text:
Russia
Russia (nom complèt : Federacion de Russia[1]) es un estat europèu e asiatic qu'es a l'ora d'ara lo país pus estendut de la planeta damb una superficia d'aperaquí 17 milions de quilomètres carrats. Sa populacion èra estimada a 143 milions d'abitants en 2012. Sa capitala es Moscòu e sa lenga oficiala lo rus. Es l'eiretier dau Principat de Moscòu, de l'Empèri Rus e de l'Union Sovietica.
Lo país tèn de ressorsas fòrças importantas ai nivèus miniers e energetics. Pasmens, en causa de sa posicion geografica, tèn tanben un clima fòrça freg e lei comunicacions son relativament malaisadas dins certanei regions. Coma eiretier de l'URSS, la Federacion de Russia a conegut una crisi economica grèva a la fin dau sègle XX.
Dins aquò, una òbra importanta de redreiçament a començat dempuei leis annadas 2000 e lo país es tornarmai una poissança economica importanta. De mai, gràcias ais arsenaus sovietics, Russia tèn tanben una dei premiereis armadas mondialas e lo premièr arsenau nuclear mondiau. Entre 2008 e 2014, comença una novèla expansion territoriala au detriment de Georgia e d’Ucraïna.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Geografia
- 3 Organizacion politica e sociala
- 4 Economia
- 5 Diplomacia e defensa
- 6 Arts e cultura
- 7 Religion
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
- 10 Nòtas & referéncias
- 11 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
La premiera civilizacion coneguda sus lo territòri rus, aquela dei corgans, se desvolopèt a partir de 4 000 avC dins lo sud de Russia e en Asia Centrala. Vèrs 2 000 avC, un pòble indoeuropèu, lei Cimeris, ocupèt un ensems important de territòris situats entre Polonha e China orientala. Vèrs 1 000 avC, lei regions entre lei fluvis Dnièstre e Vòlga foguèron ocupadas per un autre autre pòble indoeuropèu dich Escites. Fondèron un ensems d'estats pauc estructurats — leis Escites èran principalament de nomadas — que dispareguèron entre lei sègles III e II avC. Foguèron remplaçats per lo pòble dei Sarmates qu'èran pereu un pòble nomada d'origina eurasiatica.
A partir dau sègle IV, de pòbles germanics s'installèron dins lei regions occidentalas coma lei Gòts en Ucraïna mentre que lei territòris asiatics intrèron dins l'Empèri dei Huns. Aqueu darrier foguèt capable de s'estendre vèrs l'oèst entraïnant la migracion d'unei pòbles germanics vèrs l'Empèri Roman. Pasmens, sa manca d'organizacion e son extension entraïnèt sa disparicion après la mòrt dau rèi Atila en 453. Lei regions occidentalas de Russia foguèron conquistadas per leis Avars au sègle VII. Deguèron rapidament faciar l'arribada dei Kazars e la montada en poissança deis eslaus que s'establiguèron pauc a pauc en Russia Europèa a partir de Bielorussia.
Lo principat de Kiev, o Rus' de Kiev, foguèt lo premier estat vertadier organizat fondat en Russia. Sei fondators èran de Vikings venguts d'Escandinàvia que conquistèron un territòri important en Ucraïna, en Bielorussia e en Russia occidentala dins de regions pobladas per de populacions eslavas. En 988, lei princes de Kiev se convertiguèron au crestianisme que va venir religion d'estat e un element important de l'unitat dau principat. Au sègle seguent, lo principat deguèt faciar d'invasions novèlas a l'èst (pòbles asiatics) e a l'oèst (polonés) e una tièra de crisis intèrnas que van entraïnar sa division entre divèrsei principats independents.
A partir de 1226, lei principats russas deguèron faciar leis invasions mongòlas que van pauc a pauc conquistar la màger part dau continent asiatic e de Russia. Lei senhors rus foguèron desfachs e un nombre important de vilas, coma Kiev o Moscòu, foguèron cremadas. Lei principats foguèron pas dirèctament ocupadas mai venguèron vassalas de l'Empèri Mongòl e deguèron pagar de tributs regulars.
Aqueu sistèma va durar tres sègles fins a l'afondrament dau Khanat de l'Òrda d'Aur. Aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de Russia. De'n premier, au nivèu religiós, l'islamizacion d'una partida importanta dei pòbles rus e l'installacion de pòbles turcs generalament musulmans va entraïnar lo renfòrçament de la Glèisa Ortodòxa dins lei territòris eslaus non o pauc islamizats. Au nivèu militar, lei senhors rus adoptèron l'organizacion mongòla basada sus de comunicacions rapidas, la levada de tropas importantas e l'usatge generalizat de la cavalariá leugiera. Enfin, au nivèu culturau, la lenga russa poguèt s'enriquir de divèrsei mòts d'origina mongòla.
Sota la dominacion mongòla, lei sègles XIII-XVI foguèron caracterizats per lo desvolopament dau principat de Moscòu que va capitar de vencir lei Mongòls e de venir independent. Per se legitimar, sei senhors se presentèron coma lei successors dau principat de Kiev. Aquò li permetèt de fondar un estat poderós que va venir lo centre de Russia. Pasmens, lo procès de renfòrçament dau principat de Moscòu foguèt l'òbra d'una dinastia de senhors politicament abils per esplechar a son profiech lei divisions entre lei principats e lei republicas russas. En 1485, lo prince Ivan III èra sensa rivau e poguèt prendre lo títol de « Sobeiran de tota la Rus' » e se presentar coma lo successor dirècte dei princes de Kiev.
A la fin dau sègle XVI, la disparicion de la dinastia au poder entraïnèt una crisi intèrna que va s'acabar en 1613 quand la dinastia Romanov prenguèt lo contraròtle dau país. Aquela dinastia va modernizar l'estat e fondar l'Empèri Rus gràcias a una politica d'expansion militara e coloniala. Ai sègles XVII e XVIII, Russia venguèt donc una poissança europèa majora. Aquela òbra acomencèt ambé lo rèine de Pèire lo Grand (1682-1715). D'efèct, après una guèrra lònga e acarnada còntra Suècia, Russia i obtenguèt tornarmai un accès a la Mar Baltica que li permetèt de comunicar ambé lo rèsta d'Euròpa. Puei, sota lo rèine de Catarina II de Russia (1762-1796), l'Empèri Rus conquistèt la region au nòrd de la Mar Negra après una victòria còntra l'Empèri Otoman e lo Khanat de Crimèa. Russia participèt tanben ai partiments de Polonha puèi ai guèrras còntra la Revolucion Francesa e l'Empèri de Napoleon Ièr. Maugrat de desfachas importantas (Austerlitz, Friedland), l'armada russa capitèt d'arrestar l'invasion francesa de 1812 e aguèt un ròtle de remarca dins la desfacha finala de Napoleon.
Lei sègles XVII, XVIII e XIX foguèron caracterizats per la perseguida d'una politica d'expansion russa vèrs l'èst que va entraïnar la formacion d'un estat fòrça estendut dins lo nòrd dau continent asiatic. Aquò foguèt permés per divèrsei procès :
- l'exploracion dei regions asiaticas gaire pobladas en causa de condicions climaticas malaisadas. Permetèt d'installar de colons e donc de revendicar de territòris dins tot lo nòrd d'Asia e en Alaska. Aquela expansion necessitèt de còps un esfòrç militar mai se turtèt pas a d'estats ben organizats. De mai, lei nomadas eurasiatics que representavan un potenciau militar important dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'Edat Mejana èran pas equipats per resistir ais armas de fuòc modèrnas.
- la guèrra e l'annexion de territòris o d'estats en Euròpa o dins la region de Caucàs. Leis estats principaus pertocats per aquela expansion foguèron lo Khanat de Crimèa, Polonha, l'Empèri Otoman e leis estats de Caucàs.
Pasmens, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, l'Empèri Rus declinèt deguèt faciar de crisis economics intèrnas grèvas. De mai, foguèt pas capable de rivalizar ambé lei nivèus economics o tecnologics agantats per lei país d'Euròpa Occidentala. La Premiera Guèrra Mondiala, fòrça saunosa per lei Rus, va accelerar l'afondrament dau regime que dispareguèt en 1917. Una seguida de revòutas dins l'armada e lei vilas principalas entraïnèron l'abdicacion dau tsar Nicolau II e la formacion d'un Govèrn Provisòri.
Après l'afondrament dau regime dei tsars, lo Govèrn Provisòri deguèt tanben faciar rapidament de dificultats importantas e foguèt rebutat per lei Bolchevics que fondèron un regime comunista. Atacats per lei partisans de l'Empèri e dau Govèrn Provisòri, lei Bolchevics capitèron de resistir e foguèron venceires après una tièra de batalhas menadas entre 1918 e 1924. Fondèron alora una federacion a partir dei pòbles presents dins l'Empèri. Dicha Union Sovietica, aquela federacion èra basada sus la dictatura dau proletariat.
Après la mòrt de Lenin, sei successors se bateguèron entre elei per lo poder. Ïosif Stalin venguèt finalament lo cap de l'Union Sovietica e eliminèt rapidàment seis advèrsaris o seis aliats ancians. Establiguèt un regime fòrt e centralizat basat sus lo desvolopament economic e la repression deis oposants. Après una crisi economica grèva causada per la collectivizacion dei tèrras agricòlas au començament deis annadas 1930 (faminas d'Ucraïna), aquela politica permetèt de crear una industria poderosa. En 1939, l'URSS participèt au partiment de Polonha amb Alemanha e un acòrd de non agression foguèt signat ambé Berlin. Lei sovietics ocupèron pereu lei país baltas e ataquèron Finlàndia. Maugrat de dificultats importantas causadas per lei combats ivernencs, capitèron d'obtenir una rectificacion favorabla dei frontieras entre lei dos país.
Pasmens, en 1941, l'Union Sovietica foguèt a son torn atacada per sospresa per leis alemands. Mau preparats e mau comandats, lei Sovietics perdiguèron de milions d'òmes e una quantitat gròssa d'armaments avans d'arrestar l'ofensiva alemanda a la fin de 1941. En 1942, una ofensiva alemanda novèla entraïnèt la pèrda de plusors territòris suplementaris e lo començament de la batalha de Stalingrad. Acabat en febrier de 1943, aqueu combat foguèt lo tornant de la guèrra : una armada alemanda i foguèt enceuclada e anientada. De 1943 a 1945, l'Armada Roja avancèt alora pauc a pauc e l'oèst. En abriu-mai de 1945, lei Sovietics prenguèron Berlin e ocupèron la mitat orientala d'Euròpa i installant de regimes favorables ais interès de Moscòu.
L'aliança militara ambé leis estats occidentaus capitalistas concluda dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala s'acabèt rapidàment e tre leis annadas 1947-1948, dos blòts ostils gropats a l'entorn deis Estats Units e de l'URSS se formèron. Foguèt lo començament de la Guèrra Freja que va durar fins a la fin deis annadas 1980. Lei dos camps desvolopèron d'arsenaus importants, especialament de fòrças nucleras de plusors milièrs d'ogivas, qu'empachèron un conflicte dirèct. La guèrra se debanèt donc sus de teatres periferics onte d'aliats dei dos blòts èran en guèrra. Fins ais annadas 1970, lei Sovietics aguèron l'avantatge gràcias au succès de la descolonizacion e a la revirada estatsunidenca au Vietnam. Dins aquò, au començament deis annadas 1980, l'absència de modernizacion vertadiera de l'economia russa entraïnèt de dificultats economicas mai e mai importantas. A partir deis annadas 1980, lei dificultats economicas de l'URSS e lei problemas militaras causadas per l'invasion d'Afganistan entraïnèt de tensions importantas dins sa societat. Desirós d'un regime pus liure, leis elèits intellectualas obtenguèron pauc a pauc lo sostèn dau rèsta de la societat entraïnant la desagragacion lenta dau poder. Lei país ocupats dins la mitat orientala d'Euròpa conoguèron d'evolucions similaras mai pus rapidas car una partida importanta dei populacions èran fòrça ostila a la preséncia sovietica. A partir de 1988, lei regimes aliats a l'Union Sovietica foguèron rebutats per de revolucions popularas o per de manòbras politicas sostengudas per la màger part de la populacion.
