text:
Batalha de França
La Batalha de França, foguèt pendent la Segonda Guèrra Mondiala, l'invasion alemanda dels Païses Basses, Belgica, Luxemborg e França. Començada lo 10 de mai de 1940, l'ofensiva s'acabèt lo 22 de junh per la desfacha de las tropas francesas.
La batalha consistèt en doas operacions principalas. D'en primièr, l'operacion Fall Gelb (caissa jauna), las unitats blindadas alemandas faguèron una traucada a travèrs las Ardenas per fin d'isolar e d'enrodar las fòrças aligadas qu'avián avançadas en Belgica. Quora las fòrças britanicas e francesas foguèron butadas cap a la mar per una operacion alemanda fòrça mobila e plan organizada, lo govèrn britanic decidiguèt d'evacuar lo còrs expedicionari britanic e qualques divisions francesas a Dunkerque per l'Operacion Dynamo.
La segonda part, l'operacion Fall Rot (caissa roja), foguèt executada a partir del 5 de junh . Al començament las fòrças francesas desplegadas opausèron una fòrta resisténcia, mas la superioritat aeriana alemanda submergiguèt pauc cha pauc las posicions de l'artilhariá francesa. Las tropas alemandas contornèron la Linha Maginot per dintrar prigondament dins lo territòri francés alara que començava la desbranda de las fòrças francesas. L'armada alemanda arrivèt dins una vila de París non defenduda lo 14 de junh e sos comandants encontrèron los oficials franceses. Entre eles lo marescal Philippe Pétain que, contrariament als voses de nombroses franceses, anoncièt voler signar un armistici.
Lo 22 de junh, un armistici foguèt signat entre França e Alemanha, que ne resultèt una division de França que foguèt ocupada al nòrd e a l'oèst per Alemanha, al sud èst per Itàlia per un pichona part, e una zona sud inocupada, la zona liura, foguèt daissada al govèrn novèlament format a Vichèi dirigit per lo Marescal Pétain. França demorarà jos l'ocupacion de las Poténcias de l'Ais entrò lo Desembarcament aligat en Normandia en 1944.
Preludi[modificar | modificar la font]
Après l'invasion de Polonha en setembre de 1939 (qu'inicièt la Segonda Guèrra Mondiala), un periòde d'inaccion nomenat en anglés Phoney War (falsa guèrra), en alemand Sitzkrieg (guèrra assetada) o en francés Drôle de guerre (guèrra estranha) s'installèt entre las fòrças en preséncia. Adolf Hitler aviá esperat que França e Anglatèrra aurián accceptadas sa conquista e fach la patz lèu lèu. Lo 6 d'octobre, prepausèt la patz als dos poders occidentals. Abans qu'aguèsson lo temps de respondre, lo 9 d'octobre, formulèt tanben una nòva politica militara per dins lo cas de responsas negativas: Führer-Anweisung N°6 (directivas del Führer n°6).[1]
Estrategia alemanda[modificar | modificar la font]
Hitler aviá totjorn somniat d'una granda campanhas militara per véncer los estats de l'Euròpa Occidentala coma pas preliminar abans la conquista dels territòris a l'èst, evitant aital una guèrra de dos fronts. Pasmens, aquestes intencions èran absentas de la Directiva del Führer Numèro 6.[2] Aqueste plan se basava subre la suposicion pus realista que lo potencial militar alemand non seriá pas al seu punt maximum abans plusors ans, e que doncas sonque se podrián aténher d'objectius pus limitats. Èran dirigits a melhorar la capacitat alemanda a sostenir una guèrra longa a l'oèst.[3] Hitler aviá pensat repetir l'atac alemand de la Primièra Guèrra Mondiala, es a dire, atacar a travèrs del nòrd de Belgica, contornant la ben defenduda Linha Maginot; amb la diferéncia que aquesta còp los Païses Basses e Luxemborg serián tanben envasits. Aqueste atac evitariá tanben que França poguèsse amenaçar lo bacin de Ruhr, vital per Alemanha. A mai, aqueste atac ofririá de basas per lançar una campanha a long tèrme per aire e mar contra lo Reialme Unit. Dins la directiva se mencionava pas l'intencion de conquistar la totalitat de França, mas sonque las zonas frontalièras del nòrd.[2]
Mentre qu'escriviá la directiva, Hitler aviá assumit l'idèa que l'atac podriá començar dins qualques setmanas, mas lo jorn de sa publicacion s'èra ja desenganat d'aquesta illusion. Comprenguèt qu'èra estat mal informat subre l'estat real de las fòrças alemandas. Las unitats motoritzadas avián de recuperar e reparar los veïculs malmenats durant la campanha de Polonha; mentre que las resèrvas de municion èran majoritàriament abenadas.[4]


c: text/html

text:
Adelina Yzac
Originària del Peiregòrd, Adelina Yzac es a l’encòp autora e contairitz. Per ela, la paraula occitana es primièr de tot la que li foguèt donat d’entendre dins lo vilatge de sa naissença. D’aquí son interés primordial per las dimensions oralas del lengatge, e, d’un autre costat, per l’univèrs de l’enfança.
Coma contairitz, en occitan o en francés, sas performàncias s’adreiçan mai que mai als enfants, per de dire de restablir, aquò fasent, pel biais de la lenga e de son contèxt, la trasmission del conte e dels sabers que i son ligats, a travèrs la narracion. Autora de mai d’un libre pels enfants, Adelina Yzac es tanben romancièra : a publicat mai d’un libre a las Éditions du Rouergue.
Adelina Yzac dins lo nòstre catalog :
D’Enfança d’en Fàcia
Un tren per tu tota sola
Autors
- Giovanni Agresti
- Pèire Bèc
- Sergi Bec
- Aubin Bonnet
- Max Allier
- Joan-Ives Casanova
- Felip Gardy
- Robert Lafont
- Bernat Lesfargues
- Bernat Manciet
- Michel Miniussi
- Rotland Pecout
- Joan-Maria Petit
- Jaumes Privat
- Joan-Ives Roier
- Max Roqueta
- Estève Salendres
- Claudio Salvagno
- F-Jacques Temple
- Joan-Pèire Tardiu
- Alan Viaut
- Adelina Yzac

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Batalha de Somme (1916)
La batalha de Somme se debanèt dau 1er de julhet au 18 de novembre de 1916 durant la Premiera Guèrra Mondiala. Enterin que lei Francés e leis Alemands s'afrontavan violentament a Verdun, leis Aliats assaièron de pertusar lo frònt dins la region de la Somme. Pasmens, maugrat una avançada d'un desenau de quilomètres, l'ofensiva foguèt una revirada. En revenge, ajudèt fòrtament la defensa francesa de Verdun car leis Alemands deguèron mandar de renfòrç vèrs la Somme. Foguèron donc empachats de continuiar seis esfòrç a Verdun.


text:
Geofisica
La geofisica es la sciéncia que s'encarga de l'estudi de la Tèrra dempuèi lo ponch de vista de la fisica. Lo sieu objècte d'estudi abasta totes los fenomèns ligats a l'estructura, de condicions fisicas e istòria evolutiva de la Tèrra. A l'èsser una disciplina experimentala, usa per lo sieu estudi metòdes quantitatius fisics coma la fisica de reflexion e refraccion d'ondas mecanicas, e una seria de metòdes basats en la mesura de la gravetat, de camps electromagnetics, magnetics o electrics e de fenomèns radiactius. En qualques cases diches de metòdes aprofièchan de camps o de fenomèns naturals (gravetat, magnetisme terrèstre, mareas, de tèrratrems, de tsunamis, etc) e en unes autres son indusits per l'òme (de camps electrics e de fenomèns sismics).
Dins la geofisica se distinguisson doas grandas brancas: La geofisica intèrna e la geofisica extèrna.


text:
Maquina de vapor
Una maquina de vapor es un motor de combustion extèrna que transforma l'energia d'una quantitat de vapor d'aiga en trabalh mecanic.
Somari
Etapas del trabalh d'una maquina de vapor[modificar | modificar la font]
Etapa I[modificar | modificar la font]
Dins una caudièra se genèra la vapor per la cremason de combustible (autres còps lenha o carbon, actualament petròli e gas natural). La vapor es introduita dins lo cilindre arrossegant lo piston .
Etapa II[modificar | modificar la font]
Portant a tèrme un mecanisme de bièla-manivèla, aqueste se pòt convertir en un movement de rotacion de, per exemple, lo rotor d'un generador electric.
Etapa III[modificar | modificar la font]
A la fin de las doas etapas, lo piston torna a la sieuna posicion iniciala, expulsant la vapor d'aiga. Lo cicle es contrarotlat per una seria de valvulas d'entrada e de sortida, que regulan la modificacion de la carga, es a dire, los fluxes de la vapor cap al e dempuèi lo cilindre.
Istòria[modificar | modificar la font]
Es pas coneguda la data exacta de la creacion de la maquina de vapor, e del meteis biais la podèm pas tanpauc associar amb un sol creator, per que l'evolucion istorica de la maquina de vapor es fòrça longa, e s'es pas creat un prototipe d'un còp, mas s'es fach lentament en passar per las mans de fòrça inventors, que pauc a pauc l'an melhorada, e l'an adaptat a las circonstàncias socialas, economicas e politicas de cada periòde istoric. La Revolucion industriala, los sègles XVII e XVIII son de periòdes istorics que l'evolucion de la maquina de vapor foguèt fòrça accelerada. E aquesta invencion a començat d'èsser utilizada dins l'industria, e lo transpòrt, en se substituent als tradicionals motors de l'epòca: la traccion animala , lo molin d'aiga o de vent o la pròpria fòrça de l'òme.
Traças istoricas[modificar | modificar la font]
Demest los vestigis de la civilizacion grèga, trobam la primièra traça coneguda de la maquina de vapor dins lo manuscrit d'Eron d'Alexàndria titulat Spiritalia seu Pseuneumàtica.
Mai tard, en 1825 foguèt descobèrta una publicacion de 1695 que relatava qu'en 1543 Blasco de Garay, oficièr de la marina espanhòla jol comandament de Carles V, assagèt d'impulsar un vaissèl amb de ròdas de palas mogudas per una maquina de vapor.
En 1601, Giovanni Battista della Porta descriu un aparelh per elevar l'aiga pel mejan del fuòc, similar a aquel descrit per Eron mas emplegant la vapor per impulsar lo liquid e en 1615 Salomon de Caus descriu un aparelh fòrça semblant per far foncionar una font.
La primièra maquina foguèt inventada per Eduard Somerset en 1663, e de per sa descripcion, èra fòrça similara a la font de Claus. Malgrat aquò, Somerset dispausava pas del capital sufisent per produire e vendre sa maquina, e moriguèt dins la pauretat. La maquina de Somerset foguèt "patentada" per Thomas Savery en 1698.
A partir del sègle XVII totes los elements necessaris de la maquina de vapor ja èran estats inventats e mes en practica. Ara sonque mancava l'engenhaire que combinèsse las coneissenças practicas e teoricas disponiblas per crear una maquina capabla d'aprofechar lo poder de la vapor d'un biais economic e aquò en defòra de Thomas Newcomen, que, amb son assistent John Calley inventèt una nòva maquina en 1705 que sonèt maquina de vapor atmosferica. James Watt prepausèt de melhorar la maquina de Newcomen, en descobrir al long de sas experimentacions que la vapor èra una resèrva de calor fòrça pus elevada que l'aiga e comprenguèt qu'èra necessari de limitar totas las pèrdas de calor que se produsián dins la maquina de Newcomen, per demesir la consomacion de combustible, qu'èra un dels principals problèmas d'aquestas maquinas. De sos trabalhs sortiguèron una tièra de conclusions, que lo faguèron realizar una patent en 1769.
Inicialament los dreches de patent èran de James Watt, e de John Roebuck, la persona que finançava las sieunas experimentacions. Mas après fòrça dificultats economicas, Roebuck decidiguèt de transmetre sos dreches de patent a Matthew Boulton, que pus tard bastirà la firma “Boulton & Watt”, que metèt en practica las invencions de Watt. La primièra maquina amb condensador foguèt construida en 1774 a Kinneil, pròche de Boroughstoness. Aquesta data es presa per fòrça istorians coma l'an de l'invencion de la maquina de vapor.


