text:
Creta
Creta (Kpήtn, Kriti en grèc modèrne, Krētē en grèc ancian) es una illa de la Mar Mediterranèa sus lei confinhs meridionaus de la mar Egèa. Èra ancianament nomenada Càndia, qu'es tanben l'autre nom d'Irakleio, la capitala de l'illa.
Restacada a Grècia en 1913, Creta n'es una dei tretze regions administrativas (periferias). Foguèt lo brèç de la brilhanta civilizacion minoïca —qu'aviá per centre Cnòssos—, la pus anciana civilizacion de Grècia, e una dei premieras d'Euròpa.
D'activitat tradicionalament mai que mai agricòla, es venguda una destinacion toristica importanta, particularament per sei sites naturaus (mar e montanha), istorics e arqueologics.
Leis abitants de Creta son lei cretés e lei cretesas.
Geografia[modificar | modificar la font]
Creta separa la mar Egèa de la mar de Libia. Es l'illa mai granda de Grècia, e la cinquena de Mediterranèa per la superfícia (8336 km2), après Sicília, Sardenha, Chipre e Corsega. Sa populacion es de 623 666 abitants (estimacion de 2005) que la gròssa majoritat d'entre elei rèstan sus la còsta septentrionala.
L'illa es alongada (260 km de lòng) e estrecha (de largor compresa entre 12 et 57 km); a aperaquí 1000 km de còstas fòrça retalhadas. Lo relèu es mai que mai montanhós, e lei planas ocupan ren qu'una part modèsta dau territòri: la principala es la plana litorala de Messarà, dins lo sud. L'illa es traversada en tota sa longor per una auta cadena de montanhas formada principalament de tres massís calcaris; son, d'oèst a èst:
- Lefka Ori (« lei montanhas blancas ») que culminan au mont Pachnes, a 2452 m
- Lo mont Ida (o Psiloritis) dins lo centre, onte se tròba lo ponch pus aut de Creta, a 2456 m
- Lo mont Dikti, que sa cima s'enauça a 2146 m
Clima[modificar | modificar la font]
Creta es escambarlada subre doas zonas climaticas: la mediterranèa (qu'es predominanta) e la nòrd-africana. Ansin, lo clima cretés es temperat, per l'essenciau. L'atmosfèra pòt èsser pron umida, especialament près de la mar. Leis ivèrns son doç: la nèu es quasi desconeguda dins la baissa (mai es frequenta en montanha entre novembre e mai). La còsta meridionala, comprenent la plana de Messarà e lo massís litorau d'Asteroussia, es dins l'airau climatic nòrd-african: ailà i a netament mai de jorns solelhats e de calorassa; lei paumiers i fruchan e d'aucèus migrators coma lei dindoletas i rèstan en fach tot l'an.
Economia [2][modificar | modificar la font]
L'economia de Creta es en evolucion rapida. Lo sector primari (agricultura), preponderant pendent de sègles, es encara pron important, mai s'es reduch quasi de mitat en valor entre 1995 e 2002 (de 21,4% a 11% dau PIB). Lei tenements son pichons e aparcelats, l'irrigacion gaire desvolopada. Es de senhalar l'importància dei culturas tradicionalas, en particular oliviers (que se ne còmpta 35 000 000) e vinhas. Lo sector segondari (10,7% dau PIB en 2002) es representat essencialament per l'industria agroalimentària, ambé d'entrepresas pichonas, alevat lei cooperativas. Creta es una gròssa productritz d'òli d'oliva: en 2004, ambé 154 211 tonas, assegurèt 46% de la produccion grèca. Lo sector terciari es vengut, de fòrça, lo pus important (78,3% dau PIB en 2002). Es de notar la creacion pron recenta (dins leis annadas 1980) d'establiments universitaris d'ensenhament e de recèrca; entre elei, l'Institut de Biologia e de Genetica Marinas, conegut internacionalament.
Dempuei leis annadas 1970, lo torisme s'es fòrça desvolopat; es vengut l'activitat economica principala de l'illa, e 40% deis emplecs en Creta ne dependon directament o indirectament. Fòrça abitants trabalhan au còp dins l'agricultura e lo torisme. En 2005, Creta èra, per òrdre d'importància, la segonda region toristica de Grècia, recebent mai de 2 500 000 visitaires dins l'an.
L'illa a tres aeropòrts: l'aeropòrt internacionau Nikos Kazantzakis a Irakleio, l'aeropòrt militar Daskalogiannis a La Canèa e l'aeropòrt civil de Sitia, creat recentament.
Administracion[modificar | modificar la font]
Creta es devesida administrativament en quatre prefecturas:
- Prefectura d'Irakleio (capluòc Irakleio)
- Prefectura de Rethimno (capluòc Rethimno)
- Prefectura de La Canèa (capluòc La Canèa)
- Prefectura de Lasithi (capluòc Hagios Nikolaos)
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Rapòrt de l'OCDE publicat en 2005: POLITIQUES TERRITORIALISÉES DE DÉVELOPPEMENT RURAL ; CRÈTE, GRÈCE (ÉTUDE DE CAS) [1]
- Site de l'Institut de Biologia e de Genetica Marinas [2]


c: text/html

text:
Forges-les-Eaux
Forges-les-Eaux es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat pel Andelle. Protegís egalament de divèrses lacs, alimentèsse per ladite riu. Al nòrd-es de la vila se tròba lo bòsc del Épinay, #que protegís qualques luòcs coneguts dels abitants (sustot la font de la Chevrette, la una de las 4 fonts de la vila), e #qu'es lo teatre annal d'un concors de cans de traineaux. Al nòrd de la vila près de Serqueux debuta sus la ancià traçat de la via ferrée l'Avenguda Verda, una pista cyclable #que s'artura al sud de Dièpa.
La commune est traversée par l'Andelle. Elle abrite également plusieurs lacs, alimentés par ladite rivière. Au nord-est de la ville se trouve le bois de l'Épinay, qui abrite quelques lieux connus des habitants (notamment la source de La Chevrette, l'une des 4 sources de la ville), et qui est le théâtre annuel d'un concours de chiens de traineaux. Au nord de la ville près de Serqueux débute sur l'ancien tracé de la voie ferrée l'Avenue Verte, une piste cyclable qui s'arrête au sud de Dieppe.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1631, Louis XIII beviá de l'aiga de Forgis. Una curació sus luòc ludut #èsser totun recomandada. #Arribar a Forges lo 15 de junh 1633, Anne d'Àustria e Richelieu lo en prenent qualques jorns mai tard. #Lotjar dins l'ostal d'un gentilhomme verrier, Vincent Lo Vaillant. Lo tribunal reial e los sieus artistas anavan aital berenar las aigas "claras, lumineuses e beneficioses". La Granda Mademoiselle, Mademoiselle de Montpensier, nièce de Louis XIII #contribuir tanben a la reputacion de Forgis. Dintratz 1656 e 1681, #efectuar de fòrça nombrosas visitas, en sonhant aital los sieus mals de gargamèla. La siá preséncia #entrenar la fréquentation de la vila thermale pel Tribunal e l'anautita borgesiá. La vida jornalièra d'aquelas "buveurs d'aiga" èra rythmée de fèstas, espectacles e jòcs e aqueles aicí #prene un luòc preponderant jol regna de Louis XVI. D'illustres personatges #que çò ne Pòrti de Sant-Simon, Voltaire, Marivaux, Buffon an participat a la reputacion de Forgis-las-Aigas.
Forgis-Las-Aigas #èsser n'indigne lo banc del primièr concors beurrier de França, en 1906. Organizat per la Societat centrala d'agricultura de Seine-Inferiora, sul modèl dels concorses britanics, aquel se #desenrotllar jos la lòtja al burre del 31 de mai al 4 de junh. I aviá per objectiu de melhorar los performances laitières e beurrières de la raça normande elevada sustot en lo país de Bray. Per la pichona istòria, la ganhanta del concors en primièra categoria #èsser la vaca « Princessa » apertenenta a un éleveur de Thil-Riberpré #que #produsir 3,105 kg de burre pendent lo concors e #recebre una prima de 300 F. Al continuament d'aquel concors, un sindicat de contraròtle laitier i aguèt mes en marcha dins lo país de Bray.
En 1631, Louis XIII buvait de l'eau de Forges. Une cure sur place lui fut cependant recommandée. Il arriva à Forges le 15 juin 1633, Anne d'Autriche et Richelieu le rejoignant quelques jours plus tard. Ils logèrent dans la maison d'un gentilhomme verrier, Vincent Le Vaillant. La cour royale et ses artistes allaient ainsi goûter les eaux "claires, lumineuses et bienfaisantes". La Grande Mademoiselle, Mademoiselle de Montpensier, nièce de Louis XIII contribua elle aussi à la renommée de Forges. Entre 1656 et 1681, elle effectua de très nombreuses visites, soignant ainsi ses maux de gorge. Sa présence entraîna la fréquentation de la ville thermale par la Cour et la haute bourgeoisie. La vie quotidienne de ces "buveurs d'eau" était rythmée de fêtes, spectacles et jeux et ceux ci prirent une place prépondérante sous le règne de Louis XVI. D'illustres personnages dont le Duc de Saint-Simon, Voltaire, Marivaux, Buffon ont participé à la renommée de Forges-les-Eaux.
Forges-les-Eaux fut en outre le siège du premier concours beurrier de France, en 1906. Organisé par la Société centrale d'agriculture de Seine-Inférieure, sur le modèle des concours britanniques, celui-ci se déroula sous la halle au beurre du 31 mai au 4 juin. Il avait pour but d'améliorer les performances laitières et beurrières de la race normande élevée notamment dans le pays de Bray. Pour la petite histoire, la gagnante du concours en première catégorie fut la vache « Princesse » appartenant à un éleveur de Thil-Riberpré qui produisit 3,105 kg de beurre pendant le concours et reçut une prime de 300 F. À la suite de ce concours, un syndicat de contrôle laitier fut mis en place dans le pays de Bray.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Val d'Ors
La Val d'Ors (var. non localas: Vau d'Ors, Vath d'Ors; forma classicizanta: Val d'Ols; tanben se ditz Auta Val Doira) es una de las Valadas Occitanas e es un parçan d'Occitània. Se situa dins la Província de Turin (estat italian).
Sa vila principala es Ors.
Geografia[modificar | modificar la font]
Sal som, dal còl del Montgenebre se cala a Briançon, a la drecha lhi a Bardonescha e a la manchina la valada es collegaa a la Val Cluson a travèrs lo còl de Sestrieras.
Estòria[modificar | modificar la font]
Entre lo 1300 e lo 1700, la Val d'Ors fasia part de la Confederacion de lhi Escartons.
Economia[modificar | modificar la font]
Es una valada de fòrta preséncia torística, una autovia que travèrsa las montanhas bo la galeria dal Frejús e una linha de trens. La lhi a un projècte una linha T.G.V. (tren de granda velocitat) abo una fòrta oposicion de lhi estajants.


text:
Serena (mitologia)
Dins la mitologia grèga, las serenas (grèc singular: Eeιpήv (Seirēn); grèc plural: Eeιpῆveς (Seirēnes)) èran de perilhosas femnas-aucèls, descritas coma seductrises, que demoravan sus una illa sonada Sirenum scopuli e que cantavan per atraire los marins e los far se negar.
Dins la mitologia las serenas èran las filhas de Forcis o Aqueloos, e de las musas Melpomene, Terpsicore o Calliope segon las versions.
La primièra mencion de las serenas dins la literatura se trapa al cant XII de l'Odissèa d'Omèr, dins un dels mai famoses passatges del raconte: Ulisses se faguèt estacar a l'arbre de sa nau per poder escotar lo cant de las serenas, pendent que sos companhs remavan, las aurelhas tapadas de cera.


