text:
Lista deths toponims dera Val d'Aran
Lista deths toponims dera Val d'Aran damb era lor forma oficiala d'acòrdi damb eth Nomenclàtor oficial de toponímia major de Catalunya.
Somari
Municipis, localitats, quartièrs e entitats de populacion[modificar | modificar la font]
- Arres: Arres de Jos | Arres de Sus |
- Bausen: Pontaut |
- Bossòst: Bòrdes de Sapòda |
- Canejan: Bordius | Era Cassenhau | Eth Pònt de Rei | Eth Pradet | Porcingles | Pujòla-Amellet | Sant Joan de Toran |
- Es Bòrdes: Arró | Begós | Benós |
- Les: Banhs de Les | Serís |
- Naut Aran: Arties | Arties e Garòs | Bagergue | Vaqueira | Garòs | Gessa | Montgarri | Pojo | Salardú | Tredòs | Unha |
- Vielha e Mijaran: Arròs (Vielha e Mijaran) | Arròs e Vila | Aubèrt | Aubèrt e Betlan | Betlan | Betren | Casarilh | Casau | Escunhau | Escunhau e Casarilh | Espitau de Vielha | Eth Pònt d'Arròs | Gausac | Mijaran | Mont | Montcorbau (Vielha e Mijaran) | Sant Pèr | Vielha | Vila | Vilac |
- Vilamòs: Era Bordeta |
Monuments, edificis singulars, monastèris, ermitatges, etc..[modificar | modificar la font]
- Bausen: Sant Ròc (Bausen) | Santa Anna (Bausen) |
- Bossòst: Corrau de Samorèra | Corrau der Auet | Sant Antòni (Bossòst) |
- Canejan: Cases des Mines de Liat |
- Es Bòrdes: Cabana de Poilanèr | Mair de Diu dera Artiga de Lin |
- Les: Mair de Diu dera Pietat |
- Naut Aran: Banhs de Tredòs | Bòrda de Bandolèr | Bòrda de Joangran | Bòrda de Lacreu | Bòrda de Montadí | Bòrda de Servat | Bòrda de Viu | Bòrda des de Hoishina | Bòrda des de Lassús | Bòrda des de Longà | Bòrda des de Père | Bòrda des de Peró | Bòrda d'Espà | Bòrdes dera Artiga | Cabana d'Arenho | Cabana de Gessa | Cabana de Locampo | Cabana de Loseron | Cabana de Marimanha | Cabana de Moredo | Cabana de Parros | Cabana de Porèra | Cabana de Prüedo | Cabana dera Sèrra | Cabana des Calhaus | Cabana des de Tonet | Cabana des Pletes de Beret | Cabana deth Horcalh | Cabana deth Pas Estret | Cabana deth Vaquèr | Corrau de Ruda | Es de Cabau | Es Planhères | Mair de Diu de Montgarri | Pleta d'Espiargo | Sant Jaime | Sant Martin (Naut Aran) | Sant Pelegrin | Santa Catalina (Naut Aran) | Santa Margalida (Naut Aran) |
- Vielha e Mijaran: Bòrdes de Salient | Cabana de Mont | Cabana de Sèrra Escorjada | Cabana dera Tartèra | Cabana dera Tuta dera Vop | Cabana des Artiguetes | Cabana des Prats | Cabana d'Estanho | Cabana deth Coret de Mont | Era Cramba | Mair de Diu de Montcorbau | Mair de Diu des Nhèus | Parador de Vielha | Pleta dera Lana | Sant Joan d'Arròs | Sant Miquèu (Vielha e Mijaran) | Santa Maria de Mijaran | Santa Quitèria (Vielha e Mijaran) | Sarrahèra de Baish | Sarrahèra de Naut |
Equipaments e autes installacions[modificar | modificar la font]
- Barratge d'Aiguamòg | Barratge de Sant Joan de Toran | Barratge deth Hons dera Coma | Boca nòrd deth Tunèl de Vielha | Boca sud deth Tunèl de Vielha | Centrau d'Arties | Centrau de Benós | Centrau de Pònt de Rei | Cramba de Varradòs | Era Centrau | Era Tuca | Estacion de Vaquèira-Beret | Eth Pònt deth Joeu | Institut d'Investigacion de Nauta Montanha | Mena Margalida | Mena Victòria | Mines deth Horcalh | Pònt de Cledes | Pònt de Garona | Pònt de Locampo | Pònt de Loseron | Pònt de Marimanha | Pònt de Rei | Pònt de Salardú | Pònt de Valarties | Pònt de Varradòs | Pònt dera Lana | Pònt deth Ressèc (Naut Aran) | Pònt deth Saut deth Lop | Pontet de Rius | Pontet de Ruda |
Caps, sarradas, etc.[modificar | modificar la font]
- Agulhes deth Montardo | Arròca de Sèrra | Barracomica | Besibèrri Nòrd | Cap d'Artigalonga | Cap de Crabèra | Cap de Vaquèira | Cap dera Maleda | Cap dera Picada | Cap dera Potèrla | Cap dera Sèrra (Canejan) | Cap dera Sèrra (Naut Aran) | Cap des Agudes | Cap des Canarilhes | Cap des Canaus | Cap des Clòsos | Cap des Cròdos | Cap des Ticòs | Cap deth Hòro de Molières | Cap deth Malh de Cristalh | Cap deth Solan | Casteràs | Casteret | Creu de Colomèrs | Era Entecada | Era Montanheta (Bossòst) | Era Montanheta (Naut Aran) | Era Pica | Era Roqueta | Era Sèrra de Naut | Era SErreta | Era Trona | Es Antenes | Escòrnacrabes | Eth Cau de Naut | Gran Tuc de Colomèrs | Malh de Santa Bàrbara | Malh dera Artiga | Malh des Bessons | Malh des Pois | Malh des Vivèrs | Malh deth Chuc | Malh deth Gat | Malh Ròi | Mont dera Solana | Montagut (Arres) | Montanha d'Aubèrt | Montanha de Barlonguèra | Montanha de Porèra | Montanha de Sendrosa de Son | Montanha de Vaquèira | Montanha d'Estanh Long | Montanha deth Dossau | Montanha d'Uishèra | Montardo | Montcorbison | Monte de Garòs | Montlude | Montpius | Mont-romies | Pèira Blanca | Pic de Travessani | Pica de Horadic | Pica dera Gossetèra | Pica Palomèra | Poi d'Estanho | Poi d'Unha | Pujoalbo | Ròca de Sacòsta | Ròca de Tolosa | Ròca des Nau Horats | Sarrat de Sapeguilha | Sarrat dera Gerbosa | Sarrat dera Gireta | Sarrat dera Gleiseta | Sarrat des Cabiròus | Sarrat des Corbassi | Sarrat des Malhs | Sèrra Baisha deth Montlude | Sèrra d'Arenho | Sèrra d'Auba | Sèrra de Bedrera | Sèrra de Cabanon | Sèrra de Comalada | Sèrra de Crabèra | Sèrra de Cuenques | Sèrra de Fontfreda | Sèrra de Horno | Sèrra de Pica Palomèra | Sèrra de Rius | Sèrra de Sant Martin | Sèrra de Sauvadies | Sèrra de Sendrosa | Sèrra de Somont | Sèrra de Terratrem | Sèrra de Vacanera | Sèrra dera Mòrto | Sèrra dera Pleta Naua | Sèrra dera Tuta dera Vop | Sèrra des Armèros | Sèrra des Bandolèrs | Sèrra des Neres | Sèrra des Tumenèges | Sèrra d'Espiargo | Sèrra deth Lastoar | Sèrra deth Montlude | Sèrra deth Tiron | Sèrra Longa | Sèrra Sascorjada | Taula de Parros | Teso dera Mina | Ticò Blanc | Tuc Blanc (Naut Aran) | Tuc Blanc deth Portilhon | Tuc d'Angost | Tuc d'Arenho | Tuc d'Arres | Tuc d'Aubàs | Tuc de Bedurt | Tuc de Bergús | Tuc de Betlan | Tuc de Campsaure | Tuc de Canejan | Tuc de Cauilha | Tuc de Coeisseca | Tuc de Colomèrs | Tuc de Comagrana | Tuc de Comenge | Tuc de Conangles | Tuc de Contesa (Vielha e Mijaran) | Tuc de Costarjàs | Tuc de Crabèra | Tuc de Cuenques | Tuc de Fontana de Vielha | Tuc de Guilhèm | Tuc de Lia | Tuc de Maria Casteràs | Tuc de Marimanha | Tuc de Maubèrme | Tuc de Meddia | Tuc de Molières | Tuc de Montanèro | Tuc de Montoliu | Tuc de Pan | Tuc de Parros | Tuc de Pèdescauç | Tuc de Pòdo | Tuc de Poilanèr | Tuc de Pomèro | Tuc de Pontner | Tuc de Pujastó | Tuc de Ratèra | Tuc de Ribassetes | Tuc de Ribereta | Tuc de Rosari de Vacivèr | Tuc de Sacauva (Bausen) | Tuc de Sacauva (Vilamòs) | Tuc de Salana | Tuc de Sanèla | Tuc de Sarrahèra | Tuc de Saslòsses | Tuc de Saublanca | Tuc de Saumet | Tuc de Sendrosa | Tuc de Somont | Tuc de Tarterau | Tuc de Vacivèr | Tuc der Ombrèr | Tuc der Òme | Tuc dera Canau de Rius | Tuc dera Clòta | Tuc dera Coma d'Auran | Tuc dera Comassa | Tuc dera Gireta | Tuc dera Humenèja | Tuc dera Montanheta | Tuc dera Montjòia | Tuc dera Pincèla | Tuc d'Ermèr | Tuc des Arcoïls | Tuc des Armèros | Tuc des Bandolèrs | Tuc des Cingles | Tuc des Crabes (Canejan) | Tuc des Crabes (Naut Aran) | Tuc des Estanhets | Tuc des Hemnes | Tuc des Letassi | Tuc des Monges | Tuc des Neres (Bossòst) | Tuc des Neres (Vielha e Mijaran) | Tuc des Tres Corets | Tuc deth Cap deth Pòrt de Caldes | Tuc deth Miei | Tuc deth Plan dera Sèrra | Tuc deth Pòrt | Tuc deth Pòrt de Vielha | Tuc d'Òrla | Tuc gran de Sendrosa | Tuc Nere | Tuc Ròi | Tuca Blanca de Pomèro | Tuca de Betren | Tuca dera Aubeta |
Arrius, ribèras, barrancs, estanhs, lacs e hònts[modificar | modificar la font]
- Arriu d'Aiguamòg | Arriu d'Antòni | Arriu d'Audèth | Arriu de Barlongueta | Arriu de Bords | Arriu de Carlac | Arriu de Còstes Vedades | Arriu de Cumedan | Arriu de Marimanha | Arriu de Moredo | Arriu de Parros | Arriu de Pèirabon | Arriu de Pena-roja | Arriu de Pishader | Arriu de Rencules | Arriu de Ruda | Arriu de Saboredo | Arriu de Salient | Arriu de Sarrahèra | Arriu de Toran | Arriu de Tornarissa | Arriu de Valarties | Arriu de Varradòs | Arriu de Vernatar | Arriu dera Airòla | Arriu dera Pincèla | Arriu dera Sèrra | Arriu dera Solana | Arriu des Arramers | Arriu des Bandolèrs | Arriu des Cabanes | Arriu des Calhaus | Arriu des Molins | Arriu deth Corrau deth Miei | Arriu deth Horcalh | Arriu deth Horn | Arriu deth Lastoar | Arriu deth Miei | Arriu deth Tèrme | Arriu Estèish | Arriu Garona | Arriu Hered | Arriu Joeu | Arriu Malo | Arriu Nere | Arriu Noguèra Palharesa | Arriu Porquèr | Arriu Unhòla | Barranc d'Aigües Hondes | Barranc d'Arres | Barranc d'Arribaèta | Barranc d'Aubèrt | Barranc de Bargadèra | Barranc de Blanheuar | Barranc de Cal | Barranc de Casau | Barranc de Coriedo | Barranc de Corilha | Barranc de Gèles | Barranc de Guarbes | Barranc de Güèrri | Barranc de Hereishedo | Barranc de Lac Redon | Barranc de Margalida | Barranc de Maupàs | Barranc de Molières | Barranc de Montcorbau | Barranc de Montpius | Barranc de Poton | Barranc de Rigodero | Barranc de Sabiena | Barranc de Sacauva | Barranc de Sacornàs | Barranc de Salider | Barranc de Sant Estèue | Barranc de Santa Margalida | Barranc de Satronca | Barranc de Siesso | Barranc de Zedo | Barranc der Aire | Barranc der Escobar | Barranc dera Aubeta | Barranc dera Baresta | Barranc dera Borassa | Barranc dera Laveja | Barranc dera Madalena | Barranc dera Montanha de Delà | Barranc dera Tèda | Barranc des Arcoïls | Barranc des Arriulets | Barranc des Artigues | Barranc des Comes | Barranc des Gavècs | Barranc des Gotèrs | Barranc des Melics | Barranc des Pales | Barranc des Pois | Barranc des Raigades | Barranc des Tartèrs | Barranc deth Milh | Barranc deth Pietà | Barranc deth Pòrt | Barrancs des Comadores | Basses de Rius | Basses deth Montardo | Bom des Clòts de Lunfèrn | Canaleta de Pomèro | Clòts de Vialet | Er Estanhet | Er Estanhòt | Era Noguèra Ribagorçana | Era Restanca | Estanh de Bedreda | Estanh de Cap deth Plan | Estanh de Cumedan | Estanh de Guarbes | Estanh de Mar | Estanh de Montcasau | Estanh de Naut deth Clòt der Os | Estanh de Pica Palomèra | Estanh de Pòdo | Estanh de Ratèra de Colomèrs | Estanh de Ribereta de Baish | Estanh de Ribereta de Naut | Estanh de Rius | Estanh dera Èrba | Estanh dera Lòssa | Estanh dera Poriaca | Estanh dera Solana | Estanh des Gargolhes | Estanh des Trueites | Estanh deth Cap de Colomèrs | Estanh deth Cap deth Pòrt | Estanh deth Pietà | Estanh deth Pòrt de Colomèrs | Estanh d'Uishèra | Estanh Long de Colomèrs | Estanh Long de Liat | Estanh Long de Vilamòs | Estanh major de Colomèrs | Estanh Mòrt | Estanh Nere (Vielha e Mijaran) | Estanh Nere de Güèrri | Estanh Nere de Parros | Estanh Nere deth Cap deth Marc | Estanh Nere deth Horcalh | Estanh Obago | Estanh Plan | Estanh Redon | Estanh Redon de Vilamòs | Estanh Tòrt de Rius | Estanhcauilha | Estanhets d'Albi | Estanhets de Maubèrme | Estanhets deth Pòrt | Estanho de Vilac | Estanho d'Escunhau | Estanhòla des Armèros | Estanhòla deth Còth de Blanheuar | Estanhon de Costalies | Estanhon de Cuenques | Estanhon des Pois | Estanhon deth Clòt der Os | Estanhons de Baish | Estanhons de Conangles | Estanhons de Naut de Marimanha | Estanhons des Clòsos | Estanhòt d'Auba | Estanhòts de Molières | Estanhs dera Pincèla | Estanhs dera Sèrra | Eth Saut deth Pish | Garguilhs de Jos | Garguilhs de Sus | Gòrges d'Ermèr | Gotèr d'Arbaet | Gotèr de Barracomica | Gotèr de Bedreda | Gotèr de Comatroja | Gotèr de Hogaruda | Gotèr de Montner | Gotèr de Sèrracorba | Hònt d'Aiguamòg | Hònt de Moredo | Hònt de Ratèra | Hònt dera Espòna | Hònt des Pletius | Hònt deth Gresilhon | Hònt deth Plan dera Artiga | Hònt deth Poth | Hònt deth Sofre | Hònt Hereda | Hònts de Gresilhon | Hònts de Parros | Hònts deth Horcalh | Horat der Unhòla | Lac de Baish | Lac de Clòto de Baish | Lac de Clòto de Naut | Lac de Fontfreda | Lac de Laujò | Lac de Manhèra | Lac de Montoliu | Lac de Naut | Lac de Naut de Saboredo | Lac de Pomèro | Lac de Saslòsses | Lac de Sendrosa de Baish | Lac de Sendrosa de Naut | Lac dera Soala | Lac des Cabidornats | Lac deth Hòro | Lac deth Miei | Lac deth Pòrt de Caldes | Lac deth Potz | Lac Gelat de Rosari | Lac major de Saboredo | Lac Redon | Lac Tòrt | Lacs de Liscòrn | Lacs de Marimanha | Lauet de Simona | Ribèra de Rius | Ribèra deth Mòrt | Ribèra deth Nere | Ribèra d'Òrla | Tuèu d'Arties | Tuèu de Benós | Tuèu de Varradòs | Uelh de Pomèro | Uelh der Arriu Malo | Uelh deth Garona | Uelhs deth Joeu |
Autes toponims[modificar | modificar la font]
- Arres: Bòsc d'Arró | Bòsc Ombrèr e Pupelat | Clòt de Laurit | Malh de Meddia | Malhs de Taishoères | Pas d'Arres |
- Bausen: Clòt de Sacauva | Coret de Pan | Còth d'Estanhs | Es Corets | Pas de Vidauvós | Passada des Tres Corets | Plan de Montmajor | Plan de Vacanera | Plan deth Òme |
- Bossòst: Artiga de Còth de Baretja | Bòsc d'Aubàs | Bòsc de Madoran | Bòsc der Ombrèr | Coret dera Clòta | Còth de Baretja | Còth de Panet | Còth dera Montanheta | Eth Portilhon | Prats de Lana Gran |
- Canejan: Coma d'Arbe | Coret de Cauilha | Coret de Pomarin | Coret der Arbe | Còth de Barracomica | Còth de Güèrri | Eth Plan | Pas de Trentanada | Pas dera Comassa | Pas dera Potèrla | Portilhon d'Albi |
- Es Bòrdes: Bòsc de Sapertega | Bòsc de Shertigon | Bòsc dera Artiga | Clòt deth Bom | Comada dera Hònt deth Poth | Còth dera Montjoia | Era Artiga de Lin | Malh de Castèth Leon | Pas d'Arró | Pas dera Escaleta |
- Les: Còth de Fontfreda | Còth de Pontner | Era Lana de Les | Malh des Esclopèrs | Pas de Salòda |
- Naut Aran: Aiguamòg | Artiga Redona | Bòsc de Garòs | Bòsc de Lastoar | Bòsc de Locampo | Bòsc de Parisson | Bòsc de Parros | Bòsc dera Gireta | Bòsc dera Lobatèra | Bòsc des Arrialhs | Bòsc des Bandolèrs | Bòsc des Banhs | Bòsc des Plans | Bòsc deth Calassar | Bòsc deth Dossau | Bòsc deth Gavach | Bòsc deth Mòrt | Bòsc deth Sauet | Bòsc Nere (Naut Aran) | Circ de Colomèrs | Circ de Tòrt | Circ deth Montardo | Colhada der Estanh de Mar | Colhada Nera | Coma de Gessa | Coma de Marimanha | Coma de Montanèr | Coma dera Gireta | Coma dera Reparadora | Coma des Estrets | Coma deth Pòrt de Caldes | Coma deth Sauet | Coma d'Òrla | Coma Honda | Coma Nera | Coret de Clòto | Coret de Oelhacrestada | Coret de Prüedo | Coret de Salardú | Coret dera Sèrra | Coret deth Horcalh | Coret deth Plan de Lana | Coret Ròi | Còth de Bargadèra | Còth de Conangles | Còth de Maubèrme | Còth de Montoliu | Còth de Sendrosa | Còth de Travessani | Còth dera Canau de Rius | Còth des Clòsos | Còth deth Clòt der Os | Còth deth Montardo | Còth deth Tuc Gran de Sendrosa | Era Cauva (Naut Aran) | Era Passada de RibEreta | Era Seuva | Era Unhòla | Eth Calassar | Grinches de Rius | Grinches de Tòrt | Plan de Beret | Plan de Lana | Plan de Moredo | Plan de Nera | Plan de Tor | Plan des Banhs | Plan gran des Coms | Plan gran des Morars | Planhèth deth Pas Estret | Planhèths deth Cap deth Pòrt | Pòrt de Barlonguèra | Pòrt de Caldes | Pòrt de Colomèrs | Pòrt de Ratèra | Pòrt de Rius | Pòrt de Tarterau | Pòrt dera Bonaigua | Pòrt dera Horqueta | Pòrt d'Òrla | Pòrt d'Urets | Portau de Colomèrs | Portilhon de Marimanha | Ribèra de Loseron | Trauc de Lèsca | Val de Ruda | Valarties |
- Naut Aran : Era Cauva (Naut Aran ) |
- Vielha e Mijaran: Bòsc de Contesa | Bòsc de Cuveishic | Bòsc de Gèles e Montpius | Bòsc dera Èrla | Bòsc des Artiguetes | Bòsc d'Escunhau | Bòsc d'Estèra Safosta | Bòsc deth Paom | Bòsc Nere (Vielha e Mijaran) | Clòts de Lunfèrn | Coma Batalhèra | Coma d'Auran | Coma de Castericho | Coma de Meddia | Coma de Sant Joan (Vielha e Mijaran) | Coma des Armèros | Coma des Bargues | Coma Salies | Coret de Molières | Coret de Mont | Coret des Pois | Còth d'Alfred | Còth de Salient | Còth de Varradòs | Còth des Aranesi | Cunhèstra de Molières | Era Colhada | Era Plan | Es Bargues | Es Estanhons | Eth Bosquet | Eth Castèth | Malh de Fishabarrat | Malh de Guarbes | Malh deth Melic | Marrècs dera Gerbosa | Passada d'Auba | Passada de Ròca Nera | Passada des Vedèths | Plan d'Arres | Plan de Iès | Plan de Viàs | Plan dera Espòna | Plan des Artiguetes | Plan des Cards | Plan des Horques | Planhèth dera Creu | Planhèth Polit | Plans d'Auba | Plans de Mont | Pòrt de Vielha | Pòrt dera Picada | Pòrt Vielh deth Hòro | Sasplans | Socascarro | Varicauba |
- Vilamòs: Bòsc de Vilamòs | Coma de Giberro | Coret dera Ansa dera Caudèra | Còth der Estanh | Pas de Vilamòs | Plan d'Uishèra | Saplan | Sovinhaus |
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Nomenclàtor oficial de toponímia major de Catalunya en format Excel, dens era web dera Generalitat de Catalonha


