text:
Dune (Roman)
Dune es un roman de sciéncia-ficcion escrich per Frank Herbert e publicat ais Estats Units d'America en 1965. Es lo premier roman dau ciucle de Dune.
Somari
Resumit[modificar | modificar la font]
L’istòria comença en l’an 10191 après de la creacion de la Guilda espaciala. L'Emperaire Shaddam IV exercís son poder feudau sus tot l'Univèrs conoissut. L'umanitat conquistèt una part granda d'aquel univèrs, gràcia a la mestresa d'una matèria misteriosa batejada l'Espécia, ò lo Mesclum, poderós estimulaire cerebrau permetent a quauqueis umans de multiplicar sei capacitats psiquicas, esperlongant sa durada de vida e permetent lo viatge interstellar. Lo fach que siegue impossibla de fabregar d'un biais artificiau e que s'atròve unicament sus la Planèta Arrakis li dona a l'Espécia a a n'aquela planèta una importància dei grandas.
Dune, la planèta[modificar | modificar la font]
S'atròva l'Espécia unicament sus la Planèta Arrakis, planèta qu'es un desert gigant e que lei gents que li restan, lei Fremens, sònan Dune. Estent sa particularitat e sa ressorga principala, aquesta planèta es un enjuec d'importància per totei lei grandei familhas de l'Univèrs.
Istoric[modificar | modificar la font]
La galaxia es estada aperavans lo teatre dau Jihad Butlerian, quora lei umans se desliurèron dau jog dei Maquinas Pensantas e dei robots conscients. Despuei aquela susmauta, tota forma d'intelligéncia artificiala es desenent enebida. Dòmes son ansinta estats especializats dins de tascas aparavans manejadas per lei maquinas. Lei Mentats, mena de conselhiers dei grandei familhas, an una capacitat d'analisi quasi informatica. La Guilda espaciala, ela, remplacèt leis ordinators dins la gestion dei viatges intersellars, emplegant l'Espécia per desmultiplicar sei capacitats mentalas e carcular de trajectòrias segura per la navigacion espaciala.
Lo Duc Leto de l'Ostau Atreid es mèstre de Caladan, une planèta agricola et oceanica. Sa concubina, Dòna Jessica, es una Bene Gesserit, escòla exclusivament feminina a l'ambicion politica esconduda e possedissent de poders estranhs. Per amor per Leto, Jessica li donèt un fiu, Paul Atreid, maugrat lo programa genetic previst per lo Bene Gesserit que prevesiá per ela l'arribada d'una filha. Lei Bene Gesserit, escais-nomadas lei « Mascas» per aquelei que lei crentan, cercan de fabregar un mascle, emplegant lo metòde de la seleccion genetica. Aqueu Mascle que nomenan lo Kwisatz Haderach deurà aguer la capacitat de veire tot çò qu'ela pòdon pas veire.
Paul, lo fiu de Leto e de Dòna Jessica, es format per lei melhors guerriers de l’Empèri (Thufir Hawat, Duncan Idaho, Gurney Halleck) a l’art dau combat au cotèu qu'es, despuei l'invencion dau bloquier Tio Holtzam, l'arma reputada la mai eficaça. En de mai, de per sa maire, mestreja leis ensenhaments dau Bene Gesserit sur lo controròtle dau còs e dau sistem nervós. Possedís tanben de poders de presciéncia e d'analisi Mentat.
L’Emperaire Shaddam IV dona la gestion de la planèta Arrakis, fins ara feu de l'Ostau Harkonnen, a son enemic ereditari, l'Ostau Atreid. En realitat, aquesta manòbra de l'Emperaire es una trapèla per Leto Atreid estent sa popularitat pròchi lo Landsraad, parlament agropant lei grandei familhas de l'univèrs. Leto es assessinat per son metge Wellington Yueh puei liurat ai Harkonnens, assistits per lei tropas d'elèit de l'Empèri, lei Sardaukars. Dòna Jessica e Paul capitan de s'escapar dins lo desèrt, ajudats per lei Fremens menats per Stilgar e lo planetologist imperiau Liet Kynes.
Sota l'influéncia de Liet Kynes, lei Fremens veson alara dins Paul lo Messia qu'anomenan lo Mahdi, aqueu que porgirà la benerança e l'aiga a son pòple. A n'aqueu moment, Paul pren l'escais de Muad’dib e se mete en concubinatge amb una Fremen : Chani, filha de Liet e de Sayyadina dau Sietch Tabr. Dòna Jessica deven ela la nòva Maire Reverenda dau Sietch, après d'aguer trasmudada l'Aiga de Vida, aiga que l'es negat un vèrme gigant que ven de nàisser. Donarà la vida, pauc après, a Alia Atreid, filha dau Duc e sòrre de Paul.
Pauc a cha pauc, au contact de l'Espécia, Paul veirà sa consciéncia s'esclargir fins a aquesir lo don de presciéncia e devenent lo Kwisatz Haderach cercat per lo Bene Gesserit despuei de generacions.
Lei fremens, bailejats per Paul Muad'dib e mestrejant l'art de montar lei vèrmes gigants, menaràn una guerrilla còntra l'Ostau Harkonnen, fins a la batèsta finala que veirà son triomfle sus lei Harkonnens e lei tropas de l'Empèri. Vençut, l'Emperaire es constrench d'acceptar lo maridatge d'aligança entre Paul e sa filha Irulan. La dominacion de l'Ostau Atreid sus l'univèrs acomença.
Adaptacions[modificar | modificar la font]
- En 1984, Dune es asatat au cinèma per David Lynch, amb Kyle MacLachlan dins lo ròtle de Paul.
- En 1992, Cryo Interactive asata le roman en videojuec nomenat Dune.
- En 1992, Westwood Studios asata tanben l'univèrs dau roman, mai liurament, en videojuec e inventa ansita lo juèc d'estrategia en temps reau (Real-Time Stratgy Game, ò RTS) : Dune 2: Battle for Arrakis
- En 2000, una seria televisuala es difusida : Dune.
Influénça en litteratura occitana[modificar | modificar la font]
L'escriveire occitan Rotland Pecot fa de nombrós còps referéncia au ciucle de Dune dins son òbra poetica, notadament dins lo recuelh Laissarem degun[1].


c: text/html

text:
Comtat de Galway
La Comtat de Galway (en gaelic irlandés : Contae na Gaillimhe) es una circonscripcion administrativa de la Republica d'Irlanda que si situa sus la còsta oèst de l'illa dins la província de Connacht.
Sa superficia es de 6 148 km2 per 231 670 abitants en 2006. Es la segonda comtat mai granda après aquela de Cork. Es enviroutada per lei Comtats de Mayo, Roscommon, Nord-Tipperary e Clare. Sa capitala e vila mai granda es Galway.
La Comtat si presenta en doas partidas distintas entre que si situa la vila de Galway e lo Lough Corrib (lei lacs d'Irlanda mai grands) : a levant si tròba un sistèma de planas ; a ponent Connemara ambé mai d'un sistèma montanhós, lei Twelve Bens (Na Beanna Beola), lei Maumturks e Slieve Aughty. Au large dei còstas si tròba un gròs gròs nombre d'illas que lei mai importantas son leis illas d'Aran e Inisbofin.
La Comtat còmpta mai d'una zòna onte lo gaelic rèsta fòrça vivaç. Galway es totplen influenciat per lo lengatge e la cultura gaelics dins la region de Connemara e sus leis illas d'Aran, onte si parla encara lo gaelic.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1939
Aquesta pagina concernís l'an 1939 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 11 de setembre - Normandia: desembarcan las primièras tropas britanicas (Segonda Guèrra Mondiala).
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 16 de febrièr - S'enebís per decrèt l'usatge public de la lenga catalana.
- 19 de febrièr - País Valencian: l'aviacion franquista ne bombarda la zòna litorala.
- 2 de març - Vatican (Roma): lo conclau proclama papa Eugenio Pacelli, qu'adòpta lo nom de Piu XII.
- 15 de març - Checoslovaquia: l'armada alemanda ocupa lo país. Après l'ocupacion de Praga, los alemands ne fan lo protectorat alemand de Boèmia e Moràvia.
- 28 de març - Madrid (Espanha): la capitala de l'estat es ocupada per l'armada franquista, a la fin de la Guèrra Civila Espanhòla.
- 30 de març - Valéncia: los franquistas ocupan la vila.
- 1 d'abril - Espanha: la Guèrra Civila Espanhòla s'acaba amb la victòria del partit franquista.
- 6 d'abril: Benito Mussolini ocupa Albania.
- 28 d'abril: Adolf Hitler denóncia lo pacte de non agression de 1934 amb Polonha.
- 1 de setembre - Euròpa: comença la Segonda Guèrra Mondiala. Alemanha ocupa Polonha.
- 10 de setembre - Segonda Guèrra Mondiala: Canadà declara la guèrra a Alemanha.
- 17 de setembre: Polonha: las tropas sovieticas ocupan Polonha e prenon la zòna orientala (adjudicada a Stalin dins lo pacte del 23 d'agost).
- 27 de setembre: Polonha: rendicion de la vila de Varsòvia, assetjada e bombardada per las tropas nazis.
- 8 d'octobre - Segonda Guèrra Mondiala: Alemanha annèxa l'oèst de Polonha.
- 30 de novembre - Finlàndia: las tropas sovietica ocupan lo país.
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, de negociacions diplomaticas foguèron menadas amb Alemanha e ambé França e lo Reiaume Unit regardant lei possibilitats d'aliança dins l'enquastre d'un conflicte europèu generalizat. Lo 23 d'aost, un acòrd foguèt finalament conclut amb Alemanha car Stalin voliá pas intrar en guèrra còntra Hitler sensa lo sostèn de París e de Londres. Òr, l'atitud esitanta dei Francés e dei Britanics e l'ostilitat dei Polonés èran de fònts d'inquietud importantas per lei Sovietics dins lo cas d'una guèrra. De mai, aquel acòrd permetiá a l'URSS de reconquistar unei territòris perduts per Russia après sa desfacha de 1918.
Ansin, lo 17 de setembre, lei Sovietics ataquèron Polonha qu'èra ja a faciar l'invasion alemanda acomençada lo 1èr de setembre. La campanha foguèt aisada car lei principaleis armadas polonesas èran estadas ja anientadas ò enceucladas per la Wehrmacht. S'acabèt lo 6 d'octòbre e lo territòri polonés foguèt partejat entre Alemands e Sovietics.
Puei, a la fin de l'annada, l'URSS mandèt un ultimatum au govèrn finlandés demandant la cession d'unei territòris frontaliers de la region de Leningrad e la locacion de la basa navala de Hanko. En cambi, prepausèt de laissar dos territòris de Carèlia a Finlàndia. Pasmens, lei Finlandés refusèron l'installacion dei Sovietics a Hanko. Lo 30 de novembre, l'Armada Roja ataquèt alora lo país sensa preparacion militara vertadiera. Se turtèt rapidament a una resisténcia opiniastra de l'armada finlandesa qu'aprofichèt son mestritge dei combats ivernencs per causar de pèrdas considerablas dins lei rengs sovietics.
En Asia, una guèrra frontaliera non declarada opausèt l'URSS ai Japonés dins la region de Khalkhin Gol en causa de revendicacions japonesas sus la region. Dau 16 de mai au 19 de setembre, de combats acarnats mobilizèron de desenaus de milièrs d'òmes, de centenaus de carris e de pèças d'artilhariá dins lei dos camps. Aprofichant una logistica superiora, lei Sovietics dirigits per lo generau Gueorgui Júkov ganhèron finalament la batalha e causèron de pèrdas fòrça importantas a l'armada japonesa. D'amplor limitats a respèct dei grandeis operacions de la Segonda Guèrra Mondiala, aquelei combats aguèron un efèct important sus lo debanament de la guèrra car la remembrança de sa desfacha empachèt lei Japonés d'atacar tornarmai l'URSS.
Mond[modificar | modificar la font]
- 9 de genièr - Libia: Itàlia annèxa lo país.
- 1 de julhet: Nòva ofensiva japonesa en China.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Dins l'encastre de la Segonda Guèrra Mondiala e de la recèrca d'armaments novèus, de progrès importants foguèron realizats dins lo corrent de l'annada :
- desvolopament dau concèpte de caçaire de carris dins leis armadas participant ja ais operacions, especialament l'armada polonesa que deguèt faciar un nombre important de blindats en setembre.
- assai dau premier prototip d'elicoptèr militar per l'engenhaire estatsunidenc d'origina russa Igor Sikorsky (1889-1972) (14 de setembre). Après divèrseis estudis suplementaris, foguèt a l'origina dau premier elicoptèr adoptat per una fòrça armada en 1945.
