text:
Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America
La Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America se debanèt de 1775 a 1783. Opausèt leis Estats Units d'America, aliats a França, a Espanha e ai Províncias Unidas, au Reiaume Unit. Foguèt entraïnada per la revòuta puei la declaracion d'independéncia dei Tretze Colonias anglesas que formèron leis Estats Units d'America en 1776. L'insureccion obtenguèron rapidament un sostèn secrèt de França, en guèrra quasi permanenta còntra leis Anglés dempuei lo rèine de Loís XIV (1643-1715). Puei, après sei premierei victòrias còntra l'armada britanica, se formèt d'alianças oficialas ambé França, Espanha e lei Províncias Unidas qu'ataquèron lei posicions anglesas sus tota la planeta. Après la victòria francoestatsunidenca de Yorktown, leis Anglés acceptèron de negociar e signèron la patz de París en 1783. Reconoguèron l'independéncia deis Estats Units e acceptèron la pèrda de quauquei conquistas de la Guèrra de Sèt Ans (1756-1763).


c: text/html

text:
Cuverville-sur-Yères
Cuverville-sur-Yères es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Fief Dels senhors de Pardieu de Avresmenil, castèl fortificat en ruïna a Grata Panche e pòrta ogivale de la Modèl:S-.
Fief des seigneurs de Pardieu d'Avresmenil, château fortifié en ruine à Gratte Panche et porte ogivale du Modèl:S-.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
156
Les Alpilles.
Lou vièsti en Auto-Prouvènço
Gui Bonnet e Eloudìo Minard
Lou Bausset à passa tèms
Lou camin percoula
Lou Coudounié
Canton li Troubadou...
Racino coumtadino
Lis Armana
156
L’annado 2010 a coumença dins la doulour emé lou terro-tremo terrible que saquejè, lou 12 de janvié, Haïti, l’uno di Gràndis Antiho.
Es Cristòu Colomb que, lou 6 de desèmbre de 1492, fuguè lou premier Éuroupen de trepeja lou sòu d’uno islo que lis Indian ié disien Ayiti, e qu’éu batejè dóu noum d’Hispaniola bord que ié ramentavo li campagno de Castiho, e que fuguè pièi couneigudo coume estènt Santo Domingo en espagnòu, Sant-Domingue en franchimand e Sant- Doumenge en prouvençau.
L’islo vuei es partejado entre dous païs independènt : la Republico Doumenicano (2/3 de la surfàci de l’islo, 9,5 milioun d’abitant) e la Republico d’Haïti (1/3 de l’islo, mai de 10 milioun d’abitant).
Un païs fragile
Lou terro-tremo de 2010 aura fa 150.000 mort e belèu mai, ansin que de centeno de milo de sènso-abri. Lou relarg lou mai saqueja es esta la megapòli de Port-au-Prince, capitalo d’Haïti, forto en 2008 de 3.812.000 persouno. Antan, Port-au-Prince fuguè deja forço daumaja pèr de terro-tremo; en 1750 e 1770 fuguè destrui; en 1860, 1918, 1922, 1956 e 1962, lou gast fuguè mens impourtant.
La resoun? Es que lou ribeirés pounentés de Haïti, ounte s’atrovo sa capitalo, es dins uno zouno sismico tras qu’ativo de la crousto terrèstro. I’a, vers l’uba, la placo nord-americano e, à l’adré, la placo sud-caraïbo. Es li mouvamen d’aquéli placo que dounon li terro-tremo, bono-di la fendasclasso de la Caraïbo.
S’apoundèn à-n-acò que Haïti es sus lou passage d’auristre, se vèi qu’es un païs fragile, d’autant que soun istòri i’a pas douna lou blanc dóu pòrri. D’efèt, la terro haïciano n’a vist passa de terrìblis evenimen
La set de l’or
D’abord, e avans lis Espagnòu, es li migracioun indiano qu’avien fa coula de sang. De guerrié arawak, arriva en pirogo, avien estermina lis ome di tribu que vivien eila, gardant que li femo pèr s’amouiera em’ éli. D’aqui la souspresso dis Espagnòu qu’avien trouba uno poupulacioun que parlavo dos lengo diferènto : uno pèr li femo, l’autro pèr lis ome.
Lis Espagnòu, acò se saup, avien la set de l’or. Pèr n’en trouba, assajèron de faire travaia lis Indian dins li mino, mai de bado! Aquéli d’aqui supourtèron pas acò, d’autant que lis epidemìo aducho pèr lis Éuroupen e li massacre coumés pèr li cassaire d’esclau e si chin redusien la poupulacioun. Dins l’afaire d’uno generacioun, lis Indian, qu’èron belèu 100.000 en 1492, despareiguèron. Es aqui que, coume li counquistador se poudien pas leva la set de l’or, decidèron de faire veni de Negre african coume esclau, pensant que patirien mens dóu travai dins li mino. Coume aquéli d’aqui s’atrouvavon que dins la partido vuei óucupado pèr la Republico Douminicano, lis Espagnòu leissèron lou territòri qu’es aro lou de la Republico d’Haïti, quasimen desert.
Felibustié e Boucanié
Mai se saup que la naturo a ourrour dóu vuege. De vaco e de biòu, escapa di coulounìo castihano, tournèron sóuvage e si troupèu coumencèron de treva li bos e li mountagno. Entre-vau, sian vers 1620-1630, d’àutris Éuroupen (Francés, Anglés, Óulandés etc), que ié diguèron li Felibustié, s’èron avisa que i’avié d’islo au large de Sant-Doumenge que pourrien faire de bon recàti pèr la piratarié, l’Islo de la Tartugo e l’Islo-à-Vaco. Ié plantèron caviho bord qu’èro l’epoco que se poudié faire fourtuno en atacant li galioun espagnòu que carrejavon li tresor de la Nouvello Espagno (Meissique, Perou, Sant-Doumenge etc) enjusqu’à si port éuroupen.
D’un autre las, d’aventurié que se riscavon pas sus mar, li Boucanié, se meteguèron à cassa li biòu sóuvage d’Haïti fin d’avitaia li batèu di Felibustié.
Tout acò durè bèn d’annado, pièi l’idèio venguè is autourita franceso que proufitavon de la presènci di Felibustié e di Boucanié e de la mau-parado que fasien is Espagnòu, de coulounisa l’interiour de la partido deserto de Sant-Doumenge.
Lou mouvamen s’acelerè en 1697 emé lou Tratat de Ryswick, entre li reiaume de Franço e d’Espagno, que recouneiguè la douminacioun franceso sus la partido pounenteso d’Hispaniola en escàmbi de la fin dis ataco di Felibustié sus li galioun espagnòu e li vilo de la Nouvello Espagno.
Es partènt d’aquesto dato, e pendènt un siècle, que Sant-Doumenge fuguè d’à cha pau coulounisa pèr li Francés. De Coumpagnié apareiguèron, emé d’aciounàri, qu’encourajèron la creacioun de plantacioun de cano à sucre, de coutoun e de cafè. Pèr li besoun di plantaire fuguè istituï lou sistèmo de l’engagisme : d’ome, de Franço s’engajavon pèr servi un plantaire d’Haïti pendènt 36 mes; à la fin d’aquelo periodo poudien s’istala éli tambèn sus lou territòri.
Lou sistèmo, pamens, couneiguè pas un grand sucès : lis engaja èron trata coume d’esclau, mourien lèu, n’i’a que s’enfugissien dins li séuvo ounte devenien marron. Alor, e coume l’avien fa deja lis Espagnòu, li Francés se prouvesiguèron en esclau fourni pèr la tracho di Negre african, pèr li faire travaia dins li plantacioun.
La Perlo dis Antiho
La resulto de tout acò fuguè espetaclouso!
À la fin dóu siècle 18en, lou Sant-Doumenge francés èro devengu la Perlo dis Antiho. Proudusié mai de sucre que tóuti lis islo angleso dis Antiho. Pourgissié en demai à la counsumacioun moundialo 50 % de si besoun en coutoun e cafè. Lou negòci emé la metroupòli desvouloupavo uno zouno d’espourtacioun pèr li proudu francés. De fourtuno se fasien rapidamen.
Mai tout acò èro degu à-n-un equilibre fragile. En 1789, i’avié, à Sant-Doumenge, 7.900 prouprietàri de plantacioun e 1.500 prouprietàri d’àutris inmoble (destilarié etc). Lou recensamen de 1788 a douna 27.717 blanc, 21.808 mulatre afranqui e 405.464 esclau negre. La Perlo dis Antiho, tant drudo, tant abelano, dourmié, en realita, sus un voulcan. D’autant que li plantaire, pèr aumenta si proufié, avien seleiciouna sus li marcat dis esclau antihés li Negre li mai fort qu’avien fa, coume d’animau, se reproudurre dins si doumaine.
Revoulucioun à Sant-Doumenge
Arrivè, en Franço, la Revoulucioun de 1789. Pèrfaire simple, noutaren que lis idèio nouvello gagnèron lèu lis Antiho. Uno lucho ideioulougico s’engajè entre lis esclavagisto e lis anti-esclavagisto. Li couloun, en generau, èron contro la Revoulucioun e lis esclau èron pèr elo. Uno proumiero revòuto d’esclau espetè lou 22 d’avoust de 1791 : 1.000 «blanc» fuguèron tua. Apareiguè un chèfe pèr coumanda li revòuta : Toussaint Louverture. La guerro civilo s’empurè entre li revouluciounàri negre e mulatre e li couloun soustengu pèr lis Anglés. À Paris, que reçaupié pus ges de sucre de Sant-Doumenge, li pres s’escaufon que mai. Finalamen, lou 29 d’avoust de 1793, Lóugié-Felicita Sonthonax e Estève Polverel, coumissàri civil de Sant-Doumenge, prouclamèron l’egalita e la liberta generalo dis esclau.
Lou 4 de febrié de 1794, la Counvencioun, à Paris, voutè à l’unanimeta l’aboulicioun de l’esclavitudo e counfiermè la Declaracioun di Dre de l’Ome de 1789. Pèr li revouluciounàri negre, la guerro, pamens, se perseguiguè, de 1794 à 1801, que siegue contro li blanc reialisto (1.000 fuguèron massacra à Fort-Dóufin), lis Espagnòu o lis Anglés. La persounalita e lou poudé de Toussaint Louverture s’afiermèron. L’assemblado centralo de Sant-Doumenge adóutè uno coustitucioun : la coulounìo devenié autounomo, mai demouravo franceso.
L’espedicioun de Leclerc
Napouleon Bonaparte, premié conse, èro desenant au poudé. Voulié pas perdre Sant-Doumenge e si richesso. Après de negouciacioun sènso sucès emé Toussaint Louverture, decidè de manda uno floto em’ uno armado pèr recounquista la coulounìo. Es soun cougnat, lou generau Carle Leclerc, l’ome de sa sorre Paulino Bonaparte, que fuguè lou chèfe de l’espedicioun. Après soun desbarcamen (febrié de 1802), l’armado franceso forto de 30.000 ome óutenguè un premié sucès contro aquelo de Louverture, que fuguè fa presounié e manda en Franço ounte mouriguè. Mai, lis ome èron pas abitua au climat e la fèbre jauno escoufiguè li troupo.
Li Francés, finalamen, fuguèron vincu, èro un desastre. Leclerc mouriguè lou 1ié de nouvèmbre de 1802. Sa femo, Paulino, que l’avié acoumpagna à Sant-Doumenge raduguè soun cors embauma en Franço. Counsequènci : li revouluciounàri negre e mulatre prouclamèron lou 1ié de janvié de 1804 l’independènci de soun païs, que ié redounèron soun noum indian d’Haïti e tuèron li darnié «blanc» encaro presènt dins l’anciano coulounìo. Après quinge annado de treboulèri, Haïti avié perdu touto sa poupulacioun blanco, la mita de sa poupulacioun negro e degun, dins lou Mounde, recouneissié soun independènci.
Lou pres de l’independènci
Li couloun francés, pamens, avien pas tóuti peri. Coume avien antan soustengu li revouluciounàri american, forço èron parti (20.000 belèu), en plusiours enmigracioun, avans 1804, siegue pèr Cuba, siegue pèr la Louisiano o lis Estat Uni. Reprenguèron, eila, soun mestié de plantaire e participèron à la Counquisto dóu Pounènt. Noun óublidaran, pamens, si prouprieta de Sant-Doumenge, que n’avien serva li titre e, de cop, li recouneissènço de dèute envers li banco franceso.
Es dins lis annado 1820 que lou gouvèr negre de Haïti, emé soun presidènt Pétion, prepausè au rèi de Franço, Carle Dès, toujour prouprietàri de la partido ancianamen franceso de Sant-Doumenge en dre internaciounau, de recounèisse l’independènci de soun païs contro uno indannita evaluado à 10 % de la valour di bèn qu’avien apartengu i couloun francés.
La soumo fuguè negouciado pèr un mountant de 150 milioun de franc or (siegue 379,5 milioun d’éurò), reducho pièi à 90 milioun en 1838. Pèr la paga, lou gouvèr haïcian empruntara sus lou marcat financié american e anglés, e tambèn 24 milioun i banco franceso.
L’indannita finira pèr èstre pagado en toutalita à la Franço qu’en 1886, mai lis interès di soumo empruntado saran amoussa qu’en 1938. Lou gouvèr francés indannisara en seguido 11.000 ancian couloun.
Un crèis mal-eisa
La jouino republico negro, lou soulet estat francoufone dis Antiho, aura forço peno pèr s’establi e se desvouloupa. D’abord, avié eireta d’un païs saqueja pèr li guerro, em’ uno poupulacioun reducho de mita e privado de l’encadramen «blanc» qu’avié crea soun ecounoumìo. Pièi, a jamai agu de gouvèr demoucrati duradis, soumés en de ditaturo élimemo souto la joto d’interès fourestié. Enfin, dins soun countèste geoulougi (li terro-tremo) e climati (lis auristre), a vist crèisse sa poupulacioun d’un biais espounenciau : es estado multiplicado pèr 40 en dous siècle, ço qu’a entrina la defourestacioun (i’a plus que 2% de séuvo en Haïti) pèr li besoun de l’agriculturo e li necessita doumestico, emé, en demai, uno forto rousigaduro di sòu.
Rebasti Haïti
Quouro lou terro-tremo de janvié de 2010 escranquè Port-au-Prince, la capitalo, lou dèute de Haïti èro de 1,1 miliard de doular. Adounc es pas lis evenimen que vènon de viéure que permetran de lou ramboursa. Haïti es un païs à la desbrando e se pòu cregne que tourna devenguèsse, coume lou fuguè de 1915 à 1934, uno nouvello coulounìo americano. Se lis American avien óucupa Haïti, en 1915, èro, precisamen, pèr assegura lou ramboursamen à si banco dis emprunt fa pèr paga lou dèute de l’independènci.
Enfin, li counsequènci destrùssi dóu terro-tremo de janvié de 2010, soun ligado à-n-un autre fenoumène : despièi 1980, lou Founs Mounetàri Internaciounau (FMI) e la Banco Moundialo an impausa de poulitico qu’an desagrega la païsanarié e fourça lou mounde à-n-uno enmigracioun massiso dins li bagatóuni di vilo.
Sabès-ti que li barriero douaniero e li suvencioun que proutegissien la prouducioun naciounalo haïciano soun estado liquidado à la demando de la Banco Moundialo e dóu FMI? Li païsan, qu’en majourita fasien de ris, soun devengu de mendicant e Haïti fai veni desenant tout soun ris dis Esta Uni ounte...barriero naciounalo e suvencioun proutegisson la prouducioun americano.
Faudra rebasti Haïti, vai segur sus d’àutri baso, autramen li desastre geoulougi e climati, autambèn que la subre-poupulacioun e la destrucioun de soun envirounamen, n’en faran, pèr toujour, un quàsi desert e uno terro d’enmigracioun.
Pèr aro, aculissèn en Franço, d’ourfanèu d’aquest païs de misèri qu’es devengudo la Perlo dis Antiho. Aquélis enfant soun pas li nostre, soun li pichot d’un pople libre, fièr de soun identita, de sa culturo, de soun istòri.
Souvetan que perdeguèsson pas si racino e qu’un jour pousquèsson countribuï, fort de l’educacioun e de l’amour que i’auren pourgi, à l’edificacioun de soun païs d’óurigino, fin que siegue un jour urous e prouspère.
27229


