text:
NON REGIONALISTA, donc d'esperit dubèrt. Democracia, perqué es aital que podèm participar, sense demandar un qualificatiu positiu a la democracia.
Occitània, perqué es lo meu país e que cal debutar a trabalhar aquí abans de pensar als autres pòbles, e jà aqueste trabalh es una solidaritat ambe los autres pòbles. Bilhet INDEPENDENT e escrit dempuèi Occitània.
A l'ivèrn passat (avèm sonque la vídeo disponibla ara), lo conselhièr region Jean-alexandre Mousset faguèt una intervencion per sotalinhar la politica de destruccion de la diversitat occitana (donc de LA lenga de Provença), lenga qu'a coma pertot en Occitània una pluralitat de foncionament lingüistic, coma tota lenga qu'a pas realament de politica lingüistica.
Es que fau parlar d'aquela intervencion ? Pensi que òc, e al meteis temps fau informacions de l'intervencion, sota las condicions que seguísson.
Lo document es disponible per l'escasença de la campanha legislativa del candidat Jean-Alexandre Mousset que se presenta en provença, ambe l'etiqueta FN-BM ; Fau o pas publicar o far saber ? Fau saber que lo candidat aurà l'escasença de dire tornar, un pauc pertrot dins la campanha sa vision de LA lenga de Mistral, lo Prouvençau o lo Provençau. Sul tèma es un candidat tras qu'onèste.
1 / Aquela intervencion
FN-BM es unica en Occitània ; L'argumentacion fauta de sapiença
istorica e lingüistica, e donc tomba aital un pauc aisit per la
majoritat Les Républicains de Provença, e dona una idèa de la
facilitat qu'a Estrosi per destrusir l'occitan en Provença, la
diversitat lingüistica occitana en Provença.
De mandar aquò,
es per títol informatiu, e jamai per rason militanta.
Les
Républicains es dividir per regnar PUNT, jamai Frederic Mistral a
pensat aital.
Çaquelà
dins totes los partits franceses i son militants e sovent elegits qu'an
comprès que occitan = pluralitat dins l'unitat, diversitat dins
l'unitat lingüistica ; mas son sempre un pauc isolat e l'estructura jacobina del partit ajuda pas gaire.
2 / Lo document amerita d'autres comentaris, e lo bilhet aquel ne farà ; Fau o pas publicar o far saber ?
Es una causa estranha que la subvencion autrejada anirà a los qu'ambe aquela idèa d'uniformitat e unicitat del prouvènçau son a destrusir la diversitat occitana de la lenga de Niça ! E Christian Estrosi qu'en politica i coneis autanplan qu'en lingüistica, se deuriá questionar de donar a una secta prouvençalisto tant de moneda per dintrar la lenga dins un conservatòri, e benlèu aital melhor l'enterrar ; un projecte que dèu èstre efectivament aquel de Les Républicains (?) ; L'escòla francesa destrusís l'occitan dins la manièra que son organizacion fonciona, mas i a volontats dins las regions vesinas que Les Républicains son pas al poder, e cap region ont i a Les Républicains al poder se farà associada a la politica menada per l'Éducation dita Nationale sul tèma; malgrat totas las critica exista. E quitament a Niça s'ensenha ambe la comuna la lenga de Niça, e l'unitat de LA lenga d'Òc es un briconet questionada, e la critica es la democracia, mas s'avança dins aquela pluralitat de vision. Alara perqué a Marselha lo son Estrosi es diferent ?
Dins lo discors d'Agen per inaugurar l'estatua d'en Gensemin, poèta de l'Agenés, peruquièr de sa vida, en Frederic Mistral, lo quite grand en Frederic Mistral, donava a la lenga una unitat reala (veire son diccionari de la lenga), lo discors se faguèt dins sa lenga, sense traduccion, a AGEN (!) qu'es pas coneguda per èstre de Provença. Sus aquel meteis blòg avètz poscut veire l'entrevista del cantaire provençal Guiu Bonet e las question èran dins l'occitan de Tolosa ; Guiu Bonnet respondèt en Provençal ; l'intercomprenson èra sancièra. Dins las escòlas Calandreta de Provença s'ensenha la LENGA DE MISTRAL, pas mai ! Mas pas per grope de pensionats, mas per joves, per l'avenidor de la LENGA DE MISTRAL qu'es tanben la lenga que se parla pertot en Occitània, de Mentan a Lacanau. Dins l'escòla Calandreta d'Agen s'ensenha la lenga de Mistral dins sa variacion d'Agen.
L'ignorança lingüistica pasta la politica de Les Républicains en Provença.
Es complicat de fargar una intervencion fàcia a la maissanta fe de l'ex-president de la region PACA.... sobretot ambe d'informacions que son arribadas al darrièr moment. Lo debat es alara impossible. Les Républicains sábon organizar l'abséncia de debat, los jacobins en general.
Vòli aquí apondre que l'onestetat lingüistica del candidat Jean-Alexandre Mousset es granda, e me limitarai a-n aquel subjecte.
Vòli apondre que la malonestetat de Les Républicains sul tèma es mai de granda quand se passa Ròse [>] o Var [<].


c: text/html

text:
Beaufort-en-Vallée
Beaufort-en-Vallée es una comuna d'Anjau dins la region dels Païses de Léger e del departament de Maine e Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila de Beaufort-en-Vallée se situa en lo Baugeois, entre Angieus e Saumur, a la cœur del Parc natural regional Loire-Anjau-Touraine.
La ville de Beaufort-en-Vallée se situe dans le Baugeois, entre Angers et Saumur, au cœur du Parc naturel régional Loire-Anjou-Touraine.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina de Beaufort-en-Vallée se situa al luòc-dich St Pierre del Lac, anciana vila lacustre #que los esturments préhistoriques ne son visibles en las vitrines del musèu Joseph-Denais. Beaufort S'es de contunh desplaçada cap a la butte, ancian oppidum gallo-romain #que la situacion estrategica #permetre lo bastiment d'aquel castèl fòrt.
Aquela polida vila comtale (Bellum Fòrta) #que #nàisser a l'entorn d'una capèla erigida al pè d'aquel castèl, a partir de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, n'es rica d'istòria de França. Foulques Nerra, Lo grand bâtisseur, a pogudas far édifier a l'entorn de la fortalesa, un écheveau de carrerons e d'ostals #que constituisson encara de los nòstres jorns un marc ancian digne d'interès.
Cap a 1230, los autors del Lancelot en prose, çò de mès de grand monument literari del XIIIen sègle, situan a Beaufort-en-Vallée lo tuc ont morís Ban de Benoïc, lo paire de Lancelot, aital coma çò Lac de la fée Viviane, lo famós lac #que dona lo sieu nom complet a l'eròi : Lancelot del Lac. Segon l'investigador Goulven Péron se pòt quitament indicar amb precision los luòcs de la legenda tala #qu'evocats pels autors medievales. Lo tuc ont se situa lo castèl seriá lo tuc del rei Ban de Benoic e lo vilatge de Sant-Pierre-de detlo-Lac la localizacion anciana del Lac ont Lancelot passa la siá mainadesa a l'abric de las guèrras, plan segur légendaires, #qu'estrossejan l'Anjau arthurien[1].
En 1340, #èsser instituée, la sénéchaussée reiala de Beaufort-en-Anjau. Levava dirèctament del Parlament de París[2].
En 1347, Guillaume Roger, senhor limousin e fraire del pape Clément VI ven lo primièr comte de Beaufort e obten lo castèl #qu'es pas #que arruïnes. Se met ne dever del rebâtir e aquela reconstruction dura 10 ans, fins en 1356.
Pendent la guèrra de #cent ans los angleses s'establisson dins los principals castèls de la region : Beaufort, Sablé, lo Louroux ... #Caler esperar Del Guesclin e lo senhor de Maillé per reprene las siás posicions.
Al mièg de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, lo rei Renascut d'Anjau aquerís lo castèl e lo fach réaménager. Se tròba encara traces dels ancians remparts #qu'an #èsser destruits a Modèl:La s- e sol subsisteixen dos torns e un pan de muralles.
Jeanne de Laval, femna de Renascut d'Anjau, complèta lo castèl d'una notícia vira, lo torn octogonale l'an 1459. Amb Jeanne, la region coneis la prospérité.
En 1480, Jeanne de Laval organiza e dirigís la sénéchaussée de Beaufort[3].
La bienfaitrice» dona de nombroses avantatjas als abitants, sustot pel ordonnance del 1er en mai 1471, reglamenta l'usatge de las pradas communales (jouissance dels bens communaux). « La siá estatua anautita de dos mètres, erigida per las Beaufortais l'an 1842 sus una colomna d'òrdre corinthien de dotze mètres, se tròba sul luòc #que pòrta lo sieu nom. Vira los uèlhs cap a l'estatua del rei Renascut a Angieus ».
En 1575 lo Beaufortais Jehan Chardavoine publica a París lo primièr recueil de cançons popularas, jol títol Recueil dels mai polidas e d'excellentas cançons en forma de votz de vila tirada de divèrs autheurs e de poètas françois tant ancians que modèrns ausquelles a #èsser nouvellement @adapter la musica de lo sieu cant comun[4].
La prospérité contunha a Modèl:La s e a Modèl:La s amb lo desvolopament de l'espital de contunh lo essor de l'indústria de teles a vels. Abans la Revolucion, Beaufort es la una de las mai importantas e de ricas vilas de l'Anjau. Beaufort A gardat la traça de lo sieu passat en de nombroses otèls e abitatges : l'abitatge Launault, l'otèl Dieu, lo hospice édifié a Modèl:La s amb pèiras de las ruïnes del castèl.
De grands trabalhs son encara realizats a la fin de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle : bastiment de las lòtjas l'an 1842 pel mercat de Canabàs, e del immeuble del musèu per la Caixa d'estàlvia en 1898 a 1904 per i installar, lo 1er en novembre 1905, las colleccions que lo jornalista Joseph Denais aviá donadas dins la Comuna.
Cap a 1960, lo horticulture se desvolòpa amb la disposicion hydraulique de la vallée de la Authion. Demòra uèi, amb lo agro-alimentaire la principala basa de la region.
L’origine de Beaufort-en-Vallée se situe au lieu-dit St Pierre du Lac, ancienne cité lacustre dont les outils préhistoriques sont visibles dans les vitrines du musée Joseph-Denais. Beaufort s’est ensuite déplacée vers la butte, ancien oppidum gallo-romain dont la situation stratégique permit la construction de ce château fort.
Cette belle cité comtale (Bellum Forte) qui naquit autour d’une chapelle érigée au pied de ce château, à partir du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, est riche d’histoire de France. Foulques Nerra, le grand bâtisseur, a pu faire édifier autour de la forteresse, un écheveau de ruelles et de maisons qui constituent encore de nos jours un cadre ancien digne d’intérêt.
Vers 1230, les auteurs du Lancelot en prose, le plus grand monument littéraire du XIIIè siècle, situent à Beaufort-en-Vallée la colline où meurt Ban de Benoïc, le père de Lancelot, ainsi que le Lac de la fée Viviane, le fameux lac qui donne son nom complet au héros : Lancelot du Lac. Selon le chercheur Goulven Péron on peut même indiquer avec précision les lieux de la légende tels qu'évoqués par les auteurs médiévaux. La colline où se situe le château serait la colline du roi Ban de Benoic et le village de Saint-Pierre-du-Lac l'emplacement ancien du Lac où Lancelot passe son enfance à l'abri des guerres, bien sûr légendaires, qui ravagent l'Anjou arthurien[5].
En 1340, fut instituée, la sénéchaussée royale de Beaufort-en-Anjou. Elle relevait directement du Parlement de Paris[6].
En 1347, Guillaume Roger, seigneur limousin et frère du pape Clément VI devient le premier comte de Beaufort et obtient le château qui n’est que ruines. Il se met en devoir de le rebâtir et cette reconstruction dure 10 ans, jusqu’en 1356.
Durant la guerre de cent ans les anglais s'établissent dans les principaux châteaux de la région : Beaufort, Sablé, le Louroux ... Il fallut attendre Du Guesclin et le seigneur de Maillé pour reprendre ses positions.
Au milieu du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, le roi René d’Anjou acquiert le château et le fait réaménager. On trouve encore des traces des anciens remparts qui ont été détruits au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle et seul subsistent deux tours et un pan de murailles.
Jeanne de Laval, femme de René d’Anjou, complète le château d’une nouvelle tour, la tour octogonale en 1459. Avec Jeanne, la région connaît la prospérité.
En 1480, Jeanne de Laval organise et dirige la sénéchaussée de Beaufort[7].
La bienfaitrice» donne de nombreux avantages aux habitants, notamment par l'ordonnance du 1er mai 1471, elle réglemente l'usage des prairies communales (jouissance des biens communaux). « Sa statue haute de deux mètres, érigée par les Beaufortais en 1842 sur une colonne d’ordre corinthien de douze mètres, se trouve sur la place qui porte son nom. Elle tourne les yeux vers la statue du roi René à Angers ».
En 1575 le Beaufortais Jehan Chardavoine publie à Paris le premier recueil de chansons populaires, sous le titre Recueil des plus belles et excellentes chansons en forme de voix de ville tirées de divers autheurs et poètes françois tant anciens que modernes ausquelles a été nouvellement adaptée la musique de leur chant commun[8].
La prospérité continue au Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle et au Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle avec le développement de l’hôpital puis l’essor de l’industrie de toiles à voiles. Avant la Révolution, Beaufort est l’une des plus importantes et riches villes de l’Anjou. Beaufort a gardé la trace de son passé en de nombreuses hôtels et logis : le logis Launault, l’hôtel Dieu, l’hospice édifié au Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle avec des pierres des ruines du château.
De grands travaux sont encore réalisés à la fin du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle : construction des halles en 1842 pour le marché de Chanvre, et de l’immeuble du musée par la Caisse d’épargne en 1898 à 1904 pour y installer, le 1er novembre 1905, les collections que le journaliste Joseph Denais avait données à la Mairie.
Vers 1960, l’horticulture se développe avec l’aménagement hydraulique de la vallée de l’Authion. Elle demeure aujourd’hui, avec l’agro-alimentaire le principal atout de la région.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
6 390
6 523
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Goulven Péron, La legenda de Lancelot del Lac en Anjau, Los Quasèrns del Baugeois, n°92, en març 2012, pp.55-63, ISSN 0999 6001.
- ↑ cc-beaufort-en-anjou.fr
- ↑ cronologia
- ↑ Lo recueil de Jehan Chardavoine es consultable sul luòc Gallica de la BNF
- ↑ Goulven Péron, La légende de Lancelot du Lac en Anjou, Les Cahiers du Baugeois, n°92, mars 2012, pp.55-63, ISSN 0999 6001.
- ↑ cc-beaufort-en-anjou.fr
- ↑ chronologie
- ↑ Le recueil de Jehan Chardavoine est consultable sur le site Gallica de la BNF

