text:
Memòrias e racòntes, 1906.
Madamisèla Loïsa.
Occitan provençal (Rodanenc). Transcrit d'aprèp l'original.
Après vendèmias d’aquel an 1848, mi gènts, que me vesián badant a la civèca – o a la luna s’amatz mielhs -, me mandèron a z’Ais pèr estudiar lo Drech. Car avián comprés, pecaire, que mon encartament de bachelier en letras n’èra pas un brevet sufisènt de sagessa ni, autanpauc de sciéncia. Mai, avans de partir pèr la ciutat sestiana, m’arribèt una aventura amistosa e pietosa que ieu vòle metre eicí.
En un mas, pas tròp luenh de nòsta demorança, èra vengut s’establir una familha de la vila onte i aviá de damisèlas – que de fes rescontraviam en anant a la messa. Vèrs la fin de l’estiu, aqueli chatas emé sa maire nos venguèron vèire au mas. E ma maire, avenènta, i ofriguèt lo calhat. Car, estènt qu’aviam un bèl escabòt de fedas, aviam de lach en abondància. Era ela, ma maire, qu’entre venir d’èstre most, metiá la presura au lach, e ela-mema que, quand lo lach èra pres, fasiá li fromatjons, aqueli tomas d’Arle que Belaud de la Belaudiera, lo poèta provençal de l’epòca di Valés, atrovava tant bona :
A la vila di Baus, pèr una florinada,
avètz de fromatjons una plena faudada
que coma sucre fin fondon au gargasson.
Ma maire, chasque jorn, tala que li pastressas cantadas pèr Vergeli, emé sus l’anca la calhiera, veniá dins lo celier emé son escumadoira e aquí, tirant de l’ola, a bèus flòcs, lo calh blanc, n’emplissiá li fissèlas redonas e trauquilhadas ; e après, li tomas fachas, li leissava proprament agotar sus de jonc – que ieu-meme me plasiáu d’anar copar long di valats.
E veicí que mangeriam, eme aqueli damisèlas, una jata de calhat, e n’i aviá una - pareissiá per aquí de mon tèmps -, un pauc palla, eme una cara come aqueli medalhas qu’a Sant-Romieg se tròvan dins lo gaudre dis Anticas, emé d’uelhs negrejants, de grands uelhs langorós, que totjorn me regardavan. L’apelavan Loïsa.
Aneriam vèire li pavons, que dins l’iera espandissián sa coa en arc de seda, lis abelhas e si bruscs arrengueirats a la cala, lis anhèus que belavan embarrats dins la jaça, lo potz emé sa tona sus de pialons de pèira, enfin tot çò qu’au mas podiá lis interessar. Loïsa, ela, semblava caminar dins l’extasi.
Quand fugueriam a l’òrt, dins lo temps que ma maire parlava emé la sieuna e culhiá a si sòrres quauqui peras burradas, nos eriam, nosautri dos, assetats sus la parabanda de la vièlha posaraca.
- Fau que vos digue eiçò, me faguèt tot d’un còp madamisèla Loïsa. Vos sovèn pas, monsur, d’una pichòta rauba, una rauba de mosselina, que vòsta maire vos portèt, quand eriatz en pension a Sant-Michèu de Ferigolet ?
- Si-fet : pèr jogar un ròtle dins Les enfants d’Edouard.
- E bèn, aquela rauba, monsur, èra ma rauba.
- Mai, vos l’an pas renduda ? Coma un nèci ie faguère.
- O si ! diguèt un pauc neca… Vos ai parlat d’aquò, ieu, come d’autra causa.
E sa maire la sonèt : Loïsa !
La jovènta me porgiguèt sa man jalada ; e, come se fasiá tard, s’empartiguèron pèr son mas.
Vuech jorns après, eiçà vèrs la tombada dau jorn, vaquí mai au lindau madamisèla Loïsa, aqueste còp acompanhada solament d’una amiga.
- Bòn vèspre ! ditz. Veniam vos crompar quauqui liuras d’aqueli peras burradas que nos fagueriatz tastar l’autre jorn a vòste jardin.
- Assetatz-vos, midamisèlas, ma maire ie diguèt.
- Ò, non ! ditz. Siám pressadas, que totara vai èstre nuech.
- E lis acompanhère, ieu solet aquesta fes, pèr anar cúlher li peras.
L’amiga de Loïsa, una Sant-Romierenca que ie disián Corrada, èra una bèla chata a còma negrinèla, abondosa, anelada, sota son riban arlatenc, que la damiseleta, tota gènta que siguèsse, imprudenta fuguèt d’adurre eme ela pèr companha.
Au jardin, una fes a l’aubre, ieu, coma i averave una branca un pauc auta, Corrada, enarquilhant son jónher rebombet e levant si braç nus, si braç redonds, fòra di manchas, se meteguèt a cúlher. Mai Loïsa, tota palla :
- Corrada, ditz, tu, cuelhe ; e chausisses li maduras.
E, coma se voliá me dire quauquarrèn, s’escartant eme ieu – qu’ère dejà trebolat (sènsa ben sacher pèr quinta), aneriam, pas a pas, dins un ròde de ciprèrs onte i aviá un banquet de pèira. Aquí, ieu, embarrassat, ela que me beviá, nos asseteriam contra, e :
- Frederic, ditz, l’autre jorn, vos parlave d’una rauba qu’a l’atge de vonze ans ieu vos aviáu prestada pèr jogar la tragèdia a Sant-Michèu de Ferigolet… Avètz bèn legit l’istòria de Dejanira e d’Ercules ?
- Òc, faguère en risènt, emai de la tunica que la bèla Dejanira donèt au paure Ercules e que ie brutlèt lo sang.
- A ! diguèt la jovènta, vuei es ben lo rebors : car aquela raubeta de mosselina blanca, que vos aviá tocat, que vos aviá revestit… Quand ieu la meteguère mai, a partir d’aquí vos amère… E, me n’en vóuguetz pas d’aquesta declaracion – que vos dèu parèisser estranja, que vos dèu parèisser fòla, a ! me n’en vóuguetz pas ! Ela contunhèt en plorant : - car aqueu fuòc divin, aqueu fuòc que me vèn de la rauba fatala, aqueu fuòc, Frederic, que me rènd comborida, l’aviáu tengut jusca ara, despuèi benlèu sèt ans, acaptat dins mon còr !
Ieu, ie potonejant sa maneta febrosa, pèr responsa voliáu ie faire una braçada ; mas ela, doçament me repossant :
- Non, ditz ; non podèm pas saupre, Frederic, se lo poèma que ieu n’ai fach lo promier cant aurà jamai una seguida… Vos laisse. Pensaretz a çò que vos ai dich. E coma siáu d’aqueli que se desdison pas, quinta que fugue la responsa, avètz en ieu una anma que s’es donada pèr totjorn.
S’auborèt ; e corrènt vèrs Corrada sa companha :
- Vène lèu, ditz, que pesem e que paguem li peras.
E eme aquò, rintreriam. Reglèron, se n’anèron ; e ieu, lo còr en onda, cherebilhat, entrebolit d’aquela aparicion de chatas – que me fasián, caduna, ligueta a sa façon -, longtèmps, i darriers rais dau jorn falit, alin, regardère, entre lis aubres, s’envolar li tortoras.
Mai, tot abelugat, tot urós que fuguèsse, lèu, en m’examinant, ieu me veguère dins l’embrolh. Lo Pervigilium Veneris a bèu dire :
Que deman ame, aqueu qu’amèt jamai,
E quau amèt, que deman ame mai !
Mai l’amor se comanda pas. Aquela valènta filha, armada solament de son vierjum e de sa gràcia, podiá bèn, dins sa passion, crèire emportar la victòria. Podiá bèn, charmanta qu’èra e charmada ela-mema pèr son long pantais d’amor, crèire, conformament a la dicha de Dante
Amor ch’a null’amato amar perdona
qu’un jovènt coma ieu, isolat dins un mas, a la flor de son atge, deviá d’emblada tresfolir a son promier rocolament. Mai l’amor estènt lo don e l’abandon de tot nòste èstre, n’es-ti pas verai que l’anma, quand se sènt perseguida pèr èstre afialatada, fai de fes coma l’aucèu que fugís lo çambé ? E n’es-ti pas verai tanbèn que lo nadaire, au moment de cabussar dins un gorg d’aiga fonsa, a totjorn un passatge d’aprension instintiva ?
Es totjorn que, davant la cadena de flors, davant li ròsas embausemantas que se durbián a ieu, ieu de retenons i anave ; e la confidènta, l’autra, que, tota a son dever d’amiga devoada, semblava refugir mon abòrd, mon regard, ieu me sentiáu portat, sènsa lo voler, vèrs ela. Car, se fau tot dire, vètz, en aquel atge, ieu, m’ère retipat una idèia e de l’amanta e de l’amor tota particuliera. Òc, m’ère imaginat qu’a tèmps o tard rescontrariáu, quauqua part, en terra d’Arle, quauqua superba masiera portant coma una rèina lo costume arlatenc, galopant sus son èga, un ficheiron en man, dins li ferradas de la Crau, e que longtèmps pregada pèr mi cançons d’amor, un bèu jorn se sariá leissada adurre a nòste mas, pèr ie regnar coma ma maire, sus un pòble de pastres, de gardians, de boiers e de manhanarèlas. Semblava que dejà ravassejave ma Mirèlha e aquela vision d’un tipe de beutat, d’un carnenc poderós, qu’en ieu dejà groava, sènsa que lo posquèsse ni ausèsse avoar, portava granda noisa a la paura Loïsa, damiselenca tròp pèr complir mon pantais.
E alòr, entre ela e ieu, s’engatgèt una correspondéncia, o puslèu un escambi d’amor e d’amistança, que durèt mai de tres ans (tot lo tèmps que restère a-z-Ais) : ieu, polidetament, abondant dins son feble, pèr la destalentar, se podiáu, a cha pauc ; ela, de mai en mai adolentida e ferma, me trasènt, de letra en letra, sis adieus desesperats… Veicí, d’aqueli letras, la darriera que reçaupère. La reproduse tala quala :
« N’ai amat qu’una fes, e morirai, te jure, eme lo nom de Frederic gravat tot solet dins mon còr. Que de nuechs blancas ai ieu passadas en sonjant a mon mausòrt ! Mai aièr, legissènt ti consolacions vanas, me faguère tant violència per retenir mi plors que lo còr me faliguèt. Lo medecin diguèt qu’aviáu la fèbre, qu’èra d’agitacion nervosa, que me faliá lo repaus. « La fèbre ! m’escridère, a ! fuguèsse-ti la bona ! ». E dejà me sentiáu urosa de morir, pèr anar t’esperar eilavau onte ta letra me dona rendètz-vos… Mai, escota, Frederic, d’abòrd qu’aquò es ansin. Quand te diràn – e, vai, n’i aurà pas pèr longtèmps -, quand te diràn que ieu aurai quitat la terra, dona-me, te n’en prègue, una lagrema e un regrèt. I a dos ans, te faguère una promessa : èra de demandar toti li jorns a Dieu que te rendeguèsse urós, perfetament urós…E bèn, i ai jamai mancat, e ie sarai fidèla jusca a mon darrièr badalh. Mai tu, ò Frederic, te lo demande en gràcia, quand, en te permenant, veiràs de fuelhas jaunas barrutlar sus ton passatge, pènsa un pauc a ma vida, passida pèr li lagremas, secada pèr la dolor. E se veses un riu regolejar doçament, escota son planhum e te dirà come t’amave. E, se quauque aucelon te floreja de l’ala, presta l’aurelha a son gasalh, e te dirà, paureta, que siáu totjorn eme tu… Ò Frederic, te prègue, oblides jamai Loïsa ! ».
Vaquí l’adieu suprème, sagelat de son sang, que me mandèt la vierginèla, eme una medalheta de la Vierge Maria – potonejada pèr ela, dins un pichòt pòrtafuèlha de velot cremesin, onte aviá, sus la cuberta, eme son peu castanh, brodat mis inicialas au mitan d’un brot d’èurre.
Ieu, lo clòt d’èurre me farai,
t’embraçarai.
A ! paura Loïseta ! A quauque tèmps d’aquí, prenguèt lo velet de morga, e moriguèt, pecaire, gaire d’annadas après. Ieu, encara esmogut, au bot de tant de tèmps, pèr la malenconiá d’aquel amor neblat, d’aquel amor denantorat, ò Loïsa, te consacre aquest pietadós remèmbre, que semonde a ti manes, trevant benlèu a mon entorn.
____________________
Frederic Mistral (Malhana 1830 – id. 1914).
Memòrias e racòntes, 1906.
Madamisèla Loïsa.
Occitan provençal (Rodanenc). Normat.
Après vendèmias d’aquel an 1848, mei gènts, que me vesián badant a la civèca – o a la luna s’amatz mièlhs -, me mandèron a z’Ais per estudiar lo Drech. Car avián comprés, pecaire, que mon encartament de bachelier en letras n’èra pas un brevet sufisent de saviesa ni, aitanpauc de sciéncia. Mai, abans de partir per la ciutat sestiana, m’arribèt una aventura amistosa e pietosa que ieu vòle metre aicí.
En un mas, pas tròp luenh de nòsta demorança, èra vengut s’establir una familha de la vila onte i aviá de damisèlas – que de fes encontraviam en anant a la messa. Vèrs la fin de l’estiu, aquelei chatas ambé sa maire nos venguèron vèire au mas. E ma maire, avenenta, li ofriguèt lo calhat. Car, estent qu’aviam un bèl escabòt de fedas, aviam de lach en abondància. Era ela, ma maire, qu’entre venir d’èstre most, metiá la presura au lach, e ela-meteissa que, quand lo lach èra pres, fasiá lei fromatjons, aquelei tomas d’Arle que Belaud de la Belaudiera, lo poèta provençal de l’epòca dei Valés, atrobava tant bona :
A la vila di Baus, per una florinada,
avètz de fromatjons una plena faudada
que coma sucre fin fondon au gargasson.
