text:
Pitagòras
Pitagòras de Samos (-582 - -496, en Grèc ancian: ΠuθaYόpaς èra un filosòf e matematician grèc. Lo seu nom es associat al Teorèma de Pitagòras.
Nasquèt dins l'illa de Samos en Dodecanès. Quand èra fòrça jòve viatgèt dins la region de Mesopotamia, Egipte e benlèu en Índia, que recebèt d'estudis basicas e que benlèu fondèt la seuna primièra escòla.
Pendent aqueles viatges assimilèt de coneissenças matematicas, astronomicas e religiosas. Èra lo contemporanèu de Boda, Confuci e Lao Tse.
De problèmas politics l'obliguèron a anar a Crotone, dins lo sud d'Itàlia, que fondar la seuna segonda escòla, una societat secreta amb de basas matematicas e filosoficas. Las doctrinas d'aquel centre cultural èran regidas per de règlas de conducha fòrça estrictas. La seuna escòla èra dubèrta als òmes coma a las femnas, e la conducha discriminatòria èra enebida. Los seus estudiants èran de totes raças, religions e rengs economic e social.
Las rasons perque Pitagòras es per nosaltres un personatge tan escur son divèrsas:
- D'un costat son perduts lo documents d'epòca e entre eles las seunas biografias (una d'aqueles facha per Aristòtel).
- D'un autre costat, l'òrde fondada per el èra de tipe comunautàri e secret. Las coneissenças e las propietats èran mantingudas jos regima de comunautat e, alara, se pòt pas atribuir una descobèrta a cap membre especific de l'escòla. Atan, se parla pas de l'òbra de Pitagòras mas de las contribucions dels pitagericians, pasmens se dins l'antiquitat se las atribuissián totas a el.
La seuna escòla de pensada afirmava que l'estructura de l'univèrs èra aritmetica e geometrica, a causa de que las matematicas venguèron una disciplina fonamentala per tota recerca scientifica. De fach, la devisa de l'escòla pitagoriciana èra "tot es nombre".
Politicament l'escòla pitagoriciana èra conservatitz e totes seguissián un còdi de conducha fòrça estricte. Èran vegetarians perque cresián en la transmigracion de las armas e, alara, podavan sacrificar cap d'animals pensant que podavan èsser la nòva demorança d'un amic mòrt. Los pitagoricans avián una granda confisença dins la perseguida dels estudis filosofics e matematics coma basa morala per la direccion de la vida.
Pitagòras donava dos tipes diferents d'ensenhament: un pels membres de l'escòla e l'autre pel rèsta de comunautat ciutadana. Es de supausar que las contribucions a la matematica èran reservada pels primièrs.
La vertadièra novèla importéncia de la matematica grèga se faguèt d'en primièr pels pitagoricians, amb eles la matematica es en relacion fòrça estrecha amb l'amor per la saviesa que amb las exigéncias de la vida practica, e que demòra fin ara una tendéncia viva.
La purificacion de l'arma dels pitagoricians es capitada d'un costat amb un estricte regim fisic e d'un autre amb de rites que remembran aqueles dels adoradors d'Orfèu e de Dionis, mas las armonias e mistèris de la filosofia e de la matematica tanben èran partidas essencialas d'aquel ritual.
Jamai abans nimai aprèp la matematica joguèt un ròtle tan important dins la vida e dins la religion coma lo foguèt pels pitagoricians.
Pitagòras pòt èsser considerat la persona mai influenta de l'istòria universala, passa per èsser l'introductor dels peses e mesuras, descobridor de la teoria musicala, inventor de la geometria e l'aritmetica teorica; Lo primièr a sostenir la forma esferica de la tèrra, a parlar de "teoria" e de "filosòfs", a postular lo vuèit, a canalizar la fervor religiosa en fervor intellectuala, a utilizar lo rasonament e la definicion, a considerar que l'univèrs èra una òbra deschifrable pas per de mejans matematics.
S'atrubuís a Pitagòras de Samos e a Tales de Milet lo començament de la sistematizacion de la Matematica, iniciant los estudis de natura teorics, es a dire, de demostracions basadas en proposicions e axiomas.
Somari
Lo pentagòn pitagorician[modificar | modificar la font]
Es l'estela de cinc punts que se forma en traçant las cinc diagonalas d'un pentagòn regular. Aquelaa figura èra lo simbòl de l'escòla pitagoriciana. Lo pentagòn estelar ja èra present dins l'art babilonian.
Una de las questions mai debatudas de la geometria pitagoricana se referís a la construccion e propietats del pentagòn estrelat. Lo seu estudi apareis la "seccion daurada" (sectio aurea).
Logica del nombre[modificar | modificar la font]
Per Pitagòras l'Arqué (ἀpxή) de l'univèrs es lo nombre. Aquel s'identifica amb lo punt geometric (espaci) e amb l'atòm. Cada còrs se determina per un ensems de punts (unitats o atoms), separats pel vuèit:
- 1 → lo punt
- 2 → la linha
- 3 → lo plan
- 4 → lo volum
Del punt se deriba la linha, de las linhas la superfícia, de la superfícia los solids, dels solids los elements e d'aqueles totas las altras causas.
La trancion de la superfícia al çò solid representa la pluralitat, la soma d'1, 2, 3 e 4 dona 10 (tetraktys - tetpaktύς), la decada, que representa l'armonia, lo contingut d'aquela es la progression logica que pòrta en ela, e dempuèi aquela se reïnicia tot movement.
L'ambigüitat pitagoricana[modificar | modificar la font]
Constituïda coma una sècta religiosa responsable d'aparar los mistèris revelats per Pitagòras, e divisada en membres parcialament iniciats, coma lo rapsòde Leuripidés de Kalamata o Telodedor de Samos, (los acusmatics) e totalament iniciats (los matematics), Lo corpus de las rigorosas coneissenças scientificas d'aquela escòla se mèscla amb las idèas misticas e supersticiosas popularas fòrça ancianas, ligadas a la magia dels nombres. Aquel tractament liturgic justifica la famosa irracionalitat dels nombres reals, coma lo π o la racina carrada de dos.
Lo teorèma de Pitagòras[modificar | modificar la font]
Lo teorèma qu'es associat al nom de Pitagòras ven dels babilonians, mas se justifica l'attribucion al cap dels pitagoricans es que foguèron los primèrs a ne donar una demostracion, pasmens qu'aquò se pòt probar.
Lo teorèma de Pitagòras establís que en un triangle rectangle lo carrat de la longor l'ipotenusa es egal a la soma dels carrats de la longor dels costats oposats.
Expression matematica;
- a2 + b2 = c2
Lo misticisme numeric[modificar | modificar la font]
Foguèt pas precisament una creacion originala dels pitagoricians, per exemple, Lo nombre sèt èra remarcat dempuèi l'antiquitat a causa d'una crenta respectuosa, benlèu perque son sèt los astres errants o planetas, de que venon la setmana e, tanben, los noms dels nòstres jorns de la setmana.
Los pitagoricans èran pas los sols a imaginar que els nombres impars aviá de caracteresticas mascles e los pars femes.
Los pitagoricans fasián un culte dels nombres al seu extrèma, basant en eles la seua filosofia e lo seu metòde de vida.
Per eles:
- Lo nombre un es lo generador dels nombres e lo nombre de la rason.
- Lo nombre dos es lo primèr nombre par o feme e lo nombre de l'opinion.
- Lo tres es lo primièr nombre mascle o lo nombre de l'armonia, essent compausat de l'unitat e de la diversitat.
- Lo quatre es lo nombre de la justícia o de la retribucion, e indica lo reglament dels comptes.
- Lo cinc es lo nombre del matrimòni, union dels dos primièrs nombres mascle i feme pròpiament diches.
- Lo sièis es lo nombre de la creacion.
- El dètz o "tetractys" (tetpaktύς) èra lo nombre mai sagrat de totes, perque representava lo nombre de l'Univèrs e inclusís la soma de totes las possiblas dimensions geometricas. Deu èsser considerat coma simbòl de l'abstraccion dins la matematica pitagoricana, la veneracion pel nombre dètz es pas dictat per l'anatomia de las mans o del pés de l'òme.
Aritmetica e cosmologia[modificar | modificar la font]
Los pitagoricans establiguèron pas sonque l'aritmetica coma una branca de la filosofia, massino que pareisson l'aver considerada coma la basa d'una possibla unificacion de totes los aspèctes del mond entièr.
Filolau (mort cap al 390 aC) èra un pitagorician que partjava la veneracion per la tetractys o decada. Aquela concepcion del nombre dètz coma lo nombre perfècte sembla aver èstat l'inspiracion del primièr sistèma astronomic no geocentric. Filolau supausava qu'al centre l'Univèrs i aviá un fuòc central a l'entorn de que viran uniformament la Tèrra e las sèt planetaa (inclusits lo Solelh e la Luna). Coma sonque aviá nòu còrses celèstes, lo sistèma de Filolau supausava l'existéncia d'un desen còrs, una "contra tèrra" alinhada totjorn amb la Tèrra e amb lo fuòc central, e amb lo meteis periòde de revolucion quotidiana a l'entorn del fuòc central que la Tèrra. Lo Solelh virava a l'entorn del fuòc central amb un periòde d'un an, las estrelas fixas demorant estacionàrias e la Tèrra aviá pendent lo seu movement lo meteis emisfèri inhabitat cap al fuòc central, de biais que los òmes jamai pòscan veire lo fuòc central nimai la contra tèrra.
L'ipòtesi del movement circular unifòrme que formulèron pel primièr còp los pitagoricans dominaran la pensada astronomica pendat mai de 2000 ans e, fins a Copernic, prèp de 2000 ans mai tard, acceptèt aquela ipotèsi sens discussion, e se referiguèt als pitagoricians per demostrar que la seuna teoria del movement èra pas tan nòva nimai revolucionària.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
Fonts d'informacion segondàrias classicas[modificar | modificar la font]
- (en)Diogenes Laertius, Vitae philosophorum VIII (Biografies de filòsofs eminents), c. 200 AD, que fa referéncia al trabalh Successions of Philosophers per Alexander Polyhistor) — Pythagoras
- (la)Porfiri, Vita Pythagorae (Vida de Pitagòras), c. 270 AD
- (la)Iamblichus, De Vita Pythagorica (De la vida pitagòrica), c. 300 AD
- Apuleius tanben escriguèt sus Pitagòras en Apologia, qu'inclusís una anegdòta que el aviá coma professors a Babilonia Zoroaster c. 150 AD
- (en)Ierocles d'Alexandria, Golden Verses of Pythagoras, Concord Grove Pr., 1983 c.430 AD
Fonts d'informacion segundàrias modèrnas[modificar | modificar la font]
- (en)Burkert, Walter. Lore and Science in Ancient Pythagoreanism. Harvard University Press, June 1, 1972. ISBN 0-674-53918-4
- (en)Burnyeat, M. F. "The Truth about Pythagoras". London Review of Books, 22 February 2007.
- (en)Guthrie, W. K. A History of Greek Philosophy: Earlier Presocratics and the Pythagoreans, Cambridge University Press, 1979. ISBN 0-521-29420-7
- (en)Kingsley, Peter. Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and the Pythagorean Tradition. Oxford University Press, 1995.
- (en)Hermann, Arnold. To Think Like God: Pythagoras and Parmenides—the Origins of Philosophy. Parmenides Publishing, 2005. ISBN 978-1-930972-00-1
- (en)O'Meara, Dominic J. Pythagoras Revived. Oxford University Press, 1989. ISBN 0-19-823913-0 (paperback), ISBN 0-19-824485-1 (hardcover)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)Pitagòras al Centre d'Aprenentatge Cientificomatemàtic
- (es)Pitagores.com
- (en)"Other Lives" per M.F. Burnyeat, article sul corrent Pitagoricians
- (en)Pythagoreanism Web Site
- (en)References per Pitagòras
- (en)Pythagoras, Internet Encyclopedia of Philosophy
- (en)Pythagoras of Samos, The MacTutor History of Mathematics archive, School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland
- (en)Pythagoras and the Pythagoreans, Fragments and Commentary, Arthur Fairbanks Hanover Historical Texts Project, Hanover College Department of History
- (en)Pythagoras and the Pythagoreans, Department of Mathematics, Texas A&M University
- (en)Pythagoras and Pythagoreanism, The Catholic Encyclopedia
- (en)Pythagoreanism Web Article
- (en)Occult conception of Pythagoreanism
- (en)Pythagoras of Samos
- (en)Stanford Encyclopedia of Philosophy entry
- (en)Tetraktys
- (en)Golden Verses of Pythagoras
- (en)Pythagoras on Vegetarianism Quotes from primary source historical literature on Pythagoras' view on Vegetarianism, Justice and Kindness
- (en)Wandering Souls: The Doctrine of Transmigration in Pythagorean Philosophy, by Dr. James Luchte
- (en)Biografia
- (en)Sus la doctrina pitagericiana (Simone Weil)


