text:
Quante los dau Japon vengeten en Lemosin, vers los prumiers sègles de l’umanitat apres eissir, emporteten la recetpa daus galetons. De segur, annadas apres annadas i aguet quauques chamjaments perque tot se trobava pas sus plaça. Quau que siàia, ilhs la nos tornan aus jorns d’aüei, sos lu nom d’okonomiyaki – お好み焼き. Emai l’istòria oficiala contesse que ‘quò seriá ‘na specialitat d’Ōsaka, afe los japones van pas totjorn de bana coma las vertats istoricas 🙂 quò se’n troba un pauc dins tots los cantons dau païs.
Veiquí la recepta de basa, vos fau per la pasta :
- 70 g de farina de blat e 30 g de farina de chastanha (‘quò pòt se far mai màs 100 g de farina blancha)
- 100 ml d’aiga
- 1 uòu (mai 1 per far garnitura)
- Un culher de bolhon (iò fase mai un bolhon d’erbas, « oficialament » fau dau dashi (un bolhon de peisson))
- Una culhera de sucre
- ‘Na grossa tassa de verdura, oficialament dau chaul chines, mas un chaul verd fai l’afar, o daus espinards, de l’ortruja blanchida…)
Dins un topinon, boiratz l’aiga, lu sucre, lu bolhon. Pausatz la farina dins ‘na topina puei lu boiradís e melanjatz un moment, ajutatz l’uòu d’aicí a aver coma ‘na pasta a galeton.
Dins ‘na padela graissada (o un wok), sos un fuòc fort, gietatz la meitat dau chaul puei la pasta, boiratz directament dins la padela. Quante ‘la es cueicha fau la virar. Per aquò, es mai aisat de la far glissar dins ‘na sieta.
Avant de retornar la sieta mai l’okonomiyaki, dins la padela podetz pausar vòstra garnitura (veire las nòtas) autradament per restar dins ma recepta de basa, cassatz un uòu e boiratz iò mai lu restant de chaul, e apres retornar la sieta per que la pertida non-cuicha esbolhesse l’uòu.
Far cuire mas tròp de temps. Avant de servir chaud-chaud, i a de la gent per metre de las sauças tomatas, un sausseu (jaune d’uòu boirat de vinagre), dau quetchúp… d’autres per i metre dau formatge o dau gingembre, i a maitot de la gent per ajutar res de mai.
Nòtas :
– Se v’autres atz pas de chaul ‘tencion de pas metre un legum que rend tròp d’aiga, o dins ‘queu cas, fau l’esgotar.
– Podetz en luòc e plaça de la garnitura metre de las pastas tipe macaroni (pastas italianas) o soba (pastas japonesas), de las algas precuichas e esgotadas, de la charn mas aquí pòde grán vos aidar (per eisemple daus lardons o dau peisson se ne’n minjatz), de las pomaterras desjà bulhidas, dau tofu, de l’onhon, tant coma de la flors de caciàs…
– Per las sauças, ‘quò pòt estre un pauc de mostarda o b’etot un pauc de miau boirat de vinagre de citre.
Eimatge raubat a l’asard de las charchas sus la tiala, ven d’aqueu site(>en)
Okonomiyaki vòu dire : galeta « ad aqueu que trobem bon », lu mòt ven
dau lemosin antic de 好suki=aimar de bana coma 焼き yaki=cuich-grilhat
(\_/) =°·°= ")_("


c: text/html

text:
Pairin e Aut Montel
Pairin e Aut Montel[1],[2],[3] (oficialament en francés Payrin-Augmontel) es una ccomuna occitana de Lengadòc situada dons lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Es compausada de doas principalas entitats geograficas distintas que son Aut Montel e Pairin.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sa longitud la plaça sus la meridiana verta. Pairin e Aut Montel es una comuna del sud de Tarn. Situada al nord de l'aglomeracion de Masamet Aussilhon, al pè de la Montanha Negra e al tèrme del planòl calcari del Causse
Toponimia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Louis Althusser
Louis Althusser, nascut lo 16 d'octobre de 1918 a Birmandreis (Departament d'Argièr), mòrt lo 22 d'octobre de 1990 a La Verrière (Yvelines), es un filosòf francés, membre del Partit comunista, a l'origina d'un important novelum de la pensada marxista dins una perspectiva sovent associada a l'estructuralisme, teoria caracteristica del Zeitgeist dels ans 1960, amb Roland Barthes e Claude Lévi-Strauss[1].
Somari
Vida [2][modificar | modificar la font]
Nasquèt en Argèria e estudièt a l'Escòla Normala Superiora de París, onte mai tard ne venguèt professor de filosofia. Foguèt un dels principals representant dels intellectals del Partit Comunista Francés e las seunas teorias podon èsser consideradas coma responsas a las menaças que s'opausavan de contunh als fondaments ideologics del projècte socialista. Entre aqueles i aviá en mai dels tenents de l'empirisme (que començava a envasir la sociologia e l'economia marxistas e la menaça de las orientacions umanistas [3]), los reformistas (cap onte de partits comunistas europèus s'orientavan, i que posteriorament denèt l'eurocomunisme). Moriguèt en 1990 internat dins un espital psiquiatric aprèp lo murtre a la seuna femna.
Pensada[4][modificar | modificar la font]
La linha de trabalh mai coneguda d'Althusser concernís los seus estudis de l'ideologia, coma dins Ideologia e aparelhs ideologics d'Estat son òbra mai coneguda dins aquel camp. Aquel ensag establís lo concèpte d'ideologia, lo metent en relacion amb lo concèpte gramscian d'egemonia. Alara que l'egemonia en Gramsci es en darrièra instància determinada per de fòrças politicas, lo concèpte althusserian d'ideologia repausa suls trabalhs de Sigmund Freud e Jacques Lacan sus l'inconscient e l'estadi del miralh, e descriu las estructuras e los sistèmas que nos permeton d'obtenir un concèpte significatiu del ièu.
Aquelas estructuras, segon Althusser, son agents repressius inevitables. D'entres los trabalhs d'Althusser i a lo volum collectiu Cossí legir Lo Capital (en francés: Lire le capital, 1965), qu'es un intens trabalh de relectura, al mòde estructuralista, de Lo Capital, l'òbra mai importanta de Karl Marx.
Dins lo recuelh d'ensages Per Marx (en frances: Pour Marx 1965), Althusser tentèt d'establir un decopatge en periòde estricta de l'òbra de Marx, separant lo Marx madur, "marxista", del Marx jove, encara jos la fòrta influéncia idealista d'Hegel e Feuerbach. Aquela periodizacion foguèt fòrça criticada per la pensada marxista posteriora, que tentava de revalorizar la pensada politica e democratica del primièr Marx.
Segon Althusser l'istòria es un procesus sens objectes ni fins, lo motor d'aquela es la lucha de las classas. L'istòria es pas predeterminada. Atal considerava que l'economia seriá lo factor predominant dins la política d'aprèp la Revolucion Industriala, alara que dins d'autres moments istorics èran d'autres elements (coma la religion dins l'Edat Mejana).
Los seus trabalhs sus Maquiavèl, Spinoza, Montesquieu e Rousseau son mens coneguts. Uns dels seus estudiants e collègas d'Althusser venguèron mai tard intellectuals eminents: Etienne Balibar, Alain Badiou, Marta Harnecker, Jacques Rancière e Pierre Macherey.
La ruptura epistemologica[modificar | modificar la font]
Althusser pensava que las idèas de Marx serián estat fonamentalament imcompresas e sosestimadas. Condemnèt fortament divèrsas interpretacions dels seus trabalhs (l'istoricisme, l'idealisme, l'economicisme, l'umanisme, eca.), argumentant qu'aqueles avián pas realizat que amb lo materialisme istòric (la sciéncia de l'istòria), Marx aviá bastit una perspectiva revolucionària mejans la transformacion sociala.
Pasmens que los primièrs trabalhs de Marx èran ligats a las categorias filosoficas hegelianas e a l'economia politica classica, amb L'ideologia alemanda (escricha en 1845) se sriá produch una ruptura subta e sens precedents que prepará lo camin pels seus trabalhs posteriors. Lo problèma se complica pel fach que Marx donèt gaire d'importància del seu pròpi trabalh. Aquel retornament pòt èsser apreciat sonque mejans una lectura atentiva e sensibla. De tal biais que lo projècte d'Althusser es d'ajudar a comprendre la poténcia e l'originalitat de la teoria de Marx.
Lo Murtre d'Hélène Rytmann (1980) [5][modificar | modificar la font]
Lo 16 de novembre de 1980, escanèt la seuna eposa, Hélène Rytmann, dins lor apartament de l'Escòla normala superiora; anoncièt alu mètge de l'ENS que contacte las autoritatss psiquiatricas. Althusser foguèt enviat a l'espital psiquiatric de Sainte-Anne (París) e designa lo filosòf Dominique Lecourt coma son representant legal.
La justícia lo declarèt dement al moment dels fachs en febrièr de 1981 en vertut de l'article 64 del còdi penal francés de l'epòca: « I a nimai crime nimai delicte quand l’accusat èra en estat de deméncia al moment dels fachs ».
Una pèça de teatre intitolada Le caïman (2006) met en scèna le murtre apondent un chic d'ambiguïtat a las rasons d'aquel.
Louis Althusser moriguèt en 1990 a l'espital de La Verrière e es inumat al cemetèri de Viroflay;
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Òbras d'Althusser (fr)[modificar | modificar la font]
- Montesquieu, la politique et l'histoire, PUF, 1959.
- Pour Marx, Maspero, coll. « Théorie », 1965; nov. ed. aumentada (pemicis d'Étienne Balibar, postfàcia de Louis Althusser), La Découverte, coll. « La Découverte / Poche », 1996.
- Lire le Capital (en collaboracion amb Étienne Balibar, Roger Establet, Pierre Macherey e Jacques Rancière), Maspero, coll. « Théorie », 2 vol., 1965;
- Lénine et la philosophie, Maspero, coll. « Théorie » 1969 ; nov. ed. augmentada (seguit de Marx et Lénine devant Hegel), coll. « PCM », 1972.
- Réponse à John Lewis, Maspero, coll. « Théorie », 1973.
- Philosophie et philosophie spontanée des savants (1967), Maspero, coll. « Théorie », 1974.
- Éléments d'autocritique, Hachette, coll. « Analyse », 1974.
- Positions, Éditions Sociales, 1976;
- XXIIème Congrès, Maspero, coll. « Théorie », 1977.
- Ce qui ne peut plus durer dans le parti communiste, Maspero, coll. « Théorie », 1978.
- L'avenir dure longtemps (seguit de Les faits)], Stock / IMEC, 1992; no. ed. aumentada e presentada per Olivier Corpet e Yann Moulier Boutang, Le Livre de Poche n° 9785, 1994.
- Journal de captivité (Stalag #4 1940-1945), Stock / IMEC, 1992.
- Écrits sur la psychanalyse. Freud et Lacan, Stock / IMEC, 1993;
- Sur la philosophie, Gallimard, coll. « L'infini », 1994.
- Philosophie et marxisme : entretiens avec Fernanda Navarro (1984-1987)
- La Transformation de la philosophie : conférence de Grenade (1976).
- Écrits philosophiques et politiques 1, textes réunis par François Matheron, Stock / IMEC, 1994. - 588 p.
- L'Internationale des bons sentiments (1946)
- Le Retour à Hegel (1950)
- Sur l'obscénité conjugale (1951)
- Marx dans ses limites (1978)
- Sur la reproduction, PUF, coll. « Actuel Marx Confrontations », 1995.
- Écrits philosophiques et politiques 2, textes réunis par François Matheron, Stock / Imec, 1995. - 606 p.
- Machiavel et nous (1962-1986), Stock/Imec 1994; Tallandier 2009.
- Sur Lévi Strauss (1966)
- Sur Feuerbach (1967)
- Sur Brecht et Marx (1968)
- Cremonini, peintre de l'abstrait (1977)
- Lam (1977)
- Solitude de Machiavel, présentation par Yves Sintomer, PUF, coll. « Actuel Marx Confrontations », 1998.
- Lettres à Franca (1961-1973), Stock/Imec 1998.
- Penser Louis Althusser, recueil d'articles, introduction par Yves Vargas, Le Temps des Cerises, 2006
- Politique et Histoire de Machiavel à Marx - Cours à l'École normale supérieure 1955-1972, Seuil, coll. « Traces écrites », 2006
- Lettres à Hélène, préface de Bernard-Henri Lévy, Grasset/IMEC, 2011
- « Repères biographiques, avertissement aux lecteurs du livre I du Capital et rudiments de bibliographie critique », prefàcia per Karl Marx, Le Capital (livre I), París, Garnier-Flammarion, 1969, p. 5-30.
Sus l'òbra d'Althusser[modificar | modificar la font]
- Warren Montag, comentator american d'Althusser
Sus la vida d'Althusser (fr)[modificar | modificar la font]
- German Arce Ross, L’Homicide altruiste de Louis Althusser, Cliniques méditerranéennes, 67, Erès, Ramonville Saint Agne, 2003, pp. 222-238
- Gérard Pommier, Louis du néant. La mélancolie d’Althusser. Aubier, Paris, 1998
- Jean Guitton, Veire lo capítol sus Althusser in Un siècle une vie ed. Robert Laffont 1991 de Jean Guitton.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes (fr)[modificar | modificar la font]
- Althusser, Idéologie et Appareils idéologiques d'Etat (or. publié dans La Pensée, n° 151, juin 1970. Repris in ouvrage de Louis Althusser, Positions (1964-1975), pp. 67-125. Paris : Les Éditions sociales, 1976, 172 pp.)
- Mineure de la revue Multitudes sur le dernier Althusser et le matérialisme aléatoire
- Avril 1997 : Lire Althusser aujourd’hui, Futur Antérieur (articles de Toni Negri, Yann Moulier-Boutang, etc.)
- IMEC Archives (en charge de l'édition de l'œuvre d'Althusser)
- [1] textes sur Althusser sur le site du séminaire Marx de la Sorbonne
- Ernest Mandel, Althusser corrige Marx
- Site du Groupe de Recherches Matérialistes (GRM)
- Louis Althusser et les coulisses du stalinisme
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ L'estructuralisme es d'en primièr una teoria linguistica (Roman Jakobson) que de proceduras foguèron mai tard utilizadas dins lo domèni de l'antropologia (Lévi-Strauss) e de la literatura (Barthes e alii). Lo discors mediatic de l'epòca qualifica d'« estructuralista » fòrça personalitats e de teorias que ne son pas ou pas entièrament: Lacan, Foucault. L'apartenéncia d'Althusser al corrent estructuralista se deu doncas èsser analizada puslèu que postulada.
- ↑
- (ca) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en catalan intitolat « Louis Althusser ».
- ↑ Althusser assegurava que lo marxisme èra un antiumanisme teoric
- ↑
- (ca) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en catalan intitolat « Louis Althusser ».
- ↑
- (fr) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en francés intitolat « Louis Althusser ».