Ma maire, cada jorn, tala que lei pastressas cantadas per Vergèli, ambé sus l’anca la calhiera, veniá dins lo celier ambé son escumadoira e aquí, tirant de l’ola, a bèus flòcs, lo calh blanc, n’emplissiá lei faissèlas redonas e trauquilhadas ; e après, lei tomas fachas, lei laissava netament agotar sus de jonc - que ieu-meteis me plasiáu d’anar copar long dei valats.
E vaicí que mangeriam, amb aquelei damisèlas, una gauta de calhat, e n’i aviá una – pareissiá per aquí de mon tèmps -, un pauc palla, amb una cara come aquelei medalhas qu’a Sant-Romieg se tròban dins lo gaudre deis Antics, ambé d’uelhs negrejants, de grands uelhs langorós, que totjorn me regardavan. L’apelavan Loïsa.
Aneriam vèire lei pavons, que dins l’iera espandissián sa coa en arc de seda, leis abelhas e sei bruscs arrengueirats a la cala, leis anhèus que belavan embarrats dins la jaça, lo potz ambé sa tona sus de pialons de pèira, enfin tot çò qu’au mas podiá leis interessar. Loïsa, ela, semblava caminar dins l’extasi.
Quand fugueriam a l’òrt, dins lo temps que ma maire parlava ambé la sieuna e culhiá a sei sòrres quauquei peras burradas, nos eriam, nosautri dos, assetats sus la parabanda de la vièlha posaraca.
- Fau que vos digue aiçò, me faguèt tot en un còp madamisèla Loïsa. Vos sovèn pas, monsur, d’una pichòta rauba, una rauba de mosselina, que vòsta maire vos portèt, quand eriatz en pension a Sant-Miquèu de Ferigolet ?
- Si-ben : per jogar un ròtle dins Les enfants d’Edouard.
- E ben, aquela rauba, monsur, èra ma rauba.
- Mai, vos l’an pas renduda ? Coma un nèci li faguère.
- O si ! diguèt un pauc neca… Vos ai parlat d’aquò, ieu, come d’autra causa.
E sa maire la sonèt : Loïsa !
La joventa me porgiguèt sa man gelada ; e, come se fasiá tard, s’empartiguèron per son mas.
Uech jorns après, aiçà vèrs la tombada dau jorn, vaquí mai au lindau madamisèla Loïsa, aqueste còp acompanhada solament d’una amiga.
- Bòn vèspre ! ditz. Veniam vos crompar quauquei liuras d’aquelei peras burradas que nos fagueriatz tastar l’autre jorn a vòstre òrt.
- Assetatz-vos, midamisèlas, ma maire li diguèt.
- Ò, non ! ditz. Siám preissadas, que totara vai èstre nuech.
- E leis acompanhère, ieu solet aquesta fes, per anar cúlher lei peras.
L’amiga de Loïsa, una Sant-Romierenca que li disián Corrada, èra una bèla chata a còma negrinèla, abondosa, anelada, sota son riban arlatenc, que la damiseleta, tota gènta que siaguèsse, imprudenta fuguèt d’adurre amb ela per companha.
A l’òrt, una fes a l’aubre, ieu, coma li averave una branca un pauc auta, Corrada, enarquilhant son jónher rebombet e levant sei braç nus, sei braç redonds, fòra dei margas, se meteguèt a culhir. Mai Loïsa, tota palla :
- Corrada, ditz, tu, cuelhe ; e chausisses lei maduras.
E, coma se voliá me dire quauqua ren, s’escartant ambé ieu – qu’ère ja trebolat (sènsa ben saber per quina), aneriam, pas a pas, dins un ròdol de cipressièrs onte i aviá un banquet de pèira. Aquí, ieu, embarrassat, ela que me beviá, nos asseteriam contra, e :
- Frederic, ditz, l’autre jorn, vos parlave d’una rauba qu’a l’edat de onze ans ieu vos aviáu prestada per jogar la tragèdia a Sant-Miquèu de Ferigolet… Avètz ben legit l’istòria de Dejanira e d’Ercules ?
- Òc, faguère en risent, emai de la tunica que la bèla Dejanira donèt au paure Ercules e que li brutlèt lo sang.
- A ! diguèt la joventa, uei es ben lo rebors : car aquela raubeta de mosselina blanca, que vos aviá tocat, que vos aviá revestit… Quand ieu la meteguère mai, a partir d’aquí vos amère… E, me n’en vóuguetz pas d’aquesta declaracion – que vos dèu parèisser estranja, que vos dèu parèisser fòla, a ! me n’en voletz pas ! Ela contunhèt en plorant : - car aqueu fuòc divin, aqueu fuòc que me vèn de la rauba fatala, aqueu fuòc, Frederic, que me rènd comborida, l’aviáu tengut fins ara, despuèi benlèu sèt ans, acaptat dins mon còr !
Ieu, li potonejant sa maneta febrosa, per responsa voliáu li faire una braçada ; mas ela, doçament me rebutant :
- Non, ditz ; non podèm pas saber, Frederic, se lo poèma que ieu n’ai fach lo premier cant aurà jamai una seguida… Vos laisse. Pensaretz a çò que vos ai dich. E coma siáu d’aquelei que se desdison pas, quina que fugue la responsa, avètz en ieu una anma que s’es donada per totjorn.
S’auborèt ; e corrent vèrs Corrada sa companha :
- Vène lèu, ditz, que pesem e que paguem lei peras.
E amb aquò, rintreriam. Reglèron, se n’anèron ; e ieu, lo còr en onda, esmeravilhat, entrebolit d’aquela aparicion de chatas – que me fasián, caduna, ligueta a sa façon -, longtemps, ai darriers rais dau jorn falit, ailalin, regardère, entre leis aubres, s’envolar lei tortoras.
Mai, tot abelugat, tot aürós que fuguèsse, lèu, en m’examinant, ieu me veguère dins l’embrolh. Lo Pervigilium Veneris a bèu dire :
Que deman ame, aqueu qu’amèt jamai,
E quau amèt, que deman ame mai !
Mai l’amor se comanda pas. Aquela valenta filha, armada solament de son verjum e de sa gràcia, podiá ben, dins sa passion, crèire emportar la victòria. Podiá ben, embelinarèla qu’èra e embelinada ela-meteissa per son lòng pantais d’amor, crèire, conformament a la dicha de Dante
Amor ch’a null’amato amar perdona
qu’un jovent coma ieu, isolat dins un mas, a la flor de son temps, deviá d’emblada tresfolir a son premier rocolament. Mai l’amor estent lo don e l’abandon de tot nòstre èstre, n’es pas verai que l’anma, quand se sent perseguida per èstre afialatada, fai de fes coma l’aucèu que fugís lo cimbèu ? E n’es pas verai tanben que lo nadaire, au moment de cabussar dins un gorg d’aiga fonsa, a totjorn un passatge d’apreension instintiva ?
Es totjorn que, davant la cadena de flors, davant lei ròsas embausemantas que se durbián a ieu, ieu de retenons i anave ; e la confidenta, l’autra, que, tota a son dever d’amiga fidèla, semblava refugir mon abòrd, mon regard, ieu me sentiáu portat, sensa lo voler, vèrs ela. Car, se fau tot dire, vètz, en aquela edat, ieu, m’ère retipat una idèa e de l’amanta e de l’amor tota particulara. Òc, m’ère imaginat qu’a temps o tard encontrariáu, quauqua part, en terra d’Arle, quauqua superba masièra portant coma una rèina lo costume arlatenc, galopant sus son èga, un ficheiron en man, dins lei ferradas de la Crau, e que longtemps pregada per mei cançons d’amor, un bèu jorn se seriá laissada adurre a nòste mas, per i regnar coma ma maire, sus un pòble de pastres, de gardians, de boiers e de manhanarèlas. Semblava que ja somiejave a ma Mirèlha e aquela vision d’un tipe de beutat, d’un carnenc poderós, qu’en ieu ja groava, sensa que lo posquèsse ni ausèsse confessar, portava granda noisa a la paura Loïsa, damiselenca tròp per complir mon pantais.
E alara, entre ela e ieu, s’engatgèt una correspondéncia, o puslèu un escambi d’amor e d’amistança, que durèt mai de tres ans (tot lo temps que restère a z’Ais) : ieu, polidetament, abondant dins son feble, per la destalentar, se podiáu, a cha pauc ; ela, de mai en mai adolentida e ferma, me trasent, de letra en letra, seis adieus desesperats… Vaicí, d’aquelei letras, la darriera que reçaupère. La reproduse tala quala :
« N’ai amat qu’una fes, e morirai, te jure, ambé lo nom de Frederic gravat tot solet dins mon còr. Que de nuechs blancas ai ieu passadas en soscant a mon mausòrt ! Mai ièr, legissent tei consolacions vanas, me faguère tant violència per retenir mei plors que lo còr me faliguèt. Lo medecin diguèt qu’aviáu la fèbre, qu’èra d’agitacion nerviosa, que me faliá lo repaus. « La fèbre ! m’escridère, a ! fuguèsse la bòna ! ». E ja me sentiáu aürosa de morir, per anar t’esperar ailavau onte ta letra me dona rendètz-vos… Mai, escota, Frederic, d’abòrd qu’aquò es ansin. Quand te diràn – e, vai, n’i aurà pas per longtemps -, quand te diràn que ieu aurai quitat la terra, dona-me, te n’en prègue, una lagrema e un regret. I a dos ans, te faguère una promessa : èra de demandar totei lei jorns a Dieu que te rendeguèsse aürós, perfiechament aürós…E ben, i ai jamai mancat, e i serai fidèla fins a mon darrier badalh. Mai tu, ò Frederic, lo te demande en gràcia, quand, en te permenant, veiràs de fuelhas jaunas barrutlar sus ton passatge, pènsa un pauc a ma vida, passida per lei lagremas, secada per la dolor. E se veses un riu regolejar doçament, escota son planhum e te dirà come t’amave. E, se quauque aucelon te floreja de l’ala, presta l’aurelha a son gasalh, e te dirà, paureta, que siáu totjorn ambé tu… Ò Frederic, te prègue, oblides jamai Loïsa ! ».
Vaquí l’adieu suprème, sagelat de son sang, que me mandèt la verginèla, amb una medalheta de la Verge Maria - potonejada per ela -, dins un pichòt pòrtafuelha de velot cremesin, onte aviá, sus la cuberta, ambé son peu castanh, brodat meis inicialas au mitan d’un brot d’èurre.
Ieu, lo clòt d’èurre me farai,
t’embraçarai.
A ! paura Loïseta ! A quauque temps d’aquí, prenguèt lo velet de morga, e moriguèt, pecaire, gaire d’annadas après. Ieu, encara esmogut, au bot de tant de temps, per la malenconiá d’aquel amor neblat, d’aquel amor denantorat, ò Loïsa, te consacre aquest pietadós remèmbre, que semonde a tei manes, trevant benlèu a mon entorn.
____________________
Frederic Mistral (Malhana 1830 – id. 1914).
Memòrias e racontes, 1906.
Madomaisèla Loïsa.
Occitan estandard
Après vendèmias d’aquel an 1848, mas gents, que me vesián badant a la civèca - a la luna s’amatz mièlhs -, me mandèron a z’Ais per estudiar lo Drech. Car avián comprés, pecaire, que mon encartament de bachelièr en letras non èra pas un brevet sufisent de saviesa ni, atanpauc de sciéncia. Mas, abans de partir per la ciutat sextiana, m’arribèt una aventura amistosa e pietadosa que ieu vòli metre aicí.
En un mas, pas tròp luènh de nòstra demorança, s’èra vengut establir una familha de la vila ont i aviá de domaisèlas – que de vegadas encontràvem en anant a la messa. Vèrs la fin de l’estiu, aquelas chatas (1) amb lor maire nos venguèron veire al mas. E ma maire, avenenta, lor ofriguèt lo calhat. Car, estent qu’aviam un bèl escabòt de fedas, aviam de lach en abondáncia. Era ela, ma maire, qu’entre venir d’èsser mols, metiá la presura al lach, e ela-meteissa que, quand lo lach èra pres, fasiá los fromatjons, aquelas tomas d’Arle que Belaud de la Belaudièra, lo poèta provençal de l’epòca dels Valois, trobava tan bona :
A la vila di Baus, per una florinada,
avètz de fromatjons una plena faudada
que coma sucre fin fondon au gargasson.
Ma maire, cada jorn, talas las pastoras cantadas per Virgili, amb sus l’anca la calhièra, veniá dins lo tinal amb son escumadoira e aquí, tirant de l’ola, a bèls flòcs, lo calh blanc, n’emplenava las faissèlas redondas e trauquilhadas ; e après, las tomas fachas, las daissava netament agotar sus de jonc – que ieu-meteis me plasiái d’anar copar long dels valats.
E aquí que mangèrem, amb aquelas domaiselas, una gauda de calhat, e n’i aviá una - pareissiá per aquí de mon temps -, un pauc palla, amb una cara coma aquelas medalhas qu’a Sant-Romièg se tròban dins lo gaudre dels Antics, amb d’uèlhs negrejants, de grands uèlhs langoroses, que totjorn me regardavan. L’apelavan Loïsa.
Anèrem veire los pavons, que dins l’aira espandissián sas coás en arc de seda, las abelhas e lors brusques arrenguierats a la cala, los anhèls que belavan embarrats dins la jaça, lo potz amb sa tona sus de pialons de pèira, enfin tot çò qu’al mas las podiá interessar. Loïsa, ela, semblava caminar dins l’extasi.