c: text/html

text:
Tours-en-Vimeu
Tours-en-Vimeu es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bourg picard Del Vimeu, situat sul plâteau del marge drech de la Bresles e a 19 km de la Mange, facilament accessible pel anciana RN 28 (actuala RD 928) e la autoroute A28.
Bourg picard du Vimeu, situé sur le plâteau de la rive droite de la Bresles et à 19 km de la Manche, aisément accessible par l'ancienne RN 28 (actuelle RD 928) et l'autoroute A28.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dels trabalhs de voirie, cap a 1754, an permeses de descobrir sul territòri de la municipalitat un buste en bronze de Cybèle, #que çò comte de Caylus ne ven acquéreur e #que serà, a la siá mòrt, ofrit al Gabinet dels condecores ont es totjorn conservat. En 1852, dels registres portats per la Societat de las antiquaires de Picardie meton egalament al jorn las rèstas d'un fanum (temple gallo-romain) #que liuran tessons de ceramica, de las monedas, de las tuiles e de las lòsas en grès siliceux.
Des travaux de voirie, vers 1754, ont permis de découvrir sur le territoire de la commune un buste en bronze de Cybèle, dont le comte de Caylus devient acquéreur et qui sera, à sa mort, offert au Cabinet des médailles où il est toujours conservé. En 1852, des fouilles menées par la Société des antiquaires de Picardie mettent également au jour les restes d'un fanum (temple gallo-romain) qui livrent des tessons de céramique, des monnaies, des tuiles et des dalles en grès siliceux.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Helen Keller
Helen Adams Keller (Tuscumbia, Alabama, 27 de junh de 1880 - Easton, Connecticut, 1 de junh de 1968) foguèt una escrivana, ensenhaira e activista civica americana. Venguèt la primièra persona sorda e òrba a obtenir una licéncia universitària als Estats Units e faguèt aital progressar l'integracion del sords e òrbs dins la societat americana. Foguèt una autora prolifica, e coma militanta socialista s'engatgèt dins mantas campanhas contra la guèrra, a favor del drech de vòte de las femnas, dels dreches dels trabalhadors.
Son autobiografia, The Story of My Life, publicada en 1902, foguèt portada al cinèma pel realizador Arthur Penn jol títol The Miracle Worker en 1962.


text:
Viaducte de Viaur
Lo viaducte de Viaur es una òbra d'engenhariá ferroviària acabada en 1902, que sauta la valada prigonda de Viaur entre Rodés e Albi. Es situat sus las comunas de Tauriac de Naucèla (Avairon) e Tanús (Tarn).
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Un concors foguèt dubèrt en 1887, lo ganhèt l'engenhaire Paul Bodin de la Societat de Construccion de las Batignolles (uèi Spie Batignolles), e el meteis lo construiguèt entre 1897 e 1902.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Aquel pont en acièr, assemblat amb de ribles, se compausa de doas bigas en avançament equilibradas (cantilever) e articuladas, caduna prolongada per una biga corta amb seccion constanta e una culada en maçonariá de doas arcadas. Es l'unic pont d'aquel tipe en França. A l'origina lo ponch central del pont foguèt pas soudat: l'arcada principala es doncas devesida en doas parts independentas capablas de sostenir caduna un pes considerable. Las doas parts foguèron soudadas per de causas de mantenença pauc aprèp la construccion del viaducte.
Mercé a la tecnica cantilever, los viaductes ferroviaris poguèron aténher de portadas fòrça grandas, çò que fins alara èra reservat als ponts suspenduts, desadaptats per las vias ferradas. L'apogèu de la tecnica serà lo segond pont de Quebèc (1917).
Lo viaducte de Viaur es reconeissable per çò que la via ferrada passa al som de l'estructura e non dedins, coma se pòt veire pels autres ponts amb bigas en avançament.
Pendent la construccion i aguèt pas cap de mòrt.
- Longor totala de l'òbra: 460 m que 420 m per la partida metallica.
- Naut : 116 m sus lo riu, 54 m sus los punts d'apèu.
- Portada entre los puches d'apèu : 220 m.
- Massa metallica : 3800 t.
Anecdòtas[modificar | modificar la font]
L’assemblatge del viaducte de Viaur inspirèt lo pintre H.-M. Magne, per son quadre Construccion d'un viaducte, ont se pòt veire una esquipa de riblaires a l'òbra, ajocats sus un enat volant.
La creacion del viaducte de Viaur, amb las consequéncias positivas qu'aguèt sus l'economia agricòla del Segalar, es lo tèma de la novèla de Joan Bodon, Lo Pan de Froment.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Font[modificar | modificar la font]
- Architectures d’ingénieurs, Centre Georges Pompidou, 1978, (ISBN 2 85850-081-9)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Grands ponts construits sul principi de l'avançament[modificar | modificar la font]
- Pont sur le Firth of Forth, prèp d'Edimborg
- Pont Paul-Doumer, a Hanòi
- Pont de Quebèc, a Quebèc
- Blaues Wunder, a Drèsda
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- François Garcia, Le viaduc du Viaur Révolutions ferroviaire et socio-économique, CRDP Midi-Pyrénées, 1996


text:
Dernancourt
Dèrnincourt (Sonme) en picard ( Dernancourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Municipalitat vesina del cap de luòc de Costat : Albert. A situat sus un pichon tuc en dominant çò Àncora.
Commune voisine du chef de lieu de Canton : Albert. Elle est située sur une petite colline dominant l'Ancre.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de la municipalitat "Dernant" "Pista" voldriá dire lo domeni de Dernant[1].
Le nom de la commune "Dernant" "Court" voudrait dire le domaine de Dernant[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ luòc oficial de la municipalitat, « {{{Títol}}} »
- ↑ site officiel de la commune, « Dernancourt ». Consultat lo 21 mars 2008


text:
Encyclopédie
L'Encyclopédie (Enciclopèdia, en occitan) foguèt un voluminós compendi de coneissenças en francés editat per Denis Diderot e Jean d’Alembert.
Es considerada coma un exemple tipic del projècte del Sègle de las Luses. Lo seu nom original èra L'encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers (en occitan: L'enciclopèdia, o diccionari rasonat de las sciéncias, arts e mestièrs).
Antecedents[modificar | modificar la font]
L'idèa de publicar una enciclopèdia en francés nais de l'influéncia e capitada editoriala de la Cyclopedia or an Universal Dictionary of Arts and Sciences (1728) de Ephraim Chambers, e mai de la publicacion del Trevoux elaborat pels jesuistas. Le Breton obten en 1745 una licéncia per efectuar una traduccion en francés de l'enciclopèdia de Chambers. En 1747 encarga Diderot e D’Alembert de l'elaboracion editoriala de l'Encyclopédie.


text:
Torax
Lo torax qu'es la partida superiora deu tronc deu còs. Qu'es anatomicament limitat per la caisha toracica. Que destriam lo torax entre lo contenent e lo contengut.
Lo contenent[modificar | modificar la font]
Qu'es compausat d'elements musculo-esqueletics. L'esternum en davant, l'esquia en darrèr, las còstas en bilaterau.
Lo contengut[modificar | modificar la font]
Hens aquera caisha toracica, qu'existeish organs strictament intra-toracica, mes tanben, en devath deu diafragma, organis intra-toracica e intra-abdominau.
Au solèr susdiafragmatic, que trobam los dus paumons de cada costat, colats a la caisha dab la pleura, ligats a l'ambient exterior dab la traquéa qui's destria en broncas dreta e esquèrra. Au miei d'aquò lo miedastin, que conten lo còr, lo sistèma vascular cardiac (artérias pulmonaras, veas pulmonaras, aòrta, vea cava superiora e inferiora), l'esofag.
Au solèr sosdiafragmatic, intra-abdominau, qu'avem lo hetge a dreta e la meussa a l'esquèrra.


text:
Hamlet
La Tragèdia d'Hamlet, prince de Danemarc, es la mai longa e la mai celèbra de las pèças de William Shakespeare. La data exacta de composicion es pas coneguda amb precision ; la primièra representacion se situa segurament entre 1598 e 1601. Lo tèxte foguèt publicat en 1603.
Lo rei de Danemarc, lo paire d'Hamlet, es mòrt recentament ; son fraire Claudius lo remplaça coma rei[1] e, mens de dos mes aprèp[2], se maridèt amb Gertrude, la veusa de son fraire[3]. Lo glari del rei apareis e rebèla al seu filh que foguèt matat par Claudius. Hamlet deu vengar son paire e, per menar a tèrme sa tasca, fenhís la foliá. Mas sembla incapable d'agir e, davant son compòrtament estranh, òm se demanda se conservèt la seuna rason. La rason d'aquela foliá passatgièra seriá l’amor qu’el portarà a Ophelia, filha de Polonius, camarlenc e conselhièr del rei.
Hamlet foguèt l'objècte d'analisis criticas extrèmament nombrosas e variadas, psicanaliticas, tematicas, estilisticas, istoricas...
Somari
- 1 Fonts de la pèça
- 2 Personatges
- 3 Passatges celèbres
- 4 Posteritat
- 5 Nòtas
- 6 Ligams extèrnes
Fonts de la pèça[modificar | modificar la font]
L'istòria de Hamlet se tròba dins la Gesta Danorum (vèrs 1200) de l'escrivan Saxo Grammaticus. François de Belleforest l'adapta en 1570, dins sas istòrias tragicas. La font mai dirècta es versemblablament una pèça non conservada, atribuida a Thomas Kyd qu'auriá lo primièr introdusit lo personatge del glari. Gaireben totes los eveniments son lo produch de l'imaginacion de Shakespeare.
Amleth[modificar | modificar la font]
Las fonts de la tragedia se trapan dins lo recit d'Amleth de la Gesta Danorum. Horvendill, lo paire d'Amleth foguèt assassinat per son fraire Feng, que pus tard se maridèt amb Gerutha, la veusa de sa victima. Amleth fenguèt puèi la foliá per èsser esparnhat. Evitèt la trapèla d’una jove filha e tuèt una espia acaptada dins la cambra de sa maire Gerutha. Amleth capitèt d'interceptar un corrièr destinat al rei d'Anglatèrra e que comanditèt son assassinat, foguèron los dos messatgièrs que foguèron assassinats a sa plaça. Amleth esposa puèi la filha del rei d'Anglatèrra, tornèt en Danemarc e assassinèt Feng que lo rei d'Anglatèrra secretament prometèt de vengar. Pr'aquò, envièt Amleth prèp de la reina d’Escòcia, que n'enamorèt d'el e se la marida. Amleth vencèt puèi lo rei d’Anglatèrra e tornèt amb las seus doas esposas en Jutlàndia[4].
Correspondéncias[modificar | modificar la font]
- Prince Hamlet / Amleth
- Claudius / Feng
- Rei Hamlet / Horvendill
- Gertrude / Gerutha
- Polonius / un espion
- Ophelia / una jove filha
- Rosencrantz / un messatgièr
- Guildenstern / un messatgièr
Personatges[modificar | modificar la font]
Personatges principals[modificar | modificar la font]
Lo prince Hamlet o Hamlet es lo filh del primièr rei de Danemarc. Es estudiant a l'Universitat de Wittenberg. Lo glari de son paire lo carga de vengar son murtre. I capita enfin, mas solament aprèp que la familha reiala es eliminada e qu'el meteis es mortalament ferit per Laertes d'un còp d'espasa empoisonada.
Claudius, oncle del prince Hamlet, es lo present rei autoproclamat de Danemarc. Se maridèt amb la veusa de son fraire, a qui succediguèt. Lo glari acusa Claudius de l'aver assassinat pendent son sòm, en li versant un poison mortal dins l'ausida. A la fin de la pèça, Claudius es tuat pel prince Hamlet.
Lo rei Hamlet ( « lo glari ») : a la debuta de la pèça apareis a son filh e lo enjonh de vengar son empoisonament per Claudius. Hamlet s'interròga : es lo fantaume de son paire o ben es l'objècte d'un demòni ? Aurà pas jamai de responsa.
Gertrude, maire del prince Hamlet e veusa del rei defunt, se torna maridar pauc aprèp al fraire d'aquel, çò que lo prince Hamlet, e a l'epòca de Shakespeare, considèri coma un incèst. Morís accidentalament quand beu lo vin empoisonat destinat a Hamlet.
Polonius, camerlenc del rei Claudius. Paire de Laertes e d'Ophelia. Es l'òme mai aimat del reialme, donant que de bonas novèlas e informacions al rei e sosta fòrça lo reialme. S'inquièta de la relacion amorosa del prince Hamlet e d'Ophelia, sa filha. Crenhís qu'Hamlet prenga sa verginitat e l'espose pas. Enebís aquela relacion a sa filha. Es tuat per error per Hamlet a travèrs d'una tapissariá darrièra aquela l'espiava. Sa fin tragica aurà fòrça consequéncias e perturbarà totalament la vida de sos enfants.
Laertes, filh de Polonius, es prigondament estacat a sa sòrre Ophelia. Es en França pendent la màger partida de la pèça. Apren la fin tragica de son paire, pensa solament que se vengar. A la fin de la pèça, en rason de l'implicacion d'Hamlet dins la mòrt de sa sòrre, fomenta amb Claudius un duèl dins lo qual tua Hamlet. Hamlet lo tua de la meteissa espasa que ignorava que foguèt empoisonada
Ophélie, filha de Polonius, sòrre de Laertes, e Hamlet partejan una amoreta. Hamlet la fòrageta per acreditar sa pròpria foliá. La mòrt de son paire la fa fòla e se dona la mòrt en se negant dins un riu.
Horatio, amic d'Hamlet, es pas implica dins las intrigas de la cort. Serà lo sol personatge important a subreviure a l'ora del desnosament e a poder racontar l'istòria d'Hamlet.
Rosencrantz et Guildenstern, amics d'Hamlet, revirats par Claudius per lo susvelhar. Hamlet dobta rapidament. Seràn executats en Anglatèrra.
Fortinbras, prince norvegian, es lo filh del rei de meteis nom tuat sul prat batalhièr per lo paire d'Hamlet. Lo prince Fortinbras espèra una venjança.
Personatges segondaris[modificar | modificar la font]
Nomenats[modificar | modificar la font]
- Marcellus
oficièr, apareis a la debuta de la pèça amb Hamlet e Horatio.
- Bernardo
oficièr, apareis a la debuta de la pèça amb Marcellus.
- Francisco
soldat, relevat de son torn de garda per Bernardo.
- Reynaldo
servidor de Polonius.
- Voltimand e Cornelius
cortesans e ambaissadors del rei.
- Osric
cortesan, arbitre del combat entre Hamlet e Laerte.
Non nomenats[modificar | modificar la font]
Servidors, soldats, oficièrs, enterraires, damas, ...
Passatges celèbres[modificar | modificar la font]
To be or not to be[modificar | modificar la font]
Lo monològ d'Hamlet es segurament lo passatge pus celèbre de tota la literatura anglesa : Acte 3, scèna 1.
Posteritat[modificar | modificar la font]
Las allusions a la pèça de Shakespeare son fòrça nombrosas dins la literatura, las arts plasticas e lo cinèma.
Adaptacions[modificar | modificar la font]
Operà[modificar | modificar la font]
Hamlet foguèt adaptat per l'operà per Ambroise Thomas, sus un libret de Michel Carré e Jules Barbier (1868).
Literatura[modificar | modificar la font]
Ophelia (1870) d'Arthur Rimbaud se concentre sul suicide de la jove filha.
Las Moralitats legendàrias (1887) de Jules Laforgue, recuèlh de sièis novèlas, conten un tèxte intitulat Hamlet o las seguidas de la pietat fatala.
Rosencrantz e Guildenstern son mòrts, de Tom Stoppard, creat en 1966 al festival « off » d'Edimborg, torna prendre lo material dramatic de la pèça de Shakespeare del ponch de vista de dos personatges menors. Stoppard farà lo filme del meteis nom en 1990.
Dins lo libre Salvatz Hamlet de l'autor britanic Jasper Fforde, Hamlet interprèta son pròpri personatge, tirat de son roman per anar viure dins lo mond real e aital de veire coma las gents lo percebon.
Arts plasticas[modificar | modificar la font]
La pèça foguèt tanben font d'inspiracion per de nombroses artistas, escultors, pintres o gravaires[5]. De scènas, las disparicions del fantauma, mai que mai Hamlet jogant amb lo crane de Yorick son de vertadièras icònas[6].
Al cinèma[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La monarquia es electiva, e non ereditària en Danemarc
- ↑ Hamlet, I, 2
- ↑ Aquel es acte considerat coma incestuós pel canons religiós de l'epòca
- ↑ (en) Lo recit de Saxo Grammaticus
- ↑ Veire (en) Hamlet and the Visual Arts, 1709-1900, Alan R. ,2002}}
- ↑ Young_2002, p.167


