text:
Mongolia
Mongolia (en mongòl Mongol Uls) es un país d'Asia, pàtria del pòble mongòl e de la lenga mongòla, que dona son nom a un estat del meteis nom. A pas cap de frontièra maritima. Confronta China al sud e Russia al nòrd.
Sa capitala es Ulaan Baatar (que sa populacion èra estimada a 942 705 abitants en 2005).
Lo gentilici es mongòl -a.
La Mongolia istorica e culturala es plan mai granda que l'estat actual de Mongolia (compren per exemple la província de la Mongolia Interiora en China).
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 De la Preïstòria a Gengis Khan
- 2.2 L'Empèri Mongòl
- 2.3 De l'Empèri Mongòl a la Mongòlia modèrna
- 2.4 La Mongòlia modèrna
- 3 Economia
- 4 Cultura
- 5 Liames intèrnes
- 6 Bibliografia
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a Gengis Khan[modificar | modificar la font]
La Preïstòria[modificar | modificar la font]
La preséncia umana sus lo territòri mongòl sembla datar d'au mens 100 000 ans e aquela d’Homo sapiens d'au mens 40 000 ans. Lo Neolitic i comencèt entre lei millenaris VII e V av. JC. Entre 1100 e 800 av. JC, una cultura a l'origina a la bastida de monuments megalitics dichs pèiras de cèrvi dominava la region. Entre lei sègles VIII e II av. JC, foguèt remplaçada per una cultura caracterizada per la bastida de tombèus de lausas. Lo norrigatge èra l'activitat principala e lo mestritge dau chivau sembla precòça coma per un nombre important d'autrei pòbles de l'estèpa. De descubèrtas d'objèctes semblan indicar l'existéncia de rets marchands ambé de pòbles alunchats e l'existéncia d'una activitat artistica pròcha de l'art escite. Dins lo corrent d'aqueu periòde, a una data mau coneguda, se desvolopèt la metallurgia dau bronze qu'èra ben conegut au sègle V av. JC. La metallurgia dau fèrre apareguèt au sègle III av. JC e se difusèt rapidament.
Lei Xiongnus[modificar | modificar la font]
Lei Xiongnus son lo premier pòble ben identificat sus lo territòri mongòl. Son centre politic èra installat dins la vau d'Orkhon que venguèt per la seguida lo còr de plusors empèris nomadas ulteriors. A partir de 245 av. JC, lei Xiongnus menèron d'incursions còntra China e infligiguèron plusors desfachas ai fòrças imperialas. En 201 av. JC, l'emperaire Gaozu (202-195 av. JC), fondator de la dinastia Han, foguèt obligat de negociar, çò que venguèt generalament la regla dei sobeirans chinés seguents car la poissança militara de cavaliers-arquiers nomadas unificats sota la direccion d'un cap unic èra una menaça fòrça seriosa per la seguretat de l'Empèri.
Lei principis d'aquelei negociacions foguèron de pagar de tributs regulars per defugir d'invasions, de donar de títols ai caps de l'estèpa, de conclure de maridatges politics ambé lei caps pus importants, sostenir la division dei tribüs per empachar l'emergéncia d'un cap unic e encoratjar lei guèrras entre pòbles diferents. En parallèl, lei Chinés renforcèron sei defensas e organizèron d'expedicions punitivas còntra lei reguitnaires. Pasmens, quand lo poder imperiau èra afeblit, lei nomadas ataquèron sistematicament lo territòri chinés per obtenir mai de concessions.
Fins au sègle I ap. JC, lei Xiongnus demorèron una menaça importanta per China. En mai d'aquò, menacèron tanben la Rota de la Seda e lei Chinés foguèron obligats d'intervenir dins lo Bacin de Tarim per gardar sota son contraròtle leis itineraris comerciaus. Dins lo corrent d'aqueu periòde, lei Xiongnus se devesiguèron entre Xiongnus Meridionaus, installats lòng de la frontiera chinesa que se sinizèron e se reconoguèron vassaus de l'emperaire, e Xiongnus Septentrionaus que gardèron sa cultura. Pasmens, a partir dau sègle I ap. JC, foguèron pauc a pauc dominats per lei Xianbeis.
Lei Xianbeis e lei Ruanruan[modificar | modificar la font]
Lei Xianbeis establiguèron a son torn un empèri nomada centrat sus lo territòri de la Mongolia actuala que dominèt leis autrei pòbles locaus, compres lei tribüs xiongnus. Dins lo corrent dau sègle III, ataquèron regularament China qu'èra devesida e afeblida après la disparicion de la dinastia Han. Lei Xiongnus Meridionaus aprofichèron tanben lo declin dei dinastias chinesas per demandar de concessions suplementàrias puei se jonhèron ai pilhards. Au sègle IV, la resisténcia s'afondrèt e la China Septentrionala foguèt ocupada per lei Xianbeis, lei Xiongnus Meridionaus e divèrseis autrei pòbles nomadas. Puei, entre 386 e 439, un pòble nomada turc, lei Tobas, unifiquèt lei reiaumes formats per leis envaïsseires, fondèt la dinastia Wei dau Nòrd e se sinizèt rapidament.
Aqueu procès se debanèt mai d'un còp a l'eissida deis invasions nomadas seguentas car lei venceires èran generalament numericament gaire nombrós a respèct de l'importanta massa representada per leis abitants chinés. De mai, sensa conóissença de la gestion d'un estat sedentari, adoptavan lo modèl politic chinés e s'impregnèron de sa cultura sofisticada. Enfin, aquel efècte èra accelerat per lei contactes ambé lei foncionaris chinés qu'èran necessaris per la gestion de l'administracion, de la burocracia e dau govèrn. Fòrça rapid, aquela evolucion durava generalament una ò doas generacions e lei venceires abandonavan alora totalament lo mond de l'estèpa ont èran remplaçats per d'autrei pòbles eissits dei prefondors de l'estèpa.
Ansin, tre lo sègle IV, Mongolia èra venguda lo centre de la confederacion dei Ruanruan (que se donavan lo nom « d'Avars »[1]). Lei mèstres novèus de l'estèpa representèron rapidament una menaça per China fins au sègle VI quand lei Chinés capitèron de formar una aliança amb un autre pòble nomada, lei Tujue d'origina turca, per leis anientar en 552.
Lei Tujue[modificar | modificar la font]
Lo vuege laissat per la disparicion dei Ruanruan durèt gaire car lei Tujue fondèron lo sieu khanat de la Mar Caspiana a Mongolia. La vau d'Orkhon ne'n foguèt tornarmai lo centre politic. Per lei Chinés, venguèron rapidament una menaça pus seriosa que lei Ruanruan. Per exemple, en 626, una incursion tujue agantèt la capitala Chang'an. Pasmens, lo govèrn chinés capitèt de lei devenir entre Tujue Occidentaus, installats en Asia Centrala, e Tujue Orientaus, installats en Mongolia.
Au sègle VII, la dinastia Tang, qu'aviá tornat unificar China en 618, contunièt aquela politica e suscitèt de divisions entre tribüs turcas. En 630, sei fòrças capitèron de capturar lo cap suprèm dei Tujue entraïnant la fragmentacion de son empèri que demorèt devesit fins ais annadas 680. Un segond khanat tujue se formèt a partir deis annadas 680 mai sa poissança demorèt inferiora a aquela dau premier khanat. Fòrça afeblits a partir de 710, lei Tujue foguèron vencuts en 745 per leis Uigurs.
Leis Uigurs[modificar | modificar la font]
Leis Uigurs son un pòble d'origina turca que dominèt l'estèpa mongòla fins ais annadas 840. Aliats de la dinastia Tang, intrèron en China a la demanda de l'emperaire per luchar còntra la revòuta d'An Lushan. Aprofichèron la situacion per pilhar lo territòri chinés. Au contacte dei rets marchands de la Rota de la Seda, adoptèron divèrsei trachs culturaus d'autrei pòbles asiatics coma lo bodisme, lo nestorianisme e un sistèma d'escritura. Organizèron pauc a pauc un reiaume amb una administracion, relativament desvolopada per un pòble nomada, qu'èra totjorn en plaça au moment de l'emergéncia dei Mongòls de Genghis Khan. Ansin, maugrat un declin precòç de sa poissança, tre leis annadas 840, leis Uigurs gardèron un ròtle administratiu e culturau important au sen dei khanats ulteriors.
Lo periòde de division de l'estèpa de 840 a 1206[modificar | modificar la font]
Après la disparicion deis Uigurs coma poissança dominanta, l'estèpa eurasiatica e Mongolia conoguèron un periòde marcat per una succession d'empèris nomadas que mau capitèron de dominar lòngtemps la region. Ansin, lei venceires deis Uigurs, lei Quirguizs mau capitèron d'establir d'un biais duradís sa dominacion e foguèron desfachs per lei Khitans en 924.
D'origina mongòla, aqueu pòble èra centrat teniá lo contraròtle de Manchoria e de Mongolia. Conquistèron tanben una partida dau nòrd de China onte fondèron la dinastia Liao (907-1125). Se sinizèron rapidament e se preocupèron gaire de l'estèpa. La fondacion en 1036 d'un reiaume, egalament rapidament sinizat, per lei Tanguts entre lo còr de China e l'estèpa permetèt de protegir lo territòri chinés deis incursions nomadas e agravèron la manca d'interès dei Khitans per leis afaires eurasiatics.
En 1125, lei Khitans foguèron batuts per lei Jurchens (nom ancian dei Manchós) que fondèron tanben una dinastia sinizada, la dinastia Jin. Pasmens, coma sei predecessors, s'interessèron subretot ais afaires chinés. Aquela manca d'interès entraïnèt de combats entre lei tribüs turco-mongòlas desirosas d'establir sa primautat dins l'estèpa.
L'Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
Lei Mongòls avans Genghis Khan[modificar | modificar la font]
Benlèu originaris de Manchoria occidentala segon de documents chinés dau sègle IV, lei Mongòls migrèron pauc a pauc vèrs l'oèst. Desvolopèron un liame important ambé lei Monts Khentii onte se troba Burkhan Khaldun, au nòrd d'Ulan Bator, qu'es sa montanha sacrada. Au sègle XII, vivián dins lo bacin de Kerulen. Èran devesits entre plusors tribüs principalas : lei Kereit ocupavan la vau auta d'Orkhon, lei Merkit èran installats entre Selenga e lo lac Baikal, lei Naiman vivián a proximitat d'Altai e lei Ongut se desplaçavan lòng de la Granda Muralha. De 1130 a 1160, lei Mongòls formèron una premiera confederacion, fondada per Qabul Khan, que foguèt destrucha per leis atacas dei Tatars, installats au sud dau domeni mongòl. Après aquela revirada, lei diferentei tribüs demorèron devesidas fins a l'arribada de Genghis Khan.
Lo rèine de Genghis Khan[modificar | modificar la font]
Genghis Khan ò « khan universau » èra un títol donat en 1206 a un cap mongòl dich Temudjin nascut dins lo corrent deis annadas 1150 ò 1160. A la fin dau sègle XII, aviá capitat de reünir lo pòble mongòl sota son autoritat. Totjorn en 1206, someteguèt tanben leis Uigurs que sei letruts formèron lei premiers personaus administratius mongòls e foguèron cargats de l'educacion intellectuala dei fius de l'elèit mongòla. Enfin, dotèt son pòble d'una lèi estricta que favorizèt la disciplina e l'obeïssença ai caps. Formada de soudats disciplinats, fòrça mobils gràcias ai capacitats fisicas excepcionalas dei chivaus de l'estèpa e tenent una poissança de fuòc quasi inegalada gràcias ais arcs composits caracteristics dei pòbles nomadas, l'armada mongòla agantèt ansin una fòrça encara desconeguda dins l'Istòria.
A partir de 1209, Genghis Khan acomencèt la conquista dei territòris vesins. Ataquèt premier lei Tanguts mai maugrat mai d'una victòria, poguèt pas prendre lei vilas. Lei Tanguts poguèron donc negociar la partença dei Mongòls en cambi d'una aliança per sei projèctes futurs d'expansion. En 1211, foguèt lo torn dei Jins de venir la buta deis atacas mongòlas. Pasmens, en despiech de plusors desfachas e de la pèrda de Pequin, capitèron de resistir a partir dau sud de son reiaume.
En 1218, lei Jins foguèron sauvats per l'execucion d'una ambaissada mongòla per lo sultan de Khwarezm. D'efèct, aquò entraïnèt una intervencion generala de l'armada mongòla en Asia Centrala en 1219-1220. Khwarezm foguèt ravatjat e plusors vilas qu'avián assaiat de resistir foguèron pilhadas e cremadas. En 1221, la màger part de Khwarezm èra conquistat e Genghis Khan s'entornèt en Mongolia. I preparèt una campanha novèla còntra lei Tanguts qu'avián refusat de l'ajudar còntra Khwarezm. Après doas annadas de resisténcia, foguèron batuts e annexats a l'Empèri Mongòl. Genghis Khan moriguèt la meteissa annada.
Lo rèine d'Ogedei[modificar | modificar la font]
A sa mòrt, l'Empèri foguèt partejat entre lei fius de Genghis Khan e seis eiretiers segon la volontat dau fondator de l'Empèri. L'Asia Centrala occidentala foguèt fisada a Batu (fiu dau fiu ainat de Genghis Khan), l'Asia Centrala orientala a Chagatai, la Mongolia occidentala a Ogedei e la Mongolia orientala a Tului. Designat per son paire per assegurar sa succession, Ogedei foguèt elegit en 1229 per dirigir l'ensems per l'assemblada dau pòble mongòl (lo kurultai). Lo sobeiran novèu creèt una administracion e una burocracia permetent de dirigir e d'administrar l'Empèri Mongòl en formacion. A partir de 1230, acomencèt tanben la bastida de Karakorum que venguèt la capitala de l'Empèri fins ais annadas 1260.
