text:
Apartheid
L'apartheid foguèt una politica de segregacion raciala qu'es estat en vigor entre 1948 e 1990 en Sud-Africa e Namibia (alara jos tutèla sud-africana). Aqueste mot foguèt prononciat per lo primièr còp dins un discors de Jan Smuts, alavetz primièr Ministre de Sud-Africa. Lo tèrme significa « separacion » en afrikaans e neerlandés mas es estat adoptat per gaireben totas las lengas per exprimir una situacion de discriminacion raciala.
La segregacion raciala en Sud-Africa comencèt durant lo colonialisme, mas l'oficializacion de l'apartheid comencèt après las eleccions generalas de 1948. La nòva legislacion classificava los abitants en grops racials (blancs, negres, coloured e Indians) e las zònas residencialas foguèron segregadas per de transferiments forçats de populacion. Los abitants negres foguèron despossedits de la ciutadanetat e transferits dins un dels 10 territòris tribals autonònms diches bantostans, que quatre venguèron d'estats independents. Lo govèrn segreguèt l'educacion, la santat e d'autres servicis publics, e reservèt per los blancs los de melhora qualitat e pels negres los piègers.
L'apartheid encontrèt una resisténcia intèrna considerabla. Lo govèrn respondiguèt a las protèstas e rebellions en illegalizant l'oposicion, e per una fòrta repression e en empresonant los líders anti-apartheid mai significatius, coma Nelson Mandela. Las reformas promogudas dins los ans 1980 capitèron pas d'estofar l'oposicion, e en 1990 lo president Frederik Willem de Klerk comencèt las negociacions per metre fin al sistèma. En 1994 i aguèt d'eleccions multiracialas per sufragi universal que ganhèt lo Congrès Nacional African de Nelson Mandela.
Somari
- 1 Leis originas de la segregacion raciala en Sud-Africa
- 2 Lei premierei legislacions segregativas
- 3 L'apartheid oficiau (1948-1991)
- 4 Lei factors de disparicion de l'apartheid
- 5 La fin de l'apartheid e lo periòde de transicion (1991-1994)
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
Leis originas de la segregacion raciala en Sud-Africa[modificar | modificar la font]
Leis originas de la segregacion raciala en Sud-Africa son fòrtament ligadas ai societats colonialas europèas que se desvolopèron dins lo país. Aparegut a partir de la mitat dau sègle XVII, lo poblament europèu de la region conoguèt tres etapas decisivas que veguèron l'aparicion e la renfòrçament de la separacion etnica de la societat, especialament au sen de la communautat afrikaner.
La societat europèa de la colonia dau Cap[modificar | modificar la font]
La colonia dau Cap foguèt fondada a l'iniciativa de la Companhiá Olandesa deis Indias Orientalas en 1652. Ocupava una posicion estrategica subre lo trajècte entre Asia e Euròpa per permetre l'avitalhament dei naviris en produchs agricòlas eissits dau norigatge o de la cultura. Lei premiers podián èstre cambiat ambé lei populacions indigenas mai lei segonds necessitavan una produccion locala. En 1657, la Companhiá decidiguèt donc de favozizar l'emigracion de colons per desvolopar la cultura dei tèrras. L'annada seguenta, foguèt autorizada l'importacion d'esclaus.
Dins leis annadas 1720, lo nombre d'esclaus venguèt pus important que la populacion de colons. Lo ròtle d'aqueleis esclaus èra de servir per lei trabalhs agricòlas. Pasmens, lei fremas avián tanben un ròtle sexuau important coma prostituida per lei marins o coma "mestreja" de lor mèstre. Lo tractament d'aqueleis esclaus èra fòrça sevèr e l'òrdre èra mantengut per la violència e lo taus de mortalitat èra fòrça important e lei liberacions raras. A l'exterior, lei relacions ambé lei populacions indigenas èra tanben malaisadas. D'efèct, lei colons e leis Africans èran en concurència per l'ocupacion dei tèrras permetent lo norigatge. Après quauquei conflictes locaus, lei colons europèus, dichs afrikaners, marquèron lei limits de la colonia e leis indigènas foguèron replegats vèrs lo nòrd e defenduts de venir au sud.
Lei relacions entre lei colons e lei populacions negras de la region veguèron donc rapidàment l'instauracion d'una segregacion dobla entre lei Blancs e lei Negres esclaus e entre lei Blancs e lei Negres exteriors. Dins lei dos cas, aquela segregacion èra ja raciala, sociala e espaciala. Ansin, a la fin dau sègle XVIII, l'estructura politica, economica e sociala de la colonia èra donc organizada a l'entorn d'un ensems de jaç gropant de populacions diferentas e separadas. Au centre, lo còr de la colonia èra sota lo contraròtle de la Companhiá deis Indias. A l'entorn, un premier ceucle èra tengut per lei colons blancs e seis esclaus. Puei, existiá un segond ceucle esplechat per de colons seminomadas e seis emplegats indigènas. Mai au nòrd, se troba de territòris ocupats per de populacions mestissadas, d'indigènas replegats dau sud o de Blancs renegats que la possession èra mau assegurada. Enfin, lo rèsta èra tengut per lei populacions indigènas.
L'annexion per l'Empèri Britanic e lo Grand Trek[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dei guèrras de la Revolucion Francesa, l'ocupacion dei Províncias Unidas per lei Francés entraïna la crenhéncia per leis Anglés de veire França prendre lo contraròtle de la colonia dau Cap.
L'introduccion de l'autoritat e dei lèis anglesas causèt una crisi prefonda. En 1815, lei colons afrikaners se revoutèron mai lor movement foguèt esquichat per lei Britanics. Après aquela desfacha, lei colons deguèron faciar doas lèis que menacèron lei fondaments de lor societat. En 1828, sota la pression dei glèisas evangelistas, lo Parlament de Londres votèt una lèi rendent teoricament leis indigènas e lei colons egaus. Puei, en 1833, l'esclavatge foguèt abolit dins l'Empèri Britanic.
A partir de 1835, leis Afrikaners, que prenguèron lo nom de Boers, decidiguèron donc de quitar la colonia dau Cap e d'emigrar en direccion de l'interior dau continent per fondar d'estats novèus e gardar lor mòde de vida. Aqueu movement d'emigracion, dich "Grand Trek", vendriá un element essenciau de l'identitat afrikaner. Foguèt lo començament d'una tièra de conflictes territoriaus còntra lei populacions africanas qu'entraïnèron la fondacion de dos estats afrikaners dins lo nòrd de Sud-Africa[1]. Ansin, en fòra dei divisions entre populacions blancas e negras, apareguèt una separacion novèla entre Blancs britanics e Blancs afrikaners que va s'accentuar après lei guèrras dei Boers.
Lei guèrras dei Boers e sei consequéncias[modificar | modificar la font]
En 1886, un obrier agricòla descurbiguèt au sud de Pretòria lo pus grand filon aurifèr dau monde. Entraïnèt la creacion dins l'estat boer de Transvaal de la vila de Johannesburg que la creissença foguèt fòrça rapidà. Lo complèx minièr atirèt tanben una populacion obriera britanica fòrça importanta que venguèt pus importanta que la populacion rurala afrikaner. Lo govèrn boer de Transvaal decidiguèt donc de pas donar lo ciutadanatge ais abitants britanics. Ansin, l'existéncia d'aquela populacion anglofona oprimida venguèt un subjècte tension majora entre lei govèrns boers e britanics. Après una premiera guèrra acabada per una victòria dei colons, un segond conflicte acomencèt en 1899 quand lei doas republicas estimèron necessari de mandar una ataca preventiva còntra lei Britanics. Inicialament sosprés, lo govèrn repostèt per lo mandadís d'un contingent de soudats fòrça importants que capitèron de destruir leis armadas boers e d'ocupar lei dos estats de Transvaal e de l'Unio d'Aurenja. Pasmens, foguèt lo començament d'una guerilha acarnada que foguèt vencuda solament en 1902 per la desportacion e l'empresonament de la màger part de la populacion civila afrikaner dins de camps de concentracions e l'aplicacion de la politica de tèrras cremadas.
Lo succès britanic permetèt d'unificar l'ensems dei colonias europèas presentas dins lo sud dau continent african. En 1910, lo dominion de Sud-Africa foguèt donc creat amb una autonòmia importanta. Dins aquò, lo conflicte aviá creat un sentiment d'unitat grand entre lei ciutadans boers. Lei premiereis eleccions legislativas veguèron donc lo succès dei nacionalistas afrikaners e Louis Botha, generau de Transvaal pendent la guèrra de 1899-1902, venguèt lo premier cap dau govèrn de Sud-Africa.
Lei premierei legislacions segregativas[modificar | modificar la font]
La victòria dei nacionalistas afrikaners ais eleccions de 1910 permetèt l'introduccion d'unei lèis segregativas que foguèron pauc a pauc renfòrçats per lei govèrns seguents. Ansin, se l'apartheid acomencèt oficialament en 1948, divèrsei mesuras legislativas foguèron adoptadas dins leis annadas 1910 e 1920. Lo movement marquèt una pausa dins leis annadas 1930 gràcias au dinamisme economic dau país. Pasmens, a la fin deis annadas 1940, d'assais de liberalizacion dei mesuras segregacionistas causèron una repòsta politica dei populacions afrikaners que permetèt lo succès electorau dau Partit Nacionau e lo començament de l'apartheid en 1948.
La separacion espaciala dau país[modificar | modificar la font]
La lèi fondamentala de l'apartheid foguèt adoptada en 1913. Dicha Land Act, definiguèt l'adopcion d'una politica racista au nivèu dau país e la division dau territòri de Sud-Africa entre una zona de poblament blanc e una zona de poblament negre. Lei populacions blancas prenguèron 90% dau territòri e totei lei zonas urbanas principalas. Lo rèsta formèt de resèrvas per lei populacions negras formadas generalament per lo còr dei reiaumes indigènas ancians. Aquelei resèrvas venguèron lo luòc d'abitacion obligatòri dei populacions negras. De miliers de Negres deguèron donc quitar sei bens situats dins de regions vengudas de poblament blanc per anar dins aquelei territòris. En fòra dei resèrvas, la circulacion e lo drech de propritat deis abitants non blancs foguèron egalamen fòrtament limitats.
[modificar | modificar la font]
Après lo Land Act de 1913, la separacion sociala entre Blancs e Negres foguèt renfòrçada dins leis annadas 1920 ambé l'adopcion d'una legislacion pertocant lo trabalh e l'emplech. D'efèct, aqueu decenni foguèt marcat per de dificultats economicas ligadas a la modernizacion de l'agricultura de tipe europèu que necessitèt d'ara endavant mens de man d'òbra. Aquò entraïnèt de migracions de populacions vèrs leis industriás urbanas onte leis obriers blancs e negres intrèron en concuréncia causant una demenicion dei salaris. En 1922, la populacion obriera blanca se revòutèt dins la region de Witwatersrand[2]. Lo movement foguèt esquichat per l'armada mai en 1923, lo govèrn donèt satisfaccion au proletariat blanc. Lo Native Act limitèt la preséncia dei Negres en vila solament per l'exercici d'un emplech. Aquela lèi foguèt completada tre l'annada seguenta per l'Industrial Conciliation Act que defendiguèt ais Africans de participar ai negociacions sociala e salariala.
Leis assais de liberalizacion e lo succès dau Partit Nacionau[modificar | modificar la font]
En 1924, lo govèrn de Jan Smuts foguèt batut ais eleccions per lo partit de James Hertzog. Aqueu darrier aprofichèt lo retorn de la prosperitat per melhorar la situacion economica dau país gràcias a una politica dirigida per l'aumentacion deis exportacions. La segregacion foguèt tanben renfòrçada per empachar de manifestacions novèlas de la classa obriera blanca. Puei, la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945), onte Sud-Africa participèt dins lo camp britanic[3], veguèt l'industrializacion rapidà. Aquò entraïnèt una creissença novèla dei zonas urbanas onte la populacion negra venguèt pus importanta que la populacion blanca. En parralèl, lei movements politics e sindicaus non blancs conoguèron un dinamisme important. Per se parar còntra lei trebols causats per aquela agitacion, lo patronat blanc assaièt de liberalizar lo regime de segregacion per permetre l'aparicion d'una elèit africana capabla de contraròtlar lei populacions negras. Aquela volontat de cambiaments sociaus espauriguèt la màger part de l'electorat blanc que votèt en favor dau Partit Nacionau, de son aliat, lo Partit afrikaner, e de son programa d'apartheid ais eleccions de 1948.
L'apartheid oficiau (1948-1991)[modificar | modificar la font]
Ja prefigurat per lei lèis adoptadas a partir deis annadas 1910, l'apartheid acomencèt oficialament en 1948 e s'acabèt en 1991. Èra basat sus una tièra de mesuras legislativas. Aquelei lèis permetián d'assegurar la separacion entre Blancs e non Blancs, principalament lei populacions negras devesidas entre diferenteis etnias, au nivèu sociala, espaciala, economic e politic.
Lei lèis fondamentalas de l'apartheid[modificar | modificar la font]
Dos tèxtes votats en 1950 representavan la basa fondamentala dau regime d'apartheid. Lo premier foguèt lo Group Areas Act definiguèt de zonas de poblament diferentas per cada categoria de populacion. Aquelei categorias foguèron precisadas per lo Population Registration Act que rendèt obligatòri l'enregistrament de cada abitant coma Blanc, Negre, Indian o Metis. Oficialament, l'objectiu èra de permetre lo desvolopament de cada grop de populacion d'un biais separat e independent. En realitat, lei Blancs obtenguèron lo contraròtle dei zonas pus desvolopadas e ricas e esplechèron economicament leis autrei grops.
L'apartheid pichon[modificar | modificar la font]
L'apartheid pichon designava l'ensems dei lèis que l'objectiu èra d'assegurar la separacion entre lei Blancs e lei non Blancs. Foguèt l'aspèct pus visible dau sistèma ambé, per exemple, la creacion de transpòrts publics o de plajas reservats solament ai Blancs. Lei lèis principalas d'aquela dimension de l'apartheid foguèron lo Prohibition of Mixed Marriages Act (1949) defendent lei maridatges mixtes, l'Immorality Act (1950) enebent lei relacions sexualas entre Blancs e Negres e lo Reservation of Separate Amenities Act (1953) separant lei privats, lei fònts e totei leis installacions publicas.
L'apartheid grand[modificar | modificar la font]
L'apartheid grand èra l'ensems de mesuras permetent de separar Sud-Africa entre de zonas de poblament diferent e la separacion espaciala de cada categoria de populacion. Ja acomençat avans 1948, foguèt renfòrçat e va desboscar, ambé la dimension economica de l'apartheid, subre la politica de bantostans deis annadas 1970 e 1980. Doas lèis permetèron aqueu renfòrçament. Foguèron lo Pass Laws Act (1952) qu'oblibiguèt leis abitants negres a partir de 16 ans d'aver un sauveconduch per demorar dins lei zonas blancas en fòra deis oras de trabalhs e lo Native resettlement Act (1954) qu'autorizèt de desplaçar lei populacions negras en fòra dei zonas blancas.
