text:
França
França (en francés France [fʀɑ̃s]) es un país que la màger part de son territòri se situa en Euròpa Occidentala. Sa capitala es París, sa lenga oficiala lo francés e sa moneda l'èuro. França se formèt durant lei premiers sègles de l'Edat Mejana a partir dei territòris romans ocupats per lei Francs qu'èran un pòble germanic. Venguda una dei poissanças mondialas majoras vèrs lo sègle XVII, tenguèt un empèri coloniau vast entre lei sègles XIX e XX. Dempuei la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, es un membre permanent dau Conseu de Seguretat de l'ONU, es dotat de l'arma nucleara e a un ròtle primordiau dins la construccion de l'Union Europèa. Fa tanben partida dei poissanças economicas principalas amb una populacion d'aperaquí 65 milions d'abitants e una economia fòrça desvolopada de tipe capitalista. Enfin, lo país aguèt una influéncia majora dins lo domeni culturau.
Una granda part d'Occitània caup dins l'estat francés.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Geografia
- 3 Organizacion politica e sociala
- 4 Economia
- 5 Diplomacia e defensa
- 6 Cultura
- 7 Religion
- 8 Bibliografia
- 9 Vejatz tanben
- 10 Ligams extèrnes
- 11 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
L'ocupacion umana dau territòri francés es fòrça ancian. Es poplada dempuei lo Paleolitic e lo Neolotic gràcias a divèrsei migracions de populacions. Vèrs 600 avC, foguèt poplat per lei Cèltas que foguèron conquists per lei Romans en 52 avC. Lo nom de França es eissit d'un pòble germanic ancian que l'existéncia es atestada dempuei lo sègle III. Lor rèi Clodovèu I capitèt de crear una dinastia que foguèt a l'origina d'unei reiaumes partejats entre leis eiretiers de la dinastia. Au sègle VIII, foguèt rebutada per lei Carolingians que lo rèi Carlesmanhe venguèt emperaire en 800. En 840, son empèri foguèt partejat entre leis eretiers de son fiu. Foguèt creat sus sa partida occidentala lo reiaume de Francia Occidentala que vendriá pauc a pauc lo reiaume de França. Aquela apelacion apareguèt per lo premier còp en 1205 e demorèt fins a la casuda de la monarquiá en 1792. Lo sègle XIX veguèt l'aparicion de divèrsei formas d'estats fins a l'adopcion definitiva de la Republica entre 1870 e 1875.
De la Preïstòria a l'Empèri Roman[modificar | modificar la font]
La preséncia umana sus lo territòri es atestada dempuei 1,8 milions d'annadas. Lo clima èra alora relativament malaisat e variable pendent lei diferents periòdes de glaciacion. Ansin, lo país assosta un nombre relativament important de baumas e d'abrics adornats que l'exemple pus conegut es la Bauma de Las Caus en Dordonha. Aqueu periòde s'acabèt vèrs -10 000 amb la fin de l'èra glaciala. A partir de -7000, es lo començament dau Neolitic. Lei millennis IV e III avC veguèron un desvolopament demografic e agricòla important e lo començament de l'utilizacion de metaus (aur, coire e bronze). Lo fèrre faguèt son aparicion vèrs lo sègle VIII.
Vèrs -600, lei Grècs de la vila de Focèa fondèron la colònia de Marselha sus la riba mediterranèa. Enterin, de migracions de Cèltas aguèron luòc dins lo país e aqueu pòble ocupèt pauc a pauc la màger part dau territòri entre lei sègles V e III avC. Aquò entraïnèt l'emergéncia de Gàllia que venguèt lo nom donat ai regions abitadas per lei populacions cèltas. En 152 avC, lei Romans ne'n realizèron la conquista dau quart sud-èst que formèt la província de la Narbonesa. Puei, en 58 e 51 avC, Juli Cesar ocupèt lo rèstade Gàllia après sa victòria còntra l'insureccion dau cap cèlta Vercingetorix. Lo país venguèt donc un element essenciau de l'Empèri Roman en Euròpa Occidentala. Après la conquista, lo poder roman foguèt rarament menaçat per la populacion e una civilizacion novèla faguèt son aparicion, magerament dins lei vilas, entre Romans e Cèltas. D'autra part, l'economia dau país èra dinamica e Gàllia se modernizèt fòrtament amb la construccion d'infrastructuras importantas (teatre, aqüeductes...). Ansin, maugrat la fortificacion de la frontiera de l'Empèri sus lo Ren, lo país foguèt una buta per leis invasions barbàrias e un enjòc major dei luchas intèrnas per la succession imperiala. Lo crestianisme faguèt tanben son aparicion pendent aqueu periòde.
En 406, Gàllia romana s'afondrèt rapidàment durant lei Grandeis Invasions. Tre la mitat dau sègle V, Alamnans e Francs traversèron Ren e s'instalèron dins lo nòrd de Gàllia. Puei, lei Visigòts ocupèron Septimània e Aquitània e lei Burgondis lo centre de Gàllia. De generaus capitèron de mantenir lor preséncia sus divèrsei partidas dau territòri mai lei luchas intèrnas de l'Empèri e lor afebliment progressiu causèron lor casuda vèrs la fin dau sègle. En 476, un darrier còp d'estat entraïnèt la fin de l'Empèri Roman d'Occident.
L'Edat Mejana e la formacion de França[modificar | modificar la font]
Après la fin de la dominacion romana, Gàllia foguèt devesit entre unei pòbles que formèron de reiaumes diferents. En 496, la conversion au crestianisme dau rèi franc Clodovèu I li permetèt d'obtenir l'aliança de la Glèisa Catolica. Sa dinastia, dicha merovingiana, poguèt establir son poder sus un territòri devesit entre unei reiaumes dirigits per de membres de la mema familha. Aquela dinastia conoguèt de dificultats a partir dau sègle VIII e foguèt rebutada en 751 per lei Carolingians. Sei premiers rèis, Pepin lo Brèu e Carlesmanhe, realizèron l'agrandiment dau reiaume e lo segond venguèt Emperaire en 800. En 840, aquel empèri foguèt partejat entre lei tres eiretiers de son fiu. A l'oèst, se formèt donc lo reaiume de Françia Occidentala. Dirigit per lei Carolingians fins a 987, aqueu reiaume deguèt luchar còntra divèrseis invasions durant lei sègles IX e X coma lei Vikings, leis Ongrians o lei Musulmans. Una societat de tipe feodau i faguèt son aparicion e devesida leis abitants entre tres òrdres qu'èran lo clergat, la noblesa e lo tèrç estat.
En 987, après la fin de la dinastia carolingiana occidentala, Uc Capet foguèt elegit rèi per lo rèsta de l'aristocràcia formant la dinastia novèla dei Capecians. Aquela dinastia va reinar, sota de brancas diferentas de la familha, fins au sègle XIX. Es tanben lo començament dau procediment d'unificacion de França meme se, au sègle X, la màger part dau territòri reiau es quasi independent. Entre lei sègles X e XIII, lei rèis francés successius capitèron d'aumentar lei territòris sota lor administracion pròpria, dichs domeni reiau, e prenguèron pauc a pauc l'avantatge sus lei grands senhors feodaus dau reiaume (Flandra, fèus anglés, Tolosa...).
Lei sègles XIV e XV veguèron lo debanament d'una crisi grèva (Guèrra de Cent Ans) en causa d'un problema de succession per la corona de França entre lei rèis francés e anglés. La màger part dau país foguèt destrucha per lei combats, lei pilhatges e leis epidemias coma aquela de la Pèsta entre 1346 e 1349. Après de dificultats, la monarquia capitèt de renforçar son poder gràcias a la formacion d'una armada e d'una imposicion permanentas.
