text:
Alemanha
Alemanha (nom oficiau : Republica Federala d'Alemanha, en alemand : Bundesrepublik Deutschland) es un país d'Euròpa enviroutat per la Mar dau Nòrd, Danemarc e la Mar Baltica au nòrd, per Polonha e la Republica Chèca a l'èst, per Àustria e Soïssa au sud e per França, Luxemborg, Belgica e lei Païses Basses a l'oèst. Amb mai de 80 milions d'abitants, Alemanha es lo país pus poblat de l'Union Europèa e la premiera poissança economica d'Euròpa.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Geografia
- 3 Organizacion politica e sociala
- 4 Economia
- 5 Diplomàcia e defensa
- 6 Cultura
- 7 Religion
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
- 10 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat e periòde roman[modificar | modificar la font]
Au sègle VI avC, lo territòri alemand èra poblat majoritàriament per de populacions cèltas. Dins lo corrent dei sègles seguents, dei tribús germanicas, probablament vengudas d'Escandinàvia, s'installèron pauc a pauc sus lo territòri actuau dei Païses Basses, d'Alemanha e de la mitat orientala de Polonha. Lei tèxtes pus ancians mencionant la preséncia d'aquelei populacions son d'origina grèga e romana e datan dau sègle I avC. L'absència de documents pus vièlhs mostra qu'una separacion politica importanta deviá existir entre leis Europèus dau nòrd e dau sud.
Pasmens, lei Germans representavan una menaça important per l'Empèri Roman e de guèrras acomencèron tre lo sègle I avC dins lo sud de França. La victòria dau consul Marius en 101 avC entraïnèt l'abandon deis ambicions germanicas sus Gàllia. Puei, la conquista romana de la region vèrs la mitat dau sègle I avC confirmèt aquela situacion e establiguèt definitivament lei tribús germanicas au nòrd de l'Empèri Roman. Maugrat de conflictes regulars, aquela frontiera demorèt relativament establa fins ais invasions barbaras de 406-407.
L'Edat Mejana e lo Sant Empèri Roman Germanic[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident au sègle V, lei barbars germanics creèron d'estats novèus en Euròpa Occidentala. Au sègle VI, lei Francs prenguèron lo contraròtle de la màger part de Gàllia e fondèron l'Empèri Merovingian. A la seguida d'una crisi de succession, aquel empèri foguèt remplaçat en 751 per l'Empèri Carolingian qu'establiguèt sa dominacion sus Gàllia, Catalonha, Alemanha e nòrd d'Itàlia. En 843, l'Empèri Carolingian foguèt partejat entre lei tres eiretiers de Loís Ien lo Piós (814-840). Tres estats foguèron formats :
- Francia Occidentala que serà a l'origina dau Reiaume de França.
- Francia Mediana que serà partejada entre lei fius de Lotari Ien en 855 e serà plus jamai reünificada.
- Francia Orientala que serà a l'origina de l'Empèri Roman Germanic.
Lo Sant Empèri Roman Germanic foguèt una dei poissanças majoras de l'Edat Mejana e sei caps foguèron capables unei còps d'intervenir dins leis afaires intèrns de la papautat. Pasmens, ai sègles XI e XII, aquela influéncia entraïnèt una reaccion de la Glèisa qu'afebliguèt lo poder centrau de l'Empèri e favorizèt l'autonomia de sei vassaus ja fòrça independents. Au sègle XVI e XVII, lei divisions religiosas dau continent europèus contunièron d'afeblir l'Empèri car cada camp fondèron d'alianças basada sus la religion e lei Protestants venguèron pron poderós per resistir a la repression. De 1618 a 1648, la Guèrra de Trenta Ans renfòrcèt aquelei divisions e la desfacha finala dau poder centrau marquèt l'impossibilitat definitiva per l'emperaire de fondar un poder centrau fòrt. Ansin, seis estats venguèron quasi totalament independents e Napoleon poguèt aisament dissòuvre l'Empèri en 1806 per una Confederacion Germanica sota protectorat francés.
L'unificacion alemanda[modificar | modificar la font]
La Confederacion dau Rin sota protectorat francés s'afondrèt amb la desfacha napoleonca. Lo Congrès de Viena la remplacèt per una Confederacion Germanica gropant 39 estats còntra unei centenaus per lo Sant Empèri. Plaçada sota la direccion onorifica de la dinastia dei Habsborg, la confederacion va venir un luòc d'afontrament entre Austria e Prussia. D'efèct, Prussia contunièt sa politica d'expansion dins lo nòrd d'Alemanha ja acomençada avans la Revolucion Francesa e se turtèt ais interés austrians. De mai, amb lo desvolopament deis idèas novèlas de la Revolucion, la nacionalisme faguèt son aparicion en Alemanha estructurant pauc a pauc de corrents politics favorables a son unificacion. Après una revirada entre 1848 e 1850, l'arribada au poder dau cancelier Bismark va permetre de complir aquela politica per una tièra de conflictes còntra Danemarc per un afaire de frontieras, còntra leis Austrians en 1866 per eliminar Viena de la gestion intèrna d'Alemanha e còntra França per assegurar l'unitat deis estats dau nòrd protestant amb leis estats dau sud catolic. Lo 18 de genier de 1871, la desfacha francesa permetèt la proclamacion de l'Empèri Alemand a Versailles. Pasmens, l'annexion de l'Alsàcia-Lorena va causar una fònt de conflicte permanenta en Euròpa e crear pauc a pauc un blòt de país (França, Reiaume Unit e Russia) opausat a la dominacion alemanda sus lo continent.
Lei dos conflictes mondiaus[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XX, l'Empèri Alemand èra la premiera poissança continentala e acomençava de menaçar la supremacia navala britanica entraïnant la formacion de la Tripla Entenduda entre França, Reiaume Unit e l'Empèri Rus. En 1914, Alemanha s'engatjèt dins la Premiera Guèrra Mondiala amb son aliat austrian. Après lei premieras batalhas, l'evolucion dau conflicte foguèt blocada per lei progrès defensius e lei dos camps deguèron s'orientar vèrs una guèrra de posicion lònga e murtriera. S'acabèt per una desfacha alemanda en 1918.
Lo Tractat de Versalhas, qu'organizèt Euròpa après la guèrra, entraïnèt per Alemanha la pèrda de 88 000 km² e uech milions d'abitants. Lo servici militari foguèt abolit e l'armada limitada a 100 000 òmes. De mai, Alemanha foguèt jutjada responsabla de la guèrra e deguèt pagar de reparacions importants ai país venceires. Pus grèu, una partida dei territòris perduts venguèron rapidàment la fònt de crisis diplomaticas importantas coma l'estatut de la vila de Dantzig o lo cas de la Silesia.
Aquò va permetre lo desvolopament d'un corrent politic nacionalista poderós. La crisi economica de 1929, qu'aguèt de consequéncias grèvas en Alemanha, permetèt rapidàment au NSDAP, partit nacionalista e racista, de prendre lo poder d'un biais legau en 1933. Son cap, Adolf Hitler, eliminèt rapidàment seis oposants e venguèt lo mèstre dau país après la dissolucion deis autrei partits politics e l'eliminacion dei comunistas. Fondèt un estat novèu dich Tresen Reich basat sus la superiotat de la « raça alemanda » que deviá assegurar sa subrevida en fàcia dei raças dichas inferioras e deis elements dichs degenerats, principalament lei Jusieus e leis Eslaus. Leis atrocitats d'aquela politica, especialament son sistèma d'exterminacion massiva, va marcar durablament l'umanitat e entraïnar l'adopcion de mesuras d'occupacion duras dau país après 1945.
A partir de 1938, Hitler acomencèt una politica de revision dei frontieras dessenhadas per lo Tractat de Versalhas que va entraïnar lo començament de la Segonda Guèrra Mondiala sus lo continent europèu lo 1en de setembre de 1939. Lei premiereis annadas dau conflicte foguèron dominadas per l'Alemanha Nazi que conquistèt una partida granda d'Euròpa, especialament França puei la partida occidentala d'Union Sovietica. Pasmens, en 1942-1943, leis Aliats (URSS, Reiaume Unit, Estats Units, Canadà, França...) prenguèron l'avantatge après una tièra de desfachas alemandas majoras (Stalingrad, Korsk...). En 1945, Alemanha foguèt envaïda e Hitler se suicidiguèt lo 30 d'abriu.
La division dau país e la reünificacion[modificar | modificar la font]
Devastada per la guèrra, Alemanha foguèt devesida entre Union Sovietica, Estats Units, Reiaume Unit e França. La situacion èra similara a Berlin devesit entre lei quatre venceires principaus de la guèrra europèana. De mai, lo país perdiguèt un nombre important de territòris. De projèctes foguèron estudiats per fondar una Alemanha novèla mai lo començament de la Guèrra Freja empachèt la conclusion d'un acòrd e lo país demorèt devesit fins ai darriereis annadas de l'oposicion entre l'Èst e l'Oèst. Dos estats foguèron donc creats :
- la Republica Federala d'Alemanha (RFA) dins lei zonas d'ocupacions deis aliats de l'OTAN situadas dins la mitat occidentala.
- la Republica Democratica Alemanda (RDA) dins la zona d'ocupacion sovietica situada au nòrd-èst.
L'arribada de refugiats venent dei regions perdudas en 1945 permetèt a l'economia de compensar lei pèrdas de la guèrra e l'impulsion donada per lo plan Marshall permetèt de restaurar rapidàment l'economia de la RFA. En revènge, la situacion foguèt diferenta en RDA que son desvolopament economic foguèt pus feble meme se lo país aviá un nivèu de vida entre lei pus auts dau blòt sovietic. De 1961 a 1989, la muralha de Berlin foguèt lo simbòl d'aquela division e l'afondrament de l'Union Sovietica permetèt la reünificacion dau país e l'evacuacion de son territòri per la màger part dei fòrças estrangieras. Pasmens, lo nivèu economic diferent entraïnèt de dificultats economicas importantas dins lei regions de l'ex-RDA.
Geografia[modificar | modificar la font]
Localizacion e frontieras[modificar | modificar la font]
Lo país es situat dins lo centre d'Euròpa au sud de la peninsula de Danemarc e au nòrd deis Aups soïssas entre la vallada dau Ren e la linha Oder-Nesse. Son territòri tèn una superficia egala a 357 026 km². Es enviroutat per Danemarc, Polonha, Republica Chèca, Àustria, Soïssa, França, Luxemborg, Belgica e Païses Basses.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
La geografia alemanda es dominada per lo Plan d'Euròpa dau Nòrd qu'ocupa lo nòrd, per de cadenas de montanhas ancianas e d'altituds gaire autas au centre e per leis Aups e un bacin sedimentari au sud. Lei cimas principalas fan partida deis Aups amb d'altituds entre 2 000 e 3 000 m. Leis autrei relèus alemand agantan rarament mai de 1 400 m. Tres fluvis principaus son situats dins aquelei sistèmas. Lo pus important es Ren que passa dins la mitat occidentala dau país e forma una vallada importanta deis Aups a la Mar dau Nòrd. Lo segond es Elba que prend sa fònt dins lei Monts dei Gigants en Republica Chèca e se trai dins la Mar dau Nòrd au nivèu d'Hamborg. Enfin, lo tresen es Danubi que passa dins lo bacin sedimentari dau sud.
Clima[modificar | modificar la font]
Alemanha es situada dins la zona temperada de l'emisfèri nòrd e tèn un clima continentau temperat amb una influéncia oceanica venent dau nòrd-oèst. Es donc un clima de transicion entre aqueu d'Euròpa atlantica e aqueu d'Euròpa continentala. De mai, coma lo país subit l'influéncia dau Gulf Stream e de l'anticiclon deis Açoras, a una doçor climatica pauc frequenta sota aquelei latituds. Au sud dau país, lo foehn, vent venent deis Aups, pòu agantar una velocitat de 150 km/h e aumenta la temperatura d'ivèrn e de la prima accelerant la fonda de la nèu. D'ivèrn, d'autrei movements d'èr fregs vènon de Sibèria. Lo litorau es regularament somés a de tempèstas frequentas, especialament en causa d'una amplitud de temperatura accentuada.
Reparticion espaciala de la populacion[modificar | modificar la font]
Amb 80,3 milions d'abitants, Alemanha tèn una densitat de populacion de 226 ab/km². Aquela populacion es repartida principalament dins lo sud e l'oèst, principalament de lòng de la vallada dau Ren e dins la region de la Ruhr. En revènge, lei regions dau nòrd-èst son mens pobladas.
[modificar | modificar la font]
Forma de l'estat[modificar | modificar la font]
Leis institucions d'Alemanha modèrna foguèron inspiradas per aquelei de l'ex-RFA formada a l'iniciativa de l'OTAN en 1949. Es una republica federala compausada de setze länders amb Berlin coma capitala. Lo foncionament deis institucions es basat sus una Lèi Fondamentala contraròtlat per una Cort Constitucionala situat a Karlsruhe. Lo govern centrau s'ocupa deis afaires estrangiers, de la defensa, dei questions de nacionalitat, de la moneda, dei frontieras, dau trafic aerian, dei pòstas e dei telecommunicacions e d'una partida dau drech fiscau e de l'economia. Es dirigit per un cancelier elegit per lo Bundestag qu'es lo cap vertadier de l'executiu. Lo pòsta de president de la republica existís mai es principalament onorific. Lo Parlament federau es compausat de doas assembladas :
- lo Bundestag que sei membres son elegits per quatre ans a l'escrutinh mixte.
