text:
Partit Nacionalista Basc
Lo Partit Nacionalista Basc (en basc Euzko Alderdi Jeltzalea - en espanhòl Partido Nacionalista Vasco, EAJ-PNV), es un partit politic basc fondat en 1895 per Sabino Arana.
Lo PNB es un partit nacionalista basc, d'ideologia democratacrestiana. Foguèt fondat en 1895 per Sabino Arana, pr'amor de defendre sas tèsis en favor de la raça basca, la recuperacion dels furs e la defensa de l'independéncia de la "Confederacion Basca". Originàriament reduït a son ròdol d'accion de Biscaia, long del sègle XX s'espandiguèt dins totas las províncias bascas (a mai en Navarra e dins lo País Basc francés). Parallèlament, a mesura que lo sistèma bipartidista espanhòl o permetiá, se faguèt plaça sus la mapa politica basca, fins venir la fòrça egemonica, posicion que sèrva encara actualament. Aprèp d'aver desradicalizat sas posicions inicials, lo partit a participat d'un biais decisiu dins lo procès autonomic basc (tant pendent la Segonda Republica Espanhòla coma pendent lo periòde de transicion democratica), en èsser lo partit principal de govèrn dins totas las experiéncias autonomicas d'Euskadi dempuèi la fondacion del partit. Actualament, lo partit es dirigit per Íñigo urkullu, e govèrna amassa amb Eusko Alkartasuna e Ezker Batua la Comunautat Autonòma Basca, amb Juan José Ibarretxe que n'es lo lehendakari. Aquesta entitat subiguèt doas scissions principalas, pendent las annadas 50 amb l'ETA (grop d'extrèma esquèrra independentista que utiliza la lucha armada per aténher sos objectius) e en 1986 amb Eusko Alkartasuna (partit independentista de tendéncia socialdemocrata).


c: text/html

text:
Sant Salvi dels Ròcs
Sant Salvi dels Ròcs[1][2] (Saint-Salvy-de-la-Balme en francés) es una comuna de Lengadòc en Sidòbre situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge es situat dins lo massís granitic de Sidòbre.
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent qualques vingt ans, una mina de zinc situada entre la comuna de Sant Salvi dels Ròcs e Nòstra Dama de Noalhac (villatge vesin) foguèt expleitada. La comuna viu gaireben solament de l'expleitacion e de la transformacion del Granit brut en monuments.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Caòs de la Balma
- Site de l'Enclutge
- Ròc tremolant de las Set Fauces
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1972
Aquesta pagina concernís l'an 1972 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
- 26 de mai : signatura de l'acòrd SALT I entre leis Estats Units e l'Union Sovietica per una limitation deis armaments estrategics e de sistèma anti-missils.
Africa[modificar | modificar la font]
Botswana[modificar | modificar la font]
Dubertura de la premiera mina de diamants botswanesa. Aquela ressorsa anava favorizar lo desvolopament economic dau país e li permetre de quitar lo grop dei país paures — segon lei critèris de l'ONU — en 1994.
Sodan[modificar | modificar la font]
Signatura d'un acòrdi de patz ambé la guerilha Anya Nya en guèrra còntra lo govèrn centrau dins lei províncias meridionalas dempuei 1964. Aquò marquèt la fin de la Premiera Guèrra Civila Sodanesa e un succès important per Gaafar Nimeiry car lo conflicte destabilizava la totalitat de la societat sodanesa. Divèrsei mesuras foguèron adoptadas per protegir lo sud còntra lei mesuras d'islamizacion e d'arabizacion a l'origina de la guèrra, especialament la creacion d'una region autonòma. Pasmens, lei destruccions causadas per lei combats (100 000 combatents e 400 000 civius mòrts) conjugadas ai dificultats economicas dau rèsta de Sodan anavan rapidament entraïnar de tensions novèlas dins lo sud e dins lei vilas principalas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Capitada dei missions estatsunidencas Apollo 16 (16-27 d'abriu) e Apollo 17 (7-19 de decembre) que se pausèron sus la Luna dins lei regions dei Monts Descartes e de la Vau Taurus-Littrow. Permetèron d'estudiar la geologia e l'atmosfèra lunaras.
Informatica[modificar | modificar la font]
Concepcion dau lengatge de programacion C per lei Laboratòris Bell (principalament l'informatician Dennis Ritchie (1941-2011)). Foguèt lo premier lengatge que conoguèt una difusion importanta au sen dau camp de l'informatica.
