text:
Saint-Sulpice-de-Grimbouville
Saint-Sulpice-de-Grimbouville en normand (Saint-Sulpice-de-Grimbouville en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es en l'espaci natural de la vallée de la Risle maritima. Los marais de Sant-Sulpice fan partida del parc natural regional de las Sivelles de la Seine normande
La commune est dans l'espace naturel de la vallée de la Risle maritime. Les marais de Saint-Sulpice font partie du parc naturel régional des Boucles de la Seine normande


c: text/html

text: Ei trist. Non me ven tath cap un aute calificatiu...era 15au conferéncia mondiau sus eth cambi climatic s'a acabat damb un acòrd de minims, barrat en darrèr moment entà sauvar es aparences e que non fixe tanpòc objectius entara reduccion d'emisions. Un acòrd injust, non vinculant e sense ambicion que demòstre qu'eth mon encara non a entenut qu'eth sòn pervier, eth nòste pervier e eth des futures generacions passe per arténher un consens mondiau. Totun aguest consens dificilament arribarà en tot es desquilibris sociaus e economics existisquen, en tot parlegam encara de 3au mon e de païsi emergents veigui impossible qu'aqueth acòrd arribe. Per non parlar deth papèr dera ONU en tot aguest procès, que damb aguest nau fracàs a certificat era sua incapacitat entà auançar, un aute còp, en consens internacionau.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Estranh se sap pas de quina manièra lo nom de la region de Lyon, la novèla a pas cap problèma de capitalitat, se donarà, o s'espèra que l'Estat li donèsse ?...De que farlabica lo nacionalista francés Laurent Wauquiez sul tèma ? (per los que son pas informat es lo president de la novèla granda region de Lyon, aquel que parentament non sap prendre lo tren entre París e l'Auvernhe, e non coneis la linha - cf Le Petit Journal de Canal Plus en abiral 2016)
Se sap qu'i a una granda partida qu'es tanben d'Occitània.
Donc la partida occitana es l'Auvernhe (pas l'administrativa francesa), mas aquela de l'ancian regime, aquela qu'èra governada mai o mens dempuèi l'an 1000 per d'ecclesials catolics, Ardècha (qu'èra del Comtat de Lengadòc, capitala politica Tolosa, fiscala Castries, prèp de Montpelhièr), la Droma es una partida del Dalfinat ) e per acabar ambe Occitània cal ajustar la partida Sud de l'Isèra qu'èra de l'ancian Dalfinat ; mas o cal plan notar encara un còp, l'ancian regime a daissat una cultura regionala fòrta ambe una lenga pròpria l'occitan del Dalfinat, de gavotina, un nòrd-occitan de l'Èst qu'a semblança ambe l'occitan de Provença, coma semblança ambe lo gascon de l'Oèst tanben ; mas la region administrativa del XXIen sègle a res de veire ambe l'ancian regime.
Sus la mapa prepausada avètz los noms dels parçans occitans en blanc.
Cal notar tanben que dins aquela region, i a la savòia que demanda grandament de regropar los dos departament per crear un sistèma politic COËRENT per una gestion decentralizada. E los Auvernhés en Cantal, se questionan per saber se fau pas s'apondre a la novèla region al Sud, Occitània. Mentre que los de Droma-provençala an tota proximitat ambe la PACA del nissart del dimenge Estrosi !
Donc, aquela region de Lyon a lo dreit de se sonar Occitània del nòrd, o Lengadòc nordic tanben ! Gràcia a l'Auvernhe e a l'Ardècha, lo parçan de Privat.
Soi estat a Genève, e vos pòdi assegurar que la granda region-Estat de Genève (République de Genève) es mai granda que l'espaci politic dessenhat sus las mapas politicas jacobinas francesas.
Granda es estada volguda, mas la gestion centrala de Lyon serà pas talament simplassa.
Donc aquí tanben lo nom de la region serà .... benlèu pas objecte de dinamica mediatica, o de polemica; car son mai discrets a Lyon, e París s'interessa mens a la capitala dels Gaulles coma pòdon encara pensar lo clergat catolic francés.
Qual serà lo novèl nom de la famosa granda region que los socialistas jacobins an farlabicat ? Çaquelà lo magnific nacionalista francés Laurent Wauquiez sembla èstre un bon en matièra de polemica :
Car en matièra de nacionalisme francés, l'Égalité est clarament aficada en fRança, non ? Sabètz perqué l'administracion francesa vòl gardar son monopòl regalian (coma díson), perqué las facturas s'i veson mens qu'endacòm mai en Euròpa... Se sabètz perqué lo sistèma politic o reformarà jamai, perqué i popa grandament dedins très pichon dins las escòlas, al collègi, al licèu e l'universitat de sciéncias politicas totparier.
Dinc lo sistèma politic francés lor agrada de nos far polemicas sus las evidéncias, grand es pas polit, pichon pòt èstre eficaç, e lo nom d'una region es pas important per gardar lo sistèma en plaça. En resumit la reforma de las region engimbrada pels socialistas es una granda cagada nacionalista de francesa de mai, los Jacobins son fòrts per aiçò manipular, aucupar lo terrenh per aquelas estupiditats, e agradar a un sistèma politic que nos còsta a totes/as.
«Au frais de la princesse» Yvan Steganovitch, editat en 2007, sempre d'actualitat. I a pas que la defiscalizacion legala dins la vida dels ciutadans e de las ciutadanas !


text:
23 juin 2011
Micheu Chapduelh, Contaire multicarta
Dominique Hoffer, Lo rire de las fadas Micheu Chapduelh, Contaire multicarta L’autre jorn, me’n anèri escotar a Limòtges lo Micheu Chapduelh que contava de contes que veniái de legir dins son darrièr libre : La fada multicarta[1]. Ne soi sortit encantat, embelinat, emmascat, enfadat. Mas, me diriatz, amb d’istòrias de fadas, de fachilièras e de farfadets, aquò es pas estonant : la tropelada d’èssers fantastics dels contes vielhs te fan sortir del... [Lire la suite]


text:
Lo GIEC e l' escaufament
climatic ?
Trach d'un article de Marc
Delepouve dins L'Humanitat dels Debats de la dimenjada ..
Pareis que l'escaufament
climatic se manifèsta de mai en mai dins l' Antartic coma dins l'
Artic e que l' auçament del nivèl marin deuriá èstre mai fòrt
que previst .
Pareis que lo bolegadis
climatic qu'arriba es inedich , imprevisible, e que lo sistèma
format pel climat-biofèra-cicle del carbona es fòrça complicat de
comprendre e de modelar.
L'autor escriu que i a
dos biais per ensajar de preveire e de calcular las evolucions
venentas:
-
la primièra : que
los sabents sián en mesura de calcular las evolucions, siá
d'un biais determinista siá
d'un biais probabilista , mas encara d 'endevinhar a «viste de nas»
sus la basa de las sentidas convergentas dels scientifics los
fenomèns «novèls» . Mas de pas prendre en compte s'es pas
possible de preveire quicòm. ??????
-
La segonda seriá de
prendre en consideracion tot fenomèn tre que poirà pesar sus las
evolucions venentas , mas sens ensajar de las qüantificar tre qu'o
sabem pas far.
Las previsions del GIEC
resultan del primièr metòde ( çò que se pòt mesurar) . Mas que
per exemple l'absorcion del gas carbonic pel oceans foguèt pas gaire
estudiada.... a mai l' absorcion de CO² pels nívols.
Mas que la question del
metan foguèt quitament pas aprochada..
Se tròba que los regets
de metan a partir de las tèrras geladas o dels fons marins , que
se rescalfan , o recentament l'expleitacion del gas de sistre (NDLR)
poiràn afortir bravament aquel escaufament .
Segond una comunicacion
dels despartament de geologia del Québec e d'engenh geologica de
l'universitat de Laval ( Quebec 2 febrièr de 2006): « una
sortida en massa dels idratas de metan causada per exemple per una
auçada de 1 o 2 °C de la temperatura dels oceans , çò qu'es plan
compatible amb los modèles actuals, risca de produsir una
augmentacion catastrofica del gas a efièch de sarra».
Aquel
fenomèn
fòrça
imprevist , foguèt pas pres en compte pel GIEC en 2007.
òm
estima ara que los idratas de metan al plond dels oceans, tenon dos
còps mai d'equivalent carbona, que la totalitat del jaces de
petròli e de carbon coneguts sus la Tèrra.
Cal
saupre que lo reget d'una molecula de metan CH4, es detz còps mai
marrida qu'una molecula de CO²
L ' escaufament ven donc un
problèma major.
Las estudis actualas mòstran
que l'equilibre actual climat-biografia-carbona es modificat .
Pel còp preissa de prendre de
mesuras politicas .... Que supausan des cambiaments de societat, a
mai una solidaritat al nivèl mondial , que lo sistèma capitalista
e liberal pòt pas e vòl pas jamai cambiar.
L'autor conclús que lo GIEC
representa pas la gravitat de la situacion a la nacion e que se
tròba de fach al servici de la patz sociala.....
Podem
pensar que la societat es pas preparada a las evolucions necessaris
e que se coma es probable ( amb la pollucion menada per China,
Índia , Brasil, Indonesia, Africa e l'expleitacion exponenciala
dels gas de sistre USA (qu'una estudis americana mesurèt que 10% del
gas s' escapava dins l' atmosfera , çò que nos fa un creis real de
100% en rapòrt de la referéncia CO² , alara
cada governament deu cambiar lèu las prioritats e se pòt pas far
que dins l'encastre de la solidaritat e de la democracia e de
l'egalitat.....


text:
Alan García Pérez
Alan Gabriel Ludwig García Pérez, sociològ n. 1949, es lo president actual de Peró. Tanben foguèt president del país entre 1985 e 1990. En la siá vida politica, foguèt tanben deputat constituent (1978-79), deputat (1980-85), e Senador Vitalici (1990-92). Coma membre del Partit Aprista, foguèt instruit pel fondador Víctor Raúl Haya de la Torre, en essent òm de las siás pupils preferits; a ocupat divèrsas cargues partidaris e es actualament lo president de lo sieu partit, APRA.
La siá primièra gestion de govèrn se caracterizèt per la pièger crisi economica dins l'istòria del país amb una insolita iperinflacion[1], una vòlta dels atacs del terrorisme liderat per Sendero Luminoso, e per de divèrses actes de corrupcion qu'implicavan a gents del regim que repercutiguèron en un grand malcontentament social. Las divèrsas acusacions provoquèron qu'en 1991 foguèsse retirat temporàriament del Senat per li menar a tèrme una investigacion. Produsida la crisi constitucionala de 1992, s'escapèt cap a Colómbia e França en adusint una persecucion politica cap a la siá persona de la part del regim de Alberto Fujimori.
A la casuda del govèrn de Alberto Fujimori, García retornèt dins lo país per postular las eleccions en 2001; malgrat aiçò, foguèt derrotat per Alejandro Toledo. Durant lo govèrn Toledo (2001-06) foguèt lo cap de l'oposicion.
García trionfèt en las eleccions de 2006 al derrotar a Ollanta Humala (de l'Union pel Peró - UPP) en segond torn. Lo sieu segond govèrn, s'es caracterizat a la data per nautes indices de corrupcion e sujeccion al capital estrangièr, de divèrsas mesuras d'austeritat fracassadas, l'inici de grandes projèctes economics e la reestructuracion de las relacions diplomaticas. Lourdes Flores, Alejandro Toledo e Ollanta Humala dirigisson l'oposicion. Lo març de 2009, la siá segonda gestion èra aprovada aperaquí per 24% dels perovians, en se recuperant de lo sieu nivèl mai bas, 19%, atengut en novembre de 2008.[2]
Ministres d'Estat[modificar | modificar la font]
Lo 27 de julhet de 2006, Alan García anoncièt als integrants de lo sieu primièr Conselh de Ministres,[3] lo qu'es presidit per Jorge Del Castillo, intim amic de García Pérez e Secretari General del Partit Aprista. Destacan cinc femnas, çò de mès de naut en l'istòria peroviana e un dels mai nautes a nivèl de America Latina, en mai de nombroses independentes e de trabalhadors del govèrn d'Alejandro Toledo, del temps que solament sèt membres del partit APRA intègran lo Conselh. Amb lo renonciament de Pilar Mazzetti en febrièr de 2007, demorèron cinc femnas e se va agregar un membre de APRA al Gabinet.