text:
Sainte-Austreberthe (Sèina Maritima)
Sainte-Austreberthe es una comuna francesa administrada per lo departament de la Sèina Maritima de la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat pel riu lo Austreberthe #que i pren la siá font.
La commune est traversée par la rivière l'Austreberthe qui y prend sa source.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat a ligat a l'istòria de santa Austreberthe.
La commune est liée à l'histoire de sainte Austreberthe.


text:
Performativitat
La nocion de performativitat es nascuda en seguida dels trabalhs de J. L. Austin. Es pas el que farguèt lo tèrme, mas lo succès del concèpte d'enonciat performatiu, (un dels concèptes centrals de son libre How to Do Things With Words), insipirèt la creacion d'aquela tèrme que s'aplica d'ara enlà tanben a las sciencias socialas, la literatura, econòmia....
J. L. Austin e los actes de paraula[modificar | modificar la font]
Dins son trabalhs per definir los actes de paraula, Austin finiguèt per aclarar e aprigondir sa reflexion, en dintrar dins lo camp de la pragmatica. De fach, abandonèt sa primièra classificacion de frasas constativas e performativas per propausar una tripla classificacion:
- un acte locucionari (i.e. los enonciats eles-meteisses)
- un acte illocucionari (se parla alavetz de fòrça illocutòria, i.e. çò que lo locutor ensaja de far amb son acte locucionari)
- un acte perlocucionari (se parla alavetz d'efièch perlocutòri, i.e. l'efièch de l'acte de paraula produch sus l'interlocutor)
La posteritat del tèrme[modificar | modificar la font]
Aqueles concèptes trobèron lèu d'autras utilizacions. Es vertat que la performativitat non solament pòt èsser utilizada per los estudis literaris mas tanben per los sociològs que son sensibles als problèmas de poder. Clarament cal pas se panar la fàcia, la performativitat pòt èsser interpretada coma una relacion de poder, que rementa un dels objectius de la retorica e de sa volontat de convéncer. Es aital que de feministas americans coma Judith Butler, insistèt sus lo poder del discors que, per o far brac, modèla las consciéncias.


text:
169
Gabriéu Brun.
Etudes Comtadines.
Lou mestié de glòri.
Couvivènço Msicalo.
Jan-Pèire Monier.
Lou tourna de Cesar...
Pèire Mazodier.
ForrOccitània.
L’Astrado.
169
Dicho e raconte en terro de bouvino.
Etudes Comtadines.
Ensignadou Nòstis emissioun Prouvèrbi.
L'endeman d’eleicioun.
Editouriau Lou dèute.
L’atualita en image.
L’Evenamen.
Aveni di Lengo de Franço?
Trin di Fèsto e Manifestacioun Prouvençalo.
Carreto ramado, Carreto, Cavaucado
36en Festenau Prouvençau
Massugo
Gardian de sant Jòrgi
Sivèstre Clap.
Vièsti coumtadin
Santo-Estello.
Estage
Jouine de Prouvènço.
Lou mestié de glòri.
Nouvèu disque de Counvivènço Musicalo.
La Brigo en fèsto
Paumarés de la Mirèio d’Or e di Jouine de Prouvènço.
Lou municipe de Pamparigousto.
Prouvèrbi toucant lou bestiàri (fin).
Emilo Bonnel un pouèto de noste tèms.
Lis Esperita dóu Mount-Tabor.
Lou tourna de Cesar...
Tradicioun de la Sant-Bàqui.
Lis espacejado dóu barrulaire à velò. E la primo s’acampè!
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Paroles d’ici.
ForrOccitània.
L’Astrado.
Lou tourna de Cesar...
I’a de recuei que, coume acò, darrié un titre en francés, Le retour de César..., escoundon en realita uno garbeto de nouvello emé li tèste, d’abord en franchimand pièi, à-de-rèng, en prouvençau. Cesar, d’abord, es un cat, un cat gris éuroupen, que si mèstre an degu abandouna, dóu coustat d’Arle ounte èron en vacanço e que, pèr li rejougne fara uno escourregudo enjusqu’à-n-Ourleans...
Acò dit, Pèire Constantin porge sèt nouvello en prouvençau, en tóuti li group regiounau que mantènon o creon musico, cant e danso de noste fóuclore. L’acioun d’aquéli nouvello se debano dins nòsti vilage de Prouvènço, d’endré ounte un «Aret» es pas un aret mai l’escais-noum douna au pedoun nascu souto aquéu signe astroulougi...Ounte un capelan, tambèn, se pren d’amista pèr un ase...Ounte Jacou lou Ravi part cassa à la pantèro...Sènso óublida l’ourse escapaire e Mitsou, la cato de dous an, que jogo dóu pianò... Pèire Constantin pouso soun ispiracioun dins tóuti aquéli situacioun pintouresco de la vido, encaro que, emé lis amour de Gotita, la pichoto gouto d’aigo de mar, avèn aqui un bèu raconte plen de pouësìo e de coumprenesoun de l’unita founso dóu mounde dóu vivènt.
E Cesar dins tout acò? Belèu qu’aprendra un pau de prouvençau à la prouchano davalado de si mèstre dins li terro dóu soulèu. Pèr aro, canoutejo sus Lèiro. Quouro pènse que li cat, se dis, amon pas l’aigo...
1117512