text:
Rodèsia del Sud
Rodèsia del Sud (en anglés: Southern Rhodesia) foguèt lo nom donat a una colonia britanica autogovernada, situada al nòrd del flum Limpopo e de l'Union d'Africa del Sud. Aprèp sa declaracion d'independéncia unilaterala en 1965, lo país foguèt conegut jol nom de Rodèsia fins a 1979, qu'en aquela data se reconstituiguèt jos la règla de la majoritat coma l'estat sens reconeissença oficiala de Zimbabwe Rhodesia. Tornèt a son estatus colonial status en decembre de 1979, abans de venir finalament Zimbabwe, un estat reconegut internacionalament, en abril de 1980.


text:
La Neuville-en-Hez
La Neuville-en-Hez es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Segon cèrtas fonts, Sant Louis i seriá nascut a la Neuville-en-Hez, #çò que sembla fòrça pauc probable mas se pensa #que i i auriá benlèu viscut qualque temps o #que i auriá fa solament bastir aquel castèl per i passar qualques jorns de tempses en tempses.
Selon certaines sources, Saint Louis serait né à La Neuville-en-Hez, ce qui semble très peu probable mais on pense qu'il y aurait peut-être habité quelque temps ou qu'il aurait seulement fait construire ce château pour y passer quelques jours de temps en temps.


text:
Erupcion estromboliana
Leis erupcions estrombolianas son un tipe d'erupcion volcanica. Son caracterizadas per una lava que sa fluiditat es mejana e que van entraïnar d'explosions dins lo cratèr e l'emission de tefras coma de lapilis o de bombas volcanicas. Un plumacho de cendres de quauquei centenaus de mètres d'autor pòu tanben se formar. La longor dei coladas de lavas aganta rarament lo desenau de quilomètres. Lei pendas de l'edifici volcanic son generalament sobdas. L'activitat d'Estrombòli es un exemple d'aqueu tipe d'erupcion.
Lo risc es generalament limitat per lei populacions es despend subretot de la distància entre lo cratèr e lei centres urbans. L'Indici d'Explosivitat Volcanica d'aqueu tipe d'erupcion se situa entre 1 e 2.


text:
Categoria:Actor francés
Veire tanben[modificar | modificar la font]
- Categoria:Actritz francesa
- Categoria:Actor/Actritz de teatre
- Categoria:Actor especializat dins lo doblatge
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 4 soscategorias, sus un total de 4.
A
- ► Actor francés del sègle XVII (2 P)
- ► Actor francés dels ans 1960 (2 P)
- ► Actor provençau (2 P)
T
- ► Tropa de la Comèdia Francesa (2 P)
Articles dins la categoria « Actor francés »
Aquesta categoria conten los 14 articles seguents.


text:
Miquèu de Camelat
Miquèu de Camelat (1871, Arrens - 1962, Tarba) foguèt comerçant e subretot dramaturg, poèta e escrivan gascon. Es un dels escrivans gascons mai famoses gràcias a son òbra màger Beline.
Biografia[modificar | modificar la font]
Camelat nasquèt lo 26 de genièr de 1871 a Arrens, en Lavedan, dins lo departament dels Pirenèus Nauts. Miquèu de Camelat èra lo filh unic d'un pegòt. Aprèp d'estudis segondaris al pichòt seminari de Sant Pèr de Bigòrra, acceptèt pas de venir capelan e deguèt tornar en çò sieu en 1887 que comencèt de se consacrar al gascon e a la literatura occitana. Foguèt en aquel temps que descobriguèt l'òbra dels Felibres. En 1890, obtenguèt un primièr prèmi de poesia a la Felibrejada de Tarba e rescontrèt Simin Palai qu'amassa sortiguèron en 1893 l'«Armanac Gascoun». Foguèt alara que decidiguèt de laissar son gascon d'Arrens en favor del bearnés que li permetèt d'èsser legit dins tota Gasconha. En 1896, participèt a la fondacion de l'Escòla Gaston Febus que federèt lo Felibritge gascon, puèi a la naissença de la revista «Reclams de Bearn e Gascounhe» en 1897. Aquela meteissa annada se maridèt amb Catherine Augé e s'installèt definitivament a Arrens que ne foguèt cònsol de 1900 a 1904. Lo parelh aguèt quatre enfants, que dos moriguèron pichonèls. Reconegut pel Felibritge tre la parucion de Belina, Camelat dirigiguèt de 1910 a 1914 lo bimesadièr popular gascon «La Bouts de la Terre», de linha mai autonomista que «Reclams». Aprèp que foguèt mobilizat pendent la Primièra Guèrra Mondiala, s'amistancèt amb lo poèta Andrieu Pic. Se moriguèt lo 19 de novembre de 1962 en çò de sa filha a Tarba.
Son òbra[modificar | modificar la font]
L'òbra de Camelat es immensa e divèrsa. D'en primièr cal citar sas doas epopèias, Belina (1899) e « Mourte e Bibe » (Morta e Viva) en 1920, per las qualas volguèt donar a la literatura gascona la dignitat que li mancava, coma Mistral, que Camelat considerava coma son mèstre, o aviá jà fach amb Mirèlha e Calendau. Foguèt tanben autor de poesias reünidas dins « L'espigue aus dits » (L'espiga aus dits) en 1934. Fòrt atirat pel teatre, escriguèt dos dramas en vèrs, « Gastou-Febus » (Gaston Febus), en 1914, e « Lole » (Lòla) en 1939, e tanben de « divertiments » coma « Griset nouste » (Griset noste) en 1911, « Roubi lou sounadou » (Robin lo sonador) e « A l'aygue douce nou-b hidet » (A l'aiga doça no'vs hidetz) en 1912 e « Lou darrè Calhabari » (Lo darrèr Calhavari) en 1916. Pasmens, de sas òbras, la mai accessibla al lector de uèi es bensai « Bite-bitante » (Vita vitanta), un recuèlh de novèlas publicat en 1937.
Camelat foguèt tanben critic literari, amb d'articles dins la revista Reclams, es es l'autor d'una istòria de la literatura gascona, « La literature gascoune de las hounts prumèras à oey lou die » (La literatura gascona de las honts prumèras a uei lo dia), e mai d'antologias consacradas a la literatura gascona destinadas a las escòlas: « Garbe de pouesies » (Garba de poesias) en 1928 o « Garbe de proses » (Garba de pròsas) en 1933.
La lenga de Camelat[modificar | modificar la font]
Las correccions que portèt a caduna de las reedicions de Belina o pròvan, Camelat aguèt la volontat d'escriure la lenga mai blosa possible. Contràriament a d'autres felibres, el que quitèt pas jamai son vilatge aprèp 1897 ausissiá cada jorn un gascon popular encara desliure de las influéncias francesas que se manifestavan dins la lenga de las vilas. En 1953, anonciava a Andreu Pic la visita del lingüista Jean Allières: "Deraier, que pujava tà Gavarnia on esperava de bonas cuelhudas; ailàs! La pegueria franchimanda qu'a aucigut tots los vielhs mots." Pasmens, la lenga qu'emplega dins son òbra correspond pas a un parlar precís. Trobava tròp excentrat, tròp particular, lo parlar de son país de Lavedan e causiguèt d'escriure en "biarnés", que disiá el, mas un bearnés general que trasteja pas per integrar mots e formas lavedanesas quand i a lòc. Per el, lo bearnés deviá èsser la lenga literària de tots los Gascons (sa correspondéncia amb Pic o mòstra), coma Pau èra lo centre de la Respelida gascona. Aital, son primièr libre « Et piu-piu dera me laguta » (Eth piupiu dera me hlaguta) (1895), lo sol qu'escriguèt dins son parlar, lo reeditèt en 1942 en bearnés jol títol « Lou piu-piu de la mia flabuta » (Lo piupiu de la mia flabuta). En 1899 amb Belina passava al bearnés literari que deviá pas jamai abandonar.
Citacions[modificar | modificar la font]
Aquò rai ! Se t'èi, miga, qu'èi en abonde
Los gais, los bonurs quant en subermesura !
Dauna, dauna aimada, on ès, on senhorejas,
Tu, la dauna vaduda de haut paratge,
Digna d'esposar lo comte Febus; digna
Per la noblessa deu ton sang, per la traca
Toa, ò Dauna, quant de temps que t'esperavi !
Uei, per'mor de tu, beròja, que'm destaqui
D'aqueras amors baishas de qui m'embruman...
No'n hès arren, uei qu'èm au dia de't cuélher.
On ès amiga ? Pareish, envisaglanta,
Que lo comte Febus e se'n renavesca !
Qu'ès aquiu... Que crei de't sarrar, que t'escapas...
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Bite-bitante (Vita vitanta), l'an tornat publicar en 1971 las Edicioûs de l'Escole Gastoû Febus (Edicions de l'Escòla Gaston Febus).
Es estat reeditat en grafia classica en 2000 a las edicions Atlantica-Institut Occitan (presentacion de Joan Salas-Lostau, revirada en francés d'Albèrt Peirotet). Edicion electronica disponibla suu site de l'Universitat d'Ais : [1].
- Belina ven de conéisser (2009) una segonda edicion en grafia classica a las edicions Reclams, amb un prefaci de Joan Ives Casanòva e de nòtas d'Eric Gonzales.
- Portal:Bearn/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Gasconha/Articles ligats
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Literatura occitana
- Escrivan occitan
- Poèta occitan
- Istorian de la literatura occitana
- Literatura gascona
- Escrivan gascon
- Personalitat bearnesa
- Escrivan francés del sègle XX
- Naissença en 1871
- Decès en 1962
- Decès a Tarba