En URSS, la politica de Mikhaïl Gorbachov per liberalizar la societat sovietica entraïnèt lo revelh de fòrças centrifugas coma lo nacionalisme de divèrsei pòbles menaçant l'unitat de la federacion (estats baltics, Ucraïna...) o la posicion de partit unic dau Partit Comunista de l'Union Sovietica. A la fin de 1991, un còp d'estat mancat menada per lei caps conservadors e lei partisans d'una URSS unificada entraïnèt la dissolucion deis institucions principalas dau poder sovietic puei dirèctament aquela de l'Union.
Russia, sota lo nom de Federacion de Russia, venguèt donc oficialament independenta de l'Union Sovietica en decembre de 1991. Dins lei fachs, coma lo país èra la basa de l'Union, foguèt considerat coma l'eiretier de l'URSS e obtenguèt la posicion d'aquela darriera dins leis institucions internacionalas. Pasmens, la transicion entre leis economias comunistas e capitalistas, lo nivèu tecnologic feble e una corupcion fòrça importanta entraïnèt un afebliment dau país dins leis annadas 1990. La desfacha militara pendent la premiera guèrra de Chechenia marquèt aqueu afebliment. Russia deguèt donc abandonar lo ròtle de poissança mondiala de l'URSS. Lo redreiçament acomencèt a partir dau començament dau sègle XXI sota la direccion de Vladimir Poutin vengut president en 1999. Marcat per un regime presidenciau fòrt, la politica d'aqueu darrier es caracterizada per una creissença economica importanta basada sus leis exportacions d'idrocarburs e de matèrias premieras, un renfòrçament de l'autoritat dau govèrn centrau, la repression deis oligarcs opausats a la politica novèla e la restauracion de ligams amb una partida deis aliats ancians de l'URSS.
Geografia[modificar | modificar la font]
Localizacion e frontieras[modificar | modificar la font]
Lo territòri rus se situa en Euròpa orientala e dins lo nòrd dau continent asiatic. Es compausat d'un blòt continentau principau completat per lo territòri de Kaliningrad situat au nòrd de Polonha e per divèrseis illas situats au nòrd o au nord-èst d'Asia. Va dei Mars Balticas e Negras a l'oèst, a l'Ocean Artic au nòrd e a l'Ocean Pacific a l'èst. Russia tèn de frontieras terrèstras ambé seize país que son Norvègia (196 km), Finlàndia (1 313 km), Estonia (290 km), Letònia (292 km), Bielorussia (959 km), Lituania (227 km), Polonha (432 km), Ucraïna (1576 km), Georgia (723 km), Azerbaitjan (284 km), Cazacstan (6 846 km), China (3 645 km), Mongolia (3 441 km) e Corèa dau Nòrd (19 km). Tèn tanben doas frontieras ambé leis estats separatistas d'Abcazia e d'Ossetia dau Sud.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Russia es magerament compausat de plans dominats per d'estèpas au sud, de forèsts au nòrd e de tondras de lòng dei ribas de l'Ocean Artic. Leis ensems montanhós principaus son lo Caucàs au sud-oèst, lei monts de l'Altaï au sud, lei monts de Verkhoiansk a l'èst, la cadena volcanica de Kamtchatka egalament a l'èst e l'Oral au centre.
Mai de 100 000 rius e fluvis son situats sus lo territòri rus. Certanei fan partida dei rius terrèstres pus importants coma la Volga, l'Ienissei, l'Ob, la Lena e l'Amor. Son caracterizats per d'aumentacions gròssas de lor debit au començament de l'estiu. Existís tanben de lacs continentaus grands coma lo lac Baical, lo lac Ladoga o lo lac Onega.
Clima[modificar | modificar la font]
La màger part dau país se situa au nòrd de la latitud 60° e lei montanhas dei frontieras sud (Altai, Caucàs...) limitan lo desplaçament dei massas d'èr dempuei lo sud. En revènge, lei plans dau nòrd permeton ai massas d'èr polaras d'intrar prefondament dins lei regions continentalas. La temperatura mejana de Russia es donc negativa (-5,5°C) ambé de variacions importantas entre l'ivèrn e l'estiu.
Ansin, lo clima rus es caracterizat per l'existéncia de doas sasons principalas, l'ivèrn e l'estiu, e per de primas e d'automnes fòrça corts. La transicion entre temperaturas autas e frejas es donc fòrça rapida. Lei mes pus fregs son genier per lei regions continentalas e febrier per lei regions maritimas. La temperatura minimila demenís d'oèst en èst ambé l'altitud. Per una latitud similara, va de -8°C a Sant Petersborg fins a -43°C a Iakotsk. La temperatura istorica pus freja foguèt mesurada a Verkhoiansk (-70°C). Lo sòu de certanei regions nordicas tèn una temperatura negativa permanenta. Lo mes pus caud es generalament julhèt e la temperatura mejana de l'estiu es de 20°C. Pasmens, pòu agantar mai de 38°C dins lei regions continentalas sud.
Lei precipitacions son limitats per l'aspèct continentau dau clima. A l'oèst, se pòu mesurar 600 mm dins lei regions balticas e 525 mm a Moscòu. A l'èst, se pòu mesurar 425 mm a Novossibirsk.
[modificar | modificar la font]
Forma de l'Estat[modificar | modificar la font]
L'organizacion de l'estat rus es dirigida per la Constitucion de 1993 que definís Russia coma una republica presidenciala. Elegit au sufragi universau dirèct per sièis annadas, lo President es lo cap de l'Estat e de la Nacion e tèn una influéncia gròssa sus lo rèsta deis institucions. Lo poder executiu es dirigida per lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lei doas chambras de l'Assemblada federala de la Federacion de Russia. Aquela darrier es compausada de la Doma d'Estat (450 deputats elegits au sufragi universau dirèct) e dau Consèu de la Federacion (166 representants dei regions de la Federacion). Enfin, lo poder judiciari es devesit entre tres brancas regardadas per leis afaires constitucionaus, penaus e comerciaus. La Constitucion russa assegura l'egalitat dei ciutadans en fàcia de la lèi, l'independéncia dei jutges e lo drech deis acusats de se defendre. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei drechs dèu regularament faciar l'influéncia dau poder executiu.
Au nivèu federau, divèrsei regions tènon d'autonòmia mai o mens importantas ambé d'institucions pròprias. Aquelei regions son generalament centrats a l'entorn d'un pòble particular. La coabicion entre Rus e pòbles locaus es generalament pacifica mai pòu de còps èstre fòrça malaisadas o ostilas (Chechenia...). Pasmens, dempuei lo començament deis annadas 2000, lo poder centrau assaia de limitar leis autonomias localas.
Simbòls de l'Estat[modificar | modificar la font]
Lei simbòls principaus de la Federacion de Russia son son drapèu, seis armoriaus e son imne. Lo drapèu es lo simbòl de la sobeiranetat nacionala e sa descripcion es donada per la lèi. Leis armoriaus son lo simbòl oficiau de l'Estat. Enfin, l'imne marca l'unitat de l'Estat rus. Es eissit de l'imne sovietic.
Organizacion territoriala[modificar | modificar la font]
Russia es una federacion constituida de 83 subjèctes mai o mens autonòms. Cada subjècte manda dos representants au Consèu de la Federacion. La preséncia d'un nombre fòrça important de pòbles sus lo territòri rus e l'eiretatge istoric an entraïnat la formacion de divèrseis ensems d'estatuts e de foncionaments diferents :
- 22 republicas centradas a l'entorn d'una etnia que tènon una autonòmia fòrça importanta.
- 46 oblasts (regions) e 9 krais formats de regions abitats per de populacions russas.
- 4 ocrogs (districts autonòms) formats sus una basa etnica amb una autonòmia limitada. Son liats a una autra region.
- 3 vilas federalas que son Moscòu, Sant Petersborg e Sebastòple.
Lo territòri de Birobidjan tèn un estatut especiau decidit per Stalin coma tèrra d'acuèlh per lei Jusieus d'URSS. Cada subjècte de la Federacion garda 40% de sei ressorsas fiscalas per sei despensas de foncionament e d'investiment.
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de la Federacion es lo rus. Coma mai de 80% de la populacion per lo pòble rus, aquela lenga es la principala de la Federacion e de seis institucions. Pasmens, totei lei republicas federalas an lo drech de definir sei lengas oficialas e un drech similar es autorizat de facto per lo rèsta dei subjèctes de la Federacion. Ansin, 27 autrei lengas an un estatut oficiau au nivèu locau e mai d'un centenau de lengas son regularament utilizadas per certanei minoritats etnicas. Certanei son menaçadas de disparicion.
Educacion[modificar | modificar la font]
Lo taus d'alfabetisacion de Russia es quasi egau a 100% e lei populacions non russas son generalament bilingas. Entre 2003 e 2008, lei taus d'escolarizacion èran superiors a 90% e 85% deis enfants agantan l'escòla secondària. Lei diferéncias d'escolarizacion entre populacions masculinas e femeninas son feblas. L'ensenhament es devesit entre una escòla generala e una escòla d'especializacion.
Economia[modificar | modificar la font]
Russia fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta (8en reng en 2007 per son PIB) gràcias a de ressorsas geologicas fòrça importantas, una populacion importanta e un nivèu tecnologic relativament avançat. Cinc elements caracterizan aquela economia :
- l'eiretatge sovietic e la transicion entre lo sistèma sovietic e un sistèma capitalista.
- l'importància dei revenguts eissits de l'esplecha de ressorsas naturalas coma leis idrocarburs.
- de dificultats causadas per lo vielhiment de la populacion.
- lo ròtle fòrça important de l'Estat dins leis afaires economics.
- lo ròtle important de la corrupcion.
La reparticion dau PIB es fòrça inegala. La region de Moscòu representa en 2006 22% dau PIB rus e lo rèsta èra magerament concentrat a Sant Petersborg e dins certanei regions tenent d'indústrias rendablas coma la produccion d'idrocarburs.
Demografia[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala e de pèrdas sovieticas d'aperaquí 27 milions de personas, la populacion agantèt tornarmai son nivèu d'avans la guèrra (aperaquí 111 milions d'abitants) en 1955. En 1992, agantèt son maximum ambé 148,7 milions. Pasmens, après l'afondrament de l'URSS, divèrsei factors, coma la demenicion de la feconditat o de l'esperança de vida, an modificat e cambiat aquela dinamica demografica. Ansin, dempuei 1992, la populacion a demenit per agantar 143,0 milions d'abitants en 2012. Lo deficit naturau de naissanças es limitat per de movements d'imigracion dempuei d'ancians país sovietics.
Au nivèu etnic, en 2002, lei Rus representavan 80% de la populacion totala. Sièis autreis etnias tenián mai d'un milion d'abitants : lei Tatats (3,8%), leis Ucraïnians (2,0%), lei Bachkirs (1,1%), lei Chouvaches (1,1%), lei Chechèns (0,9%) e leis Armenians (0,8%).
La densitat de populacion es egala a 8 ab/km3 mai la reparticion de la populacion es fòrça inegala. Se situa magerament dins lei regions europèas. En 2002, dotze vilas tenián mai d'un milion d'abitants. Aquelei vilas se situan dins lei regions occidentalas e centralas. Lei principalei son Moscòu (11,7 milions d'abitants), Sant Petersborg (4,6 milions), Novossibirsk (1,4 milion), Nijni Novgorod (1,3 milion) e Iekaterinbourg (1,3 milion).
Agricultura e ressorsas minieras[modificar | modificar la font]
En 2004, l'agricultura representava 7 milions d'emplechs siá 9% de la populacion activa e 5% dau PIB rus. En causa dei condicions climaticas malaisadas, solament 10% dau territòri èra cultivat e existís una especializacion diferenta entre lo sud (cerealas) e lo nòrd (norrigatge). Dempuei la fin de l'URSS e la disparicion de l'ajuda de l'estat, l'agricultura russa a conegut un declin important e lo país dèu importar una partida importanta de sa norridura. Lo nivèu tecnologic es tanben limitat e lei rendements son donc mens importants que dins lei país d'Euròpa Occidentala. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, Russia es un actor important per certanei produccions coma l'òrdi (1èr reng mondiau), lo séguel (1èr), la civada (1èr), lo vira-soleu (1èr), la tartifla (2en), lo caulet (3en), lo blat (4en), lo lach (5en), la galinhala (5en) e lei bovins (5en).