Durant lo rèine d'Ogedei, l'expansion mongòla contunièt. A l'èst, destruguèron lo reduch de la dinastia Jin entre 1233 e 1234. Puei, ataquèron l'Empèri Song marcant l'acomençament d'una guèrra lònga e saunosa còntra lei Chinés que resistiguèron amb acarnament a partir de sei rets de fortificacions. A l'oèst, menèron campanha còntra Pèrsia, Caucàs, l'Euròpa Orientala e l'Euròpa Centrala. Pasmens, leis armadas mongòlas deguèron se retirar de Polonha e d'Ongria en causa de la mòrt d'Ogedei en 1241 que necessitèt la reünion dau kurultai.
La division de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Après la mòrt d'Ogedei — fenomèn classic e recurrent au sen deis empèris nomadas — l'Empèri Mongòl se fragmentèt rapidament entre leis eiretiers de son fondator car leis apanatges de cada branca de l'ostau de Genghis Khan venguèron pauc a pauc independents. Après lo rèine brèu de Guyuk (1246-1248), Mongke (1251-1259) foguèt lo darrier khan mongòl que son autoritat èra vertadiera sus la totalitat de l'Empèri. La conquista de territòris novèus contunièt dins lo corrent de son rèine ambé la conquista de Pèrsia e de Mesopotamia per son fraire Hulegu que fondèt l'Ilkhanat, divèrsei campanhas en Asia dau Sud-Èst, la conquista de Tibet e l'estructuracion dau Khanat de l'Òrda d'Aur en Asia Centrala Occidentala.
La disparicion de Mongke entraïnèt una crisi de succession entre lei descendents de Tului, sostenguts per Kubilai, e lei descendents d'Ogedei. Lo premier partit ganhèt lo combat gràcias a la victòria de Kubilai còntra Arik Borke, un felen d'Ogedei. Pasmens, maugrat lo mantenement nominau de l'unitat mongòla sota l'autoritat de Kubilai, elegit grand khan, l'Empèri èra devesit entre quatre khanats independents. Tre 1279, Kubilai se preocupèt principalament de son domeni chinés, se proclamèt emperaire de China e fondèt la dinastia Yuan. Gardèt tanben lo contraròtle de Mongolia.
De l'Empèri Mongòl a la Mongòlia modèrna[modificar | modificar la font]
Lo periòde oirat[modificar | modificar la font]
La dinastia Yuan gardèt lo poder en China fins a 1368 e son expulsion per una revòuta dirigida per la dinastia Ming. Lei Yuans assaièron d'utilizar Mongolia per organizar la reconquista de China mai foguèron tornarmai vencuts. Aquela revirada marquèt l'abaissament dei descendents de Genghis Khan que foguèron remplaçats per lei Mongòls Occidentaus ò Oirat. Dins lo corrent dau sègle XV, leis Oirat ataquèron lo Khanat de Chagatai e l'Empèri Ming. Aquò entraïnèt lo renfòrçament de la Granda Muralha. Pasmens, la poissança oirat declinèt rapidament car poguèt pas redurre l'ostilitat persistenta dei Mongòls Orientaus. De mai, se devesiguèron entre elei.
Dayan Khan, Altan Khan e la conversion au bodisme[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XVI, lei tribüs mongòlas orientalas se redreiçèron e venguèron tornarmai una poissança militara seriosa durant lei rèines de Dayan Khan (1480-1543) e d'Altan Khan (1543-1583). Capitèron de luchar victoriosament còntra la primautat oirat e de menar d'incursions còntra lo territòri chinés. Lei Mongòls ocupèron d'un biais solid lei regions au nòrd de la Granda Muralha, çò qu'es a l'origina dei poblaments mongòls actuaus en China Septentrionala. Après una tiera de victòrias, Altan Khan obtenguèt de privilègis comerciaus fòrça importants en 1570. Fondèt alora la vila de Hohhot en 1581 que venguèt sa capitala.
Una autra evolucion liada au periòde de redreiçament dei rèines de Dayan Khan e d'Altan Khan foguèt la conversion dei Mongòls au bodisme. D'efèct, a partir dau sègle XVI, de liames importants se desvolopèron entre Mongòls e Tibetans. En 1566, lei premierei conversions aguèron luòc dins lei clans pus meridionaus. Puei, en 1578, un rescòntre entre Sonam Gyatso e Altan Khan permetèt au premier d'obtenir lo títol de dalai-lama e la conversion dau khan e au segond d'èsser reconegut coma reïncarnacion de Kubilai. A partir d'aquela annada, lo bodisme vajrayana venguèt la religion deis elèits que l'impausèron au pòble.
L'integracion dei Mongòls Meridionaus au sen de China[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XVI, lei Jurchens restaurèron sa poissança anciana. Capitèron rapidament de formar d'alianças solidas ambé mai d'una tribü mongòla, especialament au sen dei Mongòls Meridionaus, a partir de 1627. En 1634, lo khan manchó Abahai venquèt lo khan Ligdan qu'assaiava d'establir son poder sus lo rèsta dau pòble mongòl. Aquela victòria li permetèt d'obtenir lo raliment de la màger part dei Mongòls ai Jurchens e lo sagèu imperiau de la dinastia Yuan. Ansin, lei Mongòls Meridionaus faguèron partida de l'armada manchó e participèron a la fondacion de l'Empèri Qing.
Lei Khalkhas[modificar | modificar la font]
Lei tribüs de Mongolia Septentrionala demorèron en fòra dau movement d'integracion manchó. La tribü dei Khalkhas dominèt la region e sa politica aguèt un ròtle important dins la formacion de la Mongolia modèrna. D'efèct, lo khan Gombodorj proclamèt son fiu Zanabazar coma la reïncarnacion de Genghis Khan e d'un letrut tibetan dich Taranatha. Après un viatge en Tibet, recebèt lo títol de « venerable e sant senhor incarnat » e fondèt en 1639 lo monastèri d'Urga que foguèt a l'origina d'Ulan Bator.
A partir deis annadas 1580, Zanabazar favorizèt un raprochament entre Khalkhas e Manchós quand Mongolia venguèt la buta deis atacas dei Jungars. En 1691, una assemblada dei caps mongòls orientaus acceptèt la senhoriá de la dinastia Qing. China aprofichèt aqueu succès diplomatic per consolidar sa frontiera septentrionala definida au tractat de Nerchinsk signat en 1689 ambé Russia. De garnisons foguèron ansin installadas dins lo nòrd de Mongolia.
Lei Jungars e la conquista chinesa[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XVII, lei Jungars, una tribü mongòla eissida deis Oirat, fondèron un empèri nomada en Tarbagatai. Dominèron l'estèpa d'Asia Centrala e venguèron pron poderós per intervenir dins leis afaires intèrnes de Tibet en 1642 e de la region de Kachgar en 1677. Puei, ataquèron lei Mongòls Orientaus, çò qu'accelerèt son raliment ai Manchós. En 1696, lei Jungars foguèron batuts per lei fòrças de l'emperaire Kangxi (1661-1722). Pasmens, lei Jungars poguèron se retirar dins l'estèpa.
Au començament dau sègle XVIII, organizèron d'atacas novèlas còntra China e Tibet. En 1717, prenguèron e pilhèron Lhasa. I demorèron fins a 1720 avans d'èsser desalotjat per una còntra-ataca chinesa. Pasmens, aquela desfacha demeniguèt gaire lo potenciau militar jungar que representèt una menaça seriosa per la dinastia Qing fins a una crisi de succession en 1745. A partir d'aquela annada, lei Jungars se devesiguèron e foguèron exterminats per lei Chinés en 1757. Son territòri foguèt repoblat ambé de populacions musulmanas.
Lo periòde Qing[modificar | modificar la font]
Après l'anientament dei Jungars, la politica Qing en Mongolia foguèt basat sus un respèct estricte de l'organizacion e dau mòde de vida mongòls. Ansin, lei limits dau territòri de cada khan foguèron clarament definits, lo desvolopament dau clergat bodista (40% de la populacion adulta masculina a la fin dau sègle XIX) foguèt encoratjat e un governador manchó foguèt nomat per susvelhar lo país. L'accès au país èra defendut ais estrangiers e ai Chinés. Aquò favorizèt la formacion d'una societat fòrça conservatritz dominada per lei khans e lei monastèris qu'èran proprietaris dei tèrras.
Conjugat ambé la politica isolacionista de China, aqueu conservatisme bloquèt tota evolucion de la societat mongòla. Ansin, a la fin dau sègle XIX, la màger part de la populacion èra reducha a un estatut similar ai sèrvs europèus. Pasmens, dins lo corrent dau sègle XIX, la sarradura de Mongolia foguèt mens fèrma. L'immigracion chinesa se desvolopèt ansin en Mongolia Interiora e lei Rus poguèron durbir un consulat a Urga en 1860. De mai, la manca de sòus e la fin dei pilhatges, que permetián aperavans d'obtenir lei bens necessaris ai Mongòls, donèt un ròtle preponderant ais usuriers chinés.
La Mongòlia modèrna[modificar | modificar la font]
L'independéncia[modificar | modificar la font]
En octòbre de 1911, se debanèt una revolucion republicana en China. Lei khans mongòls, que s'estimavan liats a la dinastia Qing e non au govèrn chinés, proclamèron son independéncia en decembre. Obtenguèron una promesa russa d'ajuda militara per rebutar una eventuala ataca chinesa en 1912. Pasmens, un an pus tard, Russia cambièt de politica. Reconoguèt la senhoriá chinesa en cambi dau mantenement d'una autonòmia intèrna. Signat en 1915, aquel acòrd subrevisquèt pas a la Revolucion Russa de 1917 e, en 1919, China ocupèt militarament Mongolia.
Pasmens, la posicion chinesa èra menaçada per lo desvolopament d'un corrent revolucionari mongòl dirigit per Damdinguine Sükhe-Bator e Khorloguine Tchoibalsan. Deviá tanben faciar lei projèctes de Japon, ja establit en Manchoria de crear un estat mongòl plaçat sota son influéncia. Tòquio sostenguèt donc lei fòrças antibolchevicas dau baron von Ungern-Sternberg que gardèt lo contraròtle de Mongolia fins a 1921. En julhet, lei tropas de Sükhe-Bator e de Tchoibalsan, renforçadas per de soudats sovietics, ocupèron Urga e i fondèron un govèrn revolucionari dirigit — en teoria — per lo Bodgo Gegen, considerat coma la reïncarnacion de Taranatha. Son autoritat s'estendiguèt sus la Mongolia Exteriora mai pas sus la Mongolia Interiora que demorèt sota contraròtle chinés.
Après la mòrt de Sükhe-Bator e dau Bodgo Gegen, respectivament en 1923 e en 1924, la Mongolia Interiora venguèt la Republica Populara de Mongolia en novembre de 1924. Premier « estat satellit » de l'Union Sovietica, foguèt dirigida per lo manescau Tchoibalsan e lo Partit Popular Revolucionari Mongòl (PPRM). Urga venguèt Ulan Bator.
La Republica Populara de Mongolia[modificar | modificar la font]
La Republica Populara de Mongolia demorèt dins l'esfèra d'influéncia sovietica fins a la fin de la Guèrra Freja. Lo regime comunista assaièt de modernizar lo país mai deguèt rapidament tenir còmpte dei particularitats liadas au nomadisme e au feble nivèu tecnologic dau país. Ansin, una premiera temptativa de collectivizacion dei tropèus entraïnèt una catastròfa au començament deis annadas 1930. Après aquela revirada, lo regime de Tchoibalsan venguèt pus flexible sus lei questions economicas. En revènge, lo caractèr autoritari demorèt viu e en 1937-1939, d'importantei purgas permetèron au govèrn d'eliminar l'oposicion dau clergat e dei khans.
Diplomaticament, lo país èra protegit per lei Sovietics que menèron en 1939 de combats durs còntra lei Japonés a Khalkhin Gol per defendre lo país còntra leis ambicions de Tòquio. Puei, en 1945, l'armada mongòla participèt a l'invasion sovietica de Manchoria. Totjorn en 1945, Mòscou donèt son acòrd per l'organizacion d'un referendum permetent au país de venir totalament independent.
Khorloguine Tchoibalsan moriguèt en 1952 e foguèt remplaçat per Yumjagiyn Tsedenbal que gardèt lo poder fins a 1984. Durant aqueu periòde, lo govèrn assaièt de modernizar lo país amb un desvolopament de l'urbanisme e de l'industria, l'adopcion de reformas dau sistèma judiciari (creacion d'un còdi civiu, d'un còdi penau, de tribunaus, d'òrdres d'avocats... etc.) e la fin de l'isolacionisme mongòl (adesion a l'ONUen 1961, creacion de relacions diplomaticas ambé d'autrei país... etc.). Per redurre lo nomadisme, Tsedenbal capitèt tanben de collectivizar una partida de l'agricultura. Pasmens, a partir deis annadas 1970, son regime venguèt pus autoritari e autocratic (creacion d'un culte de la personalitat... etc.) e Tsedenbal foguèt destituit en 1984 durant un viatge en URSS.
Son successor foguèt Jambyn Batmonkh que renforcèt lei liames ambé l'Union Sovietica per assaiar d'accelerar la modernizacion. Pasmens, ambé la crisi sovietica deis annadas 1980, Mongolia deguèt tanben faciar de dificultats economicas e de manifestacions en favor de la democracia. En 1990, Batmonkh deguèt laissar lo poder. Una constitucion novèla foguèt adoptada e la Republica Populara de Mongolia dispareguèt oficialament en junh de 1992.
Mongòlia dempuei 1992[modificar | modificar la font]
La disparicion dau protector sovietic e la fin dau sistèma comunista aguèron de consequéncias importantas sus l'economia mongòla. En particular, la pauretat, l'inflacion e la criminalitat aumentèron e plusors avançadas dau periòde precedent, coma la reduccion deis inegalitats òmes-fremas, son fòrça menaçadas. De mai, en 2000, una secaressa causèt de pèrdas importantas au sen dei tropèus. Aquò accelerèt l'exòdi rurau en direccion de la capitala que conoís un desvolopament anarquic a l'origina d'una pollucion fòrça importanta. Politicament, lo PPRM e lei partits liberaus alternan au poder e forman regularament de coalicions comunas.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Mongolia


