text:
Aepyceros melampus
L' impala es un mamifèr romiaire de l’òrdre artiodactyla, de la familha bovidae, es una polida antilòpa eleganta. Viu en Africa dins las savanas secas.
Mesura de 75 a 95 cm de naut et 120 a 160 cm de long, pesa entre 60 e 80 kg. En general es castanh/burèl e blanc. Los mascles an de grandas banas.
L’impala pòt viure fins a 12 ans dins la savana e 15 ans en captivitat. Se noirís de fuèlhas e d’èrbas cortas.
Es un animal que viu en grop. La sason de la reproduccion dura tota l’annada. La gestacion dura de 6 a 7 meses. La femèla a un sol pichòt a l’encòp, que pesa entre 4 e 5 kg. Atenh sa maduretat sexuala entre 12 e 18 meses.


c: text/html

text:
Iperbat
L'iperbat (o tanben iperbaton) (del grèc hyperbaton (ὑπέpBatov), "inversion") es una figura de retorica que consistís en alterar l'òrdre natural de la sintaxi d'una lenga en tot cambiar de posicion los elements d'una frasa, gràcias a l'ajust d'un element qu'es inserit dins la frasa d'un biais que lo met en evidéncia. L'iperbat aparten a la mesa en relèu.
Es una ressorsa usada dins la poesia per tal de causar estonament, insisténcia o suspresa. Es una figura de retorica mai que mai utilizada dins l'encastre d'un registre literari mas pas solament. Es tanben plan corrent dins las publicitats.
En poesia pòt tanben èsser utilizada per de motius de rima o de metrica. Consultar tanben: anastròfe
Sens lat, sens estrict[modificar | modificar la font]
L'iperbat, tre l'Antiquitat, a reçauput una definicion plan lata vist que podiá tanben inclure l'anastròfa, la sinquise e la tmèsi[1].
Lo grop Mu considera l'iperbat lato sensu e es d'acòrdi amb la definicion antica[2].
Pasmens, a l'ora d'ara se considera mai que mai qu'es un iperbat quand i a un ajust de sintagma que modifica l'òrdre natural de la frasa.
Exemples[modificar | modificar la font]
En latin[modificar | modificar la font]
''quam Catullus unam plus quam se atque suos amauit omnes'' (una que Catul aimèt mai que se meteis e que los siéus tots).
Los elements unam e omnes son meses en evidéncia per que pareisson ajustats (çò es que son pas necessaris dins la frasa e que lor ajust apòrta pas cap d'informacion novèla, consultar redondància) e per que modifican l'òrdre normal de la sintaxi. Dins la revirada en occitan, tots tanben es un iperbat.
En francés[modificar | modificar la font]
Albe le veut, et Rome ; il leur faut obéir, (Pierre Corneille, Horace, II, 6)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Dupriez, Les Procédés littéraires, Paris, 1984
- ↑ Véronique KLAUBER, « HYPERBATE, rhétorique », Encyclopædia Universalis [en ligne], consulté le 5 mars 2013. URL : http://www.universalis.fr/encyclopedie/hyperbate-rhetorique/

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Martin Niemöller
Martin Niemöller (14 de genièr de 1892 - 6 de març de 1984) foguèt un pastor e teologian alemand. S'opausèt al regim nazi.
Li atribuisson lo poèma seguent:
Quand los nazis venguèron quèrre los comunistas
Diguèri pas res, qu'èri pas comunista..
Quand venguèron quèrre los socialdemocratas
Diguèri pas res, qu'èri pas socialdemocrata.
Quand venguèron quèrre los sindicalistas
Diguèri pas res, qu'èri pas sindicalista.
Quand venguèron quèrre los josieus
Diguèri pas res, qu'èri pas josieu.
Puèi me venguèron quèrre
E i aviá pus degun per protestar.


text:
Cangoró
Lo cangoró o cangoro (cf. cat. e pt. canguru) [1] es un marsupial (animal) que demòra en Austràlia.
Un cangoró es tota mena de grand macropòde (la familha dels marsupials que encabís a mai los oalabis, los cangorós arboricòlas e los walarus amb 45 espécias en total). Lo nom de cangoró de còps que i a s'emplega dins un sens pus larg per se referir a totes los membres de la familha dels macropòdes.
Somari
Las espécias de cangorós[modificar | modificar la font]
I a tres espécias de cangorós. Ocupan majoritàriament lo sud e lo centre d'Austràlia.
Lo cangoró roge[modificar | modificar la font]
Lo cangoró roge (Macropus rufus), qu'es lo cangoró mai grand e tanben lo marsupial mai grand dels qu'existisson uèi. Los cangorós roges ocupan lo centre arid e semiarid del país. Un mascle adulte pòt mesurar 1,5 m de naut e pesar 85 kg.
Lo cangoró gris oriental[modificar | modificar la font]
Lo cangoró gris oriental (Macropus giganteus) es mens conegut que lo cangoró roge, mas se vei pus sovent, vist que son espécia cobrís la partida orientala, qu'es fertila, d'Austràlia.
Lo cangoró gris occidental[modificar | modificar la font]
Lo cangoró gris occidental (Macropus fuliginosus), de talha mai bassa. Se pòt trobar dins lo sud de l'Austràlia Occidentala, la partida meridionala qu'es a ras de la còsta e dins la conca del flum Darling.
Los cangorós possedisson de grandas e poderosas pautas posterioras, de pès grands faches per sautar, una coa longa e musculosa per gardar l'equilibri e un cap pichonèl. Los cangorós son erbívòrs e s'alimentan de pasturas e de rasics. Totas las espécias son nocturnas e crepuscularas. D'un biais general passan son jorn dins la calma e s'alimentan de vespre e las nuèches frejas, mai sovent en còlhas. An una esperança de vida de 18 annadas aperaquí. Los cangorós son coneguts coma l'animal mai representatiu d'Austràlia. Coma tal, es plan aisit de trobar de cangorós en joguets e sovenirs del país.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Lo projècte del Genòme del Cangoró a l'Universitat Nacionala d'Austràlia.
- Skippy Size Me 2004 ABC report on kangaroo industry
- De nòvas interessantas suls cangorós
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Macropodidae (en)
- Referéncia ITIS : TSN 179922 Macropodidae Gray, 1821 (en)
- Referéncia NCBI : Macropodidae (en)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ [Article de Gabriel Bibiloni "«Condó». Com és possible?" ont demòstra que “Cangoro” es la fòrma corrècta e comuna a totas las lengas latinas, e “cangoró” es un manlèu del francés]