text:
Congrier
Congrier es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mayenne e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en sud-Mayenne.
La commune est située en sud-Mayenne.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Jol Ancian Regim, lo fief de la baronnie angevine de Craon dépendait de la sénéchaussée principala d'Angieus e del país d'eleccion de Castell-Gontier.
Sous l’Ancien Régime, le fief de la baronnie angevine de Craon dépendait de la sénéchaussée principale d'Angers et du pays d'élection de Château-Gontier.


text:
Categoria:Relacions internacionalas
Las relacions internacionalas son las relacions entre Estats. Se descompausan entre relacions bilateralas e relacions multilateralas.
D'un biais general, es important d'exclure los articles sus las guèrras. En efièch, en temps de guèrra, los Estats son pas pus pròpriament en relacion mas en conflicte.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 4 soscategorias, sus un total de 4.
C
- ► Conflicte frontalièr (2 P)
M
- Ministre dels Afars Estrangièrs o equivalent (2 C, 2 P)
O
- Organizacion internacionala (6 C, 11 P)
T
Articles dins la categoria « Relacions internacionalas »
Aquesta categoria conten los 2 articles seguents.


text:
Lei Santei Marias de la Mar
Lei Santei Marias de la Mar o correntament Lei Santas (Les Saintes-Maries-de-la-Mer en francés)[1] es una vila e estacion balneària d'Occitània, en Provença, qu'es tanben un luòc de romavatge, situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
La vila se situa en Camarga, en riba de la Mar Mediterranèa, aperaquí a 1 km a l'èst dau bocau dau Pichon Ròse.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
La legenda crestiana cònta qu'un grop d'amics de Jèsus Crist (e entre elei, lei tres Marias, autrament dich, lei Santas) foguèron forabandits de Judèa subre una barca sens vela ni, ancora, ni timon per èsser perduts e negats en auta mar, mai que Dieu lei menèt aicí, en Provença ont evangelizèron lo país.
L'escrivan latin Rufus Festua Avuenus mençona un opidum sonat Oppidum priscum Ra au luòc dei Santas de uei.
Au sègle VI un mostier i foguèt fondat.
Un grop de Vikings passèron lo dur ivèrn de 859-860 avant de saquejar la contrada.
En 869 lo còs de Rotland, Evesque d'Arle, foguèt tornat ai crestians per lei Sarrasins, probablament ai Santas.
La glèisa fortificada foguèt bastida a partir dei sègles XI e XII.
En 1448 subre iniciativa dau rei Rainier, lei relíquias dei Santas foguèron cercadas puei trobadas en preséncia dau legat dau Papa Pèir de Fois.
A la revolucion la glèisa foguèt deteriorada (puei restaurada au sègle XIX).
Au sègle XIX lei Santas venguèron un luòc de romavatge dei gitans qu'i adòran Santa Sara la verge negra.
Lo baron Folco de Baroncelli-Javon s'i installèt e Vincent van Gogh i pintèt lei plajas e lei barcas.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lei Santei Marias de la Mar se situan en Provença, subre la riba mediterranèa, en Camarga e a aperaquí un quilomètre a l'èst de la desbocadura dau Pichon Ròse. La comuna, fòrça espandida, compren mai que mai de tèrras alluvialas e de paluns. Lei tèrras agricòlas se situan a l'oèst, lòng dau Pichon Ròse e lei paluns a l'èst onte se tròba l'estanh dau Vacarés. Lei Santei Marias de la Mar son religadas a la vila d'Arles, distanta de 38 km, per la RD 570 e a la pichona Camarga vèrs Aigas Mòrtas e Montpelhièr peu bac dau Sauvatge, lo pont de Selvareau e lo pont de Sant Geli. Una pista permet d'accedir au far de la Gachòla e a aquelei de Beauduc e de Faraman. i a pas de gara mas una linha d'autocars publics permet d'accedir totei lei jorns (quitament lo dimenge) a Arles[2]. La comuna viu subretot de l'agricultura, de l'elevatge (cavaus, buòus) e dau torisme. La vila bastida a l'entorn de la glèisa dei sègles XI e XII foguèt longtemps embarrada dins sei barris, e sèrva encara uei de traças d'aqueu passat istoric dins la configuracion de seis andronas sovent estrechas.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La Vila de la Mar / Nòstra Dòna de la Mar en occitan medievau.
- ↑ PDF donant lei oraris dei cars (e autras informacions)


text:
Miquèu Tronc
Miquèu Tronc foguèt un escrivan occitan de Provença de la fin dau sègle XVI naissut a Lançon de Provença.
Es autor de Las Humours à la lourguino.
Sens o poder provar, Robèrt Lafont supausa en referéncia a Pèire Pau que Tronc porriá èstre la mesma persona que lo capitani Lorge, membre d'una còla sonada la Manada e opausada ais Arquins, que Loís Bellaud n'èra un membre.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Las Humours a la Lorgina. L'Astrado, 1978.[1]
- Anatole, Cristian - Lafont, Robert. Nouvelle histoire de la littérature occitane. París : P.U.F., 1970.


