text:
1900
Aquesta pagina concernís l'an 1900 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Genièr[modificar | modificar la font]
- 2 de genièr: Emile Berliner comença de fabricar a Montreal (Canadà) los discs de sèt pulgadas d'un sol costat o simples.
- 4 de genièr: un fòrt tèrratrem flagela la region russa de Georgia, en provocant la destruccion de sièis vilatges dins lo districte d'Akhalkalaki.
- 8 de genièr: lo cap de la Glèisa mormona dels Estats Units declara que la practica de la poligamia es estada abandonada per los sieus seguidors e que la siá glèisa l'autoriza pas mai.
- 14 de genièr: al Teatre Costanzi de Roma, se mena a tèrme l'estrea mondiala de l'opèra Tosca, de Giacomo Puccini.
- 21 de genièr: un fòrt seïsme gigota dins l'Estat de Colima (Mexic) en provocant la mòrt de 70 personas e en daissant de centenats de ferits, en mai de damatges materials importants.
- 29 de genièr: se fonda la Liga Americana de béisbol a Chicago.
Febrièr[modificar | modificar la font]
- 1èr de febrièr: primièra mòstra individuala de Pablo Picasso al cafè Els Quatre Gats, Barcelona.
- 9 de febrièr: s'anóncia la creacion de la Copa Davis.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Assai dau premier prototip de fusiu mitralhaire per l'armada italiana. Pasmens, l'arma aviá mai d'un problema de concepcion e foguèt pas adoptat per leis Italians. Lei Britanics l'assaièron tanben e arribèron a la mema conclusion.
Astronomia[modificar | modificar la font]
Lo 28 de mai, eclipsi total de Solelh, visible en un arc de vision que s'estendiá dempuèi Porto, Portugal, fins a Elx, província d'Alacant, Espanha.
Energia[modificar | modificar la font]
Invencion de la premiera turbina d'estanci de pression per l'engenhaire Auguste Rateau (1863-1930). A respèct deis autrei modèls de turbinas existents, permetèt d'utilizar de velocitats de rotacion feblas ambé de rendements importants.
Fisica[modificar | modificar la font]
Premiera formulacion de la teoria quantica desvolopada per Max Planck. Aquò permetèt d'explicar lo problema dau raionament dau còrs negre e marquèt una rompedura majora de l'istòria de la fisica car entraïnèt l'abandon de la fisica classica per lei questions regardant la descripcion dei fenomèns microscopics. Permetèt tanben lo desvolopament d'unei teorias quanticas au sen de divèrsei camps de la fisica ò de la quimia.
Medecina[modificar | modificar la font]
Descubèrta dei quatre grops sanguins per lo mètge austrian Karl Landsteiner (1868-1943). Foguèron dichs A, B, AB e O en 1910. Aquò permetèt de desvolopar tornarmai la tecnica dei transfusions sanguinas umanas.
Quimia[modificar | modificar la font]
Descubèrta dau darrier gas rare (lo radon) per l'Alemand Ernst Dorn.
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 4 de febrièr - Jacques Prévert, autor francés (m. 1977)
- 12 de febrièr - Vasilii Chuikov, militar sovietic (m. 1982)
- 22 de febrièr - Luis Buñuel, director espanhòl de cinèma (m. 1983)
- 12 de març - Gustavo Rojas Pinilla, president de Colómbia (m. 1975)
- 19 de març - Frédéric Joliot-Curie, fisician francés e Prèmi Nobel de Fisica (m.1958)
- 25 d'abril - Wolfgang Ernst Pauli, fisician austrian, Prèmi Nobel de Fisica (m.1958)
- 5 de junh - Dennis Gabor, fisician ongrés, Prèmi Nobel de Fisica (m.1979)
- 29 de junh - Antoine de Saint-Exupéry, escrivan e pilòt francés (m.1944)
- 25 d'agost - Hans Adolf Krebs, scientific alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1981)
- 3 de setembre - Urho Kekkonen, president de Finlàndia entre 1956 e 1982 (m.1986)
- 20 de setembre - Humberto de Alencar Castello Branco, president de Brasil entre 1964 e 1967 (m.1967)
- 29 de setembre - Miguel Alemán Valdés, president de Mexic (m. 1983)
- 30 d'octobre - Ragnar Granit, neuroscientific finés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1991)
- 14 de decembre - Juan d'Arienzo, compositor argentin de tango (m. 1976)
- 17 de decembre - Mary Lucy Cartwright, matematiciana britanica (m. 1998)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 6 de març - Gottlieb Daimler, engenhaire, constructor e pionièr de l'indústria automobila (n. 1834)
- 12 d'abril - Tomás Gomensoro, president d'Uruguai (n. 1810)
- 21 d'abril - Alphonse Milne-Edwards, zoologista francés (n. 1835)
- 5 de junh - Stephen Crane, escrivan american (n. 1871)
- 30 de junh - Joan Francés Blader, magistrat e escrivan occitan (n. 1827)
- 29 de julhet - Rei Umberto 1èr d'Itàlia (n. 1844)
- 16 d'agost - Eça de Queiroz, escrivan portugués (n. 1845)
- 23 d'agost - Kuroda Kiyotaka, primièr ministre de Japon (n. 1840)
- 25 d'agost - Friedrich Nietzsche, filosòf alemand (n. 1844)
- 30 de novembre - Oscar Wilde, escrivan anglés (n. 1854)
- Joan Francés Blader, personalitat de la Comuna de París (1871) (n. 1839)
- Alexandre Langlada, poèta de Montpelhièr (n. 1820)


c: text/html

text:
Saint-Charles-de-Percy
Saint-Charles-de-Percy en normand ( Saint-Charles-de-Percy en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es en lo Bocage virois. Lo sieu bourg es Modèl:A Unitat a l'èst del Bény-Bocage, a Unitat|13|km {{}} al nòrd-oèst de Vassy e a Unitat|14|km {{}} al nòrd-es de Vire[1].
La commune est dans le Bocage virois. Son bourg est à 4 km à l'est du Bény-Bocage, à 13 km au nord-ouest de Vassy et à 14 km au nord-est de Vire[3].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A la Revolucion, , . Al cors del periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), la municipalitat, alavetz nomenada Sant-Charles-de-Montchamp, ven Montchamp-lo-Pichon, nom #que conservarà fins en 1853, data #que li pren a el lo sieu nom actual[5].
À la Révolution, , . Au cours de la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), la commune, alors nommée Saint-Charles-de-Montchamp, devient Montchamp-le-Petit, nom qu'elle conservera jusqu'en 1853, date à laquelle elle prend son nom actuel[5].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ de Distàncias viàrias los mai cuertas segon Viamichelin.fr
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Distances routières les plus courtes selon Viamichelin.fr
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ 5,0 5,1 Nòta de Sant-Charles-de-Percy sul luòc Dels pòbles de Cassini a las municipalitats d'uèi del EHESS, consultat lo 25 de julhet de 2012.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bernard Katz
Bernard Katz (1911-2003) foguèt un bioquimista britanic nascut en Alemanha. En 1970 recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina, amb Julius Axelrod e Ulf von Euler.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 26 de març de 1911 dins la vila de Leipzig, situada dins l'estat alemand de Saxònia, en una familha de religion josieva. Estudièt medecina a l'Universitat de Leipzig, ont se va graduar l'an 1934. L'an 1935 fugiguèt d'Alemanha per las ostilitats dels nazis vèrs los josieus, en s'establint a Londres. Foguèt nomenat professor de l'Universitat de Londres, e jos la tutèla de Archibald Vivian Hill atenguèt acabar lo sieu doctorat l'an 1938. Aquel an ganhèt una borsa per estudiar, amb John Carew Eccles, dins l'Espital de Sydney (Austràlia). Après participar a la Segonda Guèrra Mondiala en l'armada australiana retornèt a Anglatèrra l'an 1945.
Lo 1941 atenguèt la nacionalitat britanica, e lo 1952 foguèt nomenat membre de la Royal Society. L'an 1970 foguèt nomenat Cavalièr de la part de la reina Elisabeta II del Reialme Unit, e moriguèt lo 20 d'abril de 2003 dins la vila de Londres.


text:
Lo Mont (Pireneus Atlanticos)
- Iste articlo ye sobre una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos; ta atros usos, se veiga Lo Mont (desambigación).
Lo Mont (Lo Mont en occitán, Mont en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón de Lagòr y rechión d'Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.
A suya población ye de 845 habitants(1999) en una superficie de 18,24 km², con una densidat de población de 46,33 hab/km².


text:
Badens
Badens es una comuna lengadociana en Lengadòc en Carcassés, dins lo departament d'Aude e a la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'Airal Urban de Carcassona
Istòria[modificar | modificar la font]
L'escrich mai ancian mencionant Badens, data de novembre de 993, dich que "Villa Badencus" foguèt cambiat entre Udulgarius, Abat de Caunas, e Rogièr Trencavel , vescomte de Carcassona, amb Aquaviva que venguèt mai tard Aigas Vivas, vilatge vesin qu'existís encara[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{fr]]Association "Le Millénaire de Badens", Badens en Minervois, son histoire retrouvée... . Badens août 1993.


text:
Vilanòva de Berg
Vilanòva de Berg (Villeneuve-de-Berg en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villeneuve-De-Berg a situat a 325 m d'altitud, sus una éminence calcaire en dominant la rota en connectant la vallée del Rhône (Viviers e Lo Teil) al Puy-en-Velay via Aubenas.
Villeneuve-De-Berg a environat al nòrd e a l'oèst per la vallée de la Claduègne #que flueix dempuèi lo scenari del Coiron basaltique #que domina al nòrd, a l'èst per la montanha de Berg calcaire, e al sud per la vallée de la Ibie #que nais sus lo sieu territòri.
Vilanòva de Berg est située à 325 m d'altitude, sur une éminence calcaire dominant la route reliant la vallée du Rhône (Viviers et Le Teil) au Puy-en-Velay via Aubenas.
Villeneuve-de-Berg est entourée au nord et à l'ouest par la vallée de la Claduègne qui coule depuis le plateau du Coiron basaltique qui domine au nord, à l'est par la montagne de Berg calcaire, et au sud par la vallée de l'Ibie qui naît sur son territoire.


text:
Durango
Durango qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Biscaia. Qu'ei la capitau de la comarca de Durangalde.
Lo gentilici qu'ei durangar.
Monuments[modificar | modificar la font]
- Kurutziaga: qu'ei ua crotz expiatòria de la fin deu sègle XVau qui arrepresenta la redempcion umana; qu'ei monument nacionau.
- Tor de Lariz.
- Mikeldi: Idòla preromana qui arrepresenta un quadrupède.
- Arc de Santa Anna.
- Glèisa de Sant Pèir de Tabira.
- Comuna (1570), d'estil classic.
- Basilica de Nosta Dauna d'Uribarri (sègle XIVau), d'estils gotic e de la Reneishença.


text:
Andreas Gryphius
Andreas Gryphius (1616-1664) foguèt un escrivan barròc, considerat coma lo creator del teatre alemand e tanben conegut per sa poesia. Filh d'un prèire de Silèsia, viatgèt a Gdansk (Ont passèt una granda part de sa vida), en França e en Itàlia. Son òbra mòstra lo pessimisme caracteristic del periòde, agravat per l'experiéncia de la guèrra.
Entre sos escriches mai celèbres se destacan:
- Kirchhofsgedanken
- Absurda Comica, oder Herr Peter Squentz
- Die geliebte Dornrose
- Horribilicribrifax
- Carolus Stuardus
- Katharine von Georgien
Dins sas representacions adaptèt los modèls latins als tèmas contemporanèus, tornant metre en vèrses d'istòrias ancianas o creant de tèmas nòus ont se mòstra la dificultat que i a per èsser urós (sustot dins las comèdias).
Font[modificar | modificar la font]
- (ca) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en catalan intitolat « Andreas Gryphius ».


