text:
Dins sos diccionaris de la lenga medievala, Emil Levy pòrta « empremer » e « empremir », amb aquesta definicion : « empreindre ; imprimer ; représenter ; opprimer ». Sembla qu’aqueste vèrbe, dins sas doás variantas, s’especializèt aprèp l’invencion de Gutenberg e qu’apareguèt alavetz lo substantiu per designar lo qu’empremiá. Trobam lo mot jos la fòrma « empremedo » en frontispici de las edicions de Pèir de Garròs (s. XVI) a cò de Colomiès a Tolosa. Los obratges publicats als sègles seguents portaràn aquesta mencion legala en francés o en occitan francesat. Demèst los francismes costumièrs, Mistral notarà las fòrmas autenticas, mas malmaridadas, « empremi » e « empremèire ». Alibèrt lo seguirà dins son autenticitat coma dins sa contradiccion amb empremir e empremeire (empremir non pòt donar que *empremidor - non atestat - e emprémer que empremeire, o la varianta anciana o gascona empremedor). Caldrà esperar lo darrièr tèrç del s. XX per veire aparéisser dins los escrits occitans lo mot sabent e catalan imprimir. Mas aqueste, d’una utilitat evidenta, serà acompanhat dels barbarismes *imprimeire e *imprimeriá (mot sabent + sufixes populars ; vèrbe en -ir amb derivats en -er) e de lor seguida malaürosa *imprimenta, *imprimidoira … D’unes, conscients del problèma, an prepausat la tièra estampar / estampaire / estampariá mas aquesta es ara especializada dins lo domeni de la gravadura amb encara estampa, estampador, estampadoira (espleit per estampar), estampadura, estampatge, estampilha, estampilhar e estampilhatge.
En respectar la vertat de la lenga (simpla mesa en òrdre de çò qu’existís), prepausam doncas pel trabalh de confeccion dels libres e dels periodics : empremeire, eira ; empremeriá ; emprementa (mots de formacion populara e neologisme adaptat) e imprimir ; imprimit, ida ; imprimible, ibla e impression (mots sabents lexicalizats). Lo vèrbe emprémer (possiblament acompanhat de emprés, esa, participi passat, adjectiu e substantiu) deuriá conservar son especializacion dins lo domeni tradicional, de las estòfas en particular.
Los exemples ont lo nom ancian del mestièr e de la botiga o del talhièr coexistisson amb lo cambiament del contengut o l’evolucion de la tecnica son nombroses : disèm lo fornièr e la fornariá, mas lo fornièr d’un còp èra non fasiá que còire lo pan « cossit » pel pancossièr (dos mestièrs doncas) e fornariá es un neologisme ; disèm lo carnsaladièr e la carnsaladariá (o a cò del carnsaladièr), mas lo carnsaladièr de uèi vend plan mens de carnsalada que de porquet e de salcissas ; disèm lo perruquièr e la perrucariá (o a cò del perruquièr), mas lo perruquièr de uèi non vend pas mai de perruca e se contenta de copar lo pel ; disèm lo pairolièr e la pairolariá, mas lo pairolièr de uèi (despuèi al mens lo s. XVI al Puèi de Velai), en mai d’èsser un artisan que fa de pairòls, es un obrièr especializat de la metallurgia, e la pairolariá es una branca de l’industria. E per quant a passar, dins una meteissa familha de mots, d’una basa « populara » al nivèl « sabent » : ausir, ausida, ausidor, audicion, auditor, auditòri, auditorium ; creire, cresent, cresença, cresible, credible, credul, credulitat ; prepausar, proposicion ; filh, filiacion…
J. P.


c: text/html

text: Ua lectura rapida des eleccions europèes permet constatar era fortalesa des socialistes en Aran, que guanhen es comicis en país. A despièch der auanç de CiU en conjunt dera província de Lleida, que la tornen a plaçar en prumèr lòc, aguesta s’estanque ena Val coma tresau fòrça. Mentretant, en Estat guanhe eth PP, immune as cassi de corrupcion, e eth PSOE non patís era dura reprimenda que quaqu’un pronosticaue e/o desiraue. En ensemble europèu, era esquèrra s’a de preguntar coma ei que, mentre en Estats Units, tostemp ara vanguàrdia, venç era illusion e era esperança d’ua politica renovada, reformista e progressista; Euròpa, en plea crisi, se contrè e vòte en massa ara dreta e era ultradreta. I a motius tara preocupacion.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Willgottheim
Willgottheim en alemannisch (Willgottheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Willgottheim A situat en lo Kochersberg a ieu-camin entre Saverne e Estrasburg.
Willgottheim est situé dans le Kochersberg à mi-chemin entre Saverne et Strasbourg.
Istòria[modificar | modificar la font]
A partir del 1er en mai 1972, Willgottheim fusiona amb lo anciana comuna de Wœllenheim (municipalitat mancomunat).
La municipalitat fa partida dempuèi 2002 de la CoCoKo (Comunitat de municipalitats del Kochersberg)
À partir du 1er mai 1972, Willgottheim fusionne avec l'ancienne commune de Wœllenheim (commune associée).
La commune fait partie depuis 2002 de la CoCoKo (Communauté de communes du Kochersberg)


text:
Pergamin
Lo papir, que s'empleguèt en Occident fins al sègle VII foguèt abandonat en favor d'un material d'origina animala: lo pergamin. Lo pergamin èra una pèl de color clara preparada per tal de servir de supòrt a l'escritura per un artisan pergaminièr. Temps enrè, foguèt emplegat tanben coma enfortiment d'unes instruments de musica e coma superfícia de vibracion per las percussions. Se pòt emplegar lo pergamin dins l'amoblament.
Segon Plini, lo rei de Pergam foguèt qui introdusiguèt son usança al sègle II abans Crist en seguida d'un embargo de papir. Aital, se de pèls aprestadas èran estadas utilizadas ja pendent un o dos milenaris, lo pergamin pròpriament dich (mot que deriva de pergamena, valent a dire pèl de Pergam) foguèt perfeccionat cap aquel sègle a la bibliotèca de Pergam en Asia Menora.
Las pèls animalas (de cabra, de moton, de vedèl, de pòrc o d'anhèl) son tractadas per venir imputresciblas. Son desgraissadas e descarnadas per ne servar pas que lo dèrma. Son puèi pausadas dins un banh de cauç, rascladas amb un cotèl per tirar aisidament las pèls e las remasilhas de carn e un còp ateunidas, polidas e emblanquidas amb una pèira ponce e de posca de greda. Tre que la preparacion es acabada, se pòt distinguir una diferéncia de color e de textura entre lo "costat pel" (sonat tanben "costat flor") e lo costat carn. Aquesta preparacion permet aital l'escritura suls dos costats de la pèl. Segon l'animal, la qualitat del pergamin varia (espessor, flexibilitat, gran, textura, color…).
Lo pergamin se talhava en fuèlhs. Aquestes darrièrs se pòdon assemblar jos de formas divèrsas:
- lo volumen èra un ensems de fuèlhs cordurats los unes als autres que formavan un rotlèu (s'empleguèt fins als sègles IV e V. Pasmens lo rescontram encara sovent al sègle XV, coma per exemple en Bretanha, pr'amor de servir a la redaccion longa dels procèsses.
- lo codèx (utilizat a partir dels sègles I e II, qu'èra un ensems de fuèlhs cordurats dins de casèrns e que se pòt considerar l'aujòl del libre modèrne.
Los pergamins de pèl de vedèl mòrts a la naissença, d'estructura fòrça fina, se sonan velins. Son diferents dels pergamins per son aspècte mièg transparent. Se fabricavan a partir de vedelets plan joves, que los mai polits e cercats venián en general del fetus.
Temps passat, lo nom pergamin èra emplegat coma sinonim de diplòma.
Es lo pergamin un supòrt complèxe, de mal fabricar, car, mas fòrça duradís. Se los papièrs abituals venon jaunes aprèp qualques annadas, se pòdon trobar dins los archius un brave nombre de pergamins encara completament blancs, e de tencha perfièchament negra. A mai, ten coma avantatge d'èsser plan mai resistent e permet d'èsser plegat. Foguèt lo solet supòrt dels escribas a l'Edat Mejana fins qu'apareguèt lo papièr e lo remplacèt. A la fin del sègle XIV, s'utilizava mai que mai per realizar de documents precioses, d'imprimits de luxe o tanben per fargar de religaduras. Tanben, se reparavan las pèls usadas amb de fil e se reütilizavan los pergamins vièlhs aprèp que l'escritura ne foguèsse estada tirada: es çò que se sona los palimpsèstes.


text:
803
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 803 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après la rompedura dei relacions de l'annada precedenta, un tractat dich Pax Nicephori permetèt de restablir la patz ambé Carlesmanhe. Pasmens, Constantinòble refusèt de reconóisser lo títol imperiau dau Carolingian.
En julhet, lo generau Bardanes Tourkos, cargat de menar una armada còntra una incursion aràbia novèla en Anatolia, se revoutèt e se dirigiguèt vèrs Constantinòble per reversar l'emperaire. Dins aquò, Nicèfor Ièr foguèt capable de suscitar de traïsons au sen dei fòrças de son advèrsari que poguèt pas passar leis Estrechs. Bardanes negocièt finalament sa capitulacion em cambi de sa vida e foguèt estremat dins un monastèri. De mai, lei caps principaus de la revòuta perdiguèron sei cargas mai la repression foguèt finalament relativament limitada. L'incursion aràbia s'arrestèt rapidament en causa de combats intèrnes au Califat Abbassida e lo pagament d'un tribut simbolic permetèt ai Bizantins de restaurar la patz.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Un complòt organizat per lo califa Harun ar-Rachid li permetèt d'eliminar lei vizirs poderós de l'Ostau dei Barmecides, especialament Jafar ben Yahya que foguèt decapitat. Fins a sa mòrt, l'autoritat dau califa foguèt plus contestada au sen de sa Cort. D'autra part, dins lo corrent de l'annada, cinquen e darrier romavatge dau califa Harun ar-Rachid a La Mèca (après 793, 795, 797 e 802).


text:
Bernat Gui
Bernat Gui (nom latin Bernardus Guidonis), nascut en 1261 dins l'anciana parròquia de Roièra ara dins la comuna de La Ròcha l'Abelha (Lemosin), e mòrt en 1331 a Laurós (Lengadòc) foguèt un dominican francés, evèsque de Lodeva e de Tui (Galícia). Es subretot conegut per son ròtle d'inquisitor de l'eretgia en Lengadòc.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Dintrèt dins los òrdres a l'edat de detz e nòu ans (1280) venent novici al convent dominican de Limòtges. Ven prior d'Albi detz ans mai tard (1294), puèi de Carcassona, de Castras et de Limòtges. Fin finala, nomenat inquisitor de Tolosa en 1308 e ocupa aquesta foncion fins a 1323.
Mediòcre teologian, dona tota sa mesura dins sas novèlas foncions. Pendent sa carga, afrontèt las tres grands tipes d'eretgias de son apòca: le catharisme (1307–1323), lo vedisme (1316–1322) e los Beguins e Beguinas (1319–1323).
Aparten a la tresena generacion d'inquisitors, que l'institucion torna trobar son pes e son eficacitat après un periòde de contestacions. N'es tanben lo grand ordonator juridic. Es l'autor del primièr dels manuals d'Inquisicion, la Practica Inquisitionis hreticae pravitatis, redigit entre 1319 e 1323. Conegut per la severitat de sas senténcias, envia entre fòrça autres al lenhièr Pèire Autièr, dertièr « bon òme » eretic actiu en Lengadòc (abril de 1310). Participèt tanben al procès du franciscan e opausant a l'Inquisicion Bernart Deliciós (1319).
Son Liber sententiarum (Libre de las senténcias) recampa los actes d'11 sermons generals (nomenats sermo generalis) e sas 916 decisions de justícias prisas, pendent son mandat d'inquisitor a Tolosa, contra 636 personas (decisions individualas o al subjècte de tota una comunautat). Los sermons tòcan lo primièr objctiu de l'Inquisiction qu'es la conversion dels eretics e non lor anientament. Al contrari a l'imatge de l'inquisitor implacable, aqueste registra mòstra la varietat de sas sanccions: 30 % de las decisions son de liberacions de pena, unes 6 % son de condamnacions al lenhièr (subretot de relapses), mai de 50 % son de condamnacions a la preson (preson perpetuala am pausa de fèrres pels cas mai greus) o la peniténcia al portar de la crotz jauna[1].
Sas promocions coma evèsque li son autrejada pel papa Joan XXII en premi dels servicis renduts coma inquisitor. Recep atal en 1324 lo modèste evescat de Lodeva.
Istorian e agiograf de son òrdre, es l'autor de fòrça obratges de granda importança que entre autres un celèbre manual titulat Practica Inquisitionis hæreticae pravitatis (Manual de l'inquisitor) portant suas las practicas e los metòdes de l'inquisicion a l'usatge de sos fraires.
Redigís tanben un arbre de la genealogia dels reis dels Francs. Cinc edicions foguèron produchas entre 1313 e 1331. Es lo primièr còp que s'aplica a una genealogia reiala las representacions reservadas a las genealogias biblicas.
Òbras literàrias[modificar | modificar la font]
- Flors de las cronicas
- Cronica abreujada dels emperaires
- Cronica dels reis de França
- Catalòg dels evèsques de Limòtges
- Tractat suls sants del Lemosin
- Tractat sus l'istòria de l'abadiá de Sant Agustin de Limòtges
- Cronica dels priors de Grandmont
- Cronica dels priors de l'Artija
- Cronica dels evèques de Tolosa
- Sanctoral o miralh dels Sants
- Viada dels Sants
- Tractat suls seissenta dotze discípols e suls apòtols
- Tractat sus l'epòca de la celebracion dels concilis
- Compilacion istorica sus l'òrdre dels Dominicans
- Practica de l'Inquisicion
Dins la ficcion[modificar | modificar la font]
Es un dels principals personatges del roman Lo Nom de la ròsa d'Umberto Eco, ont luta contra l'etetgia dolcinana dins la querèla politico-teologica sus la « pauretat de Jèsus » qu'opausa lo papa Jeon XXII, que n'es lo mandat, a l'emperaire roman germanic Loís de Bavièra e los franciscans menats per Michele da Cesena e Ubertin de Casale.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Julien Théry, Le livre des sentences de l'inquisiteur Bernard Gui, CNRS éd., .
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Bernard Gui et son monde, Cahiers de Fanjeaux, 16, 1981 (réédité en 1995), Privat, Toulouse (ISBN 2708934155) ;
- Bernard Guenée, Entre l'Église et l'État. Quatre vies de prélats français à la fin du Moyen Âge, Paris, Gallimard, 1987 [p. 49–85] ;
- Agnès Dubreil-Arcin, Vies de saints, légendes de soi. L'écriture hagiographique dominicaine jusqu'au « Speculum sanctoral » de Bernard Gui (+ 1331), Turnhout, Brepols, 2011.
- Anne-Marie Lamarrigue, Bernard Gui, 1261-1331 : un historien et sa méthode, Honoré Champion, Paris, 2000 (ISBN 2745302035).
- Julien Théry (éd., trad. et introduction), Le Livre des sentences de l'inquisiteur Bernard Gui, Paris, CNRS, 2010.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Un inquisiteur à Toulouse : Bernard Gui (1261-1331), sur le site de l'historien Laurent Albaret


