text:
Serbia
Serbia (en sèrbe: Cpбиja = Srbija) es un Estat dels Balcans dins lo sud-èst d'Euròpa. Serbia confronta Croàcia, Bòsnia e Ercegovina, Ongria, Romania, Bulgaria, la Republica de Macedònia e Montenegro. Tanben confronta Kosova, que s'es proclamat coma estat independent en 2008 mas que l'estat sèrbe considèra coma una província sèrba.
Sa capitala es Belgrad.
Lo gentilici es sèrbe -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Lei Balcans avans l'arribada deis Eslaus
- 2.2 Lo periòde medievau
- 2.3 Lo periòde otoman
- 2.4 Lo Reiaume de Serbia
- 2.5 Lo Reiaume de Iogoslavia
- 2.6 La Federacion Iogoslava
- 2.7 Lei guèrras de Iogoslavia
- 2.8 Serbia dempuei 1995
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lei Balcans avans l'arribada deis Eslaus[modificar | modificar la font]
La preséncia umana en Serbia data d'au mens 500 000 ans. A partir de 6 500 av. JC, la region foguèt dominada per lei culturas de Starcevo e de Vinca. A la fin dau millenari II av. JC, de Grècs installèron de colonias dins lo sud e de pòbles indoeuropèus originaris de l'estèpa (Illirans e Daces) s'installèron dins lo rèsta qu'èra ja poblat per de Protovalacs. I introguèron la metallurgia dau fèrre. Puei, a la fin dau sègle VI av. JC, de Cèltas colonizèron lo territòri siá gràcias a sa superioritat militara sus leis indigèns siá gràcias a sa preponderància comerciala.
Dins lo corrent dau sègle I av. JC, lei Romans acomencèron de s'interessar ai Balcans. Illiria foguèt totalament pacificada entre 35 av. JC e 27 ap. JC. Roma fondèt mai d'una colonia dins la region que se latinizèt a cha pauc. Lei Grandeis Invasions devastèron lo país (passatge dei Huns, deis Avars, deis Ostrogòts e dei Gepides) que passèt sota lo contraròtle de Constantinòple e de l'Empèri Bizantin après lo partiment de l'Empèri Roman.
Lo periòde medievau[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle VII, de tribüs eslavas acomencèron de s'installar en Serbia onte l'autoritat bizantina foguèt d'ara endavant mau assegurada e deguèt regularament se contentar d'una primautat nominala. Aquelei tribüs se convertiguèron au cristianisme dins lo corrent dau sègle IX. Puei, vèrs l'an mil, se formèron dos pichoneis estats sèrbes dichs Zeta (centrat sus lo Montenegro actuau) e Rascia (centrat sus Novi Pazar).
A la fin dau sègle XII, lo còmte de Rascia Stefan Nemanja (1166-1196) unifiquèt la region ambé la conquista de Zeta e se liberèt de la tutèla bizantina. En 1219, son fiu Sava (1196-1236) obtenguèt la creacion d'una Glèisa Sèrba dotada de l'autocefalia. Gràcias au sostèn dau clergat, la dinastia dei Nemanjic poguèt legitimar son poder e venir una poissança importanta dins lei Balcans. Agantèt son apogèu durant lo rèine de Stefan Dusan (1331-1355) infligiguèt plusors desfachas ai Bizantins e menacèt Constantinòple. En 1346, l'arquevesque de Pec lo coronèt « emperaire dei Sèrbes e dei Grècs ». Pasmens, moriguèt avans la conquista de la capitala bizantina e l'unitat de son empèri resistiguèt pas a sa mòrt.
Lo periòde otoman[modificar | modificar la font]
La conquista otomana[modificar | modificar la font]
En 1365, la presa d'Andrinòple permetèt ai Turcs Otomans d'installar sa capitala dirèctament en Euròpa. Acomencèron alora la conquista dei Balcans e Serbia passèt totalament sota sa dominacion après una tiera de guèrras de 1371 a 1459.
La preséncia otomana foguèt pas aisament acceptada per lei crestians. En 1371, lei princes sèrbes leis Ongrés s'alièron per rebutar lei Turcs en Asia mai una ataca comuna mau capitèt. Au contrari, en 1382, la somission dei Bulgars aumentèt la menaça. En 1389, lo prince Lazar Hrebeljanovic foguèt vencut e tuat a la premiera batalha de Kosova e lei Sèrbes deguèron venir vassaus dau sultan otoman. Pasmens, gardèron una certana autonòmia coma estat tampon entre l'Empèri Otoman e lo Reiaume d'Ongria. Stefan Lazarevic (1389-1427), fiu de Lazar, restaurèt la prosperitat dau reiaume. Autra decision importanta de son rèine, establiguèt la capitala de Serbia en Belgrad.
Son successor Durad Brankovic (1427-1455) deguèt compausar amb una situacion complèxa marcada per la vigor novèla deis expansionismes ongrés e otoman. Assaiant de demorar neutre, foguèt atacat per lei dos camps. En 1444, capitèt de conclure la patz ambé lei Turcs e participèt pas a l'importanta segonda batalha de Kosova qu'afebliguèt lei poissanças crestianas balcanicas. Negocièt lo restabliment d'una patz generala dins la region mai moriguèt en 1456. Aprofichant sa disparicion e una instabilitat cronica a la tèsta de Serbia après sa mòrt (cinc sobeirans ò regents en quatre ans), leis Otomans annexèron Serbia, franc de Belgrad tengut per leis Ongrés, en 1459. La vila foguèt conquistada en 1521 e Ongria s'afondrèt en 1526 a l'eissida de la batalha de Mohács.
Lei guèrras austro-otomanas[modificar | modificar la font]
Durant lo periòde otoman, lei Sèrbes avián l'estatut de dhimmi e fasián partida dau millet grèc ortodòx. Pasmens, Serbia èra somesa au devchirme, sistèma de recrutament dei janissaris e deis esclaus au servici dau sultan, e una pression de la Pòrta per convertir una partida de la populacion.
La desfacha otomana au sètge de Viena (1683) marquèt lo començament d'un periòde de cambiaments per lei Sèrbes car leis Austrians assaièron de còntra-atacar en Serbia. En 1688, intrèron dins la region e l'emperaire Leopold (1658-1705) acordèt una autonòmia fòrça importanta (libertat religiosa, justícia pròpria, libertat d'educacion e sostèn militar) ai Sèrbes desirós de l'ajudar dins sa lucha còntra lei Turcs. Conjugadas ambé la represa de la region per l'armada otomana en 1694, aquelei mesuras entraïnèron l'emigracion d'aperaquí 200 000 Sèrbes, generalament originaris de Kosova, au nòrd de Danubi en Voivodina, en Eslavònia e en Krajina. En Kosova, aqueu desplaçament formèt un vuege demografic que foguèt pauc a pauc comblat per de populacions albanesas.
En 1737, Àustria declarèt tornarmai la guèrra a l'Empèri Otoman e encoratjèt una revòuta sèrba. Pasmens, mau preparadas, lei tropas austrianas foguèron batudas a la guèrra s'acabèt per una victòria turca en 1739. Viena deguèt abandonar Oltènia (sud-oèst de Romania) e Belgrad (conquistat en 1718). La repression de l'insureccion sèrba entraïnèt una emigracion novèla de populacions sèrbas vèrs lo nòrd, principalament en Eslavònia.
A l'eissida d'aquelei conflictes, lei Sèrbes èran partejats entre Àustria e l'Empèri Otoman. Au nòrd, avián una autonòmia importanta mai lei païsans passèron pauc a pauc sota l'autoritat dei grands proprietaris terrencs d'origina ongresa. Lo rèsta de la populacion formèt de comunautats urbanas, subretot dins lei vilas importantas d'Ongria, ò jonhèt lo dispositiu militar dei marchas militaras de la frontiera meridionala de l'Empèri Austrian. Au sud, formavan de comunautats ruralas relativament liuras car lo poder dei foncionaris musulmans èra generalament limitat ai vilas. Pasmens, a la fin dau sègle XVIII, de tensions vivas apareguèron en causa de l'installacion a Belgrad d'una importanta garnison de janissaris que pilhèron regularament la region per s'avitalhar.
Leis insureccions sèrbas e l'accession a l'autonòmia[modificar | modificar la font]
Au sègle XIX, la preséncia dei janissaris en Belgrad e la difusion deis idèas revolucionàrias au sen de la populacion sèrba entraïnèron doas insureccions que permetèron au país d'obtenir una autonòmia fòrça avançada, preludi a l'independéncia.
La premiera revòuta se debanèt de 1804 a 1813. Iniciada per Karadorde, capitèt de conquistar Belgrad en 1806. Dos ans pus tard, proclamèt son cap prince ereditari de Serbia. En 1812, una intervencion russa obliguèt lo sultan d'acordar un estatut d'autonòmia — fòrça limitat — ai Sèrbes. Leis insurgents lo refusèron mai, sensa sostèn, foguèron desfachs l'annada seguenta. Lo segond movement acomencèt tre 1815 sota la direccion de Milos Obrenovic. Prudent, son cap preferiguèt negociar rapidament après lei premierei victòrias sèrbas. En 1816, obtenguèt divèrsei privilègis permetent d'aumentar l'autonòmia sèrba e de renfòrçar lo sieu poder. Puei, ordonèt l'assassinat de Karadorde a son retorn en Serbia en 1817 per defugir una insureccion novèla.
A partir de 1825, Russia tornèt s'implicar dins lei Balcans. En 1829, lo Tractat d'Andrinòple — que marca la fin de la Guèrra Russo-otomana de 1828-1829 — donèt un estatut d'autonòmia vertadiera a Serbia. Obrenovic foguèt ansin reconegut « prince ereditari dei Sèrbes » en 1830 sota la senhoriá dau sultan otoman.
Lo Principat de Serbia e l'independéncia[modificar | modificar la font]
Milos Obrenovic s'inspirèt dau modèl otoman per dirigir Serbia. En 1838, adoptèt una constitucion inspirada per la Russia tsarista que fisèt la direccion dau principat au prince e a un conseu de captaus. Pasmens, aquò entraïnèt la formacion d'una oposicion fòrta e Obrenovic deguèt s'exilar en 1839. Son fiu Miquèu Obrenovic li succediguèt fins a son reversament en 1842.
Una assemblada elegiguèt Alexandre Karadordevic, fiu de Karadorde, per lo remplaçar. Pasmens, de conflictes apareguèron rapidament entre lo conseu, qu'aviá la màger part dau poder, e lo prince. Lo regime deguèt faciar la montada d'una oposicion liberala a partir de 1848. En 1858, sostengut per lei liberaus, Milos Obrenovic capitèt de tornar prendre lo poder. Lo gardèt fins a sa mòrt en 1860 avans d'èsser tornarmai remplaçat per Miquèu. Aqueu darrier modernizèt lei fòrças armadas sèrbas e obtenguèt lo retirament dei garnisons otomanas de Serbia en 1867.
L'agitacion politica contunièt ambé l'assassinat dau prince per lei Karadordevic en 1868. Pasmens, l'intervencion de l'armada restabliguèt rapidament leis Obrenovic. Un nebòt de Miquèu, Milan Obrenovic, foguèt proclamat prince per lei militars e Jovan Ristic, cap dei liberaus, venguèt cap d'una regéncia.
En 1876, una insureccion eslava acomencèt en Bòsnia. Lei Sèrbes decidèron de la sostenir militarament mai sei tropas foguèron batudas per lei Turcs. Pasmens, una intervencion dirècta de Russia permetèt de vencre l'Empèri Otoman en 1877. Reünit per reglar la situacion, lo Congrès de Berlin permetèt a Serbia, sostenguda per Àustria-Ongria, d'èsser reconeguda coma estat independent e d'aumentar son territòri en direccion dau sud. Pasmens, en parallèl, Viena ocupèt Bòsnia e Ercegovina blocant ansin tota futura expansion sèrba vèrs l'oèst.
Lo Reiaume de Serbia[modificar | modificar la font]
La fin de la dinastia Obrenovic[modificar | modificar la font]
En 1882, Serbia venguèt un reiaume. La vida politica dei premiereis annadas après l'independéncia foguèt marcada per l'oposicion entre Milan Obrenovic e lo partit païsan russofil de Nikola Pasic. En 1883, aqueu darrier sostenguèt una insureccion que foguèt reprimida per l'armada. Condamnat a mòrt, Pasic deguèt s'exilar Enterin, l'unificacion de Bulgaria entraïnèt una guèrra causada per de demandas de compensacion territòriala sèrba. Pasmens, lei Sèrbes foguèron batuts a Slivnitsa e una menaça d'intervencion dirècta d'Àustria-Ongria foguèt necessàrias per obtenir lo retirament dei tropas bulgaras dau territòri sèrbe. Afeblit, lo rèi deguèt acceptar la promulgacion d'una constitucion parlamentària en 1888 puei, finalament, abdicar en 1889 en favor de son fiu Alexandre Ièr.
Una regéncia foguèt tornarmai dirigida per Jovan Ristic fins a 1893. Aqueu periòde, marcat per lo retorn de Nikola Pasic veguèt lo renfòrçament dei radicaus prorus au sen de l'aparelh d'Estat. En 1894, Alexandre nomèt son paire cap dei fòrças armadas, çò que minèt son poder car l'ancian rèi Milan foguèt sovent considerat coma lo cap vertadier dau país. Puei, en despiech d'una politica liberala amb un renfòrçament dau parlament, Alexandre venguèt fòrça impopular en causa de son maridatge ambé sa mestressa e de rumors sus sa vida privada. De mai, maucontentèt lei nacionalistas en causa de sa fidelitat a l'aliança austriana. En 1903, foguèt ansin assassinat per una conjuracion d'oficiers que restaurèt la dinastia Karadordevic.
Lei crisis balcanicas[modificar | modificar la font]
Après lo còp d'estat de 1903, Pèire Ièr foguèt elegit rèi per l'assemblada. Aquò entraïnèt un cambiament de la politica e de la diplomacia sèrba d'ara endavant dominadas per lei radicaus prorus de Nikola Pasic e per l'armada. A tèrme cort, aquò entraïnèt l'annexion de Bòsnia e Ercegovina (territòri otoman administrat per Viena dempuei 1878) en 1908. Fòrçada de reconóisser aquela situacion, Serbia reorientèt seis ambicions expansionistas vèrs lo sud. En octòbre de 1912, Belgrad faguèt ansin partida de la coalicion gropant Serbia, Montenegro, Bulgaria e Grècia que declarèt la guèrra a l'Empèri Otoman.
Aquò entraïnèt doas crisis dins lei Balcans en 1912 e en 1913. D'efèct, rapidament vencut, l'Empèri Otoman deguèt acceptar la pèrda de la totalitat de sei províncias europèas levat de la region de Constantinòple. Pasmens, lei venceires mau capitèron de trobar un acòrd per se partejar sei conquistas. En junh de 1913, Bulgaria ataquèt seis ancianeis aliats mai foguèt a son torn rapidament batuda. Un reglament provisòri — un an pus tard, començava la Premiera Guèrra Mondiala — foguèt conclut en aost de 1913 au Tractat de Bucarèst. Serbia i obtenguèt Kosova, Macedònia e la mitat dau sandjak de Novi Pazar. En revènge, mau capitèt d'obtenir un accès dirècte a la Mar Mediterranèa.
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
L'annexion de Bòsnia e Ercegovina en 1908 per Àustria-Ongria blocava lo projècte dei nacionalistas d'unificacion deis Eslaus dau Sud. Conjugada ambé lo raprochament diplomatic de Serbia e de Russia, venguèt rapidament la fònt d'un antagonisme dur entre Viena e Belgrad. L'atemptat de Sarajevo lo 28 de junh de 1914 (assassinat dau prince eiretier austrian per un nacionalista sèrbe) foguèt donc percebut per lo govèrn de Viena, sostengut per Alemanha, coma l'ocasion de mostrar sa fòrça. Pasmens, sostenguda per Russia, Serbia refusèt l'ultimatum que li foguèt adreiçat. Aquò entraïnèt una declaracion de guèrra austriana lo 27 de julhet e, rapidament en causa dei tractats d'alianças liant lei diferentei poissanças europèas, una confrontacion generala en Euròpa.
