text:
Carnaval de Limós
Lo Carnaval de Limós es un carnaval que se debana a Limós en Lengadòc dins lo departament d'Aude. Dura tres meses, de genièr a març, totas las dimenjadas e la setmana folclorica. Se caracteriza per una alternança de sortidas de bandas de pèiròts unicament sus la plaça principala de la vila. Lo carnaval de Limós es considerat coma lo mai long del mond.
Somari
Istoric[modificar | modificar la font]
Segon una tradicion que remonta al sègle XIV, los molinièrs celebravan la remesa de sas redevenças al monastèri de Prolha lo jorn de Dimars gras. Lo carnaval es celebrat a Limós dempuèi 1604. Aquò comença un dimenge matin del mes de genièr per "la partida dels molinièrs" que se celèbra en costum de molinièr: bonet roge, blòda e cauças blancas amb un foet e una biaça de farina. Las personas mascaradas se passejan per la vila en fasent petar lor foet e getant de farina e de dragèas. Dançan de farandolas al son dels aubòis e tambors.
Debanament[modificar | modificar la font]
Aquel carnaval es fach de danças ritmadas, las fecas, acompanhadas per un quinzenat de musicians jogant d'aires tipics de Limós, anant d'un cafè a l'autre, precedits del grop qu'assegura la jornada. Los dançaires evoluisson religiosament en levant la carabena qu'es facha d'una cana enribanada, e getant de confettis sul cap dels badaires. Lo mot de fecas designa a l'encòp los personatges e las danças.
La sortida[modificar | modificar la font]
Las bandas e godils se costejan sens se mesclar jos las arcadas medievalas de la plaça de la Republica. Aquela plaça es bordada de 5 cafès. Las bandas sorton d'un cafè per anar dins l'autre. Una sortida representa un torn de plaça per una sola banda.
Tres sortidas son organizadas cada jornada de fin de setmana :
- la sortida de 11 oras del matin es consacrada a un tèma de l'actualitat qu'es virat en trufariá ;
- la sortida de 5 oras del vèspre se fa sus d'aires mens rapids e dins un costum causit per l'ensems de la banda;
- la sortida de 10 oras del sèr es la pus solemna ; se debana a la lutz de las entòrchas sus un ritme lent, dins una atmosfèra estranha e ça que la tant familhièra.
[modificar | modificar la font]
La fin del carnaval se debana pendent la nuèit de la blanqueta de Limós amb lo jorn del jutjament de Sa Majestat Carnaval, jutjament en occitan que s'acaba per son lenhièr. A aquesta ocasion, la cançon Adieu Paure Carnaval es cantada per las fecas e lo public.
Las bandas[modificar | modificar la font]
Una vintena de bandas animan caduna son torn lo carnaval. Las bandas se compausan d'una vintena de personas, vengudas de mitans diferents: pòdon representar un quartièr de la vila, un luòc precís, una corporacion o autre. Las règlas de recrutament a l'interior d'una banda son estrictas: prepausats per afinitats, los futurs membres devon èsser acceptats a l'unanimitat.
Se prepara longtemps a l'avança al darrièr dels cafès de la vila. Las règlas fixadas per lo comitat del carnaval fedèran e règlan lo balet del carnaval.
Los godils[modificar | modificar la font]
Los godils son de personas mascaradas que seguisson la banda darrièr los musicians. Se pòdon pas mesclar a la banda. An pas de règla per los costums : totas las mascaradas son possiblas. Escampan de confettis sul mond, secutan las filhas, e fan la "china": en amagant lor votz, interpèlan las gents que coneisson, e fan d'allusions a lor vida privada per provocar la geina.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- D. Fabre e Ch. Camberoque, La Fête en Languedoc.
- G. Chaluleau e J. Luc Eluard Le carnaval de Limoux, edicion atelier du gué
- G. Chaluleau Carnaval de Limoux au cœur, edicions Loubatières
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Banda del Carnaval de Limós : 'Les Limouxins'
- (fr) Los aires del carnaval de Limós
- (fr) Istòria del carnaval (sit de l'associacion « Memòria istorica de Limós »)


c: text/html

text:
Lo legat de composicions, enregistraments e d'interpretacions de Mayfield es enòrma. Coma votz principala de la formacion The Impressions, faguèt qualques unas de las mai importantas enregistraments del soul vocal dels 60.
Emprenguèt la siá carrièra en solitari en lo decènni dels 70, inspirat en lo funk e en apondent traches urbans a la musica soul, en essent un dels maximals exponents d'estils coma lo blaxploitation, lo chicago soul, lo uptown soul e lo soul psicodelic.
Mayfield Escriviá la majoritat de lo sieu material, quand aiçò èra pas abitual entre los cantaires soul. Foguèt un dels primièrs musicians que s'impliquèt en lo movement de l'orgulh de la cultura afroamericana, en realizant mejançant las siás letras, de la meteissa forma qu'o fasián Aretha Franklin o Nina Simone. Coma productor e compositor foguèt un dels grands creadors del Chicago soul, en trabalhant para e amb artistas del genre coma Gene Chandler, Jerry Butler, Màger Lance e Billy Butler.
Coma guitarrista, manifèsta cèrtas influéncias de la musica negra mai latina, quicòm que daissèt tanben entreveire en escasenças dins de The Impressions en los ans 60. Durant lo decènni posterior melhorèt lo sieu trabalh coma guitarrista e productor en apondent cèrtas esséncias del funk e lo ròck psicodelic.
Mayfield Foguèt jamai dispausat a se somar al corrent pop de se sarrar a grandas massas coma fasián, especialament, los artistas de Motown.
En l'an 2004 la revista Rolling Stone o placèt en lo luòc 98 de la siá lista dels 100 melhors artistas de l'istòria.[2]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pèir de Jeliòt
Pèir de Jeliòt (en francés la grafia de Pierre de Jélyotte que muisha totas la variantas possiblas dab G o J, Y o I e un o dus T), musician, clavecinista, guitarrista, violoncelista e compositor, que ho de segur lo màger deus cantadors francés deu sègle XVIIIau. Que vadó a La Seuva (Bearn) lo 13 d'abriu de 1713 e, mainatge, que s'anè estudiar lo cant e la musica a Tolosa. Que comencè la soa grana carrièra a París en 1733 e que tribalhè per annadas en estreta collaboracion dab Jean-Philippe Rameau per qui e cantè, dab la soprano bordalesa Mla Fèl, haut o baish tots los purmèrs ròtles deus sons opera. Jeliòt, com purmèr cantador deu son temps (qu'èra lo prim'uomò) qu'avó lo parat de cantar l'opera de Jean-Jacques Rousseau, Le Devin du Village davant la cort. Que demora ua letra qu'escrivó au filosòf per li condar l'escaduda de la soa òbra e que lo rei Loís XV que la cantava faus deu matin dinc au ser. 1754 que ho l'annada qui cantè Dafnís e Alcimadura, l'opera occitan de Mondonvila, a Fontainebleau, davant la cort e en companhia de mantuns cantadors occitan com Mla Fèl o Antòni Trial. Lo pertrèit mei famós que conservam de Jeliòt (e tanben de Mozart) qu'ei lo concert en ço deu prince de Conti on vedem lo mainatge Mozart au clavecin en companhia deu vielh Jeliòt cantant e jogant la guitarra. Jeliòt que's morí lo 12 d'octobre de 1797.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Portal:Vriulon/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Bearn/Articles ligats
- Portal:Musica/Articles ligats
- Cantaire d'opèra
- Tropa de l'Opèra de París
- Personalitat dels Pirenèus Atlantics
- Naissença en 1713
- Decès en 1797
- Musician francés
- Compositor francés
- Compositor occitan
- Personalitat bearnesa
- Musician classic occitan
- Violoncelista occitan
- Violoncelista classic
- Clavecinista occitan
- Guitarrista occitan


text:
Abbans-Dessus
Abbans-Dessus es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Abbans-Dessus, A una vintena de quilomètres al sud de Besançon, a tres quilomètres de Quingey, es un vilatge surplombant la vallée del Doubs.
Abbans-Dessus, à une vingtaine de kilomètres au sud de Besançon, à trois kilomètres de Quingey, est un village surplombant la vallée du Doubs.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a bastit sus un esperó rocós e surplombe lo bòsc de Chaux aital coma la vallée del Doubs. Es probable, al vist de la siá situacion estrategica, #qu'a agut per origina un oppidum gallo-romain. Abbans-Dessus Compòrta un castèl #que n'es pas verdaderament aparent e celèbre que lo Donjon ont lo marques Jouffroy de Abbans, lo inventeur del vaissèl a vapor, auriá en granda part concebut lo sieu œuvre. Se tròba mencion facha de la bastissa dempuèi 1091. Aperteniá als sires de Abbans, personatges importants al se de l'istòria regionala. Quand, a la fin del Sègle XIII, los fils de Philippe de Abbans #eretar de la distincion, #crear lo « Bourg-davant » e lo « Bourg-darrièr ». Lo « Castèl darrièr de » échut a Guillaume e Richard #erigir, a proximitat, lo « Castèl-davant ». Es en 1290 que la filha de Richard escolleix de cedir lo castèl a Texans de Chalon-Arlay e en 1297 #que #gratificar Abbans d'una charte de franchises. Abbans-Dessus A #èsser lo luòc de culturas céréalières e de ramaderia. La vinha i a #èsser prolixe fins al deu-neuvième sègle quand a #èsser totalament eradicada pel phylloxéra.
Le village est construit sur un éperon rocheux et surplombe la forêt de Chaux ainsi que la vallée du Doubs. Il est probable, au vu de sa situation stratégique, qu'il a eu pour origine un oppidum gallo-romain. Abbans-Dessus comporte un château dont n'est vraiment apparent et célèbre que le Donjon où le marquis Jouffroy d'Abbans, l'inventeur du bateau à vapeur, aurait en grande partie conçu son œuvre. On trouve mention faite de l'édifice dès 1091. Il appartenait aux sires d'Abbans, personnages importants au sein de l'histoire régionale. Quand, à la fin du Sègle XIII, les fils de Philippe d'Abbans héritèrent de la seigneurie, ils créèrent le « Bourg-devant » et le « Bourg-derrière ». Le « Château derrière » échut à Guillaume et Richard érigea, à proximité, le « Château-devant ». C'est en 1290 que la fille de Richard choisit de céder le château à Jean de Chalon-Arlay et en 1297 qu'il gratifia Abbans d'une charte de franchises. Abbans-Dessus a été le lieu de cultures céréalières et d'élevage. La vigne y a été prolixe jusqu'au dix-neuvième siècle quand elle a été totalement éradiquée par le phylloxéra.


text:
Rouxmesnil-Bouteilles
Rouxmesnil-Bouteilles es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Rouxmesnil-Botelhas a situat sul marge esquèrre de la Arcas, a 3 km de Arcas-la-Batalha, a 3 km de Dièpa, a 7 km de Offranville, a 15 km de Longueville-sus-Serra e a 17 km de Bacqueville-en-Caux.
Es desservie per la parca de Dièpa situada a 2 km.
Rouxmesnil-Bouteilles est située sur la rive gauche de l'Arques, à 3 km d'Arques-la-Bataille, à 3 km de Dieppe, à 7 km d'Offranville, à 15 km de Longueville-sur-Scie et à 17 km de Bacqueville-en-Caux.
Elle est desservie par la gare de Dieppe située à 2 km.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Sègle XII, Richard Cœur de Leon, cedís la distincion de Botelhas, las tèrras e las salines, a Gautier de Coutances, archevêque de Roan.
Pendent la Segonda Guèrra mondiala, lo vilatge a patit divèrses bombardements ne Mois invalide (en agost)M.
Au Sègle XII, Richard Cœur de Lion, cède la seigneurie de Bouteilles, les terres et les salines, à Gautier de Coutances, archevêque de Rouen.
Durant la Seconde Guerre mondiale, le village a subi plusieurs bombardements en Mois invalide (août)M.


text:
Lo Pic dels Tres Senhors (Pic des Trois Seigneurs en francés) es un massís que se tròba pels Pirenèus Occitans,en Coserans e uèi dins lo departament francés d'Arièja. Lo ponch mai naut, qu’es lo Pic, naut de 2199 mètres, es tanben l'aigavèrs dels rius Arac (que raja cap al massatés), Corbièra (que raja a Ravat e Tarascon) e Vic de Sòs. Segon la legenda,lo nom proven,justament,dels tres ancians senhors d'aquestas tres valadas, que se trobavan al som de la montanha per i parlar dels dreches de las tèrras que gerissián. Es un som umil en nautor, ça que la, ja que demòra un pauc apartat dels Pirenèus axials, la vista sul costat nòrd dels Pirenèus es supèrba, despuèi las montanhas cerdanas, andorranas, lo massís del Montcalm e de la Pica d'Estats, lo circ de Cagatelha e lo Pic de Certascan, lo Pic de Montroig, fins al massís del Mont Valièr, lo som mai simbolic de Coserans, nomenat plan sovent lo Senhor de Coseran.
Lo clima es lo tipic dels Pirenèus, de montanha doncas, amb fòrça influéncia atlantica, doncas plujós e umid e amb d’importantas nevadas en ivèrn, sovent a las parts mai bassas. Aiceste clima umid e freg nos balha de bòsques fòrça madurs: roiredas, fagedas e avetadas. A partir dels 1500 mètres de nautor, los bòsques venon de pastencs, que foguèron plan importants per l’economia tradicionala. Ne son testimònis los ancians bastiments dels pastres, los òrris, amb de polits exemples a Gotets e als Planhòls, a l’intrada de la Val de l'Arac, e es plan aisit d'i arribar despuèi lo pichon vilatjòt del Caròl, en Massatés.