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
30/06/2015
Retorn, per Joan Ganhaire
Lo camion m’a laissat a la surtida de l’autostrada. I a quinze ans, i viá nonmas la pita rota que menava vers lo miegjorn, drech davant. L’aviá engulhada lo còr lord e lo sac leugier, laissant dernier io la vila borgesa, convencionala, mespresanta, cuòu cosuda, ente podiá pus aver l’alen. Au coenh dau pont, m’era desvirat un darrier còp, cronhòla sarrada, grumilhas dins los uelhs, io que auriá cregut aver queu matin lai lo còr leugier e un estufladís a las pòtas. Aviá quitament esbauchat un geste d’adiussiatz. Quo es benleu queu sovenir doleirós que me fai tornar aprep quinze ans d’errança, de misera, de decepcion, de milions de pas que m’an gaire eslonhat de io. Me veiqui. D’en pè au coenh dau pont, io t’enfacie. I a totjorn la lonja davalada de las teuladas mauras vers la riviera, que semblan fugir la nauta catedrala. Me remembre d’ela mai grisa, mas garde enquera lo sovenir de queu campanament un pauc triste que reglava nòstra vita de goiardeus goluts de libertat, que devalavan las ruelas sornas per gisclar en unlant de jòia dins la clardat esblaugissenta dau bòrd de l’aiga. Los quais semblan aura un vaste parquatge ente las autòs an deslogat los quatre chens que s’eschauravan lo ventre a grands bufes de plaser. Riviera, tu, ses totjorn la mesma, lenta, suausa, que solas las chadenas tendudas de quauques gabarots o la tija oblica de tres crespas d’aiga te fan saber vivanta. Eras ‘na amija, riviera. M’as jamai fait de mau. As risolat a mas rebombetas, aculhit mas banhadas frijolantas, daus uns còps acrochat quauque paubre peisson a las espinglas torsudas que t’aviá confiadas. Quo es per tu mon prumier bonjorn… Mon bocin de cigarreta, l’acceptas emb un pitit chuchetament. Veiqui, pòde entrar, aura. Assegure mon sac a l’espatla, testa nauta, passe lo pont cranament e m’enconhe dins las ruas pendosas daus noms ancians que miegjorn fai meitat clardat, meitat reirlutz.
Joan Ganhaire
Texte mandat per l'autor per la centiesma de Rubrica en òc
Les commentaires sont fermés.


text:
Courléon
Courléon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquel vilatge angevin de l'oèst de la França se situa en lo Baugeois.
Ce village angevin de l’ouest de la France se situe dans le Baugeois.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pichon vilatge ja mencionat a Modèl:La s, Courléon a d'originas alunhadas. Una sépulture collectiva del Neolític, trobada l'an 1890, n'es la pròva. Lo prieuré en datant de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle comunica amb la glèisa romane a ranquejar de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle #que presenta una abside en cu de forn, una nef unica, de las chapiteaux, un portail e dels modillons sculptés de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle.
Petit village déjà mentionné au Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, Courléon a des origines lointaines. Une sépulture collective du Néolithique, trouvée en 1890, en est la preuve. Le prieuré datant du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle communique avec l'église romane à clocher du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle qui présente une abside en cul de four, une nef unique, des chapiteaux, un portail et des modillons sculptés du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle.


text:
È de cohessar-vos qu’era mia relacion damb era independéncia catalana se base, sustot, en un sentiment esceptic, dilhèu desconfidat, pr’amor que, se ja dam per mòrta era via federau (encara per nèisher), ja m’explicaràn, alavetz, com s’artenh era desirada secession sense cap tipe de trauma e s’aguesta portarà, en contèxte actuau dera Euròpa meridionau, un país mès prospèr e just, objectiu qu’aurie de mercar quinsevolh projècte digne entà ua nacion. Com afirme er editor de L’Avenç, bric suspitosi andús, revista e editor, de fe unionista, ara fin podem trobar-mos damb un “estat sense país”, ei a díder, sense cultura e en fòrta regression sociau. Clar que, en expression catalana, “tinc mala peça al teler”, pera mia condicion d’aranés pactista e catalan federalista, en uns moments de dangeroses egemonies contra eth “pluralisme rasonable” (John Rawls) e “critic” (Valentí Puig), de besonh en ua societat democratica. Ei probable qu’aja queigut en costat erronèu dera istòria e non aja sabut veir qu’Espanha “non a solucion” perque “mos pane”, com diden, encara qu’eth famós deficit fiscau, que cau corregir, varie fòrça segontes eth calcul aplicat, mentre era Espanha independenta, com Portugal (per non parlar de Grècia), patís autant damb un carrèr que borís en contra der “espòli sociau”. Ei vertat que ja non valen es immobilismes, qu’era lengua e era cultura pròpries s’an de respectar (plan qu’ac sabem es aranesi!) e que dilhèu Catalonha s’a de constituir en un Estat (con)federat, mentre Aran aquerís, de forma liura, un nau estatus autonòm. Mès er orizon contunharà nere se non metem aguesti esturments a favor d’un capitalisme mès civilizat e ua alternativa de justícia entath pòble empraubit, aquiu a on comence eth viatge reaument encoratjant.
One thought on “Eth viatge catalan”
-
Se es Aranesi voten majoritàriament contra er ‘Estat pròpi catalan, qué se passarà? Auràn dret es Aranesi a un aute referendum tà poder decidir de çò que vòlen? Dit autaments, eth futur des Aranesi en cas d’indepedéncia deth Principat, quin poderà èster e qui serà? Catalan o espanhòu? E se espanhòu o català, dab quin estatut d’autonomia en cada cas? Abans quinsevolh referendum,, que calerie discutir seriosament dab es dues autes partides tà poder escuelher en tot conéisher es enjòcs tàd Aran.