La Premiera Guèrra Mondiala foguèt un periòde de dificultats per Serbia. D'efèct, se son armada resistiguèt ais ofensivas austrianas e capitèt de se mantenir lòng de la frontiera septentrionala, la declaracion de guèrra bulgara menacèt lo país d'enceuclament. Dins lo corrent d'un ivèrn fòrça rigorós, lo rèi, lo govèrn, lei soudats e de miliers de civius sèrbes se retirèron vèrs Montenegro ont una flòta aliada poguèt leis evacuar. Serbia e Montenegro foguèron alora totalament ocupats per leis Empèris Centraus. L'armada sèrba foguèt reorganizada per França e engatjada sus lo frònt grèc a partir de julhet de 1916. En setembre de 1918, leis Aliats rompèron lo frònt germanobulgar en Macedònia e la màger part de Serbia foguèt liberada avans la fin de la guèrra. Pasmens, lei destruccions i èran considerablas e lei pèrdas umanas (275 000 soudats e 425 000 civius) representavan 16% de la populacion de 1914.
Lo Reiaume de Iogoslavia[modificar | modificar la font]
La formacion de Iogoslavia e la definicion de sei frontieras[modificar | modificar la font]
La formacion de Iogoslavia acomencèt en 1915 quand se formèt un comitat per la formacion d'un « Reiaume dei Sèrbes, dei Croats e deis Eslovèns ». Un acòrd foguèt trobat en 1917 ambé lo rèi Pèire Ièr e en octòbre de 1918, se formèt en Zagrèb, un Comitat Nacionau deis Eslaus dau Sud que negocièt l'union dei territòris dau sud d'Àustria-Ongria ambé Serbia. Foguèt rapidament jonhat per l'assemblada de Montenegro qu'aviá reversat son rèi. Lo Reiaume Unit dei Sèrbes, dei Croats e deis Eslovèns foguèt proclamat lo 1èr de decembre de 1918. Prenguèt lo nom de Iogoslavia en 1929.
L'establiment dei frontieras iogoslavas se debanèt de 1918 a 1924 e foguèt una fònt de tensions durant lo periòde de l'entre doas guèrras :
- au Tractat de Saint-Germain-en-Laye, Àustria abandonèt lei territòris enclús dins la proclamacion de 1918 (Eslovènia, Bòsnia e Ercegovina). Dalmàcia, revendicada per Itàlia, foguèt partejada mai Iogoslavia ne'n obtenguèt la quasi totalitat. La vila de Fiume foguèt lo problema principau car èra estada ocupada per fòrça per de volontaris italian en 1919. Foguèt transformada en vila liura l'annada seguenta avans d'èsser militarament ocupada per Itàlia en 1922. Iogoslavia reconoguèt l'annexion en 1924.
- au Tractat de Trianon, Ongria deguèt cedir lei territòris enclús dins la proclamacion de 1918 (Croàcia), la mitat oèst de Banat, una partida de Backa e lo sud de Baranya.
- au Tractat de Neuilly, Bulgaria deguèt cedir quauquei regions frontalieras de Serbia.
- un arbitratge de la Societat dei Nacions permetèt de fixar la frontiera amb Albania, pas clarament definida per lei tractats de 1912-1913, après una brèva guèrra frontaliera.
Lo periòde Pasić-Radić[modificar | modificar la font]
Alexandre Ièr succediguèt a son paire en 1921. Fins a 1929, la vida politica dau país foguèt dominada per Nikola Pasić, Premier Ministre en 1918 e en 1921-1926, e Stjepan Radić, cap de l'oposicion en 1921-1924 e en 1927-1928. Foguèron la premiera incarnacion dei doas concepcions politicas qu'anavan s'opausar durant tota l'istòria de Iogoslavia.
Lo premier e son partit radicau defendián un ponch de vista sèrbe que considerava Iogoslavia coma una « Granda Serbia ». Èran tanben convencuts de la plaça especiala dei Sèrbes dins lo país en causa d'una legitimitat istorica forjada ambé la lucha còntra leis Otomans e leis Austrians. Son objectiu èra de redurre lei diferéncias entre lei diferents pòbles e d'establir un estat centralizat a l'entorn de Belgrad. Lei Croats, menats per Radić e son Partit Païsan Croat, se consideravan au contrari coma una nacion egala a Serbia e èran en favor d'un estat federau.
En 1920, leis eleccions d'una assemblada constituenta veguèron la formacion de quatre blòts politics principaus qu'èran lo Partit Radicau, lo Partit Democrata (d'origina sèrba mai moderat), lo Partit Comunista e lo Partit Païsan Croat. En 1921, una constitucion centralista foguèt adoptada e lo PC foguèt declarat illegau. Lo demorèt fins a la Segonda Guèrra Mondiala mai gardèt una poissança importanta au sen de la societat.
En 1924, la menaça representada per lo faissisme italian e sei revendicacions en Dalmàcia entraïnèt lo raliment de Radić au rèi. Pasmens, l'oposicion demorèt entre centralistas, sovent d'origina sèrbas, e federalistas, generalament eissits dei pòbles d'Àustria-Ongria. La mòrt de Nikola Pasić en 1926 e l'assassinat de Stjepan Radić per un deputat montenegrin en 1928 cambièron pas la situacion e lo país èra en crisi quand lo rèi decidèt en 1929 de suspendre la constitucion.
De la dictatura reiala a la Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La suspension de la constitucion marquèt l'acomençament de la « dictatura reiala ». La politica d'Aleandre Ièr aumentèt l'egemonia sèrba sus lo país. La repression de l'oposicion (arrestacion de Vladimir Macek, successor de Radić) suscitèt l'emergéncia de movements violents coma l'organizacion Ustachi fondada en 1930 per Ante Pavelić. En 1934, un sòci d'aquela organizacion capitèt d'assassinar lo rèi a Marselha.
Son fiu Pèire II li succediguèt sota la regéncia dau prince Pau. Engatjèt de negociacions ambé lei Croats e leis Eslovèns mai de problemas apareguèron ambé la question religiosa. Ansin, quand un concordat foguèt finalament conclut en 1935 ambé la Glèisa Catolica, lo patriarca ortodòx de Serbia prononcièt l'excomunicacion dei deputats en favor dau tractat.
Lo retorn dei tensions en Euròpa Centrala e l'expansionisme dau IIIa Reich permetèron finalament de conciliar lei diferents ponchs de vista. Ansin, en aost de 1939, Pèire II e Macek trobèron un acòrd d'autonòmia per Croàcia e lo cap croat intrèt au govèrn. Puei, Iogoslavia assaièt de demorar en fòra de la guèrra. En setembre de 1939, proclamèt ansin sa neutralitat après l'invasion de Polonha. En 1941, sota la pression de Berlin, acceptèt d'intrar au sen de l'Axe lo 25 de març.
Pasmens, l'armada e la populacion sèrba èran opausats a aquela politica. Un còp d'estat menat lo 27 de març per lo generau Dusan Simovic e de manifestacions en Belgrad permetèron d'exilar lo regent e de proclamar la majoritat de Pèire II. La repòsta alemanda foguèt rapida e Iogoslavia foguèt atacada per leis armadas alemanda, italiana, ongresa e bulgara lo 6 d'abriu de 1941.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La campanha de Iogoslavia foguèt rapida e aisada per l'Axe. D'efèct, l'armada iogoslava mau capitèt de mobilizar sei fòrças e capitulèt tre lo 17 d'abriu. Pèire II quitèt lo país per formar un govèrn exilat en Londres. Lo territòri iogoslau foguèt partejat entre lei venceires. Alemanha annexèt lo nòrd d'Eslovènia e ocupèt militarament Serbia. Itàlia annexèt annexèt lo sud d'Eslovènia e lo litorau de Dalmàcia. Obtenguèt tanben un agrandiment d'Albania qu'èra plaçada sota son protectorat. Bulgaria ganhèt la màger part de Macedònia e Ongria reprenguèt Bachka e lo districte de Mur. L'independéncia de Montenegro foguèt restaurada mai lo país foguèt plaçat sota protectorat italian. Enfin, Croàcia venguèt un estat independent. Dirigida per leis Ustachis d'Ante Pavelic, venguèt un aliat fidèu de l'Alemanha Nazia. Cas unic, fondèt lo sieu ret de camps de concentracion onte foguèron exterminats Sèrbes, tziganes, judieus e Croats non catolics ò comunistas.
Pasmens, l'aparéncia aisada de la victòria alemanda èra enganarèla. Rapidament, dos movements de resisténcia se formèron e menèron una guèrra acarnada còntra leis Ustachis e lei fòrças d'ocupacion. Lo premier foguèt fondat dins lo nòrd de Bòsnia per lo coronèu Draza Mihailovic. Dichs Tcheniks, sei combatents èran generalament sèrbes, favorables a la monarquia, anticomunistas e ostils ai Croats. Lo segond movement apareguèt après l'invasion alemanda de l'URSS. Organizat per lo Partit Comunista de Josip Broz Tito, recrutava sensa se preocupar de l'origina etnica de sei partisans. Tre novembre de 1941, una guèrra civila acomencèt entre lei dos corrents de la resisténcia.
En 1942, d'ofensivas dei fòrças de l'Axe entraïnèron una retirada dei fòrças de Tito en Bòsnia Orientala e en Montenegro. En 1943, sa situacion comencèt de se melhorar quand recebèt una ajuda britanica. Puei, en 1944, lo rèi demandèt publicament a sei subjèctes de sostenir l'armada de Tito. Lei Cheniks pus extremistas, compres Mihailovic, chausiguèron alora de raliar leis Ustachis. Puei, en setembre de 1944, l'arribada de l'armada sovietica permetèt la liberacion de Belgrad mai leis Alemands e lei Croats resistiguèron fins a la fin de la guèrra dins l'oèst de Iogoslavia. Capturat, Mihailovic foguèt fusilhat en 1946.
Aquelei combats destruguèron lo país e causèron la mòrt d'aperaquí 1,7 milions de personas. D'efèct, per privar lei partisans dau sostèn popular, Alemanha, Croàcia e seis aliats generalizèron sensa succès leis execucions massivas de civius e lei destruccions de vilatges. La participacion activa deis Ustachis a la « Solucion Finala » entraïnèt tanben la mòrt d'aperaquí 30 000 judieus, 40 000 Tziganes e un nombre mau conegut de Sèrbes (entre 300 000 e 600 000). Ansin, a la liberacion, de desenaus de miliers de Cheniks collaborators e d'Ustachis foguèron chaplats per lei partisans.
La Federacion Iogoslava[modificar | modificar la font]
L'adopcion dau sistèma federau[modificar | modificar la font]
Après la liberacion de Belgrad, una regéncia representèt lo rèi Pèire II e un govèrn dirigit per Tito s'installèt. Menèt una epuracion brutala. Per protestar, lei partits d'oposicion refusèron de participar ais eleccions de novembre de 1945. Aisament victoriós, lo Frònt dau Pòble de Tito ganhèt donc la majoritat de l'assemblada constituenta, votèt l'abolicion de la monarquia e adoptèt una constitucion creant una « republica populara federala ».
Basat sus lo modèl sovietic, la constitucion desseparava la ciutadanetat, qu'èra unicament iogoslava, de la nacionalitat, que despendiá de l'origina etnica. Completat en 1968, aqueu principi devesiguèt lo territòri iogoslau entre sièis republicas socialistas (RS d'Eslovènia, RS de Croàcia, RS de Bòsnia e Ercegovina, RS de Montenegro, RS de Serbia e RS de Macedònia). A l'origina, l'idèa èra de crear de republicas etnicas. Pasmens, l'imbricacion dei pòbles dins lo centre de Iogoslavia entraïnèt en plaça l'adopcion de republicas eissidas dei regions istoricas dau país.
En mai d'aquò, divèrsei minoritats etnicas foguèron reconegudas e dotats de drechs especifics (Ongrés, Albanés... etc.). En particular, au sen de la RS de Serbia, doas províncias (Kosova e Voivodina) recebèron un estatut d'autonòmia.
La rompedura ambé lo blòt sovietic[modificar | modificar la font]
A la fin deis annadas 1940, la politica de Tito s'inspirèt d'aquela de l'Union Sovietica (nacionalizacions, collectivizacion, planificacion... etc.). Pasmens, lo govèrn iogoslau manifestèt rapidament una independéncia qu'irritèt rapidament Estalin. D'efèct, Iogoslavia, que s'èra globalament liberada ambé lei sieunas fòrças, èra pas ocupada per l'armada sovietica. Aquò empachèt una intervencion dirècta coma dins leis autrei país dau blòt sovietic.
En junh de 1948, lei Sovietics chausiguèron de rompre sei relacions ambé Tito. Son regime foguèt condamant e de purgas aguèron luòc còntra lei « titistas » dei partits comunistas d'Euròpa Centrala. Dins aquò, Tito, sostengut per la populacion, refusèt de s'enclinar e organizèt a son torn una purga dei partisans iogoslaus d'Estalin. Aquò li permetèt de se raprochar deis Occidentaus e Iogoslavia recebèt una ajuda economica de l'Oèst tre 1949.
Lo periòde Tito[modificar | modificar la font]
Tito gardèt lo poder fins a sa mòrt en 1980. Sota sa direccion, Iogoslavia evolucionèt vèrs un modèl originau segon una « novèla via vèrs lo socialisme ». Lo resultat foguèt espectaclós en matèria diplomatica car lo país capitèt de restablir sei relacions ambé l'URSS après la mòrt d'Estalin. Puei, Tito joguèt un ròtle major dins la fondacion dau Movement dei Non Alinhats que donèt un grand prestigi internacionau a Belgrad.
A l'interior, lo regime demorèt autoritari mai se liberalizèt pauc a pauc gràcias au desvolopament de l'economia (autogestion dei companhiás... etc.). De mai, Tito capitèt d'arbitrar lei tensions entre lei tendàncias centralizatritz e descentralizatritz. Per exemple, acceptèt en 1966 de destituir Aleksandar Rankovic, numèro dos dau país, qu'èra accusat de favorizar lei Sèrbes. En revènge, reprimiguèt lei manifestacions nacionalistas croatas de 1971. Enfin, acceptèt de durbir lei frontieras a l'emigracion e au torisme internacionau.
Iogoslavia après Tito[modificar | modificar la font]
Après sa mòrt, Tito foguèt remplaçat per una presidéncia collegiala. Pasmens, dins un contèxte de crisi economica (30% de demenicion dau revengut entre 1978 e 1988), sa disparicion afebliguèt rapidament lo país e degun foguèt capable d'arbitrar lei conflictes entre republicas.
Ansin, lei doas republicas pus ricas (Eslovènia e Croàcia) acomencèron de criticar l'usatge deis ajudats federalas realizat per lei republicas pus pauras (Bòsnia e Ercegovina, Montenegro e Macedònia). Puei, Eslovènia e Croàcia acomencèron de democratizar seis institucions intèrnas, respectivament en 1987 e 1990, e autorizèron lo multipartisme.
En parallèl, en Serbia, Slobodan Milosevic, cap de la Liga dei Comunistas dempuei 1986, assegurèt son poder amb un programa nacionalista de lucha còntra la burocracia e ambé la question de Kosova, region istorica de Serbia mai poblada d'Albanés dempuei lo sègle XVIII. En 1989, lei tensions aumentèt amb una manifestacion d'un milion de Sèrbe sus lo prat batalhier de la premiera batalha de Kosova e de grèvas duras de part de la populacion albanesas.