L'apartheid economic[modificar | modificar la font]
L'apartheid economic èra l'ensems dei mesuras legislativas permetent d'exclure leis abitants non blancs deis emplechs qualificats e d'assegurar lo plen emplech de la populacion blanca. Formèron un ensems de mesuras per gerir una man d'òbra industriala au profiech de l'elèit economic en luchant còntra lo comunisme. Leis elements majors d'aquela politica foguèron lo Suppression of Communism Act (1950) permetent d'enebir lei movements politics sospichats de comunisme, lo Mines and Works Act (1956) renfòrçant la discriminacion raciala au nivèu dau trabalh e la lèi de 1976 defendent la formacion professionala ai Negres
La politica dei bantostans[modificar | modificar la font]
La politica dei bantostans foguèt lo compliment de la logica separatista de la politica d'apartheid. L'unitat territoriala de Sud-Africa foguèt abandonada per formar de regions reservadas ai populacion negras teoricament independentas o fòrça autonòma. Lei bantostans foguèron centrats sus lo territòri d'un etnia negra e deviaá venir lo luòc de residéncia normala dei membres d'aquela etnia.
Aquela politica apareguèt en 1959 après l'adopcion dau Promotion of Bantu Self-Government Act creant lei premiers bantostans sota administracion non blanca. En 1970, la lèi Black Homeland Citizenship Act permetèt de retirar lo ciutadanatge ais abitants negres eissits de communautats etnicas tenent ja una bantostans. De milièrs de Negres perdiguèron donc la nacionalitat sud-africana e venguèron d'emigrats dins lor país pròpri car venián de « ciutadans » dei bantostans. Entraïnèt tanben l'eliminacion finala dei Negres deis institucions nacionalas de Sud-Africa per de rasons similaras.
A partir de la fin deis annadas 1970, lo govèrn de Pretoria reconoguèt l'« independéncia » de certanei bantostans : lo Transkei per l'etnia xosa (1976), lo Bophuthatswana (1977) per l'etnia tswana, lo Venda per l'etnia venda (1979) e lo Ciskei (1981) tornarmai per l'etnia xosa. D'autrei territòris obtenguèron una autonòmia formala importanta coma lo KwaNdebele per lei Ndebeles. Pasmens, aqueleis entitats foguèron formats per de territòris pauc desvolopats, isolats, de còps constituits d'enclavas separadas per de desenaus de quilomètres e sensa ressorsas. Lei bantostans intrèron donc lo sosdesvolopament e forman totjorn a l'ora d'ara de zonas de pauretat fòrça importanta.
Lei factors de disparicion de l'apartheid[modificar | modificar la font]
Lo regime d'apartheid conoguèt son apogèu durant lei premiers decennis de la Guèrra Freja e va se mantenir fins a la fin de la confrontacion entre lei blòts comunistas e capitalistas en 1991. Son engatjament dins la lucha anti-comunista es un premier factor permetent d'explicar son existéncia e son afebliment a partir deis annadas 1970 gràcias au sostèn mai o mens afirmats deis estats principaus de l'OTAN e de seis aliats. La disparicion d'aqueu conflicte li faguèt perdre aquelei sostèns e entraïnèt sa casuda. Lei dificultats economicas causadas per lei campanhas internacionalas organizadas còntra lo regime e lei mutacions intèrnas de l'economia sud-africana causèron tanben la disparicion de la justificacion de l'apartheid coma otís de gestion de la man d'òbra industriala. La revirada de la politica de seperacion que foguèt jamai completada e la lucha intèrna dei movements e dei populacions opausats o oprimits per lo sistèma foguèt lo darrier ponch que rendiguèt necessari l'abolicion de l'apartheid en 1991.
La fin de la Guèrra Freja e la revirada dei guèrras exterioras[modificar | modificar la font]
Lo regime d'apartheid se presentèt coma un barri còntra lo desvolopament dau comunisme dins lo sud dau continent african. Maugrat la reprobacion de l'opinion internacionala o lo vòte de sancions per l'ONU, lo govèrn de Pretoria poguèt donc lòngtemps aprofichar lo sostèn deis adversaris de l'Union Sovietica. Lei grands grops comerciaus foguèron tanben capables de contornejar leis embargos economics. Ansin, a partir deis annadas 1970, Sud-Africa poguèt mandar sei fòrças armadas dins lei país vesins per còntrar l'emergéncia de regimes comunistas (Moçambic, Angòla, Namibia) dins la region o per eliminar dei responsables de la lucha intèrna còntra l'apartheid[4]. En 1975, lei conflictes namibian e angolés s'internacionalizèron ambé l'intervencion d'un còrs expedicionari cuban a l'iniciativa dei Sovietics. Inicialament pus poderosa, l'armada sud-africana veguèt sa superiotat demenir pendent la guèrra enterin que la Guèrra Freja e sei sostèns dau blòt de l'Oèst s'acabèron. Entre decembre de 1987 e març de 1988, la batalha de Cuito Cuanavale s'acabèt per una revirada de Sud-Africa que sei fòrças foguèron pas capablas de prendre aquela vila e deguèron se replegar vèrs lo sud. La demenicion dei capacitats militaras dau país entraïnèt donc lo 20 de julhèt de 1988 la signatura d'un acòrd permetent l'independéncia de Namibia en cambi d'un retirament dei tropas cubanas. Fragilizèt tanben un regime que deviá alora faciar d'autrei dificultats d'òrdre economic e sociala entre sei frontieras.
Lei cambiaments e lei dificultats economicas[modificar | modificar la font]
Lei cambiaments e lei dificultats economicas deis annadas 1980 aguèron un ròtle decisiu dins l'abolicion de l'apartheid. D'efèct, lo regime foguèt bastit parcialament coma un otís per gerir una man d'òbra industriala e miniera. Òr, a partir deis annadas 1960, l'importància dau sector minièr demeniguèt au profiech deis activitats ligadas ai servicis. Aquela tendància venguèt preponderanta e lei lèis de l'apartheid èra d'ara endavant plus adaptadas ai besonhs dau patronat. De mai, ambé la fin de la Guèrra Freja, lei pressions economicas aumentèron e lo sostèn dei país de l'Oèst demeniguèt rendent la situacion economica dau país mau segura meme per la minoritat blanca.
La revirada de la politica de separacion espaciala[modificar | modificar la font]
Un autre paramètre que precipitèt la revirada de la politica d'apartheid foguèt l'impossibilitat per lo govèrn blanc d'assegurar una separacion espaciala vertadiera entre Blancs e Negres. D'efèct maugrat la politica de promocion dei bantostans e lei transferiments de populacion dins aquelei regions, la màger part deis abitants negras dau país vivián encara en fòra d'aquelei territòris. De mai, lo govèrn aguèt de dificultas grandas per contraròtlar lei quartiers negres urbans (townships) que conoguèron una agitacion regulara e unei revòutas majoras. Enfin, en causa dei dificultats economicas e deis embargos internacionaus, la man d'òbra negra destinada ais òbras pus malaisadas èra venguda un element essenciau de l'economia.
La lucha intèrna[modificar | modificar la font]
Lo darrier factor major de casuda dau regime d'apartheid foguèt l'oposicion intèrna au sistèma. Prenguèt principalament la forma d'una oposicion politica, de temptativas per rendre incontraròtlable lei quartiers negres e d'una lucha armada còntra lei fòrças dau poder blanc. Inicialament afeblida per la repression, aquela oposicion s'organizèt a partir de la fin deis annadas 1950. En 1960, après la repression saunosa de la revòuta de Sharpeville[5] lei movements politics anti-apartheid principaus coma l'ANC foguèron interdichs. Lo començament de la lucha armada per la branca militara de l'ANC conoguèt tanben unei reviradas dins leis annadas 1960 ambé l'arrestacion d'unei caps (Mandela, Sisulu...).
Après aquelei desfacha, l'oposicion reprenguèt en 1976 pendent leis esmogudas de Soweto violentament reprimidas[6]. Dins leis annadas 1980, lo govèrn assaièt d'introdurre quauquei reformas per sauvar lo regime (introduccion de parlaments especiaus per leis Indians e lei Metis) mai l'agitacion dei populacions negras s'estendiguèt. En 1984, unei townships se revoutèron e Pretoria deguèt i mandar d'unitats militars per restablir l'òrdre. Enterin, l'ANC mandèt una tièra d'atacas e realizèt uneis atemptats murtriers còntra de simbòls de l'estat (Church Street...). Ansin, a la fin deis annadas 1980, existiá un clima de guèrra civila dins unei regions de Sud-Africa que va minar la fisança dei populacions blancs per lo regime.
La fin de l'apartheid e lo periòde de transicion (1991-1994)[modificar | modificar la font]
La fin de l'apartheid es generalament descrich coma un miracle en causa de la paur d'un conflicte generalizat entre lei communautats que se debanèt finalament pas. Dins aquò, foguèt l'acabament d'un procediment lòng e malaisat de negociacions acomençadas durant leis annadas 1980 quand l'agitacion intèrna e la pression economica entraïnèt l'aparicion e lo mantenement de trebols grèus dins lo país. Lei govèrns Botha e de Klerk deguèron pauc a pauc acceptar de reformas mai e mai importantas dau regime. En 1991, lei lèis principalas de l'apartheid foguèron abolidas e un periòde de transicion acomencèt fins a 1994 quand aguèron luòc lei premiereis eleccions democraticas de Sud-Africa.
L'acceptacion de la dubèrtura de negociacions[modificar | modificar la font]
Dins leis annadas 1980, lei trebols aumentèron fòrtament dins lo país e lei quartiers negres venguèron mai e mai malaisats de contraròtlar. Lo regime assaièt d'introdurre unei reformas per atenuar leis efècts de l'apartheid tot en gardant lo còr dau sistèma mai aquelei temptativas de sauvament mau capitèron. La question dei townships, quartiers negres dins lei zonas blancas, aguèt un ròtle major dins aquela evolucion. Ansin, en 1983 sota la direccion de Pieter Botha, lo govèrn creèt d'autoritats localas negras per gerir aquelei territòris mai leis eleccions de 1984 foguèron largament boïcotadas. En 1985, la màger part dei townships se revoutèron e l'estat d'urgéncia foguèt decretat en 1986. Pasmens, se la repression foguèt fòrça violenta (1 000 mòrts en 1985, 8 000 presoniers en 1986), l'economia dau país deguèt faciar de grèvas importantas dins l'industría.
En 1989, en causa de la revirada dei reformas limitadas e de la repression dau govèrn Botha, aqueu darrier foguèt remplaçat per Frederik de Klerk. Annoncièt lo començament de negociacions ambé l'ANC e de reformas fondamentalas. En 1990, lei partits politics enebits (ANC, Partit Comunista...) foguèron legalizats e Nelson Mandela foguèt liberat. Unei caps dei movements anti-apartheid èran estats ja liberats dempuei 1989 e l'ANC acceptèt donc de renonciar a la lucha armada meme se de combats aguèron luòc entre organizacions anti-apartheid entre 1989 e 1991.
L'abolicion dei lèis segregacionistas e la victòria electorala de l'ANC[modificar | modificar la font]
L'abolicion de l'òbra legislativa que serviá de basa au regime de l'apartheid foguèt realizat entre 1985 e 1991 sota lei govèrns Botha e de Klerk. Per lo premier, l'objectiu èra de reformar d'un biais limitat lo sistèma e lei lèis suprimidas foguèron entre lei pus simbolicas. Per exemple, en 1985, foguèt abolit la lèi defendent lei maridatges mixtes e, en 1986, lei lèis subre lo sauveconduch interior o la discriminacion dins lei luòcs publics. Après l'arribada au poder de Frederik de Klerk, lo movement s'accelerèt e totei lei lèis segregacionistas foguèron abolidas fins a la disparicion oficiala de l'apartheid votada lo 30 de junh de 1991. En març de 1992, la populacion blanca confirmèt aquela politica per referendum ambé 68% de vòtes positius. Après aqueu succès electorau, de negociacions aguèron luòc per definir una constitucion provisòria de 1992 a 1993. Aqueleis annadas foguèron tanben marcadas per d'accions saunosas de movements politics negres o blancs en rivalitat còntra l'ANC o luchant còntra l'abolicion de l'apartheid. Pasmens, lei violèncias poguèron pas empachar la contuniacion dei negociacions que desboquèron sus leis eleccions legislativas de 1994. L'ANC i foguèt victoriosa e Nelson Mandela foguèt elegit marcat donc la fin finala dau periòde de l'apartheid. Lei bantostans foguèron suprimits e reintegrats en Sud-Africa maugrat quauquei resisténcias deis autoritats localas de certanei territòris (Bophuthatswana, Ciskei).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En fòra dei dos estats principaus de Transvaal e de l'Estat Liure d'Aurenja, d'autrei colons boers assaièron tanben de formar de republicas pus pichonas que conoguèron una existéncia corta coma lo Stellaland (1882-1885).
- ↑ Lo movement durèt dau 6 au 18 de març de 1922. La repression governamentala faguèt aperaquí 230 mòrts, 1 200 bleçats e 5 000 presoniers.
- ↑ Aperaquí 334 000 soudats de Sud-Africa participèron au sen deis armadas britanicas magerament sus lei frònts nòrd-african e italian.
- ↑ (en) Hanlon, Joseph (1986). Beggar your neighbours: apartheid power in Southern Africa. James Currey Publishers. p. 27. ISBN 978-0-85255-305-3.
- ↑ La repression d'una manifestacion de 3 000 a 5 000 personas faguèt 69 mòrts e 178 bleçats. Certaneis èran estats executadas après lor arrestacion.
- ↑ Oficialament, la repression faguèt 23 mòrts mai lo nombre vertadier es pas conegut. Se parla puslèu de centenaus de tuats, generalament a l'entorn de 575.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) François-Xavier Fauvelle-Aymar, Histoire de l'Afrique du Sud, Paris, Seuil, 2006, (ISBN 2020480034)
- (fr) Barbara Cassin, Olivier Cayla et Philippe-Joseph Salazar (dir.): Vérité, réconciliation, réparation, Paris, Le Seuil, Le Genre Humain, vol 43, 2004, 365 p. (ISBN 2-02-062886-4)
- (fr) Philippe-Joseph Salazar (dir.), Amnistier l’Apartheid, Paris, Le Seuil, coll. "L’Ordre Philosophique", 2004(ISBN 2-02-06860-4)
- (en) Hermann Giliomee, The Afrikaners, Hurst & Co., 2003
- (fr) Philippe-Joseph Salazar, Afrique du Sud. La révolution fraternelle, Paris, Hermann, coll. "Savoirs: Cultures", 1998 (ISBN 2-7056-6360-6)
- (fr) Bernard Lugan, Histoire de l'Afrique du Sud, 1re éd. : Perrin, coll. « Vérités et légendes », Paris, 1986, 272 p. (ISBN 2262004196), Rééd. 1995 : 282 p. (ISBN 2262008477)
- (en) Dan O'Meara, " Forty Lost Years : The National Party and the Politics of the South African State, 1948-1994 ". Athens (Ohio), Ohio University Press, 1996. 624 p. (ISBN 0-8214-1173-X)
- (eb) A.J. Christopher, The Atlas of Apartheid, Routledge-WUP, 1994, edicion novèla sota lo títol Atlas of Changing South Africa.
- (fr) Paul Coquerel, L'Afrique du Sud des Afrikaners, 1992, éditions complexe, 303p
- (fr) Philippe-Joseph Salazar, L'intrigue raciale. Essai de critique anthropologique, Paris, Méridiens Klincksieck, coll. "Sociologies au quotidien", 1989(ISBN 2-86563-211-3)
- (en) Floris Van Jaarsveld, The afrikaner's interpretation of South African history, Simondium, Le Cap, 1964.


