text:
Vietnam
Vietnam (en vietnamian Việt Nam) es un país d'Asia del Sud-Èst. Confronta la Republica Populara de China al nòrd, e Laos e Cambòtja a l'oèst.
La siá capitala es Hanòi.
Lo gentilici es vietnamian -a.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Preïstòria
- 1.2 Originas de Vietnam
- 1.3 De l'Antiquitat a 1802
- 1.4 Vietnam de 1802 a 1940
- 1.5 Vietnam dempuei 1940
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Lei recèrcas arqueologicas datan lei vestigis umans pus ancians descubèrts dins la region d'aperaquí 500 000 ans (Homo erectus dins de baumas dei províncias de Lang San e de Nghe An). Lei traças pus ancianas de la preséncia d'Homo sapiens conegudas a l'ora d'ara datan de 16 000 ans.
Tre lo Paleolitic, se formèt una cultura locala dicha cultura de Son Vi que se mantenguèt fins au passatge au periòde mesolitic vèrs 12 000 av. JC. Foguèt remplaçada per la cultura de Hoa Binh de tipe mesolitic puei lei culturas neoliticas de Bac Son (10 000-8 000 av. JC), de Quynh Van (8 000-6 000 av. JC) e de Da But (4 000-3 000 av. JC).
Originas de Vietnam[modificar | modificar la font]
Leis originas de Vietnam son fòrça mau conegudas en causa de la manca de documents escrichs sus l'istòria anciana dau país. D'efèct, lo premier tèxte en vietnamian foguèt solament redigit en 1339. Quauquei fònts chinesas existisson mai permèton pas de conóisser leis eveniments anteriors au sègle III av. JC.
L'arqueologia permet d'establir la preséncia d'un nombre important de culturas umanas, installadas dins lo nòrd dau Vietnam actuau, que mestrejavan la metallurgia dau bronze. La pus anciana foguèt la cultura de Phung Nguyen entre 2000 e 1500 av. JC. Foguèt seguida per la cultura de Dong Dau (-1500-1000 av. JC), la cultura de Go Mun (1000-800 av. JC) e la cultura de Dong Son (1000 av. JC - 100 ap. JC). En parallèl, se desvolopèron la cultura de Sa Huynh 1000 av. JC - 200 ap. JC) e la cultura d'Óc Eo respectivament dins lo centre e dins l'extrèm sud dau territòri vietnamian actuau. A respèct dei culturas pus meridionalas, conoissián l'usatge dau fèrre.
Lei premiereis estats vietnamians se formèron probablament a partir dau sègle III av. JC. Dins lo sud, desvolopèron e entretenguèron de relacions comercialas amb Índia e China. Pasmens, en despiech de l'avança tecnologica e dau dinamisme dei reiaumes dau centre e dau sud, lo brèç dau Vietnam modèrne se troba dins la Vau dau Riu Roge. D'efèct, en 258 av. JC, un sobeiran dich Thuc Phan someteguèt l'estat de Van Lang, premier reiaume vietnamian fondat en 2877 av. JC segon una legenda, e fondèt lo reiaume d'Au Lac.
De l'Antiquitat a 1802[modificar | modificar la font]
Periòde chinés[modificar | modificar la font]
Lo reiaume d'Au Lac foguèt conquistat en 111 av. JC per lei Chinés de la dinastia Han. China annexèt la region fins au còl dei Nívols e ne'n gardèt lo contraròtle fins au sègle X.
Aquela dominacion chinesa foguèt mau acceptada per lei Vietnamians e mai d'una revòuta aguèt luòc. En particular, en 39-43, una insureccion dirigida per lei sòrres Trung Trac e Trung Nhi estrementiguèt la preséncia chinesa e necessitèt la mobilizacion de fòrças importantas per la reprimir. Aquò entraïnèt una politica de sinizacion deis elèits. Pasmens, aquò mau capitèt car se formèt una elèit vietnamiana qu'èra cèrtas de cultura chinesa mai que gardèt son ostilitat còntra lei Chinés. De mai, la populacion foguèt pas tocada per aquela politica.
Un autre eveniment important se debanèt durant aqueu periòde. Regardèt lo domeni religiós ambé l'introduccion dau bodisme mahayana dins lo país dins lo corrent dau sègle VI.
L'independéncia de Dai Viet[modificar | modificar la font]
En 907, l'afondrament de la dinastia Tang afebliguèt China que perdiguèt lo contraròtle de Vietnam. La revòuta decisiva se debanèt en 938 sota la direccion de Ngo Quyen. Lo venceire fondèt lo reiaume Dai Viet qu'es a l'origina de l'estat vietnamian actuau. China reconoguèt son independéncia en 960 mai lei sobeirans vietnamians acceptèron de pagar un tribut regular per alunchar leis ambicions de son vesin dau nòrd.
Fins a 1010, lo reiaume conoguèt de trèbols intèrnes grèus e tres dinastias se succediguèron : Ngo de 939 a 968, Dinh de 968 a 980 e Le anteriora de 980 a 1009. L'estabilizacion intèrna arribèt ambé la dinastia Ly que reinèt de 1009 a 1225. Un govèrn e una administracion basats sus lo modèl chinés (centralizacion importanta, burocracia desvolopada, elèits letradas... etc.). La capitala foguèt installada a Hanòi. Lei Ly foguèron remplaçats per lei Tran que gardèt lo poder de 1225 a 1400. Contunièron de s'inspirar dau modèl politic chinés. Pasmens, lo regime venguèt pus autoritari. Autra evolucion, lo confucianisme foguèt privilegiat au detriment dau bodisme.
En paralèl d'aquelei cambiaments dinastics, Dai Viet intrèt rapidament en conflicte ambé Champa, reiaume situat dins lei regions centralas dau Vietnam modèrne. En 982, lei Vietnamians ganhèron una premiera batalha importanta ambé lo pilhatge d'Indrapura, capitala dei Chams. Après aquela desfacha, lei rèis de Champa desplacèron sa capitala a Vijaya. Segonda victòria importanta en 1069, Dai Viet annexèt lei territòris au nòrd de Hue.
Dins lo corrent deis annadas 1280, Indochina foguèt atacada per lei Mongòls. Dai Viet e Cham foguèron obligats de s'aliar per rebutar tres invasions successivas fins a l'anientament de la flòta sino-mongòla a la batalha de Bach Dang (1288). Après aqueleis atacas, lei conflictes reprenguèron còntra Champa que conoguèt de trèbols intèrnes s'acabant per la conquista vientnamiana de la region de Hue en 1307.
Lo periòde Le posterior[modificar | modificar la font]
De 1400 a 1428, Dai Viet conoguèt un periòde d'instabilitat que s'acabèt per la presa dau poder per lei Le posteriors. Aquela dinastia gardèt lo poder fins a 1788.
D'efèct, en 1400, la dinastia Tran foguèt reversat per un usurpator. Aquò entraïnèt una guèrra civila e una intervencion chinesa. En 1407, la dinastia Ming ocupèt la totalitat dau país e decidèt de lo sinizar rapidament e brutalament (desportacion de rebèls, nominacion de foncionaris chinés... etc.). Aquò entraïnèt una revòuta en 1418 e lei Chinés foguèron batuts en 1428. Lo cap insurgent, Le Loi, fondèt alora la dinastia dei Le posteriors. Reprenguèt la guèrra còntra Champa qu'aviá aprofichat l'ocupacion chinesa per tornar conquistar la region de Hue. En 1471, lo rèi Le Thanh Tong (1460-1497) conquistèt Vijaya e annexèt la màger part dau reiaume rivau. Se preocupèt tanben de renfòrçar l'estabilitat intèrna de Dai Viet e promulguèt lo còdi Hong Duc. Pasmens, après sa mòrt, lo reiaume conoguèt un periòde de crisi ambé mai d'un sobeiran feble ò incompetent.
En 1527, aquela crisi entraïnèt una revòuta importanta dirigida per Mac Dang Dung. Leis insurgents capitèron de conquistar una partida dau territòri vietnamian e i fondèron la dinastia Mac. Puei, se formèt tanben la dinastia Nguyen qu'installèt sa capitala a Hue. Enfin, en Dai Viet, lo sobeiran Le foguèt reduch a un ròtle simbolic per l'Ostau Trinh que prenguèt de facto la direccion dau reiaume. En 1620, una guèrra lònga acomencèt entre Trinh e Nguyen. Gràcias a la construccion de fortificacions importantas e a l'ajuda dei Portugués, lei Nguyen capitèron de resistir e lo conflicte s'acabèt sensa venceire en 1674.
En parallèl, lei Nguyen contunièron la politica d'expansion vèrs lo sud. Dins lei fachs, se contentèron generalament de la sostenir car aquela avançada prenguèt sovent la forma de migracions espontanèas de païsans. Pasmens, en 1720, acabèron militarament la conquista de Champa, reduch a una pòcha pichona au sud dau cap Varella. Puei, lei migracions entraïnèron de conflictes ambé Cambòtja per lo contraròtle de la region de Saigon. Una tiera de combats dins lo corrent dau sègle XVIII s'acabèron per la conquista de la totalitat dau litorau fins au Gof de Siam. Aquelei territòris foguèron colonizats d'un biais intens per lei venceires.
Un autre eveniment important d'aqueu periòde foguèt l'arribada de missions crestianas en Vietnam dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XVII. Recebudas per leis autoritats Nguyen e Trinh, lei missionaris foguèron a l'origina de l'escritura en caractèrs latins dau vietnamian. Pasmens, se turtèron a una maufisança fòrta car lei senhors vietnamians jutjèron la religion novèla coma un perilh per l'òrdre sociau. Dins lei territòris Trinh, aquò entraïnèt de persecucions.
La reunificacion dau país[modificar | modificar la font]
De 1771 a 1802, Vietnam conoguèt un periòde novèu d'instabilitat e de guèrras civilas que s'acabèron per la reunificacion dau país en 1802. Aquò comencèt amb una insureccion de païsans e de marchands dei províncias centralas, dirigida per lei fraires Tayson, que destabilizèt totei leis estats vietnamians. En 1775, lei Trinh conquistèron Hue e lei Nguyen deguèron se retirar vèrs lo sud. Dos ans pus tard, foguèron executats, franc de Nguyen Anh que capitèt de s'enfugir, quand lei Tayson prenguèron Saigon. Leis insurgents s'ataquèron alora ai Trinh que perdiguèron Hue e Hanòi en 1786 e foguèron obligats de demandar l'ajuda militara de China en 1788. Pasmens, en 1789, lei Chinés foguèron a son torn desfachs per lei Tayson. Un dei fraires, Nguyen Hue, se proclamèt alora emperaire sota lo nom de Quang Trung.
Dins aquò, la victòria dei Tayson foguèt contestada dins lo sud onte Nguyen Anh poguèt recrutar una armada renforçada per d'oficiers francés e portugués. Tre 1788, aviá reconquistat Saigon. Gràcias a la destruccion de la flòta dei Tayson en 1792, avancèt lentament vèrs lo nòrd. Tornèt prendre Hue en 1801 e Hanòi en 1802. Aquò li permetèt de reunificar lo país e de venir emperaire de Vietnam sota lo nom de Gia Long.
Vietnam de 1802 a 1940[modificar | modificar la font]
De Gia Long a l'arribada dei Francés[modificar | modificar la font]
Gia Long reinèt de 1802 a 1820. Fondèt una monarquia tradicionalista inspirada per lo modèl chinés e per lei principis confucianistas. Melhorèt tanben l'administracion, luchèt còntra lo bregandatge per restaurar la patz interiora e ordonèt de bastir divèrseis infrastructuras importantas (restancas, rotas... etc.). S'assegurèt enfin dau mantenement de l'aliança chinesa.
Après sa mòrt, sei successors gardèron son modèl mai adoptèron una diplomacia fòrça ostila ais Europèus qualificats de « Barbars de l'Oèst » per l'emperaire Minh Mang (1820-1841). Autra evolucion, la monarquia venguèt pauc a pauc pus autoritària, çò qu'entraïnèt de revòutas dins la region de Saigon. Acusats d'èsser a l'origina dei trèbols, lei crestians foguèron tornarmai persecutats. Enfin, en 1836, lei pòrts vietnamians foguèron enebits ai naviris e au comèrci estrangiers. Thieu Tri (1841-1848) e Tu Duc (1848-1883) gardèron aquela orientacion maugrat lo declin accelerada dau protector chinés dins lo corrent dau sègle XIX e la penetracion francesa.
La conquista francesa[modificar | modificar la font]
Interessats tre leis annadas 1840 per Indochina, lei Francés aprofichèron lei dificultats intèrnas de China per establir un protectorat sus la region. D'efèct, l'endrech interessava la marina e lei missions francesas dempuei la premiera mitat dau sègle XIX. Ansin, dins lo corrent deis annadas 1840-1850, missions e demonstracions de fòrça — generalament per liberar de missionaris arrestats per leis autoritats localas — se succediguèron fins a la conquista de Saigon en 1859. Puei, entre 1862 e 1867, l'emperaire Tu Duc deguèt abandonar Cochinchina ai Francés. L'ensems venguèt una colonia.
Après aquelei succès, lei Francés acomencèron de s'interessar au Riu Roge. Lo contèxte li èra favorable car lo nòrd de Vietnam èra trebolat per de soudats chinés irregulars, dichs Pavalhons Negres, eissits de la Revòuta Taiping e per d'incidents entre marchands francés e autoritats de Hanòi. En 1873, Francis Garnier poguèt ocupar la fortalesa de Hanòi e proclamar la libertat de circulacion sus lo Riu Roge. Pasmens, foguèt tuat per de Pavalhons Negres recrutats per lo govèrn vietnamian e China aprofichèt la situacion per tornar afirmar sa senhoriá sus lo país.