Leis eleccions de 1990 e la division politica de Iogoslavia[modificar | modificar la font]
A partir de genier de 1990, l'afondrament dau blòt sovietic entraïnèt tanben de transformacions en Iogoslavia ambé l'abolicion oficiala dau ròtle dirigent de la Liga dei Comunistas de Iogoslavia. Pasmens, lo refús de la prepausicion eslovèna de crear en plaça sièis ligas independentas entraïnèt de tensions entre lei delegats. En particular, leis Eslovèns e lei Croats quitèron lo Congrès de la Liga.
L'organizacion d'eleccions liuras en 1990 cristallizèt leis oposicions entre republicas :
- en Eslovènia, l'escrutinh foguèt ganhat per de partits independentistas e opausats au comunisme.
- en Croàcia, lo partit dau nacionalista Franco Tudjman, l'Union Democratica Croata (HDZ) ganhèt la majoritat absoluda (193 deputats sus 365). Preparèt l'independéncia mai deguèt faciar doas minoritats importantas que votèron per l'anciana Liga dei Comunistas e per una coalicion centrista. Inquiets, lei Sèrbes de Krajina proclamèron una region autonòma.
- en Bòsnia e Ercegovina, leis eleccions foguèron ganhadas per lo Partit de l'Accion Democratica (SDA, musulman), lo Partit Democratic Sèrbe (SDS) e lo HDZ. Lei comunistas foguèron clarament batuts e lei tres venceires formèron un govèrn comun.
- en Serbia, lo partit de Slobodan Milosević, l'èx-Liga, obtenguèt una majoritat clara (194 deputats sus 250) e son cap foguèt elegit president. Limitèt l'autonòmia de Kosova, que s'èra proclamat republica, e de Voivodina.
- en Montenegro, la Liga ganhèt largament leis eleccions.
- en Macedònia, ges de majoritat clara emergiguèt de l'escrutinh.
Au començament de 1991, Eslovènia e Croàcia volián ansin venir independentas. Son drech de secession èra autorizat per la constitucion mai aquela politica inquietava sei populacions sèrbas. Serbia e Montenegro volián assegurar lo mantenement de totei lei Sèrbes au sen d'un estat unic. Serbia aviá tanben lo contraròtle de l'armada federala qu'èra la darriera institucion nacionala encara intacta. Macedònia e Bòsnia e Ercegovina èran en favor dau mantenement de Iogoslavia que permetiá de portar remèdi ai mancas de son economia.
Lei guèrras de Iogoslavia[modificar | modificar la font]
De la division a la guèrra[modificar | modificar la font]
Après leis eleccions de 1990 e leis oposicions dau començament de 1991, la guèrra foguèt entraïnada per l'oposicion entre lei movements d'independéncia d'Eslovènia e de Croàcia e la volontat dei Sèrbes de demorar unificats au sen d'un meteis estat. Rapidament, de combats entre milícias sèrbas e unitats croatas[1] justifiquèron l'intervencion de l'armada federala, qu'èra dominada per lei Sèrbes (60% dau còrs deis oficiers), per separar lei combatents. Dins lei fachs, aquò permetiá subretot ai milícias sèrbas de renfòrçar sei posicions.
A partir de mai, la situacion s'agravèt ambé la generalizacion dei combats entre Sèrbes e Croats en Eslavònia Orientala. Puei, lo 19 de mai, Croàcia organizèt un referedendum sus l'independéncia. Un mes pus tard, lo 26 de junh, Ljubljana e Zagrèb proclamèron son independéncia entraïnant l'intervencion massiva de l'armada federala e l'acomençament vertadier dei guèrras de Iogoslavia.
La guèrra de Croàcia[modificar | modificar la font]
La guèrra d'Eslovènia foguèt brèva e s'acabèt dins lo corrent de l'estiu. D'efèct, i aviá ges de minoritat sèrba dins lo país e l'armada federala i aviá pas gardat de basa importanta. Ansin, sa temptativa de lo reconquistar mau capitèt rapidament en causa de problemas logistics e de la manca de motivacion dei soudats. La situacion foguèt en revènge fòrça diferenta en Croàcia onte mai d'una region èra principalament poblada de Sèrbes.
A partir d'aost, un conflicte d'intensitat auta e l'armada federala utilizèt son artilhariá e son aviacion per bombardar lei vilas croatas (Vukovar, Split, Zadar... etc.). En setembre, acomencèt d'atacar leis industrias croatas e lei luòcs toristics e, en octòbre, ajudada per lei fòrças montenegrinas, comencèt lo sètge de Dubrovnik. Pasmens, lei Croats resistiguèron e prenguèron lo contraròtle dei casèrnas federalas situadas sus son territòri per reorganizar sei fòrças.
Finalament, lo 3 de genier de 1992, l'ONU capitèt d'impausar una alta-au-fuòc e una fòrça dei Nacions Unidas ocupèt lei regions tengudas per lei Sèrbes. L'armada federala acceptèt de se retirar. L'independéncia de Croàcia foguèt reconeguda per la comunautat internacionala mai la guèrra se desplacèt en Bòsnia.
La Guèrra de Bòsnia e la generalizacion dei netejatges etnics[modificar | modificar la font]
La Guèrra de Bòsnia acomencèt ambé l'impausicion d'un refederendum sus l'independéncia per leis Estats Units d'America e per la Comunautat Europèa. Organizat lo 1èr de març de 1992, s'acabèt per la victòria de l'independéncia mai lei Sèrbes avián refusat de participar a l'escrutinh. Dirigits per Radovan Karadzić, demandèron en plaça lo partiment de Bòsnia entre tres estats etnics (sèrbe, croat e musulman[2]) e fondèron una republica sèrba protegida per una armada comandada per lo generau Radko Mladić. Recebèron lo sostèn de l'armada federala.
L'objectiu dei fòrças de Karadzić e de Mladić foguèt d'assegurar la continuitat entre Serbia e lei regions sèrbas de Croàcia. Aquò necessitava de conquistar la màger part de Bòsnia e d'eliminar lei populacions musulmanas dau nòrd-èst. Ansin, comencèt una politica sistematica de netejatges etnics[3] dins lei territòris contrarotlats per cada camp. En junh de 1992, l'ONU ordonèt un embarg de Serbia e de Montenegro e mandèt de fòrças internacionalas protegir de « zònas de seguretat » per lei populacions musulmanas.
En genier de 1993, dos mediators internacionaus, Cyrus Vance e David Owen, prepausèron un plan de patz basat sus la division de Bòsnia e Ercegovina entre tres zònas etnicas e una zòna mixta a Sarajevo. Pasmens, a partir d'abriu, l'aliança dei Croats e dei Musulmans se rompèt. Lei Croats assaièron de formar un territòri etnicament omogèn au sud afin d'obtenir son integracion au sen de Croàcia. Dins lo corrent de l'estiu, de combats violents leis opausèron ansin ai Musulmans dins la region de Mostar. Durant aqueu periòde, Franco Tudjman e Slobodan Milosević negocièron sensa succus un acòrd de partiment de Bòsnia e Ercegovina au detriment dei Musulmans.
En mai de 1993, un novèu plan foguèt prepausat. Reconoissiá lei conquistas sèrbas e foguèt donc refusat per lei Musulmans. Lo Conseu de Seguretat de l'ONU creèt tanben un tribunau internacionau per jutjar lei crimes de guèrra e lei crimes còntra l'Umanitat que s'èran multiplicats dempuei 1991.
La desfacha sèrba[modificar | modificar la font]
A partir de 1994, leis Estatsunidencs aumentèron la pression per obtenir la fin de la guèrra. Premier, obtenguèron la fin dau conflicte entre Croats e Musulmans e la creacion, en febrier, d'una Federacion de Bòsnia e Ercegovina. Dins aquò, lei Sèrbes de Bòsnia contrarotlavan encara 70% de la republica e organizèron d'ofensivas per conquistar leis enclavas musulmanas. En julhet de 1995, prenguèron ansin possession de Srebrenica ont executèron entre 7 000 e 10 000 personas. Pasmens, seis autreis ofensivas foguèron blocadas e Serbia, economicament tocada per l'embarg internacionau dempuei 1993, deguèt arrestar de lei sostenir.
Leis Estatsunidencs favorizèron pereu la reorganizacion de l'armada croata e una intervencion dirècta de l'OTAN còntra lei fòrças sèrbas enceuclant Sarajevo. En julhet-setembre de 1995, una ofensiva generala dei Croats e dei Musulmans permetèt la reconquista dei territòris croats tenguts per lei milícias sèrbas e de 15 a 20% de Bòsnia. Puei, en octòbre, Washington impausèt una alta-au-fuòc generala e la dubertura de negociacions. La patz foguèt finalament signada en novembre de 1995.
De 1991 a 1995, aperaquí 200 000 personas èran estadas tuats e mai de dos milions obligats d'abandonar son ostau. Un nombre important de Sèrbes quitèt alora Bòsnia ò Croàcia per s'installar en Serbia.
Serbia dempuei 1995[modificar | modificar la font]
Lo periòde Milosevic[modificar | modificar la font]
A la fin dei guèrras de Croàcia e de Bòsnia, Slobodan Milosević capitèt de se mantenir au poder a la tèsta d'una federacion que gropavan d'ara endavant unicament Serbia e Montenegro. En 1996, ganhèt leis eleccions federalas mai perdiguèt plusors vilas importantas ai municipalas, compres Belgrad. Aquò entraïnèt de tensions entre lo govèrn e l'oposicion marcadas per tres mes de manifestacions en 1996-1997. Lo regime venguèt alora pus autoritari e divèrsei lèis foguèron votadas per limitar lei libertats de l'oposicion. En revènge, en Montenegro, leis autoritats acceptèron de reformas d'inspiracion liberala.
Pasmens, a partir de 1996, lo problema principau dau periòde foguèt lo desvolopament d'una guerilha albanesa en Kosova. A la prima de 1998, aviá lo contraròtle d'un tèrç de la província e una còntra-ofensiva d'amplor foguèt autorizada. Dins lo corrent de l'estiu, l'armada sèrba reconquistèt la màger part dau territòri perdut mai lei combats entraïnèron la partença de 300 000 refugiats. Acusats de netejatges etnics, Serbia foguèt tornarmai atacada per l'OTAN a partir de març. Aquò entraïnèt una aumentacion de l'intensitat dei combats e l'expulsion de 700 000 Albanés suplementaris de Kosova (sus una populacion estimada a 1,6 milions d'Albanés). Pasmens, Serbia deguèt cedir lo 4 de junh e retirar sei fòrças de Kosova que foguèt plaçat sota tutèla internacionala. Lo retorn deis Albanés s'acompanhèt de represalhas còntra lei populacions sèrbas dau nòrd de la província e 100 000 Sèrbes preferiguèron emigrar au nòrd (siá 50% de la populacion sèrba de 1998).
Après aquela desfacha novèla, Milosević organizèt d'eleccions presidencialas en 2000 per renfòrçar son poder. Pasmens, lo resultat oficiau de l'escrutinh foguèt contestada per l'oposicion que revendiquèt la victòria. De manifestacions popularas obliguèron alora Milosević de reconóisser sa desfacha. Puei, en genier de 2001, d'eleccions legislativas s'acabèron per la desfacha de l'ancian president que perdiguèt definitivament lo poder.
De la casuda de Milosevic a l'independéncia de Montenegro[modificar | modificar la font]
De 2001 a 2006, la vida de Serbia foguèt dominada tres questions principalas. De'n premier, de tensions recurrentas opausèron lo president federau, Vojislav Kostunica (Partit Democrata de Serbia, DSS), e lo Premier Ministre de Serbia, Zoran Djindjić (Partit Democrata, DS). Segondament, l'union entre Serbia e Montenegro, darrier vestigi de Iogoslavia s'anosiguèt pauc a pauc. Enfin, tresenament, leis Albanés de Kosova s'engatjèron dins un procès d'independéncia gràcias au sostèn deis Occidentaus.
Regardant la politica, Zoran Djindjić foguèt assassinat en març de 2003. Lo govèrn accusèt lei servicis especiaus, totjorn fidèus a Slobodan Milosević d'èsser responsables dau murtre. Una purga entraïnèt alora l'arrestacion de 4 000 personas au sen dei fòrças de seguretat e de l'armada. Aquò permetèt de redurre l'influéncia de l'ancian president mai pas d'unir lei dos partits principaus. Ansin, en 2003, lo DSS e lo DS ganhèron leis eleccions mai mau capitèron de trobar un acòrd per dirigir lo país. Vojislav Kostunica formèt finalament un govèrn minoritari rapidament afeblit per l'eleccion de Boris Tadić (DS) coma president en 2004.
Pertocant Montenegro, una darriera temptativa de mantenir l'union aguèt luòc en 2003 ambé l'adopcion d'una constitucion federala novèla. Pasmens, un referendum sus l'independéncia dei doas republicas constitutivas èran previst en 2006 e la politica montenegrina contunièt de s'alunchar de Serbia. Ansin, en mai de 2006, lo referendum s'acabèt per l'independéncia de Montenegro. Serbia i perdiguèt son accès a la mar.
En Kosova, l'administracion dei Nacions Unidas mau capitèt d'amaisar lei tensions entre Sèrbes e Albanés. Au contrari, d'esmogudas recurrentas opausèron lei doas comunautats, especialament en 2004. De 2005 a 2007, de negociacions entre Belgrad e la província donèron ges de resultat car Kosova revendica l'independéncia, çò qu'es categoricament refusat per lei Sèrbes, sostenguts per Russia.
La Republica de Serbia[modificar | modificar la font]
En 2006, après l'independéncia de Montenegro, Serbia èra fòrça isolada. Sa politica actuala se centra sus dos axes que son la restauracion de sa sobeiranetat sus Kosova (ò au mens lo partiment de la region) e lo redreiçament d'una situacion economica marrida dempuei leis annadas 1990.
D'efèct, Kosova proclamèt son independéncia en 2008. Pasmens, franc deis Estats Units d'America e de seis aliats, pauc de país acceptan de la reconóisser. En particular, Russia i es opausat e China i es pas favorabla. Lei negociacions donan ges de resultat concrèt e Serbia revendica au mens lo contraròtle dau Kosova Septentrionau onte lei Sèrbes son majoritaris.
Regardant l'economia, Serbia pòu comptar amb una creissença economica importanta dempuei la casuda de Slobodan Milosević. Son objectiu es subretot d'intrar au sen de l'Union Europèa. Una demanda oficiala d'adesion foguèt ansin formulada en 2009. Pasmens, lo país dèu realizar de reformas importantas per liberalizar son economia e contentar la Comission Europèa e lo FMI, çò que pòu venir una fònt de problemas importants dins un país onte lo ròtle de l'Estat es fòrça important (500 000 foncionaris sus una populacion de 7,5 milions d'abitants en 2011).
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ Cada republica dispausava d'unitats de defensa territòriala equipadas d'armaments leugiers.
- ↑ « Musulman » èra una nacionalitat de Iogoslavia.
- ↑ La tactica dau netejatge etnic èra estat ja utilizada en Croàcia en 1991. Pasmens, son usatge èra demorat limitat.
- ↑ Lo Reialme Unit inicièt lo periòde necessari per la sortida de l'EU


