text:
Constitucion espanhòla de 1978
La Constitucion Espanhòla es la Lei escrita suprèma de l'òrdre jurídic e de l'Estat espanhòl. Regula los devers e drechs fondamentals dels ciutadans, la forma e l'estructura de l'Estat.
La Constitucion Espanhòla actuala foguèt aprovada pel referendum del 6 de decembre de 1978 e es la novena de l'Estat.
Somari
Elaboracion[modificar | modificar la font]
Lo 15 de decembre de 1976 se ratifiquèt la Lei per la Reforma Politica qu'acabèt amb lo franquisme e dobriguèt lo camin cap las corts constituentas e l'aprovacion per referendum lo 6 de decembre de 1978 de la Constitucion.
Amb las eleccions del 15 de junh de 1977 se formèron de corts constituentas, formadas per doas Cambras: lo Congrès e lo Senat. Elegiguèron una Comission Constituenta del Congrès, que designèt los Deputats Gabriel Cisneros (UCD), Manuel Fraga Iribarne (AP), Miguel Herrero y Rodríguez de Miñón (UCD), Gregorio Peces-Barba (Socialistas del Congreso), José Pedro Pérez Llorca (UCD), Miquel Roca i Junyent (Minoria Catalana), e Jordi Solé Tura (PCE). Aquelas sèt personalitats seràn conegudas popularament jol nom de Paires de la Constitucion
Aprèp 3100 esmendaments al tèxte inicial foguèt redigit un segond projècte que foguèt aprovat per ambedoas Cambras e, per referendum, pels espanhòls lo 6 de decembre de 1978 amb 88,54% de vòtes.
Contengut[modificar | modificar la font]
La Constitucion de 1978 donèt luòc a un sistèma democratic compatible amb las autras democracias occidentalas. Proclama los drechs fondamentals, las libertats publicas, la division dels poders, la sobeiranitat populara e un Estat social e democratic de drech, qu'adoptèt coma forma de govèrn la Monarquia parlamentària. La Constitucion de 1978 reconeis plenament las Comunautats autonòmas.
Estructura[modificar | modificar la font]
A un total de 169 seccions.
- Preambul: Es fòra de la numerotacion e a pas de fòrça obligatòria.
- Títol preliminari: Reculhís los principis generals de l'ordenament constitucional. (Articles 1 a 9)
- Títol I: Dels dreches a devers fondamentals
- Capítol Primièr Dels espanhòls e los estrangièrs (Art 11 a 13)
- Capítol Segond Dels dreches e devers fondamentals (compren de l'article 14 e doas seccions, fins a l'article 38)
- Seccion 1a: Dels dreches fondamentals e de las libertats publicas (Art 15 a 29, los unics que pòdon èsser regulats per una lei organica)
- Seccion 2a: Dels dreches e devers dels ciutadans (Art 30 a 38)
- Capítol Tresen Dels Principis directors de la politica sociala e economica (Art 39 a 52)
- Capítol Quatren De las garantias de las libertats e drechs fondamentals (Art 53 e 54)
- Capítol Cinquen De la suspension dels dreches e libertats (Art 55)
- Títol II: De la Corona (Art 56 a 65)
- Títol III: De les Corts Generalas
- Capítol primièr De las cambras (Art 66 a 80)
- Capítol segond De l'elaboracion de las leis (Art 81 a 92)
- Capítol tresen Dels tractats internacionals (Art 93 a 96)
- Títol IV: Del Govèrn e l'Administracion (Art 97 a 107)
- Títol V: De las relacions entre lo Govèrn]] a las Corts Generalas. (Art 108 a 116)
- Títol VI: Del Poder judiciari (Art 117 a 127)
- Títol VII: Economia e Finança (Art 128 a 136)
- Títol VIII: De l'organizacion territoriala de l'Estat
- Capítol primièr Principis generals (Art 137 a 139)
- Capítol segond De l'administracion locala (Art 140 a 142)
- Capítol tresen De las Comunautats autonòmas (Art 143 a 158)
- Títol IX: Del Tribunal Constitucional (Art 159 a 165)
- Títol X: De la reforma constitucionala. (Art 166 a 169)
E mai enclusís quatre disposicions addicionalas, nòu transitòrias, una derogatòria e una finala.
Títol Preliminari[modificar | modificar la font]
La constitucion espanhòla es basada principalament sus 9 articles:
- Article 1
1. Espanha se constituís en un Estat social e democratic de Drech, que presica coma valors superioras dins son òrdre jurídic la libertat, la justícia, l'egalitat e lo pluralisme politic.
2. La sobeirania nacionala residís dins lo pòble espanhòl, que n'emanan los poders de l’Estat.
3. La forma politica de l’Estat espanhòl es la Monarquia parlamentària.
- Article 2
La Constitucion se fondamenta sus l'indissolubla unitat de la Nacion espanhòla, patria comuna e indivisibla de totes los espanhòls, e reconeis e garantís lo drech a l’autonomia de las nacionalitats e de las regions que l'intègran e la solidaritat entre totas aquelas.
- Article 3
1. Lo castelhan es la lenga espanhòla oficiala de l’Estat. Totes los espanhòls an lo dever de la conéisser e lo drech de l'utilizar.
2. Las autras lengas espanhòlas seràn tanben oficialas dins lors Comunitats Autònomas respectivas en acòrdi amb los seus Estatuts.
3. La riquesa dels diferents mòdes lingüistics d’Espanha es un patrimòni cultural que farà objècte d'un respècte e aparament especial.
- Article 4
1. La bandièra d’Espanha es formada per tres bendas orizontalas, roge, jaune e roge; la roja es de largor dobla de caduna de las jaunas.
2. Los Estatuts podràn reconéisser bandièras e ensenhas pròpias de las Comunitats Autònomas. Aquelas s’utilizaràn ensems amb la bandièra d’Espanha suls edificis publics e los actes oficials.
- Article 5
La capitala de l’Estat es la vila de Madrid.
- Article 6
Los partits politics exprimisson lo pluralisme politic, concorron a la formacion e a la manifestacion de la volontat populara e sont instrument fondamental de la participacion politica. Podràn èsser creats e exerciràn lor activitat liurament dins lo respècte de la Constitucion e de la lei. L’estructura intèrna e lo foncionament auràn d'èsser democratics.
- Article 7
Los sindicats de trabalhadors e las associacions d'entrepresas contribuisson a la defensa e a la promocion dels interèsses economics e socials que lor son pròpis. Podràn èsser creats e exerciràn lor activitat liurament dins lo respècte de la Constitucion e de la lei. L’estructura intèrna e lo foncionament auràn d'èsser democratics.
- Article 8
1. Las Fòrças Armadas, constituidas per l’Armada de Tèrra, la Marina e l’Armada de l’Aire, an per mission de garantir la sobeirania e l'independéncia d’Espanha, n'aparant l'integritat territoriala e l’òrdre constitucional.
2. Una lei organica regularà las basas de l’organizacion militara en conformitat amb los principis de la presenta Constitucion.
- Article 9
1. Los ciutadans e los poders publics demòran subjèctes de la Constitucion e al rèsta de l’òrdre juridic.
2. Escai als poders publics de promòure las condicions per la libertat e l'egalitat de l’individú e dels grops en que s’intègra que sián reals e efectius; remòure los obstacles que n’empachan o ne rendon dificila la realizacion plena e facilitar la participacion de totes los ciutadans a la vida política, economica, culturala e sociala.
3. La Constitucion garantís lo principi de legalitat, la ierarquia normativa, la publicitat de las nòrmas, la non retroactivitat de las disposicions compelidas desfavorablas o restrictivas al drechs individuals, la seguritat juridica, la responsabilitat e l'interdiccion de l’arbitrari dels poders publics.
Reformas[modificar | modificar la font]
Amb la creacion de la Union Europèa las Corts Generalas reformèron l'article 13.2 per rendre possible quin que siá ciutadan de la Union resident en Espanha aja drech a èsser eligible a las eleccions municipalas,[1] d'acòrd amb las exigéncias del Tractat de Maastricht.
Es considerada coma una constitucion rigida, perque sa modificacion demanda un processus mai dificil que quina que siá autra norma juridica.
En 2011 lo PP e lo PSOE decidiguèron la reforma de l'article 135, especialament del paragrafe tresen, de la Constitucion per a i establir un lindal de deuda constitucionala.