Medecina[modificar | modificar la font]
Desvolopament dau premier escanèr medicau per lo Britanic Godfrey Newbold Hounsfield (1919-2004), engenhaire de la companhiá Electronical Musical Instrument (EMI), a partir dei trabalhs precursors dau fisician sud-african Allan McLeod Cormack (1924-1998).
Totjorn regardant lo domeni de l'imajariá espitaliera, desvolopament de la premiera IRM (Imajariá per resonància magnetica) per lo quimista estatsunidenc Paul Lauterbur (1929-2007). Aquel instrument es basat sus lo principi de la resonància magnetica nucleara descubèrt en 1946 e es vengut un aparelh important dins leis espitaus actuaus.


text:
Categoria:Istòria de las sciéncias
L'istòria de las sciéncias es una disciplina qu'estudís las relacions passadas entre sciéncias e societats, sciéncias e tecnicas, sciéncia e religions, e mai lo desvolopament de la sciéncia per ela-meteissa.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
*
C
- ► Controvèrsia scientifica (1 P)
F
- Istòria de la fisica (2 C, 3 P)
M
- Istòria dei matematicas (1 C)
- Istòria de la medecina (4 C, 1 P)
Articles dins la categoria « Istòria de las sciéncias »
Aquesta categoria conten los 3 articles seguents.


text:
Park Ujazdowski
Lo Park Ujazdowski (lit. Pargue d'Ujazdów) es una de las zonas verdas de la ciutat de Varsòvia (Polonha). Es situat a l'Aleje Ujazdowskie, prèp de fòrça ambaissadas e de l'edifici Sejm.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dempuèi la fin de l'Edat Mejana, la zona foguèt ocupada pel vilatge d'Ujazdów, situat a qualques quilomètres del sud de la part vièlha de Varsòvia. Al sègle XVII (1619-1625) s'i construguèt un palatz e un jardin pel rei Zygmunt III Waza, per Jan Trevano. En 1782, lo rei Stanisław August Poniatowski comprèt lo vilatge e lo desplacèt d'aperaquí un quilomètre cap a l'oèst (prèp del luòc ont uèi i a lo campus principal de l'Universitat Tecnologica de Varsòvia). Lo vilatge adoptèt un novèl nom: Nowa Wiés (Vilatge Novèl) e se tornèt lo nom de la carrièra modèrna de Nowowiejska.
Aprèp la conquista russa de Varsòvia e l'efècte de las Guèrras Napoleonencas, la zona perdèt lo sieu caractèr militar e venguèt un luòc de fièiras annalas. Durant la presidéncia de Sokrates Starynkiewicz, en 1893 l'arquitècte de jardins Franciszek Szanior s'encarguèt de lo transformar en un pargue public a l'estil dels jardins païsatgistics, una mescladissa de jardins romantics amb passatges barròcs.
Lo pargue, al moment de sa fondacion, èra un dels pus modèrnes d'Euròpa. Aviá un estanh, qualques fonts e un pont de beton sus la part meridionala de l'estanh, que foguèron construches per l'engenhaire William Lindley. Lo pont foguèt la segonda construccion facha amb aqueste material dins tot lo mond, aprèp lo pont de Viggen, en Soïssa, de 1894. Las esculturas del pargue foguèron l'òbra de Edward Wittig, Pius Weloński e Theodor Charles Gruyere. Aprèp la Segonda Guèrra Mondiala s'i apondèt un monument a Ignacy Jan Paderewski.
Uèi, lo pargue es un dels preferits pels ciutadans de la ciutat, e es l'ambient de fòrça fotografias. Foguèt reconstruch en 2002.


text:
Estamariu
Estamariu es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha), nomenada Estimariu fins en 1983.
Lo nom d'Estamariu apareis documentat dins l'acte de consagracion de la catedrala d'Urgèl (Stamariz); es de raïtz bascoïda. La vila d'Estamariu es documentada en 893.
Dins lo tèrme i a las rèstas de l'ancian monastèri de Sant Vicenç de Pinsent, la glèisa que ne foguèt bastida jos una balma. Als entorns del vilatge, près la rota que s'enfila cap a Bescaran, trobarem la glèisa romanica de Sant Vicenç, un exemple fòrça interessant de l'implantacion en Catalonha de las formas lombardas e las estructuras basilicalas. Demorèt sens culte e a l'ora d'ara aquela en fasa de reconstruccion.