Informatica[modificar | modificar la font]
Concepcion dau premier calculator binari per lo matematician estatsunidenc George Stibitz (1904-1995). L'engenh foguèt melhorat dins lo corrent de l'annada per lei laboratòris Bell.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 10 de genièr - Sal Mineo, actor american (m. 1976)
- 22 de genièr - Alfredo Palacio, president d'Eqüator
- 2 de febrièr - Dale Thomas Mortensen, economista american, Prèmi Nobel
- 28 de febrièr - Daniel C. Tsui, fisician chinés, Prèmi Nobel
- 13 de març - Neil Sedaka, cantaire american
- 14 de març - Pilar Bardem, actritz espanhòla
- 20 de març - Brian Mulroney, primièr ministre de Canadà
- 31 de març - Zviad Gamsakhurdia, president de Georgia (m. 1993)
- 2 d'abril - Marvin Gaye, cantaire american (m. 1984)
- 7 d'abril - Francis Ford Coppola, realizator american
- 13 d'abril - Seamus Heaney, escrivan irlandés, Prèmi Nobel
- 16 d'abril - Dusty Springfield, cantaira anglesa (m. 1999)
- 20 d'abril - Gro Harlem Brundtland, primièra ministra de Norvègia
- 23 d'abril - Lee Majors, actor american
- 2 de mai - Ernesto Castano, fotbolaire italian
- 7 de mai - Sidney Altman, quimista canadian, Prèmi Nobel
- 7 de mai - Ruud Lubbers, primièr ministre dels Païses Basses
- 18 de mai - Peter Andreas Grünberg, fisician alemand, Prèmi Nobel
- 5 de junh - Charles Joseph Clark, primièr ministre de Canadà
- 11 de junh - Jackie Stewart, pilòt de Formula 1 escocés
- 22 de junh - Ada Yonath, quimista israelian, Prèmi Nobel
- 15 de julhet - Aníbal Cavaco Silva, president e primièr ministre de Portugal
- 26 de julhet - John Winston Howard, primièr ministre d'Austràlia
- 9 d'agost - Romano Prodi, primièr ministre d'Itàlia
- 12 d'agost - George Hamilton, actor american
- 19 d'agost - Ginger Baker, baterista del grop de rock Cream
- 21 d'agost - Festus Gontebanye Mogae, president de Botswana
- 5 de setembre - Clay Regazzoni, pilòt de Formula 1 soís (m. 2006)
- 8 de setembre - Susumu Tonegawa, biològ japonés, Prèmi Nobel
- 13 de setembre - Guntis Ulmanis, president de Letònia
- 18 de setembre - Jorge Sampaio, president de Portugal
- 30 de setembre - Jean-Marie Lehn, quimista francés, Prèmi Nobel
- 7 d'octobre - Harold Walter Kroto, quimista anglés, Prèmi Nobel
- 11 d'octobre - Maria Esther Bueno, jogaira de tennis brasilièra
- 12 d'octobre - Franjo Gregurić, primièr ministre de Croàcia
- 14 d'octobre - Ralph Lauren, dessenhaire de mòda american
- 22 d'octobre - Joaquim Chissano, president de Moçambic
- 30 d'octobre - Leland H. Hartwell, scientific american, Prèmi Nobel
- 19 de novembre - Emil Constantinescu, president de Romania
- 26 de novembre - Tina Turner, cantaira americana
- 26 de novembre - Abdullah Ahmad Badawi, primièr ministre de Malàisia
- 27 de novembre - Laurent-Désiré Kabila, president de la Republica Democratica de Còngo (m. 2001)
- 17 de decembre - Eddie Kendricks, cantaire american (The Temptations)
- 18 de decembre - Harold E. Varmus, scientific american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 28 de genièr - William Butler Yeats, escrivan irlandés, Prèmi Nobel (n. 1865)
- 10 de febrièr - Papa Piu XI (n. 1857)
- 2 de març - Howard Carter, arqueològ britanic (n. 1874)
- 7 d'abril - Joseph Aloysius Lyons, primièr ministre d'Austràlia (n. 1879)
- 26 d'abril - Emili Barta, escrivan e òme de teatre occitan (n. 1874)
- 12 d'agost - Eulalio Gutiérrez Ortiz, president de Mexic (n. 1881)
- 15 de setembre - Jens Bratlie, primièr ministre de Norvègia (n. 1856)
- 23 de setembre - Sigmund Freud, psiquiatra alemand (n. 1856)
- 23 de setembre - Francisco León de la Barra, president de Mexic (n. 1863)
- 29 de novembre - Philipp Scheidemann, cancelièr d'Alemanha (n. 1865)
- 11 de decembre - Prospèr Estieu, escrivan, jornalista e poèta occitan (n. 1860)
- 23 de decembre - Anthony Fokker, constructor neerlandés d'avions (n. 1890)


text:
Galhac (vin)
Lo galhac es un vin d'apellacion d'origina contrarotlada. Sa zòna de produccion se situa sus las doas ribas de Tarn, dins la partida nòrd oèst del departament francés de Tarn, al nòrd-èst de Tolosa.
Vinhal d'aspècte multiples, prepausa de vins roge, de primor, rosat, blanc sec, perlat, doç, petejaire. Son istòria es vièlha de mai de mil ans; sa creacion vendriá dels Galleses, abans l'arribada dels Romans e son desvolopament als monges de l'abadiá de Sant Miquèl de Galhac. Los istorians del vin Roger Dion e Marcel Lachiver se pensan totes dos qu'amb aquel de Côte-rôtie « Galhac es lo mai ancian vinhal de França »[1]. La reputacion de sos vins blancs li val un classament en AOC en 1938. Los rosats e roges son classats en 1970.
L'eslogan de la Comission Interprofessionala dels Vins de Galhac es : « Galhac, perque los vins d'avenidor an totjorn un passat. »
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Antiquitat
- 1.2 Edat Mejana
- 1.3 Epòca modèrna
- 1.4 Epòca contemporanèa
- 2 Etimologia
- 3 Geografia
- 4 Lo vinhal
- 4.1 Superfícia
- 4.2 Los plants
- 4.3 Practicas culturalas
- 4.4 La recòlta
- 4.5 Vinificacion
- 5 Los tipes de vins e la gastronomia
- 6 Apellacion
- 7 Estructura de las expleitacions
- 8 Personatges importants
- 9 Torisme e folclòre
- 10 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Los Cèltas e los Romans[modificar | modificar la font]
Lo pòble rutèn arribèt al sègle IV ab. C. Ocupèt un territòri que correspond mai o mens als departaments actuals de Tarn e d'Avairon. Aqueles Cèltas metèron en valor la riquesa locala en cultivant e vendent froment, òrdi, lin, cambe[2] e en expleitant lo mineral de fèrre d'Ambialet o lo coire de Trebàs[3].
Los Romans descobriguèron la region al sègle II ab. C [4]. Inicialament, son subretot exploradors e comerciants que cerquèron de merças de valor. D'anfòras italicas trobadas sul site de Berniquaud[5][6], comuna de Sorese mòstran que venián tanben vendre de vin. Lo gost dels galleses per aquel es reconegut[7]. Lo territòri dels Rutèns es lèu annexat par Juli Cesar pendent la Guèrra de las Gàllias en -51[8].
Montans e lo vin[modificar | modificar la font]
Lo vinhal galhaqués es un dels pus vièlhs vinhals francés. Sas originas vendrián segurament d'abans l'ocupacion romana. De tèstes de terralha de vinagre datant del sègle II ab. C foguèron descobèrts a Montans[9], sus la riba esquèrra de Tarn. Aquò pareis atestar d'una activitat viticòla fòrça anciana perque a aquela epòca Tarn venguèt navigable abans de rejónher Gironda[10]. La preséncia de Tarn favorís lo transpòrt, via Garona, vèrs Burdigala e l'Ocean Atlantic a una epòca ont lo vinhal de Bordèu existissiá pas encara[11].
La viticultura repausa alara probablament sus de plants locals, benlèu originaris de la selva de la Gresinha, mas tanben sus de plants romans. (e tanben del crosament entre plants romans e locals)
L'arrèst de Domician en 92, obligava a arrancar 50 % del vinhal gallés; toquèt lo vinhal de Montans abans que Caracalla en 213, puèi Probus en 276 e 282 liberalizen la cultura de la vinha[12].
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Casuda de l'Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Aprèp la casuda de l'Empèri Roman, la vila de Galhac es destruida, los camps son despoblats per las expedicions de captura d'esclaus[13], la selva torna ganhar e las culturas venon subretot alimentàrias.
Lo comèrci alunhat es damatjat per las expedicions de pilhatge dels Vikings e dels musulmans (installats en Espanha e en Septimània). La navigacion es pas mai segura, cadun consomís lo vin local: los vins reputats venon de vins de taula.
La refondacion de Galhac[modificar | modificar la font]
La fondacion de l'abadiá de Sant Miquèl de Galhac en 972 se faguèt mercé a un don de tèrras de l'evesque d'Albi per aprovesir la novèla abadiá en mejans de subsisténcia. Aquela data marca tanben la fondacion oficiala de la vila de Galhac, pasmens lo nom ja existissiá. En efèit, en 654, sant Didièr, evesque de Caors, leguèt per testament escrit plusors vilas que n'èra proprietari. Una d'aquelas èra Gailhac (grafia medievala)[14].
Una vila s'erigiguèt pauc a pauc a l'entorn del monastèri benedictin sus la riba drecha de Tarn. L'abadiá organizèt alara tanben la produccion viticòla[15] e la seleccion dels plants locals comencèt. Un vinhal foguèt tanben creat a l'entorn d'Albi, sul domeni evescal. Una partida d'aquel darrièr es inclusa dins l'AOC galhac d'uèi.
L'epòca dels comtes de Tolosa[modificar | modificar la font]
Galhac, sus la riba drecha de Tarn, apartenguèt als domenis del comte de Tolosa. La riba esquèrra aparteniá als Trencavels, vescomtes d'Albi. Lo vinhal d'Albi aparteniá a l'evesque.
Aquela tèrra lengadociana foguèt dominada par una cavalariá rafinada qu'aimava la gastronomia e lo bon vin. Lo vin de Galhac se trapava sus las melhoras taulas. Al sègle XIII, Raimon VII, comte de Tolosa, edictèt un dels primièrs decrets [16], aquò mostrèt la volontat de produire un vin de qualitat. L'apond dins las vinhas foguèt enebida, levat aquel venent de las colombas. Aquel fems nomenat « colombina » es a l'origina del grand nombre de colombièrs dins la region[17]. « Aqueles fems son los melhors per la qualitat e la quantitat del vin, gaireben totes los autres fasián qu'empejorar son gost subretot los pudents e los poirits. Al ponch que vos abstendriatz. Tala consideracion tan plan trabalhèt pel Galhac que per decret public, lo fems dins la vinha i es enebit, essent pas permés, e mai pels particulars, d'apondre la soa vinha de paur de ravalar la reputacion de lor vin blanc » Olivier de Serres en 1600[18]
A partir de 1209, la Crosada dels Albigeses marquèt un tèrme brutal a aquel biais de viure. Se Albi foguèt estalviada en fasent omenatge a Simon IV de Montfòrt, lo vinhal de Galhac foguèt ravajat aprèp la cavalgada dels crosats de 1212 d'Albigés cap a Carcin e Agenés[19]. En efèit, l'òst, practicant la politica de la tèrra brutlada, arranquèt las vinhas e vergièrs, trepegèt o encendièt los blats e destruiguèt los vilatges.
Los vins del País Naut[modificar | modificar la font]
Al retornar la patz, se tornèt plantar de vinha e vendre de vin. Los cònsols de Galhac e Rabastens establiguèron en 1221 una carta de las bonas practicas viticòlas anant de la seleccion dels plants e dels terradors a la causida de la fusta de barrica en passant pel ban de las vendémias. Los vins produits a aquel periòde serviguèron per la consomacion locala mas tanben per l'exportacion. Aquela se fasiá per via navigabla sus de gabarras sus Tarn puèi Garona fins a Bordèu ont los vins èran enviats dins lo nòrd d'Euròpa: França, Anglatèrra o encara als Païses Basses: en 1253, Ricard III d'Anglatèrra se faguèt enviar vint barricas de vin de Galhac. En 1285, Anglatèrra importava totjorn de vins de Galhac, L'Illa d'Albigés o Rabastens[20]. A la començança del sègle XIV, la reputacion dels vins del Galhaqués èra segura. Progiá, entre 1306 e 1307, annadas que los comptes foguèron conservats, 40 % dels vins passavan pel bacin de Garona cap a Bordèu per èsser exportats[21]. Enric IV foguèt grand amator de vin de Galhac[22]. Foguèt lo començament de l'epòca dels « vins del gal », marca amb lo fèrre pausat sus las botas que sortissián de la vila, mas tanben de la dominacion exclusiva dels jurats de Bordèu, fixant las condicions de venda dels vins del País Naut, obligats de passar per Garona. « Coma totes los autres vins del País Naut, aqueles de Galhac, segon tota versemblança, foguèron sovent melhors e mai poderoses qu'aqueles produits a l'entorn de Bordèu. Es la rason que los Bordaleses ne foguèron geloses e s'esforçavan de vendre en prioritat la lor produccion[23]. »
Se degun coneis pas la data de creacion del galhac petejaire, es a vegadas avançat qu'Augièr Galhard (1530-1593[24]) aja festejat « Lo bi qu'éro picant et sautabo dins lou veyre » (Grafia originala). Per aquò alcuns pensan que lo vin petejaire ja existissiá sus las taulas ont manjava lo poèta[25],[26]. De fach, la citacion foguèt troncada; parlava d'un vin muscat de Menerbés[27]. (nòças a Rius de Menerbés)
« Et peis lou vy musquat, qu'ero piquant et doux
Que jamay n'ey begut de by tant sabourous
La bountat del vy cla degus ne pourio creire
Que de la grant bountat, sautabo dins lou veire » (Grafia originala)
Se cal li atribuir una citacion sul Galhac, cal dire:
« Et lou boun drap n'es pas coumo vy de Chalosso
Qu'al may el es pourtat, al may el a de fosso
Amay també lou vy que sourtis de Galhiac » (Grafia originala)
Epòca modèrna[modificar | modificar la font]
Periòde astrat del comèrci[modificar | modificar la font]
Pareis tanben que la region sabiá un processus de fabricacion de vins petejaires abans aquel del champanha per Dom Perinhon, que benlèu auriá pas inventat lo concèpte mas que lo perfeccionèt a la fin del sègle XVII. Ja, dins aqueles temps, lo galhac petejaire aviá aquerit una bona reputacion [28]. E un autor coma Guillaume Catel, dins sas Memòrias de Lengadòc, paregut en 1633, notèt que « Lo vin de Galhac es fòrça apreciat dels princes estrangièrs, daissant dins la boca un gost de ròsa »[29]. Un mercat local tanben astrat se desvolopèt, mercé a l'enriquiment de la region, eissit de la cultura del pastèl[30]. Los rics ostals de familha bastits a Albi, Galhac o Tolosa, testimònian de l'enriquiment de la region. Es evident que los grands ostals se faguèron un dever de servir lo melhor vin a sos òstes; d'aqueles èra lo Galhac.