text:
Catapulta (arma)
Una catapulta es una maquina de sètge utilitzada dempuèi l'antiquitat per lançar al luènh de grands objèctes; pòt lançar tota mena de projectils coma de pèiras o objèctes incendiaris, entre d'autres. La catapulta foguèt creada sobretot per far caser los barris enemics e prene per assalt lo luòc. Seriá estat inventat pels grècs e, mai tard, o melhorèron los cartagineses e els romans; foguèt fòrça utilizada a l'edat Mejana. Las primièras catapultas èran en forma d'una gigantèsca fronda amenatjada; pendent lo reialme d'Alexandre lo Grand, lo seus engenhièrs desenvolupèron d'armas amb la capacitat de poder far caser los barris de l'Empèri Pèrsa. Los grècs utilizavan una enòrma fonda que lançava de gigantèscas flèchas mejans de còrdas elasticas; mai tard, aquel modèl foguèt desenhat de nòu per capitar a lançar de pèiras utilizant l'energia de la còrdes elasticas mai l'energia d'autres còrdas de tension.
Las primièras catapultas èran grandas, çò que la fasiá fòrça dificil de construire e tamben l'usatge. Aquò obliguèt los creators e engenhièrs a trabalhar sus la seuna forma, pés, talha, dessenh e mobilitat, perqu'èran d'armas indispensablas pels grands combats. Atal s'obtenguèt una catapulta mai leugièra, mai aisit de manipular e transportar pels camps de batalha.
Los modèls mai grands èran montats sus de grandas plataformas de fusta; lo clavelet o gisclet d'aquel tipe de balesta se bandava mejans de còrdas e se mantengava amb un croquet. Un autre tipe de catapulta aplicava lo principi de torsion per lançar de pèiras o objèctes pesucs en dessús de barris e valats; aquò se fasiá amb de còrdas enrotladas amb torns que lançava cap enrè lo mecanisme impulsor. Tanben s'utilizavan de catapultas mai pichonas, qu'èran portablas.
Al contrari de çò que se vei dins los filmes, lo luòc qu'èra situat lo projectil normalament aviá pas una forma de culhièr, mas qu'èra fach de còrdas ligadas formant una fronda. Los plans que mòstran un lançador en forma de culhièr èran plan segur falsificats per confondre l'enemic.
Lo tipe mai eficaç de catapulta èra el trabuc, que funcionava mejans la força de la gravitat. Un contrapes s'auçava mejans de còrdas, e una còp fixat lo projectil, se daissava anar las còrdas e lo contrapés, mai pesuc que lo projectil en question, lo lançava.
Autres usatges de la catapulta[modificar | modificar la font]
Tanben se nomena catapulta l'instrument inventat pels japoneses que facilita l'enlairament dels avions dempuèi un pòrtaavions. Dins aquel sistèma, un guida sus la pista conten un piston que se pren al tren d'aterrissatge davant l'avion. Lo piston demòra retengut per una assegurança alara que s'acumula la vapor jos pression fòrça nauta. Al moment del lançament, l'assegurança se daissa anar, impulsant l'avion a la velocitat d'enlairament en qualques segondas.
Actualament s'estudia per utilizar l'electromagnetisme per impulsar la catapulta, perque la progressiva introduccion de las turbinas de gas de las naus modèrnas rend difil lo dispositiu de vapor jos pression.


text:
La Gioconda
La Gioconda o Mona Lisa, es una pintura de Leonardo da Vinci, lo retrach mai famós de l'istòria e, benlèu, lo quadre mai conegut de la pintura occidentala.[1][2] Es un retrach de mièg còs ont apareis una femna qu'agacha directament l'espectator amb una expression que sovent foguèt descrita coma enigmatica. Pintat entre 1503 e 1506 o 1507, es un òli sus taula d'albar de 77 × 53 cm[3] retocat divèrses còps per l'autor. La tecnica utilizada foguèt l'esfumat (sfumato), procediment caracteristic de Leonardo. Lo quadre es proprietat del govèrn francés e es expausat al Musèu del Lovre de París amb lo títol Retrach de Lisa Gherardini, esposa de Francesco del Giocondo.[4] Protegit per de multiplas sistèmas de seguretat dins de condicions de consevacion optimalas,[5] es somés a un processus de revision constant per ne'n verificar e prevenir la deterioracion.


text:
Evesque
Un evesque (var. bisbe, avesque) es un clergue que dirigís una diocèsi, dins certanas brancas del cristianisme coma los catolics, los ortodòxes, los anglicans, los luterians o los monofisitas. Lo mot occitan evesque/avesque/bisbe es eissit del mot latin epíscŏpus, el meteis adaptat del grèc ἐπίσkoπoς/epískopos que vol dire «susvelhant», es a dire moderaire, tutor, responsable d'una organizacion[1].
Somari
- 1 Lo primièrs sègles
- 2 Dins la Glèisa catolica
- 2.1 Ròtle de l'evesque
- 2.2 Attributs de l'evesque
- 2.3 Nominacion e consecracion
- 2.4 Dignitats particularas
- 2.5 Ròtles especifics
- 3 Dins la Glèisa Ortodòxa
- 4 Dins las Glèisas anglicanas
- 5 Dins las Glèisas protestantas
- 6 Dins la Glèisa de Jèsus Crist dels Sants dels Darrièrs Jorns (mormons)
- 7 Notas e referéncias
- 8 Annèxes
Lo primièrs sègles[modificar | modificar la font]
Abans lo cristianisme, lo tèrme èra utilizat per designar totas menas d'administrators dins los domenis civil, financièr, militar, judiciari. Dins la Glèisa Luteriana, demòra lo sovenir d'aquela etimologia en nomenant los evesques d'« inspectors eclesiastics ». Los primièrs ἐπίσkoπoι/epískopoi èran elegits pels membres de l’ἐkkλnσίa/ekklēsía, l'assemblada dels fidèls, del meteis biais qu'una associacion elegís uèi sos dirigents. Lo dimenge seguent, lo novèl evesque èra consacrat coma evesque per l'ensems dels evesques de la província, amb una imposicion de las mans.
Dins los primièrs tempses, un evesque èra l'administrator d'una parròquia, puslèu que d'una 'diocèsi'. Lo Novèl Testament èra pas encara completat, èran los eretièrs d'una tradicion orala: l'autoritat d'un evesque veniá pas de la Bíblia, mas de son ligam tan prim que foguèsse als apòstols. Los evesques de las metropòlis se pausèron coma mai importants qu'aqueles de vilas pus pichonas, se reclamant tanben de ligams mai dirèctes amb los apostòls.
Çò que se nomena la succession apostolica consistís en la consecracion d'un novèl evesque per un, o mai d'un, eles meteisses validament consacrats. Lo concili de Nicèa precisèt que necessitava la preséncia d'almens tres evesques. Mas en cas de necessitat, la preséncia d'un sol sufís. Aquela règla es aplicada pels catolics, los ortodòxes e en general, per la Glèisa Anglicana malgrat qu'aqueles dos darrièrs neguen la validitat de la succession, coma los nestorians.
Dins la Glèisa catolica[modificar | modificar la font]
Ròtle de l'evesque[modificar | modificar la font]
Dins la glèisa locala[modificar | modificar la font]
L'evesque es considerat per la Glèisa Catolica Romana coma successor dels apòstols, e a aquel títol, es Doctor de la fe, encargat d'ensenhar e de transmetre amb fidelitat.
La Glèisa Catolica reconeis dins l'evesque lo ministre de Dieu, vicari de Jèsus. Exercís sas foncions esperitalas dins una circonscripcion nomenada diocèsi; dins la Glèisa orientala se ditz eparquia. Demòra normalament dins la vila ont i a sa catedrala; dins aquela vila e sa demorança episcopala son nomenadas evescat.
L'evesque es d'en primièr aquel que presidís l'assemblada dels fidèls e pus precisament l'eucaristia (mas pòt delegar un capelan). Dins sa glèisa locala (o patriarcala, o quitament universala) es lo principi de l'unitat visibla dels fidèls.
Es encargat de velhar sus sa glèisa locala, d'assegurar la liturgia, l'ensenhament de la fe catolica e lo servici pels mai demunits. Pòt convocar un sinòdi diocesan per l'ajudar a destriar las orientacions pastoralas per sa diocèsi. Es assistit pels diagues e los capelans, o quitament pels laïcs, plan mandatats. Sos mai pròches collaboradors èran autres còps los archidiagues; son nomenats uèi vicaris episcopals e vicaris generals. L'evesque es tanben assistit de conselhièrs presbiterals d'entre que se trapa lo capitolat catedral.
Los sacraments que sols los evesques pòdon administrar son:
- la confirmacion (delegada als capelans diocesans, mas l'oncion se fa amb l'òli crismal senhat per l'evesque)
- lo sacrament de l'òrdre: ordinacion diaconalas e presbiterala, consecracion evescala
Ròtle de l'evesque coma membre del collègi evescal[modificar | modificar la font]
Teologia de l'evescat[modificar | modificar la font]
Attributs de l'evesque[modificar | modificar la font]
L'evesque dins la Glèisa catolica se reconeis a diferents attributs:
- Pòrta una crotz pectorala e un "anèl pastoral" (anèl evescal);
- Son costum eclesiastic es violet;
- Pòrta una mitra pendent las ceremonias liturgicas;
- A una cròça, simbòl de sa foncion de pastre;
- Se causís una devisa evescala;
- Cada evesque a un escut pròpri amb d'ornaments exteriors comuns a totes: un capèl que sa color depend del grade del clergue, roge pels cardinals, violet pels evesques e archevesques, verd pels evesques assistents al tròn pontifical e negre pels canonges jol Regim Ancian acompanhat d'una cordalièra que lo nombre de tufas e la color vàrian en foncion del grade del clergue. L'escut es pausat sus una crotz de procession d'una travèrsa.[2]
Nominacion e consecracion[modificar | modificar la font]
Dins la Glèisa Catolica, los evesques son nomenats pel papa, sus de listas transmesas a Roma pel nonci apostolic, establits pels evesques d'una meteissa província o meteissa region eclesiastica.
Dins lo passat, la designacion dels evesques sovent se faguèt amb de lutas entre los poders politics e la Glèisa Romana entre papas e los emperaires romans germanics.
Ara, los evesques son nomenats per la Santa Ses, aquela règla coneis d'excepcions, coma en França per l'archevesque d'Estrasborg, e l'evesque de Mètz, que son nomenats formalament pel President de la Republica Francesa e qualques diocèsis de Soïssa. Dins las Glèisas catolicas orientalas, los evesques de las Glèisas patriarcalas e archevescalas majoras son designats pel sinòdi o pel patriarca.
Un evesque pòt tanben èsser desmés de sas foncions pel Papa: es fòrça excepcional.
La consecracion es un sacrament (ordinacion episcopala) conferit per almens tres evesques; es quitament lo gra superior del sacrament de l'òrdre. Se deu donar en comunion amb l'evesque de Roma (lo papa), es a dire amb almens son aval. S'es pas lo cas, l'ordinacion es considerada coma illicita e los consacrants coma lo consacrat riscan l'excomunicacion. De talas consegrations illicitas pòdon provocar d'esquismas.
Dignitats particularas[modificar | modificar la font]
Qualques evesques son creats cardinals, e venon alara electors del papa dins lo cas d'un conclau (s'an mens d'80 ans).
Los evesques pòrtan lo títol d'archevesque quand son al cap d'una archidiocèsi; arbòran alara lo palli.
Son nomenats archevesques metropolitans se lo sèti es capluòc de província eclesiastica.
D'autres evesques son patriarcas: lo papa, evesque de Roma, es patriarca d'Occident.
Qualques evesques catolics dispausavan abans lo sègle XIX de poders temporals importants. Los dos luòcs ont demòra un tal fach son l'Estat del Vatican, que lo papa n'es sobeiran, e lo Principat d'Andorra, qu'a dos coprinces, que l'un es l'evesque d'Urgèl (l'autre essent lo President de la Republica Francesa).
Ròtles especifics[modificar | modificar la font]
Evesque auxiliar[modificar | modificar la font]
Un evesque auxiliar ajuda l'evesque en carga d'una diocèsi importanta. A pas de jurisdiccion dirècta sus la diocèsi, mas recep l'ordinacion episcopala, e es nomenat a un sèti titular d'evesque.
Evesque coadjutor[modificar | modificar la font]
Un evesque coadjutor es destinat a succedir a un evesque que lèu serà en retirada. Dispausa d'un poder gaireben equivalent. La nominacion d'un coadjutor permet una transicion sens interrupcion entre dos episcopats.
Evesque titular[modificar | modificar la font]
Aquel a pas de fach de diocèsi pròpria de governar mas li es atribuit lo títol d'un ancian evescat, ara desaparegut, per justificar son elevacion al reng d'evesque. Es lo cas d'evesques nomenats a de foncions administrativas al sen de la curia romana o de la diplomacia vaticana, o dels evesques auxiliars.
Una denominacion anciana, obsolèta dempuèi 1882, del sèti titular, èra diocèsi in partibus infidelium («dins de contradas d'infidèls»: coma l'ancian evescat d'Ipona en Africa del Nòrd o Edèssa dins los Estats latins d'Orient, o dins lo Trípol, Amorium, Ilium, eca), es a dire, autres còps, dins de zònas crestianas.
Evesque emerit[modificar | modificar la font]
Los evesques e archevesques catolics atenhent lo limit de 75 ans e aqueles amb de dificultats de santat empachant l'exercici de la carga presentan lor demission al Papa. Un còp aquela acceptada, venon evesque emerit o archevesque emerit de lor darrièra diocèsi d'exercici.
Administrator apostolic[modificar | modificar la font]
Un administrator apostolic es un evesque encargat de dirigir temporàriament una diocèsi vacanta fins a la nominacion d'un titular. Pòt èsser l'evesque emerit qu'assegura lo ròtle, o l'evesque d'una diocèsi vesina. Una diocèsi sens evesque titular pòt tanben èsser administrada provisòriament per un capelan, es un administrator diocesan.
Evesque laïc[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, de membres de la noblesa podián venir evesques sens èsser ordenats nimai consacrats. Dispausavan atal dels beneficis dels sètis episcopals tot en demorant laïcs.
Dins la Glèisa Ortodòxa[modificar | modificar la font]
L'evesque ocupa lo gra suprèm de la ierarquia eclesiastica. Es lo successor dels apòstols que presidís a l'eucaristia. Es l'icòna de Crist e lo pastre d'una glèisa particulara que pòrta lo nom dins sa titulatura. Es lo susvelhant e lo responsable de la doctrina e de l'ensenhament dels seus. Velha a la comunion dedins sa diocèsi e a la comunion de sa Glèisa amb las autras Glèisas ortodòxas. Sols los ieromonges (monges capelans) pòdon venir evesques. Alara sonque los evesques ortodòxes son obligats al celibat, al contrari dels capelans ortodòxes que se pòdon maridar.
Un evesque pòt portar diferents títols[modificar | modificar la font]
- Primat, se presidís una Glèisa autocefala o autonòma.
- Papa, Patriarca, Katolikos o Mafrian títols pus nauts onorifics de primat.
- Archevesque, s'es primat, o presidís una província.
- Metropolita, s'ocupa un sèti al cap d'una província importanta (usatge rus) o s'ocupa un sèti quin que siá coma titular (usatge grèc).
- Catigomèn, s'es superior d'un monastèri.
- Auxiliar, s'assistís un titular.
- Corevesque, s'es auxiliar tot en portant coma títol lo nom d'una localitat de la diocèsi (usatge a Chipre).
Dins las Glèisas anglicanas[modificar | modificar la font]
Las Glèisa anglicanas (que qualques unas se nomenan "episcopalianas") consèrvan l'episcopat, que fa partida de lor eretatge d'abans la decision d'Enric VIII d'Anglatèrra. L'ordinacion sacramentala a vida per tres evesques, la conservacion de la succession apostolica e los devers e responsabilitats de l'evesque segon las grandas linhas de l'episcopat catolic e ortodòxe. Los evesques son nomenats o elegits, segon l'usatge de caduna de las trenta uèit "províncias" (Glèisas nacionalas) de la Comunion anglicana. Las femnas pòdon venir evesques dins tres províncias (Nòva Zelanda, Canadà, Estats Units d'America).
Dins las Glèisas protestantas[modificar | modificar la font]
Dins lo protestantisme solas qualques Glèisas luterianas, metodistas e de raras Glèisas reformadas) coneisson un ministèri episcopal personal, qu'es una foncion de la Glèisa e non un òrdre sacramental.
Dins la Glèisa de Jèsus Crist dels Sants dels Darrièrs Jorns (mormons)[modificar | modificar la font]
Dins la Glèisa de Jèsus Crist dels Sants dels Darrièrs Jorns, l'Evesque es un òme que deu aver preirat de Melchisedek e èsser ordenat e mes a part coma Grand Prèire. Es causit entre los membres de la parròquia. La durada d'aquel apèl es de prèp de 5 ans.
Un evesque «sant dels darrièrs jorns» es maridat e marit d'una sola femna.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ De comparar amb l'etimologia del catalan bisbe. o ben del francés évêque
- ↑ (fr)Fournot Frédéric , doctor en istòria modèrna, Universitat de Borgonha
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)André Lemaire, Les Ministères aux origines de l'Église : Naissance de la triple hiérarchie, évêques, presbytes, diacres, Cerf, 1971
- (fr)André Lemaire, Les Ministères dans l'Église, Le Centurion, 1974