c: text/html

text:
Palma (Malhòrca)
Palma (forma corta e oficiala, manlevada dirèctament al latin) o Ciutat de Malhòrca (forma pus tradicionala) (en catalan Palma, Ciutat de Mallorca o Ciutat) es una comuna e una vila, capitala de la Comunautat Autonòma de las Illas Balearas, dins los Païses Catalans (e en Espanha). Es tanben coneguda internacionalament coma Palma de Mallorca.Sa populacion foguèt estimada a 405 318 abitants, en 2011. La superficia totala de la comuna es de 213,55 km².
Etimologia[modificar | modificar la font]
Quand Quint Cecili Metèl, procònsol d'Hispania, fondèt la ciutat, la nomenèt Palma. Pendent lo periòde islamic, nomenèron la vila Madina Mayurqa (Ciutat de Malhòrca), e l'illa Mayurqa. Ambe'l rei Jacme Ièr se tradusiguèt lo sistèma de nominacion arabe, e Mallorca foguèt lo nom tant de la ciutat coma de l'illa; per las diferenciar òm s'acostumava a precedir Mallorca de las paraulas ciutat, illa o regne, segon l'intencion, çò que faguèt que del sègle XIII fins al XVIII, sempre las referéncias a Palma se formulavan ambe'l tèrme Ciutat de Mallorca.
Ambe'l Decret de Nòva Planta (1715) se recuperèt oficialament lo nom roman (dejà ressuscitat per d'erudits e d'istorians del sègle XVII), que, tanben oficialament, al segle XIX, ambe la division provinciala de l'Espanha, se cambièt en Palma de Mallorca.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Empèri Otoman
L'Empèri Otoman (Osmanlı İmparatorluğu en turc modèrne), es un estat turc fondat per leis Otomans. Existent de 1299 a 1922, venguèt una dei poissanças majoras au Pròche Òrient puei en Euròpa après la presa de Constantinòple en 1453. Conoguèt un periòde d'expansion fins ai sègles XVI e XVII onte sei caps obtenguèron lo títol de Califa. A son apogèu, s'estendiá dei Balcans a la Peninsula Aràbia e de Siria a Argèria. Pasmens, lei sègles XVII e XVIII veguèron una crisi majora dau govèrn e una tièra de desfachas que van causar divèrsei pèrdas territorialas durant lo sègle XIX, especialament au Magreb, en Egipte e dins lei regions europèas de l'Empèri. Maugrat d'assais de refòrmas e de modernizacion durant la segonda mitat dau sègle XIX, lo declin contunièt e leis Otomans venguèron enemics d'estats aliats a França e au Reiaume Unit. Après lei Guèrras Balcanicas (1913), l'Empèri venguèt l'aliat d'Alemanha durant la Primièra Guèrra Mondiala e foguèt batut en 1918 entraïnant son afondrament definitiu e son explosion en divèrsei territòris.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La formacion de l'Empèri
- 1.2 L'apogèu de l'Empèri
- 1.3 Lei reviradas dei sègles XVI e XVIII
- 1.4 La fin e l'esclatament de l'Empèri
- 2 Organizacion politica
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Cultura
- 6 Bibliografia
- 7 Referéncias e nòtas
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Originas deis Otomans[modificar | modificar la font]
L'origina deis Otomans es probablament situada dins la tribú dei Kayi que fasiá partida dei Turcs Occidentaus qu'envaïguèron l'Iran e sa region au sègle XI. En 1224, èran installats dins la region orientala de Turquia modèrna a l'entorn de la vila d'Alat. Pròche de la frontiera ambé l'Empèri Bizantin, aqueu fèu desvolopèt donc sei capacitats militaras durant lo sègle XIII. Ansin, son armada se renforcèt e leis Otomans obtenguèron lor independéncia en 1299 durant lo rèine d'Osman Ièr Gazi. Fondant sa dinastia dins lo corrent d'aquel eveniment, capitèt de prendre la vila bizantina de Bursa que venguèt sa capitala.
Fondacion de l'Estat Otoman[modificar | modificar la font]
La fondacion de l'Estat Otoman foguèt l'òbra dau fiu e successor d'Osman Ièr Gazi. D'efèct, dich Orhan Gazi, aqueu darrier organizèt una administracion, bateguèt moneda e creèt una armada professionala formada d'un còrs d'infantariá e d'un autre de cavalariá. Dins leis afaires estrangiers, gràcias a una politica abila, capitèt de conquistar lo Principat musulman de Karesi (1335-1345) e d'aprofichar lei luchas e divisions de l'Empèri Bizantin per s'emparar de Íznik (1331) e de Ízmit (1337).
Son successor, Murad Ièr (1360-1389), prenguèt lo títol de sultan. Persuadit que Constantinòple èra encara una posicion defensiva fòrça solida per sei fòrças, decidiguèt de contornejar la vila per anar en Euròpa. En 1361 o 1362, conquistèt Andrinòple que venguèt sa capitala europèa. Intervenent pus luench en Bulgaria, deguèt faciar una coalicion formada per lei rèis d'Ongria, de Bòsnia, de Serbia, de Valaquia e de Bulgaria. Venceire en 1363 e en 1371, Murad esquichèt seis adversaris a la batalha de Kosovo en 1389 e poguèt annexar la màger part de Serbia.
Leis invasions de Tamerlan[modificar | modificar la font]
Bayezid Ièr Yildirim foguèt lo successor de Murad Ièr. La premiera partida de son rèine (1389-1402) foguèt consacrada a l'organizacion dei províncias asiaticas deis Otomans. Enterin, de campanhas militaras aguèron luòc en Euròpa, en direccion d'Ongria, de Bosnia, de Valaquia e còntra Constantinòple, e en Asia vèrs l'Eufrates. En 1396, obtenguèt un succès decisiu còntra una coalicion de país europèus que lo permetèt d'ocupar la màger part de Grècia. Pasmens, aquela expansion entraïnèt de problèmas per assegurar la defensa de l'empèri. Ansin, en 1402, lei fòrças otomanas foguèron esquichadas per lei Mongòls de Tamerlan. Bayezid foguèt capturat e moriguèt en captivitat. Gràcias a lor victòria, lei Mongòls ocupèron totei lei regions asiaticas de l'Empèri Otoman que se repleguèt sus sei territòris europèus.
La restauracion dau Sultanat Otoman[modificar | modificar la font]
Après l'ocupacion de la màger part dau Sultanat, la restauracion de la poissança otomana foguèt l'òbra de sei dos successors. D'efèct, la captivitat e la mòrt de Bayezid Ièr entraïnèt una guèrra civila entre sei tres fius. Son venceire foguèt Memed Ièr que reinèt de 1413 a 1421. L'eliminacion de sei fraires inaugurèt la lèi de succession dau tròne otoman que permetiá l'assassinat deis autrei candidats. Après aqueu succès, Memed Ièr capitèt de reconquistar Anatòlia après dotze annadas de combats.
Son fiu Murad II (1421-1451) aguèt un rèine guerrier que permetèt ais Otomans de replegar leis armadas crestianas vèrs lei Balcans e l'Euròpa Centrala enterin que lo rèsta de l'Empèri Bizantin èra enceuclat. Dins aquò, lei premiereis operacions militaras dau periòde foguèron malaisadas per leis Otomans batuts a Belgrad. La situacion cambièt en 1444 a Varna (1444) puei au Kosovo onte lei Crestians subiguèron doas desfachas grèvas. Aqueu darrier succès permetèt l'ocupacion dei Balcans per leis Otomans e alunchèt Constantinòple dau rèsta deis estats crestians preparant sa conquista dos ans après.
L'apogèu de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La conquista de l'Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après lo periòde de Murad II, lo rèine de son fiu Memed II (1451-1481) veguèt l'afirmacion de l'Empèri entre lei poissanças majoras d'Euròpa. D'efèct, lo Sultan novèu foguèt l'autor d'una òbra importanta ai nivèus militar e legislatiu. Ansin, de 1453 e 1461, capitèt de conquistar lei rèstas de l'Empèri Bizantin que sa capitala, Constantinòple, foguèt presa en 1453. Puei, après la mòrt de Jan Hunyadi en 1456, la resisténcia crestiana dins lei Balcans demeniguèt fòrtament entraïnant una tièra de conquistas dins la region fins a 1467. Enfin, Crimèa deguèt venir vassau deis Otomans enterin que lei marchands de Gènoa perdeguèron totei sei basas sus lei còstas de la Mar Negra. Au nivèu legislatiu, Memed II desplacèt sa capitala a Constantinòple e organizèt la societat de l'Empèri. Lei Crestians obtenguèron de libertats importantas e divèrsei Glèisas (grèga, armènia...) foguèron organizadas per lo poder otoman. Ansin, foguèt codificada la division de la populacion entre de grops religiós possedent una autonomia relativa. Enfin, foguèt tanben promulgat lo premier còde de lèis turcas.
Lei rèines de Bayezid II e de Selim Ièr[modificar | modificar la font]
Lei rèines de Bayezid II e Selim Ièr marquèron un periòde d'expansion novèla de l'Empèri Otoman que son cap venguèt califa durant lo rèine dau segond. D'efèct, Bayezid II (1481-1512) adoptèt una politica relativament pacifica en Euròpa e en Asia. De tractats foguèron signats ambé lei Mamelocs (Egipte), Iran, Ongria e Venècia.
En 1512, foguèt rebutat per son fiu Selim Ièr (1512-1520) sostengut par l'armada. Atacant l'Iran e l'Egipte, capitèt de prendre Tabriz puei de conquistar l'Anatolia sud-orientala. En 1516, dirigiguèt una campanha còntra lei Mamelocs e s'emparèt d'Alèp, de Damasc e de Jerusalèm. Lo 22 de genier de 1517, la batalha dau Mont Mugattam s'acabèt per la desfacha finala dei Mamelocs. Lo cherif de La Mèca reconoguèt la supremacia deis Otomans dins la proteccion dei Luòcs Sants de l'Islam e lo califa abassida foguèt capturat. Ansin, lo sultan Otoman prenguèt la carga de Califa e sa familha poguèt revendicar l'autoritat suprèma sus lei musulmans.
Lo rèine de Soliman[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Soliman Ièr (1520-1566) marquèt l'apogèu de l'Empèri Otoman que venguèt la poissança majora d'Euròpa e recebèt seis institucions definitivas. D'efèct, servits per de generaus e de diplomatas remarcables, Soliman realizèt unei conquistas e venguèt l'arbitre deis afaires europèus. Una tièra de campanhas militaras permetèron la conquista de Tunis e d'Argier (1516), Belgrad (1521), de Ròdes (1522), de Buda après la victòria de Mohacs (1526) e sei fòrças agantèron lei barris de Viena en 1529. De mai, l'Empèri concluguèt una aliança ambé França qu'èra tanben l'enemic de l'Ostau dei Habsborg. Au nivèu interior, lo periòde de Soliman foguèt caracterizat per una activitat arquitecturala que veguèt la construccion de mosquetas a Istambol e a Andrinòple.
Son fiu e successor, Selim II (1566-1574), foguèt un prince gaire capable qu'abandonèt l'exercici dau poder a son vizir Mehmed Pasa Sokollu. Aqueu darrier capitèt de cochar lei Crestians de Chipre e d'agrandir l'Empèri fins a la Mar Caspiana. Puei, lo rèine de Murad III (1574-1595) veguèt lei conquistas de Georgia e de Lorestan marcant l'apogèu territoriau d'un Empèri que seis institucions acomençavan de presentar de signes de declin.
Lei reviradas dei sègles XVI e XVIII[modificar | modificar la font]
La crisi deis institucions otomanas[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVI foguèt caracterizat per una crisi prefonda deis institucions otomanas qu'entraïna un afebliment dau poder e una diminucion dei capacitats militaras de l'Empèri. Ansin, lo Harem venguèt lo luòc centrau deis intrigas politicas e de l'exercici dau poder. De mai, l'armada, especialament leis unitats de la gàrdia imperiala (Janissaris), an pres un ròtle major dins la succession e lo mantenement dau Sultan. Enfin, après la descubèrta d'America, lo centre dau comèrci mondiau s'alunchèt de l'Orient Pròche que perdeguèt sa posicion estrategica marcant lo començament d'un declin economic de l'Empèri.
Lo rèine dau Sultan Memed III (1595-1603) foguèt donc caracterizat per l'influéncia de sa maire que foguèt lo cap reau dau govèrn. Son successor Amed Ièr (1603-1617) assaièt de reprendre son autoritat mai mau capitèt d'enraiar lo desvolopament de la corrupcion. Foguèt tanben obligat d'arrestar lo conflicte europèu per la signatura de la patz de Zsitvatorok (1606) que reconoguèt lo statu quo entre Otomans e Imperiaus. Durant lei rèines de sei successors, Mustafa Ièr (1617-1618) e Osman II (1618-1622), sei tendéncias s'accentuèron e l'armada acomencèt dins leis afaires de succession dau tròne. Contunièron durant lei premiereis annadas dau rèine de Murad IV (1623-1640) que restabliguèt l'òrdre per una politica de repression implacabla. Obtenguèt egalament lei darriers grands succès militars de l'Empèri dins lo corrent d'una guèrra còntra Pèrsia (presa de Bagdad en 1638).
Pasmens, sei successors foguèron pas capables de dirigir lo país abandonant la màger part dau poder au Harem, ai ministres e ai janissaris. Ansin, a partir de 1656 fins ais annadas 1710, lo poder es dirigit per lei vizirs de la familha Koprulu que capitèron de mantenir la poissança deis Otomans maugrat de reviradas coma lo sètge de Viena en 1683. De mai, Russia es venguda un enemic perilhós per lei territòris nòrd de l'Empèri. En 1699, lo tractat de patz de Karlowitz marquèt son premier reculament en Euròpa au profiech d'una coalicion d'estats europèus (Àustria, Russia, Venècia e Polonha-Lituània).
Lei desfachas dau sègle XVIII[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVIII foguèt un periòde marcat per una tièra de desfachas per l'Empèri que sa crisi foguèt encara renforçada per l'abséncia d'un sultan pron poderós per s'impausar còntra lei faccions diferentas de sa Cort. Ansin, lei reviradas militaras se succediguèron durant tot lo sègle enterin que lo comèrci otoman èra menaçat per l'expansion d'aqueu dei país europèus.
D'efèct, maugrat la reconquista de Morea en 1715, leis Otomans mau capitèron a l'entorn de Corfo. Perdeguèron Temesvar (Timisoara) en 1716 e Belgrad en 1717. Aquelei pèrdas foguèron confirmadas per la patz de Passarowitz en 1718. Lo conflicte de la fin deis annadas 1730 foguèt pus equilibrat gràcias a una intervencion diplomatica de França mai Azov venguèt russa. En revenge, leis Otomans foguèron tornarmai batuts per lei Rus durant la guèrra de 1768-1774. Crimèa venguèt un protectorat rus. Enfin, entre 1788 e 1792, una guèrra còntra l'aliança d'Àustria e de Russia comencèt d'un biais desastrós per lei Turcs. Pasmens, lo començament de la Revolucion Francesa obliguèt Àustria d'arrestar lei combats e d'acceptar un patz sensa cambiament territoriau en 1791. Gràcias au sostèn diplomatic britanic, leis Otomans poguèron donc resistir ai Rus qu'obtenguèron solament Crimèa e Bessaràbia.
La fin e l'esclatament de l'Empèri[modificar | modificar la font]
L'independéncia deis estats maugrabins[modificar | modificar la font]
L'extension e la creissença dau comèrci dei país crestians d'Euròpa isolèron pauc a pauc lo Magreb dau rèsta de l'Empèri. Tre la fin dau sègle XVI, l'influéncia dei marchands francés, britanics e olandés causèt un declin accelerat de la preséncia otomana dins lo nòrd d'Africa. Leis estats de Tunis e d'Argier venguèron donc independents dins lo corrent dei sègles XVII e XVIII. Ansin, au començament dau sègle XIX, lei guèrras navalas entre estats europèus e reiaumes d'Africa dau Nòrd regardavan pas l'Empèri Otoman. Foguèt egalament lo cas de l'invasion francesa d'Argièr en 1830.
Leis assais de reformas[modificar | modificar la font]
Lo sègle XIX veguèt de sultans diferents assaiar de reformar l'organizacion de l'Empèri. Aqueu movement se debanèt principalament sota lei rèines de Mamud II (1808-1839) e d'Abdulmecid Ièr (1839-1861). Va permetre un transformacion prefonda deis estructuras de l'Empèri.