text:
Sabatièr
Un sabatièr o un cordonièr es una persona que fabrica o remenda las calçaduras. Recep lo sobrenom de pegòt o quand n'es un aprendís o gafet, de pegalinhòl (perque emplegan de pega e de linhòls).
Aquel mestièr de fabricacion es en desapareisson, a l'ora d'ara, los solièrs, bòtas, se fan en usina e pas mai a la man[1]. Dins los païses mai paures, i a de sabatièrs mai dins los païses rics demora pas mai que de sabatièrs remendaires.
Espleits e material[modificar | modificar la font]
Lo sabatièt utiliza los espleits corrents per copar e del trabalh del cuer e tanben d'espleits classics mas adaptats al seus besonhs[2]:
- Besagudas;
- Cavilhas, pel ressolatge;
- Pegas especialas;
- Gripas, pel ferratge dels esclòps;
- Cuer, cauchó, patins;
- Formas.
- empòrtapèça ;
- Enclutge;
- Fial de cambe, fial de lin;
- correjon;
- Martèls de batre: pel trabalh de la sòla;
- Martèls de clavelar
- Ulhets metallics;
- Pinça empòrtapèça, realiza los traucs destinats als correjons;
- Protectors: pèças d'acièr destinadas a reduire l'usadura dels tèrmes de la sòla;
- Semença o punta;
- Talons (fusta o cauchóc);
- Vernís, ceratges, grassas ;
Las reparacions mai correntas[modificar | modificar la font]
- Reparacions dels talons
- Ressolatge[3]: de parelhs de calçaduras pòdon gaireben èsser ressoladas cap a l'infinit.
- Mesa sus fòrma de calçaduras: aquela tecnica d'alargament de las calçaduras es pro simple, aquò supausa l'utilizacion d'una maquiana especiala sus la calçadura al luòc precís que se vòl alaragar; e aquò sens damatjar las corduras, ni la forma globala de la calçadura[4].
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Estapas per la fabricacion sus mesura d'un solièr.
- ↑ Espleches en partida prepauzats pel catalòg Manufrance, 1957
- ↑ La Botte, faire réparer ses chaussures
- ↑ Maissen, La Chaussure,