La Renaissança e l'apogèu de la monarquia[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVI foguèt caracterizada per lo renforçament continú dau poder reiau que venguèt pus absolut a l'entorn de la persona dau rèi. L'unificacion dau reiaume contunièt amb l'adopcion dau francés per la redaccion deis actes oficiaus en 1539 e la reünion au domeni reiau de Bretanha e de la màger part d'Auvèrnha. D'autra part, foguèt tanben lo començament d'una lucha acarnada entre lei reiaumes de França e aquelei de la familha dei Hamsborg (guèrras d'Itàlia). La cultura de l'epòca foguèt egalament fòrtament influenciada per lo movement de la Renaissença vengut d'Itàlia, especialament dins lo domeni deis arts. Pasmens, la fin dau sègle foguèt tornarmai marcat per una crisi grèva que veguèt lo debanament d'unei guèrras religiosas entre Catolics e Protestants (1562-1598).
L'òrdre foguèt tornarmai establit per lo rèi Enric IV (1598-1610). Lo rèine de son successor, Loís XIII (1610-1643) foguèt caracterizat per lo renforçament dau poder reiaume e per lei rebellions de l'aristocràcia per gardar sei privilègis e son poder politic. Lo poder reiau foguèt lo venceire durant lo rèine de Loís XIV (1643-1715) que capitèt de « domesticar » la noblesa e fondèt la monarquia absoluda francesa. Enterin, durant son rèine, França venguèt la poissança majora dau continent e realizèt divèrsei conquistas en direccion de l'Èst (Franca Comtat, Alsàcia...). Dins aquò, la fin de son rèine foguèt ensornidas per de reviradas militars e una crisi economica importanta.
Lo rèine seguent, Loís XV (1715-1774) foguèt donc lo començament d'un declin progressiu de la monarquia absoluda que foguèt pas capabla de faciar sei dificultats economicas. Ansin, França foguèt desfacha durant lei guèrras europèas dau sègle XVII perdent son empèri coloniau au profiech d'Anglatèrra en 1763. Sa revènge en 1783 durant la guèrra d'independéncia deis Estats Units li permetèt pas de redreiçar la situacion que venguèt au contrari pus grèva en causa dei despensas de guèrras, de l'abséncia de conquistas importantas maugrat la victòria e d'una tièra de recoltats marridas. L'òrdre dau Regime Ancian foguèt donc fòrtament contestat a la fin dau sègle mai leis assais de reformas mau capitèron en causa de la resisténcia dei privilegiats.
Lo periòde revolucionari[modificar | modificar la font]
En 1789, la degradacion dei finanças entraïnèron la convocacion deis Estats Generaus per lo rèi Loís XVI (1774-1792). Causant una desirança gròssa de reformas, l'assemblada veguèt rapidament la rebellion dei deputats dau Tèrç Estat que se proclamèron Assemblada Nacionala en 1789 e prenguèron lo poder legislatiu. L'insurreccion parisenca de julhèt de 1789 (presa de la Bastille lo 14) e sa generalizacion au rèsta dau país (Gròssa Paur) durant l'estiu causèt l'abolicion oficiala dei privilègis, l'adopcion de la Declaracion dei Drechs de l'Òme e dau Ciutadan e la disparicion de la monarquia absoluda que foguèt remplaçada per una monarquia constitucionala.
Pasmens, lo rèi assaièt de luchar còntra la Revolucion. En 1791, un assai de fugida vèrs l'estrangier foguèt arrestat a Varennes per leis autoritats de l'Assemblada. Puei, en 1792, lo rèi acceptèt de declarar la guèrra ais Austrians esperant una desfacha rapida deis armadas revolucionàrias. Lo 10 d'aost de 1792, una revòuta novèla de la populacion parisenca causèt son arrestacion per traïson. En setembre, l'invasion deis armadas estrangieras foguèt blocada a Valmy e la monarquia abolida per l'Assemblada. Enfin, en genier de 1793, lo rèi foguèt executat après son procès per traïson. Aquò foguèt lo començament d'una guèrra còntra la màger part dei país europèus. Menaçadas a la mitat de 1793, lei tropas revolucionàrias prenguèron pauc a pauc l'avantatge en 1794 e obtenguèron finalament la victòria en 1798.
A l'interior dau país, lo poder foguèt dominat per l'esquèrra revolucionària fins a 1794 (periòde de la Terror) que capitèt d'organizar la defensa dau país e una tièra importanta de reformas. Pasmens, la politica de repression e lei luchas intèrnas de sei membres entraïnèron son rebutamemnt. Après sa casuda, lo poder foguèt ocupat per de movements de drecha que contunièron la guèrra amb succès mai foguèron pas capables de faciar lei dificultats economicas. En 1799, lo govèrn foguèt donc rebutat per Napoleon Bonaparte qu'establiguèt un regime autoritari dich Consulat de 1799 a 1804 puei fondèt lo Premier Empèri Francés en 1804.
Sota sa direccion, França bateguèt leis autreis poissanças continentalas e i establiguèt sa dominacion. En 1810, la mitat d'Euròpa èra ocupada per sei fòrças. Pasmens, l'oposion permanenta d'Anglatèrra e lo desastre de la campanha de Russia (1812) foguèron l'occasion d'una revènge per leis enemics de França. Entre 1812 e 1814, Napoleon deguèt pauc a pauc se replegar vèrs França. París foguèt presa en 1814 per leis Aliats entraïnant l'abdicacion de l'emperaire.
Lo sègle XIX[modificar | modificar la font]
Lo sègle XIX foguèt caracterizat per una succession de regimes que s'acabèt per l'establiment de la Republica, per un desvolopament economic fòrt e per la conquista d'un empèri coloniau novèu e fòrça important.
D'efèct, après lo Premier Empèri de Napoleon, leis Aliats establiguèron tornarmai la monarquia dei Borbons. Rebutada en 1830, foguèt remplaçada per la monarquia constitucionala de Loís Felipe fins a 1848. Après un periòde republican brèu entre 1848 e 1852 (IIa Republica), se formèt lo Segond Empèri que s'afondrèt en 1870 durant la guèrra còntra Prussia. Enfin, leis annadas 1870 veguèron l'emergéncia malaisada de la Tresena Republica que deguèt esquichar l'insurreccion comunista de la Comuna de París (1871) puei luchar còntra la drecha favorabla au retorn de la monarquia.
Pasmens, maugrat l'agitacion politica, lo país faguèt partida de territòris ont acomencèt la Revolucion Industriala permetent un desvolopament fòrça important dau país que venguèt una dei poissanças economicas majoras de la planeta. Aqueu movement foguèt renforçat per la Tresena Republica que modernizèt tanben leis institucions de la societat : creacion de l'escòla laïca, gratuita e obligatòria (1881-1882), libertats de reünion e de premsa (1881), autorizacion dei sindicats (1884), lèi sus leis associacions (1901) e separacion de l'Estat e de la Glèisa (1905). D'autra part, la Republica s'ocupèt d'accelerar la conquista d'un empèri coloniau novèu que venguèt a la fin dau sègle lo segond après l'Empèri Britanic.
Lei guèrras mondialas[modificar | modificar la font]
La desfacha francesa de 1870 e la pèrda d'Alsàcia-Lorena au profiech d'Alemanha venguèt una fònt de tensions permanentas per la diplomacia europèa. D'en premier isolada, França capitèt de formar una aliança amb leis estats egalament menaçats per leis ambicions alemandas coma Russia o Anglatèrra. En fàcia, Alemanha creèt tanben un sistèma d'aliança similar. En 1914, aquelei sistèmas entraïnèron una crisi generalizada sus lo continent e un conflicte violent (Primièra Guèrra Mondiala) que s'acabèt solament en 1918 per la victòria de França e seis aliats. Pasmens, lo país deguèt subir de pèrdas (1,4 milions de tuats) e de destruccions importantas sus son territòri.
Mau capitant d'obtenir lei reparacions de guèrras esparadas deis Alemands, frnaça aguèt de dificultats per retrobar son nivèu economic durant leis annadas 1920. Resistiguèt relativament ben a la crisi de 1929 que sei consequéncias demorèron iimitadas a respèct d'autreis país coma Estats Units o Alemanha. Dins aquò, la crisi favorizèt lei movements politics nacionalistas opausats a la Republica. En 1936, la victòria dei partits politics d'esquèrra permetèt lo vòte d'un nombre important de lèis socialas mai aumentèt la division de la societat.