text:
Sent Joan d'Aucàpias
Sent Joan d'Aucàpias[1][2],[3],[4] (Saint-Jean-d'Alcapiès en francés) es una comuna situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sants Texans de Alcapiès a situat en los abans-causses, #que se caracterizan per païsatges de tucs. Es a una desena de quilomètres de Sant-Affrique e a qualques quilomètres del vilatge de Roquefort-sus-Soulzon, ont se pòt visitar los celèbres Soscava de Roquefort.
Saint Jean d'Alcapiès est situé dans les avant-causses, qui se caractérisent par des paysages de collines. Il est à une dizaine de kilomètres de Saint-Affrique et à quelques kilomètres du village de Roquefort-sur-Soulzon, où l'on peut visiter les célèbres Cave de Roquefort.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Saint-Affrique, Christian-Pierre Bedel, al canton, 2002
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.


text:
La Passem qu'ei ua corruda qui's tien a an passat capvath lo territòri de Bearn e Baish-Ador. Qu'a per mira de har víver la nosta lenga. Qu'ei a l'encòp un simbèu de la necessitat de transmission de la nosta lenga, un apèr tà finançar accions en favor de la lenga nosta, qu'ei tanben un lòc d'escambis, d'encontres.
Qu'ei organizada per l'associacion Ligams qui a per prètzhèit de crear ligams enter tots los actors de Bearn e Boca d'Ador qui obran tà la lenga nosta.
Lo camin
-
Los amics de Malhòrca que’n son ! Endavant !
-
Parpalhon e Kimbala dab Ligams !
-
Que podètz reservar en linha lo vòste Km !
-
La passem en Aussau !
-
Biarn e Bretanha, la medisha enveja : Transméter las nostas lengas !
-
Ua vidèo tà promòver La Passem !
-
Qu’avèm lo noste Ligam !
-
Revista de premsa : La Setmana
-
Revista de premsa : Labastida Ceserac
-
Revista de premsa : Biarn Mag


text:
INICI
2.135 M · REFUGI DE NAUTA MONTANHA
Eth refugi de Colomèrs, proprietat deth Conselh Generau d'Aran, ei plaçat ena Val d'Aran a 2.135m de nautada, laguens dera zòna periferica deth Parc Nacionau d'Aigüestortes e Estanh de Sant Maurici. Era localitat mès propèra ei Salardú, des d’a on s’accedís ara Val d’Aiguamòg, as Banhs de Tredòs e ath circ de Colomèrs. Eth refugi ei en foncionament des der an 2008.
CONTACTE
CENTRAU DE RESÈRVES
+34 973 641 681
REFUGI COLOMÈRS
+34 973 253 008
RESERVES
Es resèrves s’an de hèr a trauès dera CENTRAU DE RESÈRVES
Entà hèr resèrves dehòra des dates mercades consultar damb era centrau.
COM ARRIBAR-I
Des de Salardú cuelhem era carretèra que puge pera Val d’Aiguamòg enquiàs Banhs de Tredòs a 8 km. Des deth 15 de junh enquiath 15 de seteme, ei obligat deishar eth coche en parquing de Banhs de Tredòs, e 2 ores a pè enquiathrefugi. Des d’aguest parquing podem utilizar eth servici de taxis, alavetz i a 40 minutes a pè enquiath refugi.


text:
Tritannus es ľenemic las Winx a la sason 5. Un còp foguèt un triton normal, lo filh del rei Neptun e la reina Ligea, e lo fraire besson del prince Nereus, qu’aviá gelosiá que lo sieu fraire èra estat escuelhut coma futur rei de las mars ďAndros en luòc ďel. El tractèt ďinterrompre la ceremònia de coronament del sieu fraire, mas foguèt arrestat e enviat dins preson. Escapèt posteriorament a la Tèrra e se convertiguèt en un monstre per la contaminacion e s’alièt amb las Trix. Lo sieu objectiu es ara governar totes e de conquistar ľOcean Infinit e la contaminacion causada pel que li cauen créisser mai fòrt. Las Winx anar jos ľaiga per lutar contra el, mas los sieus poders Believix son pas sufisents. Auràn de cercar lo poder e venir de fadas Sirenix, transformacion en que se fan mièg sirenas. Es derrotat a ľepisòdi 26 (La casuda de Tritannus).
Forma de monstre Edit


text:
La Neuvelle-lès-Lure
La Neuvelle-lès-Lure es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Çò Ognon flueix del nòrd al sud.
L'Ognon coule du nord au sud.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1855 a #èsser descobèrt près d'una via romaine un centenat de condecora en sòus.
En 1855 a été découvert à proximité d'une voie romaine une centaine de médaille en argent.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
James Batcheller Sumner (n. en 1887, m.1955) foguèt un quimista american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1946 amb Wendell Meredith Stanley e John Howard Northrop.
Nasquèt lo 9 de novembre de 1887 dins la vila de Canton, situada a l'estat de Massachusetts. Estudièt quimia a l'Universitat de Harvard, ont se licencièt lo 1910. Lo 1912 inicièt los sieus estudis de bioquimia a Harvard, ont se licencièt lo 1914. Entre 1914 e 1929 foguèt professor de bioquimia a Harvard, e entre 1929 e 1955 foguèt catedratic a l'Universitat de Cornell.
Sumner moriguèt de càncer lo 12 d'agost de 1955 a la siá residéncia de Buffalo, situada a la estat de Nòva York.
Inicièt la siá recèrca en l'isolament dels enzims en la siá forma pura, un fach qu'èra jamai estat atengut, e que realizèt pendent los sieus sojorns a Brussèlas (1921 e 1922), Estocòlme (1929) e Uppsala (1937-1938), dins aquela darrièra vila suedesa al bòrd del Prèmi Nobel Theodor Svedberg. Après se trobar amb fòrça fracàses, l'an 1926 atenguèt isolar e cristalizar las enzims mercés a l'ureasa.
Lo 1946 foguèt premiat amb la mitat del Prèmi Nobel de Quimia per la descobèrta de la cristalizacion d'enzimas. L'autra mitat del prèmi foguèt partejada pels quimics nòrd-americanes John Howard Northrop e Wendell Meredith Stanley.


text:
Grand fèsta de la lenga d’òc, o occitan,
de Roèrgue, Albigés, Carcin, e de pus luènh
Matin (a partir de 11h)
Mercat païsan, biò, local, cultural. Animacions, rencontres amb los
autors e editors presents. Repais dels productors jol mercat cobèrt. O
restaurants de La Guépia.
Après-dinnar (dintrada gratuita)
Concors 14h30
Teatre 17h : Lo fiançat de l’Hermine de la tropa Expression 176 de La Salvetat-Belmontet (82)
Participacion liura a la despensa pel public fòra universitat.
Remesa dels Prèmis 18h : Adultes : 1èr Prèmi : 500 €, 2nd : 200 €, 3en : Libres, CD. Joves : (mens de 16 ans) : 1èr Prèmi : 50 €, 2nd : 30 €, 3en : 20 €, Libre, CD als autres participants.
Aquel concors es dubèrt a totes, l’inscripcion es gratuita.
Après la capitada de 2014 (25 contaires, un centenat d’espectators), l’edicion de 2015 se dubrirà amb un concors pels joves. Una jurada locala e internacionala, presidida pel famós contaire PADENA, saurà escotar los aplaudiments del public e presarà al còp la qualitat de l’umor e la qualitat de la lenga.
MESFISATZ-VOS ! Tot lo monde pòt ganhar !
Es pas lo saber dels libres que farà la tria mas l’intelligéncia populara de la lenga e l’intelligéncia del dire e del dich, que totjorn fan pas qu’un. E plan souvent, çò pus simple es çò pus fort.
Ne tenètz una de plan virada del pairin o de la mairina ? Avètz al cap una brava galejada del Jacotin ? N’avètz una en francés que vos carratz d’escotar e vos agradariá de l’adaptar a l’occitan e al país ? Avètz enveja de n’escalcir una per dire las quatre vertats als que volètz ? Alara, avètz vòstra plaça al concors, e aquò’s pas la durada del raconte çò principal, far cort, sovent, es far melhor. E se, al contrari, avètz al còr de nos esmòure e de nos far plorar, tan melhor !
Tre ara, vos podètz apracticar amb los amics. Per 2015, 2016… e mai mai (dins 5 ans, lo primièr prèmi serà de 5000 € !) Cada candidat poirà contar dos racontes.


text:
Bisanet
Bisanet (oficialament en francés Bizanet) es una comuna occitana de Narbonés en Lengadòc, situada dins lo departament d'Aude e la region d'Occitània, ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del Grand Narbona situada sus Ausson, a proximitat de las Corbièras.
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Biciano, en 911, Viciano, en 990, Bizanets, en 1208. Bisanet vendriá del nom gallés d'òme *Bitius, varianta de Bittius, amb lo sufixe latin -anum. Lo nom es al diminutiu per destriar lo vilatge de Bisa, qu'a la meteissa origina e qu'èra *Bisan abans un reculament d'accent [1].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Narbona-oèst; es ara del canton de Narbona-1.
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura: Corbièras
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sant Pèire dels ligams, sègle XVIII.
- Abadiá de Nòstra Dama de Gaussan : Abadiá benedictina medievala, ancian priorat de Fontfreda.
- Font de la glèisa, situada davant la glèisa. L'aiga ven del Naissant. La font dona totjorn, quitament quand l'estiu es fòrça sec.
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 86
- ↑ http://www.annuaire-mairie.fr/mairie-bizanet.html


