text:
Pauretat
La pauretat (var. lo praubèr, la praubèra, la praubesa) es la manca de bens materials sufisents per menar una vida digna. Dins aquel sens, es lo contrari de riquesa e fa allusion a un estat de caréncia. Es un paramètre sempre comparatiu; en fach, se pòt parlar de pauretat absoluda (manca de noiriduras, d'ostal e d'aiga potabla), pauretat extrèma (definida per la Banca Mondiala coma de revenguts jornalièrs inferiors a un dolar) o pauretat (viure amb mens de 3 dolars al jorn). Aqueles nivèls vàrian en foncion del país (per exemple, en Espanha es paure aquel qu'arriba pas al 50% dels revenguts mejans del reialme). Los païses paures son dichs sosdesvolopats o del Tèrç Mond. Se concentran dins los continents d'Asia e subretot d'Africa, encara que la pauretat es estenduda pel mond, subretot dins las ciutats industrializadas (quatren mond).
Las causas de la pauretat pòdon èsser los desastres naturals, la guèrra, lo despartiment injust de las ressorsas, la manca d'accès a l'educacion, los factors climatics, los govèrns corromputs, la discriminacion per rason de sèxe, la manca dels Dreches de l'Òme, la santat deficienta.
Redusir la pauretat extrèma en combatre aquelas causas es un dels Objectius de Desvolopament del Millenni.


c: text/html

text:
En aranés, ostau qu’a guardat lo sens de hostal en catalan e en espanhou, hôtel en francés mès au sens estrict (pas lo d’hôtel particulier, hôtel de ville ni de maison).
Ua casa qu’ei ua maison en aranés, com en espanhòu e en catalan, e en gascon d’autes còps.
En catalan, l’equivalent deu gascon maison (escriut maisó) non s’utiliza pas mei au dia de uei mès que’u trobam dens la lenga antiga segon lo diccionari català-valencià-balear d’Alcover.
De notar qu’en gascon ostau qu’a lo doble sens d’hôtel ("l’otèl" du diccionari de Per Noste) e de maison.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rosay (Yvelines)
Rosay es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region de l'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Rosay se tròba a 11 km aperaquí al sud de Flaçadas-la-Maca en la vallée de la Vaucouleurs.
Es limitrophe de Villette al nòrd, de Septeuil al sud, de Boinvilliers a l'oèst e de Arnouville-lès-de Flaçadas a l'èst.
Lo territòri communal engloba lo fons de la vallée de la Vaucouleurs a aperaquí 50 m d'altitud, e los dos vessants, débordant solament a l'èst sul scenari del Mantois en mai de 150 m d'altitud.
La commune de Rosay se trouve à 11 km environ au sud de Mantes-la-Jolie dans la vallée de la Vaucouleurs.
Elle est limitrophe de Villette au nord, de Septeuil au sud, de Boinvilliers à l'ouest et d'Arnouville-lès-Mantes à l'est.
Le territoire communal englobe le fond de la vallée de la Vaucouleurs à environ 50 m d'altitude, et les deux versants, débordant seulement à l'est sur le plateau du Mantois à plus de 150 m d'altitude.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Mencionat en 1036, lo vilatge de Rosay possedissiá antany una maladrerie. Lo abbaye de Sant-Denis en #èsser lo senhor en dominant de contunh aquel #èsser l'ostal de Sant-Cyr fins a la Revolucion francesa.
Al Sègle XIV, la distincion del Bas-Rosay #qu'aperteniá als Courtin, e aquela de la Nautor-Rosay a las Fredet aguèron amassat en 1513 pel matrimòni d'una domaisèla de Fredet amb Jean Guillaume Courtin. La distincion i aguèt erigit en marquisat de Rosay-Villette en 1671 en benefici de François Briçonnet, espós de Geneviève Courtin, e venduda en 1748 a Charles Savalette de Magnanville. #Passar en 1760 a Jacques Louis de Bretignières, darrièr marques de Rosay-Villette.
Mentionné en 1036, le village de Rosay possédait autrefois une maladrerie. L'abbaye de Saint-Denis en fut le seigneur dominant puis ce fut la maison de Saint-Cyr jusqu'à la Révolution française.
Au Sègle XIV, la seigneurie du Bas-Rosay qui appartenait aux Courtin, et celle du Haut-Rosay aux Fredet furent réunies en 1513 par le mariage d'une demoiselle de Fredet avec Jean Guillaume Courtin. La seigneurie fut érigée en marquisat de Rosay-Villette en 1671 au profit de François Briçonnet, époux de Geneviève Courtin, et vendue en 1748 à Charles Savalette de Magnanville. Elle passa en 1760 à Jacques Louis de Bretignières, dernier marquis de Rosay-Villette.


text:
Tiger I
Tiger I es lo nom d'un tanc pesuc alemand desvolopat en 1942 e que serviguèt pendent la Segonda Guèrra Mondiala. La designacion oficiala alemanda èra Panzerkampfwagen Tiger Ausf. E, sovent abreujat en Tiger. Lo Tiger èra una responsa als blindatges espeses encontrats suls tancs sovietics T-34 e KV-1 pendent los primièrs meses de l'Operacion Barbarossa. La concepcion del Tiger I balhava a la Wehrmacht son primièr tanc amb un canon de 88 mm, qu'aviá ja fach pròva de son eficacitat a l'encòp subre de ciblas aerianas o terrèstras. Pendent lo debanament de la guèrra, lo Tiger I vegèt los combats subre tots los prats batalhièrs alemands. Èra generalament emplegats dins d'unitats de tancs independentas, que se revelèron d'una granda eficacitat.
E mai que lo Tiger I foguèsse crentat de sos adversaris, èra de concepcion tròp complèxa, utilizava de materials cars e de metòdes de produccion laboriós, e èra long de produire. Sonque 1347 foguèron bastits entre agost de 1942 e agost de 1944. Lo Tiger èra enclin a a d'unes tipes d'auvaris de canilhas e imobilizacions. Èra, pasmens, generalament mecanicament fisable mas car de manténer en estat e complicat de carrejar amor de sas ròdas intercaladas. En 1944, la production foguèt abandonada en favor del Tiger II.


text:
Kaliningrad
Kaliningrad (Königsberg o Königsbarg fins en 1946) (en rus dempuèi 1946: KaлиHиHrpaд = Kaliningrad, en rus abans 1946: KëHиrcбepr = Kionigsberg, en rus familiar actual: KëHиr = Kionig, en alemand: Königsberg, en bas-alemand: Königsbarg, en lituanian: Karaliaučius, en polonés: Królewiec) es una vila de Russia, situada dins una enclava territoriala, la província de Kaliningrad. Aquela enclava es totalament isolada del territòri rus e se tròba entre Polonha e Lituània, en riba de la mar Baltica (es lo nòrd del territòri ancian de Prússia Orientala qu'existissiá fins en 1945).
Königsberg foguèt fins a 1945 la capitala de la província de Prússia Orientala. Foguèt renomenat Kaliningrad aprèp l'ocupacion sovietica en 1946, del nom del President del Comitat Central del Partit, Mikhaïl Kalinin.
A Königsberg e dins la region a l'entorn, lo poder sovietic deportèt en 1945 la populacion alemanda (de lenga bas-alemanda) e la remplacèt per una populacion majoritariament russa.


text:
Classificacion classica
En biologia, la classificacion classica vòl dire la classificacion scientifica acceptada. S'opausa a la classificacion filogenetica, qu'es la classificacion scientifica novèla, en utilizant las sequéncias d'ADN e l'analisi cladistica.
En botanica, la classificacion classica dels angiospèrmes es la classificacion Cronquist (1981) e la classificacion filogenetica dels angiospèrmes e la classificacion APG (1998) o la classificacion APG II (2003).
Diferentas classifications[modificar | modificar la font]
La classificacion classica a evoluit gràcias al trabalh de grands taxinomistas. Trabalhs que son estats integrats siá complètament, siá parcialament per la comunautat scientifica. Mas, contràriament a Linné, la màger part dels taxinomistas an trabalhat sus un ensemble restrench d'espècias.
Vaquí qualques unas d'aquestas classificacions:
- Vegetals en general
- Classificacion de Engler (1877, 1909 puèi 1924) per Adolf Engler
- Classificacion de Wettstein (1935) per Richard Wettstein
- Plantas de granas (Spermatophytes) en particular
- Classificacion de Candolle (1819 puèi 1824 a 1873) per Augustin Pyrame de Candolle
- Classificacion de Bentham e Hooker (1862 a 1883) per George Bentham e Joseph Dalton Hooker
- Plantas de flors (Angiospèrmes) en particular
- Classificacion de Takhtajan (1954 puèi 1997) per Armen Takhtajan
- Classificacion de Cronquist (1968 puèi 1988, la grand òbra de 1981) per Arthur Cronquist basada sus la de Takhtajan~
- Es la classificacion oficiala de las taxobox d'angiospèrmes dins wikipèdia
- ITIS seguís aquesta classificacion
- Classificacion de Thorne (pauc utilizada) (1992, 2000, 2002) per Robert Folger Thorne
- Classificacion de Dahlgren (pauc utilizada) (1975, 1983, 1989) per Rolf Martin Theodor Dahlgren
- Ausèls
- Classificacion de Howard e Moore per Richard Howard e Alick Moore
- Classificacion de Sibley-Ahlquist per Charles Gald Sibley e Jon Edward Ahlquist recenta e prenent en compte l'ADN
- ITIS seguís www.zoonomen.net
- Classificacion de Monroe per Burt Monroe.
- Mamifèrs
- Mammal Species of the World: a Taxonomic and Geographic reference de Don E. Wilson e DeeAnn M. Reeder, Smithsonian Institution Press, Washington, 1993


text:
Ulisses
Ulisses (en grèc ancian Ὀδuσσeύς / Odysseús, en latin Ulixes o Ulysses) es un dels eròis mai famoses de la mitologia grèga. Filh de Laèrtes e Anticlèa se marida amb Penelòpa que n'aurà un filh, Telemac. Es celèbre per sa mètis (« intelligéncia astuciosa »), que fa son conselh plan apreciat dins la Guèrra de Tròia. Es tanben per la "mètis" que se destria pendent lo periple long que coneis en tornant de Tròia, cantat per Omèr dins l'Odissèa.
Un dels eròis de l'Iliada[modificar | modificar la font]
L'eròi de l'Odissèa[modificar | modificar la font]
Ulisses foguèt un guerrièr qu'a travèrs d'aquesta istòria, naveguèt amb sos companhs per arribar al seu lar e luchèt contra tot tipes de mostres.
Etimologia[modificar | modificar la font]


text:
Asteridae
Los Asteridae son una sosclassa de plantas dicotiledonèas. En classificacion de Cronquist (1981) la sosclassa es devesida en 11 òrdres :
- sosclassa Asteridae
-
- òrdre Asterales
- òrdre Calycerales
- òrdre Campanulales
- òrdre Dipsacales
- òrdre Gentianales
- òrdre Lamiales
- òrdre Solanales
- òrdre Callitrichales
- òrdre Plantaginales
- òrdre Rubiales
- òrdre Scrophulariales
En d'autras classificacions i a de gropes comparables, coma la sosclassa Sympetalae (en classificacion de Wettstein, 1935) e lo clad de las Asteridèas (en classificacion APG II, 2003).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 29909 Asteridae (en)


