text:
eSwatini
eSwatini, ancianament Swaziland, es un pichon reiaume independent de l'Africa Australa situat entre Sud-Africa e Moçambic. Sa capitala economica e administrativa es Mbabane e sa capitala reiala e politica es Lobamba. Aquel estat si formèt dins lo corrent dei sègles XVIII e XIX quand lei Swazis capitèron de s'installar dins la region e de gardar son autonòmia politica maugrat la colonizacion europèa e l'establiment d'un protectorat britanic sus lo reiaume. Tornarmai independent en 1968, eSwatini formèt una monarquia constitucionala que venguèt rapidament absoluda. Dempuei aqueu periòde, lo país dèu faciar un desvolopament economic feble e una epidemia de SIDA que toca la màger part de la populacion adulta dempuei lo començament dau sègle XXI.
Lo gentilici es swazi.[1]
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Territòri[modificar | modificar la font]
eSwatini si situa dins lo sud dau continent african entre Moçambic e Sud-Africa. Sa superficia fa 17 363 km3(159en reng mondiau[2]) e son territòri es montanhós dins sa mitat occidentala e plan dins sa mitat orientala. Sa cima pus auta es lo mont Emlembe (1 862 m) situat au nòrd-oèst dau país sus lo limit ambé Sud-Africa e son ponch pus bas si situa sus lo riu Maputo. Lo clima es puslèu de tipe tropicau mai, en causa de la latitud australa d'eSwatini, existisse tanben de regions amb un clima quasi temperat[3]. Lo territòri es organizat en 55 inkhundlas que son gropats en quatre districtes.
Demografia[modificar | modificar la font]
En julhet de 2013, la populacion èra estimada a 1,403 milions d'abitants (154en reng mondiau)[2]. La màger part deis abitants fa partida de l'etnia Swazi. L'urbanizacion èra de 21% mai aumenta de 1,5%/an[2]. En 2010, tres vilas avián una populacion superiora a 10 000 abitants : Manzini (110 537), Mbabane (76 218) e Big Bend (10 342). L'esperança de vida es fòrça febla, inferiora a 50 ans en 2012[2], en causa de l'epidèmia de SIDA au sen de la populacion (50% deis adultas èran malauts en 2009[4]) e dau nivèu feble de desvolopament economic.
Riscs naturaus[modificar | modificar la font]
eSwatini es menaçat per mai d'un risc naturau fòrça perilhós coma la manca d'aiga[2], una erosion importanta causada per l'esplecha intensiva dei zònas agricòlas e per lo risc d'epidèmia de malautiás grèvas.
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion de la nacion swazi[modificar | modificar la font]
Lei vestigis pus ancians de preséncia umana sus lo territòri de Swaziland datan de 100 000 ans. Èra compausada de populacions nomadas de tipe khoisan. Au sègle IV, de migracions de pòbles bantos originaris de l'Africa centrala comencèron pauc a pauc d'ocupar la region. Au sègle XI, aquelei migracions finiguèron d'eliminar lei Khoisans. Au sègle XVIII, lo rèi Ngwane III dau clan Dlamini s'installèt dins lo sud dau Swaziland modèrn e l'i fondèt la nacion swazi[5]. Lei pòbles locaus, militarament mau organizats, acceptèron la dominacion dei Dlamini e gardèron sei poders locaus[6] [7]. Au sègle XIX, Sobhuza Ièr l'i resistèt ai temptativas d'invasion zolo[8]. Aquò permetèt la formacion d'un estat e d'una identitat fòrça solidas que van resistir ai transformacions impausadas per la colonizacion europèa[9] [10]. Enfin, lo rèi Mswati Ièr capitèt d'empachar la formacion de poder rivau gràcias a una politica d'integracion deis elèits localas (mètges, mascs...) au sen de sa dinastia[11].
A partir de la segonda mitat dau sègle XIX, lei Swazis intrèron tornarmai en conflicte ambé lei Zolos[12] e tanben ambé lei Boers[13] [14] a l'oèst e ambé lei Portugués a l'èst. En 1877, lo clan Dlamini demandèt donc la proteccion de l'Empèri Britanic que foguèt acceptada per Londres en 1881. Entraïnèt una definicion precisa dei frontieras de Swaziland que perdèt mai d'un territòri en cambi de sa reconoissença[15] [16]. Pasmens, après aquelei pèrdas e, coma Swaziland èra pas una menaça militara e èra ja dominat economicament, ni lei Boers ni lei Britanics assaièron de'n far la conquista oficiala permetent lo mantenement d'una autonòmia per l'estat swazi. En 1887, aquel acòrd foguèt completat per la definicion dei limits entre Swaziland e Moçambic.
Lo Protectorat de Swaziland[modificar | modificar la font]
Après la creacion dau protectorat, de concessions foguèron atribuidas ai colons europèus per lo rèi Mbadzeni renfòrçant la dominacion economica estrangiera[17]. Aquò entraïnèt un afaire juridic complèx e lo protectorat britanic foguèt anullat e donat a la Republica de Transvaal en 1894[18]. Après la Segonda Guèrra dei Boers, la familha reiala demandèt e obtenguèt tornarmai la proteccion britanica en 1906-1907[19]. Aqueu periòde veguèt de transformacions importantas de la societat swazi en causa dau desvolopament de proprietats agricòlas europèas e de l'emigracion d'abitants vèrs lei regions minieras de Sud-Africa. Lei Britanics pensavan alora integrar Swaziland au sen de Sud-Africa.
Lo 22 de decembre de 1921, comencèt lo rèine personau de Sobhuza II que va dirigir Swaziland fins a sa mòrt en 1982. Sa premiera politica foguèt d'estendre la dubertura economica dau protectorat ais investiments britanics e sud-africans, especialament per favorizar l'esplecha dei minas, e d'ordonar ai caps tradicionaus de recrompar lei tenements dei colons blancs. Aquela politica e l'instauracion progressiva de l'apartheid entraïnèt la fin dei projèctes britanics d'intrada de Swaziland dins l'Union Sud-Africana[20]. Au contrari, après la Segonda Guèrra Mondiala, si preparèt l'independéncia dau país[21].
D'efèct, a partir de 1963, un movement anticolonialista dirigit per lo prince Dumisa Dlamini si desvolopèt. Opausat au parlementarisme, Sobhuza II capitèt de formar la sieuna formacion politica e d'obtenir 85% dei sufragis ais eleccions de 1964. Assegurada dau conservatisme dau rèi, la minoritat blanca si ralièt a son poder en 1967, ço qu'encoratjèt lei Britanics d'acceptar l'independéncia de Swaziland proclamada lo 6 de setembre de 1968.
Lo Reiaume de Swaziland[modificar | modificar la font]
Après son independéncia, lo Reiaume de Swaziland venguèt una monarquia constitucionala. Pasmens, lo rèi capitèt de prendre la màger part dau poder e comencèt d'assaiar de limitar aquelei dau parlament. En 1973, organizèt finalament un còp d'estat còntra lo parlament, ordonèt sa dissolucion e proclamèt l'estat d'urgéncia e la suspension de la constitucion. Fins a 1978, reinèt per decrèt e lei liberaus poguèron pas s'opausar ai negociacions entre Mbabane e Pretoria per participar a la lucha còntra lei movements anti-apartheid[22]. En cambi d'aqueu sostèn, la possibilitat d'una cession de divèrsei territòris sud-africans dins lei bantostans orientaus dau país, permetent un accès a l'Ocean Indian per lei Swazis, foguèt tanben discutida mai lei negociacions mau capitèron[23] [24].
En aost de 1982, la mòrt de Sobhuza II entraïnèt una guèrra de succession entre lei membres de la familha reiala. Lo prince Makhosetive èra l'eiretier designat mai coma èra encara un enfant, una regéncia foguèt organizada sota la direccion de la rèina Dzeliwe. Una premiera crisi s'acabèt per l'eliminacion dau cap dau govèrn sospichat de preparar un còp d'estat. Puei, lo novèu premier ministre, originari dau camp tradicionalista, assaièt de prendre pauc a pauc lei poders de la regéncia au profiech dau conseu tradicionau dei caps swazis, ostils au mantenement d'eleccions per Dzeliwe. Aqueu projècte capitèt en setembre de 1983 e, en fòra dau sistèma constitucionau, la rèina perdèt la regéncia au profiech de la rèina Ntombi. Pasmens, lei crisis intèrnas contunièron e Ntombi deguèt finalament accelerar lo procès de coronament de Makhosetive que venguèt rèi en 1986 sota lo nom de Mswati III per estabilizar la situacion politica.
Lo rèi novèu renforcèt rapidament son poder sus la familha reiala ambé la dissolucion dau conseu tradicionau e amb un cambiament de premier ministre au profiech de faccions pus liberalas. Pasmens, a partir deis ans 1990, lei revendicacions liberalas venguèron pus importantas. En 1995, una situacion quasi insureccionala entraïnèt la destruccion de l'Assemblada Nacionala e de l'ostau de plusors ministres. Dins aquò, en 1997, lo rèi refusèt de democratizar lo reiaume maugrat lei pressions de Sud-Africa e de Moçambic. Au contrari, dempuei 2000, Swaziland revendica divèrsei territòris segon un tractat de 1982 prepausant lo cambi d'aquelei regions còntra l'ajuda de Mbabane dins la repression de la lucha anti-apartheid[2]. Enfin, en 2005, una constitucion novèla foguèt adoptada. Aplicada a partir de 2006, definisse oficialament Swaziland coma una monarquia absoluda[2].
Dempuei leis ans 1990, l'epidemia de SIDA faguèt de progrès fòrça importants au sen de la populacion swazi. En 2009, Swaziland venguèt lo país pus tocat per la malautiá ambé 25,9% de la populacion contaminada[2].
eSwatini[modificar | modificar la font]
Lo 19 d'abril de 2018, per marcar los 50 ans d'independéncia, lo rei proclama que Swaziland se dirà desenant eSwatini.
Govèrn e politica[modificar | modificar la font]
eSwatini es una monarquia absoluda que son foncionament es definida per la constitucion de 2005. Lo rèi, dich Ngwenyama, n'es lo centre deis institucions. Contraròtla lei poders executius, legislatius e judiciaris e es tanben lo cap suprèm dei fòrças armadas. Es assistit per la rèina principala, dicha Ndlovukati, per lo govèrn, per una assemblada nacionala e per de caps tradicionaus.
La Ndlovukati es generalament la maire dau rèi ò es chausida entre sei fremas pus ancianas. Es cargada dei rites tradicionaus e de la direccion d'una regéncia eventuala. Lo govèrn es generalament cargat deis afaires quotidians. Son cap es nomat per lo rèi. Enfin, lo poder legislatiu es compausat d'una Assemblada Nacionala de 65 deputats e d'un Senat de 30 senators. 55 deputats son elegits per lei 55 inkhundlas e 10 son nomats per lo rèi. Lo Senat es fach de dètz senators elegits entre lei membres de l'Assemblada per lei deputats e de 20 senators dirèctament nomats per lo rèi. Lei partits politics son defenduts[25]. Gràcias a aqueu sistèma, lei resultats deis eleccions son fòrça favorables au rèi. Lo poder legislatiu a lo drech de discutir e de votar una lèi mai lo rèi a un drech de veto sus sei decisions.
La familha reiala es poligama es lo successor dau rèi es chausit entre seis enfants mascles. La designacion de l'eiretier es facha per la familha reiala qu'es cargada de designar la « Granda Esposa » dicha Indlvukazi. Existisse divèrsei critèris de respectar per aquistar aquel estatut. L'esposa dèu aver solament un fiu, aver un bòn caractèr e far partida d'una familha onorabla. Dins totei lei cas, lei doas premiereis esposas dau rèi son chausidas per sei conselhiers dins lei clans Matsebula e Motsa per de rasons ritualas e pòdon pas venir Indlvukazi.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia d'eSwatini es pauc desvolopada amb un taus de chaumatge de 30-40% e un PIB de 6,2 miliards de dolars en 2012. Es fòrça dependenta de Sud-Africa[26] e lei cambis ambé Pretoria representan 90% deis importacions e 75% deis exportacions. Existisse un esfòrç per diversificar lei partenaris comerciaus e l'Union Europèa representa 14,2% deis exportacions swazis. Pasmens, lo govèrn es regularament obligat de demander de l'ajuda ais institucions internacionalas per completar son budget.
La basa de l'economia es l'agricultura qu'ocupa 70% de la populacion e lo sector minier qu'es en declin dempuei leis annadas 1990. Dins leis annadas 1980, leis autoritats assaièron donc de renfòrçar l'indústria, magerament basada sus la transformacion de produchs agricòlas, e de favorizar l'esplecha dei minas tròp pichonas per interessar lei grandei companhiás per limitar la baissa de la produccion.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
eSwatini fa partida deis institucions internacionalas e regionalas principalas coma l'ONU, lo Commonwealth of Nations, l'Union Africana, lo Mercat Comun de l'Africa Orientala e Australa e la Comunautat de Desvolopament d'Africa Australa. Sei relacions pus importantas son establidas ambé leis estats vesins. Una particularitat d'aquelei relacions es lo mantenement de relacions ambé la Republica de China e non ambé la China Populara. Swaziland revendica divèrsei territòris sud-africans dempuei lei negociacions de cession territòriala deis annadas 1980 e l'afaire es fisat ai tribunaus internacionaus.
Lei fòrças armadas d'eSwatini son gropadas au sen d'una fòrça terrèstra e d'una fòrça aeriana. Son dichas Umbutfo Swaziland Defense Force e compausadas de 3 000 militaris volontaris. Lo recrutament de soudat tocat per l'epidemia de SIDA es defendut. L'equipament es d'origina sud-africana, occidentala e israeliana. Es subretot fach d'armas d'infantariá, de veïculs blindats leugiers e d'aeronaus de transpòrt. Aquelei fòrças an jamai participadas a una guèrra mai fogèron utilizadas per luchar còntra lei manifestacions intèrnas.
Lengas[modificar | modificar la font]
eSwatini a doas lengas oficialas que son lo swazi, lenga quotidiana de la màger part de la populacion, e l'anglés qu'es la lenga deis afaires economics. Lo zolo, lo tsonga e l'afrikaans son parladas per de minoritats indigènas o blancas.
Religion[modificar | modificar la font]
La màger part dei Swazis son crestians. Pasmens, l'influéncia dei rites tradicionaus es encara importanta. 40% deis abitants mesclan religion anciana e crestianisme[27], 25% son catolics e 35% fan partida d'autrei menas de crestianisme ò d'autrei religions (judaïsme, islam...)[2].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Site oficiau d'eSwatini: http://www.gov.sz/
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Masculin & femenin.
- ↑ 2,0, 2,1, 2,2, 2,3, 2,4, 2,5, 2,6, 2,7 et 2,8 CIA World Factbook: Swaziland, junh de 2013, [1]
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 4.
- ↑ Country programme outline for Swaziland, 2006–2010, United Nations Development Program, novembre de 2009.
- ↑ D. Hugh Gillis, The Kingdom of Swaziland: Studies in Political History, Edicions Greenwood Publishing Group, 1999, p. 11.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, pp. 84-86.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 8.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 86.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 87.
- ↑ Jérôme Vialatte, La prérennisation d'un régime monarchique en Afrique : le royaume du Swaziland, dins Le retour des rois: les autorités traditionnelles et l'État en Afrique contemporaine ; [actes du colloque international ... Paris, les 8, 9, 10 novembre 1999, Centre de Recherches Africaines (Université de Paris I)], Edicions KARTHALA, 1999, p. 512.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 92.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 98.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 105.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, pp. 8-9.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 10.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 114.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, pp. 116-119.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 12.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 13.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 14.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 15.
- ↑ Sylvain Guyot, Rivages zoulous : l'environnement au service du politique en Afrique du Sud, Edicions KARTHALA, 2006, p. 159.
- ↑ Sylvain Guyot, Rivages zoulous : l'environnement au service du politique en Afrique du Sud, Edicions KARTHALA, 2006, pp. 157-160.
- ↑ Suzanne Cronje, Marchandage territorial au Swaziland, Le Monde Diplomatique, febrier de 1982.
- ↑ Anne-Cécile Robert, De Conakry à Nairobi, les Africains votent mais ne décident pas, Le Monde Diplomatique, febrier de 2010.
- ↑ Anne-Cécile Robert, Impériale Afrique du Sud, Le Monde Diplomatique, decembre de 2012.
- ↑ David Levinson, Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook, Edicions Greenwood Publishing Group, 1998, p. 172.