text:
Chimpanzé
Lo chimpanzé es lo nom comun de doas espècias existissent de monin de genre Pan, ont lo fluvi Còngo forma lo limit entre l'abitat natiu d'ambedoas espècias.[1]
- Chimpanzé comun, Pan troglodytes: lo chimpanzé pus conegut vivent subretot Africa en Occidentala e Centrala.
- Bonobo, Pan paniscus: tanben conegut coma lo "chimpanzé Pigmèu", aquela espècia se tròba dins los bosques de la Republica Democratica de Còngo.
Lo chimpanzés son membres de la familha Hominidae, coma los Gorillas, Umans e Orangotans. Òm pensa que los chimpanzés se dividiguèron de l'evolucion umana fa prèp de 6 milions d'ans e atal las doas espècias de chimpanzés son los pus pròche parents en vida dels umans. Los chimpanzés son los unics membres coneguts de la sostribú Panina. Las doas espècias de Pan se divisèron fa solament un milion d'ans. Mai de 99% de las sequéncias de l'ADN uman e chimpanzés son las meteissas.
Somari
- 1 Istòria de l'evolucion
- 2 Anatomia e fisiologia
- 3 Comportament
- 4 Interaccion amb umans
- 5 Vejatz tanben
- 6 Referéncias
Istòria de l'evolucion[modificar | modificar la font]
Relacions dins evolucion[modificar | modificar la font]
Se considèra ara que lo genre Pan fa part de la sosfamilha Hominidae a que los umans tanben apartenon. Aquelas doas espècias son los parents dins l'evolucion en vida pus prèp dels umans. Lo umans partejavan un ancessor comun amb los chimpanzés fa sièis milions d'ans .[2] La recerca innovanta facha per Mary-Claire King en 1973 trobèt un ADN identic a 99% entre èssers umans e chimpanzés,[3] encara que la recerca dempuèi modifiquèt aquela descobèrta a 94% [4] de semblança, amb almens qualques diferéncias sus l'ADN pas encodat. S'es prepausat quitament que los troglodites e paniscus anen amb los sapiens dins lo genre Homo, puslèu qu'en lo Pan . Un argument en favor d'aiçò es qu'unas autras espècias se tornèron classificada per aperténer al meteis genre sus la basa de mens similitud genetica qu'aquela que i a entre umans e chimpanzés.
Fossils[modificar | modificar la font]
Se trobèt fòrça fossils umans, mas los fossils de chimpanzés se descriguèron pas abans 2005. Las populacions de chimpanzés existissent en Occident e Africa Central se superpausan pas amb los sites essencials de fossils umans en Africa Orientala. Pasmens, ara se sap suls fossils de chimpanzés de Kenya. Aquò indicariá que tant los umans coma los membres de la classa dels Pan foguèron presents dins la Val del Rift pendent la mitan del Pleistocèn.[5]
Anatomia e fisiologia[modificar | modificar la font]
Lo chimpanzé comun mascle a es grand de 1,7 m quilhat e pesa aperaquí 70 kg; la femèla es un pauc mai pichona. Los braces del chimpanzé comun, quand son estenduts, son la mitat pus longs la nautor del còs e son pus longs que las cambas. Lo bonobò es un pauc pus pichon e pus prim que lo chimpanzé comun mas a de membres pus longs. Las doas espècias utilizan sos braces longs e fòrts per pujar als arbres. Sus la tèrra, los chimpanzés normalament van de quatre patas utilizant coma supòrt sos artelhs per suport amb sas mans tancadas. Los pès del chimpanzé son melhors per caminar qu'aqueles de l'orangotan perquè las sòlas del chimpanzé son pus largas e los dets mai corts. Ambedoas especias pòdon caminar quilhats sus doas cambas quand carrejan d'objèctes amb sas mans e sos braces. Lo pelatge es escur; la cara, los dets, las palmes de las mans e las sòlas dels pès son sens pel; e lo chimpanzé a pas cap de coa. Una massa d'òs en dessús los uèlhs dona a la tèsta un biais retractat e lo nas es plan. Malgrat que las mandibulas sián salhentas, los pòts salhon solament quand un chimpanzé fa morros. Lo cervèl d'un chimpanzé es la mitat de la dimension d'un cervèl uman.[6]
Los chimpanzés rarament vivon aprèp l'edat de 40 en vida salvatja, mas pòdon arribar a l'edat de mai de 60 ans en captivitat. Cheeta, l'eroïna de Tarzan, foguèt que encara viva en 2009 a l'edat de 79 ans,[7] que ne fariá lo chimpanzé pus vièlh del monde. Pasmens, aquela declaracion es contestada.[8]
Comportament[modificar | modificar la font]
Las diferéncias anatomicas entre lo chimpanzé Comun e lo Bonobò son leugièras, mas lo comportament sexual e social son fòrt diferents. Lo chimpanzé Comun a un regim omnivòr, una cultura de caça en gropa baisada amb de mascles beta dirigit per un mascle alfa e de relacions socialas extrèmament complèxes.
Lo Bonobò, d'autra banda, a un regim subretot frugivòr e un comportament egalitari, pas violent, matriarcala e sexualament receptiu. [9] De cara glabra, anant de color ròsa a fòrt escura segon las espècias, mas es generalament pus clara pels individús pus joves, s'escursissent mentre se fan vièlh. Lo Bonobò a los membres superiors mao longs e capitan anar quilhats pus sovent que lo Chimpanzé Comun. Una Universitat d'estudi del Centre Medical de Chicago trobèt de diferéncias geneticas significativas entre las populacions de chimpanzés.[10]. De gropes diferents de chimpanzés an de comportaments culturals diferents amb de preferéncias pels diferents tipes d'esplech.[11]
Lo chimpanzé Comun mòstra de nivèls d'agression mai nauts que lo Bonobò.[12]
Intelligéncia[modificar | modificar la font]
Los chimpanzés fan d'espleches e los utilizan per obtenir de noiriduras e per de demostracions socialas; an d'estrategias de caça sofisticadas qu'exigisson cooperacion, influéncia e posturas; son conscients dels estatuts, capables de manipulacion e de decepcion; pòdon aprendre a utilizar simbòls e comprendre aspèctes de la lenga umana e tanben qualques aspèctes de sintaxi e concèptes del nombre e sequéncia numerica;[13] e son capable de planejar volontàriament un estat futur o un eveniment.[14]
Utilizacion d'espleches[modificar | modificar la font]
Los chimpanzés modèrnes utilizan espleches e la recèrca recenta indica que l'utilizacion d'espleches de pèira comencèt fa 4300 ans.[15] Un estudi recent revela que l'utilizacion de tals espleches avançats coma lanças, que los Chimpanzés Comuns de Senegal afilavan amb sas dents, s'utilitzan per caçar lo Galago senegalensis.[16][17] Abans de la descobèrta de l'usatge d'espleches pels chimpanzés, se pensava que los umans foguèron l'unica espècia que fasián e utilizavan d'espleches, mas encara mai d'autras espècias utilizant espleches son ara conegudas.[18][19]
Empatia[modificar | modificar la font]
Los estudis recents an mostrat que los chimpanzés s'implican dins de comportaments aparentament altruistas.[20][21]
Las pròvas en favor de l'"espiritualitat dels chimpanzés" son demostracion de dòl, "naissance d'amor romantic", "Dança de la pluèja", apreciacion de belesa naturala coma l'observacion de la cloca del solelh sus un lac, curiositat e respècte cap a fauna qu'es pas una amenaça o una font alimentària pels chimpanzés, empatia cap a d'autras espècias (en alimentant tartugas) e "animisme" o "joc pretenduts" breçant e penchenant pèiras o bastons.[22].
De scientifics escoceses descobriguèron que la relacion dels chimpanzés amb la mòrt es pas plan diferenta de la percepcion umana. Un estudi estudièt lo comportament dels primats davant la mòrt d'una femèla de mai de cinquanta ans nomenada Pansy, qu'avian una malautiá terminala. Quand dintrèt en coma, los scientifics observèron que los autres membres de la comunitat foguèron pus calmes que d'abitud e careçavan la femèla moribonda pendent las nuèches. Aprèp sa mòrt, sa filha demorèt al costat de son còs. La rèsta del grop evitava de passar pel luòc ont èra mòrta. Un autre estudi, realizat a Oxford, confirma l'existéncia de fòrts ligams entre las maires e sos enfants e que demòran, aprèp la mort dels filhs.[23]
Comunicacion[modificar | modificar la font]
Los chimpanzés comunican d'un biais similar a comunicacion non verbala umana, utilizant vocalizacions, accion de man e expressions facialas. Estudis dels cervèl del chimpanzés revelèron que la comunicacion del chimpanzé activa un airial del cervèl del chimpanzé qu'es en la meteissa posicion que l'airal de Broca, lo centre del lengatge del cervèl uman.[24]
Lengatge[modificar | modificar la font]
Los scientifics foguèron fascinats longemps amb los estudis del lengatge, considerant qu'es una activitat cognitiva umana unica. Per provar aquela ipotèsi, los scientifics temptèron aprendre lo lengatge a qualques espècias de grands monins. Una primièra temptativa per Allen e Beatrice Gardner pendent los ans 1960 en passant 51 meses aprendent Lenga dels signes americana a un chimpanzé nomenat Washoe. Washoe aprenguèt 151 signes e volontàriament los ensenhèt d'autres.[25] Pendant un periòde de temps pus long, Washoe aprenguèt prèp de 800 signes.[26] Dempuèi, fòrça autres estudis, notablament amb un chimpanzé nomenat Nim Chimpsky, foguèron dirigits amb divèrses nivèls de succès. I a debas en còs entre qualques scientifics, notablament Noam Chomsky e David Premack, sus la possibilitat dels grands monins pas umans per aprene lo lengatge .
Memòria[modificar | modificar la font]
Un estudi d'i a 30 ans a l'Institut de Recèrca dels Primats de l'Universitat de Kyoto mostrèt que los chimpanzés pòdon aprendre a reconóisser los numèros 1-9 e sas valors. Los chimpanzés mòstran una aptitud per la memòria fotografica, demostrèt en experiéncias ont distinguisson 1-9 sus un ecran d'ordinator en mens d'un quart de segonda, e mai lo chimpanzé Ayumu foguèt capable de ensenhar corrècta e lèu las posicions ont apareissent en ordre ascendent. La meteissa experiéncias foguèt temptada pel campion de la memòria mondial Ben Pridmore.[27]
Los monins rison[modificar | modificar la font]
Lo rire poiriá pas se limitar o èsser unic dels umans. Las diferéncias entre lo rire chimpanzé e uman pòdon èsser lo resultat d'adaptacions que l'evolucion permetèt al umana de parlar. L'autoconsciéncia se mòstra amb la pròva del miralh, o l'abiletat per s'identificar per rapòrt als autres, per aquò an las condicions prealablas per rire, atal los animals pòdon rire del meteis biais qu'o fan los umans.
Los chimpanzés, los Gorillas e los Orangotans fan de vocalizacions emblant lo rire en responsa al contacte fisic, dins los jocs de luta e de corsejada, o fasent gratilhs, tan pels chimpanzés salvatges coma captius. Lo rire del chimpanzé comun es pas immediatament reconeissable pels umans, perqué se fa d'inalacions e exalacions alternativas que sonan mai coma respirar e expirar. I a d'exemples que mostrèron que los primates pas umans exprimèro jòia. Un estudi analisèt e enregistrèt de sons faches per de pichons umans e Bonobòs quand òm lor fan gratilhs. Trobèr, que encara que lo rire del Bonobò foguèt d'una frequéncia pus nauta, lo rire seguís un modèl similar pels enfants umans e amb d'expressions facialas similaras. Los umans e los chimpanzés se gratilhan las meteissas zònas del còs coma las aissèlas e lo ventre. Lo plaser dels gratilhs pels chimpanzés demenís pas amb l'edat.[28]
Agressivitat[modificar | modificar la font]
Los chimpanzés son fòrt territorials e se provèt que s'ajudan los uns als autres.[29] En febrièr de 2009, a causa d'un accident fòrt escas que un chimpanzé domestic nomenat Travis ataquèt una femna a Stamford (Connecticut), lo Congrès dels Estats Units d'America aprovèt l'interdiccion d'aver de primats coma animals de companhiá als Estats Units d'America.[30]
Interaccion amb umans[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los africans an contactes amb chimpanzés dempuèi millenaris. Los chimpanzés foguèron animals de companhiá pendent sègles per qualques africans, especialament al Còngo. Lo primièr contacte enregistrat d'europèus amb chimpanzés es a l'Angòla actual pendent los ans 1600. Lo jornal de l'explorator portugués Duarte Pacheco Pereira (1506), conservat a l'Archius Nacional Portugués (Torre do Tombo), es probablament lo primièr document europèu mostrant que los chimpanzés fabricavan los seus pròpris espleches rudimentaris.
La primièra utilizacion del nom "chimpanzé" es pasmens atestada fins a 1738. Lo nom s'obten d'un tèrme de la lenga Tshiluba, "kivili-chimpenze", qu'es e lo nom local de l'animal. Los biologistas explican Pan coma lo nom de genre de l'animal. Los chimpanzés, atal coma d'autres monins tanben semblan d'èsser estats coneguts pels escrivans occidentals en tempses ancians, mas principalament per mejan de mites e legendas, principalament a travèrs de comptes fragmentats e incomplèts d'aventuraires europèus. Los monins son mencionats entre autres per Aristòtel, o la Bíblia, ont los monins e baboïns se descrivon coma èsser estats reculhits pel rei Salamon (libre primièr del reis).
Quand los primièrs chimpanzés foguèron transportats al continent europèu, los scientifics europèus notèron l'inexactitud de las descripcions ancianas, que disián sovent que los chimpanzés avián banas e batas. Los primièrs chimpanzés transcontinentals venguèron d'Angòla e foguèron ofèrts a Frederick Henry, Prince d'Orange en 1640. Los scientifics qu'examinèron aqueles especimèns rars daissèron perplèxes e los descriguèron lo primièrs chimpanzés coma "Pigmèus" e notèron las similituds claras dels animals amb los umans. Las doas decennias venentas un certan nombre d'especimèns foguèron importats cap a Euròpa, subretot comprats per divèrses pargues zoologics coma divertiment pels visitants.
La teoria de Darwin de seleccion biologica (publicada el 1859) e dins lo vam de la biologia suscitèron l'interès scientific pels chimpanzés, que menèt finalament a d'estudis nombrós dels animals salvatges e en captivitat. Los observators de chimpanzés a l'epòca foguèron subretot interessats pel comportament e de mai que teniá a veire amb aquel dels umans. Aquò se faguèt dins un sens mens scientific estricte e desinteressat de que poiriá sonar, s'agissiá de determinar fin finala se òc o non los animals avián de traches que de poirián considerar coma 'bons'; l'intelligéncia dels chimpanzés foguèt sovent exagerada significativament, amb l'exemple de l'"Affe mit Schädel" (monin amb crani) de Hugo Rheinhold (vejatz l'imatge), ont un chimpanzé aparentament cultivat contempla un crani. Arribèt a i aver fins a un programa redigit per domesticar chimpanzés per lor far far divèrses prètzfaches domestics . (p.ex. trabalh dins la fabrica). A la fin dels ans 1800 los chimpanzés demoravan coma un mistèri pels umans, amb una informacion scientifica fòrça pauc objectiva disponible.
Lo sègle XX foguèt una edat nova de recerca scientifica dins lo comportament dels chimpanzés. Abans de 1960, gaireben se sabiá pas res sul comportament dels chimpanzés dins son abitat natural. En julhet d'aquel an, Jane Goodall comencèt dins lo bosque Gombe de Tanzania a viure entre los chimpanzés, ont subretot estudièt los membres de la Comunitat del chimpanzés Kasakela. Sa descobèrta que los chimpanzés fasián e utilizavan d'espleches foguèt novèla, alara que se considerava abans que los umans èran l'unica espècia que podián far aquò. Los primièrs estudis mai progressius suls chimpanzés foguèron dirigits subretot per Wolfgang Köhler e Robert Yerkes, los dos èran de psicològs celèbres. Aqueles òmes coma lors collègas establiguèron que los estudis de laboratòri suls chimpanzés se centravan especificament a aprendre sus las abiletats intellectualas del chimpanzés, mai que mai la solucion de problèmas. Aquò plan segur implicava de pròvas basicas, practicas de laboratòri, qu'exigissián una capacitat intellactuala fòrça nauta (coma resòlvre lo problèma d'obtener una banana defòra de portada). Notablement, Yerkes tanben faguèt fòrça observacions de chimpanzés salvatges qu'enriquiguèron fòrça la compreneson scientifica dels chimpanzés e son comportament. Yerkes estudièt los chimpanzés fins a la Segonda Guèrra Mondiala, mentretant Köhler aprèp cinc ans d'estudi publiquèt sa celèbra Mentalitat dels Monins en 1925, finalament conclusent que {{cita|los chimpanzés manifèstan un comportament intelligent del tipe general familiar pels èssers umans... un tipe de comportament que passa per èsser especificament uman" (1925). [31]
En agost de 2008 l'exemplar del Jornal American de Primatologia comuniquèt los resultats d'un estudi d'un an al Pargue Nacional de Mahale Mountains de Tanzania que metèt en evidéncia que los chimpanzés se tròban malauts de malautiás viralas contagiosas que contractèt probablament los umans. Las recèrcas molecularas, microscopicas e epidemiologicas demostrèron que los chimpanzés que vivon dins lo Pargue Nacional de Mahale Mountains trapèron una malautiá respiratòria qu'es probablament provocada per un variant d'un paramixovirus uman.[32]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ [1] ADW:Pan troglodytes:information de Animal Diversity Web (University of Michigan Museum of Zoology)
- ↑ [2] Chimps and Humans Very Similar at the DNA Level
- ↑ Mary-Claire King, Protein polymorphisms in chimpanzee and human evolution, University of California, Berkeley (1973).
- ↑ [3] |Humans and Chimps: Close But Not That Close; ed: Scientific American
- ↑ First fossil chimpanzee, McBrearty e N. G. Jablonski, jornal Nature
- ↑ "Chimpanzee," Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2008 [4] © 1997-2008 Microsoft Corporation. All Rights Reserved.
- ↑ [url = http://www.latimes.com/features/printedition/magazine/la-tm-cheeta16apr22,0,3519768.story?page=1&coll=la-home-magazine] Cheeta speaks, Moehringer, J.R. Los Angeles Times
- ↑ [5] Lie of the Jungle, Rosen, R.D.Washington Post
- ↑ [6]Bonobo social spacing, Courtney Laird, Davidson College}}
- ↑ {{Gene study shows three distinct groups of chimpanzees [7] EurekAlert
- ↑ [8] Chimp Behavior, Jane Goodall Institute
- ↑ [9] Our Inner Ape, Frans de Waal, ed: Riverhead Books, Nova York, ISBN 1594481962, 2006
- ↑ [10] Chimpanzee intelligence, Indiana University]
- ↑ Spontaneous planning for future stone throwing by a male chimpanzee Mathias Osvath dind Current Biology, ed: Elsevier
- ↑ 4300-year-old Chimpanzee Sites and the Origins of Percussive Stone, Technology,Julio Mercader, Huw Barton, Jason Gillespie, Jack Harris, Steven Kuhn, Robert Tyler, Christophe Boesch, jornal PNAS, 2007
- ↑ [11] Hunting chimps may change view of human evolution, M Fox
- ↑ [12] ISU anthropologist's study is first to report chimps hunting with tools, Iowa State University News Service
- ↑ [13] Chimps Learned Tool Use Long Ago Without Human Help, Heather Whipps, ed:LiveScience
- ↑ [14] Tool Use, ed: Jane Goodall Institute
- ↑ [url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/06/070625085134.htm] Human-like Altruism Shown In Chimpanzees, Science Daily
- ↑ Levels of Selection, Altruism, and Primate Behavior, Brenda Bradley jornal: The Quarterly Review of , 1999
- ↑ Appendices for chimpanzee spirituality by James Harrod
- ↑ Los chimpanzés an una relacion amb la mòrt similara a aquela dels umans El Periódico, 27 d'abril de 2010
- ↑ seria Evolve (TV series), Communication, sason 1 episòdi 7
- ↑ Teaching Sign Language to a Chimpanzee, Gardner, R. A., Gardner, B. T., Jornal: Science,1969 vol: 165 p. 664–672
- ↑ Speaking of Apes: A Critical Anthology of Two-Way Communication with Man, Comparative psychology and language acquisition, Allen, G. R., Gardner, B. T., 1980, ed: Thomas A. Sebok and Jean-Umiker-Sebok, p. 287–329
- ↑ The study was presented in a five documentary called "The Memory Chimp", part of the channel's Extraordinary Animals series.
- ↑ Emotions and the Brain |journal=Discover Magazine, Steven Johnson [15]Scholar search
- ↑ [16]
- ↑ Urban, Peter, STAFF WRITER, The Advocate. 2009. House approves primate pet ban. [17]
- ↑ The Chimpanzees of Gombe: Patterns of Behavior, Jane Goodall, ed: Belknap Press of Harvard University
- ↑ Newswise: Researchers Find Human Virus in Chimpanzees


