text:
Quatrième de couverture
Autre présentation
Los arreproèrs, qui's transmeten oraument de generacion en
generacion, a còps despuish sègles, que son com la memòria
viva d'ua lenga e d'un pòble e que constitueishen doncas ua
via tà accedir, de manièra agradiva e sovent umoristica, a la
cultura d'aqueste, a la soa mentalitat, a las soas credenças, aus
sons sabers e aus sons usatges. La reedicion deus arreproèrs
amassats per Hatoulet e Picot au sègle XIXau qu'ei estada
enterpresa dab la mira de dar au legedor modèrne la
possibilitat de har un petit viatge dens lo passat bearnés, e mei
generaument gascon, e d'i descobrir faiçons de víver e de
pensar d'autes còps. Entà l'ajudar, l'òbra deus dus autors qu'ei
estada transcrivuda en grafia normalizada e los arreproèrs que
son acompanhats per comentaris qui, de l'ua part, sajan de'n
balhar lo o los sens quan ne son pas mei de bon compréner
uei lo dia e, de l'auta part, de muishar que cèrts arreproèrs e
s'arretròban, dab variacions o pas, en d'autas lengas e en
d'autes país, sii pr'amor l'òmi qu'ei lhèu, fin finala, pertot
parièr, sii pr'amor que los arreproèrs eths tanben e viatjan
dens l'espaci autant com dens lo temps.


c: text/html

text:
Los ganhants del prèmi de literatura 2009
Es a l’Estivada que se remetèron los prèmis als dos ganhants del concors de literatura pels adolescents organizat per l’IEO en debuta de 2009.
Joan-Loís Lavit, President de la jurada e Pèire Brechet, President de l’Institut d’Estudis Occitans balhèran lors prèmis als dos autors ganhants.
Magali Bizot-Dargent emportèt mo primièr prèmi amb son òbra Cronicas pacolinas
Joan Michèu Dordeins emportèt lo segon prèmi amb son òbra Lo Pacte.
Los dos libres seràn editat per IEO Edicions (IDECO).
Qualquas fòtas de la remesa del prèmi a Rodés lo 30 de julhet.
Articles ligats :
IEO a l’Estivada
Jurada del concors
Reglament del prèmi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1168
Aquesta pagina concernís l'an 1168 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
En Aquitània, intervencion de la rèina Alienòr per calmar leis ambicions de certanei senhors turbulents, especialament aquelei de l'Ostau de Lusinhan.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Lo protectorat franc sus lo Califat foguèt rapidament contestat e lo rèi de Jerusalèm organizèt una expedicion novèla ambé lei Bizantins. Lo visir Shawar cambièt encara d'aliança e demandèt tornarmai l'ajuda de Nur ad-Din que mandèt per lo tresen còp son luòctenent Shirkuh amb una armada dins la region. Pasmens, au contrari dei temptativas precedentas, teniá tanben lo sostèn dau califa Al-Adid. L'expedicion francobizantina mau capitèt en causa de la manca de coordenacion entre lei doas armadas e de la determinacion deis abitants dau Cairo de resistir a un sètge. Lei dos aliats preferiguèron se retirar avans l'arribada dei renfòrç de Shirkuh.
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion toltèca[modificar | modificar la font]
Conquista de Tula, capitala dei Toltècs, per lei nomadas chichimècs. Conjugada ambé la crisi agricòla 1149-1167, aquela desfacha marquèt lo començament de la disparicion dei Toltècs. Una partida deis abitants abandonèt sa region d'origina per s'installar dins lo nòrd de Yucatan onte s'integrèron au sen dei ciutats-estats maias.


text:
Castèth de Pierrefonds
Lo castèth de Pierrefonds qu'ei ua hortalessa situada dehens lo bòsc de Compenha, dens lo parçan de Valés au nòrd de l'anciana Illa de França (uei dens lo departament de l'Oise de la region de Picardia).
Desmantelat peu cardinau de Richelieu, que ho restaurat per Eugène Viollet-le-Duc au sègle XIX per òrdi de l'emperaire Napoleon III. Aquesta restauracion que ho criticada per'mor de l'òbra de recreacion de Viollet-le-Duc.
Uei qu'ei un musèu e sovent un lòc de viratge de filmes.


text:
Lucian Mengaud
Lucian Mengaud (en francés: Lucien Mengaud; La Vaur, 1804 - Tolosa, 12 de julh de 1877) foguèt un escrivan occitan del país tolosenc que recebèt sovent l'escais de "discípol de Godolin".
Biografia[modificar | modificar la font]
Lucian Mengaud nasquèt a La Vaur en 1804 dins una familha modèsta. Quand èra plan jove, partiguèt per Tolosa ont faguèt mantun mestièr, trabalhèt a la comuna de Tolosa e a l'encòp coma musician e pintor per i poder subvenir a sas necessitats. Foguèt probablament gràcias a l'influéncia de Jansemin, qu'èra son amic, que Mengaud comencèt a escriure en occitan. En 1841 espeliguèt son recuèlh Las pimpanèlas que seriá reeditat puèi jol títol Ròsas e pimpanèlas.
Mas malgrat lo succès d'aquesta òbra es subretot gràcias a l'escritura de las cançons popularas que l'escrivan venguèt popular. Son òbra mai coneguda es la cançoneta la Tolosenca que foguèt mesa en musica per Pèire-Loís Deffès[1]. Foguèt interpretada per primièr còp lo 30 d'abril de 1845 al Teatre del Capitòli e venguèt lèu un classic dins la capitala mondina, al ponch que d'unes la sonèron "la Marselhesa dels tolosans". En 1860 publiquèt un fascicul d'una obreta d'un acte: Las aucas del Tomàs de Fonsas Grivas [2].
Mengaud participava pro sovent als salons tolosans e en 1864 anèt al Salon parisenc, mas la premsa francesa foguèt pas ges amicala amb el.
Aprèp sa mòrt la vila de Tolosa, per omenatjar sa figura de poèta, faguèt plaçar son bust en 1894 dins lo Jardin del Grand Redond.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Las pimpanèlas (1841)
- A trompeur, trompeur et demi (1856)
- Las aucas del Tomàs de Fonsasgrivas (edicion de 1867)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Ròsas e pimpanèlas (grafia localista) a Google books
- Las aucas del Tomàs de Fonsasgrivas a Gallica.fr
- A trompeur, trompeur et demi a Gallica.fr
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Francis Loubatières, in Le Dictionnaire de Toulouse, Loubatières, 2004
- ↑ Biografia de Mengaud per G. Barsotti dins Mesclum


text:
Nombre entièr
En matematicas, un nombre entièr o entièr relatiu se presenta coma un entièr natural amb un signe positiu o negatiu qu'indica sa posicion[1] al respècte de zèro sus un axe orientat. Los entièrs positius (superiors o egals a zèro) s'identifican als entièrs naturals: 0, 1, 2, 3… alara que los entièrs negatius son lor opausats: 0, −1, −2, −3… L'entièr zèro el meteis es doncas lo sol nombre a l'encòp positiu e negatiu[2].
Un nombre real es entièr s'es sens partida fraccionària, es a dire se son escritura decimala compren pas de chifra (mai que zèro) « aprèp la virgula ».
Los entièrs relatius permeton d'exprimir un bilanç de variacion d'unitat (positiu per un ganh, negatiu per una pèrda) o una posicion sus un axe orientat discrèt, a respècte d'un punt origina. Donan un sens a la diferéncia de dos entièrs naturals quins que sián.
L'ensemble dels entièrs relatius es notat[3] « Z », letra capitala grassa dins los tèxtes dactilografiats, pauc a pauc remplaçada per la grafia manuscrita amb una dobla barra oblica: « ». La preséncia d'un asterisc en exponent (« Z* ») designa en general l'ensemble dels entièrs relatius non nuls, quitament s'aquela notacion es utilizada a l'encòp[4] per l'ensemble dels elements inversibles, es a dire lo parelh d'entièrs {−1; 1}. La notacion « Z− » designe l'ensemble dels entièrs negatius. Es mai rar de trobar la notacion « Z+ », remplaçada per la notacion « N » dels entièrs naturals per identificacion.
Aquel ensemble es (totalament) ordenat per la relacion de comparason usuala eretada dels entièrs naturals. Es tanben provesit de las operacions d'addicion e de multiplicacion que fondan la nocion d'anèl en algèbra.
Los entièrs relatius son a vegadas nomenats entièrs racionals, (jol nom de rational integer en anglés), e coma cas particulars d'entièrs algebrics sul còrs de nombres dels racionals. Utiliza aquel nom Nicolas Bourbaki e qualques matematicians s'inscrivent dins lo movement de las matematicas modèrnas, d'entre que Georges Papy.
Somari
Motivacion[modificar | modificar la font]
La principala rason de l'introduccion dels nombres negatius es la possibilitat de resòlvre totas las equacions de forma:
- a + x = b, onte x es l'inconeguda e a e b son de paramètres.
Dins l'ensemble dels entièrs naturals, sonque aquelas equacions an una solucion.
- 5 + x = 8 se e solament se x = 3
- 9 + x = 4 a pas de solucion dins l'ensemble dels entièrs naturals. Possedís una solucion dins l'ensemble dels entièrs relatius qu'es -5.
Fragments d'istòria[modificar | modificar la font]
La primièra mencion a de nombres negatius apareis dins de tèxtes indians coma l'Arybhatiya del matematician indian Âryabhata (476 - 550) onte son definidas las règlas d'addicions e de sostraccions. Los nombres negatius apareisson alara coma representant de deutes e los nombres positius coma de ganhs. Qualques sègles pus tard, dins los escrichs del matematician persan Abu l-Wafa (940 - 998), apareguèron de produchs de nombres negatius per de nombres positius. Pasmens lo nombre demòra encara ligat a de quantitats fisicas e lo nombre negatiu a gaire d'estatut legal. al Khuwarizmi (783 - 850) per exemple, dins son obratge la Transposicion e la reduccion perferís tractar 6 tipes d'equacions del segond gra al luòc d'envisatjar de sostraccions.
En Euròpa los nombres relatius apareguèron tardièrament ; s'atribuís en general a Simon Stevin (1548 - 1620) la celèbra règla dels signes pel produch de dos entièrs relatius. D'Alembert (1717 - 1783) dins l'Encyclopédie evòca lo nombre relatiu coma una idèa dangierosa.
« Cal avoar qu'es pas aisit de fixar l'idèa de las quantitats negativas, & que qualques abils gents an en mai contribuit a l'embolhar per las nocions pauc exactas que ne donèron. Dire que la quantitat negativa es en dejós de res, es avançar una causa que se pòt pas concebre. Aqueles que pretendon qu'1 es pas comparable a - 1[5], & que lo repòrt entre 1 & -1 es diferent d'un rapòrt entre - -1 & 1, son dins una dobla error: 1(...) N'i a doncas pas vertadièrament & absoludament de quantitat negativa isolada: - 3 pres abstrachament presenta a l'esperit pas cap d'idèa. » (D'Alembert, diccionari rasonat de las sciéncias, dels arts e dels mestièrs)
Cal esperar encara dos sègles e l'aveniment del formalisme per veire aparéisser una construccion formala de l'ensemble dels entièrs relatius a partir de las classas d'equivaléncia de parelhs d'entièrs naturals
Es a Richard Dedekind (1831 - 1916) que se deu aquela construccion. El meteis utilizava la letra K per designar l'ensemble dels entièrs relatius. Mai s'utilizèt d'autras convencions, fins que Nicolas Bourbaki popularize l'usatge de la letra , iniciala de l'alemand Zahlen (nombres)[6]
Règlas operatòrias[modificar | modificar la font]
Dins un nombre relatiu, se distinguís son signe (+ o - ) e sa valor absoluda: - 3 a per valor absoluda 3.
Addicion[modificar | modificar la font]
La soma de dos entièrs de meteis signe s'obten en addicionant las doas valors absoludas e en conservant lo signe comun
- (-3) + (-5) = -8 escritura que s'abreuja en -3 - 5 = - 8 suppriment lo signe operatòri +
La soma de dos entièrs relatius de signe contrari s'obten en calculant la diferéncia entre las doas valors absoludas e li balhant lo signe de l'entièr qu'a la pus granda valor absoluda
- (+3) + (-5) = - 2 escritura que s'abreuja en 3 - 5 = - 2
Multiplicacion[modificar | modificar la font]
Lo resultat d'una multiplicacion se sona un produch. Lo produch de dos nombres relatius de meteis signe es totjorn positiu (+) e s'obten ne fasent lo produch de las valors absoludas:
- (+3) × (+4) = +12 que s'abreuja en 3 × 4 = 12
- (-3) × (-7)= + 21 = 21
(lo + essent pas obligatòri se lo produch es pas negatiu)
Lo produch de dos nombres relatius de signes diferents es totjorn negatiu (-) e s'obten en fasent lo produch de las valors absoludas
- (+7) × (- 4) = - 28
Règla dels signes
- mai multiplicat per mai, dona produch mai.
- mens multiplicat per mens, dona produch mai
- mens multiplicat per mai o mai multiplicat per mens dona produch mens
Ensemble dels entièrs[modificar | modificar la font]
Construccion[modificar | modificar la font]
L'anèl Z dels entièrs relatius pòt èsser vist coma lo simetrizat del semianèl N dels entièrs naturals.
Estructura[modificar | modificar la font]
L'ensemble dels entièrs relatius, amb las seunas leis d'addicion e de multiplicacion, es lo prototipe de la nocion d'anèl. S'agís quitament d'un anèl euclidian, en referéncia a la division euclidiana. Es doncas tanben principal e factorial.
Se pòt provesir de la topologia discrèta associada a la distància usuala definida per la valor absoluda de la diferéncia, que ne fa un espaci metric complet. Las solas autras distàncias compatiblas amb l'estructura d'anèl son las distàncias -adicas, onte es un nombre primièr.
L'estructura de grop additiu (Z, +) es un grop monogèn sens torsion, es a dire un grop abelian liure de reng 1.
L'ensemble Z es totalament ordenat per la relacion d'òrdre usual.
Los entièrs relatius forman un ensemble denombrable infinit.
Extensions[modificar | modificar la font]
L'ensemble Z dels entièrs relatius se cabussa dins l'ensemble dels nombres decimals, notat D, qu'el meteis es una partida de l'ensemble dels nombres racionals notat Q.
La nocion d'entièr es espandida per la definicion dels entièrs algebrics, que son als divèrses còrs de nombres çò que los entièrs relatius son al còrs dels racionals. Los entièrs racionals, es a dire los entièrs algebrics del còrs dels racionals, son doncas exactament los entièrs relatius.
Per cada distància -adica, lo completat de Z es un anèl dels entièrs -adics notat Z, qu'a per còrs de fraccions lo còrs dels nombres -adics, notat Q e que conten Q.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ D'aquela posicion relativa a zèro ven l'adjectiu « relatiu » aplicat a aqueles entièrs.
- ↑ Segon qualques convencions diferentas, en vigor subretot dins los païses anglosaxons, l'entièr zéro es ni positiu ni negatiu (cf (en) Zero).
- ↑ De l'allemand Zahlen, « nombres ».
- ↑ La confusion s'evita amb l'usatge de la crotz de multiplicacion en exponent: « Z× ».
- ↑ paradòxa classica: se -1   1. paradòxa que ven de la frasa incomplèta « los invèrses d'aqueles dos nombres serián rengats dins l'òrdre invèrs », caldriá precisar « los invèrses de dos nombres de meteis signe son rengats dins l'òrdre invèrs ».
- ↑ (en) Earliest Uses of Symbols of Number Theory