Quand foguèrem a l’òrt, dins lo temps que ma maire parlava amb la siá e culhissiá a sas sòrres qualques peras burradas, nos èrem, nosautres dos, assetats sus la parabanda de la vièlha posaranca.
- Cal que vos diga aiçò, me faguèt d’un còp madomaisèla Loïsa. Non vos soven pas, monsur, d’una pichona rauba, una rauba de mosselina, que vos portèt vòstra maire, quand èretz en pension a Sant-Miquèl de Ferigolet ?
- Si-ben ! Per jogar un ròtle dins Les enfants d’Edouard.
- E ben, aquela rauba, monsur, èra ma rauba.
- Mas, non la vos an tornada ? Coma un nèci li faguèri.
- O si ! diguèt un pauc neca… Vos ai parlat d’aquò, ieu, coma d’autra causa.
E sa maire la sonèt : Loïsa !
La joventa me porgiguèt sa man gelada ; e, coma se fasiá tard, partiguèron per lor mas.
Uèch jorns après, aiçà cap a jorn falit, aquí mai al lindal madomaisèla Loïsa, aqueste còp acompanhada solament d’una amiga.
- Bon vèspre ! ditz. Vos venèm crompar qualques liuras d’aquelas peras que nos faguèretz tastar l’autre jorn a vòstre òrt.
- Assetatz-vos, madomaisèla, ma maire li diguèt.
- Ò, non ! ditz. Sèm preissadas, que totara va èsser nuèch.
- E las acompanhèri, ieu solet aqueste còp, per anar culhir las peras.
L’amiga de Loïsa, una Sant-Romiegenca que li disián Corrada, èra una bèla gojata a còma (2) negrinèla, abondosa, anelada, jos son riban arlatenc, que la domaiseleta, tota genta que foguèsse, imprudenta foguèt d’aduire amb ela per companha.
A l’òrt, un còp a l’arbre, ieu, coma li adesavi una branca un pauc nauta, Corrada, enarquilhant son casabèc rebombet e levant sos braces nuses, sos braces redonds, fòra de las margas, se metèt a culhir. Mas Loïsa, tota palla :
- Corrada, ditz, tu, culhís ; e causís las maduras.
E coma se me voliá dire quicòm, s’escartant amb ieu - qu’èri ja trebolat (sense ben saber per qué), anèrem, pas a pas, dins un ròde de cipressièrs ont i aviá un banquet de pèira. Aquí, ieu, embarrassat, ela que me beviá, nos assetèrem contra, e :
- Frederic, ditz, l’autre jorn, vos parlavi d’una rauba qu’a l’edat d’onze ans ieu vos aviái prestada per jogar la tragèdia a Sant-Miquèl de Ferigolet… Avètz ben legit l’istòria de Dejanira e d’Ercules ?
- Òc, faguèri en risent, emai de la tunica que la bèla Dejanira donèt al paure Ercules e que li brutlèt lo sang.
- A ! diguèt la joventa, uèi es ben lo rebors : car aquela raubeta de mosselina blanca, que vos aviá tocat, que vos aviá revestit… Quand ieu la metèri mai, a partir d’aquí vos amèri… E, non me’n volgatz pas d’aquesta declaracion - que vos deu paréisser estranha, que vos deu paréisser fòla, a ! non me’n volgatz pas ! Ela contunhèt en plorant : - car aquel fuòc divin, aquel fuòc que me ven de la rauba fatala, aquel fuòc, Frederic, que me rend comborida, l’aviái tengut fins ara, despuèi benlèu sèt ans, acaptat dins mon còr !
Ieu, li potonejant sa maneta febrosa, per responsa voliái li far una abraçada ; mas ela, doçament me rebutant :
- Non, ditz ; non podèm pas saber, Frederic, se lo poèma que ieu n’ai fach lo primièr cant aurà jamai una seguida… Vos daissi. Pensarètz a çò que vos ai dich. E coma soi d’aquelas que non se desdison pas, quina que siá la responsa, avètz en ieu una anma que s’es donada per totjorn.
S’arborèt ; e corrent vèrs Corrada sa companha :
- Vèni lèu, ditz, que pesem e que paguem las peras.
E amb aquò, intrèrem. Reglèron, se n’anèron ; ieu, lo còr en onda, esmeravilhat, entrebolit d’aquela aparicion de chatas - que me fasián caduna lega a sa faiçon -, longtemps, los darrièrs rais del jorn falit, ailalin, regardèri entre los arbres s’envolar las tortoras.
Mas, tot abelugat, tot aürós que foguèsse, lèu, en m’examinant, ieu me veguèri dins l’embolh. Lo Pervigilium Veneris a bèl dire :
Que deman ame, aquel que non amèt jamai,
E qual amèt, que deman ame mai !
Mas l’amor non se comanda pas. Aquela valenta filha, armada solament de son innocéncia e de sa grácia, podiá ben, dins sa passion, creire emportar la victòria. Podiá ben, embelinaira qu’èra e embelinada ela-meteissa per son long pantais d’amor, creire, confòrmament a la dicha de Dante
Amor ch’a null’amato amar perdona
qu’un jovent coma ieu, isolat dins un mas, a la flor de son temps, deviá d’intrada tresfolir a son primièr roconament. Mas l’amor essent lo don e l’abandon de tot nòstre èsser, non es pas verai que l’anma, quand se sent perseguida per èsser afilatada, fa de còps coma l’aucèl que fugís lo cimbèl ? E non es pas verai tanben que lo nadaire, al moment de cabussar dins un gorg d’aiga fonsa, a totjorn un passatge d’apreension instintiva ?
Es totjorn que, davant la cadena de flors, davant las ròsas embalsemantas que s’obrissián a ieu, ieu de retenons i anavi ; e la confidenta, l’autra, que, tota a son dever d’amiga fidèla, semblava fugir mon abòrd, mon regard, ieu me sentiái portat, sense o voler, cap a ela. Car, se’o cal dire tot, vejatz, en aquela edat, ieu, m’èri retipat una idèa e de l’amanta e de l’amor tota particulara. Òc, m’èri imaginat qu’a temps o tard encontrariái, endacòm, en tèrra d’Arle, qualque supèrba masièra portant coma una reina lo costume arlatenc, galaupant sus son èga, un ficheiron en man, dins las ferradas de la Crau, e que longtemps pregada per mas cançons d’amor, un bèl jorn se seriá daissada aduire a nòstre mas, per i regnar coma ma maire, sus un pòble de pastors, de gardians, de boièrs e de manhanarèlas. Semblava que ja somiejavi a ma Mirelha e aquela vision d’un tipe de beutat, d’un carnenc poderós, qu’en ieu ja groava, sense qu’o poguèsse ni ausèsse confessar, portava granda nòisa a la paura Loïsa, domaiseleta tròp per complir mon pantais.
E alara, entre ela e ieu, s’engatgèt una correspondéncia, o puslèu un escambi d’amor e d’amistança, que durèt mai de tres ans (tot lo temps que demorèri a-z-Ais) : ieu, polidetament, abondant dins son feble, per la destalentar, se podiái, pauc a pauc ; ela, de mai en mai adolentida e fèrma, me trasent, de letra en letra, sos adieus desesperats… Aquí, d’aquelas letras, la darrièra que recebèri. La reprodusi tala quala :
« Non ai amat qu’una vegada, e morirai, te juri, amb lo nom de Frederic gravat tot solet dins mon còr. Que de nuèches blancas ai ieu passadas en soscant a mon malsòrt ! Mas ièr, legissent tas consolacions vanas, me faguèri tant violéncia per reténer mos plors que lo còr me faliguèt. Lo medecin diguèt qu’aviái la febre, qu’èra d’agitacion nerviosa, que me caliá lo repaus. « La febre ! m’escridèri, a ! foguèsse la bona ! ». E ja me sentiái aürosa de morir, per t’anar esperar ailaval ont ta letra me dona rendètz-vos… Mas, escota, Frederic, puèi qu’aquò es aital. Quand te diràn - e, vai, non i n’aurà pas per longtemps -, quand te diràn que ieu aurai quitat la tèrra, dona-me, te ne prègui, una lagrema e un planh. I a dos ans, te faguèri una promessa : èra de demandar totes los jorns a Dieu que te rendèsse aürós, perfèitament aürós…E ben, non i ai jamai mancat, e i serai fidèla fins a mon darrièr badalh. Mas tu, ò Frederic, lo te demandi en gràcia, quand, en te passejant, veiràs de fuèlhas jaunas barrutlar davant tu, pensa un pauc a ma vida, passida per las lagremas, secada per la dolor. E se veses un riu regolejar doçament, escota son planhum e te dirà coma t’amavi. E, se qualque aucelon te floreja de l’ala, prèsta l’aurelha a son gasalh, e te dirà, paureta, que soi totjorn amb tu… Ò Frederic, te prègui, non oblides jamai Loïsa ! ».
Aquí l’adieu suprème, sagelat de son sang, que me mandèt la verginèla, amb una medalheta de la Verge Maria – potonejada per ela, dins un pichon pòrtafuèlha de velós cremesin, ont aviá, sus la cobèrta, amb son pel castanh, brodat mas inicialas al mitan d’un brot d’èdra.
Ieu, lo clòt d’eurre me farai,
t’embraçarai.
A paura Loïseta ! A qualque temps d’aquí, prenguèt lo velet de monja, e moriguèt, pecaire, gaire d’annadas après. Ieu, encara esmogut, al cap de tant de temps, per la malenconiá d’aquel amor neblat, d’aquel amor denantorat, ò Loïsa, te consacri aqueste pietadós remembre, que semondi a tos manes, trevant benlèu a mon entorn.


c: text/html

text:
Dab lo sostien de l’euroregion Navèra Aquitània-Euskadi, Lo Congrès e la fondacion basca Elhuyar qu’an entinoat un programa de desvolopament de corrector ortografic universau en occitan lengadocian e gascon (que preveden tanben ua version lemosina arron s’an las ressorsas de qui cau).
Que serà un utís normatiu deu Congrès qui serà perpausat a gratis au gran public taus editors de tèxtes (libreOffice, OpenOffice) e los navigadors internet (Chrome, Firefox et Internet Explorer). La ressorsa que serà hèita a partir deu Loflòc : l’equipa de lexicografia deu Congrès que mia un tribalh de normalizacion grafica e ortografica a partir de las òbras deu Congrès (Basic, vèrb’Òc, tèrm’Òc, top’Òc) entà perpausar un utís de referéncia taus aprenents (escolars, estudiants, adultes) e usatgèrs de la lenga.
Lo corrector ortografic qu’ei ua òbra prevista pendent 2 ans, l’edicion de l’utís finau ei prevista courant 2018.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wikilibres:Wikilibres
Los Wikilibres son una colleccion de tèxtes pedagogics liures amassats en libres, escriches en collaboracion. Aqueste sit es un wiki, çò que significa que cadun pòt, vos tanben, editar aisidament una pagina de libre en cliquant sul ligam Modificar. Lo projècte foguèt entamenat lo 10 Juillet 2003 e i a 94 paginas en òbras en occitan.
Tot lo contengut d'aqueste sit es cobèrt per la licéncia juridica de documentacion liura GNU. Las contribucions demòran proprietat de sos creaires, mentre que lo copyleft assegura que lo contengut demorarà de contunh liurament distribuïble e reproductible. Veire los copyrights per aver mai d'entresenhas.
Nòta: Per tal d'instruire corrèctament d'estudiants dins divèrsas disciplinas (particularament las sciéncias medicalas), lo contengut de cèrtes Wikilibres pòt èsser considerat coma choquant, vulgar o profan per qualques lectors. Veire l'avertiment sul contengut per ne saber mai.
Somari
Per ne saber mai a prepaus dels Wikilibres[modificar]
- Wikilibres, un article Wikipèdia sus Wikilibres e son istòria.
- Wikimedia Foundation, un article Wikipèdia a prepaus de l'organizacion de tòca nonlucrativa de Wikilivres.
- Fièira de questions (voir tanben Wikipèdia:FAQ)
- La Tavèrna
Contribuir a Wikilibres[modificar]
- Benvenguts!, un ponch de partença pels contribuïdors novèls.
- Reglament e guida del contribuïdor
- Perqué contribuir al projècte liure Wikilibres Las motivacions e las rasons de las bonas per i contribuir.
- Paginas d'ajuda, ajuda per poder editar los moduls e çò necite.
Servar lo contacte[modificar]
- Nos contactar sus la Tavèrna, un fòrum pr'amor d'i pausar las questions qu'an pas recebut de responsas dins la FAQs o dins la pagina d'ajuda.
- Mailing lists Wikilibres
- Instant messaging Wikibookians
- Wikilibrians, lista dels contributors de Wikilibres.
- MetaWiki, un sit que trabalha al cotat del projècte Wikilibres. I podètz mandar vòstres ensages e i discutir de Wikilibres.
Los Wikilibres dins d'autras lengas[modificar]
Los autres projèctes Wikimèdia[modificar]
Opinions e objeccions[modificar]
- Responsas a las objeccions comunas, una colleccion d'arguments de cap a las objeccions mai comunas a prepaus dels Wikilivres e del concèpte wiki.
- L'estructura de fonctionnement de Wikilivres
Ligams autres[modificar]
- Wikilibres:Amics de Wikilibres, una tièra de sits web qu'an un ligam cap a aquí.
- Wikilibres:Revista de premsa


text:
442
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 442 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman d'Orient[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats acomençats en 440 còntra lei Huns dau rèi Bleda, molament sostengut per lei fòrças de l'autre rèi dei Huns, Atila.
