text:
Istòria
La Preïstòria chinesa
Segon lei recèrcas scientificas, lo poblament de China acomencèt i a un milion d'annadas e fuguèt inicialament format per de populacions d' Homo erectus. L'arribada d' Homo sapiens se debanèt i a 75 000 ans e, a partir de 7 500 avC, se desvolopèt una societat agricòla basada sus la cultura de milh e lo norrigatge de pòrc, de chin e de polet. Existiguèt divèrsei culturas neoliticas coma lei de Yangshao (millennis V-IV avC), de
Dawenkou (millennis V-IV avC) e de
Longshan (milleni III avC). Pauc a pauc, lei tecnicas se melhorèron e apareguèron lo norrigatge de moton e de buòus, la cultura de blat e de ris e la produccion de terralha. Au millenni II avC, aquelei progrès tecnologics donèron naissença a la civilizacion chinesa de l'Edat del Bronze.
Lei premierei dinastias chinesas
Segon l'istòria chinesa tradicionala, la dinastia Xia fuguèt la premiera dinastia chinesa de la fin dau sègle XXIII avC a la mitat dau sègle XVII avC. Pasmens, en causa de la manca de vestigis descubèrts e de documents escrichs, son existéncia es encara mau segura e lei dètz-e-sèt sobeirans Xia an un aspèct fòrça legendari.
La dinastia Shang fuguèt la segonda dinastia chinesa tradicionala e la premiera que son existéncia es demostrada per de vestigis arqueologics. Reinèt de 1750 a 1040 avC. Èra basat sus la cultura de milh e desvolopèt divèrsei trachs caracteristics de la societat chinesa dei periòdes seguents coma lo culte deis ancians e una ierarquia estricta. Lo rèi dominava la societat gràcias a sei foncions religiosas. Existiá una
aristocràcia qu'èra cargada de la guèrra còntra lei populacions estrangieras e, de còps, entre elei.
La dinastia Zhou èra originària de la valada de
Wei e fasiá partida de la noblesa chinesa. Vèrs la mitat dau sègle XI avC, se revoutèt còntra la dinastia Shang e prenguèt lo poder vèrs 1046 avC. Reorganizèt l'organizacion de l'estat ambé l'installacion d'una novèla capitala a Hao e legitimèt son còp d'estat gràcias a la nocion novèla de mandat celestiau que serà per la seguida adoptada per totei lei dinastias imperialas chinesas. Estendiguèt son poder militar en direccion dau nòrd-oèst e dau sud. Pasmens, la dinastia fuguèt pas capabla d'administrar dirèctament aquelei conquistas e deguèt lei fisar a de vassaus que formèron pauc a pauc de principats independentas. D'autra part, en 771 avC, en causa d'atacas nomadas, lei Zhou deguèron transferir sa capitala de Hao a Luo. Aquò marquèt la fin dei Zhou Occidentaus e lo començament dei Zhou Orientaus que fuguèron rapidament afeblits e perdiguèron la posicion dominanta de la dinastia vèrs 722 avC.
Periòde dei Primas e deis Autonas (sègle V avC).
Afeblits, lei Zhous Orientaus poguèron pas empachar l'emergéncia de senhors locaus poderós e la division dau país entre una dotzena de principats. Aqueu periòde acomencèt en 722 avC e se finiguèt en 481 avC. Lo domeni reiau dei Zhou e lei principats centraus de Zheng, de Wei, de Chen, de Song e de Lu formèron lo país centrau que gardèron lei tradicions chinesas. En revènge, lei principats perifericas de Yan, de Jin, de Qin, de Chu, de Wu e de Qi desvolopèron de trachs culturaus novèus au contact d'autrei culturas. Pasmens, lei cambis entre leis elèits de cada Cort permetèron de gardar l'unitat de la civilizacion chinesa e mai d'una idèa novèla apareguèt durant aqueu periòde.
En particular, Confuci (551 - 479 avC) desvolopèt seis idèas sus l'òrdre politic, sus lo sobeiran e la moralitat de dirigir l'estat segon leis interès dau pòble que gardèron una influéncia majora sus la filosofia chinesa. D'autrei, coma
Shang Yang (vèrs 390 - 338 avC), defendiguèron la creacion d'un estat basat sus l'eficacitat e un sistèma codificat de recompensas e de castigaments. Enfin, apareguèt lo taoïsme qu'èra a l'origina una filosofia basada sus la necessitat per l'òme de respectar lei lèis de la natura. Va evolucionar, en reaccion au confucianisme e ai sistèmas codificats, vèrs un modèl d'individualisme e va inspirar divèrsei rites religiós populars.
Lei Reiaumes Combatents vèrs 260 avC
.
Lo Periòde dei Reiaumes Combatents se debanèt de 481 avC a 221 avC. La data de la transicion ambé lo Periòde dei Primas e deis Autonas es tradicionala. Pasmens, lei progrès tecnologics e politics de l'Edat dau Fèrre chinés au sègle VI avC — melhorament dei tecnicas agricòlas e aumentacion consecutiva de la demografia, generalizacion d'armas novèlas coma d'espasas de fèrre ò d'aubarestas, bastida dei premierei muralhas, conscripcion d'armadas fòrça importantas — entraïnèron d'evolucions majoras e la societat chinesa dau començament dau sègle V avC èra fòrça diferenta de la dau començament dau sègle VI avC.
Lo sègle V avC fuguèt tanben caracterizat per la division dau reiaume de Jin entre leis estats de Han, de Wei e de Zhao. Au sègle seguent, sèt principats se partejavan lo territòri chinés. Lei rèis de Wei dominèron lo país fins a una desfacha còntra lei senhors de Qi en 341 avC. Aprofichant sa victòria, lo reiaume de Qi conquistèt l'estat de Yue dins leis annadas 330 avC. Pasmens, l'evolucion decisiva dau periòde fuguèt l'adopcion dau modèl legista per lo reiaume de Qin que poguèt alora organizar una armada fòrça eficaç. Ansin, en 284 avC, lo reiaume de Qi perdiguèt son egemonia après una desfacha còntra una coalicion dirigida per lei Qin. Puei, en 278 avC, lei Qin conquistèron la màger part dau reiaume de Chu e, en 256 avC, aprofichèron una crisi de succession per destrurre lei vestigis dau domeni reiau dei Zhou Orientaus. Enfin, a partir deis annadas 220 avC : totei leis armadas chinesas fuguèron esquichadas per lei fòrças de Qin Shi Huang (-259 - 210 avC) que conquistèt totei lei principats de 230 a 221 avC e se proclamèt emperaire.
Lei dinastias Qin e Han
Après sa victòria, Qin Shi Huang formèt un estat centralizat e poderós. Per limitar lo risc de revòuta, obliguèt lei subrevivents de l'aristocràcia dei principats ancians de s'installar dins sa capitala e fisèt la direccion locala de sei territòris a una administracion novèla formada de foncionaris. Un ret de rotas fuguèt tanben bastit entre lei vilas principalas e l'escritura, leis unitats de mesura e la moneda fuguèron uniformizadas. Enfin, a partir de 213 avC, l'emperaire ordonèt la destruccion deis archius istorics per escafar la remembrança deis estats ancians fins a sa mòrt en 210 avC. Son mausolèu e sa tomba, descubèrts en 1974, son fòrça famós gràcias a la preséncia d'una armada de soudats d'argiela de 6 000 òmes supausats protegir lo còrs de l'emperaire còntra leis esperits marrits. Après lo decès de son fondator, la dinastia s'afondrèt rapidament en causa de complòts au sen dau govèrn e dispareguèt en 207 avC.
Empèri Han au començament dau sègle I.
Lo modèl imperiau establit per Qin Shi Huang demorèt e la division dau país fuguèt brèva. En 206 avC,
Gaozu (202 - 195 avC) fondèt la dinastia Han e eliminèt totei sei rivaus en 202 avC après quauqueis annadas de guèrras intèrnas. Lo periòde Han fuguèt fondamentala per China car leis institucions e la legitimitat de l'empèri i fuguèron renfòrçadas. De mai, au nivèu religiós, la demenicion de l'importància donada au sistèma juridic poderós de la dinastia Qin favorizèt lo desvolopament dau confucianisme a partir dau sègle II avC. Aquela poissança novèla permetèt ais emperaires de sostenir una politica militara ofensiva e d'estendre l'influéncia chinesa vèrs lo sud en direccion de Vietnam e vèrs la peninsula de Corèa. En revènge, lei campanhas nordicas còntra lei Xiongnu aguèron mens de succès e venguèron un problema major de la dinastia. En 9, lei sobeirans Han, afeblits après d'annadas de declin au sègle I avC, fuguèron rebutats per
Wang Mang. Assaièt d'adoptar una politica de reformas mai l'oposicion de la màger part de l'aristocràcia entraïnèt son assassinat en 23 e la restauracion dei Han. Pasmens, la dinastia demorèt afeblida.
Lei Xiongnu èran un pòble de norriguiers nomadas de l'estèpa asiatica. A la fin dau sègle III avC, federèron unei tribús e prenguèron lo contraròtle de l'Asia Centrala[2]. Venguèron alora una menaça quasi permanenta per la dinastia Han[3].
Gaozu preferiguèt negociar amb elei mai la trèva durèt gaire e divèrsei conflictes frontaliers se debanèron. De 120 a 110 avC, l'emperaire
Wudi (141 - 87 avC) assaièt de prendre l'ofensiva mai seis atacas aguèron ges de resultat decisiu maugrat d'avançadas provisòrias lòng de la Rota de la Seda. D'ofensivas ponctualas, de negociacions ambé lo don de donas, d'intrigas per devesir lei tribús entre elei e lo renfòrçament de la Granda Muralha venguèron la basa dei relacions de la dinastia Han — e tanben de dinastias seguentas — ambé lei nomadas asiatics[4]. La menaça xiongu dispareguèt a partir dau sègle I quand la federacion acomencèt de se dissòuvre[5]. Certanei tribú se sedentarizèron lòng de la frontiera chinesa e d'autrei migrèron en Asia e fuguèron integradas per de pòbles turcs. Aquò permetèt ai Chinés d'establir divèrsei protectorats dins lo centre d'Asia. Pasmens, aquela menaça fuguèt rapidament remplaçada per la de la confederacion
Xianbei au sègle II.
Representacion chinesa de Confuci realizada au sègle VIII.
Regardant lei questions religiosas, lo periòde Han fuguèt caracterizat per una renaissença dau confucianisme que venguèt una basa fondamentala dei tradicions e de la cultura chinesa. En particular, cinc tèxtes — lo Yjeng (subre la
divinacion), lo Shujing (subre l'istòria), lo Shijing (subre la poesia), lo Chunqiu (subre lo Periòde dei Primas e deis Autonas) e lo Liji (subre lei rites dau culte deis ancians) — conoguèron un succès fòrça important e venguèron lei « Cinc Classics » que son estudi fuguèt d'ara endavant la basa de l'educacion deis elèits. Ansin, lo confucianisme venguèt la religion oficiala dei servitors de l'estat chinés.
D'autra part, au sen de la societat, lo confucianisme aguèt de consequéncias importantas sus lei relacions entre individús. Encoratjèt la pietat filiala ò lo desvolopament de divèrsei relacions d'obligacions entre superiors e inferiors (paire e fiu, senhor e ministre, fiu ainat e fiu cadet...). Aquò permetèt de renfòrçar lo respèct de la legalitat ò la leiautat dei foncionaris e i apondiguèt d'obligacions moralas, compres per l'emperaire cargat de mostrar l'exemple e de dirigir lo país au profiech de l'interès generau.
Lo periòde Han permetèt de definir e de legitimar leis institucions imperialas que demorèron la basa dau poder chinés fins au començament dau sègle XX. Se desvolopèt una administracion centralizada servida per de foncionaris nombrós. Aquò permetèt d'equilibrar lo poder absolut de l'emperaire en causa de l'influéncia dau confucianisme dins l'administracion e de la longor de la ierarquia. Se desvolopèt tanben la nocion de « mandat celestiau » que permetèt de legitimar lo poder imperiau.
Representacion chinesa dei combats de la Revòuta dei Turbants Jaunes.
La dinastia Han declinèt pauc a pauc a partir dau sègle I en causa de la multiplicacion dei complòts au sen de la Cort entre lei diferentei brancas de l'Ostau imperiau, de la reconstitucion dau poder deis aristocràcias localas capablas de s'opausar a la fiscalitat dau govèrn centrau e d'organizar d'armadas privadas e d'una tièra de revòutas regionalas. A la fin dau sègle II, la demenicion de l'autoritat imperiala s'afondrèt durant la Revòuta dei Turbants Jaunes (184 - 192). La dinastia gardèt un poder nominau fins a sa disparicion finala en 220. Pasmens, tre 208, dispareguèt l'unitat chinesa ambé la division dau país e lo començament dau Periòde dei Tres Reiaumes.
Leis invasions dei sègles III-V
La casuda de la dinastia Han entraïnèt una division de China que va durar fins au sègle VI. Durant aqueu periòde, lo nòrd e lo sud dau país conoguèron d'evolucions istoricas diferentas. Lo nòrd veguèt l'installacion de divèrsei pòbles nomadas asiatics qu'adoptèron rapidament lei tradicions chinesas e formèron de dinastias poderosas que participèron d'un biais decisiu a l'unificacion novèla de China. Lo sud fuguèt relativament esparnhada per aqueleis invasions. En revènge, veguèt de migracions de Chinés meridionaus en direccion de la region bassa dau fluvi Iang Tsé que venguèt lo centre de l'economia chinesa.
Division de China vèrs 250 durant lo Periòde dei Tres Reiaumes.
Lo periòde dei Tres Reiaumes se debanèt de 220 a 265. Tres reiaumes se formèron après l'afondrament finau dei Han. Au nòrd, se fondèt lo reiaume de Wei a l'iniciativa de
Cao Pi (220-226), ancian premier ministre dei Han. En 221, un prince Han dich
