la « Tripla Aliança », amb lei vilas de Texcoco e de Tlacopan per batre Maxtla. Puei, après aqueu succès, aquela aliança bateguèron lei fòrças d'Azcapotzalco e conquistèron la vila en 1430.
Lo desnosament de la guèrra causèt pas la fin de la Tripla Aliança mai Tenochtitlan demorèt la vila pus influenta. Ansin, après lo rèine d'Itzcoatl (1428 - vèrs 1440), lo rèine de Moctezuma Ièr, ajudat per son frairastre Tlacaelel, estend la dominacion astèca vèrs Puebla, Oaxaca e Guerrero. Dau temps d'aquelei conquistas, la societat astèca foguèt prefondament reformada au nivèu de sa religion e de son istòria oficiala. Ansin, aqueu periòde es probablament l'origina dei rites religiós necessitant un nombre important de presoniers capturats durant de guèrras limitadas contra leis estats vesins.
L'extension de l'Empèri se persègue durant lo rèine d'Ahuitzotl (1486 - 1502) que foguèt remplaçat per Moctezuma II après sa mòrt. Aqueu darrier contunièt l'organizacion administrativa de l'Empèri. De mai, capitèt d'estendre l'Empèri vèrs lo sud e la civilizacion astèca agantèt son apogèu. Ordenèt pereu la reconstruccion de la capitala devastada per una inondacion.
L'invasion espanhòla e la fin de la civilizacion astèca[modificar | modificar la font]
En 1519, lei fòrças dau conquistador Hernan Cortés desbarquèron sus lei còstas mexicanas. Concluguèron una aliança amb lo reiaume de la confederacion de la ciutat de Tlaxcala, estat enclavat dins l'Empèri Astèca e enemic de la Tripla Aliança. Puei, leis Espanhòus arribèron a Tenochtitlan, amb seis aliats, lo 8 de novembre de 1519. Foguèron inicialament aculhits pacificament per Moctezuma II mai la mesfisança aumentèt lèu. Cortés capturèt Moctezuma e assaièt d'obtenir sa somission per contraròtlar l'Empèri Astèca d'un biais legau.
Pasmens, Cortés deguèt quitar la capitala astèca amb la màger part de sei tropas per luchar contra Panfilo de Narvaez, un conquistador rivau, desbarcat amb una armada pus importanta. Gràcias a la corrupcion, Cortés capitèt d'obtenir lo sosten d'una partida dei soudats de de Narvaez e lo poguèt capturar après una ataca sospressa contra son camp. Poguèt tanben renforçar sei forças amb lei soudats de de Narvaez e tornar a Tenochtitlan.
Enterin, durant l'abséncia de Cortés, leis astècas se revoutèron contra la garnison espanhòla que foguèt blocada dins un palais de la capitala. Lei renfòrç dirigits per Cortés intrèron dins Tenochtitlan lo 24 de mai e foguèron tanben pres a la leca dins lo palais d'Axaycatl. Incapables de resistir de temps, leis Espanhòus capitèron de s'enfugir de nuech lo 30 de junh mai sofriguèron de pèrdas importantas. Pasmens, arrestèron la còntraofensiva astèca lo 7 de julhet de 1520 a la batalha d'Otumba. Cuitlahuac venguèt lo cap novèu deis Astècas après la mòrt, dins de circonstàncias mau conegudas, de Moctezuma II.
Après aquela batalha, leis Espanhòus se poguèron retirar vèrs Tlaxcala onte formèron una armada novèla amb seis aliats. De mai, una epidemia de variòla s'estendèt dins la region menada per leis Europèus. Causèt la mòrt de miliers d'abitants e afebliguèt fortament l'Empèri Astèca. Ansin, lo 7 de decembre de 1520, Cuitlahuac moriguèt de la malautiá e son cosin Cuauhtémoc li succediguèt. En abriu de 1521, Cortés tòrna a Tenochtitlan amb una armada renforçada per de soudats venguts dau rèsta dei colonias espanhòulas e acomença lo sètge de la vila que foguèt conquista après una resisténcia acarnada lo 13 d'agost. Lo rèi Cuauhtémoc foguèt capturat e lei pèrdas astècas foguèron fòrça importantas, probablament de desenaus de miliers de tuats.
Lo periòde coloniau e lo declin de la populacion[modificar | modificar la font]
Après la conquista per lei conquistadors, divèrseis epidemias de malautiás importadas d'Euròpa per leis Espanhòus decimèron la populacion d'America Centrala, especialament dins la region de Mexico, nom novèu de Tenochtitlan. Ansin, lo nombre d'abitants evoluciona de 20 milions en 1521 a solament 1,6 milions en 1618[1]. De mai, dins leis annadas 1520, lei caps principaus deis Astècas foguèron acusats de complòt o de traïson e condamnats a mòrt. Per exemple, foguèt lo cas de Cuauhtémoc que son execucion en 1525 marca la fin definitiva de l'Empèri Astèca.
[modificar | modificar la font]
L'organizacion politica[modificar | modificar la font]
L'organizacion politica de la societat tèn tres nivèus principaus que son la familha, lo calpulli e l'altepetl :
- Lo calpulli èra una organizacion d'unei familhas sota l'autoritat d'un cap locau que deviá repartir lei tèrras e lo trabalh en cambi d'un tribut. La talha d'un calpulli èra variada e podiá se situar entre un domeni agricòla e una vila. Cada calpulli teniá un temple e una escòla d'arts militars. Certanei calpullis èran especializats, per exemple, dins lo comèrci.
- L'altepetl èra una ciutat-estat e regropava unei calpullis. Èra dirigit per un cap dich « tlatoani ». Aqueu tèrme podiá designar au còp lo territòri de l'altepetl e sa populacion. Leis altepetls èran relativament autonòms e podián formar d'alianças coma, per exemple, lei tres vilas de la Tripla Aliança. Enfin, quand un tlatoani capitava d'estendre sa dominacion sus d'autrei tlatoanis, podiá venir « huey altepetl », títol significant « grand tlatoani ».
Au començament de la conquista espanhòla, l'Empèri Astèca èra devesit en 38 províncias liadas per d'acòrds mai o mens constrenhents, especialament per lo pagament dei tributs. Au nivèu locau, lei tlatoanis vencuts per leis armadas astècas èran generalament restaurats après la guèrra. Avián una autonomia importanta a condicion de pagar lo tribut demandat.
La ierarquia dei membres dau govèrn e de l'estat[modificar | modificar la font]
Lo tlatoani[modificar | modificar la font]
Cada ciutat-estat aviá generalament l'estatut d'altepetl e èra alora dirigida per un sobeiran dich tlatoani. Aquelei sobeirans èran de la mema familha, mai la succession se debanava pas totjorn de paire en fiu car lei cosins, lei fraires e leis oncles avián tanben de drechs au tròne. De mai, au començament de l'Istòria astèca, lo tlatoani èra designat per una assemblada generala de guerriers. Vèrs la fin de l'Empèri, l'estatut dau tlatoani de Tenochtitlan, vengut huey tlatoani après lei conquistas astècas, èra considerat coma mieg divin. Pasmens, èra totjorn elegit per un grand conseu e lo vòte deviá èsser aprovat per leis autrei membres de la Tripla Aliança (Texcoco e Tlacopan). Lo membre de la familha mai competent èra donc generalament elegit. La nominacion veniá definitiva tre que l'emperaire novèu aviá mostrat de pròvas de sei capacitats, generalament per la conquista d'autrei províncias.
Lo poder dau tlatoani èra principalament la direccion deis afaires exteriors de la vila e la realizacion dei ceremònias religiosas per protegir la ciutat. Aviá de conselhiers qu'èran lo Cihuacoatl, cap dei fòrças armadas, e certanei grands dignitaris. De mai, certanei tlatoanis, coma aqueu de Texcoco, avián de conseus permanents per certanei subjèctes, coma leis afaires militars, lei finanças, la musica... etc.
Lei grands dignitaris[modificar | modificar la font]
En fòra dau tlatoani, leis autrei personatges importants dau govèrn d'una ciutat-estat èran lei responsables militars. Lo premier èra lo Cihuacoatl qu'èra lo cap deis armadas e tanben lo jutge deis apelacions o lo remplaçant dau tlatoani. De mai, quatre autrei conselhiers acompanhavan lo cihuacoatl per lo comandament de l'armada. Totei lei conselhiers èran membres dau Grand Conseu que se podiá opausar tres còps ai decisions de l'emperaire.
La ierarquia deis abitants e de la societat astèca[modificar | modificar la font]
Au moment de l'invasion espanhòla, la societat astèca èra fòrtament ierarquizada a l'entorn de cinc grops sociaus principaus : la noblesa, lo clergat, lei marchands, lei roturiers non marchands e leis esclaus.
La noblesa[modificar | modificar la font]
La noblesa èra la classa a la cima de la societat e dau poder astèca. Foguèron dichs dignitaris, senhors o cacics per lei cronicaires espanhòus. Sei membres èran generalament elegits ai foncions administrativas, militaras o religiosas per sei conciutadans. Puei, aqueleis eleccions devián èsser confirmadas per lo poder. Per assegurar sei ròtles, lei membres de la noblesa recebián de revenguts dei tèrras e una partida dei tributs pagats per lei pòples de l'Empèri Astèca. De mai, èran dispensats dau pagament de l'impòst. Pasmens, au moment de la conquista, la noblesa èra a venir pauc a pauc una classa ereditària. D'efèct, seis enfants avián automaticament accès ais escòlas melhoras e certanei familhas acomencavan de se crear de parents d'origina divina per legitimar lor permanància au poder.
Lo clergat[modificar | modificar la font]
Lo clergat èra la segonda classa de la societat astèca per òrdre d'importància, en causa de son caractèr religiós fòrça prononciat. Lei prèires èran tanben dispensats d'impòsts e avián una formacion similara a la noblesa. Son estructura èra fòrça ierarquizada. Ansin, lei províncias èran dirigidas per de prèires superiors. Un ròtle pròche d'aqueu de vicari generau èra tengut per lo Mexicatl Teohuatsin de Tenochtitlan, la capitala astèca. Lo ròtle principau dei prèires èra la realizacion de rituaus e ceremònias religiós. Pasmens, avián tanben una activitat sociala importanta, especialament au nivèu deis espitaus.
Lei marchands[modificar | modificar la font]
Lei marchands, dichs « pochteca », èran un grop sociau especiau en causa dei particularitats dau comèrci d'America Centrala. D'efèct, lei marchands formavan d'expedicions relativament luenchas amb un caractèr militar força important per la proteccion dei caravanas. De mai, aqueleis expedicions avitalhavan Tenochtitlan en produchs exotics e certanei marchands podián tanben servir d'espions.
Ansin, la classa dei marchands teniá de quartiers e de tribunaus pròpris, èra dispensada dei servicis personaus e dei trabalhs publics organizats per l'Estat. De mai, seis enfants podián anar ais escòlas reservadas a l'aristòcracia. Enfin, lei marchands podián portar de joièus en òr e de vèstits luxuós per certaneis ocasions meme s'aquelei demostracions de richessa èran limitadas per evitar de turtar lei privilègis de la noblesa.
Lei roturiers non marchands[modificar | modificar la font]
Lei roturiers non marchands formavan de grops diferents en foncion de l'activitat o de la possession de tèrras :
- lei « macehualtin » èran la màger part de la populacion e exercissián lei mestiers d'artesans, d'artistas o de païsans. Devián participar ai òbras publicas de l'Estat, realizar un servici militar e pagar un tribut. Èran gropats en « calpulli » qu'aviá la possession collectiva dei tèrras. Cada familha recebiá lo drech d'utilizar una partida d'aquelei tèrras.
- una partida dei « macehualtin » formavan una aristòcracia inferiora (guerriers aiglas o guerriers jaguars) a la noblesa dei grands dignitaris gràcias au servici militar. D'efèct, lei soudats pus meritants avián la possibilitat de venir « cuauhpilli » e d'obtenir certanei privilègis de la noblesa.
- Lei « mayeque » èran una classa inferiora ai « macehualtin » que fasián pas partida d'un « calpulli ». Devián cultivar lei tèrras dei senhors.
- Lei « tlalmaitl » èran de païsans sensa tèrras qu'èran pas considerats coma de ciutadans astècas. Pagavan donc pas d'impòst mai devián far lo servici militar.
Leis esclaus[modificar | modificar la font]
Leis esclaus èran la proprietat d'un mèstre e avián de drechs civics. D'unei, capturats durant una guèrra, èran destinats ai sacrificis umans de la religion astèca. Leis autreis, dichs « tlatlacotin » venián esclaus per divèrsei rasons coma la realizacion d'un delicte o la venda per de parents, o per d'esperelei, durant una famina o per pagar un deute. Lo tractament deis esclaus sembla d'èsser estat bòn. Certanei podián tenir de bens e, de còps, d'autreis esclaus. Leis enfants d'esclaus èran libres. Leis esclaus podián comprar lor libertat o èsser liberats per lor mèstre o a sa mòrt.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de l'Empèri èra facha de tres domenis principaus qu'èran l'agricultura, lo comèrci e lei tributs pagats per sei províncias diferentas. L'agricultura èra capabla de norrir una populacion importanta gràcia ai culturas de gròs blat, de faiòus, de cocordas o de pebrons. En revenge, lo norrigatge, principalament de dindons, demorèt limitat. D'autra part, un sistèma de cambis e de comèrci fòrça dinamic existissiá entre lei regions de l'Empèri, especialament entre lei tèrras autas e lei zonas pròchas dei còstas. Lei vilas importantas de l'Empèri èran donc de centres comerciaus actius. Enfin, lo pagament dei tributs dei províncias imperialas èra tanben una fònt importanta de cambis d'objèctes preciós o corrents.
Agricultura[modificar | modificar la font]
La prosperitat de la civilizacion astèca foguèt permesa per l'eficacitat d'una agricultura capabla de norrir de milions d'abitants. Conoissián de tecnicas de construccion de bancaus e d'aigatges. De mai, leis Astècas capitèron de restaurar e de melhorar lei sistèmas d'aigatges dei civilizacions precedentas de la region.Dins certanei regions, coma lo lac Xochimilco, existissiá tanben de culturas flotantas fòrça fertilas.
La planta pus cultivada èra lo gròs blat qu'èra transformat en tortilla. Leis autrei culturas principalas èran l'avocat, lei faiòus, lei cocordas, lei trufas, la sàuvia e lo pebron. De mai, dins lei regions litoralas, existissiá tanben de culturas de coton, de cacau e d'aubres dau cauchó.
Comèrci[modificar | modificar la font]
Lo comèrci astèca èra fòrça desvolopat, especialament entre lei regions autas e aquelei dau litorau. Lei cambis pertocavan lei recòltas dei zonas autas coma lo gròs blat e lei produchs preciós dei regions litoralas coma lei plumas, l'obsidiana, lo cacau o lo coton. Aquelei produchs èran generalament venduts sus lei mercats dei vilas. Aquelei mercats, coma aqueu de Tlatelolco, avián una importància granda e podián recebre 60 000 visitaires cada jorn. Se debanavan generalament d'un biais setmanier per un vilatge tipic. Pasmens, aqueu ritme èra jornadier dins lei grandei vilas. De vendre de produchs en defòra dei mercats èra defendut e lei pretz èran fixats per lo cap dei marchands.
Tribut[modificar | modificar la font]