- lo Bundesrat que sei membres son de representants dei govèrns dei Länders. Cada Länder dona totei sei vòtes per o còntra una lèi.
Lo Bundestag es l'assemblada principala mai lei poders dau Bundesrat an aumentat e dèu d'ara endavant se prononciar subre totei lei lèis pertocant lei budgets dei Länders. Aquelei darriers son autonòms per leis afaires d'educacion, de recercas o d'environament.
Simbòls de l'estat[modificar | modificar la font]
Lo drapèu d'Alemanha es lo drapèu negre, roge e jaune ja adoptat per lei revolucionaris de 1848 e per la Republica de Weimar de 1919 a 1933. Foguèt tornarmai adoptat per la RFA e la RDA en 1949. Pasmens, en 1959, la RDA modifiquèt son drapèu per l'introduccion de seis armoriaus au centre de la benda roja.
L'imne oficiau dau país es lo tresen coblet dau cant Deutschlandlied. Pasmens, en causa de l'utilizacion dau tèxte entièr per lo Tresen Reich coma imne, son adopcion foguèt una fònt de problemas durant unei decennis après la fondacion de la RFA. L'usatge d'aquel imne foguèt tanben fòrtament limitat per leis Aliats après 1945 ais occasions majoras. Depuei la reünificacion, son utilizacion s'es normalizat mai l'utilizacion o lo cant dei doas premieras coblas es totjorn l'expression d'idèas politicas de drecha extrèma.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Alemanha es devesit en 16 païses (Länder) o estats. Cada estat a un parlament (Landstag), un govèrn (Landesregierung), una constitucion e una organizacion intèrna pròpria. Es sobeiran en matèria de cultura, d'educacion, d'organizacion de la polícia, de drech locau e la Federacion pòu aumentar aquelei domenis per l'adopcion de lèis especialas. Per aquò, tèn lo drech de levar fiscalitat e reçaup un budjet de l'estat federal. Enfin, fau notar que la sobeiranat subre certanei domenis es pas clarament definida entre l'Estat federal e lei Länder per la Lèi Fondamentala d'Alemanha, especialament lo drech civiu, lo drech penau, lo drech economic, lo drech dau trabalh, la politica energetica o la circulacion automobila.
Lengas[modificar | modificar la font]
L'alemand es la lenga oficiala de l'Estat meme s'existís unei lengas minoritàrias istoricas que son oficialament protegidas. S'estima qu'es parlat per aperaquí 92% de la populacion. Dins aquò, la mitat solament utilizariá l'alemand estandard dich Hochdeutsch e lo rèsta parlariá un autre dialècte alemand. Lei lengas protegidas son :
- lo danés dins lei regions pròchas la frontiera amb Danemarc.
- lo frison orientau e lo frison occidentau parladas en Saxònia.
- lo romaní.
- lo aut sorab e lo bas sorab parlats en Brandeborg e Saxònia.
Leis autrei minoritats, coma leis emigrats recents mai tanben lei Polonés, an ges de drechs lingüisitcs.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia alemanda ocupa lo quatren reng mondiau après leis Estats Units, China, Japon e davans França e Reiaume Unit. Es principalament orientada vèrs leis exportacions permetent au país de realizar regularament d'excedents comerciaus importants. Dins aquò, aquela orientacion necessitèt de reformas importantas de la legislacion dau trabalh. Ansin, un nombre grand d'Alemand ocupan d'ara endavant d'emplechs de temps parciau e son venguts de trabalhaires precaris.
Demografia[modificar | modificar la font]
Segon lo recensament del 9 de mai de 2011, la populacion alemanda èra de 80 219 695. Aqueu nombre es relativament estable dempuèi la mitat deis annadas 1990 e la populacion totala a quitament un pauc demenit dempuei son maximum de 2002 (82,54 milions). Aquò es causat per la demenicion de la feconditat (1,39 en 2010) e una immigracion relativament febla. De mai, aquela populacion es mai e mai vièlha amb un percentatge de mai de 60 ans de la societat qu'es passat de 24,9% en 2005 a 26,3% en 2010. Pasmens, Alemanha demorèt lo segond estat pus poblat d'Euròpa après Russia mai davans França, Reiaume Unit e Itàlia.
Axes de communicacion e transpòrts[modificar | modificar la font]
Leis axes de communicacion naturaus d'Alemanha son lei valladas formats per lei fluvis principaus, especialament la vallada dau Ren, e lo plan dau nòrd en contacte amb la Mar dau Nòrd e la Mar Baltica. Aquela region assosta unei pòrts importants coma Hamborg o Brèma. Existís de rets de canaus en cors de modernizacion e un ret rotièr que son desvolopament foguèt ajudat per l'absència de relèus importants dins la màger part dau país. De còls existisson dins leis Aups per passar en Soïssa e Austria e a l'ora d'ara un ensems de rotas modèrnas permet de comunicar sensa problema amb lei regions montanhosas situadas aus sud.
Agricultura e ressorsas minieras[modificar | modificar la font]
En 2008, lo sector primari alemand representa aperaquí 0,9% dau PIB e emplega 2,4% de la populacion activa dau país. 35% de la superficia dau territòri son utilizats per la cultura, 20% per lo norrigatge e 30% per la silvicultura e la fòrest. L'agricultura es la tresena d'Euròpa après França e Itàlia. Son estructura es marcada per la division anciana dau país. Lei tenements son fòrça mecanizats e relativament pichons a l'Oèst. En revènge, a l'Èst, l'agricultura es principalament basada subre lo ret de cooperativas format per la RDA. Lei produccions principalas son lei cerealas (blat, séguel...), lo lach e lo norrigatge dei bovins.
Lo sector minier alemand es vengut relativament marginau dins l'economia dau país. Lei produccions principalas son lo lignit (1en reng mondiau), lo carbon, la sau e lo gas naturau. Pasmens, lo país es fòrça dependent de l'importacion de ressorsas dempuei lei país estrangiers per assegurar sei besonhs en matèrias premieras.
Indústria[modificar | modificar la font]
Alemanha es una poissança industriala mondiala majora. Son sector secondari emplega 33% de la populacion activa. Lei sectors principaus son la construccion automobila (777 000 emplechs en 2004) que representa 40% de seis exportacions, l'electrotecnica (799 000 emplechs en 2004), la construccion mecanica (868 000 emplechs en 2004), la quimia e l'alimentar.
Servicis[modificar | modificar la font]
Coma per leis autreis economias desvolopadas, lo sector terciari es la premiera fònt d'emplechs d'Alemanha e representa mai de 28 milions d'emplechs. Dos sectors principaus compausan lei servicis. Leis activitats financieras èran lo premier en 2008 amb 30,5% deis emplechs dau sector terciari. Lo comèrci, lei transpòrts e la restauracion son lo segond amb 18%.
Diplomàcia e defensa[modificar | modificar la font]
Politica estrangiera[modificar | modificar la font]
Alemanha fa partida de la màger part deis institucions internacionalas majoras coma l'Union Europèa qu'es membre fondator, l'ONU e seis organismes, l'OTAN, dau Conseu d'Euròpa e l'OMC. Dempuei la Segonda Guèrra Mondiala e la fondacion de la RFA en 1949, lei principis de la politica estrangiera d'Alemanha son lo desarmament e lo contraròtle deis armaments, l'ajuda au desvolopament e la defensa dei drechs de l'òme. De mai, es fòrça investida dins la proteccion de l'environament e lo dialògue entre lei culturas. En causa deis atrocitats de l'olocaust, lo país a renonciat d'adoptar una politica d'expansion militara e de mejans de pression militara meme se tèn una armada poderosa.
Dempuei la fin de la Guèrra Freja, lo país a repres sa sobeiranetat complèta per lo Tractat de Moscó meme s'aqueu tractat impausèt de limitacions militaras totjorn en vigor a l'ora d'ara. Doas dinamicas mai o mes opausadas defenisson donc la politica d'Alemanha actuala en matèria d'afaires estrangiers. Lo premier es la defensa de seis interés nacionaus coma referent d'una poissança granda e lo segond es la perseguida d'una projeccion post-nacionala de l'identitat alemanda defòra dei revendicacions nacionalistas. Per aquò, la país a desvolopat de relacions politicas o economicas fòrta amb leis ancians país comunistas d'Euròpa de l'Èst, amb Israèl, amb Russia e subretot amb França.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Maugrat seis objectius de contraròtle deis armaments, Alemanha tèn una armada nombrósa e modèrna dicha Bundeswehr. En 2008, es devesit entre cinc brancas que son :
- l'armada terrèstra dicha Heer que teniá 163 900 òmes.
- l'armada aeriana dicha Luftwaffe que teniá 25 200 òmes.
- la marina militara dicha Deutsche Marine que teniá 63 400 òmes.
- lo servici medicau centrau dich Zentraler Sanitätsdienst que teniá 19 000 òmes.
- lo servici logistic e organisacionau dich Streitkräftebasis que teniá 19 000 òmes.
Cultura[modificar | modificar la font]
Alemanha fa partida de la zona cultura de la civilizacion occidentala europèa. Alemanha es l'eiretier de la cultura dei principats germanicas dau Sant Empèri Roman Germanic, i comprés la partida alemanda d'Àustria-Ongria.
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Tre l'epòca dei Carolingians, sota l'impulsion de l'emperaire e de sei prelats, Alemanha bastiguèt d'edificis religiós nombrós qu'un nombre feble existís totjorn a l'ora d'ara coma la chapèla palatina d'Aquisgran. Aquelei bastiments èran realizats segon un plan centrat e lo massís occidentau dich Westwerk. Es un còrs de bastiments quasi autonòm a respèct de la nef constituís d'una tor massiva d'uneis estancis sovent enviroutant per doas torrèlas d'escaliers.
Au sègle X, la restauracion de l'autoritat imperiala entraïnèt l'aparicion d'un art religiós novèu amb de glèisas grandas ai fustatges de fusta coma a Hildesheim o Gernrode. Au sègle XI, l'estil renan se desvolopèt e se caracterizèt per l'existéncia de tres absidas formant un treule coma a Colonha. L'art gotic faguèt son aparicion vertadiera en Alemanha vèrs la mitat dau sègle XIII. L'originalitat alemanda foguèt l'utilizacion de la brica, magerament dins lo nòrd dau país (Schwerin, Lubeck...). Una autra caracteristica dau gotic alemand foguèt l'adopcion de glèisas-halas (Hallenkirche) inspirada per l'arquitectura cisterciana (Marborg). Lei nefs lateralas i foguèron bastidas a la mema autor que la nef centrala. Entre lei sègles XIV e XV, lo gotic tardiu dominèt amb la construccion de la catedrala d'Ulm. Dins la borgesiá, se bastiguèt d'ostaus a pinhons aumentats de torrèlas d'estil italian.
Pendent la Renaissança, aquela influéncia italiana se confirmèt dins lo sud dau país. L'arquitectura baroca s'espandiguèt après la guèrra de Trenta Ans. Lei mèstres principaus d'aqueu movement foguèron Johann Michael Fischer, lei fraires Asam, Dominikus Zimmermann, Johann Balthasar Neumann e Matthäus Daniel Pöppelmann. En Prussia, apareguèt lo rococo frederician desvolopat per Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff que son òbra principala foguèt lo palais de Sanssouci. A partir deis annadas 1750, lei cavaments de Pompèi entraïnèron una evolucion vèrs l'adopcion de tecnicas e de tematicas greco-romanas. L'art francés foguèt tanben popular durant aqueu periòde.
Vèrs la mitat dau sègle XIX, d'arquitèctes revendiquèron una forma pus adaptada a son epòca que foguèt caracterizada per una diversitat granda d'estils. Lei principaus foguèron lo neoclassisme prussian e lo neogotisme vengut d'Anglatèrra que foguèt associat au nacionalisme romantic alemand. Un exemple d'aquel estil es la catedrala de Colonha rebastida entre 1842 e 1863. Puei, au sègle XX, se desvolopèt un movement gropat a l'entorn de la nocion d'estetica industriala. Après 1945 e fins ais annadas 1970, l'arquitectura foguèt marcada per lo besonh rapide de bastiments après lei destruccions de la guèrra. L'estil de l'epòca foguèt alora caracterizat per la foncionalitat e lei critèris economics. Dempuei leis annadas 1990, de trabalhs grands de restauracion foguèron realizats o son en cors de realizacion, magerament dins la capitala. Lei caracteristicas d'aquela arquitectura son generalament lo modernisme e l'adaptacion ai besonhs ecologics de la planeta.