text:
Canèla
La canèla es la rusca interiora del canelièr de Ceilan (Cinnamomum verum), una espècia d'arbre apartenent a la familha de las Lauraceae e originari de Sri Lanka.
Cal pas confondre aquela canèla amb la canèla cassiá (Cinnamomum cassia) que lo gost es mens ric e qu'a un aspècte de rusca mai evident.
Somari
Utilizacion[modificar | modificar la font]
La canèla es coneguda dempuèi l'Antiquitat, e es utilizada pels ancians Egipcians dins lo procediment de l'embaumament. La Bíblia, Erodòt e d'autres autors classics i fan referéncia.
L'arbre es cultivat un pauc pertot pel mond, La rusca possedís una color brun jaune palenc, una odor fortament perfumada, e un gost aromatic singularament doç e caud. La sabor es deguda a l'òli aromatica que contien. Aquela òli, es tanben comercializada, es preparada en martelant fortament la rusta, la daissant macerar dins l'aiga de mar, puèi en distillant l'ensems. Es d'una color jauna aur, amb l'odor particulara de la canèla e d'un gost aromatic fòrça poderós.
S'utisa la canèla dins de fòrça preparacions, de l'Edat Mejana fins a l'ora d'ara. Seriá arribada a çò nostre vèrs 1220. Se trpa din la la bevenda medievala celèbra ipocràs.
La primièra sintèsi d'aròma artificial de canèla foguèt realizada en 1856 per Luigi Chiozza[1].
La canèla es mai sovent utilizada en cosina coma condiment e substéncia aromatica, en associacion amb la poma, dins la preparacion de chocolats e de licors, mas tanben dins la cosina indiana e orientala. Es utilizada en perfumariá e per l'industria farmaceutica.
Utilizacion medicinala[modificar | modificar la font]
L'òli essenciala de canèla es compausada de 65-90 % d'aldeíd cinnamic, 4 a 12 % de fenòls (subretot eugenòl) e los compausats seguents: camfre, beta-cariofillèn, benzaldeíd, cuminaldeíd, cineòl, fellandrèn, eca.
Estimulariá la digestion e la respiracion, seriá antiseptica (activa contra lo bacil de la tifoída), antispasmodica, vermifuga ; es a vegada indicada dins l'atonia e los espasmes gastrointestinals, l'astenia gripala (J. Valnet).
D'etudis indican que la canèla es eficacia per ajudar los diabetics a estabilizar lor glicemia mas aquò foguèt contredich per un estudi de genièr de 2008[2].
Los autors notan que la consomacion a de dosis importantas de canèlas o d'extrachs de canèla pòt se revelar toxic a causa de la comarina que pòt per de personas causar de domatges al fetge.
Produccion[modificar | modificar la font]
Òli essenciala[modificar | modificar la font]
- L'òli essenciala de canèla a de vertuts dinamisantas sus l'organisme, l'utilizacion excessiva (inalacion) pòt provocar dels mals de caps e de nausèas fòrtas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)John Emsley; Guide des produits chimiques à l'usage du particulier, ed:Odile; París,juin de 1996 isbn=2738103847
- ↑ W.L. Baker, Universitat de Connecticut - (en)Effect of Cinnamon on Glucose Control and Lipid Parameters Diabetes Care, January 2008, Vol. 31, P. 41-43, doi: 10.2337/dc07-1711
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)La cannelle, dix façons de la préparer de Pierre-Brice Lebrun, Les éditions de l'Epure (6 juin 2005)


text:
Ligam quimic
Los ligams quimics mantenon los atòms amassa en compausats quimics (moleculas e cristals).
Lo modèl de Lewis se pòt utilizar per predire quins atòms pòdon formar de ligams entre eles, mejançant de concèptes simples coma la valéncia atomica e la règla de l'octet.
De tot biais, aquel modèl es pas universalment aplicable, e cal utilizar los metòdes de la quimia quantica per poder predire amb mai de seguretat quins ligams se pòdon formar o son pus favorables. Los principals tipes de ligam quimic son:
I a tanben de ligams o d'interaccions nomenadas non covalentas, energeticament pus flacas que las anterioras, que se pòdon formar e copar amb mai de facilitat, e son la basa de la majoritat dels procèsses de reconeissença moleculara que se debanan en bioquimia:


text:
Ligur antic
Lo ligur antic (de pas confondre amb lo ligur romanic actuau) es una lenga estencha que se parlava a l'Edat Antica dins lei regions actualas de Provença e Ligúria e aviá tengut, inicialament, un territòri pus vast.
Segon fòrça especialistas[1], lo ligur antic aperten a la familha dei lengas indoeuropèas. Pus precisament, es dins la branca italoceltica, dins la quala lo ligur antic es un intermediari entre lei lengas celticas e lei lengas italicas. Aquesta classificacion èra pas tant evidenta nimai acceptada avans la fin dau sègle XX perque lei documents son escars dins aquesta lenga.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ SERGENT Bernard (1995) Les Indo-Européens: histoire, langues, mythes, París: Payot