Afeblit, lo país foguèt rapidàment vencuts per leis Alemands, principalament en causa dau conservatisme de seis elèits militars. França foguèt ocupada per l'Alemanha nazi e un govèrn de collaboracion foguèt creat per lei nacionalistas a l'entorn dau marescau Pétain. Favorizant l'esplecha economica dau país e ajudant lei crimes nazis, especialament gràcias a la deportacion de personas (Jusieus, opausants politics...) vèrs lei camps alemands, aqueu govèrn se tustèt pauc a pauc ai grops de la Resisténcia interiora, unificada entre 1943 e 1944, e exteriora que foguèt organizada per lo generau de Gaulle a partir de 1940. Sota la direccion d'aqueu darrier, França poguèt bastir tornarmai una armada a partir de son Empèri coloniau e acabar la guèrra entre lei Venceires principaus dau conflicte.
França dempuei la Liberacion[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala, França foguèt tocada per de movements de descolonizacion qu'entraïnèron la disparicion de son empèri coloniau au començament deis annadas 1960. Enterin, acomencèt de participar a la formacion de l'Union Europèa. Lo periòde de creissença economica fòrta fins ais annadas 1970 permetèt au país de restaurar rapidàment sa poissança economica. Pasmens, au nivèu politic, França es venguda una poissança mondiala d'òrdre segond qu'es generalament pas capabla de s'opausar ai decisions d'estats pus poderós coma leis Estats Units, l'anciana Union Sovietica o China.
Ansin, lo declin dau país durant la Segonda Guèrra Mondiala foguèt l'occasion per lei colonias de reprendre lor independéncia. Lo procediment acomencèt en Indochina onte l'armada francesa foguèt vencuda après 8 annadas de guèrra (1946-1954). Puei, contunièt en Africa. En 1960, l'AEF e l'AOF venguèt independentas e, en 1962, après una guèrra novèla (1954-1962), foguèt lo torn d'Argeria. Aquela darriera guèrra causèt una crisi politica grèva en 1958 que causèt la fin de la IVen Republica (1946-1958) e lo retorn au poder dau generau de Gaulle. Fondèt la Va Republica basa sus un poder presidenciau fòrt e assaièt de donar una independéncia novèla au país au nivèu internacionau aprofichant lo desvolopament de tecnologias avançadas (arma nucleara...) e lei divisions de la Guèrra Freja.
Après sa demission en 1969 e sa mòrt en 1970, França venguèt un element major de la construccion de l'Union Europèa. Aquò es considerat coma una solucion per luchar còntra la pèrda d'influéncia francesa. D'efèct, lo país es plus una poissança mondiala majora coma lo mostra sa participacion limitada a la guèrra dau Golf en 1991 e sa participacion a la resolucion de crisi politica internacionala se fa d'ara endavant dins lo quadre de coalicion gropant unei país generalament sota direccion estatsunidenca (Iraq, Kosovo, Libia...). Enfin, l'economia francesa, coma lo rèsta dei país occidentaus, conoguèt de periòdes de crisi dempuei leis annadas 1980 caracterizats per una desindustrializacion progressiva dau país e la persisténcia d'un chaumatge de massa pertocant mai o mens 10% de la populacion activa.
Geografia[modificar | modificar la font]
Ambé 551 500 km² (675 417 km² ambé sei territòris d'otramar), França s'estend sus 1 000 km dau nòrd au sud e d'èst en oèst. Tèn la tresena superficia d'Euròpa Occidentala e, levat de la frontiera nord-èst, son territòri se situa entre de limits naturaus coma de mars, d'oceans o de massís montanhós.
Localizacion e frontieras[modificar | modificar la font]
En causa de son passat coloniau, França ten de territòris en Euròpa, en America, en Africa e en Oceania. Revendica tanben una partida d'Antartida. La partida principala de son territòri se situa en Euròpa Occidentala es dicha « França metropolitana » e a una superfícia de 543 965 km². Ten de frontieras amb Belgica, Luxemborg, Alemanha, Soïssa, Itàlia, Mónegue, Espanha e Andòrra. Lo rèsta dei territòris francés es dich « Territòris otramars ». Seis estatuts son fòrça variats. Lei principaus son Guadalope, Guaiana que ten de frontieras amb Brasil e Surinam, leis illas Kerguelen, Maiòta, Martinica, la Nòva Caledònia, la Polinesia dicha Francesa, la Reünion, Sant Bartomieu, Sant Martin del Nòrd, Sant Pèire e Miquelon e Wallis e Futuna.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Lo territòri metropolitan es compausat d'un ensems variat de sistèmas topografics diferents. La superficia actual es la consequéncia d'episòdis tectonics diferents coma lo Massís Centrau, leis Ardenas o lei Vòges qu'acomencèron de se formar i a aperaquí 400 milions d'annadas. Lei montanhas dei cadenas pirenenca, aupenca e jurasenca son pus recentas e mens erodadas. Una partida dau Massís Centrau, que tenguèt una activitat volcanica activa fins au millenni IV avC, es tanben format de terrens fòrça joves a l'escala geologica. Lei Pirenèus forman la frontiera entre França e Espanha e unei cimas despassan 3 000 mètres. Leis Aups e lo Jura forman la frontiera entre França, Itàlia e Soïssa. Leis Aups son lo relèu pus auts de França e assostan lo ponch culminant dau país, lo Mont Blanc, que tèn una altitud de 4 808 mètres. Aquelei massís montanhós definissan divèrsei bacins sedimentaris que son organizats a l'entorn de sièis fluvis principaus que son la Sèina, la Léger, lo Ròse, la Garona e l'ensems format per lo Ren e la Mòsa.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima de França metropolitana es de tipe temperat e principalament influenciat per l'activitat de l'anticiclon deis Açòres. Pasmens, existís de variacions regionalas relativament importantas segon la latitud o l'altitud. Lei quarts nòrd-oèst e sud-oèst an un clima oceanic amb de precipitacions relativament importantas. Lo quart sud-èst a un clima de tipe mediteranean, pus caud que lo rèsta dau territòri amb de precipitacions pus limitadas mai pus violentas. Lo quart nòrd-èst es de tipe semi-continentau amb de temperaturas pus frejas. Enfin, lei regions d'altituds autas (Massís Centrau, Pirenèus, Aups...) son caracterizadas per un clima montanhard marcat per d'ivèrns fregs e de precipitacions de nèu importantas.
Reparticion espaciala de la populacion[modificar | modificar la font]
La reparticion espaciala de la populacion sus lo territòri metropolitan es fòrça desesquilibrada. Aquò es principalament causat per l'importància de la capitala a respèct dau rèsta dau país e per la concentracion deis activitats economicas majoras dins certanei regions. Ansin, París e sa banlèga gropa aperaquí 20% de la populacion, lei centres majors de decisions politicas e leis activitats economicas pus dinamicas. En fòra de la capitala, lei regions litoralas industrializadas, coma Marselha, o aquelei situadas a la crosiera de cambis economics importants, coma Lion, an tanben una populacion importanta. Aquelei populacions son largament urbanizadas. Au començament dau sègle XXI, lei vilas principalas e sei banlègas èran París (12,1 milions d'abitants), Lion (2,1 milions), Marselha (1,7 milions), Tolosa (1,2 milions), Lilla (1,2 milions), Bordèu (1,1 milions) e Niça (1,0 milion).
Axes de comunicacion e de transpòrts[modificar | modificar la font]
França se situa a la crosada occidentala dau comèrci europèu es donc una region qu'assosta un nombre fòrça important de flux de bens comerciaus. Son sistèma de comunicacion e de transpòrts es donc fòrça desvolopat e, per de rasons istoricas, centralizat a l'entorn de París. Lo mejan pus utilizat es la rota mai l'avion e la via ferrada son tanben importants. Per exemple, França tèn la premiera companhía aeriana mondiala (Air France-KLM) e assosta d'installacions claus dau premier fabricant d'avions europèus (Airbus).