text:
Hanja
Hanja es lo nom corean pels caractèrs chineses. Mai precisament, designa los caractèrs chineses manlevats al chinés e incorporats dins la lenga coreana amb la prononciacion coreana. Hanja-mal (한자말; 漢字말) o hanja-eo (한자어; 漢字語) designa los mots que se pòdon escriure en hanja, e hanmun (한문; 漢文) designa l'escritura chinesa classica. Lo hanja coneguèt pas jamai de reforma màger, e los caractèrs son sovent completament identics als caractèrs chineses tradicionals e als caractèrs kyūjitai. Sonque un pichon nombre de caractèrs hanja son modificats o especifics al corean. A l'opausat , la màger part dels caractèrs correntament utilizat en Japon (kanji) e en China continentala foguèron simplificats, e contenon mens de traches que los caractèrs hanja correspondents.
L'alfabet fonetic corean, ara nomenat hangeul, foguèt creat per una còla de saberuts designats en 1440 per Sejong lo Grand, mas aguèt pas un usatge vertadièrament espandit abans la fin del sègle XIX e la debuta del sègle XX.[1] Doncas, abans aquesta epòca fasiá mestièr de saupre legir e escriure en hanja per èsser letrat en corean, e la granda majoritat de la literatura coreana e autres documents èran escrits en hanja. Uèi, hanja joga un ròtle diferent. Los universitaris que vòlon estudiar l'istòria coreana an d'estudiar tanben l'hanja per fin de legir los documents istorics. Per lo public, aprene d'unes caractèrs hanja ajuda fòrça a la compreneson dels mots que son formats amb eles. Hanja es pas utilizats per los mots d'origina coreana, que son totjorn transcrit en hangeul, e quitament de mots d'origina chinesa — hanja-eo (한자어, 漢字語) — son escrit amb l'alfabet hangeul lo mai sovent.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Stephen Roger Fischer, A History of Writing, London, Reaktion Books, coll. « Globalities », 189-194 p. (ISBN 1861891016, legir en linha)


text:
Sent Gervasi de Maimont
Sent Gervasi de Maimont [1](oficialament en francés Saint-Gervais-sous-Meymont) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi Domat e la region de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Luòcs, basa de donadas de toponimia occitana Comission Toponimica Occitana de l'Institut d'Estudis Occitans, IEO.
- ↑ Site de la préfecture du Puy-de-Dôme, consulté le 4 août 2009


text:
Era cara esblancossida de Hosni Mubarak produsie inquietud. Ère provocada peth conjunt: es uelhs enfonsadi e es celhes fronzides, ua boca orizontau e insipida, ua pèth uniforma, lèu lèu berlusconiana. L’acompanhaue, enes sues compareishences publiques, un atrezzo blu marin d’inspiracion nòrd-americana e ua lum amortida e intimidatòria. Escut e drapèu remercauen encara mès eth ieratisme dera scèna. Semblaue eth quadre d’un que veile ara difonta Libertat. Eth dit que menace le metie en evidéncia. Mentre senhalaue as que la vòlen hèr a revíuer, apuaue era auta man en pupitre presidenciau. Eth podèr!, que non volie deishar escapar, perque convertic era confidança en un abús. Ua lampa metallica a deishat d’enlumenar es idèes des papèrs, perque aguestes borissen ara en carrèr, ena plaça dera revòuta. E, totun, guaires idèes auràn possat as òmes as mès nefastes dictadures? Mès eth moment semble un aute, e ues autes idèes amien as desencantadi a reclamar un orizon possible: de pan, libertat, democràcia. Tota repression pòrte ath laguens era seme dera revòuta, e es desirs de liberacion e es ganes entà subergésser deth hons dera intolerància son inquebrantables. Era natura despotica pense encara que les pòt dominar, mès eth pòble a un esperit que suberviu mès enlà des dictadors o es intolerants de tostemp, perque eth prètzhèt entà dividir-mos en bravi e maishanti ei un insult ara intelligéncia, ara al.hama e es colors que, contra es cares amortides, mos sostien liures. En democràcia, non s’aurien de crear enemics a destruïr, senon ciutadans conscienti dera varietat der esperit, que sap resistir eth mausòn dera servitud.
(Diari Segre, 12 de hereuèr de 2011)


text:
Amor, f., Paraula que remanda a una pluralitat de sentiments, que diferencia autanplan per l’objècte (amor matèrna, amor de la patria, etc.) que pas la finalitat (del desir sexual al «pur amor» dels teologians que, sancierament desinteresat, tòca Dieu el-meteis). Lor sol punt comun seriá de portar lo subjècte vèrs un «objècte» admetut tal «bon». Freud mostra que la sexualitat es al fondament de totas aquestas manifestacions, mas prenguèt aital sonque la via de la tradicion filosofica europenca: Empedocle vesiá jà dins l’amor sexual (o concòrde) lo principi d’union momentanèa dels elements del Monde; Platon dins Le Banquet, i plaça lo punt de depart de las fòrmas las mai intellectualizadas o mistics de l’amor; los trobadors n’an desvolopat en Euròpa occidentala lo costat poetic e una morala positiva oposada a la vision religiosa catolica, per ne fargar una laïca; los escolastics l’isolèran devath la definicion d’«amor de concupiscéncia» per l’oposar a l’«amor de benvesença» que el sol, a lor avejaire, una portada morala. Se pensa en general que l’amor s’opausa a l’egoïsme (cf. Liebniz: «Aimar, es se regaudir de la felicitat dels autres»), mas aquò fait clarament problèma dins lo cas d’amor captatiu o possessiu, que lo subjècte aimant sembla amanar pel simple bessonh seu.
Amoral, adj., Es moral tot çò que es sense relacion ambe la morala. Dins aqueste sentit, se dirà per exemple que la sciéncia, o la vida organica, es amorala. Mas lo mot, sovent emplegat per parlar d’una perosna desprovezit del sentit moral, designat dins aqueste cas l’immoralitat d’aqueste o de sa conduita.
Amoralisme, m., La doctrina fòradandís tota mena de consideracion de natura morala.
Amor cortès, la fin amor e lo joi d’amor, f., Coma dirà Lluís Racionero, l’amor, tal coma lo coneissem auèi en Occident, es lo fruit d’una fusion d’elements arabes ambe elements celtics venguts del nòrd europèu. Es l’originala fusion del gaudir cortès e alegre de l’amor fisic satisfait, pròpri de la rafinada civilizacion d’al-Andalós, ambe lo desir insatisfait e transcendental, cantat pels bards. Ambe dos elements confluísson dins lo mitan economic e cultural idòni d’Occitània e afrairan dins lo mond dels trobadors e dins las corts d’amor d’Occitània e Aquitània del sègle XIIen. Lo trobador es lo portavotz e lo divulgador de l’amor cortès, la relacion considerada modelica en Occitània entre lo cavalièr e la dama, basada dins una originala e balançada fusion de valors coma la noblessa d’esperit, la galantariá, la generositat, la leialetat e l’elegància. Dins una sola mot, la cortesia. La fin d’amor bastirà un jòc subtil, rafinat e galant d’exaltacion amorosa, de tribut a la beutat e a la noblessa de la dama. La fin d’amor desembocarà en lo jòi d’amor, un gaudir d’erotisme totalizador e difós, en contacte ambe la natura, mai elevat que lo del simple plaser sexual per contacte genital. D’efièch, l’amor, en Occitània, establirà un novèl modèl inedit de relacion civilizada entre sèxes que se tròba pas dins cap autra societat medievala. L’erotica dels trobadors arriba a un gran tant notable de rafinament, sensibilitat e sublimacion que damora fòra de l’intelligible del materialisme occidental contemporanèu; benlèu (ambe fòrça reticéncias çaquelà) se podriá trapar parallèl ambe las tradicions tantricas de l’Índia o l’erotisme taoista chinés.