Liu Bei (221-223) formèt lo reiaume de Shu au sud-oèst de China e, en 222,
Sun Quan (222-252) fondèt lo reiaume de Wu. L'administracion imperiala dispareguèt e la feodalitat dominèt leis institucions dei tres reiaumes.
Lo reiaume de Wei capitèt de resistir e de blocar leis atacas dei
Xiangbei. Puei, en 263, annexèt lo reiaume de Shu. En 265, una revolucion intèrna i entraïnèt la presa dau poder per la dinastia Jin. Aquela dinastia capitèt en 280 de conquistar lo reiaume de Wu. Pasmens, en causa de la poissança de l'aristocràcia locala, aquela unificacion fuguèt gaire reconeguda e demorèt teorica. En 316, lei Xiongnus Meridionaus installats lòng de la frontiera e vassalizats per lei Han, se revoutèron e ataquèron lo nòrd de China e ne'n prenguèron lo contraròtle[6]. Lei Jin se retirèron dins la region bassa de Iang Tsé. Aquò renforcèt la division entre lo nòrd e lo sud chinés fins au sègle VI.
Division de China vèrs 440 entre lei Wei e lei Song dau Sud.
Lo Periòde dei Dinastias dau Nòrd e dau Sud se debanèt de la disparicion dei Jin en 420 a l'unificacion de China per la dinastia Sui en 589. Lo nòrd fuguèt lo teatre d'una tièra d'invasions nomadas entraïnadas per la destabilizacion prefondas dei pòbles asiatics ai sègles III-V. Ansin au sègle IV, maugrat divèrsei temptativas dei Jin per restaurar sa dominacion dins la region, divèrseis estats gaire estables se formèron e conoguèron de periòdes brèus de dominacion e un afondrament rapide[6]. Aquela instabilitat s'acabèt a partir de 386 quand lei Toba, un pòble d'origina turca, acomencèt la conquista deis autrei principats per unificar tornarmai lo nòrd de China en 439.
Lei Toba prenguèron lo nom de dinastia Wei dau Nòrd e luchèron còntra la confederacion nomada dei Ruanruan[7]. De 523 a 524, fuguèron afeblits per una guèrra civila intèrna entre lei Toba aguent adoptat lei tradicions e lei qu'èran demorats fidèus ai tradicions turcas. Lo conflicte se finiguèt per la division dau nòrd entre lei dos camps que formèron respectivament lei Wei Occidentaus e lei Wei Orientaus. Vèrs 550, lei premiers installèron sa capitala a Chang'an e formèron un estat poderós basat sus lei tradicions administrativas chinesas e lei tecnicas militaras dei pòbles nomadas. En 553, annexèron lo Sichuan actuau e prenguèron lo nom dinastia de Zhou dau Nòrd. En 577, conquistèron lei territòris tenguts per lei Wei Orientaus venguts Qi dau Nòrd d'aqueu temps. Pasmens, en 581, lei Zhou dau Nòrd fuguèron rebutats per lei Sui qu'acabèron la reünificacion de China.
Enterin, lo sud de China fuguèt dirigit per diferentei dinastias que se succediguèron ai sègles IV-V : lei Jin Orientaus (316-419), lei Song dau Sud (420-479), lei Qi dau Sud (480-502), lei Liang (502-556) e lei Chen (557-588). Franc de la region bassa de Iang Tsé, la mitat sud de China èra gaire poblada, dominada per de senhors locaus e de tribús localas autonòma. Lei dinastias dau sud èran donc feblas que sa capitala èra Nankin. Pasmens, protegidas deis invasions nomadas per la resisténcia deis estats dau nòrd ò la rivalitat entre principats nomadas, conoguèron un periòde de patz relativa e veguèron l'arribada progressiva d'abitants dau nòrd.
Un eveniment religiós important se debanèt durant aqueu periòde quand, au sègle II, lo bodisme arribèt en China per la Rota de la Seda. Aprofichant lo declin dei Han e dau confucianisme de la Cort imperiala, se desvolopèt gràcias a la conversion de certaneis envaïsseires au sègle IV. Permetèt de renfòrçar certaneis estats novèus e fuguèt finalament adoptat per de Chinés. En particular, a partir dei victòrias dei Toba, se multipliquèt lei monastèris bodistas. Enfin, au sègle VI, lei Sui permetèron son expansion vèrs lo sud dau país.
Lei dinastias Sui e Tang
Lei Zhou dau Nòrd fuguèron rebutats en 581 per
Yang Jian (581-604) que fondèt la dinastia Sui. En 589, finiguèt de reünificar lo país après la conquista dau sud de China levat de la region dau Yunnan actuau que formèt lo reiaume de Nanzhao au sègle VIII a partir de tribús d'origina tai. Durant son rèine e lo de son fiu
Yangdi (604-618), una administracion centralizada poderosa fuguèt restaurada e divèrsei chantiers permetèron de redreiçar l'economia e de restaurar la poissança de l'estat coma la bastida de doas capitalas novèlas e lo cavament dau Grand Canau, la restauracion de la Granda Muralha. D'ofensivas militaras fuguèron tanben organizadas còntra lei nomadas Tujue, venguts lo pòble pus poderós de l'estèpa au sègle VI, e en Corèa. Pasmens, una tièra de catastròfas naturalas e de desfachas militaras[8], especialament en Corèa, demeniguèt lo prestigi de la dinastia e l'afebliguèt. Yangdi fuguèt assassinat en 618 e lei Sui fuguèron rebutats per una revòuta dirigida per
Gaozu (618-626), fondator de la dinastia Tang.
La dinastia Tang dirigiguèt lo país fins a la fin dau sègle IX amb un apogèu de sa poissança au sègle VIII. Durant aqueu periòde, va restaurar lo prestigi de l'Empèri e estendre la dominacion e l'influéncia chinesas vèrs l'Asia Centrala. En fòra de son fondator, dos sobeirans aguèron un ròtle important dins lo desvolopament de la dinastia.
Taizong (626-649) dirigiguèt divèrsei campanhas militaras e capitèt d'establir unei protectorats lòng de la Rota de la Seda.
Xuanzong (712-756) conoguèt un rèine fòrça prospèr, marcat per una produccion culturala remarcabla, fins a la
Revòuta d'An Lushan.
Ansin, en 630, lei Tang fuguèron venceires dei Tujue [9] e leis armadas chinesas poguèron tornarmai s'avançar lòng de la Rota de la Seda. Conquistèron lo Bacin de Tarim e installèron quatre garnisons dins la region. Dins leis annadas 650, lei Tujue Orientaus fuguèron tornarmai desfachs e lei Chinés agantèron Bactriana e Sogdiana[9]. En 660, Corèa fuguèt atacada e après de campanhas malaisadas, venguèt un estat tributari dei Tang. Pasmens, tre leis annadas 670, lei Chinés deguèron aparar aquelei conquistas còntra lei Tibetans e còntra d'atacas novèlas dei Tujue[9]. En 744, lei Tujue fuguèron definitivament eliminats per una aliança entre Chinés e Oigors. Pasmens, aquela victòria durèt gaire. En 751, lei Chinés fuguèron desfachs a la batalha de Talas per leis armadas aràbias e la
Revòuta d'An Lushan a partir de 755 empachèt d'organizar una contraofensiva.
Article detalhat :
Revòuta d'An Lushan.
D'efèct, la
Revòuta d'An Lushan (755-763) entraïnèt l'abandon de l'Asia Centrala e de destruccions importantas dirèctament sus lo territòri chinés.
An Lushan èra un generau d'origina sogdiana e turca en carga de la principala armada chinesa. Se revoutèt dins la region de Pequin e ocupèt lei capitalas imperialas de Luoyang e de Chang'an. Maugrat son assassinat en 756, lei combats contunièron e lo govèrn demandèt l'ajuda deis Oigors[10] que pilhèron Luoyang. La Rota de la Seda passèt alora sota lo contraròtle deis Oigors e dei Tibetans fins au sègle IX mai lei Tang, d'ara endavant en declin, poguèron pas aprofichar lei dificultats de sei rivaus per restablir lei protectorats chinés.
La fin de la revòuta permetèt ai Tang de restaurar l'autoritat imperiala dins lei regions. L'origina turca d'An Lushan i entraïnèt una reaccion còntra leis influéncias estrangieras. Après la casuda de l'Empèri Oigor vèrs 840, lei cultes estrangiers fuguèron defenduts e, en 845, de mesuras fuguèron adoptadas còntra lo bodisme, son clergat e sei monastèris. Pasmens, aquò empachèt pas la corrupcion e lei dificultats economicas de rosigar lo poder centrau. A partir de la fin dau sègle IX, divèrsei revòutas entraïnèron l'afondrament de l'autoritat imperiala e quand la dinastia Tang dispareguèt oficialament en 907, l'unitat de l'Empèri aviá ja disparegut dempuei d'annadas.
Lo periòde Song
Article detalhat :
Periòde dei Cinc Reiaumes e dei Dètz Dinastias.
L'afondrament de la dinastia Tang entraïnèt la division de China entre un dotzenau de principats dirigits per de caps militars. Dins la mitat nòrd, se succediguèt de 907 a 960, cinc dinastias basadas a
Kaifeng ò a
Luoyang : lei Hou Liang (907-923), lei Hou Tang (923-936), lei Hou Jin (936-946), lei Hou Han (947-950) e lei Hou Zhou (951-959). Dins la mitat sud, dètz estats, dich reiaumes, apareguèron e se partejèron la region. Lei pòbles tributaris dei Tang venguèron tornarmai totalament independents coma lei Vietnamians. Enfin, una autra evolucion importanta fuguèt lo desplaçament, tre la fin dau periòde Tang, dau centre demografic de China dau nòrd vèrs lo sud.
Article detalhat :
Khitan.
Divèrsei pòbles nomadas aprofichèron la fin dei Tang per migrar vèrs lei regions septentrionalas dau país[11]. Lo pus important fuguèt lei Khitan, installats au nòrd de China que prenguèron lo contraròtle de la region de Pequin en 936. En 947, fondèron la dinastia Liao que va adoptar lo bodisme coma religion[12]. Fins a 960, dominèt tanben lo sud de China. Sa poissança militara declinèt a partir de 1125 e lei Liao fuguèron rapidament eliminats per lei
Jurchen en 1130[12]. Un estat jurchen se fondèt alora en plaça de l'estat Liao e una partida dei Khitans quitèt la region per fondar l'estat dei Kara Khitai en Asia Centrala[13].
En 960, lo sud de China se revoutèt sota la direccion dau generau
Zhao Kuangyin (960-976) que fondèt la dinastia Song e installèt sa capitala a
Kaifeng. Reorganizèt l'administracion centrala e capitèt d'unificar la mitat sud après la conquista dau Sichuan actuau en 965. Son successor contunièt aquela òbra e ocupèt lo reiaume de Wu Yue en 978. Pasmens, lei Song fuguèron pas capables de reconquistar lo nòrd. Au contrari de 1004 a 1044, deguèron negociar d'acòrds de patz ambé lei Liao e lei Tanguts — pòble installat lòng de la Rota de la Seda — e acceptar lo pagament de tribúts[11]. Coma leis autrei pòbles nomadas asiaticas ocupant una partida de China, lei Tanguts adoptèron rapidament lei tradicions chinesas e formèron la
dinastia dei Xia Occidentaus.
Lo periòde Song, maugrat la demenicion de la superficia de l'Empèri Chinés, fuguèt un periòde de prosperitat per China gràcias a una tièra de progrès tecnologics en metallurgia, en construccion navala, en armament (polvera...) e en engenhariá, au desvolopament de l'economia e au desvolopament de la cultura gràcias a l'aparicion de l'estampariá e dau papièr. Pasmens, maugrat sa tecnologia militara avançada, la dinastia Song organizèt pas d'armada nacionala poderosa. Au contrari, fisèt sa defensa a d'unitats de mercenaris estrangiers aborrits per la populacion. Ansin, maugrat sa poissança economica, l'Empèri Song demorèt — relativament — feble au nivèu militar e fuguèt jamai en estat de conquistar lei territòris meridionaus ocupats per lei nomadas.
Division politica de China vèrs 1200 entre lei dinastias Song, Jin e Xia.
Article detalhat :
Dinastia Jin.
Lei Jurchen èran un pòble altaïc vassau dei Liao. Encoratjats e sostenguts per lei Song, se revoutèron còntra lei Khitan sota lo comandament d'
Aguda fondator de la
dinastia Jin. Lei Liao fuguèron vencuts en 1125 e dispareguèron rapidament. Pasmens, lei Jin ataquèron lo rèsta de China tre 1126. Conquistèron Kaifeng e capturèron l'emperaire Song mai la dinastia capitèt de se retirar vèrs lo sud fins a un tractat de patz signat en 1142[14]. Aquela patz fuguèt provisòria e una guèrra novèla se debanèt de 1161 a 1165 fins a una patz definitiva entre lei doas dinastias[14]. Puei, lei Jin adoptèron una partida de la cultura chinesa. Desvolopèron un estat basat sus lo modèl administratiu chinés ambé lo mantenement de trachs nomadas (lenga jurchena)que demeniguèron pauc a pauc[14].
Lo periòde mongòl
Unificadas per Genghis Khan en 1206, lei tribús mongòlas ataquèron rapidament leis estats chinés. Tre 1209, lei Xia deguèron acceptar sa senhoriá. Puei, acomencèt una tièra d'invasions còntra lei Jin que s'acabèron solament en 1234 après la destruccion totala de la dinastia dau nòrd de China. Enterin, una guèrra novèla entre Mongòls e Jin de 1223 a 1227 entraïnèt la disparicion de l'estat tangut e sa conquista.
Après la conquista de l'estat Jin, lei Mongòls contunièron sa politica agressiva dins la region e acomencèron la conquista de l'Empèri Song a partir de 1251. Pasmens, la cavalariá mongola èra gaire adaptada ai combats dins de regions montanhosas e leis armadas Song capitèron de resistir sota la direccion de premiers ministres energics. Ansin, lei Mongòls deguèron adoptar pauc a pauc lei tacticas chinesas e menar una guèrra lònga que s'acabèt solament en 1275 per la destruccion de la dinastia Song.
