text:
Occitan
L'occitan o lenga d'òc es una lenga romanica parlada en Occitània, çò es: dins lo tèrç sud de França (siá dins 9 regions o 39 departaments de l'Estat francés), a Mónegue, dins las Valadas Occitanas en Itàlia (e mai dins la localitat de La Gàrdia en Calàbria) e dins la Val d'Aran, qu'aparten politicament al Principat de Catalonha. L'occitan coneguèt son epòca daurada entre los sègles XI e XIII gràcias a sa literatura e subretot las composicions dels trobadors que coneguèron de succès per tota Euròpa. Es una lenga fòrça similara al catalan.
Somari
- 1 Nom
- 2 Situacion sociala
- 3 Istòria de l'occitan
- 4 Classificacion
- 5 Caracteristicas estructuralas
- 6 Codificacion
- 7 Dialèctes
- 8 Las vilas occitanas
- 9 Ligams
- 10 Nòtas
Nom
Los sols sinonims que s'emplegan correntament, uèi, son occitan (lo pus frequent) e lenga d'òc (un pauc mens frequent). Aquestes dos noms, apareguts a la fin del sègle XIII, venon de l'advèrbi afirmatiu òc: a l'Edat Mejana serviguèt per distinguir la lenga d'òc o occitan, la lenga de si o italian e la lenga d'oïl o francés (en essent oïl la forma anciana per oui en francés modèrne).
Lo mot provençal (var. provençau)[1] a pogut designar l'"occitan" dins sa totalitat, sustot al sègle XIII e tanben als sègles XIX e XX (mai que mai en filologia e dins qualques cases es encara servat aital uèi). Aquel sens es vengut rar dempuèi los ans 1960. Lo tèrme provençal designa ara, subretot, lo dialècte occitan que se parla en Provença.
D'autres sinonims d'"occitan", ara despareguts de l'usatge, foguèron lemosin[2] al sègle XIII e gascon als sègles XVI, XVII e XVIII[3]. Uèi lemosin designa sonque lo dialècte occitan de Lemosin e del nòrd de Peiregòrd; gascon designa sonque lo dialècte occitan de Gasconha e Bearn.
Substitucion e renaissentisme
Ara s'estima que sus una populacion de 14 o 15 milions d'occitans, son entre 110 000 e 580 000 los que son capables de parlar l'occitan correntament, mas las ocasions de lo parlar dins la societat son raras. Aquela reculada, sensibla dempuèi lo començament del sègle XX, es causada per una diglossia al profièch del francés, de l'italian e de l'espanhòl; e mai per una politica clara de repression lingüistica dins l'estat francés (vejatz la partida istorica, çai sota).
Los esfòrces de l'occitanisme pòdon pas encara inversar la substitucion lingüistica, pasmens i a agut d'avançadas importantas que contribuisson a melhorar l'imatge de la lenga:
- La creacion literària e musicala en occitan modèrne fa flòri e se renòva sens relambi dempuèi lo sègle XIX.
- L'occitan es reconegut coma lenga oficiala en Aran dempuèi 1999 e coma lenga protegida dins las Valadas Occitanas e a La Gàrdia dempuèi 1999. I a pas de reconeissença oficiala en França e a Mónegue, pasmens existís un ensenhament opcional en França (public o associatiu).
- Los mèdias e las edicions en occitan an un impacte modèst mas son divèrses e dinamics, amb un mercat vertadièr.
- Existís una capacitat de mobilizacion sociala en favor de l'occitan: o an demostrat las grandas manifestacions nacionalas de Carcassona en 2005 amb 11 000 personas, de Besièrs en 2007 amb 20 000 personas, Carcassona 2009 amb 25 000 e Tolosa en 2012 amn 30 000.
Estatuts
L'occitan conois d'estatuts diferents segon los estats.
- En Espanha, es reconegut coma lenga oficiala dins tota la region de Catalonha gràcias a de leis de la region autonòma de Catalonha e gràcias a l'estatut d'autonomia locala d'Aran dempuèi 1990 e 2006[4]. Aital l'occitan benefícia d'un ensenhament sistematic e obligatòri a l'escòla e d'un usatge regular dins l'administracion. Ça que la, l'occitan es cooficial amb lo catalan (lenga oficiala de la region) e amb l'espanhòl (lenga oficiala de l'estat). Malgrat aquela oficialitat, l'occitan subís encara a Aran una diglossia al profièch de l'espanhòl que rèsta la lenga mai poderosa.
- En Itàlia, l'occitan es reconegut coma lenga protegida, pas verament coma "lenga oficiala", gràcias a la lei 482 de 1999. Aquela permet l'us de l'occitan dins l'ensenhament e la vida publica, mas solament dins las comunas que o desiran, sens caractèr obligatòri ni sistematic. La diglossia al profièch de l'italian rèsta fòrta.
- En França e a Mónegue, l'occitan a pas lo mendre estatut oficial. La possibilitat d'ensenhar l'occitan dins l'escòla publica francesa existís, coma opcion, e i a doas tres emissions pichonetas en occitan a la television publica (France 3) mas aquò equival pas a un estatut oficial. La diglossia al profièch del francés es constanta.
Istòria de l'occitan
L'occitan, son nom li ven de l'advèrbi afirmatiu òc (del latin hoc) que li es pròpri. Lo latin venguèt sul territòri actual occitan amb las armadas romanas dins lo periòde entre 118 e 52 abC. Se sap pas quora la latinizacion foguèt acabada mas sembla que i aguèt de diferéncias regionalas plan grandas: cèrtas regions occitanas perifericas (dins los Pirenèus) aurián poscut èsser latinizadas, o mai romanizadas, als sègle VIII e IX apC., mentre que Provença e lo Bas Lengadòc o foguèron al sègle I apC. Certans lingüistas, dins una concepcion teleologica dels territòris politics actuals (mite de l'apertenéncia exclusiva al galloromanic, vejatz çai subre), se son particularament interessats a la biparticion lingüistica de las Gàllias entre occitan e francés. Per explicar lo fach qu'existisson doas lengas plan diferentas, s'es avançat mantun argument:
- La celtizacion mendre dels territòris occitans e lo pes dels pòbles preceltics (teoria del substrat).
- La germanizacion mendre dels territòris occitans (teoria de l'adstrat).
- Una difusion de varietats diferentas del latin tardiu al sud e al nòrd de las Gàllias.
L'occitan es nascut a partir del latin vèrs lo sègle VIII apC e foguèt la lenga majoritària de la populacion fins al començament del sègle XX. L'occitan laissèt de traças importantas dins los documents en latin tre lo sègle IX e los primièrs documents escriches tot en occitan apareguèron a la fin del sègle X. Entre los sègles X e XV, l'occitan foguèt la lenga dominanta dins la cultura, l'administracion e las sciéncias e sol lo latin li faguèt un pauc concurréncia. Lo periòde dels trobadors, als sègles XII e XIII, enaucèt fòrça lo prestigi de l'occitan dins Euròpa tota.
A partir de la fin del sègle XV (e tre lo sègle XIII dins lo Creissent), lo francés penetrèt en Occitània coma lenga del poder politic e del prestigi cultural al detriment de l'occitan. Ansin comencèt la diglossia o subordinacion lingüistica. Aquò s'accentuèt al sègle XVI amb l'imposicion del francés e de l'italian coma solas lengas oficialas dins los territòris occitans someses al reialme de França o al ducat italianizat de Savòia.
Pasmens l'occitan demorèt la sola lenga de las classas popularas, se parlava parcialament dins las classas nautas (malgrat la dominacion del francés e de l'italian) e contunhèt de beneficiar d'una literatura productiva. En Bearn l'occitan foguèt oficialament emplegat dins los actes juridics e parlamentaris fins a la Revolucion.
En literatura, malgrat la dominacion del francés s'escriguèt e s'estampèt fòrça en occitan durant tot lo periòde literari designat jos lo nom de barròc occitan amd d'autors com Pèir de Garròs, Pèire Godolin, Bellaud de la Bellaudiera, Francés de Corteta, Joan Enric de Fondevila e Joan Baptista Fabre.
La literatura occitana del sègle XIX foguèt marcada per una renaissença de las letras d'òc preparada entre d'autres per l'escrivan agenés Jansemin e puèi per Frederic Mistral e los autres escrivans del Felibritge.
Aital l'occitan beneficièt d'una renaissença culturala e d'un movement de revendicacion qu'òm pòt sonar occitanisme al sens larg. Pasmens, l'occitan a reculat dins l'usatge a partir dels ans 1920-1950: dempuèi a cessat d'èsser la lenga majoritària. Coneis un perilh grèu de substitucion lingüistica e cedís lo terren davant lo francés en Occitània Granda e a Mónegue, davant l'italian dins las Valadas Occitanas e davant l'espanhòl en Aran.
Al costat d'aquò, lo movement occitanista contunha de revendicar una plaça digna per l'occitan e assaja de ne far tornarmai una lenga de comunicacion, amb qualques avançadas parcialas (vejatz çai subre "Situacion sociala").
Classificacion
La sola classificacion incontestada es aquela: l'occitan fa partida de las lengas romanicas (eissidas del latin), que son una branca de las lengas italicas (latin e divèrsas lengas anticas d'Itàlia), que son a lor torn una branca de las lengas indoeuropèas.
Segon lo lingüista Joseph Greenberg, es possible d'integrar l'indoeuropèu dins una superfamilha encara pus larga e pus anciana, la de las lengas eurasiaticas, mas aquela concepcion es pas acceptada per totes los lingüistas.
Dintre las lengas romanicas, las classificacions an pogut variar segon los autors. Mas dempuèi lo lingüista Pèire Bèc[5], los especialistas son consents per dire que l'occitan amb lo catalan, sa lenga bessona, constituisson un grop pròpri, l'occitanoromanic, que fa una transicion entre dos autres grops pus periferics: lo galloromanic e l'iberoromanic.
Se pòt pensar qu'en mai dels arguments scientifics, de presupausats ideologics son a la basa de la causida de certanas classificacions ancianas. Una vièlha classificacion, ara perimida, metiá l'occitan exclusivament dins lo galloromanic e lo catalan exclusivament dins l'iberoromanic. Aquela vision vièlha a pas pus la mendre justificacion scientifica car nega la coesion tras que fòrta qu'unís l'occitan e lo catalan dins un diasistèma comun: occitan e catalan son pus pròches entre eles que o son de tota autra lenga.
Caracteristicas estructuralas
Per mai de detalhs, se pòt consultar las presentacions de Juli Ronjat[6] e Pèire Bèc[7]. Las afinitats de l'occitan existisson bèl primièr amb lo catalan en general.
Fonologia
- REMARCA - Aiçò d'aicí es una presentacion simplificada. Per mai de detalhs, vejatz: Fonologia de l'occitan.
L'accent tonic a una mobilitat limitada: pòt tombar sonque
- sus la darrièra sillaba (mots oxitòns o aguts)
- l'avantdarrièra sillaba (mots paroxitòns o plans).
- Pasmens, en niçard, e pus rarament en cisaupenc (Valadas Occitanas), l'accent tonic pòt tombar tanben sus l'antepenultima (mots proparoxitòns o esdrúchols).
Regionalament, existisson tanben los fonèmas /œ/ e /ə/.
Cal senhalar lo fenomèn de l'alternància vocalica. En posicion atòna, certanas vocalas son impossiblas e se transforman en vocalas pus barradas:
- La vocala tonica /ɛ/ se transforma en la vocala atòna /e/.
- La vocala tonica /ɔ/ se transforma en la vocala atòna /u/.
Regionalament, existisson tanben los fonèmas /ʀ/, /h/ e /ʒ/.
La distincion entre /v/ e /b/ es generala en provençal, vivaroalpenc, auvernhat e lemosin. Per contra, en lengadocian e gascon, los fonèmas /b/ e /v/ se son neutralizats en /b/ (donc /v/ a desparegut).
Evolucion fonetica
- U passa al son [y] (regionalament [œ]). Es un ponch comun amb lo dialècte catalan capcinés ([œ]), lo francés ([y]), lo francoprovençal ([y]), lo nòrd-italian ([y]) e una partida del retoromanic ([y]). Es una diferéncia amb la majoritat de las lengas romanicas ont u se pronóncia [u].
- Las vocalas completament nasalizadas son inexistentas o pauc desvolopadas dins la majoritat dels parlars. Es un ponch comun amb la majoritat de las lengas romanicas e una diferéncia amb lo francés, lo francoprovençal e lo portugués.
- Las vocalas romanicas è, ò (tonicas e dobèrtas) an evolucionat vèrs de diftongs davant un iòd [j] o davant un oau [w]: è es vengut iè (ie) e ò es vengut uò (uè, ue) : vèlh > vièlh, nòch (nòit) > nuèch (nuèit/nuòch).
- La vocala romanica [o] barrada a evolucionat vèrs lo son [u]: flor [ˈflur]. Es un ponch comun amb certans dialèctes vesins nòrd-italians e catalans mas es una diferéncia amb la majoritat de las lengas romanicas.
- La vocala [a] tonica se manten fòrça ben: latin pratu > occitan prat. Certans parlars occitans pauc estenduts pòdon conéisser una palatalizacion leugièra de [a] vèrs [æ] o [ɛ], mas aquò es un fenomèn superficial que borrola pas l'equilibri general de la fonologia. Aquel conservatisme de [a] en occitan es comun amb la majoritat de las lengas romanicas. Es una diferéncia amb las evolucions radicalas del francés e del francoprovençal que palatizan e diftongan [a] de manièra sistematica vèrs [ɛ, jɛ] dins certans entorns fonetics.