text:
Machu Picchu
Machu Picchu (nom castelhan) o Machu Pikchu (nom quíchoa, de machu, vièlh, e pikchu montanha, es a dire, « montanha vièlha »)[1] es lo nom contemporanèu de la vièlha llacta (ciutat) inca de pèira (que son nom original foguèt Pikchu [2]) bastida principalament a la mitat del sègle XV sul puèg rocós que religa las montanhas de Machu Picchu e de Huayna Picchu sul pendís oriental dels Andes Centrals, al sud de Peró.
De documents de la mitat del sègle XVI [3] suggerisson que Machu Picchu seriá estat una de las residéncias de Pachacuti Inca Yupanqui (primièr emperaire inca, 1438-1470). Segurament una de sas construccions màgers, que l'evident caractèr ceremonial de la via principala d'accès a la llacta demòstra que foguèt utilizada coma santuari religiós [4]. Los dos usatges (palais e santuari) foguèron pas incompatibles. Es estat escartat, ça que la, un caractèr militar supausat (que los qualificatius populars de "fortalesa" o "ciutadèla" aurián daissat supausar) [5]
Machu Picchu es considerat tanben coma una òbra mestressa de l'arquitectura e de l'engenhariá [6]. Sas caracteristicas arquitecturalas e païsatgièras particularas e lo mistèri entretengut al seu subjècte per una brava part de la literatura publicada subre lo sit, n'an fach una de las destinacions toristicas pus popularas de la planeta [7]. Machu Picchu es sus la Lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat de l'UNESCO dempuèi 1983. Lo 7/7/2007 Machu Picchu foguèt demèst los sits seleccionats sus la lista de las Sèt Meravilhas del Mond Modèrne, una iniciativa privada sens lo sosten de l'UNESCO.
Somari
- 1 Localizacion geografica
- 2 Istòria
- 3 Entre la colonia e la republica (sègles XVII - XIX)
- 4 Redescubèrta de Machu Picchu (1894? - 1911)
- 5 Descripcion de Machu Picchu
- 6 Temple del Solelh
- 7 Aspèctes constructius
- 8 A l'entorns e camins incas
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 Bibliografia
- 11 Vejatz tanben
- 12 Ligams extèrnes
- 13 Ligams videografics
Localizacion geografica[modificar | modificar la font]
L'emplaçament[modificar | modificar la font]
Se tròba a 13º 9' 47" de latitud sud e 72º 32' 44" de longitud oèst. Fa partida del districte del meteis nom, dins la província d'Urubamba, de la Region Cusco, en Peró. La ciutat importanta mai pròcha (130 km) es Cusco, actuala capitala regionala e vièlha capitala dels incas.
Las montanhas de Machu Picchu e Huayna Picchu fan partida d'una granda formacion orografica coneguda coma Batolito de Vilcabamba dins la Cordilhièra Centrala dels Andes perovians. Se tròban sus la riba esquèrra de las gòrgas del riu d'Urubamba (conegut ancianament coma Quebrada (vabre) de Picchu [8]). Al pè de las sèrras e gaireben a l'entorn raja lo riu de Vilcanota-Urubamba. Las roïnas incas se tròban a mièg camin entre las cimas d'aquestas montanhas, a 450 m subre lo nivèl del riu e a 2438 m subre lo nivèl de la mar.
Las roïnas pròpriament dichas son situadas al dintre d'un territòri del Sistèma Nacional d'Airals Naturals Protegits per l'Estat (SINANPE) [9] apelat Santuari istoric de Machu Picchu que s'espandís subre una superfícia de 32 592 km² dins la conca del riu de Vilcanota-Urubamba (lo Willka mayu o "riu sacrat" dels incas). Lo Santuari istoric protegís una tièra d'espècias biologicas en perilh d'extincion e mantun luòc inca [10] que lo Machu Picchu es considerat coma lo principal.
Accès[modificar | modificar la font]
La zona arqueologica es accessibla, pels camins incas que i menan, o en utilizar la rota de Hiram Bingham (que puja la còsta de la sèrra de Machu Picchu dempuèi l'estacion de trin de Puente Ruinas, situada al fons de las gòrjas). La visita de las roïnas es paganta pels visitaires.[11]
Aquela rota, pasmens, es pas integrada al malhum nacional de rotas de Peró. Comença dins lo vilatge d'Aguas Calientes que sonque es accessible amb lo trin (a 3 oras de Cusco) o l'elicoptèr (a 30 min de Cusco). L'abséncia d'una rota directa al santuari de Machu Picchu es intencionala e permet de contrarotlar lo flux de visitaires dins la zona, qu'es particularament sensibla a la multitud. Pasmens aquò a pas empachat lo creissement desordenat (criticat per las autoritats culturalas) d'Aguas Calientes que viu per lo torisme .
Per arribar a Machu Picchu pel principal Camin Inca se deu far per un viatge de 3 jorns. Per aquò es necessari de prene lo trin fins al quilomètre 82 de la via ferrada Cusco - Aguas Calientes d'ont part lo trajècte a pè.
Unes visitaires prenon un carri local dempuèi Cusco fins a Ollantaytambo (via Urubamba) e d'aquí prenon un transpòrt fins al quilomètre 82. Un còp aquí seguisson las vias del trin pendent los 32 km fins a Aguas Calientes.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo temps es caud e umid pendent lo jorn e fresc pendent las nuèits. La temperatura oscilla entre 12 °C e 24 °C. La zona es generalament plujosa (1955 mm annals), especialament entre novembre e març. Las pluèjas, importantas, altèrnan rapidament amb de passas solelhadas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vabre de Picchu, situat a mièg camin entre los Andes e la selva amazoniana, foguèt una region colonizada per de populacions montanhòlas (venent de las regions de Vilcabamba e de la Val Sagrado, a Cusco) e pas forestièras, en recèrca d'una expancion de sas frontièras agràrias. De pròvas arqueologicas indican que l'agricultura se practica dins la region dempuèi almens 760 a.C.[12]. Una explosion demografica se faguèt a partir del Periòde Orizont Mejan (an 900 de la nòstra èra), per de gropes pas documentats istoricament mas que foguèron benlèu ligats a l'etnia tampu de l'Urubamba. Se pensa qu'aquestes pòbles podrian aver format una part de la federacion Ayarmaca, rivalas dels primièrs incas de Cusco [13]. Dins aqueste periòde l'airal agricòla construit s'espandiguèt considerablament. Pasmens l'emplaçament especific de la ciutat que nos ocupa (la cresta rocosa que religa las montanhas de Machu e Huayna Picchu) presenta pas de traças de construccion anterioras al sègle XV [14]
Epòca Inca (1438-1534)[modificar | modificar la font]
Lo vabre de Picchu foguèt conquistat per Pachacutec cap a 1440 [15], primièr emperaire inca (1438-1470). L'emplaçament de Machu Picchu deviá impressionar lo monarca per sas caracteristicas particularas dintre la geografia sacrada de la region [16] e per aquò faguèt construir aquí, vèrs 1450, un complèxe urban amb de bastiments de grand luxe civils e religioses [17].
Se pensa que Machu Picchu aguèt una populacion mobila coma la majoritat de las llactas incas, qu'oscillava entre 300 e 1000 abitants [18] apartenent a un elèit (possiblament membres de la panaca de Pachacutec [19]) e acllas. S'es demostrat que la fòrça agricòla se compausava de colons mitmas (mitmaquna) que provenián de diferents parçans de l'empèri [20].
Machu Picchu, ça que la, foguèt pas jamai un complèxe isolat (donc, lo mite de la "ciutat perduda" e de "refugi secrèt" dels emperaires incas, manca d'autenticitat istorica).
Las vals que coïncidissián dins lo vabre formavan una region densament poblada qu'aumentèt fòrça sa productivitat agricòla a comptar de l'ocupacion inca en 1440 [21]. Los incas bastiguèron aquí fòrça cèntres administratius (los pus importants foguèron Patallacta e Quente Marca [22] e de nombroses complèxes agricòlas de faissas cultivadas que provesissián son alimentacion a Machu Picchu (los camps del sector agrari de la ciutat avián de resultats insufisents per aprovisionar la populacion [23]. La comunicacion interregionala èra possibla mercé al malhum de camins incas (8 camins menavan a Machu Picchu [24]). La ciutat de Picchu, pasmens, se diferencia de las localitats vesinas per la qualitat singulara de sos edificis principals.
A la mòrt de Pachacutec, e segon las costumas reialas incas, la vila de Picchu e la rèsta de sas proprietats personalas serián passadas a l'administracion de sa panaca, que deviá destinar las rendas produsidas al culte de la momia del rei defunt [25]. Se pensa qu'aquesta situacion contunhèt pendent los govèrns de Tupac Yupanqui (1470-1493) e Huayna Cápac (1493-1529).
Machu Picchu aguèt de pèrdre en partida son importància per aver de concórrer en prestigi amb las proprietats personalas dels emperaires successors. En fach, la dubertura d'un camin pus segur e larg entre Ollantaytambo e Vilcabamba (lo de la Val d'Amaybamba) faguèt que la rota del vabre de Picchu foguèsse mens emplegada [26].
Epòca de transicion (1534-1572)[modificar | modificar la font]
La guèrra civila inca (1531-32) e l'irrupcion espanhola a Cusco en 1534 deguèron afectar considerablament la vida de Machu Picchu. La totalitat del païsans de la region èran principalament de mitmas, colons de diferentas nacions conquistadas per los incas menats de fòrça dins aqueste luòc. Aprofechèron de la casuda del sistèma economic cusquenho per tornar a lors tèrras d'origina [27]. La resisténcia inca dirigida per Manco Inca en 1536 convoquèt los nòbles de las regions pròchas per integrar sa cort dins l'exili de Vilcabamba [28] e es fòrça probable que los principals nòbles de Picchu ajan abandonat alavetz la ciutat. De documents de l'epòca indican que la region èra plena de vilas vuejas (despobladas) [29]. Picchu auriá contunhat d'èsser abitada e son registre s'es pas perdut e foguèt considerada coma un poblament tributari de l'encomienda espanhòla de Ollantaytambo [30]. Aquò significa pas necessàriament que los espanhòls visitèsson Machu Picchu sovent; en fach, sabèm que lo tribut de Picchu èra liurat als espanhòls un còp l'an dins lo vilatge de Ollantaytambo e non pas reculhit localament [31]. Ça que la, es clar que los espanhòls èran assabentats subre lo site encara que fins a uèi i a pas d'indicis de que los espanhòls ajan conegut son importància passada. Los documents colonials tanben mencionan lo nom d'aquel qu'èra lo curaca (benlèu lo darrièr) de Machu Picchu en 1568: Juan Mácora [32]. Que se nomenava "Juan" indica qu'èra estat, almens nominalament, batejat e doncas somés a l'influéncia espanhòla.
D'autres documents [33] indican que l'Inca Titu Cusi Yupanqui, que reinava alavetz a Vilcabamba, demandèt als fraires agustins d'anar evangelizar "Piocho" cap a 1570. Se coneis pas cap de luòc de la zona sonat "Piocho" senon "Piccho" o "Picchu", çò que fa supausar a Lumbreras que los famoses "extirpadors d'idolatrias" podrián èsser arribats a Picchu e èsser implicats dins la destruccion e l'incendi de la Torre del Temple del Solelh [34].
Lo soldat espanhòl Baltasar de Ocampo escriguèt a la fin del sègle XVI sus un vilatge en naut d'una montanha amb de bastiments fòrça grands ont i aviá un grand acllahuasi, als darrièrs ans de la resisténcia inca. La descripcion brèva que fa del luòc nos fa pensar a Picchu. Lo mai interessant es qu'Ocampo ditz que se ditz "Pitcos". L'unic luòc del meteis nom es "Vitcos", un site inca a Vilcabamba completament diferent del luòc descrit per Ocampo. L'autre candidat es, naturalament, Picchu [35]. Se sap pas fins a uèi se se tracta del meteis luòc o non. Ocampo indica qu'en aqueste luòc auriá viscut Tópac Amaro (successor de Titu Cusi e darrièr Inca de Vilcabamba).
Entre la colonia e la republica (sègles XVII - XIX)[modificar | modificar la font]
Aprèp la casuda del reialme de Vilcabamba en 1572 e la consolidacion del poder espanhòl dins los Andes Centrals, Machu Picchu se mantenguèt dintre de la jurisdiccion de proprietats colonialas que cambièron de mans mantun còp fins al temps de la republica (en 1821). Çaquelà, ja Machu Picchu èra vengut un luòc aluenhat dels novèls camins e aisses economics de Peró. La region foguèt practicament ignorada per lo regim colonial (que mandèt pas bastir cap de temple ni de vilatge important dins la zona)... encara que pas necessàriament ignorada per l'òme andin.
D'efièch, lo sector agricòla de Machu Picchu sembla pas d'èsser estat complètament desabitat ni desconegut: de documents de 1657 [36] e de 1782 [37] fan allusion a Machu Picchu, coma tèrras d'interès agricòla. Al contrari, los bastiments principals de son airal urban, semblan pas d'èsser estats ocupats e foguèron rapidament ganhats per la vegetacion del bòsc espés.
Machu Picchu al sègle XIX[modificar | modificar la font]
En 1865 lo naturalista italian Antonio Raimondi passèt al pè de las roïnas sens o saber e faguèt allusion al fach que la region èra fòrça pauc poblada. En 1870, lo nòrdamerican Harry Singer vengut prospectar per las minas mencionèt pel primièr còp dins una carta l'emplaçament del tuc de Machu Picchu e se referís al Huayna Picchu coma tuc de "Huaca de l'Inca", nom que revèla clarament una coneissença del ligam amb los incas e tanben suggerís un caractèr religiós (una huaca, dins los Andes Ancians, èra un luòc sagrat) [38]. Dins la carta de 1874 de l'alemand Herman Gohring son mencionadas e plaçadas dins lors luòcs exactes las doas montanhas [39]. Lo viatjaire francés Xerris Wiener afirmava que i aviá de "roïnas a Machu Picchu" en 1880 mas las poguèt pas aténher [40]. Tot indica que l'existéncia de las roïnas s'èra pas desbrembada.
Redescubèrta de Machu Picchu (1894? - 1911)[modificar | modificar la font]
Las primièras referéncias dirèctas actualament conegudas sus lo luòc de Machu Picchu indican qu'Agustín Lizárraga, un arrendièr de tèrras de Cusco, arribèt sus plaça lo 14 de julh de 1902 en guidant los autres cusquenhs Gabino Sánchez, Enrique Palma e Just Ochoa [41]. Los visitaires daissèron un graffiti amb lors noms sus una de las parets del Temple de las Tres Fenèstras que foguèt mai tard verificat per divèrsas personas [42]. I a d'informacions que suggerisson que Lizárraga aviá ja visitat Machu Picchu en companhiá de Luis Béjar en 1894 [43]. Lizárraga mostrava los bastiments als "visitaires" encara que la natura exacta de sas activitats siá pas encara coneguda [44].
Hiram Bingham, un professor american d'istòria interessat en trapar los darrièrs reduches incas de Vilcabamba aguèt coneissença sus Lizárraga a comptar de sos contactes amb los terratenents locals [45]. Foguèt aital qu'arribèt a Machu Picchu lo 24 de junh de 1911 guidat per un arrendièr de tèrras (Melchor Arteaga) e acompanhat per un sergent de la gàrdia civila peroviana nomenat Carrasco [46]. Trobèron doas familhas de païsans que vivián aquí: los Recharte e los Álvarez, qu'utilizavan los planets del sud de las roïnas per cultivar e bevián l'aiga d'un canal inca qu'encara foncionava e que menava l'aiga d'una font. Pablo Recharte, un dels mainatges de Machu Picchu, guidèt Bingham fins a la "zona urbana" cobèrta pel bòsc [47].
Bingham demorèt fòrça impressionat per çò que veguèt, e gestionèt los emparaments e favors de l'Universitat de Yale, la National Geographic Society e lo govèrn perovian per tal d'iniciar sul pic l'estudi scientific del luòc [48]. Atal, amb l'engenhaire Ellwood Erdis, l'osteològ George Eaton, la participacion dirècta de Toribio Recharte e Anacleto Álvarez e un grop de trabalhaires locals anonims, Bingham dirigèt las òbras arqueologicas a Machu Picchu de 1912 fins a 1915, periòde dins lo qual se netegèt l'espesura e se faguèron de cavaments de las tombas incas dins los extramurs de la ciutat. La "vida publica" de Machu Picchu comença en 1913 amb la publicacion de tot aquò dins un article de la revista de la National Geographic. Es ben segur que Bingham descurbiguèt pas Machu Picchu al sens estricte del mot (degun o faguèt pas, atengut que jamai se "perdèt" realament) es indobtable qu'aguèt lo merit d'èsser la primièra persona que reconeguèt l'importància de las roïnas, en las estudiant amb una còla multidisciplinària e en divulgant sas descobèrtas. Aquò malgrat que los critèris arqueologics de trabalh fòguesson pas los del periòde actual [49] e la polemica al subjècte de la sortida illegala del país del material arqueologic excavat [50] que fins ara es pas estat restituit al govèrn perovian.[51]
Machu Picchu tre 1915[modificar | modificar la font]
Entre 1924 e 1928 Martín Chambi e Juan Manuel Figueroa faguèron una seria de fotografias a Machu Picchu que foguèron publicadas dins divèrsas revistas perovianas, fasent créisser l'interès local per las roïnas e en las transformant en un simbòl nacional [52]. Amb lo temps (e especialament amb la dubertura en 1948 d'una via carroçabla que pujava la còsta de la montanha fins a las roïnas dempuèi l'estacion de tren) Machu Picchu venguèt la destinacion toristica principala de Peró. Pendent los dos primièrs tèrces del sègle XX, çaquelà, l'interès per son esplecha toristica foguèt pus fòrt que non pas lo de la conservacion e de l'estudi de las roïnas, çò qu'empachèt pas que qualques cercaires importants avancèsson dins la resolucion dels mistèris de Machu Picchu (en destacant especialament las òbras de la Viking Found dirigida per Paul Fejos suls luòcs incas a l'entorn de Machu Picchu e las investigacions de Luis I. Valcárcel qu'identifiquèron pel primièr còp lo luòc amb Pachacutec). Tre lo decenni de 1970, de generacions novèlas d'arqueològs (Chávez Ballón, Lorenzo, Ramos Condori, Zapata, Sánchez, Valencia, Gibaja), istorians (Glave e Remy, Rowe, Angles), astronòms (Dearborn, White, Thomson), antropològs (Reinhard, Urton), s'ocupèron de l'investigacion de las roïnas e de lor passat.
L'establiment d'una Zona d'Aparament Ecologic a l'entorn de las roïnas (1981), l'inclusion de Machu Picchu dins la Lista del Patrimòni Mondial (1983), e l'adopcion d'un Plan Mèstre per lo desvolopament sostenible de la region (2005) son estats los faches fondamentals mai importants dins l'esfòrç per conservar Machu Picchu e son entorn. Çaquelà, contra aquestes esfòrçes i a agut qualques marridas restauracions parcialas passadas [53], d'incendis forestièrs (coma lo de 1997) e de conflictes politics sorgits dins las localitats pròchas per una melhora distribucion de las ressorsas obtengudas per l'Estat dins l'administracion de las roïnas. Lo 10 de novembre de 2003 lo Congrès de Peró votèt la lei 28100 qu'establís que 10% dels beneficis eissits del pagament de l'entrada al Parc Arqueologic de Machu Picchu administrat per l'Institut Nacional de Cultura, seràn atribuits a la comuna de Machu Picchu [54].
Lo 12 de julh de 2006 lo Congrès de Peró emetèt la lei 28778 pel repatriament dels objèctes arqueologics que fan partida de la colleccion Machu Picchu del Musèu Peabody a l'Universitat de Yale als Estats Units d'America, que foguèron autorizats de sortir del país pel Decrèt Suprèm 1529 del 31 d'octobre de 1912 e pel Decrèt Suprèm 31 del 27 de genièr de 1916 [54]. En 2007, lo govèrn de Peró decretèt lo 7 de julh coma lo "Jorn del Santuari Istoric de Machu Picchu, Novèla Meravilha del Mond", pr'amor que lo 7 de julh de 2007 Machu Picchu foguèt designat coma un dels ganhaires de la lista de las Sèt Meravilhas del Mond Modèrne [55].
Descripcion de Machu Picchu[modificar | modificar la font]
L'airal bastit a Machu Picchu es de 530 m de long per 200 m de larg e includís almens 172 encenchas. Lo complèxe es clarament dividit en doas grandas zonas: la zona agricòla (formada per un ensemble de terrassas de cultura), que se tròba al sud, e la zona urbana (qu'es, supausada, aquela ont visquèron sos ocupants e ont se desvolopèron las principalas activitats civilas e religiosas). Las doas zonas son separadas per un mur, una val pichona e una escaleta, elements que corrisson en parallèl per la còsta èst de la montanha.
Zona agricòla[modificar | modificar la font]
Las faissas o terrassas de cultura de Machu Picchu semblan de grands escalièrs bastits sus lo versant. Son d'estructuras formadas per un mur de pèira e comolas de divèrses jaces de material (pèiras, argila e tèrra) que facilitan lo drenatge, en evitant que l'aiga siá restancada (per que i a fòrça pluèja dins la zona) e tombe l'estructura. Aqueste tipe de bastiment permetèt la cultura fins al primièr decenni del sègle XX. D'autres faissas pus pichonas se tròban dins la part bassa de Machu Picchu, al torn de tota la ciutat. Sa foncion èra pas agricòla senon de servir de murs de sostenement.
Cinc grands bastiments se plaçan sus las terrassas a l'èst del camin inca qu'arriba a Machu Picchu del sud. Foguèron emplegats coma zonas de provesiment. A l'oèst del camin se tròban d'autres grands ensembles de terrassas: d'unes concentrics de forma semicirculara e d'autres dreches.
Zona urbana[modificar | modificar la font]
Un mur d'aperaquí 400 m de long dividís la ciutat de l'airal agricòla. Parallèl al mur cor un valat pichon utilizat pel drenatge principal de la ciutat. Dins la part nauta del mur i a la pòrta de Machu Picchu qu'aviá un mecanisme de barrament intèrne. La zona urbana es estada dividida pels arqueològs actuals en grops de bastiments nomenats amb un numèro de 1 a 18. Encara que siaga sempre valid l'esquèma definit per Chávez Ballón en 1961 que la dividís en un sector hanan (naut) e autre hurin (bas) segon la division tradicionala de la societat e la ierarquia andina. L'ais fisic d'aquesta division es una plaça alongada, bastida sus de terrassas a de nivèls diferents segon l'inclinason de la montanha. Lo segond ais important de la ciutat forma una crotz amb lo precedent, en traversant practicament tota la largor de las roïnas d'èst en oèst: consistís en dos elements: una escala larga e longa que fa foncion de "carrièra principala" e un ensemble de fonts d'aiga elaboradas que corron parallèlament a aquela. A lor interseccion son plaçadas la residéncia de l'inca, lo temple-observatòri de la torre e la primièra e pus importanta de las fonts d'aiga.
Sector Hanan[modificar | modificar la font]
Ensemble 1
L'ensemble 1 inclutz d'estructuras restacadas amb l'atencion a los qu'arribavan a la ciutat per la pòrta (un "airal vestibular"),[56] d'estables per los camelids, talhièrs, codines e abitacions. Tot aquò al costat èst del camin, dins una succession de carrièras parallèlas que davalan per la còsta de la montanha. Lo bastiment mai important (lo bastiment vestibular) aviá dos estatges e divèrses accèsses. A man esquèrra del camin d'acuèlh i a d'abitacions de mendre reng que serián restacadas amb lo trabalh dins las peirièras, plaçadas dins los voltants d'aqueste sector. Tots los bastiments son d'arquitectura comuna e fòrça d'eles èran emblanquinats e pintats.
Temple del Solelh[modificar | modificar la font]
S'i accedís per un portal de dobla camba, qu'èra barrat (i a las rèstas d'un mecanisme de seguretat). Lo bastiment principal es conegut coma Torreón, de blòcs finament talhats. Foguèt utilizat per de ceremònias ligadas amb lo solstici de junh [57]. Una de sas fenèstras mòstra de traças d'ornaments incrustats que foguèron arrancats a mantun moment de l'istòria de Machu Picchu, en destruire una partida de son estructura. Al delà i a de traças d'un grand incendi. Lo Torreón es bastit subre una granda ròca que dejós i a una pichona bauma qu'es estada recobrida complètament amb de maçonariá fina. Se crei que foguèt un mausolèu e que dins sas grandas nichas repausavan de momias. Lumbreras tanben crei qu'i a d'indicis que permeton de pensar que foguèt lo mausolèu de Pachacutec e que sa momia foguèt aquí fins a l'irrupcion espanhòla a Cusco.[58]
Residéncia Reiala Demest los bastiments destinats a l'abitacion aqueste es lo pus fin, grand e melhor distribuit de Machu Picchu. Sa pòrta d'accès dona sus la primièra font de la ciutat e, en crosar la carrièra formada per lo grand peiron, al Temple del Solelh. Compren doas abitacions de grands lindals monolitics e murs de pèira ben talhada. Una d'aquestas abitacions a accès a una cambra de servici amb un canal d'escolador. L'ensems inclutz un corral per camelids e una terrassa privada amb vista sul costat èst de la ciutat.