c: text/html

text:
Dissabte passat soi estat dins una cava tolzana, especializada dins la qualitat dels alcòols distribuats, i soi estat per rason d’una convidacion de l’interprofession dels armanhacs. Ai donc descobèrt un luòc, un pichon comèrci de Tolosa, barri del Carmes (a dos passes de l’estacion de mètro), botiga d’una granda qualitat. L’endreit ideal per tastar de las produccions d’Armanhac (departament administratiu e francés del Gèrs, per la màger part).
I a res de dire las begudas d’Armanhac, amai d’aver resistir al filoxerà, son damoradas d’un grand prestigi per çò qu’es de la qualitat. Es plan segur un aunor de saber las destriar.
Mas abans de debutar una explicacion en lenga occitana, vos pòdi informar que la qualitat de l’interprofession es tanben de prepausar un document promocional e direccional en tres lengas, francés, anglés E OCCITAN !
Lo document prepausat aital nos agrada per una «planvenguda» plan venguda justament per la promocion de l’emplec de l’occitan e tanben per una modernitat lingüistica.
Malgrat saber demandar l’armanhac en fin de repais, soi d’aqueles que sábon tastar l’armanhac, perqué ai de familha que ne fan ; lo meu armanhac es donc, coma ai poscut determinar, de l’armanhac classificar d’«Armanhac Mençonat per l’edat», en general la qualitat que cal per apreciar l’armanhac, non pas dedins lo café, mas solet en fin d’un repais e sense sucre, per exemple dins lo ret dels restaurants Qualivòre del país tolzan, o dins los mercats tolzans que s’i prepausa restaurants que sábon emplegar los produïts locals.
Un bon armanhac es en general un present del restaurant que o sap causir ; lo restaurant que o sábon pas causir, son d’aqueles que, sovent, vos o fan pagar coma un alcòol fòrt classic e de discotèca (oblidatz) ; cal saber causir los seus restaurants en foncion de l’armanhac prepausat ? Sí, segur es un indici de respectabilitat de l’establiment. Lo repais occitan normal se dèu acabar amb prestigi, ambe la dolçor d’Armanhac mençonada ambe l’edat.
Aprèp l’armanhac es pas simplament un alcòol qu’a tardat dins la barrica de casse, es tanben un trabalh d’una civilizacion occitana de Gasconha, unica al monde ; o cal plan dire, mas o vos vòli assegurar per un exemple ; dins una familha anglesa que n’èri lo convidat, ai portat una botelha d’armanhac de la familha coma present ; es l’oncle que m’a alara dubèrt sa cava : «here find ONLY armanhac» ; io que pensavi que los Angleses èran afidats sonque al Cognac. Mas un Armanhac es de cap manièra un Cognac ; per l’Armanhac, la qualitat de l’òbra pagesa e agresta es primordiala, de mai cal pas oblidar lo terrador, la cultura agronomica, e lo sòl : i a tres terradors determinats, mas cada païsan vos podrà ajudar per escolhir lo terrenh que fabrica l’armanhac que vos agradarà.
La documentacion en occitan ajuda en díser : «Pelòtonat al còr de Gasconha, lo vitatge d’Armanhac, eretat deus Romans, capera haut o baish 15.000 ectaras e amassa ua bèra partida deu departament de Gèrs, atau coma quauques cantons de las Lanas e de l’Òut-e-Garona. Qu’ei constituït de costalats aus penents doces e au solan. Se destrian tres parçans de produccion, definits peu decrèt Falièras en 1909 ; a l’Oèst, lo Baish-Aramanhac, au mitan, l’Armanhac-Tenarèza, a l’Èst, lo Haut-Armanhac.»
Lo document dels socioprofessionals baila una mapa, bèla e grandament utila, per viatjar en Armanhac. La podètz comandar a www.armagnac.fr E se faràn un plaser de vos respondre en occitan e de vos mandar la quantitat de document que necessitatz.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Proverbi de sason : Au mes d’abriau, tots los asnes chamnhen de piau, e la Librariá occitana de locau !
Proverbi de sason : Au mes d’abriau, tots los asnes chamnhen de piau, e la Librariá occitana de locau !
Dempuei lo temps qu’eram a l’estrech dins nòstra pita botica dau 26 rua Viena Nauta, nos punhava de puescher nos eisinar.
Sens chamnhar de rua, nonmas a quauquas diesenas de metres pus naut, v’autres trobaretz d’aura en çai la novela Librariá occitana, dins un noveu quadre pus beu, mai clar e mai brave.
Un pauc mai qu’una librariá…
‘Queu noveu luòc nos vai permetre de tornar desvelopar de las activitats qu’aviam deugut abandonar fauta de plaça e de far de l’endrech un pauc mai qu’una librariá emb tota ’na programacion sarrada e seguda d’animacions culturalas e artisticas.
Data a venir :
9 de mai a 3 oras de la prangiera : Iniciacion a la gravadura coma Marianne Tixeuil
Junh : Mòstra : Aquarelas d’Éric Alix
Librariá occitana


text:
Aberdeenshire
Aberdeenshire (Siorrachd Obar Dheathain en gaelic escocés, Aiberdeenshire en scots) es un deus 32 council areas d'Escòcia.
Actuaument, lo council area d'Aberdeenshire comporta pas la vila d'Aberdeen, que constituís un council desseparat. Amassats, los dus councils forman l'Aberdeenshire istoric. Lo conselh de l'Aberdeenshire sed a Woodhill House, a Aberdeen. Es lo sol council area escocés dont la sedença sia hòra deus sons limits. Aberdeenshire es bordat per Angus e Perth e Kinross au sud e Highland e Moray a l'oest.
Istòria[modificar | modificar la font]
Aberdeenshire a un ric eiretatge preistoric e istoric. Es lo lòc de numerós sits archeologics neolitics e de l'Edat deu Bronze.
Lo council area actuau es nomat d'après lo Comtat d'Aberdeen qu'estó abolit en 1975 per lo Local Government (Scotland) Act 1973.
Demografia[modificar | modificar la font]
Aberdeenshire a una populacion de 236260 poblants, çò que hè 4,6% de la populacion totau d'Escòcia.


text:
16/04/2016
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan quelo convidat de l'emission de diumenc 17 d'abriu a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera Jean-François Gareyte per son noveu libre « Le rêve du sorcier » biografia d' Antoine de Tounens a las edicions de La Lauze.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
Les commentaires sont fermés.


text:
Deman, deman, la sardana de Tolosa a
Barcelona. Deman lo Barca e l'Estada campions?
Regardarem tras las Pirenèus, cap a
Barcelona, cap a Girona , cap a Valéncia , per veire çò que fan ,
que tiran lo camin estequit de la libertat . Una rota que coneissèm
pas nosautres. Sèm fraires , sèm cosins , sèm luènhs, coma se las
montanhas avian trencadas la pèl de la lenga que nos ligava . Coma se
lo pès de mila ans de mesprés nos pesavan sus la lenga . Coma lo
còs d'un cadavre escampilhat per l'istòria oficiala .
Mas d'escotar l'autan , la trasmontana
, la cisampa , lo marin, nos arriban los cants d'onor, m'arribi d' alenar a plen
pitre , las olors de las flors que grelhan tras montanhas del
monde que dançan la sardana . Deman , deman , dubris sas cambas blavas, e mostra lo camin
escalabros de la diversitat . Deman serà pas pus Paris que tindarà lo glas de
nòstras esperanças. Deman fintarem del costat de la Generalitat
que nais , desalenats , sens artelhar, en lor disent coratge, de paur que lo nòstre buf truca sus lor miratge. Tenètz bon i cal anar
..........Per vos e per nosaus.
Que sem fraires esclaus dels
imperialismes , que siague l'espanhòl, lo francés aligats....
La nòstra lenga venguda l'esqueleta de la dels davancièrs. Mas qual mena la dança de mòrt,
menan la dança e nos fan dançar, coma los cans de cirque.... Qu'anem
la dançar , un darrièr còp, ambe las mans, ambe las cambas, ambe
los dets , coma lo Joan Petit sus la ròda , que fa bèl briu que
dançam coma de falords, e que nos petan los òsses. Que son
arribats a nos far vergonha d'aquel costat , a quequejar nòstre
lenga , coma a los que parlan la boca plena sens saupre .
Deman a Barcelona dançarem la sardana
de la libertat.
La darrièra dança qu'òm dança quant
òm es occitan.
Deman Barcelona dançarà la valsa
meravilhosa.
Longa e suauda , a plens ponhs, l'amorosa
dels embriagats.
Qu'ajan una pensada per nos, lo ser
benesit
Ont levaràn las torres umanas sus cada
plaça de Catalonha,
Deman lo Barca e l' Estada seràn sagrats
campions dins lo meteis pais?