text:
Seforis
Seforis (Eeπφώpις en grèc) es una anciana ciutat de Galilèa, bastida sus un ancian establiment militar assirian del sègle VII aC. En 104 abC los macabèus la conquistèron e la nomenèron ציפורי Tzippori. Antigon II de Macedònia i establiguèt una garnison per s'afrontar amb Eròdes lo Grand, que l'ocupariá en 37 abC. Incendiada al començament de l'èra crestiana, seriá restaurada per Eròdes Antipas que li autregèt l'estatut de ciutat independenta amb lo nom d'Autocratis. A l'epòca de Neron venguèt la residéncia dels reis josieus. Partegèt pas de la revòlta josieva contra Roma de l'an 66, donc los romans la nomenèron Eirenopolis (ciutat de la patz). En 125 foguèt tornar nomenada Diocesarèa. En 635 foguèt ocupada pels arabis (tornar nomenada Saffuriya). Puèi, fariá partida dels empèris otoman e britanic e, a partir de 1948, d'Israèl.


text:
Blanc
Lo blanc es la sensacion visuala obtenguda amb un espèctre luminós continú, ont l'imatge que se dona a vegadas : « es la color obtenguda en mesclant la lutz de totas las colors ». Es la lutz que s'obten en observant lo dioxid de titan esclairar pel Solelh de miègjorn.
En realitat lo blanc es una valor e pas una color. L'uèlh uman considèra coma blanca tota lutz percebuda coma una mescla equilibrada de las tres colors primàrias. Existís una infinitat de mesclas possiblas de longors d'ondas donant lo blanc per l'uèlh, e perque la soma de totas las longors d'ondas dona lo blanc, sufís d'addicionar (al sens de la sintèsi additiva) doas longors d'ondas complementàrias coma lo jaune e lo blau o lo magenta e lo verd, per obtenir una lutz blanca. La distincion entre de luses blancas diferentas es possibla, se los espèctres d'absorbcion d'objèctes esclairats remandan pas totas las compausantas de las doas luses.
Quand se considèra la sintèsi additiva (superposicion de faissèls luminoses monocromatics), lo blanc es la reünion de totas las colors, lo negre es l'abséncia de color. Quand se considèra la sintèsi sostractiva (mescla de pigments, de pinturas), lo blanc s'obten sus un supòrt verge (deu èsser d'esperel blanc e esclairat per una lutz blanca), e lo negre s'obten per la mescla de totas las colors.
Dins lo còde de colors de las resisténcias electricas e dels condensadors, la color blanca correspond a la chifra 9 e a un coeficient de temperatura de 1ppm. Dins la nòrma CEI 60757, se nomena WT (abreviacion de white).
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Simbolica
- 3 Bruch blanc, espèctre blanc
- 4 Classificacion etnica
- 5 Tecnica
- 6 Lo blanc dins l'art
- 7 Èssers, causas e objèctes
- 8 Galariá
- 9 Bibliografia
- 10 Vejatz tanben
- 11 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Etimologicament lo mot blanc ven del germanic blank, que significava « brilhant, clar, sens tacas », segond sens, « nud ». Es a partir d'aquela racina que nasquèron los mots de las lengas latinas : « blanco » (espanhòl), « branco » (portugués), « bianco » (italian). Dins las lengas germanicas, los mots « weiss » (alemand) o « white » (anglés) venon del vièlh naut alemand « wiz » que sa racina indogermanica es « kuei » significant « brilhant, clar »
Simbolica[modificar | modificar la font]
Simbolica occidentala[modificar | modificar la font]
Dins la simbolica occidentala, lo blanc es generalament associat a la puretat, a l'innocéncia, a la castetat, a la patz (bandièra blanca), a la verginitat, al maridatge, a l'esperitualitat (color del papat), a la santetat e a la vida. L'origina d'aquela simbolica residís dins lo caractèr immaculat, sens preséncia de negre, e absolut, de la lutz blanca, e es tanben la color de la nèu e del lach mairal. La color sovent opausada al blanc es lo negre.
Aquela simbolica del blanc èra ja presenta dins las culturas europèas anticas (cèltas, latins…) e es benlèu l'eretièra de la simbolica del blanc al sen de la trifoncionalitat indoeuropèa (vejatz los trabalhs de Georges Dumézil).