Literatura e filosofia[modificar | modificar la font]
La literatura alemanda es fòrça rica e leis escrivans majors i son nombrós. Es apareguda sota lo rèine de l'Empèri Carolingian e lo cant de Hildebrand (vèrs 820) es generalament considerat coma l'òbra fondatritz d'aquela literatura. La segonda òbra majora alemanda de l'Edat Mejana foguèt l'epopèia dei Nibelungen au sègle XII. Puei, ai sègles XIII e XIV, se fau notar lei trabalhs de Wolfram von Eschenbach (Parceval), Ulrich von Zatzikhoven e mèstre Eckhart.
Ai sègles XVI e XVII, la literatura foguèt marcada per lo cant puei per leis eveniments de la Guèrra de Trenta Ans que foguèt una fònt d'inspiracion importanta per lei testimònis. Lo sègle seguent foguèt caracterizat per lo movement dei Lutz, relativament important en Alemanha. En particular, un movement dominat per de personas coma Johann Wolfgang von Goethe o Friedrich von Schiller per denonciar l'estructura de la societat alemanda dirigida per la noblesa e la borgesiá e còntra lei principis moraus de l'epòca. Foguèt renfòrçat per lo corrent dau classicisme. Au sègle XIX, apareguèt lo romantisme que teniá divèrsei produccions diferentas e s'inspirèt fòrtament de la tradicion e dei legendas germanicas. Pendent la premiera mitat dau sègle XX, se desvolopèron l'expressionisme e lo simbolisme. Se fau tanben notar l'òbra originala de Kafka. Dins leis annadas 1930, l'apparicion e la presa dau poder per lei Nazis entraïnèt la fugida d'unei escrivans alemands defòra dau país. Après 1945 e leis atrocitats de la guèrra, la litetura alemanda foguèt magerament regardada per de questions moralas e per la descripcion dau monde reau.
De son caire, la filosofia alemanda a una influéncia fòrça importanta subre lo monde occidentau. Foguèt originària de l'introduccion au sègle XII dei sciéncias grègas e aràbias dins leis universitats dau país. Au sègle XVII, foguèt marcada per l'òbra de Leibniz puei per lo movement dei Lutz au sègle XVIII. Kant i aguèt un ròtle primordiau per son trabalh subre lei limits de la conoissança e de la percepcion umanas amb son òbra que son influéncia despassèt largament lei frontieras de la zona de cultura alemanda.
Au sègle XIX, la màger part dei filosofs principaus d'aquel epòca foguèron alemands coma Schopenhauer, Sigmund Freud per lo desvolopament de la psicanalisi, Marx e Engels per lo desvolopament dau communisme o Friedrich Nietzsche per l'estudi de la condicion umana. Au sègle seguent, Alemanha contunièt d'assostar de filosofs majors maugrat l'aparicion d'escòlas concurrentas dins lei país vesins coma França. D'un biais generau, la literatura e la filosofia alemanda demorèron entre lei pus importantas dau sègle XX amb lo gasanh d'uech prèmis Nobels per d'autors de nacionalitat alemanda e de treize per d'autors de lenga alemanda.
Pintura[modificar | modificar la font]
La pintura alemanda tèn dos periòdes principaus que son lei sègles XV-XVI e XIX-XX.
Dins lo corrent dei sègles XIV e XV, la pintura alemanda foguèt influenciada per l'art de la gravadura de la fusta e per de tematicas tragicas (Apocalipsi...). Dos corrents existián durant aqueu periòde. Lo premier (Wilhem de Herle, Stephan Lochner, Bertram von Minden...) dominèt dins lo nòrd dau país e privilegièt de contorns marcats. Lo segond (Lukas Moser, Konrad Witz...) es mai marcada per l'influéncia italiana e de personatges mai estirats e proporcionats. Quauqueis artistas (Martin Schongauer...) assaièron de fusionar lei doas tendéncias. Lo sègle seguent foguèt caracterizat per la transicion entre lo gotic e la Renaissança. Lei tematicas demorèron marcadas per l'aspèct religiós. L'artista pus conegut d'aqueu periòde es Albrecht Dürer (1471-1528) magerament famós per sei gravaduras.
Ai sègles XVII e XVIII, l'influéncia italiana demorèt importanta e lei capitalas dei principats aculhiguèron de pintors italians o francés nombrós. Lo sègle XIX acomencèt amb lo desvolopament de l'estil Biedermeier exaltant lei valors de la borgesiá. Puei, la pintura alemanda foguèt marcada per lo movement romantic amb de tematicas misticas e malancònias. Lei pintors principaus dau periòde foguèron Caspar David Friedrich o Philipp Otto Runge. Un grop de pintors basats a Roma prepausèt la renovacion de l'art per la religion. Après leis eveniments de la revolucion de 1848, certanei pintors foguèron tanben inspirats per la politica coma Alfred Rethel. D'autrei pintors assaièron de conciliar realisme e subrenaturau. Enfin, lo simbolisme foguèt representat per d'artistas coma Max Klinger o Franz von Stuck.
L'expressionisme foguèt lo corrent major dau sègle XX. Es a l'origina d'unei grops coma lo fauvisme, lo cubisme o lo futurisme. Aqueu movement apareguèt a Viene e s'espandiguèt dins lei mitans artisticas alemands a partir de 1905. Paula Modersohn-Becker ne'n foguèt una dei premieras representanta. En Alemanha, aqueu movement, fòrça tormentat e sorn, dominèt l'activitat cultura fins a la presa dau poder per lei Nazis. En 1905, lei pintors Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel e Karl Schmidt-Rottluff creèron lo movement Die Brücke. Gràcias a de dessenhs ai trachs rapides e ai colors vivas, volián donar la prioritat a l'espontaneïtat, l'esmoguda e la subjectivitat. A Munich, en 1911-1912, Franz Marc, Vassily Kandinsky, August Macke e quauqueis autreis artistas creèron lo movement Cavalier Blau amb l'objectiu d'abondonar lo realisme per un art mai abstrach. Après la guèrra, leis expressionistas formèron lo grop Objectivitat Novèla. Seis òbras testimonièron dau pessimisme d'aqueleis annadas. Se pòu citar Max Beckmann, George Grosz e Otto Dix. Certanei pintors desvolopèron tanben un movement surealista. Dins aquò, aquela riquesa de movements artisticas foguèt arrestada per l'arribada d'Hitler que jutgèt aquelei formas d'arts coma desgeneradas, dangerosas e non adaptadas a la societat nazi.
Musica[modificar | modificar la font]
Alemanha es estada fòrça rica d'un nombre important de compositors, de cantaires, d'instrumentistas e de caps d'orquèstra. Es especialament la tèrra d'eleccion dau lied e de l'opera meme se leis estils de la sinfonia e dau poëma sinfonic i an conegut de desvolopaments majors.
La musica alemanda faguèt son aparicion durant l'Edat Mejana dins lei cors dei principats dau país magerament ai sègles XIV e XV. Lei fònts d'inspiracion principalas èran la poësia francesa o alemanda. Organizats en companhiás, lei menestrels alemands d'aquela epòca introduguèron l'art de la polifonia dins la region. Sota l'influéncia deis escòlas francesas e flamandas de la Renaissança, la polifonia se desvolopèt fòrtament a la fin dau sègle XV amb de compositors coma Heinrich Finck e Thomas Stoltzer. Au sègle seguent, evolucionèron vèrs la formacion de coralas liturgicas que foguèron a l'origina dau lied, dau singspiel e dau desvolopament d'instruments coma l'òrgue. Au sègle XVII, aquelei movements serán tanben a l'origina dau premier opera alemand.
A partir de la fin dau sègle XVII, la musica alemanda venguèt independenta de la Glèisa meme se lei tematicas religiosas i demorèron fòrça importantas. Lei genres principaus venguèron la toccata e la fuga. Leis autors majors d'aqueu periòde foguèron Johann Sebastian Bach, Georg Friedrich Haendel e Georg Philipp Telemann. Au sègle XVIII, l'Escòla de Mannheim melhorèt la forma de la sinfonia e son òbra foguèt tanben a l'origina d'un estil d'opera novèu sota l'influéncia de Christoph Willibald Gluck.
L'expansion de la musica sinfonica se faguèt ai nivèus de l'orquestracion e de l'escritura que venguèron mai complexas e dramaticas e non plus solament matematicas. Lo piano foguèt l'instrument major d'aquela evolucion. Es l'epòca que veguèt l'aparicion de lieder e d'operas en alemand. A la fin dau sègle XVIII, lo classicisme de la Cors de Viena aguèt una influéncia decisiva que permetèt de fixar lei formas diferentas de la musica classica. Ludwig van Beethoven foguèt lo solet dei tres classics de Viena (Haydn, Mozart et Beethoven) nascut en Alemanha. Inventèt un lengatge d'una expressivitat granda e seis òbras per piano, sei sinfonias e son opera unic Fidelio demorèron coma de caps d'òbras majors de la musica.
La musica romantica dau periòde seguent foguèt la continuitat d'aqueu movement e la musica alemanda venguèt universala. Dau concerto au lied, de la sinfonia a l'opera, la musica se nacionalizèt e se desvolopèt encara d'un biais qualitativa e quantitativa. Prestigi e rivalitat i foguèron tant personau que nacionau. La premiera mitat dau sègle XIX veguèt l'espandiment de la musica romantica. Richard Wagner renovelèt lo genre de l'opera en donant una importància novèla a l'orquestracion. Se pòu tanben citar Max Bruch, Carl Reinecke, Engelbert Humperdinck e Richard Strauss.
Aqueu patrimòni musica foguèt largament recuperat per lo poder nazi e uneis artistas foguèron compromés amb aqueu regime coma Richard Strauss e Carl Orff. La recuperacion de l'òbra de Richard Wagner foguèt tanben una caracteristica de la propaganda nazi. Dins aquò, maugrat un desvolopament important, leis artistas e leis òbras d'aqueu periòde obtenguèron pas una popularitat importanta. Après la guèrra, se desvolopèt la musica contemporanèa amb l'arribada deis instruments electronics.
Cinèma[modificar | modificar la font]
Lo cinèma alemand conoguèt una expansion rapida tre sa naissança. En 1914, existiá 3 000 salas de cinèma dins lo país e lei studios de Babelsberg foguèron entre lei premiers creats subre lo continent europèu. Après una reorganizacion dau sector, leis annadas 1920 veguèron lo succès dau cinèma expressionista. Lo premier cap d'òbra dau genre foguèt Lo Gabinet dau Doctor Caligari en 1919. Puei, Fritz Lang realizèt Lo Doctor Mabuse e Friedrich Wilhelm Murnau lo famós Nosferatu lo Vampiri e Lo Darrier deis Òmes. L'annada 1926 foguèt aquela de Metropolis de Fritz Lang. Puei, aqueu darrier realizèt en 1931 lo premier succès dau cinèma parlant alemand amb M lo Maudit. L'annada d'avans, Marlene Dietrich venguèt famosa amb lo film L'Àngel Blau.
L'arriba dau nazisme marquèt l'utilizacion dau cinèma au profiech de la propaganda dau regime. Leis òbras pus coneguts d'aqueleis annadas foguèron lei films de Leni Riefenstahl. Après la guèrra, lo cinèma alemand aguèt de dificultats per se restaurar. Son renovèu se debanèt dins leis annadas 1960 amb d'autors coma Werner Herzog e Volker Schlöndorff. Dempuei, unei realizators alemands an obtengut un raionament internacionau important coma Rainer Werner Fassbinder dins leis annadas 1970 o Wolfgang Becker e Florian Henckel von Donnersmarck dins leis annadas 2000. Berlin es venguda una dei capitalas dau cinèma europèu gràcias a l'estructuracion d'un festivau major de cinèma dins la capitala alemanda dempuei 1951.
Religion[modificar | modificar la font]
Lo nòrd d'Alemanha foguèt a l'origina de l'emergéncia dau protestantisme ai sègles XVI e XVII. La region foguèt prefondament marcada per lei conflictes religiós coma la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648) e la reparticion dei religions subre lo territòri despend encara fòrtament dei resultats d'aquelei combats. Ansin, lo nòrd e l'èst assosta totjorn principalament de protestants representant aperaquí 30,8% de la populacion. Lei catolics ne'n forman aperaquí 31,4% e son magerament presents dins lo sud dau país. Se fau tanben notar la preséncia d'un nombre important d'abitants sensa religion (34,1%) dins l'èst d'Alemanha e la region d'Hamborg. Enfin, dempuei quauqueis annadas, l'islam (4,3%) se desvolopèt gràcias a l'arribada d'immigrants turcs magerament dins la Ruhr e lo relarg de Berlin.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (de) Pagina oficiala d'Alemanha
- (de)(fr) Govèrn d'Alemanha
- (de) Presidéncia d'Alemanha
- (de) Parlament d'Alemanha
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


c: text/html

collection: archivebot

text:
Alemagne
L’Alemagne, tot-pariér les Alemagnes, (en alemand Deutschland, en bâs-alemand Düütschland, en hôt-sorabo Němska, en danouès Tyskland, en sinto rromani Gáčkano, en bâs-sorabo Nimska, en frison septentrionâl Tjüschlönj, en frison orientâl Düütsklound) est yon de los payis endustrialisâs principâls du mondo. Situâ dens l’Eropa centrâla, el est encâdrâ u nord per la mar du Nord, lo Danemârc et la mar Baltica, u levant per la Pologne et la Tch·èquie, u sud per l’Ôtrich·e et la Suisse, et u ponant per la France, lo Luxembôrg, la Bèlg·ique et los Payis-Bâs. La capitâla est la vela de Bèrlin.