text:
La fèsta de la musica perimada se tendrà al teatre de la Cuitat de Carcassona lo 22 de junh de 2014.
L’associacion Quiqueriqui le Shan du Gal torna organizar la fèsta de la musica perimada. Coma de costuma, aquela fèsta fa la promocion dels cantaires e duòs perimats, en direccion d’un public vièlh. Aquela fèsta se fa amb lo sosten del Festenal de Carcassona, Bastide Matériel Médical, La Tisanière e Audika. A la fin de l’espectacle, un tè dançant serà ofèrt per la municipalitat.
Josefina, encargada de la reclama de la fèsta, nos declara : « Avèm causida la Ciutat qu’es venguda ara una reserva plena de comèrcis de rafatalhas en plastic, de restaurants falsament autentics. Per respectar lo luòc, caliá una animacion que despare pas l’imatge de la Ciutat. Avèm estudiada la programacion dins aquel sens, amb un comitat dels legeires de « Notre Temps ». Aquela fèsta de la musica perimada sentirà bon a naftalina. Esperam un public vièlh e fortunat. Restauracion possibla a l’Hôtel de la Cité. »


text:
Antoine de Saint-Exupéry
Antoine de Saint-Exupéry, nascut lo 29 de junh de 1900 à Lion e desaparegut en vòl lo 31 de julhet de 1944, Mòrt per la França, èra un escrivan, poèta e aviator francés.
Nascut de familha eissida de la noblessa francesa, Antoine de Saint-Exupéry passèt une enfança aürosa malgrat la mòrt d'ora del paire. Escolan pai brilhant, obtenguèt pasmens son bachelierat en 1917 e, aprèp son escac a l'Escòla navala, s'orientèt cap a las bèlas arts e l'arquitectura. Vengut pilòt pendent de son servici militar en 1921, s'engatjèt en 1926 per la companhiá Latecoèra (futura Aeropostala) e transportèt lo corrièr de Tolosa cap a Senegal abans de rejònher l'America del sud en 1929. A meteis temps publiquèt, en s'inspirant de sas experiéncias d'aviator, sos primièrs romans: Corrièr Sud en 1929 e subretot Vòl de Nuèch en 1931, qu'encontrèt un grand vam.
A partir de 1932, l'emplegaire aguèt de problèmas economics. Alara Sant Exupéry se consacrèt a l’escritura e al jornalisme. Faguèt de grands reportatges al Vietnam en 1934, a Moscòu en 1935, en Espanha en 1936, que noiriguèron sa reflexion sus las valors umanistas que desvelopèt dins Tèrra dels òmes, publicat en 1939.
En 1939, foguèt mobilizat dins l'armada de l'aire e foguèt afectat dins una esquadrilha de reconeissença aeriana. A l'armistici, quitèt França per Nòva York amb per tòca de far dintrar los Americans dins la guèrra e venguèt una de las voces de la Resisténcia. Per manca d'accion, jonhèt, a la prima de 1944, en Sardenha puèi en Corsega, una unitat cargada de reconeissenças fotograficas per preparar lo Desbarcament en Provença. Desapareguèt pendent mission del 31 de juilhet de 1944. Son avion foguèt pas tornar trobat qu'en 2004.
Lo princilhon, escrit a Nòva York pendent la guèrra, foguèt publicat amb las seunas aquarèlas obtenguèt un lèu un fòrça grand succès mondial.
Somari
Sa vida[modificar | modificar la font]
Jovença e formacion[modificar | modificar la font]
Filh del comte Jean-Marc de Saint-Exupéry (1863-1904), inspector d'asseguranças, e de Marie Boyer de Fonscolombe, Sant Exupèri nasquèt lo 29 de junh de 1900 dins lo 2Modèl:D arrondiment de Lion dins una familha eissida de la noblesa francesa. Visquèt una enfança aürosa amb cinc fraires e sòrres. Mas en 1904, moriguèt lo paire espotit per un tren.
Fin a l'edat de dètz ans, passèt son enfança entre lo castèl de La Mòla en Provença, proprietat de sa granda mairala, e lo castèl de Saint-Maurice-de-Rémens dans l'Ain, proprietat de l'una de sas tantas. A la fin de l'estiu de 1909, sa familha s'instalèt al Mans, region d'origina pairala. Antòni dintrèt al collègi Notre-Dame de Sainte-Croix lo 7 d'octobre seguent.
En 1912, passèt las grandas vacanças a Saint-Maurice-de-Rémens. Fascinat pels avions, sovent s'anèt a vèlo a l’aerodròm d'Ambérieu-en-Bugey e domorava logtemps amb los mecanicians. Un jorn, demandèt al pilòt Gabriel Salvez pretendent que la maire l'aviá autorizat a far un baptisme de l'aire. faguèt doncas son baptisme sus un Bertaud-Wroblewski [1], avion fabricat a Villeurbanne per l'industrial lionés Berthaud suls dessenhs de Pierre e Gabriel Wroblewski-Salvez.
Quand la Primièra Guèrra Mondiala comencèt, Marie de Saint-Exupéry foguèt nomenada infirmièra en cap de l'espital militar d'Ambérieu-en-Bugey dins l'Ain. Mercés a son trabalh, podèt far venir los seus mainats prèp d'èla. Los dos filhs, Antòni e François, venguèron escolans al collègi jesuista de Notre-Dame de Mongré, a Villefranche-sur-Saône. Se los resultats de sos estudis son mediòcres emportèt pasmens lo prèmi de narracion al licèu per l'una de sas redaccions[2].
A la dintrada escolara de 1915, la maire aimèt mai los inscriure a çò dels fraires marianistas de la Villa Saint-Jean a Friborg, en Soïssa. Aquel collègi desvelopava un metòde d'education modèrne que li permet d'exercir lor creativitat. Antòni i encontrèt Louis de Bonnevie, que la familha èra vesina e amiga de la seuna a Lion. Venguèt tanben fòrça amic amb Marc Sabran e Charles Sallès[3].
En 1917, obtenguèt lo bachelierat malgrat de resultats escolars justes. L'escolan Sant Exupèri èra pus dotat dins las matèrias scientificas que literàrias. Pendent l'estiu, François, lo fraire capdet d'Antòni moriguèt d'una pericardita. Atristat per la mòrt del fraire semblaria que l'eveniment marquèt lo passatge de Sant Exupèri a l'edat d'adulta.
En 1919, manquèt lo concors de l'Escòla navala e se faguèt marcar coma auditor liure dins la seccion arquitectura a l'Escòla nacionala superiora de las bèlas arts.
Dins l’aviacion[modificar | modificar la font]
En abril de 1921, foguèt affectat per son servici militar coma mecanician al 2Modèl:D regiment d’aviacion d'Estrasborg. En junh, se paguèt de leissons de pilotatge.
En janvièr de 1922, èra a Istre coma escolan oficièr de resèrva. Venguèt pilòt militar amb lo grade de caporal. En abril de 1922, dins l'encastre de sa formacion dins los EOR, s'entraïnava a Avord, e que quitèt per la region parisenca amb lo grade de soslòctenent. Al començament d'agost, es nomenat al 37n regiment d’aviacion a Casablanca, onte obtenguèt son brevet civil. Pendent los lésers, realizava de crocadís dels cmopanhons. En octòbre, soslòctenent de resèrva, causiguèt sa nominacion al 34n regiment d’aviacion, al Bourget. A la prima de 1923, aguèt son primièr accident d’avion al Bourget: fractura del cran. Aprèp aquel accident grèu, foguèt desmobilizat. Pasmens, volguèt totjorn dintrar dins l’armada de l’aire, coma l’i encoratjèt lo general Barès. Mas la familha de Louise de Vilmorin, sa promesa, s’i opausèt. Comencèt per el un long periòde d’enuèg: se trobèt dins un burèl coma contrarotlaire de fabricacion dins lo Comptoir de Tuilerie. En setembre, foguèt la ruptura de las acordalhas amb Louise.
En 1924, Sant Exupèri trabalhèt dins l’Alièr e la Cruesa coma representant de l’usina Saurer que fabrica dels camions (ne vendrèt pas qu’un en un an e mièg!). En 1924, comencèt una òbra en prosa, Manon, danseuse.
En 1926, engatjat per Didier Daurat, director de l’expleitacion de las linhas de la companhia Latecoèra (futura Aeropostala) e jonhèt l’aeropòrt de Tolosa-Montaudran pel transpòrt del corrièr suls vòls entre Tolosa e Dakar. Escriguèt alara una novèla (« L'évasion de Jacques Bernis »), que sera tirat « L'Aviator », publicat dins la revista d’Adrienne Monnier, Le Navire d’argent (numéro d'avril), onte trabalhava amb son amic Jean Prévost. A Tolosa, coneguèt Jean Mermoz e Henri Guillaumet. Aprèp dos meses, voguèt encargat de son primièr transpòrt de corrièr cap a Alacant.
Fin de 1927, foguèt nomenat cap d’escala a Cap Juby al Marrròc amb per mission de melhorar las relacions de la companhia amb los dissidents mores d’un costat e amb los Espanhòls d’un autre. Descobriguèt la brutlanta solitud del desèrt. En 1929, publiquèt a Gallimard son primièr roman, Corrièr sud, que conta sa vida e sas emocions de pilòt.
En setembre de 1929, jonhèt Mermoz e Guillaumet en America del Sud per contribuir al desvelopament de l’Aeropostala fins en Patagonia. En 1930, utilizèt la bibliotèca de son amic Paul Dony per escriure diverses sonets inspirats d’autres poètas. En 1931, publiquèt son segond roman, Vol de nuèch, un fòrt grand succès, qu'evòca sas annadas en Argentina e le developament de las linhas cap a Patagonia. En 1931 se maridèt a Agay amb Consuelo Suncin Sandoval de Gómez (mòrta en 1979), a l'encòp escrivana e artista salvadorana.
A partir de 1932, la companhia subrevisquèt pas a son integracion a Air France, viu dificilament, se consacrant a l’escritura e al jornalisme. Sant Exupèri demorèt pilòt d’ensags e pilòt d'expedicion e tanben venguèt jornalista per de grands reportatges.
Reportaire per Paris-Soir, vitjèt al Vietnam en 1934 e à Moscóu en 1935. En decembre de 1935, tentèt una expedicion París-Saigon, mas foguèt obligat de pausar en catastròfa son avion, un Caudron Simoun, dins lo desèrt Libic en Egipte. Anèt en l’Espanha en 1936. De totes aqueles viatges, se faguèt plan fòrça de souvenirs, d’emocions e d’experienças, que li serviguèron a fabregar sa reflexion sul cap a donar a la condicion umana. Sa reflexion lo cpnduguèt a l’escritura de Tèrra dels òmes, que foguèt publicat en 1939. Es dins aquel roman que se trapa la celèbra frasa prononciada per Henri Guillaumet aprèp son accident dins los Andes: « Çò que faguèt, te lo juri, jamai cap bèstia l’auriá fach ».
Guèrra de 1939-1945[modificar | modificar la font]
En 1939, foguèt mobilizat dins l'armada de l'aire e nomenat dins une esquadrilha de reconeissença aeriana. Lo 23 de mai 1940, susvolava Arras alara que los panzers alemands envasissián la vila[4]. A l'armistici, quitèt França per Nòva York amb per objectiu de far dintrar en guèrra los Americans. Jutjat comapetainista per uns, gaullista pels autres, li foguèt dificil de se far entendre. Coma la granda majoritat dels Frances, seriá estat d'en primièr favorable al Vichèi, que li semblava representar la continuitat de l'Estat, e se mesisiá doncas del general de Gaulle. De fach, subretot ensagèt de reconciliar las faccions opausada; pendent son apèl radiofonic del 29 de novembre de 1942 dempuèi Nòva York, lancèt: « Franceses, reconciliem nos per serbir », mas foguèt incomprés, perquèra tròp tard e lo temps èra aquel de l'afrontament general. Pasmens, segon d'archius americans[5] semblariá que los servicis secrets americans aurián pensat de lo pojar al luòc del general de Gaulle.
En mai de 1942, demorèt al Canadà dins la familha De Koninck[6]pendent cinc setmanas al Quebèc a causa de problèmas de visá. En avril de 1943, pasmens que considerat pels alliats coma un pilòt mediòcre, incapable de pilotar un avion de combat modèrne, tornèt al servici actiu dins l'aviacion en Tunisia mercé a sas relacions e a las pressions del comandament francés. Faguèt qualques missions de reconeissença, mas foguèt victima de mai d'un incidents e foguèt mes « en reserva de comandament », a causa de son edat, son marit estat de santat, e dels diferents accidents. Demorèt alara en Argeria, al Marròc, puèi en Argeria encara, onte obtenguèt a la prima de 1944 l'autorizacion del comandant en cap de las fòrças aerianas en Mediterranèa, lo general american Eaker, de jònher lo prestigiós grop 2/33 basat a Alghero, en Sardenha. Faguèt de vòls, amb de panas e d'incidents. Lo 17 de juilhet de 1944, lo 2/33 s'instalèt a Borgo, mon luènh de Bastia, en Corsega. Es dempuèi l'aeropòrt vesin de Poretta que despeguèt amb son F-5B-1-LO, version foto del bimotor P-38 Lightning, lo 31 de juilhet a 8 h 25 lo matin, per una mission de cartografia (cap sus la Val de Ròse, via Annecy e retorn per la Provença): de reconeissenças fotograficas per dessenhar de mapas precisas du país, fòrt utilas per tot debarcament en Provença venent, previst pel 15 d'agost. Èra lo sol a bòrd, son avion èra pas armat e aviá de carburant per sièis oras de vòl. A 8 h 30, foguèt signalar lo darrièr ecò radar. Son avion se seriá espotit prèp de las còrat de Provença. Èra alara impossible de far de recercas sul terren en temps de guèrra. « Saint Ex » desapareguèt oficialament portada desaparegut.
Lo mistèri de sa mòrt[modificar | modificar la font]
Mas qinas son las circonsténcias de sa mòrt?. En 1950, un pastor d'Aquisgran, ancian oficièr de rensenhaments dins la Luftwaffe, testimonhèt aver aprés, lo 31 de julhet de 1944, qu'un P-38 Lightning seriá estat abatut en Mediterranèa per un Focke-Wulf alemand. Puèi, en 1972, venguèt lo testinòmi postúm d'un jove oficièr alemand, l'aspirant Robert Heichele, qu'auriá tirat sul Lightning dempuèi son apparelh, un Focke-Wulf 190, vèrs miègjorn, aldessús de Castelana. Mas Heichele foguèt tocat en agost de 1944. Dins los ans 1990, un autre testimòni surgiguèt: una abitanta de Carcairana qu'auriá vist, lo jorn fatidic, lo Lightning se far abatre. La mar auriá enseguida getat lo còs d'un soldat sus la plaja, que seriá estat enterrat anonimament dins lo cementèri de la comuna. Seriá Sant Exupèri? Per saber, caldriá exumar lo còs e comparar l'ADN amb los membres de sa familha, que s'i opausan. Cada còp, aquelas « revelacions » tornan l'interés dels especialistas e tanben del grand public pel « mistèri Sant Ex ». Fin finala, en 2000, de rèstes de son aparelh foguèron trobat en Mediterranèa al larg de Marselha. Lo 7 de setembre de 1998, un pescaire aviá ja trobat sa cadeneta, prèp de l'illa de Rion.
Mas res permet de donar una conclusion definitiva sus las circonstàncias de sa mòrt. Seriá la consequéncia d'una pana tecnica, d'un malaise del pilòt? N'i a que van, al grand escandal dels seus, fins a pensar suicidi de Sant Exupèri disminuit fisicament, desesperat pel monde que s'anociava, tèsa confortada al darrièrs escriches, del ton francament pessimista, coma a Pierre Dalloz : « Se soi descendut, regretarai absoludament res. La termitièra futura m’esglàsii. E aborissi lor vertut de robòts. Ieu, seriái estat fach per èsser jardinier. »
Òbras[modificar | modificar la font]
Se son pas totas autobiograficas, sas òbras son plan inspiradas de sa vida de pilòt aeropostal, levat pel Lo Princilhon (1943) — sens dobte son succès mai popular qu'es puslèu un conte poetic e filosofic.
Escriguèt d'autres libres, tanplan fòrça coneguts: Corrièr Sud (1929), Vòl de nuèch (1931), Tèrra dels òmes (1939), Pilòt de guèrra (1942), Lettra a un otatge (1944), Escriches de guèrra (collectats en 1982), et Ciutadèla (postúm, 1948). Totes aqueles romans contan l'istòria de sos viatjes ne faguent ficcion e creant de fantasiá.
- Publicat en 1926. Lo primièr tèxte editat de Sant Exupèri, fragment benlèu d'un ensemble mai vaste, e que foguèt lo material per Corrièr sud.
- Publicat en 1929. Mejans lo personatge de Jacques Bernis, Sant Ex conta la seuna vida e las seunas emocions de pilòt. Louise de Vilmorin se tròba dins lo personatge de Geneviève.
- Publicat en 1931. Aquela òbra amb de un vam de tragèdia, es prefaciada per son amic André Gide. Aquel obratge foguèt un grand succès e coneguèt de multiples traduccions.
- Lo personatge principal, Rivière, es inspirat per son cap Didier Daurat. Un cap que sap pojar los òmes fins al bot d'espereles per la realizacion de lor mission: lo corrièr deu passar sens cap de condicion, la mission despassa en valor la vida umana. Las valors que lo roman mòstra son: primautat de la mission, importància del dever e responsabilitat del trabalh a complir fins al sacrifici.
- Publicat en 1939. Es una seguida de recits, de testimònis e de meditacions basats sus un fum d'experiéncias, d'emocions e de souvenirs de viatges. Es tanben un omenatge a l'amistat e a sos amics Mermoz e Guillaumet e mai largament una vision romantica sus la noblesa de l'umanisme.
- Publicat en 1942.
- Publicat en 1944.
- Publicat en 1948. Començat en 1936, aquela òbra foguèt pas acabada per Sant Exupèri. Publicada dins una primièra version en 1948 dempuèi d'un tèxte dactilograficat. La totalitat dels manuscrits foguet mesa a la disposicion dels editors en 1958.
- Publicat en 1953. Edicion integrala en 1975. Interèts e curiositats de l'escrivan per las sciéncias, la religion, la literatura, reflexions e aforismes pertinents.
- Publicat en 1955. Recuèlh de la correspondéncia de Sant Exupèri amb sa maire cobrissent lo periòde 1910 - 1944.
Escriches de guèrra (1939-1944)
- Publicat en 1982. Recuèlh postúm es prefaciat per Raymond Aron.
- Publicat en 2007. Cort roman acabat en 1925. Es l'istòria d'amor entre una « dròla », Manon, e un òme de quaranta ans, « grèu », trista, que cerca un sens a sa vida. Dempuèi lor encontra, se liga entre eles una relacion amorosa, l'òme aparent tendrament sa « paura pichona filha », que pensava èsser dançaira. Fan l'amor sens passion. Partent de viatge en veitura. Mas aprend un jorn per tres de sos clents que Manon es de fach una prostituida. Rompon puèi tornan se veire. Manon se geta jos las ròdas d'un camion e manca morir. Demorará garèla.
- Colleccion de letras d'amor a une jova ambulancièra de la Crotz Roja encontrada en mai de 1943 dins un tren entre Oran e Argièr. Aquelas letras son ornadas de dessenhs del Pincilhon que Sant Exupèri fa parlar per el.
Escriches de circonstàncias
- « La Patz o la guèrra » (1938 per Paris-Soir)
- « Moscóu » (1935 per Paris-Soir)
- « L'Espanha ensanglantada » (agost 1936 per L'Intransigeant)
- « Lo Vòl brisat. Prison de sable » (genièr-febrièr de 1936 per L'Intransigeant)
- « Madrid » (julhet de 1937 per Paris-Soir)
Cinèma
- Scenari original per Anne-Marie, realizat per Raymond Bernard, sortit en 1936.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Icare Lo baptèma de l'aire es contat per Alfred Thénoz, testimòni dirècte avent d'una carta postala mostrant l'avion e signada en 1937 per Antòni amb aqueles mots: "Per Thénoz que foguèt baptisat sul meteis aparelh que ièu." (Font: Alfred Thénoz, publicat pagina 78 de: Icare: Revista de l'aviacion francesa, No. 69, (fr)"Saint-Exupéry : Première époque 1900-1930, Tome 1", été-automne 1974.)
- ↑ [http://web.archive.org/20030413044455/www.geocities.com/memoiresaintexupery/page3.html momòria de Sant Exupèri sus www.geocities.com
- ↑ (fr)Sant Exupèri, los primièrs pases d'un poèta
- ↑ Conta aquela mission dins Pilote de guèrra
- ↑ Revista Epok n° de març de 2000
- ↑ Site oficial de la Vila de Quebèc
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Curtis Cate, Saint-Exupéry, ed:Grasset, 1973, 1994; ISBN: 2253140104
- (fr)Alain Cadix, Saint-Exupéry - Le sens d'une vie, ed: Le Cherche-Midi, col:Ciels Du Monde, 2002, ISBN 2862747874
- Projècte de fondacion Antòni de Sant Exupèri: (fr)Œuvres complètes, 2 volums, ed. Gallimard, La Pléiade.
- (fr)Jean-Claude Bianco, Le mystère englouti Saint-Exupéry, ed: Éditions Ramsay; ISBN 2841148025, prefàcia de Patrick Poivre d'Arvor. 320 p.
- (fr) Nathalie des Vallières; Saint-Exupéry, l’archange et l’écrivain; ed: Gallimard; col:Découvertes Gallimard, 1998; ISBN 2070532798, 127 p.
- Eric Grode, Saint-Exupéry's exploits, in song, International Herald tribune, 23 d'agost 2011, p. 11.
{{fr}}Document audio : Saint-Exupéry raconte "Terre des Hommes" à Jean Renoir. Collection CD Gallimard 1999
- (fr)Webster Paul, Saint-Exupéry: vie et mort du petit prince, ed:Édition du Félin, 1993. 295 p.
- (fr)Thierry Dehayes, Pique La Lune : sur les pas de Saint-Exupéry en Sarthe (1909-1919), Le Mans, ed:la Reinette, 1998, ISBN 9782913566088.