c: text/html

text:
Armenia
Armenia (en armèni Հայաստան = Hayastan) es istoricament lo país del pòble armèni e de la lenga armènia al sud de Caucàs. Armenia es tanben un estat independent, plan mai pichon que l'Armenia istorica, que confronta Georgia al nòrd, Azerbaitjan a l'èst e al sud (amb l'exclava de Naxçıvan), Iran al sud e Turquia a l'oèst.
La capitala es Erevan.
Lo gentilici es armèni -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 De la Preïstòria a la cristianizacion
- 2.2 L'Armenia medievala
- 2.3 Leis invasions turcas
- 2.4 La renaissença armenia
- 2.5 La Premiera Guèrra Mondiala e sei consequéncias
- 2.6 L'Armenia Sovietica
- 2.7 L'Armenia independenta
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a la cristianizacion[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat Auta[modificar | modificar la font]
La preséncia umana en Armenia data d'au mens 325 000 ans. Lei periòdes liats au Temps de la Pèira son mau coneguts. Pasmens, de recèrcas semblan indicar l'existéncia d'una cultura neolitica, dicha cultura de Kmlo, que mestrejava la fabricacion d'otís d'obsidiana. A la fin dau Neolotic, vèrs 6 000 av. JC, lei culturas d'Aratashen e de Shulaveri-Shomutepe que durèron fins a 4 000 av. JC. Desvolopèron l'usatge de la terralha e la metallurgia dau coire. Vèrs 4 000 av. JC, acomencèt lo Temps dau Bronze ambé la cultura de Transcaucàsia anciana que dominèt Caucàs fins a 2 200 av. JC. Es caracterizada per de terralhas lustradas amb un interior roge e l'aparicion de la cultura dei cerealas. Enfin, foguèt remplaçada per la cultura de Trialeti qu'es marcat per un melhorament dei tecnicas de la cultura precedenta e l'aparicion de tumulús funeraris dichs kurgans.
Dins lo corrent dau sègle IX av. JC, se formèt lo Reiaume d'Urartu a partir de l'union de mai d'un principat de Caucàs. Centrat sus lo lac de Van, venguèt una poissança importanta au nòrd de Mesopotamia. A son apogèu, sei frontieras agantavan lo lac de Sevan, lo lac d'Urmia e Eufrates. Dispareguèt dins de circonstàncias mau conegudas que correspondon a l'invasion de la region per plusors pòbles que li infligiguèron de desfachas duras. Un pòble indoeuropèu, leis Armènis, s'installèron sus son territòri. Foguèron rapidament vassalizats per lei Medes e lei Pèrses de l'Empèri Aquemenida.
Après l'integracion au sen dau domeni aquemenida, l'elèit armenia adoptèt pauc a pauc la cultura iraniana. L'afondrament pèrse en fàcia dei Macedonians d'Alexandre lo Grand permetèt ai satrapas locaus de venir independent. Au començament dau sègle I av. JC, Armenia èra venguda una poissança regionala que deguèt pasmens se sometre ai Romans. Lo reiaume venguèt alora un enjòc dei luchas entre l'Empèri Roman e Pèrsia e passèt alternativament sota l'influéncia d'un dei dos empèris.
La conversion au cristanisme[modificar | modificar la font]
La conversion deis Armènis au cristianisme se debanèt dins lo corrent dau sègle IV ap. JC quand lo rèi Tiridate IV (298-330) l'erigiguèt au reng de religion d'Estat. A l'iniciativa de Gregòri l'Illuminaire, foguèt fondada la Glèisa Apostolitica Armenia que son creator ne'n venguèt lo premier cap (catholicos).
En 390, un acòrd entre l'Empèri Roman e l'Empèri Sassanida organizèt lo partiment d'Armenia entre lei dos estats. Se lo cristianisme foguèt pas menaçat dins la partida romana, lei garrolhas religiosas causèron de tensions importantas entre lo clergat armèni e lei partisans dau concili de Calcedònia que sei tèsis foguèron pas rebutadas en 555. Au contrari, leis Armènis adoptèron lo monofisisme e rompèron ambé la Glèisa Ortodòxa. En Pèrsia, divèrsei conflictes aguèron tanben luòc en causa de la temptativa sassanida d'impausar lo mazdaïsme dins sei territòris armènis. Aquò entraïnèt de revòutas (batalha d'Avarair, 451) e leis autoritats pèrsas foguèron finalament obligadas de laissar la libertat religiosa ais Armènis en 484.
L'Armenia medievala[modificar | modificar la font]
Lo periòde arabi[modificar | modificar la font]
Au començament de l'Edat Mejana, Armenia demorava un enjòc de la rivalitat bizantinosassanida. En particular, de 602 a 628, lei dos empèris se liurèron una guèrra lònga e saunosa que s'acabèt per una victòria bizantina. Pasmens, après aqueu conflicte, lei Bizantins avián plus lei ressorsas necessàrias per protegir sei províncias orientalas e meridionalas còntra leis Arabis. En 653, Armenia venguèt ansin tributari dau califa. Pasmens, gardèt una autonòmia importanta fins a la fin dau sègle VIII.
Aquò cambièt vèrs 700 ambé l'institucions d'una província d'Armenia dotada d'una administracion aràbia dirècta. Maugrat de trèbols locaus, generalament sostenguts per Constantinòple, aquela dominacion demorèt en plaça fins au sègle IX. Pasmens, lo poder musulman s'enfriunèt pauc a pauc a mesura dau declin abbassida.
Lo periòde bagratida[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle IX, en 884, la dinastia bagratida, que fasiá partida de l'aristocracia auta d'Armenia dempuei lo sègle IV, prenguèt lo poder quand son cap se proclamèt rèi sota lo nom d'Achot Ièr (884-890). Aquò èra la consequéncia de revòutas recurrentas en Armenia dempuei leis annadas 850. Gràcias a d'alianças ambé leis autreis ostaus poderós de la noblesa armenia (Ardzruni, Siunia... etc.), capitèt de formar un ensems de reiaumes armènis mai ò mens plaçats sota sa primautat dins l'èst d'Anatolia. Puei, se sei successors foguèron mens capables, l'unitat dau pòble armèni demorèt gràcias a l'autoritat dei catholicos e lo rèine dei Bagratidas foguèt un periòde de desvolopament economic e culturau fins ais invasions turcomanas.
« L'Armenia Menora »[modificar | modificar la font]
En parallèl dei reiaumes dirigits per lei Bagratidas, una partida deis Armènis vivián dins l'Empèri Bizantin que capitèt de reconquistar l'Armenia Occidentala dins lo corrent dau sègle IX. Dicha « Armenia Menora », aquela region, situada a l'oèst d'Eufrates, venguèt un centre demografic important car d'Armènis venguèron s'i installar per fugir lei combats còntra lei musulmans.
Lei Bizantins i recrutèron de soudats e dètz emperaires foguèron d'origina armenia entre lei sègles IX e XI, especialament Basili Ièr lo Macedonian (867-886). Aquelei relacions bònas durèron fins ais annadas 1020 après l'ataca dau reiaume armèni de Vaspurakan per Basili II lo Bulgaroctòn (976-1025). De miliers d'Armènis foguèron alora desportats en Cilícia e dins de províncias occidentalas de l'Empèri.
Leis invasions turcas[modificar | modificar la font]
Leis invasions d'Armenia e lo Reiaume Armèni de Cilícia[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle X, divèrsei pòbles turcs menats per lei Seldjokides arribèron en Orient Mejan. En 1071, infligiguèron una desfacha grèva ai Bizantins e ais Armènis a Manzikert. Aquò causèt l'afondrament dei reiaumes armènis e de l'Anatolia Bizantina. Armenia foguèt ravatjada per leis incursions turcas e l'agricultura declinèt en causa dau mòde de vida nomada deis envasseïres. Aquò, e leis invasions ulterioras dei Mongòls, dei Turcomans (Moton Blanc, Moton Negre) e dei Timuridas, accelerèt l'emigracion en direccion de Cilícia.
Dins aquela region, lo redreiçament crestian iniciat per lei Crosadas e lei còntra-atacas bizantinas e la preséncia d'un nombre important de soudats d'origina armenia entraïnèron la fondacion dau Reiaume Armèni de Cilícia en 1080. De còp vassalizat per lei Bizantins, aqueu reiaume se mantenguèt fins a 1375 e sa conquista per lei Mamelocs. Assostèt lo catholicos e una partida importanta de l'elèit armenia. Diplomaticament pròche dei Crosats, adoptèt una partida dei mors de la cavalariá franca. De mai, dins lo corrent dau sègle XIII, la Glèisa Armenia acceptèt de reconóisser la primautat romana. Pasmens, aquò subrevisquèt pas a la disparicion dau reiaume.
Entre Otomans e Sefevidas[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XV, l'Empèri Otoman ocupèt pauc a pauc l'Anatolia Orientala onte s'opausèt a la preséncia safavida. Lei combats entre lei doas poissanças causèron de destruccions importantas en Armenia. En 1555, la màger part dau país foguèt conquistada per lei Turcs mai Pèrsia capitèt de reconquistar lei províncias orientalas en 1603. Per s'assegurar son contraròtle, lo poder safavida ordonèt la desportacion de miliers d'Armènis. Dins leis annadas 1720-1730, aprofichant una guèrra novèla e l'isolament dei montanhas, quauquei princes armènis de Karabakh venguèron autonòms.
Dins lo corrent d'aqueu periòde, lo clergat foguèt lo factor principau d'unitat dau pòble armèni. En Armenia, èra dominat per lo catholicos, installat a Edjmiadzin dempuei 1441. En mai de son ròtle religiós, aviá tanben un ròtle administratiu car l'autoritat otomana sus la region regardava subretot leis afaires militars. Dins lo rèsta de l'Empèri Otoman, onte se trobava la màger part de la diaspòra, leis Armènis formavan un millet plaçat sota l'autoritat dau patriarcat armèni de Constantinòple.
La renaissença armenia[modificar | modificar la font]
L'influéncia de la diaspòra[modificar | modificar la font]
La renaissença armenia acomencèt ai sègles XV e XVI au sen de la diaspòra que son dinamisme economic li donèt un ròtle important. D'efèct, lei comunautats armenias eissidas dau periòde bizantin (Constantinòple, Tràcia, Anatolia Occidentala... etc.) foguèron renforçadas per l'arribada dei refugiats aguent quitat Armenia après leis invasions turcomanas. Puei, rapidament, se formèron de comunautats novèlas e la diaspòra venguèt un actor economic important en Euròpa e en Orient Mejan. L'etapa decisiva d'aquela renaissença economica foguèt la presa de contraròtle dau comèrci de la seda iraniana. De comunautats marchandas armenias se formèron alora pauc a pauc en Mediterranèa (Venècia, Gènoa, Roma, Marselha... etc.), en Euròpa Centrala (Bulgaria, Lvov...), en Iran e ais Índias.
Au començament dau sègle XIX, aperaquí tres milions d'Armènis au sen de l'Empèri Otoman e de Pèrsia e entre 350 000 e 500 000 èran installats dins d'autrei país. Lo desvolopament economic de la diaspòra aviá entraïnat l'aparicion de diferéncias importantas entre la borgesiá e la massa dei païsans encara installats en Anatolia Orientala. Pasmens, la sauvagàrdia de la lenga e de la religion mantenguèt l'unitat culturala dau pòble armèni. Dins lo corrent dau sègle, anava entraïnar lo retorn en Armenia de centenaus de miliers d'Armènis.
La causa d'aquela evolucion foguèt l'irrupcion de Russia en Caucàs. Una tiera de victòrias còntra lei Pèrses e leis Otomans li permetèt de conquistar una partida d'Armenia onte 150 000 Armènis venguèron s'installar. Aquela emigracion contunièt durant tot lo sègle entraïnant la formacion d'una « Armenia Russa » que seis interès èran diferents d'aquelei de « l'Armenia Otomana ». Au sen de l'Empèri Otoman, aquò entraïnèt una rompedura deis equilibris istorics entre poblaments turcs, curds, armènis e autres. Aquò foguèt agravat per l'installacion de refugiats musulmans venguts dei territòris perduts per Constantinòple en Euròpa. De tensions apareguèron ansin a cha pauc entre Armènis, autoritats otomanas e populacions musulmanas.
L'emergéncia dau nacionalisme armèni[modificar | modificar la font]
Lo nacionalisme armèni emergiguèt dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX. Inicialament, apareguèt dins l'encastre dau procès de modernizacion e d'occidentalizacion de la societat otomana. Lo millet armèni foguèt ansin dotat d'una constitucion en 1863. Creèt una assemblada elegida au sufragi masculin e femenin e definiguèt d'un biais precís lei poders dau patriarcat armèni de Constantinòple. Permetèt una politica renfòrçant l'autonòmia dau millet.
Pasmens, la situacion armenia evolucionèt a l'eissida de la Guèrra Russo-otomana de 1877-1878 ambé la cession a Russia dei territòris de Kars, d'Ardahan e de Batum. Conjugadas ambé l'introduccion dins lo tractat de patz de clausas de proteccion dei populacions armenias otomanas còntra lei populacions musulmanas, aquelei conquistas permetèron ai Rus de se presentar coma lei protectors deis Armènis. La Question Armenia foguèt alora considerada coma una menaça per lei Turcs e lei relacions entre Constantinòple e leis Armènis se desgradèron mai.
La formacion dei premiers partits nacionalistas e revolucionaris armènis melhorèt pas la situacion. En particular, lo partit Hentchak, fondat en 1887 e d'inspiracion socialista, suscitèt d'insureccions en Anatolia Orientala dins lo corrent deis annadas 1890. D'autra part, un autre partit revolucionari, lo Dachnak fondat en 1890, organizèt una ataca en 1896 una ataca, dirèctament dins la capitala, còntra la Banca Otomana.
Per reprimir aquelei trèbols, lo sultan Abdul Hamid II (1876-1909) mandèt de fòrças militaras còntra leis insurgents e suspendiguèt la constitucion dau millet armèni. De 1894 a 1896, divèrseis operacions militaras entraïnèron lei premiers chaples d'Armènis (entre 80 000 e 300 000 mòrts), la destruccion de centenaus de vilas e de vilatges e l'emigracion de 100 000 personas en Russia.
La radicalizacion armenia[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XX, la societat armenia èra devesida entre una borgesiá totjorn fòrça dinamica e de partits politics revolucionaris en cors de radicalizacion. D'efèct, la borgesiá armenia èra estada pas tocada per lei chaples de la fin dau sègle precedent. Gardèt ansin son poder economic e s'interessèt a d'activitats novèlas coma l'esplecha dei jaciments petroliers d'Azerbaitjan ò la creacion d'industrias entraïnant la formacion d'un proletariat obrier armèni.
De son caire, lei partits politics revolucionaris e nacionalistas acomencèron de generalizar la lucha independentista. Ansin, en 1905-1906, lo Dachnak foguèt a l'iniciativa de combats entre Armènis e Azèris en Russia. La situacion s'amaisèt pas avans 1908. Aquela radicalizacion inquietava tanben leis autoritats otomanas. En 1909, de rumors d'insureccions en Cilícia entraïnèron lo chaple d'aperaquí 30 000 Armènis.
La Premiera Guèrra Mondiala e sei consequéncias[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala e lo genocidi[modificar | modificar la font]