c: text/html

text:
L'Avereit de Comenge
L'Avereit de Comenge[1][2] ( Lavelanet-de-Comminges en francés) es una comuna gascoa de Volvèstre, situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la region Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Anciana bastida de l'airal urban de Tolosa situada en Volvèstre a 32 km al Sud de Murèth e a 50 km al sud de Tolosa, accès per l'A64 sortida 24.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
The Everly Brothers
The Everly Brothers (en anglés, en occitan: "los fraires Everly") èran un duo american de cantaires e guitarristas de rock e country. Èra format pels dos fraires Don Everly (Brownie, Kentucky, 1 de genièr de 1937) e Phil Everly (Chicago, 19 de genièr de 1939 - Burbank, Califòrnia, 3 de genièr de 2014). Plan populars durant las annadas 1950 influencièron las generacions musicalas posterioras coma per exemple los americans Simon e Garfunkel, The Beach Boys e mai de grops britanics coma The Beatles.


text:
1794
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1794 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 30 d'abriu - Victòria francesa dau Voló dins lo sud dau país contra leis Espanhòls
- 18 de mai - Importanta victòria francesa a Tourcoing contra leis Austrians e leis Anglés.
- 22 de mai - Desfacha francesa de Tournai.
- 26 de junh - Victòria francesa de Fleurus. Leis armadas anglesa e austriana devon evacuar la Belgica.
- 10 de julhet - Intrada de l'armada francesa a Bruxelles.
- 24 de julhet - Desfacha espanhòla de Bastan e intrada de l'armada francesa en Espanha.
- 27 de julhet - Presa d'Anvers per lei Francés.
- 18 de setembre - Victòria francesa de Sprimont contra leis Austrians. Lei Francés contrarotlan desenant tota la Belgica.
- 17 fins a 20 de novembre - Victòria francesa de la Sierra Negra e desfacha importanta per leis Espanhòls.
- 22 de novembre - Començament dau sètge de Luxembourg per lei Francés.
Asia[modificar | modificar la font]
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Presa de Kerman per Lotf Ali Khan e contraofensiva rapida d'Agha Mohammad Khan que poguèt enceuclar lei fòrças de la dinastia Zand dins la vila. Capturat, Lotf Ali Khan foguèt mutilat e moriguèt dins lo corrent de l'annada a Teheran. D'atrocitats importantas foguèron tanben dirigidas còntra la populacion de Kerman. Aquò marquèt la fin de la guèrra civila entre Zand e Qajar per la direccion de Pèrsia. Pasmens, certanei regions frontalieras èran totjorn en estat de rebellion.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- 10 de julhet - Descobèrta del daltonisme per lo quimista britanic John Dalton.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 21 de febrièr - Antonio López de Santa Anna, militar, dictator de Mexic (m. 1876)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 2 de febrièr - Maria Fèl, cantadora occitana (n. 1713)
- 4 d'abril - Georges Danton, revolucionari francés (n. 1759)
- 8 de mai - Antoine Lavoisier, quimista francés (n. 1743)
- 28 de julhet - Maximilien de Robespierre, revolucionari francés (n. 1758)
- 16 de decembre - Jean-Baptiste Carrier, revolucionari francés (n. 1756)


text:
Estatut d'autonomia de Catalonha
Er Estatut d'autonomia de Catalonha ei era norma institucionau basica. Definís es drets e déuers dera ciutadania de Catalonha, es institucions politiques dera nacionalitat catalana, es sues competéncies e relacions damb er Estat e eth finançament dera Generalitat de Catalonha.
Aguesta lei siguec referendada pera ciutadania eth 18 de junh de 2006 e substituís er Estatut de Sau, que dataue de 1979.
Coma conseqüéncia deth recors d'inconstitucionalitat numèro 8045-2006 presentat per deputats deth grop parlamentari deth Partit Popular en Congrès, eth 28 de junh de 2010 eth Tribunau Constitucionau emetec era senténcia 31/2010.
Estatut de 1979
Tèxte intègre der Estatut de Sau de 1979
Tèxte intègre der Estatut d'autonomia de Catalonha aprovat eth 19 de junhsèga 2006 e ligasons as traduccions a naui idiòmes.
Senténcia que resòlv eth recors d'inconstitucionalitat 8045-2006 e modifique eth tèxte estatutari.
Relacion de recorsi e allegacions ar Estatut d'autonomia de Catalonha de 2006 interpausadi per grops parlamentaris, comunitats autonòmes, eca.
Informe sus era senténcia deth Tribunau Constitucionau elaborat per un grop d'expèrts per encomana deth president dera Generalitat.
Analisi de juristes expèrts sus era senténcia 31/2010 e documentacion juridica restacada.


text:
Erupcion pliniana
Leis erupcions plinianas son un tipe d'erupcion volcanica. Son caracterizadas per una lava que tèn una concentracion de silici auta e qu'es donc fòrça viscosa. Lo desagatge es fòrça malaisat e la pression aumenta dins la sèrva magmatica causant d'explosions gròssas que van formar de plumachos de cendre importants d'unei desenaus de quilomètres d'autor. De còp, un dòme de lava dins lo cratèr renforça lo procès. Lo plumacho s'afondra sovent en causa de son pes per formar de coladas piroclasticas sus lei flancs dau volcan. Aqueu tipe d'erupcion es frequent per lei volcans gris de la Cencha de fuòc dau Pacific.
Lei riscs per lei societats umanas son fòrça importants en causa dei tombadas de cendre e dei coladas piroclasticas que pòdon percórrer rapidament de distàncias importantas e causar de degalhs gròs. L'Indici d'Explosivitat Volcanica d'aqueu tipe d'erupcion se situa entre 3 e 8.
-
Erupcion dau Mont Saint Helens en 1980.
-
Erupcion de Pinatubo en 1991.
-
-


text: L'archipèla de Cap Verd a gaire de ressorsas naturalas, en inclusent l'aiga, qu'es agravada per las secadas esperlongadas. L'economia es basada en de servicis, amb lo torisme, lo transpòrt e los servicis publics en respondent per 3/4 del produch interior brut[1]. Malgrat gaireben 70% de la populacion demorar en la zòna rurala, a agricultura e la ramaderia son pauc desvolopadas e an pichona participacion en lo PIB. Près de 82% dels noiduras lor cal èsser importats. Lo potencial de la pesca, principalament langosta e ton es pas entièrament explorat[1].


text:
Valença d'Agen
Valença o Valença d'Agen (nom oficial francés Valence) es una comuna de la Guiana lengadociana, situada dins lo departament francés de Tarn e Garona (82) e la region francesa de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1806, la comuna èra dobla[1]:
- Valença Colcant (Valence Couchant)
- Valença Levant (Valence Levant)
En 1808, Valença e son canton son tirats d'Òlt e Garona e integrats al novèl departament de Tarn e Garona.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Claude Motte, Isabelle Séguy, Christine Théré, Communes d'hier, communes d'aujourd'hui: les communes de la France métropolitaine, 1801-2001 : dictionnaire d'histoire administrative, INED, 2003


text:
222
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 222 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Assassinat d'Elagàbal, vengut fòrça impopular, per sa garda pretoriana lo 11 de març. Sever Alexandre i succediguèt.