text:
Agahar v. Mot fantasiós d'En D. Sumien, calcat suu mot occitano-catalan 'agafar' en version pseudo-gascona, e publicat en lo son libe "Standardisation pluricentrique de l'occitan" Ed. Brepols (cf. en particular lo lexic ajustat a la fin). Lo mot corrècte qu'ei gahar, plan segur. 'Agahar' qu'estó inventat per l'ensenhaire provençau en supòrt entau son projècte d'estandardizacion deu gascon calcada suu lengadocian. Urosament, pas arrés n'a représ aqueste mot. Ved. condrechador.
Aver a, aver de loc. verbau. Que's sòu léger qu'en occitan, lo vèrbe 'aver' qu'auré a s'emplegar seguit de 'de' +infintiu entà significar caler, faler. La construccion 'aver a + infinitiu' que seré un gallicisme. Totun, en gascon, la construccion 'aver a' + infinitiu qu'ei anciana, a mensh que s'agesca d'ua correccion sistematica deus copistas deu sègle 15:
Ossau, 1277: Item statium et ordenam que si la fidance patzere de la bal de Camfranc ave a entrar en la terre d'Ossau o la fidance d'Ossau ave a entrar en la terre de Camfranc per negosii de patz fermar o sercar que tote terre de cada una part lo tengos saub et segur en totz los locxs. (DAG, 17, p1340, par. 2220.
Per contra, dab tier, ténguer, qu'ei plan de + infinitiu.
Arsec, arsèc s.m. Mot pròpiament gascon, corresponent au 'vam' lengadocian (ved. 'vam'). Las duas fòrmas arsec (arséc en graf. EGF) e arsèc que son plan atestadas, en companhia dab ua tresau 'arzéc' segon Palay. La prumèra fòrma 'arsec' (dab e barrat) qu'ei la preferida per Palay, lo dic. Per Noste e lo TeG, çò qui la legitimaré com estandard, mentre Pèire Bèc que s'estima mei la fòrma 'arsèc' per de rasons pro escuras per jo (cf. lo lexic e lo tèxte de "Entà créser au mon).
Lo mot 'arsec' que vien a l'evidéncia de la fòrma frequentativa de seguir: *arseguir (= arreseguir), com 'vam' é vieneré d''anar' (ipotèsi personau). Arsec que's distingueish atau de ressec (de ressecar). Arsec provienent de arseguir, la fòrma dab e tancada n'ei pas l'unica legitima, puisqu'en mei d'un parlar lo vèrbe seguir que hè a l'indicatiu deu present sègui, sèguis, sèc (vediatz, per exemple, la gramatica gascona de R. Lassalle) etc. Dongas, arsec o arsèc, segon lo vòste parlar. Arsec per jo.
Asirar (v.). Atencion aus faus amics occitanistas! 'Asirar' dab la significacion d'odiar qu'ei un occitanisme incorrècte en gascon. Los mots occitans 'asir' e 'asirós' n'existeishen pas en gascon, en catalan tanpòc. Los mots occitans 'asirar', 'asir' e 'asirós' qu'an de's virar respèctivament en 'odiar', 'òdi' e 'verinós'. En gascon, 'adirar' qu'ei sinonime d' 'avejar', 'anujar'. L'adirèr qu'ei la melancolia, quitament lo mau d'amor. En catalan, la fòrma deu mot adirar qu'ei aïrar e la significacion qu'ei dobla: arresentir aversion envèrs quauquarren o quauquarrés e provocar ira, anujar hòrt (en conformitat dab l'etimologia latina: ad ira -re).
Bana (s.f.). Faus-amic occitanista. Lo mot occitano-catalan 'bana' (en catalan: banya, valencian: bana, id.) qu'a la significacion deu mot gascon 'còrn'. N'ei pas briga lo cas en gascon. En la lenga nosta, la bana que i designa lo recipient de metau on s'i transportava la lèit d'autescòps, qu'ei autanplan ua unitat tradicionau de mesura de volume equivalenta a 20 l, haut o baish. Béve'n a banas = béve'n hèra, hòrt.
Biais (s. m;). Lo mot, dab lo sens de 'manèira', qu'ei un occitanisme, la varianta gascona 'biaish' n'a pas aquesta significacion, que jo sàpii. Significacion en tot cas absenta deu diccionari de Palay e considerada com non-gascona per Eric Gonzalès e d'auts (com. personau). De notar lo mot (dab lo sens restrictiu qui ei lo son en gascon) qu'existeish plan en catalan devath la fòrma biaix. Lo Gran Diccionari de la Lenga Catalana (G.D.L.C) que'u considera com occitanisme possible (la prumèra atestacion que remonta tau sègle XV), de fèit un gasconisme possible se non probable. En catalan, lo mot n'a pas briga lo sens de 'faiçon', 'mòda', 'manèira' qu'a lo mot en lengadocian, n'a pas sonque la significacion deu mot francès 'biais' (de biaiser) qui ei la deu mot gascon 'biaish' tanben. Atencion, la locucion occitana 'de tot biais' (adaptada a còps en 'de tot biaish') n'ei pas mei corrècta en gascon qu'en catalan, enqüèra que Pèire Bèc l'emplega atau en la soa pròsa gascona. En gascon, que la cau remplaçar per "de tota faiçon, de tota mòda, de tota manièra / manèira" (cat. de tota manera, de totes maneres).
Blu -a (adj). Gallicisme considerat com incorrècte peu diccionari deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana, de substituir per 'blau', 'blava' (en cat. blau, blava). En gascon literari, blu qu'èra atestat dejà au sègle 17. En gascon corrent, blau com a subst. ne designa pas sonque la macadura, que non la color. Lo gallicisme qu'ei acceptat peu Tot en Gascon, totun 'blau' per 'blu' que i ei tanben. En generau, tots los escrivans gascons contemporanèus qu'emplegan lo mot 'blu' (e non pas 'blau') tà designar la color, dab l'excepcion de P. Bèc. Jig, hens un comentari ad aqueste messatge, que'nse rapèra los lanusquets qu'an la varianta 'blur', 'blura' dab los derivats verbaus 'emblurar', 'emblurejar' e de nes citar lo vèrs de Lasies: "De noste cèu emblurat, güeitatz tostemps la memòria." De fèit, que s'ageish deu procèssus deu matar l'iat per insercion d'ua consonanta (blura e emblurar en plaça de blua, embluar). Entà matar l'iat, qu'ei ua r qui serveish aquiu en plaça de la h gascona dont ei lo ròtle màger totun, aquerò que s'explica per evitar la confusion dab los mots de la familha bluhar etc, de significacion diferenta. Los derivats de blu dab r que son emplegats en Gasconha centrau, segon Palay.
Capitar (v). Dab la significacion d'escàder-s'i, russir, lo mot qu'ei un occitanisme probablament d'evitar en gascon, ja que lo Tot en Gascon l'accepte. La significacion normau de 'capitar' en gascon qu'ei 'entamiar', 'començar' en parlant d'un tribalh, d'ua tasca, que non 'escàder-s'i' (ved. Palay). 'Capitar' n'existeish pas en catalan qui a totun l'adj. 'capitat- ada' qui significa 'en fòrma de cap', mot emplegat en anatomia.
Chepic, peishic, tesic. Los mots 'chepic' e 'tesic' que son practicament sinonimes, 'chepic' que significa cuenta, perplic, inquietèr (P. Morà, dic. TeG). 'Tesic' que significa chepic, torment morau, desir, enveja, irritacion, prurit. Lo prumèr, beròi gasconisme, que resulta probablament de la deformacion per metatèsi de 'peishic' (de peishicar, var. 'pesicar' per confusion probabla dab 'tesicar', fr. pincer; cat. pessigar, oc. pecigar). Lo dusau qu'ei format suu modèle de peishic a partir de l'etimon de tès o tèsa qui significa respectivament crani o cervèth, esperit, idea. Los dus mots que pòden estar emplegats com adjectiu: chepic-a e tesic-a, en concurréncia dab chepicós-a e tesicós-a. D'aquestes mots que derivan los vèrbes 'chepicar' 'chepicà's' 'tesicar' e tesicà's. De notar que la grafia deus mots occitans pecic, pecigar (Dic. Ubaud) n'ei pas acceptadera en gascon, per de rasons evidentas de fonetica.
Condrechador (s.m). Neologisme famós, gessit de l'imaginacion de N' Arvei Cassinhac (diccionari d'occitan.org), en plaça deu mot corrècte "corrector". 'Agahar' e 'condrechador', que son mots emblematics de la fantasia dont son capables los lexicografes, diplomats o non.
Daubun -ua (adj. e pron). Fòrma en biarnés contemporanèu de "daugun" qui ei la fòrma etimologica atestada e enqüèra viva per la Gasconha centrau (Palay). 'Augu' o 'augun', mei ant. 'alcun', qu'ei l'unica fòrma qui trobam en Lespy-Raymond. Que i a un conflicte grafic a prepaus de 'daubuns', que "d'auguns" escriven 'dauvuns' dab arguments deus bons (que'm pensi qu'estó l'Eric Gonzalès qui promavó aquesta refòrma hens Reclams, qu'ac dic de memòria, totun ved. lo comentari de Jig). L'emplec de la fòrma corregida d'auguns que permeteré d'arresólver aqueste conflicte. Atencion, aquerò n'ei pas sonque qu'ua proposicion personau. Lo Tot en Gascon qu'admet com sola fòrma estandard daubun, daubua. En cat. algú e algun-a. En complement d'aquesta nòta, ved. los comentaris de Renaud e de Jig.
Dens (prep): jo que'm pensi que cau lutar contra l'emplec illegitime de la prepausicion "dens' en plaça de 'en' en gascon. 'En' qu'ei la prepausicion de lòc de sens generau, a còps remplaçabla per 'a' en mei d'un parlar, hòrt mei rarament cambiabla per 'dens' (var. 'hens', 'laguens' etc). En francès, la prepausicion gascona 'en' que's pòt virar en 'à', 'dans' e à còps 'sur', segon los cas. En gascon, la prepausicion de lòc 'dens' (var. 'hens', 'laguens', etc) qu'indica , per rapòrt a un espaci precís, ua situacion en un punt interior e non superficiau d'aquest espaci. Autament dit, se la prepausicion de lòc non concerneish pas un espaci precís o si non podem remplaçar la prepausicion de lòc per 'a l'interior de', n'ei pas beròi corrècte de har servir la prepausicion "dens". Qu'ei dongas important de s'avisar lo mot gascon 'dens' non pòt pas servir tà virar sistematicament lo mot francés 'dans' o lo mot occitan 'dins' en gascon, au contra de l'usatge illegitime qu'observam en la pròsa neogascona contemporanèa qui segueish un modèle au còp francés e occitan non gascon. Qu'ei hòrt de dòu har. Lo praube Pèire Bèc, en particular, qu'emplegava de manèira sistematica 'dens' a la mòda occitana (o a la francesa, qui ei la medisha) en frasas on l'usatge de 'en' e seré hòrt mei corrècte en gascon classic. Per exemple, aquestas citacions tiradas de "Entà créser au món": "E que sentiva sos membres qui s'engordishèvan dens ua euforia mojassa contra laquau…" (p 12), Joan que s'ajacèc dens l'èrba navèra (p. 22), …en bèth manobrar la sua victima entà que's presentèsse lo cap en davant, dens un darrèr adiu au món (p.24), ...auquau arresponón, dens un concèrt d'alegrança, totis los hasans de la vesiau (p. 29) etc, etc. Aquestas frasas de Bèc que soan mei francesas que non pas gasconas. En gascon classic, que caleré emplegar 'en" e non pas 'dens' en tots aqueths cas (suu bon emplec de 'en' dab exemples tirats de la literatura, ved. lo messatge aquiu).
Drin (s.m. e adv). Mot essenciaument bearnés e de la partida bigordana mei pròishe de Biarn, sinonime de 'chic', 'pòc'; 'un drin de' = 'un pòc de'. ex. Un drin de pan. Escota drin. Drin a drin = chic a chic= a drins. L'etimologia de 'drin' n'ei pas clara, que deriva dilhèu de bri, bria per addicion de l'afixe diminutiu -in en ua construccion inspirada per la locucion francesa "un brin de' qui avè aquesta medisha significacion. La significacion antinomica (confusion dab 'hèra') qui podem rencontrar en frases exclamativas ('be i avè drin de monde!' per 'be i avè hèra de monde!) que sembla ua invencion recenta e de correccion dobtosa. Los diccionaris deu sègle passat- en particular Lespy, Palay - non repòrtan pas aquest emplec antinomic de 'drin'.
E, se (particulas interrogativas). L'emplec de la particula "e" tà anonciar ua frase interrogativa qu'ei un trèit essenciaument bearnés, lo gascon que s'estima mei d'emplegar "se". En gascon e en aranés: Se voletz minjar? o mei simplament: voletz minjar? En bearnés: E voletz minjar?
Esquipa (s.f.). Mot incorrècte en gascon contemporanèu e mei generaument en occitan, emplegat per la redaccion deu Jornalet en plaça deu mot corrècte 'equipa'. Aquesta varianta dialectau dab s deu mot equipa, ne l'èi pas vista enlòc mei (cf. los diccionaris de gascon, en particular lo basic deu CPLOc e Tot en Gascon, tots dus qu'an equipa shens s e non esquipa). En Gaby Balloux que'nse sinhala la fòrma dab s qu'ei plan atestada dab lo vèrbe 'esquipar' en gascon deu sègle XV (ved. lo son comentari), per aquò qu'ei la fòrma shens s qui ei estada retienguda (equipa, equipament e equipar) hens lo dic. TeG. En cat. equip (s.m.).
Estar nueit o estar nueits (locucion). Tà arrevirar l'expression francesa 'il fait nuit', lo gascon qu'a l'expression qu'ei nueit o qu'ei nueits (Qu-ey noéyt, qu-ey noéyts, ved. Palay). En d'autes parlars: qu'es nèits, qu'es nèits barrada (Arnaudin, cf. Grammaire de R. Lassalle), 'qu'èra netses, qu'èra netses' (recueilli en Barousse par R. Lassalle). De la medisha faiçon, tà díser de nueit, l'aragonés que ditz de nueits e lo catalan de nit o de nits.
Exemple, eishimple. Exemple qu'ei un mot format a partir deu mot latin exemplum. Qu'ei commun a mantua lenga romanica, dont lo catalan. En occitan com en catalan, lo mot 'exemple' que hè partida deu lexic estandard. Com la fòrma anciana èra grafiada e prononciada de manèira plan diferenta de la modèrna, eishimple en gascon, exempli o eximpli en catalan (dab x = sh), la question de l'influéncia francesa que's pausa entà la causida de la fòrma normativa contemporanèa en aqueste cas com en d'autes. Que cau notar la fòrma antiga n'ei pas dehenuda peus linguistas occitanistas, per de rasons pòc claras e probablament illogicas. Dilhèu que serà pr'amor l'atestacion qu'ei sonque gascona, que manca en occitan non gascon?... De notar que la prononciacion eixemple (= eishemple) qu'ei enqüèra viva en catalan (ved. lo D.C.V.B., adrèça exemple), enqüèra que non admetuda en la lenga estandard.
Ved. lo comentari de Jig, a l'origina d'aquesta nòta.
En gascon:
"Qu’esclairatz son pòble de las arrajas de vòstes bons eishimples." (d’Astròs) (sègle 17).
A Baiona, lo mot atestat en archius qu'èra ishemple (grafiat atau, sègle 14) cf. DAG.
En catalan:
"Per les paraules vanes de les gents, hom no's deu estar de donar bon eximpli." (Lull, sègles 13-14).
