text:
Kollectif du Pois Chiche Masqué
Sector : Tradicional
Lenga : Bilingue Occitan-Français
Airal lingüistic : Provence
Originari del bacin mediterranèu, lo cese trapa sas rasigas dins l'Antiquitat. Lo nom latin d'aquela leguminosa es «cicer» (prononciat kiker) e Cicéron deviá son subrenom a la verruga en forma de cese qu’ avia sus son nas.
La legenda raconta que lo cese foguèt implantat dins nòstra region per los romans (los del Pont del Gard) e sa cultura coneguèt una vasta expansion sus aquel territòri.
La tradicion orala es un pauc romancejada e parla d'un Cireri Montarenum qu'auriá seria a l'origina de la creacion del vilatge de Montaren ont se debana la fèsta.
En s'apuèjan sus aquela tradicion, una joiosa banda d'allucats amassat dins un collectiu d'associacions a pres la decision de tornar botar aquela leguminosa en lutz per una fèsta de vilatge joiosa e desgansada.... la fèsta del cese» eira nascuda.
Aquela legitima consecracion e son folclòre ceseresca fan a l'ora d'ara partida del pichòt patrimòni immaterial del vilatge ont l'Occitània trapa tota sa placa.
Montaren foguèt alara reconeguda coma la capitala del cese e albèrga lo temps d'una dimenjada una fèsta que reünís concèrts, bals, paradas, espectacles e subretot lo musèu internacional del cese que Paris, New York e Pekin nos envejan.


c: text/html

text:
Marròc
Marròc (en arabi المغرب = Al Maghrib o Al Maghrib al Aqsa "l'extrèm Oèst") es un estat d'Africa del Nòrd. Es limitat per la mar Mediterranèa al nòrd e per l'ocean Atlantic a l'oèst. Confronta Argeria a l'èst. Al sud, l'estat de Marròc revendica, possedís de fach e estima coma una part de son territòri lo Sahara Occidental, malgrat de contestacions localas e internacionalas.
La capitala es Rabat.
Lo gentilici es marroquin -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria e Antiquitat
- 2.2 L'expansion aràbia e l'islamizacion
- 2.3 Lei dinastias berbèras
- 2.4 Marròc dau sègle XVI a 1912
- 2.5 Lo periòde dau protectorat
- 2.6 Marròc dempuei 1956
- 3 Economia
- 4 Cultura
- 5 Liames intèrnes
- 6 Ligams extèrnes
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lei vestigis pus ancians de preséncia umana sus lo territòri marroquin datan d'au mens 700 000 ans. Entre 120 000 e 40 000 av. JC, una cultura litica mosteriana dominèt la region. Foguèt remplaçada per una autra cultura litica, dicha Aterian, de 40 000 a 20 000 av. JC. Enfin, de 20 000 a 10 000 av. JC, predominèt l'Iberomaurusian. Aquelei culturas successivas veguèron un melhorament dei tecnicas de fabricacion d'otís.
Vèrs 9 000 av. JC, lei populacions iberomaurusianas foguèron expulsadas ò assimiladas per de populacions protoberbèras. Pauc a pauc, lo desvolopament de l'agricultura favorizèt la sedentarizacion. Ai sègles IX e VIII av. JC, lei Fenicians installèron de comptadors lòng dau litorau e introduguèron la cultura de la vinha e l'usatge dau fèrre dins la region[1]. A partir dau sègle VI av. JC, aquelei comptadors passèron sota l'influéncia de Cartage.
Au sègle III av. JC, lo territòri marroquin èra poblat de Moros au nòrd e de Gètuls, un pòble berbèr, au sud. Un reiaume de Mauretània se formèt dins la region e venguèt una poissança locala fins a una intervencion romana que lo vassalizèt a la fin dau sègle II av. JC. Puei, foguèt annexat a l'Empèri Roman en 40 ap. JC per Caligula (37-41). Dos ans pus tard, Claudi (41-54) l'organizèt en províncias romanas. La preséncia romana demorèt principalament concentrada dins lei regions maritimas e lei populacions dei montanhas demorèron autonòmas ò independentas. A partir dau sègle III, lo cristianisme se difusèt dins la region a cha pauc.
La preséncia romana resistiguèt pas au passatge dei Vandals en 429. Pasmens, durant lo rèine de Justinian (527-565), lo reviure de poissança de Constantinòple permetèt ai Bizantins de restablir la preséncia imperiala dins certanei vila portuàrias[2].
L'expansion aràbia e l'islamizacion[modificar | modificar la font]
Après una premiera incursion victoriosa en 647, leis Arabis acomencèron la conquista sistematica de Magrèb en 665. De 695 a 702, deguèron menar de combats durs còntra lei tribüs berbèras que foguèron pasmens pauc a pauc batudas. Deguèron tanben luchar còntra lei garnisons bizantinas installadas lòng dau litorau. Pasmens, en 698, la presa de Cartage privèt l'armada imperiala de sa basa principala dins la region e entraïnèt son retirament.
Lei caps berbèrs se convertiguèron relativament rapidament a l'islam. Pasmens, leis Arabis lei tractèron coma de pòbles somés, çò que causèt un maucontentament fòrça viu. Ansin, plusors tribüs adoptèron de formas « non oficialas » de l'islam coma lo kharidjisme. Fòrça rigorista e opausada ai discriminacions etnicas, aquela version de la religion musulmana encoratjèt mai d'una revòuta berbèra dins lo corrent dau sègle VIII. Aqueleis insureccions menacèron la dominacion aràbia mai foguèron finalament reprimidas.
Pasmens, aquò afebliguèt l'unitat politica aràbia en Magrèb e d'estats locaus se formèron dins la region tre la fin dau sègle VIII. En Marròc, tres estats apareguèron :
- au nòrd-oèst, se formèt una confederacion de tribüs berbèras, dicha Berghwata, en 740. Son fondator, Tarif al-Matghari, acomencèt la redaccion d'una version berbèra de l'Alcoran. Considerada coma una eresia per leis autrei musulmans, aquò foguèt la causa de mai d'una ataca còntra la confederacion. Pasmens, foguèt pas vencuda avans 1148.
- au sud, se formèt en 757-758 un autre reiaume berbèr centrat sus la vila de Sidjilmasa. Venguèt una poissança comerciala importanta gràcias a sa posicion estrategica lòng dei rets comerciaus saharians. Gardèt son independéncia fins a 1055 e son conquista per leis Almoravides.
- au nòrd, la dinastia aràbia deis Idrissidas capitèt de formar un reiaume qu'installèt sa capitala a Fès en 809. Sostenguda per de tribüs berbèras e per d'imigrants arabis originaris de Còrdoa e de Kairuan, adoptèt una politica expansionista. Pasmens, a la mòrt dau mulay Idriss II (791-828), son reiaume foguèt partejat entre sei diferents fius. Lo reaiume idrissida retrobèt jamai son unitat e la dinastia dispareguèt en 923.
Lei dinastias berbèras[modificar | modificar la font]
Leis Almoravides[modificar | modificar la font]
Leis Almoravides foguèron una dinastia berbèra que realizèt la premiera unificacion de Marròc. Foguèt fondada dins lo corrent deis annadas 1030 per Abdallah ibn Yasin (vèrs 1040-1059). Indignat per l'islam superficiau dei berbèrs deis oasis de sa region, desvolopèt un ensenhament malikita estricte e reüniguèt una armada importanta per restaurar la fe musulmana.
Inicialament basats dins lo nòrd de la Mauritània actuala, leis Almoravides ocupèron Sidjilmasa e Audaghost durant leis annadas 1050. Batuts per lei Berghwata en 1059[3], sometèron lo sud de Marròc onte fondèron un important camp militar a l'origina de la ciutat de Marraquèsh. Puei, conquistèron Fès en 1069 e agantèt la Mar Mediterranèa en 1083. Tres ans pus tard, passèron en Espanha ont infligiguèron una desfacha saunosa ai Castelhans a la batalha de Sagrajas. A la mòrt de l'emir Yusuf ibn Tashfin (1061-1106), lo domeni almoravide anava d'Al Andalús a la vau de Nigèr.
Lo declin acomencèt tre lo rèine de son fiu Ali ibn Yusuf (1106-1143). Sei tropas foguèron batudas per leis Aragonés e per lei Portugués. En Magrèb, la situacion militara s'agravèt tanben dins lei montanhas e Marraquèsh foguèt menaçada per leis Almohades. Enfin, l'agricultura declinèt ambé la disparicion dei grands tenements eissits de l'Antiquitat qu'asseguravan la prosperitat de l'economia maugrabina. Après la mòrt d'Ali ibn Yusuf, la dinastia almoravida conoguèt un periòde d'instabilitat e perdiguèt lo poder en 1147 au profiech deis Almohades[4]. L'armada dei venceires pilhèt Marraquèsh e tuèt la màger part de seis abitants.
Leis Almohades[modificar | modificar la font]
Leis Almohades foguèron una dinastia d'origina berbèra fondada per Ibn Tumart (vèrs 1121-1130) qu'aviá estudiat l'islam en Orient Mejan dins lo corrent deis annadas 1110. Fòrça poderós a la fin dau sègle XII, declinèron a partir deis annadas 1210 e dispareguèron pendent leis annadas 1270.
A l'origina de la dinastia, Ibn Tumart donava una gròssa importància a l'unicitat de Dieu e a la rigor morala. Pasmens, s'opausava au rigorisme malikita e foguèt proclamat mahdi per certanei tribüs berbèras. Establit a Tinmel en 1125 onte resistiguèt ais ofensivas almoravidas, prenguèt lo títol de califa cinc ans pus tard. Abd al-Mumin (1147-1163) capitèt de s'assegurar lo contraròtle d'Atlàs, de prendre Fès e Marraquèsh, de sometre lei Hammadides e d'arrestar leis invasions hilalianas[5]. Installèt sa capitala a Marraquèsh.
Durant lei rèines de sei successors, Abu Yaqub Yusuf (1163-1184), Abu Yusuf Yaqub al-Mansur (1184-1199) e Muhammad al-Nasir (1199-1214), leis Almohades capitèron de protegir lei regions centralas de son Califat. Dins aquò, sei possessions perifericas (Espanha e Magrèb Orientau) foguèron regularament menaçadas. En 1212, la batalha de Las Navas de Tolosa veguèt la destruccion de la màger part de l'armada almohada que perdiguèt lo contraròtle d'Al Andalús.
Aquela revirada majora entraïnèt un periòde d'instabilitat e de guèrras civilas entre leis eiretiers de Muhammad al-Nasir. A partir de 1229, lo Califat se fragmentèt : lei dinastias d'Argeria e de Tunisia retrobèron son independéncia. Darrier sobeiran poderós de la dinastia, Abu al-Hasan as-Said al-Mutadid (1242-1248) assaièt de reconquistar lo Magrèb Orientau mai foguèt tuat dins una emboscada. Après sa mòrt, lei Marinides destruguèron lei darrierei fòrças almohadas. Puei, prenguèron pauc a pauc lo contraròtle dei vilas fortificadas (Marraquèsh en 1269 e Tinmel en 1276) e remplacèron leis Almohades.
Lei Marinides[modificar | modificar la font]
Venceires deis Almohades, lei Marinides dominèron Marròc fins au sègle XV. Eissits d'una tribü berbèra nomada de Magrèb Occidentau, venguèron una poissança importanta dins la region après la destruccion de l'armada almohada en 1248. Son cap, Abu Yahya ibn Abd al-Haqq (1244-1258), prenguèt lo contraròtle de la region de Fès. Aquò permetèt a sei successors de conquistar pauc a pauc lo rèsta de Marròc : Sidjilmasa (1255), Marraquèsh (1269), Tànger (1273) e Tinmel (1276).