Lei ressorsas minieras russas son fòrças importantas mai generalament d'accès malaisats en causa dau clima e de la distància entre la zona d'extraccion e d'utilizacion. D'en premier, lo sector deis idrocarburs èra lo premier mondiau en 2010 (petròli 1èr reng ; gas 2en reng) e es un element primordiau de la creissença russa. D'autra part, Russia es tanben un productor major de metaus meme s'una partida gròssas dei ressorsas pòdon pas encara èstre esplechas.
Indústria[modificar | modificar la font]
Dins leis annadas 2000, l'indústria representava aperaquí 37% dau PIB de Russia. Lo país tèn una estructura industriala vièlha eissida de l'URSS e quauquei sectors novèus fòrça modèrns. Lei sectors industriaus principaus son :
- lo tractament dei mineraus per la produccion de metaus coma la siderurgia.
- lo sector de la construccion.
- la produccion de veïculs gràcias a la preséncia de companhiás localas coma Lada e l'installacion d'un nombre important de companhiás estrangieras.
- la produccion militara e l'indústria especiala que tènon una reputacion granda e es un sector fortàment exportator. Gropa tanben una partida fòrça importanta de la recèrca russa.
- l'indústria agroalimentara qu'a conegut una crisi important a la fin dau sègle XX mai representa totjorn un nombre important d'emplechs.
Servicis[modificar | modificar la font]
Lei servicis representavan aperaquí 56% dau PIB rus dins leis annadas 2000. Es un sector en créissença importanta gràcias a l'aparicion de classas mejanas mai e mai importantas. Sei sectors principaus son la distribucion granda e lo domeni dei bancas.
Recèrca[modificar | modificar la font]
Gràcias a l'Empèri Rus e l'Union Sovietica, Russia a un eiretatge e una tradicion scientifics importants, especialament dins lei domenis militars, aeronautics e espaciaus. Pasmens, la crisi deis annadas 1990 a entraïnat l'emigracion d'un nombre gròs de cercaires e d'engenhaires e una demenicion dei mejans de recèrca. Dempuei 2000, una politica a donc acomençat per desvolopar tornarmai la recèrca russa a l'entorn de cinc tematicas definidas per lo govèrn : l'utilizacion melhora de l'energia, l'informatica, lei tecnologias espacialas, l'energia nucleara e la medecina. Una partida important d'aquel esfòrç es realizada per l'indústria militara que tèn d'estructuras scientificas importantas en causa de son ròtle primordiau dins l'economia sovietica.
Diplomacia e defensa[modificar | modificar la font]
Apartenéncia ais institucions internacionalas[modificar | modificar la font]
La Federacion de Russia es considerat coma l'estat successor de l'Union Sovietica. Es un membre major de l'ONU ambé l'estatut de membre permanent dau Consèu de Seguritat e lo país es donc un dei cinc estats possessors oficiaus de l'arma nucleara. Coma poissança economica importanta, es tanben membre dau G8, dau G20 e tèn de relacions especialas ambé leis autrei poissanças economicas emergentas coma China, Índia e Brasil. En revènge, lo país es pas encara membre de l'OMC.
Au nivèu diplomatic, Russia assaia de gardar de relacions ambé leis ancians país sovietics au sen de la CEI e a desvolopat un partenariat ambé l'OTAN. Pasmens, aqueu darrier evoluciona fortàment en foncion deis interés estatsunidencs o rus e pòu de còps conóisser d'interrupcions mai o mens lòngas. Russia fa tanben partida d'organizacions continentalas coma lo Consèu d'Euròpa, l'OSCE, l'APEC o lo Conseu Arctic.
Politica estrangiera[modificar | modificar la font]
Dempuei lo començament dau sègle XXI, la politica estrangiera russa es caracterizada per l'afirmacion de la poissança novèla au nivèu internacionau, la defensa de seis interés dins leis estats sovietics ancians e dei minoritats russas situats dins de país estrangiers, la defensa d'un equilibri militar ambé leis Estats Units e l'OTAN e d'assais per melhorar sei relacions ambé l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca.
Ansin, Russia garda un uèlh atentiu sus leis afaires e la diplomàcia d'unei país vesins qu'èran membres de l'URSS o qu'assostan de minoritats etnicas russas (Transnístria, Ossetia...). De fòrças militaras son tanben situats dins de país coma Ucraïna o Cazacstan. La defensa dau mantenement d'un equilibri militara ambé leis Estats Units es marcada per la contuniacion de la politica de limitacion deis armaments nuclears e l'oposicion au desvolopament d'armaments novèus dins lo domeni coma lo bloquier antimissils estatsunidencs. Enfin, Russia a acomençat d'assaiar de melhorar sei relacions ambé l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic coma Siria e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca coma Venezuela. Pasmens, au nivèu europèu, aquela politica dèu faciar l'oposicion deis estats dins un temps membre dau blòt sovietic. Ansin, Russia tèn de relacions variadas ambé lei membres de l'UE. Per exemple, son relativament favorablas ambé França e relativament ostilas ambé Polonha. Dins lo rèsta dau monde, l'instauracion de partenariats ambé de país mai o mens ostils a l'òrdre estatsunidenc se turta a l'oposicion estatsunidenca (Venezuela, Cuba...).
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de la Federacion de Russia son eissidas de l'Armada Roja de l'URSS. Coma lo rèsta de Russia, conoguèron un periòde de declin important dins leis annadas 1990 puei an acomençat un redreiçament a partir de l'an 2000. En 2008, èran totjorn entre lei fòrças militaras pus poderosas de la planeta gràcias a la possession de l'arma nuclerara, a d'efectius importants, un complèx industriau desvolopat situat au còr de l'economia russa e un nivèu tecnologic corrèct. Aquelei fòrças son a l'ora en cors de reorganizacion per passer d'un modèl d'armada basat sus la conscripcion a un modèl basat sus una armada pus professionalizada. Leis efectius e lo nombre d'unitats son donc en cors de reduccion e de modernizacion importantas.
En 2008, lei fòrças russas èran organizats en sièis brancas principalas sota l'autoritat dau President de la Republica :
- lei Tropas dei Missils Estrategics (120 000 òmes) formadas per leis unitats equipats de missils nuclears terrèstres. Èran equipadas de 415 missils intercontinentaus tenent Modèl:Formantum:1575 ogivas e d'un grop d'aviacion de transpòrt.
- lei Fòrças Terrèstres (360 000 òmes) formadas per lei tropas terrèstras covencionalas. Seis equipaments principaus son compausats èran compausats de 6 700 carris de combats, de 12 400 veïculs blindats, de 13 000 pèças d'artilhariá variadas e de 2 500 sistèmas de missils sòu-èr. Aquelei fòrças tènon tanben una quantitat fòrça granda d'armaments ancians non actius mai gardats en resèrva.
- lei Fòrças Aerianas (160 000 òmes) formadas per lei tropas aerianas. Mai de 4000 aeronaus èran en servici.
- la Flòta (133 000 òmes) devesida entre Flòta dau Nòrd, de la Mar Negra, de la Baltica, dau Pacific e de la Mar Caspiana. Teniá mai de 300 naviris qu'un pòrta-aeronau, 30 naviris de superficia importants e 59 sosmarins. La flòta russa tèn un ròtle important dins la dissuasion nucleara dau país gràcias a sei sosmarins mandaires d'engins.
- lei Fòrças Espacialas (100 000 òmes) cargadas de la lucha còntra lei missils estrategics enemics e l'ensenhament. Èran equipats d'un centenau de satellits.
- lei Fòrças Aeroportadas (35 000 òmes) equipadas de 2 400 veïculs blindats e 320 pèças d'artilhariá.
Arts e cultura[modificar | modificar la font]
La cultura russa designa l'ensems dei produccions artisticas per d'autors nascuts sus lo territòri rus o russofòns. Gràcias a la talha granda dau territòri e de son aparicion tardiva a respèct d'Euròpa Occidentala, es relativament variada e originala. A partir dau sègle XVIII, certaneis òbras an una influéncia internacionala granda e la cultura russa es totjorn a l'ora d'ara un element non negligibla de la cultura mondiala, especialament dins lei domenis de la literatura, de la musica, de la dança e dau cinèma.
La literatura russa prenguèt son essor a Sant Petersborg sota l'impulsion d'Aleksandr Pushkin qu'es considerat coma l'un dei fondators de la literatura russ modèrna e es de còps dich lo « Shakespeare rus ». Entre lei poëtas e escribans rus pus famós son presents Nicolau Gogol, Mikhail Lermontov, Fiodor Dostoievski, Leon Tolstoï e Anton Tchekhov. Pasmens, lo periòde sovietic tenguèt tanben un nombre important d'escribans majors coma Boris Pasternak, Alexandre Soljenitsyne, Vladimir Maïakovski, Mikhaïl Cholokhov o lei poëtas Evgueni Evtouchenko e Andreï Voznessenski.
La màger part dei grops etnics vivent sus lo territòri rus an de tradicions fòrça variadas. La musica russa fondada au sègle XIX es caracterizada per dos corrents principaus : aqueu representat per Mikhail Glinka e sei successors, coma lo Grop dei Cinc, a utilizat un nombre important d'elements eissits d'aquelei tradicions e aqueu dirigit per Anton e Nikolai Rubinstein qu'utiliza puslèu la tradicion russa. Lo movement romantic aguèt un succès gròs en Russia (Tchaikovski, Rimski-Korsakov...) e se contunièt fins au sègle XX (Rachmaninov). Per la seguida dau sègle XX, lei compositors rus pus famós son Alexandre Scriabine, Igor Stravinski, Sergueï Prokofiev e Dmitri Chostakovitch. Sota lo regime sovietic, lei musicians èran susvelhats car la musica èra un otís important d'educacion dei massas obrieras mai la musica demorèt un art important per lo govèrn. Coma lei periòdes precedents, leis institucions sovieticas an donc produch un nombre gròs de solistas fòrça talentuós coma David Oïstrakh, Leonid Kogan, Gidon Kremer, Mstislav Rostropovitch, Vladimir Horowitz, Sviatoslav Richter, Emil Guilels o Galina Vichnevskaïa.
La dança es tanben un art important dins la cultura e fòrça famós dempuei leis òbras de Tchaikovski coma lo Lac dei Ciunes. Au començament dau sègle XX, lei ballets rus aguèron una influéncia mondiala sus l'evolucion de la dança e lei ballets sovietics contunièron aquela tradicion gràcias a de dançaires famós coma Maïa Plissetskaïa, Rudolf Noureev o Mikhaïl Barychnikov e de ballets coma aqueu dau Bolchou o dau Mariinsky.
Aparegut au començament dau sègle XX mentre que lo país acomencèt de conóisser de cambiaments politics prefonds, lo cinèma aguèt un ròtle culturau important tre la Revolucion Sovietica. D'efèct, lo govèrn decidiguèt d'utilizar aquel art per l'educacion dei massas e una generacion de realisators tenguèt de mejans importants. Ansin, Sergueï Eisenstein e Andreï Tarkovski marquèron lor epòca. Sota Stalin, la creativitat foguèt limitada per la repression mai lei realisators sovietics capitèron de contuniar de produrre mai d'un film famós. Pasmens, lo cinèma foguèt fòrtament tocat per lo declin de l'URSS e la crisi deis annadas 1990.
Religion[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XXI, lei religions principalas de Russia èran lo crestianisme ortodòx (56,4%), l'islam (8-15%), lo crestianisme protestant (9%), lo bodisme (2%), lo judaïsme (2%) e d'autrei versions dau crestianisme (1,8%). L'ateïsme regardava 10% de la populacion e 7% èran indecís. Lo crestianisme ortodòx es la religion istorica de l'estat rus dempuei lo sègle X e leis ortodòxs son magerament presents dins lei regions occidentalas de Russia. L'islam es la religion tradicionala de populacions turcas o vivent dins lo Caucàs. Lei musulmans rus son donc presents au sud dau país e vèrs lei regions pus pròchas d'Asia Centrala. Enfin, lo bodisme es tanben tradicionau dins certanei regions d'Asia Centrala coma la Republica Tovana.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En rus se fa la diferéncia entre "rus" (rosqui, etnia) e "russian" (rossiïsqui, estatjant de l'estat, que se deuriá doncas dire "Federacion Russiana")
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]