text:
Republica de Venècia
La Republica de Venècia dicha la Serenissima (en venecian, Serenìsima repùblica de Venessia) èra un Estat constituit pauc a pauc a l'Edat Mejana a l'entorn de la ciutat de Venècia, e que se desvolopèt amb l'annexion de territòris divèrs e d'establiments comercials lo long de las còstas de la Mar Adriatica, en Mediterranèa orientala e en Itàlia del nòrd, fins a venir una de las principalas poténcias economicas europèas. Venècia tenguèt alara una plaça de las primièras pels escambis economics entre l'Occident e l'Orient mediterranèu, bizantin o musulman.
La Serenissima, amb las seunas institucions oligarquicas remarcablament establas pendent prèp d'un milleni, tenguèt un ròtle politic essencial.
A partir del sègle XVI, coneguèt un periòde de declin politic e de regression territoriala un pauc amagada per una extraordinària florason artistica, abans de desapareisser, en 1797, vencuda per Napoleon Bonaparte, general d'una republica revolucionària al respècte del modèl venecian. La Serenissima, amb lo rèsta del seu domèni territorial, passèt alara amb lo tractat de Campo Formio jos la sobeiranetat autriaca.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Institucions
- 3 Territòris otramar
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
La creacion[modificar | modificar la font]
Venècia dependiá dempuèi sa fondacion al sègle VI de l'Empèri Bizantin mas la flaquessa de l'Exarcat de Ravenna e de las tribuns de las illas fàcia als Lombards favorizèt l'emergéncia d'un poder local personificat pel primièr duc o « dòga », Paolucio Anafesto (697-717), personatge als tèrmes de la legenda e de l'istòria. Los primièrs dògas demoravan a Eraclea (ara Cittanova), coma o aviá fach lo representant del poder bizantin o magister militum. Lo segond dòga de la tradicion, Marcello Tegalliano (717-726), el meteis seriá estat magister militum quand Paolo Lucio tractava amb lo sobeiran lombard Liutprand. Lo tresen dòga - e primièr istoric - foguèt l'hypatus Orso Ipato (726 a 737), hypatus significant gaireben « cònsol » en grèc. Ensajèt de saquejar la tutèla bizantina pendent la crisi iconoclasta e foguèt assassinat. Lo poder foguèt exerçat pendent cinc ans per de magistri militum abans de tornar al filh d'Orso, Teodato. Aquel transferèt lo seu sèti a Malamocco.
Al sègle IX, Venècia s'emancipèt de l'Empèire bizantin e a l'esquisma de 1054, causiguèt l'obediança de Roma. Al sègle X, lo dòga Angelo Participazio mudèt fin finala a Rialto, aprèp lo sètge de Pepin d'Itàlia. Es lo començament vertadièr de l'existéncia de Venècia sus l'escena internacionala.
L'espandiment medieval[modificar | modificar la font]
Mas lo vam de Venècia s'apiejava d'en primièr sus las relacions comercialas amb Constantinòple. En 1082, encara nominalament integrats a l'empèri bizantin, los Venecians recebèron d'importants privilègis comercials, en prèmi de l'ajuda navala qu'aportèron al basilèus Alexis Comnèna contra les Normands, que fasián lo sètge de Durazzo. L'espandiment se faguèt d'en primièr cap a la mar Adriatica. Al sègle X, los Venecians s'assegurèron lo contraròtle de la còsta dalmata. Rebutèron entre autres los piratas dalmatas que damatjava lo lor comèrci.
Coma los autres tres grands pòrts d'Itàlia, Gènoa, Pisa e Amalfi, Venècia èra una ciutat-estat qu'establissiá lo seu poder per la proximitat maritima, en italian Repubblica Marinara. Passèt los seus concurrentas sus mai d'una estapa, la primièra èra la Quatrena Crosada. En 1202-1204, los Crosats l'ajudèron a conquerir qualquas etapas cap a l'Orient (Zara, las illas ionianas) puèi se lancèron a l'assaut de Constantinòple alara qu'èra pas a l'origina la tòca de l'expedicion. Lo desmantelament de l'Empèri bizantin fondèt la grandor de Venècia. Recebèt maites territòris, coma fòrça illas grègas e una partida de la vila de Constantinòple. Aquelas posicions li assegurèron lo contraròtle comercial de tota la Mediterranèa orientala. Fins alara la reina de l'Adriatica, venguèt un punt de passatge obligat entre l'Orient maritim et l'Occident continental. Lo mercant Marco Polo simboliza son esperit d’entrepresa al sègle XIII.
La Republica de Venècia èra al cap d'un ensems de possessions maritimas. Sa dominacion sus la Tèrra Fèrma èra pauca. En Itàlia del nòrd, lo seu territòri anava pas al delà de Vicença, Verona, Pàdoa e de las còstas du Friol.
L'espandiment venecian passèt a una segonda etapa l'endeman de la Guèrra de Chioggia (1378-1381). Mai d'un còp entre lo sègle XIII e lo darrièr tèrç del sègle XIV, Venecians e Genoans se combatèron ferotjament. La guèrra de Chiogga consacrèt un temps la primautat de Venècia sus Gènoa, mas ambedoas vilas contunhèron longtemps de se disputar. La ciutat dels dògats venguèt lo centre dels escambis mediterranèus fins al començament de las guèrras d'Itàlia (1494). La Republica dominava l'economia mond de l'epòca mercé al seu contraròtle sus la majoritat de la còsta Adriatica (coma gaireben totas las vilas-Estats dalmatas), de las illas de la mar Egèa, que Creta e Chipre e mercé a la seuna influéncia notabla a l'Edat Mejana. Venècia se trapava « al còr del sistèma de circulacion mai vast de l'epòca, estendut a la mar entièra »[1]. Prenguèt « la mai granda partida de las compras de pèbre e d'espècia del Levant, al mens venguts de l'Ocean Indian a las escalas del Levant » e èra « par excelléncia lo revendaire d'aquelas denadas preciosas a l'Occident, sobretot en Alemanha, mai grand consomator d'Euròpa »[2]. L'istoriana Élisabeth Crouzet-Pavan constata que los mercants venecians èran actius sus totas las plaças comercialas, de Constantinòple a la Creta, de Brujas a l'Armenia, de l'Africa del Nòrd a l'Eubèa. Aquela dominacion èra assegurada per la superioritat tecnica de las galèras sortidas de l'Arsenal de Venècia qu'èra, dins la primièra mitat del sègle XV, lo primièr emplegaire de l'Occident amb, dètz e sèt mila emplegats, la flòta mercanda veneciana comptant alara vint e cinq mila marins[3].
Al sègle XIV, cobesa de regnar sus l'Adriatica, la Republica de Venècia estendèt la seuna influéncia sus las vilas balneàrias d'Istria. La peninsula foguèt despartida en dos: l'entorn maritim tornèt a la Serenissima, l'interior de las tèrras als Habsborgs. E Aquela situacion demorèt pendent quatre sègles, fins a la casuda de Venècia, en 1797.
Lo revengut per capita en 1400 èra alara quinze còp pus naut qu'aquel de París, Madrid o Londres[4]. En 1423, dins lo seu discors sus l'estat de la ciutat, lo dòga Tommaso Mocenigo pòt comptar tres mila naus mercants, tres cent naus de guèrra[5]. La Serenissima èra al trescòl de sa poténcia.
L’Estat agís coma una gigantèsca companhiá de navigacion: cada ans, arma, jos l’autoritat del Senat, quinze a vint naus de 300 a 500 tonèls, navigant totjorn amassats per dos o quatre, cap a l’Orient, l’Egipte, l’Africa del Nòrd, e de totjorn mai cap als pòrts angleses e flamands. L'administracion èra eficaça e rigorosa: la ciutat sens país interior importava de merças alimentàrias (cerealas, vianda, òlo e vin) qu'èra un monopòli d'Estat.
Las guèrras d'Itàlia[modificar | modificar la font]
Al sègle XV, la Republica fasiá partida de las cinq principalas poténcias en Itàlia, als costats del ducat de Milan, del reialme de Napòls, de la republica de Florença, e dels Estats del Papa. Aqueles diferents Estats s'afrontavan per la supremacia en Itàlia. Venècia ne profeitèt per espandir lo seu territòri sus la tèrra fèrma (Bergama, Brescia, Lodi, Friol), subretot als despens del ducat de Milan.
La patz de Lodi en 1454 assegurava un statu quo entre aquelas poténcias regionalas mas la dintrada de grandas poténcias estrangièras a la fin del sègle XV perturbèt l'equilibri. En 1494, lo rei Carles VII de França dintrèt en Itàlia puèi sometèt Napòls. Venècia prenguèt l'iniciativa de la reaccion. Reüniguèt una coalicion, la santa Liga, constituida dels principals Estats italians (levat Florença e Napòls). Mas l'armda capitèt pas de blocar a Fornoa lo retorn del rei en França.
En 1499, Venècia prenguèt Cremona, Rimini en Romanha e Trieste. Aquela creissença sus la Tèrra Fèrma inquietèt los seus vesins que formèron en 1508 una liga contra ela: la Liga de Cambrai. Comptava d'enemics redotables, a saber lo papa, l'emperaire, los reis de França, d'Anglatèrra, d'Espanha e d'Ongria. Sens comptar Florença e Ferrare. Le papa Juli II, que le poder temporal èra menaçat pels Venecians en Romanha, prononcèt l'excomunicacion de la Republica lo 27 d'abril de 1509. Alara, podava doncas pas mai celebrar d'oficis religioses sul seu territòri. Parallelament, lo rei Loís XII de França capitanejava las operacions militàrias. Dintrèt en Venèt e desfisèt las tropas venecianas a Ghiaradadda. Malgrat la granda desfacha, Venècia capitèt miraculosament de salvar lo seu Estat. La ciutat foguèt pas presa e quitament demorèt sus la Tèrre Fèrma mercé al sosten dels païsans o dels mestierals[6]. Melhor, en 1511, la Liga de Cambrai se tornèt contra lo rei de França: lo papa, los Espanhòls e los Angleses lo cacèron d'Itàlia.
Qualques ans mai tard, las alianças cambièron encara. Los Venecians sostenguèron aquel còp lo rei Francés Ièr de França que s'engatjava dins une reconquèsta del Milanés. Aquel sosten se revelèt decisiu a la victòri francoveneciana de Marignan en 1515.
Dins los ans seguents, Itàlia demorèt un camp de batalha. Francés Ièr e Carles Quint s'i afrontèron. Venècia foguèt una de las raras capitalas italianas que foguèt pas presas.
Pèrda de la supremacia comerciala e maritima (sègle XVI-1797)[modificar | modificar la font]
L'istorian Fernand Braudel dona dos rasons per explicat lo declin de la Republica a partir del sègle XVI: « çò que donèt rason de Venècia, son las rotas del mond que se desplaçan lentament de la Mediterranèa cap a l'Atlantic; son los Estats nacionals que grandisson. A partir del sègle XVI, Venècia butat aqueles còrs espeses: Espanha, França, l'una e l'autra amb de pretencions imperialas; mai encara sorgiguèt l'Empèri turc, colòs d'una autra edat, mas colòs, contra que s'agotava »[7].
La primièra rason, del cambi de las ancianas rotas comercialas, arriba a la fin del sègle XV quant, d'un caire, Cristòl Colomb aborda en America e quand, d'un autre caire, Vasco de Gama passèt le Cap de Bona Esperança e jonhèt las Indias en 1498. De nòu espacis e de nòu itineraris prometors se dubriguèron atal pels armators e marcands. Contournant Africa, la rota del Cap de Bona Esperança permetava als Europèus d'anar cercar de sedas e espècias d'Orient sens passar per l'abitual intermediari venecian. Venècia, coma lo rèsta de la Mediterranèa, se trobèt marginalizada e lo seu trafic mermèt. Pasmens, la creissénça de la consomacion mondiala permetèt a la Republica de recobrar lo seu nivèl de comèrci dins los ans 1560. Un retorn que deu pas amagar lo fach qu'èra pas mai lo mai grand pòrt europèu. Jamai recobrèt la seuna posicion dominanta en mai qu'a partir de la fin del sègle XVI, los Nordics (Angleses e Olandeses) dintrèron dins lo comèrci mediterranèu e lo detornèron per lo lor profèit.
La segonda rason del declin venecian demòra dins la seuna confrontacion amb los grands Estats vesins. La republica de Venècia, en despach de sa riquessa e de son rai cultural, pesava politicament e militàriament pauc fàcia al Reialme de França o lo Reialme d'Espanha. Mas foguèt lo darrièr vengut dins l'ensems de las grandas potencias europèas, l'Empèri Otoman, que li causèt mai grandas preocupacions. Los Turcs prenguèron un per un los establiment de Venécia sus las rotas del Levant. En 1571, los Venecians furniguèron prèp de la mitat de las naus de la flòta crestian qui desfisèt los Otomans. Èra la batalha de Lepant. Malgrat aquel succés, Venècia contunhava a perdre de terren. Un an aprèp Lepant, deguèt abandonar Chipre e, en 1669, Candia. En 1718, la patz de Passarovitz signa la pèrda de la Morèa que la Republica aviá capitat a conquerir de nòu en 1697.
Lo patriciat de Venise aviá en consequéncia rebastit lo seu fondament economic. L'expleitacion agricòla de la Tèrra Fèrma (seda, ris, cambre, abaliment de fedas) atirèt los capitals fins alara investits dins lo comèrci alunhat.
Malgrat aquel contèxte dificil, complicat per las epidèmias de pèsta a la fin del sègle XVI, l'Estat èsra tolerant dins lo caire de la religion; rebutant tot fanatisme, procedèt a cap d'execucion per eretgia pendent los ans de la Contraraforma alara que la populacion domorèt majoritàriament catolica.
Fàcia a la menaça turca, Venècia deguèt se ligar a Àustria, qu'èra venguda la principala potencia en Itàlia del Nòrd. Son economia foguèt fòrça saquejada per las guèrras. Aprèp prèp un milleni d'independéncia, la Republica de Venècia foguèt ocupada per las tropas de Napoleon Bonaparte lo 12 de mai de 1797 al tèrma de la campanha d'Itàlia. L'invasion dels Franceses acabèt lo sègle que Venècia coneguèt l'apogèu de son rai, venent la vila europèa mai eleganta e rafinat del sègle XVIII, amb una fòrta influéncia sus l'art, l'arquitectura e la literatura.
Lo Tractat de Campo Formio signat lo 18 d'octobre de 1797 entre França e l’Empèri d'Àustriac, liurèt l’ex-« Serenissima Republica » dins aqueles que la transformèron sul còp dins una provícia de lor Empèri.
Existiguèt una efemèra Republica de Sant Marc en 1848-1849 creada a la seguida de l'insurreccion de la vila contra l'Empèri d'Àustriac.
Institucions[modificar | modificar la font]
Lo sistèma de govèrn d'aquel Estat, pron original per l'epòca, èra la Republica. Mas una republica oligarquica, coma Florença, las vilas liuras d'Empèri, las Províncias Unidas, e la Confederacion soïssa. Las grandas familhas de la vila, representadas al Grand Conselh, elisián lo Dòga (Duc) que menava la politica sa vida durant. Los Venets elaborèron al cors dels sègles una organizacion institucionala originala e fòrça complèxe visant, d'un caire a concentrar los poders entre un nombre reduisit (42 en tot) de familhas patricianas d'anciana origina, d'un autre caire per evitar tota evolucion cap a un sistèma de tipe monarquic, malgrat la preeminéncia d'un personatge, lo Dòga, que simbolisava lo poder de l'Estat e representava la Serenissima Republica.
Lo Concio[modificar | modificar la font]
A l'origina, lo concio, assemblada populara veneciana (equivalent a l'arengo de las autras ciutats italianas a la meteissa epòca), aviá lo poder legislatiu e elisiá lo dòga, cap de l'Estat investit dels poders executiu e judiciari. Al concio, se substituava pauc a pauc lo « Grand Conselh ».
Lo concio foguèt reünit en 1380 a l'ocasion de la batalha de Chioggia. Venècia aviá pas encara conegut la fòrta expansion demografica del sègle seguent, mas una de las doas grandas fasas d'agrandiment de l'Arsenal ja s'èra facha al començament del sègle XIII.
Grand Conselh[modificar | modificar la font]
Lo Grand Conselh (Maggior Consiglio en italian) - autoritat suprèma - se substituent a l'assemblada populara nomenada concio. De quin emanián totas las autras institucions: lor multiplicacion e l'embonh de las competéncias favorizèron la collegialitat de las décisions mas tanben la vigiléncia recipròca. Èra compausat d'òmes de mai de 25 ans, membres de las familhas patricianas inscrichas al Libre d'aur (Libro d'Oro) repertoriant l'ensems de la noblessa veneciana. Lo patriciat èra títol estrictament ereditari, i èsser admés, èra totalament impossible per tot autra classa de Venècia. Quitament esposar una femna del bas pòble excluisiá un patrician dels seus drechs d'accès al Grand Conselh. L'aristocracia veneciana se compausava subretot d'armators, de negociants e de banquièrs, que los revenguts se fondavan mai sul comèrci que sus la tèrra. Per la Serrata del Consiglio (« verolhatge del conselh ») en 1297, l'accès al Grand Conseil foguèt reservat a aqueles que los aujòls n'èran ja membres.
Reünit totes los dimenges, lo Grand Conselh prengava las decisions politicas, promulgava las leis e causissiá los nauts magistrats. La tendéncia a delegar los poders d'un còrs nombrós a une comission reducha d'especialista foguèt una caracteristica durable de l'organizacion d'aquela republica oligarquica.
Senat[modificar | modificar la font]
Organ legislatiu compausat de 120 a 250 membres maximum, lo Senat èra cargat de la politica exteriora e de la nominacion dels ambaissadors. Los ambaissadors venecians d'aquela epòca envièron de rapòrts secrets sus la politica e las rumors circulant dins las corts europèas, çò que constituís una font d'informacion pels istorians modèrnes.
Lo Dòga[modificar | modificar la font]
Lo cap de l'executiu portava lo títol de dòga (« duc »). Èra teoricament elegit a vida. Lo caractèr viatger se perpetuèt sens cambi pendent de sègles alara que lo dòga perdava pauc à pauc tot poder personal. La foncion de dòga èra reservat a un membre d'una familha patriciana causida dins un cercle redusit, mas la transmission jamai venguèt ereditària malgrat las tentativas de quelques uns. Aquelas acabèron en mai de far evoluar lo mòde de designacion del dòga de biais a exclure tota possibilitat de transmission ereditària o d'acaparrement per de faccions. En seguida, los dògas desmissionèron plan sovent per se retirar dins une vida monastica, jos la pression dels oligarcs, quand èran discreditats per lor accion politica.
Lo Collègi Suprèma[modificar | modificar la font]
Compausat del Dòga, dels seus sièis conselhèrs, del cancelièr e du president del Conselh dels dètz, lo Collègi Suprèma èra l'organ suprèma de la Republica.
Lo Collègi[modificar | modificar la font]
Assemblada dels principals membres de l'Estat, compausat de 26 nòbles :
- La Senhoriá de Venècia :
- siès Savis-Grands eissits del Senat ;
- cinq Savis dichs de Tèrra Fèrma que gerissián los afars de tèrre fèrma ;
- cinq Saviss dels Òrdres, que gerissián los afars de la Mar.
Totas las demandas e memòris son introduchs al Collègi, que los distria als mai conselhs e al Senat. Lo Collègi dona alara la responsa del Senat per escrich (la Parte).
Conselh dels Dètz[modificar | modificar la font]
Creat en 1310 a títol provisòri, puèi rendut definitiu en 1335, lo Conselh dels Dètz es una institucion judiciària destinada a sanccionar los complòts ordits contra la Republica. Constituit en realitat de 17 membres, dispausèron de poders particuliarament espandits, li permetent quitament de destituir lo dòga.
Territòris otramar[modificar | modificar la font]
Amb los sègles, Venècia ocupèt fòrça territòris del bacin de l'Adriatic e la Méditerranèa orientala, amb de preferéncia per las illas e los pòrts podent servir lo seus interèsts comercials. Coma de colonias d'expleitacion, aqueles territòris forniguèron vin, cerealas, fruchs, mièl, fusta e materials de construccion. Existiguèt dos grops dons aquel empèri venecian que las limitas sovent varièron[8] :
Las possessions de Venècia[modificar | modificar la font]
Lo Golf correspond a l'Adriatica. Del sègle IX a XI, Venècia aviá per l'objectiu de dominar totes las broas d'aquela mar perque aviá consciéncia dels riscs d'asfixia pel seu comèrci se un enemic aviá l'idèa de barrar lo Golf. Èran partida d'aquelas possessions, pas totjorn al meteis temps:
« Sens dopte aquelas ciutats sonque reconeguèron a Venècia pas qu'une sobeiranetat alunhada »[9]. Mas çò qu'importava als Venecians, èra d'obligar totes los trafics adriatics a transitar pel pòrt de Venècia. La flòta de la Serenissima èra aquí per tornar a l'òrdre las ciutats reguitnairas per aquel monopòli comercial.
Las possessions del Levant[modificar | modificar la font]
La Quatrena crosada permetèt lo primièr espandiment de Venècia dins l'orient grèc. Mercé a l'ajuda logistica portada als Crosats, los Venecians participèron al desmantelament de l'Empèri Bizantin en 1204. Recebèron las còstas e las illas de la mar Ioniana, la mai granda partida del Peloponés, las Cicladas e qualques Sporads, de plaças en Eubèa, de posicions de Gallipoli e de Rodosto suls Estreches, los tres ochens de Constantinòple enfin, amb la basilica Santa Sofia. La restauracion de l'Empèri Bizantin en 1261 eliminèt los Vénicians de qualques d'aqueles territòris. Mas las sortidas sus la méditerranèa per la Rota de la Seda, abans font de riquessa per Bizanci, demorèron dins la lors mans e aquelas dels genoés.
Al començament del sègle XV, la Republica possedava:
- las Illas Ionianas, que Corfou
- Parga
- Creta (o "Candia"), comprada al marqués de Montferrat. Escala fòrça importanta sus la rota de Chipre, de Beirot o d'Alexàndria.
- Coron e Modon, « los uèlhs de la Republica » a l'extrèma sud de Peloponés.
- l'Eubèa (o "Negrepont")
- Chipre, que Venècia aviá succedit als Lusignan.
- Lajazzo
- Acra (?)
Aquel ensems formava d'escalas, de plaças estrategicas sus la rota de Constantinòple, de la Mar Negra, de Siria o d'Egipte.
Las possessions en 1797[modificar | modificar la font]
A la casuda en 1797, la Republica de Venècia compreniá las províncias seguentas:
- Lo Dogado (« Estat del dòga ») ou « Ducat de Venècia » (La vila de Venècia e una pichona emprisa sus la tèrra fèrma) ;
Domini di Terraferma (« domènis de tèrre fèrma »)[modificar | modificar la font]
- Padoan (Pàdoa, Bassano, Abano, Este) ;
- Polesina de Rovigo ;
- Veronés (Verona, Peschiera) ;
- Vicentin (Vicença, Asiago) ;
- Bressan (Brescia, Salon, Lonato, Chiari) ;
- Bergamac (Bergama) ;
- Cremasc (Crema) ;
- Marga Trevisena (Trevise, Feltre, Bellune e Pieve di Cadore) ;
- Friol (Udine, Sacile, Pordenone) ;
De 1805 a 1814, las províncias del Domini di Terraferma foguèron absorbidas dins lo reialme d'Itàlia e formèron los departaments Adriatic, Brenta, Bacchiglione, Adige, Serio, Mella, Tagliamento, Piave e de Passeriano.
Stato da Màr (« Estat de la Mar »)[modificar | modificar la font]
- Istria (Pola, Capo d'Istria)
- còsta dalmatas : Nona, Zara, Trau, Spalato, Sebenico, Clissa, Cettigne, Signia, l'Herzégovine, Cattaro
- Las illas dalmatas dempuèi Osera fins a Curzola
- En Albania veneciana : Parga, Preveza, Vonitsa, Butrinto
- Las Illas Ionianas
Aquelas províncias foguèron partejadas en 1797 pel tractat de Campo Formio :
- Las tres primièras daissadas a Àustria. Aquela las cedèt en 1805 foguèron administradas pel Reialme d'Itàlia, mas integradas a las Províncias illirianas francesas a lor creacion en 1809.
- Las illas Ionianas e las possessions continentalas tocantas formèron los tres departaments francés de Grècia (1799). Una Republica de las Sèt Illas foguèt formada jos la proteccion de Russia e de l'Empèri Otoman, puèi en 1807 de França, abans de venir la Republica de las Illas ionianas jol protectorat del Reialme Unit a partir de 1814.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Braudel_La_Mer" (fr)Fernand Braudel, « La mer », Fernand Braudel (dir.), La Méditerranée. L'espace et l'histoire. Les hommes et l'héritage, Paris, Flammarion, France Loisirs, p.66
- ↑ "Braudel_La_Mer"
- ↑ "ISBN_297939094X" (fr)Daniel Hugenin et Erich Lessing, La Gloire de Venise, Terrail, 1993 (ISBN 297939094X[à vérifier : ISBN invalid])
- ↑ (fr)Jacques Attali, Une brève histoire de l'avenir, éditions fayard, 2006
- ↑ name="ISBN_297939094X"
- ↑ (fr)Patrick Boucheron, « 1509. Louis XII est vainqueur à Agnadel », Alain Corbin (dir.), 1515 et les grandes dates de l'histoire de France, Le Seuil, France Loisirs, p.165-169
- ↑ (fr)Fernand Braudel, « Venise », Fernand Braudel (dir.), La Méditerranée. L'espace et l'histoire. Les hommes et l'héritage, París, Flammarion, France Loisirs, p.317
- ↑ L'empire vénitien. Article de Élisabeth Crouzet-Pavan sur Clio.fr
- ↑ "Clio_Empire_venitien"
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (it)Luigi Tomaz, In Adriatico nell'antichità e nell'alto medioevo, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conserve 2001.
- (it)Luigi Tomaz, Il confine d'Italia in Istria e Dalmazia. Duemila anni di storia, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conselve 2007.
- (it)Luigi Tomaz, In Adriatico nel secondo millennio, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conselve, 2010.
Font[modificar | modificar la font]
- (fr)Freddy Thiriet; Histoire de Venise; Que sais-je ? » PUF, París; 1952
- (fr)André Zysberg & René Burlet; Venise, la Serenissima e la mar; Gallimard; París; 2006; isbn=2070535193}}
- (fr)Élisabeth Crouzet-Pavan, Venise triomphante. Les horizons d'un mythe, París, Albin Michel, 1999
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Les instutions de la République de Venise sur vivre-venise.com
- (fr)L'empire vénitien. Article d'Élisabeth Crouzet-Pavan sus Clio.fr
- (fr)Venise La Serenissima
- (fr)Tèxtes per l'istòria de Venècia


