text:
Bearn
Bearn o Biarn qu'ei un país occitan[1], ua vescomtat situada au pè deus Pirenèus. Ligat successivament a Aragon puish a Gasconha, que deviengó, enter los regnes de Gaston Fèbus e d'Enric de Borbon, un país sobeiran puish cap deu Reiaume de Navarra (dab sonque la Baisha Navarra après 1512). Bearn qu'ei tanben ua anciana província istorica francesa integrada a França en 1620 ; abans aquesta data, l'occitan de Bearn (lo bearnés) qu'èra la sola lenga administrativa deu Reiaume de Navarra e que partatgè aqueste estatut dab lo francés dinc a la Revolucion.
Uei lo dia, la soa capitala qu'ei Pau (las autas capitalas istoricas que hon, successivament Morlans puish Ortès).
Lo gentilici qu'ei bearnés -esa o biarnés -esa.
Bearn que forma, dab la Baisha Navarra, Labord e Sola (compausant lo Bascoat francés) e un tròç de Gasconha deu Baish Ador, lo departament deus Pirenèus Atlantics (64), que n'aucupa los 3/5 deu territòri.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Populacion
- 4 Transpòrts
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bearnés celèbres
- 8 Ligams intèrnes
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Nòtas
Geografia[modificar | modificar la font]
Limits[modificar | modificar la font]
Bearn qu'ei limitat a l'oèst per Sola e la Baisha Navarra, au nòrd per las Lanas e Armanhac, a l'èst per Bigòrra e au sud per Aragon (Espanha).
Fisionomia[modificar | modificar la font]
En entrant en Bearn peu nòrd-èst, que s'i tròba :
- Ua seria de sèrras orientats nòrd-sud : los pueis de Montanerés, deu Vic Vilh e de Sovèstre adaigats per petits afluents d'Ador : Gabàs, Lui de França e Lui de Bearn.
- la vath deu Gave de Pau (Ortès, Artics, Pau, Nai) zòna la mei poblada.
- los travèrs de l'Entre Dus Gaves (Juranson).
- la vath deu Gave d'Auloron (Auloron, Navarrencs, Sauvatèrra de Bearn).
- 3 vaths deus Pirenèus bearnés (Bearn Haut) :
- la Vath d'Aussau (Portalet, 1794 m) dominada peu Pic de Mieidia d'Aussau.
- la Vath d'Aspa (Sompòrt, 1632 m) que s'obreish de cap au Haut Aragon.
- la Vath de Varetons s'obreish de cap tà la vath navarresa de Roncal.
- Que s'i pòt ajustar la vath de l'Ozom desbocant de cap a Bigòrra, via Ferrièras, Arbeòst e lo còth deu Solòr.
Los Pirenèus bearnés que van, d'oèst en èst, deu Pic d'Ania (2504 m) au Pic de Palas (2974 m) qui ei lo punt culminant deu departament.
Clima[modificar | modificar la font]
Dab ua diferéncia de nivèu de 3000 m enter la montanha e la plana, Bearn que coneish mantun clima desparièr. Dens la plana, lo clima qu'ei doç mes en montanha que pòt nevar en ivèrn e un medish dia que pòt estar brumós dens la plana e assorelhat au som.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Formacion, antiquitat e hauta Edat Mejana
Abans la conquista romana, la tèrra de Bearn qu'èra part d'Aquitània. Qu'estó conquistada a l'escadença de la Guèrra de las Gàllias (gavidada per Juli Cesar) per Publius Crassus en 56 abans l'èra crestiana, a maugrat de la resisténcia de la ciutat aquitana de Sos - poblada peus Sotiats. Lo sud-oèst pirenenc que resistí enqüèra mantuas annadas. Roma que desvelopè mei que mei duas vilas: Iluro (uei Auloron) e Benearnum (uei Lescar); uei, enqüèra, aqueras duas vilas que son los dus avescats bearnés, jus l'autoritat de l'avesque de Baiona. Au sègle III lo territòri bearnés que pertanhèva a la província nomada Novempopulània (lo "país deus nau pòbles"). Au sègle V, diferents pòbles germanics qu'envadín Novempopulània, purmèr los Vandals, puish los Visigòts qui establín a Tolosa la capitala deu lor reiaume suus dus costats deus Pirenèus. Qu'estón acaçats entà Espanha peus Francs. Au sègle IX, los Vikings que destrusín Benearnum e Iluro.
- La vescomtat
Los vescomtes de Bearn que conquistèn Montanèr e Ortès au sègle XI. Las abadias de Luc de Bearn e de Seuvalada que's fondèn. Dejus Gaston IV lo crotzat, Morlans que vadó capitala e los purmèrs fòrs de Bearn que's redigín en començant ua tradicion constitucionala e de libertat qui impausère dreits e devers au pòble e aus vescomtes. La Cort Major, amassada de nòbles, que conselhava lo vescomte. Gaston IV qu'ei conegut per aver combatut en Palestina (en empachant personaument que los civils musulmans estossen massacrats) e en Espanha; mei que mei qu'ajudè a conquerir Saragossa. Durant l'Etat Mejana, Bearn que vedó a passar un hèish de romius qui anavan entà Sant Jacme de Compostèla.
A l'epòca qui Gasconha e deviengó vassalha d'Anglatèrra, Bearn que's virè enqüèra mei de cap a Aragon. Signe d'aquera aligança, la dinastia deus Montcadas, d'origina aragonesa, que renhè sus Bearn.
Durant las crotzadas albigesas, Bearn e Aragon que's hiquèn au costat de Tolosa ; totun, après la des·hèita, lo rei d'Aragon qu'abandonè la soas pretencions politicas capvath deus Pirenèus e Bearn que cadó devath vassalitat anglogascona. Totun, mercés au subtiu jòc diplomatic deu vescomte Gaston Fèbus, que tornè crubar la soa independéncia (declarad dab l'Acte d'Independéncia de Bearn) e Fèbus que vadó senhor sobeiran, en bèth tiéner, segon eth, la soa tèrra, sonque de Diu e de la soa espada. Un temps de prosperitat que s'obrí a l'acès de la Guèrra de Cents Ans e jus la gestion economica e politica ambiciosa deu vescomte. Ortès qu'èra la soa capitau. A maugrat d'aqueras escadudas, la creishença deus poders espanhòus e francés que miaçava l'independéncia bearnesa.
- Lo Reiaume de Navarra e l'integracion au Reiaume de França
Bearn que juntè la soa dinastia dab la de Navarra e los vescomtes de Bearn que vadon reis de Navarra. A la debuta deu sègle XVI, lo senhor sobeiran de Bearn e rei de Navarra, Enric de Labrit, que s'apropièt de França en se maridant dab Margalida d'Engoleime (la sòr de Francés I de França, qui vadó Margarida de Navarra, autora de l'Eptameron). En 1512, lo rei d'Aragon (regent de Castelha ad aquera epòca), qui non podèva pas acceptar l'aligança dab França, qu'invadí la Baisha Navarra.
La hilha d'Enric de Labrit, Joana de Labrit, qu'esposè Antòni de Borbon e que's convertí au calvinisme qui vadó religion d'estat. Un pauc après la version gascona de Pèir de Garròs, Arnaut de Saleta qu'arrevirè los Saumes de Dàvid en bearnés peu culte protestant. Enric, lo hilh de Joana, qu'ei conegut per aver cambiat mantuns còps de religion abans qui vadosse rei de França. Hèra Bearnés, totun, que respectè l'independéncia de la soa purmèra patria e la dignitat de la soa lenga mairala e eth que demorè tota la soa vita sancèra Enric III de Navarra e IV de França ("lo Noste Enric").
Qu'ei lo son hilh, Loís XIII, qui decretè l'integracion de Bearn au reiaume de França a travèrs l'Edicte d'Integracion de 1620. Que s'engatjava, totun, a respectar los Fòrs ; aquò que volèva díser, teoricament, que Bearn e podèva contunhar d'emplegar la soa lenga e de fèit, dinc a la Revolucion, un sarròt de documents que hon redigits en bearnés.
La Revolucion e l'Empèri que cambièn l'anar de víver deu país : creacion deu departament deu Baish Pirenèus (vadut Pirenèus Atlantics a la fin deu sègle XX) desinstitucionalizacion deu dret d'ainessa (conservat a còp dab arrengaments de familha), conscripcion, leis navèras. Lo sègle XIX e la purmèra meitat deu sègle XX que hon marcat per l'emigracion (Califòrnia e Arriu de la Plata mei que mei - véder Occitans d'Argentina e d'Uruguai).
Arron la des•hèita republicana espanhòu, Bearn que vedó a arribar un sarròt de refugiats. Mantun que hon empresoat per la Republica Francesa dens lo camp de Gurs on estón egaument retienguts judius durant la Segonda Guèrra Mondiau. La linha de demarcacion que trauquè Bearn qui estó un important lòc d'accion de grops locaus de Resisténcia com los Corps Franc Pommiès (C.F.P).
Populacion[modificar | modificar la font]
Bearn que compta 350 000 abitants e 387 comunas. Pau sola qu'amassa 82 500 poblants.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Lo hialat rotèr[modificar | modificar la font]
Lo hialat ferroviari[modificar | modificar la font]
Bearn que conta dus camins de hèr principaus:
- Ua linha oèst-èst : Irun-Vintimilha, juntant Espanha dab Itàlia e passant per Baiona, Pau, Tolosa, Montpelhièr, Marselha, Niça.
- Ua linha nòrd-sud : París-Tarbas ; qu'ei la linha utilizada peu TGV qui abandona la grana vitessa enter Bordèu e Tarba per'mor que las vias non son pas adaptadas.
Com en autes endrets, mantua via que hon abandonadas en Bearn. Ua d'aquestas que religava directament Bearn e Aragon en traucant los Pirenèus ; qu'èra la linha Pau-Canfranc. La reubertura d'aquesta linha qu'èra un contra projècte a la traucada deu tunèl deu Sompòrt dens las annadas navanta deu sègle XXau. L'acabament d'aqueth tunèl qui s'ei tradusida per un passatge massiu de camions (a còps carrejant produts dangerós) n'a pas definitivament clavat aquesta revindicacion.
L'avion[modificar | modificar la font]
Se Occitània b'ei considerada a còps com ua de las patrias de l'aviacion mercés, enter autes, aus gascons Clement Adèr, Latecoèra e a la companhia Airbus, Bearn non demora pas en dehòra d'aquesta aventura. Pau que ho de fèit lo lòc causit peus dus hrairs americans Orville e Wilbur Wright per aubrir la purmèra escòla d'aviacion de l'istòria. Ua novèla de l'escrivan bearnés Rogèr Lapassada que rapera aqueth temps paulins deus pionièrs dens lo son libe Sonque un arríder amistós.
Bearn que ho tanben lo nom deu purmèr portavion de l'armada francesa (un vaishèth qui, adobat peus american, e's pelegè deu costat deus aliats dinc a la fin de la Segonda Guèrra Mondiau). Despuish 1964, Pau qu'arcuelh l'Escòla de las Tropas Aeroportadas (en francés « École des Troupes Aéroportées » -E.T.A.P-).
Uei Pau qu'ei tostemps lo sièti d'un regiment de paracadudistas e que possedeish un aeropòrt internacionau.
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Lengas[modificar | modificar la font]
Lo bearnés qu'ei una varianta de l'occitan gascon (qu'a servit mantuns còps de punt de referéncia per aqueste dialecte[2]; qu'èra la lenga mairau de totòm autes còps e tanben deu poder (vescomtes de Bearn, comtes de Fois-Bearn, reis de Navarra e Noste Enric que l'empleguè enquèra arron d'estar vadut rei de França e de Navarra) ; qu'ei hòrt espandida enquèra.
Lo bearnés qu'estó l'unica lenga administrativa a l'atge miejancèr, utilizat dens los Fòrs de Bearn. La Reforma que l'empleguè entà accelerar las conversions e que li devem los famós Saumes de David arrevirats per Arnaut de Saleta. Qu'èra la lenga mairau deu Noste Enric qui la he bronir dens tot París deu temps de la soa cort gasconejaira. Au viraplec deus sègles XVIIau e XVIIIau Joan Enric de Fondevila que compausè òbras de teatre bearnesas en alexandrins. Deu sègle XVIIIau que podem mentàver l'òbra burlesca Lo sermon deu curé de Bideren e la poesia de Ciprian Desporrins. Lo sègle XIX que balhè autors com Xavièr Navarròt e erudits com Vastin Lespin qui escrivó ua gramaticas, ua antologia e un diccionari qui amassa la lega deus archius e la lenga de la vita vitanta.
Las calandretas son las escòlas bilingüas occitanas ; la purmèra calandreta que vadó a Pau en 1979.
Istoricament, lo bearnés qu'estó la sola lenga emplegada dens los tèxts oficiaus desempuish los Fòrs (las cartas medievaus deus drets e de las leis qui ligavan los bearnés e lo lor país). Aqueth bearnés de juristas qui avèva vocacion d'estar escrivut qu'ei justament designat dab lo nom de scripta bearnesa ; qu'estó exportat aus país ligats a Bearn : las Sola, la Navarra (ambs tèrras deu bascoat) e Fois. Que cau destacar, que peu son costat, la scripta qu'arrecebèva influéncias (a còps ipercorreccions) legadocianas portadas peus avocats e notaris bearnés qui estudiavan a Tolosa. Lo francés que s'emplegò a mei anar mei arron l'Edicte d'Integracion (1621) mes lo bearnés qu'estó tostemps emplegat peu actes oficiaus (plèits, deutes, contractes de maridatges) en competicion dab lo francés dinc a la Revolucion (vedetz lo bearnés). L'immigracion bearnesa qu'exportè enter autes causas la lenga qui's hasò audir per ua estona dens lo mòn sancer. Alèxi Peiret qu'estampè atau los son "Sovenirs de casa" a Concepcion del Uruguay, Argentina, a la fin deu sègle XIX.
- Lo shiulet
Tradicionaument, pastors bearnés que i a que desvolopèn la capacitat de comunicar en shiulant, çò qui permetèva de comunicar a granas distàncias. Aquesta version shiulada deu bearnés qu'estó emplegada mei que mei dens lo vilatge d'Aas, comuna d'Aigas Bonas, Vath d'Aussau.
- Lo francés :
Lo francés qu'ei l'unica lenga oficiau per la Republica Francesa. Bearn qu'arcuelhó l'escrivana francesa Margarida de Navarra après lo son maridatge dab lo Rei de Navarra Enric de Labrit. La soa simpatia per la Reforma e la conversion de la soa hilha, Joana de Labrit, que hen arrecotir mantuns reformats de lenga francesa entà Bearn. Totun, la Reforma e lo conflicte dab França que favorizen un retorn au bearnés, lenga utilizada per l'evangelizacion. Lo francés que comencè a minjar la plaça administrativa e legau de l'occitan lentement a partir deu sègle XVIIau mes no'u remplacè pas sonque après la Revolucion Francesa.
Gastronomia[modificar | modificar la font]
Bearn qu'ei reputat peus sons cambajons, lo sons ceps, lo sons guits e, de segur, los hitges gras qui produseish. Lo plat nacionau qu'ei la famosa garbura : sopa de caulet, mogetas, poma de tèrra, alh naps (e d'autes causas segond la varianta) e carn (òs de cambajon o còth de guit). Bearn que produseish vin de juranson (a còps sec, mes sustot doç e, peu melhor, de vrenhas tardivas, mei sucrat e d'un grad superior en alcòl) mes tanben rosat e un arroi aperat simplament Bearn. Peu carnaval que's preparan meravilhas. Que cau mencionar que la famosa saussa bearnesa que ho inventada en 1830 en region parisenca (a Saint Germain-en-Laye) e que shens estar directament ligada a la gastronomia bearnesa, que ho batejada per'mor deu nom deu restaurant qui la vedó a nàisher : lo Pavillon d'Henri IV.
Construccion[modificar | modificar la font]
Simbòls[modificar | modificar la font]
- L'imne de Bearn qu'ei de segur la famosa canta Aqueras montanhas atribuida a Gaston Fèbus e coneguda en mantun lòc d'Occitània com lo "Se canta" e interpretada a cada amassada occitana.
- Las vacas portadas peu drapèu e per l'escut de Bearn que son un simbèu deu país com tanben ac ei l'ors, simbèu de la montanha au costat deus pastors. L'escut de Laruntz qu'ostenda simbolicament amassas ua vaca e un ors.
- L'immortèla qu'ei ua es.hlor de montanha emblematica de Bearn.
Patrimòni[modificar | modificar la font]
- Naturau : Parc Naturau deus Pirenèus, dab lo Pic de Mieidia d'Aussau e la soa fauna rica (ors, vutres, sarris enter autes).
- Castèths: Moncada, Bètlòc, Montanèr, Pau, Morlana, Aas e Hortalessa deu Portalet.
- Catedralas: d'Auloron (sede deu bisbat d'Iluro) e de Lescar (sede deu bisbat de Benearnum).
- Glèisas: Bètharram, La Comanda, Montanèr, Morlana, Monenh e Sarrança.
- Ecomusèus: L'Arròc deu vutres (Aste Beon), lo zoo d'Asson e los ors a Bòrça.
Bearnés celèbres[modificar | modificar la font]
Personatges[modificar | modificar la font]
- Loís Barto, òme politic e academician.
- Joan Baptista Juli Bernadòta (1763-1844), marescau de Napoleon, puish rei de Suècia dab lo nom de Carles XIV.
- Noste Enric, (1553-1610) rei de Navarra de 1572 a 1610 e de França de 1589 a 1610.
- Gaston Fèbus
- Marqués de Fenoyl, purmèr president deu Parlament de Navarra, a Pau de 1711 a 1724.
- Joana de Labrit, reina de Navarra (1528-1572)
- Loís Armand de Lom d'Arce, baron de Lahontan (1666-1716) explorator de la region deus Grans Lacs en Navèra França e escrivan de lenga francesa.
- Pèir de Lostaunau, Rajah de Shikandra : aventurèr bearnés qui combató las armadas colonialas anglesas en las Índias au sègle XVIIIau en bèth ganhà's lo títou de Rajah.
- Gaston Planté, fisician, inventor de l'acumulader electric, nascut a Ortès en 1834.
- Joan Martin Pueyrredon (1776 - 1850), purmèr cap d'Estat de las Províncias Unidas deu Rio de la Plata (futura Argentina), hilh d'un marcadèr de la vath de Varetons.
Personalitats politicas[modificar | modificar la font]
- David Habib
- Andriu Labarrèra
- Alan Lamassoure
- Joan Lassala
- Joan Jacme Lassèrra
- Joan Saint-Josse
- Francés Vairon
Grops e Cantaires[modificar | modificar la font]
- Arnapi
- Danièl Balavoine
- Bertran Cantat
- Natàlia Cardone
- Pèir de Jeliòt
- Francés Lalana
- Nadau
- Pagalhós
- Marilís Orionaa
- Joan Francés Tisnèr
- lo grope Ardalh
- Verd e Blu
Sartos[modificar | modificar la font]
Poètas, escrivans[modificar | modificar la font]
- Pèir Bordièu (en francés Pierre Bourdieu), sociològ (1930-2002), nascut a Denguin e escolan au licèu Loís Barto a Pau.
- Joan Boset: filològ, ispanista e bearnista ; qu'ei l'autor d'ua gramatica deu castelhan qui ho pendent annadas ua referéncia en França e que bastí ua gramatica bearnesa suu medish modèl.
- Ciprian Desporrins, poèta deu sègle XVIIIau.
- Joan Enric de Fondevila, autor de teatre occitan deu sègle XVII.
- Eric Gonzales, romancèr escrivent en gascon, nascut en 1964 a Pau.
- Francis Jammes, (lo 2 de deceme de 1868 - lo 1 de noveme de 1938), poèta d'expression francesa.
- Sèrgi Javaloyès: escrivan contemporanèu.
- Rogèr Lapassada: poèta ostesian deu sègle XX.
- Vastin Lespin, filològ e erudit bearnés deu sègle XIX, autor de gramaticas, d'antologias literàrias e deu "Dictionnaire bearnais ancien et moderne", diccionari referenciau e erudit apiejat suber los texts bearnés istorics e literaris.
- Pèir de Marca: istorian de Bearn, President deu Parlament de Navarra e Arquevesque de París.
- Xavièr Navarròt, poèta cançonèr republican (genèr de 1799-deceme de 1862).
- Alèxis Peiret, poèta occitan, agronòm e òmi politic deu sègle XIXau qui emigrè en Argentina.
- Simin Palai, poèta en bearnés, (1874-1965).
- Albèrt Peirotet, escrivan deu sègle XXau.
- Arnaut de Saleta, autor deus Saumes de David mes en rima bearnesa (1583).
- Pèir Tucòu-Chala, istorian medievalista, especialista d'Espanha e deus Pirenèus.
- Alèxis Léger dit Alèxis Sant Léger Léger puish Saint-John Perse, poèta e diplomata d'expression francesa 1887 - 1975, que hasó los sons estudis al licèu Loís Barto a Pau de 1899 a 1904.
- Juli Supervièla, poèta, romancèr e dramaturg (1884-1960), que repausa a Auloron.[1]
- Pau-Joan Toulet, poèta (1867-1920), nascut a Pau.
- Portal de la literatura
-
Atlètas[modificar | modificar la font]
- Basquetbòl : Freddy Hufnagel - Alan Larrouquis
- Canoè-caiac : Tòni Estanguet - Patrici Estanguet
- Ciclisme : Gilbèrt Duclos-Lassalle
- Fotbòl : Edoard Cissé - Julian Escudé - Joan-Francés Larios - Joan-Miquèu Larqué - Julian Tauziède
- Rugbi : Felip Bernat-Salles - Nicolau Brusque - Laurenç Cabannes - Nano Capdouze - Francés Monclar - Robèrt Paparemborde - Joan Piqué - Damian Traille - Pèir Triep-Capdeviela
- Esquí alpenc : Ànnia Famose
- Tennis : Nicolau Escudé
- Nautisme : Titouan Lamazou
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Lista deus vescomtes de Bearn
- rei de Navarra
- Enric III de Navarra, Enric IV de França, Noste Enric
- Armoriau de Bearn
- Saussa bearnesa : inventada en Isla de França que deu lo son nom au restaurant qui la vedó a nàisher (lo Pavalhon d'Enric IV).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Presentacion de Bearn
- la Vath d'Aussau
- la Vath d'Aspa
- la Vath de Varetons
- Biarnesa
- Ràdio País
- Per Noste Institut d'Estudis Occitans en Bearn
- Reclams edicions e revista
- Menestrers Gascons
- Joan Francés Tisnèr
- Verd e Blu
- L'Ostau Bearnés, La Maison de la Cultura Bearnesa
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bearn que pòt tanben estar considerat com un gran parçan d'Occitània ; qu'ei un parçan segon la classificacion de Frederic Zégierman, mes aqueth que ditz en francés pays per "parçan". Totun lo tèrme occitan de "parçan" que designa tanben un tipe de division administrativa anciana qui espartiva Bearn: atau Bearn qu'estó compausat de diferents parçans autes còps, establits per Enric de Labrit.
- ↑ Montanha dens los sons "Ensais" qu'u loa en l'aperar "gascon deus Pirenèus" (mei mascle segon eth) ; quauques sègles arron lo movement reneishentista de Miquèu de Camelat e de Simin Palai que's centrè suu bearnés