text:
1932
Aquesta pagina concernís l'an 1932 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Perseguida de la collectivizacion de l'agricultura e faminas novèlas entraïnadas per la desorganizacion de la produccion. Ucraïna foguèt especialament tocada per la manca de viures que causèt la mòrt de milions de personas. Pasmens, en despiech de la situacion catastrofica dei regions ruralas, lo govèrn capitèt de desgatjar de fons sufisents per acomençar l'industrializacion dau país. De mai, l'importància de la repression e dei faminas empachèron lei païsans d'organizar d'insureccions vertadieras.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Après tres ans de crisi economica fòrça grèva, lo president Herbert Hoover contunièt sensa succès de metre en plaça de mesuras ortodòxas per redreiçar l'economia. En particular, aumentèt leis impòsts per equlibrar lo budget nacionau (25 de setembre) e restaurar la fisança dei mitans financiers. La situacion demorèt ansin catastrofica e lo taus de caumatge agantèt 23,6% e de centenaus de miliers d'Estatsunidencs perdiguèron son ostau. De manifestacions importantas comencèron d'èsser organizats dins lo país coma aquela de la Bonus Army. Formada de 20 000 veterans de la Premiera Guèrra Mondiala qu'èran plus pagats per l'Estat, foguèt durament reprimida lo 28 de julhet (2 mòrts, un milier de bleçats) per una tropa militara dirigida per lo generau Douglas MacArthur.
En novembre, durant l'eleccion presidenciala, Hoover foguèt donc aisament batut per Franklin Delano Roosevelt que ganhèt 57,2% dei sufragis exprimits e 42 Estats. Sensa donar fòrça detalhs, prometèt d'assaiar de politicas novèlas còntra la crisi, çò qu'anava donar lo New Deal. Pasmens, fins a març de 1933 e sa presa efectiva dau poder, la situacion contunièt de se desgradar (25% de caumaires a l'inici de 1933).
Asia[modificar | modificar la font]
Tailàndia[modificar | modificar la font]
Extension ai fremas dau drech de vòte.
Arts[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
Publicacion dau roman de sciéncia-ficcion Brave Mond nòu de l'escriban britanic Aldous Huxley (1894-1963). Depintant una societat devesida entre diferentei castas ambé de sistèmas de reproduccion artificiau, de condicionament de la pensada, d'utilizacion generala d'una dròga destinada a assegurar lo bonur ò de lesers omnipresents, aquela còntra-utopia denoncia lei maufachs deis utopias.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Rupert Wildt identifiquèt de bendas d'absorpcion de metan e d'amoniac dins l'espèctre de Jupitèr[1]. D'autra part, descubèrta per l'azard dau principi dau radiotelescòpi per l'engenhaire estatsunidenc Karl Jansky.
Fisica[modificar | modificar la font]
Descubèrta dau segond constituent dau nuclèu atomic, lo neutron, per lo fisician britanic James Chadwick (1891-1974) a partir dei trabalhs dei fisicians Walther Bothe (1891-1957), Irène Joliot-Curie (1897-1956) e Frédéric Joliot-Curie (1900-1958).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 5 de genièr - Umberto Eco, filosòf e autor italian
- 18 de febrièr - Miloš Forman, director chèc de cinèma
- 26 de febrièr - Johnny Cash, cantaire american (m.2003)
- 27 de febrièr - Elizabeth Taylor, actritz britanica
- 18 de març - John Updike, escrivan american
- 21 de març - Walter Gilbert, quimista american, Prèmi Nobel de Quimia
- 4 d'abril - Anthony Perkins, actor american (m.1992)
- 9 d'abril - Carl Perkins, cantaire american (m.1998)
- 18 de junh - Dudley R. Herschbach, quimista american, Prèmi Nobel de Quimia
- 28 de junh - Pat Morita, actor american (m.2005)
- 2 d'agost - Peter O'Toole, actor irlandés
- 22 de setembre - Algirdas Brazauskas, president de Lituània
- 18 d'octobre - Vytautas Landsbergis, òme politic de Lituània
- 24 d'octobre - Pierre-Gilles de Gennes, fisician francés, Prèmi Nobel de Fisica
- 24 d'octobre - Robert Mundell, economista canadian, Prèmi Nobel d'Economia
- 29 de novembre - Jacques Chirac, president de la Republica Francesa
- 2 de decembre - Manuel Puig, escrivan argentin (m.1990)
- 5 de decembre - Little Richard, cantaire american
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 8 de genièr - Antoni Maria Alcover, escrivan catalan (n.1862)
- 16 de febrièr - Ferdinand Buisson, pacifista francés, Prèmi Nobel de la Patz (n.1841)
- 6 de març - John Philip Sousa, musician american (n.1854)
- 7 de març - Aristide Briand, òme politic francés, Prèmi Nobel de la Patz (n.1862)
- 4 d'abril - Wilhelm Ostwald, quimista alemand, Prèmi Nobel de Quimia (n.1853)
- 20 d'abril - Giuseppe Peano, matematician italian (n.1858)
- 7 de mai - Paul Doumer, president de França (n.1857)
- 23 de julhet - Alberto Santos-Dumont, pionièr brasilièr d'aviacion (n.1873)
- 16 de setembre - Ronald Ross, mètge anglés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n.1857)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Werner Heisenberg
- Prèmi Nobel de Quimia : Irving Langmuir
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Charles Scott Sherrington, Edgar Douglas Adrian
- Prèmi Nobel de Literatura : John Galsworthy
- Prèmi Nobel de la Patz : (cap)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Dunham Jr., Theodore (1933). "Note on the Spectra of Jupiter and Saturn". Publications of the Astronomical Society of the Pacific 45: 42–44.


text:
Loire-Atlantique (44)
superficie : 6 815 km² communes : 221 chef lieu : Nantes
Château de Clisson |Château des ducs de Bretagne |Château de Ranrouet |Château de la Seilleraye |Grotte des Korrigans |Marais de Goulaine |Château de Blain (De la Groulaie) |Château de Bois-Briand |Château de la Bretesche |Château de Careil |Château de Chassay |Château de Châteaubriant |Château de Clermont |Château de Goulaine |Château de Lucinière |Château de la Motte-Glain |Château de l’Oiselinière |Château de Pornic |Le Pallet Musée du Vignoble Nantais |Les Machines de l’île |Legendia Parc |Parc du Sentier des Daims |Guérande |Océarium du Croisic |Parc d’attractions des Naudières |Planete Sauvage |Aquabaule |Musée Jules Verne |Espace zoologique de La Boissière-du-Doré |


text:
Perièr
Lo perièr (Pyrus communis L.) es un arbre fruchièr de la familha de las rosacèas cultivat per son fruch, la pera.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo perièr cultivat es un arbre originari de las regions temperadas d'Euròpa e d'Asia. De talha mejana, pòt aténher dètz a quinze mètres de naut e viure fins a 200 ans. Es cultivat e naturalizat dins totes los continents.
Las fuèlhas de limbe oval, finament dentadas sul bòrd, an un peciòl tant long coma lo limbe e mesuran de uèit a nòu centimètres.
Les flors qu'apareisson d'abril a mai son blancas e gropadas en corimbes.
Utilizacions[modificar | modificar la font]
La pera, fruch del perièr, es comestible. Sa fusta fòrça omogenèa e compacta, pòt venir fòrça bèla, e es apreciada per l'ebenistariá, la gravadura e l'escultura. Es tanben una lenha excellenta. Sa rusca, reputada per èsser tonica e astringenta, foguèt emplegada coma febrifug.
Cultura[modificar | modificar la font]
La multiplicacion del perièr se fa per semanada, mas una simpla semanada a dos inconvenients : permet pas de donar de fruches identics al fruch d'origina de la grana e las fruches obtengudas naturalment appareisson pas que vèrs los dètz ans de l'arbre e son sovent sens interès gustatiu. La semanada es doncas utilizada subretot per obtenir los arbrilhons que s'empeuta de varietats existentes.
Pòrtaempèuts[modificar | modificar la font]
Los portaempèuts del perièr son:
- lo perièr franc eissit de granas de perièr comun (sensible au fuòc bacterian), lo perièr de China, mai tolerant a totes tipes de sols e de climats mas mens rustid, o la gama OHxF
- lo codonhièr (Cydonia oblonga Mill.) es sovent utilizat coma portaempèut per la cultura del perièr comun malgrat de problèmas d'incompatibilitats amb qualques varietats
- eventualament lo sorbièr o l'acinièr per de sols paures.
- Una autra varietat: susempeutada, doncas empeutada sus un subjècte, el meteis ja sus un portaempèut. Es utilizada per aver doas varietats sus un meteis arbre, que lor pollinizacion crosada favoriza la produccion, aquò evita de plantar un segon arbre e permet d'aver una mai granda diversitat de fruches.
Enemics du perièr[modificar | modificar la font]
Malautiás[modificar | modificar la font]
- Nectria galligena,
- la cloròsi (malautiá fisiologica duguda a un manca en fèrre),
- Fabraea maculata,
- lo fuòc bacterian dels arbres fruchièrs, Erwinia amylovora,
- Monilinia laxa,
- lo rovilh del perièr,
- la pigalha del perièr, Venturia pirina,
Gastadors[modificar | modificar la font]
- Anthonomus pyri,
- Dasineura pyri,
- Epidiaspis leperii,
- Cydia pomonella,
- Hoplocampa brevis,
- Aphanostigma piri,
- Cacopsylla pyri,
- Dysaphis pyri,
- Stephanitis piri.
Las canilhas dels parpalhons de nuèch (eterocèrs) seguent se noirisson del perièr:
- boarmia crepusculara,
- falèna pelida (Geometridae),
- cuca de l'acinièr (Lasiocampidae),
- doble omega (Noctuidae).
Economia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Site d'escambi d'empèut de perièrs ancians e de colleccion
- (fr)Au jardin (info) poirier (poire), pyrus commnis
- (fr)Lo perièr


text:
Eskolim recampa las cinc rets d’establiments escolars associatius immersius en lenga regionala de l’exagòn : Seaska en País basc ; Bressola en Catalonha ; Diwan en Bretanha ; Calandreta en Occitània ; ABCM-Zweisprachigkeit en Alsàcia/Mosèla.
Consitituida en associacion en 2009, l’annada que las lengas regionalas foguèron marcadas dins la Consititucion, per fin de promòure e desenvolopar l’immersion dins l’ensenhament, Eskolim a per tòca la defensa e la promocion de la pedagogia de l’immersion « que permet l’usatge social de las lengas regionalas en formar d’escolans vertadièrament bilingües. »
Eskolim pòrta las reivindicacions d’un ensenhament de las lengas regionalas per immersion als poders politics e al grand public.
Forum zentroa
10 Place Andre Emlinger
64100 Bayonne
tel : 05 59 52 49 24 – fax : 05 59 52 88 87