text:
Per començar lo raconte de mon viatge dins lei encontradas americanas, vos vau dire que i a un barri que me pertoca força. Es aquèste de Brooklin. Es un luoc intellectuau e sople. Lei librarias son gigantas, bastidas dins de garatges per faire mode, ieu trobe que fa polit. Reste d'oras de contemplar de libres bèus d'art e de fotografias. Siau un drollet. E cada carrièra, cada luoc m'afascina. Vese de causas que m'espantan: Au mitan dei botigas d'ordinador pos jogar au tenètz de taula. M'agradan força lei galarias d'art que porgisson d'en pertot. Per i anar, te fau traucar lo gigantàs pontàs, que sembla creat per lo film Manhatan. Lo cap d'obra de Woody Allen. Tot me rementa lo film. An aquèste subjècte dins lo LIBERACION d'aquèste matin (Liberation, dau dijous 15 d'abriu de 2010, França, Paris), Mathieu Lindon, dins sa cronica "libres" ("livres", pagina VIII), cita un troç de la BD: Angoissas e legieretat, Woody Allen en comics (veire lo resumit en franchimand sota). Me fa rire. Vos lo cite. Woody Allen es dessenhat amé sa calinhaira dau jorn. La mena dins sa cambra per bicar. Evidentament per l'espantar s'inventa de conquistas nombrosas e ditz: "A. Se lei parets podian parlar". Mai siam dins una bd e... lei parets (malastrosament per èu...) charran. "Mai lo podèm faire...""E vesètz, s'i passa pas jamai ren de passionnant".
Woody Allen en comic strips. L'humour, les angoisses existentielles et les relations de Woody Allen avec les femmes et les psys se retrouvent dans "Angoisse et légèreté", un album de bandes dessinées qui réunit les BD "Inside Woody Allen" publiées dans des journaux américains de 1976 à 1984. C'était l'époque où Carter puis Reagan occupaient la Maison Blanche. Illustrées par le dessinateur et journaliste Stuart Hample, en collaboration avec le cinéaste, écrivain et comédien américain, ces bandes dessinées n'avaient jamais été publiées en France. Le héros de Hample a les traits du Woody Allen des années 60.
("Angoisse et légèreté, Woody Allen en comics" - de Stuart Hample - éd. Fetjaine - 120 p. 15,90 euro