c: text/html

text:
Lisosòma
Lo lisosòma es un organet de la cellula qu'a de formas variablas; es recubèrt per una membrana e conten d'enzims qu'idrolizan lei macromoleculas. Foguèron isolats mai de quaranta enzims diferents dins lo lisosòma. Totei an la caracteristica d'èsser d'idrolasas, es a dire, d'enzims que catalizan de reaccions que s'apondon en eu o s'eliminan de moleculas d'aiga. Intervenon en la digestion dei substàncias que la cellula capta de l'exterior per se noirir e fan tanben foncion de digestion intracellulara. Segon son origina, i a dos tipes de lisosòmas:
- Lei lisosòmas primaris son aquelei formats a partir de l'aparelh de Golgi. An una forma redona o ovala e que son contengut es omogenèu. Intervenon pas dins lei procès digestius. Quand s'i jonhon d'autrei particulas, pòdon formar lo lisosòma segondari o n'expulsar plan lo contengut directament a l'exterior
- Lei lisosòmas segondaris se forman quand un lisosòma primari se fusiona amb d'autrei particulas coma, per exemple, lei que provenon de l'exterior de la cellula, en un procès de digestion. An una forma pus variabla que lei primaris.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Amiga 600
L'Amiga 600 es una evolucion de l'Amiga 500 e de l'Amiga 500+ ambé lo quau compartisse lo chipset ECS e 1Mo de Ram de bàsia.
Se caracteriza per son design especiau, qu'es lo mai pichòt deis Amiga, coma una version aleujada de l'Amiga 1200, dau cavier mai cortet e sensa lo chipset AGA que sortissiá au mesme moment.
L'Amiga 600 s'aluencha de l'Amiga 500+, a mai de son design, per la preséncia d'un pòrt PCMCIA coma l'A1200 et per un pòrt 2"5 que li permete d'aculhir de discs durs estandards.


text:
Microtubul
Los microtubuls que son estructuras de la cellula eucariòta. Que son formats per la polimerizacion d'un dimèrs de duas proteïnas (la tubulina a e la tubulina B) e, segon lo grad mei o mens avançat d'aquesta polimerizacion, que son mei o mens long. Que hen partida de l'esqueleta de la cellula (aperat citoesqueleta) e la loa capacitat de créisher e de mermar qu'ei utilizada per realizar los procès cellulars qui demandan moviments dehens lo citoplasma (lo liquid interior dens lo quau e banhan lo organet cellulars amassas) de la cellula : lo movement de vesiculas (per realizar ua secrecion), la migracion deus cromosòmas (aus qui son la mitòsi e la meïòsi) e la citocinèsi (la separacion d'ua cellula en mair en duas cellulas hilhas un còp acabada la division cellulara.
Estructura[modificar | modificar la font]
Duas proteïnas, ua tubulia a e ua tubulina B que forman un dimèr. Per polimerizacion, mantun dimèrs que forman un protofilament. Fin finala, 13 microfilaments en ceucle que forman un microtubul.


text:
L’Iscla del Tresaur de Robert Louis Stevenson
Traduccion occitana de Pèire Beziat
IEO Edicion - 2015 - 238 paginas - 14 x 21 cm
ISBN : 9782859105624 - 15 €
L’Iscla del Tresaur es lo roman lo mai conegut de l'escrivan escossés Robert Louis Stevenson. Foguèt publicat pel primièr còp en libre en 1883. Es un dels grands classics de la literatura mondiala.
Pèire Beziat, lo traductor, nasquèt en 1954 a L’Eissagador, comuna de Vabre dins Tarn. Es ara (2016) retirat e demòra a Ferrièras (Tarn) ont a passat la màger part de sa vida.
Lo libre - Quand Jim Hawkins dobrís lo còfre de Billy Bones, sospecha pas que partirà qualques jorns mai tard luènh dels sieus e de l’albèrga familiala, a bòrd de l’Hispaniola, cap a l’Iscla del Tresaur. Mas las causas se debanaràn pas coma cal pel jovent aventurièr que deurà afrontar Long John Silver, un cosinièr sanguinari, e sos compaires.
Extrach - « Mon còr fasiá tifa-tafa quand tornèrem partir per aquela aventura dangierosa, totes dos dins la nuèit freja. La luna plena començava de créisser e rogejava a la cima nauta de la tuba, e aquò nos faguèt afanar que nos pensèrem que s’i veiriá coma en plen jorn per tornar e que poiriam èsser vistes per d’espias. Passèrem lis, sens bruch e a la lèsta a l’abric dels tèrmes, lo long de las randuras, mas vegèrem nimai ausiguèrem pas degun qu’ajustèsse a nòstra paur fins qu’aguèrem a nòstre grand solaç tampat la pòrta de l’Amiral Benbow.
« Tirèri sulcòp lo barrolh, e demorèrem un moment dins l’escuresina per tornar prene alen, sols amb lo cadavre del capitani. Puèi ma maire prenguèt una candèla dins la beguda e nos tenguent per la man dintrèrem dins la sala. Jasiá coma l’aviam daissat, virat d’esquina, los uèlhs dobèrts e un braç estirat. »
Petite Histoire de l’Occitanie de Jean Sagnes. Libre en francés.
L'autor istorian de formacion, autor de nombroses obratges sus l'istòria
del Lengadòc e del Rosselhon presenta aquí una sintèsi sus l'istòria d'Occitània.
Jean Sagne rapela primièr lo sens del mot Occitània : l’ensemble de las regions qu’an per
lenga originala una lenga derivada del latin, la lenga d'òc o occitan. Precisa qu'aquel
grand ensemble geografic deu pas èsser confondut amb la region administrativa
recentament creada e nommada Région Occitanie que recampa pas que 13 departaments.
Lo libre de Miquèu Arnaud, Quora la matèria...,
que sortiguèt en 2017 es una ficcion : descabestrada,
leugièra.
L'autor s'amusa aquí de tot e amusa. Fantasma sus l'occitanisme de deman,
per melhor se trufar de lo de uèi, fantasma sus Euròpa, sus las organizacions
politica de venir, sus las tecnologias futuras (e las siá visions aquí son un
pauc ninòias, lo libre pòt pas èsser calificat de roman d'anticipacion).
En 2013 sul site de l'IEO d'Avairon, Ivon Puech se remembrava de Cantalausa, un
dels actors màger de l'occitanisme roergat.
Tornam editar çai jos lo sieu tèxt que nos esclaira sus l'òme que èra
Cantalausa, sus son rapòrt a la lenga occitana e sul trabalh que faguèt per
la far viure :
Dins los Actes del collòqui de l'AIEO de 2014 Xavi Ferré, professor de las
escòlas Calandreta presenta un article titolat : Elements d'analisi dels ligams
entre la lenga e la cultura dins una classa cooperativa Calandreta. Tornam
aquí publicar la siá conclusion (pagina 416 dels actes del collòqui) ont nos rapèla
çò qu'es al còr d'aquelas escòlas e que ne fa l'unicitat e la valor.
La cultura occitana, coma tota autra d'alhors, es tot çò que nos amassa a l'entorn de
valors comunas, dins las qualas nos reconeissèm, almens en partida, coma subjèctes.
Remembri que, en parlant dels òmes e femnas-pèira, Pierre Soulages escriguèt
endacòm (Soulages 2002) que la vida d'una òbra es facha per los que la veson. Per
quales seriá facha la vida d'una cultura ?
Lo dimars 6 de febrièr de 2018 la societat SpaceX capitèt de mandar dins
l'espaci la primièra fusada Falcon Heavy dempuèi son spacepòrt de Cap Canaveral
en Florida.
Carga utila : lo cabriolet roge cerièisa d'Elon Musk,
fondator de la societat. Direccion : Mars o la cencha d'asteroïdas
del sistèma solar.
Aquela fusada es la mai poderosa mandada en orbit dempuèi las miticas Saturn
del programa american Apollo e l'Energia russa.
Foguèt a la davalada de 2016 que lo programa ERASMUS + « l'Educacion
al Desvolopament Durable dins nòstras lengas » debutèt a l’iniciativa de las conselhièras
pedagogicas d’occitan de l’Acadèmia de Montpelhièr.
Pilotat pel Centre interregional de desvolopament de l’occitan (CIRDÒC),
lo projècte reünís 7 partenaris a travèrs 4 regions europèas (Occitània, Val d’Aran,
Val d’Aosta e Piemont) dins las qualas 6 lengas son parladas :
l’occitan, lo francoprovençal, lo catalan, lo francés, l’espanhòl e l’italian.
Lo conselh general del departament d'Aude comunica :
Lo Departament d'Aude vous balha rendètz-vos per una sesilha d'escambis,
de discutidas e d'emergéncia collectiva lo dissabte 14 d'abril de 2018, de 9h a 14 h
a l'Ostal del Departament, sala Gaston-Deferre, a Carcassona.
L'occitan, aquò's una lenga, unes parlaires, una cultura, femnas e òmes…
L'occitan, es nosaus amassa !
Un manifèst collectiu en sosten a Mireia Boya es estat
publicat en febrièr de 2018. Lo tornam publicar çai jos.
De notar qu'après son entrevista per lo jutge lo 14 de febrièr,
las autoritats l'an daissada en libertat. Lo manifèst :
La deputada aranesa al Parlament de Catalonha, Mireia Boya,
serà menada davant la justícia espanhòla per “rebellion” pr’amor de
sa participacion politica al referendum que se tenguèt lo 1ièr d’octòbre passat.