L’Alemagne est una rèpublica fèdèrâla, composâ per 16 Ètats apelâs Bundesländer, qui dens cèrtênes sféres ag·éssont endèpendament de la fèdèracion. El est organisâ selon lo principo de sèparacion des povêrs et d’una dèmocracia reprèsentativa a règ·imo parlementèro. Historicament sè composent de plusiors nacions sôverenes avouéc lor prôpra histouère, cultura et religion, l’Alemagne at étâ unifiâ coment Ètat-nacion pendent la guèrra franco-alemanda de 1870 / 1871.
La Rèpublica fèdèrâla d’Alemagne est un Ètat membro du Consèly de l’Eropa (1951), de l’OCDE, de l’Union de l’Eropa occidentâla (1954), de l’OTAN (1955), de l’Union eropèèna (1958), dont el est un membro fondator, de l’ONU (1973), de l’OSCE, du G8 (1975), des nacions G4 et de la zona erô. El est l’Ètat membro lo més populox et lo més èconomicament pouessient de l’Union eropèèna. L’Alemagne jouye asse-ben un rolo en tant qu’una des pouessiences principâles du mondo.
Somèro
- 1 G·eografia fesica
- 2 Toponimia et ètimologia
- 3 Histouère
- 4 Sociètât
- 5 Politica et administracion
- 6 Èconomia
- 7 Cultura
- 8 Pèrsonalitâts liyêes a la comena
- 9 Vêde avouéc
G·eografia fesica[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Tèrritouèro[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Cllimat[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Toponimia et ètimologia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Histouère[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Antiquitât[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Moyen Âjo[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Època modèrna[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Època contemporèna[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Sociètât[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Dèmografia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Populacion[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lenguoues[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Religions[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Èducacion[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Mèdias[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Politica et administracion[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
L’Alemagne est composâ de 16 Ètats (Bundesländer) :

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Anglés
L'anglés es una lenga indoeuropèa del grop germanic occidental originària d'Anglatèrra.
Se parla a l'ora d'ara dins fòrça païses dins lo monde, pr'amor de l'influéncia militara, economica, scientifica, politica e culturala de l'Empèri Britanic al sègles XVIII, XIX e al començament del sègle XX, e de la dels EUA dempuèi la mitat del sègle XX fins a uèi. Es fòrça utilizat coma segonda lenga e es la lenga oficiala dels païses del Commonwealth e la lenga utilizada per fòrças organizacions internacionalas.
Istoricament, l'anglés a per origina divèrses dialèctes (ara sonats anglosaxon o vièlh anglés) que foguèron portats en Grand Bretanha pels colons anglosaxons a la debuta del sègle V. La lenga foguèt fortament influenciada pel noroèc dels envasidors Viking. Aprèp la conquista normanda, lo vièlh anglés evoluiguèt en anglés mejan, mesclat de vocabulari Normand e de sas convencions ortograficas. L'anglés modèrne s'es devolopat fins a uèi en adoptar de contunh de mots estrangièrs, mai que mai eissits del latin e del grèc.
[[Categoria:Lenga d'Austràlia|Anglés]][[Categoria:Lenga dels Estats Units d'America|Anglés]]
[[Categoria:Lenga d'Irlanda|Anglés]][[Categoria:Lenga oficiala de l'Union Europèa|Anglés]]
- Lenga SVO
- Article d'illustrar Lenga
- Bon article en alsacian
- Bon article dins una autra lenga
- Bon article en anglés
- Bon article en norvegian
- Article de qualitat en swahili
- Bon article en finés
- Article de qualitat en macedonian
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- 1000 articles fondamentals
- Anglés
- Lenga germanica
- Lenga de Canadà
- Lenga de Nòva Zelanda
- Lenga del Reialme Unit
- Lenga veïculara


text:
Irlanda (illa)
Irlanda (en gaelic irlandés: Éire e en anglés Ireland) es una isla del nòrd-oèst d'Euròpa, dins l'archipèla de las Islas Britanicas situadas dins l'Ocean Atlantic. L'isla compren una plana centrala envirada d'un anèl de montanhas costièras. Sa cima mai nauta es Carrauntochil que culmina a 1.041 mètres. La còsta oèst es plan accidentada, ten fòrça islons, de peninsulas, de caps e de baias. Lo territòri es traversat per Shannon, lo flum mai long d'Irlanda que fa 386 km de long e corre cap al sud dempuèi lo Comtat de Cavan en Ulstèr fins a l'Atlantic, al sud de Limerick.
Es separada de Granda Bretanha per la Mar d'Irlanda e del continent europèu per la Mar Celtica.
Es la pàtria del pòble irlandés e de la lenga gaelica irlandesa, mas la lenga uèi majoritària i es l'anglés. Es dividida politicament e administrativa entre:
- L'estat d'Irlanda, que n'ocupa la màger part.
- L'Irlanda del Nòrd, territòri apertenent a l'estat del Reialme Unit.
Lo gentilici es irlandés -esa.


text:
Nòva Zelanda
Nòva Zelanda (var. Nava Zelanda, Nuòva Zelanda) (en anglés New Zealand) o Aotearoa (en maòri) es un país e un archipèla situat en Oceania, al sud de l'Ocean Pacific. Se compausa de doas illas principalas: l'Illa del Nòrd e l'Illa del Sud.
La capitala es Wellington.
Lo gentilici es neozelandés - esa.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
L'arribada dels primièrs polinesians en Nòva Zelanda es datada a l'entorn dels ans 1250-1300. Venián de Polinesia orientala. En Nòva Zelanda trobèron una granda varietat d'espècias animalas e vegetalas e i desvolopèron la cultura maòri . Aqueles colons desvolopèron l'agricultura sus la nòva tèrra e entre los sègles XII e XIV, lo besonh d'obténer mai de tèrra per cultivar favoriguèt la proliferacion de guèrras entre las divèrsas tribús maòris fixadas en Nòva Zelanda, fòrça d'elas foguèron chapladas e lo canibalisme se faguèt mai present.
En 1642 l'explorador olandés Abel Tasman arribèt dins las tèrras neozelandeses e trobèt una fòrta resisténcia de la part dels Maòris. Cristianizèt la "Baia dels Assassinats" (uèi Golden Bay) e batejèt la nòva tèrra Statenlandt, supausant que s'agissiá del continent austral qu'arribava fins a la Tèrra dels Estats, en America del Sud. Lèu la Companhiá Neerlandesa de las Índias Orientalas li cambièt lo nom, amor que veniá de descobrir la Tèrra dels Estats vertadièra (uèi isla dels Estats), e la nomenèt "Nieuw Zeeland" en remembrança de la província neerlandesa, del comtat de Zelanda, separada per l'estuari de Ren e de Mòsa de la província de Olanda, coma la Nòva Zelanda es separada de la Nòva Olanda (Austràlia) per la mar.
L'explorador anglés James Cook naveguèt per tota la còsta neozelandesa e demostrèt qu'es formada de doas islas grandas. Cook proclamèt la Nòva Zelanda territòri de la Corona Britanica. Los primièrs poblaments de colons se compausavan de pescadors e marinièrs qu'introdusiguèron la prostitucion e de multiplas malautiás. Escambièron tanben amb los maòris armas de fuòc contra pèiras preciosas e provoquèron aital de chaples entre tribús que son coneguts coma las Guèrras dels Mosquets. Aqueles afrontaments menèron a una dramatica casuda de la populacion autoctòna.
En 1840, dabans l'interès creissent de França per lo territòri, la corona d'Anglatèrra signèt amb los maòris lo Tractat de Waitangi per lo qual los abitants cedissián la sobeiranetat de la siá tèrra a la Corona en escambi de proteccion. Al començament los maòris se lancèron amb estrambòrd dins lo comerci amb los que nomenavan pakeha, e nombrosas iwi (tribús) venguèron ricas, mas amb l'aumentacion del nombre dels colons, de conflictes apareguèron, que provoquèront las guèrras maòris entre 1860 e 1870, menant a la perda de la granda majoritat de sas tèrras pels maòris pendent tot lo rèsta del sègle XIX. Los maòris vesián que sa cultura tendiá a desaparéisser. A la fin del sègle XIX Nòva Zelanda venguèt lo granièr del Reialme Unit, en exportant de produches agricòlas coma la carn dins divèrses païses europèus. Serà pas abans 1947 que lo país obtendrà la totala independéncia del Reialme Unit. Las relacions entre los dos païses contunhèron d'èsser fòrça estrechas coma se poguèt veire quand las tropas neozelandeses luchèron al costat dels britanic durant ambedoas guèrras mondialas. Entre los ans 70 e los 80 del sègle XX, Nòva Zelanda perdèt son mercat europèu çò que, apondut a la crisi del petròli, faguèt que l'economia del país se'n ressentiguèsse fòrtament. En 1984 se signèt un tractat de liure comèrci amb Austràlia.
Politica[modificar | modificar la font]
Nòva Zelanda es una monarquia parlamentària. Lo cap d'Estat es la reina d'Anglatèrra, actualament Elisabeta II, representada per un governador general.
Geografia[modificar | modificar la font]
Nòva Zelanda es compausada de doas illas principalas, l'illa del Nòrd e l'illa del Sud, e de nombrosas autras pus pichonas, d'unas essent pron aluenhadas, près del centre de l'emisfèri maritim. La superfícia totala es de 268 680 km2 inclusent las illas Antipodas, las illas Auckland, las illas Bounty, las illas Campbell, las illas Chatham, las Tokelau e las illas Kermadec[1], sia un pauc mens qu'Itàlia o Polonha, e un pauc mai que lo Reialme Unit. Lo país s'estend sus mai de 1 600 km sus son ais nòrd-nòrd-èst e ten 15 134 km de còsta[1]. Entre las autras illas abitadas, las pus importantas son l'illa Stewart (au sud de l'illa del Sud), l'illa Waiheke (dins lo golf de Hauraki), l'illa de la Granda Barrièra (a l'èst deldich golf), las illas Chatham (a l'èst de l'illa del Sud) e las Tokelau (au Nòrd de las Samoa).
L'illa del Sud (South Island) es la pus granda ; es partejada dins tota sa longor pels Alps del Sud (Southern Alps), que lo ponch culminant es lo mont Cook amb sos 3 754 mètres d'altitud. Lo mont Cook mesurava 3 764 mètres, mas un lisament de terrenh rabotèt son som de dètz mètres lo 14 de decembre de 1991[2]. Ten dètz e uèit soms de mai de 3 000 mètres.
L'illa del Nòrd (North Island) es pauc montanhosa, mas marcada per lo volcanisme e una activitat geotermica. Son ponch culminant, lo mont Ruapehu (2 797 m), es un volcan en activitat. Los paisatges tormentats e estranhs de Nòva Zelanda li vaguèron l'interès dels studios de cinèma e de television ; son industria del torisme vejèt un interès crescut per lo país après la sortida dels films del Senhor dels anèls, realizats per Peter Jackson, el meteis neozelandés.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Nòva Zelanda.
Cultura[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 et 1,1 (en) CIA World Factbook: New Zealand.
- ↑ (en) « Mt Cook landslide », Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Error de Lua a Mòdul:Biblio/Comun a la línia 408: utilizacion d'una variabla globala, liste.
- Error de Lua a Mòdul:Biblio/Comun a la línia 408: utilizacion d'una variabla globala, liste.
- Error de Lua a Mòdul:Biblio/Comun a la línia 408: utilizacion d'una variabla globala, liste.


text:
Espanha
Espanha es un país dau sud-oèst d'Euròpa qu'ocupa la màger part de la Peninsula. Sa capitala es Madrid. Es frontalier de França, d'Andòrra e de Portugal. Au nòrd e au sud, es limitat per l'Ocean Atlantic e a l'èst per la Mar Mediterranèa. Leis illas Canàrias, situadas dins l'Ocean Atlantic, ne'n fan partida. A una geografia montanhosa marcada per un clima generalament mediterranèu ò semi-arid. Resultat d'un procès lòng de fusions d'unei reiaumes iberics formats dins lo corrent de la Reconquista, presenta d'identitats regionalas fòrtas e una organizacion politica fòrça descentralizada.