text:
En 2007, se publiquèt las « Preconizacions del conselh de la lenga occitana », un document de sintèsi preparat per Domergue Sumien, vicepresident e secretari del Conselh de la Lenga Occitana, amb un avantdire de Patric Sauzet, President del meteis organisme. Abotiment d’un corrent qu’avèm mostrat serpejant despuèi la desaparicion de Loís Alibèrt, lo CLO, creat en 1996, acabava aital una activitat d’un decenni ont aviá menat amb una facilitat susprenenta ladita lenga occitana sus un camin que non èra lo sieu. Son influéncia demòra viva dins las universitats e lo mond barrat - òrb e sord - de l’occitanisme contemporanèu.
Relativizar Alibèrt, préner Mistral en ostatge.
CLO : « Lou Tresor dóu Felibrige [de F. Mistral] es (…) un diccionari bilingüe, ont l’occitan s’explicita per la traduccion al francés o la definicion en francés. Ni per aquò demòra aquel diccionari una referéncia indespassada de la lexicografia occitana e se sap çò qu’Alibèrt li deguèt per elaborar son diccionari "segon lo lengadocian" que son aportacion (sic) decisiva es mai que mai grafica coma se sap. Amodat per l’exemple catalan, Alibèrt escriguèt pr’aquò sa Gramatica occitana en occitan. » (P. 13).
L’enfumatge començat de longa s’afirma ara clarament. Lo TDF de Mistral es considerat coma « una referéncia indespassada » e lo meriti d’Alibèrt se limita a l’aver ortografiat e d’aver redigit una gramatica en occitan. D’aquí a pretendre qu’Alibèrt non èra qu’un plagiari - son diccionari, coma o avèm vist, foguèt publicat d’annadas après sa mòrt (cf. http://www.academiaoccitana.eu/oc/12/266/Lo-mot/La-desaviada-3.-Mas-qui-a-tuat-Lo%C3%ADs-Alib%C3%A8rt- ) - non i aviá qu’un pas que serà lèu franquit.
Los faits : los diccionaris dels s. XVII e XVIII disián la realitat lingüistica a l’estat brut. Honnorat s’inscriguèt encara dins aquela via amb son plan ric diccionari en tres volumes. Mistral posèt dins aquela matèria e plan d’autras per temptar una primièra « restauracion » de la lenga, mas, per manca de coneissença, propausèt pels mots sabents de « solucions » desconegudas de sos predecessors e encara de la lenga parlada. Alibèrt, sol lingüista, compliguèt mercés a sas competéncias aquesta primièra temptativa, mas son diccionari essent limitat als mots de formacion populara, non aguèt léser de far la tria dins certanas proposicions litigiosas, quitament s’aviá fornit totes los elements per tractar lo problèma.
La question centrala, la qu’entraïna las autras, es donc totjorn la del vocabulari sabent : cossí se tracta despuèi de sègles al nivèl dels prefixes e sufixes, cossí deu èsser tractat. Avèm sollicitat tres testimoniatges. Lo primièr es lo d’Achard. Ditz en 1785 (avèm causit d’ortografiar per mai de clartat), admirator, triça ; adorator ; contemplator, triça ; creator ; decorator ; demonstrator ; denonciator. Le segond es lo d’Honnorat. Ditz en 1846, admirator, triça ; adorator, triça ; contemplator ; creator ; decorator ; demonstrator ; denonciator. Lo tresen es lo de Mistral. Ditz en 1878 admirador, adoira, admiraire, arèla, aira ; adorador, adorator, adoraire ; contemplador, contemplaire, arèla, airitz, aira ; creator, creador ; decoraire ; demostraire, arèla, airitz, aira ; denonciaire, arèla, airitz, aira.
Las solas errors d’Achard e d’Honnorat pòrtan sul sufixe femenin francizat e correspondon encara a la lenga parlada de uèi. Las de Mistral pòrtan sul tractament sistematic e personal dels mots sabents coma s’èran de mots populars o semi-sabents. En un mot, es el que metèt sense o saber dins l’occitan la poison que li fa uèi tant de mal. E fin finala lo CLO se met aquí sus la via patesejanta dels « provençalistas ».
En conclusion, podèm dire qu’una certana part de la linguistica occitana contemporanèa (s’i ajustam entre autres lo sistèma d’accentuacion « comèdia / tragèdia ») s’es bastida sus un miratge. Cossí d’especialistas universitaris, totes coronats de títols extraordinaris, an pogut tombar dins aquela trapèla ? Cossí non an vist çò que crèba los uèlhs ? Cossí non an tengut compte de las analisis fondamentalas de Loís Alibèrt, de çò qu’èra espepissat negre sus blanc dins sa Gramatica e son Diccionari ? Pretendre que lo Tresor del felibritge de nòstre poèta nacional, tan preciós que siá, es un diccionari « indespassable » - en jogant sus son interès lexicografic - dona la mesura d’un eissorbament o d’una instrumentalizacion qu’avèm pena de creire. Voler far creire que l’empirisme lingüistic (eroïc e necessari de son temps) es una solucion melhora que l’analisi scientifica, es pro inatendut.
L’idèa simpleta d’aqueles èra que l’occitan se deviá aluenhar tant coma se podiá del francés e se sarrar, tant coma se podiá del catalan, una mena de fraire grand. Las « creacions » del TDF, presas innocentament o maliciosament per d’occitan autentic, i podián ajudar.
Covidam lo lector a percórrer la rèsta del document, una mescla curiosa de sembla umilitat e d’umor involontari, coma n’a agut un avantgost tre la primièra citacion.
L’exemple dels « grands diccionaris ».
CLO : « S’adòpta en prioritat las formas que ja se son sedimentadas dins los primièrs diccionaris renaissentistas, los que son pròches de la lenga eiretada. Se pòt consultar mai que mai lo diccionari de Mistral (lo TDF) mas tanben los de Palai (1932-33), Castellana (1947, 1952), Calvino (1905), Vaissièr (1879), etc. Los diccionaris de Levy (1894-1924, 1909) e lo FEW son tanben de fonts d’informacion preciosas. Per exemple, trobam dins lo TDF las solucions seguentas: collector,conservator / *conservador, *fondador, fornidor, regidor, trabalhador, pensador/pensaire, *organizaire, *colonizaire, *dominaire, *pacificaire... » (p. 66).
Los obratges apelats pomposament los « grands diccionaris » son en realitat de plan salutàrias compilacions del vocabulari popular, e pas mai. Lo diccionari de Levy es citat coma caucion scientifica perqué non presenta que la fòrma arcaïca dels mots sabents, la quala sembla justificar las « solucions » de Mistral. Cal precisar tanben que lo CLO fa començar sa lista dels diccionaris modèrnes al TDF de Mistral e que mai o mens totes los que seguisson se’n son inspirats. Lo CLO, dont l’analisi precedís las pròvas, aviá tot avantatge a oblidar lo diccionari d’Honnorat - « que serviguèt de guida a Mistral » segon J. Charles-Roux - qu’ofrís un rebat fidèl de la « lenga eretada ». Es lo principi de la maleta de Charlòt : per la poder clavar, basta de copar tot çò que despassa (« indespassable » çò-dison). Honnorat es lo darrièr dels lexicografes objectius : l’idèa de nòrma e de modificacion del vocabulari li es estrangièra. Es oblidat tanben dins la lista, après sa comdemnacion dins una allusion ipocrita, lo diccionari d’Alibèrt, mas s’i caliá atendre.
A çò de Mistral, constatam amb sas « solucions » presentadas mai naut una volontat de tòrcer la realitat - çò que considerava coma de francismes - per donar una color populara a de mots sabents. Cossí lo seguir quand sabèm que lo mot conservator apareis en occitan al s. XIV e fondator al s. XV, qu'organizator es un mot de la fin del s. XVIII, colonizator del s. XIX, dominator del s. XIII e pacificator del s. XVI. Totes èran presents dins los diccionaris d’Honnorat en 1846. Qui non vei lo ridicul de lor transformacion arbitrària en mots falsament populars ? Per presentar lo sufixe -dor o -aire al lòc de -tor, auriá calgut qu’aqueles mots foguèssen dins la lenga abans lo s. XII. Lo catalan es una autra lenga, dins un sistèma ispanic.
Una granda precision.
Al cap d’un decenni de reflexion e sense que sián evocadas las analisis d’Alibèrt, claras coma d’aiga de font, lo CLO es arribat a la « solucion » seguenta : « Aqueste capítol es pas encara una recomandacion definitiva. Ça que la, las proposicions fachas per regular los sufixes d’agents an rescontrat un consens durant las discussions del CLO. Las expausam çai sota coma de solucions provisòrias. (…). Los vèrbs del grop A (…) implican los sufixes seguents : - aire -aira que s’utiliza sustot per las personas (…). Los vèrbs del grop B (…) implican los sufixes seguents : - eire -eira que s’utiliza sustot per las personas ».
Sèm « sustot » admiratius davant tant de prudéncia per suggerir una responsa falsa.
Alibèrt e Academia Occitana : los sufixes -aire, -aira, -eire, -eira son utilizats obligatòriament a partir de vèrbes de formacion populara per formar de noms d’agents designant de personas.
CLO : « Lo nom del jorn, dins sa forma referenciala, s’escriu dimars,confòrmament a una bona partida de l’usatge e a l’etimologia (< lat. dies martis). S’admet dimarts coma varianta ortografica perque qualques parlars pronóncian la t. L’ortografia dimars amb -s finala a l’avantatge de far una sèria [seria] continua en -s dins los noms dels jorns de la setmana : diluns, dimars, dimecres, dijous, divendres puèi dissabte, dimenge. »
Academia occitana : dimarts. Plan sovent la « t » non se pronóncia. Coma dins « prètz », « trobairitz », « ditz »…
Una granda exigéncia.
CLO : « Quand los grands diccionaris renaissentistas donan pas cap de solucion per formar los neologismes, òm s’inspira dels exemples de las lengas pròchas ».
« Los mots franceses en -eur inspiran de mots occitans en -aire, -idor, eire (…) : bateire (musician que fa de batariá, en francés batteur). En gascon sembla (sic) que se diriá puslèu -edor, -edora : batedor ». (…). Los mots franceses en -ateur, -uteur, -teur… inspiran de mots occitans en -ator, -itor, -tor. »
Alibèrt e Academia occitana : se se cèrca l’origina de la confusion entre mots en -aire, -eire, es benlèu aquí que se tròba : travailleur (subs. pers.) / trabalhaire ; mitrailleuse (subs. causa) / *mitralhaira [mitralhadoira] ; enchanteur (adj.) /*encantaire [encantarèl].
En Gasconha coma endacòm mai, un « bateire » es lo que fa de musica e un « batedor « es un espleit que servissiá per la bugada.
CLO : « A partir d’un vèrb ja existent, de formacion populara, se causís puslèu (sic) los sufixes populars : (…). Exemples teorics de neologismes : desbobinar > desbobinaire, anequelir > anequelidor, apreendre > *apreendeire ».
A nòstra coneissença, los vèrbes anequelir e apreendre non fòrman de substantius dins quina lenga que siá, e mai encara « apreendre » qu’es un mot sabent e que non pòt aver un sufixe popular.
CLO : « A partir d’un vèrb occitan ja existent, de formacion culta, se causís puslèu (sic) los sufixes cultes ».
Alibèrt e Academia Occitana : a mot sabent, sufixe sabent.
Una granda clartat.
CLO : « Mistral dona animaire, -aira, qu’a un sens ocasional (lo / la qu’anima ») e qu’es diferent del sens professional d’animator ».
Lo vèrbe « animar » es un mot sabent e lo substantiu non pòt èsser que « animator ». Lo mot « *animaire » es una òrra farlabica.
CLO : « Pr’aquò cal observar que los vèrbs en -izar tendon a faire de derivats sistematics en -izaire (los exemples dins lo TDF son sistematics). Exemple teoric de neologisme : securizar > securizaire ». p. 68.
Le sufixe -izar, d’origina grèca, non se pòt apondre qu’a de mots sabents, los mots populars utilizan le sufixe -ejar. Lo mot « *securizaire » non existís dins quina lenga que siá perque non a cap de significacion.
CLO : « Se l’usatge fòrma solidament un neologisme amb una racina verbala culta e un sufixe popular, aquò se pòt acceptar ».
La formulacion es del tot ipocrita. Los sectators del CLO fan aquò de contunh - sense aver l’aprobacion de « l’usatge » - e mai es lor principala marca de fabrica (« *organizaire », « *centralizador », etc. ; per « organizator », « centralizator ») pel grand perilh de la lenga. Los sols mots corrèctes dins aquela situacion son los mots semi-sabents fargats a l’Edat Mejana e venguts plan rars (« procuraire »…).
CLO : « L’emplec d’aqueles sufixes cultes [-ator / -atritz…] fa l’objècte de discussions que cal encara resòlver.
« - D’unes pensan que cal prene en compte demest los critèris l'existéncia d’un vèrb que pòsca servir de motivacion a la formacion d'un derivat popular de tipe -ador (e tanben cal téner compte de las atestacions) : per eles, ordenador seriá de preferir perque es motivat per lo vèrb ordenar e mai es plan atestat dins lo renaissentisme.
« - D’autres pensan que dins certans mots, lo sufixe culte es preferible quand es ja present dins un mot latin : per eles, ordinator seriá de preferir perque es ja una forma latina (quitament s’aviá pas en latin lo sens tecnologic actual) » (p. 70).
« Modèl general : « ordenar > ordenador (popular) / ordinator (culte) ».
E nosautres pensam que tot aquò - sense téner compte de la contradiccion amb l’afirmacion precedenta - son d’asenadas dignas d’una antologia.
Alibèrt e Academia Occitana : « ordinator ».
Per acabar, s’avèm comprés quicòm a aqueles monològues, sèm dins una logica clara de suprimir tota referéncia a l’òbra d’Alibèrt - qu’a respondut despuèi lontemps a totas las questions pausadas aquí. Una logica de destruccion de la lenga del dedins. Pensi que l’avèm ja dit.
Totas aquelas subrebèlas teorias tròban lor expression literària dins lo Jornalet.
J. P.


text:
Desoxiribòsa
La desoxiribòsa qu'ei ua pentòsa (ua aldopentòsa mei precisament). Qu'ei donc compausada de 5 carbònis e qu'ei semblabla a la ribòsa a despart de la manca d'un grop idroxil (-OH) suu carbòni 2. Que forma un cicle dab 4 carbònis e un oxigèn (un cicle furanòsa).
La soa formula qu'ei : C5H10O4
La desoxiribòsa qu'entra dens la formula de la macromolecula d'ADN (qui'u deu lo son nom d'acid desoxiribonucleïc).
En solucion aquosa qu'altèrna duas formas ciclicas (la desoxiribofuranòsa e la desoxiribopiranòsa) en passant temporariament per ua forma lineara.


text:
Anonyme.
1873.
Quin chagri, quin crèbe-coo n’èy pas you, lous mes frays, en bedent las mies oülhes entecades d’u taa gran mau ! You qu’èy bèt ha brouni la paraule de Diu ; en baganaut que m’esganurri enta-p coo transi ; toutz qu’ètz insensibles… Bous autz, gouyatz, qu’habetz lou coo de metau, et bous autes, gouyates, que l’habetz…, de que diseri dounc you ?… Grand Dieu, inspirez-moi ! Que l’habetz d’os de prexec, c’est tout dire ; — si os desiderat, dit saint Augustin, dic illi exemplo Domini : tace. Mes bous autz, autalèu coum pe prut !… Detire, gratère au diable ! You nou sèy quin houniment, quin exami d’abelhes ha jamey poudut passa per aci… Bouletz pourtant, bous autz, sabe so qui a you m’ha hèyt puya sus aqueste cadière de bertat ?… Pecat de subercèu, pecat punit dens las granes cautères de l’ihèr !… Voilà deux réflexions que je vous présente, réflexions qui doivent nous tenir tous, prédicateur et auditeurs, dans un continuel frémissement : la cautère qu’ey grane, que-n y ha u gahot ta cadu…


text:
09/11/2017
Deux nouvelles de Saint-Pétersbourg en occitan par Jan-Peire Reidi
Jan-Peire Reidi est l'auteur de plusieurs livres en occitan, dont "Vilajalet", "Lu chamin de la font", "Chaucidas dins los blats". Professeur d'anglais à l'université, il possède également une licence de russe. Féru de littérature, il vient de traduire du russe en occitan, "Lo Nas e Lo Manteu" ( Le Nez et Le Manteau ) deux textes de Nicolas Gogol extraits des Nouvelles de Saint-Pétersbourg. Ces deux nouvelles fantastiques marient comique, absurde, tragique, dans un style finalement très actuel. Rencontre avec l'auteur.
SO : Perqué avetz chausit de revirar quelas doas novelas ?
JPR : Per ço que i a pas de reviradas en occitan de grands autors russes. Quò es un desfis per un reviraire. Ai desjà revirat "La filha dau capitani" de Poshquin. Quelas doas novelas son cortas, se legissen aisadament. La linga de Gògol es coma l'occitan, imatjada, populara, emb de la varietat de formas literarias. Quò es bien la pròba que podem tot dire e revirar en occitan.
SO : L'accion de "Lo Nas" se debana a Sent-Petersborg a la debuta dau segle XIX. L'autor bòta sos dos personatges dins une administracion tsarista, plan normada...
JPR : Sent-Petersborg era la capitala de l'emperi, i aviá la famosa "Taula daus rengs" (table des rangs) que ne'n comptava quatòrze, promulgada per Peire lo Grand . Quò era enquera l'espòca dau servatge. Dins "Lo Nas", un pitit fonccionari, "l'assessor de collègi" Covaliòv se desvelha un matin e se rend compte qu'a perdut son nas ! Nas qu'un barbier ven de trobar dins son pan. Queu nas viu e fai viure a son proprietari de las aventuras pas ordinarias, absurdas, risolentas.Gògol trabalhet se-mesme coma fonccionari. Se trufa de se-mesme e es conscient de son umanitat.
SO : Dins "Lo Manteu", un autre pitit fonccionari , Acaqui Acaquievich, comença a existar mercés son noveu manteu ...jusc'au moment que se le fai raubar...
JPR: Quela novela es presque un conte fantastic que parla de tornar trobar son identitat. L'òme de ren se fai coser un noveu manteu que lo garantis contre l'ostilitat dau monde e l'i balha una respectabilitat. Quand Acaqui se zo fai raubar, tròba pas d'ajuda de degun per lo tornar trobar e ne'n creba. Mas sa tòrna vai persecutar la gent que l'an pas aidat o l'an mespresat.
SO : Es quò que la Sent-Peterborg d'aüei sembla enquera a la de Gògol ?
JPR: L'i sei anat recentament per far una vesita. Las ruas , los bastiment que parlam dins las novelas se pòden enquera trobar, manca lo pont Sent-Isaac qu'exista pas. Per io, queu trabalh era una aventura intelectuala, un vertadier plaser.
De tot biais, un libre plan plasent, d'aisat legir e que balha l'enveja de ne'n saber mai sur l'òbra de Gògol.
Denis Gilabert.
"Los Nas e Lo Manteu" de Nicolaï Gògol, revirat en òc per Jan-Peire Reidi, 11€ éditions Lo chamin de sent Jaume, dins las bonas librarias de Dordonha e chas l'editor: Lo chamin de sent Jaume, Royer, 87380 Meuzac
Les commentaires sont fermés.