text:
Ajuda:Modèl
Per Wikipèdia, un modèl es un blòt d'informacion que pòt èsser inclús dins las autras paginas. Pòt servir a:
- inserir un messatge estandard, exemple : lo message indicant qu'un article es prepausat a la supression Modèl:Supression
- inserir un tablèu comun a mantuna pagina d'un meteis domeni. Exemple : lo tablèu biografic utilizat pels presidents dels Estats Units Modèl:FichaPresidentUS. Aqueste modèl es parametrable, es a dire qu'i a un fons de tablèu comun e de variablas que lo contengut ne càmbia dins cada article.
- inserir una paleta de navigacion dins totas las paginas d'un meteis domeni. Exemple : la paleta utilizada pels articles del domeni aeronautic Modèl:Aeronautic.
- etc.
Dins totes los cases s'inserís lo modèl dins un article en i ajustant, a l'emplaçament adeqüat, lo libellat {{Nom del modèl}}
Nòta : la nocion de modèl de Wikipèdia es diferenta de la utilizada dins los logicials de tractament de tèxt.
Los modèls son gerits dins un espaci de noms. Atal, una pagina especiala ne balha una lista alfabetica. Vejatz la lista dels modèls principals utilizats dins Wikipèdia.
Los modèls son de paginas coma las autras e son donc accessibles a l'edicion a totes los contributors. Pasmens, los cal modificar prudentament car lo resultat apareis sus de paginas nombrosas. Quand la pagina correspondent al modèl s'aficha, se pòt clicar sus l'iperligam Paginas ligadas del menut d'esquèrra per consultar las paginas utilizant lo modèl e verificar, abans modificacion, qu'aquestas paginas seràn pas perturbadas.
Somari
- 1 Creacion d'un modèl
- 2 Modificacion
- 3 Utilizacion
- 4 Modèls amb paramètres
- 5 Modèls especials
- 6 Las balisas d'inclusion selectiva
- 7 Modèls utilizaire
- 8 Problèmas fréquents sus las paginas contenant des modèls
- 9 Vejatz tanben
Creacion d'un modèl[modificar | modificar la font]
Lo metòde es identic a lo de la creacion d'una pagina quina que siá. Lo pus simple es d'inserir un apèl dins lo modèl d'un article, puèi de clicar sul ligam (qu'apareisserà en roge).
Trucs e astúcias[modificar | modificar la font]
Se lo modèl conten un ligam interlenga, alara aqueste ligam es inclús dins totas las paginas utilizant lo modèl, çò que generalament es pas lo resultat volgut. Se dos ligams interlenga vèrs una meteissa autra lenga se tròban dins una pagina, lo resultat es imprevisible. S'evitarà aquestes conflictes en utilizant las balisas d'inclusion selectiva.
Los noms de modèls utilizant de mots abreujats o empegats son de mal reténer perque cap de convencion s'es pas impausada. I a pas de rason tecnica per s'inspirar pas de las convencions suls títols tanben pels noms de modèl.
Se lo modèl aparten a una categoria, es a dire que la pagina del modèl conten un libellat de la forma [[Categoria:Nom d'una categoria]] totes los articles contenent lo modèl apartendràn a aquesta categoria. Se pòt utilizar aquesta astúcia, per exemple, per obténer la lista de totes los articles esbòs d'un domeni donat.
Modificacion[modificar | modificar la font]
Dins nòstre exemple, rendètz-vos sus la pagina Modèl:En cors per lo modificar, autrament, remplaçar lo « En cors » pel nom de la paleta desirada.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Per inclure un modèl cal utilizar la sintaxi Wikipèdia seguenta (la primièra letra del nom del modèl es pas sensibla a la cassa) :
- {{Nom del modèl}} per que lo modèl siá inclús a cada cargament d'una pagina l'utilizant. Atal, tre que lo modèl es modificat, la modificacion se fa visibla dins totas las paginas utilizant lo modèl.
- {{subst:Nom del modèl}} per que lo modèl siá copiat un còp per totes dins la pagina l'utilizant. Dins aqueste cas, una modificacion del modèl a pas cap d'incidéncia sus la pagina.
Atal, un modèl brèu e temporari destinat a èsser suprimit lèu se deurià copiar amb subst:, l'avantatge es qu'apareisserà dirèctament dins la font de l'article. Una notícia normala destinada a demorar sus una pagina per una durada longa o definitivament se deuriá inclure amb l'ajuda de {{Nom del modèl}}, de biais que las mesas a jorn eventualas sián mai aisidas. Un modèl contenent un ligam temporari o susceptible de cambiar deuriá çaquelà pas èsser ajustat per {{Nom del modèl}}. Aqueste metòde, en efièch, met pas a jorn lo ligam Paginas ligadas a mens que cada article contenent lo {{Nom del modèl}} siá efectivament modificat aprèp la modificacion del ligam dins lo modèl en question.
- Es possible d'inclure de tèxt provenent d'autres espacis de nom ; coma per exemple {{Wikipèdia:Darrièrs cambiaments}}.
- Totes los caractèrs son acceptats, comprés los blancs.
- Tot cambiament d'un modèl escafa automaticament lo cache de totas las paginas utilizant aqueste modèl.
- Los modèls pòdon prendre d'arguments, referenciats per posicion o per nom (vejatz l'exemple pus elaborat çai jos). La sintaxi es la seguenta: {{causa|paramètre=valor}} amb de balisas {{{paramètre}}} dins lo modèl, o {{brol|valor1|valor2}} amb {{{1}}}, {{{2}}}, etc. Notatz que las balisas de paramètres dins lo modèl demandan tres acoladas e non pas doas.
- Un modèl pòt inclure un o mantun autre modèl,
- Un modèl pòt pas èsser el-meteis paramètre d'un autre modèl.
- Las redireccions entre modèls foncionan.
Dins un modèl, per far un ligam vèrs una pagina que depend d'un paramètre d'un modèl, los ligams de tipe extèrne son sovent utilizats même per de ligams intèrnes per evitar qu'on aboutisse sus la pagina en mode d'edicion même se aquesta pagina existe.
Modèls amb paramètres[modificar | modificar la font]
Un modèl pòt èsser escrich per acceptar de paramètres. Aquò permet de crear, per exemple, de tablèus preformatats que solas cèrtas valors ne cambian segon la pagina invocant lo modèl.
(per mai de detalhs vejatz Infobox
Per exemple, lo modèl Modèl:Planeta menora se legís en partida :
- {| align="right" rules="all" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; background-color: #CEDAF2"
- ...
- | style="background: #003399" align="center" width="100%" | '''{{{nom}}}'''
- | padding=15px|
- |}
- |-
- ! bgcolor="#6295DA" colspan="2" align="center" | Descobèrta
- |-
- | Qui || {{{descobreire}}}
- |-
- | Quand || {{{data_descobèrta}}}
- |-
- | [[Designacion dels asteroïdes|Designacion(s) provisòria(s)]] || {{{designacions}}}
- |-
- ...
- | [[Temperatura]] de superfícia || {{{temperatura}}}
- |}
Lo contengut d'aqueste modèl es un tablèu formatat, especificant colors, alinhament, etc. Las partidas apareissent entre triplas acoladas son los paramètres que seràn utilizats per la pagina invocant lo modèl. Se vei çai sus (en gras) los paramètres nom, descobreire, data_descobèrta, designacions e temperatura.
Sus la pagina 14 Irena, se tròba, en partida :
- {{Planeta menora | nom=14 Irena (14 Irena)
- | descobreire=[[John Russell Hind]]
- | data_descobèrta=[[19 de mai]] de [[1851]]
- | designacions=A906 QC; A913 EA; 1952 TM
- | categorizacion=[[cintura d'asteroïdes]]
- | orbita=386,730 [[gigamètre|Gm]] (2,585 [[unitat astronomica|ua]])
- ...
- | dimensions=181,8 km  [http://spiff.rit.edu/richmond/parallax/phot/LCSUMPUB.TXT 1]
- ...
- | temperatura=~234 [[kelvin|K]]}}
Per melhorar la lisibilitat al moment de l'edicion, de retorns a la linha pòdon aparéisser dins lo modèl, coma dins los tablèus. Idealament, coma se constata çai sus, i pòt aver un retorn a la linha abans cada "|" exceptat lo primièr. Las valors dels paramètres son especificadas en escrivent paramètre=valor. Deu pas i aver de retorn a la linha dins la valor, mas   es permés. La valor pòt inclure un ligam exterior (per exemple, lo paramètre dimensions) o interior (per exemple, orbita). Se remarcarà que la sintaxi abituala dels ligams wiki es possibla (es a dire [[pagina visada|tèxt qu'apareisserà]]).
Valor per defaut d'un paramètre[modificar | modificar la font]
Los paramètres pòdon prendre una valor per defaut, es a dire una valor utilizada automaticament en l'absence d'especificacion sus la pagina d'inclusion, coma aquò {{{3|123}}} (se i a pas de 3en paramètre, 123 serà utilizat en plaça), o coma aquò {{{paramètre|123}}}.
D'exemples son donats sus la pagina Discussion Modèl:Qif.
Modèls especials[modificar | modificar la font]
Aquestes modèls son predefinits e se devon pas utilizar coma noms de modèls.
Exemples d'utilizacion de modèls especials[modificar | modificar la font]
Las balisas d'inclusion selectiva[modificar | modificar la font]
De còps que i a, es util de plaçar cèrts elements dins lo còde font del modèl (per exemple los ligams interlengas) sens qu'aquestes elements aparescan sus la pagina ont lo modèl es inserit. Per aquò far, se plaça los elements d'exclure de l'insercion entre las balisas   e  .
Invèrsament, los elements qu'òm vòl veire aparéisser en insercion, mas qu'òm vòl veire disparéisser al moment de la visualizacion del modèl sol son plaçats entre las balisas   e  .
Plaçar un títol en balisatge "includeonly" pòt desorganizar la numerotacion del somari e dels ligams "modificar" qu'apareisson a drecha dels títols.
Se recomanda de laissar almens un blanc entre lo darrièr signe "=" d'un títol e una balisa  .
Se recomanda tanben, quand se plaça una sequéncia  ... , siá de la far precedir d'un blanc o, encara melhor, compte tengut dels risques d'escafament accidental d'aqueste blanc, e donc d'effets segondaris indesirables (interwikis d'un modèl reproduchs d'un biais non pertinent dins las paginas qu'utilizan lo modèl), sus una linha separada, precedida per una autra linha contenent lo comentari invisible  .
Balisa d'inclusion selectiva e substitucion[modificar | modificar la font]
Al moment d'una insercion per substitucion ( {{subst:modèl}} ) las balisas   e   e mai que lo tèxt qu'enquadran son reproduchas, mas ne son pas accionadas, donc lo tèxt atal enquadrat es inséré, contràriament a ce qu'on pourrait croire.
Se poirà donc pas ajustar de ligams interlengas dins de modèls generalament utilizats amb una insercion per substitucion. Vejatz Ajuda:Ligam_interlenga#Ligam_interlenga_per_los_modèls_:_attencion_!.
Modèls utilizaire[modificar | modificar la font]
Per crear un modèl non enciclopedic (per ex. destinat a èsser apelat per una pagina d'utilizaire) o per far de tèstes, es pas de besonh de « polluar » l'espaci dels modèls. Aquò se pòt far sus una sospagina d'utilizaire.
Per exemple, se Utilizaire:Quidam vòl testar un modèl apelat « Article fastigós », procedís coma seguís :
- Crea una sospagina d'utilizaire Utilizaire:Quidam/Article fastigós dins laquelle il écrit lo modèl :
''Aquò es un article fastigós. Lo taus de fàstic es estimat a {{{fàstic}}}%.''
- utiliza alavetz laguens sas paginas e jos-paginas personalas en tapant :
{{Utilizaire:Quidam/Article fastigós|fàstic=55}}
çò da :
Aquò es un article fastigós. Lo taus de fàstic es estimat a 55%.
De maninèra generala, la sintaxi (entre claus) mèrca lo modèl :
{{espaci de nommage:nom d’article|paramètre1=valor1}}
reconeis la preséncia de l’espaci de nommage:, qui ne prend la valor per défaut Modèl: que quand l'espaci non es pas indicat explicitament. De la mateisa faiçon, es paramètres pòdon èsser nomenats explicitament, o implicitament per lor rang d'aparicion laguens l'appèl del modèl.
Problèmas fréquents sus las paginas contenant des modèls[modificar | modificar la font]
Rafraîchissement : Per rafraîchir una pagina qui es restée inchangée, alors que los modèls qu'elle contient son estat modifiés, crear un ligam del tipe :
[http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=nom de la pagina&accion=purge rafraîchir la pagina] e clicar dessus, o utiliser {{purger lo cache}}.
Mesa a jorn des taulas : Quand una pagina contient una autre pagina, e que aquesta darrièra es modifiée, la pagina principale es mesa a jorn mas pas la taula des ligams, ni las categorias. Même un &accion=purge n'y change rien. I a deux moyens per forcer la mesa a jorn des ligams e des categorias :
- Se es un problèma ponctuel, far una modificacion vide sus la pagina (clicar sus modifier puis sus sauvegarder sens rien cambiar : rien n'apparaît dins l'istoric mas la taula des ligams es mesa a jorn)
- Se es un problèma récurrent, o se de nombreuses paginas son concernées : demander a un robòt de passer régulièrement sus la pagina concernée en utilizant lo script
touch.py. Déposez vòstra requèsta sus Wikipèdia:Bòt/Requèstas.
Los développeurs son estat meses al corrent de totes aquestes problèmas sus la pagina Bugzilla N°939.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Paletas de navigacion
- Wikipèdia:Modèls
- Wikipèdia:Lista dels modèls
- Nauc de sabla (per s'entraïnar a l'utilizacion dels modèls)


text:
Metz-le-Comte
Metz-le-Comte es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada entre la Yonne e lo sieu afluent çò Armance, Mètz-lo-Comte e lo sieu masatge caseriu Champagne an separat per la « Montanha » ont se situa la glèisa romane del Sègle XII La nòstra Madama de la Assomption.
Située entre l'Yonne et son affluent l'Armance, Metz-le-Comte et son hameau Champagne sont séparés par la « Montagne » où se situe l'église romane du Sègle XII Notre Dame de l'Assomption.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Fief Dempuèi lo anautita Mièja Edat, los senhors de l'epòca an [ref. necessària]
Lo pòrti de Bourgogne #prene lo luòc d'anautita lucha en 880. Lo vièlh castèl fòrt de Maers #èsser lo berceau dels comtes de Nivèrns.
En 1590 la liga se'n #apoderar, mas Louis de Gonzague, pòrti de Nivèrns, #reprene la vila e #desmantellar las remparts.
Al cors del periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), la municipalitat #portar provisoirement lo nom de Mètz-la-Montanha[1].
Fief dès le haut Moyen Âge, les seigneurs de l'époque ont [ref. necessària]
Le duc de Bourgogne prit la place de haute lutte en 880. Le vieux château fort de Maers fut le berceau des comtes de Nevers.
En 1590 la ligue s'en empara, mais Louis de Gonzague, duc de Nevers, reprit la ville et démantela les remparts.
Au cours de la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), la commune porta provisoirement le nom de Metz-la-Montagne[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 5 d'agost 2012