text:
Wi-Fi
Wi-Fi, acronim de Wireless Fidelity (Fidelitat sens fils), es una marca per un ensems de nòrmas de compatibilitat per l'intercomunicacion entre malhums locals sens fils (WLAN). Se basa sus las nòrmas publicas 802.11a e 802.11b establidas per IEEE, e pas contrarotladas per cap d'empresa.
802.11a es una nòrma per malhum sens fial (WLAN) que fonciona dins la benda de frequéncia de 5 GHz, a una velocitat de donadas maximala de 54 Mbps.
802.11b es una nòrma per WLAN que fonciona dins la benda de frequéncia de 2,4 GHz, amb una largor de benda de 11 Mbps. Es la frequéncia que compren las microondas, lostelefòns mobils de tresena generacion e los periferics Bluetooth
802.11C es una nòrma per WLAN que fonciona dins la benda de frequéncia de 7,3 GHz, a una velocitat de donadas maximala de 72 Mbit/s.
Actualament la nòrma 802.11b ofrís una largor de benda de 11 Mbit/s e opèra dins la benda de 2,4 GHz. Las comunicacions se fan pel biais d'ondas cortas de ràdio, qu'interferisson pas amb ela, e que sa poténcia es fòrça bassa. Lo rai de cobertura d'un senhal sens fials pòt arribar teoricament fins a 300 mètres, mas la disposicion dels equipaments, parets, etc, fa que lo senhal arriba en general als 100 mètres. La tecnologia Wi-Fi es avançada n'es a la version Wi-Fi 5, que va a de velocitats fins a 54 000 kbit/s.
Avantatges[modificar | modificar la font]
- Coma son de malhums sens fils, la comoditat qu'ofrisson es plan superiora als malhums cablats perque qui que siá que a un accès al malhum pòt se connectar dempuèi diferents punts dins d'una zona pro larga d'espaci.
- Un còp configurats, los malhums Wi-Fi permeton l'accès de multiples ordinators sens cap de problèma ni depensas en infrastructura, çò qu'es pas lo cas de la tecnologia per cable.
- La Wi-Fi Alliance assegura que la compatibilitat entre los dispositius de marca Wi-Fi siá totala, e que dins tota partida del monde se pòt utilizar la tecnologia Wi-Fi amb una compatibilitat totala. Es pas lo cas, per exemple, pels telefòns mobils.
Compausants d'un malhum Wi-Fi[modificar | modificar la font]
- Extensor de portada de malhum
- permet d'aumentar la portada d'un punt d'accès.
- Punt d'accès
- connècta un grop de dispositius mobils a un malhum local (LAN) associat. Fonciona coma un concentrador de malhum (hub), perque permet la comunicacion entre diferents dispositius que s'i connèctan.
- Pont de malhum (Network bridge)
- dos ponts de malhum permeton la comunicacion entre dos malhums cablats separats fisicament.
- Adralhador (Router)
- normalament intègra un punt d'accès, un commutador de malhum (switch) e un servicial DHCP, qu'assigna una adreça IP e los servicials de noms DNS necessaris per resòlvre de noms sus Internet. La configuracion de l'adralhador se fa per mejan d'un servicial web incorporat.
- Adaptador de malhum
- permet de connectar un dispositiu a un malhum sens fils. Pòt èsser una partida del quite dispositiu o s'i apond de diferents biais (per la presa PCI d'un ordenador, per un pòrt USB ..). Gaireben totes los ordenadors portables e ultraportables (netbook) son equipats d'un adaptador intèrne.


text:
Caix
Tchai (Sonme) en picard ( Caix en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Traces D'una villa gallo-romaine
- La distincion levava del comtat de Corbie, e i aguèt ligat l'an 1646, al marquisat de Feuquières-en-Vimeu.
- Traces d'une villa gallo-romaine
- La seigneurie relevait du comté de Corbie, et fut rattachée en 1646, au marquisat de Feuquières-en-Vimeu.


text:
Alidé Sans
Alidé Sans Mas, neishuda eth 9 de març de 1993 ena Val d'Aran, ei ua joena cantaira de lengua occitana (gascon aranés). Ei era hilha dera cantaira Lúcia e de Jusèp Loís Sans Socasau. Comencèc a èster coneishuda ena cançon d'Occitània tamb eth títol Esperança, hèt tamb eth grop de hip-hòp SHHNHC, en 2012[1].
Rapidament participèc a hestivaus en 2013 coma BarnaSants, Escota e Minja o encara Hestiv'òc de Pau. Cantèc Aqueres montanhes en acte oficiau dera Diada.
Alidé Sans dèishe veir ena sua inspiracion era influéncia de ritmes suaus coma era romba, eth reggae, eth soul, mès cante quasi tostemp en occitan aranés. Es sòns textes parlen de derives dera nòsta societat e deth mon interior, complicat, d'ua gojata dera sua edat. Compause, escriu e interprète es sues cançons [2].
Nòtes e referéncies[modificar | modificar la font]
- ↑ Nicolau Rei Bèthvéder, "Alidé Sans o la modernitat dens la cançon aranesa", La Setmana, 4 de gener de 2013
- ↑ Nicolau Rei Bèthvéder, "Sò deth mond, mès ne sò en occitan", Jornalet, 1èr de deseme de 2013