Lo rèine de Abu al-Hasan Ali ibn Othman (1331-1348) marquèt l'apogèu e lo començament dau declin de la dinastia. D'efèct, son projècte de conquistar la totalitat de Magrèb mau capitèt après una desfacha dins la region de Kairuan. Son fiu Abu Inan Faris (1348-1358) assaièt a son torn e menèt sensa succès campanha entre Tlemcen e Tunis. Après sa mòrt, lei Marinides foguèron obligats de se replegar en Marròc ont aguèron de dificultats per se mantenir. En 1465, una revòuta populara entraïnèt la fin de la dinastia. Sièis ans pus tard, leis Portugués — ja mèstres de Ceuta dempuei 1415 — aprofichèron lo caòs intèrne per ocupar Tànger.
Lei Wattassidas[modificar | modificar la font]
Lei Wattassidas dirigiguèron Marròc de 1472 a 1554. Eissits d'una branca segondària de la dinastia marinida, prenguèron lo poder en 1472 amb Abu Abd Allah al-Sheikh Muhammad ibn Yahya (1472-1504) que capitèt d'establir son autoritat a Fès. Pasmens, poguèt gaire estendre son poder dins lo rèsta dau país. Atacats per lei Portugués que conquistèron mai d'una vila litorala (Mazagan, Safi, Agadir... etc.) e per leis Espanhòus que prenguèron Melilla, sei successors reconoguèron la senhoriá — nominala — de l'Empèri Otoman per assaiar de trobar un sostèn poderós. Pasmens, aquò mau capitèt e lei Wattassidas foguèron pauc a pauc marginalizats avans d'èsser vencuts per lei Saditas.
Marròc dau sègle XVI a 1912[modificar | modificar la font]
Lei Saditas[modificar | modificar la font]
Lei Saditas son una dinastia d'origina aràbia establida au sègle XII dins d'oasis au sud d'Atlàs. Èran considerats coma de descendents de Maomet[6]. En 1511, plusors tribüs berbèrs li fisèron la direccion dau jihad còntra lei Portugués d'Agadir. Prenguèron pauc a pauc lo contraròtle dei vilas principalas de Marròc (Marraquèsh en 1525, Agadir en 1541, Fès en 1549... etc.). Après una guèrra còntra lei Marinides, sostenguts per leis Otomans, sometèron lo nòrd dau país. Enfin, anientèron l'armada portuguesa a la batalha dei Tres Rèis (1578).
Gràcias au butin d'aquelei campanhas, Ahmad al-Mansur (1578-1603) modernizèt lei fòrças armadas e creèt una administracion que demorèt en plaça fins au començament dau sègle XX. En 1591, ataquèt e destruguèt l'Empèri Songai per prendre lo contraròtle dau comèrci transsaharian. Ansin, durant son rèine, Marraquèsh venguèt un centre comerciau major.
En 1610, lo territòri sadita foguèt devesit entre dos reiaumes separats qu'èran centrats sus Fès e Marraquèsh. Aquò afebliguèt rapidament la dinastia que foguèt a son torn eliminada per d'insureccions de tribüs d'Atlàs. Foguèt remplaçada per la dinastia alauita, una dinastia aràbia installada au sègle XIII dins la region de Tafilalet, qu'eliminèt lo darrier sultan sadita en 1666.
Lo començament de la dinastia alauita[modificar | modificar la font]
Après la conquista de Fès, la dinastia alauita acabèt la conquista dau rèsta de Marròc. Au començament dau sègle XXI, es totjorn a la tèsta dau reiaume. L'acabament de la conquista foguèt l'òbra d'Ismail Ibn Sharif (1672-1727) que sometèt lo sud dau país dins lo corrent deis annadas 1680. Puei, fondèt una capitala novèla (Meknès), negocièt un acòrd de patz ambé la Regéncia d'Argier que permetèt de fixar la frontiera orientala de Marròc (1696) e creèt una armada d'esclaus negres sota son contraròtle.
A sa mòrt, lo país conoguèt un periòde de trèbols grèus. Lei rèis foguèron regularament reversats per de faccions militaras e l'armada negra qu'aviá fondat la poissança de la dinastia dispareguèt. L'òrdre foguèt restablit per Mohammed ben Abdallah (1748 e 1757-1790). Reconquistèt lo pòrt de Mazapan, totjorn tengut per Portugau, e favorizèt lo comèrci amb Euròpa a partir de Mogador. Pasmens, sa politica foguèt pas perseguida per sei successors e lo reiaume s'isolèt durant lo rèine de Mulay Slimane (1792-1822).
Marròc en fàcia dei poissanças imperialistas[modificar | modificar la font]
Durant lo sègle XIX, Marròc, afeblit per sa politica d'isolament, deguèt faciar leis ambicions dei poissanças colonialas europèas e acceptar de concessions mai e mai importantas. Aquò comencèt pendent lo rèine de Molay Abd al-Rahman ibn Hisham (1822-1859) qu'assaièt de desvolopar tornarmai lo comèrci marroquin e qu'instaurèt de monopòlis comerciaus. En 1856, aquò entraïnèt una reaccion britanica. Menaçat per Londres, Marròc deguèt demenir lei taxas sus lei produchs britanics e donar un privilègi d'extraterritorialitat ai subjèctes britanics. Rapidament, leis autrei poissanças europèas obtenguèron de drechs similars.
En mai d'aquò, Marròc foguèt desfach mai d'un còp per d'armadas europèas, çò qu'illustrava lo declin militar dau reaiume. Ansin, lei Francés ataquèron victoriosament Marròc que sosteniá la resisténcia argeriana. Puei, en 1859, après d'incursions de bedoïns còntra leis enclavas de Ceuta e de Melilla, Espanha ocupèt militarament Tetuan fins au pagament d'una importanta indemnitat.
Hassan Ièr (1873-1894) capitèt de jogar ambé lei rivalitats entre poissanças europèas per obtenir un respiech. Aquò li permetèt de reorganizar l'armada e d'amaisar lei trèbols recurrents que tocavan lei tribüs berbèras d'Atlàs. Per aquò, i favorizèt la creacion de grands domenis feodaus coma aqueu de Madani al-Glawi. Ansin, a respèct dau rèsta d'Africa, la colonizacion de Marròc foguèt relativament tardiva.
L'instauracion dau protectorat[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XX, la politica dau rèine de Hassan Ièr resistiguèt pas ai dificultats financieras de Marròc e ais acòrds de partiment francobritanic d'Africa. Ansin, entre 1906 e 1912, lo reiaume foguèt plaçat sota protectorat per França e Espanha.
D'efèct, a la fin dau sègle XIX e au començament dau sègle XX, lo Reiaume Unit concluguèt una tiera d'acòrds ambé França regardant la definicion dei possessions de cada país sus lo continent african. En 1904, Londres laissèt donc París agir a son agrat en Marròc (sota resèrva d'associar Madrid a sei projèctes). Maugrat lei protestacions d'Alemanha (conferéncia d'Algesiras en 1906), lei Francés prenguèron lo contraròtle deis administracions marroquinas e dei pòrts de l'Ocean Atlantic. Devesits, lei Marroquins mau capitèron de resistir e lo reversament dau Abdelaziz (1894-1908) per Abd al-Hafid (1908-1912) entraïnèt una guèrra civila que permetèt a París d'intervenir militarament dins leis afaires intèrnes dau país en despiech d'una segonda temptativa alemanda de s'entraversar dins lei plans francés (crisi d'Agadir en 1911)[7].
En 1912, França e Espanha trobèron un acòrd de partiment de Marròc. Aquò entraïnèt la creacion dau Protectorat Francés de Marròc en març e dau Protectorat Espanhòu de Marròc en novembre. La vila de Tànger e son relarg recebèt un estatut internacionau[8]. França obtenguèt la màger part dau territòri marroquin e Espanha recebèt solament doas faissas situadas au nòrd e au sud.
Lo periòde dau protectorat[modificar | modificar la font]
L'administracion coloniala[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau periòde coloniau, Marròc conoguèt tres tipes principaus d'administracion e de politica colonialas :
- entre Atlàs e l'ocean, lei Francés administrèron lo país d'un biais relativament dirècte e i encoratjèron l'investiment privat dins lei sectors de l'agricultura (aigatge) e dei minas. Ansin, la region conoguèt un desvolopament economic relativament important e fasiá partida deis endrechs pus prospèrs de l'Empèri Francés. Casablanca venguèt lo centre economic d'aquela region e assostava una populacion europèa d'aperaquí 150 000 personas au començament de la Segonda Guèrra Mondiala[9].
- dins lei regions montanhosas, lei Francés deguèron menar una lònga guèrra de pacificacion que durèt fins a 1934[10]. L'administracion coloniala foguèt donc indirècta. Lei Francés mantenguèron la societat tradicionala eissida dau sègle XIX e i laissèron de tropas. Lei captaus locaus e lei grands proprietaris, especialament lo Glaoui, pacha de Marraquèsh, foguèron donc largament associats au poder coloniau. Lei Berbèrs recebèron tanben de drechs especifics amb un sistèma judiciari pròpri, un ensenhament en francés[11] (e non en arabi) e un recrutament pus aisat au sen de l'armada coloniala.
- dins lo sector espanhòu, Madrid se preocupèt gaire dau desvolopament economic e aguèt tanben de dificultats per impausar son autoritat. Ansin, a l'independéncia, lo Marròc Espanhòu èra fòrça paure e economicament en retard.
La guèrra dau Rif[modificar | modificar la font]
Se la pacificacion de Marròc foguèt una pretzfach lònga e malaisada per França e Espanha, la Guèrra dau Rif (1921-1926) ne'n foguèt un episòdi particular en causa de l'intensitat dau conflicte. Foguèt entraïnat per una insureccion dei tribüs berbèras dau nòrd de Marròc. Organizats e dirigits per Abd El Krim, un captau instruit opausat qu'aviá unificat plusors tribüs dins la zòna espanhòla qu'èra demorada inocupada.
En 1921, mandèt un avertiment ais Espanhòus que declarava considerar coma un acte de guèrra l'installacion de tropas espanhòlas sus son territòri. La respònsa espanhòla foguèt de mandar una expedicion per lo sometre. Pasmens, aquela armada foguèt anientada a la batalha d'Anual dins lo corrent de julhet. La màger part dau Marròc Espanhòu passèt alora sota lo contraròtle deis insurgents que fondèron una republica confederala dei tribüs en 1923. Dins aquò, en 1924, ataquèron lo Marròc Francés, çò qu'entraïnèt una repòsta viva de París. Una armada dotada d'armaments modèrnes (artilhariá, avions, arma quimica... etc.) foguèt mandada e leis Espanhòus reprenguèron seis atacas. En 1925, una ataca generala francoespanhòla s'acabèt ambé l'afondrament de la Republica dau Rif e la rediccion d'Abd El Krim (exilat a la Reünion).
Alèrta importanta per l'òrdre coloniala, la Guèrra dau Rif causèt la mòrt de 18 000 Espanhòus, de 10 000 soudats francés, de 30 000 insurgents e d'un nombre mau conegut de civius (probablament entre 100 000 e 150 000). Agravèt lo retard de desvolopament dau nòrd dau país qu'es totjorn un problema important de l'estat marroquin actuau. Pasmens, favorizèt egalament l'emergéncia dau nacionalisme marroquin.