Aquò motivèt l'organizacion d'una importanta expedicion francesa que reconquistèt Hanòi en 1882. En 1883 e en 1884, dos tractats successius establiguèron alora un protectorat francés sus Vietnam. En parallèl, la desfacha chinesa a l'eissida de la Guèrra Francochinesa entraïnèt l'abandon de sei revendicacions de senhoriá sus la region per Pequin. Ansin, en 1885, Vietnam — franc de Hanòi, de Haiphong, de Tourane e de Cochinchina qu'avián l'estatut de colonia — èra vengut un protectorat francés. Dins lei fachs, lo poder imperiau, fòrça reduch, s'aplicava solament en Annam car Tonquin èra de facto sota l'autoritat dau governador de Hanòi.
La politica coloniala francesa adoptèt coma objectiu de redurre lo poder dei mandarins de l'ancian regime e de desvolopar economicament la region. Ansin, un ensenhament en francés e en vietnamian quoc ngu (grafia basada sus l'alfabet latin) foguèt creat per recrutar de foncionaris novèus. En parallèl, de trabalhs importants acomencèron per bastir d'infrastructuras coma de rotas, de camins de fèrre ò de pòrts.
L'emergéncia dau nacionalisme vietnamian[modificar | modificar la font]
Lo nacionalisme vietnamian apareguèt au començament dau sègle XX. Dos intellectuaus, dichs Phan Boi Chau e Phan Chau Trinh, ne'n foguèron a l'origina. Aquò entraïnèt una insureccion tre 1908 que foguèt durament reprimit. Pasmens, favorizèt per la seguida una demenicion de la pression coloniala e una destentuda dei relacions entre francés e autoctòns. Ansin, dins lo corrent de la Premiera Guèrra Mondiala, França poguèt mobilizar 100 000 Vietnamians per participar a son esfòrç de guèrra ò formar d'unitats militaras.
Après lo conflicte, l'aspiracion nacionalista venguèt principalament la preocupacion d'una novèla borgesiá vietnamiana. Dins aquò, sei revendicacions foguèron ignoradas per leis autoritats colonialas, çò qu'entraïnèt l'emergéncia de movements clandestins pus radicaus coma lo Partit Nacionau Vietnamian (VNQDD, 1927) que s'inspirava dau Guomindang chinés ò lo Partit Comunista Indochinés (PCI, 1931). En 1930, organizèron una insureccion novèla que mau capitèt.
Vietnam dempuei 1940[modificar | modificar la font]
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La Segonda Guèrra Mondiala marquèt l'acomençament dau declin de la preséncia francesa en Indochina. D'efèct, après sa desfacha de 1940 còntra Alemanha, París deguèt acceptar l'ocupacion de la region per Japon. Leis autoritats colonialas demorèron en plaça fins a març de 1945 mai son prestigi foguèt grèvament tocat. Puei, aqueu mes, lei Japonés prenguèron dirèctament lo poder e encoratjèron la denonciacion dau protectorat per l'emperaire vietnamian Bao Dai e la formacion d'un govèrn nacionalista a Hue.
De son caire, lei comunistas se mobilizèron dins lo nòrd lòng de la frontiera chinesa. Gropats au sen dau Frònt per l'independéncia de Vietnam (Vietminh), prenguèron lo contraròtle de mai d'una zòna montanhosa en Tonquin e en Annam. Lo 19 d'aost, conquistèron Hanòi entraïnant l'abdicacion de Bao Dai e lo fondator dau partit, Ho CHi Minh, proclamèt l'independéncia de la Republica Democratica de Vietnam dins lo corrent de setembre.
Pasmens, après la capitulacion japonesa, lei Chinés ocupèron lo nòrd de Vietnam e lei Britanics lo sud per desarmar lei fòrças japonesas. Dins sa partida, lei soudats chinés favorizèron lo VNQDD per assaiar de demenir l'influéncia dau Vietminh. Dins la mitat meridionala, lei fòrças britanicas favorizèron en revènge lo retorn dei Francés.Tre la fin de 1945, Cochinchina e lo sud d'Annam èran ansin tornarmai tenguts per França e dins lo nòrd, Ho Chi Minh èra lèst a negociar ambé París per accelerar lo retirament dei Chinés.
Lei negociacions entre França e lo Vietminh foguèron malaisadas. En març de 1946, lei Francés acceptèron de reconóisser un estatut « d'Estat liure » a la Republica de Vietnam. Pasmens, volián totjorn gardar lo contraròtle dirècte de sa colonia de Cochinchina e tenir lo rèsta sota son influéncia. Après la partença dei soudats chinés en mai de 1946, la situacion se desgradèt e, en novembre, de trèbols grèus se debanèron dins la vila portuària de Haiphong que foguèt bombardada per de naviris francés. Puei, lo mes seguent, de combats aguèron luòc entre Vietminh e fòrças francesas a Hanòi marcant l'acomençament de la Guèrra d'Indochina.
La Guèrra d'Indochina[modificar | modificar la font]
La Guèrra d'Indochina se debanèt de 1946 a 1954 e s'acabèt per l'independéncia d'Indochina devesida entre quatre estats. Pasmens, foguèt un conflicte lòng e saunós que causèt la mòrt d'aperaquí 600 000 personas.
Après la reconquista de la capitala a la fin de 1946, lei Francés capitèron de restaurar sa preséncia sus la màger part dau país e d'establir una posicion fòrta dins lo deltà dau Riu Roge. Pasmens, per contentar lei nacionalistas moderats, París deguèt acceptar la creacion d'un estat vietnamian independent, ambé Cochinchina, que venguèt membre de l'Union Francesa en 1949. Bao Dai ne'n venguèt lo cap d'Estat. Pus grèu, la victòria comunista en China permetèt au Vietminh de recebre un sostèn militar important de part dau blòt sovietic.
A partir de 1950, la situacion militara francesa se desgradèt ambé la pèrda de la frontiera meridionala entre setembre e octòbre (batalha de Cao Bang). De còntra-ofensivas permetèron de protegir lei centres principaus de Tonquin mai l'estat de Bao Dai mau capitèt de s'afirmar. Blocada, França acceptèt de tenir una conferéncia internacionala per assaiar de resòuvre la question indochinesa. Pasmens, la desfacha francesa de Dien Bien Phu en 1954 precipitèt lo revirament de l'opinion publica francesa, la fin de la guèrra e la descolonizacion de la region.
De la Guèrra d'Indochina a la Guèrra de Vietnam[modificar | modificar la font]
De 1954 a la generalizacion de la Guèrra de Vietnam au començament deis annadas 1960, Vietnam foguèt devesit entre dos estats separats per lo 17en parallèl. Au nòrd, se formèt un estat comunista aliat a l'Union Sovietica e dirigit per Ho Chi Minh. Au sud, se formèt un estat autoritari sostengut per leis Estats Units d'America e dirigit per lo Premier Ministre Ngo Dinh Diem (que venguèt President de la Republica en 1955 après la destitucion de Bao Dai).
L'autoritarisme dau sud aumentèt rapidament ambé lo desvolopament e lo renforçament de guerilhas comunistas eissidas dau Vietminh e desirosas de tornar unificar lo país. La politica de Diem agravèt la situacion car se turtèt a la majoritat bodista de la populacion. En 1963, Washington li retirèt son sostèn entraïnant un còp d'estat e son assassinat per lei militars sudvietnamians. En 1965, Nguyen Van Thieu lo remplacèt. Pasmens, aquò permetèt pas d'amaisar lei tensions e leis Estatsunidencs deguèron pauc a pauc mandar de tropas per luchar còntra lei guerilhas comunistas.
Guèrra de Vietnam[modificar | modificar la font]
A partir de 1964, lo conflicte s'intensifiquèt per venir una guèrra majora ambé l'aumentacion dau sostèn deis Estats Units e dau Vietnam dau Nòrd (sostengut de son caire per l'URSS) a seis aliats locaus. De mai, leis Estatsunidencs acomencèron de s'implicar mai ambé lo mandadís d'un important còrs expedicionari (aperaquí 500 000 òmes en 1968) e lo bombardament dei draias Ho Chi Minh que permetián au Vietnam dau Nòrd d'avitalhar lei guerilhas comunistas dau Vietcong a partir dau territòri laossian. L'annada seguenta, l'aviacion estatsunidenca acomencèt tanben lo bombardament dirècte dau nòrd.
Pasmens, aquela estrategia donèt ges de resultat. Au contrari, en genier-febrier de 1968, lei comunistas organizèron una ofensiva generala (ofensiva dau Tet) qu'entraïnèt lo revirament de l'opinion publica estatsunidenca que venguèt fòrça ostila a la perseguida de la participacion americana a la guèrra. D'efèct, en despiech de sa revirada, l'ofensiva dau Tet aviá demostrat leis insufiséncias dau plan de Washington e la combativitat dei comunistas. A partir d'aquela annada, leis Estatsunidencs acomencèron donc de retirar sei tropas. En plaça, renforcèron l'armada sudvietnamiana e intensifiquèron lei campanhas de bombardaments aerians. Puei, assaièron de negociar la fin de la guèrra ambé lo Vietnam dau Nòrd. En genier de 1973, foguèron ansin signats leis acòrds de París permetent lo retirament estatsunidenc.
En revènge, militarament, aquò reglèt pas la situacion e lei combats tornèron prendre rapidament après lo mes de març. La demenicion de l'ajuda militara estatsunidenca a son aliat e l'agravament de la corrupcion dau regime de Thieu entraïnèron l'afondrament dau Vietnam dau Sud en 1975. Saigon foguèt conquistada lo 30 d'abriu e son nom cambiat en Ho Chi Minh Ciutat per lei venceires. Un an pus tard, lo país reunificat prenguèt lo nom de Republica Socialista de Vietnam. Entre dos e tres milions de Vietnamians èran estats tuats durant la guèrra.
Vientam dempuei 1975[modificar | modificar la font]
Après la fin de la guèrra, Vietnam instaurèt pauc a pauc sa dominacion en Indochina e se raprochèt mai de l'Union Sovietica, çò que suscitèt l'ostilitat de la China Comunista. En 1975, un movement comunista dich Pathet Lao, favorable ais interès vietnamians, prenguèt lo poder en Laos. En revènge, lei relacions foguèron pus marridas ambé lei Khmers Roges cambotjans qu'èran sostenguts per China. En 1978-1979, una invasion rapida de son vesin permetèt a Vietnam de reversar lei Khmers Roges e d'installar un regime aliat en Cambòtja. Pasmens, aquò entraïnèt la formacion d'una lònga guerilha còntra la preséncia vietnamiana. De mai, foguèt la causa d'una brèva ataca chinesa de la frontiera septentrionala rapidament arrestada (Guèrra Sinovietnamiana). En parallèl, lo comunisme foguèt instaurat dins lo sud mai la politica dau govèrn se turtèt a l'ostilitat de la populacion amb aperaquí 1,3 milions de personas que quitèron lo país entre 1975 e 1989.
Après l'afondrament de l'URSS a la fin deis annadas 1980, Hanòi deguèt revisar sei politicas exterioras e interioras. Ansin, en 1989, Vietnam retirèt sei tropas de Cambòtja. Accelerèt tanben la liberalizacion de son economia acomençada en 1986. Per exemple, en 1995, lo país intrèt au sen de l'ASEAN e restaurèt sei relacions ambé leis Estats Units d'America. En 2001, lo Partit Comunista Vietnamian chausiguèt d'adoptar un modèl « d'economia socialista de mercat » inspirat dau modèl economic chinés.
Politica[modificar | modificar la font]
Vietnam es un país socialista amb regim de partit unic. Una nòva constitucion foguèt aprovada en 1992 en remplaçant l'anteriora de 1975. Lo ròtle del Partit Comunista de Vietnam (Đảng Cộng Sản Việt Nam) foguèt reafirmat dins totes los organs del govèrn, dins la politica e la societat.
Lo president es lo cap d'Estat e lo comandant en cap de l'armada. Lo cap de govèrn es lo primièr ministre, que presidís lo Conselh dels Ministres. L'Assemblada Nacionala es unicamerala, amb 498 membres.
Geografia[modificar | modificar la font]
Vietnam a una superfícia de 331 688 km² (leugièrament mai pichon qu'Alemanha). Lo relèu consistís en monts pichons e montanhas nautas densament cobèrtas d'arbres, per 20% del territòri; 40% del territòri es montanhòs e los bòsques ocupan 75%. Lo punt culminant del país, la montanha de Fan Si Pan, a 3142 m d'altitud.
Lo clima es tropical e monsonic; l'umiditat es de 84% en mejana durant l'an. Las precipitacions annalas varian entre 1200 e 3000 mm, e las temperaturas oscillan entre 5 °C e 37 °C.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Bruce M. Lockhart e William J. Duiker (2005). Edicions Scarecrow Press: Historical Dictionary of Vietnam (en anglés), 488 paginas. ISBN 978-0-8108-5053-8.
Philippe Langlet e Thanh Tâm Quach (2001). Edicions Les Indes savantes: Introduction à l'histoire du Viêt Nam contemporain de la réunification au néocommunisme (en francés).
Thanh Khôi Lê (1992). Edicions Sudestasie: Histoire du Viêt Nam des origines à 1858 (en francés).
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