text:
Ucraïnian
L'ucraïnian (o ucraïnés) (ykpaḯHcbka MóBa = ukraiinska mova) es una lenga del sosgrop de las lengas eslavas orientalas (familha de las lengas eslavas). Es la lenga oficiala de l'estat d'Ucraïna, s'escriu amb un alfabet cirillic amb qualques leugièras adaptacions. A una partida de son vocabulari qu'es comun amb las lengas eslavas vesinas, subretot amb la lenga belarussa, lo polonés e plan segur lo rus e tanben l'eslovac.
La lenga ucraïniana es sovent en competicion amb lo rus o amb de formas dialectalas intermediàrias sus son territòri. Sa situacion sociala es encara precària ara per ara e son futur incertan.
Actualament, la lenga ucraïniana se tròba en situacion difícila, ja que sovent la lucha en condicions inegalas amb lo rus, se podriá comparar amb l´occitan, catalan, breton, galego, aragonés, asturiano, euskera, etc.. en fàcia del castelhan o francés, d'un biais mai o mens grand.
Literatura[modificar | modificar la font]
Demest los escrivans mai importants de la literatura ucraïniana cal citar lo filosòf Hryhori Skovoroda, los escrivans Mykola Kostomarov, Mikhaylo Kotsyubinsky, Taras Shevchenko, Ivan Franko, e Lesia Ukrainka.
Qualques mots d'ucraïnian[modificar | modificar la font]
- ПpиBiT [pry'vit] - Adieu (arribada)
- Дяkyю ['djakuju] - Mercé
- Дo пoбaчeHHя [do po'bachennja] - Adieu (despartida)
- Tak ['tak] - Òc
- Hi ['ni] - Non


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin (n. en 1910, m.1994) foguèt una quimista britanica. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1964, per la determinacion per la tecnica de la cristallografia de rais X de l’estructura de substàncias biologicas importantas.
Nasquèt lo 12 de mai de 1910 dins la vila de Lo Caire, qu'en aqueles moments fasiá partida de l'Empèri Britanic e uèi es la capitala d'Egipte. Als quatre ans retornèt amb la siá familha al Reialme Unit ont estudièt quimia al Somerville College de l'Universitat d'Oxford e se doctorèt a l'Universitat de Cambridge lo 1934, ont s'especializèt en cristalografia, disciplina que ne foguèt professora a Oxford fins lo sieu retir l'an 1977.
L'an 1965 li foguèt outorgat lo títol de l'Òrdre del Merit concedida per la reina Elisabeta II del Reialme Unit. Moriguèt lo 29 de julhet de 1994 a la siá residéncia de Shiptons-on-Stour, Anglatèrra.
Hodgkin foguèt pionièra en la tecniciana de determinacion d'estructuras de substàncias d'interès bioquimic mejançant rais X. Convertiguèt l'insulina en lo sieu projècte d'investigacion primària, en iniciant la siá recèrca l'an 1934 quand Robert Robinson li ofriguèt una mòstra pichona d'insulina cristallina. La difraccion de X a lo decènni del 1930 èra pas encara pro desvolopada, que causa se decidiguèt per el a melhorar la tecniciana cristalografica, en atenhent determinar l'estructura tridimensional de las biomoleculas del colesterol l'an 1937, la penicilina lo 1945, la vitamina B12 lo 1954, la insulina lo 1969, aital coma la de la lactoglobulina, ferritina e lo virus del mosaic del tabac. Posteriorament Hodgkin e los sieus collaboradors estudièron al calciferol o vitamina D2, aital coma la antibiotic gramicidina.
Lo 1964 foguèt premiada amb lo Prèmi Nobel de Quimia per la determinacion de l'estructura de fòrça substàncias biologicas mejançant los X, en se convertint en la tresena femna en aténher aquel guerdon après Marie Curie e Irène Joliot-Curie.


text:
Zellenberg
Zellenberg en alemannisch (Zellenberg en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
[[Fila:Topographia_Alsatiae_(Merian)_p_028.JPG|thumb|left| Lo castèl de Zellenberg d'après una gravure de Matthäus Merian l'an 1663.]]
Vilatge sus la rota dels vins de Alsace a unitat|2|km {{}} de Riquewihr, Zellenberg a situat sus un tuc a 285 mètres d'altitud en plen vignoble. Réputé Per la qualitat de las siás vins, pòt èsser pres en prenent la RN83. En venent de Colmar, cal prene la rota de Houssen per la D3 de contunh traversar lo pòble de Ostheim. Près de Beblenheim, contunhar sus la D5 direccion Zellenberg. En sens contrari, dempuèi Estrasburg, prene lo A35 direccion Ostheim de contunh prene Beblenheim e Zellenberg. Zellenberg Fa partida del costat de Kaysersberg e del arrondiment de Ribeauvillé.
Village sur la route des vins d'Alsace à 2 km de Riquewihr, Zellenberg est situé sur une colline à 285 mètres d'altitude en plein vignoble. Réputé pour la qualité de ses vins, il peut être rejoint en prenant la RN83. En venant de Colmar, il faut prendre la route de Houssen par la D3 puis traverser le village d'Ostheim. À proximité de Beblenheim, continuer sur la D5 direction Zellenberg. En sens inverse, depuis Strasbourg, prendre l'A35 direction Ostheim puis rejoindre Beblenheim et Zellenberg. Zellenberg fait partie du canton de Kaysersberg et de l'arrondissement de Ribeauvillé.
Istòria[modificar | modificar la font]
Las tèrras ont s'elèva uèi lo pòble de Zellenberg an ocupat dempuèi 564 per peuplades de Alémanie. Lo pòble a fondat al Sègle X pels fraires del abbaye de Luxeuil #que i installan una capèla. A dotat de fortificaciós mai tard, #que n'existís pauc de vestigis. Zellenberg Deu doncas la siá origina e lo sieu nom a la cellula d'una ermita, #que i aguèt remplaçat al Sègle XIII per un castèl. En 1252, Gunther de Horbourg #far bastir un castèl fòrt sus una tuc en permetent aital d'enviar senhals cap als castèlx de las alentours (Tres castèls, lo Hohnack près de Labaroche, lo Elevat-Koenigsbourg e tanben lo Hohlandsbourg). Fief Del évêché de Estrasburg, Zellenberg fa partida de la distincion de Horbourg-Riquewihr.Qualques ans mai tard, Jean-çò-Triguèt, darrièr eretièr dels Horbourg, en avent volgut se manténer a Zellenberg, #atraire davant los sieus murs los tropas de la évêché, #que i #penetrar après qualques jorns de banc, jos la conducha del prévôt episcopala de Rouffach. En Modèl:Lo XIVe sègle se comptava non solament un castèl a Zellenberg, mas un bourg, e al pè de la tuc un pòble, castrum, oppidum,villa, talas son las designacions del tractat informat per Albert d'Estrasburg e que # lo comte de Wurtemberg se #comprometre a cedir aquela part de la distincion de Riquewihr a l'avesque Berthold. La localité passa per el de contunh, cap a 1325 als comtes de Wurtemberg. L'avesque de Estrasburg s'apodera del pòble dempuèi 1329 e lo dona en penyora a las sires de Ribeaupierre.La localité, #que compren egalament los pòbles de Bennwihr, Houssen e Wihr-en-Plana, rèsta a las mans d'aquela familha fins a la Revolucion. Près de Zellenberg existissiá Altenheim, destruit al commencement del Sègle XIII. Lo territòri d'aquel pòble a #èsser partejat entre Beblenheim e Zellenberg, malgrat aiçò los abitants n'an #èsser per la majoritat transportès a Zellenberg.; Del temps de l'istorian Schoepflin se vesiá encara la fontaine, indici d'ancianas abitacions. Un renauiment de las rèstas del tribunal franc de Zellenberg de 1568 truca aquel territòri "lo ban comun". A la Revolucion, lo castèl #qu'es ja en ruïnes, es entièrament démoli e las pèiras an vendut a un tuilier de Ribeauvillé cossí plan nacional. De las ancianas fortificacions, demòra pas mai que dos torns de cuic #que la una pòrta un nin de cigogne. Lo 19 de decembre 1944 doas setmanas après la desliurança per las tropas americanas, un incendi destruit sèt ostals. Amb lo relogement de los sieus abitants, Zellenberg se engrandeix fòrça en defòra del ancià bourg. L'activitat principala de la localité n'es la viticulture.
Les terres où s'élève aujourd'hui le village de Zellenberg sont occupées depuis 564 par des peuplades d'Alémanie. Le village est fondé au Sègle X par les moines de l'abbaye de Luxeuil qui y installent une chapelle. Il est doté de fortifications plus tard, dont il existe peu de vestiges. Zellenberg doit donc son origine et son nom à la cellule d'un ermite, qui fut remplacé au Sègle XIII par un château. En 1252, Gunther de Horbourg fit construire un château fort sur une colline permettant ainsi d'envoyer des signaux vers les châteaux des alentours (Trois châteaux, le Hohnack près de Labaroche, le Haut-Koenigsbourg et aussi le Hohlandsbourg). Fief de l'évêché de Strasbourg, Zellenberg fait partie de la seigneurie de Horbourg-Riquewihr.Quelques années plus tard, Jean-le-Tardif, dernier héritier des Horbourg, ayant voulu se maintenir à Zellenberg, attira devant ses murs les troupes de l'évêché, qui y pénétrèrent après quelques jours de siège, sous la conduite du prévôt épiscopal de Rouffach. Dans le Sègle XIV on comptait non seulement un château à Zellenberg, mais un bourg, et au pied de la colline un village, castrum, oppidum,villa, telles sont les désignations du traité rapporté par Albert de Strasbourg et par lequel le comte de Wurtemberg s'engagea à céder cette partie de la seigneurie de Riquewihr à l'évêque Berthold. La localité passe ensuite, vers 1325 aux comtes de Wurtemberg. L'évêque de Strasbourg s'empare du village dès 1329 et le donne en gage aux sires de Ribeaupierre.La localité, qui comprend également les villages de Bennwihr, Houssen et Wihr-en-Plaine, reste aux mains de cette famille jusqu'à la Révolution. Près de Zellenberg existait Altenheim, détruit au commencement du Sègle XIII. Le territoire de ce village a été partagé entre Beblenheim et Zellenberg, cependant les habitants en ont été pour la plupart transportés à Zellenberg.; du temps de l'historien Schoepflin on voyait encore la fontaine, indice d'anciennes habitations. Un renouvellement des restes de la cour franche de Zellenberg de 1568 appelle ce territoire "le ban commun". A la Révolution, le château qui est déjà en ruines, est complètement démoli et les pierres sont vendus à un tuilier de Ribeauvillé comme bien nationale. Des anciennes fortifications, il ne reste plus que deux tours d'angle dont l'une porte un nid de cigogne. Le 19 décembre 1944 deux semaines après la libération par les troupes américaines, un incendie détruit sept maisons. Avec le relogement de ses habitants, Zellenberg s'agrandit beaucoup en dehors de l'ancien bourg. L'activité principale de la localité est la viticulture.


text:
Jacòb
Jacòb (ebrieu: יעקב - ya`aqov 'Dieu a sostengut', 'protegit'; arabi: يعقوب - ya`qūb) es un patriarca biblic. Es lo fiu d'Isaac e Rebeca e lo felen d'Abraam. Recep tanben lo nom d'Israèl après lo sieu combat ambé Dieu (Gn|32|28). Lo libre de la Genèsi au capítol 32 parla misteriosament d'un "òme" e la tradicion i a vist l'àngel de Dieu (çò qu'explica lei representacions de nombrós pintres), de còps identificat a l'àngel Gabrièl. L'istòria de Jacòb es contada dins lo libre de la Genèsi.
Lo nom Jaume/Jacme ven de "Jacòb".