text:
Ipocrates
Ipocrates de Kos o Ipocrates de Còs (en grèc : Ἱππokpάtnς) èra un mètge de la Grècia antica del sègle de Pericles. Es considerat coma una personatge del mai important de l'istòria de la medecina, se dich d'aquel qu'es lo paire de la medecina[1][2][3] a causa de lors contribucions durablas a aquel art e coma fundadors de l'escòla que pòrta son nom. Aquela escòla intellectuala revolucionèt la medecina de la Grècia antica, l'establissent coma una disciplina separada dels autres camps amb que èra associada tradicionalament (subretot amb la teürgia e la filosofia), per que venga una vertadièra profession.[4][5]
Malgrat lo succès dels autors del corpus ipocratic, es dificil de destriar çò dels practicants de la medecina ipocratica e de las accions d'Ipòcrates el meteis; de fach, se sap fòrça pauc sus la pensada d'Ipocrates, sus çò qu'escriguèt o faguèt vertadierament. Pasmens Ipòcrates es representat sovent coma l'epitòm del mètge antic. Concretament, se li atribuís un gran progrès dins l'estudi sistematic de la medicina clinica, reüinssent las coneissenças medicalas d'escòlas precedentas, e sometent la practica dels mètges al jurament d'Ipocrates e d'autres òbras.[6][7]
Somari
- 1 Biografia
- 2 Teoria hipocràtica
- 3 Contribucions dirèctas a la medecina
- 4 Corpus ipocratic
- 5 Jurament d'Ipocrat
- 6 Eretatge
- 7 Referéncias
- 8 Bibliografia
- 9 Ligams extèrnes
Biografia[modificar | modificar la font]
Los istorians son d'acòrdi per dire qu'Ipocrates nasquèt a l'entorn de l'an 460 AbC dins l'illa grèga de Kos (Còs), e que venguèt un celèbre mètge e professor de medecina. Las autras donadas biograficas sus el son plan segur incorrèctas.[8] Soran d'Efès, un ginecològ grèc del sègle II, mai de cinc sègles aprép sa mòrt,[9] foguèt lo primièr biograf d'Ipocrates e es la font d'una granda partida de las donadas sus el, coma per exemple la data de sa naissença.[10] Tamben se pòt trobar d'informacion sus el dins los escriches d'Aristòtel, (s. IV AbC), de Suidas (~s. X) e a les obres de Joan Tzetzès (s. XII).[11][12]
Soran escriguèt que lo paire d'Ipocrates èra Eraclides Escolapi, tanben mètge; la maire èra Praxitela, filha de Tizane. Los dos filhs d'Ipocrates, Tessal e Dracon, e son gendre, Polibi, èran sos disciples. Segons Galen, un mètge posterior, Polibi èra l'autentic successor d'Ipocrates, pasmens que Tessal e Dracon aguèron cadun un filh nomenat Ipocrates.[13][14]
Segon Soran, Ipocrates aprenguèt la medicina del paire e del grand, e estudièt d'autres matèrias amb Democrit e Gorgias. Ipocrates estudièt plan segur a l'asclepieion de Kos, e rebèt de leçons del mètge tracian Erodic de Selimbria. La sola mencion contemporanèa d'Ipocrates es lo dialòg de Platon Protagoras, que lo filosòf descriu coma "Ipocrates de Còs, l'Asclepiada".[15][16] Ipocrates ensenhèt e practiquèt la medecina pendent tota sa vida, viatjant pel mens fins a Tessàlia, Tràcia e per la mar de Marmara.[17] Benlèu moriguèt a Larissa a 83 o 90 ans, encara que segon qualques autres fonts atenguèt mai de 100 ans; i a diferents recits sus sa mòrt.[18]
Teoria hipocràtica[modificar | modificar la font]
-
- « Es pas, doncas, nimai divina nimai mai sagrada que las autras malautiás, mas qu'a una causa naturala que l'origina, coma d'autras malautiás. Los òmes considèran lor natura e causa coma divinas per ignorància e estopor... »Sus la malautiá sagrada[19]
Ipocrates es considerat lo primièr mètge que rebutèt las supersticions, legendas e cresenças, manifestacions de las fòrças subrenaturals o divinas coma causa de las malautiás. Los disciples de Pitagores lo consideravan coma l'òme qu'unís la filosofia e la medecina.[20] Destria la disciplina de la medecina de la religion, cresent e argumentant que la malautiá èra pas un castig infligit pels dieus, mas la consequéncia de factors ambientals, la dièta e els abituds de vida. De fach, i a pas de mencion a cap de malautiá mistica dins tot lo Corpus ipocratic. Encara que, Ipocrates trebalhava amb fòrça conviccions basadas sus çò que uèi se sap èsser una anatomia e una fisiologia incorrèctas, coma per exemple la teoria dels quatre umors.[21][22][23]
Las escòlas de medecina de la Grècia antica èran divididas sus cossí tractar las malautiás. D'una costat, l'escòla cnidiana se concentrava sul diagnostic. La medecina de l'epoca d'Ipocrates sabiá gaireben res de l'anatomia e la fisiologia umanas, a causa del tabó grèc qu'enebissiá la disseccion d'umans. Alara, l'escòla cnidiana capitava pas a se determinar quand una malautiá provocava fòrça ensems de símptòmas diferents.[24] D'un autre costat, l'escòla ipocratica aguèt mai de succés en aplicant de diagnostics generals e de tractaments passius. Se concentrava dins la cura del pacient e lo pronostic, pas sul diagnostic. Èra capable de tractar de malautiás de biais eficaç e permetèt un grans desvolopament de la practica clinica.[25][26]
La medecina ipocratica e sa filosofia s'alunhan pro de la medecina actuala, perque lo mètge cèrca un diagnostic especific e un tractament especialitzat, coma lo promoviá l'escòla cnidiana. Aquel cambi dins la pensada medicala dempuèi lo temps d'ipocrates provoquèt de criticas vivas tot lo long dels darrièrs dos millennis, es la passivitat del tractament ipocratic qu'es subretot l'objècte de las criticas; per exemple, lo mètge francés M. S. Houdart se referís al tractament ipocratic coma "una meditacion sus la mòrt".[27]
Teoria dels quatre umors e Crisi[modificar | modificar la font]
L'escòla ipocratica sostengava que la malautiá èra lo resultat d'un desequilibri dins lo còs de las quatre umors, de fluids que en bona santat se trobavan naturalament en proporcion eguala.[28] Quand las quatre umors (la sang, la bila negra, la bila jauna e la flèuma) son desequilibradas ("discrasia", o mala mescla), l'individá ven malaut e lo demorava fins a que se recuperava l'equilibri. La terapia ipocratica se concentrava a restaurar aquel equilibri: per exemple, es creia que prene citrons èra benefic quand aviá un excès de flèuma.[29]
Un autre concèpte important de la medecina ipocratica es aquel de crisi, un moment pendent la malautiá que o ben la malautiá començava a triomfar e lo pacient sucombava a la mòrt, o ben passava tot lo contrari, e los processes naturals permetavan la garison del pacient. Després d'una crisi es podia produir una recaiguda, e aprèp una nòva crisi decisiva. Segon aquela doctrina, las crisis avián tendencia a se produire en jorns critics, que se pensava èsser un temps fixe aprèp aver de contractat la malautiá. Se la crisi se produsiá alunhat d'un jorn critic, se podava esperar un recabús. Galen pensava qu'aquela idèa comencèt amb Ipòcrates, alara qu'es possible qu'èra davancièra.[30]
La medecina ipocratica èra umil e passiva. L'apròcha terapeutica se basava sul poder curatiu de la natura (vis medicatrix naturae en latin). Segon aquela doctrina, lo còs conten en se lo poder de tornar a equilibrar las quatre umors e se guerir a d'esperel.[31] La terapia ipocratica se concentrava simplament a facilitar aquel processús natural. Per çò far, Ipocrates pensava que lo repaus e l'immobilizacion èran d'una granda importància.[32] En general, la medecina ipocratica era fòrça doça amb lo pacient; lo tractament èra suau e soslinhava l'importància de mantenir lo client pròre e esteril. Per exemple, alara que s'utilizava d'aiga pura o vin per les ferides, un tractament sec seriá estat preferible. De còps qu'i a utilizava de liniments balsamics.[33]
Ipocrates èra contra administrar de drògas e prene un tractament especializat que se poiriá revelar marrit; alara, un diagnostic generalizat èra seguit per una terapia generalizada.[34][35] Pasmens, dins ocasions precisas utilizava de drògas poderosas.[36] Aquel apròcha passiva aviá fòrça succés a l'ora de tractar de malautiás simplas, coma los òsses trencats, que demanda una traccion per estirar lo sistema esqueletic e aleugir la pression de la zona damatjada. S'utilizava lo banc d'Ipocrates e d'autres maquinas amb aquelas fins.
Un dels punts fòrts de la medecina ipocratica es l'importància que se donava al pronostic. Als temps d' Ipocrates, la terapia medecinala èra pro imatura, e sovent lo melhor que podava far lo mètges èra d'evaluar una malautiá e de'n deduire lo cors mai probable, se basant sus las informacions reculhidas dins l'anamnèsi.[37][38]Garrison 1966p=97
Professionalisme[modificar | modificar la font]
La medecina ipocratica se carcteriza per son estricte professionalisme, la disciplina e la practica rigorosa.[40] L'òbra ipocratica Sul mètge recomanda que los mètges totjorn sián plan polits, onestes, suaus, comprensius e serioses. Lo mètge ipocratic donava una atencion especiala totes los aspèctes de sa practica: seguissiá de precèptes detalhats per « l'esclairatge, lo personal, los instruments, lo posicionament del pacient e las tecnicas de bendatge e cicatrizacion » dins l'antiga sala d'operacions.[41] Encara, se copava las onglas a una longor precisa.[42]
L'escòla ipocratica donava importància a las doctrinas clinicas de l'observacion e documentacion. Aquelas doctrinas indictan que los mètges an de registrar sas descobèrtas e metòdes medicinals de biais fòrça clar e objectiu, de mena qu'aqueles registres pòscan èsser transmeses e èsser utilizats per d'autres mètges.[43] Ipocrates notava regularament e precisamant fòrça simptòmas, i encluissent la complexion, lo pols, la fèbre, la dolor, los movements e l'excrecion.[44] Se ditz que la presa del pols dels pacients pendent que s'escotava l'istòria del cas servissiá a saber se lo pacient mentissiá.[45] Ipocrates espandissiá las observacions clinicas a l'istòria familhara e l'ambient.[46] Garrison fa remarcar que la medecina deu a Ipocrates l'art de l'inspeccion e l'observacion clinicas.[47] Per aquò, seriá mai corrècte de lo nomenar "Paire de la Medecina Clinica".[48]
Dietetica[modificar | modificar la font]
Ipocrates dubriguèt lo camin de la dietetica, promòuent la consumacion de legums e fruches.
A l'epòca, la dietetica se basava en quatre idèas simples:
- la digestion es una coseson dels aliments
- es preferible de menjar d'aliments cuèches per facilitat la digestion
- lo còs es compausat d'elements, umors que determinan lo temperament
- es recomanable de menjar d'aliments equilibrats, es a dire, aliments que correspondon al temperament de l'individú
Dins la dietètica ipocratica, los aliments se classificavan en funcion de sa correspondéncia amb un o autre dels quatre elements: l'aiga, la tèrra, l'aire e lo fuòc, que correspondon a quatre temperaments definits per la teoria de la umors: limfatic, melancolic, sanguin e coleric.[49] Cada aliment èra classificat segon sas qualitats, que s'esclonan en quatre gras entre dos axes principals caud-freg e sec-humid (o, segondariament, en axes dolç-amar e cru-cuèch). Aquelas qualitats influisson de mena que l'aliment se transfòrma dins lo còs e la qualitat e la consisténcia de las humors produchas per l'organisme. La calor de la digestion transfòrma los aliments en linfa, que, a son torn, se transfòrma en umors o agís sus la qualitat e l'equilibri de las umors presentas. Per conservar la bona santat dins lo temps, cal tenir una dièta equilibrada. Atal, los mètges que se basavan sus la tradicion ipocratica recomanadavan a sos pacients de consumir d'aliments que correspondon amb son temperament, per corregir l'desequilibri de las umors predominantas a cada temperament.[50] Atal doncas, lo vin roge (caud e sec) e la carn (cauda e seca) son recomanadas a las gents grandas, los flematics e los melancolics, de natura freja. En cambi, lo peis fresc (freg e umid) e los fruches o legums (freges e umids) convenon mai als colerics e optimistas, e tanben als joves, de temperament caud.
L'alimentacion tanben a de variar segon lo clima e las sasons, qu'influisson las umors. L'ivern, un periòde que domina lo flematic freg e umid, es preferible de consumir carns amb salsa, cosinejats amb espècia caudas; a la prima, quand domina lo sanguin caud e umid, se conselha passar a pauc a pauc dels bolhits als rostits e començar a menjar mai de legums verds; l'estiu, quand domina lo colèric caud e sec, es lo moment de menjar carns e peixos grsilhats, mai leugièrs, e de preferir d'aliments freds e umids coma lo melon, la pruna o lo cereison; a la tardor, un periòde que domina lo melancolic sec e freg, cal menjar aliments apetissents e leugièrament acids per avalir la malenconia, e reduire la consumacion de vin e fruches.[51][52]
Paln segur actualament aqueles principis son obsolèts, aqueles concèptes que dominavan la medecina d'Occident pendent mai de mil ans daissèron de traças dins la cultura populara. Los tèrmes "linfatic", "fleumatic", "melancolic" o "coleric" sevisson encara per se referir a de caractèrs, alara que lor sens precís sovent s'oblièron.
Contribucions dirèctas a la medecina[modificar | modificar la font]
Ipocrates e els seus seguidors foguèron los primièrs a descriure fòrça malautias e trebolum medicals. Se li atribuís la primièra descripcion de l'acropatia, un signe diagnostic important de la malautiá palmonara supurativa cronica, lo càncer de palmon e la cardiopatia cianotica.[53] Ipocrates tanben foguèt lo primièr mètge a descriure la cara ipocratica dins Pronostic: lo cambi que se fa dins la car al moment de la mòrt, o pendent una longa malautiá. L'allusion de Shakespeare a aquela descripció es celèbre quan escriu sus la mòrt de Falstaff a l'Acte II, Scèna iii de l'òbra Enric V.[54][55][56]
Ipocrates comencèt a classificar las malautias en agudas, cronicas, endemicas e epidemicas, e a utilizar de termes coma "exacerbacion", "recabús", "resolucion", "crisi", "paroxisme", "pic" e "convalescéncia", tèrmes qu'encara son d'usatge comuns.[57][58]. Una autra granda contribucions d'Ipocrates son sa descripcions de la simptomatologia, las descobèrtas fisicas, lo tractament cirurgical e lo pronostic de l'empiema toracica (una supuracion del revestiment de la cavitat toracica). Sos ensenhaments encara son pertinets pels estudiants de pulmonologia e cirurgia d'uèi.[59]. Ipocrates foguèt lo primièr cirurgian cardiotoracic conegut, e sas descobèrtas encara son validas.[60]
L'escòla ipocratica de medecina descriviá plan las malautiás del cular uman e son tractament. Per exemple, les emorroïdas, pasmens que se cresiá qu'èran provocadas per un excès de bilas e flèuma, èran tractadas pels mètges ipocratics de biais pro avançat.[61][62] La cauterizacion e l'excision son descrichas dins lo corpus ipocratic, amb los metodes preferits: ligar las emorroïdas e las secar amb una placa cauda. Tanben se suggerís d'autres tractaments, coma l'aplicacion de diverses enguents.[63][64] Ara, lo tractament encara inclusís crèmas, estrangulacion e excision.[65]. Qualques concèptes fonamentals de la proctoscopia descriches dins lo corpus encara podon servir;[66][67] per exemple, l'usatge de l'especulum rectal son explicats dins lo corpus ipocratic.[68]. Es la referéncia mai vièlha coneguda a l'endoscopia.[69][70]
Corpus ipocratic[modificar | modificar la font]
Lo corpus ipocratic (en latin, Corpus Hippocraticum) es una recuelh de qualques setanta òbras medicalas primitivas de la Grècia antica escrichas en grèc ionian. Es pas definitivament establit que l'autor del corpus es vertadièrament Ipocrates,[71] mas es probable que los volums sián estats creats pels seus estudiants e disciples.[72] A causa de la varietat del tèmas, d'estils d'escritura e data aparenta de creacion, los savents pensan que lo corpus ipocratic poiriá pas aver èsser escrich per una sola persona. Dinsz l'antiquitat, lo Corpus èra atribuït a Ipocrates, e los ensenhaments seguissián generalament los principis del mètge grèc, de biais que lo Corpus fin finala portèt son nom. En realitat, poirián èsser las rèstas d'una biblioteca de Kos o una colleccion compilada del sègle III AbC a Alexàndria.[73][74]
Lo corpus ipocratic conten de libres de textes, leiçons, recercas, notas e ensags filosofics sus divèrses temas medicals, en cap d'ordre concrèt.[75][76] Aquelas òbras foguèron escrichas per de publics diferents, especialistas o non, e de còps qu'i a èran redactats amb de punts de vista oposats.[77] Dins los tractats del corpus se trapa lo Lo jurament d'Ipocrates, Lo libre dels pronostics, Sul regim dins las malautiás agudas, Aforismas, Suls aires, las aigas e los luòcs, Instruments de reduccion, Sus la malautiá sagrada, etc.[78]
Jurament d'Ipocrat[modificar | modificar la font]
Lo jurament d'Ipocrat, un document fondator de l'etica de la prectica medicala, foguèt atribuït a Ipocrates a l'antiquitat, alara que de nòvas informacions indican que poiriá aver èsser escrich aprèp sa mòrt. Es probablament lo document mai celèbre del corpus ipocratic. Ara lo jurament s'utiliza rarament dins sa version original, servís de basa a d'autres juraments e leis similars que definisson las bonas practicas e moralas medicalas. Los doctorants en medecina abans de començar lor practica medicala fan aquel jurament.[79][80]
Eretatge[modificar | modificar la font]
La vision d'Ipocrates coma "Paire de la Medecina" es fòrça comuna.[82] Sas contribucions revolucionèron la practica de la medecina. Mas, aprèp de sa mòrt lo progrès s'arrestèt.[83] Ipocrates èra tan venerat que sos ensenhaments fogueron considerats tròp grandioses per èsser melhorats e pendent longtemps se faguèt cap d'avançada significativa de sos metòdes.[84][85] Los sègles aprèp la mòrt d'Ipocrates èran marcats tan per de progresses que de reculada. Per exemple, aprép el periòde d'Ipocrates, la practica de far l'istòria clinica de cases desapareguèt, segon Fielding Garrison.[86]
Aprèp Ipocrates, lo seguent mètge d'imprtància foguèt Galen, un grèc que visquèt entre 129 e 200. Galen perpetuiguèt la medicina ipocratica, en i donant importància.[87] A l'Edat Mejana, los arabis adoptèron los metòdes ipocratics.[88] Aprèp la Renaissença, los metòdes ipocratics foguèron reviudats en Euròpa e tot lo long del sègle XIX. Dentre los mètges utilizant las tecnicas clinicas rigorosas d'Ipocrates marcants son Sydenham, Heberden, Charcot e Osler.
Noms[modificar | modificar la font]
Qualques simptòmas e signes clinics foguèron nomenats en onor a Ipocrates, perque se crei qu'èra lo primièr a los desciure. La cara ipocratica es lo cambi que es produís al visatge, causat per la mòrt, las malautiás longas. L'acropatia, una diformitat dels dets e las ongles, tanben es coneguda coma l'ipocratisme digital. La sucussion ipocratica es lo son de las projeccions intèrnas de l'idropneumotorax o piopneumotorax. Lo banc d'Ipocrates (un aparelh que utiliza la tension per ajudar a corregir la posicion dels òssos) e lo bendatge ipocratic son dos dessenhs nomenats en onor a Ipocrates.[89] Lo corpus ipocratic e lo Jurament d'Ipocrates tanben pòrtan son nom. Se pensa qu'Ipocrates tanben inventèt la bevenda ipocràs. Lo risus sardonicus, un espasme prolongat dels muscles facials, tanben se nomena "sorire ipocratic".
Un cratèri lunar foguèt nomenat Ipocrates. Hippocrates Project es un programa del New York University Medical Center per melhorar l'educacion mejans l'usatge de la tecnologia. Lo Project Hippocrates (acrònim de HIgh PerfOrmance Computing for Robot-AssisTEd Surgery)[90] s una tentativa del Carnegie Mellon School of Computer Science e Shadyside Medical Center, per desvolopar las tecnologias avançadas de planificacion, simulacion e execucion per la generacion seguenta de robòts cirurgicals assistits per ordinador.[91] Coma lo Canadian Hippocratic Registry; l'American Hippocratic Registry son d'organizacions de mètges que defendon los principis del Jurament d'Ipocrates original coma inviolables dins lo temps.
Imatge[modificar | modificar la font]
Segons lo testimòni d'Aristòtel, Ipocrates èra conegut coma "lo grand Ipocrates".[92] Ipocrates foguèt representat d'enprimièr coma un mètge rural vièlh amable e digne, e mai tard coma sevèr e escur.[93] Sens dobte èra considerat savi, amb un grand intellècte, e subretot com una persona fòrça pragmatica. Francis Adams lo descriu coma « estrictament lo mètge de l'experiéncia e del sens comun".[94]
L'imatge del doctor vièlh e savi es renforçat pels bustes, que lo presentan amb de barbas espessas e una cara rugada. Fòrça mètges de l'epòca arenjavan los pels segon l'estil de Jupitèr e Asclepi. En consequéncias, los bustes d'Ipocrates que se coneisson poirian èsser en realitat de versions de retraches d'aquelas deïtats.[95] Ipocrates e las cresenças que simbolizava son considerats coma ideals medicals. Fielding Garrison, una autoritat de l'istòria de la medecina, afirma: « Es, en dessús de tot, lo modèl d'aquel estat mental flexible, critica e ben preparat, totjorn a la recerca de fonts d'errors, qu'es quitament l'esséncia de l'esperit cientific ».[96] « Sa figura... s'auça per totjorn mai coma aquela del mètge ideal », segon A Short History of Medicine, inspirant la profession medicala dempuèi sa mòrt.[97]
Legendas
La majoria dels recits de la vida d'Ipocrates son plan segur erronèas per manca de pròvas istoricas, o perque existisson de recits similars sus Avicena e Socrates (çò que suggerís una origina legendària). Fin finala pendent sa vida, Ipocrates èra fòrça celèbre, e venon de recits de garisons miraculosas. Per exemple, se ditz qu'Ipocrates ajudèt a garir los atenencs penda la plaga d'Atenas, faguent de grands fuòcs per desinfectar e aplicant d'autres tractaments. Una istòria ditz qu'Ipocrates sonhèt lo rei Perdicas de Macedònia del "mal d'amor". Cap d'aqueles recits son atetats istoriacament.[98][99]
Una autra legenda explica cossí Ipocrates refusèt una demanda formala de visitar la cort d'Artaxerxès, Rei de Pèrsia.[101] Aquel recit es validat per de fonts anticas mas refutada per qualques fonts modèrnas, alara es objècte de controvèrsia.[102] Una autra istòria conta que Democrit èra considerat un fòl perque se risiá de tot, e foguèt enviat cap a Ipocrates perque lo sonhe. Ipocrates diagnostiquèt que simplament avia una personalitat gaujosa. Dempuèi, Demòcrit foguèt conegut coma "lo filosof risolièr".[103]
« La vida es corta, l'art long, l'ocasion efemèra, l'experiénça traïdora, lo jutjament dificil » Totas las istòrias sus Ipocrates lo presentan pas de biais positiu. Una legenda, ditz qu'Ipocrates fugiguèt aprèp averincendiat un temple de suènh en Grècia. Soran d'Efès, la font d'aquela istòria, indica qu'es lo temple de Cnidos. Mas, segles mai tard, lo gramatician grèc bizantin Joan Tzetzès escriguèt qu'Ipocrates incedièt son pròpi temple, lo Temple de Cos, especulant que lo faguèt per mantenir un monopòli de la coneissença medicala. Aquel recit correspond gaire amb çò que se pensa tradicionalment de la personalitat d'Ipocrates. D'autres legendes contan la resurreccion que faguèt del nebot d'August; aquò foguèt celebrat amb l'ereccion d'una estatua d'Ipocrates e la creacion d'una catèdra en son onor a Roma.[104][105][106][107] Se crei que fin finala la mèl d'un bornat situat sus sa tomba aviá poders de garison.[108][109]
Las legendas sus Ipocrates se fan tanben sus sa genealogia, que remota del costat pairal dirèctament a Asclepi, e del costat mairal a Eracles.[110]
1. Ipocrates II. "Lo paire de la medecina"
2. Eraclides
4. Ipocrates I.
8. Gnosidic
16. Nebre
32. Sostrat III.
64. Teodor II.
128. Sostrat, II.
256. Teodor
512. Cleomitades
1024. Crisamis
2048. Dardan
4096. Sostat
8192. Ipolòc
16384. Podaliri
32768. Asclepi
Referéncias
- ↑ (en)Useful known and unknown views of the father of modern medicine, Hippocrates and his teacher Democritus., U.S. National Library of Medicine
- ↑ (en)Hippocrates, Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2006. Microsoft Corporation.
- ↑ last = W.F. Strong & John A. Cook, Reviving the Dead Greek Guys, in jornal: Global Media journal, Indian Edition, Julhet de 2007 [1]
- ↑ "garrison92-93 Garrison 1966 p=92–93
- ↑ "nuland5" Nuland 1988 p=5}}
- ↑ "garrison9293" Garrison 1966 p=92–93
- ↑ Garrison 1966 p=96}}
- ↑ "nuland4"> Nuland 1988 p=4
- ↑ "BCE" Britannica 2006}}
- ↑ Soran cita un Istomac (Istomachus, Ἰσtόuaxoς) coma autor d'una òbra titulada Ἱππokpάtouς aἵpeσις ("L'Escòla d'Ipocrates") ont ditz que lo famos mètge nasquèt a l'an de l'olimpiada 80 (Soranus, Vit. Hippocr.).
- ↑ "garrison9293" Garrison 1966|p=92–93
- ↑ "nuland7" Nuland 1988 p=7}}
- ↑ "adams19" Adams 1891 p=19
- ↑ "mar66"> Margotta 1968 p=66
- ↑ "marti86"Martí-Ibáñez 1961 p=86–87
- ↑ "platon"> Platon 380 AbC
- ↑ "mar66"Margotta 1968 p=66}}
- ↑ "mar66" Margotta 1968 p=66
- ↑ Platon 400 AbC
- ↑ "philosophy" Adams 1891 p=4}}
- ↑ "jones11" Jones 1868 p=11
- ↑ "nuland8" Nuland 1988 p=8–9}}
- ↑ "garrison9394" Garrison 1966 p=93–94}}
- ↑ "adams15" Adams 1891 p=15
- ↑ "margotta67"|Margotta 1968 p=67
- ↑ Leff 956 p=51}}
- ↑ ="jones1213" Jones 1868 p=12–13}}
- ↑ "garrison99"> Garrison 1966 p=99
- ↑ "boylan" Boylan 2006}}
- ↑ "jones464859" Jones 1868 p=46,48,59
- ↑ garrison99
- ↑ "margotta73" Margotta 1968 p=73}}
- ↑ "garrison98" Garrison 1966 p=98
- ↑ "garrison98"
- ↑ "sing35" Singer Underwood 1962 p=35}}
- ↑ "britannica" Encyclopedia Britannica 1911
- ↑ "garrison9394"
- ↑ "garrison97"
- ↑ "adams17" Adams 1891 p=17
- ↑ "garrison" Garrison 1966
- ↑ "margotta64" Margotta 1968 p=64
- ↑ "rutkow24" Rutkow 1993 p=24–25
- ↑ "margotta66" Margotta 1968 p=66
- ↑ "garrison97"
- ↑ "marti88" Martí-Ibáñez 1961 p=88
- ↑ "margotta68" Margotta 1968 p=68
- ↑ "garrison9394"
- ↑ Leff| Leff 1956 p=45}}
- ↑ (fr)Diététique hippocratique.
- ↑ "Dieta"
- ↑ "Dieta"
- ↑ Per mai detalhs, vejatz (es) Salas-Salvadó J., García-Lorda, P. i Sánchez Ripollés, J. M.; La alimentación y la nutrición a través de la historia; ed:Glosa; 2005, isbn9788474292572
- ↑ "schwartz" Schwartz Richards Goyal 2006
- ↑ La citacion exacta es (...) « for his nose was as sharp as a pen » (...), "perque son nas èra aprimat coma una pluma". A l'epòca de Shakespeare, las plumes d'escritura devián èsser mantenguda plan aprimada, e aquò es una curiòsa metafòra per descriure l'aspècte d'una persona amb cara ipocratica.
- ↑ "sing40" Singer Underwood 1962 p=40
- ↑ "margotta70" Margotta 1968 p=70
- ↑ "garrison97"
- ↑ "mart90" Martí-Ibáñez 1961 p=90
- ↑ "major" Major 1965
- ↑ "major" Major 1965
- ↑ "johann11" Jóhannsson 2005 p=11}}
- ↑ "jani" Jani 2005 p=24–25}}
- ↑ "johann12" Jóhannsson 2005 p=12
- ↑ "book" Mann 2002 p=1, 173
- ↑ "johann11"
- ↑ "johann11"
- ↑ "jani"
- ↑ "jani"
- ↑ Shah 2002 p=645}}
- ↑ NCEPOD 2004 p=4}}
- ↑ "singer27" Singer Underwood 1962 p=27}}
- ↑ "hanson" Hanson 2006
- ↑ "marti86"
- ↑ "margotta64"
- ↑ "singer27"
- ↑ "rutkow23" Rutkow p=23
- ↑ "sing28" Singer Underwood 1962 p=28
- ↑ "britannica"
- ↑ "marti86"
- ↑ "jones217" Jones 1868 p=217
- ↑ (en)The Many Faces of Hippocrates: The Effects of Culture on a Classical Image, HumaneHealthcare.com.
- ↑ "hanson"
- ↑ "garrison100" Garrison 1966 p=100
- ↑ "marti86" Martí-Ibáñez 1961 p=86–87
- ↑ "margotta73" Margotta 1968 p=73
- ↑ "garrison95" Garrison 1966 p=95
- ↑ "jones35" Jones 1868 p=35
- ↑ Leff Leff 1956 p=102
- ↑ "Fishchenko" Fishchenko Khimich 1986
- ↑ En anglés, Informatica de Naut Rendement per Cirurgia Assistida per Robòt.
- ↑ "project" Project Hippocrates 1995
- ↑ "jones38" Jones 1868 p=38
- ↑ "marti86"
- ↑ "adams15" Adams 1891 p=15
- ↑ "garrison100" Garrison 1966 p=100}}
- ↑ "garrison934" Garrison 1966 p=94}}
- ↑ "sing29" Singer Underwood 1962 p=29}}
- ↑ "adams1011"
- ↑ "dictionary" Smith 1870 p=483
- ↑ "NHLtree"> National Library of Medicine 2000}}
- ↑ "pinault" Pinault 1992 p=1}}
- ↑ "adams1213" Adams 1891 p=12–13}}
- ↑ Internet Encyclopedia of Philosophy 2006}}
- ↑ "dictionary"
- ↑ "adams1011" Adams 1891 p=10–11
- ↑ "margotta66" Margotta 1968 p=66
- ↑ "jones24" Jones 1868 p=24
- ↑ "marti86" Martí-Ibáñez 1961 p=86–87
- ↑ "margotta73" Margotta 1968 p=73
- ↑ "britannica"
Bibliografia
Generala
- (en) Francis Adams, The Genuine Works of Hippocrates, 1891, ed:William Wood and Company Nòva York
- (en) Francis Adams, 1891 reed 1994, ed: Daniel C. Stevenson, Web Atomics © 1994–2000Works by Hippocrates [2].
- (en) Michael Boylan, Hippocrates, in Internet Encyclopedia of Philosophy, 2006 [3].
- (en) Britannica Concise Encyclopedia, Soranus of Ephesus, 2006, ed:Encyclopædia Britannica, Inc.[4].
- (en)Encyclopedia Britannica, 1911, HIPPOCRATES, Encyclopedia Britannica, Inc.[5].
- (en)Fielding H. Garrison, History of Medicine, 1966; ed: W.B. Saunders Company, Filadèlfia ».
- (en)AIa Fishchenko & SD Khimich; Modification of the Hippocratic cap-shaped bandage in Klin Khir; 1986
- (en)Ann Ellis Hanson; Hippocrates: The "Greek Miracle" in Medicine; [6]; ed: Lee T. Pearcy, The Episcopal Academy, Merion, EUA
- (en) Internet Encyclopedia of Philosophy; Democritus; 2006; ed: The University of Tennessee at Martin[7].
- (en) P.G. Jani; Management of Haemorrhoids: A Personal Experience; 2005 in East and Central African journal of Surgery.
- (en) Helgi Örn Jóhannsson; Haemorrhoids: Aspects of Symptoms and Results after Surgery; 2005; Uppsala University;ISBN 91-554-6399-1.
- (en) W. H. S. Jones, Hippocrates Collected Works I; 1868; Cambridge Harvard University Press; [8]].
- (it) Alberto Jori; Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico, ed:Il Mulino; Bolonha (Itàlia).
- (en) M. D. Kalopothakes; An essay on Hippocrates; 1857; ed:King and Baird Printers; Filadèlfia[9].
- (en) Samuel & Vera Leff; From Witchcraft to World Health| first1; 1956|; ed: Camelot Press Ltd.; Londres e Southampton}}.
- (it) Francesco Lopez; Il pensiero olistico di Ippocrate. Percorsi di ragionamento e testimonianze. Vol. I, 2004; Edizioni Pubblisfera, Cosenza (Itàlia).
- (en) Charles V. Mann, Surgical Treatment of Haemorrhoids, 2002; Springer; ISBN 1852334967.
- (en) Ralph H. Major; Classic Descriptions of Disease, 1965; Springfield (Illinois).
- (en) Roberto Margotta; The Story of Medicine; 1968; ed:Golden Press; Nòva York.
- (en) Félix Martí-Ibáñez; A Prelude to Medical History, 1961, ed:MD Publications, Inc., Nòva York.
- (en) National Library of Medicine; Images from the History of Medicine; 2006; ed:National Institutes of Health[10].
- (en) National Library of Medicine; Objects of Art: Tree of Hippocrates; 2000; ed: National Institutes of Health [11].
- (en)NCEPOD, Scoping our practice; 2004; ed: National Confidential Enquiry into Patient Outcome and Death, Londres; ISBN0953924933.
- (en) Sherwin B. Nuland, Doctors; 1988; Knopf; ISBN 0394551303.
- (en) Jody Robin Pinault; Hippocratic Lives and Legends; 1992; ed:Brill Academic publishers; Leiden,Nòva York, Colònia; ISBN 9004095748.
- Platon, Protagoras; Internet Classics Archive: The University of Adelaide Library 2006 [12].
- Plini lo Vièlh, Istòria naturala, libre XXIX; trad (en):John Bostock. Perseus program..
- (en)Project Hippocrates; 1995; ed;Center for Medical Robotics and Computer Assisted Surgery, Carnegie Mellon School of Computer Science; [13].
- (en)Ira M. Rutkow; Surgery: An Illustrated History; 1993; ed:Elsevier Science Health Science div; Londres e Southampton; ISBN 0801660785.
- (en)Robert A. Schwartz, Gregory M. Richards, Supriya Goyal, Clubbing of the Nails; 2006; ed:WebMD {http://www.emedicine.com/derm/topic780.htm].
- (en) J. Shah; Endoscopy through the ages, 2002 in BJU International; ed: Academic Surgical Unit and Department of Urology, Imperial College School of Medicine, St. Mary's Hospital; Londres.
- (en)Charles Singer & E. Ashworth Underwood; A Short History of Medicine; 1962; ed:Oxford University Press;Nòva York e Oxford
- (en) William Smith; Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology; 1870; ed:Little, Brown, and Company; Boston[14]
- (en) Wesley D. Smith, Hippocratic Tradition, 1979; ed; Cornell University Press, ISBN 0801412099
- (en) Wesley D.Smith; Hippocrates Hippocrates in Encyclopaedia Britannica en linha
Complementària[modificar | modificar la font]
- Wesley D. Smith. Hippocrates. Article complet gratuït de l'Encyclopædia Britannica.
- Francis Adams (traductor) [1891] [15] òbras d'Ipocrates, 1994; ed:Daniel C. Stevenson, Web Atomics © 1994–2000; The Internet Classics Archive.
- (it) Alberto Jori, Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico; 1996; ed;Il Mulino; Bolonha (Itàlia).
- (en)M. D. Kalopothakes; An essay on Hippocrates; 1857, ed: King and Baird Printers; Filadèlfia; [16].
- (it) Francesco Lopez; Il pensiero olistico di Ippocrate. Percorsi di ragionamento e testimonianze. Vol. I; 2004, Edizioni Pubblisfera, Cosenza (Itàlia).
- Plini lo Vièlh, Istòria naturala: Libre XXIX., trad (en) John Bostock. Tèxte original programa Perseus.
- (en) Wesley D. Smith, Hippocratic Tradition, ed: Cornell Univ Pr; 1979, ISBN 0801412099}}
- (fr)Primièras edicions imprimada de la Colleccion ipocratica sul web de la Bibliotèca Interuniversitària de Medecina de París (BIUM); estudis e tèxtes digitalizats per la BIUM (Bibliotèca interuniversitària de medecina e d'odontologia, París) vejatz la bibliotèca digital Medic@.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Òbras d'Ipòcrates sul site Medic@ (BIUM)
- (en) A. E. Hanson, Hippocrates: The "Greek Miracle", in Medicine (Medecina Antica)