text:
Aguesta categoria englòbe totes es webs qu'agen contenguts en quinsevolh variant dialectau dera lengua occitana sus arts e cultura. Es planes multilingües sus arts e cultura, son acceptades se an informacion relevanta en occitan. Es planes que hèsquen referéncia a quinsevolh tematica relacionada damb arts e cultura dera Tèrra Occitana mès que non siguen redactades en occitan an d'anar ena categoria dera sua respectiva lengua.
sitis 10
Dia per dia
Lo blòg d'Eric Gonzales. Reflexions sus la soa escritura, l'Occitania, la politica, l'actualitat, los problèmas de societat.
Drapèls
Enciclopedia occitana de vexilologia.
Estaca
Estaca es una associacion qu’obra a l’espandiment de la lenga e la cultura d’oc.
Gai Saber
Grop de música occitana. Premsa, discografia.
L'Ostal d'Occitània de l'Union
Siti de l'associacion que prepausa de corses de lenga e de civilisacion occitanas, de visitas e de sortidas pedagogicas, de manifestacions artisticas, d’espectacles e de manifestacions culturalas.
Peire Cardenal
Vie et oeuvres completes bilingues du plus satirique des troubadours.
Son d'aqui
Perpausa a l’encòp l’escota d’escantilhs representatius deu patrimòni orau e hestiu en Aquitània gessits de collèctas, e l’accès au catalògue sancèr de las collèctas sonòras.
Ujan
Initiacion a la lenga d’oc ; una descripcion en detalhs de la lenga occitana
Vexil'Oc No. 4
Lo jornal occitan de vexilologia. Especial Val d'Aran.
Òu fifre niçart
Musica tradicionala del País Niçard e de Provença. [En Francés, Anglés e Niçard.]
Aguesta categoria en autes lengues: 90
Arts e cultura
Economia e empresa
Informàtica e Internet
Mieis de comunicacion
Léser
Referéncia
Regionau
Societat
Espòrts
All Languages


text:
Per Crestian Almerge e lo grop Test
Mon rèiregrand s’apelava Balo, un ors tinhós
que podiá d’un butassal fotre un pin centenari pel sòl.
Mon grand s’apelava Balo. Èra la terror de la selva amb un macarèl de gronhament a te far dreiçar los pelses sus l’esquina a vint kilomètres, un gronhament qu’a costat d’aquel los de Jurassic Park èran de farlabica.
Mon paire s’apelava Balo, que podiá manjar d’un còp un vintenat de salmons sens aver una crisi de fetge.
E ieu m’apèli Balo..
E mon filh tanben s’apelarà Balo.
Soi un eslovèn, d’una familha d’eslovèns plantigrads de paire en filh.
Vaquí per las presentacions
Repic :
Balo mon fraire
Balo mon fraire
Siàs estrangièr
Soi trop luènh de ma terra
(siàs trop luènh de ta terra)
Ma terra eslovèna
(ta tèrra eslovèna)
Largat dins los Pirenèus
Balo mon fraire
Balo mon fraire
Siàs (soi) estrangièr
Mon istòria es l’istòria d’un expatriat involontari e pas clandestin que soi arribat en França dins un camion oficial del govèrnament menat per vint-e-quatre motards, coma lo Sarkozy.
Èri aqui, que diguèron, per amenar una contribucion à la biodiversitat.
Dal còp, me montèri plan lo còl, mas lèu descantèri quand me metèron un colar G.P.S e un emissor dins lo ventre coma lo Robocòp, que bronzinava, bronzinava e me fotèt de bravas colicas. Ambe tota aquela electronica, pensabi qu’arribariá a captar totas las radiòs.
Ici Londres…Les ours hiberneront après avoir mangé le miel…
E me vaquí victima de la deslocalizacion dins un païs que
conéissi pas…un polit païs, pr’aquí pr’aquò, mas un païs ambe de madurs vestits de verd, d’amòrris amagats dins los bartasses e qu’ensajan de me plombar lo cuol.
Quina vergonha ! E tot aquò per qualquas fedas, per qualques pichons prelèvaments suls tropèls per çò que pòdi pas viure de rasonaments e d’aiga fresca !
Pensi qu’aquò dèu èsser una venjança dels pastres que me pòdon pas véser.
Mas i pòdi pas res se soi un animal totemic e se, un còp èra, d’orses occitans venián de còps raubar de pastorèlas !
Cal avertir lo Dalaï Lama o la Brigida Bardòt, la Bela del Ciné que totòm a sa fotò !
Ont es l’amor dins tot aquò ? E consí trapar una femèla,
que sèm que quatre pelats dins tota la cadena dels Pirenèus ?!
Aviá rendetz-vos ambe la Franska, mas moriguèt sus l’estrada per ço que portava pas de gilet jaune, que la lei èra pas encara passada.
Me caldrà passar benlèu del costat espanhòl !
Monsur Zapaterò ! Se dits qu’al vòstre païs n’i a mai de femèlas e que son mai caudas coma la Bèla de Cadiz !
Aicí es la misèria sexuala ! E totjorn aqueles caçaires !
L’ivèrn passat, m’a calgut prener de somnifèris per dormir e fasquèri pas que somiar, somiar que descendiá dins la Granda Vila e que fotiá de bravas morniflas als buildings coma lo Godzilla.
M’auràn pas ! Farai pas coma lo King Kong qu’acabèt sa corsa ennaut d’un gratacèl e se batèt a còps de punh contra los avions.
Montarai a Montsegur.
A Montsegur, segur que me traparàn pas.
Aquel monde es lo monde del diable !
E ièu soi vengut catar, catar, catar !
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Uno colo
de l’Inserm (Universita Pèire e Mario Curie de Paris) estimo que nosti lus LED son mal-astrouso per la retino. An coumpara mai que d’uno boufigo de lus que podon esclaira d’oustau émé 500 LUX, e mentre li diferènto meno soulo lei LED an pouscu gasta la retino dei garri espausa.
Es premié la lus blavo d’aqueli boufigo que desgarien lis iue d’aqueli garri, bord que li LED agenson li lus blavo e jauno, au contre dis anciani boufigo a aubencho
, a chapau enebido per l’Unioun Euroupenco, a partir de 2005.
Aquelo lus blavo pou endraia un vertadié auvari per nostis iue, la necrouso cellulari : uno cellulo daumajado, pertoco tambèn la seguento, e tout-a-de-rèng
.
E li scientifi mau-doutan que li bofigo d’oustau poudrien desgaia lou « capitau lus » dóu mounde, e entraina un destrachimen maculari precoci.


text:
Sent Pardós d'Arnèt
Sent Pardós d'Arnèt[1] (oficialament en francés Saint-Pardoux-d'Arnet) es una comuna occitana, situada dins lo departament de Cruesa e la region de Novèla Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- Sent Pardós ven del nom de Pardulphus, nom germanic Pard-wulf o Bard-wulf, que correspond a un ermita garit miraculosament de la 'vuglessa, puèi que venguèt abat de Garait [2] (658 - entre 737 e 743); a tombat sistematicament, en Occitània, dins l'atraccion de perdon, adaptat en francés en Pardoux, Perdon, Pardon, etc [3], mas l'erosion fonetica en auvernhat (dialècte de Sent Pardós d'Arnèt) empacharà benlèu de zo verificar dins lo cas de la comuna. La grafia occitana autentica del nom ne'n depend (Pardós, amb -s finala, es benlèu analogic).
- Arnèt
Istòria[modificar | modificar la font]
Entre 1790 e 1794, Sent Pardós d'Arnèt absorbís la comunautat o comuna del mesme nom, situada dins la Marcha [4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2012 : 165; 2013 : 166 abitants (10 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.lemosin.net/23226.htm
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=33932


text:
Cumu'l mieu bloge tá dedicáu cimeiramente a la llingua llïonesa peru tamién a tolas llinguas minorizadas, deixuvos el testu n'aranés animánduvos a facere'l esfoutu de pescancialu. Tolas llinguas y los sóus falantes tien los mesmos dreichos, nun hai llinguas miyores y piores y paga la pena tentare de sabere un poucu más de la cultura y la llingua los nuesos vicinos.
MANIFÈST PERA LENGUA PRÒPRIA D'ARAN
Era tramitación parlamentària deth "Projècte de Lei der Aranés" ei un hèt istoric entà Aran. Era aprobación d'aguest projècte de lei a de supausar entar aranés, occitan d'Aran, era oportunitat de superar ua situación plan preocupanta que l'amie entara sua desparicion.
Totun, e pr'amor des notícies publicades enes mieis de comunicación e des declaracions realizades per part de diuèrsi collectius e persones, e des contunhes mòstres de confusion sus era oficialitat dera lengua, d'ençà era aprobación der Estatut d'Autontomia de Catalonha de 2006 es signants d'aguest manifèst volem, de manèra unanima, fixar es punts que seguissen:
- Aran reconeish era sua occitanitat culturau e lingüistica. Er aranés ei era varietat der occitan pròpria d'Aran e de Catalonha.
- Aran defen era unitat dera lengua occitana.
- Era lengua occitana non dispause actuaument de cap "occitan estandard o referenciau", acceptat peth conjunt deth territòri lingüistic occitan ne pes institucions corresponentes, e per tant son aguest territòri e aguestes institucions es que determinaràn d'amiar enta dauant eth procès de convergéncia.
- Eth Parlament de Catalonha a de preservar es drets des ciutadans e ciutadanes de Catalonha, en aguest cas, des ciutadans e ciutadanes deth sòn territòri que parlen aranés.
- Correspon ath conjunt d'Occitània crear era autoritat lingüistica de referéncia.
- Era varianta der occitan qu'ei oficiau en Catalonha ei er aranés.
- Es recorsi de tot tipe e mieis economics qu'era Generalitat de Catalonha, o d'auti poders publics de Catalonha, acòrden méter a disposición dera recuperación, promoción, normalización e trabalhs sus era unitat o unificación dera normativa dera lengua occitana en generau, o aqueri adreçadi a arténher un occitan "estandar o referenciau" an d'ester liuradi o canalizadi a trauès, o en estreta collaboracion, damb eth Conselh Generau d'Aran e es Institucions academiques araneses. Atau donc, damb aguesta lei era Generalitat de Catalonha a d'ajudar a convertir a Aran, a trauès des sues institucions publiques en caplòc dera labor que se volgue amiar a tèrme ena Occitània de dehora de Catalonha.


