text:
1942
Aquesta pagina concernís l'an 1942 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Politicament, lo regime de Vichèi contunièt sei temptatives de legitimacion per combatre la Resisténcia qu'èra a se desvolopar dins lo país, especialament en Zòna Liura. Lo 19 de febrier, comencèt donc lo procès de Riam destinat a jutjar plusors òmes politics (Léon Blum, Édouard Daladier e Paul Reynaud) responsables de la desfacha de 1940 e lo generau Gamelin. Pasmens, foguèt suspendut tre lo 14 d'abriu car leis accusats aguèron gaire de dificultats per se defendre. De mai, lo govèrn èra subretot a privilegiar la chausida de la collaboracion ambé leis Alemands : premierei desportacions racialas lo 27 de març, installacion de la Gestapo en Zòna Ocupada (5 d'abriu), retorn de Pierre Laval coma cap dau govèrn (18 d'abriu), organizacion dau mandadís de trabalhaires francés en Alemanha (entrevista Laval-Sauckel dau 16 de junh) e rabalhada dau Vél' d'Hiv (16-17 de julhet), validacion dau principi de l'arrestacion dei judieus de la Zòna Liura (23 de julhet).
Pasmens, aquela lista d'accions vergonhosas empachèt pas leis Alemands d'ocupar la Zòna Liura lo 11 de novembre tres jorns après lei desbarcaments aliats en Africa dau Nòrd. L'armada francesa d'armistici resistiguèt pas e la flòta estacionada a Tolon se sabordèt per pas èsser capturada entraïnant la pèrda d'un cuirassat, de nòu crosaires e d'un centenau d'autrei naviris (27 de novembre). En represelhas, leis Alemands portèron lo tribut quotidian de pagar per lo govèrn de Vichèi a 500 milions de francs. Aqueu sabordatge privèt Vichèi de son darrier simbòl de poissança e marquèt clarament son refús de participar a la guèrra dins lo camp aliat.
Aquò favorizèt lo renfòrçament dei movements de resisténcia qu'èran a s'estructurar, principalament en Zòna Liura. En particular, lo 16 d'octòbre, foguèt creat un comitat de coordenacion per la Zòna Sud e lo generau Delestraint foguèt nomat lo 22 d'octòbre per lo generau de Gaulle per dirigir lei fòrças francesas de l'interior. Enfin, en novembre, ambé lo desbarcament aliat en Africa, la totalitat de l'Empèri – franc de Tunisia tenguda per leis Alemands e leis Italians – foguèt liberat. Après de negociacions fòrça malaisadas entre leis Estatsunidencs, lei Britanics, lei Francés èx-partisans de Vichèi de l'amirau Darlan e lei resistents fidèus a de Gaulle, un govèrn francés liure foguèt installat an Argier. Pasmens, tre lo 24 de decembre, Darlan foguèt assassinat. Foguèt remplaçat per Henri Giraud, çò que laissèt la direccion politica de la Liberacion a de Gaulle.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Albania[modificar | modificar la font]
Conferéncia de Peza e formacion dau Movement de Liberacion Nacionala Albanés que gropava lei comunistas e lei realistas per luchar còntra l'Axe.
Alemanha[modificar | modificar la font]
Sus lo frònt sovietic, lei tropas alemandas batuts a l'entorn de Moscòu (→ 1941) deguèron realizar una retirada malaisada còntra d'unitats sovieticas fòrça combativas. En despiech de l'avejaire de sei generaus, Hitler ordonèt ais unitats de la Wehrmacht de gardar sei posicions. Aquò entraïnèt de pèrdas importantas mai permetèt de rompre lei còntra-ofensivas tròp dispersadas de l'Armada Roja. En parallèl, leis Alemands e lei Finlandés capitèron de mantenir lo sètge de Leningrad onte la populacion èra a morir dau fam (→ 1941). Ansin, lo frònt s'estabilizèt fins a la prima.
En abriu, leis Alemands ataquèron sus la mitat sud dau frònt. L'objectiu èra de blocar lei linhas de comunicacion sovieticas lòng de Vòlga e de prendre lo contraròtle dei jaciments d'idrocarburs de Caucàs. Après aver arrestat una ofensiva sovietica dins la region de Karkòv (segonda batalha de Karkòv), leis Alemands rompèron lei defensas sovieticas sus 500 km. Rostov foguèt ocupada lo 23 d'aost. Pasmens, l'ataca se devesiguèt entre dos axes tròp alunchats dirigits vèrs Stalingrad e vèrs Caucàs. Òr, a partir de l'estiu, la VIa Armada Alemanda se turtèt a una resisténcia acarnada dei fòrças sovieticas cargadas de protegir Stalingrad. Rapidament, la Wehrmacht s'encalèt dins de combats urbans que causèron la mòrt de centenaus de miliers d'òmes dins una batalha d'una amplor sensa precedents. Lei 19 e 23 de novembre, lei Sovietics, comandats per Gueorgui Júkov, capitèron de menar una còntra-ofensiva que s'acabèt per l'enceuclament de la VIa Armada dins la mitat oèst de la vila. Un còp de mai, Hitler refusèt d'autorizar lei fòrças isoladas d'abandonar sei posicions. En plaça, preferiguèt organizar una còntra-ofensiva exteriora per desliurar la VIa Armada. Pasmens, aquò laissèt pron de temps a l'Armada Roja per preparar sei defensas. Leis atacas alemandas foguèron donc rebutadas e la situacion dei soudats enceuclats s'agravèt rapidament. A la fin de l'annada, après una tiera de victòrias defensivas, lei Sovietics èran ansin liures d'anientar la VIa Armada e d'infligir sa premiera desfacha majora a la Wehrmacht.
Sus leis autrei frònts, la situacion evolucionèt tanben pauc a pauc a l'avantatge deis enemics dau Reich :
- en Africa, l’Afrika Korps ataquèt en direccion d'Egipte e ganhèt la batalha de Gazala (26 de mai - 21 de junh). Leis Aliats i perdiguèron 50 000 òmes e aperaquí 1 200 carris còntra solament 5 000 òmes e 400 blindats per lei fòrças de l'Axe. Pasmens, lei fòrças de Rommel poguèron pas avançar en delà d'El Alamein onte foguèron batudas entre lo 23 d'octòbre e lo 11 de novembre. Après aquela desfacha, leis Alemands e leis Italians deguèron se retirar vèrs l'oèst (→ 1943).
- dins l'Ocean Atlantic, en despiech de resultats impressionants (800 000 tonas de naviris destruchs en març e en novembre), lei sosmarins alemands poguèron pas empachar lei convòis aliats de passar l'ocean. Au contrari, leis Aliats comencèron d'adoptar de sistèmas de deteccion qu'anavan permetre d'eliminar plusors sosmarins a partir de l'annada seguenta (→ 1943).
- en Euròpa Occidentala, la guèrra aeriana contunièt a l'avantatge deis Aliats que poguèron començar lo bombardament de vilas e d'installacions estrategicas sus lo continent coma lei rafinariás de Ploiesti lo 12 de junh.
Enfin, regardant la politica racista e antisemita dau regime nazi, la conferéncia de Wannsee (20 de genier) organizèt la generalizacion de l'exterminacion sistematica dei pòbles « inferiors » (Eslaus, presoniers sovietics, josieus, Gitans...). En particular, dins lo corrent de l'annada, lei presoniers de guèrra sovietics conoguèron de condicions de detencion fòrça duras e aperaquí 2,8 milions de presoniers de l'Armada Roja moriguèron entre 1941 e 1942.. De mai, d'arrestacions, de desportacions e d'execucions massivas se debanèron en Euròpa de l'Èst. Lei desportacions èran dirigidas vèrs lo sistèma de camps de concentracion e d'exterminacion alemand e leis execucions èran dirèctament organizadas per lei grops d'execucion de l'armada alemanda (Einsatzgruppen) que foncionavan dempuei 1939. D'autrei metòdes mens eficaças foguèron tanben assaiats. Pasmens, lo metòde dei camps, que permetiá d'exterminar rapidament de milièrs de personas (famina, trabalh fòrçat, chambras de gas), s'impausèt rapidament e foguèt generalizat en 1943-1944.
Boèmia-Moràvia[modificar | modificar la font]
Quatre ans après l'ocupacion dau país per leis Alemands (→ 1938), la resisténcia chèca contuniava de combatre activament lei fòrças dau Reich. En particular, lo 27 de mai, lei partisans organizèron una emboscada victoriosa còntra lo Reichsprotektor Reinhard Heydrich. Aquò privèt lo regime nazi, especialament Heinrich Himmler, d'un cap eficaç. En represalhas, plusors vilatges checoslovacs foguèron destruchs par leis Alemands e 5 000 abitants e partisans tuats. Ansin, nasquèt dins lo camp aliat l'idèa d'expulsar totei lei populacions germanofònas checoslovacas après la victòria (→ 1945).
Bulgaria[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de l'annada, lo país comencèt d'èsser la buta de campanhas de bombardaments aerians, especialament après sa declaracion de guèrra ais Estats Units d'America (5 de junh). Pasmens, lo problema pus important de Bulgaria èra la lucha còntra lei partisans. D'efèct, tre lo 15 de genier, l'armada bulgara deguèt estendre sa zòna d'ocupacion en Iogoslavia e lo 17 de julhet, lei comunistas comencèron de formar de movements de resisténcia dirèctament sus son territòri.
Finlàndia[modificar | modificar la font]
Après lei succès de l'annada precedenta, lo frònt finlandés en URSS demorèt estable maugrat una temptativa sovietica de reconquistar Medvezhyegorsk. Pasmens, la defensa finlandesa capitèt de resistir victoriosament. Durant lo rèsta de l'annada, lei dos camps menèron divèrseis incursions còntra lei linhas advèrsas mai aqueu secutament donèt ges de resultat important.
Iogoslavia[modificar | modificar la font]
De genier a julhet, leis Alemanhds e lei Croats organizèron plusors operacions còntra lei partisans iogoslaus en en Croàcia e en Bòsnia. Lei fòrças de Tito i subiguèron de pèrdas, especialament a la batalha de Kozara (5 de junh - 17 de julhet), e deguèron se retirar vèrs l'èst. Pasmens, poguèron se retirar dins la region de Bihać onte foguèron capablas de se reorganizar. En particular, i fondèron lo Conseu Antifaissista de Liberacion Nacionala (AVNOJ) qu'anava menar la guèrra còntra leis Alemands, lei Croats e seis aliats locaus (→ 1943). Pasmens, aquò empachèt pas l'arrestacion de desenaus de miliers de civius (68 000 unicament après lei combats de Kozara) que foguèron siá desportats vèrs lo Reich siá dirèctament executats.
Itàlia[modificar | modificar la font]
Annada malaisada per Itàlia qu'enregistrèt de desfachas sus totei lei frònts. En Africa, leis Italians, renfòrçats per l’Afrika Korps de Rommel, prenguèron inicialament l'avantatge a la batalha de Gazala (26 de mai - 21 de junh) onte leis Aliats perdiguèron 50 000 òmes e aperaquí 1 200 carris còntra solament 5 000 òmes e 400 blindats per lei fòrças de l'Axe. Pasmens, lei fòrças de Rommel poguèron pas avançar en delà d'El Alamein onte foguèron batudas lo 11 de novembre. Après aquela desfacha, leis Alemands e leis Italians deguèron se retirar vèrs l'oèst (→ 1943).
En URSS, lo còrs expedicionari italian participèt a l'ofensiva en direccion de Stalingrad onte foguèt cargat de protegir una partida de l'ala nòrd de l'ataca. Pasmens, se trobèt rapidament estirat lòng de 250 km. Durament atacat en novembre per de fòrças blindadas sovieticas, resistiguèt fins au 19 de decembre (a 1 còntra 9 dins certanei sectors) avans de s'afondrar. Sa retirada foguèt fòrça malaisada a travèrs l'infantariá e lei partisans sovietics (→ 1943).
Enfin, per agravar la situacion italiana, lo país comencèt d'èsser tocat per de dificultats economicas grèvas. Aquò aguèt per consequéncia de reduccions de la racion quotidiana deis abitants (→ 1943).
Norvègia[modificar | modificar la font]
Gràcias a son sostèn actiu a l'ocupant còntra la resisténcia norvegiana, lo Nasjonal Samling de Vidkun Quisling foguèt autorizat a formar un govèrn collaborator en febrier. Pasmens, lei militars alemands gardèron de poders importants car Hitler crenhava un desbarcament aliat dins lo país.
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats sus totei lei frònts de la Segonda Guèrra Mondiala ambé de situacions contrastadas :
- en Africa, après la desfacha catastrofica de Gazala (26 de mai - 21 de junh) onte leis Aliats, principalament lei Britanics, perdiguèron 50 000 còntra solament 5 000 per l'Axe, leis Italogermans foguèron arrestats an El Alamein. Una tiera de batalhas saunosas s'i debanèt. S'acabèron lo 11 de novembre amb una victòria aliada que permetèt ais Aliats d'avançar en direccion de Tunisia, ocupada per leis Alemands a la fin de l'annada. En parallèl, leis Aliats ocupèron Marròc e Argeria en novembre.
- en Euròpa, la guèrra aeriana evolucionèt a l'avantatge deis Aliats que comencèron d'organizar de bombardaments còntra de vilas e d'industrias dau continent.
- dins l'Ocean Atlantic, la guèrra sosmarina alemanda, maugrat de resultats impressionant (800 000 tonas aprefondadas en març e en novembre) mau capitèt d'arrestar lei liasons entre leis Estats Units d'America e leis Illas Britanicas.
- en Asia dau Sud-Èst, lei Britanics perdiguèron plusors possessions còntra lei Japonés qu'èran a atacar totei lei colonias de la region. Malàisia foguèt rapidament ocupada, çò que permetèt de contornejar lei defensas de la granda basa de Singapor que capitulèt lo 15 de febrier (85 000 òmes perduts). En mai d'aquò, la flòta perdiguèt plusors naviris importants a l'eissida d'una ataca aeriana còntra Ceilan (1 pòrta-avions, 3 crosaires e 3 destroièrs). Pasmens, lei Britanics capitèron de se restablir en Birmania (→ 1943).
Romania[modificar | modificar la font]
A la prima, l'armada romanesa participèt a l'ofensiva alemanda còntra la mitat sud dau frònt sovietic. En particular, lei Romanés i foguèron cargats de protegir leis alas de la VIa Armada Alemanda dau generau Paulus que deviá conquistar Stalingrad. Pasmens, leis Alemands s'encalèron dins de combats urbans e leis unitats romanesas, mau equipadas, foguèron destruchas per la còntra-ofensiva sovietica dau 19 au 23 de novembre. Aquò entraïnèt l'enceuclament de la VIa Armada dins Stalingrad e una reduccion fòrta dau còrs expedicionari romanés en URSS (→ 1943).
En parallèl, lo país deguèt faciar lei premierei campanhas de bombardaments aerians aliats. Lo complèx petrolier de Ploesti venguèt una buta recurrenta deis atacas e foguèt durament tocat dins lo corrent de junh.
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, l'armada sovietica menèt divèrsei còntra-ofensivas còntra lei fòrças alemandas que se retiravan de la region de Moscòu. Aquò causèt de pèrdas importantas dins lei rengs enemics mai l'armada alemanda s'afondrèt pas e aprofichèt la demenicion dei resèrvas sovieticas e lo desgèu per estabilizar lo front. En parallèl, lo sètge de Leningrad poguèt pas èsser romput e de milièrs d'abitants moriguèron en causa de la manca de viures. Après aquelei combats, la guèrra conoguèt una pausa relativa fins ai mes d'abriu-mai.
En abriu, la Wehrmacht acomencèt la preparacion d'una gròssa ofensiva còntra la mitat sud dei linhas sovieticas. L'objectiu èra de conquistar la region de Vòlga e lei jaciments de petròli de Caucàs. Leis Alemands deguèron premier arrestar una ofensiva sovietica dins la region de Karkòv. Capitèron tanben de redurre la resisténcia de Sebastopòl que capitulèt lo 4 de julhet après 250 jorns de sètge. Puei, lo 28 de junh, rompèron lo front dins la region de Voronej e 500 km de front sovietic s'afondrèron. Rostov foguèt perduda lo 23 de julhet e lo 21 d'aost, un grop d'alpinistas alemands agantèt la cima dau mont Elbroz.