text:
Crosada
Lei Crosadas son un ensems d'expedicions militaras realizadas entre lei sègles XI e XIII a l'apèu de la papautat per prendre tornarmai lei Luòcs Sants conquistats o menaçats per lei Musulmans. Per extension, lo mot designa tanben leis expedicions dirigidas còntra lei crestians o lei musulmans dins d'autrei regions d'Euròpa, principalament en Occitània e en Espanha, còntra lei populacions jutjadas ereticas.
Somari
- 1 Crosadas d'Orient
- 1.1 Causas generalas
- 1.2 Organizacion dei Crosadas
- 1.3 Debanament dei Crosadas
- 1.3.1 Premiera Crosada (1095-1099)
- 1.3.2 Segonda Crosada (1145-1149)
- 1.3.3 Tresena Crosada (1189-1192)
- 1.3.4 Quatrena Crosada (1202-1204)
- 1.3.5 Cinquena Crosada (1217-1221)
- 1.3.6 Seisena Crosada (1228-1229)
- 1.3.7 Crosada de 1239-1241
- 1.3.8 Setena Crosada (1248-1254)
- 1.3.9 Uechena Crosada (1270)
- 1.3.10 Novena Crosada (1271-1272)
- 2 Autrei Crosadas
- 3 Vejatz tanben
- 4 Referéncias
- 5 Bibliografia
Crosadas d'Orient[modificar | modificar la font]
Causas generalas[modificar | modificar la font]
Lei causas religiosas[modificar | modificar la font]
L'accès ai Luòcs Sants[modificar | modificar la font]
Dins una societat prefondament cresenta, lei Luòcs Sants de Jerusalèm èran un element fòrça important per lei Crestians qu'i realizavan de romavatges nombrós. La conquista de la region per lei Musulmans en 638 cambièt pas tròp la situacion. D'efèct, maugrat quauquei friccions, leis Arabis èran relativament tolerants envèrs lei Crestians e lei Josieus. Pasmens, a partir dau sègle X, l'aumentacion de la seguritat dau transpòrt dins lei zonas orientalas de la Mar Mediterranèa, e donc dau viatge vèrs Jerusalèm, entraïnèt l'aparicion de romavatges gropats, e de còp armats, enterin que lo nombre de romieus èra mai e mai important. Lei relacions ambé leis autoritats musulmanas de la vila de Jerusalèm venguèron donc pauc a pauc delicatas. De rumors de chaples de romieus apaguèron, especialament en causa dau testimoniatge de monges coma Pèire l'Ermita, après una expedicion quasi exterminada en 1064 per lei Bedoïns e lei populacions turcas. Aquelei chaples èran generalament lo fach de tropas de bandits que l'activitat èra variabla. Per exemple, entre 1085 e 1092, unei romavatges aguèron luòc sensa problema particular. Pasmens, lei chaples creèron pauc a pauc l'idèa en Occident que la via vèrs lei Luòcs Sants èra menaçada. D'autra part, la preséncia dei musulmans dins la region èra tanben considerada coma una ocupacion de tèrras crestianas presas durant leis invasions aràbias dau sègle VII.
La « guèrra justa » dei Crestians[modificar | modificar la font]
En fòra dei menaças eventualas sus l'accès ai Luòcs Sants dau Crestianisme, lei Crosadas son una consequéncia deis idèas desvolopadas per la Glèisa per defendre lei territòris e la religion crestians. Ansin, la Glèisa de Roma aviá creada pauc a pauc dins lo corrent dei sègles precedents una nocion de « guèrra legitima » còntra leis enemics dau Crestianisme. Aquela nocion permetriá ais autoritats papalas de mobilizar d'esfòrç importants de la societat, tant au nivèu militar qu'economic.
D'efèct, a partir dau sègle IV, la Glèisa acomencèt de teorizar l'idèa que la guèrra còntra leis enemics dau Crestianisme èra justa e legitima. Aquò permetèt de mobilizar de combatents durant lo periòde trebolat de la fin de l'Empèri Roman e deis invasions barbaras. Lo cristianisme foguèt l'element federatiu de la classa dei chivaliers que se formèt progressivament au començament de l'Atge Mejan. Au sègle XI, l'ideau dau chivalier gropava donc talents guerrièrs e fe crestiana. Ansin, un combat còntra lei musulmans o leis eretics èra per lei combatents crestians de l'epòca l'ocasion privilegiada d'exercir son activitat de soudat e d'obtenir lo salut de son arma. Per exemple, es lo cas de Godofred de Bouillon que desirava d'obtenir lo perdon de sa participacion ais operacions militaras de l'Emperaire germanic còntra lo Papa Gregòri VII.
Lei condicions economicas[modificar | modificar la font]
Lei condicions economicas durant lei Crosadas demorèron un factor segondari a respèct dei motius religiós. Pasmens, divèrsei factors economics europèus encoratgèron l'aflux de volontaris. Premier, la populacion aumentèt, permetent d'obtenir un nombre sufisent de personas capablas de partir vèrs l'Orient. De 48 milions d'abitants en 1100, la populacion d'Euròpa passèt a 61 milions en 1200 puei a 73 milions en 1300. D'autra part, lei règlas de succession feodala poguèron permetre la partença de fius cadets de l'aristocràcia desirós d'obtenir de fèus. Pasmens, aquela observacion se deu nuançar per lo fach qu'un nombre important de caps d'ostaus poderós (Tolosa, Normàndia...) participèron tanben ais expedicions. Enfin, lei diferentei Crosadas permetèron la dubèrtura de vias comercialas novèlas que van obtenir un interès major au sen deis estats marchands europèus coma lei ciutats italianas de Venècia o de Genòa. Ansin, certaneis expedicions foguèron largament sostengudas per aquelei vilas, especialament per la mobilizacion dei flòtas de transpòrt e d'avitalhament.
Organizacion dei Crosadas[modificar | modificar la font]
L'iniciativa de la Crosada[modificar | modificar la font]
L'iniciativa de la Crosada es generalament lo fach de l'autoritat papala relevada sus lo terran per la ierarquia de la Glèisa. Lo contraròtle de la Crosada per lo papa se melhorèt a mesura que d'expedicions foguèron mandadas. La presentacion oficiala deis expedicions evolucinèt tanben pauc a pauc.
Ansin, la proclamacion d'una Crosada es generalament una iniciativa papala. Una bofiga papala, o la decision d'un concili, fixava la data, leis objectius, lei rasons, lei privilègis donats ai membres de l'expedicion e, de còps, lei luòcs de passatge o de recampament dei tropas. Pasmens, levat de la Premiera Crosada, lo papa predicava rarament dirèctament la Crosada. Aqueu ròtle èra fisat a de legats o de clercs. Puei, durant la Premiera e la Segonda Crosada, l'apèu foguèt tanben retransmes per monges, d'ermitans o d'illuminats. Lei tèmas desvolopats per aquelei predicators son mau coneguts mai entraïnèron d'excès importants, especialament còntra lei comunautats josievas.
A partir dei Crosadas seguentas, lo papa aumentèt donc son contraròtle sus la predicacion. Lei legats la fisèron ais òrdres cistercians puei mendicants. Enterin, la presentacion oficiala evolucionèt e perdèt pauc a pauc son aspèct espirituala. Per exemple, dins lo corrent de la preparacion de la Premiera Crosada, l'expedicion es presentada coma una via de sauvament per lo fidèu. Pasmens, a partir de la Quatrena Crosada, lo mandadís d'una expedicion es tanben l'occasion per lo papa de vendre d'indulgéncias e l'expedicion perdèt progressivament una partida de son espiritualitat.
Lo finançament de la Crosada[modificar | modificar la font]
Lo finançament de la Crosada varia en foncion dau periòde e de l'estatut dei membres de l'expedicion. A respèct dei premierei crosadas organizats per de senhors, lei fònts de sòus evolucionèron ambé la partença dei rèis catolics principaus vèrs d'otís mai e mai organizats e institucionaus. Enterin, la papautat assaièt tanben d'ajudar lo finançament deis operacions per la creacion d'impòsts visant lo clergat aumentats puei d'expedients divèrs.
Ansin, lei senhors participant a la Premiera Crosada deguèron generalament engatjar o vendre una partida de sei fèus. Per exemple, es lo cas de Godofred de Bouillon. L'excepcion principala èra Ramon IV de Tolosa que capitèt de reünir de finanças importantas gràcias a la dòt de sa frema, per una desvaluacion de la moneda dau comtat de Tolosa e per lo pilhatge dei regions conquistas. Pasmens, aqueu finançament privat foguèt rapidàment abandonant o completat per d'autrei mesuras.
Pasmens, tre lo començament dau sègle XII, lo sistèma venguèt pus oficiau e organizat. Lei senhors acomencèron de levar una contribucion excepcionala entre lei vassaus que venián pas en Crosada. Lo rèi Loís VII de França utilizèt un mejan similar per la Crosada de 1147, visant magerament lo clergat dau domeni reiau. Puei, a partir de la segonda mitat dau sègle XII, una taxacion pus regulara foguèt adoptat per lei sobeirans europèus. Per exemple, en 1183, un sistèma d'impòst proporcionau ai bens possedits foguèt adoptat en França puei en Anglatèrra. Enfin, a partir de 1187, lo papa autorizèt l'existéncia d'impòsts de crosada levats entre lei personas que restavan en Euròpa.
Enterin, lo papa assaièt tanben d'aumentar sei finanças e de crear un tesaur important capable de finançar una partida de la Crosada. L'encaminament foguèt similar a aquelei dei rèis e deis estats. Ansin, lei premierei fònts de finançament, principalament lei dons dei fidèus, foguèron rapidament insufisents e un sistèma pus organizat foguèt mes en plaça. D'efèct, a partir de 1200, lo papa creèt un impòst especiau per lo clergat. Lo taus d'aquela imposicion evolucionèt durant lo sègle XIII mai venguèt tanben insufisent. La Glèisa deguèt donc utlizar d'expedients coma lei legats, lei rescats de vòts o la venda d'indulgéncias. Lei sòus èran generalament donats directament au cap de la Crosada mai certanei papas, coma Gregòri IX, utilizèron aquelei còmptes per d'autrei fins que l'expedicion en Tèrra Santa.
Debanament dei Crosadas[modificar | modificar la font]
Premiera Crosada (1095-1099)[modificar | modificar la font]
De veire : Premiera Crosada.
Vèrs 1074, tres ans après lo desastre bizantin de la batalha de Manzikert, lo papa Gregòri VII assaièt de mobilizar l'ensems dei Crestians d'Occident per ajudar lei Crestians d'Orient, menaçats per lei progrès turcs. Pasmens, son projècte desboquèt pas e foguèt tornarmai prepausat en 1095 per Urban II au concili de Clarmont d'Auvèrnhe. Suscitèt un estrambòrd un a fòga immens en Euròpa.
Una premiera Crosoda se dirigiguèt rapidàment vèrs l'Orient, compausada de romieus simples e mau armats. Foguèron aisament desfachs e anientats per lei turcs en 1096. Après aquela revirada, una segonda Crosada, organizada per la noblesa europèa, arribèt a Constantinòple. Sei caps principaus èran Godofred de Bouillon, Estève de Bles, Robert Ier de Normandia, Boemond de Tarent e Raimon IV de Tolosa.
Ajudats per lei bizantins, lei crosats prenguèron Nicèa en junh de 1097 puei ataquèron Antiòquia. Dos sètges foguèron necessaris per assegurar la presa de la vila en junh de 1098. Lo premier se debanèt dau 21 d'octòbre de 1097 au 2 de junh de 1098 e permetèt la presa de la ciutat per lei crosats. Lo segond se debanèt dau 7 au 28 de junh de 1098 e opausèt lei crosats a una còntra-ataca turca. Maugrat de condicions malaisadas, lei crosats foguèron venceires e consolidèron sei posicions a l'entorn d'Antiòquia. En revenge, de dissensions esclatèron entre Crosats e Bizantins entraïnant la rompedura de l'aliança entre l'Empèri e la Crosada. Ansin, lo territòri d'Antiòquia foguèt conservat per lei crosats e la region venguèt lo fèu de Boemond de Tarent. En genier de 1099, lo rèsta de l'expedicion se dirigiguèt vèrs Jerusalèm. La vila es presa lo 15 de julhet de 1099 e una partida de la garnison musulmana foguèt massacrada maugrat l'intervencion de Raimond de Tolosa.
Après aqueu succès, leis operacions militaras contunièron car lei caps crosats assaièron de conquistar de fèus a l'entorn dei territòris capturats. Aquelei campanhas permetèron la formacion d'estats latins cargats de defendre lei Luòcs Sants còntra un retorn dei fòrças turcas. Ansin, lei Crosats fondèron lo Comtat d'Edessa, lo Comtat de Trípol, lo Reiaume de Jerusalèm e la Principat d'Antiòquia.
Segonda Crosada (1145-1149)[modificar | modificar la font]
De veire : Segonda Crosada.
Lei succès de la Premiera Crosada permetèron ais Estats latins de tenir la region durant lei premiereis annadas dau sègle XII. Pasmens, tre 1128, lo governador Zengi capitèt d'unificar leis estats musulmans de Mossol e d'Alèp. Puei, capitèt de prendre Edessa ai Crosats en 1144. La destruccion d'un estat latin entraïnèt la formacion d'una Crosada novèla dirigida per lo rèi Loís VII de França e l'emperaire germanic Conrad III. Pasmens, l'expedicion foguèt una revirada car lei dos sobeirans preferiguèron venir a Jerusalèm en romavatge puslèu que d'assaiar de reprendre Edessa.
Tresena Crosada (1189-1192)[modificar | modificar la font]
De veire : Tresena Crosada.
La Tresena Crosada foguèt entraïnada per lo desastre crestian de la batalha de Hattin lo 4 de julhet de 1187 e per la presa de Jerusalèm per Saladin lo 2 d'octòbre. En reaccion, lei rèis de França, de Reiaume Unit e de l'Empèri Roman Germanic reüniguèron seis armadas per reprendre la vila santa. Pasmens, l'emperaire germanic se neguèt per accident durant la traversada d'Anatòlia e la màger part de sei fòrças rintrèron en Euròpa. Ansin, lei tropas francesas e anglesas deguèron contuniar soletas la campanha. En 1190, desbarquèron vèrs Acre que foguèt enceuclada e presa en 1192 après un sètge de dos ans.
Après la presa d'Acre, lei Francés rintrèron egalament en Euròpa. Leis Anglés contunièron la guèrra còntra Saladin. Venceires de la batalha d'Arsof, capitèron de conquistar lo litorau de Palestina fins a Ascalon. Construguèron tornarmai lei forticacions de la region e assaièron de mandar doas ofensivas vèrs Jerusalèm en decembre de 1191 e junh de 1192. Dins aquò, Saladin aprofichèt l'alunchament entre leis Anglés e la còsta per menaçar lor linha d'avitalhament. Ansin, lei Crosats mau capitèron de conquistar tornarmai Jerusalèm.
Una trèva foguèt donc signada entre lei dos camps lo 3 de setembre de 1192 per tres ans. Lei Crestians conservèron lo litorau de Tir a Ascalon. De mai, la libertat de romavatge foguèt reconeguda per lei Crestians a Jerusalèm e per lei Musulmans a La Mèca.
Quatrena Crosada (1202-1204)[modificar | modificar la font]
De veire : Quatrena Crosada.
La Quatrena Crosada acomencèt en 1202 per l'apèu d'Innocenci III. Son objectiu militar èra la presa d'Egipte, region pron rica per norrir una armada importanta. Lo transpòrt deguèt èsser realizat per la flòta de Venècia. Pasmens, la manca de sòus dei Crosats per pagar lei naviris venecians e lei manòbras politicas dau dòge Enrico Dandolo entraïnèron lo desvirament de la Crosada vèrs Constantinople. Ailà, lei Crosats participèron inicialament ai luchas de succession de l'Empèri Bizantin puei prenguèron e pilhèron la ciutat en 1204. Creèron un estat latin que subrevisquèt fins a 1261 e la restauracion de l'Empèri.
Cinquena Crosada (1217-1221)[modificar | modificar la font]
De veire : Cinquena Crosada.
La Cinquena Crosada foguèt tanben decidida per Innocenci III, totjorn còntra Egipte. Foguèt una revirada, principalament en causa dau fanatisme dau legat dau papa, Enrico Pelage. D'efèct, après quauqueis assais infructuós en Palestina, lei Crosats desbarquèron en Egipte e prenguèron Damieta en 1219. Lo sultan al-Malik al-Kamil prepausèt adonc d'escambiar lo pòrt egiptian còntra Jerusalèm. L'ofèrta foguèt pas acceptada per lei Crosats en causa de divergéncias entre lei contingents diferents : lei Francés e lo rèi de Jerusalèm èran per acceptar, leis Italians èran còntra per poder crear una basa comerciala en Egipte e lo legat dau papa i èra tanben opausat car vouguèt establir l'autoritat papala sus la region. Ansin, la guèrra contunièt e lei Crosats assaièron d'atacar vèrs lo sud en direccion dau Caire sota la direccion de Pelage. Pasmens, lor ofensiva, mau organizada, trobèt una resisténcia ben preparada e lei Crosats foguèron lèu enceuclats per la venguda deis aigas dau Nil e la flòta aiúbida. Lei Crestians deguèron capitular e cambièron lor libertat còntra la vila de Damieta.