text:
Arrondiment francés
L'arrondiment es una subdivision territoriala e una anciana circonscripcion electorala dels departaments francés.
Somari
Ròtle e administracion[modificar | modificar la font]
L'arrondiment departamental es una circonscripcion territoriala, subdivision del departament ; el meteis es subdevesit en cantons e en comunas. L'administracion d'un arrondiment es fisada a un sosprefècte qu'assistís lo prefècte del departament.
Contràriament a las regions, als departaments e a las comunas, los arrondiments departamentals an pas l'estatut de persona morala de drech public. Son pas tanpauc administrats per de personas elegidas, mas per de personas designadas per la presidéncia de la Republica Francesa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo principi dels arrondiments foguèt prepausat dins mantun projècte de reforma jos lo Regim Ancian, especialament per l'intendent de Bretanha Caze de La Bove dins son Memòria concernent los subdelegats de l'intendéncia de Bretanha en 1775.
Los arrondiments departamentals foguèron efectivament creats per la lei del 28 de pluviôse de l'an VIII (17 de febrièr de 1800) e se substituiguèron als districtes. Cada arrondiment aviá un conselh d'arrondiment que sas atribucions se redusián a examinar la situacion fiscala e a emetre de vòts que lo sosprefècte transmetiá al Conselh general. Los arrondiments an servit a d'unes periòdes de circonscripcion legislativa, en particular pendent la Tresena Republica. E mai, lo decret del 10 de setembre de 1926, que suprimiguèt 106 arrondiments jos pretèxt d'economias dins l'administracion, foguèt considerat coma una manipulacion electorala.
En 1940, la lei del 12 d'octobre « suspend » los conselhs d'arrondiments, que seràn pas jamai remeses en activitat[1].
En 2007, existís 342 arrondiments. La màger part dels departaments ne possedisson tres o quatre. Los departaments del territòri de Belfòrt e de París n'an pas qu'un sol, mentre que Mosèla n'a nòu. Lo departament de Sèina e Oise, en 1966 e 1967, just abans sa supression, aviá onze arrondiments, çò que constituissiá lo maximum pas jamai atenhut.
Los tres arrondiments de Metz Campanha, Estrasborg Campanha e Thionville Oèst an per capluòc una comuna qu'aparten pas a l'arrondiment. L'arrondiment de Sant Martin Sant Bartomieu (Guadalope) aviá pas de capluòc, segon lo còde oficial geografic de l'INSEE (mas aqueste arrondiment existís pas mai en 2007 dempuèi que Sant Bartomieu e Sant Martin son estadas erigidas en collectivitats territorialas e fan pas pus partida de Guadalope).
Dempuèi qualques decennis, lo nombre d'arrondiments a tendéncia a aumentar, pus particularament en Illa de França e dins los departaments d'otramar. Atal, aquestas cinquanta darrièras annadas, los eveniments seguents se son produches :
- 2007 : desaparicion de l'arrondiment de Sant Martin Sant Bartomieu (Guadalope)
- 2006 : creacion de l'arrondiment d'Arcaishon (Gironda)
- 2000 : l'arrondiment de Montmorency deven l'arrondiment de Sarcelles (Val d'Oise)
- 1995 : creacion de l'arrondiment de Sant Pèire (Martinica)
- 1994 : l'arrondiment de Noisiel deven l'arrondiment de Torcy (Sèina e Marna)
- 1993 : creacion dels arrondiments de Noisiel (Sèina e Marna) e de Saint Denis (Sèina Saint Denis)
- 1988 : creacion de l'arrondiment de Fontainebleau (Sèina e Marna)
- 1984 : creacion de l'arrondiment de Vierzon (Char)
- 1981 : creacion de l'arrondiment d'Istre (Bòcas de Ròse)
- 1974 : creacion dels arrondiments de Brinhòla (Var) e del Marin (Martinica), fusion dels arrondiments de Selestat e d'Erstein (Ren Bas)
- 1972 : creacion dels arrondiments de Boulogne Billancourt (Nauts de Sèina) e de L'Haÿ les Roses (Val de Marna)
- 1969 : creacion dels arrondiments de Sant Paul (Reünion) e de Sant Laurenç del Maroni (Guiana), supression de l'arrondiment de l'Inini (arrondiment amb estatut particular, Guiana)
- 1968 : creacion de l'arrondiment de Sant Beneset (Reünion)
- 1966 : creacion dels arrondiments d'Antony (Sèina, en vista de la formacion dels Nauts de Sèina), de Nogent sus Marna (Sèina, en vista de la formacion del Val de Marna), d'Étampes (Sèina e Oise, en vista de la formacion d'Essonne) e d'Argenteuil (Sèina e Oise, en vista de la formacion del Val d'Oise)
- 1965 : creacion dels arrondiments de La Trinitat (Martinica), de Nantèrra, de Bobigny e de Créteil (Sèina, en vista de la formacion dels Nauts de Sèina, de la Sèina Saint Denis e del Val de Marna, aquestes 3 arrondiments essent creats implicitament per la designacion dels capluòcs dels futurs departaments)
- 1964 : creacion de l'arrondiment de Sant Pèire (Reünion)
- 1963 : creacion de l'arrondiment de Sant Martin Sant Bartomieu (Guadalope)
- 1962 : creacion dels arrondiments de Montmorency, de Palaiseau, del Raincy, de Sant Germain en Laye (Sèina e Oise), de Calais e de Lens (Pas de Calais)
E mai, los arrondiments de Saint Denis e de Sceaux (departament de Sèina), qu'an daissat d'èsser administrats per un sosprefècte en 1880 per passar jos l'autoritat dirècta del prefècte de Sèina, son pas jamai formalament estats suprimits coma divisions administrativas, e son doncas implicitament estats suprimits pel decopatge de Sèina en quatre departaments novèls en 1964.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ André de Laubadère, Jean Claude Vénézia, Yves Gaudemet, Traité de droit administratif, 12en éd., LGDJ, 1992, tome 1, nos 168 169.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Administracion territoriala de França
- Lista dels arrondiments franceses
- Per Belgica, vejatz los Arrondiments administratius.


text:
Transcriptasa invèrsa
La transcriptasa invèrsa o retrotranscriptasa es un enzim de tipe ADN polimerasa, qu'a coma foncion de sintetisar l'ADN de dobla cadena en utilizant coma modèl l'ARN monocatenari, es dire, catalisar la retrotranscripcion o transcripcion inversa. Aqueste enzim se tròba presenta en los retrovirus come lo VIU. Son nom aubedís a que lo procès normal de la transcripcion, era quau se pòt cridar "dirècta", produsis l'ARN a partir de la sequéncia iniciala d'ADN, e pas al revèrs. Renato Dulbecco, David Baltimore e Howard M. Temin recebèron lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1975 per lor trabalh sus la transcriptasa invèrsa.


text:
Kayin
Kayin es una division administrativa de Birmania (Myanmar), e tanben conegut coma Estat Karen. La capitala n'es Pa-an.Los karen son animistas, bodistas, crestians e parlan la lenga Karen qu'es una lenga sinotibetena dividida en mantun dialèctes. Las autras etnias de Kayin son Padaung, Bamar, Shan, Pa-O, Mon, Rakhine.
Lo contraròtle d'aquel territòri es l'objecte d'un conflicte armat entre lo govèrn militar birman e l'etnia Karen que nomena aquela tèrra Kawthoolei. Los Karen son organizats en un movement politic, l'Union Nacionala Karen (KNU), e un movement armat, l'Armada Nacionala de Liberacion Karen (KNLA). Birmania es dirigida per un govèrn militar que respecta pas los dreches umans; d'aprèp lo testimoniatge d'organizacions internacionalas per los dreches umans, la junta refusa de construir escòlas, espitals, o autres mena d'estructuras publicas. Las exaccions de l'armada birmana dins los vilatge Karen son frequentas, murtres d'enfants,viòls de las femnas e utilizacions dels òmes coma eslaus.
Fòrças karen consideran la KNU coma lor vertadièr govèrn e an rejonh la KLNA per combatre la junta militara. Totun, los karen son pas la sola etnia minoritaria que combat la junta, i a mantun armadas diferentas que luchan contre lo govèrn de Birmania.Mas aquelas armadas son pas unificadas politicament e estrategicament a causa de diferencias de cresenças religiosas, d'opinion politicas e de costumas e estructuras socialas.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
(en)Kayin (Karen):Militarizacion e dreches umans-Amnesty International


text:
Marèa
La marèa designa lo fenomèn de modificacion de la nautor de las mars e oceans causada per l'interferéncia de la luna e del solelh sul camp gravitacional de la Tèrra.
Quand aquel nivèl es maximal se ditz "marèa nauta" o "plena", e quand es minimal se ditz "marèa bassa" .
Doas marèas nautas successivas son desseparadas per un periòde de temps de dotze oras e mièja, de manièra qu'entre una plena mar e una bassa mar passan sièis oras e quart. Dins las mars tancadas o pichonas (com la Mediterranèa) las marèas son gaireben imperceptiblas, mas dins los oceans o mars dobèrtas, i pòt aver de diferéncias de qualques mètres entre la bassa mar e la plena mar.
L'influéncia gravitacionala solara pòt aumentar o demesir l'intensitat de les marèas. Pòt provocar de "marèas vivas" si lo solelh e la luna son alinhats (dos còps almens, en luna nòva e en luna plena), e "marèas mòrtas" (quand la luna es en quart creissent e en darrièr quarton).
La pression atmosferica tanben influís, fins a 15 cm. Aquelas marèas se sonan "marèas meteorologicas".


text:
Vocala mejana posteriora arredondida
La Vocala mejana posteriora arredondida es una vocala que se tròba dins qualques lengas parladas. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ⟨o̞⟩ o ⟨ɔ̝⟩ (pasmens, s'emplega mai o̞). Lo simbòu ⱺ pòt representar aqueste sòn, mas a pas cap d'estatut oficiau dins l'AFI. Las màger parts das lengas que coneisson aqueste sòn considera qu'es pas qu'un alofòn de la [ɔ] o de la [o].
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Son degràs d'apertura es mejan, valent a dire que la lenga es a miègcamin entre una vocala barrada e una vocala dobèrta.
- Son ponch d'articulacion es posterior, çò que significa que la lenga es tan luònh en darrièr de la boca coma possible.
- Son caractèr de redondetat es arredondit, valent a dire que las labras son arredondidas.
En Occitan[modificar | modificar la font]
En occitan, la [o̞] existís en cò de qualques locutors que lor dialècte pronóncian la a finala /ɔ/. Adonc, quant un dialècte considera que la a finala se pronóncia [ɔ], se pòt de fach prononciar [ɔ] o [o̞].
Dins las autras lengas[modificar | modificar la font]
exemple:


text:
-561
Aquesta pagina concernís l'an -561 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Presa dau poder per Pisistrate, sostengut per lei païsans paures dau nòrd-èst d'Atica, que capitèt de conquistar l'Acropòli de la vila. Pasmens, lei faccions dei populacions litoralas e dei proprietaris rics s'alièron e Pisistrate deguèt abandonar lo poder e s'exilar.


text:
Guèrra de 1812
La Guèrra de 1812 es un conflicte qu'opausèt leis Estats Units d'America a l'Anglatèrra dau 18 de junh de 1812 au 12 de febrier de 1815. Foguèt causada per l'invasion estatsunidenca dei territòris anglés de Canada. Pasmens, lei Britanics poguèron aprofichar lo sostèn de la populacion de sei colonias e resistiguèron victoriosament. Puei, après la fin de la guèrra europèu, l'Anglatèrra poguèt mandar de renfòrçaments terrèstres e navaus realizant un blocus eficaç dei costats estatsunidencas e obligent la dubertura de negociacions que restabliguèron lo statu quo ante.


text:
Charenton-le-Pont
Charenton-le-Pont es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Val de Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Charenton-lo-Pont a situat sul marge drech de la Seine, just abans la siá intrada en París e a la confluence de la Seine e de la Marna. A vorejat al nòrd pel Bòsc de Vincennes.
La vila s'estend sus unitat|1.85|km|2}} (una de las mai pichonas municipalitats del Val-de-Marna, sòlas cinc autras en essent mens estendudas) e es totalament urbanisée (15 349 hab/km2, la una de las densitats los mai anautitas del departament e entre los mai elevadas de la pichona corona parisienne). Es egalament longée per una autoroute la longitud de la Seine e traversada de part en partida per una tranchée en contenent de vias de camin de fèrre en provenent de la parca de Lion aital coma, sus la siá part oèst, per l'estacion de triage de las TGV de Bercy-Conflans. A totun atengut a conservar un centre architecturalement coerent a l'entorn de la siá comuna e de la siá glèisa principala.
Charenton-le-Pont est située sur la rive droite de la Seine, juste avant son entrée dans Paris et à la confluence de la Seine et de la Marne. Elle est bordée au nord par le Bois de Vincennes.
La ville s’étend sur 1,85 km2 (une des plus petites communes du Val-de-Marne, seules cinq autres étant moins étendues) et est entièrement urbanisée (15 349 hab/km2, l’une des densités les plus élevées du département et parmi les plus hautes de la petite couronne parisienne). Elle est également longée par une autoroute le long de la Seine et traversée de part en part par une tranchée contenant des voies de chemin de fer provenant de la gare de Lyon ainsi que, sur sa partie ouest, par la gare de triage des TGV de Bercy-Conflans. Elle a cependant réussi à conserver un centre architecturalement cohérent autour de sa mairie et de son église principale.


text:
Alexandre Dumas
Alexandre Dumas (Villers-Cotterêts, lo 24 de juilh de 1802 - Puys, Normandia, lo 5 de deceme de 1870) que ho un escrivan francés d'origina antilhesa e autor de romans qui comptan enter los mei famós de la literatura mondiau. Mantuas de las soas òbras qu'evocan tematicas, lòcs e personatges occitans (e tanben, explicitament, la quita lenga d'òc) : Los tres Mosquetaris, Lo comte de Montecristo, Monsenhor gaston Febus, La reina Margòt.
Qu'èra lo hilh deu generau Thomas Alexandre Dumas e lo pair de l'escrivan Alexandre Dumas hilh.