text:
Centrala nucleara
Una centrala nucleara es un site industrial qu'utiliza la fission dels nuclèus atomics per produire de calor, qu'una partida es transformada en electricitat (entre 30 % e 40 % segon la diferéncia de temperatura entre la font freda e la font cauda). Es la principala utilizacion de l'energia nucleara dins lo domeni civil.
Una centrala nucleara es constituida d'un o mai reactors nuclears que la poténcia electrica va de qualques megawatts a mai de 1 500 megawatts pel reactor sovietic de granda poténcia RBMK. Lo reactor europèu EPR, deuriá aténher una poténcia recòrd de 1 600 MW.
En 2009, 439 reactors èran en foncion dins 31 païses del monde, que 58 en França, o un total de 370 GW produsent prèp de 14 % de l'electricitat mondiala. La Catastròfa de Chornobyl conduguèt a prendre de moratòris e la baissa dels prètz del petròli pendent los ans 1990 confirmèt la tendéncia de construire mens de novèls reactors. Mas dempuèi los ans 2000 la pression suls prètz del petròli e la pression internacionala per baissar l'emprenta carbòni redonèt vam al nuclear civil, vam que poirà tombar a causa dels Accidents nuclears de Fukushima. Mentretant, las centralas vielhisson: en 2006, la majoritat dels reactors avián de 15 a 36 ans, sèt avent de 37 a 40 ans[1].
Somari
- 1 Istòria
- 2 Descripcion
- 3 Foncionament tecnic
- 4 Fisabilitat d'una centrala nucleara
- 5 Rendement d'una centrala nucleara
- 6 Los diferents tipes de reactors
- 7 Reactors nuclears e centralas en projècte
- 8 Debat politic sus l'energia nucleara
- 9 Los descais
- 10 Desmantelament
- 11 Còtes e economia
- 12 Vejatz tanben
- 13 Bibliografia
- 14 Ligams extèrnes
- 15 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 20 de decembre de 1951, la primièra centrala nucleara dintra en servici als Estats Units d'America al Experimental Breeder Reactor I (EBR-I) prèp de la vila d'Arco (Idaho)[2]. Lo 27 de junh de 1954, una centrala nucleara civila es connectada al malhum electric a Obninsk en Union Sovietica, amb una poténcia de produccion d'electricitat de cinc megawatts. Las centralas nuclearas seguentas foguèron aquelas de Marcola en Provença lo 7 de genièr de 1956, de Sellafield al Reialme Unit en 1956, e Shippingport als Estats Units d'America, en 1957.
La poténcia nucleara mondiala lèu aumentèt, d'1 GW en 1960 cap a 100 GW a la fin dels ans 1970, fins a 300 GW a la fin dels ans 1980. Dempuèi, la capacitat mondiala a aumentat fòrça mens, atenguèt 366 GW en 2005, a causa del programa nuclear chinés.
Los còstes economics creissents, deguts a las duradas de construccion de mai en mai longas, e lo flac còst dels combustibles fossils, faguèron lo nuclear mens competitiu dins los ans 1980 e 1990. E mai, l'opinion publica, inquieta dels risques d'accidents nuclears e del problèma dels descais radioactius, conduguèt a renonciar a l'energia nucleara.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Una centrala nucleara regropa l'ensemble de las installacions permetent la produccion d'electricitat sus un site donat. Compren sovent mai d'un escalons, identics o non; cada escalon correspond a un grope d'installacions concebuda per fornir una poténcia electrica donada:
- lo bastiment reactor, sovent dobla encencha estanca que conten lo reactor nuclear, lo pressurizador qu'a per foncion de mantenir l'aiga (tractada) del circuit primari a l'estat liquid, los generators de vapor (tres o quatre segon la generacion), lo grope motopompa primari servissent a far caminar lo fluid caloportaire (aiga), lo circuit d'aiga primari, que son ròtle principal es d'assegurar lo transferiment termic entre lo còr del reactor e los generators de vapor, e una partida del circuit d'aiga segondari ;
- lo bastiment combustible: acolat al bastiment reactor, servís de sèrva pels assemblatges del combustible nuclear abans, pendent los arrèstes del escalons e pel refregiment del combustible descargat (lo tèrç del combustible es remplaçat cada 12 a 18 meses). Lo combustible es mantengut immergit dins de piscinas que lor aiga servís de boclièr radiologic;
- lo bastiment sala de las maquinas, que conten:
- una linha d'arbre amb los diferents estatges de la turbina de vapor e l'alternator,
- lo condensador, seguit de las turbopompas alimentàrias (foncionament normal, de secors);
- los locals periferics d'expleitacion (sala de comanda…) ;
- de bastiments annèxes que contenon subretot las installacions divèrsas de circuits auxiliars necessaris al foncionament del reactor nuclear e a la mantenença, los quadres electrics alimentant totes los auxiliars e generators Diesel de secors;
- una estacion de pompatge pels escalons que lor refregiment utiliza l'aiga de mar, de flum o de riu, e a l'encòp una torre aerorefrigeranta (la partida pus vesibla d’una centrala nucleara; nauta de 28 m per la Centrala nucleara de Chinon fins a 178 m per la Centrala nucleara de Civaux[3]).
Las autras installacions de la centrala electrica:
- un o mai pòstes electrics permetent la connexion al malhum electric per l'intermediari d'una o mai linhas de nauta tension, e una connexion limitada entre los escalons;
- los bastiments tecnic e administratiu, magazin…
Foncionament tecnic[modificar | modificar la font]
Una centrala nucleara fonciona del meteis biais qu'una caudièra. Un combustible (qu'aicí es nuclear) permet de crear de calor. Aquela calor permet amb un escambi de transformar l'aiga en vapor, que accelerada entraïnarà mecanicament una turbina. Aquela turbina entraïnarà a son torn un alternator que produirà l'electricitat. La produccion de calor s'obten dins lo reactor. L'escambiador se nomena GV (generator de vapor).
Per recuperar d'energia mecanic amb de calor, cal dispausar d'un circuit termodinamic: una font cauda, una circulacion e una font freda. Dins una centrala nucleara, aquel circuit es forçat (utilizacion de pompas). Per simplificar :
- per un reactor de tipe REP (Reactor d'aiga pressurizada), la font cauda es alimentada per l'aiga del circuit primari, a la temperatura mejana de 306 °C (286 °C a la dintrada e 323 °C a la sortida del reactor;
- la font freda del circuit de refregiment pòt èsser porgit per pompatge d'aiga de mar o de flum (de còps qu'i a completat d'una torre aerorefrigeranta).
Atal, un escalon nuclear de tipe REP compòrta tres circuits d'aiga importants independents:
Circuit primari estancat[modificar | modificar la font]
Lo circuit primari se situa dins una encencha de confinhament. Se constituís d'un reactor integrant de pinèls de contraròtle e lo combustible, e, segon lo tipe d'escalon, de 3 o 4 generators de vapor (GV) associat respectivament a una pompa primària centrifuga, un pressurizador que manten una pression dins lo circuit a 155 bar. Vehicula, en circuit estancat, d'aiga liquida[4] jons pression qu'extrai las calorias del combustible per las transportar als generators de vapor (ròtle de fluide caloportaire). L'aiga del circuit primari tanben a per utilitat la moderacion dels neutrons (ròtle de moderator) eissits de la fission nucleara. La termalizacion dels neutrons los alentís per lor permetre d'interagir amb los atòms d'urani 235 e provocar la fission de lor nuclèu. Encara, l'aiga procura un efèit estabilizador al reactor : se la reaction s'embalava, la temperatura del combustible e de l'aiga aumentariá. Aquò provocariá d'un costat, una absorcion dels neutrons pel combustible (efèit combustible) e d'un autre costat una moderacion mendre de l'aiga (efèit moderator). Lo cumul d'aqueles dos efèits es dich « efèit poténcia »: l'aumentacion d'aquel tèrme provocariá l'estofament de la reaccion d'esperela, es un efèit autoestabilizant.
Circuit segondari estancat[modificar | modificar la font]
Lo circuit d'aiga segondari se descompausa en doas partidas:
- entre lo condensador e los generators de vapor, l'aiga demòra jos forma liquida: es l'alimentacion dels generators de vapor; de las turbopompas alimentàrias permetent d'elevar la pression d'aquela aiga, e dels escambiadors de calor en elevant la temparatura (60 bar e 220 °C) ;
- aquela aiga se vaporiza dins 3 o 4 generators de vapor e las tudelariás de vapor alimentant a cadun son torn los estatges de la turbina dispausat sus una meteissa linha d'arbre. La vapor aquerís una granda velocitat pendent de sa destenta permetent atal d'entraïnar las palas de la turbina.
Circuit de refregiment mièg dubèrt[modificar | modificar la font]
Aquel circuit assegura lo refregiment del condensor. L'aiga de refregiment es escambiada dirèctament amb la mar, un flum o un riu, amb de de pompas de circulacion. Per aqueles dos darrièrs cas, l'aiga pòt èsser refregida per un corrent d'aire dins una torre aerorefregiranta d'ont una pichona partida de l'aiga s'escapa en vapor jos forma de fum blanc.
L'energia mecanica producha per la turbina servís a entraïnar l'alternator que la convertís en energia electrica, aquela essent encaminada pel malhum electric.
La desconnexion imprevista de l'alternator del malhum demanda de reduire lèu lo provesiment en vapor de la turbina amb de vanas de reglatge dispausada sus las tudelariás de vapor, se non la velocitat de rotacion aumentariá fins a la destruccion a causa d'un coble generator excessiu. Pasmens, l'escalon demòra en servici per una poténcia flaca: la turbina es en rotacion e demòra prèsta a èsser tornarmai acoblada sul malhum.
Fisabilitat d'una centrala nucleara[modificar | modificar la font]
Risc d'accident[modificar | modificar la font]
L'« accident major » examinat per los estudis de seguritat es la fusion d'un còr d'un reactor nuclear.
Per las centralas nuclearas francesas de primièra generacion, l'objectiu èra d'aver una probabilitat de fusion d'un còr inferiora a 5 sus 100 000 per reactor e per an[5]. Aquela seguretat foguèt melhorada dins la segonda generacion[6]. Las chifras per las centralas alemandas son comparablas[7]. Aquel nivèl de seguretat èra un pauc superior a aquel constatat dins lo rèste del monde: al començament de 2009, l'industria nucleara aviá acumulat una experiéncia totala de 13 000 ans x reactor de foncionament[8].
Pasmens.
Una catastròfa majora se produguèt sus una de la centralas de primièra generacion de tipe RBMK (nivèl 7 sus l'escala INES), l'explosion de la centrala de Chornobyl en 1986. Tres autres accidents majors se produguèron: l'encendi de Sellafield de 1957, l'accident de Three Mile Island en 1979 e de la centrala japonesa de Fukushima pendent los tèrratrem e tsunami de Sendai (2011).
Risc d'exposicion au raionament ionizant[modificar | modificar la font]
En decembre de 2007, los resultats de l'estudi del Registre nacional alemand dels càncers de l'enfant indican qu'observam en Alemanha un ligam entre la proximitat d'una abitacion al respècte de la centrala nucleara mai prèpa e lo risc pels enfants d'èsser atenguts, abans l'edat de 5 ans, d'un càncer o d'una leucemia. Pasmens, lo raionament ionizant pòt en principi pas èsser interpretat coma una causa, l'exposicion al raionament ionizant essent pas mesurada o modelizada[9].
Rendement d'una centrala nucleara[modificar | modificar la font]
Lo rendement teoric de conversion de las installacions d'una centrala nucleara es egal a 33 %[10] - que ne cal sostraire las pèrdas en linha sul malhum Fòrça Nauta Tension. Las centralas electricas alimentadas en fiol o en carbon possedisson un rendement un pauc superior (~ 40 %) perque foncionan amb una temperatura de vapor pus elevada (mens de constrencha de seguritat). EDF garantís que los reactors futurs EPR auràn un rendement de 35 %.
Los diferents tipes de reactors[modificar | modificar la font]
Una centrala nucleara es equipada d'un o mai reactors nuclears. Un reactor nuclear pòt apartenir a mai d'una filièras:
- reactor d'aiga bolhenta, moderada pel grafite, de concepcion sovietica (RBMK) ;
- reactor d'urani natural, moderat pel grafite, refregit pel dioxid de carbòni (filièra urani natural grafite gas o UNGG); que lo primièr reactor d'usatge civil en França (EDF1). Aquela filièra foguèt abandonada per la filièra REP per de rasons economicas. Las centralas francesas d'aquel tipe son actualament totas a l'arrèst; qualques centralas britanicas de meteis tipe (Magnox) son encara en servici;
- reactor utilizant l'urani natural moderat per d'aiga pesuca (filièra canadiana CANDU) ;
- reactor d'aiga pressurizada (REP en francés) (PWR en anglés); aquel tipe de reactor utiliza l'oxide d'urani enriquit coma combustible, e es moderat e refregit per d'aiga ordinària jos pression. Los REP constituisson l'essencial del pargue actual: 60 % dins lo monde e 80 % en Euròpa. Una varianta es lo reactor d'aiga pressurizada de concepcion sovietica (WWER) ;
- reactor d'aiga bolhanta (REB en francés) (BWR en anglés); aquel tipe de reactor es pro semblable a un reactor d'aiga pressurizada, a la diferéncia importanta que l'aiga primària se vaporiza dins lo còr del reactor, aquò en foncionament normal ;
- reactor d'aiga pesuca pressurizada (PHWR) ;
- reactor avançat de gas (AGR) ;
- reactor nuclear de neutrons rapids e a caloportaire de sòdi, coma lo Superphénix europèu o lo BN-600 rus;
- reactor de sals fonduts
- reactor liquide de nitrat d'uranile
- …
Reactors nuclears e centralas en projècte[modificar | modificar la font]
- Dempuèi 2006, mas subretot 2007, la demanda es pojada per los besonhs enòrmes de la China en energia e la tesion generalise sus la energias fossilas. Atal en octobre de 2010, 24 centralas nuclearas son en construccion e 38 en projècte en China, o prèp de 70 000 MWe a metre en servici sus una desena d'annadas, es a dire mai que la totalitat del pargue francés!
- L'industria nucleara electrica francesa a per exemple concebut un reactor de novèla generacion : EDF deu, en França, implantar una centrala nucleara de tipe EPR (European Pressurised water Reactor) sul site de Flamanville, dins la Marga, d'una poténcia prevista de 1 600 MW. (Investiment d'un còst estimat de 3 miliards d'èuros en 2003, revist a 5 miliards d'èuros en 2010).
- De son costat, l'entrepresa russa Sevmash anoncièt qu'aviá començat lo 14 de junh de 2006 la construccion de la 1a Centrala nucleara flotejanta al monde (PATES / ПATЭC) en utilizant las tecnologias desvolopadas pels sosmarins nuclears militars.
Debat politic sus l'energia nucleara[modificar | modificar la font]
Lo nuclear es la tecnologia qu'anima los conflictes d'opinion mai intenses[11]. Alara la filièra nucleara produsiá solament 14,8 % de l'electricitat dins lo monde en 2006, o 6,2 % de l'energia primària mondiala[12] e 3 % de l'energia finala.
Los descais[modificar | modificar la font]
Los descais radioactius venon de diferentas estapas del cicle del combustible nuclear. Prèp de 10 % d'aqueles descais son d'elements de fòrta activitat radiologica o de longa semivida[13]. La gestion d'aqueles descais es un procèssus complèxe, en general fisat a una organizacion especifica.
En mai dels descais radioactius, una centrala nucleara emet de descais termics, l'excès d'energia produsit essent dissipat jos forma de calor, produsent un caufament de l'aire e de l'aiga.
Desmantelament[modificar | modificar la font]
Aprèp l'arrèst definitiu de l'expleitacion, una centrala nucleara es en principi desmantelada en entièr, los reactors nuclears compres. Segon Nicholas Lenssen, en 1999, 94 reactors nuclears fuguèron arrestats definitivament, alara que 429 contunhan de foncionar dins lo monde.
Còtes e economia[modificar | modificar la font]
En 2007, en Lituània, los còstes de construccion d'un site d'una capacitat de 800 a 1 600 MW foguèron estimats entre 2,4 e 4 miliards d'èuros[14].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Principis[modificar | modificar la font]
Infrastructura[modificar | modificar la font]
Risques[modificar | modificar la font]
- Accident nuclear
- Liste dels accidents nuclears
- Catastròfa de Chornobyl
- Accidents nuclears de Fukushima
- Sindròme chinés
Debats[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) [pdf] D. Hubert, Risc de càncer a proximitat d'installacions nuclearas: estudis epidemiologics, Radioproteccion, Vol. 37, n° 4, p. 457
- (fr) [pdf] G. Niquet, C. Mouchet et C. Saut, Los centres nuclears e lo public: comunicacion, informacion, Radioproteccion, Vol. 39, n° 4, p. 475
- (fr)Jaime Semprun, La Nucléarisation du monde, Éd. Gérard Lebovici, 1986 ISBN 2-85184-172-6
- (fr)Arnaud Michon, Le Sens du vent : Notes sur la nucléarisation de la France au temps des illusions renouvelables, éditions de l'Encyclopédie des Nuisances, 2010 ISBN 2910386368
- (fr)Claude Dubout, Je suis décontamineur dans le nucléaire, éditions Paulo-Ramand.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Agéncia internacionala de l'energia atomica, Los reactors nuclears en construccion dins lo monde
- (fr)Es lo nuclear economicament competitiu ?
- (fr)Geopolitica del Nuclear
- (fr)EDF Panorama de l'electricitat [6]
- (fr)CEA Los diferents tipes de reactors [7]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Agéncia internacionala de l'energia atomica Viena, Nuclear Power Reactors in the World [pdf]
- ↑ (fr)Alain Binet, Le Second XXe siècle (1939-2000), Paris, Ellipses, 2003, p.208
- ↑ [pdf] Document Afsset, 10 d'octobre de 2007
- ↑ L'escambi termic es melhor amb un liquide qu'amb de vapor.
- ↑ Citat pel ministèri francés de l'industria: [1]
- ↑ La probabilitat d’accident de fusion d'un còr foguèt estimada a 1 x 10-5 per annada reactor segon una evaluacion francesa d’un accident major de fusion d'un còr dins un REP de 1 300 MWe. [2]
- ↑ Segon « l’estudi oficiala alemanda suls risques nuclears, fasa B », la probabilitat d’una catastròfa nucleara majora dins una centrala aprèp 40 ans de foncionament, es de 0,1 per cent. [3], aquò correspond a 2,5 accidents per reactor e per 100 000 ans de foncionament.
- ↑ Sgon World Nuclear Association, [4]
- ↑ (fr)Horizons et débats, nModèl:° 51, Cancers infantiles aux alentours des centrales nucléaires allemandes, p. 3, 22 de decembre de 2008
- ↑ (fr)Électricité nucléaire et consommation d'énergie primaire et finale, Ministèri de l'Ecologia, de l'Energia, del Desvolopament durable e de l'Agençament del territòri, DGEC, modifica lo 12/06/2009
- ↑ (fr)Alain Moreau, Nucléaire, bienheureuse insécurité, Éd. L'Harmattan 2003
- ↑ (en) Agéncia internacionala de l'energia, Key World Energy Statistics 2009
- ↑ Los descais radioactius sul site del CEA
- ↑ paysbaltes [5] La construccion d’una novèla centrala nucleara lituaniana site:pays-baltes.com


