text:
Superfícia (matematicas)
Aquest article tracta de la superfícia coma objècte matematic; per la mesura dei superfícias, vejatz aira.
En matematicas, e pus particularament en topologia, una superfícia (o superficia) es una varietat de dimension 2, o varietat bidimensionala. Lo concèpte matematic de « superfícia » es una abstraccion de formas geometricas familiaras de l'espaci, coma lo bòrd de còrs solides. Lo caractèr bidimensionau significa que se pòt localizar cada ponch d'una superfícia per mejan de dos nombres reaus, que son sei coordenadas (dichas « localas ») sus la superfícia. Per exemple, cada ponch d'una esfèra (lo bòrd d'una bola plena) se pòt localizar per sa latitud e sa longitud.
Una superfícia pòt èsser plana o non (çò es corba), boinada o non, sarrada o non, orientabla o non...
Remarca: la mesura d'una superfícia es son aira, e fau ben destriar lei doas nocions. Mai lo tèrme de superfícia se pòt emplegar coma sinonim d'aira, e per exemple se parlarà indiferentament d' unitat d'aira o d' unitat de superfícia. Lo castelhan, lo catalan e l'italian an d'usatges analògs.
Somari
Superfícia dins l'espaci euclidian de dimension 3[modificar | modificar la font]
Definicions[modificar | modificar la font]
I a tres biais usuaus de definir una superfícia dins un espaci euclidian de dimension 3 (provesit d'un sistèma de coordenadas cartesianas). Es possible de passar d'un a un autre, aumens dins cèrtei condicions. Segon lo cas, se ditz que la definicion es donada sota forma parametrica, explicita, o implicita.
- Forma parametrica - la superfícia se definís coma l'imatge d'una foncion continua e injectiva de doas variablas realas dins l'espaci euclidian tridimensionau , onte U es una partida dubèrta dau plan . Lei coordenadas cartesianas dei ponchs de la superfícia son donadas per leis eqüacions parametricas:
- Forma explicita - la superfícia se definís coma grafic d'una foncion reala de doas variablas realas: estent una foncion continua (onte U es una partida dubèrta de ), la superfícia es l'ensemble dei ponchs (x, y, f(x, y)). Sovent se ditz simplament que la superfícia a per eqüacion:
- Forma implicita - la superfícia se definís coma l'ensemble dei ponchs que sei coordenadas (x, y, z) verifican una eqüacion cartesiana:
Relacions entre lei definicions precedentas[modificar | modificar la font]
La forma explicita de la definicion d'una superfícia es un cas particular de la forma parametrica; basta d'escriure:
La forma explicita de la definicion d'una superfícia tanben es un cas particular de la forma implicita; basta de definir:
- .
Mai en generau, se pòt pas passar de la forma parametrica o de la forma implicita de la definicion a una forma explicita, qu'una superfícia definida parametricament o implicitament es pas necessariament lo grafic d'una foncion de doas variablas. Autrament dich, la classa dei superfícias que se pòt definir explicitament es pus restrencha que lei doas autras.
Sota cèrtei condicions, una superfícia definida implicitament admet localament una definicion explicita; es un corollari dau teorèma de la foncion implicita.
Superfícia abstracha[modificar | modificar la font]
Definicion[modificar | modificar la font]
Una generalizacion independenta de l'espaci ambient ( dins lei cas vists supra) consistís a definir una superfícia coma una varietat topologica de dimension 2. Lei definicions dau paragraf precedent balhan d'exemples de superfícias immergidas dins l'espaci euclidian de dimension 3. Existisson de superfícias abstrachas que se pòdon pas immergir dins , coma la botelha de Klein (que pasmens se pòt immergir dins ).
Es sovent preferible de definir una superfícia coma varietat diferenciabla puslèu que topologica.
Orientabilitat[modificar | modificar la font]
Una superfícia es orientabla s'a doas « fàcias », non orientabla se n'a ren qu'una. L'esfèra es orientabla: se pòt destriar una fàcia intèrna e una fàcia extèrna. Un exemple celèbre de superfícia non orientabla es la benda de Möbius.
Superfícias remarcablas[modificar | modificar la font]
- l'esfèra
- lo cilindre
- lo tòr
- la benda de Möbius
- la botelha de Klein
- lo plan projectiu
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquela condicion assegura que la superfícia serà « lisa » a l'entorn de cada ponch.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Exemples de superfícias per Mathcurve, Encyclopédie des formes mathématiques remarquables


c: text/html

text:
Bressieux
Bressieux en arpitan ( Bressieux en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Una preséncia umana a testificat sul luòc dempuèi lo Neolític. Après lo An mil, Bressieux èra lo banc d'una de las quatre baronnies del Dauphiné, i aguèt de contunh erigit en marquisat pel rei Louis XIII l'an 1612.
Une présence humaine est attestée sur le site depuis le Néolithique. Après l'An mil, Bressieux était le siège d'une des quatre baronnies du Dauphiné, puis fut érigé en marquisat par le roi Louis XIII en 1612.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mycobacterium leprae
Mycobacterium leprae (o bacil de Hansen) es la bacteria responsabla de la lèpra per l'Òme (e lo tató).
Es un bacil intracellulari, pleomorfic (mai sovent en forma de bastonet), acidoalcòloresistent, de metabolisme aeròbi.
Aparéis al microscòpi optic (aprèp coloracion de Ziehl-Neelsen) jos forma de molons o de cadenètas.
Foguèt decobèrt en 1893 pel mètge norvegian Gerhard Armauer Hansen que lo cercava dins de lesion cutanèas d'un malaut de lèpra.
Lo genòme de Mycobacterium leprae es en totalitat sequenciat. A 1 600 gèns que la mitiat còda cap de proteïna. Aquelas aurián subit de mutacions çò qu'explicariá la creissença fòrça lenta del bacil (15 a 20 jorns al sen d’un òste) e lo seu caractèr incultivable. En efècte, la cultura d'aquel bacil jamai foguèt possible in vitro, mas se pòt obtenir una replicacion localizada dins lo cossinet plantari de la mirga imunocompetenta.
Factors de viruléncia[modificar | modificar la font]
M. leprae essent una bacteria intracellulària, escapa als anticòrs. Pasmens, es destruida per la responsa imunitària de mediacion cellulària. Lo bacil de la lèpra:
- Possèda una glicoproteïna de superfícia que l'apara de l’accion dels macrofags ;
- Es dotada d’una creissença lenta (fòrça) que permet la surbrevida dins lo macrofag;
- Es capable de modular la responsa imunitària (de mediacion cellulària) que condiciona l’eissida de la malautiá.


text:
Hifiklub
Hifiklub es un grop occitan de rock en lenga anglesa, venent de Tolon (Provença). Revendica d'influéncias musicalas fòrça variadas coma lo blues. En mai d'aquò lei sòcis d'Hifiklub connèctan sa creativitat musicala amb un engatjament fòrt dins d'autrei domenis artistics coma lo cinèma, lo design e l'arquitectura.
Sòcis[modificar | modificar la font]
Sei sòcis permaments son:
- Laugier, valent a dire Règis Laugier: bassa e votz principala
- Benito, valent a dire Luc Benito: batariá e votz addicionala
- Morcillo, valent a dire Nicolau Morcillo: guitarra e votz addicionala
Un èx-sòci èra Felip Dias, remplaçat per Morcillo en 2007.
Sei sòcis ocasionaus son:
- Earl Slick
- Paulo Furtado
- Evil Eddy Jo
- Plain Jane
- Robert Aaron
- Michael Beckett
- Dead Combo
- Skerik
Istoric[modificar | modificar la font]
Lo grop apareguèt amb son projècte actuau en 2006, en fasent seguida au grop Hi Fi Killers.
Lo primier volum dau projècte d'Hifiklub, French Accent, lo coproduguèron en 2006 a Nòva York au costat d'Earl Slick (artista sòlo e musician de David Bowie) e lo registrèron amb sa participacion e mai amb aquelei de Paulo Furtado (The Legendary Tiger Man), Robert Aaron (Fischerspooner), Michael Beckett (Schneider TM) e pron d'autres.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Sit oficiau
- (en) Hifiklub a MySpace
- (it) (en) Entrevista de Laugier (clicatz a: "Musica" > "Interviste" > "Hi Fi Klub" vèrs la fin de la lista)


text:
Lesotho
Lesotho es un estat d'Africa qu'a pas cap de frontièra maritima. Es enclavat en Sud-Africa.
La capitala es Maseru.
Lo gentilici es basuto.[1]
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion dau Reiaume Sotho[modificar | modificar la font]
Durant la Preïstòria, l'Africa Australa èra demorada per de populacions de caçaires culheires dichs Khoisans (ò Bushmens). Dominèron la region fins au millenari I ap. JC e l'arribada progressiva de populacions bantos que migravan vèrs lo sud e vèrs l'oèst. Aguent lo mestritge de la metallurgia dau fèrre, dau norrigatge e de l'agricultura e ben organizats, lei Bantos prenguèron militarament l'avantatge e rebutèron lei populacions nomadas (que foguèron exterminadas ò reduchas en esclavatge). En parallèl, se devesiguèron entre doas brancas diferentas :
- un premier ensems s'installèt dins lei regions oceanicas e foguèt a l'origina dei Zolos, dei Xhosas ò dei Ndebele.
- un segond ensems demorèt sus lo platèu d'Africa Australa e avancèt vèrs l'oèst. Sei descendents principaus son lei Sothos e lei Tswana.
Durant lo sègle XVIII, l'avançada europèa a partir dau Cap bloquèt lei migracions bantos e entraïnèt una crisi territòriala dins la region. Au començament dau sègle XIX, aquò favorizèt l'emergéncia de reiaumes expansionistas coma lei Zolos de Shaka e lei Nguni. Dich Mfecane (« Periòde dei Trèbols » en occitan), aquela epòca foguèt caracterizada per una instabilitat cronica. Dins aqueu contèxte, lei Sothos abandonèron lei regions orientalas dau platèu per fugir la zòna dei guèrras. Dirigit per Moshoeshoe, una partida dei fugidors s'installèron a l'entorn de la fortalesa naturala de Thaba Bosiu (a l'èst de Maseru) onte resistiguèron ais atacas dei Ndebele e dei Griqua.
Gràcias a sei victòrias, Moshoeshoe fondèt un reiaume qu'es a l'origina dau Lesotho actuau. Dins aquò, la situacion regionala demorava perilhosa en causa dei colons boers que s'installèron lòng de sei frontieras nòrd e oèst. En 1843, Moshoeshoe signèt donc un tractat de protectorat ambé lei Britanics per s'aparar còntra leis ambicions dei Trekkers. Pasmens, aquò empachèt pas d'atacas de part de l'Estat Liure d'Aurenja dins lo corrent deis annadas 1860. Londres reafirmèt alora son protectorat sus lo Reiaume Sotho e l'annexèt dirèctament en 1868. Lo territòri prenguèt alora lo nom de Basutoland.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Maucontents de l'annexion britanica, lei Sotho se revoutèron en 1880. L'insureccion s'acabèt per un acòrd que permetiá d'enebir la crompada de tèrras basutos per de colons blancs. Lei caps tradicionaus gardèron tanben un poder important. Lo projècte britanic èra alora d'integrar Basutoland au sen de l'Union Sud-Africana en formacion. Pasmens, la mesa en plaça de l’apartheid suscitèt l'ostilitat dei caps basutos que capitèron de mantenir son autonòmia en 1910. Dins lo corrent dau sègle XX, Basutoland demorèt ansin un protectorat distint de Sud-Africa que l'utilizèt coma sèrva de man d'òbra.
Lo Lesotho contemporanèu[modificar | modificar la font]
Lo periòde de Leabua Jonathan[modificar | modificar la font]
Basutoland venguèt independent lo 4 d'octòbre de 1966 dins l'encastre dau Commonwealth. Prenguèt alora lo nom de Lesotho e lo Premier Ministre Leabua Jonathan lo dirigiguèt fins a 1987 d'un biais autoritari. D'efèct, entretenguèt inicialament una politica favorabla ais interès sud-africans que maucontentèt lo rèi Moshoeshoe II e lei partits de senèstra. Aquò entraïnèt donc la formacion d'una coalicion gropant la senèstra e lei reialistas.
En 1970, Jonathan perdiguèt leis eleccions. Dins aquò, annulèt l'escrutinh, decretèt l'estat d'urgéncia e enebiguèt lo Partit dau Congrès de Basotho (BCP) qu'èra lo principau partit de senèstra. Quatre ans pus tard, reprimiguèt una insureccion populara e arrestèt mai d'un militant de senèstra. Dins aquò, per de rasons mau conegudas, lo Premier Ministre se raprochèt alora dau blòt socialista. Dins lo corrent deis annadas 1980, aquò vengèt la fònt de tensions vivas ambé Sud-Africa (sostèn basuto a l'ANC, sostèn sud-african ai guerilhas opausadas a la dictatura, blocus economic de Lesotho per Pretoria en 1985...). Lo 19 de genier de 1986, Leabua Jonathan foguèt finalament reversat per un còp d'estat dirigit per lo generau Justin Lekhanya.
Lesotho dempuei 1987[modificar | modificar la font]
Justin Lekhanya creèt un conseu militar per dirigir lo país en acòrd ambé lo rèi Moshoeshoe II. Pasmens, dins lei fachs, lei militars dominavan la vida politica e lo rèi podiá solament limitar lo zèl prooccidentau de Lekhanya. La junta comencèt de liberalizar l'economia e intrèt en conflicte ambé lei reialistas. En 1990, après la revirada d'una temptativa de còp d'estat menada per sei partisans, lo rèi deguèt s'exilar e foguèt remplaçat per son fiu Letsie III.
En 1991, lo generau Elias Ramaema reversèt lo regime e transferiguèt lo poder ai civius. En 1993, d'eleccions liuras foguèron organizadas e ganhadas per lo BCP. Nstu Mokhehle venguèt cap dau govèrn. Pasmens, aquela parentèsi democratica durèt gaire car lo rèi Letsie III suspendiguèt la constitucion. Aquò entraïnèt una crisi institucionala grèva que foguèt reglada en 1995 per una intervencion militara de Sud-Africa, de Botswana e Zimbabwe. Moshoeshoe II venguèt tornarmai rèi (fins a sa mòrt l'annada seguenta) e la constitucion foguèt restablida.
Dins aquò, lei tensions demorèron vivas au sen de la societat basuto. D'efèct, en 1998, lo novèu partit de Nstu Mokhehle (lo Congrès de Lesotho per la Democracia, LCD) ganhèt leis eleccions gràcias a de fraudas electoralas. Lo Premier Ministre Pakalitha Mosisili (LCD) demandèt alora tornarmai l'intervencion de seis aliats (Sud-Africa e Zimbabwe) per mantenir l'òrdre dins lo país. Pasmens, après d'incidents grèus, lei soudats sud-africans quitèron Lesotho l'annada seguenta.
Dempuei aqueu retirament, un novèu sistèma electorau foguèt mes en plaça que permetèt au LCD d'averar leis eleccions en 2002 e en 2007. Pakalitha Mosisili demorèt Premier Ministre mai deguèt faciar una vida politica agitada (scission de son partit, temptativa d'assassinat...) e una crisi sociala dins lo sector industriau. En 2012, perdiguèt leis eleccions au profiech de Tom Thabane. En 2014, s'enfugiguèt en Sud-Africa après de rumors a prepaus d'un complòt militar preparant son assassinat. Un an pus tard, son partit foguèt batut ais eleccions legislativas e Mosisili tornèt venir cap dau govèrn.
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ masculin & femenin.