Lo cas d''eishimple' n'ei pas isolat, ved. tanben 'eishilh', 'eishilhar', 'trimfe', 'trimfar' e quitament 'g(u)arentir' remplaçats respectivament per 'exili' , 'exiliar', 'trionf(e)', 'trionfar' e 'g(u)arantir'. De tota la seria, sonque 'garentir' qu'estó promavut peus linguistas occitanistas (shens succès), motivats qu'èran per la mòda fobica anti-"francesisme". Curiosament (o non), los autes cas n'eston pas considerats, pròva que lo gascon e'us pausa problèma en l'encastre de l'occitan, a maudespieit de las bèrojas frasas de principi. La règla d'ua fòrma istorica d'un mot com causida de normativizacion (fòrma dita 'classica') edictada peus quites lingüistas occitanistas non sembla pas aplicà's quan la dita fòrma ei gascona. Sequenon, perqué adoptar 'exemple', 'exili' e 'trionf' e non pas 'eishimple', 'eishil(h)' e 'trimfe' qui son las fòrmas genuinas d'atestacion la mei anciana? Non serà pas per anti-gasconisme? La question qu'ei pausada.
Exili , eishil, eishilh; exiliar, eishilhar (n.m., v.). 'Exili' qu'ei un neologisme format a partir deu mot latin exilium, comun a l'occitan non-gascon, au gascon e au catalan. Aqueste neologisme que s'ei substituit a la fòrma genuina eshilh o eshilh comun aumensh au gascon e au catalan qui trobam en manuscrits medievaus devath las fòrmas graficas yxil, exilh e, en catalan, exill. En gascon, la fòrma anciana e(i)shilh qu'apareish grafiada peu prumèr còp (1443) com 'yxil' (de léger probablament eshilh, com fil representava hilh), mei tard exilh (dab x = sh) . Que trobam lo vèrbe corresponent, grafiat eshilhade (sic), en un manuscrit bearnés (cf. Lespy). Las fòrmas eishilh e eishilhar (gr. IBG: echìlh, echilhà) qu'aurén d'estar acceptadas puishque genuinas e plan atestadas mei d'un còp. De notar lo Tot en Gascon qu'admet la fòrma 'eishil' (adaptacion grafica de 'yxil'), jo que'm pensi que la caleré corregir en eishilh en acòrd dab la proposicion grafica de J. Lafitte (ved. la soa reedicion deu Lespy-Raymond) e en acòrd dab lo títoh deu recuelh de novèlas deu quite Pèir Morà: letras d'exilh (per: letras d'eishilh). Los mots modèrnes exili e exiliar que son los solets acceptats peu diccionari deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana. Ved. tanben 'exemple', 'eishimple'.
Fòrma (s.f.). La fòrma deu mot dab l'accent grèu qu'ei corrècta (cf. CPLOc e Tot en Gascon), 'forma' que n'ei tanben segon lo CPLOc. Formar (o/ò) qu'ei en particular normatiu en estandard biarnés, mentre que formar (o/o) n'ei en l'aranés. En cat. forma /o/)
Galèc-èga. Gentilici de Galícia (país au nòrd occidentau de la peninsula vesia), inspirat peu mot deu lexic trobadorenc galic, galec. Lo mot 'galèc' n'ei pas gascon, tanpòc admés peu Congrès Permanent de la Lenga Occitana - CPLOc- qui a causit lo mot 'galician'. Qu'ei 'galician' tanben en gascon (cf. Tot en Gascon). A prepaus de las significacions deu mot medievau galic, galec, ved. aquiu.
Garentir v. Arcaïsme preconizat per En D. Sumien e d'auts, non acceptat peu diccionari basic deu Congrès Permanent, de substituir per 'g(u)arantir' (segon lo CPLOc e lo Tot en Gascon). Totun, garentir qu'èra enqüèra viu en gascon literari deu sègle 17. Qu'èi consacrat un message ad aquesta question, clicatz acitau. En cat. garantir.
Hap (s.m), hapa (s.f), hapar (v) Gasconismes corrents, desconeguts de l'occitan non-gascon e deu catalan, ved. aquiu entaus explics.
Horar (v.), horadar (v). Qu'existeishen dus vèrbes 'horar' plan distints en gascon. L'un que vien deu latin fullare e correspon a l'occitan folar (en gascon, que disem tanben 'pèhorar' tà eliminar tota ambigüitat), l'aut que vien deu latin forare e correspon a l'occitan forar. Aqueste dusau vèrbe 'horar', en via d'extincion, qu'ei generaument remplaçat peu son sinonime 'horadar', probablament manlhevat de l'espanhòu. La confusion enter los dus vèrbes 'horar' qu'ei evidenta quan se considera lo toponime "carrèra horada" qui, en gascon contemporanèu, ei entenuda com carrèra qu'òm pòt trepejar, dongas "carrèra publica" e non privada. En occitan 'carrièra forada' n'a pas briga aquera significacion, qu'a conservada la significacion originau.
Maire (s.m.). Lo mot 'maire' (lo de la mairia) qu'ei sovent considerat com gallicisme d'espudir per occitanistas, çò qui explica lo mot no's tròba pas en lo diccionari occitan d'Ubaud. Totun, lo mot qu'ei d'atestacion hòrt anciana en gascon. Que figura en lo dic. prov. Levy, juntament dab mairetat: mairia, estat de maire. En gascon baionés, lo mot maire que remonta aumensh tà la debuta deu sègle 13. Atau en 1215: Lo maire, els esqueuins, els cosseilhedors, els pars…iureran que judgeran dret, segon lor consciencie (DAG 18 p. 1415). En 1215 autra vetz: Lo maire, au comensement de son an, iurera que gardera los dreits de sante glizie...(DAG 18 p. 1415). En 1273: 'le marque no deu cessar tro aquet a cuy sera dade sie pagat dou cap et les messions sufficientz quou mayre conechera ab sons juratz (DAG, vol17, p. 1341, par. 2223).
Lo mot gascon 'maire' qu'ei un gallicime possible, totun pas briga segur. Que deriva de màger, solide, , totun qu'ac podó har d'ua manèira completament gascona, shens recórrer a un manlhèu francés. En efèit, au sègle 13, lo mot "mager" (màger) qu'èra plan emplegat en gascon, per exemple a a Bordèu, entà díser 'maire'. Aqueste darrèr mot que poderé resultar d'un processus plan gascon d'ipercorreccion de màyer (= màger) -> mayre en seguint un modèle correctiu usuau en gascon: quate ->quatre e libe -> libre. En tot cas, l'antiquitat de l'atestacion deu mot en gascon que lheva tota traça de dobte sus la soa legitimitat. Dongas, maire, plan acceptat peu Tot en Gascon e d'us recomandat per l'Eric Gonzalès (com. personau).
Manièra (s.f.) Gallicisme per 'manèira'. La coincidéncia deu gallicisme dab la fòrma lengadociana deu mot que'u hè acceptable en çò de linguistas occitanistas. Aqueste gallicisme qu'a largament (totun pas totaument) espudit deu lengatge corrent la fòrma istorica gascona 'manèira' (grafiada manèyre, ant. maneyre cf. Luchaire, Lespy, Palay etc.). Aquesta fòrma 'manèyre' qu'èra enqüèra repertoriada per Palay com estant landesa. En aranés (e parlars afins) qui an 'hèt, hèta' per 'hèit, hèita', lo mot qu'ei 'manèra'. Jo que m'estimi mei de sajar de restituir lo mot pròpiament gascon 'manèira' (var. 'manèra') en plaça deu gallicisme pr'amor la fòrma gascona qu'ei plan presenta en diccionaris de gascon contemporanèu (per ex. Per Noste, Tot en Gascon) e non pausa nat problèma d'intercomprension. Los occitanistas qu'auràn de notar, totun, lo diccionari basic deu CPLOC n'accepta pas sonque 'manièra', que non 'manèira'. Lo Tot en Gascon qu'accepta las tres fòrmas: manèra, manièra e manèira, aplegadas en ua soleta adrèça: 'manèra'. En cat. manera.
Massiu-iva (adj.), massís (s.m.). La confusion de 'massís' (la malhada) dab 'massiu' (lo de l'aur massiu) qu'ei un error tipica deus (neo)locutors de gascon. Com adjectiu, lo TeG n'admet pas sonque massiu-iva qui ei un gallicisme qui arretrobam en particular en catalan (massiu) e en espanhòu (masivo). Atau, qu'ei plan lo Massís Centrau qui cau díser (e non pas Massiu Centrau), mentre "l'aplec de sostien qu'ei massiu" (e non pas massís, en tot cas en gascon). En occitan non gascon, lo mot 'massís' qu'ei conservat tà díser 'massiu' (ved. per exemple aquiu). Lo diccionari deu Congrès qu'integra 'massiu' com a mot gascon entà virar l'adj. occitan massís, en acòrd dab lo dic. de Per Noste e lo TeG. Au contra deu gascon, lo catalan qu'admet au còp los adj massís-issa e massiu-massiva. De la medisha faiçon, lo lexic espanhòu qu'integra las duas fòrmas: macizo-a e masivo-a.
Peishic (s.m.) ved. chepic.
Puisheu (s.m). Gasconisme corrent mercés a l'expression har puisheu = empachar, har trabuc. Mot vienut deu lexic notariau, a l'origina un adjectiu, de paish (lo d'empach): paishiu = qui empach; arqu. seis nulh contrast paxiu (Lespy)= shens nada contrarietat qui empache, shens nat empach. La fòrma etimologica 'paishiu', atestada en manuscrits ('paxiu'), qu'ei enqüèra viva locaument. La fòrma 'puisheu' que s'explica per confusion enter aqueste mot 'paishiu', derivat de "pedicare" -de pes, pedis: 'qui empacha' e un derivat de podium (puei, poi): 'puisheu', varianta de pujeu. Deu men punt de vista, la fòrma "paishiu", enqüèra viva locaument e en conformitat dab l'etimologia, que seré plan preferibla que non pas 'puisheu' dab aqueste sens precís d'empach, trabuc. Atencion: en tot cas, la fòrma *puishèu (dab è) qu'ei fautiva (de corregir hens lo Tot en Gascon).
Preable, priable, prable, s.m., adj & loc. au preable de. Lo mot gascon 'preable', var. 'priable', 'prable' que vien d'un antic *preanable, equivalent occitan deu mot francés prealable. *Preanable > priable, preable, prable. Lo TeG qu'admet sonque 'preable', e non pas 'priable' ni 'prable', totun tots tres que son en Palay. Pr'amor deu TeG, que m'estau dab la fòrma grafica 'preable'. Lo mot "preable" qu'ei un gasconisme desconegut en occitan non-gascon e en catalan.
Rangièr (s.m.). 'Francisme' (gallicisme), preconizat per D. Sumien e d'auts, non acceptat peu diccionari basic deu Congrès Permanent, lo mot pseudo-occitan 'rangièr' qu'a d'estar substituit peu prèst suedés 'rèn' (cf. Dicod'oc e Tot en Gascon). Qu'ei consacrat un message ad aquesta question, clicatz acitau. En cat. ren.
Talhièr, talhèr (s.m.). En Gilabèrt Narioo (qui podetz escotar en clicant acitau), que recomanda de non pas emplegar lo mot 'talhèr'. Aqueste mot, vienut d'Espanha, qu'ei estranh en gascon, enqüèra que sia a la mòda en çò deus occitanistas. En substitucion d'aqueste ispanisme occitanista, G.N. qu'indica lo mot corrècte en gascon qu'ei 'obrader' (s.m). Aqueste mot "obrader" qu'ei efectivament en Palay en Tot en Gascon (TeG). Totun, lo TeG qu'accepta tanben talhèr e la fòrma ibrida atalhèr (fr. atelier). Lo diccionari normatiu deu CPLOc qu'admet 'talhèr', varianta gascona de l'occitan 'talhièr'. Dongas, emplegatz lo mot qui'vse convienga: 'obrader' o 'talhèr'…Jo qu'emplegui los dus, totun dab nuanças. Segon jo, 'l'obrader' (melhor qu''obrador', enqüèra qu'aqueste darrèr é sia sinonime d'obrader segon Palay; 'obrador' qu'ei totun ambiguü pr'amor que sap designar l'obrèr tanben) qu'ei lo lòc on tribalha l'obrèr , l'artesan, lo fabricant. Dongas, l'obrader qu'ei un lòc de fabricacion, de produccion, de tribalh. Lo talhèr, per contra, qu'ei un lòc on s'i amassan monde tà s'i apréner o melhorar ua disciplina, un lòc d'ensenhança, de formacion e de practica e lo mot que pòt designar tanben aquesta quita amassada. Per jo, un talhèr n'ei pas un obrader. Per exemple, un obrader de bohas qu'ei un lòc on artesans é fabrican bohas, mentre qu'au talhèr de boha s'i apren o practica l'instrument devath la direccion d'un ensenhaire, d'un formaire. Un aute exemple: per jo, un "obrader d'economia" n'a pas nat sens, mentre un talhèr d'economia si que n'a.
Tesic (s.m), tesic-a (adj.) ved. 'chepic'.
Tinhahús(s.m.). Atencion, lo mot gascon 'tinhahús' qu'ei en realitat compausat de dus mots: tinha e hus. Qu'auré logicament de s'escríver tinha-hus; totun, aquesta darrèra grafia nei pas acceptada ni peu corrector de Per Noste, ni peu Tot en Gascon, tots dus que s'estiman mei la fòrma tinhahús. Que cau raperar la prononciacion de la a deu mot 'tinhahús' qu'ei plan la de 'tinha', qu'ei a díser un a finau atòna. Palay qu'escriu lo mot atau: 'tignehùs' (e non pas 'tignahùs'). Camelat (en 'Bite Bitante') e Mistral (TdF) qu'escriven enqüèra mei corrèctament 'tigne-hus'. Lo dusau mot 'hus' n'ei pas lexicau en gascon, que' u cau relacionar dab lo mot basco 'huntz' qui significa 'gahús'. En basco, lo mot 'huntz' qu'ei gessit de la faussa deconstruccion de 'gauhuntz' (fòrma basca de 'gahús', id., soletan gauhüntz, var. meridionaus gauhontz, gabontz) en gau (nueit) e huntz (var. sol. hüntz,; var. merid. (h)ontz; en gasc. "hus" o sia gahús o ausèth nueitiu). En basco, gauhuntz e huntz que son sinonimes enter si.
En gascon, tinha(-)hus qu'a mei d'un sinonime, en particular ausèth-tinha, on 'hus' ei remplaçat peu son quasi sinonime 'ausèth'. Un aute sinonime de 'tinha-hus' qu'ei 'tumahús', compréner tumar-hus: (ga)hús qui tuma (lo carrèu de la hièstra). Oc: rata penada, cat. ratpenat, rata pinyada. De manèira hòrt interessanta, lo mot catalan gamarús (qui designa la 'gavèca' Strix aluco) que sembla hèit suu modèle de tinha-hus e de tumar-hus en representant, segon jo, gamar-hus: (ga)hús deu gamar o sia qui pòrta lo 'gam,' la malautia deu bestiar (la h n'a pas nada valor fonetica en catalan). Dongas, lo mot catalan gamarús que sembla de construccion tipicament gascona (gamar-hus cf. lo petit lexic de gasconismes en catalan). En resumit, estossi jo encargat de la normativizacion deu gascon, qu'incitarí a escríver tinha-hus (tigne-hus en grafia de l'IBG.) pr'amor la grafia oficiau actuau 'tinhahús' qu'ei inapropriada e hòrt enganaira. De la medisha faiçon, que prepausarí tumar-hus (tumà-hus en gr. IBG) en plaça de tumahús, aqueste còp com simpla mesura de coheréncia dab la grafia tinha-hus.
Títol (s.m.) e titolar. Lo mot 'títol' qu'ei un occitanisme o catalanisme emplegat correntament en plaça de la fòrma genuinament gascona títolh (cf. Lespy). Qu'ei interessant de constatar lo mot occitan títol, de fonetica anormala en gascon, qu'a provocat espontanèament la formacion de derivats adaptats : títou, quitament titòu (aqueste darrèr, que'u trobam hens lo Tot en Gascon, a costat de títol). Enquèra que la fòrma istorica atestada en gascon e sia títolh, lo derivat verbau atestat qu'ei plan 'titolar' e qu'a de'n demorar atau en tots los cas. En cat. títol.


