text:
Galaxia
Una galaxia es, en cosmologia, un assemblatge d'estelas, de gas, de poscas e de matèria negra e amb a vegadas un trauc negre supermassiu dins son centre.
La Via Lactèa, la galaxia ont se tròba lo Sistèma Solar, compta qualques centenas de miliards d'estelas (1011)[1] e a una extension de l'ordre de 100 000 annadas lutz. Gaireben totas las galaxias tipicas compòrtan un nombre similar d'astres, mas existís tanben de galaxias nanas comptant qualques desenas de milions d'estelas solament (107)[2], e de galaxias gigantas comptant plusors milièrs de miliards d'estelas (1012). En la basa d'aquelas chifras e de la talha de l'Univèrs observable, pensam qu'aquel comptariá qualques centenas de miliards de galaxias de massa significativa. La populacion de galaxias nanas es pasmens fòrça dificila a determinar, a causa de lor massa e lor luminositat fòrça flacas. L'Univèrs dins son ensemble, que son extension reala es inconeguda, poiriá comptar un nombre immensament pus grand de galaxias.
Las galaxias coma los sistèmas estellars de granda talha foguèron mesas en evidéncia pendent los ans 1920, subretot per l'astronòm american Edwin Hubble. Las galaxias son de tres tipes morfologics principals : ellipticas, espiralas, irregularas. Edwin Hubble donèt una descripcion pus precisa dels tipes de galaxias nomenada dempuèi sequéncia de Hubble.
Totas las estelas son pas situadas dins las galaxias. Se pareis establit qu'es dins las galaxias que se forman las estelas, aquelas pòdon èsser expulsadas, a causa de las interaccions entre las galaxias, o a causa d'encontres prèpa entre una estela e un astre fòrça massís, coma un trauc negre supermassís situat al centre d'una galaxia. Se pòt veire tanben d'estelas dotadas d'una velocitat granda a respièch de lor galaxia, signe qu'aquelas son pas mai ligadas gravitacionalament amb aquesta. Aquelas estelas se nomenan per aquò « estelas en fugida ». Se coneis plusors representantas d'aquela classa, coma SDSS J090745.0+024507 e GRO J1655-40, totas doas fugiguèron la Via Lactèa. La primièra es probablament eissida de l'encontre prèpa amb lo trauc negre al centre de nòstra Galaxia, Sgr A*, la segonda es segur eissida d'una supernòva asimetrica que son residú compacte foguèt expulsat de la region ont se passèt l'explosion.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Qualques òrdres de grandor
- 3 Istoric de las observacions
- 4 Composicion
- 5 Tipes e morfologia
- 6 Rotacion de las galaxias
- 7 Activitats excepcionalas
- 8 Formacion e evolucion
- 9 Estructuras a pus granda escala
- 10 Observacions a longors d'onda multipla
- 11 Bibliografia
- 12 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot galaxia ven del grèc designant nòstra pròpria galaxia, YaλaEίaς , galaxias, o kύkλoς Yaλaktίkoς, kyklos galaktikos, que vòl dire « cercle lachós », a causa de son aparéncia dins lo cèl. Dins la mitologia grèga, Zèus placèt son filh Eracles, nascut de son union amb una mortala, sul sen de son esposa Era quand foguèt endormida per que lo nenon venga immortal bevent son lach divin. Quand aquela se revelhèt, vesent qu'alachava un nenon inconegut, lo repossèt, e un giscle de lach aspergiguèt lo cèl, formant aquela palla benda luminosa nomenada « Via Lactèa ».
Dins la literatura astronomica, lo mot Galaxia amb una G majuscula se referís a nòstra pròpria galaxia (la Via Lactèa), per la distinguir de las autras galaxias.
Abans la mesa en evidéncia de las galaxias, s'emplegava lo tèrme de nebulosa, que descriviá tot objècte difús de l'esfèra celèsta. Aquel biais de nomenar remonta a William Herschel, que en establissent son catalòg d'objèctes d'un cèl prigond, utiliza lo tèrme de « nebulosa espirala » pels objèctes coma M31. Aqueles seràn pus tard identificats coma essent d'immenses estrelums, e quand las distàncias entre aqueles comencèron d'èsser compresas, foguèron nomenadas « univèrs illas » e pus tard « galaxia ».
Qualques òrdres de grandor[modificar | modificar la font]
Una galaxia tipica coma la Via Lactèa compren qualques centenas de miliards d'estelas e es granda de l'òrdre de 100 000 annadas lutz (una annada lutz fa aperaquí 9500 miliards de quilomètres). De remarcar, aquelas chifras se pòdon exprimir solament en tèrmes de divèrsas constantas fondamentalas. Per precisar, un rasonament simple permet de far un ligam entre la grandor d'una galaxia e lo fenomèn d'instabilitat gravitacionala es a dire qu'un objècte pus dens que lo mitan ambient se contracta jos unas condicions a causa de son pròpri camp gravitacional. Aquò se produtz subretot quand un objècte se refreja rapidament, atal sa pression baissa lèu e pòt pas mai contrar l'efèit atractiu de la gravitat. Per aquò, se pòt predire que la massa Mg e la talha Rg d'una galaxia son versemblablament de l'òrdre de :
- '"`UNIQ--postMath-00000001-QINU`"',
- '"`UNIQ--postMath-00000002-QINU`"',
ont '"`UNIQ--postMath-00000003-QINU`"' e '"`UNIQ--postMath-00000004-QINU`"' representan respectivament la constanta de l'estructura fina (electromagnetica) e la constanta de l'estructura fina gravitacionala, e '"`UNIQ--postMath-00000005-QINU`"' e '"`UNIQ--postMath-00000006-QINU`"' la massa del proton e de l'electron.
Cal mai de dètz miliards d'annadas per que la lutz de las galaxias pus alunhadas venga fins a la Tèrra[3].
Istoric de las observacions[modificar | modificar la font]
La Via Lactèa[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'Antiquitat, los filosòfs an temptat de comprendre la natura de la benda luminosa coneguda del nom de Via Lactèa. Lo filosòf grèc Anaxagòras la concebiá coma « l'efèit de la lutz dels astres que son pas escalustrats pel Solelh »[4]. Democrit suggeriguèt qu'èra a causa d'un grand nombre d'estelas pichonas. Aristòtel pensava que çò qu'observam èra la combustion d'una partida de l'aire, enfuocat pel movement dels astres[5] implicant doncas que se trobèsse dins l'esfèra sublunara.
L'astronòm pèrsa Al-Biruni refutèt la proposicion, en temptant de calcular la parallaxi de la Via Lactèa, e coma es nulla, deu èsser a fòrça granda distància de la Tèrra, e doncas fòra de l'atmosfèra. Prepausèt tanben que la Via Lactèa èra una colleccion d'innombrablas estelas nebulosas. Las pròvas per aquò arribèron en 1610, quand Galileo Galilei utilizèt sa luneta astronomica per estudiar la Via Lactèa e descobriguèt qu'efectivament èra compausada d'un nombre incalculable d'estelas d'esclat flac [6].
Dins un tractat de 1755, Immanuel Kant, davançant lo trabalh de Thomas Wright, especulèt plan que nòstra galaxia poiriá èsser un còrs en rotacion d'un nombre incredible d'estelas mantengudas ensemble per de fòrças gravitacionalas, atal meteis coma lo Sistèma Solar. Lo disc d'estelas se pòt atal veire, en perspectiva, coma una benda dins lo cèl, per un observator se trobant en dedins d'aquela. Kant avancèt tanben que de nebulosas del cèl nuechenc poirián èsser de galaxias[7].
La primièra temptativa de descripcion de la forma de la Via Lactèa e de la disposicion del Solelh se faguèt per William Herschel en 1785. Comptèt amb fòrça prudéncia lo nombre d'estelas dins diferentas regions del cèl. Faguèt un diagrama de la forma de la Via Lactèa e placèt lo Sistèma Solar prèp del centre. En 1920, Jacobus Kapteyn faguèt un imatge d'una pichona galaxia en forma d'ellipsa (environ 15 000 parsecs de diamètre), amb lo Solelh prèp del centre[8],[9]. Un metòde diferent, prepausat per Harlow Shapley, amb la posicion dels amasses globulars, menèt a un imatge radicalament diferent de tot aquò que s'èra vist fins alara: un disc plat d'un diamètre de prèp de 70 000 parsecs (o un pauc mai de 200 000 annadas lutz) amb lo Solelh fòrça alunhat del centre[10]. Las doas analisis prenon pas en compte l'absorcion de la lutz per la posca interstellara (fenomèn d'extincion) presenta dins lo plan galactic, mas aprèp que Robert Jules Trumpler quantifiquèt aquel efèit en 1930, en estudiant los amasses dubèrts, l'imatge actual de nòstra galaxia emergiguèt[11].
Los autres objèctes nebuloses[modificar | modificar la font]
A la fin del sègle XVIII, Charles Messier establiguèt un catalòg contenent 110 « nebulosas ». Aquel catalòg foguèt seguit d'un mai grand, amb 5000 objèctes, establit per William Herschel[12]. En 1845, Lord Rosse construiguèt un novèl telescòpi e foguèt capable de distinguir las nebulosas ellipticas e espiralas[13].
En 1917, Herber Curtis observèt las fòtos de la supernova SN 1885A dins la « granda nebulosa d'Andromèda » (M31, dins lo catalòg Messier). En cercant dins la fotografia, trobèt 11 nòvas mai. Curtis remarquèt qu'aquelas nòvas èran en mejana 10 magnituds pus flacas qu'aquelas de nòstra galaxia. Mercé a aqueles resultats, foguèt capable de calcular una distància que nos separa d'aquela a prèp de 150 000 parsecs. Ven doncas adèpte de la teoria dels « univèrs illas », disent que las nebulosas espiralas son en realitat de galaxias independentas, mas sa descobèrta demorèt pauc difusada[14].
En 1920, lo « Grand Debat », concernent la natura de la Via Lactèa, de las nebulosas espiralas, e la talha de l'Univèrs, prenguèt plaça amb coma principals protagonistas Harlow Shapley e Herber Curtis. Per renfortir son idèa que la granda nebulosa d'Andromèda èra una galaxia extèrna, Curtis notèt l'aparéncia de las linhas escuras coma de nívols de posca presents dins la Via Lactèa, e tanben un desencalatge de la lutz degut a l'efèit Doppler-Fizeau[15].
Lo fach foguèt definitivament establit per Edwin Hubble al començament dels ans 1920 en utilizant un novèl telescòpi. Foguèt capable de resòlvre las partidas extèrnas de qualques nebulosas espiralas coma essent un ensemble d'estelas individualas e identifiquèt qualques variablas nomenadas cefeidas, que lor periòde de variacion de lutz es foncion de la lutz absoluda. Aquò permetèt atal de calcular la distància nos separant de las nebulosas: èran ben tròp alunhadas per èsser dins la Via Lactèa [16]. En 1936, Hubble creèt un sistèma de classificacion de las galaxias qu'es encara utilizat a l'ora d'ara: la sequéncia de Hubble[17].
Composicion[modificar | modificar la font]
Mitan interstellar[modificar | modificar la font]
Lo mitan interstellar es lo gas fòrça tèune qu'existís entre leis estèlas e lor environament pròche. Sa densitat se situa generalament entre 10 e 100 particulas per litre. Es present dins lei galaxias espiralas, espiralas barradas e irregularas mai rar dins lei galaxias ellipticas. Es principalament fach de gas coma idrogèn (90%) e èli (10%). Lei gas d'elements pus pesants existisson solament sota la forma de traças. Enfin, lo mitan interstellar a tanben una fasa solida qu'es la possa interstellara. Aquela fasa solida representa aperaquí 1% de la massa totala dau mitan interstellar. Es facha de compausats variats coma de grafits, de silicats o de carbonats.