Plaça Sagrada Se nomena atal un ensems de bastiments dispausats a l'entorn d'un pati carrat. Tot indica que lo luòc foguèt destinat a de rituals divèrses. Inclutz dos dels melhors bastiments de Machu Picchu, que son formats per de ròcas talhadas fòrça grandas: lo Temple de las Tres fenèstras (que sos murs de blòts grands poligonals foguèron assemblats coma un puzzle) e lo Temple Principal (de blòts pus regulars) que se pensa que foguèt lo principal claus ceremonial de la ciutat. Unit a aqueste darrièr i a lo nomenat "ostal del prèire" o "cambra dels ornaments". D'indicis suggerisson que la bastison de l'ensems general restèt inacabada.
Intihuatana Se tracta d'un pojòl que sos flancs foguèron transformats en terrassas, en prenent atal la forma d'una granda piramida de basa poligonala. Inclutz dos longs escalièrs d'accès, al nòrd e al sud, aquest darrièr èssent especialament interessant de per sa longor e per èsser talhat en una sola ròca. Enrodada per amont de bastiments d'elèit, se tròba la pèira Intihuatana ("ont lo Solelh s'arrapa"), un dels objèctes mai estudiats de Machu Picchu, qu'es estat restacat amb una tièra de luòcs considerats sagrats que s'i pòdon establir d'alinhaments clars amb d'eveniments astronomics e las montanhas a l'entorn.
Sector Urin[modificar | modificar la font]
Ròca Sagrada Es una pèira plana pausada sus un pedestal grand. Es un tèrme geografic que marca l'extrèm nòrd de la ciutat e es lo punt de partida del camin a Huayna Picchu.
Grop dels Tres Portals Es un ensems arquitectural grand dominat per tres grandas kanchas plaçadas simetricament e que comunican entre elas. Sos portals, fachs del meteis biais, confrontan la plaça principala de Machu Picchu. Inclutz d'ostals e de talhiers.[59]
Grop dels Mortièrs o Acllahuasi Es l'ensems pus grand de la ciutat que, malgrat aquò, aguèt una sola pòrta d'entrada, çò que podriá significar qu'èra l'Acllahuasi (o l'ostal de femnas causidas) de Machu Picchu, utilizadas pel servici religiós e per l'artesanat fin. Inclutz una cambra famosa de pèira ben talhada que dins son membre se tròban dos afloraments rocoses talhats en forma de mortièrs redonds utilizats per mòure lo gran. Mai d'un autor crei qu'aqueles èran emplits d'aiga e que s'i miralhavan los astres. L'ensems inclutz de pròvas d'un usatge ritual (i a d'autars e encara d'una kancha bastida a l'entorn d'una ròca granda). Una partida de sos abitats semblan d'èsser estats los ostals dels elèits.[60]
Grop del Condor
Es un ensems grand de bastiments, que son traçat es pas sempre regular, que proficha los contorns de las ròcas. Inclutz mai d'una cauna que i a d'indicis d'un emplec ritual e una pèira granda talhada dins lo centre d'un pati grand que mai d'un i vei la representacion d'un condor. Al sud del "condor" se tròban los ostals dels elèits, qu'avián l'unic accès privat a una de las fonts de Machu Picchu. Demest los ostals e lo pati del condor s'es identificat de rèstas claras de bastiments dedicats a la creatura de Cavia porcellus.
Peiron de las fonts
Es un ensems format per un escalièr grand amb un sistèma de 16 casudas artificialas d'aiga, que la majoritat son plan talhadas en blòts poligonals e enrodadas de canalòts laurats dins la ròca. L'aiga ven d'una font situada dins las nautors del puèg de Machu Picchu que foguèt canalizada al temps dels incas. Un sistèma addicional amont de la montanha recuèlh las infiltracions de pluèja de la montanha e las deriva al canal principal.[61]
Aspèctes constructius[modificar | modificar la font]
Engenhariá idraulica e dels sòls[modificar | modificar la font]
Una ciutat de pèira bastida amont d'un "istme" entre doas montanhas e entre doas falhas geologicas, dins una region somesa a de constants tèrratrems e, subretot, a de fòrtas pluèjas tot l'an supausa una escomesa per que que sia bastisseire: Defugir que tot lo complèxe se demolisca. Segon Alfredo Valencia e Keneth Wright Lo Secret de la longevitat de Machu Picchu es son sistèma de drenatge .[62] D'efièch lo sòl de las zonas non cobèrtas es provesit d'un sistèma de drenatge que consista en jaces de grava (pèiras trituradas) e ròcas per evitar l'infiltracion de l'aiga de pluèja. 129 canals de drenatge.[63] s'espandisson per tot l'airal urban, concebut d'un biais d'evitar regiscladas e erosion, desembocant dins sa màger part dins lo valat que dessepara l'airal urban de l'agricòla, qu'èra en realitat l'escolador principal de la ciutat. Se calcula que los 60% del esfòrç constructiu de Machu Picchu foguèt per las fondacions sus las terrassas emplidas de gravas per un bon drenatge de las aigas restantas [64]
Orientacion de las construccions[modificar | modificar la font]
Pareis evident que los bastisseires prenguèron en compte de criteris astronomics e rituals per la construccion coma lo confirman los estudis de Dearborn, White, Thomson e Reinhard, entre autres. D'efièch, l'alinhament d'unes edificis importants coïncidís amb l'azimut solar durant los solsticis d'un biais constant qu'es pas fortuït,[65] amb los punts del levant e del ponent a d'epòcas determinada de l'anada e amb los sucs de las montanhas a l'entorn.[66]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Material[modificar | modificar la font]
Totas las construccions conservadas son de granit de color blancassa, compausadas de 60% de feldespat, 30% de quars e 10% de mica.[67] Totes los materials venián de las peirièras cavadas a l'entorn del complèxe inca.
An entre 6 e 7 grases de duretat sus l'escala de MOHS. Al temps dels incas la pèira foguèt trabalhada amb d'aisinas de bronze (s'utilizava pas d'aisinas de fèrre dins lo Peró ancian) e percutors de pèiras mai duras. Las pèiras foguèron alisadas per abrasion amb d'arena e pèira.[68]
Estructura[modificar | modificar la font]
Gaireben totes los edificis son de forma rectangulara. D'unes an una, doas e fins a uèit pòrtas, normalament en un sol dels costats largs del rectangle. Existisson paucas construccions de forma corba o circularas.
Son frequentas las construccions sonadas huayranas. Aquestas an sonque tres parets. Dins aquel cas dins l'espaci del mur mancant apareis de còps que i a una colomneta de pèira per sosténer una fusta que serviá de supòrt al teulat. Existisson tanben d'huayranas doblas (doas huayranas unidas per un mur median) a las que se sona masmas.
Las construccions abitualament seguisson l'esquèma de kanchas, es a dire, quatre construccions rectangularas dispausadas a l'entorn d'un pati central unidas per un axe de simetria transversal.[69] Totas las pòrtas donan sus aquel pati.
Murs[modificar | modificar la font]
Los materials dels murs de pèira son basicament de dos tipes:
De pèira correnta unida amb de mortièr de fanga e d'autras substàncias. Semblariá qu'aquestas construccions (que son en majoritat a Machu Picchu) foguèron aliscadas amb un jaç d'argila e pintadas (de colors jaune[70] e roge).[71] La desintegracion primairenca dels teulats de las construccions las faguèt venir vulnerablas a la pluèja permanenta de la zona e, per aquò, se son pas conservadas.
De pèira finament talhada dins las construccions dels elèits. Son de blòts de granit, sens rebocatge e perfectament talhats en forma de prismas rectangulars (parallelepipèdes, coma las bricas) o poligonals. Sas fàcias exterioras podián èsser protuberantas o ben perfectament lisas. Dins aquestes cas l'union dels blòts pareis perfècta e faguèt pensar a d'unes que i aviá pas cap de cement; mas i a ben un jaç finòt de material aglutinant entre las pèiras mas qu'es invisible del defòra.[72] L'esfòrç d'aquestas realizacions dins una societat sens aisina de fèrre (coneissián solament lo bronze) es remarcable.
Teuladas[modificar | modificar la font]
S'es pas conservada cap de teulada originala, mas se pensa que la majoritat de las construccions avián una teulada de dos o quatre pendís e èran sostengudas per una estructura de fustas de vèrnhe (Alnus acuminata)[73] estacada e cobèrta per un jaç de palha de (Stipa ichuun). La fragilitat d'aqueste tipe de palha e l'importància de las pluèjas dins la region fasián qu'èra necessari qu'aquestas teuladas aguèsson una fòrta inclinason, fins a 63º.[74] Aital la nautor de las teuladas aumentava fòrça la de la rèsta de l'edifici.
Pòrtas, fenèstras e nichas[modificar | modificar la font]
Coma es classic dins l'arquitectura inca la majoritat de las pòrtas, fenèstras e nichas (sonadas falsas fenèstras) an una forma trapezoïdala, pus larga a la basa qu'al lindal. Los lindals podián èsser de fusta o de pèira (un sol blòt grand). Las pòrtas dels claus mai importants èran de dobla camba e dins qualques cas inclusián un mecanisme de tancadura al dintre.
Las parets interioras d'una bona partida de las construccions tenon de nichas de forma trapezoïdala, joncha a las fenèstras. De blòts cilindrics o rectangulars despassan dels murs, dispausats d'un biais simetric amb las nichas e las fenèstras.
A l'entorns e camins incas[modificar | modificar la font]
Machu Picchu, coma partida integranta d'una region de grands movements economics al temps de Pachacutec, èra integrada dins lo malhum de camins incas de l'empèri. Per aquestas vias podèm, encara uèi, accedir a d'autres complèxes incas pròches que presentan un grand interès. Al nòrd, per las bifurcacions del camin de Huayna Picchu se pòt arribar al nomenat Temple de la Luna o a la cima de la montanha ont i a de construccions incas. A l'oèst es lo camin que mena a Intipata e passa pel famós Pont mobil. Un autre camin, que preniá Agustín Lizárraga, mena fins al riu e a Sant Miquèl.
Al sud, se tròba la rota mai coneguda e la principala de totas, qu'es la rota de trekking mai populara de Peró. Lo Camin Inca a Machu Picchu es una correguda de 3 a 4 jorns que seguís çò qu'a la fin del sègle XV foguèt la principala rota d'accès a Machu Picchu, que començava al Complèxe de Llactapata e passava pels centres ceremonials de Sayacmarca, Phuyupatamarca e Wiñay Wayna, per acabar a Intipunku.
Divèrs[modificar | modificar la font]
- Hiram Bingham portèt 5000 pèças arqueologicas a l'Universitat de Yale, produch dels escavaments a Machu Picchu. Fins ara son pas estadas tornadas, malgrat las reclamacions del govèrn perovian.
- En mai de 2005, l'anciana vila jordaniana de Petra s'embessonèt amb la vila de Machu Picchu.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Teofilo Laime Acopa, Diccionario Bilingüe, Iskay simipi yuyay k'ancha, Quechua – Castellano, Castellano – Quechua: machu - adj. y s. m. Viejo. Hombre de mucha edad (Úsase también para animales). - machu - s. m. Anciano. Viejo. pikchu - s. Pirámide. Sólido puntiagudo de varias caras. || Cono. Ch'utu. machu pikchu - s. La gran ciudadela pétrea que fue quizá uno de los más grandes monumentos religiosos del incanato, entre el valle del Cusco y la selva virgen (JAL). || Monumento arqueológico situado en el departamento actual del Cusco, junto al río Urubamba, en una cumbre casi inaccesible (JL).
- ↑ Glave e Remy 1983: 247
- ↑ Un document judiciari de 1568 trapat per Glave e Remy (1983) e agrandit per Rowe (1990) fa referéncia al caractèr privat de mantun cèntre poblats de la region de "Picchu" a l'epòca inca, qu'inclusiá Machu Picchu. La proprietat personala èra una potestat exclusiva dels governants incas e es un subjècte que María Rostworowski a largament trabalhat (1993 : 105 - 146). Sul caractèr "privat" de Machu Picchu i a un consensus (Rowe, Burger, Lumbreras, Wright, Valencia, Rostworowski, Reinhard), mas Kauffmann es pas d'acòrd (Kauffman 2006: 62)
- ↑ Alfredo Valencia en Burger et. al. 2006 : 81
- ↑ I a pas de constatacion d'un usatge militar: L'airal agricòla e l'origina de las fonts d'aiga de Machu Picchu son pus luenh dels murs de la ciutat çò que fa que Machu Picchu suportariá pas un sètge long; la muralha es pas tròp nauta e lo valat es en realitat un escolador(Wright e Valencia, dins http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu/ mas lo subjècte èra ja estat suggerit per Buse (1962). Los enemics mai pròches dels incas a l'epòca de Pachacutec èran dins la val d'Apurímac (Rowe 1990, 142 ; Rostworowski 2004, 53) que Machu Picchu n'èra separat per la region granda de Vilcabamba. La natura e los bastiments dels establiments incas per l'usatge militar arqueologicament coneguts dins la region (coma Marcaypiri, Salapunko e Huilca Raccay, prospectats pel Projècte Cusichaca (Kendall 1987 : 98) son totes diferents de Machu Picchu. Sus la basa del tipe de rèstas umanas trobadas dins los crotons de Machu Picchu, Lumbreras afirma: "tot senhala que la populacion inclusiá pas de guerrièrs" (http://www.machupicchu.perucultural.org.pe/actividades.htm). Kauffman o corrobòra en senhalar que "se poiriá pas dire qu'èra una fortalesa. E en cas que o foguèsse: contra qual?" (Kauffmann 2006: 62)
- ↑ Lo 20 de setembre de 2006 e dins l'encastre de la XXX Convencion Panamericana d'Engenhaires se declarèt Machu Picchu (e lo complèxe inca de Tipón) de Monument Istoric de la Engenhariá Civila
- ↑ D'autras informacions subre sa popularitat: en 2006 al Reialme Unit los legeires britanics de Wanderlust causiguèron Machu Picchu coma la primièra meravilha del monde. (http://www.etravelblackboard.com/index.asp?id=43564&nav=21) (http://www.thisistravel.co.uk/travel/news/London-Eye-is-oneofworldswonders-article.html?in_article_id=45530). Aqueste meteis an una enquesta de la NHK sus las destinacions favoritas dels japoneses demest los sits del Patrimòni Mondial designèt Machu Picchu en primièra posicion (http://www.nhk.or.jp/sekaiisan/ranking/index0722.html). La revista Travel at Home (EEUU) inclutz un torn a Machu Picchu coma un dels dètz màgers per viatjar sol pel mond (l'interessent es que todos los demás sitios en la lista son resorts): (www.rpp.com.pe/portada/nacional/47114_1.php)
- ↑ Glave e Remy 1983 : 4
- ↑ Qu'es lo sistèma de Parcs Nacionals de Peró, jol contraròtle de l'Institut Nacional de las Ressorsas Naturalas (INRENA)
- ↑ Se'n pòt mencionar Patallacta, Quente e Torontoy dins lo fons de la Val e las roïnas de Runkuracay, Sayaqmarca, Phuyupatamarca, Wiñay Wayna, Intipata e fòrça autras dins los versants de las montanhas pròchas, en mai d'un malhum de camins incas e de complèxes agricòlas ancians
- ↑ Al començament de 2007 los estrangièrs devián pagar US$ 20, e los perovians US$ 10.
- ↑ Kendall 1994: 102
- ↑ Kendall 1994: 103
- ↑ Valencia e Gibaja 1992 : 319
- ↑ Aquò ven, segon Rowe, de las cronicas del sègle XVI de Martín de Murúa e de Miguel Cabello de Balboa (Rowe 1990: 143)
- ↑ Reinhard (1991) a cercat sus aqueste subjècte e a trobat d'indicis nombroses d'alinhaments e de relacions visiblas dempuèi Machu Picchu entre montanhas consideradas sagradas, huacas e lo percors del solelh a de datas clau del calendièr andin
- ↑ La data ven de doas fonts: d'una part los documents presentats per Glave e Remy (1983) e John Rowe (1990) que suggerisson que Pachacutec faguèt bastir Machu Picchu en las annadas de 1450 e d'autra part la datacion del radiocarbòni obtengut per Reinaldo Chohfi e Rainer Berger dins l'encencha 6 de las Colcas de Machu Picchu (Valencia e Gibaja 1992: 317)
- ↑ http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu/
- ↑ Lumbreras 2005 : http://machupicchu.perucultural.org.pe/presentacion.htm
- ↑ Las recèrcas osteologicas d'Eaton en 1912 e sa revision per Verano (Burger et al. 2003) mòstran qu'i aviá a Machu Picchu tant d'estajants originaris de la còsta nòrd peroviana coma de l'altiplan bolivian. Aqueste fach foguèt tanben notat per Chávez Ballón (1961) dins son estudi sus la ceramica de Machu Picchu. Sembla qu'èran de mitamaquna o de mitmas, de colons allistats per l'Estat e enviats per de rasons politicas (pena o prèmi) a viure e a trabalhar dins unas zonas de l'empèri aluenhadas de lors tèrras d'origina
- ↑ Las recèrcas del Projècte Cusichaca (Kendall,1988: 100) senhalan que se produsissiá un 90% de produccion excedentària agricòla dins l'airal. Que se'n fasiá? Tot senhala que aprovisionava la Val Sagrada encara mai poblada e la capitala inca Cusco relativament pròcha
- ↑ Kendall, 1988: 99
- ↑ Valencia e Gibaja : 324
- ↑ Valencia e Gibaja 1992: 22
- ↑ Un document de 1568, utilizat tanben per tal d'identificar Machu Picchu coma proprietat personala de Pachacutec, relata que las tèrras del vabre de Picchu foguèron consacradas a de ceremònias del culte dels mòrts (Rowe 1990: 152) çò qu'es coerent amb la teoria de la proprietat personala de Pachacutec
- ↑ Rowe, 1990: 143
- ↑ Valencia e Gibaja 1992, 324 ; Kauffman 2006, 64; Lumbreras 2006 : http://www.machupicchu.perucultural.org.pe/actividades1.htm
- ↑ Kauffman, 2006 : 67
- ↑ Rowe, 1990: 140
- ↑ Que son primièr encomendero (colon qu'a d'indians en comission) foguèt lo conquistaire Hernando Pizarro (Glave e Remy 1983: 6
- ↑ Rowe 1990 : 142
- ↑ Glave e Remy 1983 : 247
- ↑ Ibid.
- ↑ http://www.machupicchu.perucultural.org.pe/desocupa.htm
- ↑ Valcárcel 1968
- ↑ Glave e Remy: 191
- ↑ Que se'n publiquèt una informacion dins lo numèro 1745 de la revista '"Caretas de Lima"
- ↑ http://www.mapuche.info/indgen/lavozdelinterior040121.html
- ↑ Mould de Pease n'utiliza coma cobertura de son libre de 2003
- ↑ Kauffman Doig 2006: 18
- ↑ Mould 2003, 57
- ↑ Hiram Bingham trapèt lo graffiti en 1911 coma el meteis reconeis dins son libre de 1922 (http://www.gutenberg.org/files/10772/10772-h/10772-h.htm). Luis Cossío o vegèt en 1912. Pus tard foguèt escafat per Bingham per rasons de manten, mas mai suggerís amb mesfisança que volguèt eliminar Lizárraga de l'istòria, per demorar el meteis l'unic "descobreire". Ça que la, dins sas nòtas personalas, Bingham apèla Lizárraga "descobreire de Machu Picchu" (Mould 2003: 56) encara que los autors contemporanèus remeton en question la pertinéncia d'aqueste títol
- ↑ http://www.arqueologiamericana.com.br/artigos/artigo_06.htm e http://www.labyrinthia.com/bingham.htm
- ↑ Mould de Pease cita d'indicis nombroses que, a son vejaire, suggerisson de cercar l'istòria de Lizárraga en rason de son inclinacion supausada de colleccionar de "tresaurs"; Mould 2003.
- ↑ Bingham 1922 : http://www.kellscraft.com/IncaLand/incalands10.html
- ↑ Bingham 1963 :259
- ↑ Bingham 1963 : 263
- ↑ Bingham 1913: 567
- ↑ unes criteris que, ça que la, predominavan dins l'arqueología naissenta d'alavetz, segon o ditz Lumbreras en http://machupicchu.perucultural.org.pe/desarque1.htm
- ↑ Aperaquí 5000 pèças arqueologicas foguèron enviadas de biais provisòri a l'Universitat de Yale als EUA dins la tòca de los cercar a per l'escambi de la restitucion a Peró e lor divulgacion de las recèrcas e de las fotografias fachas (*Mould de *Pease 2003 : 58). Encara que i aviá de disposicions legalas que permetián aquela exportacion (lo decret suprem del 31 d'octòbre de 1912, senhat pel president Augusto B. Leguía), contravenián a la legislación peroviana d'aquela epòca.
- ↑ Sobre la posición peruana véase
- ↑ http://www.casamerica.es/utilidades/expos/pag/2002/chambi.htm
- ↑ descritas críticamente por Valencia e Gibaja 1992: 275
- ↑ (es) http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Leyes/28100.pdf
- ↑ (es) http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Leyes/28778.pdf
- ↑ Lumbreras 2006 : http://machupicchu.perucultural.org.pe/dscseccion2.htm
- ↑ Ziegler 2003; Reinhard 1997
- ↑ Machu Picchu
- ↑ Valencia e Gibaja 1992 : 312
- ↑ Valencia e Gibaja 1992 : 313
- ↑ Wright e Valencia en www.enjoy-machu-picchu.org/machu-picchu/informacion-especial-machu-picchu-ingeniería-machu-picchu.php.
- ↑ Wright, Valencia e Lorah 2000, http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu/
- ↑ ibid
- ↑ Ibid.
- ↑ Ziegler, 2003 en http://www.adventurespecialists.org/mapi1.html
- ↑ Reinhard 1991, 41-62
- ↑ http://www.qosqo.com/qosqoes/litica.html. También http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu/
- ↑ Agurto 1987 : 131
- ↑ Bouchard 1991 : 442
- ↑ Las excavaciones de Julihno Zapata en el Conjunto 1 han encontrado suficientes restos de esta pintura (Valencia e Gibaja, 39X)
- ↑ Lo testimoni de Luis Rodríguez, que trabalhèt dins las recèrcas de 1911-1915 revèla la descobèrta de divèrses rebocats roges pendent las òbras d'escavaments de Bingham (Mould de Pease 2003: 214)
- ↑ Bouchard 1991 : 436 ; Valencia e Gibaja 1992.
- ↑ Agurto 1987: 193-197
- ↑ En acòrd amb los trabalhs d'Eulogio Cabada dins lo Grop dels Tres Portals. (Agurto, 1987: 189)
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- AGURTO CALVO, Santiago - Estudios acerca de la Construcción, Arquitectura y Planeamiento incas - 1987 - Lima: CAPECO
- BINGHAM, Hiram - INCA LAND. Explorations in the Highlands of Peru - 1923 - Cambridge - The Riverside Press - http://www.kellscraft.com/IncaLand/incalandscontents.html
- BINGHAM, Hiram - La ciudad perdida de los incas. Historia de Machu Picchu y sus constructores - 1964 - Santiago de Chile: Zig Zag
- BOUCHARD, Jean Francois - La arquitectura Inca - Los incas y el antiguo Perú - 1991 - Madrid: Sociedad Estatal Quinto Centenario
- BURGER, Richard y Lucy Salazar, editores - Machu Picchu: Unveiling the Mystery of the Incas - 2004 - New Haven: Yale University Press
- BUSE DE LA GUERRA, Hermann - Machu Picchu - 1961 - Lima: Nueva Crónica
- GLAVE, Luis Miguel y Maria Isabel REMY - Estructura Agraria y vida rural en una región Andina. Ollantaytambo entre los sègles XVI e XIX - 1983 - Cusco : Centro de Estudios Rurales Andinos Bartolomé de las Casas
- KAUFFMANN DOIG, Federico - Machu Picchu, tesoro inca - 2006 - Lima: Cartolan
- KENDALL, Ann - Proyecto arqueológico Cusichaca, Cusco : investigaciones arqueológicas y de rehabilitación agrícola - 1994 - Lima: Southern Peru Copper Corporation
- LUMBRERAS - Luis - Machu Picchu - 2006 - Lima, Perú - Fundación Telefónica - http://www.machupicchu.perucultural.org.pe
- Mould de Pease, Mariana - Machu Picchu y el código de ética de la Sociedad de Arqueología Americana : una invitación al diálogo intercultural - 2003 - Lima: CONCYTEC
- REINHARD, Johann - Machu Picchu, the Sacred Center - 1991 - Lima: nuevas Imágenes
- ROSTWOROWSKI, María - Ensayos de Historia Andina: Elites, etnias, recursos - 1993 - Lima : Instituto de Estudios Peruanos
- ROWE, John H. - Machu Picchu a la luz de los documentos del sègle XVI - 1990 - Histórica, XIV, 1
- VALCARCEL, Luis E. - Machu Picchu: El más famoso monumento arqueológico del Perú - 1964 - Buenos Aires: EUDEBA
- VALENCIA, Alfredo y Arminda GIBAJA - Machu Picchu: la investigación y conservación del monumento arqueológico después de Hiram Bingham - 1992 - Cusco: Municipalidad del Cusco
- WRIGHT, Kenneth, Alfredo VALENCIA y William L. LORAH - Ancient Machu Picchu Drainage Engineering - 1999 - Journal of Irrigation and Drainage Engineering, Vol. 125, No. 6 - http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu
- ZAPATA, Antonio - Guía de Machu Picchu - 1999 - Lima: PROMPERU
- ZIEGLER, Gary y J. McKim MALVILLE - Machu Picchu, Inca Pachacuti’s Sacred City: A multiple ritual, ceremonial and administrative center - 2003 - http://www.adventurespecialists.org/mapi1.html
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Pachacutec
- Hiram Bingham
- Huayna Picchu
- Alturas de Machu Picchu / Nautors de Machu Picchu : Pablo Neruda
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (es) (en) (fr) Torn virtual de Machu Picchu - Vistas a 360 degràs
- (es) Sit sul Patrimòni de Peró
- (es) (en) Machu Picchu
- (es) Litigi amb l'Universitat de Yale
- (es) Litigi amb l'Universitat de Yale
- (en) Rediscover Machu Picchu
- (en) Declaracion del Santuari istoric de Machu Picchu coma Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
- sus YouTube... mai de 11 900 documents subre Machu Picchu en picar coma clau Machu Picchu Peru
demest los quals


