text:
Tractat de París de 1783
Lo tractat de París de 1783, signat lo 3 de setembre, acaba amb la guèrra d'independéncia dels Estats Units d'Amarica. Foguèt signat entre los representants dels Tretze Colonias de l'America del Nòrd e los representants britanics. La Grand Bretanha reconeguèt l'independéncia dels Estats Units d'America. Lo tractat de Versalhas foguèt signat en 1783 entre França, Espanha e la Grand Bretanha e complèta lo Tractat de París. Canadà demorava encara possession britanica.
Somari
Negociacions[modificar | modificar la font]
Las negociacions de patz foguèron menadas per cinc Americans designadas pel Congrés que n'èran los Benjamin Franklin e John Jay. David Hartley representava la Grand Bretanha. Las negociacions comencèron seriosament a la davalda de 1782 e acabèron al tractat preliminari del 30 de novembre 1782[1].
Contengut en breu[modificar | modificar la font]
Aquel tractat acaba amb la guèrra d'independéncia americana en 1783. Amb aquel tractat, la Grand Bretanha reconeist l'indedendéncia de la seunas Tretze Colonias e lor ceda lo territòri fins al riu Mississippi. La província de Quebèc perdèt alara la partida sud dels Grands Lacs qu'aviá obtenguda par l'Acte de Quebèc de 1774. Los marcands de Montreal qu'avián d'establiments de comerci d'esclaus dins la region deguèron los evacar dins los dos ans seguent lo tractat. La question de las frontièras èra pas completament reglada. s'èran entenduts per far passar la frontièra coma se la pòt veire ara, o al mitan dels Grands Lacs, lo Lac Michigan essent tot entièr en territòri dels Estats Units d'America. Mas, a l'oèst del lac Superior e entre lo Quebèc, lo Nòu Brunswick e lo Maine, la question será reglada mai tard.
- Reconeissença per la Grand Bretanha dels Estats Units d'America.
- Establiment de las frontièras entre los nòus Estats Units e las colonias britanicas d'America del nòrd: Grands Lacs al nòrd, Mississippi a l'oèst, 31n parallèl al sud.
- Garantidas britanicas suls dreches dels pescaires americans al larg de Tèrra Nòva e del golf del Sant Laurenç[2].
- A França tornan cinc vilas mai a las Indias[3].
- Reconeissença de las deudas britanicas.
- Restitucion dels prisonièrs, de las presas de guèrra e dels bens espoliats[2].
- Ratificacion del tractat acabat sièis meses.
Signataris[modificar | modificar la font]
Lo tractat foguèt preparat dins l'anciana ambaissada d'Angletèrra (ara ostal d'Angletèrra al 44 rue Jacob, dins lo 6n arrondiment) de París, puèis signat dins l'ostal d'York (al 56 de la meteissa carrièra), car Benjamin Franklin refusèt de signar sul sol anglés. Lo tractat foguèt signat per:
- David Hartley, membre del Parlament britanic e representant lo rei Jòrdi III del Reialme Unit.
- John Adams, Benjamin Franklin e John Jay, representant los Estats Units d'America.
- Lo tractat arribèt a Filadèlfia en novembre de 1783[4]. Lo Congrés de la Confederacion dels Estats Units d'America ratifiquèt lo tractat de París lo 14 de genièr de 1784. La ratificacion britanica se faguèt lo 9 d'avril de 1784. Recebèt lo Grand sagèl dels Estats Units d'America e foguèt portat a París en mai de 1784[2].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connexes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Bernard Cottret, La Révolution américaine : La quête du bonheur 1763-1787, Paris, Perrin, 2003, (ISBN 2-262-01821-9), p.267
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Bernard Cottret, La Révolution américaine : La quête du bonheur 1763-1787, Paris, Perrin, 2003, (ISBN 2-262-01821-9), p.274
- ↑ La France au XVIIIe", par Olivier Chaline, Belin Sup, page 39
- ↑ Bernard Cottret, La Révolution américaine : La quête du bonheur 1763-1787, Paris, Perrin, 2003, (ISBN 2-262-01821-9), p.273


c: text/html

text:
Villes et mairies du District de Rarogne occidental (152)
Liste des communes
Rarogne
Village de Rarogne, localité de la Suisse de 1 800 habitants.
La mairie de Rarogne a une adresse e-mail et un site Internet.
Bitsch
Village de Bitsch, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Bitsch a une adresse e-mail et un site Internet.
Bürchen
Village de Bürchen, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Bürchen a une adresse e-mail et un site Internet.
Mörel-Filet
Village d'Mörel-Filet, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie d'Mörel-Filet a une adresse e-mail et un site Internet.
Ausserberg
Village de Ausserberg, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Ausserberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Niedergesteln
Village de Niedergesteln, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Niedergesteln a une adresse e-mail et un site Internet.
Riederalp
Village de Riederalp, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Riederalp a une adresse e-mail et un site Internet.
Wiler
Village de Wiler, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Wiler a une adresse e-mail et un site Internet.
Eischoll
Village de Eischoll, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Eischoll a un site Internet.
Grengiols
Village de Grengiols, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Grengiols a une adresse e-mail et un site Internet.
Betten
Village de Betten, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Betten a un site Internet.
Unterbäch
Village de Unterbäch, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Unterbäch a une adresse e-mail et un site Internet.
Kippel
Village de Kippel, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Kippel a une adresse e-mail et un site Internet.
Blatten
Village de Blatten, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Blatten a une adresse e-mail.
Ferden
Village de Ferden, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Ferden est joignable par téléphone.
Bister
Village de Bister, localité de la Suisse de -100 habitants.
La mairie de Bister est joignable par téléphone.
Martisberg
Village de Martisberg, localité de la Suisse de -100 habitants.
La mairie de Martisberg a une adresse e-mail.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Joanot Martorell
Joanot Martorell foguèt un escrivan valencian de l'Edat Mejana. Son libre Tirant lo Blanc, una de las òbras mai importantas de la literatura medievala catalana, es estat sa produccion màger. Es considerada coma la primièira novèla modèrna d'Euròpa.
Nasquèt entre 1405 e 1410 a Valéncia (segon l'istorian Jaume Chiner), d'una familha de la noblesa mejana de Gandia. Son grand foguèt conselhièr reial e son paire sirven del rei Martí l'Humà. De Joanot Martorell qu'èra conhat d'Ausiàs March, coneissèm fòrça elements biografics que lo mòstran coma un cavalièr bregaire e de vida agitada.
Visquèt de passadas en Anglatèrra, Itàlia, Portugal en seguida de divèrsas luchas cavaleirosas qu'afeccionava.
Aprèp la venda de la sia senhoriá de Murta e Benibrahim (l'actuala Benibrai), la roïna economica aumentèt, e Martí Joan de Galba l'auriá ajudat financièirament. Podèm situar la data de sa mòrt entre març e abril de 1468.


text:
Illas Malvinas
Las illas Malvinas (var.islas, isclas, isolas/ísolas, nisolas Malvinas) o Falkland (en anglés Falkland Islands pel Reialme Unit o Malvinas Islands per l’OEA ; en espanhòl Islas Malvinas - de la vila bretona de Saint-Malo -) son un archipèla situat dins l’Atlantic sud, a 483 km de l’America del Sud.
Es considerat pel Reialme Unit coma un territòri d’otramar, mas per Argentina es un territòri sieu, administrat per la Província de Tèrra del Fuòc, Antartida e Illas de l’Atlantic Sud ; per l’ONU, fin finala, i a ua disputa de sobeiranitat e las doas partidas devon discutir e negociar ensems.
Istòria[modificar | modificar la font]
Devon lor nom als primièrs colons bretons e a la vila de Saint-Malo. Faguèron partida de l’empèri espanhòl e foguèron colonizadas e administrada per Argentina fins a l’invasion anglesa e a l’expulsion de la populacion argentina e del comandant argentin Luis Vernet.
La sobeiranitat demorèt en disputa fins a l’invasion lançada per la Dictatura Militara Argentina, qui, inspirada e sostienguda politicament pels regims capitalistas anglosaxons, cresèva las poder recuperar aisidament mercès a sa proximitat ideologica amb los Estats Units e lo Reiaume Unit e pr'amor del pauc interès aparent de Grand Bretanha per las Malvinas e, atal, compensar la siá manca de legitimitat e las siá marridas casudas economicas.
Al cap de la Guèrra de las Malvinas Grand Bretanha tornèt ocupar las Illas e la Dictatura Argentina casèt.
Despuèi, lo tèma de las Malvinas es una font de tension entre los dos país e la sobeiranitat es en discussion segon las Nacions Unidas malgrat lo fach qu’Anglatèrra refusa de’n discutir. Vejatz tanben: Guèrra de las Malvinas.
Politica e administracion[modificar | modificar la font]
Per l’administracion anglesa, lo cap d’Estat de las illas Falkland es la reina Elisabeta II del Reialme Unit, representada per un governador (actualament Colin Roberts).
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Vejatz Economia de las illas Falkland.


text:
1680
Aquesta pagina concernís l'an 1680 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Mòrt dau shogun Tokugawa Ietsuna (1651-1680) que son rèine èra estat marcat per un lòng periòde de patz. Foguèt remplaçat per son fraire Tokugawa Tsunayoshi (1680-1709). Lo dàimio Hotta Masatoshi foguèt nomat cap dau conseu dau novèu shogun (→ 1684).
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Desplaçament de la capitala que foguèt installada a Aurangzeb.


text:
Offwiller
Offweiler en alemannisch (Offwiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge es una possession del pòrti de Lorraine, de contunh del avesque d'Estrasburg, inféodé als Lichtenberg e als sieus successors, del Sègle XIV fins a la Revolucion.
Lo vilatge es lo banc d'una commanderie de las chevaliers teutoniques de Dahn, fondada al Sègle XIII e sécularisée al Sègle XVII.
Le village est une possession du duc de Lorraine, puis de l'évêque de Strasbourg, inféodé aux Lichtenberg et à leurs successeurs, du Sègle XIV jusqu'à la Révolution.
Le village est le siège d'une commanderie des chevaliers teutoniques de Dahn, fondée au Sègle XIII et sécularisée au Sègle XVII.


text:
Guèrra de la Liga d'Augsborg
La Guèrra de la Liga d'Augsborg foguèt lo segond conflicte major dau rèine de Loís XIV de 1688 a 1697. Opausèt França, aliada ai Jacobitistas e a l'Empèri Otoman, a una coalicion europèa gropant lei Províncias Unidas, Anglatèrra, Espanha, lo Sant Empèri Roman Germanic, Suècia, Savòia, Portugal e Escòcia. Lei combats principaus aguèron luòc sus lei frontieras francesas e dins lei mars europèas mai d'operacions se debanèron tanben en Irlàndia e dins leis empèris coloniaus francés e anglés.
La causa de la guèrra foguèt la volontat francesa de renfòrçar la frontiera dau nòrd-èst dau reiaume per conquistar d'un biais definitiu lei territòris ocupats durant la Guèrra dei Reünions. Pasmens, la temptativa de Loís XIV de passar la linha de Ren entraïnèt una reaccion dau rèsta d'Euròpa e la formacion d'una coalicion fòrça importanta còntra París. Lei combats sus lo continent foguèron a l'avantatge de l'armada francesa que conquistèt un nombre important de vilas en Flandra. En revènge, sus lo teatre britanic, Guilhèm d'Aurenja capitèt de prendre lo contraròtle d'Anglatèrra e de replegar leis aliats de França.
En 1696, una crisi economica grèva en França, en Anglatèrra e dins lei Províncias Unidas entraïnèron lo començament de negociacions. La desfacha de Savòia que deguèt signar una patz separada ambé França renforcèt lo procès que s'acabèt per la patz de Ryswick. Sei consequéncias principalas èran l'annexion d'Alsàcia per lei Francés e la reconóisser de Guilhèm III coma rèi d'Anglatèrra. Pasmens, en causa de la mòrt de Carles II d'Espanha, aquela patz foguèt solament provisòria e una guèrra novèla acomencèt tre 1701 a prepaus de la succession dau reiaume espanhòu.


text:
Noyen-sur-Sarthe
Noyen-sur-Sarthe es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat a 30 km del Mans e a 20 km de Sablé-sus-Sarthe.
La commune est située à 30 km du Mans et à 20 km de Sablé-sur-Sarthe.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- En los environs, una batalha pendent la guèrra de #Cent Ans a #aver luòc amb Bertrand del Guesclin.
- Dans les environs, une bataille pendant la guerre de Cent Ans a eu lieu avec Bertrand du Guesclin.