text:
Le Poiré-sur-Vie
Le Poiré-sur-Vie es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendèa e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Poiré sus Vida a situat en lo bocage Vendéen, sus un promontori en dominant la Vida
Le Poiré sur Vie est situé dans le bocage Vendéen, sur un promontoire dominant la Vie
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Mémorial del Poiré sus Vida, luòc consagrat als òmes del Poiré sus Vida « Mòrta per la França », dempuèi la guèrra de 1870 fins als nòstres jorns.
- Mémorial du Poiré sur Vie, site consacré aux hommes du Poiré sur Vie « Mort pour la France », depuis la guerre de 1870 jusqu'à nos jours.


text:
Catabolisme
Lo catabolisme qu'ei l'ensemble de las reaccions e de las vias metabolicas qui degradan las moleculas organicas entà liberar energia qui pòt estar conservada dehens moleculas energeticas com l'ATP.
Dehens lo metabolisme, lo catabolisme que s'opausa a l'anabolisme qui ei l'ensemble de las reaccions e de las vias metabolicas qui mian de cap a la sintèsi de las biomoleculas qui basteishen los èsters vius.
Au maugrat qui las reaccions catabolicas e pòsquin estar devisedas en catabolismes deus glucids, deus lipids, deus protids o deus acids nucleïcs, aquestas divèrsas vias que son estretament ligadas (e qu'ac son tanben dab las vias anabolicas)
La respiracion e la betaoxidacion que son vias catabolicas.


text:
Illas Balearas
Las Illas Balearas o las Illas Balearas e Pitiusas o las Balearas (en catalan les/ses Illes, les Illes Balears, les Illes Balears i Pitiüses) son un archipèla de la Mediterranèa Occidentala, una region dels Païses Catalans e una comunautat autonòma d'Espanha.
Se compausan de las illas majoralas de Menòrca, Malhòrca, Eivissa e Formentera.
Lor capitala es Palma.
Lo gentilici es balear -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Organizacion territoriala[modificar | modificar la font]
La comunautat autonòma de las Balearas se compausa d'una sola província.
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Lo torisme es una de las principalas activitats economicas de las Balearas.


text:
Club Atlético Boca Juniors
Lo Club Atlético Boca Juniors qu'ei ua equipa deu campionat de purmèra division de fotbòl en Argentina. Que revindica un suportairumi deus popular e massiu e per aquesta rason qu'ei chafrat Los Bosteros (literaument "los merdós", chafre revindicat peus quites suportaires), Boquita (diminutiu de Boca) o La mitad más uno (literaument "la meitat mei un", matematicament la majoritat). Qu'ei un deus 5 Grans deu fotbòl argentin.
Com lo son rivau tradicionau lo Club Atlético River Plate (eth en 1901), que vadó dens lo quatièr de La Boca, zòna deu pòrt dab ua importanta comunitat de la ciutat de Genòva ; per aqueste rason lo club qu'ei tanben chafrat de l'adjectiu dilectau de "Xeneizes". A maugrat d'aver ganhat hèra mens de campionats de l'AFA que River, lo suportaires de Boca que designan los de River a còp com Nuestros Hijos (los noste hilhs, en referéncia a ua eventuala superioritat).
Lo son estadi qu'ei chafrat per'mor de la soa forma estreta e hauta : La Bombonièra. Las soas colors blau e jaune que hon manlevada a la banèra de Suécia e bèth jogar de préner entau club las colors deu purmèr batèu qui quitore lo pòrt.
La fiertat màger deu club qu'ei de segur d'aver autrejat au famós jogaire Diego Armando Maradona lo son pòste mei emblematic : lo 10 de Boca Juniors.


text:
Bluegrass
Lo bluegrass qu'ei un estil de musica originari deus Estats Units d'America considerat com ua arram de la country music. Qu'ei estat influenciat per los ritmes de las musicas folcloricas d'Irlanda, d'Escòcia e d'Anglatèrra en mei deu jazz e blues. Lo nom que vien deu grop de Bill Monroe : The Bluegrass Boys e los instruments tipic que son la guitarra, la mandolina (la mandolina bluegrass inventada per Orville Gibson), lo vriulon, lo dobro, lo banjo e la contrabassa ; a còps tanben la autoarpa.
Com dens lo jazz cada instrument qu'interpreta un solo au son torn.


text:
Urashima Tarō
Urashima Tarō (浦島 太郎 en japonés) qu'ei lo personatge d'un conte de hadas japonés.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo pescador Urashima Tarō que sauva ua tortuga. L'endedia ua auta tortuga gigantesca que vien au son encontre tà dise'u que la tortuga qui avèva sauvada èra la hilha deu rei de l'ocean, qui volèva vede'u tà recompensà'u ; lo prèmi qu'èra un sejorn a Ryūgū-jō, lo palais sosmarin de Ryūjin. La tortuga sauvada que s'èra transformada en ua bèra princessa. Urashima que passa mantun dia dab era mes que comença de sentir nostalgia. Alavetz, la princessa que l'autoriza a tornar en çò e que l'auhereish un crofet incrustat de jòias en previene'u de non pas jamei obri'u. De retorn en çò, Urashima que s'aperceb que mei de tres cents ans e's son escorrits despuish la soa partença e qu'arrés non s'arrebremba pas d'eth o deus sons contemporanèus. Afligit, que torna a la plaja on e's sovien deu crofet qui l'èra estat auhèrt abans de la soa partença. Que l'obreish, en liberant un crum ; subtament, que vad vielh e que's moreish : lo crofet que contienèva la soa edat vertadèra.


text:
Sauropòde
Los sauropòdes (Sauropoda) son un infraòrdre de dinosaures sauropodomorfes que visquèron entre lo Triassic superior e lo Cretacèu superior (fa aperaquí 210 e 65 milions d'ans, del Norian fins al Maastrichtian), en çò qu'es uèi America, Asia, Euròpa, Africa e Oceania. Èran erbivòrs e caminavan de quatre patas.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Los sauropòdes èran dinosaures amb d'enòrmas proporcions, en particular un còl long caracteristic , un cap pichon, de patas espessas e una coa robusta. Los còls dels sauropòdes podián presentar 10 vèrtebras cervicalas o mai. En general, las dents dels sauropòdes èran espatuladas o lanceoladas, per çò que resultavan pas efectius per la masticacion. Pr'amor d'aiçò, los sauropòdes ingerían de pèiras apeladas gastrolits, es quaus facilitavan los procèsses de digestion al remoler los vegetals en la molleja. Las aves modèrnas (al pas possedir de dents) e los cocodrils emplegan lo meteis sistèma. Los sauropòdes èran d'animals d'abituds gregaris, çò cual es corroborat per de peadas de fossils e de grandas zònas de nidificació descobèrtas en Argentina e Índia.