La matèria escura[modificar | modificar la font]
Dins los ans 1970, se comprenguèt que la massa totala vesible de las estelas e de gas, dins las galaxias, explicava pas correntament la velocitat de rotacion d'aquelas, qu'es totjorn anormalament nauta a respièch d'aquela qu'auriá degut èsser amb aquela massa vesibla. Aquò menèt a postular l'existéncia d'una novèla forma de matèria, nomenada matèria escura. Aquela emet pas ges de radiant, mas son existéncia se revela per l'influéncia de son camp gravitacional sus la dinamica de las estelas. Al començament dels ans 1990, lo telescòpi espacial Hubble aportèt un grand melhorament dins las observacions alunhadas. Aquelas novèlas observacions permetèron entre autres d'establir que la matèria escura de nòstra Galaxia se pòt pas compausar solament d'estelas flacas e pichonas. D'autras observacions cosmologicas menan a la meteissa conclusion, atestant l'idèa que la matèria escura es una novèla forma de matèria inconeguda en laboratòri.
Tipes e morfologia[modificar | modificar la font]
I a tres grands tipes de galaxias : las ellipticas, las espiralas, e las irregularas. Una descripcion detalhada de diferents tipes de galaxias basada sus lor aparéncia es establida per la sequéncia de Hubble[18]. A l'epòca de la realizacion de sa classificacion, Hubble pensava que los diferents tipes de morfologias galacticas correspondián a un gra d'evolucion variable d'aqueles objèctes, anant d'un estat esferic sens estructura (tipe E0), puèi s'aplatussant progressivament (tipe E1 a E7), abans de produire los braces espiralats (tipes Sa, Sb, Sc, ou SBa, SBb, SBc). Aquela ipotèsi d'evolucion foguèt dempuèi totalament invalidada, mas los tèrmes de « galaxia precòça » (early-type galaxy en anglés) per las ellipticas e « galaxia tardièra » (late-type galaxy) per las espiralas, per contra, s'utilizan encara.
Galaxias ellipticas[modificar | modificar la font]
Lo sistèma de classificacion de Hubble compta las galaxias ellipticas sus la basa de lor excentricitat (es a dire de l'aplatiment de lor imatge projectat sul cèl), anant de E0 (gaireben esferica) a E7 (fòrtament alongada), la chifra aprèp lo « E » correspondent a la quantitat '"`UNIQ--postMath-00000007-QINU`"', ont a e b son lo semiaxe major e lo semiaxe menor de la galaxia de biais que s'obsèrva. Aquela galaxias an un perfil ellipsoïdal, lor donant una aparéncia elliptica quin que siá l'angle de vista. Lor aparéncia mòstra pauc d'estructuras e possedisson pas fòrça de matèria interstellara. En consequéncia, aquelas galaxias contenon pauc d'amasses dubèrts e an un taus de formacion estellara pauc elevat. De las estelas mai ancianas e evolucionadas, tornejant a l'entorn de lor centre de gravitat comun de manièra aleatòria, dominant doncas aquelas galaxias. Atal, presentan coma una similitud amb los amasses globulars, mas amb escala pus granda[19].
Las galaxias pus grandas son las ellipticas gigantas. Se pensa que de nombrosas galaxias ellipticas son formadas mercé a une interaccion de galaxias qu'acabèron per fusionar. Pòdon aver de talhas enòrmas (en comparason a las galaxias espiralas, per exemple). D'autre part, aquelas galaxias ellipticas gigantas sovent se trobèron al còr dels grands amasses de galaxias. Las galaxias amb subresaut d'estelas (ditas galaxias starburst) son sovent lo resultat d'un tust de las galaxias[20]. La galaxia elliptica giganta pus prèpa de nòstra Galaxia es M87, dins la constellacion de la Verge, a 60 milions d'annadas lutz.
Galaxias espiralas[modificar | modificar la font]
Las galaxias espiralas forman la classa pus emblematica de las galaxias. Son fachas d'un disc en rotacion e compausadas d'estelas e de mitan interstellar, amb un bulbe central d'estelas en general pus ancianas. D'aquel bulbe emergisson de braces pro brilhants. Dins l'esquèma de classificacion de Hubble, las galaxias espiralas correspondon al tipe S, seguit d'una letra (a, b, o c), qu'indica lo gra d'envolopament dels braces espirals coma que la grandor del bulbe central. Una galaxia Sa es dotada de braces pas plan definits e possedisson una region centrala relativament importanta. Al contrari, una galaxia Sc possedís de braces fòrça dubèrts, plan traçats e amb un bulbe fòrça pichon[21].
Dins las galaxias espiralas, los braces espirals forman una espirala logaritmica aproximativa, un esquèma que pòt èsser, en teoria, lo resultat d'un desreglament dins la massa d'estelas rotativas unifòrmas. Los braces espirals tornejan a l'entorn del centre, del meteis biais de las estelas, mas amb una velocitat angulara constanta. Çò que vòl dire que las estelas dintran e sortisson dels braces espirals; las estelas prèpa del centre galactic orbitan pus aviat que los braces alara que las estelas exterioras se desplaçan mens aviat que los braces. Se pensa que los braces espirals son de zònas ont la densitat de matèria es pus nauta, se pòdon doncas veire coma « ondas de densitat ». Quand las estelas travèrsan un braç, la velocitat de cada sistèma estellar se modifica a causa de las fòrças gravitacionalas complementàrias produsidas per una densitat de matèria pus elevada (aquela velocitat torna a la normala quand l'estela sortís del braç). Es lo meteis efèit d'onda qu'arriba pendent un alentiment dins una autorota saturada de veituras.
Los braces son vesibles a causa del nombre d'estelas joves e brilhantas que contenon, en rason de la fòrta densitat de matèria qu'aisisson la formacion de las estelas. E coma las estelas pus luminosas son las pus massissas, e an una durada de vida fòrça brèva (qualques milions d'annadas contra 10 miliards d'annadas pel Solelh), las zònas pus luminosas son al vesinatge dels luòcs de formacion d'estelas, las estelas massissas an pas lo temps de s'alunhar.
Galaxias espiralas barradas[modificar | modificar la font]
La majoritat de las galaxias espiralas an una benda d'estelas linearas en lor centre, a partir que emergís los braces espirals[22]. Dins la classificacion de Hubble, son designadas amb SB, seguit d'una letra minuscula (a, b, o c), indicant encara un còp la forma e la disposicion dels braces espirals. Se pensa que las barras son d'estructuras temporàrias que çò pòt arribar aprèp un radiacion de densitat del còr cap a l'exterior, o aprèp una interaccion amb una autra galaxia fasent intervenir la fòrça de marèia[23]. Fòrça galaxias espiralas barradas son activas, benlèu de gas canalizat lo long dels braces[24].
Nòstra pròpria galaxia es une granda galaxia espirala barrada[25] d'environ 30 000 parsecs de diamètre e de 1000 parsecs d'espessor. Conten aproximativament 2×1011 estelas[26] e a una massa totala de prèp de 6×1011 massas solaras[27].
Morfologias particularas[modificar | modificar la font]
Las galaxias particularas son de formacions galacticas desvolopant de proprietats inabitualas a causa de las interaccions gravitacionalas amb d'autras galaxias, las fòrças de marèia, responsablas d'aquelas desformacions. Las galaxias anularas, possedisson una estructura formada d'estelas e de gas en forma d'anèl a l'entorn del centre galactic; son de bons exemples de galaxias particularas. Una galaxia anulara se pòt formar quand una galaxia pus pichona passa a travèrs lo centre d'una galaxia espirala[28]. Un tal eveniment benlèu se produguèt sus la galaxia d'Andromèda, que presenta plusors anèls en infraroge[29].
Una galaxia lenticulara es una forma de transicion, avent las proprietats d'una galaxia elliptica coma espirala. Dins la sequéncia de Hubble, se nomena S0. Possedisson de braces, encara que mal definits, e una aureòla d'estelas ellipticas[30] (las galaxias lenticularas barradas son de tipe SB0).
En mai de las morfologias mencionadas supra, existís un nombre de galaxias que dintran pas dins cap de sas categorias. Son las galaxias irregularas. Una galaxia Irr-I possedís coma una estructura, mas se pòt pas raprochar pas d'un tipe de la sequéncia de Hubble. Las galaxias Irr-II possedisson pas cap d'estructura comparabla a qué que siá dins l'esquèma de Hubble[31].
Galaxias nanas[modificar | modificar la font]
Malgrat la preeminéncia de las grandas galaxias ellipticas e espiralas, pareis que gaireben totas las galaxias de l'univèrs son de galaxias nanas. Aquelas galaxias minusculas an una grandor de mens d'1 % d'aquela de la Via Lactèa, e contenon sol qualques miliards, quitament qualques centenas de milions d'estelas. De galaxias nanas ultracompactas, que trobèron i a pauc, fan sol 100 parsecs de long[32].
La majoritat de las galaxias nanas orbitan a l'entorn d'una galaxia pus granda; la Via Lactèa a almens una dotzena de satellits nans, nombre probablament inferior al nombre total de satellits d'aquel tipe[33]. Las galaxias nanas pòdon elas meteissas èsser classificadas coma ellipticas, espiralas, o irregularas.
Rotacion de las galaxias[modificar | modificar la font]
Prèp del centre galactic, la velocitat es proporcionala a la distància al centre galactic. La velocitat angulara de rotacion es doncas constanta coma dins un solide. La corba ven apuèi parabolica, çò que correspond a una densitat de massa d'estelas constanta. Aprèp lo maximum, la corba es generalament plata, la densitat d'estelas descreis. Enfin, fòrça luènh del centre galactic ont la densitat d'estelas es fòrça flaca, se pòt observar las leis de Kepler, que se pòdon verificar solament en preséncia d'estelas pro luminosas que fan partida de la galaxia en question.
Activitats excepcionalas[modificar | modificar la font]
Interaccion[modificar | modificar la font]
La distància mejana separant las galaxias dins un amàs es relativament pichona. Per consequéncia, las interaccions entre galaxias son pro frequentas, e an un ròtle important dins lor evolucion. Quand doas galaxias se mancan de pauc, subisson pasmens de desformacions a causa de la fòrça de marèia, e pòdon cambiar una quantitat de gases e de poscas[35],[36].
Los tusts se produson quand doas galaxias passan dirèctament una al travèrs de l'autra e an un moment angular relatiu sufisent per pas fusionar. Las estelas d'aquelas galaxias en interaccions subiràn la traversada sens entrar se tustar las unas amb las autras. Pasmens, lo gas e la posca presents dins las doas galaxias interagiràn. Aquò pòt provocar un subresaut de formacion d'estelas perque lo mitan interstellar foguèt bolegat e compressat. Un tust pòt sevèrament destòrcer las doas galaxias, formant d'estructuras coma de barras, d'anèls, o de longas coas[37],[38].
L'interaccion pus violenta es la fusion galactica. Dins aquel cas, lo moment relatiu de las doas galaxias es insufisent per lor permetre de se liberar de l'empresa de l'autra e de perseguir lors camins. Al contrari, fusionan per formar una galaxia unica, pus granda. Las fusions apòrtan de cambiaments enòrmes dins la morfologia de las doas galaxias de despart. Pasmens, dins lo cas qu'una de las doas galaxias es fòrça pus massissa que l'autra, se pòt veire un fenomèn de canibalisme galactic. Dins aquel cas, la galaxia pus granda demòra pauc cambiada mentre que la pus pichona s'estraça a l'interior de l'autra. La Via Lactèa absorbís a l'ora d'ara la Galaxia elliptica nana del Sagitari e la Galaxia Nana del Grand Can[39],[40].
Starburst[modificar | modificar la font]
Las estelas son creadas dins las galaxias a partir del gas fred que se formèt dins los nívols moleculars gigants. Qualques galaxias, las galaxias starburst, an un taus de formacion d'estelas extraordinari. Pasmens, se continuèsson de foncionar atal, aquelas galaxias agotarián lors resèrvas de gas abans la durada normala de lor vida. En consequéncia, un tal eveniment despassa pas en general 10 milions d'annadas, aquò es relativament cort a respièch de l'istòria de la galaxia. Las galaxias starburst[41]contribuisson a l'ora d'ara de gaireben 15 % al taus de formacions d'estelas total[42].
Las galaxias starburst son caracterizadas per de fòrtas concentracions de gas e de poscas tanben un nombre elevat d'estelas joves. Las pus massissas ionizan los nívols environant e crèan de regions HII[43]. Aquelas estelas massivas acaban en supernovas, produson atal un remanent qu'interagís amb lo gas a l'entorn. Aquò provòca una reaccion en cadena de formacion d'estelas que se propagan dins tota la region gasosa. Aquel subresaut d'estelas s'acaba quand lo gas disponible es consumat o dispersat[44].