text:
Organizacion Mondiala del Comèrci
L’Organizacion Mondiala del Comèrci (OMC; World Trade Organization en anglés, Organisation mondiale du commerce en francés, Organización Mundial del Comercio en espanhòl) se presenta coma la sola organizacion que se tracha de las règlas regissent lo comèrci entre los païses. L’OMC es lo successor del GATT e a per objectiu de reduire o d’eliminar completament las barrièras doanièras internacionalas. Roberto Azevêdo n’es lo director general dempuèi 2013.
Lo sèti de l’OMC es a Genèva.


text:
Èra
Dins la mitologia grèga, Èra èra una divessa de l'Olimp, segonda esposa de Zèus e maire amb aquel d'Ebé, Eris, Efèst, Arès e Ilitia. Èra la divessa del matrimòni. Es caracteriza per la furiá e lo desir de venjança causadas per las infidelitats de contunh de son marit. Li es consagrat lo pavon, perque dins sa plumas pòrta los cent uèlhs d'Argòs, fidèl servidor de la divessa. Los uèlhs del pavon, tanben, representavan los uèlhs qu'Èra deviá aver per vigilar que son marit Zèus li siá pas infidèl
Èra e sos filhs[modificar | modificar la font]
Los descendents legitims de son union amb Zèus son Arès (dieu de la guèrra), Ebéa (divessa de la jovença), Eris (divessa de la discòrdia) e Ilitia (divessa de las jacilhas). Èra tant gelosa que Zèus aguèsse agut Atena sens recórrer a ela (en realitat amb Metis), qu'engendrèt Efèst sens el. Zèus alara foguèt afastigat per la laidetat d'Efèst e lo fòrabandiguèt de l'Olimp. Segon una autra version Èra aguèt soleta totes los filhs normalament atribuïts a Zèus e ela ensems, picant la man contra lo sol, un acte solemne pels grècs. Efèst se venguèt d'Èra per l'aver rebutat li faguèt un tròn magic que, aprèp que s'i assetariá, se poiriá pas tornar levar. Los autres dieus preguèron Efèst que tornèsse a l'Olimp per la liberar, mas aquel s'i neguèt de contunh. Dionis l'embriaguèt e lo faguèt tornar a l'Olimp sus una mula. Efèst liberèt Èra aprèp que recebèt Afrodita coma esposa.[1]
Èra e Eracles[modificar | modificar la font]
Èra foguèt la mairastra e enemiga d'Eracles. Eracles es l'eròi que, mai encara que Persèu, Cadme o Tesèu, introduguèt las costumas olimpianas en Grècia. Quand Alcmèna èra prens d'Eracles, Èra temptèt d'empachar qu'aquel nasqua ligant las cambas d'Alcmèna de noses. Sos dessenhs foguèron desjogats per Galantis, la servidora d'Alcmèna, que diguèt a Èra que ja nasquèt lo mainat. Èra la transformèt en una faïna. Quand Eracles èra encara mainat, Èra envièt doas sèrps per lo tuar mentre que dormiá en son brèç. Eracles escanèt una serp de cada man e sa noirissa lo trobèt se divertissent amb sos còsses coma se foguèsson joguinas.
Los dotze trabalhs[modificar | modificar la font]
Èra carguèt Eracles trabalhar pel rei Euristèu de Micènas. Quand Eracles lutèt amb l'idra de Lèrna, envièt un cranc perque li ponche los pès amb l'espèr de lo distraire. Per importunar Eracles aprèp qu'aquel panèt la bèstia de Gerion, Èra envièt un tavan per que ponche los caps de bèstia. Èra provoquèt alara una inondacion que leve tant lo nivèl d'un riu que Eracles posca pas traversar amb la bèstia. Hèracles empilèt pèiras dins lo riu per far l'aiga mens prigonda. Quand capitèt a la cort d'Euristèu, la bèstia foguèt sacrificada a Èra. Euristèu tanben voliá sacrificar lo taure de Creta a Èra, que refusèt lo sacrifici perque rebatejava la glòria d'aquel. Lo taur se liberèt e vaguèt fins a Maraton, fins a èsser conegut coma lo taure de Maraton.
La gelosiá d'Èra[modificar | modificar la font]
Per encausa de las infidelitats frequentas de son marit Zèus, Èra foguèt plan gelosa de:
- Ecò (mitologia) ninfa dels bòsques.


text:
1806
Aquesta pagina concernís l'an 1806 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr: Napoleon 1èr anulla lo calendari republican e restablís lo gregorian.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr (Alemanha): Napoleon 1èr establís lo Reialme de Bavièra.
- 15 de febrièr: Après la victòria de Napoleon en Austerlitz, se signa lo Tractat de París, que Prússia se vei per el obligada a concertar una aliança ofensiva e defensiva amb França.
- 15 de febrièr: Las armadas francesas dintran al Reialme de Nàpols.
- 1èr d'octòbre : formacion de la Quatrena Coalicion còntra França. Gropa Reiaume unit, Russia, Prussia e Suècia.
- 14 d'octòbre : l'armada prussiana es destrucha ai batalhas d'Ièna e Auerstadt per lei tropas francesas.
- 24 d'octobre: Las armadas de Napoleon dintran a Berlin.
- Novembre: Començament de la politica francesa de Blocatge Continental
Mond[modificar | modificar la font]
- 10 de genièr: Los olandeses se rendon als angleses en Ciutat del Cap.
- Començament de la guèrra entre l'Empèri Rus e los turcs otomans.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Meteorologia[modificar | modificar la font]
Premiera definicion de l'escala dei vents de Beaufort per l'amirau britanic Francis Beaufort (1774-1857). Permetèt d'uniformizar leis indicacions de vent escrichas dins lei rapòrts dei naviris de la flòta e foguèt pauc a pauc adoptada per leis autrei marinas puei per totei lei meteorològs.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 21 de març - Benito Juárez, president de Mexic (m. 1872)
- 27 d'abril - Reina Maria Cristina de las Doas Sicílias (m. 1878)
- 20 de mai - John Stuart Mill, filosòf britanic (m. 1873)
- 12 de setembre - Victor Gelu, escrivan occitan (m. 1885)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 d'agost - Johann Michael Haydn, compositor austriac (n. 1737)
- Mungo Park, explorator escocés (n. 1771)


text:
Dampierre-en-Yvelines
Dampierre-en-Yvelines es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Sègle XVII, Charles de Lorraine, archevêque de Rems e cardinala, i #far bastir un castèl fòrt.
Lo pòrti de Luynes #èsser proprietari del castèl de Dampierre, e lo #decorar a grands frescs.
Pel decrèt préfectoral de la Mois invalide (de junh)M, Periodic oficial de la Mois invalide (de junh)M e efièch al 1er Modèl:En julhet 1974, la municipalitat de Maincourt-sus-Yvette a ligat a la municipalitat de Dampierre per fusion-associacion e la notícia comuna se truca Dampierre-en-Yvelines. Lo còdi Insee de la municipalitat de Maincourt èra 78357.
Au Sègle XVII, Charles de Lorraine, archevêque de Reims et cardinal, y fit construire un château fort.
Le duc de Luynes fut propriétaire du château de Dampierre, et le décora à grands frais.
Par l'arrêté préfectoral du Mois invalide (juin)M, Journal officiel du Mois invalide (juin)M et effet au Modèl:1er juillet 1974, la commune de Maincourt-sur-Yvette est rattachée à la commune de Dampierre par fusion-association et la nouvelle commune s'appelle Dampierre-en-Yvelines. Le code Insee de la commune de Maincourt était 78357.


text:
Sainte-Barbe (Mosèla)
Sainte-Barbe es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat a l'èst-nòrd-es de Mètz sul scenari Lorrain. Santa-Barba possedís tres caserius : Avancy al nòrd, Cheuby a l'èst e Gras al sud.
Le village est situé à l'est-nord-est de Metz sur le plateau Lorrain. Sainte-Barbe possède trois hameaux : Avancy au nord, Cheuby à l'est et Gras au sud.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge del Anautit-Camin en País messin.
- Celèbre pelegrinatge dels Messins al santuari bastit per Claude Baudoche (començament Sègle XVI).
- Prieuré bénédictin Afiliat l'an 1633 a la congrégation de Sant-Vanne e Sant-Hydulphe.
- Village du Haut-Chemin en Pays messin.
- Célèbre pèlerinage des Messins au sanctuaire bâti par Claude Baudoche (début Sègle XVI).
- Prieuré bénédictin affilié en 1633 à la congrégation de Saint-Vanne et Saint-Hydulphe.


text:
Pancraci
Lo pancraci (πaYkpάtιov / pankrátion en grègo ancian) es un espòrt de combat grègo que permetiá dau temps dei Juecs Olimpics antics quai totei lei còups, tanben lei mortaus. Lei soletei tecnicas interdichas èran de crebar leis uèlhs e de mòrdre. De grands campions olimpics d'aquela epòca marquèron l'istòria, coma lo gigantesc Polidamas d'Escotossa, que siguèt campion olimpic en -408, Dorieus de Ròdes, lo mai titrat de totei, o encara lo luchaire d'ortopale Milon de Crotone, coneissut per èstre egalament excellent en pancraci (mai que concorrèt jamai dins aquela disciplina ai Juecs Olimpics). Uèi, aquel espòrt es una disciplina que son reglament siguèt revist e corregit per lo govèrn grègo afin de lo veire revenir dins gaire de temps ai Juecs Olimpics.


text:
Exposicion Internacionau deu Centenari
L'Exposicion Internacionau deu Centenari (en espanhòu: Exposición Internacional del Centenario) que ho organizada en Argentina, en 1910, l'annada deu centenari de la soa Revolucion.
Itàlia, Anglatèrra, Soïssa, Paraguai e l'Empèri Àustroongrés qu'i avón lo lor pabalhon atau com mantuas províncias argentinas.
Lo tèma deus transpòrts, de l'igièna, de l'industria, de l'agricultura qu'i hon desvolopats.
Lo Pabalhon Argentin de l'Exposicion Universau de París que tornè atau acessar ua exposicion d'aquesta traca.


text:
Cultura Clovís
La cultura Clovís es una cultura paleoamericana descobèrta dins la vila del meteis nom (Nòu Mexic) en 1932, que viviá dins las montanhas d'Arizòna, Nòu Mexic e a l'oèst de Tèxas e data de 10 000 aC, pus anciana que la de Folsom. Avián tradicion de caçaires, e lors puntas de sageta son d'òsses de mamot. Lo sit mai polemic se tròba en Tèxas, ont una punta de sageta foguèt datada pel C-14 en 37 000 aC. Aquò podriá significar que las puntas Clovis cambièron pas pendent 27 000 ans, çò qu'es dificil d'acceptar pels arqueològs. Las puntas Clovís son de lamas talhadas, amb los costats o los flancs parallèls o un pauc convèxes amb una sòla concava. L'aspècte de las proporcions de la sòla es un pauc fangós, benlèu per separar lo talh del mange. An una longor de 4 a 13 cm, son pesugas e frisadas, encara que la frisada normalament excedís pas la mitat de la longor. Mantuna variacions de l'èst (Ohio, Cumberland, Suwannee) an d'arestas de peis e una longor relativa pus estrecha. La cultura Clovis es tanben ligada amb d'instruments e d'aisinas d'òs, de martèls de pèira, de gratadors e de puntas de sageta non frisadas.