text:
1995
Aquesta pagina concernís l'an 1995 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Debanament de la 7a eleccion presidenciala de la Va Republica lo 23 d'abriu e lo 7 de mai. Lo premier torn s'acabèt per la victòria suspresa de Lionel Jospin (PS) ambé 23,3% dei sufragis e de Jacques Chirac (RPR) ambé 20,8%. Lo Premier ministre Édouard Balladur (RPR/UDF, 18,6%), Jean-Marie Le Pen (FN, 15,00%), Robert Hue (PCF, 8,64%), Arlette Laguiller (LO, 5,30%), Philippe de Villiers (MPF, 4,74%), Dominique Voynet (Les Verts, 3,32%) e Jacques Cheminade (0,28%) foguèron eliminats. Au segond torn, Jacques Chirac foguèt elegit ambé 52,64% dei sufragis. Alain Juppé foguèt nomat cap dau govèrn per remplaçar Édouard Balladur. Coma son predecessor, adoptèt una politica liberala qu'entraïnèt una aumentacion rapida de son impopularitat. A la fin de l'annada, son projècte de reforma dau sistèma de retirada dau sistèma public e de la seguretat sociala entraïnèron un movement de grèvas duras e lòngas. Lo 15 de decembre, deguèt finalament cedir e retirar son projècte.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- 7 de decembre : començament de la mission Galileo a l'entorn de Jupitèr.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 2 de febrièr - Arfa Karim, estudianta paquistanesa (m. 2012)
- 3 d'abril - Adrien Rabiot, fotbolaire francés
- 28 d'abril - Nadine Jarosch, gimnasta alemanda
- 29 de setembre - Alice Matteucci, jogaira de tennis italiana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 2 de genièr - Siad Barre, dictator de Somalia (n. 1902)
- 17 de genièr - Miguel Torga, escrivan portugués (n. 1907)
- 18 de genièr - Adolf Butenandt, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1903)
- 4 de febrièr - Patricia Highsmith, escrivana americana (n. 1921)
- 1 de març - Georges J. F. Köhler, biològ alemand, Prèmi Nobel (n. 1946)
- 14 de març - William Alfred Fowler, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1911)
- 2 d'abril - Hannes Alfvén, fisician suedés, Prèmi Nobel (n. 1908)
- 18 d'abril - Arturo Frondizi, president d'Argentina (n. 1908)
- 25 d'abril - Ginger Rogers, actritz americana (n. 1911)
- 14 de mai - Christian B. Anfinsen, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1916)
- 18 de mai - Henri Laborit, biològ e filosòf francés (n. 1914)
- 24 de mai - Harold Wilson, primièr ministre britanic (n. 1916)
- 8 de junh - Juan Carlos Onganía, president d'Argentina (n. 1914)
- 23 de junh - Jonas Salk, mètge american, inventor de la vaccina contra la poliomieliti (n. 1914)
- 25 de junh - Ernest Thomas Sinton Walton, fisician irlandés, Prèmi Nobel (n. 1903)
- 30 de junh - Sicco Mansholt, president de la Comission Europèa (n. 1908)
- 29 de junh - Lana Turner, actritz americana (n. 1921)
- 4 de julhet - Eva Gabor, actritz ongresa (n. 1919)
- 5 de julhet - Takeo Fukuda, primièr ministre de Japon (m. 1905)
- 17 de julhet - Juan Manuel Fangio, pilòt argentin de Formula 1 (n. 1911)
- 9 d'agost - Jerry Garcia, musician american (Grateful Dead) (n. 1942)
- 21 d'agost - Subrahmanyan Chandrasekhar, fisician indian, Prèmi Nobel (n. 1910)
- 9 d'octobre - Alec Douglas-Home, primièr minister britanic (n. 1903)
- 4 de novembre - Ichak Rabin, primièr ministre d'Israèl (n. 1922)
- 4 de novembre - Gilles Deleuze, filosòf francés (n. 1925)
- 22 de decembre - James Meade, economista britanic, Prèmi Nobel (n. 1907)
- 25 de decembre - Dean Martin, actor american (n. 1917)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Martin Lewis Perl, Frederick Reines
- Prèmi Nobel de Quimia : Paul J. Crutzen, Mario J. Molina, Franklin Sherwood Rowland
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Edward B. Lewis, Christiane Nüsslein-Volhard, Eric F. Wieschaus
- Prèmi Nobel de Literatura : Seamus Heaney
- Prèmi Nobel de la Patz : Joseph Rotblat e Conferéncia Pugwash
- Prèmi Nobel d'Economia : Robert Lucas Jr


text:
SPIP es disponible en OCCITAN ò LENGA D’ÒC, dins sèt estandards regionaus.
L’occitan a d’estandards regionaus que son tot plen pròches, coordenats entre elu e que respèctan lu caractèrs essenciaus de cada dialècte.
D’autri lengas conoisson finda d’estandards regionaus coma lo catalan, l’anglés, l’alemand, lo portugués, l’espanhòu, lo persan e l’indi-ordo...
Vètz lu sèt estandards regionaus de l’occitan:
- auvernhat
- gascon
- lemosin
- lengadocian
- provençau niçard. I a doi versions niçardi:
- La version dicha “niçard larg” sègue li convencions de la nòrma classica (coma es lo cas per lu autres estandards regionaus occitans d’SPIP).
- La version dicha “niçard” non sègue completament la nòrma e representa una sensibilitat mai individuala.
- provençau generau
- vivaroalpenc
La mapa presenta lu sèt estandards regionaus de l’occitan (presenta finda doi lengas vesini de l’occitan: lo catalan e l’arpitan ò francoprovençau)
- Mapa d’Occitània - lengas de l’espaci occitanocatalan
- SPIP es disponible en OCCITAN, dins los sèt estandards regionals presentats sus la mapa: provençal general, provençal niçard, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin, gascon, lengadocian. Aquela mapa presenta tanben doas lengas pròchas de l’occitan: lo catalan e l’arpitan (o "francoprovençal").
Mapa extracha de: Robèrt LAFONT (2003) Petita istòria europèa d’Occitània, Canet: Trabucaire/Aprene


text:
974
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 974 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Maugrat la desfacha de l'annada precedenta a Amida, lei Bizantins contunièron la guèrra còntra l'emirat de Mossol. Après la presa de Nisibe, l'emir deguèt acceptar de negociar puei d'acceptar la senhoriá bizantina sus sei territòris e de venir un vassau de l'emperaire Joan Ier Tzimiskès.
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Fin deis atacas dei Karmates còntra Egipte onte lei fòrças fatimidas avián capitat de resistir. Aquò permetèt de restablir la patz dins la region e d'acomençar son redreiçament economic tocat per lo declin dau poder abbassida puei per lei guèrras per la contraròtlar.


text:
Ellipsa
De pas confondre: ellipsa, tèrme de matematicas, e ellipsi, tèrme de retorica e de lingüistica.
Dins la vida vidanta, l’ellipsa es la forma que se vei en regardant un cercle en perspectiva, o la figura formada per l’ombra d'un disc sus una superfícia plana.
S'atròba tanben, en premiera aproximacion[1], d'ellipsas dins lei trajectòrias dei còrs celèsts (planetas, cometas o satellits artificiaus) en orbita a l'entorn d'una estela o d’una autra planeta. Ansin, l'orbita de la Tèrra es una ellipsa que lo Soleu n'es un fòcus.
En matematicas, e pus particularament en geometria euclidiana de dimension tres, una ellipsa es una corba plana sarrada obtenguda coma projeccion d'un cercle sus un plan - pron que la direccion de la projeccion siá pas parallèla au plan dau cercle - , o coma interseccion d’un còn drech amb un plan; fau alora que lo plan siá pas trop « clinat », valent a dire que l'angle entre la normala au plan e l'axe dau còn siá inferior au complementari de l'angle dau còn[2]. Lo cercle es una ellipsa particulara.
En geometria euclidiana plana, l'ellipsa es lo luòc dei ponchs que la soma de sei distàncias en dos ponchs fixes, dichs fòcus, es constanta (sa construccion per lo metòde dau jardinier es fòrça simpla).
Somari
- 1 Definicions geometricas
- 2 Proprietats geometricas
- 3 Relacions entre lei grandors
- 4 Eqüacions caracteristicas
- 5 Circonferéncia
- 6 Aira dau domeni interior an una ellipsa
- 7 Dessenhar una ellipsa: lo metòde dau jardinier
- 8 L'ellipsa en mecanica celèsta
- 9 Vejatz tanben
- 10 Nòtas e referéncias
Definicions geometricas[modificar | modificar la font]
Directritz e fòcus[modificar | modificar la font]
Lo quadre es un plan afin euclidian . Sián dins aqueu plan: una drecha, e un ponch qu'apartèn pas a ; estent un nombre reau de l'interval , se sòna ellipsa de drecha directritz , de fòcus e d'excentricitat l'ensemble dei ponchs dau plan taus que:
onte es la distància dau ponch au ponch e es aquela de a la drecha .
Notem la projeccion ortogonala de sus . Es clar que la drecha es un axe de simetria de l'ellipsa, dich axe focau o axe major.
Definicion bifocala de l'ellipsa[modificar | modificar la font]
Sián e dos ponchs distints dau plan, e a un reau tau que
Se sòna ellipsa de fòcus e l'ensemble dei ponchs dau plan que verifican la proprietat seguenta:
D'elements de simetria de l'ellipsa (axes de simetria, centre de simetria) apareisson immediatament:
- la drecha ; es l'axe focau o axe major ja mencionat
- la mediatritz dau segment ; es l'axe dich menor de l'ellipsa
- lo mitan dau segment ; es sonat centre de l'ellipsa
Lei ponchs d'interseccion (A, B) de l'ellipsa amb son axe major son dichs vertèx principaus; lei ponchs d'interseccion (C, D) de l'ellipsa amb son axe menor son dichs vertèx segondaris. Alora:
- : se ditz[3] que 2a es la longor de l'axe major
Se definís:
- : se ditz que 2b es la longor de l'axe menor
Coma:
se'n dedutz:
e resulta dau teorèma de Pitagòras que
Imatge d'un cercle per una afinitat[modificar | modificar la font]
Sián un cercle de centre e de rai , un cercle de centre e de rai () e una drecha passant per . Se sòna ellipsa de centre , de semiaxe major e de semiaxe menor l'imatge dau cercle per l'afinitat d'axe , de direccion perpendiculara a e de repòrt /.
Per construire lo ponch de l'ellipsa, imatge dau ponch dau grand cercle, se construtz lo ponch dau cercle situat sus . Se traça per la perpendiculara a e per la parallèla a . Lei drechas se copan en . D'efiech, se es la projeccion ortogonala de sus , alora, d'après lo teorèma de Talès,
Seccion conica[modificar | modificar la font]
L’ellipsa es una corba plana de la familha dei conicas. S'obtèn coma l’interseccion d'un plan amb un còn de revolucion quand aqueu plan travèrsa lo còn de part en part. Lo cercle apareis coma una ellipsa particulara (plan de copa perpendicular).
Entre lei conicas, leis ellipsas se caracterizan per una excentricitat estrictament compresa entre 0 e 1.
Proprietats geometricas[modificar | modificar la font]
Elements de simetria[modificar | modificar la font]
S'es ja mencionat
- l'« axe focau », o « axe major », passant per lo fòcus e perpendicular a la directritz, axe de simetria de l'ellipsa
- l'« axe menor », perpendicular a l'axe major, autre axe de simetria
- lo « centre », interseccion deis axes major e menor, centre de simetria de l'ellipsa
Tangenta e bisectritz[modificar | modificar la font]
Siá una ellipsa que sei fòcus son e . En un ponch d'aquela ellipsa, se considèra la bisectritz dau sector angular . Alora, aquela bisectritz es perpendiculara a la tangenta en (se ditz qu'es normala en M a l'ellipsa).
Aquela proprietat s'utiliza en optica geometrica dins lei miraus elliptics: un rai luminós que passa per un dei fòcus, quand es reflectit, passa per l'autre fòcus. Ansin, se se plaça una ampola a un fòcus d'un mirau elliptic, lo fais luminós se concentra sus l'autre fòcus.
Aiçò explica tanben lo fach que lei sons se propagan fòrça ben d'un quai a l'autre dau mètro parisenc. D'efiech, la màger part deis estacions an una forma elliptica. Se la fònt d'un son s'atròba en un dei fòcus, totei lei sons reflectits convergiràn vèrs l'autre fòcus (sus l'autre quai). Aquela proprietat de l'ellipsa s'explica en se servent de la tangenta en un ponch de l'ellipsa: d'aqueu biais, un son o un rai luminós emés d'un dei fòcus serà reflectit sus l'autre fòcus. Aquela proprietat s'utiliza dins la concepcion de cèrts instruments d'optica. Es de segur presenta dins una galariá amb ressòn, valent a dire dins una pèça que son plafon, per sa forma elliptica, fa qu'una persona que chuchoteja en un dei fòcus s'ause a l'autre fòcus. La rotonda dau Capital Building a Washington e lo Mormon Tabernacle a Salt Lake City son d'exemples d'aquela mena de galariás[4].
Relacions entre lei grandors[modificar | modificar la font]
Lei grandors (geometricas o numericas) d'una ellipsa son
- la longor dau grand rai (o semiaxe major), generalament notada a ;
- la longor dau pichon rai (o semiaxe menor), generalament notada b ;
- la distància separant lo centre de l'ellipsa e un dei fòcus, generalament notada c ;
- la distància separant un fòcus F de sa directritz (d) associada, generalament notada h ;
- l'excentricitat de l'ellipsa (estrictament compresa entre 0 e 1), generalament notada e ;
- lo paramètre de l'ellipsa, generalament noté p.
Existisson de relacions entre aquelei grandors:
- se se definís l'ellipsa per son excentricitat e la distància entre lo fòcus F e la directritz (d), alora
- ;
- ;
- ;
- ;
- se se definís l'ellipsa per sei rais e
- onte ;
- ;
- ;
- ;
- enfin, quand se conois lo grand rai e l'excentricitat :
- .
Eqüacions caracteristicas[modificar | modificar la font]
Eqüacion cartesiana[modificar | modificar la font]
Eqüacion reducha[modificar | modificar la font]
Dins lo sistèma de coordenadas definit per l'axe major e l'axe menor de l'ellipsa, son eqüacion es (se l'axe focau es aqueu deis abscissas):
(se l'axe focau es aqueu deis ordenadas, se deu escambiar a e b).
Eqüacion generala[modificar | modificar la font]
Dins un sistèma quin que siá de coordenadas cartesianas, tota conica, e en particular tota ellipsa, a una eqüacion de la forma:
- (onte lei reaus A, B, C son pas totei nuls)
Una condicion necessària e sufisenta per qu'una tala eqüacion siá la d'una ellipsa es que:
- (leis expressions entre lei barras verticalas son de determinants)
autrament dich:
Se B = 0, leis axes de l'ellipsa son parallèls ais axes de coordenadas, e reciprocament.
Es classic que se l'ensemble definit per l'eqüacion
es una ellipsa, alora , e que reciprocament, se , alora l'ensemble definit per aquela eqüacion (çò es: l'ensemble dei ponchs dau plan que sei coordenadas (x, y) la complisson) es una ellipsa, o un singleton, o es vuege.
Se supausa desenant que:
Alora A ≠ 0. Se pòt definir:
L'eqüacion (1) es equivalenta a:
o
Se remarca que:
- (d'après l'ipotèsi (2))
Per aleujar lei notacions, se pausa:
Inversament:
Amb aquelei notacions, l'eqüacion (5) es equivalenta a:
o
o
e finalament, d'après (6), l'eqüacion (1) equivau a la seguenta:
onte
- .
D'après (3) e un calcul que se detalharà pas aicí:
- .
Se remarca alora que, segon l'ipotèsi (2), S a meteis signe que lo produch seguent:
Se conclutz ara la demostracion. D'après (10) (qu'es ren qu'una reescritura de (1)):
- se T < 0 (doncas S < 0), l'ensemble definit per l'eqüacion (1) es vuege (la soma dei carrats de nombres reaus es necessariament positiva o nulla)
- se T = 0 (doncas S = 0) l'ensemble definit per l'eqüacion (1) es constituit d'un element unic (se la soma dei carrats de nombres reaus es nulla, cadun d'aquelei reaus es nul, çò qu'aicí determina completament x e y)
- se T > 0 (doncas S > 0), l'ensemble definit per l'eqüacion (1) es constituit de mai d'un element: es una ellipsa.
Parametrizacion[modificar | modificar la font]
dins lo sistèma de coordenadas definit per l'axe major e l'axe menor; lo reau t es l'anomalia excentrica dau ponch M de l'ellipsa.
Eqüacion polara[modificar | modificar la font]
dins lo sistèma de coordenadas definit per lo fòcus e l'axe focau.
o
dins lo sistèma de coordenadas definit per lo centre e l'axe focau.
Circonferéncia[modificar | modificar la font]
La circonferéncia d'una ellipsa es , onte es una integrala elliptica complèta de segonda espècia.
Sota forma d'una seria, s'escriu:
Una bòna aproximacion es balhada per una formula de Ramanujan:
que se pòt tanben escriure:
onte es la semilongor de l'axe major e la semilongor de l'axe menor.
Pus generalament, la longor de l'arc en foncion de l'angle sostendut es balhada per una integrala elliptica incomplèta de segonda espècia. La foncion recipròca, l'angle sostendut en foncion de la longor de l'arc, es balhada per lei foncions ellipticas.
Aira dau domeni interior an una ellipsa[modificar | modificar la font]
L'aira dau domeni interior an una ellipsa que sei semiaxes an per longors respectivas a e b es:
Se remarca que per , se retròba l'aira dau domeni interior an un cercle de rai a (o disc de rai a).
Existisson divèrsei manieras de calcular l'aira dau domeni interior an una ellipsa. Òm se pòt plaçar dins lo sistèma de coordenadas cartesianas onte l'eqüacion de l'ellipsa s'escriu:
Amb lei simetrias establidas supra, sufís de calcular per exemple l'aira de la porcion dau domeni situada dins lo quart superior drech dau plan (definit segon aqueu sistèma de coordenadas). L'eqüacion de l'arc d'ellipsa correspondent es:
per dins . D'onte l'aira dau quart superior drech:
- (la darriera escritura s'obtèn amb lo cambiament de variabla de sus )
Rèsta de linearizar per acabar aqueu calcul:
Enfin, l'aira entiera dau domeni interior a l'ellipsa es:
Dessenhar una ellipsa: lo metòde dau jardinier[modificar | modificar la font]
Segon la definicion bifocala, lei ponchs de l'ellipsa son lei ponchs dau plan taus que la soma de sei distàncias ai dos fòcus e es constanta. Ansin, per traçar l'ellipsa, se planta dos piquets dins lo sòu (lei dos fòcus), se pren una còrda non elastica (que sa longor es la soma constanta) e se n'estaca leis extremitats ai piquets; se mantèn la còrda tesada per mejan d'una cavilha (per plantar): la cavilha dessenha una ellipsa.
An aquela tecnica, se li ditz « l'ellipsa dau jardinier ».
L'ellipsa en mecanica celèsta[modificar | modificar la font]
En mecanica celèsta, un còrs somés a l'atraccion gravitacionala d'un autre e que vira a son entorn, descriu una orbita elliptica. Un dei fòcus de l'ellipsa coïncidís amb lo còrs atractor. L'excentricitat de la trajectòria depend dei condicions inicialas. Cf. l'article subre lei lèis de Kepler.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ vejatz problèma dei dos còrs e problèma dei N còrs
- ↑ angle entre l'axe dau còn e una directritz
- ↑ Terminologia usuala, mai abusiva, que l'axe major es la drecha (A, B) e non pas lo segment [A, B].
- ↑ Swokowski (trad. Micheline Citta), Analyse, 5ena edicion