Ivèrn de 1709[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVIII debutèt fòrça mal pels productors de galhac[31]. En 1708, aprèp un ivèrn bon per la vinha, una gelada tardièra al mes de mai (sants de glaç) destruguèt la recòlta en borron. En 1709, un ivèrn fòrça fred arribèt. Lo fred de genièr destruguèt fòrça arbres frutièrs mas la vinha es mai o mens aparada per un jaç de nèu. Un redoç la faguèt fondre, inondant los camps e las vinhas bassas. Puèi lo retorn del fred congelèt tot aquò. L'alternança de fred (-10 °C a -15 °C) e de redoç durèt tres meses. Al començament d'abril, se deguèt alara constatar que i aviá pas res de vendre; la recòlta foguèt nulla e los vins cavats foguèron perduts a causa del gèl: las barricas avián esclatat. I aviá pas mai d'argent, pasmens calguèt tornar plantar, comprar de barricas...
Descasença del prestigi dels vins[modificar | modificar la font]
Lo naut prètz dels vins, atengut en 1710 a causa de lor escassetat, encoratgèt los vinhairons a tornar plantar; o faguèron d'un biais quasi frenetic[32].
Las plantacions se faguèron pas totjorn dins lo sens de la qualitat amb de plants fòrça productors per alimentar lo mercat amb prètz bas de vins de granda consomacion ligat a l'arribada massissa dels obrièrs dins las grandas vilas. En 1731, lo govèrn deu far arrestar las novèlas plantacions, lo reialme començava de subreproduire de vin al prejudici del blat[33].
Lo vin de Galhac foguèt encara vendut pels negociants bordalés mas aqueriguèt tanben lo ròtle de vin « mètge », que la meta èra de melhorar la qualitat e la prigondor dels vins bordalés, e tanben lor facultat de conservacion. E mai, los vins de Galhac perdèron la marca de lor origina, suprimida en 1751[34].
Epòca contemporanèa[modificar | modificar la font]
La Revolucion[modificar | modificar la font]
Lo domeni eclesiastic de l'Abadiá de Sant Miquèl de Galhac se vendèt coma ben nacional pels revolucionaris [35]. Fòrça païsans crompèron alara una pichona parcèla, mas una partida tanben importanta del vinhal tornèt a de borgeses e aristocratas que constituiguèron o agrandiguèron lors domenis. Las cavas de l'abadiá situadas sus las ribas de Tarn foguèron presas per de negociants, servissent per gardar lo vin fins al bon periòde pel despart de las gabarras perque Tarn èra pas navigable tota l'annada.
En 1792, los vinhairons de Galhac foguèron enebits de logar de jornalièrs per las vendémias tant que las meissons èran pas acabadas[36]. Lo legislator voliá aparar lo provesiment en blat de la jove nacion en guèrra.
Un dels entrepartits de las guèrras de la Revolucion puèi del Primièr Empèri foguèt la dobertura dels mercats amb la fin de las barrièras doanièras interioras[37]. Lo Blocatge Continental penalizèt lo comerci alunhat de vin. Los vinhairons vendèron alara suls mercats locals. Los primièrs restaurants dubriguèron, creats pels ancians cosinièrs dels grands ostals de familha. La gastronomia e lo bon vin se democratizèron. Alara qu'una borgesiá que lèu venguèt rica aviá besonh de produits de consomacion correspondent a sos mejans, los obrièrs (minaires de Carmauç, obrièrs d'Albi, de Tolosa) comencèron de beure de vin e una partida del vinhal comencèt de produire en massa per bas prètz.
Lo sègle XIX[modificar | modificar la font]
Dins los ans 1860, lo doctor Jules Guyot visitèt lo vinhal tarnés[38]. Parlèt l'economia del vin dins lo departament. La vinha ocupava 38 000 ectaras, o lo quinzen de la superfícia de Tarn. Lo rendement mejan èra de 20 ectolitres per ectara e raportava 15 milions de franc, o lo quart del revengut de Tarn[39]. A l'epòca, los plants de Lengadòc èran cultivats, mas Guyot desconselhava lor usatge en assemblatge amb los plans istorics. Parla tanben del vinhal d'Albi que los vins recoltats abans maduretat « èra de far saltar las cabras del verdador ». La venta se fasiá als minaires de Carmauç. Sol un nuclèu a l'entorn de Galhac contunhava de practicar una viticultura de qualitat.
A l'epòca lo vinhal despassava largament aquel definit uèi per l'AOC. Sa superfícia èra fòrça granda, 31 000 ha en 1840[40]; atal, en 1852 la produccion de Galhac representava lo doble de la produccion bordalesa de 1995[41].
La crisi de la filloxèra[modificar | modificar la font]
En 1853-1854, l'oïdium ravagèt lo vinhal. La produccion baissèt dels dos tèrces[42]. Calguèt atendre la descobèrta de l'accion de la flor de sofre per Henri Marès per que lo vinhal torne prosperar.
La crisi de la filloxèra arribèt vèrs 1870. Dins un primièr temps, lo vinhal de Galhac faguèt de grands profits[43]. En efèit, inicialament, foguèt pas tocat e profitèt provisòriament del creis dels cors. Aquel periòde se termina en junh de 1879 quand lo cònsol d'Amarens senhalèt a la prefectura los primièrs simptòmas de la malautiá. E mai de la destruccion del vinhal, aguèt una influéncia notabla sus la qualitat del vinhal fins a la fin del sègle XX. L'adaptacion dels plants a lor terrador deu èsser vista tornarmai. La plantacion de plants empèuts còsta car e pòt menar a fracas. L'escassetat del vin fa aumentar los cors e una partida del vinhal tornèt èsser plantada per de grands rendements. Aqueles plants produson de grandas quantitats de vins ordinaris e pauc alcolizats. Paul Strang[44] senhalava que lo vinhal de Tarn èra majoritàriament productor de vins roges. La plantacion del vinhal amb de plants productius damatge la reputacion[45]. Pels plants de blancs, lo mausac dominava al detriment del len de l'el, mas subretot de l'ondenc e del verdanel que dispareissiá. Plant qualitós, consèrva un bon imatge als vins blancs. Es al mausac que Galhac deu son classament en AOC dempuèi 1936.
En 1878, lo mildió arribèt a son torn, damatjant de novèlas recòltas[46]. Los ravages son atenuats per la descobèrta lèu d'un remèdi eficaç, lo sulfat de coire.
L'arribada del camin de fèrre a la fin del sègle XIX modifiquèt tanben fòrça l'economia locala e se termina de l'activitat dels pòrts de Galhac, Albi, L'Illa d'Albigés o Rabastens.
Lo sègle XX[modificar | modificar la font]
Pendent la revòlta dels vinhairons de Lengadòc en 1907, los trebolums toquèron pas Galhac e mai se los problèmas foguèron comuns. Una delegacion foguèt enviada a la manifestacion del 9 de junh de 1907 a Montpelhièr[47]. En 1938, los vins blancs obtenguèron l'Apellacion d'origina contrarotlada[48]. Per aquela reconeissença qualitosa, un grand vinhal de vin de taula remontat en gra pels vins d'Argeria raportava mai que las vinhas plantadas amb las varietas ancianas. Lo vin roge es pas mai qu'un pichon vin entre fòrça autres que se vend en quantitat mas amb bas prètz. Paul Strang raportèt que l'obtencion de l'AOC pels vins roges passa per un retorn als plants qualitoses tradicionals. Una vinha essent plantada per 30 o 40 ans, caldrà aquel temps per que las vinhas plantadas de plants roges vengan a èsser recompensadas pel preciós labèl. La reaccion arriba vèrs los ans 1950 amb un renovèl de la cooperacion. La cava de Galhac regropava alara 750 aderents que portavan per vinificar e comercializar 25 000 ectolitres per an[49]. Signe d'un cambi d'epòca, la cava es implantada lo long de las vias del tren alara que los negociants tradicionals de Galhac avián lor chais d'expedicion al bord de Tarn.
Pendent l'ivèrn de 1956, aprèp un mes de genièr excepcionalament doç los borrons començavan d'enflar quand lo 1èr de febrièr, lo fred toquèt lo vinhal pendent tot lo mes amb de temperaturas entre -10 °C e -20 °C. Lo 16 de febrièr de 1956 se podiá traversar lo Tarn gelat a pè[50].
Fin finala, aquela catastròfa aurà un efèit positiu: tornant centrar lo vinhal a l'entorn de las zònas de melhora qualitat. fòrça de parcèlas de naut rendement despareisson. A la meteissa epòca, se bastís tres cavas cooperativas (La Bastida de Lèvis en 1949[51], Rabastens[52] e Tecon[53] en 1953). Los viticultors qu'an de pichonas superfícias e d'autras produccions pòdon menar lor vendémia a la cooperativa qu'assegurava la vinificacion. La nocion d'igièna s'impausa e las cavadas ganhan en gost. Lo vin blanc perlat, inventat en 1957[54],[55], succedís al vin borrut desaparegut dins las annadas 1940[56]. Fruch de tot aquel trabalh, los vins roges e rosats obtenguèron l'AOC en 1970[57].
Galhac uèi[modificar | modificar la font]
Un laboratòri enologic es a la disposicion dels vinhairons pel Conselh General de Tarn a partir de 1992[58]. Amb tres enològs e tres tecnicians de laboratòri, analisa los vins per l'agradament en AOC, los certificats d'exportacion o de concors. E mai, lo personal apòrta un diagnostic al viticultor par la lectura de l'analisi e la degustacion dels vins.
Etimologia[modificar | modificar la font]
L'origina del nom Galhac es escura. Tres ipotèsis existisson[59] :
- Gal, l'animal marcat al fuòc dempuèi l'Edat Mejana sus las barricas. Lo gal es totjorn representat sus l'escut de la vila.
- Gallius, un personatge roman qu'a son nom foguèt apondut lo sufixe gallés ac a l'epòca de Montans. Es l'ipotèsi retenguda per Robert Plageoles[60].
- Galli, un gallés.
Geografia[modificar | modificar la font]
Situacion[modificar | modificar la font]
Galhac se situa a dètz-e-uèit quilomètres d'Albi e cinquanta quilomètres de Tolosa. Son vinhal s'espand pel val de Tarn, sus las laissas de las doas ribas, e suls tèrmes al nòrd d'aquel.
Lo vinhal de Galhac s'espan sus seissanta quilomètres. Comença a l'èst d'Albi, a Cunac, e continua fins a Sant Somplesi a l'oèst, lo long del val de Tarn. Del nòrd al sud, comença a Mosièis e Panens, al nòrd de Còrdas per finir aul sud dels tèrmes de Buscas, al nòrd de Graulhet, quaranta quilomètres mai al sud.
Sòls e orografia[modificar | modificar la font]
Existisson tres zònas diferentas pel vin blanc, quatre pel vin roge[61].
La riba drecha[modificar | modificar la font]
La riba drecha ocupa de tèrmes argiloses e calcaris valonats de la riba drecha de Tarn, fins al de Vera. Aquelas tèrras prigondas contenon una resèrva en aiga que permet d'alimentar la vinha pendent los estius sovent secs. L'altitud vària de 140 mètres (altitud mejana de Galhac) a prèp de 300 mètres (Castèlnòu de Montmiralh). Lo vinhal es sovent implantat penjat: los bons plans son pas favorables a la vinha e los sucs son sovent boscoses. Es lo terrador ont mausac e fer servador exprimisson plenament lor caractèr e potencial viticòla. Los blancs secs i son soples, elegants, longs en boca[62] e supòrtan una vinificacion e un elevatge en barrica. Los vins blancs doces i son rics, aromatics, equilibrats entre doçor e frescor[63]. Los vins roges son fustoses, amples, fruchats e especiats[64].
Lista de las comunas del terrador de la riba drecha: Bernac, Bròsa, Caüsac de Vera, Castanet, Castèlnòu de Lèvis, Castèlnòu de Montmiralh, Sestairòls, Faiçac, Galhac, La Bastida de Lèvis, L'Illa d'Albigés, Montelhs, Ribièiras, Salvanhac, Senolhac, Sant Bausèli, Santa Crotz e Vilanòva de Vera
Un airal AOC pus restrictiu sus aquela riba drecha foguèt delimitat unicament pels vins blancs, l'AOC galhac primièras còstas.
Lo País Cordés[modificar | modificar la font]
Lo País Cordés es un replan valonat. Son sòl es fin e leugièr sus una ròca maire calcària. Es adaptat als vins blancs en rason de son altitud e de son clima mai fred. La maduretat dels rasims blancs dura una quinzena de jorns de mai que dins la val de Tarn, balhant un bon equilibri entre acid-alcòl, e los gosts florals e fruchats als vins. Los vins roges son equilibrats, fruchats e espeçats, e d'una bona vivacitat
Lo replan cordés compren las comunas d'Alans, Amarens, Andilhac, Bornasèl, Las Cabanas, Campanhac, Combafan, Còrdas, Donasac, Fraucelhas, Itsac, La Ròca, Lo Verdièr, Livèrç e Casèlas, Lobèrs, Milhavet, Mosièis e Panens, Noalhas, Puègcèlsi, Santa Ceselha del Cairon, Sent Marcèl e Campas, Soelh, Totnac, Viuç, Vindrac e Alairac e Virac.
