text:
Er anterior columna confirme era mia incapacitat entàs prediccions politiques, pr’amor que, ara fin, Catalonha compde damb un nau govèrn, sense besonh de repetir es eleccions qu’era màger part des opinadors dauen per convocades. Veiram, totun, era longada dera legislatura, limitada a 18 mesi, encara que de forma orientativa, segontes manifèsten ara es sòns protagonistes. Ei de saludar, en aguest sens, ua cèrta modulacion en rumb d’aguest executiu, conscient des sues limitacions tan legaus coma legitimes, en çò que tanh ara dimension deth supòrt popular entà ua eufemistica desconnexion fòrça impròba. En aguesti cambis, era aranesa Mireia Boya pren possession dera sua acta de deputada, pera CUP, en un Parlament que compde tanben damb er aranés Javier Rivas, per C’s, entre es sòn membres, coma mòstra patenta deth pluralisme intrinsèc ara societat dera Val. Entre un e un aute, existís ua gamma d’opcions politiques e ideologiques autant de sensibilizades damb era realitat singular d’Aran, que, per cèrt, pòrte un an damb ua naua lei de regim especiau pendenta de desvolopar enes sòns èishi fonamentaus. Sigue coma sigue, eth país se tròbe damb era oportunitat de hèr a valer era sua autonomia dubèrta ara cooperacion e eth bon vesinatge de besonh entara prosperitat de toti, en miei d’aguest nau orizon. Mentretant, un nau govèrn damb accent reformista e progressista poderie formar-se en Estat, maugrat que, aué òc, m’estimi mès d’abstier-me de quinsevolh auta prediccion, atenudi es antecedents descrits.
(DIARI SEGRE, 23-1-2016)


c: text/html

text: Karte map Gascogne Vieux-Boucau-les-Bains Aire-sur-l´Ardur Villeneuve-sur-Lot Oloron-Ste. Marie St. Jean-Pied-de-Pont Biscarrosse-Plage Mont-de-Marsan Pays Basque Bayonne Dax Arcachon Biarritz Cap-Ferret Mimizan Contis-Plage Roquefort Langon Marmande Garonne Gironde Bergerac Hendaye le Verdon Carcans-Plage Cadillac Lacanau-Ocean Pauillac Libourne Nontron Blaye Soulac Carcans Agen Périgueux Casteljaloux St. Sever Orthez St-Jean-de-Luz Capbreton Hossegor Arés Pau Bearn Montpon-Ménestérol Sarlat-la-Canéda

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pecaire, es pas sa fauta, son avion aviá un parelh d'oras de retard. Sembla que la companhiá low cost turca qu'ai oblidat son nom es coneguda per sos retards sistematics.
Un tipe dins l'avion li aviá fotut la pression : "de qué? As pres un coveituratge per 15h? Mas i seràs pas jamai! Amb aquela companhiá, te cal comptar ample! Ieu mon coveituratge l'ai pres per 18h!"
Tre qu'aterriguèt, telefonèt. Èra a l'autre terminal. Plan segur.
La menaira plan simpatica, li ditz que lo venèm quèrre.
Los autres, aimables, me daissan la plaça de davant del monospaci.
Aimables?
Que non pas! Finòts!!!
Règla nº1 del coveituratge :
lo que s'asseta davant fa la conversa al menaire.
Nos espèra, desolat e sorisent, davant lo terminal 2.
Es grandàs.
Enquilha sas cambas longassas al fons fons del monospaci ont regna ara una pudesina discreta mas constanta.
Tòrna de Georgia.
Quanta idèa!
(e an pas d'aiga en Georgia?)
Capitala de Georgia?
I a passat una setmana de vacanças.
Aquò fa que m'es simpatic sul pic.
Malgrat l'odor.
A 30 ans, una setmana de vacanças amb los amics que se faguèt quand partiguèt Erasmus sai pas ont quauques annadas abans. Tròbi aquò polit.
Nos parla de Georgia, dels païsatges, del mond, de l'istòria.
Es regent.
E a un discors intelligent.
Lo temps d'un viatge Barcelona-Perpinhan, me disi que i a encara de mond coma cal.
Alara, la capitala de Georgia?
Tbilissi, თბილისი en VO. Sabètz que los Georgians an son alfabet a eles ? E fan pas la diferéncia majusculas-MINUSCULAS.


text:
1376
Aquesta pagina concernís l'an 1376 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida dei dificultats liadas au rèine de l'emperaire Joan V Paleòleg. D'efèct, desirós d'obtenir lo sostèn de Venècia, acceptèt de donar l'illa de Tenedos a la Republica. Pasmens, aqueu projècte se turtèt a l'ostilitat dei Genoès e deis Otomans que comencèron lo sètge de Constantinòple e capitèt de capturar Joan V Paleòleg e son fiu. Lei remplacèron per Andronic IV Paleòleg, autre fiu de Joan V que li èra fòrça ostil, que deguèt cedir Tenedos ai Genoès e Gallípoli ais Otomans. Autra consequéncia d'aquel acòrd, Venècia declarèt la guèrra a l'Empèri (→ 1379).
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Temptativa d'incursion dau sultan d'Ifat Haqq ad-Din II còntra lo territòri etiopian. Pasmens, lo cap musulman foguèt rapidament tuat per lei fòrças etiopianas e lei fòrças d'Ifat se retirèron.
Asia[modificar | modificar la font]
Dinastia Timurida[modificar | modificar la font]
Après sa campanha indecisa de 1375, Tamburlan deguèt organizar una cinquena ofensiva en Mogolistan. Son adversari de l'annada precedenta, Kamar al-Din, foguèt rapidament vencut mai capitèt de defugir la destruccion de sei fòrças. Ansin, la pacificacion de Mogolistan èra parciala e foguèt jamai totala durant lo rèine de Tamburlan (→ 1383, 1389 e 1400)[1]. Pasmens, aquelei victòrias avián renfòrçat lo prestigi intèrne de Tamburlan.
Après aquela campanha, Tamburlan recebèt Toktamich a sa Cort. Descendent de Genghis Khan, venguèt amic ambé lo cap timurida que li fisèt de tropas e lei vilas d'Otrar, de Sabran e de Sigrak. Aquò èra una provocacion per lo Khanat de l'Òrda Blanca car Toktamich n'èra pretendent. Foguèt immediatament atacat per Oros, khan de l'Òrda Blanca[2]. A la fin de l'annada, Tamburlan mobilizèt sei fòrças per sostenir dirèctament Toktamich.


text:
Quan se recep era responsa?
Damb caractèr generau, era Administracion a de resòlver es sollicituds d'accès ara informacion en tèrme d'un mes, a despiet qu’aguest tèrme se pòt suspéner o ampliar enes supausats legaument previsti. En cas que non recebésquetz ua responsa laguens d'aguest tèrme, podetz enténer estimada era vòsta sollicitud, damb es limitacions previstes en article 35 dera Lei nomentada.
Quina responsa se recep?
Un viatge presentada era sollicitud, receberatz ua comunicacion damb era indicacion deth dia en qué s'a recebut, er organ responsable de resolver-la, era data maxima tà resòlver e era persona responsabla dera tramitacion.
S’era sollicitud se resòlv favorablament, er organ competent a de subministrar era informacion ara persona interessada, preferentament en format en qué l'age demanada, en tèrme de 30 dies.
Se pòt presentar un recors?
Es resolucions exprèsses o presomptives pòden èster objècte de recors potestatiu de reposicion dauant er organ que les a dictades. Aguestes resolucions e, se s’escatz, es que resòlven eth recors de reposicion pòden èster objècte de reclamacion gratuïta e volentària dauant era Comission de Garantia deth Dret d'Accès ara Informacion Publica. Es persones interessades tanben pòden presentar un recors contenciós administratiu o emplegar quaussevolh aute miei d'impugnacion o defensa que considèren procedent.
Formulari de reclamacion


text:
Bassing
Bassing es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Vilatge de la châtellenie lorraine de Dieuze. "Bessingen" En 1257.
A partir de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle fins a la Revolucion, coan de minimas.
Village de la châtellenie lorraine de Dieuze. "Bessingen" en 1257.
À partir du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle jusqu'à la Révolution, couvent de minimes.


text:
Es la votz qu’entendèm cada jorn al mètro de Tolosa. Farà un concèrt poliglòt, e se parla d’un concèrt umanista.
Es la votz occitana que mantunes díson qu’es pas polida e bèla per exprimir lo francés del mètro. E es la polemica que ne fa la promocion La Dépêche du Midi. Es donc un acte politic clar e sistematic contra l’identitat latina de Tolosa.
Sant Pèire de Ribièra es prèp de Tolosa, es una inicitativa privada e d’un restaurant de qualitat. Lo repais prepausat per la serada es un repais de mòde italian. Cal felicitar lo retaurant, l’alberga, d’aver près aquesta iniciativa.


text:
Idèa
Una idèa es un produch de la pensada, l'expression d'un concèpte. Lo tèrme idèa tradusís la paraula grèga eidos, que tanben se pòt traduire per forma, e a una relacion dirècte amb lo Una idèa és un producte del pensament, l'expression d'un concèpte. El terme idea tradueix la paraula grega eidos, que també es pot traduir per forma, i té relació directe amb al significat aquò que se pòt veire. Pren en compte que lo terme "forma" (en relacion amb idea) deu se comprendre dins lo sens d'in-formacion, e que lo tèrme grèc relacionat amb "vèiure" es teorein (teoria), aquò mòstra la relacion entre aquelas significacions. Atal, una idèa seriá tot çò que se concebre mentalment, l'objècte de las teorias o, mai precisement, la significacion d'una oralizacion. Los concèptes, en cambi, farián referéncia puslèu als tèrmes generals.
Somari
Las idèas en filosofia[modificar | modificar la font]
Las idèas en filosofia equivalon a l'esséncia de la coneissença. Lo tèrme nais amb Platon e sa division del monde entre lo monde sensible (visible, coma ditz Platon) e lo monde de las idèes, aquel qu'es vertadièrament real. Atal, las idèas son, per Platon, l'autentica realitat que lo monde visible o sensible (nomenats atal perqua son trapats pels sens, en oposicion al monde de las idèas o intelligible perque se trapan per la ment) se limita a copiar. Atal, dins la perspectiva platoniciana, de meteissa mena, per exemple, una casa fisica es la realizacion (imperfècta) dels dessenhs produches per la ment de l'arquitècte, l'ensems del monde fisic es possible perque realiza las idèas perfèctas de las entitats matematicas (carrats, cercles, esfèras, nombres…) e lors relacions. Aristòtel, al contrari, dona mai de pertinéncia a la nocion d'idèa coma forma. Tot aquò qu'existís es una composicion de matèria e de forma, e l'idèa es una relacion indissociable: pòt pas existir cap matèria que siá pas determinada per una forma (o posedís una determinada informacion), del meteis biais que se pòt pas donar cap de forma que siá pas d'una matèria. Aquela es la concepcion coneguda com ilemorfisme. A diferéncia de Platon, doncas, crèu pas que pòsca existir d'idèas o de formas "separadas". Alara que Platon defend un dualisme ontologic (dos mondes diferents e separats, coma se existissián las idèas separadas de las causes), Aristòtel pensa que las formas o idèas podan pas aver una existéncia separada. Dins la pensada crestiana s'impausèt la perspectiva platoniciana e d'autres autors, coma sant Agustin, per exemple, que contunhèt la teoria de Platon considerant que las idèas serián coma los contenguts de la ment divina e lo monde fisic (creat per Dieu) seriá sa concretizacion. La filosofia escolastica tornèt nomenar aquelas idèas de la ment divina coma idèas exemplaras.
L'idealisme es lo corrent que defend l'existéncia de las idèas en dessús de las aparéncias dels sentiments. Segon los racionalistas, qualques idèas son innatas, son l'activitat mentala pròpria de l'òme, a diferéncia dels animals. De fach Descartes distinguís entre tres classas d'idèas:
- 1) idèas adventicias (que son aquelas que semblan de procedir de nòstres senses);
- 2) idèas facticias (de factum), que serián d'idèas fabricadas per nòstra imaginacion (coma las entitats mitologicas, fadas, personatges literaris, etc.) e
- 3) idèas innatas, que nòstra ment podèt pas bastir.
En cambi pels empiristas son simplament de noms, abstraccions per designar un ensems de processus mentals sintetizadas a partir de donadas de l'experiéncia, son totjorn produchs segundaris, d'etiquetas. Una posicion intermediaria es defenduda per Kant, per aquel que pensar se cal dispausar -coma lo defendavan los empiristas- de donadas fornidas pels sentits, mas aquelas donadas d'esperelas -coma lo disián los racionalistas- podan pas donar luòc a de pensadas, mas que se cal distinguir aquelas que son estructuradas mentalament per las categorias de la pensada o per las intuïcions puras de la sensibilitat. Atal, per exemple, se pensèm en una taula que es al mièg de doas cadièras, nòstres sentits nos an sumbinistrat los imatges d'objèctes, mas la nocion d'una X qu'es al mièg de doas Y son d'elaboracions mentalas. De fech jamai degun pas vist una, mas que a vist d'objèctes que nòstra ment "unifica"; tampauc avèm pas vist jamai al mièg, mas d'objèctes que nòstra ment ordona dins l'espaci e dins lo temps. Nòstre enteniment pòrta aquelas categorias: unitat, relacion, causa, etc. e dispausa los objèctes dins l'espaci e dins lo temps. Aquela concepcion se nomena idealisme transcendental
Las idèas en istòria o "istòria de las idèas"[modificar | modificar la font]
L'estatsunidenc Arthur Lovejoy desenvolopèt una "istòria de las idèas" o una "istòria intellectual" fòrça diferenciada de la tradicional istòria de la filosofia. Amb ela i a fòrça òbras de pensaires tan divèrses coma lo filosof José María Valverde, l'istorian de l'art Erwin Panofsky e lo politic e ensagista Isaiah Berlin. Malgrat los grandas diferéncias, son d'accòrdi per far una enquèsta interdisciplinària sus l'evolucion dels grands concèptes culturals [1]
Las idèas en psicologia[modificar | modificar la font]
Las idèas son ocurréncias, pensadas o continguts de la ment. Supausa una reponsa del cervèl a un problèma (a una idèa per resòlvre una situacion) o una nòva invencion. Las idèas pòdan èsser comunicadas a d'autras personas e pòdan influir en la conducha jos la forma de prejutjat, motivacion per capitar una mira o projeccion de çò que pòt se passar.
Aver una idèa[modificar | modificar la font]
O una pensada. O una ocurréncia. N'aver una bona pòt cambiar la cara del monde o omplir les butxaques d'algú, perque las idèas valon de l'argent. De fach, fin finala las enregistrèm perque ne nos las prengan pas. I a una anecdòta celèbra. Orson Welles, abans de se n'anar en Euròpa, parlèt a Chaplin d'una idèa qu'aviá per far un filme. Aquel filmèt Monsieur Verdoux li robant la idèa. En retorn, abans la primièra, Orson Welles li reprochèt e Chaplin discutèt pas, simplament paguèt. I a d'idèas surprenentas que tròban dins los musèus, coma els lèbras-sofà de Mae West o lo telefòn-langosta, ambedoas de Salvador Dalí.
Camps d'idèas[modificar | modificar la font]
Lewis Herman, scenarista, elabòra un ensems de camps d'idèas que nomena Quadre d'idèas. Dins un d'aqueles es plan segur que ne trobarem una:
Idèa seleccionada[modificar | modificar la font]
Sortida de dedins, de la memòria, qu'enregistram de las experiéncias personalas. Es estrangièra als factors extèrnes e independenta d'altrú.
Idèa verbalizada[modificar | modificar la font]
Sorgís de qualqu'un que t'expliquèt o que quelcom que t'an explicat o qu'entendères dins lo mètro, dins l'ascensor o la plaça. Gabriel García Márquez aviá entendut dire d'un conegut que li agradariá de trabalhar pendent son sòmi; aquò donèt luòc a Me alquilo para soñar.
Idèa legida[modificar | modificar la font]
Se tracta d'una idèa gratuita. Ven d'una lectura, de quicòm qu'avèm legit dins un jornal, dins un libre o dins mòde d'emplec. Atal, La masqueta de la mòrt roja d'Edgar Allan Poe ven d'un article, que l'autor leguèt dins lo New York Mirror lo 2 de junh de 1832, que fesia referéncia a un bal de masquetas que se passèt a París en plena pèsta, ont èra un òme fòrça grand vestit coma se èra la personificacion del colera.
Idèa transformada[modificar | modificar la font]
Es pas tracta de plagiat, perque es una transcripcion ipsis leteris. Es l'utilizacion de la meteissa idèa, mas d'una autre biais. Atal la Vida del trobador catalan Guillem de Cabestany es transformada en una de las istòrias del Decameron, de Giovanni Bocaccio.
Idea comissionada[modificar | modificar la font]
Idèa que qualqu'un dona a un autre perque la desvolope, que siá un editor, un productor de filme o una galariá d'art.
Idèa cercada[modificar | modificar la font]
Es aquela que trobam aprèp una recèrca a partir de res o d'estudi tematic. Diguèm que l'univèrs es en fàcia de las idèas. Atal la Guèrra de Vietnam faguèt nàisser Apocalypse Now, de Francis Coppola.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)"Coneissença culturala e istoric” (50-51) de Gonçal Mayos (UB).