text:
Bordalés (parlar)
Lo parlar bordalés es una sos-varianta dau parlar gascon, lo quite eth dialècte de la lenga occitana. Se parla dens e alentorn de la vila de Bordèu, amei lo long de l'axe garonés - damb variantas - dinc au Marmandés. Ne se destriga daus parlars gascons vesins, coma lo medoquin, lo parlar dau país de Buc, lo Vasadés o lo nòrd-girondin que per elements fonologics e un lexic generalament mens idiomatic e compausat en grandas partidas d'empronts aus parlars periferics. Tots acestes parlars fòrman lo gascon girondin o nòrd-gascon. Lo parlar "bordalés" stricto sensu n'a pas d'existéncia linguisticament parlant. Lo gascon que se parlava a l'interior de Bordèu, a Bègla e sus la riba dreita de Garona se restaca aus sos-dialèctes gascons garonés. L'occitan cubsagués, e dens una mendra mesura l'occitan libornés ne son que de las declinasons, gaitadas a la lutz d'una influéncia peiregòrda mei marcada (per lo Libornés en tots cas). Lo parlar gascon maritime dau País de Bug e lo gascon vasadés son de las autas varietats de nòrd-gascon dens lasquaus lo paradigme gascon generaument entendut es mei de conéisher, de mendre que l'anar panoccitan n'i es pas tant marcat. Los parlars de rencontra entre l'airiau de l'aglomeracion bordalesa, lo país de Bug e lo Medòc fòrma un ensemble gascon maritime landò-medoquin que comença de se rencontrar dau bòrn occidentau de l'aglomeracion bordalesa. Los parlars dau pròche Entre-duas-Mars bordalés (Cenac, La Trèsna, Camblana...) ne se detriga gaire dau parlar bordalés. Au levant d'una linha que passa aproximativament entre Baishac-e-Calhau e Genissac, Sadirac e Craon, Quinsac e Hauç, l'occitan locau 'trapa de las caracteristicas fonologicas pus especificas (vocalizacions daus -s- finaus a l'artigle masculin) que marcan lo chavarit de transicion entre nòrd-gascon e parlars lengadocians septentrionaus occidentaus (Haut-Agenés e Peiregòrd).
L'an illustrat autors coma Mèste Verdièr, Guilhèm Dadòr, Teodòr Blanc, Armand Lavache, Jan Lacor o encara Rogèr Romafòrt (Gric de Prat), cadun d'un parçan de l'aglomeracion bordalesa; Blanc, Lacor e Gric de Prat dens las varietats de l'oèst de Bordèu, influençadas prau medoquin, Dadòr e Verdièr en bordalés mei centrau, es a díser restacable ad un paradigme occitan transdialectau marcat per de las confusions entre los faiçonats d'isoglòsses, carrejants fòrmas mixtas gascon-nòrd-lengadocian o gascon-lengadocian coma dens Entre Duas Mars o ribèira de Garona dinc alentorn de Viraselh (Marmandés).
Fau notar, en efèit, una dicotomia entre los paròlis de la riba esquèrra, influençats per la fonologia landò-medoquina tanlèu passats los barris (tèxtes de Th. Blanc, J. Lacor, Grith de Prat e anonimes) practicava una lenga sud-medoquina, e los paròlis de Bordèu intra muros e riba dreita, marcats per una fonologia mei panoccitana fòrt bien representats per Verdié, Lavache, Dador e Espanhet.
Somari
Caracteristicas grandas dau gascon bordalés[modificar | modificar la font]
- Article defenit o partitiu du = dau au lòc de deu, acesta caracteristica se tròba tanben en medoquin e nòrd-girondin, amei en nòrd-occitan, provençau e localament en Biarn.
- Emplec frequent dau /f/ etimologic latin au lòc dau /h/ gascon (qu'en Bordalés ne sembla pas ager estat bohat, encara que de las atestacions de l'enquesta Bourciez de 1895 semblen díser lo contrari) : hèsta > fèsta, hilh > filh, hèi > fèi...
- Preséncia a còps de non-vocalizacions o de non-rotacismes gascons : aquera > aquela (a Bordèu) ; lo cèu (en Vasadés, Medòc, Buc) > lo cièl (a Bordèu)coma ad Agen (cf Jansemin), Carcin (cf Paul Froment) e parlar de Nissa.
- Non-sistematisme dau que enonciatiu. Ponctualament se pòt 'trapar una fòrma longa d'enonciatiu, "esque".
- Preséncia non-sistematica de l'article partitiu, qu'i a normaument pas en gascon : Vòli pomas > Vòli de las pomas (Bordèu e Gironda). De las fòrmas shens article partitiu se pòden 'trapar egau dens una hautèira de tèxtes bordalés.
De notar que lo gascon bordalés se gahèt probable aquestas caracteristica entre lo cap dau sègle XVII e lo començ dau sègle XVIII. Abans, los tèxtes qu'avem nos moishan un gascon bordalés mèi vesin dau paradigme gascon gaitat coma estandard. Egau, lo parlar bordalés, coma lo de Marmandés o de Brulhés, es un parlar d'encontra entre isoglòssis sospartissaires daus grands dialèctes occitans, çò que balha neishença au parlar dishut "grís", parlar meilat de fòrmas gasconas e lengadocianas, veire nòrd-occitanas. De notar que lo parlar bordalés es un parlar de negociants, de mercadèirs e de gabarrèirs. Es simple, praube en idiotismes e tornaduras, e s'es pro viste 'trapat fòrmas simplificadas que son comunas damb lo francés. Lo fèble impacte dau Felibrige balha au corpús occitan bordalés daus sègles XIX e XX un anar naturau, pròche de verai de la realitat de la lenga parlada saus cais e per carrèiras, que n'èra pas briga purificada de gallicismes e fòrmas grammaricalament incorrèctas, contrariament aux tèxtes felibrencs, alissats e trabalhats dens l'idèia de la puretat linguistica. Mès es faus de díser que lo parlar bordalés sia mei francizat qu'un aute parlar urban popular contemporan.
- Seria de barraduras successivas dau /e/ barrat en /ə/ apuei /y/ comuna ad una brava partida dau maine gascon maritim, abotissent dens la partica landesa ad un /i/ sheguit d'un glidi /w/ epentetic, quan se manten a /y/ davant oclusiva o siscladissa a Bordèu (levar > /ly'wa/ > /li'wa/).
Lexic[modificar | modificar la font]
- hàder: hàser, hèser, har, hè(r)
Tèxte en bordalés centrau/orientau[modificar | modificar la font]
Entratz ! entratz ! bravas gents. Lo portau es obèrt per tot lo monde ! Sutz benlèu estonats de ne'n veire un ací ? Vau vos díder perqué l'èi mis : En comencent un vòlume, n'i'n a que mèten una prefaça, d'autes una introduccion, un avant-prepaus, un avertissament o auta causa. Aquò m'anuja de har coma tot lo monde, e ne vos cachi pas qu'un portau, pervú que sigue obèrt, dèisha milhor veire çò qu'i a dens la propietat ; e, un còp qu'an vist pòden entrar shens trucar. Dídetz-me, bravas gens, qui son aqueths de vosauts que n'aurén pas enveja d'i passar lo cap per gaitar, au mens un chic, au travèrs d'aqueth libre los Secrets dau Diable ? Aqueth portau es obèrt per tots : entratz ! Possaram lo barrolh quand n'i aurà pas mèi digun dehòra. Atz vist a la fèira de Bordèu la baraca de Sent-Antòni ; aquò vos a hèit ríder. Atz tanben lugit l'istuara d'Antòni lo dançanèir, de Guilhaumet e daus Sorcièrs dau Medòc ; aquò vos a amusat. Vòli assajar de ne'n har autant. Los contes que vèni de citar èran sortits de l'imaginacion de Mèste Verdièr, banastraire e tonelièr, plen d'esprit, ma fòi, mès praube coma Jòb, coma jo e coma mantuns de vosauts, que manquèt d'anar morir a l'espitau per auger volut tocar tròp sovent au pichèir de l'enfèrt ! Jo ne suie pas poèta. Tanben, fau pas còmptar que vos balhi daus vèrs coma Mèste Verdièr. Mès si, per azard, quauques-uns s'escapavan de ma pluma, e ben ! ma fòi, n'auretz qu'a los lugir, en me perdonans ma temeritat. Pareish que per ne'n har de bons, fau se pitar sus un chivau alerat que los sabents apèran Pegase. On se tròba ? non sèi. Mès ne lo cercarèi pas, per la reson bien simpla que ne saurí pas me tenir dessús. Vos parlarèi donc tot bonament lo lengatge abituèl. E si quauque bachelièr trobava estrange que me servissi dau patuàs, li diretz qu'a fòrça d'estar estropiada au collège, la lenga de Virgile e de Ciceron se'n vai a tròç ; que bienlèu fadrà estar sorcièr per co mprénder lo francés, car, sivants las gents, negre vòu díder blanc e blanc vòu díder negre, e sovent un gat es batejat lebraut. Ma fòi, dau trin qu'aquò vai un chic pertot, vedi qu'avant cent ans nòste patuàs serà devingut la lenga universèla ! Serí donc bien pèc de ne'n pas profitar per vos contar los Secrets dau Diable ! Adara, vatz benlèu me demandar on los èi derrocats ? E ben ! vos lo vau díder en tota veritat : En estudient la magia blanca e negra dau grand Albert, me miri una nuit a esconjurar lo Diable. Èra justament au hons daus enfèrts, en trin de fretar la pèth d'un meishant devòt a còps de horca. Coma n'avèvi pas emploiat lo grand triangle que l'auré forçat a venir, m'envièt un de sos barsalièrs. Jutjatz de mon estonament, quand viri devant jo lo petit Asmodet, aqueth que l'Espanhòu Luís Velez de Guevara e lo Francés Lo Sage an aperat : lo Diable tòrt, lo mème que hit tant amusar una nueit l'escolièr d'Alcalà ! Tanben, coma lo sabèvi un bon Diable, pus maliciós que maishant, lo desliguèri aussilèu en efacent un cunh de mon sinhet magique. Dens sa jòia, volut me balhar cent escuts. Mès coma n'èi jamés aimat a me har pagar per rénder service, refusèri. Aquò's lavetz que me promit de me har lugir lo grand libre secret on lo tabelion infernal Lucifuge escriu, jorn per jorn, çò que diu se passar dens lo monde, avèque lo ròtle que chaca demon diu i jogar ; e, per me provar sa bona fòi, me mit dens la man una bagueta magica armada d'un petit fèr poïntut hendut au mitan. Dempui, èi lugit qui sap combien de pajas d'aqueth libre ! Ò ! poirí bien, de vrai, vos díder çò que vos arribarà dens l'annada shens paur de me trompar. Mès aimi milhor, si aquò's triste, ne pas vos espovantar ; e, si aquò's urús, vos deishar la jòia de la surprisa. Vos contarèi donc sulament çò que s'es passat dens chaca vilatge daus environs de Bordèu per lo fèt dau malin, shens vos en cachar un hiu. Adara, si tròbatz dens mon libre quauquarren que vos ofusca, n'auratz qu'a virar la huelha per gueitar pus lònh. Siguetz segurs pertant qu'un mot leugèir, sovent, pesa mèi sus l'esprit qu'una frasa arrenjada. Mon intencion, pòdetz me creire, n'es pas de desbaushar, mès, au contrère, de moralizar en hasens ríder. Aquí dessús, èi l'aunor de vos presentar un milèir de civilitats en vos disens : a bienlèu ! Un Paludèir de Bèglas (Lamarca, personatge non-identificat), Los Secrets dau Diable contats en patoàs. Arch. Mun. Bordèu, BIB 7 A 53. S'agís d'un roman-fuelheton, probable publicat permèir dens un jornau coma au moishan las mencions "La suite au prochain numéro", loquau jornau n'es pas identificat. Es lo tresau roman-fuelheton bordalés coneishut, après Caufrès de Th. Blanc (1870) e Lo cuer daus praubes de Susana Blanc (1877). De notar que non es a díser lo verai un roman, mès duas novelas independentas apegadas. Es lo permèir obratge literari en occitan bordalés ad auger estat publicat de faiçon idenpendenta, en libre religat (1879).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Lexic d'occitan bordalés de 300 mots
- [http://losarmoneir.unblog.fr/2014/01/08/les-conjugasons-bordalesas-en-entegre Las conjugasons en bordalés
- [1] LO SARMONÈIR / LE JHACASSOUS, jornau electronic en gascon e en sentongés.
- [2] Dialecte bordelais, essai grammatical Per Hippolyte Caudéran, Aubry libr., Paris, 1861. (en Google books)
- [3] La langue gasconne à Bordeaux Per Édouard Bourciez
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Essai grammatical sur le gascon de Bordeaux ou Guillaoumet debingut grammérien, Dador Guillaume, Maison Lafargue, Bordeaux, 1867. (Arch. Mun. de Bordeaux, BIB 7 A 17)


text:
Famagosta
Famagosta (en turc Gazimağusa) qu'ei ua vila de Chipre dens l'autoproclamada Republica Turca de Chipre. Lo son nom que vien deu grèc Auuόxwσtoς qui vòu díser « amagada peu sable ».
Simple vilatge de pescadors, qu'aquesó ua certa importància dab las crozadas a la fin deu sègle XII e qu'arrecebó mantuns crestians qui arribèn arron de la caduda de Sant Joan d'Acre.
A partir de 1374 que ho presa per Gènoa puish que vadó veneciana a partir de 1489.
Los Turcs que la prengón en 1571 e executant atroçament lor comandant Marco Antonio Bragadin çò qui motivè la batalha de Lepant. A maugrat d'aquesta victòria crestiana, Famagosta que demorè turca dinc a l'arribada de la dominacion britanica en 1878 qui s'acabè en 1960.
Los Grècs que hon horabandits per l'invasion turca en 1974. Per Chipre, qu'ei oficiaument tostemps situada dens lo districte de Famagosta.


text:
Idrocarbur
Los idrocarburs son de compausats quimics formats unicament de carbòni e d'idrogèn. Consistisson en una basa de carbòni que s'i unisson de atòms d'idrogèn. Forman l'esqueleta de la matèria organica.
Existisson tres tipes basics d'idrocarburs:
- Idrocarburs saturats, qu'an pas de ligams dobles, triples, ni aromatics. Per exemple los alcans.
- Idrocarburs insaturats, qu'an un o mai d'un ligams dobles o triples entre los seus atòms de carbòni. Per exemple los alquens e los alquins.
- Idrocarburs aromatics, que possedisson almens un anèl aromatic en mai d'autres tipes de ligams. Per exemple lo benzèn.
Los idrocarburs extraches dirèctament de formacions geologicas en estat liquid pòrtan lo nom de petròli, e los que se tròban en estat gasós forman lo gas natural.
Los idrocarburs constituisson una activitat economica de primièra importància, pr'amor que forman los principals combustibles fossils (petròli e gas natural), aital coma tota mena de plastics, ceras e lubrificants.