text:
Payis-Bâs
Los Payis-Bâs, en fôrma longe lo Reyômo des Payis-Bâs, (en nêrlandês Nederland et Koninkrijk der Nederlanden) sont un payis d’Eropa du Cuchient, frontaliér avouéc la Bèlg·ica u mié-jorn et les Alemagnes u levant. Sont govèrnâs per na monarch·ie constitucionâla et comptont prés de diéx-et-sèpt milyons d’habitents. La capitâla des Payis-Bâs est Amstèrdame[1], ben que lo govèrnament et lo Parlement[3] seyont a L’Hage. Administrâ en doze provinces, lo payis at asse-ben siéx tèrritouèros d’outre-mar que sè trôvont dedens les Carâibes. L’hôtior moyena des Payis-Bâs est brâvament fêbla : un quârt du tèrritouèro est desot lo nivél de la mar de la Bise, que lo bâgne u cuchient et a la bise[4]. Los payisâjos nêrlandês tipicos sont per alyor constituâs de « lârges reviéres que colont tranquilament a travèrs de les planes sen fin », d’aprés lo poèto Hendrik Marsman. Portant, les tèrres litorâles sont por la plepârt protègiêes per de digues construites u fil de l’histouère du payis a côsa de tot plen de catastrofes naturèles liyêes a l’égoua recensâyes. Cél diton cognu ux Payis-Bâs pôt rèsumar la situacion du payis : « Diô at crèâ lo Mondo et los Nêrlandês ant fêt los Payis-Bâs ». Lo nom Holanda est sovent empleyê dens lo lengâjo corent, et de façon que convint pas, por dèsignér los Payis-Bâs dens lor ensemblo. Cel’apelacion dèsigne na partia du cuchient du payis.
Somèro
- 1 G·eografia
- 2 Toponimia
- 3 Histouère
- 4 Politica et administracion
- 5 Populacion et sociètât
- 6 Èconomia
- 7 Cultura et patrimouèno
- 8 Nêrlandês ben cognus
- 9 Codes payis
- 10 Galeria d’émâges
- 11 Vêre avouéc
- 12 Notes et rèferences
G·eografia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Localisacion et frontiéres[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
G·eologia et relièf[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Cllimat[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Payisâjos et enveronance[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Toponimia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Histouère[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Politica et administracion[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Populacion et sociètât[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Dèmografia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lengoues[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Religions[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Èducacion[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Santât[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Mèdiâs[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Vôgues et jorns de féta[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Èconomia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Cultura et patrimouèno[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Arch·itèctura[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Pintura[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Litèratura[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Musica[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Cinèmâ[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Sciences[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Bôna-chiéra[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Sports[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Nêrlandês ben cognus[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Codes payis[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Galeria d’émâges[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Vêre avouéc[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Bibliografia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lims de defôr[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Notes et rèferences[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Notes[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Rèferences[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- (fr) Articllo 32 de la lê fondamentâla.
- (en) Main indicators of the Netherlands, CBS.
- Erreur Lua dans Module:Biblio/Comon à la ligne 270 : attempt to index global 'Commun' (a nil value).
- Erreur Lua dans Module:Biblio/Comon à la ligne 270 : attempt to index global 'Commun' (a nil value).


text:
Saut de naut
Lo saut de naut es una espròva d'atletisme qu'a per objectiu de subrepassar una barra orizontala, plaçada a una auçada determinada entre dos supòrts verticals separats de 4 mètres.
Lo sautaire comença la competicion a l'auçada qu'estime oportuna e dispausa de tres assages per la superar.
Lo recòrd del monde actual de la disciplina es detengut pel cuban Javier Sotomayor amb un saut de 2,45 m en 1993. Lo recòrd feminin es detengut per la bulgara Stefka Kostadinova amb un saut de 2,09 m en 1987 a Roma durant los Campionats del monde d'atletisme.
Somari
Reglamentacion[modificar | modificar la font]
L'atleta que passa la barra pus nauta rempòrta lo concors. Los concurrents an lo drech de prendre de vam. La barra es montada per palièr (de 5 cm en 5 cm a la debuta de la competicion, puèi de 3 en 3 cm), cada concurrent ajant drech a tres ensages a cada nautor prepausada. Dempuèi qualques annadas, la tactica faguèt son aparicion: quand un sautaire a macat son primièr ensag (o sos dos primièrs ensages) a una nautor determinada, pòt servar sos dos ensages (o son darrièr ensag) a la nautor seguenta.
Tecnicas de saut de naut[modificar | modificar la font]
Cisèl[modificar | modificar la font]
L'atleta sauta en enauçar la primièra gamba e quand es passat, enauça l'autra en tornar caire.
Rotlèu costal[modificar | modificar la font]
L'atleta ataca la barra de fàcia e sauta a l'orizontala, sul costat, la gamba d'apèl plegada jos el. Aquela tecnica limita fòrça lo marge de progression del fach que i pas de rotacion del còrs a l'entorn de la barra coma l'autorisa la tecnica seguenta. Pasmens limitava l'estress ligat a la casuda a una epòca que la recepcion se fasiá mai que mai dins la sabla.
Rotlèu ventral[modificar | modificar la font]
L'atleta ataca l'obstacle lateralament en s'enrodan literalament a l'entorn de la barra, a l'orizontala. Lo problèma d'aquela tecnica èra lo desgatjament de la gamba d'apèl per dessús de la barra. Demandava de qualitats de gimnast esprovadas que sol lo rus Valeriy Brumel saupèt portar, dins los ans 1960, a son punt mai naut en establir lo recòrd del monde à 2,28 m. Cal encara senhalar Vladimir Yashchenko que, mentre que lo Fosbury èra adoptat per totes los autres sautaires, s'enaucèt a 2,33 m lo 3 de julhet de 1977, puèi 2,34 durant l'estiu de 1978 en rotlèu ventral, en batre aital l'ancian recòrd del monde détengut pel mitic Dwight Stones l'òme que passèt pel primièr còp la barrièra dels 2,30 m. Es amb Yashchenko que va desapareisser de las tauletas dels recòrds del monde la tecnica del rotlèu ventral.
Fosbury-flop[modificar | modificar la font]
Le Fosbury-flop es la tecnica mai utilizada a l'ora d'ara. Foguèt utilizada pel primièr còp en competicion internacionala als Jòcs olimpics d'estiu de 1968 per Dick Fosbury. Consistís a arribar d'esquina a l'obstacle e a sautar d'esquina, en levar las doas gambas en darrièr per dessús de la barra. Lo saut foguèt refusat dins un primièr temps, acceptat puèi après verificacion que cap reglament èra pas estat enfranhut. Dick Fosbury passèt aquete jorn 2,24 m, nòu recòrd olimpic. Dick Fosbury foguèt medalhat d'aur[1].
Pus tard, foguèt provat que Fosbury es pas estat lo primièr de far servir aquela tecnica, sens o saupre. Bruce Quande foguèt fotografiat en 1963 passant la barra d'esquina.
Recòrds del monde[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Vidèo de Dick Fosbury als Jòcs olimpics sur olympic.org. Consultat lo 18 d'agost de 2013


text:
880
Aquesta pagina concernís l'an 880 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Après la mòrt dau rèi Loís II e son remplaçament per sei dos fiusLoís III e Carloman II, lo reiaume foguèt partejat entre sei dos eiretiers que demorèron aliats fins a la mòrt de Loís III en 882. Ansin, dins lo corrent de l'annada, acomencèron una campanha còntra Boson que s'èra proclamat rèi d'un reiaume gropant Provença e Daufinat e menaçava d'obtenir la fidelitat de Lion e de sa region. Capitèron de sometre Berric, Nivernés e Lion. Puei, ambé l'ajuda dau rèi d'Itàlia Carles III lo Gròs, acomencèron lo sètge de Viana.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après sa desfacha de Siracusa en 878, repòsta bizantina dins lo sud d'Itàlia ont una flòta capitèt de conquistar Taranto e d'autrei posicions tengudas per leis Arabis en Calàbria. Aquò permetèt de restablir una preséncia bizantina poderosa dins la region.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Lo visir Al-Muwaffaq renforcèt lei tropas mandadas en 879 còntra la Rebellion dei Zanj dins lo sud d'Iraq amb una armada suplementària dirigida per lo visir en persona. Lei tropas abbassidas capitèron d'avançar pauc a pauc fins a la desfacha finala de la rebellion en 883.