Pasmens lo blanc es tanben associat a una simbolica contrària: la vielhesa (pels blancs), la marrida santat (espital) e finalament la mòrt (suari, òs), mas tanben l'angoissa davant un « fuèlh blanc » dels estudiants o l'escrivan o de l'artista davant son quadre blanc.
Simbolica asiatica[modificar | modificar la font]
Dins la simbolica asiatica, lo blanc es associat a la mòrt, al dòl. La mòrt essent lo passatge obligat cap al monde novèl, es considerada coma una renaissença, que lo blanc evòca la puretat.
Simbolica africana[modificar | modificar la font]
Coma dins la simbolica asiatica, lo blanc es tanben associat a la mòrt, al dòl.
Pasmens, dins l'Egipte antica, lo blanc es associat a la jòia e a l'ufan: remembra la color de l'alba, la lutz que trionfa de l'escuritat. Representa tanben l'argent que los òsses dels dieus ne son faches. Lo blanc es utilizat pel hedjet dins la corona dels faraons nomenada skhemty per representar l'ancian reialme del sud (Nauta Egipte), associada al dieu Seth ; en oposicion al roge que representa l'ancian reialme del nòrd (Bassa Egipte), associada al dieu Hor (Òrus).
En fach, lo vèrbe « hedji » tirat del mot « hedj » (blanc), vòl dire « èsser blanc » mas tanben « destruire, èsser pèc, anequelir, tuar, abatre, perir, reversar, desobesir, anullar, endamatjar »
Bruch blanc, espèctre blanc[modificar | modificar la font]
Per analogia, un bruch blanc es un son avent un espèctre sonòr continú. L'impression obtenguda es un sople.
Classificacion etnica[modificar | modificar la font]
Le tèrme de raça blanca designa d'un biais general l'ensemble dels grops etnics compausats d'individús leucodèrmes, originaris d'Euròpa e de l'Orient Mejan. L'usatge d'aquela terminologia foguèt particularament corrent en Euròpa a partir del sègle XIX, en foncion de la classificacion dels pòbles umans segon un dels critèris aparents (teoria racialista).
« Lo blanc », « los blancs » es una expression de la lenga correnta per designar las personas de tipe europèu.
Tecnica[modificar | modificar la font]
La color blanca es aquela que reflectís melhor los rais solars. S'utiliza fòrça sovent per aparar las resèrvas e contenents que lor contengut crenh la calor. Dins los païses cauds, las veituras blancas son fòrça apreciadas, car la color blanca met mai en valor la linha del veïcul e en renviant una partida dels rais solars, permet un confòrt melhor dedins.
Lo blanc dins l'art[modificar | modificar la font]
Lo blanc es al centre de l'òbra de Daniel Buren: a definit dempuèi 1966 sos espleches visuals basats sus una benda blanca en alternança amb una autra d'una autra color. Dempuèi 1998, Olivier Mérijon trabalha tanben subretot lo blanc dins sos quadres nomenats « Whites »[1] : « Le blanc est inaccessible, il se révèle, mais est hors d’atteinte ».
Carrat blanc sus fons blanc es un òli sus tela de Kasimir Malevitch creat en 1917-1918.
En musica, dins una particion escricha amb una mesura de 4/4, la blanca val dos temps.
Èssers, causas e objèctes[modificar | modificar la font]
Animals[modificar | modificar la font]
Divèrses animals pòdon aver un plumatge o un pelatge blanc : gat blanc, caval blanc de Camarga, colomba, cicne mut , elefant blanc, lop blanc, auca blanca, ors polar, perditz blanca, tigre blanc reial, tortor.
Qualques mamifèrs, coma l'ermina, lo rainal polar, la lèbre variabla, an un pelatge blanc solament en ivèrn.
D'autres, coma lo rinocèros blanc, an lo blanc solament coma nom.
Vegetals[modificar | modificar la font]
Fòrça plantas an de flors blancas, coma las margarida o lo liri, simbòl de puretat. D'autras an de fruches blancs, par exemple lo vesc, o amb una partida, coma lo coton.
Minerals[modificar | modificar la font]
Diamant, quarts, gips, greda, calcari, plastre, marbre
Aliments[modificar | modificar la font]
Lach, burre blanc, bièrra blanca, blanc de blanc, blanc manjar, blanc d'uòu, blanqueta, chocolat blanc, farina blanca, formatge blanc, lach de cocòt, pan blanc, rasim blanc, sal, sucre blanc, tè blanc, carn blanca, vin blanc, Blanqueta de Limós
En Mongolia, pendent lo Tsaagan Sar, lo « mes blanc », se manja blanc.