text:
Antimatèria
S'admet generalament que l'antimatèria se compausa de particulas de la meteissa massa e espin qu'una particula de matèria, mai amb una carga opausada (simetria C, de carga).
Somari
Ais originas, l'equacion de Dirac[modificar | modificar la font]
L'equacion de Dirac, una equacion de mecanica quantica relativista, foguèt descubèrta per Paul Dirac en 1928. Aquesta equacion descriu lei particulas d'espin 1/2, coma l'electron. Compatibla entierament amb la mecanica quantica, e largament compatibla amb la teoria de la relativitat especiala presenta de solucions per la natura de l'espin dei particulas, e per l'existéncia d'antiparticulas. Encara que originariament foguèt formulada per l'electron, aquesta equacion se pòt aplicar tanben en d'autrei particulas d'espin 1/2, coma lo neutrin, lo proton e lo neutron. Dirac utilizèt la vertadiera forma de l'equacion:
E = mc2
Doncas:
E2 = p2c2+m2c4
Aquesta equacion a doas solucions: una correspondenta a l'energia positiva, e una autra a la negativa. La solucion d'energia negativa, l'antiparticula, es soventei fes interpretada coma un trauc dins una mar de Fermi, valent a dire l'abséncia d'una particula. En teoria quantica dei camps es tanben interpretada coma una particula que va a l'envèrs dins lo temps, ja que lo formalisme matematic fa vertadierament pas la diferéncia entre aquelei doas possibilitats.
Pròvas experimentalas[modificar | modificar la font]
Aquesta teoria es entierament compatibla amb çò que s'es observat en laboratòri, en fach lo positron foguèt descubèrt experimentalament per Carl Anderson en 1932. En 1996 au CERN capitèron a formar un antiatòm d'antidrogèn de vida fòrça corta compausat d'un antiproton e d'un positron, experiment melhorat en 2010 embé una vida d'aperaquí un desen de segonda.
L'avenidor de l'antimatèria[modificar | modificar la font]
Un domeni onte l'estudi de l'antimatèria a un avenidor particularament interessant es la cosmologia. En efèt vesèm dins nòstre univèrs un desequilibri entre matèria e antimatèria : l'antimatèria es esquasi absenta, mentre que se lei quantitats de matèria e d'antimatèria èran identicas, se serián desintegradas una ambé l'autra.
Dau vejaire dei fisicians dei particulas, aquesta question es ligada a la violacion de simetria CP per l'interaccion forta, determinada per lei coeficients de la matritz CKM e/o per una nòva fisica, tanben dicha fisica enlai dau modèl estandard (BSM physics).


text:
Artonges
Artonges es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villatge del sud del departament de l'Aisne, en lo anciana Brie champenoise, implantat sus un scenari anautit, pas luènh de las fonts de la Dhuys e a la orée del bòsc dels "Roges Fossés".
Village du sud du département de l'Aisne, dans l'ancienne Brie champenoise, implanté sur un plateau élevé, non loin des sources de la Dhuys et à l'orée de la forêt des "Rouges Fossés".
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciennement "Hertungiae", Mencionat l'an 1137.
Anciennement "Hertungiae", mentionné en 1137.


text:
Marcela Delpastre
Marcela Delpastre (Germont, 2 de belier de 1925-Germont, 6 de belier de 1998) es n'autora lemosina de lenga occitana mai francesa.
Bocins de vita[modificar | modificar la font]
Marcela Delpastre es nascuda lo 2 de feurier 1925 a Germont sus la comuna de Chambaret en Corresa. Filha, pita filha, reira pita-filha de paisans lemosins, 'la naisset au cuer de la civilizacion paisana lemosina. Chas ela auviguet e aprenguet doas lengas, l'occitan mai lo francés. Fuguet escoliera a Surdòu e a Sent Liunard (Nauta Vinhana) puei anet au collegi de Briva (Corresa) ente aguet un bacalaureat filosofia-literatura. Puei faguet un passatge a l'Escòla daus Arts Decoratius d'a Limòtges. Se passionet per las fòrmas umanas (los visatges, las corbas femeninas..) e per l’estetica en generau.
En 1945 tornet viure a Germont, dins la bòrda familiala, ente faguet tota sa vita la paisana (trabalh que fasiá « perque foliá ben minjar »). Tot en trabalhant, que ‘la sia justant (molzant) las vachas o que ‘la sia sus son pelador (tractor), se plantava pas de calcular quauquas rimas, de pensar a quauques poemas. La poesia l’acompanhava tota la jornada, e aviá totjorn dins la pòcha un pitit quasern e un creion ; quand l’inspiracion veniá, quand los verses eran ‘quí, ‘ribats braves dins sa testa, la Marcela plantava sa besunha e se metiá d’escriure. Podem pensar que ‘na bona part de sos chap d’òbras son nascuts sus ‘na bala de palha dins l’estable o a la broa d’un prat.
A la fin de las annadas 40 e au començament de las annadas 50, alora que los quaserns de poemas e de nòtas començavan de s’apilar, Marcela Delpastre enviet daus textes per quauquas revisdas e antologias de poesia. Fau dire que quauqu’unas de sas correspondéncias literàrias li encoratjavan. De pitas publicacions en pitas participacions, ‘la se faguet conéisser mai apreciar dau monde « letrat » dau Lemosin.
Au començament de las annadas 60, la Marcela veiguet s’apreimar la mòrt de son pitit vilatge de Germont e constatet emb dolor la mòrt de tota la civilizacion paisana tradicionala e millenària de Lemosin. Los tractors remplaçavan los buòus, las machinas las mans, las televisions las velhadas… Marcela comencet de s’interessar vertadierament aus contes, dires e tradicions de son país, e faguet rencontre dau Robert Joudoux (de la revisda Lemouzi) e dau Jean Mouzat (autor occitan lemosin).
La primiera òbra en occitan de la Marcela Delpastre fuguet La lenga que tant me platz : E si m’aproisme a la senta taula, voldriá ‘na òstia de pan de blat—per comuniar tot per lo còp emb lo bon Dieu e emb la terra—ensemble belament ‘semblats –coma l’alen a la saba daus blats—dins la lenga que tant me platz. A partir de queu moment, Marcela Delpastre decidet d’escriure en lemosin, de Lemosin e sus Lemosin. Publiquet dins la revista sus-citada quauques poemas permieg los quaus Lo Rossinhòl e l’Eglantina e Lo chamin de terra. Per escriure pus aisadament, aprenguet la grafia classica occitana.
Au mieg de las annadas 1960, la Marcela se metet de collectar e de tornar inventar daus contes tradicionaus lemosins. Lo primier recuelh fuguet publiat en 1970 jos lo titre Los contes dau Pueg Gerjant. Parallelament ‘la comencet de far òbra d’etnològa de son país emb Le tombeau des ancêtres : coutumes et croyances autour des fêtes religieuses et des cultes locaux. En 1968 fuguet publiat La vinha dins l’òrt, poema premiat au concors Jaufre Rudel. Sa version francesa (La vigne dans le jardin) fuguet mesa en teatre en 1969 per la tropa de Radio-Limoges, tropa que montarà dins las annadas 1970 d’autres textes de Delpastre (L’Homme éclaté, La Marche à l’étoile). Marcela Delpastre contunhet d’escriure daus poemas, nonmas quauques d’entre ilhs fugueren publiats a l’epòca dins las revistas Lemouzi, Traces, Poésie 1, Vent Terral, Òc…
En 1974 Los Saumes pagans surtigueren dins la colleccion Messatges de l’IEO. Qu’es queu recuelh de poemas que la faguet vertadierament conéisser de tot lo monde literari occitan. Dins Le Bourgeois et le paysan, Delpastre contunha d’estudiar las costumas, los creires e la tradicion orala de son país lemosin, ‘quela vetz sus lo teme dau fuec. Mai tard ‘quo sira lo torn de las sauvatginas, de las bestias, d’estre a l’onor dins son Bestiari lemosin , bestiari navegant entre realitat e mitologia. Dins las annadas 1970, la Marcela fai doas rencontras importantas, ‘quelas dau Micheu Chapduelh e dau Jan dau Melhau. ‘La participarà regularament a lor revista Lo Leberaubre (per balhar de las raiç au leberon e far córrer l’aubre la nuech). Delpastre comencet d’estre coneguda (mai que son òbra segurament) daus Lemosins per sas intervencions e sas entrevistas dins la premsa locala (Limousin Magazine, La Montagne, l’Echo, le Populaire… ) e mai de tots los occitanistas gràcias a las revistas Òc, Occitans, e subretot Connaissance des Pays d’Oc (per la pluma d’Ives Roqueta).
Dins sas darrieras annadas, la Marcela aviá beucòp trabalhat coma son amic Jan dau Melhau per far tornar viure e surtir de la polsiera de las centenas de textes inedits. Sufrenta de la malaudia de Charcot, Marcela Delpastre moriguet lo 6 de belier (feurier) 1998 a sa bòrda d'a Germont, ente era nascuda, ente era totjorn demorada e ente aviá totjorn trabalhat. Jan dau Melhau, son legatari universau, contunha e ‘chaba d’editar tota l’òbra de Delpastre a las edicions Lo Chamin de Sent Jaume. Los manuscrits dau poeta son conservats a la biblioteca municipala d’a Limòtges.
Poeta, contaira, romanciera mai etnològa, Marcela Delpastre es auei reconeguda coma fasent partida daus dietz escrivans occitans pus importants dau segle XX (au costat de Joan Bodon, Bernat Manciet, Renat Nelli, Max Roqueta). Lo messatge de ‘quela femna, ela qu’a jamai quitat sa terra lemosina, s’espandís a l’universau e parla per tots los òmes, e ‘qu’es ‘quò que fai la fòrça e la beutat de son escritura.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- 1956 : quauquas novelas dins la revista Réalités secrètes (René Rougerie, Limòtges)
- 1957 : cronicas dins Le Courrier du Centre
- 1963-1971 : articles per la Société d’Ethnographie du Limousin et de la Marche (Limòtges)
- 1963-…. : collaboracions a la revista Lemouzi (Tula)
- 1964 : La lenga que tant me platz (Lemouzi, Tula)
- 1965 : Lo Rossinhòu e l’Eglantina (Lemouzi, Tula)
- 1967 : La vinha dins l’òrt (Escòla Jaufre Rudel)
- 1968 : Lo Chamin de terra (Lemouzi, Tula)
- 1970 : La Terre douce (revista Traces)
- 1970 : Los Contes dau pueg Gerjant (Lemouzi n°33, Tula)
- 1974 : Saumes pagans (IEO-Novelum)
- 1974 : Figuras d’en quauqu’un temps e Proverbis lemosins (Lemouzi n°50, Tula)
- 1975-1998 : collaboracions a la revista Lo Leberaubre
- 1978 : Lo conte de Vira-Boton (Lemouzi n°66, Tula)
- 1982 : Setz-vos sortier? - Sorcellerie et magie en Limousin (Lemouzi, Tula)
- 1983 : Lo sang de las peiras (Lo Leberaubre)
- 1983 : Poète et paysanne (revista Traces)
- 1985 : Louanges pour la femme (revista Friches)
- 1987 : Natanael jos lo figier (ed. Lo Chamin de Sent Jaume, Meusac)
- 1988 : L’òrt / Le jardin sous la lune (ed. Lo Chamin de Sent Jaume, Meusac)
- 1988 : Le paysan, l’arbre et la vigne (Lemouzi, Tula)
- 1989 : Le passage / La trauchada (ed. Lo Chamin de Sent Jaume, Meusac)
- 1990 : L’Histoire dérisoire, Marguerite dans le miroir, La fille assise (Fédérop, Mussidan)
- 1991 : Lo Cocotin de l’argfuelh / La Petite baie du houx (ed. Lo Chamin de Sent Jaume, Meusac)
- 1993 : L’automne sur la mer (Les Amis de la Poésie, Bergerac)
- 1994 : Requiem pour un pendu (Les Amis de la Poésie, Bergerac)
- 1995 : Proses pour l’après-midi (Payot, Paris)
- 1997 : Paraulas per questa terra -5 volums- (ed. Lo Chamin de Sent Jaume, Meusac)
- 1997 : Cinq heures du soir –Proses pour l’après-midi, tome 2- (Payot, Paris)
- 1998 : Le jeu de patience (Payot, Paris)
- 1998 : Les chemins creux (« Pocket » Presses de la Cité)
- 1999 : Saumes pagans (ed. Lo Chamin de Sent Jaume, Meusac)
- 1999 : Poèmes dramatiques -3 volums- (ed. Lo Chamin de Sent Jaume, Meusac)
- 2000 : Le bourgeois et le paysan, les contes du feu (Payot, Paris)
- 2000 : Poésie modale -3 volums- (ed. Lo Chamin de Sent Jaume, Meusac)
- 2001 : Le testament de l’eau douce (Fédérop, Gardonne)
- 2001 : Les petits recueils (ed. Lo Chamin de Sent Jaume, Meusac)
- 2001 : D’una lenga l’autra (ed. Lo Chamin de Sent Jaume, Meusac)
- 2001 : Ballades (ed. Lo Chamin de Sent Jaume, Meuzac)
- 2002 : Le chasseur d’ombres : et autres psaumes /1960-1969 (ed. Lo Chamin de Sent Jaume, Meusac)
- 2002 : L’araignée et la rose : et autres psaumes /1969-1986 (ed. Lo Chamin de Sent Jaume, Meusac)
- 2003 : Bestiari lemosin (ed. Lo Chamin de Sent Jaume, Meusac)
- 2005 : Des trois passages en Limousin (ed. Lo Chamin de Sent Jaume, Meusac)
Autobiografia[modificar | modificar la font]
- 1993 : Les chemins creux : une enfance limousine (Payot, Paris)
- 1994 : Derrière les murs : les années de pension (Payot, Paris)
- 1996 : Las vias priondas de la memòria –tome 1 des Mémoires- (L’Ostal del Libre, Orlhac)
- 1996 : Le temps des noces (Payot, Paris)
- 1998 : Le jeu de patience (Payot, Paris)
- 2004 : Mémoires : Les lourdes chaînes de la liberté - Le passage du désert - La fin de la fable (ed. Lo Chamin de Sent Jaume, Meusac)
Liams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Video facha per Corrèze TV a l'ocasion d'un omenatge a Marcela Delpastre.
- Site de la revista OC, revista de las letras e de la pensada occitanas, fondada en 1923 a Tolosa, que Marcela Delpastre i publiquèt mai d'un escrit. [1]