Seisena Crosada (1228-1229)[modificar | modificar la font]
De veire : Seisena Crosada.
La Seisena Crosada foguèt entraïnada per la promessa facha en 1215 per l'Emperaire Frederic II de se crosar e per la desirança dau papa d'alunchar l'armada germanica de seis estats italians. Ansin, quand en 1227, Frederic èra totjorn pas partit per l'Orient en causa dei dificultats intèrnas de l'Empèri, foguèt excomunicat. Deguèt donc partir en 1228 enterin que lei princes de la dinastia Aiúubida èran en plena guèrra civila. Ansin, Frederic II capitèt de prendre tornarmai Jerusalèm, que venguèt rèi, per la negociacion diplomatica ambé lo sultan al-Malik al-Kamil d'Egipte. Pasmens, la vila aviá plus de fortificacions e, après la partença de l'Emperaire, una guèrra civila acomencèt entre Crosats partisans e adversaris de Frederic.
Crosada de 1239-1241[modificar | modificar la font]
De veire : Crosada de 1239-1241.
La Crosada de 1239-1241 es pas numerotada, benlèu car foguèt solament compausada de nòbles francés. L'expedicion, relativament ben preparada au nivèu militar, foguèt un succès. De negociacions ambé lei senhors musulmans permetèron la restitucion au reiaume de Jerusalèm de la màger part dei territòris perduts après la batalha de Hattin.
Setena Crosada (1248-1254)[modificar | modificar la font]
De veire : Setena Crosada.
En 1244, Jerusalèm, sensa fortificacions dempuei la Seisena Crosada, foguèt presa per lei Corasmis. Puei, lei 17 e 18 d'octòbre, una aliança dei senhors crosats e de l'emir Al-Mansor foguèron esquichadas durant la batalha de la Forbie. Aquò marquèt l'afondrament militar quasi definitiu deis estats latins e entraïnèt lo mandadís d'una Crosada novèla en 1248.
Dirigida per Loís IX de França e per l'Òrdre dau Temple, la Crosada ataquèt tornarmai lo pòrt de Damieta que foguèt aisament conquist lo 6 de junh de 1249. Blocats per la venguda deis aigas dau Nil, lei Crosats se dirigiguèron vèrs Lo Cairo en novembre de 1249. Pasmens, en causa de l'indisciplina de l'avans-gàrdia de l'expedicion, foguèron desfachs a Mansorah (8-11 de febrier de 1250) e lo rèi francés es capturat durant la retirada. Obtenguèt sa liberacion còntra l'evacuacion de la ciutat de Damieta e anèt en Palestina fins a 1254. Organizèt lei defensas dau reiaume de Jerusalèm.
Uechena Crosada (1270)[modificar | modificar la font]
De veire : Uechena Crosada.
La Uechena Crosada foguèt entraïnada per Loís IX per luchar còntra lo sultan d'Egipte. Son objectiu èra Tunis que la rumor disiá que l'emir desirava de venir crestian. Lo desbarcament aguèt luòc en 1270 mai l'emir se convertiguèt pas. Au contrari, s'estremèt dins Tunis que lei Crosats acomencèron lo sètge. Pasmens, en causa dau manca d'aiga, lo camp crosat foguèt rapidament victima de malautiá e lo rèi Loís IX moriguèt lo 25 d'aost. Lo rèsta de l'armada signèt un tractat de patz avantatjós (indemnitats de guèrra... etc) ambé l'emir de Tunis e tornèt en França.
Novena Crosada (1271-1272)[modificar | modificar la font]
De veire : Novena Crosada.
Inicialament prevista per ajudar la Crosada de Tunis, l'expedicion dau prince Edoard arribèt après la mòrt de Loís IX e participèt donc pas ai combats dau sètge de la ciutat. Decidiguèt donc d'anar en Orient e formèt la Novena Crosada. Leis estats musulmans èran tanben menaçats per lei Mongòls. Edoard s'alièt donc amb aquelei darriers per atacar simltaneament. Pasmens, en causa d'una guèrra civila intèrna a l'Empèri Mongòl, l'ajuda esperada per leis Anglés foguèt limitada e la Crosada s'acabèt en 1272 sensa resultat.
Autrei Crosadas[modificar | modificar la font]
D'autreis expedicions sonadas Crosadas foguèron mandadas en Euròpa. Ai sègle XII e XIII, foguèron generalament dirigidas còntra lei territòris musulmans per de contingents limitats, sovent d'un país unic, en Orient Pròche a l'iniciativa d'un rèi, d'un grop d'aristocratas o amb un objectiu pus politic que religiós. Ulteriorament, après la presa de Constantinòple per lei Turcs, quauquei Crosadas assaièron de luchar còntra lei Turcs dins lei Balcans per sostenir lei reaiumes crestians de la region fins au sègle XV. En fòra dei territòris musulmans, unei Crosadas foguèron mandadas còntra lei regions europèas non crestianas, magerament en Euròpa Orientala, o consideradas ereticas per la Glèisa.
Una partida importanta d'aqueleis expedicions aguèron d'objectius principalament politics. Certanei, coma la Crosada deis Albigés (1209-1229), van opausar de crestians entre elei dins de conflictes saunós e acarnats. Ansin, aqueleis expedicions, que seis eissidas foguéron de còps desastrosas per lei Crestians, van pauc a pauc fòrtament descredibilizar l'ideau e l'esperit de la Crosada. Lei principalas Crosadas d'aqueu tipe foguèron :
- la Crosada de 1101.
- la Crosada norvegiana (1107-1100).
- la Crosada dei Wends (1147).
- la Crosada deis Enfants (1212).
- lei Crosadas nordicas dirigidas per Suècia o per l'Òrdre Teutonic còntra lei populacions d'Euròpa Orientala non crestianas o fidèlas de la Glèisa Ortodòxa.
- la Crosada deis Albigés (1209-1229).
- la Crosada dei Stedingers (1232-1234) mandada còntra una populacion catolica en revòuta còntra son arquevèsque.
- lei Crosadas còntra lei Tatars.
- la Crosada aragonesa (1284-1285) dirigida còntra lo rèi d'Aragon.
- la Crosada d'Alexàndria (1365) que foguèt una operacion navala limitada còntra lo pòrt egiptian.
- la Crosada de l'arquevesque de Norwich durant leis annadas 1380.
- la Crosada de Mahdia (1390) còntra lei piratas d'Africa dau Nòrd.
- lei Crosadas balcanicas entre 1396 e 1456 per luchar còntra lei Turcs.
- la Crosada Hussita entre 1420 e 1434.
La Crosada de 1101[modificar | modificar la font]
De veire : Crosada de 1101.
La Crosada de 1101 foguèt la segonda expedicion crestiana en direccion de l'Orient Pròche. Partida de Constantinòple, l'expedicion capitèt de s'emparar d'Ankara lo 23 de junh avans d'èsser esquichada lo 31 de julhet dins Eraclèa.
La Crosada norvegiana (1107-1100)[modificar | modificar la font]
De veire : Crosada norvegiana.
La Crosada norvegiana se debanèt de 1107 a 1110. Principalament navala, la campanha obtenguèt divèrsei succès en Mediterranèa entre 1107 e 1109 avans d'ajudar lei Crosats francs au sètge de Sidon en 1110.
La Crosada dei Wends (1147)[modificar | modificar la font]
De veire : Crosada dei Wends.
Aquela crosada se debanèt durant la Segonda Crosada. Foguèt una expedicion danesa e saxona còntra leis Eslaus polabians non crestians. Lei Crosats capitèron quauquei succès mai foguèron finalament pas capables d'obtenir la conversion au catolicisme de la populacion. Pus tard, d'autrei campanhas aguèron luòc dins la region.
Lei Crosadas nòrdicas[modificar | modificar la font]
Lei Crosadas nòrdicas son un ensems de crosadas dirigidas per Suècia e l'Òrdre Teutonic còntra lei populacions d'Euròpa Orientala qu'èran pas catolicas. Permetèron la creacion de dos estats poderós durant la fin de l'Edat Mejana gràcias a la conquista de territòris au nòrd de Polonha per l'Òrdre Teutonic e de territòris en direccion de Russia per Suècia.
Tre lo començament dau sègle XIII, l'Òrdre Teutonic, creat durant la Tresena Crosada foguèt mandat en Euròpa Orientala. En 1198, acomencèron una premiera campanha còntra Livònia. Aquò foguèt la premiera etapa d'un ensems d'operacions militaras que van permetre a l'Òrdre Teutonic de conquistar lei regions baltas e lo nòrd de Polonha. Assaièron egalament de s'emparar dei territòris, sensa succès, fidèus a la Glèisa Ortodòxa en Russia, especialament còntra Novgorod.
De son caire, Suècia mandèt tres tièras de campanhas que foguèron dichas Crosada per leis istorians suedés dau sègle XIX. Permetèron au país de faire la conquista de Finlàndia. Pasmens, aquelei territòris èran ja majoritariament crestians e aqueleis expedicions, qu'obtenguèron pas totjorn la benediccion de la papautat, son donc puslèu de campanhas militaras de conquista ordinàrias.
Crosada deis Albigés (1209-1229)[modificar | modificar la font]
De veire: Crosada deis Albigés
La crosada deis albigés foguèt declarada 1209 per lo papa Innocenci III per anequelir l'eresia catara en Occitània.[1] Foguèt executada principalament per lei nòbles e barons francés interessats per lei tèrras occitanas expausadas en presa. Aquò foguèt una lucha de vint ans que s'acabèt per la presa dau contraròtle dau comtat de Tolosa per lo Reiaume de França e l'exterminacion dei catars.[2].
La Crosada aragonesa (1284-1285)[modificar | modificar la font]
De veire : Crosada Aragonesa.
La Crosada aragonesa foguèt entraïnada per leis inquietuds de la papautat en fàcia dei progrès aragonés en Mediterranèa occidentala que menaçavan Sicília. Sostengut per França, lo papa mandèt donc una Crosada còntra lo reiaume d'Aragon. Pasmens, après doas annadas de combats saunós, lo reiaume d'Aragon capitèt de replegar França que son rèi moriguèt de malautiá. Lo tractat d'Agnani marquèt la fin oficiala de la Crosada en 1295.
La Crosada d'Alexàndria (1365)[modificar | modificar la font]
La Crosada d'Alexàndria foguèt una expedicion navala mandada en 1365 per lo reiaume de Chipre. Capitèt de s'emparar dau pòrt d'Alexàndria que foguèt pilhat. Après aqueu succès, lei Crosats se retirèron.
La Crosada de Mahdia (1390)[modificar | modificar la font]
La Crosada de Mahdia foguèt una expedicion navala de França e de la Republica de Gènoa còntra lei piratas d'aquela vila. Aquela darriera capitèt de resistir mai lei musulmans foguèron pas capables de rompre lo sètge dirigit per lei Crosats. Lei dos camps deguèron negociar la retirada de l'expedicion còntra lo pagament d'un tribut per lei piratas.
Lei Crosadas balcanicas[modificar | modificar la font]
Destinadas au sostèn deis estats crestians balcanics, aquelei Crosadas deguèron faciar lei Turcs Otomans a la fin dau sègle XIV e durant lo sègle XV. S'acabèron generalament per de reviradas majoras dau camp crestian, culminant ambé lei victòrias turcas de Nicopolis en 1396 o de Varna en 1444, que foguèt pas capable d'empachar lei progrès turcs dins la region fins au sètge de Viena en 1529.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Massacre of the Pure." Time. 28 April 1961.
- ↑ Crusades of the 13th century. Britannica Onlince Encyclopedia.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Abulafia, David. Frederick II: A Medieval Emperor (1988)
- (en) Andrea, Alfred J. Encyclopedia of the Crusades. (2003).
- (en) Asbridge, Thomas. The First Crusade: A New History: The Roots of Conflict between Christianity and Islam (2005).
- (en) Asbridge, Thomas. The Crusades: The Authoritative History of the War for the Holy Land (2011).
- (en) France, John. Western Warfare in the Age of the Crusades, 1000-1300 (1999).
- (en) Hillenbrand, Carole. The Crusades, Islamic Perspectives. (2000).
- (en) Holt, P.M. The Age of the Crusades: The Near East from the Eleventh Century to 1517. (1986).
- (en) Madden, Thomas F. The New Concise History of the Crusades. (2005).
- (en) Phillips, Jonathan. Holy Warriors: A Modern History of the Crusades (2010).
- (en) Riley-Smith, Jonathan. The Crusades: A History (2005).
- (en) Riley-Smith, Jonathan, ed. The Oxford History of the Crusades. (1995).
- (en) Riley-Smith, Jonathan, ed. The Atlas of the Crusades (1991).
- (en) Runciman, Steven. A History of the Crusades, Volume I: The First Crusade and the Foundations of the Kingdom of Jerusalem.; Volume II: The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East 1100-1187. and Volume III: The Kingdom of Acre and the Later Crusades (1951–53), the classic narrative history; hostile toward the crusaders.
- (en) Tyerman, Christopher. God's War: A New History of the Crusades (2006).
- (en) Baldin, M. W., ed. The first hundred years (A History of the Crusades, volume, I) 1969.
- (en) Boas, Adrian J. Jerusalem in the Time of the Crusades: Society, Landscape, and Art in the Holy City under Frankish Rule (2001).
- (en) Bréhier, Louis. "Crusades," Catholic Encyclopedia (1908) vol 4.
- (en) Bréhier, Louis. "Latin Kingdom of Jerusalem (1099-1291)," Catholic Encyclopedia (1910) vol 8.
- (en) Bull, Marcus, and Norman Housley, eds. The Experience of Crusading Volume 1, Western Approaches. (2003) 323pp).
- (en) Butler, R. Urban. "Urban II," Catholic Encyclopedia (1911).
- (en) Constable, Giles. "The Historiography of the Crusades" in Angeliki E. Laiou, ed. The Crusades from the Perspective of Byzantium and the Muslim World (2001).
- (en) Edbury, Peter, and Jonathan Phillips, eds. The Experience of Crusading Volume 2, Defining the Crusader Kingdom. (2003) 326 paginas.
- (en) Edgington, Susan B., and Sarah Lambert, eds. Gendering the Crusades. (2002) 232 paginas.
- (en) Florean, Dana. "East Meets West: Cultural Confrontation and Exchange after the First Crusade." Language & Intercultural Communication, 2007, Vol. 7 Issue 2, pp144–151 in EBSCO.
- (en) Folda, Jaroslav. Crusader Art in the Holy Land, From the Third Crusade to the Fall of Acre (2005).
- (en) France, John. Victory in the East: A Military History of the First Crusade (1996).
- (en) Harris, Jonathan. Byzantium and the Crusades. (2003).
- (en) Hillenbrand, Car. The Crusades: Islamic Perspectives (1999).
- (en) Housley, Norman. The Later Crusades, 1274-1580: From Lyons to Alcazar (1992).
- (en) James, Douglas. "Christians and the First Crusade." History Review (Dec 2005), Issue 53.
- (en) Kagay, Donald J., and L. J. Andrew Villalon, eds. Crusaders, Condottieri, and Cannon: Medieval Warfare in Societies around the Mediterranean. (2003).
- (en) Lane-Poole, Stanley. Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem (1898).
- (en) Maalouf, Amin. Crusades Through Arab Eyes (1989).
- (en) Madden, Thomas F. ed. The Crusades: The Essential Readings (2002), ISBN 0-631-23023-8.
- (en) Madden, Thomas F. et al., eds. Crusades Medieval Worlds in Conflict (2010).
- (en) Munro, Dana Carleton. "War and History,' American Historical Review 32:2 (January 1927): 219–31. On medieval histories of the crusades.
- (en) Munro, Dana Carleton. The Kingdom of the Crusaders (1936).
- (en) Peters, Edward. Christian Society and the Crusades, 1198-1229 (1971).
- (en) Powell, James M. Anatomy of a Crusade, 1213-1221, (1986).
- (en) Queller, Donald E., and Thomas F. Madden. The Fourth Crusade: The Conquest of Constantinople (2nd ed. 1999).
- (en) Richard, Jean. Saint Louis: Crusader King of France (1992).
- (en) Riley-Smith, Jonathan.The First Crusade and the Idea of Crusading, (1986).
- (en) Runciman, Steven. A History of the Crusades, Volume I: The First Crusade and the Foundations of the Kingdom of Jerusalem.; Volume II: The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East 1100-1187. and Volume III: The Kingdom of Acre and the Later Crusades (1951-53).
- (en) Setton, Kenneth ed., A History of the Crusades. (1969-1989).
- (en) Smail, R. C. "Crusaders' Castles of the Twelfth Century" Cambridge Historical Journal Vol. 10, No. 2. (1951), pp. 133–149.
- (en) Stark, Rodney. God's Battalions: The Case for the Crusades (2010).
- (en) Tyerman, Christopher. England and the Crusades, 1095-1588. (1988).