text:
Noirissa
Una noirissa o baila o hilhuquèra es una femna qu'alacha un enfant qu'es pas son fiu. Lo trabalh de noirissa remonta a la preïstòria, e foguèt comun fins au sègle XIX per alimentar de mainatges que sei maires podián pas o desiravan pas o far, mas es actualament vielhanchon dins la màger part d'Occident. Lo recors a una noirissa podiá èsser motivat per de rasons fisicas coma en cas de produccion insufisenta de lach, o tanben socialas; la professionalizacion de la lactància permetiá a la maire de se dedicar a d'autreis ocupacions, de reduire lo periòde entre emprenhament (per que lo sistèma endocrin enebís generalament la concepcion mentre que la maire alacha), o simplament de liurar d'un prètzfach percebut socialament d'inadequat per lei classas superioras. Dins mai d'una societat, lo prètzfach èra pas una profession, mai èra fach per totei lei maires dau grop. La professionalizacion de l'alachament foguèt sociologicament un dei mejans que permetèt ai femnas de classa auta de se desliurar dau liame constant au trabalh domestic femenin dins lei societats patriarcalas. Lo desvolopament de formulas complètas de lach en pouvàs, adaptada al sistèma digestiu dau mainatge, a portat l'escandilhament progressiu d'aquesta institucion dins lei país desvolopats.