text:
10/08/2013
Ecole Occitane d'été à Villeneuve-sur-Lot
Chaque été se tient le grand rendez vous occitan de l'Escòla Occitana d'Estiu du 18 au 24 août . Cours de langues intensifs pour jeunes et adultes en dialectes languedocien, gascon, limousin ; ateliers sur la culture occitane, exposés, spectacles ...Sans oublier l'accès à toutes les nouveautés de la création et de la littérature occitanes et la possibilité de rencontrer des auteurs.
Pour en savoir plus, tarifs, réservation, voir le site : www.eoe-oc.org
19:25 Publié dans Actualitats, actualité, Literatura en òc, Onte aprener e parlar la lenga -les cours | Lien permanent | Commentaires (0)
04/08/2013
"Cultura pub", colera per Micheu Chapduelh
Quò tombava plan. Lo trabalh qu’aviái de far me maucorava, l’actualitat internacionala me paranoïdizava, l’actualitat nacionala m’esquizofrenetisava e la regionala me fasiá sobechar sus las paginas centralas de Sud-Ouest. Mon bon astre vouguet que mon aurelha alassada se tendesse de vers lo pòste de ràdio que s’eissurissiá tot solet coma un robinet d’aiga tèbia que son junh seriá bon per la reforma.
« Il est de bon ton de se moquer de la publicité, disiá una votz, mais la publicité fait pleinement partie de notre culture, au même titre que la Bible, Homère ou Victor Hugo. La publicité, c’est l’usine à rêve de notre siècle. » Me virí de vers lo pòste e li pausí la question per fin de saber quala era l’usine à rêve dau segle XIX, la dau segle XIV, la dau segle XXI avant J.-C. mas me respondet pas.
Basta ! De raive, de pantais, de sòmis, n’aviái plan mestier. E - miracle ! - lo portaire, emb lo Sud-Ouest, m’aviá pausat un desplejant de Leclerc, un d’Intermarché e un de Carrefour ! E enquera, quand dise « desplejant », rende pas compte de la vertat ! Tres revistas tan espessas e tan quadricromatizadas coma un Paris-March (Le poids des maux, le chuc des photos.) En tot una liura e un quart de raive tot drech vengut de l’usina ! Ne’n lebretava, paubres amics !
E fuguí pas decebut. La publicacion de Leclerc se dubriá sus una plan bona fotografia d’un topinon de iogort au bifidus. Coma lo cubertilh era dessús pausat, era pas possible de veire lo bifidus mas quò se sentiá plan que i era. Lo iogort tanpauc se vesiá pas mas fau pas tot mostrar, si que non lo raive crebariá dins l’uòu. Era d’un realisme a te’n tombar de cuol. Quatre perlas d’aigada, coma sus una ròsa matiniera, eran aquí per alucar ton desir de freschor, alucar lo raive. Mon det passet, eniurat, sus la foto coma per cerchar lo caire levadís que permet de desoperculizar sens mau lo topinon. Mas quo era res mai qu’un imatge e deguí m’acontentar de raivar de la frescha e immaculada onctuositat dau iogort furmijant de bifidussonets de l’uelh coquin.
Lo iogort de Carrefour era mai classic, quasi militari : sieis topinons alinhats democraticament qu’era pas possible de dire quau era lo cap d’escadrilha. Lo d’Intermarché era mai audaciós : la fotografia en low-angle shot (1) te laissava l’impression de davalar dessús coma una belha sus una flor confla de nectar, coma un burgaud sus una pera madura o coma un avion camicaze sus las pòrtas dau Paradís. Un momenton d’emocion prigonda coma ne’n rescontras quatre - cinc còps dins ta paubra vita !
E la saussissa de Tolosa ! Tota ròsa coma un arquetip de tesson surtit tot drech d’un sovenir d’enfància o daus albums du Père Castor. La de Leclerc, en partir dau centre de la sieta s’envertolhava, s’elicoïdizava vers la drecha coma una fantastica cauquilha de cagolha de mar. La de Carrefour s’envertolhava vers man mansa coma un vertiginós vortex daus antipòdes, pòrta duberta benleu sus la quatrena dimension, los plecs misteriós de l’espaci-temps. La saussissa d’Intermarché, arribada au bòrd de la sieta, s’escartava de son quite envertolhament e, en plan de fugida, quitava la sieta e mai lo quite quadre de la foto. Ont anava ? Vers quala libertat conquesida ? Ma pensada era ben tròp impoderosa per la poder segre.
E la botelha d’òli de Carrefour . Òli de solelh ! Sens marca ! Òli venician que s’avança mascarat ! Quala chara s’escond darrier queu misteriós anonimat ? Vielha fachilhera o jouna fada ? puta o divessa ?
E lo talhon d’Emmenthal d’Intermarché ! Trogloditic ! Las alveòlas de la ciutat daus mòrts. O las qu’una vita terribla i es en gestacion, alien rosicaire o belha emmialairitz...
E los malinons de Leclerc ! Tres, plan pejats e estachats per un riban ròsa ! La quita esséncia de l’erotisme ! Ovidi, Safò, Pierre Louÿs, l’Amant de Lady Chatterley, Robert Lafont ! Pour l’achat de trois Sloggi, le quatrième gratuit ! E lo quatren, òc! aquí, rasís los autres, mas sens riban. Liure ! A ! lo quatren ! lo quatren !
E dire que dau monde que i a an besonh d’alcòl, de drògas, de libres, de musica o de museus per entrar dins lo monde de la beutat, de l’art, dau raive, dau temps que l’usina lo nos conha democraticament e a gratis dins la boitia, entre Sud-Ouest e la letra dau Tresor Public !
Micheu CHAPDUELH
-
Low-angle shot : francisme per « contra cabussada »
Brassens et Couté par Jan dau Melhau à la Chapelle Gonaguet le 08 août
Dans le cadre de la programmation du Festenau 2013, vous aurez la possibilité d'aller écouter Jan dau Melhau dans son nouveau spectacle "Couté et Brassens chantats en occitan", à l'église Saint Michel de la Chapelle Gonaguet jeudi 8 août à 20h30.
Il nous l'annonçait dans l'interview qu'il nous avait donné le 09 juin ( ITV Jan dau Melhau) .
"Ecrivain et éditeur à l'enseigne "Lo chamin de Sent Jaume", Jan dau Melhau est avant tout un homme de spectacle: musicien, chanteur, conteur, diseur et comme tel, il propose les prestations les plus variées, des chansons traditionnelles à sa propre création, des mythes et légendes à ses contes absurdes, de la poésie des troubadours à celle de Marcelle Delpastre, Jan dau Melhau fréquente l'oeuvre de Georges Brassens depuis l'adolescence, celle de Gaston Couté depuis pas mal de temps. Il les a traduits tous les deux dans son occitan limousin, donné des musiques aux textes du second.
Il associe là, ces deux grands de la chanson , accompagné pour Couté par Alexandra Lacouchie au violon et Magali Urroz à l'accordéon diatonique et pour Brassens par Frédéric Chabalier à la guitare."
Entrée 5€
Photo : Jan dau Melhau (à droite) avec Jean-Marc Simonin
16:56 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Tags : jan dau melhau, gaston couté, georges brassens, la chapelle gonaguet, festenau du périgòrd central | Lien permanent | Commentaires (0)
02/08/2013
Festenau dau Perigòrd: la convivénça a nòstra pòrta
Pourquoi avez-vous décider d'organiser le Festenau chez nous, Monsieur Théodoridès ? « Parce que je voulais honorer la langue et la culture qui m'ont accueilli en Dordogne et où j'ai décidé de passer toute ma vie». Per lo segond còp, lo Festenau dau Perigòrd Centrau vai s'instalar dau 3 au 10 aust dins lo ranvers de Perigüers dins dietz de la comunas de la CAP. Questa annada, lo president dau festivau, a vougut drubir lo monde sur la Mediterraneia , 'laidonc, a convidat lo grope de polifònias corsas « Alte Voce » ( lo 08 de aust) e lo grope marselhés « Lo Còr de la plana » que jugan de la percussions e chantan tanben de la polifònias occitanas lo dissabte 09 de aust..Lo mesme ser, auram la possibilitat d'auvir le grope occitan « Somi de Granadas » de Guillaume Lopez. « Fasem un pretz especiau per las doas seradas per nonmas 20€ », ço-ditz Mr Théodoridès. « Mas la programacion fai la part bela au monde dau Perigòrd e dau Lemosin : Talabast lo dimecres 7 de aust a Nòstra Dama de Sanilhac a uech oras trenta de l'enser, Jan dau Melhau chantara Brassens e Couté a La Chapela Gonaguet le dijuòu 08 mesma ora e per 'chabar, Bernat Combi à l'eigleisa Senta Eumacha de Cornilha lo diumenc. I a pas nonmas daus concerts, lo monde que volen tot saber sur la toponimia de Champ Savineu podran 'nar auvir la conferença de Joan-Loís Leveque de l'IEO, a la sala de las festas lo dissabte 3 de aust a dietz oras trenta dau matin. De las autras animacions se tendrán en jornada: a Escoira lo 7 de aust, memòrias dau Perigòrd de leo Justin Laffargue e Antoine Leo Guimard a dietz oras trente, a Marçac, exposicion « Parfum de bal » au centre sociau et culturau a sieis oras de l'enser lo dijuòu 8 e per 'chabar, « Mémoires de demain » , fotòs de Nicolas Lux a Antona et Trigonant dissabte 10 aust partir de dietz oras trenta. ». Avec une programmation aussi solide et variée, voilà de quoi bien occuper votre début de mois ! Denis Gilabert .
Réservations à l'Office de Tourisme, Marbot, Maison de la Presse Périgueux, Auchan, Leclerc, Cultura et sur ticketnet.fr.
17:45 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Tags : festenau du périgòrd central | Lien permanent | Commentaires (0)
24/07/2013
Lo dire de la vòta o de la balada per Micheu Chapduelh
Les fêtes de village, ce sont trois (au moins) choses différentes, même si, avec le temps, elles se sont toutes confondues pour ne plus faire qu’une, la fête aux « métiers » mécanisés bien adaptée à une société de festaires qui ne pensent plus qu’à consommer. Dépenses idiotes, bruit et beuveries en sont les ingrédients obligatoires.
Il y avait naguère la « vòta », la fête votive, d’origine religieuse (le jour consacré au saint patron de la paroisse) mais aux réjouissances bien plus variées. Et puis la « balada », célébrant la jeunesse et l’enfance par des bals et des jeux où chacun pouvait être acteur. Et enfin la « frairia », à l’origine organisée par une confrérie de métier, parfois une confrérie religieuse, mais ouverte à tous sans ostracisme, si ce n’est de convention afin d’accomplir quelques rites initiatiques farfelus dont nul n’aurait su se plaindre.
Le dire ou « çò-ditz » est une forme de poésie populaire en vers de quatre, cinq (surtout) ou six pieds, une litanie rimée dont on ignore l’auteur. Elle semble propre à la région Périgord-Limousin. Il en existe de nombreuses sur des thèmes variés (les arbres, les animaux, les oiseaux…)
Celui qui suit est un faux, consacré par Micheu CHAPDUELH aux fêtes de village :
Çò-ditz la Silveta :
« ‘Nirai a la festa ! »
Çò-ditz lo Gerard :
« E rentrarem tard ! »
Çò-ditz lo Renat :
« Anirem dançar ! »
Çò-ditz lo Bertran :
« I aurá per los grands… »
Çò-ditz lo Bebert :
« Daus autò-scooters ! »
Çò-ditz la Catin :
« E per los petits… »
Çò-ditz lo Riquet :
« La coa dau Miquet ! »