text:
Classificacion classica
En biologia, la classificacion classica vòl dire la classificacion scientifica acceptada. S'opausa a la classificacion filogenetica, qu'es la classificacion scientifica novèla, en utilizant las sequéncias d'ADN e l'analisi cladistica.
En botanica, la classificacion classica dels angiospèrmes es la classificacion Cronquist (1981) e la classificacion filogenetica dels angiospèrmes e la classificacion APG (1998) o la classificacion APG II (2003).
Diferentas classifications[modificar | modificar la font]
La classificacion classica a evoluit gràcias al trabalh de grands taxinomistas. Trabalhs que son estats integrats siá complètament, siá parcialament per la comunautat scientifica. Mas, contràriament a Linné, la màger part dels taxinomistas an trabalhat sus un ensemble restrench d'espècias.
Vaquí qualques unas d'aquestas classificacions:
- Vegetals en general
- Classificacion de Engler (1877, 1909 puèi 1924) per Adolf Engler
- Classificacion de Wettstein (1935) per Richard Wettstein
- Plantas de granas (Spermatophytes) en particular
- Classificacion de Candolle (1819 puèi 1824 a 1873) per Augustin Pyrame de Candolle
- Classificacion de Bentham e Hooker (1862 a 1883) per George Bentham e Joseph Dalton Hooker
- Plantas de flors (Angiospèrmes) en particular
- Classificacion de Takhtajan (1954 puèi 1997) per Armen Takhtajan
- Classificacion de Cronquist (1968 puèi 1988, la grand òbra de 1981) per Arthur Cronquist basada sus la de Takhtajan~
- Es la classificacion oficiala de las taxobox d'angiospèrmes dins wikipèdia
- ITIS seguís aquesta classificacion
- Classificacion de Thorne (pauc utilizada) (1992, 2000, 2002) per Robert Folger Thorne
- Classificacion de Dahlgren (pauc utilizada) (1975, 1983, 1989) per Rolf Martin Theodor Dahlgren
- Ausèls
- Classificacion de Howard e Moore per Richard Howard e Alick Moore
- Classificacion de Sibley-Ahlquist per Charles Gald Sibley e Jon Edward Ahlquist recenta e prenent en compte l'ADN
- ITIS seguís www.zoonomen.net
- Classificacion de Monroe per Burt Monroe.
- Mamifèrs
- Mammal Species of the World: a Taxonomic and Geographic reference de Don E. Wilson e DeeAnn M. Reeder, Smithsonian Institution Press, Washington, 1993


text:
Graffiti
Los graffitis existisson dempuèi d'epòcas ancianas, que d'unes exemples datan de la Grècia antica atal coma de l'Empèri Roman e pòdon èsser de simplas marcas de grafinhadas, fins a de pinturas de parets elaboradas. Uèi, aquò son los marcadors e bombas aerosòl que son mai utilizats. De còp que i a, lo graffiti es emplegat per comunicar un messatge politic e social. Existís fòrça caractèrs e estils de graffiti, aquela forma d'art mudant rapidament.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot italian graffiti deriva del latin graphium (escarraunhada) que tira son etimologia del grèc graphein (Ypάφeιv) que significa indiferament escriure, dessenhar o pénher. Graffiti en occitan ven de l'italian graffito, tèrme designant un estilet per escriure). Son plural italian es graffiti. Utilizam alara lo mot graffiti al singular e al plural mai se l'utilizacion del S (graffitis) es acceptada dins l'usatge. Podèm utilizar lo mot « grafaire » per designar los actors d'aquel movement.
Lo graffiti de uèi[modificar | modificar la font]
Uèi, lo graffiti es considerat coma una disciplina màger del Hip-Hop. De fach, aquela forma d'art de la carrièra es nascuda dins las annadas 1980 a Nòva York, que Taki 183, Tracy 168, Stay High 149 e autres son los precursors. Aicí, s'agís pas de comunicar un messatge politic mas de representar son nom, sa carrièra e de vegadas sa chorma. Demest los artistas los mai famoses, podèm citar Banksy, Taki 183, Obey the Giant, Flying Förtress, Daim... En França, los mai reputats son los de la chorma « GAP » coma Rizote, Orphé e Zino. Podèm tanben citar Aketo e Grems, dos grafaires que son tanben reputats dins lo rap francés.
Disciplinas[modificar | modificar la font]
Destriam generalament tres nivèls de produccion dins lo graffiti d'uèi :
Lo Tag[modificar | modificar la font]
Lo « Tag » (marca, signatura) es just lo simple dessenh del nom de l'artist. Aquò's un lògo mai qu'una escritura, e sovent, los abituats sols pervénon a deschifrar lo nom qu'es . Las tecnicas utilizadas son generalament l'aerosòl, lo marcador e lo pegasolet.
La fresca[modificar | modificar la font]
La Fresca, o « Masterpiece » es lo nom sovent atribuat als graffitis sofisticats e executats ambe mai d'una color.
Lo Throw-Up[modificar | modificar la font]
Lo « Throw-Up » es una forma intermediària entre lo Tag e la fresca, la forma que vesèm mai sovent.


text:
Eveniments
Occitània
França
Euròpa
Perseguida de la crisi dubèrta dins lei Balcans per lei temptativas angevinas de restaurar son anciana poissança dins la region (→ 1289 e 1290). Ajudat per una flòta mandada per Gènoa que pilhèt lo litorau d'Albania, l'emperaire
Andronic II Paleòleg (1282-1328) ordonèt a
Miquèu Glabas d'atacar leis estats latins dau nòrd-oèst de Grècia. Seis armadas i enregistrèron de succès importants, especialament la presa d'
Ioannina e de
Durazzo (→ 1293).
Perseguida e fin dau sètge d'Acre que foguèt conquistat lo 28 de mai. Una partida importanta deis abitants capitèt de s'escapar gràcias a la resisténcia acarnada de la fortalesa dei Templiers mai la batalha demorava una victòria majora per lei Mamelocs. D'efèct, Acre èra la darriera vila importanta tenguda per lei Crosats en Palestina. Après aqueu succès, la garnison franca de Tir negocièt sa capitulacion en cambi de sa libertat, Sidon foguèt evacuada per seis abitants e abandonada per lei Templiers, Beirot durbiguèt sei pòrtas sensa combatre — pasmens, leis abitants foguèron reduchs en esclavatge e lei Templiers chaplats — e Tortosa foguèt abandonada per sei defensors.
Gibelet e l'illa pichona d'Aruad que son senhor èra un amic personau dau sultan demorèron lei darrierei possessions crestianas dins la region fins a son abandon definitiu en 1302.
Arts
Sciéncias e tecnicas
Economia


text:
Ièra dinastia egipciana
La Ièra dinastia egipciana que comença dab l'unificacion d'Egipte arron de la conquesta deu nòrd (qu'ei a díser de Hauta Egipte) peu sud (Baisha Egipte). Aquesta hèita qu'ei atribuida au rei semilegendari de Hauta Egipte : Narmer (segon l'interpretacion mei acceptada de la Paleta de Narmer) o Meni (segon d'autas honts istoriograficas anticas).
La capitau de la Ièra (e parciaument de la IIau dinastia) qu'èra Tinis, çò qui hè que son qualificadas de dinastias tinitas.
Durant la purmèra dinastia, Egipte, que s'organiza administrativament.
Los reis de la purmera dinastia que son generaument considerats com se seguint atau :
Com dens lo cas de las autas dinastias egipcianas, la division en dinastia qu'ei en partida arbitrària e adoptada per tradicion a la seguida de Maneton qui viscó mantuns sègles arron. A maugrat de la prosperitat e deu desvolopament observat per la riquessa deu mobilièr dens las tombas deus sons reis e deus membres de la loa cort, cèrtes testimoniatges (noms desfaçats) que pòden suggerir rupturas au dehens d'aquesta dinastia mentre que, au contre, la succession de Qaa e's he dilhèu en continuitat (a despart d'un desplaçament deu poder desempuish Tinis entà Menfis).
Los reis d'aquesta dinastia que hon sepelits dens la necropòli de Umm el-Qa'ab a Abidòs (emplaçament probable alavetz de la ciutat de Tinis).


text:
dimarts, 2 de febrer de 2016
Confiteor
Çò que vos ai pas dich, es que mon bestseller, lo volguèri escriure per ganhar d'argent.
Oè, soi venala.
O paura.
O los dos.
E entre trabalhar mai per ganhar mai, ganhar al lòto e escriure un bestseller, causiguèri l'opcion mai aisida.
Mas per ganhar d'argent amb un bestseller, lo cal escriure al mens en francés.
Alara mon bestseller, lo comencèri en francés.
Aviái las idèas, l'estructura, los capitols, aviam tot preparat amb La Jefa e Pomponeta.
Escriguèri 4 linhas.
Puèi pas res.
Sosquèri.
Piquèri quatre còps sus Enter.
Tornèri legir.
Me levèri.
"È, ai escrich 4 linhas ja".
I tornèri.
Pas res.
Pas res.
Pas res.
Lo nonres.
Lo cursor que parpadeja dins l'immensitat de la pagina vuèja.
Alara, las 4 linhas ja escrichas, las metèri en occitan.
E la seguida venguèt.
Ara, ne soi a la pagina 22 de mon bestseller.
Rai, ganharai pas d'argent.
3 comentaris:
- mirelha ha dit...
-
Contunha, filha, ieu almens lo cromparai ! E mercé per la carta de bona annada ! Te pòdes pas imaginar coma me faguèt rire...
- 4/2/16 12:02
-
-
Una anchòia anonima te lo cromparà tanben :-)
- 11/2/16 14:02
-
-
Contunha que volem legir ,te caldra pas donar de libres per que l'on mond lo crompe
- 12/2/16 17:41


text:
941
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 941 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de l'estiu, ataca suspresa d'una flòta dei rus' de Kiev que desbarquèron dins la region de Constantinòble (40 000 òmes e 1 000 naviris leugiers). Aprofichant l'abséncia dei tropas e de la flòta ocupadas per la preparacion de la campanha anuala còntra leis arabis, poguèron pilhar la region. En revènge, una pichona flòta de naviris bizantins — vièlhs mai armats dau fuòc grèc — capitèt de leis empachar d'intrar dins la capitala (11 de junh). Puei, de fòrças terrèstras permetèron ai Bizantins de defugir una ataca dirècta còntra lei fortificacions de Constantinòble. Enfin, l'arribada de l'armada d'Orient permetèt de chaplar lei rus' qu'èran dispersats per leis operacions de pilhatge. Obligats de se retirar, foguèron tanben atacats per una flòta bizantina e perdiguèron unei naviris suplementaris entraïnant la revirada quasi totala de l'incursion.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau generau Bajkam tuat per de rapinaires curds dins lo corrent d'una caça. Sa disparicion entraïnèt l'acomençament d'un periòde novèu de caòs politic a Bagdad. Aprofichant la situacion, lei Hamdanides annexèron la totalitat de Siria. Puei, intrèron dins la capitala dau Califat. S'i turtèron a l'ostilitat dei soudats turcs e deguèron se retirar tre 942.