text:
Tal Miss...
Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar! Sorrir e Acenar!


text:
Avienguda Corrientes
L'avienguda Corrientes, egaument coneguda dab lo chafre de l'Avienguda qui non drom pas jamei, qu'ei un deus eish principaus de ciutat de Buenos Aires e un lòc hèra emblemetic de la ciutat dab la soa perspectiva de cap a l'obelisc ; istoricament qu'ei ua avienguda de teatre, librerias, botigas divèrsas.
Que ho nomada Corrientes en 1822 en aunor a la província deu medish nom e que de demorè ua carrèra estreta dinc au son alagirment a partirde 1931.
Lo famós tango A media luz ("A mieja lutz") qu'a sacralizada l'adreça deu 348 sus Corrientes ( [...] no hay portero ni vesino / adentro coctel de amor [...] - "I a pas nat portèr ni cap vesin / Au dehens coctel d'amor") marcada uei per un panèu entaus toristas.


text:
Constantina
Constantina (Qacentina en arabi: قسنطينة) es una vila del nòrd èst d'Argeria, cap luòc de la Wilaya de Constantina que compta mai de 840 000 abitants. Es considerada coma la tresena vila mai importanta del país per sa populacion.
De son ancian nom Cirta,[1] Constantina es tanben escaissada la « vila dels ponts penjats »(Madinat Al Jossour) o ben « vila dels aglas ». Sa fondacion remonta a l'an -202. Anciana vila imperiala fortificada, aprofecha d'una posicion estrategica, amb son ròc e sos barris. La vila de Cirta èra tanben une importanta vila feniciana abans de venir capitala de la Numidia pendent lo reialme de Massinissa, aliada de Roma, puèi foguèt destruita en 311 per Maxenci e Domici Alexandre. Pauc aprèp l'emperaire Constantin I lo Grand la tornèt bastir e li donèt lo nom que pòrta dempuèi lo sègle XVII. Constantina, es una del las mai ancianas ciutats del monde, es sbretot coneguda per l'art de viure rafinat del abitants. Constantina es tanben una vila importanta dans l'istòria mediterraneana, simbòl de la cultura araboandalosa. Per son istòria, venguèt l'arbitre de l'elegància de Al Andalús, pels biases de vestir e l'art rafinat de la cosina. Vila del malof, la musica araboandalosa, e dels olemas (savents de l'islam), es la capitala de l'Èst du país e la tresena vila d'Argeria.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
-
pont de Sidi m'sid sul Rummel
-


text:
Richard McSweeney es estudiant en darrièra annada de francés a l'Universitat Trinity de Dublin en Irlanda. A causit de far sa dissertacion sul domeni lingüistic e es a trabalhar sul tèma « Un estudi de las actituds lingüisticas cap a l'occitan e los problèmas que rencontra coma lenga minoritària en França ».
Richard a totjorn estat pivelat per Occitània, sa cultura e sa lenga perque a viscut en Lengadòc dins son enfança.
A mes en linha un questionari e vos invita a respondre a sas questions. Vòstras responsas demoraràn anonimas e lo document serà destrusit dins 6 meses. Las questions pertòcan a vòstra experiéncia amb la lenga occitana, cossí l'avètz apresa, si coneissètz a mond qui la parlan, vòstras actituds cap a la lenga mas tanben al nivèl politic, que pensatz de l'engatjament del govèrn francés cap a l'occitan. Aicí lo ligam cap al questionari.
Per mai d'informacions, podètz contactar lo jove estudiant a l'adreça : This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.


text: Park Jae-sang (en corean: 박재상, 朴載相; Gangnam, Seol, 31 de decembre de 1977), mai conegut coma PSY (en corean: 싸이) es un cantaire e compositor de Corèa del Sud, especializat en rap. Aquesta artista, qu'es tanben productor, se faguèt conéisser internacionalament en julh de 2012 gràcias al succès de sa cançon umoristica "Gangnam Style". Lo 6 de novembre de 2012 lo cantaire capitèt que mai de 20.000 personas participèssen a la dança de sa cançon a París, al pè de la torre Eiffel. Lo 21 de decembre de 2012 la vidèo de sa cançon arribèt al recòrd de 1.000 milions de visitas sus Youtube, çò que faguèt d'ela la vidèo mai vista sus aqueste canal d'Internet.


text:
A la prima tostemps, lo men còr pataqueja,
Quan floreish lo bròc blanc, que soi embriagat,
Trop beròia tà jo n’ei pas jamei gausat
Envitar sons quinze ans darrèr la bòrda vielha.
E saurès, tu, lo vent,
Si passa lo cap au finestron,
A l’entorn deu son còr anar sonar l’aubada,
E saurès, tu, lo vent,
Tu qui cantas tan beròi l’amor
Cridar lo men secret per totas las contradas.
Aquiu despuish mil ans que i ei doça l’erbeta
Un pomèr que l’escόn sonque taus amorόs,
Que ns’i serem cochats shens deranjar las flors,
E dilhèu desvelhats peus arrais de l’aubeta.
Qu’èi tant marchat solet per devath l’estellada,
Lo huec dehens lo còs, d’aver tròp saunejat,
Son imatge que l’èi tostemps au hons deu cap,
Que luseish com un sor qui a trobat la matiada.
Fermer


text:
973
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 973 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Lo còmte Guilhèm Ièr de Provença foguèt venceire d'una campanha còntra lei Sarasins installats en Provença. Les musulmans foguèron desfachs a Ambrun, a Gap, a Riés, a Empus, a Cabassa e finalament a Tortor. Aquela darriera desfacha entraïnèt la destruccion dei principalei fòrças musulmanas. Lo rèsta assaièt de resistir dins lo castèu de La Gàrdia Frainet mai una ataca provençala entraïnèt tanben la pèrda d'aquela posicion. Dins lo rèsta de Provença, aquelei desfachas entraïnèt la conquista deis autrei posicions fortificadas dei Sarasins. Lei musulmans capturats foguèron tuats ò venguèron esclaus dei venceires. Una autra consequéncia d'aquela campanha victoriosa foguèt la somission de l'aristocràcia provençala au poder dau còmte Guilhèm Ièr.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Guèrra còntra l'emir de Mossol. Lei Bizantins foguèron venceires a Melitèna, vila estrategica d'Anatòlia dau sud-èst que foguèt reconquistada, mai esquichats a Amida.


text:
Ja en vènto despuei l'an passa, lou CD de Cansoun d'Aqui acampo pas mens de trege titre enterpreta en lengo d'o pèr Jaumeto Ramel e si musician Luc Pidou, Jan-Pèire Miaule e Gérard Marcel.
Fa partido d'aquelo discougrafìo countempourano ount li musico tradiciounalo, li tèste poupulàri e lis èr cantouna de pèr tóuti an sa plaço, tant dins lou mitan óucitan qu'encò de li noun-especialisto.
Au fiéu de l'album, l'ausidou passo pèr divèrsis emoucioun, de cop touca pèr l'alegrìo, de cop pèr la malancounié, lou tout dins uno douço atmousfèro boufado pèr la voues de la cantairis.
S'i retrobo de pichot classi coumo la « Mazurka de Sant-Andiòu », mai tambèn de pouèmo de grands autour d'O mes en musico, d'adaptacioun dóu catalan e di cant tradiciounau dóu Miejour. Cansoun d'Aqui
se vòu pourtaire d'un proujèt umble e pouëti, que cerco d'alarga un terren mai d'un cop laura.
Es pas souncamen un recuei de cansoun óucitano, mai un testimòni empregna de moudernita e de recouneissènço.
De counseia is amourous de musico tradiciounalo, e mai is escolo que podon ansin faire counèisse is escoulan la sabour de la lengo d'o. Pèr óuteni lou CD edita pèr l'assouciacioun Culture et langue d'oc, entre-signo au 04 90 46 48 61 o Culture et langue d'oc, 111 Route d'Entrechaux 84110 Faucon. Près : 12€ + 1€ pèr lou mandadis.


text:
Park Ujazdowski
Lo Park Ujazdowski (lit. Pargue d'Ujazdów) es una de las zonas verdas de la ciutat de Varsòvia (Polonha). Es situat a l'Aleje Ujazdowskie, prèp de fòrça ambaissadas e de l'edifici Sejm.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dempuèi la fin de l'Edat Mejana, la zona foguèt ocupada pel vilatge d'Ujazdów, situat a qualques quilomètres del sud de la part vièlha de Varsòvia. Al sègle XVII (1619-1625) s'i construguèt un palatz e un jardin pel rei Zygmunt III Waza, per Jan Trevano. En 1782, lo rei Stanisław August Poniatowski comprèt lo vilatge e lo desplacèt d'aperaquí un quilomètre cap a l'oèst (prèp del luòc ont uèi i a lo campus principal de l'Universitat Tecnologica de Varsòvia). Lo vilatge adoptèt un novèl nom: Nowa Wiés (Vilatge Novèl) e se tornèt lo nom de la carrièra modèrna de Nowowiejska.
Aprèp la conquista russa de Varsòvia e l'efècte de las Guèrras Napoleonencas, la zona perdèt lo sieu caractèr militar e venguèt un luòc de fièiras annalas. Durant la presidéncia de Sokrates Starynkiewicz, en 1893 l'arquitècte de jardins Franciszek Szanior s'encarguèt de lo transformar en un pargue public a l'estil dels jardins païsatgistics, una mescladissa de jardins romantics amb passatges barròcs.
Lo pargue, al moment de sa fondacion, èra un dels pus modèrnes d'Euròpa. Aviá un estanh, qualques fonts e un pont de beton sus la part meridionala de l'estanh, que foguèron construches per l'engenhaire William Lindley. Lo pont foguèt la segonda construccion facha amb aqueste material dins tot lo mond, aprèp lo pont de Viggen, en Soïssa, de 1894. Las esculturas del pargue foguèron l'òbra de Edward Wittig, Pius Weloński e Theodor Charles Gruyere. Aprèp la Segonda Guèrra Mondiala s'i apondèt un monument a Ignacy Jan Paderewski.
Uèi, lo pargue es un dels preferits pels ciutadans de la ciutat, e es l'ambient de fòrça fotografias. Foguèt reconstruch en 2002.