Poissança mondiala majora pendent lo sègle XVI après la descubèrta e la colonizacion d'America, lo país conoguèt un declin lòng fins au sègle XX marcat per la pèrda progressiva de son empèri. De 1936 a 1939, una guèrra civila saunosa entraïnèt la formacion d'un regima faissista dirigit per lo generau Francisco Franco. Aprè 1000 s sa mòrt en 1975, una transicion permetèt de formar un regime democratic que permetèt d'integrar Espanha a l'Union Europèa. Aquò favorizèt lo desvolopament economic dau país que venguèt la cinquena poissança economica de l'Union.
Lo gentilici es espanhòl -òla (var. espanhòu -òla).
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria e Antiquitat
- 2.2 La formacion e l'expansion de l'Espanha de l'Edat Mejana e de la Renaissença
- 2.3 Lo declin d'Espanha
- 2.4 L'Espanha modèrna
- 3 Organizacions politica e territòriala
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Vejatz tanben
- 10 Ligams extèrnes
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Espanha es un país montanhós d'una superficia de 497 000 km² que 56% de son territòri es situat entre 400 e 1 000 m d'altitud. Sus lo continent europèu, solament Soïssa a una altitud mejana pus auta. En revènge, au contrari dei regions aupencas lei cimas pus importantas passan pas 3 500 m. Lo pus aut es lo mont Mulhacén (entre 3 478 e 3 482 m) dins la Sierra Nevada au sud. Pasmens, fau nòtar l'existéncia dau mont Teide (entre 3 715 e 3 718 m) dins leis illas Canàrias.
Sièis ensems compausan leis elements majors de la topografia dau país :
- la region de Meseta cuerb aperaquí 40% de sa superficia e es l'ossatura de la peninsula. Es format de plans d'altitud auta enviroutat de cadenas de montanhas coma lei monts Cantabrics e la cordilhera Iberica centrala. Au centre, es marcat per la vau de Tage qu'es lo fluvi pus lòng de la Peninsula Iberica. Dos autrei rius majors, Douro e Guadiana, passan tanben dins la region respectivament au nòrd e au sud.
- lo bacin d'Èbre fa geologicament partida de Meseta. Fluvi pus poderós d'Espanha, forma una vau importanta entre lei regions centralas e lei Pirenèus.
- lei cordilheras catalanas forman un relèu d'altitud mejana magerament situada en Catalonha. Son percorrudas per divèrsei rius a l'origina d'una erosion importanta.
- lei Pirenèus forman un relèu important au nòrd que marca la frontiera ambé França dempuei l'Edat Mejana.
- lei cadenas beticas son situadas dins lo sud lòng de la Mar Mediterranèa. La longor dau sistèma principau aganta 800 km. D'autrei cadenas mai ò mens isoladas existisson a l'entorn d'aquel ensems fins a la region de Meseta.
- lo plan de Guadalquivir es una region sedimentària situada a l'oèst e au nòrd dei cadenas beticas. Es lo pus estendut d'Espanha.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo territòri espanhòla se devesís entre tres zònas climaticas :
- una region sud, nòrd-èst e nòrd-oèst que presenta un clima mediterranèu caracterizat per d'estius secs e cauds. Doas variantas existisson en foncion de l'altitud e de latitud que son aumentacion demenís l'aspèct canicular dei periòdes cauds.
- una region sud-èst que presenta un clima semi arid. Pron similar au clima mediterranèu, es caracterizada per una sason seca lònga que pòu s'estendre sus la prima 1000 e sus l'autona.
- una region que s'estend sus lo rèsta dau territòri que presenta un clima d'influéncia continentala. D'efècte, es pas un clima continentau tipe e sei caracteristicas vertadieras oscillan entre un clima sec moderat per lei precipitacions e l'èr portats per l'Ocean Atlantic.
Demografia[modificar | modificar la font]
Espanha aviá oficialament 47 059 533 abitants lo 1èr de genier de 2013. Aquò representava una densitat de populacion de 93 ab/km². Èra fòrça inegalament despartida sus lo territòri e concentrada lòng dei regions litoralas e au sen de la region de Madrid. Son estructura es caracteristica d'un país desvolopat amb una esperança de vida auta (81 ans en 2012), de taus de feconditat e de mortalitat febles e una populacion que son temps se situa magerament entre 15 e 64 ans. L'imigracion a donc un ròtle importanta dins lo mantenement de la creissença demografica.
La premiera vila espanhòla es Madrid que son aglomeracion agantava 5,8 milions d'abitants en 2005 e qua fa partida dei vilas pus importantas d'Euròpa. Barcelona (4,7 milions en 2005) es la segonda vila pus importanta e es tanben un centre europèu major. Sa posicion pus pròcha dau rèsta dau continent li permet d'aver un ròtle primordiau au sen de l'economia nacionala. Quatre autreis aglomeracions passan lo milion d'abitants (Valéncia, Malaga, Sevilha e Bilbao). Son situadas dins de regions litoralas.
Lengas[modificar | modificar la font]
Unei lengas territorialas existisson en Espanha. An divèrseis estatuts. L'espanhòl ò castelhan es la lenga oficiala de l'estat. Es la lenga premiera de 74% de la populacion — magerament dins lei regions sud e centralas — e es mestrejada per la màger part deis abitants. Domina leis autrei lengas dins un rapòrt de diglossia.
Quatre lengas a un estatut locau de cooficialitat definit per lei comunautats autonòmas :
- lo catalan es la lenga premiera de 17% de la populacion. Es cooficiau dins la Generalitat de Catalonha, lo País Valencian e leis illas Balearas. En revènge, a ges d'estatut dins lei regions perifericas de l'espaci catalan situadas dins d'autrei regions.
- lo galèc es la lenga premiera de 7% de la populacion. Es coficiau en Galícia mai pas en Astúrias ont es parlat perifericament.
- lo basco es la lenga premiera de 2% de la populacion concentrada dins lei regions bascas (Comunautat Autonòma Basca, Comunautat Forala de Navarra) ont es cooficiau.
- l'occitan (dialècte aranés) es la lenga premiera de la Val d'Aran. Es cooficiau dins la Generalitat de Catalonha.
D'autrei lengas existisson encara sus lo territòri espanhòu mai an una reconóissança limitada ò, sovent, ges d'estatut oficiau :
- l'aragonés es parlat au nòrd d'Aragon. De projèctes regionaus de proteccion existisson que se son gaire concretizats.
- l'asturleonés (nomenat asturian en Astúrias, leonés en Leon e mirandés en Portugal) es parlat dins lo nòrd-oèst. Beneficia d'una proteccion parciala en Astúrias[1].
- l'estremenu es parlat au nòrd d'Extremadura. Es considerat coma menaça en causa de la disparicion rapida de sei locutors.
- lo berbèr es parlat dins l'enclava de Melilla e per de minoritats deis illas Canàrias (dialècte guanche).
- l'arabi es parlat dins l'enclava de Ceuta.
Religions[modificar | modificar la font]
Espanha es un país fòrça omogenèu regardant la religion de seis abitants. En 2011, 70,1% se considerava coma catolic e 24,1% coma sensa religion. Pasmens, coma dins la màger part d'Euròpa Occidentala, l'influéncia de la Glèisa Romana demenís e mai de la mitat dei fidèus an una practica limitada. Leis autrei religions son minoritàrias.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Preïstòria e premiers pòblaments antics[modificar | modificar la font]
Lei traças pus ancianas de preséncia d'ominidats (Homo antecessor) en Espanha foguèron descubèrtas sus lo sèti paleontologic d'Atapuerca e datan de 1,2 milions d'annadas[2]. Puei, s'i desvolopèron ò s'i installèron divèrseis espècias pus desvolopadas coma Homo heidelbergensis ò Homo neanderthalensis. Enfin, l'òme modèrne (Homo sapiens) i arribèt i a 35 000 ans après lo passatge dei Pirenèus.
Après la Preïstòria, leis Ibèrs son le premier pòble mencionat dins la peninsula dins de documents escrichs. Avans lo sègle V avC, lei Cèltas migrèron dins la peninsula onte se mesclèron ai pòbles locaus. A partir dau sègle IX avC, lei Fenicians comencèron d'installar de comptadors maritims (Malaga, Cadix, Ibiza, Cartagèna...). Puei, au sègle VII avC, de colons grècs s'installèron tanben lòng dei costats. Aquelei marchands e colons aguèron una influéncia importanta sus certanei populacions indigènas. Per exemple, se desvolopèt a l'entorn de la vila de Tartessos una lenga e una escritura pròprias fòrça marcadas per l'influéncia cultura feniciana e egipciana.
Periòdes cartaginés e roman[modificar | modificar la font]
Après la desfacha cartagenisa a l'eissida de la Premiera Guèrra Punica (264-241 avC), la Peninsula Iberica venguèt lo còr de la poissança novèla de Cartage sota l'impulsion de l'ostau Barca. La màger part de son territòri foguèt conquista ò somesa per lei Cartaginés mai aquela expansion causèt de tensions novèlas ambé Roma. En 219 avC, lo sètge e la conquista de la vila de Sagonta, aliada ai Romans, foguèt a l'origina de la Segonda Guèrra Punica (218-201 avC) que s'acabèt per una desfacha novèla e majora de Cartage. Una partida de sei possessions ibericas foguèt ocupada per lei Romans e l'au 1000 tra capitèt de restaurar son independéncia.
Dins lo corrent dau sègle II avC, lei Romans acomencèron la conquista sistematica de la peninsula (dicha Hispania). Se turtèt a de resisténcias importantas, especialament dins lo nòrd, e s'acabèt solament pendent lo rèine d'August (37 avC - 9 apC). L'influéncia romana aguèt d'efèctes importants dins la region — franc dei zònas montanhosas dau nòrd — regardant la politica, l'economia e la tecnica. L'aristocracia locala foguèt integrada au sen deis òrdres dei senators e dei chivaliers e, en 74, lo drech latin e la ciutadanetat romana foguèron estenduts a la region. Hispania foguèt la província d'origina d'uneis emperaires (Trajan, Adrian...) ò conselhiers importants dau govèrn (Senèca...). Gràcias a l'instauracion de la Pax Romana, Hispania conoguèt un desvolopament economic important (exportacions de vin, d'òli, de metaus) e lei Romans creèron unei vilas novèlas coma Saragossa ò Valéncia. Favorizèt tanben l'expansion dau crestianisme.
A partir dau sègle III, l'Empèri Roman acomencèt de declinar e son territòri deguèt faciar divèrseis invasions de pòbles barbaras venguts d'Euròpa Centrala e d'Asia. En 406-407, l'afondrament dei defensas romanas d'Occident entraïnèt l'installacion dei Vandals dins l'Andalosia actuala e dins lo nòrd de Galícia e dei Sueves dins lo sud de Galícia e leis Alans dins lo Portugal modèrne en 411. En 429, lei Visigòts obliguèron lei Vandals de se desplaçar en Africa dau Nòrd e formèron un reiaume important estendut sus la Peninsula Iberica e sus Gàllia.
La formacion e l'expansion de l'Espanha de l'Edat Mejana e de la Renaissença[modificar | modificar la font]
Periòde visigòts e conquista musulmana[modificar | modificar la font]
En 454, lei Visigòts acomencèron de conquistar la Peninsula Iberica que foguèt totalament ocupada levat dau nòrd-oèst e dau litorau nòrd. Après la batalha de Vouillé (507) e la pèrda d'Aquitània, la peninsula venguèt lo centre dau Reiaume Visigòt que sa capitala foguèt installada a Toledo en 554. En 586, ne'n ocupèt la màger part après la somission dei Sueves. Dins lo corrent dau sègle VI, capitèt d'integrar leis aristocracias germanicas e romanas au sen d'una classa dirigenta unica e leis envaïsseires foguèron tanben assimilats per lei populacions indigènas (abandon dau gòtic au profiech dei parlars romans). Pasmens, aquel edifici demorèt fragil en causa dei conflictes entre lo rèi e sei senhors pus importants.
En 711, aquelei tensions foguèron belèu la causa de l'invasion d'una armada berbèra venguda sostenir lei princes en lucha còntra lo poder centrau. Lo rèi visigò 492 t e son armada foguèron esquichadas e tota la peninsula, franc dei montanhas meridionalas onte se formèt lo Reiaume deis Astúrias, foguèron annexadas per lo Califat Omeiade en 732. En 756, après l'afondrament dau Califat Omeiade, un eiretier de la dinastia capitèt de conquistar lo poder en Espanha e d'i formar l'Emirat de Còrdoa que venguèt un califat en 929.
Lei musulmans s'installèron lòng dau litorau mediterranèu, especialament en Andalosia e dins lo bacin de l'Èbre. Dicha Al Andalús, la region musulmana de la Peninsula Iberica conoguèt un desvolopament important gràcias a l'introduccion de tecnicas novèlas (subretot d'aigatge) per lei venceires. Lei crestians e lei josieus obtenguèron l'estatut de dhimmis e demorèron relativament liures. L'islamizacion de la peninsula acomencèt de progressar a partir dei sègles IX e X quand la pression per convertir lei populacions indigènas a l'islam venguèt pus fòrta. Pasmens, a partir de 1002, lo Califat de Còrdoa declinèt rapidament en causa de guèrras de succession ò de poder entre lei faccions arabias, berbèras e indigènas de son aristocracia. En 1031, aquò entraïnèt sa division entre 23 emirats locaus dichs taifas.