- Las vocalas pòstonicas son solidas e variadas: -a (prononciada [ɔ, a, ə] segon las regions); -e; -i; -o (prononciada [u]); e tanben en niçard -u (prononciada [y]). Es un ponch comun amb un grand nombre de lengas romanicas mas es una diferéncia amb lo francés qu'elimina totas las vocalas pòstonicas (o ben que las neutraliza en [ə]) e que tend a pèrdre l'accent tonic. Per ex. occitan pòrta [ˈpɔrtɔ], astre [ˈastre], òli [ˈɔli], cigarro [siˈɣarru] (e en niçard aquelu [aˈkely]), de comparar amb lo francés porte [pɔʀt], astre [astʀ], huile [ɥil], cigare [sigaʀ].
- Las vocalas pretonicas son solidas en general e se sèrvan ben, coma dins la majoritat de las lengas romanicas e a la diferéncia del francés: occitan petita [peˈtitɔ], francés petite [ptit].
- Los proparoxitòns (mots accentuats sus l'avant-avantdarrièra sillaba) an desparegut dins la granda majoritat dels dialèctes occitans, exceptat en niçard e en cisalpenc: arma, pagina (niçard e cisalpenc: ànima, pàgina). La desparicion dels proparoxitòns es un ponch comun amb lo catalan rosselhonés, l'aragonés, lo francoprovençal e lo francés; e es una diferéncia amb la majoritat del catalan e amb las autras lengas romanicas.
- La vocala o atòna es vengua [u], coma dins una part del catalan, del nòrd-italian e del portugués (e dins certans mots del francés): portar [purˈta], cigarro [siˈɣarru].
Morfologia
- Las terminasons verbalas rèstan pro diferenciadas, gràcias a l'eiretatge del latin, e fan que los pronoms personals subjèctes son pas necessaris (levat dins una franja estrecha tot al nòrd del domeni occitan). Es un ponch comun amb la majoritat de las lengas romanicas, mas una diferéncia amb lo francés, lo francoprovençal, lo nòrd-italian e lo retoromanic. Ex. occitan parli, francés je parle.
- Lo preterit de l'indicatiu e l'imperfach del subjontiu s'utilizan sistematicament, coma dins la majoritat de las lengas romanicas, mas a la diferéncia del francés (lo nòrd-italian, l'italian e lo romanés tendon a abandonar lo preterit dins de mesuras variadas).
- S'utiliza lo subjontiu dins las interdiccions (imperatiu negatiu), mentre que s'es perdut en francés, en francoprovençal e en italian: parles pas.
- Las particulas pronominalas ne (en, n') (del latin inde) e i (del latin ibi) s'utilizan fòrça en occitan, coma dins la majoritat de las lengas romanicas (catalan, aragonés, nòrd-italian, italian, francoprovençal, francés, etc.), mentre qu'an desparegut en castelhan e en galègoportugués.
Lexic
Lo lexic occitan presenta d'afinitats amb totas las lengas romanicas vesinas: catalan subretot, mas tanben aragonés, nòrd-italian, francoprovençal e francés. Tanben ten certanas racinas comunas amb lo basco qu'es pas una lenga romanica.
Sintaxi
Codificacion
Estandardizacion
- Per mai de detalhs, vejatz: occitan larg.
L'occitan larg, nommat tanben occitan estandard o occitan referencial (var. -au) es una varietat estandard de la lenga occitana. Se desvolopa dins l'encastre de la nòrma classica dempuèi los ans 1970 e sa fixacion es pro avançada uèi. Se basa sus la convergéncia de totes los dialèctes de l'occitan, reconeis la plaça centrala del dialècte lengadocian mas prevei tanben d'adaptacions regionalas (segon los grands dialèctes) que rèstan convergentas entre elas : aqueles "estandards regionals" son en via de fixacion mai o mens avançada segon las regions.
Grafia
A l'Edat Mejana l'occitan s'escriviá d'un biais pro unificat e autoctòn que se sona grafia classica.
Amb la pèrda progressiva de prestigi de la lenga e de tot estatut oficial, aquela tradicion grafica autoctòna se perdèt dins un periòde entre 1460 e 1530 segon las regions (mas tre la segonda mitat del sègle XIII dins lo Creissent; en Bearn per contra la tradicion de la grafia classica s'esperlonguèt fins en 1789). L'occitan, ça que la, contunhèt de s'escriure de longa durant los sègles XVI a XVIII mas segon un fais de principis diferents d'autor a autor: èran de grafias afrancesadas (o italianizadas al País Niçard).
En 1803, Fabre d'Olivet foguèt lo primièr a prepausar de restaurar la grafia classica, çò es: un sistèma grafic inspirat del de l'edat mejana. D'autres autors tanben prepausèron la restauracion mai o mens completa de la grafia classica, coma lo provençal Simon Juda Onorat en 1846.
Mas los primièrs felibres a l'entorn de Frederic Mistral, Josèp Romanilha e Teodòr Aubanèu ne causiguèron un autre, amb la fondacion del Felibritge en 1854: lor sistèma es apelat grafia mistralenca e pus precisament nòrma mistralenca perque Mistral ne foguèt lo promotor mai celèbre (mas Romanilha l'aviá concebut tre 1853). Aquel sistèma, basat sus la correspondéncia son/grafia del francés amb d'adaptacions e de manlèus al sistèma grafic de l'edat mejana, aguèt un grand resson. Es la grafia utilizada dins d'òbras de Mistral coma Mirèlha   e dins Lo Tresaur dau Felibritge  . Concebut per la fonologia del parlar rodanenc emplegat pels primièrs felibres, lo sistèma grafic mistralenc èra plan mens adaptat pels autres dialèctes. Amb la difusion del Felibritge fòra de Provença, lo sistèma foguèt donc adaptat o abandonat per d'autres. Un exemple d'adaptacion n'es la grafia febusiana de l'escòla Gaston Febus, pel gascon.
Las idèas de tornar a la grafia classica contunhèron de trabalhar ça que la de longa lo movement renaissentista. En Lemosin, lo felibre Josep Ros i trabalhèt en 1876, seguit pels felibres lengadocians Antonin Perbòsc e Prosper Estieu dins los ans 1890. Lo lengadocian Loís Alibèrt, amb sa Gramatica occitana segon los parlars lengadocians (1935-1937), fixèt mai o mens definitivament los principis d'una grafia englobanta basada sul sistèma grafic autoctòn, dicha desenant grafia classica o alibertina. Aquel trabalh precís de codificacion d'Alibèrt, a l'escrich coma a l'oral, fonda pus precisament la nòrma classica. Se faguèt una adaptacion de la nòrma classica a l'ensems dels dialèctes occitans durant los ans 1950-1970, mai que mai gràcias a las òbras del provençal Robèrt Lafont, del gascon Pèire Bèc e de l'Institut d'Estudis Occitans. Dempuèi 1996 lo Conselh de la Lenga Occitana (en collaboracion amb lo Gidilòc) preseguís la gestion de la nòrma classica.
A l'ora d'ara, lo sistèma grafic pus utilizat es lo d'Alibèrt. Ça que la la grafia mistralenca demòra fòrça utilizada en Provença a costat de la grafia classica.
Tanben cal senhalar doas autras grafias d'impacte mendre: la grafia bonaudiana, fondada per Piare Bonaud en 1973, que fa concurréncia a la grafia classica en auvernhat, e la grafia de l'Escòla dau Pò, version simplificada de la grafia mistralenca, que fa concurréncia a la grafia classica dins las Valadas Occitanas dempuèi 1971.
La grafia es estada, de la fondacion del Felibritge en 1854 e fins a l'ora d'ara, un grand subjècte de polemicas particularament dins las annadas seissanta e setanta del sègle XX.
Ligams intèrnes
- nòrma lingüistica
Dialèctes
Generalitats
Tradicionalament òm considèra que l'occitan ten sièis grands dialèctes : lo gascon a l'oèst, lo lengadocian e lo provençal (provençau) al sud, lo lemosin, l'auvernhat e lo vivaroalpenc al nòrd. Los dialèctes son nommats mai que mai segon de divisions provincialas ancianas mas i a pas de correspondéncia exacta entre los dialèctes e las províncias: en Provença se parla provençal mas atanben vivaroalpenc, en Auvèrnha auvernhat e lengadocian, en Lengadòc lengadocian, auvernhat, provençal e vivaroalpenc etc...
Fòra del cas particular del gascon (e encara), la transicion entre los dialèctes es plan rarament brutala e un parlar considerat coma de lengadocian o de provençal pòt tenir un fais de caracteristicas d'un autre dialècte o de caracteristicas pròprias: podèm citar lo niçard, lo cevenòl, lo gavaldanés o lo brageiragués.
Entre los parlars de transicion cap a las lengas vesinas, podèm citar lo roiasc e los parlars del Creissent.
Cèrts autors coma Pèire Bèc an prepausat un segond tipe d'estructuracion de l'espaci lingüistic occitan. Pèire Bec definís tres grands complèxes supradialectals: l'arvèrnomediterranèu, l'occitan central e l'aquitanopirenenc (vejatz çai sota).
Classificacion dialectala
Segon lo lingüista Pèire Bèc[8].
- grop gascon, constituit d'un sol dialècte
- grop nòrd-occitan
- grop sud-occitan
- provençal, dich localament provençau (inclusent lo niçard)
- lengadocian
- (catalan, lenga per elaboracion qu'es venguda independenta de l'occitan)
Classificacion supradialectala
Segon lo lingüista Pèire Bèc[9]. Aquesta classificacion supradialectala es compatibla amb la precedenta, mas se fa segon de critèris diferents.
- Grop arvèrnomediterranèu
- lemosin
- auvernhat
- vivaroalpenc
- provençal (inclusent lo niçard)
- Grop occitan central
- lengadocian (exceptat lo sosdialècte lengadocian meridional)
- Grop aquitanopirenenc
- lengadocian meridional
- gascon
- (catalan, lenga per elaboracion qu'es venguda independenta de l'occitan)
La classificacion supradialectala es estada reformulada ansin, pus recentament[10].
- Grop arvèrnomediterranèu
- Sosgrop transoccitan
- lemosin
- auvernhat
- vivarodaufinenc (vivaroalpenc de l'oèst)
- provençal general (provençal maritim e rodanenc, sens lo niçard)
- Sosgrop niçardoalpenc
- provençal niçard
- alpenc (vivaroalpenc de l'èst)
- Sosgrop transoccitan
- Grop preïberic
- Sosgrop occitan central
- lengadocian (exceptat lo sosdialècte lengadocian meridional)
- Sosgrop aquitanopirenenc
- lengadocian meridional
- gascon
- (catalan, lenga per elaboracion qu'es venguda independenta de l'occitan)
- Sosgrop occitan central
Las vilas occitanas
Ligams
- Acàdemia Occitana Lo diccionari de l'Ácàdemia de la Lenga Occitana
- Lo Tresaur dau Felibritge Lo diccionari mai gròs de l'occitan, de Frederic Mistral (vejatz tanben lo ligam intèrne)
- Lexilogos Una colleccion interessanta de ligams, mas la concepcion de l'occitan i es pas totjorn fisabla.
- Occitanet
- Lingüistica Occitana Revista electronica de lingüistica occitana
- Conselh de la Lenga Occitana Preconizacions dins la nòrma classica de l'occitan
- Marraire (l'occitan en Velai e al nòrd de Vivarés)
- Associacion Internacionala d'Estudis Occitans
- Institut Occitan (Pau)
- Bibliografia electronica dels trobadors
- Parlar Occitan Grop de discussion EN occitan
- La Lenga Occitana Grop de discussion SUS l'occitan
- Lista Òc Grop de discussion (non moderat)
- Exercicis en lenga occitana
- Ressorsas pedagogicas per l'occitan
- Cièl d'Òc Banca de tèxtes numerizats
- Diccionari de l'occitan medieval
- Lexic de l'occitan medieval
- Thesaurus Occitan Basa de donadas dialectologicas multimèdia
- Òc per l'occitan Annuari de las entrepresas e organismes amb lo certificat "òc per l'occitan"
- Ostal d'Occitània de Tolosa l'Ostal de las associacions occitanas de Tolosa
Nòtas
- ↑ Ancianament se podiá escriure proensal, proensales, que cal legir proençal, proençalés.
- ↑ Ancianament se podiá escriure lemosi, lemozi, que cal legir lemosin. Lo mot lemosin a pogut designar tanben lo catalan als sègles XVIII e XIX, en rason de sa filiacion amb l'occitan medieval.
- ↑ BOYER Henri, & GARDY Philippe (2001) (dir.) Dix siècles d’usages et d’images de l’occitan: des troubadours à l’Internet, coll. Sociolinguistique, París: L’Harmattan
- ↑ [1]
- ↑ Pèire Bèc (1970-71) = BEC Pierre (collab. Octave NANDRIS, Žarko MULJAČIĆ), Manuel pratique de philologie romane, París: Picard, 2 vol.
- ↑ RONJAT Juli = RONJAT Jules (1930-1941), Grammaire istorique [sic] des parlers provençaux modernes, 4 vol. [reed. 1980, Marselha: Laffitte Reprints, 2 vol.]
- ↑ BÈC Pèire (1973) = BEC Pierre, Manuel pratique d’occitan moderne, coll. Connaissance des langues, París: Picard
- ↑ BÈC Pèire (1973) = BEC Pierre, Manuel pratique d’occitan moderne, coll. Connaissance des langues, París: Picard
- ↑ BÈC Pèire (1973) = BEC Pierre, Manuel pratique d’occitan moderne, coll. Connaissance des langues, París: Picard
- ↑ SUMIEN Domergue (2006) La standardisation pluricentrique de l'occitan: nouvel enjeu sociolinguistique, développement du lexique et de la morphologie, coll. Publications de l'Association Internationale d'Études Occitanes, Turnhout: Brepols