text:
• Eth distintiu ac liurarà era Secretaria d’Estat de Torisme eth dijaus 21 de gèr en marc de FITUR e se presentaràn es linhes generaus des informes de Destinacions Toristiques Intelligentas (DTIs).
• A compdar deth mes de junh de 2015 era Societat Estatau entara Gestion dera Innovacion e es Tecnologies Toristiques (SEGITTUR), depenenta deth Ministèri d’Indústria, Energia e Torisme, e adscrita ara Secretaria d’Estat de Torisme, a analisat, diagnosticat e identificat es linhes d’accion dera Val d’Aran coma destinacion toristica enes airaus de sostenibilitat, innovacion, naues tecnologies e accessibilitat.
Era reconeishença de Destinacion Toristica Intelligenta avale era incorporacion ath modèl toristic dera Val d’Aran eth trabalh ena innovacion, tecnologia, sostenibilitat e accessibilitat, quate factors competitius que garantissen eth present e eth futur deth torisme ena Val d’Aran.
SEGITTUR inicièc eth trabalh DTI ena Val d’Aran en mes de junh, e a consistit en analisar e diagnosticar es linhes d’accion realizades en Aran coma destinacion enes quate variables que definissen a ua Destinacion Toristica Intelligenta, era fasa finau a consistit ena elaboracion d’un informe de recomanacions que s’intègren coma programes especifics en nau Plan de Torisme Val d’Aran 2016-2020 qu’actuauments s’elabòre e que se presentarà ath sector toristic dera Val d’Aran en mes de hereuèr.
Er anterior plan de torisme 2012-2015 dera Val d’Aran culmine damb er aqueriment d’aguesta reconeishença que s’enmarque en programa de competitivitat deth plan e a trauès deth quau s’an desvolopat diferentes linhes de trabalh qu’an artenhut qu’Aran arrecebe diferentes certificacions e reconeishences, entre es quaus subergessen eth de destinacion sostenible Biosphere autrejat peth Global Sustainable Tourism Council dera Fundación Naciones Unidas, finalista enes Destination Leadership autrejadi pera National Geographic Society e era ITB de Berlin, e aguest darrèr peth sòn trabalh coma Destinacion Toristica Intelligenta (projècte impulsat peth Ministèri d’Indústria, Energia e Torisme, a trauès deth Plan Nacionau e Integrau de Torisme 2012-2015).
Era Val d’Aran a estat un des projèctes pilòt desvolopat per SEGITTUR e qu’a consistit en analisar e recomanar accions enes quate èishi que conformen un DTI: innovacion, tecnologia, sostenibilitat e accessibilitat. Er informe arrecuelh tota era informacion de besonh sus es hònts de finançament que faciliten eth desvolopament des accions e qu’aufrissen tant eth Ministèri d’Indústria, Energia e Torisme, a trauès deth Plan Nacionau de Ciutats Intelligents, Emprendetur e eth FOMIT, coma era Union Europèa, mejançant es hons FEDER.
Des deth Govèrn d’Aran s’an realizat sessions informatives a empresaris e institucions araneses entà explicar eth significat des Destinacions Toristiques Intelligentes. En paraules dera conselhèra de Torisme e Desvolopament Economic d’Aran, Anna Díaz “ua Smart Destination ei ua destinacion innovadora, que trabalhe en assolidar era sua infrastructura tecnologica e que garantís eth desvolopament sostenible deth territòri. Facilite era interaccion e integracion deth visitant damb er entorn e incremente era qualitat dera sua experiéncia”. Díaz a hijut “era Val d’Aran, ei ua destinacion toristica competitiva qu’aufrís servicis de qualitat a quinsevolh perfil de viatgèr”.
“Damb era implantacion deth Sistèma de Torisme Responsable e er aqueriment deth certificat Biosphere, era Val d’Aran auance cap a un nau modèl de desvolopament toristic basat enes principis dera sostenibilitat, era diuersitat culturau e era responsabilitat sociau, era quau causa contribuís ath hèt qu’era Val d’Aran sigue ua destinacion toristica basada en respècte dera sua cultura, eth miei ambient e era responsabilitat” a soslinhat era conselhèra de Torisme e Desvolopament Economic d’Aran, Anna Díaz.
Era reconeishença la liurarà era secretària d’Estat de Torisme, Isabel María Borrego, e ac recuelherà era conselhèra de Torisme e Desvolopament Economic d’Aran, Anna Díaz, er acte serà eth dijaus 21 de gèr, de 15:00 a 15:30 ores, en Auditòri der airau “Fitur Know-how & Export”, plaçat en Pabalhon 10-B21 d’IFEMA.
Vielha, 15 de gèr de 2016
Conselh Generau d’Aran: Núria Sanjuan


text:
-448
Aquesta pagina concernís l'an -448 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Campanha militara de Pericles per sostenir Fòcida dins l'encastre de la Segonda Guèrra Sacrada. Aqueu conflicte s'acabèt sensa cambiament territòriau dins lo corrent de l'annada.
Esparta[modificar | modificar la font]
Periòde de tension importanta entre Esparta e Atenas que sostenguèron seis aliats respectius dins l'encastre de la Segonda Guèrra Sacrada (Fòcida per leis Atenencs e Delfos per leis Espartencs). Lei combats s'acabèron rapidament sensa cambiament territòriau important.
Macedònia[modificar | modificar la font]
Assassinat dau rèi Alcetas II per son nebòt Arquelau. Son fraire Perdiccas II li succediguèt. En causa de l'alcoolisme de son predecessor, lo sobeiran novèu deguèt faciar una situacion malaisada e afrontar lei velleïtats d'autonòmia ò d'independéncia dei vassaus dau reiaume.


text:
Batalha de Solferino
La batalha de Solferino se faguèt lo 24 de junh de 1859 pendent la Campanha d'Itàlia. Se debanèt en Lombardia, dins la Província de Màntoa. Es essida una victòria de l'armada francesa de Napoleon III aliat a l'armada sarda sus l'armada austriaca de l'emperador Francés Josèp Ièr.
Mai de 330 000 soldats combatèron dins aquela batalha. I aviá gaireben 150 000 soldats austriacs e un total de gaireben 190 000 francosardes.
Dins la batalha s'utilizèt de tecnicas novèlas coma lo transpòrt de las tropas francesas pel tren, que se desplacèron sonque en quatre jorns per anar de Lion fin al Piemont, los canons e fusilhs ranurats (mai precises e poderoses). L'artilhariá tenguèt un grand ròtle, pauc de combats se faguèron còs a còs.
Condicions sanitàrias[modificar | modificar la font]
A Castiglione, los ferits son pertot. La glèisa e l’escòla foguèron transformadas en espitals. S'ajancèron los victimas per las carrièras. Qualques abitant n'abriguèron quin que siá lor bord. Henri Dunant es testimòni d'aquela vision d'orror e decidiguèt alara d'ajudar lo pau d'infirmièras presentas enluòc. Pendent quatre jorns, s'investiguèt còs e bens per l'ajuda als maluroses. En efèit, curava, comprava d'esperel manjar e vestits pels rescapats de la batailha (que sián italians, francés o austriacs); tanben escriguèt a lor familha. Perque se sabiá pas res sus la contaminacion per las bacterias èra conegut, fòrça moriguèron d'infeccion. Capitèt, per mejan de la Societat Evangelica de Genèva, que Dunan n'èra membre actiu, a informar lo public de las ajudas escassas pels ferits de guèrra. Genèva decidiguèt alara d’enviar una mission de secors a Castiglione.


text:
Miocèn
Lo Miocèn es lo quatren periòde geologic de l'Èra Cenozoïca. Comencèt fa 23,03 milions d'ans e finiguèt fa 5,332 milions d'ans. En aqueste periòde contunhèt l'enauçament de montanhas coma los Pirenèus, los Alps o Imalaia. L'erosion creada per aquesta orogenèsi foguèt a l'origina de la formacion de sediments e de depauses de petròli dins de zònas qu'èran de fòssas marinas de pauca prigondor. La temperatura èra mai bassa qu'a l'ora d'ara e se formèt la calòta glaciària en Antartida.
Las plantas e los animals del Miocèn èran pro modèrns. Lo nom de Miocèn procedís dels mots grècs ueίwv (meiōn, “mens”) e kaιvός (kainos, “nòu”) e significa "mens nòu" en fasent allusion al fach que l'epòca presentava 18% d'invertebrats marins de mens que lo Pliocèn. Los mamifèrs e los ausèls èran plan establits. Proliferèron las espècias de mamifèrs, entre elas lo rinocèros, lo gat, lo camèl e lo caval amb sas formas primitivas; entre aquestes son incluses los grandes monards, qu'en mai d'Africa, vivián tanben en Asia e al sud d'Euròpa. En las mars, proliferèron balenas e fòcas.


text:
Antoni Grabowski
Antoni Grabowski (Nowe Dobre, 15 de junh de 1857 - Varsòvia, 4 de julh de 1921) foguèt un engenhaire quimic e escrivan esperantista polonés. Aqueste autor, que recebèt l'escais de "paire de la poesia en esperanto", s'interessèt tre la debuta a aquela lenga artificiala e foguèt un dels activistas mai notables dins la difusion de l'esperanto gràcias a sa produccion literària e a sas traduccions. Grabowski, que foguèt lo primièr a parlar la lenga amb Zamenhof, presidiguèt durant un brave temps la Societat Polonesa d'Esperanto e dirigiguèt la seccion de gramatica de l'Acadèmia de l'Esperanto tre 1908.


text:
MacBook
Lo MacBook es una linha d'ordenadors portables del constructor Apple. Es un ordenador portable (en anglés: laptop) que remplacèt la seria iBook G4 tant coma lo PowerBook G4. Lo MacBook original foguèt bastit amb lo circuit integrat Intel Core Duo estrenada al mes de mai de 2006. Lo 8 de novembre de 2006 renovelèt la linha MacBook en li ajustant un processor Intel Core 2 Duo e un AirPort Extreme nòu, de tecnologia sens fial. Lo 15 de mai de 2007 Apple renovelèt la segonda generacion amb de processors Intel Core 2 Duo mai rapides, mai de memòria e de disques durs de capacitat mai bèla.


text:
La nòrma grafica emplegada, recomandada e gerida pel Congrès permanent de la lenga occitana es la « grafia classica ». Aquela nòrma es reconeguda pel Ministèri francés de l’Educacion Nacionala, per la Generalitat de Catalonha e pel Conselh generau d’Aran. Es estada tanben adaptada a l'occitan alpin oriental de las valadas occitanas d'Itàlia. Foguèt endralhada dins la Gramatica occitana segon los parlars lengadocians de Loís Alibèrt publicada en 1935, puèi, après la segonda guèrra mondiala, aquela nòrma ortografica de l’occitan foguèt gerida al sen de l’Institut d’Estudis Occitans (I.E.O.) e s'adaptèt a las grandas variantas de la lenga. En 1997, d’universitaris e de militants culturals creèron lo Conselh de la lenga occitana (C.L.O.). L’autoritat scientifica d’aquel conselh foguèt reconeguda pel Conselh Generau d’Aran e per las associacions e las federacions istoricas occitanas, mas lo C.L.O. daissèt pauc a pauc sas activitats al començament de las annadas 2000. De membres del C.L.O. redigiguèron un tèxte comun amb de principis màgers e de modalitats d’organizacion per un organisme de regulacion de l’occitan. Lo tèxte aguèt un consensus politic e institucional e a l’Amassada de Vielha en Val d’Aran lo 23 de mai de 2008 ont èran representadas las collectivitats territorialas, las institucions e las associacions istoricas. Amassa, lancèron lo procèssus de creacion de l’organisme de regulacion de l’occitan : lo Congrès permanent de la lenga occitana, installat oficialament a l’Ostal de Region Aquitània a Bordèu lo 16 de decembre de 2011.
Lo Conselh lingüistic del Congrès es a actualizar e a completar las nòrmas ortograficas e oralas del Conselh de la lenga occitana. Per las principalas relacions grafia-fonia se pòt ja consultar sul site de tablèus illustrats sonorament aprestats pel Congrès per respondre als besonhs dels usatgièrs.


text:
Carbonifèr
Lo Carbonifèr es un periòde e sistèma geologic que s'estendèt entre lo Devonian, i aperaquí 358.9 ± 0.4 milion d'ans, e la debuta del Permian,i a 298.9 ± 0.15 Ma. Lo nom de Carbonifèr foguèt inventat pels geològs William Conybeare and William Phillips en 1822.[1] en referéncia al fach que nombroses jaciments de carbon se formèron d'aquel temps.[2]
La vida terrèstra s'establiguèt durant aqueste periòde. Los amfibians èran los vertebrats terrèstres dominants, entre los quals una branca evoluguèt benlèu cap als reptils, los primièrs vetrebrats entièrament terrèstres. Los artropòdes èran tanben fòrça comuns, e d'unes (coma Meganeura), èran fòrça pus grands que los de uèi. D'immensas estendudas de selvas cobrissián la Tèrra , que balheràn pus tard los jaciments de carbon caracteristiques del Carbonifèr. Un escantiment terrèstre e marin menor se produguèt al mitan del periòde, causat per un cambiament del clima.[3] La darrièra mitat del periòde vegèt de glaciacions, un nivèl de las mars bas, e l'enauçament de montanhas, mentre que los continents se trucavan per formar la Pangèa.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Rev. W. D. Conybeare and William Phillips, Outlines of the Geology of England and Wales … , Part I, (London, England: William Phillips, 1822). On page 323, Conybeare titles the chapter "Book III. Medial or Carboniferous Order."
- ↑ Cossey, P.J. et al (2004) British Lower Carboniferous Stratigraphy, Geological Conservation Review Series, no 29, JNCC, Peterborough (p3)
- ↑ Sahney, S., Benton, M.J. & Falcon-Lang, H.J. (2010). Rainforest collapse triggered Pennsylvanian tetrapod diversification in Euramerica (PDF) 38, 1079–1082. DOI:10.1130/G31182.1.