text:
Lac Balqash
Lo lac Balqash[1] (Бaлқaш Kөлi, Balqash Köli en cazac; Oзepo Бaлxaш, Ozero Balkhash en rus) es lo lac màger de Cazacstan e lo premier d'Asia Centrala, dempuei l'assecament d'una gròssa part de la mar d'Aral.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo lac Balqash es situat au sud-èst dau país, au nòrd de la ciutat d'Almaty, a una altitud de 341 m. Mesura mai de 600 km de longor e sa largor es compresa entre 4,5 km e 70 km. Amb una superfícia que fa aproximativament 18 200 km2, contèn aperaquí 106 km3 d'aiga. Pasmens, sa talha varia de contúnia. La fonsor maximala passa pas 25,6 m e la fonsor mejana es ren que de 5,8 m. La partida orientala es sensiblament pus fonsa que la partida occidentala. Son bacin idrografic s'estend subre 413 000 km2 e fa partida dau vast bacin centreasiatic que compren tanben la mar Caspiana e la mar d'Aral.
De sei sèt afluents, lo principau es lo riu d'Ili, que pren sorgent dins lei montanhas de la region autonòma chinesa de Xinjiang; venent dau sud, se trai dins lo lac per un dèlta près de son extremitat occidentala. A passat temps, fornissiá mai de 80% de l'aiga escampada dins lo Balqash. Ara sa contribucion s'es reducha, en causa de la centrala idroelectrica de Kapshagai (bastida dins leis annadas 1970) e de l'irrigacion.
Es de notar que i a pas d'emissari: lo lac es endoreïc (lei pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'evaporacion).
Au centre dau lac, un estrech lo parteja en doas mitats. Mentre que la partida occidentala contèn d'aiga doça, lo percentatge de sau creis fins a 7 % vèrs l'èst.
De lòng dei ribas, que sa longor totala es d'aperaquí 2400 km, se tròban d'illas e de peninsulas nombrosas. Lo lac es envoutat subretot de desèrts e d'estèpas.
Lo clima de la region es netament continentau e arid amb d'estius cauds, d'ivèrns fregs (en generau, lo lac es gelat de novembre a abriu) e ben gaire de precipitacions (solament 150 mm a 200 mm per an).
La vila omonima, la màger de la region (87 000 abitants) foguèt fondada en 1937 sus la riba nòrd.
Ecologia[modificar | modificar la font]
Coma la mar d'Aral, lo lac Balqash a fortament demenit pendent lei decennis passats; en 1910, sa superfícia èra encara de 23 464 km2. De mai, es menaçat per una pollucion sevèra en causa de complèxes industriaus installats sus sei ribas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Sota la dinastia Qing, lo lac Balqash constituissiá la frontiera nòrd-oèst de l'Empèri Chinés. Pasmens après 1871, tota la region intrèt dins l'esfèra d'influéncia russa.
Galariá[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Riu d'Ili (l'afluent principau dau Lac Balqash)
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ De pas confondre amb lo Lac Baikal.


text:
Mont Rushmore
Lo Mont Rushmore se situa a Keystone, dins l'estat american del Dakota del Sud. Representa las caras, escalpradas dins lo granit, dels quatre presidents dels Estats-Units que mai an marcat l'istòria d'aqueste país: George Washington, Thomas Jefferson, Theodore Roosevelt e Abraham Lincoln (de la man esquèrra a la drecha).
Istòria[modificar | modificar la font]
Aqueste mont pòrta lo nom d'un avocat nòvayorkés qu'èra vengut visitar aquesta region de Dakota del Sud, a ras de Rapid City, dins los Black Hills (los trucs negres). L'escultura que se situa a 1740 mètres de nautor mesura 18 mètres de naut. Foguèt entamenada en 1927 per Gutzon Borglum escultor qu'aviá en aquel temps 60 ans, e èra un ancian escolan de Rodin. Pasmens lo 31 d'octobre de 1941 se moriguèt e calguèt que son filh Lincoln Robinson-Borglum contunhèsse l'òbra del paire. La poguèt acabar 14 ans aprèp la debuta del trabalh.
Aquesta idèa d'un memorial, suggerida en 1923 per Doane Robinson, que vendriá puèi lo director de la Societat Istorica del Dakota del Nòrd, foguèt aprovada pel govèrn federal e l'Estat en 1925 amb la tòca d'atirar de toristas dins una region en dificultat per tal de potenciar l'economia dels Blacks Hills.
Aqueste memorial es gerit pel servici dels pargues nacionals dels Estats Units.
Aqueste monument tras qu'espectaclós, serviguèt d'encastre a de filmes nombroses, de publicitats e representacions de tota mena. Al cinèma, son utilizacion mai famosa n'es la sequéncia finala de North by Northwest d'Alfred Hitchcock en 1959, amb Cary Grant, James Mason e Eva Marie Saint.
Influéncias[modificar | modificar la font]
- Dins lo manga/anime Naruto, lo vilatge de Konoha ten de caras gigantas escalpradas dins una montanha que representan los ancians Hokage, coma sul mont Rushmore.
- Dins l'adaptacion en filme live de Richie Rich, la famille Rich fa copar al lasèr una mena de mont Rushmore amb las caras del paire, de la maire e del filh. La sequéncia de l'accion finala se debana aquí.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) National Park Service: Mount Rushmore National Memorial
- (en) La construccion de las esculturas sul mont Rushmore
- (en) Galariá fotografica del pargue Rushmore
- (en) Fòto satellit de Google Maps
- (en) Ficha de l'endrech sul sit UNEP-WCMC


text:
Tropic del Capricòrne
Lo Tropic del Capricòrne es un dels cinc parallèls principals indicats sus las mapas terrèstres. Es lo parallèl de 23° 26' 22" de latitud sud, la latitud pus meridionala ont se pòt apercebre le Solelh dirèctament al zenit, al solstici de decembre.
Dominacion[modificar | modificar la font]
Lo Tropic del Capricòrne pòrta aquel nom perque, fa gaireben 2000 ans, lo Solelh dintrava dins la constellacion del Capricòrne al solstici de decembre.
A causa de la precession dels equinòccis, lo Solelh se situa uèi dins la constellacion del Sagitari al solstici.
Païses traversats[modificar | modificar la font]
Lo Tropic del Capricòrne copa subretot d'oceans. Los païses que travèrsa son, en partissent de 0° de longitud e cap a l'Èst, son :
- Namibia
- Botswana
- Africa del Sud
- Moçambic
- Madagascar
- França (a partir de la ZEE de La Reünion per exemple)
- Austràlia
- Lo Tropic passa successivament al sud de la Nòva Caledònia e de las Fiji, al nòrd dels recifs Minerva, al sud de las Tònga e de las illas Cook
- Polinesia Francesa (lo Tropic passa pas per de tèrras, mas dins l'archipèla de las illas Australas e Gambier)
- Lo Tropic passa al nòrd de las illas Pitcairn, de l'Illa de Pascas, l'Illa Sala y Gómez, l'Illa de San Felix e l'Illa de San Ambrosio
- Chile
- Argentina
- Paraguai
- Brasil (los abitants de São Paulo travèrsan lo Tropic sul camin que va a l'aeropòrt, e sus la rota de São Paulo a Rio de Janeiro)


text:
Rodés
Rodés[1][2] (Rodez en francés) es una vila d'Occitània, en Guiana. Es la capitala de Roergue e lo capluòc del departament d'Avairon dins la region de Miègjorn-Pirenèus. Es la vila mai poblada del departament e compta una populacion de 24.540 abitants (Rodaneses).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Rodés se situa entre las vals e nauts planèls dels Grands Causses e dels puèges umids del Segalar. Se tròba a una altitud mejana de 570 mètres, lo minimum i es 500 mètres e lo maximum 640 mètres). Son territòri s'espandís per la part sudoèst del Massís septentrional.
Istòria[modificar | modificar la font]
Rodés es una vila fòrça anciana, qu'a mai de dos mila ans. Las traças mai ancianas de son existéncia se situan a l'entorn del sègle V abans Crist, quand un pòble cèlta vengut d'Euròpa centrala, los rutèns, s'i installèron. I fondèron un dels oppidums mai caracteristics de la civilizacion galesa, l'oppidum de Segodunum.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Marc Censi (1936), politician, ancian cònsol de Rodés de 1983 a 2008 e president del Conselh Regional de Miègjorn-Pirenèus de 1988 a 1998.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
1711
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1711 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Mòrt dau negus Tewoflos (1708-1711) que foguèt belèu empoisonat per son cosin e successor Yostos (1711-1716). Lo negus novèu èra estat chausit per l'aristocracia dins una branca segondària de la dinastia salomoniana per assaiar d'arrestar lo cicle d'assassinat e de venjanças acomençat en 1706 ambé lo murtre dau negus Iyasu Ièr (1682-1706). Dins aquò, Yostos èra espaurit tant per sa familha que per leis autrei nobles etiopians. Ansin, dins lo corrent de son rèine, quitèt jamai Gondar franc de quauquei partidas de caça e capitèt d'estabilizar la situacion politica dau país. Pasmnes, en fòra de la prudéncia dau negus novèu, aquò confirmava l'afebliment dau poder centrau en fàcia de l'aristocracia dempuei la mitat dau sègle XVII.