text:
Perqué Parpalhon ?
Adishatz monde d'ací , d'aciu,
d'aciu delà, de lahòra, e de delà lahòra !
Se volètz saber quan s'envolè eth parpalhon que v'ac vam díser :
qu'èra un 21 de junh...o un 22 de deceme, que hasèva bèth sustot ens nostes còrs pr'amor dehòra que nevava...plumalhons d'estelas.
Se volètz saber perqué s'envolè eth parpalhon que v'ac vam díser tanben : qu'ei era passion, eth gòi d'un veire de vin ad'entorn d'ua canta...o eth contrari dilhèu.
Nham, un drin de seriosèr senon que's vam hèr pelejar...alavetz eth parpalhon que vòla peth amor de hèr dançar eths mots dera nosta shucosa lenga d'òc sus era musica sua, eth plaser der'espalida d'ua idea, deth sué desvelopament dinc ath ariçon escenic..entà't amor de partatjar emocions, peth amor dera tèrra de Gaconha, e de tornar véger er'espelida deth sué parlar; aquera tan beròja lenca, escanada, borricada, desclassada en « patoès », quan dens la boca d'ua gran mair e d'un mainat que cantorleja, que doceja coma eth satin sus era peth, com un bon vin ena garganta.
N'èm pas poètas, pas musicians deths grans tanpòc mès totun amors ath excès, a esmalicià's...passionats ben! Que passejam era nosta gòi aths quate vents, nat messatge a parpanejar mès conviccions pregonas, interrogacions e mau compreneder a exprimir.
Era cultura nosta qu'ei era patria nosta, com eth amor, era nosta musica n'a nada termièra.
Anèm ! Ara pro ! qu'alassam !
Aquiu un tèxte de Jan-loís LAVIT, escriban e conselhèr pedagogic de las Hautas-Pireneas en lenga e cultura occitana :
"Ua lenga qu’ei un camin d’accès a la cultura : que cau preservar tots los camins possibles de páur de veder-ne quauques uns de confiscats peus comerçants de la mondializacion.
Ua lenga qu’ei un punt de vista suu mond : que cau preservar ua diversitat de punts de vista entà sauvar-se un esperit critic.
Ua lenga qu’ei l’expression d’ua civilizacion : parlar-la, sostier-la qu’ei pausar un acte de luta contra tot racisme, un acte per la diversitat sus aqueste planet, qu’ei un acte de conviccion peu quau no’n demoram au nivèu d’intencions mes o mens assumidas.
Ua lenga qu’ei çò qui hè un òmi e qu’èm occitans."


text:
Formacion conjunta deth GRM de Pompièrs d’Aran e era Associacion de Guides de Nauta Montanha dera Val d’Aran
Er objectiu ei compartir experiéncies e coneishences entà melhorar es accions qu'ambdús desvolòpen enes sues activitats.
Aguesta setmana eth Grop de Rescat de Montanha (GRM) des Pompièrs d’Aran e era Associacion de Guides de Nauta Montanha dera Val d’Aran, an realizat ua jornada de formacion conjunta, damb er objectiu de compartir experiéncies e coneishences entà melhorar es accions qu'ambdús desvolòpen enes sues activitats.
Era formacion se desvolopèc ena zòna d'escalada de Bagergue, e consistic en compartir es experiéncies en rescats de montanha e accions en cas de lauegi, ath delà d'accions en àmbit sanitari per part deth GRM es Pompièrs d’Aran e des aportacions tecniques e competéncies des guides de nauta montanha dera Val d’Aran.
Era Associacion de Guides de Nauta Montanha dera Val d’Aran acorròpe es Tecnicians Esportius de Nauta Montanha e Guides UIAGM que trabalhen ena Val d’Aran, damb er objectiu de promòir e velhar pera qualitat deth servici qu'aufrissen.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
L'arabi (var. arab) (en arabi: عربية = al-arabiyya) es una lenga del grop de las lengas semiticas, parlada en particular pel pòble arabi e dins los Païses Arabis, valent a dire en Arabia, a l'Orient Mejan e dins lo nòrd d'Africa. Los estats ont l'arabi es la lenga dominanta o majoritària son, de l'oèst a l'èst: Mauritània, lo Sahara Occidental, Marròc, Argeria, Tunisia, Libia, Egipte, Sodan, Palestina, Jordania, Liban, Siria, Iraq, Kowait, l'Arabia Saudita, Bahrayn, Qatar, los Emirats Arabis Units, Oman e Iemèn. En Israèl, l'arabi es cooficial amb l'ebrieu. Qualques estats an adoptat l'arabi coma lenga oficiala o cooficiala, e mai se l'arabi i es pas la lenga tradicionala de la majoritat de la populacion: son Chad, Eritrèa, Jiboti, Somalia e las Comòras. A Malta se parla lo maltés, qu'es una lenga per elaboracion venent de l'arabi.
Difusion de l'arabi en Africa e Orient Mejan
Tièra de 1000 articles que totas las Wikipèdias deurián aver.


text:
Dimars, 15.5.2018 03h00
Aquò’s pas possible.
Generalament un ministre es quauqu’un de fòrça seriós e doncas que pòt pas sortir de cracas. A la mission de gerir sectors importants de l’economia nacionala e doncas deu aver la hidança de cadun. E ben, es pas tostemps lo cas, ça’m par.
Sèm au bèth miei de la “batèsta deus ralhs” entre lo govèrn e los emplegats deus camins de hèr. Aquesta batèsta se jòga solide au nivèu mediatic e cada costat emplega arguments ende convéncer lo pòble (qu’es sobiran, s’ac cau brembar) qu’a rason.
Es atau que la ministra deus Carreis, Dauna Elisabeth Borne, estoc convidada au microfòne de France Info on èra entrevistada peu famós jornalista de soca basca, lo Jean-Michel Aphatie. Un de las pèiracaires de la refòrme es sense de dobte l’estatut deus emplegats que cambiaré ende s’alinhar sus aqueste deu sector privat. Segon los partidaires de la refòrma, la suppression d’aqueste estatut portaré a l’entrepresa estauvis deus beròis.
Es pr’aquò qu’estoc demandat a la Dauna ministra quants sòus serén atau esparnhats. La responsa arribèc sense cap d’esitacion: uns 100 milions d’euros per annada, e aquò sus dètz ans, çò que’ns hè un miliard de per la fin. Beròi!
Levat que la soma dita es complètament fantasiosa. Segon la direccion de la SNCF era medish, seré meslèu de cap a … dètz còps mens. 10 milions per annada, uns petits 100 milions au cap deus dètz ans. Lo gat es mès magra. E encara que …
Los estauvis pervists per la companhia venerén deu hèit que lo creish deus salaris seré mendre que non pas lo d’uei, qu’es de 2,5% per an. Mes i a un trabuc. Segon Gilles Dansart, creator d’una revista sus transpòrts, se pòt pas conéisher lo creish de salari dens la branca ferroviària abans la fin de las negociacions que’s debanaràn peu 1èr de genièr de 2020.
Sèm doncas, deu costat de la ministra, a anonciar una chifra dètz còps superiora a una evaluacion fòrça azardosa.
De mès, segon Fanny Arav, economista e sòcia deu sindicat UNSA-Ferroviaire, la fin de l’estatut obligarà l’SNCF de s’alinhar suu sector privat e doncas d’aumentar los salaris que seràn pas mès compensats peus avantatges actuaus.
Sens prénguer cada declaracion d’especialista per paraulas d’evangèli e dambe lo taus d’error de ténguer en compte, podèm díser sense paur de s’enganar que la Dauna ministra a mentit d’un biais deliberat.
Aquesta craca estoc l’objècte d’un reportatge au jornau televizat de França 2 dens la rubrica “L’uelh deu 20 oras” deu 9 de mai passat. Una mentida ministeriala? Aquò, fin finala, sembla pas destorbar gran monde. L’aunor d’un ministre botat en fàcia de sas “contravertats” publicas es pas mès çò qu’èra.
Lavetz, seré una question d’epòca o de lòc? De qué cau díser aus nòstes dròlles: “Mentís, mon hilh, seràs ministre (o president) …”
Me sembla, mes me pòdi enganar, que lo sens de l’aunor èra mès haut abans lo periòde Sarkozy. Se lo praube Rémi Fraisse se morís de la man d’un policièr sòci d’un destacament frescament arribat suu lòc e plaçat dirèctament devath los mandaments deu ministre, aquò empacha pas lo dit ministre de cocardejar a París devant las camèras de television sense que degun gausisca pas le pausar la mendra question.
Se cau brembar de la ministra suèca Mona Sahlin que demissionèc après “l’escandale” deus panèths de nenet e de la barra de Toblerone crompats dambe la carta de crèdit de foncion (e tornats tre l’endeman).
Mes aquò se debanèc pas dens un país de cultura napoleonenca.
#7 Es pas segur que Macron se-mesme sia al fait dels dorsièrs, que tot ven d'officinas que li apprestan tot le programma de destruccion de l'interès general e del ben public. Borda o mensonga, ne rèsta tostemps quicòm...
Tota discussion es pas qu'una escota tactica.
Le govèrn e sos vailets serven una plotocracia transfrontièras.
Totas aquestas consideracions morfologicas son absulament passionantas. Aquò dich, poèm benlèu tornar suu fons de l'article ? La dona Borne (un pauc limitaa, se me permeton aqueu calemborc) es repesentativa dau monde novèu que nos arriba : de tecnicians sens imaginacion que suerton de chifras per donar d'er a de competents, e que mespresan pregondament los salariats que son sota lor responsabilitat. Au passatge, la dona en question a degut engolir lo fach que los sendicats, a un moiment, an... Legir la seguida
#5
E l'autra i rebequèc : ai gausat as gausit !
(se cal ben riser un briu çaquelà)
#4 "sense que degun gausisca pas le pausar la mendra question"
Tot pòt s'ausir, se gausar/s'ausar e totòm ne gàuser/gausir; totun " sense que degun gause..."
sembla la forma convenenta.
Gaston Fébus disèva: tòcas-i se gausas
#1 Fin finala, hèi pas que seguir ma referéncia qu'es lo diccionari de gascon tolosenc de Nicolau Rei Bèthvéder, (pr'amor que demòri dens aqueste parçan) e ditz "mentir". Doncas vaquí.
#2 S'ause sovent " joissètz ", qu'es manifèstament un francisme, qu'interfère ambe le vèrbe "gàuser/gausir"...
#1 Gausar gausir !
Gausissetz sens trabuc : ça disian...!
Sembla mai una borda que non pas una mençònga, de sortir una somma approximativa "sus" dètz ans, e de respondre " per an" al jornalista. Qu'impòrte de la chifra, basta que se cargue l'estatut, per fin de far passar la fin programmada d'aquell servici public.
Gausir/[g]ausar, cf gausisca...
Mentir: en gascon (central), es pas solide que diguèsen "mentìs" e non pas "ment".
La forma diita incoativa en iss/isc, alternativa en Langadòc, es pas de parlar natural, escaraunha las aurelhas, emai... Legir la seguida


text:
Comunicat : Despartida de Maurici Andriu
Maurici Andriu nos a quitat e es ambé grand tristum que l’Institut d’Estudis Occitans pren part a la dolor de sa familha e de seis amics.
Gardarem en memòria l’imatge d’aqueste òme, que militant de la dignitat de l’occitan entrainèt pron d’ora sa socializacion ambé vòlha e estrambòrd e demorèt tota sa vida a son servici.
L’IEO s’associa a l’omenatge que li serà rendut aqueste divendres 18 de novembre a Tolosa, a 10 oras a la glèisa de l’Immaculada Concepcion.
Adieu l’amic, nos as mostrat lo camin !
Pèire Bréchet
President de l’Institut d’Estudis Occitans