text:
Era mèu europèa ei ua des mèus mes contaminades dera planeta. Un recent estudi scientific a podut confirmar qu’era utilización de neonicotinoïdes – un pesticida – ei abituau ena mèu de tota era planeta. Totun, e maugrat qu’era mèu nòrd-americana ei ua des qu’a mes preséncia d’aguest pesticida, era mèu europèa encara n’a mes: 10 nanograms/gram.
Er estudi ei pro alarmant. S’a podut confirmar qu’era majoritat de mèu de tota era planeta a pesticides – tres de quate casi – . Damb açò demòre clar qu’es abelhes tòrnen es productes quimics ara mèu que dempús serà consumida pes umans.
Era alèrta siguec donada pera revista Science hè ua setmana. Era preséncia de pesticides neonicotinoïdes ena mèu ère present en mèu d’abelhes de toti es continents.
Eth prumèr estudi de mèu globau
Aguest qu’ei eth prumèr estudi dera mèu a nivèu globau e a demostrat qu’era populación d’abelhes ei fòrça expausada ara utilizacion de pesticides pes umans. Tres de quate exemples enviadi entà har er estudi confirmaven qu’èra mèu avie uns nivèus pro nauts de cinc des neonicotinoïdes mes abituaus ena agricultura umana.
“Siguec ua suspresa entà nosati – çò diguec un des caps der estudi, Edward Mitchell, biològ dera Universitat de Neuchatel, en Soïssa-. Es pesticides detectadi son utilizats en diferenti climats e tipes d’agricultura ena planeta mès era preséncia de pesticides quimics ena mèu qu’avèm recebut de toti es luòcs deth mon ei confirmada (tanben en es isles mes alunhades e qu’an pauca agricultura). Un hèt alarmant.
Segontes Amor Zayed, biològ dera Universitat de York, en Toronto, non se pensave qu’era utilizacion de neonicotinoïdes ère un problèma mes que locau. Totun, era publicacion d’aguest estudi scientific a desvolopat encara mes aguest problèma, que cau solucionar ja.
Entà hèr aguest estudi, Mitchell e era sua còla arreceberen 198 exemples de mèu de toti es païsi dera planeta. Era preséncia de pesticides siguec confirmada en es ¾ des exemples maugrat que i a variacions regionaus: Oceania a enquia 10 nanograms de Tiaclopride (un aute neonicotinoïde) per gram de mèu e Asia prèp d’un 75% d’Acetamipride o 10 nanograms/gram. Totun, qu’era preséncia de Tiaclopride en Euròpa ei ua des mes nautes dera planeta (prèp d’un 75% o mes de 10 nanograms/gram de mèu).
Es neonicotinoïdes son un tipe de pesticidas que comencèc d’èster utilizat pes umans pendent es annades 1990 pr’amor qu’atacave eth sistèma nerviós des insectes mès que non ère dolent entàs umans. Çò que non se sabie alavetz ère que tanben afectarie es abelhes. Aué i an divèrsi estudi que situen aguesti tipe de pesticides coma era causa mes grana dera deth declin d’insectes (entre es quaus es abelhes) polinizadori. Es contraris ad aguesta teoria parlen dera pèrda d’abitat e infeccions parasitaries coma causa d’açò. Mès aguest nòu estudi demostrarie qu’es abelhes an recuelhut e fòrça es neonicotinoïdes e qu’aguesti son encara presents ena mèu que hèn.
Atau, era sua preséncia ei confirmada en toti es continents (86% en America del Nòrd e solament un 57% en America del Sud). Mès mes dera meitat dera mèu avie un o mes d’un tipe de pesticida. Peth moment, totun, es nivèus trapadi son dejós des nivèus consideradi toxics pes umans.
Ath delà, e segontes eth tipe de mèu, ua des espècies mes afectades serie era abelha de mèu europèa (Apris mellifera), que siguec utilizada en tota era planeta entà pollinizar es flors. D’autes espècies natives tanben son exposades as neonicotinoïdes e segontes eth neuroetològ d’insectes dera Universitat de Newcasttle, Geraldine Wright, o son fòrça pr’amor que n’i a mens e era contaminacion entara tota era colonia ei atau mes rapida.
Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
Golinhac
Golinhac[1][2][3] es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Fondacion de las romains sus una via de passatge (Estrade), vilatge dempuèi lo Sègle XI amb originas del temps carolingien, #èsser lo luòc d'una viguerie. La glèisa pré-romane amb annèxas gotiques servissiá coma glèisa fortificada fins a Modèl:La s-.
- Fondation des romains sur une voie de passage (Estrade), village dès le Sègle XI avec des origines du temps carolingien, fut le site d'une viguerie. La glèisa pré-romane avec des annexes gotiques servait comme église fortifiée jusqu'au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Entraygues, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1995
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Acabi de legir l’article de Sud-Ouest a prepaus de la patz de las armas d’ETA ; sembla que la patz passiona mai a Bordèu qu’a Tolosa, la DDM prepausa èla la guèrra lingüistica dins sas colomnas… Vos espantarà quora lo legitimisme fabrica Tolosa ? Legitimisme per un Estat violent e militarista francés.
Es que cal damorar mut ? Es que cal pas sempre demandar la patz entre los pòbles ? Es que cal dire que los Estats fabrícan tanben la violéncia, zo vesèm ambe una certana partidocràcia estanisiana, aont los conservadors fabrícan la violéncia, mas pas sonque ailà.
Dins l’article de la DDM sobre los panèls de Vilanòva de Magalona ai sortit una volontat de creat afrontament lingüistic ; perqué parlar de «guèrra» dins lo títol ? quí vòl far jogar a las manifestacion un combat identitari alara que justament los diches nacionalistas provincialistas maurrasians identitaris i èran pas … Quí jòga ambe lo fuòc ? Quí vòl instrumentalizar o guidar un occitanisme cap a la violéncia ?
E la responsa de País Nòstre me sembla de plan multiplicar per far saber ont es lo costat patz dins las volontats de desvolopar los emplecs de las lengas. Sul comunicat, jamai publicat per la DDM, podrèm veire la question de l’origina de la «guèrra» o de la fabricacion de la guèrra, e de la vision de patz dels occitanismes, coma se, per la redaccion de la DDM, imposar lo francés unic èra una dimension de patz pel territòri del Midi… una vision chevènementista de las causas, segur.
Puèi arriba l’article de Sud-Ouest sobre la «patz de las armas» d’ETA, lo mot permanent es aital plaçat perqué ETA faguèt aiçò mantunes còps ; la «patz de las armas» es estat lo títol dels jornals e sites Internet catalan.
Al Sud-Oèst de París l’afar farà pas de bruch dins las redaccions parisencas, al Sud-Oèst de París, al Sud de Bordèu o Vitòria, al Sud de Tolosa o a Pampluna, se pensa que una minoritat pensa per la majoritat, agís per la majoritat (fabricada pel nacionalisme d’expansion parisenca o del pòst-franquisme per Espanha madrilenca e reiala), tal CACAO33 sobre los comentaris de Sud-Ouest, lo jornal del quai de Queyries, que las placas en occitan s’i espèran… coma abans 1450, abans l’arribada dels Francs en tèrra democratica d’Aquitània, per i installar lo sistèma francs e antidemocratic, potentat de las armas militaras asetat dins lo centralisme administratiu e armat. Car a Bordèu lo dreit comunal, los jurats e lor parlament (aquel que gerís lo sòld o budgecte personal del Duc e del compte del Ducat d’Aquitània, separats e clars que son faits per la patz e la guèrra), existís bravament abans Tolosa (1109). E serà pas la sola ciutat occitana que podrà mostrar a París la via democratica, tal l’a poscut escriure –en francés per s’adreiçar a la bona populacion concernida per l’aver pas en mans- Montaigne, Montesquieu o La Boétie, mai tanben Pierre Bayle.
@ l'atencion dels CACAO33
«L'évocation de la "grande majorité" ou de l'"immense majorité" suffirait alors à donner corps à l'affirmation des droits du nombre face à la volonté clairement particulière de régimes despotiques ou aristocratiques.» pagina 10
«Légitimité démocratique / impartialité, réflexivité, proximité» Pierre Rosanvallon, editat en 2008.
La democracia tal que la republica francesa la vòl es la dictatura de la majoritat, orquestrada per una parditocràcia parisenca o madrilenca (qu'es un reialme). Se cal pausar la territorialitat de las definicions d'un sondatge e tanben de l'espaci sobre que se fabrica una democracia, lo costat votacion, senon avèm una majoritat qu'impausa a la majoritat, dins la resulta electorala coma dins la resulta del sondatge.
Quora se parla basco o occitan, i a pas de democracia francesa, se escotam un Jean-Pierre Chevènement sobre France Culture aqueste maitin, perqué ? Per la "grandeur de la France" ... Quora entendi aquò, soi donc pas francés.
E alara pòdi entendre ETA.
Mas al endreit qu'entendi pas ETA, es que la via pacifica es estada presa pels Catalans dempuèi 1973, e vesèm que l'independentisme a un autre resson, una autra possibilitat d'aver un Estat novèl dins l'Euròpa occidentala ; aquò vòl pas dire que zo seràn del jorn a l'endeman... car èstre independent se fabrica pus per la violéncia, mas per l'argumentacion cap al pòble concernit, cap a la nacion concernida.
Aquí n’ai acabat ambe la dictatura planvesenta, tal que la pensa Alexandre Adler sobrer France Culture, la dictatura planvesenta francesa e republicana, laïca e gratuïta que pensa que la francizacion èra per una alfabetizacion. Son amic Jean-Pierre Chevènement podrà pas dire o escriure lo contrari… Lo bonapartisme es encara lo problèma europèu, en Espanha e en França.
Mas vos vòli informar tanben de la violéncia dels partits, los que son al poder de temps en temps, e que clarament vòlon pas que los pòbles lors faguèssen mancar per las eleccions venentas. Aquesta violéncia s’es tradusit per un eveniment recent al E.U.A.N. :
Car la violéncia dels Estats es jamai questionada pels Tribunaux Administratifs franchimands, a Montpelhièr o endacòm mai. E lo pès politic dels partits de govèrn dels Estats centralistas ne fa usança tanben, los militants ne son sovent lo braç armat sense zo saber, e alara las eleccions un pantonim de papièrs perduts.
Dins aquel contèxte lo libre qu’acaba de sortir L’Harmattan es esssencial per desvolopar una sapiença sobre las elitas parisencas e los afidats en Occitània, vòli parlar del libre d’Alem Surre-Garcia, «La Théocratie républicaine», atanplan de conselhar que lo libre de Pierre Rosanvallon.
Podèm tanben descriure la violéncia d’Estat (sul teatre occitan, suls individús al vielhum per poder o pas morir dignament, o dins las familhas per poder pas causir la lenga dins l’escòla, per exemples) de faiçon umoristica, ambe una istòria còrsa (sortida del setmanièr Enbata, indispensable setmanari) :
Sahel tèrra de violéncia, mas per quí ?
L'actualitat a çaquelà ajustat un paragrafe suplementari al bilhet de uèi.
Al-Qaïda al Maghreb, es un novèl nom del GSPC, qu'èra el-tanben lo novèl nom del GIA. Quí manipula quí ; los servicis secrets franceses serián ges informats o malinformats, zo cal creire ! Los servicis secrets argerians serián ges informats, o ges informats per França … ne dobti.
Tot çò que fait AQMI (Al-Qaïda al Maghreb Islamic) es per consequéncia estranjament benlèu manipulat per l'Estat francés; alara, es bon de se questionar sobre la mesa en scèna de grand spectacle de terrorisme al Sahel que deuriá aprofieichar a Sarkozy e al sistèma violent l’«État français», es talament simpla d’ajudar al militarisme en França e a l’expression de son nacional-expansionisme republican o autre.
Se cal pausar questions tanben de las colors de la balas qu'an matat totes los victimes, ciutadans franceses o sordats sul terrenh ; caldrà una enquèsta independenta, zo cal pas demandar ni als deputats, ni als mèdias parisencs. Quí zo pausa ? Quí gausa dobtar del senariò prepausar dins los mèdias planvesents, coma la dictatura de l'Alexandre Adler, que deuriá pas tardar a cronicar per assegurar son sosten a l'armada francesa als politicians franceses que ne fan lo sosten uèlhs-clucs.
Una de las tòcas es de crear «l’union sacrée», per la «grandeur de la France», tal per totas las guèrras imperialistas, sobre las frontièras dichas naturalas per son administracion bonaparstista: tots plegats darrièr lo Sarko del jorn ? De la dreita a l'esquèrra, la solidaritat nacionalista es clara. Jean-Pierre Chevènement l'afirmava aqueste maitin. E i aurà mantunas redaccions tolzanas per acompanhar ? Òc.
Una autra tòca es benlèu de justificar una guèrra de mercat de l'Estat francés, lo colonialisme èra bastit per ajudar las entrepresas de las elitas francesas de panar las resorgas en Africa, tot mejan èra bon, tot aiçò seriá per assumir lo son ròtle de mercat-Estat-nacion pel compte d'AREVA e aital sortir la China del mercat african, e jogar un ròtle que los E.U.A.N. Pòdon pas jogar pertot, aital pensa los libertaris franceses : aquí. Mas aquí tanben, vist que cap tèxte dels parisencs es estat legit per donar un eventual comunicat d’AREVA a prepaus del tèma… Dobti qu’i aguèsse pas de ligam.
L'espectacle de terrorisme de l’AQMI aprofièicha, per dobte generalizat, donc a l'imperialisme francés, Sarkozy uèi ; perqué l'esquèrra francesa que se vòl nacional-ciutadana jòga amb aiçò ? Per agradar al sistèma militarista francés ? A la violéncia de l'Estat... ontologica.
Çaquelà cal donar d'exemple d'Estats que fan pas de la violéncia una esséncia per la sobrevida de l'Estat, vesèm la republica federala alemanda, tant criticada per Jean-Pierre Chevènement (un Estat militarista podrà desvolopar una ideologia que serà forçadament contra lo sistèma de patz bastit pels Alemands), o lo reialme neerlandés.