text:
Rossàs
Rossàs[1] (oficialament en francés Roussas) es una comuna occitana dau Daufinat situada dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Rossàs es situat a 10 km a l'oèst de Grignan (cap de-luòc del costat), a 10 km a l'èst de Donzèra e a 20 km al sud de Montélimar.
Las municipalitats los mai prèps son Valaurie, Las Granjas-Gontardes, Chantemerle-lès-Grignan e Réauville.
Roussas est situé à 10 km à l'ouest de Grignan (chef-lieu du canton), à 10 km à l'est de Donzèra et à 20 km au sud de Montélimar.
Les communes les plus proches sont Valaurie, Les Granges-Gontardes, Chantemerle-lès-Grignan et Réauville.


text:
Entrevista : Claude Sicre – L’universitat Occitana d’Estiu de La Guépia 2018
Entrevista : Claude Sicre – L’universitat Occitana d’Estiu de La Guépia 2018
Deus Fabulous Trobadors au Forum de las lengas de Tolosa, Claude Sicre qu’ei un deus actors culturaus màgers laguens l’occitanisme. Uei que l’encontram entà parlar de l’Universitat Occitana d’Estiu de La Guépia
En tot observar la programacion de l’Universitat Occitana d’Estiu, qu’observam ua volentat hòrta d’anar de cap tà un public “normau”, pas sonque un public occitanista. Après quauques annadas, e’ns podetz díder se v’i escagetz e quin ètz entà hèr s’encontrar locutors naturaus e occitanistas ?
Foguèt ma primièra volontat quand, a la demanda del cònsol, ai acceptat de m’ocupar d’aquela universitat. D’en primièr per ausir l’occitan en defòra del quadre dels corses, de la part de monde que ne foguèt la primièra lenga, e que parlan entre eles de lors vidas. Davant los estagiaris e amb eles. Per la pedagogia de la lenga, perque dins aquelas conversacions, passan tota mena de causas indirèctament, que nos enriquisson sens qu’òm se’n avise. Per la prononciacion, tanben, e la pluralitat de las expressions popularas entendudas dins lo vam dels escambis. Per que los estagiaris entendan parlar de l’istòria d’aquelas personas. Enfin per que l’universitat se rapròche de la populacion.
D’una autra part, ensajam de multiplicar los rapòrts amb los abitants, en defòra de tota preocupacion occitanista dirècta, per far de ligams (intervencion al bal dels pompièrs, a la ceremonia del 14 de julhet, organizacion de rencontres en francés sus de subjèctes a prepaus de la vila e son canton … ) .
Talhèrs, cors, debats, activitat en lenga, qu’avetz encòra tot un programa entà dar un usatge a la lenga.
Lo Cinemà, lo teatre, la cançon, los estagis de cant, las lecturas, tot es fach per ausir d’occitan.
Podèm pas organizar ongan lo concors d’istòrias risolièras que fasèm dempuèi 4 ans : lo reprendrem l’an que ven e coma l’aviái promés en lo lançant, lo primièr prèmi va passar de 500 a 5000€, que seràn ofèrts per un mecèn
L’enveja de suscitar eth debat que caracteriza tanben la vòsta Universitat d’estiu. Debat sus la lenga mès pas sonque ?
Fasèm pas gaire de debats sus la lenga e sus l’occitanisme. Puslèu de conversacions (ongan, una sus l’aiga amb un fontanièr ; sus nòstras relacions amb los USA, amb la preséncia d’un vesin qu’es lo rèirefelen del President Theodore Roosevelt e lo pichon nebot de l’autre President Roosevelt : son aujòl a agut una correspondéncia amb Mistral e sòmia d’ajudar a montar una Mireia modèrna (avís als musicians occitans interessats !) .
A priori, l’Universitat de La Guépia que’s caracteriza per ua vision de la lenga, un estacament a la lenga parlada, autentica, pròcha deu locutors naturaus. Ei un engatjament hòrt?
Òc, plan fòrt.
Fòrça monde qu’an pas agut l’astre de grandir dins un parlar precís, que se son retrobats a legir e escotar de parlars nombroses e divèrses dins lor engatjament occitan – ieu lo primièr – an besonh, enveja, de se perfeccionar dins un parlar, dins una cultura locala.
Encòra un còp la programacion artistica que serà eclectica e de qualitat, e’ns podetz presentar drin eths grans moments d’aquera edicion.
Cors lo matin, mantun nivèl o especialitats : per exemple Murièl Vernhièras s’adreça sustot a de monde que vòlon utilizar l’occitan dins lor vida professionala o que n’an besonh dins lor vida associativa ; i aurà tanben un cors especializat suls parlars lengadocians e gascons que seguisson Garona, un per debutants etc…
Puèi un estagi de cant amb Laurent Cavaillé (Du Bartàs), un estagi de borrèia amb Sarah Capel acompanhada a l’acordeon per Hervé Capel ( Duo Artense), un estagi de violon per Basile Brémaud (Duo Artense) e un estagi de musica animat per Ivison Santos (Pernambouc) : estudi dels instruments tradicionals del forrô.
L’estagi « Attrapes » a destinacion dels 7/13 ans – succès l’an passat – es reconduch ongan e serà animat per Aurélie Neuville (Bombes 2 bal)
L’aprèp-miègjorn, conferéncias (bilanç operacion Al Canton ; rapòrt amb los USA…) o passejadas (toponimicas amb Bedel, ecologica amb lo fontanièr, istoricas, etc ) .
En fin d’aprèp-miègjorn, rencontres amb de locutors aborigènas e occitanofòns « naturals ».
A 19h los aperòs-balètis (Lo Jaç, Duo Artense, Ivison Santos etc)
Lo ser, cinemà de plen aire, concèrts lo dijòus amb Laurent Cavalier per son espectacle solo en partenariat amb lo Lez’art festival qu’enriquirà la programacion amb dos autres concèrts. Programacion tanben rica e festiva pel grand bal del divendres de ser amb Bassacada (bal trad’oc), Escambiar Roots Bal (de membres de las Bombes 2 Bal amb un extraordinari musician de Forrô del Parnambouc e una cantalona campiona del monde d’acordeon que mescla lo repertòri tradicional occitan amb lo «musette» d’en çò seu pontuat d’intermèdis de fest-noz breton. Sens comptar las suspresas !
Que v’i escagetz cada annada tà tornar dar un usatge a la lenga, drin de normalitat. A tèrme, e pensatz que sia possible de tornar dar un usatge regular drin sus tota l’annada?
Soi fòrça optimista a long tèrme sus la vida de l’occitan. E quitament a tèrme mejan : sufirà a un moment, de qualques reüssidas espectacularas (cinemà, musica, roman traduch) per atraire subtament de centenats de milièrs de joves e de mens joves. Per permetre aquelas òbras, cal un trabalh pacient e en prigondor ; lo que se fa a La Guépia e endacòm mai. Mas cal qu’aqueste trabalh pacient prepare dirèctament aquesta espelisson. Es aquí, me sembla, que La Guépia se distinguís dels autres eveniments occitanistas : cresèm fèrme a aquela estrategia.
Profièchi d’aquesta entrevista per far passar un messatge : se i a de monde motivats per donar un còp de man (acuèlh, organizacion sala : possibilitat lòtjament sus plaça), contactar Lenga Viva :
© Werner Braun Photographie


text:
Macaon (parpalhòl)
Lo macaon (Papilio machaon Linaeus 1758), es un insècte lepidoptèr de la familha dels papilionids.
Es present dins Euròpa tota mas sembla que se rarificar en Euròpa Centrala.
Aquela espècia possedís un airal de reparticion vast que cobrís practicament tot l'emisfèri nòrd temperat. Mai de cent sosespècias son estadas descrichas.
- Envergura : fins a 90 mm.
- Periòde de vòl : març a fin de setembre, d'una a tres generacions en foncion de la latitud.
- Abitat : pradas floridas, almens fins a 1800 m.
- Plantas-òstas : fenolh, divèrsas ombellifèras, Citrus.
Fonts[modificar | modificar la font]
- D.J. Carter & B. Hargreaves, Guide des chenilles d'Europe, Delachaux & Niestlé Lausanne, 1988
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Papilio machaon sus eol.org.