Per l'Empèri Otoman, la Premiera Guèrra Mondiala acomencèt lo 29 d'octòbre de 1914 quand Constantinòple jonhèt lo camp deis Empèris Centraus. Caucàs venguèt una linha de frònt entre Otomans e Rus qu'assaièron de suscitar de revòutas au sen dei populacions crestianas ò musulmanas de la region.
En abriu de 1915, una revòuta armenia en Van entraïnèt l'arrestacion deis elèits armenias de Constantinòple e la desportacion dei populacions installadas en Anatolia Orientala. Puei, rapidament, plusors captaus foguèron executats e de centenaus de miliers de personas moriguèron en causa dei condicions espaventablas dei desplaçaments e en causa de chaples. Dins lo corrent de l'estiu, leis Armènis de Cilícia foguèron a son torn desportats aumentant lo nombre de victimas dau genocidi.
Lo nombre totau de mòrts es desconegut mai es generalament estimat a 1,25 milions de personas sus una populacion d'aperaquí 1,7 milions d'Armènis otomans en 1914. Sei consequéncias demograficas foguèron importantas ambé la liquidacion de plusors fogaus istorics de poblament armènis maugrat lo retorn de subrevivents, refugiats en Russia, après la conquista per lei Rus d'una partida de l'Anatolia Occidentala en 1916-1917.
Lo projècte de Transcaucàsia e sa revirada[modificar | modificar la font]
Après l'acomençament de la Revolucion Russa en març de 1917, Armenia faguèt partida de Transcaucàsia, federacion autonòma dei pòbles de Caucàs. Aperaquí 150 000 èran rintrats dins la region de Van e una fòrça militara armenia foguèt creada per assegurar sa proteccion. En decembre de 1917, quand leis autoritats de Transcaucàsia signèron un armistici ambé l'Empèri Otoman, leis Armènis avián lo contraròtle d'una region anant dau Lac de Van a Erzincan. Pasmens, lo projècte de Transcaucàsia durèt gaire.
D'efèct, en genier de 1918, una assemblada constituenta foguèt elegida ambé 33 Armènis sus 112 deputats. Pasmens, l'assemblada mau capitèt de definir una posicion comuna en fàcia a l'Empèri Otoman. Fòrça ostils ai Turcs, leis Armènis s'opausèron ais Azèris que li èran favorables e ai Georgians que volián la fin dei combats. En març, lo problema foguèt reglat amb una represa dei combats entre Transcaucàsia e l'Empèri Otoman marcats per d'avançadas turcas fins a Van e Kars. Puei, en mai, Georgians entraïnèt la fragmentacion de Transcaucàsia e Armenia foguèt obligada de proclamar son independéncia.
L'independéncia e la guèrra còntra lei Turcs[modificar | modificar la font]
La proclamacion de l'independéncia reglava pas lei problemas immediats e Armenia conoguèt mai d'una dificultat durant leis annadas 1918-1920 avans d'èsser integrada au sen de l'Union Sovietica. Lo premier ponch foguèt la perseguida de la guèrra còntra l'Empèri Otoman. La batalha de Sardarabad permetèt de blocar l'avançada turca mai leis Armènis deguèron acceptar de concessions importantas per obtenir la signatura d'un tractat de patz a Batum. En particular, deguèron permetre lo passatge dei tropas turcas en direccion d'Azerbaitjan.
La preséncia turca en Azerbaitjan entraïnèt l'aparicion de la question de Karabagh, region armenia enclavada au sen de territòris azèris. En aost de 1918, una assemblada de captaus armènis refusèt lo restacament a Azerbaitjan mai foguèt rapidament obligada d'acceptar. Pasmens, la desfacha otomana e l'armistici de Mudros (29 d'octòbre de 1918) entraïnèt lo retirament dei soudats turcs e un conflicte generau entre totei lei pòbles de Caucàs.
Au nòrd, Armenia e Georgia se disputèron divèrsei territòris frontaliers fins a una mediacion britanica en abriu de 1919. Permetèt de fixar lo limit — totjorn en vigor — entre lei dos país e entraïnèt l'installacion d'Armènis georgians en Armenia. A l'oèst, la situacion èra pus malaisada car lei musulmans de Kars avián proclamat un govèrn provisòri. Lei Britanics intervenguèron per restablir la preséncia armenia mai ren èra reglat d'un biais definitiu. Enfin, a l'èst, Londres intervenguèt tanben per resòuvre lei questions de Karabagh e de Nakhitchevan (territòri azèri enclavat entre Armenia e Pèrsia). Lo premier foguèt donat a Azerbaitjan e lo segond a Armenia.
Armenia èra alora fòrça instabla en causa de l'afondrament de l'economia, dau nombre important de refugiats (un tèrç de la populacion) e de l'ostilitat dei populacions musulmanas. En mai d'aquò, lo país aviá ges d'institucion. A la conferéncia de Versalhas, foguèt ansin representat per doas delegacions eissidas deis Armènis de l'Empèri Otoman e deis Armènis independents. Sei demandas (accès a la Mar Negra, cession dei territòris fins a Cilícia... etc.) foguèron jutjadas excessivas e refusadas. Pasmens, un drech sus l'Anatolia Orientala, sensa mai de precisions, li foguèt reconegut.
Aquela manca de precision entraïnèt un conflicte novèu còntra lei Turcs qu'èran a restaurar sa poissança en Anatolia sota la direccion de Mustafa Kemal. En aost de 1920, leis Armènis avián perdut la quasi totalitat dei regions contestadas e lo còr dau país èra menaçat. En octòbre, lei Turcs prenguèron Kars e Armenia deguèt negociar una ajuda sovietica. Lo 29 de novembre de 1920, foguèt ansin proclamat una Republica Socialista Sovietica d'Armenia permetent de plaçar sota la proteccion de Moscòu lei territòris encara tenguts per lei tropas armenias.
L'Armenia Sovietica[modificar | modificar la font]
La question dei frontieras[modificar | modificar la font]
L'integracion d'Armenia au sen de l'Union Sovietica necessitèt de reglar la question dei frontieras dau país pendenta dempuei la fin de la Premiera Guèrra Mondiala. Signats per l'URSS, Turquia e la RSS d'Armenia, lo tractat de Kars (13 d'octòbre de 1921) permetèt de reglar la situacion fins ais annadas 1980. Armenia i perdiguèt la region de Kars e lo territòri d'Igdir atribuits ai Turcs e Karabagh e Nakhitchevan donats ais Azèris. Regardant Karabagh, la pèrda foguèt en partida equilibrada ambé la creacion d'una region autonòma, dicha Aut Karabagh, per leis Armènis de la RSS d'Azerbaitjan. Enfin, una clausa enebiguèt la cession de Nakhitchevan a un autre país per leis autoritats azèris.
Lo periòde estalinian[modificar | modificar la font]
Après la fin de la guèrra, Armenia conoguèt un periòde de renaissença culturala dins lo corrent deis annadas 1920. Pasmens, aquò s'acabèt ambé la presa dau poder per Estalin qu'ordonèt de luchar còntra lo nacionalisme armèni. En 1938, lo catholicos Khoren Ièr foguèt ansin assassinat per d'agents dau NKVD. Lo regime de terror durèt fins a la Segonda Guèrra Mondiala.
Après la guèrra, Estalin mobilizèt lei revendicacions nacionalistas armenias per demandar la cession dau territòri de Kars. Aquela idèa mau capitèt en causa dau refús dau govèrn turc sostengut per leis Estatsunidencs. Pasmens, permetèt a Armenia d'obtenir de mesuras en sa favor coma l'eleccion d'un novèu catholicos en 1945 e un sostèn oficiau au retorn de la diaspòra. 100 000 Armènis venguèron s'installar au país. I subiguèron una desillusion importanta e plusors quitèron lo país après la fin dau periòde estalinian en 1956.
Lo desvolopament armèni au sen de l'URSS[modificar | modificar la font]
Entre la fin deis annadas 1950 e lo començament deis annadas 1980, Armenia conoguèt un periòde de desvolopament marcat per una importanta creissença demografica, una aumentacion rapida de la populacion urbana e una industrializacion accelerada dau país. Pasmens, aquò foguèt pas sufisent per absorbir lei diplomats produchs per un sistèma educatiu relativament eficaç. Aquò entraïnèt una emigracion armenia dins lei regions pus dinamicas de l'URSS que foguèt simbolizada per lei fraires Artem Mikoyan, fondator dau burèu d'estudi aeronautic Mikoyan-Gurevich (MiG), e Anastas Mikoyan, president dau Praesidium dau Soviet Suprèm en 1964-1965.
En parallèl, una politica activa de renaissença cultura foguèt menada per leis autoritats. Pasmens, entraïnèt una resurgéncia d'un nacionalisme violent e independentista. A partir de la fin deis annadas 1960, leis autoritats sovieticas venguèron donc prudentas a respèct de son sostèn a la cultura armenia.
L'Armenia independenta[modificar | modificar la font]
La fin dau periòde sovietic e lo retorn de la question frontaliera[modificar | modificar la font]
A la fin deis annadas 1980, lo poder centrau sovietic, qu'aviá estofat lei tensions etnicas en Caucàs dempuei leis annadas 1920, poguèt plus i empachar la resurgéncia dei conflictes. En 1988, de manifestacions violentas aguèron luòc en Armenia e en Azerbaitjan. En julhet, lo soviet d'Aut Karabakh votèt son restacament a Armenia mai se turtèt au refús de Moscòu. En decembre, un grèu tèrratrem en Armenia (benlèu 100 000 mòrts) permetèt ais autoritats URSS de mandar de tropas dins la region e d'organizar l'arrestacion de mai d'un cap nacionalista.
Pasmens, la tension demorèt viva entre Armènis e Azèris e de violéncias se debanèron tornarmai en genier de 1990 amb un seissantenau de victimas a Bakó. L'armada sovietica intervenguèt alora per restablir l'òrdre dins la capitala azèri. Pasmens, ambé l'afondrament de l'URSS, poguèron pas empachar l'independéncia dei republicas de Caucàs. Ansin, Armenia restaurèt sa sobeiranetat dins lo corrent de l'estiu de 1990 e proclamèt son independéncia lo 23 de setembre de l'annada seguenta. Levon Ter Petrossian (Movement Nacionau Panarmèni), un nacionalista d'Aut Karabakh ne'n venguèt lo cap de l'Estat.
L'independéncia e la guèrra còntra Azerbaitjan[modificar | modificar la font]
A partir de 1992, la question d'Aut Karabakh, que sa populacion se considerava coma armenia, s'agravèt e se transformèt en guèrra vertadiera. Aquò comencèt ambé la supression de l'estatut autonòm de la region per lo govèrn azèri e lei premiers combats importants aguèron luòc tre la fin de l'ivèrn. Mens nombrós mai fòrça motivats, leis Armènis d'Aut Karabakh proclamèron son independéncia, sostenguts per l'armada armenia regulara, e capitèron de durbir un passatge permetent d'establir de comunicacions dirèctas amb Armenia. Puei, de còntra-ofensivas azèris mau capitèron de rompre la resisténcia armenia entraïnant una crisi politica en Azerbaitjan. Minada per aquelei tensions, l'armada azèri foguèt alora pauc a pauc rebutada e perdiguèt lo contraròtle de la quasi totalitat d'Aut Karabakh en 1993-1994.
Una alta-au-fuòc foguèt finalament concluda lo 16 de mai de 1994 après la revirada saunosa dei darriereis ofensivas azèri. Divèrsei temptativas de negociacions, menadas a partir de novembre de 1995, mau capitèron. En 1997, Levon Ter-Petrossian deguèt laissar lo poder en causa de posicions jutjadas tròp conciliatritz.
Armenia dempuei 1998[modificar | modificar la font]
En 1998, Robert Kotcharian (independent) foguèt elegit president de la Republica. Capitèt d'estabilizar la situacion dau país e se raprochèt de Russia entraïnant la formacion progressiva en Caucàs d'un axe diplomatic Russia-Armenia-Iran que s'opausa a l'axe Turquia-Georgia-Azerbaitjan sostengut per leis Estats Units. Per rompre son isolament, lo govèrn armèni assaia tanben de se raprochar d'Euròpa e de renfòrçar sei liames ambé la diaspòra que son ajuda financiera es importanta per l'economia armenia.
En 2008, Serzh Sarsyan (Partit Republican d'Armenia) foguèt elegit president maugrat lei contestacions de l'oposicion que l'acusèt de fraudas electoralas. Un an pus tard, acomencèt un raprochament malaisat ambé Turquia qu'es menaçat per lo rearmament azèri e la resurgéncia d'un discors bellicista a Bakó. En 2013, Sarsyan foguèt tornat elegir a la presidéncia.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1104
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1104 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Somission oficiala dau rèi a la Glèisa a prepaus de son maridatge ambé Bertrada de Montfort. En realitat, aquò entraïnèt ges de cambiament e Bertrada demorèt rèina causant de tensions novèlas entre lo rèi e la papautat.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Venècia[modificar | modificar la font]
A l'iniciativa dau dòge Ordelafo Faliero, creacion de l'Arsenau de Venècia destinat a organizar e melhorar la construccion navala au sen de la ciutat maritima.
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Perseguida de la campanha acomençada l'annada precedenta en direccion de Palestina. Pasmens, la perseguida dei rivalitats e dei tensions entre lei generaus fatimidas entraïnèt una revirada novèla en causa de la manca d'eficacitat. Per demenir leis efectius crosats, lo visir Al-Afdal Shahanshah negocièt alora una aliança ambé l'atabeg de Damasc per organizar una ataca comuna en 1105.
Asia[modificar | modificar la font]
Principat d'Antioquiá[modificar | modificar la font]
En mai, una expedicion menada per Boemond de Tarent e Tancred de Galilèa còntra la vila de Harran, assaiant d'aprofichant la guèrra civila dins leis estats seldjokids, s'acabèt per una desfacha saunosa dei Crosats. Après aquela desfacha, Boemond de Tarent deguèt anar en Euròpa per organizar de tropas novèlas eTancred de Galilèa venguèt donc tornarmai regent dau Principat. En julhet, participèt a la defensa d'Edessa còntra lei musulmans e capitèt de replegar l'assaut sus la vila. En revènge, poguèt pas liberar son senhor e venguèt donc tanben regent dau Comtat d'Edessa.
Reiaume de Jerusalèm[modificar | modificar la font]
Conquista per lei Crosats dau pòrt d'Acre. Aquò permetèt de melhorar lei liasons entre la capitala e la Mediterranèa.
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
L'annada veguèt la contuniacion dau sètge de Trípol e divèrseis ofensivas crosadas ò musulmanas a l'entorn de la vila. Lei Crosats, ajudats per una flòta genovesa, avancèron au sud de la vila onte conquistèron lei pòrts de Gibelet e de Batrun. En revènge, a l'entorn de Trípol, una sortida dirigida per Fakhr al-Mulk ibn-Ammar en direccion dau Mont Pelegrin entraïnèt de pèrdas importantas dins lei rengs crosats en setembre. En particular, Ramon IV de Tolosa foguèt bleçat e moriguèt en febrier de 1105.