text:
Bouzillé
Bouzillé es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna angevine del nòrd dels Mauges, Bouzillé se situa entre Nantas e Angieus, a unitat|6|km {{}} de Ancenis[1], Sus la rota D751, Liré - Lo Marillais[2].
Lo sieu territòri se tròba sus una butte, en dominant lo marge esquèrre de la Loire.
Commune angevine du nord des Mauges, Bouzillé se situe entre Nantes et Angers, à 6 km d'Ancenis[1], sur la route D751, Liré - Le Marillais[2].
Son territoire se trouve sur une butte, dominant la rive gauche de la Loire.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Rabelais Cita Bouzillé en Gargantua, en se divertint a trobar al nom del vilatge una origina gargantuesque[3].
Rabelais cite Bouzillé dans Gargantua, s'amusant à trouver au nom du village une origine gargantuesque[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Leon1906, Distàncias orthodromiques a partir de Bouzillé (49), consultat lo 19 d'agost de 2012 - Las distàncias anonciadas son distàncias orthodromiques (a panatòri d'ausèl).
- ↑ 2,0 2,1 IGN e BRGM, Géoportail Bouzillé (49), consultat lo 19 d'agost de 2012
- ↑ Mythologie De Bouzillé, Gargantua depausa una butte a Bouzillé
- ↑ Mythologie de Bouzillé, Gargantua dépose une butte à Bouzillé