D'efèct, aprofichant lei trebols causats per la Revolucion Francesa, Selim III (1789-1807) assaièt d'introdurre una premiera tièra de reformas. Pasmens, sa politica se turtèt a l'oposicion dei militars e dei religiós. Foguèt donc rebutat e assassinat en 1807. Aprofichant lo desvolopament de trebols grèus dins l'Empèri après aquel assassinat, Mamud II (1808-1839) poguèt per la seguida adoptar un premier ensems de reformas. Abandonèt lo palais de Topkapi ocupat per la dinastia dempuei lo sègle XV, donèt un estatut novèu a sei ministres que lor ròtle venguèt similar ai ministres deis autrei govèrns europèus. Puei, en 1826, s'ocupèt dau cas dei fòrças armadas. Lei Janissaris foguèron executats après una revòuta organizada per lo Sultan e una armada novèla foguèt organizada segon lo modèl europèu.
Aquò permetèt a sei successors, Abdulmecid Ièr (1839-1861) e Abdulaziz (1861-1876), de realizar un ensems de reformas pus importantas. D'ara endavant, lei diferents ciutadans de l'Empèri, musulmans o non, foguèron considerats coma egaus, la justícia venguèt identica per cada abitant, l'impòst foguèt pagat directament a l'Estat... etc. D'autra part, l'administracion anciana dei províncias foguèt transformada en prefondor ambé l'abolicion de cargas de pachas au profiech de governadors nomats per lo govèrn. Lei mercats d'esclaus negres foguèron tanben enebits.
Leis insurreccions nacionalas[modificar | modificar la font]
Maugrat lei reformas realizadas durant lo sègle XIX, l'Empèri Otoman foguèt victima dau desvolopament dau nacionalisme entre lei pòples europèus. Acomença de se manifestar tre lo començament de transformacions enregadas per Mamud II. Va venir rapidament la causa principala de sa desagregacion. D'efèct, cada país vengut independent venguèt un fogau anti-turc e lo ponch de partença de nacionalisme novèu entre lei pòples vesins. De mai, lei movements nacionalistas dei populacions crestianas (Grècs, Sèrbes...) podián tanben obtenir aisadament lo sostèn de país occidentaus.
Ansin, la màger part deis insurreccions de populacions musulmans mau capitèron e s'acabèron per de victòrias, mai o mens malaisadas, per leis Otomans. Per exemple, foguèt lo cas de la revòuta de Osman Pazvandoglu en Bosnia (1796-1807) o d'aquela dau pacha Ali de Tebelen en Albania (1803-1822). En revenge, l'eissida deis insurreccions de populacions europèas foguèt generalament diferenta. Ansin, de 1804 a 1830, la question sèrba foguèt un ponch essenciau de la diplomàcia europèa e lo país obtenguèt l'estatut de territòris vassaus de l'Empèri amb una autonomia importanta.
Puei, dins leis annadas 1820, se debanèt la guèrra d'independéncia grèga. Acomençat en 1821 per la crida de l'arquevèsque de Patras, lo conflicte s'agravèt en 1822 après unei chaples de Turcs e de Grècs. Leis Otomans ocupèron lei vilas principalas de Morea e lei Grècs obtenguèron lo sostèn de Russia fins a la signatura dau tractat d'Akkerman que donèt lo protectorat de Valaquia e Moldàvia ai Rus. Abandonats per son aliat, lei Grècs capitèron adonc d'obtenir l'ajuda de França e Anglatèrra que destruguèron la flòta turca a Navarin (1827). En 1828, Russia s'impliquèt tornarmai dins la guèrra e prenguèron Andrinòple e Erzurum menaçant Trebizonda. Ansin, en 1830, l'Empèri deguèt reconóisser l'independéncia grèga e lo drech per lei Rus de s'installar sus lo Danubi.
Après Grècia, foguèt lo torn d'Egipte qu'obtenguèt son independéncia en 1833 e lo contraròtle de Siria e de Palestina. Una guèrra novèla aguèt luòc per la seguida entre 1839 e 1841 que permetèt au sultan de reprendre aquelei doas regions. Puei, maugrat la victòria turca durant la Guèrra de Crimèa (1854-1856), lei movements nacionalistas, sostenguts per Russia o Àustria, contunièron. Ansin, en 1860, Valaquia e Moldàvia s'uniguèron per crear Romania maugrat l'oposicion dau Sultan. Enfin, la formacion de Bulgaria, que venguèt independenta en 1908, entraïnèt la pèrda de la màgert part dei territòris europèus de l'Empèri. Aqueu movement foguèt renforçat per leis iniciativas de país europèus coma Russia e França. Lo premier averèt una novèla guèrra en 1877 e lo segond ocupèt Liban en 1860 per ajudar la formacion d'una província autónoma e Tunisia onte foguèt establit un protectorat (1881).
La Premiera Guèrra Mondiala e l'esclatament de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Leis annadas 1900 e 1910 foguèron un periòde de crisi grèva per l'Empèri que sa participacion a la Premiera Guèrra Mondiala va causar son explosion e sa disparicion.
D'efèct, en 1908, se debanèt la Revolucion dei Turcs Joves que l'objectiu èra de modernizar tornarmai l'Empèri. Desvolopant lo nacionalisme turc, foguèron pas capables de s'opausar a l'annexion de Bosnia per leis Austrians e a l'invasion de Libia per leis Italians. Puei, entre 1912 e 1913, l'Empèri perdeguèt la màger part dau rèsta de sei territòris europèus a l'eissida dei Guèrras Balcanicas.
Lo sultanat perdeguèt adonc son poder e lo contraròtle dau país èra sota la direccion d'un triumvirat que negocièron una aliança amb Alemanha pendent la Premiera Guèrra Mondiala. Pasmens, la guèrra veguèt una tièra de desfachas otomanas. Ansin, en genier de 1915, una expedicion còntra Suèz mau capitèt. En mai de 1915, una partida d'Anatòlia foguèt ocupada per lei Rus. En Iraq, lei Britanics, maugrat la desfacha de Kut-al-Amara en 1916, avancèron pauc a pauc vèrs lo nòrd dau país. La situacion sus lo frònt palestinian e sirian foguèt similara e caracterizada per de progrès britanics malaisats vèrs lo nòrd. A partir de genier de 1918, la resisténcia dei fòrças otomanas demeniguèt e l'Empèri foguèt pas capable d'aprofichar la Revolucion Russa per se restablir. En 1918, la capitulacion de Bulgaria menacèt sa frontiera nòrd e deguèt acceptar l'armistici de Modros. En aost de 1920, lo tractat de Sèvres marquèt la dissolucion de l'Empèri que foguèt proclamada per lo govèrn novèu de Mustafa Kemal lo 1èr de novembre de 1922.
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
Lo sistèma d'organizacion politica de l'Empèri èra relativament simple. Èra basat sus doas dimensions que la premiera èra l'administracion civila e la segonda lei fòrças armadas. Lo sultan ocupava la cima d'aquela organizacion e èra ajudat per un govèrn e de governadors de províncias.
La direccion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Lo Sultan[modificar | modificar la font]
Lo Sultan èra l'autoritat suprèma de l'Empèri dins lei domenis administratius, militars, economics e, a partir de la premiera mitat dau sègle XVI, religiós. Èra ajudat per un ensems de conselhiers e de ministres que forman lo Divan, que foguèt remplaçat per un govèrn vertadier au sègle XIX, e teniá una administracion fòrça descentralizada per contrarotlar lei províncias.
Pasmens, en realitat, l'autoritat dau Sultan èra limitada. Foguèt principalament lo cas au nivèu de l'administracion de províncias onte lei governadors èran capables d'agir d'un biais quasi independent. De mai, un nombre important de sultans èran de sobeirans relativament febles en fàcia de la poissança de certanei ministres, de membres dau Harem o dei Janissaris.
La succession imperiala se debanèt de tres biais diferents segon lei periòdes. Au començament de la dinastia otomana, la succession aviá luòc entre lei fius dau sultan decedit. Entraïnava generalament una guèrra civila corta e l'eliminacion dei vencuts per lo sultan novèu. Aqueu periòde s'acabèt durant lo rèine de Soliman e foguèt remplaçat per un sistèma de primogenitura. Lei fius dau Sultan demoravan dins lo Harem fins a la mòrt de lor paire. Aquò permetèt d'empachar la formacion de faccions capablas de rebutar lo paire o la naissença d'un eiretier suplementari. Lo successor imperiau èra lo fiu màger que, generalament, assassinèt lo rèsta de sei fraires per assegurar son poder. Aqueu sistèma demorava fins au sègle XVII onte foguèt adoptada la succession per agnacion primogenic : premier, lei successors d'un sultan èran sei fraires puei, après lor mòrt, sei fius.
Lo govèrn[modificar | modificar la font]
Lo govèrn de l'Empèri aguèt doas formas principalas. La premiera foguèt lo Divan que foguèt dich la Pòrta a partir dau sègle XVII. La segonda foguèt un govèrn dau tipe europèu que faguèt son aparicion dins lo corrent dei reformas dau sègle XIX.
Au començament de la dinastia, lo Divan èra compausat per leis Ancians de la tribú deis Otomans. Sa composicion foguèt modificada pauc a pauc au profiech deis elèits militars, politicas e religiosas. Sa direccion foguèt donada a un Grand Vizir a partir deis annadas 1320. Aqueu darrier aviá un poder fòrça important, quasi sensa limit, e foguèt au sègle XVI lo cap vertadier de l'Estat. Aqueu sistèma demorava fins a 1908 quand la Revolucion transformèt l'Empèri en monarquia constitucionala. Un govèrn e un parlament foguèron creats fins a la desfacha de 1918.
Lei governadors[modificar | modificar la font]
L'administracion imperiala dei províncias èra organizada d'un biais fòrça descentralizat. Ansin, un nombre important de governadors nomats per lo sultan avián una autonomia fòrça granda e lo liame de vassalitat ambé lo Sultan venguèt de mai en mai teoric. Puei, dins certanei cas, aquela autonomia se transformèt en independéncia coma en Egipte, en Argeria o en Tunisia.
Lei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas èran lo pielon principau dau poder otoman. Ansin, au començament de la dinastia, foguèt l'otís de l'extension e de la formacion de l'Empèri. Pionieras dins l'utilizacion d'armas modèrnas coma l'artilhariá, patiguèt dau declin imperiau. D'efèct, sei còrs d'elèit, especialament lei Janissaris, participèron ai complòts de la Cort enterin que lo nivèu generau dei tropas demeniguèt. A la fin dau sègle XVII, lei signes d'aquela pèrda de capacitat apareguèron durant lei combats còntra lei fòrças crestianas. La tendància contunièt au sègle XVIII fins ais assais de modernizacion realizats au sègle XIX. Pasmens, l'armada otomana mau capitèt de defendre l'Empèri e son afondrament en 1918 annoncièt la fin de la dinastia.
Economia[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
La conoissença de la demografia es relativament malaisada en causa de l'abséncia de donadas precisas. D'efèct, lo premier recensament aguèt luòc solament entre 1881 e 1893. Pasmens, durant l'Edat Mejana, l'Empèri foguèt un país amb una populacion importanta estimada a aperaquí a 15 milions d'abitants au sègle XVI. Per la seguida, seriá situada entre 20 e 30 milions fins au començament dau sègle XIX. Vèrs aquela epòca, l'Empèri foguèt distanciat per leis autrei poissanças europèas principalament en causa de sei pèrdas territorialas. Ansin, lo recensament de 1893 obtenguèt una populacion de 20,9 milions d'abitants que demeniguèt encara après l'independéncia de Bulgaria e lei desfachas dei Guèrras Balcanicas en 1913.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Lei transpòrts èran un domeni que foguèt generalament de la responsabilitat deis autoritats. Lo nivèu de desvolopament e de qualitat evoluciona donc segon l'eficacitat dau govèrn. Lo ret de transpòrts, terrèstres o maritims, conoguèt donc divèrsei periòdes malaisats.
Avans la Revolucion Industriala, lei transpòrts terrèstres èran realizadas per un sistèma de caravanas. Pasmens, sa seguritat foguèt menaçada a partir dei sègles XVI e XVII per una tièra de revòutas. Ansin, la qualitat dei transpòrts terrèstres èra pus feble au sègle XVIII qu'au sègle XVI. Sus la mar, la politica otomana varièt en foncion dei sultans. Certaneis assaièron de crear una politica d'intervencion dau govèrn dins lo comèrci maritim enterin que d'autreis decidiguèron lo contrari.
La situacion cambièt au sègle XIX ambé l'aparicion dei premierei maquinas de vapor. Lei sistèmas de transpòrt dei regions europèas de l'Empèri e de sa capitala foguèron modernizadas. Pasmens, en causa d'un budget feble, leis Otomans poguèron pas bastir un ret desvolopat mai deguèron puslèu se concentrar sus un nombre limitat de linhas. Lei finanças èran generalament d'origina europèa donant un poder important a certaneis entrepresas d'Euròpa Occidentala coma Alemanha, Anglatèrra o França. De mai, lei formas ancianas de transpòrt continuèron d'existir, especialament dins lei regions aràbias de l'Empèri.
Agricultura[modificar | modificar la font]
Coma per la màger part deis autreis estats importants de l'epòca, l'agricultura èra lo centre de l'economia de l'Empèri Otoman. Son organizacion èra fòrça variada segon lei regions e sei legislacions. Pasmens, lo modèl principau, fònt de 40% de revenguts dau govèrn, èra aqueu d'un domeni pichon tengut per una familha. Certanei familhas èran tanben capablas de realizar una activitat d'artisanat, especialament dins lei Balcans. Aquela situacion demorèt fins au sègle XIX quand la Revolucion Industriala entraïnèt una modernizacion dins certanei regions. Permetèt una aumentacion deis exportacions mai causèron una crisi entre lei païsans qu'èran pas capables de crompar d'aparelhs modèrnes. De mai, a la fin de l'Empèri, leis exportacions estatsunidencas concurrencèron fòrtament lei produccions otomanas.
Indústria[modificar | modificar la font]
Au començament de la dinastia, l'indústria èra gaire presenta e seis esquèmas d'organizacion son mau coneguts. Son emergéncia aguèt luòc durant lo sègle XVI per lo sistèma de guildas. Aqueu darrier permetèt a l'indústria de demorar relativament dinamica. Puei, au sègle XVIII, foguèt melhorat per l'aparicion de guildas de fremas.
Au sègle XIX, la Revolucion Industriala entraïnèt l'aparicion d'unitats de produccion modèrnas utilizant de maquinas de vapor. Pasmens, en causa de la manca de capital, aquela modernizacion foguèt limitada e sa produccion represantava una fraccion febla de l'economia otomana. Ansin, lo sistèma de guilda èra totjorn dominant a la fin de l'Empèri.
Comèrci[modificar | modificar la font]
Lo comèrci otoman èra devesit entre un mercat interior qu'es mau conegut e un mercat internacionau que sei caracteristicas son conegudas gràcias ai donadas dei marchands d'Euròpa Occidentala. Lo premier èra lo pus important. Aguèt luòc a l'entorn dei centres urbans nacionaus e regionaus. Au començament de la dinastia e a l'apogèu de l'Empèri, lo comèrci internacionau èra principalament dirigit vèrs l'exportacion. Ansin, levat d'Istambol, la màger part dei pòrts otomans exportavan mai qu'importavan. La situacion cambièt a partir dau sègle XVIII. De mai, se lo comèrci e seis exportacions demoravan importants, lei principalei familhas de marchands èran d'ara endavant d'origina non musulmanas. Aquò permetèt una aumentacion deis exportacions a la fin dau sègle XIX mai causèt una pèrda d'influéncia dau govèrn centrau dins de regions coma Siria.
Religion[modificar | modificar la font]
L'Islam[modificar | modificar la font]
La religion oficiala de l'Empèri èra l'Islam sunnita. A partir dau sègle XVI, lo Sultan èra egalament Califa, es a dire cap de la communautat musulmana. Leis autreis tendàncias de l'Islam èran generalament toleradas mai de persecucions aguèron regularament luòc magerament còntra lei populacions chiitas. Per exemple, Selim I ordonèt lo chaple d'aperaquí 40 000 Chiitas anatolians.
La tolerància religiosa[modificar | modificar la font]