text:
LI CARRETIE
I
Ah! falié vèire acò, vers lou pont de Bon Pas, o à la Visto de Marsiho, sus aquéu grand camin de 24 pas de large, li falié vèire, aquéli tiero de carreto cargado, de carriolo tendado, de brancan bèn biha, que se toucavon tóuti, aquéli rengueirado d'atalage superbe, equipage de tres, de quatre, de sièis bèsti, que davalavon sus Marsiho o que mountavon sus Paris, carrejant lou blad, lou vin, li saco de civado, li balot de merlusso, li barrielo d'anchoio o li bard de saboun, balin-balòu, patin-patòu, e à la gàrdi de Diéu, coume disien alor li letro de carré.
Em'acò, quand travessavon un vilage, de vermenié d'enfant se pendoulavon à l'esparro e se fasien tirassa à la co de la carreto, enterin que lis autre cridavon: Darrié, darrié, carretié!
Fau qu'ague de rodo
De sièis pouce à la Mabrou,
Acò's à la modo
Em'un eissiéu de dès pan,
Em'un pichot bidet blanc,
Pèr lou gouvernage
De soun equipage.
Nous cercon rancuro.
E nous fan passa dessus
De la basso-culo:
Acò n’es d'aquéli gènt
Que demandon que d'argènt
Pèr fai de dentello
A si damisello.
Mai l'usanço de Prouvènço passavo pas Lioun. A Lioun, lou climat, lou parla, tout chanjavo: falié dounc chanja de man e teni lou courdèu à la drecho di bèsti. Pièi la plueio venié, la pluiasso de-longo, emé sa fango e si roudan, ounte falié encamba, se noun voulias vous perdre. Pièi li basso-culaire que cercavon garrouio en parlant franchimand... Alor n’en vos de mau, de tron, de sacrebiéu! Juravon, renegavon... coume de carretié... — I, mouret! i, roubin! i, carcan! àrri, vièio rouchello! Oh! moustre de bregand, la carreto es encalado!
Mai li ranfort venien, emé li ranfourtié: se doublavo l'atalage, se doublavo, se triplavo; e, l'espalo à la rodo, derrabavon la carreto.
Sian à l'aubergo. Au brut di cop de fouit, l'oustesso, la chambourdo e lou varlet d'estable, la lanterno à la man, sourtien à l'endavans dóu carretié fangous: s'estremavo l’équipage, destalavon, apasturavon, e'm'acò venien soupa. La benedicioun de Diéu! emé trento sòu pèr tèsto, se fasié, sus li routo, de repas de sant Crebàssi.
Li carretié manjavon emé li couide sus la taulo; sus taulo negrejavo uno coumaire de nòu pechié; e quand avien begu, jitavon darrié éli lou darrié degout dóu got. Au mitan dóu repas, s'aubouravon, èro l’usage, pèr ana abéura si bèsti e ié douna civado; pièi s'entaulavon mai pèr manja lou roustit. E eici sian, coulègo! Voulès pas que cantèsson?
Acò’s un friand manja,
Qu’amo lou latage;
Pièi pèr s’escarrabiha
Un vière de ratafia;
E, long de la routo,
Béuran mai la gouto.
Apelavon acò lou tuo-verme. Dounc, batien lou peirard, atubavon lou cachimbau, passavon sa man rufo souto lou fin mentoun de la gaio chambriero, qu'esperavo l'estreno sus la porto, baiavon un tour de biho i tourtouiero de soun viage, e zóu mai! fai tira!
Aro, se fau tout dire, la journado sus la routo viravo pas toujour en bello: sènso coumta li trau emé de fango jusqu'au boutoun, li mountado à merci d'arnés, li davalado à la mecanico, li rai que s'escrancavon, lis eissiéu que petavon, li gendarmo moustachu qu'espinchavon la placo di carretié endourmi e que dreissavon si verbau, de fes, pèr espargna o gagna de camin, falié faire missau, valènt-à-dire passa lisc davans lou cabaret e brula la dinado.
D'àutri fes, dous carretié, testard coume si miòu, se rescountravon dins lou trin: — Copo tu! cope iéu! Vos pas coupa, capoun? Zóu sus lou mourre dóu limounié un cop de fouit que l'avuglavo e qu'enversavo la carreto contre un mouloun de pèiro! Alor courrien i rounco, i taravello d'éuse, e i'avié sus la routo de batèsto esfraiouso ounte souvènti-fes s'encervelavo un ome em' un cop de bihoun.
Pèr la règlo dóu trin, i'avié pamens un vièi usage, qu'èro respeta de tóuti: lou carretié que soun davans avié li quatre pèd blanc, que davalèsse o que mountèsse, avié lou dre, parèis, de pas se leva dóu trin. E d'aqui lou prouvèrbi: Quau a li quatre pèd blanc, pòu, se dis, passa pertout.
A la fin, li carretié arribavon à Paris e anavon éstabla à la Grand Pinto, quartié tant poupulous, disié moun grand, qu’em’un cop de siblet lou gouvernamen, quand vòu, ié pòu leva cènt milo ome!
Usanço nouvello;
De taiolo n'ia plus gis,
Culoto à bretello.
Acò n'es de franchimand
Qu'atalon deforo man
E fan tout au burre...
Que lou tron te cure!
Mai en intrant au grand vilage, osco! Aqui s’aplicavon pèr faire brusi lou fouit! Te fasien un repetun, un chaplachòu, un cli-cla-cla, que semblavo que trounavo.
— An! disien li Parisen, en tapant di dos man sis auriho que siblavon, li Prouvençau arribon! Camino, tron de l'èr! as pòu que terro te manque?
Fau dire que d'aquéu tèms, pèr faire peta la chasso, li roulié de Prouvènço, acò 'ro li flambèu: Manjo-car, de Tarascoun, dins l'afaire d'uno lègo, en fasènt li quatre fouit, uno fes avié gausi quatre liéuro de cordo fino; l'Ourtoulan, de Maiano, rèn qu'em'un cop defouit, moucavo uno candèlo sènso l'amoussa; lou Nieret, de Castèu-Reinard, destapavo uno fiolo sènso la ficha au sòu; enfin, lou gros Charloun, de la Pèiro-Plantado, d'un soulet cop de chasso, dison que desferravo un miòu di quatre pèd.
Basto, quand li roulié avien descarga si viage, rejoun lou pagamen dins soun centuroun de cuer, recarga pèr Marsiho e fa 'no escourregudo dins lou Palais Reiau, entounavon galoi aquest darrié coublet:
Vai metre en caviho...
Mai l'oustesso a respoundu:
Iéu que siéu zolio,
Iéu que te fau tant de bèn,
Tu jamai me dounes rèn?
Fai-me'no brassado,
Sarai soulajado.
Un autre avié coucha au païs di Poulacre, que soun pas crestian quand naisson; un autre avié passa au païs di Palo de Bos:
— N'i'a, dis, que se figuron que li palo de bos se fan coume lis esclop o coume li cuiero, en fustejant un tros de bos... Mai acò 's de boufounado: li palo de bos, que servon pèr boulega lou blad, vènon sus d'aubre tóuti facho, coume eici lis amelo e li carròbi... Quand ié passerian, Messiés, la recordo èro estremado, e li pousquerian pas vèire; mai nous leisserian dire pèr li gènt dóu païs que, quand soun sus lis aubre, que van èstre maduro e que lou mistrau boufo, te fan un tarabast coume se picavon tenèbro.
Un autre afourtissié qu'avié vist à Paris uno bello princesso qu'avié'n mourre de porc. Si gènt la permenavon d'uno grand vilo à l'autro, e la fasien vèire, pauro! à la lanterno magico, e semoundien de milioun à-n-aquéu que l'espousarié.
— Sacre couquin de goi! disié lou vièi Babacho, tout acò's proun e acò's rèn. Ço que m'a lou mai sousprés, iéu, lou mai espanta, à Paris, vous lou vau dire: eici, dins nòstis endré, se quaucun parlo francés, es de gènt qu'an estudia, de moussu, d'avoucat, de coumessàri de pouliço, qu'an passa belèu dès an, emai mai, dins lis escolo... Mai amoundaut, sacrepabiéune! tóuti franchimandejon. Vesès de margoulin qu'an pancaro sèt an, d’enfant pas pus aut qu'acò, emé la candelo au nas, e que parlon francés coume de grand persouno!... Sabe pas coume diable fan.


text:
Founda en 1946 pèr Pèire Julian, majourau dóu Felibrige e Presidènt dóu Coumitat dóu Museon Arlaten emé li dre d’autour dóu Pouèto, lou Pres Frederi-Mistral de literaturo prouvençalo se baio despièi sa creacioun lou prefa l’ilustra la lengo e l’ourtougràfi di cap d’obro mistralen. Es que i’a, e ço despièi de siecle, uno lengo que si loucutour i’an sèmpre mes qu’aquéu bèu noum de Prouvençalo. E pièi uno literaturo que, de Bellaud de la Belaudiero fin qu’à vuei, s’es sèmpre noumado emé fierta que prouvençalo… Despièi 1946, lou Pres Frederi Mistral courounè la quàsi toutalita di grand noum de nosto literaturo.
Vuei, la jurado d’aqueste pres qu’ai grand ounour de presida, e qu’es pièi coumpausado pèr Felipe Blanchet, Miquèu Courty, Glaude Mauron, Reinié Moucadèu, Andriéu Resplandin e Oudilo Rio, a decida à l’unanimeta d’atribuï lou Pres pèr 2009 à Moussu Louis Viàny pèr soun obro L’Avenaire de Lus.
Nascu dins uno famiho de gènt de la terro, en 1931, à Sant-Estève-dóu-Gres (Bouco-dóu-Rose), Louis Viany es esta, fin qu’à sa retirado, proufessour de letro mouderno dins l’ensignamen segoundàri. Avié baia d’article emai de trobo dins d’armana e de revisto, mai lou courounan vuei pèr L’avenaire de lus. S’agis d’un pouèmo d’aperaqui 5000 vers sus la vido dóu pintre Vincènt van Gogh escri dins uno lengo forto e drudo. Aquesto obro inedicho fuguè destouscado pèr Marcèu Bounet, que me permetrés de saluda aqui la memori, e que n’en vouguè metre un pichot escapouloun dins la segoundo edicioun de sa Mount-Joio de l’Escolo dis Aupiho publicado i’a gaire pèr Glaude Mauron. Coume Louis Viàny éu meme l’escriguè dins la presentacioun de soun obro, aquelo d’aqui es escricho «en rimo mouvedisso pèr baia à-n-aquéli vers lou vanc d’un flume de passioun qu’entiro tout, dins un pantai de bèuta, vers la foulié e vers la mort ».
Lou 14 d’óutobre 1888, Van Gogh escrivié à soun fraire ço que vaqui :
« Je t’envoie un article sur la Provence (…). Ces Félibres sont une réunion littéraire et artistique, Clovis Hugues, Frédéric Mistral, d’autres, qui écrivent en provençal et parfois en français des sonnets assez bien, même fort bien parfois. Si les Félibres cessent un jour d’ignorer mon existence, ils passeront tous à la petite maison (…). Mais aimant la Provence aussi franchement qu’eux, j’ai peut-être le droit à leur attention… »
Mai d’un siecle après la demando dóu pintre, vaqui que van Gogh devèn un erò nostre, ilustra d’un biais magnifi dins la literaturo prouvençalo… Dins l’espèro de la publicacioun avenidouiro d’aqueste libre, bord que s’agis d’uno di toco de noste Pres, aquéu d’aqui sara óuficialamen baia à Louis Viàny dins l’autouno o l’ivèr, pèr uno dato que sara chausido en acourdanço emé lou Coumitat dóu Museon Arlaten e soun Presidènt, Jan-Maurise Rouqueto.
Vaqui coume se fai l’istòri de nosto literaturo prouvençalo. Certo, aqueste siecle XXIen se capito dificile pèr la trasmessioun de la lengo, e pèr ço qu’es de la creacioun literàri. Mai es pamens uno proun bono marco d’atrouba encaro de causo inedicho emai proun qualitouso, dins l’escasènço de persegui la tiero di Pres Mistral, l’istòri d’uno lengo e d’uno literaturo prouvençalo que volon garda soun noum, e èstre au mens autant recouneigudo que de parla d’oi coume lou santoungés o lou mourvandiau bourguignoun, e noun pas nega, au noum d’uno pretendudo « unita de la lengo » d’o, dins lou melting-pot panóucitan que fara mouri nosto èime e nosto identita la mai prefoundo …
Tant que le lou pople nostre restara fièr de soun noum de Prouvençau, tant que pourren trouva d’obro tant coume aquest Avenaire de Lus que vous presentan vuei, pourren garda fisanço dins l’aveni de nosto culturo… (fin de citation)"
.


text:
Corscia
Corscia es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Corscia Es una municipalitat del Niolu, en lo centre del costat de Niolu-Omessa, e en lo Parc natural regional de Corsega #que n'es adherent en lo « territòri de vida » trucada Niolu.
Corscia est une commune du Niolu, dans le centre du canton de Niolu-Omessa, et dans le Parc naturel régional de Corse dont elle est adhérente dans le « territoire de vie » appelé Niolu.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo cant sagrat del « Ditz de vin Salve Regina » #èsser, de tradicion orala, cantat per las primièras fes, en la capèla San Marcu, pel berger niolin Salvatore (Salvador) Còsta lo 25 d'abril de 1720. #Que Còsta la li aja entonat per las primièras fes lo 25 d'abril de 1730, es #çò qu'es pas pas absoludament exclús, mas a una condicion : donar al hymne marial del sant napolitain lo significat politic e guerrera que las patriotes còrsas venián de lududes atribuir[2].
Aquel cant es vengut lo Hymne Nacional de la Corsega l'an 1735.
A Modèl:La s, Corscia a #èsser un larèr insurrectionnel contra la envahisseur francés. Après la desbranda de las Còrsas a Ponte-Novo lo 9 de mai de 1769 e la sortida de Pascal Paoli per Londres en junh, demòra encara paolistes a Corsega e en Toscane. Aqueles darrièrs #que Nicodèmu Pasqualini desembarquen al Cap de Corsega. En 1774 ne lèvan los pieves del Niolu, de Talcini e de Vallerustie del centre de l'isla. Aquela revòlta i aguèt reprimit en la sang pel general Sionville ; lo Niolo #èsser saccagé, totes los arbres aguèron abatut e brulés, los suspèctes penjats, dels parents de familha e dels joves, #qu'un màger de 17 ans. Aquela question n'a conegut a Corsega cossí çò « istòria dels penjats del Niolu ». Près de 600 Còrsas auràn enviat al bagne de Toulon[3].
Aquel vilatge èra tanben conegut per aver-i donat de nombroses soldats, #que #servir de guardas a Cosme de Médicis, a Pascal Paoli e a la siá Sainteté lo Pape, abans los guardas Suisses[ref. necessària].
Le chant sacré du « Diu vi Salvi Regina » fut, de tradition orale, chanté pour la première fois, dans la chapelle San Marcu, par le berger niolin Salvatore (Sauveur) Costa le 25 avril 1720. Que Costa l’ait entonné pour la première fois le 25 avril 1730, c’est ce qui n’est pas absolument exclu, mais à une condition : donner à l’hymne marial du saint napolitain la signification politique et guerrière que les patriotes corses venaient de lui attribuer[4].
Ce chant est devenu l'Hymne National de la Corse en 1735.
Au Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, Corscia a été un foyer insurrectionnel contre l'envahisseur français. Après la défaite des Corses à Ponte-Novo le 9 mai 1769 et le départ de Pascal Paoli pour Londres en juin, il reste encore des paolistes en Corse et en Toscane. Ces derniers dont Nicodèmu Pasqualini débarquent au Cap Corse. En 1774 ils soulèvent les pieves du Niolu, de Talcini et de Vallerustie du centre de l'île. Cette révolte fut réprimée dans le sang par le général Sionville ; le Niolo fut saccagé, tous les arbres furent abattus et brulés, les suspects pendus, des pères de famille et des jeunes, dont un âgé de 17 ans. Cette affaire est connue en Corse comme l'« histoire des pendus du Niolu ». Près de 600 Corses seront envoyés au bagne de Toulon[5].
Ce village était aussi connu pour avoir donné de nombreux soldats, qui servirent de gardes à Cosme de Médicis, à Pascal Paoli et à sa Sainteté le Pape, avant les gardes Suisses[ref. necessària].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
nomhab.
- ↑ Accademia Còrsa Las originas del "DIO VI SALVE, REGINA"
- ↑ Alerius Tardy in Fascinant Cap de Corsega Bastissiá Toga 1994
- ↑ Accademia Corsa Les origines du "DIO VI SALVI, REGINA"
- ↑ Alerius Tardy in Fascinant Cap Corse Bastia Toga 1994


text:
Aguesta categoria englòbe totes es webs qu'agen contenguts en quinsevolh variant dialectau dera lengua occitana sus era Tèrra Occitana. Es planes multilingües sus era Tèrra Occitana, son acceptades se an informacion relevanta en occitan. Es planes que hèsquen referéncia a quinsevolh tematica relacionada damb era Tèrra Occitana mès que non siguen redactades en occitan an d'anar ena categoria dera sua respectiva lengua.
Veir tanben: 9
sitis 4
Aquí comença Occitània
Se volètz saber quicòm sus Occitània, tombatz de plan.
Arenys de Mar
Un des principaus municipis dera comarca deth Maresme (Barcelona - Espanha).
CiutatCity
Vila Occitana, acuèlh occitan.
Occitania.org
Occitania en era web. Informacion que auies besonh sus Occitania. Noticies occitanes, fòrum de discusions.
Aguesta categoria en autes lengues: 85
Regionau
Societat
Espòrts
All Languages
Arts e cultura
Economia e empresa
Informàtica e Internet
Mieis de comunicacion
Léser
Referéncia