text:
L’Euroregion Novèla-Aquitània Euskadi Navarra, en partenariat notadament ambe l’Ofici public de la lenga occitana, prepausa als estudiants/as un novèl dispausitiu d’acompanhament que permet d’accedir a las formacions e concorses necessaris per ensenhar dins las escòlas bilinguas francés/basc e francés/occitan tre setembre de 2018.
Lo projècte ESCÒLA FUTURA (IRAKASLEGAIAK AEN), nascut de la necessitat de far créisser l’ensenhament bilingue, permet a d’estudiants, dels dos costats de la frontièra, d’acquesir las competéncias necessàrias per se poder presentar als concorses de recrutament dels professors de las escòlas bilingüas.
L’objectiu del dispositiu es de sostenir financièrament
- 6 estudiants/as de las Universitats de las regions Novèla-Aquitània e d’Occitània (2 promocions de 3) titularis d’una licéncia 3, per tal que se fòrmen de faiçon intensiva a l’occitan (debutants acceptats) pendent un an a Lleida en Catalonha. Tota licéncia 3 es acceptada ;
- 5 estudiants/as de las Universitats de Lleida en Catalonha, per tal que se fòrmen de faiçon intensiva al francés e a l’occitan a l’Universitat Joan-Jaurès de Tolosa o de Montpelhièr Paul-Valéry.
Totes los fraisses de desplaçaments, d’albèrgament e d’inscripcion a l’Universitat son preses en carga pel dispausitiu.
Aquela formacion permetrà puèi a aqueles estudiants/as de s’insciure en Master MEEF premièra annada per tal de preparar lo concors de recrutament dels professors de las escòlas especial occitan e venir ensenhaires bilingues dins las acadèmias de Bordèu, Limòtges, Montpelhièr, Peitius o Tolosa.
Per mai d’informacions o inscripcions, esitetz pas a vos rendre sul site :
S’avètz d’eventualas questions contactatz nos a l’adreça :
contact@ofici-occitan.eu o per telefòne al + 33 (0)5 82 60 02 80.


text:
Letra d’informacion nº 16 - Març de 2012
Aquesta letra presenta los darrièrs articles pareguts sul site internet de l’IEO. S’i apondon las nòvas ligadas a la lenga occitana e a la vida federativa de l’IEO. Bona lectura a totes !
Miègjorn Pirenèus : Vòt per la proteccion e la promocion de las lengas e culturas regionalas "La diversitat lingüistica e culturala dins lo monde es un enjòc màger per las annadas que venon. En França, las lengas regionalas fan partida de las lengas classificadas ’en dangièr serios d’escantiment’". La seguida aicí.
Session 2012 del DCL Occitan (Diplòma de Compétencia en Lenga) Lo DCL (diplòme de competéncia en Lenga) es un diplòme d’Estat desliurat pel ministèri francés de l’ensenhament. Dempuèi l’an passat, gràcias a l’investiment de l’IEO amb mai d’un associat, existís un DCL occitan. Mai d’infòs.
E ara, cèrcan garrolha a la premsa occitana ! Après la senhalizacion bilingüa, l’ensenhament, vaquí vengut lo torn de la premsa. Lo jornau La Setmana vèn de recebre una notificacion de la CPPAP, que s’opausa au versa-ment deis ajudas publicas parier coma ai mèdias francofòns. La seguida aicí.
Anem Occitans nº 139 sortís lo 15 de març L’edicion primaverenca vos prepausa un dorsièr amb d’entresenhas practicas per anar a Tolosa e participar de la manifestacion, un article especial sul carnaval occitan, e de cronicas ineditas enviadas per dos escrivans contemporanèus dels mai coneguts.
La coordinacion Per la lenga occitana "vòl rapelar las valors essencialas de toleráncia e de dobertura al monde que la cultura occitana i es estacada" e "non tolerarà pas la preséncia dins la manifestacion de personas o grops que reivendicarián e proclamarián una vision xenofòba de l’Occitània". La seguida aicí.


text:
Conferéncia de prensa - Tolosa 30/11/2011
Manifestacion per la lenga occitana a Tolosa, zo ! « Anem Òc ! Per la lenga occitana ! »
Aqueste dimècres 30 de novembre, a l’Ostal d’Occitània, carrièra Malcosinat, los representants de las associacions membras de la "Coordinacion per la lenga occitana" an oficializat lo lançament dels preparatius a la granda manifestacion que se debanarà lo dissabte 31 de març de 2012 a Tolosa al temps d’una conferéncia de prensa.
Aprèp las manifestacions de Carcassona e de Besièrs, qui veguèron lo nombre de manifestants créisse de 10 000 a 25 000 entre 2005 e 2009, l’Institut d’Estudis Occitans (IEO), representat per Ana-Maria Poggio (Vice-presidenta), la confederacion de las Calandretas (escòlas imersivas en occitan), e Òc-Bi (l’associacion de parents d’escolans per l’ensenhament public laïc a paritat francés/occitan), associats a Convergéncia Occitana e al CREO Miègjorn-Pirenèus, an l’intencion de se convidar dins lo debat presidencial e de las legislativas de 2012.
Solide, las lengas regionalas foguèron reconegudas en 2008 dins la Constitucion, dins l’article 75-1 coma pertanhent al patrimòni de la França ». Mas segon los organizators, "en delà d’una reconeissença en engana-l’uèlh, cap d’avança reala foguèt possibla amb aquel article que lo quite Consèlh Constitucional a jutjat coma ’decoratiu’. Es l’ora qu’una lei nos balhe un vertadièr estatut juridic a nòstras lengas". Las quatre orientacions revendicativas retengudas pels organizadors son las mèdias, la creacion culturala, l’educacion e l’ensenhament, e la preséncia de la lenga occitana dins la vida publica.
Los organizadors ja rescontrèron los representants de la comuna de Tolosa, del departament de Nauta Garona, e de la region Miègjorn Pirenèus. Totes lors assegurèron lor sosten dins un contèxte favorable a la lenga occitana, coma z-o a recentament demonstrada una enquista de la region sus l’interés sus la lenga. Mas la manifestacion a una portada interregionala e òm espèra que siá l’ensem de las uèit regions concernidas per la question occitana a s’engatjar, al mens a travèrs de declaracions de sosten, al benefici d’aquela manifestacion. La tòca de las associacions occitanas es clara : "es indispensable que l’Estat, nòstre futur president, nòstres futurs deputats s’engatgen e garantiscan los drèits de las lengas regionalas per una lei !".
Ana-Maria Poggio assolidèt l’engatjament de l’associacion, coma membra a part entièra de la Coordinacion, en remembrant las avanças obtengudas al benefici de la lenga occitana, emai las decepcions a l’origina de la manifestacion de 2012.
Remembrèt tanben l’afar dels panèls de Vilanòva de Magelona (un dangièr pels automobilistas segon lo còdi de la rota e los tribunals) que se deurià retirar e desplaçar ; la situacion contradictòria dels panèls en occitan a Tolosa, que lo Prefècte demandèt de tornar instalar jos la version francesa e fin-finala lo cas recent del refús d’enregistrar a l’ostal de la comuna de Tolosa un pichòt nom occitan pr’amor qu’una letra utilizada (un i amb un accent agut) es pas una letra de l’alfabèt francés. Totes aqueles afars demòntran, s’èra encara mestièr, las dificultats rescontradas per tornar balhar a la lenga occitana sa plaça e sa dignitat.
Los organisadors cridèron alara per que totas e totes, occitanofònes o non, occitans d’un jorn o de jamai, a desfilar aiceste 31 de març de 2012 per las carrièras de Tolosa per afirmar naut e fòrt :
"Anem, Oc ! per la lenga occitana"
Qualques fotografias de la conferéncia de prensa :
D’esquèrra a drèita, Lo representant del CREO-MP, Ana-Maria Poggio (Vice-presidenta de l’IEO), Joan-Loís Blenet (President de las Calandretas), Martina Ralu (Oc-Bi), Joan-Loís Laffont (President de la Convergéncia Occitana)
Ana-Maria Poggio, vice-Presidenta de l’IEO e pòrta-paraula permanenta de la Coordinacion "per la lenga occitana"
Los eligits presents : Guy David (Departement de Nauta Garona), Guilhèm Latruvèrsa (Consèlh Regional dels Miègjorn Pirenèus), Joan-Carles Valadièr (Adjunt de la comuna de Tolosa)
Vista de l’ensem de la conferéncia de prensa