Las starburst son sovent associadas amb las galaxias en interaccion o en fusion. Lo paradigma de galaxia subissent un starburst es M82, que i a pauc interagís amb M81, mai grand. Las galaxias irregularas presentan sovent de noses o de taus de formacion es particularament elevat[45].
Nuclèu actiu[modificar | modificar la font]
Qualques galaxias se dison activas. Aquò vòl dire qu'una partida significativa de l'energia totala es produsida per de fonts autras que las estelas, la posca, o lo mitan interstellar.
Lo modèl estandard descrivent una galaxia se basa sul disc d'acrecion present a l'entorn del trauc negre supermassís de la galaxia. La radiacion eissida de las galaxias activas ven de l'energia potenciala gravitacionala de la matèria quand tomba del disc cap al trauc negre[46]. Gaireben 10 % d'aqueles objèctes presentan un parelh de giscles de particulas que lor velocitat es prèpa d'aquela de la lutz.
Las galaxias activas emetent una radiacion nautament energetica sos forma de rais X son nomenadas galaxias de Seyfert o qüasars, segon lor luminositat. Se pensa que los blazars son de galaxias activas emetent de giscles puntats cap a tèrra. Una radiogalaxia emet una radiacion situada dins las ondas ràdio amb sos giscles.
Formacion e evolucion[modificar | modificar la font]
L'estudi de la formacion e de l'evolucion galactica permet de respondre a las questions concernent l'evolucion de las galaxias a travèrs l'istòria de l'univèrs. Dins aquel domeni, qualques teorias foguèron acceptadas, mas es encara un camp fòrça actiu de l'astrofisica.
Formacion[modificar | modificar la font]
Los modèls cosmologics actuals descrivent la formacion de l'univèrs son basats sus la teoria del Big Bang, que l'espaci temps, e amb aquel tota la matèria e l'energia compausant l'univèrs, gisclèt dins una expansion sens comuna mesura, mentretant qu'èra comprimit dins una grandor infinitesimala. 300 000 ans aprèp aquel eveniment inicial, la temperatura baissèt pro per permetre la formacion dels atòms d'idrogèn e d'èli, dins un fenomèn nomenat Recombinason. Gaireben tot l'idrogèn èra neutre (non-ionizat) e absorbissiá doncas la lutz, las estelas èran pas encara formadas; per aquela rason, aquel periòde se nomena l'Edat escura. Es a partir de las fluctuacions de densitat que las pus grandas estructuras de la matèria comencèron de se formar. Las aglomeracions de matèrias barionicas se condensèron dins d'aureòlas de matèria escura freda[47]. Aquelas estructuras primordialas venon finalament las galaxias qu'observam ara.
Evolucion[modificar | modificar la font]
Un miliard d'annadas aprèp la formacion de la galaxia, las estructuras clau començan d'aparéisser: amàs globulars, trauc negre supermassís centrala e bulbe galactic constituit d'estelas de populacion II. La creacion d'un trauc negre supermassís sembla d'aver un ròtle major perque regula activament la creissença de las galaxias en limitant la quantitat totala de matèria aponduda[48]. A aquela epòca, las galaxias subisson un subresaut major de formacion d'estelas[49].
Pendent los dos miliards d'ans seguents, la matèria acumulada s'installa dins lo disc galactic[50]. Una galaxia continua d'absorbir los materials a l'entorn pendent tota sa vida[51]. Aqueles materials se constituisson subretot d'idrogèn e d'èli. Lo cicle de naissença e de mòrt de las estelas aumenta lentament la quantitat de material pesants, çò que pòt eventualament menar a la formacion de planetas[52].
L'evolucion de las galaxias pòdon èsser fòrça afectada per una interaccion o un tust. Las fusions de las galaxias foguèron frequentas dins lo passat, e la majoritat de las galaxias avián de morfologias particularas[53]. Donada la distància entre las estelas, la granda majoritat dels estelums seràn pas bolegats per un tust. Pasmens, l'estraçament gravitacional de gas e de posca interstellars produtz una longa tranada d'estelas. De talas estructuras, causadas per la fòrça de marèia, se pòdon veire sus las Galaxias de las Mirgas[54] o de las Antenas[55].
La Via Lactèa e la Galaxia d'Andromèda s'apròchan una de l'autra amb una velocitat de 130 km/s, e poiràn ben dintrar en tust dins 5 a 6 miliards d'ans. Mentre que la Via Lactèa jamai tustèt una galaxia tan granda coma Andromèda, lo nombre de pròvas de tust de la Via Lactèa amb de galaxias nanas aumenta[56].
De talas interaccions de granda escala son raras. Dins lo passat, las fusions de dos sistèmas de grandor egalas venián mens frequentas. Gaireben totas las galaxias brilhantas demorèron practicament pas cambiada pendent los darrièrs miliards d'ans, e lo taus net de formacion d'estelas probablament atenguèt son maximum fa aproximativament 10 miliards d'ans[57] .
Tendéncias futuras[modificar | modificar la font]
Ara, gaireben totas las estelas se forman dins las pichonas galaxias, ont lo gas fred es pas agotat. Las galaxias espiralas, coma la Via Lactèa, produson d'estelas de novèlas generacions fins qu'ajan de nívols d'idrogèn molecular denses[58]. Las galaxias ellipticas ja en granda partida sens mai aquel gas ne forman doncas pas d'estelas[59]. Las resèrvas de matèria creant las estelas son limitadas: un còp que las estelas an convertit tot l'idrogèn disponible en elements pus pesants, la formacion de novèlas estelas s'acaba[60].
L'epòca actuala d'estelas naissentas deuriá contunhar pendent encara cent miliards d'ans. Mas l'« Èra Estellara » s'acabarà dins dètz a cent mil miliards d'ans (1013 a 1014, quand las estelas mens massivas (e doncas aquelas qu'an la pus granda durada de vida), las minusculas nanas rojas, de prèp de 0,08 massa solar, acabaràn lor « combustion » e s'afondraràn.
A la fin de l'Èra Estellara, las galaxias seràn compausadas solament d'objèctes compactes: nanas brunas, nanas blancas se refregissent (que, quand son fredas, venon nanas negras), estelas de neutrons, e traucs negres; e tanben planetas. Aprèp, tota la matèria tombarà dins los traucs negres centrals o serà dispersada dins l'espaci intergalactic[61],[62].
Estructuras a pus granda escala[modificar | modificar la font]
Gaireben totas las galaxias son gravitacionalament religadas amb d'autras. Los grops de galaxias son los tipes de grops galactics pus corrents dins l'univèrs, e aqueles contenon la majoritat de las galaxias presentas dins l'univèrs. Compòrtan de desenas de membres. La Via Lactèa fa partida d'un grop de galaxias nomenat Grop local que n'es lo membre pus massís amb la Galaxia d'Andromèda(M31),.
Quand una concertacion de galaxias conten mai d'una centena de galaxias situadas dins una zòna de qualques megaparsecs, es alara nomenat amàs. Los amàs de galaxias son sovent dominats per una galaxia elliptica giganta. Amb lo temps, aquela destrutz sos satellits, que venon apondre lor massa a la seuna, per lo biais de las fòrças de marèia[63]. L'amàs al qual aparten lo Grope local se nomena amàs de la Verge, del nom de la constellacion ont es son centre.
Los superamàs contenon de desenas de milièrs de galaxias, aquelas isoladas o gropadas en amàs e en gropes. A l'escala dels superamàs, las galaxias seràn dispausadas en fuèlhas e en faliments, daissant entre aqueles d'immenses voides[64]. A una escala superiora, l'Univèrs semble èsser isotròp e omogenèu.
Gropes, amàs e superamàs son pas d'estructuras palficadas. Las galaxias que los compausan interagisson entre elas, e pòdon fusionar. D'autras galaxias i pòdon nàisser dempuèi la matèria presenta pas encara condensada en galaxias.
Observacions a longors d'onda multipla[modificar | modificar la font]
Inicialament, la majoritat de las observacions se fasián en lutz vesibla. Coma las estelas difusan l'essencial de lor lutz dins aquel domeni de l'espèctre electromagnetic, l'observacion de las estelas formant las galaxias extèrnas a la Via Lactèa es un compausant major de l'astronomia optica. Pasmens, es tanben utila per l'observacion de las regions HII ionizats e de braç poscós.
La posca presenta dins lo mitan interstellar es opaca a la lutz vesibla. Al contrari, ven pus transparenta dins l'infraroge alunhat; aquò pòt èsser util per l'observacion de l'interior dels nívols moleculars gigants e dels nuclèus galactics[65]. L'infraroge se pòt tanben utilizar per observar las galaxias alunhadas e descaladas cap al roge que se formèron d'ora dins l'istòria de l'Univèrs. Coma la vapor d'aiga e lo dioxid de carbòni absorbisson de partidas utilas de l'espèctre infraroge, los observatòris d'infraroges se situan en nauta altitud o dins l'espaci.
Lo primièr estudi non visual de las galaxias, en particular de las galaxias activas, se faguèt en ondas ràdio. L'atmosfèra es en efèit gaireben transparenta a las ondas ràdio situadas entre 5 Hz e 3 GHz (l'ionosfèra terrèstra blòca lo senhal en dejós d'aquela plaja)[66]. De grands interferomètres ràdio s'utilizèron per cartografiar los giscles emés per las galaxias activas. Los radiotelescòpis se pòdon tanben utilizar per observar l'idrogèn neutre, inclusent potencialament la matèria non ionizada del començament de l'univèrs que forma las galaxias quand s'afondran[67].
Los telescòpis d'ultraviolet permeton de metre melhor en evidéncia las estelas caudas, sovent massissa e de durada de vida limitada, metent tanben en evidéncia lo fenomèn de formacion d'estelas dins las galaxias. Dins lo domeni dels rais X, s'obsèrva la matèria fòrça mai cauda, subretot la distribucion del gas caud al sen dels amàs de galaxias, e mai los fenomèns energetics al sen del còr de las galaxias ont se tròba sovent un trauc negre supermassís que sa preséncia es entre autres traida per l'existéncia de volutas de gas fòrça caud van cap a s'englotir pel trauc negre central[68].
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Referéncias generalas
- (en) The Universe and Beyond, Terence Dickinson, ed: Firefly Books Ltd., 2004, ISBN 1-55297-901-6
- (en) Galactic AstronomyOuvrage, James Binney & Michael Merrifield, ed: Princeton University Press, 1998, ISBN 0-691-00402-1
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)[1]Unveiling the Secret of a Virgo Dwarf Galaxy, European Southern Observatory, 2000
- ↑ Id "Secret of a Virgo Dwarf Galaxy"
- ↑ (fr)Document de la revista Ciel & Espace, 10 d'octobre de 2008.