En fòra de l'Islam, lo Judaïsme e lo Crestianisme èran egalament autorizats dins l'Empèri ambé de limitacions. Lei principalas èran l'existéncia d'un impòst especiau per lei non-musulmans e de limitacions au nivèu juridics. Per exemple, lo testimoniatge d'un crestian podiá pas èsser retengut còntra un musulman. Pasmens, en causa dau nombre fòrça important de crestians dins l'Empèri, lo govèrn foguèt pas capable de realizar de campanhas de conversion eficaças. Ansin, preferiguèt integrar aquelei comunautats e una proteccion relativa existissiá. Son expression principala foguèt l'organizacion de clergats crestians que sei caps èran membres oficiaus de la Cort imperiala.
Cultura[modificar | modificar la font]
La cultura de l'Empèri Otoman èra constituida per d'ensems variats adoptats dins lei regions conquistas e per leis evolucions qu'i foguèron portadas. Ansin, es malaisat de definir una cultura « otomana » unica. L'aspècte multiculturau èra fòrça present, especialament a la Cort onte vivián un nombre important de personas d'originas e de religions diferentas.
Ansin, l'arquitectura otomana foguèt inicialament sota l'influéncia deis arts pèrsas, islamics e bizantins. A partir dau sègle XVIII, lei tendéncias europèas foguèron tanben presentas fins a la fin de l'Empèri. D'exemples de construccions classicas otomanas existissián dins la màger part dei vilas principalas coma Istambol, Edirme e egalament dins lei províncias d'Egipte, de Tunisia, dei Balcans e d'Ongria.
La musica èra tanben un aspèct major de la cultura otomana e un domeni important de l'educacion deis elèits. Coma per l'arquitectura, seis originas èran persanas, bizantinas e aràbias. Son principi èra similar a la musica europèa amb una organizacion a l'entorn de la ritmica. L'integracion de la musica europèa dins aqueu domeni foguèt diferenta segon lei regions entraïnant l'aparicion d'estils de musica regionaus diferents. De mai, certanei grops especiaus de la Cort, coma lei Janissaris, avián un estil de musica pròpri.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Karen Barkey, Empire of Difference: The Ottomans in Comparative Perspective (2008), 357 paginas.
- (en) Edward S. Creasy, History of the Ottoman Turks: From the beginning of their empire to the present time (1877), Edicions R. Bentley and Son.
- (en) Caroline Finkel,Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923 (2005), Edicions John Murray, ISBN 0-7195-5513-2.
- (en) Jason Goodwin, Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire, (2003).
- (en) Colin Imber, The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power (2002), Palgrave Macmillan, ISBN 0-333-61386-4.
- (en) Halil Inalcik e Donald Quataert, An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914 (1995), 1026 paginas.
- (fr) Dimitri Kitsikis, L'Empire ottoman, Presses Universitaires de France (1994), 3a edicion, ISBN 2-13-043459-2.
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Luna
La Luna (var. Lua) es lo solet satellit natural de la Tèrra[1]. A un diamètre de 3475 km e orbita a una distància mejana de 384 400 km. Sa massa es 81 còps pus pichona que la de la Tèrra, e l'acceleracion de la gravitat es aperaquí un seisen d'aquela de la Tèrra. Sa superfícia es claufida de cratèrs e son atmosfèra es insignificanta. Foguèt lo 21 de julhet de 1969, amb los astronautas de l'Apollo XI, que los òmes botèron lo pè sus son sòl lo primièr còp.
Somari
- 1 Caracteristicas fisicas
- 2 Orbita e rotacion
- 3 Formacion
- 4 Observacion
- 5 Recèrca e exploracion
- 6 Cultura
- 7 Liames intèrnes
- 8 Referéncias
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
La Luna es un satellit rocassós qu'a una forma quasi esferica amb un rai mejan de 1737,10 km e que fa partida dei gròs satellits dau Sistèma Solar[2]. D'efèct, sa massa representa 1,23% de la massa terrèstra e son diamètre 27,3%[2]. A respèct de la Tèrra, es donc una talha importanta e un fach unic per una planeta dau Sistèma Solar.
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
La Luna es un còrs diferenciat amb un nuclèu, un mantèu e una crosta. Aquela diferenciacion es lo resultat supausat dau refrejament d'un ocean de magma[3]. Ansin, lo refrejament de l'ocean auriá premier causat la cristallizacion e la migracion vèrs lei prefondors de mineraus coma l'olivina entraïnant la formacion d'un mantèu mafic[4]. Puei, après la cristallization dei tres quarts de l'ocean iniciau, lei mineraus leugiers, coma lei plagioclasis, montèron vèrs la superficia e formèron una crosta d'una espessor de 50 km[4] [5]. Sota lo mantèu e la crosta, lo nuclèu de la Luna seriá parcialament en fusion e relativament pichon a respèct deis autrei còrs rocassós amb un rai de quasi 350 quilomètres, siá 20% dau rai de la planeta contra una valor mejana de 50%[5] [6]. La composicion dau nuclèu es mau coneguda mai podriá principalament contenir de fèrre amb un pauc de sulfurs e de niquèl[6].
Geologia de la superficia[modificar | modificar la font]
La superficia de la Luna se caracteriza per divèrsei tipes de terrens recubèrts per un materiau dich regolit.
Lei tèrras autas[modificar | modificar la font]
Lei tèrras autas son lei terrens pus lusents de la Luna. Son dichas terrae (terra au singular) segon una apelacion introducha per Johannes Kepler. Lor composicion es anortositica. Son tanben lei sòus lunars pus ancians e son donc abondantament craterizats.
Lei mars lunaras[modificar | modificar la font]
Totjorn segon l'apelacion de Johannes Kepler, lei terrens sornes de la Luna son dichs maria (mare au singular). An una composicion basaltica e son de plans de lava. Lo temps dei maria es estimat entre 3,12 e 4,2 miliards d'annadas segon de mesuras radiometricas[7] e 1,2 miliards d'annadas segon l'estudi dei cratèrs[8]. La màger part dei maria an emplit de bacins situats a bassa altitud e que s'atròban principalament sus la fàcia visibla. I a pas de relacion entre lei bombardaments d'asteroïdes dau començament dau Sistèma Solar e leis erupcions a l'origina dei mars. D'efèct, leis erupcions aguèron luòc 500 milions d'annadas après la formacion dei bacins. De mai, certanei mars, coma Oceanus Procellarum, correspòndon pas amb un bacin d'impact conegut. La rason supausada de la preséncia pus importanta sus la fàcia visibla es que la crosta i seriá mens espessa.
Cratèrs d'impacte[modificar | modificar la font]
Lei cratèrs d'impacte son lo fenomèn geologic pus visible de la superficia lunara. Un cratèr es format per la collision d'un còrs solid, coma un asteroïde o una cometa, ambé la superficia dau satellit. L'energia cinetica de l'impacte crèa una onda de compression que se propaga a l'entorn dau ponch d'intrada. Puei, i a propagacion d'una onda de rarefaccion qu'es responsabla de la formacion deis ejectas. Enfin, un rebomb idrodinamic dau fons de la cavitat pòu crear un piton centrau.
Lei cratèrs pus recents son caracterizats par un sistèma de rais formats per leis ejectas e, generalament, presentan un albedo pus important que lo rèsta de la superficia, dau fach de l'excavacion de materiaus pus brilhants. L'erosion dei cratèrs es fòrça lenta. Es causada per d'impactes de micrometeorits e de meteorits mens grands.
La talha dei cratèrs lunars varia fins a un diamètre de 2 500 km amb una prefondor egala a 13 km per lo bacin d'impacte dich Pòl Sud-Aitken[9] [10]. La forma dei cratèrs es generalament redona. D'efèct, aquela forma es observada per d'angles d'impacte tant pichons que 5°. En revenge, la forma deis ejectas podriá variar. Ansin, podriá èsser assimetrica, amb una zona sensa brigas, fins a d'angles d'impacte egaus a 45°-60°[11].
Regolit[modificar | modificar la font]
La superficia de la Luna es lo resultat d'impactes d'asteroïdes e de cometas pendant de miliards d'annadas. Aqueu fenomèn entraïnèt la formacion d'un materiau fòrça fin dich regolit. Tota la superficia dau satellit es recubèrta per lo regolit amb una espessor compresa entre 4-5 mètres dins lei mars e 14-15 mètres sus lei tèrras autas[12]. Lo regolit es principalament compausat de ròcas localas mai tèn tanben d'elements en provenança de cratèrs pus luenchs. La composicion dau regolit varia donc segon lei regions : aqueu dei tèrras autas es pus richa en alumini e silici enterin que lo regolit dei mars presenta de taus pus auts en fèrre e magnèsi.
Volcans[modificar | modificar la font]
Lei volcans lunars son rars e amorçats dempuei de miliards d'annadas. Son de volcans bloquiers amb una autor de quauquei centenaus de mètres e un diamètre de 8 a 12 quilomètres coma per la region de Mons Rümker. La màger part es situada dins lei regions pròchas dei mars lunaras[13]. La lava d'aquelei volcans es supausada relativament viscosa e rica en silici.
Grabens[modificar | modificar la font]
Lei grabens son constituits per doas falhas normalas. Son situadas principalament ai borduras dei bacins d'impactes.
Dorsalas[modificar | modificar la font]
Lei dorsalas son d'estructuras autas, coma una cresta, que podrián montar a una longor d'unei centenaus de quilomètres amb una forma sinuosa. Son principalament situadas a l'entorn o dins lei mars lunaras. Son entraïnadas per la preséncia de magmas basaltics refrejats e contractats en prefondor.
Rima e rimae[modificar | modificar la font]
Una rima es una depression generalament sinuosa semblant un canau que podriá agantar una longor de quauquei centenaus de quilomètres. Son dichas rimae per un sistèma tenent unei depressions. La superficia de la Luna es compausada per tres tipes diferents de rimae :
- de rimae sinuosas probablament causadas per l'afondrament de tubes de lava sosterranhs. Son situadas ai pès de volcans lunars coma Vallis Schröteri.
- de rimae en arc situadas vèrs lei bòrds dei mars lunaras e formadas per lo refrejament de la lava de la mar.
- de rimae drechas que son lei ribas afondradas d'una falha anciana.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lei doas fàcias de la Luna son relativament diferentas. D'efèct, l'espessor de la crosta, e donc l'altitud, son pas identicas : la fàcia esconduda es generalament pus auta que lo costat visible. La consequéncia es que la màger part dei mars lunaras son situadas sus la fàcia visibla. Ansin, quasi 31% de la superficia visibla es recubèrta per de plans basaltics contra 2,5% e la fàcia esconduda es donc pus craterizada[14] [15].
La fàcia visibla presenta donc unei mars lunaras. La principala es dicha Oceanus Procellarum dins la partida occidentala. Au sud de l'Oceanus Procellarum, se situan la Mare Humorum e la Mare Nubium. Dins sa partida nord, l'ocean es separat de la Mare Imbrium per la cadena de montanhas dei Montes Carpatus. Aquela mar es la segonda de la Luna en talha amb un diamètre de 1123 quilomètres. Sa forma es relativament circulara. La Mare Imbrium es desseparada de la Mare Frigoris au nòrd per lei Montes Alpes e de la Mare Serenitas a l'èst per lei Montes Apeninnus. Puei, a l'èst de la Mare Imbrium, se situan la Mare Serinitatis e, vèrs lo sud, la Mare Tranquilitatis. Lo sud de la fàcia visibla es pus craterizat e son altitud es pus auta. Lo cratèr Tycho ambé son sistèma de rais brilhants es un dei relèus pus facilament vesedor d'aquela partida.
Lo relèu de la partida esconduda de la Luna es marcada per lei tèrras autas a l'entorn dau cratèr Korolev que se montan a d'altituds superioras a 6 km a respèct de l'autor mejana dau satellit. Es tanben marcada per lo bacin d'impacte dich Pòl Sud-Aitken, son diamètre de 2500 km e sa prefondor de 11 000 m[9] [16]. Situat au sud dei tèrras autas, aqueu cratèr es lo pus grand conegut dins lo Sistèma Solar. Doas mars lunaras, Mare Moscoviense dins lo nòrd e Mare Ingenii dins una partida dau bacin Pòl Sud-Aitken, son situadas sus la fàcia esconduda. A respèct dau costat visible, son fòrça pichonas. Quauquei cratèrs, coma lo cratèr Tsiolkovski, an tanben un fons basaltic e sorne.
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
La Luna es tròp pichona per retenir una atmosfèra permanenta. Pasmens, podriá aver una exosfèra tèuna, amb una pression egala a 0,3 nPa, facha de sòdi, de potassi, d'argon-40, de polòni-210 e de radon-222[17] [18]. Aqueleis elements son produchs per la desintegracion deis elements radioactius de la crosta e dau mantèu e lo bombardament de la superficia lunara per lo vent solar[19]. La rason de l'abséncia d'oxigèn, d'azòt, de carbòni, d'idrogèn e de magnèsi, elements fòrça presents dins lo regolit, es pas coneguda[17].
Camp magnetic[modificar | modificar la font]
La Luna a un camp magnetic fòrça feble entraïnat per la magnetizacion de la crosta. L'intensitat dau camp es donc irregulara e varia entre 0,1 nT e 100 nT. Lei mars lunaras de la fàcia visibla tènon lo camp pus feble enterin que lei mesuras pus importantas son realizadas vèrs la Mare Crisium e lei tèrras autas de la fàcia esconduda. L'origina de la magnetizacion de la crosta es pas coneguda mai es probablament causada per la magnetizacion entraïnada per un camp magnetic ancian quand la Luna aviá benlèu un efèct dinamo dins sei jaç interiors[20]. L'origina podriá tanben èsser una magentizacion de la crosta causada per lei nívols de plasma subrevenent après leis impactes importants[21]. Aquela ipotèsi explicariá lo camp pus important mesurat ais antipòdes dei grands bacins d'impacte.
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
La Luna orbita a l'entorn de la Tèrra en 27,3 jorns terrèstres a una distància compresa entre 363 300 e 405 500 km amb una excentricitat egala a 0,055[5]. A respèct dau plan eqüatorial terrèstre, son enclinason es situada entre 18,28° e 28,58°. Enfin, coma per la màger part dei satellits dau Sistèma Solar, la rotacion de la Luna es sincròna. Es a dire que sei periòdes de rotacion a l'entorn de son axe e a l'entorn de la Tèrra son identics. En consequéncia, la fàcia de la Luna dirigida vèrs la Tèrra es totjorn la mema en causa dei fòrças de marèia terrèstras. A l'invèrs, lei fòrças de marèia lunaras alentisson la rotacion de la Tèrra e aumentan la distància entre lei dos còrs. Ansin, la distància entre la Luna e la Tèrra èra inicialament 15 còps mendra e lo jorn terrèstre durava environ 6 oras actualas.
A l'ora d'ara, un fenomèn fòrça impressionant causat per la trajectòria de l'orbita lunana son leis eclipsis solars o lunars. Un eclipsi solar se debana quand la Luna passa entre lo Soleu e la Tèrra e que projècta son ombra sus la Tèrra. De la Tèrra, lo Soleu, o una partida, pòu adonc venir invisble. Un eclipsi lunar se debana dins la situacion invèrsa quand l'ombra terrèstra vèn sus la Luna. Aqueleis eclipsis lunars son caracterizats per una disparicion totala o parciala dau satellit per un observator terrèstre e tanben per la color roja de la Luna pendent certanei fasas de l'eclipsi. Un eclipsi es dich :
- parciau se la disparicion de la Luna o dau Soleu es pas complèta.
- totau se la disparicion es complèta.
- anular per certaneis eclipsis solars quand lo diamètre aparent de la Luna es tròp pichon per escondre totalament lo Soleu.
Formacion[modificar | modificar la font]
Divèrsei mecanismes son prepausats per explicar la formacion de la Luna i a 4,527 miliards d'annadas, quasi 30 a 50 milions d'annadas après la formacion dau Sistèma Solar[22]. Per exemple, la Tèrra e la Luna podrián aver una formacion comuna e quasi simultanèa[23]. Dins aquò, aquela ipotèsi explica mau l'origina dei diferéncias de composicion, especialament en fèrre, entre lei dos còrs[23].