text:
Parallèl (geografia)
Un parallèl es un cercle perpendicular a l'axe terrèstre e parallèl a l'Eqüator. Sus un meteis parallèl, la latitud es constanta. La posicion sus cada parallèl es mesurada mercé a la longitud. Sus l'eqüator, la latitud es egala a zèro, de 0º a 90º, al nòrd es positiva e al sud es negativa.
- Lo parallèl geodesic d'un luòc es aquel qu'es definit sus un modèl geodesic de la Tèrra, sus que la latitud representada sus las mapas (latitud geodesica) es constanta.
- Lo parallèl astronomic d'un luòc es la linha imaginària sus la superfícia de la Tèrra, sus que la latitud astronomic es constanta. A causa de las irregularitats de la superfícia de la Tèrra , los parallèls astronomics son de linhas irregularas, coïncidisson pas amb lo parallèl geografic.
Mesuras[modificar | modificar la font]
Vaquí una Taula de las mesuras totalas (Circonferéncia) dels parallèls (N o S) que lors latituds son multiplas de 10º, mas lo Tropic del Càncer, o Tropic del Capricòrne, Cercle polar artic, Cercle polar antartic. Se veson tanben las mesuras dels intervals de 1° de longitud sus cadun d'aqueles Parallèls.[1]
Extrèms[modificar | modificar la font]
Los parallèls que son gaireben totalament maritims se situan entre lo sud de la Tèrra del Fuòc (latitud 57º Sul) e una pauc al nòrd del Cercle Polar Antartic (latitud 66º Sud); Dins aquelas latituds se troban solament d'illas pichonas al sud de l'Ocean Atlantic, coma: Illas Sandwich del Sud, las Orcadas, Illa Elefant, Illas Shetland del Sud, illas de la Peninsula Antartica.
Lo parallèl que passa en valors absoludas per lo mai de tèrras es lo 30º Nòrd, que passa pel nòrd d'Africa, nòrd de la Peninsula Arabica, Iran, Paquistan, nòrd d'Índia, China, nòrd de Mexic, sud dels Estats Units.
Lo parallèl que en valors relativas passa per lo mai de tèrras (mens d'oceans e de mars) es lo 46º 30' Nòrd amb prèp de 79,48% de sa circonferéncia del parallèl 30º. Passa per França, nòrd d'Itàlia, los Balcans, sud de Russia, Cazacstan, Mongolia, nòrd de China, nòrd dels Estats Units.
Son pas considerats dins la definicion precedenta coma parallèl "relativament" pus terrèstre los parallèls de pichona longor, dins los extrèms nòrd e sud de la planeta:
- los parallèls al sud del Parallèl 84 S son 100% terrèstres, sus l'Antartica.
- prèp del Parallèl 63 N i a de latituds que son terrèstras a mai de 75% (nòrd de Siberia, Escandinàvia, Canadà, Alaska).
Lo parallèl que presenta la pus granda longor sus un meteis país es prèp de la latitud 59° 45' N, copant Russia a proximitat de Sant Petersborg a l'oèst e lo pòrt de Magadan a l'èst. D'autres se situan als Estats Units, Canadà, China, Austràlia e Brasil.
A l'eqüator, lo pus long dels parallèls dividís la Tèrra en dos emisfèris, lo Sud e lo Nòrd. Dins l'Emisfèri Nòrd i a 69,72% de las tèrras emergentas, 90,94% de la populacion mondiala e aquí se concentran 94% del PIB total del monde.
Un parallèl prèp de la latitud 25,9° N dividís la Tèrra en doas calòtas amb egalas airas de tèrras emergentas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Astronomie - Les Astres, L'Univers" - L.Rudeaux, G. De Vaucoleurs; Librariá Larousse - París, 1948


text:
ADN polimerasa
L'ADN polimerasa qu'ei un complèxe enzimatic qui cataliza la sintèsi de l'ADN aperada replicacion de l'ADN ; aquesta replicacion que produseish duas moleculas identicas d'ADN en prohèitar de l'estructura macromoleculara de la molecula d'ADN constituida de duas cadenas complementàrias de nucleotids.
L'ADN polimerasa que pòt tanben estar implicada dens los procès de d'adobament de la molecula d'ADN o de recombinason genetica. Qu'existeishen diferentas menas d'ADN polimerasas.
Somari
Proprietats[modificar | modificar la font]
L'ADN polimerasa que desplega l'eliç dobla d'ADN (mercés a la topoisomerasa) entà poder aubrir la molecula (mercés a l'elicasa) e la mentiéner auberta (mercés a las soa proteïnas associadas) en bèth utilizar senglas cadenas com matritz per formar duas navèras moleculas d'ADN en bèth apariar navèths nucleotids complementaris dab los de la doas cadenas de la molecula mair). Ditz d'un aute biais, cada molecula hilha que possedeish ua cadena de nucleotids de la molecula mair e ua cadena nava assemblada peu complèxe enzimatic de l'ADN polinerasa.
L'addicion de navèths nucleotids que's hè mercés a l'enzim ADN polimerasa.
Cada cadena de la molecula ADN qu'ei orientada dab ua extremitat 5' e ua auta 3' e que las duas cadenas que son orientadas en direccions opausadas (per aquesta rason la molecula d'ADN qu'ei dita antiparallèla). Lo problèma dab l'ADN sintetasa qu'ei que non pòt pas formar cadenas navèras pas que dens lo sens 5'-3' e, de tot biais b'ac pòt pas har sonque en avent ua amòrça. Per aquesta rason, ua de las moleculas hilhas qu'ei formada de contunh (en bèth hornir nucleotids dens lo sens 5'- 3' suber la cadena orientada dens aqueth sens) e l'aute formada per tròç (aperats fragments d'Okazaki) e a partir d'amòrças d'ARN (formadas mercés a la primasa) qui serveishen a iniciar l'accion de l'enzim ADN polimerasa. Entà acabar lo procès de replicacion que cau remplaça los diverses fragments d'amòrças d'ARN per nucleotids d'ADN : aquò qu'ei la mission de l'ADN ligasa.
La cadena orientada 3' - 5' e formada de contunh qu'ei aperada cadena avançada e l'auta (bastida tròç per tròç) cadena retardada
Complèxe enzimatic[modificar | modificar la font]
Enter los enzims qui constitueishen l'ADN polimerasa que cau mentàver :
Topoisomerasa[modificar | modificar la font]
La topoisomerasa que desplega la dobla eliç de la macromolecula d'ADN entà que's posca aubrir en bèth dessepara las soas duas cadenas.
Elicasa[modificar | modificar la font]
L'elicasa que mantien la molecula d'ADN obèrta entà que la horcada de replicacion e posca realizar la replicacion de l'ADN.
Primasa[modificar | modificar la font]
La primasa que forma las amòrça d'ARN (los fragments d'Okazaki) suber la cadena orientada 3' - 5' entà que l'enzym ADN polimerasa e posca sintetizar aquesta navèra cadena tròç per tròç.
Proteïnas estabilizatriz[modificar | modificar la font]
ADN polimerasa (enzim)[modificar | modificar la font]
L'ADN polimerasa que horneish nucleotids dens lo sens 5'- 3' sus ua amòrça de nucleotids.
ADN ligasa[modificar | modificar la font]
La ligas que replaça los ARN deus fragments d'Okazaki per nucleotids d'ADN sus la cadena retardada.


text:
Aeropòrt
En arquitectura, en urbanisme e en aeronautica, un aeropòrt es una infrastructura pensada e adaptada pel despegatge (o enlairament) e l'atterratge dels avions, pel transit dels passatgièrs e de sos bagatges entre d'autras foncions coma lo fret.
Normalamente los aeropòrts civils internacionals gròsses son situats a ras de las vilas grandas e ligats al centre d'aquelas per de rotas o d'autorotas. Sa posicion, subretot uèi, es plan complèxa que las populacions vesinas ne vòlon essencialament per encausa del bruch que pòt èsser bravament fòrt e repetitiu.


text:
Batalha de la Vuelta de Obligado
La batalha de la Vuelta de Obligado que s'escadó suus arrius Paraná e la Plata e qu'opausè la Confederacion Argentina gavidada per Juan Manuel de Rosas e ua flòta anglofrancesa. L'enjòc qu'èra la navigacion libre entaus aligats entà gaudir d'un libre comèrci e per Rosas qu'èra la defensa de la soberanitat.
Fin finala, los aligats qu'obtiengón ua victòria tactica celebrada en França per la presa de banèras argentinas (tornadas a Argentina peu president Jacques Chirac) e, arron, dab ua estacion deu metropolitan batejada Vuelta de Obligado (qui hore tornada batejar Argentina a l'escadença de la vesita oficiau d'Evita) ; aquesta victòria tactica deus aligats no'us permetó toyun pas de practicar nat comèrci (donc n'obtiengón pas l'objectiu perpausat) ; per aquesta rason, curiosament, ambs camps que celebrèn la batalha com ua victòria pròpia.


text:
Flux piroclastic
Un flux piroclastic es una mescla cauda (de 300 °C a 800 °C) de gases, cendres e fragments de ròcas que se desplaçan pels pendisses d'un volcan durant una erupcion de tipe explosiu. Pòdon aténher los 200 km/h e se produson quora se collapsa lo front d'un flux de lava. Lo volum pòt èsser de qualques centenats de mètres cubes entrò a un milièr de quilòmetres cubes, mas normalament passan pas detz quilòmetres cubes.
Los flusses piroclastics son formats de doas parts: lo flux basal, que se manten prèp del sòl e conten los fragments pus grands, e la nívol de cendra que s'enauça en dessús del sòl. Son especialament perilhoses perqué devastan completament la zona que s'i desplaçan. Per exemple, la famosa erupcion del Vesuvi de l'an 79 d.C. devastèt Pompèi e Herculan amb los flusses piroclastics eissits del volcan.


text:
Montanèr
Montanèr qu'ei ua vila deu nòrd de Bearn. Qu'ei situada dens lo departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Montanèr que possedeish un castèth bastit per Gaston Fèbus entà emparar aquesta termièra de Bearn. La soa tor qu'ei de teulas (com la tor tanben bastida per Fèbus au castèth de Pau). Aqueth castèth, un còp perduda la soa foncion protectora, que vadó preson, qui per un temps e ho proprietat de d'Artagnan. La glèisa de Montanèr qu'ei interessanta per las soas pintruras muraus dab tèxte en occitan bearnés.
A Montanèr que s'i neureish tanben estrucis.