text:
Mérouville
Mérouville es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Cap a 1868, una copa a collerette gallo-romaine en sòus, en datant del Modèl:IIIe sègle, a #èsser descobèrta a Mérouville. Es uèi al Musèu de las Bères arts de Lion.
Dels boiseries de l'ancian castèl rasat al XIXe sègle an #èsser rachetées l'an 1843 pel conselh de la fabrica de Rouvray-Sant-Denis e adornen en partida la siá glèisa[1]
Vers 1868, une coupe à collerette gallo-romaine en argent, datant du Modèl:IIIe siècle, a été découverte à Mérouville. Elle est aujourd'hui au Musée des Beaux-Arts de Lyon.
Des boiseries de l'ancien château rasé au XIXe siècle ont été rachetées en 1843 par le conseil de la fabrique de Rouvray-Saint-Denis et ornent en partie son église[2]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ D'après lo registre de la fabrica de Rouvray-Sant-Denis.
- ↑ D'après le registre de la fabrique de Rouvray-Saint-Denis.


text:
17/12/2015
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo tema de l'emission de diumenc 20 de decembre a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera los contes de Nadau e la legida d'un conte de Roland Berland dich per l'autor se-mesme, seguit d'un omenatge a quel fin contaire que dispareguet i a pas gaire.
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
06:53 Publié dans Actualitats, Cultura e literatura en òc, Musica e chançon | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
bork-oc
Tusta-Fusta !
Nombre de messatges : 69
Localisacion : en pinzuti du sud
Date d'inscription : 13/03/2007
Qu'avem projèct dab los de combat d'oc-aap-hartèra (n'avem pas encuèra trobat lo nom tau navèth movement
)qu'ei de dobrir un "ostal del pòble" en la vila de caurs per desveloppar la luta òc e tanben ajudar tà finançar lo locau de tolosa. Pramor qu'ei paradoxal mès sus tolosa n'ei pas aisit de har coneisher lo lòc.. la vila qu'ei hèra grana e qu'i a hèra de cause, de mei lo noste locau n'ei pas en centre centre vila.
Donc sus caurs qu'avem quauques companhs que poden organizar la causa, e sustot ua cola grana de monde que podem viener finançar lo lòc per la hèsta e la luta donc. Caurs, qu'ei ua vila pichòta e en setmana n'i a pas gaire de cause tà har.
Lo lòc que seré tanben un lòc politica e culturau (serada politica, cors d'òc etc )
Donc atau lo projècts, s'i a mond interessat deu Carcin que seré ua causa de las bonas.
i-mèl: combadoc@hotmail.fr


text:
Anglés mejan
L'anglés mejan es lo nom balhat pels lingüistas a divèrsas formas de la lenga anglesa parladas entre la conquista normanda d'Anglatèrra en 1066 e aperaquí l'an 1470, quand lo Chancery Standard, una forma d'anglés basada sus lo qu'es parlat a Londres, venguèt a s'espandir, ajudat per l'introduccion de l'estampariá en Anglatèrra per William Caxton dins los ans 1470, e pus tard per Richard Pynson. D'aquel temps, lo dialècte northumbrian (prevalent dins lo nòrd d'Anglatèrra) parlat al sud-èst d'Escòcia se devolopèt en Scots. L'anglés parlat aprèp aquesta epòca, fins en 1650, es sonat Early Modern English.


text:
89
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 89 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Chinés[modificar | modificar la font]
En junh, batalha d'Ikh Bayan entre l'armada Han dau prince Dou Xian, sostenguda per un important còrs de Xiongus meridionaus, e una armada de Xiongu dau nòrd que s'acabèt per una victòria chinesa. Aquò marquèt la destruccion dau darrier estat xiongnu que representava una menaça per China.


text:
Plan clinat
Un plan clinat es una paritida plana de sol que forma un angle amb l'oritzontala sens arribar a èsser vertical, es a dir, un l'angle tan que 0º < a < 90º.
Lo plan clinat permet de reduire la fòrça que se deu fornir per levar una carga mens que s'aquel èra vertical.
Imaginam que volèm trainar lo pes P d'una nautor 1 cap a 2; las posicions 1 e 2 èssent aquelas del centre de gravetat de cada blòc representat sus la figura.
Lo pes del blòc, considerat es una grandor vectoriala (vertical e cap avant), pòt se descompausar en doas compausentas, H e V, parallela e perpendiculara al plan clinat respectivament:
- H = P·sin(a)
- V = P·cos(a)
E mai, quand lo blòc se desplaça per la superfícia del plan clinat, existirà en general una fòrça de frotament FR del blòc contra la superfícia que tanben aurèm de véncer per poder lo desplaçar. Aquesta força és:
- FR = µ·V = µ·P·cos(a)
amb µ lo coeficient de frotament.
De l'observacion de la figura, es imediat que per capitar a desplaçar lo blòc, la fòrça F qu'aurèm de fornir, serà:
- F = H + FR = P·sin(a) + µ·P·cos(a) = [sin(a) + µ·cos(a)]·P
Resulta evident que, se consideram lo plan clinat, ensagèm de levar lo blòc sens mai d'ajuda que los nòstres pròpi múscules, la fòrça G que seurèm fornir seriá simplament aquela del pes del blòc a causa de l'acion de la gravetat, es a dire
- G = P
La qüestion es: en que condicions serà avantajòsa la utilizacion del plan clinat?