text:
Anime
Anime es un tipe, una mena de filmes de l'escòla d'animacion japonesa. N'es quitament lo tèrme generic utilizat en Japon per ne designar tot çò referit al cinèma d'animacion.
N'a una istòria tan vièlha gaireben coma lo quite eiga id est cinèma. Se ne comencèron de far de filmes d'animacion a Nihon tre la debuta del sègle XX, e contrariament a çò que ne pretendon d'unes que i a, pas cap influenciats a la debuta pels biaisses de far occidentals, mas ancorats dins una tradicion grafica e del relat unicas al mond.
Quand lo comerci se n'entrevèt en tot ne seguir atal las pesadas disneyanas, de segur que cambièron un chic las causas, mas un país que s'èra inventada la benda dessenhada al sègle IX amb los pergamins e los rols de las aventuras d'una granhòta picaresca n'aviá pas res o pas grand causa d'aprene o envejar d'Occident.
E tot lo cinèma japonés d'animacion de qualitat o se tendrà tostemps de provat, d'al Viatge de Chihiro o lo Tombèl de las lusetas, o Princessa Mononoko e ca fins a l'excepcional Millennium Actress.
Es çò qu'assajarem de mostrar e demostrar, tot lo long d'aiceste estudi de l' anime del país d'en Satoshi Kon.
L' anime aquel que tan plan pòrta lo siu nom, de tant animat animadàs qu'es, valent a dire qu'a una arma, una anima que batega... tostemps.
Somari
- 1 Istòria de l'animacion japonesa
- 2 Los màgers creators
- 3 Citacions
- 4 Genres e tèmas
- 5 Personatges e caracteristicas
- 6 Filmografia
- 7 Bibliografia
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Ligams videografics
- 10 Nòtas & referéncias
Istòria de l'animacion japonesa[modificar | modificar la font]
D'a la debuta fins a 1945[modificar | modificar la font]
1945-1980[modificar | modificar la font]
1981 en lai...[modificar | modificar la font]
Los màgers creators[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Genres e tèmas[modificar | modificar la font]
Epòca classica[modificar | modificar la font]
Epòca modèrna[modificar | modificar la font]
Ne cabís fòrça genres, a l'epòca modèrna, ramosats dins çò que li ne dison en anglés de live action.
Mas al país del monogatari, id est una mena de relat que los pòt totes mesclar, la classificacion per genres es un trabalh quasi inutil:
Que son:
- Aventura
- Robòts Gigants
- Comedia
- Drama
- Erotic
- Hentai
- Fantasiá
- Ocultisme
- Orror
- Istòrias d'amor
- Ficcion scientifica
- Faulas tradicionalas
- Istòrias de fantaumas
N'an d'autres tèmas que li son comuns, atal coma istòrias de collègi, de terror, de demònis, d' arts marcialas o de magia... e ca etc... nado
Personatges e caracteristicas[modificar | modificar la font]
Epòca classica[modificar | modificar la font]
Epòca modèrna[modificar | modificar la font]
Los tèrmes japoneses de manga e anime (quitament se cal pas cap confondre manga e anime, que son doas causas del tot diferentas, dos domenis ben a despart, de çò que li ne poiriam dire d' animacion dessenhada, plan melhor que non pas dessenh animat...) son (n'es sonqu'un escapolon indicatiu... e ges exaustiu...) :
- shojo: son seguits mai que tot pel public femenin jove
- maho shojo: que çò ne designan de gojatas amb poders magics
- shunen-ai: istòrias d'amor entre personages masculins
- shojo-ai: istòrias d'amor entre personages femenins
- shunen: seguits mai que tot pel public masculin jove
- seinen: anime presats per adultes e adolescents
- josei: anime presats per adultas e adolescentas
- kodomo: çò es mainadon en japonés e son adorats pels pichons
- mecha: anime caracterizats coma robòts gigants
- "ecchi": mot que significa "indecent". Lo nom d'origina ven de la lectura de la letra H en anglés. Mòstra un umor sexual ben moderadòt
- hentai: id est "anormal" o "pervèrs", usat per descriure los anime pornografics. En Japon los tèrmes usats son Poruno o Ero
- bishunen: "polit gojat", tèrme generic utilizat per descriure los anime caracterizats coma de polits mainadons o mainats
- bishujo: "polida gojata", tot parièr utilizat per descriure los anime caracterizats coma de polidas mainadonas o mainadas
Filmografia[modificar | modificar la font]
- Astro Boy (1963)
- Ashita no Joe (1970)
- Lupin III (1970)
- Candy Candy (1976)
- Mobile Suit Gundam (1979)
- Nausicaä of the Valley of the Wind (1984)
- Dragon Ball (1986)
- Urotsukidoji (1987)
- Wicked City (1987)
- Tonari no Totoro (1988)
- Hotaru no Haka (1988)
- Akira (1988)
- Dragon Ball Z (1989)
- Ninja Scroll (1993)
- Shinseiki Evangelion (1995)
- Ghost in the Shell (1995)
- Pokemon (1997)
- Mononoke Hime (1997)
- Vampire Hunter D : Bloodlust (2000)
- Sen to Chihiro no Kamikakushi (2001)
- Naruto (2002)
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Hideaki Anno
- Osamu Dezaki
- Yoshiaki Kawajiri
- Hayao Miyazaki
- Mamoru Oshii
- Katsuhiro Otomo
- Isao Takahata
- Osamu Tezuka
- Yoshiyuki Tomino


text:
Emocion
L'emocion, en la siá definicion mai generala, es un intens estat mental que sorgís dins lo sistèma nerviós de manièra espontanèa e provòca una responsa psicologica positiva o negativa. Es un impuls involontari originat coma responsa a las estimulacions de l'ambient qu'indusís de sentiments tant a l'èsser uman coma en d'animals e que desacadie de conduchas de reaccion automatica. L'emocion es matèria d'estudi de la psicologia, neurosciéncia e, pus recentament, de l'intelligéncia artificiala.
L'emocion es un procès neuroquimic e cognitiu ligat a la presa de decisions, la memòria, l'atencion, la percepcion, l'imaginacion, de mecanismes que lo procès de seleccion naturala a perfeccionat coma responsa als besonhs de subrevivença e reproduccion. L'interaccion de l'organisme amb l'entorn constituís la mairitz biologica de l'experiéncia subjectiva e sociala de l'èsser uman, qu'identifica d'aquela manièra lo caractèr favorable o desfavorable de l'entorn cap a aquela lucha.
Definicion d'emocion[modificar | modificar la font]
E mai s'es un mot fòrça usual, es pas facil de prepausar una definicion universalament acceptada. I a un ample consens en acceptar la distincion entre emocion e sensacion. Sensacion pòt èsser entendut coma l'experiéncia subjectiva d'una emocion que sorgís fisiologicament al cervèl.
Etimologicament lo mot ven del latin (emotio, -onis) e es una combinason formada de e(x) (enfora) e motio (movement, accion, gèst). Se referís a la natura de l'emocion qu'es experimentada pels umans e pòt èsser tanben atribuida a una creatura quina que siá qu'exibisca de responsas complèxas similaras.
Fòrça psicològs definisson las emocions en tèrmes de tres atributs fondamentals:
- Lo desvetllament fisiologic
- L'expression conductual (per ex., Expressions facialas)
- L'experiéncia conscienta, la sensacion subjectiva d'una emocion
Los tres atributs son necessaris per un plen eveniment emocional, e mai se l'intensitat de cadun pòt variar fòrça.
Robert Masters ([1]) fa las seguentas distincions entre:
- Afeccion. Es una sensacion d'avaloracion innatament estructurada, pas cognitiva aquò pòt o pòt enregistrar-se pas en la coneissença.
- Sensacion. Es l'afeccion facha conscienta, en possedint una capacitat d'avaloracion pas sonque fisiologica mas, sovent, tanben orientada psicologicament.
- Emocion. Se bastís de manièra psicosociala, amb de sentiments dramatizats.
L'emocion se considèra de còps coma l'antitèsi de la rason. Aquela distincion proven de la filosofia occidentala. Las emocions pòdon pas èsser desiradas per l'individú que las sent; las pòt voler controtlar mas sovent o pòt pas aténher. Un trach caracteristic de l'èsser uman es aquel conflicte, o quitament oposicion, entre emocion e rason.
Dins lo modèl classic de cervèl de Paul MacLean (Triune brain), las emocions se definisson coma las responsas del cortèx dels mamifèrs. Se produsisson de responsas instintivas dempuèi lo cortèx reptilian que pòdon entrar en competéncia amb lo neocortèx mai logic, qu'es çò que rasona. L'investigacion actuala en lo sistèma de circuits neuronals de l'emocion suggerís qu'aquela es una part essenciala de la capacitat de presa de decision e planificacion umana, e que la famosa distincion facha per Descartes entre rason e emocion es pas tan clara.
Compausant fisiologic[modificar | modificar la font]
Lo compausant fisiologic de las emocions es los cambiaments que se desvolopan en lo sistèma nerviós central (SNC) e que son ligats amb la preséncia de determinats estats emocionals. Son tres los subsistèmas fisiologics que segon Davidoff son ligats amb las emocions: lo SNC, lo sistèma limbic e lo sistèma nerviós autonòm. Pendent los procèsses emocionals se considèran particularament actius als seguents centres del SNC:
- La clòsca cerebrala, que fa partida del SNC. Davidoff e Sloman s'acòrdan sul fach que la clòsca cerebral activa, regula e intègra las reaccions ligadas amb las emocions. D'après l'Arquitectura Computacionala de l'Esperit de Sloman, es necessari un procès central qu'administre las decisions de referents a intencions, planificacion e resolucion de conflictes. Las decisions d'un sistèma intelligent se pòdon pas prene de manièra independenta e per aiçò los procèsses desvolopats per l'esperit qu'impliquen d'adequadas solucions als conflictes an de besonh èsser resolgudas a un nivèl pus grand d'abstraccion. Sloman considèra los procèsses emocionals coma la basa estructurala de l'esperit dels sistèmas intelligents.
- L'ipotalam, que fa partida del sistèma limbic e que se liga amb l'activacion del sistèma nerviós simpatic. Aquel centre a a veire amb d'emocions coma la temor, l'enuèg, en mai de participar coma activador de la set e de l'activitat sexuala.
- L'amigdala, que s'activa quand apareisson de sensacions coma la colèra, lo plaser, la dolor e la temor. L'extirpacion de l'amigdala provòca de cambiaments complèxes en la conducha.
- La mesolha espinala. D'après qualques investigadors (Wolff, Ax, Schowartz), es possible que las reaccions emocionalas sián ligadas amb de cambiaments fisiologics necessaris perque l'individú se pòsca afrontar a de situacions determinadas o tanben perque pòsca transmetre de messatges o de senhals de responsa a d'autres individús. Se pòt considerar tanben l'ipotèsi que fòrça d'aqueles cambiaments sián benlèu perceptibles sonque de biais inconscient per d'autres individús.
Wolff demostrèt experimentalament que las parets de l'estomac reaccionan als estats emocionals en cambiant lo sieu flux sanguin, las contraccions peristalticas e las secrecions d'acid cloridric. Albert Ax determinèt la relacion entre las emocions e la frequéncia cardiaca, la conductivitat electrica de la pèl (ligada amb la transpiracion), la tension musculara, la temperatura de la cara e las mans, e la frequéncia respiratòria. Trapèt que las reaccions emocionalas davant lo perilh provocavan de reaccions similaras a l'accion de l'adrenalina; tanben que los actes insultants provòcan de reaccions muscularas, cardiacas e respiratòrias similaras a l'accion de l'adrenalina e noradrenalina. Gary Schowartz observèt que qualques reaccions emocionalas provòcan de cambiaments de tension musculara faciala imperceptiblas a simpla vista mas mesurablas per d'instruments.
Autres investigadors[modificar | modificar la font]
Grand scientifics qu'an tractat lo tèma de l'emocion:


text:
Ra
Diu egipcian deu cap d'agla e diu solar. Qu'ei representat carrejant lo disque solar suu cap e portant en ua man la crotz ankh (vita) e lo ceptre Was (simbèu de poder). Qu'ei la màger de totas las divinitas egicianas venerat despuish l'Empèri Ancian e dinc a la fin de la practica deu panteon egipcian (quan los emperis romans crestians la vedón). La principau vila vodada au son culte que ho aperada Eliopòlis peus Grècs (de Elios lo sorelh, e polis, la ciutat. Qu'èra considerat com lo diu creator de l'univers (e deus autes dius) e, mei tard, que ho conhonut dab l'aute diu solar Amon. Per mor d'aquò qu'ei tanben aperat Amon-Ra.
La mitologia egipciana que compte qu'abans la vaduda deu mòn non i avèva pas sonque lo Num, ua mar grana sens còsta. Puish ua isla dab lo temple de Ra e lo son ueu que gessó de las aigas. Ra, un còp vadut que creè los autes dius (enter los quaus, be i avèva Mut, divessa deu cèu, desseparada deu son marit, Geb diu de la tèrra, per Shu, lo diu de l'aire) e lo mòn. Com diu solar, cada dia que cabussa dab lo son naviu, en companhia deu diu Seth e deu son equipatge, devath lo monde per combàter la sèrp hosca Apofís, la vécer e atau har tornar pujar l'abau navèra.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Ieroglif dins Collar e Manley p. 29