text:
Jardins de l'Ostalàs d'Eirinhac
Los Jardins de l'Ostalàs d'Eirinhac se pòdon visitar a Salanhac e Aivigas, en Sarladés, dins la regions istorica de Peiregòrd e lo departament de Dordonha, e son de tipics jardins « a la francesa ».
Istoric[modificar | modificar la font]
Creats al sègle XVIII dins l'estil caracteristic dels jardins classics, lor domeni es estat transmés en eretatge pels filhs e las filhas de la meteissa familha dempuèi 500 ans: se son succedidas 22 generacions dempuèi la construccion del primièr castèl.
Durant la Fronda dels Princes al sègle XVII, en revòlta contra Mazarin, l'ancessor del proprietari actual demorèt dins lo camp leialista: las tropas del Grand Condé, en represalhas, destrusiguèron alavetz lo primièr castèl datant de la Nauta Edat Mejana.
L'ostalàs actual foguèt bastit per Antòni de Còstas de la Calpreneda al sègle XVII sus las roïnas de l'ancian repaire nòble. Los primièrs jardins se concebèron al sègle XVIII, per l'iniciativa de Loís Antòni Gabrièl de la Calpreneda (lo rèirefelen de l'Antòni): jardins « a la francesa » inspirats pels de las vilas italianas coma lo gost de l'epòca o voliá. Foguèron entièrament remanejats al sègle XIX per seguir la mòda novèla en venent un pargue « a l'anglesa ».
Lo paire del proprietari actual tornar balhèt vida als jardins « a la francesa » d'Eirinhac. A partir de son inspiracion pròpria, recerquèt sul terren totas las traças del jardin ancian: murets, escalièrs, ancian bacin... e el meteis dessenhèt lo jardin talament imaginat.
Estil[modificar | modificar la font]
Las esséncias predominantas son balhadas per de teisses, de boisses, de calpres e de ciprèsses verds. L'art topiari i combina de formas geometricas, d'andanas rectilinèas, d'esculturas vegetalas, de cambras de verdura, de brodariás de boisses, de pelsòls « a la francesa »... La diversitat de las formas s'armoniza amb las linhas arquitecturalas de l'ostalàs e del domeni natural preservat (de 200 ha que l'enròda.
Son « jardin remarcable » e fan tanben partida de l'associacion « Los Pus Bèls Jardins de França ».


text:
Numeracion etrusca
La numeracion etrusca es aquela que los Etruscs utilizavan, un sistèma de numeracion adaptat de la cultura grèga atica e que fuguèt transmesa en granda partida a la civilizacion romana.
Somari
Sistèma[modificar | modificar la font]
Lor sistèma es de basa 10 e non oas de basa 20 coma l'èra lo nòstre a l'Edat Mejana, o encara sovent de 5 coma dins l'escritura latina (IV per 4). Los Etruscs escrivián IIII per 4 (coma se fa suls quadrants dels relòtge). La practica de la sostraccion pels 3 nombres precedent la detzena superiora es constanta e escrivián 17 (ci-em zathrum : 3 tirat de 20), 18 (esl-em zathrum : 2 tirat de 20), 19 (thun-em zathrum : 1 tirat de 20).
Los Romans, eles, utilizèron aquela sostraction, sonqu'en partida, limitada à 1, coma dins lo 9 (IX), lo 40 (XL), lo 90 (XC), e dins las formas gramaticalas arquaïcas duo-de-viginti (2 avant de 20), un-de-viginti (1 avant de 20), un-de-centum (99)...
Istoricament aquel sistèma es derivat d'aquel de las òscas de comptatge del bestial:
- una barra sul pal per una bèstia, doas barras...
- arribat a dètz, barram l'ensems puèi remplaçam aquel ensems per una crotz: una crotz transversala en forma de signe plus (+) puèi de sant Andrèu (X).
- Lo cinc es derivat del X e representa sa mitat A (çò que los Romans interpretèront dins lo signe capvirat V)
- lo cinquanta que vesèm coma une flècha (↑) es en fach un I susmontat del signe A (cinq) coma lo fasèm pels expausants.
- Lo cent pòt èsser interpretat de dos biais:
- cumulariá dos còps los dos signes compausant lo cinquanta en formant una estela Ж,
- o alara vendriá de l'X crosat amb l'I (un dètz superior egal a cent)
- La C qu'encontram a vegada, es pas una letra de l'alfabet etrusc.
Quines que sián los signes utilizats son diferents de las letras, a contrario d'aqueles dels Romans que prenguèron de letras per lors nombres (I V X L C D M) e los signes representant 500 e 1000 son mai tardius.
Es tanben possible que de signes sián acrofonics (utilisant la letra iniciala del nombre escrich): A es tanben una varianta grafica locala de la m (max: 5), X nòta localament une siflanta arquaïca valent ś (śar :10)
Istòria[modificar | modificar la font]
Foguèron trobats (coma la lenga dtrusca) sonque sus pauc d'objèctes:
Los nombres (fins 100) foguèron trobats escrichs suls sarcofags per exprimir l'edat du mòrt : II +++↑ (lectura de drecha a esquèrra) pels 82 ans del mòrt sus un sarcofag del Musèu arqueologic nacional de Tarquinia.
Los 6 primièrs chifras, reconeguts per lor preséncia suls dats etruscs[1] (de jogar o de divinacion) que comportavan los chifras d'1 a 6 e que dins la lenga etrusca s'escrivián en totas letras: θu, zal, ci, huθ, max e śa (pour 1, 2, 3, 4, 5 e 6).
E la valor dels seguents per las operacions reportadas: mach + zal = sèpt ; thu + huth = sèpt ; ci + ša = sèpt.
(Los caractèrs emplegats aquí per presentar las formas ancianas dels chifras son empruntats a divèrsas escrituras, per semblança. Lo traçat real dels caractèrs pòt pas èsser dirèctament reproduch aquí.)
Consensús dels etruscològs[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Notes et références[modificar | modificar la font]
- ↑ Un parelh unic de dats d'ivòri conservat a la Bibliotèca Nacionala de França, París.