text:
Veneçuèla
Veneçuèla (var. Veneçuela), en espanhòl Venezuela, es un estat d'America del Sud, al nòrd. Confronta la mar Cariba, Guyana, Brasil e Colómbia.
Sa capitala es Caracas.
Lo gentilici es veneçolan -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Originas
- 2.2 Lo periòde coloniau
- 2.3 L'independéncia de Veneçuèla
- 2.4 Veneçuèla de 1830 a 1945
- 2.5 Veneçuèla dempuei 1945
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
L'istòria de l'America dau Sud non Andina avans l'arribada deis Europèus es fòrça mau coneguda en causa de l'abséncia de documents escrichs e dau nombre feble de vestigis arqueologics descubèrts per lei scientifics. Dins la Seuva Amazonica, de pòbles variats — subretot de Caribes sus lo territòri dau Veneçuèla actuau — practivan una agricultura itineranta, la caça e la culhida. Formavan dei societats complèxas lòng dei rius ò dei litoraus.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
L'exploracion europèa[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XV, lo litorau veneçolan foguèt explorat tre 1498 per Cristòl Colomb durant son tresen viatge en America. En 1499, Alonso de Ojeda descurbiguèt lo Lac de Maracaibo. Li donèt lo nom de « Pichona Venècia » que foguèt a l'origina dau mòt « Veneçuèla ». Menèt tanben una reconóissença terrèstra e foguèt fòrça impressionat per la richessa dei Taironas, çò que foguèt en partida a l'origina dau mite d'El Dorado (« Lo Daurat » en occitan).
La recèrca d'aquel endrech legendari, localizat dins lo nòrd-oèst d'America dau Sud per leis Espanhòus, motivèt l'organizacion d'expedicions dins lo corrent dei decenias seguentas. En particular, la familha Welser, de banquiers alemands, obtenguèron dau rèi Carles Quint un drech d'esplecha de Veneçuèla. Dins lo corrent deis annadas 1530, i mandèron donc d'expedicions a la recerca d'El Dorado. Permetèron de descubrir e de sometre lei reiaumes dei Muiscas, pòble installat dins la region de Bogotà.
La colonizacion espanhòla[modificar | modificar la font]
La colonizacion vertadiera acomencèt tre leis annadas 1520. En despiech de l'inexisténcia dei richessas d'El Dorado, leis Espanhòus trobèron de ressorsas pron interessantas, coma d'üstrias perlieras ò de jaciments de sau, per assegurar la perennitat d'installacions permanentas. En 1527, fondèron la vila de Santa Ana de Coro que venguèt lo centre de la concession atribuida a la familha Welser un an pus tard.
En 1545, la concession dei Welser foguèt anullada en causa de conflictes recurrents entre lei banquiers, lei colons espanhòus e leis autoritats colonialas. Aquò favorizèt la represa de la colonizacion dins lei montanhas au sud de Coro e lòng dau litorau onte foguèt fondada Santiago de Leon de Caracas en 1567. La vila novèla se desvolopèt rapidament gràcias a la descubèrta d'aur dins son relarg e un governador espanhòu s'i installèt en 1577. Totjorn lòng de l'ocean, Maracaibo foguèt fondada en 1574. Enfin, comencèt la lònga exploracion dei Llanos que demorèron largament desconeguts fins a la fin dau sègle XVIII.
Una colonia autonòma[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau periòde espanhòu, Veneçuèla èra plaçat sota l'autoritat de l'audiencia de Sant Domingo. En causa de la distància ambé l'illa, lei colons èran relativament autonòms e lo « cabildo » de Caracas — una mena de conseu municipau — dispausèt tre lo començament dau sègle XVII de competéncias importantas. La reorganizacion deis annadas 1730-1740 e la creacion de la Vice-Reiautat de Novèla Granada cambièron pas aquela situacion. Tre 1742, lo governador de Caracas recebèt lo títol de capitani generau que confirmava son autonòmia. Enfin, en 1786, sa quasi independéncia foguèt finalament reconeguda e Veneçuèla formèt una audiencia pròpria.
La cultura dau cacau[modificar | modificar la font]
Pendent lo sègle XVII, la produccion de cacau venguèt l'activitat principala dei colons de la region de Caracas. Cultura necessitant una man d'òbra importanta, aquò entraïnèt l'importacion d'esclaus africans e aguèt una influéncia majora sus la formacion de la populacion dau Veneçuèla modèrne.
Fins ais annadas 1730, lo cacau favorizèt l'emergéncia d'una borgesiá fòrça rica d'armators e de proprietaris terrencs, principalament installada a Caracas. Dins aquò, vèrs 1730, lo govèrn espanhòu assaièt d'impausar lo monopòli d'una companhiá reiala sus lei vendas de cacau per tocar una partida dei revenguts d'aqueu comèrci. Lei plantaires assaièron de resistir e organizèron de rets de còntrabanda ambé l'ajuda de trafegants anglés e olandés. Puei, en 1749-1752, aguèt luòc una revòuta reprimida sensa consideracion per leis autoritats. Pasmens, per defugir una segonda insureccion, Madrid aleujèt lo monopòli avans de lo suprimir en 1784 (dissolucion de la companhiá reiala).
En fòra d'aquelei tensions, l'esplecha coloniala organizèt la region segon sei besonhs. La region de Caracas gropava ansin aperaquí 40% de la populacion a la fin dau sègle XVIII. La proporcion d'esclaus i èra fòrça importanta e solament quauquei regions americanas (Panamà, Antilhas) avián proporcionalament mai d'esclaus au sen de sa populacion. Dins lo sud, lei Llanos èran consacrats au norrigatge extensiu dei bovins e èran majoritàriament poblats per de mestís e d'esclaus en fugida.
L'independéncia de Veneçuèla[modificar | modificar la font]
La junta de Caracas[modificar | modificar la font]
En 1807-1808, l'invasion de l'Espanha peninsulara per França entraïnèt l'afondrament de l'autoritat dau rèi espanhòu. Lo sobeiran foguèt remplaçat per una junta suprèma que se transformèt rapidament en conseu de regéncia. En Veneçuèla, una junta se formèt tanben a Caracas entraïnant l'acomençament de la guèrra d'independéncia.
D'efèct, en 1811, un congrès foguèt elegit e, a l'iniciativa de Francisco de Miranda e de Simón Bolívar, proclamèt l'independéncia d'una republica de Veneçuèla. Pasmens, lei mestís, dichs « pardos », èran excluchs de la vida politica. Ansin, sostenguèron lei fòrças lealistas que desbarquèron en 1812. Bolívar deguèt s'enfugir e Miranda foguèt desportat en Espanha (i moriguèt en 1816). Lo premier capitèt de reorganizar lei fòrças republicanas e fondèt una segonda republica de Veneçuèla en 1813. Puei, maugrat una fòrta resisténcia dei lealistas, reconquistèt Caracas en 1813. Mau capitèt pasmens tornarmai d'obtenir lo sostèn dei pardos que jonhèron lei guerilhas lealistas que se formèron dins lei Llanos sota la direccion de José Tomas Boves.
L'independéncia de la Granda Colómbia[modificar | modificar la font]
A partir de 1814, la guèrra d'independéncia prenguèt una dimension novèla car lo rèi Ferrand VII poguèt d'ara endavant se concentrar sus la restauracion de son autoritat dins l'empèri coloniau. Pasmens, aquò s'acabèt per la victòria dei republicans e l'independéncia dei colonias espanhòlas d'America dau Sud.
Ansin, en 1814-1815, de tropas lealistas capitèron de reconquistar la quasi dei colonias dau nòrd-oèst d'America dau Sud. La segonda republica veneçolana s'afondrèt après la desfacha de Bolívar còntra José Tomas Boves en 1814. En 1816, lo generau Pablo Morillo, arribat d'Espanha ambé 10 000 òmes, engatjèt una repression fòrça dura. Pasmens, aquò permetèt pas de rompre lo movement republican.
En 1817, Bolívar desbarquèt tornarmai en Veneçuèla e installèt sa posicion dins lei bocas d'Orinoco. Capitèt de formar una aliança ambé lei pardos dei Llanos, çò que li permetèt de contornejar Caracas e d'i isolar Morillo. De mai, aquò li permetèt de reünir lei fòrças republicanas e d'infligir una desfacha importanta ais Espanhòus a la batalha de Boyacá (1819). Après aquela victòria, formèt una republica de Colómbia — dicha Granda Colómbia per leis istorians modèrnes — a partir dei territòris tenguts en Novèla Granada e en Veneçuèla. Après aver ocupat la màger part de Colómbia en 1820-1821, Bolívar ataquèt lei lealistas de Veneçuèla que foguèron batuts a la batalha de Carabobo en junh de 1821.
En mai de 1821, un congrès dotèt la republica d'una constitucion e fixèt la capitala a Bogotà. En setembre, Bolívar ne'n venguèt president. Enfin, en 1822, lo rèsta de la Vice-Reiautat de Novèla Granada, l'Eqüator actuau, foguèt liberat de la preséncia espanhòla. L'annada seguenta, l'eliminacion dei darrierei pòchas de resisténcia espanhòla marquèt la fin de la guèrra d'independéncia.
La fragmentacion de la Granda Colómbia[modificar | modificar la font]
Fòrça instabla, la Granda Colómbia se fragmentèt rapidament entre 1823 e 1830. D'efèct, sei caps se devesiguèron entre dos camps. Lo premier èra eissit de la classa superiora mentre que lo segond èra format de caps militars. Poderosa en Veneçuèla, la faccion militarista prenguèt lo generau José Antonio Páez coma cap. Puei, un segond conflicte apareguèt entre lei partisans de Simón Bolívar, desirós de formar un poder centrau fòrt, e lei liberaus de Francisco de Paula Santander.
En 1827, Bolívar acomencèt de negociar ambé Páez. Un an pus tard, obtenguèt lei plens poders après una temptativa de còp d'estat. Puei, après un complòt liberau destinat a l'assassinar, exilèt Santander. Pasmens, aquelei trèbols entraïnèron una tiera d'insureccions e la Granda Colómbia foguèt rapidament victimas dei fòrças centrifugas que menaçavan son estabilitat. Ansin, en genier de 1830, Páez proclamèt l'independéncia de Veneçuèla e, en mai de la meteissa annada, Juan José Flores aquela d'Eqüator.
Veneçuèla de 1830 a 1945[modificar | modificar la font]
Lo periòde Páez[modificar | modificar la font]
Gràcias a son prestigi, José Antonio Páez, subrenommat lo « Centaure de l'Independéncia », dominèt la vida politica veneçolana fins a 1847. Faguèt adoptar en 1830 una constitucion conservatritz instaurant un sufragi censitari que permetèt de mantenir en plaça la societat coloniala e la dominacion dei proprietaris terrencs. Puei, se preocupèt de tornar bastir l'economia durament tocada per lei combats còntra leis Espanhòus. En particular, lo cacauier foguèt pauc a pauc remplaçat per lo cafeièr.
Durant aqueu periòde, dos partits se formèron au sen de l'oligarchia. Lei conservadors, dirigits per Páez e Carlos Soublette, èran dichs « roges ». S'opausèron ai liberaus, dichs « jaunes », que se gropèron a partir de 1840 a l'entorn d'Antonio Leocadio Guzmán. De tensions apareguèron pauc a pauc entre lei dos camps. En 1846, lo liberau Ezequiel Zamora prenguèt la direccion d'una insureccion de païsans paures. L'armada reprimiguèt aisament lo movement mai Páez laissèt lo poder un an pus tard a José Tadeo Monagas.
Lo periòde Monagas[modificar | modificar la font]
José Tadeo Monagas e son fraire José Gregorio Monagas dirigiguèron lo país de 1847 a 1858. José Tadeo Monagas adoptèt una politica de reconciliacion ambé lei liberaus (gràcia de Zamora). Puei, demeniguèt la poissança dei conservadors que sei parlamentaris deguèron li donar de poders importants (« assassinat dau Congrès »). Una insureccion menada per José Antonio Páez mau capitèt e l'ancian president deguèt s'exilar en 1850.
En 1851, José Tadeo Monagas sostenguèt l'eleccion de son fraire a la presidéncia. José Gregorio Monagas renforcèt la natura autoritària dau regime e aboliguèt l'esclavatge en 1854. Un an pus tard, José Tadeo Monagas foguèt tornarmai elegit president mai lei conservadors organizèron una importanta insureccion, comandada per Julián Castro, qu'anava rapidament degenerar en guèrra generala. En fàcia de la situacion, Monagas demissionèt en març.
La Guèrra Federala[modificar | modificar la font]
En 1858, Julián Castro prenguèt la direccion provisòria dau país e una convencion dominada per lei conservadors foguèt cargada de redigir una constitucion novèla. Pasmens, lei liberaus refusèron de se sometre. En febrier de 1859, Ezequiel Zamora desbarquèt a Coro. Recebèt lo sostèn dau generau Juan Crisóstomo Falcón e comencèt la conquista de l'oèst dau país. A Caracas, la situacion èra malaisada e Castro deguèt laissar lo poder en aost de 1859 mai lei tropas dau govèrn capitèt de protegir la vila. En genier de 1860, Zamora foguèt tuat e Falcón deguèt se retirar vèrs l'oèst.
Pasmens, aquela desfacha dei liberaus — dichs federaus durant la guèrra — marquèt pas la fin dei combats car de caps mestís dei Llanos organizèron de guerilhas dins lei regions interioras. De mai, en despiech dau retorn de José Antonio Páez, lei conservadors foguèron pas capables d'estabilizar son regime a Caracas. Menaçats per l'avançada dei guerilhas dins l'oèst, dins l'èst e dins lei Llanos, deguèron negociar en 1863. Conclut en març per Páez e Falcón, lo Tractat de Coche permetèt d'arrestar la guèrra civila. Entre 150 000 e 180 000 Veneçolans (sus una populacion de 1,8 milions d'abitants en 1858) foguèron tuats per lei combats, la famina e lei malautiás e plusors regions, especialament dins lei Llanos, avián subit de destruccions fòrça importantas.
La Revolucion Blava[modificar | modificar la font]
En març de 1864, una novèla constitucion foguèt adoptada instaurant leis Estats Units de Veneçuèla. Falcón foguèt elegit president mai laissèt la realitat dau poder a Antonio Guzmán Blanco, fiu d'Antonio Leocadio Guzmán. Pasmens, après lo caòs creat per la Guèrra Federala, divèrseis insureccions localas empachèron d'estabilizar lo país. Puei, a la fin de 1867, lo generau Miguel Antonio Rojas entraïnèt una revòuta au sud-èst de Caracas. Dicha Revolucion Blava segon la color dau drapèu de Rojas, l'insureccion prenguèt lo poder en 1868 ambé José Tadeo Monagas. Pasmens, Monagas moriguèt dins lo corrent de l'annada. Sei successors ataquèron lei liberaus entraïnant l'exili de Guzmán e l'afondrament deis autoritats.
Lo periòde Guzmán[modificar | modificar la font]
Antonio Guzmán Blanco tornèt en Veneçuèla en 1870 dins un contèxte de crisi intèrna grèva. Apareguèt alora coma l'òme providenciau e intrèt sensa dificultat dins la capitala en abriu. Gràcias au sostèn dau partit liberau, formèt un regime fòrt e progressista que se transformèt rapidament en regime autoritari, autocratic e corromput. D'efèct, en 1870, instaurèt un sistèma d'educacion gratuita e obligatòria, ordonèt de trabalhs de modernizacion deis axes de comunicacion ò modernizèt la gestion dei finanças publicas. Pasmens, se desvolopèt un important culte de la personalitat e la corrupcion se generalizèt. Après 1884, sota la presidéncia dau generau Joaquín Crespo, fidèu de Guzmán, l'oposicion au regime aumentèt e son cap foguèt finalament obligat d'abandonar lo poder en 1887.
Lei trèbols deis annadas 1890[modificar | modificar la font]
Après la presidéncia de Juan Pablo Rojas Paúl (1888-1890), Veneçuèla conoguèt un periòde trebolat a prepaus de l'eiretatge dau periòde Guzmán. D'efèct, durant lo mandat dau conservator Raimundo Andueza Palacio (1890-1892), la reaccion antiliberala ataquèt sei simbòls coma leis estatuas ò lei proprietats de Guzmán. Reversat en 1892 per una « revolucion legalista » après una temptativa de prolongar son mandat, Andueza deguèt s'exilar. Foguèt remplaçat per Joaquín Crespo que dirigiguèt lo país fins a 1898. Pendent sa presidéncia, Veneçuèla conoguèt una crisi economica grèva.
Lo periòde Castro[modificar | modificar la font]
En 1899, Cipriano Castro, un militar dei regions de l'oèst, se revoutèt e intrèt dins la capitala en octòbre. Elegit president en 1902, assaièt de luchar còntra la dominacion estrangiera — lei Britanics avián lo contraròtle dei pòrts, leis Estatsunidencs de l'industria petroliera naissenta e leis Alemands dau rèsta de l'economia — mai deguèt premier combatre divèrseis insureccions militaras (generalament sostengudas per de companhiás estrangieras). Puei, après la pacificacion dau país en 1903, foguèt obligat de faciar un blocus maritim organizat per lo Reiaume Unit e Alemanha a prepaus dau pagament dau deute nacionau veneçolan. Una mission diplomatica estatsunidenca permetèt d'obtenir la levada dau blocus mai una darriera crisi navala opausèt Castro ai País Bas en 1908. La meteissa annada, lo generau Juan Vicente Gómez aprofichèt un viatge dau president en Euròpa per organizar un còp d'estat e prendre lo poder.
La dictatura Gómez[modificar | modificar la font]
Lo generau Gómez gardèt lo poder fins a sa mòrt en 1935. Aqueu periòde foguèt caracterizat per lo desvolopament fòrça important de l'industria petroliera a partir de 1922. En 1929, Veneçuèla èra lo segond productor mondiau d'aur negre, après leis Estats Units d'America, e leis idrocarburs prenguèron alora una plaça centrala dins l'economia dau país.
Politicament, Gómez instaurèt una dictatura militara a partir de 1913 e modifiquèt mai d'un còp la constitucion per se mantenir a la presidéncia. Professionalizèt lei fòrças armadas e leis utilizèt per desarmar divèrsei milícias localas. Pasmens, aquela operacion se transformèt dins certanei regions en ocupacion militara permanenta. En parallèl, Gómez fisèt la gestion d'una partida de l'economia a de « tecnocratas » e se raprochèt dau clergat.
Lo periòde Contreras-Angarita[modificar | modificar la font]
Après la disparicion de Juan Vicente Gómez, lo generau Eleazar López Contreras venguèt cap de l'Estat. Adoptèt un programa de liberalizacion e foguèt oficialament elegit president. Après un brèu periòde de libertat (liberacion de presoniers politics, retorn d'exilats, organizacion de sindicats e de grèvas... etc.), venguèt pus autoritari. En 1941, foguèt remplaçat per lo generau Isaías Medina Angarita que demorèt president fins a 1945. Durant la màger part de la Segonda Guèrra Mondiala, mantenguèt una neutralitat de façada permetent ais Estats Units d'estacionar de tropas sus lo territòri veneçolan per protegir lei jaciments de petròli e lei pòrts còntra lei sosmarins alemands. Declarèt finalament la guèrra — formalament — a l'Axe en febrier de 1945 per rejónher lei negociacions regardant l'après guèrra. Sa succession causèt un conflicte entre plusors candidats. Lo 18 d'octòbre de 1945, l'impossibilitat de trobar una solucion entraïnèt un còp d'estat militar.
Veneçuèla dempuei 1945[modificar | modificar la font]
Lo Triennat[modificar | modificar la font]
Leis oficiers a l'origina dau còp d'estat d'octòbre de 1945 èran de sòcis de l'Accion Democratica, partit sociau-crestian fondat en 1942 dirigit per Rómulo Betancourt. En 1946, una assemblada constituenta foguèt elegida e l'Accion Democratica i obtenguèt la majoritat. Un an pus tard, una novèla constitucion foguèt adoptada e Rómulo Betancourt venguèt lo premier president veneçolan elegit au sufragi universau dirècte en decembre. Dins aquò, la politica progressista dau govèrn suscitèt lo maucontentament dei conservators, de la Glèisa e dei militars. Ansin, en novembre de 1948, un novèu còp d'estat militar entraïnèt la fin de l'experiéncia de l'Accion Democratica e l'exili de Betancourt.
Lo regime militar[modificar | modificar la font]
Lei militars gardèron lo poder e ordonèron la dissolucion de l'Accion Democratica, dau Congrès, deis partits politics e dei sindicats. Una junta foguèt creada e lo generau Carlos Delgado Chalbaud ne'n prenguèt la direccion fins a son assassinat per d'opausants a la dictatura en 1950. Son ròtle foguèt pauc a pauc représ per lo coronèu Marcos Pérez Jiménez qu'organizèt d'eleccions en 1952 per legitimar son poder. Pasmens, lei resultats li foguèron pas favorables e se mantenguèt finalament per fòrça a la tèsta de l'Estat « per luchar còntra lo comunisme ». Una segonda temptativa capitèt en 1953 mai sa dictatura suscitèt d'oposicions importantas. En 1957-1958, una mobilizacion fòrta de l'oposicion, de declaracions ostilas dau clergat e de revòutas dins certaneis unitats militaras entraïnèron l'afondrament de la junta militara e l'exili de son cap.
La democracia conservatritz[modificar | modificar la font]
Après la fin de la dictatura militara, una junta civila e militara dirigiguèt lo país en 1958. Lei dos partits principaus, l'Accion Democratica e la Copei trobèron un acòrd entre elei per respectar lo jòc democratic. Pasmens, lo regime, fòrça conservator, deguèt faciar l'ostilitat de l'extrèma drecha e dei comunistas que formèron de guerilhas.
Rómulo Gallegos foguèt tornat elegir a la presidéncia en decembre de 1958 e lo demorèt fins a 1964. Organizèt una reforma agrària — limitada — e participèt a la fondacion de l'Organizacion dei País Exportators de Petròli (OPEP). Son successor, Raúl Leoni (1964-1969), capitèt de negociar ambé lei guerilhas la fin de la lucha armada en cambi d'una amnistia. Après la Guèrra de Kippur (octòbre de 1973), lo president Carlos Andrés Pérez nacionalizèt l'industria petroliera lo 1èr de genier de 1976. Demorèt pron prudent per pas rompre ambé Washington e aquela decision encoratjèt lo desvolopament de la corrupcion au sen dau govèrn.
Pasmens, lei cors deis idrocarburs demeniguèron, çò qu'entraïnèt de dificultats economicas durant la presidéncia de Carlos Andrés Pérez (1979-1984). Sota Jaime Lusinchi (1984-1989), foguèt adoptada una politica d'austeritat que sei consequéncias foguèron una demenicion dau nivèu de vida e una aumentacion grèva dau caumatge. Carlos Andrés Pérez, tornarmai president de 1989 a 1993, estendèt l'austeritat e menèt de plans d'ajustament fòrça durs. Aquò entraïnèt d'esmogudas a Caracas (de 300 a 3 000 mòrts) e una multiplicacion dei grèvas. Puei, l'agitacion se difusèt au sen de l'armada e doas temptativas de còp d'estat militar aguèron luòc en octòbre — organizada per lo coronèu Hugo Chávez — e en novembre de 1992. Un an pus tard, Pérez foguèt destituit per lo Congrès après d'escandòls financiers.
Rafael Caldera foguèt elegit per lo remplaçar gràcias au sostèn d'una larga coalicion de partits ostils a son adversari (eissit dau sindicalisme). Pasmens, la crisi s'agravèt amb una tiera de falhidas bancàrias e una demenicion dei pretz petroliers. Descreditadas, l'Accion Democratica e la Copei perdiguèron lo poder en 1998 ambé l'eleccion de l'ancian putschista Hugo Chávez.
Lo periòde bolivarian[modificar | modificar la font]
Après una campanha en favor de la defensa dau pòble, Hugo Chávez foguèt aisament elegit (60%) e convoquèt una assemblada constituenta per modificar la constitucion. Aprovada en decembre de 1999 (70% d'òc), la novèla constitucion instaurèt la « Republica Bolivariana de Veneçuèla ». Aquò li alienèt lei conservators qu'assaièron de lo destituir. Pasmens, Chávez foguèt tornat elegir en 2000, resistiguèt a un còp d'estat sostengut per leis Estats Units en 2002, a una grèva generala organizada per lo patronat en 2002-2003, ganhèt un referendum de confirmacion en 2004 e divèrseis autreis escrutinhs fins a sa mòrt.
Durant sa presidéncia, capitèt de gardar sa popularitat e menèt una politica progressista en favor dei classas popularas. Despendenta dau cors deis idrocarburs e menaçada per una criminalitat galaupanta, sa politica aguèt pasmens de resultats importants amb una reduccion de la pauretat (de 54% de la populacion en 2003 a 26% en 2008), un melhorament de la lucha còntra la malnutricion, una demenicion deis inegalitats, d'augmentacions deis ajudas socialas e un programa d'educacion que permetèt d'eliminar l'illetrisme. Pasmens, en causa de la demenicion dau cors de petròli, la fin de sa presidéncia foguèt tocada per de dificultats economicas. Ansin, après sa mòrt en març de 2013, son successor, Nicolás Maduro, ganhèt just just leis eleccions (50,6%). Deguèt rapidament faciar un agravament de la situacion economica e perdiguèt leis eleccions legislativas de 2015 còntra una coalicion dei partits opausats au chavisme.
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Guèrra d'Independéncia de Veneçuèla.
- Guèrra Federala.
- Antonio Guzmán Blanco.
- Simón Bolívar.
- Hugo Chávez.
- Juan Vicente Gómez.
- José Antonio Páez.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Carmen Bernand e Serge Gruzinski, Histoire du Nouveau Monde : de la découverte à la conquête 1492-1550, Fayard, 1991.
- (fr) Carmen Bernand e Serge Gruzinski, Histoire du Nouveau Monde : les métissages, Fayard, 1993.
- (fr) Frédérique Langue, Histoire du Venezuela de la conquete a nos jours, L'Harmattan, 2000.
- (fr) Bernard Lavallé, L'Amérique espagnole de Colomb à Bolivar, Belin, 2004.