text:
Juli Cesar
Juli Cesar (nom latin complèt Gaius Iulius Caesar) (vèrs 100- 15 de març 44 avC) foguèt un generau e un òme d'estat roman que tenguèt un ròtle primordiau dins la transformacion de la Republica Roman en Empèri Roman. D'efèct, orator famós elegit ai foncions pus autas de la Republica gràcias au sostèn dei classas popularas e de l'aristocràcia bassa, formèt una aliança politica ambé Crassus e Pompèa que li permetèt de dominar la vida politica romana fins a sa partença per la conquista de Gàllia de 58 a 51 avC. A son retorn, deguèt faciar l'ostilitat dau Senat e de Pompèa que va entraïnar una guèrra civila fins a 46 avC. Venceire, Cesar venguèt lo mèstre unic de Roma. Pasmens, la menaça d'una restauracion de la monarquiá romana a son profiech uniguèt seis advèrsaris dins un complòt que capitèt de l'assassinar. A sa mòrt, la situacion politica romana venguèt marrida e divèrsei guèrras civilas van s'acabar per l'instauracion de l'Empèri sota la direccion de son nebot Octavi vengut August.
Somari
- 1 Naissença, educacion e jovença
- 2 Maridatge e descendéncia
- 3 Contèxte politic
- 4 Carriera politica e militara
- 5 Fin de vida e succession
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Naissença, educacion e jovença[modificar | modificar la font]
Juli Cesar nasquèt vèrs 100 avC dins la familha patriciana deis Iulii. Son paire èra Caius Iulius Caesar III que foguèt pretor en 92 avC e sa maire Aurelia Cotta. Aguèt tanben doas sòrres dichas Julia Caesaris Minor e Julia Caesaris Maior. Sa familha fasiá de l'aristocràcia menora de la Republica Romana. Pasmens, maugrat aquel estatut, certanei de sei membres agantèron de pòstes importants au sen deis institucions republicanas coma l'oncle de Cesar, Sextus Iulius Caesar III, que foguèt consul en 91 avC. De mai, la familha Cotta, tanben d'origina patriciana, teniá tanben de relacions e de proteccions importantas que foguèron utilas pendent lei premiereis annadas de la carriera politica de Cesar.
Dirigida per sa maire, l'educacion de Cesar e de sei sòrres foguèt exemplara[1]. Venguèt un orator fòrça dotat e mestrejèt fòrça ben totei leis arts dei relacions socialas romanas : amabilitat e cortesiá ambé seis òstes, prodigalitat sensa retenguda,viure dau monde pendent lei banquets, discussion brilhanta e cultura importanta[2]. Gràcias a aquelei qualitats, Cesar se dirigiguèt vèrs la vida politica de Roma dins lo camp dei populares que sa familha èra membre.
Maridatge e descendéncia[modificar | modificar la font]
Contèxte politic[modificar | modificar la font]
Pendent lo sègle I avC, Roma foguèt entraïnada dins una tièra de conquistas novèlas sota l'influéncia de generaus ambiciós. Marius conquistèt una partida de Numibia, Silla prenguèt definitivament lo contraròtle de Grècia e ocupèt una partida d'Anatòlia e, enfin, Pompèa conquistèt Siria e ocupèt lo reiaume de Judèa. Òr, aqueleis agrandiments e sei consequéncias ai nivèus politics, economics e sociaus van destabilizacion leis institucions e l'estructura de la Republica Romana.
Dificultats economicas[modificar | modificar la font]
Au nivèu economic, lei conquistas dau sègle I avC e la distribucion dei butins de guèrra e dei tributs pagats per lei províncias permetèron l'enrichiment de l'Estat e de certanei particulars. Ansin, lei bens publics foguèron pauc a pauc partejats entre lei membres de l'aristocràcia. Lei senators assaièron d'encaparrar lo maximum de terrens e lei chivaliers, classa inferiora de la noblesa mai en plena ascension, s'ocupèron de l'esplecha dau rèsta dei bens publics e d'activitats comercialas o financieras. Pasmens, lo rèsta dei ciutadans romans e de la populacion dei territòris contraròtlats per la Republica, especialament leis abitants deis autrei ciutats italianas, demorèron en defòra de la proprietat e dei revenguts produchs per aquelei bens. Aquelei tensions economicas va rapidàment trobar un ecò au nivèu politic e entraïnar una crisi grèva deis institucions de la Republica Romana.
Crisi deis institucions republicanas[modificar | modificar la font]
Causada per leis inegalitats economicas multiplas, la crisi deis institucions republicanas regardèt dos nivèus de la societat romana : l'estatut dei vilas italianas somesas per leis armadas romanas e la lucha entre lei faccions politicas popularas e optimates dins Roma. Enfin, se fau notar la reforma de l'armada romana lei consulats de Marius. Au contrari dau modèl d'armada dei premiers sègles de la Republica, sei soudats èran plus de ciutadans protegent Roma mai de professionaus estacats a un generau. Aquò afebliguèt lo contraròtle dau Senat e dei consuls sus lei fòrças armadas aumentant lei possibilitats de còps d'estat car lei generaus aprofichèron sei succès per realizar de carrieras politicas majoras. De mai, aquela reforma donèt una valor fòrça inegala ai diferenteis unitats militaras romanas en foncion de lor generau. La repression malaisada de la revòuta d'esclaus d'Espartac (73-71 avC) ne'n foguèt la demonstracion.
Lei tensions entre Roma e lo rèsta dei vilas d'Itàlia virèron en guèrra civila (Guèrra Sociala) de 91 a 88 avC. Leis abitants dei províncias, que sei governadors avián pus esplechadas qu'administradas, revendiquèron l'egalitat ambé lei ciutadans romans. Après una guèrra acarnada e una repression saunosa, lei revòutas obtenguèron finalament satisfaccion.
En revènge, a l'interior de la capitala, la situacion politica se melhorèt pas entre popularas, favorables ai revendicacions dei classas popularas e de l'aristocràcia bassa, e optimates defendent una linha conservatritz e lo mantenement deis institucions republicanas. Lo conflicte entre lei doas tendàncias acomencèt vèrs 130 avC ambé leis assais de reformas dei fraires Grac. En causa de l'afebliment dau poder centrau e de l'autonomia granda de l'armada romana, aquelei tensions causèron divèrsei guèrras civilas entre lei partisans de Marius favorable ai populares e Silla favorable ais optimates. Lo segond foguèt venceire e installèt sa dictatura. Seis objectius èran d'eliminar seis advèrsaris politics e de restaurar l'autoritat dau Senat. Pasmens, son òbra subrevisquèt gaire a sa mòrt en 78 avC.
Carriera politica e militara[modificar | modificar la font]
L'ascension politica[modificar | modificar la font]
L'ascension politica au sen de la vida politica romana se debanèt de 78 avC a son eleccion coma consul en 59 avC. Pasmens, sei relacions ambé lo monde politic acomencèron tre la fin deis annadas 80 avC. D'efèct tre 82 avC, Cesar, que sa familha fasiá partida dei populares, deguèt faciar l'ostilitat de Silla. Foguèt somat de repudiar sa frema Cornelia Cinna. Refusèt mai deguèt s'alunchar de Roma. I perdiguèt una carga dins lo clergat de Jupitèr obtenguda en 84 avC, la dot de son maridatge e la màger part de seis eiretatges. Après quauquei mes, lo sostèn de sa familha maternala permetèt d'arrestar sa traca per lei partisans de Silla. Dins aquò, Cesar preferiguèt s'exilar dins lei províncias orientalas que i participèt a d'operacions militaras coma lo sètge de Mitilena. Rintrèt a Roma après la mòrt de Silla en 78 avC.
La carriera politica de Cesar acomencèt per d'accusacions publicas còntra de governadors partisans de Silla. Aquò foguèt l'occasion de venir una figura coneguda de la vida politica romana maugrat doas reviradas còntra Gnaeus Cornelius Dolabella e Gaius Antonius Hybrida. Pasmens, se lo premier èra pron poderós per obtenir l'ajuda d'uneis orators e un sostèn politic important, lo segond deguèt demandar l'intervencion dei tribuns per empachar una condamnacion. Puei, Cesar anèt en Grècia a Ròda per melhorar son talent d'orator. Au retorn, foguèt capturat per de piratas e deguèt pagar un recapte per sa liberacion.
Durant son absència de Roma, foguèt estat nomat pontife. Rintrèt en 73 avC e entreprenguèt de realizar lo cursus honorum. Per aquò, Cesar decidiguèt d'empruntar fòrça de sòus per poder flatar leis electors. Lei resultats foguèron rapidàment obtenguts. Venguèt questor en 69 avC, senator en 67 avC, edil en 65 avC, Pontifex Maximus en 63 avC, pretor en 62 avC, propretor per Espanha en 61 avC e enfin consul en 59 avC. Durant aqueleis annadas, venguèt un membre eminent dei populares e un pròche de Licinius Crassus, una dei premierei fortunas de Roma. Vèrs la fin deis annadas 60 avC, aprofichèt sei pòstes per ajudar un complòt mancat per atribuir la dictatura a Crassus e faguèt probablament partida dei partisans de Catilina a l'interior de Roma esperant un succès de la conjuracion per prendre lo contraròtle de la ciutat. Dins aqueu darrier cas, sa popularitat e l'absència de pròvas evidentas entraïnèt l'abandon rapids dei sospicions.
Lo premier triumvirat[modificar | modificar la font]
Lo premier triumvirat foguèt lo nom donat a l'aliança formada per Cesar, Crassus e Pompèa per dirigir la politica de la Republica Romana. Permetèt l'eleccion de Cesar coma consul en 60 avC per l'annada 59 avC. Consul, Cesar capitèt rapidàment son omològ Bibulus dau partit de l'aristocràcia qu'aviá d'empachar Cesar d'aplicar sa politica per una tièra de mesuras gaire abilas coma lo tiratge d'augurs marridas per empachar lei reünions de vòte. Après quatre mes de blocatge, foguèt caçat dau forum per la fòga e demorèt dins son domeni fins a la fin de l'annada. Ansin, Cesar poguèt donc contentar lei classas popularas, cumplir lei promessas de Pompèa que lo Senat aviá refusadas après son succès còntra Mitridates VI Eupator e trobar de sostèns novèus dins l'aristocràcia bassa o en província.
Lei metòdes de Cesar foguèron generalament autoritàrias per butassar l'oposicion dau Senat e, de còps, aquela dau tribunat dei plebèus. Sei mesuras principalas foguèron la ratificacion dei promessas politicas de Pompèa en Òrient, l'adopcion d'una lèi agrària permetent de distribuir de terrens publics ai veterans de Pompèa e ai paures de Roma e una reforma de l'administracion dei províncias. Capitèt tanben de formar una aliança politica entre Roma e Egipte. I obtenguèt una recompensa dau rèi Ptolemèu XIII que li permetèt de pagar lo rèsta de sei deutes.
A la fin de son annada de consulat, lo nombre de partisans de Cesar aviá donc fòrtament aumentat e poguèt preparar sa partença per Gàllia. Aliat ambé lei tribuns dei plebèus, obtenguèt lo govèrn dei províncias dau nòrd d'Itàlia e dau sud de Gàllia. Enfin, poguèt ajudar l'eleccion d'amics ai pòstes majors de la Republica e exilar son advèrsari Ciceron.
La conquista de Gàllia[modificar | modificar la font]
La conquista de Gàllia se debanèt de 58 a 51 avC. L'objectiu d'aquela guèrra èra d'aumentar son prestigi e sa fortuna e d'assegurar la fidelitat d'un nombre important de soudats. Au començament de la guèrra, Cesar assaièt d'instaurar de protectorats romans sus lei pòbles de la region e de trobar d'aliats fisables. Pasmens, seis operacions de pacificacion se turtèron pauc a pauc a una resisténcia fòrta car lei Gallès èran pus organizats que previst e se revoutèron mai d'un còp còntra lei Romans. Ansin, la guèrra se transformèt en guèrra de conquista que va s'acabar per l'eliminacion d'unei pòbles e l'annexion de Gàllia a l'empèri de la Republica Romana.
Leis operacions acomencèron en 58 avC quand leis Eduens demandèron son ajuda per arrestar la migracion deis Elvètas. Puei, s'ocupèt de replegar la temptativa d'invasion d'una coalicion germanica, sostenguda per certanei Gallés, d'Arioviste totjorn en 58 avC. Aquelei dos succès li permetèt d'obtenir l'aliança deis Eduens e de venir l'arbitre dei relacions entre pòbles gallés. De 56 avC a 54 avC, Cesar someteguèt lei populacions dei regions pròchas l'Ocean Atlantic e la Manja, traversèt lo Ren per una demonstracion militara sus lo territòri german e impausèt un tribut — teoric — a certanei tribús de Granda Bretanha.
Pasmens, a partir de 54 avC, la situacion venguèt pus malaisada e dos revòutas generalas se debanèron en 54 avC puei en 52 avC. Lei doas foguèron reprimidas e après la rediccion de Vercingetorix a l'eissida dau sètge d'Alesia. Dins aquò, au contrari dei Commentaris de Cesar, Alesia marquèt pas la fin finala de la conquista car de resisténcias localas deguèron èstre vencudas durant tot l'annada seguenta fins a la presa d'Uxellodunum.
La fin dau triumvirat[modificar | modificar la font]
Durant l'abséncia de Cesar, seis advèrsaris romans finiguèron per se renfòrçar tornarmai e per organizar de complòts còntra lo poder de Cesar jutjat tròp important o còntra la politica de son consulat qu'aviá creada una ostilitat gròssa dins l'aristocràcia. Lo Senat venguèt pauc a pauc lo centre d'aquela contestacion e la mòrt de Crassus en 53 avC, que marquèt la fin dau triumvirat, foguèt l'occasion per encoratjar lei dissensions entre Pompèa e Cesar. Lo premier venguèt pauc a pauc lo cap de l'oposicion a Cesar e lei republicans assiaèron de l'utilizar per abaissar lo prestigi de Cesar.
Lo Senat acomencèt d'aplicar oficialament aquela politica a partir de 52 avC quand Pompèa foguèt nomat consul unic. Per s'i opausar, Cesar demandèt l'autorizacion de se presentar au segond pòste sensa venir a Roma ambé lo sostèn dei tribuns dei plebèus. Lo Senat, ajudat per Pompèa, refusèt. Cesar demorèt donc dins lo nòrd d'Itàlia onte concentrèt de tropas per la seguida deis eveniments. Son refús d'abandonar sei cargas oficialas coma cap dei províncias dau nòrd d'Itàlia e dau sud de Gàllia après la fin de sei mandats entraïnèt l'òrdre de son retorn a Roma per lo Senat. Refusant tornarmai d'obeïr, Cesar e son armada se dirigiguèt donc vèrs la capitala que foguèt abandonada per Pompèa e sei partisans. Aquò foguèt lo començament de la guèrra civila.
La guèrra civila còntra Pompèa[modificar | modificar la font]
Au començament de la guèrra civila, lei fòrças de Pompèa èran pus nombrosas. Pasmens, aviá pas dirigit d'operacions militaras dempuei un nombre grand d'annadas e sei conselhiers èran magerament de politicians. En fàcia, lei tropas de Cesar, en campanha dempuei 58 avC, èran pus experimentadas, fòrça fidèlas e avián una organizacion melhora. Conquistèron donc aisament lo rèsta d'Itàlia mai Pompèa capitèt de s'embarcar a Brindisi. Cesar se dirigiguèt alora vèrs Espanha per eliminar una basa importanta dei partisans de Pompèa. En camin, deguèt tanben conquistar Marselha que se revòutèt en causa dei consequéncias economicas marridas per la vila de l'ocupacion romana de Gàllia. La ciutat grèga capitulèt en mai de 49 avC e Espanha en aost. En 48 avC, Cesar poguèt donc rintrar a Roma onte un Senat reduch li donèt la carga de dictator.
Puei, Cesar anèt en Epira e en Tessalia per atacar lei fòrças principalas de Pompèa. Maugrat de condicions malaisadas còntra de tropas numericament fòrça superioras, capitèt de vencre son advèrsari a Farsàlia. Sensa armada après aquela desfacha, Pompèa fugiguèt en Egipte onte será assassinat per Ptolemèu XIII enterin que Metellus Scipion e Caton partiguèron organizar de fòrças novèlas en Africa. Desbarcat a son torn en Egipte, Cesar decidiguèt de rebutar Ptolemèu XIII per l'assassinat de son rivau e participèt ai combats per la succession entre Ptolemèu XIV e Cleopatra VII. Puei, defendiguèt lei províncias orientalas romanas còntra una ofensiva dau rèi de Pont gràcias a un succès a Zela. Foguèt a l'occasion d'aquela campanha corta que Cesar auriá escrich sa frasa famosa « Veni, Vidi, Vici » (« Siáu vengut, ai vist, ai vencut ») per marcar la rapiditat de sa victòria. Enfin, acabèt son viatge egipcian per una visita dau país ambé la rèina Cleopatra.
La relacion entre Cesar e Cleopatra acomencèt probablament durant aqueu periòde. S'un maridatge èra impossible en causa dei lèis romanas permetent solament d'unir de Romans, aquela relacion èra tanben pas considerada coma un adultèr e va donc poder contuniar. Ansin, Cleopatra podriá faire divèrsei visitas a Roma dins lo domeni pròpri de Cesar e lo parèu aurá un enfant dich Cesarion (47-30 avC). Enfant masculin unic de Cesar, será assassinat per Octavi per eliminar un rivau dangerós au tròne imperiau.
Enfin, a partir de l'ivèrn 46 avC fins a la prima de 45 avC, Cesar s'ocupèt d'eliminar lei darrierei fòrças dei partisans de Pompèa. Lo 6 d'abriu de 46 avC, la victòria de Tapsus li permetèt de prendre lo contraròtle d'Africa. Enfin, lo 17 de març de 45 avC, lo rèsta dei tropas pompeianas foguèron anientadas a Munda marcant lo succès finau de Cesar dins la guèrra civila.
La fondacion d'un òrdre roman novèu[modificar | modificar la font]
Après son succès còntra Pompèa, Cesar èra lo cap unic de Roma. Ansin, se leis institucions republicanas foguèron mantengudas, obtenguèt divèrseis onors e cargas que li permetèron de formar un govèrn inedit anonciant aqueu de l'Empèri e dirigir la Republica sensa oposicion ni limit. Lei principaus foguèron sa nominacion coma dictator per un mandat novèu, puei consul per cinc annadas, dictator per dètz annadas, consul per dètz annadas, prefècte dei mors (carga novèla similara a aquela de censor) e portaire de l'inviolabilitat dei tribuns dei plebèus. Finalament, donèt un sens novèu a la carga d'imperator, qu'èra alora solament una foncion militara, per venir l'autoritat suprèma de Roma.
Fins a sa mòrt, va aplicar una politica de reformas per renfòrçar son poder, restaurar l'economia e modernizar la societat. Per aquò, va menar una politica de reconciliacion ambé seis enemics que son liberats o barrats dei listas de proscripcion e la memòria de seis advèrsaris (Silla, Pompèa...) foguèt tanben restaurat. De mai, la libertat religiosa foguèt donada ai pòbles vencuts, i comprés lei Jusieus fòrça oposats au paganisme. Enfin, lei partisans e soudats de Cesar foguèron pas oblidats ambé la distribucion de terrens dins la region de Roma o de vilas estrategicas de l'empèri coma Corint o Arle. La restauracion de l'economia permetèt tanben de renfòrçar lo poder de Cesar. Lei distribucions de terrens foguèron donc estendudas ai paures de la capitala e un politica importanta de trabalhs publics i foguèt acomençada. La moneda foguèt estabilizada e l'aur foguèt tornarmai adoptat coma referéncia. Enfin, lo tresen aspèct de la politica de Cesar, la modernizacion, contunièt d'ajudar dins lo redreiçament de l'economia e dins la consolidacion dau poder novèu. L'organizacion intèrna de la vila de Roma foguèt modernizada per permetre d'aerar la ciutat. Lo drech de ciutadanetat romana foguèt tanben acordats ais abitants dau nòrd d'Itàlia e de Sicília. D'un biais generau, lei drechs politics de l'aristocràcia anciana foguèron demenits au profiech deis autrei classas de la societat. Lo personau politic deguèt egalament faciar una epuracion importanta que permetèt de restaurar la probitat de l'administracion a respèct de la corrupcion importanta deis annadas precedentas.
Fin de vida e succession[modificar | modificar la font]
La menaça d'una restauracion de la monarquia[modificar | modificar la font]
En fòra de la demenicion dau prestigi e dau poder dau Senat, lo renfòrçament de l'autoritat de Cesar se caracterizèt per lo desvolopament d'un culte de sa personalitat e la mesa en plaça dei condicions favorablas a la restauracion de la monarquiá. Pasmens, lo pòble roman destetava la monarquiá e l'abolicion de la Republica deviá prendre la forma d'un procediment lòng e complèx. En 44, lei condicions se melhorèron e, ja divinizat coma lei rèis d'Orient, Cesar obtenguèt dau Senat dei poders similars a un rèi coma la carga de dictatura a vida o lo drech de faire figurar son retrach sus lei pèças de moneda. En febrier, lo Senat li accordèt un costum reiau e un tròne. Puei, Marc Antòni li prepausèt publicament un diadèm mai, en fàcia de la fòga, Cesar preferiguèt refusar. Dins aquò, maugrat aqueu refús, leis advèrsaris de Cesar demorèron inquiets d'una acceptacion futura.
Lo complòt dei partisans de la Republica e l'execucion de Cesar[modificar | modificar la font]
Per luchar còntra lei pretencions de Cesar a la monarquiá, una conspiracion menada per Cessius e Brutus reüniguèt d'enemics de Cesar e de partisans de la Republica. Lo 15 de març de 44, Cesar foguèt assassinat dins lo Senat per 35 còps de ponhau. Sa mòrt foguèt considerada de biais variadas : un sacrifici necessari per lei Republicans o l'eliminacion de l'òme providenciau. Aquel assassinat foguèt facilitat per lo licenciament de sa garda personala e l'indiferéncia ais avertiments de complòts e ai prediccions desfavorablas.
Lo partiment de son eiretatge e la lucha de succession[modificar | modificar la font]
Dins son testament, Cesar designèt sei nebots Octavi, Lucius Pinarius Scarpus e Quintus Pedius coma eiretier. Lo premier ne'n obtenguèron tres quarts e Cesar li leguèt son nom. Lei dos darriers se partajèron lo quart restant. De mai, Cesar leguèt sei jardins pròche dau Tibre ai Romans e donèt tres cents sesterces a chasque ciutadan. En revènge, son eiretatge politic foguèt pus malaisat de partejar car lo complòt poguèt pas eliminar unei caps dei partisans de Cesar coma Marc Antòni, Lepide o Octavi. Lo premier aprofichèt lei funeralhas oficialas de Cesar per descreditar seis assassins que deguèron fugir en Grècia onte foguèron vencuts a la batalha de Filipes en 42 avC. De son caire, après lo discors e la mesa en scena de Marc Antòni decidiguèt d'organizar un lenhier d'apoteòsi per Cesar que son còrs foguèt donc cremat sus lo Forum. Puei, un temple foguèt bastit sus lo luòc de la cremacion. Un segond triumvirat foguèt organizat entre Marc Antòni, Lepide o Octavi que va desbocar sus de guèrras civilas novèlas e l'instauracion de l'Empèri Roman per Octavi après sa victòria.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Christian Meier, César, París, Seuil,
- (fr) Eberhard Horst, César, la naissance d'un mythe, Marabout Histoire,
- (fr) Gérard Walter, César, Marabout,
- (fr) Jean Malye, La véritable histoire de Jules César, Les Belles Lettres,
- (fr) Jérôme Carcopino, Jules César, París, Presses universitaires de France,
- (fr) Joël Schmidt, Jules César, Gallimard,
- (fr) Luciano Canfora, Jules César, le dictateur démocrate, París, Flammarion,
- (fr) Paul Marius Martin, Tuer César, Brussèlas, Complexe,
- Robert Étienne, Jules César, París, Fayard,