text:
Vènus de Milo
L'Afrodita de Milos mai coneguda coma la Vènus de Milo es una estatua de la Grècia antica e una de las pus famosas de l'art d'escultura grèga. Se pensa que s'agís d'una representacion d'Afrodita (o Vènus dins la mitologia romana), la diva grèga de l'amor e de la beltat. Es una estatua de marbre, un pauc mai granda qu'una persona, nauta d'un brin mai de dos mètres, mas sens los braces. Se considèra qu'es l'òbra d'Alexandros d'Antiòquia. Es expausada actualament al Musèu del Lovre a París.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Musée du Louvre – Musèu del Lovre: Venus de Milo
- Imatges inabituals del Musèu del Lovre de la Venus di Milo.


text:
Álvaro Arzú faguèt los sieus estudis primaris e segondaris en lo collègi San José de los Infantes e se graduèt en lo Collègi Licèu Guatemala en 1963. Estudièt posteriorament drech en l'Universitat Rafael Landívar (congregacion dels jesuistas) de Guatemala, qu'arribèt pas a conclure. Amb l'edat de 22 ans èra gerenta proprietari d'una agéncia de viatges.
Comencèt en la vida politica dins las filas del Movimiento de Liberación Nacional, de ultradrecha, anticomunista e de tendéncia conservadora. Foguèt expulsi del meteis per de diferéncias amb lo cap d'aqueste partit.
Se filièt al Partit Nacional Renovador, que ganhèt amb el l'ajuntament de la Ciutat de Guatemala en las eleccions de 1982. Aquestas eleccions foguèron anulladas pel còp d'Estat executat per una amassa militara dirigida pel general Efraín Ríos Montt. En 1985 Arzú se presentèt nòuament coma candidat e ocupèt l'ajuntament de la capitala en lo periòde 1986-1990.
En 1990 amassa amb lo tanben empresari Óscar Berger, fondèt lo Partido de Avanzada Nacional, PAN, qu'o presentèt coma candidat presidencial en 1990, en ocupant lo quatren luòc.
En lo primièr gabinet del vencedor de las eleccions de 1990, Serrano Elías, foguèt designat Ministre de Relacions Exterioras, en lo periòde 1991-1992. A l'èsser reconeguda l'independéncia de Belize per aqueste govèrn, Arzú renoncièt al Ministèri per considerar que se violava la Constitucion del país.
Durant las eleccions de 1995 tornèt a presentar coma candidat per la presidéncia de la Republica, qu'arribèt en el pas a aver majoritat absoluta de vòtes, pel que se desvolopèt un segond torn electoral a on derrotèt amb de dificultats lo candidat del Front Republican Guatemaltèc, Alfonso Antonio Portillo Cabrera.
Lo sieu govèrn se caracterizèt pel desvolopament d'òbras publicas e per la privatizacion de qualques entrepresas estatalas, coma l'Entrepresa Electrica de Guatemala, lo corrièr e la telefonica GUATEL. Malgrat la venta d'actius estatales aver daissat mai eficientes e foncionatz los servicis abans publics, aquestas privatizacions foguèron consideradas pauc transparentas, amb d'acusacions de corrupcion, de ventas aval de la valor reala de mercat e de cambiament de favors en de negòcis entre la presidéncia de la Republica e qualques particulars[1].


text:
Grua (maquina)
Una grua es una maquina de levatge e de manutencion per de cargas pesucas. Aquela maquina de levatge se bastís de biais diferent segon l'utilizacion (a tèrra: grua de talhièr, Grua mobila; sus una nau ; eca)
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Sus tèrra[modificar | modificar la font]
La grua de talhièr se caracteriza subretot per una loga flècha en avançament, que la carga es penjada, mai sovent mejans un cable e d'un mofle (partida al tèrme de dos o quatre cables) ; aquela flècha possèda totjorn al mens un (sovent mai) gra(s) de libertat al respèste del sol, per permetre lo desplaçament de la carga dins un plan orizontal; per exemple :
- rotacion a l'entorn d'un axe vertical;
- rotacion (limitada) a l'entorn d'un axe orizontal;
- desplaçament sus de ralhs (la grua essent equipada de ròdas), sovent de biais rectilinha (translacion).
I a mai d'un tipes de grua:
- Grua sus canilhas
- Grua amb une flècha facha de trelís e de traversièrs. Aquel tipe de flècha se manipula amb un portic, lo cable que permet de montar e davalar la flècha es moflat dins lo portic per multiplicar sa fòrça suls penjals qui permeton de davalar e de montar la flècha. Aquel tipe d'estructura es mens influenciat pel vent, al contrari, cal mai de temps per preparer la flècha aprèp lo transpòrt sus un talhièr. Aquel tipe de grua fonciona mai sovent amb de friccions semblablas al sistèma de frenatge d'una automobila (tambor), per far foncionar los diferents torns que permeton lo movement de la flècha e de la mofla (Croquet de levatge). Aquel tipe de grua calfa mens qu'une grua idraulica.
- Grua mobila
- Grua de flècha telescopica que s'alonga e se retracta. Un cilindre idraulic (cric) permet de leva e davalar la flècha. Un autre cric assegura lo movement de telescopatge. la retractacion se pòt far per cric o per cables. Aquel tipe de maquina es lèun prèst de trabalhar dempuèi l'arribada sul talhièr. Aquelas gruas pòdon èsser radiocomandadas per de manòbras mai aisidas.
- Grua de torre
- Son erigidas sus una torre fixada o pausada al sol (tornan mai sovent del naut).
- Grua de Montarge Rapid (GMR)
- Las GMR sont liuradas complètas o miègcomplètas e plegadas, sus un encastre adaptat pel transpòrt rotièr. Se plegan e desplegan en qualques minutas, o en qualques oras pels mai vièlhs modèls. Pòdon èsser telescopicas o constrenchas. L'orientacion se fa a la basa de la maquina.
- Gruas idraulicas auxiliaras
- Gruas montadas sur un camion, utilizadas per de levarges mai leugièrs. Sovent, i a pas de cabina que vira amb la flècha, cal doncas que lo grutièr siá mai concentrat per mestrejar lo desplaçament de la carga.
- Grua ferroviara
- Grua montada sur un vagon.
Lo grutièr es la persona responsabla de la grua.
Las flèchas de las grua de talhièr an mai sovent qu’un sol gra de libertat, mas la carga es penjada a un carri mobil lo long de la flèca, que la posicion deu demorar totjorn pròche de l'orizontala.
Una grua pòt èsser comandada dempuèi une cabina, o mejans una radiocomanda portada per un òme sul terren, que pòt dirigir aviadament e precisament le movement de la carga.
Sus una nau[modificar | modificar la font]
Las gruas de nau son mai sovent mogudas per de sistèms idraulics. Un cric permet de levar la flècha), alara qu'un autre sistèma idraulic o electric permet la rotacion del fust e un tresen la manòbra del cable de suspension de la carga. Lo sistèma de telecomanda pòt èsser electronic, electric o idraulic. De gruas ofrisson la possibilitat de se couplar pour una sincronisacion du movement per una comanda unica.
L'utilizacion de tala grua en mar se fa pas sens risca a causa dels movements coma lo balanç. Dins aquel cas se prefèra lo sistèma per arbres de carga. De pontons gruas son concebuts pel levatge de fòrça pesucas cargas. Uns possedan un aparelh propulsiu, d'autres devon èsser desplaçada per des remorcaires.
-
-
-
-
-
Portics de pòrt (Le Havre, França).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Lo tèrme de « grua » es tanben utilizat per designar las camionetas de levatge dels veïculs mal estacionats.


text:
Categoria:Pacifisme
Aquesta categoria visa a recampar los articles qu'an per subjèctes los concèptes e activitats del pacifisme), e las organizacions pacifistas e las personalitats marcantas que se son opausadas a las guèrras. S'agís pas de las idèas o de los que vòlon la patz en general, mas ben de las idèas, organizacions e personas que s'opausan a la resolucion de totes los conflictes o de cèrts d'entre eles, per la guèrra.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa pas que de la soscategoria seguenta.
P
- ► Personalitat pacifista (2 P)


text:
Barzy-sur-Marne
Barzy-sur-Marne es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villatge del sud del departament de l'Aisne, situat dins la zòna de appellation « Champagne de l'Aisne ».
Village du sud du département de l'Aisne, situé dans la zone d'appellation « Champagne de l'Aisne ».
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Al Sègle XVI, los abitants dépendaient d'Ostal de Luxemborg, duchesse de Vendôme. Los tres caserius desparièrs en compausant lo villatge dispausavan, antany, cadun d'un pòrt sus la Marna pel transpòrt de pèiras.
En 1923, çò cap de-luòc de municipalitat de Barzy-sus-Marna a transferit de Barzy-sus-Marna al caseriu de Marcilly, en venent aital çò cap de-luòc de municipalitat mas aquel traslat s'efectua sens lo cambiament de nom del comun continuament al decrèt de la Mois invalide (d'octòbre)M[1].
- Au Sègle XVI, les habitants dépendaient de Marie de Luxembourg, duchesse de Vendôme. Les trois hameaux distincts composant le village disposaient, autrefois, chacun d'un port sur la Marne pour le transport de pierres.
- En 1923, le chef-lieu de commune de Barzy-sur-Marne est transféré de Barzy-sur-Marne au hameau de Marcilly, devenant ainsi le chef-lieu de commune mais ce transfert s'effectue sans le changement de nom de la commune suite au décret du [2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Nòta de Barzy-sus-Marna sul luòc de l'archiu départementales de l'Aisne
- ↑ Notice de Barzy-sur-Marne sur le site des archives départementales de l'Aisne