La riba esquèrra[modificar | modificar la font]
La riba esquèrra es una seguida de laissas del val de Tarn a sossòl de pH puslèu acid, prigond e plan assecat per la preséncia dins lo prigond de qualques mètres de sables, còdols e gravièrs. Aquel terrador balha de vins roges poderoses e fustoses. Los plants bordaleses completan la gama per ofrir de vins roges poderoses, estructurats[65] e marcats per los gostes de fruches neges e d'especiats[66].
La riba esquèrra compren las comunas d'Auçac, Brens, Buscas, Cadaluènh, Carlús, Confolèuç, Fenòls, Florentin, Girocens, La Becièira de Candelh, La Grava, Las Graissas, Lopiac, Montans, Parisòt, Peiròla, Rabastens, Rofiac, Sant Somplesi e Tecon.
La zòna de Cunac[modificar | modificar la font]
La zòna de Cunac compren qualques vinhas situadas dins sèt vilatges a l'entorn de Cunac a l'èst d'Albi, sus un terrador de chistas acids. Es particularament plan adaptat al gamay, es una zòna que produtz en majoritat de vins roges de primor.
La zòna de Cunac compren las comunas d'Artés, Bèlagarda, Cambon, Cunac, Frejairòlas, Marçal, Mosièis e Teulet, Sent Gorgòri e Sant Juèri.
Climatologia[modificar | modificar la font]
Lo clima galhaqués es jos influéncias multiplas. « Tarn gausís d'un excellent clima per las espècias, pas de l'extrèm miègjorn e de miègjorn, mas per los plants de Gironda, de la Còsta d'Aur, del Beaujolais, de las còstas de Ròse e de Droma; es alà lo melhor clima que pòsca desirar. Se pòt plantar dins Tarn las vinhas a totas las exposicions, sul plan o sul tèrme, al sud o al nòrd, e es pas aquela darrièra exposicion que balharà lo mens de vin o lo mai marrit. I gèla pauc comparativament; malastrosament i granissa fòrça. »
Lo clima mediterranèu balha una calor seca estivala e automnala favorabla a la maduretat regulara e optimala del rasim. La cleméncia del temps es un confòrt per l'organizacion de las vendémias. Un vent sec, lo vent d'autan accentua aquel efèit; assegura la secada de las malautiás criptogamicas e una concentracion de la matèria seca dins lo rasim.
Aquel clima es responsable d'un estrès idric estival moderat (levat los ans excepcionals coma 2003) responsable d'una bona maduretat dels tanins del rasim, doncas un factor de qualitat del vin.
Lo clima oceanic balha una influéncia umida plan favorabla a la creissença de la vinha a la prima, una bèla fin de sason favorabla a la subremaduretat e de la doçor ivernala en evitant los risques de fòrta gelada.
Lo clima local[modificar | modificar la font]
Lo clima local del val de Tarn, orientat èst-nord-èst oèst-sud-oèst, explica qu'es mens tocat pels auratges de granissa que los vals de Dadon o d'Agot mai al sud e que lo vent d'autan i es mens violent. Es possible de trobar alà una rason de la reputacion del vin de Galhac comparat a aqueles del sud del departament uèi quasi desapareguts. Dins los ans 1860, lo docteur Guyot cita los vins rustics sens comparason amb aqueles de Galhac, alara que los sòls i son quasi identics.
Robert Plageoles atribuís tanben una importància climatica a la selva de la Gresinha. Aquela darrièra corona lo relèu al nòrd-oèst de l'apellacion.
Los topoclimas[modificar | modificar la font]
Los fons de val gelius a la prima son sovent destinats a las grandas culturas d'estiu (virasolelh, blat negre, sòja). L'emplaçament de las vinhas es als nauts dels tèrmes. L'orientacion de las parcèlas al sud favoriza la maduretat dels vins roges e blancs doces, l'orientacion al nòrd permet una evolucion mai lenta del rasim, balhant lo fruchat al vins blancs secs.
L'estacion meteorologica d'Albi[modificar | modificar la font]
L'estacion meteorologica d'Albi es a vint quilomètres de Galhac. La vila d'Albi recep en mejana 97 jorns de pluèja. Las temperaturas extrèmas notadas son de -20,4 °C lo 16 de genièr de 1985 e 40,8 °C lo 12 d'agost de 2003 per una mejana de 14,7 °C[67].
Quatre meses apareisson pus secs, en dejós de 50 mm de precipitacions. La fin de l'ivèrn (febrièr-març) e l'estiu (julhet-agost). La poda de la vinha per temps sec es desfavorabla a las malautiás de la fusta. La prima (abril, mai e junh) es plan regada, permetent una bona butada de la vinha a l'epòca ont la pression de las malautiás criptogamicas es suportabla. En julhet-agost, la secada fa sofrir la vinha, concentrant lo gost e lo sucre dins lo rasim. Setembre es tornar pus regat, mas los periòdes de vent d'autan que secant la tèrras e las vinhas temporís los excèsses. Pendent las vendémias, lo títol alcolometric pòt ganhar 1 % cada dos jorns.
Cinc meses consecutius, de mai a setembre, veson l'ensolelhament despassar las 200 oras totalas. Aquel solelh es un factor essencial per la sintèsi del sucre e dels davancièrs de gost e de color.
La mitat de l'annada, de mai a octobre, la temperatura mesadièra mejana despassa los 20 °C.
Lo vinhal[modificar | modificar la font]
Superfícia[modificar | modificar la font]
Lo vinhal tarnés[modificar | modificar la font]
En 1840, lo departament de Tarn representava 31 000 ha; aquela superfícia foguèt repartida suls arrondiments d'Albi (7 000 ha) Galhac (14 000 ha), Castras (4 000 ha) e La Vaur (6 000 ha). Per comparar amb la superfícia actuala, cal inclure dins la superfícia galhaquesa mai de la mitat de las superfícias dels arrondiments de La Vaur e Albi, l'arrondiment de Galhac a l'epòca cobrissiá pas tota la zòna uèi classificada en AOC. L'airal concernís prèp de 21 000 ha per Galhac e 10 000 ha pel rèsta del vinhal tarnés.
Just abans l'arribada de la filloxèra, 60 000 ha èran en produccion. En 10 ans, 46 500 ha foguèron arrancadas, daissant qu'un quart del vinhal, subretot suls tèrmes argilocalcaris de la primièra còsta de galhac.
Philippe Viguier[68] dona una bona evolucion del vinhal galhaqués dins los ans 1960-1990:.
Se pòt notar una baissa constanta de la superfícia de blanc, suportada subretot pel mausac. D'una situacion de quasi monopòli, abandonèt son importància fàcia a una desafeccion relativa per sos gostes tipics. Los autres plants balhèron als assemblatges una vertadièra importància.
Pels vins roges, lo duo jurançon N e portugués blau B es passat d'una dominacion sus un vinhal pas encara AOC cap a una desafeccion ligada a lor exclusion de la lista dels plans en 1970, pendent la dubertura de l'apellation als vins roges e rosats. Es de notar qu'entre 1960 e 1980, sa superfícia progressèt, mostrant l'inèrcia de las abituds. Los plans AOC son, eles, sortits de res. En 1960, sol lo duras N aviá una superfícia plantada significativa.
Lo vinhal AOC[modificar | modificar la font]
Entre 1999[69] e 2004[70], la superfícia de l'AOC Galhac demeniguèt; foguèt en 2005 de 3 000 ha sus un vinhal de 8 000 ha. (5 000 ha de vin de país de las còstas de Tarn e vin de taula).
Amb la crisi, un plan d'arrancatge foguèt mes en plaça entre 2006 e 2009. Prevesiá sus 1 000 a 2 000 ectaras d'arrancatge indemnizat. Lo vinhal AOC essent de 2 800 ectaras en 2009[71], los arrancatges concerniguèron subretot lo vinhal fòra AOC.
Los plants[modificar | modificar la font]
Fòrça autors e ampelografs soslinhèron la singularitat de las varietats del rasim dins lo Galhaqués. Hugh Johnson fa aquela conclusion: « Los plants indigènas fòrças ancians son los testimònis d'una epòca d'abans la plantacion dels grands vinhal d'Aquitània »[72].
Los plants de blancs[modificar | modificar la font]
Los plants principals autorizats en AOC son lo len-de-l'el B, le mausac B, le mausac rose Rs e la muscadelle. Dins las vinhas, lo lendelel representa 30 % de las superfícias[73], los dos mausac 40 % e la muscadelle 15 %.
Los plants complementaris representan 15 % de la superfícia. Se repartís entre l'ondenc B, lo sauvignon B e lo sémillon B. ; lo sémillon es pas autorizat de plantar e son vin serà pas mai autorizat en AOC a partir de 2028.
La darrièra version del decret AOC del 21 de febrièr de 2007 precisa qu'almens un dels plants principals es obligatòri e l'ensemble dels plants principals deu èsser almens de 50% dins un assemblatge[74]. Los petejaires « metòde galhaqués o rural » son eissits dels sels mausac blanc e ròse.
Los plants de roges[modificar | modificar la font]
Los plants principals son lo duras, lo braucol e la syrah per respectivament 20 %, 40 % e 25 % de las superfícias.
Los plants segondaris son lo cabernet-sauvignon, lo cabernet franc, lo gamay[75] e lo merlot. Ocupan ensemble 15 % de las superfícias de vinha en roge.
Le decret del 21 de febrièr de 2007 precisa que los plans principals devon ensemble representar almens 60% del plantament[76]. Lo duras e lo braucol son obligatòris per un minimum de 10% cadun e 40% ensemble[77]. Lo Galhac de primor deu provenir exclusivament de gamay. E mai aquel plant es reservat per aquel vin.
Practicas culturalas[modificar | modificar la font]
Obligacions del decret d'apellacion[modificar | modificar la font]
La densitat de plantacion deu èsser almens de 4000 pès per ectara amb escarts de rengs limitats a 2,2 mètres en poda gobelet e 2,5 mètres per los autres biais de podar[78]. La distància entre pès sus un meteis reng es de 0,8 mètre al minimum. Una nauta densitat de plantacion indutz una mendre quantitat de rasim per cep. La planta se pòt alara defendre melhor contra las malautiás e noirir melhor sas grapas. Lo rasim es doncas de melhora qualitat, de bona maduretat, donant un vin mai concentrat, pus alcolizat e pus estable, brèu, un vin melhor.
Las podas en gobelet, guyot simple e cordon de royat son practicadas amb un nombre d'uèlhs fructifèrs totals limitat a dètz o uèit[79].
La nautor de la fuèlha deu despassar 0,5 còp l'escartament entre rengs. Una superfícia de fuèlhas optimala deu èsser sana (bona capacitat de fotosintèsi), nauta (bona capacitat d'utilizar lo solelh), e mejanament densa (tròp favorís un ambient umid favorable a las malautiás criptogamicas e demenís lor rendement, las fuèlhas portant ombra entre elas).
La recòlta[modificar | modificar la font]
Pendent la recòlta, lo vinhairon evalua lo gra potencial de la vendémia a partir del sucre del most, sabent que 17 gramas de sucre per litre donan un gra. Lo gra aquerit correspond a la quantitat reala d'alcòl de vin. Diferís del gra potencial en foncion del trabalh de las levaduras e per un vin doç en prenent en compte lo sucre residual pas fermentat.
La recòlta del rasim se fa generalament amb la maquina de vendemiar pel rasim roge e lo rasim blanc destinat al de vin blanc sec. Pasmens, lo gamay destinat al vin de primor e los plans blancs destinats al vin petejaires metòde galhaqués se devon recoltar manualament[86].
Per la produccion de vins doces, qualques domenis practican una seleccion. Per practicar aquela operacion, sola la vendémia manuala es possibla.
Vinificacion[modificar | modificar la font]
Vinificacion del blanc[modificar | modificar la font]
La varietat dels vins produits e la diversitat dels assemblatges possibles fa que los biais de vinificar son fòrça diferents.
Vins blancs secs[modificar | modificar la font]
La recòlta, generalament mecanizada (maquina de vendemiar) se practica de lèu bon matin, permetent atal una melhora conservacion dins les benas de vendémias e economizant d'energia per lor refresquiment. Se passa abans la recòlta dels vins roges, sovent al començament de setembre. Lo trissatge interven lo mai lèu possible aprèp la recòlta. Lo most es desborbat per estabulacion a fred. L'usatge d'enzims per clarificar se fa segon la qualitat de la vendémia (necessari suls rasims poirits) e de la cubada. (los enzims accelèran l'operacion dins las grandas cubas).
Lo despart en fermentacion se fa generalament de bassa temperatura (vèrs 18 °C[87]) amb de levaduras seleccionadas, a vegadas amb las levaduras naturalas del rasim. L'usatge de material de refrescament es uèi preponderant; en efèit, una fermentacion a temperatura superiora a 25 °C altèra los gostes e entre 18 °C e 22 °C favorís los gostes fruchats e florals intenses[88]. Lo vin pòt èsser rapidament embotelhat per preservar los gostes o elevar en cuba o barrica per las cubadas pus estructuradas.
Vins blancs doces[modificar | modificar la font]
La recòlta se pòt fa mecanicament pels grands volums o manualament per las cubadas mai prestigiosas. Aquela permet una recòlta per tris successius, privilegiant la maduretat optimala. Se passa al començament d'octobre e se pòt contunhar fins en novembre per las cubadas mai concentradas, amb a vegadas fins a la poiridura nòbla.
La fermentacion s'interromp naturalament, quand lo sucre e l'alcòl blocant lo trabalh de las levaduras o artificialament, per refresquiment brusque puèi filtratge per eliminar las levaduras[89]. Lo vin deu èsser elevat qualques meses abans d'embotelhar.
Vins petejaires[modificar | modificar la font]
La vendémia pòt èsser mecanica o manuala. L'embotelhament se pòt far al domeni o lo vin es liurat a la cooperativa de Sant Miquèl.