text:
lo mon vejaire, qu'ei pas hèra originau de tot segur, b'ei qu'ua de las pistas mei eficaças tà lutar contrau fascisme en tant qu'occitans, b'ei de clamar e susquetot de crear de vertat la mescladissa, o puslèu que mescladissa la convivéncia de las culturas; aqui la luta culturau que's hè politica.
evidentament, qu'ei ua direccion que gahè l'occitanisme dempuish pausa, pensi que'ns cau enqüèra desenvelopar aquera union de tots los pòbles dispariers, que sian los nòstes vesins (bascos, catalans, bretons, còrses, francés!) e tanben los qui son mei esluenhats (e que sian minorisats o pas, per exemple los qui viven aqui e qui son originaris per exemple d'algéria, deu maròc, de kabilia, deu territòri berber, deu kurdistan, deu territòri senegalès......).
Be'ns cau de vertat construsir ua diversitat dens los hèits e susquetot ua egalitat, qui soleta podré sortì'ns de l'andròna racista qui'ns enclava cada jorn mei estret, ua diversitat efectiva e vertadèra, dens lo respècte de cadun e cadua, e a tots los grads, economic, sociau, politic, culturau, linguistic .. Includir los autes minorisats dens lo nòste projecte e dens las nòstas accions; e perqué pas convidar hèra mei de monde a las manifestacions occitànas - associacions e moviments de cada sector de la societat, e de cada provenància
Tot aquèra construccion que passa per lutar tà la libertat generalisada deus pòbles a dispausar d'eths-medishs, solide, mès susquetot au nivèth locau occitàno-francés, per la luta tà l'arrespècte de cada ciutadan, de quauqua origena que sia, de l'arrespècte deus sons drets e de la soa faiçon de viver...
que pòt tanben passar per ua arredefinicion vertadèra de l'ideia de nacion (tad aquò, caleré evidentament sortir deu carcan dens quau ei empresoada l'ideia nacionau dens la pensada francesa, totjamei ligada a l'etnisme o aus corrents reaccionaris... mès vertat que'u passat de l'ideia nacionau en frança n'ei pas hèra gloriosa), e tanben per l'evaluacion seriosa de la plaça deu sentiment nacionau dens la vita colectiva contemporaneva. aqueth sentiment que'm sembra jogar un ròtle plan mei important que çò que'n ditz l'esquerra francesa -qui denega totau aqueth factor, e aqui parli tanben e susquetot de l'esquerra vertadèra, pas de l'esquerra-Pseudo Socialiste
Atau, ua arredefinicion e ua sosca entà plan analisar aquèra plaça, e dab un punt de vista mei progressiste que non pas lo que causi la dreta reaccionaria dab lo son ministeri de l'identitat nacionau e de l'imigracion, que pòt estar un purmer pas deus nessits entà lutar contra l'eishida de las ideias fascistas suus nòstes territòris.
la nacion qu'ei ua realitat, la denegar que mia totjamei au fascisme tantplan com de la des.héner tròp.


text:
Filipinas
Las Filipinas , o oficialament Republica de las Filipinas (Filipino: Republika ng Pilipinas), son un estat sobeiran d'Asia del Sud-Èst situat a l'oèst de l'Ocean Pacific. Lo gentilici es filipin -a.
Al nòrd l'Estreit de Luzon las separan de Taiwan. A l'oèst, la Mar de China Meridionala las separan de Vietnam. Al sud oèst, la Mar de Sulu s'estend entre lo país e l'illa de Bornèo, e al sud la Mar de las Celebas las separan de las autras illas d'Indonesia. Son bordadas a l'èst per la Mar de las Filipinas. Sa situacion dins la Cencha de fuòc del Pacific e son clima tropical fan que lo país es expausats als tèrratrèms e a las tempèstas tropicalas mas portèron tanben fòrças ressorsas naturalas e ne fan un dels airals pus rics en biodiversitat al mond. Cobrissent aperaquí tres cent mila quilomètres carrats es lo 73en estat pus estendut al mond[1] e un archipèla de 7,107 illas, las Filipinas se divisan en tres entitats geograficas: Luzon, Visayas, e Mindanao. La capitala es Manila.
Amb una populacion de pus de 97 millions d'abitants en 2013, las Filipinas son lo seten país pus poblat d'Asia e lo dotzen pus poblat al mond. I cal apondre una populacion de 12 million de personas que vivon al delà de las mars.[2] D'etnias e culturas multiplas s'encontran a travèrs de las illas. A l'epòca preïstorica, los negritos foguèron entre los primièrs abitants de l'archipèla. Foguèron seguits d'èrsas successivas de poblants d'origina austranesiana que portèron amb eles d'influéncias vengudas de las societats malaia, Indo, e islamicas. Un negòci e un poblament chinés important introdusiguèron d'influéncias culturalas chinesas que demoran encara uèi.
L'arribada de Ferrand Magellan en 1521 marquèt lo començament d'un periòde d'interèsses e de colonizacion espanhòla. En 1543, l'explorador espanhòl Ruy López de Villalobos nomenèt l'archipèla Las Islas Filipinas en onor de Felip II d'Espanha. L'Empèri espanhòl comencèt lo poblament amb l'arribada de Miguel López de Legazpi de Nòva Espanha (Mexic actual) en 1565 qu'establiguèt lo primièr poblament espanhòl dins l'archipèla, que demorèt una colonia espanhòla durant mai de 300 ans.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los primièrs abitants del territòri de las Filipinas arribèron benlèu dins l'illa de Palawan 50 000 ans ab. J.C. Lo primièr grop d'europèus qu'arribèt dins l'archipèla foguèt l'expedicion del portugués Fernão de Magalhães al servici d'Espanha. La colonizacion espanhòla comencèt durant lo govèrn del rei Felip II d'Espanha. Lo conquistador Miguel López de Legazpi arribèt en 1565 a Cebu. La capitala, Manila foguèt fondada en 1571.
Una revolucion que desirava l'independéncia filipina comencèt lo 17 de julhet de 1897 comandada pel general Emilio Aguinaldo, mas en 1898 comencèt una guèrra entre Espanha e los Estats Units d'America. Coma resultat, Filipinas foguèron ocupadas pels Estats Units en 1899, aprèp un cort periòde d'independéncia.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, Japon ocupèt militarament lo territòri filipin, e los japonés foguèron forabandits solament en 1945. Lo 4 de julhet de 1946 las Filipinas se declarèron independentas dels Estats Units, amb Manuel Acuña Roxas per president.
Politica[modificar | modificar la font]
Las Filipinas son una republica presidenciala. Lo president es lo cap d'Estat e tanben lo cap del govèrn. Es elegit per la populacion per un periòde de sièis ans.
Lo Parlament (Kongreso ng̃ Pilipinas) se compausa de doas cambras: lo Senat, amb 24 membres elegits per un periòde de sièis ans, e l'Ostal dels Representants (Kapulungán ng̃ mg̃a Kinatawán ng̃ Pilipinas), compausat de 235 membres elegits per un periòde de tres ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Las Filipinas son constituidas d'un archipèla de 7107 illas, amb una superfícia totala d'aperaquí 300 439 km2. Las illas s'estendon del nòrd cap al sud subre 1800km, e d’èst cap a l'oèst sus mai de 1 100 km. Son divisidas en tres grops : Luzon (Regions I à V + NCR & CAR), que s'i tròba la capitala, Manila, las Visayas (VI à VIII), e Mindanao (IX a XIII + ARMM). La màger part de las illas montanhosas son cobèrtas de selvas tropicalas e d’origina volcanica coma l’atestan los tèrratrems freqüents e la vintena de volcans en activitat coma Pinatubo. L'archipèla es tanben somés als tifons del Pacific de l'oèst subretot entre mai e octobre. Lo pòrt de Manila, sus l'illa de Luzon, es la capitala e la segonda pus granda vila del país après Quezon City. Lo trescòl es lo mont Apo subre l'illa de Mindanao, que s'enauça a 2954 mètres.
Subdivisions administrativas[modificar | modificar la font]
Las Filipinas son subdivididas en 81 províncias, organizadas en 17 regions. Vaquí la lista de las regions filipinas.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de las Filipinas.
Cultura[modificar | modificar la font]
Aproximativament 81% dels filipins son catolics, 9% son seguidors d'altras religions crestianas, e 5% son musulmans.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ General Profile of the Philippines : Geography, Philippine Information Agency.
- ↑ Global Pinoys to rally at Chinese consulates – The Philippine Star » News » Headlines. Philstar.com (2012-04-27). Retrieved on 2012-07-04.


text:
Taula Redonda
La Taula Redonda (var. Taula Redona) es, dins la legenda del rei Artús, la taula legendària qu'a l'entorn d'ela se reünissian lo rei Artús e sos cavalièrs, dits « Cavalièrs de la Taula Redonda ».
Lo primièr autor que la mencionèt foguèt Wace, autor normand, que dins son Roman de Brut (1155) parla d'una taula construita sus l'ordre d’Artús per reünir sos melhors cavalièrs. Es un simbòl de patz e d'egalitat, per que se pòt pas aver precedéncia a l'entorn d'una taula redonda
Aquela taula es benlèu l’adaptacion de la taula dels festins dels mites celtics. Segon los autors, lo nom e lo nombre dels cavalièrs podent sèire a l'entorn de la taula vària; Chrétien de Troyes parla d'aperaquí trenta, Layamon de 1600 !
Segon Robert de Boron, la Taula Redonda seriá una creacion de Merlin per Uther Pendragon, en sovenir de la Taula de la Cena e d'aquela fondada per Josèp d'Arimatèa quand arribèt en Grand Bretanha. A la mòrt d’Uther, Bretanha plonja dins le caòs e la taula es balhada al rei Leodagan. Quand Artús arriba sul tròne e se marida amb Ginèbra, filha de Léodagan, la taula es balhada coma dòt al novèl rei qu'installa aquela taula a sa cort. Dins aquela version, la taula aculhís 50 cavalièrs.
Los diferents cavalièrs apelats a s'installar a l'entorn d'aquela taula lor nom es inscrich sul sèti. Sol un sèti pòrta pas cap d'inscripcion e demòra vacant en sovenir de Judas. Es lo « sèti perilhós » ont sol poiriá se sèire lo melhor cavalièr, aquel que trobarà lo Graal e aurà lo còr mai pur. Aqueles que temptan lor cança mas que complisson pas aquelas condicions son englotits dins la tèrra.
Perque una taula redonda ?[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, las taulas èran carradas. Lo senhor se sesiá al mitan de la taula en nautor e las plaças d’onor èran situadas a la drecha e a l'esquèrra. La forma redonda, simbolizant la fraternitat, empacha tota precedéncia entre aqueles que se sèson. Atal los cavalièrs d'Artús forman un ordre cavalierenc « Los Cavalièrs de la Taula Redonda » e representant alara un ideal de la cavalariá.
Al delà d'aquel ideal de cavalariá, la Taula Redonda es tanben a l’imatge del monde. « Ja verroiz la Table Ronde Qui tournoie comme le monde. » (Tristan dans Tristan et Iseult de Béroul).[1]


text:
1759
Aquesta pagina concernís l'an 1759 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Sèt Ans ambé de combats malaisats per França en Euròpa e en America. En Canadà, lei Francés perdiguèron la vila de Quebèc après un sètge de tres mes (26 de junh - 18 de setembre) e la revirada d'una temptativa de sortida (batalha dei Plans d'Abraham lo 13 de setembre). L'armada francesa se retirèt vèrs lo nòrd onte preparèt una còntra-ofensiva per l'annada seguenta. Pasmens, la pèrda de la vila e l'arribada de milièrs de soudats britanics entraïnèron de trèbols grèus dins la colonia e de milièrs d'abitants moriguèron dins lo corrent de l'ivèrn.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
- Los jesuistas son expulsats de Brasil e d'autras colonias de Portugal.
- Tèrratrem en Liban que ne'n resultèt 20 000 mòrts.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
En Tigre, revòuta dau ras de Tigre Mikael Sehul còntra lo ras d'Adua Haymanot qu'èra son senhor. Capitèt de conquistar la vila e d'executar Haymanot. Annexèt la ciutat au sieu territòri e, gràcias ai revenguts importants d'aquela crosiera comerciala, poguèt rapidament crompar una armada d'unei milièrs d'òmes equipats d'armas de fuòc.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Dins l'estèpa, perseguida e fin de la revòuta dei Jungars. D'efèct, lei pèrdas catastroficas entraïnadas per la politica d'exterminacion dei Chinés minèron la defensa deis insurgents que deguèron se retirar vèrs l'oèst onte la màger part foguèt anientada. La destruccion dau Khanat Jungar e de son pòble — 600 000 Jungars foguèron tuats entre 1755 e 1759 sus una populacion d'aperaquí 800 000 personas — èra un succès important per l'emperaire Qianlong que capitèt ansin d'eliminar un pòble nomada relativament agitat e poguèt poblar l'ancian territòri dei vencuts per de populacions fidèlas. Aquò li permetèt de renfòrçar sa frontiera occidentala e d'estendre l'influéncia chinesa en Asia Centrala — çò qu'èra son projècte iniciau.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 25 d'octobre - William Wyndham Grenville, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1834)
- 26 d'octobre - Georges Danton, dirigent revolucionari francés (m. 1794)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 14 d'abril - Georg Friedrich Händel, compositor alemand (n. 1685)