Simbòls[modificar | modificar la font]
Usatges[modificar | modificar la font]
Blanc senh, Blanquiment d'argent, Vòte blanc, los blancs designan las pèças blancas del jòc d'escac o de damas
Galariá[modificar | modificar la font]
Dins la natura[modificar | modificar la font]
Objèctes fabricats[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Annie Mollard-Desfour, Le Blanc. Dictionnaire de la couleur. Mots et expressions d'aujourd'hui (XXe-XXIe siècles), CNRS Éditions, CNRS Dictionnaires, 2008, 332 p., préface de Jean-Louis Étienne.


text:
Guinèa
La Republica de Guinèa, de còps apelada Guinèa de Conakry, es un país del nòrd-oèst d'Africa.
Lo gentilici es guinean -ana.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Dins la region qu'es ara Guinèa, fòrça empèris sorgiguèron e caiguèron. Entre eles l'Empèri de Mali creat per Sundiata Keita, que derrotèt lo rei dels Sosso, Soumaoro Kanté a la batalha de Kirina en 1235, que feniguèt amb l'Empèri Sosso.
L'Empèri de Mali compreniá d'unas parts de l'airal nòrd de Guinèa que foguèt governada per de mansa (emperaires). Lo mai famós foguèt Kankan Musa I, que faguèt una famosa peregrinacion cap a La Mèca en 1324. .L'Empèri de Mali vegèt son apogèu amb Musa, los emperaires que li succediguèron assitèron a la perda progressiva de poder de Mali en favor de l'Empèri Songhai, que caiguèt puèi entre las mans dels marroquins en 1591.
Los musulmans Fulani migrèron la Fouta Djallon en Guinèa Centrala e establiguèron un estat islamic de 1735 a 1898 amb una constitucion escricha e de governadors alternats.
Los primièrs europèus qu'arribèron dins la region foguèron los portugueses; comencèron lo comèrci d'esclaus dins la region costièra de Guinèa del sègle XVI fins al sègle XIX.
L'actuala Guinèa foguèt creada coma colònia per França en 1890 e Noël Balley, ne foguèt lo primièr governador. La capitala, Conakry, foguèt fondada dins l'illa Tombo en 1890. En 1895 lo país s'incorporèt a l'Africa Occidentala Francesa.
Independent de França dempuèi 1958, Guinèa aguèt pas d'eleccions democraticas abans 1993, quora lo general Lansana Conté (cap del govèrn militar) foguèt elegit president en una votacion. Las supressions de la seguretat contunhan, e mai se pas tan severas cossí en los primièrs decennis. Reelegit en 1998, lo president s'afrontèt a la creissenta critica en 1999 o póner lo sieu empresonament d'un principal cap de l'oposicion e lo vast malèsser economic. Los parrabastatges en Sierra Leone contunhèron tanben en menaçant l'estabilitat de Guinèa.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia de Guinèa.


text:
Lo Cerro Chaltén, sonat tanben Cerro Fitz Roy, es una montanha ('cerro') situada prèp del vilatge d'El Chaltén, dins los camps de glaç, situats al sud de Patagònia, sus la termièra entre Argentina e Chile. Foguèt decidit per ambedós païses que la frontièra passa pel som principal[1], mas una partida de la frontièra al sud del som, cap al Cerro Murallón demora non definida [2].
Lo nom Chaltén ven d'un mot tehuelche (Aonikenk) que significa "montanha fumanta" degut als nivols que de longa forman un teulat sus la montanha. La montanha es sagrada pels tehuelche e es tanben lo simbòl de la província argentina de Santa Cruz, que inclutz sa representacion sus sa bandièra.
E mai que siá d'un altitud mejana comparat als gigants d'imalaia, la montanha ten la reputacion d'èsser extrèma , a causa de sas parets de barena ribassudas que presentan de longors malaisidas d'escalada tecnica.En mai d'aquò las condicions climaticas i son lo mai sovent fòrça marridas. La region que foguèt longtemps de mal aténher, o es al jorn de uèi un pauc mens dempuèi lo devolopament recent del vilatge d'El Chalten e de l'aeropòrt internacional d'El Calafate.