c: text/html

text:
John Locke
John Locke (Wrington, près de Bristol lo 29 d'agost de 1632 – Oates, Essex, lo 28 d'octòbre 1704) foguèt un filosòf empirista anglés que trabalhèt sustot amb tèmas ligats al govèrn e a l'epistemologia.
Locke Estudièt la medecina a Oxford, dintrèt al còrs diplomatic çò que li permetèt de demorar en França un cèrt temps e de contactar los cartesians. En 1683 se refugièt als Païses Basses per evitar de represalhas politicas. Aprèp la Revolucion Gloriosa de 1688 tornèt dins lo seu país e publiquèt las seunas òbras mai importantas:
- Assag sus l'entendement uman.
- Assag sul govèrn civil (considerat coma lo manifèst del liberalisme modèrne).
L'Assag sus l'entendement uman comença amb una critica destructritz de l'afirmacion de l'existéncia d'idèas innadas de la consciéncia, preconizada pels racionalistas. Quand nais la nòstra consciéncia es coma una pagina blanca o tabula rasa. Coma i a pas d'idèas innadas en nosautres, aquelas pòdon pas fondar la compreneson del mond. Coma la rèsta dels empiristas, Locke considerarà que la coneissença se trai de l'experiéncia (empiria en grèc), a travèrs dels senses.
- 1000 articles fondamentals
- Personalitat britanica del sègle XVII
- Filosòf britanic
- Filosòf protestant
- Filosòf modèrne
- Filosòf del sègle XVII
- Filosòf politic
- Filosòf de las Luses
- Jurista
- Escrivan britanic
- Membre de la Royal Society
- Personalitat liberala britanica
- Restabliment anglés
- Empirisme
- Naissença en 1632
- Decès en 1704