c: text/html

text:
Lenga naturala
Lo tèrme lenga naturala designa una varietat lingüistica o forma de lengatge uman amb de finalitats de communicacions qu'es dotat d'una sintaxi e que obeís benlèu a de principis d'economia e optimizacion. Las lengas naturalas mai sovent se basan sus de simbòls sonors, mas tanben pòdon existir de lengas basadas se de signes.
Dins la sociolingüstica s'utiliza, tanben, lo tèrme lengua naturala, per la denominacion lengua etnica, l'oposant a lengua planificada (coma l'esperanto). La lenga etnica evolua encastrada per una cultura de parlants natius (que s'i jonhon lo recents venguts) qu'utilizan aquela lengua amb una finalitat de comunicacion. D'aquel biais, se distinguís entre lenga coma lo Chinés mandarin, l'occitan e l'anglés, que son de lengas etnicas; e l'esperanto o lo volapük, que se nomenan denomina lenga planificadas o bastidas.[1] Una lengua planificada tanben pòt aquirir una cultura, com es lo cas per l'esperanto. Alara, donc, tant las lengas naturalas o etnicas coma las planificadas pòden tanben epmlir las condicions e las exigéncias de possedir una sintaxi e de principis d'economia que los fa venir lengatge.
Referències[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)John Edwards e Lynn McPherson,  Views of constructed languages, with special reference to esperanto: An experimental study, University Press of America (ISBN 0761808477)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1552
Aquesta pagina concernís l'an 1552 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
Introduccion en Euròpa dei trabalhs dau mètge arabi Ibn al-Nafis (1213-1288), especialament son estudi e sa premiera descripcion de la circulacion dau sang dins lo còrs uman (1242), per lo mètge espanhòu Miguel Servet (1511-1553).
A Venècia, publicacion de Tabulae anatomicae dau mètge Bartolomeo Eustachi (vèrs 1510-1574). Son trabalh conteniá plusors descubèrtas regardant leis òs, lei muscles, lei nèrvis, lei venas e la foncionament de l'aurelha. Ansin, un canau intèrne de l'aurelha es uei dich trompa d'Eustachi.


text:
Barzy-sur-Marne
Barzy-sur-Marne es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villatge del sud del departament de l'Aisne, situat dins la zòna de appellation « Champagne de l'Aisne ».
Village du sud du département de l'Aisne, situé dans la zone d'appellation « Champagne de l'Aisne ».
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Al Sègle XVI, los abitants dépendaient d'Ostal de Luxemborg, duchesse de Vendôme. Los tres caserius desparièrs en compausant lo villatge dispausavan, antany, cadun d'un pòrt sus la Marna pel transpòrt de pèiras.
En 1923, çò cap de-luòc de municipalitat de Barzy-sus-Marna a transferit de Barzy-sus-Marna al caseriu de Marcilly, en venent aital çò cap de-luòc de municipalitat mas aquel traslat s'efectua sens lo cambiament de nom del comun continuament al decrèt de la Mois invalide (d'octòbre)M[1].
- Au Sègle XVI, les habitants dépendaient de Marie de Luxembourg, duchesse de Vendôme. Les trois hameaux distincts composant le village disposaient, autrefois, chacun d'un port sur la Marne pour le transport de pierres.
- En 1923, le chef-lieu de commune de Barzy-sur-Marne est transféré de Barzy-sur-Marne au hameau de Marcilly, devenant ainsi le chef-lieu de commune mais ce transfert s'effectue sans le changement de nom de la commune suite au décret du [2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Nòta de Barzy-sus-Marna sul luòc de l'archiu départementales de l'Aisne
- ↑ Notice de Barzy-sur-Marne sur le site des archives départementales de l'Aisne


text:
Vulmont
Vulmont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vulmont A situat a unitat|8|km}} de Nomeny, a unitat|9|km {{}} de Delme, a unitat|18|km {{}} de Verny e a unitat|28|km {{}} de Mètz.
Vulmont A situat a unitat|14|km}} del aeropòrt Mètz-Nancy-Lorraine. La parca de Rémilly es Modèl:A unitat, la parca de Lorraine TGV, a unitat|18|km {{}} e la parca de Pont-a-Monsó a unitat|24|km {{}}.
L'accès al A 31 en direccion de Nancy es Modèl:A unitat, aquel als A 315 e A 314 (en donant d'accèsses al A 4 e al A 31 cap a Luxemborg) a unitat|26|km {{}}.
Vulmont est situé à 8 km de Nomeny, à 9 km de Delme, à 18 km de Verny et à 28 km de Metz.
Vulmont est située à 14 km de l'aéroport Metz-Nancy-Lorraine. La gare de Rémilly est à 15 km, la gare de Lorraine TGV, à 18 km et la gare de Pont-à-Mousson à 24 km.
L'accès à l'A 31 en direction de Nancy est à 18 km, celui aux A 315 et A 314 (donnant accès à l'A 4 et à l'A 31 vers Luxembourg) à 26 km.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província del Barrois, en lo Saulnois.
- Dépendait de l'ancienne province du Barrois, dans le Saulnois.


text:
Jèsus es Dieu? Diguèt Jèsus qualque còp qu’èra Dieu?
Question: Jèsus es Dieu? Diguèt Jèsus qualque còp qu’èra Dieu?
Responsa: Jèsus jamai es pas aparegut dins la Bíblia que disiá las paraulas exactas “Ieu soi Dieu.” Aquò, pasmens, vòl pas dire, qu”El proclamèsse pas que foguèsse Dieu. Podèm prendre per exemple las paraulas de Jèsus dins Joan 10:30, "Ieu e lo Paire sèm un.” A primièra vista, pòt semblar pas una declaracion d’èsser Dieu. Pr’aquò, se vesèm la reaccion dels jusieus a Sa declaracion, "Te volèm pas escampar de pèiras per cap d’òbra bona, mas per blasfèmi, que tu, que sès un òme, te fas Dieu" (Joan 10:33). Los jusieus comprenguèron aquela declaracion de Jèsus coma una declaracion d’èsser Dieu. Dins los vèrses seguents Jèsus corregís pas jamai los jusieus quand ditz "Ai pas declarat d’èsser pas Dieu”. Aquò indica que Jèsus de debon disiá qu’El èra Dieu en declarar, “Ieu e lo Paire sèm un” (Joan 10:30). Joan 8:58 n’es un autre exemple. Jèsus declarèt, "Vos o asseguri clarament: plan abans qu’Abraam nasquèsse, ieu soi!" Tornarmai, coma responsa, los jusieus acampèron de pèiras per ensajar de lapidar Jèsus (Joan 8:59). Perqué voldrián los jusieus lapidar Jèsus s’aviá pas dich quicòm que pensavan qu’èra un blasfèmi, coma per exemple, declarar d’èsser Dieu?
Joan 1:1 ditz que “la Paraula èra Dieu”. Joan 1:14 ditz que “la Paraula se faguèt carn". Aquò indica clarament que Jèsus es Dieu en carn. Faches 20:28 nos dison “...Vos cal èsser pastors de la glèisa de Dieu, qu’El crompèt amb Sa quita sang". Qual crompèt la glèisa amb Sa quita sang? Jèsus Crist. Los Faches declaran que Dieu crompèt la glèisa amb Sa quita sang. Doncas, Jèsus es Dieu!
Lo discípol Tomàs declarèt per çò qu’es de Jèsus “Sénher e el meu Déu” (Joan 20:28). Jèsus lo corregís pas. Titus 2:13 nos encoratja a esperar l’arribada de nòstre Sénher e Salvaire – Jèsus Crist (vejatz tanben 2 Pèire 1:1). Dins Ebrèus 1:8, lo Paire declara a prepaus de Jèsus “Per contra, del Filh ditz: Lo tieu tròn, ò Dieu, se manten pels sègles dels sègles, e lo sceptre just es lo sceptre del tieu Règne."
Dins la Revelacion, un àngel ensenhèt l’Apòstol Joan a pregar sonque Dieu (Revelacion 19:10). Mantun còp dins las Escrituras Jèsus es adorat (Matieu 2:11, 14:33, 28:9, 17; Luc 24:52, Joan 9:38). Pas jamai repotega las gents pel fach que L’adoren. Se Jèsus non foguèsse pas Dieu, auriá dich a las gents que L’adorèssen pas, coma o faguèt l'àngel dins la Revelacion. I a fòrça autres vèrses e passatges de las Escrituras que parlan de la divinitat de Jèsus.
La rason mai importanta per la que Jèsus deu èsser Dieu es que s’El es pas Dieu, Sa mòrt seriá pas estada sufisenta per pagar la pena pels pecats de tot lo mond (1 Joan 2:2). Sonque Dieu podriá pagar una pena tant infinida. Sonque Dieu podriá assumir los pecats del mond (2 Corintians 5:21), morir, e èsser ressuscitat - demostrant Sa victòria sul pecat e la mòrt.
Tornar a la pagina de debuta de l’occitan
Jèsus es Dieu? Diguèt Jèsus qualque còp qu’èra Dieu?


text:
Laffaux
Laffaux es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Laffaux (Latofao A la Modèl:Vida sègle) #èsser lo teatre, en 596, d'una batalha #que #opausar lo reialme de Neustrie al reialme de Austrasie. Théodebert II de Austrasie i aguèt desfach per Clotaire II de Neustrie. Lo originalitat d'aquela batalha residís en lo fach que los dos reis èran totes dos jos la regència de la siá maire: Frédégonde per Clotaire II e Brunehilde per Theodebert II.
En 680, victòria de Ébroïn sus Pépin de Herstal
Comuna vesina de Margival, una part del Wolfsschlucht II, un complèxe de bunkers alemand de la Segonda Guèrra mondiala bastit per protegir lo un dels Führerhauptquartiere (quartièrs generales del Führer) d'Adolf Hitler, se tròba sul territòri de la comuna. Cela entraina lo évacuation del villatge en en març 1944. Hitler pas se #retre sul luòc #qu'unas solas fes, lo 16 e 17 de junh 1944 per far un ponch sul tèsta normand amb los maréchaux Rommel e von Rundstedt. En corrent en agost 1944, lo luòc i aguèt ocupat una desena de jorns pel maréchal Modèl e lo sieu estat-màger, après la siá paissièra de commandement alemand sul tèsta de l'Oèst mas la deslotjarà pro rapidament cara a l'avançada aliada. Mai tard una basa de l'armada francesa de contunh una basa de l'OTAN s'installaràn en las ancianas installacions alemandas.
Laffaux (Latofao au Modèl:VIe siècle) fut le théâtre, en 596, d'une bataille qui opposa le royaume de Neustrie au royaume d'Austrasie. Théodebert II d'Austrasie fut défait par Clotaire II de Neustrie. L'originalité de cette bataille réside dans le fait que les deux rois étaient tous deux sous la régence de leur mère: Frédégonde pour Clotaire II et Brunehilde pour Theodebert II.
En 680, victoire d'Ébroïn sur Pépin de Herstal
Commune voisine de Margival, une partie du Wolfsschlucht II, un complexe de bunkers allemand de la Seconde Guerre mondiale construit pour abriter l'un des Führerhauptquartiere (quartiers généraux du Führer) de Adolf Hitler, se trouve sur le territoire de la commune. Cela entraina l'évacuation du village en mars 1944. Hitler ne se rendit sur le site qu'une seule fois, le 16 et 17 juin 1944 pour faire un point sur le front normand avec les maréchaux Rommel et von Rundstedt. Courant août 1944, le site fut occupé une dizaine de jours par le maréchal Model et son état-major, après sa prise de commandement allemand sur le front de l'Ouest mais l'évacuera assez vite face à l'avancée alliée. Plus tard une base de l'armée française puis une base de l'OTAN s'installeront dans les anciennes installations allemandes.


text:
Livry-Louvercy
Livry-Louvercy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Abans la fusion de las doas comunas, Livry-sus-Vesle e Louvercy èran dos pòbles situats suls marges de la Vesle.
Avant la fusion des deux communes, Livry-sur-Vesle et Louvercy étaient deux villages situés sur les rives de la Vesle.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La mai granda part dels elements presentats aicí-dessous a aparegut en desparièrs bulletins municipales.
La plus grande partie des éléments présentés ci-dessous est parue dans différents bulletins municipaux.