Huns[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats acomençats en 440 còntra l'Empèri Roman d'Orient per lo rèi Bleda. Lo rèi Atila, que menava probablament lei sieunas negociacions ambé Constantinòble, sostenguèt de còps leis operacions de son fraire.
Africa[modificar | modificar la font]
Reiaume Vandal[modificar | modificar la font]
Après la capitada d'un desbarcament en Sicília e divèrseis incursions navalas còntra Itàlia, l'emperaire d'Occident Valentinian III deguèt acceptar de signar un foedus reconoissent l'installacion dei Vandals dins leis ancianei províncias romanas de Magrèb a l'entorn de Cartage.
Asia[modificar | modificar la font]
Huns Blancs[modificar | modificar la font]
Premiera mencion d'un afrontament militar entre Sassanidas e Huns Blancs. Aqueu conflicte anava pauc a pauc s'agravar per venir un element majora de la diplomacia eurasiatica dei sègles V e VI.


text:
Un article de Joan Fourié dins la revista Lou Felibrige septembre/octobre de 2006
Al rescontre de tres escrivans felibres
Totjorn lo Felibrige siaguèt ric en autors de tota mena. De publicacions recentas nos permetan, non pas d’anar a la descoberta d’unes — son ja pro coneguts —, mas d’anar un bricon a lor rescontre e de tornar sus l’espandida e lo contengut de lor òbra.
Lo primièr es Andrieu Lagarde dont una polida cordelada de manifestacions amistosas marquèt l’an passat sos 80 ans. Nascut a Belestar, dins le Plantaurèl ariegés, la sieuna familha èra sortida de Rivelh, dins le Kercòrb audenc, vilatjòt de mièja montanha, brèç ufanós del canonge Josèp Salvat, de l’istorian e poèta occitan Casemir Pont, de Cezelha Cuxac e de l’abat Vidal que fosquèt un crane predicaire en lenga nòstra.
Andrieu Lagarde vodèt sa vida tota a l’ensenhament. Regent puèi professor d’espanhòl al college de Carbona, venguèt al Felibrige dins la caminada de l’Escolo deras Pireneos puèi de l’Escòla Occitana ont le canonge Salvat devenguèt un de sos mèstres primièrs. Frequentèt tanben los estatges e escòlas d’estiu engimbrats per l’IEO e ont prenguèt plena consciença del prètzfait que demorava a complir al nivèl de l’ensenhament general de la lenga d’òc e dels mejans qu’i faltavan.
La transmission de la lenga, vaquí le crèdo que menèt — e que mena totjorn — la vida e l’engatjament d’Andrieu Lagarde. Per butar e ajudar dins aquesta dralha malaisida, sapièt metre a la disposicion dels ensenhaires una còlha d’obratges pedagogics sovent re-editats e dont mantes son encara d’actualitat. Faguèt espelir en 1967 le Centre regional d’estudis occitans (CREO) de Tolosa que remosèt un bèl pielòt de regents e de professors, menant una batèsta tenèca per que l’occitan siague de mai en mai present a totis les nivèls de l’ensenhament public. Participèt activament a las jornadas de l’Escòla occitana d’estiu, volgudas per Marcèu Esquieu e que, a la debuta, se debanavan al licèu de Vilanòva-d’Òlt puèi al centre de Picapol. Devenguèt un temps corrector al Collège d’Occitanie e conselhièr pedagogic al prèp del rector de Tolosa.
L’autre socit que carcanhava Andrieu Lagarde èra lo de la comunicacion, dintre e fòra los mitans occitanistes o felibrencs. Per aquò far, amb la teneson e le judige que caracterizan son accion, teissèt un fialat alargat de correspondents e arremosèt atal un fum de novèlas e d’informacions qu’espandiguèt dins de revistas e jornals, dins un flòc d’emissions de ràdio e de television e, cada setmana, pendent mai de 20 ans, dins le quotidian regional La Dépêche du Midi ont signava son Actualitat occitana Jòrdi Plantaurèl.
Enfin, Andrieu Lagarde es un escrivan de nauta linhada dont l’òbra, que s’estaloira sus pròche un cinquantenat d’annadas, ofrís un eclectisme de la melhora vena que vanega de la poesia a l’istòria en passant per de caminòls pauc o mai bartassièrs coma le raconte, la critica, l’etnologia, la toponimia e l’exercici de la revirada.
Darrièr aquesta òbra de tria e aquel trabalh acarnassit i a un òme, discret e testard, serviciable e mobilizator, competent e estrambordat. Un òme borgal en diable, qu’aima de manejar un briu d’umor per amagar, probable, son pessimisme fonse. Un òme qu’aima observar, escotar, participar, saber, qu’agrada la bona convivéncia e que fugís totes les sectarismes. Un savi que nos esclaira de son amistat.
La vida e l’òbra del majoral Zefir Bòsc son pas qu’una mena de cantadissa a la glòria de son terraire. N’a chucat lo lait a la popa, n’a trevat totes les camins, n’a rescontrat los òmes e las bèstias, ne sap la lenga e las costumas, n’a descobèrt e aprigondit l’istòria... Rarament un òme s’es parelhament identificat a son encontrada. Un besonh irrepressible de saupre, una set de s’exprimir, una volontat de partatge, una liberacion de las fòrças que rodassejavan dins son èime.
E puèi cal dire que Zefir Bòsc sapièt posar son inspiracion a las bonas fonts : l’autenticitat, la simplicitat, la sana curiositat e, mai que mai, l’amor de sa familha e de sa tèrra. Probable qu’als jorns de uèi o als uèlhs d’unes censors son pas aquí que de tematicas passeistas, tròp sovent tractadas jos un agait estreit, mancant d’originalitat e d’audàcia creativa. De segur un jutjament plan tròp superficial que ten pas compte de las qualitats prigondas que caup l’obrassa d’aquel autòdidacte valentós e inspirat. E son darrièr libre es pas qu’un exemple de mai mostrant la permanéncia e la valor intrensecas d’aquestas qualitats fonsudas.
Lo Roergue naut es le país astra de Zefir Bòsc. Del rescontre d’Òlt e de Truèira, entre Concas e Espalion, Viadena e Dordon fins als penjals erbassuts d’Aubrac, ne coneis las piadas menudas, las dralhas amagadas, l’existéncia intima, lo passat e lo present, lo bon e lo maissant. Poèta abans tot, ne cantèt las beltats e ne sapièt descobrir l’arma.
Coma dit, la lenga d’òc, Zefir Bòsc agèt pas a l’aprener estent que la sabiá de naissença, dins tota sa riquessa dialectala e dins totas sas arcanas sintaxicas. A despart d’una transmission orala poderosa, agèt mèstres de valor : Molin plan segur, mas tanben Calelhon, Miramont, Seguret, Besson, Vaylet e la crana linhada dels autors del Grelh roergàs. Pasmens, caldriá pas creire que Bòsc se recantona dins son caire. Se dobriguèt pro lèu a la literatura d’òc tota dont ne tirèt — e ça que la ne tira encara — una rica garba d’ensenhaments.
La poesia de Zefir Bòsc raja clarinèla e serena, pastada d’images, descriptiva e parlanta, refofanta de clartat terradorenca, una metrica classica e segura, una remirabla mestresa de la lenga. Per el, escriure es pas brica un jòc estèrle, un passatemps d’intelectual o un assag tecnic. Es un besonh natural, uman, quotidian, coma lo beure e lo manjar. Aquesta dimension ne fa justament tota la valor e tot l’interés.
Pasmens, la poesia es pas qu’una faceta del trabalh d’escritura menat per Zefir Bòsc qu’es tan bon prosator que versificator. Sos contes son aquí per ne porgir la pròva se caliá. Racontes del país, reculhits e restituits dins tot lor ample imaginari e que pòrtan pèira a l’etnologia mièjornala.
Quant a la coneissença del passat, Zefir Bòsc s’es arnescat a l’estudiar dirèctament sul terren, a travèrs testimònis e rescontres, archius privats e lecturas especializadas, curiositat totjorn despertada, agulhonat per una volontat ferotja e una teneson jamai alassada. Sufís de legir obratges coma Les gabarriers de la haute vallée d’Olt o Pesca d’Olt per prendre la mesura del seriós e de la passion de nòstre òme.
Zefir Bòsc es pas le primièr ni tampauc le darrièr – o cal esperar – a s’identificar a una ciutat o a un terraire. Prètzfait d’una existéncia atal volguda, se nos agrada de balhar una capelada de mai a son òbra podèm pas que nos empachar, subretot, de remirar l’amor fòl que pòrta a son país e a sa lenga.
Lo tresen que volèm botar en davans dins aquesta cronica es un òme d’una granda discrecion, el tanben vodat còrs e arma a son endreit, un espepissaire del passat, un regionalista de totjorn, un aimador de son brèç e de sa lenga. Vòli parlar del majoral Miquèl Tintou que tot çò que concernís le Lemosin i es estacat a la carn.
Sabiam l’autor interessat per las questions de gramatica e sabiam que dempuèi d’annadas s’afanava per amontairar menimosament una documentacion de tria per fins de fargar un diccionari francés-lemosin. Le majoral Tintou sap manejar l’art preciós del silenci, subretot los silencis que ne dison mai que las charradissas. Crestian e conservator, se fa pas gaire d’illusions sus mantes punts de la societat de uèi. Dins son òrt escret, las flors raras grelhan sens relambi. La tèrra lemosina es aquí, fidèla e solida, per l’apasimar e le butar a la ròda dins la mena de crosada que mena de longa per aparar sas tradicions e mai que mai sa lenga qu’es le pus bèl e ailàs lo pus demesit dels tresaurs.
Tal los vièlhs païsans de son endreit, le majoral Tintou quita pas l’arada e seguís son camin sens se daissar enfachinar pel remenadís endemoniat de la societat falorda que regís plan sovent le nòstre quotidian. Cava sa rega e s’acarnís a manténer tot çò que pòt èstre mantengut. Òmes atal son pas legion e marcan prigondament la cultura e la consciéncia. Lo Lemosin — e tanben lo Felibrige — a la chança rara d’aver un manteneire d’una tala auçada. E çò mai bèl es aquel diccionari enfin espelit, un trabalh seriós, onèste, utile que fa onor al sieu autor, a son editor e a tota la tèrra lemosina.
Mas darrièr aquela publicacion, cal pas daissar al debrembièr l’autre defensor apassionat de las valors lemosinas, l’òme que volguèt aquel diccionari, que n’es l’editor e le prefacièr, le majoral Robèrt Joudoux que, dempuèi 1959, s’identifica a la revista Lemouzi e a la societat que la publica. N’a fait l’obsession de sa vida e i a balhat sens comptar son temps, sa susor e son argent. Despassa le mecenat o le sacerdòci. Èstre mai lemosin que Joudoux, aquò deu pas poder existir.
Fòra de son encontrada, se parla pas sovent de Joudoux e le vesèm pas gaire dins les acamps felibrencs. Pasmens, quin òme d’excepcion, quin exemple de manteniment e de teneson, quin trabalhaire e quina volontat ! Nos fasèm un plaser e un piós dever de saludar le majoral Robèrt Joudoux e podèm pas qu’i cridar : longamai !
Joan Fourié
Nòtas :
Dins l’òrdre de lor parucion, les libres recents d’Andrieu Lagarde son :
- Contes occitans, Quercorb, Pays d’Olmes, Volvestre, édités et présentés par Josiane Bru, couverture et frontispice de Jacques Fauché (25 €, 422 pages, Edicions de l’Escòla Occitana, 31 rue de la Fonderie, 31068 Toulouse cedex 7, septembre 2005)
- Al picar de la dalha, dires et expressions du pays d’Oc, d’aprèp las cronicas Pels camins de la tradicion paregudas dins la revista INFÒC de 1994 a 2000 (12 €, 128 pages, Institut d’estudis occitans, Coll. Tèxtes e documents – IEO Aude, B.P 105, 11022 Carcassonne cedex, novembre 2005)
- Le trésor des mots d’un village occitan, dictionnaire du parler de Rivel (Aude), avec son supplément, réédition de l’édition de 1991 (Tolosa, Escòla Occitana – Carcassona, IEO Aude, juin 2006)
Zefir Bòsc :
- Transhumances, Aubrac, Carladez, estivadas, évolution d’une terre d’alpage, texte français/occitan (22 € franco, 166 pages, mai 2006). Aquel libre caup les capitols seguents : Coutumes et vie des burroniers, acte en langue d’Oc de 1527 d’un affermage de montagne en Aubrac, promenade poétique dans les monts d’Aubrac et du Carladez, cartes topographiques, illustrations en cartes postales anciennes et clichés divers.
Michel Tintou :
- Dictionnaire français-limousin, les mots et le patrimoine du Limousin, graphie normalisée occitane, préface du majoral Robert Joudoux (32 €, 360 pages, Lemouzi, Coll. Bernat de Ventadour, 6ème série, n° 178, juin 2006)


text:
Un article de Patric Sauzet dins Lengas (21, 1987, 103-120).
L'autor aicí desvela qualques idèas benlèu pas pro consideradas pels analistas, cronicaires, sociològs... sus lo perqué de la marginalizacion de la lenga nòstra en França, al delà del modèl erosiu e del modèl conflictual.
Nos presenta lo concèpte de « violéncia mimetica ». La volontat – de las institucions e dels occitans – d'escapar a aquel tipe de violéncia amena a l'abandon de la lenga. Abandon que ven solucion, solucion percebuda coma benefica per la societat occitana.
Un element de mai dins lo debat sul perqué d'aquel abandon.
*
Delai de la diglossia - Per un modèl mimetic del contacte de lengas o cossí una lenga ne remplaça una autra ?
Los modèls bastits fins ara son, çò’m par, de doas menas : un que dirai erosiu, un autre que dirai conflictual.