c: text/html

text:
Yeonpyeong
Yeonpyeong o Yeonpyeong do (en corean: hangeul : 연평도, hanja : 延坪島, illa totalament plana) es un archipèla de la Corèa del Sud situat en mar Jauna, a 80 km a l'oèst d'Incheon e a 12 km al sud de las còstas de la província de Hwanghae, en Corèa del Nòrd. L'illa principala del grop es Daeyeonpyeong, e mai que siá simplament designada jol nom de Yeonpyeong, amb una superfícia de 7,01 km² e una populacion de 1 176 abitants (1999). La sola autra illa abitada de l'archipèla es Soyeonpyeong, amb una superfícia de 0,24 km²
Lo grop d'illas constituís lo Yeonpyeong-myeon, una de las subdivisions del Comtat d'Ongjin (Incheon, Corèa del Sud).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rupicapra rupicapra
Lo sarri o isard o chamoç (var. camoç) (Rupicapra rupicapra) es un bovid de la sosfamilha dels Caprinae (aquela de las chabras e de las feas), que se tròba dins los Alps e los Pirenèus e dins d'autres territòris montanhòls d'Euròpa, coma dins la Cordilhiera Cantabrica, los Carpats e Caucàs. Quauques autors classifican los exemplars pirinencs e cantabrics coma una espècia a despart, Rupicapra pyrenaica, mas aquò s'admet pas dins tota la comunautat scientifica internacionala.
Nom[modificar | modificar la font]
En occitan, i a d'usatges preferencials per nommar l'animal segon las montanhas:
- Dins los Alps occitans dison pus sovent chamoç o camoç (chamoç en zona de cha coma lo vivaroaupenc e pus generalament lo nòrd-occitan; camoç en zona de ca coma lo niçard e pus generalament los dialèctes dau sud).
- Dins los Pirenèus occitans dison puslèu sarri o isard.
Totas aquestas formas son corrèctas e legitimas en occitan larg.
D'autras lengas an de formas pròchas de l'occitan:


text:
Cap de Bona Esperança
Lo Cap de Bona Esperança (neerlandés: Kaap De Goede Hoop, Afrikaans: Kaap die Goeie Hoop, anglés: Cape of Good Hope) es un cap situat prèp del sud extrèm del continent African. Aperten politicament a la província del Cap Occidental, Sud-Africa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Foguèt descobèrt per lo primièr cop en 1488 pel navigador portugués Bartolomeu Dias. Contan las cronicas de l'epòca que, coma foguèt avisat dempuèi qualques jorns que los marins i patissián violentas tormentas, Bartolomeu Dias li balhèt lo nom de Cap de las Tormentas, mas lo rei João II de Portugal cambièt lo nom per de dire que, represente lo ligam entre l'Ocean Atlantic e l'Ocean Indian e prometa la tant desirada arribada en Índia. Lo nomenèt, per aquò, Cap de Bona Esperança.
Lo mercant olandés Jan van Riebeeck estabiguèt un pòst de demorança al cap lo 6 de Abril de 1652, mas tornèt dins la Ciutat del Cap. Actualament, lo Cap de Bona Esperança aparten a l'Africa del Sud, Província do Cap Ocidental.


text:
Wikipèdia:Talhièr grafic
Somari
Talhièr Grafic
Aqueste Talhièr Grafic a per objectiu de melhorar las illustracions de l'ensemble de las Wikipèdias par far ganhar aquesta enciclopèdia en qualitat, credibilitat e clartat pedagogica.
L'activitat dels Wikigrafistas es lo melhorament d'imatges de qualitat que la comunautat nos prepausa, en particular extraire un objècte precís d'una fotografia (« detorar »), melhorar e clarificar son efièch visual, suprimir d'objèctes qu'interferisson dins l'imatge. La creacion d'illustracions, esquèmas, mapas simplas pòt tanben èsser de nòstre ressòrt se la comanda es clara e lo trabalh necessari aisidament realizable (mens d'una ora).
Seràn prioritaris los imatges de qualitat, los mai visibles, los pus explicits, e illustrant plenament lo títol dels articles.
Los trabalhs qu'entreprenèm
Vaquí de qué son capables los wikigrafistas : blanquir, melhorar e esclarar, far desparéisser d'obstacles, etc.
L'imatge de modificar se deu prepausar dins Imatges de melhorar amb un comentari clar seguent lo modèl; un Wikigrafista pren en compte l'imatge, lo melhora, puèi remplaça l'ancian per lo novèl. La modificacion serà instantanèament visibla sus las wikipèdias.
Per aver un melhor apercebut de las possibilitats ofèrtas pel Talhièr grafic, podètz consultar la pagina dels trabalhs ja realizats.
Çò que vos demandam[modificar | modificar la font]
L'ajuda de totes es necessària per menar vèrs Imatges de melhorar los imatges podent èsser netejats. Wikipèdia i ganharà en credibilitat e qualitat.
Raportatz doncas tot imatge liure, explicit, de qualitat, mas necessitant un melhorament aisit que rencontratz sus wiki-oc o sus wiki-commons, e mai vòstras fotografias d'objèctes insolits sus un fons unicolor per nos los prepausar.
L'ajuda de totes es benvenguda. Anam donar de colors a Wikipèdia !
Demandas de trabalhs
Per vòstras demandas de trabalhs, plaçatz aquestas sus las paginas adeqüadas:
- Imatges de melhorar : Pels melhoraments d'imatges, creacion de grafics, etc.
- Mapas : Pels trabalhs sus las mapas (traduccions, etc.)
Los Wikigrafistas
Se consacran benevolament als imatges prioritaris e los melhoran :
- Actiu regularament: .
- Mens sovent: .
Veire tanben la lista dels Wikigrafistas declarats
Qualques conselhs
Ligams
Conselhs[modificar | modificar la font]
- Conselhs als Wikifotografs e Wikigrafistas novèls;
- Protocòls : qualques protocòls punt per punt per diferents prètzfaches grafics ;
- Logicials : quins logicials utilizar e ont los descargar.
Los modèls utilizats[modificar | modificar la font]
- {{Imatges de melhorar}}, ajusta los imatges de melhorar dins la categoria:Imatges de melhorar ;
- {{Talhièr grafic}}, bendèl marcant los imatges melhorats (sus oc) ;
- {{Graphic Lab|oc}}, bendèl marcant los imatges melhorats (sus commons) ;
- {{Talhièr grafic mapa}}, bendèl marcant especificament las mapas melhoradas (sus commons e oc) ;
- {{Wikigrafista}}, bendèl marcant los Wikigrafistas ;
- {{Utilizaire Wikigrafista}}, boita d'utilizaire, autre modèl equivalent al de dessús ;
- {{Wikigrafisme}}, modèl associat al projècte, remembrant brèvament los conselhs clau.
Sus Wikipèdia[modificar | modificar la font]
- Wikipèdia:Demandar una illustracion ;
- Wikimedia Commons, per i mandar e partejar d'imatges utils (necessita d'èsser enregistrat(ada)) ;
- Club dels Wikifotografs ;
- Club dels Wikifotografs d'òbras d'art ;
- Club dels Wikifotografs sus Wikinews.


text:
La Bessoniá (de Montredond)
La Bessoniá (de Montredond)[1][2] (Montredon-Labessonnié en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament Tarn e la region Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Nòstra Dama de Ruffis
- Memorial dedicat als soldats mòrt en Africa del Nòrd (1952-1962)
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Batalha de Caseros
Dens l'istòria argentina, la batalha de Caseros (lo 3 de heurèr de 1852) qu'opausè las tropas de Buenos Aires (las deus son governador e cap d'Estat de la Confederacion Argentina, Juan Manuel de Rosas) e ua aligança victoriosa aperada Ejército Grande ("Armada grana") de Brasil, Uruguai, e las províncias de Corrientes e Entre Rios gavidada per Justo José de Urquiza qui avèva deishat de sostiéber Rosas en se proniciar contre aqueth darrèr.
La soa victòria que marquè la fin de las tempsadas de Rosas qui avó de partir entà Anglatèrra e que dè lo parat au Partit Unitari e liberaus de tornar en Argentina e d'impausar las loas idèas e lo lor poder.


text:
Brasília
Brasília es la capitala federala de Brasil e la capitala del districte federal. La vila es situada sus l'altiplan brasilièr dins la region del centre-oèst de Brasil. Foguèt fondada en 1960, per servir de nòva capitala nacionala en plaça de Rio de Janeiro. Sa populacion èra estimada a 2 363 108 abitants, en 2004. Sa superfícia totala es 5 802 km². Es l'unica ciutat del Districte Federal.
Projècte dels arquitèctes brasilièrs Oscar Niemeyer e Lúcio Costa, sa construccion comencèt en 1957. Foguèt inaugurat lo 21 d'abril de 1960 per lo president Juscelino Kubitschek de Oliveira.
Originalament se prevesiá 500 000 abitants, mas uèi l'airal metropolitan n'a mai de dos milions, çò que provoquèt de cambiaments dins los plans e dessenhs originals. En 1987 l'Unesco declarèt la vila Patrimòni Cultural de l'Umanitat, es la sola vila bastida al sègle XX qu'a recebut aquel onor.