Vinificacion dels roges[modificar | modificar la font]
Vins de primor[modificar | modificar la font]
Lo rasim es recoltat manualament en pichons contenents per gardar entièr los grans de rasims. Son cubat protegits de l'oxigèn per de gas carbonic per practicar una maceracion carbonica. Lo trissatge es efectuat abans la fin de fermentacion. Lo vin de primor es lèu embotelhat per èsser vendut lo tresen dijòus del mes de novembre.
Vins roges tradicionals[modificar | modificar la font]
La recòlta es fòrça majoritàriament mecanica. La vendémia pòt èsser grafinhada e trolhada abans d'èsser encubada. La maceracion dura de sèt a vint jorns[90],[91]. La fermentacion malolactica es preferida (oxigenacion, ensemenada bacteriana) abans que la temperatura de vin tombe. Lo vin es elevat qualques meses en cuba o mai d'un an en barrica pels vins de gardar.
Vinificacion dels rosats[modificar | modificar la font]
Lo rasim roge es recoltat subretot mecanicament. Sont subretot de vins de sanhada: aprèp encaudada, lo rasim macèra un temps variable, destinat a colorar lo jus amb la migracion de las antocianas colorantas de la capa del rasim cap al most. Al moment optimal, una partida del jus es alara sanhada (versada) de la cuba, lo separant de la partida solida e la vinificacion se fa alara segon lo principi qu'aquela dels vins blancs. Lo rèsta del most continua la maceracion e balharà de vin roge.
Los tipes de vins e la gastronomia[modificar | modificar la font]
Vins blancs secs[modificar | modificar la font]
Son de vins d'assemblatge. Le mausac balha sos aròmes: poma, codonh.
Lo primièras còtas de Galhac es un vin de gardar. Sovent elevat dins de barricas acompanha las fricassadas de peisson, crustacèus[92]e los formatges de cabra.
Lo « Galhac perlat » es un vin recent, (annada 1950) eretièr de la practica anciana de venta del vin en cors de fermentacion: lo vin borrut. Lo vinhairon consèrva una partida dels gases de fermentacion per rectificar l'aciditat que manca al len de l'el. L'introduccion del sauvignon faguèt d'aquel vin una curiositat locala que pasmens participa a la reputacion actuala del Galhac. Es un vin fin, viu dels aròmas leugièrs e delicats. Per l'aperitiu o amb cauquilhum[93]. Es tanben un produit plan adaptat amb la cuisina savoiarda amb de formatge : fonduda, rasclèta.
Vins blancs doces[modificar | modificar la font]
Tradicionalament, Galhac produsiá de vins doces aromatics, leugièrs en sucre, a l'entorn de 50 gramas per litre. Foguèron dedicats per l'aperitiu o lo dessèrt, amb una crostada de pomas per exemple. Dempuèi las annadas 1980, se continua la susmaduritat, balhant de vins lai rics et grasses, concentrats[94], complèxes e fruchats (fruches exotics, fruches secs o confits, mèl[95]). Aquel vin va amb lo fetge gras padenat o amb lo ròcafòrt[96].
De « vins liquoroses » se produson tanben; l'umiditat de las tudas d'octobre permet de recoltar de rasims tocats per la poiridura nòbla. Aqueles vins fòrças aromatics prenon de nuanças de fruches exotics, d'agrumes confits. Acompanhan ròcafòrt e fetge gras[97].
Vins petejaires[modificar | modificar la font]
En « metòde tradicional », son de vins eissits de rasims recoltats un pauc abans maduretat, e vinificats coma lo vin blanc sec. Una segonda fermentacion se fa dins la botelha, assegurada per de levadura transformant lo sucre apondut. aquel un vin d'aperitiu, de dessèrt, de fèsta o tot lo long d'un repas de peisson[98].
En « méthode ancestrale », o metòde galhaqués o metòde rural, lo vin es embotelhat abans la fin de fermentacion, la presa de mossa se fa amb una fermentacion del sucre del rasim. Mens aisit de mestrejar, aquel metòde fa de vins estonants, amb un taus de sucre residual variable segon la botelha. Aqueriguèt tanben una capacitat de vielhir quatre o cinc ans[99]. Es un vin d'aperitiu, de dessèrt o de fèsta. Sol los mausacs podon èsser utilizats per aquel vin.
Vins rosats[modificar | modificar la font]
Los vins rosats son ròse salmon mai o mens escurs, amb aròmas de fruches roges, florals o especiats[100].
Es un vin d'estiu, per las grilhadas de carn, las saladas o pizzas de ton o d'anchòias
Vins roges[modificar | modificar la font]
Lo « vin de primor » que sa sortida cada tresen dijòus de novembre es plan mediatizada. Compausat solament de gamay, es fresc, fruchat e leugièr. Acompanha plan las carnsaladas (que una torta tebesa de cambajon de La Cauna) e las castanhas grilhadas, coma los formatges fresques e los dessèrts de fruches[101]. Vin de sason, pasmens se pòt conservar qualques meses, venent una bona alternativa al rosat l'estiu[102].
Lo « vin roge tradicional » es fruchat e especiat; es un vin qu'acompanha plan lo formatge AOC brie de Melun; las confrariás de las doas AOC son embessonadas[103]. Es una bona causida pel caçolet local o pel magret de guit rostit, lo fetge de vedèl panat amb d'alh ròse de Lautrèc.
Lo « vin roge de gardar » se produsís amb un rendement mestrejat; balha un vin fustat, poderós, amb aròmas de fruches negres e d'espècias (pebre, regalécia). Es un vin que se bonifica quatre o cinc ans, a vegada mai, destinat a la salvatgina, a la carn roja. Amb lo formatge, correspond plan als aròmas del cantal vièlh o del La Guiòla[104].
Apellacion[modificar | modificar la font]
Decret[modificar | modificar la font]
Produccion[modificar | modificar la font]
Sindicat de Defensa e de Gestion[modificar | modificar la font]
Lo Sindicat de Defensa e de Gestion de l'AOC ten sèti dins l'anciana abadiá de Sant Miquèl de Galhac[107]. La Seccion Interprofessionala dels Vins de Galhac fa partida de l'Interprofession dels Vins del Sud-Oèst que son sèti es a l'abadiá de Sant Miquèl. L'interprofession dels vins del Sud-Oèst que gropa mai de 40 apellacions ten sèti a Castanet Tolosan sul campus de l'INRA.
Comercializacion[modificar | modificar la font]
Lo vinhal vend prèp de 20 milions de botelhas, que 50 % son vendudas en granda superfícia, 42 % en circuit tradicional (venta dirècta a la proprietat, fièras, circuit dels cabistas) e 8 % es exportat[108].
Per distinguir los vins de Galhac, una botelha galhaquesa foguèt creada. Es reservada als vins mes en botelha dins l'airal d'apellacion. Lo modèl pels vins roges es ventrut, amb un leugièr estrechiment al dessús del fons. Lo vin de primor es gaireben condicionat dins aquelas botelhas. La botelha pels vins blancs es pus longa amb lo meteis estrechiment. Coma a l'epòca de la marca del gal al fèrre sus las barricas, un signe particular permet de diferenciar lo galhac d'un autre vin[109].
Estructura de las expleitacions[modificar | modificar la font]
Estructura economica[modificar | modificar la font]
Lo galhac es produit per 350 viticultors. 125 vinifican dins las soas cavas e 225 son aportaires dins la cava cooperativa.
En 2009, i aviá pas de negociant vinificator.
La vinha ocupa 3 % de la SAU (superfícia agricòla utila) del departament de Tarn amb 7887 ha (3500 ha en AOC galhac e 4300 ha en vin de taula e vin del país de las còstas de Tarn. Ocupa 5 % de las expleitacions agricòlas e representa 9 % de la produccion agricòla del departament[110].
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Los vinhals dels tèrmes de la riba drecha e del plan cordés possedisson una unitat arquitecturala facha de bastiments de pèira calcària blanca[111]. Las cavas ancianas son mièg enterradas per aparar los vaissèls e barricas de las variacions termicas. En percorrent lo vinhal, se pòt veire las cabanas de vinha amb los meteisses materials qu'aqueles de las abitacions principalas.
Dins la val de Tarn, lo sossòl consèrva l'aiga e se pòt pas cavar. Es doncas maçonada amb de parets espessas de brica roja cuècha[112] o de brica de tèrra crua.
Uèi, las expleitacions se son modernizadas. Los chais son sovent d'engards de fusta metallica, isolats termicament amb de materials modèrnes. Pasmens, fòrça domenis an restaurada una partida de l'ancian chai per ne far un espaci de venda.
Pertot dins lo vinhal s'auçan de colombièrs, venent de l'epòca ont sola la colombina èra autorizada pel fems de las vinhas.
Personatges importants[modificar | modificar la font]
- Robert Plageoles es un ancian vinhairon. En activitat, colleccionèt los plants ancians de Galhac; es un dels dels salvadors de l'ondenc e del prunelard. Uèi retirat, se consacra a la recèrca sus l'istòria de Galhac e de sos plants. Escriguèt
-
- Le vin de Gaillac, 2000 ans d'histoire, Robert Plageoles et Fernand Cousteaux, ed: Privat, ISBN 2708904663
- La saga des cépages gaillacois et tarnais en 2000 ans d'histoire, Robert Plageoles ed: Jean-Paul Rochet, ISBN 2911361883
- Le vin de Gaillac, 2000 ans d'histoire, Robert Plageoles et Fernand Cousteaux, ed: Privat, ISBN 2708904663
- Alain Rotier, vinhairon, es lo president de l'AOC dempuèi 2005[113]. Succediguèt a Jean-Marie Bézios qu'ocupèt la plaça pendent 17 ans.
- Michel Issaly, vinhairon e president del VIF[114]. (Vinhairons Independents de França)
- Olivier Yobregat es un cercaire de l'Institut Francés de la Vinha e del Vin[115]. Es responsable de la conservacion, la gestion e la creacion de conservatòris viticòlas. Es un dels actors majors que conduguèt a la creacion del conservatòri de Peiròla, vertadièra colleccion de plants e clònes de Miègjorn-Pirenèus. Es encara una figura importanta de la vida culturala galhaquesa, creator del club dels "Joyeux Gaillacois", que la meta es de mantenir vivent lo saber-viure galhaqués e sas practicas gastronomicas.
- Daniel Delmas es lo creator del primièr secator electric. Creèt la societat Infaco per lo produire. La societat a lo sèti a Caüsac de Vera, dins lo vinhal galhaqués[116].
- Marcel Marchandeau o Touny-Lérys, poèta nascut a Galhac. Vertadièrament amorós de sa region mairala, cantèt dins sos vèrses, de vendémias que poirián ben èsser aquelas del galhaqués[117].
Torisme e folclòre[modificar | modificar la font]
Eveniments festius viticòlas en Galhaqués[modificar | modificar la font]
Concors dels vins de Galhac[modificar | modificar la font]
Lo concors dels vins se fa lo diluns d'abans la dimenjada de l'Ascencion. Lo nombre de categorias es aquel del nombre de vins diferents dins l'AOC[118]:
- vins blancs secs: sec, elevats en barrica, perlat
- vins blancs doces: jove, elevat en barrica
- vins rosats:
- vins roges: de l'an n-1, de l'an n-2, de l'an n-1 elevat en barrica, vin vièlh (mai de dos ans)
- petejaires: brut, semisec, doç
Prima dels vins de Galhac[modificar | modificar la font]
Totes los ans dempuèi 2005, la dimenjada de l'Ascencion[119], los vinhairons productors de galhac dubrisson lors pòrtas per far descobrir lor produccion[120]. Aquela manifestacion seguís lo concors, los vinhairons novèlament premiats fan mòstra de lors medalhas.
Fèsta dels vins de Galhac[modificar | modificar la font]
Programada la segonda dimenjada d'agost, se dona dins lo pargue de Foucaud qu'entorneja una bèla demorança classica del sègle XVII sus la riba de Tarn a Galhac. De cabanas son logadas als vinhairons e cavas cooperativas per l'acuèlh dels visitors. Un veire comprat a la dintrada permet de testar un bèl exemple la produccion. I a tanben un vilatge gormand. La serada del dissabte, se fa un espectacle acabat per un fuòc d'artifici e lo dimenge de matin i a la procession dels membres de la confrariá entre lo pargue de la fèsta e la glèisa de Sant Miquèl. Una messa se ditz pel vin de Galhac.
Sortida del vin de primor[modificar | modificar la font]
Coma pertot en França, lo galhac de primor es mes a la consomacion e a la venda lo tresen dijòus del mes de novembre a 00:00 ora. Es l'ocasion pels viticultors de dubrir las pòrtas de lor chai e de far descobrir tota la paleta dels vins. Las animacions duran tota la dimenjada.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Fernand Cousteaux, Robert Plageoles, Le vin de Gaillac, 2000 ans d'histoire, Toulouse, Éditions Privat, 2000 ISBN 2708904663.
- Jules Guyot, Étude des vignobles de France, pour servir à l'enseignement mutuel de la viticulture et de la vinification françaises, Tome 2, Éditions Jeanne Laffite, collection=Bibliothèque de l'œnophile, 1868, publication 1982, ISBN 9782734800736[121].
- Philippe Séguier, Vignoble de Gaillac, Éditions Daniel Briand, 1991, Lavaur, ISBN 2-903716-33-1
- J.-L Riol, Le vignoble de Gaillac depuis ses origines jusqu'à nos jours et l'emploi de ses vins à Bordeaux, 1913.