text:
Momificacion
La momificacion dens l'Egipte antica qu'ei lo procès peu quau lo còs deu defunts b'èra mes a l'acès de la putrefaccion e atau teoricament preservat per l'eternitat. Qu'ei probable que la conservacion naturau devuda au sequer deu desèrt egipcian que den l'idea d'inventar las tecnicas de momificacion. Dens la religion egipciana, l'èste qu'èra vist com compausat de cinc elements: lo nom (cambià'u o modificà'u que podèva estar un castig deus grans, condemnant l'amna per l'eternitat), un ba, un ka, ua ombra e un còs. Conservà'u qu'èra donc ua question de salut. N'avem pas hèra de testimoniatges directes egipcians sus aquesta tecnica mes los autors grècs (enter los quaus Erodòt dens l'Equiste II) que descriven diferentas tecnicas; de mei, los estudis scientifics deu sègle XXau (com los analisis practicats sus la momia de Ramses II a l'escadença de la soa restauracion en França pendent las annadas setanta deu sègle XXau) que den lo parat de corregir las honts grègas.
Erodòt que descriu tres tractaments diferents mei o mens cars. Dens lo miélher que's començava per vueitar lo cervèth peu nas. Puish que calèva obrir lo vente dab un cotèth rituau de silèx entà sortir las entralhas qui èran hicadas dens los vas canòpes, quate vases representant los quate hilhs deu diu Òrus: Amset deu cap d'òmi (peu hitge), Api deu cap de baboin (peus paumons), Doanotef deu cap de can (per l'estomac) e Quebehnoef deu cap de haucon (peus intestins). Lo còr, hèra important puish qu'anava estar pesat peus dius au moment deu jutjament, que demorava on èra. Après lo còs qu'èra banhat dens ua solucion de sau de natron qui evitava lo poirumi. Fin finala que calèva soenhar la presentacion en bèth tornar barrar lo vente e en emplegant untamis e potingas de color per la pèth abans de bendar lo còs.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dijous, 22 de maig de 2014
Question de perspectiva e de prioritat.
« …E tròbi que degalhas ton talent e ta fòrça de trabalh. M'agrada ton blòg, m'agrada lo trabalh que fas dins lo terren de l'etimologia. Mas en luòga de questionar los catalans, los referencialistas... podriás trabalhar per la reconeissença de la lenga occitana en Occitània. »
Lo mot "degalhar", no'u coneishèvi pas, que m’a calut cercà’u en horucar per las pajas deus mens diccionaris. E que l’èi trobat en diccionaris d'occitan non-gascon. N’ei pas briga un mot deu lexic gascon, aqueth (que me’ n dobtavi). N’ei pas ua critica, e ! Pas sonque ua observacion.
Tribalhar per la reconeishença de la lenga occitana en Occitània, qu'ac harèi de bon grat un còp qu’ajam obtienuda la reconeishença de la lenga gascona en Gasconha, en Catalonha e pertot aulhors en aqueth planeta. Question de perspectiva e de prioritat.
1 comentari:
-
-
Va plan. Comença pel gascon en Gasconha.
Soi content que vas mièlhs per la santat.
Manèl
- 22 de maig de 2014 a les 17:56


text:
Sent Sauvi
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de Gers]]
Sent Sauvi [1] (Saint-Sauvy en francés) qu'ei ua comuna francesa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sent Sauvi sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau
- Sent Sauvi sus lo sit de l'Insee
- Sent Sauvi sur le site deu Quid


text:
Saint-Vaast-en-Auge
Saint-Vaast-en-Auge es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1911, Sant-Vaast ven Sant-Vaast-en-Auge[3].
En 1911, Saint-Vaast devient Saint-Vaast-en-Auge[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 11 de julhet 2009
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Saint-Vaast-en-Auge », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 11 juillet 2009


text:
725
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 725 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Desbarquament d'una armada aràbia sus l'illa de Chipre que foguèt pilhada. En Itàlia, l'aumentacion deis impòsts decidida per luchar còntra leis Arabis entraïnèt de tensions e lo papa Gregòri II prenguèt la tèsta de la contestacion. Formèt una aliança ambé lei ciutats italianas e lo rèi lombard per s'aparar còntra una repòsta imperiala causant la pèrda de la màger part dei territòris bizantins dins la peninsula en fòra dei regions de Calàbria. Au contrari, una expedicion menada dempuei Ravena per reconquistar Roma s'acabèt per una desfacha e lei Lombards ocupèron Corsega.
Wessex[modificar | modificar la font]
Tres ans après la premiera campanha dau rèi Ine (688-726) còntra Sussex qu'aviá restaurat son independéncia a una data desconeguda (→ 722), Wessex organizèt una segonda expedicion còntra aquela region. Coma la precedenta, s'acabèt per una victòria militara (mòrt dau rèi Ealdberht) mai mau capitèt de restaurar l'autoritat dei sobeirans de Wessex sus lo sud-èst deis Illas Britanicas.


text:
1032
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1032 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida dau conflicte entre lo rèi Enric Ièr e la rèina Constància. Lo duc de Normandia mobilizèt sei fòrças e ataquèt lei fòrças de Constància.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Dins la region dau Djebel Summaq, leis emirs fatimidas d'Alèp e d'antiòquia ataquèron de grops de Druzes que s'èran installats dins la zòna. Leis operacions de repression contunièron fins a 1034.


text:
Crotz del Sud
La Crotz del Sud es una pichona constellacion de l'emisfèri sud, la pus pichona de totas las constellacions qu'un molon d'estelas es nomenat « la bóstia de jòias ».
Es entornada sus tres costats pel Centaure e al sud per la Mosca.
La Crotz del Sud es utila per trobar lo pòl sud celèst. Perque i a pas d'estela similara a l'estela polara (a Ursae Minoris) de l'emisfèri nòrd dins l'emisfèri sud (σ Oct es la pus prèpa del pòl, mas es tròp pauc luminosa per èsser utila), doas de las estelas de la Crotz del Sud son utilizadas per lo determinar : en seguent la linha formada per Acrux (a) e Gacrux (Y) sus 4,5 còps la distància entre aquela doas estelas, (o ~25° al Sud de Acrux) sèm sus un punt pròche del sud celèst.
D'un autre biais, en traçant la drecha entre a del Centaure e a Cir, lo punt ont aquela drecha (que se prolonga sus a apus et δ octans) encontra la drecha precedenta es lo sud celèst.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
A causa de la precession dels Equinòccis, la Crotz del Sud èra vesibla dempuèi la Mediterranèa pendent l'Antiquitat. Pasmens, los astronòms grècs considerèron sas estelas coma una partida del Centaure.
L'identificacion de la Crotz del Sud coma constellacion independenta s'atribuís a Augustin Royer en 1679. Mas foguèt coneguda jos aquela forma fòrt abans.
La Crotz del Sud – que son nom s'opausa a la « Crotz del Nòrd » qu'es la constellacion del Cicne - es uèi una de las constellacions pus conegudas de l'emisfèri sud e sas cinc estelas pus brilhantas apareisson suls drapèls d'Austràlia, de Brasil, de Papoa-Nòva Guinèa, de las Illas Cocos, de Tokelau e de las Samoa Occidentalas. Sul drapèl de la Nòva Zelanda, i a pas l'estela e.
Observacion de las estelas[modificar | modificar la font]
- Localizacion de la constellacion
La constellacion es situada dins l'alinhament dels dos pèses del Centaure, costat oèst.
- Forma de la constellacion
La Crotz del Sud es particularament facila a conéisser per sa forma fòrt caracteristica, quatre estelas de luminositat gaireben identicas formant une crotz latina, o una sèrp volanta. Pr'amor la cal pas confondre amb la Falsa Crotz del Sud, de meteissa forma mas un pauc pus larga, situada dins le Nau Argò al limit entre las Velas e la Carena.
Estelas principalas[modificar | modificar la font]
Acrux (a Crucis)[modificar | modificar la font]
Acrux (a Cru) es l'estela pus brilhanta de la constellacion. Amb una magnitud aparenta de 0,77, es la 22ena estela en tèrmes de luminositat, l'estela de primièra magnitud pus al sud de la copòla celèsta.
Acrux es una estela binària, constituida de doas supergigantas blavas e caldas, a1 Cru (magnitud 1,4) e a² Cru (magnitud 1,9). Alunhadas de 320 annadas lutz, son 25 000 e Modèl:Unitat:16000 còps pus brilhantas que lo Solelh e viran una a l'entorn de l'autra en 1500 ans, separadas par 420 ua.
a1 Cru es espèr-ela doble, mas los dos companhons son pas separables al telescòpi. Solament se sap just qu'orbitan en 76 jorns, a un pauc mens d'una unitat astronomica de distància.
Una darrièra estela sembla d'acompanhar las tres autras, mas pòt èsser un efèit d'optica, sa distància reala amb la Tèrra es fòrt dificila a mesurar car es pauc luminosa.
Acrux foguèt un pauc tròp al sud per recebre un nom dels astronòms de l'antiquitat mediterranèana. En consequéncia, son nom modèrne es simplament la juxtaposicion de la primièra letra de l'alfabet amb lo nom latin de la constellacion.
Mimosa (B Crucis)[modificar | modificar la font]
Mimosa (B Cru), de magnitud 1,25, es una giganta blava raiant subretot dins l'ultraviolet. Es tanben una estela variabla de tipe Beta Cephei, variant entre 1,23 e 1,31 sus de periòdes que lo pus cort es de 5,68 jorns.
Mimosa es versemblablament una estela dobla. Las doas orbitan una a l'entorn de l'autra en 5 ans mas se pòdon pas separar al telescòpi.
Coma Acrux, Mimosa (de còp nomenada Becrux) possedissiá pas de nom dins l'antiquitat. Son nom actual es doncas recent, mas se sap pas son origina.
Gacrux (Y Crucis)[modificar | modificar la font]
Gacrux (Y Cru) - magnitud 1,59 - es una giganta roja, 113 còps pus granda que lo Solelh, la 24ena estela del cèl en tèrmes de luminositat. Es leugièrament variabla irregularament e possediriá un companhon perque son espèctre enriquit en bari mòstra una contaminacion possibla per una autra estela.
Son nom es construit segon la meteissa logica que Acrux.
Autras estelas[modificar | modificar la font]
δ Cru (magnitud 2,79) e e Cru (magnitud 3,59) son las doas autras estelas pus brilhantas d'aquela constellacion.
Objèctes celèstes[modificar | modificar la font]
En dejós de la Crotz del Sud, se pòt veire una taca escura nomenada lo Sac de carbon. Es la principala nebulosa escura del cèl.
La Crotz del Sud conten tanben lo molon dobèrt d'estelas NGC 4755, nomenat la bóstia de jòias. Descobèrt per Nicolas-Louis de Lacaille en 1752, conten una centena d'estelas gropadas sus prèp de 20 annadas lutz, a 7500 annadas lutz de la Tèrra.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Enluminadura de 1583 representant la Crotz del Sud : http://mandragore.bnf.fr/ark:/12148/cgfbt23692g
- Òrdre de la Crotz del Sud (òrdre onorific de Brasil)