c: text/html

text:
1913
Aquesta pagina concernís l'an 1913 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Argentina[modificar | modificar la font]
Inauguracion deu Subte, lo mètro de Buenos Aires.
Mexic[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Revolucion Mexicana amb un còp d'estat organizat per lei cientificos que mau capitèt (9 - 18 de febrier de 1913). Lo generau Victoriano Huerta aprofichèt lo caòs per prendre lo poder. Lo president Francisco Madero foguèt assassinat e Huerta s'alièt ai cientificos subrevivents e ais Estats Units d'America per se proclamar president. Pasmens, dins lo rèsta dau país, lei combats entre fòrças governamentalas e insureccions rivalas contunièron.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
A partir de la teoria quantica, lo fisician danés Niels Bohr prepausèt son modèl de l'atòm format d'un nuclèu pichon e fòrça compacte enviroutat per d'electrons situats lòng d'orbitas circularas. Aquò permetèt de descriure divèrsei resultats d'espectrografia ò de la fisica dau raionament X e foguèt a l'origina dau modèl modèrne de l'atòm prepausat en 1926 per Erwin Schrödinger.
Medecina[modificar | modificar la font]
Invencion dau sistèma de produccion de rais X que porta son nom per lo fisician estatsunidenc William Coolidge (1873-1975). Aquel aparelh permetèt de produrre aisament de raionaments X e favorizèt la generalizacion de son utilizacion en medecina. De mai, a l'ora d'ara, lo Tube de Coolidge es totjorn lo sistèma pus utilizat dins leis espitaus.
Quimia[modificar | modificar la font]
Premiera conjectura regardant l'existéncia d'isotòps atomicas per lo Britanic Frederick Soddy (1877-1956). D'autra part, premiera sintèsi de PVC per lo quimista alemand Fritz Klatte (1880-1934). Sa produccion industriala acomencèt en 1931 e aquela matèria plastica trobèt rapidament d'aplicacions variadas.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 6 de genièr - Edward Gierek, òme politic polonés (m. 2001)
- 9 de genièr - Richard Nixon, president dels Estats Units (m. 1994)
- 10 de genièr - Gustáv Husák, òme politic checoslovac (m. 1991)
- 15 de genièr - Carles Galtier, escrivan provençal (m. 2004)
- 18 de genièr - Danny Kaye, actor american (m. 1987)
- 18 de febrièr - Auguste Le Breton, escrivan francés (m. 1999)
- 30 de març - Ċensu Tabone, president di Malta (m. 2012)
- 30 de març - Leon Còrdas, escrivan occitan de comèdias (m. 1987)
- 5 de mai - Tyrone Power, actor american (m. 1958)
- 13 de mai - William Richard Tolbert, Jr., president di Liberia (m. 1980)
- 18 de mai - Charles Trenet, Franca cantaire e compositor (m. 2001)
- 26 de mai - Peter Cushing, actor britanic (m. 1994)
- 10 de junh - Benjamin Shapira, bioquimista israelian, Prèmi Nobel (m. 1993)
- 20 de junh - Joan de Borbon, paire del rei Joan Carles I d'Espanha (m. 1993)
- 22 de junh - Sándor Weöres, Hungariana poeto (m. 1989)
- 26 de junh - Aimé Césaire, poèta francés (m. 2008)
- 30 de junh - Alfonso López Michelsen, president de Colómbia (m. 2007)
- 11 de julhet - Cordwainer Smith, escrivan american (m. 1966)
- 12 de julhet - Willis E. Lamb, fisician american, Prèmi Nobel (m. 2008)
- 14 de julhet - Gerald Ford, president dels Estats Units (m. 2006)
- 10 d'agost - Wolfgang Pauli, fisician alemand, Prèmi Nobel (m. 1993)
- 13 d'agost - Arcebisbe Makarios III, 1èr president de Chipre (m. 1977)
- 16 d'agost - Menachem Begin, primièr ministre d'Israèl (m. 1992)
- 30 d'agost - Richard Stone, economista britanic, Prèmi Nobel (m. 1991)
- 4 de setembre - Stanford Moore, bioquimista american, Prèmi Nobel (m. 1982)
- 14 de setembre - Jacobo Arbenz, president de Guatemala (m. 1971)
- 10 d'octobre - Claude Simon, escrivan francés, Prèmi Nobel (m. 2005)
- 2 de novembre - Burt Lancaster, actor american (m. 1994)
- 5 de novembre - Vivien Leigh, actritz americana (m. 1967)
- 7 de novembre - Albert Camus, escrivan francés, Prèmi Nobel (m. 1960)
- 18 de decembre - Willy Brandt, cancelièr alemand, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1992)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 28 de genièr - Segismundo Moret y Prendergast, primièr ministre d'Espanha (n. 1833)
- 22 de febrièr - Francisco Ignacio Madero, president de Mexic (n. 1873)
- 22 de febrièr - Ferdinand de Saussure, lingüista soís (n. 1857)
- 21 de març - Manuel Bonilla, president d'Honduras (n. 1849)
- 23 de junh - Nicolás de Piérola Villena, president de Peró (n. 1839)
- 28 de junh - Manoel Ferraz de Campos Salles, president de Brasil (n. 1841)
- 19 de julhet - Clímaco Calderón, president de Colómbia (n. 1852)
- 29 de julhet - Tobias Michael Carel Asser, jurista neerlandés, Prèmi Nobel (n. 1838)
- 30 de setembre - Rudolf Diesel, inventor e engenhaire alemand (n. 1858)
- 7 de novembre - Alfred Russell Wallace, biològ galés (n. 1823)
- 12 de decembre - Emperaire Menelik II d'Etiòpia (n. 1844)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Daufinat
Lo Daufinat o lo Dalfinat (o pus completament lo Daufinat de Vianés) es una region istorica partejaa entre Occitània al sud e Arpitània (lo país francoprovençau) al nòrd.
Correspònd als tres departaments actuaus de Droma, dels Auts Aups e d'Isèra (estat francés) e tanben a una part septentrionala de las Valadas Occitanas (estat italian).
La part occitana dau Daufinat compren totes los Auts Aups, quasi tota Droma, lo sud d'Isèra e lo nòrd de las Valadas Occitanas. La part arpitana compren sobretot lo nòrd e lo centre d'Isèra.
Las vilas principalas son Valença e Gap dau costat occitan e Grenòble e Viana dau costat arpitan.
Lo gentilici pus autentic sembla daufinenc/dalfinenc coma Mistral ( , TDF), coma lei felibres dau Daufinat ( , 1885, 1886) e coma German Guichard (Germain Guichard, 1889,  , Grenòble: impr. F. Allier) e non ' daufinés*/dalfinés* e delfinés*.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Daufinat aviá per limit, au nòrd, Ròse que lo separava de Bresse e de Bugey. A l'èst, lo Ducat de Savòia e Piemont, e au sud lo Comtat Venaicin e Provença. Lo limit occidentau èra marcat per Ròse au sud de Lion. Lo Daufinat s'estendiá entrò los barris de Lion. La capitala du Daufinat èra Grenòble ont setjava lo Parlament dau Daufinat. Se devesiá en Daufinat Aut (Aups) e Daufinat Bas (Preaups).
Dins le primièr, i aviá :
- Cairàs,
- Ambrunés,
- Gapencés,
- Devolui,
- Vercòrs,
- lo País de Buech,
- las Baroniás Daufinencas
Dins lo segond :
- lo comtat d'Albon associant lo Vianés a l'entorn de la vila de Viana, annexaa en 1450 e lo Turripinés a l'entorn de La Tour de Pin.
- lo comtat de Valentinés amb la vila de Valença, annexaa per Carles VI en 1404,
- lo comtat de Diés, a l'entorn de la ciutat episcopala de Diá, tanben annexaa en 1404,
- Tricastin
- lo principat d'Aurenja que foguèt annexat au Daufinat, (en 1793 foguèt comprés dins lo departament de Vauclusa).
- las vaus d'Ors en auta Vau de Susa,
- Prajalats
- la Chastelada de Chastèldalfin.
Los paisatges son variats entre los soms aupencs dau Aut Daufinat (la barra dels Escrinhs culmina a 4 102 mètres), los Preaups (Vercòrs e Chartrosa), las planas de Nòrd-Isèra o aquestas de Droma, de caractèr provençau.
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat e Edat mejana[modificar | modificar la font]
Lo territòri dau Daufinat foguèt ocupat per divèrsas tribús gallesas; foguèt puèi conquistat pels romans e incorporat a la província narbonesa. Las primièras traças dau Cristianisme en Daufinat remontan au sègle II[1]. Los grops de crestians se trobavan alara mai que mai a Viana. S'espandiguèron a l’ensemble dau Daufinat au sègle IV. Lo pedicaire pus conegut foguèt Marcellin d'Ambrun. Fondèt un evescat a Ambrun en 350. Lo territòri coneguèt divèrsas invasions, visigòts e alans pilhèron nombrosas ciutats (Valença, Montelaimar…). Los burgondis s'installèron dins la region en 442, e chausiguèron Viana, que gardava son prestigi de granda ciutat romana,coma capitala[2]. Vèrs 740, los sarrasins faguèron d'incursions dins la region. Granòble patiguèt de pilhatges. Au Tractat de Verdun en 843, la region se trobèt integraa au reialme de Lotari. En 955, passèt a Carles de Provença. En 863, a la mòrt d'aqueste, Lotari II impausèt son autoritat subre lo comtat de Viana, mas quora moriguèt (869) Carles lo Calvet e Loís lo Germanic se partajèron sas possessions au tractat de Meerssen (870), Carles se proclamèt emperaire en 875.
Lo governador de Viana, Boson de Provença, se faguèt proclamar rei de Borgonha e amb lo Reiaume de Provença se formèt lo Reialme d'Arle e de Viana, que demorèt independent entrò 1032, quora venguèt part dau Sant Empèri Roman Germanic[3].
Estat independent (1040-1349)[modificar | modificar la font]
Au mitan dau caòs de la feodalitat, los comptes d'Albon capitèron d'aquesir un certan poder dins la region. Lo primièr foguèt en 1040 Guigues Ièr lo Vièlh, senhor d'Anonai, que teniá tanben Cheyssieu e Champsaur. Son poder aumentèt considerablament quora aquesiguèt una part dau Comtat de Viana, lo Gresivaudan e Oesen. L'emperaire Conrad li balhèt tanben lo Briançonés. Lo Daufinat èra alara un estat independant, part dau Sant Empèri Roman Germanic. A aquesta epòca los comptes d'Albon chausiguèron Grenòble coma capitala, chausida fondamentala que lor permetèt de gardar lo poder a l'encòp subre lo aut e lo bas Daufinat. Au sègle XII, los comtes d'Albon prenguèron lo títol de daufins de Vianés. Lo comtat d'Albon venguèt alara lo Daufinat.
Lo darrièr daufin independent, Umbèrt II, capitèt d'assegurar la patz amb Savòia. Alarguèt son territòri en crompar Rumans. Creèt lo Conselh delfinal en 1337 e l'universitat de Grenòble. Establiguèt tanben en 1349 l'Estatut Delfinal, mena de Constitucion garantissent las libertats dels daufinés.
Crompa per França (1349)[modificar | modificar la font]
Los deutes importants dau Daufin Umbèrt II, e la mòrt de son filh lo menèron a vendre lo Daufinat a Felip VI de França per la signatura dau tractat de Rumans en 1349. A comptar d'aquesta data lo filh dau rei de França portariá lo títol de Daufin de França.
Guèrra de Cent Ans e administracion per Loís XI[modificar | modificar la font]
Epòca modèrna[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Petite histoire du Dauphiné, Félix Vernay, 1933, p20
- ↑ Petite histoire du Dauphiné, Félix Vernay, 1933, p22
- ↑ Petite Histoire…, Félix Vernay, 1933, p. 24


text:
Iguanid
Los iguanids (Iguanidae) o igüanas fòrman una familha de reptils mièg-arboricòlas, terrèstres o marins, que se noirisson de vegetals e d'insèctes.
Lo tèrme d'Iguanids deriva del nom vernacular igüana el meteis eissit de l'Arawak, del taino o alara del goaxiro. Se seriá impausat en occitan via lo francés via l'italian[1].
Somari
Classificacion[modificar | modificar la font]
Aquesta familha compren a l'origina de genres e espècias fòrça nombroses. D'estudis menats per Frost e al. en 1989 e 2001 an afinat lo decopatge d'aquela familha, en reduisent significativament lo nombre de genres incluses. Los autres genres son estats desplaçats dins de familhas separadas (Crotaphytidae, Hoplocercidae, Opluridae, Phrynosomatidae, Polychrotidae, Tropiduridae). Aquesta organizacion novèla es mai o mens acceptada segon los autors. D'unes contunhan doncas d'utilizar la classificacion anciana e aquesta familha pòt doncas èsser presentada amb mai de genres.
Per d'unes autors aquestas familhas son consideradas coma de sosfamilas dels Iguanids, que pòrtan los meteisses noms mas amb una terminason en -nae al luòc de -dae (Crotaphytinae, Hoplocercinae, Oplurinae, Phrynosomatinae, Polychrotinae, Tropidurinae). Dins aquestas classificacions los genres çaijós son doncas acampats dins la familha dels Iguanids e la sosfamilha dels Iguaninae.
Schulte e al. a estudiat en 2003 las relacion filogeneticas entre un grand nombre de genres d'Iguanidae (mas pas totes) çò qu'a conduch a construire un arbre de relacion filogenetica que descrivon la proximitat genetica d'aquestes genres (vejatz aqueste arbre [pdf] sul site de TIGR Reptile Database).
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Reparticion geografica[modificar | modificar la font]
Los Iguanidae se rencontran principalament sul continent american, tant plan al nòrd coma al sud, e mai sus d'illas avesinantas nombrosas.
Son principalament de vegetarians quitament se se noirisson de còps de pichons invertebrats.
Taxonomia[modificar | modificar la font]
Lista dels genres[modificar | modificar la font]
- genre Amblyrhynchus Bell, 1825 - 1 espècia a las illas Galapagos
- genre †Armandisaurus (atudat)
- genre Brachylophus Cuvier, 1829 - 2 espècias a Vanuatu e a las Fiji
- genre Conolophus Fitzinger, 1843 - 2 espècias a las illas Galapagos
- genre Ctenosaura Wiegmann, 1828 - 14 espècias en America del Nòrd e centrala
- genre Cyclura Harlan, 1825 - 10 espècias a las Antilhas
- genre Dipsosaurus Hallowell, 1854 - 1 espècia en America del Nòrd
- genre Iguana Laurenti, 1768 - 2 espècias en America Centrala e del Sud e a las Antilhas
- genre †Lapitiguana (atudat)
- genre †Pumila (atudat)
- genre Sauromalus Duméril, 1856 - 6 espècias en America del Nòrd
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- los iguanodònts : malgrat la semblança de nom, son de dinosaures, parents dels crocodils e dels ausèls.
Referéncias taxonomicas[modificar | modificar la font]
- Referéncia TIGR : Iguanidae (en)
- Referéncia ITIS : TSN 173863 Iguanidae (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Iguanidae (en)
- Referéncia NCBI : Iguanidae (en)
- Referéncia CITES : familha Iguanidae (fr+en) (sul sit de l’UNEP-WCMC)
- Referéncia uBIO : Iguanidae (en)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fonses documentaris ARKive : Iguanidae (en)
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Definicions lexicograficas e etimologicas de Igüana del CNRTL.