- ↑ Doxografai (fragments), Anaxagòra de Clazomènas, (fr) [2]
- ↑ Meteorologia, CHAPITRE VIII: De la Via Lactèa, Aristòtel, (fr)[http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/Aristote/meteorologie.htm#VIII}}
- ↑ (fr)Galileo Galilei, O'Connor, J. J.; Robertson, E. F., ed:University of St. Andrews [3]
- ↑ (en)Our Galaxy, Evans J. C., ed: George Mason [Universityhttp://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm]
- ↑ (en) How did scientists determine our location within the Milky Way galaxy--in other words, how do we know that our solar system is in the arm of a spiral galaxy, far from the galaxy's center?, Marschall Laurence A., ed: Scientific American [4]
- ↑ (en)In Quest of the Universe, Kuhn Karl & F. Koupelis, ed: Jones and Bartlett Publishers, ISBN 0-7637-0810-0 Theo
- ↑ id "our_galaxy"
- ↑ Robert Trumpler and the (Non)transparency of Space, Trimble Bulletin V., jornal of the American Astronomical Society [5]
- ↑ id "our_galaxy"
- ↑ (en)The Earl of Rosse and the Leviathan of Parsontown, Abbey Lenny, ed: The Compleat Amateur Astronomer, [6]
- ↑ Novae in Spiral Nebulae and the Island Universe Theory, Heber Doust Curtis, ed: Publications of the Astronomical Society of the Pacific [7]
- ↑ (en) Robert Julius Trumpler, Harold F. Weaver, ed: National Academy of Sciences cite web
- ↑ (en)A spiral nebula as a stellar system, Messier, Edwin Hubble, ed: Astrophysical JournalEngl, [8]
- ↑ Edwin Hubble, 1889–1953, Allan Sandage, The Journal of the Royal Astronomical Society of Canada, [9]
- ↑ (en)Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas, Jarrett T.H., ed: California Institute of Technology [10]
- ↑ Elliptical Galaxies, M.A. Barstow, ed: Leicester University Physics Department, [11]
- ↑ id "elliptical"
- ↑ Galaxies — The Spiral Nebulae, Smith Gene, ed: University of California, San Diego Center for Astrophysics & Space Sciences [12]
- ↑ (en)What is the True Fraction of Barred Spiral Galaxies?, P. B. Eskridge, J. A. Frogel, Astrophysics and Space Science, [13]
- ↑ (fr)Gas accretion on spiral galaxies: Bar formation and renewal, F. Bournaud & F. Combes, Astronomy [14]
- ↑ (fr)Circumnuclear regions in barred spiral galaxies — II. Relations to host galaxies, J. H. Knapen, D. Pérez-Ramírez, S. Laine, Monthly Notice of the Royal Astronomical Society, [15]
- ↑ (en)Another bar in the Bulge, C. Alard, Astronomy and Astrophysics [16]
- ↑ (en)Milky Way galaxy is warped and vibrating like a drum, Robert Sanders ed: UCBerkeley News, [17]
- ↑ Mass of the Milky Way and Dwarf Spheroidal Stream Membership, G. R. Bell & S. E. Levine, Bulletin of the American Astronomical Society [18]
- ↑ (fr)Ring Galaxy Evolution as a Function of "Intruder" Mass, R. A. Gerber, S. A. Lamb & D. S. Balsara, Bulletin of the American Astronomical Society [19]
- ↑ (en)ISO unveils the hidden rings of Andromeda, ed: Esa Science News [20]
- ↑ (en)Spitzer Reveals What Edwin Hubble, ed: Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics Missed
- ↑ (en) Irregular Galaxiescite, Barstow M.A, ed: University of Leicester web [21]
- ↑ Ultracompact Dwarf Galaxies in the Fornax Cluster, S. Phillipps, M. J. Drinkwater, M. D. Gregg & J. B. Jones ed: The Astrophysical Journal [22]
- ↑ (en) Strange satellite galaxies revealed around Milky Waycite news, Kimm Groshong, ed: NewScientist
- ↑ (en)Dynamics of interacting galaxies, J. E. Barnes & L. Hernquist, ed: Annual Review of Astronomy and Astrophysics [23]
- ↑ (en)Galaxy Interactions, ed: University of Maryland Department of Astronomy [24]
- ↑ (en)Interacting Galaxies, ed: Swinburne University [25]
- ↑ id "umda"
- ↑ id "suia"
- ↑ id "umda"
- ↑ id "suia"
- ↑ Starburst Galaxies, ed: Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics [26]
- ↑ Starbursts: From 30 Doradus to Lyman Break Galaxies, R. C. Kennicutt Jr., J.C. Lee, J.G. Funes, S. Shoko, S. Akiyama, ed: Dordrecht: Springer, [27]
- ↑ Starbursts & Colliding Galaxies, Smith Gene, ed: University of California, San Diego Center for Astrophysics & Space Sciences [28]
- ↑ id "chandra"
- ↑ (en)Starburst Galaxies, Keel Bill, ed: University of Alabama [29]
- ↑ Introducing Active Galactic Nuclei, Keel William C., ed: The University of Alabama [30]
- ↑ (en)[31] Search for Submillimeter Protogalaxies
- ↑ (en)Simulations Show How Growing Black Holes Regulate Galaxy Formation, ed: Carnegie Mellon University [32]
- ↑ (en)Caught in the act; forming galaxies captured in the young universe, Robert Massey, ed: Royal Astronomical Society [33]
- ↑ Early Evolution of Disk Galaxies: Formation of Bulges in Clumpy Young Galactic Disks in Astrophysical Journal, Masafumi Noguchi [34]
- ↑ (en)How are galaxies made?, C. Baugh & C. Frenk [url = http://physicsweb.org/articles/world/12/5/9]
- ↑ (en)The Stellar Metallicity — Planet Connection in Proceedings of a workshop on brown dwarfs and extrasolar planets, G. Gonzalez [35]
- ↑ (en)The Universe's Invisible Hand in Scientific American, Christopher J. Conselice
- ↑ (en)Hubble's New Camera Delivers Breathtaking Views of the Universe in Hubble News Desk, H. Ford et al [http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2002/11/image/d | accessdate=2007-05-08}
- ↑ (en)Galaxy Collisions in Galaxy Collisions, Curtis Struck [36]
- ↑ (en)Astrophysicist maps out our own galaxy's end, Janet Wong ed: University of Toronto [37]
- ↑ (en)The star-formation history of the Universe from the stellar populations of nearby galaxies in Nature, Heavens, Panter, Jimenez and Dunlop [38]
- ↑ (en)Past and future star formation in disk galaxies in Astrophysical Journal, R. C. Kennicutt Jr., P. Tamblyn, C. E. Congdon, [39]
- ↑ (en)Star Formation in Early Type Galaxies, G. R. Knapp ISBN 1-886733-84-8 [40]
- ↑ The Great Cosmic Battle, Fred Adams &nGreg Laughlin, ed: Astronomical Society of the Pacific [41]
- ↑ (en)Physics offers glimpse into the dark side of the universe, Pobojewski Sally, ed: University of Michigan, [http://www.umich.edu/~urecord/9697/Jan21_97/artcl17.htm}
- ↑ id "cosmic_battle"
- ↑ (en)The Origin of the Brightest Cluster Galaxies in Astrophysical Journal, John Dubinski [42]
- ↑ (en)Large-scale structure in the universe indicated by galaxy clusters in Annual review of astronomy and astrophysics, Neta A Bahcall [43]
- ↑ Near, Mid & Far Infrared, ed: IPAC/NASA [44]
- ↑ (en)The Effects of Earth's Upper Atmosphere on Radio Signals, ed: NASA [45]
- ↑ Giant Radio Telescope Imaging Could Make Dark Matter Visible in ScienceDaily [46]
- ↑ (en)NASA Telescope Sees Black Hole Munch on a Star, ed: NASA [47]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Via Lactèa, nòstra galaxia
- Grope local, lo grope de galaxias que ne fa partida la Via Lactèa, e que sos autres principals representants son :
- M31, la Galaxia d'Andromèda ;
- M33, la Galaxia del Triangle ;
- Lo Granda Nívol de Magellan e lo Pichona Nívol de Magellan ;
- NGC 6822, la primièra galaxia fòra la Via Lactèa.
- Amàs de la Verge, l'estructura pus vasta dins que se tròba lo Grope local
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Estudi sus las galaxias ellipticas, espiralas e irregularas
- (fr) Las galaxias e l'univèrs, sul site de l'Universitat libra de Brussèlas
- (fr) Estelas e galaxias, sul site del Centre de recèrcas astronomicas de Lion
Error: No pot estar buit l'atribut
name dels indicadors d'estat de la pàgina.


c: text/html

text:
LA DISTORSION DE LA MEMÒRIA
Segon la revista scientifica Nature, lo fach de recebre l’informacion a travèrs de las meteissas fonts –Facebook, Instagram o Twitter–, ont mostram nòstra vida privada, pòt provocar una distorsion grèva dins la memòria umana amb de problèmas qu’encara se coneisson pas. Segon aquel article, de recebre de nòvas non realas destrutz la linha que dessepara la memòria individuala e la collectiva.
Aital, l’estudi publicat dins aquela revista confirma que la comunicacion crèa la memòria e qu’un utilizaire pòt refortir la memòria d’un autre en tot repetir los faches: oblidarem los faches non partejats amb los autres. Es çò que se nomena “mecanisme de convergéncia” pr’amor qu’un grop de personas es d’acòrdiper explicar mai o mens un fach d’una determinada manièra.
Lo grand esplech per crear de remembres
Aquò tanben se debana dins los grops socials, e Facebook es, segon aquel article, lo grand esplech per crear de remembres. Un fach seriá pro estonant: la majoritat dels adultes britanics recebon d’informacion solament a travèrs dels malhums socials. Aquò confirmariá que los divèrses grops influisson sus nòstres remembres. Malgrat tot, i a de remembres entre un grop de l’exterior e çò qu’a luòc dins la vida reala –aquò pòt corregir la version del fach mas, de còps, aqueles existisson pas e aquò donariá pas als grops l’escasença de defendre de versions pauc realas.
Tot aquò arriba quand es conegut que las nòvas non realas son de mai en mai perilhosas. Fa gaire, lo president estatsunidenc, Donald Trump, parlèt d’un atemptat que se seriá debanat en Suècia. Puèi, los mejans d’informacion diguèron qu’aquò èra pas vertat. Tròp tard? Dins Internet i a fòrça informacions scientificas non vertadièras e l’Universitat d’Stanford ja confirmèt que la majoritat dels joves d’uèi lo jorn sabon pas desseparar un fach irreal d’un real.
La ment umana de còps s’engana. Qual pòt pas dire que, dins un an, nos remembrarem coma real un fach fals ? Divèrses policitians ja an ensajat d’interpretar la realitat abans, especialament los nazis, pendent los ans 1930: mas après Goebbels divèrses estats occidentals de la planeta o fan de temps en temps. E l’article de Nature avisa que los grops socials pòdon aver tanben una granda influéncia sus nòstra memòria.
La memòria individuala, pauc cha pauc, çò dison los scientifics qu’an fach aquel estudi, serà de mai en mai barrejada amb la memòria collectiva. E se sèm arribats a aquel ponch, lo totalitarisme es pròche. E benlèu alavetz es ja tard.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Òlt (o Òut) (46) es un departament de l'estat francés que fa partit de la region administrativa d'Occitània.
Coïncidís amb las parts septentrionala e centrala de la region istorica de Carcin (qu'es dins la region istorica pus vasta de Guiana).
En 1790, la creacion d'un departament de Carcin es decidida (decrèt del 29 de genièr de 1790). Pren finalament lo nom del riu del meteis nom.
En 1808, lo Sud del departament es utilizat per crear la màger part de Tarn e Garona.
Lo capluòc es Caors.


text:
Palasca
Palasca es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Palasca Es amb Lama, Urtaca, Pietralba e Novella, la una de las cinc comunas de la vallée de la Ostriconi, territòri tanben nomenat Paesi de Ostriconi, situat a l'Èst del País de Balagne. Palasca A situat al Nòrd del Parc natural regional de Corsega e en limit d'aquel.
Palasca est avec Lama, Urtaca, Pietralba et Novella, l'une des cinq communes de la vallée de l'Ostriconi, territoire aussi nommé Paesi d'Ostriconi, situé à l'Est du Pays de Balagne. Palasca est située au Nord du Parc naturel régional de Corse et en limite de celui-ci.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Los representants segat a l’Ofici Public de la Lenga Occitana son :
Charline Claveau-Abbadie, Presidenta de l’OPLO, Region Novèla-Aquitània, membre del Conselh d’administracion e de l’amassada generala.
Patric ROUX, 1er Vice-président de l’OPLO, Region Occitània, membre del Conselh d’administracion e de l’amassada generala.
Hélène BERNARD, 2ème Vice-presidenta de l’OPLO, Rectritz de l’acadèmia de Tolosa, membre del Conselh d’administracion e de l’amassada generala.
Autres representants :
Estat :
Laurent ROTURIER, Director Regional dels afars culturals de la Region Occitània, membre de l’amassada generala.
Region Novèla-Aquitània :
Marc OXIBAR, Region Novèla-Aquitània, membre de l’amassada generala.
Mumine OZSOY, Region Novèla-Aquitània, membre del Conselh d’administracion e de l’amassada generala.
Region Occitània :
Nadia BAKIRI, Region Occitània, membre de l’amassada generala.
Dominique SALOMON, Vice-présidenta de la Region Occitània, en carga de la Cultura, del patrimòni e de lengas regionalas, membre del Conselh d’administracion e de l’amassada generala.
Aquelas 8 personas representan l’amassada generala del Gropament.