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Instrument de còrdas puntejadas
Un Instrument de còrdas puntejadas qu'ei un cordofòn (un instrument de musica qui produseish los sons sons au mejan de la vibracion d'ua còrda) qui las soas còrdas e son mesas en vibarcion mercés per un còp trucat sia per un dit sia per un plèctre. Aqueste instrument que s'amassan en familhas : la familha deu laüt (dab la famila de la guitarra, de la mandolina e deus laüts e tanhents), la familha de la citara dab lo sons tanhents (autoarpa, bandora ucraïnana eca), la familha de l'arpa e la familha deu clavecin.
La màger part deus nstruments de còrdas hregadas (com lo vriulon) que pòden tanben estar puntejats dab los dits dab la tecnica deu pizicato (e per la contrabassa, qu'ei mèma dens certes estil musicaus com lo jazz, lo principau biais de'n jogar).
- Intruments ancians : cistre • mandòra
- Familha de l'arpa : arpa classica • arpa celta
- Familha de la mandolina : mandolina • mandòla • mandoloncèl • mandobaisha • mandolina bluegrass • banjolina
- Familha de la guitarra : guitarra barròca • vihuela • guitarra • guitarra baisha •
- Familha deu laüt : laüt • archilaüt • teorba
- Familha deu clavecin : espineta • clavecin
- Monde arabomusulman : ud
- Euròpa
- America
- America Latina :
- America deu Nòrd : autoarpa • banjo • dulcimer


text:
Plini lo Jove
Plini lo Jove (Caius Plinius Caecilius Secundus) (Còme, 61 – Nicomedia, 113) foguèt un òme politic e escrivan latin nomenat Plini lo Jove per lo distinguir de l'oncle omonim Plini lo Vièlh. Èra filh de Gai Cecili e de Plinia (la sòr de Plini lo Vièlh). Nasquèt probablament a Comum (Còme), en 61 o 62 (se sap qu'èra present a l'erupcion del Vesuvi en 79, que el meteis ditz qu'aviá 18 ans).
Biografia[modificar | modificar la font]
Plini nasquèt d'una familha de reng fòrça rica. Lo seu paire moriguèt quand el èra encara pichonet e Plini foguèt adoptat per l'oncle, Plini lo Vièlh, que lo faguèt estudiar a Roma, a l'escòla de Quintilian. Lo sieu nom en seguent las nòrmas republicanas seriá estat Gai Plini Cecilian Segond (Caius Plinius Caecilianus Secundus). Educat amb suenh per Plini e per lo seu tutor Vegini Ruf, se consacrèt a las letras e a 14 ans escriguèt una tragedia en grèc. Estudièt l'eloqüència amb Quintilian e Nicetes Sacerdos e aqueriguèt progressivament la reputacion d'un òme intelligent e erudit.
En l'an 79 assistiguèt a l'erupcion del Vesuvi dempuèi lo costat opausat del gòlf de Nàpols, ont perdèt la vida lo seu celèbre parent.
Se consacrèt a l'art oratòria e a 19 ans comencèt de parlar al forum e agiguèt sovent coma avocat a la cort dels cemtumviri. Passèt totes los estadis del cursus honorum jos l'empèri de Domician: tribun militar en Siria, questor, pretor (93) e cònsol (100) an en qué escriguèt un panegiric consacrat a Trajan. Foguèt tanben curador del canal e e de las broas de Tibre.
Probablament, mercé non pas sonque al seu pròpri talent, mas tanben a la fortuna e sas amistats poderosas, la siá carrièra foguèt de las pus brilhantas e arribèt a èsser prefècte del tresaur public de Saturne, es a dire, un dels tresorièrs de l'empèri. A la fin de la seuna vida foguèt governador de Bitinia entre los ans 111 e 113, an que, probablament, moriguèt.
Se maridèt dos còps, la segonda vegada amb Calpurnia la felena de Calpurni Fabat, qu'èra fòrça mai jove qu'el. Amb cap de las seunas doas femnas aguèt pas de filh.
Sa vida es coneguda per las seunas cartas. Èra ric e bastiguèt un temple a Tifernum, e faguèt d'autras contribucions dins de bastissas publicas.


text:
Govèrn
Lo govèrn es l'institucion d'un Estat encargada del poder executiu. Los membres d'un govèrn son generalament designats jos lo nom de ministre o de secretari d'Estat e plaçat jos l'autoritat d'un Cap de govèrn. Lo govèrn decidís e entrepren las accions necessàrias per conduire de l'Estat. Es responsable davant los ciutadans.
Segon los regims[modificar | modificar la font]
Politicament, dins un regim parlamentari, lo govèrn parteja lo poder executiu amb lo cap de l'Estat que pòt èsser un monarca (coma en Espanha e al Reialme Unit) o un president elegit al sufragi universal dirècte (coma en França) o indirècte. Es responsable davant lo Parlament dins un regim parlamentari o semipresidencial.
Un govèrn se constituís generalament, jos l'autoritat d'un Cap de govèrn, que pòt èsser nomenat Primièr ministre (coma en França), President del Conselh (coma en Itàlia e en França jos la IIIa e la IVa Republica), o encara Cancelièr (coma en Alemanha), e de ministres. Es responsable politicament davant lo parlament dins un regim de tipe parlamentari. Cada ministre es titular d'un pòrtafuèlha ministerial. Los ministres son solidaris e lo govèrn es doncas un organ collegial. La demission del cap del govèrn entraina aquela de tot lo govèrn.
Dins un regim presidencial (coma als Estats Units d'America), lo govèrn se plaça jos l'autoritat dirècta d'un cap de l'Estat e es pas responsable davant lo Parlament. Los ministres compausant lo govèrn son individualament responsables davant lo cap de l'Estat ; s'agís doncas pas d'un organ collegial.
Dins un sens larg, lo govèrn designa l'ensemble dels poders publics constitucionals, es de dire de las institucions centralas previstas par la Constitucion e dispausant del poder politic. Par exemple per la França, lo govèrn de la Cinquen Republica francesa se constituís del president de la Republica, del govèrn stricto sensu, del Parlament e del Conselh Constitucional. Es dins aquel sens del tèrme de govèrn que se pòt dire qu'un Estat se compausa d'un territòri, d'una populacion e d'un govèrn. Es tanben dins aquel sens que lo « mode de govèrn » designa lo regim politic d'un Estat.


text:
Bergen
Bergen es una vila situada sus la còsta sud-oèst de Norvègia, la segonda pus granda del país pel nombre d'abitants (239 209 en 2005) e tanben per son pòrt, sa ciutat universitària e son evescat.
Pròcha de l'Atlantic Nòrd, es situada dins una pichona plana litorala enrodada de puèches que n'entravan l'expansion urbana, e s'espandís per l'estrech que devesís lo Fjord Vågen, ont se trapan las installacions portuàrias. Lo seu clima es maritim (1,6 °C en genièr e 14,4 °C en julhet), amb de precipitacions abondantas (2000-2500 mm).
Es religada per tren a Òslo e possedís un aeropòrt internacional.
Es un centre comercial, portuari e industrial amb industria navala, electrometallurgica, de consèrvas de peis, tèxtila e de produches lachencs.
Lo quartièr de Bryggen, sul pòrt, es marcat al Patrimòni Mondial de l'UNESCO. Los seus ostals de fusta mirgalhats son una mòstra dels vestigis de la poderosa Liga Anseatica.
Bergen foguèt en l'an 2000 Capitala Europèa de la Cultura.


text:
Vitus Bering
Vitus Bering (Horsens, Danemarc, 12 d'agost de 1681 - Illa de Bering, Russia, 8 de decembre de 1741) foguèt un navigaire e explorator d'origina danesa al servici de l'Empèri Rus.
L'estrech de Bering e l'illa de Bering pòrtan aquel nom en onor sieu.
En 1703 partiguèt a Russia, ont se maridèt e aguèt de filhs puèi s'enrotlèt a l'armada russa. Levat una visita a Copenaga en 1715, jamai tornèt pas dins lo país ont nasquèt.
La primièra expedicion a Kamchatka se debanèt entre los ans 1725 e 1730. S'agissiá de verificar per ont se jonhián America e Asia; amb la circomnavegacion, en agost de 1728, de la còsta asiatica, Bering comprenguèt qu'èra a demostrar qu'aquela connexion existissiá pas e que doncas los dos continents èran separats. Coma poguèt pas veire la còsta americana, que demorava cobèrta per la nèbla, las autoritats russas lo creguèron pas.
La segonda expedicion de Kamchatka, nomenada la Granda Expedicion Nordica, se debanèt entre 1733 e 1743; comptava fòrça mejans e 10 000 òmes. Ensajava de cartografiar la còsta occidentala nòrd-americana e, en fach, foguèron los primièrs a far aiçò a la còsta d'Alaska. Descobriguèron tanben qualques unas de las illas de l'archipèla de las Aleutianas. Arribèt a America en 1741 e al retorn cap a l'ostal lor calguèt ivernar dins l'illa de Bering, ont Vitus moriguèt.


text:
Niccolò Paganini
Niccolò Paganini (Gènoa, 1782 - Niça, 1840) que ho un compositor romantic italian, considerat tanben com un deus violonista màgers de totas las tempsadas, que ho tanben mandolinista e guitarrista.
Los sons coincertos per vriulon e sustot los sons 24 capricis deu son opus 1 que comptan (e, de segur, en paticular lo 24au) enter las òbras màgers deu repertòri deu vriulon. Qu'ei totun tanben presat per las soa musica de crampa incluent pupitres de guitarra.
Vita[modificar | modificar la font]
Niccolò paganini qu'èra lo tresau enfant d'ua familha qui e'n comptè 6. Lo son pair, Antonio Paganini, marcadèr, qu'èra tanben mandolinista e que'u aprengó a jogar la mandolina. Aus set ans, que comencè a estudiar lo vriulon (un instrument mei dificil mes pròche acordat parièr com la mandolina). De segur lo mainatge que's mostrè deus hèra talentuós e lo son pair que'u s'anè hidar au mèste Alessandro Rolla a Parma, qui, eth medish, e'u hidè a Ferdinando Paër e a Gasparo Ghiretti. Au 18 ans, arron mudanças devudas a l'invasion d'Italia per Napoleon, Paganini que vadò purmèr vriulon de la Republica de Lucca. La soa carrièra de virtuòse qu'èra establida atau com la soa reputacion de jogaire de hemnassèr.
Que perdore atau lo son estrdivari au jòc abans de's har auherir, en compensacion lo famós guarneri conagut devath lo nom de Il Cannone.


text:
Walia
Walia (? - 418), Rei dels visigòts entre 415 e 418. Sucediguèt a Ataülf a la mòrt en 415 de Sigeric assassinat pels seus seccessors après una setmana de govèrn. Establiguèt la capitala dels Visigòts a Tolosa.
Biografia[modificar | modificar la font]
Ensajèt de s'establir al nòrd d'Africa mas poguèt pas e signèt la patz amb l'Emperaire roman Honorius, e dins un tractat (foedus) Walia s'engatjèt a far de Gala Placidia la seuna esposa (sòr d'Honorius, raptada per Alaric I e remandada per Ataülf) e a forabandir de la Peninsula Iberica los pòbles barbars que s'i èran establits dempuèi 409.
Del seu costat l'emperaire Honorius donèt 600 000 mesuras de blat als visigòts e permetèt lor installacion dins la peninsula. Em 4l8, Valia dintrèt en Ispània e sometèt los sueves, los vandals silings, establits en Andalosia e los alans de Lusitània. Dels quatre pòbles barbars (vandals asdingos, vandals silingos, sueves e alans) qu'èran istallats dins la Peninsula sonque ne demorèron dos, mas quand apareguèt que serián eles tanben someses per Walia, Honorius decidiguèt de cambiar lo seus plans e luirèt Aquitània als visigòts per que s'i establiscan. Amb la mòrt de Walia desapareguèt la dinastia dels baltings qu'aviá começat amb Alaric Ièr.


text:
Republica de Novgorod
La Republica de Novgorod èra un estat medievau qu'existiguèt de 1136 a 1478 dins lo nòrd de la Russia actuala. Inicialament vassala e tributària de Kiev, l'aristocracia de Novgorod aprofichèt la distància, lo sostèn de sa populacion urbana e lo declin dei senhors de Kiev per venir independenta en 1136. L'estat novèu formèt una republica aristocratica e lei vilas de Staraia Russa, Staraia Ladoga, Torjok ò Orechek reconoguèron sa senhoriá. En revènge, au sègle XIII, la vila de Pskov obtenguèt son independéncia e formèt la sieuna republica en 1348. Pasmens, maugrat aquela pèrda, Novgorod capitèt de s'estendre a l'èst e au nòrd-èst e d'explorar lei regions litoralas dei mars de Barents e de Kara e la vau d'Ob. Lei ressorsas d'aquelei territòris (sau, pelissa) renforcèron l'importància economica de Novgorod.
Leis invasions mongòlas negligiguèron la vila probablament en causa dei condicions climaticas dau desgèu rus qu'èran desfavorablas a l'utilizacion de la cavalariá. Novgorod negocièt alora lo pagament d'un tribut e capitèt de gardar leis armadas mongòlas a distància. Au sègle XIV, la Republica resistiguèt ai temptativas d'invasions de Tver, de Moscòu e de Lituània. Pasmens, a partir de la fin d'aqueu sègle, Moscòu demorèt la menaça principala, ço qu'encoratjèt una partida de l'aristocracia de Novgorod d'encoratjar un raprochament ambé Tver e Lituània. Lo govèrn de la republica foguèt alora fisat a un prince lituanian e una aliança foguèt pereu dirèctament concluda ambé lo prince dau Grand Ducat de Lituània. Dins aquò, la màger part populacion refusèt aquel acòrd e de trèbols aguèron d'ara endavant regularament luòc. Aquò afebliguèt la republica que foguèt finalament vencuda per Ivan III en 1471 e annexada en 1478.