text:
Equus caballus
Caval
Caval grís (Equus caballus)
de raça Mangalarga marchador
Lo cavau (var. chaval, chavau, caval, cavath) ò chivau (var. chivau)[1], de nom scientific Equus caballus ò Equus ferus caballus, es un grand mamifèr ongulat erbivòr. Correire rapide e poderós, foguèt domesticat vèrs lei millenaris V ò IV av. JC e aguèt un ròtle important dins lo desvolopament dei civilizacions d'Euròpa e d'Asia. D'efèct, foguèt un deis animaus domestics fins a l'epòca de la mecanizacion e sa fòrça contunia d'èsser fòrça utilizada dins lei país en desvolopament.
Lei femèlas an lo nom d'èga ò de cavala (var. chavala), lei pichons son lei polins.
Somari
- 1 Taxonomia
- 2 Ecologia e reparticion
- 3 Descripcion
- 4 Mòde de vida e reproduccion
- 5 Santat
- 6 Istòria
- 7 Cultura
- 8 Economia e utilizacions
- 9 Liames intèrnes
- 10 Liames extèrnes
- 11 Bibliografia
- 12 Nòtas e referéncias
Taxonomia[modificar | modificar la font]
La classificacion taxonomica dau cavau es totjorn l'objècte de debats. D'efèct, se son apartenéncia a la familha deis Equidae e au genre Equus es clara, lo rèsta de son classament es discutit. Istoricament, es considerat coma una espècia que porta lo nom scientific d’Equus caballus. Pasmens, d'estudis recents an entraïnat l'emergéncia d'una teoria novèla que dona au cavau l'apelacion d’Equus ferus caballus e lo classa coma sosespècia d'una espècia, dicha Equus ferus, que gropa lei diferents cavaus recensats dins lo mond (cavau domestic, cavau de Przewalski[2] e tarpan[3]).
Ecologia e reparticion[modificar | modificar la font]
Lo cavau es una espècia adaptada ai plans erbós que se difusèt dins lo mond entier (franc dei regions polaras) ambé l'expansion de son utilizacion per l'èsser uman. En 2007, la populacion mondiala èra estimada a 58,7 milions d'individüs. La màger part es domesticada e lei cavaus fèrs forman rarament de populacions importantas en fòra deis espacis demograficament vueges d'Oceania e d'America. Certanei, especialament en Austràlia onte son l'objècte de programas de caça, son considerats coma invasius.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Aspèct exterior[modificar | modificar la font]
Mamifèr de la familha deis Equidae, lo cavau es un ongulat que mesura de 50 cm a 2 m d'autor e que pesa de quauquei desenaus de quilogramas a mai d'una tona. Generalament, un cavau adult que son autor au galet es inferiora a 1,42-1,50 m (non ferrat) es dich pòni ò cavalet[4]. Pasmens, mai d'una excepcion existís coma lo Camarga (1,35-1,50 m au galet) qu'es considerat coma un cavau en despiech de sa talha pichona.
Se destria l'avantman, region situada a l'avans dau cavalier en sèla, la rèireman, a l'arrier dau cavalier, e la partida centrala. La morfologia generala varia segon leis aptituds de l'animau (traccion, bast, corsa... etc.). Lo pelatge cuerb tot lo còrs e pòu aver de colors ò de motius variats. Lei crins (peus de la criniera e de la coa) pòdon aver una color particulara ò, au contrari, èsser de la meteissa coloracion que lo mantèu. Lei diferentei partidas dau còrs dau cavau son designadas per una terminologia especifica qu'emprunta dei tèrmes ais anatomias umana (boca, camba, nas... etc.) e animala (galet... etc.).
Esquelèta e musculatura[modificar | modificar la font]
Lo cavau a 205 òsses e 469 muscles. Seis òsses son classats en tres categorias gropant leis òsses lòngs (umerús, peronè... etc.), corts (vertèbras... etc.) e plans (òsses dau bacin... etc.). L'esquelèta e la musculatura illustran una bòna adaptacion a la corsa e au desplaçament rapide. Tres adaptacions principalas son a l'origina d'aquela evolucion. Premier, cada pata a un det unic protegit per una bata que permet de redurre la superficia en contact ambé lo sòu, çò qu'accelera lo movement. Puei, leis òsses de l'extremitat de la pata (lo canon) son alongats per permetre de cambadas lòngas. Enfin, de muscles e de tendons poderós permèton lo mantèn deis òsses.
Lo còr pesa de 3 a 5 kg dins un cavau de 500 kg. Situat dins la partida anteriora dau pitre, sa frequéncia cardiaca au repaus es de 28 a 40 baticòrs per minuta. Permet de sostenir leis acceleracions de l'animau gràcias a d'aumentacions importantas dau nombre de baticòrs per minuta (fins a 220). 20 litres de sang permèton de l'alimentar.
La dentadura dau cavau es ben adaptada a un regime erbivòr. A dotze incisivas amb una forma biselada que son destinadas a copar l'èrba. Puei, lei caissaus son autas e an de crèstas que permèton de la trissar. Enfin, lei dents de l'uelh son absentas dins lei femèlas e pichonas dins lei mascles.
Sens e percepcion[modificar | modificar la font]
Lei sens e la percepcion dau cavau semblan relativament variats segon lei raças. Lo camp de vision es limitat vèrs l'enbàs mai lateralament fòrça estendut. Pasmens, son acuitat es mau coneguda e presenta probablament de diferéncias importantas entre lei raças. En particular, 75% dei cavaus de tira son miòpes. L'odorat e l'ausida son generalament ben desvolopats. Leis aurelhas son mobilas e permèton de captar precisament lei sons a l’entorn. Son capablas de percebre lei frequéncias de 6 Hz a 33 500 Hz. Lo tocar es subretot desvolopat sus la tèsta e sus l'esquina. Enfin, lo gost pòu destriar lei sabors sucradas, saladas, amaras e acidas.
Sistèma digestiu[modificar | modificar la font]
Lei cavaus son d'erbivòrs non romiants que manja generalament d'èrba, de pastura e de fen. Pòu tanben de còps manjar de cerealas (civada, gròs blat... etc.) ò d'aliments especiaus (granulats... etc.). A un sistèma digestiu dotat d'un estomac unic e d'un intestin fòrça lòng. Aqueu sistèma es capable de digerir lei fibras vegetalas gràcias a una fermentacion assegurada per de microorganismes. Aqueu procès a principalament luòc dins lo caecum, premiera partida dau budèu gròs, onte de bactèris pòdon descompausar la cellulòsa.
Lo sistèma digestiu es relativament delicat car es pas capable de regurgitar son manjar. De mai, l'equilibri bacterian de la flòra intestinala es fragil. En particular, pòu èsser trebolat per de cambiaments rapides d'alimentacion ò per la preséncia de mosiduras ò de toxinas. Lo desreglament de l'intestin dau cavau pòu entraïnar de malautiás digestivas coma de colicas que son una causa importanta de la mortalitat cavalina. Lo cavau preferís donc manjar de pichonei quantitats de norridura d'un biais regular mai aquò es pas totjorn compatible ambé lo ritme d'una jornada de trabalh umana.
Raças[modificar | modificar la font]
En rason de l'utilizacion anciana dau cavau dins de sectors d'activitat variats, plusors centenaus de raças cavalinas existisson. Presentan d'adaptacions a son environament (resisténcia ai temperaturas frejas ò caudas, equilibri estable... etc.) e d'aptituds particularas (velocitat, fòrça... etc.). Son gropadas au sen de tres categorias principalas que son lei cavaus de tira destinats a la traccion, lei cavaus de sèla destinats a èsser montats e lei pònis. De registres d'inscripcion deis animaus de raça existisson e definisson d'estandards e de critèris de conformitat.
Mòde de vida e reproduccion[modificar | modificar la font]
Comportament sociau e comunicacion[modificar | modificar la font]
Lo cavau es un animau gregari que forma de tropèus d'un desenau d'individüs que passan la màger part dau temps a manjar (15 a 16 h per jorn). Un tropèu tipic es compausat d'un garanhon protector, de tres a quatre cavalas e de sei polins. Aquelei darriers demoran ambé lo tropèu fins a un temps de dos ò tres ans. Aquò entraïna la formacion de tropèus de cavaus joves que gropan generalament entre 2 e 15 animaus. Puei, lei garanhons forman lo sieu tropèu. I a de còps de combats entre mascles per la dominacion d'un tropèu.
Au sen d'un tropèu, una ierarquia existís sovent de tipe piramidau (l'individü A domina l'individü B, que domina l'individü C... etc.). Pus rarament, una ierarquia triangulara pòu se formar (l'individü A domina l'individü B, que domina l'individü C, que domina l'individü A). De manòbras d'intimidacion mantènon aquela ierarquia. Pasmens, en fòra dei liames ierarquics, de relacions privilegiadas se forman entre certanei cavaus d'un grop (fretaments, gratatges e teletas mutualas). Aqueu comportament s'observa tanben per lei cavaus domestics que desvolopan d'afinitats ambé certanei companhons de prat ò d'estable.
La comunicacion entre lei cavaus es principalament assegurada amb un lengatge corporau (gestuala generala, movements deis aurelhas, actituds de la tèsta... etc.). Per exemple, d'aurelhas cochadas en arrier indican la colèra mentre que d'aurelhas en avans significan l'atencion. L'endilhar, lo crit dau cavau, es utilizat per exprimir d'emocions fòrtas ò quand lei cavaus pòdon pas se veire (principalament per sonar un individü). Lo cavau a egalament un organe sensible ai feromònas que li permet de detectar leis autrei mascles, lei femèlas en calor ò de memorizar d'odors.
Sòm[modificar | modificar la font]
Lo sòm ocupa una pichona partida de la jornada d'un cavau (entre 3 e 5 h) coma per la màger part deis erbivòrs. Au contrari d'un crèire frequent, lo cavau dormís pas de drech franc de fasas de sòm leugier. Durant lei periòdes de sòm prefond e de sòm paradoxau, es obligat de se cochar.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
La maduretat sexuala se situa entre 12 e 18 mes per lei mascles e vèrs 24 mes per lei femèlas. Lei calors se debanan entre febrier e l'autona. La durada mejana de la gestacion es d'onze mes (330 jorns) e la jacina a generalament luòc a la prima. Lei naissenças son unicas franc d'excepcions fòrça raras. Un cavau es considerat coma adult a partir de quatre ans mai sa creissença dura fins a uech ans.
En captivitat, la reproduccion es sovent dirigida per de norriguiers qu'utilizan de tecnicas de seleccion e d'inseminacion artificiala per obtenir la descendéncia desirada. De mai, pòdon tanben entraïnar de calors precòças gràcias a de modificacions de l'intensitat de l'esclairatge deis estables.
Lei mascles domestics son sovent esterilizats, generalament vèrs lo temps de dos ans, per redurre son agressivitat e favorizar la vida de grop. Lo contraròtle dei garanhons en preséncia de cavalas en calor es tanben relativament malaisat. Dichs crestats ò ongrats, lei cavaus esterilizats son mens musclats que lei garanhons mai an generalament mai de prestança.
D'ibridacions ambé d'autreis espècias dau genre Equus son possiblas. Lo produch d'un cavau e d'una sauma es dich bardòt, aqueu d'una cavala e d'un ase es dich muòu e aqueu d'una cavala e d'un zèbre es dich « zebrula ». Aqueleis ibrids son esterils franc de quauquei cas rarissimes. Lo muòu aguèt un ròtle economic e militar important e foguèt fòrça utilizat per lo transpòrt dei marchandisas ò deis equipaments militars (lei tropas aupencas italianas l'utilizèron fins a 1993).
Santat[modificar | modificar la font]
La durada de vida mejana d'un cavau se situa entre 25 e 30 ans. Pasmens, coma leis autreis organismes vivents, un cavau pòu èsser tocat per divèrsei malautiás ò parasitas. Lei condicions de vida en captivitat son de còps un factor d'agravament.
Entre lei malautiás importantas, se pòu citar lo tetanòs, la gripa equina, la ràbia, la vòrma, l'anemia infecciosa deis equides, de problemas respiratòris e de problemas cardiacs. En fòra d'aqueleis afeccions, una malautiá problematica es la pododermatiti aseptica difusa que se caracteriza per de dolors dei pès. Es sovent entraïnada per un trabalh tròp important e per una alimentacion marrida. La mioglobinuria (ò « còp de sang ») es una autra malautiá liada a la captivitat car es sovent causada per una mesa au trabalh dins de condicions marridas. Lei trèbols dau sistèma digestiu, especialament lei colicas, son de fònts de problemas en causa de la fragilitat deis intestins e necessitan sovent un contraròtle estricte de l'alimentacion per lei prevenir. Enfin, la vida dins leis estables essent regularament en oposicion ambé lei besonhs de libertat de l'animau, de trèbols psicologics dichs « vicis d'estables ».
Lei parasitas dau cavau son nombrós, especialament aquelei dau sistèma digestiu que son ingerits ambé la norridura. La ronha e lei micòsis son tanben de problemas frequents. Lei langastas pòdon transmetre la piroplasmòsi e lei parasites dau genre Borrelia pòdon causar la malautiá de Lyme. Enfin, lei cavaus crenhon particularament lei tavans.
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
L'evolucion de la familha deis Equidae, probablament apareguda i a 54 milions d'annadas, es mau coneguda e sembla complèxa. Lo genre Equus (que gropa lei cavaus, lei zèbres e leis ases) seriá aparegut i a cinc milions d'annadas. Lo rèire dau cavau domestic apareguèt probablament sus lo continent american avans de se difusar en Asia e en Euròpa. I a 30 000 ans, acomencèt d'èsser l'objècte de representacions rupèstras en Occitània e en Espanha (Las Caus, Chauvet, Altamira... etc.). En revènge, dispareguèt d'America durant l'extincion de l'Olocèn (vèrs 15 000-10 000 av. JC).
D'estudis genetics an mostrat l'existéncia probabla de plusors menas diferentas de cavaus fèrs que devián retraire au tarpan e au cavau de Przewalski. Aqueleis espècias èran probablament forestieras. La transicion entre un mòde de vida adaptat ai seuvas e un mòde de vida adaptat ai pradariás e a l'estèpa es desconegut.
Domesticacion[modificar | modificar la font]
La data de la domesticacion dau cavau es pas coneguda precisament. Es generalament situada entre 4 500 e 3 500 av. JC. Aguèt luòc dins l'estèpa d'Asia Centrala. Foguèt probablament l'òbra de la cultura de Botaï que s'estendiguèt dins lo nòrd dau Cazacstan actuau dins lo corrent dau millenari IV av. JC. D'efèct, lei cavaments an descubèrt d'òsses de cavaus fòrça similars ais esquelètas dei cavaus modèrnes, de traças de lach de cavala dins de terralhas e de dents de cavaus ambé de traças de gauvidura causadas per de mòrs. L'usatge dau cavau foguèt tanben precòç dins la region de la Mar Negra ont apareguèt benlèu d'un biais independent.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
A partir de l'estèpa eurasiatica, l'utilizacion dau cavau se difusèt dins lei regions vesinas coma l'Orient Mejan e lo continent europèu. En Euròpa e en Asia, foguèt adoptat per lei Grècs, lei Romans, lei Bizantins e lei Pèrses per lo combat, lei comunicacions, lei trabalhs agricòlas, lo transpòrt e lei lesers (corsa de carris, pòlo). D'autrei pòbles l'utilizèron per una partida d'aquelei pretzfachs coma leis Egipcians que l'adoptèron per lei trabalhs civius e per tirar de carris de combat. En Magrèb, lei Numides inventèron de tacticas de secutament militar basadas sus la cavalariá que fondèron sa reputacion de combatents.