text:
Nicolau Glaudi Fabri de Peiresc
Nicolau Glaudi Fabri de Peiresc (Beujanciá, 1580 - Ais de Provença, 1637) foguèt un intellectuau provençau de l'epòca barròca, scientific, òme de letras, conselhier au Parlament de Provença. Coma astronòm, faguèt la primièra mapa de la luna basada subre d'observacions au telescòpi e descobriguèt la Nebulosa d'Orion. Entre sas recèrcas, i aguèt la determinacion de la longitud de divèrses luòcs a l'entorn de la Mediterranèa e en Africa del Nòrd.
Aguèt una corespondéncia sostenguda amb nombroses personatges e scientifics de son epòca, coma Malherbe, Rubens, Pèire Gassendi o Galilèu.


text:
Alt Pirineu i Aran
Alt Pirineu i Aran (Aut Pirenèu e Aran) ei un es sèt encastres foncionaus territoriaus definidi eth çò Pla territoriau generau de Catalonha. Plaçat ath nòrd-èst de Catalonha, concrètaments en Pirenèus, includís es comarques de nauta montanha dempús deth limit damb er Aragon enquiara Cerdanha: Auta Ribagòrça, Aut Urgèl, Bassa Cerdanha, Palhars Jusan, Palhars Sobeiran e Val d'Aran. Per poblacion ei er encastre damb mens poblacion, 72 929 abitants eth 2007, que contraste damb es 4 863 161 der Àmbit metropolità de Barcelona. Ne l'informi Roca siguec prepausada coma ua sotsvegueria dera vegueria de Ponent, damb eth nòm deth Alt Pirineu i Val d'Aran.
Pes sòns trèti diferenciaus, ar encastre i conviuen dues leis importantes entath territòri. Ua qu'afècte a totes eres ei era Lei 2/1983, de 9 de març, de nauta montanha, anteriora ath Plan territoriau generau de Catalonha, e que definís aguestes comarques coma "comarques de montanha". En tot arreconéisher era especificitat des airaus de montanha, entà desvolopar es competéncies dera Generalitat de Catalunya era matèria de tractament especiau d'aguesti airaus. Ua auta lei ei era qu'afècte ena Val d'Aran, Lei 16/1990, de 13 de junhsèga (DOGC 1326, de 3 d'agost), que definís eth regim especiau d'Aran e que permetec er organ de govèrn autonòm dera val, eth Conselh Generau d'Aran.


text:
Epopèia de Gilgamesh
L'epopèia de Gilgamesh es un racònte legendari de Mesopotamia anciana. Fa partida deis òbras literariaris mai vièlha de l'Umanitat. La premier version complèta coneguda foguèt escricha en akkadian vèrs lei sègles XVIII o XVII abC dins la region de Babilònia. Aquela version èra inspirada per unei tèxtes e racòntes, principalament d'origina sumeriana, compausats vèrs la fin dau millenari III abC. A per origina lei racòntes mitics subre Gilgamesh, cinquen rèi (probablament legendari) de la premiera dinastia d'Uruk. Tèn dotze partidas mai, segon la màger part dei scientifics, lei partidas XI e XII foguèron apondudas vèrs 1200 e 700 abC[1].
Perdut après la disparicion dei civilizacions de Mesopotamia antica, lo tèxte foguèt redescubèrt pendent lei cavaments realizats dins leis annadas 1870 dins la biblioteca de l'emperaire assirian Assurbanipal de Niniva. Aqueu racònte conoguèt un succès important durant l'Antiquitat e de vestigis foguèron trobats dins divèrsei sites antics de Mesopotamia. Foguèt tanben traduch dins unei lengas coma l'itita o l'orita. La premiera tradicion modèrna foguèt l'òbra de Georges Smith.
Somari
Resumit[modificar | modificar la font]
Lo començament dau racònte es eissit dau sentiment deis abitants d'Uruk que lor rèi Gilgamesh es tròp dur e sevèr. Demandèron donc l'ajuda de la divessa Aruru, protectritz de la ciutat, per corregir lei defauts dau rèi. La divessa deicidiguèt alora de crear un « doble » de Gilgamesh nomat Enkidu. Lo ròtle d'aqueu darrier èra d'èstre lo mirau dau rèi. Au contrari de Gilgamesh, Enkidu es donc un òme sauvatge e sensa elegància naturala mai bòn. Lei dos personatges s'escometèron. A la fin dau combat, comprendiguèron qu'èran complementaris e decidiguèron de s'aliar per realizar ensems divèrsei proesas. Pasmens, a la mòrt d'Enkidu, Gilgamesh, fòrça triste, decidiguèt de partir en recèrca dau secrèt de l'immortalitat pròche d'Uta-Napishtim que li aprendiguèt l'existéncia d'una planta de jovença. Gilgamesh finiguèt per descubrir aquela planta mai un sèrp li raubèt. Comprendiguèt alora que l'òme èra pas fach per èstre immortau e que fau solament aprofichar dei plasirs de la vida presenta.
Etapas dau racònte[modificar | modificar la font]
Taulèta I[modificar | modificar la font]
La taulèta I de l'Epopèia de Gilgamesh es la presentacion dei personatges e de la decision dei dieus d'utilizar Enkidu còntra Gilgamesh. Ansin, Gilgamesh es presentat coma un eròi aguent complit divèrsei proesas, que la bastida dei barris de la vila, mai tanben coma lo tiran de la populacion d'Uruk. Per lo corrigir, lei dieus preparèron Enkidu e lo mandèron, gràcias a un personatge dich la Cortesana, vèrs la vila d'Uruk per mostrar sa superioritat sus Gilgamesh.
Taulèta II[modificar | modificar la font]
La Cortesana e Enkidu arriban a Uruk. Enkidu i devèn l'objècte d'admiracion de la fòga. Puei, Enkidu va a una ceremonia de maridatge que se debana dins la vila. I empacha Gilgamesh d'exercir son drech de prioritat sus lei filhas presentas e lei dos eròis s'afrontan dins una carriera. Lo combat a ges de venceire e Gilgamesh e Enkidu realizan finalament un pacte d'amistat. Aquò representa una causa importanta per Enkidu que tèn per lo premier còp una familha. Enfin, a l'iniciativa de Gilgamesh, lei dos amics novèus decidísson de preparar una expedicion dins lo bòcs dei cèdres protegir per un gardian dich Humbaba. Se fau notar que leis Ancians d'Uruk e egalament Enkidu assian de descoratjar, sensa succès, Gilgamesh de realizar aqueu projècte.
Taulèta III[modificar | modificar la font]
La taulèta tracta de la preparacion de l'expedicion e de sa partença vèrs lo bòsc dei cèdres.
Taulèta IV[modificar | modificar la font]
La taulèta IV tracta dau viatge a travèrs dau bòsc dei cèdres en sièis etapas. Per cada etapa, Gilgamesh, au centre d'un ceucle sacrat, realizèt un sacrifici au dieu Shamash per demandar un pantais, signe dau succès futur de l'expedicion. Durant la nuech, Gilgamesh pantaièt e lei dos eròis consideran donc aqueu pantais coma un signe de succès. Puei, Gilgamesh e Enkidu arriban vèrs lo domeni d'Humbaba, demon gardian dau bòsc dei cèdres.
Taulèta V[modificar | modificar la font]
Après una marcha dedins lo bòsc, Gilgamesh e Enkidu arriban en fàcia Humbaba qu'èra sota la forma d'un dragon. Maugrat leis avertiments dau monstre, un combat comença. Gilgamesh e son amic foguèron ajudats per Shamash, dieu dau Solèu, que mandèt de vents immens còntra lo dragon que deguèt finalament se rendre. En cambi de sa vida, èra lèst a donar d'aubres a Gilgamesh per ornar son reiaume e sei vilas. Pasmens, sus lei consèus d'Enkidu, Gilgamesh refusèt l'ofèrta de somission e tuèt son advèrsari qu'aguèt pron de temps per maudire seis enemics : lei dos amics vielhiran pas e trobaran jamai lo sauvament.
Après aquela victòria, Gilgamesh e Enkidu copan lei cedres dau bòsc. Puei, naviguèron sus lo fluvi per menar la fusta dins lo reiaume de Gilgamesh e utilizèron la tèsta d'Humbaba coma trofèu.
Taulèta VI[modificar | modificar la font]
La taulèta VI conta lo retorn dei dos eròis a Uruk. La divessa Ishtar i venguèt amorosa de Gilgamesh e lo demandèt en maridatge. Pasmens, lo rèi de la ciutat refusèt e se trufèt de la divessa en causa de seis infidelitats passadas e dau malastre de seis amants ancians. Aquò entraïnèt la colèra d'Ishtar que demandèt l'ajuda de son paire Anu per se venjar. Maugrat de repròchis a prepaus de la vida de l'actituda de sa filha, Anu acceptèt de crear un buòu celèst per destrurre lo país d'Uruk durant sèt annadas a condicion qu'Isthar acceptèsse d'aparar la region contra la famina.
Un còp lo buòu creat per son paire, Ishtar lo larguèt au centre d'Uruk. L'animau causèt divèrsei degalhs au riu passant a travèrs de la villa e ai bastiments tuant d'abitants. Pasmens, Enkidu e Gilgamesh l'ataquèron e lo tuèron. Puei, donèron son còr coma ofèrta a Shamash. Lei rèstas dau buòu foguèron trabalhs per leis artesans de la vila que s'ocupèron d'ornar lei banas d'un placatge d'aur per leis ofrir au culte de Lugalbanda qu'èra lo paire de Gilgamesh. La fin de la jornada s'acabèt per una fèsta au palais de la ciutat.
Taulèta VII[modificar | modificar la font]
Durant la nuech après la fèsta marcant la victòria contra lo buòu creat per Anu, Enkidu veguèt dins un pantaís una reünion dei dieus per jutjar lo murtre d'Humbaba e dau buòu celèst. Condamnat a una mòrt prematurada, l'eròi decidiguèt d'anar ambé Gilgamesh demandar perdon a Enlil, sobeiran dei dieus e dau monde, dins son temple de Nippur. Pasmens, dins aquel endrech, trobèt son ofèrta donada après la desfacha d'Humbaba e maudiguèt Enlil e Shamash per lor ingratitud. L'intervencion de Gilgamesh e de Shamash li permetèron de cambiar d'opinion sus lei dos dieus mai pas de modificar la decision divina. Rapidament, Enkidu venguèt malaut. Faguèt un pantais terrible sus la condicion dei mòrts deis infèrns e moriguèt après quauquei jorns.
Taulèta VIII[modificar | modificar la font]
Se debanèt lei funeralhas d'Enkidu organizadas per son amic Gilgamesh. Una estatua dau mòrt foguèt bastida d'aur e de pèiras preciosas e tota la ciutat li rendiguèt leis omatges. A la fin de la ceremonia, Gilgamesh decidiguèt d'anar dins l'estèpa.
Taulèta IX[modificar | modificar la font]
Taulèta X[modificar | modificar la font]
Taulèta XI[modificar | modificar la font]
Taulèta XII[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- ↑ Raymond Jacques Tournay, O.P. et Aaron Shaffer, L’Épopée de Gilgamesh, École Biblique et Archéologique Française et Université Hébraïque de Jérusalem, Edicions "Les Éditions du Cerf", collecion « Littérature ancienne du Proche-Orient », 1998.