Lo sistèma dei tributs pagats per certanei províncias de l'Empèri èra un ensems de cambis de produchs parallèl au comèrci oficiau. D'efèct, per una província, l'integracion dins l'Empèri aviá d'avantatges coma lo desvolopament dau comèrci, lo mantèn d'una autonomia vertadiera e una proteccion contra leis autrei pòples de la region mai tanben d'inconvenients coma lo pagament d'un tribut per la populacion. Lei produchs inclús dins lei tributs èran similars ai marchandisas vendudas sus lei mercats. Èran donc de materiaus preciós coma coton o pluma e egalament de produchs quotidians coma lo manjar. Aquelei tributs èran diferents segon lei regions e pagats un a quatre còps dins l'an.
Moneda[modificar | modificar la font]
L'Empèri Astèca aviá un sistèma de monedas basat sus lei favas de cacau e sus de longors de teissut de coton. Lei favas èran utilizadas per lei crompas pichonas de la vida vidanta. En revenge, lei longors de coton, dichas « quachtli », èran destinadas ai crompas pus importantas. Diferentei qualitats de teissuts existissián. Aqueu sistèma de moneda permetèt principalament lei cambis sus lei marcats.
Religion[modificar | modificar la font]
La religion astèca es caracterizada per lo politeïsme e l'associacion d'una divinitat o d'un rite per cada instant de la vida. Lei dieus principaus son Quetzalcoatl (dieu de la civilizacion), Tezcatlipoca, Tlàloc (dieu de la plueja), Chalchitlicue (frema de Tlàloc), Metztli, Cihuacoatl, Ilamatecuhtli e Mixcóatl. Lei prèires avián un ròtle important car èran lei solets que podián contraròtlar lei fòrças de la natura. Un ensems de calendiers liturgics precís reglava e ordenava totei lei ceremònias. Aquelei èran marcadas per l'utilizacion frequenta dei sacrificis d'umans capturats pendent lei guèrras contra leis estats vesins.
Lo panteon, la mitologia dei dieus astècas e lei rites[modificar | modificar la font]
Leis Astècas avián doas formas principalas per lei manifestacions subrenaturalas qu'èran dichas « teotl » e « tēixiptla ». La « teotl » designava una fòrça impersonala impregnant lo monde. En revenge, lo « tēixiptla » designava lei representacions fisicas (dieus, idòlas...) de la « teotl » e l'activitat religiosa umana per aquelei representacions.
La religion astèca èra una mescla dei religions astèca e dei pòples pus ancians de la region. Coma per leis autrei religions de Mesoamerica, l'observacion dau cèu aviá donc un ròtle important. Lei dieus principaus deis Astècas èran donc Huitzilopochtli, dieu dau Soleu e de la guèrra, Tlaloc, dieu de la plueja e Quetzalcoatl, la sèrp emplumada, dieu de la civilizacion, d'origina probablament toltèca. Pasmens, existissiá un nombre fòrça important de dieus car la màger part deis objèctes o manifestacions naturaus èran restacats a un dieu particular. Ansin, per exemple, 400 dieus diferents èran restacats a la saba de l'agava.
La mitologia astèca depintava una seria de mondes destruchs per de desastres generalament entraïnats per lor Soleu :
- Lo premier foguèt destruch per d'inondacions causant l'aparicion de peis a partir d'umans subrevivents.
- Lo segond foguèt destruch per lo fuòc. Lei subrevivents venguèron alora d'animaus.
- Lo tresen foguèt destruch per de terratrèms e d'atacas de bèstias fèras.
- Lo quatren s'acabèt per la transformacion deis abitants en moninas.
- Lo cinquen foguèt destruch per una inondacion dau tipe diluvi. Solament un pareu subrevisquèt a la cima d'una montanha. Après lo desastre, poguèron poplar tornarmai la Tèrra que conoguèt lo pòple astèca.
D'autra part, en fòra dei dieus, leis Astècas avián tanben un nombre important de supersticions e de rites quotidians. Certanei, especialament per lei naissenças, lei maridatges e la mòrt, èran pus importants.
Lei calendiers astècas[modificar | modificar la font]
Leis Astècas avián tres calendiers liats a la mitologia astèca, influenciats per lei calendiers maias :
- Lo « tonalpohualli » qu'es un calendier sacrat de 200 jorns assemblats en 20 grops tenent 13 jorns. Un simbòl èra tanben associat ai grops e ai jorns.
- Lo « xiuhpohualli » qu'es un calendier solar de 365 o 365,25 jorns. L'annada es devesida en 18 mes de 20 jorns mai un mes pus pichon de cinc jorns considerats coma nefasts, probablament amb un jorn suplementari cada quatre annadas.
- Un calendier de 584 jorns basat sus lei cicles de Vènus.
Lei prèires e lei centres religiós[modificar | modificar la font]
Dins la religion astèca, lei prèires avián un ròtle important car èran lei solets que podián contraròtlar lei fòrças de la natura. Ansin, la preséncia d'un prèire èra necessaria per la màger part dei rites principaus. Per exemple, lo nom deis enfants èra chausit per un prèire quatre jorns après la naissença. Lo clergat èra fòrça organizat e ierarquizat. Ansin, lo cap dau temple de Huitzilopochtli de Tenochtitlan aviá un ròtle important, especialament per lei ceremònias oficialas de l'Estat. Pasmens, leis autrei clergats dei dieus principaus dau panteon demoravan independents dei prèires de Huitzilopochtli e avián lor ierarquia e lor importància pròprias.
Lei centres religiòs principaus èran aquelei de Tenochtitlan e de Cholula. Lo modèl dei temples astècas es una piramida amb una plaça granda davant un costat. De mai, certanei temples avián una plataforma a la cima per la realizacion dei ceremònias pus importantas. D'autra part, se bastissiá regularament un revestiment novèu. Ansin, lei temples dei dieus principaus de la religion astèca aumentavan pauc a pauc lor talha gràcias a l'empielament regulars de revestiments. Enfin, vèrs la basa de la piramida, èran situats lei lotjaments dau personau coma lei prèires o l'orquèstra e lei dançaires dau temple.
Lo temple principau de l'Empèri Astèca èra lo « Templo Mayor » situat au centre de Tenochtitlan. Èra una piramida d'una autor de 45 mètres que teniá a sa cima dos temples consacrats ai dieus Tlaloc e Huitzilopochtli. Fasiá partida d'un ensems mai impausant amb d'autrei temples d'una talha importanta qu'èran dedicats a Chicomecoatl, Tezcatlipoca, Quetzalcóatl e a quatre dieus dei pòples conquists.
La practica dei sacrificis umans[modificar | modificar la font]
La practica dei sacrificis umans èra una caracteristica importanta de la religion astèca, especialament per leis Europèus crestians dau sègle XVI. Aquela practica existissiá dins la màger part deis estats d'America Centrala. Pasmens, leis Astècas l'estendèron a un nivèu pus desvolopat e desconegut a respèct deis autrei pòples de la region. Per exemple, lo codex Telleriano-Remensis, un document astèca originau dau sègle XVI, parla de 20 000 sacrificis per la renovacion dau Templo Mayor en 1487[2].
La màger part dei sacrificats èran probablament d'esclaus capturats durant una guèrra. D'efèct, cada an, leis Astècas mandavan d'ofensivas contra certaneis estats per obtenir de presoniers per sei ceremònias de sacrificis. L'exemple pus conegut es l'estat de Tlaxcala, totalament enclavat dins lo territòri de la Tripla Aliança, que foguèt l'aliat principau deis espanhòus pendent la conquista de l'Empèri Astèca. Pasmens, es possible que certanei sacrificats èran volontaris per èsser divinizats après lo rite. Enfin, certanei ceremònias necessitavan de personas especialas coma de nanets o de gibós.
Literatura[modificar | modificar la font]
Lo nahuatl, o astèca classic, escrich amb de caractèrs latins, es la lenga d'una literatura rica de qué la màger part a disparegut pendent o après la conquista espanhòla. Un subjècte important èra la narracion istorica. Ansin, existís un nombre grand de codex contant de fachs istorics, de legendas o de genealogias que son donc de fònts fòrça preciosas per lei recèrcas sus leis Astècas.
La lenga e l'escritura astèca[modificar | modificar la font]
La lenga deis Astècas èra lo nahuatl. Èra escricha, avans la conquista espanhòla, amb un sistèma d'ideogramas, de pictogramas e de simbòls fonetics[3]. Son utilizacion èra limitada ais elèits e èra un simbòl de poder dins la societat astèca. Permetèt l'enregistrament d'informacions religiosas, istoricas e economicas[3]. L'escritura astèca dispareguèt brutalament au sègle XVI en causa de la conquista espanhòla. D'efèct, la lenga foguèt victima d'una desconsideracion importanta. De mai, la lucha per impausar lo catolicisme ai populacions d'America Centrala entraïnèt la destruccion deis escrichs astècas. Enfin, l'alfabet astèca foguèt remplaçat per l'alfabet latin per l'escritura dau nahuatl espereu[3].
Lo cant e la poesia[modificar | modificar la font]
Lo cant e la poesia èran leis activitats mai apreciadas per leis Astècas. Organizavan de concors, de representacions e d'espectacles. Ansin, un nombre important de poèmas foguèt rejonch dins lo corrent de la conquista espanhòla. Lo nom de certaneis autors astècas es donc totjorn conegut coma Nezahualcóyotl, tlatoani de Texcoco e Cuacuatzin. Divèrsei tipes diferents formavan la poesia astèca. Per exemple, lo « Yaocuicatl », consacrat ai dieus e a la guèrra, lo « Teocuicatl », dedicat ai divinitats, o encara lo « Xochicuicatl », destinat ai flors. Existissiá tanben de pèças de teatre amb orquèstra e acrobatas per lo divertiment dei nòbles.
Arts[modificar | modificar la font]
Leis arts astècas coneguts son principalament l'arquitectura qu'èra derivada de l'art toltèca de Teotihuacan, l'escultura, lo trabalh de l'aur, lo trabalh dei plumas e la pintura.
L'arquitectura[modificar | modificar la font]
L'arquitectura astèca foguèt destrucha d'un biais sistematic per la colonizacion deis espanhòus. Pasmens, l'organizacion de centres de populacion importants es relativament ben coneguda per lei scientifics. Ansin, a Tenochtitlan, lo centre de la vila es ocupat per un quartier religiós envitoutat per una escencha. Aqueu quartier assosta unei temples, d'escòas religiosas, de palais... etc. Lei temples avián sovent una forma rectangulara e piramidala. Lei temples circulars èran rars e probablament dedicats au dieu dau vent. A la cima de la piramida, se situa una plataforma amb un santuari pichon. Leis ostaus astècas avián pas de fenèstras e tenián una cort interiora amb un jardin e un banh de vapor. Leis abitants modèsts avián una teulissa de palha. En revenge, leis ostaus dei dignitaris astècas avián dos estancis e una teulissa.
L'escultura[modificar | modificar la font]
Coma per l'arquitectura, la màger part deis esculturas astècas foguèron destruchas per leis espanhòus. Pasmens, leis exemplars conservats mòstran que leis Astècas èran capables d'escultar divèrs materiaus coma la pèira, la fusta, lei metaus preciós, lei pèrlas e lei pèiras preciosas. D'estatuas religiosas e profanas existissián. Ansin, lei bastiments religiós èran decorats per d'estatuas representant d'animaus o d'atributs dei dieus, coma de sèrps o de tèstas de granolhas. Lei pèças profanas èran generalament comandadas per lei sobeirans e leis emperaires.
La pintura[modificar | modificar la font]
L'art de la pintura èra fòrça desvolopat per la decoracion dei muralhas de temples e de palais. Aqueleis òbras foguèron destruchas per la colonizacion e l'evangelizacion de la region. Pasmens, lei fragments descubèrts per lei scientifics mòstran l'existéncia de representacions pintadas de dieus. De mai, leis escrichs e l'escritura astècas èran de tieras d'imatges sonhosament dessenhadas e coloradas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Mark Nathan Cohen, Health and the rise of civilization, Yale University Press (1991), p. 98.
- ↑ Ross Hassig, Time, history, and belief in Aztec and Colonial Mexico, University of Texas Press, 2001, p. 74.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 L'écriture nahuatl des Aztèques , BNF, [1].
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Manuel Aguilar-Moreno, Handbook to Life in the Aztec World, Oxford University Press (2007), 464 p. (ISBN 0-19-533083-8)
- (fr) Nigel Cawthorne (trad. Daniel Alibert-Kouraguine), L’art des Aztèques, Solar (1999), 96 p. (ISBN 2-263-02860-9) .
- (fr) Georges Duby (dir.), L'Histoire du monde. Le Moyen Âge, Larousse (1994) (ISBN 2-03-209002-3) .
- (fr) Christian Duverger, L'origine des Aztèques, Seuil, coll. « Points Histoire » (2003), 432 p. (ISBN 2-02-059075-1) .
- (fr) Christian Duverger, La Fleur létale, Seuil, coll. « Recherches anthropologiques » (1979) (ISBN 2-02-005169-9) .
- (fr) Christian Duverger, L'esprit du jeu chez les Aztèques, Walter de Gruyter (1978) (ISBN 90-279-7664-3) .
- (fr) Michel Graulich, Le sacrifice humain chez les Aztèques, Fayard, 2005, 415 p. (ISBN 2-213-62234-5)
- (fr) Paul Hosotte, L'Empire aztèque, impérialisme militaire et terrorisme d'État, Economica (2001).
- (es) Eduardo Matos Moctezuma, Tenochtitlan, Fondo de Cultura Económica & El Colegio de México, coll. « Obras de Historia / Ciudades » (2006), 191 p. (ISBN 968-16-8118-5) .
- (fr) Michel Mourre (dir.), Dictionnaire Encyclopédique d'Histoire, Bordas-Sejer (2004) (ISBN 2-04-027055-8).
- (en) Esther Pasztory, A Civilization Going Mad. The Aztecs in Western Thought, dins Arqueología e historia del Centro de México : Homenaje a Eduardo Matos Moctezuma (2006), p. 638-643 (ISBN 968-03-0180-X).
- (fr) Jacques Soustelle, Les Aztèques, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je? » (2003), 128 p. (ISBN 2-13-053713-8) .
- (fr) Jacques Soustelle, Les Aztèques à la veille de la conquête espagnole, Hachette Littératures (2002) (1a edicion en 1955), 318 p. (ISBN 2-01-279080-1) .
- (fr) Jacques Soustelle, L'Univers des Aztèques, Hermann, coll. « Savoir » (1997).
- (en) Berdan, Frances F. and Patricia Reiff Anawalt (1997) The Essential Codex Mendoza. University of California Press, Berkeley. ISBN 0-520-20454-9.
- (en) Cortés, Hernan (1987) Letters from Mexico. New Ed. edition. Translated by Anthony Pagden. Yale University Press, New Haven. ISBN 0-300-03724-4.
- (en) Díaz del Castillo, Bernal (1963) The Conquest of New Spain. Translated by J. M. Cohen. Penguin, New York. ISBN 0-14-044123-9.
- (en) Díaz, Gisele and Alan Rogers (1993) The Codex Borgia: A Full-Color Restoration of the Ancient Mexican Manuscript. Dover Publications, New York. ISBN 0-486-27569-8.
- (en) Durán, Fray Diego (1971) Book of the Gods and Rites and The Ancient Calendar. Translated by Fernando Horcasitas and Doris Heyden. University of Oklahoma Press, Norman. ASIN B000M4OVSG. ISBN 0-8061-1201-8 (1977 Ed. edition).
- (en) Durán, Fray Diego (1994) The History of the Indies of New Spain. Translated by Doris Heyden. University of Oklahoma Press, Norman. ISBN 0-8061-2649-3.
- (es) Garganigo et al., (2008) Huellas de las Literaturas Hispanoamerica. 3 edition. Prentice Hall, New Jersey. (Note, this source in Spanish). ISBN 0-13-195846-1.
- (en) Zorita, Alonso de (1963) Life and Labor in Ancient Mexico: The Brief and Summary Relation of the Lords of New Spain. Traduch per Benjamin Keen. Rutgers University Press, New Brunswick. ASIN B000INWUNE. ISBN 0-8061-2679-5 (1994 paperback).