[modificar | modificar la font]
França a conegut un ensems fòrça variat d'institucions, d'organizacions territorialas, de simbòls oficiaus e de situacions lingüsiticas. Sei formas actualas son principalament eissidas deis òbras de la Ia Republica, de la IIIa Republica, dau Premier Empèri, dau programa politic dau Conseu Nacionau de la Resisténcia e dei concepcions politicas dau generau du Gaulle que foguèron a l'origina de la Va Republica. Ansin, au començament dau sègle XXI, lo país es dirigit per un sistèma republican que son territòri es devesit en regions, en departaments, en cantons e en comunas. Sa lenga oficiala es lo francés e sa societat es caracterizada per l'influéncia relativament fòrta de l'Estat a respèct deis autrei país occidentaus. En particular, l'Estat organiza un sistèma educatiu obligatòri e un sistèma de redistribucion economica relativament desvolopat.
Forma de l'Estat[modificar | modificar la font]
L'organizacion dau poder en França es dirigida per la Constitucion de 1958 que fondèt la Va Republica. Es una republica de tipe semi-presidenciau o parlamentari onte lo Parlament e lo President an de poders relativament importants :
- lo poder legislatiu es tengut par lo Parlament devesit entre l'Assemblada Nacionala e lo Senat. La premiera es elegit toei lei 5 ans au sufragi universau per lei ciutadans de 18 ans e mai. Lo Segond es renovelat per tèrç toei lei dos ans au sufragi indirèct. En cas de desacòrd entre l'Assemblada Nacionala e lo Senat, l'avís de l'Assemblada ganha. L'Assemblada pòu tanben votar la casuda dau govèrn meme s'aquela possibilitat, frequenta durant lei IIIa e IVa Republicas, es venguda fòrça rara.
- lo poder executiu es tengut per lo President de la Republica e lo Premier Ministre. Lo premier es elegit au sufragi universau per 5 ans e lo segond es nomat per lo President segon la majoritat politica de l'Assemblada. Lo tipe d'institucions de la Republica es generalament definit per lei partits d'apartenéncia dau President e dau Premier Ministre. Se fan partida de la mema majoritat, lo regime evoluciona vèrs lo semi-presidencialisme amb un Parlament a l'influéncia limitada. En revènge, se lo President e son cap de govèrn son eissits de movements politics opausats, lo regime es mai de tipe parlementari e l'Assemblada an mai d'influéncia sus la direccion dau país.
- lo poder judiciari es devesit entre un òrdre administratiu cargat deis afaires regardant l'Estat e seis institucions e un òrdre judiciari cargat dau rèsta. Es independent dei poders legislatius e executius.
Enfin, lo Conseu Constitucionau es cargat de verificar la conformitat entre lei decisions de l'Estat e la Constitucion.
Simbòls de l'Estat[modificar | modificar la font]
Lei simbòls de l'Estat son definits per la Constitucion de 1958. Son eissits de la Revolucion Francesa de 1789-1799 :
- lo drapèu blau-blanc-roge.
- la devisa Libertat-Egalitat-Fraternitat.
- l'imne La Marselhesa.
Existís d'autrei simbòls non oficiaus que son fòrça utilizats coma Marianne qu'es un imatge allegoric de la Republica. Es representada sus lei sagèus, lei pèças de moneda e la màger part dei documents oficiaus de l'administracion de l'Estat.
Organizacion territoriala[modificar | modificar la font]
Lo territòri metrolipolitan e lei departaments d’otramar son devesits segon diferents nivèus administratius e politics. L’unitat de basa es la comuna qu’es dirigida per un premier cònsol elegit per 6 ans. Puei, unei omunas son gropadas per formar un canton qu’elegís un conselhier generau, tanben per 6 ans. Dempuei leis annadas 1990, de comunas se gropan tanben per formar de communautats de comunas que pòdon mutualizar certanei despensas. Au dessús dau canton, se troban lei departaments que foguèron creats per la Revolucion de 1789-1799. Son dirigits per un prefèct nomat per l’Estat e per lo Conseu Generau format per lei conselhiers generaus. Enfin, dempuei leis annadas 1980, lei departaments son reünits per formar de regions que son egalament dirigidas per un Conseu elegit e un prefèct. Dins l’otramar, lei regions e departaments d’otramar, levat de Maiòta, an lo meme territòri.
Lengas[modificar | modificar la font]
Lo francés es la sola lenga oficiala de l'Estat e de sas institucions. Es mestrejada per la màger part de la populacion activa (92% en 1999). Es una lenga internacionala utilizada per d'institucions coma l'ONU o l'UE que son utilizacion e son ensenhament son encoratjats per lo govèrn sus lo territòri nacionau (lèi Toubon de 1994) e dins lei país estrangiers (organizacion de la Francophonie).
En defòra dau francés, lo país a una composicion lingüistica pron variada amb aperaquí 80 lengas minoritàrias o regionalas que son parladas en França metropolitana o d'otramar. D'unei que i a son a l'origina d'una cultura relativament prestigiosa coma l'occitan (Prèmi Nobel de Literatura en 1904) mai la màger part son menaçadas de disparicion d'ara endavant. D'efiech, la politica d'imposicion e de difusion dau francés, mai o mens contrencha, ai sègles XIX e XX entraïnèt la desparacion de la transmission d'aquelei lengas entre lei generacions e lor declin rapid a partir de la mitat dau sègle XX. Per exemple, en Corsega, 70% de la populacion aviá una conoissença dau còrs en 1980 còntra solament 50% dins leis annadas 1990.
Dempuei 2008, lei lengas minoritàrias o regionalas son consideradas coma una partida dau patrimoni francés per la Constitucion. S'es creat de programas d'ensenhament mai demòran fòrça limitats. D'autre caire, leis immigrants venguts en França durant lei sègles XX e XXI (Armènis, Polonés, Arabis...) utilizan generalament d'autrei lengas que lo francés. A l'ora d'ara, aquelei lengas an ges d'estatut. Ansin, en 1999, lei lengas diferentas dau francés qu'èran pus utilizadas per la populacion èran l'occitan (3,65%), lei lengas germanicas (3,15%), lei lengas d'oïl diferentas dau francés (3,10%), l'arabi (2,55%), lo portugués (1,27%), lei lengas italicas (1,19%) e lo breton (0,61%).
Educacion[modificar | modificar la font]
En França, l'instruccion es obligatòria de sièis a seize ans. L'escòla es laïca e gratuita mai un sector privat relativament important existís. L'ensenhament es devesit entre ensenhaments primari, segondari e superior :
- lo premier es devesit entre escòlas maternala e elementària. Son objectiu principau es de desvolopar la socializacion deis enfants e l'utilizacion deis otís de lectura, de lectura e d'escritura.
- lo segond es devesit entre lo collègi e lo licèu. Sa fin es marcada per d'examens nacionaus que son lo « baccalauréat » (professionau, tecnologic o generau) e lo « certificat d’aptitude professionnelle » (ensenhament agricòla).
- lo tresen es devesit entre Universitats e Grandas Escòlas. Aquelei darriers necessitan generalament de capitar un concors d'intrada e son donc consideradas coma pus performantas e pus elitistas.
Dempuei la Liberacion, l'ensenhament francés a conegut un periòde d'expansion fòrça important. Pasmens, d'inegalitats demoran, especialament au nivèu de l'intrada dins lei Grandas Escòlas.
[modificar | modificar la font]
Dempuei la Liberacion, França es caracterizat per l'organizacion e lo mantenement d'un sistèma de redistribucion sociala qu'es inspirat dau programa politic dau Conseu Nacionau de la Resistància adoptat en 1944. Tres elements son lei basas d'aquela politica :
- la nacionalizacion d'una partida deis entrepresas dau país coma l'energia.
- la creacion de la Seguritat Sociala per permetre l'accès au sistèma de santat.
- l'adopcion d'un sistèma d'imposicion progressiu.
Aqueu sistèma es parcialament abandonat e cambiat dempuei leis annadas 1980. Per exemple, la màger part deis entrepresas nacionalizats son estats tornarmai privatizadas. Pasmens, l'estructura de l'Estat es encara fòrtament inspirat per aquelei principis.
Economia[modificar | modificar la font]
França fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta. Es basada sus la proprietat privada mai l'Estat i tèn un ròtle important. Lei servicis son son compausant pus important. Pasmens, s'en 2011, lo país èra totjorn entre lei cinc economias mondialas pus grandas, sa posicion declinèt pauc a pauc. Dempuei 2004, son comèrci exterior conoguèt de deficits mai e mai importants. Un autre exemple es la demenicion deis exportacions francesas dins lo comèrci mondiau qu'es passat de 6,3 a 4,1% entre 1990 e 2006.