En parallèl de l'avançada vèrs Caucàs, la VIa Armada Alemanda se dirigiguèt vèrs Vòlga que foguèt agantada lo 20 d'aost. Puei, entre lo 1èr e lo 15 de setembre, ataquèt e conquistèt una partida de la vila d'Estalingrad. Pasmens, aquela ofensiva èra estada devesida entre dos axes tròp isolats e lei Sovietics opausèron una resisténcia acarnada dins Estalingrad. En despiech de pèrdas colossalas, empachèron la Wehrmacht d'ocupar la totalitat de la ciutat. Au contrari, leis Alemands s'encalèron dins de combats urbans onte sa superioritat mecanica èra sensa efèct.
De son caire, l'armada sovietica e lo generau Gueorgui Júkov aprofichèron lo blocatge alemand per organizar una còntra-ofensiva generala còntra leis alas de l'armada alemanda qu'èra a atacar la vila. Realizada entre lo 19 e lo 23 de novembre, aquela operacion s'acabèt per l'enceuclament de la VIa Armada dins la mitat occidentala d'Estanligrad. Comencèt alora lo sètge deis Alemands enceuclats e una tiera de batalhas defensivas còntra lei temptativas destinadas a rompre l'enceuclament. Pasmens, après de combats fòrça durs, especialament entre lo 12 e lo 25 de decembre, lei Sovietics prenguèron definitivament l'avantatge e poguèron preparar la destruccion de la pòchi alemanda (→ 1943).
America[modificar | modificar la font]
Canadà[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de l'annada, lei fòrças de Canadà participèron principalament a d'operacions en Euròpa e dins l'Ocean Atlantic. En particular, una division canadenca foguèt cargada de menar una incursion còntra lei defensas alemandas de Dieppe. Pasmens, lo desbarcament se debanèt mau e leis Aliats perdiguèron aperaquí 3 300 òmes. Dins l'Atlantic, la lucha se concentrèt lòng dei costats canadencs onte lei naviris èran an assaiar d'eliminar lei sosmarins alemands. Pasmens, maugrat de pèrdas non negligibles, lei comunicacions aliadas foguèron en realitat gaire menaçadas.
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Après l'ataca còntra la basa estatsunidenca de Pearl Harbour (→ 1941), leis Estats Units d'America jonhèron la guèrra còntra Japon, Alemanha e Itàlia. Tres axes principaus foguèron mobilizats. Premier, sus son territòri, Washington organizèt son economia per produrre rapidament una gròssa quantitat d'armaments per provesir d'armas a tot lo camp aliat. Per empedir tota campanha de sabotatge, ordonèt tanben l'arrestacion de tota la populacion d'origina japonesa que foguèt estremat dins de camps de concentracion fins a la fin de la guèrra.
Puei, la guèrra còntra Japon foguèt la prioritat principala de l'annada. Assaiant de protegir lei Filipinas, leis Estatsunidencs i enregistrèron plusors desfachas e sei tropas deguèron capitular en abriu e en mai. Pasmens, entre lo 4 e lo 8 de mai, la flòta estatsunidenca capitèt d'arrestar la progression japonesa a la batalha de la Mar de Coralh. Aquò permetèt de desbarcar de tropas dins leis Illas Salomon onte comencèt una campanha saunosa per protegir lei linhas de comunicacion amb Austràlia (→ 1943). Puei, lo mes seguent, la descubèrta dau plan d'ataca japonés còntra l'illa de Midway permetèt d'infligir una gròssa desfacha a la marina de l'Empèri Nippon. Sus lei doas batalhas, lei Japonés perdiguèron cinc pòrta-avions, còntra dos ais Estatsunidencs, e foguèron obligats d'abandonar l'iniciativa estrategica.
En Euròpa, leis operacions foguèron mens importantas. Lo teatre principau foguèt aqueu de la lucha còntra lei sosmarins alemands. Dins aquò, maugrat de succès non negligibles, lei naviris alemands empachèron gaire lo passatge dei transpòrts aliats. Enfin, en novembre, leis Estatsunidencs participèron au desbarcament aliat en Africa dau Nòrd. Après una brèva resisténcia francesa, la region foguèt presa e leis Aliats comencèron d'atacar Tunisia qu'èra ben tenguda per leis Alemands e leis Italians (→ 1943).
Republica Dominicana[modificar | modificar la font]
Extension dau drech de vòte ai fremas.
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Après l'ataca còntra la basa estatsunidenca de Pearl Harbour (→ 1941), lei Japonés contunièron seis atacas començadas a la fin de l'an precedent còntra lei colonias europèas e estatsunidencas dau Sud-Èst Asiatic. En particular, ocupèron Manila (2 de genier) e Kuala Lumpur (11 de genier). Puei, a la suspresa generala deis Europèus, prenguèron la basa britanica de Singapor (15 de genier) qu'èra considerada coma la fortalesa pus poderosa de l'Empèri Britanic. Puei, l'armada japonesa capitèt d'ocupar lei Filipinas, Birmania e la màger part deis Índias Neerlandesas.
Lei temptativas deis Aliats per leis arrestar s'acabèron per de reviradas coma a la premiera batalha de la Mar de Java (27 de febrier) onte perdiguèron 4 naviris e 2 300 marins. En abriu, la marina japonesa capitèt tanben de menar una incursion suspresa còntra la basa britanica de Ceilan onte destruguèt 29 naviris (compres un pòrta-avions e tres crosaires).
Pasmens, aquelei succès durèron gaire car a partir de març-abriu, la progression japonesa foguèt arrestada dins leis illas situadas au nòrd d'Austràlia. De combats durs i comencèron (→ 1943) e la flòta poguèt gaire i sostenir lei fòrças terrèstras. D'efèct, entre lo 4 e lo 8 de mai, la flòta menèt un combat fòrça indecís còntra leis Estatsunidencs dins la Mar de Coralh. Japon i enregistrèt un succès tactic car leis Estatsunidencs i perdiguèron un pòrta-avions important. Pasmens, tota progression vèrs lo sud èra arrestada dins lo sector.
Lo mes seguent, lei Japonés assaièron donc d'aumentar la pression en direccion deis Estats Units per obtenir lo retirament dei naviris estatsunidencs dau sud de l'Ocean Pacific. Pasmens, lo plan japonés foguèt descubèrt e sa flòta foguèt suspresa a la batalha de Midway (6-9 de junh). Ambé quatre pòrta-avions e un crosaire aprefondats, l'Empèri Nippon i laissèt l'iniciativa estrategica a son adversari e deguèt començar de preparar la defensa de sei conquistas còntra leis ofensivas qu'anavan venir (→ 1943). En particular, deguèt sostenir una lucha saunosa dins leis Illas Salomon que son enjòc èra la securizacion dei linhas de comunicacion entre Austràlia e America.
En China, lo frònt demorèt suau après la fin de la tresena batalha de Changsha que durèt dau 24 de decembre de 1941 au 15 de genier de 1942. Lei Japonés mau capitèron tornarmai de prendre la vila. Puei, fins a l'annada seguenta, menèron gaire d'operacions sus aqueu teatre (→ 1943).
Mond[modificar | modificar la font]
- 2 de genièr - Tropas japonesas ocupan Manila.
- 11 de genièr - Japoneses ocupan Kuala Lumpur.
- 7 de genièr - Ruptura de las relacions diplomaticas entre Brasil e los païses de l'Ais.
- 15 de genièr - Rendicion de Singapor als japoneses.
- 19 de genièr - Tropas japonesas envasisson Birmania.
- 23 de genièr - Començament de la Batalha de Rabaul.
- 25 de genièr - Tailàndia declara la guèrra al Reialme Unit e als Estats Units.
- 19 de febrièr - Avions japoneses atacan la vila de Darwin.
- 18 d'abril - Bombardament de Tòquio per d'avions B-25 Mitchell americans, comandats per James Doolittle.
- 1 de junh - Mexic declara la guèrra a Japon, Alemanha e Itàlia.
- 4-7 de junh - Batalha de Midway.
- 1-27 de julhet - Primièra Batalha de El Alamein, entre tropas britanicas, sud-africanas, australianas, indianas e nouzelandesas contra los alemands e italians.
- 3 d'agost - Tropas de Japon ocupan Guadalcanal.
- 22 d'agost - Brasil declara la guèrra a Alemanha e Itàlia.
- 27 d'octobre-5 de novembre - Segonda Batalha de El-Alamein, amb derrota dels alemands e italians.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Construccion de la premiera pila atomica a l'iniciativa dau fisician Enrico Fermi (1901-1954). Èra compausat de 50 000 bricas de grafit (siá 400 tonas de carbòni), 6 tonas d'urani e de 36 tonas d'oxid d'urani. Venguèt critica lo 2 de decembre.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr - Alassane Ouattara, politician ivorian
- 3 de genièr - László Sólyom, president d'Ongria
- 8 de genièr - Stephen Hawking, fisician britanic
- 8 de genièr - Junichiro Koizumi, primièr ministre de Japon
- 8 de genièr - Yvette Mimieux, actritz americana
- 17 de genièr - Muhammad Ali, boxeador american
- 19 de genièr - Paul-Eerik Rummo, escrivan e politician estonian
- 25 de genièr - Eusébio, fotbolaire portugués (m. 2014)
- 1 de febrièr - Terry Jones, actor britanic
- 9 de febrièr - Carole King, cantaira e compositora americana
- 12 de febrièr - Ehud Barak, primièr ministre d'Israèl
- 16 de febrièr - Kim Jong-il, cap d'Estat de la Corèa del Nòrd (m. 2011)
- 27 de febrièr - Robert H. Grubbs, quimista american, Prèmi Nobel
- 28 de febrièr - Brian Jones, musician anglés (The Rolling Stones) (m. 1969)
- 2 de març - Lou Reed, musician, compositor e cantaire american (The Velvet Underground) (m. 2013)
- 5 de març - Felipe González, primièr ministre d'Espanha
- 9 de març - John Cale, musician e compositor galés (Velvet Underground)
- 21 de març - Fradique de Menezes, president de São Tomé e Príncipe
- 21 de març - Françoise Dorléac, actritz francesa, sòrre de Catherine Deneuve (m. 1967)
- 21 de març - Ali Abdullah Saleh, president d'Yemen
- 25 de març - Aretha Franklin, cantaira americana
- 25 de març - Richard O'Brien, actor britanic
- 27 de març - John E. Sulston, quimista britanic, Prèmi Nobel
- 27 de març - Michael York, actor anglés
- 28 de març - Neil Kinnock, politician britanic
- 29 de març - Ann Kiessling, biologista american
- 2 d'abril - Gabriela Adameșteanu, romancièra, ensagista, jornalista e traductritz romanesa
- 5 d'abril - Peter Greenaway, realizator de cinèma galés
- 12 d'abril - Jacob Zuma, president de Sudafrica
- 18 d'abril - Jochen Rindt, pilòt austriac de Formula 1 (m. 1970)
- 20 d'abril - Arto Paasilinna, escrivan e scenarista finlandés
- 24 d'abril - Barbra Streisand, actritz de cinèma e teatre, cantaira e compositora americana
- 26 d'abril - Bobby Rydell, cantaire american
- 3 de mai - Věra Čáslavská, gimnasta checoslovaca
- 13 de mai - Pál Schmitt, president d'Ongria
- 15 de mai - Barnabas Sibusiso Dlamini, primièr ministre de Swaziland
- 28 de mai - Stanley B. Prusiner, scientific american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 3 de junh - Curtis Mayfield, musician american (m. 1999)
- 12 de junh - Bert Sakmann, fisiologista american, Prèmi Nobel
- 13 de junh - Abdulsalami Abubakar, president de Nigeria
- 17 de junh - Mohamed ElBaradei, director de l'IAEA, Prèmi Nobel de la Patz
- 18 de junh - Paul McCartney, musician, cantaire e compositor britanic (The Beatles)
- 18 de junh - Thabo Mbeki, president de Sudafrica
- 20 de junh - Brian Wilson, cantaire american (The Beach Boys)
- 24 de junh - Eduardo Frei Ruiz-Tagle, president de Chile
- 24 de junh - Mick Fleetwood, compositor american (Fleetwood Mac)
- 24 de junh - Gilberto Gil, cantaire, musician e òme politic brasilièr
- 27 de junh - Bruce Johnston, musician american (The Beach Boys)
- 1 de julhet - William Carney, politician american
- 2 de julhet - Vicente Fox Quesada, president de Mexic
- 10 de julhet - Ronnie James Dio, musician, cantaire e compositor american (Black Sabbath) (m. 2010)
- 13 de julhet - Harrison Ford, actor american
- 1 d'agost - Jerry Garcia, musician american (Grateful Dead) (m. 1995)
- 2 d'agost - Isabel Allende, escrivana chilena
- 4 d'agost - David Lange, primièr ministre de Nòva Zelanda (m. 2005)
- 7 d'agost - Caetano Veloso, cantaire brasilièr
- 12 d'agost - Martin Seligman, psicològ american
- 20 d'agost - Isaac Hayes, cantaire american (m. 2008)
- 28 d'agost - José Eduardo dos Santos, president d'Angòla
- 29 d'agost - Sterling Morrison, musician e compositor american (Velvet Underground) (m. 1995)
- 5 de setembre - Werner Herzog, actor e realizator alemand
- 19 de setembre - Freda Payne, actritz e cantaira americana
- 29 de setembre - Jean-Luc Ponty, musician francés
- 29 de setembre - Ian McShane, actor britanic
- 4 d'octobre - Jóhanna Sigurðardóttir, primièra ministra d'Islàndia
- 8 d'octobre - Nguyễn Minh Triết, president de Vietnam
- 11 d'octobre - Amitabh Bachchan, actor indian
- 19 d'octobre - Péter Medgyessy, primièr ministre d'Ongria
- 20 d'octobre - Christiane Nüsslein-Volhard, biologista alemanda, Prèmi Nobel
- 21 d'octobre - Elvin Bishop, musician american
- 21 d'octobre - Christopher Albert Sims, economista american, Prèmi Nobel
- 23 d'octobre - Michael Crichton, escrivan american (m. 2008)
- 26 d'octobre - Bob Hoskins, actor britanic (m. 2014)
- 1 de novembre - Marcia Wallace, actritz americana de television (m. 2013)
- 2 de novembre - Stefanie Powers, actritz americana
- 10 de novembre - Robert F. Engle, economista american, Prèmi Nobel
- 11 de novembre - Charles Konan Banny, primièr ministre de la Còsta d'Evòri
- 17 de novembre - Martin Scorsese, director american de cinèma
- 20 de novembre - Joe Biden, politician american
- 27 de novembre - Jimi Hendrix, musician e cantaire american (m. 1970)
- 30 de novembre - Reinhard Kurth, mètge e virologista alemand (m. 2014)
- 3 de decembre - Peter Mafany Musonge, primièr ministre de Cameron
- 30 de decembre - Michael Nesmith, Musician american (The Monkees)
- 31 de decembre - Andy Summers, musician britanic (The Police)
- Muammar al-Gaddafi, líder de Libia (m. 2011)
- Iolu Abil, president de Vanuatu
- Walter Lini, primièr ministre de Vanuatu (m. 1999)
- Maxime Carlot Korman, primièr ministre e president de Vanuatu
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 27 o 28 de genièr - Kaarel Eenpalu, primièr ministre d'Estònia (n. 1888)
- 9 de febrièr - Lauri Kristian Relander, president de Finlàndia (n. 1883)
- 13 de febrièr - Epitácio Pessoa, president de Brasil (n. 1865)
- 22 de febrièr - Stefan Zweig, escrivan austriac (n. 1881)
- 8 de març - José Raúl Capablanca, jogaire d'escacs cuban (n. 1888)
- 10 de març - William Henry Bragg, fisician anglés, Prèmi Nobel (n. 1862)
- 23 de març - Marcelo Torcuato de Alvear, president d'Argentina (n. 1868)
- 28 de març - Miguel Hernández Gilabert, poèta espanhòl (n. 1910)
- 17 d'abril - Jean Baptiste Perrin, fisician francés, Prèmi Nobel (n. 1870)
- 3 de mai - Thorvald Stauning, primièr ministre de Danemarc (n. 1873)
- 4 de junh - Reinhard Heydrich, politician nazi (n. 1904)
- 8 de julhet - Refik Saydam, primièr ministre de Turquia (n. 1881)
- 28 de julhet - William Matthew Flinders Petrie, egiptològ anglés (n. 1853)
- 3 d'agost - Richard Willstätter, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1872)
- 15 de setembre - Gabriel Terra, president d'Uruguai (n. 1873)
- 4 de decembre - Juhan Kukk, primièr ministre d'Estònia (n. 1885)
- 21 de decembre - Franz Boas, antropològ american (n. 1858)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : non atribuit
- Prèmi Nobel de Quimia : non atribuit
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : non atribuit
- Prèmi Nobel de Literatura : non atribuit
- Prèmi Nobel de la Patz : non atribuit