text:
Amartya Sen
Amartya Kumar Sen (en bengalin: अमर्त्य कुमार सेन) ( Santiniketan, Empèri Britanic -actual Índia- 1933 ) es un economista e professor universitari fòrça conegut per son trabalh sus la fam, teorias sus l'indici de desvolopament uman, l'economia del benestar e los mecanismes sosjacents a la pauretat. Recebèt lo Prèmi Nobel d'Economia en 1998 per son trabalh dins lo camp de l'economia del benestar.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 3 de novembre de 1933 a Santiniketan, estat del Bengala Occidental, de l'Empèri Britanic (uèi Índia). La familha de Sen ven de Dhaka, capitala de l'actuala Bangladèsh, e vila que i faguèt sos estudis primaris. A l'independéncia d'Índia en 1947 S'enanèt a l'Universitat Visva-Bharati de Calcuta. E pus tard partiguèt en Anglatèrra, ont estudièt al Trinity College de l'Universitat de Cambridge, que ne foguèt diplomat en 1956 e obtenguèt lo doctorat en 1959.
Professor d'economia dins las Universitats de Calcuta (1956-1958), Cambridge (1963-1971), Delhi (1971-1977), Oxford (1977-1988) e Harvard (1988-1997). Entre 1997 e 2004 foguèt President del Trinity College de l'Universitat de Cambridge e dempuèi es professor a Harvard.
Recèrca economica[modificar | modificar la font]
Los escrichs de Sen a la fin dels ans 1960 e al començament dels ans 1970 ajudèron a definir lo camp de la "Causida sociala" (en anglés: Social Choice). Sa contribucion a la teoria de la causida sociala promulgada per Kenneth Arrow foguèt de mostrar jos qualas condicions lo "Teorema de l'Impossibilitat d'Arrow", pòt èsser util per espandir e enriquir lo camp de la "Causida Sociala".
L'òbra mai reconeguda de Sen es son ensag Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation ("Pauretat e fam: un ensag sul Drech i la Privacion", 1981), que demòstra que la fam es pas la consequéncia de la manca d'aliments mas d'inegalitats dins los mecanismes de distribucion dels aliments. En mai de sos trabalhs cercant las causas de la fam, son trabalh dins lo camp del desvolopament economic aguèt fòrça influéncia dins la formulacion de l'Indici del Desvolopament Uman (IDH) de las Nacions Unidas.
Mas l'apòrt revolucionari de Sen al desvolopament dels indicadors economics e socials es lo concèpte de "capacitat". Un govèrn se deu jutjar en foncion de las capacitats concrètas de sos ciutadans. Per exemple, als Estats Units d'America los ciutadans an lo "dret" constitucional de votar. Per Sen aquò significa pas res, se demanda se se reünisson totas las condicions perque los ciutadans pòscan exercir lor "capacitat" de vòte. Aquelas condicions pòdon èsser fòrça variadas, dempuèi l'accès a l'educacion fins al fach que los ciutadans ajan o pas mejans de transpòrt per accedir a las urnas. Sonque quand aqueles critèris son complits se pòt dire que lo ciutadan pòt exercir sa causida personala.
Sen foguèt una excepcion entre los economistas del sègle XX dins son insisténcia en se far de contunh de questions de valors, plan abandonadas dins la discussion economica "seriosa". Pausa un dels mai grands desafís al model economic que situa l'interès pròpri coma factor primordial de la motivacion umana. E encara son escòla contunha d'èsser minoritària, ajudèt a tornar dirigir los dessenhs del desvolopament e fins finala las politicas de las Nacions Unidas.
En 1998 obtenguèt lo Prèmi Nobel d'Economia per sos trabalhs sus l'economia del benestar.
Principalas publicacions[modificar | modificar la font]
- 1982: Poverty and Famines : An Essay on Entitlements and Deprivation, Oxford, Clarendon Press.
- 1982: Choice, Welfare and Measurement, Oxford, Basil Blackwell.
- 1987: Food Economics and Entitlements, Helsinki, Wider Working Paper 1.
- 1987: On ethics and Economics, Oxford, Basil Blackwell.
- 1999: Development as Freedom, Oxford, Oxford University Press.