En Asia, lei Chinés l'utilizèron subretot per tirar sei carris. Pasmens, inventèron plusors otís permetent de melhorar son usatge agricòla coma lo colar d'espatla. Puei, adoptèt tanben lo jòc de pòlo e l'estriu que foguèt concebut siá per lei Chinés siá per lei pòbles nomadas de l'estèpa. Lei pòbles nomadas foguèron probablament a l'origina dei principaleis innovacions militaras pertocant la cavalariá. En particular, imaginèron lo concèpte d'arquiers de cavalariá que foguèt a l'origina de sei succès còntra lei pòbles sedentaris fins a l'invencion deis armas de fuòc.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Durant l'Edat Mejana, de tipes especifics d'animaus foguèron desvolopats en foncion de seis usatges. Ansin, en Euròpa, apareguèron lei premierei raças de destrièrs (cavau poderós destinats a la guèrra), de corsièrs (cavaus rapides egalament destinats au combat), de palafrés (cavau de prestigi e de parada) e de cavaus de bast. En parallèl, leis Europèus adoptèron l'estriu e melhorèron lei sèlas, lei colars d'espatla e lei fèrres. En 732, la Glèisa assaièt sensa succès d'enebir la consumacion de carn de cavau.
En Orient Mejan, leis Arabis desvolopèron de raças rapidas e ben adaptadas au combat. Leis Europèus e lei Bizantins adoptèron rapidament lei cavaus arabis per melhorar lei cavaus pesants generalament utilizats per lei Crosats. Enfin, en Asia, lei cavaus leugiers e rustics contunièron de dominar lei prats batalhiers e aguèron un ròtle primordiau dins lei victòrias dei nomadas, especialament aquelei dei Mongòls.
Renaissença e Temps Modèrnes[modificar | modificar la font]
L'invencion de la pouvera negra e lo desvolopament deis armas de fuòc entraïnèron lo declin de la cavalariá pesanta en Euròpa. La manobrabilitat venguèt alora un aspèct preponderant de la seleccion dei cavaus militars. Per aquò, lei premiereis academias d'equitacion foguèron dubèrtas a partir dau sègle XVI. De remontas foguèron tanben construchas per melhorar la seleccion e lo melhorament dei raças. Durant aqueu periòde, leis Europèus foguèron tanben a l'origina de la reïntroduccion dau cavau en America ambé leis individüs introduchs per lei conquistadors. Aquò foguèt a l'origina de populacions de cavaus fèrs dau continent. Leis Amerindians adoptèron rapidament l'usatge dei cavaus que prenguèron una plaça importanta au sen de sa societat.
Periòde contemporanèu[modificar | modificar la font]
Fins au començament dau sègle XX, lei cavaus contunièron de tenir un ròtle important au sen dei diferentei societats umanas. En particular, aguèron un ròtle important dins lei guèrras napoleonencas. Aquelei conflictes favorizèron la difusion dei pursangs arabis en Euròpa e foguèron a l'origina d'importants programas de crosaments destinats a melhorar lei raças militaras. En parallèl, d'autrei programas foguèron creats per melhorar leis autrei tipes de cavaus coma lei cavaus de tira.
La Revolucion industriala e la mecanizacion progressiva dei transpòrts e de l'agricultura entraïnèron lo declin deis usatges militars e economics dau cavau. Per exemple, la cavalariá militara passèt pauc a pauc dei cavaus de guèrra ai blindats e l'agricultura dei cavaus de tira ai tractors. Ansin, leis usatges tradicionaus dau cavau a quasiment disparegut dins lei país desvolopats e son venguts mens importants dins lei país en cors de desvolopament. En revènge, aqueu periòde veguèt lo desvolopament de l'equitacion de leser qu'es venguda la premiera fònt d'utilizacion de cavaus dins lo mond occidentau.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Lo cavau es fòrça representat dins leis arts en causa de son ròtle primordiau au sen dei societats umanas. Pasmens, foguèt lòngtemps unicament considerat coma lo companhon deis eròis. Ansin, dins l'escultura, es un subjècte qu'apareis dempuei l'Antiquitat dins leis estatuas equestras que son una representacion agiografica d'un cap d'Estat ò d'un cap militar. La pintura, sovent utilizada a temps passat per glorificar lei proesas militaras, representa sovent de cavaus. Lo ròtle dau cavau foguèt identica en literatura ò en poesia ont es lo companhon fidèu deis eròis coma Rocinante dins lo roman Don Quichòte.
Aquò cambièt a partir dau sègle XVIII que veguèt lo cavau agantar l'estatut de personatge principau. Ansin, de pintors coma Théodore Géricault (1791-1824) ò George Stubbs (1724-1806) l'adoptèron coma fònt d'inspiracion e realizèron de tablèus unicament centrats sus lo cavau. Au sègle XIX, Anna Sewell (1820-1878) escriguèt lo premier roman animalier onte la naraccion èra assegurada per un cavau. Enfin, au sègle seguent, lo cinèma donèt tanben de ròtles importants a de cavaus coma dins lo film Crin-Blanc que conta leis aventuras d'un cavau de Camarga. Una autra evolucion regarda lei cavaus utilizats coma personatge segondari. Totjorn companhon fidèu de l'eròi dau racònte, veguèron son ròtle venir pus important e foguèron dotats de personalitats vertadieras coma Jolly Jumper dins la benda dessenhada Lucky Luke.
Crèires[modificar | modificar la font]
Lo cavau es fòrça present dins lei mites, lei legendas e lei religions. Ansin, dins lei religions paganas europèas, plusors cavaus tènon lo ròtle de creaturas divinas ò magicas. En Grècia, existiá per exemple de cavaus ailats (Pegàs) e un pòble mieg òme mieg cavau que portava lo nom de centaures. Dins lei regions cèltas, Epona èra una divessa importanta associada au cavau e a l'aristocracia militara.
La difusion dau crestianisme demeniguèt lo ròtle religiós dau cavau. Pasmens, mai d'un mite de la Bíblia garda de referéncias liadas au cavau. En particular, es lo cas dei Quatre Cavaliers de l'Apocalipsi. Divèrsei sants, coma Sant Jòrgi, son tanben representats a cavau. L'islam contunièt de reservar de ròtles de remarca ai cavaus coma, per exemple, dins l'episòdi dau viatge nuechenc de Maomet a Jerusalèm.
En Asia, lo cavau blanc venguèt un deis avatars de Vishnu. Foguèt pereu liat a Indra, divinitat de la guèrra. En China, regularament victima deis invasions dei cavaliers nomadas de l'estèpa, lo cavau èra un simbòl relativament negatiu que representava lei pòbles de l'estèpa e lei « Barbares ».
Cavaus famós[modificar | modificar la font]
Mai d'un cavau es vengut famós dins lo corrent de l'Istòria siá gràcias a la notorietat de son proprietari siá gràcias a sei succès dins lei corsas equestras. Lo nom dei monturas d'Alexandre lo Grand (Bucèfal), dau Cid (Babieca) ò de Napoleon Ièr (Lo Visir) son ansin coneguts. Certanei foguèron l'objècte de romans coma Serko, un pòni rus que participèt a l'exploracion de Siberia. Durant la Segonda Guèrra Mondiala, Iris XVI, cavau dau futur manescau Leclerc foguèt fusilhat per « acte de resisténcia » per aver tuat un oficier alemand.
Pasmens, ambé lo desvolopament important de l'equitacion esportiva, lei cavaus vènon d'ara endavant subretot famós per sei victòrias. Per exemple, foguèt lo cas dau cavau de saut d'obstacles Jappeloup de Luze que foguèt convidat en 1988 au jornau televisat. Plusors films ò documentaris li foguèron tanben consacrats. Lo mond de l'espectacle a tanben d'estars equestras coma lo cavau portugués Templado que venguèt famós gràcias a son bòn biais.
Economia e utilizacions[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Dempuei sa domesticacion, lo cavau a una gròssa importància dins leis activitats umanas e, en despiech dau desvolopament de la mecanizacion, contunia de tenir un ròtle economic major compres dins lei país desvolopats. En 2006, aparaquí 100 milions de cavaus, d'ases e de mulets èran utilizats dins lo mond per lei trabalhs agricòlas e lo transpòrt. De mai, en 2005, dins leis Estats Units d'America, leis activitats liadas dirèctament au cavau representavan 39 miliards de dolars (0,3% dau PIB annuau). En França, en 2012, lo sector representava 72 000 emplechs dirècts e 12,3 miliards d'èuros (0,6% dau PIB).
D'efèct, lo cavau es a l'origina de plusors sectors economics liats au trabalh produch per lei cavaus, a l'equitacion de leser, ai suenhs veterinaris ò au norrigatge. De mai, divèrsei domenis novèus faguèron son aparicion a la fin dau sègle XX ò au començament dau sègle XXI coma l'aromaterapia equina. Enfin, la produccion de norridura per cavaus ò la consumacion de sa carn es a l'origina d'un important sector agroalimentari.
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Trabalh e transpòrt[modificar | modificar la font]
L'utilizacion dau cavau per lo transpòrt e per la traccion agricòla es fòrça anciana e data de l'Antiquitat Auta. Maugrat l'aparicion de veïculs mecanizats, es totjorn fòrça utilizat dins aquelei ròtles dins lei país en cors de desvolopament onte lo còst dei maquinas empacha sa cròmpa. Dins lei país desvolopats, l'utilizacion dau cavau dins aquelei sectors conoís una pichona renaissença per de rasons toristicas (visita de vilas ancianas... etc.) ò environamentalas. Per exemple, la viticultura acomença tornarmai d'utilizar la traccion cavalina per lo lauratge. La silvicultura utiliza tanben regularament de cavaus per transportar lei troncs d'aubre dins lei seuvas car lei veïculs pòdon pas totjorn i intrar.
Utilizacions militaras[modificar | modificar la font]
Ambé lo transpòrt e lei trabalhs agricòlas, la guèrra foguèt l'autre domeni important de l'utilizacion dau cavau de l'Antiquitat a la Segonda Guèrra Mondiala. La cavalariá èra alora generalament utilizada per la reconóissença, per lo transpòrt, per secutar lei fòrças advèrsas e per rompre sa formacion. Lei nomadas eurasiatics dispausavan d'unitats d'arquiers de cavalariá que permetián d'assegurar d'atacas a distància e de quitar rapidament un prat batalhier gràcias a sa mobilitat. Se desvolopèt tanben l'infantariá montada qu'utilizava de cavaus per se desplaçar rapidament entre lei batalhas. En 1939, lei Polonés utilizèron aqueu modèl per formar de bregadas autonòmas, equipadas de canons anticarris e de pèças d'artilhariá, que causèron de dificultats importantas ais Alemands[5]. D'autra part, totei leis armadas de la Segonda Guèrra Mondiala (franc de l'armada estatsunidenca) utilizèron lo cavau coma mejan de transpòrt fins a 1945 (2,75 milions per la Wehmarcht, 3,5 milions per son omològa sovietica).
Uei, la generalizacion dei veïculs militars, compres au sen deis unitats de cavalariá, a limitat l'usatge militar dei cavaus mai a pas entraïnat sa disparicion totala. D'efèct, a respèct dei veïculs, lo cavau necessita una logistica relativament leugiera e es capable de se desplaçar dins un nombre pus important d'environaments. Ansin, de cavaus, ò de mulets, son totjorn utilizats dins lei regions montanhosas principalament per lo transpòrt d'equipament (Àustria, Soïssa). Pasmens, pòu tanben servir au sen d'unitats frontalieras per de missions de susvelhança (Sodan) ò dirèctament sus lo prat batalhier per atacar rapidament una posicion enemiga (Afganistan en 2001). D'unitas montadas son tanben mantengudas per mai d'una fòrça armada per de rasons de prestigi ò per de missions de mantèn de l'òrdre public.
Produccion alimentària[modificar | modificar la font]
La carn de cavau es una carn roja qu'es regularament consumada dins mai d'un país, principalament en America dau Sud, en China en Asia Centrala e en Euròpa. En revènge, es considerada coma tabó dins leis Illas Britanicas e ais Estats Units d'America. En 2005, la produccion mondiala agantava 720 000 tonas. La carn de cavau es caracterizat per un taus important de proteïnas (20 g per 100 g de carn) e d'acids gras insaturats, un taus feble de lipids (3 a 4%) e de concentracions relativament autas de vitaminas B3, B6 e B12. A generalament un gost leugierament sucrat en causa de la preséncia de glucides.
Lo lach de cavala es fòrça consumat dins lei país de l'èx-URSS, en Asia Centrala e dins lei país germanics. Ocupa una plaça importanta dins la gastronomia e la cultura mongòla. A una composicion relativament similara au lach uman.
Espòrt e leser[modificar | modificar la font]
Leis espòrts equestres apareguèron tre l'Antiquitat dins mai d'un país. En Euròpa, se pòu en particular citar lei corsas de carris de la Grècia antica. Adoptadas per l'Empèri Roman, se mantenguèron a Constantinòple fins au pilhatge de la vila per lei Crosats en 1204.
Uei, una gròssa varietat d'espòrts equestres existís e tres disciplinas fan partida dau programa dei Jòcs Olimpics (concors de saut d'obstacles, dreiçatge e concors complèt d'equitacion). Certanei corsas son l'enjòc d'escomessas que son un leser e un sector economic important. Lo cavau es tanben utilizat per d'activitats de leser coma l'escorreguda equestra. Enfin, d'espectacles equestres existisson.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Espècias pròchas :
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Es fòrça frequenta dins las varietats occitanas una forma palatalizada pro anciana en chi- d'origina francoprovençala (segon la gramatica de Juli Ronjat): chival (var. chivau, shivau). Cèrts lingüistas pensan que la cal defugir, d'autres pensan que la cal admetre.
- ↑ Lo cavau de Przewalski es menaçat de disparicion. En 1969, dispareguèt a l'estat naturau e la subrevida de l'espècia foguèt assegurada per leis individüs captius dei zoos. Dempuei leis annadas 1990, de programmas assaian de lo reintrodurre dins la natura en Mongolia (330 cavaus en libertat en 2007) e dins de regions similaras a l'estèpa eurasiatica, compres lo Causse Mejan en Occitània.
- ↑ Lo tarpan dispareguèt a la fin dau sègle XIX ò au començament dau sègle XX.
- ↑ Lo limit despend de l'organizacion cavalina. La Federacion equestra internacionala la fixa a 1,48 m (1,49 m ambé lei fèrres).
- ↑ Contrariament a la legenda, lei Polonés utilizèron pas sa cavalariá per cargar de carris alemands. Aqueu mite es eissit d'una batalha que se debanèt lo 1èr de setembre de 1939 a Krojanty. Una bregada polonesa, qu'aviá atacat victoriosament una unitat d'infantariá alemanda, foguèt suspresa a descubèrt per l'arribada de renfòrç blindats e decimada. La propaganda nazi utilizèt l'incident per illustrar « l'inferioritat » de la « raça polonesa » e justificar l'annexion de son territòri per la « raça superiora » alemanda.