c: text/html

text:
Neogèn
Lo Neogèn es un periòde de temps geologic qu'aperten a l'Èra Cenozoïca; dins aquesta, lo Neogèn seguís lo Paleogèn e precedís lo Quaternari.
Los tèrmes sistèma Neogèn (formal) e sistèma Terciari Superior (informal) descrivon las ròcas depausadas pendent lo periòde Neogèn, que cobrís aperaquí 23 de milions d'ans. Los mamifèrs e los ausèls se desvolopèron e d'autres animals s'i mantenguèron d'un biais relativament estable. Aguèron luòc qualques movements continentals, que lo mai significatiu foguèt la connexion de l'America del Nòrd amb l'America del Sud a la fin del Pliocèn.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Carles II de Navarra
Carles II de Navarra (var. Charles II ; Évreux, lo 10 d'octobre de 1332 - Pampalona, lo I de genèr de 1387), mei conegut com Carles lo Mau (var. Carles lo Marrit) que ho ua de las personalitats màgers de la Guèrra de Cent Ans.
Qu'èra la hilha de Joana II de Navarra qui èra era medisha hilha deu rei Loís X de França e I de Navarra mes qui èra apartada deu tròne de França sus la basa inedita de l'aplicacion de la lei salica de transmission masculina deu dret a la coroa de França.
La soa politica que ho marcada per las intrigas en França, Castelha e Bearn (on èra sògre deu poderós senhor Gaston Febus per lo maridatge conflictiu de la soa sòr Agnès de Navarra).


text:
Sinagòga de Besançon
La Sinagòga de Besançon es lo principal luòc de culte israelita de la metropòli francomtesa. Venguèt « monument istoric » en 1984.[1] Los representants de la comunautat decidiguèron de bastir un santuari novèl dins las annadas 1860; sa realizacion foguèt confiada a l'arquitècte Pierre Marnotte. Las òbras comencèron oficialament en 1869 e acabèron en 1871, en estil orientalista. Lo 18 de novembre la sinagòga foguèt inaugurada e dobèrta al culte. Los josieus majoritàriament sefarditas provenent d'Africa del Nòrd e los ashkenazís originaris d'Euròpa Occidentala e centrala i forman una sola comunautat.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Basa Merimée Notícia N°PA00101610, Ministèri francés de la Cultura.


text:
Occident
L'Occident es una zòna geografica que compren inicialament l'Euròpa de l'Oèst. L'extension de la zòna atal designada a variat al cors de l'Istòria; a un periòde donat, tanben pòt variar en foncion del locutor e del contèxt. Al començament del sègle XXI, s'admet generalament que l'Occident recampa Euròpa, los Estats d'America, Austràlia e Nòva Zelanda [1] [2]. L'emplec del mot e del concèpte d'Occident repausa sovent sus l'idèa sosjacenta d'una civilizacion comuna a aquesta zòna, e sus una oposicion semantica entre l'Occident e, siá la resta del mond, siá un o maitas autras zònas geograficas (Occident / Orient, Occident / Blòt comunista, en particular).
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Dictionnaire Hachette, edicion de 2006, entrada occident: «... 3 (amb una majuscula) Ensemble dels païses d'Euròpa Occidentala e d'America del Nòrd »
- ↑ Dictionnaire Petit Robert, edicion de 1993, entrada occident: «... 3 POLIT L'Euròpa de l'Oèst, los Estats Units e, pus generalament, los membres de l'Organizacion del Tractat de l'Atlantic Nòrd (OTAN). La defensa de l'Occident (autres còps opausada a Èst, païses de l'Èst) »


text:
Inflacion
L'inflacion es un fenomèn economic que se caracteriza per una pujada generalizada dels prèses. Se sòl associar a una emission excessiva de moneda per lo qu'es de l'ofèrta de bens e servicis. Mas aquela interpretacion respond solament a una part dels procèsses inflacionaris, se plan aqueles son justament los mai extrèms e persistents. Aquela pujada relativa dels prèses per lo qu'es de la moneda es sinonim d'una pèrda de la siá valor.
Lo procès contrari a l'inflacion (es a dire, quand aquela ven negativa) es la deflacion.
Causas[modificar | modificar la font]
La formula generala del nivèl dels prèses, elaborada per Irving Fisher, es:
ont es l'indèx de prètz, la quantitat de moneda en circulacion, la siá velocitat de circulacion, lo volum dels depauses bancaris e lo ritme segon lo qual se gastan. es lo volum de transaccions o, aperaquí, lo nivèl de comèrci.
Cal notar que l'Indèx dels Prèses de Consomacion (IPC) se calcula pas en utilizant aquela formula (per facha impossible tecniciana), mas mejançant un panièr de la crompa que compren una sèria de produches, que se'n mesura lo prètz nominal mejan.