c: text/html

text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dimecres, 13 d’abril de 2011
Vergonha gascona
Los qui saben exprimi's en gascon que son de dus tipes: los qui'n son contents e fièrs e qui hèn víver lo gascon en tot hè'u servir e los gascons vergonhós qui s'estimen mei s'exprimir en francés o en ongués. Qu'ac volhan arreconéisher o non, lo monde d'aquesta darrèra categoria que son actors de l'assassinat programat deu gascon, enqüèra que's disen Jacme Taupiac o Jòrdi Passerat. Qu'ei pecat n'an pas seguit las recomandacions antigas de Joan Giraud d'Astròs, lomanhòu com eths, totun, gascon fièr, eth.
La vergonha gascona que'ns pega a la pèth. Gascon, aquò non hè pas seriós, que sufeish de liéger las definicions deu mot qui'n balhan los diccionaris francés tà convéncer-se'n. E aquò que marcha plan! N'avem pas oblidat ni digerit las reaccions a la proposicion deu regretat Robèrt Escarpit, alavetz president de l'Universitat de Bordèu III, quan e s'agí de balhar un nom a la soa universitat. Robèrt Escarpit, gascon fièr, qu'avè prepausat : Université de Gascogne. Los membres deu conselh que votèn en majoritat en contra dab l'argument que gascon, aquò non hasèva pas seriós. Escarpit qu'arreportè l'anecdòta en son assai : Gascogne, pays, nation, region? pareishut en la colleccion "minorités" de las edicions Harmattan.
Los gascons que son ua minoritat en França e ua minoritat en Occitània. Enter francés e ongués, lo gascon qu'ei miaçat. Lo caperan Jòrdi Passerat qu'anè tà Lorda tà i hèr messa en occitan, totun, non digó pas la missa en gascon, non cau pas exagerar, e! Gascon, aquò non hè pas seriós. La prauba Bernadeta que's devó enganar. La mair de Diu non devó pas parlar gascon a Lorda. Lo gascon, aquò ei un dialècte, un patués, pas ua lengua com la deus trobadors. Vau mes díser la missa en la lengua deus trobadors que non pas en patués gascon. Vergonha!
7 comentaris:
- Digó János ha dit...
-
De çò que comprenguèri, en Jòrdi Passerat organiza un romavatge "pan-occitan" a Lorda. Es belèu amor d'aquò que va díser una messa.
- 13 d’abril de 2011 a les 9:52
- Maime ha dit...
-
Qu'as oblidat ua categoria : la deus gasconistas que ne volen pas s'exprimir en gascon pr'amor qu'es acabat, qu'ac hasen los occitanistas... Tan colhon coma los occitanistas gascons qu'utilizan un aute dialècte !
- 13 d’abril de 2011 a les 10:34
- Digó János ha dit...
-
@Maime: Ha ha... plan verai. Fin finala i a la meteisha causa en Provença :)
- 13 d’abril de 2011 a les 14:48
- Cercaval ha dit...
-
Coma dison los catalans : "Pòc e mal avinguts !"
- 13 d’abril de 2011 a les 19:00
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Digó János: A ? E perqué ua missa de peregrinatge pan-occitan a Lorda non poiré pas èster dita en gascon se lo caperan qui ditz la missa ei precisament gascon e qu’afirma que popè lo gascon en mitan familiau ? I auré ua contra-indicacion ? Quina?
? Patuesus inferior indignusque? Vasconium linguae extraniae delictum? Pruritum rei vasconis?
Totun, la lengua causida per la Senta Verja de Lorda tà s’adreçar au mond mondiau e pan-universau qu’èra precisament gascona. Aquò n’empacha pas romius deu mond sancèr de viéner tà Lorda, que jo sàpii. Alavetz, la missa pan-occitana deu caperan gascon en país gascon a de’s díser en gascon, aquò non harà pas nat mau a degun e sustot pas aus occitans.
Maime: Qu’as completament arrason. Los gasconistas an de parlar en gascon, com los catalanistas ac hèn en catalan, òc, segur! Nota qu’un gasconista qui parla en gascon, que parla en occitan, doncas los occitanistas que’n pòden èster contents, mentre un occitanista –gascon o pas- qui parla en ongués que parla en occitan mès non parla pas en gascon. Doncas, vau mes que los gascons e parlen en gascon, que non en ongués. Atau, tot lo monde que son contents. M'as seguit?
Cercaval: èi pas tròp comprés de qui vòs parlar, los gasconistas qui critican los occitanistas en francés o los gascons qui pensan que hè mes "chic" s'exprimir en lengadocian? Los dus, dilhèu.
- 13 d’abril de 2011 a les 19:33
- Jordi Riera ha dit...
-
Ops!!! Ieu ai un problèma en la compreneson de l'escrit. Qué es l'ongués?
Atau se pòt escotar missa eth gascon? Açò ei geniau! Totun, era generacion dera vergonha ja quasi non existís, vertat?
Salut e jòia!
- 13 d’abril de 2011 a les 19:57
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Jordi Riera:er ongués= er Occitan Non Gascon (ONGués). Neologisme peirotonenc tà designar eth sos-ensemble non gascon der occitan. De non pas emplegar ena lengua oficiau, e! Totun, aqueth mot qu'ei util. Era pròva: quan Pèire Bèc escriguec eth sòn obratge dedicat as lengües romaniques (Picard editors), que dediquèc un capítol ath catalan, un aute ath gascon (titolat gascon) e un tresau ar occitan titolat simplament occitan. Açò que semble en contradiccion damb era classificacion deth gascon laguens er occitan, vertat? S'aguesse coneishut eth mot ongués, Pèire Bèc qu'aurie pogut cambiar occitan per ongués, qu'ei a díder occitan non gascon. Totun, jo non l'avia cap encara inventat, aqueth mot. :)
La vergonha? Si, exisitís encara, e bèri viatges qu'a prengut formes naues que non esperàuem : gascons que s'estimen mes emplegar eth lengadocian que non eth gascon. Totun, que son fòrça minoritaris.
- 13 d’abril de 2011 a les 20:55

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vivien Leigh (nascuda Vivian Mary Hartley en 1913, mòrta en 1967) foguèt una actritz britanica de cinèma e teatre, famosa coma Scarlet O'Hara en lo filme Gone With the Wind (1939), e coma Blanche DuBois en lo filme A Streetcar named desire (1951).
Malgrat aiçò, las siás accions pas se limitavan solament al cinèma, mas que freqüentment, participava tanben a divèrsas òbras de teatre a Londres. Lo sieu principal collaborador, per supausat, foguèt lo sieu marit, lo tanben dramaturg Laurence Olivier, qual la dirigiguèt en fòrça de las siás representacions. D'aquela manièra, amb una carrièra professionala de pus de 30 ans, Vivián a acabat en essent una de las actrises de teatre e cinèma mai prolíficas de l'istòria, amb unas interpretacions que son anats dempuèi las eroïnas de las comèdias de Noël Coward e George Bernard Shaw a las protagonistas dels classics de shakesperians cossí Ofelia, Julieta o Lady MacBeth.
Malastrosament, la siá vida professionala se vegèt afectada per dos grands obstacles. Per un costat, Vivián èra conscient de la siá pròpria beutat e aiçò la portèt a pensar que los autres la prenián pas seriosament coma actritz. D'autra banda, la siá delicada salut se convertiguèt en lo sieu principal rèpte: afeblida la màger part de lo sieu temps per un transtorn bipolar e per recurrentes brots de tuberculòsi, Vivián acabèt en avent la reputacion d'èsser una persona malaisida amb quala trabalhar. Aiçò faguèt que la siá carrièra aguès pas una projeccion ascendent mas, al contrari, que se caracterizèsse puslèu per puntuales periòdes de succès e una majoritat de declivi.