text:
Sodòma e Gomòrra
Sodòma (Eόδoua) e Gomòrra (Γόuoppa) èran doas ciutats de Canaan al sud-èst de la mar Mòrta. Sodòma poiriá èsser la capitala d'una pentapolis cananèa que regropava Sodòma, Gomòrra, Admah, Zeboiim e Bèla (que venguèt Zòar), caduna amb son pròpri rei, mas confederadas.
Aqueles reis foguèron vencits pels israelitas a la val de Siddim, e aprèp seriá estada cobèrta per las aigas de la mar Mòrta. Las primèras doas ciutats son gaireben totjorn citadas ensemble.
Legenda[modificar | modificar la font]
Segon lo libre de la Genèsi, Sodòma e Gomòrra èran doas ciutats corrompudas que lo Dieu de la Bíblia destruiguèt amb una pluèja de fuòc e sofre, en castig pel comportament dels seus abitants («vici contra natura»), que cometián la pièger de las fautas.
Un còp Lòt, un abitant de Sodòma, recebèt la visita de dos àngels, segon la legenda se passèt atal: « Èran encara pas retirats per se pausar [los àngels], que los òmes de la populacion, las gents de Sodòma, dels joves als vièlhs, tot lo pòble sens excepcion, assetgèron l'ostal. Apelèron Lòt e li diguèron: «Ont son los òmes que venguèron aquel vèspre a ton ostal? Mena-los-nos perque n'abusem ». Lòt sortiguèt los trapar a la dintrada e, tancant la pòrta darrièr èl, los diguèt: « Per favor, mos fraires, fasètz pas aquela mala accion! Escotatz: ai doas filhas que encara jamai coneguèron un òme. Vos las aduirai per que fagatz çò que vos sembla; mas fagatz pas res a aqueles òmes »(Genèsi 19,4-9) La Bíblia menciona tanben de relacions incestuosas de Lòt amb las sieunas filhas, provocadas per elas meteissas, que l'aurián bandat.
Aprèp las suplicas d'Abraam, lo Dieu solament acceptèt de salvar los abitants de Sodòma aqueles que considerèt coma purs d'esperit: Lòt, nebot d'Abraam, sa femna e sas filhas. Los àngels los ordenèron que fugiguèsson sens jamai regardar enrèire en cap moment, pendent la destruccion. Pasmens, la femna de Lòt resistiguèt pas e regardèt atrás, e se cambièt a l'instant en una estatua de sal. De luenh, Abraam foguèt conscient de la destruccion quora vegèt que s'auçava una colomna de fum.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Dins l'istòria crestiana se considerava tradicionalament que lo pecat comés per la populacion de las ciutats damnadas èra l'omosexualitat e, a partir d'aquel tèxte e d'autres fragments biblics descontextualitzats, aquela opcion sexuala foguèt alara considerada coma una abominacion que calrà purificar pel fuòc e lo sofre per evitar a la societat lo meteis astra que las ciutats biblicas. Lo concèpte d'un esperit pur, salvat de las flamas divinas per causa de sa puretat, pòt susprendre s'analisam lo comportament de Lòt, que volguèt liurar sas filhas verges, e tanben qu'aquelas meteissas bandèron lor paire per obtenir de relacions incestuosas. Qualques autors pensan que, contra la interpretacion tradicionala (tardièra), la fauta comesa pels sodomitas foguèt lo refús de l'espitalitat als visitants, que per las concepcions de l'epòca e del luòc èra causa considerada coma una fauta fòrça grèva.[1]
Pasmens, l'interpretacion tradicionala impregnèt la cultura e las lengas d'Occident. Per aquò:
- sodomia: designa la practica del coït anal e, per extension, l'omosexualitat masculina
- sodomita: designa la persona que practica la sodomia; anticament, lo mot s'utilizava tanben per designar los omosexualitat.
- sodomizar: es practicar la sodomia.


text:
Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr
Lo Tractat instituissent la Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr (CECA) foguèt signat a París lo 18 d'abril de 1951 per Belgica, França, Itàlia, la Republica Federala d'Alemanha, Luxemborg e los Païses Basses. Iniciat per Jean Monnet, aviá una validitat de 50 ans; entrèt en vigor lo 23 de julhet de 1952.
La proposicion de sa creacion, anonciada per Robert Schuman (a l'ocasion de son discors lo 9 de mai de 1950 : jornada d'Euròpa), alara ministre francés dels Afars Estrangièrs, foguèt fòrça lèu acceptada per totes los païses que ratifiquèron lo Tractat en mens d'un an.
Constituissent la riquesa principala dels païses occidentals, l'acièr aviá jogat un ròtle important dins la Segonda Guèrra Mondiala (fabricacion d'armas). Lo projècte consistissiá a metre en comun la produccion e lo consum de l'acièr e del carbon entre França e Alemanha per crear puèi una organizacion europèa dobèrta als autres païses d'Euròpa. Aqueste projècte aviá en particular una tòca politica, signant aquesta aliança alara qu'èrem pas qu'a la sortida de la guèrra, los dos païses fasián alara pròva de lor cooperacion e doncas de lor reconciliacion almens economica.
Darrièr l'aspècte purament economic s'amaga una volontat d'acampar los enemics ancians encara macats per las orrors de la Segonda Guèrra Mondiala, en contrarotlant las produccions de carbon e d'acièr que son a la basa de l'industria de guèrra.
Lo Tractat instaura un mercat comun del carbon e de l'acièr, suprimís los dreches de doanas e las restriccions quantitativas entravant la liura circulacion d'aquestas merças; suprimís tanben totas las mesuras discriminatòrias, ajudas o subvencions, que serián acordadas pels estats signataris a lor produccion nacionala.
Lo principi de liura concurréncia, tot en permetent als Estats de gardar un contraròtle sus lor aprovisionament, permetent lo manten dels prèses al nivèl mai bas possible, es adoptat.
La mesa en plaça del Tractat s'es facha en mai d'una etapa. Las doas principalas son:
- la creacion de la Nauta Autoritat presidida inicialament per Jean Monnet, que son sèti èra a Luxemborg ;
- la mesa en plaça d'un periòde d'adaptacion per las industrias nacionalas.
La CECA èra ja anonciatritz de l'Union Europèa e de sas institucions :
- La Nauta Autoritat (compausada de 9 membres), organ supranacional cargat d'elaborar las politicas relativas al carbon e a l'acièr, es l'ancèstre de la Comission Europèa. La Nauta autoritat serà fusionada en 1965 amb las comissions de la CEE e de l'EURATOM en 1967 en una comission unica, pel biais del Tractat de fusion dels executius.
- Un Conselh dels Ministres que recampava los representants dels sièis païses.
- Una Assemblada compausada de membres designats pels Parlaments nacionals. Aquesta serà puèi comuna a la CEE e l'EURATOM per aprèp donar naissença al Parlament Europèu
- Una Cort de Justícia encargada de reglar los litigis eventuals.
Totes aquestes organs an evoluit e se tornan trobar dins l'estructura de las institucions europèas actualas.
Lo mercat foguèt finalament entièrament dobèrt lo 18 de febrièr de 1953 pel carbon e la minièra de fèrre e lo 1èr de mai de 1953 per l'acièr. Pel primièr còp dins la longa istòria d'Euròpa, los govèrns deleguèron una part de lor sobeiranetat a una Nauta Autoritat independenta de tot Estat membre. Jean Monnet vesiá dins las institucions supranacionalas la solucion als conflictes en Euròpa, segon el, las nacions ne trobèron pas d'entenda dins lo quadre de lor sobeiranetat nacionala e respectiva.
Aqueste Tractat es uèi escach. Foguèt lo precursor del Tractat de Roma, fondator de la Comunautat Economica Europèa que venguèt l'Union Europèa en 1992.


text:
Mar Adriatica
La mar Adriatica es una part de la mar Mediterranèa situada entre las còstas de la peninsula Italica, al sud e a l'oèst, e de la peninsula Balcanica, al nòrd e a l'èst, del golf de Venècia fins al canal d'Otrant, que la jonh amb la rèsta de la Mediterranèa, dins l'airal nomenat mar Ioniana.
Los estats banhats per la mar Adriatica son Itàlia, Eslovènia, Croàcia, Bòsnia e Ercegovina, Montenegro e Albania. Los noms que recep dins aqueles diferents païses son mare Adriatico (italian), Jadransko morje (eslovèn), Jadransko more (croat, bosniac e sèrbe; escrit JaдpaHcko Mope dins l'alfabet cirillic) e Deti Adriatik (albanés).
Sus la mar Adriatica se tròba divèrses pòrts importants: Rijeka e Split en Croàcia, Koper en Eslovènia e los pòrts italians de Bari, Ancona, Venècia (Mestre) e Trieste (que foguèt la sortida maritima de l'Empèri Austroongrés en Mediterranèa).
- Donadas:
- Superfícia: 160 000 km²
- Prigondor maximala: 1460 m
- Prigondor mejana: 240
- Superfícia: 160 000 km²
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Adriatic Sea Britannica Encyclopedia 2008. Online Library Edition 7.


text:
Driencourt
Dryincourt en picard ( Driencourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge rural situat a l'èst de Péronne.
Village rural situé à l'est de Péronne.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De las traces de villa gallo-romaine i an #èsser d'amassadas, aital coma dels sosterranhes refugis (muches)[1].
Lo vilatge a #èsser destruit pendent la Primièra Guèrra mondiala.
Des traces de villa gallo-romaine y ont été retrouvées, ainsi que des souterrains refuges (muches)[1].
Le village a été détruit pendant la Première Guerre mondiale.


text:
-36
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -36 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Revirada de l'expedicion dau generau roman e amant de Cleopatra VII Marc Antòni còntra lei Parts. Marc Antòni se retirèt ambé lei subrevivents de sei fòrças en Siria e en Egipte.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Corsega (var. Còrsega) (Corsica en còrs) es un país e una illa de la Mediterranèa Occidentala e del sud d'Euròpa. Politicament ligada amb Gènoa puèi amb França, se revoltèt durant lo sègle XVII e foguèt lo primièr estat a establir una constitucion (1755).
Es administrada per França e n'es una collectivitat territoriala especiala assimilada a una region.
Lo capluòc es Aiacciu.
Lo gentilici es còrs -a.
Fotosatellit de Corsega (NASA)
L'illa es situada en mar Mediterranèa. Alongada dins lo sens nòrd-sud, se troba alunhada de 160 km de la còsta provençala (França), a 82 km de la còsta toscana (Itàlia) e a sonque 12 km al nòrd de Sardenha, la granda illa sòrre. Es devesida en dos departaments: la Corsega del Sud e la Nauta Corsega.
Vejatz article detalhat: còrs.
- Ugo Peretti
- Paulu Matteu Della Foata
- Anton Liunardu Massiani
- Santu Casanova
- Sebastianu Dalzeto
- Anton' Francescu Filippini
- Petru Rocca
- Marco Angeli
- Rinatu Coti
- Ghjacumu Fusina
- Ghjacumu Thiers
- Ghjacumu Biancarelli
- Marcu Biancarelli
- Paulu Desanti
- Ghjuvan Luigi Moracchini
- Alain Di Meglio
- Ghjuvan Maria Comiti


text:
Raymond Abellio
Raymond Abellio (Tolosa, 11 de novembre de 1907 - Niça, 26 d'agost de 1986), escai de pluma de Georges Soulès, es un escrivan d'expression francesa e filosòf gnostic.
Eissit d’una familha paura del barri dels Minimes de Tolosa, Georges Soulès dintra en 1927 a l’Escòla Politecnica per ne sortir dins los Ponts et Chaussées.
Son òbra romanesca, d’inspiracion e d’esséncia metafisicas, se compausa en primièr d'un roman (Heureux les pacifiques), puèi d’una trilogia (Les yeux d’Ezéchiel sont ouverts, La fosse de Babel, Visages immobiles) qu'ocupèt Abellio fins a la fin de sa vida. Aqueles quatre romans contan l'evolucion del contaire (nomenat en primièr Saveilhan puèi Dupastre) qu'es sus la via de l’òme interior e que, pauc a pauc, dintra sens prendre partit, al còr de l’istòria planetària contemporanèa e de sos subresautes.
Son òbra filosofica evoluciona a travèrs d'ensages e fòrça articles mostrant sa vision de la gnòsi, questionant lo sens e los enjòcs de la coneissença. Escriguèt tanben sas Memòrias, Ma dernière mémoire, tres tòms que cobrisson las quaranta primièras annadas de sa vida.