text:
Prosper-Olivier Lissagaray
Prosper-Olivier Lissagaray (24 de novembre de 1838 - 25 de genier de 1901) foguèt una personalitat de la Comuna de París (1871) e un jornalista francés.
En 1860, après un viatge en America, s'installèt a París onte realizèt lei premierei conferéncias publicas. Après una conferéncia agitada sus Alfred de Musset, creèt un jornau (l'Avenir) a Aush contra lo Segond Empèri de Napoleon III. I ataquèt lo deputat Paul de Cassagnac, son bòn cosin e un duèl aguèt meme luòc. En genier 1870, fondèt lo jornau La Marseillaise ambé Henri Rochefort. Lei condamnacions esperèron pas per Lissagaray estent que foguèt condamnat lo 4 de genier per ofensas envèrs l'Emperaire e l'Emperairitz. Liberat lo 6 d'abriu de 1870, foguèt mai condamnat per ofensas lo 10 de mai e preferiguèt de s'exiliar en Belgica durant tres mes.
Tornèt en França après la proclamacion de la Republica lo 4 de setembre de 1870. Pendent lo sètge, partiguèt ambé Leon Gambetta e venguèt comissari de guèrra. A Tolosa, organizèt un còrs de volontaris puei rejonhèt l'armada de Léger coma comandant. Pendent la Comuna de París, fondèt encara un jornau publicat fins au 9 d'abriu quand decidiguèt de far partida dei patrolhas dau barri. Pendent la Setmana Saunosa, se bateguèt dau 25 au 28 de mai. Una legenda ditz que Lissagaray foguèt lo combatent darrier de la Comuna. Après la batalha, s'exilièt tornarmai en Belgica puei a Londres.
I escriguèt lei dos libres que lo rendèron celèbre : Huit journées de mai derrière les barricades (1871) e subretot Histoire de la Commune de 1871 (1876). Aquelei libres foguèron traduchs en anglés per Jenny Marx. D'efèct, Jenny Marx, filha de Karl Marx, e Lissagaray foguèron promés. Pasmens, Jenny rompèt lei acordalhas en 1880 e Prosper-Olivier Lissagaray tornèt donc en França.
Se i opausèt au generau Boulanger e venguèt secretari de la Société des Droits de l'Homme et du citoyen creada ambé Georges Clemenceau, Jules Joffrin e Arthur Ranc. Fondèt tanben dos jornaus nomats La Bataille (1881-1889) puei La Grande Bataille (1893) e denoncièt especialament l'escàndol de Panamà. Se consacrèt adonc a la tresena edicion de l'Histoire de la Commune de 1871 publicada en 1896.
Moriguèt en 1901 d'una laringiti. Quasi 2000 personas assistiguèron a sa cremason dins lo cementèri dau Père-Lachaise.


text:
Álvaro de Luna
Álvaro de Luna y Jarana (Cañete, Cuenca, c. 1390 - Valhadolid, lo 2 de junh de 1453) que ho un favorit deu rei Joan II de Castelha ; que ho atau lo purmèr d'ua seria de favorits qui dens l'istòria espanhòla son coneguts com los Validos.
Qu'èra IVau conestable de Castelha, Mèste de l'Òrdi de Santiago, Ièr Comte de San Esteban de Gormaz, Ièr duc de Trujillo, Ièr Marqués de Villena).
D'ua grana influéncia suu son rei, que ho eliminat per Isabel de Portugal, la segonda esposa d'aqueth darrèr, puish escapsat.


text:
Servidor
En informatica un servidor es un sistèma que provesís de servicis a d'autres sistèmas informatics (nomenats clients) dins un malhum informatic, utilizant l'arquitectura client-servidor. Lo tèrme pòt far referéncia a un ordenador o a un logicial (coma per exemple un logicial de basa de donadas).
Los servidors permeton, per exemple, d'emmagazinar de fichièrs, transferir lo corrièr electronic, albergar un sit internet, etc. Es possible per un ordenador o un logicial d'èsser a l'encòp client e servidor. La connexion client-servidor utiliza de protocòls de comunicacion, coma per exemple TCP/IP, qu'es lo protocòl mai utilizat sus Internet.


text:
Courteilles
Courteilles en normand (Courteilles en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Courteilles Se situa al sud del departament de l'Eure, mas egalament de la siá region (l'Anautita-Normandie). Aquela municipalitat es prèpa de la nacionala 12, e a aperaquí 100 quilomètres de París.
Courteilles se situe au sud du département de l'Eure, mais également de sa région (la Haute-Normandie). Cette commune est proche de la nationale 12, et à environ 100 kilomètres de Paris.


text:
Berzy-le-Sec
Berzy-le-Sec es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo villatge a situat sus una nautor, a 5 km aperaquí al sud de Soissons
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- En 1791, la municipalitat de Berzy-lo-Shut absorbeix las municipalitats vesinas de Chazelle e de Léchelle per decrèt del directoire del departament[1].
- En 1791, la commune de Berzy-le-Sec absorbe les communes voisines de Chazelle et de Léchelle par arrêté du directoire du département[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Nòta de Berzy-lo-Shut sul luòc de l'archiu départementales de l'Aisne
- ↑ Notice de Berzy-le-Sec sur le site des archives départementales de l'Aisne


text:
Telefòn mobil
Lo telefòn mobil o lo mobil o lo telefòn cellular es una mena de telefòn portatil que se connècta a una ret ràdio. Es aparegut e s'es generalizat lèu lèu dins la vida vidanta dempuei leis ans 1990.
Somari
Denominacions en occitan[modificar | modificar la font]
Maugrat que lei doas formas (mobil e cellular) son corrèctas, tecnicament seriá pus apropriat de dire telefòn cellular, ja qu'un telefòn sens fiu tanben es mobil dins lo sens estricte dau mot: se pòt mòure. Per còntra, lo mot cellular definís clarament lo tipe de tecnologia. Pasmens, lo tèrme de telefòn mobil (o mobil) es lo que s’utiliza abitualament dins la màger part dei lengas romanicas.
- Remarcas
- Tanben s'ausís la denominacion de telefonet: aqueu mot es ben format mai manca de precision perque pòt designar en fach tota mena de telefòn pichon, fixe o mobil.
- Denominacions mai familiara son pegaurelha o tindarèl.
- De tèrmes coma telefòn portable* e portable* son especifics dau francés. De lei transpausar en occitan, aquò separa l'occitan de l'usatge romanic generau.
Origina[modificar | modificar la font]
Lo telefòn mobil es una combinason dau telefòn tradicionau e de la ràdio.
- Lo telefòn foguèt inventat per Alexander Graham Bell en 1876, e mai s'aquela atribucion es estada contestada recentament (vejatz telefòn).
- La comunicacion sens fiu a sei raiç dins l'invencion de la ràdio per Guglielmo Marconi, que patentèt lo primier aparelh de ràdio en 1896.
Lo concèpte d'una ret de ràdio cellulara l'inventèron en 1947 dins lei Laboratòris Bell, mai es en 1983 que ne fabriquèron lei primiers esquipaments ais Estats Units.
La ràdio cellulara consistís en una tecnica qu'ofrís la telefonia mobila en utilizant un espèctre electromagnetic.
Foncionament generau[modificar | modificar la font]
L’us dau mot "cellular" per la telefonia mobila deriva dei doas estacions de basa, que lian a travèrs de la ràdio lei telefòns mobils amb lei contrarotladors d’estacions de basa: se dispausan coma una malha, en formant de cellulas (coma un brusc d’abelhas). D'aqueu biais, cada estacion de basa se situa dins un nos d’aquelei cellulas e assigna un grop de frequéncias pròprias de transmission e recepcion. Bòrd que lo nombre de frequéncias es limitat, amb aquela disposicion se pòt reütilizar lei meteissei frequéncias dins d'autrei cellulas (basta que sigan jamai adjacentas) per fin d’evitar d'interferéncias entre elei.
Lei telefòns mobils, en mai de servir per telefonar, an d'autrei foncionalitats que son de mai en mai nombrosas a dicha que la tecnologia avança e que de modèls novèus apareisson: SMS e MMS, camèra fotografica e vidèo, videofòn, agenda electronica, organizador, calculadoira, navegador per Internet, revelh... Una mena pron sofisticada es l'smartphone.
Rets (o malhums)[modificar | modificar la font]
Basicament existisson dos tipes de rets (o malhums) de telefonia mobila:
- Ret de telefonia mobila analogica (TMA). Coma son nom o indica, dins aquela ret la comunicacion se realiza mejançant de senhaus de votz analogics, tant per via radioelectrica coma per via terrèstra. Dins sa primiera version foncionèt dins la benda radioelectrica de 450 MHz, puei foncionèt dins la benda de 900 MHz (en Espanha desconnectèron la ret de telefonia mobila analogica lo 31 de decembre de 2003).
- Ret de telefonia mobila numerica. Dins aquela ret, la comunicacion se realiza mejançant de senhaus numerics, çò que permet d'optimizar tant l'aprofechament dei bendas de radiofrequéncia coma la qualitat de transmission. Sei representants mai significatius dins lo domeni public son l'estandard GSM (telefonia de segonda generacion) e l'estandard UMTS (telefonia de tresena generacion). Fonciona dins lei bendas de 850/900 e 1 800/1 900 MHz. En 2004 s'arribèt a un miliard d'usatgiers dins lo Mond. I a un autre estandard numeric, present en America e Asia, nommat CDMA. Dins lo domeni privat e dins de servicis d'urgéncia coma la polícia, lei pompiers e leis ambulàncias, utilizan leis estandards Tetrapol e TErrestrial Trunked Radio (TETRA) dins de bendas de frequéncia diferentas.
Lei telefòns mobils, e lei rets dins lei qualas opèran, vàrian significativament en foncion dau provesidor e dau país. Dins aquò, totei lei mobils comunican entre elei mejançant de microondas electromagneticas passant per leis estacions de basa, que seis antenas son montadas sus de torres o d'edificis. Lei telefòns tenon un transceptor de poténcia bassa per transmetre e recebre lei votz e lei donadas vèrs e dempuei la cellula pus pròcha (normalament de 8 a 13 km de distància). Quand lo telefòn cellular s’amòda, se registra son identificador dins la ret per fin de l'avisar quand una sonada arriba. Lo telefòn bosca constantament lo senhau pus potent que pòt recebre deis estacions a son entorn. Se l’usatgier se desplaça a travèrs de cellulas divèrsas, lo mobil cambiarà automaticament de cellula per fin de mantenir lo senhau e pas pèrdre en ges de moment la comunicacion.
Leis estacions de basa an de transmissors de ràdio relativament pauc potents (entre 1 e 2 watts) qu'informan constantament lei mobils de son existéncia. Lo dialòg que mantenon amb lei terminaus mobils consistís en un flux de donadas numericas qu'incluson l'àudio numerizat (franc per lei rets analogicas comentadas çai sus). La tecnologia que permet aquela comunicacion depend dau sistèma que l’operador de servicis a adoptat. De costuma s’utiliza AMPS per lei rets analogicas e D-AMPS, CDMA2000, GSM, GPRS, EV-DO e UMTS per lei numericas. Cada operador dispausa d’una benda de frequéncia de ràdio unica.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Batalha de Grunwald
La batalha de Grunwald se debanèt lo 15 de julhèt de 1410. Fa partida dei batalhas pus importantas de l'Edat Mejana ai nivèus deis efectius alinhats per cada armada e dei consequéncias sus l'equilibri deis estats europèus. Opausèt lei fòrças de l'aliança dau Reiaume de Polonha e dau Grand Ducat de Lituània ai tropas de l'Òrdre dei Chivaliers Teutonics. Fòrça saunosa, s'acabèt per la victòria deis aliats e per la mòrt dau cap de l'Òrdre Teutonic.
Lei consequéncias de la batalha foguèron inicialament limitadas car l'Òrdre Teutonic capitèt de resistir dins sei fortalessas fins a la signatura d'una patz gaire constrenhenta en 1411. Pasmens, l'Òrdre perdiguèt la màger part de sei fòrças umanas e economicas dins la batalha. De mai, la mòrt de son cap entraïnèt de crisis de succession que van l'afeblir fortàment. Au contrari, la victòria marquèt lo començament de l'expansion polonesa en Euròpa de l'Èst e finalament, l'Òrdre Teutonic venguèt vassau dau reiuame polonés en 1446.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Sylvain Gouguenheim, Tannenberg : 15 juillet 1410, Tallandier (2012).


