text:
Loís XIV de França
Loís XIV (Saint-Germain-en-Laye, lo 5 de seteme de 1638 – Versalhas, lo 1 de seteme de 1715), tanben conegut coma lo Rei Só (var. Rei Sorelh, Rei Solelh, o Rei Soleu) foguèt rèi de França e de Navarra de 1643 a 1715. Fiu e successor de Loís XIII, foguèt remplaçat per Loís XV e un conseu de regéncia.
A partir de l'òbra realizada per son paire, lo cardiau Richelieu e lo cardinau Mazarin, Loís XIV renfòrçèt l'autoritat reiala per una centralizacion mai granda, l'intervencion dirècta de l'Estat per desvolopar l'economia e una lucha lònga còntra la papautat e lei minoritats religiosas (revocacion de l'edicte de Nantes en 1685) per unificar la religion dau reiaume e prendre lo contraròtle de la Glèisa francesa. Lo rèi aguèt tanben una politica importanta de promocion e de proteccion deis arts e ordonèt la bastida d'unei monuments coma lo Palais de Versalhas. Pasmens, la caracteristica politica de son rèine foguèt sa politica estrangiera agressiva qu'entraïnèt una tièra de conflictes permetent d'agrandir lo reiaume de divèrsei províncias coma Franca Comtat o Alsàcia mai causant de dificultats financieras grandas.
Somari
- 1 Naissança, jovença e educacion
- 2 Personalitat e descendència
- 3 Contèxte generau de son rèine
- 4 Politica
- 4.1 Lo renfòrçament de l'absolutisme
- 4.2 Reformas principalas de l'administracion
- 4.3 Politica estrangiera
- 4.4 Politica economica
- 4.5 Politica religiosa
- 4.6 Politica cultura
- 5 Fin de vida
- 6 Consequéncias de son rèine
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
Naissança, jovença e educacion[modificar | modificar la font]
Naissança[modificar | modificar la font]
Fiu de Loís XIII e d'Ana d'Àustria, Loís XIV es l'eiretier de divèrsei maridatges entre lei dinastias pus poderosas d'Euròpa entre Borbons e Hamsborg per sei parents e lei Borbons, lei Medicis e lei Hamsborg per sei grands. A sa naissança, èra donc Daufin de Daufinat e Premier fiu de França. Son nom complèt èra Loís-Dieudonné car après d'annadas de relacions marridas entre sei parents, sa naissança foguèt una sospresa e foguèt considerada coma un miracle.
Doas annadas après Loís-Dieudonné, nasquèt son fraire Felipe que venguèt duc d'Anjau puei duc d'Orleans après la mòrt de Gaston d'Orleans fraire de Loís XIII. Aquelei doas naissanças permetèron d'alunchar aqueu darrier, ja implicats dins un nombre grand de complòts còntra Loís XIII e Richelieu, dau tròne de Francés.
Educacion[modificar | modificar la font]
A la mòrt de Loís XIII, Ana d'Àustria venguèt regenta dau Reiaume de França e aprofichèt l'occasion per quitar lo Lovre per s'installar au Palais Cardinau[1]. En març de 1646, lo cardinau Mazarin, ministre principau de la Regéncia, foguèt cargat oficialament de l'educacion de Loís XIV e de son fraire. Pasmens, maugrat leis esfòrç de divèrsei de professors per li faire seguir de cors de latin, de matematicas, d'italian, d'istòria e de dessenh, foguèt pas un escolan fòrça trabalhaire. En revènge, foguèt sensible au caractèr colleccionaire de Mazarin e s'interessèt fòrtament a la pintura, a l'arquitectura, a la musica e subretot a la dança.
D'autra part, la jovença de Loís XIV foguèt tanben per la guèrra civila de la Fronda de 1648 a 1653. Opausèt Ana d'Àustria e Mazarin ai revòutas dei Parlaments puei dei Grands dau reiaume que contestèron l'autoritat reiala. En 1648, lo rèi deguèt abandonar París dos còps per defugir de complòts dei revòutats. En 1651, capitèt pas de sortir de la vila e foguèt un temps presonier au Lovre. Perdiguèt tanben lo contraròtle de la capitala unei còps e l'armada reiala faguèt lo sètge de París en 1650 e 1652.
Personalitat e descendència[modificar | modificar la font]
Loís XIV se mariguèt un premier còp en 1660 ambé Maria Teresa d'Espanha e aguèt sièis enfants. Solament l'ainat, Loís, subrevisquèt fins a l'edat adulte. Lo rèi demorèt pas fidèu lòngtemps a sa frema e aguèt un nombre fòrça importanta de mestrejas e de favoritas. I aguèt uneis enfants que certanei foguèron legitimats dins lo corrent dau rèine. Lei principalas foguèron Louise de La Vallière, la marquesa de Montespan e la marquesa de Maintenon. Aquela esposèt en secrèt lo rèi en 1683 après la mòrt de la rèina Maria Teresa.
La descendència dau rèi es donc fòrça importanta. Ambé Maria Teresa :
- Loís de França, Grand Daufin de França (1661-1711).
- Ana-Elisabeta de França (1662).
- Maria-Ana de França (1664).
- Maria-Teresa de França (1667-1672).
- Felipe-Carles de França, duc d'Anjau (1668-1671).
- Loís-Francés de França, duc d'Anjau (1672).
La consanguinitat granda entre lo rèi e la rèina es probablament la causa dau taus de mortalitat important d'aqueleis enfants. Ambé Louise de la Vallière, Loís XIV aguèt quatre enfants legitimats :
- Carles (1663-1672).
- Felipe (1665-1666).
- Maria-Ana, madamisèla de Blois (1666-1739) qu'esposèt lo prince de Conti.
- Loís, còmte de Vermandois (1667-1683).
Sept enfants suplementaris foguèron legitimitats de la relacion ambé la marquesa de Montespan :
- Loïsa-Francesca (1669-1672).
- Loís-August, duc dau Maine (1670-1736).
- Loís Cesar, còmte dau Vexin (1672-1683).
- Loïsa-Francesca, madamisèla de Nantes (1673-1743) qu'esposèt lo duc de Borbon.
- Loïsa-Maria, madamisèla de Tours (1674-1681).
- Francés-Maria, madamisèla de Blois (1677-1749), qu'esposèt Felipe d'Orleans.
- Loís-Alexandre, còmte de Tolosa (1678-1737).
En fòra de sei relacions legitimas o illegitimas, lo rèi èra passionat de dança, d'espectacles, de jòc de pauma, de caça e d'equitacion. Teniá una resisténcia fisica e morala granda e foguèt capable de caçar fins ai darriereis annadas de sa vida. Aquò li permetèt tanben de subreviure a divèrsei malautiás car sa santat foguèt paradoxalament totjorn relativament fragila.
Contèxte generau de son rèine[modificar | modificar la font]
Accession au poder[modificar | modificar la font]
Segon lei lèis de la monarquia francesa, Loís XIV venguèt rèi a la mòrt de son paire en 1643. Dins aquò, en causa de sa jovença, una regéncia foguèt exercida per sa maire Ana d'Àustria fins a la proclamacion de la majoritat dau rèi lo 7 de setembre de 1651. Lo sacre oficiau dau rèi se debanèt lo 7 de junh de 1654 a Reims. Pasmens, durant aqueleis annadas, lo rèi laissèt la direccion deis afaires regardant la gestion dau reiaume au cardinau Mazarin. Es solament après la mòrt d'aqueu darrier en 1661 que Loís XIV decidiguèt de s'ocupar dirèctament de la direccion de França.
Lo renfòrçament de l'autoritat reiala[modificar | modificar la font]
Leis annadas avans l'accession au poder de Loís XIV foguèron caracterizadas per la demenicion dau poder e de l'influéncia deis institucions e dei classas socialas apreravans capablas de limitar l'autoritat reiala. Ansin, la guèrra civila de la Fronda s'acabèt per la desfacha militara dei fòrças mobilizadas per lei parlaments de províncias, magerament aqueu de París, puei per l'aristocràcia granda coma lo prince de Condé. Lei consequéncias politicas foguèron importantas. D'en premier, lei parlaments qu'avián assaiat d'obtenir un poder similar au Parlament d'Anglatèrra foguèron definitivament limitats au ròtle de chambras d'enregistrament dei decisions reialas. En segond, la noblesa perdiguèt sei capacitats militaras de s'opausar au rèi francés. Après l'eliminacion dei fòrças protestantas a la fin deis annadas 1630 per Richelieu e Loís XIII, lo poder militar reiau aguèt donc plus de rivaus importants dins lo reiaume.
Lo renfòrçament de la poissança internacionala francesa[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Loís XIII e l'òbra dau cardinau Richelieu veguèt lo renfòrçament de la poissança de França qu'èra venguda la premiera poissança continentala. D'en premier, Richelieu aviá reorganizat lei fòrças armadas permetent magerament lo desvolopament d'una marina eficaça e lo mantenement de tropas terrèstras importantas. A la fin deis annadas 1620, lo poder centrau capitèt donc de vencre lei Protestants francés qu'avián lo drech d'entretenir una armada e de forteressas pròprias au sen dau reiaume dempuei l'edicte de Nantes formant dins certanei regions un ret d'institucions parallèlas au poder reiau. Puei, pendent leis annadas 1630 e 1640, França aviá participat ambé succès a la Guèrra de Trenta Ans permetent d'eliminar definitivament la menaça d'una unificacion de l'Empèri Roman Germanic sota lo contraròtle d'un poder centrau fòrt. Dins lo corrent d'aquelei combats, França capitèt de vencre unei còps lei tropas espanhòulas mostrant lo declin de l'empèri Hamsborg qu'èra la poissança europèa majora dempuei Carles Quint.
Politica[modificar | modificar la font]
Lo renfòrçament de l'absolutisme[modificar | modificar la font]
A partir de l'òbra realizada per Loís XIII, Richelieu e Mazarin, Loís XIV poguèt renfòrçar tornarmai l'autoritat reiala qu'agantèt un nivèu alora sensa equivalent dins l'istòria francesa. Tre lo mòrt de Mazarin, decidiguèt de contraròtlar l'ensems dei decisions politicas regardant l'avenidor dau reiaume e eliminèt rapidàment sei rivaus coma lo Subreintendent Nicolas Fouquet. En 1673, lo rèi capitèt de redurre lo ròtle dei parlaments provinciaus que perdiguèron lo drech de faire d'observacions sus lei decisions legislativas reialas avans l'enregistrament deis edictes, ço que permetèt de lei morralhar durant tot lo rèsta de son rèine. Ansin, Loís XIV poguèt reinar sensa limitacion importantas fins a sa mòrt.
Reformas principalas de l'administracion[modificar | modificar la font]
La premiera partida dau rèine veguèt l'adopcion e l'aplicacion de divèrsei reformas de l'administracion francesa. D'en premier, la preocupacion principala dau govèrn venguèt lei finanças dau reiaume en plaça dei questions de justícia. Pendent lo rèine, la foncion reiala va evolucionar dau modèl dau « rèi rendent justícia » au modèl dau « rèi cap de l'administracion ». Per aquò, la fiscalitat foguèt reformada magerament sota la direccion dau ministre Colbert e de còdes foguèron adoptats per fixar e definir la lèi coma lo Còde Loís en 1667, lo Còde criminau en 1670 o l'Ordenança de comèrci en 1673.
En fòra de l'impòst e de son pagament, l'autra reforma principala dau rèine de Loís XIV regardèt l'organizacion de la policía en 1667 sota lo contraròtle d'un protegit de Colbert dich La Reynie. Aqueu darrier va reorganizar e reünir lei servicis diferents cargats de la seguritat e luchar còntra la criminalitat parisenca qu'èra vengut un problema grèu per un rèi qu'aviá alora pas encara acomençat la bastida dau palais de Versalhas. A sa mòrt en 1697, son òbra foguèt contuniada per son successor, lo marquis d'Argenson, e va permetre de melhorar pauc a pauc la seguritat dins la capitala.
Politica estrangiera[modificar | modificar la font]
Loís XIV assaièt d'afirmar la poissança de son reiaume sus lo teatre europèu. Per aquò, va utilizar activament la diplomàcia tradicionala (ambaissada, tractats, alianças, maridatges dinastics, sostèn ais opausants de seis enemics...) e entraïnar divèrsei guèrras. D'en premier, son estrategia èra similara a aquela de sei predecessors dempuei Francés Ièr per rompre l'enceuclament de França per lei territòris Habsborg. Puei, durant lei darriers decennis de son rèine, va aprofichar la succession d'Espanha per plaçar un Borbon a la tèsta d'aqueu país e unificar, sensa succès, lei dos país. A sa mòrt en 1715, França èra totjorn la poissança dominanta d'Euròpa e una branca dei Borbons èra installada en Espanha. Pasmens, lo reiaume deviá luchar còntra la rivalitat novèla d'Anglatèrra e d'Àustria.
La lucha còntra lei Habsborg (1643-1672)[modificar | modificar la font]
Durant lo premier periòde dau rèine, Mazarin e Loís XIV contunièron la politica francesa tradicionala per rompre l'enceuclament Habsborg. Per aquò, França concluguèt d'alianças ambé leis estats protestants e menèt una tièra de guèrras còntra la dinastia Habsborg. Aqueu conflicte se debanèt en quatre fasas principalas. Au començament dau rèine, França sostenguèt dirèctament lei poissanças protestantas durant lei darriereis annadas de la Guèrra de Trenta Ans que s'acabèt en 1648 per lei tractats de Westfàlia. Aquelei darriers foguèron un succès major per França car cada territòri de l'Empèri Roman Germanic obtenguèt una autonòmia fòrça importanta rendent impossible lo projècte Habsborg d'unificar l'Empèri sota la direccion d'un poder centrau poderós. Puei, pendent la Fronda, Espanha sostenguèt la revòuta dau prince de Condé que foguèt finalament vencuda. En 1659, de victòrias francesas e una aliança ambé lei puritans anglés impausèron a Espanha la signatura dau tractat dei Pirenèus entraïnant l'annexion dau nòrd de Catalhona per França. Enfin, en 1665, lei Francés aprofichèron lei dificultats espanhòulas au Portugal per atacar e conquistar unei vilas frontalieras de Flandra.
L'isolament (1672-1697)[modificar | modificar la font]