Lo modèl erosiu, lo trobam en cò de Ferdinand de Saussure, dins lo Cours de linguistique générale. Es desenvolopat a prepaus non de cambiament de lenga mas de cambiament dins la lenga. La generalizacion es ça que la legitima. Opausa la force d’intercourse e l’esprit de clocher. Un usatge dinamic rescontra de resisténcias e, a cha pauc, las redusís.
Lo modèl conflictual es lo d’una bona part de la sociolingüistica, en particular de la sociolingüistica occitana après la catalana. Un usatge mai poderós, l’usatge d’un grop mai poderós redusís d’usatges mens poderoses.
Dins cada cas la designacion es metaforica, que se parle d’erosion o de conflicte lingüistic. Las lengas son pas de pèiras ni d’armadas. Causissi aquelas designacions a bèl esprèssi, que las analisis que cobrisson respondon a una sasida metaforica de la realitat. Lo modèl que vòli suggerir coma mai realista es mimetic. Aquestas paginas son pas qu’un assag per lo caracterizar, mostrar son eficacitat e las direccions de recèrca que dobrís.
Cambiar de lenga es parlar coma un autre. Es la rason, simpla que simpla, perque cal pausar l’imitacion al centre de tot modèl que vòlga explicar lo cambiament de lenga. Los modèls erosiu coma conflictual negligisson pasmens la mediacion capitala de l’imitacion. Es mestièr de la situar dins un apròchi global dels foncionaments lingüistics.
1. Gramatica, lenga, diglossia.
Siá admés que la paraula “lenga” es ambigüa, que pòt referir a la gramatica interiora del parlaire (sa competéncia) o a un ensems de practicas ont un grop se reconeis. Dins lo primièr sens usarai, d’ara enlai, de gramatica. Dins lo segond servarai lenga. La gramatica es un objècte de formalizacion, amb la tòca ultima de la caracterizacion de la facultat de lengatge a travèrs de sas realizacions particularas. La lenga es un objècte de descripcion. Es dins aqueste sens de lenga que parlam de tala lenga (l’occitan, lo patés de X, lo francés o lo chinés). L’ensems de practicas qu’una comunitat reconeis coma sa lenga es eterogenèu : repausa centralament sus de gramaticas mentalas al mens semblantas, mas tanben sus d’idiosincrasias perifericas partejadas, que pòdon èsser lexicalas, foneticas, semanticas, textualas e mai.
L’aquesiment d’una gramatica es pas just e just un aprendissatge. Es puslèu lo creis, jos estimulacion idonèa, d’un organ mental. L’identitat eventuala de la gramatica de dos parlaires sortís pas de l’imitacion, mas de çò que la meteissa estimulacion produsís la meteissa fixacion parametrica de la gramatica mentala.
Dins l’aprendissatge d’una lenga (o d’una forma de lenga) l’imitacion, al revèrs, es essenciala. O es tanben dins l’aquesiment d’una forma lingüistica segonda. Lo fach qu’una segonda lenga (una segonda gramatica) se pòsca aprene gaireben perfièchament suspausa que la capacitat de fixacion parametrica se tanque pas completament, acabat lo periòde normal d’aprendissatge, e/o que l’imitacion permeta de fargar segondàriament, per aprendissatge, l’equivalent d’una gramatica naturala (crescuda per simpla estimulacion).
La natura biologica de l’aquesiment primièr, que contrasta amb la natura sociala de l’aprendissatge segond, justifica per part lo modèl erosiu. Se una forma lingüistica difusida conflicta amb la gramatica primièira d’un parlaire, es logic de suspausar qu’aquel aprendissatge còste mai, que la gramatica iniciala resistisca. Lo modèl pèca pasmens dins la mesura que ges de parlaire possedís pas una gramatica e cap de lenga (una gramatica non inserida dins un ensems de practicas transmesas per imitacion). L’esperit del cloquièr de Saussure es dins aquesta mesura resisténcia biologica e tanben sistèma instituit. Es una autra fòrça d’intercourse, mai flaca.
Es dins la mesura que lo modèl erosiu es fals que lo modèl conflictual es verai. Coma tot bastit social, la lenga es escasença e element de conflictes. Lo modèl conflictual establís un ligam entre dominacion e substitucion. La lenga mai poderosa (mai prestigiosa, portada pel grop mai nombres, eficaç...) remplaça la mai flaca. Se las fòrças son balançadas, l’eissida pòt èsser dobtosa. D’inversions son possiblas, çò que la sociolingüistica catalana nomena normalizacion.
La diglossia es una situacion d’inegalitat lingüistica. Tota diglossia, dins lo modèl conflictual (e es la conclusion que tirèron de fach los catalans, e la reprenguèron los occitans), se deu acompanhar de substitucion. La diglossia estadissa (e lo modèl inicial, de Charles Ferguson reelaborat per Joshua Fishman, caracterizava la diglossia coma estadissa) es a priori exclusa.
De fach, baste se donèsse lo temps, los sègles o los millenaris, tota situacion diglossica arriba un temps qu’evoluís, que la substitucion o la normalizacion, una normalizacion, se fa. I a pasmens de situacions de diglossia que son (relativament, i.e. istoricament) estadissas. L’occitan representa un exemple. Es practicat en situacion diglossica desempuèi, per lo mens, lo sègle 16, e, del sègle 16 entrò al 19, se manten sens reduccion de la massa de sos parlaires (cf. Brun 1923). Lo cas occitan permet doncas de pausar la question de l’articulacion de la diglossia (de l’inegalitat lingüistica) e de la substitucion, articulacion que deu pas èsser un encadenament obligatòri, coma o implica un modèl conflictual.
2. Mimèsis.
Diglossia amb/sens substitucion, es l’alternativa que se pòt pensar dins un modèl mimetic. Mas l’eficacitat d’un modèl mimetic depend de l’elaboracion del quite concèpte d’imitacion que lo fonda. Se seguiguèssem una concepcion simpla de l’imitacion, coma un procès que jòga sens empachas e se dirigís liurament cap al modèl mai prestigiós, tombariam dins la meteissa dificultat coma amb lo modèl conflictual. L’imitacion fariá seguir aitanlèu la substitucion de la diglossia.
Mas lo modèl mimetic tròba son eficaç se nos apiejam del concèpte d’imitacion, de mimèsis, elaborat per René Girard (Girard 1972, 1978). Çò central i es que de l’imitacion nais, puèi se noirís, la violéncia. L’imitacion far surgir rivalitat e violéncia mai que mai en tant qu’es mimèsis aquisitiva : imitar la presa de l’autre, desirar çò que desira (pausa Girard que dins lo desir lo rival es primièr e l’objècte segond). Seguís puèi la simetria dels trucs e dels tustes dels luchaires. La potencialitat violenta de l’imitacion es, segon Girard, la rason perque las societats tradicionalas fòrabandisson tota forma d’imitacion e mai tota escasença d’imitacion e de rivalitat. Es lo sens dels diverses interdiches e prescriptions qu’endralhan lo comportament de cadun.
Mas pausar que las societats umanas fòrabandisson l’imitacion perque fa nàisser la violéncia suspausa que la societat es ja capabla de resistir de per ela a aquesta violéncia : la supèra e i porgís un remèdi. La question, un còp admés que l’imitacion pòt far nàisser un conflicte e lo pòt escalfar, que generaliza e afortís la violéncia, es cossí tota societat umana s’es pas aprigondida dins aquel procès. Aqui interven lo mecanisme del boc emissari.
Realament puèi ritualament, la focalizacion de la violéncia mimetica (nascuda e noirida de l’imitacion) sus un individu desnosa dins la mòrt d’aqueste lo conflicte generalizat. La victima, linchada, apareis coma mèstra, causa de la violéncia e dels auvaris que la seguisson, boc emissari cargat dels pecats de totes. La victima es a posteriori considerada responsabla de la violéncia que la tua e que sa mòrt arrèsta. Mas apareis tanben coma mèstra de la fin de la violéncia, de la patz. Poderosa, la victima mòrta es dieu. Victima en espéra es rei.
Sens convocar aicí las institucions exoticas qu’analisa Girard per apiejar sa tèsi, reis manjats o victimas coronadas, òrras e sacradas, lo ritual de Caramentrant illustra ben lo mecanisme fondator de la victima emissària (lo fach es notat dins Larzac 1971). Caramentrant es un temps de mimèsis autorizada : escambis de ròtles, de rengs, masquetas portadas, accès sens mesura a la mangisca e a la bevenda. Temps de violéncia tanben, jogada mai o mens. De còps pas gaire jogada. E lo personatge de Carnaval o de Caramentrant rei. Rei e cargat de totas las pècas. Jutjat. Tuat, cremat enfin, abans que torne l’òrdre.
Dins una societat tradicionala la violéncia mimetica es prevenguda pel fòrabandiment de l’imitacion e purgada dins los rituals victimaris. Lo mecanisme victimari jòga desconogut. La victima inocenta e arbitrària es percebuda coma poderosa (mal- puèi benfasenta) e necessària.
A las societats tradicionalas o « primitivas », definidas per l’interdich e lo sacrifici, Girard opausa las societats modèrnas que son caracterizadas per un desvelament del mecanisme victimari, entemenat dins la Grècia classica e present subretot dins la tradicion josièva puèi crestiana. Lo desvelament del mecanisme vòl dire la pèrdia de son eficacitat. Lo mecanisme victimari suspausa la sacralizacion de la victima, çò es que la victima siá pas percebuda coma pura victima, inocenta e arbitrària. Las societats modèrnas pòdon produsir çò que Girard sona de tèxtes de persecussion, qu’e mai justifiquèsson la violéncia e l’exclusion d’un grop o d’un individú (Josieus o bruèissas), los sacralizan pas. Las societats modèrnas son de societats d’entremièjas ont lo mimetisme es delargat (e la violéncia intèrna que lo seguís), sens que foncione lo procès victimari sacralizaire. Aquí Girard rejonh las analisis de Todorov (Todorov 1981) qu’opausan societats de sacrificis (l’aztèca, per exemple), e societats de chaples (l’espanhòla, e en general, l’europenca).
L’oposicion de doas actituds al regard de l’imitacion, de la mimèsis, dins las societats arcaïcas e modèrnas, proïbicion d’un latz, delargament de l’autre, permet de pensar doas articulacions de la diglossia e de la substitucion lingüistica. La diglossia es fondamentalament estadissa, sens substitucion, se la societat demòra tradicionala, çò es possedís d’interdiches antimimetics e de mecanismes sacrificials. Al contrari la diglossia es substitutiva dins las societats modèrnas ont las restancas contra la mimèsis son tombadas o tomban. Un passatge massís a la modernitat se jòga en França, segon de ritmes que vàrian d’un ròdol a l’autre a partir del sègle 18. Lo sègle 19, que Eugen Weber descriu coma lo de la transformacion dels “païsans en Franceses” (Weber 1976) es lo de l’intrada dins la mimèsis. Es lo tanben de l’assimilacion lingüistica.
La diversitat lingüistica mantenguda es un aspècte de la proïbicion generala de l’imitacion dins las societats tradicionalas. E mai (e subretot) se una lenga o varietat lingüistica gausís d’un prestigi mai grand, es pas licit per totòm de n’usar. Dins una societat d’òrdres, d’estatuts socials estadisses e fixats, la lenga es la marca d’un reng, d’una plaça. Aital la francizacion rapida dels elèits occitans amb la mesa en plaça de la diglossia e lo manten massís, a costat, de l’occitanofonia s’esclarzís dins lo modèl mimetic. Sortir de sa lenga es sortir de sa condicion e riscar de far nàisser la violéncia. La diglossia enebís la substitucion dins la mesura que globalament la societat autoriza pas l’ambicion, lo desir individual. La constrencha sus la lengas, l’interdich quitament de ne cambiar, revèrta las constrenchas sul maridatge, lo mestièr... Emmanuel Le Roy Ladurie mòstra cossí lo teatre occitan dels sègles 16, 17, 18, temps d’estabilitat diglossica, exprimís una exigéncia reala de congruéncia de fortuna e de reng, que lo nòvi pretendut ne deu far la pròva per lo maridatge se conclure (Le Roy Ladurie 1980). Lo cairat d’amor occitan es una variante aflaquida de las règlas de maridatge de las societats tradicionalas.
3. Lo francimand o l'interdich.
Dins l’òrdre lingüistic que çai nos ocupa, lo manten de l’occitanofonia deu èsser concebut non pas solament coma la resulta d’una inercia, d’una manca d’eficacitat del poder, de la manca d’instruccion... mas si ben coma l’efièch d’un interdich de passar al francés. La francofonia es transgressiva. Es lo cas de la francofonia profetica dels uganauds occitanofòns de Cevenas al sègle 18. Una autra transgression tipica es mens esperada e dificilament explicadissa dins un modèl ierarquic simple de la diglossia. “Començar de parlar francés”, segon Mistral (Tresor dóu Felibrige, s.v. francés), citat per Daniel Fabre e Jacques Lacroix (Fabre e Lacroix 72) es pas lo signe d’un esfòrç cap a la respectabilitat sociala mas vòl dire èsser bandat, ebri. Transgression nauta o bassa que ne fan pas qu’una : la del temps sacral de la crisi mimetica jogada tornar. L’interdich de la transgression lingüistica es exprimit dins çò que podèm dire lo mite del francimand. Lo francimand es l’occitan ridicul perque vòl parlar francés. Lo comic ven per part de[l fach] que capita pas. Mas es de remarcar que lo francimand es pas ridicul als uèlhs, a las aurelhas, de francofòns (coma lo Faeneste de d’Aubigné) mas per d’occitanofòns. Lo ridicul del francimand es l’explicitacion d’un interdich mimetic : condemna l’entrepresa de parlar francés. La primièira atestacion literària del francimand es lo Ramonet dins la pèça de Corteta Ramonet o lo païsan agenés tornat de la guèrra (la primièira edicion conoguda es de 1684) (Lafont 68, Lafont e Anatole 70). Gardy a estudiat un autre personatge de francimand dins una pèça de Mayer de 1775, Lou retour doou Martegaou (Gardy 77). Lo francimand es tanben un tèma folcloric dins lo conte classic del rastèl : lo que pretend saber pas mai l’occitan, quitament pas lo nom del rastèl, e lo torna trobar, en sacrejant, quand marcha dessus (cf. Fabre e Lacroix 72). Peladan a publicat un tèxt d’un autor de Sant Joan de Gard, E. Plantier, titolat tot bèl just Lo Francimand, qu’es un exemple tardiu e clar de la condemnacion de l’imitacion, e dels desòrdres que ne naisson :
N’ai conegut de farluguets
que per èstre sortits un mes de lus vilatge
avián chanjat lus babilhar, lus manieiras de s’abilhar
per viure pas que d’engaunhatge.