text:
Reialme visigòt
Lo Reialme visigòt (en latin: Regnum Visigothorum; en gòt: Gutþiuda Þiudinassus), foguèt un estat dirigit pels visigòts qu'existiguèt entre 418 e 711 après las grandas invasions e fins a la nauta Edat Mejana.
Aguèt d'en primièr Tolosa coma capitala (ocupava una granda part d'Occitània). Quora Clodovèu Ièr batèt los visigòts a la batalha de Vouillé en 507, aquestes conservèron unicament Septimània (que correspond a Lengadòc) e una part de Provença actuals amb l'ajuda dels ostrogòts installats en Itàlia. Après la perda de Tolosa en 508, los visigòts installèron sa capitala a Toledo ; en 575 conquisitèron lo reialme sueu situat dins lo nòrd de Portugal e Galícia.
En 711 le reialme foguèt conquistat pels musulmans.
Somari
Lo reialme de Tolosa (418-507)[modificar | modificar la font]
Antecedents[modificar | modificar la font]
En 412 lo cap visigòt Ataülf, successor d'Alaric I, venent del nòrd d'Itàlia (ont aviá ja saquejat Roma), ocupèt Provença e Aquitània e cap a 413 Narbona, Tolosa e Bordèu, amb la màger part de Septimània e gaireben Occitània tota. En 414 establiguèt una cort a Narbona e se maridèt amb la princessa romana Galla Placídia, sòrre de l'emperaire Onori. Coma responsa, lo general roman Constanci bloquèt los pòrts de Narbonesa, causa qu'obliguèt Ataulf a passar los Pirinèus e s'establir a Barcino, qu'i foguèt assassinat per Sigeric, cap del partit antiroman, que se proclamèt rei dels visigòts.
Sigeric foguèt lèu assassinat per Walia (415-419), qu'establiguèt un foedus amb lo nòu emperaire Constanci III. Tornèt la princessa Galla Placídia e obtenguèt gaireben tota la Viennensis, qu'implicava la dominacion efectiva de tota Aquitània, amb per capitala Tolosa e Bordèu en alternància. Incorporava tanben Agen, Engoleime, Santas, Periguers e Peitieus, e s'i establiguèron aperaquí 80 000 visigòts.
Lo sieu successor, Teodoric I (419-451) assetèt las basas de l'estat visigòt de Tolosa; trenquèt lo pacte amb Roma e assetgèt Arle en 425 e Narbona en 436, ben defendudas pel roman Aeci, mas dominèt Tolosa (439) e recuperèt la situacion anteriora. Mantenguèt una aligança amb lo rei dels vandals Genseric fins en 445, e amb los sueus fins en 449. Foguèt un dels paucs governants amb un poder efectiu sus la totalitat de l'actual territòri occitan. A la fin del sieu règne s'aliguèt tornarmai amb los romans e moriguèt en luchar amb Aeci contra los huns d'Atila a la Batalha dels Camps Catalaunics.
Après lo règne del sieu filh ainat Turismon (451-453), li succediguèt lo sieu autre filh Teodoric II (453-466), que renovelèt lo foedus amb lo roman Avit. Ataquèt los bagaudes de la Tarraconensis en 454 e luchèt contra los sueus en 456. Quand moriguèt Avit, trenquèt definitivament amb los romans e ocupèt Narbona e tota la Narbonensis, mas capitèt pas d'ocupar Arelate malgrat un long sètge. Per mancar pas a la tradicion, foguèt assassinat pel sieu fraire Euric.
Règne d'Euric[modificar | modificar la font]
En l'an 476 lo rei dels visigòts Euric, que se podiá ja considerar independent dempuèi 475, dominava las províncias Narbonense Prima, Viennense, Narbonense Secunda (Provença) e Aquitània Prima (Auvèrnhe e Berric), e lo pòble visigòt èra establit dempuèi 418, nominalament coma foederatis, dins las províncias de Novempopulània e Aquitània Secunda. La seuna capitala èra Tolosa. Los visigòts avián espandit son poder. En 457 dominavan probablament las províncias de Novempopulània e d'Aquitània Secunda; en 462 dominavan ja la totalitat de la província Narbonense Prima; en 466 dominavan la província d'Aquitània Prima; cap a 470 dominaràn la Viennense e la Narbonense Secunda e en 475 seràn reconegudas totas aquestas possessions e de fach la seuna independéncia.
De províncias coma la Tarraconesa, que dispausavan d'una independéncia de facto, amb de ligams febles amb l'Empèri, venguèron a s'autogovernar en 476.
En 478 Euric e los visigòts combatèron los burgondis en Vivarés, e mai tard (481 a 484) ocupèron Provença inclús Arle e Marselha Se sap pas exactament quora Euric efectuèt la resta de las conquistas, mas sabèm que cap a l'an 480 (abans 481) lo comte gòt Gauteric, mandat per Euric, traversèt los Pirenèus e ocupèt Pampalona e Saragossa. A la meteissa epòca Euric mandèt una autra expedicion jol comandament del comte Eldefred cap a la part costièra de la Tarraconesa. La conquista de la Cartaginesa, Lusitània e Betica son pas documentadas. Aquesta expedicion cap a la Tarraconesa comptèt amb la collaboracion del general roman Vicenç, que se sap pas s'èra passat al servici d'Euric, o s'èra lo governador militar provincial roman de la Tarraconesa o de l'autra província d'Ispània (dins las cronicas s'i titola Dux Hispaniae). Euric aguèt de se servir de la collaboracion d'un general roman per s'assegurar la somission dels ispanoromans de la Tarraconesa, ont trapèt una resisténcia, probablament dirigida pels grands proprietaris romans o ispanoromans opausats a la remesa de dos tèrces de la tèrra als gòts segon la lei de l'hospitalitas modificada pels visigòts (d'un tèrç passava a dos tèrces). Se sap que Tarraco, la capitala provinciala, aguèt d'èsser assetjada e presa violentament, provocant sa decadéncia al benefici de Barcino (Barcelona), decadéncia completada d'ans pus tard per l'òbra dels musulmans.
Per contra sembla que Gauteric trobèt pas de resisténcia. Mas davant la temor d'un nòu vuèg de poder i aguèt un periòde d'agitacion. Se sap pas se tota la província Tarraconense se sometèt lèu lèu, mas lo fach certan es que en 506 encara se luchava per ocupar Tortosa. La resisténcia a Tortosa èra dirigida per un ispanoroman nomenat Pèire, que se li autreja lo títol de tiranus (es a dire « rei sens títol legal »). Pèire foguèt vençut e tuat en 506 e la ciutat de Tortosa ocupada, e en aquel moment los visigòts dominavan la totalitat de la Tarraconense e probablament la Cartaginense. Gauteric conquistèt la Tarraconense orientala e probablament arribèt en Lusitània, mas se supausa que la zona èra disputada tanben pels sueus, ara probablament identificats amb las populacions localas, e que amenaçavan la rèiregarda visigota per las calçadas romanas qu'anavan de Braga a Cesaraugusta, e per la qu'anava de Ocelum Durii fins a Cesaraugusta en seguir la linha del riu Duero. Probablament entre 480 o 481 e 490 la zona centrala d'Ispània foguèt disputada ferotjament entre visigòts e sueus, daissant als primièrs un poder precari. Sembla que los visigòts avancèron sens trobar fòrça resisténcia e poguèron dominar tota la Cartaginense abans 483, e tanben tota o part de Lusitània. En 483 lo visigòt Salla e l'avesque de Mèrida Zenon tornèron bastir un pont roman sus lo Guadiana a Mèrida (Emerita Augusta), capitala provinciala de Lusitània (que amb Requiari èra estat la capitala del reialme dels sueus), segurament après d'un periòde de luchas entre visigòts e sueus, de banditisme e de govèrn pauc eficaç dels proprietaris locals; aquesta inauguracion demostrèt que lo poder visigòt demorava ben assetat, e que benlèu èra pas mal aculhit per la populacion. Simultanèament (periòde 476- 510) un nombre relativament important de gòts coloniza las tèrras entre los rius de Tage e Duero, e entre la frontièra de Galícia (al poder dels sueus) e la Val d'Èbre. En aquesta region foguèron excavadas de nombrosas necropòlis gòtas.
Règne d'Alaric II[modificar | modificar la font]
Euric moriguèt en setembre de 484 e li succediguèt lo sieu filh Alaric II. En 486 los francs de Clodovèu (filh de Khilderic I e de la reina turíngia Bisina) desrabèron a Siagri los sieus domenis en Gàllia septentrionala (al nòrd de Léger). Siagri se refugièt a Tolosa, mas Alaric II lo liurèt als francs, e foguèt executat. Amb aquò visigòts e francs venguèron vesins. L'òbra de consolidacion del poder en Ispània foguèt facha jos lo règne d'Alaric II. Mas benlèu foguèt mai problematica que çò que se podiá pensar. Ocupat amb aquesta tasca, Alaric II considerèt imprudent de s'afrontar als francs per defendre Siagri.
Per defendre las zonas conquistadas a l'occident de Tarraconesa e de Cartaginesa, pròchas las posicions dels sueus, se desplacèron de colonizaires visigòts de Gàllia, e se creèt los poblaments nombroses de la region, que las necropòlis excavadas an fach conéisser. La Cronica Cesaraugustà situa una granda emigracion de gòts dins lo darrièr decenni del sègle, e lo fach es plenament confirmat per las excavacions realizadas dins tot l'airal situat entre Pamplona (al nòrd-èst), la font de Tage (al sud-èst), Carpio de Tage a l'oèst de Toledo (al sud-oèst), e la Tèrra de Campos, (al nòrd-oèst). Precisament la comarca de la tèrra de Campos, a l'oèst de Pisuerga, recep son nom de Campi Gothorum (Camps dels Gòts). La quasi totalitat de l'emigracion s'establiguèt de l'autre costat d'Èbre. Aquestes poblaments aurián sorgit doncs entre 490 e 500, assegurant tota la zona fàcia al reialme dels sueus, mentre que las fòrças visigotas dirigián la seuna activitat cap a Lusitània e Betica.
En 489 Zenon de Bizanci, per desviar los ostrogòts qu'amenaçavan l'Empèri Oriental, cediguèt al sieu rei Teodoric lo Grand, l'Empèri d'Occident, e mai lo títol juridic d'Emperaire, renonciant de fach a la ficcion d'èsser l'unic Emperaire.
Teodoric dirigiguèt totas sas fòrças contra Dalmàcia, que foguèt ocupada (489) e dintrèt en Itàlia (490) en véncer Odoacre e los sieus Eruls en riba del Isonzo, pròche de Verona, e per la segonda vegada en riba del riu d'Adda. Teodoric dintrèt a Pavia, ont foguèt atacat pels Eruls jol comandament d'Odoacre (490) qu'assetgèt la ciutat. Segurament los assetjaires aguèsson exterminat los ostrogòts sens una oportuna intervencion d'Alaric II, qu'obliguèt Odoacre a se retirar cap a Ravena (agost de 490) ont se daissèt assetjar per Teodoric durant tres ans (490-493). A partir de 493, Odoacre e Teodoric arribèron a un acòrd, en se partejar lo poder. Teodoric dintrèt a Ravena (27 de febrièr) e i comencèt una brèva època de govèrn conjunt, que culminèt amb l'assassinat d'Odoacre de las pròprias mans de Teodoric (començament de març), que a mai i faguèt tuar la familha, e ordonèt un chaple general per suspresa de las tropas erulas. Teodoric ja assumiguèt pas lo títol d'Emperaire. Probablament en pagament de l'ajuda prestada pels visigòts, la filha de Teodoric, Tiudigota, se maridèt amb Alaric II (entre 490 e 495), union que donèt un filh nomenat Amalaric (cap a l'an 500).
La tension entre visigòts e francs venguèt creissenta a la començança del sègle VI, e evidenta en 504. Teodoric lo grand, rei dels ostrogòts, faguèt lo mediator entre lo franc Clodovèu e lo visigòt Alaric II, per evitar la guèrra, en capitar que los dos reis s'entrevistèsson en una illa del riu de Léger (que marcava la frontièra) pròche Amboise. S'evitèt amb aquò l'esclatament de la guèrra mas la tension se demesiguèt pas.
Clodovèu (qu'èra catolic) s'aliguèt al rei burgondi Gundebald (qu'èra arrian com Alaric II). Fin finala la guèrra esclatèt e s'acabarà a la batalha de Vouillé, pròche Peitieus en 507, que Alaric II i foguèt batut e tuat. Francs e burgundis avancèron cap als domenis visigòts, mas l'ostrogòt Teodoric mandèt de fòrças jol comandament del general Ibbas que capitèron d'ocupar Provença, en empachar que l'ocupèsson los burgondis (que ja i avián penetrat), los derrotant al riu de Durença. De Provença, lo general Ibbas dintrèt en Narbonesa o Septimània, ont francs e visigòts luchavan ferotjament, especialament a l'entorn de Narbona (508).
En 508 los ostrogòts descobriguèron vivent entre los visigòts un nòble nomenat Eutaric, que se pensa, èra descendent dirècte del rei ostrogòt Videric. Eutaric recebèt la man de la princessa Amalasunta, filha de Teodoric.
Perduda Tolosa, la capitala passèt a Barcelona a après a Toledo. L'etapa seguenta del reialme es coneguda jol nom de Reialme de Toledo.


text:
02/08/2013
Festenau dau Perigòrd: la convivénça a nòstra pòrta
Pourquoi avez-vous décider d'organiser le Festenau chez nous, Monsieur Théodoridès ? « Parce que je voulais honorer la langue et la culture qui m'ont accueilli en Dordogne et où j'ai décidé de passer toute ma vie». Per lo segond còp, lo Festenau dau Perigòrd Centrau vai s'instalar dau 3 au 10 aust dins lo ranvers de Perigüers dins dietz de la comunas de la CAP. Questa annada, lo president dau festivau, a vougut drubir lo monde sur la Mediterraneia , 'laidonc, a convidat lo grope de polifònias corsas « Alte Voce » ( lo 08 de aust) e lo grope marselhés « Lo Còr de la plana » que jugan de la percussions e chantan tanben de la polifònias occitanas lo dissabte 09 de aust..Lo mesme ser, auram la possibilitat d'auvir le grope occitan « Somi de Granadas » de Guillaume Lopez. « Fasem un pretz especiau per las doas seradas per nonmas 20€ », ço-ditz Mr Théodoridès. « Mas la programacion fai la part bela au monde dau Perigòrd e dau Lemosin : Talabast lo dimecres 7 de aust a Nòstra Dama de Sanilhac a uech oras trenta de l'enser, Jan dau Melhau chantara Brassens e Couté a La Chapela Gonaguet le dijuòu 08 mesma ora e per 'chabar, Bernat Combi à l'eigleisa Senta Eumacha de Cornilha lo diumenc. I a pas nonmas daus concerts, lo monde que volen tot saber sur la toponimia de Champ Savineu podran 'nar auvir la conferença de Joan-Loís Leveque de l'IEO, a la sala de las festas lo dissabte 3 de aust a dietz oras trenta dau matin. De las autras animacions se tendrán en jornada: a Escoira lo 7 de aust, memòrias dau Perigòrd de leo Justin Laffargue e Antoine Leo Guimard a dietz oras trente, a Marçac, exposicion « Parfum de bal » au centre sociau et culturau a sieis oras de l'enser lo dijuòu 8 e per 'chabar, « Mémoires de demain » , fotòs de Nicolas Lux a Antona et Trigonant dissabte 10 aust partir de dietz oras trenta. ». Avec une programmation aussi solide et variée, voilà de quoi bien occuper votre début de mois ! Denis Gilabert .
Réservations à l'Office de Tourisme, Marbot, Maison de la Presse Périgueux, Auchan, Leclerc, Cultura et sur ticketnet.fr.
17:45 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Tags : festenau du périgòrd central | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
NUEIT E DIA: musicas e cants de noste! Nuit et jour, musiques et chants du Pays
ENCONTRE:
Diluns, dimèrcs, divés a 12h00 e 19h00 - Dissabte, dimenge a 12h00
Lundi, mercredi, vendredi à 12h00 et 19h00 - Samedi, dimanche à 12h00
Encontre: Encontre dab Geneviève CLEMENT et Nicole BLAYE au parat deu 20au anniversari deu grop La Novem. Que'ns presentan lo grop e lo cicle artistic qui vien de s'accabar, un escambi enter lo Bearn e l'Isla de la Reunion. Aqueth encontre qu'estó l'escadança de sortir un Cd "reportatge" on s'i pòt descobrir lo Maloya, lo cant deus esclaus... Encontre: avec Geneviève CLEMENT et Nicole BLAYE à l'occasion du 20ème anniversaire du groupe La Novem. Elles nous présentent le groupe et le cycle artistique qui vient de s'achever, un échange entre le Béarn et l'Ile de la Réunion. Cette rencontre a donné lieu à la sortie d'un Cd "reportage" où l'auditeur découvrira le Maloya, le chant des esclaves...
SUU CAMIN / SUR LE CHEMIN:
Dimars, dijaus, dissabte, dimenge a 10h30 e 18h300
Lundi, mercredi, vendredi, Samedi, dimanche à 10h30 et 18h30
Revivez le 9ème salon de la caricature et du dessin de presse de Marciac
Les 21 et 22 mai 2011, se tenait le 9ème salon de la caricature et du dessin de presse de Marciac. A l'invitation de l'association "CLAP", organisatrice de l'événement, l'équipe de Ràdio Gasconha était sur place micro en main.
A l'occasion du lancement de notre émission de reportage "Suu camin / Sur le chemin", nous vous proposons de revivre cet événement. Mme Baud Gers, présidente du CLAP, nous présentera son association et cette merveilleuse aventure que constitue ce salon. Plusieurs temoignages de dessinateurs furent également recueillis.
Los 21 e 22 de mai que's debanava lo 9au salon de la caricatura e du dessenh de premsa de Marciac. Convidat per l'associacion CLAP, qui organisava l'eveniment, la còla de Ràdio Gasconha qu'i èra, micrò hens la man.
Au parat de l'avida de la nosta navèra emission de reportatge "SUU CAMIN", que'vs perpausam de tornar víver aqueth eveniment. Dauna Baud Gers que'vs presentarà la soa associacion e aquesta aventura de purmèra. mantuns testimònis de dessenhadors qu'estón tanben recuelhuts.
Deu diluns lo 13 de junh enlà Ràdio Gasconha que'vs perpausa ua navèra emission. Suu Camin qu'ei ua emission de reportatge. Un salon, un concèrt, un hestenau, Radio Gasconha que'vs torna balhar l'air d'un eveniment. A compter du lundi 13 juin, Radio Gasconha vous propose une nouvelle émission. Sur le chemin est une émission de reportage. Un salon, un concert, un festival, Radio Gasconha vous rend compte de l'ambiance d'un événement.
ACTUALITATS:
ALAVETZ, l'associacion de Ràdio Gasconha
Qu'ei heit! Radio Gasconha que s'a prés un estatut associatiu en apitar l'associacion ALAVETZ. Dissabte lo 28 de mai, la tota navèra associacion que presentava las soas activitats et projèctes. Ací debaish que trobaratz dus articles de premsa qui vs'en haràn lo rendut-compte.
C'est fait! Radio Gasconha s'est dotée d'un statut associatif en créant l'association ALAVETZ. Le samedi 28 mai, la toute jeune association présentait ses activités et projets. Ci-dessous, vous trouverez deux articles de presse qui vous en feront le compte-rendu.