text:
Fòssa de las Marianas
11° 21′ N 142° 12′ E / 11.350, 142.200
La Fòssa de las Marianas es la mai prigonda fòssa marina coneguda e lo luòc mai prigond de la rusca terrèstra. Tròba son origina dins un processus de subduccion. Se localiza al fons del Pacific nòrdoccidental, al sud-èst de las Illas Mariannas, prèp de Guam.
La fòssa es longa de 2550 quilomètres e de largor mejana de 70 quilomètres. La pression al fons de la fòssa es de 108,6 MPa (o 1072 atm).
Exploracion[modificar | modificar la font]
La fòssa foguèt explorada pel primèr còp en 1951 per la fregata de la Marina Reiala Britanica HMS Challenger, que donèt lo nom de la partida mai pregonda de la fòssa, la Fòssa Challenger. Per ecolocalizacion, foguèt mesurada una prigondor de 11 012 m a 11° 19′ N 142° 15′ E / 11.317, 142.250. En 1957, la nau sovietica Vityaz mesurèt una prigondor de 10 934 mètres. En 1962, lo M.V. Spencer F. Baird registrèt una prigondor de 11 022 mètres.
Foguèt pas que lo 23 de genièr de 1960, que davalèt pel primèr e unic còp, lo batiscaf Trieste inventat pel Auguste Piccard e capitanejat per Jacques Piccard, lo seu filh. Evitèron atal los efèctes de la granda pression existissent a de talas prigondors. Lo luòc de la davalada èra a l'extrèma sudoccidental de la fòssa, a prèp de 338 km de Guam. Los sistèmas de bòrd indiquèron una prigondor de 11 521 m, que aprèp seriá revisada e corregida a 11 034 mètres.
Dins la fòssa i se trapèt un calamar gigant del genre Architeuthis e d'autras espècias desconegudas fins alara.
L'actuala prigondor de la fòssa Challenger foguèt mesurada lo 1èr de junh de 2009 per un sonar e ne resultèt 10 971 m. (35.994 pés) (6,82 milas).[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Daily Reports for R/V KILO MOANA June and July 2009 http://www.soest.hawaii.edu/UMC/Reports/Archives/KMreportJuneJuly2009.html, ed:University of Hawaii Marine Center