text:
Léger (riu)
Léger o Leir(e) (en francés: Loire) es un flume d'Occitània, de França e de Bretanha. Se tròba enteirament dins l'estat francés e es lo flume mai long d'aquel estat. L'apèlan la Grand Aiga al Linhon velaiés.
Sas fonts se tròban al pè del Mont Gerbier de Joc , un ancian volcan atudat situat dins la comuna de Santa Eulàlia en Vivarés. Lo flume s'escola cap al nòrd oèst duscas Orleans, puèi cap a l'oèst en asagar las vilas de Tors, Angieus e Nantas. Son estuari se tròba per los Païses de Léger a l'oèst d'Anjau, ont se geta dins l'Ocean Atlantic a Sant-Nazer.


text:
Zona Èuro
Era Zona Èuro o era Zòna Èuro o Eurolàndia ei er ensems d'estadi membres dera Union Europèa (UE) qu'an adoptat er èuro e an creat, atau, ua union monetària.
I a 19 membres que formen era zòna èuro: Alemanha, Àustria, Belgica, Chipre, Eslovaquia, Eslovènia, Espanha, Finlàndia, França (exceptadi es territòris deth Pacific, qu'utilizen eth franc CFP), Grècia, Irlanda, Itàlia, Lettonia, Luxemborg, Malta, es Païsi Baishi e Portugau. La Banca Centrau Europèa ei era entitat responsabla dera politica monetària des 19 estats.
Ath delà d'aguesti 12 païsi existissen uns auti dehòra dera Union Europèa que tanben an er èuro coma moneda unica. Enter eri estàn Mónegue, Sant Marin, Ciutat deth Vatican (qu'emeten es sòns pròpris èuros gràcies a qu'an acòrds legaus damb era Union Europèa), Andòrra (a acòrds legaus damb era Union Europèa mès non emet èuros pròpris), Kosovo e Montenegro (non an acòrds legaus damb era Union Europèa).(lithuiania)