text:
La primièra novèla per se regaudir es l’eveniment en Egipte, depuèi tres jornadas (dempuèi lo 25 de genièr) e especialament uèi (dimenge), que, ambe l’arribada de cambiaments, que ne son gaire çaquelà, lo pòble egitcian s’es levat maitin per anar a Tahrir Square per protestar pacificament.
Sobre la television oficiala e sul net censurat, res apareis. Es la pròba que lo poder a páur.
Al meteis moment en Barcelona, es un simbòl del Franquisme qu’es sortit fòra ciutat catalana, enfin !
La Question se pausa clarament, perqué sonque ara, aquesta estatua es tirada de las carrièras catalanas, perqué sonque ara ? La fin del franquisme èra en 1974 … la transicion a tardar la presa de consciéncia e la volontat de pas pressionar las elitas del franquisme, per aver una transicion en patz, son la causa ?
Quora vesèm uèi, lo biais que las autoritats tunisiana fan ambe los fugitius de las familhas Ben Alí e Trabelsi, nos podèm pausar las questions de la qualitat dels politicians que son al cap del regime dich democratic qu’avèm en Espanha e França. La partidocràcia francesa e lo biais espanhòl de fabricar eleccions, an portat una elita de s’adaptar ambe los pòbles, mas realament pas cambiar d’actitud per respectar los pòbles.
Jà Egipte en en vista de Al Jazeera, ambe la censura egipciana en marcha contra lo seu pòble, mas los jutges son sortits dins las carrièras totparier qu’en Tunísia lo avocat.
Al Jazeera parla de «dramaticas scènas».
Çò que vesèm now es un replay, un crit dels protestadors son montat dins la granda ciutat de cairo, dinca las aurelhas de las TV internacionalas, qu’an mal de poder transmetre, censura.
E coma en Tunísia, i a milícia de vesins per protegir la populacion dels barris, non pus la polícia, ni mai l’armada.
L’armada es al centre de la ciutat, mas es lo pòble qu’es contra-rotlant las carrièras. Coma en Tunísia.
Mas es clar, lo pòble d’Egipte vòl la fin del regime.
Lo filh de Mobárak es jà en occident, coma se l’occident èra lo sol endreit per poder salvar la pèl d’aquestas autoritat qu’an fait foncionar los partits-administracions, sense vóler donar al pòble lo real poder de gestion dels territòris.
La familha Trebelsi es en partida al Canadà, etc.
E pensatz que los partits-administracions son pas l’organizacion que faguèran U.R.S.S., Cúba, Alemanha de l’Èst, Ongaria darrièr la paret, Polònia e Romània dels «amics» Causcescu, etc. ? Mas tanben totes los Estat bonapartistas coma França, lo modèl … Avètz vist quina es la qualitat de candidat pels partits de govèrn qu’avèm en França ?
Nosautres tanben avèm quicòm de reténer per aquestes unrest en Tunísia e Egipte, e sancierament dins lo monde arabe ? Ièu pensi qu’òc, coma Vicent Partal sobre Vilaweb... Puèi podèm tanben afortir que la francofonia es un instrument per servar las dictaturas sobre aqueste planèta ; la francofonia ajuda al comèrç d’armas, als mercats de las entrepresas parisencas (coma pels tempses dels reis quora las familhas prèp dels Capecians avián lo mercat dubert e las règlas adaptadas als besonhs lors), ambe una elita francesa militarista (es encara melhor), e l’avèm uèi ambe los amics de Dassault e del Figaro, o d’Europe 1 (grope Hachette, lo meteis grope qu’a facilitat borsièra per aver plus valua en borsa en vendre las accions d’AIRBUS), mas l’avèm perqué França pòt pas èstre governat per autra clica que los militaristas, exportadors de violéncia sobre aqueste planèta. Per exemple los camions de combat contra lo pòble egipcian son de marca francesa.
Quí participa al mercat de las ricas botigas de Vendôme a París ? Quí ajuda lo mercat-Estat-nacion França de reglar per votacions partidocratas lo conservatisme del sistèma republicanista ? Quí s’agrada a parlar de Palestina en oblidar Corsega, Bretanha, Euskadi, Occitània, Catalonha, Alsàcia, etc. ?
Me vos cal escriure un raconte que m’es arribat mantunas annadas farà !
Sobre un programa de radio a Bordèu, i aviá un programa sobre la democràcia en Argèria ; los animadors avián una granda consciéncia que la democràcia en Argèria podiá pas èstre similara a l’Union Europèa. A-n aqueste moment ai telefonat per explicar lo contrari, mas soi estat plaçat dins lo camps dels fòls, dincal moment qu’ai donat un exemple concret, «un cantaire amazigh que canta ambe un cantaire breton, segur que…». Ai pas poscut contunhar a l’antena. la censura foncionava en 1990 dins l’Estat francés, dins la comunautat argeriana sul subjecte. uèi vesèm una causa qu’auriá pas poscut veire de ma vida. Es un pauc coma la caiguda del mur de Berlin.
Ara, m’auriá agradar d’entendre aqueste animador e de saber son punt de vista sobre çò que se debana en Africa del nòrd…
Lo XXIen sègle serà grandament diferent. SONQUE AMBE LA VOLONTAT DELS PÒBLES.
Un pichon apondon d’espèr dins un article qu’acabi de legir, dins lo jornal catalan ARA.


text:
Linha 3 del Mètro de Barcelona
La Linha 3 o linha verda del Mètro de Barcelona es la linha mai anciana de la vila de Barcelona. La siá istòria remonta a 1924 quand s'inaugurèt amb lo nom de Grand Mètro de Barcelona que jonhiá la Plaça de Catalunya amb Lesseps. Èra gerida per una entrepresa del meteis nom fins que fusionèt 1961 amb la companhiá Ferrocarril Metropolitano Transversal de Barcelona en formant l'entrepresa Ferrocarril Metropolitano de Barcelona e la linha passèt a se sonar Linha II.
Lo traçat de la linha es de dobla via sosterranha sus tot lo trajècte, los talhièrs e los garatges (de Sant Genís) se tròban près del estacion de la Vall d'Hebron e a ramals de servici a Paral·lel amb la Linha 2 e amb la Linha 4 a Passeig de Gràcia ancian ramal de la L3. I circulan a l'ora d'ara de trens de la sèria 2000, 3000, 5000 e 3000 renauits.
La L3 aviá pas agrandit lo sieu trajècte dempuèi 2001 qu'arribèt a Canyelles e 7 ans mai tard, lo 4 d'octòbre de 2008, arriba a Trinitat Nova ont enllaça amb la Linha 4 e Linha 11. Per aquel meteis extrèm s'esperlongarà fins a l'estacion de Trinitat Vella e per l'autre extrèm s'alongarà de Zona Universitària fins a Sant Feliu Centre en donant servici dins las vilas de Sant Feliu de Llobregat, Sant Just Desvern, Sant Joan Despí e Esplugues de Llobregat.


text:
Paja “Mesclum” - La Marseillaise - 26 - 4 - 1991
Lo gran e leis aucèus
Onte i a de gran i a l’aucèu. E coma son lei regions qu’an la grana per la cultura d’òc, i a d’aucèus. E de còps que i a d’aucèus que veson pas mai luenh que la grana.
L’avem dich e o tornam dire : es mai que normau de demandar ajuda. Mai seriá gaire positiu per la cultura d’òc que si mete dins la situacion ren que d’una cultura sostenguda per lei regions, que la dimension capitala, aquela justament d’una cultura occitana tota, risquariá d’estre escafada. Ai moviments culturaus de trobar lei dralhas nòvas d’una refus de la barradura provinciala.
Renat MERLE
P.S : messatge personau ai collègas que mi demandan : “perque metes o quora n’autrei metem va ” : aguètz pas paur, es rèn qu’una fòrma mai generala, que nòstre jornau es liegit de Bezièrs a Frejus, e de Tolon ais Aups.