L'escalada, pasmens, es extremament dificila e demora reservada als escaladors fòrça experimentats. Uèi, quora cent personas atenhon lo som del Mont Everest en un jorn, de còps que i a sonque una persona l'an capita de pujar lo Cerro Chaltén.


text:
Tòquio
Tòquio (en japonés: 東京 Tōkyō, "capitala de l'èst") es la capitala de Japon (o mai precisament la prefectura de Tòquio es la capitala de Japon). Es localizada al centre èst de l'illa d'Honshū, dins la la prefectura de Tòquio, dins la region de Kantō.
Sa populacion èra estimada a 8 483 050 abitants, en 2006, çò que ne fa una de las principalas ciutats del mond. Sa superfícia totala es de 621 km².
Es lo principal centre bancari, de comèrci e servicis de Japon, e un dels centres principals del mond. Grandas bancas e entrepresas an lors sètis socials dins la ciutat.
Lo mètro de la ciutat ten 286,2 km d'extension e 13 linhas. La primièra linha foguèt inaugurada en 1927.
Lista dels 23 arrondiments especials formant la vila de Tòquio:
•


text:
Dat
Un dat es un objècte, mai sovent de talha pichona e de forma cubica, que permet de tirar aleatòriament un nombre o un simbòl d'entre la possibilitats.
Somari
Dats ordinaris[modificar | modificar la font]
Los dats mai corrents son de pichons cubes d'1 a 2 cm de costat (16 mm essent l'estandard), possedant doncas 6 fàcias numerotadas d'1 a 6, generalament a l’ajuda de motius de punts. Tradicionalament, la soma dels nombres situats sus dos fàcias opausadas es egala a 7 (çò qu'es lo cas dempuèi al mens l’antiquitat); en consequéncia, las fàcias numerotadas 1, 2 e 3 se tocant a un vertèx del dat. Doas causida son doncas possibles: plaçar aquelas fàcias dins le sens de las agulhas d’un relòtge o dins l’autre sens a l'entorn d'aquel vertèx.
Las arèstas possèdon un biais redond, per que ròtla mai aisidament. Lo problèma dels biais se situa al nivèl dels cantons perque aqueles pòdon venir trœp redonds.
Los dats son jetats per donar de nombres aleatòris, mai sovent pels jòcs d'azard, e son doncas un exemple de generator de nombres aleatòris. Pasmens, coma los numèros son d’ordinari figurats amb de trauc, de qualques fàcias se leva mai de material que d’autres, çò que provòca un leugièr biais estatistic. Aquel biais pòt èsser mermat, coma dins lo cas dels dats asiatics que la fàcia numerotada 1 a un trauc mai grand que los autres.
Los dats son jetats, sols o en grops, de la man o mejans un gòt, sus una superfícia plana. La facia prisa en compta per legir de la valor de cada dat es aquela situada al dessús quand s’arrsta.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los dats an probablament lor origina dels òs de las cavilhas d’animals coma lo buòu. Es pas aisit de determinar precisament l’apareisson dels dats e lor diferenciacion dels ossets, los escrivans antics semblant confondre ambedos jòcs. Datarián dels temps preïstorics. Lor preséncia dins de tombas ancianas de la val d’Indus sembla puntar cap a una origina asiatica. Lo jòc de dat es mencionat dins lo Rig-Veda e l’Atharvaveda indians[1].
La coneissença de la numeracion etrusca, e mai precisament la forma escricha de lors 6 primièrs chifres, se faguèt en descobrissent de dats[2] de jogar (o de divinacion) dins los objèctes familhièrs acompanhant li mòrt dins sa tomba.
Lòs jòcs de dats foguèron mai tard al vam a Roma, subretot pendent los jorns de festenals de l’Empèri roman, pasmens qu'èran enebits, levat pendent las Saturnalas. Oraci descriu per exemple çò que presenta coma un jòve tipic de l’epòca, que perdava lo seu temps als dats puslèu qu’a domdar lo seu caval. Jogar d’argent als dats èra lo subjècte de leis especificas; l’una d’aquela donava que cap de procés podava èsser mandat per une persona qu'autrejava los pariatge dins lo seu ostal, quitament s’èra atacat o se calcun aviá trichat contra el. Los jogaires professionals èran pasmens corrents e de dats trucat foguèron trobats.
Lo Musèu de Sant Ramon de Tolosa expausa dins una mòstra un dat roman en òs: pòrta los chifres 4, 5 e 6, cadun repetite dòs còps. Se sap pas per que jòc s'utilizava.