text:
2000
Aquesta pagina concernís l'an 2000 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Belize[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, se debanèron d'escaramochas frontalieras entre patrolhas belizianas e guatemalencas. De negociacions menats en Washington permetèron d'amaisar la situacion mai pas de reglar lo conflicte frontalier entre lei dos país.
Peró[modificar | modificar la font]
Crisi politica grèva entraïnada per la decision dau president Alberto Fujimori de se presentar un tresen còp ais eleccions presidencialas, çò qu'èra defendut per la constitucion. Lo 28 de julhet, Fujimori (Peró 2000, 51,20%) foguèt elegit aisament còntra Alejandro Toledo (Peró Possible, 17,68%) mai l'amplor dei sufragis nuls (mai de 30%) e la participacion febla minèron sa legitimat. De mai, obtenguèt pas la majoritat au Congrès e lo cambiament de camp de plusors deputats en sa favor entraïnèt un escandòl de corrupcion suplementari e de trèbols dins lo país. Pasmens, entre lo 13 e lo 16 de novembre, lo Congrès aprofichèt un viatge en Brunei dau president per vòtar la desfisança. Lo 17, Fujimori s'enfugiguèt en Japon[1] e desmissionèt seguit per son govèrn dos jorns pus tard. Un acòrd foguèt alora trobat entre lo Congrès e lo segond vice-president per organizar d'eleccions en 2001.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 2 de genièr - Patrick O'Brian, escrivan britanic (n. 1914)
- 19 de genièr - Bettino Craxi, primièr ministre d'Itàlia (n. 1934)
- 11 de febrièr - Roger Vadim, director de cinèma francés (n. 1928)
- 12 de febrièr - Charles M. Schulz, dessenhaire american (n. 1922)
- 23 de febrièr - Ofra Haza, cantaira israeliana (n. 1957)
- 6 d'abril - Habib Bourguiba, president de Tunisia (n. 1903)
- 15 d'abril - Ernèst Negre, lingüista e escrivan occitan (n. 1907)
- 16 d'abril - Hisamuddin Alam Shah, rei de Malàisia (n. 1920)
- 29 d'abril - Phạm Văn Ðồng, primièr ministre de Vietnam (n. 1906)
- 14 de mai - Keizo Obuchi, primièr ministre de Japon (n. 1937)
- 21 de mai – Barbara Cartland, escrivana britanica (n. 1901)
- 30 de mai - Tito Puente, musician american (n. 1923)
- 10 de junh - Hafez al-Assad, president de Siria (n. 1930)
- 1 de julhet - Walter Matthau, actor american (n. 1920)
- 5 d'agost – Alec Guinness, actor e escrivan britanic (n. 1914)
- 9 d'agost - John Harsanyi, economista ongrés, Prèmi Nobel (n. 1920)
- 25 d'agost - Carl Barks, dessenhaire american (n. 1901)
- 28 de setembre – Pierre Trudeau, primièr ministre de Canadà (n. 1919)
- 3 d'octobre - Benjamin Orr, baissista (The Cars) (n. 1947)
- 4 d'octobre - Michael Smith, quimista britanic, Prèmi Nobel (n. 1932)
- 15 d'octobre - Konrad Emil Bloch, bioquimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1912)
- 18 de decembre - Kirsty MacColl, cantaira e compositora britanica (n. 1959)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Zhores Ivanovich Alferov, Herbert Kroemer, Jack Kilby
- Prèmi Nobel de Quimia : Alan J. Heeger, Alan MacDiarmid, Hideki Shirakawa
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Arvid Carlsson, Paul Greengard, Eric R. Kandel
- Prèmi Nobel de Literatura : Gao Xingjian
- Prèmi Nobel de la Patz : Kim Dae Jung
- Prèmi Nobel d'Economia : James Heckman, Daniel McFadden


text:
Colomba de la patz
La colomba de la patz es un emblèma que representa la patz amb una colomba e un ram d'olivièr al bèc. Lo simbòl s'enrasiga dins la cultura mediterranèa, mejans las tradicions josièva, cristiana e islàmica e la cultura grecoromana. La quita branca d'olivièr, coma simbòl de la victòria e de la patz que li succedís, se tròba èsser un motiu allegoric e contunha d'esser utilizat dins las arts e dins lo logotipe de qualques d'organizacions pacifistas.
Somari
Originas[modificar | modificar la font]
La legenda biblica[modificar | modificar la font]
L'origina biblica del motiu es la legenda del deluvi universal e de l'Arca de Noé contada dins lo libre de la Genèsi.[1] Segon la legenda, al començament dels temps, lo mal dels òmes provoquèt la colèra de Dieu, que decidiguèt d'exterminar gaireben tota la vida sus la tèrra, levat los animals e la familha de Noé, la sola que Li auriá mostrat fidelitat. Dieu advertiguèt Noè que bastigue una arca per preservar de la destruccion la seuna familha e un parelh de cada animal pur. Alara Dieu faguèt plóure tan sus la Tèrra que demorèron cobèrtas totas las montannhas e moriguèron totes los animals e los èssers umans qu'èran pas dins l'arca de Noé.
Aprés de quaranta jorns Noé obriguèt una fenèstra de l'arca e daissèt s'enlairar una colomba perque verifiqua en quinas condicions demorava la tèrra après l'eveniment. Acabats sèt jorns, tornèt la colomba, portant al seu bèc una branca verda d'olivièr, çò que significava que l'inondacion ja aviá passat e que los arbres començavan a créisser. La colomba e la branca èran lo senhal de que lo Dieu biblic èra en patz amb l'umanitat, e que alara podavan desbarcar, A la fin del recit, Dieu creèt l'Arc de Sant Martin coma simbòl del tractat de patz entre El e l'òme, coma pròva del seu compromés que jamai tornarà a destruir la tèrra.[1]
La branca d'olivièr dins la tradicion grecoromana[modificar | modificar la font]
D'un autre costat, la tradicion grèga tanben considèra las brancas d'olivièr coma simbòl de patz. La planta èra considerada sagrada de l'anciana divessa de la saviesa, Atena. Dins la mitologia grèga, Atena combatèt amb Poseidon per la ciutat d'Atenas. Poseidon creèt una font d'aiga e Atena plantèt un olivièr a costat de la font. La cort divina decidiguèt qu'Atena aviá guanhat perque agradèt la dona melhora per la ciutat.[2] Èra un dels atributs d'Eirenèa, la divesa de la patz.[3][4] Tanben èra estampada sus las monedas de l'Empèri Roman.[5] L'escrivan latin Virgili associava l' oliva grassa amb la divessa Pax, l'equivalent roman d'Eirenèa, e utiliza la branca d'olivièr coma simbòl de patz dins l'Eneïda.[6][3][7]
La colomba de patz dins las arts[modificar | modificar la font]
- Per la seuna seria de dessenhs de colombas, al segle XX, l'artista Pablo Picasso, contribuguèt a far reviure aquel simbòl. Una de las seunas colombas serviguèt per una aficha del Congrés Mondial pe la Patz en 1949, après de la Segonda Guèrra Mondiala.[8]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 (ca)«Dieu castiga los òmes amb lo deluvi (Gn. 6,5-9,17)», La Bíblia / version dels tèxtes ooriginals e notas pels monges de Montserrat
- ↑ (en)Robert Graves, The Greek Myths, Penguin, 1960, sec.16.c
- ↑ 3,0 3,1 (en)Theoi Greek Mythology
- ↑ (en)Kathleen N. Daly and Marian Rengel, Greek and Roman Mythology A to Z, New York: Chelsea House, 2009
- ↑ (en)Michael J. Covili, «Coins of Roman Egypt: Eirene», 2001, 2006, «Monedas romanas de l'Egipte anciana»
- ↑ (ca)Virgili, Els IV Llibres de les Geòrgiques de Publi Virgili Maró, traducció en vers per Mn. Llorenç Riber i Campins, Barcelona, Institut d'Estudis Catalans, pagina 54
- ↑ (en)Great Seal
- ↑ (fr)Robert Maillard e Frank Elgar, Picasso: étude de l'œuvre et étude biographique París, Fernand Hazan, 1955, pagina 3


text:
Wolfram von Eschenbach
Wolfram von Eschenbach (nascut vèrs 1170 dins lo vilatge de Eschenbach en Bavièra - mòrt vèrs 1220) èra un poèta alemand de l'Edat Mejana. Es considerat coma un dels poètas epics mai grand de son temps e un dels representants màger de la literatura cortesa de l'Edat Mejana alemanda. Coma Minnesänger, l'equivalent germanic dels trobadors, tanben escriguèt de poesia lirica.
Somari
Vida[modificar | modificar la font]
Se sap pas grand causa de la vida de Wolfram, senon çò que se dedusís de las seunas òbras. Se conclutz de son nom que nasquèt a Eschenbach (ara Wolframs-Eschenbach) en Bavièra, près d'Ansbach. Mai, se sap que seguèt coma cortesan un cert nombre de Corts dins sa vida[1].
Òbra[modificar | modificar la font]
Ara, Wolfram es conegut per son Parzival, qu'es a vegada considerat coma l'epopèa alemanda mai granda del temps. Basada sul Perceval de Chrétien de Troyes, es la primièra òbra en alemand que lo subjècte es lo Sant Grasal.
Dins son Parzival, Wolfram exprima lo desdenh per la version inacabada de Chrétien de Troyes, e declare que sa font èra un poèta nomenat Kyot que viviá en Provença. Unes especialistas creson que Wolfram parla de Guiot de Provins. Pasmens, pas cap de las darrièras òbras sus sa vida lo liga als tèmas de Perceval. Mas, d'autres creson que Kyot èra simplament un dispositiu literari inventat per Wolfram per explicar las diferéncias amb la version de Chrétien de Troyes.
Posteritat[modificar | modificar la font]
Sa version de la quista del Sant Grasal, Parzival, puèi son Titurel donan al mite un reson esoteric fòrça mai important que per Chrétien de Troyes: lo Grasal es gardat per de Templèrs, e es reservat a unes « elegits » de se n'aprochar, elegits ligats per… una linhada comuna. Fòrça societats secrètas del sègle XIX s'inspirèron o foguèron influenciats per aquela idèa.
Lo Parzival de Wolfram foguèt la font màger de Richard Wagner quand concebèt lo libret de son opera, Parsifal. E mai, Parzifal es lo paire de Lohengrin, autre opera wagnerian. Lo quita Wolfram aparéis coma personatge dins Tannhäuser, un autre opera de Wagner.
Òbras[modificar | modificar la font]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)La Quête du Graal, Wolfram von Eschenbach et la réalité historique, Werner Greub, Ed. Anthroposophiques Romandes, Genève 2002.
- (de)"Sippe une geslehte" Verwandschaft als Deutungsmuster im Willehalm Wolframs von Eschenbach, Martin Przybilski, Reichert Verlag, Wiesbaden, 2000 (Imagines Medii Aevi Band 4).


text:
Bemòl
Un bemòl en solfegi qu'ei ua alteracion qui hè baishar la valor d'ua nòta d'un miei ton.
Lo bemòl que pòt estar marcat sia a la clau e aplicà's dens tota la particion, sia dens ua mesura e, alavetz, s'aplicara sonque durant la mesura sancera.
L'ehèit deu bemòl que pòt estar annulat per un becaire.
I a tanben un doble bemòl qui baisha la valor d'un ton sancer.
A la clau, l'òrdi deus bemòl qu'ei : Si, Mi, La, Re, Sol, Do, Fa ; aquò que significa que se i a pas sonque un bemòl a la clau, alavetz qu'ei lo si ; se son dus, que son lo si e lo mi ; se son tres, que son lo si, lo mi e lo la eca.


text:
Hombleux
Hombleux en picard ( Hombleux en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bourg picard Del Santerre situat a 8 km a l'èst de Nesle, desservi pel anciana rota nacionala 30 (actuala RD 930) e facilament accessibla per la autoroute A1 en transeünt per Roye e près del Canal de la Soma.
Bourg picard du Santerre situé à 8 km à l'est de Nesle, desservi par l'ancienne route nationale 30 (actuelle RD 930) et aisément accessible par l'autoroute A1 en passant par Roye et à proximité du Canal de la Somme.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo bourg a #èsser destruit pendent la Primièra Guèrra mondiala
Le bourg a été détruit pendant la Première Guerre mondiale


text:
Oliana
Oliana es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha), que s'estend entre l'esquèrra del riu Segre, entre la sèrra de Turp e lo congost dels Espluvins. Oliana es la segonda municipalitat en nombre d'abitants de l'Aut Urgèl. Lo nuclèu ancian es assentat aut d'un tuc, al marge esquèrre de l'ampla val e al quite pè dels primièrs contrafòrts dels Pirenèus: lo massís de Sant Honorat e las Sèrras de las Canals, d'Oliana, d'Aubenç e de Turp. La vila d'Oliana es traversada per la rota C-14, que jonh (pel sud) amb Ponts e amb la Seu d'Urgèl (pel Nòrd).
Lo pòble es conegut pel fach d'aculhir la palun que pòrta lo meteis nom: palun d'Oliana.
Situacion[modificar | modificar la font]
Oliana se tròba al sud de la comarca de l'Aut Urgèl. Limita amb la comarca del Solsonés a l'èst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenc de Coll de Nargó, a l'oèst amb Peramola e al sud amb Bassella.


text:
Guangxu
Guangxu (14 d'aost de 1871 - 14 de novembre de 1908) foguèt lo onzen emperaire chinés de la dinastia Qing. Reinèt de 1875 a 1908 mai dins lei fachs, lo poder èra dirigit per l'emperatritz Cixi. En 1898, Guangxu assaièt de rebutar aquela influéncia e de modernizar l'Empèri segon lo modèle occidentau. Pasmens, après quauquei mes, un còp d'estat, organizat per Cixi e leis elements conservadors de la Cort, entraïnèt rapidament la fin d'aquel assai. Foguèt gardat presonier dins la capitala fins a sa mòrt.