text:
Un marit sens vocacion
Un marit sens vocacion (Un marido sin vocación en espanhòl) es un conte de l'escrivan espanhòl Enrique Jardiel Poncela escrich sens utilizar la letra "e", la pus frequenta en espanhòl, coma aqueles sens las letras "a" (Lo caufaire novèl), "o", "i" e "u", publicats totes dins lo jornal La Voz en 1926 e 1927.
Istòria (traducha en occitan)[modificar | modificar la font]
- « Una tardor -fòrça ans abans- quand mai sentián las ròsas e màger ombra balhavan las acacias, un micròbi fòrça conegut ataquèt, aspre e voraç, Ramón Camomila: la furor matrimoniala.
- —I a un maridatge pròche, jovenets! —remarquèt coma salutacion a son amic Manolo Romagoso quand pojavan amassa dins lo Casinò e rencontrèron los camaradas mai intims.
- —Un maridatge?
- —Un maridatge, òc -corroborèt Ramón.
- —Tieu?
- —Mieu.
- —Amb una jove?
- —Solide! Es qu'anonciariái mas nòças amb un caçaire furtiu?
- —E quand arrivarà la causa?
- —O ignòri.
- —Perdon?
- —Coneissi pas encara la nòvia. La vau cercar ara...
- E Ramón Camomila sortiguèt coma una bala a cercar nòvia dins la ciutat.
- Après doas oras coneguèt Silvia, una jove un pauc rossèla, un pauc pichona, un pauc gròssa, un pauc fada, un pauc rica e un pauc nècia; filha unica e abonada obstinada a La Mòda e l'Ostal (publicacion per unas femnas sens nóvi).
- E après un an, totes los amics anèrem a las nòças. Las nòças! Bah!... Unas nòças coma totas las nòças: de vestits de fèsta blancs, de flors d'irangièr pertot, de tapisses, de musica sacrada, de coissins per plantar los genolhs dels nòvis e per plantar los genolhs dels testimònis, un lunch, de sandwiches durs coma un procurador...
- A l'onzen sandwich i aguèt una fuga subta per la sacristia e una veitura passèt rapidament, e unes crits brotèron:
- —Adieu! Adieu! Viscan los nòvis! Viscan!
- E los amics prenguèrem un autre sandwich —dotzen— e una autra copeta.
- E ailà acabèt la causa.
- Mas per Ramón Camomila la causa aviá pas acabat ailà...
- Al contrari: ailà començava.
- E en pojar amb sa nòvia dins la veitura fugitiva, vegèt clar, força clar: aimava pas Silvia, sentiá pas cap d'inclinason pel maridatge, e non sentiá pas a son arma la vocacion, e mai minimala per bastir un larèr joiós.
- —Soi un nèci! —murmurèt Ramón—. Soi pas util coma marit e me'n avisi quand soi ja un ciutadan maridat.
- E corroborèt rabiosament:
- —Soi un nèci!
- Silvia, abandonada a costat de Ramón, baissava los uèlhs amb rojor, e en baissar los uèlhs aumentava dos mil gras la ràbia masculina.
- —Mon Dieu! —rondinava Ramón en la gaitant—. Maridat! Maridat amb una joveneta insipida coma una crèma d'uòus!... :I a pas ja de salvacion per ieu..., i a pas!
- Incapable de dominar son irritacion dirigiguèt unes mots fòrça durs a Silvia.
- —Interdiccion de fénher la rojor e d'agachar lo tapís! —cridèt.
- (Silvia agachèt lo parabrisa amb docilitat infantila)
- E Ramón ajustèt per el meteis, esclairat per una solucion subta:
- —Vau aténher son òdi. La vau obligar a implorar un divòrci rapid. Soi pauc util s'arribi pas de li inspirar de fàstic amb quatre o cinc asenadas caduna mai estravaganta...
- E solucion parièra tranquilizèt fòrça son arma.
- Pel moment, en pojar sus la fotografia (visita classica après unas nòças), Ramón faguèt la primièra colhonada.
- Un fotograf polit e fòrça cortés abordèt Ramón e Silvia.
- —Grop novial, pas vertat? —demandèt.
- —Òc —diguèt Ramón.
- —E ajustèt:
- —Amb una variacion.
- —Quina?
- —Lo cambiament mai original vist fins ara... Nòvi contra fotograf. Uèi ieu fau la fòto. Visca l'originalitat!
- E Ramón se sarrèt de la maquina e diguèt al fotograf susprés:
- —Anèm! Prenètz per la man la nòvia e sorisètz amb illusion: La cara pus nauta... Atencion! Aital!... Ara!
- Ramon tirèt la placa e puèi obliguèt lo fotograf a pagar; gardèt la moneda e sortiguèt amb Silvia fièr e urós.
- —A la veitura! —ordenèt.
- (Silvia ara plorava)
- —La causa fonciona! —murmurèt Ramón.
- L'endeman trasladavan lors organismes a Irun. (Çò qu'es tipic, egalament, après unas nòças.)
- Ramón volguèt pas pojar dins lo vagon amb Silvia.
- —Ieu viatgi amb los mecanicians —anoncièt—. Vau a la locomotritz... A lèu!
- E pogèt dins la locomotritz e s'i ocupèt en ajudant a talhar carbon. En arribar a Irun aviá una magnifica color antracita.
- Un còp ailà, crompèt de pelhas a un sord e mut andralhós, vestiguèt las pelhas e partiguèt a l'aubèrja querre la Silvia.
- E parat amb sos vestits andralhoses se passegèt per Irun, en acompanhant Silvia, agafat a son braç doç e elegant.
- Un public nombrós los gaitava en passant, susprés.
- —La causa fonciona! —La causa fonciona! —murmurava encara Ramón.
- Silvia lèu implorarà un divòrci total. Contunhem las asenadas. Contunhem amb la dròga antimatrimoniala, en multiplicant la dòsi.
- Ramón vestiguèt puèi sos fracs mai meravilhoses, e en metre los pès a una sala, a un dancing o un autre luòc public acompanhat de Silvia, imitava los serveires, e amb un toalhon al braç anava diligentament a totas las cridas.
- Un matin pintèt sas paupetas amb vernís roge.
- Fin finala lo transferiguèron a l'asil d'alienats.
- E Ramón assistiguèt a son pròpri bonaür: son contracte matrimonial jasiá rot e viviá infirme per unas autras nòças amb una autra Silvia... »


text:
Maimonides
Moshé ben Maimon (en ebrieu: משה בן מימון, e en arabi: موسى بن ميمون), apelat Maimonides e Rambam (רמב"ם, l'acrònim de sas inicialas ebrievas), foguèt lo rabin, lo mètge e lo teologian josieu mai celèbre de l'Edat Mejana per son influéncia sus la filosofia, la religion e la medecina medievala.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 30 de març de 1135 a Còrdoa d'una familha illustra; son paire exerciá coma letrat e prince del quartièr josieu. Recebèt son educacion primièra a l'escòla de la sinagòga. Realizèt sos estudis sus matematicas e medecina dins l'ensenhament arabi. En 1148 los almoads conquistèron Còrdoa e impausèron las leis islamicas tant als josieus coma als crestians, e la familha de Maimonides s'exilièt. Après qualques annadas, s'installèron en Egipte, que Maimonides i foguèt rabin principal del Caire e mètge de Saladin, soudan d'Egipte e Siria.
Òbras[modificar | modificar la font]
Escriguèt de tractats nombroses de medecina, coma l'adreçat al soudan Saladin, lo Tractat suls poisons e lors antidots (1199); al filh del soudan, Al-Fadl, Guida de la bona santat (1198) e Explicacion de las alteracions (1200). Sas òbras màgers de tèma rabinic (talmudic) son un comentari en arabi de la Mishnà, L'illuminar (1168), titolat tanben Libre de l'elucidacion, e la Segonda Lei o Repeticion de la Lei (1180), que constituís son òbra màger e consistís en una compilacion de matèrias de totas las leis e nòrmas religiosas e juridicas de la vida josieva. Aquelas òbras aguèron fòrça prestigi e Maimonides aguèt de discipols nombroses. Es tanben l'autor d'òbras filosoficas que influencèron la pensada medievala, escrichas pendent los darrièrs ans de sa vida, coma lo Tractat sus la ressurreccion dels mòrts (1191). La Guida de perplèxes (1190) es la clau de sa pensada filosofica e exerciguèt una influéncia granda suls cercles tant josieus coma crestians, subretot suls cercles escolastics, que i establís una conciliacion entre la fe e la rason, adreçada als que dobtan entre los ensenhaments de la religion josieva e las doctrinas de la filosofia aristotelica qu'alavetz predominava, en demostrant que i a pas de contradiccion dins los punts que la fe e la rason semblen s'i opausar; es, doncas, una conciliacion entre lo sens literal de las Sagradas Escrituras e las veritats racionalas, en invocant l'interpretacion allegorica en cas de conflicte. Atal sorgiguèron de polemicas per d'"antimaimonistas" (basicament, per un grop de musulmans que pretendián una interpretacion literala de l'Alcoran, los mutallajun) que ne taquèron de racionalista. Malgrat aquò, la Guida de perplèxes foguèt una òbra fòrça comentada e d'influéncia granda sul mond musulman e sus l'escolastica crestiana (Tomàs d'Aquin...). Dins sa juventut escriguèt tanben de poèmas religioses e una epistola en arabi. Coma josieu dins de territòri islamic, aguèt una formacion bidireccionala: la tradicionala josieva e l'aràbia profana (amb d'incorporacions de la grèga), a partir dels ensenhaments de son paire, l'erudir Maimum; per tot aquò, Maimonides escriguet d'òbras autant en ebrieu coma en arabi, que lor pròsa se caracteriza subretot per la sistematizacion e per la claretat mostrativa e per lo caractèr conciliador. Maimonides foguèt l'origina del movement intellectual josieu dels sègles XIII e XIV en Occitània e dins la Peninsula Iberica. Partisan del realisme teologic, es considerat de precursor de las idèas d'Espinosa.
Es encara possible de trapar de noms de sa familha, coma Maymó, Maymí, Maymin, Maimi... dins los Païses Catalans.


text:
Grand'Landes
Grand'Landes es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendèa e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Grand'Lanas se situa en Vendée, en las regions Païses De la Loire.
Grand'Landes se situe en Vendée, dans la régions Pays De La Loire.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Cossí Sant-Etienne dels Bòsques la siá vesina, aquela parròquia fa partida de la Bretanha istorica fins en 1789 e mai se en dependent ja del diocèse de Luçon.
Comme Saint-Etienne des Bois sa voisine, cette paroisse fait partie de la Bretagne historique jusqu'en 1789 bien que dépendant déjà du diocèse de Luçon.


text:
Platon
Platon (en grèc ancian Πλάtwv / Plátôn, Atenas, 427 ab. J.-C. / 348 ab. J.-C.) es un filosòf grèc, discípol de Socrates. Dich lo « divin Platon », es sovent tengut per un dels primièrs grands filosòfs de la filosofia occidentala. Segon una formula famosa d'Alfred North Whitehead, « La descripcion d'ensemble mai segura de la tradicion filosofica europèa es que consistís a una seria d'anotacions a Platon. »[1].
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ A. N. Whitehead, Process and Reality, 1929
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Déu en Plató (Simone Weil) (revirat al catalan)


text:
Economia de Paraguai
Paraguai, país sens litoral amb una granda economia informala, se destaca per la reexportacion de bens de consum als sieus vesins, e mai per l'activitat de pichonas e microentrepresas e de vendeires urbans. Una part considerabla de la siá populacion viu de l'agricultura, sovent sonque per sa subsisténcia. Lo revengut per cap estagna al nivèl de 1980.[1].
A causa de l'extension del sector informal, d'informacions economicas precisas son de mal obténer. Las activitats agricòlas e d'elevairas, comercialas e de servicis son predominantas. Lo sector industrial es pas encara fòrça desvolopat, e se basa principalament en lo tractament de bens agricòlas e elevairas. Lo país es lo 6en productor mondial de sòja[1].
L'economia cresquèt rapidament entre 2003 e 2008, a causa de la creissença de la demanda combinada amb l'auça dels prèses dels produchs primaris, ajudada per de condicions climaticas favorablas. Malgrat aiçò, una secada al començament de 2008 redusiguèt las exportacions de produchs agricòlas abans la recession globala. A causa de la reduccion de las exportacions, l'economia sofriguèt una casuda de 3,5% lo 2009. Lo govèrn reaccionèt a travèrs de mesuras d'estimulacion fiscala e monetària. La corrupcion, la manca de reformas d'estructuras, lo deute exterior e interior substancial, e las infrastructuras deficientas son d'obstacles a la creissença a tèrme long[1].


text:
Omeopatia
L’omeopatia (del grèc hómoios, « similar » e pathê, « patiment ») es una doctrina medicala desvolopada particularament per Samuel Hahnemann a partir de tres principis: l'utilizacion de dòsis infinitesimalas, l'observacion del malaut dins son unitat psicosomatica, e la lei de similitud. Simbolizada per l'adagi « similia similibus curantur », aquela lei se resumís dins l'ipotèsi que los simptòmas d'una malautiá pòdon èsser tractats, a dòsi infinitesimala, per una dròga vegetala, animala o minerala capabla de produire a dòsi fòrta los meteis simptòmas sus la persona sana. D'aprèp las concepcions omeopaticas, aquestes produches son tant mai actius que lor dilucion es fòrta, del fach de la « dinamizacion de la preparacion ».