text:
Garda varega
La Garda varega foguèt una unitat militara d'elèit de l'armada bizantina. Foguèt formada coma garda personala de l'emperaire a la fin dau sègle X a partir de mercenaris d'origina vikinga e eslava dau Principat de Kiev. Venguèt rapidament una deis unitats pus eficaças e fidèlas dei fòrças bizantinas. Ansin, en 1204 durant l'invasion de Constantinòple per la Quatrena Crosada, la Garda varega foguèt l'unica tropa bizantica qu'opausèt una resisténcia vertadiera ai Crosats. Pasmens, la disparicion provisòria de l'Empèri après aquela desfacha entraïnèt sa disparicion.


text:
Dian e Valquièiras
Dian e Valquièiras (Dio-et-Valquières en francés) es una comuna occitana de Lengadòc, situada administrativament dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna es situada dins los Cantons nauts d'Erau al Nòrd de Bedarius al Sud de Lunaç, a l'èst del Salagon e a l'Oèst del riu Òrb. Es bastida sus las rufas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Al sègle XIII, lo castèl de Dian e los tenements de Valquièiras fasián partida de la senhoriá de Bossagues[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Lo castèl de Dian
- La glèisa Sant Estève de Dian
- La gleisa Sant Andrieu de Valquièiras
- Patrimònion coma de crotz, casèlas, jaças
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Felix pasquier, "documents relatifs à la seigneurie de boussagues (hérault) de la fin du XII° au milieu du XIV° siècle", Imprimerie générale J. sapte, 1901, p19


text:
Metal (musica)
L'apellacion metal en musica que correspon a realitats artisticas hòrt divèrsas. Que i a totun quauques denominators comuns enter tots los grops (o casi) qui's revendican d'aqueste estil.
La musica[modificar | modificar la font]
La musica metal qu'utiliza lo mei sovent
- ritmes hòrt marcats, que sian rapides o lents, dab ua frequenta utilizacion de la dobla pedala o de la dobla gròssa caisha
- guitarras electricas saturadas
- ua votz hèra energica, sovent agressiva. Dens mantuns estils de metal lo cant qu'ei quitament remplaçat per crits, tanben aperats vocaus.
Los estils[modificar | modificar la font]
Que i a mantuns estils de musica metal :
- lo heavy metal
- lo thrash metal
- lo black metal
- lo death metal
- lo neo metal
- lo doom metal.
Parièr, cèrts grops qui ne's reconeishen pas dens nat d'aqueths estils que crean la loa pròpia apellacion entà mentàver la loa musica. Atau los Finés d'Impaled Nazarene qu'apèran la loa mesclanha de black metal e de crust-punk "nuclear metal". E lo grop de heavy metal italian Rhapsody, hòrt influenciat per las musicas de filmes, que ditz har "Hollywood metal"
L'estetica[modificar | modificar la font]
Qu'ei hèra importanta dens lo monde deu metal. Las pochetas de cèrts discs que son hèra esteticas e los grops que las se hèn har per artistas especializats. Quauquas tematicas que son recurrentas : la mort, la guèrra, ua vision fantasmada de l'Edat Mejana, l'heroic fantasy, la religion (en particular lo satanisme) e l'esoterisme.
La mòda[modificar | modificar la font]
La màger part deus musicians e deus fans de metal qu'an lo peu long, que sian hemnas o òmis. Hèra que's vesteishen dab quessòts a l'efigia de grops. Los bracelets dab claus que son tanben hèra presats. Que vedem tanben mei de tatoatges e de piercings en se passejar dens un concèrt de metal que non pas sus ua plaça publica. Enfin las gojatas que pòrtan tanben raubas dab dentelas negras. Aquesta mòda recenta que vien deu moviment goth-electro.
Mes cada sotaestil de metal qu'a tanben los sons còdes particulars.


text:
Ventiseri
Ventisari en còrs (Ventiseri en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ventiseri Es una municipalitat littorale situada sus la còsta es de la Corsega, al sud de la plana orientala, la una de la set comuna del costat de Prunelli-di-Fiumorbo.
Ventiseri est une commune littorale située sur la côte est de la Corse, au sud de la plaine orientale, l'une des sept communes du canton de Prunelli-di-Fiumorbo.


text:
Vèrbe
En sintaxi, un vèrbe (var. vèrb) es un mot que pòt exprimir :
- L'accion del subjècte ;
- L'accion endurada (suportada) pel subjècte ;
- L'existéncia del subjècte ;
- L'estat del subjècte ;
- Lo ligam entre lo subjècte e l'atribut.
Dins las lengas indoeuropèas lo vèrbe es lo màger nuclèu d'una frasa, mas existís de frasas sens vèrbe. Un vèrbe amb sos complements e sos atributs forma un grop verbal.
Ligam intèrne[modificar | modificar la font]
- Portal de las lengas
-
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- verb'Òc, conjugador automatic en occitan lengadocian, en linha sul site del Congrès Permanent de la Lenga Occitana.