En 1271, lei Mongòls fondèron la dinastia Yuan per legitimar lo poder novèu dei conquistaires. Estabilizèron la situacion politica dau país e permetèron de restablir l'activitat economica e lei cambis entre lo nòrd e lo sud dau país. Pasmens, se lei Mongòls adoptèron divèrsei tradicions chinesas, l'assimilacion fuguèt jamai totala e la màger part dei Chinés i èran ostils. Après la mòrt de Kubilai Khan en 1295, de complòts intèrns acomencèron d'afeblir la Cort dei Yuan e, dins leis annadas 1350, una rebellion fòrça important se formèt dins la region bassa de Iang Tsé. Una capitala novèla i fuguèt fondada a Nankin e l'estat novèu se proclamèt successor dei Song. Puei, en 1368,
Zhu Yuangzhang, vengut cap dei rebèls après divèrsei luchas intèrnas, se proclamèt emperaire e fondèt la dinastia Ming que prenguèt rapidament lo contraròtle de la màger part dau territòri chinés.
La dinastia Ming
La dinastia Ming se presentèt coma l'eiretiera de la dinastia Han per legitimar son poder. Ansin, desvolopèt una economia basada sus l'agricultura e se maufisèt dei marchands. De mai, mai d'un emperaire Ming se maufisèt tanben de son administracion e preferiguèt formar de conseus ò de policiás mai ò mens privats e secrèts per contraròtlar lei decisions importantas e susvelhar leis activitats de la Cort. Aquela maufisança motivèt egalament un cambiament de capitala en 1421 de Nankin, region fòrça comerciala, a Pequin. Pasmens, lo periòde marquèt l'apogèu de l'avança tecnologica de la China Imperiala que fuguèt illustrada per lei viatges d'exploracion de la flòta de Zheng He durant lo rèine de
Yongle (1402-1424).
Au nivèu militar, lei premiereis emperaires Ming deguèron contuniar la lucha còntra lei Mongòls. Inicialament venceires, les Chinés fuguèron tornarmai menaçats après la reünificacion dei Mongòls per la tribú deis Oïrats dins leis annadas 1430. En 1449, una armada chinesa fuguèt esquichada e l'emperaire capturat entraïnant l'invasion e lo pilhatge dau nòrd de l'Empèri. Après una pausa causada per l'afondrament de l'autoritat deis Oïrats, un cap novèu, Dayan Khan, unifiquèt tornarmai lei Mongòls. Vèrs 1550, son felen arribèt dins la region de Pequin après una tièra de victòrias e obtenguèt la signatura d'un tractat fòrça avantatjós en 1574.
Una autra eveniment important per l'Empèri Chinés durant lo periòde Ming fuguèt l'arribada deis Europèus — lei Portgués — en 1514. Assaièron de negociar un tractat comerciau ambé China mai l'intervencion diplomatica d'estats dau sud-èst asiatic, especialament la dau sultanat de Malacca atacat per lei Portugués en 1511, entraïnèt la revirada dei discussions. Au contrari, lo comèrci ambé leis Europèus fuguèt enebit. Pasmens, lei Portugués aprofichèron la situacion militara malaisada dei regions maritimas chinesas menaçadas per de piratas asiatics (subretot japonés e chinés) per conquistar Macao en 1535 e i installar una colonia dins leis annadas 1550. De mai, se desvolopèt un comèrci clandestin ambé lei regions dau sud. Lo refús de contacte ambé l'estrangier decidida per la Cort agravèt aquelei dificultats en causa de l'abandon de sa politica navala e de flòta per l'Empèri après lei viatges de Zheng He.
Maugrat aqueu declin, l'Empèri Ming èra encara pron poderós per defendre victoriosament son vassau corean còntra lei temptativas de conquistas japonesas durant la
Guèrra Imjin (1592-
1598). Pasmens, fòrça saunòs e malaisat per l'armada Ming, aqueu conflicte aguèt un còst important. D'aumentacions d'impòst fuguèron decididats mai la Cort èra afeblida per de complòts intèrns entre leis eunucs. Aquò favorizèt donc divèrsei revòutas regionalas e, a partir de 1627, lo caòs politic èra quasi generau fins a la disparicion de la dinastia Ming en 1643 après la conquista de la capitala per Li Zicheng.
Lei premiers sègles de la dinastia Qing
Dins leis annadas 1590, un cap manchós dich Nurhachi capitèt d'unificar divèrsei clans de son pòble e d'organizar una armada poderosa. En 1616, prenguèt lo títol de khan e ataquèt lei Ming en 1618. Capitèt d'ocupar una partida dau nòrd dau país gràcias au caòs de l'Empèri menaçat per d'autrei conflictes. Après sa mòrt, son fiu Huang Taiji contunièt son òbra e capitèt de sometre de tribús mongòlas qu'acceptèron d'intrar a son servici. En particular, après sa victòria sus lei Chakar, obtenguèt lo sagèu imperiau de la dinastia Yuan e poguèt venir grand khan dei Mongòls. En 1636, Huang Taiji proclamèt la fondacion de la dinastia Qing.
La conquista dau rèsta de China se debanèt de 1644 a 1683. Au començament, l'ajuda dei Manchós fuguèt demandada per un usurpator chinés enemic de Li Zicheng. Pasmens, aquela intervencion permetèt ai Manchós d'ocupar pauc a pauc lo país. Pequin fuguèt conquistada tre 1644 e lei grandei revòutas de la fin dau periòde Ming pauc a pauc vencudas. De 1646 a 1661, lei Ming e sei partisans fuguèron tanben vencudas e lei darrierei fòrças ostilas a la dinastia novèla fuguèron anientadas en 1683 sus l'illa de Formosa après un respiech causat per la revòuta de vassaus dau nòrd de l'Empèri Qing.
Lei Qing fondèron un estat basat sus lei tradicions administrativas e politicas chinesas e lei tradicions manchósa car èran desirós de gardar una partida de son identitat. Ansin, leis institucions chinesas e la tradicion confucianista fuguèron aisament adoptadas permetent d'obtenir lo sostèn deis elèits. En revènge, l'obligacion de portar la trenèla tradicionala dei Manchós fuguèt mau acceptada e demorèt una fònt d'ostilitat fins a la fin de la dinastia per la màger part dei Chinés. Lo manchó fuguèt tanben adoptada coma lenga oficiala ambé lo chinés e lo mongòl. Enfin, lei maridatges entre Chinés e Manchós fuguèron defenduts per assegurar la « puretat » dei Manchós. Ansin, au contrari deis envaisseires dei sègles precedents, lei Manchós fuguèron jamai totalament sinizats per la societat chinesa. Aquò aguèt per consequéncia l'adopcion d'una politica fòrça conservatritz que causèt e aumentèt pauc a pauc lo declin de l'Empèri Chinés.
Pasmens, fins au sègle XIX, lei Qing demorèron poderós e fuguèron d'estendre l'Empèri vèrs lo nòrd e lo sud. En particular, èran desirós d'empachar lei Rus d'intervenir dins leis afaires mongòls e d'intrar en
Manchória. Ansin, en 1689, fuguèt signat lo
tractat de Nerchinsk que permetèt d'arrestar leis escaramochas entre unitats Qing e russas dins la region gràcias a la definicion d'una frontiera entre lei dos empèris. Dins lei regions occidentalas, lei soudats Qing fuguèron venceires dei Dzongars après una tièra de conflictes fins ais annadas 1750. Aquò permetèt ai Qing d'agantar la region de Xinjiang e d'intervenir dins leis afaires de Tibet menaçat de 1717 a 1720 per lei Dzongars.
Vèrs la fin dau sègle XVIII, divèrsei revòutas se debanèron còntra la dinastia coma lei dei Chinés musulmans de Gansu e de la secta dau Lotus Blanc. Marquèron un afebliment de la dinastia Qing que seis armadas fuguèron desfachas mai d'un còp per de revòutas de païsans. Lei regions perifericas fuguèron tanben una fònt de dificultats permanentas car èran pobladas de tribús non chinesas desirosas de tornar venir independentas, especialament dins lei zònas turcas de Xinjiang. De mai, durant aqueu periòde, lei complòts e la corrupcion de la Cort imperiala acomencèron de demenir l'eficacitat dau govèrn.
D'aqueu temps, l'Empèri fuguèt marcat per una expansion demografica fòrça importanta. De 1750 a 1800, passèt de 150 milions a 300 milions d'abitants gràcias au mantenement de la patz au sen de l'Empèri, dau desvolopament dau comèrci e dau melhorament dei tecnicas agricòlas. Pasmens, l'aumentacion de la produccion fuguèt rapidament limitada en causa de la manca de zònas agricòlas. En revènge, l'aumentacion demografica contunièt entraïnant au sègle XIX de dificultats economicas importantas que van participar au declin de l'Empèri Chinés.
La penetracion deis imperialismes europèus
De 1692 a 1724, lei relacions ambé leis Europèus se melhorèron e lo crestianisme fuguèt autorizat per leis autoritats gràcias a l'òbra de dos jesuitas que fuguèron leis autors principaus dei negociacions dau tractat de Nertchink. Pasmens, en causa de la reaccion ostila deis autrei cultes chinés, aquela autorizacion fuguèt rapidament suprimida e lei contactes venguèron tornarmai marrits. De mai, leis emperaires successius refusèron la signatura d'acòrds comerciaus ambé leis estats europèus maugrat la multiplicacion dei missions diplomaticas e solament lo pòrt de Canton fuguèt dubèrt ais Europèus en 1759.
Au sègle XVIII, aquelei relacions èran fòrça favorablas ai Chinés car leis exportacions (subretot de seda e de tè) èran importantas e leis importacions feblas car leis abitants de l'Empèri èran gaire interessats per lei produchs europèus. De mai, lei marchands europèus èran obligats de pagar ambé d'argent. Per redurre aquelei dificultats, lei Britanics desvolopèron la cultura de pavòt en Índia per produrre d'òpi destinat au mercat chinés. Aquò entraïnèt pauc a pauc una crisi sociala dins lo sud de l'Empèri en causa de l'aumentacion de consomacion de dròga, especialament au sen de la classa dei foncionaris de l'administracion imperiala, e un reequilibratge dei cambis monetaris.
Dins leis annadas 1830, lei dos país èran donc fòrça maucontents de sei relacions comercialas. En 1839, lo govèrn decidiguèt de destrurre de cargaments d'òpi dins lo pòrt de Canton. Lei Britanics reagiguèron e una guèrra vertadiera, dicha Premiera guèrra de l'òpi, acomencèt. Una flòta britanica ataquèt divèrseis endrechs de la costat chinesa e eliminèt aisament lei temptativas de resisténcia d'una flòta chinesa tròp vièlha per menaçar de naviris modèrns. Lei Britanics capitèron finalament de conquistar Shangai entraïnant la fin de la guèrra e la signatura dau tractat de Nankin en 1842. Lei condicions d'aquelei tractats autorizèron la dubertura de cinc pòrts au comèrci britanic, donèt un regim d'extraterritorialitat ai marchands britanics e limitèt la taxacion sus lei produchs britanics importats a 5%. De mai, lo Reiaume Unit annexèt Hong Kong. En 1845, de tractats similars fuguèron signats ambé leis Estats Units d'America e ambé França.
Aquela premiera desfacha dei Qing en fàcia d'una armada europèa demeniguèt lo prestigi de la dinastia. Dins leis annadas 1840, una secta s'organizèt dins la region de Canton sota la direccion de Hong Xiuquan. En 1851, organizèt una insureccion majora dicha Revòuta Taiping. Lei rebèls prenguèron lo contraròtle de Nankin, creèron un estat dins sa region e organizèron una armada importanta. Fins a 1864, lei regions occidentalas de l'Empèri venguèron donc lo teatre d'un conflicte fòrça murtrier (entre 20 e 30 milions de mòrts) que va grèvament afeblir lei Qing. En fòra dau movement Taiping, quatre autrei revòutas importantas se debanèron au sud e au centre de l'Empèri de 1850 a 1874. La repression fuguèt fòrça malaisada e permetèt ais Europèus de renfòrçar sei posicions.
Empèri Qing e imperialismes europèus e japonés au sègle XIX.
Pilhatge dau Palais d'Estiu deis emperaires Qing per lei tropas francoanglesas en 1860
.
D'efèct, en 1854, una doana imperiala — en fach dirigit per d'Europèus — fuguèt creada a Shangai. Puei, de 1856 a 1858, se debanèt la Segonda guèrra de l'òpi entre lei Qing e una aliança francobritanica. La guèrra s'acabèt per una desfacha chinesa e la signatura dau tractat de Tianjin que permetèt l'installacion de missions diplomaticas europèas a Pequin, la dubertura de desenaus de pòrts chinés au comèrci internacionau e la circulacion liura dei marchands e dei missionaris au sen de l'Empèri. Aprofichant lei dificultats Qing, lei Rus impausèron una frontiera sus lo fluvi Amor entre lei dos empèris. A partir d'aquela desfacha, lei « tractats inegaus » se multipliquèron e la sobeiranetat chinesa fuguèt menaçada. Ansin, en 1860, una expedicion francobritanica novèla entraïnèt lo pilhatge dau Palais d'Estiu de l'emperaire après una temptativa chinesa de refusar d'aplicar lei condicions dau tractat de Tianjin. Totjorn en 1860, lei Rus annexèron divèrsei territòris au sud d'Amor fins a la frontiera nòrd de Corèa e lei Britanics obtenguèron una aumentacion dau territòri de Hong Kong.
A partir de 1861, la Cort Imperiala assaièt de reagir e sota la direccion de l'imperatritz Cixi, un grop de reformators prepausèt divèrsei reformas. De mai, après lei succès de 1858 e 1860, leis Europèus èran lèsts a sostenir una dinastia capabla d'assegurar lo mantenement de sei privilègis comerciaus. Ansin, fins a 1874, l'autoritat imperiala fuguèt pauc a pauc restaurada e leis insureccions regionalas esquichadas. Pasmens, en causa de resisténcias intèrnas, compres au sen dau govèrn, lei reformas se limitèron finalament subretot a la modernizacion d'una partida de l'armada chinesa.