Demogràfia[modificar | modificar la font]
En 2010, la populacion francesa èra estimada a 65,4 milions d'abitants. Dempuei 1945, la populacion aumentèt regularament d'un biais pus important que leis autrei país europèus en causa d'un taus de feconditat que demora aut, d'un sòld migratòri positiu e d'una esperança de vida granda e totjorn en aumentacion. Coma dins lo rèsta d'Euròpa, aquela populacion veguèt lo taus de personas vièlhas (mai de 60 ans) aumentar pauc a pauc, de 17 a 22% entre 1980 e 2009. Lo ròtle de l'immigracion venguèt donc pus important, especialament per curbir lei besonhs de man-d'òbra. Ansin, en 2008, França aviá 6,7 milions d'imigrats sus son territòri segon l'ONU, ço que representa lo seisen país d'acuelh après leis Estats Units (42,8), Russia (12,3), Alemanha (9,3), Arabia Saudita (7,3) e Canada (7,2).
Agricultura[modificar | modificar la font]
Coma lo rèsta dei país d'Euròpa Occidentala, França a conegut un declin important de l'emplec agricòla dempuei la segonda mitat dau sègle XIX. En 2006, lo sector emplega solament 3% de la populacion activa e fa partida deis agriculturas pus modernizadas e mecanizadas de la planeta. Sei produccions principalas son lo vin, lei cerealas, lo sucre, lei produchs lachiers e la carn. Dins aquò, dempuei lo començament dau sègle XXI, es un domeni en crisi que veguèt l'aparicion d'inegalitats fòrtas segon lei tipes de produccion, la pollucion causada a l'environament e la susproduccion dins certanei sectors.
Indústria[modificar | modificar la font]
França fa partida dei principalei poissanças industrialas mondialas. Maugrat la terciarizacion de l'economia francesa, l'indústria francesa representa encara 15,6% de son PIB en 2006. Aquela annada, lo sector segondari emplegava 24,3% de la populacion activa. Es donc caracterizat per de domenis relativament dinamics (automobil, aeronautic, nuclear civiu...) e d'autrei, generalament lei partidas pus tradicionalas, que son en crisi o avián ja disparegut (minas, siderurgia...). Aquò a causat de crisis grèvas dins lei regions d'indústrias ancianas (Lorena, Nòrd) que deguèron trobar d'activitats novèlas. D'autra part, dempuei leis annadas 1960, una politica governamentala a permes de descentralizar l'indústria francesa e d'assegurar lo desvolopament de certanei regions dins lo sud e l'oèst dau país (creacion de la zona de Fos-de-Mar). Ansin, au començament dau sègle XXI, lei regions pus industrializadas de França son la region parisenca, lei ribas de la Sèina, la region de Lion, la region de Tolosa e la region dau pòrt de Marselha.
Servicis[modificar | modificar la font]
Lei servicis forman lo còr de l'economia francesa. En 2005, representava 77,2% dau PIB e 75% deis emplecs. Tres sectors son particularament desvolopats : lo comèrci, l'artesanat e lo torisme. Lo premier tèn 3,2 milions d'emplecs. Es caracterizat per la poissança dei grops de la granda distribucion (Carrefour, Auchan...) que son apareguts dins leis annadas 1970. En 2008, aquelei grops representavan lei dos tèrç dei despensas alimentaras dei Francés. Lo segond representa aperaquí 900 000 entrepresas e a gardat una plaça importanta dins l'economia maugrat lo desvolopament de grops de talha granda. Es fòrça present dins lo domeni de la construccion. Enfin, lo torisme es la fònt d'aperaquí 900 000 emplecs dirècts e aproficha lo patrimòni francés per èsser la premiera destinacion toristica mondiala (82 milions de visitas en 2007).
Recèrca[modificar | modificar la font]
França es una poissança majora dins lo domeni de la recèrca dempuei lo sègle XVII e a obtengut un nombre important de prèmis scientifics dins lo corrent dau sègle XX. Es caracterizada per l'importància de l'intervencion de l'Estat que representava 41% dei despensas en 2008 e gropa la màger part dei cercaires au sen dau Centre Nacionau per la Recèrca Scientifica (CNRS). Es tanben marcada per l'importància donada ai recèrcas sus lei subjèctes pertocant lei sciéncias fondamentalas.
Diplomacia e defensa[modificar | modificar la font]
Au nivèu diplomatic e militar, França fa partida dei poissanças principalas dau continent europèu dempuei sa formacion. A partir dau sègle XVII, venguèt una poissança mondiala de premier òrdre. Lei guèrras mondialas causèron un afebliment important dau país que perdeguèt son estatut de poissança majora après 1945. Ansin, au començament dau sègle XXI, lo país garda un reng de poissança mondiala de segond òrdre gràcias a son apartenéncia ai grandeis institucions internacionalas e a la possession d'una armada poderosa e modèrna.
Apartenéncia ais institucions internacionalas[modificar | modificar la font]
França es un membre important deis institucions e organizacions internacionalas. Entre sei plaças principalas, es membre permanent dau Conseu de Seguritat de l'ONU, membre de l'OTAN, membre de l'Union Europèa, membre de l'espaci Schengen, membre de la zona èuro, membre dau G8/G20 e membre de l'OMC. Son territòri assosta tanben lo sèti de l'UNESCO.
Politica estrangiera[modificar | modificar la font]
Dempuei la presidéncia dau generau de Gaulle (1958-1969), la politica estrangiera francesa, principalament dirigida per lei presidents de la Republica successius, es caracterizada per una volontat d'independéncia, magerament a respèct deis Estats Units, per una influéncia fòrta sus lo continent african, especialament dins lei país eissits de l'ancian empèri coloniau e per la participacion a la construccion de l'Union Europèa.
Lo premier ponch demorava un aspèct important fins au començament dau sègle XXI, per exemple amb lo retirament de França dau comandament integrat de l'OTAN de 1966 a 2009. Foguèt tanben marcat per lo desvolopament de l'arma nucleara per assegurar l'independéncia diplomatica e la proteccion dau país. L'influéncia en Africa es un aspèct regular e fòrça criticat de la diplomacia francesa. D'efèct, gràcias a un ret de basas militaras e de relacions amb la màger part deis òmes politics africans, França es capabla d'arbitrar leis afaires deis estats e a sostengut unei còps d'Estat. Enfin, la formacion e lo renforçament de l'Union Europèa son venguts un deis elements majors de la diplomacia francés qu'es a l'origina de l'UE dins leis annadas 1960.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
França tèn un dei budgets militars pus importants de la planeta que representava 2,5% de son PIB (39 miliards d'èuros) en 2010. Es tanben un dei cinc país reconeguts coma possessor de l'arma nucleara. Dempuei 1996, es una armada professionalizada que sei fòrças son entre lei pus modernizadas d'Euròpa Occidentala amb aquelei dau Reiaume Unit. Son devesidas en quatre còrs principaus que l'Armada de Tèrra, la Marina Nacionala, l'Armada de l'Èr e la Gendarmariá. En fòra de la Gendarmariá qu'es principalament una fòrça de polícia, lei fòrças armadas francesas tenián 250 000 òmes en 2010 e èran capablas d'intervenir sus totei lei continents gràcias a un ret mondiau de basas militaras.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
França tèn un patrimòni arquitecturau que va de l'Antiquitat au sègle actuau amb 34 luòcs classats per l'UNESCO. De construccions religiosas, industrialas, urbanas, militaras o civilas n'en fan partida. Dempuei 1840, lo govèrn francés a assaiat de protegir son patrimòni istoric per la creacion d'una lista de bens classats dichs « Monuments istorics ». Aquò permetèt d'obtenir de budgets per lor restauracion e lor entretenença.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura de França es principalament compausada per la literatura en lenga francesa que fa partida deis ensembles artistics mondiaus pus prestigiós dempuei lo sègle XVII. Pasmens, existís tanben de literaturas en lengas regionalas qu'avián o an una importància non negligibla. Per exemple, es lo cas de la literatura en lenga occitana qu'aguèt un ròtle primordiau dins la cultura europèa de l'Edat Mejana e demorèt fòrça viva fins ai sègles XIX-XX (Felibritge).