text:
Polinesia Francesa
La Polinesia Francesa (en francés: Polynésie française; en tahitian: Pōrīnetia Farāni) es una collectivitat d'otramar francesa situada dins lo sud de l'Ocean Pacific. Es constituida per mantun grop d'illas: las Illas del Vent, las Illas jol Vent, las Illas Tuamotu, las Illas Gambièr, las Illas Marquesas e las Illas Australas.
La capitala es Papeete.
Lo gentilici es polinesian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Presidéncia de la Polinesia Francesa
- Amassada de la Polinesia Francesa
- Conselh Economic, Social e Cultural de la Polinesia Francesa


text:
President del Govèrn d'Espanha
Lo president del Govèrn es lo cap del govèrn d'Espanha. Es elegit pel Congrès dels Deputats, la Cambra bassa de las Cortes Generales, per mejan d'un procèssus d'investidura, e lèu es nomenat pel Rei d'Espanha, davant qui prèsta jurament o promesa.
Sas foncions son establidas pels articles 97 a 116 de la Constitucion Espanhòla de 1978. Son ròtle primièr es de dirigir l'accion del Govèrn e coordena las foncions dels membres del Govèrn. Es empachat d'exercir quina activitat professionala pendent sa carga.
A l'ora d'ara (2011), la carga de president del Govèrn d'Espanha es ocupada per Mariano Rajoy Brey del Partit Popular. La residéncia oficiala del president del Govèrn dempuèi 1977 es lo Palais de la Moncloa, a Madrid.
Somari
Eleccion[modificar | modificar la font]
Lo president del Govèrn es pas elegit dirèctament, mas per una eleccion indirècta del poder legislatiu. Lo rei, seguent la consulta de per abans dels representants designats pels gropes politics que fan partida de la representacion parlamentària, prepausa un candidat a la presidéncia del Govèrn. La costuma indica que deu èsser lo cap del partit majoritari, o lo cap de la coalicion majoritària, mai i a pas d'obligacion legala al subjècte.
Lo candidat prepausat pel rei presenta davant lo Congrès dels Deputats lo programa politic del Govèrn que pretend de formar e demanda la fisança del Congrès.
Se lo Congrès dels Deputats, a la majoritat absoluda (al mens la mitat mai un dels deputats que compausan lo Congrès), autreja sa confisança al dich candidat, lo Rei lo nomenarà President. Se capita pas, la majoritat absoluda, somet la meteissa preposicion a un novèl vòte 48 oras aprèp, e la confisança es autrejada se lo candidat obten la majoritat simpla (mai de vòtes positius que negatius dels membres presents al vòte).
Los autres membres del Govèrn son nomenats e demeses pel Rei, sus proposicion del seu President.
Investidura[modificar | modificar la font]
Aprèp que lo candidat foguèt autrejat per la majoritat del Congrès dels Deputats, es nomenat pel Rei coma President del Govèrn dins una ceremonia d'investidura ont jura o promet sa carga dins lo Salon de las Audiéncias del Palais de la Zarzuela jos la preséncia del Notario Mayor del Reino (Ministre de la Justícia).
Estatut[modificar | modificar la font]
En cas de responsabilitat penala del President e dels autres membres del Govèrn, aqueles son justiciables, dins un afar, davant la Sala 2ª de lo Penal del Tribunal Supremo.
Se l'acusacion es per traïson o quin que siá delicte contra la securitat de l'Estat dins l'exercici de sas foncions, aquela poirà solament èsser introducha sus iniciativa del quart dels membres del Congrès, e amb l'aprovacion de la majoritat absoluda d'aquel.
Mocion de Censura e Question de confisança[modificar | modificar la font]
Lo President del Govèrn, aprèp deliberacion del Conselh del Ministres, pòt iniciar davant lo Congrès dels Deputats la question de confisança sul sèu programa o sus una declaracion de politica generala.
Lo Congrès dels Deputats li autreja sa fisança quand vòta en favor d'aquela a la majoritat simpla dels Deputats.
Lo Congrès dels Deputats pòt destituir en quin moment que siá lo President del Govèrn per mejan d'una mocion de censura constructiva, que demanda lo sosten de la majoritat absoluda del Congrès (almens la mitat mai un dels deputats que compausan la cambra) per que pòsca capitar e provocar la destitucion efectiva del President e de son Govèrn.


text:
A.C. Bradley
Andrew Cecil Bradley, (26 de març de 1851- 2 de setembre de 1935) foguèt un universitari anglés, critic magèr de Shakespeare, e influencièt la critica fins a las annadas 1970. Es encara considerat coma son mai grand critic.
Vida[modificar | modificar la font]
A.C. Bradley nasquèt a Park Hill, dins Surrey. Estudièt a Balliol College, Oxfòrd, puèi i lecturèt en literatura e en folosofia de 1854 a 1861. Ensenhèt tanben a Liverpol e Glasglow abans de s'en tornar a Oxfòrd après 1901. Es d'aquela epòca que datan sas òbras majoras.
Òbras[modificar | modificar la font]
- 1904: Shakespearean Tragedy ( la tragedia shakespeariana ): dins aquel libre de referéncia donèt sa vision de la tragedia. Sa critica es puslèu modèrna pel periòde vist que, influenciat per Hegel, vei puslèu la tragedia coma una dialectica.
-1909: Oxford Lectures on Poetry (lecturas d'Oxfòrd subre la poesia).
ligams[modificar | modificar la font]
Shakespearean Tragedy by A.C. Bradley Tèxte integral de son libre mai reputat.


text:
Donjon
Lo donjon es la torre mai nauta d'un castelar, destinada a servir a l'encòp de punt d'observacion, de pòste de tir e de darrièr refugi quand lo rèsta de la fortificacion se tròba pres. Aquela torre, o bastiment fortificat, servissiá tanben de demorança al senhor del castèl.
Origina e sens del tèrme[modificar | modificar la font]
Lo mot donjon deriva del latin medieval dominio, designant la partida del castèl reservada al mèstre (en latin, dominus). Al delà de son ròtle especificament militar pendent un sètge, son installats en general los apartaments del senhor e de sa familha, las resèrvas estrategicas de noiridura e d'armas; lo donjon serviguèt tanben pels prisonièrs que se vòl isolar particularament.
A l'Edat Mejana, le tèrme se pòt aplicar a tota la nauta cort d'un castèl de mai d'un barri
Utilitat[modificar | modificar la font]
En temps de patz, lo donjon conteniá los tresaurs, las armas, los archius de la familha o de la vila (vejatz donjon del Capitòli). Lo senhor amb sa familha demòran al nivèl nòble : lo primièr.
Per sa posicion nauta, lo suc del donjon es en general aquel qu'ofrís la melhora vista de la region a l'entorn. En cas de sètge, es ont se pòt observar los movements de l'enemic. Se lo castèl es pichon, es aquí que los arquièrs, e las maquinas, avián la pus granda portada de tir.
Los castèls son fachs per que, se la muralha exteriora es presa, los barris interiors pòscan encara defendre. Lo donjon es lo darrièr refugi, se pòt defendre e mai se tot lo rèsta del castèl es ja pres. S'agissiá pas solament de se defendre del atacants venguts de d'exterior de la fortalesa; mas tanben pel senhor de s'aparar contra las traïsons venent, per exemple, dels vassals venguts renfortir e jónher la garnison.
En general, los visitors dels castèls demoravan doncas a l'escart del donjon, per que l'agençament interior del bastiment foguèsse desconegut dels atacants, en cas de conflicte, de traïson, o de retornament d'aliança. Los donjons a vegadas son concebuts amb de dessenhs fòrça complèxes, per destornat e piejar los atacants, coma per exemple aquel del castèl d'Arques-la-Bataille[1].
Lo donjon es tanben, sovent, en contacte fòra dels barris, per permetre de ne sortir o dintrar sens passar pel rèsta de l'encesament. Aquela disposicion poiriá èsser vitala quand lo donjon se trobava assetjat, e atal de s'escapar.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Donjon del castèl de Lorda
-
Donjon de Lillebonne sègle XV
-
Donjon del Castèl de Roan
-
Donjon de Niòrt
-
Donjon del Capitòli, Tolosa
-
Donjon del castell de Bellver Palma de Malhòrca
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Daniel Schweitz, Châteaux et forteresses du Moyen Âge en Val de Loire Touraine, Anjou, Berry, Orléanais, Vendômois, marche bretonne, 2006, ISBN 2854434900}}, 192 p.
- Eugène Viollet-le-Duc, Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle - Tome 5, Donjon
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo donjon d'Arques foguèt estudiat en detalh per Viollet-le-Duc dins lo capítol Donjon de son Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe.


text:
Soabia
La Soabia (en alemand Schwaben) es una region istorica d'Alemanha. Lo districte de Soabia es tanben lo nom d'una de las 7 regions administrativas (Regierungsbezirke) del land de Bavièra.
Etmologicament, lo mòt Schwaben se deduch del pòple dels Suèvas, un grop de tribús germanicas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent l'Edat Mejana nauta, lo reialme d'Alemania regropava de pichons reialmes sul territòri dels Alamans. Aqueles èran someses pels Francs jos Clodovèu I e Teodebèrt Ièr. Al començament del sègle VI, l'Alemania es un ducat jol contraròtle dels Francs, fins a que siá dissolgut en 746 en rason del Chasple de Cannstatt.
En 829, lo reialme de la Soabia se formèt sul meteis territòri, que foguèt atribuit a Loís II lo Germanic e doncas a la Francia orientala dins lo tractat de Verdun en 843. Aprèp la reforma dels comtats dins la Francia orientala, lo Ducat de Soabia foguèt alara format en 915; s'espandissiá alara dempuèi los Vòges dins l'oèst fins a Lech dins l'èst e a Chiavenna, ara en Itàlia, dins lo sud.
Aprèp de longas disputas amb los Welfen (Guelfes), la familha dels Hohenstaufen venguèt alara la mai poderosa del ducat.
Jos l'emperaire Frederic II, las tèrras familialas dels Hohenstaufen, que lo ducat de Soabia fasiá alara partit, son ligadas dirèctament a la corona imperiala.
Pendent lo periòde de l'interrègne de 1250 a 1273, los territòris soabias avián pas de suzerin e èran doncax autonòms. Quand en 1273, Rodolf Ièr d'Habsbourg venguèt rei, gardèt fòrça dels seus privilègis d'autonomia de las vilas e de las abadias soabias e los officializèt coma Estats liures d'empèri. Lo ducat de Soabia s'acabèt alara d'existir politicament e se desintegrèt en de comtats coma las vilas e abadias liuras, que gaireben totes existissián fins 1803.
Ara, la Soabia se definís per la zona linguistica del soabi, situat a l'encòp a l'èst del Baden-Württemberg e l'oèst de la Bavièra.


text:
Sant Guilhèm dau Desèrt
Sant Guilhèm dau Desèrt (localament: [daj] Desèrt e en francés Saint-Guilhem-le-Désert) es una comuna occitana de Lengadòc, situada administrativament dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Lo vilatge es situat dins la val de Gellona, al jonhent del riu de Verdús (grafia de verificar) e del flume d'Erau. Es mai que mai conegut per son abadiá que constituís l'un dels ensems arquitecturals romanics mai famós de Lengadòc, e tanben per son Pont dau Diable, pont romanic del sègle XI, qu'engamba lo flume d'Erau al luòc dich lo "Gorg negre".


text:
-625
Aquesta pagina concernís l'an -625 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Assirian[modificar | modificar la font]
Desfacha grèva deis Assirians còntra lei Caldèus de Nabopolassar dins la region de Nippur. Lo rèi Assur-etil-ilani i foguèt tuat. Son fiu Sin-shar-ishkun li succediguèt e deguèt faciar lei diferentei revòutas que menaçavan l'Empèri dempuei 627 avC. En mai d'aquò, deguèt se preocupar de la restauracion d'un estat mede ostil lòng de sa frontiera nòrd-èst. Pasmens, dins lo corrent de l'annada, capitèt d'eliminar l'eunuc Assur-etel-ilani qu'èra un aliat important de Nabopolassar.
Babilònia[modificar | modificar la font]
Tiera de victòrias de Nabopolassar que capitèt d'eliminar Sin-shar-ishkun e Assur-etil-ilani que moriguèron dins de combats còntra l'armada babiloniana. Aquò li permetèt de renfòrçar sa posicion dins lo centre e lo sud de Mesopotamia.
Urartu[modificar | modificar la font]
Mòrt de Sarduri IV que foguèt remplaçat per Erimena qu'èra probablament son fraire.