text:
Litre
Lo litre (simbòls: l o ben L, letra èla en minuscula o en majuscula, a vegadas ℓ) es dempuèi 1964 un nom especial per lo decimètre cubic (simbòl: dm3) segon la decision presa per la 12a Conferéncia Generala dels Peses e Mesuras (CGPM). L'unitat de volum del Sistèma Internacional d'Unitats (SI) es lo mètre cubic (simbòl: m3); lo litre equival a un milen de mètre cubic. Lo simbòl L foguèt adoptat en 1979 per la 16a Conferéncia Generala dels Peses e Mesuras e es recomandat per evitar de confusions amb la chifra 1.
Es pas una unitat del Sistèma Internacional, mas lo SI n'accèpta l'usatge tot en recomandant l'utilizacion de las unitats del SI[1][2], e es una unitat fòrça utilizada dins la vida quotidiana mas es pas recomandada dins lo camp de la sciéncia.
L'etimologia de l'unitat deriva d'una antica unitat de volum francesa, lo litron, via l'unitat medievala litra (en latin). Aquela darrièra ven al meteis temps d'una unitat grèga de gaireben 16 onças. Lo sistèma metric francés prenguèt lo litre per unitat de basa [3]
Somari
- 1 Istòria
- 2 Multiples
- 3 Conversions fòra del Sistèma Internacional d'Unitats
- 4 Referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina del litre se tròba dins lo procèssus d'unificacion de las mesuras de la Revolucion Francesa, decidit per l'Assemblada Constituenta de 1791 per resòlvre lo problèma de la diversitat de las mesuras dins lo reialme. Lo litre apareis pel primièr còp amb la mesura de la capacitat dins la lei del 18 germinal de l'an III[4] (7 d'abril de 1795) definit en foncion del mètre[5], lo litre se definís coma « la mesura de volum, tant pels liquids coma pels solids, d'un cube amb una aresta egala a una desena partida d'un mètre ».
En 1879 lo Comitat Internacional dels Peses e Mesuras adoptèt lo litre e son simbòl l minuscula[6]. En 1901, la tresena Conferéncia Generala dels Peses e Mesuras tornèt definir lo litre coma « lo volum ocupat per la massa d'un quilograma d'aiga pura a sa densitat maximala e jos la pression atmosferica normala », çò que vòl dire: aiga pura a 1 atm e una temperatura un pauc superiora a 3,98 °C[7]. Lo litre, segon aquela definicion, equivaliá a 1,000028 dm3 (inicialament 1,000027 dm3).
Pus tard s'especifiquèt pel punt de referéncia que la densitat maximala de l'aiga èra a 4 °C atal la densitat de l'aiga pura es leugièrament inferiora a 1,0000 kg/l.
Un dels scientifics que provèt los desviaments de la mesura del litre foguèt lo fisician Charles Édouard Guillaume,[8] que en 1904 provarà experimentalament que la densitat de l'aiga a 4 °C èra de 1,000028 dm3[9].
Finalament, a causa de la complexitat de la definicion del litre, en 1964 se tornèt utilizar la definicion de 1793, de la 12a CGPM[10] constatant en 1960 qu'aviá una diferéncia de 28 milionens a respècte del decimètre cubic[11], lo litre venguèt pas pus qu'un nom especial pel decimètre cubic.
En 1979, la 16a CGPM decidiguèt l'utilizacion tant de la l minuscula coma la L majuscula per evitar las confusions entre la l e lo nombre 1[12] o amb la letra "i" majuscula, amb l'indicacion que dins lo futur restarà pas pus qu'un dels dos simbòls. A l'ora d'ara, los dos simbòls existisson encara.
Abans 1979, lo simbòl ℓ (U+2113), venguèt familiar dins qualques païses; per exemple, èra recomandat per la publicacion M33 de la South African Bureau of Standards. Aquel simbòl se pòt trobar encara dins de païses de lenga anglesa e son usatge encara es acceptat en Japon e dins la Corèa del Sud. De païses (coma Canadà) recomandavan utilitzar la minuscula ℓ totjorn quand es possible o per defaut (totjorn per evitar la confusion possibla amb lo numeral 1).
La 16a Conferéncia Generala dels Peses e Mesuras, rendèt possible l'usatge dels dos simbòls. La L majuscula es aquela que s'utiliza en practica, daissant relegada la ℓ minuscula als puristas.
En 1990, lo Burèu dels Peses e Mesuras considerèt prematurada l'eliminacion d'un dels dos simbòls.
Multiples[modificar | modificar la font]
Al litre s'aplican los prefixes del Sistèma Internacional d'Unitats; lo pus utilizat es lo millilitre qu'equival a la milena partida d'un litre. Notar que los pus utilizats son marcats en negreta.
Conversions fòra del Sistèma Internacional d'Unitats[modificar | modificar la font]
Sistèma Convencional Estatsunidenc[modificar | modificar la font]
Relacion amb lo litron[modificar | modificar la font]
Lo litron es una anciana unitat francesa de volum, que serviguèt per mesurar los grans. D'aquela unitat se deriva etimologicament lo nom del litre. Lo volum d'un litron es equivalent a 0,813 l[13][14]
Equivaléncias aproximativas de mesuras de cosina[modificar | modificar la font]
- Un culhièr de cafè: 5 ml
- Un culhièr de dessèrt: 10 ml
- Un culhièr de sopa: 15 ml
Etiquetatge de volums dels fluids[modificar | modificar la font]
Dins la majoritat de las begudas, suls botelhons destinats al consumidor final i a d'etiquetas que balhan la quantitat totala del volum contengut.
Utilizacion del litre per mesurar de volums non liquids[modificar | modificar la font]
Lo pus abitual es d'utilizar lo litre per mesurar los volums dels liquids (aiga, vin, òli, etc.) tanben per indicar la capacitat de:
- Bombonas de gas.
- Motors: Se mesura lo volum en litres ont se desplaçan totes los pistons.
- Frigorifics: Sa capacitat se sòl exprimir en litres.
- Forn microondas: Un forn microondas de 20 litres.
- Sac d'espatlas: De 25 litres, de 40 litres fins a 50.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Los « jorns » e las « oras » son d'exemples d'autras unitats que son pas del SI mas acceptadas pel aquel
- ↑ (en) http://www.bipm.fr/utils/common/pdf/si_brochure_8_en.pdf Burèu Internacional dels Peses e Mesuras, 2006
- ↑ (en) The words of mathematics: an etymological dictionary of mathematical terms used in English de Steven Schwartzman, 1994, ed MAA, ISBN 0-88385-511-9
- ↑ (fr) Décret relatif aux poids et aux mesures 7 d'abril de 1795
- ↑ Lo tèxte original èra: "Litre, la mesure de capacité, tant pour les liquides que pour les matières sèches, dont la contenance sera celle du cube de la dixième partie du mètre."
- ↑ (en) BIPM:Unitats que son pas del SI mas acceptadas per èsser utilizadas
- ↑ (fr)Definicion del litre a la Resolucion numèro 1 de la 3a reünion de la CGPM en 1901.
- ↑ (ca) Enciclopedia Universala Illustrada, ed Espasa-Calpe, S.A, 1920
- ↑ (en) 1904 and all that, de J. L. Heilbron e W. F. Bynum, ed Nature, International weekly journal of science
- ↑ (fr)Resolucion numèro 6 de la 12a reunion de la CGPM de 1964
- ↑ (fr)Resolucion numèro 13 de la 11a reünion de la CGPM de 1960
- ↑ (fr)Resolucion numèro 6 de la 16a reünion de la CGPM de 1979
- ↑ (es) Granda Enciclopedia Larousse, ed Planeta, Barcelona, 1967 ISBN 84-320-2036-2
- ↑ (pl) Anticas Unitats: Volum, ed pixiland.info http://pixiland.info/pl.page08e.htm


text:
Breitenau (Bas Ren)
Breitenau (Bas-Rhin) en alemannisch (Breitenau en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Breitenau Ocupa un vast ban d'una superficie de 429 a #que s'estend d'una part fins al vallon del Giessen de Urbeis e d'autra part fins a la vallée dicha de la Capèla. Lo vilatge ocupa una granda part de lo sieu territòri per escarpements montagneux #que las altituds ne vàrian entre 280 e 330 mètres. Lo limit oriental de la municipalitat s'estend entre lo massís del Altenberg (854 m)[1] e las nautors del Rougerain. La part montagneuse #que cobrís los tres quatrens de la municipalitat a constituit per las reünions del Rougerain (650 m) e de Freda-Fontaine (685 m) #que fa mestièr de frontièra amb la municipalitat de Rombach-lo-Franc[2] al Caulet de la Pichona Nautor en la vallée de la Liepvrette. La part superiora del vallon de Freda Fontaine pres la vallée de Urbeis e lo Caulet de Fouchy situat a 608 mètres d'altitud e la vallée de Sant Ostal-a las-Minas. Lo vilatge se étire sul marge esquèrre pel Luttenbach e lo marge drech, a 330 mètres d'altitud per Nòva-Glèisa. Lo masatge caseriu de Freda-Fontaine, abans lo caseriu de Noirceux (caseriu de Fouchy) compta encara qualqu'uns granjas isoladas e d'ancianas granjas transformadas en residéncias secondaires.
Breitenau occupe un vaste ban d'une superficie de 429 ha qui s'étend d'une part jusqu'au vallon du Giessen d'Urbeis et d'autre part jusqu'à la vallée dite de la Chapelle. Le village occupe une grande partie de son territoire par des escarpements montagneux dont les altitudes varient entre 280 et 330 mètres. La limite orientale de la commune s'étend entre le massif de l'Altenberg (854 m)[3] et les hauteurs du Rougerain. La partie montagneuse qui couvre les trois quarts de la commune est constituée par les sommets du Rougerain (650 m) et de Froide-Fontaine (685 m) qui fait office de frontière avec la commune de Rombach-le-Franc[4] au Col du Petit Haut dans la vallée de la Liepvrette. La partie supérieure du vallon de Froide Fontaine rejoint la vallée d'Urbeis et le Col de Fouchy situé à 608 mètres d'altitude et la vallée de Sainte Marie-aux-Mines. Le village s'étire sur la rive gauche par le Luttenbach et la rive droite, à 330 mètres d'altitude par Neuve-Église. Le hameau de Froide-Fontaine, avant le hameau de Noirceux (hameau de Fouchy) compte encore quelques fermes isolées et d'anciennes fermes transformées en résidences secondaires.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ la Altenberg (854 m) es un massís montagneux, entre lo Rocher del Coucou (856 m) e las nautors de Schlingoutte (830 m) #que dominan lo Val de Villé e vallée de la Liepvrette
- ↑ Aquela municipalitat èra abans la Revolucion una enclave lorraine en fasent part del Duché de Lorraine amassada al departament de la Nautor-Rhin
- ↑ l'Altenberg (854 m) est un massif montagneux, entre le Rocher du Coucou (856 m) et les hauteurs de Schlingoutte (830 m) qui dominent le Val de Villé et vallée de la Liepvrette
- ↑ Cette commune était avant la Révolution une enclave lorraine faisant partie du Duché de Lorraine réunie au département du Haut-Rhin


text:
Lista dels presidents de Sud-Africa
Segon la constitucion actuala de Sud-Africa, lo President de la Republica d'Sud-Africa es lo cap d'Estat e cap de govèrn del país. De 1961 a 1984, la foncion de president èra onorifica. Lo poder èra assumit pel cap del govèrn, lo primièr ministre. A partir de 1984, la foncion de primièr ministre foguèt abolida e lo president venguèt lo cap de l'executiu.
Durant lo periòde d'apartheid (1961 a 1994) lo cap d'Estat de Sud-Africa èra nomenat President d'Estat (State President en anglés o Staatspresident en Afrikaans). De 1994 fins a uèi lo títol es simplament President.
La Republica de Sud-Africa succediguèt a l'Union Sud-Africana lo 31 de mai de 1961.
Presidents de Sud-Africa (1961 fins a uèi)[modificar | modificar la font]
██ Partit Nacional
██ Congrès Nacional African
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Motlanthe sworn in as president - The Times, 25 de setembre de 2008


text:
Vitamina B5
La vitamina B5 o acid pantotenic es una vitamina idrosolubla qu'interven coma compausanta del coenzim A e d'autras moleculas importantas. Exercís un ròtle fòrça important dins lo foncionament del metabolisme cellular e del sistèma nerviós e immunitari. Se tròba dins la majoritat dels aliments, sustot dins los uòus, lo peis, lo fetge e lo lach. La manca d'acid pantotenic pòt provocar infertilitat e insufiséncia renala, aumentacion de la fatiga e estrès, casuda dels pels, de feridas e ulceras cutaneas e d'alteracions en la sensibilitat dels pès.