text:
Au site li podem vèire subran un reportatge en catalan sus la fèsta dau libre e dei ròsas de Barcelona, en catalan, l’annada 1989, quand l’escrivan Salman Rushdie siguèt condamnat per una fatwa khomeinista. Mai quand esperam de reportatges en occitan, degun es prepausat a partir de l’onglet « recerca ». E se escrivem « provençal
», es un reportatge sus lei pescadors deis estangs qu’apareis, en francés.
L’interèst es vertadier, bòrd que s’i pòu vèire de reportatges dei TV de tota la Mediterranèa, mai estrech, estent que lei lengas minoritàrias li son pas representadas. Aquò demenis aquel interèst, e fa vèire que la concepcion d’un projèct a partir d’organismes tant publics coma son lei televisions, son lo mirau dau ponch de vista oficiau.
Quand valorisa sa lenga coma TV3
, la tele catalana, es un patrimòni que sarà vesible per lei generacions de venir ; quand la vòu escondre, es lo cas de la TV publica francesa, aquela lenga es escafada ai joines ais archius, coma s’aviá jamai existada.


text:
21/05/2016
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que las convidadas de l'emission de diumenc 21 de mai a 11 oras sur França Blu Perigòrd seran Alicia e Gwanaëlle Delage, liceanas en terminala au liceu Arnaut Daniel de Rabeirac, per nos parlar de lor amor per la lenga d’òc. Alicia serà reina de la Felibrejada questa annada a Senta Eulalia.
De veire lo site de la felibrejada : http://www.felibree-2016-saintaulaye.fr/
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
Les commentaires sont fermés.