text:
Krautergersheim
Krautergersheim en alemannisch (Krautergersheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Krautergersheim a situat en lo arrondissement de Sélestat-Erstein e del costat de Obernai.Lo vilatge a situat près de la via rapida A 35 en direccion de Barr e Estrasburg. Existís dos principals terroirs :
- a l'oèst, las terrassas loessiques pòrtan de ricas culturas vivrières : los choux, la poma de tèrra e la dacsa.
- A l'èst, lo Bruch del Andlau, país de las pradas humides, dels bòsques, dels landes humides, mas tanben de la cultura del canabàs e del lli.
Los abitants an trucat los Chouvillois e los Chouvilloises.La municipalitat ocupa una superficie de 6,4 km². Los pòbles mai prèps son Meistratzheim, Innenheim, Hindisheim, e a 12 km al Sud-Oèst, Illkirch-Graffenstaden la mai granda vila la mai prèpa.
Krautergersheim est situé dans l'arrondissement de Sélestat-Erstein et du canton d'Obernai.Le village est situé à proximité de la voie rapide A 35 en direction de Barr et Strasbourg. Il existe deux principaux terroirs :
- à l'ouest, les terrasses loessiques portent de riches cultures vivrières : les choux, la pomme de terre et le maïs.
- à l'est, le Bruch de l'Andlau, pays des prairies humides, des forêts, des landes humides, mais aussi de la culture du chanvre et du lin.
Les habitants sont appelés les Chouvillois et les Chouvilloises.La commune occupe une superficie de 6,4 km². Les villages les plus proches sont Meistratzheim, Innenheim, Hindisheim, et à 12 km au Sud-Ouest, Illkirch-Graffenstaden la plus grande ville la plus proche.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los vestigis de la civilizacion romaine e de las quès mérovingiennes testifiquen de l'aucupacion del luòc de Krautergersheim. Pel continuament aquel son los Alamans #que se fixan als alentours de la Vida e del Modèl:VIIe sègles. Qualques actes escriches mencionan la possession del pòble per divèrsas abbayes: en 735 pel abbaye de Murbach, en 778 del çò Abbaye de Hohenbourg (Mont Santa-Odile) e en 1050 pel abbaye de Baumgarten.
Lo pòble serà dévasté en 1587 en lo moment de la guèrra de Religion; a incendiat per mercenaires de passatge. Pendent la Guèrra de Trenta Ans las tropas del general Ernst von Mansfeld al servici dels en protestants saquegen e saccagent las glèisas e las abbayes, en mautractant las paysans, e en cremant lo pòble. En 1632 aquel son los Suedeses del Rei Gustave II Adolphe, venguts al auxili dels protestants alemands, #que penetren en Alsace, en ocupant totas las vilas fortificades #que Benfeld e ne meton a sac Krautergersheim. En 1634, dos ans après la mòrt de lo sieu rei, los Suedeses abandonan lo Alsace, mas lo sieu remembre demòra fòrtament enrasigat en la memòria collectiva. A partir del Sègle XIV, divèrsas familhas seigneuriales se partejan lo pòble. La familha Berckheim possedís un castèl #que i aurà crompat mai tard per Bernard-Frédéric de Turckheim e la siá esposa Lili Schoenemann - l'amor de Goethe - Al començament del Sègle XVI, lo préfixe Kraut a apondut al nom de la localité per la distinguir de lo sieu homonyme, situat près de Molsheim lo pòble testifica del ancienneté de la cultura intensiva del chou e de la fabricacion de la choucroute. En lo moment de la casuda de la Empèri, de las unitats austrianas ocupan Krautergersheim pendent tres ans.
Las activitats del pòble se partejan entre la cultura de la poma de tèrra, la fabricacion industriala de la choucroute, la indústria del bastissa e un fòrt sector artesanal e comercial.
Les vestiges de la civilisation romaine et des tombes mérovingiennes attestent de l'occupation du site de Krautergersheim. Par la suite ce sont les Alamans qui se fixent aux alentours du VIe et du Modèl:VIIe siècles. Des actes écrites mentionnent la possession du village par diverses abbayes: en 735 par l'abbaye de Murbach, en 778 du l'Abbaye de Hohenbourg (Mont Sainte-Odile) et en 1050 par l'abbaye de Baumgarten.
Le village sera dévasté en 1587 lors de la guerre de Religion; il est incendié par des mercenaires de passage. Durant la Guerre de Trente Ans les troupes du général Ernst von Mansfeld au service des protestants pillent et saccagent les églises et les abbayes, maltraitant les paysans, et brûlant le village. En 1632 ce sont les Suédois du Roi Gustave II Adolphe, venus au secours des protestants allemands, qui pénètrent en Alsace, occupant toutes les villes fortifiées dont Benfeld et mettent à sac Krautergersheim. En 1634, deux ans après la mort de leur roi, les Suédois quittent l’Alsace, mais leur souvenir demeure fortement enraciné dans la mémoire collective. À partir du Sègle XIV, plusieurs familles seigneuriales se partagent le village. La famille Berckheim possède un château qui sera acheté plus tard par Bernard-Frédéric de Turckheim et son épouse Lili Schoenemann - l'amour de Goethe - Au début du Sègle XVI, le préfixe Kraut est ajouté au nom de la localité pour la distinguer de son homonyme, situé à proximité de Molsheim le village témoigne de l'ancienneté de la culture intensive du chou et de la fabrication de la choucroute. Lors de la chute de l'Empire, des unités autrichiennes occupent Krautergersheim durant trois années.
Les activités du village se partagent entre la culture de la pomme de terre, la fabrication industrielle de la choucroute, l'industrie du bâtiment et un fort secteur artisanal et commercial.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Ortografia de verificar
- Portal:Alsàcia/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Categoria Commons amb ligam local identic sus Wikidata
- Article utilizant lo modèl Commonscat
- Pagina utilizant Commonscat sens afichatge personalizat
- Comuna d'Alsàcia
- Comuna del Bas Ren


text:
Navés
Navés[1],[2],[3] ( Navès en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geograpfia[modificar | modificar la font]
Navés es una pichona comuna rurala a prèp de 5 km de Castras.
Lo vilatge es en fàcia de la Montanha Negra.
Histoire[modificar | modificar la font]
Segon un estudi de Barrière Flavy las traças del territòri dintran dins l'istòria al sègle XIII. Suls territòris de:
- Navés
- Salapiusson
- Montespieut
Dempuèi la mitat del sègle XIII fins a la mitat del sègle XVI, l'abitat suls diferents territòris sembla pas aver cambiat fòrça: qualques fòrts e bòrias dispersadas e benlèu dos luòcs d'abitats massats: Salapiusson e Barginac. Lo sègle XVI se bastiguèron ostals nòus per de juristas protestants destacat de Castras. (los juristas catolics èran eles destacats del Parlament de Tolosa). L'abitat ven mai densificat e ben lèu se bastiguèt lo castèl nòu Montespieut. Al sègle XIXe se faguèt de grands cambiaments: creacion de la novèla comuna de Navés amb la construccion de la glèisa, l'escòla e l'ostal de vila. Lo darrièr tèrç del sègle XX se bastiguèt fòrça coma s'èra jamai conegut. La populacion qu'èra estabilizada dempuèi de sègles a 400 abitants a gaireben doblat uèi. [4].
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Castèl de Montespieut
- Castèl de Navés (demorança de Georges Prêtre)
- Castelet de Galhard e son colombièr classat.
- Camins d'excursions.
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Lo cap d'orquèstra Georges Prêtre.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
- ↑ [1], Istòria per Alain Pauthe.


text:
Goin
Goin es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Enclave E fief de la châtellenie de Amance Lorraine en lo Saulnois.
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine.
- La distincion levava de la familha de Commercy, pòrti de contunh de Lorraine, Charles III de Lorraine.
- Enclave et fief de la châtellenie d'Amance Lorraine dans le Saulnois.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine.
- La seigneurie relevait de la famille de Commercy, puis duc de Lorraine, Charles III de Lorraine.


text:
Jòc!
Escriu una faula ambé lei mòts: La lèbre- Lo culher – La pibola – Un afaire – La bòla – La platana
– Un estudi – La figuiera – Un imatge – Un ostau – Una tamarissa – Un pessegue –
una anchòia – la sau – un òli – La carema – un arange – una messòrga – una poison
– una ceba – la serp
"L'afaire de la lèbre Sapiéncia"
Una femna
escrivan escriu una faula amb una lèbre per sa nenòta.
« Èra temps après carema. Una lèbre que se disiá Sapiéncia viviá sota una
pibola. Dins un trauquet que li servissiá d’ostau
polit. Avié tan fam qu'aurié manjat tot un elefant. Manja que manjaràs: de rasigas, d'èrbas, d'ensaladas. Mai èra tan ben constituida, la lèbre que jamai venié gròssa. Gardava sa talha de vespa. E sei formas fasién pantalhar tot lo bestiari de son relarg.
Sa vesina la vièlha lapina, una vièlha lapinassa n’èra gelosa. Fau dire
que la lèbre avié un ostau dins un bosquet de tamarissas e de platanas e de figuieras. Ambé la clim
reversibla. Lo confòrt qué !
La lapinassa, èla – fòrça rachosa – caufava jamai
son ostau. N’i a que dison que lo netejava pas. Leis esparnhas !Puei èra marridassa, gròssa, pelava. E parlava un marrit accent de Paris.
Après carema, la forèst crebava de fam. Lo bonur dei rite religios, qué. La marrida serp cercava la
lèbre per la caçar e l'engolir. Ambé sa bòna carn fresca... La vesiá ja fregir amb un pauc d’òli, de la sau e de cebas dins una gròssa sartan. Faguèt l'estudi d'un recepta dins un libròt. Dins una
bòla emplenada de chuc de caròta, la serp d’un còp de lenga resquilhèt de
poison . Quora la lèbre veguèt lo present se mesfisèt. Donèt la bòla e un culher a sa vesina
la lapina, aquela qu’èra laidassa e respondiá a l’escais de l’ « Anchòia » tan pudissié.
La lapina gardèt la bòla per son sopar. « La manjarai, çò diguèt, ambé per
frucha un pessegue. E aurai ben sopat ! Enfin aquela lèbre me confla: es polida, son ostau es bèu e mai se mòstra generosa! »
Te crese: la sopa de caròtas èra
una messòrga ! Coma l'Anchòia avié la mixomatòsa èra arange fluò ! La lapina qu’èra malauta aguèt mau
de tèsta, e comencèt d’aguer la pelada. S’anèt planher a l’ostau de la lèbre.
Raquèt sota la tamarissa dau jardin abans que d’arribar tota estrancinada. Veses l’imatge ?
Qunt afaire ! La serp descubriguèt lo còs de la lapina mòrta au matin. Fasiá encara escur e
prenguèt l’animau per la lèbre. La manjèt tot d’una. Crau ! S'escanèt e morriguèt. Ara servis de tapis a l'ostau de Sapiéncia. Morala :
quau ben me servirà/ Mon ben aurà. »
Tam.
A tu de mandar ta faula dins la partida comentaris e ganharàs de regardelas!