Lo desvolopament dau nacionalisme e la fin dau protectorat[modificar | modificar la font]
Après la Guèrra dau Rif, lo movement nacionalista marroquin faguèt son aparicion dins lo corrent deis annadas 1930. Doas tendàncias principalas lo dominèron. La premiera èra dirigida per Allal al Fassi e foguèt a l'origina dau Partit Nacionau per l'Independéncia (Istiqlal). La segonda èra centrada sus lo Partit Democratic de l'Independéncia que sa figura pus importanta èra Mohammed Hassan el Ouazanni. En 1937, al Fassi foguèt arrestat e desportat en Gabon per leis autoritats colonialas. L'Istiqlal conoguèt alora de dificultats importantas e deguèt esperar la desfacha francesa de 1940 per venir tornarmai actiu.
D'efèct, lo desbarcament aliat de novembre de 1942 e l'ocupacion aliada permetèron una resurgéncia dei movements independentistas en despiech d'una repression novèla a partir de 1944 (arrestacion dei caps de l'Istiqlal, insureccion de Fès... etc.). En 1947, lo sultan Mohammed V mostrèt oficialament son sostèn a la causa independentista e de trèbols grèus se debanèron a Casablanca. Aquò entraïnèt l'enebiment de l'Istiqlal. Puei, en 1953, ambé lo sostèn dau Glaoui, lei Francés arrestèron lo sultan e l'exilèron. Pasmens, la situacion s'amaisèt car lo reversament de Mohammed V entraïnèt l'aparicion de movements armats (atemptats... etc.) e de revòutas tribalas.
En 1954, l'acomençament de la Guèrra d'Argeria entraïnèt un cambiament de la politica francesa car París aviá besonh de concentrar sei fòrças sus lo territòri argerian. Ansin, en 1955, França restaurèt lo sultan e acceptèt de negociar la fin dau protectorat. Aguèt luòc en març de 1956 e la zòna francesa de Marròc retrobèt sa sobeiranetat.
Marròc dempuei 1956[modificar | modificar la font]
Lo mantenement de la monarquia[modificar | modificar la font]
Lei premiereis annadas après la restauracion de l'independéncia veguèron una lucha politica entre lo sultan e l'Istiqlal a prepaus deis institucions e de la natura dau regime. Mohammed V aprofichèt sa legimitat religiosa, sei poders estataus (armada, polícia... etc.) e leis aleujanças tradicionalas dei tribüs berbèras per mantenir la monarquia e gardar son poder. En fàcia, l'Istiqlal mau capitèt de formar un frònt unit e se devesiguèt. Tre 1959, l'autoritat dau sultan èra plus contestada e l'ala senèstra de l'Istiqlal quitèt lo partit. Sota la direccion de Mehdi Ben Barka, formèt l'Union Nacionala dei Fòrças Popularas (UNFP).
Lo rèine de Hassan II[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de Mohammed V, son fiu Hassan II (1961-1999 li succediguèt e dirigiguèt lo país d'un biais despotic. D'efèct, foguèt a l'origina de l'adopcion d'una constitucion fisant un ròtle preponderant au rèi. Puei, eliminèt lei partits d'oposicion tròp virulents coma l'UNFP. Ben Barka foguèt condamnat a mòrt per contumàcia en 1963 e assassinat dos ans pus tard. La meteissa annada, d'esmogudas a Casablanca entraïnèron la dissolucion dau Parlament per lo rèi e la proclamacion de l'estat d'excepcion. En 1971 e 1972, dos atemptats organizats per de militars assaièron sensa succès de tuar Hassan II.
En 1975, quand Espanha se retirèt dau Sahara Occidentau, Hassan II organizèt la Marcha Verda. 350 000 civius foguèron installats sus aqueu territòri qu'èra revendicat per Marròc. Aquò foguèt considerat coma una invasion per lei populacions localas e una guerilha independentista, lo Frònt Polisario, menèt la resisténcia. Pasmens, aquela guèrra permetèt d'unificar la populacion a l'entorn dau rèi. Ansin, la segonda mitat dau rèine foguèt mens agitada e Hassan II poguèt procedir a una liberalizacion limitada dau regime.
Militarament, leis operacions còntra lo Frònt Polisario contunièron fins a la signatura d'una alta-au-fuòc en 1991. Dempuei aquela data, l'armada marroquina ocupa solidament la mitat occidentala dau Sahara Occidentau e lo Frònt Polisario tèn lei regions orientalas. Un referendum sus l'estatut dau territòri es previst mai son organizacion es pas a l'òrdre dau jorn.
Lo rèine de Mohammed VI[modificar | modificar la font]
Dempuei 1999, Marròc es dirigit per Mohammed VI. Au començament de son rèine, lo rèi novèu manifestèt mai d'un còp son intencion de liberalizar lo regime eiretat de son paire. Pasmens, dins lei fachs, la monarquia a gaire evolucionada e lo rèi contunia de tenir la màger part dau poder. De mai, dempuei leis atemptats de setembre de 2001, lo reiaume es regularament la buta de movements islamistas (atemptats de Casablanca en 2003 e de Marraquèsh en 2011). Aquò favorizèt pas lei movements d'oposicion e la Prima Aràbia de 2011 aguèt pauc de repercussions en Marròc. Un cambiament constitucionau donant teoricament mai de poder au Parlament foguèt adoptat e d'eleccions legislativas, ganhadas per d'islamistas moderats, foguèron organizadas. Pasmens, Mohammed VI garda totjorn una votz preponderanta.
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lei comptadors fenicians foguèron a l'origina de vilas litoralas coma Tànger (Tingi), Larache (Liks) e Melilla (Rusaddir).
- ↑ En particular, lei Bizantins aguèron lo contraròtle de Ceuta (Septem Fratres) de 534 a 709.
- ↑ Abdallah ibn Yasin trobèt la mòrt durant aquela campanha.
- ↑ Certanei caps almoravides capitèron de gardar lo contraròtle deis Illas Balearas fins a 1203. Contunièron de combatre leis Almohades, especialament en Tunisia.
- ↑ Leis Arabis Hilalians èran un ensems de tribüs vengudas d'Orient Mejan. Pron poderós per conquistar una partida dei Magrèb Orientau e Centrau, foguèron somés amb una politica mesclant dons e guèrras. Puei, foguèron desportats en Marròc.
- ↑ D'un biais paradoxau, lo nom « Saditas » que designa uei la dinastia èra a l'origina un tèrme negatiu apareguda au sègle XVII. Creat per leis enemics de la dinastia, depinta sei membres coma lei descendents de la norriça de Maomet.
- ↑ La crisi francoalemanda de 1911 foguèt finalament reglada per de concessions territòrialas en Cameron.
- ↑ Èra dirigida per una administracion comuna dirigida per França, Espanha, lo Reiaume Unit, Portugau, Itàlia, Belgica, lei País Bas, Suècia e leis Estats Units d'America.
- ↑ Au començament de la guèrra, aperaquí 300 000 Europèus èran installats en Marròc.
- ↑ En fòra de la Guèrra dau Rif, la pacificacion complèta de Marròc entraïnèt la mòrt d'aperaquí 8 600 soudats francés, 12 000 soudats marroquins de l'armada coloniala e d'au mens 100 000 combatents marroquins opausats ai Francés.
- ↑ Pasmens, aquel ensenhament èra fòrça rar car lo desvolopament de l'educacion dins la region èra pas una prioritat de l'administracion coloniala.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Paavo Nurmi
Paavo Johannes Nurmi (13 de junh de 1897, Turku - 2 d'octòbre de 1973, Helsinki) es un atlèta finlandés especialista dei corsas de fons que sa carriera durèt de 1920 a 1934. Durant aqueu periòde, dominèt largament totei lei disciplinas d'endurança dau 1 500 m au cross. En particular, establiguèt 22 recòrds dau mond e ganhèt 12 medalhas olimpicas (9 d'aur e 3 d'argent).
Sa carriera s'arrestèt amb una suspension per la vida per professionalisme. Pasmens, demorèt fòrça famós e foguèt cargat d'atubar la flama dei Jòcs Olimpics d'Helsinki en 1952.


text:
Gris
Lo gris es pas una color mas una valor d'intensitat luminosa que sa percepcion per l'uèlh uman se situa entre lo blanc e lo negre.
Dins lo sistèma RVB codat sus 8 bits per canal, existisson 256 nivèls de grises possibles, las valors de roge, verd e blau devent aver de proporcions semblablas.
La valor RVB(0,0,0) essent lo negre perfèit, la valor RVB(255,255,255) essent lo blanc perfèit.
En imprimeriá, lo gris s'obten mercé a una trama imprimida amb lo negre. Lo gris percebut es en fach una illusion d'optica; s'obten per la mescla del negre de la tinta e del blanc del papièr. Es possible d'obtenir un gris amb las tres colors d'impression (cian, jaune e magenta). Mas cal dosar las proporcions de las tintas correctament.
Grises colorats[modificar | modificar la font]
En pintura, segon la proporcion dels pigments cian, magenta e jaune que los compausan, s'obten una infinitat de grises, nomenats « grises colorats », que tendon mai o mens cap a l'una d'aquela tres colors. Aquela solucion se recomanda perque la simpla mescla de negre e de blanc dona sovent un gris leugièrament blavenc.
En practica, un gris colorat s'obten en mesclant doas colors complementàrias en quantitats inegalas, que sovent cal apondre de blanc.
Simbolisme[modificar | modificar la font]
- Dins lo simbolisme occidental, lo gris es associat a la depression, la tristessa, la solitud, l'angoissa, l'embriaguesa. L'origina d'aquela simbolica ven que lo gris es una color tèrna, mièg blanc, mièg negre, color de la posca que demòra sus las causas immobilas e inèrtas, color de la mosidura, de l'estagnant.
- Al contrari, dins lo simbolisme oriental, en particular dins l'indoïsme, lo gris se considèra sacrat. Se considèra coma un equivalent de la color argentada e correspond a la color del fum de l'encens, que s'escapa cap al cèl transportant amb ela las preguièras dels òmes. Es la color simbolica associada al cinquen chakra, Vishudda.
- En astrologia pòt èsser la color simbolica associada a la planeta Mercuri.
Galariá d'èssers, causas e objèctes[modificar | modificar la font]
-
Mirga grisa
-
-
-
-


text:
La camidjado,Los poumos,La bourrée des Puys,L’escaoufore,Plai Joneto La caille,Pierrou d’ol mas,La roundinairo,Soun dobolat,Omoun su lo mountogno,Lou esclops,Lo mouliniero,Tia pierrou que passo,Les bourrées de,Momboisse,L’aurillacoise,Ma pastourelle,La pierrefortaise,Paro lou loup
6,90 €
La bourrée en Auvergne, En sautant la rivière, Que venez vous chercher, La polka piquée et la gigue, Au buron fleuri, La polka du pays, Brezons valse, Qu’on dono ren gorda, La galinette, La belle d’Issoire, La bourrée de Royat, Le tourniquet de Saint Flour, La cati, Lo moridon cotet, lo perdigal, Paro lou loup, Lo crouzado
9,00 €


text:
Ubexy
Ubexy es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ubexy Se situa a l'oèst de la vallée de la Moselle a la meteissa latitud que Vincey.
Ubexy se situe à l'ouest de la vallée de la Moselle à la même latitude que Vincey.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom del pòble, Ubexei, a testificat dempuèi 1354. Ubexy Aperteniá al bailliage de Encants e èra çò cap de-luòc d'una distincion #que dépendaient Rapey, lo masatge caseriu de Dommartin-sus-Colmé e una part de Bettegney-Sant-Brice. A l'esperital, la municipalitat dépendait de Dommartin-sus-Colmé, glèisa champêtre e annèxa de Brantigny, de contunh en 1690, ne ven annèxa de Brantigny. En 1788, fin finala, a erigit en parròquia[1].