text:
Allaines (Somme)
Alaine en picard ( Allaines en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- 1849 : Cossí en totas las municipalitats de França, la populacion masculina màger #pasturar, per las primièras fes, #votar mercés a la instauració del sufragi universal.
- 1849 : Comme dans toutes les communes de France, la population masculine majeure put, pour la première fois, aller voter grâce à l'instauration du suffrage universel.


text:
L'Amalon
L'Amalon (Lamalou-les-Bains en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna es situada dins los cantons nauts d'Erau, es la mai poblada del canton de Sant Gervais. La vila es situada al jonhent del flume costièr Òrb amb lo riu Bitolet (9,6 km), que ne's un afluent en riba dreta. Es una de las tres estacions termalas d'Erau amb Avèna e los Banhs de Balaruc. Es especializada en neurologia, rumatologia, e traumatismes osteoarticularis.


text:
Lèpra
La lèpra (o malautiá de Hansen) es una malautiá infecciosa cronica causada per Mycobacterium leprae (una bacteria pròche de l'agent responsable de la tuberculòsi identificada pel Norvegian Gerhard Armauer Hansen en 1873) tocant los nèrvis periferiques, la pèl e las mucosas, e provocant d'infirmitats sevèras. Es endemica dins uns países tropicals (subretot d'Asia). La lèpra es una malautiá pauc contagiosa.
La lèpra demorèt longtemps incurabla e fòrça mutilanta, provocant en 1909, a la demanda de la Societat de patologia exotica, « l'exclusion sistematica dels leproses » e lor regropament dins de ladrariás coma mesura essenciala de profilaxia.
Ara curabla pels antibiotics, d'esfòrces de santat publica son fachs pel tractament dels malauts, l'equipament en protèsi dels subjèctes garits e la prevencion[1].
Somari
- 1 Istoric de la malautiá
- 2 Causa e mecanisme
- 3 Epidemiologia
- 4 Diagnostic
- 5 Damatge neurologic
- 6 Invaliditat
- 7 Cura
- 8 Imunitat entre la tuberculòsi e la lèpra
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 Vejatz tanben
Istoric de la malautiá[modificar | modificar la font]
La lèpra es coneguda dempuèi l’Antiquitat. Las primièras descripcions datan de 600 ans AbC. Se trapa dins las civilizacions anticas en China, en Egipte e en Índia. Longtemps se pensèt a une origina asiatica; que seriá estat espandida pels guerrièrs d'Alexandre lo Grand puèi pels Fenicians e los Romans. Los trabalhs sul genòma de la bacteria indican puslèu una origina èst-africana o de l'Orient Mejan abans d'arribar en Asia e en Euròpa[2]. Seriá arribada en Africa de l'Oèst amb los explorators nòrd europèus, puèi l'esclavatge l'auriá espandit dins las Antilhas e l'America del Sud. De tot biais, la pus anciana traça d'aquela malautiá ven d'Índia coma o pròba una esqueleta de 4 000 ans trobada en Rajasthan[3].
La Bíblia conten de passatges fasent referéncia a la « lèpra », dins l'Ancian Testament coma dins Novèl. Se pòt pas saber se s'agís de la meteissa malautiá: aquel tèrme en efècte foguèt utilizat per fòrça malautiás de pèl d'origina e de gravetat fòrça variablas. Un Metzora, es una persona atenguda de tzara'at (lèpra) dins lo libre del Levitic. La lei josieva fasiá obligacion als prèires de saber reconeisser la lèpra (Lv 14. 1-57)
Los Evangèlis sinoptics contan la garison d'un leprós per Jèsus (Mc 1, 40-45; Mt 8, 1-4; Lc 5, 12-16).
Los tèxtes mai ancians ne tesmònhan, la lèpra totjorn presentèt una menaça, e los leproses èra fòrajetat de la societat, per lor comunautat e lor familha. Es encara sovent lo cas a l'ora d'ara.
La lèpra provoquèt de mesuras de segregacion e d'exclusion sociala, de còps que i a ereditàrias, coma dins lo cas dels Cagòts. Lo recul de la lèpra en Euròpa comencèt al sègle XVI sens que i aja una explicacion satisfasanta[4].
En 1873, lo Norvegian Armauer Hansen descobrèt lo bacil responsable d'aquela malautiá.
Se la Societat de patologia exotica de París recomandèt en 1909 « l'exclusion sistematica dels leproses », e mai tard a la tresena Conferéncia internacionala sus la lèpra organiza a Estrasborg en 1923, lo secretari general Émile Marchoux preconiza l'umanizacion de las ladrariás[5].
Una coordinacion internacionala de la luta contrae la lèpra s'organizèt en 1930 a la reünion de Bangkok de la Societat especiala de la lèpra de la Societat de las Nacions[6]
L'« Institut central de la Lèpra » es inaugurat a Bamako en 1935. Se batejèt « Institut Marchoux » en 1945 puèi Centre nacional d'ajuda a la luta contra la malautiá en 2001[7]. Fins a l'aparicion de las sulfonas al començament dels ans 1950, lo tractament repausava sus l'òli de chaulmoogra[8].
La lèpra es pas mai un problèma de santat publica mondiala perque la prevaléncia mondiala es ara inferiora a 1 cas per 100 000 abitants. Demòra un problèma de santat publica dins 100 países situats subretot en Africa, Asia (índia) e America del Sud (Brasil). 210 000 nòu cases foguèron detectats pel mond en 2010 e 1,5 millions de personas ne patisson. L'Òrdre de Malta consacra de fons importants per aquela malautiá (ladrariá e recerca medicala). Los mètges conneisson mens aquelas malautiás de la misèria e de las guèrras, çò qu'aumenta la gravetat de las sequèlas de las personas tocadas.
Causa e mecanisme[modificar | modificar la font]
La lèpra es una infeccion causada per un gèrme, lo Mycobacterium leprae.
Fins ara, l'èsser uman èra l'unica sèrva naturala coneguda de Mycobacterium leprae, mas 15 % dels Tatós salvages de Loïsiana e de Tèxas foguèron trobats portaires de la malautiá. Mycobacterium leprae pòt èsser tanben present dins lo sol.
La transmission de Mycobacterium leprae es mal coneguda. Se fa sovent a l'enfància per inalacion de « jaissas » d'un leprós contagiós. Se fa tanben per de mucositats de leproses mesas au contacte d'ulceracions o de plagas cutanèas, mejans d'objèctes solhats: fardas d'ostal. Totes aqueles biais implican de contactes estreches e durables d'una promiscuitat de tipe familhal. La transmission ereditària existís pas mas una transmission congenitala sembla possibla (la transmission congenitala foguèt observada sonque pel tató de nòu bandas (Dasypus novemcinctus)[9]). En mai, lo sol infectat e los insèctes vectors (bernat pudent, moisssal) poirián jogar un ròtle dins la transmission de la malautiá. En 2011, la pròva foguèt facha d'una transmission possibla del tató a l'èsser uman[10].
Los malauts non tractats tocat del tipe lepromatós abrigan un grand nombre de Mycobacterium leprae dins lor mucosa nasala, las secrecions nasalas, la saliva, las lesions cutanèas. La lèpra tuberculoída, la forma mens sevèra, es plan sovent considerada coma non contagiosa. L'incubacion, excepcionalament longa (d'ans), explica que la malautiá se desvolòpa sonque a çò dels jòves adultas.
La lèpra se manifesta en dos encastres: la forma lepromatosa e la forma tuberculoída. Lo perqué d'aquelas doas formas es pas clar. Semble qu'existís una reaccion imunologica diferenta entre los dos tipes, lo gèrme essent lo meteis: dins la forma tuberculoída, l'espandiment del gèrma sembla limitat e la biopsia de la pèl mòstra une predominància de Linfocit CD4+ e un mitan ric en interleukina 2 e en interferon gamma. Dins la forma lepromatosa, l'espandiment del bacil es fòrça mai important amb, a la biopsiea de pèl, preséncia prédominanta de linfocits CD8+ e d'autras citokinas[11]. Aquela diferéncia de reponsa poiriá èsser deguda a una susceptibilitat d'òrdre genetica de l'òste, de mutacions de tipe polimorfisme nucleotidic simple essent mai frequentas sus de gèns intervenent dins las reaccions imunitàrias[12].
Epidemiologia[modificar | modificar la font]
L’Organizacion Mondiala de la Santat censava, a la fin de 2004, 286 000 cases de lèpra pel mond[13].
La lèpra tòca a l'ora d'ara encara mai de 700 000 personas per an pel mond (la França compte 250 cases declarats, totes originaris de otramar o de zonas d’endemiá).
- En 2000, 738 284 nòu cases foguèron identificadas (per 640 000 en 1999).
- En 2001, 755 000 cases de lèpra foguèron diagnosticats.
- En 2002, 763 917.
L'OMS compta 91 païses tocats:
- 90 % dels cases son al Brasil, Birmania, Moçambic, Madagascar, Etiopia, Índia e Nepal (prevaléncia anant de 2 a 4,6 per 10 000 abitants segon los païses). Mas la prevaléncia mondiala demora establa, prèp d'1/100 000.
- 650 000 malautd son jos tractament.
- 70 % dels cases enregistrats al començament de 2002 vivián en Índia.
- I a aguèt 34 nòus cases en Euròpa en 2002.
- Las regions mai tocadas son par òrdre descreissent: Asia del Sud-Èst, America del Sud, Africa.
- Lo sex-ratio es de 1.
Diagnostic[modificar | modificar la font]
Existís diferentas menas de lèpra. Esquematicament, i a doas formas clinicas: la lèpra tuberculoída e la lèpra lepromatosa, ligadas per des formas dichas intermediàrias. Dempuèi los ans 1960, per estandardizar melhor e reglamentar la terapeutica, l’OMS classifiquèt las formas clinicas de la lèpra en:
- Formas multibacillàrias, correspondent a la formas lepromatosa e intermédiàrias, avent mai de cinc lesions cutanèas.
- Formas paucibacillàrias, correspondent subretot a la forma tuberculoída.
Lèpra tuberculoída[modificar | modificar la font]
Aquela forma de lèpra es mai frequenta. Associa:
- De grandas tacas despigmentadas sus la pèl, qu'es venguda insensibla al tocar, de bòrds nets, unicas o en nombre pichon, contenent pauc o pas de bacils. Las erupcions cutanèas, coma dins totas las formas de lèpra, son non pruriginosas.
- De trebolums nervioses tocant los membres, amb de trebolum de la sensibilitat e anomalias cutanèas: ulcèras, mals perforants, mutilacions, paralisias.
- E de linfocits circulants que reconneisson Mycobacterium leprae.
- Aqueles malauts son pas contagioses.
Lèpra lepromatosa[modificar | modificar la font]
La lèpra lepromatosa es une malautiá generala.
Es una forma que las lesions cutanèas e mucosicas dominan:
- Damatge cutanèu domina, amb de maculas ipocromicas (amb o sens anestesia) discrètas, de contorns foscs. Puèi apareisson las lesions tipicas d'aquel tipe, noduls infiltrats lusissents de sensibilitat normale, per tot le còps, subretot al visatge.
- Damatge dels nèrvis mens sevèr dins aquela forma.
- I a pas d'immunitat al repècte de Mycobacterium leprae.
- Aqueles malauts son contagioses.
- Gaireben la mitat dels malauts presentant una lèpra lepromatosa desvolopan un ertèm nosut leprós (ENL) pendent los primièrs ans d'antibioterapia eficaça. Aquela reaccion pòt venir espontanèament abans lo tractament, facilitant lo diagnostic, o pòt venir fins a 10 ans aprèp lo tractament.
S’i associan de damatges:
- Otorinolaringologics (rinita sanglanta, perforacion, mutilacion nasala) ;
- Oftalmologics (fòrça variable, podent tocar la conjonctiva, la parpèla, l’aparelh lagremal, l’oculomotricitat mas amb una preferéncia pel segment anterior uvrit, esclrrit e epiesclerit, cataracta, glaucòma) ;
- Nerviosas ;
- Viscerals.
Lèpra borderline[modificar | modificar la font]
Entre aquelas doas formas plan caracterizadas, se situat un vertadièr espectre de formas dichas intermediàrias, per que las reaccions de defensa son instablas e variablas. Aquel espectre es encara mal conegut del mitan medical.
Damatge neurologic[modificar | modificar la font]
Determina lo pronostic de la malautiá. La lèpra tòca subretot los nèrvis periferics. Lo Mycobacterium leprae a un tropisme neurologic. Lo bacil se multiplica dins la cellula de Schwann.
Comença (dins la 1a anada d’evolucion de la malautiá) per una ipertrofia dels troncs nervoioses a recercar au nivèl del cubital, del median, del sciatic poplitèu extèrne (SPE), tibial posterior (TP), plexus cervical superficial. Puèi amb los ans, apareisson d’una mononevrita multipla dolorosa deficitària. Lo deficit tòca d’en primièr la sensibilitat termoalgica, puèi la conduccion motriça amb deficit motor (paresia puèi paralisia), amiotrofia, e trebolums trofics… L’expression clinica neurologica indica que 30 % de las fibras nerviosas son tocadas pel bacil de Hansen.
Los nèrvis mai tocats son:
- Nèrvi V (anestesia corneana),
- Nèrvi VII (tòca de l’orbiculari de las parpèla o dels pòts provocant de dificultats per l’alimentacion, l’elocucion e doncas de dificultats d’òrdre psicosocial)
- Nèrvi ulnari +++ (arpa cubitala, amiotrofia ipotenar, ipoestesia cutanèa doncas brutladura …)
- Nèrvi median (amiotrofia tenar, ipoestesia cutanèa ….)
- Se pòt veire de paralisias mixtas cubitomedianas (« man de monin »), cap de preneson possibla
- Lo radial, mai rarament (man tombanta)
- Lo tibial posterieur (TP) +++, artelhs en arpa
- Lo SPE +++, pè tombant, pè en varus équin
- Damatge mixte SPE + TP
Sobretot la cronologia dels trebolums neurologics se presenta atal:
- Anestesia, trebolum trofics
- Fissaduras, plagas, brutladuras
- Infeccion osteoarticulària,
- Diminucion de la surfisia de sosten,
- Cicatrices pegantas
- Amputacion, mutilacion, pèrda de substància…
Invaliditat[modificar | modificar la font]
Son las complicacions ultimas de totas las formas de lèpra. Aquelas complicacions pòdon èsser invisibles (consequéncias psicosocialas, malautiá tabó), e visibles (mutilacions, desformacions, paralisia). L’OMS se basa subretot suls damatges ocularis e neurologics per establir una marca d’invaliditat.
Cura[modificar | modificar la font]
Ancians tractaments[modificar | modificar la font]
Pendent longtemps la lèpra èra tractada amb d'òli de chaulmoogra, o Acid chaulmoogric dempuèi de granas de taraktogenus hydnocarpii mas aquela òli aviá l'inconvenient d'èsser cara e de far esclatar las seringas. Puèi amb l'òli dolno, òli descobèrta pel Paire spiritan Clement Raimbault creada amb de grainas de takamaka dels Nauts (Calophyllum tacamahaca), arbre corrent a la Reünion.
Tractaments actuals[modificar | modificar la font]
Malgrat qu'es pas mortala, la lèpra expausa a d'invaliditats sevèras e d'andicaps permanents s'es pas tractada a temps. Lo tractament compòrta uns antibiotics, per evitar de seleccionar de socas resistantas del gèrma. L’Organizacion Mondiala de la Santat (OMS) recomanda dempuèi 1981 una poliquimioterapia (PCT) comprenent tres medicaments, perque Mycobacterium leprae desvolopa de resisténcias en cas de monoterapia
- La dapsona (DDS)
- La rifampicina (RMP)
- La clofazimina (CLO)
Aquel tres antibiotics constituisson lo tractament de referéncia de l'OMS. Aquela associacion medicamentosa destruit l'agent patogèn e guerís lo malaut. La durada del tractament es 6 a 24 meses, segon la gravetat de la malautiá.
En cas de resisténcia e/o allergia, s'utiliza:
(S) = tractement susvelhat
Nòu esquema terapeutic pendent l'evaluacion[modificar | modificar la font]
- Rifampicina + ofloxacina + minocyclina en 1 presa mensuala supervisada pendent 3 a 6 mois pels malauts paucibacillaris e 12 a 24 mes pels multibacillaris.
Autres tractaments[modificar | modificar la font]
Quand las lesions son ja constituidas, lo tractament repausa en mai sur de protèsis, d'intervencions ortopedicas, de caussuras especialas, eca.
Recasudas[modificar | modificar la font]
- Quand torna la malautiá aprèp una PCT plan seguida. es una resisténcia als ATB.
- Pòdon èsser tardièra, fins a 9 ans (6 per las PB) aprèp la PCT.
- Son raras, 0,77 % a 9 ans (1,07 % pels PB a 6 ans).
Imunitat entre la tuberculòsi e la lèpra[modificar | modificar la font]
I a una imunitat crosada entre la tuberculòsi e la lèpra.
Los païses que la tuberculòsi èra mai ancianment rebutat de la lèpra.
Lo BCG auriá una eficacitat protectritz al respècte de Mycobacterium leprae. La vaccinacion facha abans l'edat de 15 ans, e una nòva vaccinacion melhotariá encara la prevencion[14].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)B. Flageul Lèpre (maladie de Hansen) www.therapeutique-dermatologique.org
- ↑ (en)Monot et al., On the origin of leprosy, Science, 13 mai 2005, 308(5724):1040-2.
- ↑ http://tempsreel.nouvelobs.com/actualites/sciences/20090528.OBS8387/aux_origines_de_la_lepre.html
- ↑ (en)Sharp D, Leprosy lessons from old bones, Lancet 2007; 369:808-809
- ↑ "asnom-lèpre"> (fr)La Lèpre, dins « L'OEuvre humanitaire du corps de santé colonial français (1890-1968) », Association Amicale Santé Navale et d'Outre Mer
- ↑ "asnom-lèpre"
- ↑ (fr)Bréhima Doumbia, Centre national d'appui à la lutte contre la maladie : de la lèpre aux vaccins, L'Essor, 21 d'octobre 2010
- ↑ "asnom-IM">L'Institut Marchoux de Bamako, dins « L'Œuvre humanitaire du corps de santé colonial français (1890-1968) », Association Amicale Santé Navale et d'Outre Mer, site consulté le 20 décembre 2010
- ↑ (fr)Lepromatous placentitis and intrauterine fetal infection in lepromatous nine-banded armadillos (Dasypus novemcinctus). Job CK, Sanchez RM, Hastings RC. Lab Invest. 1987 Jan;56(1):44-8. Lepromatous placentitis and intrauterine fetal inf... Lab Invest. 1987 - PubMed result
- ↑ (fr)Zoonose lépreuse probable dans le sud des États-Unis
- ↑ (en)Modlin RL, Th1-Th2 paradigm: insights from leprosy, J. Invest. Dermatol., 1994;102:828-832
- ↑ (fr)Fu-Ren Zhang, Wei Huang, Shu-Min Chen et Als. Genomewide association study of leprosy, N Eng J Med, 2009;361:2609-2618.
- ↑ (en) OMS – Lèpra: fachs e chifres
- ↑ (fr)Tractament actual de la lèpra, per Pierre Bobin, p. 6
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connexes[modificar | modificar la font]
- Cagòts. La reputacion dels cagòts es associada a la paur de la lèpra.