text:
LaTeX
Lo logiciau libre , o LaTeX en escritura normala (prononciar [latɛk]), es una colleccion de macrocomandas per (lo lengatge de descripcion tipografica creat per lo matematician e informatician american Donald Knuth) destinada a facilitar l'utilizacion d'aqueu « processor de tèxte ».
L'informatician american Leslie Lamport es lo creator de LaTeX. Estent qu'es pron simple, LaTeX es vengut l'instrument privilegiat per escriure de documents ambé TeX; la version actuala es LaTeX 2ɛ. Es particularament utilizat dins lei domenis tecnic e scientific per la produccion de documents de talha mejana o importanta (tèsis e mai libres). Mai se pòt tanben emplegar per compausar de documents de tipes variats (per exemple, de letras o de transparents).
Somari
- 1 Principi
- 2 Exemples significatius d'utilizaires de LaTeX
- 3 Tipes de documents
- 4 Exemples de documents LaTeX
- 5 Quauquei caracteristicas de LaTeX
- 6 LaTeX e lei lengas
- 7 Liames intèrnes
- 8 Liames extèrnes (en anglés, catalan, francés e italian)
Principi[modificar | modificar la font]
LaTeX demanda au redactor de se concentrar sus l'estructura logica de son document, son contengut, mentre que la mesa en pagina dau document (cesura dei mots, alineas) es laissada au logiciau. LaTeX dessepara doncas la forma dau contengut, fòrça mai clarament que lei logiciaus de tipe WYSIWYG (What You See Is What You Get, « çò que vesètz es — a pauc près — çò qu'obtenètz »), coma Microsoft Word o OpenOffice.org Writer. Pasmens, existisson uei de logiciaus (coma Lyx) que permeton de redigir de documents LaTeX d'aqueu biais.
La redaccion d'un document ambé LaTeX comença per la creacion d'un fichier fònt (en format ASCII) per mejan d'un editor de tèxte : contèn au còp lo tèxte e leis instruccions de mesa en forma tipografica, que son de comandas de LaTeX. Aqueu fichier fònt es puei tractat per LaTeX : es la compilacion, que produtz un fichier (en format DVI o PostScript o PDF) contenent lo document mes en forma, lèst per èsser visualizat sus un ecran o imprimit.
LaTeX necessita un aprendissatge iniciau pus important qu'aqueu que demandan lei logiciaus corrents de tipe WYSIWYG, aumens per la mesa en pagina de documents pichons. Mai tre qu'es passada aquesta fasa d'aprendissatge (pron aisada), vèn fòrça apreciable lo fach de se poder concentrar sus lo contengut en fisant la composicion a LaTeX : lo document produch es de qualitat remarcabla, quasi professionala (per exemple : respècte dei règlas tipograficas, formulas matematicas), la gestion dei referéncias bibliograficas (BibTeX), lei numerotacions e la taula dei matèrias son coerentas sensa que l'òm ague de se'n preocupar.
D'autra part, LaTeX laissa a l'utilizaire la facultat de l'adaptar a sei besonhs especifics en creant o modificant de macrocomandas, o en se servent de fichiers de macrocomandas (packages) creats per d'autrei.
Aquelei qualitats, en mai de la gratuitat dau logiciau, ne fan l'instrument de redaccion privilegiat dei mondes universitari e scientific dins certanei disciplinas. Es pron corrent en matematicas, informatica e fisica que d'editors prepausan de fichiers d'estil LaTeX, e que declaran de preferir aqueu format an aqueu de Microsoft Word (qu'es per ara l'estandard de facto dei tractaments de tèxtes).
Exemples significatius d'utilizaires de LaTeX[modificar | modificar la font]
- Editors
- Professors de matematicas e de fisica
- Scientifics (au sens estrech), especialament en informatica, matematicas, fisica e quimia
- Wikipèdia : per l'escritura de formulas matematicas ambé leis balisas
… ; vejatz l'article Ajuda:Formulas TeX e LaTeX
- Naturalament, i a d'autrei categorias d'utilizaires de LaTeX
Tipes de documents[modificar | modificar la font]
LaTeX pòt produire fòrça tipes diferents de documents (tau coma es, o ben per lo mejan d'extensions) :
- articles,
- cartas de visita,
- cors,
- diagramas,
- edicions criticas,
- etiquetas,
- letras,
- libres,
- presentacions,
- rapòrts,
- tèsis (scientificas au sens estrech, mai tanben d'istòria, de lingüistica...)
- …
Pasmens, fau notar que per redigir de documents que sa mesa en pagina es particulara (per exemple : jornaus, revistas), d'autrei tipes de logiciaus pòdon èsser mielhs adaptats.
Exemples de documents LaTeX[modificar | modificar la font]
Un exemple simplàs[modificar | modificar la font]
Aquest exemple permete d'afichar e d'imprimir :
- un títol (Exemple de document LaTeX)
- un nom d'autor (Ieu)
- e la frasa Es mon premier assai !
\documentclass[a4paper,11pt]{article} \title{Exemple de document \LaTeX} \author{Ieu} \begin{document} \maketitle Es mon premier assai ! % Aiçò es un comentari ; es pas % pres en còmpte per LaTeX \end{document}
Un exemple scientific amb una formula[modificar | modificar la font]
Aquest exemple permete d'afichar e d'imprimir la frasa seguenta :
Segon la teoria de la Relativitat restrencha, l'energia d'un còrs en movement es : .
\documentclass[a4paper,11pt]{article}
\begin{document}
Segon la teoria de la Relativitat restrencha, l'energia d'un còrs en movement es :
E = \frac{m c^2}{\sqrt{1 - \frac{v^2}{c^2}}}.
\end{document}
Quauquei caracteristicas de LaTeX[modificar | modificar la font]
Lei comandas de LaTeX devon totjorn èsser precedidas d'una còntra-oblica : «
\ ». Una comanda pòt aver de paramètres. Lei paramètres facultatius son de metre entre parentèsis carradas : [...]. Lei paramètres obligatòris an pas de besonh d'èsser envoutats per un caractèr particular. Dins aquò, se lo paramètre en question a mai d'un caractèr de lòng (e es sovent ansin), deu formar un blòc (au sens de LaTeX) e se deu doncas escriure entre acoladas : {...}
La premiera comanda d'un document LaTeX es
\documentclass : definís la classa dau document, valent a dire son tipe ; lei classas principalas son :
article: Lo document es condensat au maximum (ges de saut de pagina automatic). Es destinat a l'impression rècto. Lo numèro de pagina es centrat dins lo pè de pagina. Un document dau tipe
articlecontèn ges de capítol (comanda
\chapternon reconoissuda)…
report(rapòrt en occitan) : Coma
article, mai pus aerat : la comanda
\chapteres reconoissuda e provòca un saut de pagina automatic. Ansin es de la pagina dau títol e de la taula dei matèrias, qu'entraïnan un saut de pagina automatic.
book(libre en occitan) : Coma
report, mai encara mai aerat. I a mai de paginas a l'ecran, mai i a pas tant de fuelhs a l'impression, que
bookprodutz un document destinat a l'impression rècto vèrso : lo marge senèstre es destriat dau marge drech (per preveire la reliadura), lei sauts de paginas arriban sempre a una pagina impara (costat drech dau libre). Totei lei paginas an una entèsta que repren lo nom dau capítol corrent (costat senèstre) e lo nom de la seccion correnta (costat drech). Lei numèros de paginas son plus en bas mai en aut dei fuelhs, a costat dei mencions dei noms de capítol e de seccion.
slides(transparent en occitan).
Lo contengut dau document se deu escriure entre
\begin{document} e
\end{document}. La comanda
\maketitle aficha lo títol, l'autor e la data.
Leis opcions de classas[modificar | modificar la font]
- 10pt definís un còrs de caractèrs de 10 per tot lo document. Es pas compatibla ambé leis opcions 11pt e 12pt ni mai ambé la classa slides.
- a4paper definís un format de papier per l'impression
LaTeX e lei lengas[modificar | modificar la font]
LaTeX foguèt inicialament concebut per foncionar en lenga anglesa. Son adaptacion en d'autrei lengas a necessitat lo desvolopament de fichiers d'extensions, que lo pus conoissut e utilizat es sonat, de segur, « babel ».
Per poder compausar ambé LaTeX de documents en divèrsei lengas, es necessari :
- de traduire leis informacions produchas automaticament per lo logiciau : per exemple, leis indicacions de capítols (que, sensa traduccion, serián : « Chapter 1 », « Chapter 2 », etc.), leis entitolats de la taula dei matèrias, la data...
- de facilitar l'usança de caractèrs accentuats
- d'adaptar lei règlas tipograficas e lei règlas de pontuacion
- enfin, e es çò pus important (e pus complèxe), d'adaptar lei règlas de cesura, valent a dire lo biais de copar automaticament lei mots en fin de linha
Mai de 30 lengas son presas en còmpte per "babel" ; entre lei lengas minoritàrias d'Euròpa, i a lo breton, lo catalan, lo gaelic d'Escòcia, lo gaelic d'Irlanda, lo galèc, lo galés e lo soabi.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes (en anglés, catalan, francés e italian)[modificar | modificar la font]
- (en) Lo site oficiau dau projècte LaTeX
- (en) TeX User Group (TUG)
- (en) LaTeX e MacOS X
- (fr) GUTenberg : lo Grop deis Utilizaires francofòns de TeX
- (ca) Tirant lo TeX : lo grop deis utilizaires catalanofòns de TeX
- (it) GuIT : lo Grop deis utilizaires Italians de TeX
- (fr) [1] : Una brèva (?) introduccion a LaTeX 2ɛ
- (en) (La)TeX Navigator
- (fr) FDQ LaTeX en HTML : Respònsas ai questions correntas sus lei comandas LaTeX (version non mesa a jorn)
- (fr) FDQ LaTeX en PDF : La meteissa FDQ (fiera dei questions), mai dins una version PDF mesa a jorn
- (fr) Quauquei nocions de LaTeX 2e
- (en) LaTeXDB : Integracion de LaTeX e dei basas de donadas SQL
- (fr) Joli manuel pour LaTeX (JMPL)
- (en) WinShell : Environament integrat libre de desvolopament de LaTeX o de TeX, tanben en francés
- (en) TeXworks
- (en) BibTeX


text:
Saint-Maurice-sur-Aveyron
Saint-Maurice-sur-Aveyron es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Çò Aveyron, Jos-afluent de la Seine pel Loing, las rotas départementales 28, 56, 162 e 317 aital coma lo sentier de grand randonnée GR 13 en connectant Fontainebleau (Seine-e-Marna) a Arcy-sus-Curació (Yonne) travèrsen lo territòri de la comuna.
La municipalitat es limitrophe del departament del Yonne.
Sant-Maurici-sus-Aveyron es desservie per la linha 15 del ret départemental d'autocars Ulys.
L'Aveyron, sous-affluent de la Seine par le Loing, les routes départementales 28, 56, 162 et 317 ainsi que le sentier de grande randonnée GR 13 reliant Fontainebleau (Seine-et-Marne) à Arcy-sur-Cure (Yonne) traversent le territoire de la commune.
La commune est limitrophe du département de l'Yonne.
Saint-Maurice-sur-Aveyron est desservie par la ligne 15 du réseau départemental d'autocars Ulys.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo bourg existissiá ja dins los primièrs sègles de lo nòstre ère, en protegint alavetz una populacion Modèl:Évasif.
Pel continuament, la municipalitat i aguèt dotat de dos castèls : aquel de l'anautit e aquel d'en bas, trucats « los Infernats »[1], o de còps « los #Barrar »[2].
Lo Infernat d'en bas #èsser lo sojorn de Jacques Cœur après la siá disgrâce. A uèi desaparegut.
Lo Infernat d'en nautor[3] i aguèt bastit pel chevalier Regnava del #Barrar ; aquel darrièr #èsser inhumé dins la glèisa de Sant-Maurici ont a representat per una estatua de pèira, cench d'una espasa amb un can als sieus pès. Aquel castèl, totjorn visible uèi, i auriá apertengut a Jacques de Bracque[4] e a la Ostal de Montmorency-Luxemborg, senhors de Châtillon-sus-Loing[1].
Lo abbaye de Fontainejean a fondat cap a 1124[5].
Segon lo Sr. Becquerel, Es Nicolas Braque #que, entre 1359 e 1373, aquerís la châtellenie de Sant-Maurici-Sus-Laveron de Louis de Melun, un dels eretièrs dels comtes de Sancerre[2].
Al començament de la Sègle XX, Sant-Maurici comptava 97 caserius, e nombre de comèrcis uèi desapareguts : un aubergiste, doas entrepresas de battage, dos carnissers, dos forners, dotze cafès (10 al bourg, 1 a Fontainejean, 1 a la Breuille), tres charrons, tres bourreliers, cinc vendeires de sabatas, un chiffonnier, cinc cordonniers, tres modistes, un magasin de mòda e de lingerie, tres magasins de Novetats, doas tailleurs d'abituds, dos perruquers-perruquiers, tres couvreurs, quatre entrepreneires de bastissa, dos menuisiers, nòu épiciers, dos grainetiers, un vendeire de fem, un meunier, un fumiste, un rellotger, quatre maréchaux-ferrants, un tourneur sus bòsc, dos otèls, cinc tonneliers, un vendeire de vin en gròs, un vendeire de veaux. Totes los dimenges triga se desenrotllava un mercat. Nòu fes per an s'i trobava una fièra : lo darrièr diluns de febrièr, lo darrièr diluns de març, e los 23 d'abril, 8 de junh, 8 de julhet, 5 aout, 23 de setembre, 8 de novembre e 23 de decembre. Doas « logadas als mossardets » per an: dimenge en precedint lo 24 de junh, e segond dimenge abans la Toussaint.[ref. necessària]
Le bourg existait déjà aux premiers siècles de notre ère, abritant alors une population Modèl:Évasif.
Par la suite, la commune fut dotée de deux châteaux : celui d'en haut et celui d'en bas, appelés « les Infernats »[1], ou parfois « les Enfermas »[2].
L'Infernat d'en bas fut la demeure de Jacques Cœur après sa disgrâce. Il a aujourd'hui disparu.
L'Infernat d'en haut[3] fut bâti par le chevalier Régnait de l'Enferma ; ce dernier fut inhumé dans l'église de Saint-Maurice où il est représenté par une statue de pierre, ceint d'une épée avec un chien à ses pieds. Ce château, toujours visible aujourd'hui, aurait appartenu à Jacques de Bracque[6] et à la Maison de Montmorency-Luxembourg, seigneurs de Châtillon-sur-Loing[1].
L'abbaye de Fontainejean est fondée vers 1124[7].
Selon M. Becquerel, c'est Nicolas Braque qui, entre 1359 et 1373, acquiert la châtellenie de Saint-Maurice-Sur-Laveron de Louis de Melun, un des héritiers des comtes de Sancerre[2].
Au début du Sègle XX, Saint-Maurice comptait 97 hameaux, et nombre de commerces aujourd'hui disparus : un aubergiste, deux entreprises de battage, deux bouchers, deux boulangers, douze cafés (10 au bourg, 1 à Fontainejean, 1 à la Breuille), trois charrons, trois bourreliers, cinq marchands de chaussures, un chiffonnier, cinq cordonniers, trois couturières, un magasin de mode et de lingerie, trois magasins de Nouveautés, deux tailleurs d'habits, deux coiffeurs-perruquiers, trois couvreurs, quatre entrepreneurs de bâtiment, deux menuisiers, neuf épiciers, deux grainetiers, un marchand d'engrais, un meunier, un fumiste, un horloger, quatre maréchaux-ferrants, un tourneur sur bois, deux hôtels, cinq tonneliers, un marchand de vin en gros, un marchand de veaux. Tous les dimanches après-midi se déroulait un marché. Neuf fois par an on y trouvait une foire : le dernier lundi de février, le dernier lundi de mars, et les 23 avril, 8 juin, 8 juillet, 5 aout, 23 septembre, 8 novembre et 23 décembre. Deux « louées aux domestiques » par an: dimanche précédant le 24 juin, et deuxième dimanche avant la Toussaint.[ref. necessària]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
carto.
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
becq.
- ↑ 3,0 3,1 Basa Merimée Notícia N°IA00124305, Ministèri francés de la Cultura.
- ↑ Généalogie de Jacques de Braque
- ↑ Basa Merimée Notícia N°IA00124345, Ministèri francés de la Cultura.
- ↑ Généalogie de Jacques de Braque
- ↑ Basa Merimée Notícia N°IA00124345, Ministèri francés de la Cultura.