text:
Paranthropus
Paranthropus (deth gréc para (ath cant) e antropos (uman) ei un genre escandit d’ominins. Tamben conegut coma Australopithecus rosbusti, sigueren ominids bipedes que, de segur, eren descendents des ominids australopithecins gracils, que demoraren hé 2,7 Ma.
Es individús d’aguest genre auien ua anatomia craniodental plan robusta includint era cresta deth crani sagital, com es gorilles, que suggereish uns muscles de mastegatge horts, dab dents tà mastegar es erbes. Totun, Paranthropus auia pas es crestes transversals qu’an es gorilles d’aué.
Somari
Discurbiment[modificar | modificar la font]
Ua partida de crani e de mandibula de Paranthropus robustus siguec discurberta en 1938 per un estudiant, Gert Terblanche, en Kromdraai B (70Km sud-oèst de Pretoria, en Sud-Africa. Siguec descrich coma un nau genre e espécie per Robert Broom deth Musèu de Transvaal. Eth lòc escavat des de 1993 per Francis Thackeray deth Musèu de Transvaal. An sigut datats, com a minim, en 1,95 Ma.
Paranthropus boisei siguec discurberta per Mary Leakey eth 17 de junhsega de 1959 en FLK Bed I en es Gòrjas d’Olduvai, en Tanzania (specimen OH5). Siguec portat ath camp. Quan Louis Leakey ac sabec, diguec qu’eth discurbiment erá notable. Arturaren es escavaments enquia Des Bartlett fotografiéc eth lòc.
En sòns escrichs Louis Leakey registréc un prumèr nom, Titanohomo mirabilis,tà confirmar qu’aguest éster auia ua relacion plan proche as umans. Louise Leakey e Mary Leakey començaren a aperar era esqueleta coma “Dear Boy” o Gojat Estimat. Es sòns ossi sigueren finauments trapats eth 7 d’agost. Gojat estimat qu’erá en eth context dab otís oldowayans e tamben dab ossi d’animals.
Eth fossil siguec publicat en Nature eth 15 d’agost de 1959 més per ua cauma arribaren pas enquia setembre. Alavetz, Louis Leakey plaçec eth fossil ena familha d’Australopitecins de Broom e creec un nau genre pr’açò, Zinjanthropus, espécie boisei. Zinja ei ua paraula arabiga anciana tà aperar era costa de l’Èst d’Africa e boisei ei per Charles Boise, un antropològ benefactor des Leakey. Louis Leakey confirmec eth sòn classament pr’amor que ja auia vint diferéncies dab Australopithecus.
Broom moriguec en 1951, més Dart enquera demoraua. Diguec qu’erá plan content ath cant de Louis Leakey quan aguest mostrec Zinj, que Louis e Mary portauen en ua lata (dempús ua capsa). Louis Leakey auia considerat eth genre Paranthropus de Broom més eth refuséc pr’amor que pensaua que Zinj erá ena famila des Homo més Paranthropus i erá pas. Didia qu’eth tamanh de sòns ulhals erá plan més long qu’es dera familha Homo.
En aquera epoca era paleoantropologia erá encara joen. Pendent era presentacion de Zinj en eth Quatau Congres Pan-african de Preïstorians en julhet en eth Congo belga, Louis auia de liéger un article de Nature. En aguest, diguec que i auia un nau genre. Dart l’ajudéc dab ua blaga que didia “què auria passat se Mrs Ples agués trapat Gojat estimat ua nuech hosca”.
Era batalha deth nom duréc diuersi ans enter Louis Leakey, Le Gros Clark e Sir Wilfrid. Tamben amassec es Leakeys dab eth doctor Melville Bell Grosvenor dera Societat National geographic. Es Leakeys sigueren dempús figures internacionals e aueren pas més de problemes en es fossils que traparen d’aqueth moment endauant. Era question de Zinj passec a éster ua més en eth problema Australopithecus/Paranthropus (sonque aplicada as Australopitecins robustes).
Descripcion[modificar | modificar la font]
Toti es espécies de Paranthropus eren bipedes. Diuersi d’eres demoraren plan de temps dab espécies Homo (descendents d’Australopithecus ). Paranthropus apareguec prumèr de còp hé 2,7 milions d’ans. Plan d’espécies de Paranthropus auia un cervèth eth 40% deth tamanh d’un uman modern. I auia diuersi tamanhs segons era espécie més plan d’eri eren enter 1,3 e 1,4 m e plan musclats. Paranthropus demoréc en airals dab aforests més que no pas en gers a on demoraua Australopithecus.
Era actitud de Paranthropus erá plan disparièra d’era d’Homo pr’amor que poguéc pas adaptar-se a sòn environament. I a evidéncies ena forma dera fisiologia que hen pensar que minjauen rasigues e plantes. Açò auria relacionat més enquera es Paranthropus dab condicions environamentals més que no pas dab es deth genre Homo coma Homo habilis, que minjaua dab més diversitat. Aguesta praube adaptacion héc que Paranthropus boisei o Australopithecus robustus s’escandís sens descendents.
Taxonomia disputada[modificar | modificar la font]
Eth biologista evolucionista Richard Dawkins confirméc que benlèu i auia agut diuerses espécies d’ominids robustes e que sòn nombre e afinitats ei enquera en disputa dab noms coma Australopithecus (o Paranthropus) robustus, Australopitehcus (o Paranthropus o Zinjanthropus) boisei e Australopithecus ( o Paranthropus ) aethiopicus (1).
Es opinions son diuerses segons P. eathiopicus , P. boisei e P. robustus aurien d’éster dens eth genre Australopithecus. Eth neishement des robustes pòt éster ua naua dralha ena evolucion, divergent o convergent.
I a pas de consens scientific sus se aguestes tres espécies son un nau genre, Paranthropus, evolucionat d’Australopithecus o non. Enquia era darrièra meia decada era marjoria de scientifics includien ambdús espécies, Australopithecus e Paranthropus en un nau genre. Aué, ambdús sistemes de classament son utilizats e acceptats ena comunautat scientifica. Totun, A. Robustus e P. robustus son utilizats tà aperar era madeisha espécie e quauques cercaires , dab Robert Broom, més tamben Bernard A. Wood, enquera pensen que i a diferéncies enter Australopithecus e Paranthropus més e que son dus genres (2) (3).
Hets[modificar | modificar la font]
Era grana partida d’espécies d’Australopithecus coma A. Afarensis, A. Africanus e A. Anamensis s’escandiguéc auans deth neishement d’Homo habilis més Paranthropus boisei e Paranthropus aethiopicus enquera demoraren un temps. Ansin, Paranthropus demoréc dab quauques individús deth genre Homo coma H. Abilis, H. Ergaster e benlèu H. Erectus (4).
Australopithecus afarensis e A. Anamensis ja s’auien escandit ena epoca. I auia diferéncies granes enter Australopithecus e Paranthropus tot e que n’i auia més en es cranis. Es rèstes postcranials son similars. Paranthropus erá bastit dab ua forma craniodental plan més massiua e auia crestes sagitals sus eth crani coma es gorilles. Aguestes ancorauen es muscles temporals de mastegament (4).
Intelligéncia[modificar | modificar la font]
Es espécies de Paranthropus auien eth cervèth més petit que Homo. Totun, eren més grans qu’es d’Australopithecus. Paranthropus ei relacionat dab otís de pèira ambdús deth sud e er èst d’Africa. Enquera i a debats sus se heren héts e utilizats per aguests Autralopitecins robustes o Homo. Quauqu’uns cren que Homo erá er creador d’otís (5) més i a fossils de mans en Swartkrans, Sud-Africa, que mostren que Paranthropus robustus tamben auia era precision tà hér otís de pèira (6). Plan d’espécies d’Australopithecus auien pas de lenga tà parlar o contrarotlar eth huec més quauqu’uns d’aguests son relacionats dab huec en Swartkrans (5).
Dieta[modificar | modificar la font]
En 2011 Thure E. Carling, dera Universitat de Utah e sòns collegues, publicaren un estudi en Procediments dera Academia de Sciencies Nacionals (7) dab un trabalh en què confirmauen a travuers d’isotopes de carbon de 24 dents de 22 individús de Paranthropus, qu’aguest demoréc en africa de l’èst enter hé 1,9 milions d’ans e 1,4 Ma. Paranthropus boisei minjaua més plantes dab més C4 qu’autes espécies homo estudiades enquia aué (8).
Referéncies[modificar | modificar la font]
1.- Dawkins, Richard (2004). The Ancestor's Tale: A Pilgrimage To the Dawn of Life. London: Weidenfeld & Nicolson. p. 77. ISBN 0-297-82503-8.
2.- Pilbeam, D.R (1988). "Hominid evolution". In Harrison, G.A., Tanner, J.M., Pilbeam, D.R., & Baker, P.T. Human Biology: An introduction to human evolution, variation, growth, and adaptability. Oxford, U.K.: Oxford University Press. pp. 104–143. ISBN 0-19-854144-9. Also ISBN 0-19-854144-0 (paperback)
3.- Wood, B.A. (1994). "Evolution of australopithecines". In Steve Jones, Robert Martin & David Pilbeam. The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 231–240. ISBN 0-521-3270-3 Check |isbn= value (help). Also ISBN 0-521-46786-1 (paperback)
4.- Wood, B. & Strait, D. (2004). "Patterns of resource use in early Homo and Paranthropus". Journal of Human Evolution 46 (2): 119–162. doi:10.1016/j.jhevol.2003.11.004. PMID 14871560.
5.- Klein, R. (1999). The Human Career. University of Chicago Press.
6.- Susman, RL (May 6, 1988). "Hand of Paranthropus robustus from Member 1, Swartkrans: fossil evidence for tool behavior". Science 240 (4853): 781–4. doi:10.1126/science.3129783. PMID 3129783.
7.- Thure E. Cerling, Emma Mbua, Francis M. Kirera, Fredrick Kyalo Manthi, Frederick E. Grine, Meave G. Leakey, Matt Sponheimer, and Kevin T. Uno. Diet of Paranthropus boisei in the early Pleistocene of East Africa; PNAS 2011; published ahead of print May 2, 2011, doi:10.1073/pnas.1104627108 http://www.pnas.org/content/early/2011/04/27/1104627108.full.pdf+html?sid=71bf864d-bcc2-420e-9c3d-6c390c4a31c3
8.- Associated Press report. Study: Ancient 'Nutcracker Man' really ate grass http://news.yahoo.com/s/ap/20110502/ap_on_sc/us_sci_nutcracker_man


text:
« I a 75 lengas en França » :
perqué díson aiçò los franceses ?
Acabi de recebre aqueste corrièl, que me sembla duèrbe pron ben lo debat.
Date: jeudi 12 Juin 2008, 17 h 24
Bonjorn,
Lèu fait :
1) Se se cita la lista de las 75 lengas de França del rapòrt de Cerquiglini, çò important es de destacar que per la França metropolitana compta plan coma lengas territorializadas istoricas las uèit lengas que citam de longa. Atal, cal citar la lista amb las lengas numerotadas.
2) Se pòt dire que l'utilizacion de la mencion per de jornalistas o d'autres de "las 75 lengas de França" sens explicacion : a) Siá es faita per far creire qu'en França metropolitana (perque las gents an pas idèa dels territòris d'oltra mar) i a pas que "un fum de lengas localas pichonetas". Cal veire qu'aquò s'aplica a l'occitan, unicament o en prioritat. Dison o daissan entendre que i a "de lengas d'Òc" o "de lengas occitanas" al plural. La rason es evidenta : la zòna de l'occitan es fòrça mai granda que las autras. Totas las lengas ditas "regionalas" son dins de situacions analògas dins l'Estat francés. Empacha pas mens que l'occitan es un cas completament especial : a causa de l'istòria e a causa de l'importància de sa zòna dins l'exagòn, es la sola lenga que meta prigondament en causa la mitologia nacionalista francesa (Poirián copar de França Bretanha, Alsàcia, Euzkadi, Catalonha del nòrd, Corsega...., França demorariá França. Ser ne copas Occitània, non. Jòga non pas d'aquel punt de vista de l'independéncia d'aquelas zònas, mas dins la mitologia nacionalista francesa. L'occitan i es "indigestible"). Son estats forçats - siá de dire que l'occitan "existís pas" (cf lo "gRRRlingüista" Gaston Paris) - siá de dire qu'es "un francés del sud", un "francés bis" (dos mejans ajudan a aquò : la mapa de las lengas dins l'exagòn e non pas un encastre mai ample, e l'expression "lenga d'Òc", a causa de sa simetria enganaira amb "lenga d'Oil") - siá de dire qu'es pas una lenga unica, mas un ensemble de lengas). b) siá mòstra l'incompeténcia e la manca de professionalisme de los que te sortisson aquò.
3) Se pòt remarcar tanben que, se Cerquiglini compta coma de lengas diferentas las "lengas d'Oïl" (mentre que compta l'occitan coma una sola lenga), es que pòt pas faire autrament : se comptava totas las variantas d'Oil coma una sola lenga, seriá forçat de considerar que lo francés oficial es pas qu'una varianta, un dialècte d'aquela lenga. Per comptar lo francés oficial coma una lenga al sens plen, es forçat de comptar las variantas d'Oil tanben coma de lengas. (La realitat, es que l'occitan tal coma l'entendèm dins sa varietat es ben una lenga - mentre que originàriament çò qu'apèlan lo francés es pas solament un dialècte, es pas solament lo francilian, es una forma sociala elaborada a partir d'un dialècte, per la pichòta minoritat de poder d'Ancian Regime... Dins sa realitat parlada, la deviá realament faire usatge pas qu'una minoritat infima. Per carrièras e a l'ostal, Corneille parlava normand. Lo pichòt pòble de París parlava pas tanpauc la forma de lenga de la Cort e dels potents).
4) Enfin, se pòt benlèu dire que l'occitanisme en general es en fauta d'aver pas prestat l'atencion que se meritava al rapòrt Cerquiglini, e popularizat tot aquò alprès dels occitanistas. Auriá calgut organizar una responsa organizada de las associacions occitanistas, e suscitar un fum de responsas individualas, tanlèu qu'auriá nasejat l'utilizacion tendenciosa de las "75 lengas de França". Del còp, o auriá copat d'intrada - e emai o auriá virat en nòstra favor. Al lòc d'aquò, sens encara a batalhejar sus las idèas despassadas de "pichòtas lengas localas innombrablas", "las lengas d'Òc", etc.Ne sortirem pas tant qu'aurem pas organizat un "observatòri" dels discorses sus la lenga occitana a l'ora d'ara. Cal crear un mejan de mesa en comun de las observacions de los qu'aquò interèssa per recampar, estudiar, faire conéisser, prepausar d'utilizacions de las colhonadas (i a pas d'autre mot) ditas o escritas de longa, encara a l'ora d'ara.
Es pas pus possible d'o tolerar.
Amistat SG
Apondon personal
La classificacion romantica de las lengas vengudas del latin daissèt :
Lenga d'Oil = francés
Lenga d'Òc = occitan
Lenga de Sí = espanhòl, italian e portugués
Lo catalan èra pas classificat per Dante...
Quand s'emplega "Lenga d'Òc" per la lenga parlada uèi, se cal emplegar "Lenga d'Oil" per la lenga parlada a París, uèi ! E alara caldriá parlar de francofonia o de langue-doil-fonie ? Donc per èstre coërent, occitan es lo mot que cal emplegar e francés es lo mot emplegat. E dins lo francés tal coma dins l'occitan o dins d'autras lengas d'aquesta planeta, es una lenga faita de dialècte e donc de diversitats lingüisticas, de tota mena, verticala o territoriala, veire istorica e futura !