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dilluns, 31 de desembre de 2007
Lo dimenge a Cadaqués
N'i avèva pas digun sus la via, qu'èram tranquilles. Tot sobte, qu’agom ua sospresa. Que trobèm lo camin barrat per ua tropa de mossos d’esquadra e de policièrs locaus, que i avèva veituras e motos policièras pertot. S'agossem cregut suu platèu de tornatge d'un film policièr...
Un mosso que’ns manda de passar tà l’auta banda de la via, çò qui hèm sens discutir. E en passar, que comprenem. Que vedem suu bòrd de la via un òme estenut a terra, envolopat dens ua cobertura de subervita qui claca au vent, lo cap cobèrt, segurament mòrt. Accident ? Crime ? Que’ve calerà léger lo diari tà v’assabentar mes ! ! ! ! Aquò non ns’a cap empachat de profièitar de la jornada, qu’avem seguit lo noste camin dinc a Port-Lligat.
Un pauc abans boca de nueit, que’ns tornèm pujar en veitura tau massís de cap de Creus tà contemplar lo sococ. Ja avetz vist lo sococ, deu cap de Creus estant ? La montanha que’s vad ardenta, lo cèu qu’arrogeja de mila nuanças sus ua mar d’òli… un espectacle inoblidable, de beutat purissima, un encant totau. L’Albèra e lo Cap de Creus que constitueishen un mon hòra deu temps, on m’agrada pèrde’m e arretrobà’m en tota sason.
--------------------------
Lèxic gascó-català amb notes de pronúncia : [u ] a la catalana, [ü] com una u francesa, [r ] r a la catalana, [o] o sempre oberta, la o de joc, foc, [e] : e tancada (é), [è] e oberta (è), [z] s com la s de rosa, [h] la h gascona sona ben aspirada, com la h de hand en anglès o alemany, un soroll només d’aire aspirat, de buf, res de jota castellana, si’s plau !
sòr (la) [la so]- la germana
amna (l’) [l’ammo] – l'ànima
gèr [gè o yè] – ahir
con.hir [cun’hí]– omplir de gom a gom
causir [cauzí] – escollir, triar / ua causida – una tria
que’ns causim – ns’escollírem
só [su] o sorelh [suréll] : sol
arrajar [arrajà o arrayà]- – brillar (arrajar es diu pel sol) : un arrai de só [ün array de su]- un raig de sol
Embrac (un) [ün embrac] = una drecera / brac - curt / abracar [abracà]- escurçar
Sococ (lo) [lu sucuc] : sol colgant /cocar [cucà] : jeure – colgar /
tà o entà : per, a (moviment) : nosautes que vam (o qu’anem) tà París tà visitar lo musèu deu Lovre [nuzautes que vam tà París tà vizità lu muzèu du lubre]
tornatge o filmatge = rodatge
Arrogejar [arrugejà o arruyeyà]- enrogir / arroge o roge – vermell
Arretrobà’s [arretrubàs]-tornar a trobar-se
Sason (la) [la sazú o sazung ]-l’estació (de l’any), la temporada
diumenge, 30 de desembre de 2007
Lo dissabte a Figueres
Jo : "Aimadeta, e si anèssem tau " museu de la tècnica de l’Empordà " ?
Era : Aimadet, vè-z-i, jo que t’esperarèi au salon de tè-pastisseria de la carrèra Sant Pau, e saps ?
Jo : Bon, d’acòrd, anem tà la pastisseria de la carrèra Sant Pau."
Aquò que’s ditz estratégia. Avem acabat dab tè e pastís deus excellents.
Fin finau, lo resultat de l’estudi cauçadurenc qu'ei estat definitiu : valèva mes crompar-las a Ceret. E la mea hemna que s’a crompat un pijama.
dissabte, 29 de desembre de 2007
Bonas hèstas tà totas e tots!
Aquí, au Voló, que hè un temps plan asorelhat mès un pauc fresquet. Las temperaturas èran negativas de matin, que m’a calut gratar los vidres de la veitura (cotxe) congelada, ara que hè melhor. Un temps ideau tà anar passejar-se’n ! Direccion : l’Empordan.
Ailàs, aquí la connexion internet non vau pas arren, data deu paleolitic inferior, e lo modem tanben. N’i a pas nat mejan de botar en linha un imatge. Serà per quan me'n sii tornat a Tolosa !!! Bonas hèstas tà totas e tots !!! A lèu !!! (fins aviat) !
divendres, 28 de desembre de 2007
De vacanças
dissabte, 22 de desembre de 2007
Un prèmi m'ei arribat de las Tèrras de l'Ebre !
M’ei arribat un prèmi imprevist. En realitat, ja hè (fa) quauque temps que lo me guardi a casa, pr'amor, tà díser vertat , davant aqueth prèmi, jo que’m senti un pauc com ua garia (gallina) davant un cotèth (ganivet).
E ben, en realitat, ne soi plan urós urós, d'aqueth prèmi. En prumèr pr’amor que m’ei arribat de las Tèrras de l’Ebre, com las cigonhas a la prima. E que l'èi recebut de la Sílvia, ua persona que veneri e qu’aimi entre totas.
Alavetz, de qué hèr dab aquest prèmi ?
Ja qu’a passat la termièra (frontera) estatau , voli n’enviar un mes au nòrd, du costat de Lèira, au país deus mens grans, a Orléans. Tau Jan-Pèire. Lo Jan-Pèire ei gai, ac ditz, ac torna e arretorna díser, plan hòrt. Mès aquò n’ei pas ua rason tà un prèmi. Jo, las preferéncias sexuaus deus blogaires e de las blogairas, que me’n foti. Au Jan-Pèire l’aimi pr’amor de çò qu’escriu e de la lenga de son blòg. E s’ i a ua causa que non me’n foti pas qu’ei plan aquera : lo Jan-Pèire qu’ei ua persona com cau, un juste. Un exemple, son aumenatge aus tsiganas, aquí. Los camps e las crampas de gas, sabem çò qu’aquò vòu díser a casa deus Peirotons. Deu costat deus lors grands-parents maternaus, los mens hilhs n’an pas agut nada familha. Tots tuats. Hemnas, òmes, vielhs, joens, infants, nenets, tots. Desapareguts dens los horns d’Auschwitz. E ben, lo Jan-Pèire que’m hè sentir un pauc mens vergonhós d’estar un èste uman. Alavetz, au Jan-Pèire, li balhi aqueth prèmi.
Un aute prèmi, l’envii a la mes Occitana de totas las Catalanas : a l’Anna. Pr’amor l’Anna qu’ei ua poetessa. E que dens la nosta societat de consum, qu’ avem besonh de (necessitem) poesia mes que tot. E l’Anna, nos regala dab poèsia dens totas las varietats de la lenga nosta. A l’Anna, li agradan los nostes mots. E jo, a l’Anna que l’aimi.
Un aute prèmi, l’envii a la Roser, plan segur. Cada còp que i passi, per l’Arbre Sec, au ras de Viladamat en Empurdan, pensi ad era (en ella). La Roser se revolta, denoncia aquera societat de mèrda, la nosta societat. Denoncia la violéncia e l’injustícia. Hè gòi de véder aquesta capacitat de revoltà’s. Que’ns balha espèr e coratge. De mes, la Roser qu'aima los nostes mots e la poesia. Ei per tot aquò que l’aimi, la nosta Roser zelada. Sabi plan que no’n harà pas arren d’aqueth prèmi, n’a dejà recebut un arramat. Aquò rai. La Roser ne harà çò que volha.
Un aute prèmi, l’envii a un « país » men (lo men país, vos parli pas d’estat, nosautes nomadas nse’n fotem deus estats) au Mika, de Saragòssa, pr'amor que m’agrada lége'u tot dia. E pr'amor que s’ei perdut dens los crums de la Baltica, e qu’a la nostalgia au país. E qu'ei poèta. E que hè víver l’aragonés. Ei per tot aquò que l’aimi. Serà un prèmi compartit per los sons dus blogs, l’aragonés e lo castelhan. La mietat tà cada un. Los dus blògs ne fòrman sonque un, en realitat.
Un aute prèmi, l’envii a la Violette, de la vila de Gràcia. Pr’amor que li agrada la lenga francesa, la mea prumèra lenga. E pr’amor que m’i senti plan a casa de la Violette. A d’estile, s’i minja plan e l’atmosfèra i ei mes qu’agradiva. A la Violette que l’èi aimada de tira (de seguida).
Un aute prèmi, l’envii au Tam, soi fan deu son blog e l’aimi, lo tipe. M’i retròbi dens son blòg. Que’ns regala dab fòtos geniaus e dab tèxtes en occitan que son de pèças d’antologia. E que luta per conservar un semblant de cultura dens lo país de Sarkozy.
E lo darrèr prèmi, o lo prumèr, lhèu lo mes bèth, ben òc,…va tà la Mela. Ò, ac sabi, n'ei pas tostemps finet, finet, lo son blòg, mès me comenci de la conéisher a la Mela. Non v’i cau pas enganar. Ei generosa, umana, fineta quan e vòu plan, e auratz remarcat : que sap manejar la lenga com cau. Qu'ei dotada, la Mela. E que’m hè arríder, e quasi plorar a còps... Li agrada l’erotisme e vòu partatjar sa sciéncia ? I a pas mes solidari qu’aquò. Non, no's cau pas deishar enganar. La Mela ei un pauc com ua monaca russa, mès dab ua diferéncia : la de deguens n'ei pas ua replica de la de dehòra. Jo, a la Mela que l’aimi. Qu’aimi la de dehòra e la de deguens, la Mela sancèra.
E tots los autes de la lista? E ben, m’an balhat sonque lo dret a set causidas…aquò non vòu pas díser que n’aimi pas los autes. Si los èi hicats dens ma lista de ligams, b’ei que i a rasons de las bonas !
divendres, 21 de desembre de 2007
Bilingue isch g'fezt !
Tomi Ungerer : Bilingue isch g'fezt ! *
----------------------------
E trilingüe, encara miélher !
Un trilingue, noch besser ;) !
____________________________________
*Bilingüe es "cool", (en alsacian)
dijous, 20 de desembre de 2007
Nostàlgia 2 : desprès de la boirada
La balena d'Oriñón, el monte Candina, les prades de Valverde, amb les restes de terrasses del temps quan eren cobertes de vinyes de Txacolí, i la finca que es va fer construir Don Diego Cacho Sierra el 1735, i l'àntic camí de Liendo cap a Bilbao, i la platjeta de San Julián, i les restes de l'efímer moll de la Soledat que va necessitar la construcció del túnel que passa a sota de l'atalàia de Laredo... El moll va ser destruït per un temporal a penes un any desprès de la seva contrucció el 1863 i moltes barques foren perdudes :
"Si quieren saber, señores,
Qué hay en Laredo,
Hay un muelle de azúcar,
Y de caramelos,
Encima de la garma
Lo han fabricado
Los caciques que inventan muelles
En contra de un laredano."
Arsenio Lazbal
Lazbal era l'adversari de Pepe Lastra que va fer construir aquest moll, inútil de buscar aquell poeta a la wiki, lol!
dimarts, 18 de desembre de 2007
Nostàlgia
súbito estalla el fiero galernazo
las antes quieta aguas se embravecen
y el mar, y el viento y las tinieblas crecen,
y mengua el día, el corazón y el brazo
Amós de Escalante
dilluns, 17 de desembre de 2007
Pensée du soir
Tout le monde a l’air de rien.
Moi je ne suis pas tout le monde.
Pourtant, j’ai l’air de rien.
J’ai l’air de rien d’un autre monde.
Alfonso Madruga
dissabte, 15 de desembre de 2007
Serà l'infèrn exotermic o endotermic ?
Ai trobat aquesta jòia sus l’excellent blòg de Thierry Offre (l’Embolígol).
Serà l’infèrn exotermic o endotermic ? (Question bonus a un examen de fisica-quimica de l’Universitat de Nantèrra). Vaquí la responsa d’un estudiant, virada en lengadocian per vòstre servidor, aqueste còp pas en gascon, ai agut pietat de mos lectors catalans ;), trobaretz la version originala francesa sul blòg de Thierry !!!
En primièr, nos cal saber coma varia la massa del infèrn en foncion del temps. Nos cal tanben saber amb quinas frequéncias las anmas dintran e sortisson de l’infèrn. Me pensi que podem postular sense cap de risc qu’un còp dintradas en infèrn, las anmas ne sortisson pas jamai. Doncas, cap anma ne sortís pas.
Egalament, per calcular lo nombre de las dintradas de anmas en infèrn, nos cal examinar lo foncionament de las religions diversas qu’existisson pel mond al jorn de uèi. La màger part d’aquestas religions afirman que si sètz pas dels lors, acabaretz en infèrn. Coma, de religions, n'i a fòrça mai d'una qu’exprimisson aquesta règla, e coma la gent pertanh pas a mai d’una sola religion, podem predire que totas las anmas acabaran en infèrn.
Ara examinem la velocitat del cambi del volume de l’infèrn, ja que la lei de Boyle precisa que « per tal que la pression e la temperatura demòren constantas en infèrn, cal que lo volume de l’infèrn se dilate de manièra proporcionala a la dintrada de las anmas ». Per consequent, aquò pòt menar a doas possibilitats :
1. L’infèrn se dilata amb una velocitat mendre que la de la dintrada de las anmas en infèrn, doncas la temperatura e lo volume de l’infèrn creissaran infinidament fins que l’infèrn espète
2. Si l’infèrn se dilata a una velocitat mai granda que la de la dintrada de las anmas, alara la temperatura baissarà fins que l’ infèrn se gèle completament.
Quina ipotèsi causir ? S’acceptam lo postulat de ma camarada de classa Jessica que me diguèt pendent ma primièra annada d’estudi: "que farà fred en infèrn abans que colque amb tu " e, prenent en compte lo fait que colquèri amb ela la nuèit passada, doncas l’ipotèsi 2 deu èsser la vertadièra. Aital, soi segur que l’infèrn es exotermic e qu’a dejà gelat… Lo corollari d’aquela teoria es que, ja que l’infèrn a dejà gelat, en consequéncia pòt pas acceptar mai de personas e doncas existís pas pus, çò que daissa lo paradís coma opcion unica en provant l’existéncia d’un ésser divin, çò qu'explica per qué, la nuèit passada, Jessica s’aturava pas de cridar : " O… mon Dieu ! "
dijous, 13 de desembre de 2007
Un poc de publicitat gratuïta : Natura al teu jardí.
diumenge, 9 de desembre de 2007
Cantas nadalencas (a la mea mòda)
A casa deus Peirotons, ja que i son tots judius (lhevats lo vòste servidor e los gats), no's festeja pas Nadau. Doncas cap sapin de Nadau e enqüèra mens de presep a casa. Mès que festejan Hanokkà, que dura mei longtemps, ua setmana sencera. Tà celebrar Hanokkà, que'vs cau aver un candelèr de nau brancas (aperat hanokkíya), dont ueit e son alinhadas e ua demora generaument a despart (o mei hauta que las ueit autas), aquesta unica qu'ei la deu shamash. Dab la candela deu shamash, òm aluca ua candela lo prumèr dia, duas candelas lo dusau dia, tres candelas lo tresau dia eca. Tot aquò que's hè tot dia a boca de nuèit en recitant benediccions e en cantant lo "Maoz tsur", la canta de Hanokkà. Qu'ei l'ocasion de's minjar pastís e de's hèr presents.
Uei que festejam lo seisau dia de Hanokkà. Que v'èi trobat ua canta en judeo-espanhòu (dab accent anglés, mès aquò rai) que va plan: ocho kandelikas :-))
Dab la version hip-hop entaus joens (quan e vòu plan funcionar, qu'ei un pauc poirida, aquera video. Comença malament, sens son, cau pacientar. A vegadas, veiratz un messatge disent que la video "is no longer available". Mès no'us cau pas créder. Qu'i cau sonque tornar mei tard! )
Cambia un pauc de Santa Nuèit, non?
Bon, judiu o pas, lo vòste servidor qu'a plan lo drèit d'aimar los cants de Nadau. Tè, un que m'agrada hèra qu'ei la Nadala de Llocnou d'En Fenollet, un vilatge deu País Valencian. Per au mens duas rasons.
En prumèr, jo que soi un fan incondicionau de Pep Gimeno "Botifarra" e de Lola Tortosa, dus "cantaors" valencians deus grans.
En segond, lo Raimon Fenolhet qui fondè aqueth Llocnou, au ras de Shàtiva a la comarca de la Costera, au sègle 13, qu'èra plan de la familha deus vescomtes de Fenolhet, en Lengadòc, a la termièra dab Catalonha. Los Fenolhets qu'avón avut un arramat de problèmas dab l'Inquisicion per estar catars, e n'ei pas impossible que la fe catara estosse ua de las rasons qui mièn de Fenolhets a acompanhar lo rei Jacme I lo conqueridor cap au sud.
(gas.) presep = (cat. ) pessebre
(gasc) miar = (leng., cat.) menar
dissabte, 8 de desembre de 2007
Lo fustièr e la chòta
Ieu sabi un conte.
Un còp èra, un fustièr viviá ambe sa femna dins un ostalòt a l’aurièra d’un bòsc. Un jorn, mentre que se’n tornava del vilatge, apercebèt una chòta, ajaçada en plen mitan de la rota. L’òme s’apropièt de l’aucèl, pròche, tot pròche. Mas la chòta se boleguèt pas, semblava ferida e malurosa coma de pèiras.
“Tè, se diguèt lo fustièr, vaquí una choteta en plan mal estat. Sembla ferida e malurosa coma de pèiras. Se la daissi aquí, segur que sobreviurà pas. Me la cal emportar amb ieu per que morisca pas ».
Tanlèu dit, tanlèu fait. L’ome se sortiguèt una caissa de fusta, i botèt un pauc de palha dedins, i pausèt doçament l’aucèl e se l’emportèt amb el a l’ostal .
- Femna, diguèt l’ òme, gaita çò qu’ai trobat.
E de qu’as trobat ? li demandèt sa femna
- Ai trobat una chòta que bolega pas, que sembla ferida e malurosa coma de pèiras.
- E de qué vòls far amb aquesta chòta?
- Vòli la sonhar coma cal per que se’n pòsca tornar al bosc e i viure coma las autras chòtas.
- Fas coma voldràs, mon òme.
Alavetz lo fustièr bastiguèt una cabana de fusta, una cabana sana e plan polida, amb una porta trelissada e un finestron a mièg dobert. I placèt endedins un ajocador contra la paret, e sul ponde un bòl d’aiga clara e un troceton de formatge. E començèt de sonhar la chòta coma caliá per que se’n poguèsse anar e viure coma totas las autras chòtas del bòsc. La visitava plan sovent e li parlava tot doçament a l’aurelha.
Pauc a pauc, la chòta comencèt de se tornar bolegar, de beure d’aiga fresca e de se prene de mirguetas atraidas pel formatge. Al cap de qualques jorns, l’òme decidèt qu’èra temps de daissar la pòrta de la cabana doberta. Fasiá encara plan clar e la chòta èra a dormir. Lo fustièr se n’anèt pujar a son talhièr coma o soliá far cada vèspre.
Començava d'èsser nuèit. Lo fustièr èra a trabalhar quand tot sobte ausiguèt:
"Òu-òu" !
Èra la chòta que lo gaitava.
"Adieu pichòta, li diguèt l’ome, plan content de véser que l’aucèl aviá quitat lo cabanon.
"Adieu l’òme", li respondèt la chòta.
E comencèron de charrar. L’aucel li racontèt sa vida de chòta. E el, encantat, se botèt a li contar sa vida de fustièr. Puèi la chòta se n’anèt caçar tota la nuèit abans de se’n tornar dormir dins son cabanon.
L’endeman ser, lo fustièr èra a trabalhar quand tot sobte ausiguèt:
"Òu-òu" !
Èra la chòta que lo gaitava.
"Adieu pichòta", li diguèt l’òme, plan content de la companhia de la chòta.
"Adieu l’òme", li respondèt la chòta.
E comencèron de charrar. La chota li racontèt çò qu’aviá fait la nuèit passada, e lo fustièr li contèt sa jornada.
E aquò contunhèt de se passar aital cada vèspre pendant de setmanas. Mas aquò podià pas durar per çò que las chòtas son faitas per viure al bòsc ambe las autras chòtas, pas dins de cabanons.
Un vèspre, a boca de nuèit, lo fustièr èra a trabalhar quand tot sobte, ausiguèt :
"Òu-òu" !
Èra la chòta que lo gaitava.
"Adieu pichòta", li diguèt l’ òme, plan content de la companhia de la chòta.
- Adieu l’òme, li respondèt la chòta. Lo printemps es tornat, ara es temps per ieu de me’n tornar al bòsc, de me trobar un nis e de viure coma totas las autras chòtas. Sustot, te cal pas èsser triste ni cercar a me trobar, pas jamai.
- Soi plan content, li diguèt l’òme. Èra per aquò que t’emportèri a l’ostal.
Alavetz, la chòta s’envolèt cap al bòsc e desapareguèt.
Çaquelà, lo fustièr èra pas tranquille. Cada vèspre, mentre qu’èra a trabalhar, parava l’aurelha per assajar d’ ausir lo òu-òu de la chòta mas ausiá pas sonque de bruits de sarra, de rabòt e de martèl. E aquò lo faguèt triste. Alara comprenguèt qu’èra pas tant la chòta qu’aviá agut besonh d’el, mas puslèu el qu’aviá besonh de la chòta.
E cric e crac,
Mon conte es acabat.
PS.1
1/ Notas de gràfia e de prononciacion
u en occitan coma en francés (ü)
o e ó coma una u catalana molhèr / muller
ò en occitan coma en catalan
2/ Lexic lengadocian/ gascon / català
/leng. /gas./cat.
ieu / jo /jo
Chòta, chòt, cavèca / (gsc) cavèca, cagèca, gavèca, gauèca /( cat) òliba, xibeca, babeca
Femna, dòna, molhèr / hemna, molhèr / dona, muller
a l'aurièra d'un bòsc / a la boca d'un bòsc / al límit d'un bosc
S’ apropiar / apressà’s / apropar-se
Pròche (francisme) / (cat.) a prop
Se bolegar = se moure
Tanlèu dit, tanlèu fait /tanlèu dit, tanlèu hèit / dit i fet, tan aviat fet com dit
Ostal /ostau / casa
Sonhar / suenhar / curar, assistir
Fas coma voldràs (ind. futur) / Hès com volhas, volhis ( subj. present)/ Fes com vulguis, vulgas (subj. pres)
De notar las formas del subjonctiu present en i compartidas pel gascon e pel catalan, en concurréncia ambe las formas classicas segon los dialèctes : gascon : volhis o volhas, catalan : vulguis o vulgas eca
Alavetz : (cat.) aleshores
Trelissada / entriscada / enreixada
Ajocador / joquèr, ajoc / barrastral
Sus, sul = sus + lo/ sobre, sobre el (article) …
Ponde / taulat, entaulat / sòl
Mirga / soritz / ratolí
Printemps / prima / primavera
Nis / nid, nis / niu
Aver besonh de / (cat.) necessitar
Puslèu/ Meilèu, meslèu / més aviat
dilluns, 3 de desembre de 2007
Un occitan referenciau o unificat ?
Aquerò qu' ei lo subjècte fòrça interessant que'ns prepausa lo Ferriòl dens l'emission de l'infòc. lo Ferriòl i expausa lo problèma de manièra plan clara. E la vòsta opinion que pòt comptar !! Podetz enviar-la a infoc(at)occitania(punt)org ...
Granmercejam YuJi per la video un còp de mei !
En quin occitan e's calerà publicar los tèxtes oficiaus deu govèrn catalan ?
En aranés normativizat ?
Simple, ja l'avem, aquesta lenga ! Mès a despart d’Aran e deus sons entorns, qui emplega l’aranés ? En tot cas, ei plan la fòrma d’occitan pròpia d’un parçan de Catalonha. Si calèva causir ua varietat naturau de l'occitan, que devosse estar l'aranés e cap auta, ce'm sembla.
E si non pas en aranés, en gascon comun normativizat ?
Seré possible sens tròp d’esfòrç. Ja avem ua gramatica de prumèra qualitat escriuta tota en gascon, avem diccionaris gascon-francés-gascon deus bons, nos manca sonque un diccionari generau de la lenga gascona com lo que Pompeu Fabra va escríver peu catalan. Mès a despart deus Gascons, qui’n voleré d’aquesta lenga qui’m sembla enqüèra mei aluenhada de la lenga deus trobadors que n’ei lo quite catalan?
En lengadocian normativizat ?
La temptacion serà grana, pr’amor que lo lengadocian ei la varietat mei afina a la lenga deus trobadors, ei dejà plan normativizada, e s’assembla fòrça au catalan. Mès aquesta causida auré com conseqüéncia probabla la secession deu gascon de l’ensemble occitan, com ac hasó lo quite catalan au sègle passat. Pr'amor que nosautes gasconistas, la volem véder víver, la nosta lenga gascona.
En d’autas varietats ???? Quina??? Per qué ???
La solucion, a mon vejaire, qu'ei un occitan "batua", unificat, de crear, com l'imaginè lo filològue reussenc Miquel Ventura Balanyà.
L'ahèr n'ei pas simpla. Mès si volem evitar l’esclatada de l’ensemble occitan, que seré la decision mei avisada, ce’m sembla. Avem aquí ua oportunitat de non pas mancar. Ja seré temps de seguir l’exemple deus Bascos. Qu’avèvan la medisha problematica au sègle passat. Que van crear lo batu. D'ua de las lengas "mei antigas d'Europa" nascó la mei joena, lo basco batu, ua lenga sintetica nascuda a la fin de las annadas 1960.
Tà jo, los Catalans son d'Occitans com tots los autes. Los Catalans son los eretèrs de la tradicion literària trobadorenca com los autes Occitans. Ac èi dejà escriut. N'ei pas vertat que la lenga trobadorenca i èra ua lenga estrangèra, a Catalonha. Quina idea ! O mei exactament, èra ni mei ni mens estrangèra a Catalonha que dens las autas tèrras d’òc. Era la koiné de l'epòca, lo noste "batua" medievau. La secession catalana de l'occitanisme, au sègle passat, èra mei un ahèr de realisme politic o nacionalista que non pas basada sus d’arguments lingüistics. N’ei sens dobte pas un hazard si la qüestion de la lenga occitana de referéncia son los Catalans eths medish qui la pausan au dia de uei. Non se cau pas amagar la vertat: l'occitan n'ei pas e n'a pas jamei estat estrangèr a Catalonha, e la lenga deus PPCC, bessona deu lengadocian, ei tant occitana com la d'aqueste blòg. La vertat ei que los catalans non volèvan pas aver d'abandonar lo catalan per cap auta varietat occitana, avèvan paur ad aquò. Exactament com nosautes Gascons au dia de uei, avem paur que l'occitan lengadocian hàcia desaparéisher lo gascon.
I auré de causas a díser sus las causidas normativas de Pompeu Fabra, hèra (molt) barcelono-centrista dab hèra paucas concessions tà las autas varietats deu catalan. Si, au dia de uei, la lenga catalana ei amenaçada d'explosion en tres lengas, las causidas normativas de Fabra n'i son dilhèu (potser) pas completament estrangèras. Mès aquò n'ei pas lo prepaus deu men messatge de uei. Simplament, lo catalan n'a pas quitament la complexitat de l'ensemble occitan. Lo catalan que's pòt comparar au gascon, au provençau o au lengadocian, que son tots, lingüisticament, au medish nivèu de complexitat. L'occitan, qui compren totas aqueras varietats, ei hèra mei complexe. Sens la lenga sintetica, lo big-bang occitan, dejà començat per la secession deu catalan au sègle passat, seguirà per la deu gascon, si non pas per d'autas varietats mei. Ei plan aquò çò que volem?
Au sègle passat, Miquel Ventura Balanyà, catalan de Reus, catalanista e occitanista, que'ns tracè las linhas granas de l’occitan unificat. Ua lenga sintetica, referenciau, unica de Clarmont d’Auverha dinc a Guardamar, de Baiona dinc a L’Alguer. La vocacion d'aquesta lenga n'èra pas de se substituir a las varietats parladas. Més qu'era de'ns perméter de tornar trobar la nosta lenga comuna.
Lo men vòt ta l'occitan referenciau qu'ei aqueste: ua lenga sintetica, que sia de cap region en particular, doncas non, pas un dialècte naturau. Sustot pas. Volem ua koiné pan-occitana sintetica.
Que poderà estar co-oficiau a Catalonha dab lo catalan.
Aus País Gascons, que seré co-oficiau dab lo gascon (la lenga d'aqueste messatge),
aus País Lengadocians, que seré co-oficiau dab lo lengadocian,
en Provença co-oficiau dab lo provençau eca…
Alavetz poderam erigir ua estatua a la memòria d’Enric Prat de La Riba a cada vilatge e a cada ciutat d’Occitània, pr’amor la vision qu’avèva exprimida (expressada) s’aurà vaduda realitat. Enfin, tornaram trobar la nosta lenga comuna dens la nosta terra comuna.
"Ni la comparació de la nostra terra amb una altra de civilització més intensa, ni la contemplació dels nostres ideals davant el problema misteriós de deixar la vida feren pedre als meus ulls la grandesa d'aquesta causa que ens ha acoblat tots a treballar per la resurrecció d'una Nació, d'un pensament, d'una cultura, de la qual nosaltres som la branca més sencera.
N'ha perdut moltes de coses la nostra raça. Els qui la parlen d'aquella Catalunya que tanca l'Ebre i acaba als Pirineus, no han sentit bategar l'ànima de la nostra terra, corrent centenars de quilòmetres cap al cor de França. Des del mirador de Durtol, en aquelles hores passades contemplant les planures de l'Alvèrnia i les serres de les Cevenes, quantes vegades havia somnat aquella Nació immensa, aquell aplec de pobles que es podien entendre uns amb altres i que des de València s'estenien per la Mediterrània fins al Rose i les estribacions dels Alps; que pel Pireneu van a confrontar amb les terres basques i toquen l'Atlàntic i el voregen fins les boques del Leire. "
Enric Prat de la Riba
Ara ei lo moment. Lo noste destin se jòga a Barcelona. Quina lenga occitana co-oficiau a Catalonha ? Per qué non la koiné de Miquel Ventura i Balanyà, un pauc retocada ??? Si l'adaptam e l'adoptam, alavetz, jo poderèi escríver: jo tanben lo vòli, mon estat pròpi. Hèra mei gran que non pas la petita Catalonha. Mès dab Barcelona coma capdulh (capital). L'occitan i ei dejà oficiau. Si au sud deu riu Sènia n'i a qui non vòlen pas enténer arren de Barcelona, n'i a d'autes au nòrd de Salses qui, au cap de ueit sègles de separacion forçada, se'n vòlen tornar tà casa...a Barcelona !
diumenge, 2 de desembre de 2007
INGRID
Nous ne t'oublions pas!
NO TE ESTAMOS OLVIDANDO!
QUE TE DEJEN VOLVER A CASA AHORA MISMO, BASTA YA!
D'accord, d'accord. Pas seulement toi. Oui, todos los secuestrados a casa.
Pour vous joindre à la pétition, ça se passe là.
dissabte, 1 de desembre de 2007
En çò deus Peirotons, no' s minja pas de quinsevol causa
...no's minjan pas de carn de gat ni de can.
No's minjan pas tanpauc de carn de chivau...
...ni de pòrc
La Peggy n'ei plan plan contenta! Que's morirà de mort naturau! Mès n'ei pas pressada e en prumèr que vòu jogar dab los bessonets!
Los judius pòden minjar de carn de craba. Mès a vòste servidor, qui n'ei pas judiu e qui se'n fot,
non li agrada pas minjar de mamifèr. Doncas, pas de craba en çò deus Peirotons :P (enfin, qu'ei a díser: pas dens lo plat) :))) !
La Forqueta n'ei plan plan contenta! Que's morirà de mort naturau! E que l'aaaaaaaaaaaaaaaaaaima au son Joanòt!
Bon, anem, zo!