text:
Kaaba
La Kaaba (var. Kaba, Ka'ba, Ka'aba) es una construccion cuboïda situada au sen de la mosqueta masjid al-Haram de La Mèca. Es lo luòc onte son dirigidas lei preguieras dei musulmans e es tanben lo centre dau romavatge de La Mèca obligatòri per la màger part dei brancas de l'islam.
Son origina es desconeguda en causa de l'abséncia de la manca documents escrichs sus l'istòria anciana de la region. Ansin, La Mèca apareguèt pas sus lei cartas avans lo sègle II e la religion deis arabis preislamics es fòrça mau coneguda. Se supausa que l'endrech foguèsse sacrat dempuei l'Antiquitat per lei populacions de la region e que divèrsei bastiments sacrats i foguèron bastits per assostar leis idòlas dau paganisme politeïsta arabi preislamic. Dins totei lei cas, venguèt lo centre d'un romavatge preislamic fòrça important per la religion pagana e l'economia de La Mèca. Ansin, après l'aparicion de l'islam e la conquista de La Mèca per Maomet, leis idòlas paganas i foguèron destruchas mai lo bastiment gardèt un ròtle fòrça important au sen de la religion novèla. Venguèt lo centre dau romavatge principau de l'islam e lo simbòl de l'unitat dei musulmans venerant un Dieu unic e non d'objèctes.
Lo bastiment aguèt divèrseis aspècts diferents dins lo corrent de l'Istòria en causa de destruccions parcialas. La version actuala data de 1630 après de trabalhs de restauracion ordonats per lo califa otoman Murat IV en causa de degalhs importantas causats per una tempèsta.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Hajj.