text:
Perpinhan
Perpinhan (Perpinyà en catalan, Perpignan en francés) es la prefectura del departament dels Pirenèus Orientals, dins la region d'Occitània que se situa dins l'estat francés. Es tanben una vila dels Païses Catalans, capitala de la Catalonha del Nòrd e de la comarca de Rosselhon. . A 120 959 abitants.
Lo gentilici es perpinhanenc -a.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perpinhan, prefectura dels Pirenèus Orientals, es una vila de 6 807 ectaras[1] situada al centre de la plana de Rossilhon. La vila es encadrada al sud per la cadena dels Pirenèus, a l’oèst per la region de las Corbièras, a l’èst per la Mar Mediterranèa (a 13km), al nòrd per lo rèc de la Llabanèra, mentre que Reart li servís de limit meridional.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina de la vila es pas gaire clara: semblariá que foguèsse estada fondada a l'entorn d'un domeni agricòla roman sonat villa perpiniani. Foguèt a partir de l'Edat Mejana, mai que mai durant lo sègle X, que la vila comencèt a se desvolopar a debon. Essent la capitala del comtat de Rosselhon dempuèi aquela epòca, anèt en créisser e créisser mai en importància. Aquela expansion capitèt d'atirar l'avesque, qu'a temps passat demorava a Elna.
En 1172, Perpinhan s'integrèt a la Corona d'Aragon. En 1197, Perpinhan dispausava d'una carta municipala qu'establissiá son organizacion. Sos abitants tenon de privilègis importants, coma lo fach de poder elegir los cònsols, un per cada classa sociala. Entre 1276 e 1344, Perpinhan atenguèt son edat d'aur; la vila venguèt capitala de la Corona de Malhòrca, sa populacion e sa superfícia se quadruplèron en mens d'un sègle. Èra l'epòca dels grands talhièrs, de la catedrala e del Castèl Reial Palais dels Reis de Malhòrca.
En 1344 perdèt son estatut de capitala per encausa de la reintegracion del Reialme de Malhòrca a la Corona d'Aragon. Dempuèi 1346 foguèt afectada fòrtament per la pèsta negra e la vila se ne recuperèt pas. Tre 1479, dintrèt Perpinhan dins una logica militara, tancada dins de muralhas poderosas reforçadas pendent totas las epòcas. Presa per las armadas de Loís XIII en 1642, foguèt annexada amb la rèsta de la Catalonha Nòrd al Reialme de França pel Tractat dels Pirenèus de 1659. Las muralhas foguèron destruidas a la debuta del sègle XX, e la vila s'es espandida subre la plana de Rosselhon.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
- Lo Castellet, anciana preson, uèi Musèu Catalan de las Arts e Tradicions Popularas (La Casa Pairal).
- Lo Palais dels Reis de Malhòrca.
- La Llotja de Mar (istoricament lo primièr tribunal maritim del mond).
- L'ostal de la vila.
- Lo Palau de la Diputació (delegacion de la Generalitat de Catalunya).
- La Catedrala de Sant Joan Baptista.
- Lo claustre cementèri, tradicionalament sonat cementiri de Sant Joan que los franceses an sonat Campo Santo.
- La glèisa de Sant Joan lo Vièlh.
- La glèisa de Sant Jacme.
- La glèisa de Nòstra Dama de la Real.
- La glèisa de Sant Matieu.
- Lo convent dels Dominicans.
- Lo convent de las Carmelitas.
- Lo convent dels Minims.
- Lo convent de las Clarissas.
- Las rèstas del convent dels Franciscans.
.
Universitat de Perpinhan[modificar | modificar la font]
L'Universitat de Perpinhan (sonada Via Domitia actualament), es l'institucion educativa màger de la vila, creada en 1349 pel rei Pere IV d'Aragon. L'universitat actuala foguèt creada en 1971 coma centre universitari e venguèt universitat completament en 1979.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ciutats sòcias:
- Girona (Catalonha), 1988
- Barcelona (Catalonha), 1994
- Figueres (Catalonha), 1996
- Ma'alot-Tarshiha (Israèl), 1998
- Tavira (Portugal), 2001
Regions sòcias:


text:
Guèrra Civila de Nepal
La Guèrra Civila de Nepal se debanèt de 1996 a 2006 au Nepal entre una guerilha maoïsta formada per lo Partit Comunista de Nepal (Maoïsta) e lei fòrças de la monarquiá nepalesa (polícia puei armada a partir de 2002). Entraïnèt de transformacions prefondas de la societat nepalesa e, finalament, l'afondrament de sa monarquiá e la proclamacion d'una republica en 2006. Après aqueu procès, de negociacions entre lo govèrn provisòri e la guerilha permetèron d'organizar un govèrn d'union nacionala dirigit per lei maoïstas e l'eleccion d'una assemblada en carga de la redaccion d'una constitucion novèla. D'autreis acòrds foguèron concluts regardant lo desarmament de la guerilha e l'integracion d'una partida de sei combatents au sen dei fòrças armadas de Nepal.


text:
Vocala mejana posteriora arredondida
La Vocala mejana posteriora arredondida es una vocala que se tròba dins qualques lengas parladas. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ⟨o̞⟩ o ⟨ɔ̝⟩ (pasmens, s'emplega mai o̞). Lo simbòu ⱺ pòt representar aqueste sòn, mas a pas cap d'estatut oficiau dins l'AFI. Las màger parts das lengas que coneisson aqueste sòn considera qu'es pas qu'un alofòn de la [ɔ] o de la [o].
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Son degràs d'apertura es mejan, valent a dire que la lenga es a miègcamin entre una vocala barrada e una vocala dobèrta.
- Son ponch d'articulacion es posterior, çò que significa que la lenga es tan luònh en darrièr de la boca coma possible.
- Son caractèr de redondetat es arredondit, valent a dire que las labras son arredondidas.
En Occitan[modificar | modificar la font]
En occitan, la [o̞] existís en cò de qualques locutors que lor dialècte pronóncian la a finala /ɔ/. Adonc, quant un dialècte considera que la a finala se pronóncia [ɔ], se pòt de fach prononciar [ɔ] o [o̞].
Dins las autras lengas[modificar | modificar la font]
exemple:


text:
Jacques Derrida
Jacques Derrida (El-Bihar, Argeria, 15 de julhet de 1930 — París, 8 d'octobre de 2004), francés nascut en Argeria, considerat un dels pensaires e filosòfs contemporanèus mai influents . Foguèt lo primièr a desvolopar lo mètodi de pensada de la desconstruccion, pausat per l'òbra de Martin Heidegger.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nascut en Argeria d’una familha josièva de classa mejana passèt dins la seuna vila natala tota la seuna enfància.
Pendent la prima adolescéncia, alara en França, comencèt a s'interessar a la filosofia legissent Rousseau, Nietzsche, André Gide e Albert Camus. En 1952 dintrèt a l’Ecole Normale Supérieure, onte legissiá Kierkegaard, Martin Heidegger e Louis Althusser.
En junh de 1957 se marridèt amb la psicoanalista Marguerite Aucouturier (amb que aguèt dos filhs, Pierre nascut en 1963 e Jean en 1967). Qualques meses aprèp deguèt tornar en Argeria per far lo servici militar. Demandèt a èsser afectat coma mèstre dins una escòla per filhs de soldats a Kolea, prèp d’Argièr. Pendent mai de dos ans foguèt soldat e ensenhèt lo francés e l'anglés a de joves argerians.
En 1959 contunhèt a èsser professor dins un licèu de Le Mans. Al 1964 ganhèt lo prèmi Jean Cavaillès de epistemologia per la seuna traduccion de L’origina de la geometria de Edmund Husserl. De 1960 a 1964 foguèt professor de filosofia a La Sorbona.
En 1965 venguèt de director d’estudis de l’École Normale Supérieure, pel departament de filosofia. La seuna participacion dins un grop d'intellectuals energissent franceses a la Johns Hopkins University començant atal los seus frequents viatges als Estats Units d'America onte la seu pensadat influiguèt fòrça. En 1967 publiquèt los seus primièrs tres libres e pendent totes los ans 1970 participèt amb d'autres autors coma Jean-Luc Nancy, Philippe Lacoue-Labarthe e Sarah Kofmaen, dins divèrses projèctes, coma la creacion de l’Editorial Galilée.
En 1967 publiquèt tres de las seuna òbras mai importantas e que fabreguèron la seuna celebritat dins los mediás filosofic e academic: De la gramatologia, L'escritura e la diferéncia e La vòtz e lo fenomèn. Participèt tanben a l'importanta revista de critica francesa Tel Quel.
En 1983 foguèt cofundador del Collège international de philosophie (CIPH), que ne foguèt lo primièr president. Dins los ans seguents foguèt professor a l'University of California, Irvine. Tanben contunhèt amb la tasca agonidoira de conferencièr per divèrsas universitats nordamericanas, de las mai importantas.
Derrida èra membre de l'American Academy of Arts and Sciences e recebèt en 2001 l’ Adorno-Preis de l'Universitat de Frankfort. Tanben foguèt nomenat doctor Honoris causa per la Cambridge University, la Columbia University, The New School for Social Research, l'University of Essex, l'University of Leuven, lo Williams College e l'University of Silesia.
En 2003 se diagnostiquèt un càncer de pancreas, e per aquò mermèt fòrça las seunas activitas de conferencièr e professor. Moriguèt a París lo 8 d’octobre de 2004.
Cal destacar lo seu engatjament dins lo seu trabalh, la seuna participacion als movements estudiants de maig de 68, o las seunas accions contra la guèrra del Vietnam. En 1981 fondèt l’associacion Jean-Huss per ajudar los intellectuals chècs disidents. En 1983 tanben participèt a las activitats culturalas en favor de Nelson Mandela e contra lo govèrn de Apartheid de Sud-Africa. Cal destacar la collaboracion dins la campanha per liberar lo jornalista negre Mumia Abu-Jamal e l'oposicion a l’ocupacion de l’Iraq en 2003.
Filosofia[modificar | modificar la font]
Derrida aperten al moviment filosofic nomenat del 68. L'apòrt mai important de la seuna pensada es la desconstruccion. Lo discors desconstructuvista identifica l'incapacitat de la filosofia d'establir una demorança establa.
La desconstruccion es un tipe de pensada que critica, analiza, e examina fòrça los mots e los seus concèptes. La majoritat dels estudis de Derrida mòstran una granda dòsi de revòlta e de critica del sistèma, es per aquò que foguèt qualificat un temps coma un pensaire d'extrèma esquèrra.
La pensada de Derrida dins son temps[modificar | modificar la font]
Derrida tenguèt un impacte significatiu dins la filosofia continentala europèa e dins la teoria literària, subretot mejans la seuna associacion amb lo critica literari Paul de Man. Pasmens, i a controvèrsia sus fins a quin punch existís un resson entre la teoria de Derrida e la desconstruccion que se desvolopèt dins la critica literària. Derrida tanben fa referéncia a la filosofia analitica dins la seuna òbra, subretot a J.L. Austin.
Lo seu trabalh es sovent associat al postestructuralisme e al postmodernisme, mas l'associacion amb lo segon es pas abotida. Jean-François Lyotard es un pont mai segur entre la desconstruccion e lo posmodernisme, desenvolupant la dralhas filosoficas del posmodernisme, que Derrida utilitzèt dins de longs dialògs admeten pas relacion clara entre las òbras d'ambedos. Figuras consideradas dins lo meteis domèni de la desconstruccion definiguèron de tendéncias modernistas mai que postmodèrnas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (ca) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en catalan intitolat « Jacques Derrida ».