La Reconquista[modificar | modificar la font]
La Reconquista designa lo lòng procès — de 718 a 1492 — que permetèt ai reiaumes crestians de la Peninsula Iberica de conquistar lei territòris sota contraròtle de princes musulmans. Associat ai Crosadas e renfòrçat per de chivaliers venguts d'Euròpa Occidentala, lo movement aguèt un ròtle primordiau sus l'estructuracion politica d'Espanha.
Acomencèt tre lo sègle VIII quand lo Reiaume deis Astúrias capitèt d'estendre son influéncia en direccion de Galícia e vèrs lo sud. Installats a Oviedo, sei sobeirans se presentèron coma lei successors dei Visigòts. En 912, installèt sa frontiera ambé lo Emitat de Còrdoa lòng dau fluvi Douro. En revènge, dins lo bacin de l'Èbre — poblat per de populacions musulmanas nombrosas — resistiguèt ais ofensivas francas, especialament durant aquelei menats per Carlesmanhe que poguèt solament ocupar una faissa territòriala estrecha au sud dei Pirenèus.
Dins lo corrent dau sègle XI, la fragmentacion deis estats musulmans après la disparicion dau Califat de Còrdoa foguèt una occasion novèla d'expansion per lei reiaumes crestians. Èran militarament pus poderós que lei taifas e poguèron impausar de tribúts importants en cambi d'un mantenement de la patz. Son organizacion acomencèt tanben de s'estabilizar après la mòrt dau rèi de Navarra Sanç lo Grand (1004-1035) ambé la formacion de tres reiaumes dirigits per sei fius : lo Reiaume d'Aragon a l'èst, l 1000 o Reiaume de Navarra — que gardèt son independéncia mai demorèt un estat pichon — au nòrd e lo Reiaume de Castelha — aumentat per l'absorpcion dau Reiaume de Leon (estat successor dau Reiaume deis Astúrias) tre 1037 — au nòrd e a l'oèst. Completat per la formacion de Portugal en 1139, aquel esquèma demorèt en plaça fins a la fin de l'Edat Mejana.
L'avançada militara d'aquelei reiaumes, especialament de Leon e de Castelha, foguèt inicialament aisada car progressèron dins lei regions vuejas entre Douro e la Cordilhera Centrala. En revènge, lei regions pobladas d'Arabis ò de convertits a l'islam resistiguèron. En 1086, en fàcia de la pression militara creissenta dei crestians (presa de Toledo en 1085 per Alfons VI de Leon), lei taifas demandèron l'ajuda deis Almoravides. Ocupèron leis estats musulmans de la peninsula e ganhèron la batalha de Sagrajas (1086) que permetèt d'arrestar lei progrès crestians.
Au sègle XIII, la Reconquista contunièt gràcias a la creacion deis òrdres religiós militars e a l'estrambòrd dei chivaliers crestians desirós de participar ai Crosadas. Pasmens, en 1195, aquelei fòrças foguèron esquichadas a Alarcos per leis Almohades — qu'avián conquistat leis estats musulmans espanhòus entre 1145 e 1172. Aquela desfacha suscitèt un apèu de la papautat qu'entraïnèt la reünion d'una coalicion gropant lei reiaumes de la peninsula sostenguts per d'importants còrs de chivaliers venguts d'Euròpa (principalament de França). En 1212, ganhèt la batalha de Las Navas de Tolosa onte la màger part 1000 dei fòrças musulmanas foguèron anientadas. Après aquela victòria, la màger part de la peninsula foguèt conquistada per leis estats crestians (Còrdoa en 1236, Sevilha en 1248, Cadis en 1263) franc dau Reiaume de Granada que gardèt son independéncia fins a 1492 en cambi dau pagament d'un tribút important.
L'afirmacion dau Reiaume de Castelha e lo declin catalan[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume de Castelha foguèt lo beneficiari principau de la Reconquista e son sobeiran esitèt pas d'adoptar lo títol d'Imperator totius Hispaniae ai sègles XI e XII. Après l'union definitiva dei Reiaumes de Leon e de Castelha en 1230, èra la premiera poissança territòriala de la region. Adoptèt una politica pus dura — a respèct per exemple d'aquela d'Aragon — còntra lei populacions musulamanas que foguèron marginalizadas ò expulsadas après de revòutas. Aquò empachèt pas d'acòrds concluts per certanei rèis coma Alfons VI ò Ferdinand III per limitar la resisténcia musulmana dins lo corrent dei periòdes d'avançadas. Pasmens, au sègle XIV, una crisi de succession e una lònga guèrra civila — que se transformèt en conflicte periferic de la Guèrra de Cent Ans — entre lei partisans de Pèire Ièr e d'Enric de Trastamare entraïnèt un novèu periòde d'ostilitat còntra lei musulmans e tanben còntra lei josieus. Aqueu periòde causèt una demenicion de la poissança castelhana durant lo sègle XIV (desfacha còntra lei Portugués en 1385) mai favorizèt l'emergéncia d'una aristocracia militara e un començament de sentiment d'unitat nacionala.
D'aqueu temps, lo Reiaume d'Aragon èra vengut una poissança mediterranèa importanta. D'efècte, basat sus una aliança entre leis Ostaus d'Aragon e de Barcelona definitivament concluda en 1137, aqueu reiaume aguèt un ròtle important dins la Reconquista au sègle XII (presa de Saragossa, de Lerida e de Terual). En revènge, sa temptativa d'expansion au nòrd dei Pirenèus s'acabèt per una revirada e per la mòrt de Pèire II a la batalha de Murèth (1213). Puei, blocat après la conquista de Valéncia dins son expansion vèrs lo sud per la conquista castelhana de Múrcia, dirigiguèt sa politica militara vèrs la Mar Mediterranèa (conquista deis illas Balearas).
Aquelei conquistas foguèron integradas au sen d'un ensems complèx de reiaumes segondaris dirigits per de fius cadets de l'Ostau de Barcelona e liats entre elei per de pactes destinats a la proteccion dei libertats de cada entitat. Lei populacions aràbias conoguèron donc de sòrts variables segon lei regions : expulsion deis illas Balearas, mantenement dins lo bacin d'Èbre (pasmens ambé pèrda de l'usatge oficiau de l'arabi) e a l'entorn de Valéncia (ambé mantenement de l'usatge oficiau de l'arabi). A la fin dau sègle XIII, lo rèi aragonés capitèt tanben de venir rèi de Sicília segon un procès complèx que se debanèt entre 1282 e 1296 e que li permetèt tanben d'obtenir lo drech de conquistar Sardenha (conquista realizada entre 1323 e 1412) e Corsega (ges de temptativa importanta per ocupar l'illa que demorèt possession de Gènoa). Enfin, en 1442, lo reiaume de Napòli foguèt conquistada.
Aquò entraïnèt la formacion d'un reiaume important dependent de l'Ostau de Barcelona que gropava Aragon, la mitat sud d'Itàlia, leis illas Baleares, Sardenha e Sicília. Pasmens, a partir dau sègle XV, acomencèt de declinar en causa d'una crisi economica, de revòutas periodicas de paisans e de la disparicion d'Ostau de Barcelona que foguèt remplaçat per un Ostau castelhan eissit dei Trastamare. Aqueu cambiament de poder entraïnèt de tensions importantas entre lo rèi d'origina castelhana e son aristocracia d'origina catalana. En 1462, una guèrra civila comencèt entre lei dos camps. Marcada per d'intervencions estrangieras, en particular aquela de França que poguèt ocupar Cerdanha e Rossilhon fins a 1493, accelerèt lo decl 1000 in dau reiaume e favorizèt son union ambé Castelha gràcias au maridatge entre Ferrand II d'Aragon e Isabèl Ièra de Castelha.
Lo Sègle d'Aur Espanhòu e l'apogèu d'Espanha[modificar | modificar la font]
Ferrand II d'Aragon e Isabèl Ièra de Castelha dirigiguèron ensems lo novèu reiaume. Cada entitat i gardèt seis institucions e sei drechs mai Castelha — reiaume pus poblat d'Espanha — prenguèt pauc a pauc l'egemonia. En 1492, foguèt aumentada de l'Emirat de Granada que sa conquista marquèt la fin de la Reconquista. Aquò renforcèt una politica religiosa, començada en 1478 ambé la creacion d'una Inquisicion espanhòla, fòrça repressiva còntra lei non crestians. Ansin, en 1492, lei Josieus dau reiaume deguèron « chausir » entre la conversion ò l'expulsion. En 1502, foguèt lo torn dei musulmans de Castelha (levat de Granada) puei d'aquelei d'Aragon en 1526. En 1568, aquela politica entraïnèt una revòuta massiva dei musulmans de Granada que foguèt esquichada. Enfin, entre 1609 e 1614, lei musulmans foguèron expulsats d'Espanha.
En fòra de l'annexion dei darrierei regions musulmans de la peninsula, 1492 foguèt tanben l'annada de la descubèrta d'America per Cristòl Colomb. En 1494, Espanha capitèt de s'assegurar la sobeiranetat — fòrça teorica — sus lei tèrras novèlas e acomencèt de lei conquistar. Aprofichant lei divisions politicas localas, lei desvastacions causadas per lei malautiás novèlas vengudas d'Euròpa e sa superiotat tecnologica (arma de fuòc), leis Espanhòus capitèron de conquistar leis estats astècs en 1521, l'Empèri Incà en 1533[3] e la màger part dei ciutats-estats maias entre 1520 e 1547[4] 1000 . Puei, l'expansion espanhòla contunièt en Asia (conquista dei Filipinas dins leis annadas 1560) e sus lo rèsta dau continent american, especialament en America dau Sud. Enterin, divèrsei pòrts arabis de Mediterranèa foguèt tanben atacats e ocupats coma Melilla (1497) ò Oran (1509). Espanha èra d'ara venguda una poissança mondiala majora — basada sus la poissança economica dei jaciments d'aur americans — qu'agantèt son apogèu durant lei rèines de Carles Quint (1516-1555) e de Felipe II d'Espanha (1556-1598).
D'efècte, Carles Quint capitèt d'unificar lei territòris espanhòus amb aquelei — alemands e austrians — de l'Ostau Habsborg. Premier prince europèu, se turtèt a l'oposicion acarnada de la França de Francés Ièr mai capitèt de rompre leis ambicions francesas en Itàlia. En revènge, poguèt pas sometre França que contunièt d'assaiar de rompre la dominacion espanhòla en Euròpa. Après son abdicacion, foguèt remplaçat en Espanha, en Itàlia e ai País Bas per Felipe II[5]. En 1580, i foguèt apondut Portugal, sei colonias e son comèrci d'espècias après la mòrt sensa eiretier de son rèi e l'adopcion d'una union personala entre lei coronas espanhòla e portuguesa.
Lo declin d'Espanha[modificar | modificar la font]
Lo declin dei Habsborg d'Espanha e la Guèrra de Succession d'Espanha[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XVI, Espanha acomencèt de subir una tièra de desfachas que minèron rapidament sa poissança. Dins l'encastre dau desvolopament de la Reforma protestanta, Felipe II assaièt de se pausar coma lo defensor dau catolicisme e mau contentèt leis estats e sei subjèctes protestants. En 1581, lei Províncias Unidas se proclamèron independentas e la guèrra navala començada còntra l'Anglatèrra anglicana s'acabèt per una revirada en 1588. Dins leis annadas 1620, lo país s'engatjèt dins la Guèrra de Trenta Ans que s'acabèt tornarmai per una desfacha espanhòla ai tractats de Vestfàlia (reconóissança de l'independéncia dei Províncias Unidas en 1648) e au tractat dei Pirenèus (pèrda de Rossilhon annexat per França en 1658). Enterin, divèrsei guèrras se debanèron dins la peninsula còntra Portugal que restaurèt son independéncia en 1649 e còntra Catalonha que faguèt secession sensa succès. Enfin, Espanha foguèt la victima principala de l'expansion francesa menada per Loís XIV.
La situacion s'agravèt a la fin dau sègle XVII quand lo rèi Carles II moriguèt sensa eiretier. D'efècte, leis Espanhòus chausiguèron Felipe V un eiretier de Loís XIV coma rèi menaçant de permetre una unificacion entre França — alora premiera poissança mondiala — e Espanha — premiera poissança coloniala — èra pas acceptabla pe 1000 r leis autrei poissanças europèas. Una guèrra lònga e saunosa de 1701 a 1714 s'acabèt per un compromés : Felipe V demorèt rèi d'Espanha mai deguèt renonciar au tròne de França e perdiguèt lei territòris espanhòus d'Itàlia (ocupats per lo candidat austrian a la corona d'Espanha), Gibraltar e Menòrca (annexats per Londres). Deguèt tanben tornarmai sometre Barcelona e sa region en seccession dempuei 1705.