Per ieu nascut raiòl, quand deman m’escordisson
vòle pas engaunhar degús.
E. Plantir (in Peladan 1985)
La condemnacion del francimand, e la revindicacion del patés per Plantièr son pas antidiglossicas mas intradiglossicas. L’imitacion lingüistica es refusada coma un engaunhatge de mai (l’existéncia d’aqueste mot a conotacion pejorativa per designar imitacion es per se ensenharèla), coma un biais de quitar sa plaça deguda. La lenga e lo vestit son explicitament associats coma o foguèron ja per Mistral.
Lo mite del francimand pòt èsser vist coma eficaç en cò de Corteta e dins los sègles que seguisson e coma una subrevivéncia folclorica en cò de Plantièr : los francimands se multiplican al torn d’el. Fa sortir son personatge de Losera, resèrva d’arcaïsme al respècte de Sant Joan de Gardonenca, e assumís sa revindicacion personala de la lenga dins una mièja marginalitat reborsièira : "testut coma un ase negre", ditz.
Lo francimand de la pèça de Mayer qu’estúdia Gardy es cronologicament intermediari. Es un moment que poiriam sonar la naissença de la nostalgia. Gardy relèva cossí la pèça presenta un imatge idealizat de Provença : lo teatre representa un òrdre lingüistic e social que se’n va dins la societat. L’òrdre se pèrd dins lo delargament modèrne de la mimèsis e l’indiferenciacion que l’acompanha. S’apiejant de Michel Vovelle, Gardy evòca las fèstas, los carnavals de la Provença del temps, que siá se dessaboran dins lo folclòre, siá tornan a la salvatjariá (Vovelle 1976). Aquela dobla evolucion se compren coma pèrdia del mecanisme sacrificial. Lo rite carnavalesc fonciona pas mai e la violéncia que lai se resolviá s’i desencadena. Lo mite bastit a l’entorn del francimand es prescriptiu e antimimetic. La pèça de Mayer lo representa al moment que quita de foncionar. Gardy o nòta : “Lou retour doou Martegaou est tout à la fois un refus, un constat et une anticipacion de la situacion socioculturelle provençale.” La dimension realista e anticipativa es dins lo personatge del francimand, la dimension de refús dins lo retorn final de l’òrdre lingüistic e social. Aquel òrdre es enfaticament mes en scèna dins lo final de la pèça, al contrari de la censura imediata e evidenta que s’aplica al Ramonet de Corteta.
Aquel òrdre cultural e lingüistic, lo d’una Provença paradisenca ditz Gardy, es l’òrdre d’una societat que fòrabandís la mimèsis. Correspond exactament als mites del bon salvatge. Aquela idealizacion del passat, inclús del passat lingüistic, se tròba dins la literatura felibrenca (çò que Lafont sona arcadisme de Mistral e de sos successors, cf. per exemple Lafont 71) e dins los discors rescontrats en enquèstas sociolingüisticas. Son ineficacitat sovent denonciada d’un ponch de vista occitanista ven del fach que l’exaltacion de la practica de l’occitan i es pas una denonciacion de la diglossia mas la celebracion d’una forma de diglossia immobilizada per l’exclusion dels mecanismes mimetics. Çò que sonam aprèp Ninyoles valorizacion compensatària (Ninyoles 71), demòra, dins lo modèl conflictual ont es formulada, un luxe inexplicat. Dins lo modèl mimetic qu’escapoli, es l’esperlongament, dins la forma de la nostalgia o del pantais de prescriptions lingüisticas antimimeticas que pèrdon son eficaç.
La prohibicion de la mimèsis preven la violéncia. L’asuèlh de la violéncia es present dins la pèça de Corteta : Ramonet d’una part es soldat (derisòri e superlatiu, un Rodomont, un miles gloriosus), d’autra, manca de se far penjar, linchar, per la comunitat vilagesa. Se téner fòra de l’imitacion es se gardar de la violéncia e aparar la comunitat de la violéncia. Fabre e Lacroix donan una version, amb la referéncia d’autras, d’un conte pro espandit : Los junes òmes qu’aprenguèron a parlar francés (Fabre e Lacroix 73). Lo ligam entre imitacion lingüistica e violéncia i apareis plan. Las tres formulas de francés que los tres jovenòmes an aprés, e dison sens las entendre, los fan acusar del murtre de l’òme mòrt que tròban sus la rota. L’imitacion los mena a passar per murtrièrs, a èsser tractats coma murtrièrs, a o èsser d’un biais. Lo conte replega la consequéncia ultima de la mimésis sus la transgression primièira de sa prohibicion. Es un conte pedagogic.
4. Rire e doble : lo sacrifici dins l'institucion lingüistica.
Los tres jovenòmes fan rire de s’assajar a parlar francés amb la resulta de se trobar en prison. Parièr fa rire lo que francimandeja. Avèm vist que la violéncia mimetica es defugida per l’interdich e per lo sacrifici, reproduccion de la crisi mimetica e de sa resolucion. Lo ridicul del francimand o dels tres jovenòmes jòga coma un interdich. Mas lo rire se pòt comprene coma una forma doça de sacrifici. Lo ridicul tua ritualament. Lo francimand, colpable de trasgression lingüistica, es immolat per lo rire de la comunautat ressoudada.
La multiplicitat lingüistica, ierarquizada o non, es pas lo desòrdre mas l’òrdre. L’entrepresa fòla de Babèl es arrestada per la diferenciacion lingüistica. La diferenciacion diglossica s’esperlonga en diferenciacions dialectalas que fixan la paraula de cadun. La dialectalitat se pòt comprene coma integracion de la quantitat mai granda de diferéncia compatibla amb la comunicacion (apròchi que las analisis classicas de Seguy 73 e Ravier 73 pòdon apiejar).
L’òrdre lingüistic antimimetic es fach de la juxtaposicion e de la ierarquizacion d’una varietat nauta, lo francés dins sa forma recebuda, e d’un ensems de varietats que pòdon èsser francesas tanben o relevar d’autras lengas. Lo trebolament d’aquel òrdre pot èsser concebut de dos biaisses :
- lo passatge a una varietat non deguda (es la transgression que comet lo francimand),
- l’enauçament d’una autra varietat lingüistica a las foncions qu’assumís lo francés.
Podèm nomenar la primièira transgression mimèsis intralingüistica, la segonda, mimèsis translingüistica. La primièira entraïna l’assimilacion lingüistica, la segonda lo conflicte lingüistic. La mimèsis translingüistica es prevenguda per l’essencializacion de la diferéncia del francés e de las autras varietats lingüisticas. La paraula de patés, en fàcia de lenga, sagèla l’impossibilitat d’ambicionar per l’occitan la plaça e lo ròtle del francés. Totun apareis que la minoracion de l’occitan es pas solament mantenguda per la reduccion patesa, mas si ben encara per sa foncion mitica de doble sacrificat del francés.
Los mites de fondacion contan sovent de conflictes de dobles, d’istorias de fraires enemics. Lo parelh arquetipic es lo de Romulus e Rèmus. Bessons, e mai lo nom los fa semblants. La guèrra dels fraires resumís la violéncia que nais de la mimèsis. Es pas per còp d’astre que fraire, dins las luchas, vol dire rival (Mistral, Tresor dóu Felibrige, s.v. fraire, rivau). La mort d’un dels fraires fonda la ciutat que l’autre n’es lo rei e lo dieu. Victima o rei los ròtles se pòdon escambiar. E o pòdon perque son pas qu’un en fach. L’apoteòsi de Romulus sembla una mesa a mòrt (cf. Girard 72, Serres 83). Los fraires enemics dison la crisi mimetica ont la victima ven rei o dieu.
L’occitan, adrech del francés fondat coma lenga, es a l’encòp una colleccion de parlars, de pateses, e un doble mitic del francés. Aquò es suggerit per las designacions parallèlas lenga d’oïl/lenga d’òc, o d’autras coma franche langue/torte langue (Anatole e Dinguirard 80), designacion que s’amplifican de l’oposicion generala entre lo deçai e lo delai de Léger, lo sud e lo nòrd... Un tèxt de Grégoire mòstra ben aqueles dos estatuts possibles de l’occitan (Certeau, Julia e Revel 75). D’un costat l’occitan i es nomenat per sos dialèctes (lemosin, peiregordin, gascon, provençal...), abarreja de parlars d’oïl o d’autras lengas coma lo breton. Es la pura diversitat que lo projècte revolucionari, entrepresa modèrna, delargaira de mimèsis, vòl destrusir. D’un autre costat, l’occitan es nomenat le langage des Français méridionaux. Mentre que Grégoire considèra los pateses coma essencialament inferiors, sens que siá possible de li pensar un drech a rivalizar amb lo francés, establís aquel langage des Français méridionaux coma l’egal del francés : lausa son eufonia, sa sintaxi, cita d’escriveires (Godolin, d’Astròs), lo compara al francés e tanben a l’espanhòl e l’italian. Va fins a dire que los ròtles del francés e de l’occitan se pòdon escambiar : Si Paris, le centre du gouvernement, avait été situé sur la rive Gauche de la Loire... L’eleccion de l’una o de l’autra lenga es arbitrària. Mas Grégoire demanda als fraires del Miègjorn de renonciar a aquela lenga, d'abjurar e de combatre lo federalisme lingüistic coma abjurèron e combatèron lo politic.
L’occitan es d’una part non-lenga (agregat de pateses) e de l’autra lenga possibla. Mas la possibilitat de l’institucion de l’occitan es remandada al quite moment qu’es evocada. L’òc e l’oïl resumisson los conflictes lingüistics possibles. Lo sacrifici de l’occitan fonda lo reinatge del francés.
Lo projècte de Grégoire e de la Convencion, anientir los pateses, es una volontat de supprimir los interdiches antimimetics que protegisson los pateses. L’objeccion li es facha que a suprimir los pateses, se risca de perir las mors dels païsans. Se los païsans imitan, engaunhan, lo parlar de la vila, tanben n’imitaràn los vicis. L’objeccion es seriosa e Grégoire la vei seriosa, la recusa sens veire las potencialitats violentas de la mimèsis. Retrai un campèstre avenidor, armoniós, moral e francofòn. Se Grégoire refusa de veire las potencialitats conflictualas de la mimèsis intralingüistica (dins aquel sens es modèrne), vei plan las de la mimèsis translingüistica. D’aqui lo recors a la figura mitica de l’occitan, doble sacrificat del francés. La recèrca valriá d’èsser entrepresa s’aquel tèxt a d’antecedents.
Citarai doas atestacions que sa distància suggerís lo camp d’una preséncia possibla.
La primièira es de l’Edat Mejana. Dins un sirventés de 1285 que sosten la causa del rei de França, Felip III, dins sa guèrra de crosada contra Pèire d’Aragon, Bernat d’Auriac, dich lo Mèstre de Besièrs, desira la victòria dels Franceses e se regaudís que los Catalans auziran dire per Arago oil nenil en luec d’oc e de no (de Riquer 75). Martìn de Riquer comenta que : no deja de ser chocante en unos versos escritos precisamente en lengua de oc y por un languedociano. Bernat Auriac liga poder reial e institucion lingüistica. La preséncia de la lenga va cotria amb l’apoderament politic. Lo francés es prescrich coma la lenga-signe d’un poder, instituida e fondada amb aquel poder, e mai l’occitan demorèsse, dins un reglatge initial de la diglossia, mantengut dins sas foncions d’usatge, inclusa la foncion de servir e de dire lo reinatge del francés. Çò que s’entrevei aicí es una naissença de la diglossia (mai aboriva que s’admet de costuma) entorn de la bastison de l’estatut del francés lenga del rei, de son institucion, dins un temps, lo sègle 13, que l’occitan demòra solidament installat dins de foncions nautas, literàrias o administrativas.
La segonda atestacion es de uèi. Dins una enquèsta en Val Francesa, menada amb Gerard Pons, ausiguèrem d’un testimòni lo conte que seguís : lo francés seriá estat causit coma lenga oficiala, contra l’occitan, per una votacion a una votz de majoritat dins lo temps de la Revolucion francesa. Aquesta curiosa fantasiá istorica ditz l’arbitrari de la causida (una votz de majoritat), coma la disiá Grégoire. L’eliminacion de l’occitan coma lenga es nosada dins la quita institucion del francés.
Que l’occitan assumisca lo ròtle de doble del francés, evocat per èsser eliminat, trai de lum tanben sus doas recurréncias.