text:
Camblain-l'Abbé
Camblain-l'Abbé es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Camblain-Lo Abbé es desservie per la rota départementale 341 dicha Cauçada Brunehaut en connectant Arras a Thérouanne, manca totun anotar que sus lo territòri de la municipalitat, la RD 341 manlèva pas pas exactament lo traçat de la cauçada Brunehaut, mas una dérivation.
Camblain-la Abbé èra desservie per la via ferrée de interêt locala (VFIL) en connectant Lens e Frévent e transeünt per Aubigny-en-Artés e Avesnes-lo-Comte
Camblain-l'Abbé est desservie par la route départementale 341 dite Chaussée Brunehaut reliant Arras à Thérouanne, il faut cependant noter que sur le territoire de la commune, la RD 341 n'emprunte pas exactement le tracé de la chaussée Brunehaut, mais une dérivation.
Camblain-l'Abbé était desservie par la voie ferrée d'interêt local (VFIL) reliant Lens et Frévent et passant par Aubigny-en-Artois et Avesnes-le-Comte


text:
1815
Aquesta pagina concernís l'an 1815 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- Los Cent-Jorns de Napoleon 1èr.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
- 15 de julhet - Napoleon Bonaparte es empresoat pels britanics dins l'illa de Santa Elena en l'Ocean Atlantic.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 11 de genièr - John Alexander Macdonald, primièr ministre de Canadà (m. 1891)
- 8 de març - Jean-Delphin Alard, violonista, pedagòg e compositor gascon (m. 1888)
- 25 d'octobre - Camillo Sivori, violonista italian (m. 1894)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 24 de febrièr - Robert Fulton, inventor nòrd-american (n. 1765)


text:
Alex Hepburn
Alexandra Hepburn, pus conoscuda coma Alex Hepburn (Londras, 25 de decembre de 1986) es una cantaira e composidora escocesa. Se faguèt celèbra mondialament en 2013 gràcias a sa cançon Under. Sa votz particulara fa que siague sovent comparada a Janis Joplin.
Biografia[modificar | modificar la font]
Alex Hepburn nasquèt a Londras en 1986 dins una familha originària d'Escòcia. En 1995 amb sos parents s'installèt en Provença, a Vaubona e lai demorèron quatre ans. Tornèron puèis a Londras e Alex arrestèt l'escòla quand aviá 16 ans. Quand aguèt 18 ans, la mòrt de son paire la nafrèt priondament. En 2011 faguèt la primièra part d'un concèrt de Bruno Mars. Sortiguèt son primièr album Together alone lo 15 d'abrial de 2013.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Together alone (2013)


text:
Sent Gaudenç
Sent Gaudenç qu'ei ua vila occitana de Gasconha, capitala de Comenge. Qu'ei situada administrativament laguens eth departament de Hauta Garona e era region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sent Gaudenç qu'ei bastida ath pè deths Pirenèus, sus era arribèra esquèrra de Garona e a un navanteat de quilomètres de Tolosa en direccion de Tarba.
Heraudica[modificar | modificar la font]
L'escut de Sent Gaudenç que's blasona atau : d'azur cargat d'ua campana d'argent batalhada d'aur.
Istòria[modificar | modificar la font]
Sent Gaudenç que hoc poblada desempuish era epòca romana mes que comencèc a pravar ath torn deth monastèri qui acesèc eras relíquias de Sent Gaudenç.
En 1160 eths Cavalièrs de Sent Joan de Jerusalèm que i fondèren un espitau.
En 1202, eth comte Bernat IV de Comenge que l'autregèc ua carta.
Durant eras guèrras de religion, era ciutat e eth sòn patrimòni que horen sacamandejats per Gabriel Ièr de Montgomery e eras suas òstes protestantas abans d'èster tornada aths catolics peth marescau de Matignon. Atau, eras relíquias sauvadas que podèren tornar (devath eth regne deth Noste Enric totun).
Eth patrimòni religiós de Sent Gaudenç e eths sòns archius que horen sacamandejats un darrèr còp a l'escadença dera Revolucion Francesa.
=oc
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Collegiau Sent Pèire de Sent Gaudenç, bastida durant eth sègle XI e remodelada ath sègle XV e puish ath XIX, ei enes monuments istorics dempuish 1840[1].
- Era part dera clastra que demòra deraanciana abadiá de Bonafons aponduda aths monuments istorics eth 10 de mai de 1927[1].
- Capèra de Sent Jacme
- Orador dit de Nòsta Dauna dera Caua inscrit coma monument istoric segon l'arrestat deth 9 de decembre de 1929[1].
- Mercat deths grans de dus vaisheths, bastit de 1830 a 1843, inscrit coma monument istoric l'11 d'octobre de 2004[1].
- Gara de Sent Gaudenç
Personalitats ligadas damb era comuna[modificar | modificar la font]
- Laurenç Casassús (1862-1928), politician occitan que foguèt deputat de la Nauta Garona de 1914 à 1919.


text:
Wikipèdia:Paginas de protegir
Aquesta pagina a per tòca de demandar la proteccion, semiproteccion o desproteccion d'una pagina. Efectuar una autra requèsta als administrators.
Utilizacion d'aquesta pagina[modificar | modificar la font]
Consultatz los critèris per las paginas protegidas abans de demandar una proteccion.
Pòdon figurar dins aquesta seccion unicament de demandas de :
- proteccion per de rasons administrativas
- proteccion de pagina d'utilizaire vandalizada
- proteccion de pagina qu'es pas mai d'actualitat
- proteccion de vòte claus
- semiproteccion respectant los critèris de semiproteccion
- (solament sus de vandalismes plan definits, e pas en rason de l'audiéncia fòrta d'una pagina)
Per totas las autras requèstas, mercé de las efectuar sus Wikipèdia:Guèrras d'edicion en cors, o sus una autra pagina mai apropriada. Seràn pas tractadas aicí.
Per ajustar una pagina dins aquesta categoria, i podètz apausar lo modèl {{de protegir}} o dirèctament la categoria « [[Categoria:Pagina de protegir]] ».
Somari
Conselhs als administrators[modificar | modificar la font]
Las paginas çai jos son de protegir sens esperar aprèp aver verificat que la proteccion se justifica plan, qu'es pas totjorn lo cas…
Podètz consultar la categoria « Pagina de protegir ».
Requèstas tractadas[modificar | modificar la font]
- Las requèstas classadas çai jos son estadas tractadas per un administrator.
- Las requèstas tractadas dempuèi mai d'una setmana son archivadas.
Requèstas refusadas[modificar | modificar la font]
- Las requèstas classadas çai jos son estadas refusadas.
- Las requèstas tractadas dempuèi mai d'una setmana son archivadas.
Requèstas en cors[modificar | modificar la font]
- Las requèstas classadas çai jos son estadas ja presas en carga per un administrator, qu'espèra generalament una responsa o de precisions.
- Mercé d'ajustar vòstras requèstas novèlas dins la seccion « requèstas de tractar » !
- Las requèstas en cors qu'an pas balhat de seguida dempuèi almens una setmana son tractadas o refusadas automaticament.
Requèstas de tractar[modificar | modificar la font]
- Per efectuar una requèsta novèla, ajustar una seccion novèla çai jos. Un administrator s'encargarà d'i respondre.
- Las requèstas tractadas o refusadas per un administrator se devon desplaçar dins las seccions correspondentas.


text:
Carmauç
Carmauç (forma arcaïzanta tot còp en usatge: Caramauç) es una comuna lengadociana en Segalar situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situacion[modificar | modificar la font]
Localizacion[modificar | modificar la font]
Carmauç es situada sus Ceron e sus l'anciana RN88. La comuna se trapa als tèrmes de diferentas zònas geograficas: Lengadòc (Segalar), Carcin, Roergue, suls primièrs relieus del Massís Central. Se situa sus un important jaç de carbon, nomenat lo Baçin carmaucin, que marquèt prigondament l’istòria de la vila e a l'entorn. Es situada, a 76 km de Tolosa, 47 km de Rodés.
Idrografia[modificar | modificar la font]
Carmauç es traversada pel riu Ceron (afluent d'Avairon), e per dos rius afluents de Ceron: lo Ceròc e le Candon.
Transpòrts e vias de comunicacions[modificar | modificar la font]
Rotas[modificar | modificar la font]
Carmauç se situa sus l’axe Tolosa - Rodés - Lion. I passa la D2088, anciana RN88. aquela es uèi desviada a 4 km de Carmauç. I a una via rapida per jonher Albi e l’A68, permetent atal de far la ligason entre Carmauç e Tolosa en 2×2 vias. La rota cap a Rodés deuriá esser doblada en 2×2 en 2015.
Carmauç es deservida per la D91 que va de Monestièr e Còrdas a l'oèst, e a Valdariás puèi a Requistar a l'èst. La comuna es tanben religada a Riupeirós e Vilafranca de Roergue via la D905.
Tren[modificar | modificar la font]
Carmauç possedís una gara SNCF, sus la linha Tolosa – Rodés del TER de Miègjorn-Pirenèus.
Bus[modificar | modificar la font]
Carmauç es sus las linhas 701 (Carmauç – Albi) e 711 (Carmauç – Canhac – Albi) del malhum departamental TarnBus.


text:
Hecq
Hecq es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Hecq Es un masatge caseriu de défrichage en lisière de bòsc de Mormal[1].
Hecq est un hameau de défrichage en lisière de forêt de Mormal[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 LA PROFESSION Al MONT CARMEL Comunitat de Municipalitats del Quercitain


text:
Mont Venturi
43° 32′ 21″ N 5° 38′ 43″ E / 43.539166, 5.645277
Lo Mont Venturi o Venturi o Santa Venturi (mount Ventùri, Ventùri, Santo Ventùri dins la nòrma mistralenca) es un massís calcari d'Occitània, en Provença entre lei departaments dei Bocas de Ròse e de Var. Se li ditz tanben : La còla de Venturi.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lònga de 18 km, la còla se situa a 6 km d'Ais de Provença. Son ponch culminant es lo Pueg dei Moscas (o de Cagalop) a 1011 m d'altitud. Mai es pas lo ponch pus aut dau departament, que se tròba dins lo massís de la Santa Bauma, au Bauç de Bartanha (1042 m).
La crotz de Provença es un luòc remarcable dau massís; la crotz auta de 19 m la dreicèron sus un pueg tresplombant lo priorat, a 946 m (foguèt inaugurada en 1875).