text:
Zuydcoote
Zuydcoote es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò Abbaye De Sant-Winoc ne possedissiá la dime de Soutcota en 1121[1].
Zuydcoote A totjorn agut de lutar contra lo movement natural de la dune desplaçada per las tempèstas e las ondas de tempèstas.
Segon las cronicas ancianas, lo sieu primièr pòrt de persec #èsser entièrament ensablé cap a 1200. Lo watergand Havendick (fossé del pòrt), près de la Fabrica de las Montilhas, remembra la siá existéncia.
La Mois invalide (en genièr)M, un auragan #destruir totalament lo vilatge e lo #recobrir de sable. Arruïnada, La glèisa #èsser démolie en 1779. Lo torn i aguèt conservat (servissiá de amar).
En 1803, se #abatre la siá fletxa e se #reauçar la basa (totjorn perque servisca d'amar). Una nòva glèisa i aguèt elevat mai al sud. Lo anciana torn, curiositat del littoral, #èsser dynamitée pels Alemands. Las siás rèstas son jos la granda butte de sable, al nòrd de la via ferrée. Divèrses autors avián consciéncia de l'importància de la vegetacion (oyats, buissons) en fixant la dune, mas aquela i aviá espetat per la populacion, al detriment de la fixacion dels sables volants. Per exemple, en 1825, François Joseph Grasilha (d'Angieus) escriviá après lo sieu viatge d'estudi del departament del Nòrd[2] : « Caldriá pas permetre d'arrancar las espinas sauvatjas #que naisson sus las reünions mai àrides de las montilhas, e garantisson aquel sòl en movent contra los vents impétueux (anòta de basses de pagina : « de meteis que los hoyas (canas dels sables). Los paures los arrancan per la fabricacion de vergettes, #que la raïtz li es a el pròpria. Per çò qu'es de las espinas, servisson de combustible. ») ». Informa egalament : « Abans aqueles trabalhs, los sables se amoncelaient e ganhavan totes los jorns. Ja del torn de Zudcoote se percebiá pas mai que la fletxa. »
L' Abbaye de Saint-Winoc possédait la dime de Soutcota en 1121[3].
Zuydcoote a toujours dû lutter contre le mouvement naturel de la dune déplacée par les tempêtes et les vagues de tempêtes.
Selon les chroniques anciennes, son premier port de pêche fut complètement ensablé vers 1200. Le watergand Havendick (fossé du port), près de l'Usine des Dunes, rappelle son existence.
Le Mois invalide (janvier)M, un ouragan détruisit entièrement le village et le recouvrit de sable. Ruinée, l'église fut démolie en 1779. La tour fut conservée (elle servait d'amer).
En 1803, on abattit sa flèche et on rehaussa la base (toujours pour qu'elle serve d'amer). Une nouvelle église fut élevée plus au sud. L'ancienne tour, curiosité du littoral, fut dynamitée par les Allemands. Ses restes sont sous la grande butte de sable, au nord de la voie ferrée. Divers auteurs avaient conscience de l'importance de la végétation (oyats, buissons) fixant la dune, mais celle-ci était exploitée par la population, au détriment de la fixation des sables volants. Par exemple, en 1825, François Joseph Grille (d'Angers) écrivait après son voyage d'étude du département du Nord[4] : « Il ne faudrait pas permettre d'arracher les épines sauvages qui naissent sur les sommets les plus arides des dunes, et garantissent ce sol mouvant contre les vents impétueux (note de bas de page : « de même que les hoyas (roseaux des sables). Les pauvres les arrachent pour la fabrication de vergettes, à laquelle la racine est propre. Quant aux épines, elles servent de combustible. ») ». Il rapporte également : « Avant ces travaux, les sables s'amoncelaient et gagnaient tous les jours. Déjà de la tour de Zudcoote on n'apercevait plus que la flèche. »
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Eugène Mannier,Estudis etymologiques, istorics e comparativas suls noms de las vilas, bourgs e de pòbles de departament del Nòrd, - Auguste Aubry, 1861 - siá=X&ei=e9sZT53dAZHtOaL72KQL&ved=0CD8Q6AEwAQ#v=onepage&q=%22Abbaye%20de%20Sant-Winoc%22&f=false
- ↑ François Joseph Grasilha (d'Angieus), Descripcion del departament del Nòrd. Istòria, topographie, populacion, administracion, indústria, comèrci, agricultura, mœurs, París, Sazerac & Duval Éditeurs, 1825-1830 (libre començat l'an 1824).
- ↑ Eugène Mannier,Études etymologiques, historiques et comparatives sur les noms des villes, bourgs et villages de département du Nord, - Auguste Aubry, 1861 - [1]
- ↑ François Joseph Grille (d'Angers), Description du département du Nord. Histoire, topographie, population, administration, industrie, commerce, agriculture, mœurs, Paris, Sazerac & Duval Éditeurs, 1825-1830 (livre commencé en 1824).


text:
La Remuée
La Remuée es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Es a 8 Km del pont de Tancarville, 18Km del pont de Normandie, e 20 Km del Havre qu'aquel pichon vilatge de normandie se tròba es doncas pro prèp del autoroute A29.
C'est à 8 Km du pont de Tancarville, 18Km du pont de Normandie, et 20 Km du Havre que ce petit village de normandie se trouve il est donc assez proche de l'autoroute A29.


text:
Warda Al Jazairia
Warda al-Jazairia (وردة الجزائرية, La ròsa argeriana) o mai simplament Warda o Oarda (وردة) es una cantaira argeriana nascuda lo 17 de julhet de 1939 a Puteaux (França) e mòrta lo 17 de mai de 2012[1] al Caire (Egipte) e l'edat de 72 d'una ataca cardiaca. Demòra una diva de la cançon d'amor, adulada amb sas 300 cançons[2].
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Nascuda a Puteaux d'un paire argerian (Mohammed Ftouki) originari de Souk-Ahras e d'una maire libanesa en 1939, comencèt a cantar en 1951, a onze ans, al Tam-Tam, un establiment del Quartièr latin de París apartenent al paire. Aprèp la Guèrra d'Argeria, sos la tutèla de son paire, de son fraire Messaod e de sa sòrra Nadia, se faguèt lèu conéisser amb de cançons patrioticas donant de concèrts per tot le monde arabi. Fasiá dona de sos ganhs al FLN. En 1958, a causa de son militantisme, foguèt obligada de daissar França per Rabat e mai tard Beirot. Aprèp l'independéncia de l'Argèria, tornèt al país e se maridèt en 1962. Lo marit l'enibiguèt de cantar. En 1972, lo president argerian Houari Boumediene, li demandèt de cantar per remembrar l'independéncia de l'Argèria, çò que faguèt acompanhada d'una orquestra egipciana. Aprèp aquò, lo marit demandèt lo divòrci; e ela decidiguèt de consacrar sa vida a la musica.
S'anèt viure en Egipte, que tornèt trobar lo compositor Baligh Hamdi amb que se tornèt maridar. En Egipte, coneguèt grand vam trabalhan amb los compositors arabis mai grands, comme Mohammed Abdel Wahab, Ryadh Soumbati, Hilmi Bakr e Sayed Mekawi. Joguèt tanben de ròtles dins de filmes egipcians.
El Ghala Yenzad es una de las seunas cançon que fa l’elògi de la familha du Profèta e subretot del lòder libian Mouammar Kadhafi. Des tensions aparesián entre Egipte e Libia cada còp que la ràdio et la television libiana jogavan la cançon. Lo President Sadate, l'enebiguèt de concèrts e de televison en Egipte. Seguèt alara intervenir prèp de Jihane Sadate, la femna del President, par qu'aquel darrièr vòlga levar l'interdiccion.
Vendèt mai de 100 milions d'albums pel monde per un repertòri de mai de 300 cançons. La seunas cançons mai conegudas son El ouyoun essoud, khalik hena, Dendana, Fi Youm ou leila, Lola el malama, Batwannes bik, Harramt ahibbak, Essaidoune, Wahashtouni, Talata ikhoua, Laabat el ayam, Kelmat itab, Andah alik e Awqati btehlaw. Faguèt un brave retorn a la fin dels ans 1990 amb Nagham el hawa.
Moriguèt lo 17 de mai de 2012 al Caire, en Egipte d'una ataca cardiaca quand dormissiá. Es enterrada al Cementèri El-Alia a Argièr, dins lo canton dels modjaïdins[3].
Discografia[modificar | modificar la font]
Amn mai de 300 cançons, aquela diva de la cançon d’amor vendèt mai de dètz milions d’albums[4]. Titres d'albums de compilations et de singles[5]:
- Mata'awednash
- Mawasem
- Men kol bostan
- Mou shahatte
- Mosh hatghayyar
- Nagham el hawa
- Nar el ghera
- Rouhy wa rouhak
- Sawt el hob (Musica originala del filme)
- Sho'oury nahyitak
- Tabaan hahbab
- Warda
- Warda, all time favorites
- Warda El Jazairia à l'olympia
- Warda à l'olympia vol.II
- Warda à l'olympia vol.III
- We law ennak be'id anni
- Ya habibi la taqoli
- Ya kheir
- Yama layali
Films[modificar | modificar la font]
Warda participèt a de films, coma:
- "Almaz wa Abdou Alhamoli" (ألمظ وعبده الحامولي) amb Adel Mamoun,
- "Princessa Aràbia"( أميرة العرب)
- "Mon Istòriae amb lo Temps" (حكايتي مع الزمان) amb Rushdie Abaza,
- "La Vòtz de l'Amor" amb Hassan Yousef,
- La seria "Petalas de Ròsas" (أوراق الورد) amb Omar al-Hariri,
- "C’est le Temps" (آن الأوان) de Youssef Maati et réalisé par Ahmad Sakr, Warda incarnait le personnage d'une femme propriétaire d'une société de production.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) WardaOnline, site de fan
- (en) Warda, biografia, foto e vidèo
- D'ausir sul site de Kelma - La musica de BBB
- Warda sus Hibamusic
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Veteran Algerian singer Warda passes away in Cairo at the age of 72
- ↑ (fr)Mòrt al Caire de la diva algeriana Warda, lemonde.fr, 18.05.2012
- ↑ (fr)Argèria plora sa cantaira Warda enterreada al ricon dels mojaïdins
- ↑ http://www.lemonde.fr/disparitions/article/2012/05/18/mort-au-caire-de-la-diva-algerienne-warda_1703597_3382.html
- ↑ Wardaonline.com


text:
Aifa
Aifa (ebrieu חֵיפָה Hefà) es una vila del nòrd-èst d'Israèl, la tresena del país pel nombre d'abitants (prèp de 264 900 dins la vila e 1 039 000 l'airal metropolitan, en 2007). Se situa sus la riba orientala de la Mediterranèa e ocupa 63 666 km².
Al Mont Carmel se tròba lo centre administratiu de la Fe bahà'í e lo Santuari del Bab. Es un luòc de pelegrinatge amb un important atrach toristic.
Istòria[modificar | modificar la font]
Aifa èra gaire mencionada fins al sègle XI; anbans èra un luòc sens importància. Al segle XI èra poblada de josieus qu'i vivian dins la concession del califa fatimita pagant un tribut, e i aviá de talhèrs navals que al final del sègle foguèron gaitats pels croats; conqueriguèron la vila l'agost de 1100 aprèp d'un sètge d'un mes, amb l'ajuda de la flòta de Venècia. La guarnison, de josieus e musulmans, foguèt massacrada. Seguent alara l'astre d'Acre.
En 1187, casuda Acre, Aifa foguèt ocupada per Saladin. En 1191 Saladin destruïguèt los barris e l'abandonèt als croats. Sant Loís de França reforcèt las fortificacions en 1250. En 1256, davant l'avança de Baybars I, foguèt abandonada per la poblacion; lo sultan mameloc l'ocupèt e saquejèt mas los croats la recuperèron pauc aprèp e la gardèron fins 1291 quand foguèt ocupada pel sultan Al-Aixraf Khalil, aprèp que conqueriguèt Acre.
La ciutat demorèt un temps en roïnas doncas los mamelocs temián lo retorn dels croats. Aprèp l’establiment del poder otoman en 1517, Aifa èra pas mencionat dins los registres cadastrals. En 1611 i aviá un pichon estaliment comercial ont i aviá de mercands franceses seriá estat la possession de la familha Tarabay. En 1623 foguèt assetjar per Fakhr al Din II qu'exigiguèt a Ahmad ibn Tarabay un pacte per atacar pas la region de Safad, mas Ahmad preferiguèt la destruccion de la ciutat. Se tornèt bastir laboriosament amb un pichon pòrt comercial al sègle XVIII e XVIII.
Vèrs 1750 passèt jos la possession de Zahir al-Umar, un cap local bedoin rebèl que governava Acre e Safad fins a 1775. En 1761 la Pòrta autorizèt l'incorporacion d'Aifa disn la província de Damasc e lo governador Othman Pasha e envièt 30 soldats dins una nau, mas Zahir al-Umar, informat per d'espions, l'esperava e rebutèt la nau; la vila existenta fogut desmolida e reconstroïda a 2 kms al nòrd-èst dins un luòc aparat; la nòva vila se sonava al-imara al-djadida (La Nòva Construccion) aprèp venguèt Haifa al-Djadida (Aifa la Nòva). A la casuda de Zahir Haifa foguèt governada per Djazzar Ahmad Pasha (enviat pel governador de Damasc Uthman Pasha) que governèt com un quasi sobeiran pendent 29 ans (1775-1804). En 1799 foguèt ocupada pels franceses mas aprèp la casuda Acre l'abandonèron.
En 1837 passèt dins las mans d'Ibrahim Pasha d'Egipte. En 1840 foguèt bombardejada per de naus otomanas, anglesas e austriacas en pression contra Ibrahim. En aquest temps les males condicions del port d'Acre havien provocat que el tràfic anés cap a Haifa. S'i establiguèron nombrosos josieus del Marròc, l'Empèri Otoman e qualques punts d'Euròpa e en 1868 de protestants alemans de Wuttemberg. Tanben van venir molt baha'ins (Baha Allah moriguèt a Acre en 1892 e las tombas del Bab e del seu filh Abd al-Baha son al Mont Carmel, prèp d'Aifa).
Los britanics dintrèon a Aifa lo 23 de setembre de 1918. Èra una partida del mandat de Palestina pendent que se desenvolupèt e creissèt fòrça. Les vias ferradas cap a Edjaz, Damasc e Auran e aprèp cap al sud de Palestina e Egipte, donèt un vam nòu a la vila. Lo pòrt foguèt melhorat en 1921 e 1933 an en qu'i arribèt un oleoducte dempuèi Iraq. Entre 1930 e 1940 s'i establiguèron fòrça josieus de l'Euròpa centrala e orientala. En 1948 la vila comptava prèp de 120 000 abitants, amb dos terces de josieus (6 230 e 1920, de 25 000 abitants, 15 923 en 1931 sus 50 000 abitants).
Lo 21 d'abril de 1948 los britanics retirèron las tropas e aprép una corta lucha la vila demorèt dins las mans de la milícia josièva. La populacion arabia foguèt expulsada. La mesquita de Djarayna foguèt dametjada mas foguèt restaurada (1949). La sècta dels Ahmadiyya vi a Kababir, un districte de la vila al pè del mont Carmel.
Ara, Aifa es una vila multiculturala e multiconfessionala, que convivon de ciutadans israalians Josieus, Musulmans, Crestians e Druzes. Abriga lo Centre mondial baha'in (amb lo mausolèu del Bab, los jardins en laissas e los bastiments administratius sul flanc nòrd del mont Carmel), qu'es un site administratiu e de pelerinatge important pels adèptes del baha'isme, e un atractiu toristic visitat[1]. D'autres luòcs sants del baha'isme se trapan a Acre.
Economia[modificar | modificar la font]
E mai de son pòrt industrial, la vila d'Aifa se tròba lo terminal de l’oleoducte d’Eilat (menant cada an 9 millions de tonas de petròli brut dins las rafinariás) es tanben un element essencial de l’economia israeliana pel Technion que las òbra de recerca alimentan las start-up e los pargues tecnologics repartits dans la periferia de Tel Aviv-Jaffa fins a Galilèa. Es un centre de comunicacion regionala e internacionala sul plan del transpòrt aerian (Eilat), rotièr, ferroviari (Tel Aviv-Jaffa) e maritim (Chipre).
La vila aculhís lo sèti social de fòrça d'entrepresas industrialas, coma Israel Electric Corporation (Recèpta : 17 600 000 000 $) que fornís una granda partida de l’electricitat en Israèl, Intel Israèl lo primièr exportator privat del país, o encara ZIM, la companhiá israeliana de transpòrt maritim.
Embessonatge[modificar | modificar la font]
e
- Danemarc; Aalborg
- Belgica; Anvèrs
- Estats Units; Boston
- Alemanha; Brèma
- Africa del Sud; Lo Cap
- Alemanha; Düsseldorf
- Alemanha; Erfurt
- Estats Units; Fort Lauderdale
- Reialme Unit; Hackney
- Chipre; Limassol
- Filipinas; Manila
- Alemanha; Mannheim
- Alemanha; Mayence
- Reialme Unit; Newcastle upon Tyne
- Ucraïna; Odessa
- Reialme Unit; Portsmouth
- Argentina; Rosario
- Estats Units; San Francisco
- China; Shanghai
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Hossein Amanat, « Haifa », dans Encyclopædia Iranica, Costa Mesa, Mazda, vol. 11, 2002 texte integral