text:
Chicken Hawk: Men Who Love Boys
Chicken Hawk: Men Who Love Boys [Òmes qu'aiman los gojats][1] es un documentari del 1994 produsit, escrit e dirigit per Adi Sideman. En lo film, membres de la North American Man/Boy Love Association (NAMBLA) debaton sus perqué sostenon las relacions sexualas entre òmes e joves per jos l'edat de consentiment. La produccion contribuiguèt a elevar la popularitat de l'organizacion.[2]
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
Lo film parla de la NAMBLA e la siá istòria e ensaja contextualizar la pedofilia en parlant de la pederastia a l'Anciana Grècia. S'i presentan una sèria d'entrevistas amb membres de la NAMBLA, qu'explican la siá preferéncia pels gojats joves e defendon las relacions pederastiques. Una camèra acompanha un grop de membres de la NAMBLA que participan a una marcha pels dreches dels omosexuales a Washington. Aqueles donan de rasons sus perqué la NAMBLA deuriá esser compresa en lo movement pels dreches dels omosexuales. Lo poèta Allen Ginsberg, que foguèt lo membre e defensor mai notable de la NAMBLA, apareis tanben en lo documentari e legís una "òda grafica a la joenessa".[3]
Estrea e recepcion[modificar | modificar la font]
Lo documentari s'estreèt en 1994 a l'Underground Film Festival de Nòva York e generèt qualques polemicas. Dins qualques vilas foguèt enebit.[4] Stephen Holden lo qualifiquèt de "crus" e escriguèt a The New York Times: "A un títol inflamatori que contrasta amb lo sieu retrait equanime de la North American Man/Boy Love Association".[5] Lo director, Adi Sideman, declarèt qu'aviá recebut de nombrosas invitacions de departaments nacionales de psicologia, sociologia e criminologia per participar a actes ont se deviá passar lo film. Lo FBI analisèt tanben la pellicula.[4] En 2003 se tornèt projectar a l'Underground Film Festival de Nòva York.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En l'argot omosexual american, "chickenhawk" fa referéncia als òmes qu'an preferéncia pels joves mendres d'edat.
- ↑ (2000) Gay histories and cultures: an encyclopedia. Taylor & Francis, 627–628. ISBN 9780815318804.
- ↑ Jacobs, Andrea. "Allen Ginsberg's advocacy of pedophilia debated in community" (en anglés). Intermountain Jewish News, 2002-06-21.
- ↑ 4,0 4,1 "The filmmaker who looked at pederasty without flinching" (en anglés). New York Press, 2003-03-11.
- ↑ Holden, Stephen. Men Who Love Boys Explain Themselves (en anglés). The New York Times, 1994-07-08.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Chicken Hawk: Men Who Love Boys a l'Internet Movie Datbase.
- (en) Chicken Hawk: Men Who Love Boys Luòc web ont se pòt descargar lo film.


text:
Taegwondo
Lo taegwondo (hangeul: 태권도; hanja:跆拳道) [1] (transcripcion anciana: taekwondo, t'aekwŏndo) es un art marcial d'origina coreana, pro similar al karate japonés. Se basa sus l'utilizacion de las mans e dels pès per atacar o se defendre d'un adversari. Lo taegwondo es un espòrt nacional en Corèa del Sud , kyeorugi, e un eveniment esportiu als Jòcs Olimpics. En corean, lo mot ven a l'origina de l'alfabet hanja tae (跆) significa tustar amb lo pè; gwon (拳) tustar amb lo punh; e do (道) significa camin o via. taegwondo es doncas sovent traduit per "camin del pè e del punh".
Lo taegwondo s'apièja sus una longa tradicion d'arts marcialas coreanas, mas exixtís dins sa forma actuala sonque dempuèi 50 ans. Uèi lo jorn s'es transformat en un espòrt fòrça tendut. Als Jòcs Olimpics de Barcelona 92 se transformèt en espòrt olimpic d'exibicion e actualament es arribat d'èsser espòrt olimpic de competicion.
Un dels exercicis mai importants es la realizacion de pumses (katas dins terminologia de karate). Los pumses son de seqüéncias de movemients de defensa e ataca que simulan un combat imaginari amb divèrses adversaris, e son relacionats directament amb los diferents gras de cinturons. Se memorizan e se repitisson amb objècte d'aumentar l'equilibri, l'elasticitat, la rapiditat e lo mestritge dels diferents movements.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Federacion Catalana de taegwondo
- American Taekwondo Association (ATA)
- Federacion chilena de taegwondo (WTF)
- Federacion canària de taegwondo
- taegwondo TKD
- Asoc. Escòla Mendocina de taegwondo, Argentina (WTF)
- (fr) WebTKD : Taekwondo - le portail francophone
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la transcripcion oficiala del corean en alfabet latin, en vigor en Corèa del Sud.


text:
Neuwiller-lès-Saverne
Neuweiler bei Zabern en alemannisch (Neuwiller-lès-Saverne en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Pichona vila del Bas-Rhin, del costat de Bouxwiller e del arrondiment de Saverne situada en una contrée pittoresque al pè del massís dels Vòges, e environada de vinhas, de pradas e de bòsques.
Petite ville du Bas-Rhin, du canton de Bouxwiller et de l'arrondissement de Saverne située dans une contrée pittoresque au pied du massif des Vosges, et entourée de vignes, de prairies et de forêts.


text:
Saint-Maurice-sur-Huisne
Saint-Maurice-sur-Huisne es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Província del Portamantèl. Lo fief de Perrignes e lo molin de Yversay, citat en una charte de 1144, levavan de la châtellenie de Villeray.
Province du Perche. Le fief de Perrignes et le moulin d'Yversay, cité dans une charte de 1144, relevaient de la châtellenie de Villeray.