text:
1159
Aquesta pagina concernís l'an 1159 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Dins lo sud dau Reiaume, Enric II d'Anglatèrra anoncièt son intencion de declarar la guèrra au còmte Ramon de Tolosa. Reüniguèt de sostèns importants (vassaus pròpris, mercenaris, Escòcia) e obtenguèt l'ajuda de plusors adversaris occitans de Tolosa, especialament l'Ostau Trencavel. En revènge, poguèt pas empachar Loís VII, ostil a una extension de la poissança de son rivau, de venir defendre son vassau. Ansin, maugrat un acomençament favorable, la campanha d'Enric II d'Anglatèrra foguèt blocada per la preséncia dau rèi francés — son senhor superior — dins Tolosa. Se retirèt donc dau Comtat de Tolosa. En revènge, dins la region parisenca, son fraire obtenguèt l'omenatge de plusors senhors, compres Simon de Montfòrt que son castèu se situava a mens de 50 km de París.
Enfin, la mòrt dau papa Adrian IV (1èr de setembre) entraïnèt una crisi diplomatica e religiosa entre França e lo Sant Empèri Roman Germanic. D'efèct, l'eleccion dau novèu sobeiran pontife causèt un esquisme car una minoritat dau clergat refusèt d'acceptar Alexandre III coma papa e elegiguèt un antipapa dich Victor IV. Òr, lo premier recebèt lo sostèn dau rèi francés (e tanben dei rèis anglés, iberics e sicilian) e lo segond de l'emperaire germanic (→ 1160).


text:
1219
Aquesta pagina concernís l'an 1219 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Tolosa[modificar | modificar la font]
Sus lo frònt de Lengadòc, tiera de victòria dei fòrças occitanas còntra lei Crosats que culminèt a la batalha de Basièja. D'efèct, gràcias a una accion coordenada, la cavalariá pesuca dei Montfòrt i foguèt quasi anientada e lei renfòrç regulars recebuts au començament de cada annada per lei Crosats poguèron jamai remplaçar lei pèrdas. Aquò donèt un avantatge decisiu ai fòrças de Ramon VII de Tolosa, de Rogièr Bernat II de Fois e dei chivaliers faidits.
Dins aquò, lei venceires poguèron pas aprofichar aquel avantatge avans l'annada seguenta car un còrs francés fòrça importanta dirigit per lo prince Loís. Lei rasons dau mandadís d'aqueu còrs son mau conegudas car lo rèi Felip August èra gaire un partisan de la Crosada au contrari de son fiu que comandava l'expedicion. Se supausa uèi una volontat de mòstrar sa fòrça tant ais Tolosencs qu'ai Crosats. Pasmens, dins lei fachs, Loís prenguèt totalament lo partit de la Crosada e ataquèt lo territòri tolosenc per l'oèst. Après un sètge malaisat, conquistèt la vila de Marmanda que seis abitants foguèron chaplats. Dètz ans après lo chaple de Besièrs, aquò renforcèt mai l'ostilitat dei Tolosencs còntra lei Francés e favorizèt la resisténcia de la vila au sètge organizat per Loís (17 de junh - 1èr d'aost). Après aquela desfacha, l'armada francesa se retirèt e intervenguèt plus dins lo conflicte fins a 1226.
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Crosada deis Albigés dins lo sud dau reiaume. Après la mòrt de Simon IV de Montfòrt au sètge de Tolosa (→ 1218), la revòuta se generalizèt còntra lei Crosats que comencèron lo sètge de Marmanda. Gràcias a l'ajuda dau prince Loís que capitèt d'obtenir l'autorizacion de son paire de participar a la crosada, la vila foguèt presa e sa populacion chaplada. Puei, lei Francés e lei Crosats assaièron de conquistar Tolosa. Pasmens, Loís e sei còmtes avián descubèrt l'embolh de la Crosada e se retirèron tre la fin de sa quarantena. Privat dei fòrças reialas, Amalric de Montfòrt deguèt tornarmai levar lo sètge de la vila. En parallèl, lei senhors occitans ataquèron en direccion de Lengadòc. A la batalha de Basièja, capitèron de destrurre la màger part de la cavalariá pesuca crosada. Aquela pèrda foguèt jamai remplaçada e lei Crosats perdiguèron d'ara endavant l'iniciativa dei combats (→ 1224).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
Començament de l'invasion dau Sultanat de Khwarezm après la rompedura de 1218.
Empèri de Nicèa[modificar | modificar la font]
Utilizant lei poders liats a sa pretencion au títol de basileus, Teòdor Lascaris donèt l'autocefalia a la Glèisa de Serbia, probablament en cambi d'un sostèn politic dins lei Balcans. Sa direccion ne'n foguèt fisada a Rastko Nemanjić, lo futur Sant Sava.
Sultanat de Khwarezm[modificar | modificar la font]
Ataca dau sultanat per lei Mongòls de Gengis Khan. Tròp dispersadas per aprofichar sa superioritat numerica, lei fòrças de Ala ad-Din Muhammad poguèron pas organizar una repòsta importanta e divèrsei garnisons foguèron blocadas.