text:
Robèrt Lafont
Robèrt August Cesar Lafont (Robert Lafont en francés) (Nimes, 16 de març de 1923 - Florença (Itàlia), 24 de junh de 2009) èra un intellectuau occitan e pus particularament un lingüista, un escrivan, un istorian, un especialista de la literatura e un teorician politic. Èra una dei pus grandei figuras istoricas de l'occitanisme. Foguèt president de l'Institut d'Estudis Occitans de 1959 a 1962.
La Generalitat de Catalonha creèt en 2010 un prèmi Robèrt Lafont pr'amor de recompensar las personalitats o institucions importantas per l'occitanisme, que son primièr ganhador foguèt lo lingüista Pèire Bèc.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Robèrt Lafont nasquèt a Nimes en 1923 dins una familha protestanta dau país de la Vaunaja dau costat de sa maire Alícia Virginia Noguièr. Après lo divòrci de sei parents anèt viure en cò de sos grands dins un vilatjon de l'èst de Nimes, Cauviçon. Partiguèt dins son adolescéncia en 1936 amb son paire, qu'èra foncionari de Finanças, a Lons-le-Saunier, e aquel exilh li faguèt recuperar mai fòrtament l'occitan.
Lo començament del militantisme occitan e la guèrra[modificar | modificar la font]
De 1940 a 1943 estudièt lei letras classicas a Montpelhièr. Durant aquel periòde, de 1941 a 1942, se faguèt membre dau Felibritge a Nimes en 1941 e 1942, avans de crear lo movement Joventuts occitanas. Dempuèi l'estiu de 1943 fins au mes de mai de l'an seguent, aguèt de trabalhar ai camps de la joventut francesa d'en primièr a Mauriac e puèi a Lescar (Bearn). Ne fugiguèt e se jonhèt a un grop de resistents en Cevena. Durant lo mes d'agost, participèt a la liberacion de Nimes. En seguida d'aquò trabalhèt qualques meses dins lo cabinet dau prefècte de Gard avans d'èsser mobilizat, en 1945, dins lei Fòrças francesas d’ocupacion en Alemanha.
[modificar | modificar la font]
Quand arribèt la Liberacion, venguèt membre del novèl Institut d'Estudis Occitans qu'èra estat creat en febrièr de 1945. Aquel meteis an, lo 3 de decembre, se maridèt amb Andrée-Paule-Louise Chauchard, una professora de francés originària d'Andusa. Amassa aguèron dos enfants, Suzanne e Michel.
Lafont coneguèt l'influéncia de las idèas federalistas portadas per Carles Camprós e sa revista Occitània, e de l'òbra de Mistral, e editèt en agost de 1946 un jornal: l'Ase negre que reivindicava aquelas orientacions. Pasmens al cap d'un cèrt temps, l'escrivan comencèt a s'alunhar del federalisme proudhonian.
Tre 1949, aprèp que capitèt l'agregacion en letras classicas, Robèrt Lafont faguèt de professor a Bedarius, a Seta, a Arle e finalament al licèu de Nimes ont trabalhèt fins a 1964. A l'encòp que trabalhava dins l'ensenhament segondari, tre 1951, èra dintrat a l'Universitat de Montpelhièr ont trabalhava amb Camprós e i ensenhava l'occitan. Venguèt universitari d'un biais definitiu en 1964. Acabèt sa tèsi, La Phrase occitane, que foguèt publicada en 1967. En 1972, venguèt titular de la cadièra de "Lenga e Literatura occitana" de l’Universitat Pau Valèri de Montpelhièr.
Lingüistica[modificar | modificar la font]
Dins l'òbra lingüistica abondosa de Lafont, se pòt destacar:
- Un gròs trabalh de codificacion e de restauracion dau provençau segon la nòrma classica, e pus generalament, una teorizacion de la nòrma classica a l'escala de tota la lenga que contribuís a l'occitan larg (estandardizacion).
- Una analisi lucida de la diglossia e dei vias per ne sortir, amb una introduccion pioniera de la sociolingüistica dins lo domeni occitan tre 1970 (ben en avança sus l'ensems de l'estat francés).
- Una teoria completament novèla en lingüistica: la praxematica.
Òbras representativas:
- (fr) Phonétique et graphie du provençal, Institut d'Estudis Occitans, 1951.
- (oc) L'ortografia occitana: sos principis (1971)
- (fr) Le travail et la langue (1978) estudi sociolingüistic
- (fr) Éléments de phonétique de l'occitan (1983, reedicion en 2004, Vent Terral)
Istòria[modificar | modificar la font]
- (fr) Histoire d'Occitanie amb Andrieu Armengaud, Hachette - IEO (1979)
- (fr) Nous, Peuple Européen (1991)
- (fr) Petite histoire européenne d'Occitanie
Politica[modificar | modificar la font]
- (fr) La Révolution régionaliste, Gallimard, 1967.
- (fr) Sur la France, 1968.
- (fr) Décoloniser en France, 1971.
- (fr) La Nation, l'État, les Régions, 1993.
- (fr) À ces cons de français et ces couillons d'occitans, 2005.
- (fr) L'État et la Langue, Sulliver, 2008.
Literatura[modificar | modificar la font]
Analisi literària[modificar | modificar la font]
Istòria literària[modificar | modificar la font]
- (fr) Nouvelle Histoire de la Littérature occitane ambe Christian Anatole, PUF (1970)
Poesia[modificar | modificar la font]
- Dire (1945-53),
- La Loba, Aubanel (1959),
- Poèma a l'estrangièra (1960)
- Aire Liure (1974)
- Lausa per un solèu mòrt e reviudat (1984)
- La Gacha a la Cistèrna (1998)
Narracions[modificar | modificar la font]
- Vida de Joan Larsinhac, IEO (1951) - en linha
- Lei Camins de la Saba, id (1965)
- Lei Maires d'Anguilas, id (1966)
- Tè tu tè ieu, id (1968)
- L'Icòna dins l'Iscla, id (1971) - en linha
- Tua culpa, id (1974)
- La primièra persona, Federoc, edicions Fédérop, Lion (1978)
- Lo Decameronet, Vent terral edicions, (1983) - en linha
- La Festa (1983-84), format de Lo Cavalier de Març , Lo Libre de Joan e Finisegle , Federoc... Lion
- L'enclaus (1992)
- Insularas (1996)
- Contes libertins e faulas amorosas, Trabucaire (2000)
- L'Eròi talhat, id (2001)
- Lo Fiu de l'Uòu, Atlantica - Institut Occitan (2001)
- Lei miraus infidèus, IEO (2002)
- Lei Vidas d'Atanasi, Reclams (2004)
- La Cosmocritica, IEO (2008)
Teatre[modificar | modificar la font]
- Ramon VII, Lo Libre Occitan (1967)
- Dòm Esquichòte, 4 Vertats (1973)
- Lei cascavèus (1977)
- La Croisade (1983)
Traduccion[modificar | modificar la font]
- Lo Viatge Grand de l'Ulisses d'Itaca, Jorn (2004): partida centrala de l'Odissèa.
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Pagina consagrada a Robèrt Lafont
- (fr) Presentacion per leis edicions Jorn
- Sit de la revista ÒC que Robèrt Lafont ne foguèt lo cap redactor e qu'i publiquèt fòrça escrits
- (fr) Entretens amb Robèrt Lafont (vidèo de julhet de 2006)
- (fr)(oc) Robèrt Lafont parla dau Grand viatge d'Ulisses d'Itaca
Filmografia[modificar | modificar la font]
- Un DVD es estat consacrat a Robèrt Lafont: Christian Passuello, Robert Lafont, un écrivain dans le siècle, 2001.
- Wikipèdia:esbòs
- Portal:Provença/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Literatura occitana
- Escrivan occitan
- Istorian de la literatura occitana
- Literatura provençala
- Escrivan provençau
- Lingüista occitan
- Occitanisme
- President de l'IEO
- Personalitat provençala
- Escrivan francés del sègle XX
- Escrivan del país de Nimes
- Naissença en 1923
- Naissença a Nimes
- Decès en 2009
- Decès a Florença
- Critic occitan