text:
Suècia
Suècia (en suedés Sverige) es un país de l’Euròpa del Nòrd, en Escandinàvia. Suècia a de frontièras terrèstras amb Norvègia a l’oèst e amb Finlàndia al nòrd-èst, e es religada a Danemarc pel pont sus l’estrèch d’Ø̈resund.
Son gentilici es suedés -esa.
Amb 450 000 km2, Suècia es lo tresen país de l’Union Europèa en superfícia. Ten una populacion totala de 9,2 milions d’abitants. Suècia a una densitat de populacion de 20 abitants per quilomètre carrat, mas la densitat pus fòrta es dins la mitat meridionala del país. A l’entorn de 85% de la populacion viu en airal urban[1]. La capitala de Suècia es Estocòlme, la quala es tanben la vila pus poblada, amb 1,3 milions d’abitants, e 2 milions dins l’airal metropolitan. Las autras vilas pus pobladas son Göteborg e Malmö.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Preïstòria e Antiquitat
- 1.2 L'Edat Mejana
- 1.3 L'apogèu de Suècia
- 1.4 Lo declin suedés
- 1.5 Suècia dempuei 1814
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Bibliografia
- 7 Vejatz tanben
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo territòri suedés foguèt cubèrt de glaç durant lei periòdes glaciaris. L'installacion de l'èsser uman dins la region se debanèt après lo rescaufament dau clima. Lei traças pus ancianas, en Escània, datan de 8 000 av. JC. Formadas de caçaires culheires, aquelei populacions avancèron pauc a pauc vèrs lo nòrd. Fins a 6 000 av. JC, lo Maglonesian foguèt la cultura dominanta seguit per la cultura de Kongemose (6 000-5 200 av. JC) e per la cultura d'Ertebolle (5 200-4 000 av. JC). En parallèl d'aquela cultura, d'autrei grops existiguèron au nòrd coma lei culturas de Fosna e de Hensbacka, contemporanèas dau Maglonesian, que foguèron remplaçadas per lei culturas de Nostvet e de Lihult. A partir de 4 000 av. JC, de culturas caracterizadas per terralhas particularas (cultura megalitica dei betas d'embut, cultura de la terralha perforada, cultura de la terralha cordada) apareguèron ambé lo desvolopament de l'agricultura.
L'utilizacion dau bronze apareguèt dins lo corrent dau millenari II av. JC. La societat escandinava dau periòde acomencèt tanben de s'organizar a l'entorn de clans ierarquizats prefigurant lo modèl viking. A partir dau sègle VI av. JC, de contactes èran establits ambé lei culturas dau sud de la Mar Baltica. Lei premierei descripcions — limitadas — de la region foguèron l'òbra d'autors romans coma Tacit. L'utilizacion dau fèrre foguèt relativament tardiva que comencèt au sègle VI ap. JC. Lo modèl clanic se renforcèt coma lo mostra lei cavaments de tombas de guerriers mostrant l'importància de l'armament. Lo periòde veguèt tanben l'aparicion dei premiers navigators escandinaus. Se contentant encara de viatges d'exploracion ò amb un objectiu unicament comerciau, foguèron a l'origina dei premierei rotas maritimas utilizadas per lei Vikings.
L'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Lo periòde viking[modificar | modificar la font]
Au començament de l'Edat Mejana, Suècia fasiá partida de l'espaci viking e partejava alora una cultura comuna ambé lo rèsta d'Escandinàvia. Navigators audaciós e combatents disciplinats, lei Vikings organizavan d'incursions còntra leis estats europèus pus rics qu'entraïnavan sovent lo pilhatge deis endrechs mau defenduts. A respèct dei Norvegians e dei Danés, lei Suedés, dichs Varegs, s'interessèron ai rius de Russia e a la Mar Negra ont intrèron en relacion ambé l'Empèri Bizantin. Maugrat de pilhatges recurrents, fondèron un important ret comerciau ambé la construccion de comptadors e de vilas e aguèron un ròtle primordiau dins la formacion dau Rus' de Kiev, premier estat eslau situat entre Novgorod e Kiev.
La formacion de Suècia[modificar | modificar la font]
La formacion acomencèt dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XI amb una dinastia originària de Gotaland qu'entreprenguèt d'impausar lo cristianisme. En 1164, un arquevescat foguèt fondat a Uppsala. Au sègle seguent, la pression de la Liga Anseatica entraïnèt la dubertura dau reiaume au comèrci estrangier. Estocòlme, fondada en 1252, ne'n venguèt la capitala.
En despiech de la fin dau periòde vareg, lei Suedés gardèron d'ambicions territòrialas en Mar Baltica. Una crosada — probablament legendària — seriá estada organizada tre lo sègle XII per convertir lei Finés. En revènge, a partir de 1249, lei crosadas suedesas son ben attestadas. Durèron fins a 1323 e foguèron marcadas per de combats murtriers còntra lei pòbles finés e baltics. Au sègle XIV, Suècia èra venguda una poissança regionala de remarca gràcias ai ressorsas mineralas de Dalarna (fèrre, coire... etc.). Assaièt de conquistar lei territòris danés sus la riba orientala de Sund. Prenguèt Escània en 1332 mai deguèt finalament l'abandonar en fàcia dei còntra-ofensivas danesa organizadas per lo rèi Valdemar IV (1340-1375).
L'Union de Kalmar[modificar | modificar la font]
{veire|Union de Kalmar}}
A la mòrt sensa eiretier de Valdemar IV, sa filha Margarida qu'èra la frema dau rèi Haakon VI de Norvègia, faguèt designar son fiu Oluf coma rèi e obtenguèt la regéncia. Après la mòrt de son marit, venguèt tanben regenta de Norvègia. Òr, gràcias ai liames tescuts entre lei diferentei dinastias escandinavas, Oluf èra tanben pretendent a la corona suedesa. Après sa disparicion prematura en 1387, Margarida gardèt lo contraròtle de Danemarc e de Norvègia e se portèt candidat a la corona de Suècia. Lo rèi Albèrt de Mecklembourg foguèt reversat per son aristocracia e Margarida dirigiguèt lei tres reiaumes nòrdics fins a sa mòrt en 1412. En 1397, chausiguèt son nebòt Eric coma successor e una assemblada de senhors danés, norvegians e suedés definiguèt a Kalmar lei modalitats de l'union entre lei tres estats.
Segon lo tèxte adoptat a Kalmar, l'Union èra limitada ais afaires estrangiers e a la defensa, especialament còntra leis Alemands, e cada reiaume deviá gardar seis institucions e son autonòmia. Dins lei fachs, Danemarc dirigiguèt l'ensems e Norvègia ne'n venguèt rapidament una despendéncia. En revènge, Suècia resistiguèt e se dotèt dins lo corrent dau sègle XV de regents mai ò mens ostils au poder danés. De son caire, Danemarc aprofichèt sa poissança novèla per afeblir la Liga anseatica que declinava dempuei l'acomençament dau sègle XV. En particular, en 1429, un peatge foguèt instaurat per lei naviris passant Sund.
Pasmens, lo conflicte entre Danés e Suedés s'agravèt e entraïnèt l'abdicacion d'Eric de Pomerània en 1439. Cristian d'Oldenborg restaurèt un temps l'Union mai en Suècia, la realitat dau poder passèt pauc a pauc a de regents. Son fiu Joan Ièr foguèt elegit rèi de Danemarc sensa dificultat (1483) mai deguèt luchar per sometre Suècia (1497). Son successor Cristian II decidèt d'assassinar seis adversaris au sen de l'aristocracia suedesa (chaple d'Estocòlme en 1520), çò que precipitèt la fin de l'Union. Dalecàrlia se revoutèt sota la direccion de Gustav Vasa (1523-1560). Leis insurgents capitèron de caçar lei Danés fòra de Suècia en 1523.
L'apogèu de Suècia[modificar | modificar la font]
La Reforma[modificar | modificar la font]
Après sa victòria, Gustav Vasa reorganizèt lo reiaume e la monarquia i venguèt ereditària en 1544. La Reforma recebèt un acuelh favorable e una dieta l'adoptèt oficialament en 1527. Pasmens, a la fin dau sègle, lo rèi Sigismond III Vasa (1587-1632), qu'èra rèi de Suècia e de Polonha-Lituània en union personala, assaièt de restaurar lo catolicisme. Aquò entraïnèt una revòuta dirigida per un fiu de Gustav Vasa, Carles IX (1604-1610). Divèrsei guèrras contunièron entre lei dos reiaumes a prepaus dau contraròtle dei regions balticas. Venguèron un conflicte periferic de la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648) e s'acabèron en 1629 per la conquista suedesa de Livònia franc de la partida sud-èst d'aquela region. Aperavans, lo país aviá pres Estònia (1561-1582), Ingria e Carèlia (1617).
La Guèrra de Trenta Ans[modificar | modificar la font]
Suècia, encoratjada per França, participèt a la Guèrra de Trenta Ans a partir de 1630 dins lo camp protestant. Lo rèi Gustau II Adolf (1611-1632) ganhèt una tiera de batalhas còntra leis Imperiaus mai foguèt finalament tuat a la batalha de Lutzen. Sa filha Cristina (1632-1654) sota la regéncia d'Axel Oenstierna que contunièt la politica dau rèi. Après l'intervencion dirècta de França dins lo conflicte, la situacion dei Suedés, menaçadas per de còntra-ofensivas imperialas, se melhorèt e Suècia faguèt partida dei venceires de la guèrra. Ai Tractats de Vestfàlia, obtenguèt la Pomerània Anteriora, lo pòrt de Wismar e lei principats eclesiastics secularizats de Brema e de Virden.
L'expansion au detriment de Danemarc[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XVI, Danemarc e Suècia participèron ensems a la Guèrra de Livònia que permetèt ai Suedés d'obtenir Estònia en 1561-1582 e ai Danés l'illa d'Ösel en 1573. Pasmens, la rompedura de l'equilibri europèu — favorable ai Suedés — entraïnat per la Guèrra de Trenta Ans foguèt la fònt de tensions entre Copenaga e Estocòlme. De 1643 a 1645, una premiera guèrra s'acabèt per una victòria suedesa e l'annexion de Jämtland, de Gotland e d'Ösel. Puei, una segonda guèrra opausèt tornarmai Danemarc, aliat a Polonha-Lituània, e Suècia. S'acabèt per una victòria novèla dei Suedés que prenguèron lo contraròtle de Bohus, d'Halland e d'Escània.
Lo declin suedés[modificar | modificar la font]
Lo reculament suedés en fàcia de Russia[modificar | modificar la font]
Una guèrra aguèt tornarmai luòc entre Danemarc e Suècia dins l'encastre de la Guèrra d'Olanda de 1675 a 1679. Aliada a la França de Loís XIV, Suècia ataquèt leis aliats alemands dei Províncias Unidas per leis empachar de concentrar sei fòrças còntra lei Francés. Pasmens, l'armada suedesa foguèt desfacha a la batalha de Fehrbellin per Brandeborg. Estocòlme mantenguèt son integritat territòriala car Loís XIV refusèt d'acceptar la mendra pèrda per son aliat au Tractat de Nimega.
Lo sègle seguent foguèt caracterizat per l'emergéncia de la poissança russa que s'afirmèt en Mar Baltica au detriment de Suècia. D'efèct, en 1700, acomencèt la Granda Guèrra dau Nòrd qu'opausèt Suècia a la quasi totalitat de sei vesins. En 1700, Danemarc foguèt aisament vencut e se retirèt dau conflicte fins a 1709. Lei Rus subiguèron tanben una desfacha dura a Narva mai la lònga campanha còntra polonesa li permetèt de se reorganizar. Ocupèron Ingria, Livònia e Estònia. En 1709, lo rèi Carles XII (1697-1718) foguèt batut a Batalha de Poltava que s'acabèt per la destruccion de la màger part de l'armada suedesa. Aquò donèt l'avantatge ai Rus que conquistèron Finlàndia en 1714 e intrèron en Suècia en 1718. Après la mòrt de Carles XII, lei Suedés foguèron obligats de cessar lo combat e d'abandonar la màger part de sei conquistas dau sègle XVI (Carèlia, Estònia, Livònia, sud de la Pomerània anteriora e leis evescats de Brema e de Verden). De mai, Suècia fasiá d'ara endavant plus partida dei poissanças majoras dau continent europèu.
Après aquela desfacha, la Cort se devesiguèt entre doas faccions favorablas siá a una aliança anglorussa siá au mantenement de l'aliança francesa. Lo partit favorable ai Francés capitèt de convencre lo govèrn d'acomençar una guèrra còntra Russia en 1741. Pasmens, s'acabèt per una revirada e per la pèrda dau sud-èst de Finlàndia en 1743. Aquò amaisèt pas la situacion au sen de la Dieta e lo lassitge generau fàcia au blocatge politic dau reiaume permetèt au rèi Gustau III (1771-1792) de demenir lo poder de la chambra en 1772. D'ara endavant mèstre dau govèrn, engatjèt una politica de modernizacion dau país. Pasmens, de tensions intèrnas importantas contunièron d'agitar la vida politica e la populacion. En 1788, Gustau III declarèt la guèrra ai Rus per assaiar sensa succès de resòuvre aqueu problema. Lo conflicte s'acabèt per una patz blanca e lo rèi foguèt assassinat dos ans pus tard.
Lei guèrras napoleonencas[modificar | modificar la font]
Lei guèrras napoleonencas foguèt un periòde de dificultats per Suècia, aliada au Reiaume Unit. Inicialament, lo país assaièt de demorar neutre e participèt en 1800 au projècte de liga de neutralitat per la proteccion dau comèrci maritim gropant Russia, Danemarc e Prússia. Pasmens, en 1808, son aliança ambé Londres foguèt utilizat coma pretèxte per Russia, alora aliada de Napoleon Ièr, per atacar e conquistar Finlàndia a l'eissida de la guèrra de 1808-1809.
En 1810, lo manescau francés Bernadotte foguèt elegit prince eiretier de Suècia. Tre l'annada seguenta, prenguèt la direccion dau país en causa de la senilitat dau rèi Carles XIII (1808-1819). Après la revirada francesa en Russia, rompèt sei relacions ambé Napoleon Ièr e jonhèt lei coalizats. En particular, se destrièt a la batalha de Leipzig (1813) e menacèt Danemarc, aliat dei Francés. Aquò li permetèt d'obtenir Norvègia per compensar la pèrda de Finlàndia. Pasmens, aqueu restacament foguèt pas una annexion mai una union personala que laissèt ai Norvegians seis institucions e sa constitucion.
Suècia dempuei 1814[modificar | modificar la font]
Dempuei 1814, Suècia a pas participat a una guèrra e sa neutralitat foguèt respectada durant lei dos conflictes mondiaus. Pasmens, dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala, lo país, totalament enceuclat per l'Axe, deguèt adoptar una neutralitat globalament favorabla ais Alemands (circulacion de permissionaris, exportacions de metaus... etc.). En 1905, Norvègia obtenguèt son independéncia d'un biais pacific après lo refús suedés de laissar Òslo crear lo sieu servici diplomatic. A la fin dau sègle XX, Suècia intrèt au sen de l'Union Europèa (1995) mai adoptèt pas l'èuro coma moneda après un referendum en 2003.
En parallèl d'aquela politica estrangiera, la dinastia fondada per Bernadotte favorizèt la modernizacion de Suècia. Fins a la mitat dau sègle XIX, foguèt a l'origina d'un regime conservador favorizant lo melhorament dei tecnicas, especialament dins l'agricultura ambé l'introduccion de la tartifla. A partir de la Revolucion Industriala, l'industria (textil, transformacion de la fusta) se desvolopèt entraïnant una aumentacion dau nivèu de vida e de la populacion maugrat un important movement d'emigracion ais Estats Units d'America (un milion de personas entre 1850 e 1890). La societat se liberalizèt tanben pauc a pauc ambé l'abolicion dei monopòlis dei guildas, l'emergéncia d'una premsa lira, l'introduccion de reformas fiscalas e electoralas, la creacion d'un servici nacionau e l'aparicion de tres partits (sociau democrat, liberau e conservador) dominant e estabilizant la vida politica. Au sègle XX, Suècia creèt un sistèma de proteccion sociala fòrça avançada sota l'influéncia dei sociaus democrats que dirigiguèron lo país quasiment de contünia de 1928 a 1996. Dich modèl suedés, aquela politica permetèt a Suècia de venir un deis estats pus prospèrs de la planeta.
Politica[modificar | modificar la font]
Suècia es una monarquia parlamentària que son cap d’Estat es lo rei Carles XVI Gustau. Lo cap del govèrn es lo primièr ministre, actualament Stefan Löfven (S).
Lo Parlament suedés (Riksdag) es unicameral e a actualament 349 membres, elegits per un mandat de quatre ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Division administrativa[modificar | modificar la font]
Comtats (län)[modificar | modificar la font]
Suècia es un estat centralizat devesit en vint-e-un comtats o län:
Municipalitats (kommuner)[modificar | modificar la font]
Cada comtat es devesit en maitas municipalitats o kommuner, qu’èran un total de 290 en 2004.
Parçans istorics[modificar | modificar la font]
Regions istoricas (Landsdelar)[modificar | modificar la font]
Suècia s'es formada a partir de tres regions istoricas o Landsdelar : Götaland, Svealand e Norrland. An pas actualament de foncion administrativa.
Províncias istoricas (landskap)[modificar | modificar la font]
Las províncias de Suècia, o landskap, son de regions istoricas, geograficas e culturalas. Suècia a 25 províncias qu’an pas cap de foncion administrativa, mas que demòran un eiretatge istoric e un element important d'identificacion culturala.
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Statistics Sweden. Yearbook of Housing and Building Statistics 2007. Statistics Sweden, Energy, Rents and Real Estate Statistics Unit, 2007. ISBN 978-91-618-1361-2. Available online in PDF format