text:
1916
Aquesta pagina concernís l'an 1916 del calendièr gregorian.
Somari
- 1 Eveniments
- 2 Naissenças
- 3 Decèsses
- 4 Prèmi Nobel
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus lei frònts occidentau e mediterranèu :
- sus lo frònt de l'Oèst que mobilizava la màger part dei fòrças francesas, França deguèt faciar l'ataca alemanda còntra la fortalesa de Verdun (21 de febrier - 19 de decembre). Sostenguda per una artilhariá fòrça importanta, son objectiu èra de causar de pèrdas grèvas dins l'armada francesa e d'afeblir son potenciau uman. Pasmens, un avitalhament regular de la region foguèt organizat e de renfòrç importants i foguèron mandats. Aquò entraïnèt una batalha atròça de dètz mes, encara sensa precedent dins l'Istòria, que s'acabèt per una victòria defensiva francesa. L'artilhariá i faguèt un chaple — la màger part dei victimas foguèt tuat per de tirs d'obús e certanei regiments foguèron totalament exterminats per lei tirs — e lei pèrdas foguèron finalament similaras dins lei dos camps (entre 315 000 e 542 000 òmes per lei Francés còntra 281 000 a 434 000 per leis Alemands). Lo generau Philippe Pétain venguèt un eròi nacionau per aver organizat ambé succès la defensa de la vila e la batalha venguèt un mite major de l'Istòria de França. En parallèl de la batalha de Verdun, se debanèt tanben la batalha de Somme (1èr de julhet - 18 de novembre), ataca comuna francobritanica, que mau capitèt en despiech de la mobilizacion de mejans fòrça importants e entraïnèt la pèrda de 200 000 soudats francés suplementaris (e de 420 000 Britanics e 465 000 Alemands). Pasmens, permetèt de demenir la pression alemanda sus lo frònt de Verdun.
- en Mediterranèa, lei fòrças francesas abandonèron la region dei Dardanèls onte l'ofensiva francobritanica èra totalament blocada per lei Turcs. Lei Francés i avián perdut 27 000 òmes sensa resultat. Après aquela revirada, lei fòrças francesas foguèron desbarcadas sus lo frònt balcanic, especialament a Salonica, onte renforcèron l'Armada d'Orient qu'èra a atacar Bulgaria.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Alemanha[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei teatres :
- sus lo frònt de l'Oèst, leis Alemands assaièron de rompre lo potenciau uman de l'armada francesa amb una ataca saunosa còntra Verdun (21 de febrier - 19 de decembre). Sostenguda per una artilhariá importanta, leis Alemands i realizèron d'avançadas mai se turtèron a una resisténcia acarnada dei defensors. Puei, l'armada francesa organizèt un avitalhament eficaç dau sector. La batalha s'equilibrèt e s'encalèt dins de combats d'una intensitat e d'una atrocitat encara inedita dins l'Istòria. L'ataca alemanda mau capitèt finalament totalament que lei Francés reconquistèron una partida dau territòri inicialament perdut e subiguèron de pèrdas quasi identicas a l'armada alemanda (entre 315 000 e 542 000 òmes per lei Francés còntra 281 000 a 434 000 per leis Alemands). En parallèl, se debanèt la batalha de Somme (1èr de julhet - 18 de novembre), ataca comuna francobritanica que foguèt arrestada mai qu'entraïnèt pereu de pèrdas grèvas dins lei dos camps (465 000 Alemands còntra 420 000 Britanics e 200 000 Francés).
- sus lo frònt de l'Èst, leis Alemands capitèron d'infligir una desfacha ai Rus dins la region dau Lac Naroch en març-abriu (120 000 soudats rus perduts còntra solament 20 000 Alemands). Pasmens, en junh-octòbre, subiguèron de pèrdas importantas durant l'ofensiva Brussílov que foguèt una suspresa totala per leis Empèris Centraus e que permetèt ai Rus de reconquistar 38 000 km². Leis Alemands i perdiguèron 140 000 combatents mai leis Austrians 640 000 (còntra 1 400 000 per l'armada russa). Fins a la fin de la guèrra, Àustria-Ongria aguèt de dificultats per remplaçar sei pèrdas e Alemanha deguèt ajudar d'un biais fòrça important son aliat en mandant de tropas en Itàlia e dins lei Balcans.
- sus lei mars, la flòta alemanda faguèt una sortida generala en Mar dau Nòrd qu'entraïnèt la batalha de Jutlàndia (31 de mai - 1èr de junh) còntra la marina britanica. Fòrça confüs, lo combat s'acabèt per una victòria tactica d'Alemanha que capitèt d'infligir de pèrdas importantas ai Britanics e per una victòria estrategica britanica car lei naviris alemands deguèron finalament s'enfugir e demorèron dins sei pòrts fins a 1918. D'ara endavant, Alemanha decidèt de desvolopar la guèrra sosmarina per blocar lei liasons entre leis Illas Britanicas e lo rèsta de l'Empèri Britanic.
Àustria-Ongria[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala ambé de combats malaisats per leis armadas austrianas e ongresas que subiguèron de pèrdas importantas. D'efèct, lòng de la frontiera italiana, l'intensitat dei combats aumentèt ambé d'ofensivas de mielhs en mielhs organizadas que foguèron arrestadas mai entraïnèron de pèrdas importantas. Puei, sus lo frònt de l'Èst, l'ofensiva russa comandada per lo generau Brussílov (junh-octòbre) causèt de pèrdas importantas au sen dei fòrças deis Empèris Centraus, principalament au sen de l'armada austro-ongresa (640 000 tuats, bleçats, presoniers e dispareguts) qu'aguèt d'ara endavant de dificultats permanentas per remplaçar lei tuats e lei bleçats au sen de seis unitats e deguèt demandar una ajuda renfòrçada d'Alemanha.
Bulgaria[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala dins lei Balcans e en Romania :
- dins lei Balcans, après la victòria de 1915 còntra Serbia, lei combats se concentrèron dins la region de Salonica ont aviá desbarcat un important còrs expedionari aliat. Lo 27 de mai, lei Bulgars, probablament après d'acòrdis ambé lo rèi grèc, intrèron sus lo territòri de Grècia. En aost, ataquèron leis alas dau dispositiu aliat e ocupèron Florina e Drama. Pasmens, lo 15 de setembre, una còntra-ofensiva aliada acomencèt dins lo sector de Monastir (15 de setembre - novembre). Lei Francés, lei Rus e lei Sèrbes capitèron d'avançar dins la region, de conquistar la vila e d'agantar la Vau de Cerna. Ajudadas per de tropas alemandas, lei Bulgars establiguèron de linhas defensivas sus lei cimas e capitèron d'i estabilizar lo frònt.
- en Romania, l'armada bulgara deguèt inicialament faciar la declaracion de guèrra dau país que chausiguèt de s'aliar ambé l'Entenduda lo 27 d'aost. Gràcias a la manca de preparacion romanesa e a de renfòrç importants venguts d'Alemanha, l'invasion dau territòri bulgar foguèt rapidament arrestada a Turtucaia (2-7 de setembre). Lei Romanés assaièron de se retirar mai lo movement se transformèt rapidament en desastre militar. Bucarèst foguèt conquistat lo 6 de decembre e la màger part de Romania foguèt ocupada per leis Alemands e lei Bulgars.
Itàlia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala ambé de temptativas novèlas de l'armada italiana de rompre lo frònt austrian dins leis Aups. Pasmens, coma en 1915, lei posicions austrianas èran tròp ben protegidas per lo relèu de la region e totei leis atacas mau capitèron (9-15 de març, 6-17 d'aost, 14-18 de setembre, 10-12 d'octòbre, 31 d'octòbre - 4 de novembre). Pasmens, l'armada italian faguèt de progrès importants dins lo corrent de l'annada e cada batalha foguèt marcada per de pèrdas equilibradas dins lei dos camps.
Montenegro[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament de Serbia dins lo corrent de l'annada precedenta, Montenegro preparèt sa defensa còntra l'ofensiva austriana. Pasmens, maugrat una resisténcia acarnada e una victòria suspresa a Mojkovac (a 1 còntra 5), lo principat foguèt rapidament conquistat e ocupat entre lo 5 e lo 17 de genier per leis Austrians. Lo rèi de Montenegro e de milièrs de soudats capitèron de s'enfugir vèrs lo sud onte jonhèron lei fòrças sèrbas en cors de reorganizacion per lei Francés.
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei frònts :
- dins lei Dardanèls, lei tropas aliadas foguèron obligadas d'abandonar son ofensiva e de retirar sei tropas au començament de 1916. Lo 9 de genier, la totalitat de l'Estrech èra tornarmai tengut per l'armada otomana. Aquela victòria saunosa (aperaquí 250 000 soudats perduts dins lei dos camps) renforcèt lo morau dei soudats otomans e lo prestigi dau generau Mustafa Kemal. Pasmens, aviá pereu entraïnat una gròssa tension sus lei ressorsas economicas de l'Empèri.
- en Caucàs, lei Rus aprofichèron lei dificultats logisticas otomanas per atacar dins lo corrent de l'ivèrn (genier). Lei Turcs foguèron batuts a Koprukoy (10-18 de genier), obligats de se retirar e, lo 16 de febrier, la fortalesa d'Erzurum foguèt abandonada. En abriu, lei Rus contunièron seis atacas en direccion de Trabzon, de Mus e de Bitlis e ganhèron una batalha novèla dins aquela vila. Aquò permetèt ai Rus d'intrar en Anatolia e en Mesopotamia. La situacion turca se melhorèt pas avans julhet e l'acomençament de còntra-ofensivas que permetèron d'estabilizar lo frònt en aost.
- en Mesopotamia, leis Otomans menèron una còntra-ofensiva d'amplor tre lo començament de l'annada que permetèt d'enceuclar de fòrças britanicas importantas a l'entorn de la vila de Kut-el-Amara. Après un sètge lòng (decembre de 1915 - 29 d'abriu de 1916), la ciutat capitulèt. Aquela victòria permetèt ai Turcs de reconquistar una partida de Mesopotamia e lei Britanics deguèron finalament se contentar de mandar de renfòrç sufisents per protegir lo pòrt de Basra.
- en Sinai e en Palestina, lo frònt demorèt relativament estable en despiech de combats desfavorables ai Turcs dins la region de Romani.
- sus lei mars en revènge, l'activitat dei sosmarins britanics e francés dins lo corrent de la batalha dei Dardanèls aviá entraïnat de pèrdas grèvas (un cuirassat, un destroièr, cinc canonieras, 11 naviris de transpòrt de tropa, 44 naviris d'avitalhament e 148 autrei naviris) e la flòta turca demorèt d'ara endavant inactiva fins a la fin de la guèrra.
Portugal[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, sota la pression de Londres — aliat tradicionau de Portugal — e après plusors escaramochas frontalieras en Africa, lo govèrn portugués foguèt obligat de sasir lei naviris alemands, austrians e ongrés presents dins sei pòrts (23 de febrier). Lei relacions diplomaticas entre Lisbona e Berlin se desgradèron alora rapidament e l'Empèri Alemand declarèt la guèrra ai Portugués lo 9 de març. Lisbona intrèt alora au sen de l'Entenduda mai prenguèt ges de mesura vertadiera per participar a la guèrra avans junh-julhet e l'intensificacion dei combats còntra lei colonias alemandas africanas. Lo 22 de julhet, acomencèt la creacion d'un còrs expedionari destinat au frònt francés e lo Parlament acceptèt oficialament son principi lo 7 d'aost. En causa de la manca de naviris de transpòrt dins lo camp aliat, aqueu còrs jonhèt solament lo frònt en 1917.
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei frònts :
- sus lo frònt de l'Oèst, lei Britanics assaièron de sostenir lei Francés, durant atacats a Verdun, en organizant l'ofensiva francobritanica de Somme (julhet-novembre). Pasmens, en despiech de mejans importants, aquel assaut mau capitèt de rompre lei linhas alemandas. En revènge, la batalha foguèt fòrça saunosa (465 000 soudats alemands perduts còntra 420 000 Britanics e 200 000 Francés).
- dins lei Dardanèls, lei tropas aliadas — principalament eissidas dau Reiaume Unit e dau Commonwealth — foguèron obligadas d'abandonar son ofensiva e de retirar sei tropas au començament de 1916. Lo 9 de genier, la totalitat de l'Estrech èra tornarmai tengut per l'armada otomana.
- en Mesopotamia, leis Otomans menèron una còntra-ofensiva d'amplor tre lo començament de l'annada que permetèt d'enceuclar de fòrças britanicas importantas a l'entorn de la vila de Kut-el-Amara. Après un sètge lòng (decembre de 1915 - 29 d'abriu de 1916), la ciutat capitulèt maugrat divèrsei temptativas de còntra-ofensivas. Après aquela desfacha, lei Britanics se retirèron vèrs lo sud d'Iraq onte recebèron de renfòrç importants per protegir la region e preparar una ofensiva novèla per 1917.
- en Sinai e Palestina, lo frònt demorèt estable. Dins lo sector de Romani, una tiera de combats còntra de fòrças turcas assaiant de desorganizar doas divisions britanicas s'acabèron a l'avantatge de l'armada de Londres.
- sus lei mars, la flòta alemanda faguèt una sortida generala en Mar dau Nòrd qu'entraïnèt la batalha de Jutlàndia (31 de mai - 1èr de junh) còntra la marina britanica cargada de defendra leis Illas Britanicas. Fòrça confüs, lo combat s'acabèt per una victòria tactica d'Alemanha que capitèt d'infligir de pèrdas importantas ai Britanics e per una victòria estrategica britanica car lei naviris alemands deguèron finalament s'enfugir e demorèron dins sei pòrts fins a 1918. D'ara endavant, Alemanha decidèt de desvolopar la guèrra sosmarina per blocar lei liasons entre leis Illas Britanicas e lo rèsta de l'Empèri Britanic. Pasmens, l'amplor dei pèrdas e la capitada de la fugida alemanda entraïnèt un debat viu au sen de la flòta britanica.
Romania[modificar | modificar la font]
Aprofichant lei victòrias deis Aliats dins lo corrent de l'estiu (resisténcia francesa a Verdun, avançada francobritanica lòng de Somme, ofensiva Brussílov...), Romania decidèt d'intrar en guèrra dins lo camp de l'Entenduda lo 27 d'aost. Ataquèt lèu Transilvània mai l'armada bulgara, mielhs equipada e comandada, arrestèt aquela ataca a Turtucaia (2-7 de setembre). Puei, gràcias a l'arribada de renfòrç alemands importants, leis Empèris Centraus ataquèron dirèctament lo territòri romanés que son armada assaièt de se retirar per protegir Bucarèst. Pasmens, lo movement se transformèt rapidament en desastre militar. Bucarèst foguèt conquistat lo 6 de decembre e la màger part de Romania foguèt ocupada per leis Alemands e lei Bulgars. Lei darriereis unitats romanesas agantèron lei regions dau nòrd de Romania ont una ajuda russa li permetèron de se mantenir.
Russia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei frònts :
- en Caucàs, lei Rus aprofichèron lei dificultats logisticas otomanas per atacar dins lo corrent de l'ivèrn (genier). Lei Turcs foguèron batuts a Koprukoy (10-18 de genier), obligats de se retirar e, lo 16 de febrier, la fortalesa d'Erzurum foguèt abandonada. En abriu, lei Rus contunièron seis atacas en direccion de Trabzon, de Mus e de Bitlis e ganhèron una batalha novèla dins aquela vila. Aquò permetèt ai Rus d'intrar en Anatolia e en Mesopotamia. La situacion turca se melhorèt pas avans julhet e l'acomençament de còntra-ofensivas que permetèron d'estabilizar lo frònt en aost.
- sus lo frònt de l'Èst, leis Alemands infligiguèron una desfacha ai Rus dins la region dau Lac Naroch en març-abriu (120 000 soudats rus perduts còntra solament 20 000 Alemands). Pasmens, en junh-octòbre, subiguèron a son torn de pèrdas importantas durant l'ofensiva Brussílov que foguèt una suspresa totala per leis Empèris Centraus e que permetèt ai Rus de reconquistar 38 000 km². Leis Alemands i perdiguèron 140 000 combatents e leis Austrians 640 000 (còntra 1 400 000 per l'armada russa). Après lei pèrdas catastroficas de 1914, aquò èra tròp per Àustria-Ongria qu'aguèt d'ara endavant de dificultats permanentas per remplaçar sei pèrdas e Alemanha deguèt ajudar d'un biais fòrça important son aliat en mandant de tropas en Itàlia e dins lei Balcans. Per l'armada russa, lei pèrdas de l'ofensiva Brussílov foguèron tanben problematicas car lei victimas èran de soudats experimentats e fidèus au tsar, au contrari dei tropas novèlas mobilizadas per lei remplaçar. Ansin, l'armada imperiala russa perdiguèt son eficacitat en 1917.
Serbia[modificar | modificar la font]
Reorganizacion de l'armada sèrba per lei Francés après l'evacuacion de l'annada precedenta. Puei, lei soudats sèrbes foguèron transferits sus lo frònt de Salonica onte participèron ai combats còntra l'armada bulgara, especialament dins la region de Monastir.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Dins l'encastre de la Premiera Guèrra Mondiala e de la recèrca d'armaments novèus, de progrès importants foguèron realizats dins lo corrent de l'annada :
- premiera utilizacion dau carri de combat sus lo prat batalhier per lei Britanics.
- consequéncia de l'aparicion de blindats, leis Alemands desvolopèron la premiera mina terrèstra anticarri (Flachmine 17).
Fisica[modificar | modificar la font]
Premiera mesura precisa de la carga electrica de l'electron realizada per Robert Andrews Millikan (1868-1953).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 10 de genièr - Sune Bergström, bioquimista suedés, prèmi Nobel (m. 2004)
- 12 de genièr - Pieter Willem Botha, president d'Africa del Sud (m. 2006)
- 24 de genièr - Rafael Caldera Rodríguez, president de Veneçuèla (m. 2009)
- 15 de febrièr - Dingiri Banda Wijetunga, primièr ministre de Sri Lanka (m. 2008)
- 11 de març - Harold Wilson, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1995)
- 26 de març - Christian B. Anfinsen, bioquimista american, prèmi Nobel (m. 1995)
- 5 d'abril - Gregory Peck, actor american (m. 2003)
- 11 d'abril - Alberto Ginastera, compositor argentin (m. 1983)
- 17 d'abril - Sirimavo Bandaranaike, primièra ministra de Sri Lanka (m. 2000)
- 29 d'abril - Lars Korvald, primièr ministre de Norvègia (m. 2006)
- 1 de mai - Glenn Ford, actor american (m. 2006)
- 11 de mai - Camilo José Cela, escrivan espanhòl, prèmi Nobel (m. 2002)
- 11 de mai - Pèire Baudis, consòl màger de Tolosa (m. 1997)
- 16 de mai - Efraim Katzir, president d'Israèl (m. 2009)
- 4 de junh - Robert F. Furchgott, bioquimista american, Prèmi Nobel (m. 2009)
- 6 de junh - Francis Crick, scientific britanic, prèmi Nobel de fisiologia o medecina (m. 2004)
- 15 de junh - Horacio Salgán, pianista e compositor argentin
- 18 de junh - Julio César Turbay Ayala, president de Colómbia (m. 2005)
- 10 d'agost - Coutoucou Hubert Maga, president de Benin (m. 2000)
- 24 d'agost - Léo Ferré, cantaire monegasc (m. 1993)
- 25 d'agost - Frederick Chapman Robbins, mètge e virologista american, prèmi Nobel (m. 2003)
- 28 d'agost - Jack Vance, escrivan american de sciéncia-ficcion
- 23 de setembre - Aldo Moro, òme politic italian, primièr ministre (m. 1978)
- 15 d'octobre - Hassan Gouled Aptidon, president de Djibouti (m. 2006)
- 19 d'octobre - Jean Dausset, biologista francés, Prèmi Nobel (m. 2009)
- 26 d'octobre - François Mitterrand, president de la Republica Francesa (m. 1996)
- 11 de novembre - Mattin Treku, cantaire basc (m. 1981)
- 6 de decembre - Kristján Eldjárn, president d'Islàndia (m. 1982)
- 15 de decembre - Maurice Wilkins, scientific britanic, prèmi Nobel (m. 2004)
- 23 de decembre - Dino Risi, cineasta italian (m. 2008)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 13 de genièr - Victoriano Huerta, presidente de Mexic (n. 1860)
- 6 de febrièr - Rubén Darío, escrivan nicaragüenc (n. 1867)
- 19 de febrièr - Ernst Mach, fisician austrian (n. 1838)
- 26 d'abril - Mário de Sá-Carneiro, escrivan portugués (n. 1890)
- 27 d'abril - Jules Martelet, personalitat de la Comuna de París (n. 1846)
- 30 de junh - Gaston Maspero, egiptològ francés (n. 1846)
- 23 de julhet - William Ramsay, quimista anglés, Prèmi Nobel (n. 1852)
- 16 de setembre - José Echegaray, escrivan espanhòl, Prèmi Nobel (n. 1832)
- 12 d'octobre - Gabino Ezeiza, musiciana argentin (n. 1858)
- 15 de novembre - Henryk Sienkiewicz, escrivan polonés, Prèmi Nobel (n. 1846)
- 29 de decembre - Grigorii Rasputin, mistic rus (n. 1870)