A partir de 1672, sota l'influéncia de son Secretari a la Guèrra Louvois, Loís XIV abandonèt l'aliança protestanta e acomencèt una politica mai agressiva per conquistar lo « prat carrat » francés meme s'aquela politica isolèt diplomaticament lo país. Pasmens, la poissança militara li permetèt de luchar victoriosament còntra l'ensems d'Euròpa e d'annexar Franca Comtat en 1678 e Alsàcia en 1697 dins lo corrent dei guèrras d'Olanda (1672-1678), de Reünion (1683-1684) e de la liga d'Augsborg (1688-1697).
La succession d'Espanha (1697-1715)[modificar | modificar la font]
La politica estrangiera de la fin dau rèine foguèt marcada per la question de la succession d'Espanha que son felen Felipe èra l'eiretier. Pasmens, en causa de la poissança d'un reiaume unificat de França e d'Espanha, lo rèsta d'Euròpa s'i opausèt e se debanèt una guèrra murtriera e acarnada entre França, ajudada per Espanha, Bavièra e Colonha e lo rèsta d'Euròpa. Fòrça indecisa, lo conflicte s'acabèt en 1713 per una patz de compromés. Felipe V gardèt la corona espanhòula mai deguèt abandonar sei drechs sus la succession francesa permetent d'empachar l'unificacion de França e d'Espanha. La guèrra veguèt tanben lo premier afebliment de França que foguèt pas totalament capabla de s'impausar còntra Àustria e lo Reiaume Unit e perdiguèt quauquei territòris de lòng de sa frontiera nòrd.
Politica economica[modificar | modificar la font]
La politica economica de Loís XIV foguèt fòrtament marcada per lei despensas militaras. Lei ministres, magerament Colbert, assaièron donc d'aumentar regularament lei revenguts de l'Estat per una aumentacion e un melhorament dau pagament de l'impòst e per un desvolopament de la produccion industriala per crear d'excedents comerciaus. Ansin, renforcèt la politica mercantilista de França per la creacion de manufacturas, la creacion d'ajudas d'estat per l'exportacion, l'invitacion d'artesans estrangiers qualificats dins lo reiaume, la bastida d'infrastructuras per facilitar lei cambis comerciaus, lo melhorament dei pòrts e de la marina, lo desvolopament de l'empèri coloniau e la creacion de companhiá de comèrci per favorizar lo comèrci coloniau, magerament lo comèrci triangular, aqueu ambé leis Índias e aqueu ambé lei regions orientalas de Mediterranèa.
Dins aquò, après la mòrt de Colbert e de son fiu que li succediguèt, la gestion economica dau reiaume se degalhèt e lei finanças conoguèron regularament de deficits importants en causa de l'aumentacion dau còst dei guèrras. A la mòrt de Loís XIV, la situacion financiera èra donc fòrça malaisada e lei revenguts dei doas annadas seguentas èran ja despensats.
Politica religiosa[modificar | modificar la font]
La presa de contraròtle de la Glèisa francesa[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Loís XIV foguèt caracterizat per una politica que son objectiu èra d'afirmar la supremàcia dau poder reiau sus lo clergat francés. De mai, lo rèi voliá tanben unificar e sometre lei cresenças de sa noblesa. Lei basas d'aquela politica foguèron d'inspiracion galicana. Tre 1660, anoncièt donc son intencion de luchar còntra lo corrent jansenista. En 1664, decidiguèt de dissòuvre lei congregacions secrètas coma la Companhiá dau Sant Sacrament dau partit devòt de la Cors. Enfin, afirmèt sei drechs sus lei possessions dau clergat francés en fàcia de la papautat durant l'afaire de la regala.
A partir de 1672 e de la rompedura de l'aliança ambé lei protestants, Loís XIV deguèt s'apielar sus lo partit catolic francés e sa Glèisa. Ansin, s'abandonèt pas lo principi dei reformas precedentas, sa posicion venguèt mai moderada. Pasmens, lei relacions malaisadas ambé lo papa e una rompedura novèla en causa deis afaires estrangiers francés e dau sostèn dau papa ai Habsborg va entraïnar l'emergéncia dau partit devòt favorizant lo gallicanisme.
A partir de la mitat deis annadas 1680, la question de la succession espanhòula entraïnèt un raprochament diplomatic ambé lo papa e la declaracion d'independéncia galicana foguèt retirada en 1693. Pasmens, durant la guèrra , lei desfachas francesas entraïnèron l'aparicion de menaças sus lei territòris de la papautat e lo papa Clement XI cambièt d'alianças. Après lo redreiçament militar de França, Loís XIV decidiguèt donc de cambiar a son torn de politica e fòrcèt lo papa d'acceptar la reconaissança d'un galicanisme estrict que son enregistrament foguèt impausat au Parlament de París. Dins aquò, a la mòrt dau rèi, totei lei questions regardant lo partiment de l'autoritat entre lei poders reiaus e papaus èran pas regladas.
La repression dei minoritats religiosas[modificar | modificar la font]
La repression dei minoritats religiosas protestantas e jusievas foguèt la segonda caracteristica de la politica religiosa de Loís XIV. La premiera foguèt la principala. Acomencèt rapidàment après la presa de poder de Loís que voliá eliminar lo camp protestant de França. Exigiguèt la conversion dei nobles non catolics e prenguèt pauc a pauc de mesuras per demenir lei libertats religiosas e economicas dei protestants. Aquò permetèt de suprimir lei caps dau partit protestant francés e d'utilizar la repression militara a partir de 1679 per obtenir de conversions. Enfin, en 1685, lei protestants poguèron pas s'opausar a la revocacion de l'Edicte de Nantes e deguèron siá se convertir au catolicisme siá quitar lo reiaume.
Regardant la minoritat jusieva, Loís foguèt inicialament mens ostil ai Jusieus que sei precedessors gràcias a l'influéncia de Colbert. De mai, la minoritat jusieva èra situada dins de territòris conquists après la Guèrra de Trenta Ans coma Lorena o lo relarg de Bordèu. L'edicte d'expulsion dei Jusieus de 1394 foguèt pas aplicat e lei communautats poguèron aprofichar una patz relativa. Pasmens, coma per lei protestants, leis annadas 1680 veguèron divèrsei cambiaments e un retorn de persecucions mai o mens importantas coma l'expulsion deis Antilhas entre 1683 e 1685.
Politica cultura[modificar | modificar la font]
Après l'arrestacion de Nicolas Fouquet, Loís decidiguèt d'imitar sa vida fastuosa. Adoptèt una politica de despensas importantas per lo desvolopament e lo melhorament dei palais reiaus e deis arts de la Cors. Ansin, lo rèi foguèt lo mecènas d'artistas coma l'escriban Molière, lo musician Jean-Baptiste Lully o lo jardinier André Le Nôtre. De mai, prenguèt lo contraròtle de l'Acadèmia Francesa e ne'n venguèt lo « protector » oficiau. Dins aquelei condicions favorablas, divèrsei caps d'òbras foguèron escrichs o realizats sota lo rèine de Loís XIV coma lo teatre de Molière o de Racine, la poesia de La Fontaine o la musica de Lully
En fòra d'aquela politica de promoccion artistica, lo rèi apliquèt tanben una politica de bastida. La pus coneguda es aquela dau palais de Versalhas acomençada en 1664. Dos autrei palais foguèron tanben bastits o restauracion a Marly e Saint-Germain. Pasmens, de trabalhs foguèron tanben realizats dins la capitala e d'autrei vilas majoras de França coma Lilles, Besançon o Belfort. Dins París, lei monuments principaus foguèron la restauracion dau palais dei Tuileries, lo pònt Reiau, l'observatòri, lei Aliscamps, l'Ostau deis Invalids, la plaça Vendôme, la plaça dei Victòrias e dos arcs de trionf. Enfin, per melhorar lei comunicacions, acomencèt unei trabalhs per bastir d'axes de comunicacion coma lo canau dau miegjorn en 1681.
Fin de vida[modificar | modificar la font]
Lei darriereis annadas de la vida dau rèi foguèron ensornidas per lei problemas de succesion e sa santat degradada. En 1711, son fiu Loís de França moriguèt a 49 ans. L'annada seguenta, foguèt lo fiu ainat d'aqueu darrier, duc de Borgonha e daufin novèu, que moriguèt a son torn a 29 ansen causa d'una epidemia de senepion. Enfin, lei dos premiers fius dau duc de Borgonha èran ja mòrts e, finalament, foguèt son tresen fiu que venguèt l'eiretier dau tròne e lo futur Loís XV.
Durant lo mes d'aost de 1715, lo rèi foguèt victima de la gangrena e son agonia s'acabèt solament lo 1en de setembre de 1715 après una evolucion lenta. Assaièt d'instaurar un govèrn de regéncia per limitar lo poder de Felipe d'Orleans dins son testament. Pasmens, tre lo 4 de setembre, Felipe capitèt d'obtenir l'annulacion d'aquelei disposicions per lo Parlament de París en cambi d'una restauracion dau drech d'observacions dei parlaments provinciaus suprimit per Loís XIV en 1673. Son còrs foguèt enterrats lo 9 de setembre de 1715 dins la basilica de Saint-Denis. La ceremonia se debanèt de nuech per evitar de celebracions la mòrt per la fòga.
Consequéncias de son rèine[modificar | modificar la font]
L'instauracion de l'absolutisme[modificar | modificar la font]
La concentracion dei poders dins lei mans dau rèi agantèt un ponch sensa precedent sota lo rèine de Loís XIV donant un aspèct novèu dich absolutisme reiau a la monarquia francesa. Va demorar fins a la fin dau Regime Ancian en 1789 e se caracterizar per de mecanismes de presa de decision limitats au rèi e a un grop restrenh de ministres e de conselhiers. L'influéncia dei contrapoders principaus demorèt relativament limitada car la noblesa aviá perdut son poder militar a l'eissida de la Fronda e lei decisions dei parlaments podián èstre contornejadas per lo rèi.
Lo renfòrçament de la centralizacion de l'Estat[modificar | modificar la font]
Lo renfòrçament de la centralizacion de l'Estat foguèt una consequéncia de l'instauracion de l'absolutisme reiau. D'efèct, l'òbra administrativa dau govèrn de Loís XIV permetèt d'unificar una partida dei lèis francesas e l'utilizacion dei mejans de l'Estat per favorizar certanei domenis economics permetèron de'n aumentar l'influéncia. La situacion foguèt similara dins leis afaires militars e religiós. Dins lo premier cas, la demenicion importanta dei tropas dei senhors vassaus e la reorganizacion de l'armada permetèt de crear una estructura mai somesa au rèi. Per exemple, d'escòlas militaras foguèron creadas e certanei pòste d'oficiers èran d'ara endavant atribuit dirèctament per lo rèi e non per la crompa d'una carga. Dins lo domeni religiós, maugrat de divisions e d'oposicions entraïnadas per la querèla lònga entre Loís XIV e la papautat permetèt de formar una Glèisa mai nacionala.
Lo desvolopament economic[modificar | modificar la font]
Maugrat lo còst creissent dei despensas militaras, lei destruccions e la pauretat causadas per lei combats e lei taxacions, lo periòde de Loís XIV veguèt un desvolopament economic important ambé la creacion de divèrsei sites de produccion e l'aquisicion de tecnologias estrangieras. La prioritat foguèt donada a l'indústria per Colbert que permetèt a França de s'equipar d'una indústria modèrna e productiva. Per exemple, dins lo domeni dau textil que produguèt de lançòu famós dins lei regions de Rouen, Roubaix o Tourcoing. La produccion e la transformacion de canebe per la construccion navala venguèt tanben un sector important. La metallurgia conoguèt egalament un desvolopament important per sostenir lo devolopament economic e l'esfòrç militar. Per exemple, en 1643, l'artilhariá francesa desplegada pendent la batalha de Rocroi teniá 14 canons. En 1709, durant la batalha de Malplaquet, ne'n alinhava un centenau e de desenaus d'unitats de la flòta tenián entre 30 e 120 canons. Enfin, darrier exemple, lo domeni de la veirariá ambé la creacion de la manufactura dei Gobelins. La segonda realizacion, que va permetre d'assegurar la prosperitat dau país e son redreiçament rapide pendent lei periòdes de patz, foguèt lo desvolopament d'una flòta de comèrci importanta favorizant un flux de cambis importants ambé China e America. Lei pòrts de Nantes e de Marselha i conoguèron una creissença importanta.
L'agrandiment dau territòri francés[modificar | modificar la font]
La politica de guèrra de conquista de Loís XIV permetèt d'agrandir lo reiaume d'unei províncias :
- lo sud d'Alsàcia per lo tractat de Vestfàlia en 1648.
- lo nòrd de Catalonha e una partida d'Artois per lo tractat dei Pirenèus en 1659.
- lei vilas de Lille e Dunkerque en 1668.
- Franca Comtat e quauquei territòris de Flandra en 1679.
- lo centre e lo nòrd d'Alsàcia en 1697.
- la vila de Barcilona de Provença en 1713.
La construccion d'un patrimòni culturau major[modificar | modificar la font]
A la mòrt de Loís XIV, França èra venguda la premiera poissança culturala d'Euròpa. Lei caracteristicas majoras d'aquela dominacion foguèron la predominància de la literatura e de l'arquitectura francesas e l'influéncia fòrta de seis autrei formas d'arts coma la musica. Lo francés venguèt la lenga deis elèits europèas fins au començament dau sègle XX e l'estil dau poder francés foguèt copiat per la màger part dei princes europèus.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Lucien Bély (2005). Louis XIV : le plus grand roi du monde (en francés). ISBN 978-2-87747-772-7.
Colin Jones (2005). The Great Nation: France from Louis XIV to Napoleon (1715–1799) (en anglés).
William Beak (2000). Edicions Gisserot: Louis XIV and Absolutism: A Brief Study with Documents (en anglés).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo Palais Cardinau cambièt alora de nom per venir lo Palais Reiau.