text:
Pennedepie
Pennedepie en normand (Pennedepie en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Modèl:Referéncia necessària/Blòc
Per endavant lo endroit i aviá @dénommer « Blosseville », del nom del solar situat a aquel endroit. S'ignòra la rason d'aquel cambiament de appellation.
Modèl:Référence nécessaire/Bloc
Auparavant l'endroit était dénommé « Blosseville », du nom du manoir situé à cet endroit. On ignore la raison de ce changement d'appellation.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lo puèi de Sant Circ o Puèi de la Crotz (Puy de Sancy en francés) es un volcan apagut situat dins lo Massís Central, dins lo departament del Puèi Domat. Es situat a 35 quilomètres al sud oèst de Clarmont-Ferrand.
Es lo mai naut somail del Massís Central amb 1 886 mètres. Es un ancian volcan de tipe estratovolcan qu'apareguèt fa prèp de 220 000 ans.
Entre les recs qu'an la font au Puèi de la Crotz : Dòr a 1 680 mètres d'altitud, e Donha a 1 640 mètres, e que se rejonhon a 1 370 mètres d'altitud, per donar naissença a Dordonha[1].
- ↑ Carte IGN 2432 ET au 1/25 000.


text:
Musèu de Sant Ramon
43° 36′ 28.32″ N 1° 26′ 28.05″ E / 43.6078667, 1.4411250
Lo Musèu de Sant Ramon es installat dins un ancian collègi universitari de Sant Ramon del sègle XVI[1] qu'es vesin amb la Basilica de Sant Sarnin. Lo Musèu de Sant Ramon o Musèu dels Antics de Tolosa tornèt dubrir al public lo 8 de mai de 1999, aprèp mai de quatre ans de renovacion. Pendent aquela, una partida de l'anciana necropòli paleocrestiana dels sègles IV e V foguèt scenagrafiada.
Istoric[modificar | modificar la font]
- En 1852 e 1853, sol aquel edifici de l'ensemble del collègi escapèt als demoliments.
- 1870 e 1871, lo bastit foguèt restaurat per Eugène Viollet-le-Duc[2].
- Venguèt musèu en 1891 e 1892; tornèt èsser prigondament organizat per Emili Cartalhac[3] que ne prenguèt la direccion en 1912. Lo bastiment tornèt èsser agençat de 1946 a 1950. Aviá eretat, tot ne los enriquissent del celèbre Musèu dels Antics de Tolosa, creat dins la primièra mitat del sègle XIX als Agustins.
- Dins los ans 1950 e 1960, foguèt consacrat unicament a l'art e a l'arqueologia de l'Antiquitat.
- Lo bastiment foguèt classat monument istoric en 1975[4].
- Se fixèt lo periòde istoric ont son enclusits totes los objèctes que consèrva: dempuèi lo debut de l'Edat dels Metals (2000 ans ab. -C.) fins al sègle VIII.
Colleccions[modificar | modificar la font]
Se pòt i descobrir una colleccion de sarcofags. A l'estatge se trapa diferents objèctes de l'epòca dels Vòlcas Tectosages, dels Visigòts e del periòde galloroman. Una colleccion de bustes romans descobèrts dins las roïnas de la Vilá romana de Chiragan de Martras Tolosana es tanben expausada.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ foguèt un « luòc d'albergament pels estudiants venguts de diferentas regions per estudiar a Tolosa lo drech, la teologia, la medecina » [1]site del musèu
- ↑ Mérimée PA00094508}}
- ↑ (fr)Le Muséum de Toulouse et l'invention de la préhistoire, 2010 ISBN 978-2-906702-18-9
- ↑ id "Mérimée"


text:
Imre Kertész
Imre Kertész (Kertész Imre segon l'us tradicional magiar d'emplec dels noms pichons e d'ostal; Budapèst, lo 9 de novembre de 1929) es un escrivan ongrés d'origina jusieva que subrevisquèt a son empresonament dins un camp de concentracion. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 2002. L'òbra mai coneguda de Kertész, Sorstalanság, descriu l'experiéncia d'un jove de quinze ans dins los camps de concentracion d'Auschwitz, Buchenwald e Zeitz. Lo libre es estat interpretat coma una mena d'autobiografia, mas l'autor nega un ligam biografic important. Sos escriches son estats traduches dins fòrça lengas, mai que mai en anglés. Kertész trapèt pas a la debuta gaire d'apreciacion de son escritura en Ongria; partiguèt doncas en Alemanha. Pasmens, contunha d'escriure en ongrés e presenta sas òbras a d'editors en Ongria.
Un filme bastit a partir de son roman Sorstalanság foguèt realizat en Ongria en 2005. A mai sèrve lo meteis títol, lo filme en realitat es mai autobiografic que lo roman.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Sorstalanság (1975)
- A nyomkereső (1977)
- Detektívtörténet (1977)
- A kudarc (1988)
- Kaddis a meg nem született gyermekért (1990)
- Az angol lobogó (1991)
- Gályanapló (1992)
- A holocaust mint kultúra : három előadás (1993)
- Jegyzőkönyv / Imre Kertész ; Élet és Irodalom / Esterházy Péter (1993)
- Valaki más : a változás krónikája (1997)
- A gondolatnyi csend, amíg a kivégzőosztag újratölt (1998)
- A száműzött nyelv (2001)
- Felszámolás (2003)


text:
Avricourt (Mosèla)
Avricourt es una comuna francesa administrada per lo departament de Mosèla de la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge de la distincion de Réchicourt.
La partition de Avricourt en 1871 : Lo anciana comuna de Avricourt fasiá partida del departament de la Meurthe, en lo arrondissement de Sarrebourg e lo costat de Réchicourt-lo-Castèl.
I aguèt arribat a pel camin de fèrre en 1852 amb la creacion d'una estacion éponyme, la ponduda en servici en la siá totalitat de la linha París-Estrasburg en essent la œuvre de la companhiá de l'Èst. En 1864, Avricourt #venir una estacion d'embrancament per la ponduda en servici de la linha a via normala e unica de 18 km en prenent Dieuze (Meurthe) per l'espleitacion de salines (d'ont la appellation de « linha de las salines »), espetada per la companhiá de l'Èst. En 1870 #èsser ponduda en servici (fins en 1969) la linha a via unica e normala de Avricourt a Blâmont e a Cirey-sus-Vezouze, espetada per la companhiá privada ABC (Linha de Avricourt a Blâmont e a Cirey).
En 1871, en lo moment del annexion del Alsace-Lorraine, continuament a la signatura del Tractat de Frankfurt lo 10 de mai de 1871, la nòva frontièra li caliá inclure la arrondissement de Sarrebourg (Meurthe) en l'Empèri alemand, i #comprene Avricourt e Igney. L'estacion d'embrancament e la linha ferroviaire ABC (en partida) se trobavan doncas a Alemanha. Continuament a las doléances francesas, los Alemands #acceptar de modificar, per una convencion additionnelle signada a Berlin lo 12 d'octòbre de 1871, lo traçat de la frontièra: l'Alemanda retia a la França las municipalitats de Raon-lès-Leau (Meurthe) e de Raon-sus-Plana (Vòges) al pè del Donon en exclusent las tèrras apertenentas dins l'estat, aital coma la municipalitat de Igney e la part de Avricourt al sud de la via ferrée. La nòva frontièra anava doncas èsser fixada sus sièis quilomètres la quita longitud de la via ferrée unica ABC e d'aquela a via dobla de París-Estrasburg costat Lunéville. Las porcions de vias aicí-dessus, las installacions de l'estacion de Avricourt (#que pren lo nom de Igney-Avricourt) redeviennent francesas.
La municipalitat de Avricourt #èsser doncas scindée. Lo bourg de Avricourt #venir alemand e se #trucar Deutsch-Avricourt, nom germanisé l'an 1915 en Elfringen, la municipalitat de Igney #demorar francesa.
En escambi de la cession de las municipalitats, la convencion exigait del govèrn francés de finançar lo bastiment d'una estacion termierèra en territòri alemand, #que i aguèt acabat l'an 1875 a 1,3 km de l'estacion francesa e a 800 m de la nòva frontièra.
Levat de per lo Orient-Exprés creat l'an 1883, los trens franceses (Companhiá de l'Èst) en circulant a esquèrra en procedéncia de Lunéville e Nancy avián per terminus l'estacion de Deutsch-Avricourt #que totes los afichas n'avián escrich n'alemand en escritura gotica e degun en francés. Los passatgièrs avián desembarcat e sulpic lo tren francés partissiá a void stationner n'estacion de Igney-Avricourt. Los passatgièrs, après aver-i afranquit los contraròtles alemands de polícia e de doanas, esperavan la ponduda a quai del tren alemand (companhiá Elsass-Lothringen) #que partissiá en circulacion a drecha amb signalisation alemanda per Sarrebourg e Estrasburg.
En 1919, en lo moment de la restitution de la Alsace-Lorraine a la França, la creacion del departament de Meurthe-e-Moselle a mantengut aquela division en creant doas comuna còsta-a còsta, una en cada departament, en Moselle e en Meurthe-e-Moselle. L'estacion de « Deutsch-Avricourt » es vengut « Nòu Avricourt ».
Lo 7 de novembre de 2004, a Avricourt, lo militant antinuclear Sébastien Briat, màger de 21 ans, morís una camba sectionnée per una locomotora al cors d'una temptativa de blocage d'un transpòrt ferroviaire de déchets radioactifs (veire Movement antinuclear#En marge del movement antinuclear a Euròpa).
- Village de la seigneurie de Réchicourt.
La partition d'Avricourt en 1871 : L'ancienne commune d'Avricourt faisait partie du département de la Meurthe, dans l'arrondissement de Sarrebourg et le canton de Réchicourt-le-Château.
Elle fut atteinte par le chemin de fer en 1852 avec la création d’une gare éponyme, la mise en service dans sa totalité de la ligne Paris-Strasbourg étant l’œuvre de la compagnie de l’Est. En 1864, Avricourt devint une gare d’embranchement par la mise en service de la ligne à voie normale et unique de 18 km rejoignant Dieuze (Meurthe) pour l’exploitation de salines (d’où l’appellation de « ligne des salines »), exploitée par la compagnie de l’Est. En 1870 fut mise en service (jusqu'en 1969) la ligne à voie unique et normale d’Avricourt à Blâmont et à Cirey-sur-Vezouze, exploitée par la compagnie privée ABC (Ligne d'Avricourt à Blâmont et à Cirey).
En 1871, lors de l'annexion de l'Alsace-Lorraine, suite à la signature du Traité de Francfort le 10 mai 1871, la nouvelle frontière devait inclure l'arrondissement de Sarrebourg (Meurthe) dans l'Empire allemand, y compris Avricourt et Igney. La gare d’embranchement et la ligne ferroviaire ABC (en partie) se trouvaient donc en Allemagne. Suite aux doléances françaises, les Allemands acceptèrent de modifier, par une convention additionnelle signée à Berlin le 12 octobre 1871, le tracé de la frontière: l'Allemagne rendait à la France les communes de Raon-lès-Leau (Meurthe) et de Raon-sur-Plaine (Vosges) au pied du Donon en excluant les terres appartenant à l'état, ainsi que la commune d'Igney et la partie d'Avricourt au sud de la voie ferrée. La nouvelle frontière allait donc être fixée sur six kilomètres le long même de la voie ferrée unique ABC et de celle à voie double de Paris-Strasbourg côté Lunéville. Les portions de voies ci-dessus, les installations de la gare d’Avricourt (qui prend le nom d'Igney-Avricourt) redeviennent françaises.
La commune d'Avricourt fut donc scindée. Le bourg d’Avricourt devint allemand et s'appela Deutsch-Avricourt, nom germanisé en 1915 en Elfringen, la commune d’Igney resta française.
En échange de la cession des communes, la convention exigait du gouvernement français de financer la construction d’une gare frontalière en territoire allemand, qui fut terminée en 1875 à 1,3 km de la gare française et à 800 m de la nouvelle frontière.
Sauf pour l'Orient-Express créé en 1883, les trains français (Compagnie de l'Est) circulant à gauche en provenance de Lunéville et Nancy avaient pour terminus la gare de Deutsch-Avricourt dont tous les panneaux étaient écrits en allemand en écriture gothique et aucun en français. Les passagers étaient débarqués et aussitôt le train français repartait à vide stationner en gare d'Igney-Avricourt. Les passagers, après avoir franchi les contrôles allemands de police et de douanes, attendaient la mise à quai du train allemand (compagnie Elsass-Lothringen) qui partait en circulation à droite avec signalisation allemande pour Sarrebourg et Strasbourg.
En 1919, lors de la restitution de l'Alsace-Lorraine à la France, la création du département de Meurthe-et-Moselle a maintenu cette division en créant deux communes côte-à côte, une dans chaque département, en Moselle et en Meurthe-et-Moselle. La gare de « Deutsch-Avricourt » est devenue « Nouvel Avricourt ».
Le 7 novembre 2004, à Avricourt, le militant antinucléaire Sébastien Briat, âgé de 21 ans, meurt une jambe sectionnée par une locomotive au cours d'une tentative de blocage d'un transport ferroviaire de déchets radioactifs (voir Mouvement antinucléaire#En marge du mouvement antinucléaire en Europe).