Pren tanben part a l’amassada generala :
L’Agent comptable de l’OPLO : Lucie CANO


text:
Revolucion Francesa
La Revolucion Francesa es un periòde de l'Istòria de França situat entre 1789 e 1799 que vegèt la fin de la monarquia absoluda e la proclamacion de la Premiera Republica. Entraïnada per lei dificultats economicas e socialas dau Regim Ancian, acomencèt en 1789 quand lo rèi deguèt acceptar de reünir leis Estats Generaus per resòuvre la crisi financiera. Suscitant una desirança gròssa, aquela novèla venguèt una fònt de trebols tre lo començament deis Estats Generaus en mai de 1789 quand se vegèt que lei reformas esperadas per la populacion èran pas la prioritat dau rèi. Ansin, lei deputats dau Tèrç Estat, representant la màger part de la populacion e ajudats per aquelei dau clergat, intrèron en rebellion e se proclamèron Assemblada Nacionala. L'insurreccion de la populacion parisenca entre lo 12 e lo 14 de julhet (presa de la Bastilha) empachèt lo rèi de mandar de tropas còntra lei deputats marcant donc lo començament dau periòde de la monarquia parlamentària fins a 1792.
Pasmens, lo rèi Loís XVI demorèt opausat a la Revolucion e contunièt de luchar còntra sei progrès. En 1791, assaièt de fugir a l'estrangier puei en 1792, acceptèt que França declarèt la guèrra ais Austrians esperant una desfacha en causa de la desorganizacion de l'armada francesa. Lei premierei desfachas causèron son arrestacion lo 10 d'aost de 1792 e la proclamacion de la Republica en setembre après la victòria francesa de Valmy. Fins a 1795, la Republica foguèt dominada per la Convencion e la guèrra còntra la màger part deis estats europèus après l'execucion dau rèi per traïson en genier de 1793. Vengut fòrça autoritari per averar la guèrra e consolidar la Revolucion, lo govèrn de la Convencion capitèt de replegar leis enemics estrangiers (Premiera Coalicion) e interiors (guèrra de Vendèa) e se devesiguèt entre unei faccions que luchèron entre elei. En 1794, Robespierre capitèt d'eliminar seis adversaris mai foguèt tanben rebutat en julhet de la mema annada. En 1795, lo govèrn de la Convencion foguèt remplaçat per un regim diferent dich Directòri. Corromput e feble, aqueu govèrn foguèt capable de defendre lo país còntra l'insurreccion de Vendèa e la Premiera Coalicion finalament vencudas entre 1796 e 1797. En revènge, mau capitèt d'empachar una crisi economica grèva que causar sa casuda en 1799 après un còp d'estat dau generau Bonaparte après lo començament malaisat de la guèrra de la Segonda Coalicion.
Lo periòde de la Revolucion vegèt la realizacion d'una reorganizacion prefonda de França au nivèu territoriau, economic e sociau ambé l'abolicion de la societat de privilègis caracterizant lo Regim Ancian. Aquelei reformas, coma per exemple lei departaments, son a l'origina de l'organizacion modèrna de França.
Somari
- 1 Causas de la Revolucion Francesa
- 2 La fin de la monarquia absoluda (1789)
- 3 La revirada de la monarquia constitucionala (1789 - 1792)
- 4 Lo periòde de la Convencion (1792 - 1795)
- 5 Lo periòde dau Directòri (1795 - 1799)
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
Causas de la Revolucion Francesa[modificar | modificar la font]
La crisi economica[modificar | modificar la font]
La fin dau sègle XVIII foguèt caracterizada per una crisi economica grèva e persistenta dau reiaume de França de Loís XVI de França (1774-1792). Èra causada per l'estructura intèrna dau Regim Ancian e per lei despensas tròp per un estat que sei finanças èran regularament en deficit. Va pauc a pauc se transformar en crisi politica.
D'efèct, l'extension dau reiaume aviá entraïnat l'aparicion d'una juxtaposicion de províncias e de territòris tenent de lèis e de taus d'imposicion diferents. De mai, leis obligacions deis abitants èran tanben fòrça diferentas segon la classa sociala, lo mestier e lei privilègis individuaus o collectius. Per exemple, la noblesa èra pas regardada per lo pagament de l'impòst en cambi de sei servicis au profiech dau rèi per la defensa dau reiaume. L'origina d'aquelei privilègis èra la proteccion dei libertats còntra la poissança dau poder reiau. Pasmens, dins lei fachs, entraïnèron un blocatge de la societat e empachèron seis evolucions. Causèron egalament una dificultat fòrça importanta per l'activitat economica ambé la multiplicacion deis obstacles per la circulacion dei marchandisas (peatges entre províncias...) o dei personas (reglas estrictas per l'installacion de certanei comèrcis...).
D'autra part, lei finanças dau reiaume foguèron regularament en deficit entraïnant una aumentacion dei besonhs de l'estat e deis autoritats localas de la noblesa d'obtenir lo pagament de l'impòst. Ansin, la fin de la monarquia foguèt caracterizada per lo retorn de divèrsei privilègis ancians qu'èran plus demandats dempuei lòngtemps. Dins aquò, lei condicions climaticas marridas d'aqueu periòde causèron de recòltas feblas permetent pas de revenguts importants ai païsans. Aquò va causar una aumentacion de la pauretat dins certaneis endrechs e, subretot, l'aparicion d'inegalitats qu'èran la fònt d'un maucontentament quasi permanent còntra lo sistèma politic quand leis assais de refòrmas dei govèrn Turgot, Calonne e Necker foguèron rebutats per lei classas pus privilegiadas.
La reaccion de la noblesa[modificar | modificar la font]
La noblesa foguèt la victima principala dei dificultats economicas dau reiaume en causa dei règlas d'aquela classa, de la diminucion de sei revenguts e de l'aumentacion dau nivèu de despensas demandadas per la vida de la Cort. Aquelei principis entraïnèron lo declin progressiu de l'aristocràcia que sa fònt de riquessa èra l'impòst e la produccion de sei tèrras. Òr, a partir de la mitat dau sègle XVIII, lei revenguts de l'agricultura demeniguèron regularament mentre que la noblesa aviá pas lo drech de participar au comèrci que vendriá la basa dau poder economic de la borgesiá.
Ansin, la noblesa va acomençar de defendre sei privilègis e assaiar de'n restaurar d'ancians per conservar son nivèu de vida. D'autra, va egalament s'opausar ai projèctes de reformas de l'impòst que divèrsei premiers ministres de Loís XVI assaièron d'estendre ai privilegiats[1]. Aprofichant sei drechs per adreiçar de remarcas au rèi durant l'enregistrament deis edictes per lei Parlaments provínciaus, la noblesa va donc venir, ai s uelhs de l'opinion, lo defensor principau de la populacion en fàcia de l'absolutisme reiau meme se la motivacion premiera de l'aristocràcia èra la proteccion dei privilègis. Per exemple, lo 8 de junh de 1788, leis abitants de la vila de Grenoble s'opausèron per la fòrça a l'evacuacion de son Parlament que refusèt de votar d'impòst contraris ais exempcions e privilègis de la region. La revòuta durèt dins au 14 de julhet de 1788 e necessitèt lo mandadís de renfòrç militars importants.
L'ascension de la borgesiá e dei principis de la filosofia dei Lutz[modificar | modificar la font]
Lo periòde de crisi de la monarquia francesa a la fin dau sègle XVIII foguèt egalament l'ocasion per la borgesiá, classa en plena ascension, de contestar l'òrdre establit. Lo modèl mes en avans foguèt inspirat de la monarquia constitucionala britanica e de la filosofia dei Lutz.
D'efèct, compausada per de marchands qu'an pres una importància novèla durant lo sègle, de païsans rics qu'an donat una educacion a seis enfants, de foncionaris, d'òmes de lèi, aquela classa èra generalament exclusa deis oficis necessitant de privilègis. De mai, la reaccion de la noblesa l'empachèt d'ara endavant d'intrar dins l'aristocràcia. En revenge, lor nivèu de vida e lor importància economica avián fòrtament aumentat. Ansin, van pauc a pauc revendicar de drechs supplementaris e luchar còntra lei privilègis ancians que s'opausavan a seis activitats.
Conaissant egalament lei principis dau Sègle dei Lutz, la borgesiá acomencèt de criticar lei basas dau Regim Ancian coma lo poder absolut dau rèi. En plaça, defendèt d'aspècts novèus coma lei drechs deis individús, la sobeiranetat de la Nacion o l'eleccion de representants. Ansin, tre la convocacion deis Estats Generaus per lo rèi, la borgesiá que foguèt lo representant principau dau Tèrç Estat, aguèt un programa de reformas fòrça important e tenent un sostèn poderós entre leis elèits economicas dau reiaume.
La fin de la monarquia absoluda (1789)[modificar | modificar la font]
La convocacion deis Estats Generaus[modificar | modificar la font]
En fàcia dei dificultats economicas dau reiaume e dau refús dei Parlaments provínciaus d'acceptar un reforma prefonda de l'impòst e de la societat de privilègis, Loís XVI deguèt decidir una convocacion deis Estats Generaus per lo premier còp dempuei lo rèine de Lóis XIII en 1614-1615. Aquela decision va entraïnar l'aparicion d'una esperança gròssa entre leis abitants dau reiaume. Pasmens, tre lo començament, leis objectius dau rèi e de la majoritat de la populacion èran fòrça diferents : Lóis XVI desirava d'obtenir la levada d'impòsts e l'aumentacion deis existents mentre que lo Tèrç Estat esperava de cambiaments importants dins l'estructura politica dau Regim Ancian. Per exemple, lei païsans desiravan una diminucion o l'abandon dei drechs dei senhors per melhorar lor nivèu de vida. D'autra part, un autre problema, non resolut a la fin de la campanha electorala, regardava lo vòte dins l'assemblada. D'efèct, lei deputats èran devesits entre tres òrdres segon lor classa sociala :
- lo clergat ambé 291 sètges.
- la noblesa ambé 270 sètges.
- lo Tèrç Estat ambé 584 sètges.
Doas possibilitats existián per lo vòte. Lo premier èra dich « per òrdre ». Èra a l'avantatge dei classas privilegiadas car lo vòte identic dau clergat e de la noblesa èra sufisent per adoptar una decision còntra lo Tèrç Estat. Lo segond èra dich « per deputat ». Èra a l'avantatge dau Tèrç Estat que podiá aprofichar sa majoritat e lo sostèn de quauquei deputats dau clergat e de la noblesa per s'opausar ai classas privilegiadas.
La campanha electorala e l'eleccion se debanèt en genier de 1789. Foguèt l'occasion de la redaccion de quasèrns de dolenças onte la populacion donèt sei desiranças de cambiament, especialament a prepaus deis abús de la noblesa. Pertocant lo Tèrç Estat, sei classas pus dinamicas obtenguèron la màger part dei sètges. Per exemple, aperaquí 200 elegits sus 584 èran avocats.
L'oposicion entre lei deputats dau Terç Estat e lo rèi[modificar | modificar la font]
La dubèrtura deis Estats Generaus aguèt luòc lo 5 de mai de 1789. Lei dissensions entre lo rèi e lo Tèrç Estat apareguèron rapidàment sus dos ponchs majors. D'en premier, lo rèi e son govèrn èran solament regardats per la situacion dei finanças dau reiaume e non per lei desiranças de reformas de la populacion. Puei, lo vòte èra previst per òrdre ambé de debats separats au contrari dei demandas dau Tèrç Estat que voliá un debat comun entre toei lei deputats e un vòte individuau. Lo mes de mai de 1789 veguèt aqueleis oposicions aumentar enterin que lei debats èran fòrça alentits per lei questions de procedura e la decepcion dau Tèrç Estat.
La proclamacion de l'Assemblada Nacionala[modificar | modificar la font]
Durant lo mes de junh de 1789, l'oposicion entre lo rèi e lo Tèrç Estat aumentèt entraïnant la rompedura entre lei doas partidas. Refusant lo vòte e la separacion dei debats per òrdre, lo Tèrç Estat decidiguèt de se considerar coma la fònt de la sobeirenetat nacionala e de cridar lei deputats deis autreis òrdres de lei raganta
Ansin, lo 17 de junh de 1789, lei deputats dau Tèrç Estat mai quauquei deputats de la noblesa e dau clergat. Puei, lo 19 de junh, foguèt l'ensems dau clergat, sota l'influéncia de sei membres dau bas-clergat relativament favorables ai problèmas de la classa païsana, qu'acceptèt de jónher lo Tèrç Estat. Lo 20 de junh, lo rèi assaièt d'empachament aqueu movement en ordenant la sarradura de la sala prevista per la reünion dei dos òrdres. Reünits alora dins la sala dau Jòc de Pauma, prometeguèron de pas se separar avans la redaccion d'una constitucion per lo reiaume. Lo 27, lo rèi acceptèt lei demandas dau Tèrç Estat.