La literatura en francés apareguèt vèrs la mitat de l'Edat Mejana durant lo periòde dei cançons de gèsta. Marcada per lei trebols de la Guèrra de Cent Ans, se desvolopèt dins lei domenis de la cronica (Froissart), dau racònte istoric e de la poesia (Villon). Puei, la fin de l'epòca medievala veguèt lo desvolopament dau teatre, d'en premier sus de subjèctes religiós puei comics. Au sègle XVI, lei principis umanistas permetèron un renovelament dei temas. Leis òbras principalas dau periòde foguèron de poemas (Ronsard, du Bellay), de romans (Rabelais) e Les Essais escrichs per Montaigne entre 1572 e 1592.
Tre lo sègle seguent, la literatura francesa va venir la pus importanta dau continent, especialament gràcias ais òbras de teatre d'autors coma Corneille o Molière, de romans coma l'Astrée d'Honoré d’Urfé o l'opera. Lo poesia demorèt tanben un genre major coma o mostrèron lei Fables (1668-1678) de La Fontaine. Aquela posicion foguèt renforçada durant lo sègle dei Lutz. D'efèct, aqueu movement estendut sus tot lo continent veguèt son centre se situar en França e lo francés ne'n venguèt rapidament la lenga principala. Enfin, lo sègle XIX foguèt caracterizat per l'importància novèla dau roman que venguèt lo genre principau de la literatura francesa. França contunièt d'i gardar la posicion principala gràcias a d'escrivans coma Hugo, Balzac o Zola. De mai, maugrat la dominacion dau roman, lei genres tradicionaus (poesia ambé Baudelaire, teatre ambé Rostand) veguèron tanben la publicacion de cap d'òbras.
Lo sègle XX veguèt la fin d'aquela dominacion de la literatura francesa en causa de la diminucion de l'influéncia politica dau país, dau desvolopament de literaturas novèlas e de la concurréncia de produccions culturalas novèlas (cinèma). Dins aquò, ambé 14 Prèmis Nobel entre 1901 e 2011 (13 per d'òbras en francés, 1 per d'òbras en occitan), França es totjorn lo país pus recompensat. Entre lei movements literaris principaus d'aqueu sègle, se nòta lo surrealisme (Desnos), l'existencialisme (Sartre), lo Roman Novèu (Simon) e lo teatre de l'absurde (Ionesco).
Pintura[modificar | modificar la font]
Coma per la màger part dei domenis culturaus, la pintura francesa es considerada coma una dei grandeis escòlas de pintura per son influéncia, son istòria e sei produccions ambé lei pinturas italiana, flamanda e olandesa. Sei premierei manifestacions acomencèron pendent la Preïstoria e l'Antiquitat. L'Edat Mejana foguèt caracterizada per de frescas muralas e l'art deis enluminuras. Puei, la Renaissança marquèt un renovelament major dei tematics ambé l'influéncia de la pintura italiana dins lo reiaume francés. Au sègle XVII, apareguèt la pintura baroca (Poussin) e, au sègle XVIII, apareguèt lo Rococo (Fragonard). Après la Revolucion, lo sègle XIX veguèt lo desvolopament d'un ensems grand d'estils artistics diferents coma lo neoclassicisme (David), lo romantisme (Delacroix); lo realisme (Courbet) puei l'impressionisme (Manet, Degas, Cézanne). Enfin, lo sègle XX foguèt dominat per lei corrents modernistas.
Musica[modificar | modificar la font]
La musica de França es devesida entre divèrsei corrents d'originas diferentas. Lei premierei manifestacions foguèron aquelei de la musica occitana que conoguèt son apogèu ambé lo movement dei Trobadors ai sègles XII-XIII. La musica francesa es nascuda durant l'Edat Mejana a partir de l'art religiós. Se desvolopèt pendent la Renaissança puei, subretot, entre lei sègles XVI e XVIII ambé l'aparicion de genres novèus de musicas classicas. Aqueu periòde veguèt tanben l'introduccion de l'opera per Lully dins leis anndas 1670. Enfin, apareguèron ai sègles XIX-XX d'estils similars ais autreis estils presents dins lei país occidentaus coma la cançon (sègle XIX) puei de genres coma lo Rock 'N Roll o lo Hip-Hop (sègle XX). D'autra part, dempuei la fin dau sègle XX, l'influéncia de la musica anglesa venguèt mai e mai important au sen dau movement musicau francés. De mai, en parallèl de la musica francesa, existís de musicas en lenga regionala que son totjorn vivas coma, per exemple, en Corsega.
Cinèma[modificar | modificar la font]
França a una influéncia importanta dins lo domeni dau cinèma que foguèt inventat per lei fraires Lumières en 1895. Ansin, lo Festenal de Canas es considerat coma un dei prèmi pus importants de la cinematogràfia. Pasmens, dempuei leis annadas 1980, lo cinèma francés dèu faciar la concurréncia dau cinèma estatsunidenc. Es donc vengut especializat dins de genres mens concurrenciau coma la comedia.
Religion[modificar | modificar la font]
França es un país de tradicion catolica fòrça anciana qu'es dempuei la lèi de 1905 un estat laïc onte l'Estat es separat dei clergats, levat dins la region d'Alsàcia-Lorena. Ansin, l'influéncia dei religions a fòrtament demenit e França èra, au començament dau sègle XXI, l'estat onte la practica religiosa es la pus febla d'Euròpa. Lo crestianisme demorava la religion principala (60% aperaquí) seguit per l'islam (10% aperaquí) e lo judaïsme (1% aperaquí). L'ateïsme regardava mai de 30% de la populacion e es en aumentacion constanta dempuei leis annadas 1980.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) André Alba, L'âge classique, 1492-1789, Hachette, 1959.
- (fr) Alain Decaux raconte l'Histoire de France aux enfants, Perrin, 1995.
- (fr) Georges Duby, Histoire de la France des origines à nos jours, Larousse, 2007.
- (fr) Pierre Gros, La France gallo-romaine, Nathan, 1991.
- (fr) Pierre Goubert e Daniel Roche, Les Français et l'Ancien Régime, Armand Colin, 1984.
- (fr) Marcel Marion, Dictionnaire des institutions de France XVIIe ‑ XVIIIe siècle, Picard, 1923.
- (fr) Hubert Méthivier, Le Siècle de Louis XIV, PUF, 1988.
- (fr) Jean-Luc Parodi (dir), Institutions et vie politique, la documentation française, 2003.
- (fr) Albert Soboul, Histoire de la Révolution française, idées/Gallimard, 1962.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ (fr) Govèrn francés (INSEE), « Population totale par sexe et âge au 1er janvier 2011, France métropolitaine »


c: text/html

text:
Curd
Lo curd es una lenga iraniana parlada en Curdistan ("lo país dels Curds"), qu'inclutz una part d'Iran, d'Iraq, de Turquia e de Siria. Lo curd es lenga oficiala pas que dins lo nòrd d'Iraq ("lo Curdistan iraquian"). Es totalament interdich d'utilizacion publica en Siria e o èra en Turquia abans la lei d'agost de 2002 que permet una preséncia publica (leugièra e contrarotlada) del curd. En Iran, lo curd pòt èsser utilizat dins los mèdias locals tant coma dins qualques escòlas.
Lo curd aperten al sosgrop occidental de las lengas iranianas, una branca del grop indoiranian qu'es una de las brancas màgers de las lengas indoeuropèas. Las lengas mai ligadas al curd son lo talysh e lo persan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Routot
Routot en normand (Routot en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Routot Es réputé per lo sieu mercat als bestiaux dempuèi lo Sègle XIV e la siá spécialité de fabricacion de teles de lli al Sègle XVIII.
Routot est réputé pour son marché aux bestiaux depuis le Sègle XIV et sa spécialité de fabrication de toiles de lin au Sègle XVIII.