text:
Milhars (Tarn)
Milhars [1][2] ( Milhars en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament de Tarn e de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Milhars es partida del País de Vaur qu'es compausat de 6 autres vilatges: Marnavas, Pena, Rossairòlas, Sent Miquèl de Bag, Vaur e Lo Riòl. Aquel país es situat a la talvèra de la selva de Gresinha, del vinhal de galhac, de las Gòrjas d'Avairon e de la val de Ceron.
Lo vilatge de Milhars es situat a 100 km de Tolosa, 60 km de Montalban, 66 km de Caors, 30 km de Vilafranca de Roergue, 100 km de Rodés, 48 km d'Albi, 17 km de Còrdas
Istòria[modificar | modificar la font]
- La Preïstòria: Se trapan divèrses rèstas d'una vida umana sul luòc de l'actuala. Dos vestigis de construccions Megaliticas encara vesibles uèi: 1) Lo Dolmèn del Ròc de la Verge que 586 pèças divèrsas foguèron trobadas a l'entorn e que sa pèira plana demòra fenduda en doas partidas. 2)Lo Dolmèn de Gresèla que una vintena de pèças divèrsas foguèron trobadas a l'entorn del site.
- De l'Epòca Romana a l'an Mila: Los romans fichèron una bòrna milièra dins un luòc que se nomenava "Miliacum" e situat sus una via romana anant d'Albigés a Roèrgue e Carcin, e amb los temps lo luòc venguèt Milhars. Un camp roman se deuriá trobar sul plan actual nomenat uèi "lo pargue", tot en naut del vièlh vilatge, darrièr lo castèl, luòc estategic per vigilar la val de Ceron e d'Avairon. Èran presents sus las ribas d'Avairon coma o mòstran de rèstas de terralhas remontats dels lauras. A la casuda de l'Empèri Roman, coma dins tota la region, lo luòc foguèt traversat e ocupat pels Vandals, pels Visigòts, pels Francs e pels Sarrasins.
-
- La garison miraculosa, la legenda de Sant Didièr: En l'an 654, jol reialme de Sigebèrt, Rei d'Austrasia, lo còs de Sant Didièr, evesque de Caors e tresaurièr de Dagobèrt, traversèt Milhars. Èra transportat pels sieus servents per èsser enterrat dins la seuna vila de Caors ont èra la glèisa que governèt pendent 26 ans. Una fema endemoniada foguèt menada prèp de l'ataüt. Quand toquèt lo bòrd, sul còp desapareguèron l'obsession de son arma e los torments del còs.
- De l'an Mila a la Revolucion: Milhars èra en primièr ligat als Comtes de Tolosa puèi tornèt a la Corona de França amb Sant Loís en 1258. Pendent la Guèrra de Cent Ans, al començament de 1351, diferents senhors ne foguèron los gerents : 1) Geraud DE CASAUBAN 2)Ratièr DE CASTÈLNÒU DE VALS 3)Raimon DE CASTÈLNÒU DE VALS 4)Arnaut IV BERALH 5)Geraud BERALH 6)Joan BERAIL. Aquela plaça fòrta serviguèt per aparar la val de Ceron, via de passatge naturala a la talvèra de l'impenetrable selva de Gresinha. De 1550 a 1625, pendent las guèrras de religion, Milhars foguèt partejat entre doas zonas d'influéncia: 1)Aquela de Còrdas, tenguda pels Papistas 2)Aquela de Sent Antonin jos l'influéncias dels Uganauds (protestants). En 1574, se considerèt Milhars roïnat. La Patz tornèt solament en 1625. Pendent dos sègles de 1450 a 1683, la familha CASILHAC demorèt proprietària del castèl coma Senor, de Baron, puèi de Marquès de Milhars. De 1683 a la Revolucion, doas autras familhas obtenguèron lo gausiment: la familha LAMOIGNON e la familha REI DE SANT-GERI. Lo periòde mai astrat èra a l'entorn de 1690: Milhars venguèt un marquesat prospèr. Lo castèl tornèt èsser bastit en 1630 pel Mèstre ORADO, Mèstre maçon de Tolosa e garda lo meteis aspècte fins a uèi. Una canalizacion menava l'aiga de la Maire de Dieu e alimentava una restanca situada sul Pargua.
-
- L’istòria de la restanca del pargue: Un capucin (òrdre fòrça ligat amb la familha del senhor de Milhars), biaissut per descobrir las fonts, captèt en 1636 las aigas claras e abondantas de la Maire de Dieu (font del Bonnan). Aprèp un percors de 5 km, anavan par gravitat, per una canalizacion que se ne trapa encara de vestigis, cap al luòc dich Lo Pargue. La restanca prèp del castèl èra atal constituida, granda sèrva d'aiga, amb perquièr ont las barcas podián anar. En 1678 se registrèt la mòrt per noyade dins la restanca del Parque de Senhor lo Marqués de VILANÒVA, 24 ans, de NOAILHAS. Tot aquò foguèt destruït a la Revolucion e lo pargue foguèt plantat de vinhas e uèi de cerealas. Lo grand colombièr del castèl foguèt bastit sus la riba drecha de Ceron.
- L'Epòca Revolucionària 1790 - 1794 : En 1790, Milhars èra Capluòc de Canton. En 1793, lo castèl venguèt demorança sens rapòrt. Lo 6 de julhet de 1794, lo darrièr Marqués de Milhars, Clemenç Joan Augustin de Sant Geri foguèt executat plaça del Trône a París. Es una de las darrièras victima de la Terror que s'acabèt lo 27 de julhet de 1794. Lo casrèl abriguèt dempuèi alara l'ostal de vila e l'Ecòla Publica.
- L'Epòca Contemporanèa 1864 - 1997: La construccion del bastiment abrigant uèi l'ostal de vila e l'Escòla Publica, situat sus la plaça dels marronièrs, foguèt realizada mercé a la venda del castèl a un negociant albigés, Monsen ROUMIGIERE. Le 24 d'octòbre de 1864: sus la via de tren anant de París par Capdenac que venguèt d'esser terminada, lo primièr tren de vapor circulèt. En 1910, los Milharseses descobriguèron l'energia electrica mercé a un alternator entraïnat per una turbina installada dans la moulina sus Ceron. En 1914, lo vilatge comptava 1000 abitants mas la populacion foguèt fòrça tocada per la Primièra Guèrra Mondiala. En 1920, lo castèl venguèt la proprietat de l'escrivan Charles GENIAUX. La comuna de Milhars comptava alara 52 expleitacions agricòlas. En 1948, lo pintre bèlga Albert LEMAITRE, professor a l'Académie Royale des Beaux Arts de Lièja, venguèt proprietari del castèl. En 1975, Madama LAMBORELLE, discipla del pintre e sa legatària, ne venguèt proprietària. A sa mòrt, lo castèl foguèt transmés als descendents que i demòran encara uèi. En 1950, construccion d'una novèla canalizacion d'aiga amb installacion d'una restanca dins lo Pargue. En 1980, Milhars comptava pas mai de 7 expleitacions agricòlas. En 1990, Milhars ne comptava 316.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Apalaches
Los Apalaches son una cadena de montanhas situadas a l'èst de l'America del Nòrd e que s'espandisson de Terranòva (Canadà) fins al centre de l'estat d'Alabama (Estats Units) al sud. Culminan al Mont Mitchell (2037 mètres) en Carolina del Nòrd. Los Apalaches despartisson la plana costièira atlantica del bacin del flume de Mississipí e dels Grands Lacs.
Los Apalaches son los vestigis de sèrres ancians fòrça erodats; son formats de corredors longs que s'espandisson parallèlament a d'esquinas rectilinèas. Las clusas dels Apalaches forman de passatges estreches al travèrs de los sèrres.
Los Apalaches foguèron entre autres los territòris dels Americans Natius Cherokees (mas tanben dels Creeks e Iroqueses) abans que foguèsson decimats per la veròla puèi deportats en Oklahoma (Camin de las lagremas).


text:
Youri Gagarine
Youri Alexeyevitch Gagarine (en russo Ю́pий AлekcéeBич ГarápиH, prononcé [ˈjʉrʲɪj ɐlʲɪˈksʲejɪvʲɪt͡ɕ ɡɐˈɡarʲɪn]), nèssu en Russie lo 9 de Mârs de 1934 et môrt lo 27 de Mârs 1968 dens lo chach·e de son avion, de nacionalitâ soviètica est lo premiér homo a avêr rèalisâ un vôl dens l’èspaço, lo 12 d’avril de 1961.
Youri Gagarine est nèssu dens un vilâjo povro de la règ·ion de Smolensk, sens egoua ni èlèctricitât. Il at 7 ans quand la guèrra comence, et sa familye conyèt l’ocupacion nazi. Dens la cladestinitâ, lo jouèno Youri fât de sabotâjo contre l’ocupant. Un avion soviètico se pose alyors dens un prât, et Youri est tant èbloyé pèr la mach·ina, que cet èvènement vat lo marcar por tojorn.
Apros la guèrra, Youri torne a l’ècola. Son pâre vot lo fâre chapués coment lyé, mas Youri vot sortre de la via du vilâjo, et alâr a l’univèrsitâ. Il entre en 1949 a l’Institut tècnico-industrièl de Saratov, et est membro du club d’aviacion de la vila. En 1955 il entre a l’ècole militèra d’aviacion d’Orenbôrg, et obtint lo diplômo de piloto sur MiG-15 en 1959.
En 1959, lo programo spacial de l’Union Soviètica chèrche de jouènos pilotos, entre 25 et 30 ans. La capsula de vôl ehtant petioda, la talye de Youri — 1,58m — lyi balye un avantâjo cèrten. Tant-bien que ses compètences — modèsto, intèligent, rèactivo, bon en matèmatica — lo font remarcar pèr los èxaminators. I est Nikita Khrouchtchev que vat chouèsir Youri Gagarine entre los 2 dèrniérs candidâts, issu de la clâsse pôvra et reprèsentent l’idèâl d’ègalitâ soviètico.
Vostok 1, lo vôl spacial que vat balyér Youri Gagarine dens l’èspaço, est lancé a Baykonour, lo 12 d’avril de 1961. U momènt du dècolâjo, a 09:07 (hora de Moscou, 06:07 GMT), lo pôls de Youri Gagarine passét de 64 a 157 batements pèr segonda. Dens l’èspaço, Youri s’èmèrvèlye de la biotâ de la Tèrra.
A la dèsarpâ de l’èspaço, la capsula conyèt quârques problèmos, et comence a viriér. Lo tôrn de la capsula fât de grantes fllâmes, mas Youri Gagarine rèsta calmo. La fin de la dèsarpâ se fât en parach·uto.
Lo 14 d’avril, Youri Gagarine est invitâ pèr Nikita Khrouchtchev et Leonid Brejnev a Moscou recêvre los honors.