Ansin, l'ipotèsi principala imagina ara l'impacte entre la proto-Tèrra e un còrs de la talha similara a la planeta Mart[24] Aquela collision auriá derrabada de materiaus dau mantèu terrèstre e creada un disc a l'entorn de la Tèrra[24]. Puei, la Luna podriá s'èsser formada amb una partida dei materiaus dau disc. D'efèct, lo nombre de collisions entre còrs son supausadas èsser estats important per lei premierei annadas dau Sistèma Solar. Dins aquò, lei còrs dau Sistèma Solar, per exemple Mart o Vesta, an de composicions isotopicas non identicas. Òr, aquelei composicions son similaras per la Tèrra e la Luna. Un ponch actualament debatut es donc la possibilitat que l'impacte auriá egalizat aquelei composicions[25].
Observacion[modificar | modificar la font]
La Luna a una magnitud variant egala a -12,6 durant sa fasa plena. Es donc l'astre pus brilhant dau cèu après lo Soleu. Ansin, es donc facilament visibla per l'uelh uman, e mai de jorn. En causa de la rotacion sincròna dau satellit, la fàcia visibla dempuei la Tèrra es totjorn identica. Aquela fàcia es donc dicha « fàcia visibla ». La consequéncia es l'aparicion dau fenomèn dei fasas lunaras :
D'autra part, l'observacion de la Luna amb un telescòpi o una luneta astronomica es relativament aisada. D'efèct, de detalhs nombrós, coma de cratèrs, son ben observables amb un diamètre feble (50-60 mm). D'aparelhs pus gròs ofron rapidament de detalhs espectaclós.
Recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Astronòms ancians[modificar | modificar la font]
L'observacion de la Luna foguèt una partida importanta de l'astronomia anciana. Ansin, lei Babilonians realizèron divèrseis observacions de la Luna e de seis eclipsis au sègle V avC enterin que leis Indians conoguèron sei movements d'elongacion[26] [27]. Au sègle seguent, lo Chinés Shi Shen donèt d'instruccions per predire leis eclipsis solars e lunars. Puei, entre lei sègles V e I avC, l'Indian Aryabhata, lo Grèc Anaxagòras e lei Chinés de la dinastia Han descurbiguèron sa forma esferica e comprenguèron que la lutz dau Soleu se reflectís sus lo satellit[28] [29]. Alhazen (965-1039) observèt que lei rais solars se reflectisson pas coma sus un mirau mai dins totei lei direccions[30].
D'autra part, Seleuc de Selèucia teorizèt lo foncionament dau fenomèn dei marèias terrèstras au sègle II avC, especialament l'influéncia dau Soleu e de la Luna sus lor importància[31]. Egalament au sègle II avC, Aristarc de Samos estimèt la distància Tèrra-Luna a 20 rais terrèstres. Ptolomèu melhorèt lo calcul amb una distància egala a 59 rais e un diamètre egau a 29,2% dau diamètre de la Tèrra, pròches dei resultats modèrnes[32].
Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Avans l'invencion dau telescòpi, la forma esferica de la Luna èra admesa per la màger part dei sabents. Pasmens, pensavan qu'aquela esfèra èra lisca[33]. Lo resultat dei premiereis observacions foguèt donc una sospressa ambé la descubèrta de montanhas e de cratèrs. Ansin, la cartografia e la mesura de l'altitud dei relèus observats acomencèt. Au sègle XVII, lei trabalhs de Giovanni Battista Riccioli e Francesco Maria Grimaldi creèron lo sistèma actuau de noms lunars. Puei, vèrs 1870, l'origina dei cratèrs foguèt compresa per Richard Proctor e confiermada per leis experiéncias de Grove Karl Gilbert e d'estudis comparatius dins leis annadas 1920 e 1940[34].
Exploracion espaciala[modificar | modificar la font]
La rivalitat de la Guèrra Freja entre leis Estats Units e l'Union Sovietica entraïnèt una corsa a l'espaci e una exploracion importanta ambé de la Luna de sondas espacialas entre 1958 e 1976. A l'ora d'ara, unei país, especialament China e Índia, assaièron tornarmai de desvolopar de programas ambiciós d'exploracion lunara. Ansin, lo nombre de sondas lunaras es fòrça important :
- Pioneer 3 (1958), revirada parciala.
- Luna 1 (1959).
- Pioneer 4 (1959), revirada parciala.
- Luna 2 (1959).
- Luna 3 (1959).
- Ranger 3 (1962), revirada parciala.
- Ranger 4 (1962), revirada parciala.
- Ranger 5 (1962), revirada parciala.
- Luna 4 (1963).
- Ranger 6 (1964), revirada.
- Ranger 7 (1964).
- Ranger 8 (1964).
- Ranger 9 (1964).
- Zond 3 (1965).
- Luna 9 (1966).
- Luna 10 (1966).
- Surveyor 1 (1966).
- Luna Orbiter 1 (1966).
- Luna 11 (1966).
- Surveyor 2 (1966).
- Luna 12 (1966-1967).
- Luna Orbiter 2 (1966-1967).
- Luna 13 (1966).
- Luna Orbiter 3 (1967).
- Surveyor 3 (1967).
- Luna Orbiter 4 (1967).
- Surveyor 4 (1967), revirada.
- Explorer 35 (1967).
- Luna Orbiter 5 (1967-1968).
- Surveyor 5 (1967).
- Surveyor 6 (1967).
- Surveyor 7 (1968).
- Luna 14 (1968).
- Zond 5 (1968).
- Zond 6 (1968).
- Luna 15 (1969), revirada.
- Zond 7 (1969).
- Zond 8 (1970).
- Luna 16 (1970).
- Luna 17/Lunokhod 1 (1970).
- Luna 18 (1971), revirada.
- Luna 19 (1971-1972).
- Luna 20 (1972).
- Luna 21/Lunokhod 2 (1973).
- Luna 22 (1974-1975).
- Luna 23 (1974), revirada.
- Luna 24 (1976).
- Galileo (1989), en transit per Jupitèr.
- Hiten/Hagoromo (1990-1993), revirada parciala.
- Clementine (1994).
- Lunar Prospector (1998-1999).
- SMART-1 (2003-2006).
- SELENE/RSAT/VSAT (2007-2009).
- Chang'e 1 (2007).
- Chandrayaan-1 (2008-2009), revirada parciala.
- LCROSS (2009).
- Lunar Reconnaissance Orbiter (2009-encuei).
- Chang'e 2 (2010-encuei).
Programas de la Guèrra Freja[modificar | modificar la font]
Programas sovietics[modificar | modificar la font]
L'exploracion sovietica de la Luna tenguèt per esfòrç principau lo programa Luna. Aqueu programa capitèt rapidament divèrsei performàncias durant l'annada 1959 coma lo premier vòl lunar ambé Luna 1, lo premier impacte a sa superficia ambé Luna 2 e lei premierei fotografias de la fàcia esconduda ambé Luna 3. De mai, lo premier aterratge sus la Luna foguèt tanben capitat per lei Sovietics ambé Luna 9 en 1966. Aquela annada, Luna 10 venguèt lo premier orbitaire lunar. Puei, après lo succès estatsunidenc dau programa Apollo, tres missions (Luna 16, 20 e 24) capitèron d'aterrar sus la Luna e d'entornar de mòstras. Enfin, en 1970 e 1973, lei robòts Lunokhod 1 e 2, mandats per lei sondas Luna 17 e 21, percorreguèron 10,5 e 37 km sus la superficia lunara.
Programas estatsunidencs[modificar | modificar la font]
Lei programas estatsunidencs acomencèron ambé l'exploracion dau satellit puei la preparacion dei missions dau programa Apollo per l'aterratge d'umans. Lei programas principaus foguèron donc de missions d'impacte de la superficia lunara, coma per lei sondas dau programa Ranger, e de cartografia ambé leis aparelhs dau programa Lunar Orbiter.
Programas e missions actuaus[modificar | modificar la font]
Dempuei leis annadas 1990, divèrsei país an de programas d'exploracion lunara. En 1990, Japon venguèt lo tresen país mandant una sonda per la Luna ambé la mission Hiten. Puei, en 2009, lei Japonés mandèron la mission SELENE que realizèt d'estudis geologics e d'imatges amb una auta resolucion. Entre 2004 e 2006, leis Europèus mandèron pereu una sonda experimentala de propulsion ionica per testar aquela tecnica novèla.
Dins aquò, lei programas pus ambiciós foguèron o son estatsunidencs, chinés e indian ambé per objectius una mission umana entre 2020 e 2050. Ansin, de missions de la NASA estudièron la superficia lunara per melhorar la cartografia o recercar la preséncia d'aiga sota lo regolit. Pasmens, aqueu programa foguèt finalament aplantat per lo president Barack Obama en 2010. Leis Indians mandèron una sonda en 2008 per observar la composicion geologica de la superficia. Actualament, planifican una segonda mission per 2013 amb una ajuda russa. Enfin, lei Chinés an lo programa pus important e realizèron una cartografia lunara en 2008.
Exploracion umana[modificar | modificar la font]
Mandat per lo president Kennedy en 1961, lo programa Apollo capitèt la premiera mission umana en orbita a l'entorn de la Luna amb Apollo 8 en 1968. Puei, lo 21 de julhet de 1969, la mission Apollo 11 aterrèt dins la Mare Tranquillitatis e son comandant, Neil Armstrong, venguèt lo premier uman caminant sus la Luna. Après aqueu succès, sièis autrei missions foguèron mandadas per la Luna :
- Apollo 11 (1969).
- Apollo 12 (1969).
- Apollo 13 (1970), revirada.
- Apollo 14 (1971).
- Apollo 15 (1971).
- Apollo 16 (1972).
- Apollo 17 (1972).
Leis astronòms estatsunidencs placèron d'aparelhs scientifics coma de sismomètres o de reflectors lasèr per mesurar l'activitat tectonica dau satellit o la distància Tèrra-Luna. De mai, leis expedicions entornèron 381,7 kg de materiaus e ròcas lunars permetent l'estudi de la composicion de la superficia lunara.
Cultura[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
La Luna foguèt probablament considerada coma una divessa dempuei la Preïstòria. Per exemple, un òs d'aigla escultat, trobat en França sus un site datant de 13 000 ans, representariá lei fasas lunaras[35]. Una autra representacion de la Luna, vièlha de 5 000 ans, seriá presenta dins una bauma irlandesa[36]. Lei pòples protogermanics e germanics avián probablament un calendier lunar[37].
Euròpa[modificar | modificar la font]
Per lei Romans, la Luna foguèt associada ambé la divessa Selene que foguèt après suplantada per Diana, equivalenta de la deessa grèga Artèmis. Lo diluns li foguèt adonc consacrat. En revenge, lei mitologias germanica e nordica considerèron la Luna coma una divinitat masculina ambé, per exemple, lo dieu Máni. Durant l'Edat Mejana, la Luna foguèt tanben associada a la foliá o a de fenomèns magics coma la licantropia.
Provèrbis[modificar | modificar la font]
- "Gaites pas ni luna ni lunàs, semena quand poiràs".
- "Luna blanca, jornada franca".
- "Luna rossa, signe de vent".
- "Quand la luna fa ròtle, la pluèja es pas luènh".
- "Quand lo solelh lusís, i a pas besonh de luna".
- "Qui va en lunas comptant, tretze meses trapa a l'an".
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Morais, M.H.M.; Morbidelli, A. (2002). "The Population of Near-Earth Asteroids in Coorbital Motion with the Earth". Icarus 160: 1–9. doi:10.1006/icar.2002.6937.
- ↑ 2,0 2,1 Williams, Dr. David R. (2 February 2006). "Moon Fact Sheet". NASA (National Space Science Data Center). [1]
- ↑ Nemchin, A.; Timms, N.; Pidgeon, R.; Geisler, T.; Reddy, S.; Meyer, C. (2009). "Timing of crystallization of the lunar magma ocean constrained by the oldest zircon". Nature Geoscience 2: 133–136.
- ↑ 4,0 4,1 Shearer, C.; et al. (2006). "Thermal and magmatic evolution of the Moon". Reviews in Mineralogy and Geochemistry 60: 365–518.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Wieczorek, M.; et al. (2006). "The constitution and structure of the lunar interior". Reviews in Mineralogy and Geochemistry 60: 221–364.
- ↑ 6,0 6,1 Williams, J.G.; Turyshev, S.G.; Boggs, D.H.; Ratcliff, J.T. (2006), Lunar laser ranging science: Gravitational physics and lunar interior and geodesy, Advances in Space Research 37 (1): 6771.
- ↑ James Papike, Grahm Ryder, and Charles Shearer (1998). "Lunar Samples". Reviews in Mineralogy and Geochemistry 36: 5.1–5.234.
- ↑ H. Hiesinger, J. W. Head, U. Wolf, R. Jaumanm, and G. Neukum, H. (2003). "Ages and stratigraphy of mare basalts in Oceanus Procellarum, Mare Numbium, Mare Cognitum, and Mare Insularum". J. Geophys. Res. 108: 5065.
- ↑ 9,0 9,1 Spudis, Paul D.; Reisse, Robert A.; Gillis, Jeffrey J. (1994). "Ancient Multiring Basins on the Moon Revealed by Clementine Laser Altimetry". Science 266 (5192): 1848–1851
- ↑ Pieters, C.M.; Tompkins, S.; Head, J.W.; Hess, P.C. (1997). "Mineralogy of the Mafic Anomaly in the South Pole‐Aitken Basin: Implications for excavation of the lunar mantle". Geophysical Research Letters 24 (15): 1903–1906.
- ↑ Proceedings of the Ninth Lunar and Planetary Conference. 1978.
- ↑ Heiken et al. (1991) Lunar Sourcebook, a user's guide to the Moon. New York: Cambridge University Press.
- ↑ Head, L.W.J.W. (2003). "Lunar Gruithuisen and Mairan domes: Rheology and mode of emplacement". Journal of Geophysical Research 108: 5012.
- ↑ pudis, P.D. (2004). "Moon". World Book Online Reference Center, NASA. [2]
- ↑ Gillis, J.J.; Spudis, P.D. (1996). "The Composition and Geologic Setting of Lunar Far Side Maria". Lunar and Planetary Science 27: 413–404. [3]
- ↑ Taylor, G.J. (17 July 1998). "The Biggest Hole in the Solar System". Planetary Science Research Discoveries, Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology. [4]
- ↑ 17,0 17,1 Stern, S.A. (1999). "The Lunar atmosphere: History, status, current problems, and context". Rev. Geophys. 37: 453–491.
- ↑ Lawson, S.; Feldman, W.; Lawrence, D.; Moore, K.; Elphic, R.; Belian, R. (2005). "Recent outgassing from the lunar surface: the Lunar Prospector alpha particle spectrometer". J. Geophys. Res. 110: 1029.
- ↑ Crotts, Arlin P.S. (2008) (PDF). Lunar Outgassing, Transient Phenomena and The Return to The Moon, I: Existing Data.. Department of Astronomy, Columbia University. http://www.astro.columbia.edu/~arlin/TLP/paper1.pdf.
- ↑ Garrick-Bethell, Ian; Weiss, iBenjamin P.; Shuster, David L.; Buz, Jennifer (2009). "Early Lunar Magnetism". Science 323 (5912): 356–359.
- ↑ Hood, L.L.; Huang, Z. (1991). "Formation of magnetic anomalies antipodal to lunar impact basins: Two-dimensional model calculations". J. Geophys. Res. 96: 9837–9846.
- ↑ Kleine, T.; Palme, H.; Mezger, K.; Halliday, A.N. (2005). "Hf–W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon". Science 310 (5754): 1671–1674.
- ↑ 23,0 23,1 Stroud, Rick (2009). The Book of the Moon. Walken and Company. pp. 24–27.
- ↑ 24,0 24,1 Taylor, G. Jeffrey (31 December 1998). "Origin of the Earth and Moon". Planetary Science Research Discoveries. [5]
- ↑ Nield, Ted (2009). "Moonwalk (summary of meeting at Meteoritical Society's 72nd Annual Meeting, Nancy, France)". Geoscientist 19: 8. [6]
- ↑ Aaboe, A.; Britton, J. P.; Henderson,, J. A.; Neugebauer, Otto; Sachs, A. J. (1991). "Saros Cycle Dates and Related Babylonian Astronomical Texts". Transactions of the American Philosophical Society (American Philosophical Society) 81 (6): 1–75.
- ↑ Sarma, K. V. (2008). "Astronomy in India". In Helaine Selin. Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures (2 ed.). Springer. pp. 317–321.
- ↑ O'Connor, J.J.; Robertson, E.F. (February 1999). "Anaxagoras of Clazomenae". University of St Andrews. [7]
- ↑ Robertson, E. F. (November 2000). "Aryabhata the Elder". Scotland: School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews. [8]
- ↑ A. I. Sabra (2008). "Ibn Al-Haytham, Abū ʿAlī Al-Ḥasan Ibn Al-Ḥasan". Dictionary of Scientific Biography. Detroit: Charles Scribner's Sons. pp. 189–210.
- ↑ Lewis, C. S. (1964). The Discarded Image. Cambridge: Cambridge University Press. p. 108.
- ↑ Evans, James (1998). The History and Practice of Ancient Astronomy. Oxford & New York: Oxford University Press. pp. 71 e 386.
- ↑ Van Helden, A. (1995). "The Moon". Galileo Project. [9]
- ↑ Hall, R. Cargill (1977). "Appendix A: LUNAR THEORY BEFORE 1964". NASA History Series. LUNAR IMPACT: A History of Project Ranger.. Washington, D.C.: Scientific and Technical Information Office, NATIONAL AERONAUTICS AND SPACE ADMINISTRATION. [10]
- ↑ Duncan, David Ewing (1998). The Calendar. Fourth Estate Ltd.. pp. 10–11.
- ↑ "Carved and Drawn Prehistoric Maps of the Cosmos". Space Today Online. 2006. [11]
- ↑ Birley, A. R. (Trans.) (1999). Agricola and Germany. Oxford World's Classics. USA: Oxford. p. 108.