text:
Tractat de fusion de las Comunautats Europèas
Lo Tractat de fusion de las Comunautats Europèas, tanben conegut jol nom de Tractat de Brussèlas, foguèt signat lo 8 d'abril de 1965 e dintrèt en vigor lo 1èr de julhet de 1967. Gràcias a aquel tractat s'uniguèron las estructuras de las tres Comunautats Europèas: la Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr (CECA), la Comunautat Economica Europèa (CEE) e la Comunautat Europèa de l'Energia Atomica (CEEA, Euratom).
Atal, se fusionèron las tres estructuras executivas de las diferentas comunautats, e se creèt una unica Comission Europèa e un unic Conselh, que seràn los organs de govèrn conjunt de las tres comunautats del moment. E mai, las tres comunautats partegèron l'usatge partir d'aquel tractat lo Parlament Europèu e la Cort de Justicia
Aquel tractat es considerat, d'un biais, coma lo començament de çò que serà (a l'avenidor) la modèrna Union Europèa, e foguèt abrogat amb la signatura del Tractat d'Amsterdam lo 2 d'octobre de 1997.


text:
Guiana
Guiana [giˈanɔ, ˈgjanɔ] es una region istorica d'Occitània, al centre-oèst del país, que recampa dempuèi lo Regim Ancian las petitas regions de
- Peiregòrd
- Agenés
- Carcin
- Roergue
- Bordalés (lingüisticament gascon), estant que Bordèu n'èra la capitala.
Aquela Guiana de l'Ancian Regim foguèt una província del reialme de França, diferenta de Gasconha, sens cap de referéncia a tota nocion de dialècte. Mas a l'Edat Mejana, se nommèt "Guiana" una region d'extension fòrça variabla que podiá coïncidir mai o mens amb la granda Aquitània istorica o ben, pus tard, amb las possessions anglesas en Occitània. Lo remembre de l'anciana província es conservat melhor a l'oèst, dins los territòris qu'escapèron longtemps à la dominacion francesa pendent la Guèrra de Cent Ans: la forma francesa dels toponims ne garda la referéncia, coma lo de Sauvatèrra de Guiana, en Vasadés, o lo de Levinhac de Guiana, en Agenés.
D'alhors, Guiana es una forma que deriva d'Aquitània.
Lo gentilici es guianés -esa.


text:
Eiger
L'Eiger es una montanha de 3.970 mètres d'altitud dels Alps berneses en Soïssa. Es situada dins la region de l'Oberland bernés, e lo canton de Bèrna. Es lo pic pus oriental de la cadena qu'inclutz tanben los somalhs de Mönch (4099 m.) e la Jungfrau (4158 m.). Lo costat septentrional de la montanha s'enauça a l'entorn de 3.000 mètres subre la localitat de Grindelwald. Lo versant meridional fa fàcia a la region dels Alps soïsses Jungfrau-Aletsch, cobèrta per qualques uns dels glacièrs pus grands dels Alps e declarada Patrimòni de l'Umanitat per l'Unesco en 2001.[1]


text:
Susmautas en Iran : 21 morts e un centenat d'arrestacions
Despuish dijaus passat, manifestacions que's debanan drin pertot en Iran entà denonciar las dificultats economicas e contra lo poder en plaça. Los Iranians qu'esperavan hèra de l'acòrd suu nuclear (de 2015), tau desvolopament deus investiments estrangèrs e tornar aviar l'economia deu país. Per manca de refòrmas prometudas, la relança qu'estó pro febla. Lo President american Donald Trump que sancciona Iran au nivèu economic, en empachar enterpresas mei que mei francesas d'investir dens lo país. L'economia iraniana qu'ei blocada. En mensh d'ua setmana, las susmautas que hasón 21 morts dont 16 manifestants.
Ger, Ali Khamenei, guida suprème de la Revolucion islamica (pòste mei haut que'u de President de la Republica) que prenó la paraula entà acusar los « enemics » de la Repulica islamica de s'estar units entà har domau au regime. Teheran qu'acusa los Mondjaidines deu pòble d'alimentar las violéncias e d'estar ligats a l'Arabia Saudita.
Lo President iranian Hassan Rohani que s'entertienó dab lo President francés pertocant a la susmauta qui dura despuish ua setmana en Iran. Emmanuel Macron qu'exprimí la soa preocupacion fàcia au nombre de victimas dens las manifestacions e qu'apèra a l'apatzament. Hassan Rohani que demandè l'ajuda de la comunautat internacionau entà deféner l'acòrd nuclear de 2015 e arrespectar los engatjaments pres.
Los dus caps d'Estat que discutín de la situacion en Orient-mejan (mei que mei Iraq e en Siria) e lo President francés qu'aperè a un dialògue ahortit suu contròle deus armaments dens la region. Lo cap de la diplomacia francesa, Jean-Yves Le Drian qu'anullè la soa vienuda tà Iran prevista en fin de setmana.
Fòto : Captura Youtube Actualités-Pro
- Publicat dens International


text:
Florençac
Florençac (o Floreçac grafia mai fonetica e mens englobanta; oficialament en francés: Florensac) es una comuna occitana de Lengadòc, situada administrativament dins lo departament d'Erau e la region d'Occitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Gaston Vinàs, escrivan occitan (1885-1940)


text:
Ostal de Trencavèl
La familha Trencavèl foguèt una importanta dinastia vescomtala que governava, entre los sègles X e XIII, los vescomtats de Nimes, Albi, Carcassona, Rasés, Besièrs e Agde, en Lengadòc.
Linhatge dels Trencavèl[modificar | modificar la font]
Lo primièr membre documentat de la familha Trencavèl es Aton I, que foguèt vescomte d'Albi a l'alba del sègle X. Seguiràn cinc generacions de vescomtes d'Albi per descendéncia dirècta: Bernat Aton (mòrt en 937), Aton II (mòrt en 942), Bernat Aton II (mòrt en 990), Aton III (mòrt en 1030) e Bernat Aton III (mòrt en 1060). Ramon Bernat (mòrt en 1074), filh de Bernat Aton III, se maridèt amb Ermengarda de Carcassona, sòrre de Rogièr, lo darrièr comte de Carcassona. Ramon Aton èra vescomte d'Albi e Nimes, e aquesís Carcassona e Besièrs en l'an 1068, abans la mòrt de son conhat.Son filh, Bernat Aton IV (mòrt en 1129), foguèt vescomte d'Albi, Besièrs, Carcassona, Nimes e Rasés. En aqueste moment, la familha Trencavèl, amb Bernat Aton IV, tenguèt dins son domeni totas las tèrras dels comtes de Tolosa; malgrat aquò, los Trencavèl aqueriguèron pas jamai lo títol de comte. Los filhs de Bernat Aton IV devesiguèron l'eretatge de son paire. Lo mai grand de totes, Rogièr I (mòrt en 1150), prenguèt Albi, Carcassona e Rasés. Lo segond filh, Ramon I mòrt en 1167) prenguèt Besièrs, e eretarà d'Albi, Carcassona e de Rasés quand son fraire Rogièr moriguèt sens descendéncia. Fins finala, lo menor dels filhs de Bernat Aton IV, Bernat Aton V (mòrt en 1159), ereterà de Nimes e Agde.
Aqueste conglomerat de tèrras al centre de Lengadòc e dins las mans dels Trencavèl donèron a aquesta familha una posicion de poder considerable durant los sègles XI e XII. Tant es que sos vesins dirèctes (los comtes de Tolosa a l'oèst e de Barcelona al sud), vesent l'importància dels Trencavèl e las sieunas tèrras cercaràn aliança amb els. Majoritàriament, los Trencavèl foguèron aliats dels comtes de Barcelona.
Lo govèrn dels Trencavèl s'acabarà en 1209 per Carcassona, Rasés, Besièrs e Albi, e en 1214 per Nimes e Agde (a causa de la conquista de Simon de Montfòrt, pendent la Crosada Albigesa). Recobraràn lo poder brèvament entre 1224 e 1227 e après parcialament en 1240, mas finalament renonciaràn a tots lors drets en favor e jos la pression del rei de França en 1247.
Ramon Rogièr Trencavèl foguèt un dels protagonistas importants de la Crosada dels Albigeses. S'opausèt mai d'un còp al terrible Simon de Montfòrt, fins qu'aqueste darrièr lo capturèt e li confisquèt totas las tèrras.
Etimologia del nom[modificar | modificar la font]
Lo nom de Trencavèl ven benlèu del mot compausat trencavelana ("trenca avelana"). A l'origina escaisnom, o prenom, Trencavèl venguèt, pus tard, un nom d'ostal que portèron tres vescomtes (Raimon Trencavèl I, II e III), e qualques dònas de l'ostal vescomtal.
Genealogia[modificar | modificar la font]
Los traches plens correspondon a de ligams de parentat segurs, los traches en puntilhat a de ligams ipotetics.


text:
Jane Fonda
Jane Seymour Fonda (Nòva York, 21 de decembre de 1937) es una actritz e activista politica americana de las mai famosas. Venguèt famosa mondialament e a l'encòp un sex symbol gràcias a son ròtle dins lo film Barbarella en 1968. Recebèt dos còps l'Oscar en 1972 e 1979). Son engatjament politic foguèt intensiu del temps de la Guèrra de Vietnam.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
la Carrièra[modificar | modificar la font]
Ròtles màgers[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Activitats politicas[modificar | modificar la font]
Militanta de sempre contra la Guèrra de Vietnam, gaireben asirada per bona part de la populacion ( e bèla primièra l'armada...) dels Estats Units d'America, se desencusèt mai tard per la sola fòto ont la podem veire a Hanoi sus un carri de la DCA vietnamiana mas assumiguèt fòrt e mòrt caparruda la siá accion militanta facha sonque per salvar los soldats de las arpas del lor govèrn assassin.
Tanben podem notar la siá presa de consciéncia feminista, d'ela que n'èra estada una mena de sex symbol de la fin de las annadas 60 amb Barbarella e sas fòtos coma modèl.
Enfins çò n'apondrem aicí de la siá lucha caparruda pels dreches civics e lo combat mai que just de las Pantèras negras.
Pus recentament critiquèt ela amb punhor la politica bellicista e imperialista de las administracions Bush paire e filh en Iraq e Afganistan.
citacions[modificar | modificar la font]
Prèmis e guerdons[modificar | modificar la font]
Oscar[modificar | modificar la font]
- 1971: melhora actritz dins Klute
- 1978: melhora actritz dins Retorn a l'ostal
Nominada :
- 1970: melhora actritz dins Ben se n'acaban los cavals, vertat?
- 1978: idem dins Julia
- 1980: id dins Lo Sindròma chinés
- 1982: id dins En un pesquièr d'aur
- 1987: id dins Lo dematin seguent
Golden Globe[modificar | modificar la font]
- 1961: actritz del melhor potencial
- 1971: melhora actritz dins un filme dramatic dins Klute
- 1972: actritz preferida del mond
- 1977: melhora actritz dins un filme dramatic dins Julia
- 1978: actritz preferida del mond
- 1978: melhora actritz dins un filme dramatic dins Retorn a l'ostal
Filmografia selècta[modificar | modificar la font]
- 1964: Les Félins / Los felins d'en René Clement... Melinda
- 1965: Cat Ballou de n'Elliot Silverstein... Catherine "Cat" Ballou
- 1966: Any Wednesday / Cada dimècres d'en Robert Ellis Miller... Ellen Gordon
- 1966: The Chase / Lo Percaç de n' Arthur Penn... Anna Reeves
- 1968: Barbarella d'en Roger Vadim... Barbarella
- 1969: They Shoot Horses, Don't They? / Ben se n'acaban los cavals, vertat ? d'en Sydney Pollack... Gloria Beatty
- 1971: Klute de n'Alan J. Pakula... Bree Daniels
- 1972: Tout va bien / Tot va plan d'en Jean-Luc Godard e'n Jean-Pierre Gorin... Suzanne
- 1973 A Doll's House / L'Ostal de monaca d'enJoseph Losey... Nora Hellmer
- 1977: Julia / Julia d'en Fred Zinneman... Lillian Hellman
- 1978: Coming Home / Retorn a l'ostal de n' Hal Ashby... Sally Hyde
- 1979: The China Syndrome / Lo Sindròma chinés d'en James Bridge... Kimberley Wells
- 1980: The Electric Horseman / Lo Cavalièr electric d'en Sydney Pollack... Alice '"Hallie" Martin
- 1981: On Golden Pond / En un pesquièr d'aur d'en Mark Rydell... Chelsea Thayer Wayne
- 1986: The Morning After /Lo Dematin seguent d'en Sidney Lumet... Alex Sternbergen
- 1990: Stanley and Iris / Stanley e Iris d'en Martin Ritt... Iris Estelle King
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Jane Fonda sus l’Internet Movie Database
- Lo sit oficial
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Categoria Commons amb ligam local identic sus Wikidata
- Article utilizant lo modèl Commonscat
- Pagina utilizant Commonscat sens afichatge personalizat
- Bon article en anglés
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Actritz americana
- Actor/actritz de patz
- Feminista
- Oscar de la melhora actritz
- Naissença en 1937