text:
David Oistrakh
David Fyodorovich Oistrakh (en rus ДaBид ФëдopoBич OйcTpax - Odessa, lo 30 de seteme de 1908 - Amsterdam, lo 24 d'octobre de 1974) que ho un violonista sovietic d'origina judiva e un deus virtuòsos màger deu sègle XX per aqueste instrument. Com Nathan Milstein, qu'estudiè dab lo mèste rus Piotr Stolyarsky.
Durant la soa carrièra que viatgè peu monde sancer e qu'enregistrè versions vengudas referenciau d'òbras classica.
Que joguè dab dus stradivarius deus famós : lo Conte di Fontana de 1702 e lo Marsick de 1705.


text:
Gyurcsány comencèc era sua carrèra polítca as joenesses comunistes deth KISZ (Kommunista Ifjúsági Szövetség), abantes de convertir-se en vicepresident dera DEMISZ (Demokratikus Ifjúsági Szövetség), era associacion de Joeni Democratics d'Ongria, qu'ei succesora deth KISZ.
Empresari e comerçant (1990-2002) A compdar dera instauracion dera democràcia en Ongria, eth 1990, Gyurcsány se lancèc ath comèrç e fondèc vàries empreses prósperes coma ALTUS, que lo permeteren de convertir-se damb era quinzau persona mès rica deth país (1992).
Eth 2002 retornèc ara politica, coma conselhèr estrategic de Péter Medgyessy, cap deth MSZP, prumèr partit dera oposicion, ancian prumèr ministre. Dempús deth retorn ath poder des antics comunistes reconvertits; eth 21 d'abriu de 2002, Gyurcsány siguec Ministre de Joenessa, d'Espòrts e dera Enfància (2002-2004). Eth gèr de 2004 se convertic en president deth MSZP dera region occidentau de Győr-Moson-Sopron.
Er ostiu de 2004, Medgyessy obliguèc a demissionar de toti es sòns cargues a Gyurcsány, hèt que provoquèc pèrder era confidança d'un des sòns sòcis de govèrn, e se forçat a demissionar. Gyurcsány ei elegit Prumèr Ministre Interin eth 25 d'agost de 2004 e investit eth 29 de seteme de 2004. Era coalicion enter eth MSZP e SZDSZ votz en Gyurcsány, ua imatge d'ua joena e "modèrna" Ongria. Eth govèrn de Gyurcsány ei actiu e comunicatiu.


text:
Organizacion de Liberacion de Palestina
L’Organizacion de liberacion de Palestina (en arabi منظمة التحرير الفلسطينية, Munazzamat al-Tahrir al-Filastiniyah, OLP, en anglés Palestine Liberation Organization, PLO) es una organizacion palestiniana politica e paramilitar, creada en mai de 1964. L'OLP es compausada d'organizacions palestinianas, coma lo Fatah, lo Front popular de liberacion de Palestina (FPLP) e lo Front democratic per la liberacion de Palestina (FDLP).
Dempuèi sa creacion, l'OLP, que compta d'institucions politicas, se présentèt coma un movement de resisténcia armada representant los Palestinans. Israèl la considerava, oficialament fins als acòrdis d'Òslo, coma una organizacion terrorista abans de la considerar coma un interlocutor diplomatic.
L'OLP es coneguda coma lo partenari palestinian de las negociacions per reglar lo Conflicte araboisraelian.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Naissença[modificar | modificar la font]
Imaginada d'en primièr (amb al cap Ahmed Choukairy) coma un movement nationalista arabi pels membres de la Liga Aràbia per tòca de « liberar » la Palestina tota del mandat britanic, la destorrada de las armadas aràbias pendent la Guèrra dels Sièis Jorns de 1967 cambièt lo movement en organisation de guerilha palestiniana a l'arribada de Yasser Arafat que la dirigiguèt de 1969 a sa mòrt, l'11 de novembre de 2004.
Setembre Negre[modificar | modificar la font]
En setembre de 1970, l'OLP patiguèt d'un escac major aprèp l'assalt de las armadas jordanianas contra los seuas grops armats, que cacèt los grops palestinians de la Jordania, aprèp los ensags de l'OLP de capvirar lo poder en plaça.
L’OLP al Liban[modificar | modificar la font]
L'operacion Patz en Galilèa començada en 1982 pasmens que lo quitatz lo fuòc negociat en 1981 pel Estats Units d'America foguèsse estrictament respectat per l'OLP. Aquela operacion de « liberacion » qualificada de « represalha » faguèt fòrça victimas civilas.
L'OLP foguèt contrencha de fugir del Liban per un autre país arabi, Tunisia.
Primièra Intifada[modificar | modificar la font]
Evolucion del movement[modificar | modificar la font]
La fin dels ans 1980 e la dubertura de las discussions amb Israèl, que privilegièt aquel interlocutor d'entre fòrça autres movements palestinians; marquèt una nòva dralha per aquela organizacion. L'OLP foguèt alara reconeguda per l'Organizacion de las Nacions Unidas e per fòrça Estats coma lo representant del pòple palestinian (abitants dels Territòris palestinians ocupats, d'Israèl, dels refugiats et des exiliats) puèi negocièt los acòrdis d'Òslo amb lo govèrn de Yitzhak Rabin. La reconeissança de la legitimitat de l'OLP per Israèl es un fach marcant, perque tranca plan amb la politica de refús adoptada par Israèl e los Estats Units d'America fins alara.
Avent proclamat en 1988 un « Estat de Palestina » reconegut per 89 Estats (en febrièr de 1989)[1], l'OLP ten sesilha a l'ONU coma observator permanent, jol nom de « Palestina », e manten de relacions diplomaticas o quasi diplomaticas amb fòrça Estats.
L'OLP modifiquèt, en abril de 1996, sa carta que tocava la destruccion de l'Estat d'Israèl. Naturalament, manten de ligams estreches amb l’Autoritat Palestiniana que nasquèt de l'aplicacion dels acòrdis d'Òslo negociats entre l'OLP e Israèl. Pasmens, qualques meses aprèp los afars de corrupcion dins l'Organizacion e de trafec d'armas que ne foguèt sospejat Yasser Arafat directament e subretot, dempuèi lo començament de la segonda Intifada en replica a la provocacions deliberadas del primièr ministre israelian Sharon sus l’esplanada de las Mosquetas per empachar l'acabament aviat de las negociacions a l'arribada de govèrns de drecha en Israèl.
Succession de Yasser Arafat[modificar | modificar la font]
Dempuèi la mòrt de Yasser Arafat, son ancian primièr ministre Mahmoud Abbas venguèt son successor al cap de l'OLP e de l'Autoritat Palestiniana e tornèt al dialòg amb Israèl. Obtenguèt un quitatz lo fuòc que foguèt pas respectat, de la part dels autres de l'OLP e de las organizacions islamistas palestinianas coma l'Hamas e lo Jihad islamic palestinian. Mas l'autoritat de Mahmoud Abbas foguèt discretitada pel tirs frequents de roquetas revendicats per aquelas meteissas organizacions.
Lo plan de desengatjament dels territòris ocupats, adoptat e aplicat unilateralament pel govèrn israelian d'Ariel Sharon, deguèt donar mai responsabilitats a l'OLP dins la Listra de Gaza aprèp lo retrach dels colons e de l'armada israeliana realizat en setembre de 2005.


text:
1200
Aquesta pagina concernís l'an 1200 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
Observacion d'esqueletas de victimas d'una famina grèva per lo mètge e istorian egipcian Abd al-Latif al-Baghdadi. Aquò li permetèt d'identificar d'errors dins l'òbra de Galen qu'èra la basa de l'ensenhament de la medecina dempuei l'Antiquitat.


text:
Las Cabanas (Tarn)
Las Cabanas[1][2] (Les Cabannes en francés) es una comuna lengadociana en País d'Albi dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna siuada entre Còrdas e Vindrac e Alairac ont i a la gara SNCF de Còrdas e Vindrac sus la linha TER Tolosa o Albi via Tessonièra cap a Clarmont-Ferrand o Briva la Galharda
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Ostals dels sègles XII e XIII
- Gleisa d'estil gothic, amd benechièr del sègle XV e crotz de fèrre fargat del sègle XVI
- Teatre Lo Colombièr, agençat dins una anciana blancarià.
Personalitat ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Pierre Nicole, director del Teatre Lo Colombièr, ancian raalisator a la television suissia romanda, fondador en 1990 del Teatre Lamartine a Genèva.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Hramosens
Hramosens[1][2] (Ramouzens en francés) qu'ei ua comuna francesa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Hramosens sus lo sit de l'Insee


text:
88
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 88 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'emperaire Zhangdi (75-88) lo 9 d'abriu que foguèt remplaçat per son fiu Hedi (88-106). En causa de sa jovença, l'emperaire novèu aguèt inicialament ges de poder vertadier e la direccion de l'Empèri foguèt assegurada per sa maire e seis oncles Dou Xian, Dou Du, Dou Jing e Dou Gui. En fòra de Dou Gui, la màger part dei mèstres novèus de China èran coromputs e autoritaris, çò qu'agravèt lo declin de la dinastia Han perceptible dempuei un desenau d'annadas. En mai d'aquò, se devesiguèron après l'assassinat de la marquesa Liu Chang, qu'èra teoricament protegida per la maire de Hedi, a l'iniciativa de Dou Xian. Menaçat d'un procès, lo prince murtrier capitèt de lo defugir en prepausant de menar personalament una campanha militara còntra lei nomadas xiongnus dau Nòrd per obtenir son perdon.


text:
Combat de San Lorenzo
Lo combat de San Lorenzo, liurat lo 3 de heurèr de 1813, que ho ua batalha de la Guèrra d'Independéncia Argentina qui opausè las tropas de las Províncias Unidas de l'Arriu de la Plata e las òstes colonialas de l'Empèri Espanhòu. Que la purmèra batalha deus Granadèrs a Chivau.
Aqueth combat que petè dens lo contèxte deu blocatge de Montevideo, vaduda capitala de la Vicereiautat de l'Arriu de la Plata puish que Buenos Aires b'èra independento (de facto mes pas de jure) desempuish la Revolucion de Mai de 1810. Lo coronèu José Rondeau qu'assetjava la capitala de la Benda Orientau per tèrra e los espanhòus non podèvan pas avitalhà's sonque per l'arriu de la Plata en panar las còstas argentinas. Qu'ei justament ua de las loas expedicions qui rescontrè los granadèrs argentins esconuts dens lo convent de San Carlos Borromeo a Sant Lorenzo.
La batalha que ho de las brèvas e ganhada peus argentins. L'iconografía patriotica argentina que retiengó qu'un certe Cabral, un granadèr d'origina indiana e africana, qu'aurè perdut la vita en bèth emparar lo generau José de San Martín d'un còp de balhoneta qu'anava arrecéber per'mor d'estar gahat devath lo son chivau cadut. La legenda que vòu que Cabral e aja declarat « que mòri content per'mor qu'avèm vençut l'enemic ».


text:
Jan-Pèire Tennevin.
L'Astrado n° 44
Lou decor à la jardiniero
de Nino Martinent-Savidan
Camin crousa
de Felipe Blanchet
Marsiho, tras li siècle
de Gabriéu Cassin
UNO o DE lengo d'O
pèr Jean Lafitte e Guilhem Pépin
Ié disien Cèio e Marto, dos santo à l'ounour
Couleicioun Lenga d’Oc.
Ièu savo una chançon.
pèr Parlarem en Vivarés
«La Pounchudo
Cercle Langue d’Oc
La Targo
pèr L’Escolo de la Targo
Beatritz de Mongalvanh
pèr Reinat Toscano
154
Enfourmacioun
Lou Ciéucle Lengo d’O dóu Cantoun d’Aigo-Morto enformo li bèu legèire di Nouvello de Prouvènço que sa revisto trimestrialo de rintrado La Pounchudo a baneja.
Se ié conto d’aneidoto, de cascareleto, emé de tèste istouri, d’istòri viscudo e de pouèmo. Lis escri soun di mai requist e agradiéu, presenta dins lou parla d’Aigo- Morto emé la reviraduro au franchimand.
La revisto costo 5,50 € pèço. Es à € éurò l’adesioun pèr li quatre numerò de l’an. Se pago au proumié de janvié, aurés uno carto de membre que baio dre à uno remesso de tarifo pèr la taulejado annalo de janvié, à gràtis i cous de prouvençau baia pèr lis ensignaire dóu Ciéucle de Lengo d’O d’Aigo-Morto, e tambèn i sourtido.
27252


text:
Bus-Saint-Rémy
Bus-Saint-Rémy en normand (Bus-Saint-Rémy en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo abbaye reial La nòstra-Madama del Tresaur a fondat l'an 1225 per Raoul dels Beguts. Abbaye cistercienne, A mes jos la proteccion dirècta del rei sant Louis.
L'abbaye royale Notre-Dame du Trésor est fondée en 1225 par Raoul du Bus. Abbaye cistercienne, elle est placée sous la protection directe du roi saint Louis.