Le nom du village, Ubexei, est attesté dès 1354. Ubexy appartenait au bailliage de Charmes et était le chef-lieu d’une seigneurie dont dépendaient Rapey, le hameau de Dommartin-sur-Colmé et une partie de Bettegney-Saint-Brice. Au spirituel, la commune dépendait de Dommartin-sur-Colmé, église champêtre et annexe de Brantigny, puis en 1690, elle devient annexe de Brantigny. En 1788, enfin, elle est érigée en paroisse[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Entratge del catalòg de l'archiu de la comuna
- ↑ Introduction du catalogue des archives de la commune


text:
Eth Holet
Eth Holet ei un personatge dera mitologia aranesa. Viu amagat enes bòsqui, e represente er esperit dera natura. Aguesta aplicacion permet a Eth Holet introdusir-se en vòste dispositiu, e guidar-vos ath long de diferenti itineraris en espacis naturaus enes quaus era aigua ei protagonista.
Aguesta aplicacion s’a desvolopat en marc deth projècte
Coordinacion e dessenh de contenguts:
LOOP
ua unitat mixta
Dessenh tecnic
Organitza:
Finance:
An collaborat:
Lluís Camarero, Agustí Escobar, John Palmer, Jordi Catalan, Frederic Bartumeus, Roser Faure, Enric Ballesteros, Guillermo de Mendoza, Claudio Aventin - Aran Culturau, Ferran Cardeñes


text:
PLAFS PER EINTES
21 may. 2018
Van Langen - Live Impressionen
21 mar. 2018
1 abr. 2015
Lou Dalfin "Joan Peirol"
Ara s'envisquen li lumieras,
scrasaas dal cèl, aval a l'orizont
pian pian veu despareiser lera,
devino encar lo pòrt de Tolon.
La libertat es l'aire sul morre,
aquesta mar es tot çò que ai l'aire e la tela,
vòli dire, sies estat abituda,
vida e pantalh Mòri per estre çò que eri,
ma vida val la mia finicion,
e dins lo cul aquel Emperi, tuchi i Engles e Napoleon
Fraire de la mar, fraire de la còsta,
l'aiga nos pòrta al nòste destin
la libertat es l'aire e la vela,
la libertat, l'onda e lo dalfin.
21 jun. 2012
Normas lingüisticas de l'occitán
La norma clássica ge composa de dúos conspects:
La norma ortográfica aut ortografía, que fixa la color d'escrevir ols fonems. La grafía clássica c'oncloda l'ortografía clássica e ulyos usaments escrevits nu codificats pró que son propincs á l'ortografía clássica.
La norma oral, que fixa la color recomandada de parlar n'occitán.
Sé la grafía clássica naiseu qualque tant avents de l'án mily (bauols primiers documents escrevits n'occitán, la norma clássica ge esvlupó'n tres etaps d'aquest punt de 1935:
Aparieu en 1935 baul pervulgament dál Gramática occitana segond ols dialects langüedociáns de Loïs Alibert.
Foit esvlupada depus per l'Institut d'Estudeis Occitáns (IEO) d'aquest punt de 1945. Cal enadir, en singular, las ópras de Pèire Bec e Robèrt Lafont des ols áns quinquaenta.
Ést regulada prol Consely dál Lenga Occitana (CLO) des 1996.
La norma clássica s'espancieu sustot d'aquest punt dál duoséssima majetat dele sécul XX, en fant recelyar ela norma mistraliana. Vue la norma clássica ge demedia nál tota Occitania. Nu empesçent, decar i-á de casus de concurrença:
En proençal et en niçart, ontre norma clássica e norma mistraliana.
Náls Vals Occitanas italianas, ontre norma clássica e norma de l'Escola dele Pó.
N'alvernian, ontre norma clássica e norma bonaudiana.
Las difrents grafías concurrents de l'occitán (clássica, mistraliana, bonaudiana, de l'Escola dele Pó) ge consçibiron en principie pora retelyer parlas uo dialects, sénes fixar una variegacion stándard de l'occitán. Nu empesçent, la norma mistraliana gendró des finals dele sécul XIX l'apariment de tres koinés literarias rigionals: una en proençal gernial, una en niçart e un'altra en gasconés bearnés.
Deset, pot dir se qu'ela koiné proençal mistraliana prefigura una lenga stándard.
La norma clássica, d'aquest punt dele sécul XX, á persecutat l'esvlupament d'aquessas tres koinés pró á favurida autrossí koinés rigionals suplementarias en limosín et en langüedocián. Des l'oficialiçacion de l'occitán nál Val d'Arán en 1990, autrossí la norma clássica favur una varietat assaç codificada dele guasconés aranés.
Alatanei aquessas exprenças de koinés rigionals, basadas nál norma clássica, ela volontat conosçent de fixar un variament stándard gernial d'occitán aparieu n'ols áns setaenta bauols esquisaments d'ols lingüists Pèire Bèc, Robèrt Lafont, Rogièr Teulat, Jacme Taupiac, Deseguits n'ols outaentas par Patric Sauzet. La variegacion stándard ge clama segond ols auctors «occitán refrençal», «occitán stándard» uo, plus mantinent, «occitan larg» (occitán long). La maor part d'ols especialists son d'acord en que l'occitán stándard ge composa:
D'una variegacion gernial que's basa nel dialect langüedocián (dialect intermediat ontr'ols otri, pró nu superne á iles)
De coaptacions rigionals de l'estándard, c'avríen qualques traus dialectals típics, pró en dessant un grant convergiment e un concibiment ungat. Ést un guis de federar deintre'n l'occitán stándard las destintas koinés rigionals que s'án esvlupadas des ols séculs XIX e XX.
La norma uo grafía mistraliana (n'occitán mistralenca) est una norma lingüística (una codificación) que fixa ela leunga occitana en contraposición á ela norma clássica. Aután gela cognosçe cuma norma uo grafía felibrenca (de Félibrige) uo romanilhenca (de Roumanille [Romanilha]).
Aparieu en 1853 náls ópras de Joseph Roumanille (Josep Romanilha) e pósterament náls dele premie Nobel de literatura Frédéric Mistral (de qui li ven le nom).
Ge basa n'una perfomança diglósica de l'ortografía occitana n'escrebint ela medissa second ols conveniments lingüístics dele francés (per enx. ou per u).
Á l'equant qu'ela norma clássica ela mistraliana ge composa de dúos aspects:
Ela norma ortográfica uo ortografía, que fixa le guis d'escrebir ols fonems basada nel francés. Ela grafía mistraliana engloba l'ortografía codificada e devisades usaments escrebits nu codificats pró que s'aflan n'elhe.
Ela norma oral, que fixa'l guis recomandat de paular n'occitán.
La norma de l'Escòla dau Pò (normo de l'Escolo dóu Po) est una norma lingüistica (una codificacion) que fixa ela leunga occitana deintre dál sue varietat cissalpina, aquest est: ela varietat de vivaralpenc dáls Vals Occitanas (estat italián).
La norma de l'escòla dau Pò fai concurrença á ela norma clássica. Davala maorment dál norma mistraliana. Fo crejada en 1971 per l'Associacion l'Escòla dau Pò (l'Escolo dóu Po), que fo una seccion efimeral dele Felibritge par elas Vals Occitanas. Ilho asociament nu turó longtemp maes ela sue norma á continada n'existint fissora.
Ela norma de l'escòla dau Pò ge composa d'un senlhér aspect: ela norma ortografica uo ortografia, que fixa'l guis d'escrebir ols suens. Donec ela nocion de norma de l'escòla dau Pò coincide cheula nocion plus estreta d'ortografia de l'escòla dau Pò.
Remarca 1 - La nocion de grafia de l'Escòla dau Pò englòba plus amplament l'ortografia de l'escòla dau Pò (codificada, deintre ela norma) e plurs usaments codificats (fora norma), maes que s'aflan d'ilha ortografia.
Remarca 2 - La norma oral (qu'est le second aspect d'una norma lingüistica alatanei l'ortografia) nu est pas avantvista deintre ela norma de l'escòla dau Pò.
Ols principies dál norma de l'Escòla dau Pò consisten:
Par nontar tansól ols paulars locals dáls difrents localitats, sien nient de prescripcion oral sól nu de fixor d'una varietat stándard. Deintre d'ilha nòrma, s'accepta elas totas interfrenças de l'italián uo dele francés.
Par nontar tansól ols fonems. Nu i-há de nient de lítera muda né de grafia etimologica.
Par nontar ilhos fonems second de convencions venent dele francés, cum ou pelhos fonems /u, w/. Maes ge folsa aután ols graféms nh per /ɲ/ e lh per /ʎ/ cum deintre ela norma clássica (s'abandona'l grafém afrancessat gn per /ɲ/ dál norma mistraliana). Ge nonta tojorn s prel fonem /s/ e z prel fonem /z/: abandonan ols destinguiments etimologics s, ss, c, ç per /s/ e s, z per /z/ que son tipics dáls normas clássica e mistraliana.
La norma de l'escòla dau Pò trovó un usament maoritár deintre de l'occitán escrebit dáls Vals Occitanas, entr'ols ánhs 1970 e 1990. Depus ela finida d'ols ánhs 1990, ela norma clássica est maoritaria. Ela revista cissalpina Occitània Viva / Ousitanio Vivo accepta tansól ela norma clássica et ela norma de l'Escòla dau Pò.
D'altras grafias hán existidas deintre elas Vals Occitanas durant le sécul XX, pró son ter minoritarias vuejorn. Ela norma mistraliana est folsada per l'asociament Combascura [Coumboscuro]. S'hán vist "grafias fonemáticas" que folsavan de graféms nu tradicionals n'occitán cuma k uo w. Finalment, i-há d'avudas grafias italianiçadas.
- La norma ortografica uo ortografía, que fixa'l guis d'escrebir ols suens. Ela grafía bonaudiana engloba l'ortografía codificada e plur usaments escrebits nu codificats pró que s'inspiran n'aquessa ortografía.
- La norma oral, que fixa una manier recomandada de paular l'alvernian.


text:
Dijòus, 27 de julhet de 2017, 03h00 Societat
Gasconha > Bigòrra > País de Tarba
Collectif Sémeac / AFP
De ribairencs d’un quartièr residencial de Semiac (País de Tarba) an començat de bastir un mur per protestar contra la construccion d’un centre d’aculhença per de refugiats. Lo mur es d’aperaquí 2 mètres de naut e 18 de long e empedís l’accès a una ostalariá en cors de transformacion en centre d’aculhença. Denóncian “l’opacitat “ del projècte, montat “sens cap de concertacion” amb la populacion locala, e “la precipitacion”, çò rapòrta France 3.
Segon la prefectura, l’ostalariá a la capacitat d’aculhir 85 personas e i vendràn 82 demandaires d’asil, essencialament de familhas, dont una quarantena d’enfants.
Divendres es prevista una reünion a la prefectura del departament dels Nauts Pirenèus (aproximativament Bigòrra) per desblocar la situacion.
#10 Crese pas ieu qu'ague ensultat dinc mos comentaris los refugiats, los abitants de Semiac e que me siègue fach remarcar coma entolerent, zenofòbe, te save ieu... Tòrna legir mos comentaris.
Adonc, liòga de far cagar los fraires de ta comunautat qu'an pas res fach còntra ta persona o còntra los refugiats, finís de jutjar los autres e de barrunlar de lònga per los blògs a picar tot pretendut zenofòbe, etiquetat a vista de nas. As pas quicòm de pus constructiu de faire ?