text:
Ribòsa
La ribòsa o ribofuranòsa qu'ei un glucid monosacarid pentòsa e mei precisament ua aldopentòsa. La soa formula quimica qu'ei C5H10O5. Dems la natura qu'ei trobat devath la forma de la D-ribòsa. Qu'entra dens la composicion deus nucleotids de l'ARN e qu'ei quimicament pròche de la desoxiribòsa presenta dens los nucleotids de l'ADN. Estant un component deus nucleotids, qu'entra dens la composicion de l'ATP e deu NADH, duas moleculas màgers deus metabolisme deus èstes vius.
Que ho descobèrt en 1905 per Phoebus Levene.


text:
Siltzheim
Silzheim en alemannisch (Siltzheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Limitrophe De la Moselle e en lo Bas-Rhin, lo vilatge de Siltzheim a situat a 6 km al sud de Sarreguemines sus la D919, e a 6 km al nòrd de Herbitzheim.
Limitrophe de la Moselle et dans le Bas-Rhin, le village de Siltzheim est situé à 6 km au sud de Sarreguemines sur la D919, et à 6 km au nord de Herbitzheim.
Istòria[modificar | modificar la font]
Siltzheim Aperteniá al comtat de Sarrewerden.
Ratttachement A la França: Las demandas de rattachement a la França èran pas pas totjorn espontanèas. De nombroses abitants èran désorientés per çò qu'es de lo sieu futur. Desiravan demorar ligats als princes de Nassau,mas poder jouir de las libertats promesas per la legislacion francesa. L'informe del 29 de març de 1793 soslinhava que las municipalitats de Siltzheim, Oermingen,Butten,Ottwiller, Dehlingen,Eschwiller volián pas pas emetre la vœu de la siá reünion a la Republica. N'anautit-luòc,se #decidir alavetz de recobrir a la fòrça armada-un deslligament de 115 volontaris-per punir #çò que passavan per de audacieux contra-revolucionaris.Aquel serà lo cas a Herbitzheim, Keskastel,Butten,Oermingen e Siltzheim.
Aquel #èsser Nicolas François Blaux,cònsol de Sarreguemines #que #èsser l'autentic artesan del comtat de Saarwerden al Bas-Rhin. Lo 23 de novembre de 1793 la Convencion #ratificar la decision de erigir Neusaarwerden en district e d'incorporar al departament bas-rhinois los sièis costats nouvellement creats: Bouquenom,Nòu-Saarwerden,Harskirchen, Wolfskirchen,Drulingen e Diemeringen. L'organizacion del district incomba al deputat Philippe Rühl. Lo Bas-Rhin s'enriquís de 43 comunas e 18 000 abitants.
Siltzheim appartenait au comté de Sarrewerden.
Ratttachement à la France: Les demandes de rattachement à la France n'étaient pas toujours spontanées. De nombreux habitants étaient désorientés quant à leur avenir. Ils souhaitaient rester rattachés aux princes de Nassau,mais pouvoir jouir des libertés promises par la législation française. Le rapport du 29 mars 1793 signalait que les communes de Siltzheim, Oermingen,Butten,Ottwiller, Dehlingen,Eschwiller ne voulaient pas émettre le vœu de leur réunion à la République. En haut-lieu,on décida alors de recouvrir à la force armée-un détachement de 115 volontaires-pour punir ceux qui passaient pour d'audacieux contre-révolutionnaires.Ce sera le cas à Herbitzheim, Keskastel,Butten,Oermingen et Siltzheim.
Ce fut Nicolas François Blaux,maire de Sarreguemines qui fut le véritable artisan du comté de Saarwerden au Bas-Rhin. Le 23 novembre 1793 la Convention ratifia la décision d'ériger Neusaarwerden en district et d'incorporer au département bas-rhinois les six cantons nouvellement créés: Bouquenom,Neuf-Saarwerden,Harskirchen, Wolfskirchen,Drulingen et Diemeringen. L'organisation du district incomba au député Philippe Rühl. Le Bas-Rhin s'enrichit de 43 communes et 18 000 habitants.


text:
Saint-Samson (Calvados)
Saint-Samson (Calvados) en normand ( Saint-Samson en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Sant-Samson a qualificat de bourg (burgus) en los chartes del Sègle XII[3].
Saint-Samson est qualifié de bourg (burgus) dans les chartes du Sègle XII[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ Modèl:Labor
- ↑ de Caumont,