text:
Parlament
Lo parlament es un organ collegial que pòt aver divèrsas foncions : una foncion de conselhièr pel primièr ministre, una foncion de legislator, e una foncion de representant de la nacion a l'estrangièr. Dins son sens pus corrent actualament, lo parlament es l'assemblada elegida qu'assegura la representacion del pòble, dins los Estats democratics e es per aquò « Destin de la democracia » coma escriguèt Hans Kelsen. I a doas foncions :
- far e desfar las leis, es atal lo detentor del poder legislatiu ;
- contrarotlar l'accion del govèrn del país.
Somari
En general[modificar | modificar la font]
Lo parlament representa los ciutadans mas pòt tanben, per exemple dins un Estat federal, representar de territòris.
Existís doas formas de parlament :
- los parlaments monocamerals, que son constituits d'una sola cambra
- los parlaments bicamerals, que son constituits de doas cambras : la Cambra nauta e la Cambra baissa.
La cambra dicha « bassa » es designada al sufragi universal dirècte segon un mode d'escrutinh variable segon los Estats. L'eleccion dels membres de la cambra nauta pòt variar segon los païses, per d'unes son los ciutadans que los elegisson, per d'autres son de grands electors. La cambra nauta es sovent nomenada Senat.
En Euròpa, los parlaments de còps nasquèron contra lo rei, per consentir l'impòst. Votar e contrarotlar foguèron alara estreitament ligats. A l'ora d'ara, las doas foncions s'espandiguèron e se separèron segon lo principi de la separacion dels poders.
Lo parlament delibèra puèi vòta la lei; dins qualques país e jos de condicions aquelas leis devon èsser somesas als ciutadans abans de poder dintrar en vigor; dins d'autres païses lo cap de l'executiu deu signar la lei per qu'aquela dintre en vigor. Lo govèrn, que podèt participar a son elaboracion, l'executa.
Parallèlament, lo parlament pòt contrarotlar l'accion del govèrn :
- pòt aver la possibilitat de l'enversar,
- lo pòt questionar,
- pòt procedir a d'enquèstas
- vòta lo budgèt e pòt verificar son emplec.
Dins un regim presidencial, coma als Estats Units, lo parlament possedís de poders legislatius e de contraròtla fòrça importants, mas pòt pas enversar lo govèrn.
Dins un regim d'assemblada, marcat per la confusion dels poders, lo parlament concentra las foncions legislativas e executivas.
Dins un regim parlamentari, lo govèrn emana del parlament, es responsable davant aquel, e lo pòt dissòlvre.
En França, dempuèi l'aveniment de la Tresena Republica, lo President de la Republica dispausa del poders pro importants, qu'aquel de nomenar lo govèrn o de dissòlvre l'assemblada, mas la representacion nacionala es sobeirana e dispausa de grands poders de contraròtle.
Organizacion[modificar | modificar la font]
La capacitat del parlament d'exercir efectivament sos poders es condicionada a son organizacion e a son foncionament intèrnes, definits par un règlament. Tres tipes d'organs jògan un ròtle major:
- lo burèu e la presidéncia del parlament
- los grops politics
- las comissions especializadas
Fins al sègle XVIII[modificar | modificar la font]
Los parlaments apareguèron a l'Edat Mejana. Foguèron, en principi, eissits de la Curia Regis (conselh del rei) que son l'establiment dins una region dependent dirèctament de la corona.
Lo pus ancian parlament en Euròpa sembla d'èsser estat l'Althing, creat en 930 en Islàndia e se reüniguèron cada an. A subretot de foncions de cort de justícia.
Abans la Revolucion, lo tèrme de parlament designa en França una cort de justícia jutjant en apèl de las jurisdiccions d'una region, e que son poder legislatiu es purament jurisprudencial. Los arrèstes dels reglaments, pres collegialament totas cambras reünidas, permeton de codificar de questions de drech en fasent una sintèsi de la jurisprudéncia.
Fòrça matèrias son de la competéncia de jurisdiccions especialas jos apèl d'autras corts sobeiranas que los parlaments, per exemple pels diferents relatius als afars eclesiastics, al domeni del rei (Aigas e Forèsts, Amiralat, moneda), a unas professions (cambra de la Maçonariá), a las questions fiscalas.
Las cambras dels parlaments representèron pas de categorias socialas, mas las diferentas matèrias del contenciós. An pas lo poder de votar los impòstes, o de contrarotlar las decisions del govèrn, o de representar las classas socialas coma en Anglatèrra aprèp la Gloriosa Revolucion.
Pasmens, son encargats de registrar e de publicar los actes reials aprèp aver verificat lor coeréncia amb la rèsta del drech de lor ressòrt, i comprés los principis generals. Sens aquel registrament, los actes reials son pas aplicables.
En França, se comptèt tretze parlaments e conselhs sobeirans a la fin del Regim Ancian, lo pus important essent lo Parlament de París.
Lo jansenisme parlamentari designa, dins la segonda mitat del sègle XVIII, un movement de la borgesiá que comença amb la revòlta dels cabochiens e que tend a considerar que totes los parlaments forman amassa un còrs unic sobeiran, detentor d'un poder politic e font legitima del drech.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Union interparlementària : informacions sus totes los parlaments del monde
- (fr) Ligams vèrs sites oficials dels parlaments