text:
Nigel Farage
Nigel Paul Farage (Farnborough, comtat de Hampshire, Anglatèrra, 3 d'abril de 1964) es un politician anglés conservador e antieuropèu. Es lo menaire actual, e dempuèi 2010 del Partit per l'Independéncia del Reialme Unit (UKIP), una entitat politica que vòl la sortida dels britanics de l'Union Europèa.
Dins un ambient d'euroscepticisme en bèla creissença, al cap de son partit antieuropèu es un dels candidats que deuriá conéisser un net progrès, amb mantuna formacion xenofòba europèa coma lo Front Nacional francés, lo Jobbik ongrés, o los grècs d'Auba Daurada, aprèp las eleccions europèas del 25 de mai de 2014.


text:
Notre-Dame-du-Bec
Notre-Dame-du-Bec es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a situat sul marge drech de la Seine, a una quinzena de quilomètres del Havre, en lo costat de Montivilliers.
Cette commune est située sur la rive droite de la Seine, à une quinzaine de kilomètres du Havre, dans le canton de Montivilliers.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo sieu nom es issu de Sancta Maria de Becco ont bèc significa en scandinave ruisseau e designa sens dobte aicí la Lézarde.
A la fin de la Modèl:S-, Guillaume Crespin, en épousant Jeanne de Mortemer, #venir senhor del Bèc-de-Mortemer, #que #prene a aquela escasença lo nom de Bèc-Crespin.
Lo castèl ont séjournaient los barons del Bèc-de-Mortemer, de contunh del Bèc-Crespin, se tròba sus la municipalitat vesina de Sant-Martin-de detlo-Bèc, a un centenat de mètres de La nòstra-Madama-de detlo-Bèc.
Dintre lo Modèl:XVe e lo Modèl:XVIIIe sègle, la parròquia #èsser aital designada jol nom de La nòstra-Madama-de detlo-Bèc-Crespin.


text:
Madrid
Madrid es la capitala e la vila mai importanta d'Espanha e la Comunitat autonòma de Madrid. Sa populacion èra estimada a 3 228 259 abitants en 2005 (5 843 041 abitants dins l'airal metropolitan). Sa superfícia totala es 607 km².
Lo gentilici es madridenc -a.
Es un important centre industrial, e lo centre mai important de comèrci, servicis e bancari d'Espanha.
Istòria[modificar | modificar la font]
Au sègle IX, l'emir de Còrdoa, Mohamed Ièr, que fondè ua hortalessa en aqueth lòc au ras de l'arriu mazanares en lo bèth batejar Magerit ( مجريط en arab).
Lo rei Ferran Ièr de Castelha que prengó ua purmèra vegada aquesta hortalessa e lo son vilatge en 1047, mes, los jutjant brica interessants, que 'us tornè en escambi d'un tribut. La vila que ho definitivament conquestada en 1085 peu rei Anfós IV de Castelha, au maugrat qui hore sacamandejada peus almoravides en 1109.
En 1525, Madrid que ho lo lòc de detencion deu rei de França, Francés Ièr.
Felip II d'Espanha que prengó en 1561 la decision de mudar la soa cort de Toledo a Madrid e aquesta que vadore atau e dinc au dia de uei, capitala d'Espanha e, alavetz, deu son empèri.
Au sègle XIX, l'envasion francesa que miè a la susmauta deus madrilencs (lo 2 de mai de 1808) e a la sanhosa repression de l'armada de Napoleon (ambs hèitas immortalizadas per Francisco Goya). En 1812 Josèp Bonaparte qu'avó d'abandonar Madrid tornada crubar per la dinastia deus Borbons dab l'entrada deu rei Ferrand VII d'Espanha.
Durant la Guèrra Civiu Espanhòla, Madrid que ho bombardejada per l'armada rebèlla de Francisco Franco qui i he la soa entrada en 1939, en tot clavar atau la guerra.
En 1973, durant la dictatura franquista, la ciutat que ho marcada per la repression politica e reaccions de resisténcia com l'atemptat de l'ETA contra lo president deu conselh Luis Carrero Blanco, alavez successor probable deu dictator qui eth, e's morí en 1975 en tot deishar atau lo parat au rei Joan Carles Ièr de restaurar la monarquia en promulgant la constitucion de 1978. Lo desenvolopament d'aqueth procès democratic que hore l'encausa, en 1981, de la temptativa infructuosa de còp d'Estat peu coronèu Antonio Tejero Molina.
Desempuish la ciutat qu'a conegut un gran desvolopament urban e culturau, sustot dab las annadas qui seguèn la caduda de la dictatura e qui hon batejadas la Movida, justament peu lor dinamisme.
Musèus de Madrid[modificar | modificar la font]
- Musèu Arqueologic Nacional de Madrid
- Musèu d'America
- Real Academia de Bellas Artes de San Fernando
- Musèu deu Prado
- Musèu Reina Sofia
- Musèu Thyssen-Bornemisza
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
Puerta del Sol , Madrid
-
-
-