text:
1902
Aquesta pagina concernís l'an 1902 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 21 de genièr - Unificacion del fus orari en França. Adopcion de l'ora de París coma oficiala.
Lo 7 ò lo 8 de mai, una erupcion de la Montanha Pelada entraïnèt la destruccion totala de la vila martiniquesa de Saint-Pierre. Franc de doas personas, totei leis abitants (29 000 personas) foguèron tuats. Lei consequéncias sus l'illa foguèron importantas car Saint-Pierre perdiguèt definitivament son importància au profiech de Fort-de-France.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 30 de genièr - Tractat entre Japon e Reialme Unit.
- 15 de febrièr - Inauguracion del mètro de Berlin.
- 9 d'agost - Edoard VII es coronat rei del Reialme Unit.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Fondacion de la vila de Dire Dawa per la companhiá en carga de la bastida dau camin de fèrre entre Jiboti e Addis Abeba. L'endrech foguèt chausit per venir un centre logistic important (obrador de reparacion dei trens... etc.) e es d'ara endavant la segonda vila etiopiana.
Mond[modificar | modificar la font]
- 13 de genier - Ambé solament 68 combatents, Ibn Saud d'Arabia Saudita prenguèt la vila de Riyad.
- 8 de mai - dins l'isla de Martinica dintra en erupcion lo volcan Mont Pelée, en destruissent tota la vila de Saint-Pierre. I a 30.000 mòrts.
- 20 de mai - Cuba se fa independent dels Estats Units. Fin de l'aucupacion militar nòrd-americana.
- 12 de julhet - aprobacion del sufragi femenin en Austràlia.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Assai dau premier dirigible militar, destinat a la reconoissença dau prat batalhier, desvolopat per l'engenhaire francés Henri Julliot. Pasmens, en causa dau desvolopament de l'aviacion, pus eficaça e rapida, aqueu concèpte foguèt pauc a pauc abandonat.
Regardant leis armaments terrèstres, intrada en servici dau premier fusiu mitralhaire operacionau — un prototip italian èra estat presentat en 1900 mai teniá plusors problemas — desvolopat per l'oficièr danés Vilhelm Herman Oluf Madsen (1844-1917). Inspirèt una tiera d'armas que foguèron utilizadas fins ais annadas 1950 e la generalizacion dei mitralhièras leugieras.
Energia[modificar | modificar la font]
Comercializacion dau premier motor multisopapa desvolopat per la companhiá francesa Panhard & Levassor.
Fisica[modificar | modificar la font]
Premiera publicacion permetent d'explicar l'existéncia de la radioactivitat per lo fisician britanic Frederick Soddy (1877-1956). Mencionèt per lo premier còp l'existéncia de desintegracions radioactivas. Soddy recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1921.
Geologia[modificar | modificar la font]
Après l'erupcion catastrofica de la Montanha Pelada qu'entraïnèt la destruccion totala de la vila martiniquesa de Saint-Pierre, leis autoritats de divèrsei país prenguèron consciéncia de la manca de conóissença a prepaus deis erupcions volcanicas. Aquò marquèt donc lo començament de l'estudi scientific dei volcans e la volcanologia, branca alora fòrça menora de la geologia, venguèt una sciéncia vertadiera.
Medecina[modificar | modificar la font]
Premiera explicacion modèrna dau foncionament dau cancèr. Basada sus lei derivas dei mecanismes de division cellulària, foguèt l'òbra dau zoologista alemand Theodor Boveri (1862-1915). Son ipotèsi foguèt demostrada en 1915 per lo biologista estatsunidenc Thomas Hunt Morgan (1866-1945).
Quimia[modificar | modificar la font]
Acabament de la concepcion dau procès Ostwald per l'Alemand Wilhelm Ostwald (1853-1932). Basat sus una tiera de reaccions permetent de transformar l'amoniac en acid nitric, permetèt de provesir d'importantei quantitats de matèria premiera ais industrias productritz d'engrais azotats e d'explosius (→ 1899 e 1913).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 15 de genièr - Rei Saud, d'Arabia Saudita (m.1969)
- 31 de genièr - Alva Myrdal, politica, diplomata e escrivana suedesa, Prèmi Nobel de la Patz (m.1986)
- 4 de febrièr - Charles Lindbergh, pilòt american d'avion (m.1974)
- 10 de febrièr - Walter H. Brattain, fisician american, Prèmi Nobel de Fisica (m.1987)
- 27 de febrièr - John Steinbeck, autor american, Prèmi Nobel de Literatura (m.1968)
- 27 de febrièr - Lúcio Costa, arquitècte brasilièr (m. 1998)
- 23 d'abril - Halldór Laxness, autor islandés, Prèmi Nobel de Literatura (m.1998)
- 30 d'abril - Theodore Schultz, economista american, Prèmi Nobel d'Economia (m.1998)
- 3 de mai - Alfred Kastler, fisician francés, Prèmi Nobel (m. 1984)
- 8 de mai - André Michel Lwoff, microbiologista francés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m.1994)
- 18 de junh - Barbara McClintock, geneticiana americana, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1992)
- 10 de julhet - Kurt Alder, quimista alemand, Prèmi Nobel de Quimia (m. 1958)
- 15 de julhet - Jean Rey, president de la Comission Europèa (m. 1983)
- 28 de julhet - Karl Popper, filosòf austriac (m.1994)
- 8 d'agost - Paul A.M. Dirac, fisician anglés, Prèmi Nobel de Fisica (m.1984)
- 10 d'agost - Arne Tiselius, quimista suedés, Prèmi Nobel de Quimia (m.1971)
- 6 de setembre - Sylvanus Olympio, president de Tògo (m. 1963)
- 12 de setembre - Juscelino Kubitschek de Oliveira, president de Brasil (m.1976)
- 24 de setembre - Ruhollah Khomeini, cap espiritual d'Iran (m.1989)
- 3 d'octobre - Arthur da Costa e Silva, president de Brasil (m. 1969)
- 5 d'octobre - Larry Fine, actor american (m. 1975)
- 5 d'octobre - Ray Kroc, entrepreneire american, fondator de McDonald's (m. 1984)
- 22 d'octobre - Wijeyananda Dahanayake, primièr ministre de Sri Lanka (m. 1997)
- 31 d'octobre - Carlos Drummond de Andrade, poèta modernista brasilèr (m.1987)
- 9 de novembre - Jan Alfred Szczepański, critic de literatura, de teatre e de cinèma polonés (m. 1991)
- 17 de novembre - Eugene Wigner, fisician ongrés, Prèmi Nobel de Fisica (m.1995)
- 21 de novembre - Isaac Bashevis Singer, escrivan american, Prèmi Nobel de Literatura (m. 1991)
- 23 de decembre - Choudhary Charan Singh, primièr ministre d'Índia (m. 1987)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 20 de genièr - Joan Laurés, Majoral del Felibritge (n. 1822)
- 4 de març - Raoul Urbain, personalitat de la Comuna de París (1871) (n. 1837)
- 26 de març - Cecil Rhodes, òme d'afars anglés, fondator de Rodesia (n. 1853)
- 17 d'abril - Francés d'Assisi de Borbon, rei consòrt d'Espanha (n. 1822)
- 14 de junh - Jules-Nicolas-André Babick, personalitat de la Comuna de París (1871) (n. 1820)
- 6 de julhet - Maria Goretti, santa del catolicisme (n. 1890)
- 11 d'agost - Henry Louis Champy, personalitat de la Comuna de París (n. 1842)
- 24 d'agost - Juan Bautista Egusquiza, president de Paraguai (n. 1845)
- 27 d'agost - Alèxi Peiret, escrivan occitan, engenhaire agronòm e professor d'istòria bearnés (n. 1826)
- 29 de setembre - Émile Zola, escrivan francés (n.1840)
- 3 de decembre - Prudente de Morais, president de Brasil (n. 1841)
- Clovis Dupont, personalitat de la Comuna de Paris (n. 1830)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Hendrik Antoon Lorentz, Pieter Zeeman
- Prèmi Nobel de Quimia : Hermann Emil Fischer
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Ronald Ross
- Prèmi Nobel de Literatura : Christian Matthias Theodor Mommsen
- Prèmi Nobel de la Patz : Élie Ducommun, Charles Albert Gobat


text:
Es hèstes deth huec, es Haros dera Val d’Aran mèrquen er inici dera sason toristica d’ostiu.
Es Halhes en Catalonha, Haro o Taro ena Val d’Aran o Brandons en França, son es manifestacions de huec que hèn part des Hèstes deth Huec deth Solstici d’Ostiu enes Pirenèus qu’en deseme deth 2015 sigueren declarades Auviatge Immateriau dera Umanitat pera Unesco.
Eth calendari impulsat pera Associació Cultural de Municipis Fallaires i Entitats Municipals des Pireneus e eth conjunt de pòbles que hèn part deth listat der Auviatge dera Umanitat e realizat pera Catedra d’Educacion e Auviatge Immateriau des Pirenèus dera UdL, damb eth supòrt dera Deputacion de Lhèida, rebat eth nòm exacte dera hèsta en cada lòc, es oraris e es vies d’informacion.
Era proclamacion coma Auviatge dera Umanitat des Hèstes deth Huec a supausat un important increment de toristes, encara qu’era chifra non ei pas facil de compdar. Era prevision d’aucupacion otelèra en Pirenèu se place entre eth 80 e 100% pendent es halhes.
En çò que tanh as hèstes dera Val d’Aran, era conselhèra de Torisme e Desvolopament Economic d’Aran, Anna Díaz, arrebrembe que se tracte de dues hèstes fòrça ancianes e arraïtzades ena Val d’Aran. Antigaments se celebrauen eth toti es pòbles mès sonque Les e Arties les an mantengudes. Ei ua tradicion fòrça sharmanta e populara a on s’impliquen toti es vesins deth pòble e tanben es visitants que se tròben ena Val d’Aran en aguestes dates, donques son un gran atractiu culturau e toristic.
Era Crèma deth Haro de Les
Se celèbre eth 23 de junh, hestivitat de Sant Joan e supause er inici des hèstes patronaus dera localitat. Pendent era velhada se creme un tronc d’auet, eth Haro.
Eth scenari deth rituau ei era Plaça deth Haro, a on, tas 10 dera net arribe era procession en ritme des dances tradicionaus d’Es Corbilhuèrs de Les. Dempús dera benediccion e alugada deth Haro se li cale huec e se procedís ara crèma des halhes, ua sòrta de halhes fabricades damb pela de cirerèr que se hèn virar en tot descríuer cercles e simulant era luta entà purificar e cremar es maus esperits. Era ceremònia finalize damb un balh ath torn deth Haro alugat, ath temps qu’ena plaça se servís eth “vin caud”, vin caud damb sucre, rom e fruta que se pren ath costat dera tradicionau còca de Sant Joan.
Uns dies mès tard, eth 29 de junh, hestivitat de Sant Pere, debane era “Quilha deth Haro”, ei a díder, era plantada deth nau Haro. Es nòvis an er aunor de distingir-le damb ua corona de flors, entà demanar fecunditat. Aguest arbe presidís era plaça de Les pendent un an, enquia ua auta net de Sant Joan.
Atau madeish, eth dusau dissabte de mai eth pòble celèbre era “Shasclada” moment magic en qué se li clauen es cunhes ar arbe e se convertís en sagrat. Cau soslinhar qu’eth suslhèuament deth Haro s’amie a tèrme damb era madeisha tecniciana qu’emplegaue er òme primitiu entà redreçar es menhirs: se lhèue des deth tèrra e a base de fòrça e sostier-lo se guanhen grads de nautor enquia que fin finau se plante e se claue.
Era Crèma deth Taro d’Arties
Enta Sant Joan se celèbre tanben en Arties era arribada deth solstici d’estiu damb era crèma d’un tronc d’auet, en tot coïncidir damb er inici des hèstes majors dera localitat. Aguesta celebracion mercaue tanben eth moment en qué es pagesi començauen a pujar as animaus as pastures mès nautes des montanhes.
Un mes abantes dera hèsta, ua expedicion d’òmes deth pòble ges a cercar eth Taro, lo carguen e transpòrten entath pòble e lo preparen entara sua crèma. Arribat eth dia, se li cale huec e se rosigue per carrèrs e places d’Arties, acompanhat de musica e des crits des assistents, en un recorregut que s’alongue enquia nautes ores dera maitiada e qu’acabe deuant era casa deth baile, a on se dèishe totauments carbonizat. Segontes era tradicion, es cendres deth Taro protegissen, purifiquen e fertilizen, donques en tot escampar-les per tot eth pòble aluenhen es maus esperits.
CALENDARI DES HÈSTES DETH HUEC
17 de junh. Durro (Alta Ribagorça), la Pobla de Segur (Pallars Jussà). Brandons a França: Loras de Varossa e Mairenha.
18 de junh. Ilhèu [brandon] (França).
23 de junh. Alins (Pallars Sobirà), Arties Hèsta deth Taro (Val d’Aran), Boí (Alta Ribagorça), Casós (Alta Ribagorça), Isil (Pallars Sobirà), Les Hesta der Haro (Val d’Aran), el Pont de Suert (Alta Ribagorça), Vilaller (Alta Ribagorça), les Paüls (Ribagorça aragonesa), Montanui (Ribagorça aragonesa), Saünc (Ribagorça aragonesa), San Chuan de Plan (Sobrarbe), Suïls (Ribagorça aragonesa), Villarrué (Ribagorça aragonesa), Andorra la Vella, Escaldes Engordany (Andorra), Sant Julià de Lòria (Andorra). Brandons a França: Judèth de Luishon, Siradan.
24 de junh. Senet (Alta Ribagorça), Bonansa (Ribagorça aragonesa), Bagà [Fia-Faia] (Berguedà). Brandons a França: Banhèras de Luishon, Creishèths, Harrèra, Gembria, Isaort, Senta Maria, Sarp, Salas e Pratvièlh, Sòst, Trobath.
30 de junh. Castanesa (Ribagorça aragonesa), Maulion de Varossa [brandon] (França).
1 de junhsèga. Barruera (Alta Ribagorça). Brandons a França: Antishan, Esbarèish.
7 de junhsèga. Erill la Vall (Alta Ribagorça).
8 de junhsèga. Aneto (Ribagorça aragonesa). Brandons a França: Casarilh, Mostajon, Òu.
14 de junhsèga. Taüll (Alta Ribagorça).
22 de junhsèga. Llesp (Alta Ribagorça).
4 d’agost. Sent Avantin [brandon] (França).