text:
Exposicion universala de 1888
L'Exposicion universala de 1888 se faguèt dins la vila de Barcelona entre lo 8 d'abril e lo 9 de desembre de 1888. Recebèt un total de 400.000 visitaires que venián del mond entièr.
L'inauguracion oficiala se debanèt lo 20 de mai de 1888 a 16 oras. Foguèt presidida per Anfós XIII (qu'en aquel temps aviá pas que dos ans), la reina regenta Maria Cristina, la princesa d'Astúrias Maria de las Mercedes, l'infanta Maria Teresa, lo president del conselh de ministres Práxedes Mateo Sagasta, e lo cònsol de Barcelona Francesc Rius i Taulet.
Somari
Contèxt istoric[modificar | modificar la font]
En 1888 Barcelona aviá 530.000 abitants e representava la segonda ciutat mai importanta de l'estat espanhòl sul plan politic, e la primièra a nivèl industrial. Èra lo periòde de la Restauracion borbonica e aquel an governava Práxedes Mateo Sagasta jos la regéncia monarquica de Maria Cristina d'Habsborg-Lorena, la veusa d'Anfós XII (qu'èra mòrt en 1885) e maire d'Anfós XIII.
Se considera que l'organizacion de l'Exposicion universala de 1888 foguèt lo rebat dels bons ligams entre la monarquia restaurada e la borguesiá industriala catalana, qu'aviá donat son supòrt al retorn de la monarquia, en cerca d'una patz sociala que posquèsse permetre un desvolopament economic.
Las Exposicions universalas, que comencèron a París en 1855, vivián son periòde de grand apogèu. Eran consideradas coma d'eveniments politics, economics e socials màgers dins tot lo mond, que cada país i podiá expausar sos progrèsses tecnologics e ostentar son potencial economic e industrial. Lo fach d'organitar una Exposicion èra una escasença per favorizar lo desvolopament econòmic de la vila organizaira e procurava un grand prestigi internacional.
Impulsors de l'Exposicion[modificar | modificar la font]
L'idèa iniciala d'organizacion d'una Exposicion universala a Barcelona foguèt portada per un entrepreneire galèc, Eugenio Serrano de Casanova. Pasmens davant l'impossibilitat de Serrano de portar lo projècte solet, lo cònsol de Barcelona Francesc Rius i Taulet n'assumiguèt la carga. S'envirèt d'un grop d'entrepreneires de la ciutat que, a son costat, formèron çò que se sonèt "Comitat dels uèch". I aviá, a mai de Rius i Taulet, Elies Rogent i Amat –director de las òbras-, Lluís Rouvière, Manuel Girona i Agrafel –un politician e banquièr que financèt una part de l'òbra- , Manuel Duran i Bas, Josep Ferrer i Vidal, Claudi López Bru (Marqués de Comillas) e Carles Pirozzini. Demest los membres del Burèu director de l'Exposicion i figurèron l'escrivan Jacint Verdaguer e Ramon Romaní i Puigdengolas.[1]
L'encencha[modificar | modificar la font]
L'exposicion se realizèt sus una susfàcia de 380.000 mètres cairats que l'Arc de Trionf, òbra de Josep Vilaseca i Casanovas (1858-1917), n'èra la pòrta de dintrada. L'encencha s'espandissiá sus çò qu'ara es lo Parc de la Ciutadella, lo zoo, e una part de la Gara de França fins a l'endrech ont se tròba uèi l'Espital del Mar, dins la Barceloneta.
Una quatrena part de l'encencha èra ocupada per de bastiments concebuts pels arquitèctes mai prestigioses d'aquel temps, ont se fasián las exposicions. L'edifici mai important de totes foguèt lo Palais de l'Industria, amb sos 70.000 mètres cairats. Pr'aquò foguèron servat tres bastiments de l'epòca militara de la Ciutadella: lo Palais del Governador, l'arsenal e la capèla. Totes tres an perviscut fins uèi. L'arsenal, aprèp divèrsas adaptacions en 1889, 1900 e 1932, es actualament la sedença del Parlament de Catalonha.
En seguida del cambiament de promotors, lo temps per poder realizar las òbras de l'encencha foguèt plan limitat. Tot aquò supausèt una escomesa tras qu'importanta per l'organizacion que demostrèt sa capacitat de gestion e d'esfòrç, pasmens foguèt tanben la causa que qualques bastiments aguèron una durada de vida efemèra. Aital sonque son demorats de pès l'Arc del Trionf, òbra de Josep Vilaseca, lo Castèl dels Tres Dragons, òbra de Lluís Domènech i Montaner (cafè-restaurant de l'exposicion, qu'es actualament lo Musèu de Zoologia), lo Musèu Martorell de Geologia, d'Antoni Rovira i Trias, l'ombracle, projectat per Josep Fontserè i Mestre e acabat per Josep Amargós i Samaranch e una part de la "Galariá de las Maquinas", qu'es ocupada uèi pels servicis del zoo.
Existís una legenda populara qu'assegura que l'engenheire francés Gustave Eiffel prepausèt de construire la torre a Barcelona per l'Exposicion Universala de 1888.[2] Pasmens en realitat foguèt pas Eiffel, mas l'engenheire de Tolosa J. Lapierre [3] qui presentèt un projècte d'una torre de fusta de 210 mètres. A l'encòp i aguèt un autre projècte de torre, lo de l'arquitècte catalan Pere Falqués. Malgrat l'interès inicial, cap dels dos projèctes progressèt pas per de rasons budgetàrias.[4]
Melhorament dins Barcelona[modificar | modificar la font]
Malgrat lo fach que las activitats de l'Exposicion se van realizèron a l'interior de l'encencha de la fièra, l'eveniment contribuiguèt a melhorar Barcelona en general. D'un costat, la celebracion de l'exposicion serviguèt d'esperon per finalizar d'òbras qu'èran estadas entamenadas fòrça ans abans e que demoravan inacabadas, e a l'encòp, s'aprofechèt l'escasença per botar en plaça d'infrastructuras novèlas e de servicis que no només milloressin la vida dels abitants, sinó que balhèssen un imatge de modernitat de la ciutat als uèlhs dels visitaires.
Demest las novetats que se devon a l'Exposicion de 1888 se tròban:
- L'urbanizacion del Parc de la Ciutadella, qu'aprèp l'acabament de l'Exposicion venguèt lo parc mai grand de la vila.
- Foguèt finalizada l'urbanizacion de tot lo front maritim de la vila, entre lo parc de la ciutadella e la Rambla, en bastir la passejada de Colom e un novèl moll: a l'actual Moll de la Fusta.
- Foguèt bastit lo Grand Hotel Internacional sus un terrenh ganhat sus la mar a la novèla passejada de Colomb, davant lo bastiment de la Capitania General. L'otèl, concebut per l'arquitècte Lluís Domènech i Montaner, foguèt bastit dins lo temps recòrd de 53 jorns. Tenia planta e tres nivèls, e ocupava un solar de 5.000 mètres cairats. Amb una capacitat de 2.000 clients, foguèt pensat coma una installacion temporària capabla d'aculhir los visitaires. Foguèt enderrocat aprèp l'acabament de l'Exposicion.
- Foguèt construït lo Palais de las Bèlas Arts (Barcelona), dins l'espaci ont se tròban actualament los tribunals municipals davant lo musèu de zoologia. Obra d'August Font, foguèt ailà ont se celebrèt l'inauguracion oficiala de l'Exposicion amb la preséncia de la familha reiala. Foguèt destinat a d'exposicions artisticas, de concèrts e d'eveniments culturals ligats al catalanisme. Aprèp l'exposicion, demorèt dobèrt fins a 1942.
- Foguèt construït lo Monument a Colomb sus la Plaça Portal de la Patz, ponch d'union de la passejada de Colomb e de la Rambla. Lo monument foguèt inaugurat l'1 de junh de 1888, en plena celebracion de l'Exposicion.
- Foguèt urbanizada la zòna contigüa a l'encencha de l'exposicion, dins la zòna del Barri de la Ribera.
- Foguèt inaugurat lo Mercat del Born, l'òbra de Josep Fontserè i Mestre, construït entre 1884 e 1886.
- Se faguèt l'inauguracion de las Las Golondrinas, d'embarcacions de divertiment que, uèi encara, sortisson davant lo monument a Colomb e fan far una passejada per mar als visitaires.
- Se metèt en plaça l'illuminacion electrica de las primièras carrièras de Barcelona (La Rambla, Passejada de Colomb, Plaça de Sant Jacme e l'interior de l'encencha de l'exposicion).
Bilanç de l'Exposicion[modificar | modificar la font]
L'Exposicion universala foguèt considerada coma una capitada, tant pel nombre de visitaires coma pels beneficis economics (encara que s'acabèt amb un deficit de 6 milions de pessetas), e la projeccion internacionala que li donèt a Barcelona. A mai, ajudèt a urbanizar una granda zona de la ciutat.
L'exposicion, ideada a un moment qu'existissiá una depression economica, revitalizèt lo sector de la construccion, e lo nombre elevat de visitaires portèt de beneficis grands a totes los sectors de la ciutat.
Sul plan economic se considera que l'Exposicion de 1888 foguèt lo primièr grand pas de l'economia catalana cap a l'europeïzacion. En 1886, dos ans abans l'eveniment, foguèt fondada la Cambra Oficial de Comerç, Indústria i Navegació de Barcelona, amb l'objectiu de velhar als interèsses dels industrials catalans e d'aprofechar l'Exposicion per dinamizar lo flux comercial amb l'estrangièr, e los païses europèus en particular, a un moment que l'economia catalana s'èra limitada a far de comèrci amb lo mercat espanhòl.
Sul plan politic, l'organizacion, desvolopament e capitada de l'Exposicion confirmèt l'atmosfèra de bona relacion entre la borgesiá catalana e la monarquia qu'èra tot bèl just restaurada a Madrid, malgrat las criticas que va generèt demest lo proletariat e los menaires republicans e catalanistas.
L'Exposicion de 1888, lo primièr grand eveniment que foguèt organizat a Barcelona, foguèt percebuda istoricament coma un modèl de desvolopament que mai tard, durant diferents moments istorics, la vila tornèt aplicar, en organizar de grands eveniments internacionals (coma l'Exposicion Internacionala de 1929, los Jòcs Olimpics de Barcelona 1992 e, recentament, lo Fòrum Universal de les Cultures en 2004).
[modificar | modificar la font]
Malgrat que l'Exposicion se debanèt d'un biais normal sens cap d'incident e que foguèt sentida coma una capitada, generèt qualques criticas:
La granda quantitat d'òbras bastidas durant los meses anteriors a l'Exposicion, pas sonque dins l'encencha de la fièra mas tanben dins d'autres endreches de la ciutat, mobilizèt de milierats d'obrièrs que trabalhèron incansablament e, de còps que i a, dins de condicions dificilas. Tot aquò contribuiguèt a aumentar la conscienciacion dels trabalhadors que havien d'unir sas forças per defensar sos interèsses e melhorar sas condicions de trabalh. Mostra d'això es qu'en agost de 1888, en plena celebracion de l'Exposicion, se fondèt a Barcelona lo sindicat Union Generala dels Trabalhadors (UGT), e, pas gaire de temps aprèp lo Partit Socialista Obrièr Espanhòl (PSOE), realizèt a Barcelona lo primièr congrès de son istòria. L'Exposicion provoquèt una granda inflacion dels prèses a Barcelona, coma se pòt legir a partir dels mejans de comunicacion d'aquel temps. La montada dels prèses generèt una granda insatisfaccion populara e de criticas nombrosas dins los jornals. Los intellectuals e los politicians republicans e catalanistas, capitanejats per Valentí Almirall, se manifestèron publicament contra l'Exposicion, que consideravan qu'èra l'expression del pacte de la borgesiá catalana amb la monarquia centralista que, segon sas afirmacions, podiá nòire als interèsses de Catalonha.
Autras exposicions de 1888[modificar | modificar la font]
Aquel an 1888 se faguèron quatre autras grandas exposicions internacionalas, a mai se cap d'elas recebèt pas lo nom d'Exposicion universala: foguèron la "Centennial International Exhibition" celebrada a Melbourne (Austràlia); la "International Exhibition" de Glasgow (Escòcia); lo "Grand Concours International donis Sciences et de l'Industrie" de Brussèlas (Belgica); e l' "Exposição Industrial Portugueza" a Lisbona (Portugal).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ ANTONI BOADA, Verdaguer e sos amics de la comarca de l'Anoia
- ↑ Modèl:Ref-llibre, pàg.36
- ↑ la Vanguardia del 30-11-1886
- ↑ L'istorian Lluís Permanyer s'es plangut de la capacitat multiplicadoira de la ret per far venir veritat una istòria que degun contrasta pas. Permanyer aporta a la Vanguardia una informacion precisa e documentada de l'istòria.


text:
Wangari Maathai
Wangari Muta Maathai (Nyieri, Kenya, 1èr d'abril de 1940 - Nairobi, Kenya, 25 de setembre de 2011) èra una activista politica e ecologista kenyana, de l'etnia kikuyu. En 2004 recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz per « las seunas contribucions al Desvolopament sostenible, a la democracia e a la patz ». Foguèt la primièra femna africana que recebèt aquel titre. La doctora Maathai èra membre elegida al parlament e ministra de l'environament e de las Ressorsas Naturalas dins lo govèrn presidit per Mwai Kibaki.
Somari
Activisme e vida politica[modificar | modificar la font]
En 1977, Maathai fondèt lo Green Belt Movement (o Movement de la Cencha Verda), una mena de lobby ecologista responsable de la plantacion de mai de 30 milions d'arbres per tot lo país per evitar l'erosion del sòl, e per melhorar la qualitat de vida de las femnas que los plantavan. Per aquò recebèt l'escais afectuós de Tree Woman (o Femna Arbre). Après venguèt una femna fòrça activa suls subjèctes environamentals e en favor de las femnas.
Lo 25 de setembre moriguèt a l'espital de Nairobi après una luta prolongada contra un càncer.
Prèmi Nobel de la Patz[modificar | modificar la font]
« Maathai se quilhèt amb coratge fàcia a l'ancian regim opressiu de Kenya », diguèt lo Comitat Nobel norvegian a la lectura de la proclamacion del prèmi Nobel de la Patz de 2004. « Sos biaises d'accion unics contribuguèron a traire l'atencion sus l'opression politica, al nacional e a l'internacional. Foguèt una font d'inspiracion fòrta per fòrça dins la lucha pels dreches democratics e especialament encoratgèt las femnas a melhorar la seuna situacion ».
Controvèrsia
Maathai faguèt controvèrsia dins los medias quand, dins la conferéncia de pressa que seguèt a l'anoncia del prèmi, suggeriguèt que lo virus VIH responsable del SIDA èra lo produch de l'engenhariá genetica e que mai tard foguèt liberat en Africa per d'investigadors occidentals non identificats coma una arma de destruccion massiva per « punir los negres ». Pasmens, sonque una pichona minoritat aderiguèt a aquela teoria conspirativa del sida, qu'es pas l'unica. Dempuèi atenuèt la seuna postura.
Prèmis[modificar | modificar la font]
Li autrejèron los prèmis:
- 1984: Right Livelihood Award (o "Prèmi Nobel alternatiu")
- 1991: Prèmi Environamental Goldman
- 1991: Prèmi Africa
- 1993: Medalha Edimborg
- 2004: Prèmi Petra Kelly
- 2004: Prèmi Sophie
- 2004: Prèmi Nobel de la Patz
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Wangari Maathai, Bottom is Heavy Too: Edinburgh Medal Lecture, Edinburgh University Press, Edimborg, 1994
- Wangari Maathai, The Canopy of Hope: My Life Campaigning for Africa, Women, and the Environment, Lantern Books, Nòva York, 2002
- Wangari Maathai, The Greenbelt Movement: Sharing the Approach and the Experience, Lantern Books, Nòva York, 2003


text:
Pergamin
Lo papir, que s'empleguèt en Occident fins al sègle VII foguèt abandonat en favor d'un material d'origina animala: lo pergamin. Lo pergamin èra una pèl de color clara preparada per tal de servir de supòrt a l'escritura per un artisan pergaminièr. Temps enrè, foguèt emplegat tanben coma enfortiment d'unes instruments de musica e coma superfícia de vibracion per las percussions. Se pòt emplegar lo pergamin dins l'amoblament.
Segon Plini, lo rei de Pergam foguèt qui introdusiguèt son usança al sègle II abans Crist en seguida d'un embargo de papir. Aital, se de pèls aprestadas èran estadas utilizadas ja pendent un o dos milenaris, lo pergamin pròpriament dich (mot que deriva de pergamena, valent a dire pèl de Pergam) foguèt perfeccionat cap aquel sègle a la bibliotèca de Pergam en Asia Menora.
Las pèls animalas (de cabra, de moton, de vedèl, de pòrc o d'anhèl) son tractadas per venir imputresciblas. Son desgraissadas e descarnadas per ne servar pas que lo dèrma. Son puèi pausadas dins un banh de cauç, rascladas amb un cotèl per tirar aisidament las pèls e las remasilhas de carn e un còp ateunidas, polidas e emblanquidas amb una pèira ponce e de posca de greda. Tre que la preparacion es acabada, se pòt distinguir una diferéncia de color e de textura entre lo "costat pel" (sonat tanben "costat flor") e lo costat carn. Aquesta preparacion permet aital l'escritura suls dos costats de la pèl. Segon l'animal, la qualitat del pergamin varia (espessor, flexibilitat, gran, textura, color…).
Lo pergamin se talhava en fuèlhs. Aquestes darrièrs se pòdon assemblar jos de formas divèrsas:
- lo volumen èra un ensems de fuèlhs cordurats los unes als autres que formavan un rotlèu (s'empleguèt fins als sègles IV e V. Pasmens lo rescontram encara sovent al sègle XV, coma per exemple en Bretanha, pr'amor de servir a la redaccion longa dels procèsses.
- lo codèx (utilizat a partir dels sègles I e II, qu'èra un ensems de fuèlhs cordurats dins de casèrns e que se pòt considerar l'aujòl del libre modèrne.
Los pergamins de pèl de vedèl mòrts a la naissença, d'estructura fòrça fina, se sonan velins. Son diferents dels pergamins per son aspècte mièg transparent. Se fabricavan a partir de vedelets plan joves, que los mai polits e cercats venián en general del fetus.
Temps passat, lo nom pergamin èra emplegat coma sinonim de diplòma.
Es lo pergamin un supòrt complèxe, de mal fabricar, car, mas fòrça duradís. Se los papièrs abituals venon jaunes aprèp qualques annadas, se pòdon trobar dins los archius un brave nombre de pergamins encara completament blancs, e de tencha perfièchament negra. A mai, ten coma avantatge d'èsser plan mai resistent e permet d'èsser plegat. Foguèt lo solet supòrt dels escribas a l'Edat Mejana fins qu'apareguèt lo papièr e lo remplacèt. A la fin del sègle XIV, s'utilizava mai que mai per realizar de documents precioses, d'imprimits de luxe o tanben per fargar de religaduras. Tanben, se reparavan las pèls usadas amb de fil e se reütilizavan los pergamins vièlhs aprèp que l'escritura ne foguèsse estada tirada: es çò que se sona los palimpsèstes.