Pasmens, enterin que l'Assemblada èra autorizada e se proclamava Assemblada Nacionala Constituenta lo 9 de julhet, Lóis ordonèt lo mandadís de tropas a l'entorn de París. Lo 11 de julhet, cambièt son govèrn per la remandada de sei ministres liberaus. La populacion parisenca, crenhent que l'Assemblada foguèsse dispersada, acomencèt de se revòutar tre lo 12 onte d'afrontaments se debanèron vèrs lo Palais des Tuileries. Lo 13, la màger part dei peatges a l'entorn de la capitala foguèron destruchs. De resèrvas de manjar foguèron pilhadas. Enfin, lo 14 de julhet, la revòuta se generalizèt e la populacion acomencèt la recèrca d'armas e de municions, especialament ais Invalides e a la fortalessa de la Bastilha que foguèt presa après un combat mostrant la determinacion de l'insurreccion. A la fin de la jornada, lo rèi acceptèt d'ordenar la retirada de sei tropas.
La Gròssa Paur e l'abolicion dei privilègis[modificar | modificar la font]
La presa de la Bastilha va entraïnar un movement d'insurreccion nacionala ja acomençat dins certanei regions coma Rennes. Dicha « Gròssa Paur », aquela tièra d'eveniments violents va causar l'afondrament de la monarquia absoluda francesa e de la societat de privilègis.
D'efèct, entre lo 15 de julhet e lo 6 d'aost de 1789, de movements armats reünits en causa de rumors d'atacas de bregands prenguèron lo contraròtle dei castèus per destruire lei documents atestant lei drechs dei senhors. De còp, aqueleis ocupacions necessitèron de combats e certanei senhors foguèron tuats o lei castèus cremats. Espaurida, l'Assemblada Nacionala decidiguèt l'abolicion dei privilègis dins la nuech dau 4 d'aost de 1789. Puei, lo 26 d'aost, adoptèt la Declaracion dei drechs de l'Òme e du Ciutadan. Fòrtament inspirat per la filosofia dei Lutz, aqueu tèxt proclamèt la limitacion dei drechs reiaus, la proteccion dei libertats individualas e lo caractèr sacrat de la proprietat privada.
La revirada de la monarquia constitucionala (1789 - 1792)[modificar | modificar la font]
La reorganizacion dau país[modificar | modificar la font]
Après lei reformas adoptadas per contentar e calmar lei revòutas durant lo mes d'aost de 1789, l'Assemblada contunièt son òbra per escriure una constitucion creant un sistèma de monarquia constitucionala. Una revòuta novèla de la populacion parisenca va assegurar aquela evolucion per lo retorn fòrçat dau rèi a París que venguèt tornarmai la capitala de França. Enterin, lo reiaume foguèt reorganizat.
Ansin, en octòbre de 1789, lei dificultats d'avitalhament de la capitala e lo refús dau rèi de promulgar lei lèis votadas en aost de 1789 van causar una insurreccion novèla de París. La populacion aneguèt a Versalhas per fòrçar lo rèi de leis acceptar. Après un afrontament tendut dins lo palais[2], lo rèi foguèt obligat de venir s'installar a París au Palais dei Teulariás. Gardèt lo poder executiu mai sa posicion foguèt fòrça afeblida.
De son caire, l'Assemblada Nacionala acomencèt de formar de commissions que prenguèron lo contraròtle de l'administracion dau reiaume aprofichant l'occasion per lo reorganizar. Lo territòri foguèt devesit en departaments per unificar la division territoriala anciana onte se superpausava divèrseis unitats que se recurbissián pas entre elei. Dins lo domeni comerciau, totei lei limitacions au comèrci interior foguèron suprimidas[3]. Enfin, assaièt de resòuvre la question financiera per la requisition d'una partida dei bens dau clergat. En cambi, una Constitucion civila dau clergat transformèt sei membres en foncionaris pagats per l'Estat. Pasmens, l'oposicion dau papa va entraïnar l'oposicion d'un nombre important de curats còntra la reforma. Será la causa dei guèrras civilas dins l'Òest de França dins lei premiereis annadas de la Republica.
La fugida dau rèi e la revirada de la constitucion de 1791[modificar | modificar la font]
Lo principi de la monarquia constitucionala será proclamat en 1791 per l'adopcion de la constitucion escricha per l'Assemblada Nacionala. Pasmens, foguèt tanben lo periòde onte lo refús dau rèi d'acceptar lei succès de la Revolucion apareguèron pendent sa temptativa de quitar lo país per l'estrangier. La monarquia parlamentària francesa va donc mau capitar e desbocar sus una crisi novèla.
D'efèct, entre lo 20 e lo 21 de junh de 1791, Loís XVI amb sa familha assaièron de fugir fòra de França. Pasmens, lo plan, mau preparat, se debanèt pas correctament e lo rèi trobèt pas leis unitats militaras que devián l'escortar sus son trajècte. Au contrari, fòrça las, deguèt s'arrestar a Varennes onte foguèt arrestat per lei representants mandats per l'Assemblada. Aquela fugida marquèt la rompedura entre una partida de la populacion e lo rèi e tanben entre lei diferentei faccions dirigent la Revolucion. Ansin, la fugida foguèt generalament sentida coma una traïson dau rèi envèrs lo país e la Revolucion. L'idèa de la Republica acomencèt d'aparéisser. Pasmens, leis elements pus conservators de la borgesiá, desirós d'acabar la Revolucion, s'opausèron a l'arrestacion dau rèi. Ajudats per lei generaus comandant la garda parisenca (La Faieta, Bailly), capitèron de restaurar lo poder reiau en pretendent que lo rèi èra estat raubat per leis enemics de la Revolucion. Aquela aliança, entre revolucionaris moderats e Loís XVI permetèt de proclamar la constitucion dau reiaume en setembre. Lo poder legislatiu venguèt lo poder principau dau reiaume e sa fònt quasi unica èra l'Assemblada Nacionala. Lo rèi gardava lo poder executiu e, subretot, un drech de veto sus lei decisions de l'Assemblada. La composicion dau govèrn es egalament totjorn de son ressòrt.
Leis eleccions se debanèron lo 1èr d'octòbre. Donèron una majoritat de deputats partisans de la monarquia constitucionala ambé 250 deputats per la drecha (Feuillants), 385 per lo Centre e solament 136 per l'esquèrra (club dei Jacobins). Pasmens, avans la fin de l'annada, la question religiosa va entraïnar la revirada d'aquela assemblada quand lo rèi decidiguèt d'utilizar son veto còntra lei reformas pertocant lo clergat. Puei, lo tractament deis autrei questions sensiblas (Emigrats, menaças dei país estrangiers...) va precipitar lei tensions dins lo país e lo regim e una crisi novèla que va causar la fin de la monarquia l'estiu seguent.
La marcha vèrs la guèrra[modificar | modificar la font]
A partir de l'estiu de 1791, la question deis Emigrats, la crenhença dei país estrangiers a prepaus de l'evolucion de la Revolucion e la desirança de seis enemics d'utilizar leis armadas estrangieras per rebutar l'Assemblada van condurre au començament de la guèrra europèa revolucionària en 1792.
La question dei nòbles emigrats foguèt lo ponch principau de l'entraïnament de la guèrra. D'efèct, dempuei 1789, una partida de l'aristocràcia a quitat lo país per s'installar dins leis estats vesins, magerament a Trevèri en Alemanha. Acomencèron de reünir una armada suscitent un vòte de l'Assemblada demandant au govèrn de Treva de dispersar aquelei fòrças, annonciant la confiscacion dei bens deis Emigrats e de mesuras còntra lei curats opausats a la Constitucion dau Clergat. Lo rèi utilizèt son veto per s'opausar ai lèis còntra lei curats e leis Emigrats mai demandèt egalament la dispersion de lor armada. Aquò rendèt la guèrra possibla en cas de refús.
D'autra part, leis estats europèus acomencèron de s'inquietar dei progrès de la Revolucion. Lo 27 d'aost de 1791, Prússia e Àustria declarèron lor solidaritat ambé lo rèi francés e mai se ges de mesuras concrètas foguèron adoptadas. De mai, l'emperaire austrian èra inicialament gaire interessat per una guèrra còntra França. Leis Anglès i èran opausats. Ansin, la question de Treva foguèt reglada quand lo govèrn austrian declarèt son intencion de pas ripostar a una ataca francesa còntra Treva. D'autra part, se l'annexion d'Avinhon causèt quauqueis alarmas, la question venguèt pas lo pretèxt d'una guèrra.
Pasmens, en França, la màger part dei revolucionaris èran favorables a una guèrra que permetriá de renfòrçar la posicion de la Revolucion. Seis adversaris, especialament lo rèi Loís XVI, èran tanben partisans d'una guèrra còntra leis Austrians esperant que la desorganizacion dei tropas francesas, causada per la partença d'un nombre important d'oficiers nobles, entraïnariá una desfacha rapida e l'elimionacion de la Revolucion. Ansin, a partir de 1792, la majoritat de l'Assemblada venguèt pus aggressiva fins a la declaracion de guèrra dau 20 d'abriu.
La fin e la monarquia francesa[modificar | modificar la font]
Lo començament desastrós de la guèrra va causar l'afondrament rapid de la monarquia acusada de traïson après lei menaças deis estats estrangiers en guèrra còntra França.
Ansin, tre lo començament de la guèrra, l'Assemblada decidiguèt d'adoptar tres mesuras còntra lei curats refractaris, per dissòuvre la garda reiala e formar una garda nacionala per defendre la capitala. Lo veto dau rèi entraïnèt una jornada revolucionaria novèla e l'ocupacion dau Palais des Tuileries per la fòga lo 20 de junh. Pasmens, lo rèi mantenguèt son veto que foguèt contornejat per lo vòte d'una lèi declarant la « patria en perilh » lo 11 de julhet cridant lei volontaris de venir a París.
Aquela crisi foguèt agravada per la declaracion de Brunswick menaçant de faire un chaple dins París se la familha reiala èra victima de violéncias de la part dei revolucionaris. Aquò precipitèt la fin de la monarquiá e la preparacion d'una jornada revolucionària novèla. Entre lo 9 e lo 10, la comuna de París foguèt rebutada per una Comuna revolucionària. L'endeman, un tropa importanta capitèt de prendre lo Palais dei Teulariás maugrat la resisténcia acarnada de la garda reiala. Loís XVI deguèt se replegar a l'Assemblada que votèt sa suspension e son arrestacion.
Lo periòde de la Convencion (1792 - 1795)[modificar | modificar la font]
L'eleccion de 1792[modificar | modificar la font]
Après l'adopcion de la Constitucion de 1791, d'eleccions legistivas se debanèron en setembre de 1792. Après la traïson dau rèi e son arrestacion, entraïnèron l'eleccion de deputats revolucionaris que se devesiguèron en tres grops principaus :
- la Montanha (200 deputats aperaquí) formava l'esquèrra.
- lei Girondins (160 deputats aperaquí) formavan la drecha.
- lo Palun (390 deputs aperaquí) formava lo rèsta. Son nom vèn deis opinions esitantas de sei membres situadas entre lei doas alas de l'Assemblada.
La Montanha e lei Girondins, inicialament eissit dau club dei Jacobins, desvolopèron rapidament de projèctes diferents per l'evolucion de la Revolucion intrant pauc a pauc en conflicte.