text:
1943
Aquesta pagina concernís l'an 1943 del calendièr gregorian.
Somari
EvenimentsModificar
OccitàniaModificar
FrançaModificar
EuròpaModificar
AlemanhaModificar
Après tres ans de victòria, lo IIIen Reich comencèt d'enregistrar de desfachas grèvas sus totei lei frònts. D'efèct, a l'Èst, lei tropas enceucladas a Stalingrad (→ 1942) foguèt destruchas per lei Sovietics après una ofensiva ivernenca que durèt dau 10 de genier au 2 de febrier. Lei subrevivents capitulèron e la Wehrmacht subiguèt sa segonda desfacha vertadiera de la guèrra après aquela de Moscòu (→ 1941). Après aquela desfacha qu'aviá entraïnat la pèrda de 850 000 òmes per l'Axe, leis Alemands abandonèron una partida de sei conquistas de l'annada precedentas mai capitèron de se restablir sus sei posicions de la prima de 1942.
En julhet, assaièron de tornar prendre l'iniciativa per atacar e destrurre lei tropas sovieticas dins la region de Kursk. Pasmens, l'Armada Roja i aviá preparat de defensas fòrça importanta e l'ofensiva s'acabèt per una revirada saunosa. L'armada alemanda i perdiguèt 250 000 òmes e 1 300 carris e blindats pesucs (còntra 860 000 e 6 000 veïculs per lei Sovietics). Pasmens, lo potenciau industriau e uman sovietic permetèt de remplaçar aquelei pèrdas pus rapidament e leis Alemands foguèron d'ara endavant sus la defensiva.
Aquò laissèt a l'Armada Roja d'organizar una ofensiva d'amplor en direccion de Karkòv, de Briansk e de Smolensk. Maugrat una resisténcia acarnada lòng de Dnièpre, lei fòrças de l'Axe foguèron durament batuts e perdiguèron entre 400 000 e 1 000 000 d'òmes. Intrant tornar en Ucraïna, lei soudats sovietics prenguèron Kyiv lo 5 de novembre. Una violenta còntra-ofensiva vèrs Jitomir permetèt ais Alemands d'arrestar aquela avançada. Dins aquò, lei Sovietics avián pron de fòrças per començar una novèla ataca a partir de la fin de decembre en direccion dei Carpats (→ 1944).
Sus leis autrei frònts, la situacion èra pas melhora :
- a l'entorn de Leningrad, lei Sovietics capitèron de restablir una liason terrèstra ambé la vila après una ofensiva en genier. Pasmens, leis Alemands capitèron de rebutar d'autreis atacas en febrier e d'abriu e l'avitalhament de la ciutat èra donc totjorn malaisat.
- en Africa, la retirada deis Italians e deis Alemands contunièt en direccion de Tunisia ont Erwin Rommel capitèt de restablir de linhas defensivas. En febrier-març, leis Alemands utilizèron aquela basa per menar una còntra-ofensiva. Susprés, leis Aliats deguèron esperar lo 6 de març per tornar prendre l'iniciativa. Pasmens, a partir d'aquela data, rompèron pauc a pauc lei defensas italogermanas e lei tropas de l'Axe en Africa capitulèron lo 13 de mai (250 000 presoniers).
- après la desfacha en Tunisia, l'Axe foguèt atacat en Sicília onte leis Aliats desbarquèron lo 10 de julhet. La populacion de l'illa sostenguèt leis Aliats e leis Italians abandonèron lo regime faissista. Benito Mussolini foguèt reversat lo 25 de julhet e Itàlia abandonèt la guèrra lo 8 de setembre, cinc jorns après un desbarcament aliat dins lo sud dau país. Pasmens, la Wehmarcht capitèt d'ocupar la màger part de la peninsula ont aprofichèt lo relèu montanhós per establir una tiera de linhas de defensa ben fortficadas.
- dins l'Ocean Atlantic, la generalizacion deis armas antisosmarinas (bombardiers embarcats, radars...) permetèron ais Aliats de prendre definitivament l'avantatge dins lo corrent de la premiera mitat de l'annada. En particular, lo 24 de mai, 43 sosmarins alemands foguèron destruchs. A la fin de l'annada, una temptativa per atacar lei naviris aliats avitalhant l'URSS s'acabèt amb una desfacha a la batalha dau Cap Nòrd.
- en Iogoslavia, la lucha contunièt còntra lei partisans renfòrçats per la sasida d'armas italianas après la capitulacion d'Itàlia en setembre. Dins certaneis endrechs, de soudats italians jonhèron tanben la resisténcia. D'un biais generau, leis operacions foguèron saunosas, ambé de represalhas importantas còntra la populacion civila, mai afebliguèron gaire la Resisténcia Iogoslava.
Regardant la politica racista e antisemita deis Alemands, leis operacions de l'annada se concentrèron sus l'eliminacion dei comunautats josievas de Polonha (mai de tres milions de personas avans la guèrra) e dei Gitans alemands. En despiech de l'insureccion dau guèto de Varsòvia (19 d'abriu - 16 de mai), l'operacion se debanèt sensa dificultat majora e èra quasi acabada a la fin de l'annada. Per de rasons mau conegudas, leis operacions còntra lei Gitans alemands foguèron finalament limitadas ai gitans nomadas per Heinrich Himmler[1].
IogoslaviaModificar
En Iogoslavia, lei partisans de Tito foguèron renfòrçats per la capitulacion italiana de setembre que li permetèt d'obtenir una gròssa quantitat d'armas — e de còps de volontaris italians – per perseguir lo combat. Ansin, poguèron resistir ais ofensivas alemandas e croatas. Pasmens, coma l'annada precedenta, aquelei combats entraïnèron la mòrt de desenaus de miliers de civius, principalament en causa dei represalhas dei fòrças de l'Axe.
Politicament, lei comunistas renforcèron son poder ambé la formacion d'un govèrn provisòri a Jajce. Amb una armada de 100 000 òmes, avián lo contraròtle d'un territòri d'aperaquí 100 000 km². Après la conferéncia de Teheran, venguèron lei beneficiaris exclusius de l'ajuda aliada e marginalizèron rapidament la resisténcia realista (que jonhèt en partida l'Axe).
ItàliaModificar
Au començament de l'annada, lei tropas italianas participèron a la defensa de Tunisia onte assaièron d'establir un reduch defensiu ambé leis Alemands de l’AfrikaKorps. Pasmens, après quauquei succès iniciaus en febrier-març, lei defensors foguèron rapidament batuts per leis Aliats pus nombrós. Aperaquí 250 000 òmes capitulèron lo 13 de mai au Cap Bòn. Puei, lo 10 de julhet, leis Aliats desbarquèron en Sicília onte foguèron ben acuelhit per leis abitants. Aquò entraïnèt una grèva crisi politica que s'acabèt per la destitucion de Benito Mussolini.
Pasmens, lo remplaçament dau Duce per lo generau Pietro Badoglio permetèt pas de redreiçar la situacion italiana. Lo 3 de setembre, de desbarcaments aliats aguèron ansin luòc dins lo sud de la peninsula e Itàlia capitulèt lo 8. Pasmens, d'esitacions a prepaus de l'atitud de tenir permetèron pas a l'armada italiana de jonher lo camp aliat. Leis Alemands aprofichèron donc la situacion per ocupar la màger part de la peninsula e i establir de linhas defensivas ben fortficadas. Ansin, après la liberacion de Nàpols per una insureccion populara (27-30 d'octòbre), la Wehrmacht aviá totjorn lo contraròtle dau nòrd e dau centre d'Itàlia.
En parallèl, un comandò alemand capitèt de liberar Mussolini (29 de setembre) que proclamèt un estat fantòche dich Republica de Salo dins lo nòrd dau país entraïnant una guèrra civila e faissistas e antifaissistas. Enfin, la capitulacion italiana aguèt per consequéncia d'entraïnar lo chaple de plusors miliers de soudats italians, principalament en Grècia, que refusèron de donar seis armas ais Alemands.
Reiaume UnitModificar
Perseguida dau redreiçament militar començat après la segonda batalha d'El Alamein e la resisténcia en Birmania sus totei lei frònts (→ 1942). En Africa, lei tropas britanicas vengudas de Magrèb e d'Egipte participèron a l'ataca de Tunisia. Lo 6 de març, arrestèron lei còntra-ofensivas deis Italogermans, çò qu'entraïnèt la reduccion definitiva dei tropas de l'Axe sus lo continent african e la capitulacion de 250 000 òmes lo 13 de mai. Après aqueu succès, leis Aliats, principalament lei Britanics, leis Estatsunidencs e lei Canadencs, desbarquèron en Sicília lo 10 de julhet. La resisténcia italiana s'afondrèt rapidament e Benito Mussolini foguèt reversat lo 25 de julhet. Pasmens, de tropas alemandas resistiguèron dins l'illa fins au mes d'aost. Lo 3 de setembre, d'unitats britanicas passèron l'Estrech de Messina. Puei, lei 8 e 9 dau meteis mes, de desbarcaments aguèron luòc dins lo sud de la peninsula entraïnant la capitulacion d'Itàlia tre lo 8. Dins aquò, leis Alemands aprofichèron la desintegracion de l'armada italiana per ocupar lo nòrd e lo centre d'Itàlia onte establiguèron plusors linhas defensivas ben establidas dins lei montanhas.
Dins l'Ocean Atlantic, la caça ai sosmarins italians e alemands comencèt de donar de resultats positius gràcias a la generalizacion dei pòrta-avions d'escòrta, dei radars e dei sonars. A partir dau mes de mai, lei rotas septentrinalas venguèron subretot perilhosas per leis Alemands que retirèron seis unitats vèrs lo sud. En mai d'aquò, a la fin de l'annada, lo combat navau dau Cap Nòrd, còntra una temptativa de la flòta de superficia alemanda d'atacar lei convòis a destinacion de l'URSS, s'acabèt amb una victòria clara dei naviris britanics.
Sus lo teatre asiatic, leis operacions foguèron pus limitadas car la prioritat èra donada ai tropas africanas e europèas. D'incursions aguèron luòc en Birmania per secutar lei tropas japonesas. Pasmens, lo problema principau foguèt aqueu d'una famina grèva que se debanèt en Bengala. Aperaquí dos milions de personas i trobèron la mòrt.
RomaniaModificar
Annada fòrça malaisada per Romania que son armada perdiguèt aperaquí 220 000 òmes dins la batalha de Stalingrad. En mai d'aquò, lo país comencèt d'èsser la buta de campanhas de bombardaments estrategicas aliadas. En particular, Ploieşti e sei rafinariás foguèron atacats mai d'un còp. Lo 1èr, plusors d'entre elei foguèron durament tocadas per lei bombas. Aquò encorajèt la formacion de movements de partisans comunistas que s'estructurèron a partir de junh. S'alièron ambé de partits païsans.
Union SovieticaModificar
Au començament de l'annada, perseguida de la batalha de Stalingrad onte la pòcha de resisténcia alemanda foguèt finalament anientada après una ofensiva saunosa (10 de genier - 2 de febrier). Premiera desfacha majora d'Alemanha, aquela batalha entraïnèt la pèrda d'aperaquí 850 000 soudats de l'Axe còntra 1 200 000 per lei Sovietics. Pasmens, lei Sovietics podián lei remplaçar pus aisament. Au contrari, leis Alemands comencèron d'aver de dificultats car seis aliats (Itàlia, Romania... etc.) remplacèron pas leis unitats perdudas dins la batalha e comencèron de retirar lei fòrças qu'avián subreviscut a la retirada vèrs l'oèst. La premiera mitat de l'annada foguèt donc un periòde d'equilibri sus lo frònt de l'Èst : lei Sovietics assaièron de destrurre leis Alemands en fugida mai foguèron suspres per una violenta còntra-ofensiva menada per Erich von Manstein dins la region de Karkòv.
Après aqueu succès, leis Alemands decidèron de liquidar lei fòrças sovieticas presentas dins la region de Kursk. Pasmens, lei Sovietics descurbiguèron aqueu projècte e i bastiguèron de defensas fòrça importantas (1 900 000 combatents e 6 000 carris e canons d'assaut). La batalha, menada per de tropas d'elèit de la Wehrmacht (790 000 soudats e 3 000 carris) aguèt luòc dau 4 de julhet au 23 d'aost. Per lo premier còp de la guèrra, l'Armada Roja resistiguèt a l'armada alemanda dins una region de plans favorables au desplaçament dei blindats. De mai, en despiech de pèrdas sevèras (860 000 òmes), capitèt de destrurre un grand nombre de divisions e de carris alemands. Aquò permetèt ai Sovietics de recuperar definitivament l'iniciativa estrategica e d'impausar son ritme ais operacions fins a la batalha de Berlin en mai de 1945.
Ansin, après sa victòria de Kursk, lei Sovietics ataquèron sus un frònt de 1 400 km en direccion de e Karkòv, de Briansk e de Smolensk. A la fin de setembre, comencèt la Batalha de Dniepr qu'es sovent considerada – ambé la batalha de Stalingrad – coma la pus granda e la pus saunosa batalha de l'Istòria. Lei Sovietics i perdiguèron aperaquí 1,2 milion d'òmes e l'Axe entre 400 000 e un milion. En despiech d'una violenta còntra-ofensiva alemanda dins lo sector de Jitomir, l'Armada Roja capitèt de passar lo fluvi dins lo corrent de novembre. Permetèt ai Sovietics de tornar intrar en Ucraïna e de liberar Kiev lo 5 de novembre. Puei, sensa laissar la possibilitat ais Alemands de bastir de defensas eficaças dins lo sector, l'armada sovietica tornèt atacar en direccion dei Carpatas (→ 1944).
En parallèl, sus lo frònt de Leningrad, lei Sovietics enregistrèron tanben quauquei succès. Entre lo 12 e lo 30 de genier, l'operacion Iskra permetèt de restablir un liame terrèstre ambé la vila. Aquò permetèt de melhorar l'avitalhament de la ciutat onte la populacion èra a morir dempuei 1941 (i aguèt un milion de mòrts dau fam sus la totalitat dau sètge). Pasmens, leis autrei temptativas per alunchar definitivament leis Alemands de la vila (batalha de de Krasny Bor e operacion Polyarnaya Zvezda) mau capitèron maugrat la pèrda de 270 000 òmes. A la fin de l'annada, un important materiau foguèt donc reünit dins la region per organizar una novèla ofensiva (→ 1944).
AmericaModificar
Estats Units d'AmericaModificar
Après lei succès enregistrats l'annada precedenta, leis Estats Units contunièron d'avançar en Euròpa, en Africa e en Asia. D'un biais curiós, lo poder politic contuniava d'esitar sus la prioritat de donar ai diferents frònts. Pasmens, la poissança industriala dau país permetiá largament d'organizar plusors ofensivas simultanèas còntra l'Axe.
En Africa e en Euròpa, leis Estatsunidencs, inicialament suspres en febrier per de còntra-ofensivas alemandas ben menadas a partir de Tunisia, capitèron de se tornar organizar. Ansin, a partir de març, participèron ambé lo rèsta deis Aliats a la reduccion de la pòcha italogermana d'Africa que capitulèt lo 13 de mai. Puei, lo 10 de julhet, aguèron un ròtle important dins lo desbarcament de Sicília qu'entraïnèt la casuda de Benito Mussolini lo 25 de julhet. Après la presa de l'illa en aost, leis Aliats desbarquèron dins lo sud d'Itàlia au començament de setembre entraïnant la capitulacion definitiva d'Itàlia. Pasmens, poguèron pas ocupar la totalitat de la peninsula avans leis Alemands e deguèron perseguir la lucha per liberar lo centre e lo nòrd.
Dins l'Ocean Atlantic, l'industria estatsunidenca foguèt capabla de provesir ais Aliats de pòrta-avions d'escòrta equipats de bombardiers, de radars modèrnes e de sonars. A partir dau mes de mai, la situacion dei sosmarins alemands venguèt fòrça malaisada (43 sosmarins destruchs lo 24 de mai) e leis Aliats prenguèron definitivament l'avantatge dins la batalha de l'Atlantic.
En Asia, la guèrra sosmarina èra largament a l'avantatge dei sosmarins estatunidencs que comencèron de menaçar l'avitalhament de l'archipèu. Pasmens, leis operacions principalas regardèron lo combat dins leis illas. Doas estrategicas s'i opausèron. Per lo generau McArthur, faliá destrurre lei fòrças japonesas principalas mentre que per l'amirau Chester Nimitz, èra solament necessari de conquistar de ponchs permetent d'organizar una ataca dirècta de Japon.
Lei dos plans foguèron aplicats d'un biais simultanèu. Ansin, dins leis Illas Salomon, leis Estatsunidencs ganhèron la dura batalha de Guadalcanal (7 d'aost de 1942 - 9 de febrier de 1943) e contunièron d'atacar leis autreis illas de la region. Pasmens, lo còst uman entraïnèt rapidament una reduccion deis ambicions e l'objectiu foguèt finalament unicament d'enceuclar la granda basa japonesa de Rabaul. En parallèl, lei tropas de Nimitz ataquèt l'atòl de Tarawa (21-23 de novembre) per i installar una basa aeriana. I trobèron una fòrta resisténcia : la garnison japonesa refusèt de se rendre e foguèt finalament anientada (4 700 mòrts sus 5 000 òmes).
AsiaModificar
ChinaModificar
Après una annada 1942 relativament suava lòng dau frònt chinés – au mens a respèct dei precedentas – 1943 veguèt una represa deis ofensivas japonesas. L'objectiu de l'armada imperiala èra de menaçar Chongqing qu'èra la capitala dei nacionalistas. Per aquò, ataquèron dins l'oèst de la província de Hubei (12 de mai - 3 de junh) e en direccion de Changde (2 de novembre - 2 de decembre). En despiech de pèrdas importantas (un totau de 110 000 òmes còntra 70 000), lei Chinés capitèron de resistir e d'arrestar la progression dei Japonés. Aquelei victòrias defensivas permetèron ai Chinés de crear de dificultats importantas a seis adversaris car aquò encoratjèt leis accions de guerilha. Ansin, l'armada nipona comencèt de preparar una novèla ofensiva per rompre d'un biais definitiu lei fòrças dau govèrn nacionalista.
JaponModificar
Après sei desfachas navalas de l'annada precedenta, Japon assaièt de perseguir son avançada en China, de perseguir seis operacions dins leis Illas Salomon (per menaçar lei liasons entre Austràlia e leis Estats Units d'America) e de bastir de defensas solidas dins seis autrei conquistas de l'Ocean Pacific e dau Sud-Èst Asiatic.
Sus lo continent, leis operacions principalas aguèron luòc en China Centrala onte l'armada nipona èra a assaiar de menaçar Chongqing qu'èra la capitala dei nacionalistas. Dau 12 de mai au 3 de junh, una premiera ofensiva ataquèt la partida orientala de la província de Hubei. Se turtèt a una viva resisténcia dei Chinés (que perdiguèron 60 000 còntra 30 000) e mau capitèt. Pasmens, aquela revirada arrestèt pas lei Japonés qu'organizèron una segonda ataca dins lo sector de la vila de Changde. La batalha durèt dau 2 de novembre au 20 de decembre e s'acabèt per una segonda desfacha japonesa entraïnant la pèrda de 40 000 soudats imperiaus (còntra 50 000 combatents chinés).
Dins leis Illas Salomon, lei combats principas se concentrèron a Guadalcanal onte leis Estatsunidencs avián desbarcat lo 7 d'aost de 1942. Après d'operacions fòrça duras dins lei seuvas pluvialas, lei fòrças japonesas deguèron recular. Pasmens – çò qu'anava venir la nòrma sus lo frònt dau Pacific – refusèron de capitular e se laissèron donc anientar. Ansin, a la fin de la batalha, 35 000 soudats nipons èran estats tuats sus un totau de 36 000 (un milier capitulèt e lo rèsta foguèt evacuat) còntra 7 000 per leis Aliats. Après aqueu succès, leis Estatsunidencs contunièron d'atacar dins leis Illas Salomon per isolar la granda basa de Rabaul e sei 100 000 òmes.
Pasmens, a l'iniciativa de l'amirau Chester Nimitz, comencèron d'avançar en direccion de l'archipèu japonés. Per aquò, ataquèron l'atòl de Tarawa qu'èra protegit per 5 000 òmes (mai solament 2 600, lo rèsta èra d'obriers). La batalha durèt tres jorns dau 21 au 23 de novembre e s'acabèt per l'anientament de la garnison que refusèt de capitular (4 700 tuats còntra un milier per leis asalhidors).
ArtsModificar
Sciéncias e tecnicasModificar
ArmamentModificar
Dins l'encastre de la Segonda Guèrra Mondiala e de la recèrca d'armaments novèus, de progrès importants foguèron realizats dins lo corrent de l'annada :
- premiera utilizacion dau carri mejan Panther per leis Alemands. Dotat d'un blindatge espés, d'un canon capable de destrurre la màger part dei veïculs de la Segonda Guèrra Mondiala e d'un motor li donant una velocitat importanta, es a l'origina dau concèpte de carri de batalha principau.
- premiera utilizacion de míssils anti-naviri per leis Alemands qu'aprefondiguèron la fregata leugiera HMS Egret (27 d'aost).
- desvolopament dei corvetas de classa Flower qu'es a l'origina dau concèpte modèrne de corveta que designa a l'ora d'ara un naviri d'escòrta pichon subretot destinat au combat lòng dau litorau e a la lucha còntra lei sosmarins.
InformaticaModificar
Dins l'encastre de la Segonda Guèrra Mondiala, leis engenhaires britanics realizèron lo premier calculator electronic binari dich Colossus. Èra destinat au deschifratge dei messatges alemands.
EconomiaModificar
NaissençasModificar
DecèssesModificar
Prèmi NobelModificar
- Prèmi Nobel de Fisica :
- Prèmi Nobel de Quimia :
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina :
- Prèmi Nobel de Literatura :
- Prèmi Nobel de la Patz :
- ↑ En causa deis originas fòrça ancianas dau pòble, lei gitans sedentaris foguèron belèu considerats per lei Nazis coma un pòble arian « contaminat » per lei Romanés. Dins totei lei cas, lo nombre de victimas foguèt important (entre 220 000 e 700 000 mòrts a la fin de la guèrra).