text:
Gran Huec de Chicago
Lo Gran Huec de Chicago qu'abambè aquesta ciutat enter lo dimenge 8 d'octobre dinc au 10 d'octobre de 1871. La màger part deu center de la ciutat ventosa (hèra nava alavetz) qu'èra avalida en bèth deishar centeats de morts. A maugrat d'aquesta larja destruccion, la vila que's tornè bastir hèra lèu entà vàder ua de las mager deus Estats Units e lo brèç de la bastida deu gratacèus.
L'encausa deu huec qu'ei enqüèra mau coneguda.
Lo Gran Huec qu'èra un deus 4 eveniments brembats dab ua estèla suu drapèu de Chicago.


text:
Jordi Pujol
Jordi Pujol i Soley (Barcelona, 9 de junh de 1930) es un politician catalan que foguèt lo cap del partit Convergència Democràtica de Catalunya (CDC) de 1974 a 2003 e lo president de la Generalitat de Catalonha de 1980 a 2003.
Es Doctor en medecina de l'Universitat de Barcelona. Es maridat amb Marta Ferrusola dempuèi 1956. A 7 enfants.
Jordi Pujol foguèt arrestat en 1960 per sas activitats antifranquistas, e foguèt condamnat a sèt ans de preson, que ne faguèt dos e mièg a la preson de Saragossa e un de confinament dins la vila de Girona. Capitanegèt las campanhas contra lo director de la Vanguardia, Luis de Galinsoga, o los Fets del Palau e "Volem Bisbes Catalans". Un còp foguèt en libertat, tornèt a l'activitat politica, amb la tòca d'organizar un movement nacionalista catalan. Presidiguèt l'entitat financièra Banca Catalana que foguèt un centre de finançament d'activitats culturalas catalanas, coma lo grop Enciclopèdia Catalana, Òmnium Cultural o la librariá Ona.
En 1974 foguèt un dels fondaires de Convergència Democràtica de Catalunya, e ne foguèt causit Secretari General. Foguèt Conselhièr de la Generalitat de Catalonha del temps del President Josep Tarradellas.
Foguèt elegit president de la Generalitat de Catalonha en 1980, e tornarmai en 1984, 1988, 1992, 1995 e 1999. En 2003, quand acabava lo darrièr mandat, decidiguèt de se retirar de la primièra linha politica e de laissar la direccion del partit a Artur Mas.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Personalitat politica catalana
- Personalitat politica espanhòla de la Transicion democratica
- Personalitat politica espanhòla de l'epòca democratica
- Deputat de la província de Barcelona
- Deputat espanhòl de la legislatura constituenta
- Deputat espanhòl de la Ièra legislatura
- Legion d'Onor
- Naissença en 1930
- Naissença a Barcelona
- Membre de l'Òrdre Nacional de Quebèc
- Personalitat politica espanhòla
- President de la Generalitat de Catalonha


text:
Comtat de Tolosa
Lo comtat de Tolosa foguèt un comtat occitan qu'existiguèt de la fin del sègle VIII fins a 1271. Prenguèt lo nom de sa vila principala e capitala, Tolosa. L'espandi del territòri cresquèt dapasset en primièr lo marquesat de Gòtia e puèi d'autras possessions en arribar a conformar Lengadòc.
Los primièrs temps[modificar | modificar la font]
A la Batalha de Vouillé entre lo Reialme visigòt de Tolosa e lo reialme franc de Clodovèu, los visigòts perdèron e la vila se trobèt annexada al reialme franc. Devenguèt capitala del Ducat d'Aquitània en 630 jos lo renhe del rei Dagobèrt que lèu se convertiguèt en un estat independent de facto. Lo comtat foguèt creat en 778 e la ciutat devenguèt la capitala del reialme d'Aquitània en 781.
Corso foguèt lo primièr comte e governèt de 778 a 790. Puèi Carlesmanhe fisèt lo comtat al sieu cosin Guilhèm de Gellona, felen de Carles Martèl. Guilhèm (lo sant, causa de sa santificacion) bailejava atanben Palhars, Ribagòrça (conquistat suls arabis), Narbona e sas dependéncias. A sos filhs fisèt Rosselhon (a Gauçelm), Autun (a Teodoric) e Rasés (a Berà). Lo fach que lo comtat tenguèsse Palhars e Ribagòrça, tèrras frontièras amb los musulmans menèt los comtes a se donar pendent lo sègle IX lo títol de marqués (senhor d'una marca).
Lo comte de Tolosa èra un dels sièis pars laïcs primitius
Subdivisions e dependéncias[modificar | modificar la font]
Lo comtat de Fois èra originalament vassal del comtat de Tolosa.


text:
Lengas papós occidentalas
La familha de las lengas papós occidentalas compren las 4 brancas seguentas :
- Lengas Bird's Head ("Cap d'Ausèl", autre nom de la peninsula de Doberai, a l'extremitat occidentala de Nòva Guinèa),
- Lengas Hattam, que lo sol representant n'es lo hattam (tanben parlat dins la "Cap d'Ausèl"),
- Lengas kebar, que lo sol representant n'es lo mpur (tanben parlat dins la "Cap d'Ausèl"),
- Lengas Halmahera del Nòrd, parladas dins la província indonesiana de las Molucas del Nòrd
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Lengas papós
- Lengas del Bas-Mamberamo
- Lengas de l'East Bird's Head
- Lengas de la baia de Geelvink
- Lengas de Trans-Nòva Guinèa
- Lengas per familha


text:
20
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 20 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Descripcion chinesa pus anciana d'un molin d'aiga. En revènge, coma lo tèxte sembla indicar una utilizacion ja importanta d'aquela tecnologia, sa data d'invencion per leis engenhaires chinés es totalament desconeguda.


text:
Charlotte Angas Scott
Charlotte Angas Scott (Lincoln, Anglatèrra, 1858-Cambridge, Anglatèrra, 1931) qu'estó la purmèra matematiciana qui ensenhè a l'universitat femenina de Bryn Mawr aus Estats Units, la sola facultat de Pensilvània qui aufriva ensenhament gratuit a las hemnas; d'aquera manèra qu'ajudè un sarròt de gojatas ad accedir au mon matematic. Qu'estó ua pedagoga celèbra ; las dètz purmèras hemnas qui estón admesas dens la Societat Matematica d'America qu'èran estadas las soas disciplas. Ua de las soas òbras mei arremarcadas qu'ei Geometria plana cartesiana: Analisi de las conicas.


text:
Composicion de l'Èste dens l'Egipte antica
Dens l'Egipte antica, l'Èste que's compausa e qu'ei acompanhat deus elements seguents :
L'ompra qu'ei un doble qui acompanha çò qui existeish, lo nom qu'a ua valor de creacion e d'existéncia (çò qui ei nomat qu'existeish e qu'ei provesit de las qualitats autrejadas per las paraulas), lo Ka qu'ei la hòrça, lo poder de l'èste, lo Ba qu'ei ua representacion mobila de l'esperit de l'èste (mes que pòt existir au medish temps que l'èste, qu'ei un alter ego). Lo còr qu'èra lo depositari de l'amna durant la vita. Qu'èra embaumat (au contre deu cervèth qui èra vueitat durant lo procès de momificacion) e qu'èra pausat sus la balança au moment deu jutjament de l'amna.


text:
Nolléval
Nolléval es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat pel Andelle.
La commune est traversée par l'Andelle.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Nolléval Es issu de la fusion l'an 1824 de 3 ancianas parròquias : Nolléval, Lo Boulay e Montagny. La glèisa Santa-Jacques de Montagny es démolie l'an 1832. Demòra en 1870 lo chœur de la Sègle XIII, vengut una capèla.
Nolléval est issu de la fusion en 1824 de 3 anciennes paroisses : Nolléval, Le Boulay et Montagny. La glèisa Saint-Jacques de Montagny est démolie en 1832. Il reste en 1870 le chœur du Sègle XIII, devenu une chapelle.