Puta de men... Legir mai
#9
Vè-te'n cagar a la vinha e pòrta-me ma clau.
E se ne supòrtas pas mos mens comentaris, que pòts anar suu siti deu FN. Qu'i encontraras amics de la medisha traca que tu...
#7 Siás content d'aveire fach ton ironic, ton entelligent de servici, ton justicièr, Mossur "ltrobat"... ? Pff...
Clava e tira camin !
Paubre monde, quau v-onta per la França e l'Occitània. Pas capables de parar la man a los qu'an mancat crebar en demorar chas ilhs puèi en viatjar juscant'aqui, lu pais "deus drechs de l'òme". Dins lu pitit reportatge de FR3 Occ. deu 24 julhet, lu deputat de circonscripcion se cata en dire que se preocupen deu bon acuelh deus migrants... Quau bona solucion que d'empaichar los obriers de renovar l'ostel puèi los qu'auran besunh de n'i entrar.
E una partida de totas quelas bravas gents se d... Legir mai
#3 Qu'ev pregui de'm desencusar mes ne sabí pas que lo subjecte de l'article èra la linguistica occitana.
Jo, con que soi, que pensaví que's tractava de l'arcuèlh deus migrants...
#4 Mossur o Madama "xenophon", enfin a vos que sètz darriès aquel escais-nom. De pas confondre André Gide emb de Charles Gide : mèma familha mès personalitat bien diferenta. En Uzès (Garrigas), lo licèu es batejat Charles Gide.
Per quant a la majoritat d'òmes qu'arrivan, i a pas res d'ecepcionau dinc un contèste d'immigracion forçada, violenta. Savètz que mon rèire-grand pairenau qu'èra aragonés e gaireben miserós arrivèt en França en 1897, vestit coma dau temps de Loís XVI (... Legir mai
#4 "Familles je vous hais" es ben una paraula d'aquèu André Gide qu'aimava tan lo sèx ambé leis pichons arabis magrebins. Aquò esplica bensai aquò .Coma que...
Lo contengut d'aqueste comentari es amagat perque los legeires l'an considerat inapropriat
Mòstra-lo
#2 Ce que diguère aviá pas res de veire emb dals refugiats. M'adreiçère solament als especialistas de lenguistica qu'escleròsan per una part la concepcion de la lenga e sa dinamica, sens associar los occitanofònes. La frasa èra tota prèsta dinc lo tèste e m'ofriguèt una escasença de me descoflar. Saique mon comentari es pas a la bòna plaça...
Autrament, ai pas res esprimit sus los refugiats. Ce qu'empacha pas que concèpte e elaboracion d'un projèct passan mièlhs dinc l'opinion ... Legir mai
#1:
Consultar los gens ?
Ací ne s'i parla pas de l'amenatjament d'un virolet, mes d'ua situacion d'urgencia umanitaria, d'arcuélher monde que son miaçats de crebar dens lo lor país.
Dilhèu que caleré que demandèssen a la populacion de Semiac la permission de viéner escapar a la mort ?
Totun, que cau aver hèra d'imaginacion quan citatz Jean Ferrat per justificar l'atituda de poblans que vòlen espudir refugiats de la loa comuna...


text:
Coudehard
Coudehard es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1821, Coudehard (320 abitants) absorbeix Sant-Leugièr (41 abitants)[2] al nòrd de lo sieu territòri.
En 1821, Coudehard (320 habitants) absorbe Saint-Léger (41 habitants)[3] au nord de son territoire.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ « Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée »
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS), {{{annada}}} (consultat en 14 de genièr 2010) e ficha ligada (Sant-Leugièr)
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Coudehard », Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS), {{{annada}}} (consultat en 14 janvier 2010) et fiche liée (Saint-Léger)


text:
Suippes
Suippes es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo lèma de la vila es « Pax Lana e Aratro », la patz per la lana e de la arada. Aquel lèma fach referéncia a doas oras activitats economicas màgers de las epòcas medievalas e modèrnas : l'agricultura e la ramaderia ovin, fòrça importants en Champagne.
Suippes Se situa a l'èst del departament de la Marna, en una region géographique #que se truca « la Champagne crayeuse » (antany « Champagne pouilleuse » per oposicion a la Champagne de las vinhas e de las viticulteurs). Aquela region a beneficiat del essor d'una agricultura productiviste a las lendemains de la Segonda Guèrra mondiala. L'activitat agricòla contunha de marcar la vila, coma lo mòstran las eleccions municipalas : gaireben totes los cònsols #èsser d'agricultors, a l'excepcion d'un sol, un instituteur. Lo papièr estrategic de la Champagne a tanben permeses l'installacion e lo desvolopament d'equipas militaras : lo camp de Suippes es lo segond camp militar de França en superficie. La municipalitat a tanben protegit un centre de tèst dels fusées Véronique amb cinc lancers efectuats entre 1950 e 1951.
La devise de la ville est « Pax Lana et Aratro », la paix par la laine et de la charrue. Cette devise fait référence aux deux activités économiques majeures des époques médiévales et modernes : l'agriculture et l'élevage ovin, très importants en Champagne.
Suippes se situe à l'est du département de la Marne, dans une région géographique que l'on appelle « la Champagne crayeuse » (jadis « Champagne pouilleuse » par opposition à la Champagne des vignes et des viticulteurs). Cette région a bénéficié de l'essor d'une agriculture productiviste aux lendemains de la Seconde Guerre mondiale. L'activité agricole continue de marquer la ville, comme le montrent les élections municipales : presque tous les maires furent des agriculteurs, à l'exception d'un seul, un instituteur. Le rôle stratégique de la Champagne a aussi permis l'installation et le développement d'équipements militaires : le camp de Suippes est le deuxième camp militaire de France en superficie. La commune a aussi abrité un centre de test des fusées Véronique avec cinq lancers effectués entre 1950 et 1951.


text:
De quina manièra se solidaritzar amb Catalonha ?
1 / mandar cartas postals als presonièrs de Madrid, mas podètz mandar d'autres presents que fan dubrir las finèstras cap a la democracia que volèm.
Fach.
E la carta postala
per Dòna Carme Forcadell es presta, jà, amb granda tristessa. Un empresonament d'una presidenta de Parlament per aver permetut un debat, es excepcional en Union Europèa dempuèi ... dos sègles !
E los elegits del PPE-EPP son muts ; los elegits del PSE-EPS tanben ; ALDE tanben. Tot dins la vergonha dels elegits europèus e de cada Parlament dels Estats europèus.
Fau notar que l'ensemble dels elegits d'Occitània son tanben dins la vergonha de nos parlar de democracia, sense cap jorn insistir sus la reala volontat democratica de Catalonha, volontat castigada per Espanha ; Vergonha als elegits d'Occitània, de totas las comunas sense excepcion, de totes los Conselhs Territorials, de totas las grandas aglomeracions, de totes los Conselhs Regionals (Novèla Aquitània, Occitània, PACA, Auvernhe-Lyon). Mas Tolosa es tanben capitala d'aquela vergonha.
Ai legit lo comunicat de EELV, excepcional car sembla qu'es estat escrit tanben amb dificultats intèrnas... quina vergonha als ecologistas qu'an pas encara comprès la crida ciutadana qu'es Catalonha, un exemple per l'Union Europèa e fRança.
2 / anar manifestar doman a Barcelona, se la vòstra sentat o permès, es tanben essencial ; jà tot Catalonha e mai al delai es mobilizada per anar manifestar pacificament per la libertat dels presonièrs e la democracia.
3 / e podètz d'ara enlà manifestar en boicotar los productes d'Espanha ; la lista dels produïts espanhòls (non catalan, non bascos, non galician, non asturian, non canarian) es sus aquel ligam ; un còdi postal plaçat e l'informacion arriba, amb la mapa de las minoritats lingüisticas al cap.


text:
de Andrèu Pic Revue N° 839 / 2016
Tirat deus Reclams, annada 1934, p. 263. Aqueste tèxte qu’estó tanben publicat en 1976, quauques annadas après la despartida deu poèta, prosator e critic, dens lo recuelh Proses e Pouesies, Libiè de l’Escole Gastoû-Febus, dab ua presentacion de M. Saint-Bezard. Andreu Pic que’ns parla, au parat d’un viatge, de la vila de Verdun e de la batalha qui s’i debanè deu 21 de heurèr au 19 de deceme de 1916. Ua de las mei murtrèras de la prumèra guèrra mondiau on morín quasi en de batles 362 000 soldats francés e 337 000 alemands : ua miejana de 70 000 victimas per cada mes de la batalha. Ua vertadèra sagnada de non pas créder qui França (dab Alemanha) augan e commemòra, e qui transformè, durant tròp longtemps, en ua victòria contra l’Alemanha, l’ennemic ereditari. Hicat en grafia classica per S.J.
Cliquez ici pour vous abonner et bénéficier de l'intégralité des contenus de la revue
Abonnez vous pour lire la suite !


text:
Tanzania
Tanzania (oficialament Republica Unida de Tanzania) es un país d'Africa de l'Èst situat lòng de l'Ocean Indian dins la region tropicala de l'emisfèri sud. Es enviroutat per Kenya, Oganda, Rwanda, Burundi, la Republica Democratica de Còngo, Zambia, Malawi e Moçambic. A una superficia de 945 087 km² e una populacion de 43 milions d'abitants en 2010. Es una republica federala parlamentària de regime presidenciau que sa capitala es la vila de Dodoma.
Si formèt en 1964 a partir de la fusion dei doas colonias britanicas dau Tanganyika Britanic e de Zanzibar vengudas independentas en 1961 e en 1964. Lo Tanganyika Britanic èra eissida dau partiment de l'Africa Orientala Alemanda entre Britanics e Bèlgas après la Premiera Guèrra Mondiala. De son caire, Zanzibar èra un protectorat britanic conclut a la fin dau sègle XIX entre Londres e lo sultanat de Zanzibar. Aquel estat s'èra format dins la region entre lei sègles XVII e XIX quand leis Omanés la conquistèron sus lei Portugués installats dempuei lei sègles XV e XVI.
Lo gentilici es tanzanian -a.
Somari
GeografiaModificar
Geografia fisicaModificar
Lei diferentei regions de Tanzania an una topografia variada. Au nòrd, lo país es montanhós e si situa unei volcans actius coma lo Mont Meru (4 565 m) ò amorçats coma lo Mont Kilimanjaro (5 895 m) qu’es la cima pus auta d’Africa e una attraccion toristica importanta.
A l’oèst d’aquelei montanhas, s’estend lo Rift Gregory qu’es la partida orientala dau Grand Rift African. Dins son plan centrau, si troba mai d’un grand lac salat coma lo lac Natron au nòrd, lo lac Manayara au sud e lo lac Eyasi au sud-èst. Si pòu obsersar unei relèus ò attraccions toristicas de remarca dins aquela region coma lo Highland Crater, lo volcan Ol Doinyo Lengai e sei lavas negras a basa de natrocarbonaita e enfin, lo Parc Nacionau de Serengeti.
Au nòrd-oèst, la geografia es marcada per la preséncia dau lac Victòria qu’es lo lac pus grand dau continent. Es generalament considerat coma la fònt de Nil. Au sud-oèst, s’estend lo lac Tanganyika que separa Tanzania de la Republica Democratica de Còngo. Es lo segond lac pus prefond de la planeta après lo lac Baikal de Russia. Enfin, au sud, si troba lo lac Malawi que si situa entre Tanzania e Malawi.
Lo centre dau país es ocupat per un platèu continentau d’altitud important que fa partida dau Platèu d’Africa Orientala. Es una region d’estèpa e de savana e es favorabla a l’agricultura dins sa mitat septentrionala. La capitala Dodoma si situa dins aquela zòna.