text:
Cuirassat
Un cuirassat èra un grand naviri de guèrra que teniá un blindatge fòrça important e una artilhariá principala equipada dei calibres de marina pus importants de son epòca. A respèct dau crosaire de batalha, aviá un desplaçament e una artilhariá similars mai èra pus protegit e mens rapid.
Dins lo corrent de son existéncia, lo cuirassat a fòrtament evolucionat per s'adaptar ais avançadas tecnologicas per restar au nivèu dei flòtas estrangieras. Lo mòt vèn dau tipe de naviri designat per lo nom battleship en anglés. Aqueu mòt es aparegut vèrs 1749 a partir de la contraccion de line of battle ship (en occitan : naviri de linha de batalha) e designava alora lei naviris de linha que formavan lo còrs dei flòtas majoras dau sègle XVIII[1]. En França, lo mòt es aparegut vèrs 1860 per designar lei premiers cuirassats equipats d'una còca de fèrre[2]. Dins leis annadas 1880, lo mòt battleship venguèt estandard dins lei país anglofons[3].
Lo cuirassat èra un naviri de guèrra poderós e tanben un simbòl de poder, de fiertat nacionala e de dominacion navala. Durant mai d'un decenni, lo nombre e lei capacitats dei cuirassats d'una marina èran de factors determinant dins lei relacions diplomaticas e leis estrategias militaras[4]. Ansin, la corsa ais armaments deis annadas 1900 ambé la construccion accelerada de cuirassats foguèt un dei factors importants a l'origina de la Primièra Guèrra Mondiala. Après la guèrra, de tractats limitèron lo nombre de cuirassats e lor produccion. Pasmens, aquò empachèt pas l'utilizacion de cuirassats tant ancians que modèrns durant la Segonda Guèrra Mondiala.
Dins aquò, en defòra de ka batalha de Jutland, lei combats entre cuirassats foguèron rars. De mai, maugrat un blindatge important, lei cuirassats demorèron totjorn menaçats per de naviris pichons e rapides equipats d'armas coma lei torpilhas o lei minas marinas o per la seguida per leis aeronaus e lei missils. A partir de 1945, lei cuirassats foguèron donc pauc a pauc remplaçats per lei pòrta-aeronaus coma naviri principau dei grops de combat. La marina estatsunidenca foguèt la soleta que gardèt quauquei cuirassats coma naviris de sostèn magerament dins lo cas d'operacions de desbarcament. Lei darriers cuirassats foguèron desarmats dins leis annadas 1990.
Somari
- 1 Lei naviris de linha
- 2 Lei premiers cuirassats
- 3 Lei pre-Dreadnought
- 4 L'èra dei Dreadnought
- 5 La Premiera Guèrra Mondiala
- 6 Lo periòde entre lei doas guèrras mondialas
- 7 La Segonda Guèrra Mondiala
- 8 Guèrra Freja
- 9 Situacion actuala
- 10 Referéncias
[modificar | modificar la font]
Lei naviris de linha, durant l'èra de la marina de vela, èran de naviris de guèrra de talha granda equipats de velas per la propulsion, d'un blindatge limitat[5] e d'una artilhariá tenent fins a 120 canons d'arma lissa. Representavan l'evolucion progressiva dei naviris de vela dempuei lo sègle XV. Pasmens, fòra l'aumentacion de talha, avián gaire evolucionats entre l'adopcion de la tactica de la linha de batalha au començament dau sègle XVII e lo decenni 1830.
Lo nombre aut de canons e lo tir simultanèu dei pèças d'una bordada permetián ai naviris de linha de causar de daumatges importants ai naviris de fusta (destruccion de la còca, dei masts...) e ais equipatges (tirs dirècts, projeccions de brigas de fusta...). Pasmens, la portada dei canons èra pas superiora a quauquei centenaus de mètres e leis evolucions tecnologics èran limitats per la dependéncia au vent.
L'introduccion de la maquina de vapor marquèt un cambiament prefond dins la bastida dei naviris. Inicialament, èra un sistèma de propulsion segondari utilizat dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX per lei fregatas e lei naviris leugiers. La marina francesa foguèt la premiera d'equipar un naviri de linha d'una propulsion de vapor en 1850[6]. Aqueu naviri teniá un armament similar ais autrei naviris de linha mai sei maquinas de vapor li permetián d'agantar una velocitat de 12 nos quin que sigue lo sens dau vent. A l'epòca, aquò representava un avantatge major dins lo cas d'un combat navau e leis autrei nacions desvolopèron tanben de naviris militars de vapor. Pasmens, la produccion de propulsion d'eliça demorèt relativament complèxa e solament França e Anglatèrra generalizèron aqueu principi. Lo rèsta dei flòtas europèus adoptèron l'eliça per sei naviris de linha e la ròda idraulica per sei fregatas[7]. Dins totei lei cas, l'aparicion de la vapor entraïnèt una aumentacion de talha dei naviris de linha.
Lei premiers cuirassats[modificar | modificar la font]
L'adopcion de la vapor èra solament una deis avançadas de la tecnologia navala dau sègle XIX. Lèu, lo naviri de linha foguèt remplaçat per lei premiers cuirassats equipats d'una còca de fèrre, d'una propulsion de vapor e d'una artilhariá tirant d'obús explosius. Aqueu tipe novèu de naviri apareguèt a la fin deis annadas 1850 dins lei marinas anglesas e francesas.
Obús explosius[modificar | modificar la font]
Lei canons tirant d'obús explosius o incendiaris èran de menaças majoras per lei naviris de fusta. En 1841, l'adopcion d'aqueu tipe d'armaments foguèt generalizada per lei fòrças navalas francesas e estatsunidencas[8]. Leis autrei flòtas europèas deguèron tanben seguir. Durant la guèrra de Crimèa (1853-1856), sièis naviris de linha e doas fregatas russas demonstrèron la superiotat d'aquelei canons durant la batalha de Sinope veguèt la destruccion de sept fregatas e de tres corvetas turcas[9]. En 1855, l'ataca francesa victoriosa de posicions terrèstras russas a Kinburn per de naviris cuirassats demostrèt tornarmai l'eficacitat dei cambiaments se debanant dins l'arquitectura navala dempuei lo començament dau sègle XIX[10].
Lo blindatge[modificar | modificar la font]
Lo desvolopament d'obús fòrça explosiu entraïnèt l'adopcion de blindatges de fèrre puei d'acièr. Lo premier exemple foguèt lo naviri francés La Gloire intrat en servici en 1859. Aviá la forma d'un naviri de linha, un pònt d'artilhariá unic per redurre sa massa, una còca de fusta cubèrta per de proteccions de fèrre e una propulsion de vapor[11]. Sa bastida entraïnèt una repòsta de la marina britanica tre l'annada 1860 ambé la produccion dau HMS Warrior.
Après aquelei naviris, l'Empèri Britanic e França acomencèron de programas importants de produccion de naviris de còca de fèrre e de transformacions de naviris de fusta gràcias a l'apondon de blindatges metallics. Itàlia, Austria, Espanha, Russia e Estats Units d'America ordonèron tanben la produccion d'unitats similaras. Ansin, quand se debanèt la batalha d'Hampton Roads (8-9 de març de 1862) entre l'USS Monitor e lo CSS Virginia, uech flòtas tenián ja de naviris protegits per de blindatges metallics.
Divèrseis experiéncias foguèron menadas per lei flòtas de l'epòca sus l'armament e sus lei materiaus de construccion. Ansin, s'estudièt la posicion dei canons o l'adopcion d'un esperon per pertusar la còca d'un naviri advèrs. A partir de 1870, l'acièr acomencèt d'èstre utilizat e entre 1873 e 1876, lei Francés bastiguèron lo premier naviri, Le Redoutable, que son materiau principau èra l'acièr[12].
Lei pre-Dreadnought[modificar | modificar la font]
La bastida dau HMS Dreadnought marquèt una revolucion tant importanta en 1906 que lei naviris dau periòde precedent (annadas 1870-1906) son dichs pre-Dreadnought. Aqueu tipe apareguèt dins leis annadas 1890. Éra cartacterizat per l'adopcion de blindatges importants, d'una artilhariá organizada en torrèla e l'abandon definitiu dei velas. L'artilhariá èra devesida entre de baterias principalas situadas ais extremitats dau naviris,generalament doas torrèlas de doas pèças, e de baterias segondàrias situadas au centre. Dins lo cas d'un combat, l'artilhariá principala, que sei calibres agantavan generalament 305 mm, èra utilizada per destrurre un cuirassat enemic mentre que l'artilhariá segondària èra utilizada per secutar l'equipatge d'un cuirassat enemic o per destrurre un naviri enemic pus leugier (torpilhaire...). La velocitat d'aquelei tipes de naviris èra d'aperaquí 16 nos.
Lo periòde d'emergéncia dei pre-Dreadnought foguèt tanben caracterizat per l'adopcion d'una politica britanica que son objectiu èra d'assegurar la dominacion navala dau país còntra leis ambicions francesas, russas puei alemandas. D'efèct, en 1883, l'Empèri Britanic teniá 38 cuirassats, siá lo doble de la flòta francesa e tant que totei lei flòtas mondialas reünidas. En 1897, aquela dominacion èra fòrça afeblida per lo programa de bastida alemand e la bastida de cuirassats per lei flòtas italiana, estatsunidenca e japonesa. De mai, lei pre-Dreadnought contunièron de conóisser d'evolucions tecnologicas pertocant lo blindatge de la còca, la propulsion, lei torrèlas e l'armament ambé l'introduccion de la torpilha coma arma segondària. L'objectiu principau èra de demenir la massa dau naviri per utilizar d'armaments novèus o pus importants.
L'èra dei Dreadnought[modificar | modificar la font]
L'intrada en servici dau HMS Dreadnought rendiguèt obsolèt totei lei cuirassats existents. Creada sota la pression de l'amirau britanic John Fisher, aqueu naviri permetiá de combinar un armament de dix canons de 305 mm amb una velocitat e un blindatge fòrça important e sensa equivalent en 1906. Aquò marquèt lo començament d'una corsa ais armaments novèla e un periòde de desvolopaments tecnics pertocant la propulsion, l'armament e lo blindatge. Ansin, apareguèron rapidàment de naviris encara pus poderós que foguèron de còps dichs « super-Dreadnought ».
Originas de la classa Dreadnought[modificar | modificar la font]
L'idèa de desvolopar una classa de cuirassat equipat d'una artilhariá compausada d'un armament unifòrme de canons de calibre important. Lei premierei recèrcas foguèron menadas per l'amirau italian Vittorio Cuniberti qu'imaginèt un naviri de guèrra tenent dotze canons de 305 mm, un blindatge de 300 mm e una velocitat de 44 nos[13].
Puei, la guèrra de 1905 entre Russia e Japon donèt d'informacions novèlas sus lo combat navau modèrn que demonstrèron la validitat dau concèpte de Cuniberti. Lei tirs entre lei dos flòtas se debanèron a de portadas situadas entre 7 000 e 11 000 mètres, es a dire a de distàncias superioras a la portada de l'artilhariá segondària. Una classa de cuirassats japonés equipats de pèças de 254 e 305 mm e d'una propulsion poderosa i foguèt fòrça remarcada[14].
Lei Britanics acomencèron d'estudiar aqueu concèpte a partir dau començament de l'annada 1904 sota la direccion de Jackie Fisher. Son pensament principau èra la menaça representada per de naviris leugiers equipats de torpilhas (sosmarins, torpilhaires, destroyers... etc). Prepausèt donc lo desvolopament d'una classa novèla de naviris dichs crosaires de batalha equipats d'una artilhariá unifòrma de 305 mm, d'una propulsion rapida (25 km/h) e d'un blindatge leugier[15]. Per validar aquela idèa, encoratjèt la creacion dau cuirassat HMS Dreadnought. Tenent un blindatge de 280 mm e una artilhariá principala de 305 mm, èra lo premier naviri propulsat per una turbina de vapor. Gràcias a una reparticion astuciosa dei torrèlas, èra capable d'opausar un nombre fòrça important de canons còntra un naviri enemic. Gardèt una artilhariá segondària limitada (76 mm) per faciar de naviris leugiers. Son succès foguèt fòrça important e entraïnèt l'abandon dei projèctes de produccion de croisaires de batalha.
La corsa ais armaments[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XIX, lei poissanças militaras principalas comencèron una politica de bastida de naviris militars modèrns e poderós. Aquela politica venguèt un factor d'entraïnament de la Premiera Guèrra Mondiala e foguèt dicha « corsa ais armaments ». Sus mar, lo cuirassat venguèt lo simbòl d'aquela corsa e de la poissança d'un estat. Ansin, Reiaume Unit, Alemanha, França, Itàlia, Japon, Àustria-Ongria e leis Estats Units creèron de programas per desvolopar de cuirassats similars au Dreadnought. Lei poissanças navalas segondàrias assaièron tanben d'obtenir aqueu tipe de naviri gràcias a d'acòrds de produccion ambé Reiaume Unit o leis Estats Units.
Lei resultats de la corsa ais armaments navals foguèron donc rapides. En 1901, lei sept estats maritims pus poderós alinhavan 88 cuirassats. En 1914, aqueleis estats, aumentats d'Àustria-Ongria, tenián 149 cuirassats pre-Dreadnought, 68 cuirassats de tipe Dreadnought e 63 autres naviris èran en construccion[16].
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) se caracterizèt per la dominacion dei flòtas de l'Entenduda còntra lei flòtas deis Empèris Centraus e, donc, per la quasi abséncia de combats navaus important levat la batalha de Jutland en 1916. Ansin, l'influéncia dei cuirassats foguèt negligibla sus lo debanament deis operacions terrèstras en França o en Russia. Foguèt tanben negligibla durant la Premiera Batalha de l'Ocean Atlantic qu'opausèt lei sosmarins alemands ai naviris d'escòrta e de transpòrt aliats.
D'efèct, gràcias a la posicion geografic dei pòrts alemands e au pariment dei missions ambé la flòta francesa qu'èra concentrada en Mediterranèa, la flòta anglesa poguèt aisament blocar la flòta alemanda[17]. De mai, lei dos camps sabián que lo nombre pus important de cuirassats en servici dins la flòta britanica entraïnariá la destruccion de la marina alemanda dins lo cas d'una batalha generala entre lei dos flòtas. L'estrategia alemanda foguèt donc d'assaiar d'isolar un grop de la flòta britanica per obtenir una superiotat tactica locala e l'anientar. Foguèt tanben de protegir sei costats gràcias a l'utilizacion de naviris leugiers, de sosmarins e de camps de minas.
Leis annadas 1914 e 1915 veguèron donc solament de combats limitats entre crosaires de batalha a Heligoland e a Dogger Bank. L'unic combat navau se debanèt au Jutland lo 31 de mai de 1916. Leis Alemands pensant atacar un còrs isolat foguèron atacat per tota la flòta britanica e capitèron de s'escapar. Lei pèrdas britanicas foguèron importantas mai leis Alemands comprenguèron que poguèron pas destrurre la flòta anglesa. Ansin, la flòta de superficia alemanda va d'ara endavant restar a l'assosta dins sei pòrts e la prioritat foguèt donada ai sosmarins.
Sus leis autrei teatres, lei combats navaus demorèron tanben fòrça limitats. Sus la Mar Negra, se debanèt quauqueis escaramochas sensa consequéncia se debanèron entre lei Rus e leis Otomans. Sus la Mar Adriatica, la situacion geografica e la superioritat francobritanica entraïnèt lo blocatge de la flòta austriana dins sei pòrts. Sus lo rèsta de la Mediterranèa, l'utilizacion pus importanta dei cuirassats foguèt per donar un sostèn d'artilhariá au desbarcament dei Dardanèls.
En revènge, la guèrra demostrèt la vulnerabilitat dei cuirassats a d'armas leugieras e d'un còst feble coma lei minas o lei torpilhas. Ansin, dins la Mar dau Nòrd, lo sosmarin alemand U-9 capitèt d'aprefondar un croisaire de batalha britanic tre setembre de 1914. Puei, lo super-dreadnought britanic Audacious foguèt destruch per de minas marinas. Dins l'Adriatica, leis Austrians perdèron lei cuirassats SMS Szent István en causa d'una torpilha e SMS Viribus Unitis en causa d'una ataca d'un grop de sotaires. Enfin, durant la batalha dei Dardanèls, totei lei cuirassats aprefondats foguèron destruchs per de torpilhas o de minas.
Lo periòde entre lei doas guèrras mondialas[modificar | modificar la font]
Entre lei doas guèrras mondialas, lei cuirassats foguèron somés a una tièra de restricions internacionalas per empachar lo començament d'una novèla corsa ais armaments. De mai, fins au rearmament alemand durant lo periòde dau Tresen Reich, la flòta alemanda aviá pas lo drech de bastir o de crompar de cuirassats.
L'origina d'aquelei limitacions foguèt lo tractat de Washington de 1922 signat entre lei Britanics e leis Estatsunidencs per definir lo tipe e lo nombre de naviris que cada flòta aviá lo drech de bastir. Lei conferéncias de Genèva (1927 e 1932) e lei tractats navaus de Londres (1930 e 1936) aumentèron lo nombre de nacions regardadas e totei lei tipes de cuirassats foguèron limitats fins au començament de la Segonda Guèrra Mondiala. Ansin, lo periòde veguèt lo declin relatiu dei cuirassats e solament 33 foguèron bastits entre 1920 e 1945. L'aparicion dau pòrta-aeronaus foguèt lo segond factor permetent d'explicar aqueu declin.
L'aparicion dau pòrta-aeronaus[modificar | modificar la font]
Tre 1914, l'amirau britanic Percy Scott aviá anonciat la superiotat de l'aviacion sus lei cuirassats. Lei premiers progrès dins aquela direccion se debanèron a la fin de la Premiera Guèrra Mondiala quand d'avions foguèron equipats de torpilhas per lo premier còp. Aquela idèa foguèt desvolopada per lo generau estatsunidenc Billy Mitchell que realizèt d'assais de bombardaments aerians sus de naviris alemands capturats après la guèrra. En 1921, seis aeronaus capitèron d'aprefondar lo cuirassat SMS Ostfriesland' e lo pre-dreadnought estatsunidenc USS Alabama.
Se lei naviris utilizats per Mitchell èran vièlhs, immobiles e sensa sistèma de contraròtle dei degalhs, la destruccion dei naviris demostrèron l'eficacitat novèla deis aeronaus e foguèron una revirada importanta per lei partisans dau cuirassat. Ansin s'aqueu tipe de naviri demorèt lo còr de la màger part dei flòtas, la màger part dei flòtas organizèt d'assais de pòrta-aeronaus.
Rearmament[modificar | modificar la font]
Lo rearmament dei cuirassats entre lei doas guèrras mondialas acomencèt dins leis annadas 1930. Pasmens, lei programas de produccion demorèron limitats.
Ansin, dins leis annadas 1930, lei flòtas britanicas e japonesas preferiguèron modernizar lei naviris ja existent. L'objectiu èra de melhorar l'estabilitat dei naviris durant lo tir. Puei, lei Britanics decidiguèron tanben de bastir cinc cuirassats novèus de classa King George V qu'intrèron en servici solament entre 1940 e 1942. De lor caire, lei Japonés donèron la prioritat ai pòrta-aeronaus. En Alemanha, lo plan de rearmament limitèt lo ròtle dei cuirassats a la guèrra còntra lei naviris marchands ambé lei sosmarins.
En Mediterranèa, lei flòtas francesas e italianas demorèron pus fidèlas ai cuirassats. Lei Francés modernizèron totalament quatre unitats dins leis annadas 1930 e bastiguèron quatre cuirassats suplementaris entre 1937 e 1940. Leis Italians bastiguèron quatre cuirassats de classa Littorio entre 1940 e 1943.
Enfin, leis Estats Units adoptèron una posicion similara ai francoitalians e sièis cuirassats de classa North Carolina foguèron bastits entre 1941 e 1943 puei quatre de classa Iowa. Pasmens, en causa de la guèrra còntra lei Japonés, desvolopèron tanben rapidament una flòta de pòrta-aeronaus.
DUrant aqueu periòde, de cuirassats leugiers foguèron utilizats d'un biais negligible durant la guèrra d'Espanha magerament per lo bombardament dei costats e per l'escòrta de convòis. Dins aquò, lei combats contunièron de mostrar la vulnerabilitat dei cuirassats ais armas leugieras o d'ara endavant ais aeronaus. Lo premier cas foguèt lo cuirassat dreagnought nacionalista España que foguèt aprofonda per una mina. Lo segond cas foguèt lo Jaime I republican que foguèt la victima d'una ataca aeriana nacionalista e explosèt per la seguida durant lei reparacions. Enfin, lo darrier cas foguèt aqueu dau cuirassat leugier alemand Deutschland que foguèt tocat per doas aeronaus republicans entraïnant de degalhs e de pèrdas importants.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Se la Segonda Guèrra Mondiala acomencèt per lo bombardament de cuirassats alemands de lòng de la Mar Baltica còntra lei posicions polonesas de Westerplatte e s'acabèt per la signatura de la capitula japonesa sus lo USS Missouri, lo debanament de la guèrra mostrèt lo declin totau dau cuirassat dins lei combats navaus modèrns au profiech dau pòrta-aeronaus.
D'efèct, se quauquei combats entre cuirassats se debanèron, lo ròtle principau dei cuirassats foguèt de protegir de flòtas còntra leis atacas aerianas e de sostenir lei desbarcaments. Lei dos teatres navaus principaus, lo nòrd d'Ocean Atlantic e l'Ocean Pacific, foguèron dominat per lei pòrta-aeronaus e de naviris d'escòrtas pus leugiers. Pasmens, durant tota la guèrra, lei cuirassats demorèron una buta privilegiada e divèrseis operacions foguèron organizats per aprefondar lei cuirassats enemics.
Tarenta, Bismarck e lo cap Matapan[modificar | modificar la font]
Lei batalhas de Tarenta, de la perseguida dau Bismarck e dau cap Matapan foguèron lei combats principaus que regardèron de cuirassats entre la flòta britanica e lei marinas alemanda o italiana. Lei tres cas mostrèron la vulnerabilitat dei cuirassats ais aeronaus. Pasmens, lo tresen mostrèt tanben la possibilitat de leis utilizar ambé succès durant d'operacions nocturnas gràcias a l'utilizacion dau radar.
Lei batalha de Tarenta e la desfacha dau Bismarck foguèron d'exemples de la vulnerabilitat dei cuirassats ais aeronaus. Dins lo premier cas, d'aeronaus britanics equipats de torpilhas capitèt d'aprefondir un cuirassat dins son pòrt. Dos autres cuirassats foguèron tanben endomatjats durant l'assaut. Dins lo segond cas, lo cuirassat Bismarck, après divèrsei combats mai o mens a son avantatge còntra de naviris de superficia, foguèt decisivament endomatjat per l'aviacion britanica.
La batalha de Matapan a la fin de març de 1941 foguèt un cas especiau car mostrèt l'eficacitat de l'aviacion navala e la possibilitat de contuniar d'utilizar, de nuech, lei cuirassats. D'efèct, durant la jornada, leis aeronaus britanics aprofichèron la visibilitat bòna per atacar lei naviris italians ambé de torpilhas. Puei, de nuech, lei cuirassats britanics, qu'èran pus menaçats per l'aviacion, poguèron utilizar lo radar per atacar dirèctament lei naviris enemics.
Lei batalhas dau teatre Pacific[modificar | modificar la font]
Pendent la màger part dei batalhas decisivas dau teatre Pacific, coma la batalha de Midway, lei cuirassats foguèron absents o limitats a de ròtles segondaris per lei pòrta-aeronaus. D'un biais generau, lei limits observats dins lo Pacific foguèron similaras ai limits observadas en Mediterranèa o dins l'Atlantic. Pasmens, en causa dau nombre fòrça important de pòrta-aeronaus o de basas aerianas dins la region, lei problemas d'utilizacion dei cuirassats (velocitat tròp febla, vulnerabilitat ais aeronaus, posicionament marrit...) foguèron encara pus importants.
Pearl Harbor[modificar | modificar la font]
La batalha de Pearl Harbor mostrèt, coma Tarenta, la vulnerabilitat dei cuirassats ais atacas aerianas, especialament quand èran immobils dins un pòrt. D'efèct, lo 7 de decembre de 1941, doas atacas aerianas japonesas foguèron sufisentas per destrurre o endotmajar grèvament cinc cuirassats estatsunindencs e neutralizar la fòrça cuirassada deis Estats Units dins lo Pacific.
Midway[modificar | modificar la font]
Batalha decisiva de la guèrra dins lo Pacific, Midway mostrèt l'importància dei pòrta-aeronaus dins un combat onte lei dos flòtas se veguèron jamai. Lo ròtle dei cuirassats se limitèt a la defensa aeriana durant la jornada. Puei, de nuech, poguèron pas èstre utilizats per atacar la flòta estasunidenca car una velocitat tròp febla leis empachèt de se metre a portada de tir.
Guadalcanal[modificar | modificar la font]
La batalha navala de Guadalcanal se debanèt en novembre de 1942. Cada camp alinhèt dos cuirassats que particpèron au combat en causa de la manca de fòrças aeronavalas. Lo 13 de novembre, un cuirassat japonés foguèt aprefondada per de tirs de crosaires e de destroyers mai la flòta estatsunidenca perdèt sièis naviris dins la batalha en causa de la poissança de fuòc dei naviris japonés. Lo 15, un combat impliquèt lei tres cuirassats disponibles dins lo sector. Lei cuirassats estatsunidencs capitèron de resistir ai tirs japonés e lo cuirassat japonés foguèt finalament destruch per un tir massís de l'artilhariá de l' USS Washington. Aquelei combats se debanèron de nuech gràcias a l'utilizacion dau radar. Ansin, per portar lo còp decisiu, l' USS Washington aprofichèt un defaus dau radar japonés per s'aprofichar a 8 200 mètres e mandar d'un còp quarante obús sus son advèrsari.
Per la seguida, lei cuirassats estatsunidencs foguèron utilizar per sostenir lei desbarcaments dei tropas terrèstres sus l'illa de Guadalcanal o atacar certanei basas aerianas japonesas.
Leyte[modificar | modificar la font]
La batalha de Leyte en octòbre foguèt lo darrier combat entre cuirassats. D'efèct, après la pèrda d'unei pòrta-aeronaus, lei Japonés deguèron acceptar d'utilizar lei cuirassats. Pasmens, aquela temptativa s'acabèt per una revirada maugrat un resultat favorable lo 25 d'octòbre quand lei pòrta-aeronaus deguèron fugir en fàcia de quatre cuirassats japonés. Pasmens, aquela flòta foguèt finalament blocada per d'aeronaus e de destroyers. Dins lei jorns seguents, leis Estatsunidencs prenguèron l'avatatge quand una flòta de sièis cuirassats ataquèt ambé succès lei Japonés. Un cuirassat japonés foguèt aprefondat per de tirs de naviris e dos autres per d'atacas aerianas.
Batalhas sovieticas e finlandesas[modificar | modificar la font]
Durant leis operacions sus lo teatre sovietic, lei cuirassats aguèron un ròtle fòrça segondari en causa de la posicion estrategica malaisada de la flòta sovietica e dei camps de minas dins la Mar Baltica. Foguèron donc utilizar per atacar de posicions terrèstras e per defendre Leningrad durant lo sètge de la vila. Durant aquela batalha, lo cuirassat Marat foguèt aprefondat dins son pòrt mai poguèt contuniar d'utilizar son artilhariá coma bateria maritima.
Ròtle de sostèn d'artilhariá[modificar | modificar la font]
Durant la guèrra, lo ròtle de sostèn d'artilhariá venguèt la mission principala dei cuirassats. Participèron a cada operacion de desbarcament importanta coma au Marròc, en Sicília o en Normàndia.
Defensa aeriana[modificar | modificar la font]
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, especialament dins lo Pacific, la defensa aeriana foguèt una mission importanta dei cuirassats e dei crosaires. ANsin, certaneis unitats perdèron una partida dei canons pesucs au profiech de canons leugiers antiaerians. La doctrina estatsunidenca desvolopèt un emplech combinat ambé de patrolhas aerianas per formar de linhas de cuirassats e de crosaires capablas de formar de « muralhas » d'obús antiaerians. Aital, en 1944, leis aeronaus japonés aguèron de dificultats gròssas per agantar lei pòrta-aeronaus estatsunidencs protegits d'aqueu biais.
Blindatge[modificar | modificar la font]
Dins leis annadas 1930, lo desvolopament de l'arma aeriana e leis ensenhaments de la batalha de Jutland entraïnèron l'aparicion de quauqueis evolucions dins la concepcion dau blindatge dei cuirassats. L'objectiu èra d'absorbir la poissança deis explosions de torpilhas. Aquò entraïnèt un cambiament dins l'organizacion intèrna dau naviri. Lo blindatge dei còcas exterioras foguèt renfòrçat en cambi d'una demenicion dei proteccions intèrnas.
Pasmens, aqueleis esfòrç aguèron una eficacitat limitada en causa de l'aumentacion de la poissança deis armas antinaviris. Per exemple, lei còcas dau South Dakota estatsunidenc podián resistir a l'explosion d'una carga de 317 quilogramas de TNT. Òr, dins lo corrent de la guèrra, lei Japonés desvolopèron de torpilhas novèlas amb una carga de 405 quilogramas de TNT que poguèron pertusar lo blindatge. De mai, certaneis aviacions utilizèron de cargas fòrça pesucas coma la bomba britanica Tallboy de 5,4 tonas de TNT.
Guèrra Freja[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala, la màger part dei marinas pus poderosas gardèron de cuirassats fins ais annadas 1950-1960 en causa dei limits observadas durant la guèrra e dau desvolopament d'armas novèlas encara pus perilhosas. L'unica excepcion foguèt la flòta estatsunidenca que va gardar aqueu tipe de naviri fins ais annadas 1990.
D'efèct, en 1945, la guèrra a mostrat lei limits dei cuirassats. Ansin, se lei flòtas gardèron leis unitats existentas, ges de construccion novèla foguèt ordonada. Au contrari, en fàcia dei menaças novèlas (arma nucleara, aparicion dau missil...), lo concèpte de cuirassat foguèt pauc a pauc abandonat. Lei cuirassats italians foguèron destruchs a la fin deis annadas 1950. En França, lei tres cuirassats finiguèron lor servici mai foguèron pas remplaçats. Lei cinc cuirassats britanics foguèron destruchs entre 1957 e 1960. L'URSS faguèt la mema causa ambé sei cuirassats entre 1953 e 1959.
Lei marinas segondàrias imitèron aquela politica. Brasil abandonèt lo cuirassat entre 1951 e 1954, Argentina en 1956 e Chile en 1959. Turquia gardèt lo Yavuz fins 1976 e Suècia gardèt tanben una tièra de cuirassats pichons per la defensa de sei costats fins ais annadas 1970.
Leis unics cuirassats utilizats durant tot la Guèrra Freja foguèron lei quatre cuirassats de classa Iowa de la marine estatsunidenca. Foguèron modernizats un premier còp dins leis annadas 1950 puei tornarmai dins leis annadas 1980 per sostenir d'operacions de desbarcament. Durant la segonda modernizacion, foguèron equipats de missils de crosiera Tomahawk per atacar de butas terrèstras alunchadas. Aquelei cuirassats foguèron utilizats durant la màger part deis operacions pertocant l'armada estatsunidenca de la Guèrra Freja (Corèa, Vietnam, Liban...) e durant la Guèrra dau Golf (1991). Après 1991, dos foguèron retirats dau servici e lo rèsta foguèt gardat en resèrva fins a l'abandon totau dau cuirassats per leis Estats Units en 2006.
Situacion actuala[modificar | modificar la font]
Après lo desarmament dei darriers Iowa en 2006, ges de cuirassat es d'ara endavant en servici. Pasmens, unei naviris son encara conservats coma musèu e son pas estats destruchs. La màger part son situats ais Estats Units (USS Massachusetts, North Carolina, Alabama, New Jersey, Wisconsin, Missouri e Texas). Lo rèsta es compausat d'unitats pus ancianas coma lo predreadnough japonés Mikasa.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "battleship", The Oxford English Dictionary, 2e édition, 1989, OED Online, Oxford University Press, 4 avril 2000.
- ↑ Centre Nationale de Ressources Textuelles et Lexicales, Intrada "Cuirassé", [1]
- ↑ . Stoll, Steaming in the Dark?, Journal of Conflict Resolution Vol. 36 no 2, junh de 1992.
- ↑ L. Sondhaus, Naval Warfare 1815–1914, (ISBN 0-415-21478-5).
- ↑ L'arquitectura de certanei còcas de fusta èra facha per demenir lo tuert d'un tir dirèct. Pasmens, aquò èra subretot eficaç còntra un tir alunchat.
- ↑ Napoleon (90 guns), the first purpose-designed screw line of battleships, Steam, Steel and Shellfire, Conway's History of the Ship, p. 39.
- ↑ Lambert, Andrew, Battleships in Transition, pub Conway1984, ISBN 0-85177-315-X pp. 144–147.
- ↑ Sir Howard Douglas, A Treatise on Naval Gunnery 1855, 4a edicion 1855.
- ↑ Lambert, Andrew D, The Crimean War, British Grand Strategy Against Russia, 1853–56, Manchester University Press, 1990, ISBN 0-7190-3564-3, pp. 60–61.
- ↑ Lambert, Andrew: Battleships in Transition, pp. 92–96.
- ↑ Gibbons, Tony. The Complete Encyclopedia of Battleships, pp. 28–29.
- ↑ Conway Marine, "Steam, Steel and Shellfire", p. 96.
- ↑ Cuniberti, Vittorio, "An Ideal Battleship for the British Fleet", All The World's Fighting Ships, 1903, pp. 407–409.
- ↑ Evans and Peattie, Kaigun, p. 159.
- ↑ Burr, Lawrence (2006), British Battlecruisers 1914–18, Oxford: Osprey Publishing, pp. 4–7.
- ↑ Philippe Masson, Marines et Océans, 1982, (ISBN 2-11-080768-7), p. 148.
- ↑ ilbert, Adrian (2000). The encyclopedia of warfare: from earliest time to the present day, Part 25. Taylor & Francis. p. 224. ISBN 978-1-57958-216-6.