text:
Formula quimica
La formula quimica d'ua molecula organica o minerau qu'ei la soa composicion en elements e la loa quantitat. Los elements que son mentavuts dens l'òrdi alfabetic a despart deu carbòni e de l'idrogèn qui son hicats a la debuta de la formula.
La formula quimica non dar pas sonque la composicion elementària de la molecula, shens ne precisar la natura deus son grops quimics ni tanpòc la loa localizacion dens la molecula. Aquò que vòu díser que duas moleculas diferentas (o mei) que poden aver la medisha formula quimica e que son alavetz aperadas « isomèrs ».
Exemples de formulas quimicas[modificar | modificar la font]
- La famosa formula quimica de l'aiga qu'ei H2O, çò qui vòu de segur díser qu'ei compausada de dus atòms d'idrogèn e d'un d'oxigèn.
- Lo butan e l'isobutan, dus isomèrs, qu'an donc la medisha formula quimica : C4H10 mes la loas formulas semidesenvolopadas que nse muisha que son en vertat duas moleculas diferentas:


text:
Vriulon de Stroh
Lo vriulon de Stroh o vriulon de cornet qu'ei un instrument de còrdas hregadas tanhent deu vriulon mes on un mecanisme de gramofòne e remplaça la caisha de resonàcia entà amplificar lo son.
que ho emplegat a la debuta entua enregistraments qui avèva besonh que lo vriulon e joguèsse mei hòrt que'u instruments qui l'acompanhavan.
Qu'ei emplegat dens la musica populara d'Euròa orientau. Lo violonista argentin de tango Julio de Caro qu'adoptè aqueth intrument entà poder jogar com solista en sonar mei hòrt que los autes instrument de l'orquèstra.
- Caracteristicas generaus : arquet, pontet, barra d'armonia, amna, colofònia
- Ajòus : Rebec • Lira da braccio • viela
- Familha deu vriulon : vriulon • vriulon piccolo • vriulon alto • vriulon tenor • violoncèl • violoncèl piccolo
•Vriulon barròc •Pochette •Vriulon de Stroh •Norvègia : Hardingfele •Vriulon de Stroh
- Viola pomposa
- Arpeggione
- Familha de la viòla de gamba
- Contrabassa • octobassa
- Bariton
- Trompeta marina
- Sonsaina


text:
Yehudi Menuhin
Yehudi Menuhin (Nava York, lo 22 d'abriu de 1916 - Berlin, lo 12 de març de 1999) que ho un deus màgers violonistas deu sègle XX. Neishut nòramerican, que vadore soís puis britanic. Que hore tanben annoblit peu Reiame Unit en bèth vàder Lord Menuhin.
Yehudi Menuhin que vadó a Nava York dens ua familha judiva d'origina russa (dens çò qui ei uei lo Belarús). La soas sòr qu'èra pianistas. Aus 3 ans Menuhin que comencè l'estudi deu vriulon, que muishè hèra talentuós e aus 7 ans que dè lo son purmèr concèrt dab lo San Francisco Symphony.Qu'estudiè dab Louis Pesinger (ua mèste qui èra estat eslhèva d'Eugène Ysaÿe puish dab George Enescu. En 1929 que joguè los conertos de Johann Sebastian Bach devath la direccion deu cap d'orquèstra alemand Bruno Walter.
Durant la Segonda Guèrra Mondiau que joguè entaus aligats e, dab lo compositor Benjamin Britten, dens lo camp de concentracion de Bergen-Belsen arron la soa liberacion.
En 1947, que ho lo purmèr musician judiu renomat a jogar dab lo Berlin Philharmonic Orchestra devath la direccion d'un cap d'orquèstra aleman.
En 1962 que creè la soa Yehudi Menuhin School a Stoke d'Abernon dens la region anglesa deu Surrey e, en 1983 que creè lo Concors Internacionau Yehudi Menuhin per Joens Violonistas (ganhat, enter autes, per Julia Fischer).


text:
Cussac-sur-Loire
Cussac-sur-Loire[1] (Cussac-sur-Loire en francés) z-es una comuna occitana, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada a la cœur del departament de la Anautita-Loire, aquela municipalitat es limitrophe de la prefectura Lo Puy-en-Velay. S'estend de part e d'autra de la rota nacionala 88, ais #que connècte Lion a Tolosa. Coma lo sieu nom l'indica, la Loire flueix en aquela comuna.
Située au cœur du département de la Haute-Loire, cette commune est limitrophe de la préfecture Le Puy-en-Velay. Elle s'étale de part et d'autre de la route nationale 88, axe qui relie Lyon à Toulouse. Comme son nom l'indique, la Loire coule dans cette commune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 5 de setembre de 1969 Cussac pren lo nom de Cussac sus Loire.
Le 5 septembre 1969 Cussac prend le nom de Cussac sur Loire.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Cussac-sur-Loire


text:
Khoikhoi
Los khoikhoi (o Khoekhoen o Kwena), literalament « òmes dels òmes », se nomenan aital eles meteisses per oposicion a sos vesins d'Africa Australa los Bochimans, que dison Sankhoï. Aquestes dos pòbles — que lo primièr viu d'elevatge e lo segond de caça e culhida — parlan de lengas aparentadas amassadas jol nom de khoisan. Presents en Africa Australa dempuèi un trentenat de milièrs d'ans e autors de gravaduras e pinturas rupèstras remarcablas, foguèron progressivament rebutats per una èrsa banto pendent los tres darrièrs millenis. L'arribada dels colons neerlandeses, uganauds e britanics accentuèt son descreis.
Es als clics caracteristics de las lengas khoisan que los khoikhois deguèron d'èsser designats per l'escai d' « otentòt » pels afrikaners, aqueste tèrme evocant quicòm de percebut coma un quequejadís.


text:
Agot (riu)
Agot es un riu situat en Lengadòc, Occitània. Es un afluent de Tarn.
Geografia[modificar | modificar la font]
Pren sa font dins lo Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc dins los monts d'Espinosa en Naut Lengadòc (departament d'Erau) e se geta dins Tarn a Sant Sulpici (departament de Tarn).
Lo riu a sa font al som d'Espinosa, près de l'aigavèrs. Las aigas que rajan al versant sud se dirigisson cap a la Mar Mediterranèa, mas las aigas d'Agot elas, rajan sul pendís nòrd-oèst, del costat atlantic e se van getar dins Tarn, doncas puèi dins Garona per s'acabar dins l'Ocean Atlantic.


text:
Mamelocs
Los mamelocs (en arabi مماليك mamālīk, "possedits") èran de soldats d'origina esclava convertits a l'islam que serviguèron los califas e los sultans dinastia aiubidas pendent l'Edat Mejana. Amb lo temps se convertiguèron en una casta militara poderosa que prenguèt lo poder en mai d'una ocasion, coma per exemple en Egipte, ont s'instaurèt un sultanat mameloc entre 1250 e 1517.
Somari
Origina[modificar | modificar la font]
Los primièrs mamelocs serviguèron los califas abbassidas de Bagdad al sègle IX. Èran recrutats subretot dins los airals paures de Caucàs e al nòrd de la Mar Negra. La majoritat d'aqueles èran pas d'origina musulmana, e èran estats venduts coma esclaus per de familhas apauridas de l'estèpa o capturats per de traficants d'esclaus.
Lo sistèma mameloc donava als governants de tropas qu'avián pas de ligam amb cap d'estructura de poder establida. Los guerrièrs locals èran sovent pus leials als cheics o a lor familhas qu'als sultans o califas. Quand un comandant conspirava contra lo governant, sovent èra pas possible de lo desrocar sens causar de crispacion entre la noblesa. Al contrari, las tropas d'esclaus èran estrangièrs de l'estatus mai bas qu'èran pas capables de conspirar contra lo governant e poirián èsser facilament castigats se causavan de problèmas.
Organizacion[modificar | modificar la font]
Un còp los mamelocs èran convertits a l'Islam, èran entraïnats coma soldats de cavalariá. Los Mamelocs deguèran d'obesir als òrdres de la furusiyya, un còde de conducha que compreniá de valors coma lo coratge e la generositat mai tanben ensenhaments de tacticas de cavalariá, dreçatge de cavals, arquieria e tractament dels ferits.
los mamelocs vivian en casèrnas e passavan ensems la màger part del temps. Los entraïnaments enclusián esports coma competicions de tir amb arc o concorses d'abilitats sus caval dos còps per setmana al minimum. L'entraïnament intensiu e rigorós de cada nòu recluts ajudava a assegurar la continuitat de las practicas mameloc.
Pasmens que tecnicament èran pas mai esclaus un còp acabat l'entraïnament, encara èran obligats d'obesir al sultan. Pel sultan demoravan una fòrça estrangièra, jos son comandament dirècte, per èsser utilizada dins lo cas de friccions tribalas localas.
Lo sultan aviá lo nombre de mamelocs mai elevat, mas d'autres emirs tanben poirián ne possedir. Fòrça mamelocs accediguèron a de posicions importanta dins l'Empèri, coma lo comandament d'armadas. Al començament lor estatut èra pas ereditari mas dins de luòcs coma en Egipte las fòrças mameloc acabèron ligadas a las estructuras de poder e atenguèron de nauts nivèls d'influéncia.
Dinastias mamelocas[modificar | modificar la font]
Los mamelocs en Índia[modificar | modificar la font]
En 1206, lo comandant mameloc de l'armada musulmana en l'Índia, Aybak Kutb al-Din, foguèt proclamat sultan venent lo primièr Sultan de Delhi. Da dinastia es coneguda coma la Dinastia dels esclaus, e perdurèt fins a 1290.
Qutb-ud-din prenguèt lo contraròtle de las possessions d'Índia Muhammad Ghori a la mòrt d'aquel sens eretièr, e un còp eliminada l'oposicion, establiguèt sa capitala en primièr a Lahore, e aprèp a Delhi onte faguèt bastir lo complèxe Qutb.
Aprèp la mòrt accidentala de Qutb-ud-din en 1210, e un conflicte de succession, un autre èx-esclau mameloc d'origina turca nomenat Iltutmich obtenguèt lo sultanat. Iltutmich se maridèt amb la filha de Qutb-ud-din, e totes los sultans posteriors de la dinastia levat un foguèron sos descendents. La Dinastia dels esclaus foguèt desrocada per Jalal-ud-din Feroz Khalji de la dinastia Khalji, que s'èra establit a Bihar e Bangla Desh pendent lo reialme de Muhammad Ghori.
Los mamelocs en Egipte[modificar | modificar la font]
Pendent la dominacion de la dinastia aiubida, un còp que Saladin (Salah-ad-Din) tornèt conquerir Egipte, los mamelocs integrèron pauc a pauc l'estructura del poder e acabèt per prene part a les intrigas de la cort. En junh de 1249, pendent la Setena Croada capitada per Loís IX de França ataquèt Egipte e lo sultan As-Sàlih Ayyub moriguèt, los mamelocs prenguèron lo poder e contrataquèron. Desrotèron los crosats e faguèron presonièr lo rei Loís, pel qual obtenguèron una recompensa de 250 000 liuras. Lo comandant mameloc Àybak foguèt assassinat pel viceregent Qútuz, que seriá lo fondador formal del primièr sultanat mameloc d'Egipte e de la dinastia Bahri.
El 1285, las tropas mongòlas de Hülegü roïnèron Bagdad[1] e Damasc, exigiguèron la reddicion del Caire. Qútuz faguèt tuar los enviats de Hülegü e seguèt la desrota dels mongòls a la batalha d'Ayn Djalut. Quand lo vencidor Qútuz tornèt al Caire foguèt assassinat pel general Adh-Dhàhir Bàybars.
Aquela dinamica contunhèt los sègles seguents, perque lo regim mameloc favorizava las intrigas e los complòts: cada sultan qu'obteniá lo poder fòragetava totes los òmes de fisança de son predecessor e ocupava los pòstes amb gents de son pròpri clan, creant de lutas de poder constantas e desirs de venjança. Dels quaranta cinc sultans mamelocs d'Egipte, vint-e-dos accediguèron al poder per metòdes violents. La durada mejana del règne dels sultans èra de sèt ans.
Lo sultanat mameloc contunhèt fins a 1517, quand Egipte foguèt conquerida per l'Empèri Otoman. L'institucion dels mamelocs contunhèt jol poder turc, mas ja governèron pas mai lo sultanat.
Mamelocs al servici de Napoleon[modificar | modificar la font]
Napoleon formèt son pròpi còs de mamelocs pendent los primièrs ans del sègle XIX, e foguèt la darrièra fòrça mameloca coneguda. Sa garda personala pendent la campanha bèlga èra compausada de soldats mamelocs, e lo conegut gardacòs de Napoleon Roustan tanben èra un mameloc d'Egipte.
Lo còs especial de mamelocs èra de l'armada francesa napoleoniana. Foguèron aponduts coma esquadron als caçaires a caval de la Garda Imperiala fins a que, aprèp son accion remarcable a la Batalha d'Austerlitz, foguèt convertit en regiment.
Los mamelocs lutèron tanben a la Invasion d'Espanha, e participèt a l'ocupacion de Madrid ont foguèron sospreses pel soslèvament del 2 de mai. Aprèp la casuda del Primièr Empèri, desapareguèron.
Los mamelocs de l'armada napoleoniana avián d'uniformes amb un cahouk (berret) verd, un turbant blanc, e de saroal (pantalons) roges. Anavan generalament plan armats, amb un trabuc, una cimitèrra, doas pistòlas e un punhal a la cencha, a una destral a la sèla de monta.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)L. Venegoni (2003). Hülägü's Campaign in the West - (1256-1260), Transoxiana Webfestschrift Series I, Webfestschrift Marshak 2003.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Ayalon, David: Le Phénomene mamelouk dans l'Orient islamique, París, PUF, 1996. ISBN 2130478069.
- (de) Haarmann, Ulrich: Das Herrschaftssystem der Mamluken, a: Halm / Haarmann (Hrsg.): Geschichte der arabischen Welt. C.H.Beck (2004), ISBN 3-406-47486-1.