text:
Acid nucleïc
Un acid nucleïc qu'ei ua macromolecula polimèrica, qu'ei a díser compausada d'unitats de basa (monomèrs) aperadas nucleotids. L'acide nucleïc mei famós qu'ei de segur l'acid desoxiribonucleïc (ADN) on b'ei codificada e transmesa l'informacion genetica de las cellulas (e donc deus organismes compausats de cellulas). Totun, l'ADN n'ei pas lo sol acid nucleïc ; los acids ribonucleïcs qu'existeishen tanben : l'acid ribonucleïc messatgèr (ARNm) qui ei ua copia de l'ADN qui ei lejuda per l'acid ribonucleïc de transferiment (ARNt) qui transpòrta los aminoacids utilizats per la sintèsi de las proteïnas en ligats enter eths dens un organit aperat ribosòma e constituit d'un assemblatge d'acid ribonucleïc ribosomiau (d'ARNr) e de proteïnas. Que vedem que los acids nucleïcs que son a las basa de la vita e qu'an ua possibilitat teorica d'autonomia puish que son a l'origina de la loas pròpia reproduccion, çò qui dar aus bioquistas tot lo leser d'especular suber las originas molecularas de la vita.
Estructura[modificar | modificar la font]
Un acid nucleïc qu'ei compausat de nucleotids. Un nucleotid, eth, que's compausa d'un acid fosforic (H3PO4), d'un glucid de cinc carbònis (pentòsa), sia la ribòsa (per l'ARN, en estant l'encausa de la "R"), sia la desoxiribòsa (com son nom l'indica, qu'ei una ribòsa dab un atòm d'oxigèn en mens, e, de segur, qu'ei l'encausa de la "D").
Acid ribonucleïc (ARN)[modificar | modificar la font]
Los acids ribonucleïcs que son cadenas (polimèrs) simplas de nucleotids (los lor monomèrs). Lo lor glucid pentòsa qu'ei ua ribòsa e que condan quate menas de nucleotids : adenina (abreujat A), timina (T), citosina (C) e uracila (U) ; aqueth darrèr n'ei pas present dens l'ADN qui, enlòc, e utiliza la guanina. Los ARN be son de tres escantilhs :
- Acid ribonucleïc messatgèr (ARNm) : qu'ei ua copia (sintetizada au cap d'un procès aperat transcripcion de l'ADN) deu còde marcat suber l'ADN. L'ARNm qu'ei apuish lejut peus ribosòmas e peus ARNr (l'ARN seguent dens aquesta lista) qui, mercés au còde marcat per l'encadenament deus sons nucleotids, b'ebrocan los diferents aminoacids.
- Acid ribonucleïc de transferiment : qu'ei ua molecula d'ARN plagada capabla, au còp, de reconéisher un codon (un ensemble de tres nucleotids qui codan, mercés au còde genetic, pas sonque per un aminoacid particular de la futura proteïna) de l'ARNm e de reconéisher e carrejar l'aminoacid qui'u corresponeish.
- Acid ribonucleïc ribosomic (ARNr) : qu'ei un ARN qui s'associa dab proteïnas entà formar las sosunitats deus ribosòmas (las usias on la cellula e harga las soas proteïnas en tot ligar los aminoacids au mejan de ligams peptidics)
Acid desoxiribonucleïc (ADN)[modificar | modificar la font]
L'ADN qu'ei la macromolecula qui contien l'informacion genetica (qui ua partida b'ei transcrivuda suber l'ARNm). Aquesta informacion que permet de sintetizar las proteïnas mes tanben de regular la loas sintesi (entà que cada cellula e sintetize pas sonque certas menas de proteïnas, dens ua certa quantitat e/o pas sonque a un moment precís). L'ADN qu'ei hèra mei gran que los ARN (qui non son pas sonque la copia d'ua hèra petita partida de l'ADN), que possedeish desoxiribòsas (en lòc de las ribòsas deus ARN), los sons nucleotids que son los medishs deus deus ARN a despart de la guanina ( qui remplaça l'uracil, absenta de l'ADN) ; fin finala l'ADN qu'ei ua dobla cadena de nucleotids mentre qui l'ARN b'ei pas sonque ua simpla cadena.


text:
Nombre d'Avogadro
Lo nombre d'Avogadro o constanta d'Avogadro (en onor d'Amedeo Avogadro) es lo nombre d'entitats que i a dins un mòl. Son simbòl es NA o L. Ancianament, se definissiá coma lo nombre d'atòms de carbòni-12 que i a dins 0,012 kg de carbòni-12. Lo nombre d'Avogadro se pòt aplicar a quina entitat que siá.
Reven al nombre d'atòms o de moleculas necessàrias per formar una massa o quantitat de matèria equivalenta a la massa atomica relativa o moleculara en grama d'aquel material. Per exemple, la massa atomica relativa del fèrre es 55,847; doncas, NA atòms de fèrre an una massa de 55,847 gramas. Podèm tanben dire doncas que dins 1 mol de fotons n'i a lo nombre d'Avogadro de fotons.
En fach, lo nombre d'Avogadro es lo factor de conversion entre grama (g) e unitat de massa atomica (u):
Valor numerica[modificar | modificar la font]
La valor recomandada per la constanta d'Avogadro es 6,022 141 79 (30) ·1023 mol-1. Per simplificar, s'arredondís a 6,022·1023, qu'es sufisent per la majoritat de las aplicacions.


text:
Adrian I (papa)
Adrian Ièr (mòrt lo 25 de decembre de 795, Roma) foguèt un papa que reinèt dau 1èr de febrier de 772 a sa mòrt. Succediguèt a Estève III e foguèt remplaçat per Leon III.
Durant son pontificat, demandèt l'ajuda dei Francs per luchar còntra lei Lombards que menaçavan l'independéncia de Roma. Après la victòria de Carlesmanhe, obtenguèt la confirmacion de la donacion de Pepin lo Brèu e una partida dei territòris lombards per formar leis Estats Pontificaus. Au nivèu religiós, aguèt un ròtle decisiu per acabar la premiera crisi iconoclasta de la Glèisa.


text:
Lo Silenci
Lo Silenci (Tystnaden en lenga suedesa...) es un filme de n' Ingmar Bergman, considerat lèumens coma lo tresen d'una trilogia subre lo silenci de Dieu amb En pel miralh e Lutz d'ivèrn.
Somari
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
Doas sòrres, n'Anna e n'Estèr, se'n tornan a Suècia aprèp las vacanças, amb lo filh de dètz ans d'Anna, Johan que s'apèla, mas se veson forçadas de s'aplantar dins un otèl d'estil finisègle gaireben vuèg per encausa de la malautiá d'Estèr, una tuberculòsi engreujada per un alcoolisme extrèm.
Se tracha d'un país estrangièr a mand de cridar guèrra, çò sembla, e que se ne comprenon pas cap la lenga quitament se l'Estèr es traductritz professionala. Ne sabrem sonque lo nom de la vila, que Timoka se ne ditz...
Los sols clients de l'otèl semblan d'èsser de nanets d'un espectacle de teatre vesin... ne van far irrupcion vestits d'un biais istoric teatrós, coma nans eissits sobte d'una tela d'en Diego Velázquez, dins l'otelàs immens e ensilenciat de las parets ofegantas e dels sieus plafons ben tròp nauts.
Mentre n'Anna assistís a l'espectacle teatral, se vei un parelh a far l'amor davant ela, sens pas cap amagar sa passion. N'es tota atissada l'Anna que li ne va far bèl-bèl a un cambrièr del cafè.
Mentretant ne demòra l'Estèr soletona al lièch, ajudada per un vielhòt.
L'Anna amb lo cambrièr van aver una relacion mèrament fisica, amb sodomia, qu'es lo primièr còp al cinèma, que çò se ne menciona quicòm a perpaus d'aquel tipe de relacion sexuala.
O va far tot l'Anna per que la siá sòrre o sàpia de que se passèt, que sempre son en conflicte e se ne tenon de carpinhadas.
Lo Johan es el que li va aprene a sa tanta que sa maire dintrèt dins una cambra amb un òme inconegut.
Estèr ne va far un infart mas l'Anna la se va daissar soleta en mans d'un vièlh cambrièr, en tot partir amb lo sieu filh.
Aiceste li ne va legir a sa maire una letra corta que n'Estèr escriguèt dins la lenga desconeguda e que ne serà la darrièra Hadjek, valent a dire arma umana.
Generic[modificar | modificar la font]
Còla tecnica[modificar | modificar la font]
- maquilhatge: Borje Lundh & Gullan Wesfelt
Interprèts e personatges[modificar | modificar la font]
- Ingrid Thulin: Ester
- Gunnel Lindblom: Anna
- Birger Malmsten: lo cambrièr
- Håkan Juhnberg: lo propietari de l'otèl
- Jörgen Lindström: Johan
- Lissi Alandh: la femna de l'espectacle
- Karl-Arne Bergman: lo gafet dels jornals
- Leif Forstenberg: l'òme de l'espectacle
- Eduardo Gutiérrez: l'impresari dels nans
- Eskil Kalling: lo propietari del bar
- Birger Lensander: lo portièr
- Nils Waldt: lo caissièr
- Olof Widgren: un vielhòt


text:
Fourches
Fourches es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Extrach de Modèl:Labor[2] : Modèl:Cita blòc
Extrait de [3] :
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ Veire tèxt intégral sus Ligam Modèl:Web
- ↑ Voir texte intégral sur Historique (site non officiel de Fourches)


text:
Avairon (departament)
Avairon (12) es un departament de l'estat francés situat entierament en Occitània. Tira son nom del riu d'Avairon que lo travèrsa. Coïncidís amb la region istorica de Roergue (que se situa dins la region istorica pus granda de Guiana). Fa partida de la region administrativa de Miègjorn-Pirenèus.
Lo capluòc es Rodés.
Lo gentilici es avaironés -esa (o melhor, roergàs -assa, en se referir a Roergue).
Arrondiments[modificar | modificar la font]
Lo departament d'Avairon es compausat de 3 arrondiments. Veire la pagina Arrondiments d'Avairon.


text:
Labets-Biscai
Labets-Biscai o Labés-Biscai (Labets-Biscay en francés e Labetze-Bizkai en basco) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
L'arriu de Bidosa que travèrsa la comuna.
Somari
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Vergüei-Vièlanava au nòrd
- Gabat e Ilharre a l'èst
- Mansparrauta a l'oèst
- Beguiòs au sud-oèst
- Amenduish-Oneis e Lüküze-Altzümarta au sud
Istòria[modificar | modificar la font]
Labets e Biscai que s'unín en 1841 entà formar la comuna actuau.
Demografia[modificar | modificar la font]
.


text:
Circonferéncia
La circonferéncia es una linha corba tancanda limitant una superfícia. Es tanben la longor d'aquela linha corba tancanda.
Circonferéncia es un sinonim de perimètre, mas aquel darrièr a un sens mai general d'una lihna tancada de quina que siá forma (poligonala o corba).
Lo mot « circonferéncia » es plan adaptat al cas d'un disc, o designa la longor del cercle que totes los punts se trapan a meteissa distancia d'un punt fixe nomenat centre.
La nocion de circonferéncia s'aplica tanben plan al cas vesin d'una ellipsa
Circonferéncia[modificar | modificar la font]
La circonferéncia es la longor del trach geometric definissent lo cercle o l'ellipsa.
Cercle[modificar | modificar la font]
S'obten la circonferéncia d'un cercle en multiplicant son diamètre pel nombre π:
S'utiliza la formula:
Ellipsa[modificar | modificar la font]
que e son los rais (o miègaxes) de l'ellipsa, es una approximacion rasonable de la valor exacte, que demanda d'introduire de nòvas fonccions (las integralas ellipticas)


text:
Amanita caesarea
La mojòla, o domergal/domengal o ovièra, o oronge, o romanèl/romanèla es un campairòl excellent comestible de l'òrdre dels agaricals e un dels mai apreciats benlèu tanben perque es pauc comun. Ja èra conegut pels romans, çò qu'explica lo sieu nom latin: Amanita caesarea, es a dire "amanita dels cesars".
Descripcion[modificar | modificar la font]
- Capèl 8 a 15-20 cm, ovoïde puèi emisfèric e enfin convèxe, jamai espotit o deprimit, roge iranjat viu, trelusent, pro sovent cobèrt de tròces grands de la volva, blancs. Marga estriada.
- Lamas pron sarradas, jaune d'aur clar. Espòras blancas.
- Pè 8 a 15 cm, robust, dreit o leugièrament corbat, de la color de las lamas. Volva espessa, blanca, desjonhada del pè. anèl ample membranós, de la color del pè, enauçat e pendent.
- Carn ferma, blanca, jauna jos la cuticula. Odor agradiva, sabor doça de notz.
Ecologia[modificar | modificar la font]
Brotan dins las regions mediteranèas de la prima entrò la davalada, dins los bosques de fulhós (euses, castanhièrs, suvièrs).
Comestibilitat[modificar | modificar la font]
Excellent comestible, se pòt manjar tan fregit coma cru, talhat en lescas finas e macerat amb òli d'oliva.


text:
Estrech de Torres
L'estrech de Torres (var. estreit de Torres) separa Austràlia e Papoa-Nòva Guinèa. Mesura aproximativament 150 km de larg. Al sud se tròba lo Cap York, lo punt mai septentrional de l'estat australian de Queensland. Al nòrd se tròba la província occidentala de Papoa-Nòva Guinèa.
L'estrech junta la Mar del Coralh (a l'èst) amb la Mar d'Arafura (a l'oèst). Es fòrça pauc prigond, e lo laberint d'escuèlhs e illas lo rend de plan mal navigar. Dins l'estrech se tròban las Illas de l'Estrech de Torres, abitadas pels Insulars de l'Estrech de Torres, un pòble melanesian pròche dels Papós.
Lo primièr a traversar l'estrech foguèt lo marin espanhòl Luis Váez de Torres, un lòctenent de l'expedicion de Pedro Fernández de Quirós que partiguèt de Peró fins al Pacific Sud en 1605. Après lo retorn en Mexic de la nau de Quirós, Torres continuèt fins a Manila, passant per las Molucas. Naviguèt al larg de la còsta sud de Nòva Guinèa, e capitèt probablament de veire l'extrèm nòrd d'Austràlia.