Pasmens, aquela restauracion empachèt la contuniacion de la penetracion deis imperialismes dins l'Empèri. De 1881 a 1885, lo refús chinés d'acceptar lo protectorat francés sus Vietnam entraïnèt una guèrra novèla còntra França que s'acabèt per una desfacha novèla. Dins aquò, lo perilh principau per l'independéncia chinesa apareguèt quand Japon acabèt sa modernizacion començada après la Restauracion Meiji (1868-1869). Desirós de formar un empèri coloniau asiatic, l'Empèri Japonés ataquèt la peninsula coreana, protectorat Qing, en 1894 e la flòta chinesa fuguèt destrucha a
Weihai. En 1895, China perdiguèt Corea e Formosa e deguèt pagar una indemnitat de guèrra importanta. Aquò entraïnèt l'interès dei poissanças europèas demoradas en arrier. Per exemple, en 1896, leis Alemands « demandèron » la cession d'un territòri maritim dins la baia de Jioazhou per 50 ans. França, Reiaume Unit e Russia aprofichèron tanben aqueleis exigéncias per aumentar sei possessions e concessions.
Article detalhat :
Reforma dei Cent Jorns.
En fàcia d'aqueleis umiliacions, la revirada dei reformators entraïnèt l'aparicion de movements pus radicaus. En 1898, l'emperaire Guangxu formèt un govèrn dirigit per un cap radicau. Fuguèt l'experiéncia dei Cent Jorns. Lo govèrn assaièt d'impausar divèrsei reformas radicalas per modernizar lo país sus lo modèl occidentau. Pasmens, l'oposicion de la populacion e dei reformators de la generacion precendentas, sostenguts per Cixi, causèt la revirada dei reformas e una aumentacion dau maucontentament de la populacion encara renfòrçat a la fin de l'annada per lo partiment de China en zònas d'influéncia. En 1899, acomencèt la Revòuta dei Boxers (1899-1901) còntra la preséncia estrangiera. Lei Qing assaièron d'encoratjar l'insureccion mai fuguèron rapidament obligats de se sometre après la conquista de la capitala per l'Aliança deis Uech Nacions (Japon, Russia, lo Reiaume Unit, França, leis Estats Units, Alemanha, Itàlia e Àustria-Ongria) e participar a la repression.
La fin de l'Empèri
A partir de 1901, lei reviradas e leis umiliacions dau sègle XIX entraïnèron l'adopcion d'un programa de reformas inspiradas de l'exemple japonés per lo govèrn imperiau. En particular, l'ensenhament e lei fòrças armadas fuguèron modernizadas e de chambras de comèrci creadas per redreiçar l'activitat economica. Pasmens, la mòrt de Cixi e de l'emperaire Guangxu en 1908 donèron lo poder a un enfant e causèron l'afebliment de l'autoritat imperiala. Ansin, tre 1909, d'assembladas provincialas fuguèron elegits au sufragi universau. De movements nacionalistas, opausats ais estrangiers e ai Manchós, assaièron d'aprofichar la situacion per s'organizar e trobar de sostèns au sen de l'administracion e de l'armada.
Lo movement de Sun Yat-sen (lo Tongmenhui) aguèt un ròtle primordiau dins l'aparicion d'aquela oposicion amb un programa basat sus tres ponchs : l'independéncia dau pòble (còntra la dominacion estrangiera), la sobeiranetat dau pòble (creacion d'una republica) e lo benèstre dau pòble. Seis idèas capitèron de sedurre un nombre important d'exilats chinés, d'organizacions opausats ai Qing e d'oficièrs de l'Armada Novèla creada dins lo corrent dei reformas dau començament dau sègle XX.
Après divèrsei temptativas d'insureccions que mau capitèron, la revolucion decisiva acomencèt lo 10 d'octòbre quand la garnison de Wuchan se revoutèt. L'assemblada provinciala sostenguèt l'insureccion e d'autrei províncias la jonhèt dins lei setmanas seguentas. Lo generau
Yuan Shikai e l'Armada Novèla refusèron de defendre l'Empèri e l'emperaire Puyi (1908-1912) abdiquèt lo 12 febrier de 1912.
La revirada de la Republica Chinesa
Après la disparicion de l'Empèri, la formacion dau govèrn republican fuguèt l'objèct de negociacions malaisadas entre lei partisans de Sun Yat-sen, que representan lei faccions pus radicalas de la populacion, leis assembladas províncialas, de tendància conservatritz e subretot desirosas d'empachar de revòutas ruralas, e lo generau Yuan Shikai, cap dei principalei fòrças armadas chinesas. D'eleccions se debanèron a la fin de 1912 e s'acabèron per la victòria larga dei partisans de Sun Yat-sen gropats au sen dau partit
Guomindang.
Article detalhat :
Yuan Shikai.
Pasmens,
Yuan Shikai refusèt d'abandonar lo poder e organizèt un còp d'estat ambé lo sostèn de la màger part dei captaus provínciaus en març de 1913. Ordonèt l'assassinat de
Song Jiaoren, artesan de la victòria dau Guomindang ais eleccions de 1912, enebiguèt son partit, dispersèt lo Parlament e nomèt de governadors militars per dirigir lei províncias. Cinc províncias assaièron de resistir e de far secession mai aquela revòuta fuguèt vencuda en setembre e Sun Yat-sen deguèt s'enfugir dins l'archipèla japonés. Puei,
Yuan Shikai adoptèt una constitucion autoritària per assegurar son poder e assaièt de restaurar l'Empèri a son profiech. Pasmens, la resisténcia de certanei províncias e sa mòrt subita en junh de 1916 empachèron la capitada d'aqueu projèct.
Aqueu caòs e la mobilizacion dei fòrças europèas sus lei teatres de la Granda Guèrra (1914-1918) permetèt ai Japonés d'estendre sa dominacion en China. Ansin, en 1914,
Toquio declarèt la guèrra a l'Empèri Alemand e ataquèt lei territòris alemands en Asia. Puei, en 1915, un ultimatum fuguèt adreiçat a Yuan Shikai per lo govèrn japonés per obtenir una tièra de concessions novèlas (
Vint unen demandas), compres lo contraròtle de certanei regions coma Manchoria. Yuan Shikai acceptèt lei revendicacions japonesas en mai de 1915. Pasmens, aquò entraïnèt una reaccion nacionalista e una agitacion quasi permanenta durant la fin deis annadas 1910.
Enterin, la mòrt de Yuan Shikai entraïnèt l'afondrament de l'autoritat centrala au profiech dei caps militars provínciaus que venguèron de « senhors de guèrra » autonòms. Ansin, la restauracion d'un govèrn republican per Sun Yat-sen a Canton en 1917 poguèt pas unificar tornarmai lo país. Durant la conferéncia de Versalhas en 1919, Japon aprofichèt aquelei divisions per conservar seis aquisicions de la guèrra. En revènge, entraïnèt una repòsta deis Estats Units e dau Reiaume Unit d'ara endavant preocupats de limitar l'influéncia japonesa. En 1918, aquelei rivalitats venguèron visiblas que Washington decidiguèt de limitar l'ofensiva japonesa en Siberia Orientala durant la Guèrra Civila Russa. Puei, durant la conferéncia de Washington de 1921-1922, leis Estatsunidencs sostenguèron lei demandas chinesas de retirament japonés dau territòri chinés. Obtenguèron parcialament satisfaccion e Japon abandonèt en particular lo nòrd de Manchoria. Dins aquò, seis interès fuguèron confirmats dins lo sud de Manchoria e dins la peninsula de Guangdong. Lo mantenement dau privilègi d'extraterritorialitat per lei concessions estrangieras fuguèt tanben confirmat per la conferéncia.
En 1921,
Li Dazhao e
Chen Duxiu fondèron lo Partit Comunista Chinés que venguèt rapidament una poissança politica importanta dins lei vilas obrieras chinesas coma Shangai ò Canton. En 1923, formèt una aliança ambé lo
Guomindang de Sun Yat-sen, vengut lo cap d'un govèrn installat a Canton. Rivau dau govèrn militar de Pequin, lo govèrn de Canton obtenguèt un sostèn per organizar una academia militara.
Chiang Kaishek ne venguèt lo cap.
Fotografia de Chiang Kaishek, cap principau dei nacionalistas chinés.
Article detalhat :
Chiang Kaishek.
La mòrt de Sun Yat-sen en 1925 entraïnèt l'aparicion de tensions entre la gaucha, que son cap principau èra lo cap dau partit, e la drecha, que son cap principau èra Chiang Kaishek, dau Guomindang. En julhet de 1926, Chiang Kaishek, vengut cap de l'Armada Nacionala Revolucionària dau govèrn de Canton, organizèt una ofensiva còntra lei senhors de guèrra dau nòrd de China. Sostenguda per divèrsei guerilhas comunistas, aquela ofensiva prenguèt Changsa e Wuhan en 1926 puei Shangai en 1927. Pasmens, l'oposicion creissenta deis Occidentaus ai progrès d'un movement nacionalista aliat ai
communistas entraïnèt un cambiament d'aliança entre Chiang Kaishek e lo PCC. Tre la presa de Shangai, lei fòrças fidèlas a Chiang Kaishek ataquèron lei comunistas e lei sindicalistas mentre que lo govèrn de Canton, installat a Wuhan dempuei 1926, fuguèt dispersat. Un govèrn novèu dirigit per Chiang Kaishek e lei nacionalistas dau Guomindang fuguèt installat a Nankin.
Après aqueu succès, lo govèrn de Nankin contunièt sa lucha còntra lei senhors de guèrra. Conquistèt Pequin en 1928 e obtenguèt finalament la somission dau senhor de Manchoria e, finalament, de divèrsei senhors de guèrra dins lo rèsta dau país. Sa politica fuguèt compausada d'una actitud modernista per leis afaires estrangiers e conservatritz per la gestion deis afaires intèrns. A partir de la crisi economica de 1929, acomencèt tanben de s'inspirar dau faissisme. Enfin, de 1933 a 1934, lei fòrças nacionalistas capitèron d'eliminar lei basas ruralas dau PCC entraïnant una lònga retirada dei fòrças comunistas.
D'efèct, après sa desfacha de 1927, lo PCC se retirèt dins sei bastions ruraus protegits per sei fòrças militaras. En 1931, fuguèt fondada una Republica dei Soviets Chinesa mai de divisions intèrnas entre comunistas e leis ofensivas nacionalistas entraïnèron sa disparicion en 1934. Lei subrevivents acomencèron una retirada lònga dicha la Lònga Marcha. En 1935, se dirigiguèron vèrs Guizhou mai fuguèron rebutats per lei tropas dau senhor de guèrra de Yunnan. Agantèron finalament la region de Shaanxi a la fin de l'annada e i installèron una capitala a Yan'an en 1936. Aquela retirada permetèt a Mao Zedong de renfòrçar son autoritat au sen dau partit e de crear una elèit unida formada dei veterans de la Lònga Marcha.
Article detalhat :
Incident de Mukden.
D'aqueu temps, lei Japonés avián tornarmai estendut son influéncia en Manchoria. Per aquò, organizèron en setembre de 1931 l'
incident de Mukden — un sabotatge dau camin de fèrre dau sud de Manchoria — per atacar lo senhor de guèrra ocupant de Manchoria. Abandonada per lo govèrn de Nankin, la region fuguèt ocupada en aost de 1932 e un estat nominalament independent, dich
Manchokuò, fuguèt proclamat per lei Japonés ambé Puyi, darrier emperaire Qing, coma cap d'estat. Puei, a la fin de l'annada, l'armada japonesa ataquèt en direccion de Pequin e prenguèt lo contraròtle de Jehol que fuguèt annexat per Manchokuò. En mai de 1933, una trèva fuguèt finalament signada ambé lo govèrn de Nankin.
Aquelei desfachas, l'inquietud en fàcia dei progrès dau faissisme, la desaprovacion de la populacion chinesa còntra la contuniacion de la guèrra civila entre nacionalistas e comunistas e la fin de la trèva en 1935 entraïnèron lo començament de negociacions entre Guomindang e PCC per formar un frònt comun còntra Japon. Pasmens, ni Mao ni Chiang Kaishek èran desirós de formar una tala aliança. Ansin, fins a l'
incident de Xi'an, ges d'acòrd fuguèt trobat. La captura de Chiang Kaishek per lei tropas de l'ancian senhor de guèrra de Manchoria lo 12 de decembre de 1936 a Xi'an e seis existéncias (fin de la guèrra intèrna, union còntra Japon) permetèron a
Zhou Enlai de prepausar sa mediacion per signar un acòrd en abriu de 1937 e organizar la resisténcia en fàcia dei Japonés.
La Segonda Guèrra Mondiala e la fin de la Guèrra Civila
Teatre chinés de la Segonda Guèrra Mondiala (1937-1945).
Progrès e victòria dei comunistas durant lo darrier periòde de la Guèrra Civila Chinesa (1946
-1950
).
La Segonda Guèrra Mondiala acomencèt en 1937 sus lo teatre chinés car l'aliança entre nacionalistas, comunistas e certanei senhors de guèrra fuguèt considerada coma una menaça per lei Japonés. En julhet de 1937, rompèron una trèva fragila observada dempuei 1935 per conquistar Pequin. Lo 26 de julhet, lei Japonés prenguèron l'iniciativa d'acomençar d'operacions importantas. Conquistèron Shangai en octòbre e Nankin en decembre. Una partida de la populacion de la capitala fuguèt massacrada (
sac de Nankin). En 1938, prenguèron lo contraròtle de la region de Canton. Ocupant lei regions economicas pus importantas dau país, lei Japonés arrestèron seis ofensivas en 1939 e lo frònt demorèt relativament estable fins a 1944.
Blocats dins lei zònas montanhosas de China, lei nacionalistas aprofichèron lei sentiments nacionalistas e antijaponés de la populacion per resistir. Pasmens, isolat deis autrei poissanças aliadas, lo govèrn de