text:
Califat de Sokoto
Lo Califat de Sokoto foguèt un estat teocratic musulman dau nòrd de Nigèria qu'existiguèt de 1804 a 1903. Sa capitala èra installada a Sokoto. Foguèt fondat a partir dei ciutats-estats hausàs e foguèt destruch per lei Britanics que colonizèron la region a partir de la fin dau sègle XIX.
Installats dins lo nòrd dau Nigèria modèrne, lei Hausas fondèron durant l'Edat Mejana de ciutats-estats fortificadas dirigidas per un sarki kasa (« cap dau país »). Liadas entre elei per de cambis comerciaus e culturaus, gardèron una omogeneitat culturala que favorizèt la formacion de la lenga hausà. En revènge, lei relacions foguèron pas totjorn pacificas e de guèrras regularas leis opausèron. A partir dau sègle XIV, l’islam apareissèt e venguèt la religion deis elèits dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle seguent. Aqueu sègle, lei ciutats-estats comencèron tanben d’estructurar de rets comerciaus per participar au comèrci d’esclaus e de matèrias premieras ambé leis Europèus[1]. Ai sègles XVII e XVIII, la region hausa èra la pus prospèra de la savana e son influéncia s’estendiá lòng dei rets comerciaus de Sahara e fins ai còstats dau Golf de Guinèa.
Pasmens, a partir deis annadas 1750, lei ciutats declinèron en causa d’una tièra de crisis. Militarament, deguèron faciar leis atacas regularas de Korokofa. Politicament, lei sarki assaièron de si transformar en sobeiran absolut, ço qu’èra contrari ais interès de l’aristocracia. Enfin, regardant leis afaires religiós, apareissèt un islam rigorós apareissèt e s’opausèt a l’islam oficiau dau poder que mesclava fe musulmana e rites tradicionaus africans. En 1804, comencèt una revòuta dirigida per lo cap religiós Osman dan Fodio que proclamèt lo jihad. Fins a 1808, conquistèt lei vilas principalas e obtenguèt lo sostèn de la populacion gràcias a una reforma dei sistèmas d’impòsts e de l'administration. Puei, contunièt son expansion en direccion dau sud-oèst. En revènge, en direccion de l’èst, foguèt blocat per lo reiaume de Kanem Borno.
En 1812, s’organizèt aquelei conquistas que formèron lo Califat de Sokoto. L’islam venguèt la religion de la màger part deis abitants. Pasmens, la cultura hausa dispareguèt pas e integrèt la religion novèla. Après la fin de la guèrra, lo Califat restaurèt rapidament la patz e la region hausa retrobèt rapidament sa prosperitat economica e sa posicion dominanta. Fins ais annadas 1830, contunièt son expansion en direccion dau Golf de Guinèa onte sometèt lo reiaume d'Oyo e lei Yorubàs fins a la batalha d'Oshogbo en 1840 que l'obligèt de se retirar.
A partir deis annadas 1840, lo Califat comencèt de declinar en causa de revòutas e de guèrras frontalieras durant lo rèine d'Ali Bello (1842-1855). Lei ciutats-estats e sei sultans reprenguèron son autonòmia e lo califat gardèt solament un poder nominau sus la region. Quand, en 1902-1903, lei Britanics ataquèron lo Califat, lei diferentei ciutats aguèron donc de politicas diferentas e poguèron pas opausar de resisténcia organizada. Au començament de 1903, la resisténcia de Kano foguèt rompuda gràcias a l'artilhariá e Sokoto tombèt en març. Lo califa e sei darriers partisans assaièt sensa succès de contuniar la lucha mai foguèt rapidament vencut marcant la fin dau Califat.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ De rets existisson ja ambé lo monde musulman.