text:
Burre
Lo burre es la resulta de pastar e batre la nata que conten lo lach. Es un aliment plan gras, ric en graissas saturadas, colesteròl e calorias, çò que fa qu'es de recomandar pels esportius o las personas qu'an mestièr d'una consomacion energetica importanta. A mai es pas un aliment que se pòsca pas emplegar amb una dièta sana e equilibrada e es de bon digerir malgrat son contengut gras.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo burre èra plan presat pels pòbles víkings e cèltas, çò que faguèt que los romans e los grècs consideravan qu'èra un produch barbar e l'incluguèron pas dins sa dièta. Aquò explica son introduccion tardièra dins qualques païses europèus coma Itàlia.
Lo burre se considerava en aquel temps un produch car per encausa del trabalh pesuc que demanda son elaboracion, per aquesta rason èra sonque disponible per las classas socialas mai ricas.
Menas de burre[modificar | modificar la font]
Existisson maitas menas de burres, pr'aquò se pòdon amassar en dos grops:
- Lo burre acid: abans l'acidificacion de la crèma.
- Lo burre doç: aprèp l'acidificacion de la crèma (es aqueste lo burre tradicional)
A mai se li pòt apondre de sal e aital s'obten de burre salat (doç se n'a pas). Lo burre salat se sèrva melhor. Se pòt elaborar a partir del lach de fòrça animals e en Occident lo burre mai corrent es lo de vaca, de feda o de cabra.
Es pas gaire complicat d'elaborar de burre en çò sieu, pasmens es plan laboriós. Un còp siá disseparada la crèma del lach se pòt començar a lo batre amb un culhièr o una espatula de fusta de naut en bas, e se pòt far servir tanben un batedor.


text:
Coma cap informal de la coalicion Nòstra Ucraïna (en ucraïnian: "Haшa ykpaïHa"), foguèt un dels dos candidats de las eleccions presidencialas de 2004. Venguèt president aprèp de primièrs resultats dobtoses en favor de Viktor Ianukovych, que menèron a de manifestacions massivas e a la dicha "Revolucion iranja" e a d'eleccions novèlas que vegèron la capitada del blòc Nòstra Ucraïna (52% contra 44%).
Víktor A. Ioshchenko nasquèt lo 23 de febrièr de 1954 a Khorúzhivka dins l'oblast de Sumy en Ucraïna, dins una familha d'ensenhaires. Son paire, Andriy Andriyovych Ioshchenko (1919-1992), aviá participat a la Segonda Guèrra Mondiala e èra estat capturat pels alemands que lo placèron dins lo camp de concentracion d'Auschwitz-Birkenau. Subrevisquèt e tornèt a son país ont ensenhèt l'anglés dins una escòla locala. La maire de Víktor, Varvara Tymofiiovna Ioshchenko (1918-2005), èra a l'encòp professora de fisica e de matematicas dins la meteissa escòla.
Mai tard, Víktor Ioshchenko estudièt e obtenguèt son diplòma a l'Institut d'Economia e de Finanças de Ternopil, e comencèt a trabalhar coma comptable.


text:
Diluns, 8 d'agost de 2016, 03h00
Fa ja 29 ans qu’occitans e catalans se retròban lo primièr dimenge d’agost en la tradicionala pojada al Pòrt de Salau, a 2100 mètres d'altitud. Los occitans ... +
Diluns, 1 d'agost de 2016, 03h00
Coma cada an dempuèi vint e nòu ans, de centenats d’occitans e catalans s’amassaràn dimenge que ven, 7 d’agost, al Pòrt de Salau, al limit occitanocatalan, ... +
Dijòus, 14 de julhet de 2016, 03h00
La rintrada que ven, Occitània aurà una nòva escòla Calandreta a Sant Guironç (Coserans). Après un an de rescontres, d’escambis e de discussions, dètz ... +
Diluns, 3 d'agost de 2015, 03h00
De representants de l’Assemblada Nacionala Catalana de la Val d’Aran (ANC Val d’Aran) demandèron ièr a Salau que lo 27 de setembre que ven, se vòte en Catalonha per ... +
Dijòus, 30 de julhet de 2015, 03h00
Coma cada an dempuèi vint e uèch ans, de centenats d’occitans e catalans s’amassaràn dimenge que ven, 2 d’agost, al Pòrt de Salau, al limit occitanocatalan, ... +
Dimars, 12 de mai de 2015, 03h00
Eth dissabde 9 de mag, ua quaràntia de membres dera MARPÒC (Maison per l’Animacion e la Recèrca Populara Occitana) que huc arrecebuda a Bèthhag (Coserans) per Joan-Pau ... +
Diluns, 4 d'agost de 2014, 03h00
Divendres metèron en examen a Fois lo motociclista qu’aviá pres la fugida après percutir mortalament una vièlha femna a Lòrp e Santa Aralha (Coseran), lo 23 de ... +
Dissabte, 28 de decembre de 2013, 03h00
Jean Souque, un institutor coseranés a la retirada, revocat en 1943 pel regim del General Pétain per aver escapat al Servici del Trabalh Obligatòri (STO), ven d’èsser ... +
Dijòus, 5 de setembre de 2013, 03h00
Una escòla bilingüa que ven de nàisser a Sant Guironç (Coseran), çò raportava Ariegenews dimars passat. L’Escòla Guynemer ofrís d’ensenhament ... +
Diluns, 5 d'agost de 2013, 03h00
Fa ja 26 ans qu’occitans e catalans se retròban lo primièr dimenge d’agost en la tradicionala pojada al Pòrt de Salau, a 2100 mètres de nautada. Los occitans sortisson ... +
Dijòus, 1 d'agost de 2013, 03h00
Un seissantenat de noiriguièrs, que se dison victimas dels atacs dels orses a pena sortits de l’ibernacion, comencèron dissabte passat a Sant Lari (Coseran) una batuda d’espaurida ... +
Dimècres, 31 de julhet de 2013, 03h00
Coma cada an dempuèi vint e sièis annadas, de centenats d’occitans e catalans s’amassaràn lo primièr dimenge d’agost al Pòrt de Salau, al limit occitanocatalan, ... +
Dissabte, 13 d'octòbre de 2012, 03h00
An descobèrtas a la glèisa d’Orjot, a Eras Bòrdas de Les (Coserans), de pinturas romanicas en un estat de conservacion excepcional, segon çò que rapòrta lo ... +
Diluns, 6 d'agost de 2012, 03h00
Fa ja 25 ans qu’occitans e catalans se retròban lo primièr dimenge d’agost en la tradicionala pojada al pòrt de Salau, a 2100 mètres de nautada. Los occitans sortisson ... +


text:
Chozeau
Chozeau es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
N'en octòbre 2009, una serada néonazie a organizat a Chozeau, en Isère. Del temps que lo cònsol ignorava #que s'agissiá d'un groupuscule néonazi, 150 partidaris s'i èran amassats[1].
En octobre 2009, une soirée néonazie est organisée à Chozeau, en Isère. Alors que le maire ignorait qu'il s'agissait d'un groupuscule néonazi, 150 partisans s'y étaient réunis[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ « Serada néonazie estonament en una municipalitat iséroise », Lo Figaro, dijòus 8 d'octòbre 2009.
- ↑ « Soirée néonazie surprise dans une commune iséroise », Le Figaro, jeudi 8 octobre 2009.


text:
Tuberculòsi
La tuberculòsi (abreviacion TB per tubercle bacillus) es una malautiá infecciosa comuna, qu'es de còps mortala, causada per una micobacteria, mai que mai Mycobacterium tuberculosis [1]. La tuberculòsi ataca generalament los palmons mas pòt tanben afectar lo sistèma nerviós central, lo sistèma linfatic, lo sistèma circulatòri, lo sistèma genitourinari, lo sistèma gastrointestinal, los òsses, las articulacions, e de còps la pèl. D'autras micobacterias coma Mycobacterium bovis, Mycobacterium africanum, Mycobacterium canetti, e Mycobacterium microti provòcan tanben la tuberculòsi, mas aquestas espècias son mens comunas.