text:
Bossòla
Una bossòla es un instrument de navigacion constituit d’una agulha magnetizada que s’alinha sul camp magnetic terrèstre. Indica atal lo Nòrd magnetic, de destriar del Pòle Nòrd geografic. La diferéncia entre las doas direccions dins un luòc donat se nomena declinason magnetica terrèstra. Segon la precision requerida, se pòt acomodar d'aquela diferéncia o s'utiliza un abac de compensacion. Observat dempuèi la França (en 2016), las doas direccions son sensiblament identicas.
Las linhas del camp magnetic terrèstre sus que l'agulha de la bossòla s'alinha puntan sota tèrra al nivèl dels pòls nòrd e sud (e non pas a la superfícia). Dins l'hemisfèr nòrd, lo tèrme nòrd de la bossòla es donc atirat cap al bas. Per compensar aquel fenomèn, lo tèrme sud de l'agulha de la bossòla es leugièrament lestada.
Quand s'utiliza una bossòla "emisfèr nòrd" dins l'emisfèr sud, lo tèrme sud de l'agulha es atirat cap al bas pel camp magnetic, alara qu'es ja provesida d'un contrapes. Resultat, la punta sud de la bossòla tòca lo fons del cròs ont es lotjada, e fonciona donc fòrça mens ben.
Una bossòla dona una direccion de referéncia coneguda qu'ajuda a la navigacion. Los punts cardinals son (dins lo sens de las agulha del relòtge): Nòrd, Èst, Sud, e Oèst. Una bossòla se pòt utilizar amb un rolòtge e una mapa êr donar una estimacion de sa navigacion.
En navigacion terrèstra, l'instrument utilizat es mai sovent designat bossòla. Es constituida d'una agulha que torneja debans de graduacions solidàrias de l'instrument, mai sovent tenguda a la man, que s'orienta seguent la direccion desirada.
En navigacion maritima e aeriana, o sus un veïcul, s'utiliza puslèu un compàs: es alara la partida mobila que pòta las graduacions (a vegada en sens invèrs d'aquela d'una bossòla). Torneja debans una mira fixa parallèla a l'axe de la nau o de l'aeronau e dona directament lo cap seguir.
Somari
Principi fisic[modificar | modificar la font]
Una bossòla se pòt constituir de quin que siá dispositiu utilizant una agulha magnetizada tornejant liurament sus un pivòt, que pòsca indicar la direccion del Nòrd magnetic de la Tèrra.
La lei del magnetisme es tala que los pòls opausats s'atiran. Per causida de convencion istorica, lo pòl Nòrd d'un imant es aquel que punta lo Nòrd de la Tèrra. En consequéncia, lo pòl magnetic de la Tèrra pròche de Pòl Nòrd geografic (a l'epòca de l'òme modèrne) es un pòl sud al sens del magnetisme. Aquel pòl es pasmens nomenat « pòl Nòrd magnetic » que'es mai intuitiu per un pòl que dona aproximativament lo Nòrd geografic.
Autrescòp, de bossòlas èran combinadas amb una mòstra de solelh, qu'utilizava l’ombra portada d’una agulha nomenada estil o gnomòn o d’un triangle rabatable; aquela associacion permetava d’orientar la mòstra e d’obtenir l’ora aproximativament (cf. l’astrolabi).
Una bossòla giroscopica se pòt tanben utilizar per trobar lo nòrd geografic.
L’element de basa es una tija magnetica. Se la pòt la realizar alinhant una tija de fèrre o d’acièr sul camp magnetic de la Tèrra e puèi la fasent caufar puèi refregir (recòire) o la fregant. Pasmens, aquel metòde produch sonque un imant de poténcia fèbla; alara d’autres metòde son preferables.
Aquela tija magnetizada es alra plaçada sus un supòrt de friccion fins a nulla que li permet de pivotar liurament per s’alinhar sul camp magnetic ambiant. Se plaça alara una marca a un tèrme per que l’utilizator pòsca destriar las direccions nòrd e sud. Una convencion modèrna vòl que lo tèrme puntant cap al nòrd sia marcada d’un biais quin que siá, sovent de pintura fluorescenta o roja.
Istoric[modificar | modificar la font]
La bossòla es d’origina chinesa mas i a de desacòrdis sus la data precisa de son invencion. La primièra bossòla chinesa èra benlèu pas concebuda per la navigacion, mas seriá estat una pèira d'imant utilizada per armonizar l'energia environamentala (lo Qi 氣/气) segon los principis geomantics del Feng shui[2]. Existís de referéncias literàrias dignes d'atencion que mòstra en evidéncia son antiquitat:
- la primièra referéncia literària chinesa al « magnetisme » se trapa dins un obratge de Wang Xu del Sègle IV abC titulat Libre del mèstre de la val del diable (鬼谷子): « la magnetita fa venir lo fèrre a ela, o l'atira[3]». L'obratge precisa tanben que d'abitants de la ciutat-Estat de Zheng coneissent lor posicion utilizant la « flècha del sud »; d'istorians de las sciéncias considèran que s'agís del primièr usatge de la bossòla coma qu'instrument de navigacion, d'autres penson qu'aquela flècha designa de fach lo carri puntant lo sud[4].
- la primièra mencion de « l'atraccion d'una agulha per un imant » se trapa dins un obratge chinés compausat entre 70 e 80 ApC (Lunheng ch. 47) : « La magnetita atira una agulha » (de fèrre). Aquel passatge de Louen-heng es lo primièr tèxte chinés mencionant l'atraccion d'una agulha per un « imant[5]». En 1948, lo sabent Wang Chen Tuo bastís un « compàs » jos la forma d'una culhèra indicant lo sud sus la basa d'aquel tèxte. Pasmens, « se trapa pas de mencion explicita d'un imant dins le Lunheng».
- La primièra referéncia precisa a un « instrument d'orientacion » magnetic especific se trapa dins un libre escrich jos la dinastia Song e datat de 1040-1044. I a la descripcion d'un « peisson indicant lo sud » en fèrre, flotant dins un bòl d'aiga, e s'orientant cap al sud. Aquel instrument es descrich coma un mejan de s'orientar « dins l'escur de la nuèch ». Lo Wujing Zongyao (武经总要, « Reunion de las tecnicas militaras mai importantas ») precisa: « quand las tropas devián far fàcia al temps marrit, o a la nuch nèga, e que se podava pas mai s'orientar, (...) utilizavan un instrument mecanic puntant cap al sud, tanben nomenat « peisson indicant lo sud[6] »
- La primièra referéncia explicita a una bossòla magnetica per la navigacion maritima se trapa dins lo libre Pingzhou Ketan (萍洲可谈) de Zhu Yu de 1117[7]: « Lo navigator conéis la geografia, obsèrva las estelas la nuèch, obsèrva lo solelh lo jorn; quand lo cèl es escur e nivolós, gaita la bossòla ».
Atal, l'emplec d'un compàs magnetic sus tèrra es atestat a partir de 1044 alara que la pròva incontestabla de son utilizacion per la navigacion en mer data pas que de 1117.
Los istorians debaton de la difusion de la bossòla après son desvelopament en China e contradisent lo ròtle d'intermediaris jogat pels Arabs. En efièch, la primièra mencion d'una agulha imantada e de son usatge pels marins en Euròpa se trapa dins De naturis rerum ("De la Natura de las Causas") d'Alexandre Neckam publicat en 1190 alara que la referéncia mai anciana a una bossòla en Orient Mejan se trapa dins un recit pèrsa de 1232. La primièra referéncia araba a una bossòla, jos la forma d'una agulha magnetizada dins un bòl d'aiga, ven del sultan e astronòma iemenita Al-Ashraf en 1282[8]. Sembla que foguèt tanben lo primièr a l'aver utilizada per l'astronomia[9]. Coma l'autor afirma aver vist una bossòla èsser utilizada sus una nau unes quarante ans mai d'ora, d'especialistas fan retardar la data d'apareisson dins lo mond musulman de la meteissa durada.
L'invencion de la bossòla en Euròpa èra atribuida a un Amalfitan nomenat Flavio Gioja en 1300 o 1302. Se fa pas cap de dobte que de bossòlas èran utlizadas pels navigators europèus a aquela epòca, lo nom de Flavio Gioja resulta d'una seria de desformacions e de marridas lecturas de diferents tèxtes. Segon l'istorian de la marina francesa, Charles Bourel de La Roncière, « Flavio Gioja es un mite, la data e lo luòc de l'invencion son controvertits »[10]. Al sègle XIV, a Bizanci, la bossòla, introducha per de navigators italians, èra conegut jol nom de uaYvntιkή πuEίς ; es mencionada per Marc Ange dins lo poèma Eros que data del sègle XIV[11].
Utilizacion de la bossòla[modificar | modificar la font]
D’autras caracteristicas comunas a las bossòlas modèrnas portablas a la man son una placa de basa equipada de règlas graduadas permetent de mesurar les distàncias sus las mapas, una luneta tornejanta per mesurar l’angle format entre lo nòrd magnetic (veire declinason magnetic) indicat per l’agulha e la direccion del punt mirat, e un miralh rebatent l’imatge de l’agulha sul quadran quand se mira un punt amira. Gaire totas la bossòlas possedisson tanben un sistèma d'amira compausat d’una òsca de mira e d’un punt de mira o d'un fial tibat dins un cròs, o d’una linha pencha o marcada dins lo tap. De bossòlas possedisson una agulah imantada suportant un quadran mobil (coma la ròsa dels vents dels compases de marina) e la lectura se fa alara automaticament al mejan d’una linha de fe marcada sul veire. Un tresen tipe de bossòla, mai perfecionat encara, possedís un prisme dirigit cap a bòrd exterior del quadran e un ocular ont se pòt directament legir la valor d’angle.
La bossòla a mai d'un usatges: navigacion, artilheria, geodesia etc. En navigacion, se pòt utilizar per determinar la posicion presenta de l’utilizaire o alara indicar la dralha de seguir.
- Dins lo primièr cas, l’utilizator deu notar lo jaç dels punts de miras (pont, cloquièr, suc de mont etc.) visibles dempuèi lo luòc ont se trapa e comparar las observacions amb una mapa. Per aquò, orientarà lo dispositiu de mira de sa bossòla cap al punt marcant causit e virarà enseguida la luneta per metra la mira indicant lo nòrd magnetic e gaitant la direccion indicada per l’agulha, visibla dins lo miralh. L’observator plaçarà enseguida la bossòla sus la mapa (posada a plat e orientada cap al nòrd magnetic) e repesentarà la posicion del punt marcant prealablament mirat. Per determinar sa posicion al respècte d'aquel objècte, traçarà una linha drecha anant del punt marcant passant pel centre del quadran (punt de rotacion de l’agulha) e foncion de l’angle mesurat. Una segonda linha anant d’un autre punt marcant visible e copant la primièra permetrà de determinar la posicion presenta amb mai de precision.
- Per determinar una dralha de seguir (un cap), lo biais mai simple es de considerar d'en primièr que l’agulha indica sempre la meteissa direccion, es a dire lo nòrd. Quand se nòta plan las distàncias percorregudas (temps e velocitat de desplaçament) e los angles mesurats a cada cambiament de direccion, se pòt traçar l’evolucion de son pròpri itinerari e tornar a son punt de partença sonque mejans una bossòla sola (sens mapa). Levat las regions presentant una fòrta desviacion magnetica (per ex. preséncia de metals ferruginoses dins lo sol) de 20 gras o mai, una bossòla simpla (de poquèt) sufís sus corta distància per eviter de caminar dins una direcdion entièrament falsa dins la mesura que lo terren es gaireben plan e amb pas gaire d'obstacles podent empachar la visibilitat.
Quand s'utiliza la bossòla amb una mapa, se deu alara aplicar un metòde plan deiferent. Cal prene en compte de la declinason magnetica. Aquò variant en foncion de la posicion dins l’espaci e lo temps, caldrà eventualament la calcular per determinar quant de gras mesura l’angle entre lo nòrd magnetic (indicat per l'agulha) e lo nòrd geografic (naut de la mapa). Aquel angle devra serç pres en compte pendent la mirada del punt de mirada.
Per mesurar un angle verai, es a dire al respècte del nòrd geografic e non pas al nòrd magnetic, per exemple amb una bossòla avent un costat dotat d'una reglèta graduada, se plaça lo punt zerò de la règla sus la posction presenta marcada sus la mapa (d'en primièr orientada amb lo naut cap al nòrd geografic) e s'orienta la règla dins la direccion de la destinacion desirada (de fonts recomandan als debutants per mai de securitat de traçar una linha sus la mapa). Se vira enseguida la luneta (suportant lo quadran transparent de la bossòla) per orientar lo zerò de la graduacion angulara cap al nòrd geografic e alinhant las linhas parallèlas sus las linhas nòrd-sud (longitud) o sul bòrd lateral de la mapa. Lo cap de seguir es alara indicat sus la linha de mira de la bossòla. Tenir enseguida la bossòla orizontalament al nivèl dels ièus e l’orientar de biais que l’agulha demora al respècte la valor d’angle correspondent al nòrd magnetic. L’axe longitudinal de la bossòla (mai sovent materializat per una flècha) indicarà lo cap de seguir.
Metòde simplificat: (sens orientar la mapa lo naut cap al nòrd) se pòt determinar sus la mapa sa posicion presenta al respècte d’un punt de mira visible dins lo païsatge en orientant sus aquel darrièr la flècha de mira de la bossòla e en virant la lunèta de biais a alinhar las linhas parallèlas e l’agulha. Se plaçarà enseguida sus la mapa un canton de la bossla sul punt de mira e serà virada fins a que las linhas parallèlas sián alinhadas sus las linhas de longitud (nòrd-sud) de la mapa. La posicion presenta se situa sus la règla graduada de la bossòla o dns son perlongament. Una segonda linha traçada a partir d’un autre punt de mira e copant la primièra permetrà de determiner la posicion amb mai de precision.
Invèrsament, aquel metòde se pòt tanben aplicar per determinar lo cap de seguir. Plaçar d'en primièr la bossòla sus la mapa, lo bòrd de la règla essent sus una linha imaginària ligant la posicion presenta e lo punt zero sus l’objectiu d'atenher, sens prene en compte l’agulha. Virat enseguida la luneta (suportan lo quadran transparent de la bossòla) per alinhar las linhas parallèlas sus las linhas nòrd-sud de la mapa (o sul bòrd lateral de la mapa) gardant la mira nòrd (zerò) del costat « nòrd ». L’angle atal definit per aquelas linhas e lo costat de l'estug de la bossòla correspond al sens de la dralha de seguir al respècte del nòrd, materializat per la flècha de la boussòla. Tenent la bossòla al nivèl dels uèis (a bot de braces), se plaçar de biais que l’agulha siá alinhada sus las linhas parallèlas e puntada cap al nòrd.
La foto mòstra un suc mitat a partir de las indicacions de la mapa.
[modificar | modificar la font]
Las bossòlas de marina son nomenadas compàs. Son de mai d'un tipes:
- fixada sus una paret verticala per permetre una lectura pel costat,
- plaçada dins un lotjament vertical per permetre una lectura pel dessús,
- penjada al plafond, lisibla per en dejós en posicion tombada.
Se compausan mai sovent d’une capsula emplida d'un liquid que frèna las oscillacions de l'equipatge magnetic, es a dire una ròsa dels vents plana o de forma esferica o d'emisfèra graduada; la viscositat del liquid obliga la ròsa (o l'esfèra graduada) a s'arrestar lèu sens oscillar de cada costat del nòrd magnetic. Una linha de fei, que pòt èsser una marca sul cròs de bossòla o una pichona tija fixa, indica l’axe longitudinal (direccion del caminament) de la nau al respècte de quadran de la bossòla.
Los compases contenent una ròde dels vents plana son plaçat dins un cròs ermeticament tancada per un tapador de veire qu'es articulat mercé a una suspension amb quardan. Aquò garantís lor manten en posicion orizontala quin que sián los movements de la nau. La massa metallica de las naus se deu prene en compta e los compases devon èsser compansants per d'especialistas amb de dispositius especials suplementaris.
Las naus grandas se fisan mai precisament al compàs giroscopic o mai recentament al compàs satellitar puslèu qu’a un compàs magnetic per la navigacion, pasmens se preséncia d'aquel darrièr demora sempre obligatòri reglamentàriament. Lo compas magnetic, giroscopic o satellitar se vei sovent associat a un sistèma de manten automatic del cap (pilòt automatic) e de navigacion integrat. Des compases electronics vana de flus (fluxgate (en)) son mai sovent utilizat ara suls velièrs, quitament talha pichona.
Aeronautica[modificar | modificar la font]
Bossòlas electronicas[modificar | modificar la font]
De relòtges e autres instruments de mesura possedisson una bossòla a basa de compausants electronics. S’agís mai sovent de dos o tres captaires de camp magnetic provisissent las donadas de basa a un microprocessor. Lo calcul trigonometric permet d’afichar lo cap.
Sovent, lo dispositiu es un compausant discret donant un senhal (numeric e analogic) proporcional a son orientacion. Aquel senhal es alara interpretat per un contrarotlaire o un microprocessor e tractat en intèrne o transmés a un dispositiu de mòstra.
Punts de la bosòla / Graduacion[modificar | modificar la font]
Tradicionalament, lo quadran o ròsa dels vents es divisida en trenta e dos punts equidistants (nomenats quarts, lo quart val 11° 15') pasmens se las bossòlas modèrnas son graduadas en gras puslèu que punts cardinals. Las quatre direccions principalas - èst, oèst, nòrd e sud - son los punts cardinals e los noms dels autres son derivats d'aqueles darrièrs (exemple: sud = 180°; sud-sud-èst = 157° 30').
Existís diferents sistèmas de graduacion per las bossòlas:
- Lo mai conegut es la division en 360 gras.
- D’autres sistèmas utilizan la division en 400 grades (gons) o en 6400 milens.
- Las armadas dels païses de l’Èst utilizan de bossòlas graduadas en 6000 miliens que los fa resemblar al quadran del relòtge (60 unitats), un angle drech mesurant 15 unitats. Son a vegada graduadas dins le sens antiorari.
- La Suècia es lo sol país que son armada utliza de bossòlas braduadas en 6300 milens.
- Unas son equipada d’un inclinomètre per mesurar los angles verticals e d’un nivèl de bofiga.
Bossòla de ponhal dels fantassins de l’armada sovietica (jols chifras 15°, 30° e 45° de l’escala exteriora en sens antiorari: las letras cirillicas 3 (zapad, oèst), Ю (youg, sud) e B (vostok, òst).
Bossòla de l’anciana NVA de RDA graduada en 6000 milens (sistèma utilizat pels païses membres del Pacte de Varsovia).
Bossòla graduada en 400 gons (o grades) amb taula de conversion per gras (360), grades (400) e milens (6400).
Bossòla militaras[modificar | modificar la font]
Cada còrs de mestièr utiliza de bossòlas especificas per satisfar la exigéncias diferentas.
Fantassin[modificar | modificar la font]
Lo fantassin a besonh d’un modèl compacte, leugièr e d’una granda soliditat.
Mai sovent son d'estugs metallics plegadisses aparent lo veire e blocant l’agulha. La societat allemanda Lufft[12] aviá fabregat al començament del sègle XX de versions evoluadas de la bossòla de tipe Bézard[13] utilizada per las armadas de fòrça païses europèus armées de nombreux pays européens coma la França (photo de gauche).
Artilhariá[modificar | modificar la font]
L’artilhier a besonh de mesurar l’angle de nautaur en mai de l’angle de jaç al respècte d'una mira. Aquelas bossòlas an un inclinomètre e a vegada un o dos nivèls de bofiga.
De sistèmas de lopas e de prisme permetent de veire la ròsa del compàs grossida en mateis temps que l’objècte mirat.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Li Shu-hua, p. 180
- ↑ Université de l'État de Floride, « (en) Early Chinese Compass (les premières boussoles chinoises) », National High Magnetic Field Laboratory (Laboratoire Champ Magnétique Intense)
- ↑ Li Shu-hua, Origine de la Boussole 11.
- ↑ JosephNeedham, Gwei-Djen Lu, Trans-Pacific Echoes and Resonances: Listening Once Again, World Scientific, , p. 190
- ↑ Li Shu-hua, Origine de la Boussole 11.
- ↑ Needham, p. 252
- ↑ Error de Lua a package.lua a la línia 80: module 'Module:Aisinas/Data' not found.
- ↑ Barbara M. Kreutz, « Mediterranean Contributions to the Medieval Mariner's Compass », Technology and Culture, no 14, , p. 367-383
- ↑ Emilie Savage-Smith, « Gleanings from an Arabist's Workshop: Current Trends in the Study of Medieval Islamic Science and Medicine », Isis, no 79, , p. 246-266
- ↑ Charles de La Roncière, Un inventaire de bord vers 1294 et les origines de la navigation hauturière, Bibliothèque de l’École des Chartes, 1897 (58), p. 402.
- ↑ Louis Bréhier, La civilisation byzantine, Albin Michel, coll.
- ↑ (fr) Lufft, version française du site officiel.
- ↑ L’histoire de la célèbre boussole de type Bézard (Brief History of the Bezard compass (1852 – 1971)) racontée sur le site Knowfuture est un canular.