text:
Montmorency-Beaufort
Montmorency-Beaufort es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region de Champanha-Ardena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a mencionat dempuèi l'epòca carolingienpas jol nom de Beaufort.
La distincion de Beaufort i aguèt crompat l'an 1270 per Blanca d'Artés, esposa del comte Henri III de Champagne. Ela se remaria en 1276 amb Edmond de Angleterre, comte de Lancastre, e lududes #aportar la distincion en dot.
Venguda possession de las comtes de Lancastre, Beaufort constituiguèt pendent tota la guèrra de #Cent Ans, un verrou anglés a la cœur de la Champagne. Jean de Gand, pòrti de Lancastre #donar lo nom de Beaufort als quatre bâtards #que i li calguèt Catherine Swinford, en fondant aital la Ostal de Beaufort, #que #jogar un papièr important pendent la guèrra de las Doas-Ròsas.
Lo sieu castèl-fòrt, poderosament fortificat, dominava la plana de Brienne e èra réputé imprenable, e es per traïson que Charles V #aténher a s'apoderar del castèl en 1369.
Donada a Philippe II lo Hardi, pòrti de Bourgogne, la distincion #passar a las Armagnac, mas #tornar a la corona de França quand Jacques de Armagnac #èsser condemnat a mòrt per Louis XI l'an 1477.
Louis XII #donar lo comtat de Beaufort en 1504 a Fois, e la siá descendent, la duchesse de Guise, lo #vendre a Gabrielle de Estrée. Lo comtat #èsser amassa alavetz a la baronnie de Jaucourt e erigits en duché-pairie en favor de César de Vendôme, fils naturales de Gabrielle de Estrée e de Henri IV.
Los sieus pichons-fils, lo Grand Vendôme, #vendre lo duché de Beaufort en 1688 al pòrti Charles de Montmorency per formatnum:460000 {{}} libres. Un an après, en 1689, la familha de Montmorency renomma lo « duché de Beaufort » en « duché de Montmorency », perque lo ancià « duché de Montmorency » vendiá d'èsser lududes-quitament renommé en « duché de Enghien ».
A partir d'aquela epòca, Beaufort a trucat « Montmorency » : aquel es pas #qu'en 1919 ont lo vilatge #prene lo sieu nom actual de « Montmorency Beaufort ».
Le village est mentionné dès l'époque carolingienne sous le nom de Beaufort.
La seigneurie de Beaufort fut achetée en 1270 par Blanche d'Artois, épouse du comte Henri III de Champagne. Elle se remaria en 1276 avec Edmond d'Angleterre, comte de Lancastre, et lui apporta la seigneurie en dot.
Devenu possession des comtes de Lancastre, Beaufort va constituer pendant toute la guerre de Cent Ans, un verrou anglais au cœur de la Champagne. Jean de Gand, duc de Lancastre donna le nom de Beaufort aux quatre bâtards qu'il eut de Catherine Swinford, fondant ainsi la Maison de Beaufort, qui joua un rôle important durant la guerre des Deux-Roses.
Son château-fort, puissamment fortifié, dominait la plaine de Brienne et était réputé imprenable, et c'est par trahison que Charles V réussit à s'emparer du château en 1369.
Donnée à Philippe II le Hardi, duc de Bourgogne, la seigneurie passa aux Armagnac, mais revint à la couronne de France lorsque Jacques d'Armagnac fut condamné à mort par Louis XI en 1477.
Louis XII donna le comté de Beaufort en 1504 à Fois, et sa descendante, la duchesse de Guise, le vendit à Gabrielle d'Estrée. Le comté fut alors réunit à la baronnie de Jaucourt et érigés en duché-pairie en faveur de César de Vendôme, fils naturel de Gabrielle d'Estrée et d'Henri IV.
Son petit-fils, le Grand Vendôme, vendit le duché de Beaufort en 1688 au duc Charles de Montmorency pour 460 000 livres. Un an après, en 1689, la famille de Montmorency renomma le « duché de Beaufort » en « duché de Montmorency », car l'ancien « duché de Montmorency » venait d'être lui-même renommé en « duché d'Enghien ».
À partir de cette époque, Beaufort est appelé « Montmorency » : ce n'est qu'en 1919 où le village prit son nom actuel de « Montmorency Beaufort ».


text:
Toponimia
La toponimia es una activitat scientifica de la lingüistica qu'estúdia los noms de luòcs (los toponims). Se prepausa de recercar lor significacion, lor etimologia, mas tanben lors transformacions al fial dels sègles. Amb l'antroponimia (estudi dels noms de personas), fa partida de l'onomastica (estudi dels noms pròpris), ela meteissa branca de la lingüistica. Lo nom dels abitants derivat dels toponims es l'etnonim o lo gentilici.
Lo domeni de la toponimia es vast. Aquesta sciéncia estúdia en efièch los noms de luòcs abitats (vilas, vilatges, masatges e escarts) o non abitats (luòcs diches), mas tanben los noms ligats al relèu, a las ribièras, a las vias de comunicacion (rotas, carrièras). Tanben pòt abordar de domenis pus restrenchs (noms d'ostals, per exemple).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Luòcs, basa de donadas toponimicas occitanas, utís desvolopat per l’Institut d'Estudis Occitans.
- Top'Òc, diccionari toponimic occitan e seccion del site del Congrès Permanent de la Lenga Occitana ont se prepausan de listas de toponimes occitans realizadas per l'InÒc d'Aquitània, l'Institut d'Estudis occitans e lo CROM.
- Sit que balha los noms de totas las comunas d'Occitània en occitan, departament per departament
Listas de toponims[modificar | modificar la font]
- Lista dels flumes de França
- Lista dels païses del Mond
- Lista dels païses per populacion
- Estats de Brasil
- Lista de las ciutats italianas de mai de 25 000 abitants
- Lista de las comunas de Tarn
- Lista de las capitalas del mond
- Lista dels cantons franceses (errors fòrça nombrosas)
- Departaments franceses
- Comunas deths Hauts Pirenèus
- Comunas de Losera
- Comunas de Gironda
- Cantons d'Aude
- Comunas de Nauta Vinhana
- Comunas d'Arièja
- Comunas de Nauta Garona
- Comunas de Charanta
- Comunas de Miègjorn-Pirenèus
- Lista deths toponims dera Val d'Aran
- Regions d'Itàlia
- Regions francesas
- Províncias espanhòlas


text:
Regim Ancian
Regim Ancian foguèt lo tèrme que los revolucionaris franceses utilizavan per designar negativament lo sistèma de govèrn anterior a la Revolucion Francesa de 1789 (la monarquia absoluda de Loís XVI de França), e que s'apliquèt tanben a la rèsta de las monarquias europèas que lor regim èra similar a aquel. Lo tèrme opausat a aqueste foguèt lo de Regim Novèl (en Espanha, Regim Liberal). Se pòt tanben aplicar coma equivalent a una epòca que, practicament, coïncidiriá amb la coneguda coma Edat Modèrna.


text:
Miquèl de Nòstra Dama
Miquèl de Nòstra Dama (Sant Romieg de Provença, 14 de decembre de 1503 – Selon de Provença, 2 de julhet de 1566), pus conegut jol nom latinizat de Nostradamus foguèt un mètge e astrològ provençal[1] Mai que mai conegut pel seu libre Les Propheties, que foguèt editat pel primièr còp en 1555, e que dempuèi daissèt practicament pas d'èsser publicat. Sas profecias suscitèron un fòrt interès dins lo public, que représ per la premsa populara faguèt que li foguèsse atribuida la prediccion de mantun eveniment mondial màger. Fòrças fonts academicas mantenon que las associacions faitas entre aquestes eveniments mondials e los quatrins de Nostradamus son largament lo resultat de malas interpretacions (de còps que i a deliberadas) o alara son tròp teunhas per que pòscan constituir de pròvas d'un que que siá poder predictiu genial. En mai, cap de las fonts citadas a pas jamai provesit d'evidéncia que qualqu'un auriá interpretat los quatrins de Nostradamus pro especificament per permetre d'identificar clarament un eveniment qual que siá per avança[2].
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Enfància[modificar | modificar la font]
Nascut lo 14, o lo 21 de decembre de 1503 a Sant Romieg de Provença, que son luòc de naissença supausat i existís totjorn, Miquèl èra un dels nòu enfants de Reinièra de Sant Romieg e del mercant de gran e notari Jaume de Nòstra Dama. La familha de Jaume èra josieva, mas son paire Gui Gassonet, se convertiguèt al catolicisme cap a 1455, e prenguèt lo nom crestian de Pèire de Nòstra Dama (d'après lo sant del jorn de la conversion)[3]. Sos fraires e sòrres coneguts son Delfina, Joan I (a l'entorn de 1507–77), Pèire, Ector, Loís (nascut en 1522), Bertrand, Joan II e Antòni (nascut n1523)[3][4][2].
Se coneis paucas causas de mai de l'enfància de Nostradamus, e mai que i aja una cresença fèrma que foguèsse educat pel sieu rèire-grand mairal Joan de St. Romieg[5], fait que es discutible amor de la desaparicion de las donadas istoricas après 1504, quora l'enfant aviá sonque un an[6].
Ans d'estudis[modificar | modificar la font]
A l'edat de quinze ans, Nostradamus dintrèt a l'Universitat d'Avinhon per estudiar lo bachelierat. Après un pauc mai d'un an (quora deviá ja aver estudiat lo trivi classic en retorica, gramatica e logica, pus segurament que lo quadrivi posterior de geometria, aritmetica, musica e astronomia/astrologia), se vegèt obligat d'abandonar Avinhon quand l'universitat tanquèt sas pòrtas davant l'irrupcion de la pèsta negra. Après aver daissat Avinhon, Nostradamus viatgèt a travèrs lo país uèit ans per cercar d'èrbas medicinalas. En 1529, après qualques annadas coma apoticari, dintrèt a l'Universitat de Montpelhièr. Ne foguèt forabandit pauc après pel procurador de l'universitat, Guilhèm Rondelet, quora se descubriguèt qu'aviá exercit coma apoticari, un mestièr manual, expressament defendut pels estatuts de l'universitat[7]. Lo document del faidiment (BIU Montpellier, Register S 2 folio 87) existís totjorn a la bibliotèca de la facultat[2]. Pasmens, d'unes de sos publicadors e correspondents lo diguèron encara "Doctor". Après son fòrabandiment, Miquèl contunhèt de trabalhar, benlèu sempre coma apoticari, e venguèt celèbre en crear la "pilula ròsa" supausada de protegir de la pèsta negra[8].
Maridatge e profession[modificar | modificar la font]
En 1531 Miquèl de Nòstra Dama foguèt convidat per Juli Cesar Scaliger, un saberut d'origina italiana, a venir a Agen[3]. Ailà, esposèt una femna que son nom es pas segur (benlèu Enrieta d'Encausse), que li donèt dos mainatges[9]. En 1534 sa molhèr e sos enfants defuntèron, possiblament de la pèsta. Après sas mòrt, contunhèt de viatjar, traversèt França e benlèu Itàlia[3].
A son retorn en 1545, assistiguèt lo famós mètge Loís Serre dins son combat contra l'epidemia de pèsta a Marselha puèi s'ataquèt de son costat a l'epidemia a Selon de Provença e a Ais de Provença. Finalament, en 1547, s'installèt a Selon de Provença dins l'ostal qu'existís uèi, que i esposèt una rica veusa nomenada Anna Ponsarda, amb qui aguèt sièis enfants – tres filhas e tres filhs[3]. Entre 1556 e 1567 el e sa molhèr crompèron un tretzen de las parts d'un projècte de canal gigantesc organizat per Adam de Crapona per irrigar largament Selon de Provença e la Crau vesina amb l'aiga de Durença[6].
Endevinaire[modificar | modificar la font]
Après una autra visita en Itàlia, Nostredama comencèt de s'alunhar de la medecina cap a l'oculte. Seguissent la tendéncia populara, escriguèt un almanac en 1550, pel primièr còp latinizèt son nom de Nostredama a Nostradamus. Foguèt tant encoratjat pel succès de l'almanac, que decidiguèt de n'escriure un cada an.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Enciclopedia.cat
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Lemesurier, Peter, The Unknown Nostradamus, 2003
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Leroy, Dr Edgar, Nostradamus, ses origines, sa vie, son oeuvre, 1972, ISBN 2-86276-231-8
- ↑ Lemesurier, Peter, 'The Nostradamus Encyclopedia, 1997 ISBN 0-312-17093-9
- ↑ Chavigny, J.A. de: La première face du Janus françois... (Lyon, 1594)
- ↑ 6,0 6,1 Brind'Amour, Pierre, Nostradamus astrophile, 1993
- ↑ Benazra, R, Espace Nostradamus
- ↑ Nostradamus, Michel, Traite des fardemens et des confitures, 1555, 1556, 1557
- ↑ Maison de Nostradamus at Salon