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Rota "Via Costeira" e plaja de Ponta Negra.
Natal es la capitala de l'estat brasilièr del Rio Grande del Nòrd. Sa populacion èra estimada a 778 040 abitants, en 2005. Sa superficia totala es 170 km².
Al començament del sègle XX, Natal èra una etapa de l'epopèa de l'aeropostala (linha Dakar-Natal).
Situada a l'extrèm nòrd-èst d'America del Sud. La vila a un airal total de 170 km ². En ela desboca a l'Atlantic lo riu Potengi. Lo clima es tropical e la temperatura mejana annala es de 26 º C.
Forma, amb las municipalitats de Parnamirim, Macaíba, Extremoz, São Gonçalo do Amarante e Ceará-Mirim, una region metropolitana, qu'arriba als 1.150.000 abitants.
Es una importanta vila toristica del Nòrd-èst de Brasil, amb mai de 2 milions de toristas per an. Es tanben la capitala d'estat brasilièra pus pròcha d'Euròpa e d'Africa.
La vila de Natal, capitala de l'estat brasilièr del Rio Grande del Nòrd.


text:
Tòr (geometria)
En geometria, un tòr es una superfícia de revolucion generada per un cercle que vira a l'entorn d'un axe coplanari a aquel. Es un cas particular del toroíd, que la trajectòria del cercle es tanben circulara. D'autre costat, l'esfèra es un cas particular de tòr, obtinguda quand l'axe de rotacion es un diàmetre del cercle.
Se l'axe de rotacion interseca pas lo cercle, lo tòr a un clòt al centre e s'assembla a un anèl. L'autre cas, quand l'axe de rotacion es una còrda del cercle, produch una mena d'esfèra esclafat semblant a un coussin redond.
Segon una definicion mai larga, lo generator del tòr deu pas èsser necessàriament un cercle, mas tanben pòt èsser una ellipsa o quina que siá mai corba conica.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot deriva de torus, mot latin que designava un coissin d'aquela forma.
Geometria[modificar | modificar la font]
Parametricament, un tòr se pòt definir per:
onte
- u, v ∈ [0, 2π],
- R es la distància dempuèi lo centre del tube al centre del tòr,
- r es lo radi del tube.
L'equacion en coordenadas cartesianas per un tòr azimutalament simetric al respècte a l'axe z es
L'aira de la superfícia e lo volum interior d'aquel tòr son donadas per


text:
Saint Germain en Laye
Saint Germain en Laye (fr. Saint-Germain-en-Laye) es una comuna francesa situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França. Foguèt la residéncia dels reis de França fins a Loís XIV de França que cambiat la residéncia per la vila de Versalhas e lo sieu castèl qu'es lo castèl de Versalhas. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Saint Germain en Laye, situada en lo nòrd-es Yvelines, es, amb mai de 4 800 ectaras, la mai vasta del departament (la tresena d'Isla-de-França après Fontainebleau e París). Ocupa la màger part d'una sivella de la Seine en granda part cobèrta per la bòsc domaniale del meteis nom. Lo luòc istoric de la vila se tròba en la part sud-es d'aquel territòri, sul rebord d'un scenari calcaire en dominant la Seine de 60 mètres aperaquí e d'ont la vista s'estend sus una granda part de l'oèst parisenc.
Las municipalitats limitrophes ne son Maisons Laffitte al nòrd-es, Le Mesnil le Roi a l'èst, Le Pecq al sud-es, Mareil-Marly al sud, Fourqueux al sud-sud-oèst, Chambourcy, al sud-oèst, Poissy a l'oèst e Achères en corona del nòrd-oèst al nòrd-nòrd-es.
Lo territòri communal s'estend sus un scenari limitat de manièra abrupte cap a l'èst, en culminant a 90 mètres a la localizacion del castèl. Lo rebord del scenari, materializat partiellement per la Terrassa, reven al limit intercommunale en separant Sant-Germain del Pecq, situada en contrebas en près de Seine. Lo scenari se bassa progressivament cap a l'oèst a 50 a 60 mètres en limit de Poissy e cap al nòrd fins a aperaquí 25 mètres en la plana agricòla de Achères. Cap al sud, es prigondament entaillé per la vallée del ru de Buzot, manlevada partiellement per la RN 13 e afranquida en viaducte per la linha de granda cenh, e remonta clarament en limit de Mareil-Marly e Fourqueux fins a una altitud de 100 mètres aperaquí al tuc de Hennemont.


text:
Union Europèa
L’Union Europèa es una organizacion internacionala que recampa la majoritat dels estats del continent europèu. Aquela organizacion al còp supranacionala e intergovernamentala es estada establida amb aquela denominacion per 12 estats amb lo Tractat de Maastricht en 1993. L’Union Europèa completa compren la Comunautat Europèa, precedentament nomenada Comunautat Economica Europèa, dicha tanben Mercat Comun, tant coma doas formas de cooperacions institucionalizadas, la Politica Estrangièra e de Seguretat Comuna (PESC) e la cooperacion en matèria de justícia e d'afars interiors.
L’Union recampa vint e uèch estats europèus dempuèi lo 1èr de julhet de 2013 : Alemanha, Àustria, Belgica, Bulgaria, Chequia, Chipre, Croàcia, Danemarc, Eslovaquia, Eslovènia, Espanha, Estònia, Finlàndia, França, Grècia, Irlanda, Itàlia, Letònia, Lituània, Luxemborg, Malta, Ongria, los Païses Basses, Polonha, Portugal, lo Reialme Unit, Romania e Suècia.
Somari
- 1 Pilars
- 2 Estatut
- 3 Istòria
- 4 Territòri
- 5 Institucions
- 6 Simbòls
- 7 Lengas oficialas
- 8 Economia
- 9 Budgèt e Programas d'accions
- 10 Tractats e actes
- 11 Presa de decision dins l'Union Europèa
- 12 Las relacions amb los païses europèus non membres
- 13 Referéncias
- 14 Per anar pus luènh
Pilars[modificar | modificar la font]
Estatut[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Impulsions de França e Alemanha[modificar | modificar la font]
Territòri[modificar | modificar la font]
Institucions[modificar | modificar la font]
Las institucions de l'Union Europèa son las institutions que regisson l'Union Europèas. Essent venguda una figura politica, economica e monetari, aquela a besonh d'institucions que lo ròtle es de defendre las seunas valors, los seus objectius, los seus interesses, e aqueles dels ciutadans e dels Estats membres[1], e que foncionan en collaboracion prima amb los govèrns e las administracions d'aqueles.
Segon l'article 13 del Tractat de Maastricht, aquelas institucions son las seguentas: lo Parlament Europèu, lo Conselh Europèu, lo Conselh de l'Union Europèa, la Comission Europèa, la Cort de Justícia de l'Union Europèa, la Banca Centrala Europèa e la Cort dels Comptes Europèa.
En mai d'aquelas institucions primárias foguèron creadas d'organs s'ocupan de domènis especifics (Mediator europèu), d'organs financièrs (BCE, BEI), consultatius (CESE, CDR) , interinstitucionals (JOUE) o decentralizats (las agéncias).
Simbòls[modificar | modificar la font]
Lengas oficialas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Budgèt e Programas d'accions[modificar | modificar la font]
Tractats e actes[modificar | modificar la font]
Tractats[modificar | modificar la font]
Tractats Constitutius[modificar | modificar la font]
Los tractats constitutius que menèron a l'Union Europèa sont dins l'òrdre cronologic:
- Tractat de París de 1951, (CECA)
- Tractats de Roma del 25 de març de 1957, (Tractat instituent la CEE e Tractat instituent la CEEA)
- Tractat de fusion de las Comunautats Europèas del 8 d'abril de 1965, (s'uniguèron las estructuras de las tres Comunautats Europèas: (CECA), (CEE) e (CEEA, Euratom)
- Tractat de Maastricht o tractat sus l'Union Europèa del 7 de febrièr de 1992
- Tractat d'Amsterdam del 2 d'octobre de 1997, en vigor lo 1èr de mai de 1999. (ojectiu « espaci de libertat, de securitat e de justícia », esbòç del principi d'una cooperacion judiciara
- Tractat de Niça del 26 de febrièr de 2001, en vigor lo 1èr de febrièr de 2003 (evolucion de las institucions en prevision de l'alarguiment)
- Tractat de Lisbona del 19 d'octobre de 2007 o Tractat de reforma institucionala de la Union Europèa, Tractat de Reforma que se substuís a l'escac de la Constitucion Europèa de 2004
Tractats non ratificats[modificar | modificar la font]
- Tractat instituent una Comunautat Europèa de defensa (CED)
- Tractat de Roma de 2004 o tractat establissent una Constitucion per Euròpa
Actes e tractats d'adesion[modificar | modificar la font]
- Adesion del Reialme Unit, de Danemarc e d'Irlanda (27 de març de 1972 e 1èr de genièr de 1973)
- Adesion de Grècia (19 de novembre de 1979)
- Adesion d'Espanha e de Portugal (15 de novembre de 1985)
- Tractat d'Atenas del 16 d'abril de 2003: adesion de Chequia, d'Estònia, de Chipre, de Letònia, de Lituània, d'Ongria, de Malta, de Polonha, d'Eslovènia e d'Eslovaquia
- Tractat de Corfo del 24 de junh de 1994: adesion d'Àustria, de Finlàndia e de Suècia
- Adesion de Bulgaria e de Romania (21 de junh de 2005)
- Adesion de Croàcia (9 de decembre de 2011)
Presa de decision dins l'Union Europèa[modificar | modificar la font]
Istoric del modèl[modificar | modificar la font]
Evolucions probablas[modificar | modificar la font]
Las relacions amb los païses europèus non membres[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Version consolidé du traité sur l'Union européenne, Jornal oficial de l'Union Europèa, p. 10-15.
Per anar pus luènh[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Las institucions de l'Union Europèa
- Conselh de l'Union Europèa
- Comission Europèa
- Parlament Europèu
- Cort de Justícia Europèa
- Cort dels Comptes Europèa
- Banca Europèa d'Investiment (BEI)
- Budgèt de l'Union Europèa
Autras institucions activas en Euròpa
- Conselh d'Euròpa (N.B. : Es pas una institucion de l'Union Europèa)
- Partenariat Oriental
- Union de l'Euròpa Occidentala (es una organizacion a despart que s'es fonduda, progressivament, dins l'Union)
Articles ligats
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Robert Schuman, paire d'Euròpa
- www.info-europe.fr
- Lo portal oficial de l'Union Europèa
- European NAvigator - Tot sus l'istòria e las institucions de l'Union Europèa
- Naissença de l'Union Europèa
- Lo Taurillon, magazin eurocitadan - Webzine dels Joves Europèus França
- Los "Èuros del Vilatge", sit pedagogic d'informacion e de debat sus l'Union Europèa
- Tèxtes sus un projècte d'union federala europèa (1929-1930)
- Sit d'informacion sus Euròpa pròche dels Verds
- La categoria Union europèa de l'annuari dmoz.
- (fr) Europèa Guida de viatge sus l'Union Europèa de Wikitravel