text:
Lionel Richie
Lionel Richie (n. 20 de junh de 1949 a Tuskegee, Alabama) es un cantaire american de R&B, soul e pop, autor de nombrosas pèças durant lo decènni de 1980. A vendut a l'entorn de 100 milions de còpias de los sieus albums dins tot lo mond[1].
Biografia[modificar | modificar la font]
Lo debut musical de Richie foguèt amb The Commodores grop format de los sieus companhs d'universitat (Milan Williams, Ronald LaPread, William King Jr, Thomas McClary e Walter «Clyde» Orange). Lo nom del grop se fixèt per edart, en cercant una paraula qui que siá al diccionari. Lo grop se faguèt conéisser lo 1971 e aguèt l'astre d'èsser un dels teloners dels Jackson 5. Richie Signèt la majoritat de succèsses dels The Commodores amb títols coma Three Times a Lady e Still.
Los mejans se comencèron a interessar mai per Richie e lo 1980 comencèt una carrièra en solitari. Escriguèt e produsir per Kenny Rogers lo títol Lady. Ongan lo sieu duo amb Diana Ross Endless love que fasiá partida de la banda sonòra de la pellicula del meteis nom, foguèt al capdamunt de las ventas durant nòu setmanas seguidas, un recòrd a l'epòca.
L'album Lionel Richie (1982) foguèt un succès de ventas e obtenguèt un disc de diamant amb mai de 10 milions de còpias vendudas. Can't Slow Down situèt Richie en lo nivèl d'una granda estela.
durant los Jòcs Olimpics d'estiu de 1984 a Los Angeles, los organizadors anoncièron un convidat estonament per la ceremònia de clausura. Fòrça gents pensava a Michael Jackson. Mas foguèt Lionel Richie que faguèt l'espectacle All Night Long davant de 2 mil milions d'espectadors dins tot lo mond.
Lo 1985 va coescriure amb Michael Jackson We Are the World, quatre còps disc de platí que donèt fòrça beneficis a la lucha contra la fam a l'Africa. Aquel meteis an compausèt la musica Say You Say Me, banda sonòra originala del film White Nights. Lo 1986, apareguèt Dancing ont the Ceiling
Lo sieu palmarés en aquel temps foguèt impressionant: dètz American Music Awards, sièis People's Choice Awards e un Golden Globe.
Après tres albums, Lionel Richie decidiguèt daissar la siá carrièra durant gaireben dètz ans.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Lionel Richie|Biography www.lyricsfreak.com


text:
Ville-sur-Ancre
Ville-sur-Ancre es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat pel Àncora riu afluente de la Soma.
La commune est traversée par l'Ancre rivière affluente de la Somme.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Vilatge destruit pendent los combats de la Primièra Guèrra mondiala
Village détruit pendant les combats de la Première Guerre mondiale


text:
Goiás
Goiás es un estat de la Region Central-Oèst de Brasil, qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta l'estat de Tocantins al nòrd, Bahia a l'èst, Minas Gerais a l'èst e al sud, Mato Grosso do Sul al sud-oèst, e Mato Grosso a l'oèst. Lo Districte Federal (format per Brasília) es un enclavament dins l'estat.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los primièrs europèus arribèron al territòri de Goiàs durant lo sègle XVII. Aur foguèt descobèrt en la region en 1682 per lo bandeirante (explorator) paulista Bartolomeu Bueno da Silva.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lista de las 177 comunas dels Auts Aups per òrdre alfabetic[1], amb lor còde INSEE e lor còde postal principal. Vejatz tanben la lista dels cantons e la lista de las comunas ancianas.
Segon la classificacion de l'INSEE, la tipologia de las comunas dels Auts Aups se despartís aital :
Las comunas urbanas dau departement forman doas airas urbanas :
Note : les données présentées ici ne concernent que les communes appartenant aux Hautes-Alpes. Il est possible qu'une aire urbaine s'étende sur plusieurs départements (c'est le cas de celle de Gap).
Les aires urbaines des Hautes-Alpes se rattachent à deux espaces urbains distincts :
- ↑ Toponymie Occitane e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77
- ↑ Composition communale de l'aire urbaine de Briançon. Consultat lo 12/08/2008
- ↑ Composition communale de l'aire urbaine de Gap. Consultat lo 12/08/2008


text:
Sant Sarnin de la Vaur
Sant Sarnin de la Vaur[1][2] (oficialament en francés Saint-Sernin-lès-Lavaur) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Personas ligadas a la commune[modificar | modificar la font]
- Loïsa Paulin i foguèt institutritz
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Chamairac
Chamairac (oficialament en francés Chameyrat) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Lemosin.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
A las pòrtas de Tula e dins lo bacin de Briva, tròbam lo vilatge en sortir d’un camin serpentós. Chamairac s’espandís a l'entorn de son chasteu e de sa gleisa. Lo territòri comunau es limitat au sud e au sud-èst per Corresa. Las comunas frontalièras son Navas, Cornilh, Favars, Sent Maissenç, Senta Fortunada, Sent Alari Peiros e Tula.
Istòria[modificar | modificar la font]
Tre l’Edat Medievau, après lo desbosigament fait per los monges de l'Abadiala de Bel Luec, la populacion de la parròquia se desplaça de Chamairac lo Vielh devèrs l’oèst, a Chamairac la Glèisa. Au borg, sus la plaça centrala i a la Glèisa de Sent Esteve, de plan rectangular, dau sègle XIIen qu’a conegut divèrses cambiaments que non an pas cambiat l’omogeneïtat de l’ensemble. A l’esquèrra de la Glèisa tròbam tanben los vestigis dau chasteu daus Vescomtes de Turena daus sègles XIIen o XIIIen. Au sud tròbam tanben un autre chasteu apelat Chasteu Hugo, proprietat dau generau Hugo dempuèi 1828 e ont i moriguèt en 1853. Son filh Leopold se consacrèt alavetz a l’espleitacion de sas tèrras de Chamairac d’ont fuguet cònsol de 1859 a 1866.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2012 la comuna aviá 1583 abitants. L’evolucion dau nombre daus abitants es coneguda per los recensaments faits en la comuna dempuèi 1793. A partir dau sègle XXIen los recensaments reaus de las comunas de mens de 100.00 abitants se fan cada cinc annadas au contrari d’autras comunas, que an un recensament anadièr.
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
- Chasteu de Turena
- Chasteu Hugo
- Gleisa de Sent Esteve
- Monument daus mòrts.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Lo Generau Louis-Joseph Hugo, oncle de Victor Hugo, compret una proprietat en la comuna en 1830 e sieu filh Leopold, que fuguet cònsol de la comuna. La pèira dau tombeu dau general Louis-Joseph Hugo, après la restauracion de la glèisa en 1958, fuguet transformada en una taula d’autar e pòrta un epitafi redigit per son filh.


text:
-366
Aquesta pagina concernís l'an -366 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Tres ans après l'invasion catastrofica de 369 av. JC, Lacedemònia deguèt faciar una invasion novèla de Peloponès per una armada tebana dirigida per Epaminondas. Incapabla de luchar còntra son armada, leis Espartencs lo laissèron se dirigir vèrs lo nòrd de la region. Epaminondas assaièt d'i installar de govèrns democratics ostils ais Espartencs mai sa temptativa mau capitèt car lei partits aristocratics reprenguèron rapidament lo poder.
Après aquela revirada, de negociacions entre Esparta e Tebas aguèron luòc. Permetèron de signar una patz mai Lacedemònia foguèt obligada d'i acceptar la pèrda de Messenia, çò que representava una desfacha grèva. De mai, coma lei Tebans volián aprofichar la fin dau conflicte per concentrar sei fòrças còntra leis Atenencs, aliats de Lacedemònia, la patz durèt gaire.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una revòuta generala dei satrapas dei províncias occidentalas de l'Empèri. Obtenguèron rapidament lo sostèn d'Egipte, d'Atenas e d'Esparta entraïnant ansin una guèrra civila que durèt fins a 351 av. JC.


text:
Caòs (mitologia)
Segon la mitologia grèga, lo Caòs (en grèc Xάoς Khaos) foguèt lo principi infòrme existissent dempuèi totjorn de que foguèron creats los primièrs dieus e totas las causas. Comun als diferents mites cosmogonics grècs, èra concebut coma una mescla desordenada de tots los elements, que segon los grècs ancians èran quatre: tèrra, aire, aiga e fuòc.
Las tres caracteristicas mai importantas del Caòs:
- Es un trauc sens fons ont tot tomba d'un biais immancable. Çò que contrasta radicalament amb la Tèrra que n'emergís per ofrir un luòc estable.
- Es un luòc sens cap d'orientacion possibla, ont tot tomba en totas las direccions.
- Es un espaci que dividís: aprèp que la Tèrra e lo Cèu se separèron, lo Caòs rèsta entre los dos.
Esiòde, poèta grèc del sègle VIII AbC, citava dins son òbra Teogonia que « abans de totas las causas existissiá lo Caòs; e aprèp Gèa la fertilitat, pilar solid de totes los Immortals qu'abiten els sucs del nevat Olimp e lo Tartar fòsc enclavat dins las prigondors de la tèrra espaciosa; e aprèp Eròs, lo mai bèl dels dieus immortals, que trenca las fòrcas, e que de totes los dieus e de totes los òmes possedís l'intelligéncia e sciéncia. E del Caòs nasquèt Erèb e la negra Nix, (...) »
Lo poèta roman del sègle I, Ovidi, definís lo Caòs primogenitor atal: « (...) quand la mar e la tèrra e el çò que cobrís tot lo firmament èran units e tota la natura semblava una bola, aquò èra nomenat Caòs » (Las Metamorfòsis, Libre I, 6-7).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ca) Parramon i Blasco, Jordi: Diccionari de la mitologia grega i romana. Edicions 62, Col·lecció El Cangur / Diccionaris, núm. 209. Barcelona, octobre del 1997. ISBN 84-297-4146-1, planes 42-43.
- Esiòde: Teogonia, 116; 123-132.
- Ovidi: Las Metamorfòsis, Libre I, 6-7.


text:
Porifera
Las espongas constituisson l’embrancament (versemblablament parafiletic) dels Esponguiaris e son d'animals sens sistèma nerviós ni tube digestiu. Son còrs es format pas que per dos jaces de cellulas (ectodèrma e endodèrma).
- Membrana extèrna o ectodèrma : las cellulas epidermicas que compausan l’exodèrma son apeladas pinacocits e de porocits que son de cellulas cròias permetent lo passatge de l'aiga de vèrs l'interior de l'esponga.
- Membrana intèrna o endodèrma : es formada de cellulas de coleretas constituidas de choanocits. Aquestas cellulas son tanben flagelladas per assegurar una circulacion d’aiga e una retencion de noiridura.


text:
Portal:Zoologia
L'Antropologia —del grèc άvθpwπoς (òme) e 'logos' (conèissença)— es l'estudi de l'umanitat, e dels umans de totas las epòcas e totas las dimensions de l'umanitat. Lo concèpte de cultura es fondamental en Antropologia. Se considèra que la cultura es un trach fondamental de la natura umana, e que l'òme a la capacitat de concebre lo monde de manièra simbolica, d'aprendre e de transmetre de simbòls, e de transformar lo monde (e el meteis) en utilizant aquestes simbòls.
Indèx :
Arborescéncia de las categorias d'articles sus :
Los melhors articles (Articles de qualitat):
Participatz activament al desvolopament dels articles ligats a la zoologia sus Wikipèdia :
Veire lo projècte associat …


text:
Plaine-de-Walsch
Plaine-de-Walsch es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge fondat l'an 1707 pel baron de Lutzelbourg, amb una verrerie.
- Lo vilatge a sofèrt pendent los hostilités de la guèrra en 1914.
- Village fondé en 1707 par le baron de Lutzelbourg, avec une verrerie.
- Le village a souffert durant les hostilités de la guerre en 1914.


text:
930
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 930 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Incursions novèlas menadas per lei Bizantins en Anatolia Orientala ambé doas armadas. La premiera se dirigiguèt vèrs Samosate mai foguèt desfacha. En revènge, la segonda comencèt lo sètge de Teodosiopòlis qu'èra la capitala d'un emirat locau. Lei temptativas aràbias per desblocar la vila mau capitèron.


text:
Villes et mairies du District de Évora
Liste des communes
Évora
Ville d'Évora, localité du Portugal de 55 000 habitants.
La mairie d'Évora a une adresse e-mail et un site Internet.
Montemor-o-Novo
Ville de Montemor-o-Novo, localité du Portugal de 18 000 habitants.
La mairie de Montemor-o-Novo a une adresse e-mail et un site Internet.
Estremoz
Ville d'Estremoz, localité du Portugal de 15 000 habitants.
La mairie d'Estremoz a une adresse e-mail et un site Internet.
Vendas Novas
Ville de Vendas Novas, localité du Portugal de 11 000 habitants.
La mairie de Vendas Novas a une adresse e-mail et un site Internet.
Reguengos de Monsaraz
Ville de Reguengos de Monsaraz, localité du Portugal de 11 000 habitants.
La mairie de Reguengos de Monsaraz a une adresse e-mail.
Vila Viçosa
Ville de Vila Viçosa, localité du Portugal de 8 700 habitants.
La mairie de Vila Viçosa a une adresse e-mail et un site Internet.
Borba
Ville de Borba, localité du Portugal de 7 500 habitants.
La mairie de Borba a une adresse e-mail et un site Internet.
Arraiolos
Ville d'Arraiolos, localité du Portugal de 7 300 habitants.
La mairie d'Arraiolos a une adresse e-mail et un site Internet.
Portel
Ville de Portel, localité du Portugal de 7 000 habitants.
La mairie de Portel a une adresse e-mail.
Redondo
Ville de Redondo, localité du Portugal de 6 900 habitants.
La mairie de Redondo a une adresse e-mail et un site Internet.
Alandroal
Ville d'Alandroal, localité du Portugal de 6 200 habitants.
La mairie d'Alandroal a une adresse e-mail.
Viana do Alentejo
Ville de Viana do Alentejo, localité du Portugal de 5 600 habitants.
La mairie de Viana do Alentejo a une adresse e-mail et un site Internet.
Mora
Ville de Mora, localité du Portugal de 5 400 habitants.
La mairie de Mora a une adresse e-mail.
Mourão
Ville de Mourão, localité du Portugal de 3 300 habitants.
La mairie de Mourão a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Incertae sedis
Incertae sedis es una expression latina que significa « de sèti incertan » utilizadae per designar un taxon que la posicion dins la classificacion scientifica del vivent es pas encara totalament definida.
L'incertitud se pòt situar a mai d'un escalons de l'arborescéncia : per exemple pel lactari deliciós, l'incertitud se situa al nivèl de la sosclassa. aparten plan al genre Lactarius dins la familha dels Russulacèas que fa partida de l'òrdre dels Russulales ; d'un autre costat los Russulales son evidentament de campairòls (Fungi) de la division des Basidiomycètes e de la classa dels Agaricomycètes mas son pas membres — dins la classificacion actuala — ni de la sosclassa dels Agaricomycetidae ni de la dels Phallomycetidae : se dirà que son d'Agaricomycètes incertae sedis.