text:
Burgondos
RÈSUMÂ: Pôplo barbaro d'origèna scandinava, los Burgondos sont a la basa d'una rèalitât tèrritoriâla, politica et culturèla que s'est mantegnua pendent sièx siècllos, pèriôda que corèspond a cela de la formacion et de la difèrenciacion de los idiômos nèo-latins. Est dens celi tèrritouèro que s'est dèvelopâye la lengoua houê apelâye lo ples sovent francoprovençal.
RESUME: Peuple barbare d’origine scandinave, les Burgondes sont à la base d’une réalité territoriale, politique et culturelle qui s’est maintenue pendant six siècles, période qui correspond à celle de la formation et de la différenciation des idiomes néo-latins. Et c'est dans ce territoire que s’est développée la langue aujourd’hui le plus souvent appelée francoprovençal.
RIASSUNTO: Popolo barbaro di origine scandinava, i Burgundi sono alla base di una realtà territoriale, politica e culturale che si è mantenuta per sei secoli, periodo che corrisponde a quello della formazione e della differenziazione degli idiomi neolatini. E proprio in quel territorio si è sviluppata la lingua oggi perlopiù chiamata francoprovenzale.
Somèro
Situacion u cinquièmo sièclo[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Dês l’an 120 devant Jèsus-Crist noutra règion ‘l ére ocupâye per los Romens. O fât qu’u comencement du ⅴèmo sièclo la romanisacion ‘l ére quasi complèta, asse-ben diens les hôtes valâyes des Ârpes. L’Empiro ‘l avêt étâ divisâ en doves parties: lo Cuchient pués lo Levant. Diens lo levant, que devindrat l’Empiro Bizantin, la lengoua oficièla ‘l ére lo grèco, pués diens lo cuchient o ére lo latin. D’ense on pôt pensar que quasi tôs los habitants de la province viènêsa (lo payis alobrojo) prègiévont ben lo latin, qu’ére devegnu lor lengoua més habituèla, avouéc tot-pariér des rèstes de la lengoua des Cèltos, diens la prononce pués l’usâjo de quârques mots (per èxemplo lo nant, qu’est un rio diens ‘na comba provonda). Mas cél latin ‘l ére pas més la lengoua classica, cela-que de Cicèron. O ére la lengoua du poplo, lo bas-latin, qu’avêt ja cognu des èvolucions importantes, coment per èxemplo la premiére palatalisacion: devant ‘na e u ben ‘na i la c sè prononciéve pas més [k] mas quasi sûrament [t∫]; méma chousa avouéc la g devant e pués i, que se prononciéve pas més [g], mas [dʒ]: cen o est rèstâ diens totes les lenguoues nèo-latines — a l’excèpcion du sardo — avouéc quasi tojorn ‘na continuacion diens cet’èvolucion, coment en francês pués en francoprovençâl. Les conjuguêsons latines i’ant étâ changiêes, avouéc per èxemplo la disparicion du futuro classico, refêt sur la base de l’enfinitif uquint on apond la fin du vèrbo avêr u prèsent. D’ense lo latin de la fin de l’empiro ‘l ére ja sovent més vesin des lengoues romanes d’ora que du latin classico. Mas o est entre lo ⅴèmo pués lo ⅺèmo sièclo que vant sè formar, que vant sè difèrenciér les lengoues romanes qu’on prèje orendrêt.
Qui sont los Burgondos?[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
On pense que los Burgondos sont vegnus de la Scandinavie; u sègond sièclo après Jèsus-Crist ils érant ja modâs de l’ila Burgundarholm (ora Bornholm), diens la Mar Baltica, pués ils se sont enstalas en Pomèranie. Los spècialistos sont pas d’accôrd sur l’origina des Burgondos; on sât ben qu’ils érant des Gèrmens, mas y en at que diont qu’ils érant des Gèrmens de la bise, coment los Scandinavos, y en at d’ôtros que diont qu’ils érant des Gèrmens du levant, coment los Gots pués los Vandâlos; on sât quasi ren de la lengoua des Burgondos, adonc o est dificilo de sè fâre un’idê prècisa. Los Burgondos vant rèstar ux confins de la Gèrmanie pendent més de doux sièclos, pués sè batre contre d’ôtros poplos gèrmens, mémament des côps contre los Romens. A cet'època ils érant ja crètiens, mas hèrèticos, por cen qu’ils s’érant convèrtis a l’arianismo (lo prétro cirènaïco Arius deséve que Jèsus ‘l ére pas ‘na pèrsona vrément divina, s’on prèfère que ‘l ére pas consubstancièl avouéc lo pâre; adonc los ariens crèyévont pas diens la Trinitât). En 410 la vela de Roma ‘l avêt étâ prêsa per los Vesigots; o at étâ un verét trômatismo por l’empiro, et los Burgondos – coment des mouéls d’ôtros poplos "barbâros" – i' ant profitâ de la situacion. L’an d’aprés ils ant passâ lo Ren por rentrar diens l’empiro, pués en 413 ils ant reciu lo drêt de s’enstalar diens la règion de Worms avouéc lo statut de poplo fèdèrâ pués la mission de sè vèlyér les bornes de l’empiro. En 435 lo rê burgondo Gondichèro dècide d’agrantir son royâmo, et prove de conquerir la province de Bèlgica. Mas lo gènèrâl romen Aetius, avouéc los Hons, bat los Burgondos l’an d’aprés; la chançon des Nibelungen ‘l at reprês cet'histouére por en fâre ‘na granta èpopê, diens laquinta Gondichèro ‘l at niom Gunther (semble que los Burgondos ‘l aviant ja ‘na fôrta tradicion de chançon pués de poèsie). Mâlgrât ceta dèfêta los Burgondos vant recêvre lo drêt de s’enstalar en Sapaudia. O est dificilo de ben dèfenir ceta règion, mas on pôt pensar qu’o est u muens lo tôrn du Lèman, avouéc Geneva coment capitâla.
Lo premiér royâmo burgondo[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lo povêr des rês burgondos sur noutra règion ‘l est durâ de l’an 443 tant qu’a l’an 534. O est pas possiblo ora de racontar tota l’histouére de ceti royâmo, ses guèrres et ses aliances avouéc ou ben contre los Vesigots, los Ostrogots, los Francs, los Alamans et tant qu’a l’an 476 avouéc l’Empiro Romen. Cél royâmo vat étre agranti: des nôblos romens balyont lor vela ux Burgondos, qu’ant ‘na bôna rèputacion. D’ense la vela de Liyon vat fâre partia du royâmo, que prend mémament la bise de la Provence. On sât que lo rê burgondo Gondebâld ‘l ére yon des més pouessients du cuchient; il at proclamâ la lê Gombèta que montre ‘na fôrta volontât d’entègracion entre los doux poplos de son royâmo, los Burgondos pués los Romens. Il at mariâ sa niéce Clotilda a Clovis, qu’est devegnu rê des Francs. Il at favorisâ la discussion entre lo catolicos et los ariens. Sigismond, lo premiér garçon de Gondebâld, ‘l est devegnu catolico et ‘l at fêt construire lo monastèro de Sent-Môris d’Agôno. Mas il at fêt asse-ben quârques grantes errors, pués il at étâ fêt prêsoniér et tuâ per yon des garçons de Clovis. Godomar, lo frâre de Sigismond, ‘l at pu mantegnir son royâmo pendent dix ans, devant d’être batu per los rês mèrovengiens, qu’ant prês tot lo payis burgondo.
L’identitât que rèste[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
D’ense on porêt crêre qu’o est la fin de la Burgondie, que fât orendrêt partia du royâmo des Francs. Mas l’histouére – mémament politica – montre lo contrèro. U comencement los fius de Clovis sè partâjont lo payis burgondo, mas, dês lo règno de Gontran, en l’an 561, la Burgondie est reconstruita. Gontran sè prèsente coment un rê burgondo, et il bâlye lo niom de Gondebâld a son premiér fily. En 575, il bète los Longobards defôr de la Vâl d’Aoûta, que vat fâre partia de ceta novèla Burgondie (il est possiblo qu’el fasséve ja partia du premiér royâmo, avouéc d’alyôr de vat-et-vint entre Franco-Burgondos pués Longobards tant qu’u règno de Charlomagno – méma chousa por la partia francoprovençâla du Piemont). La lê Gombèta vat continuar grant-temps d’étre aplicâye. U comencement du ⅷèmo siècllo tuis los habitants de la Burgondie sont apelâs los Burgondos, los Romens sont disparus. Lo pèlerinâjo a Sent-Môris d’Agôno rassemble tuis los ans de milyérs de gens devant lo vârs de Sigismond.
Lo sègond royâmo de Burgondie[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lo partiâjo de l’empiro carolengien (843) balye quasi tota la Burgondie u royâmo de Lotèro; quand cél-que muert dix ans après, y at ‘na pèrioda de granta confusion; finâlament en 888 un nôblo burgondo qu’at niom Rodolfo se fât proclamar rê de Burgondie a Sent-Môris, et ceti royâmo vat lui asse-ben s’agrantir tant qu’a la Provence. U moment de la mort du dèrriér rodolfien – Rodolfo ⅲèmo – son royâmo serat balyê a Conrado, emperor de Gèrmanie. D’ense, en 1032, la Burgondie ‘l arat forni son èxistence; a cél moment la fèodalitât vat sè betar en place, et l’antico royâmo des Burgondes vat ècllatar en des mouéls d’ètats quasi endèpendents, coment lo comtât de Savouè.
Burgondie et francoprovençâl[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Quand on agouéte ‘na mapa du francoprovençâl, on pôt vér un’ètrange corrèspondance avouéc celaque du royâmo burgondo. S'on prend la mapa de ceti royâmo en l’an mile, il est quasi sûr que tot ceti payis (sen lo comtât de Provence) prègiéve francoprovençâl. A la bise, lo franc-comtês ‘l ére de sûr un dialècto francoprovençâl, qu’at étâ francisâ — oïlisâ — diens los sièclos d’aprés; mémament l’occitan alpin, u mijorn, ‘l at tant de ressemblences avouéc noutra lengoua qu’on pôt pensar a un fènomèno d’occitanisacion. U levant, diens cen qu’est devegnu la Suisse, on sât prod que lo francoprovençâl ‘l at reculâ devant l’alèmanico. U nivô du Forêz et de la Val d’Aoûta, les bornes de lengoues sont restâyes les mémes. On pôt èxplicar la reculâ du francoprovençâl, dês lo comencement du sègond milènèro, per lo manco d’unitât politica (y avêt pas més d’ètat fôrt por lo portar) et de crèacion litèrèra, pués asse-ben per des migracions de gens vegnus d’ôtres règions.
En conclusion, lo francoprovençâl ‘l est la lengoua des Burgondos, mas pas celaque qu’ils prègiévont quand ils sont arrevâs sur la riva du Lèman. La vilye lengoua gèrmanica ou scandinava ‘l at ben vito étâ oublâye. On sarat sûrament jamés ren de ceta lengoua, qu’est disparua sen lèssiér d’ècrit. El est rèstâ diens des mouéls de noms de places pués de pèrsones, mémo se los spècialistos sont pas ben d’accôrd lé-dessus. Mas la transformacion du latin en payis burgondo ‘l at de sûr balyê lo francoprovençâl: adonc noutra lenguoua ‘l est pas celaque des charriéres des Alpes, el est tot simplament ‘na lengoua que s’est formâye diens un tèrritouéro politico et culturèl ben dèfeni, coment totes les ôtres lengoues romanes. On porêt sè fâre la demanda s’il fôt apelar lo francoprovençâl burgondien, coment lo francês ‘l at reciu niom d’aprés los Francs. Mas y arêt un’ ôtra confusion: en anglês burgundian, pués en alemand Burgunder vôt dére borguegnon, et y at ren que ‘na petiôta partia de la Borgogne d’ora yô qu’on prèje francoprovençâl; pués los Savoyârds, los Valdôtens, los Vôdouês, los Piemontês, los Liyonês et tôs los ôtros poriant pas accèptar ceta denominacion. Adonc on dêt gouardar por lo moment ceti crouyo niom de francoprovençâl, ou ben adoptar lo tèrmo arpitan, qu’at pas nan ples de relacion avouéc los Burgondos mas qu’at tot-pariér sos avantâjos.
Bibliografia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- FAVROD J., 2002: Les Burgondes – Un royaume oublié au cœur de l’Europe. Collection Le savoir suisse. Presses polytechniques et universitaires romandes, Lausanne, 142 pp.
- GUICHONNET P. (sous la direction de), 1980: Histoire et Civilisations des Alpes. 2 vol. Privat/Payot, Toulouse/Lausanne, 2 x 420 pp.
- HUDRY M., BERUARD A., CHATEL J. et FAVRE A., 1989: Découvrir l’histoire de Savoie. Centre de la culture savoyarde, Albertville, 240 pp.
- LEGUAY J.-P. et COLARDELLE M., 1983: Le Haut Moyen Âge, in: La Savoie des origines à l’an mil. Ouest France, Rennes, pp. 309-421.
- SCHÜLE E., 1969: Le problème burgonde vu par un romaniste, in: Colloque de dialectologie francoprovençale. Ed. Zygmunt Marzys, Neuchâtel, pp. 27-55.