Lo declin dau sègle dei Lutz e lei dificultats dau periòde revolucionari[modificar | modificar la font]
Après la fin de la Guèrra de Succession d'Espanha, Felipe V renoncièt pas ai territòris italians de la corona espanhòla. Gràcias a una diplomacia fòrça activa e a una reorganizacion de la flòta e de l'armada, capitèt de reconquistar lo ducat de Parma (1731) puei Sicília e Nàpols (1734). Poguèt pas annexar dirèctament aquelei territòris que formèron un reiaume distint. En Espanha, sei successors assaièron sensa succès de contuniar sa politica de reformas en causa de la manca de sostèn popular a la politica novèla. Lo país declinèt donc lentament dins lo corrent dau sègle dei Lutz.
En 1793, participèt a la Coalicion opausada a la Revolucion Francesa mai sei fòrças foguèron rapidament desfachas e la patz signada. En 1796, Madrid cambièt d'aliança au profiech de la França Revolucionària per reconquistar Gibraltar. Pasmens, en fòra d'una guèrra frontaliera ambé Portugal — aliat tradicionau deis Anglés — aquela aliança aguèt ges de resultat. Au contrari, en 1805, la signatura d'una convencion navala francoespanhòla entraïnèt la destruccion de sa flòta a Trafalgar. Puei, lei relacions se desgradèron ambé Napoleon Ièr e França ocupèt Espanha en 1808. Aquò foguèt l'acomençaça de la Guèrra d'Espanha còntra l'ocupacion francesa que s'acabèt per una victòria mai causèt de pèrdas e de destruccions considerablas dins lo reiaume. En 1814, Ferdinand VII poguèt i restablir aisament l'autoritat dei Borbons. Pasmens, la desfacha continentala de 1808 demeniguèt lo prestigi espanhòu e favorizèt lei movements independentistas dins lei colonias d'America. Après una tièra de reviradas suplementàrias, Espanha perdiguèt la màger part de son empèri e gardèt en ff6 1825 solament Cuba, Puerto Rico e lei Filipinas.
L'instabilitat dau sègle XIX[modificar | modificar la font]
Maugrat la fin dei Guèrras Napoleoncas, Espanha aguèt gaire d'estabilitat politica durant lo sègle XIX en causa d'una succession de còps d'estat e d'insureccions. Lo premier se debanèt en 1820 quand l'armada — bastion dei tendàncias liberalas espanhòlas fins ais annadas 1870 — prenguèt lo poder per installar un regime liberau que demorèt en plaça fins a una intervencion francesa en 1823, sostenguda per la Santa Aliança.
Puei, dins leis annadas 1830, acomencèron lei crisis carlistas après la mòrt de Ferdinand. D'efècte, dins lo corrent de son rèine, aviá abolit la lèi salica permetent a una frema de lo remplaçar. Pasmens, aquela decision èra mau acceptada per una partida de la populacion. Ansin, en 1833, la filha de Ferdinand, Isabèu II venguèt rèina d'Espanha mai son coronament foguèt refusat per lei partisans de Carles de Borbon e de la lèi salica. La Premiera Guèrra Carlista (1833-1840) s'acabèt per una victòria malaisada d'Isabèu que deguèt demandar l'ajuda dei Francés e dei Britanics. Doas guèrras suplementàrias se debanèron en 1846-1848 e en 1872-1876 sensa mai de succès per lei carlistas.
Per faciar la pression carlista, la monarquia espanhòla assaièt de se raprochar dei movements liberaus. Pasmens, aquela aliança mau capitèt de dirigir lo país d'un biais eficaç e foguèt reversat en 1868 per un còp d'estat militar comandat per Joan Prim que foguèt rapidament assassinat. L'objectiu dei militars èra de fondar una monarquia parlementària. Acomencèt un periòde de trèbols intèrnes (abdicacion d'Amadèu de Savòia après un rèine cort de 1870 a 1873, guèrra carlista, Ièra Republica esquichada per lei militars, restauracion dau fiu d'Isabèu en 1874) que s'acabèt en 1876 ambé l'adopcion d'una constitucion.
Dins aquò, lo regime novèu se destrièt rapidament per la generalizacion dau clientelisme, de la corrupcion e de la frauda electorala. En 1898, Espanha foguèt donc totalament vencuda per leis Estats Units d'America après dètz setmanas de conflicte. Perdiguèt Cuba, Puerto Rico e lei Filipinas.
L'Espanha modèrna[modificar | modificar la font]
La Segonda Republica e la Guèrra Civila[modificar | modificar la font]
Après sa desfacha de 1898, Espanha acomencèt de participar a la corsa ai colonias en Africa. Pasmens, en causa de la feblessa de sei fòrças, limitèt seis ambicions a la region de Marròc que foguèt partejat ambé França. Madrid obtenguèt lo nòrd e lo sud mentre que París ocupèt lo centre. Pasmens, l'armada espanhòla aguèt de dificultats importantas per conquistar sa zòna (desfacha d'Anoal en 1921) e la guèrra dau Rif (1921-1926) s'acabèt en victòria solament gràcias a l'ajuda de l'armada francesa.
De son caire, la societat espanhòla conoguèt d'evolucions politicas importantas ambé l'arribada d'idèas politicas novèlas (socialisme, anarquisme) e lo desvolopament de movements nacionalistas dins lei regions bascas e catalanas. A partir de 1917, la crisi economica causada per lei reduccions dau comèrci internacionau entraïnadas per la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) suscitèt de tensions socialas importantas. En 1923, un còp d'estat militar menat per lo generau Primo de Rivera assaièt d'establir un regime autoritari per assaiar d'acabar la crisi e de redreiçar l'economia dau país. Aguèt inicialament un sostèn 1000 larg (dei monarquistas moderats ai sindicats socialistas) mai son govèrn mau capitèt e s'afondrèt en 1930.
Après l'abdicacion d'Alfons XIII en 1931, la IIa Republica foguèt proclamada e lei partits de senèstra, majoritaris dins lei Cortes cargats de preparar una constitucion, adoptèron de mesuras de reorganizacion de l'armada, de l'agricultura e dei relacions entre la glèisa e l'estat. Pasmens, lei divisions entre partits conservadors e progressistas empachèron de trobar un acòrd per adoptar una politica establa. Au contrari, lo desòrdre ganhèt la màger part dau país e la victòria dei partits de senèstra en 1936 entraïnèt un còp d'estat militar sostengut per lei conservadors. Aquò foguèt lo començament de Guèrra Civila Espanhòla. S'acabèt en 1939 per la victòria de l'armada dirigida per lo generau Franco sostenguda per l'Itàlia faissista e l'Alemanha Nazia.
L'Espanha franquista[modificar | modificar la font]
Autoproclamat cap de l'estat per la durada de la guèrra, Franco demorèt en plaça fins a sa mòrt en 1975. Establiguèt un regime fòrça autoritari basat sus lei principis dau faissisme e sus la defensa dei valors tradicionalas de la societat espanhòla. Refusèt de participar a la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) mai Espanha foguèt isolat en Euròpa après la desfacha nazia fins a la generalizacion de la logica diplomatica eissida de la Guèrra Freja que favorizèt un raprochament ambé leis Estats Units. Puei, a partir deis annadas 1960, Franco acomencèt una politica de modernizacion economica que menacèt pa 1000 uc a pauc son regime. A la fin deis annadas 1960, Franco deguèt acceptar la restauracion de la monarquia après sa mòrt e nomèt Joan Carles coma successor.
La restauracion de la democracia[modificar | modificar la font]
Vengut rèi en 1975, Joan Carles adoptèt una politica de democratizacion d'Espanha. Fins a 1977, divèrsei reformas permetèron de fondar una monarquia parlementària e democratica maugrat de temptativas de còps d'estat menats sensa succès per de partisans d'una restauracion de l'Espanha franquista. En 1986, aquò permetèt a Espanha de venir membre de la Comunautat Economica Europèa puei de la Zòna Èuro en 1999. Favorizèt lo desvolopament economic dau país que venguèt la cinquena poissança economica de l'Union après Alemanha, França, lo Reiaume Unit e Itàlia.
En parallèl, Espanha adoptèt una politica en favor de l'autonòmia locala ambé la creacion dei comunautats autonòmas localas entre 1979 e 1983. Aquò permetèt de contentar certanei revendicacions nacionalistas. Pasmens, dins lo País Basc ò en Catalonha, l'influéncia d'aquelei movements demora importanta. En particular, dempuei 2010 e lo refús d'un estatut d'autonòmia avançada, de tensions fòrtas existisson entre Madrid e Barcelona, agravada en 2013 per l'anóncia d'un referendum sus l'independéncia de Catalonha per la fin de 2014.
Organizacions politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Organizacion generala[modificar | modificar la font]
Espanha es una monarquia constitucionala democratica e multipartita que seis institucions son regidas per la constitucion de 1978. Aplica lo principi de separacion dei poders executiu, legislatiu e judiciari.
L'executiu es dirigit per lo rèi d'Espanha e per lo cap dau govèrn. Lo premier es lo cap oficiau de l'estat e lo comandant suprèm dei fòrças armadas. Pasmens, son ròtle es subretot simbolic. En realitat, es lo cap dau govèrn qu'es cargat de la màger part dau poder executiu e de la definicion de la politica espanhòla. Lo Parlament es compausat de doas chambras que son lo Congrès dei Deputats elegits au sufragi universau dirèct e lo Senat que sei membres son elegits dirèctament ò designats indirèctament per lei regions.
Regardant l'organizacion politica de son territòri, Espanha es caracterizada per una descentralizacion importanta, en particular au profiech dei comunautats autonòmas. Aqueleis entitats presentan d'estatuts variats mai son competentas per tractar d'afaires importants, compres de seguritat ò de finanças.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es tengut per lo rèi e per lo cap dau govèrn dich president dau govèrn. Lo rèi fa ofici de cap de l'Estat e de cap de l'armada. Sei ròtles principaus son de designar lo cap dau govèrn (après designacion per lo Congrès) e de representar diplomaticament lo país, especialament dins l'encastre dei relacions amb America. Au sen dei províncias espanhòlas, es cargat de designar lei presidents deis autonòmias (totjorn après designacion per lo parlament locau).
Lo govèrn es compausat de son president, de vice presidents e de minisitres. Lo mandat dau president es de quatre annadas. Son ròtle principau es de dirigir la politica interiora e exteriora, l'administracion civila e la defensa. Tèn tanben un poder reglementari e es cargat de la gestion dau budget. Es responsable davans lo Congrès dei Deputats.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu es tengut per un Parlament bicamerau. Es compausat d'una chambra bassa dicha Congrès dei Deputats e formada de 350 deputats elegits au sufragi universau dirèct segon un sistèma proporcionau de lista. La durada dau mandat es de quatre annadas. Es tanben compausat d'una chambra auta dicha Senat qu'es formada de 264 senators elegits per lei províncias de peninsula (4 per cada província), per lei províncias insularas (3 per cada província) e per leis enclavas de Ceuta e Melilla (2 per cada enclava). Aquelei senators elegits dirèctament son completats per d'autrei senators elegits per le 1000 i parlaments regionaus (1 per cada parlament e un suplementari per un milion d'abitants).
Lei doas chambras a de poders diferents. Lo Congrès es cargat de l'iniciativa legislativa, dau contraròtle dau govèrn e dau vòte dei lèis. Dèu tanben vòtar lo budget e pòu reversar lo govèrn. De son caire, lo Senat a per drech principau la possibilitat de s'opausar ai decisions dau Congrès gràcias a un drech de vetò.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
Lo poder judiciari espanhòu es tengut per divèrsei tribunaus superiors cargats d'afaires diferents organizats segon un ret nacionau piramidau. Lo Tribunau Constitucionau es ansin en carga deis afaires constitucionaus e dau contraròtle deis eleccions. Un Conseu Superior dau Poder Judiciari es cargat de la regulacion e de l'organizacion de la justícia. Enfin, existís un Tribunau Suprèm que s'ocupa deis afaires jutjats en apèu e de certaneis afaires grèus ò especializadas. Lei tribunaus inferiors son generalament fòrça especializats.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
L'organizacion territòriala es basada sus una division entre comunautats autonòmas compausadas de províncias. A son torn, lei províncias son compausadas de comunas. D'autrei divisions existisson dins certaneis endrechs coma lei comarcas que son de gropaments de comunas. Aqueu descoptage es basat sus lei principis d'autonòmia dei comunautats autonòmas (compres financiera), de solidaritat entre lei diferentei comunautats e d'unitat politica e economica dau país. Es a dire que lei comunautats an una autonòmia locala importanta mai son obligadas de respectar divèrsei lèis nacionalas en matèria d'economia ò de politica. En particular, existís un fons nacionau per assegurar un equilibri financier entre lei comunautats gràcias a un sistèma de transferiment dei riquessas dei regions pus ricas vèrs lei pus pauras.