text:
21/05/2016
Manifestacion per l'occitan dissabde 21 de mai a 17 oras a Perigüers
Veiqui una comunicacion de Marçau Peironi e Micheu Samolhan dau Collectiu Occitan Perigòrd, per la manifestacion de uei a 17 oras, plaça de l'eigleisa de la Ciutat a Perigüers.
°°
Adiu lo monde
Trobaretz aqui la perpausicion de lei sus laquala avem trabalhat seriosadament !
Per dissabde lo roge e jaune seràn a la mòda. Preparatz vòstra votz, lo Se canta e l'immortela au programa. Faudrà tanben estre lerte perque i 'aurà de que dançar.
A dissabde, Martial e Micheu.
Les commentaires sont fermés.


text:
Berteaucourt-les-Dames
Bértécourt-chés-Danmes en picard ( Berteaucourt-les-Dames en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Berteaucourt-Las-Madamas a adaigat per la Nièvre, afluent de la Soma.
Berteaucourt-les-Dames est arrosé par la Nièvre, affluent de la Somme.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo abbaye La nòstra-Madama del Pré o Abbaye Sant Ostal de Berteaucourt es a l'origina de l'evolucion del nom del vilatge en Berteaucourt-las-Madamas : i aguèt fondat l'an 1094 per Gauthier de Pontoise.
L'abbaye Notre-Dame du Pré ou Abbaye Sainte Marie de Berteaucourt est à l'origine de l'évolution du nom du village en Berteaucourt-les-Dames : elle fut fondée en 1094 par Gauthier de Pontoise.


text:
Cronomètre
Un cronomètre designa una mòstra, valent a dire un instrument orari munit d'un sistèma que sèrve per mesurar lo temps d'un biais precís, amb una gròssa fisabilitat. Lo nom vèn dau grègo chronos (xpόvoς), que significa "lo temps".
En relotjariá, un cronomètre es una mòstra munida d'un afichatge de la segonda, e que son movement siguèt esprovat e passèt ambé succès de mesuras d'exactitud gràcias ais agulhas fachas per un organisme oficiau neutre, durant mai d'un jorn, dins de posicions diferentas e a de temperaturas diferentas.


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement de Helmstedt (154)
Liste des communes
Helmstedt
Ville de Helmstedt, localité de l'Allemagne de 23 000 habitants.
La mairie de Helmstedt a une adresse e-mail et un site Internet.
Königslutter am Elm
Ville de Königslutter am Elm, localité de l'Allemagne de 15 000 habitants.
La mairie de Königslutter am Elm a une adresse e-mail et un site Internet.
Schöningen
Ville de Schöningen, localité de l'Allemagne de 12 000 habitants.
La mairie de Schöningen a une adresse e-mail et un site Internet.
Lehre
Ville de Lehre, localité de l'Allemagne de 11 000 habitants.
La mairie de Lehre a une adresse e-mail et un site Internet.
Velpke
Ville de Velpke, localité de l'Allemagne de 4 600 habitants.
La mairie de Velpke a une adresse e-mail et un site Internet.
Büddenstedt
Ville de Büddenstedt, localité de l'Allemagne de 2 800 habitants.
La mairie de Büddenstedt a une adresse e-mail et un site Internet.
Groß Twülpstedt
Ville de Groß Twülpstedt, localité de l'Allemagne de 2 500 habitants.
La mairie de Groß Twülpstedt a une adresse e-mail et un site Internet.
Grasleben
Ville de Grasleben, localité de l'Allemagne de 2 400 habitants.
La mairie de Grasleben a une adresse e-mail et un site Internet.
Danndorf
Ville de Danndorf, localité de l'Allemagne de 2 000 habitants.
La mairie de Danndorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Bahrdorf
Village de Bahrdorf, localité de l'Allemagne de 1 900 habitants.
La mairie de Bahrdorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Süpplingen
Village de Süpplingen, localité de l'Allemagne de 1 700 habitants.
La mairie de Süpplingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Jerxheim
Village de Jerxheim, localité de l'Allemagne de 1 100 habitants.
La mairie de Jerxheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Wolsdorf
Village de Wolsdorf, localité de l'Allemagne de 1 000 habitants.
La mairie de Wolsdorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Mariental
Village de Mariental, localité de l'Allemagne de 1 000 habitants.
La mairie de Mariental a une adresse e-mail et un site Internet.
Grafhorst
Village de Grafhorst, localité de l'Allemagne de -1 000 habitants.
La mairie de Grafhorst a une adresse e-mail et un site Internet.
Warberg
Village de Warberg, localité de l'Allemagne de -1 000 habitants.
La mairie de Warberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Frellstedt
Village de Frellstedt, localité de l'Allemagne de -1 000 habitants.
La mairie de Frellstedt a une adresse e-mail et un site Internet.
Twieflingen
Village de Twieflingen, localité de l'Allemagne de -1 000 habitants.
La mairie de Twieflingen a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Narcís
Narcís es un genre d'erbacèa vivaç de la familha de las Amaryllidaceae, o de las Liliaceae segon la classificacion classica. La classificacion filogenetic prepausa de classificar aquel genre d'entre la sosfamilha de las Amaryllidoideae, de la familha de las Amaryllidaceae.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo nom Narcís es d'origina persana: es ligat a l'istòria de nargessa (l'uèlh). En grèc, foguèt transposat en vάpkισσoς (flor de narcís), puèi en latin narcissus. Dins la mitologia grèga Narcís èra un dels mai bèls òmes de Grècia, mas los dieus avián decidit que jamai poiriá mirar lo seu rebat. La ninfa de las fonts Ecò, qu'aviá estat condamnada per Eras a poder dire al seus interlocutors pas laque la fin des frasas que voliá prononciar, s'enamorèt de Narcís. Foguèt rebutada per la vanitat de Narcís, e per se venjar, Ecò demandèt als dieus de lo punir. Per castig, faguèron que Narcís visqua lo seu rebat e en alara s'enamorèt. Demorèt alara fijat, fàcia a l'aiga que rebatia lo seu roste. Ecò, per desesper, se jetèt del naut d'un mont: s'aquí ven lo mot d'ecò, e Narcís foguèt transformat en planta. Aquela planta pòrta lo seu nom, a causa de clinat de las flors cap a l'aiga.
Los narcises son des plantas de bulbe, de fuèlhas basalas e de tijas craucas, portant una o mai flors. Los flors an sèis tepals petaloíds. Las etaminas, al nombre de sièis, son inseridas dins una corona o paracorola en forma de copa o de trompeta. Lo fruch es una capsula trilobada contenent fòrça granas.
Los narcises son de plantas de bulbe que la beutat es très pron amada dins los jardins. Existís fòrça espècias e varietats orticolas. Son de plantas toxicas, que, comma los galanthus, contenon de la galantamina. La florason se fa de març a junh, las flors essent de color blanca o jauna segon las espècias. Lor odor fòrta pòt donar la mal de cap. Unas espècias pasmens, coma Narcissus serotinus e Narcissus viridiflorus, son de florason automnale.
Lista d'espècias[modificar | modificar la font]
- Narcissus ×abilioi Fern.Casas
- Narcissus ×araniensis Fern.Casas
- Narcissus assoanus Dufour
- Narcissus ×bakeri K.Richt.
- Narcissus bertolonii Parl.
- Narcissus bicolor L.
- Narcissus bulbocodium L.
- Narcissus ×buxtonii K.Richt.
- Narcissus dubius Gouan -
- Narcissus ×incomparabilis Mill.
- Narcissus ×intermedius Loisel.
- Narcissus jonquilla L. -
- Narcissus ×laetus Salisb.
- Narcissus ×magnenii Rouy
- Narcissus ×medioluteus Mill.
- Narcissus minor L.
- Narcissus ×odorus L.
- Narcissus papyraceus Ker Gawl.
- Narcissus poeticus L.
- Narcissus provincialis Pugsley
- Narcissus pseudonarcissus L.
- Narcissus serotinus L.
- Narcissus ×souliei Guétrot
- Narcissus tazetta L.
- Narcissus ×tenuior Curtis
- Narcissus triandrus L.
Galeriá[modificar | modificar la font]
-
-
-
Tapis printanier de Narcissus tazetta au pied du Mont Sagayama (Japon)
-
-
-
-
Un narcisse d'Asso (Narcissus assoanus), une plante qui aime les sols arides
-
-
-
-
-