text:
Odontoceti
Los odontocèts (Odontoceti), o cetacèus de dents (balenas de dents) constituisson un dels dos sosòrdres dels cetacèus amb los misticèts (o balenas de fanons).
Los cetacèus d'aqueste grop d'espècias an de dents, mentre que los misticèts son de cetacèus de fanons. Los odontocèts son los sols animals amb las ratapenadas e cèrtas musaranhas capables d'ecolocacion al mejan d'ultrasons : localizan lors predas e s'orientan en analizant los ressons dels sons qu'emeton. Una foncion que s'aparenta al sistèma del sonar. Lo sosòrdre dels odontocèts compren las diferentas espècias de belugas, de cachalots, d'òrcas, de dalfins, de marsoins, de narvals e de globicefals.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Lo sosòrdre conten 6 familhas :
- Delfinids (delphinidae) -- dalfins oceanics e òrcas
- Monodontids (Monodontidae) -- beluga e narval
- Foconids (Phocoenidae) -- marsoins
- Fiseterids (Physeteridae) -- cachalots
- Platanistids (Platanistidae) -- dalfins d'aiga doça
- Zifiids (Ziphiidae) -- balenas de bèc e Iperodon
Mai 4 familhas opcionalas:
- Iniids (Iniidae) -- (dalfin d'aiga doça)
- Cogids (Kogiidae)
- Lipotids (Lipotidae)
- Pontoporids (Pontoporiidae)
Anatomia[modificar | modificar la font]
Los odoncèts son carnivòrs. Lors dents lor servisson pas a mastegar mas a atrapar lors predas, que se compausan de peisses, de calamars, de molluscas e de còps d'autres cetacèus pels grands predators odontocèts coma los òrcas. Cèrtas espècias coma las balenas de bècs o encara los cachalòts an de dents pas que sus la maissa inferiora.
Coma totes los mamifèrs marins, los odoncèts an de polmons e devon periodicament alenar a la superfícia. Los odontocèts an pas qu'un sol event çò que los distinguís de las balenas de fanons.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 180404 Odontoceti Flower, 1867 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Odontoceti (en)
- Referéncia NCBI : Odontoceti (en)


text:
Courzieu
Courzieu en arpitan (Courzieu en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En una charte datada del 27 d'agost 925[1] Çò archevêque de Lion Rémy II e lo comte Guillaume consenteixin una donation facha de quatre curtils e de vinhas aital coma un anniversari dins la fèsta de Sant-Martin a la glèisa de Courzieu pel senhor Andelfred, la siá femna Richborge e los sieus fils Sever al abbaye de Savigny (Rhône).
Dans une charte datée du 27 août 925[1] L'archevêque de Lyon Rémy II et le comte Guillaume consentent une donation faite de quatre curtils et vignes ainsi qu'un anniversaire en la fête de Saint-Martin à l'église de Courzieu par le seigneur Andelfred, sa femme Richborge et leur fils Sévère à l'abbaye de Savigny (Rhône).
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Savigny 1853, p. 11


text:
Argument ad hominem
Un argument ad hominem (o un argumentum ad hominem o encara ex concessis) es un argument que s'interessa a la personalitat de l'adversari, a sas accions passadas e a sas contradiccions.
Utiliza çò que l'adversari a declarat[1]. Es per aquò qu'es tanben apelat ex concessis, per designar las paraulas dichas (concedidas) per l'adversari e utilizadas contra el.
Specificitats[modificar | modificar la font]
Es un argument dich fallaciós qu'aparten a la categoria de la fallàcia ( o enganariá). Es sovent considerat coma un argument malonèste, mas es pas totjorn vertat, pòt tanben porgir d'informacions utilas per l'argumentacion. Per exemple s'utiliza quand se vòl defugir una confrontacion d'arguments desfavorables e qu'òm pòt s'apièjar sus de detalhs de la vida de l'adversari o sus sas contradiccions per tornar trobar de vam dins l'argumentacion.
Es pasmens mens violent que l'argument ad personam qu'ataca dirèctament la persona independentament de l'argumentacion. Se tracha puslèu dins aquel cas, d'invectivas e mai, de còps que i a, d'insultas.
Exemple[modificar | modificar la font]
Un amic es per l'interdiccion de las veituras dins lo centre de sa vila. Mas el, abita dins lo centre e n'a una de veitura. Se, quand discutatz del subjècte amb el, li fasètz arremarcar sa contradiccion, creatz un argument ad hominem que pòrta sus sas contradiccions e sas accions.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Declercq, Gilles. 2003. « Avatars de l'argument ad hominem : éristique, sophistique, dialectique », Declercq, Gilles, Michel Murat & Jacqueline Dangel (éds). La parole polémique (Paris : Champion), 327-376


text:
Saint-Benin-des-Bois
Saint-Benin-des-Bois es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Font de la Nièvre de Sant-Bénin amb lo sieu potz ronfleur.
- Bòscs communales d'unitat|280|a {{}}.
- Panorama de la Hita-de detlos-Cinc-Senhors, ponch culminant a unitat|452|m {{}}.
- Source de la Nièvre de Saint-Bénin avec son puits ronfleur.
- Forêts communales de 280 ha.
- Panorama de la Borne-des-Cinq-Seigneurs, point culminant à 452 m.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De Benignus, évangélisateur de la Bourgogne #que i auriá #èsser martiraisé a Dijon jos Marc Aurèle.
Al cors del periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), la municipalitat #portar provisoirement lo nom de Font-de-la-Nièvre[1].
De Benignus, évangélisateur de la Bourgogne qui aurait été martyrisé à Dijon sous Marc Aurèle.
Au cours de la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), la commune porta provisoirement le nom de Source-de-la-Nièvre[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 5 d'agost 2012


text:
Minerau
Un minerau (var. mineral) es una substància generalament inorganica formada naturalament o non qu'es caracterizada per sa composicion quimica e l'agençament de seis atòms segon una periodicitat e una simetria precisa. Lei mineraus son generalament solids e associats per formar de ròcas.
Somari
Proprietats[modificar | modificar la font]
En 2004, l'existéncia de 4100 mineraus èra reconeguda[1]. Pòdon èsser caracterizats per divèrsei proprietats. Lei pus visiblas son lor forma cristallina, lor duretat, lor densitat, certanei proprietats opticas (esclat, indèx de refraccion...), lor linha o lor color.
Clivatge[modificar | modificar la font]
Lo clivatge es la proprietat caracteristica d'un minerau de se rompre segon de plans e de direccions privilegiats. L'existéncia d'aquelei plans de clivatge depend de la simetria e de l'estructura cristallina dau minerau. Existisson de tipes generics de clivatges :
- Ges de clivatge se, après èsser estat espeçat, lo minerau presenta solament de superficias irregularas e ordinàrias. Aquelei mineraus son rars.
- Clivatge amb una direccion privilegiada, o clivatge basau, se lo minerau se romp per formar de pampalhetas o de fuelhs parallèls.
- Clivatge ambé doas direccions privilegiadas, o clivatge prismatic, se lo minerau s'espèça en rompent lei prismas dau cristau iniciau dins lo sens de la longor.
- Clivatge ambé tres direccions privilegiadas se lo minerau se romp per formar de cristaus compactes, sensa alongament marcat.
Color[modificar | modificar la font]
La color es una caracteristica importanta dei mineraus per lor identificacion o seis aplicacions. D'efècte, certanei mineraus tènon divèrsei varietats ambé de colors diferentas. Per exemple, es lo cas dau qüars que sa varietat violeta es dicha ametista e sa varietat transparenta es dicha cristau de ròca. En revenge, de mineraes an de còps una color fòrça caracteristica coma la malaquita qu'es verda viva.
La color dei mineraus es causada per l'absorcion o non dei ondas diferentas compausant la lutz solara. Ansin, la color blanca tèn totei lei radiacions fasent la lutz solara. La preséncia d'impuretats permet generalament d'explicar una color determinada. Per exemple, la preséncia d'oxids de cròme dins l'estructura dau corindon causa la color roja dau robí.
En foncion, lei mineraus son dichs :
- Acromatics per lei mineraus sensa color. I a pas d'absorcion de la lutz solara e lo minerau es vist transparent. Per exemple, es lo cas dau qüars cristau de ròca e dei diamants transparents.
- Idiocromatics per lei mineraus que tènon una color en causa de l'estructura dau minerau e non de la preséncia d'una impuretat. Per exemple, es lo cas de l'azurita o de la malaquita.
- Alocromatics per lei mineraus que tènon divèrsei colors en foncion deis impuretats presentas dins lo cristau. Es lo cas, per exemple, dau corindon o de divèrsei varietats de qüars.
- Pseudocromatics per lei mineraus ambé de colors entraïnadas per de fenomèns optics coma la difraccion. Un exemple es la labradorita.
Duretat[modificar | modificar la font]
La duretat es la resisténcia d'un còrs fàcia a l'abrasion, la penetracion o la raiadura. L'escala de Mohs es lo metòde principau per determinar una duretat. Es un sistèma simple onte cada minerau raia lo precedent o es raiat per lo seguent. Lei mineraus de l'escala son [2]:
Esclat[modificar | modificar la font]
L'esclat indica lo biais de qué la superficia d'un minerau rebat la lutz. Depend especialament de l'indèx de refraccion dau minerau. I a tres tipes principaus d'esclat :
- Metallic : es caracterizat per un indici de reflexion fòrça important, entre 0,4 e 0,6, e una absorcion de la lutz per lo minerau. Es lo cas deis elements natius coma l'aur o lei sulfurs. L'indèx de refraccion es generalament superior a 3.
- Submetallic : es caracterizat per un indèx de refraccion situat entre 2,6 e 3 e una reflexion pas totala de la lutz. Un exemple es la cuprita.
- Non metallic : es l'esclat dei mineraus transparents. Tèn divèrsei tipes segondaris :
- Vitrau : es l'esclat dau veire e dei mineraus amb un indèx de refraccion entre 1,3 e 1,9. 70% dei mineraus fan partida d'aqueu grop coma lei silicats, lei carbonats, lei fosfats, leis alogenurs e certaneis oxids e idroxids.
- Adamantin : es caracteristic dei mineraus amb un indèx de refraccion entre 1,9 e 2,6 e un indici de reflexion entre 0,1 e 0,2. Per exemple, es lo cas dau diamant.
- Nacrat : es caracterizat per una estructura de fibras finas.
- Perlejat : es caracteristic dei mineraus dau tipe dau mica.
- Cierós : lo minerau pareis cubèrt per un jaç de ciera.
Color de la linha[modificar | modificar la font]
La color de la linha es obtenguda per fretament dau minerau a la superficia d'una porcelana non esmautada. Coma la linha es gaire sensibla ais impuretats, aquela tecnica permet d'aver d'entresenhas sus la color dau minerau, especialament dins lo cas de varietats diferentas per la color. Per exemple, lei varietats roja (robí) e blava (safir) dau corindon an una linha blanca identica.
Macla[modificar | modificar la font]
La macla es l'associacion orientada d'unei cristaus identics liats per una operacion de simetria.
Classificacion dei mineraus[modificar | modificar la font]
Classificacion per origina[modificar | modificar la font]
Lei mineraus pòdon èsser classats en foncion de lor origina :
- sedimentària.
- volcanica o plutonica.
- metamorfica.
Classicacion de Strunz[modificar | modificar la font]
La classificacion de Strunz es basada sus la composicion quimica dei mineraus e permet lor classament entre dètz classas [3]:
- Lei elements natius fachs d'un element quimic unic coma lo diamant, lo sofre, l'argent, l'aur o lo coire.
- Lei sulfurs ambé l'ion S2-
- Leis oxids e leis idroxids ambé leis ions O2- o HO-. Aquela classa tèn de mineraus coma lo corindon.
- Leis alogenurs coma lei clorurs e lei fluorurs.
- Lei nitrats e lei carbonats ambé leis ions NO3- o CO32-.
- Lei borats ambé l'ion BO33-
- Lei sulfats (SO42-), lei cromats (Cr42-), lei molibdenats (MO42-) e lei wolframats (WO42-).
- Lei fosfats (PO43-), lei vanadats (VO43-), leis arsenats (AsO43-).
- Lei silicats (SiOx).
- Lei mineraus organics.
Classificacion de Kostov[modificar | modificar la font]
La classificacion de Kostov utiliza dotze classas egalament basada sus la composicion quimica dei mineraus :
- Leis elements natius.
- Lei sulfurs e sulfosals
- Lei alogenurs.
- Leis oxids e idroxids
- Lei silicats
- Lei borats
- Lei fosfats, arseniats e vanadats
- Lei wolframats
- Lei sulfats, seleniurs e tellururs
- Lei cromats
- Lei carbonats
- Lei nitrats e iodats.
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Lei mineraus tènon una gamma importanta d'aplicacions dirèctas o indirèctas. D'exemples son :
- Dins la joielariá : certanei mineraus, dichs preciós o semipreciós, son utilizats per la fabricacion d'objèctes coma d'anèus o de braçalets. Un exemple es lo diamant[4].
- Dins l'agricultura coma lei nitrats o lei fosfats.
- Dins l'indústria dau veire per de mineraus coma lo qüars[5].
- Dins la produccion de metaus coma minerau per de mineraus tenent un percentatge important d'un metau dins sa composicion quimica. Per exemple, es lo cas de la galena per la produccion de plomb[6].
- Dins la construccion per lo gip[7].
- Dins la fabricacion dei monedas. Per exemple, es lo cas de l'aur[8].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ A table of systematic mineralogy IV: numbers of minerals,[1]
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p.14.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), pp. 17-18.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p. 34.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p. 74.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p. 90.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p. 51.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p. 86.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Deer, W. A., Howie, R. A. i Zussman, J.: Orthosilicates, volum 1 de: Rock-forming minerals. Longman, Londres, 2a edició, 1982.
- Florence Mégemont: Dictionnaire des pierres et minéraux, Edicions Exclusif, ISBN 978-2-84891-004-8
- Kleber, W.: Einführung in die Kristallographie, Oldenbourg, 18a edicion. 1998, ISBN 3-486-27319-1
- Rösler, H. J.: Lehrbuch der Mineralogie, Deutscher Verlag für Grundstoffindustrie, Leipzig, 1991 ISBN 3-342-00288-3
- Edition Dörfler: Mineralien Enzyklopädie, Nebel Verlag, ISBN 3-89555-076-0
- Stefan Weiß: Das große Lapis Mineralienverzeichnis. 4a edicion. Christian Weise Verlag, Munic 2002, ISBN 3-921656-17-6
- Landmann, Dr. Andreas: Edelsteine und Mineralien, Verlag EDITION XXL, edicion de 2004. ISBN 3-89736-705-X
- Schumann, Prof. Dr. Walter: Edelsteine und Schmucksteine, BLV Verlags GmbH (11a edicion, 1999), ISBN 3-405-15808-7
- Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996).