text:
D’aquela passa, tre que fasèm un pet i a la TV que nos arriba! (saique se fan cagar a Tolosa?)
Aprèp la Polida http://france3-regions.francetvinfo.fr/occitanie/emissions/viure-al-pais-0 e dins l’espèra dels Vilanòvas brothers, dimenge los mai Roquetians dels Setòris:
Aqueste dimenge, a l’emission Viure al país, 11° manca 20, passarà lo reportatge fach a Seta, amb Alan Camelio, Felip Carcassés e Miquela Stenta.
Seta que ne sèm enamorats e que i pas de dire fa fuòc de tota lenha que ven de se ronçar sus la tela, »lo Bordigon per totes » èra ja a l’epòca una reivindicacion de Biscan-pas-lo primièr / Gustau Therond:
Enfin l’actualitat nòstra per aqueles qu’an agut lo tòrt de pas venir dimars e un rebat d’una serada de las chanudas, l’omenatge a Luceta:
E, quand me pense a çò que vos espèra, francament m’agradariá d’èsser a la vòstra plaça.
De venir:
Dimècres / Mercredi 19 AVRIL / 19 d’ABRIU : (mai de precisions vendràn en son temps)
Cafè occitan Marie-José Fages Lhubac /Josiana Ubaud / Jean-Michel Lhubac « Chansonnier etnopédagogique volume 3 o Cançonièr totemic lengadocian volum 3 » Ed. Trabucaire. 2016
Vè, quand an sauput que los avián convidats, totes tres, a l’academia Carles Cros, los an premiat un còp de mai. Es per te dire!
Per lo segond còp, l’Acadèmia Carles Cros recompensa lo Cançonièr Totemic Lengadocian de Maria-Josè Fages-Lhubac, Joan–Miquèu Lhubac, Josiana Ubaud. Aprèp lei dos premiers volums guierdonats en 2007, lo volum III obten encara un « Còp de còr » de l’Acadèmia, categoria Jove Public. Li foguèt autrejat dissabte 18 de Març, a Marselha, dins l’encastre dau Festenau dei musicas dau monde.


text:
1747
Aquesta pagina concernís l'an 1747 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica de Gènoa[modificar | modificar la font]
Après la liberacion de la vila per seis abitants en decembre de 1747, lei fòrças d'Àustria e de Sardenha l'ataquèron tornarmai. Pasmens, au contrari de l'annada passada, la garnison capitèt de resistir après l'arribada de renfòrç francoespanhòus menaçant Milan d'una ataca.
Asia[modificar | modificar la font]
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Assassinat de Nabir Chah lo 19 de junh. Son nebòt Adil Chah i succediguèt. Revòuta novèla d'Afganistan que venguèt independent dau poder pèrs d'un biais definitiu.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
Premiera demonstracion scientifica realizada per James Lind (1716-1794) de la possibilitat de sonhar l'escorbut gràcias a la consomacion d'aranges e de citrons.


text:
Crocus sativus
Lo safran es una planta cultivada del genre Crocus sativus de la familha de las Iridacèas. La flor possedís tres estigmatas (extremitats distalas dels carpèls de la planta).
Estils[1] e estigmatas son sovent secats e utilizats en cosina coma espècia (assasonament o agent colorant jaune). Lo safran es un dels ingredients del bolhabaissa e de la paella valenciana.
Lo nom de safran deriva del latin vulgar safranum e aqueste de l'arabi aṣfar (أَصْفَر), que significa « jaune ».
La planta es originària de l'Orient Mejan. Lo safran cultivat proven de l'espècia originària de Creta (sa cultura i es atestada tre l'epòca minoïca, dins de frescas) nomenada Crocus cartwrightianus. Actualament es una planta estèrla que se reprodutz per bulbes (o pus precisament còrms).
Dins sa composicion quimica entran entre autres: picrocrocina, safranòl, carotenoïdes e crocina. A de proprietats medicinalas.
Foguèt longtemps una marchandisa entre las mai caras al mond per unitat de pes.
Cultura[modificar | modificar la font]
Actualament lo safran es cultivat de la Mediterranèa Occidentala fins a Cashmir. Necessita un clima mediterranèu amb d'estius secs (tròp de pluèja lo pòt poirir), una prima moderadament plujosa e qualques pluèjas abans la culhida, que se fa en auton. Resistís a de geladas de fins a -10 °C e a las nautas temperaturas estivalas. Es una cultura tipica de La Mancha (comarca meridionala de la Meseta). Malgrat son prètz elevat (que cal separar manualament las estigmatas de la flor), es en decadéncia en Espanha.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La « tija » religant una estigmata a la rèsta de la planta.


text:
Pere Bosch i Gimpera
Pere Bosch i Gimpera, vadut en Barcelona en 1891 (1) e mort en Mexic en 1974, siguec un arqueològ e preistoriador e ua des personalitats scientifiques catalanes més conegudes internacionauments. Maridat damb Josefina García Díaz, siguec pair tamben der preistoriador mexican Carles Bosch i Garcia.
Biografia[modificar | modificar la font]
Entamenec estudis de drech més es abandonec tà estudiar filosofia. S'especializec en filologia classica e dempús anec a estudiar a Berlin. Aquiu, eth mestre Ulrich von Wilamowitz-Möllendorf eth dirigec tara Preïstòria.
Es sues prumères publicacions sigueren sus era civilizacion de Creta e Micenes (1912) e sus er origen dera tragedia greca (1913). Tamben arrevirec Omèr. Er an 1915 siguec nomat director deth Servici d'Excavacions deth Institut d'Estudis Catalans e professor des Estudis Universitaris Catalans.
En 1916 siguec aperat catedratic d'Istoria Anciana ena Universitat de Barcelona. En 1919 publiguec Preïstoria Catalana. En aguera epoca siguec ja un defensaire der us dera lengua catalana en es libes scientifics.
De 1919 e enquia era sua mort auec ua amistat e acorrespondencia privada damb eth sòn escolan e companh Lluís Pericot i Garcia. Un aute deisheble important siguec Josep de Calassanç Serra i Ràfols. Siguec un des creadors dera Associacion Catalana d'Antropologia, Etnografia e Preïstòria e en 1929 organizec en Barcelona eth Congrés Internacionau d'Arqueologia.
Damb eth libe Etnografia dera Peninsula Iberica (1932) desvolopec tesis naues que u darien més fama. En 1933 ei nomat rector dera Universitat de Barcelona. Trabalhec per Accion Catalana e s'impliquec ena politica dera Generalitat republicana. Ocupec es lòcs de rector dera Universitat Autonoma de Barcelona (1933-1939) e Conselhèr de Justícia damb eth govèrn de Lluís Companys (1937-1939). Siguec empresoat en eth vaisheth Uruguay damb autes membres deth govern catalan dempús des hèts deth 6 d'octobre de 1934. Açò provoquec planhs internacionaus.
Dempús dera Guerra Civiu s'exilhec en Mexic. Aquiu siguec professor dera Universitst Nacionau Autonoma de Mexic e ena Escola Nacional d'Antropologia. Dempús siguec sometut a ua campanha de desprestigiament ena Universitat de Barcelona dominada pes faissistas.
En 1945 publiquec en Mexic La formacion dels pobles d'Espanya. Dec diuersi corsi e conferéncies e de 1948 a 1952 siguec capmèstre dera Division de Filosofia e Umanitats dera UNESCO. En 1971 obtinguec era ciutadanetat mexicana.
Hons documentari[modificar | modificar la font]
Eth sòn hons personau se conserva en eth Archiu Nacionau de Catalonha (2). Era documentacion produsida per Bosch i Gimpera es deguda ara Generalitat mercés ara associacion mexicana Accion Cultural que l'enviec ath Ministeri d'Ahèrs Exteriors espanhòu. En 1983 aguest Ministeri hèia arribar aguest hons documentari ath Departament de Cultura e Mejans de Comunicacion dera Generalitat de Catalonha que, ath sòn torn, ac dec tot ar Archiu Nacionau de Catalonha.
Et hons se completec damb ua serie de letres crotzades demest Pere Bosch i Gimpera e er istoriador Rafael Olivar Bestrand. Un viatge publicades per Proa s'aperaren Correspondència e sigueren tamben dades ar Archiu Nacionau de Catalonha (2).
Aguest hons e era documentacion creada e arrecebuda per Bosh i Gimpera, principauments documents produsits pera sua activitat professionau ligada ara recèrca scientifica en Arqueologia, Preïstòria e Etnografia en universitats e centres de recèrca.
Tamben ei importanta era documentacion derivada dera sua activitat politica coma Conselhèr de Justícia deth Govern dera Generalitat de Catalonha (Tribunaus Especiaus, Servici d'Informacion Militar, Organizacion Judiciau de Catalonha, Servicis Correccionaus de Catalonha), atau coma era documentacion ligada ath govern dera Republica espanhola, es relacions internacionaus pendent eth periòde dera guerra civiu e, finauments, era documentacion sus er exilh.
Fichièr:Pere Bosch i Gimpera IEC.jpg
Obres[modificar | modificar la font]
º El problema de la cerámica ibérica (1913)
º Grecia y la civilización crético-micénica (1914) Casa Editorial ESTVDIO. Barcelona
º Prehistòria catalana (1919)
º La arqueología preromana hispánica (1920)
º Historia de Oriente (1926)
º Las representaciones teatrales en Grecia y Roma (1929)
º Etnologia de la península ibèrica (1934)
º El poblamiento antiguo y la formación de los pueblos de España (1945)
º El problema indoeuropeo (1960)
º Cataluña, Castilla, España (1960)
º Paleontología de la península Ibérica (1974)
Referéncies[modificar | modificar la font]
1.- ↑ Gonzalo Pasamar Alzuria, Ignacio Peiró Martín.. Ediciones AKAL. Diccionario Akal de historiadores españoles contemporáneos, 2002. ISBN 9788446014898. , pàg. 138
2.- ↑ 2,0 2,1 2,2 «Pere Bosch i Gimpera». Arxiu Nacional de Catalunya. [Consulta: Juny de 2013].


text:
Genolh
Lo genolh (var. jolh) es una articulacion del còrs. Es format per l'extremitat distala del femur, per l'extremitat proximala de la tíbia (e per la rotula).
Lo genolh ten de ligaments que estabilizan l'articulacion, ajudats pel menisc (intèrne o medial e extèrne o lateral), qu'estabilizan lo genolh, e amortisson al nivèl dels cartilags, absorbisson los impactes e chòcs.
La clau per l'articulacion corrècta del genolh es l'estabilitat de l'articulacion. La configuracion ossosa, los menisques, los ligaments, la capsula e los muscles que enròdan l'articulacion del genolh produsisson son estabilitat. Los ligaments son los estabilizadors primièrs per la translacion anteriora e posteriora, e per la rotacion intèrna e extèrna de l'articulacion del genolh. Lo ligament crosat anterior (LCA) es la restriccion predominanta al deslogament tibial anterior, ja que accepta 75 % de la fòrça en extension completa e un addicional de 10 % (fins a 90 °) de flexion del genolh. Las lesions dels ligaments pòdon èsser causadas per una fòrça que fa que l'articulacion exceda son amplitud de movement (ADM) normal.Del meteis biais una iperextension forçada del genolh pòt causar una rompedura dels ligaments posteriors. D'unas fòrças excessivas pòdon causar de rupturas de ligaments, una força de bassa importància tanben pòt causar de rompeduras dins los ligaments aflaquits per l'edat, las malautiás, l'immobilizacion, los esteroïdes o una insufisença vasculara. Per evitar aqueles problèmas, un enfortiment dels muscles d'aquesta articulacion complèxa, amb una orientacion corrècta de la postura, farà que las personas sejan cautelosas e mai seguras dins la practica dels espòrts coma lo fotbòl, lo basquet e l'atletisme.