text:
Andrea Palladio
Andrea di Pietro della Gondola, dich Andrea Palladio nascut a Pàdoa lo 30 de novembre de 1508 e mòrt a Vicença lo 19 d'agost de 1580 es un arquitècte de la Renaissença italiana. Es l'autor d'un tractat: Los Quatre Libres de l'arquitectura.
Son òbra aguèt un impacte considerable, e influencia encara uèi fòrça arquitèctes.
Somari
- 1 Biografia
- 2 L'òbra de Palladio
- 3 L'influéncia de Palladio sus l'arquitectura
- 4 Bibliografia (fr)
- 5 Vejatz tanben
- 6 Nòtas e referéncias
Biografia[modificar | modificar la font]
Formacion e primièrs ans[modificar | modificar la font]
A 13 ans, foguèt inscrit per son paire per sièis ans dins lo talhièr de l'arquitècte e escultor Bartolomeo Cavazza da Sossano a Pàdoa. En abril de 1523, Palladio fugiguèt a Vicença, mas i deguèt tornar per ruptura de contracte. Un an mai tard, s'inscriguèt a la corporacion dels escultors de Vicença.
En 1537, venguèt mèstre d’òbra pel Comte Giangiorgio Trissino per dirigir l'òbra de la vilá Cricoli. Trissino èra un poèta, filosòf, letrat e diplomata al servici de la curia romana, èra un umanista, expèrt d’art militar e passionat d’arquitectura. Foguèt Trissino que donèt l'escais de « Palladio » a Andrea, abans se sonava Andrea di Pietro. Trissino faguèt dintrar Palladio dins lo cercle umanista de Vicença, l’Acadèmia Olimpica.
L'influéncia de Vitruvi e de l'antiquitat[modificar | modificar la font]
Giangiorgio Trissino, autor de l’obratge epic e poetic L’Italia liberata dai Goti, faguèt conéisser a Palladio los obratges de Vitruvi e d'Alberti, e mena Palladio a se perfeccionar dins los Arts liberals e l’umanisme. Trissino e Palladio faguèron, en 1541, un primièr viatge arqueologic a Roma ont aprigondiguèron lor coneissença de l’art de bastir Antic.
Aprèp aquel primièr viatge, Palladio tornèt a Vicença ont tot en fasent son art aprigondissiá son estudi de Vitruvi. Tornèt mai d'un còp a Roma en 1545, 1547 e 1549 per perfectionar sos inventaris que precisa e confronta amb los escrichs de Vitruvi.
En mai de Vitruvi qu'èra un lector atentiu, Palladio faguèt tanben referéncia a fòrça autors latins coma Plini, Juli Cesar e a autors que li son pus contemporanèus coma Leon Baptiste Alberti o Vasari[1].
Palladio e Venècia[modificar | modificar la font]
A partir de 1550, malgrat la disparicion de Giangiorgio Trissino e de Pau III, la fama de Palladio s’espandís fins a Venècia ont dirigiguèt la construccion de la basilica de San Giorgio Maggiore.
En 1554, jos Juli III, Palladio faguèt son darrièr viatge a Roma amb lo « reverendissim Daniel Barbaro, Patriarca d'Aquilèa »[2], amb que collaborèt a l’edicion del De architectura de Vitruvi publicat a Venècia en 1556.
En 1554, Palladio publiquèt L'Antichita di Roma.
Malgrat las representacions dels temples de Nimes dins los Quatre Libres pareis que Palladio jamai sortiguèt pas d'Itàlia. Auriá fa un viatge en Piemont, a la demanda d'Emmanuèl Filibèrt de Savòia pendent l'estiu 1566[3]. Foguèt benlèu pendent aquel viatge qu'anèt a La Túrbia que descriu, totjorn dins los Quatre Libres lo monument roman. Son talent es reconegut a Florença ont es admés en 1566 coma membre de l’Accademia dell'Arte del Disegno.
Los Quatre Libres de l'arquitectura foguèron editats en 1570 a Venècia e comportèron las gravaduras sus fustas realizadas jos la direccion de Palladio.
Aquel meteis an, Palladio succediguèt a Jacopo Sansovino, mòrt, a la carga d’arquitècte en cap de la Serenissima; i bastiguèt las glèisas de San Giorgio Maggiore e del Redentore.
Andrea Palladio morigèt en 1580 abans la fin de las òbras de Teatre Olimpic de Vicença que son disciple Vincenzo Scamozzi acabariá.
Los retraches de Palladio[modificar | modificar la font]
Cap de contemporanèu de Palladio faguèt pas lo retrach del mèstre, que siá literari o imatge artistic. Andrea Palladio demorèt fòrça discret sus el meteis e sus son paréisser. Existís un autoretrach vaga, que se tròba dins l'adreça al lector dels Quatre Libres de l'arquitectura.
Nimai se tròba pas de biografia abans lo sègle XVII[4].
La comanda de l'estatua de l'Acadèmia Olimpica data de prèp de uèit ans aprèp la mòrt de Palladio « tant que la memòria dels traches del mèstre es encara viva ». Lo retrach pus conegut data del sègle XVIII; es atribuit al graire Mariotti, dins un obratge sul teatre olimpic de Vicença.
L'òbra de Palladio[modificar | modificar la font]
Realizacions[modificar | modificar la font]
La produccion arquitecturala de Palladio se concentra en Venèt ont se pòt encara veire, a Vicença, lo teatre Olimpic, lo grand palais municipal dich Basilica palladiana, la loggia del Capitanio, fòrça palais e vilás que la celèbra Villa Rotonda.
Las mai celèbras[modificar | modificar la font]
Les vilás palladianas mai celèbras son:
- La Villa Godi Malinverni, entre 1537 e 1542.
- La Villa Badoer a Fratta Polesine, 1549.
- La Villa Barbaro dicha villa Volpi a Maser, 1557-1558.
- La Villa Foscari prèp de Mira, 1559-1560.
- La Vilá Capra dita Villa Rotonda, prèp de Vicença; 1566-1571.
- La Villa Serego a Santa Sofia, 1565.
Los obratges publics e las demoranças urbanas :
- a Vicença :
- Palais de la Ragione a partir de 1549 ;
- Palais Chiericati, 1550 ;
- Loggia del Capitanio, inacabada, 1571 ;
- Teatre Olimpic, acabada aprèp 1580, Darrièra òbra acabada aprèp sa mòrt per son filh Silla e son disciple Scamozzi.
- a Venècia a partir de 1565 :
- Clastras de San Giorgio Maggiore ;
- Palais Valmarana, 1566 ;
- Basilica de San Giorgio Maggiore, a partir de 1566 ;
- Glèisa del Redentore (1576/77-1592).
Lista cronologica de las òbras[modificar | modificar la font]
La cronologia se referís a la concepcion de las òbras, non necessàriament a lor construccion nimai a lor acabament. [5]
- 1531 : Portal de la Glèisa de Santa Maria dei Servi, Vicença
- 1534 : Villa Trissino a Cricoli, Vicença (amb Gian Giorgio Trissino)
- 1537-1542 : Villa Godi (per Girolamo, Pietro e Marcantonio Godi), Lonedo di Lugo di Vicenza
- 1539 : Villa Piovene, Lonedo di Lugo di Vicenza (Vicença) (attribucion)
- 1540-1542 : Palais Civena, Vicença
- 1540-1566 : Palais Poiana, Vicença (attribution)
- 1542-1556 : Palais Thiene, Vicença (benlèu sus un projècte de Giulio Romano)
- 1542 : Villa Gazzotti (per Taddeo Gazzotti), Bertesina, Vicença
- 1542 : Villa Caldogno (per Losco Caldogno), Caldogno (Vicença) (attribucion)
- 1542 : Villa Pisani (per Vettore, Marco e Daniele Pisani), Bagnolo di Lonigo (Vicença)
- 1542 : Villa Thiene (per Marcantonio e Adriano Thiene), Quinto Vicentino (Vicença) (benlèu modificacion d'un projècte de Giulio Romano)
- 1543 : Villa Saraceno (per Biagio Saraceno), Finale di Agugliaro (Vicença)
- 1544-1552 : Palais Porto (per Iseppo De' Porti), Vicença
- 1546-1549 : Lòtjas del Palais de la Ragione (Basilica palladiana), Vicença (acabament postúm en 1614)
- 1546 -1563 : Villa Poiana (per Bonifacio Pojana), Poiana Maggiore (Vicença)
- 1546 : Villa Contarini, Piazzola sul Brenta (Padòa) (attribucion)
- 1547 : Villa Arnaldi (per Vincenzo Arnaldi), Meledo di Sarego (Vicença) (inacaba)
- 1548 : Villa Angarano, Bassano del Grappa (Vicença) (còs central, puèi novèl projècte de Baldassare Longhena)
- 1550-1557 : Palais Chiericati (per Girolamo Chiericati), Vicença (acabament postúm en 1680)
- 1550 : Villa Chiericati (per Giovanni Chiericati), Vancimuglio di Grumolo delle Abbadesse (Vicença) (acabament postúm en 1584 per Domenico Groppino)
- 1552 : Villa Cornaro (pour Giorgio Cornaro), Piombino Dese (Padòa)
- 1552 : Villa Pisani (per Francesco Pisani), Montagnana (Padòa)
- 1554-1563 : Villa Badoer dita La Badoera (per Francesco Badoer), Fratta Polesine (RO)
- 1554 : Villa Porto (Vivaro) (per Paolo Porto), Vivaro di Dueville (VI) (attribucion)
- 1554 : Villa Barbaro (per Daniele e Marcantonio Barbaro), Maser (TV)
- 1554 : Villa Zeno (per Marco Zeno), Donegal di Cessalto (TV)
- 1555 : Palais Dalla Torre, Verona (realizacion parcialat; en prtit destruit per un bombardament de 1945)
- 1556 : Arco Bollani, Udine
- 1556 : Palais Antonini, Udine (dametjat per de modificacions)
- 1556 : Villa Thiene, Cicogna di Villafranca Padovana (Padòa)
- 1557 : Villa Repeta, Campiglia dei Berici (Vicence), (destruita per un incendi e novèla construccion d'una autre forma)
- 1558 : Faciada de la basilica de San Pietro di Castello, Venèsia (acabament postúm)
- 1558 : Villa Emo (per Leonardo Emo), Fanzolo di Vedelago (TV)
- 1558 : Copòla de la Catedrala de Vicença, Vicença (novèla construccio aprèp la Segonda Guèrra mondiala)
- 1559 : Villa Foscari dicha La Malcontenta, Malcontenta di Mira (VE)
- 1559 : Casa Cogollo (per Pietro Cogollo), coneguda jol nom de Casa del Palladio, Vicença (attribucion)
- 1560-1563 : castras dels cipressièr (?) refectòri de la Basilica de San Giorgio Maggiore, Venèsia
- 1560 : Convent de la Caritat, Venècia (sonque realizèt: clastras e atrium destruit en 1630)
- 1560 : Palais Schio (per Bernardo Schio), Vicença
- 1563 : Portal lateral de la Catedrala de Vicença
- 1563 : Villa Valmarana, Lisiera di Bolzano Vicentino (Vicença)
- 1564 : faciada de la Glèisa de San Francesco della Vigna, Venèsia
- 1564 : Palais Pretorio, Cividale del Friuli (Udine) (projècte, attribucion)
- 1565 : Basilica de San Giorgio Maggiore (Venècia), (acabament postúm entre 1607 e 1611 amb una faciada diferenta)
- 1565 : Teatre del bosc del cortile del convent de la Caritat, Venècia (destruit en 1570)
- 1565 : Loggia del Capitanio, Vicença
- 1565 : Palais Valmarana (per Isabella Nogarola Valmarana), Vicença
- 1565 : Villa Serego (per Marcantonio Serego), Santa Sofia di Pedemonte (Verona)
- 1565 : Villa Forni Cerato (per Girolamo Forni), Montecchio Precalcino (Vicença)
- 1566 : Villa Capra dita La Rotonda (per Paolo Almerico), Vicença (acabament postúm 1585 per Vincenzo Scamozzi)
- 1567 : Villa Trissino, Meledo di Sarego (Vicença)
- 1568 : Pont de Bassano, Bassano del Grappa (tornèt bastir en 1748 e aprèp la Segonda Guèrra mondiala)
- 1569-1575 : Palais Barbaran da Porto (per Montano Barbarano), Vicença
- 1569 : Pont sus la Tesina, Torri di Quartesolo (Vicença) (attribucion)
- 1570 : Villa Porto (Molina) (per Iseppo Porto), Molina di Malo (Vicença)
- 1571 : Palazzo Porto Breganze sus la piazza Castello, Vicença (incomplèt ; completat en partit en 1615 par Vincenzo Scamozzi)
- 1572 : Palais Thiene Bonin Longare, Vicença
- 1574-1577 : intervencions dins las salas du Palais Dogal, Venècia
- 1574 : estudi per la faciada de la Basilica San Petronio, Bolonha
- 1576 : Capèla Valmarana (per Isabella Nogarola Valmarana) dins l'Glèisa de Santa Corona, Vicença
- 1577 : Chiesa del Redentore (Glèisa del Redentor), Venècia
- 1578 : Glèisa de Santa Maria Nova, Vicença (attribucion, projècte, acabament postúm en 1590)
- 1579 : Porta Gemona, San Daniele del Friuli (Udine)
- 1580 : Glèisa de Santa Lucia, Venècia (dessenhs per l'interior ; desmolida)
- 1580 : « Tempietto » de la Villa Barbaro, Maser
- 1580 : Teatre Olimpic, Vicença (acabament postum per son filh Silla, e en 1585 per Vincenzo Scamozzi per la scèna).
L'influéncia de Palladio sus l'arquitectura[modificar | modificar la font]
Publicacions[modificar | modificar la font]
- Vèrs 1554, a Venècia e a Roma L'Antichita di Roma amb fòrça nòvas edicions (1557) - (1560)
- en 1570, lo tractat los Quatre libres de l'arquitectura (I Quattro Libri dell'Architettura .
- En 1556 collaborèt a la publicacion per Daniele Barbaro del De architectura de Vitruvi per que realizèt fòrça gravaduras d'arquitectura.
Un teorician[modificar | modificar la font]
Los Quatre Libres de l'arquitectura (I Quattro Libri dell'Architectura) son indissociables de l'òbra de Palladio. Es a l'encòp l'expression de la pensada teorica e la presentacion de las òbras realizadas o projectadas de Palladio.
Palladio es un arquitècte de la Renaissença italiana e se pòt considerar coma un umanista. Palladio es un òme de son temps, per mejan de sos escrits una pensada universalista benlèu influenciada per Vitruvi o Plini se fa jorn. Un desir de contunh de la proporcion e de la simetria cossí se tròba dins la natura es plan visible dins l'obratge de Palladio. Palladio aplica fòrça las règlas de proporcion preconizadas pels Ancians a la composicion arquitecturala e, subretot, las règlas de las proporcions musicalas enonciadas per Pitagòras. Palladio escriguèt dins un memòri de 1567:
- « Las proporcions de las voses son armonia per las aurelhas; aquelas de las mesuras son armonia pels uèlhs ».
Sus aquel punt, lo disciple Palladio va al delá del mèstre Vitruvi, perque fa una luminosa demonstracion de çò que lo mèstre enoncia laboriosament.
Estil[modificar | modificar la font]
Lo succès de la pensada de Palladio es ligat a las grandas controvèrsias coma la querèla dels Ancians e dels Modèrnes. Palladio es coma Trissino ataquèt de l'art gotic. Son obratge teoric a per tòca de crear un metòde explicit per pas tornar dins los desòrdres ancians.
Son estil, s'inspirant d'elements de l'arquitectura antica e de l'arquitècte Leon Battista Alberti, compòrta sovent de faciadas de frontons. Dins las nombrosas vilàs bastidas en Venèt, se vei particularament inspirat e original dins la la nòva utilizacion dels elements d'arquitectura antica que donan uèi encara a sas òbras una sensacion de gràcia e d'equilibri.
Palladio tornèt tanben prendre de motius arquitecturals mai modèrnes, coma la serliana e popularizèt las balustradas.
D'un biais original, causiguèt d'utilizar de maçonariá de bricas cobèrtas d'estuc. La pèira deviá pas que s'emplegar pels detalhs o los frontons, fasent possible un efècte de contrast entre la pèira blanca (sovent de marbre) e lo roge del rèsta de la construccion.
-
Leon Battista Alberti
Faciada renaissença, Basilica de Saint-André de Mantoue, 1472-1494
-
Andrea Palladio
Fronton a l'antica, Basilica de San Giorgio Maggiore
Venèsia, ap.1566
-
Serlio
Faciada de la glèisa (1537)
-
Andrea Palladio
Basilica Palladiana
Vicença,
Imitators e admirators[modificar | modificar la font]
La pensada arquitecturala de Palladio foguèt de vam en Grand Bretanha que l'arquitècte Inigo Jones difusava la pensada.
Per Grand Bretanha, just abans la Revolucion Francesa, que l'art de Palladio torna en França: en efècte, Claude Nicolas Ledoux descobriguèt lo Palladianisme.
Thomas Jefferson el meteis s'interessèt a l'òbra de Palladio pendent de viatges en Euròpa. Son ostal de Monticello, prèp de Charlottesville, que ne faguèt d'esperel los dessenhs.
D'autres arquitèctes pus contemporanèus son tanben influenciats per Palladio, Ricardo Bofill subretot, Aldo Rossi, Charles Moore e mai.
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Manfred Wundram, Thomas Pape, Paolo Marton, Andrea Palladio, un architecte entre la Renaissance et le Baroque, Taschen, 1989, 248 p. (ISBN 3822801593)
- Pepi Merisio, préface de Wolftraud de Concini, L'architecture de Palladio, Arthaud, Paris 1981
- Les quatre livres de l'architecture - Éditions Arthaud Paris 1980 - Préface de François Herbert Stevens
- I Quattro Libri dell’architettura, Andrea Palladio - Édition Franchesci Venise 1570
- [pdf] Jean Guillaume, Du Cerceau et Palladio. Fortune de la villa dans la France du XVI siècle in Annali di architettura n°12, Vicenza 2000
- [pdf] Claude Mignot, Palladio et l’architecture française du XVII siècle, une admiration critique in Annali di architettura n°12, Vicenza 2000
- Parallèle de l'architecture moderne et de l'antique par Roland Fréart de Chambray chez Edme Martin 1650[6]
- Palladio, Fundacion « La Caixa » / Turner, 2009, (ISBN 978-84-7506-885-5), 306 pages.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes (fr)[modificar | modificar la font]
- Andrea Palladio, architecte humaniste par Lorenzo Pericolo, Maître de conférence à l'université Rennes II-Haute Bretagne
- Base ARCHITECTURA du Centre d'Études Supérieures de la Renaissance à Tours
- Les plus grands Européens
- Centro Internazionale di Studi di Architettura Andrea Palladio (CISA)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Prològ del Libre I e Capítol XVI del Libre II, Libre III dels Quatre Libres de l'arquitectura.
- ↑ es atal que Palladio designèt Barbaro dins los Quatre Libres de l'arquitectura
- ↑ G. Zorzi, I disegni delle antichità di Andrea Palladio, Venezia, Neri Pozza Editore, 1959
- ↑ Lorenzo Pericolo comencèt atal son article de febrièr de 2004 {{cita|En 1616, l'erudit milanés Paolo Gualdo escriguèt una Vida d'Andrea Palladio demorada inedita fins al sègle darrièr. »
- ↑ font CISA
- ↑ Centre d'Études Supérieures de la Renaissance