text:
Papir
Lo papir es una planta aqüatica comuna dins certans luòcs dau Bacin Mediterranèu, especialament en Egipte. Es un jonc de palun de la categoria biologica de las ciperacèas (Cyperus papyrus) utilizat per la fabricacion d'objèctes utilitaris, en essent son usatge principau l'elaboracion dau supòrt daus ancians manuscrits, denominats maitot papir.
Lo papir coma supòrt d'escritura[modificar | modificar la font]
Las chambas se talhavan verticalament, en cenchas, empejadas puèi una sobre l'autra en crosar las fibras. La fuèlha obtenguda coma aquò èra escrachada e sechada per fornir un bon papèir (lo mot papèir proven dau tèrme grèc πάπupoς = papyros). Generalament, en jónher de fuèlhas divèrsas una a l'autra, fasián de rotlèus; aqueles podián compassar quauques mètres e se gardavan de costuma enroltats a l'entorn d'un supòrt cilindric de fusta.
Lo papir pus ancian conegut es en blanc e lo descobriguèron dins la tomba d'Hemaka, lo vizir dau faraon Den, de la I Dinastia, vèrs 3000 avC, dins la necropòli de Saqqara.
Gràcias aus manuscrits sobre papir coneissèm fòrça tèxts de l'Edat Antica, sobretot de l'Egipte antica, e tanben de tèxts biblics.
Dessobre utilizavan una tinta elaborada a partir de suèja, de peja, d'aiga e d'òli de cèdre.
Classificacion daus papirs[modificar | modificar la font]
En rason dau grand nombre de papirs trobats, an utilizat d'esquèmas divèrs de classificacion per los poder identificar, ansin:
- Per la persona que possedissía lo manuscrit: Papir de Westcar
- Per lo luòc d'origina: Oxyrhynchus Papyri
- Per lo sit ont se consèrva: Canon de Turin
Aus papirs lor assignan en mai d'aquò un numèro per facilitar lor identificacion dins las òbras de classificacion.
Ancianament se classificavan per lor qualidat, en uèit classas segon Plini lo Vièlh:
- Emporitics: los de qualitat inferiora, utilizats coma papèir per envolopar.
- Taeneotics: los de qualitat mauvasa.
- Saïtics: los de qualitat bassa, elaborats amb de materiaus de sòbra.
- Anfiteatrics: los de qualitat mejana.
- Fanians: los de qualitat bona.
- Livians: los de qualitat plan bona.
- Augustics: los de qualitat nauta.
- Ieratics o reiaus: los de qualitat mai nauta, utilizats sonque per de tèxts sagrats.


text:
Ramon VII de Tolosa
Ramon[1] VII (IX) de Sant Geli (julhet de 1197 a Bèucaire - 27 de setembre de 1249 a Milhau) foguèt lo darrièr comte occitan de Tolosa, a l'encòp duc de Narbona e marqués de Provença. Filh de Ramon VI de Tolosa e de Joana Plantagenèst.
Biografia[modificar | modificar la font]
En mai de 1216, desbarquèt a Marselha e faguèt lo sèti de Bèucaire que pren lo 24 d'agost. Perseguís la guèrra de reconquista contra los franceses menats per Simon IV de Montfòrt puèi per lo seu filh Amalric de Montfòrt.
Succediguèt al seu paire en 1222. En 1225 foguèt escomenjat en seguida del Concili de Borges e alavetz comencèt una crosada contra el. Un còp vençut, se resignèt a signar lo Tractat de París (1229) que li faguèt cedir los ancians vescomtats de Trencavèl al rei de França e permetèt que la sia unica filha e eiretièra Joana de Tolosa se maridèsse amb Anfós de Peitieus, fraire de Loís. A la sia mòrt, lo seu gendre venguèt comte de Tolosa e aprèp la mòrt d'aqueste, lo comtat de Tolosa foguèt annexat per la Corona de França.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Las formas Ramond e Raimon son tanben posssiblas en occitan
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Fòto del tractat de París sus Quercy.net
- (en) Raimon VII de Tolosa Raimon VII de Tolosa


text:
VilaWeb
VilaWeb es lo portanèl de nòvas mai aboriu dels Païses Catalans, capitanejat pel jornalista valencian Vicent Partal.
Comencèt de foncionar lo 14 de junh de 1995 d'un biais oficial "La Infopista". Vicent Partal entamenèt aqueste projècte amb Assumpció Maresma e Joan Subirats. Aqueste sit a capitat d'èsser un dels vectors informatius mai importants e legits dins lo mond internautic. Existisson d'edicions localas dins los Païses Catalans e en tèrras forastièras. Un temps existiguèt una edicion locala occitana.
VilaWeb vòl èsser un axe central de l'informacion per Internet dels Païses Catalans amb la tòca d'ajudar a tenir una societat mai plurala, dobèrta e liura.


text:
Lutècia
Lutècia (deu nom latin Lutetia o Lutecia parisiorum) qu'ei lo nom de la vila galloromana bastida suber l'isla de la Ciutat e qui vadore París.
Que ho en purmèr pas sonque un vilatge de pescadors deu pòble gallés aperat los parisii durant lo periòde protoistoric (pirògas que hon descobèrtas a l'escadença de cavas arqueologicas). En 52 av J.C., aqueth vilatge que ho conquestat per las legions romanas de Juli Cesar arron de la batalha de Lutècia.
Dab lo temps, la vila que pravè de cap a l'arribèra esquèrra de la Sena qui ei uei aperada lo quartièr latin de París.
Lo palais deu governador e lo purmèr temple que's trobavan sus l'isla de Ciutat (lo temple on uei e's quilha la catedrau de Nosta Dauna de París). D'aqueth temps be demòran, enter autes las tèrmas de Clunhic, las arenas de Lutècia (tornadas descobertas au sègle XIX e parciaument destrusidas abans qu'ua intervencion de l'escrivan Victor Hugo non las sauvèsse) e lo pialar deus Nautas (colomna en onor deu diu Jupiter descobèrta au sègle XVIII devath Nosta Dauna de París).
Segon la legenda, Sant Danís, purmèr bisbe de Lutècia, que seré estat decapitat peus pagans de cap a 250 a Montmartres abans d'arrecaptar lo son cap e de caminar dinca au lòc on lo deishè e on hore bastida ua basilica en aunor d'eth.
De cap a 300 lo nom de la vila que cambiè per París, abreviacion de Civitas Parisiorum o Urbs Parisiorum (ciutat deus Parisii)


text:
Piastra
La piastra èra la moneda d'usança de l'Empèri Otoman e de la Republica de Venècia au sègle XVI dins sei fondegues dau Levant. Era facha de bronze.
Popularament, en dialècte marselhés de l'occitan, la piastra designa tota mena de moneda. Aquest usatge s'es espandit au francitan parlat a Marselha.
De notar tanben que dins lo francés d'America dau Nòrd, en Quebèc coma Loïsiana, la piastra es lo nom donat au dollar locau, canadian ò deis Estats-Units.
Dau temps de l'Indochina francesa, la moneda locala se disia la Piastra indochinesa, que donèt son nom a n'un dei grands escàndous de la Quatrena Republica Francesa.
Encuei, lei sotas divisions de nombrosei monedas d'ancianei provincias otomanas s'anomenan piastras.


text:
Rimsdorf
Rimsdorf en alemannisch (Rimsdorf en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La superficie de Rimsdorf es de 607 ectaras (6.07 km2) amb una altitud minima de 225 mètres e un maximal de 352 mètres.
La superficie de Rimsdorf est de 607 hectares (6.07 km2) avec une altitude minimum de 225 mètres et un maximum de 352 mètres.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria del vilatge remonta a l'epòca romaine. Dels sépultures mérovingiennes an #èsser d'amassadas en lo bòsc del Bannholz.
- Rimsdorf Aperteniá als comtes de Sarrewerden, de contunh al Nassau-Weilburg (1745-1789).
- L’histoire du village remonte à l’époque romaine. Des sépultures mérovingiennes ont été trouvées dans la forêt du Bannholz.
- Rimsdorf appartenait aux comtes de Sarrewerden, puis au Nassau-Weilburg (1745-1789).


text:
So Barn
So Barn[1], e tanben Aubarn (Le Bar-sur-Loup en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat deu lo sieu nom al Lop, fluvi litoral que la travessa, e que se tira en la mar près de Vilanòva-Lobet.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dins un vilatge prèp de So Barn, se pòt admirar las celèbras roïnas del viaducte, destrusit pels ocupants alemands qu'ocupèron aquel vilatge durant la segonda guèrra mondiala. La bastison d'aquel viaducte durèt 2 ans, comencèt l'an 1940 e s'acabèt l'an 1942. A la fin de la guèrra, los alemands faguèron deslotjar lo vilatge e faguèron espetar lo viaducte. Mai tard, la Companhiá dels Grands Trabalhs de Marselha (societat de construccion a l'epòca) ordenèt la destruccion totala de las parcèlas del viaducte que menaçava de s'arroïnar. Per contra, los pilars considerats coma pas perilhoses, demorèron depès e daissèron un fòrt remembre pels abitants.