text:
Estamina
Las estaminas (del latin stamen) son los organs reproductors mascles de las flors. Cada estamina a generalament una camba apelada filament (del latin filum), e, a la cima del filament, una antèra (del grèc ancian anthera), e de sacs de pollèn, sonats esporangis. Lo desvolopament dels esporangis e dels gametofits aploïdes que conten, (sonats gran de pollèn) es fòrça comparable amb los esporangis dels gimnospèrmes o de las falguièras eterosporas. Lo pollèn es desliurat per la dobertura de l'antera (deïscéncia), generalament per de fendas longitudinalas, mas de còps que i a per de pòres, coma dins la familha de las brugas (Ericaceae), o per de valvas, coma en çò de l'agradèla (Berberidaceae), puèi va caire o serà carrejat per un agent extèrne — lo vent, l'aiga o un animal — fins a la superfícia receptiva del carpèl de la meteissa o d'una autra flor, que serà puèi pollinizada.


text:
Lo comorian(shikomor) es la lenga pus utilizada dins las illas de las Comòras e de Maiòta. Es un ensemble de dialèctes pròches del swahili mas amb una influéncia aràbia pus fòrta. Cada illa ten son dialècte pròpri; aquel d'Anjouan es sonat Shindzuani, aquel de Mohéli Shimwali, aquel de MaiòtaShimaore, e aquel de la Granda ComòraShingazija. I pas per ara d'alfabet oficial mas los alfabets arabi e latin son ambedoas utilizats.
Shimasiwa es un autre nom del comorain, que significa "lenga de las illas". Es la lenga de l'imne nacional: Udzima wa ya Masiwa.


text:
Hestroff
Hestroff es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Heruwinivilla (960), Harewainville (1212), Hernedorp (1224)
- Dépendait del Duché de Lorraine.
- Possession de la abbaye Sant-Pierre de Mètz, en partida racheté per las cisterciens de Villers-Bettnach.
- Heruwinivilla (960), Harewainville (1212), Hernedorp (1224)
- Dépendait du Duché de Lorraine.
- Possession de l'abbaye Saint-Pierre de Metz, en partie racheté par les cisterciens de Villers-Bettnach.


text:
Piotr Kropotkin
Lo prince Piotr Alekseievich Kropotkin (en rus ПëTp AлekcéeBич KpoпóTkиH) (9 de decembre de 1842 - 8 de febrièr de 1921) foguèt un geograf e zoològ, e un pensador politic rus, considerat un dels principals teoricians del movement anarquista, ont defendèt la tèsi del comunisme libertari.
Vida[modificar | modificar la font]
Kropotkin nasquèt a Moscòu lo 21 de decembre de 1842, estudièt a Sant Petersborg e serviguèt dins l'armada russa de 1862 a 1867. Pendent aquel periòde, dirigiguèt doas expedicions successivas en Siberia e en Manchoria, (ont coneguèt de companhs coma Baconin e legiguèt Proudhon) qu'utilizèt sas coneissenças geograficas preciosas, ne fasent una granda contribucion scientifica sul desgèl.
Tornèt a Sant Petersborg en 1867, ont foguèt nomenat oficial de la Societat Geografica Russa. Explorèt los glacièrs de Finlàndia e Suècia al nom d'aquela societat de 1871 a 1873. Mentre que realizava aquelas exploracions, tanben estudièt los escriches dels principis teorics de la politica e comencèt de se mostrar solidari amb las condicions penosas dels païsans e de las païsanas, alara que dintrava en contacte amb lo movement obrièr. Fin finala adoptèt los punts de vista del socialisme revolucionari, començant aquí sos primièrs passes en politica del costat marxista. Mai tard venguèt un dels defensors de la doctrina anarquista.
Un pauc curiós, e que revèla plan son caractèr anarcocomunista, es lo fach que participèt en 1872 a la Primèra Internacionala. Fins alara tot semblariá normal, pasmens en primièr o faguèt coma marxista e pus tard coma seguidor de l'ideològ e companh anarquista Baconin.
Quand tornèt en Russia, aprèp son estapa socialista, contactèt los focus revolucionaris e comencèt de difusar la pensada anarquista, es la rason que lo faguèt arrestar e empresonar en 1874. Capitèt d'escapar dos ans aprèp e jonhèt una societat anarquista internacionala, la "Federacion del Jura". Aprèp, s'installèt en França, ont editèt Le Révolté e participèt a l'Internacionala antiautoritària e a l'Internacionala Socialista. Se distinguiguèt en 1883 a Lion perque apartenguèt a la Primièra Internacional, e foguèt condemnat a cinc ans de preson per sas activitats anarquistas. Foguèt liberat tres ans aprèp mercé a la pression d'intellectuals de l'epòca, e aprèp anèt en Anglatèrra, ont demorèt e trabalhèr pendent trenta ans.
Pendent la Primièra Guèrra Mondiala foguèt partit de l'imperialisme rus, perque pensava qu'èra necessari de s'opausar a la politica fòrça militarista d'Alemanha per provocar un contrapés geopolitic. A causa d'aquò foguèt criticat pels internacionalistas e per una granda partida del movement anarquista, quitament los seus amics. Aprèp la Revolucion de Febrièr defendèt la jove republica. Aprèp la Revolucion Russa, tornèt al seu país e s'establiguèt prèp de Moscòu, mas alara que prenguèt part a la vida politica sovietica, jamai capitèt dins un ròtle oficial. Moriguèt lo 8 de febrièr de 1921 a Dmítrov, una localitat prèp de Moscòu e ont aviá escrich a Lenin sas celèbras letras.
Pensada[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Fins alara, dins las basas de l'anarquisme èran la collectivizacion dels mejans de produccion, gerits per las societats obrièras. Tanben lo salari se basava segon çò que realizava cadun-a e la disparicion de l'Estat e del govèrn. Aquelas idèas arribèron mercé als apòrts de Proudhon, de Guillaume, de Baconin… Mai l'aparicion de Kropotkin sus la scèna europèa donèt a l'anarquisme la consisténcia ideologica que li mancava.
Lo tèma central dels nombroses trebalhs de Kropotkin èra l'abolicion de tota forma de govèrn en favor d'una societat que se regís exclusivament pel principi de l'Ajuda mutuala (títol d'un dels seus libres) e la cooperacion, sens necessitat d'institucions estatalas. Aquela societat ideala (comunisme anarquista o anarcocomunisme) seriá l'ultime pas d'un processus revolucionari que passariá abans per una fasa de collectivisme. Lo seu anarcocomunisme se basava dins los principis tals que « a cadun segon la seuna necessitat, per cadun segon la seuna capacitat », al contrari de que pensava Baconin. Benlèu son libre mai important per la pensada anarquista seriá La Conquèsta del Pan (1888).
Kropotkin basèt sa pensada a l'entorn de tres axes:
Cossí organizar la produccion e la consumacion dins una societat liura?: Per mejan la collectivizacion dels mejans de produccion e los bens obtenguts, conjuntament a una racionalizacion de l'economia e la creacion de la comuna autosufisenta (la comuna suprimissent las diferéncias camp-vila, crèa una descentralizacion industriala e tanben suprimissent la division del trabalh). E mai, al contrari amb lo capitalisme, lo principi de maximizacion del benefici individual s'aplica pas, malgrat que siá un principi pus juste e egalitari: « a cadun, segon son trabalh ». Tot es suportat per l'ajuda mutuala.
Son ajuda mutuala residís dins una interpretacion mai larga de l'evolucionisme darwinian: Kropotkin demòstra que la cooperacion e l'ajuda recipròca son de practicas comunas e essencialas de la natura umana. Quand se renóncia a la solidaritat per cobesença, tombam dins la ierarquizacion sociala e lo despotisme.
Concepcion morala e etica:
Sonque una morala basada dins la libertat, la solidaritat e la justícia pòt despassar los instints destructius que tanben forman part de la natura umana. En totes cases, la sciéncia deu èsser guidada per de fondaments etics e pas pels principis sobrenaturals. L'estudi de las estructuras socialas, devon produire la coneissença de las necessitats umanas, basa sul desvolopament d'una societat liura.
Lo comunisme libertari de Kropotkin s'afronta mai d'un còp amb las tèsis de Proudhon e Baconin.
Naturalista[modificar | modificar la font]
Del costat naturalista, enóncia l'importància de la cooperacion coma factor clau dins l'evolucion parallel a la competicion. Son trabalh pus celèbre, L'ajuda mutuala: un factor dins l'evolucion, escrich a partir de sas experiéncias pendent las expedicions scientificas alara qu'èra en Sibèria, critica las idèas de Thomas Henry Huxley e Herbert Spencer (paire del Darwinisme social) que basavan la seleccion naturala dins la luta entre individús.
Sas òbras foguèron escrichas en anglés e en francés, e foguèron popularizadas dins una multitud d'autres lengas.
Òbra[modificar | modificar la font]
Libres:
- Memorias d'un rebèl (1885) (O Lo Rebèl)
- Las Presons, (1887)
- La conquèsta del pan (1888)
- Camps, fabricas e atelhièrs (1899)
- Memorias d'un revolucionari (1899)
- L'ajuda mutuala: un factor dins l'evolucion (1902)
- La sciéncia moderna e l'anarquisme
- La literatura russa (1905)
- La terror en Russia (1909)
- La Granda Revolucion (Istòria de la Revolucion Francesa, 1789 - 1793) (1909)
- Etica, origina e evolucion (1924)
- Memorias d'un revolucionari (autobiografia)
- Origina e evolucion de la morala