text:
La Bessoniá (de Montredond)
La Bessoniá (de Montredond)[1][2] (Montredon-Labessonnié en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament Tarn e la region Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Nòstra Dama de Ruffis
- Memorial dedicat als soldats mòrt en Africa del Nòrd (1952-1962)
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Guèrra de Cent Ans
La Guèrra de Cent Ans foguèt lo conflicte que se debanèt entre lei reiaumes de França e d'Anglatèrra, cada país recebent l'ajuda de divèrseis aliats coma Borgonha, de 1337 a 1453. Lei rasons d'aquela guèrra son situadas dins la rivalitat entre lei rèis dei dos país, especialament per lo contraròtle de fèus de França (Guiana, Flandra...). L'element entraïnador foguèt la succession dau rèi Carles IV de França mòrt en 1328. En 1337, lo rèi anglés Edoard III contestèt la legitimat dau rèi Felip VI e se proclamèt rèi de França.
Lo debanament de la guèrra, que foguèt copada per de trèvas nombrosas, es devesida en quatre etapas principalas. Inicialament, leis Anglés capitèron de conquistar una partida de França après la captura dau rèi Joan II en 1356 a Peitieus. La situacion francesa se melhorèt pendent lo rèi de Carles V que poguèt reconquistar la màger part de son reiaume en 1380. Après una trèva, lo conflicte acomencèt tornarmai en 1415 enterin que França èra a faciar una guèrra civila entre son aristocràcia. Venceires, leis Anglés aprofichèron la foliá dau rèi Carles VI per faire dau rèi Enric V l'eiretier dau tròne francés. Pasmens, en 1429, acomencèt lo redreiçament francés impulsat per Joana d'Arc. Ansin, a partir de 1430, lei Francés capitèron de replegar pauc a pauc Anglatèrra fins a conquistar totei lei territòris anglés sus lo continent levat de Calais.
Aquela guèrra aguèt de consequéncias importantas, magerament au nivèu politic car permetèt una extension fòrça importanta dau domeni reaiu francés e entraïnèt la formacion dau poderós ducat de Borgonha que será la fònt d'unei guèrras a la fin dau sègle XV. La Guèrra de Cent Ans causèt tanben l'aparicion d'un sentiment nacionau fòrt en França e en Anglatèrra.
Somari
- 1 Causas
- 2 Debanament dau conflicte
- 2.1 Lei conquistas d'Edoard III (1337-1364)
- 2.2 Lo redreiçament francés de Carles V (1364-1388)
- 2.3 La trèva de 1388-1411
- 2.4 Lei succès d'Enric V (1411-1429)
- 2.5 La reconquista e la victòria francesas (1429-1453)
- 3 Consequéncias
- 4 Referéncias
- 5 Bibliografia
Causas[modificar | modificar la font]
La Guèrra de Cent Ans es l'expression de la rivalitat existent entre lei reiaumes de França e d'Anglatèrra dempuei lor formacion ai sègles X e XI. D'efèct, après la conquista dau tròne anglés per Guilhem de Normandia en 1066, lei rèis anglés foguèron sobeirans d'Anglatèrra e vassaus dau rèi de França per sei fèus continentaus. Aquò entraïnèt una tièra de guèrras entre França e Anglatèrra, especialament durant lo rèine de Felip August (1190-1223), que la consequéncia ne foguèt una reduccion dei possessions anglesas continentalas au solet territòri de Guiana. Pasmens, au sègle XIV, lei question de la senhoriá de Guiana e dau reiaume d'Escòcia continuèron d'empoisonar e de tesar lei relacions entre França e Anglatèrra. Puei, a partir de la mòrt de Felip de Valés, la succession dau tròne de França va entraïnar una degradacion novèla entre lei dos reiaumes fins a la declaracion de guèrra anglesa lo 7 d'octòbre de 1337.
La senhoriá de Guiana[modificar | modificar la font]
La question de la senhoriá sota lo fèu de Guiana es lo problèma pus ancian dei relacions entre França e Anglatèrra. Situat dins lo sud-oèst de França, son titular es lo rèi d'Anglatèrra que deu donc far omenatge au rèi de França per aqueu territòri. De mai, coma senhor de la region, lo rèi francés poguèt intervenir dins seis afaires interiors, especialament au nivèu judiciari. Aquela situacion, relativament avantatjosa per lo prestigi dei rèis francés, èra pas acceptabla per leis Anglès e entraïnèt de tensions continualas. Ansin, lo rèi d'Anglatèrra assaièt d'obtenir la senhoriá entiera sus la region causant un premier ensems de combats entre 1323 e 1327. Afeblit, lo rèi Edoard III d'Anglatèrra reconoguèt finalament lo poder superior dau rèi francés sus lo fèu en 1329 en cambi de sa restitucion. Pasmens, Guiana demorèt una fònt de tensions importantas.
L'afaire d'Escòcia[modificar | modificar la font]
En fòra de Guiana, Escòcia èra un autre ponch de tension entre França e Anglatèrra. D'efèct, França e Escòcia èran d'aliats tradicionaus. Ansin, lei Francés ajudèron Escòcia dins son conflicte amb Anglatèrra puei aculhiguèron e sostenguèron lo rèi Dàvid II après sa deposicion per Edoard III. La preséncia d'Escocés en França e de partisans de Dàvid II sus lo territòri d'Escòcia èran donc una menaça permanenta per leis Anglés.
La succession de França[modificar | modificar la font]
La succession dau reiaume de França foguèt l'element qu'entraïnèt la guèrra en causa de pretencions dau rèi Edoard III d'Anglatèrra au tròne francés còntra aquelei dau rèi Felipe VI. D'efèct, a la mòrt sensa eiretar dau Felipe V, lei dos pretendents a la corona francesa èran Edoard III d'Anglatèrra e Felipe VI de Valés. Avián un ligam ambé Felipe IV (1285-1316) car lo premier èra lo fiu de sa filha Eisabèu de França e lo segond èra son nebot. Pasmens, lei règlas de succession francesas consideravan solament lei drechs dei descendents masculins. De mai, la noblesa francesa èra gaire desirosa d'aver un rèi estrangier. Felipe VI venguèt donc aisadament rèi de França e Edoard III acceptèt de rendre omenatge per sei fèus continentaus en 1329.
L'objectiu dau rèi anglés èra de negociar ambé lei Francés per un reglament generau de tensions entre lei dos reiaumes. En 1334, lei negociacions mau capitèron après l'insisténcia de Felipe VI per inclure Escòcia dins l'acòrd. L'afaire de Flandra va donc finalament condurre a la guèrra en 1337. D'efèct, la region èra sota lo contraròtle dau còmte Loís Ièr ambé lo sostèn de Felipe VI. Son enemic, Ròbert d'Artés èra refugiat en Anglatèrra enterin qu'Edoard III acomencèt de destabilizar lo poder de Loís Ièr. Lo rèi francés demandèt donc lo deliurament de Ròbert per lo jutjar. Lo refús anglés entraïnèt la confiscacion de Guiana. Edoard III decidiguèt donc de revenir sus l'ascension au tròne de Felipe VI. Se proclamèt rèi de França e declarèt la guèrra lo 7 d'octòbre de 1337.
Debanament dau conflicte[modificar | modificar la font]
Lo debanament dau conflicte es devesit en divèrsei fasas que sei principalas son :
- lo periòde de victòrias e de conquistas anglesas realizadas per Edoard III entre 1337 e 1364.
- lo redreiçament de França durant lo rèine de Carles V en 1364-1380.
- la trèva de 1388-1411.
- lei succès e la presa de la màger part de França per lo rèi Enric V de 1411 a 1429.
- lo periòde de la reconquista francesa e la desfacha finala d'Anglatèrra entre 1429 e 1453.
Lei conquistas d'Edoard III (1337-1364)[modificar | modificar la font]
La batalha de Crécy e la presa de Calais[modificar | modificar la font]
Lo començament de la guèrra es l'ocasion de succès diplomatics importants per leis Anglés qu'aprofichèron la revòuta de Flandra còntra Felipe VI per destruir la flòta francesa en 1340 (Ecluse). Aquò permetèt lo desbarcament de tropas anglesas que mandèron d'expedicions a travèrs de França per pilhar lo país. En 1346, aquelei tropas capitèron d'averar la batalha de Crécy causant de pèrdas majoras a la cavalariá francesa. Edoard III poguèt adonc enceuclar la vila de Calais que foguèt presa après un sètge lòng en 1347. Calais vendriá una basa importanta per leis Anglés sus lo continent fins a 1558.
La batalha de Peitieus e la crisi de la monarquia francesa[modificar | modificar la font]
En 1350, Joan II succediguèt a Felipe VI. Se turtèt ais ambicions de Carles II de Navarra, còmte d'Evreux e rèi de Navarra, que foguèt arrestat en 1356. Pasmens, lei Francés son severament desfachs a Peitieus e Joan II es capturat per leis Anglés. Aquela batalha que son resultat es atribuit a la coarditge de la noblesa per la populacion francesa entraïnèt de trébols grèus dins lo reaiume.
Lei dos principaus son la revòuta dei païsans dau nòrd de París e, dins la capitala, la presa dau poder per lo prebòst dei marchands, Etienne Marcel. Aqueu darrier organizèt la liberacion de Carles de Navarra, pretendent au tròne de França. Lo poder dau daufin Carles, lo futur rèi Carles V, èra donc fòrça afeblit. Carles de Navarra capitèt rapidament d'aumentar per sa victòria còntra lei revòutas de païsans e per son aliança ambé París. La situacion dau daufin se melhorèt solament a partir de 1358 gràcias a seis esfòrç per se raprochar de la noblesa. Puei, lei divisions entre lei Parisens e l'assassinat d'Etienne Marcel li permetèron de reprendre la capitala. Carles de Navarra preferiguèt alora negociar e se satisfaguèt d'una aumentacion de sei fèus.
Enterin, leis Anglés mandèron una ofensiva novèla sota la direccion d'Edoard III. Se turtèron a l'estrategia novèla dau daufin que refusèt lo combat per solament empachar la presa de vilas. Victima d'un chavanàs murtrier, l'armada anglesa s'acabèt per una revirada totau e lei dos camps comencèron de negociar. En 1360, signèron lo tractat de Brétigny. Donava lei fèus de Peitau, de Lemosin (Occitània), de Perigòrd, de Carcin, de Roergue e una rançon importanta ais Anglés còntra la liberacion dau rèi Joan II. Pasmens, lei disposicions d'aqueu tractat, levat d'una trèva de nòu ans, foguèron jamai totalament respectadas. En revenge, Carles aprofichèt la trèva per auçar lo reiaume e organizar una armada e un govèrn eficaç.
Lo redreiçament francés de Carles V (1364-1388)[modificar | modificar la font]
La reorganizacion de França[modificar | modificar la font]
En 1364, lo rèi Joan II moriguèt. Dirigidas per Bertrand du Guesclin, lei fòrças francesas esquichèron aquelei de Carles de Navarra a Cocherel permetent lo coronament de Carles V coma rèi de França. Acomencèt una òbra importanta de reorganizacion dau reiaume gràcias a la trèva ambé leis Anglés.
Premier, obtenguèt lo sostèn financier deis Estats Generaus en 1364 e melhorèt la gestion dei finanças dau reiaume. Puei, aprofichèt la fin de la Guèrra de Succession de Bretanha per reorganizar l'armada e integrar de capitanis experimentats coma du Guesclin o Olivier de Clisson. L'estrategia còntra leis Anglés èra d'ara endavant de privilegiar leis operacions limitadas per conquistar pauc a pauc lei castèus e de defugir de se batre còntra leis arquiers anglés. De mai, la màger part dei tropas de mercenaris presentas sus lo territòri francés foguèron mandadas en Espanha per participar a la guèrra civila de Castelha au profiech de son aliat Enric de Trastamara. Enfin, aqueleis esfòrç foguèron completats per una diplomacia activa per isolar Anglatèrra e crear de revòutas entre sei vassaus continentaus.
Lo reflux anglés[modificar | modificar la font]
En 1369, Carles V refusèt de contuniar la trèva e comencèt una guèrra novèla còntra Anglatèrra. Acceptèt d'ajudar la revòuta dau còmte d'Armanhac. Ambé l'ajuda de la flòta espanhòla d'Enric de Trastamara, lei Francés destruguèron la flòta anglesa en 1372 e empachèron lo mandadís de renfòrç anglés sus lo continent. Ansin, la defensa dei possessions d'Edoard venguèt rapidament fòrça malaisada. Enterin, lei campanhas anglesas rencontran de territòris abandonats per seis abitants, refugiats dins lei vilas, ont l'avitalhament es quasi impossible. Aqueleis operacions obtenguèron donc ges de resultats, levat d'aumentar l'ostilitat dei regions pilhadas còntra Anglatèrra, e leis Anglés perdeguèron la màger part de sei possessions. En 1380, a la mòrt de du Guesclin e dau rèi Carles V, tenián solament lei regions de Calais, Bordèu, Brest e Baiona.
La trèva de 1388-1411[modificar | modificar la font]
Lo periòde entre 1388 e 1411 es caracterizat per una trèva entre França e Anglatèrra que deguèron faciar de dificultats intèrnas importantas e foguèron afeblidas. D'efèct, après la mòrt de Carles V, una regéncia es formada per leis oncles dau rèi Carles VI durant sa minoritat. La situacion pejorèt ambé lo començament de la foliá dau rèi. Dos camps rivaus se formèron pauc a pauc a l'entorn deis ostaus d'Armanhac e de Borgonha. De son caire, Anglatèrra conoguèt perèu una crisi politica grava ambé l'assassinat dau rèi Richard II. Son successor aguèt de dificultats per estabilizar son poder.
Lei succès d'Enric V (1411-1429)[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de Troyes[modificar | modificar la font]
En 1412, leis afrontaments entre lei faccions d'Armanhac e de Borgonha se transformèron en guèrra civila. Aprofichant aquela situacion, lo rèi anglés Enric V que son reiaume es tornarmai estable, mandèt una ataca dempuei Normandia. La cavalariá francesa foguèt tornarmai desfacha per leis arquiers anglés lo 25 d'octòbre de 1415. La noblesa de França, magerament aquela dau camp Armanhac deguèt faciar de pèrdas importantas e la captura de son cap.
Entre 1415 e 1419, Enric V poguèt donc conquistar Normandia enterin que la guèrra contuniava entre lei partisans de Borgonha e aquelei dau daufin sostengut per lo rèsta de l'ostau d'Armanhac. En 1419, una entrevista entre lo daufin e lo duc de Borgonha se debanèt mau e s'acabèt per l'assassinat dau duc. Aquò entraïnèt la formacion d'una aliança entre Anglatèrra e Borgonha e la signatura dau Tractat de Troyes per Carles VI, definitivament vengut fòl. Aqueu tractat deseiretèt lo daufin Carles, reconoguèt la posicion e lei territòris dau duc de Borgonha e faguèt d'Enric V e de sei successors leis eretiers de França après la mòrt de Carles VI.
Lo monarquia dobla[modificar | modificar la font]
Après lo tractat de Tròias, lo daufin Carles se repleguèt en direccion de fèus francés dau sud e installèt sa capitala a Borges. Dirigida per lo duc de Bedford, l'armada anglesa, ajudada per Borgonha, estendèt la dominacion anglesa sota lo Maine puei en direccion d'Anjau e de Léger. Aquela progression es marcada per lei victòrias de Cravant (1423), de Verneuil (1425) e lo començament dau sètge d'Orleans. Pasmens, de tensions apareguèron entre Borgonha e Anglatèrra après una ofensiva dau duc de Glocester còntra lo duc.
La reconquista e la victòria francesas (1429-1453)[modificar | modificar la font]
Lo periòde de 1429-1453 es caracterizat per una tièra de reviradas anglesas e per la reconquista dau territòri francés per lo rèi Carles VII. D'efèct, en 1429, lei succès de Joana d'Arc permetèron d'afirmar la legitimitat dau rèi francés a respèct de son adversari anglés gràcias a son sacre en la catedrala de Rems. Puei, en 1435, s'acabèt l'aliança entre Anglatèrra e Borgonha donant un avantatge militar decisiu ai Francés. Enfin, a partir deis annadas 1430-1440, una armada francesa reorganizada e equipada d'armas novèlas, especialament artilhariá, capitèt de conquistar totei lei regions tengudas per leis Anglés, levat de Calais.
Lei campanhas de Joana d'Arc[modificar | modificar la font]
L'arribada de Joana d'Arc a la Cort de Borges foguèt l'element decisiu que permetèt lo redreiçament francés durant lo rèine de Carles VII. Èra una païsana de Lorena que pensava d'aver la mission divina de faire coronar lo rèi e de replegar leis Anglés en fòra de França. A Borges, capitèt de convéncer lo rèi de sa mission e obtenguèt lo contraròtle d'una armada que li permetèt de rompre lo sètge d'Orleans (12 d'octòbre de 1428 - 8 de mai de 1429). Puei, bateguèt severament leis Anglés a Patay lo 18 de junh.
Aquelei victòrias permetèron de mandar una expedicion fins a Rems per realizar lo sacre dau rèi Carles VII lo 17 de julhet de 1429. L'efèct psicologic entraïnèt la somission d'unei regions a Carles VII e renforcèt sa legitimitat còntra lei decisions dau tractat de Troiàs. En revenge, la temptativa de Joana d'Arc per prendre París mau capitèt. Capturada per de soudats de Borgonha e liurada ais Anglés, foguèt considera coma una masca per seis enemics e cremada lo 30 de mai de 1431.
Lo cambiament d'aliança de Borgonha[modificar | modificar la font]
Après lo sacre dau rèi Carles VII, lei Francés reprenguèron l'avantatge enterin que la situacion economica d'Anglatèrra veniá malaisada. Aquò causèt una aumentacion de la fiscalitat dins lei fèus anglés e un maucontentament creissent. Ansin, en aost de 1435, lo duc de Borgonha decidiguèt de cambiar de camp e de signar una aliança ambé França. En cambi, poguèt conservar lei territòris conquistats durant la guèrra. Aquela rompèt l'equilibri militar e entraïnèt de revòutas còntra leis Anglés, especialament en Normandia e a París, abandonada en 1436 per Anglatèrra.
La victòria de Carles VII[modificar | modificar la font]
La victòria de Carles VII se debanèt segon doas etapas principalas que son la presa de Normandia en 1450 e aquela de Guiana en 1453. La conquista de Normandia foguèt la pus aisada. La posicion anglesa èra afeblida tre la mitat deis annadas 1430. Per tenir la region, leis Anglés assaièron de negociar e de faire la patz. Ajudats per una revòuta de la noblesa francesa, obtenguèron la signatura d'una trèva en 1448.
Dins aquò, lei finanças d'Anglatèrra demorèron fragilas e la guèrra acomencèt tornarmai. Tre lo començament dei combats, la presa de Fougères per leis Anglés possèt lo duc de Bretanha a s'aliar ambé França. De mai, l'armada francesa èra d'ara endavant venguda una armada permanenta formada per de soudats professionaus e d'unitats fòrça organizadas. Ansin, en 1450, Carles VII averèt un succès decisiu a Formigny que permetèt la conquista de Normandia avans la fin de l'an.
La pèrda de Normandia entraïnèt una crisi politica grèva en Anglatèrra enterin que l'arribada d'abitants e de soudats refugiats de Normandia creèt una situacion sociala perilhosa. De revòutas aguèron luòc dins lo Kent, lo sud-oèst dau país e egalament a Londres. Lei defensas de Guiana, fèu istoric d'Anglatèrra en França, foguèron donc pas renforçadas. La region es donc aisament conquistada un premier còp per França en 1451. Se revoutèt en 1452. Pasmens, l'armada anglesa foguèt definitivament esquichada pendent la batalha de Castilhon e Bordèu e Baiona venguèron francesas en 1453.
Après aqueleis operacions, lei combats s'arrestèron entre França e Anglatèrra en causa de la guèrra civila anglesa de 1455-1487. Lo conflicte s'acabèt oficialament per la patz de Picquigny lo 29 d'aost de 1475 entre Loís XI e Edoard IV.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Consequéncias territorialas[modificar | modificar la font]
Lei consequéncias territorialas principalas de la Guèrra de Cent Ans son una aumentacion de la talha dei territòris contraròtlats per lo rèi de França e la formacion dau poderós ducat de Borgonha vengut de facto independent durant la guèrra. Ansin, França a conquistat lo fèu anglés de Guiana e lo domeni reaiume es egalament d'ara endavant aumentat de divèrsei regions ocupadas per Anglatèrra durant la guèrra, especialament dins lo centre dau país. De lor caire, leis Anglés conservèron solament la vila de Calais dins lo nòrd de França e lei territòris pròches. Pasmens, Carles VII poguèt pas empachar la formacion d'un estat poderós dins l'èst de França reünissent Borgonha e Flandra. Serà la fònt de divèrsei conflictes durant lo rèine de son successor Loís XI.
Consequéncias politicas[modificar | modificar la font]
Lei consequéncias politicas de la guèrra s'observan a l'escala continentala e dins leis afaires interiors de cada de cada país participant a la guèrra. Ansin, au nivèu continentau, la guèrra es caracterizada per l'aparicion e l'aumentacion dau sentiment nacionau dins cada país. Aquò permetèt l'emergéncia de França e Anglatèrra coma de nacions durant lei sègles seguents. Au nivèu interior, leis efècts de la guèrra foguèron fòrça diferents per lei dos reiaumes. Per lo premier, lo sistèma politic es caracterizat per un renforçament dau poder centrau tengut per lo rèi qu'aprofichèt la disparicion de la màger part de l'aristocràcia francesa durant lei combats. Au contrari, per lo segond, la noblesa tèn de sentiments d'independéncia que van contribuir a la guèrra civila de 1455-1487 e, per la seguida, a la limitacion dau poder reiau.
Consequéncias economicas[modificar | modificar la font]
Coma per lei consequéncias politicas, l'efèct de la Guèrra de Cent Ans foguèt diferent per França e Anglatèrra. D'efèct, l'economia dau premier foguèt fòrtament afeblida per la succession d'operacions militaras sus son territòri e per la destruccion d'unei vilas coma Limòtges en 1370. En revenge, lo segond aprofichèt la guèrra per assegurar lo desvolopament de sei sectors agricòla e industriau, especialament dins lo domeni textil.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Françoise Autrand, Charles V : le Sage, Fayard, 1994, 909 p. (ISBN 978-2-213-02769-2)
- Michel Balard, Jean-Philippe Genet et Michel Rouche, Le Moyen Âge en Occident, Hachette, 2003, 352 p. (ISBN 978-2-01-145540-6)
- Georges Bordonove, Les Rois qui ont fait la France : Jean le Bon, éditions Pygmalion, 2000, 316 p. (ISBN 2-85704-264-7)
- Georges Bordonove, Les Rois qui ont fait la France : Charles V le Sage, éditions Pygmalion, 1985, 314 p. (ISBN 2-85704-264-7)
- Georges Bordonove, Les Rois qui ont fait la France : Charles VI le roi fol et bien-aimé, éditions Pygmalion, 2006, 317 p. (ISBN 978-2-7564-0018-1)
- Georges Bordonove, Les Rois qui ont fait la France : Charles VII le Victorieux, éditions Pygmalion, 1985, 318 p. (ISBN 2-85704-264-7)
- Georges Bordonove, La guerre de 600 ans, Robert Laffont, 1971, 319 p. (ISBN 978-2-221-01611-4)
- Boris Bove, Le Temps de la guerre de Cent Ans 1328-1453, Belin, 2009, 319 p.
- Philippe Contamine, La guerre de Cent Ans, PUF, coll. « Que sais-je ? », 2002, 127 p. (ISBN 978-2-13-053040-4)
- Arthur Conte, Bâtisseurs de la France de l’an 1000 à 2000, Plon, 2004, 521 p. (ISBN 978-2-259-19918-6)
- Bernard Cottret, Histoire de l'Angleterre : de Guillaume le Conquérant à nos jours, Tallandier, 2007, 608 p. (ISBN 978-2-84734-262-8)
- Jean Favier, La guerre de Cent Ans, Fayard, 1980, 678 p. (ISBN 2-213-00898-1)
- Jacques Heers, Louis XI, Tempus, 2003, 430 p. (ISBN 978-2-262-02084-2)
- Michel Kaplan et Patrick Boucheron, Le Moyen Âge, XIe - XVe siècle, Bréal, 1994, 397 p. (ISBN 978-2-85394-732-9)
- Georges Minois, Charles VII, un roi shakespearien, Perrin, 2005, 850 p. (ISBN 2-262-02127-9)
- Michel Mollat du Jourdin, Genèse médiévale de la France moderne, Seuil, 1977, 301 p. (ISBN 978-2-02-004682-4)
- Paul Murray Kendall et Eric Diacon, Louis XI, Fayard, 1974, 584 p. (ISBN 978-2-213-00038-1)
- Paul Murray Kendall et Eric Diacon, Richard Warwick, le faiseur de rois, Fayard, 1981, 442 p. (ISBN 978-2-213-01045-8)
- François Neveux, La Normandie pendant la guerre de Cent Ans, XIVe-XVe sièle, Ouest France, 2008, 535 p. (ISBN 978-2-7373-3695-9)
- Bertrand Schnerb, L’État Bourguignon. 1363-1477, Perrin, 2005, 474 p. (ISBN 978-2-262-02360-7)
- Laurent Theis, Histoire du Moyen Âge français, Perrin, 1992, 399 p. (ISBN 978-2-262-00718-8)
- Jean Verdon, Isabeau de Bavière : la mal-aimée, Tallandier, 2001, 318 p. (ISBN 978-2-235-02288-0)
- Catherine Vincent, Introduction à l’histoire de l’Occident médiéval, Librairie générale française, 1995, 223 p. (ISBN 978-2-253-90516-5)
- « 1429, Jeanne d’Arc libère Orléans », Moyen Âge n°41, juillet/août 2004.
- Christopher Allmand, The Hundred Years War: England and France at War, c.1300-c.1450, Cambridge University Press, 1988, 207 p. (ISBN 978-0-521-31923-2)
- Alfred Higgins Burne, The Agincourt War, Wordsworth editions, 1999, 359 p. (ISBN 978-1-84022-211-1)
- Desmond Seward, The Hundred Years War. The English in France 1337-1453, Penguin Books, 1999, 296 p. (ISBN 978-0-14-028361-7)
- Jonathan Sumption, The Hundred Years War I: Trial by Battle, University of Pennsylvania Press, 1999, 672 p. (ISBN 978-0-8122-1655-4)
- Jonathan Sumption, The Hundred Years War II: Trial by Fire, University of Pennsylvania Press, 2001, 696 p. (ISBN 978-0-8122-1801-5)
- John A. Wagner, Encyclopedia of the Hundred Years War, Greenwood Publishing Group, 2006, 374 p. (ISBN 978-0-313-32736-0)