text:
Animalia
Représentants des classes diverses.
Un animal es un èsser viu que comunament se destria per lo fach d'èstre dotat de sensibilitat e de movement volontari (per oposicion a la planta o als campairòls). Mai formalament, un animal (e lo règne animalia) es un èsser organic eucariòta pluricellular e eteròtrof estretament aparentat amb los campairòls e las plantas, qu'apertenon al règne denomenat animalia. L'unica manièra de los classificar amb seguretat dins aqueste grop es de far l'analisi genetica perque es un grop amb de caracteristicas fòrça variadas.
Encara que siá pas cap una caracteristica qu'agrope totes los animals, es lo sol tipe d'èsser viu qu'aja desvolopat lo movement e lo desplaçament corporal.
Dins lo lengatge corrent, s'utiliza animal per se referir a totes los animals, exceptat los umans ; mas cal pas doblidar que d'un punt de vista scientific, l'èsser uman es una espècia del règne animalia. La causa es que s'assumís, que l'òme es l'unic animal racional, o dotat de rason.
Somari
Caractèrs diferencials[modificar | modificar la font]
- Nivèl cellular: eucariòtas
- Nutricion: Ingestion
- Metabolisme de l'oxigèn : Necessari
- Reproduccion e desenvolopament: Sexual, amb gametas e zigòts (aplodiploïde)
- Tipe de vida: Pluricellulars, amb teissuts e normalament mobils
- Estructura e foncions: Teissuts cellulars fòrça diferenciats. Sens paret cellulara. Qualques uns, amb quitina. Fagocitòsi, en inferiors. Ingestion amb fagocitòsi ulteriora, en superiors.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Classificacion dels embrancaments del règne animal (metazoaris)[modificar | modificar la font]
Arbre filogenetic dels animals fondat sus l'ARN de la pichona sosunitat ribosomica1[modificar | modificar la font]
- Eucariòtas
- Animals
- Parazoaris
- Eumetazoaris
- Radiats
- Bilaterians
- Protostomians
- Deuterostomians
- Animals
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
cs1998.
- Taxobox utilizant una classificacion pas precisada
- Article amb taxobox-animal
- Article amb taxobox de corregir
- Article utilizant lo modèl Wikiccionari
- Categoria Commons amb ligam local identic sus Wikidata
- Article utilizant lo modèl Commonscat
- Pagina utilizant Commonscat amb un afichatge personalizat
- Animalia
- Classificacion scientifica
- Filogenia dels animals
- Paginas amb d'errors de referéncia


text:
Vielha, 26 de gèr de 2018.- Pòqui dies abans de que comencen es JJ.OO e paralimpics d’iuèrn 2018 de Pyeongchang en Corèa deth sud, ua vintea de membres deth Comitat Olimpic Espanhòl visitaràn era Val d’Aran pendent tres dies deth 29 eth 31 de gèr.
Eth dimars dia 30 de gèr pendent era visita ara Val d’Aran que tanben i participaràn eth president dera RFEDI e membre deth comitat executiu deth COE, May Peus, e eth secretari generau der Espòrt dera Generalitat, Gerard Figueras, es membres deth COE se desplaçaràn enquiara estacion d’esquí de Baqueira Beret a on ath delà de visitar es installacions, mantieràn ua amassada damb es compausants deth CETEI (Centre de Tecnificacion d’Espòrts d’Iuèrn dera Val d’Aran), acompanhadi peth vicesindic d’Aran, Luís Carlos Medina e pera conselhèra de Torisme e Desvolupament Economic, Anna Díaz.
Pera tarde eth sindic d’Aran, Carlos Barrera, aufrirà ua recepcion oficiau ara representacion deth COE ena sedença deth Conselh Generau d’Aran, que se desplaçaràn dempús entath pòble d’Unha entà visitar eth Musèu dera nhèu, a on s’amiarà a tèrme un acte de reconeishement as esportistes olimpics aranesi.
Foto: COE