La region maritima orientala presenta unei pòrts, especialament Dar es Salaam qu’es la vila pus granda dau país. Si troba tanben l’archipèu de Zanzibar. Una partida d’aquela costat es compausada d’una tièra de mangròvas que fan partida de la Mangròva d’Africa Orientala qu’es una fònt majora de biodiversitat.
ClimaModificar
Tanzania a un clima tropicau que presenta de variacions regionalas en foncion de la topografia. Aquò a d’efècts de remarca sus la temperatura e la quantitat dei precipitacions anualas. Pron establa dins lo corrent de l’annada, la temperatura conoisse una sason cauda de novembre a febrier e una sason freja de mai a aost. Dins lei regions d’altitud auta, la temperatura varia de 10 a 20°C entre lei sasons freja e cauda. Lei zònas d’altitud pus febla presentan de temperaturas de 15-20°C pendent la sason freja e 25-31°C durant la sason cauda.
Lei variacions de precipitacions son pus importantas qu’aquelei de la temperatura. D’efèct, en causa dau relèu, lei regions nòrd e oèst dau territòri tanzanian an un regime diferent dei zònas èst, sud e centre. Dins lo premier cas, existisse doas sasons de precipitacions que son dichas cortas (octòbre-decembre) e lòngas (març-mai). Dins lo segond cas, i a solament una sason de precipitacions que comença en octòbre e s’acaba en mai.
Demografia e vilas principalasModificar
A la fin de 2012, la populacion de Tanzania èra de 44 928 923 abitants. En 1967, èra de 12 313 469 abitants, ço qu'indica un taus creissença mejan de 2,9%/an. Dempuei aqueu periòde, l'estructura de la populacion es relativament establa amb un nombre important d'abitants entre 0 e 15 ans (44,1% en 2012, 45,8% en 1965), una majoritat febla entre 15 e 64 ans (52,2% en 2012, 51,7% en 1965) e gaire d'abitants de mai de 64 ans (3,8% en 2012, 2,4% en 1967).
La reparticion d'aquela populacion sus lo territòri tanzanian es fòrça inegala ambé de densitats evolucionant de mens de 1 ab/km² dins certanei regions dau plan d'altitud a 51 ab/km² dins lei regions pus drudas de Tanganyika e a 134/km² sus l'illa de Zanzibar. Es compausada de mai de 120 etnias diferentas que son generalament d'origina banto. Solament cinc grops (Sukuma, Haya, Nyakyusa, Nyamwezi e Chagga) passan lo milion d'abitants.
En 2012, la vila pus importanta de Tanzania es Dar es Salaam qu'es l'unica ciutat dau país que passa lo milion d'abitants ambé 4 364 541 abitants. Leis autrei vilas importantas son Mawanza (706 543 abitants), Arusha (416 442), Dodoma (410 956) e Mbeya (385 279).
LengasModificar
La lenga oficiala de Tanzania es lo swahili. Permet la comunicacion intèrna entre lei diferenteis etnias tanzanianas que parlan de lengas diferentas dins la vida vidanta. Pasmens, l’influéncia de l’anglés demora important au sen deis elèits, de certanei sectors economics e dau sistèma judiciari superior. Es donc sovent considerat, compres per lei Tanzanians, coma la segonda lenga oficiala dau país. Aquela division foguèt oficializada dins la politica lingüistica de 1984.
Dins aquò, mai d’un centenau de lengas existisson au sen dei diferentei tribús dau país. Son de lengas d’origina banto (Nyamwezi, Sukuma, Hehe, Ngon, Yao…), sodanesa centrala (Massai…), coshitica (Iraqw) e khoisan (Sandawe). La màger part es representada per de lengas bantos. Lei tres autrei grops son concentrats dins lo nòrd. Lei Massais e leis autrei pòbles originaris de la region de Nil forman una minoritat reducha en Tanzania mai son pus presents sus lo territòri de Kenya. Lei pòbles Iraqw e Sandawe son lei vestigis dei migracions ancians en Africa Orientala. A l’ora d’ara, forman d’enclavas au sen de la majoritat banto e nilotic. Certanei lengas etnicas son pauc a pauc menaçadas per lei progrès de l’anglés e, subretot, dau swahili au sen de la societat tanzanian.
En fòra dau swahili, de l’anglés e dei lengas etnicas de Tanzania, si parla tanben de lengas indianas e europèas. La lenga indiana principala es lo gujarati qu’es parlat per la minoritat eissida dei marchands indians venguts s’installar dins la region au sègle XIX. Lei doas lengas europèas pus frequentas en fòra de l’anglés son lo francés, parlat magerament dins lei regions frontalieras ambé lei país francofòns de l’ancian empèri coloniau bèlga (Republica Democratica de Còngo, Rwanda e Burundi), e lo portugués que si parla dins lei regions a la frontiera ambé Moçambic. Enfin, si fau notar la quasi disparicion de l’alemand après la conquista britanica de l’Africa Orientala Alemanda en 1918. Uèi, aquela lenga es venguda fòrça rara en Tanzania.
ReligionsModificar
La situacion religiosa generala de Tanzania es mau coneguda en l’absència de recensament precís sus lo territòri de Tanganyika. Leis estudis mostran la preséncia de tres grops principaus compausats per lo crestianisme (magerament lo catolicisme), l’islam (magerament lo sunisme) e lei religions africanas tradicionalas. Pasmens, l’estimacion dei proporcions entre aquelei grops fa l’objècte de resultats fòrça diferents e illustra la dificultat de definicion dei religions tradicionalas africanas que son de còps fòrça influenciadas per lei rites crestians ò musulmans. Ansin, la part dei crestians es estimada entre 30 e 63% de la populacion, aquela dei musulmans entre 30 e 45% e aquela dei religions tradicionalas entre 1,8 e 35%.
Maugrat aquelei dificultats d’estimacion, existisse tanben quauquei zònas quasi omogenèas onte leis estimacions son pus aisadas. Per exemple, es lo cas deis illas de Zanzibar que son quasi unicament musulmanas (97% en 2012).
IstòriaModificar
Preïstòria, Antiquitat e Edat MejanaModificar
En causa de la manca de documents escrichs, lei conóissanças istoricas sus l’Antiquitat de l’Africa Orientala son relativament limitadas fins a l’emergéncia d’estats marchands lòng de la costat a partir de la fin de l’Edat Mejana. Pasmens, la region foguèt una crosiera importanta per lei migracions etnicas sus lo continent african e leis arqueològs an donc descubèrt mai d’un vestigi tocant son poblament. Dos elements importants se’n desgatjan :
- lo premier es l’existéncia de tres ondas successivas de populacions de la region de Nil que venguèron s’installar dins la region dau lac Victòria a partir dau milleni II avC. Son a l’origina d’unei pòbles contemporanèus coma lei Massais ò lei Luos.
- lo segond es l’existéncia d’una migracions de populacions bantos a partir de la premier amitat dau milleni I avC vèrs lo sud de la region dei Grands Lacs. S’installèron fins au riu Zambèzi e migrèron lòng de l’Ocean Indian. Es a l’origina dei pòbles actuaus d’aquelei regions, en particular lo grop swahili.
Pauc a pauc, la geografia isolèt tres regions principalas :
- la zòna dei Grands Lacs caracterizada per la formacion de principats pichons amb una economia generalement basada sus l’agricultura e lo norrigatge coma lei reiaumes de Rwanda e de Burundi.
- la zòna maritima caracterizada per la formacion de vilas marchandas en relacion ambé lei continents asiatic puei europèu.
- la zòna dau platèu d’altitud que son economia èra basada sus una agricultura nomada d’estèpa. Aquela region isolava tanben lei Grands Lacs dei regions maritimas en causa de luchas militaras quasi permanentas entre certanei pòbles.
Lei periòdes portuguesas e omanesasModificar
Lei pòbles dau Platèu la fin de l’Edat MejanaModificar
A l’arribada dei premiers Europèus dins la region a la fin de l’Edat Mejana, lo platèu èra devesit entre quatre zònas diferentas :
- la savana nòrd situada en fòra de la Tanzania modèrna au nòrd dau lac Victòria.
- una zòna d’agricultura pastorala situada de l’oèst dau lac Turkana au sud dau mont Kilimanjaro. Èra dominada per lei Massais que l’agressivitat entraïnèt de reorganizacion militara au sen d’autrei pòbles (Kikuyu…) per resistir ais atacas. Coma durant lei sègles precedents, aquelei conflictes empachavan totjorn lo passatge dei caravanas entre lei Grands Lacs e la costat.
- de zònas d’altitud auta coma lei monts Kilimanjaro ò Meru onte lei societats avián desvolopats d’activitats agricòlas sedentàrias.
- la savana sud situada au sud dau lac Victòria èra gaire poblada en causa de sa manca de drudessa. En revènge, èra una region productritz d’evòri gràcias a la preséncia importanta d’elefants. La region èra donc en relacion ambé leis estats marchands de la costat. Lei Nyamwezis èran lo pòble pus important de la region e l’i formavan unei tribús independentas entre elei.
L’emergéncia dei ciutats marchands de la costat orientala d’AfricaModificar
L’emergéncia dei ciutats marchandas de la costat orientala d’Africa comencèt ai sègles VIII e IX quand lei populacions bantos dei regions maritimas, explorant la costat vèrs lo nòrd, rescontrèron de marchands arabopersans, explorant la costat en direccion dau sud. Si desvolopèt alora de cambis entre lei dos pòbles. Lei Bantons aprenguèron la navigacion lòng dei costats e adoptèron l’islam coma religion e lei marchands arabopersans prenguèron lo poder mai s’integrèron pauc a pauc dins la societat locala. Dins lo corrent dei sègles seguents, aquelei vilas venguèron d’actors importants dau comèrci dins l’Ocean Indian gràcias a la produccion d’evòri e de metaus preciós.
La conquista portuguesa dei vilas marchandasModificar
Lei Portugués arribèron dins la region après lo passatge dau Cap de Bona Esperança per Vasco de Gama en 1498. Organizèron rapidament una tièra d’expedicions militaras per conquistar lei vilas marchandas : Sofala en 1502, Kilwa e Mombasa en 1505, leis illas de Mafia, Zanzibar e Memba en 1509. En revènge, mau capitèron d’ocupar Mogadisho.
Lei vilas de la region èra consideradas per lei Portugués coma d’etapas sus lo camin vèrs l’Asia dau Sud-Èst e de fònts de revengus gràcias a l’impausicion de tributs importants de pager per lei diferentei ciutats. Aquò entraïnèt donc de revòutas sostengudas per de predicators musulmans. Mombasa foguèt lo centre principau d’aquela resisténcia e foguèt pilhada dos còps per lei Portugués en 1528 e en 1588 per reprimir d’insureccions. Un fòrt poderós l’i foguèt tanben bastit.
Lo partiment dei vilas marchandas entre Portugal e OmanModificar
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVII, lei possessions portuguesas foguèron menaçadas per leis Omanés, sostenguts per leis Olandés. Ataquèron lei vilas marchandas dau nòrd puei aquelei ocupadas per lei Portugués. Conquistèron Mombasa en 1698, Zanzibar en 1699 e Kilwa en 1710. De temptativas portuguesas per reconquistar lei zònas perdudas mau capitèron e, en 1752, un tractat de partiment de la region en zònas d’influéncia foguèt signat entre lei dos estats.