text:
1110
Aquesta pagina concernís l'an 1110 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Començament d'una politica de Loís VI destinada a favorizar lo desvolopament dei vilas. Unei ciutats obtenguèron dins lo corrent de son rèine de privilègis fiscaus e lo drech de s'administrar amb un premier cònsol.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Principat d'Antioquiá[modificar | modificar la font]
Contuniant de dirigir lo Principat en causa de la fatiga de Boemond de Tarent, Tancred de Galilèa s'ocupèt d'ajudar lo Comtat d'Edessa tornarmai menaçat per lei Turcs. Deguèt tanben luchar tornarmai còntra l'emir d'Alèp durant son retorn de campanha. Venceire, Tancred obtenguèt la somission deis emirs d'Alèp, de Chaysar e de Hama que deguèron pagar un tribút. Enfin, per completar aquela victòria, s'ocupèt de renfòrçar lei frontieras dau principat gràcias a la bastida ò a la crompa de castèus poderós coma lo Krak dei Chivaliers.
Reiaume de Jerusalèm[modificar | modificar la font]
Participacion a la contuniacion dei conquistas crosada lòng dau litorau de la Mar Mediterranèa ambé lei conquistas de Beirot e de Sidon ambé l'ajuda dei tropas norvegianas e dei fòrças crosadas dau Comtat de Trípol. L'objectiu d'aquela ataca èra de melhorar lei liasons entre la mar e Jerusalèm.
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
L'annada marquèt la fin dau periòde de formacion dau Comtat de Trípol ambé l'assassinat de Guilhèm II de Cerdanha. Aquò permetèt a Bertran de Trípol de tornar unificar lo comtat gràcias a l'integracion dei fèus perduts après l'acceptacion de l'arbitratge de Baudoïn Ièr de Jerusalèm. La vila de Trípol foguèt tornarmai partejada entre Bertrand (dos tèrç) e lei Genoès (un tèrç). Au nivèu militar, lei fòrças de la Crosada Norvegiana ajudèron lei tropas dau comtat per conquistar la region de Sidon après un sètge dau 19 d'octòbre au 5 de decembre e la vila de Beirot. Lei tropas de Trípol participèron tanben a la defensa d'Antioquiá còntra una ataca musulmana.


text:
IIau dinastia egipciana
La IInda Dinastia Egipciana que regnè durant la segonda meitat deu -IIIau millenni. Quauques uns deus sons reis que son mentavuts dens lo Canon Reiau de Turin e la Lista Reiau d'Abidòs.
Que hè partida (amassa dab la Ièra dinastia egipciana) deu periòde Tinita qui precedè l'Ancian Empèri egipcian. Durant aquesta tempsada lo poder reiau e l'unificacion de las duas tèrras de Hauta e Baisha Egipte que's renforcèn. Aquò que sembla confirmat peu nom de Her (nom d'Òrus) deu purmèr sobeiran : Hetepsekhemoi (« Ambs país en patz »), aperat « Baó » deu son nom de « Rei de Hauta e Baisha Egipte ».
Reis de la IIau dinastia[modificar | modificar la font]
- Hetepsekhemoi (Bedjaó dens la Lisat reiau d'Abidòs)
- Nebra (Kakaó dens la Lisat reiau d'Abidòs)
- Nineter
- Oneg
- Senedj
- Peribsen
- Khasekhemoi


text:
Vitruvi
Marcus Vitruvius Pollio, conegut sol nom de Vitruvi, es un Arquitècte roman que visquèt al sègle I (s'evalua la naissença vèrs 90 AvC e la mòrt vèrs 20 AvC[1]).
Somari
- 1 Biografia
- 2 Vitruvi arquitècte
- 3 De architectura
- 4 L’apòrt de Vitruvi dins nòstra coneissença de la tecnologia de l’Empèri Roman
- 5 Bibliografia
- 6 Vejatz tanben
- 7 Nòtas e referéncias
Biografia[modificar | modificar la font]
Los sols fachs coneguts de sa vida son extrachs de son sol obratge, De architectura, que nos parvenguèt. Sembla pasmens que foguèt conegut de Plini lo Vièlh que ne parla dins sa descripcion de la construccion de mosaïcas dins Naturalis Historia sens pasmens lo nomenar explicitament. Frontin se refèris a « l’Arquitècte Vitruvi » dins son tractat de la fin del sègle I, Dels aqüeductes. Aprèp que foguèt soldat en Gàllia, en Espanha e en Grècia, constructor de maquinas de guèrras[2], Vitruvi venguèt Arquitècte a Roma. El meteis nos ditz qu'èra pas naut, e se planh de l'ànsia de l’edat[3]. Sa prosa, a l'encòp tecnica e imatjada, se constituís de frasa brèvas, e son vocabulari pareis aver èsser aquel dels menestrals. Vitruvi foguèt a l'encòp vulgarizador e compilador.
Vitruvi arquitècte[modificar | modificar la font]
Subretot conegut per sos escrichs, Vitruvi èra d'esperel arquitècte. Dins l’Antiquitat romana l’arquitectura èra un vast domeni que compreniá la gestion de la construccion, l'engenhariá civila, l'engenhariá quimica, la construccion, l'engenhariá dels materials, l'engenhariá mécanica, l'engenhariá militara e la planificacion urbana. Frontin menciona Vitruvi dins l'encastre de l'estandardizacion de la talha de las tudèlas.
Lo sol bastiment que pasmens sabèm èsser atribuit a Vitruvi es una basilica acabada en 19 AbC. Foguèt bastida a Fanum Fortunae, uèi Fano. La basilica de Fano desapareguèt completament, e mai lo site es pas encara identificat malgrat mai d'una temptativas de localizacion. La practica crestiana de conversion de las basilicas romanas (alara bastiments publics) en luòc de culte suggerís que la basilica seriá estada integrada a l’actuala catedrala de Fano. Leonardo da Vinci ne faguèt una òbra d'aquel arquitècte, perque per el aquò meritava d'èsser expausat e non pas ignorat.
De architectura[modificar | modificar la font]
Vitruvi es l’autor d’un tractat famós nomenat De architectura, escrich a la fin de sa vida e que dedica a l’emperaire August. Dins lo prefaci del libre I, Vitruvi dona per tòca a sos escrichs d’expausar sa coneissença personala de la qualitat dels bastiments a l'emperaire. Vitruvi evòca la campanha de reparacions e de melhoracions dels bastiments publics efectuada jos Marcus Agrippa. De architectura es lo sol libre major que demòra sus l’arquitectura de l’Antiquitat classica.
Aquel tèxte « influencièt prigondament, dempuèi la Renaissença, artistas, pensaires e arquitèctes, que Leon Battista Alberti (1404-72), Leonardo da Vinci (1452-1519), e Miquèl Àngel (1475-1564) » segon Petri Liukkonen (2008). Levat lo De architectura, lo libre major sus l’arquitectura mai ancian que dispausam es la nòva formulacion per Alberti dels Dètz Libres en 1452.
Vitruvi demorèt famós per aver soslinhat dins son De architectura qu’una estructura deuriá presentar las tres qualitats de firmitas, utilitas, e venustas — es a dire fòrta (o perenna), utila e bèla. Segon Vitruvi, l’arquitectura es una mimesis (imitacion) de la natura. Es çò que se nomenarà pus tard la concepcion classica de l’arquitectura.
En perfeccionant aquel art de la construccion, la Grècia antica inventèt los òrdres arquitecturals: doric, ionic e corintian. Donèt un sens de las proporcions, culminant dins la compreneson de las proporcions del còs uman. Aquò menèt Vitruvi a sa definicion de l’òme de Vitruvi, que tornèt èsser mai tard actualizat per Leonardo da Vinci e son celèbre dessenh: lo còs uman inscrich dins lo cercle e lo carrat.
L’apòrt de Vitruvi dins nòstra coneissença de la tecnologia de l’Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Los libres VIII, IX e X del De architectura forman la basa d'una granda partida de çò que sabèm sus la tecnologia romana. Aquela coneissença es uèi completada per l'estudi arqueologic dels rèstas, coma las molinas de Barbegal (Fòntvièlha en Provença).
Maquinas[modificar | modificar la font]
Lo trabalh de Vitruvi pren una granda importància per la descripcion de las diferentas maquinas utilizadas pels obratges d'art (coma palancs, gruas e carrèlas) e mai de las maquinas de guèrra (catapultas, balistas, maquinas de sèti). Vitruvi parlava de son experiéncia personala d'engenhaire e faguèt pas que raportar o comentar lo trabalh de sos davancièrs. Descriguèt tanben la construccion de las mòstras de solelh e dels relòtges d'aiga, e tanben l'utilizacion d'un eolipil (la primièra maquina de vapor) dins una experiéncia avent per tòca de demostrar la natura dels movements de l'aire atmosferic (vent).
Aqüeductes[modificar | modificar la font]
Sa descripcion de la construccion d'aqüeducte compren lo biais que son mantenguts, coma la causida atentiva dels materials necessaris. Frontin, un sègle pus tard, dona fòrça mai detalhs suls problèmas practics ligats a lor construccion e lor manteniment. Lo trabalh de Vitruvi data del sègle I, es a dire lo periòde qu'un grand nombre dels mai grands aqüeductes romans èran bastits (e demòran fins a uèi) coma l’aqüeducte de Segòvia e lo Pònt de Gard. L'utilizacion del sifon inversat es descrit en detalh, e mai lo problèma pausat per las nautas pressions desvolopadas dins la tudèla a la basa del sifon, problèma practic que Vitruvi semblava de plan conéisser. De architectura seriá estat ja considerat coma un obratge de referéncia per Frontin, un general nomenat a la fin del sègle I per governar los aqüeductes de Roma. Es a l’origina de la descobèrta de la diferéncia entre l'apòrt e la fornitura d'aiga causada per de tudèlas illegalas inseridas dins los besals per destornar l'aiga.
Materials[modificar | modificar la font]
Vitruvi descriguèt fòrça materials de construccion utilizats per una granda varietat d'estructuras diferentas. Tanben faguèt una descripcion detalhada de la pintura sus estuc. Es subretot interessat al beton e a la calç que se consacra dins de grands passatges de son òbra. Explica en particular l'interès de la pozzolana pel beton idrolic que pren jos l'aiga. La longevitat de fòrça bastiments de l’epòca romana es uèi encara lo testimòni de la granda mestreja pels Romans dels materials de construccion e lor utilizacion.
Vitruvi es plan conegut e sovent citat coma una de las primièras fonts qu'indiquèt que lo plomb se deuriá pas utilizar per transportar l'aiga potabla. Promoguèt las tudèlas de tèrra e los besals de maçonariá. Concluguèt dins lo libre VIII del De Architectura aprèp observacion empirica d’obrièrs malauts dins las fondariás de plomb. Vitruvi nos conta l'istòria celèbra d'Arquimèdes detectant d'aur farlabicat per un aliatge dins una corona reiala. Arquimèdes se mainèt que lo volum de la corona poiriá èsser mesurat exactament pel desplaçament creat dins un banh d'aiga. Aquela descobèrta li permetèt de comparar la densitat de la corona amb aquela de l’aur pur, e atal de mostrar que la corona èra compausada d’un aliatge d’aur et d’argent.
Maquinas d'assecament e d'asagatge[modificar | modificar la font]
Vitruvi descriguèt la construccion d'una vitz d'Arquimèdes al capítol X del De architectura. Pasmens i menciona pas lo nom d’Arquimèdes.
S'agissiá a l’epòca d’un dispositiu ja plan utilizat per levar l’aiga per asagar los camps e per assecar las minas. S'entre las autras maquinas de levatge que descriu.
De rèstas de ròda d'aiga se trapèron dins de minas anticas, coma aquela del Rio Tinto en Espanha e Dolaucothi dins l’oèst del País de Galas.
Instruments d'arpentatge[modificar | modificar la font]
Vitruvi demostrèt sa mestretja de l’arpentatge dins sas descripcions dels instruments d’arpentatge, en particular lo nivèl d'aiga qu'aima mai a la groma, un dispositiu utilizant un fial de plomb. Aqueles instruments son essencials dins totas las operacions de construccion, e subretot dins la construccion d’aqüeductes, qu'assegurar l’uniformitat del penjal èra primordial per fornir de contunh las aigas sens damatjar la paret d'un besal. Tanben desvolopèt l'un dels tot primièrs odomètres, constituit d'una ròda de circonferéncia coneguda que daissa caser una pèira dins una aisina a cada torn.
Caufatge central[modificar | modificar la font]
Vitruvi dona d'instruccions explicitas sul biais de concebre de tals bastiments per optimizar l’eficacitat energetica, conselhèt d’utilizar de reguladors per contrarotlar la calor dins las pèças caudas. S'agís d'un disque de bronze, installat dins una dobertura circulara facha dins lo teulat, e que podiá èsser levat o baissat per una carrèla per ajustar la ventilacion.
Trabalhs maritims[modificar | modificar la font]
Vitruvi descriu tres metòdes de construccion de las peiradas, de las levadas e cais :
- En aiga protegida e s'un mortièr de pozzolana es disponible en abondància, un cofratge constituit de pals e pòsts de fusta o de pals ajustats per far una palancada puèi l’interior serà emplit de beton idrolic colat in-situ, aprèp curatge del fons per ne far una bona fondacion.
- En aiga mai agitada o se la pozzolana es pas disponibla, lo cofratge serà remplaçat per una estacada pus solida, puèi lo dedins serà secat per i bastir la levada a sec (perque la manca de pozzolana empacha la preparacion d’un beton idraulic que pren dins l’aiga).
- Quand la mar es somesa a las marèas (pauc corrent pels romans), l'estructura serà bastida dempuèi la còsta cap al larg sus un massís sablós que se daissarà apuèi partir jos l’accion de las ondas e atal l'estructura s’enfonsa progressivament[4].
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Estudis sus Vitruvi[modificar | modificar la font]
- (fr)Vitruve, Les dix livres d’architecture, Traduction intégrale de Claude Perrault, 1673, revue et corrigée sur les textes latins et présentée par André Dalmas, ed:Balland, isbn 2.71.58.0211.0}
- (fr) J. Caye, Empire et décor. Le vitruvianisme et la question de la technique à l’âge humaniste et classique, avec 6 dessins de Didier Laroque, Paris, J. Vrin, 1999.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Vitruvius. Architecture, ou Art de bien bastir traduit en français par Jean Martin, Paris, Jacques Gazeau 1547]
- (fr) Vitruve et ses dix livres d’architecture, résumé de l’ouvrage
- (fr) La BNF et Google Books ont mis en ligne trois traductions du de architectura de Vitruve : celle de Jean Martin (1547), chez Jean Baptiste Coignard, avec notes ; celle de Perrault (1673), et enfin celle de Ch. L. Maufras, avec texte latin (1847)
- (fr) Base Architectura du Centre d’études supérieures de la Renaissance (éditions de 1511, 1521 et traductions françaises de 1547, 1572... Voir aussi les pages "Faventinus" [1], "Cesariano"[2] et "Perrault"Architectura : Livres d’architecture, Architecture, textes et images des XVIe – XIIe siècles.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Vitruvi dans la basa Gallica de la BNF.
- ↑ « Itaque cum M. Aurelio et P. Minidio et Cn. Cornelio ad apparationem balistárum et scorpionum reliquórumque tormentórum refectionem fui præsto... ». De architectura, libre I, Preambúl.
- ↑ « Mihi autem… staturam non tribuit natura, faciem deformavit ætas, valetudo detraxit vires. », De architectura, libre II, Preambul
- ↑ Per las analisis contemporanèas vejatz (en) Prof. Leopoldo Franco, Ancient Mediterranean harbours: a heritage to preserve. Ocean & Coastal Management, Vol 30, N° 2 & 3, (1996)