Chiang Kaishek deguèt faciar de dificultats economicas grèvas e contentar lei mitans conservadors dei regions totjorn tengudas per sei fòrças. Venguèt donc pus autoritari e seis exigéncias entraïnèron pauc a pauc l'ostilitat dei païsans en causa dei requisicions mai e mai importantas. Lei problemas majors dau regim nacionalistas (inflacion, corrupcion...) s'agravèron donc durant la guèrra.
D'autra part, lei relacions entre lo Guomindang e lo PCC se degradèron e la guèrra civila entre lei dos acomencèt tornarmai en genier de 1941. Vencuts dins la region d'Anhui, lei comunistas deguèron se retirar. Pasmens, lei nacionalistas fuguèron pas capables d'organizar d'ofensivas vertadieras còntra lei Japonés. Au contrari, en 1942, perdiguèron lo contraròtle de la rota vèrs Birmania e fuguèron esquichats en 1944 dins la region de Henan.
Lo PCC aprofichèt aquelei reviradas per se renfòrçar a partir de 1942 après l'adopcion de divèrsei mesuras estrictas (pression, menaças...) per limitar lei divisions au sen dau partit. De mai, a partir de 1943, leis ofensivas japonesas pus importantas fuguèron dirigidas còntra lei nacionalistas. La declaracion de guèrra sovietica en aost de 1945 e lo doble jòc de l'URSS — oficialament aliada ai nacionalistas mai favorizant lei comunistas dins lei regions ocupadas per l'Armada Roja — permetèt au PCC d'ocupar lo nòrd dau país e d'aquistar d'armaments abandonats per l'armada japonesa.
Après la fin de la guèrra, Manchoria fuguèt l'enjòc principau entre lei dos camps. Lei comunistas i prenguèron lo contraròtle dei zònas ruralas e lei nacionalistas lo dei vilas ambé l'ajuda logistica de l'armada estatsunidenca desbarcada a Pequin e Tianjin. Après la revirada d'una mediacion estatsunidenca en genier de 1946, lei comunistas formèron l'Armada de Liberacion Populara en mai de 1946 e lei combats acomencèron tornarmai còntra lei nacionalistas. Lei fòrças dau Guomindang aguèron inicialament l'avantatge e conquistèron Yan'an en març de 1947 puei lei posicions comunistas dins lo nòrd de la region de Jiangsu.
Pasmens, lei victòrias e avançadas nacionalistas entraïnèron un alongament de sei linhas d'avitalhament dins de zònas ruralas ostilas. Lei dificultats economicas persistentas finiguèron de minar la legitimitat dau Guomindang que perdiguèt lo sostèn de la màger part deis elèits. De son caire, lo PCC capitèt de se renfòrçar e de gropar sei fòrças. En mai de 1947, una tièra d'ofensivas comunistas s'acabèt per l'enceuclament e la destruccion dei fòrças nacionalistas dins lei vilas de Manchoria. Puei, l'APL ataquèt en direccion dau sud. Lei vilas pus importantas coma Pequin fuguèron tanben enceucladas e de negociacions acomencèron entre lei comunistas e lei garnisons nacionalistas. A la fin de 1948, lei linhas defensivas nacionalistas au nòrd de Nankin fuguèron rompudas e lei posicions nacionalistas dins lo sud de China s'afondrèron en 1949 e lei darrierei fòrças de
Chiang Kaishek se retirèron sus l'illa de Formosa.
La China de Mao
Proclamacion de la Republica Populara de China per Mao Zedong
lo 1èr
d'octòbre de 1949
.
La Republica Populara de China fuguèt proclamada per Mao Zedong lo 1èr d'octòbre de 1949 e, en 1950, China èra tornarmai unificada après de decennis de division e de guèrra. Aquò permetèt de fondar la legitimat dau poder novèu que fuguèt renfòrçada gràcias ai mesuras permetent de contraròtlar l'inflacion. La formacion dau regim comunista chinés acomencèt tanlèu ambé l'instauracion d'una reforma agricòla dins lo sud dau país (colllectivizacion, eliminacion dei païsans « riches »), la participacion de l'APL a la Guèrra de Corèa (1950-1953), lo renfòrçament de l'autoritat locala dau PCC e la formacion d'unitats de produccion gropant lei païsans per esplechar lei tèrras collectivizadas. Aquela politica causèt unei milions de mòrts en causa de la repression, dei combats ò dei crisis alimentaras mai permetèt de mobilizar la màger part de la populacion au profiech deis objectus de desvolopaments accelerats de Mao.
Article detalhat :
Campanha dei Cent Flors.
La
Campanha dei Cent Flors se debanèt en 1956-1957 e fuguèt la premiera experiéncia de Mao per obtenir lo sostèn deis intellectuaus chinés. Son objectiu oficiau èra donc de permetre lo desvolopament de divèrsei corrents intellectuaus favorables a la Revolucion[15]. Dins aquò, après un començament timid, la liberacion de la paraula entraïnèt de criticas duras còntra lo PCC e la fin de la Campanha en 1957[16]. Una campanha fuguèt alora organizada còntra la drecha dau PCC e sa burocràcia e de milièrs de Chinés fuguèron deportats per restablir l'òrdre[17].
Païsans trabalhant a la produccion d'acièr
a partir de fornèus artesanaus durant lo Grand Bomb en Avans.
Article detalhat :
Grand Bomb en Avans.
Pasmens, la revirada de la Campanha dei Cent Flors empachèt pas la contuniacion d'una politica volontària per favorizar lo desvolopament dau país e de la Revolucion. Ansin, en 1957, Mao ordonèt la mobilizacion de la populacion per permetre la bastida de divèrseis infrastructuras (aigatge...), l'aumentacion de la productivitat e la creacion d'indústrias localas. Dicha
Grand Bomb en Avans, aquela politica se debanèt en 1958-1959 e deviá tanben permetre d'arrestar l'estanhacion de la produccion observada a partir de la mitat deis annadas 1950[18]. Pasmens, maugrat l'estrambòrd collectiu, lo Grand Bomb en Avans s'acabèt per una catastròfa economica. La màger part de la produccion industriala èra d'una qualitat tròp febla e èra donc inutila. Pièger, la produccion agricòla fuguèt negligida entraïnant una famina (entre 20 e 30 milions de mòrts) agravada per una recòlta marrida e lo mantenement deis objectius oficiaus en 1959[19] [20]. Aquela crisi entraïnèt la fin de l'unitat au sen deis elèits dau PCC après l'aparicion d'una oposicion menada per
Peng Dehuai en 1959. Mao fuguèt venceire gràcias au sostèn dau Partit mai, en 1960, deguèt reconóisser la revirada de sa politica e abandonar una partida dau poder a la drecha dau Partit que restaurèt pauc a pauc la situacion economica.
Article detalhat :
Rompedura Sinosovietica.
Lo periòde de la fin deis annadas 1950 veguèt tanben la degradacion dei relacions entre China e l'. D'efèct, en causa de sa poissança, la plaça de China au sen dau blòt sovietic èra ambigua car lo país èra tròp feble per revendicar l'egalitat dins la gestion deis afaires comunistas e tròp poderós per èstre solament un estat satellit suplementari de Moscòu. De mai, tre leis annadas 1930, lei relacions entre comunistas chinés e lo Komintern èran marridas e Stalin sostenguèt jamai totalament lei fòrças de Mao.
Pasmens, de 1950 a 1957, la cooperacion entre Chinés e Sovietics fuguèt corala e de conselhiers fuguèron mandats per l'URSS per ajudar lo desvolopament economic e militar de China. La crisi acomencèt a partir de 1956 quand Nikita Khrushchov denoncièt lo stalinisme e adoptèt una politica novèla, pus liberala, criticada per Mao[21]. De son caire, Khrushchov critiquèt la politica dau Grand Bomb en Avans e s'opausèt a d'atacas de l'APL còntra Taiwan per assegurar sa politica de
Coexisténcia Pacifica ambé lo blòt estatsunidenc[22]. En 1959, la question entraïnèron divèrsei confrontacions intèrnas au sen dau Partit Comunista Chinés causant l'eliminacion de certanei generaus prosovietics[23]. Ansin, en 1960, quand lei Sovietics retirèron sei conselhiers tecnics de China per obligar Pequin de negociar e reconóisser la direccion sovietica sus lo blòt comunista, lei projèctes de Moscó mau capitèron e la rompedura venguèt definitiva en 1963. Per la seguida, de combats frontaliers se debanèron entre l'APL e l'Armada Roja e China se raprochèt deis Estats Units a partir de 1970.
La Revolucion Culturala acomencèt en 1966. Fuguèt la darriera temptativa de Mao de s'opausar ai faccions de la drecha dau PCC e d'eliminar una burocràcia jutjada favorabla ai revisionistas dau Partit[24]. Ambé lo sostèn de l'APL, bastion dei maoïstas, e deis estudiants de la capitala[25], Mao preparèt donc un movement per la destrurre — un eslogan fuguèt « Bombardatz lo Quartier Generau » — que s'estendiguèt rapidament ai províncias chinesas sota la forma d'organizacions d'estudiants e d'obriers dich
Gardes Roges[26]. A la fin de 1966, lei caps principaus de la drecha dau PCC (Liu Shaoqi, Deng Xiaoping...), leis intellectuaus e lei foncionaris fuguèron atacats per lei Gardas Roges. Pasmens, au començament de 1967, l'unitat dei Gardas Roges dispareguèt e lo país fuguèt devesit entre faccions rivalas sostengudas per lei fòrças militaras províncialas[27]. En 1968, Mao deguèt donc arrestar lo movement e utilizar lei fòrças militaras nacionalas per restaurar l'òrdre e eliminar lei faccions de Gardas Roges rebèls[28]. La Revolucion Culturala s'acabèt en 1969. La burocràcia èra estada destrucha dins mai d'una region e l'influéncia de l'armada e dei maoïstas èra fòrça renfòrçada[29].
Pasmens, lei caps maoïstas fuguèron pas capables de dirigir lo país e s'afebliguèron en causa de luchas intèrnas per la succession de Mao. Ansin, lei subrevivents de la burocràcia dau Partit poguèron s'organizar a l'entorn de Zhou Enlai e de Deng Xiaoping. En 1975, organizèron una campanha de modernizacion de l'economia chinesa[30] mai la mòrt de Zhou Enlai entraïnèt un cambiament de politica fins a la mòrt de Mao en 1976.
La China actuala
A la mòrt de Mao Zedong,
Hua Guofeng i succediguèt. Vengut Numerò Dos dau PCC en 1976 gràcias a sa manca de sostèn popular e a un compromés entre lei diferentei faccions, aguèt lo sostèn dei maoïstas moderats. Ambé l'ajuda de la drecha dau Partit, capitèt rapidament d'eliminar lei maoïstas radicaus de la succession ambé l'arrestacion de la Banda dei Quatre[31]. Assaièt tanben d'adoptar una politica de modernizacion economica e d'acomençar la desmaoïzacion dau país. Pasmens, nomat per Mao quauquei setmanas avans sa mòrt,
Hua Guofeng poguèt jamai desfaire lo modèl fondat per son predecessor sensa minar sa legitimat[32]. Au contrari, la drecha dau Partit menada per Deng Xiaoping èra pas blocada per aquelei problemas e la posicion de Guofeng fuguèt pauc a pauc atacada[33]. En 1978, perdiguèt la màger part de sei poders e Deng Xiaoping venguèt lo cap vertadier de China.
A partir de 1979, adoptèt una politica centrada sus lei reformas economicas e la desmaoïzacion. Ansin, lo Partit reconoguèt seis errors durant lo periòde maoïsta e condamnèt certaneis errors de Mao, especialament lei de la Revolucion Culturala[34]. L'agricultura fuguèt lo premier domeni economic regardat per lei reformas permetent una aumentacion importanta de la produccion dins leis annadas 1980[35]. Lei reformas fuguèron pus malaisadas dins l'indústria mai un desvolopament important se debanèt a partir de 1984[36]. Pasmens, lo govèrn capitèt de crear de « zònas economicas especialas » per autorizar l'installacion de companhiás estrangieras e favorizar de transferiments de tecnologia. Dins aquò, aquela politica causèt lo desvolopament de la corrupcion au sen de l'administracion en causa de la demenicion dau contraròtle dau Partit.
Quartier de Pudong dins la vila de Shangai, simbòl de la plaça novèla de la Republica Populara de China dins l'economia mondiala.
Article detalhat :
Manifestacions de la plaça Tian'anmen.
Aquelei reformas economicas e l'afondrament simultanèu dau blòt sovietic a la fin deis annadas 1980 entraïnèron una onda d'agitacion dins lei mitans universitaris dau país. Lo movement s'estendiguèt a d'autrei classas socialas e, en mai de 1989, de manifestacions gropant unei centenaus de milièrs de personas se debanèron sus la plaça Tian'anmen a Pequin[37]. Fòrça devesida[38], la direccion dau Partit finiguèt per chausir una solucion militara per restablir l'òrdre e refusar lei revendicacions de liberalizacion de la manifestacion. Lei 3 e 4 de junh, l'armada conquistèt donc la plaça e reprimiguèt lo movement.
Après aquela repression,
Jiang Zeming venguèt lo cap dau Partit e
Li Peng Premier Ministre. Pasmens,
Deng Xiaoping gardèt lo poder sus lei fòrças armadas fins a sa mòrt en 1997. La politica de reformas fuguèt contuniada e China conois alora un desvolopament fòrça important dempuei leis annadas 1990. La liberalizacion economica contunia e lo país venguèt la segonda poissança economica mondiala au començament dau sègle XXI. De mai, lo país renfòrça tanben sa poissança dins lei domenis diplomatic, culturau e militar e sa capacitat a rivalizar ambé leis Estats Units d'America coma segonda superpoissança mondiala.