text:
Pont-lès-Bonfays
Pont-lès-Bonfays es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Pont-lès-Bonfays es una pichona municipalitat rurala de l'Oèst vosgien, traversada pel Madon, al sud de Mirecourt e a l'èst de Vittel. Los bòsques ocupan la mitat orientala : Bòsc Sant-Michel, Bòsc del Rei, dominadas pel Fôtel (378 m). La départementale 3 pòrta a Escles (6,5 km al sud-es) e a Bainville-a los-Saules (4 km al nòrd).
Pont-lès-Bonfays est une petite commune rurale de l'Ouest vosgien, traversée par le Madon, au sud de Mirecourt et à l'est de Vittel. Les forêts occupent la moitié orientale : Bois Saint-Michel, Bois du Roi, dominées par le Fôtel (378 m). La départementale 3 mène à Escles (6,5 km au sud-est) et à Bainville-aux-Saules (4 km au nord).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Pont-los-Bonfays aperteniá al bailliage de Darney.
- A l'esperital, Pont dépendait de la parròquia de las Tres-Vallois #que lo patrocini ne levava del capítol de Remiremont. Uèi annèxa de la parròquia de las Vallois, la municipalitat possedís pas glèisa.
- De 1790 a l'an IX, Pont-los-Bonfays a fach partida del costat de Valfroicourt, district de Mirecourt.
- Pont-les-Bonfays appartenait au bailliage de Darney.
- Au spirituel, Pont dépendait de la paroisse des Trois-Vallois dont le patronage relevait du chapitre de Remiremont. Aujourd’hui annexe de la paroisse des Vallois, la commune ne possède pas d’église.
- De 1790 à l’an IX, Pont-les-Bonfays a fait partie du canton de Valfroicourt, district de Mirecourt.


text:
Guèrra de Pirrus en Itàlia
La Guèrra de Pirrus en Itàlia se debanèt de 280 a 272 avC. Opausèt lei Romans a una coalicion d'estats grècs e italians dirigida per lo rèi Pirrus e la vila grèga de Tarenta. Foguèt causada per lei rivalitats comercialas e politicas entre Tarenta e Roma. Pas capabla de faciar soleta l'armada romana, Tarenta obtenguèt l'ajuda dau reiaume d'Epira dirigit per Pirrus que desbarquèt en Itàlia en 280 avC. Venceires a Heraclea en 280 avC puei a Ausculum en 279 avC, obtenguèt lo sostèn d'unei pòbles italians coma lei Samnitas. Après una campanha de Pirrus en Sicilià, lei combats reprenguèron en 275 avC e lei Romans averèron la batalha de Beneventum. Aquela retirada entraïnèt la retirada de l'armada de Pirrus en Epira. Tarenta foguèt rapidàment enviroutada e lo sètge de la vila s'acabèt per una victòria romana en 272 avC.


text:
1074
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1074 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Annexion d'una partida de Vexin per Felipe Ièr après un conflicte ambé Simon de Valois.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Assassinat de Nasir ad-Dawla. Nominacion de Badr al-Jamali coma visir que lo demorèt fins a sa mòrt en 1094. Son autonòmia fòrta minèt l'autoritat dei califas fatimidas que perdèron pauc a pauc son contraròtle sus la politica de sei visirs. Pasmens, la politica de Badr al-Jamali permetèt de restaurar l'òrdre e d'adoptar una politica de desvolopament urban marcat per la bastida d'uneis infrastructuras importantas.
Asia[modificar | modificar la font]
Sultanat Seldjokide[modificar | modificar la font]
Conquista de Sogdiana per lei Seldjokides.


text:
Guaiana
Guaiana (tanben s'escriu Güaiana; sinonim non oficiau: la Guaiana francesa) (en francés Guyane, Guyane française [gɥijan fʀɑ̃sɛz]) es un territòri francés d'America dau Sud, au nòrd-èst, dins la region dei Guaianas. Forma un departament d'otramar (nº 973) e una region administrativa de França. En 2015, vendrà una collectivitat territoriala unica de França. A 237 549 abitants.
Somari
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Lo capluòc es Caièna.
Lo gentilici es guaianés -esa.


text:
Processor central
Lo processor central, de l'anglés CPU, Central Processing Unit, es lo compausant essencial d'un ordenador qu'interprèta las instruccions e tracta las donadas d'un programa.
Es lo processor que provesís als ordenadors lor capacitat fondamentala d'èsser programats, es un dels compausants necessaris al foncionament de totes los tipes d'ordenadors, associats a las memòrias primàrias e als dispositius d'intrada/sortida. Un processor constituit d'un sol circuit integrat es abitualament nomenat microprocessor; pasmens, d'unes fabricants an desvolopats de processors en lescas: dins aquel cas las foncions elementàrias (ALU, FPU, sequençaire, etc.) son despartidas en divèrses circuits integrats especializats. La descubèrta del transistor en 1947 dobriguèt la via de la miniaturizacion dels compausants electronics e lo tèrme d'unitat centrala (CPU) s'es utilizat dins l'industria electronica tre lo començament de las annadas 1960 (Weik 1961).


text:
Massís dei Mauras
Lei Mauras (forma usuala) o lo massís dei Mauras (forma lònga) son un massís cristallin d'Occitània, en Provença dins lo departament de Var. Constituisson un parçan d'Occitània[1].
Sa vila principala es Sant Tropetz.
Geografia[modificar | modificar la font]
La bèla cima es lo Pueg de la Sauveta (780 m). Lo massís s'estend sus una direccion Oèst-Sud-Oèst/Èst-Nòrd-Èst sus una longor de 60 km e una largor maximum de 30 km. Se situa au Sud-Èst dau departament de Var entre Ieras e Frejús.
A son extremitat Sud-Oèst, lo massís es bordat per la plana alluviala de Gapèu ; a son extremitat Nòrd-Èst, la plana d'Argenç lo separa dau massís de l'Esterèu. Cap au Nòrd, de Tolon a Frejús, es centurat per la longa e estrecha depression permiana, onte passan lei camins nacionaus 97 e 7, e mai la via ferrada Tolon-Niça. Au Sud, lo massís sota dins la Mar Mediterranèa, formant una còsta atalhonada e sovent esquiva.
Istòria[modificar | modificar la font]
Unitat cristallina dins una Provença essencialament cauquiera, lo massís dei Mauras trai probablament son nom de la color sorna de sei ròcas e de sa forèst. Lei Mauras, seriá «la montanha negra» - etimologia que s'admet d'alhors fòrça ben quand miram lo panorama austèr dei crests despuei la plana dei Mauras (entre Lo Luc e Vidauban). Segon quauques istorians aqueu nom seriá una remembrança de la preséncia sarrasina, ai sègles VIII e IX, preséncia atestada dins la region per quauquei toponims rars, coma aquest de l'Almanara, localitat situada a la raiç de la Lenga de Gienh, e onte lo nom vèn dau mot arabi "Almanara" que significa "far".
Flòra e fauna[modificar | modificar la font]
La flòra es fòrça importanta en diversitat, leis aubres dominants e simbòls dau massís son lei castanhiers e lei suves que son totjorn esplechats. Lei vilatges dau massís vivon dau torisme e de la tradicionala cultura e de la congreança de castanhas e mai dau levatge de rusca per la fabricacion de taps.
La fauna es tanben rica en diversitat, lo singlar es l'animau pus frequent mai l'animau pus conegut es la tortuga d'Hermann qu'es l'unica tortuga de tèrra de França. Es en via de desaparicion.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.


text:
Fernandel
Fernandel (Marselha, lo 8 de mai de 1903 - París, lo 6 de febrièr de 1971) foguèt un actor e cantaire occitan de Provença fòrça famós.
Comencèt dins lo music-hall.
Coma actor se destaquèt en particular dins Lo Schpountz, L'Aubèrga roja, Ali Baba e los Quaranta raubaires, La Cosina au burre, Don Camillo, La Vaca e lo Presonier, Naïs, Benastrós cu coma Ulisses.
Coma cantor, maquèt lo public ambé sei cançons Félicie e Lo tango còrse.
En 1954 subre la cadena de ràdio France Inter declarèt conéisser lo provençau per sa familha e parlèt de son estacament per l'òbra en provençau de Frederic Mistral e en tot regretar lo recul de la lenga qu'expliquèt de pas aver enregistrat ges de sei tèxtes perque una traduccion en francés auriá fach pèrdre fòrça valor au tèxte e qu'en provençau paucs l'aurián escotat[1].
Nòta[modificar | modificar la font]
- ↑ Declaracion citada a l'escasença de l'emission de França Cultura subre lo TDF, junh de 2011 [1]


text:
Goneg
Goneg en breton ( Gosné en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Gosné A situat a 24 km al nòrd-es de Roazhon e a 49 km al sud del mont Sant-Michel dins lo país de Fougères.
Las municipalitats limitrophes son Sant-Aubin-de detlo-Cormier, Liffré e Ercé-près de-Liffré.
Gosné est situé à 24 km au nord-est de Rennes et à 49 km au sud du mont Saint-Michel dans le pays de Fougères.
Les communes limitrophes sont Saint-Aubin-du-Cormier, Liffré et Ercé-près-Liffré.


text:
1952
Aquesta pagina concernís l'an 1952 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 28 de mai - Manifestacion comunista a París a l'ocasion de l'arribada del novèl comandant en cap de l'OTAN.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 6 de heurèr : La princessa Elizabeth Alexandra Mary puja suu tròne deu Reiaume Unit e deu Commonwealth e pren lo nom d'Elisabeta II deu Reiaume Unit.
- 21 de març - Las doas ultimas aplicacions de la pena de mòrt als Païses Basses.
- 23 de julhet - Creacion de la Comunitat europèa del carbon e de l'acièr, amb las participacions de França, Itàlia, Alemanha Occidentala, Belgica, Païses Basses e Luxemborg.
Turquia[modificar | modificar la font]
Intrada dau país au sen de l'OTAN.
Mond[modificar | modificar la font]
- 21 de març - Kwame Nkrumah es elegit primièr ministre de la Còsta d'Aur (actualament, Ghana)
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Arqueologia[modificar | modificar la font]
Descubèrta de la tomba dau rèi maia K'inich Janaab' Pakal Ièr.
Medecina[modificar | modificar la font]
Premiera utilizacion de l'ecografia, aplicacion dau principi dau sonar au còrs uman, per l'Estatsunidenc John Wild (1914-2009).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 2 de genièr - Indulis Emsis, primièr ministre d'Estònia
- 9 de genièr - Marek Belka, primièr ministre de Polonha
- 14 de genièr - Călin Popescu-Tăriceanu, primièr ministre de Romania
- 17 de genièr - Ryuichi Sakamoto, compositor japonés
- 21 de genièr - Marie-Arlette Carlotti, femna politica francesa
- 28 de genièr - Jean-Louis Murat, cantaire e compositor francés
- 1 de febrièr - Roger Y. Tsien, bioquimista american, Prèmi Nobel
- 2 de febrièr - Christiane Taubira, femna politica francesa
- 10 de febrièr - Lee Hsien Loong, primièr ministre de Singapor
- 19 de febrièr - Danilo Türk, president d'Eslovènia
- 11 de març - Ricardo Martinelli, president de Panamà
- 11 de març - Douglas Adams, escrivan britanic
- 24 de març - Quim Monzó, romancièr catalan
- 9 d'abril - Michel Sapin, òme politic francés
- 10 d'abril - Steven Seagal, actor american
- 23 d'abril - Narada Michael Walden, compositor e cantaire american
- 14 de mai - David Byrne, musician e compositor escocés (Talking Heads)
- 14 de mai - Robert Zemeckis, director de cinèma american
- 25 de mai - Petar Stoyanov, president de Bulgaria
- 4 de junh - Bronisław Komorowski, president de Polonha
- 7 de junh - Orhan Pamuk, escrivan turc, Prèmi Nobel de Literatura en 2006
- 11 de junh - Anote Tong, president de Kiribati
- 16 de junh - Georgios Papandreou, òme politic grèc
- 18 de junh - Isabella Rossellini, actritz italiana
- 19 de junh - Jérôme Cahuzac, òme politic francés
- 20 de junh - John Goodman, actor american
- 1 de julhet - Dan Aykroyd, actor american
- 2 de julhet - Ahmed Ouyahia, primièr ministre d'Argeria
- 4 de julhet - Álvaro Uribe Vélez, president de Colómbia
- 12 de julhet - Irina Bokova, femna politica bulgara
- 18 de julhet - Jean-Christophe Rufin, mètge, istorian, escrivan e diplomata francés
- 21 de julhet - Robin Williams, actor american
- 1 d'agost - Zoran Đinđić, òme politic sèrbe (m. 2003)
- 4 d'agost - Estanislau da Silva, primièr ministre de Èst Timor
- 17 d'agost - Nelson Piquet, pilòt brasilièr de Formula 1
- 17 d'agost - Guillermo Vilas, jogaire de tennis argentin
- 21 d'agost - Joe Strummer, musician anglés (The Clash) (m. 2002)
- 21 d'agost - Jiří Paroubek, president de la Republica Chèca
- 24 d'agost - Linton Kwesi Johnson, musician jamaican
- 2 de setembre - Jimmy Connors, jogaire de tennis american
- 16 de setembre - Fatos Nano, primièr ministre d'Albania
- 18 de setembre - Dee Dee Ramone, musician american (The Ramones) (m. 2004)
- 20 de setembre - Manuel Zelaya, president d'Honduras
- 25 de setembre - Christopher Reeve, actor e activista american (m. 2004)
- 7 d'octobre - Vladimir Putin, president de Russia
- 22 d'octobre - Jeff Goldblum, actor american
- 5 de novembre - Teresa Rabal, cantaira e actritz espanhòla
- 9 de novembre - Jack W. Szostak, biològ american, Prèmi Nobel
- 24 de novembre - Ulrich Seidl, realizator austriac
- 26 de decembre - Alyksandr Ankvab, president d'Abcazia
- Pierre Camani, òme politic occitan
- Idriss Déby Itno, president de Chad
- Thomas Yayi Boni, president de Benin
- Venkatraman Ramakrishnan, biològ indian, Prèmi Nobel
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 18 de genièr - Curly Howard, actor de comèdias american (n. 1903)
- 18 de genièr - Jonas Staugaitis, president de Lituània (n. 1868)
- 25 de genièr - Sveinn Björnsson, president d'Islàndia (n. 1881)
- 6 de febrièr - Rei Jòrdi VI del Reialme Unit (n. 1895)
- 19 de febrièr - Knut Hamsun, escrivan norvegian, Prèmi Nobel de literatura (n. 1859)
- 22 de febrièr - Kaarlo Juho Ståhlberg, 1èr president de Finlàndia (n. 1863)
- 5 de març - Charles Scott Sherrington, fisiologista anglés, Prèmi Nobel (n. 1857)
- 13 de març - Johan Nygaardsvold, primièr ministre de Norvègia (n. 1879)
- 22 de març - Don Stephen Senanayake, primièr ministre de Ceilan (n. 1884)
- 1 de junh - John Dewey, filosòf nòrd-american (n. 1859)
- 6 de mai - Maria Montessori, pedagoga e mètge italiana (n. 1870)
- 21 de julhet - Pedro Lascuráin Paredes, president de Mexic (n. 1856)
- 26 de julhet - Eva Perón, femna del president d'Argentina Juan Domingo Perón (n.1919)
- 22 d'agost - Filadèlfa de Gerda, poetessa bigordana (n. 1871)
- 29 de setembre - George Santayana, escrivan e filosòf espanhòl (n. 1863)
- 8 d'octobre - Arturo Rawson, president d'Argentina (n. 1885)
- 9 de novembre - Chaim Weizmann, primièr president d'Israèl (n. 1874)
- 18 de novembre - Paul Éluard, poèta francés (n. 1895)
- Pau Vezian, felibre (n. 1869)