text:
Pys
Pys es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Al nòrd-es del departament de la Soma, al limit amb lo -Calava, lo vilatge de Pys se situa a una desena de quilomètres al oèst de Bapaume, a aperaquí 39 quilomètres a panatòri d'ausèl al nòrd-es de Amians, e aperaquí 21 km al nòrd-oèst de la jos-prefectura Péronne[1].
La municipalitat se tròba près de la expedís départementale 929 (Amians-Bapaume) #qu'a l'èst es connectée al autoroute A1 (París-Lille).
Au nord-est du département de la Somme, à la limite avec le Pas-de-Calais, le village de Pys se situe à une dizaine de kilomètres à l'ouest de Bapaume, à environ 39 kilomètres à vol d'oiseau au nord-est d'Amiens, et environ 21 km au nord-ouest de la sous-préfecture Péronne[1].
La commune se trouve à proximité de la route départementale 929 (Amiens-Bapaume) qui à l'est est connectée à l'autoroute A1 (Paris-Lille).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 País del Coquelicot, « {{{Títol}}} ». Consultat lo 11 de novembre de 2010


text: Nasquèt a Londres, fruch del matrimòni entre los actors Michael Redgrave (1908-1985) e Rachel Kempson (1910-2002). D'eles, aital coma lo sieu fraire Corin Redgrave e la siá sòr Lynn Redgrave, eretèt cèrt gost pel mond de l'interpretacion aital coma una afinitat a las idèas progressistas. Lo primièr lo canalizèt en dintrant en lo Central School of Discurs and Drama a Londres e en la Royal Shakespeary Company, en estreant d'òbras coma La dama de la mar. Lo segond se materializariá en una longa trajectòria de militància politica e filiacion amb organizacions marxista. Per aquelas datas Vanessa se maridèt amb lo director Tony Richardson, qual li convertiriá en maire de Joely e Natasha Richardson. A tanben un filh Carlo Gabriel Nero, escrivan e realizador, per una relacion amb l'actor italian Franco Nero que coneguèt en lo rodatge de la pellicula Camelot.


text:
Lista dels presidents de Peró
Lo president es lo cap d'Estat e de govèrn de Peró. Aquela es una lista dels presidents que jos aquel o un autre títol an exercit la magistratura suprèma de Peró al cors de la siá istòria republicana, dempuèi la siá independéncia, en 1821, fins a uèi.
Dempuèi 1821 que s'inícia la vida republicana, Peró foguèt governat per divèrses personatges que van dempuèi los militars que lutèron per l'independéncia, fins a personas de l'aristocracia, en passant per representants indigènas e de las minoritats etnicas del país.
L'istòria republicana de Peró es estada plena d'incidents, rebellions militaras, còps d'estat e de luchas civilas. Es pas estat una situacion rara, alavetz, qu'en determinat moment lo president de la Republica li aja calgut daissar un encargat a palai mentre anava acalorar un suslhèuament al dedins del país. O lo fach, tanben repetit, qu'existiscan dos -e quitament mai- de presidents en exercici al meteis temps.
Somari
Presidents entre 1821 e 1836[modificar | modificar la font]
Confederacion Peró-Bolívia[modificar | modificar la font]
Presidents dempuèi 1838[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aprèp lo còp d'Estat contra Francisco Vidal n'existís pas un govèrn central. Qualques generals se proclamèron presidents en tot lo país.
- ↑ Alberto Fujimori anoncièt sa renóncia lo 19 de novembre de 2000. Malgrat aiçò lo congrès peruan pas acceptèt e lo 22 de novembre de 2000 foguèt declarat sa impeachment.
- ↑ Paniagua assumiguèt lo poder aquand Fujimori e lo vicepresident sufriguèron impeachment


text:
Sent Pèr d'Irúber
Hiriburu / Saint-Pierre-d'Irube
Sent Pèr d'Irúber (Hiriburu en basco, Saint-Pierre-d'Irube en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Labord, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Lo toponim que vien d'*Iru(n)berri (Yruber en 1170) qui significa 'maine navèth'. Lo gentilici actuau qu'ei hiriburutar e ancianament b'èra irubertar.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Lahonça au nòrd
- Baiona au nòrd-oèst
- Urcueit au nòrd-èst
- Briscós a l'èst
- Moguerre a l'oèst
- Vièlafranca au sud-oèst
- Hasparn au sud-èst
- Jatsu au sud
.
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
-
L'ostau de la « dauna benedita » (la guardiana de la glèisa) (sègle XVII).
-
-
-
-
-


text:
Billy-sur-Aisne
Billy-sur-Aisne es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Billy-Sus-Aisne es al Sud-Es de Soissons[1].
Billy-sur-Aisne est au Sud-Est de Soissons[2].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Situar la municipalitat e las siás principalas bastissas
- ↑ Situer la commune et ses principaux bâtiments


text:
Macheren
Macheren es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Lo nom de Macheren vendriá del latin maceria #que significa ruïna.
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine, de la châtellenie de Hombourg.
- Le nom de Macheren viendrait du latin maceria qui signifie ruine.
- Dépendait de l’ancienne province de Lorraine, de la châtellenie de Hombourg.


text:
-213
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -213 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Segonda Guèrra Punica còntra la Republica Romana. L'aliança concluda en 214 avC entre Cartage e Siracusa (ciutat-estat) entraïnèt una repòsta romana a la prima. Amb una armada importanta, lo cònsol Marcus Claudius Marcellus acomencèt lo sètge de la vila. La flòta cartaginesa desbarquèt de renfòrç importants a Agrigenta e avitalhèt mai d'un còp Siracusa mai demorèt pas lòngtemps dins la region en causa de la menaça dei naviris romans.
Dins lo corrent de la fin de l'annada, Tarenta cambièt de camp e s'alièt amb Annibal Barca. Pasmens, son pòrt demorèt blocat per una garnison romana fortificada dins la vila.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Conselhat per lo Premier Ministre Li Si, l'emperaire Qin Shi Huang decidiguèt d'ordonar la destruccion de la màger part dei libres chinés per luchar còntra la dissidéncia intellectuala au sen de l'Empèri. Franc deis obratges regardant l'astrologia, l'agricultura, la medecina, la divinacion e l'Istòria de la dinastia Qin, un nombre fòrça important de libres foguèron cremats fins a la fin dau rèine. Lo fiu ainat de l'emperaire, Fusu, critiquèt aquela mesura e foguèt exilat dins una region frontaliera. Uneis intellectuaus foguèron tanben executats.


text:
Tèxtes de l'Egipte antica
Desempuish las paletas deu periòde tinita (qui'ns condan hèitas en la illustrar e en bèth hornir quauques protoieroglifs figuratius) dinc aus textes còptes, grècs e latins de la debuta de l'èra crestiana, la(s) civilizacion(s) de l'Egipte antic que'ns auhereish un heish de textes de genres e de supòrts deus variats: papirus, estelas, monuments ondrats de textes e tot aquò en escritura ieroglifaca (talahada sus la pèira au sensu stricto), en ieroglifs linears, ieratica o demotica. Aquiu que presentam ua lista d'aqueths textes e los sons ligams :
- Paleta de Narmer
- Papirus de Westcar
- Canon Reiau de Turin
- Estela de la Hami
- Estela deu Saunei
- Lista Reiau d'Abidòs
- Conte de Sanehat (Sinoé)
- Conte deu pagés eloquent
Tèxtes de l'Egipte antica los mai coneguts :
- Los Tèxtes de las piramidas, lo mai ancian corpus religiós conegut ;
- Los Tèxtes dels sarcofags, derivat dels Tèxtes de las piramidas ;
- Lo Libre de çò que i a dins l'au-delà ;
- Los Litanias de Ra
- Lo Libre de la vaca e del cèl, lo mite egipcian del Delugi ;
- Lo Libre de las pòrtas, tèxt funerari post amarnian ;
- Lo Libre dels sòmis, interpretacion dels sòmis ;
- Lo Libre dels mòrts, nom donat per Champolion al libre funerari que son títol pòt èsser traduch per « Libre per sortir lo jorn » o « Libre per sortir a la lutz » ;
- Lo Libre dels ostals secrets (o Libre de l'Amdouat), libre funerari que descriu lo viatge del defuntat al travèrs de las dotze oras de la nuèch ;
- Las Letras d'Amarna, tabletas d'òrdre diplomatic, retrobadas sul sit de Tell el-Amarna ;
- L'Imne a Aton, cant d'amor e de fervor, sens dobte compausat per Akhenaton.
Los darrièrs Libres reials


text:
Mitologia
La mitologia (del grèc uuθoλoYίa, de uύθoς « mite » e λόYoς « discors ») es l'estudi dels mites e de lors significacions, pus correntament designa l'ensemble dels recits mitics ligats a una civilizacion, una religion o un tèma particular.
La mitologia prend sens e activitat dins una cultura socioreligiosa. Lo mot s'utiliza generalament per descriure los sistèmas religioses dels monds ancians o de las civilizacions primièras, aluenhadas dins l'espaci o dins lo temps. Es atal que Li M'Hâ Ong a pogut dire : « Se nomena d'ordinari mitologia los racontes sacrats de las religions que degun i crei pas mai[1] ». En efièch, tot coma las religions exoticas, nombre de religions anticas e ancestralas son pas conegudas de la majoritat de la gent qu'a travèrs los racontes mitics qu'an daissat.
Somari
Mitologia dels monds ancians o primièrs[modificar | modificar la font]
Se parla aisidament de mitologia pels racontes religioses dels monds ancians o exotics, aluenhats dins lo temps o dins l'espaci, coma :
- Mitologia aborigèna
- Mitologia basca
- Mitologia biblica
- Mitologia bretona
- Mitologia celtica
- Mitologia celtica irlandesa
- Mitologia coreana
- Mitologia estonian
- Mitologia chinesa
- Mitologia egipciana
- Mitologia etrusca
- Mitologia germanica
- Mitologia grèga
- Mitologia orrita
- Mitologia indó
- Mitologia inuit
- Mitologia iraniana
- Mitologia japonesa
- Mitologia letona
- Mitologia maòri
- Mitologia mesopotamiana
- Mitologia nordica
- Mitologia precolombiana
- Mitologia romana
- Mitologia russa
- Mitologia semitica
- mitologia eslava
Mitologia contemporanèa[modificar | modificar la font]
Es mai complicat de parlar de mitologia a prepaus de las religions contemporanèas, per exemple de mitologia biblica, tèrme que los cresents son tot dispausats a prendre per una ofensa envèrs lor fe, un atac contra lors cresenças o al minimum, una manifestacion d'intolerància. Los dieus de las vias monoteïstas son pensats coma sol e unic Dieu, e d'aqueste fach, coma la sola instància possibla d'aqueste concèpte. Lo cresent monoteïsta es doncas aisidament menat a pensar que son dieu es lo vertadièr quand lo dels autres, especialament lo qu'a pas mai un fidèl vivent per lo defendre, seriá fals. Aquestas religions son declaradas unilateralament paganas. Se pausa doncas lo problèma de la Vertat e non pas lo problèma de la mitologia.
Ça que la, la màger part dels libres sacrats de las religions contemporanèas, que relèven del monoteïsme o del politeïsme, s'enrasigan dins las religions primièras e los racontes que los sostenon constituisson de mitologias. Lo mite es lo lengatge normal de la religion e es pas una simpla fabla o una simpla legenda, pas tanpauc un conte popular.
La pensada critica e particularament la desmitologizacion, tala coma l'entendiá Rudolph Bultmann al començament del sègle XX, nos an abituats a pensar que los eveniments e las istòrias environant l'origina e lo desvolopament de religions coma lo Cristianisme, lo Judaïsme o l'Islam son pas exactament vertadièras e verificablas al meteis títol que l'assassinat d'Abraham Lincoln o lo coronament de Napoleon Ièr.
La formacion dels mites[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Simbòls transculturals[modificar | modificar la font]
Cèrts simbòls o concèptes se retròban dins mantuna mitologia, per èsser passats d'una cultura a l'autra, o per èsser estats inventats independentament.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Mite
- Mitograf
- Mitologia contemporanèa
- Creatura fantastica
- Luòcs mitologics
- Cosmogonia
- Cresença
- Religion
- Conte
- Legenda urbana
- Antiquitat
- Etnologia
- Antropologia
- Musèu de l'Òme
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Li M'Hâ Ong Tractat de las Semenças e de las Estelas
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) [pdf] Bibliografia sus las mitologias classicas e los sistèmas culturals
- (fr) [http://www.mythologie.fr/ La Mitologia e l'Art
- (en) The Encyclopedia Mythica