text:
Abadiá de Sant Guilhèm dau Desèrt
L'Abadiá de Sant Guilhèm dau Desèrt es una abadiá situada en Lengadòc, dins l'actual departament d'Erau, dins lo vilatge de Sant Guilhèm dau Desèrt localizat dins la val de Gellona al jonhent del riu de Verdus e del flume d'Erau. L'ensems arquitectural format per l'abadiala, las clastras, e los bastiments del convent es un dels mai complets del Lengadòc mediterranèu.
Istòria[modificar | modificar la font]
D'en primièr nomenada abadiá de Gellona, foguèt fondada e dotada lo 14 de decembre de 804 per Guilhèm de Gellona, comte de Tolosa e duc d'Aquitània, que serà pus tard canonizat en Sant Guilhèm. La glèisa actuala es la tresena edificada dins aquel luòc. De la primièra construida pel comte Guilhèm, demòra pas cap de traças visiblas. La segonda, d'après lo Sacramentari de Gellona, foguèt enauçada a la fin del sègle X, mas ne'n demòra a l'ora d'ara que la cròta e la torre de Sant Martin al sud de l'edifici. Aquesta glèisa preromanica foguèt degalhada o destruida per un grèu incendi al començament del sègle XI. L'abadiala romanica actuala foguèt alavetz constituida en tres fasas per l'abat Pèire I, entre lo mitan del sègle XI e la fin del sègle XII.
De bregas an sovent opausadas las abadiás vesinas d'Aniana e de Gellona, los monges d'aquesta darrièra agent sempre volgut menar una politica d'independéncia. Lo prestigi de l'abadiá al sègle XII èra fòrça important, sa visita èra fòrça recomandada als romieus de Sant Jaume de Compostèla, per fin d'i adorar las relíquias de la crotz e del còs de Guilhèm.
En 1569 l'abadiá foguèt saquejada per d'uganauds venguts d'Aniana e Ginhac. Al començament del sègle XVIII, de benedictins de Sant Maur construguèron al sud de l'abadiá un novèl monastèri d'estil classic constituit de tres bastiments e d'una cort centrala. En 1783 l'abadiá es suprimida per decision reiala e jos l'influéncia de l'avescat de Lodeva, totes sos bens atribuits a aqueste darrièr. A la Revolucion Francesa, l'abadia serà espeçada e venduda.
Las clastras foguèron desmuralhadas e possedisson pas pus que doas galariás (nòrd, e oèst en partida). Aqueste ensems foguèt vendut en 1905 e se trapa uèi al musèu The Cloisters a Nòva York. Qualques tròces son servats a la Societat Arqueologica de Montpelhièr.


text:
Organizacion Internacionala del Trabalh
L'Organizacion Internacionala del trabalh (OIT) es una institucion de tres partidas especializada de l'ONU qu'assembla govèrns, emplegaires e trabalhadors dels Estats membres dins una accion comuna per promòure lo trabalh decent a travèrs lo monde[1].
Lo sèti es a Genèva en Soïssa e lo Director general es dempuèi 1999 le chilen Juan Somavía. L'organizacion recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz en 1969.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1919 amb la fin de la Primièra Guèrra Mondiala, conscients perque « existís de condicions de trabalh implicant per un grand nombre de personas l'injustícia, la misèria e las privacions, çò qu'engendra un tal malcontentament que la patz e l'armonia universalas son mesas en dangièr »[2], los Estats signataris del Tractat de Versalhas crèan l'Organizacion Internacionala del Trabalh (OIT). Arthur Fontaine es un dels redactors de la partida XIII que permetèt la creacion de l'institucion[3]. Sa constitucion debuta en afirmant qu'« una patz universala e durable pòt èsser fondada solament sus la basa de la justícia sociala »[4].
Aquela novèla organizacion s'installèt al Centre William Rappard, Genèva en 1926. Reüniguèt la Conferéncia generala de l'Organizacion Internacionala del Trabalh en mai de 1944 a Filadèlfia ont adoptèt lo 10 de mai la declaracion de Filadèlfia. Existissent ja dins las institucions de la Societat de las Nacions (SdN), es la sola organizacion que subrevisquèt a la Segonda Guèrra Mondiala e a la fin de la SdN. L'OIT alara venguèt una institucion especializada de l'Organizacion de las Nacions Unidas (ONU) en 1946 e comptava en 2010 183 Estats membres.
Dotada d'una estructura unica de tres partidas, reünís dins un plan egal los representants dels govèrns, dels emplegaires e dels trabalhadors per disputar de las questions relativas al trabalh e a la politica sociala. Lo secretariat de l'Organizacion, lo Burèl Internacional del Trabalh (BIT), a son sèti a Genèva en Soïssa e gerís de burèls exteriors dins mai de 40 païses.
Per son cinquanten aniversari en 1969, l'OIT recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz.
En février 2002, l'OIT crée une Commission mondiale sur la dimension sociale de la mondialisation. Cet organe indépendant a pour but d'amener le débat à quitter le terrain de la confrontation pour celui du dialogue et de jeter ainsi les bases de l'action pour faire en sorte que la mondialisation profite à davantage de personnes.
Lo 10 de junh de 2008, l'OIT adoptèt a l'unanimitat sa novèla declaracion de fe[5], la « Declaracion sus la justícia sociala per una mondializacion equitable »[6].
Organizacion[modificar | modificar la font]
La Conferéncia Internacionala del Trabalh, que reünís un còp l'an los mandants de l'OIT (representants dels govèrns, representants dels trabalhadors e representants dels emplegaires), orienta los trabalhs de l'Organizacion. Adòpta tanben de novèlas nòrmas internacionalas del trabalh quitament lo programa e lo budgèt de l’Organizacion. Entre doas reünions de la Conferéncia, es lo Conselh d’administracion, compausat de 28 membres governamentals, de 14 membres emplegaires e de 14 membres trabalhadors, qu'orienta las activitats de l’OIT.
Nòrmas e Declaracion relativa als principis e dreches fondamentals al trabalh[modificar | modificar la font]
Existisson uèi 188 convencions e 199 recomandacions, qu'unas remontan a la creacion de l'OIT en 1919.
Lo Conselh d'administracion del BIT qualifiquèt coma fondamentalas uèit convencions que tractan de questions consideradas coma de principis e de dreches fondamentals al trabalh:
- libertat sindicala e reconeissença efectiva del drech de negociacion collectiva,
- eliminacion del trabalh forçat o obligatòri (levat lo « servici militar, [del] trabalh dels prisonièrs jos garda apropriada e cases de fòrça majora coma las guèrras, los encendis o los tèrratrems »[7]),
- aboliment efectiu del trabalh dels enfants,
- eliminacion de la discriminacion al subjècte d'emplec e de profession.
Aqueles principis foguèron tanben enonciats dins la Declaracion de l'OIT relativa als principis e dreches fondamentals al trabalh de 1998.
Las convencions[modificar | modificar la font]
Convencions fondamentalas[modificar | modificar la font]
Las uèit convencions fondamentalas son las seguentas :
- convencion (nº 87) sus la libertat sindicala e la proteccion del drech sindical (1948)
- convencion (nº 98) sul drech d’organizacion e de negociacion collectiva (1949)
- convencion (nº 29) sul trabalh forcat (1930)
- convencion (nº 105) sur l'aboliment del trabalh forçat (1957)
- convencion (nº 138) sus l'edat minimum (1973)
- convencion (nº 182) suls piègers formas de trabalh dels enfants (1999)
- convencion (nº 100) sus l'egalitat de pagament (1951)
- convencion (nº 111) concernissent la discriminacion (emplec e profession) (1958)
Convencions prioritàrias[modificar | modificar la font]
Lo Conselh d'administracion del BIT tanben qualifiquèt quatre autras convencions d'instruments prioritaris, encoratjant atal los Estats membres a los ratificar en rason de lor importància pel foncionament del sistèma de nòrmas internacionalas del trabalh. Las quatre convencions prioritàrias son:
- convencion (nº 81) sus l'inspeccion del trabalh (1947)
- convencion (nº 129) sus l'inspeccion del trabalh (agricultura) (1969)
- convencion (nº 144) sus las consultacions a tres relativas a las nòrmas internacionalas del trabalh (1976)
- convencion (nº 122) sus la politica de l’emplec (1964)
Directors generals[modificar | modificar la font]
- Albert Thomas : 1920-1932 França
- Harold Butler : 1932-1939 Reialme Unit
- John Winant : 1939-1941 Estats Units
- Edward Phelan : 1941-1948 Irlanda
- David Morse : 1948-1970 Estats Units
- Wilfred Jenks : 1970-1973 Reialme Unit
- Francis Blanchard : 1974-1989 França
- Michel Hansenne : 1989-1999 Belgica
- Juan Somavía : dempuèi 1999 Chile
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Definicion sus la pagina d'acuèlh del (fr)site oficial de l'OIT
- ↑ (fr) [1] Origines et histoire, ed:OIT
- ↑ Michel Cointepas, Arthur Fontaine, 1860-1931 : un réformateur, pacifiste et mécène au sommet de la Troisième République, Presses Universitaires de Rennes, 2008, p.255.
- ↑ Origines et histoire de l'OIT
- ↑ Segon los tèrmes de son secretari general en preambul aquela declaracion
- ↑ (fr) [url=http://www.ilo.org/global/What_we_do/Publications/Officialdocuments/lang--fr/docName--WCMS_099767/index.htm] Déclaration de l'OIT sur la justice sociale pour une mondialisation équitable,10 juin 2008, ed: OIT
- ↑ OIT.[2]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Site officiel de l'Organisation internationale du travail
- (fr) Constitution de l'Organisation internationale du travail
- (fr) Base de données LABORSTA sur les Statistiques du Travail
- (fr) Base de données ILOLEX sur les Normes Internationales du Travail
- (fr) Base de données NATLEX sur les législations nationales relatives au droit du travail et à la politique sociale
- (fr) Rapport final de la Commission mondiale sur la dimension sociale de la mondialisation
- Modèl:Mul Observatoire du BIT sur la crise de l'emploi
- (fr) Programme d'Action Spécial pour combattre le Travail Forcé (SAP-FL)


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Breuschwickersheim en alemannisch (Breuschwickersheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Breuschwickersheim Es una municipalitat d'un pauc mai de 1000 abitants, situada a 11 quilomètres d'Estrasburg.
Breuschwickersheim est une commune d'un peu plus de 1000 habitants, située à 11 kilomètres de Strasbourg.
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Los 100 libres del sègle segon ''Le Monde''
Los 100 libres del sègle, en francés: Les 100 livres du siècle, es un classament de libres considerats coma los cent melhors del sègle XX, establit a la prima de 1999 dins l'encastre d'una operacion organizada per l'entrepresa Fnac e lo jornal Le Monde.
Cal notar que, d'aquela lista, la literatura occitana n'es exclusa totala e inexorablament.
A partir d'una tièra prèvia de 200 títols establida per los libraris e jornalistas, 17 000 franceses votèron per tal de respondre a la question «Quals libres son demorats per la vòstra memòria?».[1]
Le palmarés mescla de romans bèls amb de poesia e de teatre, en passar per de benda dessenhada. Los 50 primièrs obratges de la lista son l'objècte d'un ensag de Frédéric Beigbeder, Dernier inventaire avant liquidation, que i es revelat mai que mai son caractèr francocentrat.
Los 100 libres del sègle[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Écrivains et choix sentimentaux, Josyane Savigneau, Le Monde, 15 octobre 1999.
- ↑ 2,0 2,1 En grafia mistralenca.
- ↑ Dins una grafia locala.


text:
Omps
Omps (Homps en francés) es una comuna lengadociana de Lengadòc, situada dins lo Menerbés, dins lo departament d'Aude e a la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Omps se situa entre las rotas RD 611 e RD 610 e lo Canal de las Doas Mars e l'Aude
Istòria[modificar | modificar la font]
Eissit d'una villa galloromana de nom Aldomus, Homps se desvolopèt lèu per formar una borgada astrada.
A l'Edat Mejana, lo fèu passèt jos l'autoritat dels Espitalièrs de Sant Joan de Jerusalèm. Assolat del temps de la crosada del Albigeses, lo vilatge foguèt afrabat tornarmai quand arribèron las Guèrras de religion.
Pr'aquò aprèp la construccion del canal de las Doas Mars en 1681, Omps coneguèt una fòrta vitalitat economica. En aquel temps Omps èra lo tresen pòrt del Canal, e mai un dels sols ont las barcassas podián virar.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Comandariá d'Omps
- Capèla romanica de Sant Miquèl (sègle XI).
- Pòrt sul le Canal.
- Basa de lesers nautics sus l'estanca de Joarras.


text:
1824
Aquesta pagina concernís l'an 1824 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Temptativa de retorn de l'emperaire Augustin Ièr après son abdicacion e son exili de 1823. Pasmens, mau preparada, son expedicion mau capitèt e l'emperaire foguèt capturat e fusilhat. Puei, dins lo corrent de l'annada, una constitucion d'inspiracion liberala foguèt adoptada.
Republica Federala d'America Centrala[modificar | modificar la font]
Abolicion de l'esclavatge.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Lo fisician francés Sadi Carnot (1796-1832) publiquèt lo resultat de seis estudis dei maquinas termicas. I afirmèt lo possibilitat de produrre una energia mecanica a partir d'un transferiment calor. Aquò marquèt l'aparicion de la termodinamica que foguèt definitivament dins lo corrent dau sègle per Kelvin.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 26 de junh - William Thomson, 1èr baron Kelvin, matematician e fisician britanic (m. 1907)
- 4 de setembre - Anton Bruckner, compositor austriac (m. 1896)
- 6 de setembre - José María Rojas Garrido, president de Colómbia (m. 1883)
- 11 de decembre - Víctor Balaguer, poèta e istorian catalan (m. 1901)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 3 de març - Giovanni Battista Viotti, compositor classic italian (n. 1755)
- 19 d'abril - George Gordon Byron, poèta anglés (n. 1788)
- Nicolas Lupot, laütièr francés (n. 1758)


text:
L'economia de Colómbia, la 5ena de l'America Latina après Brasil, Mexic, Argentina e Veneçuèla. Durant l'an 1999, lo país enregistrèt la siá primièra creissença negatiua dempuèi los ans trenta, en trincant un recòrd de creissença sostengut superior al d'autras economias de la region, ma coneguèt una creissença positiva entre 2002 e 2007, malgrat lo fach que lo país patissiá d'un violent conflicte armat. Una part de la creissença foguèt deguda a las mesuras d'austeritat del govèrn, l'enfasi en la reduccion del deute public, e a una estrategia orientada cap a la creissença de las exportacions, al melhorament de la seguretat intèriora, e als preses enauçats dels produches primaris. Aquesta creissença ajudèt a redusir la pauretat de 20%.
Se pensa que lo trafic de drògas (principalament cocaïna e cannabis) representa 10% del PIB del país.