text:
1701
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1701 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Prússia[modificar | modificar la font]
Frederic de Prússia, qu'èra duc de Prússia dempuei 1688, venguèt rèi en Prússia. Aquò marquèt l'importància novèla de son estat dins leis afaires europèus.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Batalha de Dartsedo (28 de genier) entre Chinés e Tibetans. S'acabèt per una victòria chinesa que permetèt a l'Empèri de s'assegurar lo contraròtle de la region e de son comèrci de chivaus.
Tibet[modificar | modificar la font]
Batalha de Dartsedo (28 de genier) entre Chinés e Tibetans. S'acabèt per una victòria chinesa que permetèt a l'Empèri de s'assegurar lo contraròtle de la region e de son comèrci de chivaus. En causa deis atrocitats comesas per la garnison tibetana dins lo corrent deis annadas precedentas, la populacion locala chaplèt totei lei Tibetans dau vilatge e de son relarg.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 27 d'abril - Carles Emanuel III, rei de Sardenha (m. 1773)
- 27 de novembre - Anders Celsius, fisician suedés (m. 1744)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 2 de junh - Madeleine de Scudéry, escrivana francesa (n. 1607)


text:
Sal (quimia)
En quimia, una sal (var. sau) es un compausat quimic format per de cations (ions cargats positivament) ligats a anions (ions cargats negativament).
Es lo produch tipic d'una reaccion quimica entre una basa e un acid; la basa fornís lo cation e l'acid l'anion. Un exemple es la sal de cosina, nomenada tanben en lengatge colloquial sal comuna o simplament sal, qu'es lo clorur sodic, que sa formula quimica es NaCl e qu'es lo produch de la basa idroxid sodic, NaOH e acid cloridric, HCl. Las sals son generalament de compausats ionics que fòrman de cristals. Son normalament solublas dins l'aiga, ont se separan en dos ions.
Las sals tipicas an un punt naut de fusion, duretat bassa, e compressibilitat bassa. Dissolgudas dins l'aiga, condusisson l'electricitat. Las sals se nomenan segon l'acid que ne derivan:
- los acetats son las sals de l'acid acetic
- los carbonats son las sals de l'acid carbonic
- los clorats son las sals de l'acid idrocloric
- los fosfats son las sals de l'acid fosforic
- los nitrats son las sals de l'acid nitric
- los nitrits son las sals de l'acid nitrós
- los sulfats son las sals de l'acid sulfuric


text:
Sant-Suleg-ar-C'hoad
Sant-Suleg-ar-C'hoad en breton ( Saint-Sulpice-la-Forêt en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat per la ruisseau de Fresnay.
Lo bòsc del Fayel se tròba en lo sud del territòri de la municipalitat del temps que la bòsc de Roazhon s'estend al sud e a l'èst de la comuna.
La commune est traversé par la ruisseau de Fresnay.
Le bois du Fayel se trouve dans le sud du territoire de la commune tandis que la forêt de Rennes s’étend au sud et à l’est de la commune.


text:
La Cauna (Tarn)
La Cauna [1][2] (Lacaune en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Cauna se situa dins la val de Gijon a 800 m d'altitud. Es asagada tanben per los rius d'Agot, Vèbra e Rança. Lo relèu es montanhós, al sud se tròban lo Pic de Montalet (1259 m) e lo Mont Grand (1267 m); al nòrd lo còl de Sie (1020 m). Las vilas pus pròchas son Castras e Albi.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Comunicacions amb d'autras vilas[modificar | modificar la font]
I aviá autres còps una linha de trin que passava, uèi demora sonque la rota cap a Castras, Albi o Sant Ponç de Tomièiras.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima es montanhòl a causa de l'altitud, mas atenuat per la crosada d'influéncias mediterranèas e atlanticas, tot aquò balha una igrometria privilegiada per la secason de las salasons.
Economia[modificar | modificar la font]
La Cauna es la capitala regionala de las salasons : cambajon, salsissa...
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Wikipèdia:Oracle/Entèsta
pausar de questions d'òrdre enciclopedic.
Abans de pausar vòstra question
- Podètz ja far una recèrca dins Wikipèdia...
- ...o sus Internet amb un motor de recèrca (Google, per exemple).
- Podètz tanben consultar los archius de l'Oracle...
- ...o encara demandar la creacion d'un article.
- Per identificar un animal o una planta desconeguda Quina es aquesta planta ? Quin es aqueste campairòl ? Quin es aqueste insècte ? e pels anglofòns, direccion : Unknown species.
- De saber : en matèria medicala, l'Oracle vos poirà çaquelà balhar de conselhs que son del domeni de competéncia d'un professional.
- Se vòstra question concernís l'utilizacion de Wikipèdia, consultatz la Guilda dels Guidas.
Aprèp aver pausat vòstra question
- Gardatz a l'esperit que las personas que vos respondràn son pas infalhiblas, e seràn tant mai enclinas a vos respondre que vòstra demanda serà estada lisa e clara.
- Las responsas seràn escrichas sus aquesta pagina (pas de responsa per corrièr electronic). Tornatz doncas la consultar un pauc mai tard. Se vòstra question apareis pas pus, es sens dobte estada archivada (aprèp environ doas setmanas).
- Se capitam...
- Un pichon mot de mercejament es totjorn benvengut.
- Se trobam pas...
- Remembram qu'aqueste servici depend de nòstre bon voler, e demòra limitat per nòstras coneissenças e nòstre temps liure. Se vertadièrament nòstras responsas vos satisfàn pas, vos podètz adreçar a d'autres servicis existent sul Net, coma lo de la Bpi o lo Guichet del Saber. Las questions demoradas sens responsa satisfasenta aprèp 24 oras son senhaladas per un asterisc dins lo títol.
- Se comprenètz pas la responsa...
- Es possible que las pitias de l'Oracle, davant lor incapacitat a vos fornir una responsa apropriada, ajan volgut colhonar. Podètz de segur lor adreçar un messatge se volètz una explicacion.
Per respondre a una question
- La primièra responsa que seguís la question deuriá èsser la pus adaptada o la pus precisa, quiti a desplaçar de messatges.
- L'umor es plan segur benvengut, mas los messatges unicament umoristics deurián venir aprèp las responsas seriosas.
- Los ligams intèrnes son benvenguts, pòdon incitar a enriquir l'enciclopèdia !
- Doblidetz pas qu'es pas als visitors de far la triada entre las responsas seriosas e las galejadas.