D’Omanés venguèron s’installar dins lei vilas presas ai Portugués e l’i formèron una aristocràcia novèla entraïnant de tensions ambé leis ancianeis aristocràcias d’origina aràbia. Pasmens, la dominacion novèla demorèt leugiera en causa dei luchas intèrnas dins lo sultanat d’Oman. Au contrari, causèron l’afebliment deis Omanés e unei vilas poguèron si proclamar independentas a partir deis annadas 1750.
La dominacion omanesa e la formacion dau sultanat de ZanzibarModificar
Après la fin dau periòde d’agitacion intèrna de la mitat dau sègle XVIII, leis Omanés,sostenguts per lei Britanics, s’interessèron tornarmai ai vilas marchandas de la costat orientala d’Africa, en particular aquelei de la Tanzania modèrna. Pasmens, la reconquista foguèt lònga. Comencèt en 1785 ambé la presa de Kilwa e s’acabèt solament en 1837 ambé la captura de Mombasa.
Aquò permetèt de restaurar la poissança dau sultanat d’Oman que sa capitala foguèt transferida de Mascate a Zanzibar en 1840. En revènge, en cambi dau sostèn britanic, lo sultan Saïd Sayyid (1804-1856) deguèt acceptar de signar en 1822 un acòrd marcant la quasi fin dau trafeg d’esclaus. De mai, deguèt tanben acceptar l’aumentacion de l’influéncia de Londres dins leis afaires dau sultanat. Dins aquò, lo sultanat capitèt d’organizar l’activitat comerciala de la region a son profiech gràcias a la dubertura de liasons ambé lei reiaumes de l’Africa interiora, especialament dins la region dei Grands Lacs. Lei produchs principaus d’aqueu comèrci èran l’evòri e leis espècias. Un trafeg d’esclau reduch contunièt d’existir ambé lei país d’Orient Mejan.
L’influéncia dau comèrci menat per lo sultanat de Zanzibar aguèt divèrsei consequéncias au sen dei populacions localas. Premier, d’equilibris novèus apareguèron dins la populacion dau sultanat entre leis Arabis de la dinastia au poder, leis Indians que dominavan leis activitats d’exportacions comercialas dempuei Zanzibar e lo rèsta de la populacion qu’un tèrç èra compausada d’òmes liures d’origina swahili e que dos tèrç èran d’esclaus africans. En particular, aquò causèt lo declin de l’anciana classa superiora arabopersana que foguèt limitada ai ròtles subaltèrnes durant aqueu periòde.
D’autra part, l’aumentacion dau comèrci d’evòri entraïnèt una multiplicacion deis itineraris comerciaus dins l’estèpa dau platèu tanzanian maugrat l’ostilitat de certanei pòbles locaus. Gràcias a d’armas europèas, lei marchands swahilis agantèron lo lac Tanganyika vèrs 1820 e prenguèron lo contraròtle dau comèrci de la region orientala dei Grands Lacs a partir de 1850.
Lo periòde coloniau dei sègles XIX e XXModificar
L'installacion de l'influéncia britanica au sen dau sultanatModificar
En 1841, s’installèt a Zanzibar un cònsul britanic. Aquò confirmèt l’aumentacion de l’influéncia e deis interès de Londres dins la region. En 1845, impausèt la signatura d’un tractat que defendèt lo comèrci d’esclaus en fòra dei territòris africans dau sultanat. Puei, après la mòrt de Saïd Sayyid en 1856, lei Britanics participèron ai luchas intèrnas per la succession e sostenguèron Sayyid Majid còntra sei fraires. Aquò entraïnèt en 1861 la scission entre Zanzibar e Oman que formèron d’ara endavant dos estats separats. Enfin, en 1873, Londres impausèt la signatura d’un tractat marcant la fin dau trafeg d’esclaus dins lo sultanat.
Lei sultans mau capitèron de limitar aquela influéncia. De temptativas foguèron ansin menadas per assaiar d’implicar d’autrei poissanças coma França ò Alemanha dins leis afaires du sultanat. Pasmens, per la seguida, aquò va entraïnar l’arribada de fòrças alemandas per colonizar la region.
La formacion e lo declin de l’estat nyamwezi de MiramboModificar
Situat a l’entorn de la vila d’Urambo, aquel estat si formèt a partir deis annadas 1830-1840 a partir dei revenguts comerciaus obtenguts de l’itineraris comerciaus passant sus lo platèu tanzanian. Son cap Mirambo capitèt d’unificar lo país dei Nyamwezis sota sa direccion. Puei, assaièt sensa succès de conquistar la crosiera marchanda de Tabora defendut per lei marchands swahilis. Après una guèrra de 1871 a 1875, Zanzibar e Mirambo signèron una patz. Pasmens, lo conflicte contunièt au nivèu religiós car Mirambo s’opausèt a l’expansion de l’islam sostenguda per lei marchands dau sultanat. Per aquò, intrèt en contacte ambé leis Europèus fins a sa mòrt que marquèt la fin de son estat.
La formacion e lo declin de l’estat de Tippo TipModificar
Nascut vèrs 1839, Tippo Tip èra un marchand araboswahili que participava au comèrci caravanier entre Zanzibar e lei Grands Lacs. Vèrs 1870, rescontrèt l’explorator britanic David Livingstone e l’ajudèt dins seis expedicions. Dins leis annadas 1870, agantèron la region de l’oèst dau lac Tanganyika onte Tippo Tip e d’autrei marchands prenguèron lo contraròtle dau territòri. L’i creèron un estat de tipe coloniau basat sus lo comèrci d’evòri e de produchs agricòlas. En 1887, lei Britanics lo nomèron governador de la província orientala de Còngo fins a una revòuta en 1891 que marquèt la fin de son sistèma. Si retirèt alora a Zanzibar onte demorèt fins a sa mòrt en 1905.
Lei colonizacions alemanda e britanicaModificar
A la fin deis annadas 1870, la populacion britanica comencèt de s’interessar a la region orientala dei Grands Lacs ambé la question dei missionaris mandats dins lo reiaume de Buganda. Pasmens, lo govèrn de Londres contunièt dins la region de sostenir lo sultanat de Zanzibar coma relèu de l’influéncia britanica. Ansin, leis Alemands poguèron desbarcar dins la region au començament deis annadas 1880 e signar rapidament d’acòrds ambé leis estats dau platèu tanzanian en 1884 sensa oposicion armada britanica.
Lo Reiaume Unit deguèt acceptar de negociar amb Alemanha e un acòrd foguèt signat en 1886 sensa l’avejaire dau sultan. Lo territòri dau sultanat foguèt limitat a una faissa de 16 quilomètres lòng de la costat e lei regions interioras foguèron devesidas entre una zòna d’influéncia alemanda au sud e britanica au nòrd. Puei, entre 1888 e 1889, lo sultanat deguèt laissar l’administracion dei regions maritimas sud e nòrd ais Alemands e ai Britanics. Enfin, en 1890, leis Alemands agantèron lo territòri de l’Oganda actuau.
Aquò entraïnèt de negociacions novèlas entre Londres e Berlin qu’organizèron lo partiment de la region. La màger part de la Tanzania actuala formèt la colonia d’Africa Orientala Alemanda. Oganda e l’illa de Zanzibar demorèron sota la dominacion britanica en cambi de l’illa europèa de Heligoland. Lo sultanat de Zanzibar venguèt un protectorat britanic segon un tractat signat en 1886 que leis Alemands acceptèron de reconóisser. Una guèrra en 1896 confirmèt la dominacion britanica sus l’illa e son drech d’impausar un sultan favorable a seis interès. En 1897, l’esclavatge foguèt oficialament abolida mai la liberacion deis esclaus foguèt fòrça lònga e durèt de decennis. Lei Britanics protegèron lo poder dau sultan e deis Arabis (17% de la populacion vèrs la mitat dau sègle XX) e leis Indians (6%) gardèron lo contraròtle de l’economia. De tensions apareguèron donc pauc a pauc entre Arabis, Indians e Africans e tanben entre Zanzibar, centre dau poder, e l’illa de Pemba. Pasmens, fins a 1956, leis Arabis capitèron de resistir ai temptativas de partiment dau poder fins a l’impausicion de reformas per lei Britanics.
L’Africa Orientala AlemandaModificar
L’Africa Orientala Alemanda existèt de sa fondacion a la fin deis annadas 1880 fins a 1918 e son ocupacion per leis Aliats. Sa capitala foguèt installada a Dar es Salaam. Entraïnèt de transformacions majoras au sen dei societats africanas dau platèu ambé l’expansion de l’influéncia swahili, lo declin deis poders ancians, la repression saunosa dei revòutas còntra l’autoritat coloniala e l’introduccion de culturas agricòlas novèlas dictadas per d’interès economics alemands (coton…).
Doas revòutas importantas si debanèron en 1897-1898 e en 1905. La premiera regardèt lo pòble Hehe que foguèt esquichat. Après aquela desfacha, son territòri e sa populacion foguèron utilizats per installar de plantacions de coton. La segonda insureccion majora comencèt au sud de la capitala quand un masc locau, Kinjikitile Ngwale, decidèt d’organizar una campanha d’expulsion deis Alemands. Foguèt rapidament arrestat mai unei pòbles (Ngingo, Ngoni…) jonhèron la revòuta e leis autoritats militaras alemandas deguèron esperar l’arribada de renfòrç venguts d’Euròpa. Ambé aquela ajuda, ataquèron e pilhèron lei regions rebèlas entraïnant la mòrt de 300 000 personas dins lo corrent d’una famina causada per la destruccion dei recòltas.
Dins leis annadas 1890, leis Alemands contunièron d’estendre sa dominacion dins lei regions occidentalas de la colonia. En particular, agantèron lei reiaumes de Burundi e de Rwanda. A partir de 1896, s’organizèt d’expedicions còntra aqueleis estats que deguèron finalament acceptar un protectorat alemand.
En 1914, la colonia foguèt atacada per lei Britanics. Fòrça inferiors en nombre, lei tropas alemandas dirigidas per Paul von Lettow-Vorbeck capitèron de si retirar e de secutar lei fòrças de l’Entenduda fins a la fin de la guèrra. Après la desfacha alemanda, l’Africa Orientala Alemanda foguèt partejada entre lo Reiaume Unit qu’obtenguèt la màger part e Belgica qu’obtenguèt lei dos reiaumes de Burundi e de Rwanda. La partida britanica prenguèt lo nom de Tanganyika Britanic.
Lo Tanganyika BritanicModificar
La presa de contraròtle britanic de la màger part de l’Africa Orientala Alemanda foguèt reconeguda en 1919 per la Societat dei Nacions que donèt un mandat a Londres per administrar e desvolopar la region. En realitat, lo territòri foguèt administrat coma una colonia britanica normala entraïnant la contuniacion dau declin deis estructuras de sa societat tradicionala. En parallèl, apareguèt dins leis annadas 1930 d’organizacions novèlas de païsans africans productors de coton ò de cafè que l’objectiu èra de defendre leis interès locaus en delà de l’encastre etnic.
En 1946, après la Segonda Guèrra Mondiala, lo Tanganyika Britanic foguèt plaçat sota la tutèla de l’Organizacion dei Nacions Unidas e lei Britanics assaièron sensa succès d’i encoratjar la formacion d’una societat multietnica.
La fin de la colonizacion britanica e la formacion de TanzaniaModificar
Au començament deis annadas 1950, lo regime d’autonòmia donada au Tanganyika Britanic permetèt la formacion de partits politics e d’eleccions. Foguèron caracterizadas per lei victòrias de l’Union Africana Nacionala de Tanganyika (TANU) fondada en 1951 per Julius Nyerere. L’objectiu de Nyerere èra de renfòrçar l’autonòmia locala puei de demandar l’independéncia. Sei victòrias de 1958 e de 1960 li permetèron de venir Premier Ministre de Tanganyika e Londres deguèt acceptar de laissar l’independéncia a sa colonia en decembre de 1961. En 1962, venguèt una republica e Nyerere foguèt elegit president.