text:
“Rebremba, òme, qu’ès povàs, e qu’ath povàs retornaràs”, ditz eth caperan ena imposicion des cendres as crestians, segontes mane era liturgia d’aguest dia (dimèrcles passat) que da pas ath periòde quaremau, en tot adméter d’autes formules se voletz mès doces e amables (“convertís-te e cre en Evangèli”). Simbèu dera condicion finita umana e signe de peniténcia e conversion, i reverbèren es paraules paganes deth Memento mori (“rebremba qu’ès un òme e que moriràs”), pronunciada peth servent qu’anaue darrèr des generaus ena desfilada dera victòria pes carrèrs dera antiga Roma entà qu’esvitèssen era temptadora supèrbia e poguessen préner consciéncia dera limitacion comuna ara rèsta des mortaus. Com se der arren venguèssem e ar arren tornèssem, er uman pèrd era innocéncia quan descurbís era sua soletat mortau, era sua existéncia virada tota era de cap tara insauvabla mòrt. Contra cèrta idèa estienuda respècte d’un infantilisme acusat, era crestiana ei ua des vides mens ingènues e mès conscientes dera finitud, sense era quau, ei clar, non a lòc era esperança de resurreccion, un impossible que sonque un diu pòt aufertar. Mès, mentretant, se non te n’auies percebut, cau que rebrembes, ò praube, qu’ès povàs, e non un povàs quinsevolh, senon eth que deven frut dera passion dera vida que s’ahlame e consumís enquia que s’amòrte e pren dejà forma de cendre. Un cendre que, s’encara demorèsse bèth dubte, s’aplique damb eth signe mortau dera crotz. Eth povàs ei era unica certesa qu’auem dera contingéncia singulara, pr’amor qu’era certesa ei delimitacion, discerniment o finitud; totun, discernir ei separar ua causa dera auta, establir limit, coma eth que i a entre èster o non èster, identitat que s’establís (aguesta ei era esperança) sus un hons infinit, preontologic, d’a on gessèrem e i (re)tornaram coma povàs transcendent.
(DIARI SEGRE, 21 de hereuèr de 2015)