text:
Valèga
Valèga (fr. Vallègue) es una comuna lengadociana de Lauragués situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la region Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada en Lauragués sus l'anciana RN622 a 36 km al Sud-Èst de la vila.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòc e monuments[modificar | modificar la font]
- Castèl de Valèga dels sègles XIII, XVI e XVIII (monument istoric)


text:
Dean Martin
Dino Paul Crocetti, mai conegut coma Dean Martin, (Steubenville, Ohio, 7 de junh de 1917-Beverly Hills, 25 de decembre de 1995) foguèt un actor, comic e cantaire american.
Biografia[modificar | modificar la font]
Dino Crocetti nasquèt en 1917 dins una familha modèsta a Steubenville. Son paire Gaetano Crocetti èra un barbièr italian vengut dels Abruces (Itàlia) e sa maire, Angela Crocetti, una italoamericana, çò que faguèt que Dino parlava pas qu'italian quand dintrèt a l'escòla. Aguèt de sofrir las galejadas dels autres escolans que se trufavan de son anglés marrit.
Dino abandonèt lèu los estudis tre qu'acabèt lo collègi e comencèt a trabalhar dins mantun domeni. Venguèt a peó, benziner, croupier, e subretot boxaire. Arribèt a conéisser una cèrta capitada dins lo mond de la bòxa jos l'escais de Kid Crocetti.
Lo 2 d'octobre de 1941 se maridèt amb Elizabeth Anne McDonald e amassa aguèron quatre enfants. Lo parelh durèt pas gaire qu'en 1949 Dean divorcièt..
Encara que Dean Martin capitèt de suscitar d'interès a la Metro-Goldwyn-Mayer e a Columbia Pictures cap de contracte se fasiá pas. Lo cambiament màger dins sa carrièra se produsiguèt quand rescontrèt lo comic Jerry Lewis al Glass Hat Club a Nòva York, ont totes dos fasián son espectacle. Martin e Lewis venguèron rapidament amics e decidiguèron de participar cadun als espectacles de l'autre e formèron aital un duo musical e comedian.
Amassa faguèron sa debuta a la television durant la primièra emission sus la cadena CBS del programa Toast of the Town (que vendriá mai tard The Ed Sullivan Show') lo 20 de junh de 1948. Una sèria de ràdio apareguèt l'an seguent e a l'encòp Martin e Lewis signèron un contracte amb lo productor de Paramount Hal B. Wallis per jogar dins lo film My Friend Irma. Martin and Lewis
Lo parelh se disseparèt en 1956, tot bèl just 10 ans aprèp sa formacion.
En 1957, lo primièr film en solitari de Dean Martin, Ten Thousand Bedrooms foguèt un vertadièr fracàs comercial. Èra encara popular coma cantaire mas amb l'arribada del rock and roll, l'epòca de glòria dels cronèrs èra a mand de desaparéissr.


text:
Senescaucia de las Lanas
La Senescaucia Principau de las Lanas que s'estendèva suber ua part substanciau de l'actuau departament de las Lanas e tanben sus bèras zonas de l'actuau departament deus Pirenèus Atlantics, com la vila de Baiona e Labord.
Presentacion[modificar | modificar la font]
Que's creè en 1255, per division de la Senescaucia de Guiana. Qu'estó erigida en circonscripcion particulara en 1454 peu rei Carles VII.
A l'origina, qu'englobava Labord, la vila de Baiona, ua vintea de parròquias puish restacadas au departament deus Pirenèus Atlantics (subertot dens los sectors de Bidaishe e Arsac) e ua bona part de l'actuau departament de las Lanas, dilhèu tanben (au mensh dens un purmèr temps) lo vescomtat de Sola. Que's sosdividí rapidament de hèit en tres senescaucias segondàrias, los siètis de las quaus èran Baiona, Dacs e Sent Sever, circonscripcions judiciàrias dens la practica autonòmas las uas de las autas mes qui èran en teoria unidas devath l'autoritat d'un senescau d'espasa (dens lo ròtle purament protocollari) qui residiva a Sent Sever, puish a Dacs.
- La Senescaucia de Baiona que cobriva la vila de Baiona e Labord.
- La Senescaucia de Dacs qu'englobava 73 parròquias.
- La Senescaucia de Sent Sever qu'èra formada de 112 parròquias.


text:
Rinocèros de Merck
Eth Rinocèros de Merck o Stephanorhinus ei un genere escandit de rinocèros nadiu de tot eth nòrd d'Eurasia e demorec demest eth baish e eth prumèr tardièr Pleistocèn. Auia dues banes e ere relatiuaments gran. Pesaua aperaqui 3000 Kg e heia 2 metres de naut per 3,20-4 metres de long. Atau qu'ere semblant ath rinocèros blanc d'aué (1).
Especies e distribucion[modificar | modificar la font]
En eth tardièr Pleistocèn i auia dus especies s'Stephanorhinus en Eurasia, eth gran rinocèros de Merck o Stephanorhinus kirchbergensis e eth rinocèros de bana estreta Stephanorhinus hemiotechus. Ambdús especies s'aurien edesvolopat entà Stephanorhinus etruscus.
Totun, encara ei pas aiga clara se Stephanorhinus hundsheimensis, enter d'autes especies, tanben pot dintrar en aguesta línia evolutiua. Aguest rinocèros demorec demest principis e eth miei deth Pleistocèn en era region paleartica der oèst e podia auer estat ua especia europea dera medeisha especie, evolucionada deth rinocèros deth Pliocèn Stephanorhinus jeanvireti.
Ere ua bèstia pauc especialisada que pàsturaua e raufinhaua. Hé 600.000 ans dues naues especies de rinocèros arribaren en Europa e despareisheren: S. kirchbergensis e S. hemiotechus. Era arribada d'ua bèstia que pasturava especialisada siguec massa dura pera aguesta bèstia generalista (2).
S. kirchbergensis demoraua més aprep de bòsqui pendent que S. hemiothecus viuia més en espacis duberts (3). S. kirchbergensis ei plan estranh de trapar en fossils e ei conegut pes trobalhes d'Itàlia, Alemanha, Reialme Unit e lòcs der èst d'Europa, plan d'eri deth miei Pleistocèn.
En Asia se n'an trapat en Siberia e er oèst asian (Cazacstan), Corea deth centre e era China. Tanben n'i a en Israèl e Liban més ei pas clar se aguesti son dera medeisha especie o d'ua auta (4). Ena China der èst S. kirchbergensis ere present a trauers de tot eth Pleistocèn enter es gras 30º e 40º Nòrd (5).
Ena Europa der èst S. kirchbergensis s'escandiguec pendent eth tardièr Pleistocèn. I a trobalhes d'aguest en Polonha. En es bòsqui deth Caucàs pot auer demorat enquia eth tardièr Weichselian. Es rinocèros de bana estreta aparegudi en Euròpa en eth miei Pleistocèn tanben son plan coneguts pes sues trobalhes de plan de lòcs coma en Espanha, Catalonha, Alemanha e eth Reialme Unit.
Tanben s'a trapat de rèstes sues en Siria, Israèl, eth Caucàs e aprep eth lac Baikal. Aguest qu'ei lo ponch més orientau deth sòn territori. Es darrèrs fossils deth rinocèros de bana estreta an sigut trapats en es Balcans a ont subervisquec enquia eth tardièr Weichselian (3)
Referències[modificar | modificar la font]
1.- ^ [1]
2.- ^ Ralf-Dietrich Kahlke und Thomas M. Kaiser: Generalism as a subsistence strategy: advantages and limitations of the highly flexible feeding traits of Pleistocene Stephanorhinus hundsheimensis (Rhinocerotidae, Mammalia). Quaternary Science Reviews 30, 2011, S. 2250–2261 [1] doi:10.1016/j.quascirev.2009.12.012
3.- ^ a b Diana Pushkina: The Pleistocene easternmost distribution in Eurasia of the species associated with the Eemian Palaeoloxodon antiquus assemblage. Mammal Review, 2007. Volume 37 Issue 3, Pages 224 - 245
4.- ^ Emmanuel M.E. Billia: Revision of the fossil material attributed to Stephanorhinus kirchbergensis' (Jäger 1839) (Mammalia, Rhinocerotidae) preserved in the museum collections of the Russian Federation. Quaternary International. Volume 179, Issue 1, March 2008, Pages 25-37
5.- ^ Pierre Olivier Antoine: Pleistocene and holocene rhinocerotids (Mammalia, Perissodactyla) from the Indochinese Peninsula. In: Comptes Rendus Palevol. 2011, S. 1–10.


text:
Byron Bay
Byron Bay es una vila de l'estat de Nòva Galas del Sud a la poncha orientala del territòri màger d'Austràlia. La vila es lo centre del Byron Shire, que compta mai de 30 000 estatjants (ABS, estimacion 2003). Lo Capitani James Cook nomenèt l'endrech Byron en onor de John Byron.
Byron Bay se situa a pauc près a 800 km al nòrd de Sydney e a 200 km al sud de Brisbane. Cape Byron, una poncha adjacenta a la vila, es lo punt oriental extrèm del continent d'Austràlia, e fa part d'un cratèr volcanic gigant. Lo far de Cape Byron comencèt de foncionar en 1901, e a la balisa pus fòrta d'Austràlia. La vila compta mai d'una bèla plaja e es una estacion balneària aimada dels toristas tant australians coma estrangièrs, amb en particular plan backpackers que viatjan long de la còsta australiana.
Eveniments[modificar | modificar la font]
- East Coast Blues & Roots Music Festival (Pendent las vacanças de Pascas)
- Splendour in the Grass
- The Byron Bay Writers Festival
- Byron Bay Film Festival
- Byron Underwater Festival
Estacions de ràdio[modificar | modificar la font]
- 2LM 900 AM (comerciala)
- Triple Z FM 100.9 (comerciala)
- JJJ 96.1 FM
- Radio National 96.9 FM
- Classic FM 95.3 FM
- ABC Northern Rivers 94.5 FM
- Bay FM, (comunitat)


text:
1844
Aquesta pagina concernís l'an 1844 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
En fàcia de la multiplicacion dei revòutas entraïnadas per sa politica autoritària e per l'aumentacion deis impòsts, Santa Anna acceptèt de renonciar au poder en cambi d'una pension. S'exilèt en Cuba. Aquò permetèt de defugir una guèrra civila mai lo caòs e l'instabilitat politics recurrents dempuei l'independéncia dau país contunièt. Dins la capitala, una insureccion permetèt ai conservadors moderats de Manuel Gómez Pedraza e dau generau José Joaquín de Herrera de prendre lo poder.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Premier exemple trobat de nombre transcendent descubèrt per lo matematician francés Joseph Liouville permetent de demostrar l'existéncia — supausada dempuei la fin dau sègle XVIII — d'aquela classa de nombres. D'autra part, premiera definicion de la nocion d'espaci vectoriau formulada per lo matematician alemand Hermann Grassmann dins Die lineale Ausdehnungslehre, ein neuer Zweig der Mathematik (en occitan L'Ensenhament de l'extension lineara, una branca novèla dei matematicas)[1]. Pasmens, fins ais annadas 1860, l'importància d'aquel estudi demorèt ignorada.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 30 de març - Paul Verlaine, poèta francés (m. 1896) (n. 1896)
- 16 d'abril - Anatole France, escrivan francés, Prèmi Nobel (n. 1924)
- 22 de mai - Mary Cassatt, pintora nòrd-americana (m. 1926)
- 22 de julhet - Albèrt Arnavièlha, poèta e jornalista occitan (m. 1927)
- 29 de setembre - Miguel Juárez Celman, president d'Argentina (n. 1909)
- 15 d'octobre - Friedrich Nietzsche, filosòf alemand (n. 1900)
- 27 d'octobre - Klas Pontus Arnoldson, pacifista e escrivan suedés, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1929)
- Fèlix Arnaudin, escrivan gascon (m. 1921)
- Fèlix Gras, escrivan provençal (m. 1901)
Decèsses[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Grassmann aviá ja escrich divèrseis elements fondamentaus regardant leis espacis vectoriaus dins lo corrent de seis estudis. Pasmens, son professor mau legiguèt son trabalh e ne'n manquèt l'importància.