text:
Ghana
Ghana (pr. Gana) es un país de l'oèst d'Africa. Confronta la Còsta d'Evòri a l'oèst, Burkina Faso al nòrd e Tògo a l'èst. Al sud es bordat per l'Ocean Atlantic. Sa capitala es Accra.
Lo gentilici es ghanés -esa.
Somari
IstòriaModificar
OriginasModificar
En causa de son alunchament geografic a respèct dei grandeis empèris africans d'Africa de l'Oèst (Empèri de Ghana, Empèri de Mali e Empèri Songhai), l'istòria de Ghana es mau coneguda avans lo sègle XV. Coma lo rèsta de l'Africa Occidentala, lo país conoguèt d'importants braçatges de populacion e de reiaumes pichons s'i formèron pauc a pauc gràcias a l'esplecha de jaciments d'aur. Aqueleis estats participèron au comèrci transsaharian que foguèt a l'origina de l'introduccion de l'islam dins lei regions meridionalas. Puei, au sègle XV, l'aur assegurèt la prosperitat de la vila de Begho que demorèt una plaça marchanda importanta fins a sa destruccion per leis Ashantis au sègle XVIII.
Lo periòde coloniauModificar
L'arribada deis EuropèusModificar
Lei Portugués arribèron lòng dau litorau ghanés en 1471 e li donèron lo nom de Còsta d'Aur. En 1482, i fondèron un comptador sus l'illa de São Jorge da Mina. En 1637, ne'n foguèron expulsats per lei Olandés. Puei, de marchands anglés, suedés, danés, alemands e francés s'interessèron tanben a la region que comptava 35 comptadors fortificats en 1700. Pasmens, pauc a pauc, lei Britanics venguèt la poissança europèa dominanta de la region.
L'Empèri AshantiModificar
L'Empèri Ashanti dominèt lo territòri ghanés de sa formacion dins lo corrent dau sègle XVII a la fin dau sègle XIX. Se formèt gràcias ai rivalitats entre lei reiaumes akans de Denkyira (a l'oèst), d'Akyem (au centre) e d'Akwamu (a l'èst). D'efèct, lei combats entre aqueleis estats favorizèron leis Akans installats au nòrd de la seuva tropicala. Dichs Ashantis, formèron un estat unificat sota la direccion d'Osei Tutu a la fin dau sègle XVII. En 1700, annexèron Denkyira avans de prendre pauc a pauc l'avantatge còntra lei dos autrei reiaumes que foguèron conquistats dins lo corrent deis annadas 1730. Leis Ashantis estendèron tanben en direccion dau nòrd ont assaièron de prendre lo contraròtle deis itineraris comerciaus. Per aquò, annexèron lei reiaumes de Bono, de Gonja e de Dagomba. En revènge, poguèron pas avançar dins lei regions maritimas onte lei Fantis, sostenguts per leis Anglés, resistiguèron en 1765.
Pasmens, maugrat aquela revirada, l'Empèri Ashanti s'impausèt coma una poissança majora en Africa de l'Oèst. En 1806-1807, una guèrra novèla en direccion dau sud permetèt de vencre lei Fantis e d'establir un contacte dirècte ambé lei territòris britanics de la Còsta d'Aur. Londres esitèt sus la politica d'adoptar. En 1824, una premiera expedicion militara ataquèt l'Empèri Ashanti per obtenir l'abolicion de la tracha mai foguèt desfacha. Dos ans pus tard, una segonda expedicion s'acabèt per un succès mai lo govèrn britanic decidèt pasmens d'abandonar la responsabilitat dei fòrts de la region ai marchands que la frequentavan.
Puei, en 1843, lo Reiaume Unit cambièt tornarmai de politica e decidèt de rompre l'influéncia deis Ashantis. Premier, reprenguèt lo contraròtle dirècte dei fortificacions litoralas avans de crompar lei fòrts e comptadors danés e olandés respectivament en 1850 e en 1872. Aguent assegurat sei posicions, poguèron atacar lo còr de l'Empèri Ashanti e pilhar sa capitala en 1874. La meteissa annada, la Còsta d'Aur venguèt oficialament una colonia. Leis Ashantis capitèron de mantenir son independéncia mai pas de gardar lo contraròtle dei regions perifericas de son empèri que retrobèron son autonòmia.
La conquista britanicaModificar
A partir de 1875, França acomencèt la conquista sistematica dau continent african, especialament dins lei regions occidentalas. Foguèron imitats per leis Alemands que s'installèron en Tògo e en Cameron. En fàcia d'aquela concuréncia, lei Britanics deguèron començar la conquista dei regions interioras de sei colonias a partir de 1885.
En 1885, lei Britanics que devián faciar la concuréncia dei Francés e deis Alemands. Lòng de la Còsta d'Aur, se turtèron a la resisténcia deis Ashantis que resistiguèron fins a 1896 avans d'èsser obligat de se sometre e d'acceptar un protectorat. Puei, Londres mandèt d'expedicions dins lo nòrd per i impausar son autoritat ai caps tradicionaus. Enfin, negocièron lei limits de la colonia ambé França (1898) e Alemanha (1899). En 1918, lo Tògo Alemand foguèt partejat entre França e lo Reiaume Unit. La mitat occidentala dau territòri alemand foguèt annexat a la Còsta d'Aur qu'aquistèt ansin sei frontieras actualas.
L'administracion britanica e lo cacauModificar
Après l'acabament de la conquista, la Còsta d'Aur conoguèt divèrsei regimes administratius. Lòng dau litorau, dins lei regions de colonizacion precòça, lei Britanics creèron una administracion dirècta, recrutèron de foncionaris indigèns e formèron de conseus legislatius amb una representacion africana. Aquò favorizèt rapidament la formacion d'una classa politica autoctòna. Dins lei regions ashantis, lei Britanics respectèron lo protectorat e lei particularismes deis abitants que gardèron una autonòmia fòrça importanta oficializada en 1935. Enfin, dins lei regions meridionalas, Londres mantenguèt en plaça leis institucions tradicionalas e se contentèt dau respèct de certanei reglas (abolicion de l'esclavatge, cession de la mitat de l'impòst... etc.).
Après la Premiera Guèrra Mondiala, la Còsta d'Aur venguèt la colonia pus prospèra d'Africa Occidentala gràcias au desvolopament de la cultura de cacau (un tèrç de la produccion mondiala en 1950). Principalament tenguda per d'Africans originaris dau país ashanti, permetèt l'emergéncia d'una borgesiá africana e la formacion d'una elèit indigèna educada.
L'independénciaModificar
En 1948, lei Britanics adoptèron una constitucion que donava la màger part dei sètis au Conseu legislatiu de la colonia ai populacions indigènas. Lei plantaires de cacau e l'elèit anglicizada, genalament conservators, contunièron de dominar la vida politica mai de partits progressistas se formèron rapidament. Kwame Nkrumah, un Fanti, venguèt la figura principala d'aquelei partits. En 1949, après una tiera de grèvas, fondèt lo Partit de la Convencion dau Pòble (PCC) que recrutèt au sen dau proletariat e de la pichona borgesiá.
En 1950, organizèt una campanha de desobeïssença civila e foguèt arrestat. Rapidament liberat, aprofichèt una reforma constitucionala per ganhar leis eleccions de 1951 e venguèt Premier Ministre de la colonia. Gràcias a una politica de destenduda ambé lei Britanics, obtenguèt de finançaments per construrre divèrseis infrastructuras e modernizar l'economia. En 1956, lo PCC ganhèt tornarmai leis eleccions e lei tres quarts dei sètis dau parlament. Aquò obliguèt Londres de reconóisser l'independéncia dau país, que prenguèt lo nom de Ghana, lo 6 de març de 1957.
Lo Ghana independentModificar
Lo periòde NkrumahModificar
Après l'independéncia, Kwame Nkrumah demorèt cap de l'Estat fins a un còp d'estat militar en 1966. En 1960, foguèt a l'origina de l'adopcion d'una constitucion que transformèt lo país en republica e ne'n venguèt president. Basada sus lo non alinhament e sus lo panafricanisme, sa politica exteriora foguèt marcat per de succès que li donèron un prestigi important. En revènge, sa politica economica foguèt mens fruchosa. En particular, la construccion d'infrastructuras sensa interès economic, coma la restanca d'Akosombo, pesèt pesugament sus lei finanças ghanesas. En mai d'aquò, lo regime venguèt pauc a pauc pus autoritari e un culte de la personalitat dau president se desvolopèt. Ansin, en 1966, de militars aprofichèron un viatge de Nkrumah en China per prendre lo poder.
Lei IIa e IIIa RepublicasModificar
Incapables de redreiçar la situacion economica, lei militars rendèron lo poder ai civius en 1969. D'eleccions donèron lo poder a Kofi Abrefa Busia e permetèron la proclamacion de la IIa Republica. Pasmens, la situacion se melhorant pas e Busia aprofichant sa posicion per donar mai de poder ais Ashantis, l'armada organizèt un novèu còp d'estat en 1972. Lo generau Ignatius Kutu Acheampong prenguèt la direccion de l'Estat mai la situacion s'agravèt mai e certanei regions foguèron tocadas per la famina.
En 1978, Acheampong abandonèt lo poder e una assemblada constituenta foguèt elegida. Permetèt l'adopcion d'una constitucion novèla (IIIa Republica). Lo 4 de junh de 1979, un grop d'oficiers revolucionaris organizèron un còp d'estat. Dirigits per lo capitani Jerry John Rawlings, foguèron a l'origina d'una politica de « netetjage » de l'Estat ambé l'arrestacion e l'execucion d'una partida deis elèits politicas e militaras, compres lo generau Acheampong. Pasmens, mantenguèron leis eleccions previstas per la constituenta e laissèron lo poder ai civius lo 24 de setembre de 1979. Hilla Limann venguèt president mai mau capitèt de resòuvre la question economica.
La IVa RepublicaModificar
En 1981, Jerry John Rawlings reversèt tornarmai lo govèrn. Instaurèt un regime autoritari (suspension de la constitucion, dissolucion dei partits, creacion d'una junta militara) e adoptèt una politica d'inspiracion liberala amb una reduccion dei despensas. Lentament, aquò permetèt de restablir la situacion economica.
En 1992, una constitucion novèla foguèt adoptada (IVa Republica) e Rawlings foguèt elegit president maugrat d'accusacions de fraudas electoralas. Ghana acomencèt alora un procès de democratizacion ambé lo respèct de la constitucion que limita a dos lo nombre de mandats presidenciaus successius. Ansin, tornat elegir en 1996, Rawlings se representèt pas en 2000 e lo país conoguèt sa premiera alternància politica pacifica ambé l'eleccion de John Kufuor. En 2008, l'eleccion pacifica de John Atta-Mills confirmèt aquela tendància. Moriguèt en 2012 e foguèt remplaçat per son vice-president John Dramani Mahama. En revènge, l'economia conoís totjorn de periòdes mai ò mens lòngs de dificultats en causa de sa dependéncia au cors dei matèrias premieras.
PoliticaModificar
Ghana es una republica.
GeografiaModificar
EconomiaModificar
De veire: Economia de Ghana
CulturaModificar
BibliografiaModificar
Vejatz tanbenModificar
Ligams extèrnesModificar
Nòtas & referénciasModificar