text:
1855
Aquesta pagina concernís l'an 1855 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Après sei dos succès dei tres annadas precedentas, Kassa Hailu deguèt faciar lo ras de Tigre que s'opausava a son coronament coma negus. Lo 9 de febrier, lei tropas de Kassa ganhèron la batalha de Deresge e lo ras de Tigre capitulèt dins lei setmanas seguentas. Aquela victòria favorizèt lo coronament de Kassa que venguèt lo negus Tewodros II lo 11 de febrier. Aquò marquèt la fin dau Temps dei Princes e la restauracion d'un poder centrau fòrt per lo premier còp dempuei 1768-1769.
En març, Tewodros II decidèt de reconquistar lei territòris venguts independents dempuei lo sègle precedent. Ataquèt ansin la region de Wello que resistèt amb acarnament. La sason dei pluejas arrestèt pas lei combats que s'acabèron per la presa de Meqdela lo 12 de setembre. Lo negus ordonèt d'i bastir una fortalesa que venguèt per la seguida lo centre de son govèrn. Unei caps wellos i foguèron tanben gardats coma ostatges.
A la fin de l'annada, Tewodros II mandèt una armada conquistar Choa, estat etiopian vengut independent e relativament prospèr gràcias a sa neutralitat dins lei conflictes finaus dau Temps dei Princes. Au contrari de Wello, unei regions capitulèron sensa combat e la mòrt dau prince de la region agravèt la situacion. En novembre, lei fòrças de Choa foguèron batudas a Barakat e Tewodros II capturèt Menelik, l'eiretier de Choa.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Tièra de victòrias dei fòrças imperialas còntra lei tropas de la Revòuta Taiping. Premier, lei darrierei fòrças taiping de l'ofensiva de 1853 còntra Pequin foguèron definitivament anientadas en març per lo generau mongòl Sengge Rinchen dins la region de Lianzhen. Sus lo frònt de Wuhan, lei dos camps capitèron de gardar sei posicions mai dins la region de Hunan, la batalha de Tongcheng s'acabèt per una victòria Qing qu'empachèt lei Taiping d'intrar dins la region. Enfin, en novembre, lo sètge de Luzhou (22 mes) s'acabèt per una victòria imperiala suplementària e l'eliminacion de sa garnsion. Pasmens, l'annada seguenta, lo començament de la Segonda Guèrra de l'òpi permetèt ai Taiping de subreviure e de se restablir.
En revènge, còntra lei Nian, lei fòrças Qing conoguèron una tièra de dificultats. En particular, la cavalariá leugiera de l'insureccion, equipada d'armas de fuòc modèrnas, menacèt la linha entre Pequin e lei fòrças mandadas còntra lei Taiping.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Publicacion de l'obratge de l'engenhaire estatsunidenc James Bichens Francis (1815-1892) sus lei turbinas Fourneyron. La turbina Francis èra un melhorament important (rendement pus important, talha pus febla) e se generalizèt pauc a pauc ais Estats Units (annadas 1870) e en Euròpa (annadas 1900).
Medecina[modificar | modificar la font]
Publicacion de la lèi de Fick permetent de liar flux e gradient de concentracion d'una espècia quimica diluïda per lo fisiologista alemand Adolf Fick (1829-1901).


text:
911
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 911 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après 907, ataca novèla dei Rus' de Kiev mai de negociacions permetèron de restablir la patz e de signar un acòrd comerciau entre Bizantins e Rus'. Fòrça detalhat per l'epòca, aqueu tractat autorizèt la preséncia d'una colonia eslava dins la capitala e permetèt de restablir de relacions pacificias entre lei dos pòbles.
Partença d'una expedicion fòrça importanta de la flòta bizantina (179 dromons, 43 000 òmes) còntra l'illa de Creta. Après un desbarcament aisat, aquela armada comencèt lo sètge de Candia.
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Descubèrta d'unei complòts còntra Ubayd Allah al-Mahdi au sen de sa Cort pròpria. Aquò entraïnèt uneis execucions dins l'aristocracia auta de Tunisia e permetèt de pacificar Magrèb sota la dominacion fatimida.


text:
Vin
Es lo vin una beguda obtenguda a partir de la fermentacion alcolica del rasim fruch de la planta Vitis vinifera (vinha).
Tipes de vins[modificar | modificar la font]
- Vin corrent: o de vin de taula, es l'elaborat segon la definicion anteriora, sens qu'intervengan de substàncias o de practicas trabalhadoras pels "vins especials", sens prene en compte la siá graduacion, cada còp qu'es naturala.
- Vin roge: es aquel qu'es elaborat majoritàriament a partir de rasim negre, coma la color ven de la pelhòfa, normalament la fermentacion se deu realizar amb lo most sens filtrar (amb las pelhòfas), e sonque un còp acabat la fermentacion (aperaquí 20 jorns) se procedís a la filtracion. Lo vin roge se pòt vielhir; e en foncion del temps que passa en tina, en botas e en botelhas, se pòt classificar en:
- Vin jove, mens de sièis meses en tina.
- Criança, Almens sièis meses en tina (o en bota) e un autre temps en botelha.
- Resèrva, almens un an en bota e dos en botelha.
- Granda Resèrva, mai d'un an en bota e mai de dos en botelha.
- Vin roge: es aquel qu'es elaborat majoritàriament a partir de rasim negre, coma la color ven de la pelhòfa, normalament la fermentacion se deu realizar amb lo most sens filtrar (amb las pelhòfas), e sonque un còp acabat la fermentacion (aperaquí 20 jorns) se procedís a la filtracion. Lo vin roge se pòt vielhir; e en foncion del temps que passa en tina, en botas e en botelhas, se pòt classificar en:
-
- Vin blanc... Se pòt elaborar amb mòta blanca o negra, en aquel segond cas en separant lo most de la pelhòfa immediatament, perque li done pas color. En general la fermentacion se realiza amb most filtrat (separat de pelhòfas, alavetz, "raspons", e ca), e mai se n'es pas frequent de lo s'envielhir, i a de vins blancs amb criança.
- Vin rosat... Son de vins elaborats amb mòta negra que se permet en el una cèrta maceracion de la mòta abans lo premsat del most; d'aquela manièra lo most pren un pauc de color. Après se fermenta lo most filtrat.
- "Xacolí": es lo vin obtengut de la fermentacion alcoolica del chuc de la mòta, que per de causas meteorologicas s'amaduran pas normalament.
- Vin generós: sec o doç; es aquel que possedís màger graduacion alcoolica que lo corrent, envielhit e elaborat amb de metòdes particulars. Se ne sòl a de mai envielhir pel sistèma de solera en çò que las culhidas de divèrsas annadas se van mesclant gradualament.
- Vin escumós o d'agulha: es lo que conten anidrid carbonic produsit en lo sieu sen, originat per una segonda fermentacion alcoolica en un recipient barrat.
- Vin gasificat: es aquel que se li es apondut d'anidrid carbonic après aver acabat la siá elaboracion.
- Vin quinat o medicinal: ne son aqueles qu'an recebut l'addicion de quina o una autra substància medicinala autorizada per la legislacion.
- Vermot: Es la bevenda en l'elaboracion de la quala ne dintra far partida lo vin, amb addicion de sucre o most de mòta concentrada e extractes o d'aròmas obtenudas de plantas aromaticas.D'autras bevendas analògas que compliscan pas aquelas obligacions se sonan "d'aperitius".
- Vin de messa: es lo vin utilizat dins aquela ceremonia religiosa, e se ditz tanben del vin generós.
Provèrbis[modificar | modificar la font]
- Bèla femna e bon vin fan desrevelhar matin.
- Blat a mòstras e vin a tastas, qui bon lo crompa, bon lo beu.
- Bon vin fa bon sang, e bon sang fa bon òme.
- Vin batejat pòrta son aiga.
- Après la sopa, un còp de vin rauba un escut al medecin.
- Lo que beu tròp de vin non fa jamai pont ni molin.
- Las femnas e lo bon vin fan doblidar que cap partir.
- La tisana de gavèls fa cantar coma un ausèl.
- La vin dona l'esprit amai lo dòsta.
- Per Sant Martin tapa la bonda, tasta ton vin.
- De pan e de vin, lo rei pòt venir.
- Si l'alfabet èra lo vin, tot la monde sauriá legir.
- Ja disiá lo sabent Salamon, que lo bon vin engausís lo còr.
Produccion mondiala[modificar | modificar la font]
Produccion del vin en tonas en 2006[1] segon l'Organizacion de las Nacions Unidas per l'Alimentacion e l'Agricultura (FAO):
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (oc) (fr) Felip Cosinièr, La lenga de la vinha e del vin, Descobèrtas, 1995, 143 paginas (ISBN 2-85910-196-9)


text:
Flux piroclastic
Un flux piroclastic es una mescla cauda (de 300 °C a 800 °C) de gases, cendres e fragments de ròcas que se desplaçan pels pendisses d'un volcan durant una erupcion de tipe explosiu. Pòdon aténher los 200 km/h e se produson quora se collapsa lo front d'un flux de lava. Lo volum pòt èsser de qualques centenats de mètres cubes entrò a un milièr de quilòmetres cubes, mas normalament passan pas detz quilòmetres cubes.
Los flusses piroclastics son formats de doas parts: lo flux basal, que se manten prèp del sòl e conten los fragments pus grands, e la nívol de cendra que s'enauça en dessús del sòl. Son especialament perilhoses perqué devastan completament la zona que s'i desplaçan. Per exemple, la famosa erupcion del Vesuvi de l'an 79 d.C. devastèt Pompèi e Herculan amb los flusses piroclastics eissits del volcan.