text:
Buenos Aires
Buenos Aires (tanben aperada - oficiaument - Ciutat Autonòma de Buenos Aires o Capitau Federau o Ciutat Portenha - de l'adjectiu porteño, qu'ei a díser "deu pòrt de Buenos Aires", en castelhan) qu'ei la capitala d'Argentina. La soa populacion b'èra de 3 034 161 abitants en 2007. Sa superficia totala es 203 km². La ciutat b'ei pas la capitala de la província de Buenos Aires, mes solament la capitala deu país (la capitala de la província omonima qu'ei la ciutat de La Plata).
La principau activitat economica de la ciutat qu'ei lo sector deu comèrci e deus servicis, dab ua participacion de 73% dens lo PIB de la ciutat.
Istòria[modificar | modificar la font]
La ciutat de Buenos Aires que ho fondada dus còps. Ua purmèra vegada lo 3 de heurèr de 1536 per Pedro de Mendoza e batejada Nuestra Señora del Buen Ayre. Aquesta fondacion qu'èra precària per'mor de la situacion estremada e isolada de la nava ciutat. Com en America deu Nòrd, l'arcuèlh generós deus indians querandís, nomadas qui vivèvan ací, que's virè en ostilitat per'mor deus abús deus colons qui patishèvan de hami au punt, com l'illustra la purmèra representacion de la ciuta, òbra d'Ulrich Schmidl (sobiron a dreta), de minjar chivaus, bòtas o tròç de comdenats penuts. La ciutat que ho oficiaument despoblada en 1541 (los poblants estant miats de cap a Asunción). L'11 de junh de 1580 lo basco Juan de Garay que la tornè fondar dab lo nom de Ciudad de La Santísima Trinidad y Puerto de Santa María del Buen Ayre.
Las annadas seguentas que hon caracterizadas per un gran isolament e un desenvolopament deus chic. Estremada de las autas colonias americanas e dab las relacions comerciaus maritimas vedadas, la ciutat, qui non podeva pas comerciar sonque dab lo Haut Peró, que vadó un gran lòc de contrabanda. Entà acabar dab aquesta situacion, Espanha que he, en 1776, de Buenos Aires la capitala de Vicereiautat de l'Arriu de la Plata.
La vila que ho invasida dus còps peus anglés (en purmèr en 1806 puish en 1807) qui ensagèn de'n har ua colonia britanica. Ambz còps las òsts britanicas que hon deshèitas per las hòrças de l'arriu de la Plata, enter las quaus be pelegèn los ussars deu hilh d'un comerçant bearnés : Joan Martin Pueyrredon.
L'envasion napoleonica d'Espanha e la perta deu poder deu son rei que dèn lo parat a Buenos Aires capvirar lo poder coloniau a l'escadença de la Revolucion de Mai.
La prumèra meitat deu sègle XIX que ho marcada peu regim de Juan Manuel de Rosas e lo conflicte enter unitaris e federaus. La soa caduda en 1852 après la soa des.hèita a la batalha de Caseros que marquè un cambiament deus grans per la ciutat : los navèths presidents, com, per exemple, Domingo Faustino Sarmiento qu'ensagèn d'importar tot çò despuish d'Euròpa e, sustot, de França, desempuish idèas, òbras d'art, passerons e, mei que mei, bastiments, sovent sancerament importats despuish los plans dinc a la mendra brica.
A la fin deu sègle XIX, la Republica Argentina qu'encoratgè l'immigracion e, en paucas annadas, Buenos Aires que vedó ad arribar milions d'emigrants d'Itàlia, Espanha, Bascoat, País de Galas, Irlanda, Escòcia, Alemanha, Russia, Ucraïna, Emperi Otoman (Turcs e Armenians), Siria, Liban, França e Occitània (mei que mei Bearnés e Roergàs) ; enter los emigrants germanics e eslaus, daubuns qu'èran judius ashkenazim e atau Buenos Aires be vadó segonda vila judiva deu monde (après Nava York). Mei recentament, dab la crisi economica, mantun descendent d'aqueths emigrants que tornè en Euròpa o qu'emigrè de cap a Israèl mentre qui Buenos Aires be contunhava d'arcuèlher navas ondadas d'emigrants: de Paraguai, Bolívia, Uruguai, Peró, Chile, Corèa, China, Africa ...
Quartièrs[modificar | modificar la font]
Buenos Aires Capitau Federau (tan vau díser Buenos Aires intra muros) qu'ei delimitada per l'arriu de la Plata e per l'avienguda General Paz de l'aute costat que comença la Província de Buenos Aires qui ei un estat desseparat de la Capitau Federau.
Lo quartièr de San Telmo qu'ei un deus mei vielhs, remontant au temps de la colonia e pròche deu center economic e administratiu de la ciutat aperat microcentro o la city.
Arron de la tragica epidemia de hrèbe jauna, los rics de la ciutat qu'abandonèn los quartièrs sud (qui, com la La Boca, e vadón populars au sègle XX) entà s'estar dens lo quartièrs nòrd com la Recoleta, sinonim de riquessa e d'oligarquia.
A maugrat d'estar limitada per la província de per l'arriu, la ciutat qu'a hèit créisher lo son territòri : au delà de çò qui èra la plaja municipau sus l'arribèra de l'arriu de la Plata, la ciutat qu'a ganhat terren qui a la debuta e devèvan estar bastit e qui fin finala, colonizat per espècias vegetaus a animaus locaus, be vadón la Reserva Ecologica. Au ras d'aqueth espaci e dens lo medish quartièr de Puerto Madero, la vielha zòna industriau deu pòrt qu'ei estada recuperada entà bastir un quartièr nau e car.
Au ras deus quartièrs administratius oficiaus, que's devisa correntaments de quartièrs oficiós qui divisan psicologicament la ciutat ; enter eths be i a per exemple l' Once (dehens Balvanera), Palermo Chico (zòna mei rica de Palermo), e la City o Microcentro, mentavuts mei haut.
- Lista deus quartièrs de Buenos Aires:
Agronomía - Almagro - Balvanera - Barracas - Belgrano - Boedo - Caballito - Chacarita - Coghlan - Colegiales - Constitución - Flores - Floresta - La Boca - La Paternal - Liniers - Mataderos - Montserrat - Monte Castro - Nueva Pompeya - Núñez - Palermo - Parque Avellaneda - Parque Chacabuco - Parque Chas - Parque Patricios - Puerto Madero - Recoleta - Retiro - Saavedra - San Cristóbal - San Nicolás - San Telmo - Vélez Sársfield - Versalles - Villa Crespo - Villa del Parque - Villa Devoto - Villa General. Mitre - Villa Lugano - Villa Luro - Villa Ortúzar - Villa Pueyrredón - Villa Real - Villa Riachuelo - Villa Santa Rita - Villa Soldati - Villa Urquiza
Monuments e lòcs toristics[modificar | modificar la font]
- Congrès
- Avienguda 9 de Julio
- Avienguda de Mayo
- Avienguda Corrientes
- Cabildo
- Café Tortoni
- Carrèra Florida
- Carrèra Caminito
- Catedrau
- Estadi Monumentau
- Hont de las Nereidas
- Jardin Botanic
- Marcat de l'Abasto
- Musèu de las Bèras Arts
- Subte (lo mètro sosterranh)
- Obelisc
- Ostau Arroset
- Palais Barolo
- Piramida de Mai
- Plaça de Mayo
- Puerto Madero
- Glèisa de Nosta Dauna deu Pialar e cemitèri de la Recoleta
- Quartièr vielh de San Telmo
- Sinagòga de la Congregacion Israelita de la Republica Argentina
- Teatre Nacionau Cervantes
- Teatro Colón
- Tor Monumentau
- Reserva Ecologica
- Zòo
Folclòre urban[modificar | modificar la font]
- Lo lunfardo : castelhan popular e argotic de Buenos Aires, marcat per las lengas deus emigrants
- Lo tango : musica de Buenos Aires
- Lo fileteado : enluminaduras tipicas de Buenos Aires
- Lo mate : bevut amar en en quantitas de las granas
- Lo sifon d'aiga gasosa : enqüera emplegat a Buenos Aires, que pertanh a la soa iconografia
- Los colectivos : los bus de Buenos Aires
Espòrts[modificar | modificar la font]
L'espòrt mei popular qu'ei de segur lo fotbòl ; Buenos Aires que compta mantuas equipas que n'i a qui son pro ancianas (River Plate, per exemple, que ho fondada en 1901). Au ras d'aqueth esport dominant, Buenos Aires qu'ei un lòc on e's jogan competicions màgers de Polo, Pato e rugbi.
Las principaus equipas de fotbòl que son, en òrdi d'ancianetat:
- Club Atlético River Plate (CARP) (1901)
- Racing Club (1903)
- Club Atlético Independientes (CAI) (1905)
- Club Atlética Boca Juniors (1905)
- Club Atlético San Lorenzo de Almagro (1908)


text:
Tlàloc
Tlàloc (sonat d'unes còps que i a Nuhualpilli) es lo nom nauatl del Dieu de la pluèja e de la fertilitat dins la religion teotioacana e nauatl. Èra conegut jos d'autres noms dins tot l'airal d'America Centrala. A la debuta representava l'aiga terrèstra, que la sèrp emplumada representava l'aiga celèsta. Es mai conegut per sos ligams a la cosmologia astèca. Los astècas fasián de sacrificis d'enfants per l'onorar, que pensavan que Tlàloc èra lo responsable dels periòdes de secada e dels aigats. Pensavan a mai que d'autres dieus avián creat Tlàloc. Aqueste dieu es originari de la cultura de Teotioacan. Quand tombèt la vila, passèt a Tula e a partir d'aquel ponch son culte s'espandiguèt dins los vilatges nauatls. Los teotioacans aguèron de contactes amb los maias e en consequéncia eles tanben l'adoptèron o l'identifiquèron a la forma del dieu Chaac.
Dins la cosmologia tlaxcaltèca, Tláloc s'èra maridat bèl primièr amb Xochiquetzal, diva de las flors, mas Tezcatlipoca sequestrèt aquesta diva. Tlàloc doncas se tornèt maridar, aqueste còp amb Matlalcoeie. A una sòrre ainada que se sona Huixtocíhuatl.


text:
Bateleire de las savanas
Lo Bateleire de las savanas (Terathopius ecaudatus (Daudin, 1800)) es un rapaç diürne qu'aparten a la familha dels Accipitridae. Es probablament a l'origina de l'ausèl Zimbabwe.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Terathopius ecaudatus dins Ciconiiformes dins la Lista d'Alan P Peterson (en)
- Terathopius ecaudatus dIns Avibase (fr) (Vejatz mapa de reparticion)
- Referéncia ITIS : TSN 175504 Terathopius ecaudatus (Daudin, 1800) (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Terathopius ecaudatus (en)
- Referéncia NCBI : Terathopius ecaudatus (en)
- Referéncia IUCN : espècia Terathopius ecaudatus (Daudin, 1800) (en)
- Referéncia CITES : espècia Terathopius ecaudatus (Daudin, 1800) (fr+en) (sul sit de l'UNEP-WCMC)
- reparticion : Terathopius ecaudatus (Daudin, 1800) (fr+en)


text:
Michael Collins
Michael John ("Mick") Collins (en irlandés: Mícheál Seán Ó Coileáin; nascut lo 16 d'octobre de 1890 – mòrt lo 22 d'agost de 1922) foguèt un menaire revolucionari irlandés, Ministre de las Finanças de la Republica Irlandesa, Director dels servicis d'intelligéncia per l'IRA, membre de la delegacion irlandesa pendent las negociacions del Tractat Angloirlandés, coma cap del govèrn provisòri e a l'encòp comandant de l'armada nacionala irlandesa.
Foguèt assassinat per balas en agost de 1922, pendent la Guèrra Civila Irlandesa. La part màger dels partits politics irlandeses reconeis sa contribucion a la fondacion de l'Estat irlandés modèrne, mas los membres e suportaires del partit politic Fine Gael manifèstan una admiracion particularament fòrta per sa memòria ja que lo considèran lo paire fondaire d'aqueste movement; lo partit se sonava a la debuta Cumann na nGaedhael.


text:
Lo progrès economic de Grenada, a causa de las reformas fiscalas e una macroeconomia prudenta a tirat la creissença annala del país a 5%-6% en 1998-99. L'aument de l'activitat economica es estat liderat pel bastiment e lo comèrci. Actualament lo país depend del torisme coma la siá principala font d'intradas de capital estrangièr, especialament après l'inauguracion de la siá aeropòrt internacional lo 1985[1]. Las installacions toristicas se son aumentadas dempuèi alavetz.
Los auragans Iván (2004) e Emily (2005) an severament damnatjat lo sieu sector agricòla - principalament la cultura del cacau. Après la devastacion, lo país acara un enòrme deficit public, agrandit durant lo procès de reconstruccion, e qu'arriba a l'ora d'ara a 110% del PIB[1].