text:
Rwanda
Rwanda es un país d'Africa qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta Oganda al nòrd, Tanzania a l'èst, Burundi al sud, e la Republica Democratica de Còngo a l'oèst. Sa capitala es Kigali.
Lo gentilici es rwandés -esa.
Somari
GeografiaModificar
IstòriaModificar
Periòde precoloniauModificar
Lei migracions a l'origina dau poblament de RwandaModificar
Lei traças pus ancianas de preséncia umana descubèrtas sus lo territòri rwandés per leis arqueològs datan dau sègle XI av. JC. Lei desvolopaments de la metallurgia dau fèrre e de l'agricultura se debanèron dins lo corrent dau millenari I av. JC. Foguèron favorizats per una tiera de migracions de populacions originàrias dau nòrd segon un procès mau conegut que durèt dau sègle VIII av. JC au sègle XIV ap. JC. En Rwanda, lei dos actors principaus ne foguèron lei Hutus e lei Tutsis. Lei premiers arribèron dins la region entre lei sègles V e XI ap. JC. Creèron una societat agricòla e eissartèron pauc a pauc la seuva primitiva. Aquò favorizèt la formacion de pasturgatges qu'atirèron de pòbles de norriguiers coma lei Tutsis que s'intallèron dins la region a partir dau sègle XIV. Gràcias au prestigi liat a la possession de tropèus, lei Tutsis venguèron pauc a pauc lo grop dominant[1].
L'origina dei Hutus pausa pauc de problemas que la màger part dei scientifics lei consideran coma un pòble banto. En revènge, aquela dei Tutsis, que parlan una lenga banto, es mau-segura. Semblan èsser eissits d'un pòble nilotic largament assimilats per lei populacions bantos installadas dins la region a son arribada a partir dau sègle XIV. D'estudis genetics publicats en 2004 semblan lo confiermar[2].
Lo Reiaume de RwandaModificar
A partir dau sègle XVI, un reiaume, dirigit per de sobeirans dichs mwami, comencèt de se formar en Rwanda. Au sègle seguent, Ruganzu II Ndori (vèrs 1600-1623) ne renforcèt lei fondacions e lo transformèt en estat vertadier. A la fin dau sègle XVIII, Cyilima II Rujugira (vèrs 1770-1786) centralizèt lo reiaume e creèt una armada poderosa que li permetèt d'adoptar una politica d'expansion militara. Sei successors contunièron son òbra e Rwanda agantèt sei dimensions actualas dins lo corrent dau sègle XIX.
La monarquia rwandesa agantèt son apogèu durant lo rèine de Kigeli IV Rwabugiri (1853-1895) que menèt una tiera d'operacions militaras còntra sei vesins, reorganizèt l'adminstracion e afebliguèt lo poder dei clans que minava l'autoritat reiala. En 1878, acceptèt una dubertura limitada dau país ai marchands swahilis e recebèt un diplomata alemand a sa cort en 1894. Pasmens, a sa mòrt, un conflicte de succession entraïnèt l'assassinat de son successor, Mibambwe IV (1895-1896, e afebliguèt grèvament lo reiaume.
Periòde coloniauModificar
Lo protectorat alemandModificar
Afeblit per sei crisis intèrnas, Rwanda poguèt pas s'opausar ais incursions alemandas. En 1896, lo mwami Yuhi V (1896-1931) signèt un acòrd de protectorat e laissèt leis Alemands installar un pòste a Kigali (que venguèt oficialament una vila en 1907). Lei relacions ambé leis Alemands demorèron relativament bònas car lei colons se contentèron de dominar l'economia locala e intervenguèron gaire dins leis afaires intèrnes de Rwanda. En revènge, lei relacions foguèron pus marridas ambé lei missionaris fins a una intervencion deis autoritats colonialas que volián defugir una revòuta rwandesa.
Lo periòde bèlgaModificar
Lo periòde alemand durèt gaire car après la Premiera Guèrra Mondiala, Berlin perdiguèt totei sei colonias. Rwanda, reünit ambé Burundi, venguèt un mandat de la Societat dei Nacions que foguèt fisat a Belgica. Lei Bèlgas mantenguèron en plaça la monarquia rwandesa mai la privèron de la màger part de sei poders au profiech de l'aristocracia tutsi. Per justificar aquela situacion, lo poder coloniau depintèt lei Tutsis coma un pòble de conquistaires destinats a dirigir la region. Aquela propaganda acipèt la majoritat hutu que se raprochèt dei missionaris bèlgas, relativament autonòms a respèct deis autoritaris colonialas. Aquò accelerèt l'evangelizacion dau país e la Glèisa Catolica de Rwanda venguèt pauc a pauc un sostèn important dei revendicacions hutus.
A partir deis annadas 1950, l'afebliment bèlga liat a la Segonda Guèrra Mondiala entraïnèt de trèbols etnics dins lo país. Sostenguts per lo clergat catolic e per leis autoritats colonialas, lei Hutus poguèron fondar lo Partit de l'Emancipacion dau Pòble Hutu (Paremhutu). En 1959, a la mòrt dau rèi Mutara III (1931-1959), refusèron de reconóisser lo poder de Kigeli V (1959-1961) qu'èra estat impausat per lei clans tutsis. En 1960, d'eleccions permetèron a Grégoire Kayibanda (un Hutu) de venir cap dau govèrn. En genier de l'annada seguenta, proclamèt la Republica de Rwanda que sa creacion foguèt confiermada en setembre per referendum. Pasmens, aquò amaisèt pas lei violéncias entre Hutus e Tutsis e 150 000 Tutsis deguèron s'enfugir en Burundi de 1959 a 1964. Enterin, lo país èra tornat venir independent lo 1èr de julhet de 1962.
Lo Rwanda contemporanèuModificar
Lo periòde de Juvénal HabyarimanaModificar
Après 1964, leis afrontaments entre Hutus e Tutsis demeniguèron fins a la repression saunosa de l'insureccion dei Hutus de Burundi en 1972. Aquò entraïnèt tornarmai de violéncias urbanas còntra lei Tutsis. En 1973, aquelei trèbols entraïnèron un còp d'estat militar organizat per lo generau hutu Juvénal Habyarimana. Restabliguèt l'òrdre e fondèt un regime autoritari basat sus un partit unic dich Movement Revolucionari Nacionau per lo Desvolopament (MRND). Favorizèt lei Hutus e instaurèt de quòtas au sen de l'administracion per limitar l'influéncia dei Tutsis. En parallèl, sostenguèt l'oposicion hutu burundesa fins a sa presa dau poder en 1993.
Pasmens, a partir de 1990, deguèt faciar leis atacas d'una guerilha tutsi (lo Frònt Patriotic Rwandés, FPR) formada per de Tutsis refugiats en Oganda. Dirigida per Paul Kagame, ocupèt una partida dau nòrd dau país. Sostenguda per de tropas francesas e bèlgas, l'armada rwandesa capitèt de blocar lo FPR a l'eissida d'un conflicte saunós marcat per de chaples etnics menats per lei dos camps. En 1993, d'acòrds de patz foguèron signats a Arusha per reglar lo conflicte. Pasmens, foguèron refusats per d'extremistas hutus.
Lo genocidiModificar
En abriu de 1994, un atemptat destruguèt l'avion transportant Juvénal Habyarimana e lo president burundés Cyprien Ntaryamira. Aquò entraïnèt un chaple generau dei populacions tutsis per de milícias « popularas » sostengudas e organizadas per una partida de l'elèit militar e politic hutu. D'abriu a julhet, entre 500 000 e 10 000 000 de Tutsis (e de Hutus moderats) foguèron executats entraïnant la fugida de dos milions d'abitants (principalament de Hutus) dins lei país vesins. Una intervencion militara francesa, de junh a aost, agravèt la situacion car alentiguèt l'avançada dau FPR e permetèt ai milícias hutus de contuniar sei chaples fins au mes de julhet[3].
Rwanda dempuei 1994Modificar
Dempuei la victòria dau FPR, Rwanda es dirigit per Paul Kagame. Son regime, dominat per de Tutsis, capitèt de restablir l'òrdre mai venguèt rapidament fòrça autoritari. En particular, sa temptativa de jutjar eu meteis leis autors dau genocidi entraïnèt una multiplicacion dei violacions dei Drechs de l'Òme e un engorjament dei presons. De mai, la vida politica es totalament contrarotlada per lo FPR e lei reeleccions successivas de Kagame son largament tacadas de fraudas massivas. Dins lo corrent deis annadas 2010, la situacion sembla pas se melhorar ambé l'execucion d'opausants coma lo jornalista André Kagwa Rwisereka assassinat en junh de 2010.
Pasmens, en fòra de sei violéncias politicas, lo govèrn Kagame a capitat de restablir una certana patz dins lo país. Per aquò, en 1996, sostenguèt leis adversaris dei Hutus extremistas que s'èran enfugits en Zaire. Puei, a partir de 1998, l'armada rwandesa intervenguèt dirèctament en Republica Democratica de Còngo onte multipliquèt leis atrocitats e lei pilhatges[4]. Dins aquò, après d'annadas de negociacions, lei grops hutus acceptèron d'arrestar lei combats en 2005. En parallèl d'aquela guèrra, lo sostèn de plusors balhaires de fons internacionaus permetèt au govèrn de restablir la situacion economica. Ansin, de 2001 a 2012, la creissença foguèt superiora a 8% e permetèt una reduccion dau taus de pauretat de 59% a 45% de la populacion. La demenicion deis ajudas internacionalas en 2012 sembla pas aver d'influéncias negativas sus aquela situacion.
CulturaModificar
Liames intèrnesModificar
BibliografiaModificar
Nòtas e referénciasModificar
- ↑ Au sègle XIX, leis Europèus imaginèron una conquista militara de la region per lei Tutsis per explicar lo primat tutsi sus la societat rwandesa. Aquela ipotèsi es a l'ora d'ara considerada coma erronèa.
- ↑ (en) J.R. Luis et al., "The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations", American Journal of Human Genetics 74 (3): 532–544.
- ↑ Aquela intervencion francesa (Operacion Turquesa) es totjorn l'objècte de polemicas importantas. Èra destinada a arrestar lei chaples mai mancava d'òmes e son trabalh èra complicat per lei tensions ambé lo FPR. Ansin, d'un caire, permetèt de sauvar de Tutsis (camp de Nyarushishi) mai d'autre caire, mau capitèt d'arrestar lo genocidi, compres dins la zòna tenguda per lei soudats francés, e permetèt a mai d'un autor dau genocidi de s'escapar car lo FPR poguèt pas intrar dins lei regions ocupadas per lei Francés avans lo retirament de la fòrça Turquesa en aost.
- ↑ En fòra de la question deis extremistas hutus a l'origina dau genocidi, la guèrra regardèt sustot lo partiment dei ressorsas naturalas de la Republica Democratica de Còngo. Opausèt una aliança formada d'Oganda e de Rwanda (que se combateguèron brèvament en 2000 a una coalicion gropant lo govèrn de Kinshasa, Angòla, Namibia e Zimbabwe. Entraïnèt la mòrt de 4 a 4,5 milions de personas.


text:
Pont de Balandras
Lo pont de Balandras (pronóncia locala ['pun de bɔ'lɔndreʃ]; en francés: pont Valentré) passa Òlt a Caors, en Carcin. Lo pont medieval es quilhat de tres torres. Simbòl de la capitala carcinòla, es tanben un dels monuments mai coneguts d'Occitània al e fòra país.
Una balandra es una mena de barca, "vaissèl del fons planièr" (Cantalausa). Coma o explica Pau Lescala a la fin de l'introduccion a son glossari (1900), lo pont prenguèt lo nom del transbordador qu'aviá remplaçat. Totjorn segon el, lo Te igitur designa, a aquel endrech, una plataforma per descargar o un acotador, que li disián pòrt de balandras, que i arribava la balandra que fasiá comunicar las doas ribas.
Lo nom de l'arquitècte se perdèt, tot ben que l'istòria locala faga mencion de son tombèl.
La legenda del pont de Balandras[modificar | modificar la font]
Segon la legenda lo mèstre d'òbra auriá fach pache amb lo Diable per poder acabar las òbras.


text:
La lengo
- qu’es uno errour d’apichouti l’estat legau de la lengo catalano que finira pèr disparèisse davans lou castihan apara pèr tóuti li dispousicioun juridico,
- que l’Estat espagnòu que semblavo un moudèle de prouteicioun de la diversita lenguistico rintro dins lou group dis estat que mantenon uno ierarquìo di lengo e ajudon à sa disparicioun,
- que la soucieta catalano que vivié, pàsi, lou proucessus de recuperacioun de sa lengo talamen secutado dóu tèms de la ditaturo, es vuei vitimo d’uno agressioun prouvoucado d’un biais artificiau que vai multiplica li dificulta pèr uno counvivènço lenguistico alor qu’èro un eisèmple internaciounau…
Li biòu
Lou Parlamen de Catalougno voutè dins lou meme tèms, à-n-uno grosso majourita, l’enebicioun di courida. Uno bello decisioun fàci la cruauta d’aquéli courso. Mai lou plus bèu es la reacioun di gènt de Madrid. Avèn pouscu vèire e ausi is enfourmacioun de la TV un foutrau de Madrid, enferouni en plen, que tratavo li Catalan de « petites merdes ». Un voucabulàri causi que marco tout d’uno lou nivèu de la discussioun. A Madrid, soun pas touca pèr aquelo decisioun e podon countunia de massacra li biòu coume i’agrado. Alor, de que se mesclon ? Perqué volon-ti empacha li Catalan de faire cala lou massacre au siéu?
Iéu, espère qu’uno causo : que la Franço seguigue Barcilouno e que nòstis areno clantiguèsson plus que di crid de joio di courso de biòu prouvençalo !... E que me parlon pas de tradicioun. La tradicioun es ço que n’en fan lou mounde e pas mai. De mouloun de tradicioun an dispareigu, long di siècle, de mouloun d’autre an espeli. Sarié l’ounour dis ome de cambia aquelo « tradicioun » barbaro e de la ramplaça pèr li courso à la coucardo !
Dins tout, ço que vole faire remarca es la diferènço founso de mentalita entre aquéli dous pople dessepara belèu pèr la lengo mai subre-tout pèr uno vesioun diferènto de la vido e dóu sang e uno voulounta diferènto de faire lou bèn o lou mau. Courajous, li deputat Catalan an vouta contro li courrida qu’uno bono partido de sa poupulacioun, dounc de sis eleitour, voulien pamens garda. Falié sauta lou pas, l’an fa. Is autre, d’agué lou meme courage, pèr li biòu, pèr li lengo e pèr tout lou rèsto…
.