c: text/html

text:
Massa molara
La massa molara d'una substància es la massa d'un mòl d'aquela substància. Vist que lo nombre d'Avogadro es lo nombre de particulas en un gas, la massa molara se pòt calcular a partir de la massa d'una particula de la substància e en la multiplicant pel nombre d'Avogadro, o en dividint plan la massa m de la substància pel nombre de mòls n. La massa molara d'un compausat se pòt trobar en somant las massas molaras de sos compausants.
Per exemple, en sabent que las massas molaras de l'idrogèn, lo sofre e l'oxigèn son 1 g/mol, 32 g/mol e 16 g/mol, respectivament, la massa molara de l'acid sulfuric H2SO4 serà:
M = 2·1 g/mol + 1·32 g/mol + 4·16 g/mol = 98 g/mol

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pirolisi
La Pirolisi es la decomposicion o termolisi d'un compausat organic per la calor per obtenir d'autres produchs (gas e matèrias) que teniá pas abans. L'operacion se realiza en l'abséncia d'oxigèn o en atmosfèra paura en oxigèn per evitar l'oxidacion e la combustion (L’operacion doncas produtz pas de flama). S'agís del primièr pas cap a la transformacion termica aprèp la desidratacion.
Permet generalament d'obtenir un solide carbonat, una òli e un gas. Comença a un nivèl de temperatura gaireben bassa (a partir de 200 °C) e continua fins a 1 000 °C. Segon la temperatura, la proporcion dels tres compausats resultants es differencial.
Un exemple de pirolisi es una mena de reciclatge de la ròdas usadas. Dins aquel cas la pirolisi es la degradacion del cauchó.
Somari
Pirolisi anidrica[modificar | modificar la font]
La pirolisi es normalament anidrica (sens aiga).
Aquel fenomèn se passa normalament quand un compausat organic solide se calfa sufisentament o se fa la combustion d'un solid compacte, coma la fusta e las flamas del fuòc de fusta dins aquel cas son lo resultat de combustion dels gases expulsats per pirolisi, mas pas de la combustion de la fusta d'esperela.
Un usatge industrial ancian de la pirolisi anidrica es la produccion del carbon vegetal mejans la pirolisi de la fusta. Mai recentament la pirolisi s'utilizèt a escala massiva per tornar lo carbon en carbon de còc per la metallurgia, subretot per la fabricacion de l'acièr.
Dins fòrça aplicacions industrialas aquel processus se realiza jos pression e a temperaturas superoras a 430 °C. La pirolisi anidrica tanben se pòt realizar per produire un combustible liquid semblent al gasòli a partir de biomassa solida o plastics. La tecnica mai comuna se fa dins de temps de d'esposicion fòça basses (<2 segondas) e de temperaturas entre 350-500 ºC.
La pirolisi e lo tractament dels descais[modificar | modificar la font]
La pirolisi pel tractament dels descais es utilizada amb d'autres tecnologias avançadas de tractament dels descais. La pirolisi es utilizada per reduire lo volum dels descais e produire de combustibles coma susproduch. Tanben sevís a produire un combustible sintetic per de motors de dièsel a partir de descais plastics.[1]
Pirolisi aigosa[modificar | modificar la font]
Lo tèrme pirolisi se pòt utilizar per nomenar tanben la termolisi amb preséncia d'aiga, coma la fissuracion per vapor d'aiga del petròli o la depolimerizacion termica dels residús organics en petròli leugièr.
Pirolisi al vueit[modificar | modificar la font]
Dins la pirolisi al vueit lo material organic se calfa al vueit per reduire lo punt d'ebullicion e evitar las reaccions quimicas non desiradas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Cynar plc (2006) Transformacion dels residús de plastic en fuels liquids


text:
Rènnas del Castèl
Rènnas del Castèl[1] (Rennes-le-Château en francés) es una comuna d'Occitània, en Lengadòc, dins lo parçan de Rasés (e dins lo departament d'Aude, l'arrondiment de Limós e lo canton de Coisan). Sa populacion es de 115 abitants.
Es al som d’un puèg, près de Coisan, e s’i arriba per una estrada segondària en pujada. La superfícia de la comuna es de 1470 ha, e se tròba a una altitud de 435 m.
Dempuèi lo limit del vilatge, près de la Torre Magdala, se gaudís d'un panorama esplendid de tota la val. Lo vilatge ten una glèisa notabla dedicada a santa Magdalena, amb un demòni a l’entrada e una estatua amb clòsca de mòrt. La ciutat se coneissiá dins l'Edat Antica coma Rhedae, Castellum Redae (vèrs l'an 1000), Redes, Castrum Rades, Reddae, Castel de Redas (vèrs 1130), Rehennas (sègles XV e XVI), afrancesat en Rennes (1778).
A Rènnas del Castèl an trobat qualques rèstas preïstoricas e romanas. Se pensa que foguèt la darrièra capitala del reialme visigòt quand los sarrasins ja avián conquerit tota Tarraconesa e gaireben tota Septimània, e se crei qu'aquí s'amaguèt lo tresaur visigòt que pas jamai s’es trobat mas qu'a donat pè a de legendas e a la preséncia de cercaires de tresaurs dins la vila. Se l’identifica amb la ciutat de Rhedae, capitala del comtat de Rasés, que son istòria se confond amb ela. Quand lo comtat despareguèt, la vila perdèt d'importància e uèi es un vilatjon pichòt que viu del torisme e de l’agricultura.
Somari
Demografia[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La forma Rènnas (saique la cal escriure Rètnas?) es atestada en occitan amb la pronóncia [ˈrrɛnnɔs] (es notada "Rènnos" a la francesa dins: Abat SAVARTÉS [1912] = Abbé SABARTHÈS, Dictionnaire topographique du département de l'Aude; reedicion 1997, Nimes: Lacour).
.


text:
Júlio Prestes
Júlio Prestes de Albuquerque, proprietari agricòla e òme politic brasilièr (n. 1882, m. 1946), foguèt governador de l'estat de São Paulo entre 1927 e 1930. Foguèt tanben lo darrièr paulista elegit president de la Republica de Brasil abans 1930.
Son eleccion coma president de la Republica foguèt contestada pels estats de Rio Grande do Sul, Paraíba e Minas Gerais, e un còp d'Estat acabèt lo periòde conegut dins l'istòria de Brasil coma Republica Vièlha. Júlio Prestes foguèt depausat abans d'exercir lo poder, e un president militar interin, Augusto Tasso Fragoso, assumiguèt lo poder.


text:
Sistèma operatiu
Un sistèma operatiu (o sistèma d'esplecha), en anglés Operating system, es un ensems de programas que servisson de ligason entre l'utilizaire e l'ordenador. Es el que gerís las ressorsas de la maquina : (processor, memòria, disc dur e autres periferics).
Un sistèma operatiu es abitualament compausat per : un nuclèu, de bibliotècas dinamicas, un ensems d'espleches sistèma, e de programas aplicatius de basa.
Foncions[modificar | modificar la font]
Las principalas foncions d'un sistèma operatiu son las seguentas:
- Gestion del processor
- Gestion de la memòria
- Gestion dels dispositius d'intrada e sortida
- Gestion del sistèma d'archius
- Gestion de las errors
- Gestion de la securitat
- Provesir l'utilizaire d'una interfàcia
Los mai coneguts[modificar | modificar la font]
Qualques sistèmas operatius demest los mai coneguts, son :
- OS/2 d'IBM ;
- OS/400 present suls sistèmas mejans IBM (AS/400 - ISéries) ;
- Mac OS : lo primièr sistèma operatiu dels ordenadors Apple Macintosh,
- VMS e OpenVMS (Compaq, ex-Digital) ;
- Microsoft Windows, lo sistèma operatiu de Microsoft ;
- Los derivats d'UNIX :
- los sistèmas operatius grands sistèmas (mainframes) :


text:
Ohlungen
Ohlungen en alemannisch (Ohlungen en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ohlungen Es un vilatge del nòrd del Alsace, a 7 km al sud-oèst de Haguenau, niché en un vallon a Unitat|170|m {{}} d'altitud, environat de tucs, lo tot sus una superficie de 839 ectaras. A un pauc mai de 2 quilomètres a l'oèst se situa Keffendorf, un masatge caseriu en fasent part del vilatge del punt d'enguarda administratiu.
Ohlungen est un village du nord de l'Alsace, à 7 km au sud-ouest de Haguenau, niché dans un vallon à 170 m d'altitude, entouré de collines, le tout sur une superficie de 839 hectares. À un peu plus de 2 kilomètres à l'ouest se situe Keffendorf, un hameau faisant partie du village du point de vue administratif.
Istòria[modificar | modificar la font]
Ohlungen Fasiá partida al Mièja Edat del Grand-Bailliage de Alsace[1].
Ohlungen faisait partie au Moyen Âge du Grand-Bailliage d'Alsace[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error dins la sintaxi del modèl Article, paramètre
títolmancant, paramètre
periodic,
revistao
jornalmancant, paramètre
annadao
datamancant{{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Wunsch, «  {{{title}}} », , p. 64-78
- ↑ Error dins la sintaxi del modèl Article, paramètre
títolmancant, paramètre
periodic,
revistao
jornalmancant, paramètre
annadao
datamancant{{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Wunsch, «  {{{title}}} »,


text:
Palmon
Lo palmon (var. paumon) es l'organ essencial de la respiracion pels vertebrats, que los mai primitius son los dipnòus.
Sa foncion principala es lo carreg de l'oxigèn de l'aire atmosfèric dins la circulacion sanguina, e l'excrecion del dioxid de carbòni de la circulacion sanguina cap a l'atmosfèra . Aquel escambi de gases es complit dins una mosaïca de cellulas especializadas que forman de milions de saquetons d'aire sonats alveòls. Los palmons an tanben de foncions non respiratòrias.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Gray's Anatomy of the Human Body, 20th ed. 1918.