A Zanzibar, la situacion foguèt pus conflictuala ambé la formacion de tres partits a la fin deis annadas 1950. Vengut independent en decembre de 1963, lo sultanat foguèt inicialament dirigit per una coalicion dau Partit nacionalista de Zanzibar (ZNP) que representava la comunautat aràbia e dau Partit dau pòble de Zanzibar e de Pemba (ZPPP) que gropava de moderats. Pasmens, aqueu govèrn foguèt rapidament reversat per una insureccion dirigida per lo Partit Afro-Chirazi (ASP) qu’èra fòrça ostil au mantenement dau sultanat. Aperaquí 10 000 Arabis foguèron chaplats e lo sultan quitèt lo país. Venceire, l’ASP proclamèt l’abolicion de la monarquia e la formacion d’un Conseu Popular de Zanzibar e de Pemba. Venguèt tanben partit unic e creèt un regime autoritari dirigit per Abeid Amani Karume fins a son assassinat en 1972.
Per empachar una intervencion estrangiera còntra son regime. Karume si raprochèt rapidament dau govèrn de Nyerere per trobar una proteccion poderosa. En 1964, foguèt donc signat un tractat d’union entre Tanganyika e Zanzibar que formèron la Republica Unida de Tanzania. Pasmens, lei dos estats d’origina gardavan una autonòmia fòrça importanta.
La Tanzania contemporanèaModificar
Julius Nyemere demorèt lo cap dau país fins a sa retirada de la vida politica en 1985. Maugrat un bilanç economic feble, sa politica permetèt l’emergéncia d’un estat democratic multietnic. Au nivèu diplomatic, si definiguèt coma socialista e signèt un acòrd ambé la China comunista mai capitèt de gardar de relacions bònas ambé lo blòt occidentau. En revènge, lei relacions amb Oganda e Kenya venguèron marridas en causa de tensions territòrialas e economicas. En 1978, Oganda ataquèt lo nòrd de Tanzania entraïnant una guèrra entre lei dos país. Après una mobilizacion importanta, Tanzania capitèt de conquistar lo territòri ogandés e de reversar la dictatura d’Idi Amin Dada.
Julius Nyemere foguèt remplaçat per Ali Hassan Mwinyi qu’èra lo president de Zanzibar. Autorizèt lo multipartisme en 1992 e d’eleccions liuras en 1995. Benjamin William Mkapa foguèt elegit president en 1995 e 2000. Foguèt remplaçat per Jakaya Kikwete en 2005. Deguèron faciar divèrsei problemas regionaus coma de crisis economicas regardant lei prètz dei matèrias premieras ò de crisis politicas coma la gestion dei consequéncias dei guèrras de Burundi e de Rwanda.
Estructura de l'Estat e dau poderModificar
Estructura generalaModificar
Tanzania si definisse coma una republica federala de regime presidenciau. Aqueu sistèma si formèt deis annadas 1960 ais annadas 1990 a partir de la fusion entre Tanganyika e Zanzibar, de la redaccion de la constitucion actuala en 1977, de sa modificacion en 1984 e de l'autorizacion dei partits politics en 1992. Lo poder executiu es dirigit per lo president de la republica qu'es tanben cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es partejat entre lo govèrn e lo parlament. Enfin, lo sistèma judiciari es independent dei dos autrei poders. Zanzibar a gardat una autonòmia locala fòrça importanta e a lei sieus govèrn e parlament que son competents per adoptar lei sieunas leis dins certanei domenis de competéncias.
Poder executiuModificar
Lo poder executiu es dirigit per lo president de la republica elegit au sufragi universau per un mandat de cinc annadas. Es lo cap dau govèrn e chausisse son Premier Ministre e sei ministres au sen dau parlament. A tanben lo drech de nomar dètz parlamentaris non elegits que pòdon ocupar una carga de ministre. Lo ròtle dau premier ministre es fòrça limitat e consistisse magerament de representar lo president au parlament.
Poder legislatiuModificar
Lo parlamenent es compausat d'una chambre unica dicha assemblada nacionala. Es compausat de 274 deputats. 232 son elegits au sufragi universau dirèct per un mandat de cinc annadas, 37 son de sètis reservats a de fremas nomadas per lo president e 5 son reservats a de membres dau parlament de Zanzibar. Lo parlament es competent per adoptar lei leis que van s'aplicar au sen de la federacion de Tanzania e per sa partida continentala (Tanganyika).
Zanzibar a lo sieu parlament qu'es compausat de 50 deputats elegits, de 10 deputats nomats per lo president de Zanzibar e de 5 deputs ex officio. A lo drech d'adoptar lei sieunas leis dins certanei domenis.
Sistèma judiciariModificar
Lo sistèma judiciari de Tanzania es compausat de cinc nivèus principaus gropant leis institucions eissidas dei estructuras tribalas, de la lei islamica e de la Common law. Es organizat en tribunaus de premiera instància, en tribunau de districte, en cort magistrala, en Cort Auta e en Cort d'Apèu. Lei jutges son nomats per lei jutges de reng superior franc de la Cort Auta e de la Cort d'Apèu que sei membres son nomats per lo president. Zanzibar a un sistèma judiciari similar mai es possible de far apèu dei questions de drech constitucionau ò islamic auprès de la Cort d'Apèu de l'union.
Organizacion territòrialaModificar
Lo territòri de Tanzania es devesit entre 30 regions que son tanben devesidas entre 127 districtes. 25 regions son continentalas e eissidas de Tanganyika e 5 son insularas e eissidas de l'estat de Zanzibar.
Simbòls de l'EstatModificar
L'Estat tanzanian a unei simbòls. Son drapèu foguèt adoptat lo 30 de junh de 1964 a partir de la fusion dei drapèus de Tanganyika e de Zanzibar. Lo vèrd representa la vegetacion dau país, lo blau l'Ocean Indian, lei lacs e lei rius, lo negre la color de pèu dei Tanzanians e lo jaune lei ressorsas mineralas importantas de Tanzania. Son blason es tanben eissit de la fusion dei blasons de Zanzibar e de Tanganyika. Sa devisa es « Libertat e Unitat » (Uhuru na Umoja en swahili) e son imne nacionau es « Dieu benesisse Africa » (Mungu ibariki Afrika en swahili).
-
-
-
-
-
-
Coat of arms of Zanzibar.png
Blason de Zanzibar.
Afaires estrangiers e defensaModificar
Afaires estrangiersModificar
Dempuei son independéncia, Tanzania es una poissança diplomatica importanta sus lo continent african, en partida gràcias au prestigi dau president Julius Nyerere e a son adopcion d'un sistèma socialista limitat que li permetèt de gardar sei relacions ambé lei dos blòts de la Guèrra Freja. Tanzania participèt tanben a la fondacion dau Movement dei Non Alinhats, dau G77 e l'Organizacion de l'Unitat Africana. Son unica crisi diplomatica si debanèt dins leis annadas 1970 quand lei relacions amb Oganda e Kenya venguèron marridas après de temptativas mancadas d'union economica. Entre 1978 e 1979, aquò causèt la Guèrra Ogandotanzaniana que s'acabèt per una victòria tanzaniana.
Dempuei la fin de la Guèrra Freja, lei relacions tanzanianas ambé lei país estrangiers son vengudas tornarmai bònas. Tanzania participèt au reglament ai conflictes de la Republica Democratica de Còngo e de Burundi. De mai, a partir de març 1996, de discussions novèlas permetèron au projècte de cooperacion economica entre Tanzania, Oganda e Kenya de tornar començar fins a la conclusion d'un acòrd en 1999.
Fòrças armadasModificar
Lei fòrças armadas tanzanianas foguèron fondadas en 1964 après la formacion de la federacion. Tre lo començament, l'insisténcia foguèt donada sur l'importància de l'autoritat civila sus la ierarquia militara. Ansin, caracteristica de remarca en Africa, l'armada tanzaniana a jamai menat de còp d'estat còntra lo govèrn. Dempuei sa fondacion, participèt a la Guèrra Ogandotanzaniana (1978-1979), sostenguèt lo FRELIMO durant la Guèrra Civila de Moçambic (1975-1992) e formèt la màger part dei tropas africanas pendent l'invasion d'Anjouan en 2008. Participèt tanben a unei missions dei Nacions Unidas.
En 2013, lei fòrças armadas tanzanianas alinhavan 27 000 militars amb un budget representant 0,9% dau PIB. Èran devesits entre una armada terrèstra, una armada aeriana e una fòrça navala. La màger part deis armaments datan dei premiereis annadas de la Guèrra Freja (T-55, T-62, Mig-21...) e una partida importanta es en resèrva.
EconomiaModificar
De veire: Economia de Tanzania.
Ressorsas naturalasModificar
Tanzania a de ressorsas naturalas fòrça importantas que son un axe de desvolopament major per lo govèrn. D'efècte, a la fin deis annadas 2000, lo sector minier representava entre 3 e 4% dau PIB tanzanian. Dins aquò, de projèctes existisson per aumentar aquela part fins a 10% vèrs 2025. Per aquò, Tanzania adoptèt una politica fòrça atractiva per lei companhiás estrangieras basada sus una taxacion febla (solament 68,9 milions de dolars en 2005 per d'exportacions de 693 milions). Aquò permet de compensar lei defaus de l'economia tanzaniana, especialament la manca d'infrastructuras e de personaus corrèctament formats.
Lei ressorsas dau país son donc a l'ora d'ara pauc esplechadas. Son compausadas de metaus utilizat dins l'industria (fèrre, niquel), de metaus preciós (aur), de pèiras preciosas (diamant, tanzanita...), de fònts d'energia (carbon, urani) e de divèrsei mineraus coma gip, unei menas de fosfats. Enfin, existisse de jaciments de gas ò de petròli es tanben es sospichada dins certanei regions.
AgriculturaModificar
L'agricultura representa la partida principala de l'economia tanzaniana. En 2004, per exemple, gropava 51% dei gasanhs de devisas estrangieras, 75% deis emplechs e 47% dau PIB. Es basada sus un partiment entre de tenements pichons esplechats per de familhas e de tenements pus importants eissits de l'anciana economia socialista. L'objectiu principau de l'agricultura es de produrre per lo mercat intèrn de Tanzania. Leis exportacions son feblas e regardan magerament lo cafè, lo coton e lo tabac. De progrès tecnics son estats realizats dempuei l'independéncia illustrats per l'absència de crisi alimentara importanta en Tanzania. De mai, lo sector declina en causa de l'importància donada au sector minier en plaça de l'agricultura.
IndustriaModificar
Lo sector industriau de Tanzania es fòrça limitat e magerament destinat a la transformacion de matèrias premieras localas agricòlas. Lo sector de la produccion de ciment conoisse una creissança importanta sostenguda per lei besonhs dau sector minier.
ServicisModificar
Lo sector dei servicis tanzanian es magerament dominat per lo torisme passat de 12 000 visitors en 1961 a quasiment un milion en 2010. Aqueu sector es ajudat per la preséncia de sètis naturaus excepcionaus coma lo Mont Kilimanjaro, la region dau Rift e una biodiversitat importanta. Es vengut la segonda fònt de devisas estrangieras dau país e sa part dins lo PIB nacionau passèt de 1% en 1980 a 13% en 2000.
Ligams extèrnesModificar
-
- (en) Govèrn de Tanzania
- (en) Parlament de Tanzania
- (en) Tanzania.eu
Nòtas & referénciasModificar