text:
Emperaire roman
Un emperaire roman es lo cap de l'Empèri roman, dempuèi la fin de la Republica romana amb August (en 27 AbC) fin a l'aclapament de l'Empèri roman d'Occident (Romulus August, 476) e la casuda de l'Empèri bizantin (Constantin XI, 1453).
Dins la Roma antica, lo tèrme se definí pas una foncion precisa e legala mas puslèu un ensems de poders que podèron s'apondre, se sostraire o cambiar al cors dels sègles (mai sovent basat sus un acumulacion dels poders republicans e del sosten de l'armada). Lo títol d' "empraire", resultant d'un concèpte pro modèrne, es pas utilizat pels Romans amb lo meteis sens: se un òme èra "empraire proclamat", èra sovent nomenat "August", "Cesar" o "imperator" pels militars (que ne ven lo tèrme emperaire), alara que lo títol es uèi utilizat per resumir la posicion tenguda pels individús tenen lo podeir dins l'Empèri roman.
Los emperaires romans refusavan d'èsser considerats coma de reis, preferissent l'idèa d'aparéisser coma de líders de la Republica, quitament s'es defunta. Lo primièr emperaire, August, evita tota associacion amb lo tèrme de monarc, cridant que sos poders son autenticament republicans, e amb lo periòde del Principat (27 AbC-285 ApC), las institucions republicanas (senat, consuls, magistraturas, eca.) son conservadas, et l'emperaire es considerat primus inter pares, « primièrs entre sos parelhs ». Amb Dioclecian, que comença lo Dominat (285-476), aquelas institucions son abandonadas, e los empereraires venon de "monarcs", pasmens se lo contraste amb los "reis" sián mantengut, e venon dominus et deus, « mèstres e dieu ». Dins l'Empèri roman d'Orient (Byzantin), los emperaires adoptan lo títol de Basileus ("rei" en grèc), mas qu'es reservada als emperaires "romans", alara que los autres reis son nomenats Rigas.
En mai de lor foncion pontificala (Pontifex Maximus), los emperaires avián un estatut divin, d'en primièr après lor mòrt, e, dempuèi lo Dominat, a partir de lor accession al poder. Quand lo cristianisme preval sul paganisme, l'estatut religiós dels emperaires cambia, per venir lucctenent del Crist sus Tèrra.
Somari
- 1 Foncions e poders dels emperaires romans
- 2 L'evolucion del poder imperial
- 3 Los successors dels emperaires romans
- 4 Títols e estatuts
- 5 Notas e referéncias
- 6 Vejatz tanben
Foncions e poders dels emperaires romans[modificar | modificar la font]
Las originas del poder imperial[modificar | modificar la font]
Lo poder imperial es una delegacion, una mission confiada a un individú teoricament causit o acceptat pel pòble roman e lo Senat. Los Cesars successius son tanben presentats coma « una cadena perpetuela de delegacions »[1].
Tot ciutadan abnegat, apartenent a la noblesa senatoriala dels « clarissims » pòt pretendre al poder per assegurar lo salut comun. De leis non escrichas escartan los Grècs e mai tard los Germans. Pas cap d'emperaire roman ven d'aqueles dos pòbles.
Per l'istorian J. Béranger, los emperaires romans son de grands « patriotas » qu'assumisson los afars publics, las passent tot naturalament a lor eritièr presomptiu, o encara los conqueriguèron de nauta luta[2]. L’emperaire es donc pas un rei ereditari. A vegada, los emperaires adòptan la persona destinada a lor succedir. A vegada, la succession es ereditària. Mas dins aquel cas, lo novèl emperaire, succedís a son paire dins son pòst sonque se recebèt expressament l’investitura[3]. En cas de crisi, un general portat en triomf pels sieus soldats pòt per las armas accedir al poder suprèma, es lo cas pendent la crisi del tresen sègle.
Fins a la fin de l’empèri bizantin, l'idèa que lo tròn èra la proprietat de pas degun, ni d’un individú ni d’una dinastia, es acabada. La consequéncia d'un tal sistèma es lo risc de guèrra civila a cada cambiament de regne. Los perides ont la succession se realiza de biais tranquil coma jols Antonins, èran d'excepcions[4]. Lo Senat e lo pòble an la crenhença d’una guèrra civila al còrs a cada succession. Acceptan donc lèu l'idèa qu’un descendent del prince regnant prenga la seguida de son paire. Un dels devers de tot emperaire es de preparar lo passatge pacific de son tròn. La causida mai logica es, quitament als uèis dels Romans, de designar son filh o de n'adoptar un. Al sègle I, après l'assassinat de Neron, Galba adòpat en preisa Pison, Oton se prepara a adoptar son nebòt e Vitellius presenta son enfant als sieus soldats. Quand l’emperaire regnant capita a transmetre sens problèma son poder a son successor, aquò es considerat coma l’acabament d’un regne astrat[5]. De fach, l’ereditat del tròn es gaire pas un principi de drech public, mas una practica aristocratica admesa per l’opinion romana.
Als sègles III e IV, los emperaires son creats per un nòu grop, l’estat major de l’armada. Causissiá lo nòu emperaire, qu'es enseguida avalizat pel Senat. Lo reng imperial venguèt, als uèis dels militars, lo grade mai naut dins la ierarquia dels oficièrs[4].
Imperator[modificar | modificar la font]
Lo tèrme nòstre d'emperaire ven del mot latin imperator, que lo mòt latin aparten a la familha de imperare (comandar) o imperium (comandament, poder). Lo mot imperator designa un general victoriós avent èsser aclamat per sas tropas e avent tanben agut drech al triomf, doant pel Senat. Pasmens, après lo triomf, al meteis temps que son imperium (poder de comandar las tropas), devián tanben pausar son títol.
Juli Cesar es lo primièr dirigent roman de portar aquel títol, seguit per August, primièr emperaire. Lo títol d'imperator enseguida passèt d'usatge abans de tornar jol regne de Neron e serà enseguida portat coma praenomen per totes los emperaires romans. De là ven lo fach que lo títol imperator ven subretot portat per l'emperaire. Lo general victoriós, quitament aclamats per lors soldats, veson sovent aquela aclamacion èsser aponduda a la lista d'aquelas de l'emperaire.
Les Romains abreujavan le tèrme imperator en IMP, e aquel tèrme apareissián mai sovent dos còps dins la titulatura d'un emperaire. Lo primièr còp donc coma prenom (praenomen), e lo segond còp coma títol, seguit del nombre de còps ont l'emperaire aviá estat personalament o pels sieus generals, aclamat (l'accession a l'Empèri comptava per una acclamacion).
Dels podes immenses[modificar | modificar la font]
Mercé a l'imperium, l'emperaire es tot poderós. Son poder es absolut, complet e illimitat, sens partatge e sens aver a tornar de comptes a quin que siá. L’imperium es la poténcia absoluda e complèta d’un oficièr sul camp de batalha. A drech de vida e de mòrt suls sieus òmes. Aquela poténcia qu'èra divisada entre mai d'un magistrats es amb l'Empèri dins las mans d'un sol òme. L'emperaire decidís de la patz e de la guèrra, lèva los impòsts e es lo mèstre de las despensas publicas. En qualitat de Pontifex maximus, es lo mèstre dels cults publics e dels drechs religioses. Pas cap d'autres poders limita lo sièu. Cada novèl emperaire a un ròtle tan indeterminat qu’immens. L’emperaier pòt legiferar directament per un edicte o un simple rescrit qu'a la meteissa fòrça qu’una lei votada pel Senat, car tot çò que decidís l'emperaire es legal. Consulta lo Senat sonque coma li cal e n'obten çò que vòl[4].
Coma l'emperaire pòt decidir de tot, a cada dificultat li es demandar de s’en ficar. L'emperaire a drech de vida e de mòrt sus totes lo subjèctes. Quitament pòt far executar un senator sens jutjament, car la viada de tot òme, es a sa mercé. L'emperaire ten donc sol le poder vertadièr, tot tocan d’èsser un servicial responsable de l’Estat. Aquela ambivaléncia èra la quita esséncia del cesarisme[6]. De fach, lo ceremonial, lo cul imperial e lo caractèr sagrat dels imatges imperials escavan un valat entre los emperaires e lo rèste dels òmes. Mai, al vejaire del pòble, l'emperaire es pas un mandatari, mas un mèstre, un èsser superior per natura als sieus subjèctes[4]. La cort imperiala fa pas que los menar cap a la megalomania.
Un personatge « sagrat »[modificar | modificar la font]
Pels Orientals e una partida de las populacions ellenizadas, l’emperaire es un monarc, un basileus. Lo ligam d'aquel rei amb los sieus subjèctes se manifesta dins lo jurament de ligam a la persona del sobeiran. Cada an totes los abitants de l’Empèri fan lo jurament a l’emperaire. Cada subjècte jura de prene en totas causas la causa del prince e de sa familha, de los defendre al prètz de sa vida e d'aquela dels sieus enfants, d’èsser l’enemic dels enenics de l'emperaire e de denoncair tota accion, volontat o paraula qui lor serián ostilas[4]. Lo cult imperial enfortís encara lo sentiment monarquic e lo caractèr divin del prince.
L'evolucion del poder imperial[modificar | modificar la font]
Lo Principat[modificar | modificar la font]
Un còp al poder sol, Octavi evita los títols de rei e de dictator, fatals a Cesar; pasmens, alara que se gardava las apéncias de la Republica, concentra dins sas mans totjorn mai de foncions republicanas: foguèt tretze còps cònsul, e recep los podes de censor e de tribun de la plèba sens aver èsser elegit a aquela magistraturas. De -31 a -27, prepara l'estabilizacion del regime novèl que n'es lo fondator: lo principat. Pendent la sesilha del Senat de genièr de -27, la res publica, es en aparéncia restaurada per el et torrnada al Senat e al pòble. De fach, le Senat garda pas que l'administracion d'unas províncias sens legion. Octavi, que recep pac après lo títol d'August, garda sos immenses poders e se vei confiar l'administracion de las província frontièras e donc lo comandament de las armadas[7]. Lo nom d'Augustus mòstra son caractèr sagrat e divin, e balha a sas decisions un pes considerable pasmens s'existís pas de fondament institucional. En -23, recep la poténcia tribuniciana complèta e a vida, basa civila de son poder, e un imperium proconsular màger (mai grand qu'aquel dels procònsols de las províncias senatorialas). En - 2, recep lo títol de Paire de la patria, que plaça jos sa proteccion l'ensemble del pòble roman. Pertot es lo « primièr », lo princeps. Aquel nom demora pel regime que fondèt: lo principat. August interven dins l'eleccion dels magistrats mercé al drech de recomandacion. Pòt far intrar al Senat qui vòl e nomena a totes los escalons de foncionaris que son sos legats (delegats) dins las legions, las província. Dirigís la diplomacia e la politica exteriora. Fin finala, l'emperaire dispausa de mejans financièrs considerables, mercé a sa fortuna personala en partida eritada de Cesar, als revenguts d'Egipte, son domèni privat, e a unes impòstes qu'alimentan las caissas imperialas[7]. Al meteis temps, creèt d’autras foncions (prefèctes, legats de las províncais imperialas, ...) que lo titularis dependavan pas que d'el.
Mai, Octavi se faguèt balhar pel Senat roman los títols d' Imperator, d' august e de Princeps senatus (lo primièr de parlar au Senat). Aquel darrièr títol, vengut « Prince » amb lo temps, fa guèt designar jol nom de Principat la forma de poder realizada per August.
Los primièrs successors d’August (julioclaudians, flavians, antonins) tornèron a aquela ficcion d’un govèrn al nom del Senat e del pòble roman (SPQR = Senatus PopulusQue Romanus), concentrant totjorn mai de poder personal. Los mots « Imperator » e « Augustus » venon dels títols portats per cada emperaire.