text:
L'Afar Thomas Crown
L'Afar Thomas Crown (The Thomas Crown Affair) es un filme realizat per Norman Jewison, estrenat en 1968.
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
Dins una cambra d'una ostalariá nòvayorkesa un individú que se pòt pas veire sa cara, parla amb una votz deformada a un autre òme. S'apèla Thomas Crown, es miliardari e a decidit tant per escapar al languiment coma per gost del risc, de montar d'hold-up fruchoses. Una femna se maina de lo far tombar. S'enseguís una fringa entre los dos protagonistas que mena l'espectator als limits extrèms del suspens.
Ficha tecnica[modificar | modificar la font]
- Títol : L'Afar Thomas Crown
- Títol original : The Thomas Crown Affair
- Realizacion : Norman Jewison
- Scenari : Alan Trustman
- Distribucion : Estats Units : United Artists
- País : Estats Units
- Genre : Drama, Thriller
- Durada : 102 minutas (1h42)
- Datas de sortida :
- Estats Units : 19 de junh de 1968
- França : 1968
Distribucion[modificar | modificar la font]
- Steve McQueen : Thomas Crown
- Faye Dunaway : Vicki Anderson
- Paul Burke : inspecteur principal Edward 'Eddy' Malone
- Jack Weston : Erwin Weaver
- Gordon Pinsent : Jamie McDonald
- Biff McGuire : Sandy
- Addison Powell : Abe
- Astrid Heeren : Gwen
A prepaus del filme[modificar | modificar la font]
- Lo realizator del filme es sortit del mond de la publicitat e de la television, d'aquí l'usatge de l'ecran partejat (nommat generalament en anglés split screen) çò que fa una de las originalitats dels filme.
- Lo filme a un dels potons mai longs de l'istòria del cinèma: 55 segondas d'una tirada.
- La musica es del francés Michel Legrand. Recebèt per aqueste filme l'Oscar de la melhora benda originala en 1969. I se pòt ausir "The windmills of your mind" ("Los molins de mon còr") cantada per Noel Harrison.
- Un remake foguèt filmat en 1999 per John McTiernan amb Pierce Brosnan e Rene Russo. Vejatz : Thomas Crown.


text:
T-80
Lo carri T-80 es un carri de combat principau sovietic de tresena generacion desvolopat dins leis annadas 1970 per remplaçar lo T-64. Intrèt en servici en 1976 e 5 404 unitats foguèron produchas de 1976 a 1992. Èra destinat a l'equipament dei divisions blindadas sovieticas. Au contrari dau T-72 destinat ai divisions d'infantariá, lo T-80 foguèt donc pas exportat e demorèt relativament secrèt fins a la fin de la Guèrra Freja. Après, lei carris sovietics foguèron partejats entre leis estats successors de l'URSS, especialament Russia e Ucraïna. Foguèt ansin exportat per Ucraïna, país ont èra installada l'usina, e Russia vendèt certaneis unitats. Foguèt utilizat coma basa per Ucraïna per desvolopar lo T-84.
Lo carri participèt a la Premiera Guèrra de Chechenia onte foguèt engatjat dins de combats urbans sensa sostèn de l'infantariá. Aquò entraïnèt de pèrdas importantas e entraïnèt la retirada dau carri dei zònas urbanas.


text:
543
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 543 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Reiaume Ostrogòt[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra dei Gòts còntra l'Empèri Bizantin ambé la reconquista de Nàpols per lo rèi Totila.


text:
Hoste (Mosèla)
Hoste es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Initialement Compausada dos pòbles de Hoste-Basses e de Hoste-Anautit, a fusionat amb lo anciana comuna de Valette (#qu'es totjorn lo nom de lo sieu vilatge desparièr mas en formant la mitat sud-oèst de la municipalitat actuala).
- Possession de la abbaye Santa-Glossinde de Mètz #que la vouerie n'èra un fief episcopal en la châtellenie de Hombourg-St-Avold.
- Initialement composée des deux villages de Hoste-Bas et de Hoste-Haut, elle a fusionné avec l'ancienne commune de Valette (qui est toujours le nom de son village distinct mais formant la moitié sud-ouest de la commune actuelle).
- Possession de l'abbaye Sainte-Glossinde de Metz dont la vouerie était un fief épiscopal dans la châtellenie de Hombourg-St-Avold.


text:
Steene
Steene es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
==Istòria==
La municipalitat a conegut una aucupacion protohistorique e galloromaine.
Una enregistra preventiva realizada a l'escasença d'un projècte de lotissement, al centre de Steene a desbocat a un primièr diagnostic (en setembre 1997) pel Servici regional del arqueologia, amb repérage de vestigis medievalas, e d'unas autras mai ancians, en datant probablament de la Tène (segonda edat del fèrre). Un fossé « en descrivent un cuic drech e en contenent un remplissage fòrça negre fòrtament cargat en carbons de bòsques e ne de elements d'argila coduda ». Qualques tròces de ceramica (pas virada, decorada al pinte daissan pensar #que data del periòde gauloise (La Tène) o del començament de la periòde romaine. Una fosse quadrangulaire de 0,6 x 1,30 mètre de la tèrra barrejada de carbon de bòsc e d'estèlas de uasses calcinats (pòt èsser umans). Lo fuòc a pas pas #èsser fach en la fosse (perque las siás parets son pas pas rubéfiées). D'unas autras fòssas an revelat ceramicas medievala (Modèl:S- aperaquí), amb sustot de las cruches a caulet ja conegut coma produccion locala. Aqueles depauses suggerissián la proximitat d'una abitacion o d'un luòc de trabalh[1].
Una evaluació suplementària a doncas #èsser facha en genièr 1998, en doas setmanas, jos un temps pauc propice, sus +/-1500 m2, en permetent de metre a jorn 3 pleta, sièis sépultures a incinération, e una ret fossoyé (en partida destruit per trabalhs de drainage[2]. Los encos son quadrangulaires. Mesuran de 35 a Unitat|60|m² {{}} segon los cases. Los sépultures son pas pas conjonchas e poirián èsser ménapiennes ; aquel son de cavòts rectangulaire, a incinération, plenas de carbon de bòsc e d'uasses calcinats (amb pauc de traces d'elements votifs)[2]. Un silo e dels trauques de poteaux evocan una bastissa rectangulaire cerné d'un pichon fossé circular. Una fusaïole e dels tròces de pesons triangulara mòstran #que s'i a filé e tissé de las fibres. Qualques claus de sauniers confirman l'espleitacion de sal marina coneguda en la region.
La ret fossoyé poiriá èsser aquel de camps en datant (segon los tessons de ceramica associada) de la Tène finala [2]
S'a coneissença de Steene jos aquel nom dempuèi la Modèl:S-, jol nom de Sternis en 1067, de contunh de Stenis en 1121
Los senhors e un castèl an mencionat en 1317.
Lo castèl a #èsser lo quartièr general e l'abitacion de Charles de Broqueville, primièr ministre e ministre de la guèrra pendent la Primièra Guèrra mondiala.
La commune a connu une occupation protohistorique et galloromaine.
Une fouille préventive réalisée à l'occasion d'un projet de lotissement, au centre de Steene a abouti à un premier diagnostic (septembre 1997) par le Service régional de l'archéologie, avec repérage de vestiges médiévaux, et d'autres plus anciens, datant probablement de la Tène (second âge du fer). Un fossé « décrivant un angle droit et contenant un remplissage très noir fortement chargé en charbons de bois et en éléments d'argile cuite ». Des morceaux de céramique (non tournée, décorée au peigne laissent penser qu'il date de la période gauloise (La Tène) ou du début de la période romaine. Une fosse quadrangulaire de 0,6 x 1,30 mètre de la terre mélangée de charbon de bois et de fragments d'os calcinés (peut être humains). Le feu n'a pas été fait dans la fosse (car ses parois ne sont pas rubéfiées). D'autres fosses ont révélé des céramiques médiévales (Modèl:S- environ), avec notamment des cruches à col déjà connues comme production locale. Ces dépôts suggéraient la proximité d'une habitation ou d'un lieu de travail[1].
Une évaluation supplémentaire a donc été faite en janvier 1998, en deux semaines, sous une météo peu propice, sur +/-1500 m2, permettant de mettre à jour 3 enclos, six sépultures à incinération, et un réseau fossoyé (en partie détruit par des travaux de drainage[2]. Les encos sont quadrangulaires. Ils mesurent de 35 à 60 m² selon les cas. Les sépultures ne sont pas conjointes et pourraient être ménapiennes ; ce sont des tombes rectangulaire, à incinération, pleines de charbon de bois et d'os calcinés (avec peu de traces d'éléments votifs)[2]. Un silo et des trous de poteaux évoquent un bâtiment rectangulaire cerné d’un petit fossé circulaire. Une fusaïole et des morceaux de pesons triangulaires montrent qu’on y a filé et tissé des fibres. Des clous de sauniers confirment l'exploitation de sel marin connu dans la région.
Le réseau fossoyé pourrait être celui de champs datant (selon les tessons de céramique associés) de la Tène finale [2]
On a connaissance de Steene sous ce nom dès le Modèl:S-, sous le nom de Sternis en 1067, puis de Stenis en 1121
Les seigneurs et un château sont mentionnés en 1317.
Le château a été le quartier général et l'habitation de Charles de Broqueville, premier ministre et ministre de la guerre durant la Première Guerre mondiale.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Steene, N° del luòc : 59 579 008 AH 1997
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Emmanuel Calonne, Patrice Herbin, Steene, Casteel Veld, 1998


text:
1093
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1093 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Mòrt de Bertrand II que foguèt remplaçat per Gerberga.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Revirada de negociacions entre lei rèis Malcolm III e Guilhèm II regardant lo restabliment de la patz entre lei dos reiaumes. Pasmens, Guilhèm III considerava Malcolm III coma un de sei vassaus, çò qu'entraïnèt la rompedura e una ataca novèla deis Escocés còntra Northúmbria. I acomencèron lo sètge d'Alnwick. Pasmens, lo 13 de novembre, una ataca suspresa de l'armada dau còmte de Northúmbria bateguèt l'armada escocesa e causèt la mòrt de Malcolm III e de son fiu ainat. L'aristocracia escocesa chausiguèt Donald III, fiu de Duncan Ièr, coma rèi.


text:
Eth dimèrcles 15 d’octobre, eth membre dera equipa de direccion dera Agence de l’eau Adour-Garonne, Joël Marty, a presentat en Era Audiovisual de Vielha era sua conferéncia titulada ‘Presentación de l’Agence de l’Eau Adour Garonne, de sus misiones, proyectos y acciones’, ena quau a exposat es trabalhs dera organizacion francesa de cooperacion transfrontierèra en arriu Garona, en ua naua activitat deth projècte Sud’Eau 2.
Era Agence de l’eau Adour-Garonne destine 300 milions d’èuros ar an en projèctes entà lutar contra era contaminacion e protegir era aigua e es mejans aquatics dera conca deth Garona gràcies as taxes que paguen usatgèrs, indústries e eth mon agricòla, principauments.
Marty a parlat sus es futurs problèmes an arriu coma que, segontes diuèrsi estudis, eth sòn cabau serà era mitat der actuau en 2050, se non se realizen accions en sòn consum e contaminacion. Entà compensar eth descens naturau der arriu en estiu, era agéncia estúdie diuèrses mesures en tot depéner se se tracte d’ua recuperacion minima, mejana o totau deth cabau.
Fin finau, Joël Marty a lançat un messatge de cooperacion as dirigents dera Val d’Aran: “Ei important de cara ath futur trabalhar damb es persones que viuen ena neishença deth Garona, pr’amor qu’es accions que vosati amiatz a tèrme en arriu an incidéncia en Bordèus. Mos cau trabalhar amassa ena gestion deth Garona, donques compartim era madeisha conca”.
Eth tinent alcalde der Ajuntament de Vielha e Mijaran, Joaquin Puente, a volut “arregraïr era sua preséncia, donques conferéncies coma aguesta mos ajuden a hèr préner consciéncia as nòsti vesins sus eth consum, tractament e papèr der aigua en nòste ecosistèma qu’ei privilegiat”.
Aguest eveniment se trape laguens deth marc deth projècte Sud’Eau2 e preten hèr préner consciéncia ara ciutadania sus era importància dera preservacion dera aigua e es arrius.


text:
Lista de succèsses musicales
Una lista de succèsses musicales (en anglés nomenada un music chart) es una manièra de donar a musica un gra. Lo gra ven de la popularitat de la musica. La Billboard Hot 100 es una lista populara. L'informacion sus listas ven de qualques fonts divèrsas, coma lo nombre d'objèctes venduts, lo nombre de còps un cant foguèt sonat sus la ràdio, lo nombre de còps un cant o album foguèt descargat, e d'autres critèris. Listas son qualques còps faches per un genre musical especial, per exemple Top 10 Rock Songs.
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres musica]]


text:
Loupfougères
Loupfougères es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mayenne e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es al nòrd dels Coëvrons, a Unitat|5|km {{}} a l'oèst de Villaines-la-Juhel, lo sieu cap de-luòc de costat.
La commune est au nord des Coëvrons, à 5 km à l'ouest de Villaines-la-Juhel, son chef-lieu de canton.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En luòc e luòc del tradicional luòc Pierre Babillarde, i aviá a Loupfougères un oratoire en pèiras maçonnées, segurament destruit per bastir lo monument als mòrtes.
En lieu et place de la traditionnelle place Pierre Babillarde, il y avait à Loupfougères un oratoire en pierres maçonnées, sûrement détruit pour construire le monument aux morts.