text:
Laridae
Dins la classificacion de Sibley e Monroe, la familha de larids (o Laridae) compren 27 genres e 129 espècias, repartits en 2 sosfamilhas que una es devesida en 4 tribús, correspondent a 5 familhas distintas, dins las classificacions tradicionalas.
Lista de las sosfamilhas e tribús[modificar | modificar la font]
- Larinae 15 genres & 105 espècias
- Stercorariini 1 genre & 8 espècias
- Rynchopini 1 genre & 3 espècias
- Larini 6 genres & 50 espècias
- Sternini 7 genres & 44 espècias
- Alcinae 12 genres & 24 espècias
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Laridae dins Ciconiiformes dins la Lista d'Alan P Peterson (en)
- Laridae dins www.oiseaux.net (fr)
- Referéncia Fauna Europaea : Laridae (en)
- Referéncia ITIS : TSN 176802 Laridae (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Laridae (en)
- Referéncia NCBI : Laridae (en)
- Referéncia CITES : familha Laridae (fr+en) (sul sit de l’UNEP-WCMC)


text:
Sarreinsming
Sarreinsming es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Vilatge perché a lo-dessus de la Sarre.
- Village perché au-dessus de la Sarre.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciennement "Hasemingen", Citat l'an 1152; Asmange sus la Sarre, Sareinsming (1365).
- Possession de la évêché de Verdun de las abbayes de Herbitzheim, de Wadgasse e de Werneswiller, de contunh del comtat de Dos-Ponts e dels ducs de Lorraine.
- Anciennement "Hasemingen", cité en 1152; Asmange sur la Sarre, Sareinsming (1365).
- Possession de l'évêché de Verdun des abbayes de Herbitzheim, de Wadgasse et de Werneswiller, puis du comté de Deux-Ponts et des ducs de Lorraine.


text:
Vanzy
Vanzi en arpitan (Vanzy en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Se sap #que i i aguèt una preséncia préhistorique e protohistorique sus l' actuala municipalitat de Vanzy en rason de l'existéncia de cinc luòcs archéologiques.
On sait qu'il y eut une présence préhistorique et protohistorique sur l'actuelle commune de Vanzy en raison de l'existence de cinq sites archéologiques.


text:
Guèrra Civila de Moçambic
La Guèrra Civila de Moçambic foguèt un conflicte african major de la Guèrra Freja que se debanèt de 1977 a 1992. Opausèt lo govèrn comunista de Moçambic dirigit per lo Frònt de Liberacion de Moçambic (FRELIMO), sostengut per lo blòt sovietic, a la guerilha anticomunista dau Movement de Resisténcia Nacionala de Moçambic (RENAMO), sostenguda per Sud-Africa e seis aliats. Fòrça saunós ambé 900 000 tuats, lo conflicte s'acabèt en 1992 per una patz negociada entraïnant l'abandon dau regime comunista per lo FRELIMO que gardèt lo poder après sa victòria ais eleccions de 1994.
D'efèct, après l'independéncia dau país en 1975, lo FRELIMO, adversari principau dei Portugués durant la Guèrra d'Independéncia de Moçambic, prenguèt lo poder. Organizèt un regime de tipe comunista ambé la nacionalizacion de l'industria e d'una partida de l'agricultura. Puei, assaièt de crear de vilatges novèus a partir de regropament fòrçats d'abitants. L'objectiu èra de melhorar l'accès ai servicis de l'Estat e d'eliminar leis estructuras ancianas dei plantacions dau periòde coloniau. Pasmens, entraïnèt una gròssa impopularitat dau govèrn dins certanei regions.
D'autra part, au nivèu internacionau, Moçambic apliquèt lei sancions internacionalas còntra Rodèsia e Sud-Africa. Aquò aguèt de consequéncias importantas sus son economia qu'èra dependenta dei cambis amb aquelei país e renforcèt lo maucontentament d'una partida de la populacion. Enfin, après la partida dei foncionaris portugués, lo FRELIMO foguèt pas capable de trobar de personas per reformar l'administracion dau territòri entraïnant una desorganizacion de l'autoritat e una crisi financiera.
Ansin, poguèt s'organizar una guerilha anticomunista dicha Movement de Resisténcia Nacionala de Moçambic (RENAMO). Finançada per Rodèsia e Sud-Africa, comencèt d'organizar una campanha de sabotatge que va finir per se transformar en guèrra vertadiera.
Au començament de la guèrra, lo FRELIMO aguèt l'avantatge e capitèt de tuar lo cap dau RENAMO en 1979. Pasmens, aquò entraïnèt pas la fin dei combats e, dins lo corrent deis annadas 1980, s'installèt un equilibri entre lei dos camps e un partiment dau país. Aquò entraïnèt de destruccions importantas aumentadas per lei crimes de guèrra dei doas armadas. De mai, dins lo corrent de la guèrra, lo RENAMO se transformèt pauc a pauc en movement mafiós causant d'autrei degalhs importants a l'economia de Moçambic.
A la fin deis annadas 1980, lei dos camps èran donc pas capables de contuniar en causa dau declin de l'economia de Moçambic e de la disparicion dei sostèns sovietic e sudafricans ambé la fin de la Guèrra Freja. De negociacions comencèron donc a Roma e s'acabèron per un acòrd de patz signat en 1992. Lo regime comunista foguèt abandonat au profiech d'un sistèma basada sus la democracia liberala e l'organizacion d'eleccions liuras en 1994.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Mariah Carey (n. 27 de març de 1970 a Hutington, estat de Nòva York) es una cantaira americana de R&B, pop, hip hop, soul e dance, e tanben compositritz, productora musicala e actritz nòrd-americana d'ascendéncia irlandesa e afro-veneçuelana.[1] Faguèt lo sieu debut discografic l'an 1990, jos la direccion de l'executiu de Columbia Records, Tommy Mottola.[2] A fins de l'an 1994 publiquèt Merry Christmas, lo "Disc de Nadal pus vendut de l'Istòria".[3]
Al cors del decènni dels '90, los sieus albums se vendèron en grandas quantitats, en se convertint en l'"Artista amb mai ventas del decènni".[4].


text:
Purmèra Junta
La Purmèra Junta (deu son nom oficiau Junta Provisòria de Govèrn de las Províncias Unidas de l'Arriu de la Plata en nom deu Sénher Don Fernando VII, en castelhan :Junta Provisional Gubernativa de las Provincias del Río de la Plata a nombre del Señor Don Fernando VII) que governè Buenos Aires après la Revolucion de Mai de 1810 e la destitucion deu vicerei Baltasar Hidalgo de Cisneros. que ho remplaçada lo 18 de deceme de la medisha annada per la Junta Grana dab la juntada de deputats de l'interior deu país.
La Revolucion e la gessida de la Purmèra Junta que signifiquè de facto la fin deu poder coloniau ; totun, per prudéncia, la Purmèra Junta (com ac muisha lo son nom sancèr) que revindiquè ipocritament la persona deu Rei d'Espanha (sobeiran aflaquit d'un país alavetz ocupat per l'Empèri Francés) en evitant de declara aubèrtament l'independéncia.
Composicion de la Purmèra Junta[modificar | modificar la font]
- President
- Secretaris
- Membres


text:
Jena
Jena (prononciacion: [ˈjeːna]) es una vila alemanda de l'estat federat de Turíngia, situada en riba del riu Saale. Comptava mai de 106.915 abitants en decembre de 2012, çò que fasiá d'ela la tresena ciutat mai importanta de son estat, aprèp Erfurt e Gera. Es devesida administrativament en quatre grands districtes: Stadtzentrum, Lobeda, Winzerla e Zwätzen.
Lo nom de la vila es important istoricament que foguèt l'endrech ont se debanèt la Batalha de Jena, en 1806, ganhada per las tropas francesas del dictador Napoleon contra los prussians.


text:
Niederhausbergen
Niederhausbergen en alemannisch (Niederhausbergen en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Niederhausbergen Es una pichona municipalitat residenciala de la banlèga strasbourgeoise, situada a 6km al Nòrd-Oèst d'aquela darrièra. Ela jouxte lo tuc de Hausbergen, #que representa los primièrs contreforts dels Vòges del Nòrd amb la region del Kochersberg.
Niederhausbergen est une petite commune résidentielle de la banlieue strasbourgeoise, située à 6km au Nord-Ouest de cette dernière. Elle jouxte la colline de Hausbergen, qui représente les premiers contreforts des Vosges du Nord avec la région du Kochersberg.


text:
Étricourt-Manancourt (Somme)
Étricourt-Monancourt en picard ( Étricourt-Manancourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Primièra Guèrra mondiala : La municipalitat - divèrsa fes situadas un temps sus la linha de tèsta - a patit pendent aquel conflicte los affres de violentes combats #que n'a longtemps conservat sequèlas.
Lo 24 de març 1918 (fòto aicí-contra), de las tropas alemandas travèrsan a Etricourt (vengut Étricourt-Manancourt), amb important intendance çò canal del nòrd via dos ponts provisòris. Aquel movement fa partida de la « operacion Michael » preparada dempuèi 1917 per Ludendorff, e #qu'a debutat lo matin del 21 de març de 1918 en Picardie, per un bombardement de artillerie cuert, mas d'una extrèmament violéncia, e incluant de las armas chimiques (documents+WHERE+documents.Themes+LIKE+%27_+Premiere+Guèrra+mondiala_%27+ORDER+BY+DateAffichage%3B&infoRequeteInitiale=Premiere+Guèrra+mondiala&typeRequeteInitiale=sql&modeAffichage=fresque&documentZoom=InaEdu04514&documentVisionneuse=InaEdu04514&Nautor=1016 Veire Vidèo Ina sus aquela ofensiva). L'operacion Michael acaba totun per se enliser e l'armada alemanda per retrocedir.
En novembre 1918 (armistice), demorava pas gaireben mai res del pòble. Aquel darrièr - après una fasa de « désobusage » (enlèvement e destruccion, neutralisation o exportacion de las munitions pas-espetadas) - e après un classament en zòna roja en rason de la gravitat dels sequèlas daissadas per la guèrra, a fach l'objècte d'una longa reconstruction.
Première Guerre mondiale : La commune - plusieurs fois située un temps sur la ligne de front - a subi durant ce conflit les affres de violents combats dont elle a longtemps conservé des séquelles.
Le 24 mars 1918 (photo ci-contre), des troupes allemandes traversent à Etricourt (devenu Étricourt-Manancourt), avec importante intendance le canal du nord via deux ponts provisoires. Ce mouvement fait partie de l'« opération Michael » préparée depuis 1917 par Ludendorff, et qui a débuté le matin du 21 mars 1918 en Picardie, par un bombardement d'artillerie court, mais d'une extrêmement violence, et incluant des armes chimiques (Voir Vidéo Ina sur cette offensive). L'opération Michael finit toutefois par s'enliser et l'armée allemande par reculer.
En novembre 1918 (armistice), il ne restait presque plus rien du village. Ce dernier - après une phase de « désobusage » (enlèvement et destruction, neutralisation ou exportation des munitions non-explosées) - et après un classement en zone rouge en raison de la gravité des séquelles laissées par la guerre, a fait l'objet d'une longue reconstruction.