text:
Grassa
Grassa[1] (Grasse en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Aubon d'Ardecha
Aubon[1] d'Ardecha (Albon d'Ardèche en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Albon De Ardèche (o Albon-de Ardèche) a traversat per la Glueyre.
Albon d'Ardèche (ou Albon-d'Ardèche) est traversée par la Glueyre.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Las municipalitats de Albon de Ardèche e de Marcols-las-aigas formavan fins en 1912 lo vilatge de Marcol.
Les communes d'Albon d'Ardèche et de Marcols-les-eaux formaient jusqu'en 1912 le village de Marcol.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Quint Nicolas (1999) Le parler occitan ardéchois d'Albon, Paris: L'Harmattan, p. 105


text:
Joseph Smith, Jr
Joseph Smith, Jr (23 de decembre de 1805 – 27 de junh de 1844), foguèt un cap religiós nòrd-american, conegut per se proclamar coma lo primièr profèta vident e revelador de la darrièra dispensació e per èsser lo fondator del Movement des Sants des Darrèri Dies a Palmyra, Naua Yòrk, Estats Units çò 1830.
Josep Smith liderèt un movement nomenat Restauracionisme tanben conegut cossí Mormonisme. Smith es considerat per los sieus seguidors coma profèta, vident e revelador, e lo situan al meteis nivèl que Moisès, Isaïes e d'autras profètas biblics. Las siás supausadas revelacions afirman lo besonh de restaurar la glèisa crestiana originala, en s'avent aquela perdut pauc après mòrt dels 12 apostòls a causa de la granda apostasia. E mai se los primièrs ensenhaments restauracionistes crestians de Smith èran similars a autres movements de lo sieu temps, Smith foguèt, e contunha d'èsser, una figura controvertida, malgrat aumentar sostingudament la quantitat de fisèlas de lo sieu culte.


text:
Ligur antic
Lo ligur antic (de pas confondre amb lo ligur romanic actuau) es una lenga estencha que se parlava a l'Edat Antica dins lei regions actualas de Provença e Ligúria e aviá tengut, inicialament, un territòri pus vast.
Segon fòrça especialistas[1], lo ligur antic aperten a la familha dei lengas indoeuropèas. Pus precisament, es dins la branca italoceltica, dins la quala lo ligur antic es un intermediari entre lei lengas celticas e lei lengas italicas. Aquesta classificacion èra pas tant evidenta nimai acceptada avans la fin dau sègle XX perque lei documents son escars dins aquesta lenga.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ SERGENT Bernard (1995) Les Indo-Européens: histoire, langues, mythes, París: Payot