La recurréncia de la mòrt de la lenga pesa sus l’escritura occitana e mai dins de temps que la practica de l’occitan demòra solida. Dins la conclusion de sa tèsi, Felip Gardy senhala fòrtament aquesta donada : "Des vies de Jean de Nostredame à l’étrange récit de Fabre (l’Histoira dé Jean l’An Prés) la littérature occitane se définit d’abord par la qualité du rapport qu’elle entretient, plus ou moins assidûment, avec la mort de son idiome d’élection." (Gardy 86). Se la mòrt de l’occitan es escricha dins l’institucion del francés, s’entend que l’escritura occitana, que suspausa dempuèi lo sègle 16 una traversada del francés, partisca sempre de la mòrt de la lenga. Las vitalitats de la paraula pòdon s’afortir sul fons d’aquesta mòrt primièira, sens la metre en question.
La recurréncia puèi d’una dificultat de nominacion e d’identificacion. L’occitan es nomenat siá dins lo rapòrt de dobles (òc/oïl) que suspausa son eliminacion, siá parcialament coma patés, dialècte de tal endrech (amb espandiment sinecdotic segondari eventual (lemosin, gascon, provençal). Lo quite mot d’occitan (que pòt portar un projècte d’institucion autonòma) es, dins sa creacion, segondari (cf. Lafont 84). La nominacion d’una lenga es la primièira marca d’institucion, la dificultat, la resisténcia, a nomenar l’occitan coma tot remanda a son eliminacion fondamentala. Nomenar l’occitan es dintrar dins lo perilh del conflicte mimetic translingüistic. D’aqui los refuses irracionals que sabèm de la paraula d’occitan.
De refuses parièirament irracionals s’opausèron als assages de delimitacion del domeni occitan. Dins lo contèst famós de Paul Meyer e Gaston Paris amb Carles de Tortolon, es remirable cossí la delimitacion èra refusada a priori pels primièrs. Un limit que trencariá França es impossible, çò ditz Gaston Paris. Remarquem que pausar un domeni occitan es pas considerat coma un biais de destacar un territòri (lingüistic) del territòri francés, mas de trencar França en do(a)s. Pas un separatisme, un estrifament. Es una entresenha de mai que l’occitan es apercebut coma un autre francés, un doble que de lo reconéisser dobrís la via al desòrdre e a la violéncia.
Finalament, l’idèa que l’occitan es pres, es engatjat dins lo procès de l’institucion del francés permet d’esclarzir çò que Joan Larzac denóncia coma alienacion occitana (Larzac 77). La vei fonsa al ponch d’empachar als Occitans tota sasida autonòma de se, çò que sona l’enemic dins la clòsca. Es de remarcar que darrièr l’alienacion (contra ela) Larzac destosca dins l’istòria del sègle 19 las remontadas mai o mens fugidissas de l’idèa occitana. Me sembla que l’alienacion e la recurréncia d’una Occitània-trèva se pòdon entendre dins la mesura que la negacion de l’occitan per lo francés es pas segondària, anecdotica, mas qu’es al principi de l’existéncia del francés coma lenga instituida (e l’institucion lingüistica, en torn, es un element de la fondacion de França coma Estat, nacion, sistèma cultural e social). L’occitan es pas impensable, mas es vodat, dins lo mecanisme d’institucion del francés a èsser pensat coma çò que deu èsser eliminat. D’aqui la dificultat de lo manténer pensat en el e per el.
5. Conclusions.
Las doas trasgressions definidas çai-subre, l’intralingüistica que va contra l’interdich, la translingüistica que va contra la sacralizacion lingüistica, son fòrça inegalament representadas dins lo cas de l’occitan.
L’assimilacion lingüistica, que suspausa levadas las empachas a la mimèsis lingüistica, es massissa. La constrencha, l’imposicion, levat al nivèl individual, i sembla segondària. L’escòla dona los mejans de l’aprendissatge mas es pas eficaça que dins la mesura ont l’aprendissatge es sentit coma legitim. Eugen Weber insistís sul fach que l’escòla capitèt pas que del moment que los païsans vegèron l’interès d’aquesir lo francés o que sos enfants l’aprenguèsson (Weber 76). Lo francés s’espandís del moment que ven aisina de promocion sociala. Mas reven a dire que la promocion lingüistica s’inscriu dins un procès general ont la promocion sociala, l’ambicion individuala, l’intrada dins un jòc de rivalitats mimeticas es admesa e mai encoratjada.
Lo conflicte lingüistic nais de la remesa en question de la ierarquia lingüistica, ierarquia que s’essencializa dins l’oposicion de la lenga e dels pateses. La revindicacion d’una autra lenga coma egala del francés pausa un conflicte possible. Las entrepresas fòrtas d’escritura en occitan son sovent estadas de transgression, o d’assages de transgression, de l’interdiccion de la mimèsis translingüistica : es lo tèma de la dignitat lingüistica que se tròba en cò de Garròs, Godolin, en cò de Cabanas, en cò de Mistral puèi, o dins l’occitanisme modèrne. Raras, aquestas transgressions se pòdon esvanir dins la repeticion del sacrifici lingüistic e/o dins la nostalgia de l’òrdre diglossic antimimetic (l’Arcadia).
Globalament, la situacion lingüistica occitana uèi es la d’una diglossia substitutiva sens conflicte. Lo delargament modèrne de la mimèsis a renduda legitima l’imitacion del modèl lingüistic prestigiós, lo francés (dins sa forma oficiala), son apropriacion per totes. Mas l’abséncia de conflicte, lo fach que l’occitan s’opausa pas al francés coma autra lenga d’ambicions parièiras, esperlonga lo procès de fondacion del francés. Lo fach que l’occitan pòsca jogar lo ròtle del doble immolat dins la mitologia lingüistica francesa empacha son emergéncia clara coma lenga instituida per ela. La diglossia antimimetica eliminèt (tendèt a eliminar) l’occitan coma lenga, coma modèl possible. La diglossia mimetica l’elimina coma performància.
Lo modèl que disi mimetic e qu’ai escapolat dins qualques aspèctes es pas totalizaire. Pausada la distincion entre lenga e gramatica, concernís pas que l’aprendissatge segondari e daissa de costat l’inercia deguda a la dificultat intrinsèca d’aprene una autra lenga. Tanben daissa de costat çò dins la forma del contacte de lengas que s’apren a la distància que separa las gramaticas.
Lo modèl mimetic es pas ni mai un modèl acabat, una explicacion clausa que tanque tota recèrca. René Girard fonda sus lo concèpte de mimèsis un modèl explicatiu poderós dins l’analisi dels fenomèns socials e culturals. Parla gaireben pas, per tant que sàpia ieu, de procèsses lingüistics. Ai assajat de mostrar cossí un modèl mimetic podiá aparéisser mai eficaç que los autres modèls a posita dins l’analisi de la diglossia. Mas l’ai pas apiejat que d’escarsas entresenhas. Voldriái pas que recampar, per clavar, las dralhas de pensada e de recèrcas que permet de dobrir.
La diglossia estadissa es (estada) possibla.
Suspausa d’una part un sistèma d’interdiches qu’enebisson l’imitacion lingüistica. Podèm identificar la figura del francimand coma una pèça d’aquel sistèma que demòra de sasir completament, dins sos estats de vigor o de descasença, a travèrs sas atestacions istoricas, literàrias, folcloricas. Que demòra tanben de situar dins l’encastre mai general dels mecanismes antimimetics culturals, economics, sexuals... Suspausa tanben una regulacion sacrificiala. D’aquel punt de vista la dimension sacrificiala de l’institucion lingüistica francesa (e de l’ensemble dels procèsses fondators de la societat francesa) es de cavar, en particular l’ipotèsi del ròtle de doble jogat per l’occitan. En retorn, la paradòxa d’una disponibilitat, coblada a una dificultat, de l’occitan a s’instituïr, o a se pausar simplament coma possiblament instituït, deu èsser interrogada, en particular dins la literatura, que pòrta testimòni d’assages o de refuses de transgression de l’interdich mimetic translingüistic. La ligason estrecha de la literatura occitana e de Carnaval (cf. Ruel-Albernhe e Gardy 71, Gardy 86) pòt èsser tornada legir coma implicacion dins un procès sacrificial. Lo temps carnavalesc es a l’encòp lo de la transgression mimetica (inclús lingüisticament) e lo de la mesa a mòrt : la question es dobèrta se la mòrt de la lenga se jòga dins lo carnaval e pas solament sa liberacion transgressiva. La diglossia substitutiva suspausa lo delargament de la mimèsis e la fin del procès sacrificial. Mas sembla que la sacralizacion lingüistica sacrificiala ont l’occitan s’elimina se siá esperlongada. Que benlèu encara dure. Çò qu’es mestièr de pensar son los mecanismes d’institucion lingüistica, se, primièr, pòdon èsser pensats segon lo modèl sacrificial qu’es lo modèl general de fondacion sociala e culturala segon Girard, e, segond, cossí se pòt concebre un foncionament lingüistic e cultural dins un temps que la mimèsis es pas enebida e que los mecanismes sacrificials jògan pas mai. De qué n’es del prètz de modèl del francés dins un temps que sa practica s’es generalizada ? De que pòt èsser la practica de l’occitan autrament que nostalgia primitivista de l’òrdre antimimetic ? La question que se pausa, al cap de tot, es la del sens, uèi, de la diversitat lingüistica, o, mièlhs, de la particularitat lingüistica (una lenga espandida demòra particulara, e mai o seriá l’anglés deman se demorèsse la sola lenga parlada al mond). Dins una lectura critica de Girard, Joan Larzac, d’intrada, relèva en cò d’el lo refús del regionalisme intellectual. I vei que Girard condemna una entrepresa coma l’occitanisme, e sembla qu’aja rason factualament per çò qu’es de la posicion de Girard de cap a l’occitan o al provençal. Mas lo prètzfach de s’embarrar pas dins cap de regionalisme, occitan o californian, se pausa parièr qu’òm escriga en anglés o en occitan. D’escriure en occitan engarda segur de prene pas lo general per l’universal.
P. Sauzet
Bibliografia
ANATOLE (Christian) e Jean-Claude DINGUIRARD, 1980, Langue tortue = langue d’oc, Lengas, n° 8.
BRUN (Auguste), 1923, Recherches sur l’introduction du français dans les provinces du Midi, Paris, Champion.
DE CERTEAU (Michel), Dominique JULIA e Jacques REVEL, 1975, Une politique de la langue, Paris, Gallimard.
FABRE (Daniel) e Jacques LACROIX, 1972, Langue, texte, société. Le multilinguisme dans la littérature ethnique occitane, Ethnologie francaise, nouvelle série, tome 2, n° 1/2.
FABRE (Daniel) e Jacques LACROIX, 1973, La tradition orale du conte occitan, Paris, P.U.F.
FERGUSON (Charles A.), 1959, Diglossia Word 15, 325-340
FISHMAN (Joshua A.), 1967, Bilingualism with and without diglossia, diglossia with and without bilingualism, Journal of social issues 23.2, 29-38.
GARDY (Philippe), 1977, Le retour du francitan, Lengas 1.
GARDY (Philippe), 1986, L’écriture occitane aux XVIe, XVIe e XVIIIe siècles, Beziers, CIDO.
GIRARD (René), 1972, La violence et le sacré, Paris, Grasset.
GIRARD (René), 1978, Des choses cachées depuis la fondation du monde, Paris, Grasset.
LAFONT (Robèrt), 1968, Francés de Corteta, Lavit, Lo libre occitan.
LAFONT (Robert) e Christian ANATOLE, 1970, Nouvelle histoire de la littérature occitane, Paris, P.U.F.
LAFONT (Robèrt), 1971, Mirèlha coma Arcàdia, Actes du Vie congrès international de langue et littérature d’oc e d’études franco-provençales, Montpellier, CEO.
LAFONT (Robèrt), 1984, Occitània : l’origina o Lo diable pòrta pèira, Amiras, n° 3.
LARZAC (Joan), 1977, Descolonisar l’istòria occitana, A Tots, Tolosa.
LARZAC (Joan), 1979, Avètz legit Girard ? Aicí e ara, 11.3.
LE ROY LADURIE (Emmanuel), 1980, L’argent, l’amour et la mort en pays d’oc, Paris, Seuil.
MISTRAL (Frederic), 1882-1886, Lou tresor ddu Felibrige. (reprint en 1979, Aix, Edisud)NIYOLES (Rafael Lluis), 1971, Idioma i prejudici, Palma de Mallorca, Moll. (reedicion revisada e augmentada en 1975).
PELADAN (Jòrdi), 1985, Contaires de la Cevena, Sant Joan de Gard, « Musée des Vallées Cévenoles ».
RAVIER (Xavier), 1973, L’incidence maximale du fait dialectal, Les dialectes romans de France, Paris, CNRS.
DE RIQUER (Martin), 1975, Los trovadores, historia literaria y textos, Barcelona, Editorial Planeta. (reedicion en 1983, Barcelona, Ariel).
RUEL-ALBERNHE (Huguette) e Philippe GARDY, 1971, « Le thème du carnaval dans la littérature occitane », Actes du Vie congrès de langue et littérature d’oc et d’études franco-provençales, Montpellièr, CEO.
SEGUY (Jean), La fonction minimale du dialecte, Les dialectes romans de France, Paris, CNRS.
SERRES (Michel), 1983, Rome, le livre des fondations, Paris, Grasset.
TODOROV (Tzvetan), 1981, La découverte de l’Amérique, Paris, Seuil.
VOVELLE (Michel), 1976, Les métamorphoses de la fête en Provence de 1750 à 1820, Paris, Aubier-Flammarion.
WEBER (Eugen), 1976, Peasants into Frenchmen, Stanford. (revirada francesa de 1983 jol titol La fin des Terroirs, Paris, Arthème Fayard.)