text:
Adam Mickiewicz
Adam Mickiewicz de Poraj (Novogrodek, Polonha, 24 de decembre de 1798- Constantinopla, 26 de novembre de 1855) foguèt un poèta e patriota polonés, l'òbra que ne marca lo començament del Romanticisme dins lo sieu país.
Al cors de la siá vida lutèt per l'independéncia de Polonha per çò qu'es de Russia, ont foguèt exiliat dempuèi 1824 per las siás activitats revolucionàrias pendent la siá epòca d'estudiant. Capitèt a s'escapar de Russia, en s'establint en Lausana. Los sieus poèmas abòrdan tèmas nacionalistas poloneses e presentan una image eroïca, se plan melodramatica, de l'arma umana, e una vision byroniana de la libertat e l'eroïsme. Las siás òbras son estadas tradusidas a la majoritat de las lengas europèas. Entre las tradusidas al espanhòl se tròban los poèmas epics Grażyna (1823) e Pan Tadeusz (1834), lo drama Dziady (Los ancessors, 1823), e lo poèma istoric Konrad Wallenrod (1828), qu'es lo relat d'una venjança patriotica, a resultas del coma li calguèt abandonar Russia e s'establir a París.
- Pan Tadeusz (fragment):
Litva! Lo mieu país, sètz vos coma la salut, vos avalorar sol o pòt dire quala vos aja perdut.
Òbra en espanhòl[modificar | modificar la font]
- Antonio BENÍTEZ BURRACO, trad., Sonetos De Crimèa - Farys d'Adam Mickiewicz, Valhadolid, Universitat de Valhadolid, Secretariat de Publicacions e Escambi Editorial, 2007. ISBN 978-84-8448-418-9.
Bibliografía[modificar | modificar la font]
- Jean-Xerris Gille-Maisani: Adam Mickiewicz, poète national de la Pologne. Étude psychanalytique Te caractéreologique, Bellarmin, Montreal, 1988


text:
Region Amhara
La region Amhara es una dei nòu regions etiopianas, que vèn dau decopatge administratiu de 1994-1995, au moment de la mesa en plaça de la Republica federala democratica d'Etiopia. La 3ena Region-Estat a redigit lo sieu tèxte constitucionau en 1998. S'estende especialament sus lei províncias ancianas de Begemder e de Gojjam, englòba una partida de l'anciana província de Wollo.
Ambé lo grope Amhara, que si precisa pas dins lo tèxte car si considèra coma "anant sensa dire", la constitucion regionala reconeisse l'existéncia de tres nacionalitats (o etnias) : leis Agew, leis Himra e leis Oromo, çò que li permete de si representar ais eleccions regionalas. Au moment dei darriereis eleccions de mai de 2005, sus lei 294 sètis de l'Assemblada regionala per provir, 187 siguèron averadas per lo Movement Democratic d'Amhara e 107 per la Coalicion per l'Unitat e la Democracia.
Lei competéncias son en cors de decentralizacion. Institucionalament, lo poder si devesís entre una branca legislativa (l'Assemblada que vòta lei projècts de lèis nòus e atribuisse lei mandats), una branca executiva partejada per 43 burèus regionaus (domani d'accion especific) e una branca judiciària.
L'i vivon 19 120 005 personas (2005) dins una superficia de 159 174 km2.


text:
Primièra Guèrra Italoetiopiana
La Premiera Guèrra Italoetiopiana foguèt un conflicte de la fin dau sègle XIX durant la colonizacion d'Africa per lei país europèus. Se debanèt de 1895 a 1896 entre Itàlia e Etiopia, sostenguda per França e Russia. S'acabèt per una desfacha italiana e Etiopia venguèt l'unic estat african que capitèt de resistir a la colonizacion e de demorar independent.
Un segond conflicte aguèt luòc per la seguida en 1935-1936 que s'acabèt per la conquista d'Etiopia mai lo país aprofichèt la Segonda Guèrra Mondiala per tornar venir independent en 1941.


text:
Louhans
Louhans es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Louhans A situat al sud-es del departament de Saône-e-Loire en Bressa a 25 km de Lons-lo-Saunier, 35 km de Chalon-sus-Saône, 85 km de Dijon e 150 km de Lion o Genève. La vila a situat près de grands aisses de comunicacion autoroutier (A39), via ferrée o ret départemental.
La Seille trauèssa en plena cœur la vila.
La Bressa louhannaise es una region a fòrta identitat rurala, en possedint un patois fòrça marcat e encara pro practicat, aital coma una fòrça fòrta cultura gastronomique, a l'entorn, dintre d'autras, del pol de Bressa.
Louhans est située au sud-est du département de Saône-et-Loire en Bresse à 25 km de Lons-le-Saunier, 35 km de Chalon-sur-Saône, 85 km de Dijon et 150 km de Lyon ou Genève. La ville est située à proximité de grands axes de communication autoroutier (A39), voie ferrée ou réseau départemental.
La Seille traverse en plein cœur la ville.
La Bresse louhannaise est une région à forte identité rurale, possédant un patois très marqué et encore assez pratiqué, ainsi qu'une très forte culture gastronomique, autour, entre autres, du poulet de Bresse.
Istòria[modificar | modificar la font]
[ref. necessària]Mercés a una politica seigneuriale illuminada, Louhans ven a la s-|XIII|e}} un centre important de redistribution comercial entre la Champagne e lo #Jurar. En 1269, la vila recep una charte de franchise. Cap a 1330, los ponts, la granda-carrièra, las lòtjas e las auberges an modernizat. Lo essor de las fièras de Champagne e dels ducs de Bourgogne s'acompanha d'aquel de la vila.
Jos la Revolucion francesa, la municipalitat, alavetz autonòm, de Châteaurenaud #portar provisoirement lo nom de Beaulieu[1].
En 1973, Louhans fusiona continuament a la lei Marcellin amb las municipalitats vesinas Branges, Châteaurenaud e Sornay per venir Louhans. Sièis ans mai tard, Branges e Sornay sòrton de l'associacion[2].
[ref. necessària]Grâce à une politique seigneuriale éclairée, Louhans devient au Modèl:S- un centre important de redistribution commerciale entre la Champagne et le Jura. En 1269, la ville reçoit une charte de franchise. Vers 1330, les ponts, la grand-rue, les halles et les auberges sont modernisés. L'essor des foires de Champagne et des ducs de Bourgogne s'accompagne de celui de la ville.
Sous la Révolution française, la commune, alors autonome, de Châteaurenaud porta provisoirement le nom de Beaulieu[1].
En 1973, Louhans fusionne suite à la loi Marcellin avec les communes voisines Branges, Châteaurenaud et Sornay pour devenir Louhans. Six ans plus tard, Branges et Sornay sortent de l'association[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 8 d'agost 2012
- ↑ 2,0 2,1 EHESS, nòta communale, Cassini, consultada lo 25 de julhet de 2012


text:
Claudi Ptolemèu
Claudi Ptolemeu (en grèc: Kλaύδιoς Πtoλeuaίoς, Klaudios Ptolemaios); vèrs 85 a Ptolemaïs de Tébaïde (Nauta Egipte) - vèrs 165 a Canope , d'autres autors dison v. 100- v. 170) foguèt un astronòm, geograf e matematician grecoegipcian, nomenat comunament Ptolemèu.
Visquèt e trabalhèt a Alexàndria, Egipte (Cresquèt en la famosa Bibliotèca d'Alexàndria). Foguèt astrològ e astronòm, activitats que en aquesta epòca èran intimament ligadas. Es l'autor del tractat astronomic l'Almagest (en grèc Ἡ MeYάλn EύvtaEις Hè Megalè Syntaxis, Lo grand tractat) que foguèt servat, coma totes los tractats de sciéncia grècs classics, dins los manuscrits arabis e venguèt disponible dins la traduccion en latin de Gerard de Cremona al sègle XII.
Eretièr de la concepcion de l'Univèrs donada per Platon e Aristòtel, son metòde de trabalh diferiguèt notablament d'aquela d'aquestes, perque mentre que Platon e Aristòtel donavan una cosmovision de l'Univèrs, Ptolomèu èra un empirista. Son trabalh consistiguèt a estudiar la granda quantitat de donadas existissent sus lo movement de las planetas e a far construire un modèl geometric qu'expliquèt las dichas posicions dins lo passat e foguèsse capable de predire sas posicions futuras.
La sciéncia grèga a doas possibilitats per explicar la natura: l'explicacion realista, que consistiguèt a exprimir de forma rigorosa e racionala çò que realament se passa dins la natura; e l'explicacion positivista, que consistiguèt a exprimir de forma racionala çò qu'es aparent, sens se preocupar de la relacion entre çò que se vei e çò qu'en realitat es. Ptolomèu afirmèt explicitament que son sistèma pretendiá pas descobrir la realitat, mas èra solament un metòde de calcul. Èra logic qu'adoptèsse un esquèma positivista, perque sa teoria geocentrica s'opausava flagrantament a la fisica aristoteliciana: per exemple, las orbitas son sistèma èran excentricas, respècte a las circularas e perfèctas de Platon e Aristòtel.
Ptolomèu repertorièt fòrça estelas, assignant a aquelas un treslutz e una magnitud, e establiguèt de nòrmas per predire los eclipsis.
Son apòrt fondamental va èsser son modèl de l'univèrs: cresiá que la Tèrra èra immobila e ocupava lo centre de l'Univèrs, e que lo Solelh, la Luna, las planetas e las estelas, viravan a son entorn. A partir d'aquò, per mescla de la tecnica de l'epicicle-deferent, que son invencion s'atribuís a Apolini de Perge, ensajèt de resòlvre amb pro de succès los dos grands problèmas del movement planetari:
- La retrogradacion de las planetas e son aumentacion de lusor, quora retrogradan.
- La diferenta durada de las revolucions sideralas.
Sas teorias astronomicas influiràn la pensada de l'astronomia e las matematicas scientificas fins al sègle XVI.
Apliquèt sos estudis de trigonometria a la construccion d'astrolabs e relòtges solars. E tanben apliquèt l'estudi de l'astronomia a l'astrologia, creant los oroscòps. Totas aquelas teorias e estudis figuran dins son òbra Tetrabiblon.
Foguèt tanben bon en optica e geografia. Dins lo camp de l'optica explorèt las proprietats de la lutz, subretot de la refraccion e de la reflexion. Son òbra Optica es un bon tractat subre la teoria matematica de las proprietats de la lutz.
Una autra granda òbra seuna foguèt la Geografia, que descriu lo monde de son epòca, amb mapas d'Agatodemon. Utilizèt un sistèma de latitud e de longitud, que servirà d'exemple als cartografes pendent fòrça ans. Una de las vilas descricha en aquela òbra es La Mèca, dins la Peninsula Arabica, que nomenèt Makoraba.
Lo monde de la musica es tanben conegut per Ptolemèu. Escriurà un tractat de teoria musicala nomenat Armonicas.
Lista de las òbras[modificar | modificar la font]
- MeYάλn EύvtaEις tn̂ς ̓Aσtpovouίaς
- TetpάBιBλuς σύvtaEις, Tetrabiblon, o Quadripartitum de Apotelesmatibtus et Judiciis Astrorum
- Kavὼv Baσιλέwv
- φάσeις ἀπλavŵv ἀσtέpwv kaὶ σuvaYwYὴ ἐπισnuaσeιŵv ,De Apparentiis et Significationibus inerrantium
- De Analemmate
- Planisphaerium.
- Πepὶ ὑπoθέσewv tŵv πλavwuέvwv, De Planetarum Hypothesibus
- Aπuovιkŵv BιBλίa Y
- Πepὶ kpιtnpίou kaὶ ἡYeuovιkoû}De Judicandi Facultate e Animli Principatu
- ΓewYpaφιkὴ ̔YφήYnσις
- Geografia Matematica de Ptolemèu.
- Geografia istorica o positiva de Ptolemeu