text:
29/06/2015
Mon jornal, per Sèrgi Lespinasse
« Mémé, mémé …mon jornal es arribat ? Òc plan pauròt ! Es aquí, l’ai gardat ! Mas avant de lo prendre te cal anar me cercar de pomas de tèrra e qualques pòrres per far la sopa. » Partiguèri sul pic e per un còp sens romegar. ! Aviái de petitas garras mas corrissián viste que me trigava de dubrir mon « corrièr » . Pomas de tèrra e pòrres pausats, prenguèri mon jornalet , me sietèri a la taula de la cosina e aquí comencèt lo plaser ! En primièr agachar la banda que portava mon nom, mon petit nom e mon adreça. Aquò èra la pròva que qu’èra MON jornal a ieu e qu’eisistissiái come estant una individualitat reconeguda. Puèi venguèt la lectura e la seguida de las aventuras de « Pat’apouf » , los juècs novèls qu’èran perpausats, lo camin dins lo labirent per ajudar la tortuga a anar manjar un pè d’ensalada, lo coloratge, las devinhòlas e tant e mai de causas autras. Trobavi mai de plaser dins la lectura de MON jornal que dins la d’un libre, mesma se aqueste darrièr portava fòrça imatges. Vesetz, un libre lo podetz legir quand voletz : lo matin, lo ser, dins la jornada ! Un jornal, quitament vòstre jornalet – mas aquò l’aprenguèri qualquas annadas mai tard- es coma una dròlla : se fai esperar !Pensi qu’aguèri bonastre de recebre un jornalet dins mas joinas annadas que encara uèi ai gardat aqueste gost per la lectura jornalitisca . Pertant, en prenent d’atge ai un desplaser prigond : lo de n’aver pas saput gardar los jornalets de ma joinessa !
Sérgi Lespinasse
Lo moton a uech pautas per Micheu Chapduelh
Arser era a culhir de las frambueisas. Quò ocupa los uelhs e las mans, mas quò laissa l’esperit liure.Me trapí entau a pensar a queu moton OGM que los jornaus ne’n an parlat. Un anheu crosat emb un pofre, si ai ben compres… Ah ! tu ne sais pas ce que c’est un pofre. Quo es verai que n’i a gaire en per aquí. Eh bien, c’est un poulpe, une pieuvre si tu préfères. Una bèstia tota molassa mas que a uech braç. Octopus octopus, qu’ils disent les savants. Après lo famós moton de cinc pautas, lo moton de uech pautas ! Quo es a queu moment que ai esversat ma caçairòla de frambueisas. Que voletz, una man per culhir lo fruch, una per levar los frambueisiers, una autra per tener la caçairòla… M’en mancava au mens una. Quo es un òme OGM que aurián degut far, los sabents. Un moton a pas besonh de uech pautas (Enquera que, uech gigòts…) mas io, auriá quauques braç de mai (e mai emb de las ventosas tot dau long), lor trobariá ben una utilitat : tener un paraplueja sens laschar lo guidon de la bicicleta, tener la selha de pintura e lo pinceu sens laschar l’eschala… Que d’avantatges ! Decepcion en rentrar : lo jornau parlava de medusa e pas de pofre. De que demorar… interdit.La nuech, ai raibat d’OGM. Coma las laitujas blondas son mai tendras que las brunas, lor avián conhat daus genes de blonda. Arribe dins lo vergier emb lo coteu per me’n copar una (As-tu bien compris que je parle de laitues ?) e la veiquí que me chanta : « Arrête, arrête, ne me touche pas ! » (aire conegut dins mon joune temps.)L’anheu, eu, era fluorescent coma una lutachambra (un ver luisant). Quo seriá plan comòde per se permenar de nuech.
Micheu Chapduelh
05/05/2015
Istòria de meitat per Micheu Chapduelh
La Catarina era vielha, reire granda-mair e sorda coma un topin. Res d’estonant a son atge. E de mai chichinhava. Los vielhs quo es entau : los uns chichinhan e d’autres minjan coma quatre. Los que minjan coma quatre son en generau mai sociables : los vesetz a tots los repas dau « troisième âge », per las estrenas de monsur lo mera, per los voiatges organizats. Ne’n mancan pas una. Los que chichinhan son totjorn a dire que tot lor fait mau, que pòden pus degerir, que an pus gost de res, que minjan e beven per que fau ben. O per vos far plaser a vos qu’avetz fait la cosina. Entre los dos, i a los que chichinhan en paraulas, mas pas davant la sieta. Quand los convidatz, disen que non, que quo es pus de lor atge, que quo lor ditz res. Mas quand son davant la sieta quo es diferent.
Mas tornem a la Catarina. Ela chichinhava per de bon. Refusava res, mas los bocins eran totjorn tròp beus. « La meitat, quò será ben pro… » disiá totjorn. E mai daus còps quand aviatz copat la porcion e que la serviatz, li tornava : « La meitat, quò será ben pro… »
Quo era talament sistematic que daus uns còps la frasa arribava en mesma temps que lo plat : « La meitat, quò será ben pro…
- E ben, disiá quauqu’un, as fam uei si te fau la meitat dau plat per tu tota sola ! » E ela – vos ai dich que era sorda – que li tornava : « Òc, la meitat. La meitat, quò será ben pro… »
Quo es entau qu’un jorn una de sas pitas-filha que veniá de se jaire d’una neneta la li portet presentar e la trobet a taula coma lo demorant de la familha. « Ò ! la genta neneta ! disset la Catarina.
- La voudriàs tener ? çò-ditz la jouna mair.
- Ò non, disset l’anciana, la meitat, quò será ben pro… »
Micheu Chapduelh
Chichinhar : chipoter – Se jaire d’una neneta : accoucher d’une petite fille.
03/05/2015
Festa dau tabalh, cronica per Jan-Peire Reidi
Dins una nhòrla de Jan Picatau de Sent-Barrancon, la Marieta Picatau escris a son filh : « Toutor nou non otan de travail qun chei peu n'anlevé la queu. Totaura, n’am (avem) autant de trabalh qu’un chen pòt ne’n levar la coá ». La quantitat de trabalh a la meitadariá se podiá comparar au nombre de còps que lo chin fasiá anar la coá de çai de lai. Maniera plasenta de dire, dins una linga plan saborosa, que quante la sason de las fauchas o de las meitivasons era ’ribada, faliá pas perdre de temps. Los òmes fauchavan enquera au dalh, e tot lo monde, las quitas femnas, mestivavan a la faucilha. Eugène Le Roy, au segle dietz-e-nòu, aviá plan rason d’estre esmalit de veire de las femnas gròssas de sieis mes se doblar per coijar las espijas d’a talh de las oras de temps. Faliá avacar a ’massar lo fen o lo blat quante l’auratge montava.
La gent fasian çò que sabian far e çò que podian far. Aimavan pas estre comandats. D’alhors, si quauqu’un voliá far lo regissor e donar daus òrdres, coma un vesin que ’pelavan lo Director, se fasiá mau veire. Trabalhavan tots sens se mainatjar. Degun esperava daus compliments o daus remerciaments, mas aurian pas pogut sufrir los repròches. Per las escodasons, los òmes chausissian lo trabalh que lur anava lo mielhs : los jòunes dròlles sus lo plunhon, los òmes jòunes e fòrts aus sacs, los vielhs a la palha. Coma las ’belhas dins lo bornat, chascun fasiá sa part per enançar lo trabalh de tots ; degun disiá aus autres çò que faliá far, mas l’enser, lo blat era escodut.
Mai trobavam lo temps de colhonar ! Risiam, coma la Felicia Brolhet, daus vacanciers que portavan de las lunetas negras « per pas veire lo trabalh ». Z’auriam plan parcit de minjar de la pouvera tota la jornada defòra au solelh o dins la chalor de la granja, mas auriam jamai pensat z’eschivar o zo laissar. Lo descoratjament venguet pus tard, quante la gent pogueren pus viure de lur terra. Òm auriá dich que tot çò fasiam era dau trabalh. « Lo prumier trabalh » de ma granda-mair quand se levava l’enmatin, quo era de beure lo cafet ! Una charreta esversada, las vachas que avian traulhat lo blat, la tròia dins lo vargier, e la gent disian : « Quo es dau brave trabalh ! »
Eram plan loenh de ’quilhs estudiants dau mes de mai de 1968 que aneren dire aus obriers de las usinas : « Si voletz pas estre expleitats, trabalhatz jamai ! ». Se cresian fins, mas fugueren plan mau reçaubuts ! Los obriers cegetistas, que eran benleu contents de puescher se ’chaptar un frigò, una television e una automobila, comprenian gaire l’umor de ’quilhs filhs de borgès ! Aüei, d’autres jòunes disen : « Volem rien foutre al païs ». Dins ’queu titol de filme surtit en 2007, « rien foutre » remplaça « viure ». Quo es l’un o l’autre. Pas aisat de viure sens ren far. Trabalhar, quo es tròp dur, e raubar, quo es pas brave, coma ditz la chançon. Per chausir un biais de viure alternatiu, fau de l’imaginacion ; fau entreprener. Rien foutre, quo es dau trabalh ! Mai fau far daus sacrificis dins sa vita d’òme o de femna.
Chas nos m’an pas apres a aimar los fenhants e los maniganç, mas crànhe enquera mai los que voldrian « metre tot lo monde au trabalh », sens parlar de los paiar, naturalament. Quo es sovent daus retirats plan benaises, daus vielhs benleu esmalits de pus trabalhar, esmalits d’estre esmalits. Ilhs me fan paur. Pòde pas m’empaichar de pensar ad un exemple extreme, lo personatge de Chohòv (Solgenitsin) dins Una jornada d’Ivan Denissovitch. Los preisoniers –los forçats – trabalhen defòra, dins de las temperaturas de -20° o -30°. Quand son punits, son barrats dins un endrech ente fai mens freg, mas per Chohòv, la punicion, quo es de pas trabalhar.
Aüei, quo es la festa dau trabalh, coma disen, lo jorn que daus trabalhadors salariats marchen – o que marchavan – dins las grandas vilas per defendre lurs drechs e ne’n damandar d’autres. De la gent esmalits de perdre lur emplec, de pas estre respectats e d’estre paiats tres còps ren. Los que coneissen lo burnout, la maladiá de la competicion impausada, de la bona volontat mespresada e umiliada, an pus la fòrça d’estre esmalits. Son plan uros los que ganhen lur vita en fasent un trabalh utile e respectat, dins una bona ambiança, que pòden entreprener e que an mai de trabalh qu’un chin pòt ne’n levar la coá !
A Javerlhac, lo 1er de mai de 2015
Jan-Peire Reidi
01/04/2015
'Chabatz de chavar per Jan-Peire Reidi
Avetz-vautres vut ’quilhs paubres dròlles e ’quelas dròllas en chamiseta e en culòta corta, trempes de suor, que passen lurs vacanças a chavar e broitelar la terra en plena chalor sus quauque site arqueologic ? O ben acranats – mai un pauc cramats per lo solelh – dins un cròs carrat coma una fòssa, ‘trapats a boissar emb un pinceu quauque tròç de peira, un bocin d’òs o ben un test de vielh topin ? Quo es una ocupacion coma una autra. Ma defunta granda-mair auriá benleu pensat que vau mielhs far quò-’quí que de dire dau mau de sos vesins… Si li avian dich que quo era per aver un diplòma, auriá pas volgut los creire.
Parier coma l’estudiant cruvelaire de l’equipa dau Professor Brunet de Peitius. Michel Brunet es lo sabent que trobet lo crane de Tomai, un ominide vielh de set millions d’annadas, dins l’erm dau Chad. Semblava un miratge, ’queu « Blanc » sietat sus un sieti plejable que cruvelava lo sable dau Sahara per descubrir quauqua dent fossilizada de rosjaire disparegut dempuei la nuech dau temps. Los caravaniers ’restavan lurs chameus per li damandar si cherchava de l’aur, si ne’n tirava un bon pretz… Secodian la testa e tornavan partir…
Ne’n an fait daus desgasts los chavaires dau segle passat dins las baumas dau Perigòrd ! Quo era sovent daus amators que n’i coneissian ren, e que, daus còps, bolegavan o mabolhavan daus vestigis interessants. Trobavan daus ustilhs preistorics que, aura, son espansilhats loenh de lur contexte, dins daus museoms pertot dins lo monde. Una partida de l’istòria que porian contar s’es perduda. Coma l’istòria de las béstias sauvatjas barradas dins las gàbias daus zoòs.
D’un autre costat, quo es ilhs, ’quilhs descrubidors desviraires de sites arqueologics, que an drubit lo portau d’una sciença novela. E la gent dau país – benleu pas ma granda-mair – auviren parlar de l’òme Neandertal e de lo de Cròs-Manhon, de l’Aurinhacian e dau Magdalenian. E quitament, se’n cresian de la richessa archeologica dau despartament, subretot quand quo era de la gent coma ilhs que avian vut los prumiers ’quilhs tresaurs. De que començar de comprener l’estre uman autrament.
Lo prumier còp que veguí « Las Caus II », dissí pas, coma Picasso en surtent de la bauma vertadiera : « A la fin, ai trobat mon mestre ! » Mas totparier fuguí estabosit, pivelat, desvirat. ’Quilhs imatges de chavaus, de cervs, de vachas e de taureus laisseren pas mon imaginacion tranquilla sai pas quantben de temps. Podiá pas obludar la reproduccion de la « scena dau potz » au museom, ente òm veu un òme coijat d’eschina, lo biron quilhat, entre un bison que a lo ventre traucat e perd sos budeus, un rinoceròs, e ço que sembla un auseu sus un baston, benleu un propulsor. Daus imatges que òm cuja presque ne’n sasir lo sense, mas que eslampien coma un peisson que òm creu tener dins sas mans.
Aura que la bauma es barrada, quauquas personas me disen : « Ai ’gut la chança de veire las pinturas vertadieras ! ». De creire que l’autenticitat d’una chausa sufis per li donar de la valor ! Òm diriá que se’n carren d’aver estat, sens zo vuelher, daus besilhaires de tresaurs. La chança ? Que an-t-ilhs vut de mai que me ?
Ai apres que quauques site d’Egipte an estats estudiats emb de las sondas, sens ren tucar, sens ren ’bismar, coma fan quauques medecins per veire çò que se passa dins lo còrps daus malaudes. A l’Abric Pataud de Las Eisias, nos disseren que avian decidat de ‘restar de chavar e de zo laissar dins l’estat. Los arqueològues que vendran pus tard siran mielhs equipats que nautres. D’autres cherchadors fan ilhs-mesma de las experienças arqueologicas, talhen las peiras, fabriquen los ustilhs, eissàien de viure coma nòstres reires, per l’amor de comprener perque fasian entau e pas autrement. Fan una replica de la Bauma de Chauvet, mai una autra de Las Caus (Quau numero ?) per la gent coma nautres que veiran jamai l’originau. Lo cinema nos fai veire daus vestigis arqueologics, ne’n explica tots los detalhs. Parier per los animaus sauvatges que vesem mielhs que poriam jamai los veire dins la realitat. Pas la pena de vuelher a tota fòrça desrenjar las balenas e los daufins o ben bolegar de las roinas que duermen jos terra dempuei dau mila d’annadas. Es-quò pas mielhs entau ?
A Javerlhac, lo 29 de març de 2015
Jan-Peire Reidi


text:
Adishatz a tots ! Planvienuda suu site de la Chancada : lo punt de rendetz-vos estivenc tà seguir la purmèra passejada a chancas capvath Gasconha. A l’origina ? Que son quate amics de tostemps, chancaires dempuish bèra pausa, que’s desfidan de juntar Baiona a Bordèu… a chancas ! Qu’ac veiratz, la nosta tòca n’ei pas d’anar au mei viste o au mei brac, meilèu de préner lo temps de descobrir aqueth territòri e d’encontrar aus gascons que’u hèn viu. La Chancada que’s vòu ludica e amassaira, en tot valorar la cultura gascona occitana. A chancas, que pausam un espiar diferent suus paisatges. D’ua vila a l’auta, que teishem ligams en tot conectar los mejans d’expressions d’aquera cultura, enrasigada, uberta e creativa.
La passejada que’s debanarà enter lo 18 e lo 28 d’aost de 2014. En aténer, que podetz seguir la preparacion, l’actu deus amics e partenaris, e la pròg a viéner taus estancs de la Chancada de 2014.
Lèu-lèu !!