text:
Ceres (planeta nana)
Ceres, oficialament designada (1) Ceres, es la pus pichona planeta nana coneguda dau Sistèma Solar e lo pus gròs asteroïde de la cencha principala ; es la sola planeta nana situada dins la cencha d'asteroïdes. Foguèt descobèrta lo 1èr de genièr de 1801 per Giuseppe Piazzi e pòrta lo nom de la divessa romana Ceres.
Somari
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Cères es lo còrs pus gros de la centura d'asteroïdes situada entre Jupitèr e Mart. Sa massa representa lo tèrç deis asteroïdes de la centura e quasi 1,3% de la massa de la Luna[1]. Es donc sufisenta per que Cerès ague una forma quasi esferica amb un rai planetari eqüatorial de 487,3 km e un rai polar de 454,7[2]. Es donc la planeta nana pus pichona dau Sistèma Solar e unei satellits naturaus an una talha pus importanta.
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
L'estructura intèrna de Cères es desconeguda mai de modèls son estats prepausats. Cères es generalament considerat coma un còrs diferenciat amb un nuclèu rocassós enviroutat per un mantèu de glaç d'aiga d'una espessor de 100 quilomètres[2]. Puei, lo mantèu seriá recubèrt per una crosta fina de poussa. Aqueu resultat es en acòrd ambé de mesuras fachas dempuei lo Telescòpi Keck en 2002 e per lei modèls d'evolucion actuaus[1] [3].
Dins aquò, la forma e la talha de Cères se pòdon tanben explicar per una estructura ambé de pòres e una diferenciacion parciala. D'efèct, la preséncia de materiaus rocassós, suggerida per lo modèl precedent, au dessús dau mantèu d'aiga seriá pas establa. Ansin, de matèrias rocassosas sotant dins lo mantèu entraïnarián una produccion de saus. Òr, aquelei saus son pas detectadas a l'ora d'ara. Ansin, es possible que Cères sigue format d'asteroïdes de bassa densitat amb un compausat aigós. La calor producha per la desintegracion deis elements radioactius contenguts dins l'interior de la planeta podriá adonc sufire per causar una diferenciacion[4].
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
Cères tendriá una atmosfèra fòrça tèuna facha d'aiga venent de sa superficia[5]. D'efèct, lo glaç d'aiga es supausada èsser pas establa a una distància dau Soleu inferiora a 5 UA[6]. L'exposicion dirècta dei glaç ai rais solars podriá donc entraïnar la sublimacion d'una partida de la superficia. Puei, l'aiga seriá renovelada per migracion dempuei lei prefondors. Pasmens, la deteccion de la preséncia d'aiga vaporizada es malaisada a l'ora d'ara.
Camp magnetic[modificar | modificar la font]
Cères a pas de camp magnetic conegut.
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Satellits[modificar | modificar la font]
Observacion[modificar | modificar la font]
Descubèrta, recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Descubèrta e estatut[modificar | modificar la font]
Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Exploracion espaciala[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Carry, Benoit; et al. (November 2007). "Near-Infrared Mapping and Physical Properties of the Dwarf-Planet Ceres" (PDF). Astronomy & Astrophysics 478: 235–244.
- ↑ 2,0 2,1 Thomas, P. C.; Parker, J. Wm.; McFadden, L. A.; et al. (2005). "Differentiation of the asteroid Ceres as revealed by its shape". Nature 437 (7056): 224–226.
- ↑ McCord, Thomas B. (2005). "Ceres: Evolution and current state". Journal of Geophysical Research 110: E05009.
- ↑ Zolotov, M. Yu. (2009). "On the Composition and Differentiation of Ceres". Icarus 204, 183-193 204: 183.
- ↑ A'Hearn, Michael F.; Feldman, Paul D. (1992). "Water vaporization on Ceres". Icarus 98: 54–60. doi:10.1016/0019-1035(92)90206-M.
- ↑ "Hubble Directly Observes Planet Orbiting Fomalhaut", 13 de novembre de 2008, [1]


text:
Ennery (Mosèla)
Ennery es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat sul marge drech de la Moselle, a dotze quilomètres al nòrd de Mètz, uèch quilomètres al nòrd-oèst de Vigy e a quinze quilomètres al sud-sud-es de Diedenhofen.
A implantat entre la Moselle e una anciana via romaine e pas luènh d'una anciana via anciana establida sul marge esquèrre del riu. Aquela trauèssa lo ban communal del sud al nòrd, en inondant regularament los prés avoisinants e en podent quitament arribar a las immeditaeses del vilatge (cregudas de 1947, 1982 e 1983).
Lo pont entre Ennery e Hauconcourt i aviá #èsser dynamité pels Franceses en 1940. Lo pont suspenut, a l'ora d'ara en luòc, a #èsser creat en 1948 per l'enginhèr Rapilly. Amb lo sieu armature en acièr lorrain e los immenses câbles #que lo an suspenut, lo pont « Rapilly » a orgulhós aspècte. De mai, en rason de las siás dimensions, aquela labor d'art es lo solelh d'aquela talha en tot l'èst de la França[ref. necessària].
Ennery Es desservie pel autoroute A4 #que connècta de siás n'oèst Estrasburg a París e se situa a qualques quilomètres de la crotz de Hauconcourt #qu'es en connexion nòrd-sud amb lo autoroute A31 - A6 - A7. La desserte viària del pòble a assegurat pels RD 1 e 52.
La via ferrée industriala dessert la ZAC de las Jonquières, lo pol industrial de Ennery, banc de fòrça nombrosas entrepresas.
Le village est situé sur la rive droite de la Moselle, à douze kilomètres au nord de Metz, huit kilomètres au nord-ouest de Vigy et à quinze kilomètres au sud-sud-est de Thionville.
Il est implanté entre la Moselle et une ancienne voie romaine et non loin d’une ancienne voie antique établie sur la rive gauche de la rivière. Celle-ci traverse le ban communal du sud au nord, inondant régulièrement les prés avoisinants et pouvant même atteindre les abords du village (crues de 1947, 1982 et 1983).
Le pont entre Ennery et Hauconcourt avait été dynamité par les Français en 1940. Le pont suspendu, actuellement en place, a été créé en 1948 par l'ingénieur Rapilly. Avec son armature en acier lorrain et les immenses câbles qui le tiennent suspendu, le pont « Rapilly » a fière allure. De plus, en raison de ses dimensions, cet ouvrage d'art est le seul de cette taille dans tout l'est de la France[ref. necessària].
Ennery est desservie par l'autoroute A4 qui relie d'est en ouest Strasbourg à Paris et se situe à quelques kilomètres de la croix d' Hauconcourt qui est en liaison nord-sud avec l'autoroute A31 - A6 - A7. La desserte routière du village est assurée par les RD 1 et 52.
La voie ferrée industrielle dessert la ZAC des Jonquières, le pôle industriel d'Ennery, siège de très nombreuses entreprises.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ennery Es un endroit fòrça ancian, ja citat en 898 en los anals de Gorzco Hartulars.
En 881, Ennery li a calgut èsser destruit pels Normands. Ennery Aperteniá amb totas las tèrras de alentour a la glèisa de Mètz.
En 1065, Ennery a queigut al poder d'una familha seigneuriale del nom de Enntry.
En 1172, Frédéric de Pluvoise, avesque de Mètz, fa l'aquesiment de Ennery per la évêché (part Elevada Châtel e donjon).
De contunh, la possession de la glèisa de Mètz, i aguèt donat en fief a particulars. En 1236, Ennery ven la proprietat de Robert, comte de Fleuranges, #que pren lo títol de "Sires de Florehanges e de Annerey".
En la primièra mitat de la Sègle XIII, Ennery a #èsser partejat entre los senhors de Fenetrange, de Florchinger e de Rodemachern.
Al commencement de la Sègle XIV, Thiébault d'Aja, mèstre-échevin de la vila de Mètz, fa l'aquesiment del pòble.
En 1360Modèl:Ref nec, Thiébaut d'Aja aquerís la totalitat del domeni de Ennery. Lo castèl-elevat de Ennery que Wernzel de Luxemborg aviá destruit en 1380 es reconstruit per Nicolas d'Aja en 1390. Nicolle IV d'Aja #ofrir a Ennery lo luòc del pòble (met a l'ora d'ara Robert Schumann). Precintat En lo mur d'un ostal, en prolongement de la comuna, se pòt veire un cartouche discrèt, en podent passar inaperçu, perque mes a aperaquí 6 mètres del sòl. En lo en gardant, se pren pas prima abord de quoi es question, perque escrich en latin, e se poiriá passar lo sieu camin sens cercar comprene. Malgrat aiçò, aquel cartouche se revèla d'una granda importància pels abitants de Ennery tant sul plànol istoric que sus aquel de la vida actuala doncas qu'es question del grand luòc del pòble que Nicolle IV d'Aja a plan volgut metre a la disposicion de la populacion d'ièr e d'uèi.
La municipalitat aperten Colignon d'Aja en 1420. Apertendrà a aquela familha fins a lo sieu extinction, cap a la fin de la Sègle XVI.
Ennery Èra abans la Revolucion una parròquia catolica de la archiprêtre de Rombas. Apertenián a la parròquia fins en 1808, Chailly, e fins en 1828, Rugy.
Luòc de residéncia de nombroses josieus, Ennery dispausava d'una sinagoga. Bastida en 1819, i aviá situat 7, carrièra dels Jardins, al posterior d'un ostal d'abitacion. La galariá de las madamas, en bòsques amb de polits motius decòrs, es encara dins bon estat e representa un element important del patrimòni local. La bastissa del culte, venguda proprietat privada en 1963, servís a present de mesa. S'i accedís per un sojorn #que servissiá antany e al ministre oficiant e de centre communautaire a partir de 1823. thumb|upright 1|L'anciana sinagoga. En 1937, demorava pas mai que sèt familhas josievas a Ennery e lo darrièr mestièr a #èsser celebrat a Pâques 1940. La Mois invalide (de junh)M, lo consistoire #decidir de dissòlvre la comunitat de Ennery e de ligar las familhas restants (sustot las familhas Baron, Lévy e Moïse) a aquelas de Hagondange. La sinagoga a #èsser désaffectée en 1957 e classificada a l'inventari dels monuments istorics en 1984.
Lo cementèri, situat a la sortida del pòble en direccion de Flévy, protegís los còrsses dels membres de la comunitat aital coma aqueles de las localités vesinas. Aquel cementèri a #èsser dobèrt a Modèl:La s quand l'ancian cementèri, utilizat per la comunitat de Luttange, i aguèt abandonat.
Ennery est un endroit très ancien, déjà cité en 898 dans les annales de Gorzco Hartulars.
En 881, Ennery a dû être détruit par les Normands. Ennery appartenait avec toutes les terres d'alentour à l'église de Metz.
En 1065, Ennery est tombé au pouvoir d'une famille seigneuriale du nom de Enntry.
En 1172, Frédéric de Pluvoise, évêque de Metz, fait l'acquisition d'Ennery pour l'évêché (partie Haut Châtel et donjon).
Puis, la possession de l'église de Metz, fut donné en fief à des particuliers. En 1236, Ennery devient la propriété de Robert, comte de Fleuranges, qui prend le titre de "Sires de Florehanges et d'Annerey".
Dans la première moitié du Sègle XIII, Ennery a été partagé entre les seigneurs de Fenetrange, de Florchinger et de Rodemachern.
Au commencement du Sègle XIV, Thiébault de Heu, maître-échevin de la ville de Metz, fait l'acquisition du village.
En 1360Modèl:Ref nec, Thiébaut de Heu acquiert la totalité du domaine d'Ennery. Le château-haut d'Ennery que Wernzel de Luxembourg avait détruit en 1380 est reconstruit par Nicolas de Heu en 1390. Nicolle IV de Heu offrit à Ennery la place du village (actuellement place Robert Schumann). Scellé dans le mur d'une maison, en prolongement de la mairie, on peut voir un cartouche discret, pouvant passer inaperçu, car placé à environ 6 mètres du sol. En le regardant, on ne saisit pas de prime abord de quoi il est question, car écrit en latin, et l'on pourrait passer son chemin sans chercher à comprendre. Pourtant, ce cartouche se révèle d'une grande importance pour les habitants d'Ennery tant sur le plan historique que sur celui de la vie actuelle puisqu'il est question de la grande place du village que Nicolle IV de Heu a bien voulu mettre à la disposition de la population d'hier et d'aujourd'hui.
La commune appartient Colignon de Heu en 1420. Elle appartiendra à cette famille jusqu'à son extinction, vers la fin du Sègle XVI.
Ennery était avant la Révolution une paroisse catholique de l'archiprêtre de Rombas. Appartenaient à la paroisse jusqu'en 1808, Chailly, et jusqu'en 1828, Rugy.
Lieu de résidence de nombreux juifs, Ennery disposait d'une synagogue. Construite en 1819, elle était située 7, rue des Jardins, à l'arrière d'une maison d'habitation. La galerie des dames, en bois avec de beaux motifs décorés, est encore en bon état et représente un élément important du patrimoine local. Le bâtiment du culte, devenu propriété privée en 1963, sert à présent de remise. On y accède par une demeure qui servait autrefois et au ministre officiant et de centre communautaire à partir de 1823.
En 1937, il ne restait que sept familles juives à Ennery et le dernier office a été célébré à Pâques 1940. Le Mois invalide (juin)M, le consistoire décida de dissoudre la communauté d'Ennery et de rattacher les familles restantes (notamment les familles Baron, Lévy et Moïse) à celles d'Hagondange. La synagogue a été désaffectée en 1957 et classée à l'inventaire des monuments historiques en 1984.
Le cimetière, situé à la sortie du village en direction de Flévy, abrite les corps des membres de la communauté ainsi que ceux des localités voisines. Ce cimetière a été ouvert au Sègle XVIII lorsque l'ancien cimetière, utilisé par la communauté de Luttange, fut abandonné.