text:
Boda
Siddharta Gautama (sanscrit: सिद्धार्थ गौतम; pali: Siddharttha Gotama) (Kapilavastu, Lumbini, actual Nepal, vèrs 566 ab. C - Kushinagar, vèrs 486 ab. C) foguèt un mèstre espiritual de la region nòrd èst del soscontinent indian qu'ensenhèt çò qu'es a l'origina del bodisme[1]. Dins la majoritat de las tradicions bodistas, es considerat coma lo "Boda Suprèm" (Sammāsambuddha) de nòstra epòca. Las datas de sa naissença e de sa mòrt son incertanas: la majoritat dels primièrs istorians del sègle XX datavan sa vida entre 563 ab. C e 483 ab. C mas mai recentament, en un collòqui d'especialistas d'aquela question, « los especialistas son totjorn mas reticents afirmar sens resèrvas sus los faches istorics de la vida del Boda e de sos ensenhaments » [2][3].
Gautama, conegut tanben coma Śakyamuni ("lo savi dels Shakya"), es la figura clau del bodisme, e las istòrias sus sa vida, los discorsses e las règlas monasticas forman part de las cresenças dels bodistas. Divèrses recuèlhs dels ensenhaments atribuits a Gautama se transmetèron per tradicion orala e lo primièr escrich data de 400 ans après. Los primièrs especialistas occidentals tendèron a considerar la biografia de Boda de las escrituras bodistas coma se foguèsse en granda partida istorica, mas actualament « los erudits son totjorn mas reticents afirmar sens resèrvas sus los faches istorics de la vida del Boda e de sos ensenhaments » [4].
Segon la tradicion, Siddharta Gautama foguèt lo filh d'una familha rica e influenta, mas a l'edat de 29 ans abandonèt son benestar e comencèt una vida d'ascèta errant. Se vodèt al coneissement dels Upanixad e a 35 ans, immobil al pè d'un arbre pendent 49 jorns, descobriguèt lo mistèri de la desliurança, lo nirvana. Atal, venguèt Boda, l'"Illuminat". Puèi comencèt de far lo proselitisme de son dharma o vertat bodista e moriguèt a 80 ans. Lo Sermon de las Quatre Nòblas Vertats constituís lo nuclèu de son ensenhament.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Siddharta Gautama nasquèt a Lumbini[5] e grandiguèt al pichon reialme o principat de Kapilavastu, dins lo Nepal d'uèi. En aquel temps (sègle VI ab. C), aquela zòna representava los limits de la civilizacion vedica, es possible que la lenga mairala de Siddharta foguèt pas una lenga indoariana[6]. Sa comunitat sembla d'èsser estada una societat de castas, que s'estructurava pas segon la teoria bramanica. Èra pas una monarquia mas sembla que s'organizava coma una oligarquia o coma una mena de republica[7]. Son paire foguèt lo rei Shuddhodana, cap del reialme de shakya, de l'estat naissent de Koshala.
Gautama èra lo nom de la familha. Sa maire, reina Maha Maya (Māyādevī) e esposa de Shuddhodana, èra una princessa Koliyan. La nuèch ont Siddhartha foguèt concebut, la reina Maya somièt qu'un elefant blanc de sièis defensas dintrava dins son costat drech[8], e dos meses lunars aprèp Siddhartha nasquèt. Segon la tradicion shakya, quand sa maire foguèt emprenhada, daissèt Kapilavastu per anar s'ajaire al reialme de son paire. L'aleujament se passèt pendent lo viatge, a Lumbini, en un jardin, sos un arbre (sal) e la reina moriguèt quand donèt naissença. Siddhartha foguèt elevat per sa sòr, Maha Pajapati[9].
Siddhartha foguèt destinat a aver una vida de luxe de prince, amb tres palais especialament bastits per el, e ont podiá demorar alternativament segon las sasons. Son paire, lo rei Śuddhodana, desirant que son filh venguèsse un grand rei li porgiguèt ensenhaments religioses e coneissements de patiment uman. Quand lo gojat arribèt a l'edat de 16 ans, son paire organizèt son maridatge amb Yaśodharā (pali: Yasodharā), una cosina de son edat, nascuda dins la vila de Ramagama. Aquò es la version tradicionala, pasmens existisson de dobtes rasonables sus l'istoricitat de sa vida matrimoniala[10]. Segon la tradicion, aguèt un filh, Rahula.
Siddhartha passèt 29 ans vivent en prince a Kapilavastu. Son paire garantiguèt que li foguèsse porgit tot lo benestar que desirava, Siddhartha considerèt que la riquesa materiala èra pas l'objectiu final de la vida[11]. Un jorn decidiguèt de visitar la ciutat e ala poguèt veire pel primièr còp la malautiá, la vielhesa e la mòrt, e tanben l'ascetisme. Prigondament impressionat pel patiment uman, lo prince decidiguèt de trobar lo biais de lo superar.
Atal, a 29 ans, just aprèp la naissença de son filh, daissèt son reialme. Durant sièis ans vaguèt per la val del riu Ganges, menant una vida ascetica, trobant de mèstres de totas las tradicions religiosas, amb qui estudièt e practiquèt. Fasiá una vida desprovesida totalament de confòrt, dins un estat de flac fisic extrèm passant los jorns a meditar. Se mainèt que amb ges dels mèstres trobava pas la patz e s'avisèt de son error. Una tradicion ditz qu'ausiguèt de musicas dins una barca sul riu. Lo mèstre explicava al disciple: "Se tibas tròp la còrda, se coparà; se la daissas tròp destibada, sonarà pas ben". Foguèt alavetz que trobèt lo "camin del mitan", futura esséncia de son ensenhament. E decidiguèt de cambiar son biais de viure, se lavèt e mangèt.
Quand recuperèt la santat, se seguèt jos un arbre (pus tard conegut coma l'arbre Bodhi, es a dire, "arbre del despertar") e se prometèt de se levar pas fins a aténher l'illuminacion. Un vèspre, al cap de 49 jorns, atenguèt lo Nirvana ("escantiment", "calma"), e dempuèi venguèt lo Boda, l'illuminat .
A 35 ans comencèt a donar sos ensenhaments als cinc ascètas amb qui aviá partejat qualques ans de sa vida. Pendent las 45 annadas seguentas, ensenhèt als reis e servents lo camin a seguir per se liberar del cicle de las renaissenças samsara, es a dire, per se liberar del patiment.
Moriguèt a 80 ans a Kushinagar, en daissant las claus per dobrir la gàbia del patiment que tot nos impregna . "Remembratz-vos çò que vos ensenhèt. L'afan d'aténher es la causa de totes los mals. Tard o d'ora tot se transforma, de biais que cal pas s'estacar a res. Practicatz la purificacion del vòstre esperit e aplicatz-vos a la recèrca de l'unica felicitat vertadièra e durabla". Foguèt lo jorn de luna plena del quatren mes.
Fugida e vida ascetica[modificar | modificar la font]
A 29 ans, Siddharta daissèt son palais perque voliá viure coma sos subjèctes. Malgrat los esfòrces de son paire per l'aparar dels malauts, dels ancians e del patiment del pòble, la descobèrta de la vielhesa, de la malautiá e de la mòrt foguèt traumatic per Siddhārtha. Comprenguèt que el tanben se trobava somés al meteis patiment, e aquò li cambièt lo caractèr, perque se demandava coma podiá viure en patz e felicitat s'es aquò que nos fa esperar la vida.
Pendent una autra sortida a l'exterior, lo prince vegèt un anacorèta, un monge mendicant, que son caractèr tranquil e seren l'impressionèt. Decidiguèt d'adoptar la vida dels monges que vivián un ascetisme extrèm, vivent uns ans d'almòina. Siddhartha daissèt son palais, acompanhat per Channa e sus son caval Kanthaka, daissant enrè una vida regalada, sa femna e son filh, per venir un mendicant. Se ditz que, « los batas del caval foguèron amortits pels dieus »[12], per evitar que los gardians ausiguèron. Aquel eveniment es tradicionalament conegut coma "La Granda Marcha".
Siddharta s'enanèt lo cap rasat e lo vestit jaune de monge mendicant, sens sòus o bens de cap de mena, per cercar l'illuminacion. Pus tard descobririá que totes los extrèms son marrits. Anèt en primièr a Rajagaha. Aprèp que foguèt reconegut pels òmes del rei Bimbisara, aquel li ofriguèt lo tron perque foguèt esmogut pels ensenhaments de Siddhartha. Refusèt l'ofèrta, mas li prometèt que quand atenheriá l'illuminacion visitariá son reialme, Magadha, abans tot autre.
Siddhartha daissèt Rajagaha e comencèt de practicar amb dos mèstres ermitas. Aprèp dominar los ensenhaments d'Alara Kalama (Skr. Ārāḍa Kālāma), Kalama demandèt a Siddhartha que venguèsse son successor, mas refusèt e se n'anèt aprèp que demorèt insatisfach de las practicas. Venguèt apuèi un disciple d'Udaka Ramaputta (Skr. Udraka Rāmaputra), mas alara que atenguèt un naut nivèl de consciéncia amb la meditacion e que tanben li foguèt demandat de succedir a Ramaputta, foguèt pas encara satisfach del camin, e se ne tornèt anar[13].
Siddhartha e un grop de cinc companhons, dirigit per Kondanna, s'establiguèron dins un luòc per poder aprigondir qualques practicas d'una austeritat encara mai exigenta. Enseguèron de trobar la illuminacion a travèrs de la privacion de quasi totes los bens del monde, incluses los aliments e la practica d'auto-mortificacion. Aprèp de se trobar a prèp de morir de fam, amb un fruch sec e una fuèlha cada jorn, quasi se neguèt dins un riu pendent lo banh. Siddhartha comencèt tornar a considerar son camin. Alavetz, remembrèt un moment de l'enfança quand observèt son paire al començament de la sason de laurada, e casèt dins un estat meditatiu de prigonda quietud e de concentracion, la jhana.
Illuminacion[modificar | modificar la font]
Aprèp l'ascèsi, la concentracion, la meditacion e la practica de l'anapanasati, amb aquel dirigiguèt son atencion cap al movement de la respiracion, Siddhartha descobriguèt çò que los bodistas nomenan la via del mièg, un camin que recèrca la moderacion entre los extrèms de l'auto-indulgéncia e auto-mortificacion. Un jorn acceptèt un pauc de ris amb de lach que li ofriguèt una mainada del pòble de nom Sujata, que confondèt Siddhartha amb un esperit qu'esperava que li acodiriá un vòt; tal foguèt l'aspècte fòrça amagrit e lamentable de Siddharta. Arribat a aquel pont, se seguèt jos un arbre, lo figuièr sagrat (Ficus religiosa) posteriorament conegut coma l'arbre bodhi e que se tròba a Buddhagayā (Índia), e decidiguèt que se levariá pas fins a qu'aguèsse pas trobat la Vertat. Kaundinya e los autres quatre companhons, creguèron qu'aviá abandonat la recèrca esperitala e que venguèron indisciplinat, e l'abandonèron. Aprèp 49 jorns de meditacion, a l'edat de 35 ans, atenguèt l'illuminacion. Segon qualques tradicions, aquò se passèt lo cinquen mes lunar e, segon d'autras, lo dotzen mes. Gautama, a comptar d'alavetz, foguèt conegut coma lo Boda o "Lo despertat". Boda de còps que i a se tradusís tanben per "l'Illuminat". Sovent, se fa referéncia dins lo bodisme al Boda Shakyamuni o "savi del clan dels Shakya."
Se pensa qu'atenguèt la comprension completa de la natura e de las causas del patiment uman (que nais de l'ignorància), e de las mesuras necessàrias per l'eliminar. Aquò foguèt nomenat las "Quatre Nòblas Vertats". L'estat suprèm d'elevacion esperitual es lo Nirvana. Posteriorament, sembla que capitèt las nòvas caracteristicas que totes los bodas an.
Segon una de las istòrias reculhidas dins Āyācana Sutta (Samyutta Nikaya VI.1), ont i a lo tèxte del Pali e d'autres canons, immediatament aprèp son illuminacion, Siddharta Gautama se demandava se deviá o non ensenhar lo dharma als èssers umans. Foguèt preocupat pel fach que los èssers umans son dominats per la coardiá, l'òdi e l'engan, serián pas capables de comprendre lo vertadièr dharma, qu'es subtil, prigond e de mal comprendre. Alara, Brahma Sahampati, intercediguèt e li demandèt qu'ensenhèsse lo dharma, a causa que "un poiriá entendre lo dharma". Amb sa granda compassion cap a totes los èssers de l'univèrs, lo Boda foguèt consent per venir un mèstre.
Formacion de la Sangha[modificar | modificar la font]
Aprèp que foguèsse vengut un illuminat, Boda se trobèt amb dos comerciants nomenats Tapussa e Bhallika que venguèron sos primièrs discípols. Lo boda lor donèt qualques pèls de son cap, se pensa que alara foguèt consagrat al temple de Shwe Dagon, a Rangon (Birmania). Boda temptèt de visitar Asita, e sos ancians mèstres, Kalama e Uddaka Ramaputta, per explicar sa descobèrtas, mas ja èran mòrts.
Anèt a Deer Park, prèp de Varanasi (Benarès), al nòrd d'Índia, e amodèt la ròda del Dharma (dharmacakra) per la liurason de son primièr sermon al grop de cinc companhons amb qui aviá ja cercat l'illuminacion. Aqueles e lo Boda foguèron la primièra sangha, la primièra comunitat de monges bodistas, e atal, foguèt complèta la primièra formacion de las tres jòias o triple tresaur (triratna) –Boda, Dharma e Sangha–, e amb Kaundinya s'atenguèt lo primièr flux complet (sotāpanna) de la via cap al nirvana. Totes cinc lèu se convertiguèron en arahants (disciple), e amb la conversion de Yasa e cinquanta quatre de sos amics, lo nombre d'arahants aumentèt fins a 60 los primièrs dos meses. La conversion dels tres fraires Kassapa e sos 200, 300 e 500 disciples formèron la sangha amb mai de 1000 adèptes, e alara foguèron enviats per explicar lo dharma al pòble.
Se sap pas quina lenga mairala parlava Boda. Los saberuts modèrnes, principalament los filològs, pensan que plan segur los sermons e los ensenhaments se fasián dins una varianta de las lengas indoarianas de l'èst d'Índia, que lo pali n'es una mena d'estandard.
Viatges e mèstres[modificar | modificar la font]
Pendent las darrièras 45 annadas de sa vida, lo Boda auriá viatjat per las planuras del nòrd d'Índia, dins la nauta val de Ganges, dins lo territòri qu'actualament compren Uttar Pradesh, Bihar e lo sud de Nepal. Ensenhèt sa doctrina a una granda diversitat d'individús, dels nòbles fins als dalit o intocables, assassins coma Angulimala e canibals coma Alavaka. Fòrça seguidors d'autras filosofias e religions adoptèron lo messatge de Boda, e aquel fondèt la comunitat de monjas e monges bodistas, la sangha. Atal poguèt contunhar a s'espandir a de milièrs de convertits, après que Boda aguèsse atengut lo Parinirvāna (pali: Parinibbāna) o lo "nirvana complet". Sa religion foguèt dubèrta a totes las raças e classas e prenguèt pas en compte l'estructura de las castas. Tanben foguèt objècte d'atacas de grops religioses d'oposicion, amb de temptativas d'assassinat.
La sangha viatjava d'un luòc a un autre en Índia, ensenhant lo dharma, tota l'annada levat los quatre meses de la sason de las pluèjas (vassana). Los ascètas de totas las religions viatjavan pas per pas trepejar o tuar los animals submergits. Pendent aquel periòde, la sangha se retirava dins un monastèri, dins un parc public o dins un bòsc, e èran las gents qu'anavan fins a eles.