text:
PEIRE VIDAL
A B a I K N2 e E R P H
Peire Vidals si fo de Toloza, filz d'un pelissier. E cantava mielhs d'ome del mon, e fo bos trobaire; e fo dels plus fols homes que mai fossen, qu'el crezia que tot fos vers so que a lui plazia ni qu'el volia. E plus leu liavenia trobars que a nulh home del mon, e fo aquel que pus rics sons fetz, e majors folias d'armas e d'amors. E dis grans mals d'autrui; e fovers que us cavaliers de San Gili li fetz talhar la lengua, per so qu'el dava ad entendre qu'el era drutz de sa molher; e n'Uc del Bauz sil fetz garir e metgar. E cant el fo garitz, el s'en anet outra mar, e de lai menet una grega queil fon donada per moiller en Cipri. Eil fodonat a entendre qu'ela era netsa de l'emperador de Constantinople, e qu'el per lieis devia aver l'emperi per razon. Don el mes tot can poc guazanhar a far navili, qu'el crezia anar couquistar l'emperi; e portava armas emperials es fazia apelar emperaire e sa molher emperairitz. Et entendia en totas las bonas donas que vezia, e totas las pregava d'amor; e totas lidizian de far e dir so qu'el volgues. Don el se crezia drutz de totas, e que cascuna moris per el; e totas l'enganavan. E totas vetz menava rics destriers e portava ricas armas, e cadieira e campolieit emperial; e crezia esser lo melher cavaliers del mon per armas el plus amatz de domnas.
1. - N2 ERPH
Peire Vidals, si com ieu vos ai dit, s'entendia en totas las bonas domnas e crezia que totas li volguesson ben per amor; e si s'entendia en ma domna n'Alazais de Roca Martina qu'era molher d'en Barral, lo senhor de Marseilla, loquals volia meils a Peire Vidal qu'a home del mon, per lo ric trobar e per las belas folias que dizia e fazia; e clamavan se abdui Raynier; e Peire Vidals si era privatz de cort e de cambra d'en Barral plus que om del mon. En Barrals si sabia be que Peire Vidals se entendia en sa molher, e tenia loi a solatz, e tug aquilh que o sabion; e si s'alegrava de las folias qu'el fazia ni dizia; e la dona o prendia en solatz, aissi con fazian totas las autras donas en cui Peire Vidals s'entendia; e cascuna li dizia plazer eill prometia tot so queill plagues e qu'el demandava, & el era si savis que tot o crezia. E quan Peire Vidals se corrossava ab ela, en Barrals fazia ades la patz, el fazia prometre tot so que demandava. E quan venc un dia Peire Vidals saup qu'en Barrals se era levatz e que la domna era tota sola en sa cambra; e venc s'en al leit de madona n'Alazais; & atroba la dormen, & aginoilla se davan ella, e baiza Ii la boca. Et ella sentit lo baizar e crezet que fos en Barrals sos maritz, e rizen ella se levet; e garda, e vi qu'era lo fols de Peire Vidal, e comenset a cridar &a far gran rumor. E vengron las donzelas de lains, quant ho auziron, e demanderon : « Qu'es aisso? » E Peire Vidals s'en issit fugen. Ela domna mandet per en Barral, e fetz li gran reclam de Peire Vidal que l'avia baizada; e ploran l'en preguet qu'el en degues penre venjansa. Et en Barrals, aissi com valens horn e adregz, si pres lo fag a solatz, e comenset a rire &a reprendre sa molher, car ela avia faita rumor d'aisso quel fols avia fait. Mas el no lan poc castiar qu'ela no mezes gran rumor per lo fait, e sercan &enqueren lo mal de Peire Vidal; e grans menassas fazia de lui. Peire Vidals, per paor d'aquest fait, montet en una nau & anet s'en a Genova; e lai estet tro que passet outra mar ab lo rei Richart, queill fo mes en paor que madona n'Alazais li volia far tolre la persona. Lai estet longa sazo, e lai fetz maintas bonas cansos, recordan lo baizar qu'el avia emblat. E dis, en una canso que dis :
Ajostar
E lassar,
que de leis non avia agut negun guizardo,
Mas un petit cordo
Si aigui,
Qu'un mati
Intrei dins sa mais0
Eil baisei a lairo
La boca el mento.
Et en un autre loc dis :
Pus onratz:
Fora c'om natz:
Sil bais emblatz:
Mi fos datz:
E gent aquitatz.
Et en autra chanso, la quals comensa:
Plus quel paubres que jatz en ric ostal,
el dis :
Bem bat Amors ab las vergas qu'ieu cuelh,
Quar una vetz en son reial capduelh
L'emblei un bais don tan fort me sove.
Ai! tan mal trai qui s0 qu'ama no ve!
Aisi estet longa sazo outra mar, que non auzava tornar en Proensa. E Barrals, que Ii volia aitan de be com avetz auzit, si preguet tan sa molher qu'ela Ii perdonet lo fait del baisar e loi autrejet en do. En Barrals si mandet a Peire Vidal grassia e bona voluntat de sa molher, e que vengues. Et el venc ab gran alegrier a Marseilla, e fo fort hen aculhitz per en Barral e per madona n' Alazais, &autrejet li lo baizar en do qu'el liavia emblat; don Peire Vidals fetz aquesta chanso que ditz:
Pos tornatz soi en Proensa.
2. - E R P e
Peire Vidals, per la mort del bon comte Raimon de Tolosa', si se marri molt e det se gran tristessa; e vestit se de negre, e talhet las coas e las aurelhas a totz los sieus cavals, & a si & a totz los sieus servidors fetz raire los cabelhs de la testa; mas las barbas ni las onglas non se feiron taillar. Molt anet longa sazo a lei de fol home e de dolen. Et avenc se que en aquela sazo qu'el anava enaissi dolens, quel reis n'Anfos d'Arago venc en Proensa; e vengro ab lui Blascols Romeus, en Garsias Romeus, en Martis del Canet, en Miquels de Luzia, en Sans d'Antilon, en Guillems d'Alcalla, en Albertz de Castelvieil, en Raimons Gausserans de Pinos, en Guillems Raimons de Moncada, en Arnautz de Castelbon, en Raimons de Cerveira '; e troberon Peire Vidal enaissi trist, dolen, & enaisi apareillat a lei de fol. E lo reis lo comenset a pregar e tug li autre sei baro, e Blascols Romeus en Guillems d'Alcalla, qu'eron sei amic especial, que s'entendion molt en chansos, qu'el degues laissar aquel dol, e que degues cantar e se alegrar, e que feses una chanso que illportesson en Arago. Tan lo preguet lo reis eill siei baro qu'el dis que se alegraria e laissaria lo dol e faria chanso e tot so queill plagues.
Et el si amava la Loba de Puegnautier, e madona Estafania de Son que era de Sardanha; & aras de novel era s'enamoratz de na Raimbauda de Biolh, molher d'en Guillhem Rostanh, qu'era senher de Biolh. Biolhs si es enProensa, en la montanha que part Lombardia e Proensa. La Loba si era de Carcasses; en Peire Vidals si se fazia apelar lops per ela, e portava armas de lop. Et en la montanha de Cabaret el se fetz cassar als pastors ab cas & ab mastis & ab lebriers, si com om fai lop; e vesti una pel de lop per donar a entendre als pastors & als cans qu'el fos lops. E li pastor ab lor cas lo cassero el baratero si malamen qu'el en fo portatz per mort a l'alberc de la Loba de Puegnautier. E cant ela saup que aquest era Peire Vidals, ela comenset a far gran alegreza de la folia que Peire Vidals avia faita, & a rire molt, el maritz de leis atressi; e receubron lo ab gran alegreza. El maritz de ela lo fetz penre e fetz lo metre en luec rescos, al miels qu'el poc ni saup; e fetz mandar pel metge, e fetz lo metgar entro que fo garitz.
Et aissi com·vos ai comensat a dire de Peire Vidal, qu'el avia promes al rei & a sos baros de far chansos, can fon garitz, lo reis fetz far armas e vestirs a se & a lui; e vestit se en Peire Vidals, e agenset se fort; e fetz adonc aquesta canso que ditz:
De cantar m'era laissatz
Per ira e per dolor.
Source
Camille Chabaneau. Les Biographies des troubadours en langue provençale. Toulouse: Édouard Privat, 1885. 64-66.
- Prev
- Next >>


text:
Centre cultural occitan: la debuta de l 'òbra gròssa
Malautiá infantila de l'occitanisme
e lo necitge prigond
Que i a quicòm de curiós dins lo
discors occitanista lo mai sovent ausit e lo melhor interiorisat.
D'evidéncias , de postulats , de lemas
es a dire un fum de vertats ressegadas , sens cap de demostracions
Per exemple:
De qu'es la posicion de l'occitanista
actiu en rapòrt de la mòrt programada de la sia lenga ?
Fa 8 sègles que la lenga d'òc es
forabandida , mespresada per d'unas volontats acarnassidas que
venguèsse d'un rei , de l'emperador, d 'un president de la
republica ,de l'esquèrra coma de drecha , encara que la diferéncia
siá venguda microscòpica.
1% dels enfants son ensenhats. I a pas
cap de radiò , de tele,de jornal de nivèl nacional dins Occitania
per 30 % de la populacion d ' aquel pais. Alpais dels dreches de
l'òme de la femna e de la canhòta.
Un fintaire estrangièr comprendriá
sul pic que la francificacion de tot l'espandi exagonal e volguda
dempuèi la creacion de la nacion francèsa per Innocent III es
criminala.
. Un fintaire
estrangièr comprendria sul pic que Franca es tot levat una
democracia .
L'occitaniste el rasona pas aital. Se
crei dins democracia.
Qu'es conscient de viure dins una
democracia e quitament dins lo fara mondial de la democracia. Doncas
demanda , parliqueja , explica prega,se troba cussonat , colhonat ,
emmascat dedins per aquel postulat: 1789 qu'es lo sinhal de la
desliurança del monde , del pòble que lo monde entièr nos bada e
nos enveja
Qu'un conse , un president cada cinq
ans passa per un grand politic quand capita d'enganar l'elector de basa ambe una tropelada de promessas
que seran pas jamai tengudas , vist que foguèt pas jamai question de las
tener . Rusat non!! Mas me dirètz , òm faria la meteissa causa? Benlèu!
a lor placa ?
Lo conse es l'emperador del POS sol
mèstre , e ganha plan sa vida , son mai de 100 000 los elegitsa se la ganhar polidament.... Lo
president decidís sol de la guèrra : volètz pas de l'eurò
l'auretz , de l'Europa de Masstricht , l'auretz . Avètz pas volgut
dintrar o tornar dins l'OTAN , vos an pas demandat? e ben vos
demandaràn pas. Un còp calguèt tuar Gadafi un òme plasent que
presiguèt ,
un còp èra, lo 14 de julh e
dormiguèt sus la prada elisenca , e quitament donèt d'argent a
Franca per bastir una centrala nuclear e quitament pareis que donèt tanben per tornar elegir lo pichon
Nicolai.
Un autre còp calguèt desquilhar
Assad , d'un còp lèu preissava , e Francesco , l'enemic de las finanças , avia ja envejada la
marina de guèrra , mas que los americans e lo Cameron decidiguèron qu'èra pas per
aqueste còp.
Fa pas res se diguèt Francesco serà pel còp
venent...
L'occitanista mejan es prèst a
s'armar , puta que li donèsse un fusilh e te va partir coma en 14.
Franca critica los chaples e demandan
als autres lo dever de memòria , mas los nòstres libres d'istòria
de l'escòla n'en parla pas jamai del nòstre dever de memòria ?
Que la crosada , los chaples dins Occitània tota. Puèi de pertot ,totjorn mai,
la guèrra als camisards ; als Choans , als comunards , los masèls
de Napoleon dins tota Euròpa , puèi très còps la guèrra ambe
l'Alemanha. E encara l'esclavatge dins tota Africa , e totas las
guèrras colonialas , Indochina , Maghreb ,Madagascar ...
Ont es lo dever de memòria pels grands
imperialismes del monde liure ?
Cent mila òmes sebelits vius , dins
las trencadas , pels scrappers mentre la segonda guèrra del Buch
junior dins Iraq....
Me pareis que l'occitanista actiu
deuriá se remembrar de tot aquò abans de se ligar ambe lo ministèri
dels afars estrangièrs per donar la leiçon al paure mond
Mas dins l'encastre de la pensada
formatada , i a un subjècte ont l'occitan mejan dona tota la
mesura de son conformisme , vòli parlar de l'Euròpa.
L'idèa a quicòm pròcha seria la
seguenta
Ambe l'Euròpa serem mai liures , ambe
l'Euròpa anem nos ganhar l'autonomia , a minima la
descentralizacion , lo drech de parlar sa lenga , de servar sa
cultura e sa dignitat. Deman òm rasa a gratis
Los darrièrs eveniments dins Escòcia
o Catalonha nos butan a i soscar un pauc mai ...
L'euròpa es demorada muda quand s'es
pas vertadièrament opausada a las creacions d'estats novèls coma Merkel , Vals e Fabius Cameron e Rajoy.
Doncas tot çò que se pòt esperar de
melhor pels pòbles minorizats es la neutralitat de l'UE que bolegarà
pas sonque l'artelh pichon.
L'occitan mejan deu reconéisser que
l'UE se batèt per far espetar la Iogoslavia , que daissèt espetar
Checoslovacia , que s'agissiá per Alemanha de recaptar las ancianas
colonias d'Euròpa centrala.
Que l'UE farà son possible per trapar
e mestrejar los tudèls de gas que traversan Ucraïna e donan 60%
del gas crompat per l'UE , veire que fin finala, i arribèsse pas
faràn espetar aquel pais , un tròç a Slovacia , un tròç a
Polonha , un bocin a Russia .... Mas que serà tot.
Per Nadal serà tot.
Bretons bascs , corses , occitans,
alsacians, creòls, catalans, escossés totes los autres minorizats pòdon totjorn
siblar pels chestres e esperar ....
Doncas me pareis que devèm quitar de
ressegar lo mot Euròpa coma de nècis alara que los eveniments
recents nos mòstran al contrari que lo respècte de las autonomias
serà pas previst.
Cò que càmbia ren a la luta , mas te para de las illusions !