text:
Castèth de Coucy
Lo castèth de Coucy que's situa en Picardia dens l'actuau departament d'Aisne. Qu'ei proprietat de l'estat francés e que ho classat monument istoric en 1862.
Que ho fondat au sègle X per Hervé bisbe de Rems puish pres per Albéric, purmèr senhor de Coucy, au sègle XI.
Enguerrand III de Coucy que bastí lo gran castèth admirat per Violet le Duc e qu'òm pòt véder las rueinas uei lo dia.
En 1498 que ho estacat per Loís XII de França au domeni reiau.
Que ho desmantelat per Loís XIV de França, puish utilizat com peirera a la Revolucion.
Crompat per l'Estat francés en 1829 que ho ahortit e restaurat au sègle XIX per Viollet-le-Duc.
Durant la Purmèra guèrra Mondiau las òsts alemandas qu'ocupèn Coucy tres durant annadas e, en se retirant, que hen explosar lo castèth shens rason estrategica aparenta.


text:
Cambon e Salvèrgas
Cambon e Salvèrgas (Cambon-Salvergues en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d'Occitània, ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Cambon[modificar | modificar la font]
Lo nom deu venir d'un mot gallés *cambo-, « corba, vòlta de riu, corba en general », que dins la tradicion toponimica auriá un sens oronimic (Delamarre ne parla pas). Aqueste còp, lo sens de corba d'un riu es adaptat perqué lo vilatge es en riba d'Agot. Los noms de luòcs venguts del mot gallés son sovent contaminats per la nocion de « camp bon » e interpretats atal, justament perqué la partida concava d'una vòlta es fertila pr'amor de las alluvions [1],[2],[3].
Salvèrgas[modificar | modificar la font]
I a pas res sus Salvèrgas dins lo manual de Dauzat nimai dins la sintèsi dels Féniés, mas Negre parla d'un Sauvergues (en francés) a Castèlnòu de Braçac, escrit Salvargues en 1171 (pel passatge de -argues dins los tèxtes a -èrgues dins la realitat fonetica actuala, veire Faussèrgas). Lo nom Salvèrgas vendriá de Salvus, nom latin de persona, e del sufixe -anicum per Sauvèrgues (nom supausat) e de -anicas, en principi, per Salvèrgas. Se la transcripcion del nom es corrècta, lo sufixe -anicas es al femenin plural e villas, o [puslèu] terras, es sosentendut [4]. Dins -anicas, l'accent tonic es sus la primièira sillaba e doncas *Salvànicas èra un proparoxiton, que coneguèt aprèp una apocòpa.
Istòria[modificar | modificar la font]
La comuna se creèt en 1869, a partir de tròces de Sant Julian d'Olargues e de Mònts La Trivala.
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton d'Olargues; es ara del canton de Sant Ponç de Tomièiras.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Xavier Delamarre, Dictionnaire de la Langue gauloise, ed. Errance, 2na edicion, 2003, p. 99
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 135
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 89
- ↑ Ernest Negre, Les Noms de Lieux du Tarn, 4e ed., Vent Terral, Energues, 81350 Andouque, 1986, p. 36


text:
Carpomys
Carpomys es un genre de rosegaires de la familha dels Murins. Los anglofòns las nomenan Indian rock rats (rats de las ròcas indianas).
Lista de las espècias[modificar | modificar la font]
Aqueste genre compren las espècias seguentas :
- Carpomys melanurus Thomas, 1895
- Carpomys phaeurus Thomas, 1895
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Carpomys dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
- Referéncia ITIS : Carpomys Thomas, 1895 (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia Animal Diversity Web : Carpomys (en)
- Referéncia NCBI : Carpomys (en)


text:
Filh d'un proprietari, Francisco Madero estudièt a França e als Estats Units. La siá preocupacion per las condicions de vida de las massas lo faguèt dintrar en la politica, en defendent d'idèas democraticas e de reforma sociala. La siá oposicion contra la dictatura de Porfirio Díaz lo portèt dins la preson (1910). Fugiguèt a Tèxas e dempuèi ont organizèt la Revolucion Mexicana. Derrotat lo govèrn per las tropas d'Orozco e de Zapata, se celebrèron d'eleccions presidencialas, que trionfèt Madero (1911).
dins los sieus quinze meses de govèrn, Francisco Indalecio Madero volguèt reconciliar la Revolucion amb las rèstas de l'ancian regim, mas la division del movement revolucionari metèt fin als sieus plans.