text:
Belize
Belize es un país d'America Centrala situat entre Mexic e Guatemala. Unic estat de la region sensa acces a l'Ocean Pacific, ocupa un territori de 22 966 km2 principalament format de plans maritims umids e de paluns. Sa capitala politica es Belmopán mai la vila pus importanta es Belize City. A una frontiera ambé Mexic e Guatemala.
La formacion de Belize comencèt dins leis annadas 1660 quand s'installèron de marins anglés desirós d'esplechar la fusta tropicala de la jungla. En 1798, leis Espanhòus acceptèron aquela preséncia e la colonia comencèt de si desvolopar. En causa dau nombre feble de colons e dei cambis demografic ambé lei populacions e lei regions vesinas, una populacion fòrça mestissada si formèt e si concentrèt principalement lòng dau litorau e dei rius. Lo país venguèt autonòm en 1964 e independent en 1981. Son economia evolucionèt alora de l'esplecha de fusta vèrs lo produccion de fruchs e de sucre, lo desvolopament dau torisme e leis activitats financieras coma paradís fiscau.
Lo gentilici es belizian -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Govèrn e politica
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
La màger part dau territòri belizian es format de plans palunós costiers. Lo sud es ocupat per de montanhas bassas onte si situa lo Doyle's Delight qu'es la cima pus auta dau país amb una altitud de 1 124 m. Regardant l'idrografia, li a quatre fluvis de remarca que son caracterizats per de longors limitadas mai de debits que pòdon venir importants durant la sason umida :
- au nòrd, si troba lo Rio Honda (209 km) que marca la frontiera entre Mexic e Belize e qu'es lo riu pus gròs de Yucantan e un axe d'intrada important en direccion d'aquela region.
- au nòrd e au centre, si troba la New River (132 km).
- au centre, si troba lo Rio Belize (250 km) qu'es navigable fins a la frontiera ambé Guatemala. Sa vau es un axe de comunicacion important per lo país.
- au sud, Sarstoon (111 km) que marca una partida de la frontiera ambé Guatemala.
Clima[modificar | modificar la font]
Belize a un clima subtropicau ambé de sasons secas e umidas marcadas[2]. La temperatura mejana li es auta tota l'annada e varia entre 24°C (genier) e 27°C (julhet) dins lei zònas litoralas[2]. Dins lo sud dau país, demenisse ambé l'altitud e dins lo nòrd, aumenta leugierament ambé la distància a respèct de la mar. Lei precipitacions anualas son importantas sus lo territòri mai presentan de variacions de remarca entre lo sud, onte pòdon agantar mai de 4 500 mm, e lei regions dau nòrd e de l'oèst onte lo nivèu mejan es de 1 350 mm. La màger part a luec pendent la sason umida que va de genier a mai dins lo nòrd e de febrier a abriu dins lo sud. De còps, li a pereu un segond periòde umid (dicha pichona sason umida) vers julhet-aost.
Lo territòri belizian es regardat per lo risc de ciclòn tropicau. Pòdon causar de destruccions fòrça importantas en causa de sa natura plana e umida que favoriza leis inondacions. Per exemple, en 1931, un ciclòn entrainèt la destruccion de dos tèrç de Belize City e la mòrt d'un milièr d'abitants. En 1961, la vila foguèt tornarmai destrucha per un ciclòn (275 morts) e leis autoritats desplacèron la capitala a Belmopán en 1970.
Demografia e vilas principalas[modificar | modificar la font]
La populacion de Belize es en aumentacion rapida en despiech d'una emigracion fòrça importanta. D'efècte, de 2000 a 2010, la populacion passèt per exemple de 231 000 abitants a mai de 314 000. Totjorn en 2012, lo nombre de Belizians vivent ais Estats Units èra estimat a 180 000 (solament 70 000 li èran en situacion regulara). Aquela creissença es sostenguda per un taus de fertilitat important (3,6), una populacion fòrça jova (environ 96,5% aviá un temps entre 0 e 64 ans en 2010) e una esperança de vida auta (aperaquí 75 ans).
La densitat de populacion es relativament febla (14,5 ab/km2) e son taus d'urbanizacion de 44%. La vila pus importanta es Belize City, la capitala anciana, ambé 68 000 abitants en 2012. Leis autrei vilas de remarca avián una populacion entre 10 000 e 20 000 abitants coma Belmopán (environ 20 000), San Ignacio (environ 17 000) ò Orange Walk Town (environ 13 000). Leis autrei ciutats an mens de 10 000 abitants.
En causa de la disparicion d'una partida importanta dei pobles maias autoctons apres l'arribada dei premiers Europeus e de l'arribada d'unei populacions diferentas dins lo corrent dau periòde coloniau, la populacion dau Belize actuau es fòrça mestissada[3] :
- aperaquí la mitat de la populacion èra d'ascendéncia maia e europèa (principalament espanhòla).
- aperaquí lo quart de la populacion èra originari de mestissatges entre populacions africanas e euròpeas (totjorn principalament espanhola).
- aperaquí 10% èra d'ascendéncia maia.
- aperaquí 6% èra originari de mestissatges entre diferentei populacions africanas e autoctònas. Aqueleis abitants son dichs Garifunas.
Lo rèsta deis abitants de Belize èra compausat de migrants recents ò de despatriats que presentan divèrseis originas (China, Índia, Euròpa...).
Lengas[modificar | modificar la font]
L'anglés es la lenga oficiala de Belize. Pasmens, es la lenga premiera de mens de 5% de la populacion. Dins la vida vidanta, lei lengas pus frequentas son l'espanhòu (43% en 2000), lo kriol (un creòle de l'anglés parlat per 37% deis abitants en 2000[4]) e divèrsei lengas maias (7,8% en 2010). Enfin, si pòu trobar de minoritats que parlan lo garifuni ò l'alemand. La màger part de la populacion èra au mens bilingüa[5].
Religions[modificar | modificar la font]
La libertat religiosa es assegurada sus lo territòri belizian. En 2010, la màger part de la populacion èra crestiana e si devesissiá magerament entre la Glèisa Catolica (40,0%). Lo catolicisme èra a temps passat la religion de mai de la mitat de la populacion. Pasmens, coma dins leis autrei país d'America Centrala, son assisa deguèt faciar la concuréncia de divèrsei glèisas protestantas fòrça dinamicas (31,7%)[6]. Puei, 11,9% deis abitants compausavan diferentei minoritats religiosas fòrça variadas (testimònis de Jehova, religion maia, indoisme, islam... etc.)[7]. Enfin, 15,6% de la populacion s'èran declarat sensa religion.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo territòri dau Belize actuau es una region periferica de la zòna d'influéncia de la civilizacion maia que si desvolopèt a partir dins lo corrent de l'Antiquitat. Durant lo periòde classic d'aquela civilizacion, doas vilas importantas (Caracol e Xunantunich) si formèron fins a la crisi maia dei sègles VII e VIII e l'abandon d'aquelei ciutats par sa populacion. Pasmens, en despiech d'aqueu declin, una preséncia maia si mantenguèt dins la region. De mai, en causa de la resisténcia dei ciutats-estats maias dei regions occidentalas e septentrionaus de Yucantan, leis Espanhòus renoncièron a la conquista de la jungla interiora fins a la fin dau sègle XVII[8]. Aquò permetèt ai populacions autoctònas de demorar independentas.
En 1642, la manca de contraròtle d'Espanha sus la region permetèt tanben a de flibustièrs anglés de s'installar sus l'illa de Roaton que venguèt una basa de piratariá e de la còntrabanda de fusta tropicala. Dins leis annadas 1660, de soudats e de marins anglés desmobilizats après la conquista de Jamaica en 1655 per Londres s'installèron dins la region dei bòcas dau riu Belize. L'esplecha de fusta tropicau foguèt l'activitat principala dei colons que participavan tanben de còps ai guèrras regionalas. Aliats ais indians locaus fòrça ostils ais Espanhòus, capitèron de tenir la region e assaièron sensa succès d'ocupar lo litorau orientau dau Nicaragua actuau. En 1798, la batalha de St. George's Caye marquèt la fin dei temptativas espanhòlas de cochar leis Anglés de la zòna e permetèt de començar lo desvolopament de l'implantacion. Pasmens, l'elèit de Guatemala contunièt de considerar la region coma una dependéncia de son país.
En 1862, la region venguèt oficialament una colonia britanica dicha Honduras Britanic. Fins a 1884, foguèt una dependéncia de Jamaica. Sa populacion aumentèt pauc a pauc. Agantèt 30 000 abitants en 1900 e 70 000 en 1950. En 1964, li foguèt donat un estatut d'autonòmia intèrna. En 1974, lo nom Belize remplacèt l'apellacion de Honduras Britanic. En 1981, l'independéncia, lòngtemps alentida per lei tensions frontalieras ambé Guatemala, foguèt finalament proclamada. Pasmens, en causa dei tensions persistentas entre Guatemala e leis autoritats novèlas, una garnison britanica demorèt en plaça dins lo país fins a la reconóissança oficiala de la sobeiranetat beliziana per Guatemala en 1991.
Govèrn e politica[modificar | modificar la font]
Forma de l’estat e organizacion dau poder[modificar | modificar la font]
Belize es una monarquia constitucionala parlamentària pluralista que fa partida dau Commonwealth e qu'aplica lo principi de la separacion dei tres poders. Lo cap d'estat formau es lo sobeiran dau Commonwealth representat per un governador generau que son ròtle es simbòlic. Lo poder executiu es tengut per lo cap dau govèrn e lo poder legislatiu es tengut per un parlament bicamerau. Lo poder judiciari es independent de l'executiu e dau legislatiu. Es tengut per divèrsei corts superioras especializadas.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es oficialament tengut per lo sobeiran dau Commonwealhth qu'es representat localament per un governador generau. Pasmens, son ròtle es principalament simbòlic e lo cap vertadier de l'executiu es lo cap dau govèrn designat per la majoritat parlamentària. Lei membres dau govèrn son generalament chausits entre lei deputats de la majoritat de l'Assemblada mai aquò es pas una obligacion constitucionala.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu es tengut per un parlament bicamerau dich Assemblada Nacionala. Sa chambra bassa, dicha Chambra dei Representants, es formada de 31 deputats elegit au sufragi universau dirèct per lei ciutadans de mai de 18 ans. Lei deputats son elegits amb un escrutinh uninominau majoritari a un torn. Lo mandat dura cinc annadas.
Sa chambra auta, dicha Senat, es formada de 12 senators e d'un president. Lei senators son designats per lo governador generau representant la corona après prepausicion de la majoritat parlamentària (6 senators), de l'oposicion (3 senators), dau Conseu dei Glèisas (1 senator), dau Conseu dei sindicats (1 senator) e dei representants dau sector privat (1 senator). Dins lei fachs, lo ròtle vertadier dau governador generau si limita a l'acceptacion dei prepausicions que li son somesas[9]. Pasmens, lei personas prepausats coma senators pòdon pas faire partida de la Chambra dei Representants, dei fòrças armadas ò de la polícia ni trabalhar per lo govèrn. Un temps minimom de 21 e la nacionalitat beliziana son tanben demandadas. La durada dau mandat es de cinc annadas. Puei, lo president dau Senat es chausit per lei senators. Sa votz es preponderanta dins lo cas d'una egalitat entre lei 12 senators. Pòu faire partida ò non dau Senat. Dins lo cas que lo president sigue pas senator, a pas lo drech de vòte mai franc dei situacions onte lei 12 senators pòdon pas formar una majoritat.
Lei doas chambras pòdon prepausar de projèctes de lèi mai l'acòrd dau govèrn es necessari regardant lei projèctes susceptibles de modificar lei recèptas de l'Estat. Per intrar en aplicacion, una lèi dèu èstre votada per lei doas chambras. Dins lo cas d'un desacòrd entre lei doas chambras, la votz de la Chambra dei Representants es preponderanta car lo Senat pòu refusar solament dos còps una lèi votada per lei deputats.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
Lo poder judiciari es inspirat per la lèi britanica (Common law) e es dirigit per unei corts especializadas. Lei dos pus importants son la Cort Suprèma (cargada deis afaires pus importants) e la Cort d'Apèu. Dins certanei cas, lo Comitat judiciari dau Conseu privat dau sobeiran dau Commonwealth pòu estudiar un apèu coma institucion superiora dau país. Lei jutges deis institucions principalas son nomats per lo governador generau (après prepausicion dau cap dau govèrn).
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
L'organizacion territòriala de Belize presenta dos nivèus principaus que son, de la pus granda a la pus pichona, lei districts e lei municipalitats (vilas e vilatges). Lei districts son dirigits per de foncionaris de l'administracion e per un conseu elegit per la populacion. Lei municipalitats son dirigits per de conseus elegits dichs conseu de vilas ò conseu de vilatges segon la talha de l'entitat.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
Lo drapèu oficiau de Belize foguèt adoptat en 1981 après l'independéncia dau país. Es basat sus un drapèu non oficiau apareissut en 1950. La devisa dau país es en latin Sub umbra floreo (« A l'ombra, florissi » en occitan). Son imne nacionau es Land of the Free (« País de la Libertat » en occitan) que foguèt escrich en 1963.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Belize fa partida dei principaleis organizacions internacionalas e regionalas coma l'Organizacion dei Nacions Unidas, l'Organizacion Mondiala dau Comerci l'Organizacion deis Estats Americans, lo Commonwealth, la Comunautat Cariba e son mercat comun, l'Associacion deis Estats Caribas e la Cort de Justícia dei Caribas. En causa de sa colonizacion per lei Britanics e de son independéncia recenta, sa diplomacia presenta de particularitats a respèct deis autreis estats d'America Centrala car l'influéncia estatsunidenca li es pus febla. Per exemple, Belize signèt un acord toristic ambé Cuba en 2002 ò, en 2011, reconeissèt oficialament Palestina dins sei frontieras d'avans 1967.
Dempuei leis annadas 1990 e la reconóissença de la soberaneitat beliziana per Guatemala e la retirada consecutiva de la garnison britanica, tres axes principaus dominan lei relacions exterioras de Belize :
- la relacion ambé leis Estats Units es venguda primordiala car lo govèrn estatsunidenc e son ajuda financiera son una fònt de revenguts importanta per lo país. Gràcias a l'abséncia d'ocupacion de Belize per l'armada estatsunidenca dins lo corrent dau sègle XX, lei relacions entre Belmopán e Washington son tradicionalament bònas, lei dos estats collaboran per assaiar de demenir la criminalitat regionala e l'armada estatsunidenca participa a divèrsei projèctes de desvolopament sus lo territòri belizian.
- la relacion ambé lo Reiaume Unit foguèt majora fins ais annadas 1990 en causa dau mantenement d'una garnison britanica per defendre lo territori belizian[10] mai son importància declina pauc a pauc car la metropòli e son anciana colonia an d'interès mai e mai diferents. Pasmens, lei Britanics gardan una installacion militara destinada a l'entraïnament sus lo territòri belizian.
- la relacion ambé Guatemala demora lo problema principau deis afaires estrangiers de Belize car la frontiera comuna es totjorn pas reconeguda per Guatemala. 12 272 km2 de territòri belizian son ansin revendicat per son vesin e d'escaramochas si debanèron en 2000 lòng de la frontiera actuala.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de Belize foguèron creadas a partir d'unitats colonialas que son origina data de 1817. Pasmens, en causa dau mantenement d'una garnison britanica importanta (1 500 omes) fins a 1994 per dissuadir una invasion guatemalenca[10], lei fòrças belizianas demorèron limitadas. En 2012, èran compausadas de 1 050 professionaus[11] e de 700 reservistas leugierament equipats. Son devesits entre una fòrça terrèstra, una pichona fòrça aeriana destinada au transpòrt e d'unitats de gardàcostas. Son budget èra relativament feble representant solament 1,08% dau PIB[12].
Economia[modificar | modificar la font]
Belize es un país en desvolopament pauc industrializat que son economia despend magerament de l'agricultura e dei servicis, especialament dau torisme. La criminalitat organizada, especialament lo trafeg de dròga, li a tanben una plaça importanta coma dins leis autreis estats de la region. En 2012, lo PIB èra de 1,637 milions de dolars estatsunidencs. Lo país exportava de matèrias premieras agricòlas e de petròli e importava de produchs manufacturats (maquina otís, produchs quimics, medicaments...). Sei partenaris economics principaus èran leis Estats Units, Alemanha, lo Reiaume Unit, Cuba e Mexic. Lei revenguts deis expatriats an pereu una plaça importanta au sen de l'economia nacionala e son una fònt important de sòus per la màger part dei familhas belizianas.
Lo sector primar representava 13% dau PIB e 10,2% de la populacion activa. Es dominat per la produccion de sucre, d'agrums e de bananas que formavan la mitat deis exportacions belizianas. Dins lei regions litoralas, la pesca es pereu una activitat importanta (exportacion de cambaròts). Dempuei 2005-2006, si desvolopa l'esplecha de jaciments de petròli que representava 29% deis exportacions. La produccion de fusta, sector centrala de l'economia dau país, conoisse una crisi importanta dempuei leis annadas 1990 a declinat per venir un sector quasi segondari de l'economia (mens de 1% deis exportacions). Lo sector industriau representava 23% dau PIB e 18,1% deis emplecs. Es centrat sus la transformacion de produchs agricòlas e sus la produccion leugiera. La màger part dei produchs manufacturats pesucs son importats. Enfin, lo sector dei servicis representava 64% dau PIB e 71,4% de la man d'òbra activa. Es dominat per lo torisme e per d'activitats financieras (lo país es un paradís fiscau)[13].
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Lo patrimòni arquitecturau de Belize es marcat per lei periòdes maia e coloniau. D'efèct, maugrat sa posicion un pauc descentrada a respèct dau centre de la civilizacion maia, lo territòri belizian assosta lei vestigis de doas vilas importantas (Caracol e Xunantunich) e de divèrsei colonias mens importantas. La màger part data de l'epòca classica d'aquela civilizacion. L'arquitectura coloniala es magerament concentrada dins la vila de Belize City qu'èra lo centre de la preséncia britanica. Pasmens, pauc de bastiments subrevisquèron ai destruccions de la ciutat per lei ciclòns. Lei vestigis dau periòde coloniau son donc rars e lo pus famós es la catedrala St John's.
Musica[modificar | modificar la font]
Gràcias a sa posicion dins la region cariba e a l'origina variada de sa populacion, la musica beliziana es fòrça rica. En particular, unei tipes de musica si difusèron dempuei Jamaica coma lo reggae, lo dancehall e la soca ò dempuei leis Estats Units coma lo rap, lo hip-hop, lo metal e lo rock. An una influéncia sus leis estiles musicaus locaus que son lo punta eissit de la cultura garifuna ò lo parenda eissit dei populacions espanhòlas e africanas d'America.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Belize
- ↑ 2,0 2,1 N. P. James e R. N. Ginsburg, The Seaward Margin of the Belize Barrier and Atoll Reefs: Special Publication 3 of the IAS, John Wiley & Sons, 2009, pp. 2-3.
- ↑ Michael D. Phillips, Belize: Selected Proceedings from the Second Interdisciplinary Conference, University Press of America, 1996, pp. 175-177.
- ↑ L'estimacion dau nombre de locutors de l'anglés e dau kriol es malaisada car lei locutors dau creòle an tendància de si descriure coma anglofòns.
- ↑ Abdulmajeed Nunez, History of the Muslims in Belize, AuthorHouse, 2010, pp. 26-29.
- ↑ J. Gordon Melton e Martin Baumann, Religions of the World, Second Edition: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices, ABC-CLIO, 2010, pp. 328-330.
- ↑ J. Gordon Melton e Martin Baumann, Religions of the World, Second Edition: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices, ABC-CLIO, 2010, pp. 331-332.
- ↑ La darriera ciutat-estat maia foguèt conquistada per leis Espanhòus en 1697.
- ↑ Site dau Sénat francés, Belize : le Sénat, [1].
- ↑ 10,0 10,1 Ivelaw L. Griffith, The Quest for Security in the Caribbean: Problems and Promises in Subordinate States, M.E. Sharpe, 1993, pp. 69-70
- ↑ La conscripcion es autorizada dins lo cas que lo nombre de volontaris sigue pas sufisent per completar leis efectius (CIA World Factbook : Belize).
- ↑ CIA World Factbook : Belize.
- ↑ Belize es tanben un pavalhon de complasença.