text:
1543
Aquesta pagina concernís l'an 1543 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, lo 21 de febrier, l'armada etiopiana dau negus Galawdewos (1540-1559) e lei subrevivents dau còrs expedicionari portugués ataquèron lei fòrças dau Sultanat d'Adel qu'ocupavan la màger part d'Etiopia dempuei 1534-1535. La batalha s'acabèt per la mòrt de l'emir Ahmad ibn Ibrahim e per de pèrdas importantas dins lei rengs de l'armada musulmana que se dispersèt totalament. Aquò permetèt la reconquista aisada dau país e marquèt la fin de la guèrra. Pasmens, Etiopia èra roïnada après quinze ans de guèrra.
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion maia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra entre Espanha, sostenguda per unei pòbles maias, e lei ciutats-estats maias desirosas de demorar independentas. Après lei victòrias espanhòlas de 1541-1542 e la somission dei Cocomes, lei Maias Cupules, que ganhèron l'aliança dei Cochuahs, ataquèron la vila novèla de Valladolid fondada lo 24 de mai dins lei roïnas de Chauac Ha. Leis Espanhòus e seis aliats maias foguèron rapidament en dificultat.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Publicacion quauquei jorns avans la mòrt de son autor de la teoria eliocentrica desvolopada per lo prèire polonés Nicolau Copernic en 1513. Maugrat d'errors fòrça importantas, aquela teoria anava permetre l'abandon dau modèl de Ptolemèu e favorizar l'aparicion de la sciéncia modèrna.
Matematicas[modificar | modificar la font]
Publicacion de The Grounde of Artes, teachings the Worke and Practise, of Arithmeticke, both in whole numbers and fractions dau matematician galés Robert Recorde (vèrs 1512-1558). Premier obratge d'algèbra escrich en anglés, favorizèt la difusion de l'algèbra dins leis Illas Britanicas.
En Itàlia, lo matematician Niccolo Fontana Tartaglia (1499-1557) publiquèt una traduccion deis Elements d'Euclides qu'anava permetre de melhorar la difusion de la geometria en Euròpa.
Medecina[modificar | modificar la font]
Publicacion de De Corporis Fabrica, òbra majora dau mètge brabançon Andreas Vesalius (1514-1564). Èra un obratge tractant de l'anatomia umana d'aperaquí 700 paginas que son influéncia foguèt quasi similara a aquela de la teoria eliocentrica de Nicolau Copernic (cf. supra) gràcias a de descripcions e d'illustracions fòrça precisa.
En Espanha, foguèron tanben publicadas doas òbras majoras de la medecina de la Renaissença : lo Dispensarium (« La farmacopèa ») e lo Dioscoride-Materia Medica dau mètge e teologian espanhòu Miguel Servet (1511-1553). Tiera de commentaris medicaus sus lei practicas dau periòde, conoguèron un succès important en despiech de la condamnacion de son autor per l'Inquisicion.


text:
Claude De Bauffremont, Marguerite De Bauffremont (née De Poligny)
Wife:
Louise Françoise De Bauffremont (née De Vienne, De Bauffremont)
Children:
Pierre Ii De Bauffremont, Marie Eléonore De Bauffremont, Jean Baptiste Joseph Hiacinthe De Bauffremont, Desle De Bauffremont, Dorothée De Bauffremont, Charles Emmanuel De Bauffremont, Ferdinand De Bauffremont, Claude Paul De Bauffremont, Claude Louise Thérèse De Bauffremont
Claude De Bauffremont, Marguerite De Bauffremont (née De Poligny)
Siblings:
Béatrix Thérèse De Raigecourt (née De Bauffremont), Claude François De Bauffremont
Wife:
Louise Françoise De Bauffremont (née De Vienne De Bauffremont)
Ex-wife:
Anne Marie De Vatteville
Children:
Pierre Ii De Bauffremont, Marie Eléonore De Bauffremont, Jean Baptiste Joseph Hiacinthe De Bauffremont, Desle De Bauffremont, Louis De Bauffremont, Dorothée De Bauffremont, Charles Emmanuel De Bauffremont, Claude Paul De Bauffremont, Ferdinand De Bauffremont, Claude Louise Thérèse De Bauffremont


text:
Institut Catolic de Tolosa
L'Institut Catolic de Tolosa (ICT) es un establiment privat d'ensenhament superior comprenent de facultats de letras e sciéncias umanas, de drech e de teologia, e tanben d'escòlas superioras professionalas.
Plaçada dins lo centre istoric de Tolosa, carrièra de la Fondariá, dins de bastiments construits entre lo sègle XIV e XVIII l'Institut es partetjada entre las diversas facultats e instituts. Compren tres anfiteatres, una bibliotèca, una capèla, fòrça salas, de laboratòris de recercas, un musèu arqueologic e istoric.
Situat sul site de l'ancian ostal de sant Domenge, la refondacion en 1876 de l'Universitat catolica de Tolosa, se plaçava dins la continuitat de l'anciana universitat que lo sant aviá contribuit a fondar en 1229, coma dins la filosofia de sant Tomàs d'Aquin que la sepultura se tròba a la Glèisa dels Jacobins. Alara que la denominacion d'universitat foguèt abandonada dempuèi 1790 per l'ensenhament superior public al benefici dels noms d'escòlas de drech, de medecina e de facultat des letras, una lei de 1880[1] obliguèt l'establiment de cambiar de nom per aquel d'Institut Catolic de Tolosa. Nom que conservèt dempuèi.
Reconegut d'utilitat publica en 1881 e 2001, l'Institut Catolic de Tolosa aparten a l'Associacion dels evesques fondators de l'Universitat Catolic de Tolosa - Institut Catolic de Tolosa comprenent los sètis evescals de Tolosa, d'Albi, de Pàmias, de Rodés, de Montalban, de Tarba, de Tula, d'Aire e Dacs, d'Aush, de Periguers, de Carcassona, de Perpinhan, d'Agen e de Sant Flor.
L’Institut Catolic de Tolosa es membre de la Federacion internacionala de las universitats catolicas qu'amassa 200 universitats catolicas pel mond e es un dels 6 instituts catolics franceses (amb Angieus, Lilla, París, Lion et La Roche-sur-Yon).
L'establiment prepausa une formacion segon lo dispositiu LMD.
Somari
Los Estudis[modificar | modificar la font]
Formacions e diplòmas[modificar | modificar la font]
Facultat de Drech
- Facultat liura de Drech
Facultat liura de Filosofia
- Facultat de Filosofia (diplòmas d'Estat)
- Facultat de Filosofia Canonica (diplòmas canonics)
Facultat de Teologia
- Facultat de Teologia (FTSR)
- Facultat de Drech canonic
- Institut de Sciéncias e de Teologia de las Religions (ISTR)
- Institut dels Arts e Musica sacrada (IAMS)
- Institut d'Estudis Religioses e Pastorals (IERP)
- Acuèlh dels Prèires Estudiants Asiatics (APEA)
- Anada de Formacion dels Prèires (AFP)
Facultat liura de letras e sciéncias umanas
- UR de las Letras, Lengas, LEA, Psicologia, Comunicacion, Istòria, Patrimòni e Torisme
- Licéncia de Comunicacion Europèa (LCE)
- Institut Universitari de Lenga e de Cultura Francesas (IULCF)
Educacion, pedagogia
- Institut de recrutament e de formacion de l'ensenhament catolic (formacion dels professors de las escòlas e del segondari) IRFEC
Organismes integrats a l'ICT
- Institut superior per la comunicacion, l'audiovisual e lo multimèdia ISCAM
- Centre etic e management CEM
- Institut universitari de lengas e de culturas francesa IULCF
Escòlas ligadas a l'Institut Catolic de Tolosa
- Escòla de jornalisme de Tolosa (EJT)
- Escòla d'engenhaires de Purpan (EIP), anciana ESAP: Escòla superiora d'agricultura de Purpan)
- Institut de formacion e de recerca en animacion sanitària e sociala (monitors-educators, ajudas-sonhants, ortofonistas, puericultura) IFRASS
- Institut pel desvolopament e lo conselh d'entreprisa IIDCE
- Collègi d'Occitània
- Institut d'art religiós de Tolosa IART
Autras formacions
- Institut catolic dels arts e mestièrs de Tolosa (ICAM Tolosa)
- Centre d'examen de l'University of Cambridge (preparacion als examens d'aquela universitat)
- Centre d'examen del Passapòrt de competéncias informatic europèu (PCIE)
L'Institut en chifres[modificar | modificar la font]
- 5 facultats
- 8 instituts universitaris
- 3 escòlas superioras associadas que 2 escòlas d'engenhaires
Bibliotècas[modificar | modificar la font]
La bibliotèca de l'Institut catolic, compren tres fons, lo fons documentari de 200 000 obratges, lo fond del Centre d'estudis africans, arabis e asiatics CEAAA que compren 12 000 obratges en francés e en arabi, e lo fons patrimonial que compòrta prèp de 25 000 volums abans de 1815, qu'una colleccion de Manuscrichs, Incunables e documents iconografics.
Autres servicis[modificar | modificar la font]
- Restaurant universitari
- Associacion esportiva (l'ICT-Olympic):
- Cambras d'estudiants
- Burèl dels estudiants
Istòria[modificar | modificar la font]
Fondacion[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas a l'institut[modificar | modificar la font]
- Abat René de Naurois, ancian professor de l'Institut, juste d'entre las nacions
- Monsenher Bruno de Solages, ancian rector
- Cardinal Jules Saliège, evesque de Tolosa, ancian cancelièr de l'Institut
- Abat Josèp Salvat, filològ, fondator del Collègi d'Occitània
- Chanoine Ernèst Negre, professor de literatura occitana, toponimista, director du Collègi d'Occitània
- Abat Jacques Thomas, orientalista, professor de filologia semitica
- Paire Géraud Venzac, filològ, romanista, autor de trabalh d'erudicion sus Victor Hugo, Gustave Flaubert, e d'una traduccion de la Vida de Sant Gerald d'Aurillac per Odon de Cluny
- Canonge Jean-Baptiste Senderens, quimista, professor de fisica, collaborateor de Pau Sabatièr, fondator de l'escòla superiora de sciéncias.
- Monsenher Jean-Baptiste Caussette, primièr rector
- Sant Domenge
- Valérie Dupuy, secretari universitari
- Abat Léonce Couture, filològ, professor puèi degan de l'Institut Catolic
- Abat Georges Baccrabère, arqueològ e istorian
- Paire Jean-Michel Maldamé, o. p., teologian e scientific, degan de 1984 a 2000
Bastiments[modificar | modificar la font]
- Musèu arqueologic, rèstes del barri antic de Tolosa (ISMH), sarcofag paleocrestian, Mòla gallesa, escupturas trobadas sul site
- Musèu istoric
- Capèla de Santa Clara del Salin
- Anfiteatre Bruno de Solages, bastida en 1650 pels Dominicans, plafon amb 15 quadres de Thomas-Balthazar Moncornet contant la vida de Sant Domenge. (ISMH)
- Ostal Seilhan, de Pèire Seilhan, filh de Bernard viguièr del comte de Tolosa, qu'abitava Sant Domenge. (ISMH)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Istòria de l'ICT sus seu site oficial
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Claude Nières et Philippe Guionie, L'Institut catholique de Toulouse, Toulouse, Éditions Privat, 2010 (ISBN 978-2-7089-1763-7)