Lo Procès dau rèi[modificar | modificar la font]
Lo Procès dau rèi e lo vòte de son execucion foguèt una deis òbras majoras de la Convencion. Acomençat lo 11 de decembre de 1792 après l'abolicion oficiala de la monarquia lo 21 de setembre, aqueu procès venguèt rapidament un enjòc politic entre lei deputats de la Montanha e aquelei de la « Gironda ». Lei premiers avèron lo vòte sus la culpabilitat de Lóis XVI lo 15 de genier de 1793 e sa condamnacion a mòrt lo 17 en presentant l'execucion dau rèi coma un mejan per assegurar la fondacion de la Republica. Lo rèi foguèt tuat lo 21 de genier causant una impression prefonda dins la populacion francesa e entre lei sobeirans europèus. Tre lo mes de febrier, una coalicion europèa reuniguèt la màger part deis estats dau continent entraïnant una guèrra generalizada ai frontieras francesas.
L'eliminacion dei Girondins e lo començament de la guèrra civila[modificar | modificar la font]
Acomençat durant lo procès de Loís XVI, lo conflicte entre Girondins e membres de la Montanha aumentèt. Lei dos grops avián una vision diferenta de la Republica e s'afrontèron sus lo contengut de donar a la Revolucion. Pasmens, lei Girondins, fòrça influents dempuei 1791 devián luchar còntra lei contradiccions de sa politica e sei dificultats e lo sostèn important de la populacion parisenca a la causa dei Montanhards. Ansin, avián votat la guèrra sensa prendre de mesuras adaptadas per la realizar, provocat la fin de la monarquia, assaiat de sauvar lo rèi e autorizat lo liberalisme economic causant un agravament de la crisi economica. Lei 31 de mai e 2 de junh de 1792, lei deputats girondins foguèron donc arrestats ambé l'ajuda de la màger part dei Parisencs e sei partits eliminat de la Convencion.
Aquela mesura va agravar la situacion de guèrra civila que reinava en fòra de la capitala. Dos camps se formèron per luchar còntra la Convencion dirigida per la Montanha. Lo premier foguèt l'ensems dei guerilhas de l'Òest qu'èran partisans dau rèi e còntra lei mesuras presas còntras lei curats opausats a la Constitucion dau Clergat. Aquela insurreccion acomencèt lo 3 de març de 1792 e venguèt rapidament un teatre d'afrontaments majors dei guèrras revolucionàrias. L'autre front apareguèt lo 2 de junh de 1792 e foguèt l'insurreccion dei partisans dei Girondins que tenián lo contraròtle de vilas importantas coma Lion o Marselha. Segon leis occasions, lei dos movements s'alièron còntra lei tropas convencionalas.
La guèrra còntra la Coalicion europèa[modificar | modificar la font]
La declaracion de guèrra còntra leis Austrians durant l'estiu e la captura dau rèi entraïnèt lo començament d'un conflicte ambé lei poissanças europèas. Se generalizèt en 1793 après l'execucion dau rèi e la formacion de la Premiera Coalicion. D'ofensivas aguèron luòc sus toei lei frontieras obligent la Convencion d'organizar e d'armar una armada segon de principis novèus que van permetre la resisténcia puei la victòria deis armadas revolucionàrias.
D'efèct, se la premiera ofensiva aliada foguèt arrestada durant la batalha de Valmy, leis atacas de la prima de 1793 menacèron tornarmai lei frontieras francesas. La Convencion adoptèt donc una tièra de mesuras per renfòrçar la direccion dau país e sei fòrças armadas. Un Comitat de Salut Public foguèt creat e recebiguèt la màger part dei poders reiaus ambé lo sostèn de la Convencion. Un segond Comitat, dich de Seguritat Generala, foguèt tanben creat per arrestar e eliminar leis opausants de la Revolucion. Au nivèu militar, sota l'influéncia de Carnot, lo Comitat reorganizèt leis unitats, s'ocupèt de mobilizar e d'equipar un nombre important de soudats e assegurèt lo contraròtle politic deis armadas per lo mandadís de comissaris politics.
Aquò permetèt un redreiçament militar tre lo mes de setembre de 1793 ambé l'aplant de l'invasion per leis armadas coalizadas ai batalhas d'Hondschoote (6-8 de setembre) e Wattignies (16 d'octòbre). En decembre, lei batalhas de Geisberg (26) e de Landau (28) obliguèron la Coalicion d'adoptar una estrategia defensiva avans d'èsser replegada per leis ofensivas de la prima de 1794. En França, la Convencion prenguèt l'avantatge còntra lei Federalistas girondins e l'insurreccion de Vendèa : Marselha foguèt conquista lo 25 d'aost de 1793 e Lion lo 9 d'octòbre. Enfin, vèrs la fin de decembre, lei Vendeans foguèron esquichats a Savenay (22-23) e Tolon represa ais Anglés (19).
La lucha intèrna dei Montagnards[modificar | modificar la font]
Au poder a partir de la mitat de 1793, lei Montanhards realizèron, en fòra deis aspèctes militars necessitats per la guèrra, una politica revolucionària avançada e autoritària. Pasmens, lei diferentei faccions de la Montanha van rapidament luchar entre elei causant l'eliminacion d'un nombre important de deputats e l'ascension au poder de Robespierre.
Ansin, lo govèrn realizèt una politica sociala novèla assaiant de resòuvre la crisi sociala, d'establir una egalitat de possibilitats pus vertadiera e de contuniar la politica de lucha còntra lo poder de la Glèisa. Au nivèu economic, lo govèrn adoptèt lo dirigisme economic per limitar l'inflacion e taxar certanei produchs utilizats per l'especulacion. La pena de mòrt foguèt utilizada còntra leis « acaparraires ». Pasmens, entraïnèt la proliferacion dau mercat negre e poguèt pas arrestar la depreciacion de la moneda. Au nivèu sociau, l'esclavatge foguèt abolit e de lèis novèlas favorizèron lo divòrci e lo partiment deis eiretatges. Enfin, au nivèu religiós, lo regim assaièt de desvolopar de cultes novèus coma aquelei de la Rason o de l'Èstre Suprèm.
Dins aquò, lo periòde foguèt tanben caracterizat per una lucha intèrna saunosa entre Montanhards. A la fin de l'annada, un conflicte grèu acomencèt entre leis elements pus extremistas dau movement e l'ala pus moderada. Sota l'impulsion de Robespierre, leis extremistas foguèron arrestats e executats au començament dau mes de març de 1794. Puei, en abriu, foguèt lo torn de l'ala drecha de la Montanha d'èsser eliminada. A la prima de 1794, lo poder de la Revolucion passèt donc sota lo contraròtle dau Comitat de Salut Public e de Robespierre.
La reaccion de Thermidor[modificar | modificar la font]
La victòria de Robespierre còntra seis adversaris politics li permetèt d'establir un govèrn fòrça autoritari per luchar còntra leis enemics interiors, que la definicion foguèt modificada per regardar mai d'individús, e accentuar l'esfòrç militar ai frontieras. Ansin, en junh de 1794, leis armadas francesas averèron de succès decisius. Pasmens, Robespierre aviá d'ara endavant d'enemics nombrós. Ansin, una aliança dau Palun e de certanei membres dau Comitat de Salut Public permetèt son arrestacion lo 27 de julhet. Dins aquò, una còntra-ataca de sei partisans capitèt de lo liberar fins a la fin de la jornada quand la Convencion obtenguèt lo sostèn de tropas militaras. Lo 28, Robespierre e seis amics èran eliminats e una constitucion novèla foguèt rapidàment escricha. Lo poder novèu foguèt dirigit per un Conseu executiu de cinc personas elegits per lo poder legislatiu. Aqueu darrier èra devesit entre doas chambras. L'ensems demorèt generalament feble, especialament per leis afaires economics interiors que venguèron fòrça marridas.
Lo periòde dau Directòri (1795 - 1799)[modificar | modificar la font]
L'evolucion deis operacions militaras[modificar | modificar la font]
Leis annadas 1794 e 1797 veguèron la victòria deis armadas revolucionàrias sus lei tropas europèas de la Premiera Coalicion marcant lo succès e la consolidacion de la Revolucion en França. De mai, leis insurreccions interioras foguèron tanben vencudas. En revenge, leis operacions de 1798-1799 còntra la Segonda Coalicion acomencèron fòrça mau e lei Francés deguèron se replegar en direccion de lor país aumentat la crisi politica dau govèrn revolucionari.
D'efèct, a la prima de 1794, lei tropas francesas ataquèron lei Coalizats que foguèron batuts e deguèron se replegar. Lo 26 de junh, la batalha de Fleurus causèt l'evacuacion de Belgica per la Coalicion. Sus la frontiera espanhòula, lei tropas dau generau Dugommier intrèron en Catalunha onte lei fòrças espanhòulas foguèron pauc a pauc vencudas. La campanha d'Itàlia, començada en 1795, foguèt lo ponch centrau d'aquela guèrra e entraïnèt la victòria francesa après lei succès de Bonaparte que sei tropas agantèron la frontiera austriana en 1796-1797. Lo 18 d'octòbre de 1797, lo retirament d'Àustria marquèt la desfacha finala de la Premiera Coalicion. Enterin, sus lo front interior, l'insurreccion de Vendèa foguèt esquichada en 1796 après la revirada de l'expedicion reiala de Quiberon (23 de junh - 21 de julhet de 1795).
Dins aquò, la guèrra còntra Anglatèrra contunièt e tre 1798, una Coalicion novèla se creèt. Leis armadas francesas foguèron atacadas sus unei ponchs. Vencuts maugrat de dissensions entre Coalizats, deguèron se replegar pauc a pauc lei frontieras francesas foguèron tornarmai menaçadas. Enterin, l'expedicion francesa en Egipte, maugrat sei succès terrèstres, foguèt isolada après la batalha navala d'Abokir e menaçada per de contraofensivas britanicas. Aquelei desfachas causèron donc una crisi politica deis institucions de la Republica eissidas de la casuda de la Convencion.
La crisi economica[modificar | modificar la font]
En fòra de dificultats militaras de 1798-1799, la crisi economica foguèt la causa principala de la casuda dau Directòri en 1799. D'efèct, l'inflacion a entraïnat la depreciacion fòrta de la moneda e leis impòsts son pus pagats per la populacion maugrat lo mandadís de soudats. Una partida dau deute foguèt abandonada per lo govèrn e d'impòsts novèus foguèron creats per assaiar de resòuvre la crisi. Lei requisicions realizadas dins lei territòris ocupats venguèron tanben un metòde fòrça utilizat per reglar lei problemas financiers de la Republica.
Lo còp d'estat de Bonaparte e la fin de la Revolucion[modificar | modificar la font]
A partir de 1797, lei crisis militaras e economicas entraïnèron divèrsei còps d'estat dau Directòri còntra leis Assembladas. Per exemple, en setembre de 1797, tres directors, ambé lo sostèn de l'armada, arrestèron unei deputats après la victòria reialista ais eleccions legislativas. Aquò foguèt completat per l'invalidacion de l'eleccion de 106 deputats en mai de 1798 e la demission dei directors opausats a aquela evolucion en 1799. Pasmens, aqueu renfòrçament foguèt pas sufisent e leis Assembladas obtenguèron lor revènge pendent l'estiu de 1799. En partiular, lo director Sièyes èra un adversari determinat dau regim. Tre sa nominacion, decidiguèt d'organizar un còp d'estat per rebutar lo regim ambé l'ajuda dau generau Joubert. Après la mòrt d'aqueu darrier a la batalha de Novi, prepausèt lo ròtle au generau Bonaparte, fòrça popular gràcias a sei victòrias en Itàlia. Ansin, lo 9 de novembre de 1799, Bonaparte prenguèt lo contraròtle deis Assembladas rebutant lo govèrn. Foguèt la fin de la Revolucion que va laissar la plaça au Consulat puei au Premier Empèri marcats per la personnalitat de Bonaparte.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lei privilègis regardan principalament la noblesa e lo clergat mai d'autrei grops ne'n avián tanben : diminucion d'impòst per una vila, drech de peatge per una província, contraròtle estrict de la concurréncia per certanei mestiers... etc.
- ↑ Dos gardas foguèron tuats per la fòga.
- ↑ En particular, la lèi Le Chapelier enebiguèt tanben toei lei formas d'associacion entre obriers e foguèt utilizada còntra lei sindicats pendent lo sègle seguent
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- 1000 articles fondamentals
- Carta grafica pas indicada
- Bon article en catalan
- Bon article en karatchaï balkar
- Bon article en tatar
- Bon article en portugués
- Bon article en basc
- Bon article en alsacian
- Article de qualitat en arabi egipcian
- Portal:Istòria/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Revolucion Francesa
- Istòria de França per periòde
- Sègle XVIII


text:
Bressolles (Ain)
Bressolles en arpitan ( Bressolles en francés) es una comuna francesa situada dins la region de Ròse-Alps e lo departament d'Ain.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Bressolles Es totalament agropat sus la bordure de la Litorala.