text:
Mosaïc ellenistic
Un mosaïc ellenistic es una òbra de mosaïc acabada al periòde ellenistic, es a dire, lo periòde que se desvolopèt aprèp la mòrt de Alexandre lo Grand fins a l'arribada de l'Empèri Roman.
L'art del mosaïc èra plan conegut dins tota Grècia vèrs 400 abC, mas mai tard, a l'epòca ellenistica, venguèt universal. Al centre pus actiu e d'innovacion dins la tecnica del mosaïc d'aquela epòca se trobava dins la ciutat d'Alexàndria. Se trapa de mosaïcs dins los palais de Demètri de Falerna e Ptolemèu IV, a la fin del sègle III abC
L'escrivan e enciclopedista roman Plini lo Vièlh (1923-1979), descriguèt lo mosaïsta nomenat Insulsos de Pergam coma un grand artista que compausèt dos mosaïcs famoses, que foguèron descobèrtas e que son uèi al musèu Capitolino de Roma. Una, nomenada oikos asórakos (ostal pas balejat) se pòt veire una scèna quotidiana que sul sòl i a los descaisses d'un banquet. L'autre ven de la Vila Adriana de Tivoli e se ditz mosaïc de las colombas . Aquel darrièr trabalh faguèt d'Insulsos de Pergam un grand professional; es compausada amb tessèlas fòrça pichonas: seissanta tessèlas ocupan l'espaci d'un centimètre carrat.
En Itàlia i a fòrça mosaïcs ellenistics, mai anticas dins la ciutat de Pompeia (a Nàpols). Amb lo famós mosaïc d'Alexandre lo Grand que decorava l'Ostal del Faune.
Mosaïc d'Alexandre lo Grand[modificar | modificar la font]
Se sap qu'aquel mosaïc èra una còpia d'una autra de la fin del sègle III abC Es una vertadièra òbra d'art, amb una talha excepcionala de 5 mètres per 2,70 mètres sens comptar las decoracions a l'entorn. La talha de las tessèlas es de 2 a 3 cm caduna e lo nombre total es de prèp de 1 500 000. L'òbra arribèt fins al sègle XXI en estat quasi intacte. Las pèrdas son degudas als desastres que provoquèt lo volcan Vesuvi en 79 e los tèrratrems precedent en 63. Pareis que aprèp aqueles eveniments se faguèt de restauracions amb tessèlas pus grandas.
Lo mosaïc es considerat coma una còpia fidèla d'una de las pinturas mai celèbras de l'Antiquitat nomenada La batalha d'Alexandre amb Dario , òbra del pintre Filoxenos d'Eretria entre 319 e 297 abC, testimoniat pels escrits de Plini lo Vièlh. Se tracta de la batalha d'Issos (o Isos) a Cilicia (Asia Menor), en 333 abC, batalha fòrça importanta ont Alexandre lo Grand venquèt Darios III de Pèrsia.
Dins la scèna se pòt veire Alexandre amb lo cap descobèrt e lança en abans contra los soldats pèrsas entre que l'alarma se projècta. Se les vei apaurats, amb de gèstes violents, nervioses e amb un grand desòrdre dins lors rengs. Al sòl i a d'armas trencadas, los cavals aflaquits e qualques soldats ferits o mòrts. Las colors d'aquel mosaïc son: blanc, jaune, roge e negre, totas aquelas en de nuanças variadas.
Tèmas egipcians[modificar | modificar la font]
Dins los mosaïcs del periòde ellenistic, los tèmas egipcians son mai abondants amb païsatges, flòra e fauna e subjèctes del riu de Nil. Per exemple famós i a lo mosaïc nomenat mosaïc Barberini , trobat a Palestrina (l'antica ciutat de Praeneste, fòrça prèpa de Roma) e conservat al palais Barberini d'aquela vila. Foguèt descobèrt en 1600 e decorava l'absida d'un dels temples del santuari patronizat pel general e politic roman, Luci Corneli Sul.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Dictionnaire des Antiquités romaines et grecques . Librairie de Firmin-Didot et Compagnie. París 1883
- (es) Art romà . Antonio García Bellido. Enciclopèdia clàssica C.S.I.C. Madrid 1979. ISBN 84-00-04381-2


text:
Los Toldos
Los Toldos qu'ei ua vila deu nòrd oest de la província de Buenos Aires e caplòc deu partit de General Viamonte. A l'origina qu'èra un camp (designat en castelhan dab la paraula toldería qui'u balhè lo son nom) d'indians mapuche gavidat peu lo lor capdau (ionco en mapuche) Ignacio Coliqueo.
Qu'ei la vila nadau d'Eva Duarte (mei coneguda com Evita), la famosa figura politica e sociau durant las annadas 40 e 50. La soa casa nadau qu'ei, amassa dab lo monastèri benedictin, l'atraccion toristica màger deu partit.


text:
Enric Molin
Enric Molin (Complibat, 10 d'octobre de 1896- Complibat, 29 de genièr de 1981), foguèt un autor occitan de Roèrgue. Amb l'escrivana Calelhon èra estat membre fondador del Grelh Roergàs en 1921; venguèt majoral del Felibritge en 1949.
Somari
La vida d'Enric Molin[modificar | modificar la font]
Nascut en Roergue dins una familha de païsans, s'apassionèt tre l'enfança per la literatura, e foguèt un escolan brilhant. Coma mantes autres foguèt mobilizat en 1915 per participar a la Primièira Guèrra e i foguèt nafrat en 1916. Foguèt reformat en seguida de sas divèrsas nafras (subretot i perdèt un uèlh). Dins aquel periòde de lucha venguèt amic amb Eugèni Seguret. En 1917 venguèt regent a Vilafranca de Roergue e contunhèt d'exercir dins fòrça localitats del campèstre fins a la retirada. Foguèt durant l'inauguracion d'un monument a l'abat Justin Besson que rescontrèt Antonin Perbòsc que lo deviá influenciar e dirigir dins lo militantisme occitan. En 1921, quand aviá sonque 25 ans, foguèt amb son amic Eugèni Seguret un dels membres fondadors del Grelh Roergàs e d'aquí a la siá mòrt, quitèt pas jamai d'escriure.
Foguèt premiat de l’Acadèmia dels Jòcs Florals (mèstre en Jòcs Florals) abans de ne venir membre puèi. Foguèt tanben vicepresident de l’Escòla Occitana e Majoral del Felibritge demest fòrça autras activitats qu'èra tanben un òme d'accion.
Se pòt dire d'el qu'es un dels prosadors màgers de lenga d'òc del sègle XX, amb aicesta aisidesa naturala e espontanèa del amai d'al terrador eissida mas tot parièr fòrça mestrejada e trabalhada, e que ne quitèt pas jamai de voler melhorar, a tengut. Una favèla naturala que pauques e pauquis e paucs an!!!
Es tanben l'autor d'unas pèças de teatre de plan bona qualitat que se n'ameritarián d'èsser jogadas mai sovent que non pas ne foguèron.
Devèrs la fin de sa vida, se ne tenguèt de trobadas d'unas òbras poeticas de tria, el lo d'en primièr primieràs que tot prosador. Foguèt prepausat, per la qualitat de sa produccion, al Prèmi Nobel de Literatura en 1980 mas foguèt pas causit.
Son filh, Carles Molin, que seguiguèt la dralha occitana del paire, venguèt celèbre gràcias a la creacion dels personatges de Catinou e Jacouti / Catinon e Jacotin (1944).
Lo nom d'Enric Molin foguèt prepausat al Prèmi Nobèl de Literatura de 1980.
L'òbra d'Enric Molin[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Bibliografia indicativa cronologica de sas òbras[modificar | modificar la font]
- La Solenca (La Soulenco), comedia dramatica, 1926
- Al cant de l'alauseta, roman, 1928
- Rajòls d’antan, roman, 1930
- Mas espingadas, racontes, 1933
- Joan de Morlhon, drama istoric de 3 actes en vèrs, 1938
- Al bufal del cor, poèma, 1941
- Teatre escolar, 12 pèças per dròlles, 1942
- Lo Catet de Rascal, comedia d' 1 acte en pròsa, 1942
- Lo Còp de la Lèbre, comedia d' 1 acte en pròsa, 1944
- Bistanflèra! (o la politica al vilatge), roman, 1945
- ... E la barta floriguèt, roman, 1948
- En tutant lo grelh, istòria del Grelh Roergàs, 1965
- Grela d’abrial, roman, 1966
- Teatre paisan, libre I, 1968
- Rambalhs de bòria, roman, 1969
- Kathleen, roman, 1970
- Teatre paisan, libre II, 1970
- Teatre paisan, libre III, 1972
- Bortomieu o lo torn del Roergue, roman, 1972
- A travèrs camps, poèmas de tot biais, 1973
- Al vent dels puèges, poèmas, 1974
- Complibat, monografia de " ma comuna ", 1977
- Legendas.20 legendas del Roergue, 1977
- A ma Treson, garba de sonets, 1978


text:
-49
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -49 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Rompedura entre Cleopatra VII e son fraire Ptolemèu XIII e acomençament d'una guèrra civila per lo poder. En dificultat, Cleopatra VII deguèt s'enfugir en Egipte onte capitèt de reünir una armada e de repòstar.


text:
Maltot
Maltot es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Maltot Es una municipalitat de l'aglomeracion caennaise situada a 7 quilomètres al sud de la prefectura calvadosienne, en la vallée de la Adorna.
Maltot est une commune de l'agglomération caennaise située à 7 kilomètres au sud de la préfecture calvadosienne, dans la vallée de l'Orne.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Maltot A liberat la Mois invalide (de julhet)M per tropas britanicas.
Maltot est libérée le Mois invalide (juillet)M par des troupes britanniques.


text:
Pretòria
Pretòria (en anglés Pretoria) es la capitala de Sud-Africa. Sa populacion èra estimada a 1 884 046 abitants en 2005. Sa superfícia totala es de 1644 km². Fa partida de l'aglomeracion de Tshwane, creada en 2000.
Nom[modificar | modificar la font]
Dempuei 2005, lo Conseu Sud-African dei Noms Geografics (South African Geographical Names Council, SAGNC) a prepausat de cambiar lo nom de Pretòria, jutjat tròp coloniau, en Tshwane, jutjat pus african. Mai aqueu procès es pas encara oficializat per lo Ministèri deis Arts e de la Cultura. L'opinion publica es pron dividida sus la question e d'associacions i son opausadas. Per còntra, la comuna de Pretòria es englobada dins una comunautat d'aglomeracion que ja se sòna oficialament Tshwane (City of Tshwane Metropolitan Municipality, City of Tshwane) e que la creèron en 2000.


text:
Govèrn de Gibartar
Lo Govèrn de Sa Majestat de Gibartar es lo govèrn democraticament elegit del territòri britanic d'otramar de Gibartar. Lo govèrn a la reina Elisabeta II (representada per un governador - actualament, Sir Adrian Johns) coma la siá cap d'Estat. Las eleccions se celèbran cada quatre ans, amb un Parlament unicameral de 18 membres (17 membres elegits per vòt popular e un membre, lo «Speaker», nomenat pel Parlament). Los mandats son tanben de quatre ans.[1]
L'Executiu[modificar | modificar la font]
Lo cap del partit majoritari (o de la coalicion majoritària) es nomenat pel governador coma lo ministre principal (Cap de govèrn).[1]
Lo Legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo Gabinet (Consell de ministres) se forma generalament de 9 de les 17 membres elegits del Parlament, a travèrs d'eleccion facha pel ministre en cap amb l'aprobacion del governador.[2] Los sèt membres restants constituisson l'oposicion (Gabinet a l'ombra).[1]
Las darrièras eleccions se celebrèron lo 8 de decembre de 2011. La prèpa debanarà lo 8 de decembre de 2015.[1]
Conselh de Ministres[modificar | modificar la font]
Lo Gabinet escuelhut lo 2011:[3]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Gibraltar (The World Factbook), Central Intelligence Agency. Consultat lo 14-09-2012
- ↑ Gibraltar Parliament, Isolas Gibraltar Lawyers. Consultat lo 14-09-2012
- ↑ Picardo Announces New Govt. Ministerial Portfolios, 13-12-2011, Gibraltar Chronicle. Consultat lo 14-09-2012


text:
Guèrra dei Canonieras
La Guèrra dei Canonieras se debanèt de 1807 a 1814 entre Danemarc Norvègia e lo Reiaume Unit. Fa partida dei Guèrras Napoleonencas e foguèt entraïnada per leis atacas britanicas còntra la flòta danesa. D'efècte, Danemarc, inicialament neutre dins lo conflicte, aviá una flòta importanta que representava una menaça per Londres dins lo cas de sa captura per lei Francés. Lei Britanics ataquèron donc dos còps Copenaga per destrurre aquela flòta causant un conflicte lòng entre lei naviris britanics e la flòta novèla de Danemarc magerament formada de canonieras que la produccion èra rapida e simpla. Aqueu tipe de naviri èra leugier e capable de secutar lei convòis marchands britanics mai podiá gaire s'opausar ais unitas militaras importantas coma lei fregatas o lei vaissèu de linha. Ansin, maugrat d'escaramochas regularas entre Danés e Britanics, la supremàcia navala britanica foguèt jamai menaçada e, au contrari, lei darriers naviris importants de Danemarc foguèron pauc a pauc destruchs entre 1807 e 1812.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Guèrra de la Premiera Coalicion.
- Guèrra de la Segonda Coalicion.
- Guèrra de la Tresena Coalicion.
- Guèrra de la Quatrena Coalicion.
- Guèrra de la Cinquena Coalicion.
- Guèrra de la Seisena Coalicion.
- Guèrra de la Setena Coalicion.