c: text/html

text:
Blog de langue d'oc. Pour l'Occitanie. Occitan central Dans toutes ses variantes. La talvera est le lieu necessaire en marge d'un champ, mais ce lieu est improductif car il ne peut être cultivé. Nous sommes nous occitans dans cette terre marginale que le pouvoir veut anéantir sans savoir que c'est impossible. Cathare croisade massacres. Mensonge historique.La France? Une creation de la papaute.
vendredi 19 novembre 2010
Escuchar cocarèacs polidas dins lo tren d'Agaussac Gayraud - goear.com
Escuchar cocarècas polidas dins lo tren d'Agassac de Gayraud P - De Las Coronas de Tarn goear.com: "– Envoyé à l'aide de la barre d'outils Google"
mercredi 17 novembre 2010
dimanche 14 novembre 2010
ENA, le moyen de manger mieux, ENA les vendeurs du patrimoine . ENA la memoire des anes
Uèi las informacions borsièras dison que los beneficis de las societats dels CACA 40 nasejan a quicòm pròche los 140 milliards d'euro. A mai las meteissas entrepresas anòncian de compàs , que se son constituidas un matalàs de moneda de 175 miliards d'euro , e que sabon pas mai de que ne'n far , levat de los donar als manja mèrda del palais Bronhart. Una primièra remarca : las societats del CACA 40 son gaireben totas d'entrepresas privatisadas per Balladur o Jospin . Per dire que lo deficit de la secu es pas qu'un pet de conilh.
Triste que lo Blair-òt de Cintegamela i faguèt per demostrar l'existéncia de las fòrças del mercat. Vos remembretz : l'estat a pas per vodacion de se trachar de la entrepresas , en parlant de Michelin que veniá de tocar qualques miliards de l'estat per melhor virar 5000 emplegats.
De dos aquel chifre es a metre en rapòrt amb lo deficit de la securitat sociala qu'Atali , Khan , Lamic , Minc , Vals , Besson , Kutchener etc totes socialistes de l'extrèma drècha , tendencia Tatcher nos cassan las colhas de longa.
Totes de tipes que dona als rics tot en demandant d' esfòrç als paures . Ne podem dedusir que son pas que d'aribistes e los mercejar de nos menar al bolegadis general..
Per astre devem reconeisser qu'aquelses paucs vals van capitar d'espetar la republica de Joana d'Arc... Doncas a fòrça de butar alleluia e de daissar un fum de joines sul costat, subretot los mai diplomats , se compren que lo governament de l'UMP-S , los eiritièrs de Petain e de Guy Mollet , (lo socialiste que s'impausa de termièras avant de començar) van nos espetar l'hexagona . Vist que tota son accion visa pas que de pompar l'argent estalviat perls aujòls per lo doanr als borsièrs , reborsièrs que n'an jamai pron. .
Tot compte fach l' ENA son pas que de minja mèrda amb una polida memòria per ressegar de longa.
Mercès mon dieu

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Chabanès
Chabanès (oficialament en francés Chabanais) es una comuna occitana situada dins lo departament de Charanta e la region Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
thumb|upright|Ostal ancian en lo vièlh bourg sul marge esquèrre Lo vilatge es nascut del regroupement de pescadors[ref. necessària], al bòrd del riu (La Viena), d'ont probablament l'origina de lo sieu nom.
Las primièras abitacions èran « de cabanas » de bòsques pujats sus pilòtes. Sens dobte, los pescadors vivián sus las nautors environnantes e utilizavan pas aquelas cabanes que per la siá activitat de persec. Chabanais Se seriá doncas édifié sul marge nòrd del riu, mai elevada que lo marge sud inundable, los dos marges en s'afranquint facilament a gué del fach del lièch rocós de la Viena en lo sieu cors limousin.
Abon-Cat-Armat #que #viure al Sègle X es lo primièr senhor conegut. Lo castèl féodal destruit l'an 1893 a #èsser bastit al Sègle X. Chabanais #Passar als Jourdain, e es Jourdain 1° #que #fondar lo abbaye de Lesterps cap a 986 abbaye que Jourdain III #transformar en luòc fòrt l'an 1040. Jourdain V #confirmar la donation de Lesterps e #fondar lo prieuré de La Péruse l'an 1056[1]. Chabanais #Passar de contunh als Matha al Sègle XIII, als Rechoard, a las Thouars e fin finala a las Vendôme al Sègle XV.
Chabanais #Èsser un marquisat, apanage d'un dels nombroses fils de Colbert, lo celèbre ministre de Louis XIV. Jos la Revolucion, lo jove Alexandre de Chabanais li calguèt emigrar amb la siá maire. En la siá abséncia, la siá maca ostal de campanha del vilatge de Charonne (uèi un quartièr de l'èst de París), la Baujum Chabanais, i aguèt logat a un vesin, Jacques Belhomme, #que se'n #servir a lotjar de rics preses decidits a pagar una fortuna per passar lo sieu empresonament en las melhoras condicions possiblas.
La vila a saquejat a divèrsas recuperacions, en 1567 per Caumont de Pilas e Pardaillan de contunh en 1569 per Louis de Vauldry del temps que la defensa de la vila a assegurat pel gentilhomme La Planche.
Separada de Confolens e de Loubert passa a las Monluc de contunh al marques de Sourdis e, en 1702, ela échoît per matrimòni a Colbert, marques de Sant-Pouange e de Chabanais.
Los Colbert #èsser los darrièrs proprietaris de la tèrra de Chabanais e de lo sieu castèl féodal démoli l'an 1893.
A la fin de l'Aucupacion, los abitants de Chabanais coneisson de nombrosas pròvas de la part de las tropas alemandas en jubilacion coma de grops de resisténcia de obédience comunista[2] e dévoyés #que se consagren a la vengeances e a las execucions somaris :
Françoise Armagnac #qu'es fusillée a 26 ans, lo 4 de julhet de 1944 en lo sieu vestit de maridada per membres dels Maquis de Pressac[3] comandats pel "coronèl Bernard". I aviá brièvement aderit a la Milice abans de ne demissionar après doas reünions. Aquel son entre 80 e 100 personas #qu'an #èsser fusillées en la region pel "tribunal del pòble" situat dins lo castèl de Pressac[2]. Lo 1er en agost 1944, la vila a incendiat pels Alemands. Prevenguda a temps, la populacion del pòble fug s'amagar en los bòsques, levat d'un jove gojat demorat per curiositat e #que lo còrs i n'aurà trobat carbonisé, ligoté en las ruïnes d'un ostal.
Abans 1944, la vila administrativa amb la comuna e la glèisa Sant Sebastian i aviá situat marge drech e los comèrcis, las lòtjas, l'estacion marge esquèrre[4],[N 1].
Lo 5 de mai 1997, una tornade de categoria F2 #escampar la vila e los sieus environs.
thumb|upright|Maison ancienne dans le vieux bourg sur la rive gauche Le village est né du regroupement de pêcheurs[ref. necessària], au bord de la rivière (La Vienne), d'où probablement l'origine de son nom.
Les premières habitations étaient des « cabanes » de bois montées sur pilotis. Sans doute, les pêcheurs vivaient-ils sur les hauteurs environnantes et n'utilisaient-ils ces cabanes que pour leur activité de pêche. Chabanais se serait donc édifié sur la berge nord de la rivière, plus élevée que la berge sud inondable, les deux rives se franchissant aisément à gué du fait du lit rocheux de la Vienne dans son cours limousin.
Abon-Cat-Armat qui vécut au Sègle X est le premier seigneur connu. Le château féodal détruit en 1893 a été construit au Sègle X. Chabanais passa aux Jourdain, et c'est Jourdain 1° qui fonda l'abbaye de Lesterps vers 986 abbaye que Jourdain III transforma en place forte en 1040. Jourdain V confirma la donation de Lesterps et fonda le prieuré de La Péruse en 1056[5]. Chabanais passa ensuite aux Matha au Sègle XIII, aux Rechoard, aux Thouars et enfin aux Vendôme au Sègle XV.
Chabanais fut un marquisat, apanage d'un des nombreux fils de Colbert, le célèbre ministre de Louis XIV. Sous la Révolution, le jeune Alexandre de Chabanais dut émigrer avec sa mère. En leur absence, leur jolie maison de campagne du village de Charonne (aujourd'hui un quartier de l'est de Paris), la Folie Chabanais, fut louée à un voisin, Jacques Belhomme, qui s'en servit pour loger de riches détenus décidés à payer une fortune pour passer leur emprisonnement dans les meilleures conditions possibles.
La ville est pillée à plusieurs reprises, en 1567 par Caumont de Piles et Pardaillan puis en 1569 par Louis de Vauldry alors que la défense de la ville est assurée par le gentilhomme La Planche.
Séparée de Confolens et de Loubert elle passe aux Monluc puis au marquis de Sourdis et, en 1702, elle échoît par mariage à Colbert, marquis de Saint-Pouange et de Chabanais.
Les Colbert furent les derniers propriétaires de la terre de Chabanais et de son château féodal démoli en 1893.
À la fin de l'Occupation, les habitants de Chabanais connaissent de nombreuses épreuves de la part des troupes allemandes en retraite comme de groupes de résistance d'obédience communiste[2] et dévoyés qui s'adonnent à la vengeances et aux exécutions sommaires :
Françoise Armagnac qui est fusillée à 26 ans, le 4 juillet 1944 dans sa robe de mariée par des membres du Maquis de Pressac[6] commandés par le "colonel Bernard". Elle avait brièvement adhéré à la Milice avant d'en démissionner après deux réunions. Ce sont entre 80 et 100 personnes qui ont été fusillées dans la région par le "tribunal du peuple" situé au château de Pressac[2]. Le 1er août 1944, la ville est incendiée par les Allemands. Prévenue à temps, la population du village fuit se cacher dans les bois, sauf un jeune garçon resté par curiosité et dont le corps sera retrouvé carbonisé, ligoté dans les ruines d'une maison.
Avant 1944, la ville administrative avec la mairie et l'église Saint-Sébastien était située rive droite et les commerces, les halles, la gare rive gauche[4],[N 2].
Le 5 mai 1997, une tornade de catégorie F2 balaya la ville et ses environs.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Blason De la familha Chabanais, luòc de Jean-Marie Ouvrard
- ↑ 2,0, 2,1, 2,2 et 2,3 Henri Amouroux, http://www.canalacademie.com/los-tribunals-de detlo-pòble-a-la.html modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant (consultat en 25 de març de 2011) Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « canalacademie.com » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- ↑ Henri Amouroux, http://www.asmp.fr/travaux/communications/2006/amouroux.htm modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant (consultat en 25 de març de 2011)
- ↑ 4,0 et 4,1 Chabanais, index Dels estudis locales sus charente.free Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « free » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- ↑ Blason de la famille Chabanais, site de Jean-Marie Ouvrard
- ↑ Henri Amouroux, « Les tribunaux du peuple à la Libération (discours) », (consultat en 25 mars 2011)
Error de citacion : La balisa
existís per un grop nomenat « N », mas cap de balisa
correspondenta pas trobada


text:
Los ensenhaments de M. Lapluma : cronicas de lenga occitana
Estil : Lenga e societat
Sector : Literatura
Lenga : Occitan
Annada de parucion : 2017
Creator: Lagarda, Andrieu
Editor : Letras d'òc
Aqueste libre recampa una garba de cronicas d'Andrieu Lagarda dedicadas a la lenga occitana, paregudas pel primèr còp dins la revista Gai Saber. D'un biais risolièr e umoristic, l'autor balha conselhs e ensenhaments a totes los que vòlon escriure en lenga occitana.
Se volètz apprendre en sorisent, seguissètz donc las aventuras de M. Lapluma e de son doble…


text:
Premiera batalha de Karkòv
La premiera batalha de Karkòv se debanèt dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala entre lo 20 e lo 24 d'octòbre de 1941. Opausèt doas divisions alemandas a una division sovietica cargada de defendre la vila. L'objectiu deis Alemands èra d'assegurar lei comunicacions e lo 4en Grop de Panzers e la 17en Armada. Aqueu dei Sovietics èra de tenir la ciutat quauquei jorns per permetre l'evacuacion dei maquinas de l'important pòl industriau de Karkòv. Lei dos camps capitèron de cumplir seis objectius : la vila foguèt conquistada après son enceuclament lo 23 d'octòbre mai leis industrias sovieticas foguèron evacuadas.