text:
Les Essarts-le-Roi
Les Essarts-le-Roi es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Un decrèt imperial de 1814 a decidit de la creacion de la municipalitat dels Essarts-lo-Rei pel regroupement de las ancianes comunas de las Essarts e de las Layes.
Un décret impérial de 1814 a décidé de la création de la commune des Essarts-le-Roi par le regroupement des anciennes communes des Essarts et des Layes.


text:
L'albanés (shqip en albanés) es una lengaindoeuropèa, que constituís a ela sola un grop independent al sen d'aquesta familha de lengas. Sièis milions de personas la parlan en Albania, Kosovo, Grècia (los Arvanitas), Serbia, Montenegro e dins la Republica de Macedònia, mas tanben dins lo sud d'Itàlia (los Arbëreshë). De comunautats immigradas significativas existisson en Euròpa Occidentala, en Turquia, Egipte e als Estats Units.
En 1854, lo filològ alemand Franz Bopp pròva que l'albanés es una lenga indoeuropèa, mas isolada e sens cap de lenga que li siá pròcha. Son origina se discutís: d'unes fan montar l'albanés a l'illirian, d'autres al dacotraci (e mai se cèrts lingüistas considèran aquelas doas lengas coma benlèu aparentadas). Los Illirians èran los abitants autoctòns de la zòna ont se parla l'albanés. Aital la discussion sus la filiacion de l'albanés se carga d'implicacions politicas dins lo contèxt balcanic (conflicte de Kosovo).


text:
Esquerra Republicana del País Valencià
Esquerra Republicana del País Valencià (en occitan Quèrra Republicana deth País Valencian (ERPV)) ei un partit politic istoric valencianista e de quèrres fondat eth 1933 e refondat en seteme deth 2000 per medi dera fusion dera federacion valenciana de Quèrra Republicana damb eth Front peth País Valencian. Eth sòn president ei des der an 2000 eth deputat Agustí Cerdà Argent e era sua tèsta de lista per Valéncia siguec enes darrères eleccions espanhòles er escrivan Toni Cucarella. En ua prumèra etapa pendent era Dusau Republica Espanhòla era implantacion de Quèrra Republicana en País Valencian se produsic jos la direccion de Gaietà Huguet, en Castelló de la Plana. En 1935, aguest dirigent impulsèc un procès d'unificacion damb eth partit autoctòn Esquerra Valenciana, fondat en 1934 e dirigit per Vicent Marco Miranda (exalcalde de Valéncia), Josep Benedito, Miquel Duran de València e Manuel Sanchis e Guarner. Dempús d'arténher Vicent Marco en 1936 era acta de deputat per Valéncia laguens des candidatures deth Front Popular andús partidi formèren un grop parlamentari conjunt en Congrès des Deputats espanhòu damb eth nom de Quèrra Catalana. Enter 1935 e 1998 non se pòt distinguir enter era istòria d'ERPV e EV donques qu'era prumèra organizacion s'autodissolvec pr'amor que es sòns militants s'afilièren en blòc ara dusau. Era Guèrra Civila Espanhòla interrompec diuèrsi projèctes politics en qué participaue EV, çò de mès important des quaus ère un projècte d'estatut valencian qu'autrejaue ara Comunautat Valenciana actuau eth nom oficiau de País Valencian, en tot omologar-la atau ath rèste de nacionalitats istoriques. Maugrat açò, EV artenhec eth sòn maxim creishement en aguest periòde e arribèc a despassar es 10 000 afiliadi en 1937. Actuaument ERPV prepause era autodeterminacion deth País Valencian e era sua confederacion en igualtat en un estat independent e republican damb eth rèste de territòris de parlar catalan (es nomentadi Païsi Catalans). Eth 1998 eth partit Esquerra Valenciana siguec refondat per un grop de exmilitants d'Unitat deth Pòble Valencian dempús dera conversion d'aguest partit en Blòc Nacionalista Valencian (BNV). Eth 2001 se sagèc infructuosament un nau procès de convergéncia o aumens er establiment de quauque tipe d'aliança enter andues formacions. Er acòrd autrejaue as militants de Quèrra Valenciana un representant ena executiva de Quèrra Republicana deth País Valencian per cada 12 que i entrèren. Mès tard era naua formacion passarie a nomentar-se EV-ERPV. Er an 2007 EV entrèc laguens deth BLÒC. ERPV non a representacion enes Còrts Valencianes, encara que dispause de 5 còssos en tot eth territòri valencian e eth 0,48% des vòtes vàlids.