Los simptòmas tipics de la tuberculòsi son una tos cronica amb expectoracion de sang, escupinha, fèbre, sudacion, e pèrda de pes. L'infeccion d'autres organs provòca una longa tièra de simptòmas. Lo diagnostic es basat sus la radiologia, lo tèst a la tuberculina, los tèsts sanguins, l'examen microscopic e la cultura microbiologica dels fluids del còrs. Lo tractament es malaisit e necessita l'utilizacion d'antibiotics. Las resisténcias als antibiotics son un problèma de mai en mai important. La prevencion repausa sus las ràdios dels palmons e la vaccinacion, generalament amb lo Bacil Calmette-Guérin (vaccin BCG).
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; & Mitchell, Richard N. (2007). Robbins Basic Pathology (8th ed.). Saunders Elsevier. pp. 516-522 ISBN 978-1-4160-2973-1


text:
La Nueit deus Gredons
La Nueit deus Gredons qu'ei un episòdi de la repression de las annadas de plomb e de la Guèrra lèda miada per la Dictatura Argentina e on 9 estudiants enter 16 e 18 ans (la màger part menors com la famosa Maria Claudia Falcone) e hon gahats illegaument, sequestrats dens lòcs secrets, aucits e desaparaguts de còs. Que hon gahats lo 16 de seteme de 1976.
La rason de la lor repression e semble estar lo hèit d'aver participat a un moviment de revendicacion d'un bilhet de transpòrt a gratis entaus liceans orgaizats peu sindicta d'eslhèves deu segondari Unión de Estudiantes Secundarios.
Dehens l'istòria de la Guèrra Lèda, aqueth ahar qu'ei particularament conegut per'mor de l'etat de las victimas, deu ridicul e derisòri deu motiu e per'mor deu testimoniatge d'un subervivent : Pablo Díaz.
Un filme, La Noche de los Lápices qu'illustra aquesta hèita.


text:
Riucau
Riu Cau[1] o Riucau segon las règlas de la grafia classica[2],[3] (Riocaud en francés) es una comuna d'Occitània, en Agenés, administrada per lo departament de Gironda de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- L'adjectiu dins Riucau es pas calidus, « caud » [5], mès cau, coma z'ensenhan las atestacions ancianas : Riu Cau (Miletus de ~), sense data, Rivo Cavo (Grimoardum de ~), en latin, en 1080, Ryucant (cappella de ~) [per Ryucaut]. Lo sens es donc d'un riu crosat, prigond [6].
- Senta Crotz des Égrons o des Aigrons, segon Durengues : l'anciana parròquia èra benlèu devath lo patronatge de la Crotz deu Crist e, en tot cas, lo sens literal es clar. Mès coma comprene Égrons ? En occitan local, aqueu determinant es pas prononciat o prononciat en francés, çò qu'ajuda pas. Las mapas de Cassini [7] e de Sanson [8] donan Ste Croix, sense determinant. Se pòt pensar a l'aigron, nom medieval deu bernat pescaire, mès la motivacion d'un tau nom es pas aisida, o a una francizacion d'un derivat de agre, mès la qualitat deus sòls z'explica pas emb evidéncia. Durengues constata que la parròquia èra pas mençonada dens lo pouillé (inventari deus bens eclesiastics) de Valeri (de la diocèsi d'Agen), que data de 1520, o mençonada devath un autre nom. D'aquí a 1785, èra, totjorn segon Durengues, una annèxa de Sent Vincenç de Savinhac; fut erigida en cura per decret de sénher de Bonnac, en data deu 28 de novembre 1785, confirmat per lo rèi en feurèir 1786 [9].
Istòria[modificar | modificar la font]
Riucau annexèt Sainte-Croix-des-Égrons (nom francés) entre 1790 e 1794. Senta Crotz es au sud de Riucau.
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Senta Fe la Granda; es adara deu canton Le Réolais et Les Bastides (en francés), donc deu Reulés e de las Bastidas.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 193 abitants (19 ab/km²)
Lenga[modificar | modificar la font]
L'occitan de Riucau es lo lengadocian brageiragués. Lo parlar diferís pauc del parlar de Las Luèvias, punt d'enquèsta n° 33.11 de l'A.L.L.O.c (Atlas Linguistique et ethnographique du Languedoc occidental).
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ http://superlexic.com/revistadoc/wp-content/uploads/2013/07/Linguistica-occitana-6-CLO.pdf, pp. 53-61
- ↑ Loïs Alibèrt, Gramatica occitana, segonda edicion, Centre d'Estudis Occitans, 1976, Diccionari ortografic, paginas 409-482
- ↑ Carte IGN sous Géoportail
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008
- ↑ http://www.geoportail.gouv.fr/accueil?c=0.15,44.7836&z=0.0001122899999984639&l=GEOGRAPHICALGRIDSYSTEMS.CASSINI$GEOPORTAIL:OGC:WMTS(1)&permalink=yes
- ↑ http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b77101733/f1.item.zoom
- ↑ https://archive.org/stream/pouillhistoriq00dure/pouillhistoriq00dure_djvu.txt


text:
Bacouel-sur-Selle
Bacoué-su-Selle en picard ( Bacouel-sur-Selle en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bacouel Sus selle se situa a 7 quilomètre d'Amians . Dintratz Vèrs sus selle e Plachy buyon. Vilatge a la campanha
Bacouel sur selle se situe a 7 kilomètre d'Amiens . Entre Vers sur selle et Plachy buyon. Village a la campagne
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Se truca los abitants los Bacouelois o Bacoueloise.
On appelle les habitants les Bacouelois ou Bacoueloise.


text:
Villes et mairies du Comté de Västernorrland
Liste des communes
Sundsvall
Ville de Sundsvall, localité de la Suède de 94 000 habitants.
La mairie de Sundsvall a une adresse e-mail et un site Internet.
Örnsköldsvik
Ville d'Örnsköldsvik, localité de la Suède de 55 000 habitants.
La mairie d'Örnsköldsvik a une adresse e-mail et un site Internet.
Härnösand
Ville de Härnösand, localité de la Suède de 24 000 habitants.
La mairie de Härnösand a une adresse e-mail et un site Internet.
Sollefteå
Ville de Sollefteå, localité de la Suède de 20 000 habitants.
La mairie de Sollefteå a une adresse e-mail et un site Internet.
Kramfors
Ville de Kramfors, localité de la Suède de 19 000 habitants.
La mairie de Kramfors a une adresse e-mail et un site Internet.
Timrå
Ville de Timrå, localité de la Suède de 17 000 habitants.
La mairie de Timrå a une adresse e-mail et un site Internet.
Ånge
Ville d'Ånge, localité de la Suède de 10 000 habitants.
La mairie d'Ånge a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Buòu borguinhon
Lo buòu borguinhon es un plat de carn de buòu acompanhat de pastenagas.
Origina[modificar | modificar la font]
Lo buòu borguinhon es un plat d'origina borguinhona, en França. Ten son nom dels dos produches borguinhons que lo compausan : lo buòu e lo vin. Borgonha es d'efièch una region reputada per la qualitat de sos elevatges de bovins, en particular lo charolés e la qualitat de sos vinhièrs coma los de las còstas de Beaune.
Presentacion generala[modificar | modificar la font]
Lo buòu borguinhon se compausa de tròces de carn de buòu cuèches dins l'ola dins de vin roge amb de carròtas. La coseson es lenta e de fuòc doç. Los aliments se coson atal, pauc a pauc en s'impregnant de vin. Lo plat se pòt acompanhar de lardons, de cebas, d'alh e de boquet garnit. Lo vin es un vin roge; se recomanda lo de Borgonha. La qualitat del plat depend de la de la carn e del vin. Lo plat se servís e se consumís caud en plat de resisténcia.
Consomacion[modificar | modificar la font]
En França, lo buòu borguihon es un plat servit en familha pels repaisses de fèsta o los repaisses ordinaris e dins los restaurants, grands e pichons, coma los restaurants d'entrepresas. Tanben se prepausa jos forma de plat preparat en consèrva.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Autra varianta recèptas del buòu borguinhon
- Una varianta del buòu borguinhon
- Ficha tecnica Chef Simon
- Lo buòu borguinhon de Bernard Loiseau