text:
Taoïsme
Lo Taoïsme ( o daoïsme, en chinés: 道教, e en pinyin: Dào jiāo) es una religion e una filosofia chinesa creada pendent l'Antiquitat. Son principi fondamental es la recèrca de l'armonia amb lo Tao ( tanben romanizat en Dao).
Es practicat coma religion mas s'apuèja pas sus una fòrma divina antropomorfica e conten una vision del mond influenciada pel panteïsme.
Lo taoïsme aguèt, e a encara, una influéncia prigonda sus la cultura chinesa e delà (esp. sus de países vesins coma Vietnam, Corèa, Japon).
Lo nombre de taoïstas es de mal estimar per divèrsas rasons. D'en primièr la posicion antireligiosa del govèrn chinesa faculta pas las recèrcas e la fisança dins los recensaments. Puèi, cal notar tanben que, en China e mai largament dins l'airal que lo bodisme mahayana i es una religion tradicionala, l'apartenéncia a una religion es pas una categoria completament estanca coma dins un fum d'autres países. Se pòt practicar mai d'una religion e, sovent, las quatres grandas tradicions religiosas ( religion tradicionala chinesa, taoïsme, confucianisme e bodisme) se mesclan.
Segon l'universitat Purdue, 13% de la populacion de la Republica Populara de China serián taoïstas[1] (175 000 000 de personas). A taiwan son 33% ( 7 500 0000). I a tanben de communautats taoïstas dins mai d'un país ( Singapor, Malàisia...). Al total, i auriá gaireben 200 000 000 de taoïstas dins lo mond. Lo taoïsme a tanben influenciat la religion tradicionala chinesa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Laozi, nascut en 571 ab. Jèsus-Crist, es lo fondator del taoïsme. Sas idèas principalas son contengudas dins lo Daodejing (道德经). Reprenguèt d'elements ja existents dins la cultura de son temps, en particular la cosmologia de l'Escòla dels Naturalistas ( o Escòla del Yin-Yang). Reprenguèt tanben d'elements eiretats de la religion populara chinesa anciana, çò qu'explica la preséncia d'elements shamanistas dins lo taoïsme. Quatre elements fondamentals compausan lo taoïsme e explican sos rituals:
1. La filosofia taoïsta ( amb lo Daodejing e lo Zhuangzi)
2. Las tecnicas que la tòca es l'obtencion d'un estat d'ecstasi.
3. Las practicas per obténer longevitat e immortalitat.
4. La practica de l'exorcisme.
La primièira fòrma organizada de taoïsme data de la fondacion en -142 del movement dels Cinq Boissèls de Ris, per Zhang Daoling. Aquel movement donèt naissença a l'Escòla dels Mèstres Celestials (天师道). L'Escòla foguèt reconeguda en 215 per Cao Cao que s'apuejèt suls taoïstas per manténer son poder. Del temps de la dinastia Tang (608-917), lo taoïsme venguèt religion oficiala.
La dinastia Song (960-1279) foguèt tanben plan favorabla al taoïsme mas la dinastia Ming (1368-1644) favoriguèt puslèu lo neoconfucianisme. Après la dinastia Song, lo taoïsme poguèt pas jamai retrobar son ròtle de primièr plan e la dinastia Qing (1644-1912) foguèt clarament pròconfucianista e antitaoïsta.
Malgrat una renaissença relativa al sègle XX, lo taoïsme a perdut de son influéncia tot ben que siá una de las 5 religions reconegudas per la Republica Populara de China e que siá la religion de 33% dels Taiwaneses[2].
Doctrina[modificar | modificar la font]
Las doctrinas mai importantas del taoïsme son basadas subre lo Daodejing, lo Zhuangzi e lo Yijing.
Demest las valors mai presadas, se tròba la naturalesa, l'espontaneïtat, la simplicitat, lo destacament, e lo wu wei.
Dao e De[modificar | modificar la font]
Lo Dao (chinés: 道; pinyin: dào) significa 'camin', 'rota', 'mejan' 'metòde' e taben 'doctrina'.
Es definit atal dins lo Daodejing[3]:
Lo Dao que pòt èsser exprimit
Es pas lo Dao absolut;
Los noms que pòdon èsser donats,
Son pas de Noms Absoluts.
Lo SensaNom es l'origina del Cèl e de la Tèrra,
Lo Nomenat es l'origina de tota causa.
Lo Dao es considerat coma indescriptible, sensa nom, eternal, espontanèu e natural. Pòt èsser interpretat coma lo flux de l'univèrs. Lo Dao existís tanben dins cada òme e per aquesta rason totòm pòt descobrir l'imanéncia en el. Seguir l'armonia del Dao es l'objectiu de tot taoïsta practicant.
Lo De (Chinés: 德; pinyin: dé, i.e 'vertut' ) es l'expression del Dao dins una persona que cultiva lo Dao.
Wu Wei[modificar | modificar la font]
Wu wei (Chinés tradicional e Japonés: 無為; chinés simplificat: 无为; pinyin: wú wéi; corean: 無爲(무위); vietnamian: Vô vi) es un concèpte filosofic taoïsta que se pòt revirar per 'non-accion'. Significa que lo que seguís lo Dao e viu en armonia amb el, se compòrta d'un biais natural, confòrme a sa natura.
Dins lo Daodejing, l'actitud del savi es explicada atal[4]:
Lo savi fa tot sensa accion
Presica la doctrina sensa mot,
Agís mas s'apropria pas res,
Accomplís mas demanda pas cap de lausenja
Es perque demanda pas cap de lausenja
Que cap de lausenja pòt pas li èsser dostada.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 2010 Chinese Spiritual Life Survey conducted by the Purdue University's Center on Religion and Chinese Society. Statistics published in: Katharina Wenzel-Teuber, David Strait. People’s Republic of China: Religions and Churches Statistical Overview 2011. On: Religions & Christianity in Today's China, Vol. II, 2012, No. 3, pp. 29-54, ISSN: 2192-9289.
- ↑ Recensament oficial de 2005
- ↑ Daodejing, Libre 1:Los Principis del Dao, 1 Del Dao absolut
- ↑ Daodejing, libre 1 : capitol 2, revirat segon la version de Lin Yutang