text:
Modèl:Ligam sus icòna
Aqueste modèl permet de far un iperligam amb un imatge. Aqueste iperligam remplaça lo ligam vèrs la descripcion de l’imatge.
Lo cal pas utilizar dins los articles, perque empacha los utilizaires d’accedir a la licéncia de l’imatge sens d’en primièr accedir a son còde font per conéisser son nom exacte abans de la cercar separadament. Son utilizacion es doncas reservada a las solas icònas jos licéncia e copyright Wikimedia (coma los lògos dels sites Wikimedia eles-meteisses).
- Nòta
Totas las paginas qu'utilizan aqueste modèl son seguidas dins la Categoria:Pagina amb Ligam sus imatge. Aquesta categoria se deu redusir a las paginas mai visitadas, utilizant de modèls estatics de paletas navigacion sovent utilizats, o per un ligam imatge utilizant un lògo jos licéncia e copyright Wikimedia.
- Exemple de sintaxi
{{Ligam sus icòna|imatge=Wikibooks-logo.svg|largor=50px|nautor=67px|ligam=b:Acuèlh}}
- Apercebut


text:
Sceautres
Sceautres (Sceautres en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Sceautres a situat a 20 minutas de Montélimar, 50 minutas de Valéncia e a 1 ora 30 de Marselha e de Lion.
La commune de Sceautres est située à 20 minutes de Montélimar, 50 minutes de Valence et à 1 heure 30 de Marseille et de Lyon.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Sceautres dépendait Del diocèse de Viviers e de la subdélégation del Bas-Vivarais. A Modèl:La s-, en lo moment de las guèrras de religion, las protestants massacrèrent la garnison.
Sceautres dépendait du diocèse de Viviers et de la subdélégation du Bas-Vivarais. Au Modèl:S-, lors des guerres de religion, les protestants massacrèrent la garnison.


text:
Total Festum
Total Festum, es una fèsta populara qu'a per objectiu de promòure las lengas e culturas occitanas e catalanas. Pendent qualques jorns i a de gropes de musica, de tropas de teatre e d'escrivans occitans dins las vilas occitanas.
Istòric[modificar | modificar la font]
- Après la "Consulta regionala" (programa en favor de la cultura regionala) del conselh de Lengadòc-Rosselhon, la primièra edicion comencèt lo 21 d’octòbre de 2006 sus l'Esplanada de la Comèdia de Montpelhièr.
- La segonda edicion s'organizèt del 22 al 24 de junh de 2007 a Montpelhièr e dins los departaments de la region de Lengadòc-Rosselhon. Dins Aude: a Limós, Massac, Sant Joan de Berron, Vilardonèl ; dins Gard: a La Grand Comba, Nimes, Sant Ipolit del Fòrt; dins Erau: a Capestanh, Frontinhan, Montpelhièr, Pesenàs, Sant Ponç de Tomièiras; dins los Pirenèus Orientals: a Alenyà, Argelers de la Marenda, Cotlliure, Toluges, Vernet; en Losera a Chanac.
- La tresena edition foguèt entre lo 14 e lo 21 de junh de 2008.
- La quatrena edition s'es debanada entre lo 6 e lo 27 de junh de 2009.


text:
Tèrras Australas e Antarticas Francesas
Lo territòri de las Tèrras Australas e Antarticas Francesas, correntament apelat « TAAF », constituís dempuèi la lei del 6 d'agost de 1955, un territòri d'otramar de França.
A sa creacion èra compausat de quatre districtes : tres subantartics e insulars al sud de l'ocean Indian : Kerguelen, Crozet e illas de Saint Paul e Amsterdam e mai une porcion del continent antartic, la Tèrra d'Adelia.
L'aplicacion del Tractat sus l'Antartica, al qual França aderís, plaça çaquelà la Tèrra Adelia dins una situacion particulara. La sobeiranetat francesa, qu'es pas reconeguda per qualques Estats, es exercida d'un biais confòrme al Tractat. Lo Tractat fa pas que suspendre las reivindicacions territorialas francesas e l'exercici de la sobeiranetat exclusiva, tant qu'aqueste Tractat serà en vigor.
La lei n°2007-224 del 21 de febrièr de 2007 portant disposicions estatutàrias e institucionalas relativas a l'otramar ajusta un cinquen districte a las Tèrras Australas e Antarticas Francesas, lo tropical de las illas Escampilhadas (illa Tromelin, illa Euròpa, Bassas da India, illas Gloriosas e illa Juan de Nova).
Cap dels districtes a pas jamai possedit, en defòra de qualques brèvas temptativas de colonizacion, de populacion permanenta. França i assegura çaquelà una preséncia umana continua (logistica, scientifica o militara) gràcias a de personals relevats regularament.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situacion[modificar | modificar la font]
- Illa Amsterdam - Illa Saint-Paul : 80 km
- Reünion - Illas Crozet : 2 860 km
- Reünion - Illa Amsterdam e Illa Saint-Paul : 2 880 km
- Reünion - Illas Kerguelen : 3 500 quilomètres.
- Illas Kerguelen - Illa Amsterdam e Illa Saint-Paul : 1 420 km
- Illas Kerguelen - Illas Crozet : 1 480 km
- Illas Kerguelen - Tèrra d'Adelia : 2 700 km
- Tasmania (Austràlia) - Tèrra d'Adelia : 2 700 km
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo territòri es creat en 1955.
Lista dels representants de l'Estat al cap del territòri dempuèi 1955:
- Xavier Richert (1955-1959)
- Pierre Charles Rolland (1959-1972)
- Roger Barberot (1973-1980)
- Francis Jacquemont (1980-1982)
- Claude Pieri (1982-1987)
- Claude Corbier (1987-1990)
- Bernard de Gouttes (1990-1991)
- Christian Dors (1991-1996)
- Pierre Lise (1996-1998)
- Brigitte Girardin (1998-2000)
- François Garde (2000-2004)
- Michel Champon (2004-2007)
- Eric Pilloton (2007-2008)
- Rollon Mouchel-Blaisot (2008-2010)
- Christian Gaudin (2010-2012)
- Pascal Bolot (2012-2014)
- Cécile Pozzo di Borgo (2014-)
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Las TAAF compòrtan pas cap de division d'òrdre comunal e son dirèctament administradas dempuèi Saint-Pierre, sus l'illa de La Reünion.
- ↑ Sens comptar los 432 000 km2 de la Tèrra d'Adelia concernits pel Tractat sus l'Antartica de 1959 que decidiguèt lo gèl de las revendicacions territorialas sus aqueste continent.
- ↑ Cap de populacion permanenta.


text:
Vendeuvre-du-Poitou
Vendeuvre-du-Poitou es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vinhana e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo bourg a implantat sus un lindal creusé en los tucs, entre los vallées de la Pallu e de la Envigue.
Le bourg est implanté sur un seuil creusé dans les collines, entre les vallées de la Pallu et de l'Envigue.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Vendeuvre es la hereva de l'anciana vila celte de Vindrobriga.
La commune de Vendeuvre est l'héritière de l'antique cité celte de Vindrobriga.


text:
Règla D'Hondt
La règla D'Hondt es un sistèma qu'inventèt lo matematician e avocat belga Victor D'Hondt en 1878 per repartir los sètis dins un sistèma de representacion proporcionala plurinominal de partits. Lo metòde s'utiliza entre autres païses Argentina, Àustria, Belgica, Brasil, Bulgaria, Chequia, Chile, Colómbia, Croàcia, Eslovènia, Espanha, Finlàndia, Guatemala, Irlanda, Israèl, Japon, Païses Basses, Paraguai, Polonha, Portugal, Soïssa, Turquia o Veneçuela, e dins qualques païses europèus pas que per las eleccions al Parlament Europèu. Aquel metòde es mai proporcional qu'el metòde Sainte-Laguë, que favoriza los partits mai pichons. Sovent s'utiliza la règla D'Hondt modificada, que sonque se distribuís los sètis als partits que capitèron un percentatge determinat de vòtes, nominat barrièra electorala.[1]
Somari
Exemple de foncionament de la règla modificada[modificar | modificar la font]
Per explicar lo foncionament de la règla, imaginam una circonscripcion electorala que deu causir uèit diputats, e que los resultats de las eleccions seguisson la taula seguenta:
Prenèm pas en compte las candidaturas que capitèron pas la barrièra electorala. Lo percentatge de vòtes necessari variá segon lo país: en Espanha es 3%, en Israèl es 2% e en Turquia 10%. Dins aquel exemple, i aguèt 267 500 vòtes. Una barrièra de 3% supausa 8025 vòtes, e coma los partits D e E no capitèron pas, demòran exclusits de la reparticion dels sètis.
Aprèp, s'ordona del major al menor, dins una colomna, las chifras de vòtes obtenguts per las autras candidaturas. Se dividís lo nombre de vòtes obtinguts per cada candidatura per 1, 2, 3, eca, fins a un nombre egal al sètis assignats a la circonscripcion, dins aquel cas uèit. Amb aquela taula s'atribuisson los sètis a las candidaturas qu'obtenon los pus grands quocients per òrdre descreissent.
Quand dos quocients correspondents a de candidaturas distintas son egals, lo sèti s'atribuirà a aquela qu'aurà obtengut lo nombre mai grand dels vòtes totals. Se i a doas candidaturas amb lo meteis nombre total de vòtes, generalament se resòlv per tiratge al sòrt.
Dins qualques païses se permeton pas las coalicions unissent sos vòtes per ne far lo calcul, alara dins fòrça païses, per defugir aquel problèma, los partits pichons ja se presentan a las eleccions amb una lista unica per aver mai de possibilitats de passar la barrièra electorala.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Friedrich Pukelsheim, Seat bias formulas in proportional representation systems, ed: 4th ecpr General Conference [1] 2007 }}