text:
Lilith Fair
La Lilith Fair (en occitan: "Fièra de Lilit", que Lilit, dins las tradicions religiosas jusievas ancianas, èra la primièra femna d'Adam) foguèt una virada de concèrts e un festival de musica itinerant en America del Nòrd. L'espectacle foguèt creat per la cantautora canadiana Sarah McLachlan, Dan Fraser del Nettwerk Music Group, Terry McBride, e l'agent cercaire de talents de Nòva York, Marty Diamond. Se debanèt cada estiu de 1997 a 1999, e foguèt reviscolat posteriorament l'estiu de 2010. Compreniá unicament de concèrts d'artistas femininas solistas o en grop. Durant las tres primièras annadas lo festival capitèt d'amasssar mai de 10 milions de dolars per d'òbras de caritat dirigidas a las femnas dins tota l'America del Nòrd.


text:
Gris
Lo gris es pas una color mas una valor d'intensitat luminosa que sa percepcion per l'uèlh uman se situa entre lo blanc e lo negre.
Dins lo sistèma RVB codat sus 8 bits per canal, existisson 256 nivèls de grises possibles, las valors de roge, verd e blau devent aver de proporcions semblablas.
La valor RVB(0,0,0) essent lo negre perfèit, la valor RVB(255,255,255) essent lo blanc perfèit.
En imprimeriá, lo gris s'obten mercé a una trama imprimida amb lo negre. Lo gris percebut es en fach una illusion d'optica; s'obten per la mescla del negre de la tinta e del blanc del papièr. Es possible d'obtenir un gris amb las tres colors d'impression (cian, jaune e magenta). Mas cal dosar las proporcions de las tintas correctament.
Grises colorats[modificar | modificar la font]
En pintura, segon la proporcion dels pigments cian, magenta e jaune que los compausan, s'obten una infinitat de grises, nomenats « grises colorats », que tendon mai o mens cap a l'una d'aquela tres colors. Aquela solucion se recomanda perque la simpla mescla de negre e de blanc dona sovent un gris leugièrament blavenc.
En practica, un gris colorat s'obten en mesclant doas colors complementàrias en quantitats inegalas, que sovent cal apondre de blanc.
Simbolisme[modificar | modificar la font]
- Dins lo simbolisme occidental, lo gris es associat a la depression, la tristessa, la solitud, l'angoissa, l'embriaguesa. L'origina d'aquela simbolica ven que lo gris es una color tèrna, mièg blanc, mièg negre, color de la posca que demòra sus las causas immobilas e inèrtas, color de la mosidura, de l'estagnant.
- Al contrari, dins lo simbolisme oriental, en particular dins l'indoïsme, lo gris se considèra sacrat. Se considèra coma un equivalent de la color argentada e correspond a la color del fum de l'encens, que s'escapa cap al cèl transportant amb ela las preguièras dels òmes. Es la color simbolica associada al cinquen chakra, Vishudda.
- En astrologia pòt èsser la color simbolica associada a la planeta Mercuri.
Galariá d'èssers, causas e objèctes[modificar | modificar la font]
-
Mirga grisa
-
-
-
-


text:
Lanhelen
Lanhelen en breton ( Lanhélin en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Per lo sieu jos-sòl e l'espleitacion #que n'a #èsser facha, la municipalitat a donat lo sieu nom al massís granitique de Lanhélin. Aquel granite de qualitat a aquerits una bona notoriété, en participant a divèrsas labors publicas de la region. Cap a 1850, se li cal apelar a lududes per pèiras de grandas dimensions demandadas per la part superiora del viaducte de Dinan, se o reconeis per la siá aparència mai ombrívola (blau enfosquit) en contrastant amb los granites en provenent unas autras carrièras sollicitadas. La carrièra de Bécanne a porgit almens 108 m3 en 1850, un pichon complement de 30 m3 en essent aportat per las autras carrièras de la municipalitat[1].
Par son sous-sol et l'exploitation qui en a été faite, la commune a donné son nom au massif granitique de Lanhélin. Ce granite de qualité a acquis une bonne notoriété, participant à plusieurs ouvrages publics de la région. Vers 1850, on doit faire appel à lui pour des pierres de grandes dimensions demandées pour la partie supérieure du viaduc de Dinan, on le reconnaît par son apparence plus sombre (bleu foncé) contrastant avec les granites provenant des autres carrières sollicitées. La carrière de Bécanne a fourni au moins 108 m3 en 1850, un petit complément de 30 m3 étant apporté par les autres carrières de la commune[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
La parròquia de Lanhélin fasiá partida del doyenné de Dòl en levant del évêché de Dòl e èra jol vocable de sant André.
La paroisse de Lanhélin faisait partie du doyenné de Dol relevant de l'évêché de Dol et était sous le vocable de saint André.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Louis Chauris, Las carrièras espetadas pel bastiment del viaducte de Dinan (1846-1852), dins Lo País de Dinan, 2002, pàg. 219-241.
- ↑ Louis Chauris, Les carrières exploitées pour la construction du viaduc de Dinan (1846-1852), dans Le Pays de Dinan, 2002, p. 219-241.


text:
Tournus
Tournus es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela vila de la près de Saône a situat en Bourgogne, a parièra distància de Dijon e Lion. Al nivèl départemental, es lo ponch de contacte entre lo Mâconnais e lo Chalonnais.
Cette ville du bord de Saône est située en Bourgogne, à égale distance de Dijon et Lyon. Au niveau départemental, elle est le point de contact entre le Mâconnais et le Chalonnais.


text:
Sent Martòri
Sent Martòri (oficialament en francés Saint-Martory) es ua comuna gascoa de Comenge administrada peu departament deus Hauts Pirenèus dens la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sent Martòri se situa a un setanteat de quilomètres de Tolosa e a un seisanteat d'Espanha. La vila es bastida suu bòrd de Garona au pè d'ua galihòrça aperada l'Escalèra.
Heraudica[modificar | modificar la font]
L'escut de Sent Martòri se blasona atau : deu camp de sable cargat d'un martèth d'argent deu manjo long pausat en benda.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Monument[modificar | modificar la font]
- L'agau de Sent Martòri.
- Lo pont sus Garona.
- Las ancianas pòrtas de la ciutat.
- Lo dus castèths de la familha de Montpesat (un d'estil medievau e l'aute Reneishença).