text:
15/04/2017
Los vilatges dau ranvers de Perigüers, per Joan-Lois Leveque
Jean-Louis Lévêque étudie l'origine des noms de lieux des alentours de Périgueux.
Aujourd'hui...
Las Masadas / Les Mazades
commune de Champcevinel
Coma quò se ditz ?
[laːmɒˈʐɒda] > « lamô-jôda »
Qué quò vòu dire ?
L’occitan masada, ici au pluriel avec un sens collectif, désigne l’ensemble des terres et dépendances relevant d’un mas, c’est-à-dire d’un domaine agricole d’une certaine importance. Ce domaine pourrait être celui de Puyroger, certaines archives médiévales rattachant souvent les Masades à cet ancien repaire noble.
Dans les textes anciens, le nom de ce village apparaît bien souvent sous sa forme ou sous sa phonétique occitanes, et n’a été complètement francisé qu’après la Révolution : Las Mazadas (1460), Las Masadas (1668), Lasmazadas (1673), Mosodas, las Mosoda (1756 et 1758), les Masades (1759), Las Mazadas (1791), Les Mazades (1828).
Jean-Louis Lévêque.
Raibe negre 43 per Gilbert Borgés
Piaus au mitan de l’eschina. Barba a la Bakounine. Sei a l’universitat. A Bordeu. Aprentit sociològue. La setmana, quò vai. La diumenchada, degun a Bordeu. Me’n tòrne chas nos.
Dissades. Ceu gris. Començament de l’aprep-miegjorn. Merchat ‘chabat. Sus lo trepador. Coma La Luna e Pinpon.
- Que fam ?
- Vam beure un cafe a l’Osteu de França ?
Los ‘reste.
- Esperatz enquera un pauc. Quò vai tornar començar…
Lo brave gendarma Guibòla avança sa fòrma de botelha de Perrier en sauticar d’un pés sus l’autre. Se ‘resta a trenta centimetres de me.
- Contròle d’identitat lo pialut, çò-ditz. Pòdes me presentar tos papiers ?
La Luna se quilha.
- … Mas li avetz desjá damandat sos papiers i a vint minutas...
- … E eimatin quand sei ‘ribat au merchat…
Lo brave gendarma Guibòla pausa la man sus la cròssa de son Manurhin.
- Podetz me presentar vòstres papiers aitot, tots dos ?
Quò es entau tots los dissades. Me sei pas enquera fach borar.
Gilbert Borgés
09:05 Publié dans Raibes negres e Istòrias minuta de Gilbert Borgés | Lien permanent | Commentaires (0)
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 7
Bien brave tot aquò, mas sabe pas si coneissetz los Ombradors, mas manca la pincaròla ente i a lo chasteu, las vinhas e lo vergier, pertot i a daus bòscs, nonmàs traucats per l’aleia que monta au chasteu dempuei la pita rota comunala. I a de que s’i escartar per de bon. I ‘viá nonmàs lo vielh Esteve, braconier e garda chaça, que coneissiá los sendareus, las dralhas, los cròs de tai e de renard, lo jai dau chabròu dins los mai de cent ectaras que fasián lo Grand Bòsc, lo Bòsc Negre, lo Bòsc Redond e lo bien nommat Bòsc d’Infern ente un lacaron sorne e prifond ocupava la sola esclarziera a tres quilometres a la ronda. Mas lo vielh era pus quí dempuei longtemps, justament disparegut a la sason daus botareus sens que son còrs siá estat jamai retrobat. Si un tipe mau intencionat se voliá escondre quí dedins, faudriá una armada per lo deslotjar. E eram nonmàs dos, nautres los sodards de la garda. E quo es entau que lo Sindicat daus Fai-Tot daus Ombradors, pòrta paraula Julian Vernhanegra, auset una revendicacion que faguet levar las cilias a Caüsac, pas tròp bituat aus movements sociaus. Si podriam nos far aidar per dau monde, ò, pas tròp, tres quatre goiats pas merfiè, quò seriá mai segur per tot lo monde, e la seguretat dau dròlle ne’n seriá bra’ment ‘melhorada. Mas voletz me roinar, desjà que me fatz minjar lo beure e lo sec, voletz chabar de me curar las pòchas, fenhants, avetz nonmàs vos remudar un pauc mai, quo era partit, la chançon sus lo paubre chastelan que tot lo monde ven ne’n curar lo topin, que vai leu li demorar nonmàs los uelhs per purar, que se veu desjà, biassa a l’espantla, laissar lo chasteu abasit a las rantelas e a las graulas començar de s’abolir peira per peira. La man apasimanta de Hofnagel se ven pausar sus son braç. Quo es fòu l’influènça que a queu tipe sus Gaëtan. Bon, avetz dau monde que coneissetz ? Si ne’n coneissem ! I a nonmàs credar a Bertrand l’esbratat de Bordeu, e per un una pita peça vendra coma sos amics Esteban, Wenceslas e l’ Afrós. Avem gardat talament de bons sovenirs de nòstra colaboracion e de nòstras rencontras au Oarzazate. Quo es vrai, e son pas chars…( de segre)
Joan Ganhaire
08:57 Publié dans Cultura e literatura en òc, Gaspard, novela per Joan Ganhaire | Lien permanent | Commentaires (0)
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan l'emission dau diumenc 16 d' abriu 2017 a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera concacrada a l'eveniment "Generacion Paratge" per los collegians occitanistes de Dordonha que se debanara los 4 e 5 de mai a la sala de las festas de La Coquilha.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
07/04/2017
Los vilatges dau ranvers de Perigüers, per Joan-Lois Leveque
Jean-Louis Lévêque étudie l'origine des noms de lieux des alentours de Périgueux
Trigonant / Trigonant
commune d’Antonne-et-Trigonant
Coma quò se ditz ?
[triguˈnãm] > « tri-gou-nãm »
Qué quò vòu dire ?
L’étymologie de Trigonant n’est pas certaine. Elle repose peut-être sur le latin trigonum (triangle), ou sur son équivalent celte °tre-kun-, désignant ainsi un domaine à trois côtés. Il est aussi possible d’évoquer une autre base celtique tre(v)- + kun-, avec le sens de « village de l’angle », peut-être en référence au coude que fait l’Isle en aval de la localité. De son côté, Bénédicte Fénié a proposé de s’appuyer sur le verbe occitan trigonar, dérivé fréquentatif de trigar (tarder, lambiner), dont le participe présent trigonant pris comme adjectif aurait pu être donné comme surnom avec le sens de « lambin, nonchalant », avant de devenir un toponyme de résidence.
Dès la fin du XIIe siècle, le nom de cette ancienne paroisse est attesté sous la mention Tregonam (1192) ; au cours du temps, on rencontre ensuite Trigonan (XIIIe), Tregonan (1365), Tregonant (1465), Trigounant (1538), Trigounam (XVIIe) et enfin Trigonant (à partir de la Révolution). Quelle que soit l’hypothèse étymologique privilégiée, la forme occitane moderne ne peut être que Trigonant, la finale -ant paraissant la seule à justifier la prononciation [ãm] ; il faut en effet considérer que dans les formes médiévales relevées, la lettre -t n’était pas écrite car elle ne se prononçait déjà plus, contrairement à la nasale -n (parfois graphiée -m).
Jean-Louis Lévêque
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 6
E a miegjorn quò fuguet una delagacion dau pitit personau que ‘net tustar doçament a la pòrta de la bela sala a minjar. Hofnagel manquet s’engoar emb sa pompira chauda. Maudisset segurament dins t-una lenga que comprenguerem pas queu fotrassot de jornalista que per se presar aviá revelat la clacheta dau goiat que aviá desja mancat un còp perdre la vita. Julia se botet a sanglutar e Caüsac suertet de son monde sonore per se boirar a la colera generala. Sol, lo dròlle se’n fotiá bra’ment e contunhava de s’esflacassar coma si de tot quò d’aqui ne’n aviá ren a far.
Fuguerem convidats au dessierv, que chasque còp que quò monta brun, d’un còp, comencem de venir interressants. E la tartra de pomas de Ròsa venguet lo centre d’un vertadier conselh de guerra. Los Ombradors fugueren d’un còp una ciutadela assietjada que ne’n faliá survelhar chasca pòrta, chasca fenestra, e cresetz me, dins quela basticòla, quò ne’n fai un pilòt, e compte pas los calustrons que donen sus los combles ente podriaz lotjar una armada sens que los sodards sián plunhats de tròp. Franciscò e io fuguerem envoiats en prumiera linha quo es a dire a survelhar lo parc e las entradas principalas dau chasteu. Ròsa trevariá los corredors dau prumier e Juliá passariá las nuechs en tot ben tot onor dins la chambra ente durmián desjà Gaspard e lo Professor. Gaëtan petonava de pas puescher aidar mas prometet, la nuech per lo mens, de se dautar los auvidors e de botar sas aurelhas que a mai finas qu’una sauvatgina au servici de la gaita comuna.
E la jornada ente lo dangier era benleu mens present, lo dròlle seriá tot parier privat de permenada e demorariá dins la bela sala de minjar a jugar aus cubes e a dessenhar coma lo professor. Quò seriá tanben l’ocasion de li far auvir un pauc mai de musica per ‘mor d’afinar son amor, sa detestacion o son indiferença devers los grands classics. Pareis que Caüsac e Hofnagel ne’n avián pas mau discutit e qu’una ideia, sabe pas la quala, lor era venguda.( de segre).
Joan Ganhaire


text:
14/12/2016
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau 18 de decembre 2016
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que l'emission dau diumenc 18 de decembre 2016 a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera consacrada a daus extrachs de films doblats en occitan per Conta'm, coma Lo hussard su lo teit, L’ors Paddington, Ernest e Celestina.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
07:45 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Dins un article pro estranh, Midi Libre escriu als ciutadans de la "Grande région" .... Es an aqueles jornalistas montpelherenc que los socialistas de Carole Delga an pagat un viatge a Tolosa, gràcia als ligams estreits entre lo director general del Conselh Regional (causit a Montpelhièr) e lo subvencionat centre de premsa de Montpelhièr.
E donc avèm aquel article qu'avètz aquí, sancièr :
Parlèm primièr de l'illustracion, Midi-Libre oblida la bandièra de Tolosa, la simbolica es pro gròssa, non ; car es plan aital, Tolosa es bona per pagar e PUNT.
L'«incompenedor» vist per Gérard Onesta, es un eufemisme ... car soi segur qu'a plan comprès la man-òbra PSf-PRG de sa majoritat. L'autre eufemisme es lo qualificatiu de «dangerós», tot aquò ajuda lo FN ; es vertat que la causa fonciona, vist que lo FN puja dins l'Erault e/o Gard, e/o Aude, e/o Pirinèus-Orientals, gràcia a la foscor socialista e lo pauc d'etica dels socialistas de Montpelhièr ; mas çò de grèu es que vist qu'es ara una granda region, aquel fenomèn s'espandirà a Tolosa, gràcia a la politica de mesprètz de Na Carole Delga e sos amics «socialistas» de Montpelhièr.
Remarcarèm tanben que lo Partit Occitan es pas conegut a Montpelhièr, redaccion de Midi Libre ; es una causida... E çaquelà lor pòdi mandar lo comunicat de premsa que faguèron.
Ara o sabèm Na Carole Delga a vendut Tolosa a Montpelhièr per assegurar una majoritat socialista al Conselh regional novèl ; e Tolosa, muda, paga. Senon las eleccions de decembre 2015 serián estadas perdudas, e lo FN seriá arribat al cap, coma en Provença.
Escriviái un bilhet sus la darrièra sasilha del Conselh Regional a Tolosa, genièr 2016, «Carole Delga "12 mois glissant"» ; i sèm. Podrèm notar que la democracia es abandonada a Tolosa, dempuèi la darrièra sasilha del Conselh Regional a Tolosa. Ara es lo temps de las manipulacions miègterranencas e de la fauta de clartat democractica, es Montpelhièr.
Se remarcarà per aquela sasilha la premsa de Montpelhièr a agut un transpòrt a 18 per venir a Tolosa, s'espèra encara la reciprocitat ; perqué Tolosa l'a pas agut ? Perqué fau gardar lo monopòl del servici de premsa de Montpelhièr, servici de premsa mestrejat per las subvencions socialistas e particularament lo secretari general de Montpelhièr qu'es passat ara a la «grande région», e segur que o val melhor dins son camp que contra.... per damorar al poder.
Se remarcarà que dins aquel article lo FN es pas mençonat alara qu'es la majoritat d'oposicion que favoriza lo socialisme de Montpelhièr en servar una actitud fosca pels debat del CR que damòran a Montpelhièr - donc avèm una granda majoritat dels elegits qu'an una assegurança de foscor en damorar a Montpelhièr, sobretot que l'executiu mestreja la cambra de premsa, pro plan subvencionada per aver informacion de "primièra man" e per escriure çò que l'executiu decidís, sul modèl d'un Ménard, modèl que lo FN vòl imposar pertot.
Serà donc pas doman que la democracia tornarà a Tolosa ... pel moment Montpelhièr manipula e Tolosa paga. E Perpinyà observa car l'an suportat tanben Montpelhièr e l'arrogança de la «tradicion Miègetranenca» de Montpelhièr, per pas dire de la màfia politica de Montpelhièr.
Encara un còp, Carole Delga gràcia a la Màfia politica de Montpelhièr ajuda lo jacobinisme en region tolzana. 2016 «12 meses lisent» ara es una assegurança politica. E es pas en donar lo monopòl de l'informacion a Midi Libre que la clartat democratica tornarà.
La democracia tornarà quand las sasilhas del Conselh Regional seràn pus JAMAI a Montpelhièr.


text:
RETOUR PAGE GROUPE
CHANTA LINGA assembla una dietzena de personas que se reünissen tots los quinze jorns per chantar ensemble en occitan. Lo grope fuguet creat a la fin de 2005. Se vòu un Obrador de Chant e pas una corala. Son daus amators, pas daus "professionaus". Lor repertòri es compausat de textes de tradicion orala emai de creacion contemporanea sus de las melodias pas forçadament d'origina occitana, mas emb de las paraulas totjorn occitanas (en majoritat lemosinas). Poden animar una pita velhada amicala e intima pendent mai d'una ora. Contacte : tel. 05 55 331048.
Calendrier et sorties du groupe cliquez : ICI
Les chants et vidéos du groupe
© 2014 Jean Delage