text:
Dimecres 23.01.2013 23:09
Traducció en occità
Preambul
Lo pòble de Catalonha, long de son istòria, a manifestat democraticament la volontat de s'autogovernar, amb l'objectiu de melhorar lo progrès, lo benèsser e l'egalitat d'oportunitats de totes los ciutadans, e per refortir sa cultura pròpria e son identitat collectiva.
L'autogovèrn de Catalonha se fonda tanben suls dreches istorics del pòble catalan, sus sas institucions secularas e sus la tradicion juridica catalana. Lo parlamentarisme catalan a sos fondaments en l'Edat Mejana, amb las Assembladas de Patz e Trèva e de la Cort Comtala.
Al sègle XIV se crèa la Deputacion del General o Generalitat, que va aquerissent mai d'autonomia fins a agir, durant los sègles XVI e XVII, coma govèrn del Principat de Catalonha. La casuda de Barcelona en 1714, en seguida de la Guèrra de Succession, impliquèt que Felip V aboliguèsse amb lo Decret de Nòu Plan lo drech public catalan e las institucions d'autogovèrn.
Aquel itinerari istoric es estat partejat amb d'autres territòris, çò qu'a configurat un espaci comun lingüistic, cultural, social e economic, amb vocacion de lo refortir e de lo promòure partent de la reconeissença mutuala.
Durant tot lo sègle XX, la volontat de s'autogovernar de las catalanas e dels catalans es estada una constanta. La creacion de la Mancomunitat de Catalonha en 1914 representèt un primièr pas vèrs la recuperacion de l'autogovèrn, que foguèt abolida per la dictatura de Primo de Rivera. Amb la proclamacion de la Segonda Republica espanhòla se constituiguèt un govèrn catalan en 1931 amb lo nom de Generalitat de Catalonha, que se dotèt d'un Estatut d'Autonomia.
La Generalitat foguèt abolida de nòu en 1939 pel General Franco, qu'instaurèt un regim dictatorial fins en 1975. La dictatura comptèt amb una resisténcia activa del pòble e del govèrn de Catalonha. Un dels eveniments de la lucha per la libertat es la creacion de l'Assemblada de Catalonha en 1971, prèvia a la recuperacion de la Generalitat, amb caractèr provisòri, amb lo retorn en 1977 de son president en exili. Dins la transicion democratica, e dins lo contèxt del nòu sistèma autonomista definit per la constitucion espanhòla de 1978, lo pòble de Catalonha aprovèt mejançant referendum l'Estatut d'Autonomia de Catalonha en 1979, e celebrèt las primièras eleccions al Parlament de Catalonha en 1980.
Aquestes darrièrs ans, sus la via de l'aprigondiment democratic, una majoritat de las fòrças politicas e socialas catalanas an impulsat de mesuras de transformacion de l'encastre politic e juridic. En essent, la mai recenta, concretizada dins lo procès de reforma de l'Estatut d'Autonomia de Catalonha, iniciat pel parlament en 2005. Las dificultats e los refuses de las institucions de l'estat espanhòl, qu'entre elas cal destacar la senténcia 31/2010 del Tribunal Constitucional, compòrtan un refús radical de l'evolucion democratica de las volontats collectivas del pòble catalan dins l'estat espanhòl e crèa las basas per una involucion en l'autogovèrn, que uèi s'exprimís amb clartat totala dins los aspèctes politics, competencials, financièrs, socials, culturals e lingüistics.
De divèrsas manièras, lo pòble de Catalonha a exprimit la volontat de superar l'actuala situacion de blocatge al sen de l'estat espanhòl. Las manifestacions multitudinàrias del 10 de julhet de 2010, amb lo lèma “Sèm una nacion, nosautres decidissèm”, e la de l'11 de setembre de 2012, amb lo lèma “Catalonha nòu estat d'Euròpa”, son expression del refús de la ciutadaniá envèrs la manca de respècte de las decisions del pòble de Catalonha.
A la data del 27 de setembre de 2012, mejançant la resolucion 742/IX, lo Parlament de Catalonha constatèt la necessitat que lo pòble de Catalonha poguèsse determinar liurament e democraticament son futur collectiu mejançant una consulta. Las darrièras eleccions al Parlament de Catalonha del 25 de novembre de 2012 an exprimit e confirmat aquesta volontat de manièra clara e inequivòca.
Per tal de menar a tèrme aqueste procès, lo Parlament de Catalonha, reünit en la primièra session de la X legislatura, e en representacion de la volontat de la ciutadaniá de Catalonha exprimida democraticament a las darrièras eleccions, formula la seguenta declaracion de sobeiranetat e lo drech de decidir del pòble de Catalonha.
Declaracion de sobeiranetat e lo drech de decidir del pòble de Catalonha
En acòrd amb la volontat majoritària exprimida democraticament pel pòble de Catalonha, lo Parlament de Catalonha s'acòrda en iniciar lo procès per far efectiu l'exercici del drech de decidir per tal que los ciutadans e las ciutadanas de Catalonha pòscan decidir lor futur politic collectiu, en acòrd amb los principis seguents:
-Sobeiranetat. Lo pòble de Catalonha, per de rasons de legitimitat democratica, a caractèr de subjècte politic e juridic sobeiran.
-Legitimitat democratica. Lo procès de l'exercici del drech de decidir serà escrupulosament democratic, en garentissent especialament la pluralitat d'opcions e lo respècte per totas aquelas, a travèrs de la deliberacion e del dialòg al sen de la societat catalana, amb l'objectiu que lo prononciament que ne resulte siá l'expression majoritària de la volontat populara, que serà lo garent fondamental del drech de decidir.
-Transparéncia. Se facilitarà totas las aisinas necessàrias per que l'ensemble de la populacion e de la societat civila catalana tengan tota l'informacion e la coneissença precisa per l'exercici del drech de decidir e per que se'n promòga la participacion al procès.
-Dialòg. Se dialogarà e se negociarà amb l'estat espanhòl, amb las institucions europèas e amb l'ensemble de la comunautat internacionala.
-Coesion sociala. Se garentirà la coesion sociala e territoriala del país e la volontat exprimida fòrça vegadas per la societat catalana de manténer Catalonha coma un sol pòble.
-Europeïsme. Se defendrà e promourà los principis fondadors de l'Union Europèa, particularament los dreches fondamentals dels ciutadans, la democracia, l'engatjament per l'estat del benèsser, la solidaritat entre los pòbles d'Euròpa e l'escomesa pel progrès economic, social e cultural.
-Legalitat. S'utilizarà totes los encastres legals existents per far efectiu l'enfortiment democratic e l'exercici del drech de decidir.
-Ròtle principal del parlament. Lo parlament, coma institucion que representa lo pòble de Catalonha, a un ròtle principal en aqueste procès e, per tant, caldrà acordar e concretizar los mecanismes e las dinamicas de trabalh que garentiscan aqueste principi.
-Participacion. Lo Parlament de Catalonha e lo Govèrn de la Generalitat devon far que sián de participants actius dins tot aqueste procès lo mond local, e lo nombre maximal de fòrças politicas, d'agents economics e socials, e d'entitats culturalas e civicas del país nòstre, e concretizar los mecanismes que garentiscan aqueste principi.
Lo Parlament de Catalonha encoratja l'ensemble dels ciutadans e ciutadanas a èsser actius e protagonistas d'aqueste procès democratic de l'exercici del drech de decidir del pòble de Catalonha.
Palais del parlament, 23 de genièr de 2013


text:
Loupfougères
Loupfougères es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mayenne e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es al nòrd dels Coëvrons, a Unitat|5|km {{}} a l'oèst de Villaines-la-Juhel, lo sieu cap de-luòc de costat.
La commune est au nord des Coëvrons, à 5 km à l'ouest de Villaines-la-Juhel, son chef-lieu de canton.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En luòc e luòc del tradicional luòc Pierre Babillarde, i aviá a Loupfougères un oratoire en pèiras maçonnées, segurament destruit per bastir lo monument als mòrtes.
En lieu et place de la traditionnelle place Pierre Babillarde, il y avait à Loupfougères un oratoire en pierres maçonnées, sûrement détruit pour construire le monument aux morts.


text:
Malautiá infecciosa
Una malautiá infecciosa es la manifestacion clinica consequéncia d'una infeccion provocada per un microorganisme —coma la bacterias, fongi, virus, protozoari, ecaa.— o per prions. Dins lo cas d'agents biologics patogèns de grandor macroscopica, se parla pas d'infeccion, mas d'infestacion.
Somari
Generalitats[modificar | modificar la font]
Las malautiás infecciosas se caracterizan per l'apareisson de simptòmas coma fèbre, malèsser general e poiriment. Tota malautiá infecciosa passa per 4 estapas
- La contagion. Quand una persona malauta contamina una autra sana.
- Període d'incubacion. Temps comprès entre la dintrada de l'agent fins a l'apareisson dels seus primièrs simptòmas. Alara l'agent patogèn se pòt multiplicar e s'espandre dempuèi las zonas d'ataca. Lo temps depend de la malautiá.
- Periòde de desvolopament. Apareisson los simptòmas caracteristics.
- Convalescéncia. Quand la malautiá es vencuda e que l'organisme se remet.
Transmissibilitat[modificar | modificar la font]
Las malautias infecciosas se divison en transmissiblas e no transmissiblas. Las malautiás infecciosas transmissiblas se pòdon propagar dirèctament dempuèi l'individu infectat, mejans la pèl o las membranas mucosicas o, indirèctament, quand la persona infectada contamina l'aire mejans la respiracion, un objècte inanimat o un aliment. Per las malautiás infecciosas no transmissiblas Lo microorganisme es pas contagiós d'un individú cap a un autre, sonque se requerís de circumstàncias especialas, que sián mediambientalas, accidentalas, eca., per que se transmeten. Dins aqueles cases, las personas infectadas transmetan la malautiá.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Una classificacion utila, e clinicament generalizada, regropa las malautiás infecciosas segon las caracteristicas biologicas de l'agent patogèn que los provòcan: Las infeccions fachas per de bacterias an pas de cura.
Infeccions bacterianas[modificar | modificar la font]
Infeccions vericas[modificar | modificar la font]
Infeccions fongicas[modificar | modificar la font]
- Aspergillòsi
- Candidòsi
- Cromomicòsi
- Dermatofitòsi
- Esporotricòsi
- Histoplasmòsi
- Otomicòsi
- Pitiriasi versicolor
- Queratomicòsi
Infeccions per protozaris[modificar | modificar la font]
Las mai importantas son:
Infeccions per prions[modificar | modificar la font]
- Malautiá de Creutzfeldt-Jakob
- Encefalopatia espongiforma bovina (malautiá de la vaca bauja)
- Tremolor ovina (Scrapie)
- Insomni familiar fatal
- Kuru
Mortalitat[modificar | modificar la font]
L'Organizacion Mondiala de la Santat (OMS) enregistra l'informacion sus las mòrts globalas segon la Classificacion internacionala de malautiás (ICD, pels sigles angleses). La taula seguenta rebat las malautiás infecciosas que causarián mai de 100 000 disfoncions pendent una estimacion facha en 2002. Tanben s'encluson las donadas de 1993 per poder las comparar.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ The World Health Report - 2004 Annex taula 2 [pdf]} e 1995 Taula 5 [pdf]
- ↑ L'infeccion de vias respiratòrias baissas enclusís pneumòniaa, influenzas e bronquitis.
- ↑ Les gastroenteritis son causadas per diferents microorganismes, soma lo còlera, lo botulisme, e l'E. coli, entre autres
- ↑ Las malautiás tropicalas encluson: la malautiá de Chagas, dengue, filariòsi, leishmaniosi, oncocerciasi, esquistosomòsi e tripanosomòsi.
- (en)H. Krauss, A. Weber, M. Appel, B. Enders, A. v. Graevenitz, H. D. Isenberg, H. G. Schiefer, W. Slenczka, H. Zahner, 2003. Zoonoses. Infectious Diseases Transmissible from Animals to Humans, 3rd Edition. ASM Press, American Society for Microbiology, Washington DC., USA, 456 pp. ISBN 1-55581-236-8
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)http://www.scmimc.org Societat Catalana de Malalties infeccioses i Microbiologia clínica]
- (es)Sociedad Andaluza de Enfermedades Infecciosas
- (en)Principis e practicas de Mandell sus malalties infeccioses
- (en)Elsevier health
- (en)Manson's Tropical Diseases
- (en)The World Health Report
- (en)Llibres sobre malalties infeccioses


text:
Broadway
Broadway es una rota e una avenguda que travèrsa l'illa de Manhattan (21km), una part del borought del Bronx (3.2km), e divèrsas municipalitats del comtat de Westchester (29km) a Nòva York als Estats Units. Broadway es subretot coneguda per èstre lo còr de l'industria teatrala als Estats Units amb sos 40 teatres professionals actius situats dins lo Theater District (quartièr dels teatres).
Istòria[modificar | modificar la font]
Es lo pus ancian ais de circulacion nòrd-sud de Nòva York. Son nom data dels primièrs poblaments europèus de la Nòva Amsterdam, es la traduccion literala en anglés del neerlandés brede weg (larga via). Es la sola avenguda de Manhattan que travèrsa l'illa en diagonala e qu'es anteriora al plan de quadrilhatge establit en1881 per John Randel Jr.. A l'origina Broadway èra una dralha de las tribús algonquianas Wickquasgeck , que serpentejava entre las ròcas e las paluns de l'illa de Manhattan. Après l'arribada dels neerlandeses, la dralha venguèt lèu lèu, la principala rota de l'illa. L'exporador e entrepreneire olandés David Pietersz. de Vries ne fa la primièra mencion dins son jornal en l'an 1642 ("la rota Wickquasgeck ont los indians passan cada jorn"). Los olandeses nomenèron la rota "Heerestraat".[1] Al sègle XVIII, Broadway s'acabava al nòrd de Wall Street, ont lo trafèc continuava sul costat èst de l'illa (East Side) per Eastern Post Road e sul costat oèst (West Side) per Bloomingdale Road. La rota de Bloomingdale oèst foguèt alargada e pavada al sègle XIX, e dita "Western Boulevard"[2] o "The Boulevard" al nòrd del Grand Circle, uèi apelat Columbus Circle. En febrièr de 1899, lo nom "Broadway" foguèt estendut a l'ensemble Broadway/Bloomingdale/Boulevard road.[3]
Descripcion[modificar | modificar la font]
Broadway s'estend long de l'illa de Manhattan, a pauc près parallèla a la North River (porcion de l'Hudson River que bòrda Manhattan), dempuèi Bowling Green al sud entrò a Inwood a l'exrtremitat nòrd de l'illa. Al sud de Columbus Circle, es cap al sud una carrièra de sens unic. Dempuèi 2009, lo trafèc automobila es estat forabandit de Times Square entre las carrièras 47 e 42, e a Herald Square entre las carrièras 35 e 33 dins l'encastre d'un programa pilòt; la circulacion es reservada als ciclistas e pedons. En riba nòrd de Manhattan, Broadway travèrsa Spuyten Duyvil Creek per lo Broadway Bridge e contunha a travèrs Marble Hill (una porcion discontinua del borough de Manhattan) e lo Bronx dins Westchester County. La rota U.S. 9 es totjorn dita Broadway entrò la jonccion amb la NY 117.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
Vista de Broadway dempuèi Bowling Green, amb lo Chrysler Building vesedor al fons
-
-
Passa-carrièra per los astronautas d'Apollo 11, lo 13 d'agost de 1969
-
Broadway jos la linha de mètro enauçada dins lo Bronx
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: utilizacion d'una variabla globala, Date.
- ↑ Traffic regulations for the Western Boulevard General Ordinances of the City of New York
- ↑ February 14th in NYC History: 1899, referred to as "the 'Western' Boulevard"; called "the 'Grand' Boulevard" in The New York Times, February 1869, quoted in Michael V. Susi, The Upper West Side "Introduction", 2009:7.