text:
Bougainville (Somme)
Boudjinville (Sonme) en picard ( Bougainville en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat a 23 km d'Amians, sortit oèst, en direccion de Saveuse e Ferrières.
La commune est située à 23 km d'Amiens, sortie ouest, en direction de Saveuse et Ferrières.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Traces D'una villa gallo-romaine.
- Lo toponyme a mencionat l'an 1197. Los primièrs senhors del nom an citat del Modèl:XIIIe al Modèl:XVe sègle. La distincion levava en partida de Picquigny e de Lœuilly.
- A la fin de la Primièra Guèrra mondiala, la maire d'un jove soldat aucit #prene en carga lo finançament del monument als mòrtes[1] #Que i aguèt realizat per un amic de la familha, Albert Roze, e inaugurat l'an 1921[2].
- Traces d'une villa gallo-romaine.
- Le toponyme est mentionné en 1197. Les premiers seigneurs du nom sont cités du Modèl:XIIIe au Modèl:XVe siècle. La seigneurie relevait en partie de Picquigny et de Lœuilly.
- À la fin de la Première Guerre mondiale, la mère d'un jeune soldat tué prit en charge le financement du monument aux morts[3] qui fut réalisé par un ami de la famille, Albert Roze, et inauguré en 1921[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Se remembrar, estudi e luòc perso de Dominique e Jean-Etienne Guerrini en lo cas dels Monuments als Mòrtes de la Soma.
- ↑ Luòc oficial amb 2 fòtos tiradas d'"Itineraris del Patrimòni" de l'Inventari del DRAGON de Picardie
- ↑ Se souvenir, étude et site perso de Dominique et Jean-Etienne Guerrini à propos des Monuments aux Morts de la Somme.
- ↑ Site officiel avec 2 photos tirées de "Itinéraires du Patrimoine" de l'Inventaire de la DRAC de Picardie


text:
Lo sieu primièr grop foguèt The Mynah Birds, al bòrd de Neil Young e Bruce Palmer. Après èsser arrestat per evadir la conscripcion, visquèt un temps en lo Reialme Unit, ont liderèt lo grop Main Line. A lo sieu retorn, va reiniciar la siá carrièra coma cantautor e productor, amb la siá banda de supòrt The Stone City Band.
Lo sieu primièr succès foguèt la cançon d'uèch minutas "You and E" de lo sieu primièr album Come Get It (1978). La siá cançon mai famosa es "Super Freak" (de l'album Street Songs (1981)), que foguèt la basa per "U can't touch this" de MC Hammer.
Addicte A la cocaïna, dempuèi 1993 fins a 1995 compliguèt condemna per dos atacs a femnas.
James ensagèt tornar dins lo mond musical amb un nòu disc e una virada en 1997, mas un atac cardíac leugièr pendent un concèrt metèt fin en la practica a la siá carrièra. Moriguèt d'un arrèst cardiorespiratòri dins lo sieu ostal de Burbank, comtat de Los Angeles, en 2004[1]. Aviá 56 ans.


text:
Sent Nectari
Sent Nectari (Saint-Nectaire en francés) z-es 'na comuna d'Auvèrnha situada dinc lo departament dau Puèi Domat. Z-es famosa per sa granda glèisa romanica e per lo formatge de Sent Nectari.
Z-es maitot 'na vila de termalisme.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sent Nectari se tròba dins lo Mont Dòr, z-elh mèsme localizat dins lo Parc daus Volcans d'Auvèrnhe. La vila z-es devesida entre 'na vila nauta (a rasa de la glèisa de Nòsta Dama dau Mont Cornadòr) e 'na vila baissa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo site de Sent Nectari fuguèt despuèi los temps paleolitics com z-o mòstra un dolmèn. Au sègle XII, lo comte d'Auvèrnhe Guilhem VII donèt la tèrra de Sent Nectari per qu'i fondèsson un lòc de pregàrias.
Monuments e patrimòni[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Nòsta Dama dau Mont Cornadòr (dau sègle XII)
- Font petrificanta de Sent Nectari
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Site de la préfecture du Puy-de-Dôme, consulté le 4 août 2009
- ↑ Site de la préfecture du Puy-de-Dôme, consulté le 4 août 2009


text:
IIau dinastia egipciana
La IInda Dinastia Egipciana que regnè durant la segonda meitat deu -IIIau millenni. Quauques uns deus sons reis que son mentavuts dens lo Canon Reiau de Turin e la Lista Reiau d'Abidòs.
Que hè partida (amassa dab la Ièra dinastia egipciana) deu periòde Tinita qui precedè l'Ancian Empèri egipcian. Durant aquesta tempsada lo poder reiau e l'unificacion de las duas tèrras de Hauta e Baisha Egipte que's renforcèn. Aquò que sembla confirmat peu nom de Her (nom d'Òrus) deu purmèr sobeiran : Hetepsekhemoi (« Ambs país en patz »), aperat « Baó » deu son nom de « Rei de Hauta e Baisha Egipte ».
Reis de la IIau dinastia[modificar | modificar la font]
- Hetepsekhemoi (Bedjaó dens la Lisat reiau d'Abidòs)
- Nebra (Kakaó dens la Lisat reiau d'Abidòs)
- Nineter
- Oneg
- Senedj
- Peribsen
- Khasekhemoi


text:
Uhart de Cisa
Uharte Garazi / Uhart-Cize
Uhart de Cisa (nom de verificar) (Uharte Garazi en basco e Uhart-Cize en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, situada dens lo país de Cisa.
Lo gentilici basco qu'ei uhartiar.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Los quartièrs que son Eskanda, Gezaine, Kataritze, Pentxeto e Zihe.
Idrografia[modificar | modificar la font]
L'arriu de Niva e lo son afluent Arnegi que passan per la comuna, en mei de tres arrivets qui's getan dens lo darrèr: Pagolako, Landarreta e Zuritz.
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Azkarate e Izpura au nòrd
- Eiheralarre e Sent Joan Pè de Pòrt a l'èst
- Lasa a l'oèst
- Arnegi au sud
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- La comuna actuau (anteriorament presbitèri), qui data de 1618.
- L'anciana escòla Dujakenea, deu sègle XVIII.
- La *finca Harriet qu'ei de 1930, bastida en estil neobasco.
- La hortificacion Kurutzamendiko, deu sègle XIX.
- La glèisa de Sant Martin, de 1650, reabilitada en 1767.


text:
897
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 897 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Aprofichant lei dificultats intèrnas d'Egipte, lo califa Al-Mutadid impausèt ais emirs egipcians un acòrd novèu per reconeisser l'autoritat dei Tulunides sus lo país. Aquò li permetèt d'aumentar lo tribut anuau deis Egipcians e de repredre lo contraròtle de la vila d'Homs en Siria. En Pèrsia, lo territòri de la dinastia semi-autonòma dei Dulafides, reconegut coma partida de la zòna d'influéncia iraniana abbassida definida en 893, foguèt conquistat. Pasmens, la vila de Rayy foguèt cedida ai Saffaridas car èra tròp malaisada de protegir còntra leis ambicions deis Alavides installats dins lo sud de la Mar Caspiana.


text:
Subte
Lo Subte qu'ei lo mètro sosterranh (subterráneo en castelhan e donc subte per contraccion) de Buenos Aires. Curat e bastit a partir de 1909, que ho inaugurat lo 1 de deceme de 1913 en estar atau lo purmèr mètro America Latina e dens l'esmifèri sud. Durant los purmèrs decennis deu sègle XX que conegó ua pravada de las bonas qui s'estanquè chic a chic a maugrat qui la ciutat e la soa aglomeracion be contunhassen de créisher. Demorat pro petit per la ciutat, que l'esperlonguèn durant las annadas 90 e lo movement que segueish enqüera dab ua navèra linha (la H), d'autes en projècte e, desempuish 1987 un premètro (trin aerian utilizat com un tram dens l'espèr d'estar enterrat un dia). Mercés a la negligéncia qui pateishó, las mei vielhas linhas que conservan las veituras de la debuta deu sègle XX dab lo hustatge e las ondraduras de husta (e tanben las pòrtas e las frinèstas, pauc seguras quan lo trin b'ei en movement).