Fins als ans 1970, l'activitat economica de la municipalitat èra totalament virada cap a l'agricultura.
L'evolucion de las tecnicianas agricòlas, lo phylloxera décimant la vinha e las crisis economicas an entièrament modificat las estructuras del pòble.
L'anciana parròquia de Bressolles i aviá conegut i a mai de mil ans, doncas qu'en 971, un diplôme del rei Conrad al perfil del abbaye del Isle Barba, la soslinha ja.
En tant que fief, Bressolles èra de la mouvance dels senhors de Montluel #qu'en #far aumenatge l'an 1317 als dauphins del Viennois.
Lo tractat de 1355 #far passar Bressolles, amb tota la distincion de la Valbonne, en lo domeni dels comtes de Savoie.
Bressolles Èra una parròquia del diocèse de Lion, archiprêtre de Chalamont e mandement de Montluel.
Bressolles est entièrement groupé sur la bordure de la Côtière.
Jusqu'aux années 1970, l'activité économique de la commune était entièrement tournée vers l'agriculture.
L'évolution des techniques agricoles, le phylloxera décimant la vigne et les crises économiques ont complètement modifié les structures du village.
L'ancienne paroisse de Bressolles était connue il y a plus de mille ans, puisqu'en 971, un diplôme du roi Conrad au profil de l'abbaye de l'Isle Barbe, la signale déjà.
En tant que fief, Bressolles était de la mouvance des seigneurs de Montluel qui en firent hommage en 1317 aux dauphins du Viennois.
Le traité de 1355 fit passer Bressolles, avec toute la seigneurie de la Valbonne, dans le domaine des comtes de Savoie.
Bressolles était une paroisse du diocèse de Lyon, archiprêtre de Chalamont et mandement de Montluel.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Forges-sur-Meuse
Forges-sur-Meuse es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò 21 de febrièr 1916, lo tonnerre dels canons marca lo començament de la batalha de Verdun. Situat sul sector de Verdun, lo vilatge perdut per las tropas Francesas çò 6 de març 1916 e represes lo 26 de setembre 1918 disparaitra totalament jol acharnement dels pilonnages dels obus franceses e alemands.
Le 21 février 1916, le tonnerre des canons marque le début de la bataille de Verdun. Situé sur le secteur de Verdun, le village perdu par les troupes Française le 6 mars 1916 et repris le 26 septembre 1918 disparaitra totalement sous l'acharnement des pilonnages des obus français et allemands.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Borsonada
La borsonada es un sac de pel que, per gaireben totes lo mammifèrs terrèstres mascles, es situat entre lo penis e l’anús. Apara los testiculs e los manten a una temperatura establa.
Somari
Explicacions[modificar | modificar la font]
Per l’èsser uman, fins a la novena setmana de prenhesa, lo fètus mascle o femne presenta encara pas dos tuberculs generics que donaran per la filha las grandas labras de la vulva e la borsonada pel garçon. La fusion dels dos tuberculs es ja acabada vèrs la onzena setmana ne resulta una sutura. Vèrs lo seten o ueiten mes los testiculs descendan dins la borsonada.
La foncion principala de la borsonada es reputada d'èsser de mantenir los testiculs a una temperatura leugièrament inferieura a aquela del còs (34,4 °C per l’Òme) per favorizar la produccion dels espermatozoïdes (espermatogenesi).
La regulacion termica se fa mecé al movement reflèxe du muscle cremastèr que, en contractant la borsonada, apròcha los testiculs del còs, retracta lo penis, e espessís la pel de la boesonada quand fa freg e lo contrari quand fa caud, favorizant la susada dona una temperatura intèrna mai bassa.
La pel de la borsonada es de natura particulara, presentant de caracteristicas d’una mucosa transformada pendent l’embriyogenèsi; es pron permeabla a fòrça moleculas (aquò explica per exemple que la borsonada siá sovent plan afectada pendent una exposicion al gas de combat).
La pel de la bosonada poiriá aver un ròtle dins lo sistèma ormonal.
Lo cirurgian anglés Percivall Pott (1714-1788) aviá ja remarcat que los mainats qu'èra afectat (peque pichons) emplegats a ramonar las chiminèia èra fòrça mai a desvolopar un càncer de la bosonada a l’adat adulta, vèrs 20 ans), çò que foguèt un dels primièrs indicis de las causas environamentalas dels càncers[1].
Envelopas[modificar | modificar la font]
La borsonada es la premièra envelopa d’un organ multisisa aparant lo testicul. Las autras son:
- lo muscle dartós ;
- la fasciada espermatica extèrna ;
- lo muscle cremastèr ;
- la fasciada espermatica intèrne ;
- la vaginala.
Aquelas envelopas correspondon a las diferentas sisas successivas de l’abdomèn perque pendent lo desvelopament, observam una migracion dels testiculs de l’enfant dempuèi la région lombara fins a la borsonada. La borsonada se fondent dins la pel de l’abdomèn, que se diferencia pasmens per una textura, una color e de proprietatss diferentas.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Laurent Berthelot, Deux, c’est mieux qu’une, éd. Odile Jacob, 2007.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Article sus las malautiás non infecciosas, evocant una causa environamentala del càncer de la bosonada.


text:
17 novembre 2014
Après lo Duo Brotto-Lopez, es Eric Fraj que deu cambiar son nom de scèna en causa d’un cambiament de productor.
Lo CAMOM es un ostal de produccion qu’aculhís grops variats coma S̀omi de Granadas, Celui qui Marche, Las Simples Cosas o encara Du vent dans la peau. Es mai que mai conegut per far virar Le Bal Brotto-Lopez, ancianament conegut jol nom Duo Brotto-Lopez.
(suite…)
21 octobre 2014
Avèm recebut un tèxte del jove Marcel A. de Borce (Pirenèas Atlanticas). Aquel tèxte se ditz : « Bleu blanc blond ».
Mon car Marcèl, nos mandas un tèxte en francés que sa simplicitat nos daissa muts. Se vei que practicas pas encara plan la lenga. Repeticions, rimas aproximativas (yeux – deux per exemple). Nos dises que siás bearnés. Perqué pas cantar de cançons tradicionalas dins ta lenga ? O alara los autors grands de la literatura gascona coma Alexis Peyret ou Simin Palay ? (suite…)
17 octobre 2014
Es encara una accion de La Libre pensée qu’es a l’origina d’aquesta decision, condicion per poder cantar en occitan en prime time.
A la seguida d’una reclamacion al CSA de la part d’un membre de « La Libre Pensée », lo grop La Mal Coiffée a degut faire jostitolar sa cançon « l’ora » per la poder cantar en dirècte. D’efieit, lo grop polifonic èra convidat lo 8 d’octobre a l’emission A live de France Inter. Al nom de l’egalitat republicana, Paul Trabuc, liure pensaire, demandèt al CSA de daissar pas passar un títol en occitan a una ora d’escota bèla sus la ràdio publica.
(suite…)
8 octobre 2014
Robin Cartman sortís pel tresen còp un CD un títol, concèpte qu’es vengut ara son especialitat.
Manaset a pogut rescontrar en exclusivitat l’artista multifacetas Robin Cartman. Èra de passatge a l’aeroport de Perpinhan abans de s’envolar per la Bielorussia. Coma sas paraulas son raras, vos farem pas l’entrevista costumièra mas descobriretz dins las linhas que seguisson los secrets de sas produccions.
(suite…)
29 septembre 2014
Gerorges B. de Seta (Erau) nos manda sa cançon « La ronde des jurons ».
Mon car Jòrdi, ta cançon es interessanta. Lo concèpte n’es original, l’escritura agradiva e las rimas plan mestrejadas. Se vei qu’as fòrça legit, mas tas referéncias demòran passeistas. Amai, siás de Sèta, e ne cal profietar. Legissèm dins ton tèxte : « Tous les cristis, les ventres saint-gris, Les par ma barbe et les noms d’une pipe, Ainsi, pardi, que les sapristis Et les sacristis. » (suite…)
15 septembre 2014
La cançon d’espèra del respondeire telefonic de la comuna, « Douce France » de Charles Trenet es estada remplaçada per la version de Rachi Taha e Carte de Séjour de la meteissa cançon. Los servicis an mes dos jorns per se’n trachar. Lo copable es pas conegut a l’ora d’ara.
Per faire pacientar sos interlocutors telefonics, lo conse de Besièrs decidiguèt fa una setmana de faire ausir sus son respondeire la cançon coneguda de Charles Trenet « Douce France », la considerant coma pròcha de sas idèas. Malastrosament per el, qualqu’un capitèt de remplaçar la version originala per la de Rachid Taha, plan mens confòrma a l’imatge del FN.
(suite…)


text:
Eth Museu del Cinema siguec inaugurat eth 8 d’abriu de 1998 en un edifici deth centre dera vila de Girona.
Era visita ara exposicion permanenta permet hèr un viatge a trauès de 400 ans d'istòria dera imatge en moviment e conéisher quini son es antecedents deth cinema coma tecnica e coma espectacle visuau, e com sigueren es inicis deth setau art enquiara arribada dera television. Tanben mòstre es arraïcs dera nòsta cultura visuau, tan important e tan present ena nòsta realitat actual. Era interactivitat deth montatge dera exposicion permanenta e era vintea d'audiovisuaus que i a garantissen qu’era visita sigue recomanabla entà public de totes es edats.
Era Colleccion Tomàs Mallol d’objèctes cinematografics e pre-cinematografics ei era basa dera exposicion permanenta. Remassada durant mès de trenta ans per Tomàs Mallol e aquerida per Ajuntament de Girona en 1994, ei ua des colleccions mès importantes a nivèu mondiau en sòn genre.
Tarifa generau: 5,00 €
Tarifa redusida: 4,00 € entà membres d'entitats damb convèni damb eth musèu; 2,50 € entà estudiants, jubilats, caumaires, discapacitats, famílies nombroses, Carnet Club Girona Cultura e Gironamuseus
Tarifa de grop: 2,50 € per persona, a compdar de quinze persones
Tarifa gratuïta: menors de 14 ans, membres deth Club d'Actors del Museu del Cinema, membres der AMC e ICOM; e prumèr dimenge de cada mes, 18 de mai e 28 de deseme, entà tot eth public
Mai, junh e seteme: de dimars a dissabte de 10.00 a 20.00 ores; dimenge e deluns festiu, de 11.00 a 15.00 ores
Junhsèga e agost: de deluns a dimenge, de 10.00 a 20.00 ores
D'octobre a abriu: de dimars a diuendres, de 10.00 a 18.00 ores; dissabte, de 10.00 a 20.00 ores; dimenge e deluns festiu, de 11.00 a 15.00 ores
Dies de tancament: deluns non festius de seteme a junh; 25 e 26 de deseme; 1 e 6 de gèr
Orari especiau en periòde de Fires de Sant Narcís, Nadau e Setmana Santa. Entà mès informacion consulteu l'agenda


text:
Cornilh e Bernat - Coma cat e can
Cornilh e Bernat
Seria d’animacion : 52×13 minutas
Realizat per Albert Pereira Alzaro (Millimages.)
Dab las votz de Ives Durand, Laurenç Labadia, Matèu Grosclaude –Lapléchère, Pèir Arnaut Grosclaude–Lapléchère, Caroline Dufau, Cecila Chapduelh, Olivier Pijasson, Maria-Odila Dumeaux, Monica Burg, Cloé Raynal, Joana Fillon—Camgrand e Adrien Pla, Guilhem Surpas.
Cornilh qu’ei un can excepcionau. Que sap parlar, léger de diagonau, e quitament que soluciona problèmas matematics deus complicats. Mes dinc adara, Cornilh n’a pas jamei desvelat lo son capatge per paur de deviéner un cobai sientific. Quan los sons mèstes qu’enplegan un guarda-can, la vita tranquilla e doceta de Cornilh que cabussa, Bernat qu’a trobat lo son secret.