La primièra vassana passèt a Varanasi, se constituiguèt la primera sangha. Après, viatgèt a Rajagaha (Rajgir), capitala de Magadha, per visitar lo rei Bimbisara, segon la promesa de Boda aprèp son illuminacion. Foguèt pendent aquela visita que Sariputta e Moggallana se convertiguèron per Assaji, un dels primièrs cinc disciples de Boda, que venguèron sos dos principals ajudants. Lo Boda puèi passèt tres sasons al monastèri de Veluvana Bamboo Grove, dins la capitala de Magadha. Lo monastèri pròche del centre de la vila foguèt un don del rei Bimbisara.
Après la coneissença de l'illuminacion, Suddhodana envièt de delegacions per demandar al Boda que tornèsse a Kapilavastu. Ne mandèt nòu successivament, mas los delegats acabèron totjorn per aderir a la sangha. Oblidavan las causas mondanas e arribavan pas a liurar lo messatge. La desena delegacion, menada per Kaludayi, un amic d'enfància, capitèt a liurar lo messatge. Alara que ja foguèt pas lo periòde del vassana, Boda acceptèt, e dos ans aprèp son illuminacion faguèt un viatge a pè de dos meses cap a Kapilavastu, predicant lo dharma en camin. Quand arribèt al palais reial, lo dinnar èra prèst, alara qu'èra pas convidada, la sangha faguèt un torn per reculhir d'almòina a Kapilavastu. Quand o sabèt, Suddhodana diguèt al Boda que « Sèm del linhatge del guerrièr de Mahamassata, e ges de guerrièr jamai deu anar cercar d'almòinas ». Boda respondèt: « Aquela es pas la costuma del vòstre linhatge reial. Mas es la costuma de mon linhatge de Boda. Qualques milièrs de bodas son anats cercar d'almòinas ».
Suddhodana convidèt la sangha a dinnar al palais. I aguèt una charrada sul dharma, e aprèp, fòrça membres de la familha reiala rejonguèron la sangha. Sos cosins Ananda e Anuruddha se convertiguèron en dos de sos cinc principals disciples. Son filh Rahula tanben s'uniguèt a la sangha a l'edat de sèt ans. Son frairastre Nanda tanben venguèt un arahant. Un autre cosin, Devadatta, tanben se faguèt monge, mas pus tard venguèt un enemic e temptèt mai d'un còp de tuar Boda.
Pendent la cinquena vassana, Boda s'installèt a Mahavana, prèp de Vaishali. Suddhodana son paire foguèt convertit en un arahant abans sa mòrt. La mòrt rendèt possibla la creacion d'un òrdre de monges. Los documents dins de tèxtes bodistas mòstran que foguèt reticent a ordenar de femnas coma monjas. Sa maire adoptiva Maha Pajapati li demandèt de s'unir a la sangha, mas Siddharta refusèt, e comencèt lo viatge de retorn de Kapilavastu cap a Rajagaha. Pasmens Maha Pajapati amb un grop de damas reialas sakies e koliyans, i seguiguèron la sangha fins a Rajagaha. Boda finalament las acceptèt, cinc ans aprèp la formacion de la sangha, amb l'argument que la capacitat d'illuminacion de las femnas es egala a aquela dels òmes. Pasmens, donèt qualques nòrmas addicionalas a respectar (vinaya). Ananda e Yasodhara venguèron monjas puèi arahants.
Pendent son ministèri, Devadatta, qu'èra pas arahant, sovent temptèt de contradire Boda. Un jorn Devadatta demandèt a Boda de dirigir la sangha. Boda refusèt e declarèt que las accions de Devadatta reflectissián pas lo Triple tresaur. Devadatta faguèt una conspiracion amb lo prince Ajatasattu, filh de Bimbisara, per fin de tuar Boda e d'usurpar la corona de Bimbisara. Devadatta temptèt tres còps de tuar Boda. Lo primièr còp contractèt un grop d'arquièrs, mas quand trobèron Boda se convertiguèron en disciples. Pel segon còp temptèt de far rotlar una gròssa pèira dempuèi un bauç; mas la ròca feriguèt solament Boda leugièrament al pè. Pel darrièr còp temptèt de bandar un elefant mas son plan tanpauc capitèt pas. Devadatta temptèt de far un esquisma a la sangha, propausant de restriccions suplementàrias a las nòrmas del vinaya. Quand lo Boda declinèt la proposicion, Devadatta comencèt de far un esquisma a l'òrdre en criticant lo laxisme de Boda. Atal, temptèt de convertir qualques bhikkhus, mas Sariputta e Mahamoggallana intervenguèron e empachèron un còp de mai, que Devadatta o faguèsse.
Quand Boda atenguèt 55 ans, nomenèt Ananda coma son cap assistent.
Mòrt[modificar | modificar la font]
Segon lo Mahaparinibbana Sutta –lo sotra pus long del canon Pali–, a l'edat de 80 ans Boda anoncièt qu'arribava sa fin, lo parinirvana, l'estat en que s'abandona lo còs terrèstre. Après aquò, Boda prenguèt son darrièr repais, amb noiriduras qu'aviá recebut d'un ferrièr nomenat Cunda. Pauc aprèp venguèt fòrça malaut, e prevenguèt son assistent Ananda que lo manjar de Cunda aviá ges de veire amb sa mòrt e que, al contrari, aquel dinnar seriá l'ocasion d'un fòrça grand merit, perque se caldriá remembrar que foguèt l'ultim repais de Boda[14] Mettanando e von Hinüber argumentan que Boda moriguèt d'un infart mesenteric, un simptòma de la vielhesa, e non per intoxicacion alimentària.[15].
Lo Sotra de Vimalakirti, un dels tèxtes mai prigonds del bodisme mahayana, al capítol III, ditz que lo Boda vertadièrament emmalautiguèt o moriguèt pas de vielhesa, mas que foguèt una aparéncia destinada a servir d'ensenhament als nascuts al samsara, coma modèl sus l'immanència o la dolor del monde, e per encoratjar d'aténher lo Nirvana.
Traches fisics[modificar | modificar la font]
Boda es un dels escàs savis que se pòt parlar de sas caracteristicas fisicas. Per naissença èra un kshatrīya, la casta dels governants e dels guerrièrs, e foguèt entraïnat coma militar, e segon la tradicion shakya foguèt obligat a capitar las espròvas per demostrar sa valor coma guerrièr per poder contractar un maridatge. Aviá un còs plan corpulent per se demarcar entre los reis e per comandar l'armada. Los bodistas penson qu'aviá "los 32 signes del grand òme" (pali: Lakkhana Mahapurisa 32). Lo brahman Sonadanda lo descriguèt coma: « Agradiu e agradable a la vista, e de la mai bèla figura. A una forma e una cara divina . »
Un disciple nomenat Vakkali, que vendrà un arahant, foguèt tan obsedit per la preséncia fisica que Boda li deguèt dire que caliá conéisser lo Boda per son dhamma e non pas per son aparéncia fisica.
Malgrat que Boda foguèsse pas representat per ges de retrait fins a l'entorn del sègle I, las caracteristicas fisicas dels bodas totalament illuminats se basèron sus las descripcions del Boda tal coma apareis dins lo Dīgha Nikāya del sotra Lakkhaṇa (D, I: 142)[16]. En mai, Yasodhara, la femna de Siddharta, descriguèt a Rahula l'aparéncia fisica de son paire, aprèp lo primièr retorn a son palais princièr, quand aviá atengut l'illuminacion[17].
Fòrça occidentals assòcian lo nom de "Boda" amb la representacion tipica d'una figura grassa, calveta e sorrisenta. Mas aquela representacion es pas Siddharta Gautama mas Bodai (o Hotei), un monge bodista chinés que visquèt al sègle X.
Filosofia[modificar | modificar la font]
Buddha es, segon lo bodisme, la denominacion que recebon los individús qu'an realizat sa natura Buddha. A l'ora d'ara aquel nom identifica Siddhārtha Gautama, lo mèstre fondador esperital del bodisme, qu'es considerat coma «lo Boda de la nòstra èra». Una autra accepcion es lo nom d'un èsser uman qu'es "despertat".
A causa d'interpretacions marridas fòrça frequentas, cal dire que lo Boda es pas Dieu. Aquò o diguèt el meteis Boda Gautama, e la meteissa vision globala bodista ditz que l'estat de Boda lo pòdon solament aténher los èssers umans.
Lo Boda Gautama tanben diguèt qu'i a pas ges d'intermèdis entre l'umanitat e la divinitat. Los dieus tanben son regits pel karma. Lo Boda es solament un exemple, un guida e un mèstre per aqueles èssers que devon far lo camin per lor compte, aténher lo despertar esperital e veire la vertat e la realitat talas coma son.
Lo sistèma bodista de filosofia e practica de meditacion es pas ges una revelacion divina, mas puslèu la compreneson de la natura de l'esperit. Totòm pòt i arribar. La vertat se pòt entendre coma dintrar dins la realitat. L'ignorància se pòt eliminar.
Lo despertar del nirvana es la tòca ont totòm pòt arribar. L'escòla Mahayana parla de fòrça bodas e bodhisattvas. Dins lo Tripitaka —lo tèxte fondamental del bodisme— lo boda del futur a lo nom de Maitreya.
Ensenhaments fondamentals[modificar | modificar la font]
Qualques sabents creson que qualques parts del Canon Pali e los āgama poirián contenir la substància meteissa dels ensenhaments istorics e, benlèu, las paraulas de Boda[18][19]. Es pas lo cas dels sotres mahayana posteriors[20]. Las òbras amb escrits primieirencs precedisson lo bodisme Mahayana, e son compresas per fòrça sabents occidentals coma la principala font d'informacion digna de crèdit dels ensenhaments istorics vertadièrs de Gautama Boda.
Qualques uns dels fondaments dels ensenhaments de Gautama Boda son:
-lo patiment es una part essenciala de l'existéncia
-l'origina del patiment es lo desir
-de suprimir lo desir cessa lo patiment
-lo camin cap a supression del patiment es lo Nòble camin Octuple
-compreneson corrècta
-pensament corrècta
-paraula corrècta
-conduita corrècta
-subsisténcia corrècta
-esfòrç corrècte
-atencion corrècta
-concentracion corrècta
- Dependéncia de l'origina: quin que siá lo fenomèn "existís" solament a causa de l'"existéncia" d'uns autres fenomèns, amb una relacion de causa a efècte qu'atenh lo temps passat, present e futur. Perque totes las causas son, doncas, condicionadas e transitòrias (anicca); a pas d'identitat independenta (anatta).
- Lo refús de l'infalhibilitat de l'escritura : caldriá pas acceptar los ensenhaments, se son pas confirmats per nòstra experiéncia e lausats pels savis[21].
- Anicca (sanscrit: anitya): tot es immanent
- Anatta (sanscrit: anātman): la percepcion del "ièu" es una illusion
- Dukkha (sanscrit: duḥkha): totes los èssers patisson a causa de l'esperit
Existís de desacòrds entre las divèrsas escòlas del bodisme sus qualques aspèctes dels ensenhaments de Boda, e tanben sus qualques nòrmas disciplinàrias destinadas als monges.
Segon la tradicion, Boda insistiguèt sus l'etica e la compreneson corrècta. Emetèt de dobtes suls concèptes de la divinitat e la salvacion. Diguèt qu'i a pas cap d'intermèdi entre l'umanitat e la divinitat. Los dieus son somés a la lei del karma, e lo Boda es solament una guida pel mèstre e los èssers que devon far lo camin cap al Nirvana (Pali: Nibbāna), per aténher lo despertar esperital nomenat Bodhi e veire la vertat e la realitat tala coma son. La meditacion bodista es pas revelada pels dieus, mas per la compreneson de la natura de l'esperit, que cada individú deu descobrir en fasent un camin esperital guidat pels ensenhaments de Boda.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)The Buddha a ancientindia.co.uk
- ↑ (en)L.S. Cousins (1996). "The dating of the historical Buddha: a review article", Journal of the Royal Asiatic Society (3)6(1): 57–63.
- ↑ The Jains, 2ª edicion, p. 24
- ↑ (en) Buddhism in Practice, Princeton University Press,1995 p16 }}
- ↑ (en)http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/lumbini.htm
- ↑ (en)Richard Gombrich. Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo. Routledge and Kegan Paul, 1988, p. 49.
- ↑ Gombrich, pp. 49-50.
- ↑ (en)http://www.sacred-texts.com/bud/lob/lob04.htm
- ↑ Narada (1992), p. 14
- ↑ Carrithers, p. 25.
- ↑ Narada (1992), p14
- ↑ Narada (1992), pp. 15-16
- ↑ Narada (1992), pp. 19-20
- ↑ (en)Maha-parinibbana Sutta (Digha Nikaya, 16), vèrs 56
- ↑ (en)Mettanando Bhikkhu e Oskar von Hinueber. "The Cause of the Buddha's Death". Journal of the Pali Text Society, vol. XXVI, 2000. Vejatz tanben seguent article online de Mettanando, a buddhanet.net.
- ↑ (en)Maurice Walshe. The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya, 1995, Boston: Wisdom Publications, "[DN] 30: Lakkhaṇa Sutta: The Marks of a Great Man," pp. 441-60.
- ↑ (en)Ven. Elgiriye Indaratana Maha Thera. Vandana: The Album of Pali Devotional Chanting and Hymns, 2002, pp. 49-52, consultat el 8-11-2007 a BuddhaNet. [pdf]
- ↑ (en)Alexander Wynne. How old is the Suttapitaka? St John’s College, 2003, p. 22 [www.ocbs.org/research/Wynne.pdf] [pdf]
- ↑ (en)J.W. de Jong, 1993: "The Beginnings of Buddhism". A The Eastern Buddhist, vol. 26, núm. 2, p. 25
- ↑ Indian Buddhism, A.K. Warder, 3ª edicion, 1999, p. 335.
- ↑ Vejatz lo sotra Kalama
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Ambedkar, B.R. (1957). The Buddha and His Dhamma. Bombay: People's Education Society.
- (en) Armstrong, Karen (2001). Buddha. New York: Penguin Books.
- (en) Bechehttp, Heinz, ed (1996). When Did the Buddha Live? The Controversy on the Dating of the Historical Buddha. Delhi: Sri Satguru.
- (en) Conze, Edward, trans. (1959). Buddhist Scriptures. London: Penguin Books.
- (en) Ñāṇamoli, Bhikku (1992). The Life of the Buddha According to the Pali Canon (3rd ed.). Kandy, Sri Lanka: Buddhist Publication Society.
- (en) Ortner, Jon (2003). Buddha. New York: Welcome Books.
- (en) Rahula, Walpola (1974). What the Buddha Taught (2nd ed.). New York: Grove Press.
- (en) Reps, Paul; Senzaki, Nyogen (1957). Zen Flesh, Zen Bones: A Collection of Zen and Pre-Zen Writings. New York: Doubleday.
- (en) Robinson, Richard H.; Johnson, Willard L.; Wawrytko, Sandra A.; DeGraff, Geoffrey (1996). The Buddhist Religion: A Historical Introduction. Belmont, CA: Wadsworth Publishing Co..
- (en) Sathe, Shriram (1987). Dates of the Buddha. Hyderabad: Bharatiya Itihasa Sankalana Samiti.
- (en) Senzaki, Nyogen; McCandless, Ruth Strout (1953). Buddhism and Zen. New York: Philosophical Library.


text:
Paraíba
Paraíba es un estat de la Region Nòrd-est de Brasil. Confronta los estats de Rio Grande do Norte al nòrd, Ceará a l'oèst, e Pernambuco al sud. A l'èst es bordat per l'Ocean Atlantic.
Sa superfícia totala (56 439,8 km2) es similara a la de Croàcia. Sa capitala es la vila de João Pessoa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo clima predominant es tropical, amb variacions de precipitacions en caduna de las diferentas regions. Dins la region del sertão i a un clima semiarid. Sus lo litoral lo nivèl de las pluèjas pòt despassar los 1500 mm annals.