text:
Era politica ei mès que gestion, ei metuda en comun de çò que mos amasse coma país entà deliberar en favor der interès generau. Era politica non ei agregacion d’interèssi. Ei reconéisher-mos ena comunautat que cerque eth ben comun. E acò requerís trebalh e creatitivitat. Causes totes eres qu’an de besonh d’un procès e d’ua concrecion que fin finau se manifèste a long tèrme. Ei evident, per tant, qu’ena aguesta idia dera politica eth populisme non a cabuda, pr’amor que pense ena immediatesa.
En Aran, manque ua regeneracion der espaci public, manque sajar d’articular una naua sintèsi de país, qu’ath marge de concepcions nacionalistes, pogue èster atent as « palpitacions deth present ». Eth Naucentisme aranés, oposat as elements fascistizants qu’en sòn moment poguec adoptar eth catalan, subergés tà nosati coma un projècte que teishís un hilat de relacions culturaus qu’a enes ciutadans eth receptor dera excelléncia qu’aufrís mejançant era naua infraestructura. Impolsar un Aran urban non a arren a veir damb eth procès neoliberau d’urbanizacion deth territòri. Ei pensar un país drevelhat, daurit as procèssi creatius e capable d’auer un lòc subergessent ena naua Euròpa.


text:
1640
Aquesta pagina concernís l'an 1640 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Províncias Unidas[modificar | modificar la font]
Dins lo sud-èst asiatic, après sièis annadas de blocus, la Companhiá neerlandesa deis Índias orientalas (VOC) acomencèt lo sètge de Malacca, basa principala dei Portugués, dins la region (→ 1641).
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Execucion d'una delegacion de marchands portugués venguts negociar una represa dau comèrci (→ 1639).


text:
Claix
Claix es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Claix A #èsser un dels refugis en Charanta de Calvin, pilier de la religion crestiana protestante. Aquel i aviá albergat cap a 1533 dins l'ostal de Louis del Tillet, curé de Claix e archidiâcre de Angoulême. I a compausat una granda part de lo sieu libre Institucion de la religion crestiana[1].
Claix a été un des refuges en Charente de Calvin, pilier de la religion chrétienne protestante. Celui-ci était hébergé vers 1533 dans la maison de Louis du Tillet, curé de Claix et archidiâcre d'Angoulême. Il y a composé une grande partie de son livre Institution de la religion chrétienne[2].


text:
Diluns, 11 de setembre de 2017, 03h00 Societat,Politica,Internacional
Lo sosten dels abitants de las illas Balearas al referendum de Catalonha e Aran es a créisser de mai en mai. De manifèstes e d’acamps de supòrt an luòc pertot. De soslinhar l’acamp que se tenguèt dijòus passat a Palma.
A l’eveniment participèt lo collectiu Òc Malhòrca que i portèt sa revendicacion d’una republica binacionala de Catalonha e Aran. Aquel collectiu a tanben aderit al Manifèst de Les.
Òc Malhòrca es la primièra associacion occitanista de l’illa e sa tòca es de i difusar la lenga e la cultura occitanas, e mai de far conéisser la cultura malhorquina en Occitània. Sa quinzena d’associats faguèron lor primièra assemblada generala lo 9 de setembre passat. Demest d’autras causas, Òc Malhòrca a decidir de crompar de libres per la futura Bibliotèca Occitana de Malhòrca, e de metre en marcha la Federacion d’Entitats Occitanistas dels Païses Catalans.
A la manifestacion per sostener lo referendum d'autodeterminacion, hi participeron unas cent personas, e coma es pot veire hi havia una polida bandera occitana. Brava gent.


text:
Doris Leuthard
Doris Leuthard (Merenschwand, Aargau, 10 d'abril de 1963) es una avocada politiciana soïssa, del Partit Democrata Crestian (PDC). Foguèt presidenta de la Confederacion Soïssa de l'1 de genièr de 2010 al 31 de decembre del meteis an. Serà tanben presidenta en 2017.
BiografiaModificar
Doris Leuthard nasquèt a Merenschwand en 1963, filha de Leonz Leuthard, secretari de comuna e deputat del Partit Democrata Crestian, e de Ruth Köchli. Après d'estudis de drech a Zuric, venguèt avocata en 1991. Es maridada dempuèi 1999 amb Roland Hausin, un quimista.
Seguís tanben una carrièra politica:
- Deputada al Grand Conselh d'Argòvia (1997-2000)
- Elegida presidenta del Partit Democrata Crestian (2004)
- Membre del Conselh Federal dempuèi lo 14 de junh de 2006
Lo 2 de decembre de 2009 foguèt elegida presidenta per 2010. Foguèt la tresena femna presidenta. Lo 7 de decembre de 2016 es elegida presidenta per 2017.


text:
Jan Labourie qu’ei un realizator independent occitan. Que realizè metratge bracs de ficcion tà clips video musicaus, un metratge long rodat au Guatemala e qu’estó tanben assistent deu realizator Dominique Gautier sus mantuns filmes qui tractan de la guèrra civila espanhòla. Que hè un an qu’a un projècte en cap. Aqueth qu’a un nom, Cinerrante, e qu’ei suu punt d’arribar en cap.
Lo realizator paulin Jan Labourie que s’envolarà tà l’America centrau fin deu mes d’octobre-començar de noveme entà filmar un projècte qu’a en cap despuish bèra pausa. Zoom sus un road-trip « intimista, alternatiu e militant », com ac descriu eth medish.
La Setmana — Quau ei la tòca deu vòste projècte ?
Jan Labourie — Que vòu purmèr anar dens las escòlas dens la « zòna indigèna » de Mexic e d’America centrau entà apitar metratge bracs en lenga amerindiana dab los escolans e a la fin que haram ua projeccion dens las localitats dens lo parçan, tà amuishar lo tribalh qu’auram hèit amassa.
LS — Qu’ei un projècte cinematografic purmèr mes tanben sociau ?
JL — Qu’ei audiovisuau purmèr quiò mes que i a lo sostien de las lengas minoritàrias capvath lo monde. Com en Occitania, acerà la lenga que’s pèrd un pauc. N’i a pas briga de visibilitat per las lengas dens l’audiovisuau e qu’ei aquò que vòi amuishar au monde. Qu’ei amassa, dens l’esperit Do It Yourself, que haram un metratge brac en lenga indigèna.
LS — Que i a militantisme entà sauvaguardar la lenga sus plaça mes vos, qu’avetz enveja de balhar un supòrt numeric/audiovisuau a la luta. Ei çò qui cau entà sauvar ua lenga ?
JL — Òc ! Tot qu’a començat quan èi hèit un documentari dab un amic, Guillaume Riboulleau, tanben paulin e qui demora au Guatemala, en lo quau apareishèvan las lengas mayas. Au moment de la soa projeccion acerà, qu’avem podut descobrir que, en véder la lor cultura e enténer la lor lenga au cinema, qu’èra quauquarren de pèc. N’avèvan pas jamei entenut aquò. E aquò que m’ei demorat dens lo cap dinc a uei lo dia entà fin finau apitar aqueth projècte.
LS — E serà un documentari o un filme dab mesas en scèna ?
JL — Que serà ua webseria-documentari. Que vau filmar l’ensemble deu tribalh dab los escolans, los regents, las projeccions e lo camin. Tot aquò que serà enviat en filmòts sus la tela cada quinze dias o tres setmanas quan agi internet tà perméter a las personas interessadas de seguir lo projècte. Lo public ciblat qu’ei lo public europèu mes tanben lo monde deus pòbles d’America centrau. Los internautas que poderàn véder las videos sus internet (Facebook, site de Cinerrante, Youtube, etc.).
LS — Perqué aquesta enveja d’anar cap a Mexic e Panamà ? Que v’interessatz tanben a la lenga occitana, perqué anar mei luenh ?
JL — Pr’amor que soi anat a la Calandreta mainat, qu’èi aquesta enveja d’amuishar las lengas aquò qu’ei segur. Perqué acerà ? Pr’amor qu’ei un lòc que coneishi plan, qu’i soi anat mantuns còps. Que son pòbles en resisténcia e que vòi apujar aquera resisténcia qui ei tostemps viva.
LS — Dens la presentacion deu projècte, que parlatz de lutar contra l’uniformizacion deu planeta. Que parlatz tanben de lenga mes qu’ei tot parièr tà l’economia e tà l’emplec…
JL — Segur, qu’ei un ensemble de causas. Que’ns cau cada dia, pelejar tà non pas que lo monde sancèr e parlan sonque anglés, francés, chinés. Que cau apujar los qui lutan tà las lors lengas e dab aquò amuishar las problematicas locaus, que sian l’energia o l’aiga. Que podem mesclar tot aquò.
LS — Quin espiar e portatz sus l’uniformizacion deu cinema uei lo dia ?
JL — Que i a ua uniformizacion segur, mes quan espiam a filmes d’America latina, d’Asia o d’Africa, ne son pas los medishs. Los sòus que van taus medishs filmes mes que i a tanben creators qui hèn filmes deus originaus e creatius. Qu’èi començat a escríver lo projècte i a un an e a cercar sòus. Lo Centre Nacionau deu Cinema e de l’Imatge Animat (CNC) a París ne m’a pas briga sostienut, la Region Navèra-Aquitania, tanpauc. N’entri pas dens las casas, qu’ei ua webseria, que i a tanben ficcions dab los mainatges e videos sus la tela, que i a drin de tot e aquò n’agrada pas lo monde deu cinema francés.
LS — Qu’avetz creat ua pagina Kiss Kiss Bank Bank tà un finançament participatiu. Que cau, un còp mei, demandar sòus au monde, quan n’avem pas la causida !
JL — Quiò… au començar qu’èri contra. Lo monde que pagan dejà impòsts tà la cultura e la cultura n’ei pas retribuida au monde, aus creators de la França sancèra, deu teatre, deus musicaires de la cultura nosta e donc tà har las causas, que’m calè demandar au monde de m’ajudar entà crompar lo materiau…
LS — Un reclam sus l’actualitat pertocant a çò qui’s debana en Catalonha, vos, com documentarista, qu’avetz segurament enveja d’i anar e de tractar aqueth subjècte a la vòsta faiçon ?
JL — Segur ! Aquera luta, que l’èi coneishuda dab un filme « Tierra y libertad » (Ken Loach - 1995) e dab lo libe tanben (George Orwell - 1938). Que i a cultura dens la luta ! Mes ne’ns podem pas bàter sus tots los fronts, que demori a Pau dinc a la partença.
Entervista Joan Nadau Commères de Ràdio País
Inf. : FB — https://www.facebook.com/art.hache, Kiss kiss Bank Bank : www.kisskissbankbank.com/fr/projects/cinerrante


text:
Lapugnoy
Lapugnoy es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lapugnoy A localizat al sud-oèst de Béthune, entre lo Bòsc de Roquelaure (al nòrd) e lo Bòsc de las Madamas (al sud). La municipalitat es a las fes drainée e irrigada per la Clarence.
Lapugnoy est localisée au sud-ouest de Béthune, entre le Bois de Roquelaure (au nord) et le Bois des Dames (au sud). La commune est à la fois drainée et irriguée par la Clarence.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los sieus abitants an trucat los Punéens e los Punéennes.
Ses habitants sont appelés les Punéens et les Punéennes.


text:
La « plancha cathare » tirada de la venda
A la fin del mes de novembre, Laurent Charles Lemaître Martin d'Artus descobriguèt amb exasperacion una plancha que portèt lo nom de « Planche cathare » en cò d'un magazin Gamm Vert en Òlt e Garona.
L'entrepresa es acostumada a nommar d'aparelhs que ven d'aprèp los luòcs de vacanças.
Una umiliacion mai d'aprèp lo cercaire occitan, « cossí se trufar d'una populacion del sud de França enviada al lenhièr a l'Edat Mejana ? »
Lo sénher Lemaître Martin d'Artus rescontrèt la direccion de la cadena de magazins, un primièr còp sens resultat, puei un segond còp aprèp la difusion de l'informacion dins la premsa. Los produits son estats tirats de las seccions dins los Gamm Vert e del siti internet de la cadena de magazins.
Lo cercaire èra al nòstre micrò ièr ser per nos en dire mai sul afar : entrevista audio
- Publicat dens Société


text:
Ailly-sur-Noye
Ailly-su-Noée en picard ( Ailly-sur-Noye en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Al Sud de la Soma doncas qu'a una desena de quilomètres del Oise, la pichona vila picarde de Ailly-sus-Noye a situat a la encreuament :
- del ancianarota nacionala 320 (actuala RD 920) de Dièpa a Moreuil
- de la RD 7 vèrs Amians, al nòrd
- de la RD 26 vèrs Breteuil e Montdidier, al sud
e es facilament accessible per la sortida Modèl:Sofr de la autoroute A16
Coma lo sieu nom l'indica, a situat en lo vallon de la Noye, #qu'es la una de las brisures del Scenari picard.
Es desservie per la Parca de Ailly-sus-Noye Modèl:TER/de correspondéncias.
Au Sud de la Somme puisqu'à une dizaine de kilomètres de l'Oise, la petite ville picarde d'Ailly-sur-Noye est située au carrefour :
- de l'ancienneroute nationale 320 (actuelle RD 920) de Dieppe à Moreuil
- de la RD 7 vers Amiens, au nord
- de la RD 26 vers Breteuil et Montdidier, au sud
et est facilement accessible par la sortie Modèl:Sofr de l'autoroute A16
Comme son nom l'indique, elle est située dans le vallon de la Noye, qui est l'une des brisures du Plateau picard.
Elle est desservie par la Gare d'Ailly-sur-Noye Modèl:TER/correspondances.
Istòria[modificar | modificar la font]
l'an 1965, la municipalitat #absorbir administrativement aquelas de Berny-sus-Noye e de Merville-a lo-Bòsc.
En 1965, la commune absorba administrativement celles de Berny-sur-Noye et de Merville-au-Bois.