text:
1220
Aquesta pagina concernís l'an 1220 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Tolosa[modificar | modificar la font]
Après la victòria de Basièja, perseguida deis atacas occitanas còntra lei posicions dei Montfòrt que perdiguèron La Vaur e Puèglaurenç. Après aquelei desfachas, Amalric VI de Montfòrt assaièt de repòstar e ataquèt en julhet Castèlnòu d'Arri defendut per Ramon VII de Tolosa, Rogièr Bernat II de Fois, un còrs vengut dau Comtat de Comenge e divèrsei chivaliers faidits. Lo sètge de la vila anava durar fins a febrier de 1221 e s'acabar per una victòria occitana novèla.
França[modificar | modificar la font]
Prolongament de la trèva francoanglesa per Felip II e Enric III (setembre). Dins lo sud, lei Crosats assaièron una darriera ataca d'amplor a l'entorn de Castèlnòu d'Arri onte foguèt enceuclat un important còrs occitan. Pasmens, Amalric de Montfòrt aviá pas pron de tropas per menar lo sètge e protegir sei linhas d'avitalhament. Sa posicion venguèt donc rapidament malaisada (→ 1221).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
En març, conquista de l'importanta ciutat marchanda de Samarcanda que foguèt totalament destrucha e pilhada. Puei, lei vilas principalas de Khwarezm, coma Bokharà e Urgench, foguèron tanben destruchas e pilhadas. Lo sultan capitèt de s'escapar mai poguèt pas organizar ò reünir una armada novèla. Moriguèt dins de circonstàncias mau conegudas sus una illa dau sud de la Mar Caspiana. Son fiu comencèt de gropar de tropas dins la region de Ghazni e lei Mongòls organizèron d'expedicions de pilhatges en direccion d'Armenia.
Sultanat de Khwarezm[modificar | modificar la font]
Après la pèrda dei vilas principalas d'Asia Centrala (Samarcanda en març, Bokharà, Urgench), l'arribada dei Mongòls dins lo nòrd dau plan iranian e la mòrt d'Ala ad-Din Muhammad en decembre, son fiu Jalal ad-Din venguèt sultan e gropèt de fòrças dins la region de Ghazni.


text:
Musèu Fabre
Lo Musèu Fabre es lo principal musèu d'art de la vila Montpelhièr. Lo musèu foguèt fondat per Francés Xavièr Fabre, pintre del Clapàs, en 1825; dubriguèt al public en 1828. De 2002 a 2007, foguèt en òbra per 61,2 milions d'euros.
Somari
Lo bastiment[modificar | modificar la font]
Lo musèu es installat dins l'ostal de familha dels Massilians, (sègle XVIII) dins lo centre istoric de Montpelhièr, e donant sus l'Esplanada, just al costat de la Plaça de la Comèdia. Aquela installacion se faguèt aprèp tres ans de grands trabalhs començats en 1825, financiats per la vila e confiats pel cònsol Àngel Joan Miquèl Bonaventura marqués d'Atsat, primièr president de la Societat de las Bèlas Arts, als dos arquitèctes de la vila, MM. Fovis e Boué. Èran en ligam esteches amb lo cònsol e Fabre eles meteisses. Mai tard lo musèu s'espandiguèt a l'entorn del bastit d'origina dins las construccions del sègle XIX donant sur l'Esplanada e enclusissent un ancian Collègi de Jesuitas de la fin del sègle XVII.
Aprèp las òbras de 2003-2007, los espacis d'exposicion passèron 3 000 a 9 000 m² que una sala d'exposicions temporàrias de 1 000 m².
Colleccion[modificar | modificar la font]
Las colleccions originalas venon de la dona de Fabre a de la vila. I a de ceramicas grègas e del rèsta d'Euròpa. E mai, i a una granda colleccion de pintura que va del sègle XVII fins al XIX, amb una larga representacion del moviment dels luminofils. Uèi, las colleccions comprenon las òbras de pintres coma Eugène Delacroix e Gustave Courbet. Tanben i a s'escultura, coma de modèrnes creators coma Aristide Maillol.
Pintura dels sègles XVII-XVIII[modificar | modificar la font]
- França:
- Sébastien Bourdon
- Jacques-Louis David (Hector, Retrach del Doctor Alphonse Leroy)
- Jean-Baptiste Greuze (Le Petit Paresseux, Twelfth Night Cake)
- Nicolas Poussin (Venus e Adonis)
- Fòra de França:
- Alessandro Allori (Venus e Cupidon)
- Il Guercino
- Peter Paul Rubens
- Jacob Ruysdael
- David Teniers
- Paolo Veronese
- Francisco de Zurbarán (L'Àngel Gabriel)
Pintura dels sègles XIX z XX, amb qualques fauvistas[modificar | modificar la font]
- Frédéric Bazille (Vue de village, Aigas Mòrtas, La Toilette, Atelier de la rue Furstenberg)
- Gustave Courbet (La banhadoras,
- Eugène Delacroix (Fantasia, Femnas argerianas dins son abitacion)
- Raoul Dufy
- Albert Marquet
- Maria Helena Vieira da Silva


text:
Álvaro Mutis
Álvaro Mutis Jaramillo (Bogotà, 25 d'agost de 1923 – Ciutat de Mexic, 22 de setembre de 2013) foguèt un escrivan e poèta colombian, considerat coma un dels autors latinoamericans màgers de la literatura en espanhòl del sègle XX. Long de sa carrièra literària recebèt, entre d'autres, lo Prèmi Xavier Villaurrutia en 1988, lo Prèmi Princi d'Astúrias de las Letras en 1997, lo Prèmi Reina Sofia de Poesía Iberoamericana aquel meteis an, lo Prèmi Cervantes en 2001 e lo Prèmi Internacional Neustadt de Literatura en 2002.
Biografia[modificar | modificar la font]
Álvaro Mutis nasquèt en 1923 dins la capitala colombiana, Bogotà, dins una familha de notables del país. Son paire, Santiago Mutis Dávila, èra un diplomata colombian, e sa maire, Carolina Jaramillo, veniá d'una familha de rics proprietaris rurals. Quand aviá pas que dos ans, la familha s'installèt a Brussèlas aprèp que son paire aguèsse obtengut una mutacion a l'ambaissada de Colómbia en Belgica. Passèt una part considerabla de son enfància dins aquel país, e estudièt a l'escòla jesuista de Saint-Michel, fins a la mòrt del paire en 1932. Tornèt alara dins son país d'origina e visquèt amb la maire e son fraire pichon, Leopoldo, dins un mas, la hacienda Coello, un domeni agricòla vast ont s'i cultivava cafè e cana de sucre. Durant sos estudis a Bogotà aguèt coma professor de literatura lo poèta Eduardo Carranza.
Abandonèt los estudis quand faguèt 18 ans, en 1941, e se maridèt aquel meteis an amb Mireya Durán Solano. Aguèron tres enfants amassa: María Cristina, Santiago e Jorge Manuel. Tre 1942 comencèt a trabalhar coma jornalista a la ràdio Nuevo Mundo, ont i remplacèt l'escrivan e jornalista Eduardo Zalamea Borda. Puèi càmbia sovent de luòc de trabalh e faguèt las relacions publicas de divèrsas companhiá coma Esso, Standard Oil, Panamerican e mai Columbia Pictures. En 1948 publicquèt son primièr volum de poesía La Balanza, escrich amassa amb Carlos Patiño.
En 1953 editèt Los elementos del desastre, un poemari ont apareguèt pel primièr còp son personatge emblematic, Maqroll. L'an seguent tot bèl just aprèp de divorciar de sa primièra esposa se tornèt maridar. Aguèt un autre enfant amb sa segonda femna, la chilena María Luz Montané, una filha: María Teresa.
Moriguèt a l'edat de 90 ans, lo 22 de setembre de 2013, a Ciutat de Mexic per encausa d'una malautiá respiratòria.
Òbras[modificar | modificar la font]
Poesia[modificar | modificar la font]
- La Balanza (1948)
- Los elementos del desastre (1953)
- Reseñas de los hospitales de Ultramar (1955)
- Los trabajos perdidos (1965)
- Summa de Maqroll el Gaviero (1973)
- Caravansary (1981)
- Los emisarios (1984)
- Crónica regia y alabanza del reino (1985)
- Un homenaje y siete nocturnos (1986)
Narracions[modificar | modificar la font]
- Diario de Lecumberri (1960)
- La mansión de Araucaíma (1973)
- La verdadera historia del flautista de Hammelin (1982)
- La nieve del Almirante (1986)
- Ilona llega con la lluvia (1988)
- Un bel morir (1989)
- La última escala del Tramp Steamer (1989)
- La muerte del estratega (1990)
- Amirbar (1990)
- Abdul Bashur, soñador de navíos (1991)
- Tríptico de mar y tierra (1993)
Ensages[modificar | modificar la font]
- Contextos para Maqroll (1997)
- De lecturas y algo del mundo (1999)
- Caminos y encuentros de Maqroll el Gaviero (2001)
Antologia[modificar | modificar la font]
- Poesía y prosa (1982)
- Antología poética
- Summa de Maqroll el Gaviero. Poesía 1948-1988 (1992)
- Poesía completa (1993)
- Summa de Maqroll el Gaviero. Poesía 1948-1997 (1997)
- Antología (2000)
- Empresas y tribulaciones de Maqroll el Gaviero (1993) (2 volums)
- La voz de Álvaro Mutis (2001)