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dimarts, 8 de febrer de 2011
A Monsur Godolin, Tolosan
Lo que ditz qu'Apollon en Parnassa presida
N'a pas vist Godolin ni non sap çò que ten:
Apollon hug, se'n va de Parnassa d'ausida
A lo mendre fredon que d'aqueth brave entén.
Se, d'un ton doç, polit o d'ua grana brohida
Eth volha juglejar lo socí que l'estén,
Esmervelha totòm tant sa musa polida
cola devinament suu sujet que contén.
E se, per pincetar sus lo lut o guitarra
O dessús la mandòrra, Apollon eth rembarra;
En tot eth b'ei perhèit, si nat d'aqueste món.
Per atau, tot sagrat de la tropa sagrada,
Eth b'ei lor diu, lor sent, lor devin Apollon
Tant sons dits e sons hèits a las Musas agradan.
Bertran Larada (1617)
1 comentari:
- Mela ha dit...
-
I aviá ja de free hugs al sègle 17?
(ok je sors)
- 9 de febrer de 2011 a les 6:58


text:
1913
Aquesta pagina concernís l'an 1913 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Norvègia[modificar | modificar la font]
Adopcion d'una lèi d'extension ai fremas dau drech de vòte e de candidatura ais eleccions (7 de junh).
America[modificar | modificar la font]
Argentina[modificar | modificar la font]
Inauguracion deu Subte, lo mètro de Buenos Aires.
Mexic[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Revolucion Mexicana amb un còp d'estat organizat per lei cientificos que mau capitèt (9 - 18 de febrier de 1913). Lo generau Victoriano Huerta aprofichèt lo caòs per prendre lo poder. Lo president Francisco Madero foguèt assassinat e Huerta s'alièt ai cientificos subrevivents e ais Estats Units d'America per se proclamar president. Pasmens, dins lo rèsta dau país, lei combats entre fòrças governamentalas e insureccions rivalas contunièron.
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Acabament dei trabalhs de restauracion de la ciutat fortificada de Carcassona acomençats dins lo corrent dau sègle XIX. La vila foguèt classada au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat en 1997.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Climatologia[modificar | modificar la font]
Gràcias a de mesuras realizadas amb un interferomètre optic, lei Francés Henri Buisson (1873-1944) e Charles Fabry (1867-1945) observèron per lo premier còp la formacion dau « trauc » dins lo jaç d'ozòn estratosferic au dessús de l'Antartic (→ 1930).
Energia[modificar | modificar la font]
Depaus de brevet depintant lo premier estratoreactor per l'engenhaire francés René Lorin (1877-1933). Pasmens, la construccion d'un tau motor èra malaisada per la tecnologia dau periòde e i aviá ges d'aplicacion. Ansin, leis estudis seguents sus aqueu tipe de motor acomencèron solament dins lo corrent deis annadas 1930 (1936 per lo premier prototip).
Fisica[modificar | modificar la font]
A partir de la teoria quantica, lo fisician danés Niels Bohr prepausèt son modèl de l'atòm format d'un nuclèu pichon e fòrça compacte enviroutat per d'electrons situats lòng d'orbitas circularas. Aquò permetèt de descriure divèrsei resultats d'espectrografia ò de la fisica dau raionament X e foguèt a l'origina dau modèl modèrne de l'atòm prepausat en 1926 per Erwin Schrödinger.
Medecina[modificar | modificar la font]
Invencion dau sistèma de produccion de rais X que porta son nom per lo fisician estatsunidenc William Coolidge (1873-1975). Aquel aparelh permetèt de produrre aisament de raionaments X e favorizèt la generalizacion de son utilizacion en medecina. De mai, a l'ora d'ara, lo Tube de Coolidge es totjorn lo sistèma pus utilizat dins leis espitaus.
Quimia[modificar | modificar la font]
Premiera conjectura regardant l'existéncia d'isotòps atomicas per lo Britanic Frederick Soddy (1877-1956). D'autra part, premiera sintèsi de PVC per lo quimista alemand Fritz Klatte (1880-1934). Sa produccion industriala acomencèt en 1931 e aquela matèria plastica trobèt rapidament d'aplicacions variadas.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 6 de genièr - Edward Gierek, òme politic polonés (m. 2001)
- 9 de genièr - Richard Nixon, president dels Estats Units (m. 1994)
- 10 de genièr - Gustáv Husák, òme politic checoslovac (m. 1991)
- 15 de genièr - Carles Galtier, escrivan provençal (m. 2004)
- 18 de genièr - Danny Kaye, actor american (m. 1987)
- 18 de febrièr - Auguste Le Breton, escrivan francés (m. 1999)
- 30 de març - Ċensu Tabone, president di Malta (m. 2012)
- 30 de març - Leon Còrdas, escrivan occitan de comèdias (m. 1987)
- 5 de mai - Tyrone Power, actor american (m. 1958)
- 13 de mai - William Richard Tolbert, Jr., president di Liberia (m. 1980)
- 18 de mai - Charles Trenet, Franca cantaire e compositor (m. 2001)
- 26 de mai - Peter Cushing, actor britanic (m. 1994)
- 10 de junh - Benjamin Shapira, bioquimista israelian, Prèmi Nobel (m. 1993)
- 20 de junh - Joan de Borbon, paire del rei Joan Carles I d'Espanha (m. 1993)
- 22 de junh - Sándor Weöres, Hungariana poeto (m. 1989)
- 26 de junh - Aimé Césaire, poèta francés (m. 2008)
- 30 de junh - Alfonso López Michelsen, president de Colómbia (m. 2007)
- 11 de julhet - Cordwainer Smith, escrivan american (m. 1966)
- 12 de julhet - Willis E. Lamb, fisician american, Prèmi Nobel (m. 2008)
- 14 de julhet - Gerald Ford, president dels Estats Units (m. 2006)
- 10 d'agost - Wolfgang Pauli, fisician alemand, Prèmi Nobel (m. 1993)
- 13 d'agost - Arcebisbe Makarios III, 1èr president de Chipre (m. 1977)
- 16 d'agost - Menachem Begin, primièr ministre d'Israèl (m. 1992)
- 30 d'agost - Richard Stone, economista britanic, Prèmi Nobel (m. 1991)
- 4 de setembre - Stanford Moore, bioquimista american, Prèmi Nobel (m. 1982)
- 14 de setembre - Jacobo Arbenz, president de Guatemala (m. 1971)
- 10 d'octobre - Claude Simon, escrivan francés, Prèmi Nobel (m. 2005)
- 2 de novembre - Burt Lancaster, actor american (m. 1994)
- 5 de novembre - Vivien Leigh, actritz americana (m. 1967)
- 7 de novembre - Albert Camus, escrivan francés, Prèmi Nobel (m. 1960)
- 18 de decembre - Willy Brandt, cancelièr alemand, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1992)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 28 de genièr - Segismundo Moret y Prendergast, primièr ministre d'Espanha (n. 1833)
- 22 de febrièr - Francisco Ignacio Madero, president de Mexic (n. 1873)
- 22 de febrièr - Ferdinand de Saussure, lingüista soís (n. 1857)
- 21 de març - Manuel Bonilla, president d'Honduras (n. 1849)
- 23 de junh - Nicolás de Piérola Villena, president de Peró (n. 1839)
- 28 de junh - Manoel Ferraz de Campos Salles, president de Brasil (n. 1841)
- 19 de julhet - Clímaco Calderón, president de Colómbia (n. 1852)
- 29 de julhet - Tobias Michael Carel Asser, jurista neerlandés, Prèmi Nobel (n. 1838)
- 30 de setembre - Rudolf Diesel, inventor e engenhaire alemand (n. 1858)
- 7 de novembre - Alfred Russell Wallace, biològ galés (n. 1823)
- 12 de decembre - Emperaire Menelik II d'Etiòpia (n. 1844)


text:
Arsac (Bearn)
Arsac o Arsac e Arrasiguet (en francés Arzacq-Arraziguet) qu'ei ua comuna de Bearn administrada peu departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Somari
Heraudica[modificar | modificar la font]
L'escut d'Arsac que's blasona atau : de gules cargat d'un can corrent d'argent dab ua lua d'aur pausada dessus deu cap d'azur cargat de tres concas d'aur.
Geografia[modificar | modificar la font]
Arsac qu'ei ua vila septentrionau de Bearn pròcha de la termiera dab las Lanas de Gasconha.
Istòria[modificar | modificar la font]
Resta de l'epòca romana que i hon trobadas e lo toponim en -ac (de la terminason latina -acum) que confirma l'antiquitat de la comuna.
Au cors deu son passatge per Bearn (qui èra alavetz la màger part deu son purmèr reiauma : Navarra) Loís II de Navarra e XIII de França que passè per Arsac. Arrasiguet que's juntè administrativament dab Arsac lo 7 de seteme de 1847. .


text:
Homblières
Homblières es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Es al presbytère de Homblières #que i aguèt recebut lo 7 de novembre 1918 per officiers francés la delegacion alemanda venguda per negociar la armistice après aver-i traversat las linhas alemandas[1] E èsser intrada al contacte de las linhas francesas a La Capelle. Aquel ponch de passatge i aviá #èsser comunicat a las autoritats alemandas après la siá demanda de dobrir de negociacions. La delegacion serà de contunh convoyée a Tergnier en veitura ont los esperava un tren especial #que los #portar fins al luòc conegut ara jol nom de clar de Rethondes en la bòsc de Compenha ont se #desenrotllar la negociacion e la signatura de la armistice lo 11 de novembre.
C'est au presbytère d'Homblières que fut reçue le 7 novembre 1918 par des officiers français la délégation allemande venue pour négocier l'armistice après avoir traversé les lignes allemandes[2] et être entrée au contact des lignes françaises à La Capelle. Ce point de passage avait été communiqué aux autorités allemandes après leur demande d'ouvrir des négociations. La délégation sera ensuite convoyée à Tergnier en voiture où les attendait un train spécial qui les amena jusqu'au lieu connu maintenant sous le nom de clairière de Rethondes dans la forêt de Compiègne où se déroula la négociation et la signature de l'armistice le 11 novembre.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Informacions presentadas al Mémorial del Armistice, sul luòc del clar del Armistice a Compenha.
- ↑ Informations présentées au Mémorial de l'Armistice, sur le site de la clairière de l'Armistice à Compiègne.


text:
-387
Aquesta pagina concernís l'an -387 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Après de negociacions entre Esparta e l'Empèri Aquemenida, signatura de la patz d'Antalcidas que foguèt acceptada per Atenas (après la reünion d'una flòta aquemenica fòrça importanta que copèt l'avitalhament de la vila), Tebas e seis aliats. L'independéncia de cada ciutat foguèt restaurada e Argos e Corint deguèron abandonar son govèrn comun. Corint deguèt tanben intrar au sen de la Liga de Peloponès. Esparta venguèt la gardiana de la patz.
Regardant Atenas, aquela guèrra permetèt de restaurar l'independéncia de la vila, sa supremàcia navala au sen dei ciutats grègas e la màger part de son influéncia en Mar Egèa. Aquò anava menar a la formacion de la Segonda Confederacion Atenenca en 378 avC.
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin de la Guèrra de Corint que s'acabèt per una victòria espartenca parciala. D'efèct, gràcias a seis esfòrç diplomatics de l'annada precedenta, lo generau espartenc Antalcidas capitèt de reünir una flòta fòrça importanta formada de naviris espartencs, aquemenidas e siracusans. Aquò li permetèt de blocar leis Estrechs menaçant l'avitalhament d'Atenas que se declarèt lèsta a negociar la fin dau conflicte.
Gràcias au sostèn diplomatic e a la menaça d'una intervencion pèrsa dirècta, Lacedemònia poguèt impausar una patz relativament favorable (Patz d'Antalcidas) a seis interès e ne'n venir la gardiana :
- Argos e Corint deguèron abandonar son govèrn comun. Corint foguèt tornarmai obligada d'intrar dins la Liga de Peloponès.
- Tebas deguèt dissòuvre la sieuna liga.
- l'autonòmia dei ciutats-estats foguèt confirmada, çò qu'èra un biais de s'aparar còntra leis ambicions imperialistas d'Atenas.
Pasmens, aquela victòria èra pas totala per doas rasons principalas. Leis Espartencs deguèron abandonar lei ciutats grègas d'Ionia ais Aquemenidas, çò que minèt son prestigi e serviguèt la propaganda de seis adversaris e, pus grèu, leis Atenencs gardèron una partida importanta dei posicions reconquistadas en Mar Egèa dins lo corrent de la guèrra.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Après son cambiament de politica grèga e la conclusion d'una aliança ambé Lacedemònia, Pèrsia mandèt una flòta importanta en Mar Egèa per sostenir lei naviris atenencs. Après divèrsei combats còntra leis Atenencs, capitèron de blocar leis Estrechs e de menaçar l'avitalhament d'Atica. Atenas accepèt alora la dubertura de negociacions que li permetèron de gardar la màger part de sei conquistas en despiech d'una reconeissança simbolica de la primautat de sa rivala. Dicha Patz d'Antalcidas, aquel acòrd èra largament inspirat per Artaxerxès II que venguèt l'arbitre dei conflictes entre ciutats grègas. L'Empèri Aquemenida i gardèt tanben lo contraròtle d'Ionia.