text:
Annay (Pas de Calais)
Annay es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En Annay, lo primièr tèrme An indica la quantitat de tèrra #qu'un ase laboure en un an o #çò que se pòt ensemencer amb la carga d'aquel animal. Lo segond, Nay, significa un luòc plantat de aulnes. Annay S'es escrich o trucat Aldnais en 955, Altnai en 1037, Annez en 1070, Alnay en 1110, Allnay en 1167, Alnetum en 1204, Ausnay en 1214, Aunai en 1215, Aunay en 1218, e fin finala Annay.
Fins a la Revolucion, lo vilatge forma amb aqueles de Harnes e Loison, un comtat #que depen del abbaye Sant-Pierre de Gand. La siá istòria es íntimament ligada a aquela d'aquel comtat. Aquel, en fasent enclave en lo bailliage de Lens, depen pendent 826 ans del monastèri flamenc (abbaye de Gand) #que confia la guarda e la proteccion de los sieus bens de 864 a 1191 als comtes de Flandre. Lo primièr es Eustache II, paire de Godefroy de Bouillon.
L'origina del nom Annay s'explica pels nombroses marécages #que compausavan antany la region. N'efièch, Aunai o Aulnaie significa un luòc plantat de aulnes o aunes. Aquel son d'arbres de la familha de las cupulfères #que creisson en luòcs humides. Annay I aguèt visitat e sens dobte viscut en principi pels Cèltas de contunh los Romains. A comprés dins l'ancian país de Scribiu o país del Escrebieux. A #èsser estrossejat aital coma la siá region per las barbaras Vandales cap a l'an 409.
En 407, Annay a estrossejat per una banda de barbaras #que séjourne a Pont-a-Vendin. Per la siá situacion géographique Annay a sofèrt totas las guèrras #que #desolar la contrée. Los rixes entre los abitants èran frequents. Lo vilatge èra fòrça sovent incommodé e harcelé per las tropas en campanha #que lududes #parlar de grand damatge. En 1303, Annay a incendiat doas fes pels Flamencs #que venián de batre los Franceses a Courtrai.
Après que Turenne i faga acampar las siás tropas l'an 1656, lo pòble jouit fins a la guèrra de succession d'Espanha, d'un repaus necessari. A la fin de 1706, una fòrça a bastit en los marais de Annay pels abitants, d'après las prescripcions del sieur Mortagne. En 1709, lo maréchal de Villars met lo sieu quartièr general dins aquel pòble, ont acampa la siá armada. En s'essent de contunh portat cap al Scarpe, i daissa una part de las siás tropas jols òrdres del comte de Artagnan. Urosament la patz d'Utrecht met finala a la guèrra. En aquel meteis an los darrièrs Huguenot de Annay abandonan la França per se refugiar en lo Sud-Es de l'Olanda, sustot en Groede, en lo "West-Zeeuws-Vlaanderen" #que fa part de la província de Zélande. Aquela familha de paysans, las Cysoing (vengut Suwijn), procedentes del pòble de Cysoing, consistissiá de 11 personas. (Anals génealogiques De Middelburg en Zélande).
Pendent la terror, dos cultivateurs de Annay, lo Cònsol e lo sieu fraire, acusats d'i aver avili la societat populara de la municipalitat e dilapidé los mòbles de la glèisa, an arturat, mas tròban gràcia davant lo tribunal revolucionari. N'es pas de meteis de la darrièra abbesse del monastèri de Annay. Declarada colpabla d'i aver sostret los mòbles del abbaye e de s'èsser apitoyée sus l'astre de las prestas déportés, a condemnat a mòrt e guillotinée.
En l'istòria de Annay se lèva l'existéncia sus lo sieu territòri d'un asile, de doas fabricas de sucre, d'una fabrica de chicorée, de tres cerveseries e de doas briqueteries.
Dans Annay, le premier terme An indique la quantité de terre qu'un âne laboure en un an ou celle que l'on peut ensemencer avec la charge de cet animal. Le deuxième, Nay, signifie un lieu planté d'aulnes. Annay s'est écrit ou appelé Aldnais en 955, Altnai en 1037, Annez en 1070, Alnay en 1110, Allnay en 1167, Alnetum en 1204, Ausnay en 1214, Aunai en 1215, Aunay en 1218, et enfin Annay.
Jusqu'à la Révolution, le village forme avec ceux de Harnes et Loison, un comté qui dépend de l'abbaye Saint-Pierre de Gand. Son histoire est intimement liée à celle de ce comté. Celui-ci, faisant enclave dans le bailliage de Lens, dépend pendant 826 ans du monastère flamand (abbaye de Gand) qui confie la garde et la protection de ses biens de 864 à 1191 aux comtes de Flandre. Le premier est Eustache II, père de Godefroy de Bouillon.
L'origine du nom Annay s'explique par les nombreux marécages qui composaient jadis la région. En effet, Aunai ou Aulnaie signifie un lieu planté d'aulnes ou aunes. Ce sont des arbres de la famille des cupulfères qui croissent dans des lieux humides. Annay fut visité et sans doute habité d'abord par les Celtes puis les Romains. Il est compris dans l'ancien pays de Scribiu ou pays de l'Escrebieux. Il a été ravagé ainsi que sa région par les barbares Vandales vers l'an 409.
En 407, Annay est ravagé par une bande de barbares qui séjourne à Pont-à-Vendin. Par sa situation géographique Annay a souffert des toutes les guerres qui désolèrent la contrée. Les rixes entre les habitants étaient fréquentes. Le village était très souvent incommodé et harcelé par les troupes en campagne qui lui causèrent de grands dommage. En 1303, Annay est incendié deux fois par les Flamands qui venaient de battre les Français à Courtrai.
Après que Turenne y fasse camper ses troupes en 1656, le village jouit jusqu'à la guerre de succession d'Espagne, d'un repos nécessaire. À la fin de 1706, un fort est construit dans les marais d'Annay par les habitants, d'après les prescriptions du sieur Mortagne. En 1709, le maréchal de Villars place son quartier général en ce village, où campe son armée. S'étant ensuite porté vers le Scarpe, il y laisse une partie de ses troupes sous les ordres du comte d'Artagnan. Heureusement la paix d'Utrecht met fin à la guerre. En cette même année les derniers Huguenot de Annay quittent la France pour se réfugier dans le Sud-Est de la Hollande, notamment en Groede, dans le "West-Zeeuws-Vlaanderen" qui fait part de la province de Zélande. Cette famille de paysans, les Cysoing (devenu Suwijn), originaires du village de Cysoing, consistait de 11 personnes. (Annales génealogiques de Middelburg en Zélande).
Pendant la terreur, deux cultivateurs d'Annay, le Maire et son frère, accusés d'avoir avili la société populaire de la commune et dilapidé les meubles de l'église, sont arrêtés, mais ils trouvent grâce devant le tribunal révolutionnaire. Il n'en est pas de même de la dernière abbesse du monastère d'Annay. Déclarée coupable d'avoir soustrait les meubles de l'abbaye et de s'être apitoyée sur le sort des prêtes déportés, elle est condamnée à mort et guillotinée.
Dans l'histoire d'Annay on relève l'existence sur son territoire d'un asile, de deux fabriques de sucre, d'une fabrique de chicorée, de trois brasseries et de deux briqueteries.


text:
Felip III d'Espanha
Felip III d'Espanha, en espanhòl Felipe III de Austria o Habsburgo, (Madrid, lo 14 d'abril de 1578 — Madrid, lo 31 de març de 1621), foguèt rei d'Espanha dempuèi lo 13 de setembre de 1598 dusca sa mòrt. En realitat lo país èra governat pel duc de Lerma, son favorit. Èra lo filh de Felip II d'Espanha e Ana d'Àustria e lo paire de Felip IV d'Espanha.
.
Felip III e la reina Margarita de Austria aguèron 8 mainatges :
- Ana María Mauricia (femna de de Loís XIII de França).
- María
- Felipe, lo rei Felip IV d'Espanha.
- María Ana (femna de Fernando III de Habsburgo).
- Carlos de Austria.
- Fernando.
- Margarita.
- Alfonso.


text:
Jòcs Olimpics d'ivèrn de 2006
Los Jòcs Olimpics d'ivèrn de 2006 (Jòcs de la 22ena Olimpiada) se debanèron a Turin Itàlia ( 10 - 26 de febrièr de 2006 ).
Somari
- 1 Genèsi
- 2 Delegacions
- 3 Debanar
- 4 Espets e endevenenças
- 5 Programa
- 5.1 Espòrts e espròvas
- 5.1.1 Biatlon
- 5.1.2 Bobsleigh
- 5.1.3 Curling
- 5.1.4 Esqui acrobatic
- 5.1.5 Esqui alpenc
- 5.1.6 Esqui nordic ( Combinat nordic / Esqui de fons / Saut amb esquis )
- 5.1.7 Lièja
- 5.1.8 Oquei gèl
- 5.1.9 Patinatge artistic
- 5.1.10 Patinatge de velocitat
- 5.1.11 Patinatge de pista corta
- 5.1.12 Skeleton
- 5.1.13 Surf de nèu
- 5.1 Espòrts e espròvas
- 6 Medalhièr general
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Ligams videografics
- 11 Nòtas & referéncias
Genèsi[modificar | modificar la font]
Delegacions[modificar | modificar la font]
80 equipas e 2508 atlètas representan un novèl e doble recòrd participatiu als Jòcs Olimpics d'ivèrn.
Debanar[modificar | modificar la font]
Espets e endevenenças[modificar | modificar la font]
Programa[modificar | modificar la font]
Espòrts e espròvas[modificar | modificar la font]
Biatlon[modificar | modificar la font]
Bobsleigh[modificar | modificar la font]
Curling[modificar | modificar la font]
Esqui acrobatic[modificar | modificar la font]
Esqui alpenc[modificar | modificar la font]
Esqui nordic ( Combinat nordic / Esqui de fons / Saut amb esquis )[modificar | modificar la font]
Lièja[modificar | modificar la font]
Oquei gèl[modificar | modificar la font]
Patinatge artistic[modificar | modificar la font]
Patinatge de velocitat[modificar | modificar la font]
Patinatge de pista corta[modificar | modificar la font]
Skeleton[modificar | modificar la font]
Surf de nèu[modificar | modificar la font]
Medalhièr general[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 2730 documents subre Turin 2006 en picar coma clau Winter Olympic Games 2006


text:
François Englert
François Englert (Etterbeek, Brussèlas, 6 de novembre de 1932) es un fisician bèlga. Aqueste scientific que subrevisquèt a la shoah es professor emerit de l'Universitat Liura de Brussèlas (ULB) ont es membre del servici de fisica teorica. Sas aportacions màgers concernisson la fisica de las particulas, la teoria de las còrdas e la cosmologia.
Recebèt lo 8 d'octobre de 2013 lo Prèmi Nobel de fisica, amassa amb lo fisician anglés Peter Higgs, per sos trabalhs dins la deteccion del boson conegut jol nom de boson de Higgs.
Biografia[modificar | modificar la font]
François Englert nasquèt en 1932 a Etterbeek, comuna de Brussèlas, dins una familha jusieva. Del temps de la Segonda Guèrra Mondiala aguèt d'amagar sas originas per encausa de las persecucions degudas al nazisme e se refugièt dins d'orfanatges e d'ostals per enfants de divèrsas vilas bèlgas coma Dinant, Lustin, Stoumont e finalament Annevoie-Rouillon ont arribèt la liberacion amb las fòrças americanas. Faguèt puèi sos estudis segondaris a l'Atenèu Reial de Koekelberg abans de s'incriure a la Facultat de sciéncias aplicadas de l'Universitat Liura de Brussèlas. I obtenguèt son diplòma d'engenhaire civil mecanician e electrician en 1955, e mai tard, en 1957, una licéncia de fisica e finalament lo doctorat l'an seguent. Se n'anèt aprèp als Estats Units e venguèt associat de recerca a l'Universitat Cornell tre 1959 e puèi professor assistent a partir de 1960. Ailà, trabalhèt jos la direccion de Robert Brout, que ne deviá venir son collaborador tota la vida. En 1961, tornèt a l'ULB ont foguèt primièr cargat de corses e tre 1964 professor. Amb Brout, qu'i arribèt mai tard, dirigiguèron amassa lo servici de fisica teorica qu'avián creat en 1980.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lo president de Bolívia es lo cap d'Estat e cap de govèrn. Amb lo vicepresident, forma lo poder executiu.
Lo president e lo vicepresident son elegits por un periòde de 5 ans, amb la possibilitat d'una reeleccion. L'actual president, Evo Morales, foguèt reelegit en 2010.
Aquesta es la lista dels presidents de Bolívia de 1825 fins a uèi.
- ↑ Lo vicepresident José Ramón de Loayza Pacheco governèt fins a Blanco assumiguèt lo poder
- ↑ Dempuèi la derròta contra Chile a Tacna i aguèt de rebellions dins tot lo país. A La Paz foguèt proclamat un govèrn format per Uladislao Silva, Rudecindo Carvajal e Donato Vásquez non reconegut per d'altres departaments.
- ↑ Germán Busch governèt fins a Toro assumiguèt lo poder
- ↑ Hernán Siles Zuazo governèt fins a Víctor Paz Estenssoro assumiguèt lo poder.
- Presidentes de Bolívia : entre urnas y fusiles (el poder ejecutivo, los ministros de estado), Carlos Mesa, 2a. Edición Editorial Gisbert. La Paz. 1990


text:
Murat (Tarn)
Murat [1][2] (Murat-sur-Vèbre en francés) es una comuna francesa lengadociana en Espinosa situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus. La comuna se situa dins lo Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Clima[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Pierre Rivemale (1910-1945) pintre, que la familha ven de Canac, e que pintèt de païsatges de Murat.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Semesias e Caishan
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna deu Gers]]
Semesias e Caishan [1] (Sémézies-Cachan en francés) qu'ei ua comuna francesa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Semesias e Caishan sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau
- Semesias e Caishan sus lo sit de l'Insee


text:
Pintura
La significacion literala de pintura (var. pintrura) es la practica que consistís a aplicar de colors sus una superfícia (supòrt) coma papièr, tela, canavàs, fusta, veire, laca, betum o autre. Çaquelà, utilizat al sens artistic , lo tèrme de "pintura" significa l'usatge d'aquela activitat combinada al dessenh, composicion e autras consideracions esteticas per fin d'exprimir l'intencion expressiva e conceptuala del practicant.
Vista generala[modificar | modificar la font]
Çò que permet de pénher es la percepcion e representacion de l'intensitat. Cada punt dins l'espaci a una intensitat diferenta, que se pòt representar en pénher en negre e blanc e totas las nuanças de gris entremièg negre e blanc.
En practica, los pintors ne pòdon articular de fòrmas en juxtapausar de superfícias de diferentas intensitats; en usar just la color (de la meteissa intensitat) ne pòt l'òm se representar sonque d'unas formas simbolicas.
Aladoncas la compreneson basica de la pintura es diferenta de significacions ideologicas, coma ne son las figuras simbolicas o las figuras geometricas, mantun punt de vista, d'organizacion (perspectiva) e simbòls.
Per exemple, un pintor se ne percep qu'un mur blanc particular a una intensitat diferenta a cada punt, deguda a de blasiduras e de rebats d'objèctes vesins mas idealament un mur blanc es e demòra encara un mur blanc quitament dintre la foscor. En tecnica de dessenh, la finor del trach o de la linha, dels contorns, es encara ideala, en tot se ne sompartir las linhas idealas d'un objècte sens cap quadre de percepcion diferent d'aquel utilizat pels pintors.