text:
Nuclèu atomic
Lo nuclèu atomic qu'ei la partida centrau de l'atòm. Qu'ei entornejat per ua nubla d'electron(s).
Qu'ei hèra mei petit que l'atòm sancèr - nuclèu mei nubla electronica - (145 000 vegadas mei petit entau nuclèu d'idrogèn - lo mei petit deus nuclèus - e "sonque" 25 000 vegadas mei petit dens lo cas de l'urani - un deus màgers - ) e que concentra la màger part de la soa massa.
Que's compausa de nucleons de duas menas, tan vau díser de protons e de neutrons. Los protons que possedeishen ua carga electrica positiva mentre qui los neutrons be son neutres. Protons e neutrons que's compausan de particulas elementaras conegudas dab lo nom de quarks.
La disciplina qui estúdia lo nuclèu atomic qu'ei la fisica nucleara.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'existéncia deu nuclèu atomic que ho demostrada en 1911 mercés a la famosa Experiéncia de Rutherford, miada, devath la direcion d' Ernest Rutherford, per Hans Geiger e Ernest Marsden. Que consistí en bombardar ua huelha d'aur dab particulas a (tan vau díser nuclèus d'èli) en bèth constatar qu'ua petita partida d'aqueths qu'èra desviats per'mor deu lor impacte contre los nuclèus deus atòms d'aur.


text:
-527
Aquesta pagina concernís l'an -527 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Mòrt de Pisistrate. Son rèine favorizèt l'emergéncia d'Atenas coma poissança majora de la Grècia antica dins totei lei domenis (militar, economic, politica, culturau...). Foguèt remplaçat per sei fius Hippias e Hipparc, la màger part dau poder èssent en realitat tenguda per Hippias e Hipparc s'ocupant principalament de la proteccion deis arts.


text:
Rock independent
Lo rock independent (indie rock o indie en anglés) es una classificacion musicala qu'apareissèt a la fin deis ans 1970 au Reiaume Unit coma resultat dau trevirament ocasionat per l'aparicion dau movement punk. Lo tèrme si difusèt rapidament dins lo monde entier per designar lo rock distribuit independentament dei majors dau disque e que rèsta opausat ai corrents dominants dau rock.
Doncas la classificacion es pas purament musicala mai designa a l'origina de disques (e pas de gropes) publicats per de labèls "pichons". Fòrça gropes si qualifiquèron coma aquò (etimologicament a tòrt) de "rock independent" mentre que publican seis albums a dei majors. Pasmens per extension, la categoria "independent" s'utiliza mai encuei per qualificar un corrent relativament estendut, una estetica de la musica rock, que segon l'estatut contractuau dei gropes. Una constanta dei gropes de rock independent es la fidelitat a regard dei valors de l'underground, de la còntracultura e la recèrca d'un rock autentic, alunchat de l'estandard comerciau.
Leis expressions "rock independent" e "rock alternatiu" si diguèron indiferentament fins au començament deis ans 1990, moment que lo sens dau segond s'alarguèt considerablament per finir per englobar una part importanta de la produccion musicala rock, lo premier conservant son sens originau, mai restrenh mai que si duèrbe pauc a cha pauc a de movement mai experimentaus e, d'un biais contradictòri, de mens en mens rock. Coma aquò a l'ora d'ara, se d'un caire es costumier de considerar lo rock independent coma un sota-genre dau rock alternatiu, d'autre caire, ambé l'aparicion de movements aparentats coma lo post-rock per exemple, es egalament de mai en mai frequent de lo representar coma un movement que passa l'unica esfèra musicala dau rock per anar vèrs l'hip-hop, la musica electronica, o l'hardcore per exemple ; si parlarà coma aquò totjorn que mai de musicas independentas.


text:
Ulcinj
Ulcinj (sèrbe: yлцињ/Ulcinj, albanés: Ulqin/Ulqini, italian: Dulcigno) ei ua ciutat litorau de Montenegro ath costat dera termièra damb Albania. Era sua poblacion ei de 30 000 abitants, en tot èster era majoria d'eri de lengua albanesa e de religion musulmana. Egalaments existís ua petita minoria catolica e ortodòxa. Ath delà deth sòn famós centre istoric, a on pòt veder-se era influéncia musulmana n'es nombroses mesquites presentes, era ciutat ei coneishuda pera sua plaja (albanés: Plazi E Vogel, sèrbe: Mau Planža)/a).


text:
L (jòc)
Lo jòc de l'L (L Game) foguèt inventat per Edward de Bono per tòca d'illustrar la pensada estrategica (Strategic Thinking), aquela que se desplega fàcia a un adversari intelligent e creatiu e qu'es en fach de la creativitat estrategica al sens de « concurrenciala ».
Lo jòc torna fòrça idèas comunas en matèria de jòc d'estategia, perque s'agís d'un jòc amb fòrça pauc de material mas pasmens fòça interessant de jogar.
Lo jòc se pratica sur una taula de 4×4 casas. Cada jorn recep una pèça en forma de L e dos getons neutres son a la disposicion dels dos jogaires. A cada torn de jòc, lo jogaire deu d'en primièr desplaçat son L, puèi pòt desplaçar un sol dels getons neutres. La L pòt èsser virada al cors del movement mas deu enseguida repausar dins una posicion diferenta d'aquela precedenta, doncas en cobrissent al mens una casa que cobrissiá pas de per abans. Lo perdent es lo primier jogaire que capita pas mai a desplaçar son L cap a una novèla posicion.
Una estrategia elementària consistís a utilizar un geton neutre e sa pròpria pièça per blocar un carrat dins un canton, en utilizant l'autre geton neutre per empachar la L de l'adversari de se desplaçar cap a una posicion en miralh. Una autre estrategia tanben elementària consistís à utilizar son L per blocar une mitat de las taula a los dos getons per empachar l'adversari de se desplaçar dins l'espaci que demòra.
Aquelas posicions pòdon èsser sovent atengudas se capitam pas a plaçar un geton neutre dins una de las uèit casas arquièras de la taula. Las casas arquièras son las uèit casas del bòrd que sont pas al canton. Al torn segent, poirem utilizar lo geton murtrièr per formar un carrat o l'utilizar per blocar una posicion del bòrd alara que realizam un carrat o un mièg taula amb son pròpri L e l'autre geton neutre.
Comentari[modificar | modificar la font]
Dins une partida opausant dos jogaires parfèctes, degun pòt pas ganhar e la partida es sens fin. Lo jòc de l'L es sufisentament simple per èssèr totalament resolgut. Existís 2296 menas d'ordonar las quatre pèças del jòc, sens prene en compte de rotacions o de simetrias. Tot diagrama pòt èsser atenh al cors de la partida.
Posicions ganhantas[modificar | modificar la font]
Un jogaire perd quand se tròba dins una de las 15 situacions descrichas en dejós. Dins cadna d'aquela posicions, se constata que la L del perdent tòca un canton.
Roge va perdre[modificar | modificar la font]
Se Roge se trapa a son torn de jogar dins l'una de las 14 situacions descrichas en dejós, perd fàcia a un jogaire que fa cap d'error. Per evitar de perdre, cal doncas de totjorn se tornar dins l'una dels 2267 situacions possibles.
Es Roge que joga mas qina que siá son accion, Blau ganharà se joga sens error.
Vaquí las 14 situacions que Roge deu eviter de se trobar per pas pèrdre.
Quitamant se los jogaires jogan pas a la perfeccion, pòdon demorar sus la defensiva en evitant prudentament de plaçar un geton neutre en position arquièra.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Edward de Bono, The 5-day Course in Thinking, Penguin, 1967, p. 119-155, « The L Game : Stratégic Thinking ».


text:
Euròpa Occidentala
L'Euròpa Occidentala o l'Euròpa de l'Oèst es una region politica o geografica que correspond a la part occidentala d'Euròpa.
Pasmens rèsta mal definida. Se situa entre l'ocean Atlantic e lo centre o l'èst d'Euròpa. Pòt englobar una granda part de l'Euròpa del Nòrd, de l'Euròpa del Sud, e de l'Euròpa Centrala.
Definicion de la Guèrra Freja[modificar | modificar la font]
La vision istorica recenta, eretada de las relacions politicas de la Guèrra Freja (1948-1989), definís l'Euròpa Occidentala coma los païses d'economia capitalista qu'èran pas someses a la dominacion de l'URSS. S'ateuna pauc a cha pauc amb l'alargament de l'Union Europèa e amb la fin de la Guèrra Freja, per se ressarrar d'una vista pus geografica e economica, que rèsta fosca.
- Occitània (qu'es pas un estat)
- Alemanha
- Andòrra
- Àustria
- Belgica
- Danemarc
- Espanha
- Finlàndia
- França
- Grècia
- Irlanda
- Islàndia
- Itàlia
- Liechtenstein
- Luxemborg
- Malta
- Norvègia
- Païses Basses
- Portugal
- Reialme Unit
- Sant Marin
- Soïssa
- Suècia
- Vatican
Definicion religiosa[modificar | modificar la font]
Una definicion pus anciana, eiretada de l'esquisma de 1054 del cristianisme, consistís a distinguir una Euròpa Occidentala de tradicion catolica, o ben catolica e protestanta a partir del sègle XVI, mentre que l'Euròpa Orientala es de tradicion ortodòxa.
Occitània a una tradicion majoritariament occidentala, çò es catolica e protestanta.
En aquel cas, cal exclure de l'Euròpa Occidentala un país majoritariament ortodòxe coma Grècia. Per contra i cal inclure de païses majoritariament catolics o protestants coma Estònia, Letònia, Lituània, Polonha, Chequia, Eslovaquia, Ongria, Eslovènia e Croàcia.
I a de païses partejats entre las tradicions religiosas orientala e occidentala, coma Bòsnia e Ercegovina e Romania.
- Occitània (qu'es pas un estat)
- Alemanha
- Andòrra
- Àustria
- Belgica
- Bòsnia e Ercegovina, parcialament
- Chequia
- Croàcia
- Danemarc
- Eslovaquia
- Eslovènia
- Espanha
- Estònia
- Finlàndia
- França
- Irlanda
- Islàndia
- Itàlia
- Letònia
- Liechtenstein
- Lituània
- Luxemborg
- Malta
- Norvègia
- Ongria
- Païses Basses
- Polonha
- Portugal
- Romania, parcialament
- Reialme Unit
- Sant Marin
- Soïssa
- Suècia
- Vatican
En Armenia, la religion dominanta es pas l'ortodoxia, mas lo monofisisme, que se considèra pasmens coma una tradicion orientala del cristianisme.
Lo païses d'Euròpa amb una tradicion islamica fòrta se restacan implictament a l'Euròpa Orientala: Bòsnia e Ercegovina, Albania e Turquia.


text:
Vielha e Mijaran
Vielha, oficiaument Vielha e Mijaran, ei un municipi dera Val d'Aran e eth caplòc dera Vath.
Eth municipi, qu'aucupe era part centrau dera comarca, se constituïc eth 1970 damb era fusion des tèrmes d'Arròs e Vila, Betlan, Escunhau, Gausac, Vielha e Vilac. Eth caplòc deth municipi ei era vila de Vielha.
Eth 2014 auie ua poblacion de 5474 abitants distribuïdi en 13 entitats de poblacion.
Somari
Politica[modificar | modificar la font]
Après es eleccions municipaus de 2007, CDA e Unitat d'Aran an cadua 6 regidors. CDA pren lo contaròtle deth municipi en s'aligant damb lo 13enau regidor, deu Partit Popular.
Eleccions de 2011:
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Carles Barrera (1950), Sindic dera Val d'Aran.