text:
Faro
Faro es una vila du Portugal, e cap luòc d'Algarve, la region toristica situada al tèrme sud de Portugal.
Faro abriga un aeropòrt internacional qu'aculhís cada an semper mai toristas (subretot Nòrdeuropèus) mas i demòron totjorn, preferissent Portimão (segonda vila d'Algarve), e las vila balneárias de la còsta. Pasmens la longa plaja de sabla amenatjada sus una illa atira fòrça toristas. Faro es limitat al nòrd e a l'Oèst per la municipalitat de São Brás de Alportel, a l'èst per Olhão, e a l'oèst per Loulé e al sud per l'Atlantic. La vila constituís, amb l'aeropòrt de Faro, la segonda mai granda dintrada del país.
Faro es la capitala d'Algarve, amb prèp de 65 000 abitants. Ocupa lo morre mai miègjornal de Portugal.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Faro, d'en primièr nomenada Ossonoba, es coneguda dempuèi lo sègle VIII AbC, pendent la colonizacion feniciana. Èra un establiment comercial, basat sus l'escambi de productes agricòlas, peis e minerals.
Al sègle III ABC, alara que Cartage e Roma lutava per la dominacion de la Mediterranèa, Roma envasiguèt la Peninsula Iberica, que ne demorèt al cap fins al sègle V ApC
Amb los romans la ciutat perd lo caractèr d'establiment comercial e venguèt ciutat amb un desvolpament mercé al seu pòrt.
A partir dels ans 50 ApC, se formèt dins la ciutat una importanta comunautat crestiana.
Los visigòts prenguèron la palça dels romans a partir del sègle V.
L'invasion araba de la Peninsula Iberica comencèt en 711 quand Tarik travessèt l'Estrech de Gibartar e venquèt las tropas del rei visigòt Roderic a Guadalete, conquereguèt en seguida la capitala visigòta - Toledo. L'an seguent, Mussa Ben Nossair comandant la segonda invasion, conqueriguèt [[Sevilha}} e Ossónoba e laregio foguèt occupada. La ciutat patiguèt de grandas destruccions a que s'apondèron de los effèctes de tèrratrems. Se nomenava alara Ukhshunuba (o Ukhsnuba) derivat d'Ossonoba.
La ciutat comptava una fòrta comunautat de crestians e mossarabs, descendents dels romans e visigòts. Los primèrs arabs èran los yahsubi. Derrotats mai d'un còp per Abd al-Rahman I, aquel tuèt lo cheic Abu l-Sabbah al-Yamani (773/774) e lo grop emigrèt a Niebla e Silves. En 870 esclatèron la revòltas mossarabs en l'Occident d'[[Al Andalús]. Lo partit Muladin, compausat d'ancian crestians islamizats, los Mossarabs (de l'arab Nuss-Arabi - mièg arab), amb l'ajuda de la comunautat crestiana, prenguè lo poder, tornant independent de l'Emirat de Còrdoa, per mai de 50 ans. La revòlta muladin foguèt arrestada pel Califa Abd-Al-Rahman III.
Al sègle IX (vèrs 880) e X tombèt dins las mans de la familha mawallad dels Banu Bakr bn Zadlafe, que de fach dominavan un pichon estat autonòma a la fin del sègle IX è lo primièr terç del sègle X (fins a 929). Alara la vila perdèt lo rang de primièra ciutat d'al-Gharb en favor de Silves, mas demorèt lo sèti d'un cadi. A sègle X prenguèt lo nom de Shantamariyyat al-Gharb (Santa Maria d'Algarve).
La dinastia omeia de Còrdoa caiguèt en 1016, separant Al andalús en principats independents coneguts coma los Reialmes dels Taifas. Lo Taifa de Santa Maria (l'actual Faro) èra governat per Abu Othman Said Ibn Harun (1016/1026-1041) e lo seu filh Muhammad ibn Saïd (1041-1052). La ciutat se nomenava Santa Maria Ibn Harun o simplament al-Harun, per la distinguir de Shantamriyyat al-Razin o al-Shark (Albarrasin). D'Harun los crestians faguèron Faaron o Faaram qu'acabèt en Faro. En 1051/1052 passèt als abbaditas de Sevilha fins a 1091 que passèt als almoravits quand Yusuf Ibn Tasfin comandava l'invasion almoravit, vinquèt las tropas crestianas e conqueriguèt tots los reialme dels Taifas, los unificant de nòu e lo sometent al Marròc. Aprèp la victòria en 1144 d'Alfons Enric a la batalha d'Ourique; puèi venguèron loss segons Reialmes dels Taifas, amb lo govèrn de la familha Banu Mozaíne a Santa Maria Ibn Harun, la faguent independenda e establintguent una dinastia sofia e succediguèt en 1151 Ibn al-Múndhir (1151). Los almoads ocupèron Algarve en 1151/1156 unificant de nòu la peninsula e butèron la frontièra fins a la Val del Tage. A la caisuda dels almohads venguè los tresens reialmes dels Taifas e Faro en 1229 passèt al reialme de Múrcia, mas los almoads la recuperèron en 1238, per la perdre un temps mai tard al profèit dels portugueses (1249); foguèt una de las darrièras ciutat d'Algarve a passar a Alfons III de Portugal. En 1252 la vila se metèt jos la proteccion d'Alfons X de Castelha (protector del rei musulman Ibn Mahfuz) e tornèt a Portugal en 1266.
Alfons III, balhèt a la vila doas cartas Foralas, la primièra, en 1266 e la segonda, destinada als moros residents, en 1269.
Fòra barri, se creèron los quartièrs de la Moreria e de la Jueria. Dins la Jueria aviá encara al sègle XIX doas sinagògas.
De la mitat del sègle XV a la fin del sègle XVII, Faro coneguèt un periòde d'astre urban, amb a una expansion granda de l'airal bastit t amb la construccion d'importants edificis religioses. Las descobèrtas provoquèron un augment de l'activitat.
L'any 1540, D. Joan III elevèt Faro en ciutat e en 1577 en sèti evescal.
En 1596, pendent lo periòde d'ocupacion de Portugal per Castelha, las tropas del comte d'Essex desbarquèron prèp de la ciutat de Faro, que sacatjèron e encendièron. Las gents fugiguèron a Loulé e los anglesos damatjèron los principals edificis, subreto glèisas e convents.
Demografia[modificar | modificar la font]
Subdivisions[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Faro compta 6 freguesias :
- Conceição de Faro
- Estoi (abans Estói)
- Montenegro
- Santa Bárbara de Nexe
- São Pedro (vila de Faro)
- Sé (vila de Faro)
Faro, una vila culturala[modificar | modificar la font]
Faro possedís de rèstes moros e romans datant del sègle XIII , mas los mais bèls bastits datan de la segonda partida del sègle XVIII, aprèp lo Tèrratrem de Lisbona de 1755 que a devastèt tota la vila. En mai de sa beutat arquitecturala Faro ofrís fórça de restaurants e cafés, de granda plages, de bèls teatres. Aquela region es tanben un paradís pels golfaires amb 19 camps sur la còsta fins a Albufeira.
La partida mai bèla de la vila es encara sencha d'una barri roman. A l'interior i a una plaça dubèrta espaciosa qu'èra la plaça d'un forum roman, se vei tanben una catedrala del sègle XIII en fácia del palais episcopal. Un autre monument interessant es lo couvent del sègle XVI transformat en musèu arqueologic.
A Faro se situa lo celèbre lagon de Ria Formosa, una resèrva naturala de mai de 17 000 ectars e un arrèst per de centenats d'espècias d'aucèls pendent los periòdes de migracion de prima o d'automne.
La plaja es 7 km de la vila coma una plan large faissa de sabla que se pòt anar per un pont e que se situa prèp de l'Aeropòrt internacional.
Gastronomia[modificar | modificar la font]
La gastronomia d'Algarve es plan rica de tradicions que venon de l'epòca de la preséncia dels Romans e dels Moros accompanhanats d'ingredinents encontratts dins los viatges que faguèron los portugueses pel monde.
Vaqui qualques plats tipics:
- Cataplana (un plat fach a basa de coquilhum e de legums dins una caçairòla unica en Algarve.
- Perdiz com ameijoas na cataplana (plat fach de clauvissas, perdrices e legums)
- Carapaus alimados (chinchards vinaigrés)
- perna de carneiro no tacho (gigòt d'anhèl al forn)
- Carne de porco com ameijoas (carn de pòrc amb clauvissas)
- Ervilhas com ovos à Algarvia (peses amb uòus)
- Perdiz estufada (perdritz estubada)
- Coelho frito (conilh cuèch e sautat)
- Lulas recheadas à Algarvia (calmarinas farcida)
- Polvo no forno com entrecosto (pofre al forn amb entrecòstas)
- Bifes de atum com tomatada (bistècs de ton amb una salça tomata)
- Favas à moda do Algarve (favas a la mòda d'Algarve)
- Canja com conquilhas (sopa de coquilhum)
- Gaspacho estrémadurien (gaspacho amb alh)
- Arroz de marisco (ris amb coquilhum)
- Arroz de lingueirão (ris amb cotèls (coquilha))
- Arroz de tamboril (ris amb baudròia)
- Caldeirada (sopa de peisses)
- Feijoada de búzios (plat fach amb mongetass e escargòl de mar)
- Feijoada de marisco (plat fach amb mongetass e coquilhum)
- Caracóis à Algarvia (escargòls a la mòda d'Algarve)
De sucrerias:
- Dom Rodrigos (sucreria amb rossats)
- Colchão de Noiva (pastèl sofisticat fach amb d'amètlas e rossats))
- "Queijos" de Figo e amendoa (pasyèls pichons fachs d'amètlas, figas, e rossats)
- Figos Recheados (figas farcidas)
- Folares (pastèl de Pascas)
- Bolo de chila (pastèl de coja de Siam)
- Pundin de laranja (puding a l'irange)
- Torta de laranja (pastèl amb rossats, e chuc d'iranges).
- Morgado de amendoas (pstèl amb d'amètlats, rossats, coja de Siam)
- Morgado de figos (pastèl fach amb figas sècas, amètlas, chocolat e citron)
Ingredients e produchs del terrador[modificar | modificar la font]
Algarve es plan celèbra per sa riquessa culturela e la qualitat d'un patrimòni natural. Algarve a un climat a l'encòp mediterranèu, temperat (a l'oèst) e tanben subtropical.
L'Algarve es lo mai grand productor d'agrums du Portugal e tanben d'amètlas e de figas, produch tanben d'òli d'oliva, des carobas (subretot pel bestial), possedís tanben fòrça fruchs e legums gaireben totes biologics (venent de la Serra de Monchique) Pels produchs de la mer, l'Algarve ten una plaça plan privilgiada a causa d'una grande diversitat de peissses venent d'Atlantic, mas tanben una granda riquessa en coquilhum (crancs, Tortèls, cambaròtas, escaravissas, clauvissas, escaròls de mar e d'autres bivalvas e crustaceus) dins la Ria Formosa.
Curiositats[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Nossa Senhora do Carmo a Faro, possedís de capèlas celèbras per lor colleccion d'òsses de mai de 1200 monges.
- Faro es una de las solas vilas d'Euròpa faisant tocant una resèrva naturela.
Economia[modificar | modificar la font]
L'aeropòrt internacional de Faro constituís lo segund aeropòrt de Portugal pel nombre de passatgièrs.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
L’Aeropòrt de Faro es un aeropòrt mejan se trapant a 7 km de Faro. Las companhias aerienas de pretz bas utilizan l'aeropòrt de Faro pels vòls domestics, internacionals e transcontinentals (e.g. Air Berlin, Aer Lingus, Arkefly, Air Transat, Condor). I a fòrça veiculs per loar (e.g. Auto Jardim, AVIS, Budget, Europcar, SIXT, National). Las installacions de l'aeropòrt son modèrneas. Los transpòrts en comun depuèi/cap a l'aeropòrt se fzn per de buses (L´Aeropòrt Faro - EVA Bus Terminal) e pels trens (CP Railway trains)[1].
Conservacion de la natura[modificar | modificar la font]
Lo Pargue natural de Ria Formosa es a mens de 10 km a l'oèst de Faro, e la resèrva naturala de Castro Marim a prèp de 40 km a l'èst, al tèrme d'Andalosia[2].
Espòrt[modificar | modificar la font]
- Estadi d'Algarve, estadi de fotbal.
- Sporting Clube Farense, l'equipa de fotbal mai importanta en Algarve.
- Rui Machado, jogador de tennis professional.
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ l'Aéroport Faro (Code IATA : FAO)
- ↑ "TSportugal"(fr)Portugal, au royaume des ornithos. Per Jean-Jacques Fresko, in Terre Sauvage n° 281, abril de 2012, pp. 66-73.


text:
-374
Aquesta pagina concernís l'an -374 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Perseguida de la crisi entraïnada per lo refús dau patriciat d'acceptar lei lèis de reformas prepausadas en 376 avC per lei tribuns de la plèba Caius Licinius Stolon e Lucius Sextius Lateranus. Contunièron donc de blocar gràcias a son drech de vetò leis eleccions e, segon Tite-Live, ges de magistrat foguèt elegit franc dei tribuns de la plèba. Stolon e Lateranus foguèron tornarmai elegits li permetent de contuniar sa lucha còntra lo Senat.


text:
Aviso: Esta noticia tiene más de un año. Última actualización: 17/09/2012
BARCELONA, 17 Sep. (EUROPA PRESS) -
Es servicis minims en ora punta pera grèva en Renfe e Transpòrts Metropolitans de Barcelona (TMB) s'an desvolopat eth maitin d'aguest deluns damb normalitat, en ua arturada de transpòrt qu'a provocat importantes retengudes enes accèssi de Barcelona.
A Renfe, es servicis s'an desvolopat sense incidéncies, maugrat qu'es linhes R3 e R4 presenten retards d'entre 30 e 50 minutes, segons a informat era companhia; es trens de Camins de Hèr dera Generalitat de Catalunya (FGC) an circulat damb totau normalitat eth 100% des convòis.
Es hilats d'autobús e mètro de Barcelona no an patit incidéncies remarcables pendent es servicis minims en ora punta, maugrat que s'an enregistrat "bèri casi isoladi de desperfèctes" ocasionadi as autobusi en circulacion.
En bèri moments, entre es 8 e es 9 deth maitin, s'a regulat eth flux de passatgèrs des des vestibuls de mètro de La Sagrera, Verdaguer, Sacrada Familha e Sants Sason per evitar que se superèsse era capacitat des cais.
Era grèva de transpòrt, somada ath començament deth cors universitari, a provocat transit dens pendent tot eth maitin, mès gran qu'auti deluns, damb vies d'accès de Barcelona coma era B-23, era C-58, era C-32 e era C-31 coma es mès cargades, maugrat qu'era situacion va en tot normalizar-se.


text:
Luminància
Dins lo domeni de la fotometria, la luminància es la densitat angulara e superficiala del flux luminós que incidís, travèrsa o emergís d'una superficia seguent una direccion determinada. Se pòt tanben definir coma la densitat superficiala d'intensitat luminosa en una direccion donada.
La definicion anteriora se formalizava amb l'expression seguenta:
ont:
- LV es la luminància, mesurada en candelas per mètre carrat (cd/m2).
- F es lo flux luminós, en lumens.
- dS es l'element de superficia considerat, en mètres carrats.
- dΩ es l'element d'angle solid, en estereoradiants.
- θ es l'angle entre la normala de la superficia e la direccion considerada.
La luminància se definís a partir de la magnitud radiometrica de la radiància sens mai que ponderar cada longor d'onda per la corba de sensibilitat de l'uèlh. Atal, se LV es la luminància, Lλ representa la radiància espectrala e V(λ) simboliza la corba de sensibilitat de l'uèlh:
Luminància e brilhantor (TV)[modificar | modificar la font]
D'un biais non rigorós, se pòt considerar que l'equivalent psicologic de la luminància es la "brilhantor". Per exemple, considerant lo cas de l'emission o reflexion de lutz per partida de superficias planas e difusas, la luminància indicariá la quantitat de flux luminós que l'uèlh percebriá per a un punt de vista particular. En aquel cas, l'angle solid que interèssa es lo sostengut per la pupilla de l'uèlh.
En una transmission de senhal de vidèo, la luminància es lo compausant que codifica l'informacion de luminositat de l'imatge. En tèrmes generals, es fòrça similara a la version en blanc e negre de l'imatge original. Luminància e crominància son las partidas de la codificacion de vidèo dels estandards de TV NTSC e PAL, entre autres.
La luminància s'utiliza dins l'industria de la vidèo coma mesura de la brilhantor dels ecrans de television o d'ordinator. Un ecran classic d'ordinator emet entre 50 e 300 cd/m². Lo solelh a una luminància de prèp de 1,6·109 cd/m² a miègjorn.[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ [url=http://www.nfsa.gov.au/preservation/audiovisual_terms/audiovisual_item.php?term=Luminance] Luminénce


text:
Citosina
La citosina qu'ei ua basa azotada pirimidica (per'mor de possedir un cicle pirimidina) qu'òm troba dens la composicion de certes nucleotids de las macromoleculas d'ADN e d'ARN. Que forma dab ua ribòsa un nucleosid aperat citidina. Que's pòt apariar dab ua auta basa azotada aperada guanina en bèth formar tres ponts idrogèns, çò qui ei notament lo cas dens la dobla eliç d'ADN. La soa composicion quimica qu'ei C4H5N3O e deu pun de vista de l'IUCPA lo son nom qu'ei 4-aminò-1H-pirimidina-2-òna.