- Marcel Lachiver, Vins, vignes et vignerons. Histoire du vignoble français, Éditions Fayard, Paris, 1988. ISBN 221302202X
- Guy Lavignac, Cépages du sud-ouest, 2000 ans d'histoire/Mémoires d'un ampélographe, Éditions du Rouergue, INRA éditions, 2001. ISBN 2841562891 et ISBN 2738009743.
- Paul Strang, Vins du sud-ouest, Éditions du Rouergue, 1997, ISBN 2841560546.
- Pierre Casamayor, L'école des alliances, les mets et les vins, Hachette pratique, octobre 2000, ISBN 2012364616.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Marcel Lachiver, op. cit., p. 531.
- ↑ id "albi"
- ↑ Histoire du département du Tarn sur le site tarn.fr, consulté le 3 février 2010.
- ↑ "albi" Histoire d'Albi sul site mairie-albi.fr
- ↑ id Tarn
- ↑ Panorama istoric de la region de Revèl sul site lauragais-patrimoine.fr.
- ↑ Colloque: 'Itinéraire des vins romains en Gaule, sul site arche-lattes.cnrs.fr.
- ↑ id "tarn"
- ↑ Arqueosite de Montans
- ↑ "ML33"Marcel Lachiver, p. 33.
- ↑ "Lavignac"
- ↑ id "Lavignac"
- ↑ Philippe Conrad, la conquête musulmane de l'Occident sul site clio.fr
- ↑ Ville de Gaillac sul site tarn-loisirs.com
- ↑ (fr) Olivier Orban e Jean-Pierre de Monza : L'atlas des vins de France, p. 93.
- ↑ L'appellation gaillac sur le site hachette-vins.com, consulté le 11 février 2010.
- ↑ id "a" p. 47
- ↑ "a" p. 40
- ↑ (fr) Zoé Oldenbourg, Le bûcher de Montségur - 16 mars 1244, Paris, ed: Galimard, col: Les journées qui ont fait la France, 1959 ISBN 2-07-032507-9}}.
- ↑ Marcel Lachiver, op. cit., p. 96.
- ↑ Marcel Lachiver, op. cit., p. 114.
- ↑ "vingaillac" Site du CIVG : Gaillac, Grand Vin du Sud-Ouest
- ↑ Hugh Johnson, Une histoire mondiale du vin, De l'Antiquité à nos jours, Hachette pratique, Paris, 2002, p. 144.
- ↑ Bref survol de la littérature occitane sul site abacoc.net.
- ↑ N Lo poèta, convertit al protestantisme, mai per desfisi que per conviccion prigonda, foguèt cochat de Rabastens, sa vila de naissença. Venguèt soldat e trobador a Montalban. Ala, esgaiava de sos vèrses los barons, cap de las milícias protestantas d'aquela plaça fòrta e profeitava de la taula
- ↑ Notice du livre Poésie languedociennes et françaises d'Auger Gaillard, sul site books.google.fr.
- ↑ (fr)"millénaire" Collectif, Millénaire de Gaillac, 972-1972, Journées historiques, Tome II, p. 45-49, Abbé E. Nègre, Auger Gaillard et Gaillac, Janvier 1989, Imprimerie Rhodes, Gaillac.
- ↑ Marcel Lachiver, op. cit., pp. 539-540.
- ↑ Alexis Lichine, Encyclopédie des vins et alcools de tous les pays, Éd. Robert Laffont-Bouquins, Paris, 1984, p. 409. ISBN 2221501950
- ↑ Le commerce prospère de l’Or Bleu.
- ↑ "a" p. 60
- ↑ "a"p. 61
- ↑ "a" p. 61
- ↑ group="a"p. 61
- ↑ "a" p. 63
- ↑ "a"p. 63
- ↑ "a" p. 63
- ↑ "b"p. 1 à 22
- ↑ "b">p. 1
- ↑ "a">p. 114-115
- ↑ "Strang" Paul Strang, Vins du sud-ouest, ed du Rouergue, février 1997, ISBN 2841560546}}
- ↑ Oïdium sus oenologie.fr
- ↑ "a">p. 67
- ↑ "Strang" Paul Strang, Vins du sud-ouest ed: Éditions du Rouergue, février 1997 ISBN 2841560546
- ↑ "a">p. 71
- ↑ "a">p. 65
- ↑ "c" photo et légende p. 32-33
- ↑ Decret del 21 de març de 1938.
- ↑ Marcel Lachiver, op. cit., p. 500.
- ↑ Hiver 1956, consulté le 16 novembre 2009.
- ↑ Site de la cave de La bastide de Lèvis, consulté le 14 décembre 2009.
- ↑ Site de la vila, consulté le 14 décembre 2009.
- ↑ Site la cava de Tecon, consulté le 14 décembre 2009.
- ↑ Labastide, grand vin de Gaillac, rubrique le saviez-vous? sul site labastide.tm.fr, consulté le 14 février 2010.
- ↑ Domaine Vayssette, nos gaillacs typiques sul site vins-gaillac-vayssette.com, consulté le 14 février 2010.
- ↑ Le bourru à la conquête du Paris branché, article del 22 de novembre de 2000 de La Dépêche du Midi, consulté le 14 février 2010 sul site ladepeche.fr.
- ↑ Le vignoble de Gaillac sul site vins-gaillac-vayssette.com, consulté le 17 février 2010.
- ↑ Site del laboratòri enologic departamental, consulté le 14 décembre 2009.
- ↑ Randofiche, suivez le coq : Gaillac, consulté le 16 octobre 2009.
- ↑ "a"p. 37
- ↑ "vingaillac"
- ↑ "vingaillac"
- ↑ Degustacion del castèl de Saurs, còp de còr dins lo guide Hachette des vins 2010. (page 861)
- ↑ "vingaillac"
- ↑ Site d'Ochato.com, consulté le 4 décembre 2009.
- ↑ "vingaillac"
- ↑ Sources Météo-France
- ↑ "c" p. 45
- ↑ Source : CIVG
- ↑ Tarn. Ils arrachent leurs ceps la mort dans l'âme, consulté le 20 octobre 2009.
- ↑ L'AOC Gaillac, Fiche technique de l’appellation, consulté le 20 octobre 2009.
- ↑ Hugh Johnson, Une histoire mondiale du vin, De l'Antiquité à nos jours, Hachette pratique, Paris, 2002, p. 88.
- ↑ Le gaillac vise les 20 millions de bouteilles, consulté le 20 octobre 2009.
- ↑ Décret n°2009-1937 du 27 octobre 2009 relatif aux appellations d'origine contrôlées « Reuilly », « Sancerre », « Quincy », « Coteaux du giennois », « Menetou salon », « Pouilly-fumé », « Pouilly-sur-Loire », « Jurançon », « Gaillac ») sul site legifrance.gouv.fr , consulté le 18 février 2010.
- ↑ Marcel Lachiver, op. cit., p. 511, considèra que la preséncia del gamay dins aquel plantament es pas justificada perque desnatura los plans locals.
- ↑ "INAO"
- ↑ "INAO"
- ↑ "INAO"
- ↑ font : decret AOC del 31 d'agost de 2005.
- ↑ "INAO"
- ↑ "INAO"
- ↑ "INAO"
- ↑ "INAO"
- ↑ "INAO"
- ↑ "INAO"
- ↑ "INAO"
- ↑ "oeno Conduite et gestion de l'exploitation agricole, cours d'œnologie, Baccalauréat professionnel option viticulture-œnologie du lycée viticole de Beaune (1999-2001)
- ↑ id "oeno"
- ↑ id "oeno"
- ↑ id "oeno"
- ↑ N La durada de maceracion del vin roge vària seguent lo tipe de vin cercat
- ↑ [1] Gaillac premières côtes, ed: vitis.org
- ↑ [2] Site du CIVG
- ↑ [url=http://lescepages.free.fr/len_de_lel.html] Le len de l'el]
- ↑ "mauzac"
- ↑ "GD">[url=http://www.vins-gaillac.com/cds05.html] Site del CIVG
- ↑ "GD"
- ↑ [3] Site du CIVG
- ↑ [4] Méthode gaillacoise du mas pignou
- ↑ [url=http://quelvin.recettesdecuisine.tv/vin-sud-ouest-14/sud-ouest-gaillac/vin-gaillac-292.html] Vins de gaillac
- ↑ [5] Site du CIVG
- ↑ [url=http://www.gaillacinfo.fr/sortir/gaillac-primeur-2009-le-programme-des-manisfestations-prevues-pour-32eme-millesime/] Gaillac primeur, le programme des manifestations
- ↑ [url=http://www.evous.fr/Confrerie-du-Brie-de-Melun-des,1109216.html] Confrérie du Brie de Melun : des gourmets au service d’un produit et d’une ville
- ↑ [6] Site du CIVG
- ↑ Le Guide Hachette des vins 2010.
- ↑ Source: le guide hachette des vins 2005, per la produccion de 2003. p. 862
- ↑ CIVG, Place saint-Michel, 81600 Gaillac
- ↑ id "depeche"
- ↑ id "vingaillac"
- ↑ [7] Presentacion de Tarn en chifres
- ↑ "articho">[8] Le vignoble de Gaillac : Cahuzac-sur-Vère et Vieux, ed: artichaud.fr
- ↑ [url=http://www.chateau-de-saurs.com/fr/domaine/historique] Istoric e vinificacion del castèl de Saurs, ed: chateau-de-saurs.com
- ↑ [9] Alain Rotier al cap del sindicat de las AOC ladepeche.fr, 14 décembre 2009
- ↑ [10] Les élus des vignerons indépendants de France, le VIF., vignerons-independants.com
- ↑ [url=http://www.vignevin.com/linstitut/ingenieurs/multiplication-et-diffusion-du-materiel-vegetal.html |titre=Ingénieurs chargés de la multiplication et de la diffusion du matériel végétal]
- ↑ [11] Presentacion de la societat Infaco
- ↑ Collectif, Millénaire de Gaillac, 972-1972, Journées historiques, Tome II, p. 64, Janvier 1989, Imprimerie Rhodes, Gaillac.
- ↑ [12] ladepeche.fr
- ↑ [13]
- ↑ [14]
- ↑ Disponible sur internet Étude des vignobles de France, Tome 2, Région du centre-sud., consulté en ligne le 8 mars 2010.


text:
Château-Rouge
Château-Rouge es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Es en 1158 #qu'a fach la primièra mencion de Castèl-Roge, distincion lorraine en dependent de Bérus, quand lo pòrti de Lorraine #cedir los #dire del vilatge al abbaye de Bouzonville. En 1341, Aubertin de Rodendorff #que se n'ignòra l'origina #fixar lo sieu sagèth sus un tractat de patz entre los sieus polits-fraires Arnould e Thierry de Felsberg e l'avesque de Mètz. Al XIVe sègle, la distincion #passar per eiretatge entre las mans de las Baldering, de las Rapviller e de las Craincourt. De contunh al XVe, la familha de Brandscheid en #far l'aquesiment e continuament a divèrses matrimònis, i aguèt partejat entre las familhas de Eltz e de Metternich #que la #conservar fins al XVIIIe. De contunh la familha de Eltz #amassar entre las siás mans l'ensems de la distincion aital coma aquela de Freistroff.
- Lo castèl #cremar en un incendi l'an 1935.
- C’est en 1158 qu’il est fait la première mention de Château-Rouge, seigneurie lorraine dépendant de Bérus,
lorsque le duc de Lorraine céda les dîmes du village à l’abbaye de Bouzonville. En 1341, Aubertin de Rodendorff dont on ignore l’origine apposa son sceau sur un traité de paix entre ses beaux-frères Arnould et Thierry de Felsberg et l’évêque de Metz. Au XIVe siècle, la seigneurie passa par héritage entre les mains des Baldering, des Rapviller et des Craincourt. Ensuite au XVe, la famille de Brandscheid en fit l’acquisition et suite à divers mariages, elle fut partagée entre les familles d’Eltz et de Metternich qui la conservèrent jusqu’au XVIIIe. Ensuite la famille d’Eltz rassembla entre ses mains l’ensemble de la seigneurie ainsi que celle de Freistroff.
- Le château brûla dans un incendie en 1935.


text:
Velocitat
Somari
Definicion[modificar | modificar la font]
- En fisica, la velocitat es una grandor que mesura lo repòrt d'una evolucion dins lo temps. Exemple: velocitat de sedimentacion, velocitat d'una reaccion quimica, etc.
- En cinematica, la velocitat es una grandor vectoriala que mesura per un movement, lo repòrt de la distància percorrida dins lo temps.
Velocitat en cinematica[modificar | modificar la font]
Se distinguís :
- La velocitat curvilinèa, qu'es la distància percorrida sus una unitat de temps . Es una grandor escalara.
- Lo vector velocitat o la velocitat dins l'espaci, qu'es lo vector
- ont la nòrma val la velocitat e ont lo sens e la direccion son aqueles del movement de l'objècte considerat. Formalament, lo vector velocitat es la derivada de la posicion de l'objècte a respièch del temps. Quant aquò pòrta pas de confusions, se parla simplament de « velocitat ». E aquí es una grandor vectoriala.
L'unitat internacionala de la velocitat es lo mètre per segonda (m.s-1); pels veïculs coma las automobilas o los avions, s'utiliza subretot lo quilomètre per ora (km/h). Lo sistèma anglosaxon utiliza la mila per ora (mile per hour, mph). Dins la marina, s'utiliza lo nos, que val una mila marina per ora, o 0,5144 m.s-1. En aviacion, se pòt utilizar lo mach, mach 1 essent la velocitat del son (que vària en foncion de la temperatura e de la pression).
Istòria del concèpte de velocitat[modificar | modificar la font]
Una definicion formala longtemps manquèt a la nocion de velocitat, perque los matematicians s'enebiguèron de far lo quocient de doas grandors non omogenèas. De devesir una distància per un temps lor apareguèt doncas tan fals coma nos poiriá semblar uèi de far la soma d'aquela doas grandors. Es atal que per saber s'un còrs èra pus velòç qu'un autre, Galileo Galilei (1564-1642) comparava lo repòrt de las distàncias percorridas per aqueles còrs amb lo repòrt dels temps correspondents .