La Republica romana contunhavan fictivament, amb los sieus magistrats, mas aqueles essent totes designats per l’emperaire puslèu que d'èsser elegits. Lo Senat, compausat de membres eles tanben causits pels emperaires, confirmava lo títol dels novèls emperaires, que mai èran dels sieus, e balhava l'apoteòsi als « bons » emperaires; aqueles darrièrs venián alara al reng de dieu et èran l'objècte d'un cult oficial. Al contrari, le Senat vodava a l'oblit los emperaires odiats, descretant lor damnatio memoriae.
Los emperaires gardavan un costat popular, en s’immergissent a vegada dins lo pòble roman: August cridava d'espectators del circ dempuèi sa lòtja imperiala; Neron, Trajan, Adrian frequentavan los banhs publics (cf. Sueton).
Lo principat conéis son apogèu jos regnes de Trajan e d'Adrian. Aquel periòde dmorarà gravada dins las memòrias pendent lo rèste de l'Antiquitat e quitament après coma aquela d'un edat d'aur, ont ragnèron la patz e la prosperitat: es la celèbra Pax Romana.
La dictatura militara[modificar | modificar la font]
Pasmens, aquela patz es mai fragila qu'i paréis: un dels darrièrs Antonins, l'emperaire Marc Aurèli, dich l'emperaire filosòf car es de segur un grand filosòf dins la linhada dels estoïcians grècs, passa la mai granda partida de sa vida a far la guèrra a las frontièras. Son filh e successor, Commòde, ven pro rapidament fòl. Son assassinat en 192 provòca la crisi que groava dempuèi d'ora. Lo principat i subrevisquèt pas.
A partir de 193, las legions, qu'avián ja jogat un ròtle crucial pendent lo primièra ann dels quatre emperaires (69), venon totas poderosas per designar los emperaires. L’emperaire pasmens s'assegura de far ratificar son elevacion pel Senat, e manten tanben la ficcion del regim d’August. Mas après aquela crisi, l'empèri venguèt un empèri militar. Dins un celèbre retrach, Caracalla a pas mai lo visatge seren d’un membre de la bona societat. Se legís sus son visatge una mission, aquela d’un gardian gaitant que vigila sus l’Empèri. L’Empèri compren ara un emperaire, lo pastre, de soldats, los cans de garda, e lo tropèl, dont los dos precedents an la garda. Lo Senat es el oubliat[4].
Aqueles « emperaires soldats » vivon, pasmens, jos la copa de contunh de lors armadas que los eliminan al mendre factor de malcontentament (desfacha, bassa de sòldes, autre competitor jutjat mai atrasent). Atal, de totes los emperaires romans de 235 fins a 285, Claudi II lo Gotic, morissent d'une epidèmia en 270, es l'unic emperaire a morir pas assassinat pels sieus soldats.
Après 268, los emperaires apartienon pas mai a l’ancian òrdre senatoraila (levat Tacit entre 275 e 276). Son gaireben totes militars auçat en grade (emperaires illirians) que gaireben pas frequentèron la vila de Roma e son Senat. Es necessari car son totjorn al partir, totjorn a la frontièras per reprimir un soslèvament o una incursion barbara. Salvan l’Empèri pendent la crisi del sègle tresen. Las foncions de general en cap e de cap de guèrra victoriosa que ten tradicionalament l'emperaire son enforçats dins aquel periòdes de guèrra de contunh. A costat dels qualificatius abituals coma felix, s'associe totjorn mai lo tèrme invictus. En efièch, un emperaire venceire pòt esperar la fidelitat dels subjèctes e de sas tropas. En cas de desfacha militara, de concurents apareissèron d'entre los autres generals. Los emperaires ensajavan pasmens de trobar una legitimitat transformant lo cult imperial. Aurelian es considerat coma un dieu sus tèrra. Sus sas monedas, i a l'inscripcion deus et dominus natus. L'emperaire es donc divinizat de son vivent.
Lo Dominat[modificar | modificar la font]
Per far fàcia, A l’Emperaire roman li cal un poder eficaç, donc fòrt e desmultiplicat. Dioclecian (règne de 283 a 305) acaba de transformar lo principat moribond dins una monarquia a l’orientala. L’empaire se sacraliza, pren los títols de Dominus et Deus (Senhor e Dieu). Una construccion ideologica pauc a pauc assimilèt los emperaires a de divinitats viventas e justifica atal lor poder absolut. Aquel regime imperial novèl se nomena Dominat.
Per Dioclecian, l’autoriat imperiala es de natura divina[8]. Dioclecian e Galeri, son filh adoptiu, se pretendon descendents de Jupitèr. Prenon l'escai de Jovian, son collèga Maximian e son cocesar Constanci aquel d'Erculian. Aquela sacralizacion del poder imperial a tanben per tòca de levar tota legitimitat als usurpators eventuals que sol l’emperaire es elegit dels dieus, e que sol son successor es legitim. Dioclecian garda tanben la nocion de poder imperial collegial eritat de las oras escuras de l'anarquia militara, e la sistematiza jol nom de Tetrarquia. Dins aquel regime, lo poder èra partejat d'una partida entre dos pòls geografics, Orient e Occident, e d'un autre costat al sen de cada pòl, entre un emperaire titulari dich August e un adjunt e successor designat dich Cesar. Aquela organizacion, tròp teorica car supausava de biais implicit un bon aòcrdi entre los diferents coemperaires, dura pas gaire al delà del quita Dioclecian (los autres tetrars avián pas son sens del dever —- es lo sol emperaire a aver abdicar volontariament).
[[Constantin I lo Grand|Constantin Ièr Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle]] torna prene lo títol de Dominus. Del fach de sa conversion[9], carca pas a afirmar una filiacion divina. D'ora pretend aver èsser investit pel Dieu dels crestians per govenar l’Empèri. Constantin afirma qu’es le representant de Dieu sus la tèrra. Dins son intelligéncia se rebat l’intelligéncia suprèma[10]. S’environa d’un fòrça grand fast per exaltar la grandor de la foncion imperiala. Lo principi dinastic realizat per Constantin a per consequéncia un aflaquiment del poder imperial. En efièch, mai d'un còp, d'enfants son arribèron al poder a la mòrt de lor paire. Es lo cas de Gracian e de Valentinian II, d’Arcadi e d’Onori, de Teodòsi II e de Valentinian III en 423. Las maires d'aqueles joves emperaires occupan alara un ròtle politic coma unes prefèctes del pretòri.
En Occident, lo poder esperitl s’engatja cap a una autonomia mai granda fàcia al poder politic. Ambròsi de Milan pausa las basas de la teoria mediévala de la separacion d'ambedos poders[11] quitament esboçant l’idèa d’une subordinacion del poder politic al poder esperital. Obliga atal Teodòsi I a far peniténcia e caminar pés nuds per la cendre per expiar lo chaple de detz mila personas après la revòtla de Teessalonica en 390[12]. En Orient, los emperaires navigan entre cesaropapisme e subordinacion al poder esperital. Atal, en 450, l’emperaire Marcian es coronat emperaire per l’evèsque de Constantinòble Anatolius. Son successor Leon fa del meteis. Es donc l’evesque que al nom de Dieu fa lo sobeiran.
Los successors dels emperaires romans[modificar | modificar la font]
Lo Basileus[modificar | modificar la font]
En 476, Odoacre rei dels Eruls, capvira Romulus August, l'emperaire de la partida occidentala de l'Empèri. Mas luènh de desirar de prene lo tròn imperial, envia a Zenon, l'emperaire de l'Orient, los insignes de la carga, e tanben una somission a l'autoritat del sol August demorant. Aquò testimònia de l'immens prestigi que gardava encara l'Empèri roman, quitament mermat de sa partida occidentala. S'Odoacre se plaça jos l'autoritat simbolica de Zenon, se trapa aquel fenomèn endacòm mai: pels Francs, que tanben d'aqueles qu'aclapèron Roma, Clovis volguava se ligar al remembre de l'Urbs, e foguèt fòrça onorat de se veire confiar los insignes consulars, tèrme abandonat recobrissent una foncion desapareguda, mas que gardava per sa simpla romanitat un immens prestigi.
Depositari de l'autoritat de Roma, e de son prestigi, l'Empèri roman dins sa partida orientala aguèt sempre un immens prestigi amb los sègles. Pels Grècs, l'emperaire sempre foguèt nomenat Basileus, es a dire roi, car pels Grècs la reialtat avái pas de reson pejoratiu qu'aviá pel Romans. En 629, l’emperaire Heraclius prenguèt lo títol de Basileus, abandonant los precedents títols latins, mas se considerent sempre coma emperaire dels Romans.
Lo títol de Basileus desapareguèt per sempre amb la casuda Constantinòble en 1453, quitament se los Russes se son a vegada considerats coma eritièrs de Bizanci (Sofia Paleològa esposa Ivan III, Grand Prince de Moscòu, e unes ans mai tard Ivan IV de Russia pren lo títol e Tsar, çò que fa clar la filiacion amb Constantinòble).
La resorgéncia del títol imperial en Occident[modificar | modificar la font]
Calguèt esperar mai de tres sègles abans qu’un prince en Occident torne prene lo títol d'emperaire: Carlesmanhe en 800 foguèt coronat pel Papa Leon III. Aquel coronament foguèt considerat coma una usurpacion pel poder de Bizanci.
Sa courona passarà dins lo Sant Empèri roman germanic, eritièr de l'Empèri. L'emperaire dels Franceses Napoleon Ièr que dominèt l'Euròpa de 1804 àa1814 e qu'acabèt amb lo Sent Empèri s'inspirèt tanben de l'Empèri Roman. Se l'Empèri alemand dels Hohenzollern se considerava un pauc coma una entitat originala, atal ne serà pas alara que lo Tresèn Reich nazi aviá ambition de durar 1000 ans coma l'Empèri Roman. (de fach durèt mens de 12 ans: 1933-1945.)
Títols e estatuts[modificar | modificar la font]
Pasmens se los títols e estatuts seguents sián mai comuns, totes los emperaires romans los utilizèron pas, e totes foguèron pas utilizats pendent lo meteis periòde de l'Istòria.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Gilbert Dagron, Empereur et prêtre, sur le « césaropapisme » byzantin, Paris, Gallimard, 1996, p. 72.
- ↑ J. Béranger, Recherches sur l’aspect idéologique du principat, Bâle, 1953, p. 72.
- ↑ Dagron, p. 70
- ↑ 4,0, 4,1, 4,2, 4,3, 4,4 et 4,5 Paul Veyne, « Qu'était-ce qu'un empereur romain », Diogène, no 199, 2002/3. [lire en ligne]
- ↑ Dagron, p. 42-43.
- ↑ A. Wallace-Hadrill, « Civilis princeps : between citizen and king », dans Journal of Roman Studies, 72, 1982, p. 32-48.
- ↑ 7,0 et 7,1 Paul Petit, Yann Le Bohec, Le Haut Empire, Encyclopaedia Universalis, DVD, 2007
- ↑ Michel Christol et Daniel Nony, Des origines de Rome aux invasions barbares, Hachette, 1974, réédition 2003, p 212.
- ↑ Yves Modéran, « La conversion de Constantin et la christianisation de l’empire romain », Association des professeurs d’histoire et de géographie Caen.
- ↑ Charles Diehl, Histoire de l’Empire Byzantin, P., Picard, 1920,1;2 dans [1].
- ↑ Christol et Nony, p. 233.
- ↑ Christianisme et stoïcisme, X-Passion, 2001 dans
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Gilbert Dagron, Empereur et prêtre, étude sur le « césaropapisme » byzantin, Paris, Gallimard, 1997.
- Christian Goudineau, Les Empereurs de Rome d'Auguste à la Tétrarchie, Errance, 2004.
- (en) Fergus Millar (en) Catégorie:Article contenant un appel à traduction en anglais , The Emperor in the Roman World (31 B.C. - 337 A.D.), Ithaca/New York, 1977.
- Jean-Paul Thuillier, Les empereur de la Rome Antique, éditions Errance, 1996.
- Paul Veyne, « Qu’était-ce qu’un empereur romain ? Dieu parce qu’empereur », Diogène, 2002/3, no 199, p. 3 à 25. [lire en ligne]
- François Zosso, Christian Zingg, Les Empereurs romains, Editions Errance, 2009.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Lista dels emperaires romans
- Roma antica