text:
Apatosaurus
Er Apatosaurus siguec un genre de dinosaure dera familha des diplodocids que visquec en eth jurassic tardiu en Nòrd-America e que pesaua ues 30 tones. Era un sauropòde gran - eth sòn nom vò díder reptil faus - damb un còth long e un cap petit. Apatosaurus auia de minjar tostemps èrbes baishes ath torn d'un estanh més tanben es huelhes des arbes nauts.
Aguestes, es arringaua damb es sues dents en horma d'espilhes e es tragiaua senceres. Era planta era digerida en eth estomac a on i auien, de segur, petites peires tà ajudar ena digestion (que s'aperen es peires estomacaus o gastrolits).
Eth cap der Apatosaurus adara se cre qu'era com eth deth Diplodòcus. Eth còth ei mès prim, damb 15 vertebres ligades as costilhes. Shens dubte es muscles ancorauen aguesti e permetien qu'eth còth demores fermaments ligat. Es costats des vertebres deth còth e es de darrèr hormen cauitats (pleurocoels) que serveishen tà leujar eth pes total d'aguesti creatures gigants.
Es espines deth còth, maugrat que son plan cortes, comparades damb es de darrèr amassen totun damb muscles poderosi e damb ligaments tà enauçar eth còth. Coma en es Diplodòcus, es espines proches dera base deth còth son divisades pera mitat e, de segur, que dauen un ligam massiu mès que no pas còrrer pes luges.
Era esqueleta[modificar | modificar la font]
Es vertebres de darrèr son mens elaborades qu'es vertebres deth còth mès an espines plan nautes qu'auien de ligar ben hòrt es muscles. En es malucs, cinc des vertebres se fonduzen amassa tà hormar un supòrt massiu pes ossi dera pelvis tà transméter eth gran pes deth cos entas, sons pès grans tanben coma colones.
Era coa ei plan longa tà ua bèstia que caminaua a quate pates (se coneishen 82 vertebres d'un solet individú). Es pates son bastides de horma plan massiva e coma colones ta sostiéner eth pes d'aguest animal gigantal. Es pès son relativaments corts coma es d'un elefant. Ena pata de deuant un det a ua arpa més longa qu'era des aute quate dets. Era pata de darrèr a tres dets damb arpes e dus que son redonds.
Era planta deth pè ei egau as des elefants. An un muscle fibrós tà ajudar ena caminada coma se fosse un talon des umans. Atau, es dets der elefent demoren pas plans sus eth tèrra quan camine, mès demoren sus un muscle fibrat que hé un angle damb eth terra. En desvolopar açò, es elefants an solucionat aguest problema tà caminar.
Cada viatge qu'enaucem eth noste talon demorem desequilibrats pr'amor que tot eth pes demora suportat sonque per un solet pè. Açò cansa plan e es sabates mos ajuden a non cansar-nos pas. Es elefants hen atau mès demorarien plan cansats se caminassen coma nosati. An desvolopat ua auta horma de caminar diuersa ara nosta. Es sauropodes que heien, de segur, atau. Es pès son plans e auien ua mena de talon fibrat ta'ls ajudar a caminar.
http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Apatosaurus33.jpg
Hont: The Illustrated Directory of Dinosaurs and Other Prehistoric Creatures, Greenwich Editions, 2005.