Aplicava per aquò l'equivaléncia seguenta:
La nocion de velocitat instantanèa es definida formalament pel primièr còp per Pierre Varignon (1654-1722) lo 5 de julhet de 1698, coma lo repòrt d'una longor infinidament pichona sul temps infinidament pichon mes per percorrir aquela longor. Utilizèt per aquò lo formalisme del calcul diferencial mes al punt catòrze ans pus lèu per Leibniz (1646-1716).
Lo concèpte de velocitat[modificar | modificar la font]
Cal distinguir dos tipes de velocitat :
- la velocitat mejana, que respond fòrt precisament a la definicion elementària. Se calcula en devesissent la distància percorrida pel temps de correguda ; a un sens sus un periòde donat ;
- la velocitat instantanèa, que s'obten pel passatge al limit de la definicion de la velocitat. Se definís en un instant precís, via la nocion de derivacion . Per exemple dins los calculs de cinematica, la velocitat es un vector obtengut en derivant las coordenadas cartesianas de la posicion a respièch del temps :
Vector velocitat[modificar | modificar la font]
Lo vector velocitat instantanèa d'un objècte que sa posicion al temps es donada per calculat coma la derivada
L'acceleracion es la derivada de la velocitat, e la velocitat es la derivada de la distància, a respièch del temps.
L'acceleracion es lo taus de cambiament de la velocitat d'un objècte sus lo periòde. L'acceleracion mejana d'un objècte que sa velocitat passa de a pendent un periòde es donada per :
Lo vector d'acceleracion instantanèa d'un objècte que sa posicion al temps es donada per es
La velocitat finala d'un objècte aviant amb la velocitat puèi d'acceleracion constanta pendent un temps es:
La velocitat mejana d'un objècte subissent una acceleracion constanta es . Per trobar lo desplaçament d'un tal objècte accelerant pendent lo periòde , remplaçar aquela expression dins la primièra formula per obtenir :
Quand solament la velocitat iniciala de l'objècte es coneguda, l'expression
se pòt utilizar. Aquelas equacions de basa per la velocitat finala e desplaçament se pòdon combinar per formar una equacion qu'es independenta del temps :
Aquelas equacions son validas per la mecanica classica mas pas per la relativitat restrencha. En particular en mecanica classica, totes seràn d'acòrdi sus la valor de e las règlas de transformacion per la posicion creant una situacion ont totes los observators qu'acceleran pas descrivon l'acceleracion d'un objècte amb las meteissas valors. Ni l'un ni l'autre son pas vertadièrs per la relativitat restrencha.
L'energia cinetica d'un objècte se desplaçant en translacion es proporcionala a sa massa e al carrat de sa velocitat :
L'energia cinetica es una quantitat escalara.
Coordenadas polaras[modificar | modificar la font]
En coordenadas polaras, la velocitat dins lo plan se pòt descompausar en velocitat radiala, , s'alunhant o anant cap a l'origina e la velocitat ortoradiala, dins la direccion perpendiculara (que cal pas confondre amb la compausanta tangenciala), egala a (vejatz velocitat angulara).
Lo moment angular dins lo plan es
- .
Se reconeis dins
la velocitat areolara.
Se la fòrça es centrala (vejatz movement de fòrça centrala), alara la velocitat areolara es constanta, segonda lei de Kepler).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Acceleracion
- Acceleracion mejana
- Velocitat de la lutz
- Velocitat del son
- Velocitat de fasa
- Velocitat de grope
- Velocitat relativa
- Torsador cinematic
- Batements per minuta (BPM) : mesura de la « velocitat » d'un tròç de musica


text:
-476
Aquesta pagina concernís l'an -476 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida dei campanhas de la flòta de Cimon dins la region deis Estrechs ont ataquèt Eion ocupada per una garnison pèrsa. En Mar Egèa, una flòta atenenca s'ocupèt d'empachar Naxos d'abandonar la Liga de Delos. Capturèt lei naviris de la vila e Atenas ordonèt ai vencuts de pagar d'ara endavant un tribut a la Liga de Delos en plaça de la fornidura de mejans militars.
Roma[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra Veïes d'ara endavant menada per lei cònsols Aulus Verginius Tricostus Rutilus e Spurius Servilius Priscus Structus. Servilius capitèt d'organizar una emboscada que causèt de pèrdas importantas au sen dei rengs etruscs. Leis Etruscs se retirèron tornarmai a la cima de Janícul onte resistiguèron ai còntra-ofensivas romanas. Pasmens, a la fin de l'annada, una ataca dirigida per lei dos cònsols permetèt de reconquistar la posicion. Veïes i perdiguèt tornarmai un nombre important de soudats e una trèva de quaranta annadas foguèt concluda entre lei doas vilas.


text:
Val d'Aran
Aran o era Val d'Aran (mens locaument era/la Vath d'Aran, la Vau d'Aran) ei un parçan d'Occitània, situat ena region istorica de Gasconha, e formant ua comarca semiautonòma, administratiuament e istoricament assignada ath Principat de Catalonha e mès tard ar Estat espanhòu.
Eth caplòc ei era vila de Vielha.
Eth gentilici ei aranés -esa.
Somari
Generalitats[modificar | modificar la font]
Era Val d’Aran se trape ena part centrau dera sarrada pirenenca e ei era soleta val des Pirenèus espanhòus d'aiguavessant atlantic. Era sua estenuda ei de 620 km2, tèrmie ath nòrd tamb eths parçans occitans de Comenge e Coserans (oficiaument en França, enes departaments d'Arièja e Nauta Garona), ath sud damb era comarca dera Nauta Ribagòrça e era region d'Aragon, ar èst damb era comarca catalana deth Palhars Sobeiran. Eth sòn arriu principau, Garona, trauèsse e vertèbre tota era Val e desbòque en Atlantic (Bordèu). Aguest emplaçament geografic, ei a díder era sua orientacion naturau cap ara rèsta d'Occitània, amassa damb era manca ath long des sègles d’unes bones comunicacions tamb Catalonha e Aragon, an hèt qu’era Val d’Aran age clares diferéncies damb es vals e contrades catalanes vesies tant en aspècte fisic com culturau. Era pròva mès clara d’aguesta diferéncia se manifèste en hèt d’auer coma lengua pròpia er occitan, coneishut en Aran com aranés. Era populacion censada ena Val d’Aran er an 2014 ei de 9 993 abitants e era sua economia ei completament orientada tath sector des servicis.
Istòria[modificar | modificar la font]
Era Antiquitat[modificar | modificar la font]
Era toponimia aranesa semble justificar qu'era poblacion anteriora as Romans ère mixta: cèlta e bascona. Polibi nomente es airenosi. Era romanizacion siguec prohonda e siguec alavetz quan s'introdusic eth cultiu dera vinha, totun non s'efacèren pas es caracteristiques araneses. Era ciutat principal ere "Vetula", era Vielha d'aué, e siguec un pagus deth Convent juridic de Lugdunum (Sant Bertran de Comenge). Ua via romana anaue des dera actuau Tolosa a Esterri d'Anèu, e a Urgèl. Formèc part dempús de Novempopulània, e dempús queiguec en mas des problacions germaniques enquia colsolidà-se eth domeni visigòt en tota era region. Es musulmans estèren bèth viatge ena Val enes sues expedicions de pilhatge e represalha, totun jamès i auec ua aucupacion permanenta.
Era Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Sometuda as francs demorèc integrada ath comdat de Comenge, mès a compdar deth segle X apartien soent ath comdat de Palhars. Es disputes territoriaus feudaus afavoriren eth manteniment d'ua independéncia reiau encara que non juridica.
En 1036 Gerbèrga de Fois aportèc era Val coma dòt ath sòn òme Ramir I d'Aragon, totun es comdes de Comenge sagèren fòrça viatges de hèr a valer es sòns drets, mès es aranesi se i opausèren e es soldats deth comde sigueren refusats.
En 1174 es autoritats dera Val se meteren jos era proteccion d'Anfós II, rei d'Aragon e comde de Barcelona: eth Tractat de Sant Andrèu de Barrabés, dit Tractat d'Emparança, establic era emparança catalana a cambi deth pagament d'un galin reiau o tribut de blat. Mès eth rei, damb motiu des sues actuacions politiques, ne hec donacion a Centul III de Bigòrra a cambi de vassalatge d'aguest e des sòns successors, tant tara Val coma tath madeish comdat de Bigòrra. Era arrehilla de Centul III, Peironèla, se maridèc damb Gaston VI de Bearn en 1192, e Anfós I les balhèc eth comdat de Bigòrra mès se sauvèc eth domeni util dera Val. Eth nau rei de Catalonha e Aragon, Pèire II, cedic era Val en 1201 ath comte Bernat IV de Comenge, a cambi (com auie estat abantes tà Bigòrra) deth vassalatge de Bernat, tant tara Val com tath madeish comdat de Comenge. Es aranesi non acceptèren damb resignacion eth domeni de Bernat e lo combatiren damb es armes. Era des·hèta des fòrces occitanocatalanes en front des imperialistes fondamentalistes francesi en Murèth, en 1213, metec fin ara aliança occitanocatalana. Era Val d'Aran demorèc en mans dera corona catalana e Jaume I pretenec infeudà-la tà Guilhèm d'Entença en 1220, mès es aranesi mostrèren era sua oposicion. Alavetz Jaume I acceptec era decision aranesa e prometec qu'era Val jamès tornarie a serà-se dera corona catalana. Era fidelitat des aranesi des d'alavetz siguec constanta.
En 1295 era invasion francesa contra Catalonha siguec des·hèta, totun es francesi aucupèren era Val en tot annexà-la ara senescalia de Tolosa e en tot abolir es intitucions pròpies dera Val, e caleren negociacions fòrça dures entara sua restitucion. En 1298 er acòrd d'Argelers transferic era sobeiranetat dera Val a un sobeiran nèutre, eth rei Jaume II de Malhòrca (que comprenie tanben Rosselhon). Pendent uns ans es governadors malhorquins (Arnau de Sant Marçal de 1298 a 1307, Pere Bernat d'Asnava, de 1307 ath 1310, e Pere de Castell, de 1310 a 1313) restabliren es institucions araneses. En 1313 un arbitratge retornèc era Val ath rei Jaume II de Catalonha, qui confirmèc es Usatges e Constitucions des sòns abitants amassadi en Privilègi dera Querimònia, confirmat de nau peth rei Anfós III en 1328, e respectat tanben per Pèire III dempús d'acceptar era oposicion aranesa ara venta deth territòri ath comde Uc de Palhars en 1385. Non guaire mès tard eth rei Joan II concedic as aranesi diuèrses exempcions e drets e en 1389 es Corts de Montson declarèren era Val part deth territòri deth Principat de Catalonha (integracion confirmada dempús pera Generalitat pendent er interregne esdevengut ena mòrt deth Rei Martin en 1410), çò que metec fin de hèt ara independéncia dera Val qu'enquia alavetz sonque ère ligada a Catalonha pera comunautat de sobeiran. En 1390 es francesi manats per Loís d'Anjau tornèren a atacar era Val mès sigueren refusats. En 1396 era invasion deth comde de Fois siguec tanben refusada, e dempús era deth rei de França Carles VI en 1410, eth quau aprofitèc era mòrt deth rei catalan. Totun era mancança de guarnison permanenta afavoric era presa de poder ena Val des capdulhs Cabdet, Ramonet e Maixicot que la dominèren enquia que sigueren vençuts en 1477. Eth rei Ferrand II d'artenhec era pacificacion completa en 1491.
Era Edat Modèrna[modificar | modificar la font]
En 1579 es uganauds arribèren tara Val mès sigueren refusadi pes aranesi ajudats pes fòrces enviades peth rei Felip II de Castelha.
Ena Guèrra des Segadors, ena qué era Generalitat de Catalonha nomentèc un nau rei (eth francés Loís XIII, I de Catalonha) opausat ath rei de Castelha, es aranesi non acceptèren eth sobeiran francés e siguec de besonh era preséncia des tropes catalanes. En 1651 es castelhans aucupèren era Val mès es libertats araneses sigueren respectades.
Era Patz des Pirenèus en 1659 permetec a França dominar ua part de Catalonha (domeni qu'encara dure) mès era Val d'Aran se mantenguec ena sua situacion juridica d'abantes dera guèrra.
En sègle XVIII quan esclatèc era Guèrra de Succession, ena quau Catalonha pren part ath costat deth rei-archiduc Carles III, es aranesi sigueren tanben partidaris deth madeish; totun es francesi artenheren plaçar coma rei a Felip V e era Val siguec conquerida peth francés Arpajon en tot èster sometuda a hòrti tributs. Gaspar, baron de Les, siguec nomentat governador (era familha senhorau de Les ère tradicionaument francofila e sigueren ath cap de quauques revòutes a favor de França; eth pair de Gaspar siguec executat pr'amor dera sua actitud a favor de França ena Guèrra de Succession). Eth nau governador se caracterizèc peth sòn despotisme.
En 1715 era Val demorèc excluida deth decret de Nava Planta que metec fin ara independéncia des reines dera Corona Catalana (eth Principat, Aragon, Valéncia e Malhòrca). Felip V confirmèc es drets des aranesi mès en 1717 Gaspar tornèc a èster nomenat governador.
En 1719 es tropes franceses aucupèren era Val e exerciren ua repression forena (mès encara que Gaspar) jos eth comandament deth francés Champier, que finaument siguec destituit en conseishé-se es sòns excèssi. Eth Tractat de Madrid retornèc era Val a Espanha e Felip V restablic es libertats des aranesi e eth dret deth liure comèrci damb França. En 1735 les concedic era exempcion der impòst deth papèr segerat (Privilègi qu'encara se manten).