text:
Eco-Camping du Larzac ◊ Le Cun ◊ Route de Saint-Martin du Larzac - 12100 Millau ◊ Tel : 05 65 61 38 57 ◊ Courriel : accueil@ecocampingdularzac.org
De 1971 a 1981, los paisans de Larzac se son endralhats dins un braç de fèrre amb los diferents governaments de l’epòca. Aquelses volian espandir lo camp miltar existent dempuèi la debuta del sègle al detriment de las tèrras agricòlas e dels estatjants. Pendent aquelas dètz annadas, un movement de solidaritat s’es constituit pertot en França perfin de sosténer aquelses paisans dins sa lucha que demorèt duscas a la fin determinada e non-violenta. Nombrosas personas venguèron s’installar sus las tèrras cobejadas per l’armada, tornar qualificant mases o bòrias abandonats en lòcs de produccion agricòla.


text:
Dijaus ath sèr, aurem diuèrsi serveis ath long dera N-230, en es poblacions de Les, Pontaut e Bossost, atau coma én interior dera nosta población.
Ath torn des 22:30, siguerem alertadi enta ajudar ara empresa que amie eth manteniment dera via, enta era retirada d´arbes queigudi ath miei dera madeisha e que talhauen era circolacion. Ena nosta arribada, sonque i auie presencia de Mossos d´Escuadra que mos ajuderen ena regolacion deth tránsit e retirada de branques.
I desplacerem un BRP damb 5 pompièrs. Era via ere en força mau estat pera presencia dera nheu, e es arbes queigueren peth pes dera madeisha. Continhuan pera N-230 dirección França, retirerem ua detzea d´arbes, enquia contactar damb personau de manteniment francés, que tanben eren trebalhant en madeish acometut.
Finauments, tot eth personau e veicles acabec trebalhant ena N-230 pera queiguda de mes arbes ath miei dera via en continuar era nheuada.


text:
Alara se ai plan comprés, aprèp la manif de Carca, lo collectiu Anèm Òc aviá decidit de pas pus far de manifestacion granda, que i aviá de riscas de pas aver tan de mond que los còps passat e de pèrdre nòstra credibilitat. Volián puslèu far mantunas accions localizadas.
Quand an fin finala decidit de tornar far una autra manifestacion granda, la FELCO a pensat qu'èra tròp riscat. Se ai plan comprés, an paur de pèrdre lor credibilitat fàcia als elegits e inspectors d'acadèmia a quin demandan mai d'occitan dins l'ensenhament. Me sembla qu'an fait un comunicat aquí-dessús sus lor site, mas l'ai pas tornat trapar.
Pel felibrige, es la causida del luòc que lor annava pas. Volián que la manif se debane en Provença o a costat (coma a Nimes per exemple), que Provença es una region ont l'occitan a fòrça problèmas, alara qu'en miègjorn-pirenèus marcha plan melhor. En mai d'aquò lor fa car. Mas an ditz que se i anavan pas oficialament en tant que Felibrige, i aurà segurament nombroses felibres que i aniràn a títol personal.
Aquò son los ressons qu'ai aguts.


text:
World of Warcraft
World of Warcraft (apelat tanben WoW, wow o WOW) es un videojòc de ròtle jogat massissament en linha, e desvolopat per la societat Blizzard Entertainment. Lo jòc se debana dins l’univèrs Warcraft, un univèrs medievalfantastic introduit per Warcraft: Orcs & Humans sortit en 1994. Dempuèi 2005, World of Warcraft es lo mai popular dels jòcs video de ròtle en linha, amb 10 milions de jogaires actius al 22 de genièr de 2008.
Raças[modificar | modificar la font]
- L'Aliança:
- Uman
- Nan
- Gnòm
- Elfe de la Nuèit
- Draenei
- L'Òrda:
- Òrc
- Tròl
- Mòrtvivent
- Tauren
- Elfe de Sang
Classas[modificar | modificar la font]
- Chaman
- Caçaire
- Demonista
- Druida
- Guerrièr
- Mag
- Paladin
- Preire
- Raubaire


text:
Una seccion conica o conica es una corba definida en un plan, pels ponts qu'anullan un polinòmi quadratic de formula:
ont A, B e C son non nuls.
Paramètres d'una elipsi: 2a axe màger; 2b axe menor; l semilatus
Las seccions conicas son exactament aquelas corbas que, per un punt F, una linha L que conten pas F e un nombre non negatiu e, son los luòcs geomètrics dels punts la distància qu'a F es egala a e còps la sieuna distància a L. F se nomena fogal, L la directritz, e e l'excentricitat.
L'excentricitat lineària (c) es la distància entre lo centre e lo fogal(o quin que siá dels dos fogals).
Lo latus rectum (2ℓ) es la còrda parallela a la directritz e que passa pel fogal (o quin que siá dels dos fogals).
Lo semilatus rectum (ℓ) Es la mitat del latus rectum.
Lo paramètre focal (p) es la distància dempuèi lo fogual (o quin que siá los dos fogals) a la directritz.
Divèrses paramètres s'assòcian amb una seccion conica, coma o mòstra la taula seguenta. (Per l'ellipsa, la taula dona lo cas d'un > b, que l'axe màger es orizontal; pel cas contrari, l'escambi dels simbòls per e b . Per l'iperbòla, de l'oèst a l'èst. En totes los cases, a e b son positiu.)
Se pòt demostrar que, donat un polinòmi quadratic, es totjorn possible trobar un còn, real o imaginari, amb una interseccion amb lo plan que ven donada pel polinòmi d'origina. Dins lo cas real, es aisit trobar las deferentas possibilitats:
Se lo plan passa pas pel vèrtex del còn, segon l'angle de interseccion trobam:
Ellipsa: Una corba tancada. Un cas particular d'ellipsa es una cercle se lo plan de l'ellipsa es perpendicular a l'axe del còn, es a dire, parallèl a la basa.


text:
Bouchemaine
Bouchemaine es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bouchemaine A situat en la banlèga sud-oèst de Angieus.
D'una superficie de 1 981 a, una granda part de las tèrras forma un surplomb a lo-dessus de la Maine, en arribant a per endroit mai d'una trentena de mètres a lo-dessus del fleuve. Situada a nòus quilomètres al sud-oèst de Angieus, a compausat de tres pòbles : Pruniers, Bouchemaine e la Punta.
Bouchemaine est située dans la banlieue sud-ouest d'Angers.
D’une superficie de 1 981 ha, une grande partie des terres forme un surplomb au-dessus de la Maine, atteignant par endroit plus d’une trentaine de mètres au-dessus du fleuve. Située à neuf kilomètres au sud-ouest d’Angers, elle est composée de trois villages : Pruniers, Bouchemaine et la Pointe.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
[[Fila:LaPointe.JPG|thumb|right|La Punta (Bouchemaine), vista del marge opausat de la Loire]]
La municipalitat de Bouchemaine es nascut l'an 1792 de la reünion de doas parròquias plan desparièras : aquela de Sant-Aubin de Pruniers e de Sant-Symphorien de Bouchemaine. Lo sieu nom ven del fach que la vila sembla a una boca vist de hélicoptère e #qu'a situat a la confluence de la Maine #que se tira en la Loire.
La commune de Bouchemaine est née en 1792 de la réunion de deux paroisses bien différentes : celle de Saint-Aubin de Pruniers et de Saint-Symphorien de Bouchemaine. Son nom vient du fait que la ville ressemble à une bouche vue d'hélicoptère et qu’elle est située à la confluence de la Maine qui se jette dans la Loire.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
American Israel Public Affairs Commitee
American Israèl Public Affairs Committee (AIPAC) (Comitat de Relacions Publicas entre los Estats Units e Israèl), es un lobby estadounidenc que realiza de prètzfaches a Washington DC, dins lo Congrès dels Estats Units e dins l'Ostal Blanc, en favor de manténer una estrecha relacion entre l'Estat d'Israèl e los Estats Units. Se descriu a se meteis coma un Lobby israelian als Estats Units. Es una organizacion sens ànim de lucre amb una granda quantitat de membres, en i comprenent entre eles senadors e congresistes de democratas, republicans e de senadors independentes. Lo AIPAC es finançada per las contribucions de los sieus membres. Lo AIPAC a un ample supòrt dins lo Congrès e dins lo Senat dels Estats Units, lo supòrt entre los membres del Congrès compren a la majoritat de membres tant del Partit Republican cossí del Partit Democrata. A la Conferéncia de la AIPAC de l'an 2011 i assistiguèt aperaquí las 2 tresenas parts del Senat e dels USA e las 2 tresenas parts de la Cambra de Representantas dels USA, comprés lo President dels Estats Units: Barack Hussein Obama, Hillary Rodham Clinton, lo cap de la majoritat dins lo Senat, Harry Reid, e lo pòrtavotz de la Camara John Boehner. La conferéncia annala de la AIPAC es la segonda conferéncia en assisténcia, solament per darrièr en nombre d'assistents del discors sus l'Estat de la Nacion.
AIPAC Se formèt pendent l'administracion del President dels Estats Units Dwight D. Eisenhower, E dempuèi a ajudat alavetz a assegurar l'ajuda e lo supòrt dels Estats Units dins l'Estat d'Israèl.


text:
Dimars, 7.11.2017 03h00
EFE
L’independéncia de Catalonha hè despéner fòrça tinta (es un imatge drin vièlh), colar fòrça shaliva e se guastar fòrça clavèrs d’ordenator. Cadun i va de son idèa e solide atz dejà agut debats o peleis au tribalh, entre amics, dens la familha o sus hialats sociaus.
Se calèva hèr un resumit deus arguments utilizats, es que los “dependentistas” (es mès brac que non pas “anti-independentistas”) invòcan pas que la “legalitat”, quan los partidaris de l’independéncia parlan de “legitimitat”. Jo diserí meslèu que quicòm es “just” au lòc de “legitime”, qu’aqueste darrèr mot pòt estar tanben comprés coma “legau” per daubuns.
Notaratz tanben que l’argument de “legalitat” es gaireben lo sol peus dependentistas, en tot saber qu’es mauaisit de n’invocar un aute.
“Legau” vòu díser “que segueish la lei” e se pòt pas contestar. “Just”, per contra, es una nocion que’s pòt eventualament discutir, e doncas n’apèra a la soscadissa, a l’escambi intellectuau e au debat.
Purmèr, se’ns demandam: “Tot çò qu’es legau es just? “, es evident que la reponsa es de non. Vau benlèu me véser atribuïr un punt Godwin, mes escóner Jusius pendent la Dusau Guèrra mondiala en territòri aucupat peus Alemands èra illegau. Mes èra just?
Dens l’Africa deu Sud deu temps de l’Apartheid, botar un escritèu a l’entrada de son estanquet on èra escrit “Interdit aus Néguers” èra legau. Mes èra just?
Après aquestes dus exemples drin aisits, ac confessi, nos cau aplicar la demanda a la situacion d’octobre 2017:
#6
es teu mallorquí és fantástic, m'agrada, aixi com parles escrius, fabulós
Puigdemont enforiscat
Aiçò es pas un govèrn en l'exili, es quitament pas mièg govèrn, mas un grop de politics derrotats, convertits en agitadores
Governan pas. Ensaja pas o semblar quitament pas. La republica que proclamèron existís pas ni a existit. Se limitan a far agitación. A donar d'entrevistas e de conferéncias de premsa. Parlar, parlar, parlar. Ficats en lo bucle de totjorn, mas ara luènh d'ostal, jol sindròme de la sobrexcitación e de la recèrca de quin signe que siá que ... Legir la seguida
Es teu plantetjament ês una trampa dialéctica. Estas presentant sa justici com es metallenguatge de sa legalidad. Per un costat apelas à un suposat sentit de sa justici abstracte, subjetiu e infalible des que tuthom disposa y an so que pot dí lo qu'ês just ò injust an tota seguridad. Cuand já has sugestionat y dirigit à nês lectó, amb un hábil exercici de prestidigitació dius que 'Bon, es evident que díser de òc a totas aquestas question seré d’una marrida fe excessiva', però ... Legir la seguida
Soi fòrça aen favor de l’independéncia de Catalonha, e de l'annexion d'Occitania linguïstica a la nòva Republica Democratica de Catalunya, mas aquò empacha pas Rajoy ni totes los caps d'estat actuals que lo sostenon d'èsser fascistas !
Excellent argumentari a usar sens moderacion. Aquela legalitat sembla tant normala a tantas gens, en Espanha, en Euròpa e dins le monde.
Amb aquò, la legitimitat es pas absoluda e se pagèlla en percentatge d'adesion de l'opinion.
Çò de remarcable es la progression de la causa en qualcas annadas.
Dins lo cas de Catalonha, la legalitat e la legimitat se rejonhon. L'independéncia foguèt declarada segons las leis votadas a la majoritat per un Parlament elegit democraticament e un referendum, convocat per un Président, tanben elegit democraticament per la meteissa assamblea.
Es l'utilizacion de l'article 155 de la constitucion espanyola pel govern de Rajoy que es illegal ( un article semblant existis pas dins la legislacion de la Republica Catalana e va contra los dreits de l'òme)... Legir la seguida
Opausar legal e just, per tant interessant que siague, a sas limitas.
Un vièlh adagi ditz: Summun jus, summa injuria. La lei es pas que la letra de la lei utilizada per l'interès d'un partit ou de dos o de tres representants de l'Espanha pan-castelhana.
Si l'aplican al cas podèm pas dire que siague legal de :
trucar civius pacifics que volèvan pas que votar,
miaçar un politician de’u fesilhar com estoc son predecessor,
saluts fascistas per carrèras,
dissòlver un parlament elegit,
bot... Legir la seguida
Article bien virat, qualitós, sans alòngui, que centra la perpensada sus un ponch pertinent de l'aventura catalana e europenca e nos questiona au còp.