text:
Lionel Messi
Lionel Messi (Rosario, Província de Santa Fe) qu'ei un jogador argentin de fotbòl considerat per auguns com lo miélher deu monde.
Vadut hens ua familha economicament modèsta que comencè a jogar mainatge dens un club de quartièr abans de passar dens las divisions inferiorars de Newell's Old Boys. A 11 que ho arremarcat peu Club Atlético River Plate entau son talent, totun, aquesta institucion non lo prengó pas per'mor de non pas acceptar de pagar lo son tractament de creishença (sonque 900 dolars per mes pr'aquò), vadut necessari après qu'un maladia ormonau e hosse estada diagnosticada.
Fin finala qu'ei lo FC Barcelona qui prengó aquesta responsabilitat dab la condicion de hà'u se seguir entà Espanha. Qu'obtiengó la nacionalitat espanhòla en 2005 e que jòga en purmèra division entau FC Barcelona desempuish 2007.
En 2009 que ho premiat dab lo Balon d'Or de la revista France Football e Mièlher Jogador deu Monde de la FIFA.
La comparason dab Diego Armando Maradona qu'ei estada marcada dab un gòl de Messi comparat dab lo Gòl deu Sègle deu Pibe de Oro (en mieia finala de la Copa del rey contre lo club Getafe.
Dab la Seleccion Argentina de Fotbòl qu'a jà emportada la Medalha d'Aur Olipica a Pequin.


text:
1646
Aquesta pagina concernís l'an 1646 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida dei dificultats financieras e de la Guèrra de Trenta Ans. Après lei victòrias parcialas de l'annada precedenta, lei Francés e lei Suedès contunièron d'avançar en Itàlia e en Alemanha. En particular, lei Francés conquistèron Mardyck (4-25 d'aost), Dunquèrca (7 de setembre - 11 d'octòbre) e causèron de degalhs importants a la flòta espanhòla a Ortebello. Pasmens, aquelei succès entraïnèron la maufisança dei Províncias Unidas, gaire desirosas de tenir una frontiera comuna ambé lo Reiaume de França, que signèron una trèva amb Espanha. Sus lo teatre espanhòu, leis operacions s'acabèron en revènge a l'avantatge d'Espanha que capitèt de desblocar Lhèida lo 22 de novembre.


text:
Ferrièiras (Albigès)
Ferrièiras[1][2] (Ferrières en francés) es una comuna lengadociana en Sidòbre situada dins lo departament de Tarn e de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Legenda de La pochada del diable[modificar | modificar la font]
Al sègle XVI, alara que Monsen Guilhot de Ferrièiras, cap dels Uganauds, èra accusat pels papistas d'aver des relacions amb Satan, los cònsols de Ferrièiras o de Vabre demandèron al malin de bastir un pont a Tessauliés. Lo Diable amb pauc d'imaginacion: reclamèt l'arma del primièr que passeriá dessús. (Véser l'article Pont del Diable)
Guilhot qu'aviá viatjat conselhèt als cònsols d'acceptar.
- « I farèm passar l'ase del molinièr de Recòrd. »
Los cònsols ne rièron fòrça, las lors femnas lo confisèra a totes lors amigas. Lucifèr qu'arribava, las pòchas confladas dels ròcs pel pont, entendiguèt los charras. De colèra, getèt los ròcs sul penjal e quitèt lo sidobreans. Las pèiras rotlèron en esbubèl, e formèron la "pochada del Diable".
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Carlos María de Alvear
Carlos María de Alvear (Santo Ángel Guardián de las Misiones, Misiones Orientales, lo 25 d'octobre de 1789 - Nava York, lo 3 de noveme de 1852), que ho un òmi politic, un generau e un diplomata argentin. Que vivé activament e dab hèra d'influéncia las purmèras annadas de la Republica Argentina e que'n ho quitament Director Suprèm.
Hilh d'un aristocrata espanhòl, qu'avèva 13 ans quan, desempuish la nau on e's trobava dab lo son pair, que vedó a morir la soa mair e los sons hrairs qui èran demorats dens un aute vaishèth crudèlament destrusit per la marina anglesa shens justificacion aparenta. Aquesta agression que miore de cap a la Batalha de Trafalgar. Alvear que hore après educat en Anglatèrra e, curiosament, l'aspècte mei polemic deu personatge qu'e hon las soas posicions favorablas politicament a Anglatèrra, au punt d'estar a còp considerat con un tradidor.
Vadut oficiau dens l'armada espanhòla e tanben maçon, que fondè en Espanha un arram de la Lòtja deus Cavèrs Racionaus e, amassa dab José de San Martín, que partí entà Londres (on e s'amassè dab d'autes maçons sud-americans independentistas com Francisco de Miranda e Andrés Bello) puish entà Buenos Aires qui ho urosa de poder renforçar la soa armada dab dus militars professionaus.
La joena Argentina qui n'avèva pas enqüèra declarada la soa independéncia que pelejava alavetz mei que mei sus dus fronts : lo nòrd e Montevideo. Alvear que's vedó hidar la mission de fondar un còs de granadèrs a chivau entà pelejar au nòrd mes, mei preocupat per las intrigas politicas de Buenos Aires, que deishè aquesta mission a José de San Martín.
Alvear, a maugrat deu son ròtle dens la Guèrra d'Independéncia com maçon e tanben com militar, qu'ei a còps jutjat com un tradidor e un tiran per'mor d'aver instaurada ua censura e d'aver perseguits los sons opositors e, sustot, per'mor d'aver perpausat a la diplomacia anglesa la somission e l'integracion d'Argentina dehens l'Empèri Britanic.


text:
Estruci
L'estruci (Struthio camelus) es l'aucèl vivent mai grand. Fa fins a 2,5 mètres d'auçada, pòt pas volar e segon fòrça autors, es lo darrièr membre vivent de la familha dels estrutionids e de son genre, Struthio.
D'autres membres dels estrutioniformes son los reas, los emús, los casuaris, los kiwis e l'aucèl mai grand qu'aja jamai existit, l'Aepyornis, uèi desaparegut. Los estrucis an lo còl a las cambas fòrça longs e pòdon corrir fins a 65 km/h.
Los estrucis se tròban, de biais natural, dins las savanas e los semidesèrts d'Africa, tant al nòrd coma al sud de la zòna tropicala boscosa.
Sas plumas li servisson pas per volar, mas son fòrt presats coma ornaments per los capèls de las damas, e mai. Los estrucis son plan grands perque un pichon uman los pòt cavalgar e s'utilizèron en certans luòcs del nòrd d'Africa e Aràbia coma animals de corsas.
Es abalit per sa carn dins fòrça païses, inclús en climas freds coma aquel de Finlàndia. Lo gost de la carn d'estruci sembla lo del vedèl.
Segon la mitologia populara, l'estruci es famós per enterrar lo cap dins la sabla al primièr senhal de perilh. En realitat, s'obsèrva pas aquel comportament.
Los estrucis nisan comunautàriament. Un cèrt nombre de femèlas pondon los uòus dins lo meteis niu, ont son coats per la femèla en principal, pendent lo jorn, e pel mascle, pendent la nuèch. Los uòus d'estruci son los pus gròsses d'entre totes los uòus.
Sosespècias[modificar | modificar la font]
Los estrucis se dividisson en cinc sosespècias, que son:
- S. c. australis, de Sud-Africa, nomenat estruci meridional. Se tròba al sud dels rius Zambèzi e Cunene e dins la plana subdesertica de Karoo, Província del Cap.
- S. c. camelus, de l'Africa del Nòrd, nomenat estruci d'Africa del Nòrd o estruci del còl roge. Es la sosespècia pus estenduda, e espandisson dempuèi Etiopia e Sodan, a l'èst, a Senegal e Mauritània, a l'oèst, e abans en Egipte e Marròc . Es la sosespècia mai granda; mesura fins a 2,74 mètres e 154 quilogramas. Lo còl presenta una color rogenca e lo plumatge vària segon lo sèxe; los mascles l'an blanc e negre, e las femèlas gris.
- S. c. massaicus, d'Africa Orientala, nomenat estruci massai. An qualques plumas pichonas sul cap e son còl e sas cuèissas son de color irange brilhanta . Pendent l'epòca d'apariament, lo còl e las cuèissas del mascle venon brilhants. Son territòri se limita al sud de Kenya, l'èst de Tanzania e Etiopia e de zonas meridionalas de Somalia.
- S. c. syriacus, d'Orient Mejan, nomenat estruci arabi o estruci d'Orient Mejan. Foguèt una sosespècia fòrça comuna dins la Peninsula Aràbia, Siria e Iraq, mas despareguda en 1966.
- S. c. molybdophanes, d'Etiopia meridionala, nòrd-èst de Kenya e Somalia, nomenat estruci somali. Lo còl e las cuèissas son d'un color entre gris e blau, e pendent l'epòca d'apariament, lo còl e las cuèissas del mascle venon blau brilhant. Las femèlas son pus marrons que las femèlas de las autras sosespècias. Generalament vivon sols o en coble. Son territòri es lo meteis del S. c. massaicus al nòrd-èst de Kenya.
Las analisis indican que l'estruci somali se poiriá considerar coma una espècia independenta (Struthio molybdophanes). Lo projècte "The Tree of Life" e "Avibase" lo reconeisson coma una espècia diferenta de l'estruci, mas la "IOC" e "Birdlife" tanpauc lo reconeisson coma espècia. Dempuèi 2008, Birdlife.com revisa la division prepausada.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Vidèos e fotografias d'estruci sus Internet Bird Collection.


text:
Prefectura de Chiba
La prefectura de Chiba (千葉県, Chiba-ken per oposicion a 千葉市, Chiba-shi) es una prefectura de Japon situada dins la region de Kantō.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La prefectura de Chiba se situa al centre-èst de l'illa de Honshū dins l'Ocean Pacific. Sa populacion es de 6 006 185 estatjants (en 2000). La prefectura es devesida en vilas (市 shi) e districtes (郡 gun). La capitala de la prefectura de Chiba es la vila de Chiba, qu'es subdevesida en sièis arrondiments. La prefectura de Chiba es vesina de las prefecturas de Ibaraki al nòrd, Tōkyō e Saitama a l'èst. La màger part de la prefectura de Chiba se tròba sus la peninsula de Boso, una region montanhòla e importanta per la cultura del ris. Lo nòrd-oèst, mai poblat, fa part de la plana de Kantō, que s'espandís fins a la zona urbana de Tōkyō e Saitama.
Vilas (市 shi)[modificar | modificar la font]
Lista de las vilas (市 shi) de la prefectura de Chiba, mai lors arrondiments (区, ku).
Districtes (郡 gun)[modificar | modificar la font]
Lista dels districtes (郡 gun) de la prefectura de Chiba, mai lors borgs (町, cho ou machi) et vilatges (村, son o mura).
Economia[modificar | modificar la font]
Aquesta prefectura fa part del 'Tōkyō Megalopolite, la zona industriala pus granda de Japon. I se tròba l'aeropòrt internacional de Tōkyō, Narita.
Torisme[modificar | modificar la font]
A la talvera de la vila de Tōkyō, en riba de la baia eponima se tròban los pargues de Tokyo Disneyland e Tokyo DisneySea (complèxe de Tokyo Disney Resort). Es la primièra destinacion toristica del país e lo pargue Tokyo Disneyland es una de las primièras del mond amb 17 milions de visitors cada an. Solas las vilas de Las Vegas e París tant coma Walt Disney World Resort la passan.
Istòria[modificar | modificar la font]
La prefectura de Chiba foguèt fondada lo 15 de junh de 1873 après la fusion de las prefecturas de Kisarazu et Inba. Istoricament la prefectura cobrís províncias feudalas de Kazusa (上総), Simousa (下総) e Awa (安房). Lo regropament d'aquelas tres províncias s'apelava, d'aquel temps, Boso (房総).


text:
Bregadas internacionalas
Lei Bregadas internacionalas foguèron d'unitats militaras que participèron a la Guèrra Civila Espanhòla dins lo camp republican de 1936 a 1938. Èran compausadas de volontaris antifaissistas venent de cinquanta-e-tres país diferents. Utilizadas coma fòrça militara d'elèit per la Republica, poguèron alinhar 20 000 òmes a lor apogèu e participèron ai batalha de Madrid, de Jarama, de Guadalajara, de Brunete, de Belchite, de Teruel, d'Aragon e de l'Ebra. S'estima qu'entre 32 000 e 35 000 i serviguèron e qu'aperaquí 10 000 foguèron tuats au combat. La dissolucion dei Bregadas se debanèt en setembre de 1938 après la signatura d'un acòrd sus l'evacuacion dei fòrças estrangieras d'Espanha.