text:
Amália Rodrigues
Amália da Piedade Rebordão Rodrigues (Lisbona, 23 de julhet de 1920 — Lisbona, 6 d'octobre de 1999) es una celèbra cantaira de fado.
Considerada coma la Reina del fado, foguèt una de las mai grandas ambaissadrizes de Portugal.
Sa votz tan particulara li a valgut una reputacion mondiala.
Somari
L'eretièra del fado portugués[modificar | modificar la font]
Cinquena d'una familha de nòu enfants, Amália nasquèt en 1920 a Lisbona, dins lo quartièr de l'Alcântara e serà elevada per sa grand-maire mairala. Comença tre 1939 a cantar de tèxtes del compositor Joaquim José de Lima dins los "ostals de fado" de Lisbona, e en particular al club Retiro da Severa, jol nom d'Amalia Rebordao. La jove femna es en efièch atirada dempuèi totjorn pel fado, aqueste cant popular portugués nostalgic e sensual importat de Brasil al sègle XIX a Lisbona. Al Solar da Alegria, al Café La Gare, al Luso o al Café Mondego, Amália repren la gestuala d'Alfredo Marceneiro, autre paire del fado. Es doncas fijada, los uèlhs barrats e l’expression plena de suplici que la jove femna interprèta sos cants: Amália a rainha do fado (Amália, la reina del fado).
Seissanta ans de carrièra internacionala[modificar | modificar la font]
Madrid la descobrís en 1942, seguit de Brasil dos ans pus tard, ont enregistra un album. I tornarà sovent, coma a París, ont canta pel primièr còp en 1949, çò Carrère, une boîte chic. En 1955, en jogant dins les Amants du Tage d'Henri Verneuil, Amália accedís a l'internacional. En 1956, l'Olympia la vei sus scèna, prenent la vedetta als Compagnons de la Chanson, a la velha de l'immigracion portuguesa. Seguiràn puèi l'ABC, Bobino… ont interprèta, en francés, Aïe mourir pour toi de Charles Aznavour en 1957. Sa preséncia sus scèna e sa votz inimitabla explican son raionament nacional e internacional. Mas la Revolucion dels ulhets de 1974 l’empacha de contunhar de cantar lo fado perque se li repròcha d'aver servit la dictatura de Salazar. Deu alara esperar que los intellectuals recupèren lo fado per resurgir. Mas aquesta incarnacion viventa de l'anma portuguesa capita sens mal de tornar sul davant de la scèna e tre 1985, trionfa dins la sala del Colisèu de Lisbona. Decorada pel president de la Republica Mario Soares en 1990, fa sos adieus a la scèna e s'installa en Portugal, al tèrme de seissanta ans de carrièra. Amb mai de cent setanta disques a son efectiu, e un dotzenat de filmes, es comparada de còps a la Callas. Defunta a Lisbona lo 6 d'octobre de 1999, a l'edat de 79 ans. Las rèstas de la cantaira son estadas transportadas al Panteon Nacional de Lisbona. Es la primièra femna, demèst los Portugueses illustres, que i entrèt. Sa mòrt foguèt un chòc per l'ensemble dels Portugueses. Demòra per totjorn l'amna dels portugueses, deessa del fado, incarna la capitada sociala e daissa darrièr ela un rèirenebot qu'òm espèra que reprenga la succession.
Discografia[modificar | modificar la font]
Discografia postuma[modificar | modificar la font]
- 2001 : Fado Amalia
- " : Le Meilleur d'Amalia
- " : Absolue
- 2002 : Lisboa a Noite (reedicion del 10en anniversari)
- " : A Rainha do Fado/La Reina del Fado
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 6070 documents subre n ' Amália Rodrigues en picar coma clau Amalia Rodrigues
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Chaspaires de maneta, picanhaires de botons, balhaires de jòia a stick e esportius de canapè, adiussiatz !
Dròlla, jai-te jos la cobèrta
Te vau contar una istòria
De Lemurià, un reiaume en pèrta
E d’una filha facha per la glòria
E òc-es, una intrò rimada, amb a pauc près lo bon nombre de pès (ne damandatz pas tròp), aquò cambia per una cronica videojòcs ont sovent l’ambient es mai a basa de borrins gorrins e d’escopetassas ! E aital comença Child of Light, una pichona meravilha espelida i a gaire, a mitat camin entre novèutats e convencions. E la primièra novèutat es aquela qu’ai daissada entreveire : lo jòc tot es…en rima ! Un fach rare, per pas dire inedich dins un videojòc. Rasseguratz-vos, pas besonh de jogar a Child of Light amb la Pleada a costat per èsser segur de tot sasir de las referéncias poeticas, que de referéncias n’i a pas, e la lenga n’es pas tanpauc mai complicada qu’aquò, la versificacion es pas aquí que per adobar la forma d’un jòc per alhors fòrça poetic e oniric dins sos grafismes e son istòria. Lo jòc comença doncas sus aquestes vèrses que me soi fach cagar a vos revirar en occitan en gardant la rima (de còps que i a cronicaire geek es un trabalh insopçonable), e comença a la cort d’Àustria, ont la filha del Duc, Aurora, l’eroina, malauta, morís. E òc, crèba. Aital, a la debuta del jòc. E vos juri qu’ai pas encara apuejat sus un sol boton !
Mas la mòrt sembla pas èsser la fin dins aquel monde, e Aurora se desrevelha a Lemurià, un pais imaginari poplat de bèstias inquietantas e de pichons companhs risolièrs e ont los paisatges varian del panoramà a copar lo buf a de combas sornas. D’aquí, Aurora aurà pas qu’un objectiu : comprene çò que s’i passa dins aquel monde e ne sortir, per tornar trobar son paire que se fa de lagui. Lèu, aprendrà a volar, çò que li permetrà, e permetrà al jogaire, de se daissar portar de tablèu en tablèu, vist que cada decòr es una vertadièra tèla dessenhada a la man, de viatjar de pel monde per ne descobrir las miraudias, encontrar los folclorics estatjants, que van del palhassa depressiu a la mirga comerçanta, en passant per un nan amb de problèmas capillars aborius e segurament una dependéncia a l’èrba. E, evidentament, de mostres d’en pertot, gessits de contes del monde sàncer o de mitologias divèrsas. L’ambient conte e feeric es omnipresent, dins la narracion, rimada l’avèm dich, lo scenariò, lo debanament de l’aventura, lo grafisme, e tanben, per far lo torn, dins la musica, de plan polidas melodias al pianò compausadas per Coeur de Pirate, que sabiái pas poder tant aimar quora a pas besonh de cantar.
A despart d’aquò, lo jòc es pro classic, fòrça classic, benlèu tròp classic, es basicament un jòc de ròtle al torn per torn, pas gaire dificile, e amb pauc d’innovacions, mas pasmens agradiu de jogar, amb un bon ritme e la possibilitat d’utilizar sa luciòla de companhia del temps que l’adversari es a jogar, per l’esbleugir, se sonhar… Mas bon, es pas aquí que caldrà cercar lo costat refrescant del jòc, mai dins son ambient finament talhat, amb una precision absoluda, que capita pas jamai de far oblidar que, se se tracha d’un jòc independent, sortís quand mema dels gigantasses estudiòs d’Ubisoft Montreal, que nos avián acostumats a de mai gròssas produccions. Un paradòxe, joslevat per maites jogaires qu’i an vist, a l’ora del succès de pichons jòcs independents, un biais interessat per un gròs estudiò de panar una part del mercat. Cinisme, ambicion dessenada o set d’argent, saurem pas, e en tot cas pas res de tot aquò levarà sas qualitats pregondas a aquel jòc, que capita, fach rare encara un còp, de far s’estacar lo public a un personatge feminin actiu dins un monde a paritat ont los estereòtipes òmes-femnas existisson casiment pas, çò que foguèt relevat per la branca la mai feminista de las jogairitz, amb rason. Sonque per aquò, Child of Light val lo còp. E los que son pas contents auràn pas qu’a tornar se segar davant Call of Duty, non mas…


text:
Moriville
Moriville es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra mencion de la localité data de 1114 jol nom de Maurtivilla o Murini Villa, en un títol relatiu al prieuré de Belval. La municipalitat dépendait dirèctament del pòrti de Lorraine e del bailliage de Châtel dempuèi 1751. A l'esperital, Moriville dépendait de la parròquia de Châtel, doyenné de Épinal.
La première mention de la localité date de 1114 sous le nom de Maurtivilla ou Murini Villa, dans un titre relatif au prieuré de Belval. La commune dépendait directement du duc de Lorraine et du bailliage de Châtel depuis 1751. Au spirituel, Moriville dépendait de la paroisse de Châtel, doyenné d’Épinal.


text:
Averroès
Averroès (Còrdoa, 1126 - Marraquèsh (Marròc), 10 de decembre de 1198) foguèt un filosòf, mètge e astronòm d'Al Andalós. Son nom es la traduccion de l'arabi Abu Al-Walid Muhammad Ibn Ahmad Ibn Rushd o simplament Ibn Rushd.
Sa dobertura d'esperit e sa modernitat desplasián a las autoritats musulmanas de l'epòca que l'exilièron coma eretic e ordenèron que sos libres foguèsson cremats. Demorèt profondament desconegut fins al sègle XIII que comença dos ans après sa mòrt, que son importància foguèt, ça que la, minimizada. Los istorians de la filosofia actuals reconeisson son importància. Comenta totas las òbras d'Aristòtel: per aquò èra apelat 'lo Comentador'.


text:
Fornièr
Un fornièr es qualqu'un que son trabalh es de preparar e vendre de pan. La separacion tradicionala qu'existissiá entre fornièr e pastissièr passèt d'usatge, atal dins las fornariás se pòt trobar pastísses e aliments preparats coma d'entrepans.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo primièr pòble que cosinèt de pan foguèron los egipcians, dempuèi 8000 ab. -C.
Pendent la Edat Mejana, èra de costuma que cada senhor aguèsse una fornariá, que en realitat èra un forn public. Las femnas d'ostal portavan la pasta qu'avián preparat dins sa pastièra al forn per còser lo pan pagant lo ban (forns banals).
Fornariás modèrnas[modificar | modificar la font]
Lo comèrci de pan[modificar | modificar la font]
Lo comèrci de pan se fa uèi segon
- Grandas fabricas que produson pans e produches associats, los transportant cap a de punts de venda coma supermercats, botigas divèrsas. En aquestas installacions lo trabalh principal dels fornièrs es lo contraròtle de qualitat.
- Cadenas de botigas. Dins aquelas franquesas que vendon pan, còson la pasta dins sus de forns que la fabrican segon una recèpta establida o pus sovent còson una pasta que recebon ja preparada dins de fabricas centralizadas.
- Pichonas fornariás independentas, que mestrejan totas las estapas de la fabricacion del pan.
Reglamentacion francesa[modificar | modificar la font]
En França, existisson 34 200 artesans fornièrs, que lor produccion representa 70 % de las vendas totalas de pan [1]
Dempuèi la lei del 25 de mai de 1998 jos l'iniciativa de Jean-Pierre Raffarin, e seguent lo « decrèt del pan » del 13 de setembre de 1993, las denominacions de boulanger (fornièr) e boulangerie (fornariá) son reservadas als professionals artesans que causisson lors matèrias primièras, pastan, ne contraròtlan la fermentacion e mesa en forma e fin finala còson lo pan dins lo luòc de venda.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ chifras de l'Institut national de la boulangerie-pâtisserie, 2004).


text:
Invasion sovietica de Polonha
L'invasion sovietica de Polonha se debanèt dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala entre lo 17 de setembre e lo 6 d'octòbre de 1939. Opausèt lei fòrças de l'Union Sovietica a aquelei de Polonha qu'èra ja fòrça afeblidas per l'ataca alemanda començada lo 1èr de setembre. Foguèt entraïnada en acòrd ambé lo pacte secrèt germanosovietic. S'acabèt per una victòria sovietica relativament aisada car lei fòrças polonesas situadas lòng de la frontiera orientala dau país èran dispersadas e mai desirosas de luchar còntra leis Alemands que còntra lei Sovietics. Lei combats e lei pèrdas demorèron limitats dins lei dos camps.


text:
1516
Aquesta pagina concernís l'an 1516 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Gràcias a de renfòrç venguts d'Aràbia e deis estats musulmans locaus, l'emir de Harrar organizèt una expedicion còntra Fatajar entraïnant una guèrra novèla en Africa Orientala.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- Conradus Gesnerus, naturalista soís.


text:
Cranes amics vistalhaires dau site vejatz aquí çò que l'IEO d'Erau vos pòt ofrir per partejar un pauc de nòstres camins d'Occitània:
(picatz sus lo nom, tombaretz sus la pagina que vos fa lengueta)
ANIANA - Cercle Occitan Max Roqueta
AGDE - Los Amics de la calandreta d'Agde
BALHARGUE - Cercle Occitan de Balhargue
GINHAC- Cercle Occitan Max Roqueta
MONTPELHIÈR - Son e Resson d'Occitània
SANT JOAN DE FÒS - Los Cogorlièrs
SANT JOAN DE VEDÀS - D'Aicí, d'Alai
IEO.
15 Avenue Alphonse Mas
BP 60011
34501 BEZIERS
Téléphone : 0467311891
Email : ieolengadoc@ieo-oc.org