text:
XVIIIau dinastia egipciana
La XVIIIau dinastia egipciana (a còps aperada dinastias totmossida, per'mor deus sons farons vodats au diu Djehoti, Thòt peus grècs) qu'ei la purmèra disnatia de l'Empèri Navèth egipcian, ua tempora qui s'obreish dab la reconquesta de tot lo País de la duas tèrras (Hauta e Baisha Egipte) sus l'envisidor Icsòs qui ocupava enqüera lo nord d'Egipte. Auesta hèita, acabada per Ahmes I qu'ei descrividua en literatura de la biografia d'un militar, Ahmes Hilh d'Abana, qui ondra las parets deu son tombèu.
Lo temps de la XVIIIau dinastia qu'ei considerat com un temps d'aur dens l'istòria de l'Egipte antica. La XVIIIau dinastia que s'acabè dab l'aventura amarniana, qu'ei a díser dab la crisi interna e externa creada per l'esquisme religiós deu faraon Akhenaton. Au maugrat qui la dinastia aja continuada un temps dab lo faraon mainatge Totankhamòn, aqueth que la clavè dab la soa mort. Lo son regent, lo generau Horemheb, que preparè la pujada de la dinastia seguenta: la XIXau dinastia coneguda com la dianastia ramessida (d'on, de segur, gessó Ramses II o Ramses lo gran).
Quauques uns deus sons faraons que comptan enter los mei famós:
- Ahmes I
- AmenhotepI (Amenòfis en grèc)
- Djehotimes I (Totmòsis en grèc)
- Djehotimes II (Totmòsis en grèc)
- Djehotimes III (Totmòsis en grèc)
- Hatshepsot: purmèra hemna istorica plan documentada e purmèra coneguda hemna cap d'Estat.
- Amenhotep II (Amenòfis en grèc)
- Djehotimes IV (Totmòsis en grèc) : que miè Egipte au la son poder exterior màger en beth conquestar e contrarotlar la Palestina e la Siria.
- Amenhoptep III (Amenòfis en grèc)
- Akhenaton / Amenhotep IV (Amenòfis en grèc) : l'esquismatic, espós de la regina Nefertiti.
- Ankh-Kheperora
- Smenkhkara
- Totankhamòn : lo darrèr faraon d'aquesta dinastia qui regnè devath la regéncia deu generau Horemheb.


text:
Flocourt
Flocourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Ciutat per las primièras fes l'an 1050 ; dépendait de l'anciana província de las Tres-Evêchés ; tradicion pelegrinatge de sant Blaise lo 3 de febrièr.
- Cité pour la première fois en 1050 ; dépendait de l’ancienne province des Trois-Evêchés ; tradition pèlerinage de saint Blaise le 3 février.


text:
Salabrunèu
Salabrunèu es una anciana comuna de Gironda restacada a Frontenac en 1965.
Son principau monument es la comanderia templèira dedicada a sent Jan. La comanderia estut fondada en 1214 a l'endret on n'existèva lavetz qu'una glèisa. En 1280, lo comandaire, Jan de Grailly, senhor de Benauja e de Castilhon, s'engatgèt a hèser don, a sa mòrt, de la comanderia aus Espitalèirs de Sent-Jan de Jerusalem. Egau, la donacion se hit en 1297, avant la mòrt deu senhor. En 1477, la circonscripcion de Salabrunèu estut restacada a d'aquera de Bordèu per empachar las tentativas de recuperacion preus senhors de Rausan, ostiles aus Espitalèirs. Lo castèth estut roinat pendent las guèrras de religion.
Un casau d'èrbas medicinalas costeja la comanderia. Estut recreat per l'associacion que s'aucupa deu monument. I tròban angelica, barbòt, èrba daus gats, civa, melissa, escarlatina, menta, hoblon, romarin, sauja, erbòta...


text:
Durian
Durian (o durion) es un arbre tropical de la familha malvaceae que los fruches son comestibles. Lo durian es un arbre endemic d'Asia del sud-est. Lo mot ven del malai duri "espina". Lo mot es intrat dins las lengas europèas per l'intermediairi del portugués.
L'arbre[modificar | modificar la font]
Lo genre durio compta un trentenat d'espécias. Es un arbre d'un nautor de 25 mètres amb de fuèlhas oblongas e acuminadas.
9 espécias produson una frucha comestibla. Son las seguentas:
Durio zibethinus
Durio dulcis
Durio grandiflorus
Durio graveolens
Durio kutejensis
Durio lowianus
Durio macrantha
Durio oxleyanus
Durio testudinarum
Sol lo durio zibethinus produtz una frucha qu'es exportada dins lo mond. La frucha de las autras espécias son vendudas al nivèl local.
La frucha[modificar | modificar la font]
La frucha del durio zibethinus pòt pesar 4 o 5 quilogramas e a una odor plan fòrta.
Lo fruch del durian, durio Zibethinus, sola espécia de Durio objècte d'un comèrci internacional.


text:
1784
Aquesta pagina concernís l'an 1784 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
L'observacion dau cicle de variacion de la luminositat de Delta Cepheida permetèt a l'astronòm anglés John Goodricke de definir leis estèlas variablas cefeidas fòrça importanta a l'ora d'ara per mesurar lei distàncias espacialas.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 14 d'octobre - Rei Ferrand VII d'Espanha (m. 1833)
- 24 de novembre - Zachary Taylor, president dels Estats Units (m. 1850)


text:
Piramida
Una piramida es un polièdre format per una basa que pòt èsser quin que siá tipe de poligòn e tres o mai fàcias que son triangles amb un vertèx comun.
Se s'indica pas lo contrari, se compren que la basa es un carrat. Lo tetraèdre regular, un dels solids platonics, es una piramida triangulara.
Lo volum d'una piramida es , onte A es l'aira de la basa e h la nautor dempuèi de la basa fins al vertèx superior.
Piramidas amb de fàcias poligonalas[modificar | modificar la font]
Se totas las fàcias son de poligòns regulars, la basa de la piramida pòt èsser un poligòn regular de 3, 4 o 5 costats:
Lo centre geometric d'una piramida carrada es localizat sur l'axe de simetria, a un quart de la basa cap al vertèx.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Norvègia (en norvegian: Norge segon lo bokmål o Noreg segon lo nynorsk), oficialament lo Reialme de Norvègia, es un país d'Euròpa que bordeja Russia e Finlàndia al nòrd-èst e Suècia a l'èst. Al sud e a l'oèst es bordat per l'Ocean Atlantic, e al nòrd per l'Ocean Artic. Sa capitala es Òslo.
Lo gentilici es norvegian -a.
Territòris de Cnut lo Grand (1016
-1035
).
Norvègia es una monarquia constitucionala. Lo cap d'Estat es lo rei, actualament Harald V, ajudat per un Conselh dels Ministres. Lo cap de govèrn es lo primièr ministre, designat pel monarca. Actualament es Erna Solberg.
Lo Parlament (Stortinget) a 169 membres.
De veire: Economia de Norvègia.
Hèra de grops famós de metal que vienen de Norvègia, en particular peu black metal (Burzum, Darkthrone, Mayhem...).