text:
Divendres, 27.2.2015 14h41 Escòla Calandreta d'Albi
Cette année le carnaval occitan des enfants aura lieu le samedi 14 mars à partir de 16h dans le village de Lautrec.Comme chaque année cette manifestation est organisée par les associations culturelles occitanes: Octave, Gailh'Oc, Vauré'Oc, A-OC, et soutenue par les calandretas du Tarn (Castres, Gaillac, Lavaur et Albi) et leurs .Venez nombreux, déguisés de votre petaçon
Anar al blòg
Divendres, 27.2.2015 08h26 País Nòstre (Lengadòc)
nLo Movement Pais Nostre ten una conferència de premsa aqueste matin 27 de Febrièr,a 11 Oras ,a l'Ostal Occitan de Narbona .Se fara la presentacion del debat politic del dimarç 3 de Març (18° 30 /Palais del trabalh) ,amb D.Mouly /M.C Théron-Chet /N.St Cluque/ J.P Tournissa .n
Anar al blòg
Dijòus, 26.2.2015 18h12 Lo Tam-Tam
La realitat es qu'es un ovni aqueste film. Ambe Alan Chabat e Elodia Bouchez que fa sei 40 ans.
Anar al blòg
Dijòus, 26.2.2015 17h34 Lo país polit daus potonors
Sovent, lo monde me damandan… Non, la tòrni far. De còps, qualquas personas me dison… Non, daissatz tombar, tòrni començar : rarament me damandi, a perpaus de la cronica Tòca-Maneta, que fau dempuèi ara 2 ans e qualquas aquí sul blòg e sus Radiò Gibson Occitània, se deuriái o pas dire mai çò que pensi de … Lire la suite →
Anar al blòg
Dijòus, 26.2.2015 16h05 Lo Tam-Tam
Racònte moligàs francés sus un òme qu'a de subrepoders quora se banha. Son polits lei paisatges de Provença onte senhoreja l'Aiga... Lo film mai cagant de l'an.
Anar al blòg
Dimècres, 25.2.2015 15h15 Lo Tam-Tam
Vida d’un jovenet, Arab d’Israël. Integrat a la populacion jusiva mai que patís de l’agach de l’autre au licèu, au trabalh, en amor, ò fàcia a la mòrt. Es tirat dei dos romans de Sayed Kashua : Dançan Tanben leis Arabs e La Segonda Persona. Escriu Kashua de tèxts satirics risoliers dins lei jornaus d’Israël: pòu a l’encòp criticar
Anar al blòg
Dimècres, 25.2.2015 06h48 País Nòstre (Lengadòc)
nLo Collectiu"Iniciativa Lengadoc " organisa uèi dimecres 25 de febrièr una manifestacion al Conselh general d'Aude a Carcassona (14 oras ) .Una manifestacion per una vertadièra politica occitana dins l'ensenhament ,la vida publica e los medias .Pais Nostre apela a una forta mobilisacion amb lo Collectiu !
Anar al blòg
Dimars, 24.2.2015 17h00 Lo país polit daus potonors
Chaspaires de maneta, picanhaires de botons, balhaires de jòia a stick e esportius de canapè, adiussiatz ! Te vèsi, òc te vèsi, tu aquí, sietat sus ton sofà a m’escotar. E d’aqui vèsí pas plan, mas espèri que siás pas en trin de te pinholar. E te vèsi tu tanben dins ton autò per anar al … Lire la suite →
Anar al blòg
Dimars, 24.2.2015 12h44 Rubrica en òc
nJan dau Melhau reprend ses premières chansons écrites entre 1972 et 1974 pour en faire un spectacle intitulé "Au naissent d'un trobaire"La plupart de ces chansons n'ont jamais été chantées et seront pour ses amateurs et ses amis autant de découvertes, les remettant aussi dans l'ambiance de ces années fastes, tout cela n'allant pas sans une pointe de nostalgie si pleine d'agrément.Il sera accompagné à la guitare par Frédéric Chabalier et Marianne Tixeuil.
Anar al blòg


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
L'irange o iranja es una color que pren plaça entre lo roge e lo jaune dins l'espèctre visible amb une longor d'onda de 620 a 585 nm. Es lo fruch del meteis nom que donèt son nom a la color. La color iranja es una color cauda, e totas las colors caudas se referisson a l'irange. Es associat simbolicament a l'energia, al solelh, tanben a l'auton. Es una color de libertat politica en qualques païses coma Irlanda, Ucraïna, Liban. Es tanben la color del bodisme.


text:
Diarrèa
La diarrèa (tèrme medical), sonada tanben l'escorrença o l'escorrement (tèrmes corrents), es pas una malautiá mas lo simptòma d'un tresvirament. Consistís en l'evacuacion frequenta de matèrias fecalas aigosas, çò que provòca una absorcion bassa de liquids e substàncias nutritivas. La diarrèa ven generalament amb de dolor, de fèbre, de vòmit, de flaquesa o una pèrda de l'apetit. D'après las chifras de l'Organizacion Mondiala de la Santat, la diarrèa es una de las causas principalas de mòrt dins los païses sosdesvolopats o del Tèrç Mond.
Causas[modificar | modificar la font]
Pòt èsser causada per una infeccion virala o per de toxinas bacterianas, per una lesion, per una malautiá, per una allergia, per l'intolerància al glutèn (celiaquia), a la fructòsa, a la lactòsa... o per un excès de vitamina C. Ven amb de dolor de ventre e de vòmit. La diarrèa arriba quand lo colon absorbís pas de fluide sufisent. Un colon damat o conflat pòt pas absorbir l'aiga e la matèria fecala ven aigosa. La diarrèa pòt menar a una desidratacion grèva que pòt èsser mortala. Pòt tanben èsser un simptòma de malautiás pus seriosas, coma la disenteria, lo còlera o lo botulisme e pòt tanben èsser indicativa d'un sindròm cronic coma la malautiá de Crohn. Los pacients d'apendiciti an pas normalament de diarrèa mas aquela es un simptòma comun d'un apendix trincat. La diarrèa es tanben un dels efèctes de la contaminacion grèva per radiacion. Pòt èsser causada per la consomacion excessiva d'alcòl. Lo tractament terapeutic comun contra la diarrèa consistís a consomir d'aiga amb de sals mineralas essencialas, en quantitat sufisenta per remplaçar la pèrda dels liquids.


text:
Adenina
L'adenina qu'ei ua basa azotada d'ua grana importància en bioquimia. Qu'entra dens la composicion deus nucleotids de la macromolecula d'ADN (e mei generaument dens la composicion deus acids nucleïcs. Qu'entra tanben dens la composicion de l'adenosina trifosfat (ATP) molecula qui, enter autes causas, participa aus escambis bioenergetics.
Composicion[modificar | modificar la font]
La soa formula qu'ei C5H5N5. Qu'ei ua basa purina e la soa formula qu'ei eterociclica puish que forma dus cicles compausats d'atòms de carbòni e d'azòt.
Proprietat[modificar | modificar la font]
L'adenina qu'entra dens la composicion de certes nucleotids e donc qu'entra dens la composicion deus acids nucleïcs (com per exemple l'ADN) on e's pòt apariar dab ligams idrogèn per complementaritat dab ua auta basa azotada : la timina.
Aquesta capacitat de formar ligams idrogèn que hè pujar lo punt de fusion de cap a 350 °C - 365 °C (puish que cau mei d'energia entà dissociar un compausat qui los son elements be son estacats per aqueths ligams idrogèn).
La soa massa atomica qu'ei de 135 128 Da.
Nucleotid[modificar | modificar la font]
Dens un nucleotid l'adenina que's liga dab un sucre pentòsa (la ribòsa dens lo cas d'un ARN e la desoxiribòsa dens lo cas de l'ADN) ; que forman alavetz ua molecula d'adenosina, era medisha ligada a un acid fosforic. Que forma atau un nucleotid d'adenina ; los nucleotids que son los monomèrs deus acids nucleics.
Adenosina trifosfat[modificar | modificar la font]
Com lo son nom ac dit, l'adenosina trifosfat (ATP) qu'ei ua molecula d'adenosina (ua adenina ligada dab ua ribòsa) ligada dab 3 fosfats. Aquesta adenosina trifosfat qu'ei ua molecula rica en energia qui pòt estar idrolizada en adenosina monofosfat (AMP) en tot liberar ua energia qui pòt estar utilizada peus estes vius.


text:
Ajuda:Espaci de noms
Aquesta pagina a per tòca de presentar la nocion d'espaci de noms d'un punt de vista practic, de ne soslinhar l'interès e de tractar de questions qu'aquesta nocion pòt pausar.
Los espacis de noms se pòdon comprene coma l'equivalent dels repertòris o dossièrs d'un ordinator o puslèu de son sistèma d'expleitacion : permeton d’estructurar las donadas (o fichièrs) e doncas de ne melhorar la gestion. Una definicion pus rigorosa es presentada dins l'article "Espaci de noms".
Dins Wikipèdia, apareisson essencialament en dos endreches :
- dins lo nom complet de la pagina : per exemple, l'espaci de noms d'aquesta pagina Ajuda:Espaci de noms es Ajuda ;
- dins los paramètres transmeses al motor de recèrca e reglant los tipes de paginas sus las qualas aquesta recèrca deu portar, per exemple unicament sus las paginas d'ajuda...
Las requèstas particularas utilizan tanben aquesta informacion.
La complexificacion del projècte se tradutz per la creacion d'espacis de nom novèls, coma lo de las categorias afectat del còde 14 dins las requèstas.
Consultatz l'ajuda sus Meta per de complements suls espacis de noms.
Somari
- 1 Per s'orientar dins Wikipèdia
- 2 Numérotation dels espacis de noms standards sus Wikipèdia
- 3 Numérotation dels espacis de noms personnalisés sus Wikipèdia francophone
- 4 Recèrca per espaci de noms, a partir dels primièras letras del títol
- 5 Espacis de noms especials
- 6 Diferéncia entre espaci de nom e prefixe
- 7 Cassa
Per s'orientar dins Wikipèdia[modificar | modificar la font]
Lista dels espacis
Organizacion dels diferents tipes de pagina e de lors espacis[modificar | modificar la font]
L'esquema çai contra dreça l'inventari dels tipes de paginas e dels espacis de noms que los contenon (afectats d'un asterisc). Compòrta tanben d'"objèctes" accessòris coma los modèls. Los rapòrts entre totes aquestes objèctes - quand n'existís - son estats representats en particular dins la constitucion d'un article o pagina-tipe : tèxt + autres mèdias + categorias + ligams + modèls, pagina-tipe simbolizat per un arbre blau.
Las zonas "Internaute" o "Mediawiki" son là pas que per presentar aquesta estructura de las paginas en ligam amb aquestes autres elements vitals del projècte.
legenda[modificar | modificar la font]
Tablèu dels divèrses espacis de noms[modificar | modificar la font]
- acuèlh
- articles
- redirections
- listes
- paginas d'homonymie
- mini-portals (o séries d'articles)
- paginas personalas
- recommandations e règles
- prises de décision
- wiki-projets
- portals (en projècte, incomplets, o opérationnels mais anciens)
- informations sul foncionament de Wikipèdia
- descriptions dels fichiers multimedias (imatges, sons, etc.)
- aperçu (dins lo cas d'un imatge)
- traduction de l'interface
- style CSS
- modèls a insérer dins las autras paginas
- informations sul foncionament de Wikipèdia
- descripcions des categorias
- lista de las soscategorias de la categoria
- lista dels articles de la categoria
- los portals, vitrines de wikipèdia
- los projèctes, regroupements de contributors
- Referéncias bibliographiques
pagina de discussion liée aux différents namespacis
- discussions sul contengut de la pagina associada
- divèrsas informacions sus la basa de donadas
- istoric d'una pagina
en italique, les contenguts présents dins plusieurs espacis ;
en gras, les contenguts générés per le logiciel.
Numérotation dels espacis de noms standards sus Wikipèdia[modificar | modificar la font]
L’utilisation de modèls especials per désigner les espacis de noms per numéro permet de s’affranchir des différences de dénomination entre les différentes lengas de Wikipèdia, per exemple lorsqu’il s’agit de referenciar un espaci de noms se on ne connait pas sa traduction sus un Wikipèdia d’una autre lenga :
Notes :
- Les différences de casse sont ignorées sus ces noms d’espacis de noms.
- Per contre, dins chaque espaci de noms, les différences de casse ne sont ignorées que sul primièr caractèr del nom d’article, d’utilizaire o de modèl (ces noms sont convertis en interne en forçant le primièr caractèr en majuscule, s’il s’agit d'una letra).
- La présence d’un caractèr : dins le nom d’un article ne le place pas dins un espaci de noms distint. En effet, ne sont reconnus comme espacis de noms que les espacis de noms standards e paramétrés dins un projècte Wikimédia (tels que ceux listés dins aquesta pagina). Dins tous les autres cas, le caractèr : fait partie del nom complet de l’article, del modèl, del compte utilizaire o de l’imatge, aqueste qui signifie que les différences de casse après aqueste caractèr sont prises en compte dins la distincion dels articles, modèls, imatges e noms d'utilizaires.
Numérotation dels espacis de noms personnalisés sus Wikipèdia francophone[modificar | modificar la font]
Chaque projècte Wikipèdia peut définir dels espacis de nom personnalisés, propres a aqueste projècte. A chaque espaci de contengut s'ajoute a un espaci de discussion. Ces espacis n'existent pas forcément dins tous les projets Wikipèdia. Ils sont numérotés a partir de 100. Actuellement, les espacis suivants sont définis :
Recèrca per espaci de noms, a partir dels primièras letras del títol[modificar | modificar la font]
(utilisable sus toute édition de Wikipèdia en changeant le nom de domeni del serveur)
Espacis de noms especials[modificar | modificar la font]
Les espacis de noms especials suivants sont réservés e paramétrés sus chacune des éditions de Wikipèdia (o autres sites utilisant le logiciel Wikimédia) :
Diferéncia entre espaci de nom e prefixe[modificar | modificar la font]
Los prefixes de lenga o de projècte, permetent per exemple de referénciar des Wikipèdias dins d'autres lengas, sont placés quasiment au même endroit que les espacis de noms dins la syntaxe dels ligams, entre les crochets ouvrants e le deux-points qui précède le nom de la pagina. Mais il ne faut pas les confondre.
Las paginas auxquelles renvoient los prefixes autres que lo prefixe francofòn "fr" ne sont pas gérées dins la base de donadas del projècte Wikipèdia francophone. Elles appartiennent a d'autres projets disposant de leurs propres règles d'utilisation, de leur propre licence d'utilisation e de publication, de leurs propres registres d'inscription dels comptes d'utilizaires, de leurs propres administrateurs, e de leurs propres modèls e categorias... e de leurs propres espacis de noms. On trouve deux listes incomplètes des ces prefixes ici e là.
Per exemple it:Aiuto:Immagini est un ligam vèrs la pagina de nom « Immagini » dins l'espaci de nom « Aiuto » de la Wikipèdia en lenga italiana prefixada « it ».
Lo prefixe francofòn "fr" pouvant être omis, Ajuda:Tablèu, est la forme minimale équivalente a la syntaxe mai complète fr:Ajuda:Tablèu.
Cassa[modificar | modificar la font]
En defòra de las letras accentuadas, lo camp d'espaci de nom es pas sensible a la cassa. Se pòt escriure tant plan Discussion ajuda:Tablèu, coma discussion AJUDA:Tablèu o DisCUsSiOn Ajuda:Tablèu. En revenge lo ligam wikipèdia:La Tavèrna fonciona pas perque la « È » en naut de cassa es accentuada.