Lei drechs de cada comunautats pòdon 1000 variar car lo procès de creacion foguèt pas identic per totei lei comunautats. Per exemple, lo País Basc e Navarra an l'autonòmia financiera gràcias au mantenement dei cartas medievalas assegurant de poders particulars a aquelei regions. La creacion d'aquelei comunautats foguèt rapide après la fin dau franquisme per lei « nacionalitats istoricas » (Catalonha, Bascoat, Galícia) e lo drech foguèt estendut ais autrei regions espanhòlas que s'organizèron en comunautats entre 1979 e 1983.
Regardant l'organizacion intèrna, cada comunautats dèu adoptar un sistèma democratic. Sa basa es generalament un parlament que son nom varia segon l'endrech (Generalitat en Catalonha, Junta General en Astúrias...). Maugrat lei diferéncias entre regions, lei comunautats an generalament de competéncias per organizar son sistèma de santat e d'educacion, adoptar sa politica urbana, organizar una fòrça de polícia locala, adoptar un còde civiu regionau, definir de lengas oficialas suplementàrias. Lei domenis de l'estat centrau son lei relacions internacionalas, la defensa, l'administracion de la justícia, lo comèrci, lei legislacions criminala e economicas, leis afaires financiers generaus, la legislacion generala, la coordenacion generala dei politicas e lo dèute public.
Questions regionalistas e independentistas[modificar | modificar la font]
Divèrsei formas de regionalisme existisson en Espanha. Revendican l'idèa qu'Espanha sigue un estat format d'unei nacions diferentas. Lei movements moderats defendon generalament aqueleis identitats localas sènsa contestar lo mantenement de l'unitat espanhòla. Lei movements pus radicaus defendon lo drech a l'autodeterminacion d'aquelei pòbles. Dins la practica, certanei movements mesclan lei doas tendàncias.
Aquelei movements son fòrts dins lei regions perifericas que formèron a passat temps d'estats independents ò autonòms e an gardat la sieuna lenga (Bascoat, Catalonha, Navarra, Galícia...). Pasmens, n'existís dins de regions istoricas dau reiaume de Castelha coma Andalosia. Dins dos cas, aquelei movements an una importància primordiala. Lo premier es Bascoat que foguèt marcat per la guèrra lònga (1958-2011) menada per lo movement armat ETA revendicant l'independéncia de la region. Lo segond es Catalonha qu'a decidit d'organizar un referendum sus son independéncia per la fin de 2014 maugrat l'oposicion dau govèrn centrau.
Afaires estrangier 1000 s e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Espanha participa ai principaleis organizacions internacionalas (ONU, OMC...) e regionalas (UE, OTAN...). Sa diplomacia es caracterizada per tres axes principaus que son la participacion a l'OTAN e ai liames transatlantics, lo desvolopament de relacions bònas ambé lei país mediterranèus e lo renfòrçament dei liames ambé lei país ispanofòns.
La participacion a l'OTAN e l'aliança ambé leis Estats Units d'America son l'axe pus important de la diplomacia internacionala de Madrid. Ansin, lo govèrn espanhòu se representa coma un aliat fidèu de Washington e alinha generalament[6] sa politica estrangiera sus aquela deis Estats Units (sostèn e participacion a la guèrra d'Iraq, participacion a aquela d'Afganistan... etc). Regardant lo renfòrçament dei relacions entre país mediterranèus, Espanha se concentra magerament sus Marròc que lei relacions son de còps marridas entre lei dos estats en causa de divèrsei questions deis enclavas de Ceuta e Melilla, de l'imigracion e de Sahara Occidentau. Enfin, pertocant lei liames amb Ispanoamerica, an un ròtle important dins leis afaires estrangiers espanhòus car son considerats coma un factor de desvolopament economic per lo país. Per aquò, doas politicas parallèlas son menadas per promòure e defendre la lenga espanhòla e encoratjar lei cambis economics.
En fòra dei questions frontalieras ambé Marròc, existís tanben de territòris contestats ambé Portugal. Lo premier regarda la sobeiranetat sus la comuna d'Olivença qu'es revendicada per Portugal mai administrada per Espanha. Pasmens, lei temptativas portuguesas per faire reconóisser sei drechs son gaire activas. Lo segond es pus important e regarda leis illas Selvagens, una archipèla situada dins leis illas Canàrias, que sa situacion es invèrsa. Son administradas per Portugal e revendicadas per Espanha. Entraïnèt cada annada l'intercepcion d'unei naviris per la marina portuguesa.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Espanha fa partida de l'OTAN dempuei 1982[7] qu'es lo fondament de la defensa dau país. En 2012, lei fòrças armadas espanhòlas alinhavan 123 000 militars professionaus amb un budget de 6,3 miliards de dolars. Èran devesits entre de compausantas terrèstra (75 000 òmes), aeriana (20 000 òmes) e navala (21 000 òmes) equipadas d'armaments modèrnes. Lei principaus èran 327 carris de combat (Leopard II A4 e A6), mai de 2 100 veïculs blindats de combat, 192 pèças d'artilhariá pesuca, aperaquí 153 aeronaus de combat e 56 naviris (compres un naviri amfibí utilizat tanben coma pòrta-avions leugier, 2 naviris de transpòrt, 11 fregatas e 3 sosmarins).
Conflictes intèrnes[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX e lo començament dau sègle XXI, Espanha conoguèt unei conflictes intèrnes d'intensitat bassa opausant lei govèrns centraus successius a de movements d'extrema drecha, d'extrema senèstra e independentistas. Lo pus important èra la Guèrra de Bascoat (1958-2011) que causèt la mòrt d'aperaquí un milièr de personas. S'acabèt en 2011 après la decision de l'organizacion indepentista basca ETA d'arrestar la lucha armada. Pasmens, n'existiguèt d'autrei en Catalonha (fins ais annadas 1990) e còntra lo movement maoista GRAPO (un centenau de tuats de 1975 a 2008).
Economia[modificar | modificar la font]
Dempuei son intrada au sen de l'Union Europèa en 1986, Espanha es venguda un país desvolopat e la 5a poissança economica de l'Union après Alemanha, França, lo Reiaume Unit e Itàlia amb un PIB egau a 1 352 miliards de dolars en 2012. En particular, conoguèt una creissença economica anuala d'aperaquí 3,8% sus lo periòde 1997-2007. Pasmens, entraïnèt tanben la formacion d'una bofiga especulativa fòrça importanta dins lo sector de la construccion immobiliària. La crisi financiera començada en 2008 causèt l'afondrament d'aqueu sector e d'unei partidas de l'economia espanhòla. En 2011, lo taus de caumatge agantèt 26% de la populacion activa e lo govèrn adoptèt divèrsei mesuras fòrça duras per restaurar sa competitivitat ambé la disparicion ò la demenicion d'unei drechs sociaus.
Sector primari[modificar | modificar la font]
En 2012, lo sector primari representava 4,2% deis emplechs e 3,1% dau PIB. L'agricultura permet pas d'assegurar l'auto-suficiéncia alimentara dau país e dèu faciar una manca frequenta d'aiga, de tenements sovent pauc druds e d'altituds autas. Aquò entraïna la formacion de regions agricòlas — e de produccions — variadas. Lo nivèu de modernizacion dei tecnicas agricòlas presenta tanben de variacions importantas segon l'endrech.
Lei culturas principalas son l'òrdi (4en reng mondiau), lo blat, lo gròs blat, la bleda-raba de sucre, la tartifla, lo vin (3en), l'òli d'oliva (1en), leis agrumes (1èr exportator mondiau d'aranges, lei fruchs e leis èrbas, lo norigatge de pòrcs, d'ovins e de bovins. Una partida importanta d'aquelei produccions es destinada a l'exportacion vèrs leis autrei país de l'Union Europèa.
Espanha a tanben de ressorsas naturalas diversificadas mai generalament sota la forma de jaciments limitats ò gaire concentrats. Ansin, maugrat la preséncia d'un centenau de mineraus sus son territòri, solament 17 èran esplechats en 2009. Lei produccions principalas regardavan lo fèrre, lo coire, l'estam, lo plomb, lo mercuri, lo tungstèn, lo sau e la fluorita.
Sector segondari[modificar | modificar la font]
Lo sector segondari espanhòu representava en 2012 26,3% dau PIB nacionau e 24% deis emplechs. Tres regions principalas — Madrid, Catalonha e lo País Bacc — ne'n gropavan la màger part. Aquela industria èra diversificada e desvolopada especialament dins lo tèxtil, la metallurgia, lo sector agroalimentari, la quimia, la construccion navala, la produccion automobila (5en reng mondiau), la fabricacion de maquina otís, la produccion de materiaus de construccion, lo sector farmaceutic e l'equipament medicau.
Sector terciari[modificar | modificar la font]
En 2012, lo sector terciari representava 70,7% dau PIB e 71,7% de la populacion activa. Es caracterizat per l'importància de l'administracion publica e dau sector toristic. D'efècte, Espanha es lo quatren país pus visita de la planeta ambé mai de 55 milions de toristas anuaus. Aqueu sector representava 11% dau PIB e un motor economic major per tota l'economia dau país, especialament dins lei regions situadas lòng de la Mar Mediterranèa.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
L'arquitectura es un art fòrça present en Espanha. D'efècte, lei premiereis òbras arquitecturalas bastidas sus lo territòri de l'Espanha actuala apareguèron tre la Preïstòria (megalits) e l'Antiquitat anciana (construccions celticas e ibericas). La conquista punica puei romana entraïnèron un desvolopament important dei vilas (Emerita Augusta) e deis infrastructuras (pòrta-aiga de Segòvia).
Per la seguida, la conquista 1000 musulmana favorizèt lo desvolopament d'una arquitectura islamica caracterizada per la bastida de mosquetas (Granda Mosqueta de Còrdoa, Giralda de Sevilha...), de palais (Alhambra), de fortalessas, de tombas e d'infrastructuras urbanas (banhs publics...). D'aqueu temps, se desvolopèt au nòrd d'arts arquitecturaus d'origina crestiana (roman, gotic...) que foguèron influenciats per l'art islamic. Dins lei regions reconquistadas per lei reiaumes crestians, se desvolopèt donc l'estil mudejar marcat per l'utilizacion de tecnicas ò de materiaus de construccion musulmans per la bastida d'edificis crestians.
Après la fin de la Reconquista, se desvolopèt fins a la fin dau sègle XVIII leis arts de la Renaissença, lo periòde barròc (catedrala de Granada), l'arquitectura coloniala espanhòla e lo neoclassic (Musèu del Prado). Au sègle XIX, apareguèt divèrseis estils regionaus, especialament d'estils basats sus l'utilizacion de veire. Enfin, lo sègle XX foguèt dominat per lo modernisme catalan (Sagrada Familha de Gaudí) e l'arquitectura contemporanèa.
-
Sagrada Familha, Barcelona
-
-
-
-
-
-
-
Pintura e escultura[modificar | modificar la font]
Espanha aguèt mai d'un pintor famós dempuei lo començament dau sègle XVII e lo país es un centre major d'aquel art ambé d'artistas coma El Greco, Bartolomé Esteban Murillo, Diego Velázquez, Francisco Goya, Pablo Picasso, Salvador Dalí, Juan Gris, Joan Miró e Antoni Tàpies.
Literatura[modificar | modificar la font]
Lo tèrme literatura espanhòla designa la literatura escricha en espanhòu. Pasmens, en Espanha, existís tanben a l'ora d'ara divèrsei literaturas escrichas dins d'autrei lengas coma lo catalan, lo basc ò lo galèc. Dins lei sègles precedents, existís tanben d'òbras escrichas dins de lengas ancianas ò ancianament parladas en Espanha coma lo latin ò l'arabi. Aquela literatura es un centre culturau major dempuei lei sègles XV e XVI e l'aparicion dau roman modèrne a l'inicitiava d'autors coma Miguel de Cervantes e son Don Quichòte.
Cinèma[modificar | modificar la font]
Coma per lei domenis culturaus precedents, Espanha es un centre de remarca dau cinèma mondiau e europèu maugrat de dificultats importantas dins lo corrent dau periòde franquista que foguèt marcat per l'exil d'unei realizators. Dos realizators, Luis Buñuel e Pedro Almodóvar aguèron un ròtle important dins aqueu desvolopament ambé d'actors venguts d'estelas mondialas coma Antonio Banderas ò Penélope Cruz
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En revènge, lo mirandés es cooficiau dins certanei regions de Portugal.
- ↑ (en) E. Carbonell et al., The first hominin of Europe, Nature, vol. 452, p. 465-469.
- ↑ Lo reiaume de Vilcabamba resistiguèt fins a 1572.
- ↑ Unei ciutats maias, isoladas dins la jungla continentala demorèron independentas. La darriera, Tayasal, foguèt conquistada en 1697.
- ↑ Lei territòris austrians demorèron en revènge sota lo contraròtle de la branca austriana de l'Ostau Habsborg.
- ↑ Lo limit principau dau govèrn espanhòu es lo refús de reconóisser l'independéncia de Kosova en crenhença d'encoratjar lei volontats independentistas sus lo sieu territòri.
- ↑ Dins l'encastre de la Guèrra Freja, Espanha èra ja pròcha dau blòt occidentau ambé l'installacion de basas estatsunidencas sus son territòri.