text:
Mohandas Karamchand Gandhi
Mohandas Karamchand Gandhi (en gujarati: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી; romanizat: mohandās karamcaṃd gāndhī, AFI: /moːhənd̪aːs kərəmtʃənd̪ gaːnd̪ʱiː/) (Gujarat, 2 d'octobre de 1869 - Delhi, 30 de genièr de 1948) foguèt un grand menaire politic e espiritual e un dels paires fondators de l'estat d'Índia. Es conegut e sonat en Índia e dins lo mond coma Mahatma Gandhi, en sanscrit "granda arma", o coma Bapu, en gujarati "paire". Los seus principis de Satyagraha qu'es la resisténcia al travèrs de la desobesissença civila de massa, e de l'Ahimsa qu'es la non-violéncia totala, an inspirat de militants nombroses per la libertat e los dreits civics dins lo mond coma : Martin Luther King Jr., Steve Biko, Nelson Mandela, e Aung San Suu Kyi.
Gandhi faguèt d'estudis d'avocat en Anglatèrra puèi empleguèt pel primièr còp sas idèas en Sud-Africa per luchar contra la discriminacion de la comunitat indiana. Tornat en Índia, Gandhi engimbèt los bordièrs e trabalhaires paures per protestar contra las taxas esclafantas e la discriminacion de las leis britanicas. Venguèt lo governaire del Congrès Nacional Indian, faguèt campanha per l'ajuda als paures, lo desliurament de las femnas indianas, l'afrairament entre las comunitats e etnias de religions diferentas e tanben per la fin de las discriminacions de las castas. Se batèt per l'independéncia d'Índia de tota dominacion estrangièra (britanica).
En 1930, Gandhi menèt lo pòble d'Índia a s'opausar a la taxa de la sal e faguèron La marcha de la sal sus 400 km. Foguèt embarrat mantuna annada en Sud-Africa e en Índia mas sempre demorèt partisan de la non-violéncia. Gandhi es estat reconegut lo Paire de la nacion en Índia e lo seu aniversari lo 2 d'octobre es un jorn feriat: lo Gandhi Jayanti.


text:
1809
Aquesta pagina concernís l'an 1809 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat de Sokoto[modificar | modificar la font]
Fondacion de Sokoto, capitala dau califat, per Muhammad Fodio fiu d'Osman dan Fodio.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 5 de genièr - Louis Braille, inventor del sistèma Braille d'escricha (m. 1852)
- 3 de febrièr - Felix Mendelssohn Bartholdy, compositor alemand (m. 1847)
- 15 de genièr - Pierre-Joseph Proudhon, anarquista francés (m. 1865)
- 19 de genièr - Edgar Allan Poe, escrivan e poèta american (m. 1849)
- 12 de febrièr - Abraham Lincoln, president dels Estats Units (m. 1865)
- 12 de febrièr - Charles Darwin, naturalista anglés (m. 1882)
- 9 de març - Bettino Ricasoli, primièr ministre d'Itàlia (m. 1880)
- 31 de març - Nikolai Gógol, escrivan rus (m. 1852)
- 21 de junh - Santiago Derqui, president d'Argentina (m. 1867)
- 4 de setembre - Luigi Federico Menabrea, primièr ministre d'Itàlia (m. 1896)
- 29 de decembre - William Ewart Gladstone, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1898)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 31 de mai - Joseph Haydn, compositor classic austriac (n. 1732)
- 30 d'octobre - William Cavendish-Bentinck, 3en Duc de Portland, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1738)


text:
Perigòrd
Perigòrd [peri'gɔr] o Peiregòrd [pejre'gɔr] (en francés Périgord) es una region istorica d'Occitània. Es una part de la region pus granda de Guiana. Maitot es lo nom dau comtat que recobriá, a pauc de chausa prep, l'actuau departament de Dordonha. Lo departament iniciau fuguet leugierament remanejat e enchamba sus quauques terras d'Engolmés (a l'entorn de La Tor Blancha), de Santonge (devers La Ròcha Chalés), de Carcin (a l'entorn de Salanhac e Aivigas) e de Lemosin (au nòrd de Nontronh e devèrs Jumilhac lo Grand).
Uei, s'usa dau nom de Perigòrd per marcar l'identitat dau territòri: cultura, lenga, torisme, patrimòni, cosina,... Lo nom de Dordonha es mai que mai administratiu, manca quand se parla dau flume.
La capitala istorica es Periguers (o Peireguers).
Lo gentilici es perigòrd -a / peiregòrd -a o perigordin -a / peiregordin -a. En generau, los abitants de Perigòrd se disen simplament Perigòrds (Sei perigòrd ; Perigòrd, meitat chen, meitat pòrc). Daus uns consideran que lo terme Perigordin / Peiregordin (que pareis nonmàs au segle XVIII) es un francisme que se deu pas usar en occitan, mas d'autras fonts lo presentan au contrari coma admissible (TDF). Pergosin -a s'usa per designar los abitants de Periguers (coma Petrocòris).
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Perigòrd ven dau pòble gallés daus Petrocorii, es a dire "las quatre armadas", "los quatre clans". Los limits ancians de lor territòri eran gaireben los mesmes. La capitala daus Petrocorii era Vesunna (Vesona), qu'es venguda Periguers.
Geografia[modificar | modificar la font]
Longitud : entre 0° 3' oest e 1° 25' est.
Latitud : entre 44° 35' e 45° 42' nòrd
La superficia de Perigòrd, pres coma lo departament de Dordonha, es de 9200 km2 (tresen reng de França, darrier Gironda e Lanas. Sa situacion de transicion entre lo Massís Central e lo Bacin Aquitan li balha una granda varietat de sòus e de païsatges. Perigòrd fai partida de la region d'Aquitània. Los departaments vesins son Nauta Vinhana, Corresa, Òlt, Òlt e Garona, Gironda, Charanta Maritima e Charanta.
Se ditz sovent que Perigòrd a quatre testas. Aqueu Perigòrd quadricefal se compausa entau :
- Au nòrd, lo Perigòrd verd (a l'entorn de Nontronh e de Tivier); quela region perlonja lo Lemosin granitic, son nom ven daus erbatges e de las forests que la cruben. (Perigòrd Verd es una apelacion mai que mai toristica, non pas istorica). Se ditz tanben qu'es lo país de l'aubre e de l'aiga
- Au centre, lo Perigòrd blanc (a l'entorn de Periguers e de Rabairac devers Charanta); son nom ven dau sòu calcari que balha una color blancha a las terras de quela region.
- Au sud-est, lo Perigòrd negre (a l'entorn de Sarlat); istoricament qu'es la mai anciana apelacion de las quatre, son nom ven de las forests de jarrics, plan sombras tota una partida de l'annada (e non pas de la color de la trufa). Sos abitants parlan de "Sarladés". Qu'es un país vesin dau Carcin, d'un biais culturau e geografic.
- Au sud-oest, lo Perigòrd purpau (a l'entorn de Brageirac); quela apelacion toristica es la pus recenta (annadas 1970-1980), lo purpau remembra la color de las fuelhas de vinha per la davalada. Sos abitants lo disen "Brageiragués".
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima de Perigòrd es au còp variat, agradiu e avivareu. Es un exemple de transicion entre lo clima oceanic d'Aquitània e lo clima montanhier de las marchas occidentalas dau Massís Central. La doçor relativa de l'ivern, las temperaturas estivalas moderadas, las bravas 'reir-sasons son las marcas d'un clima temperat. Pasmens, la disposicion de las valadas, l'exposicion de las auturas, las artijas, las forests e los estanhs crean una gamma plan variada de zònas especificas.
La pleguda mejana annadiera es de 860 mm. Mas l'asaigatge annadier es pas bric unifòrme. La pluviometria creis dau sud-oest au nòrd-est segon lo releu. La diferéncia es mai que mai marcada entre la bassa valada de Dordonha (750 mm en La Mòta de Mont Ravèl) e los punts los pus nauts de Nontronhés (1160 mm en Puei 'Gut e Pluviers). De son costat, emb 900 mm annadiers, la pleguda dau Sarladés es mai importanta que las de Rabairagués, Dobla o Brageiragués. Las plegudas d'estiu, per chausa daus auratges, son creissentas d'oest en est emb daus maxima sus los punts nauts dau Perigord Negre e de Nontronhés. Dins lo Brageiragués, pleu 112 jorns d'un an sus l'autre. Daus uns còps, las pluejas d'auratge son plan importantas, coma los 100 mm enregistrats lo 17 de mai de 1971 a l'estacion de Brageirac.
La temperatura mejana annadiera es pus nauta au sud-oest de Perigòrd (12,5 °C dins lo Brageiragués) qu'au nòrd-est (10,5 °C a l'est dau Nontronhés), per chausa inversa de l'altitud. Lo nombre mejan annadier de jorns de fòrta chalor (onte la temperatura maximala passa 30 °C) varia de mens de 10 sus l'est dau Nontronhés a 20 e mai dins la valada de Dordonha e dins la valada d'Eila en avau de Periguers. Lo recòrd de chalor en Brageirac es de 41,1 °C lo 4 d'agost de 2003, estiu de la caumassa. La mejana annadiera daus minimàs es pro unifòrma, generalament un pauc mai bassa dins las valadas que sus l'auturas, e compresa entre 0,5 °C e 2,5 °C. Per exemple, las datas de las darnieras jaladas passan rarament lo prumier d'abriu sus l'auturas de Sarladés, e i a tres setmanas d'escart environ entre las datas de las darnieras jaladas de valadas e las dau releu.
Dau nord au sud de Perigòrd, la solelhada vai de 1900 a 2000 oras annadieras. En Brageirac, l'annada la mens ensolelhada fuguet 1992 emb 1710 oras e la mai fuguet 1989 emb 2300 oras. Per l'ivern, la solelhada es pus importanta sus Sarladés que sus Rabairagués, per chausa de l'influéncia oceanica que pòrta de la doçor, mas tanben de las brumas o daus bas nívols. Lo reste de l'annada, qu'es dins lo sud-oest de Perigòrd que la solelhada es la pus fòrta.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'escut de Perigòrd, sang e aur, representa tres lions de'n pè (De golas, aus tres lions d'aur, armats, lampassats e coronats d'azur).
- Entre 100 000 ans e 43 000 ans av. J.C.
Prumiers poblaments acertats en Perigord (Òme de Neandertal) : sits de La Ferrassiá, Lo Mostièr, Lo Regordon
- Vers 35 000 ans av. J.C.
Disparicion progressiva de l'Òme de Neandertal, remplaçat per l'Òme de Cròsmanhon
- Vers 17 000 ans av. J.C.
L'Òme de Cròsmanhon ocupa tot Perigòrd : sits de L'Aujariá Nauta, L'Aujariá Bassa, Bauma de Las Caus
- Vers 10 000 ans av. J.C.
Los chamnhaments climatics provocan la disparicion en Perigòrd dau boc estanh, chavau, mamot, rèn e rinocèros lanós.
- segle XXIII av. J.-C.
Difusion de la cultura campanifòrma, queraque dempuei las terras que se disen uei Charanta
- Dau segle XIII au segle VII av. J.-C.
Envasiment progressiu daus Iberes, pòble protocelta, puei daus Celtas de Gàllia.
- De -725 à -450
Prumiera Edat dau Fer, renduda possibla per la preséncia de la meniera de fer, mai que mai dins lo nòrd e l'est de Perigòrd
- Vers -60
Los Romans crean lo vinhal de Brageirac
Les Petrocòris furnissen a Vercingetorix environ 5000 guerriers per l'ajudar afrontar las legions romanas de Juli Cesar
Revòlta contra los Romans en Aquitània
La terra daus Petrocòris (que s'apela pas enquera Perigòrd es integrada dins Aquitània, dau fach de la reorganizacion de Gàllia per l'emperaire August
Fondacion de Vesunna (Vesona), ciutat galloromana.
- Lo 25 de genièr de 1642, Pierre Grellety recep del Rei las letras patentas atestant de l'amnistia generala per tots sos òmes e per el una carga de capitani dins las armadas del rei, dins lo pòst de governador de la ciutat de Vercèlh (Vercelli) en Itàlia.
Lenga[modificar | modificar la font]
La lenga de Perigòrd es l'occitan, de dialecte lemosin au nòrd d'una linha que vai a pauc près de Mont Peirós a Nadalhac (Perigòrd), e de dialecte lengadocian au sud de quela linha. Nonmàs las comunas de Parcol e de La Ròcha Chalés (per meitat) son de lenga d'oïl (dialecte peitavin-santongés idem parlanjhe).
Literatura[modificar | modificar la font]
Jacon lo Crocant, d'Ugeni Le Roy conta l'istòria de la Revòlta daus Crocants, e la destruccion dau Chasteu de l'Èrm.
En filosofia Maine de Biran es un daus paires de la psicologia, Maine de Biran fuguet tanben un òme politic actiu sustot mentre lo periòde dau Directòri (en francés, le Directoire).
En occitan las letras de Perigòrd comptan emb d'autors com Micheu Chapduelh e Joan Ganhaire