text:
Dobrodja
La Dobrodja (Дoбpyджa en bulgar, Dobrogea en romanés, es un territòri cobrissent l’èst de Romania e lo nòrd èst de Bulgaria, siá a pauc près del sud del bas Danubi cap a la mar Negra. En Romania, la Dobrodja se divisa en dos departaments comprenent un pòrt de la mar Negra : Constança (dins lo județ de Constança), e lo dèlta de Danubi (dins lo județ de Tulcèa); en Bulgaria, aquela region es considerada coma lo « granièr de blat » del país.
La Dobrodja es ara una region agricòla e toristica, que las principalas vilas son los pòrts de Constança (350 000 abitants) e Tulcèa (95 000 abitants) en Romania, e las vilas de Silistra, Dobritch e Baltchik en Bulgaria. Sa superfícia es de 23 100 km2 e sa populacion de prèp de 1 300 000 abitants que 1 000 000 dins la Dobrodja romanesa e 360 000 dins la Dobrodja bulgara.
Populacion[modificar | modificar la font]
- 1 Compresas las personas comptadas coma Valacs al recensament bulgar de 2001
Agricultura[modificar | modificar la font]
La Dobrodja romanesa (al nòrd), que los sols son loessics, es una tèrra de pastura d'ovins (fedas Merinos), de vergièrs e de vinhas (vins de Murfatlar). La plana de la Dobrodja bulgara (sud) es plantada de vastas parcèlas de cerealas, de mai de cent d’ectaras caduna e avent la particularitat d’èsser separadas per de barranhas de 10 a 20 mètres de larg que foguèron plantadas a la fin de l’epòca comunista per lutar contra l’erosion dels sols. Malgrat una agricultura totjorn mai intensiva, que los nitrats contaminan las aigas superficialas, aquelas barranhas an une foncion importanta d’acuèlh e de refugi per la fauna utila a l’agricultura. Pasmens, encara existís de rèsta de selvas d'euses, en Romania e en Bulgaria.
Environament[modificar | modificar la font]
La fauna de Dobrodja es rica malgrat las catastrofas environamentalas de l’epòca comunista (regim que promoviá « la luta de l’Òme contra la Natura »). La region mai rica es al nòrd: es lo dèlta de Danubi, qu'abriga encora fòrça aucels aquatics e una fauna ictiologica en diminucion dempuèi la privatizacion dels dreches de pesca, alara qu’una fòrta urbanizacion de lésers.
La Dobrodja coneguèt la gripa aviara en 2005.
En Dobrodja, a la frontièra romanesabulgara mas costat romanés, se trapa la espeluga de Movile, totalament isolada del monde exterior dempuèi un mièg milion d’ans e abrigant una fauna endemica unica al monde, adaptada a la manca de lutz et d’oxigèn, e que la subrevida es fondada sus la proliferacion de bacterias se noirissent de las matièras en suspension dins l’aiga.
Istòria[modificar | modificar la font]
La Dobrodja es abitada dempuèi lo paleolitic, e las culturas neoliticas d'Hamangia en Dobrodja romanesa, e calcolitic de Varna-Durankulak en Dobrodja bulgara (millenari IV AbC), son mondialament conegudas per lors esculturas, lors construccions ja de pèira e lors tombas ricas d'aur.
La region èra poblada dins l’Antiquitat per las tribús Daces o Gètas fasent partida de l’ensemble trace. La populacion locala, pauc a pauc ellenizada, faguèt de comèrci amb las colonias grègas de la mar Negra (Callatis, Istria, Tomis) fins a la conquèsta romana (Roma contrarotlava la Mesia pendent sèt sègles, seguida per l’Empèri Bizantin), puèi patiguèt de las invasions dels pòbles migrators eslavas e turcofòns (Uns, Avars, Bulgars, Ozes, Petchenègs, Comans, Tatars).
La Dobrodja foguèt integrada al Primièr Estat bulgar de 681 a 971, tornèt venir romana (bizantina) de 971 a 1186, puèi faguèt partida del segon reialme bulgar, (Regnum Bulgarorum et Valachorum (la)), fondat sul bas Danubi per la dinastia valaca Assen, de Tarnovo. En 1205, lo papa Innocenci III dins une correspondéncia amb lo rei Caloian (1197-1207) lo qualifica de (la)rex Bulgarorum et Blachorum (rei dels Bulgars e dels Valacs).
En 1325 la Dobrodja es mencionnada pel primièr còp coma despotat independent, avent coma prince Balică ou Balko de Dobritch, amb per Kaliakra prèp de Karvona (uèi Kavarna). En 1346, sos filhs, Dobrotitch e Teodòr, s’impliquèron dins las rivalitats dinasticas de l’Empèri Bizantin coma aligats de l’imperatritz Ana de Savòia. En represalhas, en 1347, l’emperaire Joan V Paleològ envièt una de sas naus, l’emir turc Baod d’Umur, en expedicion contra la Dobrodja. Balică e Teodòr perdèron la vida dins le naufragi de lor nau almirala e Dobrotitch demorat a tèrra venguèt lo nòu despòta.
Poblat (segon las cronicas genoesa) de Bulgars, de Valacs (Romaneses), de « Romeeses » (Grècs), de Josieus ievanics (« Romaniòtas ») e d’Armenians (« Ermins »), aquel despotat s’espand sul bas Danubi dempuèi los bòcas del flum al cap Emina al sud de Varna. Las lengas lmai parladas son lo bulgar, lo grèc e lo valac. Los portulans genoeses lo descrivon o coma un despotat grèc ((la) terra graecorum ), o coma una « pichona Valaquia » ((la) Velacia minor), o coma una « tresena Bulgaria » ((la) Bulgaria tertia, las doas autras Bulgarias essent los Tzarats de Vidin e de Tarnovo). Se dubriguèt a las marcants genoeses que n'asseguran la prosperitat, li fornissent naus e armas, e installan los establiments de San Giorgio (Giurgiu, Djurdjevo), Dorostolo (Silistra), Barilla (Brăila, Ibrahil), Caladda (Galați), Licovrissi (Oblucița, Izmail), Licostomo (Periprava prèp de Chilia Veche), Constanza (Constança, Kustendje), Carvona (Kavarna), Danissa (Baltchik) e Odessa (uèi Varna; lo nom modèrne d’Odessa, en Ucraïna, ven d'aquí, mas l’Odessa modèrna foguèt fondada al sègle XVIII.
Entre 1352-1359, la potencia dels Tatars de la Chormalha d’Aur declinant, un segond despotat apareguèt prèp de la bòca du Danubi, governat pel prince Demetrios, que se metèt jos la proteccion de la Valaquia: dempuèi aquela s'espand sa dominacion sul Bas Danubi (Galați, actual Boudjak, Chilia).
En 1357, Dobrotitch perdèt Messembria (uèi Nesebăr) e Anhialos (uèi Pomorje) al profèit de l’emperaire Joan V Paleològ, mas en 1359, prendèt a Demetrios las ciutats de Vicina e de Chilia qu'expulsèt las Genoeses que gardèron pas que le pòrt de Licostomo. Iacint, arquevecat de Vicina, passèt en Valaque que ne venguèt lo primièr metropolit. En 1366, Jean V Paleològ s'anèt Budapèst e a Roma, per cercar de finançaments per sa campanha contra la Dobrodja e contra los Turcs otomans que s'intallèron en Euròpa dempuèi 1354: los obtenguèt e al sètge de Kaliakra foguèt capturat. Dobrotitch apareguèt alara coma un aligat dels Otomans. Amedèu VI de Savòia faguèt sul còp campanha contra la Dobrojja amb l'ajuda genoesa. Dobrotitch negocièt, liberèt l’emperaire bizantin, e se faguent son compaire maridant sa filha a Miquèl Paleològ.
En 1369, Dobrotitch s’aliguèt a Vladislav I de Valaquia per restaurar lo tròn del tsar bulgar Ivan Stracimir de Vidin. En 1379, una guèrra comerciala opausada debans Constantinòple los Genoeses a una flauta valaca, bulgara e dobrodjana: l’afar se concluguèt per un compromés.
Dobrotitch moriguèt en 1386 e daissèt son tròn a son filh Ivanko o Iancon, alara que los Otomans comencèron ja la conquèsta dels Balcans e l’enrodamement de Constantinòple. Ivanko faguèt la patz amb lo sultan otoman Morad I e signe tanben un tractat amb Gènoas. Mas en 1388 lo grand visir otoman Çandarli Ali Pacha ataquèt de nòu e Ivanko foguèt tuat al combat: Bulgaria tomba jos la dominacion turca per prèp de cinc sègles, alara que la Dobrodja passèt jos sobeiraneitat valaca per qualques decennias.
Mas la Valaquia a son torn deguèt plegar debans los sultans otomans qu'occupèron la Dobrodja entre 1421 e 1878 n'i colonisant de fòrça tatars e turcs musulmans. La Dobrodja es integrada dins l’Özi Eyaleti, província turca govenada pels pachas de Silistra, alara que sas abitants crestians relèvan de l'exarchat del Proïlavon qu'aguèt per sèti Brăila e incluguèt los territòris otomans a majoritat crestiana entre Varna e l’estuari de Dniestr.
Pendent la guèrra russoturca de 1877-1878, la Dobrodja foguèt revendicada tant per Romania que per la Bulgaria novelament independantas de l’Empèri Otoman. Ambedós païses son d’acòrdi sul principi d’un partatge, mas Romaneses e Bulgars foguèron mesclats (als Turcs e als Tatars) dins tota la Dobrodja: onte plaçar la frontièra? Los Romaneses essent mai nombroses al nòrd e los Bulgars al sud, una comission austroalemanda attribuiguèt a Romania los dos tresens nòrd e a Bulgaria lo tresen al sud. La frontièra va de la sortida èst de la vila de Silistra e s'acaba entre los dos massatges de pescaires grècs e turcs d’Ofidaki (Yilanlik en turc, Vama-Veche ara) e de Limanaki (Durankulak en turc, e Mlaștina en romanés) sus la Mer Negra.
En 1913 Romania profeitèt de las dificultats de Bulgaria alara de la Segonda Guèrra balcanica, per li arancar la Dobrodja del Sud: la Dobrodja venguèt alara una poma de discòrdia entre ambedós païses. Bulgaria prend sa revancha als costats dels Alemands pendent la Primièra Guèrra Mondiala, en ocupant tanben tota la Dobrobja. La patz de 1918 la tornèt donar tota a Romania, mas un arbitratge d'Hitler, en 1940, tornèt al partatge de 1878 (tractat de Craiova sul fond de tractat entre lo Tresen Reich e l’Union sovietica (pacte germanosovietic). La frontièra de 1878 e de 1940 es ara plan reconeguda per Romania e Bulgaria. Ambedós Estats essent membres de l’Union europèa dempuèi 2007, la frontièra es pasmens venguda ara permeabla.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Grigore Dănescu, Dobrogea (La Dobroudja). Estudi de Geografia fisica e etnografica, ed:Imprimerie de l'Indépendance, Bucarèst, 1903.
- (fr) Ion Barnea & Ștefan Ștefănescu, Byzantins, roumains et bulgares sur le Bas-Danube; serias: Din Istoria Dobrogei, v.3, 1971; ed: Editura Academiei Române, București.
- (de) Sallanz, Josef (ed.) (2005): Die Dobrudscha. Ethnische Minderheiten, Kulturlandschaft, Transformation; Ergebnisse eines Geländekurses des Instituts für Geographie der Universität Potsdam im Südosten Rumäniens. (= Praxis Kultur- und Sozialgeographie; 35). 2., durchgesehene Auflage. Potsdam. Universitätsverlag Potsdam, ISBN 3-937786-76-7 .
- (de) Sallanz, Josef (2007): Bedeutungswandel von Ethnizität unter dem Einfluss von Globalisierung. Die rumänische Dobrudscha als Beispiel. (= Potsdamer Geographische Forschungen; 26). (en résumé français) Potsdam. Universitätsverlag Potsdam, ISBN 3-939469-81-5.
- (fr) Adrian Rădulescu; Histoire de la Dobrogée, ed: Editura Ex Ponto; Constança; 1998; ISBN 9789739385329.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon le recensament romanés de 2002 pels departaments de Constança et Tulcèa, dins Structura Etno-demografică a României, ed: Centrul de Resurse pentru Diversitate Etnoculturală le=2 mai 2007.
- ↑ Segon lo recensament bulgar de 2001 pels oblasts de Dobrich e Silistra, dins HaceлeHиe kъM 01.03.2001 r. пo oблacTи и eTHичecka rpyпa [1].