text:
Hoste (Mosèla)
Hoste es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Initialement Compausada dos pòbles de Hoste-Basses e de Hoste-Anautit, a fusionat amb lo anciana comuna de Valette (#qu'es totjorn lo nom de lo sieu vilatge desparièr mas en formant la mitat sud-oèst de la municipalitat actuala).
- Possession de la abbaye Santa-Glossinde de Mètz #que la vouerie n'èra un fief episcopal en la châtellenie de Hombourg-St-Avold.
- Initialement composée des deux villages de Hoste-Bas et de Hoste-Haut, elle a fusionné avec l'ancienne commune de Valette (qui est toujours le nom de son village distinct mais formant la moitié sud-ouest de la commune actuelle).
- Possession de l'abbaye Sainte-Glossinde de Metz dont la vouerie était un fief épiscopal dans la châtellenie de Hombourg-St-Avold.


text:
1216
Aquesta pagina concernís l'an 1216 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
En genier, lei legats pontificaus cargats de sostenir lo rèi Joan d'Anglatèrra còntra sei barons en revòuta assaièron sensa succès d'empachar la partença de l'expedicion francesa dau prince Loís qu'anava conquistar la corona promesa per leis insurgents. Coma de costuma, Felip II refusèt de reconóisser un drech d'intervencion dins leis afaire temporaus au papa e l'expedicion desbarquèt sensa problema en mai. En colèra, lo papa Innocenci III decidèt d'excomunicar lei chivaliers francés mai moriguèt lo 16 de julhet avans la promulgacion de sa decision. L'expedicion prenguèt rapidament l'avantatge mai la mòrt de Joan d'Anglatèrra lo 19 d'octòbre cambièt la situacion. D'efèct, son eiretier e novèu rèi legitim èra innocent dei crimes de son paire. Lei barons anglés se ralièron alora a eu e un conseu de regéncia foguèt format (→ 1217).
Dins lo sud, Ramon VII de Tolosa, demorat marqués de Provença, capitèt de reünir sei fòrças per atacar Bèucaire. Obtenguèt tanben lo sostèn de mai d'un senhor ò d'una vila, especialament Arle e Marselha, dau Comtat de Provença. Una armada importanta bloquèt donc totalament la garnison crosada de la vila e resistiguèt ai còntra-ofensivas de Simon de Montfòrt. Aquela victòria tolosenca entraïnèt de trèbols en Tolosa que foguèt pilhada per lei Crosats. Pasmens, aquò amaisèt pas la situacion e plusors ancians vassaus de Ramon VI de Tolosa jurèron tornarmai fidelitat a la dinastia tolosenca (→ 1217).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Perseguida dei conflictes entre Abbassidas e sultans de Khwarezm ambé la creacion d'un Califat chiista per Ala-ad-Din Muhammad que son objectiu èra de redurre — ò benlèu d'eliminar — lo poder religiós dei califas de Bagdad. Puei, lo conflicte se desplacèt dins lo domeni militar ambé l'invasion de Mesopotamia per lei tropas de Khwarezm. Lei fòrças dau califa An-Nasir (1180-1225) foguèron en dificultat e la capitala foguèt menaçada. Pasmens, l'ivèrn venguèt a l'ajuda dei tropas califalas e obliguèt son adversari de se retirar. Puei, leis invasions mongòlas dau plan iranian que comencèron dins lo corrent deis annadas seguentas entraïnèron la disparicion de la menaça militara khwarezmida lòng de la frontiera orientala dau Califat.
Empèri Jin[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra l'Empèri Mongòl que demeniguèt a cha pauc d'intensitat dins lo corrent de l'annada. D'efèct, Genghis Khan orientèt d'ara endavant seis ambicions vèrs l'Asia Centrala. Pasmens, fins a 1223, l'Empèri Jin anava encara perdre lei regions de Shanxi, Hebei e de Shangdong que sa populacion foguèt chaplada ò obligada de s'enfugir vèrs lo sud.
Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra l'Empèri Jin. La màger part dau nòrd de l'Empèri èra d'ara endavant conquistat e l'amplor dei combats demeniguèt pauc a pauc car Genghis Khan dirigiguèt seis ambicions vèrs l'Asia Centrala (benlèu encoratjat per lo califa abbassida An-Nasir). Pasmens, de tropas demorèron dins la region per conquistar lei regions de Shanxi, Hebei e de Shangdong. En despiech d'una resisténcia acarnada, lei populacions d'aquelei províncias foguèron chapladas entre 1217 e 1223.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Joan Ièr d'Anglatèrra, rèi d'Anglatèrra.


text:
1333
Aquesta pagina concernís l'an 1333 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- * Maridatge de la futura reina Joana Ièra de Nàpols dab Andrèu de Hongria.
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
En Anatolia, Andronic III Paleòleg (1328-1341) capitèt de negociar ambé lei Turcs Otomans lo pagament d'un tribut de 12 000 iperpèrs en cambi de l'aplant deis atacas còntra lei darrierei possessions bizantinas asiaticas en Bitínia. Dins aquò, aquel acòrd empachèt pas la perseguida deis atacas còntra Nicomèdia (→ 1337).
En Euròpa, perseguida deis operacions militaras en Tessalia acomençadas l'annada precedenta. S'acabèron victoriosament ambé la conquista de la region, çò que permetèt de melhorar la posicion territòriala de l'Empèri en Grècia. Pasmens, en Tessalonica, una revòuta dau governador entraïnèt una invasion dei Sèrbes en Macedònia (→ 1334).
En Mar Egèa, acomençament d'una guèrra còntra lo senhor genoés Domenico Cattaneo. Installat a Focèa, aqueu marchand e corsari ataquèt l'illa de Lesbos. L'emperaire Andronic III capitèt de conclure una aliança ambé leis emirats vesins per atacar Focèa (→ 1336 e 1340).
Mond[modificar | modificar la font]
- Japon: fin de l'èra Kamakura.


text:
Euròpa (luna)
Euròpa es un satellit naturau de Jupitèr.
Somari
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Euròpa es un satellit rocassós qu'a una forma quasi esferica amb un rai mejan de 1569 km e que fa partida dei gròs satellits dau Sistèma Solar. D'efèct, sa massa representa 0,8% de la massa terrèstra e son diamètre 24,5%. Coma la màger part dei satellits importants dau Sistèma Solar, sa densitat es situada entre lei planetas gigantas e lei planetas rocassosas amb una valor egala a 3,01. Aqueu satellit a tanben pas d'atmosfèra espessa.
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
Euròpa es un còrs diferenciat amb un nuclèu, un mantèu e una crosta. Lo nuclèu es probable compausat de fèrre e lo mantèu de silicats[1] [2]. La crosta seriá facha d'aiga. Se supausa la preséncia d'un ocean d'aiga salada liquida sota la superficia dau satellit[1]. Un modèl frequent imagina que lo jaç d'aiga se podriá devesir entre un jaç d'aiga gelada d'una autor compresa entre 10 e 30 km e un jaç d'aiga liquida d'un centenau de quilomètres d'espessor[3].
Geologia de la superficia[modificar | modificar la font]
La superficia d'Euròpa seriá plana car la planeta seriá tectonicament activa. Lo temps de la superficia seriá donc feble, situat entre 20 e 180 milions d'annadas[3]. Lei cratèrs d'impacte son donc rars sus Euròpa e lei formacions principalas visiblas son lei lineae e lei lenticulae.
Lei lineae son una ret de rais sornes situadas sus tota la superficia dau satellit. Semblan lei falhas e fracturas de la banquisa terrèstra. La largor maximala dei lineae es egala a 20 quilomètres. L'origina dei lineae seriá un criovolcanisme o lo gisclament de gueisèrs d'aiga frega que rompriá lei glaç de la superficia mostrant de glaç pus cauds[4]. Lo fenomèn podriá donc èsser similar ai dorsalas oceanicas terrèstras.
Lei lenticulae son d'estructuras circularas ambé de formas variadas coma de dòmas, de depressions o de tacas sornas. Serián associadas amb una chaminèia volcanica. Dins aquò, l'existéncia dei lenticulae podrián tanben èsser la consequéncia d'una interpretacion premeirenca d'imatges amb una resolucion febla de la sonda Galileo.
Geografia[modificar | modificar la font]
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
Euròpa a una atmosfèra fòrça tèuna facha principalament de dioxigèn[5] [6]. La pression es environ 0,1 µPa[7]. Aqueu dioxigèn es produch per lo dissociacion dei glaç de la superficia bombardats per lo vent solar e lei particulas venent de Jupitèr[8]. Euròpa a tanben una ionosfèra tèuna[9].
Camp magnetic[modificar | modificar la font]
De mesuras de la sonda Galileo mostrèron l'existéncia d'un pichon camp magnetic causat per una interaccion ambé la magnetosfèra de Jupitèr. Pasmens, a l'ora d'ara, aqueu camp es mau conegut.
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Euròpa orbita a l'entorn de Jupitèr en tres jorns e mièg a una distància mejana de 670 900 km en 3 d 13 h 14,6 min amb una excentricitat egala a 0,0101. Lo plan de sa trajectòria es clinat de 0,47° a respèct dau plan eqüatorial de la planeta. Coma per la màger part dei satellits dau Sistèma Solar, la rotacion d'Euròpa es sincròna. Es a dire que lei periòdes de rotacion dau satellit a l'entorn de son axe e a l'entorn de Jupitèr son identics. Enfin, l'orbita d'Euròpa mòstra doas resonàncias amb Io (2:1) e Ganimèdes (1:2).
Observacion[modificar | modificar la font]
Recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Exploracion espaciala[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 NASA Profile, [1], 10 d'octòbre de 2010.
- ↑ Jeffrey S. Kargel, Jonathan Z. Kaye, James W. Head, III, et al. (2000). "Europa’s Crust and Ocean: Origin, Composition, and the Prospects for Life". Icarus 148: 226 –265.
- ↑ 3,0 3,1 Schenk, Paul M.; Chapman, Clark R.; Zahnle, Kevin; and Moore, Jeffrey M.; Chapter 18: Ages and Interiors: the Cratering Record of the Galilean Satellites, in Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere, Cambridge University Press, 2004
- ↑ Figueredo, Patricio H.; and Greeley, Ronald (2003).
- ↑ Hall, Doyle T.; et al.; Detection of an oxygen atmosphere on Jupiter's moon Europa, Nature, Vol. 373 (23 February 1995), pp. 677–679.
- ↑ Savage, Donald; Jones, Tammy; and Villard, Ray (1995-02-23). "Hubble Finds Oxygen Atmosphere on Europa". Project Galileo. NASA, Jet Propulsion Laboratory.
- ↑ McGrath (2009). "Atmosphere of Europa". In Pappalardo, Robert T.; McKinnon, William B.; and Khurana, Krishan K.. Europa. University of Arizona Press.
- ↑ Johnson, Robert E.; Lanzerotti, Louis J.; and Brown, Walter L. (1982). "Planetary applications of ion induced erosion of condensed-gas frosts".
- ↑ Kliore, Arvydas J.; Hinson, D. P.; Flasar, F. Michael; Nagy, Andrew F.; Cravens, Thomas E. (July 1997). "The Ionosphere of Europa from Galileo Radio Occultations". Science 277 (5324): 355–358.


text:
Nos (unitat)
Lo nos es una unitat de velocitat utilizada en navegacion maritima e aeriana. 1 nos correspond a 1 mila marina per ora, o exactament 1,852 km/h o 0,514 m/s. Autrescòps la velocitat d'una nau se mesurava amb un loch. La planqueta èra amarrada a un cordatge comportant de noses regularament espaçats qu'un marin comptava a nauta votz al meteis temps que limpavan dins sos dets. Lo compte se fasiá al meteis temps de l'escorrement d'un sablièr. Lo nombre, exprimit en noses, mesurava doncas una velocitat.
Los noses èran espaçats de 47 pès e 3 poces (14,4 m) e on lo sablièr mesurava un periòde de 28 segondas[1]. Uèi, lo nos correspond exactament a una velocitat d'una mila marina per ora (1 852 m/h), mas aparten pas al Sistèma Internacional d'Unitats (SI). S'utilizan generalament los simbòls nd (en francés) o kt (per knot, nos en anglés) e tanben kn (per knot) o kts (per knots).
La mila marina correspond a la valor mejana d'una minuta d'arc de meridian. De fach, un nos correspond a una minuta de latitud percorrida en 1 ora.
Conversions[modificar | modificar la font]
(Los valors en negreta son exactes.)