text:
Maon
Maon o Maó en catalan o Mahón en castelhan es una vila situada dins l'èst de l'illa de Menòrca (Illas Balearas).
Istòria[modificar | modificar la font]
Es encara un dels pòrts de situacion estrategica melhora en Mediterranèa occidentala, totas la seunas ocupacions avent per tòca estrategica aquel pòrt contrarotlant l'oèst de la Mediterranèa, longtemps covesejada pels piratas venguts de totas las còstas de Mediterranèa, mas mai sovent araboberbèrs e turcootomans qu'i trobèron un luòc d'escambi pel comèrci e de progiment o simplament de refugi.
L'illa qu'èra occupada pel reialme d'Aragon aprèp la Reconquista al sègle X foguèt integrada amb las autras illas Balearas dins un efemèr reialme ispanogenés, la vila fuguèt coneguda jol nom aragones de Mayon o Malhon segon las variantas dialectalas e ortograficas de diversas armadas occupantas, abans que foguèt gaireben abandonada (l'illa èra fòrça pauvra e encara pauc desvelopada) e lo otomans tornèron ocupar l'illa e mai tard los britanics. Pasmens la majoritat de las populacions vengudas poblar l’illa aprèp aquela conquèsta foguèt catalana e non aragonesa.
La vila se desvelopèt pas que sonque mercé a son pòrt, perque es la plana a l'entorn del pòrt que se concentrava las activitats desl camps, e doncas la majora partida de la populacion de l'illa, que la concentracion urbana comencèt vertadièrament sonque aprèp la conquèsta crestiana e l'instauracion de la ierarquia nobiliària e del feudalisme a partir del sègle XIII. Pasmens la capitala istorica de l'illa se situava encara dins la vila fortificada de Ciutadella de Menorca qu'èra mai aisit de l'aparar contra las atacas regularas de piratas arabomusulmans (venguts dempuèi Argeria fins a Turquia prene e pilhar aisidament lo pòrt e ravatjar la plana, malgrat la construccion de torres de gaita a l'entorn de l'illa). Aquelas atacas de contunh pels piratas (tanben pels turcs e arabis, los corsaris pagats per França contra las naus anglesas, e segon los periòdes e las alianças, pels reialmes espanhòls e italians se batent entre eles per dominar la mitat oèst de Mediterranèa) s'acabèron vertadièrament sonqu'amb la dominacion anglesa en Mediterranèa.
L’illa e fòrça possessions anglesas en Mediterranèa foguèron tornandas tardièrament al Reialme d'Espanha unificat (qu'aliguèt los ancians reialmes d'Aragon, de Castelha, de Leon, de Galicia, e los territoris espanhòls preses als ancians taífats arabomusulmans dins los actuals Espanha e Portugal, coma los Reialme de Sicila, Gènoa e Pisa e las alianças amb Àustria): Èra essencial per la poderosas flòta anglesa de dispausar d'un pòrt estrategic permetent tanben de progir en aiga e viscoalhas, e tanben aparar la rota cap a Egipte e las Indias britanica: Minòrca èra idealement plaçada, amb son pòrt natural d'accès aisit per copar la rota cap a Egipte e l'Asia orientala a las naus francesas, portuguesas o espanholas e per copar los reialmes italians e autriacs d'una rota cap a l'Atlantic e las Americas.
Al larg del pòrt se passèt una batalha navala entre Angleses e Franceses, en 1756 (gahada per la marina de Loís XV) dins l'encastre de la Guèrra de Set Ans. L’occupacion francesa e la victòria iniciala contra los Angleses durèt pauc, Menòrca tornèt als Angleses (que foguèt escambiada amb Belle-Île-en-Mer alara ocupada pels Angleses) que l'ocupèron longtemps per profeitar d'aquel pòrt estrategic e acabar gaireben amb la pirateria en Mediterranèa, e dempuèi alara contrarotlar las rotas comercialas que faguèron d'Anglatèrra un empèri a la seguida de las potencias ancianas espanhòlas e francesas.
Maon venguèt la capitala de l'illa aprèp la dominacion britanica al sègle XVIII qu'èra coneguda coma Port Mahon a causa de l'importéncia comerciala, administrativa e judiciari del pòrt. Lo nom castelhan Mahón demorèt longtemps longtemps lo sol oficial abans la reconaissença oficiala de la lenga catalana per Espanha, depuèi la lei d'autonomia de las Balearas del Reialme d'Espanha venent Maó.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lo 8 de setembre se debanan las Festes de Gràcia.
Galaria[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)Pagina de la vila
- (ca)Informacion de l'Institut Balear d'Estadística
- [pdf] (ca)Resolucion del 21 de julhet de 2006, del Conselh Insular de Menorca, del cambi de nom de la vila de Mahón en Maó (BOE 06-09-2006)


text:
-391
Aquesta pagina concernís l'an -391 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Après la revirada dei negociacions de l'annada precedenta, perseguida de la Guèrra de Corint. Leis Espartencs capitèron una campanha victoriosa còntra Argos ambé la conquista d'unei posicions fortificadas. Pasmens, leis oplitas espartencs foguèron esquichats a Lechaeum per l'infantariá leugiera atenenca. En despiech d'una còntra-ofensiva que permetèt a Esparta de reocupar lo prat batalhier, lei pèrdas èran tròp importantas per contuniar la campanha e leis Atenencs poguèron reconquistar lei fortalesas inicialament ocupadas per Lacedemònia.
En Mar Egèa, una flòta espartenca assaièt de menaçar lei posicions atenencas dins lo nòrd-èst. Après quauquei succès, foguèt destrucha dins una emboscada per leis Atenencs. Aquò permetèt a Atenas de restablir sei relacions amb uneis èx-aliats de la Liga de Delos. Pasmens, la mòrt dau generau atenenc comandant l'operacion (Trasibul) dins un combat còntra de pilhards venguts d'Aspendus entraïnèt l'aplant d'aquelei progrès.
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Corint que se debanèt d'un biais malaisat. En Ionia, lo satrapa Struthas, teoricament aliat de Lacedemònia dempuei l'annada precedenta, ataquèt lei posicions espartencas. Aquò entraïnèt una repòsta d'amplor dau governador espartenc de la region (Thibron). Pasmens, après divèrsei succès, foguèt tuat dins una emboscada per lei tropas de Struthas. En Grècia, leis Atenencs menats per lo generau Iphicrates ataquèron lei posicions espartencas dins la region de Corint ont èran establits dempuei dos ans. Foguèron venceires a Lechaeum gràcias a son infantariá leugiera que secutèt victoriosament leis oplitas espartencs. En causa de sei pèrdas, Esparta deguèt abandonar plusors fortalesas de la region que foguèron ocupadas per Atenas e seis aliats. Puei, lei democratas d'Argos prenguèron lo contraròtle de Corint e declarèron la fusion dei doas ciutats renfòrçant lei rivaus de Lacedemònia dins lo nòrd de Peloponès.
Roma[modificar | modificar la font]
Après aquela de 392 avC, incursion novèla de la ciutat etrusca de Volsinies còntra lo territòri roman.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Desgradacion fòrça importanta entre lo rèi Artaxerxès II e Evagoras, rèi vassau de Chipre que menava divèrseis operacions navalas en Mediterranèa au nom de son senhor. Aquò entraïnèt una guèrra car Evagoras, sostengut per leis Atenencs e leis Egipcians, assaièt de conquistar una partida dau litorau de Fenicia e de Cilicia (→ -381).
En Anatolia, leis Espartencs assaièron d'organizar una tiera d'atacas còntra lei posicions dau satrapa Estrutes mandat dins la region l'annada precedenta per perseguir la politica antiespartenca dau rèi Artaxerxès II. Après divèrsei succès, lei soudats grècs tombèron dins una emboscada e subiguèron de pèrdas importantas. Lei subrevivents deguèron alora gardar una atitud defensiva.


text:
1590
Aquesta pagina concernís l'an 1590 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Campanha de l'armada dau negus Sarsa Dengel (1563-1597) còntra lei Gambos, pòble pagan de la region etiopiana.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Fabricacion d'un microscòpi optic per l'optician neerlandés Zacharias Janssen (vèrs 1585 - vèrs 1632).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Giovanni Battista Benedetti, matematician e fisician italian.
- Ambroise Paré, cirurgian francés.


text:
Nos los arpitans2.
Quand lo matin me lèvo et velyo fôr de la fenétra cen que je vèyo est l'Arpitania, atencion : tot cen que vèyo est Arpitania, pas solament cen que me plét [plére
]. Est Arpitania étot cen que me plét pas. Por povêr modifiar les chouses o fôt accèptar que els ègzistont. L'Arpitania est pas una pensâ, Arpitania est un luè gèografico : un payis rèal.
Voualà lo problèmo. Lo problèmo est que nos l'amerians una Arpitania Arpitana.
La construccion d'un Payis Arpitan rèal est , tot-un [cependent
], un'ôvra concrèta que dêt se tenir a distance des utopies de tôs janros et des ètiquètes politiques que nos apartegnont pas.
Pouent de partence est noutra cultura. Noutra cultura a nos, pas la cultura des francês, des italiens ou des suisses, que d'alyor rèspèctens, mas que est pas la noutra.
Betens-nos d'acord la cultura que nos entèrèsse est tot simplament la façon que los Arpitans ant de vêre et de sa raportar avouéc lo mondo. Una façon d'entèrprètar la rèalitât afinâye u cors des sièclos que est parfètament valida a nos jorns ètot.
- ... a continuar -


text:
Roman de Jaufre
Lo Roman de Jaufre qu'ei un roman medievau en occitan. Qu'estó escriut sia a la fin deu sègle XII (de cap a 1180) sia au començar deu sègle XIII (de cap a 1220). Los cercaires en literatura medievau ne son pas enqüèra d'acòrd aquiu dessús. Dab Blandin de Cornoalhas, lo roman de Jaufre qu'ei la sola òbra en occitan qui pertanh au cicle arturian.
Resumit[modificar | modificar la font]
Que conta l'istuèra deu joen chivalhèr Jaufre qui percaça un senhor qui a aucidut un aute chivalhèr aus pès de la reina Guilalmer, hemna deu rei Artús, entà har afront a la soa cort. Dens totas las aventuras qui l'apariràn, Jaufre qu'encontrarà ua joena e beròia casterana, Brunissens. Que caderàn amorós l'un de l'aute shens s'ac díser. Un còp complida la soa mission entau rei Artús, Jaufre que tornarà en çò de Brunissens entà la sedusir e que's maridaràn.
Influéncias[modificar | modificar la font]
Si lo subjecte ei directament gesit de la literatura francesa, la faiçon qui l'autor a de contar l'istuèra d'amor e los dialògs amorós enter los personatges que son hèra inspirats de la poesia deus trobadors.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (oc) (fr) [1] Jaufre CRDP Montpelhièr
- [2] Lexique Roman volume 1, Francés Rainoard.