text:
Universitat de Harvard
L’Universitat de Harvard (Harvard University), o pus simplament Harvard, es una universitat privada americana situada a Cambridge en Massachusetts. Fondada en 1636, es considerada coma l'establiment d'ensenhament superior mai ancian dels Estats Units[1]
A l'ora d'ara, Harvard es una de las universitats americainas mai prestigiosas. Mai de 40 titulars del Prèmi Nobel sòrton d'Harvard. Segon lo Classament academic de las universitats mondialas es la numèro un (aquel classament, en anglés Academic Ranking of World Universities, es establit per de cercaires de l'Universitat Jiao Tong de Shanghai). Fa partida de la Ivy League, associacion informala amassant las uèit universitats mai ancianas e mai famosas dels Estats Units. Harvard es tanben l'universitat pus rica del mond. Lo còs ensenhant es constituit de 2497 professors, per 9 715 estudiants undergraduate (primièr cicle) e 15 424 estudiants graduate (segond e tresen cicles). Harvard atira d'estudiants del mond entièr (132 nationalitats representadas en 2004[2]).
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ "Higher education in America began with Harvard": Rudolph, Frederick [1961] (1990). The American College and University. Athens, Georgia: University of Georgia Press. ISBN 0-8203-1284-3. , p. 3
- ↑ Sit d'Harvard en francés


text:
Monsieur de Pourceaugnac
Monsieur de Pourceaugnac [1] qu'ei ua comedia-ballet en pròsa de Molière escrita en francés (dab tiradas en picard) e en occitan lengadocian.
Que ho estreada au castèth de Chambord peu rei Loís XIV lo 6 d'octobre de 1669 puish, lo 15 de noveme de la medisha annada, au teatre deu Palais Reiau, interpretada per la Tropa deu Rei.
Los personatges[modificar | modificar la font]
- M. de Pourceaugnac idem Monsen de Porçaunhac.
- Oronte.
- Julie, hilha d’Oronte.
- Nerine, hemna d’intriga.
- Lucette, faussa gascona [2] .
- Eraste, aimador de Julie.
- Sbrigani, Napolitan, òmi d’intriga.
- Purmèr e segond mètge.
- L’apoticaire.
Intriga[modificar | modificar la font]
Dus joens aimadors, Eraste e Julie, que deven estremar, Monsen de Pourçaunhac (a qui Julie b'ei vodada peu son pair Oronte), entà se poder maridar. Qu'arreceben l'ajuda de Sbrigani e qu'ensajan de har créder que Pourçaunhac b'ei ja maridat dus còps (dab ua hemna de Saint-Quentin en Picardia e ua lengadociana de Pesenàs) entà espaventar aqueth darrèr en tot lo har huéger.
Extracte[modificar | modificar la font]
Acte II
Scèna VII
Lucette, Oronte, Monsieur de Pourceaugnac.
Lucette Ah! tu es assy, et à la fy yeu te trobi aprés abé fait tant de passés. Podes-tu, scélérat, podes-tu sousteni ma bisto ?
Monsieur de Pourceaugnac Qu’est-ce que veut cette femme-là ?
Lucette Que te boli, infame ! Tu fas semblan de nou me pas counouysse, et nou rougisses pas, impudent que tu sios, tu ne rougisses pas de me beyre ? Nou sabi pas, Moussur, saquos bous dont m’an dit que bouillo espousa la fillo ; may yeu bous declari que yeu soun sa fenno, et que y a set ans, Moussur, qu’en passan à Pezenas el auguet l’adresse dambé sas mignardisos, commo sap tapla fayre, de me gaigna lou cor, et m’oubligel pra quel mouyen à ly douna la ma per l’espousa.
Oronte Oh ! oh !
Monsieur de Pourceaugnac Que diable est-ceci ?
Lucette Lou trayté me quitel trés ans aprés, sul preteste de qualques affayrés que l’apelabon dins soun païs, et despey noun ly resçauput quaso de noubelo ; may dins lou tens qui soungeabi lou mens, m’an dounat abist, que begnio dins aquesto bilo, per se remarida danbé un autro jouena fillo, que sous parens ly an proucurado, sensse saupré res de sou prumié mariatge. Yeu ay tout quitat en diligensso, et me souy rendudo dins aqueste loc lou pu leu qu’ay pouscut, per m’oupousa en aquel criminel mariatge, et confondre as ely de tout le mounde lou plus méchant des hommes.
Monsieur de Pourceaugnac Voilà une étrange effrontée !
Lucette Impudent, n’as pas honte de m’injuria, alloc d’estre confus day reproches secrets que ta conssiensso te deu fayre ?
Monsieur de Pourceaugnac Moi, je suis votre mari ?
Lucette Infame, gausos-tu dire lou contrari ? He tu sabes be, per ma penno, que n’es que trop bertat ; et plaguesso al Cel qu’aco nou fougesso pas, et que m’auquessos layssado dins l’estat d’innoussenço et dins la tranquillitat oun moun amo bibio daban que tous charmes et tas trounpariés nou m’en benguesson malhurousomen fayre sourty ! yeu nou serio pas reduito à fayré lou tristé perssounatgé qu’yeu fave presentomen, à beyre un marit cruel mespresa touto l’ardou que yeu ay per el, et me laissa sensse cap de pietat abandounado à las mourtéles doulous que yeu ressenty de sas perfidos acciûs.
Oronte Je ne saurais m’empêcher de pleurer. Allez, vous êtes un méchant homme.
Monsieur de Pourceaugnac Je ne connais rien à tout ceci.
Scèna VIII
Nérine en Picarda, Lucette, Oronte, Monsieur de Pourceaugnac.
Nérine Ah! je n’en pis plus, je sis toute essoflée ! Ah! finfaron, tu m’as bien fait courir, tu ne m’écaperas mie. Justice, justice ! je boute empeschement au mariage. Chés mon mery, Monsieur, et je veux faire pindre che bon pindar-là. [...]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Monsen de Porçaunhac e auré podut estar la version eventuala o teorica deu personatge se hosse efectivament estat occitan
- ↑ Dens lo teatre francés deu sègle XVII, parlar occitan per un personatge que hè d'eth un gascon per associacion estereotipica
Tèxte[modificar | modificar la font]
La pèça qu'ei disponibla suber Wikisource[1]


text:
Atletisme
L' atletisme, d'al grèc aθλoς (çò es lucha) es un espòrt multiple e variat amai universal que se ne pòt devesir en 4 categorias màgers, a saber:
- corsas (d'als 100 m fins al maraton...)
- concorses (sauts e lançaments)
- espròvas combinadas (eptatlon & decatlon)
- marcha atletica... [1]
Se ne tracha tot parièr d'un espòrt de las originas enraiçadas fòrça en rèire dins l'Istòria de l'Umanitat amai quitament dins las siás legendas mai anticas e fondamentalas, çò es las que se ne fondamentan la quita esséncia dels èssers umans, la lor quinta...esséncia dins la lor umanitat pus prigonda, essenciala...
Gerit internacionalament per la Federacion Internacionala d'Atletisme / IAAF, id est International Association of Athletics Federations, creada en 1912,[2] las siás competicions planetàrias màgers son los Jòcs Olimpics que, dempuèi 1896, n'es l'espòrt pus important e universal, mai lo Campionat del Mond d'atletisme, creat en 1983.
Fòrça temps reservat als sols atlètas masculins amai als païses mai desenvolopats e los lors empèris colonials, se ne mudèt a partir de las annadas 1960 en espòrt del tot universal e que las atlètas femeninas, a dich de capuditge e volontat, malgrat tantas empachas e escarnis culturals, economics, ideologics, politics, religioses o socials, s'abastèron devèrs la fin de las annadas 1980 en lai a una gaireben totala egalitat dins las espròvas e lo programa atletics.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Atletisme e Civilizacion
- 3 Espròvas
- 4 Legislacion & reglamentacion
- 5 Estadis e installacions esportivas
- 6 Equipament e material
- 7 Entraïnament & tecnicas
- 8 Organizacion
- 9 Problematicas essencialas
- 10 Espròvas màgers del calendièr internacional
- 11 Eròis & figuras màgers de l'atletisme universal
- 12 Recòrds
- 13 Estatisticas generalas
- 14 Bibliografia
- 15 Filmografia
- 16 Documents audiovisuals
- 17 Vejatz tanben
- 18 Ligams extèrnes
- 19 Ligams videografics
- 20 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas legendàrias...[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
D'a l'Edat Mejana fins al sègle XIX[modificar | modificar la font]
Sègle XIX[modificar | modificar la font]
Sègle XX[modificar | modificar la font]
Sègle XXI[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Atletisme e Civilizacion[modificar | modificar la font]
Atletisme & Filosofia[modificar | modificar la font]
Atletisme & Literatura[modificar | modificar la font]
Atletisme & Art[modificar | modificar la font]
Atletisme... etc[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Espròvas[modificar | modificar la font]
olimpicas[modificar | modificar la font]
Las espròvas dichas olimpicas actualas son al nombre de 47:
- 24 pels òmes
&
Corsas[modificar | modificar la font]
Las 14 corsas (12 comunas & 2 diferenciadas...) se ne pòdon devesir en 6 categorias màgers [4] :
Maraton (42,195 km)
- corsas d'obstacles:
-
- 100 m baranhas (femnas)
- 110 m baranhas (òmes)
- 400 m baranhas
- 3000 m obstacles
-
Concorses[modificar | modificar la font]
Los 8 concorses se ne pòdon devesir en 2 categorias [5]:
Sauts[modificar | modificar la font]
Lançaments[modificar | modificar la font]
Espròvas combinadas[modificar | modificar la font]
Marcha atletica[modificar | modificar la font]
non olimpicas[modificar | modificar la font]
Garatz-aicí las autras espròvas, non olimpicas, mas amb recòrds omologats per la Federacion Internacionala d'Atletisme:
corsas[modificar | modificar la font]
marcha atletica[modificar | modificar la font]
especificament de sala[modificar | modificar la font]
Franc las que ja citadas e comunas amb lo programa olimpic... [6]
corsas[modificar | modificar la font]
espròvas combinadas[modificar | modificar la font]
marcha atletica[modificar | modificar la font]
Legislacion & reglamentacion[modificar | modificar la font]
Estadis e installacions esportivas[modificar | modificar la font]
Atletisme d'estadi[modificar | modificar la font]
Atletisme en sala[modificar | modificar la font]
Atletisme sus rota[modificar | modificar la font]
Autras menas d'atletisme[modificar | modificar la font]
Equipament e material[modificar | modificar la font]
Entraïnament & tecnicas[modificar | modificar la font]
Organizacion[modificar | modificar la font]
Planetària[modificar | modificar la font]
Continentala[modificar | modificar la font]
Nacionala[modificar | modificar la font]
Problematicas essencialas[modificar | modificar la font]
Espròvas màgers del calendièr internacional[modificar | modificar la font]
Eròis & figuras màgers de l'atletisme universal[modificar | modificar la font]
Recòrds[modificar | modificar la font]
Estatisticas generalas[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Istòria generala[modificar | modificar la font]
- istòria de l'atletisme
- Robert Parienté & Alain Billouin: La fabuleuse histoire de l'athlétisme, París, edicions Minerva, 2003 (en francés)
- istòria de l'espòrt
- Jean-Paul Massicotte & Claude Lessard: Histoire du sport, de l'antiquité au XIXème siècle, id PUQ, 1984 (id)
- Thierry Terret: Histoire des sports, id L'Harmattan, 1996 (id)
- Wojcieh Liponski: L'Encyclopédie des sports, id Grund & UNESCO, 2005... (edicion francesa de l'edicion polonesa de 2003, Poznan, ed. Atena...)
- istòria de l'olimpisme
- B. Grandi: Grande enciclopedia dei giochi olimpici, Milan, ed. Ermes, 1992 (en italian)
- Robert Parienté & Guy Lagorce: La fabuleuse histoire des Jeux olympiques, París, ed. Minerva, 2004 (en francés)
e ca
Estatisticas[modificar | modificar la font]
Tecnica[modificar | modificar la font]
varia[modificar | modificar la font]
Filmografia[modificar | modificar la font]
Documents audiovisuals[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Federacion Internacionala d'Atletisme
- Jòcs Olimpics
- Istòria dels Jòcs Olimpics
- Medalhièr general de l'atletisme olimpic
- Istòria de l'atletisme
- Campionat del Mond d'atletisme
- Campionat del Mond d'atletisme en sala
- Campionat del Mond d'atletisme junior
- Campionat del Mond d'atletisme de la joventut
- Campionat del Mond de cross-country
- Cross de las Nacions
- Campionat del Mond de mièg maraton
- Recòrds del mond d'atletisme
- Estatisticas generalas de l'atletisme
e ca
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Dins las siás modalitats olimpicas actualas...
- ↑ Amb 17 païses aderents... qu'a l'ora d'ara son 213 los sius sòcis afiliats...
- ↑ Id est al programa dels Jòcs Olimpics & dels Campionats del Mond d'atletisme...
- ↑ En italics, las espròvas comunas estadi & sala (al programa dels actuals Campionats del Mond d'atletisme en sala...)
- ↑ idem
- ↑ veire nòta 4 çai-sus...