text:
Sant-Pêr-Plewenn
Sant-Pêr-Plewenn en breton ( Saint-Pierre-de-Plesguen en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri de la municipalitat es gaireben totalament cench de bòsques e de grands bòsques, e existís encara, al dedins, dels pichons bòsques e dels landes. Totun, las culturas, 55 % aperaquí de la superficie totala, son pro importantas e establidas sus las plateaux e las pendentas granitiques.
Del punt d'enguarda de la riquesa de la flore, Sant-Pierre-de-Plesguen fa de partidas municipalitats del departament en possedint en los sieus desparièrs biotopes çò de mès de taxons, siatz 509 per una mejana communale de 348 taxem e un total départemental de 1373 taxem (118 familhas). Se compta sustot 45 taxem a fòrta valor patrimoniala (totala de 207) ; 14 taxem protegits e 36 apertenent a la lista roja del Massís armoricain (total départemental de 237) [1].
Los bòsques de Coëtquen e del Mesnil ocupen una part del territòri de la comuna.
Le territoire de la commune est presque totalement ceinturé de forêts et de grands bois, et il existe encore, à l'intérieur, des petits bois et des landes. Néanmoins, les cultures, 55 % environ de la superficie totale, sont assez importantes et établies sur les plateaux et les pentes granitiques.
Du point de vue de la richesse de la flore, Saint-Pierre-de-Plesguen fait partie des communes du département possédant dans leurs différents biotopes le plus de taxons, soit 509 pour une moyenne communale de 348 taxons et un total départemental de 1373 taxons (118 familles). On compte notamment 45 taxons à forte valeur patrimoniale (total de 207) ; 14 taxons protégés et 36 appartenant à la liste rouge du Massif armoricain (total départemental de 237) [2].
Les forêts de Coëtquen et du Mesnil occupent une partie du territoire de la commune.
Istòria[modificar | modificar la font]
La parròquia de Plesguen fasiá partida del doyenné de Dòl en levant del évêché de Dòl e èra jols vocables de sant Pierre e de sant Signen.
Plesguen Es sembla un plòu, es-a dire una anciana parròquia primitive. Los primièrs senhors coneguts de la parròquia pòrtan lo nom de Plesguen dempuèi lo Sègle XI. Aquela parròquia trucada al Mièja Edat Pléguen (parròquia blanca), a donat per l'avesque de Dòl a lo sieu Capítol al començament del Sègle XIII. En 1221, lo sire Olivier de Coëtquen, en reconeissent, dona e lègue la totalitat de las siás #dire sus la parròquia a la abbaye del Tronchet, perque los fraires avián crompat lo solar episcopal de Dinan e l'avián cedida per lududes èsser agréable al Jacobines de Dinan[3]
En 1375, Geoffroy de Plesguen, #far lo sieu testament abans de partir en pelegrinatge a Sant-Jacques de Compostelle gratificant lo abbaye del Tronchet de totas las #dire lududes apertenenta sus la parròquia e en designant fraire Jocelin, prieur del Prieuré Sant-Pierre-e-Sant-Paul de Roz-Landrieux, en dependent del Tronchet, coma lo sieu exécuteur testamentaire[4]
Jol Ancian Regim, la parròquia de Plesguen (Sant-Pierre-de-Plesguen) lèva del marquisat de Châteauneuf, de Coetquen e del Abbaye La nòstra-Madama del Tronchet #que jouit sus la parròquia del drech de dîmer. Lo bailliage de la Cocherie depen d'aquela abbaye[5]. Al Sègle XII, la distincion la mai importanta es aquela del Roure. Lo abbaye i possedissiá çò Prieuré Sant-Lunar del Hostellerie
- Prene lo nom de Sant-Pierre-de-Plesguen en referéncia a lo sieu vocable principal e i aguèt erigit en municipalitat l'an 1790, En lo moment de la Revolucion, #qu'es fòrça favorablament aculhida, coma #encobrir se participa en una manifestacion per la participacion a las fèstas revolucionàrias, #que la principala n'es aquela en celebrant l'anniversari del execucion de Louis XVI, acompanhada d'un serment d'òdi a la royauté e a la anarchie, celebrada a partir de 1795[6]. D'unas autras fèstas an celebrat, coma l'anniversari de la fondacion de la Modèl:Ire Republica, la fèsta de la Joenessa, o encara la fèsta de l'Agricultura, malgrat aiçò pauc seguida en lo departament, a celebrat a Sant-Aubin[7].
La paroisse de Plesguen faisait partie du doyenné de Dol relevant de l'évêché de Dol et était sous les vocables de saint Pierre et de saint Firmin.
Plesguen est semble-t-il un plou, c’est-à-dire une ancienne paroisse primitive. Les premiers seigneurs connus de la paroisse portent le nom de Plesguen dès le Sègle XI. Cette paroisse appelée au Moyen Âge Pléguen (paroisse blanche), est donnée par l'évêque de Dol à son Chapitre au début du Sègle XIII. En 1221, le sire Olivier de Coëtquen, reconnaissant, donne et lègue la totalité de ses dîmes sur la paroisse à l'abbaye du Tronchet, parce que les moines avaient acheté le manoir épiscopal de Dinan et l'avaient cédé pour lui être agréable au Jacobins de Dinan[8]
En 1375, Geoffroy de Plesguen, fit son testament avant de partir en pèlerinage à Saint-Jacques de Compostelle gratifiant l'abbaye du Tronchet de toutes les dîmes lui appartenant sur la paroisse et désignant frère Jocelin, prieur du Prieuré Saint-Pierre-et-Saint-Paul de Roz-Landrieux, dépendant du Tronchet, comme son exécuteur testamentaire[9]
Sous l'Ancien Régime, la paroisse de Plesguen (Saint-Pierre-de-Plesguen) relève du marquisat de Châteauneuf, de Coetquen et de l'Abbaye Notre-Dame du Tronchet qui jouit sur la paroisse du droit de dîmer. Le bailliage de la Cocherie dépend de cette abbaye[10]. Au Sègle XII, la seigneurie la plus importante est celle du Rouvre. L'abbaye y possédait le Prieuré Saint-Lunaire de l'Hostellerie
Elle prit le nom de Saint-Pierre-de-Plesguen en référence à son vocable principal et fut érigée en commune en 1790, Lors de la Révolution, qui est très favorablement accueillie, comme cela se manifeste par la participation aux fêtes révolutionnaires, dont la principale est celle célébrant l’anniversaire de l’exécution de Louis XVI, accompagnée d’un serment de haine à la royauté et à l’anarchie, fêtée à partir de 1795[11]. D’autres fêtes sont célébrées, comme l’anniversaire de la fondation de la Modèl:Ire République, la fête de la Jeunesse, ou encore la fête de l’Agriculture, pourtant peu suivie dans le département, est fêtée à Saint-Aubin[12].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Louis Diard, La flore de Ille-e-Vilaine, Atlàs floristique de Bretanha, Roazhon, Siloë, 2005, mapa pàg. 170.
- ↑ Louis Diard, La flore d'Ille-et-Vilaine, Atlas floristique de Bretagne, Rennes, Siloë, 2005, carte p. 170.
- ↑ GdC, Pouillé, VI, pàg. 232, de Barrejas d'istòria e de arqueologia bretonnes, T. E, 1835, pàg.38., Bl-Mx, XLI, 622.
- ↑ Michel Pelé, ops. cit. pàg.8.
- ↑ Declaracions de 1685 & 1790
- ↑ Louis Dubreuil, « Fèstas revolucionàrias en Ille-e-Vilaine », in Anals de Bretanha, volum 21, tome 4, 1905, pàg. 398-399
- ↑ Dubreuil, Fèstas, pàg. 405
- ↑ GdC, Pouillé, VI, p. 232, Mélanges d'histoire et d'archéologie bretonnes, T. I, 1835, p.38., Bl-Mx, XLI, 622.
- ↑ Michel Pelé, ops. cit. p.8.
- ↑ Déclarations de 1685 & 1790
- ↑ Louis Dubreuil, « Fêtes révolutionnaires en Ille-et-Vilaine », in Annales de Bretagne, volume 21, tome 4, 1905, p. 398-399
- ↑ Dubreuil, Fêtes, p. 405