text:
Malgrat totas las enquèstas manipuladas, per Madrid, o per l’argent de grope de premsa monopolistic a Barcelona, podèm n’èstre que content de la resulta. Lo sobeiranisme, lo camin cap a l’independéncia es plural, pòt èstre que melhor.
Lo blòg sobeiranista podrà plaçar lo referèndum d’autodeterminacion en plaça e donc ajudar lo pòble catalana per decidir l’independència o non ; es la democracia qu’i ganharà, enfin !
A la fin de la serada se fabrica 100 dels escrutats :
En debuta de serada se donava :
Es clar que las enquèstas prepausadas son enquèstas que semblan bastidas per orientat los vòts, Lopéz Tena teniá rason, mas sembla que lo nombre de partisipants a la votacion lo faguèt baisar.
Podèm dire alara que la resulta independentista es encara mai bèla, la nacion catalana es per l’autodeterminacion, clarament. Ara cal bastir un referèndum e lo far acceptar per Espanha, ela qu’aurà insajat quitament en importar problèmas, colòmnias o faussetats politicas o de votacions, veire manipulacion de premsa coma s’i n'i aviá pas pron en Catalonha (El Mundo, l’ABC, El País, La Gaceta, sense parlar de las televisions espanhòlas que son difusidas en Catalonha, tot en difusar messorgas de tot escantilh, contra los independentistas – e aquò sembla pas foncionar, malgrat tot) ; puèi los escrutadors son estats importats ambe l’argent de quí ? Un tren e mantunes buses, quí paga ? De mai aqueles escrutadors èran malvolents, malintencionats, per destrusir la democracia catalana, es que l’Union Europèa o pòt daissar far ? Pels escrutins venents caldrà vigilar, e alara perqué non pas installar escrutadors independents, vigiléncias independentas, perqué per demandar als Escosseses, Bascos, Occitans, Còrses, Galleses, Irlandeses, Flamands, etc la vigiléncia perqu’aiçò se posquèsse pas reprodusir.
Senon ara, es clar que lo govèrn del camin cap a l’Estat pròpri serà en companhiá, contrariament a çò qu’indícan los mèdias franceses (reprenent aital la votz de Madrid sense cap independéncia editoriala), la companhiá es bona ERC (independentista), ICV (sobeiranista), CUP (independentista) ; la companhiá es alara clara per una autra politica, aquela que lo PP imposava a Barcelona (coalicion politica d’abans las eleccions). Aiçò o nòta clarament Vilaweb, e mantunes mèdias catalans.
Cal notar que lo camin federalista del PSOE-PSC es pas estat escolhit e la maissanta vision del cònsol de Terrassa desengatja aquel Navarro pel futur d’aquel partit de la somission a Madrid.
Per çò qu’es del PP, es clar qu’a volgut importar en Catalonha, la màfia electoralista de València o Madrid. Es pietadós. Lo sosten per las retalhadas a CiU es estat tanben criticat, e las consequéncias son clara, lo PP cámbia pas gaire dins la massa de vòts en Catalonha.
L’autra susprèsa es la pujada del Ciutadanos, los espanholistas de Catalonha. Podèm dire qu’an poscut capitalizar los vòts dels incompetents sul subjecte, PSOE-PP.
Ai pas oblidat Aran, lo sobeiranisme existís sonque perqué CiU es representat per PNA en Aran. Bausen, Es Bòrda, Vilamòs, e Naut-Aran (Baqueira-Beret), son sobeiranistas. Aran marca al Principat de Catalonha. La situacion politica en Aran es donc plan similara ambe la rèsta d’Occitània. L’espanholita es un pauc coma la republicanita dins la rèsta d’Occitània.
-°-
Comentari sul mèdias franceses, non podèm qu’èstre çaquelà satisfait del resson enòrme qu’aquestas eleccions an per l’Estat francé”s, enfin ! I son estats a Barcelona, enfin. E directament val melhor, quitament per Sandrine Morel.
L’onda mediatica èra anonciada, vist que quitament La Dépêche Libérée du Midi aviá paginat per Catalonha ambe un mandat especial, causa raríssima.
E mantunes autres mèdias faguèron quicòm de pron plan, çaquelà ! E lor cal pas demandar de prendre partit (enfin…), e encara son puslèu estats prèp de la pensada madrilenca.
Ambe un reportatge long, sonat ‘Viva Catalogne’, gaitatz. Òsca Catalonha, Visca Catalunya, Vive Catalogne … la democracia avança.
E Vilaweb es sempre a la punta per gaitar e comparar la premsa de tot mòde.
Midi Libre, Sud-Ouest (res diluns), La Dépêche Libérée du Midi, Le Dauphiné Libéré (“poussée indépendantiste en Catalogne”), Le Progrès (“Les nationalistes reculent face à la gauche indépendantiste”, Le Populaire, Centre Presse, La Montagne, La Provence, Nice Matin (“échec des nationalistes malgré la poussée indépendantiste” a Niça lor caldrà gaitar per Barcelona per aver una informacion balançada !), Le Telegramme (A Brest lor caldrà gaitar directament a Barcelona per aver l’informacion clara), Ouest-France, Libération, Le Monde (“les nationalistes catalans reculent face à la gauche indépendantistes” FELICITACIONS PER l’ARTICLE), Le Figaro (primièr títol, Mathieu de Taillac es tanben lo representant de Radio France), Le Parisien (res anuèch diluns), La Croix (l’istòria de Catalonha en francés, es plan – O CAL FELICITAR !!), La DNA, Corse Matin (res), Le Journal du Pays Basque (res pel moment). Pauc a pauc i botarai totes los ligams. L’AFP a enfin vist que la bandièra pausada suls bancons èra pas la senyera, mas la bandièra estelada ! L’AFP es estada a la basa dels escrich de cada mèdia francés, quitament en Occitània.
Podèm confirmar que los lectors e las lectriças de L’Humanité comprendràn jamai res a çò que se debana en Catalonha, e per cambiar lo monde caldrà legir Le Devoir de Quebèc.
Dins lo meteis camp que L’Humanité, vesèm BFMTV, la tv de la borsa francesa !
Val melhor legir La Clau de Perpinyà en lenga francesa.
iTele aurà pas vist de tension, benlèu es lo fait d’èstre prèp del fuòc e que la redaccion de Perpinyà, tròp prèp de l’autorota, pensan que cal portar los pompièrs jornalistas per atudar lo fuòc vengut del grand sud democratic ?
E puèi cal una felicitacion especiala per La Croix, quora se podrà pas far un article ambe un mandat especial, nimai parlar de las curalhas independentistas, benlèu que se podriá informar ; o faguèron, per l’Istòria de Catalonha. FELICITACIONS.
E donc tanben a Lyon EuroNews.
Per Le Devoir, «l’enjòc politic d’en Artur Mas es perdut, mas los sobeiranistas son majoritaris.» Al Quebèc sábon veire clars e simple. E Le Devoir explica que Catalonha farà escòla… la catalanita, la granda democracia per Catalonha la vòlon tanben al Quebèc…
-°-
Spain Titanic !


text:
Pònt de Gard
Lo pònt de Gard (var. pont de Gard) es la porcion d'un aqüeducte roman que l'adobèron en pònt de tres nivèus. Se situa dins lo sud d'Occitània, en Lengadòc, dins lo departament de Gard a ras de Remolins, pas gaire luenh de Nimes e d'Usès. Domina lo riu de Gardon (o Gard) e constituissiá la continuitat de l'aqüeducte roman que portava l’aiga d'Usès fins a Nimes.
Arquitectura dau pònt[modificar | modificar la font]
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo pònt foguèt bastit amb tres nivèls que son estats preservats fins uèi. La construccion se faguèt amb lei pèiras dau país qu'èran trachadas dei peirièras romanas vesinas. La cima dau pònt senhoreja l'endrech e mai lo riu Gard[1], quand leis aigas son bassas, a 48,77 m d'aut, e, subre sa longor mai bèla, l'òbra mesura actualament 275 m.
- Nivèl inferior: 6 arcas de 142,35 m de long, de 6,36 m d'ample e de 21,87m d'aut.
- Nivèl mejan: 11 arcas de 242,55 m de long, 4,56 m d'ample e 19,50 m d'aut.
- Nivèl superior: 35 arcas que fan 275 m de long, 3,06 m d'ample e son autas de 7,40 m. Aqueste darrièr nivèl perguèt 12 uèlhs dempuèi l'origina e mesurava inicialament 360 m; èra precedit d'una culada de 130 mètres de long; à l'origine d'aquesta culada foguèt descubèrt en 1988 una òbra de regulacion[2]. Leis arcas avián 16 pès romans de dubertura (4,75 m), mentre que los pilars èran d'aperaquí 10 pès sur 10.
- Conducha: 1,80 m d'aut, 1,20 m d'ample, pendent de 0,4 %.
L'observacion de la fàcia intèrna dels pilars en grand aparelh dau segond nivèl dau pònt revèla lo trabalh deis bastisseires romans: tecnicas de talha dei blòcs (traças de còps d' escode) e tecnicas de construccion (blòcs pausats en cairèu e botissa e blocs salhents per la mesa en plaça deis escadafaucs). En se sarrar de l'òbra, se pòt constatar la precision deis assemblatges: cada blòc èra ligat ais autres per ciselatge dei junts sus plaça.
Mai d'una traça e gravadura perduran sus la susfàcia dau pònt. Son lei marcas d'assemblage indicant la plaça dei clavèus de vòutas, per exemple, « FRS II » (frons sinistra II, valent a dire "fàcia senestra 2") o de simbòls coma lo « fallus », simbòl apotropaïc (valent a dire « sirvent per desviar las influéncias maleficas »), o encara tanben d'unei marcas divèrsas laissadas per lei bastisseires de totei leis epòcas que per elei lo pònt èra una etapa obligatòria.
Lo pònt presenta una corbadura convèxa de sei nivèls superiors en amont. Aquesta deformacion s'atribuiguèt durant de temps a la volontat dei constructors d'assegurar la resisténcia de l'òbra, coma se podriá far amb un barratge-vòuta. Segon de mesuras de micro-topografia presas en 1989, actualament s'interprèta coma la resulta d'una dilatacion diürna deguda a l'assolelhament, que provòca un desplaçament d'aperaquí 5 mm; de nuèch lei pèiras tòrnan a son endrech iniciau. La repeticion dau fenomèn lòng dei sègles auriá aduch lo pònt a sa forma actuala[3].


text:
Santiago Ramón y Cajal
Santiago Ramón y Cajal (Petilla de Aragón, Navarra, lo 1 de mai de 1852 - Madrid, lo 17 d'octobre de 1934) que ho un mètge e un istologista aragonés de neishença navarresa qui realizè estudis suber las neurònas qui hon fondators per la neurologia e qui'u való l'autrejament de Prèmi Nobel.
Vita[modificar | modificar la font]
Vadut en Navarra, que creishó dens divèrsas vilas d'Aragon per'mor deus son pair qui èra mètge e qui's mudè mantuns còps. Mainatge e adolescent, Santiago Ramón y Cajal que muishé ua grana disposicion peu dessenh e per las activitats fisicas. Qu'anè a l'escòla en çò deus jesuistas puish qu'estudiè la medecina e qu'arrecebó lo títol de mètge a Saragossa en 1870, annada qui avó tanben de servir dens l'armada, en purmèr en Espanha durant las guèrras carlistas puish que ho mandat a Cuba en plea Guèrra deus Dètz Ans on avó de tribalhar com mètge dens la region de Camagüey dens condicions hèra insalubras e, en 1875, que tornè en Espanha malaut deu paludisme.
Qu'ei aquesta annada qui comencè los sons estudis doctoraus e la recèrca. Qu'avó ua cadièra d'istologia a Madrid en 1879 que ho nomat director deu Musèu d'Anatomia de Saragossa e que's maridè dab Silveria Fañanás García dab qui avore sèt mainatges.
Qu'arrecebó d'autas cadièras a Valéncia puish a Barcelona e, en 1888, qu'establí la doctrina de la neuròna qui explica que's tracta de cellulas qui poden transméter impulsions nerviosas electricas. Enter 1897 e 1904 que combiné los sons talents de dessenaire e d'itologista entà publicar Histología del sistema nervioso del hombre y de los vertebrados ("Istologia deu sistema nerviós de l'òmi e deus vertebrats").
Que partatgè lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina dab l'istologista italian Camillo Golgi, inventor de la coloracion argentica qui permetó a Ramón y Cajal d'observar e de dessenhar las neurònas.


text:
Lampaul Ploudalmézeau
Lampaul Ploudalmézeau, une commune fascinante
Lampaul Ploudalmézeau se situe à 35km de Brest et borde la mer d'Iroise. Charmante commune de 750 habitants, Lampaul Ploudalmézeau est une étape incontournable d'un périple breton !
Histoire de la commune
Lampaul était une ancienne trève de Ploudalmézeau. Elle a été érigée en paroisse entre 1330 et 1427. La paroisse de Lampaul-Ploudalmézeau dépendait autrefois de l'ancien évêché de Léon.
Patrimoine
Lampaul Ploudalmézeau possède de nombreux sites incontournables à visiter lors de votre séjour :
- L'allée couverte de Pont-ar-Bleiz
- L'église dédiée à Saint-Pol-Aurélien datant du XVIème siècle
- Le manoir de Rocervo
- La fontaine Saint-Pol-Aurélien
Maisons et appartements disponibles
Retrouvez toutes les locations de Lampaul Ploudalmézeau dans la partie "Nos locations"


text: Era Associacion de Hemnes de Les, amassa damb er Ajuntament, ven de plaçar ua placa commemorativa en aumenatge as victimes der exili, representades per persones com Paquita Sitzer, superviuenta dera IIau Guèrra Mondiau. Sitzer auec de húger dera Euròpa ocupada peth totalitarisme nazi e siguec acuelhuda en pòble de Les, atau com auem sabut pera dinamica associacion. “Un rebrembe des vesins aranesi qu’ajudèren as qu’escapauen des guèrres”. Eth memoriau se hig ara redescubèrta deth nòste passat recent e, malurosament, mès trist e tragic, provocat quan er òme pèrd era rason o met aguesta ath servici des crudeltats mès inimaginables des qu’ei capabla de realizar era condicion umana, radicaument ambigua, ja qu’ath temps pòt generar çò de mès excèls e çò de mès sordid. En aguesta setmana, veigui tanben era plaça dedicada as evadits deth franquisme dauant der Hospice de France, parada obligada abantes de gahar eth camin deth pòrt de Benasc. Es peades dera istòria se van hènt presents en fòrça cornèrs des nòstes contrades, en tot indicar-mos qu’i a agut tempsi fòrça piri, a on víuer ja non ère demorar, senon partir, tostemp partir, e per tant supervíuer, enquia non se sap a on, en tot arrincar ar òme dera sua natura arraïtzada tà devier un desterrat sense rumb ne sòrt ne dilhèu pròle, ath bòrd dera termièra, com der hiu que dessepare era vida dera mòrt. Aqueri desbrembadi, que semblen gésser d’un desbrembe, mos ajuden a veir as desarraïtzadi d’ara, ad aqueri que dilhèu ja non hugen dera guèrra o dera bota d’un totalitarisme, mès qu’expliciten qu’er estat present de causes non va, qu’era Euròpa actuau non ei ara nautada de çò qu’es sòns pòbles demorauen d’ua Euròpa liura e solidària, perque era libertat damb hame e desigualtats prauba qu’ei. Era istòria ja hèc sòn crudèu avertiment.