text:
Guèrra Civiu Catalana
Era Guèrra Civiu Catalana (var. Guèrra Civila Catalana) (1462-1472) ei l’afrontament armat entre Joan II d’Aragon e es institucions catalanes (Deputacion deth Generau e Conselh de Cent) entà auer eth contraròtle politic. Era mòrt de Carles de Viana –protegit de Catalonha e afrontat damb eth sòn pair Joan II- serà era desencusa entà formalizar eth començament d’un afrontament que, de hèt, se venie en tot coar dempús deth sòn predecessor Alfons eth Magnànim. Totun, era guèrra ei eth resultat d'ua controvèrsia politica qu'afronte era monarquia e era oligarquia e entre er estil absolutista e eth pactisme. Tanben ei sus era taula era capacitat politica dera Generalitat entà assumir era sobeiranetat e governar. Ath començament des afrontaments, tota era societat siguec obligada d'optar per un o d'aute partit en foncion des sòns interèssi e ideologies.
Somari
Contèxt sociau[modificar | modificar la font]
Comence eth sègle XV ath miei d’ua crisi prigonda qu'afectaue tota Euròpa Occidentau e mès que mès Catalonha. Es causes sigueren diuèrses: crisis de subsistències ena poblacion, era crisi demografica a causa des epidèmies granes de pèsta qu'afectèc mès que mès eth camp, era crisi financèra damb un gran endeutament des institucions publiques e era reduccion deth volum e es ganhs deth comèrç internacionau. En Catalonha destaque mès que mès era crisi sociau agrària, damb era aparicion deth movement remença, que reivindique era supression des maus usatges. En aspècte politic, era concepcion autoritària dera monarquia tustarra, per un costat, damb era fòrça creishenta des institucions e des poders economics e, en entorn rurau, damb era noblesa, era quau presente tanben fòrtes tensions damb es sòns serfs.
Era situacion ath camp: la revòlta des remences[modificar | modificar la font]
Les reivindicacions contunhes des pagesi contra l’opression des senhors siguec timidament arrecuelhuda, encara qu'interessadament, peth rei Alfons eth Magnanim ena prumèra mitat deth sègle XV, pr'amor que volie auer mès contraròtle sus era noblesa, alinhada damb es poders institucionaus de Catalonha. Eth sòn successor, Joan II, eretèc aguest clima de revòlta ath camp que li resultarà beneficiós en sòn afrontament damb eth poder politic catalan. Era Guèrra des Remences iniciada en 1462, coïncidís es dates damb era Guèrra Civiu Catalana e place ara Deputacion deth Generau damb dues tèstes dubèrtes: era luta ath camp contra es remences e era luta contra eth rei. Es remences vien, de facto, uns aliadi dera causa reialista.
Era situacion en Barcelona: era Biga e la Cerque[modificar | modificar la font]
Era crisi economica mediterranèa des volts deth 1425 compòrte era intervencion per medi de mesures proteccionistes, mès entà aplicar-les cau véncer era resisténcia dera oligarquia urbana (ciutadans aunoradi). Es protèstes e motins se succedissen, era qua causa da lòc a ua sèria de cambiaments e reformes (1436). Es mercaders e menestrals prepausen ua sèria de mesures: devaluacion monetària, proïbicion d'importacion de productes, melhora dera produccion texila, impòsti a estrangèrs. Es ciutadans aunoradi prepausen mesures mès limitades: trabalhs publics per atenuar eth caumatge, eca. Era intransigència d'aguesti darrèri e era sua resisténcia ath cambiament precipitèren era crisi economica e dividiren es barcelonesi, a compdar de \1450, eth dus grops claraments diferenciadi: era Biga e la Cerque: * Era Biga, integrada pera majoria des ciutadans aunoradi e bèri mercaders, se considère, actue e viu coma un grop nobiliari, an tèrres, castèths e drets senhoraus e viuen des rendes. S'opausen as alteracions monetàries. *La Cerque, eth partit des menestrals e mercaders qu'aspiren a controtlar eth govèrn municipau entà hèr complir es privilègis, libertats e costums de Barcelona. Vòlen era devaluació monetària e mesures proteccionistes. Entre era Biga e la Cerque, Alfons eth Magnànim mantierà ua postura ambigua, donques que d'ua banda a de besonh sòs e les acceptarà tant de buscaris coma de bigaris, e de de auta aspire, coma es auti reis deth XV, a impausar era sua autoritat en les Corts e sus era noblesa. Un còp iniciada era guèrra, es buscaires -majoritaris ath Conselh de Barcelona- preneren partit per Joan II. Açò les afrontèc damb era Generalitat qu'eth 1463 jutgèc e condemnar a mòrt per conspiracion as conselhèrs Pere Destorrent e Francesc Pallarès, amassa damb Bernat Turró, Martí Solzina e Joan de Mitjavila, membres deth partit buscaire.
L’afrontament entre Joan II e eth Prince de Viana[modificar | modificar la font]
Dera union de Joan II e era sua prumèra esposa, Blanca E de Navarra, neishec Carles de Viana, prumèr prince de Viana, que segons es capitulacions matrimonials de 1419 li calie eretar çò reiaume de Navarra ara mòrt dera sua mair. Mès çò 1441 ath morir Blanca E, Joan II va usurpar eth tròn navarrès. Eth resultat siguec ua guèrra civiu a Navarra entre 1451 e 1455 qu'afrontèc es agramontesos, partidaris deth rei Joan, e es beamontesos, partidaris de Carles. Joan II desbranda definitiuaments a Carles ne la batalha d'Oibar çò 1452. Eth clima emocionau generat per empresonament de Carles, ordenada peth sòn pair çò 1460, hec passar ara ofensiva as classes privilegiades deth Principat. Es Corts de Lhèida d'aqueth madeish an elegissen un Conselh deth Principat qu'exigic ath rei era immediata desliurança deth sòn hilh. Aguesta enèrgica actitud, junhuda ath suslhèuament des beamontesos navarresos e ara mobilizacion castelhana ena termièra de Aragon, obliguèren eth rei a cedir, en tot liberar a Carles e en tot acceptar es capitulacions de Vilafranca deth Penedès (1461), a on s'arrecuelhien es reivindicacions politiques dera oligarquia catalana, entre d'autes, era proïbicion ath rei d'entrar en Catalonha sense permís dera Generalitat. Mès era subta mòrt deth Prince de Viana tàs tres setmanes dera sua desliurança alterèc era aparenta pacificacion. Es reialistes, en tot apiejar-se er es sòns tradicionaus aliadi, buscaris e pagesi, sagèren recuperar posicions, en tot provocar un suslhèuament camparòu çò 1462 e damb eth supòrt deth rei de França, Joan II va penetrar tath Principat sense permís deth Consell. Era responsa des catalans consistic a organizar ua armada entà acalorar eth suslhèuament camparòu e destituir eth monarca junh de 1462.
Desvolopament dera guèrra[modificar | modificar la font]
Era guèrra se va internacionalitzar donques que Joan II cerquèc eth supòrt de Lluís XI de França, a qui da entre d'autes causes ne garantie çò Rosselhon e era Cerdanha e Gastó de Fois, damb era prometuda d'eretar çò Reiaume de Navarra. Eth Conselh deth Principat, pera sua part, cercarà supòrts interiors e era desarticulacion de les fòrces opausantes: eth partit buscari e es remences. Eth non obtier es resultats desiradi, eth Conselh comence a aufrir eth Principat a candidats que, 50 ans dempús de Casp, pòden, ne que sigue fòrça indirèctaments, bèth dret a regnar Catalonha. Eth 1462, se prepausèc nomentar comde de Barcelona ath rei Enric IV de Castelha se respectaue tota era particularitat catalana e era Concòrdia de Vilafranca. Ath delà ath delà, eth rei castelhan, a part des sòns drets ath tròn, podie compdar damb era ajuda des beamonteses navarresos enemics de Joan II e deth comde de Fois qu'apiejauen Blanca, fraia de Carles de Viana e exhemna d'Enric IV. Enric IV accèpte er aufriment deuant era division dera noblesa. Es tropes castelhanes dirigides per Juan de Beamont obliguen a lheuar eth sètge de Barcelona mès Joan II utilize es divisions dera noblesa castelhana qu'acabarà en tot forçar Enric, peth Tractat de Baiona e damb Lluís XI d'arbitre, a renonciar en Principat e, era compensacion, se li liure era batllia de Estèra. Joan II renóncie as rendes que li corresponien a Castelha. Eth 1464, ath darrèr eth fracàs damb eth monarca castelhan, s’aufrís era corona a Pere de Portugau, arrèhilh de Jaume II d'Urgèl que, dades es sues limitacions, s'alie damb eth pòrti de Borgonya enemic de Lluís XI. Aragonesi, valencians e malhorquini, mentretant, presten eth sòn supòrt a Joan II, ath delà des buscaris e remences e bèri nòbles e clèrgues. Bernat Saportella, deputat deth Principat de Catalonha se met ath costat deth rei damb çò qu'era Deputacion li permeterà era legalizacion dera sua situacion. D'aguesta epòca destaque era batalha de Calaf, çò 28 de hereuèr de 1465 damb victòria deth rei Joan damb eth supòrt deth comde de Prades sus es tropes de Pere de Portugau. Tanben es tropes deth rei Pere aueren bèth succès militar, coma eth supòrt arrecebut per mar dempús de Portugau quan Barcelona ère assetjada junhsèga de 1465. Eth 1466, morís eth Conestable Pere de Portugau e se li aufrís era corona a Renat E d'Anjau, arrèhilh de Joan E d'Aragon e ancian enemic de Alfons eth Magnanim, era quau causa modificarà eth sistèma d'aliances internacionaus. Renat E envie coma lloctinent ath sòn hilh, Joan II de Lorena, qu'artenhec successi militars enquiara sua mòrt (16 de deseme de 1470). Fin finau Joan II cerque era aliança damb Castelha a trauès deth matrimòni deth sòn hilh Ferran II e, d’entre un seguit de candidates, artenh que se maride damb era sua cosia, l’infanta Isabel. A fins de 1471, damb bona part de Catalonha recuperada pes tropes reiaus, comence un sètge en Barcelona que durarà fins çò 8 d'octobre de 1472. Sense supòrts exteriors, es catalans les cau render-se ara realitat: Barcelona se liure as reialistes dempús d'un perdon generau.
Era Capitulacion de Pedralbes[modificar | modificar la font]
Era Capitulacion de Pedralbes ei signada çò 24 d'octobre de 1472. Ei era fin d'ua guèrra qu'acabe sense vencedors ne vençudi. Joan II unicaments demane que s'anulle era Capitulacion de Vilafranca. Es mesures de clemència e ua preferéncia ara Deputacion rebèlla deuant era reialista, en tot perméter seguir er eth cargue a deputats qu'auien estat opausants, portèren bèra division mès va pacificar eth país. Calie trabalhar entà solucionar es grèus problèmes economics donques que Catalonha ère arruïnada dempús dera guèrra. Es Corts de 1473 abòrden eth tèma dera recuperacion que non se solucionarà. Joan II que moric eth 1479, en tot deishar sense solucion es principaus problèmes qu'eth sòn hilh Ferran II sajarà solucionar: *Eth prumèr lòc en tot aucupar Rosselhon e Cerdanha. *Eth programa economic adoptat ère, en partida, eth des buscaris dempús de 1450. *Se decidís tanben era reforma des organismes dirigents de Catalonha: era Deputacion e çò Conselh. *Eth problèma remença siguec çò que prenec mes temps eth solucionar-se. Pendent era Guèrra des Remences, eth cap des remences Francesc de Verntallat siguec nomentat vescomte de Hostoles, mès era politica sus es maus usatges contunhèc d'èster ambigua, era quau causa dèc lòc a naues revòltes, coma era de 1475, quitament ei manifestarà es mesures contra es remences (Corts de 1480). Aguesta politica ambigua de Ferran II provoquèc qu'es nòbles recupèren drets perdudi e alavetz se produsís era Dusau Guèrra Remença (1484) dirigida per Pere Joan Sala qu'artenh ua revòlte de granes proporcions. Ferran, fin finau, pren un compromís que se plasmarà er era Senténcia Arbitral de Guadalope (1486) a on es maus usatges son redimits mejançant eth pagament de seishanta sòus per mas e es camparòus artenheràn ua sèria de libertats. Damb aguesti sòs, es senhors sigueren indemnitzats e ath monarca se li paguèc ua multa de 50 mil liures. Es senhors contunhèren d'auer drets sus es camparòus cultivadors mès non de era forma en tot umiliar com enquia aqueth moment.
Conseqüéncies entà Catalonha[modificar | modificar la font]
Era Generalitat patic un fòrt desprestigi ar acabar era guèrra, non tanti soleis entà auer estat eth partit perdent, mès pr'amor que concentrèc les critiques de toti es sectors: es pactistes l'acusauen d'auer menystingut les revòltes agràries e deth replegament des mercats cap a d'autes latituds; es classes baishes empobrides pera guèrra patien es mesures fiscaus de besonh entà recuperar era isènda. Economicaments, era Generalitat ère exhausta e non podec tornar es prèsti que li auien concedit çò Conselh de Cent e bèri particulars. A mes dera precària situacion economica deishada pera guèrra, cau considerar tanben qu'era expansion der Empèri Otoman pera Peninsula Balcanica, Palestina e eth nòrd d'Africa limitèc es rotes dempús de d’cogant cap as pòrts comerciaus d'Autan, en tot contribuïr ara decadéncia deth comèrç mediterranèu. Ath delà, era Mediterranèa auie perdut dimension coma mercat. Eth desvolopament dera ciutat e pòrts deth nòrd d'Euròpa configuraue un airau comerciau atlantic que somada as navegacions cap a America, a fins deth sègle, e cap ath Índia vorejant eth Africa, deishèren er un dusau tèrme ath comèrç mediterranèu. Catalonha, damb era estructura sociau maumetuda, damb un Estat que non podie concórrer damb d'autes poténcies europèes e damb era potenciacion deth Castelha pera conquista e comèrç damb America, rèste era ua situacion estrategica desavantatjosa. A compdar deth sègle XVI, Barcelona non contunharie en tot èster ua ciutat grana e en tot importar eth çò de nau marc politic e comerciau, ne era poténcia decisòria qu'auie estat er eth periòde medievau.


text:
Mentque-Nortbécourt
Mentque-Nortbécourt es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Mentque E Norbécourt an fusionat en 1819.
Après la primièra guèrra mondiala, lo monument als mòrtes a bastit al mièg de la plana #que separa los dos pòbles.
Mentque et Norbécourt ont fusionné en 1819.
Après la première guerre mondiale, le monument aux morts est construit au milieu de la plaine qui sépare les deux villages.


text:
Seattle (cap amerindian)
Cap Sealth (Ts'ial-la-kum), mai conegut uèi coma Cap Seattle (tanben Sealth,Seathl o See-ahth) (c. 1786 – 7 de junh, de 1866), foguèt un lider de las tribús nativas americanas Suquamish e Duwamish dins çò qu'es ara l'estat de Washington. Foguèt un cap famós per son pòble, que perseguèt lo camin del compromés amb los blancs, mercé a sa relacion d'amistat amb David Swinson "Doc" Maynard. La ciutat de Seattle porta son nom.
Lo Cap Seattle es tanben conegut per lo discors que faguèt en 1854 en preséncia del governador Isaac Stevens. Aquela dicha èra una responsa al president dels Estats Units Franklin Pierce que voliá crompar las tèrras e crear una resèrva amerindiana. Existís una polemica respècte a l'autenticitat de la version actuala del discors, que sembla d'èsser estada reescrita fòrça mai tard. Lo discors foguèt raportat pel primièr còp pel Dr.Henry A. Smith, negociaire del govèrn, dins lo jornal Seattle Sunday Star en 1887. Una segonda version foguèt publicada per William Arrowsmith dins los ans 1960. Lo discors tornèt venir conegut quand una tresena version comencèt de circular, aquela qu'es coneguda uèi e que data dels ans 1970. Aquesta darrièra sembla d'èsser estada minuciosament trabalhada e ten pauc de causas en comun amb l’originala. Sembla qu'aquesta version foguèsse redigida en 1971 per un scenarista american, Ted Perry. L’afar foguèt revelada pel New York Times en abril de 1992[1]. D'unas afirmacions de la version populara semblan de confirmar que se tracta d'una falsa : la traversada pel « fial que parla » (lo telegraf) de las montanhas de Seattle, alara qu’existissiá pas encara , los bisonts qu'èran desconeguts dins aquesta region, e la mencion d’un camin de fèrre qu’existirà pas abans 1870.
Discors atribuit[modificar | modificar la font]
- (...) Coma se pòt crompar o vendre lo firmament, ni mai la calor de la tèrra? Aquesta idèa nos es desconeguda.
- Se siam pas proprietaris de la frescor de l'aire ni dau treslús deis aigas, coma lei poiretz crompar?
- Cada parcèla d'aquesta tèrra es sagrada per mon pòble. Cada mata lusenta de pin, cada grum de sabla dei plajas, cada gota d'aiganha dins lei bòscs, cada colet e encara lo sòn de cada insècte es sagrat a la memòria e au passat de mon pòble. La saba que circula per lei venas deis arbres pòrta amb ela lei memòrias dei pèus roges.
- Lei mòrts de l'òme blanc demembran son país d'origina quand emprenon sei passejadas entre leis estelas; au contrari, lei nòstres mòrts pòdon pas jamai demembrar aquesta tèrra bòna qu'es la maire dei pèus roges. Fasèm partida de la tèrra e ela fa tanben partida de nosautres. Lei flors perfumadas son nòstrei sòrres; lo cèrvi, lo chivau, l'agla granda; aquestei son nòstrei fraires. Lei ròcs escalabrós, lei prats umids, la calor dau còrs dau chivau e de l'òme, totei apertenèm a la meteissa familha.
- Per tot aquò, quand lo Cap Grand de Washington nos manda lo messatge que vòu crompar nòstrei tèrras, nos es tròp demandar. Lo Cap Grand nos ditz tanben que nos reservarà un luòc que i podrem viure confortablament entre nosautres. Eu vendrà nòstre paire, e nosautres sei fius. Per aquò considerarem son ofèrta de crompar nòstrei tèrras. Aquò es pas aisat, pr'amor qu'aquesta tèrra es sagrada per nosautres.
- L'aiga cristallina que raja dins lei rius e rivets es pas ren que d'aiga, mai representa tanben lo sang dei nòstrei predecessors. Se vos vendèm de tèrra, vos devètz remembrar qu'es sagrada, e que devètz a l'encòp ensenhar ai vòstrei fius qu'es sagrada e que cada treslús fantasmagoric dins leis aigas claras dei lacs cònta leis eveniments e lei memòrias dei vidas de nòstrei gents. Lo bronzinament de l'aiga es la votz dau paire de mon paire.
- Lei rius son nòstrei fraires e assadolan la nòstra set; son portaires dei nòstrei canòts e noirisson lei nòstrei fius. Se vos vendèm lei nòstrei tèrras, vosautres vos devètz remembrar e ensenhar ai vòstrei fius que lei rius son nòstrei fraires e tanben lei sieus, e doncas, lei devon tractar amb la meteissa doçor coma se tracta un fraire.
- Sabèm que l'òme blanc compren pas lo nòstre biais de vida. Sap pas distinguir entre un tròç de tèrra e un autre, pr'amor qu'es un estrangier qu'arriba de nuech e pren çò qu'a de besonh a la tèrra. La tèrra es pas sa sòrre, mas son enemiga, e un còp conquistada seguís son camin, en daissant endarrièr lo cavòt de sei parents e aquò o preocupa pas mai. Enlèva la tèrra a sei fius e aquò o preocupa pas mai. Lo cavot de sei grands e lo patrimòni de sei fius tomban dins l'oblit. Tracta a sa maire, la tèrra, e a son fraire lo firmament coma d'objèctes que se crompan, s'esplechan e se vendon coma de fedas o de pèrlas de colors. Sa fam devorarà la tèrra en daissar endarrièr ren qu'un desèrt. (...)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Murray Morgan, Skid Road, 1951, 1960, and other reprints, ISBN 0-295-95846-4
- William C. ("Bill") Speidel, Doc Maynard, The Man Who Invented Seattle, Nettle Creek Publishing Company, Seattle, 1978.
- Chief Seattle's Speech, HistoryLink.org, introduction by Walt Crowley, June 28, 1999, revised by Greg Lange and Priscilla Long, January 12, 2001, accessed July 21, 2005.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Le Monde, n° 17336, numéro spécial États-Unis, 2000.