text:
Aegypius monachus
Aegypius monachus es una espècia de voltor (var. vutre) es a dire un rapaç diürne carraunhaire qu'aparten a la familha dels Accipitridae, que ne demòra pas que tres populacions, relictualas, en Euròpa ont es ara protegit.
Es la sola espècia del genre Aegypius. Lo Voltor oricon (Torgos tracheliotus) es rarament inclús dins aquel genre jol nom de Aegypius tracheliotus.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias taxonomicas[modificar | modificar la font]
- Aegypius monachus dins Ciconiiformes dins la Lista d'Alan P Peterson (en)
- Aegypius monachus dIns Avibase (fr) (Vejatz mapa de reparticion)
- Referéncia Fauna Europaea : Aegypius monachus (en)
- Referéncia ITIS : TSN 175494 Aegypius monachus (Linnaeus, 1766) (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Aegypius monachus (en)
- Referéncia NCBI : Aegypius monachus (en)


text:
Sòu melgorian
Lo sòu melgorian èra la moneda dels comtes de Melguèlh (ara Mauguiò. Sa moneda èra un denier d'argent qu'aguèt longtemps cors dins fòrça regions d'Occitània e en Rosselhon.
Somari
Valor e composicion[modificar | modificar la font]
Èra utilizat correntament amb d'autres monedas localas o estrangièras a la província, qu'apartenavan totas al sistèma monetari del denier. D'efècte, aquel sistèma qu'èra eretat de l’Empèri Roman, èra utilizat dins l’ensems de l’Euròpa Occidentala.
Quand s'arrestèt de batre l'aur jols Carolingians, demorava pas que de deniers d'argent. Lo denier melgorian èra completat per de pèças divisionàrias (la malha o obòla, valent ½ denier, e lo « pogés », valent ¼ de denier).
Lo sòu, que correspondiá a 12 deniers e la liura a 20 sòus e 240 deniers èran pas materializada per cap de pèça vertadièra, e servissián sonque de moneda de compte. Le sòu melgorian valiá la mitat del sòu tolosenc.
Istòria[modificar | modificar la font]
Al començament copiá de la moneda de Narbona, los motius se distinguèron pauc a pauc. En efècte, la crotz d'origina evoluèt cap a una crotz caracteristica de la region, se trapa suls sagèls dels evesques de Magalona. Sus las pèças, se trapa tanben la legenda RAMVNDVS e NARBONA, que amb lo temps evoluèt fins a venir illisibla.
Enseguida, los evesques de Magalona, que succedèron als comtes, batèron de pèças nòvas, pareissent a las pèças arabias, per tòca de far mai simple l'exportacion cap a Egipte. Mas aquela emission s'arrestèt lèu, los evesques essent accusats pel papa Clemenç VI d'utilizar lo nom de Maomet, alara que demorava encara de rèstes de la premièra emission fins al sègle XIV.
Airal monetari de la moneda de Melguèlh[modificar | modificar la font]
S'espandissiá sus mai d'una perçans d'Occitània, e comprenent las principalas vilas seguentas[1]:
- En Provença
- En Lengadòc
- Nimes
- Somèire (qu'aviá tanben una moneda locala)
- Andusa (qu'aviá tanben una moneda locala)
- Montpelhièr
- Agde
- Albi
- Castras
- Montalban
- Tolosa (en concurréncia amb lo denier tolosenc)
- Carcassona
- Castèlnòu d'Arri
- En Narbonesa (que remplaça l'ancana moneda, en concurréncia amb las monedas de Barcelona)
- En Gavaudan
- En Roergue
- Milhau
- Rodés
- Vilafranca de Roergue
- Carlat (en concurréncia amb lo sòu del Puèi)
- En Carcin
- Caors que se trpava de banquièrs josieus.
Dins las regions al tèrme coma Lemosin e Carladés, lo sòu melgorian èra en concurréncia amb d'autras monedas que van lo remplaçar.
Atal, segon las monedas mencionadas dins lo Cartular de Briude, que se deu la publicacion a Marcellin Boudet, pendent lo periòde 1146-1210 i aguèt un grand cambi al repècte del periòde entre 1000 e 1045.
Atal, en Velai, en Carladés e en Briudés, pendent lo periòde 1146-1210, s'encontrava pas que de men ions dèl sòu del Puèi. Alara dins aquelas regions, al periòde precedent, se podava trapar tanben de mencions a las monedas de Melguèlh e de Valença, e tanben l’aur.
La moneda de Melguèlh reculèt pas sonque ont èra en contacte amb la moneda del Puèi, mas dins lo centre del Massís central, son airal d'espediement tornant a las regions mai al sud, siá Roergue e le Gavaudan[2].
Nòtas, fonts e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Castaing-Sicard, Monnaies féodales et circulations monétaires en Languedoc, 1961
- ↑ (fr)Marie Saudan, Éléments de géographie monétaire. Massif central du IXen au XIIen siècle, in Hypotèses 1/2001, pp. 63-74.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Augustin Fabre, (fr)Histoire de Provence, Marseille, chez Feissat Aîné et Demonchy, Marius Lejourdan, éditeurs, 1834, p. 93
- (fr)« Melgorien », dans Toutati François-Olivier (éd.), Vocabulaire historique du Moyen Âge (Occident, Byzance, Islam), París, La Boutique de l'Histoire, 1997 (3en édition), p. 200
- (fr)Engel Arthur & Serrure Raymond, Traité de numismatique du Moyen Âge, París, Ernest Leroux, 1894, p. 456-457
- (fr)Grierson Philip, Monnaies du Moyen Âge, Fribourg, Office du livre, 1976, p. 87-94-120-130-311


text:
Jeremy Bentham
Jeremy Bentham (1748, Houndsditch-Londres, 1832) es un pensaire anglés, paire de l'utilitarisme.
Biografia[modificar | modificar la font]
Jeremy Bentham nasquèt en febrièr de 1748 a Houndsditch, filh d'una rica e important familha istorica de jutges, e moriguèt a Londres lo 6 de junh de 1832. Es lo paire de l'utilitarisme e dempuèi jove mostrèt un grand interès pels estudis.
A tres ans legissiá de volums de l'istòria d’Anglatèrra, a cinc ans comencèt de jogar aisidament del violin e parlava de lengas mai coma lo francés e lo latin a sièis ans. Vesent sa facilitat per aprendre foguèt enviat a 12 ans a "The Queen's College, Oxford", a 15 ans acabèt la carrièra e a 18 ans obtenguèt lo master que li permetèt d'exercir la profession de jurista. Quand comencèt de trabalhar dins una associacion importanta d'avocats de Londres e d'Anglatèrra, comprenguèt gravas errors de la legislacion d'Anglatèrra dins lo sègle XVIII, e dempuèi alara que dintrèt dins aquela associacion cerquèt una nòva politica legislativa e de reformas socialas que favoririán los plasers de la majoritat e serián mai utils per la populacion. Se pòt considerar que son los començaments de son utilitarisme.


text:
Monfréville
Monfréville es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Monfréville Es una municipalitat del costat de Isigny-sus-Mar situada a 22 quilomètres de Sant-Lô e 24 quilomètres de Bayeux. La municipalitat aperten al Parc natural regional dels Marais del Cotentin e del Bessin.
Monfréville est une commune du canton d'Isigny-sur-Mer située à 22 kilomètres de Saint-Lô et 24 kilomètres de Bayeux. La commune appartient au Parc naturel régional des Marais du Cotentin et du Bessin.


text:
País Gavai
Lo País Gavai, tanben apelat « Granda Gavacheria », es un airau geografic situat entre Santonge au nòrd, lo Nòrd-Gironda au sud ed Engolmés a l'èst. Correspond haut o bas a Blaiés (omesas las comunas meridionaus de lenga occitana gascona) e au Nòrd Libornés (region de Cotràs dinc a Eila). Sa lenga istorica es la lenga occitana, coma ne confirman la toponimia apuei los tèxtes e tanben quauques collectatges au sègle XIX. Pr'aquò, la lenga occitana i foguèt completament recaperada e remplaçada per la lenga d'oïl dens sa varianta vesina : lo santongés.
Istòria[modificar | modificar la font]
Una de las ipotèsis avançadas es qu'a la fin de la Guèrra de Cent Ans (1453) qui se soldèt per una victòria de las armadas dau Rei de França (Batalha de Castilhon), Guiana demorè arroinada e despoblada per las pèrtas umanas causadas praus combats entre Gascons e Anglo-Galés d'un costat, Gascons e Franceses de l'aute.
Los senhors gascons locaus hiren alavetz crida en massa a la man d'òbra estrangèira (Peitau, Engolmés, Santonge, Lemosin, mes tanben Peirigòrd) entà cultivar las tèrras deishadas a l'abandon. La cresuda demografica d'estrangèirs a Gasconha i contunhèt en seguida de las pèrtas umanas causadas per la pèsta negra que devastèt la region de 1520 a 1527.
Per lo Blaiés au mens, la realitat sembla estar mai simpla : son migracions de paisans sentongés, agravadas per l'efèit Terracher (colonizacion linguistica shens mudança de populacion) que firen passar lo Blaiés de la lenga d'òc (varianta gascona) a l'oïl. Aqueste chanjament de lenga es probable en realitat fòrt mai recent qu'aquò : encara de cap a 1900, comunas dau s-o dau Blaiés èran encara de parlar gascon. En mai d'aquò, la toponimia dau Blaiés (e dau Cotrasis) es encara majoritariament gascona, çò que mòstra que lo passatge a l'oïl es relativament recent, que n'augut pas lo temps de recaperar la toponimia gascona originala. De citar tanben lo noelista Pèir Gobain (debuta sègle XVIII) qu'èra de Blaia, e que signèt lo nadau gascon Revelhatz-vos mainatges, redigit dens lo parlar occitan dau parçan.


text:
1830
Aquesta pagina concernís l'an 1830 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 25 d'agost - A Brussèlas, comença la revolucion bèlga que condusiguèt a la creacion del reialme de Belgica, independent dels Païses Basses.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Descubèrta dau fenomèn d'induccion per Michael Faraday (1791-1867).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 3 de febrièr - Robert Arthur Talbot Gascoyne-Cecil, primièr ministre de Grand Bretanha (m. 1903)
- 15 de març - Paul Heyse, escrivan alemand, Prèmi Nobel (m. 1914)
- 10 de julhet - Camille Pissarro, pintor francés (m. 1903)
- 18 d'agost - Francés Josèp Ièr d'Àustria, emperaire d'Àustria e rei d'Ongria (m. 1916)
- 8 de setembre - Frederic Mistral, escrivan occitan, Prèmi Nobel de Literatura (m. 1914)
- 15 de setembre - Porfirio Díaz, president de Mexic (m. 1915)
- 10 d'octobre - Isabèl II, reina d'Espanha (m. 1904)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de junh - Antonio José de Sucre, revolucionaire e òme politic veneçolan (n. 1795)
- 25 de novembre - Pèire Ròda, violonista e compositor occitan (n. 1774)
- 1èr de decembre - Papa Piu VIII (n. 1761)
- 17 de decembre - Simón Bolívar, militar e òme politic sud-american, president de Veneçuèla e Colómbia (n. 1783)


text:
-406
Aquesta pagina concernís l'an -406 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès amb una ofensiva navala importanta deis Atenencs còntra la flòta espartenca que foguèt esquichada ais illas Arginusas. 75 dei 120 naviris de Lacedemònia foguèron perduts còntra solament 25 (sus 150) per Atenas. Pasmens, en causa d'una tempèsta, lei còrs dei mòrts poguèron pas èsser recuperats e lei radicaus atenencs obtenguèron l'execucion deis uechs estrateges venceires de la batalha. Puei, consequéncia dau caòs politic de la ciutat, lei radicaus foguèron tanben executats. Dins aquò, lo comandament de la flòta foguèt afeblit mentre qu'Esparta obtenguèt una ajuda financiera novèla deis Aquemenidas per rebastir sa flòta.
Roma[modificar | modificar la font]
Presa de la vila d'Anxur dins lo territòri dei Volscs per Roma e la Liga Latina. Començament d'una guèrra novèla còntra la vila etrusca de Veïes. Entraïnat per lei tensions persistentas entre Roma e la ciutat etrusca, aqueu conflicte foguèt dirèctament causada per una respònsa provocaira ai demandas romanas de contuniar la trèva entre lei doas vilas rivalas.
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Per contrar la rebastida d'Agrigenta per Siracusa, lei Cartaginés menats per Annibal de Giscon acomencèron lo sètge de la vila novèla. Pasmens, après solament doas setmanas de sètge, deguèron faciar una epidemia de pèsta que tuèt unei soudats, compres Annibal, e la batalha foguèt fòrça malaisada per Cartage.