text:
Josèp Garibaldi
Josèp Garibaldi (Jousé Garibaldi en niçard, Giuseppe Garibaldi en italian) (Niça 1807 - Caprera 1882) foguèt un soldat e patriòta italian d'origina niçarda, un dels actors màgers de l'unificacion de son país, entre 1859 e 1870.
Garibaldi nasquèt a Niça, coma ciutadan de l'Empèri Francés de Napoleon 1er. En 1833, coneguèt Giuseppe Mazzini, defensor de l'unificacion italiana a Marselha, dins lo mitan de la comunautat italiana de la Bèla de Mai. En 1834 participèt a un movement d'implantacion de la republica en Piemont, sens poder capitar. Condamnat a mòrt, s'escapèt en Tunisia puèi en Brasil.
Tanben participèt a la Guèrra dels Farrapos (tanben coneguda coma Revolucion Farroupilha), un movement de liberacion de l'estat brasilièr del Rio Grande do Sul. Per aquestas participacions en movements en Itàlia e Brasil, Garibaldi es conegut coma eròi de Dos Monds.
En Brasil, Garibaldi rencontrèt Anita Ribeiro al Rio Grande do Sul, que venguèt mai tard Anita Garibaldi, sa femna. En 1841 lo cople foguèt a Montevideo, Uruguai, e, en 1842, combatèt contra lo dictator argentin Juan Manuel de Rosas.
En 1848 tornèt en Itàlia, durant las revolucions de 1848. Ofriguèt sos servicis al rei Carlo Alberto di Savoia, mas lo monarca refusèt. Mentre, una republica foguèt proclamada a Roma, capitala dels Estats Papals. Garibaldi defendèt Roma amb sa femna Anita, mas la ciutat se revoltèt. Las tropas de Garibaldi s'escapèron al nòrd, e Anita moriguèt pendent la retirada.
Garibaldi s'escapèt tornarmai en America. Demorèt a Nòva York e en Peró. Tornèt en Itàlia en 1854.
L'unificacion italiana[modificar | modificar la font]
En 1859 comencèt una guèrra entre la Sardenha e l'Empèri Austroongrés. Garibaldi foguèt nomenat Major-general e, amb un grop de volontaris, trionfèt dels austriacs a Varese, Como e dins d'autras ciutats. Mas sa vila mairala, Niça, foguèt balhada a França, en retorn d'una assisténcia militara cruciala.
Al començament de 1860, una revòlta contra lo monarca absolutista del Reialme de las Doas Sicílias porgiguèt l'escasença d'agir a Garibaldi. Amassèt mila òmes (coneguts coma i Mille en italian) e desembarquèt a Marsala, lo punt mai occidental de Sicília, l'11 de mai de 1860. Lo 13 de mai portèt desfacha a una garnison de 3000 òmes mandats pel rei Borbon a Calatafimi. Lo jorn seguent, s'autoproclamèt dictador de Sicília en nom del rei Victor Emmanuèl II. Prenguèt Palèrme lo 27 de mai.
Cap a la fin del mes de julhet, la campanha en Sicília èra gaireben acabada. Garibaldi portèt puèi son atencion devèrs lo continent. Traversèt l'estrech de Messina e, lo 7 de setembre de 1860, dintrava dins Nàpols. Amb l'ajuda de Victor Emmanuel II, los Sicilians se rendèron.
Garibaldi, lo rei de Sardenha, e los Estats Units[modificar | modificar la font]
Garibaldi odiava lo primièr ministre de Sardenha, Camillo di Cavour, e aviá pas jamai acceptat a debon la venda de la vila de sa naissença, Niça, als franceses. Pasmens li agradava lo sobeiran de Sardenha, Victor Emmanuel II, que, segon l'idèa de Garibaldi, deviá venir lo liberaire d'Itàlia. Quand encontrèt Victor Emmanuel II lo 26 d'octobre de 1860 a Teano, Garibaldi lo proclamèt Rei d'Itàlia.
Lo 5 d'octobre Garibaldi creèt sa Liga Internacionala, amb de soldats de nacionalitats divèrsas, e un eslogan: Liures dempuèi los Alps fins a l'Adriatica. Giuseppe Mazzini contunhèt d'agitar l'ideal republican, e Garibaldi, frustrat per l'inaccion del rei de cap a l'unificacion, organizèt una nòva expedicion. L'objectiu ara èra de s'apoderar dels Estats Papals.
Quand la Guèrra Civila Americana espetèt en 1861, Garibaldi se presentèt coma volontari al president Abraham Lincoln. Pasmens Lincoln refusèt, que Garibaldi aviá pausat doas condicions: 1) l'aboliment definitiu de l'esclavatge, e, 2) que li donèssen lo comandament complet de l'armada. Ambedoas condicions èran impossiblas de satisfar.
Expedicion contra Roma[modificar | modificar la font]
Una expedicion contra los domenis politics del Papa èra vista amb una malfisança granda pels Catolics del mond entièr, e l'emperaire francés Napoleon III autregèt l'independéncia de Roma d'Itàlia, en establir una garnison a Roma. Victor Emmanuel èra tanben preocupat per aquela expedicion, mas Garibaldi se pensava qu'aviá lo sosten secret del rei.
Roma foguèt presa sonque en 1870, aprèp l'esclatament de la guèrra francoprussiana, e doncas las tropas francesas podián pas mai ajudar lo Papa contra las fòrças italianas, que prenguèron puèi la vila sens l'assisténcia de Garibaldi.
Garibaldi tanben ajudèt la tresena Republica Francesa contra las tropas alemandas, en 1870.
Garibaldi moriguèt sus l'illa de Caprera, lo 2 de junh de 1882.