text:
Batalha de Crécy (1346)
La batalha de Crécy se debanèt lo 26 d'aost de 1346 durant la Guèrra de Cent Ans. Opausèt una armada anglesa dirigida per lo rèi Edoard III (1327-1377) a l'ost francés de Felipe VI (1328-1350). S'acabèt per una desfacha saunosa dei fòrças francesas que sei cargas de cavalariá pesuca foguèron rompudas per leis arquiers anglés. Un nombre important, au mens 2 000, de senhors vassaus o aliats de Felipe VI foguèron tuats.
Après aqueu succès, leis Anglés poguèron se dirigir vèrs lo nòrd e acomencèron lo sètge de Calais que capitulèt en 1347.


text:
Maquina de vapor
Una maquina de vapor es un motor de combustion extèrna que transforma l'energia d'una quantitat de vapor d'aiga en trabalh mecanic.
Somari
Etapas del trabalh d'una maquina de vapor[modificar | modificar la font]
Etapa I[modificar | modificar la font]
Dins una caudièra se genèra la vapor per la cremason de combustible (autres còps lenha o carbon, actualament petròli e gas natural). La vapor es introduita dins lo cilindre arrossegant lo piston .
Etapa II[modificar | modificar la font]
Portant a tèrme un mecanisme de bièla-manivèla, aqueste se pòt convertir en un movement de rotacion de, per exemple, lo rotor d'un generador electric.
Etapa III[modificar | modificar la font]
A la fin de las doas etapas, lo piston torna a la sieuna posicion iniciala, expulsant la vapor d'aiga. Lo cicle es contrarotlat per una seria de valvulas d'entrada e de sortida, que regulan la modificacion de la carga, es a dire, los fluxes de la vapor cap al e dempuèi lo cilindre.
Istòria[modificar | modificar la font]
Es pas coneguda la data exacta de la creacion de la maquina de vapor, e del meteis biais la podèm pas tanpauc associar amb un sol creator, per que l'evolucion istorica de la maquina de vapor es fòrça longa, e s'es pas creat un prototipe d'un còp, mas s'es fach lentament en passar per las mans de fòrça inventors, que pauc a pauc l'an melhorada, e l'an adaptat a las circonstàncias socialas, economicas e politicas de cada periòde istoric. La Revolucion industriala, los sègles XVII e XVIII son de periòdes istorics que l'evolucion de la maquina de vapor foguèt fòrça accelerada. E aquesta invencion a començat d'èsser utilizada dins l'industria, e lo transpòrt, en se substituent als tradicionals motors de l'epòca: la traccion animala , lo molin d'aiga o de vent o la pròpria fòrça de l'òme.
Traças istoricas[modificar | modificar la font]
Demest los vestigis de la civilizacion grèga, trobam la primièra traça coneguda de la maquina de vapor dins lo manuscrit d'Eron d'Alexàndria titulat Spiritalia seu Pseuneumàtica.
Mai tard, en 1825 foguèt descobèrta una publicacion de 1695 que relatava qu'en 1543 Blasco de Garay, oficièr de la marina espanhòla jol comandament de Carles V, assagèt d'impulsar un vaissèl amb de ròdas de palas mogudas per una maquina de vapor.
En 1601, Giovanni Battista della Porta descriu un aparelh per elevar l'aiga pel mejan del fuòc, similar a aquel descrit per Eron mas emplegant la vapor per impulsar lo liquid e en 1615 Salomon de Caus descriu un aparelh fòrça semblant per far foncionar una font.
La primièra maquina foguèt inventada per Eduard Somerset en 1663, e de per sa descripcion, èra fòrça similara a la font de Claus. Malgrat aquò, Somerset dispausava pas del capital sufisent per produire e vendre sa maquina, e moriguèt dins la pauretat. La maquina de Somerset foguèt "patentada" per Thomas Savery en 1698.
A partir del sègle XVII totes los elements necessaris de la maquina de vapor ja èran estats inventats e mes en practica. Ara sonque mancava l'engenhaire que combinèsse las coneissenças practicas e teoricas disponiblas per crear una maquina capabla d'aprofechar lo poder de la vapor d'un biais economic e aquò en defòra de Thomas Newcomen, que, amb son assistent John Calley inventèt una nòva maquina en 1705 que sonèt maquina de vapor atmosferica. James Watt prepausèt de melhorar la maquina de Newcomen, en descobrir al long de sas experimentacions que la vapor èra una resèrva de calor fòrça pus elevada que l'aiga e comprenguèt qu'èra necessari de limitar totas las pèrdas de calor que se produsián dins la maquina de Newcomen, per demesir la consomacion de combustible, qu'èra un dels principals problèmas d'aquestas maquinas. De sos trabalhs sortiguèron una tièra de conclusions, que lo faguèron realizar una patent en 1769.
Inicialament los dreches de patent èran de James Watt, e de John Roebuck, la persona que finançava las sieunas experimentacions. Mas après fòrça dificultats economicas, Roebuck decidiguèt de transmetre sos dreches de patent a Matthew Boulton, que pus tard bastirà la firma “Boulton & Watt”, que metèt en practica las invencions de Watt. La primièra maquina amb condensador foguèt construida en 1774 a Kinneil, pròche de Boroughstoness. Aquesta data es presa per fòrça istorians coma l'an de l'invencion de la maquina de vapor.


text:
Pòl geografic
Un pòl geografic es, en geografia, un punt, una de las doas extremitats de l'axe de rotacion d'un astre, per exemple la Tèrra.
Un astre possedís doncas dos pòls geografics, situats a 90° de son eqüator, de part e d'autra d'aquel. Se l'astre es esferic, los dos pòls son situats a meteissa distància de l'eqüator.
Dins lo cas de la Tèrra, l'extremitat nòrd de l'axe de rotacion es nomenada pòl Nòrd e se situa a 90° de latitud nòrd. L'extremitat sud es nomenada pòl Sud e se situa a 90° de latitud sud.
En cartografia, los pòls pòdon servir de punt de referéncia per las mesuras.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Lo site educatiu de la Fondacion Polara Internacionala [1]


text:
Abadiá
Una abadiá (var. abadia, abaia) (dau latin abbatia) es un monastèri o un convent catolic sota la direccion d'un abat (o d'una abadessa; dau latin abbate(m), derivat de l'aramèu אבא / ܐܒܐ abba, que significa « paire »), lo quau sèrv de paire espirituau a la comunautat religiosa. Leis òrdres monastics, lei capítols canoniaus (de canongessas subretot) e lei comunautats de canonges regulars son qualificats per fondar d'abadiás. L'abadiá es donc pas forçadament un luòc de clausura monastica.
Lo priorat e lo convent conoisson lo mesme genre d'organizacion que leis abadiás, mas an pas d'abat o d'abadessa a sa tèsta; dependon d'una abadiá « maire » o dirèctament dau superior de l'òrdre monastic.


text:
Persheda
Persheda qu'ei ua comuna francesa, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna de Persheda qu'ei situada dens l'Armanhac , à proximité de la forêt de las Lanas. Elle est arrosée par dus rius, l'Isauta e son petit affluent la Saula.
L'étang de Persheda est l'un des très anciens étangs créés et aménagés par les moines sur les territoires des sables fauves deu Baish-Armanhac au Moyen-Âge, pour la pisciculture. Toujours soigneusement entretenu par la comuna, il fait l'objet, depuis des temps immémoriaux, d'un vidage collectif chaque année au cours deu carême, et à cette occasion chaque famille reçoit 500 g de poisson[1].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sent Martin, des Sègle XV e Sègle XVI siècles, restaurée au Sègle XIX siècle. Son clocher-tour carré, auquel est adossé ua mince tour d'escalier ronde coiffée d'un toit d'ardoises, est surmonté d'un clocher hexagonal.
- Castèth de Pesquidoux, édifié au début deu Sègle XVI par la famille de Pesquidoux originaire deu Houga tout proche, réaménagé au milieu deu Sègle XVIII puis restauré au début deu Sègle XX. Pigeonnier (vers 1750). Ancien lavoir restauré récemment. Le parc de 8 ha, composé au Sègle XIX, sens doute inspiré par Édouard André, se visite. On y trouve de nombreuses espèces remarquables (cyprès chauves, tulipiers de Virginie, séquoia, etc.)
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
- Joseph de Pesquidoux (1869-1946), escrivan e academician.


text:
Paleoantropologia
La Paleoantropologia (del grèc, πaλaιός paleos 'ancian'; άvθpwπoς anthropos 'èsser uman'; e λoYoς logos 'coneissença') es la branca de l'antropologia fisica qu'estúdia l'evolucion umana. L'evolucion umana designa las diferentas fasas qu'an permés d'abotir a l'òme modèrne, Homo sapiens, a partir de sos ancèstres primats. Se limita pas a l'estudi del genre Homo mas inclutz pus generalament totes los membres de la familha dels ominides (i comprés, doncas, los australopitecus).
Trabalha essencialament a partir de l'estudi dels fossils, mas tanben recorrís a d'autres apròches, coma la primatologia.
Cal notar qu'aquesta sciéncia dispausa solament d'un material fossil fragmentari e pauc abondant, e que los trabalhs dels cercaires condusissent a emetre de nombrosas e divèrsas ipotèsis que fan pas sempre l'unanimitat de la comunautat dels paleoantropològs.


text:
Ponts-et-Marais
Ponts-et-Marais es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ponts-e-Marais es nascut de la fusion de las municipalitats de Marais-normands e de Ponts abans 1820 (data precisi-pas)
Ponts-et-Marais est née de la fusion des communes de Marais-normands et de Ponts avant 1820 (date non-precise)


text:
Colómbia Britanica
La Colómbia Britanica (en anglés British Columbia; en francés Colombie-Britannique), es la província pus a l'oèst de Canadà, famosa per la beutat de sa natura, coma o exprimís sa devisa en latin, Splendor sine occasu ("Splendor sens luscre"). Foguèt la seisena província que se jonhèt a la Confederacion canadiana.
Sa capitala es Victòria, 15en region metropolitana de Canadà. La vila pus granda es Vancouver, tresen airal metropolitan de Canadà e segond de la region del Nòrd-oèst Pacific.