text:
Grèc (lenga)
Lo grèc o pus rarament grègo, ellenic (en grèc ancian ἡ Ἑλλnvιkὴ Yλῶtta = hê hêllênikế glỗtta, en grèc modèrne ta eλλnvιkά / n eλλnvιkή Yλώσσa = ta ellinika / i elliniki glossa) es una dei lengas indoeuropèas, apareguda en Grècia vèrs 2000 avans lo Crist, que uei la parlan 12 milions de personas en Grècia, a Chipre e dins de comunitats grègas nombrosas dins totei lei parts dau Mond.
Somari
- 1 Classificacion
- 2 Lo grèc micenèu
- 3 Lo grèc arcaïc
- 4 Lo grèc ancian o classic
- 5 Lo grèc medievau o bizantin
- 6 Lo grèc modèrne
- 7 Vejatz tanben
- 8 Nòtas
Classificacion[modificar | modificar la font]
Lo grèc es una branca de la familha dei lengas indoeuropèas e aquela branca se compausa d'una sola lenga, lo grèc (es una situacion similara a aquelei de l'armèni e de l'albanés).
Lei dialèctes deis originas a uei[modificar | modificar la font]
Dialèctes d'origina: ipotèsi tradicionala[modificar | modificar la font]
Segon una ipotèsi tradicionala, lo grèc antic auriá tengut aumens dos grands pòls dialectaus: lei dialèctes ionians qu'ocupavan lo gròs de Grècia a l'epòca micenèa (sègles XVI a XI avans lo Crist) e lei dialèctes dorians que serián venguts dau nòrd de Grècia o benlèu de Danubi (a travèrs deis "invasions dorianas", vèrs lo sègle IX avans lo Crist) per s'espandir puei dins una partida dau sud de Grècia, en fasent s'afondrar la civilizacion micenèa, e avans l'espelida dau grèc classic (a partir dau sègle V avans lo Crist).
Dialèctes d'origina: ipotèsi modèrna[modificar | modificar la font]
Ara, pasmens, lei darrierei recèrcas an pron remés en causa l'esquèma tradicionau e s'orientam vèrs una classificacion pus exacta dei dialèctes antics, que son totei apareguts en Grècia[1].
- Lei dialèctes meridionaus (o orientaus) comprenián:
- Lo micenèu, dialècte preponderant au còr de Grècia durant l'epòca micenèa.
- L'arcade o arcadochipriòta, varietat conservatritz, que s'espandiguèt après l'epòca micenèa en Arcadia, a Chipre e en Panfilia (sud-oèst d'Anatolia).
- L'ionian, varietat particulara e evolutiva, que s'espandiguèt après l'epòca micenèa en Atica, en Eubèa, dins lei Cicladas e en Ionia (còsta centreoccidentala d'Anatolia).
- L'eolian, que s'espandiguèt après l'epòca micenèa de Beocia a Tessàlia, au nòrd de la mar Egèa (a Lèsbos...) e sus la còsta nòrd-occidentala d'Anatolia. L'eolian teniá d'influéncias fòrtas dau grèc dau nòrd-oèst (o benlèu èra de grèc dau nòrd-oèst amb una influéncia meridionala).
- Lei dialèctes septentrionaus (o occidentaus), originaris d'Epir e de Tessàlia, comprenián:
- Lo grèc dau nòrd-oèst, que s'espandiguèt après l'epòca micenèa en Focida (Dèlfes...), dins lei doas Locridas, en Acarnania, en Etolia, en Elida e dins lo nòrd-oèst de Peloponès.
- Lo dorian, varietat particulara dau grèc dau nòrd-oèst, eissida de Dorida, que s'espandiguèt après l'epòca micenèa dins l'èst e lo sud de Peloponès, dins lo sud de la mar Egèa (Creta...), a Ròdes e sus de còstas vesinas d'Anatolia. Puei, amb la colonizacion grèga començada au sègle VIII avans lo Crist, s'espandiguèt pereu a Cirèna (Africa), en Sicília e en Itàlia dau sud.
- Lo grop etòlomacedonian, encara pus septentrionau. Èra probable un dialècte grèc periferic, o mens probable una lenga indoeuropèa pròcha dau grèc. Compreniá:
- Lo macedonian antic, parlat en Macedònia (a pas ges de rapòrt amb lo macedonian actuau qu'es una lenga eslava).
- L'etolian, parlat a l'origina en Etolia, Acarnania e Epir, que se faguèt remplaçar d'ora per lo grèc dau nòrd-oèst.
Evolucions ulterioras[modificar | modificar la font]
Dedins la darriera part de l'epòca grèga classica, l'epòca ellenistica favorizèt la desparicion dei dialèctes a partir dau sègle IV avans lo Crist. Aquò se faguèt per l'expansion de l'ionian dins sa varietat parlada en Atica, dins la region d'Atenas. Aquel ionian-atic foguèt la basa de la koinè, una varietat literària pus prestigiosa que leis autras que remplacèt gaireben totei leis autrei dialèctes.
Durant leis epòcas ulterioras, dau periòde roman e fins a uei, la koinè a engenerat tornarmai de dialèctes diversificats dins tot lo mond ellenic. Lei dialèctes dau grèc modèrne venon de la koinè e son pron omogenèus, levat d'unei que son originaus coma lo chipriòta e lo pontic. Pasmens, un sol dialècte dorian a subreviscut fins a nòstra epòca, es lo tsakonian, acantonat a quauquei localitats dei confinhas orientalas d'Argolida e de Laconia.
Lo grèc micenèu[modificar | modificar la font]
Naissença dau grèc[modificar | modificar la font]
Lo grèc apareis aproximativament vèrs 2000 avans lo Crist. Emergís a travèrs de l'arribada de populacions d'origina indoeuropèa que s'installan en Grècia e que lai assimilan lingüisticament de populacions anterioras, coma lei misteriós pelasgues e mai lei de la civilizacion cicladica dins lei Cicladas.
Espandiment[modificar | modificar la font]
La fasa dau grèc micenèu comença pus tard, vèrs 1600 avans lo Crist. Dura dei sègles XVI a XI avans lo Crist e es ligada a la civilizacion micenèa. A la fin de l'epòca micenèa, lo grèc comença de remplaçar lo minoïc, una lenga non indoeuropèa que se parlava en Creta.
Escritura[modificar | modificar la font]
La forma premiera d'escritura atestada per notar un dialècte grèc es lo linear B, un sillabari sens rapòrt amb l'alfabet grèc, servent a transcriure una forma arcaïca d'un dialècte arcadochipriòta emplegat en Grècia continentala e en Creta entre aperaquí -1550 e -1200. Entre -800 e -200, una escritura semblanta, lo sillabari chipriòta, foguèt emplegada a Chipre. Aquesto sillabari porriá venir dau chiprominoïc (veire çai-sota).
Fau notar que d'escrituras pus ancianas que lo linear B e lo chipriòta existiguèron en Grècia, sens que siguem segurs que servèron a notar de grèc :
- lo linear A (entre -1800 e -1450, en Creta e dins d'illas de la mar Egèa) ;
- lo cretés ieroglific (entre -1750 et -1600, en Creta) ;
- lo chiprominoïc (entre -1500 et -1200, a Chipre), benlèu derivat dau linear A.
Lo grèc arcaïc[modificar | modificar la font]
Après una crisi e un afondrament de la civilizacion micenèa, lo grèc arcaïc seguís dei sègles XI a VI avans lo Crist, .
Dialèctes arcaïcs[modificar | modificar la font]
Lo dialècte dorian, originari de Dorida e dau grop dau grèc dau nòrd-oèst, s'installa dins de regions grandas de l'oèst e dau sud de Grècia a travèrs de migracions de populacions (es pas segur que se pòsca parlar d'"invasions dorianas" violentas, segon lei recèrcas istoricas pus recentas). Ansin, lo dorian penètra dins una partida dau domeni dei dialèctes meridionaus, mentre que lo dialècte macedonian demòra acantonat au nòrd.
Escritura[modificar | modificar la font]
Lei trébols que seguisson l'epòca micenèa an entraïnat la desparicion dau linear A e lo grèc s'escriu plus entre lei sègles XI e IX. L'alfabet grèc actuau nais vèrs lo sègle IX avans lo Crist en s'inspirant de l'alfabet fenician, gràcias a un reviscòu dau comèrci amb lo Pròche Orient.
Literatura[modificar | modificar la font]
Una tradicion orala solida permet l'emergéncia e la transmission dei poèmas epics de l'Odisssèa e de l'Iliada, compausats per Omèr au sègle VIII avans lo Crist, puei transcrichs. Se discutís l'existéncia istorica d'Omèr, coma persona.
Lo grèc ancian o classic[modificar | modificar la font]
Lei dialèctes e la koinè[modificar | modificar la font]
Au començament, i aviá una varietat importanta de dialèctes, acampats en quatre grops : arcadochipriòta, occidentau, eolian e ionian-atic.
Parlar dau grèc ancian vòu pas dire grand causa se si vòu referir a un dei lengatges antics : dins lei fachs, pasmens, lo grèc designa lo dialècte d'Atenas. L'atic (dialècte dau grope ionian-atic), lenga de l'Atenas antica, constituís aquela que i es escricha la màger part de la literatura grèga classica. Sota l'aflat d'Alexandre lo Grand, l'utilizacion dei dialèctes foguèt restancada, dau biais que lo monde grèc empleguèt la koinè, lenga comuna (es la significacion de l'adjectiu koinos, que donèt puei la famosa koinè occitana dei trobadors) eissida de mai d'un dialècte dau grope ionian-atic. Aqueu d'aquí li permetiá de comunicar ambé son armada e èra ensenhat ai ciutadans dei regions conquistadas, venent ansin la lingua franca de l'Antiquitat, en concurréncia ambé lo latin. La koinè venguèt puei lenga oficiala de l'Empèri Roman d'Orient, avans que de contunhar d'evoluir per far nàisser lo grèc modèrne d'encuei.
Escritura[modificar | modificar la font]
L'alfabet grèc, eiretat dei Fenicians e de son alfabet, foguèt emplegat sota diferentei versions (dichas epicorics) partent dau IX ab.JC o dau XVIII ab.JC puei foguèt normalizat e impausat au demai dau monde ellenofòn per Atenas en -403. Apondent de vocalas an aquest abjad semitic, lei Grècs son leis inventors deis alfabets occidentaus. D'efiech, manlevat per leis Etruscs (cf. alfabet etrusc), que lo passèron ai Romans, faguèt nàisser l'alfabet latin, mai tanben, sens passar per leis Etruscs, l'alfabet gotic, lo cirillic, l'alfabet còpte...
Fonologia[modificar | modificar la font]
Resumit :
Lo grèc ancian es una lenga d'accent d'autor possedent doas (o tres, segon leis interpretacions) intonacions : aguda e circonflèxa (cf. accentuacion dau grèc). Se caracteriza tanben per un sistèma de consonantas aspiradas e per un juec d'oposicions de quantitats vocalicas. Existís mai d'una règla de sandhi, tant intèrnas qu'extèrnas.
Passant de l'indoeuropèu au grèc, la lenga subiguèt de modificacions foneticas nombrosas que lei pus vesiblas son descrichas per la lei de Grassmann, la lei d'Osthoff e la lei de Rix. Se nòta pereu que permete de restituir dins fòrça cas la color dei laringalas IE. Per acabar, es una lenga centum.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Lo grèc, coma d'autrei lengas indoeuropèas ancianas, es autament flexionau. Alevat de l'utilizacion de desinéncias, lo grèc se caracteriza per de mejans eiretats de l'indoeuropèu coma l'alternança vocalica, l'utilizacion dau doblament e de l'aument per lei vèrbes.
Sistèma nominau[modificar | modificar la font]
Per exemple, lei noms an cinc cas (nominatiu, vocatiu, acusatiu, genitiu e datiu), tres genres (masculin, femenin e neutre, de còps redusits a una oposicion animat / inanimat) e tres nombres (singular, duau, plurau e collectiu per lei neutres). Lo grèc modèrne emplega plus lo datiu, alevat dins certaneis expressions coma en taxei, mai leis autrei cas son generalament servats.
Se compta tres grands tipes de declinasons, tant per lei noms coma per leis adjectius (tipe en -a/n, tipe tematic en -oς e tipe atematic), qu'an mai d'un sostipe. Lei pronoms seguisson un sistèma que li es pròpri e que, aguent influenciat lei tipes nominaus, ne son gaire aluenchats.
La riquessa de la flexion nominala ne fa la complexitat.
Sistèma verbau[modificar | modificar la font]
Lei vèrbes an tres votz (activa, mejana e passiva), tres personas e tres nombres. Se conjuga segon sièis mòdes, quatre personaus (indicatiu, imperatiu, subjontiu e optatiu) e dos impersonauls (infinitiu e participi). Existisson sièis temps (present, imperfach, aorist, futur, perfach, plus-que-perfach), despartits d'un biais inegau entre lei mòdes. Certaneis formacions segondàrias existisson, coma lo futur anterior.
A despart dau temps, lo vèrbe exprimís subretot, d'un biais fòrça precís, tres aspèctes (imperfectiu, aspècte zèro e estatic) e mai d'un mòde de procès (incoatiu, iteratiu, frequentatiu, etc.). L'indicatiu solet marca lei temps: a totei leis autrei mòdes, es solament l'aspècte qu'es indicat.
Existisson doas grandei categorias de conjugasons: lei tematicas (o vèrbes en -w) e leis atematicas (dichs vèrbes en -uι). Aquestei categorias se devesisson en un grand nombre de soscategorias. Lo sistèma verbau es fòrça complicat, que la flexion fa jogar de mejans nombrós coma l'alternància vocalica, la sufixacion per lo biais de desinéncias, l'utilizacion d'una vocala tematica, aquela de l'aument e dau doblament. A toteis aquestei mejans se i apond de modificacions foneticas grandas au mitan d'un mesme paradigma.
Fin finala, es quasi pas tròp de dire qu'existís mai de vèrbes irregulars que de regulars.
Influéncia dau grèc ancian sus lei lengas modèrnas[modificar | modificar la font]
Mots sabents e radicaus grècs[modificar | modificar la font]
Un nombre grand de mots en latin, occitan, catalan, francés e anglés, per parlar solament d'aquestei lengas, son d'origina grèga e la part màger dei neologismes sabents emplegats dins lo monde es bastida sus de radicaus grècs (soventei fes mesclats de radicaus latins). Solament quauquei lengas, coma l'islandés d'un biais sistematic, e dins una part mendre, l'alemand, emplegan pas aquestei radicaus mai traduson per calc lei tèrmes sabents grècs au mejan de radicaus que li son pròpris.
Mots corrents[modificar | modificar la font]
De mots coma botiga, caractèr, burre o sartan venon tanben dau grèc. Passats per lo latin e eiretats coma taus dins la lenga occitana, an subit lei mesmei modificacions foneticas que leis autrei mots eiretats e son desenant fòrça aluenchats de son etimon grèc: fau avisar darrier chascun d'aquelei ἀπoθήkn apothếkê, xapaktήp kharaktếr et Boύtupov boútyron.
Lo grèc medievau o bizantin[modificar | modificar la font]
Lo grèc modèrne[modificar | modificar la font]
Lo grèc modèrne existís tre l'epòca de l'ocupacion otomana. Lo grèc modèrne parlat se diferéncia pauc a cha pauc dau grèc bizantin, que se manten pasmens dins l'usança liturgica e teologica de la Glèisa Ortodòxa.
Lo grèc modèrne s'es desvolopat a travèrs de doas varietats concurrentas a partir dau sègle XIX e de l'independéncia de Grècia:
- La dimotikí (δnuotιkή, "lenga populara") es pròcha dau grèc parlat e ten gaireben lo monopòli de la cançon e de la literatura. Per ex. to ψάpι = to psári "lo peis". Tanben ten de manlèus ai lengas modèrnas coma lo turc, l'albanés, lo bulgar-macedonian, lo romanés, l'italian e lo nòrd-italian (sustot lo venèt).
- La katharevousa (kaθapeύouσa, "lenga purificanta") èra arcaïzanta, artificiala, defugissiá lei manlèus e teniá una morfologia de tipe antic o medievau. Per còntra se prononciava segon la fonetica dau grèc modèrne. Per ex. tό ὀψάpιov = to opsárion "lo peis".
La katharevousa foguèt la sola varietat oficiala fins en 1976 maugrat un militantisme actiu dei partisans de la dimotikí. Après la dictatura dei coronèus de 1967 a 1974, lo retorn de la democracia entraïnèt l'adopcion de la dimotikí coma sola lenga oficiala en 1976 perque la vesián coma pus confòrma a l'esperit democratic. Uei, sonque la glèisa ortodòxa contunha d'utilizar la katharevousa dins la liturgia.
Avans 1982 utilizavan lo sistèma tradicionau e complèxe de l’accentuacion politonica, que teniá tres accents grafics (accents tonaus ancians) e dos "esperits" (marca o abséncia dau sòn [h] ancian). Aquò rebatiá una fonetica antica sens rapòrt amb la pronóncia modèrna. En 1982 adoptèron lo sistèma de l'accentuacion monotonica, ben pus simple, amb un sol accent grafic e sens "esperits". Totun, uei, certanei personas e quauqueis editors encara utilizan lo sistèma politonic, que garda una valor ren que decorativa.
La dimotikí actuala, en tot cas, intègra certanei formas de la katharevousa per completar e diversificar lo lexic e antau, se manten un liame estrech entre lo grèc modèrne e lo grèc antic o medievau.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ SERGENT Bernard (1995) Les Indo-Européens: histoire, langues et mythes, coll. Bibliothèque scientifique Payot, París: Payot


text:
La Grana Piramida de Giza qu'ei un monument funerari de l'antiquitat egipciana vodat au faraonKhofo (conegut deu son nom ellenizat Kheops, Xeoπς). La Grana Piramida de Giza qu'ei la sola de las Sèt Meravilhas deu Monde encara quilhada uei lo dia. Que ho bastida a l'entorn de -2560 e qu'ei la mei vielha deu complèxe funerari de Giza qui compta tanben, enter autas causas, las duas autas mendras e mei recentas piramidas de Khafra e Mikerinòs, l'esfinx, las piramidòtas de las reinas, los mastabas deus nòbles e mantuns autes bastiments.
Las tecnicas de construccion de la piramida que son tostemps desconegudas de la sciéncia modèrna com tanben l'estatut precís deus obrèrs qui i tribalhèn. Que s'a parlat per annadas d'esclaus a maugrat qui, en Egipte, las creishudas de Nil que deishavan temporas qui lo pòble non podèva pas tribalhar ; de mei, que sembla que dens la religion d'aqueth pòble, la bastida de la piramida qu'èra un element de conservacion deu son rei qui devèva estar lo quite rei qu'avore dens l'aute monde. Ajudar a la bastir, qu'èra tribalhar per l'auta vita dens l'aute mòn.
Non s'a pas jamei trobat tanpauc la momia deu rei çò qui deisha un dobte suber l'estatut d'aqueth bastiment (tomba o cenotaf). Un aute enigma que son las "vias d'aeracion" longas vias estretas qui arreligan lo centre de la piramida dab l'exterior; dens aqueth cas, totun, qu'ei mei que probable qu'aquò be hosse estat curat com un camin per l'amna deu faraon.
Dinc au sègle XIVau qu'ostendèva ua fòrma de piramida perhèita (atau las vedèn los crotzats). Totun, desempuish aqueth temps, un terratrem que la segotí e que perdó ua partida de la cauç qui la caperava e qui ho emplegada dens las construccions de bastiments otomans.
Au sègle XXau que s'an trobat un vaishèth de husta demontada au pe de la piramida. Au cap de quauques annadas que la tornèn bastir e que's pòt véder en aqueth quite lòc.


text:
Maximin I
Maximin Ièr (vèrs 173 - abriu de 238) foguèt lo premier emperaire roman de l'« Anarquiá militara » romana dau sègle III. Succediguèt a Sever Alexandre lo 20 de març e reinèt fins a son assassinat. Foguèt remplaçat per Maxime Pupien e Balbin.
De 235 a 236, capitèt de replegar de temptativas d'invasions dins lei regions de Ren e de Danubi. Pasmens, en 238, deguèt faciar l'ostilitat dau Senat que reconoguèt l'autoritat de Gordian Ièr e de son fiu Gordian II proclamats emperaires dins lei províncias africanas. Aquela insureccion foguèt esquichada mai entraïnèt a Roma la proclamacion de dos coemperaires novèus a Roma, Maxime Pupien e Balbin. Situat vèrs Danubi durant aqueu periòde, Maximin Ièr decidiguèt de reconquistar la capitala e acomencèt lo sètge d'Aquilèa. Pasmens, en causa de la manca d'avitalhament, sei soudats organizèron un complòt e l'assassinèron.


text:
Mogins
Mogins (Mougins en francés)[1] es una vila de Provença (departament deis Aups Maritims, region de Provença-Aups-Còsta d'Azur). Sa populacion èra de 19 500 abitants en 2005. Sa superfícia totala es de 25,64 km².
La vila de Mogins es fòrça toristica.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Mogins se situa au nòrd de Canas e dau Canet e au sud de Grassa, dins lo País de Grassa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Bailejament[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- La categoria Mougins de l'annuari dmoz.
- Sit oficial
- Mogins sus lo site de l'Institut Geografic Nacionau
- Localizacion de Mogins sus Google Map
- Sit del HB3M
- Site dau TCO
- Sit del FCM
- Site dau MOM VB
- Site de sauvagarda e mesa en valor de la bastida de Currault a Mogins
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Mougin en nòrma mistralenca.


text:
Altermondialisme
L'Altermondialisme o Movement Antiglobalizacion es un movement social internacional format per de grops activistas venent de divèrs corrents politics e sorgits en responsa a la globalizacion neoliberala a la fin del sègle XX, e a la progressiva liberalizacion e desregulacion del comèrci internacional.
Los activistas pensan qu'aiceste processus tal coma se debana dins l'actualitat es font d'agressions al mitan ambient, provòca la precarizacion del trabalh salariat e mina la democracia entre autres aspèctes negatius.
S'opausa, doncas, a çò qu'es sonat Pensada unica, que preconiza las idèas neoliberalas coma unica alternativa possibla.