text:
Òrdi deu Temple
L'Òrdi deu Temple o Òrdi deus Companhs Sordats deu Crist e deu Temple de Salomon, mei conegut com los Templèrs que ho un òrdi religiós catolic de cavalèrs encargats d'emparar los romius e qui ho actiu durant las guèrras en Tèrra Santa entà emparar los Estats Latins d'Orient.
En Euròpa, que desvolopèn ua ret de Comanderias on podèvan acessar los romius contra argent. Que vadón atau hèra actius suu plan economic tanben, e poderós.
Dab la fin deus Estats Romans d'Orient, la loa activitat economica que vadó hèra dominanta suber la loa capacitat militara au medish temps que la mes·hidança entà eths creishè. Lo rei Felip IV de França qui'us devèva ua soma importanta d'argent que'n obtiengó la loa condemnacion. Lo lor darrèr Gran Mèste, Jacques de Molay, que ho cremat a París en 1314.


text:
Corrent de l'Atlantic Nòrd
Lo Corrent de l'Atlantic Nòrd es un corrent oceanic poderós e caud que perlonga lo corrent del Golf al nòrd-èst. A l'oèst d'Irlanda se dessepara en dos. Una branca (lo Corrent de las Canàrias) va cap al sud alara que l'autre contunha cap al nòrd lo long de la còsta d'Euròpa de l'oèst ont a una influéncia considerabla en escalfar lo clima. D'autras brancas son lo Corrent d'Irminger e lo Corrent norvegian. Menat per la circulacion termoalina globala (THC), lo Corrent de l'Atlantic Nòrd es tanben sovent considerat coma una part del Corrent del Golf que el va pus a l'èst e al nòrd en partir de las còstas nòrd americanas a travers l'Atlantic e dins l'Ocean Artic.
Se sospecha que l'escalfament global pòsca aver un efièch significatiu sul corrent; vejatz Perturbacion del corrent del golf pels detalhs.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- The North Atlantic Current. Elizabeth Rowe, Arthur J. Mariano, Edward H. Ryan, The Cooperative Institute for Marine and Atmospheric Studies.


text:
Atomisme
L'atomisme es un sistèma filosofic qu'apareguèt en Grècia al sègle V abC segon que l'univèrs es constituit amb de combinasons de pichonas particulas indivisiblas nomenadas atòms (en grèc significa que se pòt pas dividir).
L'atòm es definit coma l'element mai pichon, mai espandit e indivisible, amb que totas las causas son fachas. Segon l'atomisme mecanista de Leucip e Democrit (sègles V e IV ab. C.), los atòms son de particulas materialas indestructiblas, desprovesidas de qualitats, que se distinguisson entre elas solament per la forma e la dimension, e que per sas divèrsas combinasons dins lo vueit constituisson los diferents còsses. La concepcion de la natura es absoludament materialista, e explica totes los fenomèns naturals en tèrmes de nombre, forma e grandor dels atòms. Fin finala redusís las proprietats sensorialas de las causas a las diferéncias quantitativas dels atòms. Aquel movement filosofic aurà un continuament amb la filosofia d'Epicur e Lucrèci.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (ca)Filosofia.net Biografias, explicacions e accès a Symploké.


text:
1852
Aquesta pagina concernís l'an 1852 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
A la fin de l'annada, còp d'estat dei bonapartistas menats per lo president Loís Napoleon Bonaparte. Lo 2 de decembre, adoptèt una tiera de decrèts proclamant la dissolucion de l'Assemblada Nacionala, la restauracion dau sufragi universau masculin, l'organizacion d'eleccions anticipadas, la preparacion d'una constitucion novèla. Lei 20 e 21 de decembre, un plebiscite foguèt organizat que permetèt de ratificar lo còp d'estat e de proclamar lo Segond Empèri Francés (92% de vòtes favorables).
La resisténcia foguèt febla dins la capitala e s'acabèt tre lo 4 car leis obriers, ostils ai republicans dempuei lei chaples de junh de 1848, se mobilizèron gaire per protegir lo regime. De mai, lo complòt èra ben preparat e 27 000 personas foguèron arrestadas d'un biais preventiu per afeblir leis adversaris de l'Empèri. La resisténcia principala se debanèt en Provença. Una partida dau nòrd de la region foguèt conquistada per una insureccion republicana. Lo 8 de decembre, una ofensiva de l'armada i foguèt batuda ai Mès. Dins aquò, totalament isolats, leis insurgents se dispersèron e leis imperiaus prenguèron lo contraròtle totau de la region dins lo corrent dau mes après quauqueis escaramochas suplementàrias.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Rompedura entre lo ras Ali II, cap de facto de l'Estat Etiopian dempuei leis annadas 1830, e son aliat Kassa Hailu. Pasmens, lo 27 de setembre, lo ras Goshu Zewde, cargat de luchar còntra Kassa, foguèt desfach e tuat a la batalha de Gur Amba. Aquela victòria permetèt au venceire d'ocupar Gondar.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Perseguida dei debats e dei luchas regardant l'abolicion ò lo mantenement de l'esclavatge ambé la publicacion dau roman Uncle Tom's Cabin de la jornalista e escribana Harriet Beecher Stowe (1811-1896)[1]. Succès major, lo libre agravèt lei tensions entre lei dos camps e aguèt un ròtle important dins lei progrès de l'abolicionisme entre lei populacions dau nòrd deis Estats Units d'America.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Premiera enonciacion dau premier e dau segond principis de la termodinamica per William Thomson (lord Kelvin).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 25 de junh - Riudoms (Catalonha): Antoni Gaudí Cornet, arquitècte catalan.


text:
Merri Franquin
Merri Jean Baptiste Franquin (Lançon, lo 19 d'octobre 1848 - 1934) que ho un cornetista, trompetista e buglista provençau e un professor d'aqueths instruments au Conservatòri de París. Que ho eslhève deu famós Jean-Baptiste Arban.
Que comencè a estudiar lo cornet sol adolescent abans de començar ua carrièra de musician a Marselha. A parir de 1872 qu'estudiè dab Jean-Baptiste Arban au Conservatòri de París.
Com professor au Conservatòri de París qu'avó Engène Foveau (qui hore tanben professor dens la medisha institucion) com eslhève.
Suu plan musicau que ho determinant dens l'imposicion de la trompeta en Ut dens las orquèstras sinfonicas.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Florença (Firenze en italian) es la capitala de la region italiana de Toscana.
La populacion de la ciutat es de 378.236 habitants,[1] mas en considerant las localitats que l'enròdan, arriba a far una aglomeracion urbana d'aperaquí un milion e mièg d'abitants.
En l'Edat Mejana foguèt un important centre cultural, economic e financièr. Coneguèt la seuna epòca de major esplendor après de l'instauracion del Grand Ducat de Toscana jos la dominacion de la dinastia Medici. Florença es lo nuclèu urban qu'aguèt per origina en la segonda mitat del sègle XIV lo movement artistic e cultural nomenat Renaissença, e es considerada un dels brèces mondials de l'art e de l'arquitectura. Aital, es remarquable per la seuna riquesa arquitecturala e los seus musèus. Son centre istoric foguèt declarat Patrimòni Mondial de l'Umanitat en 1982, amb d'òbras medievalas notablas coma la copòla de Santa Maria del Fiore, lo Ponte Vecchio, la Basilica de Santa Crotz, lo Palazzo Vecchio e de musèus coma l'Uffizi, lo Bargello o la Galaria de l'Acadèmia de Florença, que aculhís lo David de Miquel Àngel.
Bagno a Ripoli, Campi Bisenzio, Fiesole, Impruneta, Scandicci, Sesto Fiorentino.
Personalitats istoricas ligadas al nom de Florença[modificar | modificar la font]
... Façada de la sinagòga
- Sinagòga màger: es situada dins lo centre istoric. Sa copòla en coire verd fa partida integranta del panorama de la vila.
- ↑ Ufficio di Statistica Associato dell'area fiorentina - Octubre 2012 (it)


text:
Antilhas
Las Antilhas (autrecòps nomenadas las Índias Occidentalas) son las islas banhadas per la mar Cariba, mai las Bahamas. Se fa la distincion entre las Grandas Antilhas, que comprenon Cuba, Jamaica, la Hispaniola (Aïtí e la Republica Dominicana) e Puerto Rico, e las Pichonas Antilhas (la rèsta d'islas). A causa de la lenga que s'i parla, Cuba, la Republica Dominicana e Puerto Rico son tanben considerada coma una part d'Ispanoamerica, mentre que geograficament parlant las Antilhas fan part de l'America Centrala.
Lo nom[modificar | modificar la font]
Aital coma los toponims "Brasil" o "Eqüator", lo nom "Antilhas" data d'un periòde anterior a la descobèrta d'America: "Antilha" èra una d'aquelas tèrras misteriosas que figuravan dins las ancianas cartas portolanas, de còps en forma d'archipèla, de còps coma una sola pèça de tèrra de mai o mens estenduda, que la posicion fluctuava de longa al mitan de l'ocean entre las Canàrias e las Índias Orientalas. Mas foguèron fin finala identificadas las tèrras descobèrtas per Cristòl Colomb.
Grandas Antilhas[modificar | modificar la font]
- Bahamas
- Cuba
- Hispaniola:
- Illas Caiman (GB)
- Illas Turks e Caicos (GB)
- Jamaica
- Puerto Rico (EUA)
- Illas Verges (GB/EUA). De còps compresas dins las Grandas Antilhas, de còps dins las Pichonas Antilhas.
Pichonas Antilhas[modificar | modificar la font]
- Anguilha (GB)
- Antigua e Barbuda
- Aruba (Païses Basses)
- Barbados
- Bonaire (Païses Basses Caribencs)
- Curaçao (Païses Basses)
- Dominica
- Grenada
- Guadalope (Fr.)
- Illas Verges Britanicas
- Illas Verges Americanas
- Martinica (Fr.)
- Montserrat (GB)
- Redonda (part d'Antigua e Barbuda)
- Saba (Païses Basses Caribencs)
- Sant Bartomieu (illa) (Fr.)
- Sant Cristòl e Nevis
- Santa Lúcia
- Sant Martin (Fr.) / Sint Maarten (Païses Basses)
- Sant Vincenç e las Grenadinas
- Sant Eustaqui (Païses Basses Caribencs)
- Trinitat e Tobago