text:
Rock'n'roll
Lo rock'n'roll o rock and roll es un genre musicau que mescla lo Blues negre e lo Rythm and Blues en primièr luòc, amb la cultura blanca marcada per la musica country.
Los instruments de basa del rock son la guitarra electrica, la bassa electrica e la batariá. Lo rock se pòt tanben considerar coma una cultura vertadièra, amb en mai de la musica lo cinèma, las bendas dessenhadas en passant per la mòda.
Naissença del Rock 'n' Roll[modificar | modificar la font]
Lo rock n'roll apareguèt en 1951 als Estats Units amb lo disc jockey Alan Freed qu'animava una emission apelada Moondog's Rock And Roll Party. Foguèt la primièra difusion del rock n'roll a una larga audiença.
Los dos precursors en cò dels cantaires blancs foguèron Elvis Presley "The King" e Bill Haley. Buddy Holly, Jerry Lee Lewis, Eddie Cochran e autres Gene Vincent seguèron. Los musicians negres demorèron fòrça actius amb Chuck Berry e Bo Diddley.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Òlt (o Òut) (46) es un departament de l'estat francés situat en Occitània. Fa partida de la region administrativa de Miègjorn-Pirenèus.
Coïncidís amb las parts septentrionala e centrala de la region istorica de Carcin (qu'es dins la region istorica pus vasta de Guiana).
En 1790, la creacion d'un departament de Carcin es decidida (decrèt del 29 de genièr de 1790). Pren finalament lo nom del riu del meteis nom. En 1808, lo Sud del departament es utilizat per crear la màger part de Tarn e Garona.
Lo capluòc es Caors.


text:
Flavinh
Flavinh[1][2][3] (Flavin en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Flavinh Se tròba a las pòrtas sud de la prefectura d'Avairon, Rodés. Es tanben a las pòrtas de la val de Viaur sul plan entre Segalar e Leveson. Se denombra, sus aquela granda municipalitat nombroses masatges coma Cairac, Lo Terral, Los Bastris, La Capèla Viaur, La Vaissièra, Espessergues, Junèla, Ferrieu, Vaissac, Caumèls, Briana, Comps, Mas Marcon, La Tremolièra...
Toponimia[modificar | modificar la font]
La fòrma Flavinh, de 1341, justifica l'etimologia per Flavinium (fundum), del nom d'òme latin Flavinius[4].
La grafia actuala es donc regulara : comparar ambe Agenh (sic).
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria economica de Flavinh se caracteriza principalament per la preséncia pendent de nombroses ans de la "Leitaria", a saber una importanta fromagerie ligada al fromage de Roquefort. En foncionant pas que qualques meses per ans, la leitaria a barrada en los ans 90 e es uèi remplaçada per un laboratòri d'analisas medicas. Lo immence batisse modèrn es totjorn visible a la sortida de Flavinh, en direccion del Monastèri.
En un tot autre domeni, l'estatua en bronze de St Pierre, situada sul luòc del meteis nom, es l'objècte d'una plan coriosa legenda: d'après ela, la desgràcia s'abatrà sus quiconque desplaçarà l'estatua!
L'histoire économique de Flavinh se caractérise principalement par la présence durant de nombreuses années de la "Laiterie", à savoir une importante fromagerie liée au fromage de Roquefort. Ne fonctionnant que quelques mois par ans, la laiterie a fermée dans les années 90 et est aujourd'hui remplacée par un laboratoire d'analyses médicales. L'immence batisse moderne est toujours visible à la sortie de Flavinh, en direction du Monastère.
Dans un tout autre domaine, la statue en bronze de St Pierre, située sur la place du même nom, est l'objet d'une bien curieuse légende: d'après elle, le malheur s'abattra sur quiconque déplacera la statue!
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Pont-de-Salars, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1995
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud,reedicion 1984.
{{Roergue}


text:
Dinastia Trastamara
La dinastia Trastamara en Catalonha s'installèt, coma dins la rèsta de la Corona d'Aragon, dempuèi los acòrdis del Compromés de Casp qu'escuelhèron un nòu rei après la mòrt de Martin l'Uman de l'Ostal de Barcelona.
La nòva dinastia, mai acostumada a las faiçons de far de Castelha s'acostumava pas al pactisme que dempuèi lo sègle XIII limitava lo poder del rei en favor de las Corts Catalanas e la Deputacion del General. A las Corts de Barcelona de 1413 li calguèt cedir a las pressions en los donant mai de poder mas totun mantenguèt lo celèbre afrontament del vectigal, en 1416, amb los poders de Barcelona. Creèt ja fòrça de malèsser quand en se dirigir a las corts o faguèt en castelhan per desplaser de fòrça assistents.
Lo malèsser entre las institucions catalanas e la nòva dinastia arribèt al moment de tension maximala dins la Guèrra Civila Catalana quand la Generalitat declarèt que lo rei aviá pas drech de metre lo pè en Catalonha sens lo sieu consentiment. Al mitan de la guèrra ensagèron de cambiar de dinastia divèrses còps sens succès, en causissent divèrses nòus reis.
Fin finala, lo rei se transportèt a demorar en defòra de la Corona d'Aragon, en Castelha, en perdent la pression dels catalans e assentant las basas per qu'al sègle XVII Felip IV vegèsse Catalonha coma un apendix a annexar e assimilar al reialme e a la cultura castelhana.


text:
1923
Aquesta pagina concernís l'an 1923 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 10 de genièr - Lituània ocupa Memel.
- 11 de genièr - França e Belgica ocupan la region del Ruhr, en Alemanha.
Turquia[modificar | modificar la font]
Proclamacion de la Republica Turca lo 23 d'octòbre. Aquò marquèt la disparicion de l'Empèri Otoman.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Assassinat de Pancho Villa per de rasons desconegudas lo 20 de julhet.
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Tèrratrem en Tòquio e Yokohama qu'entraïnèt la mòrt d'aperaquí 150 000 abitants (1èr de setembre).
Oceania[modificar | modificar la font]
Austràlia[modificar | modificar la font]
Desmission dau premier ministre Billy Hughes lo 9 de febrier.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Arqueologia[modificar | modificar la font]
Autorizacion donada per lo govèrn mexican de menar de cavaments e de trabalhs de restauracion dins lei vestigis de la ciutat-estat maia de Chichén Itzá.
Astronomia[modificar | modificar la font]
Edwin Hubble (1889-1953) capitèt de demostrar l'existéncia d'estèlas dins la « nebulosa espirala » d'Andromèda (M31). Aquò permetèt de provar l'existéncia de galaxias similaras a la Via Lactèa.
Fisica[modificar | modificar la font]
Demonstracion de l'existéncia dau foton, que son existéncia foguèt conjecturada en 1905 per Albert Einstein (1879-1955), per lo fisician estatsunidenc Arthur Compton (1892-1962).
Medecina[modificar | modificar la font]
Desvolopament per lo mètge danés Thorvald Madsen d'un vaccin còntra la cacalucha.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 25 de genièr - Arvid Carlsson, bioquimista suedés, Prèmi Nobel
- 31 de genièr - Norman Mailer, escrivan e autor de teatre e cinèma american (m. 2007)
- 2 de febrièr - Joan Vesòla, escrivan occitan
- 12 de febrièr - Franco Zeffirelli, realizator italian
- 23 de febrièr - Rafael Addiego Bruno, president d'Uruguai
- 23 de febrièr - Belisario Betancur Cuartas, president de Colómbia
- 23 de febrièr - Ioannis Grivas, primièr ministre de Grècia
- 27 de febrièr - Dexter Gordon, saxofonista de jazz american (m. 1990)
- 9 de març - Walter Kohn, quimista alemand, Prèmi Nobel
- 9 de març - Andrieu Correjas, sarto bearnés
- 10 de març - Val Logsdon Fitch, Fisician american, Prèmi Nobel
- 11 de març - Agatha Barbara, presidenta de Malta
- 16 de març - Robèrt Lafont, escrivan e intellectual occitan (m. 2009)
- 27 de març - Endò Shusaku, escrivan japonés (m. 1996)
- 3 d'abril - Jozef Lenárt, quimista e president de Checoslovaquia (m. 2004)
- 12 d'abril - André L'Archevêque, pintre quebequés
- 20 d'abril - Tito Puente, musician american (m. 2000)
- 2 de mai - Patrick John Hillery, president d'Irlanda (m. 2008)
- 10 de mai - Heydər Əliyev, president d'Azerbaitjan (m. 2003)
- 16 de mai - Merton Miller, economista american, Prèmi Nobel (m. 2000)
- 18 de mai - Hugh Shearer, primièr ministre de Jamaica (m. 2004)
- 27 de mai - Henry Kissinger, òme politic american, Prèmi Nobel de la Patz
- 31 de mai - Prince Rainier III de Monegue (m. 2005)
- 14 de junh - Gui Denielou, oficial de marina e engenhaire provençal (m. 2008)
- 19 de junh - Andrés Rodríguez Pedotti, president de Paraguai (m. 1997)
- 6 de julhet - Wojciech Jaruzelski, general e president de Polonha
- 2 de julhet - Wisława Szymborska, escrivan polonesa, Prèmi Nobel de Literatura (m. 2012)
- 2 de julhet - Constantin Dăscălescu, primièr ministre de Romania (m. 2003)
- 21 de julhet - Rudolph A. Marcus, quimista canadian, Prèmi Nobel
- 5 d'agost - Devan Nair, president de Singapor (m. 2005)
- 16 d'agost - Pierre Seel, victima de deportacion durant la Segonda Guèrra Mondiala (m. 2005)
- 21 d'agost - Shimon Peres, primièr ministre israelian, Prèmi Nobel de la Patz
- 6 de setembre - Rei Pèire II d'Iogoslavia (m. 1970)
- 9 de setembre - Daniel Carleton Gajdusek, mètge american, Prèmi Nobel (m. 2008)
- 27 de setembre - Bernat Manciet, escrivan occitan (m. 2005)
- 17 d'octobre - Italo Calvino, escrivan italian (m. 1985)
- 8 de novembre - Jack Kilby, engenhaire american, Prèmi Nobel en fisica (m. 2005)
- 13 de novembre - Misael Pastrana Borrero, president de Colómbia (m. 1997)
- 17 de novembre - Aristides Pereira, president de Cap Vèrt (m. 2011)
- 20 de novembre - Nadine Gordimer, escrivana sud-africana, Prèmi Nobel
- 25 de novembre - Mauno Koivisto, president de Finlàndia
- 12 de decembre - Antoni Tàpies, pintre catalan (m. 2012)
- 13 de decembre - Philip Warren Anderson, fisician american, Prèmi Nobel en fisica
- Enric Espieut, escrivan occitan (m. 1971)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 de febrièr - Wilhelm Conrad Röntgen, fisician alemand, Prèmi Nobel (n. 1845)
- 8 de març - Johannes Diderik van der Waals, fisician neerlandés, Prèmi Nobel (n. 1837)
- 26 de març - Sarah Bernhardt, actritz francesa (n. 1844)
- 17 de mai - Manuel Allendesalazar Muñoz, primièr ministre d'Espanha (n. 1856)
- 16 de julhet - José Castulo Zeledón, ornitològ còstarican (n. 1846)
- 20 de julhet - Pancho Villa, pseudonim de José Doroteo Arango Arámbula, general mexican (n. 1873)
- 2 d'agost - Warren G. Harding, president dels Estats Units (n. 1865)
- 12 d'octobre - Diego Manuel Chamorro Bolaños, president de Nicaragua (n. 1861)
- 9 de setembre - Hermes da Fonseca, president de Brasil (n. 1855)
- 30 d'octobre - Andrew Bonar Law, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1858)
- 27 de decembre - Gustave Eiffel, engenhaire francés (n. 1832)