text:
Malzéville
Malzéville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila a adaigat per la Meurthe e adossada al scenari de Malzéville, #qu'una part n'a classificat dins zòna Natura 2000 [1].
La ville est arrosée par la Meurthe et adossée au plateau de Malzéville, dont une partie est classé en zone Natura 2000 [2].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Pagina del luòc internet de la DREAL Lorraine en relacion amb la zòna Natura 2000 del Scenari de Malzéville
- ↑ Page du site internet de la DREAL Lorraine concernant la zone Natura 2000 du Plateau de Malzéville


text:
Portal:Reialme Unit
Lo Reialme Unit (var. Reiaume Unit), oficialament Reialme Unit de Grand Bretanha e Irlanda del Nòrd (en anglés United Kingdom, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, UK) es un estat insular del nòrd-oèst d'Euròpa, compausat essencialament de l'illa de Grand Bretanha, del nòrd de l'illa d'Irlanda e de qualques illas pichonas adjacentas. L'estat se compausa de quatre païses o "nacions" oficialament reconegudas :
Cal notar que Cornoalha es una nacion non reconeguda e englobada oficialament dins Anglatèrra. En mai de las nacions çai subre, tanben lo Reialme Unit se compausa de possessions divèrsas coma Gibartar e divèrses territòris fòra Euròpa. L'illa de Man e las illas Normandas (dins las illas Britanicas) son de dependéncias de la corona e fan pas part del Reialme Unit.
De sinonims inexactes de Reialme Unit son Grand Bretanha e Anglatèrra.
Londres (London en anglés) es la capitala del Reialme Unit e tanben d'Anglatèrra. Sa populacion èra estimada a 7 500 000 abitants, en 2005. Sa superficia totala es 1579 km² (2,6 km² e 8600 abitants dins la City).
Situada a la broa del riu Tamèsi dins lo sud-èst de l'illa de Grand Bretanha, foguèt fondada a l'entorn de l'an 43 pels romans amb lo nom de Londinium. Lo còr de la vila, l'anciana City de Londres, conserva encara los sieus limits medievals, mas aprèp lo sègle XIX lo nom "Londres" s'es aplicat tanben a la metropòli que cresquèt al sieu entorn.
Londres es un centre important de comèrci, de servicis e de cultura del Reialme Unit e tanben d'Euròpa. Ten la ret mai vasta de mètro del mond, amb una extension de mai de 400 km. A tanben lo pus important aeropòrt internacional del mond, l'aeropòrt d'Heathrow, que recebèt mai de 68 milions de passatgièrs en 2007.
Lo Reialme Unit es una monarquia constitucionala onte lo poder executiu es presidit en representacion del monarca pel primièr ministre e los autres membres del gabinet. Lo gabinet, que compren lo primièr ministre, e los autres ministres constituisson lo Govèrn de Sa Majestat. Los ministres provenon del Parlament, lo còrs legislatiu, considerat coma organisme "suprèm" (es a dire, que pòt legiferar de quin tèma que siá e es pas limitat per las decisions de los sieus predecessors). Lo Reialme Unit es un dels paucs estats del mond a l'ora d'ara qu'an pas cap de constitucion codificada, mas qu'es regulat per las tradicions e las divèrsas e separadas leis constitucionalas.
E mai se lo monarca es lo cap d'Estat e a teoricament tot lo poder executiu, lo primièr ministre es lo cap de govèrn. Los ministres, totun, an pas d'obligacion legala de provenir del Parlament; es una costuma recenta. Lo sistèma britanic de govèrn es estat emulat arreu del mond — un legat del passat colonial de l'Empèri Britanic — Principalament dins los estats qu'apertenon a la Comunautat Britanica. Lo Membre del Parlament (MP) que dirigís la majoritat de la Cambra de las Comunas es designat primièr ministre; usualament lo cap del partit o coalicion amb mai representacion. Lo primièr ministre actual es David Cameron del Partit Conservator Britanic, dempuèi 2010.
Ben Nevis (Beinn Nibheis, en gaelic escocés), es la cresta mai nauta d'Escòcia (1.344 m) e tanben de las Illas Britanicas. Es situat a l'oèst d'Escòcia, près de Fort William, e es conegut per las nombrosas vias d'escalada en ròca e glaça. Es coronat per una zòna relativament plana enrodada de bauces a l'excepcion d'una de sas extremitat, causa que ne fa perilhosa la davalada de la cresta en cas de nèbla.
Stonehenge es un monument megalitic del Edat del Bronze e del neolitic situat situat prèp d'Amesbury dins lo comtat anglés de Wiltshire, a pauc près a 13 km al nòrd de la vila de Salisbury.
Stonehenge es format de quatre cercles concentrics de pèiras. Lo cercle exterior, un cercle central de 30 m de diamètre, constituit de trenta monolits de crès sonats Sarsen e portats del sit de Malborough Downs situat 40 km al nòrd. Mesuran dins los 4 m per en mejana 25 tonas caduna e son religadas per mantun lindèls pausats a lor somal. Es un doble cercle concentric de setanta sièis pèiras ficadas que foguèron quilhadas vèrs 2600 ans abans lo Crist. Quaranta tres d'aquelas pèiras foguèron portadas de la region de Pembrokeshire dins lo País de Galas actual, a mai de 250 km pus luènh. Lo primièr monument foguèt pas qu'un enclaus circular delimitat per una levada de tèrra e un valat exterior (7 et 8), mesurant a pauc près 110 m de diamètre, amb una dintrada principala orientada cap al nòrd-èst, e una autra mai pichona cap al sud (14). Aquò se trapava dins un camp penjarut (3100 abans lo C).
Es compausat d'un grand cercle de grands megalitics lo bastiment que se'n data entre 2500 e 2000 aC. Lo cercle de sable qu'environa als megalits es considerat la part mai anciana del monument en essent datada sul 3100 aC.
La tòca de la bastison d'aquel grand monument es desconeguda, mas se supausa que s'utilizava coma temple religiós, monument funerari o observatòri astronomic que servissiá a predire d'estacions. Durant lo solstici d'estiu, lo solelh sortiá just en traversant l'ais del bastiment, causa que fa supausar que los constructors avián de coneissenças d'astronomia. Lo meteis jorn, lo Solelh s'amagava en traversant l'ais del Woodhenge, ont se son trobats una multitud d'òsses d'animals e d'objèctes que fan pensar que s'i celebravan de grandas fèstas, probablament lo vèspre.
The Beatles foguèron un grop de musica originari de Liverpool, Anglatèrra, format per John Lennon, Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr. Es un dels grops de musica pop qu'aguèron lo succès e las vendas de disques pus imortantas de l'istòria de la musica populara, e, tanben, qu'an atengut la reconeissença dels critics. Las siás aportacions innovadoiras a la musica populara e son impacte cultural aguèron una granda influéncia pendent los ans seissanta, qu'anava s'esperlongar d'un biais o d'un autra los ans seguents.
Sorgits al començament del decènni de 1960, foguèron los iniciators del fenomèn nomenat Beatlemania. En partent de la basa ritmica del rock, las siás composicions foguèron una vertadièra trobalha melodica e armonica. Amb d'influéncias del rhythm and blues, e del blues progressiu, lo sieu estil seguiguèt una evolucion constanta. Dempuèi la mitat dels ans 1960, amb l'arribada del succès internacional, la siá musica se decantèt cap a un eclecticisme que compreniá una fòrta influéncia orientala e que donèt coma resultat qualques unas de las òbras mai significativas del rock psiquedelic e, ja a la fin del decènni, del rock progressiu.
Las siás cançons rebatèron los problèmas d'un cèrt sector de la jovença de l'epòca, que pretendiá demorar en marge de la societat de consomacion e superar las convencions e los aspèctes mai retrogrades de la societat occidentala, a l'encòp que reclamava de valors nòvas tant esteticas e artisticas coma esperitualas e socialas ligadas per exemple, a la desliurança sexuala e a l'antimilitarisme.
La siá dissolucion oficiala se debanèt en l'an 1970. Los sieus sòcis seguiguèron alavetz sas carrièras musicalas respectivas en solitari, malgrat qu'arribèt que collaborèsson de còps entre eles.
William Shakespeare, (batejat lo 26 d'abril de 1564 - mòrt lo 23 d'abril de 1616) èra un poèta e dramaturg anglés, generalament considerat coma lo mai grand escrivan de lenga anglesa e lo dramaturg màger de tota la literatura. Es sovent escaissat lo « poèta nacional d' Anglatèrra » o lo « Bard of Avon ». Las òbras que daissa, entre las qualas qualques trabalhs collaboratius, son constituidas per 38 pèças de teatre, 154 sonets, dos longs poèmas narratius, e mantun autre poèma. Sas pèças foguèron traduchas dins un grand nombre de lengas e son demest las pus jogadas al mond.
La Batalha d'Hastings (14 d'octobre de 1066) foguèt la victòria normanda decisiva dins la conquista normanda d'Anglatèrra entre l'armada normanda de Guilhèm lo Conquistaire, e l'armada anglesa menada per Harold Godwinson. La batalha se debanèt a "Senlac Hill", pròche de la vila d'Hastings al sud-èst d'Anglatèrra.
L'armada normanda èra estimada en nombre a 8400 òmes siá 2200 cavalièrs, 4500 fantassins e 1700 arquièrs e balestrièrs. L'estrategia de Guilhèm lo Conquistaire repausava suls arquièrs per alentir l'enemic, seguit d'una avança generala de l'infantariá, puèi d'una carga de la cavalariá. L'armada normanda èra compausada de nòbles, mercenaris, e tropas vengudas de França e del sud d'Itàlia. L'armada anglesa èra compausada de 7500 òmes, mai que mai d'infantariá. Es fòrça probable que totes los sòcis de l'armada venguèron a caval, mas un còp arribats pel prat batalhièr, metèron pè a tèrra per combatre.
La batalha foguèt una victòria normanda decisiva. Harold II foguèt tuat; tradicionalament, se pensa que foguèt tuat per una sageta recebuda dins l'uèlh. Aquesta batalha es considerada per èsser lo moment qu'En Guilhèm prenguèt lo contraròtle d'Anglatèrra.
L'economia del Reialme Unit seguís lo modèl anglosaxon: liberalizacion economica, liure mercat, impòsts e regulacions minimas. Basat sus la mesura del produch interior brut en taxa de cambiament del mercat, lo Reialme Unit es la cinquena economia del mond e la segonda d'Euròpa après Alemanha; es la seisena economia del mond en PIB en paritat de poder adquisitiu.
Los britanics foguèron los primièrs dins lo mond a dintrar dins la Revolucion Industriala e coma la rèsta dels estats en industrializacion d'alavetz, la siá economia èra concentrada dins l'industria pesuga: bastison navala, minas, produccion d'acièr e textils. L'Empèri Britanic creèt un mercat mondial pels produches britanics, en permetent que lo Reialme Unit dominèsse lo comèrci internacional al sègle XIX, un avantatge unic que conservèt fins a l'industrializacion d'autras nacions europèas e nòrd-americanas. L'industria pesuga demeniguèt en importància al cors del sègle XX, del temps que lo sector dels servicis a crescut substancialament e representa a l'ora d'ara 73% del PIB. Lo sector dels servicis es dominat per las entrepresas financièras. Londres es un dels centres financièrs pus grands del mond.