text:
Per aquesta dintrada d’aprèp las vacanças de febrièr, i qualquas novetats a la Bibòc que son de notar :
- Lo mòble de la maquina a cafè
Avèm un mòble nòu per pausar la maquina a cafè. Es tot blanc, a mai d’una laissa (tres en fach) e pren pas tròp de plaça. En efièch sus l’anciana taula, tot un fatràs i èra esquichat e enmesclat, çò qu’èra pas gaire practic per lavar, eissugar e rengar las tassas e la maquina. Coma aviái a mon garatge aquel mòble que servissiá a pas res, me diguèri : perque pas lo metre a la bibliotèca ? E doncas pendent las vacanças, lo netejèri d’un raj d’aiga amb l’esponga. Puèi lo dissabte de la primièra setmana, lo montèri al primièr estatge del bastiment A amb l’ajuda de ma tanta, lo plaquèri contra la paret, e miracle ! I anava perfièchament. Daissava pro de plaça per las presas de corrent e los fils electrics mentre que permetiá de pausar aisidament la multi-presa, e tot aquò sens bloquejar lo passatge. Tot aquel trabalh èra pas per pas res. I apondèri de sopalins dels comuns de l’estatge, puèi de sietas en carton, per pas tacar l’objècte en question, e enfin lo torn foguèt jogat. Sus la laissa del dessús i a la maquina, la polvera a cafè, las espongetas e lo petaç per eissugar, sus la laissa del mitan i a las tassas, e sus la del dejós, i a tot çò qu’es en mai : sucre, culhièrs, e sustot pastissons. Los pastissons son los elements mai importants que ne nos podèm pas passar al moment de la beguda del cafè. Bon segur, ara nos cal netejar la maquina e las tassas, mas se cadun o fa liurament a de reng, i aurà pas de problèma. Serà mai economic que de crompar a cada còp un cafè a la cafetariá ! Aquel mòble a perfièchament sa plaça a la Bibliotèca d’Occitan.
- Lo pòrta-revistas
Enaussèri los panèls grises del pòrta-revistas per poder pausar los grands libres (Dictionnaire des auteurs occitans de Jean Fourié e Histoire et Anthologie de la littérature occitane) sus la bòstia negra. Coma avèm pas gaire de plaça sul pòrta-revistas, me diguèri que valdriá melhor ne tornar a sa tòca primièra qu’es – coma son nom l’indica – de portar d’unas revistas. Puslèu que d’i pausar totes los diccionaris qu’avèm costuma d’utilisar cada jorn e qu’obstrusissián l’espaci luire sus la bòstia negra, me semblèri mai judiciós d’i metre La Setmana e Aquò d’aquí que son aital mai aisits de consultar.
- Wikipedia en occitan
Dempuèi de temps qu’i soscavi, enfin me decidiguèri. Tre ara, biboca104 a un compte utilisator sus Wikipedia en occitan. I redigiguèri mon primièr article sus l’Eclesiastès qu’es – o me cal confessar – una represa d’un article publicat lo semèstre darrièr sus mon ancian blòg. A l’ora d’uèi Wikipedia es un esplech informatic que se pòt pas desvitar e que, de mon vejaire, los occitans s’i deurián familiarizar mai estrèchament, coma o faguèron los catalans. Per exemple, los estudiants d’occitan poirián copiar/empegar lors devèrs corregits sus wikipedia, aquò fargariá un molonàs d’article, e la mestreja de l’interfàcia de Wikipedia en occitan fariá partida del programa obligatòri de la Licéncia.


text:
Lo centralisme exista tanben en Països Catalans ; aital quand los militants politico-lingüistics de «Nòstre Sud» se desplaça a Perpinyà, sul pic arriba unes articles sus la polemica pichoneta del nom de la region administrativa novèla de l'Estat francés. Se tracta del famós nom novèl per la region de Tolosa-Perpinyà-Montpelhièr, benlèu la sola causa que los jacobins nos daissaràn causir !
O sabètz per me, es Occitanie a desfaut d'aver Occitània ; e me sembla que donar la precision lingüistica, jà dona una idèa del combat que devèm portar fàcia al jacobinisme, o al netejament lingüistic que se dèu portar en ... fRança ! Jà al «Nòstre Sud», província de España, Cataluña-Catalunya-Catalonha an jà una idèa d'aiçò, mas la mesura es pauc comprèsa politicament e donc lo discors catalanista e independentista de Rosselló e Cerdanya-Cerdanha comprès melhor (mas tòrt), mas pas sancierament gaire per la situacion geo-politica.
Donc quand legissi aqueles articles del Principat de Catalonha, ai un pichoneton problèma ; la catalanizacion dels mots per la premsa, assegura pas lo contengut sancièr de la descripcion dels problèmas imperialistas franceses en Occitània, e donc tanben en Cerdanha-Cerdanya e Rosselhon-Rosselló.
La mapa prepausada es d'un grand interès, assegura que l'argumentacion que vòl Pyrénées dins lo nom oblida que lo Massís d'Auvèrnhe ( dit Massif Central per la geografia francesa) exista tanben dins aquela granda region desconeguda de Perpinyà e tanben de Barcelona-Figueres-Girona e Lhèida.
Mas lo comentari sul site del jornal catalan es impossible, car se dèu far cortet ... Donc vaquí la responsa sancièra :
E apondrai a la responsa aquela que lo redactor d'aquel blòg anirà a Perpinyà o Font Romeu per revendicar l'autonomia administrativa francesa d'aquel nordic país catalan, Pays Catalan(s).
Remebrar als Catalans e a las Catalans que la situacion lingüistica en Occitània, e Cerdanha-Cerdanya, Rosselló-Rosselhon es plan tristassa :
Avèm pas cap lei pel respecte lingüistic de la lenga catalana, coma de la lenga occitana. Sèm pas en democracia lingüistica dedins l'Estat republican francés. E sembla qu'o serèm jamai. O cal pas oblidar.


text:
Teodoric lo Grand
Teodoric lo Grand (Theodoricus, Θeuδέpιxoς), foguèt rei dels ostrogòts, filh de Teodomir e de la siá concubina Ereleuva. Nasquèt près de Viana en 455 e defuntèt lo 30 d'agost de 526 a Ravena, dos ans après la mòrt d'Atila rei dels huns.
Somari
Joenessa[modificar | modificar la font]
Als 8 ans (463) foguèt enviat coma ostatge a l'emperaire Leon E de Bizanci qu'aviá contractat als ostrogots per lo sieu servici en escambi d'un subsidi. Teodoric Foguèt educat a la cort a Constantinòple fins que foguèt retornat a lo sieu paire lo 473 als 18 ans. Mentre Teodomir èra vengut l'unic rei ostrogot, doncas que Balamir èra mòrt en batalha e Bidimir aviá format la siá pròpria horda de barbars amb la qu'èra partit a Itàlia e la Gàllia.
Pauc après lo sieu retorn, amassèt un grop de fisèles que secretament davalèt amb el pel Danubi e derrotèt e aucir en una batalha a un rei dels sàrmates. Acompanhèt après a lo sieu paire quand los ostrogots abandonèron los sieus territòris a la cèrca d'unes de mai fèrtils a còsta dels bizantins. Aiçò èra encara jos Leon E, mas après lo 474, amb Zenó coma emperaire, se signèt un tractat de patz que concedissiá als ostrogots part de Pannònia e Dàcia amb la condicion de defendre la frontièra del Danubi. Lo 475 moriguèt Teodemir e Teodoric foguèt proclamat rei.
Rei dels ostrogots[modificar | modificar la font]
Pendent un temps foguèt aliat de Zenó e l'ajudèt a recuperar lo tròn quand ne foguèt expulsat lo 476; al servici de Zenó faguèt la guèrra amb un autre prince veire, Teodoric filh de Triari, mas l'emperaire lo poguèt pas provesir de porgiments e renfortiments coma li aviá promés e Teodoric li calguèt far la patz amb lo sieu omonim.
Aquel comportament de Zenó decebèt a Teodoric, que trinquèt amb l'Empèri e inicièt los sacatges de Macedònia e Tessàlia. Lo 483 Zenó provèt de recuperar la siá amistat e li donèt los títols de patrici e praefectus militiae, aital coma de quantitats de sòus, e l'adoptèt coma filh erigint una estatua de Teodoric a la tèsta del palai imperial; e lo 484 lo faguèt cònsol.
Teodoric Restèt fisèl fins al 487 mas pressionat per los sieus òmes, trinquèt d'autre còp ongan e ataquèt Constantinòple. Per salvar l'Empèri, Zenó li conferiguèt lo drech d'ocupar Itàlia e expulsar a Odoacre del poder. Teodoric Acceptèt, malgrat que las condicions que possediriá Itàlia èran pas clar a l'acòrdi (los grècs dison que prometèt conquistar Itàlia per l'Empèri e los ostrogots allegavan qu'Itàlia los èra estat cedit exprèssament).
Conquista d'Itàlia[modificar | modificar la font]
En 488 los ostrogots anèron cap a Itàlia e fòrça barbars se li jonguèron; totes anavan amb las siás femnas e filhs e tota la siá proprietat; foguèt coma una emigracion d'una nacion entièra; pel camin lutèron amb huns, gèpides e sàrmates e dintrèron fin finala a Itàlia l'estiu del 489.
Odoacre Li presentèt batalha a la riba del Sontius (Isonzo) pas luènh de Aquileia (28 d'agost del 489) e foguèt derrotat en daissant lo camin dobèrt a Teodoric. Odoacre Se va reorganitzar a Verona ont se liurèt la segonda batalha (27 de setembre del 489) e d'autre còp Teodoric ganhèt. Odoacre Li calguèt abandonar lo nòrd d'Itàlia a lo sieu rival e se barrèt a Ravena.
En 490 Odoacre sortèt de Ravena e obtenguèt qualques succèsses dins la zòna de Pavia, mas fin finala Teodoric lo derrotèt en una tresena e decisiva batalha a la riba de la Adda en agost del 490. Odoacre Se refugièt d'autre còp a Ravena ont sostenguèt un sètge de tres ans, mentre los generales de Teodoric dominavan Itàlia.
Fin finala lo 493 Odoacre acceptèt l'intrada dels ostrogots a Ravena amb la condicion d'un govèrn conjonch entre el e Teodoric; lo tractat foguèt confirmat jos jurament mas al cap de paucs jorns Odoacre foguèt assassinat al mitan d'una taulejada, sens dobte per orde de Teodoric mas de pròpria man (5 de març del 493).
Reis ostrogot d'Itàlia[modificar | modificar la font]
Un pauc après, encara lo 493, los vàndals lor calguèt cedir Sicília mejançant d'un tractat per evitar una guèrra; los vàndals conservèron solament Panormus. Tanben lo 493 Teodoric se maridèt amb una sòr de Clodoveu E rei dels francs salis. Las tèrras del nòu Reialme Ostrogot d'Itàlia foguèron distribuidas en un tèrç pels conqueridors e los dos tèrces pels italoromans.
En 504 s'apoderèt de la region de Sirmium qu'èra bizantina. En ongan Teodoric faguèt de mediador en las disputas entre lo rei Alaric II dels visigots e lo dels francs salis Clodoveu en atenhent amassar als dos reis dins una isla del Loire prèpa a Amboise.
En 507, derrotats los visigots a la batalha de Vouillé, los francs e los sieus aliats borgonyons ocupèron sens resisténcia los territòris cap al sud; los francs dintrèron a Provença e Septimània e assetgèron a Gesaleic, pretendent al tròn visigot, a Narbona; mas Teodoric o arturèt e envièt al general Ibba o Ibbas, que s'apoderèt de Provença, e avancèt après fins Arle, ont levèt lo sètge franc.[1]
En 510 Teodoric tornèt enviar las siás fòrças contra borgonyons e francs, e derrotèt d'autre còp a Clodoveu près de Arle; lo meteis an lo general Ibba ocupèt Barcelona e deposà a Gesalic que fugiguèt a territòri dels vàndals, que lo expulsèron.[1][2] Teodoric Faguèt retirar après las siás fòrças del territòri visigot; Arle foguèt declarat capital de la prefectura de las Gàl·lies dins lo reialme ostrogot, e nomena prefècte a Liberi, qu'exerciguèt la carga 18 ans. Dels visigots foguèt en fach lo regent fins a la siá mòrt, quand Amalaric aviá unes 24 ans. Gesaleic Retornèt a Aquitània ont poguèt amassar una armada e lo 512 dintrèt a la Tarraconense pels passatges pirenencs orientales mas foguèt derrotat per Ibbas a 20 km de Barcelona, fugiguèt cap al nòrd, e après traversar la Narbonense ensagèt penetrar a Borgonha, mas foguèt capturat e mòrt en traversant lo riu Durance, probablament per soldats ostrogots[3] lo 514.[4]
La siá capitala iniciala foguèt Ravena totun mai tard transportèt la residéncia a Verona. Aguèt coma ministres a Cassiodor e Boeci, d'escrivans romans. Lo màger conflicte amb los catolics (Teodoric èra arrià) venguèt de l'execucion de Boeci e Simmac acusats de conspiracion (524).
Mòrt e succession[modificar | modificar la font]
Teodoric Governèt Itàlia pendent 33 ans fins a la siá mòrt lo 30 d'agost del 526. Daissèt pas cap de filh mascle e repartiguèt los sieus domenis entre lo sieu felen Amalaric, rei dels visigots, e lo sieu nebot Atalaric, filh de la siá sòr Amalasunta e d'un nòble ostrogot de nom, Gutaric (maridats lo 515), en fixant lo Ròse coma frontièra entre ambedós.
Doas de las siás filhas se maridèron amb reis: Tiudigota amb Alaric II dels visigots (vèrs 500), e Ostrogoto amb Segimon de Borgonha, filh de Gundebald e eretièr dels burgundis e après rei (516); a la siá sòr Amalafrida, veusa d'un nòble veire, la donèt en matrimòni (509) a Hermanfrid, darrièr rei dels turingis lo 516. La siá filha, Amalasunta, foguèt la maire de lo sieu successor.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Articles ligats[modificar | modificar la font]
- Edicte de Teodoric