text:
Jorn Internacional de la Traduccion
Lo Jorn Internacional de la Traduccion (Journée mondiale de la traduction, International Translation Day) se celèbra cada an lo 30 de setembre, data en que se commemòra lo decès de Jiròni d'Estridon, reviraire de la Bíblia e sant patron dels reviraires. La celebracion es estada promoguda per la FIT (Federacion Internacionala de Reviraires) dempuèi la siá creacion en 1953. En 1991 la FIT lancèt l'idèa d'un Jorn Internacional de la Traduccion oficialament reconegut, per mostrar la solidaritat de la comunitat dels traductors dins tot lo mond dins un esfòrç per promòure la profession de traductor dins los desparièrs païses (pas solament dins aqueles ont se practica lo catolicisme o lo cristianisme). Aquesta data s'aprofiècha per espandir la consciéncia d'una profession que s'es venguda fondamentala, tant per de rasons de la globalizacion coma per la comunicacion entre las culturas.


text:
Còsta d'Evòri
Còsta d'Evòri (en francés, Côte d'Ivoire) es un país situat en Africa Occidentala. Limita amb Libèria e Guinèa a l'oèst; Mali e Burkina Faso al nòrd; Ghana a l'èst, e amb lo Golf de Guinèa al sud.
Lo gentilici es evorian -ana.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Bibliografia
- 7 Vejatz tanben
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Periòde precoloniau[modificar | modificar la font]
L'istòria evoriana es mau coneguda avans l'arribada deis Europèus au sègle XV en causa de la manca de documents escrichs. Coma leis autrei país d'Africa Occidentala, lo poblament complèx de la region indica l'existéncia d'importants braçatges de populacions e lei Portugués trobèron de Senofos, de Malinkes, de Baules, d'Agnis, d'Abrons e de Betes. La coexisténcia entre aquelei grops etnics èra pas pacifica mai lei conflictes majors rars car ges de pòble aviá la poissança necessària per impausar son autoritat.
A partir de la fin dau sègle XVII, de princes ashantis, caças de la savana, venguèron s'installar dins lei regions maritimas. I fondèron lei premiereis estats vertadiers installats sus lo territòri evorian coma l'Empèri Ashanti, centrat sus lo Ghana actuau mai que sa periferia se trobava en partida en Còsta d'Evòri. Lo modèl estatau ashanti foguèt rapidament imitat per de pòbles vesins, especialament lei Baules que fondèron un reiaume dins lo centre dau territòri evorian. Pasmens, sa dinastia fondatritz dispareguèt rapidament e lo reiaume se fragmentèt.
Au sègle XVIII, de Diulas fondèron l'Empèri de Kong dins lo nòrd-oèst. Aquel estat venguèt una poissança marchanda importanta mai son estabilitat intèrna èra mau-segura. Sa participacion au comèrci transsaharian entraïnèt l'islamizacion d'una partida de seis elèits economics e politics e li donèt un important raionament culturau. En 1897, foguèt destruch per lei fòrças de Samory Touré, un marchand e cap militar qu'èra a fondar lo sieu empèri en Africa de l'Oèst.
Periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Lei navegaires e explorators portugués que descurbiguèron la còsta evoriana dins lo corrent dau sègle XV installèron de comptadors a Bassam e a Sassandra. Dau sègle XVI au sègle XIX, lei Olandés e lei Francés s'interessèron tanben a la region e i fondèron comptadors e fòrts. Pasmens, l'activitat comerciala i demorèt relativament limitada car la region èra inespitaliera e car lei senhors locaus participavan pas a la tracha negriera.
A partir de la segonda mitat dau sègle XIX, França comencèt la colonizacion de la region. Inicialament, son metòde foguèt la signatura de tractats de protectorat ambé lei reiaumes dau litorau. En revènge, a partir de 1893, la penetracion dins lei regions interioras se turtèt a l'ostilitat dei populacions indigènas de la seuva tropicala. Certanei tribüs i resistiguèron fins ais annadas 1910. Pasmens, l'oposicion pus importanta a la conquista francesa foguèt aquela de l'Estat de Samory que foguèt pas vencut avans 1898.
La Còsta d'Evòri venguèt oficialament una colonia en 1893. Son esplecha se concentrèt sus lo desvolopament de plantacions (cafè, bananas, cacau) que foncionèron principalament gràcias au trabalh fòrçat (abolit en 1946). D'efèct, la màger part de la populacion èra somesa a l'estatut de l'indigenat franc d'una pichona minoritat liada au poder coloniau (caps tradicionaus, foncionaris, plantaires africans, tiralhaires senegalés... etc.). D'autra part, en causa de la manca d'abitants, una partida importanta deis obriers agricòlas venián dei territòris mossis — lo Burkina Faso actuau — qu'èran utilizats coma resèrva de man d'òbra per França.
Après la Segonda Guèrra Mondiala, França cambièt de politica e donèt de drechs vertadiers ai populacions autoctònas. Félix Houphouët-Boigny, fondator d'un sindicat de plantaires africans en 1944, venguèt la figura principala de la vida politica africana de l'après-guèrra. Defendiguèt ambé succès leis interès dei plantaires africans e la Còsta d'Evòri foguèt alora la colonia francesa pus prospèra d'Africa. Participèt tanben ai discussions regardant l'evolucion institucionala de l'Africa Occidentala Francesa. D'efèct, de 1956 a 1960, París assaièt mai d'un còp de tornar organizar lei relacions entre la metropòli e l'Empèri mai son declin e lei trèbols liats a la Guèrra d'Argeria entraïnèron finalament sa disparicion. Ansin, la Còsta d'Evòri venguèt independenta lo 7 d'aost de 1960 ambé l'acòrd de França.
La Còsta d'Evòri independenta[modificar | modificar la font]
Lo « miracle » economic evorian[modificar | modificar la font]
Félix Houphouët-Boigny dirigiguèt lo país de l'independéncia a sa mòrt en 1993. Au començament deis annadas 1960, eliminèt seis adversaris politics e son partit, lo Partit Democratic de Còsta d'Evòri (PDCI), venguèt partit unic. Aliat fidèu de França, son poder foguèt pas contestat fins a 1990 e l'organizacion de plusors grèvas e manifestacions de foncionaris e d'estudiants. Obligat de liberalizar son regime, autorizèt tornarmai l'existéncia de partits d'oposicion mai lo PDCI contunièt de dominar la vida politica.
Economicament, lo periòde de Houphouët-Boigny veguèt lo desvolopament espectaclós dei plantacions (cafè e cacau) qu'assegurèron la prosperitat d'una classa de pichons plantaires. Lei revenguts d'aquela activitat permetèron de finançar d'infrastructuras (rotas, pòrts... etc.) e d'administracions eficaças (escòlas, politica sociala, politica d'estabilitat dei pretz agricòlas... etc.) e la Còsta d'Evòri venguèt l'estat pus avançat d'Africa Occidentala. Dins aquò, a partir deis annadas 1980, la demenicion dau cors dei matèrias premieras comencèt de causar de dificultats economicas.
La guèrra civila[modificar | modificar la font]
A la mòrt de Houphouët-Boigny, Henri Konan Bédié, president de l'Assemblada Nacionala, s'autoproclamèt president. Modifiquèt lei lèis regardant lo ciutadanatge e limitèt lo drech de candidatura ais enfants de parents evorians. Aquò entraïnèt l'exclusion de 30% dau còrs electorau, compres l'ancian Premier Ministre Alassane Ouattara. Conjugat ambé la perseguida de la demenicion dei revenguts eissits dei plantacions, aquò entraïnèt de crisis politicas e economicas. Ansin, en 1999, un còp d'estat reversèt Henri Konan Bédié. Lo generau Robert Gueï prenguèt lo poder mai foguèt batut ais eleccions de 2000 per Laurent Gbagbo.
Gbagbo contunièt la politica « d'ivoirité », çò qu'agravèt la crisi. En setembre de 2002, una rebellion prenguèt leis armas dins lei regions dau nòrd, onte lo nombre d'abitants excluchs originaris dei país vesins èra important, e assaièt de prendre lo poder dins la capitala. Pasmens, lei partisans dau president capitèron de gardar lo contraròtle d'Abidjan (onte Robert Gueï foguèt assassinat dins de circonstàncias mau conegudas) entraïnant la division dau país entre un nòrd ocupat per lei rebèls e un sud tengut per lei leialistas. França intervenguèt militarament per arrestar lei combats e negociar la patz.
Pasmens, la mediacion francesa se debanèt mau. Ansin, per exemple, en 2004, París destruguèt l'aviacion evoriana après lo bombardament d'una posicion francesa per d'avions de l'armada leialista. Puei, divèrseis acòrds entre Guillaume Soro, figura principala de la rebellion, e Laurent Gbagbo foguèron signats. Devián permetre l'organizacion d'eleccions mai lei questions regardant lo ciutadanatge e lei listas electoralas retardèron l'escrutinh.
L'eleccion presidenciala aguèt finalament luòc en octòbre e novembre de 2010 e opausèt principalament Laurent Gbagbo a Alassane Ouattara, sostengut per la rebellion. A l'eissida d'un vòte contestat per lei dos camps, la comission cargada de susvelhar l'escrutinh donèt la victòria au segond. Pasmens, lo resultat foguèt pas reconegut per Gbagbo e de combats opausèron lei partisans dei dos candidats dins la capitala. Finalament, en abriu de 2011, lei fòrças d'Alassane Ouattara, sostengudas per França, capturèron Laurent Gbagbo.
La Còsta d'Evòri dempuei 2011[modificar | modificar la font]
Dempuei 2011, la Còsta d'Evòri conoís un periòde de desvolopament economic important gràcias a una remontada dau cors dei produchs agricòlas, una politica d'investiments dins leis infrastructuras publicas e un retorn dei companhiás estrangieras (principalament francesas). Aqueu bilanç economic favorizèt la reeleccion aisada d'Alassane Ouattara en 2015 maugrat una participacion febla entraïnada per lo boicòt dei fidèus de Gbagbo. Ansin, se la situacion economica se melhora, la situacion politica demora encara una fònt de tensions grèvas au sen de la societat.
Politica[modificar | modificar la font]
Dempuèi 1983, la capitala oficiala de Còsta d'Evòri es Yamoussoukro. Malgrat aiçò, Abidjan contunha d'èsser la capitala economica e sèti de totas las delegacions diplomaticas. La populacion contunha de sofrir a causa d'una guèrra civila en cors. Las organizacions internacionalas de dreches umans an senhalat de problèmas amb lo tractament dels presonièrs non combatents per ambedós partits e lo retorn de l'esclavatge infantil entre los trabalhaires dins la produccion de cacau.
Geografia[modificar | modificar la font]
Còsta d'Evòri ofrís una gamma variada de païsatges, dempuèi la savana desertica al nòrd fins a la selva verge. Lo limit sud o marcan de vastas plajas. Aquesta zòna, pus pluviosa, se caracteriza per las grandas plantacions de produches d'exportacion: cafè, cacau e banana. Al nòrd lo païsatge se vei conformat per una plana granitica recobèrta de savanas. En aqueste airal son cultivats per pichons proprietaris de tèrras lo sorgo, lo milh e la cacauèta.
Organizacion administrativa[modificar | modificar la font]
A l’independéncia, la Còsta d’Evòri èra devesida en 4 departaments. N’i a per ara 108. Los departaments son devesits en josprefecturas.
Sètze regions foguèron creadas en 1997. N’i a per ara 31.
Un nivèl superior, lo districte, foguèt creat en 2011. N’i a 12.
Dos autres districtes, los districtes autonòms d’Adidjan e Iamossocrò son pas devesits en regions ni en departaments.
Lo nivèl inferior es la comuna.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Còsta d'Evòri.