text:
Criquebeuf-en-Caux
Criquebeuf-en-Caux es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Arqueologia
E mai se lo nom de la municipalitat siá d'origina scandinave, los archéologues an pas res meses a jorn #que data d'aquel periòde (Sègle X de manièra versemblant). Lo abbé Cochet soslinha totun près de la glèisa Santa-Martin, los vestigis d'una glèisa anteriora, una motte féodale e las ruïnes de doas unes autres castèls.
Per la prospection aeriana, las archéologues avián repéré un rempart de tèrra ampla de 6 m a la basa e encara elevat de 1,20 m. Los registres portats sul meteis luòc (la Soscavada Roja) l'an 1991 per J. Pàg. Watté An mostrat que lo rempart a #èsser bastit en unas solas fes, a de contunh #èsser repéré un segond tròç de rempart a 150 m d'ailà. S'es trobat sul luòc : del carbon de bòsc, del blat carbonisé, qualques silex talhats, dels dents de caval e sustot un grand tesson en ceramica virada en provenent de la basa d'una jatte, #qu'a permés de datar de la fin de la Tène. Aquel objècte descobèrt en la rusca sableuse a la basa de la levada de tèrra e al centre d'aquela, permet doncas de datar l'ensems de l'estructura a la fin del Edat de fèrre e pas al Bronze final coma se o pensava per endavant[1]
- Archéologie
Bien que le nom de la commune soit d'origine scandinave, les archéologues n'ont rien mis au jour qui date de cette période (Sègle X vraisemblablement). L'abbé Cochet signale pourtant à proximité de l'église Saint-Martin, les vestiges d'une église antérieure, une motte féodale et les ruines de deux autres châteaux.
Par la prospection aérienne, les archéologues avaient repéré un rempart de terre large de 6 m à la base et encore haut de 1,20 m. Les fouilles menées sur le même site (la Cavée Rouge) en 1991 par J. P. Watté ont montré que le rempart a été construit en une seule fois, ensuite a été repéré un second tronçon de rempart à 150 m de là. On a trouvé sur le site : du charbon de bois, du blé carbonisé, quelques silex taillés, des dents de cheval et surtout un grand tesson en céramique tournée provenant de la base d'une jatte, qu'il est permis de dater de la fin de la Tène. Cet objet découvert dans la couche sableuse à la base de la levée de terre et au centre de celle-ci, permet donc de dater l'ensemble de la structure à la fin de l'Âge de fer et non pas au Bronze final comme on le pensait auparavant[2]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Isabelle Rogeret, La Seine-Maritima 76, in Mapa archéologique de la Gaule, Pré-inventari archéologique publicat jos la direccion de Michel Provost, Universitat de Avignon. Edicions de la Fondacion Marida de las Sciéncias de l'Òme, Escomesas 1997.
- ↑ Isabelle Rogeret, La Seine-Maritime 76, in Carte archéologique de la Gaule, Pré-inventaire archéologique publié sous la direction de Michel Provost, Université d'Avignon. Éditions de la Fondation Maison des Sciences de l'Homme, Paris 1997.


text:
1113
Aquesta pagina concernís l'an 1113 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Reiaume de Jerusalèm[modificar | modificar la font]
Lucha còntra una temptativa de reconquista de la region per lei Turcs Seldjokides. L'armada crosada dirigida per Baudoïn Ièr de Jerusalèm capitèt de blocar l'ofensiva principala a Al Sannabra mai poguèt empachar divèrseis expedicions de pilhatge turcas. Puei, l'armada seldjokida deguèt finalament se retirar.


text:
Abomey
Abomey es une vila de Benin de 78 000 abitants[1].
Abomey es cap luòc del departament de Zou.
Somari
Presentacion[modificar | modificar la font]
La vila d'Abomey es la capitala istorica del reialme de Dahomey, situat sul replan central a 145 km de Cotonou.
Foguèt fondada al sègle XVII pel rei Aho Houegbadja (1645-1685).
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciana capitala del reialme de Dahomey (Danhomé en lenga fon) (o d'Abomey), fondada segon la tradicion en 1625. Aquel reialme militar, fòrça plan organizat, s'espadissiá cap a la zona costièra (trafic d'armas e d'esclaus) e conquistèt lo reialme d'Allada que se tornèt bastir a Porto-Novo. Enemic de la penetracion europèa malgrat la venda de qualques establiments comercials coma lo de Cotonou, lo rei Glélé (1854-1889) puèi son filh Behanzin lutèron contra las expedicions francesas. Abomey foguèt fin finala presa en 1892 per las tropas del colonel Dodds.
Cultura[modificar | modificar la font]
Musèu istoric[modificar | modificar la font]
Los palais reials d'Abomey, inscrits al Patrimòni Mondial de l'Umanitat en 1985, constituisson un naut luòc de l'istòria, de la cultura vivanta e del torisme de Benin[2]. Las colleccions abrigan de sètis reials, bas relèus, estatuas e objèctes cultuals vodós.


text:
Universitat de Harvard
L’Universitat de Harvard (Harvard University), o pus simplament Harvard, es una universitat privada americana situada a Cambridge en Massachusetts. Fondada en 1636, es considerada coma l'establiment d'ensenhament superior mai ancian dels Estats Units[1]
A l'ora d'ara, Harvard es una de las universitats americainas mai prestigiosas. Mai de 40 titulars del Prèmi Nobel sòrton d'Harvard. Segon lo Classament academic de las universitats mondialas es la numèro un (aquel classament, en anglés Academic Ranking of World Universities, es establit per de cercaires de l'Universitat Jiao Tong de Shanghai). Fa partida de la Ivy League, associacion informala amassant las uèit universitats mai ancianas e mai famosas dels Estats Units. Harvard es tanben l'universitat pus rica del mond. Lo còs ensenhant es constituit de 2497 professors, per 9 715 estudiants undergraduate (primièr cicle) e 15 424 estudiants graduate (segond e tresen cicles). Harvard atira d'estudiants del mond entièr (132 nationalitats representadas en 2004[2]).
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ "Higher education in America began with Harvard": Rudolph, Frederick [1961] (1990). The American College and University. Athens, Georgia: University of Georgia Press. ISBN 0-8203-1284-3. , p. 3
- ↑ Sit d'Harvard en francés


text:
Seria de las nòrmas ISO 14000
La seria de las nòrmas de l' Organizacion internacionala de normalizacion ISO 14000 çò ne designa de l'ensemble de las nòrmas que se concernisson lo management environamental.
La nòrma ISO 14050 çò ne balha coma definicion del sistèma de management environamental (sovent nomenat SME):
- Compausanta del sistèma de management global que se n'inclutz l'estructura organizacionala, las activitats de planificacion, las responsabilitats, las practicas, las proceduras, los procediments e las ressorsas amor d'establir, realizar, passar en revista e manténer la politica environamentala (§2.1).
Aquelas nòrmas s'adreiçan doncas a totas las organizacions (plan sovent de societats mas i a un santfum d'autres cases), que ne vòlon botar en òbra una gestion li ne permetent de mestresar son impacte sus l'environament.
L'ensemble d'aquelas nòrmas son d'utisses que vòlon armonizar l'apròcha de las organizacions per ailò tot que se ne concernís la gestion environamentala.La lor aplicacion n'es lèumens volontària.
Se n'escai pr'aquò plan sovent qu'un balhaire d'òrdre privat o public impause la mesa en plaça d'un sistèma de management environamental als sieus provesidors o sos-tractadors.
N'es aquesta exigéncia e d'alhors sovent la resulta de sa pròpria politica environamentala.


text:
Juranson (vin)
Lo juranson qu'ei un vin blanc de Bearn. Qu'ei produsit dab los arrasims petit e gran manseng sus un terrador a l'entorn de las vilas de Juranson mes mei que mei de Monenh.
Lo juranson que pòt estar doç (lo génser dan un haut grad d'alcòl) o sec. Los doç los génsers que son hèits dab los arrasims de las vrènhas tardivas (mei sucrat e d'un grad d'alcòl enqüera superior).
Lo rei de Navarra Enric de Labrit que bategè lo son hilh (futur Noste Enric, III de Navarra e IV de França) en lo bèth fretar los pòts dab alh e juranson, en tot inaugurar atau lo batejament bearnés.
Trucat per la filloxèra au sègle XIX que's tornore quilhar au sègle XX.


text:
Marc (papa)
Marc (mòrt lo 7 d'octòbre de 336) fuguèt lo 34en papa de la Glèisa Catolica Romana dau 18 de genier au 7 d'octòbre de 336. Succediguèt a Silvèstre Ièr (314-335) e fuguèt remplaçat per Juli Ièr (337-352).
Segon lo Liber Pontificalis, èra d'origina romana. Maugrat un pontificat cort magerament centrat sus la lucha còntra l'[[ eretgia|eresia]] ariana, es considerat coma l'autor d'unei mesuras importantas coma l'institucion dau pallium, la redaccion dau premier calendièr religiós crestian e la presa de decision de bastir doas basilicas a Roma (lei de Sant Marc e de Santa Balbina).


text:
Treschenu-Creyers
Treschenu-Creyers (Treschenu-Creyers en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Treschenu-Creyers es situat a 14 km al nòrd-es de Châtillon-en-Diois (cap de-luòc del costat) e a 28 km a l'èst de Die.
Las municipalitats limitrophes son Glandage, Chichilianne, Châtillon-en-Diois e Boulc.
Comuna compausada de desparièras caserius : Mensac, Bénevise, Los Nonières, Portada e Archiane.
Treschenu-Creyers est situé à 14 km au nord-est de Châtillon-en-Diois (chef-lieu du canton) et à 28 km à l'est de Die.
Les communes limitrophes sont Glandage, Chichilianne, Châtillon-en-Diois et Boulc.
- Commune composée de différents hameaux : Mensac, Bénevise, Les Nonières, Menée et Archiane.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat a #èsser viscuda fins a la fin de la guèrra de 1939-45.
La commune a été habitée jusqu'à la fin de la guerre de 1939-45.


text:
Oris-en-Rattier
Oris-en-Rattier en arpitan (Oris-en-Rattier en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Oris-En-Rattier a situat en la vallée de la Roizonne, afluent marge drech de la Bòna.
Oris-en-Rattier est située dans la vallée de la Roizonne, affluent rive droite de la Bonne.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Fins en 1789, Oris #far partida del mandement e châtellenie de Ratier, fief dels Alleman de Valbonnais.
Jusqu'en 1789, Oris fit partie du mandement et châtellenie de Ratier, fief des Alleman de Valbonnais.


text:
1025
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1025 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Incendi fòrça important que destruguèt una partida d'Aussèrra.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Fin de l'epidemia de pèsta e de la famina que devastavan Egipte dempuei 1025.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Uc II de França, rei dels Francs (n. 1007)
- (o 1014) - Murasaki Shikibu, escrivana japonesa (n. c. 978)


text:
Montreal (omonimia)
Montreal es un tipe toponimic que se tròba en occitan mas tanben dins d'autras lengas romanicas.
Somari
Toponimia[modificar | modificar la font]
Bahamas[modificar | modificar la font]
Brasil[modificar | modificar la font]
- Montreal, una vila d'Amazonas
- Monte Real, un vilatge de Paraná
Canadà[modificar | modificar la font]
- Municipalitats
- Montreal, vila de Quebèc
- Montreal Èst, vila de Quebèc
- Montreal Oèst, vila de Quebèc
- Organizacion regionala
- Montreal, region administrativa de Quebèc
- Aglomeracion de Montreal, aglomeracion municipala regropant la vila de Montreal
- Mai
- Illa de Montreal, Illa ont se tròba la vila del meteis nom
- Montreal Nòrd, arrondiment de la vila de Montreal.
- Montreal Sud, anciana vila de Quebèc
Espanha[modificar | modificar la font]
Estats Units[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- Montréal (Yonne), comuna d'Yonne
- Montréal-la-Cluse, comuna d'Ain
Occitània[modificar | modificar la font]
-
- Montreal (Vivarés), comuna d'Ardecha
- Montreal (Aude), comuna d'Aude
- Montreal (Daufinat), comuna de Droma
Itàlia[modificar | modificar la font]
- Monreale, una vila de Sicília
- Montereale, una vila dels Abruces
Portugal[modificar | modificar la font]
- Monte Real, un vilatge del Districte de Leiria


text:
Serinhan
Serinhan ( Sérignan en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
[
- Portal de Lengadòc
-
[Categoria:Comuna de Besierés]]


text:
Fraissenet de la Cucha
Fraissenet de la Cucha[1] (Fraissenet de la Cucha en francés) z-es una comuna occitana, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo bourg se tròba a una quarentena de minutas del Puy-en-Velay.
Le bourg se trouve à une quarantaine de minutes du Puy-en-Velay.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Fraissenet de la Cucha


text:
Winston Churchill
Winston Churchill, òme politic e autor, foguèt primièr ministre del Reialme Unit entre 1940 e 1945, e entre 1951 e 1955. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1953.
Bibliografia e fonts[modificar | modificar la font]
- (fr) François Kersaudy, De Gaulle et Churchill, La mésentente cordiale, París, Edicions Perrin, 2003.
- (fr) François Bedarida, "Churchill" a las edicions Fayard
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Associacion per la memòria de Winston Churchill
- (en) Discors "We shall fight on the beaches", Cambra de las Comunas, 4 de junh de 1940
- 1000 articles fondamentals
- Naissença en 1874
- Decès en 1965
- Personalitat politica britanica
- Companh de la Liberacion
- Istorian britanic
- Escrivan britanic
- Laureat del Prèmi Nobel de Literatura
- Prèmi Nobel britanic
- Escrivan de lenga anglesa
- Francmaçon
- Primièr ministre del Reialme Unit
- Cap d'Estat o de govèrn de la Segonda Guèrra Mondiala