Eth periòde contemporanèu[modificar | modificar la font]
Eclesiasticament era Val d'Aran depenie deth Bisbe de Comenge mès en 1770 eth Sant Pare Clement XIV accedic a que passèsse tara jurisdiccion deth Bisbat d'Urgèl, traspàs que siguec efectiu en 1804. En 1794 siguec aucupada pes francesi pendent era Gran Guèrra e retornada dempús (1796) a cambi d'auantatges ena isla de Sant Domingo. Conquerida Catalonha per Napoleon pendent era Guèrra deth Francés (1810), era Val siguec aucupada pes tropes franceses establides en Principat. En 1812 siguec incorporada ath departament francés dera Nauta Garona e totes es libertats sigueren abolides. Derrotadi es francesi (1814) era aucupacion encara contunhèc damb era esperança de conservà-la enquia qu'en 1815 Ferrand VII n'ordenèc eth conqueriment e era incorporacion ath corregiment der Talarn, causa que non siguec acceptada de bon grad pes aranesi.
En 1820 era Constitucion liberau includís era Val ena província de Lhèida, en tot créisher eth descontet e en tot méter as aranesi en braci der absolutiste Carles. En 1822 se proclame era regéncia d'Urgèl en nòm deth rei Carles, e encara que vençuda era regéncia, era Val se mantenguec carlina enquia 1823 damb era queiguda deth regim liberau. En 1835 torne a èster en mas deth pretendent carlin Carles, totun es liberaus la recupèren as pògui mesi, maugrat que tornèc a quèir en mans des carlins diuèrsi còps enquia 1840. Dempús d'ans de tranquillitat, en 1944, damb era derrota de Hitler en França, es exilats catalans e espanhòus, dirigits sustot peth Partit Socialista Unificat de Catalonha e eth Partit Comunista d'Espanha dominèren era region ben lèu. Franco manèc er exercit mès enquiar an 1948, en qué se dauric un tunèl que permetec mantíer es conunicacions en iuèrn, non se podec expulsar as resistents antifranquistes.
En 1979 er Estatut d'Autonomia de Catalonha remassèc es singularitats dera Val en tot reconéisher es peculiaritats istoriques e administratiues e restablic es sues institucions, eth Conselh Generau e eth Sindic, restabliment efectiu en 1991. En 1983 eth President dera Generalitat signèc eth Decret qu'adoptaue nòrmes ortografiques tar aranés. Eren ues nòrmes elaborades per ua comission d'expèrts occitans (dont aranesi) e catalans e que seguien es plantejaments dera grafia tradicionau qu'establie er Institut d'Estudis Occitans; dab ua actualizacion ulteriora segontes eth trabalh normatiu deth Conselh dera Lengua Occitana. Desempuish 1982 er aranés comencèc a impartí-se en totes es escòles dera Val, e en 1994 eth Conselh Generau aprovèc eth reglament der usatge oficiau der aranés.
Administracion tradicionau[modificar | modificar la font]
Era administracion tradicionau dera Val ère a tres nivèus: es vesins, assemblada generau des caps de familha; es cònsols, formats pes representants de cada vila; e eth Conselh Generau d'Aran, format per representants nomenats pes cònsols. Eth rei ère representat peth baile, mès tard governador, eth quau recaptaue es tributs.
Es municipis aranesi[modificar | modificar la font]
- Arres (73 abitants)[1]
- Bausen (49 abitants)
- Es Bòrdes (234 abitants)
- Bossòst (1 140 abitants)
- Canejan (102 abitants)
- Les (968 abitants)
- Naut Aran (1 782 abitants)
- Vielha e Mijaran, damb eth caplòc, Vielha (5 474 abitants)
- Vilamòs (171 abitants)
Es terçons aranesi[modificar | modificar la font]
Aran ei divisada en sièis terçons, qui serveishen tanben com circonscripcions electoraus deth Conselh Generau :
Ligams[modificar | modificar la font]
- (oc) Conselh Generau d'Aran
- (oc) Municipi de Vielha e Mijaran
- (es) Val d'Aran
- (es) Municipi de Naut Aran
- (es) Fotos dera Val d'Aran
- (es) Llistat de restaurants en Aran
- (ca) Municipi de Bossòst
- (es)(en) Nou Tunel de Vielha
- (es) Notícies toristiques dera Val d'Aran
Referéncies[modificar | modificar la font]
- ↑ Chifras de 2014 segond l'INE


text:
Canal (via navegabla)
Un canal (var. canau) es un riu artificial navegable o pas. Los canals son generalament d'aiga doça, mas lo Canal de Corint o lo Canal de Suèz, que passsan pas lo nivèl de la mar, son salats.
Pòt èsser una estructura totalament artificiala, o un flume o un riu canalizat tot o en partida del sieu cors. L'òme modifica las caracteristicas geometricas e idraulicas d'un fluvi, per de curatges, de cavaments, de correccions e/o d'alargaments. Las canalizacions dels principals rius (Ren, Ròse) foguèron acompanhadas per lo claufiment de las vòutas o "cabeluts" per canalizar l'aiga dins un riu principal constrench. S'es agit de lo far mai drech per facilitar la navegacion al prejudici de la natura e riquesa ecologica e foncionala de las zònas umidas presentas anteriorament.
Dempuèi l'Antiquitat, puèi a l'Edat Mejana, las ribas se son bastidas per evitar las inondacions dins lo cas d'aigats, per fin de facilitar la traccion (alage) e l'arrambatge, per lo bastiment d'embarcadors, cais e camins d'alage, puèi per la creacion d'enclusas, ascensors e quitament de vaissèls, ponts canals o passatges de tunèls qu'an facilitat la circulacion e, fin finala, per las "estacions d'aiga", ponches de virament de vaissèls e pòrts fluvials.
Amb l'invencion del motor, e per luchar contra la desgradacion de las ribas per las ondadas causadas per la velocitat de las gabarras e dels batèls de motor, fòrça canals an uèi de ribas de beton o de "palplacas"" d'acièr.


text:
Joan XXII
Joan XXII (Caors 1249; 4 de decembre de 1334), nascut Jacme Duesa (en francés: Jacques Duèze), foguèt papa de 1316 a 1334. Foguèt lo segond papa d'Avinhon (1309-1377), elegit per un conclau a Lion assembled by Felip V de la França. Com son predecessor, Clement V, concentrèt lo poder e l'esfrut dins la papautat, en tot princejar a Avinhon. S'opausèt a Lois IV de Bavièra com emperador, pr'amor Lois, en tornas, envadit Itàlia e i botèt un antipapa, Nicolau V. Pendent aqueth conflicte lo Papa Joan escomengèt lo Franciscan e Scolastic professor Guilhèm d'Ockham.
Lo Papa Joan XXII foguèt tanben contrevertit en teologia. Era le darrer papa a assegurar que la beatific vision (la vision deu paradis) era ajornat dinc au jorn deu Jugament Darrer. Condemnèt lo popular mistic alemand Meister Eckhart com eretic.


text:
476
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 476 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman d'Occident[modificar | modificar la font]
Lo 4 de setembre, reversament dau darrier emperaire roman d'Occident, Romulus August, per lo cap barbar Odoacre que se proclamèt rèi d'Itàlia. Leis insignas e simbòls dau poder imperiaus foguèron mandats a Constantinòple e aquò marquèt la fin de l'Empèri Roman d'Occident. En parallèl, la resisténcia de la màger part dei vilas encara tengudas per lei Romans en fòra d'Itàlia s'afondrèt franc dau nòrd-oèst de Gàllia onte se mantenguèt durant quauqueis annadas un poder tengut per d'èx-oficièrs romans se reclamant totjorn de l'Empèri.
Visigòts[modificar | modificar la font]
Après un sètge lòng, conquista de la vila d'Arle. Lei degalhs e lei pilhatges consecutius au sètge entraïnèron l'acomençament dau lòng declin d'Arle au profiech de Marselha. Aquela victòria permetèt tanben ai Visigòts d'ocupar la totalitat dau territòri situat au sud de Durança fins ais Aups.


text:
Granda Sinagòga de Bordèu
La Granda Sinagòga de Bordèu es una de las màgers sinagògas d'Euròpa. Es lo sèti de la comunautat sefardita e lo principal luòc de culte israelita de la metropòli gascona. Venguèt « monument istoric » en 1998.
La preséncia d'una comunautat josieva à Bordèu data de fòrça sègles enrè. Cresquèt considerablament après la promulgacion del Decret d'Alhambra (31 de març de 1492), pel qual los Reis Catolics decidiguèron la percaça dels josieus de la Peninsula Iberica. Fugissent las persecucions de l'Inquisicion, fòrça d'eles decidiguèron de s'installar mai enlà dels Pirenèus, constituissent una comunautat activa e prospèra en Occitània e en França. La comunautat josieva bordelesa floriguèt al cors dels sègles, en tot balhar mantun grand nom dins los domenis de la literatura, de las arts, del comèrci e de la politica (Gradis, Raba, Nunés Pereyra, Pereire, Mendès...).
A la creacion del Consistòri Central per Napoleon, se creèt un consistòri regional a Bordèu en 1808. Un an mai tard, se fondèt a son iniciativa una granda sinagòga dins la carrièra Cauçaroja. Dessenhada per l'arquitècte Arnaud Corcelle, s'inspirèt liurament de l'arquitectura orientala. Centre neuralgic del quartièr josieu, aquela bastissa monumentala foguèt victima d'un terrible incendi al cors de l'an 1873.
En seguida d'aquel sinistre, los representants de la comunautat decidiguèron de bastir un santuari novèl, que sa realizacion foguèt confiada a l'arquitècte André Burguet, puèi, après la mòrt d'aqueste darrièr, als arquitèctes Charles Durand e Paul Abadie filh. Las òbras començèron oficialament en 1877 e acabèron en 1882. Lo 5 de setembre del meteis an, siá lo 21 d'Elol de 5642 del calendièr ebrieu, la Granda Sinagòga de Bordèu foguèt inaugurada e dobèrta al culte.
Durant l'ocupacion alemanda, la sinagòga, saquejada, foguèt lo luòc d'embarrament dels josieus qu'avián pas capitat de s'enfugir a temps. Prèp de 1 600 familhas i foguèron empresonadas abans d'èsser deportadas vèrs los camps d'exterminacion de Dachau e d'Auschwitz-Birkenau.
Uèi per uèi, se quilha dins una carriereta (carrièra del grand rabin Josèp Cohen) leugièrament vèrs la carrièra de Santa Catarina e demòra un dels paumons de la comunautat josieva bordelesa. Los servicis del matin e del ser s'i tenon cada jorn.
Arquitectura[modificar | modificar la font]
L'estil atretzena l'estetica neogotica e las corrents orientalistas alavetz en vòga dins una partida d'Euròpa. Lo vaissèl mesura 36 m de longor e 26 m de largor. La façada monumentala es cantonada de doas torres. Lo projècte inicial prevesiá que foguèsson perlongadas per dos bulbes de basa octogonala, mas aquò fasent pas l'unanimitat (qualques unes dels membres de la comunautat i vesián una influéncia crestiana pro manifèsta), se suprimiguèron los fons destinats a lor acabament.
L'interior dispausa de plan basilical antic e se compausa d'un vaissèl principal separat dels collaterals per una seria de catòrze colomnas de Corint (sèt de cada costat). Al nivèl superior se tròban las tribunas (mekhitsa), espaci tradicionalament reservat a las femnas.
Al fons del santuari, se situa l'Arca Santa (Heikhal), plaçada dins una granda arcada en arc ultrapassat. Una cortina de velós (Parokhet) de color granada li servís d'escrinh.
La partida centrala de la sinagòga es ocupada per una estrada (Tebah) ont ofícian los ministres del culte. Es precedida d'un monumental candelièr de sèt brancas (menorà) de prèp de 4,5 m de nautor.
La cobèrta de l'edifici es una estructura metallica en tòla rivetada, òbra dels talhièrs de Gustave Eiffel. Aquela palastra metallica es amagada per una vòuta de quèrba de panièr bordada de breçòls transversals e l'ensems s'elèva a mai de 16 m. Aquesta disposicion permet un espaci interior de granda amplor qu'intensifica l'efièch de monumentalitat de l'edifici.


text:
Fermion
En fisica nucleara, los fermions que son las particulas elementàrias qui constitueishen la matèria (quarks e leptons).
Los neutrons e protons, son de barions compausats de tres quarks.
Los fermions que forman la matèria son los de la primièra generacion de matèria : quarks u e d, electron e neutrino d'electron.
Los atòms son compausats de neutrons (3 quarks udd), de protons (3 quarks uud) e d'electrons donc de fermions.
Los fermions que son ligats per bosons, particulas elementàrias de las fòrças.


text:
Còla (riu)
Còla ['kɔlɒ] (Côle en francés) es una ribiera occitana de Perigòrd (França, region d'Aquitània), fluent de Drona.
Geografia[modificar | modificar la font]
La font se tròba au nòrd de Perigòrd, dins la comuna de Firbes. Asaiga Sent Jòri de Chalés, Sent Joan de Còla, Sent Peir de Còla e La Chapela Fochier. Se junh a la riba mança de Drona, quauques quilometres a l'est de Brantòsme, prep de Condat de Trincor.
Idrologia[modificar | modificar la font]
Lo 13 de genier de 2004, l'estacion idrologica de Sent Joan de Còla enregistret un debit maximau jornalier de 49 m3/s.
Afluents principaus[modificar | modificar la font]
N.B. : (rd) = afluent riba drecha ; (rm) = afluent riba mança