text:
Lo 12 de setembre, los iniciators d'un protocòl per la defensa del dret lingüistic son venguts presentar lo document a Ajaccio. La demarcha arriba del País-Basco. Haizpea Abrisqueta e Paul Bilbao Sarria an anonciat los enjòcs del document.
Lo protocòl regropa 185 mesuras que concernís divèrs domenis coma l'ensenhament, la cultura, l'economia, las novèlas tecnologias o encara l'administracion ont es possible d'assegurar concretament la defensa de nòstras lengas ditas regionalas.
Jean-Guy Talamoni, President de l'Assemblada de Corsega soslinhèt que lo tèxte èra estat realisat en seguida de rescontres e debats entre expèrts de las lengas e dels drets de l'òme, e qu'èra estat validat per una centena d'organizacions « dont mai de 30 minoritats lingüisticas en Euròpa » e per mai d'una ONG.
Lo protocòl per la defensa del dret lingüistic es actualament presentat davant diferentas institucions europencas.
L'interès d'aquel otís ven de la « volontat d'aplicar totes los mejans per ralentir lo declin de la lenga, dins la mesura ont es scientificament provat qu'aqueles ne sufiràn pas per assegurar sa subrevivéncia », d'après Jean-Guy Talamoni, prepaus recaptats per Corse Matin.
Lo President de l'Assemblada de Corsega vòl metre la França fàcia a son denegacion de democracia en s'apiejant sus una demarcha internacionala per establir un « rapòrt de fòrça politica ».
Fòto Jean-Guy Talamoni ©captura Youtube TV5Monde


text:
Organizacion de las Nacions Unidas
L'Organizacion de las Nacions Unidas (ÒNU, ONU [ˈɔny]), o encara las Nacions Unidas, es una organizacion internacionala fondada en 1945 per resòlver los problèmas internacionals. Succedís a la Societat de las Nacions (SdN). Dispausa pas de fòrça militara mas pòt demandar als Estats membres de fornir de contingents per metre sus pè de fòrças d'interposicion (los Cascos Blaus).
Somari
Objectius[modificar | modificar la font]
En vertut de sa carta, l'ONU s'esfòrça doncas d'èsser un luòc ont se bastís un avenidor melhor per totes, e aquò a travèrs 4 objectius :
- Manténer la patz e la seguretat dins lo mond
- Desvolopar las relacions amicalas entre las nacions
- Realizar la cooperacion internacionala sus totes los subjèctes ont pòt èsser utila
- Èsser un centre ont s'armonizan los esfòrces de las nacions dins d'objectius comuns.
L'ONU es pas un govèrn mondial e legifèra pas. Ça que la, sas resolucions donan una legitimitat a las intervencions dels Estats e son de mai en mai aplicadas dins lo drech nacional e internacional.
Estats membres[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'adesion de Montenegro en 2006, l'ONU inclutz d'ara enlà la quasi totalitat dels Estats del mond, siá 192 suls 195 que reconeis - los sols Estats que son pas membres son lo Vatican (qu'a çaquelà un estatut d'observator), las illas Cook e Nioé.
D'autres païses son pas representats a l'ONU ; or, cèrts d'entre eles forman de Nacions (l'Autoritat Palestiniana, per exemple). Atal, contràriament a sa denominacion, i a pas de Nacion dins l'Organizacion, mas unicament d'Estats.
L'utilizacion d'aqueste tèrme de Nacions al luòc d'Estats s'explica per la preconcepcion que totes los Estats son d'Estats-Nacions, çò qu'es fals en practica (existís d'Estats sens Nacion, d'Estats amb mantuna Nacion e de Nacions sens Estat).
Localizacion[modificar | modificar la font]
Lo sèti de l'ONU, a la demanda dels parlamentaris americans, foguèt construch a Nòva York lo long de l'East River sus un terren aquesit gràcias a una donacion de John Davison Rockefeller Junior. Foguèt inaugurat lo 9 de genièr de 1951. Lo sèti de las Nacions Unidas gaudís de cèrts privilègis diplomatics. Proprietat de l’Organizacion de las Nacions Unidas, lo sit del Sèti es territòri internacional. Es a dire que, per exemple, cap de membre de la seguretat americana i pòt pas dintrar sens la permission del Secretari General.
Cinc dels sièis organs principals de l'ONU i son localizats. Sola la Cort Internacionala de Justícia, de creacion pus recenta, a son sèti a L'Aia als Païses Basses. D'agéncias importantas de las Nacions Unidas (OMS, OMM, OMPI, OIT, UIT, HCR, HCDH) an lor sèti a Genèva (Soïssa), sèti europèu de l'ONU e ancian sèti de la SdN, ont se debanan totjorn dos tèrces de las activitats del sistèma de las Nacions Unidas, o encara a Viena coma l'Agéncia Internacionala de l'Energia Atomica (AIEA). E d'autres endacòm mai dins lo mond, coma l'Organizacion de las Nacions Unidas per l'Educacion, la Sciéncia e la Cultura a París en França o la de l'Organizacion de l'Aviacion Civila Internacionala (OACI) a Montreal en Canadà.
Foncionament[modificar | modificar la font]
L'Organizacion de las Nacions Unidas compren sièis organs principals:
- L'Assemblada Generala ;
- Lo Secretariat, encargat del bon foncionament de l'ONU ;
- Lo Conselh de Tutèla, encargat de susvelhar los territòris plaçats jos tutèla ;
- Lo Conselh Economic e Social ;
- Lo Conselh de Seguretat ;
- La Cort Internacionala de Justícia, encargada de reglar los litigis entre los Estats.
Mentre que la SdN èra pas qu'un espaci de dialòg ont los diplomatas se podián rescontrar per establir de consensus, l'ONU pòt, amb lo Conselh de Seguretat, prendre de decisions concrètas. Aquestas pòdon desbocar, per exemple, sus l'autorizacion d'emplegar una fòrça armada per manténer o restablir la patz.
En mai dels sièis organs principals, l'ONU a creat al fil del temps de nombrosas agéncias especializadas (coma l'Organizacion Mondiala de la Santat (OMS) per la santat, o l'Organizacion de las Nacions Unidas per l'Educacion, la Sciéncia e la Cultura (UNESCO) per la proteccion del Patrimòni Mondial de l'Umanitat).
Totes los trabalhs e debats son retranscriches dins las sièis lengas oficialas de l'ONU : arabi, anglés, chinés, espanhòl, francés, rus, mas l'anglés e lo francés son las solas lengas de trabalh de l'ONU.
Lo Secretariat de l'ONU emplega aperaquí 7500 foncionaris. L'ONU e sos programas e institucions especializadas, comprés la Banca Mondiala e lo FMI, emplega en tot aperaquí 61 000 personas dins lo mond.
Finançament[modificar | modificar la font]
Lo finançament de l'Organizacion de las Nacions Unidas e de sas agéncias especializadas es assegurat per las contribucions obligatòrias dels païses membres e per de contribucions volontàrias de totas organizacions, entrepresas o encara particulars (Ted Turner a per exemple fach un don d'un miliard de dolars US).
Lo budget ordinari de las Nacions Unidas (~ 2 miliards de dolars en 2005), establit cada dos ans, es basat sus las contribucions obligatòrias fixadas per l'Assemblada Generala. Per de rasons d'independéncia, lo nivèl maximum de contribucion es estat fixat a 22 % (lo lindal minimal es de 0,01% del budget global).
A títol d'exemple, en 2001 los contributors principals èran los Estats Units (22%), Japon (19,63%), Alemanha (9,82%), França (6,5%), Reiaume Unit (5,57%), Itàlia (5,09%), Canadà (2,57%), Espanha (2,53%) e Brasil (2,39%).
En 2005, la composicion èra la seguenta : Estats Units (22%), Japon (19,5%), Alemanha (8,6%), França (6,5%), Reialme Unit (6,1%), Itàlia (4,9%), Canadà (2,8%), Espanha (2,5%), la Republica Populara de China (2%), la Corèa del Sud (1,8%).
Es important de soslinhar que las contribucions obligatòrias son pas totjorn pagadas pels Estats membres (Estats Units particularament). L'ONU es de mai en mai sovent engatjada dins d'operacions de manten de la patz dins lo mond (objectius qu'èran pas formalament prevists dins sa Carta) ; aquò a un impacte important sus son budget en rason del cost elevat d'aquestas intervencions. Lo resultat es que las Nacions Unidas an un deute de mai de 2,5 miliards de dolars americans. Per resòlvre aqueste problèma recurrent, fòrça Estats vòlon una reforma en pregondor de las Nacions Unidas de biais a reglar la pesantor burocratica de l'ONU, çò que poiriá reglar una partida del problèma.
Istòria[modificar | modificar la font]
Precursor de l'ONU, la Societat de las Nacions foguèt introducha en 1919, en seguida del Tractat de Versalhas, per fin de conservar la patz. Malaürosament, joguèt pas plenament aquel ròtle.
Las primièras basas de las Nacions Unidas foguèron pausadas quand s'elaborèt la Declaracion de las Nacions Unidas, que foguèt signada lo 1èr de genièr de 1942 a Washington DC. L'expression de Nacions Unidas es deguda al president dels Estats Units, Franklin D. Roosevelt ; aviá per tòca de significar que d'Estats avián decidit de s'acampar per prevenir los conflictes armats per que de guèrras coma la Primièra e la Segonda Guèrra Mondiala se reproduguèsson pas jamai, en avent a l'esperit qu'aquestas guèrras se produguèron dos còps en « l'espaci d'una vida » coma o ditz la Carta de las Nacions Unidas. Mas es amb la Conferéncia de Dumbarton Oaks a Washington DC e sustot la Conferéncia de San Francisco en 1945 que foguèron definits exactament la tòca e lo foncionament de l'ONU.
Lo tèxt fondator de l'ONU es la Carta de las Nacions Unidas, que foguèt signada a la fin de la Conferéncia de San Francisco pels representants dels 50 Estats fondators lo 26 de junh de 1945. Es de notar que Polonha, qu'èra pas estada representada a la Conferéncia de San Francisco, la signèt pus tard, mas fa çaquelà partida dels 51 Estats membres originals, perque son govèrn en exili aviá precedentament signat la Declaracion de las Nacions Unidas.
Es lo 24 d'octobre de 1945, a l'ocasion de la ratificacion per la majoritat dels païses signataris, que l'ONU nasquèt oficialament. Dempuèi, la Jornada de las Nacions Unidas es celebrada lo 24 d'octobre de cada annada.
Guèrra Freja[modificar | modificar la font]
L'ONU es demorada pendent fòrt longtemps paralizada durant la Guèrra Freja. Las doas superpoténcias, los Estats Units e l'URSS essent de membres permanents del Conselh de Seguretat, paralizèron l'Organizacion de las Nacions Unidas en abusant de lor drech de vèto (s'utilizèt 242 còps en 45 ans).
Dempuèi la fin de la Guèrra Freja, l'ONU se retròba de mai en mai sul davant de la scèna per prevenir o reglar los diferents conflictes, gràcias a l'ajuda dels cascos blaus.
Las accions de l'ONU[modificar | modificar la font]
- Las competéncias operacionalas de l'ONU
- La prevencion dels conflictes
- Lo desarmament
- Los Dreches de l'Òme
- La cooperacion internacionala a travèrs las conferéncias internacionalas.
Totas aquestas accions se perennizan al travèrs de la signatura de tractats entre las nacions.
Avenidor de l'ONU[modificar | modificar la font]
L'avenidor de l'ONU passa de mai en mai per una reforma en pregondor de son foncionament. Fins ara, foguèt remandada, mas lo problèma del budget (son deute) e lo del foncionament del Conselh de Seguretat (l'arribada de membres permanents novèls e l'extension de son domeni de competéncia) venon de mai en mai cochoses.
Durant son mandat, l'ancian Secretari General, Kofi Annan, a comandat d'estudis nombroses sus las vias de seguir per reformar l'Organizacion. Mas, per manca de consensus al sen dels membres permanents del Conselh de Seguretat, son pel moment demoradas letra mòrta. En particular, John R. Bolton, representant permanent dels Estats Units en agost de 2005, sosten una posicion que fa pas l'unanimitat e gèla atal las possibilitats de reforma.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Secretari General de l'ONU
- Lista dels Estats membres de l'ONU
- Siglas e acronims de l'ONU (listas de las siglas & dels acronims amb ligams intèrnes e extèrnes)
- Los organs de l'ONU
- Lista de las resolucions del Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas
- COCOVINU
- Fòrça de proteccion de l'ONU (Forpronu, Unprofor)