Tacit conta que las tribús germanicas adoravan fòrça los dats e èran prèstas a jogar la lor libertat aprèp aver perdut lo rèsta. De sègles mai tard, los dats venguèron lo passa temps dels cavalièrs e de las escòlas e de las guildas de dats existèron.
En Índia, los dats èran utilizats entre autre per jogar al Chaturanga, un dels aujòls del jòc d’escacs. Lo Chaturanga seriá estat jogat amb de dats de 8 fàcias marcadas 2, 3, 4 e 5, cadun indicant un dels tipes de pèças del jòc coma devant èsser jogada per aquel torn[3]. Se trapèt França de jòc d’escacs pròche del Chaturanga, datant de l’epòca romana e se jogant tanben amb de dats, que lo rei presentavan las attribúts de Carlesmanhe.
Dins fòrça païses asiatics, los dats son dempuèi de temps un passa temps al vam.
Variantas[modificar | modificar la font]
Das non cubics[modificar | modificar la font]
De dats an la forma d’un polièdre autre que lo cube. Venguèron al vam dins los ans 1950, subretot aprèp l’introduccion dels jòcs de guèrra, jòcs de ròtle, jòc de cartas per collectionar e qualques jòcs de societat. Aqueles dats son mai sovent de plastc e lors fàcias pòrtan de nombres puslèu que de motius de punts.
Se s’agíß d’un novelum dels temps modèrnes, sembla que de culturas ancianas utilisèron (en particulièr, dos dats icosaédrics datant de la Roma antica son expausats al British Museum de Londres).
Los solids platonics son utilizats de biais corrent pels dats de 4, 6, 8, 12 e 20 fàcias. D’autres formas pòdon se trapar per de dats de 2, 3, 5, 7, 10, 14, 16, 18, 24, 26, 28, 30, 32, 34, 36, 50, 60, 100 o 120 fàcias, mas levat lo dat de 10 fàcias, son pauc utilisats, a causa de lor raretat e tanben perque la lectura del nombre ven dificila, las fàcias essent gaireben sul meteis plan e la verticalitat pauc visible. Un grand nombre de distribucions de probabilitats diferentas pòdon èsser obtengudas amb aqueles dats. Per exemple, dos dats de 10 fàcias pòdon èsser utilisats per produire un nombre compres entre 1 e 100 (l’un dels dats donant lo chifre de las desenas, l’autre aquel de las unitats, lo tiratge « 00 » correspondent a 100 o 0 segent lo jòc practicat) per d’obtenir una distribucion lineària de percentatges. En addicionant los resultats de mai d'un dats, es possible de s'aprocahr un distribucion normala; en rebutant los tiratges mai (o mens) nauts, de modificar aquelas distributions , eca. Amb aquelas tecnicas, los jòcs pòdon s'aprochar amb sufisentament de realisme de las probabilitats dels eveniments que simulan.
L’équiprobabilitat d'aqueles dats (es a dire la probabilitat egala d’obtenir quina que siá la quita fàcia) es sujecta a controvèrsia; los dats de 6 fàcias utilisats dins los casinos an l’obligation legala d’èsser equiprobables. Los proceses de fabricacion utilisats pels autres tipes de dats an cap d'obligacion d'aquela mena.
De dats esferics existisson tanben; la foncion es identica a aquela dels dats de 6 fàcias, mas an una cavitat intèrna octaédrica qu'un un pes se desplaça e provòca l'arrèst dins una direccion d'entre sièis. Demandan pasmens una superfícia plana e orizontala per foncionar corrèctament.
Las formas mai utilizada, fòra dels dats cubics de 6 fàcias, son:
- Lo tetraèdre, dat de quatre fàcias. Aqueles dats ròtlan gaireben pas, comptan tres nombres sus cada fàcia, cadun inscrich lo long d’una arèsta, organizats de tal biais qu'aquel situat o sus l’arèsta du bas o sul vertèx de tres fàcias visiblas o le meteis; aquel nombre es aquel qu'es pres en compte pendent un lançat.
- L’octaèdre, dat de uèit fàcias. Cada fàcia es triangulara. La soma de las fàcias opausadas es generalament egala a 9.
- Lo trapezoèdre pentagonal, dat de dètz fàcias. Lo sol dat corrent que siá pas un solid platonician. Es utilizat mai sovent per parelh per donar los nombres de 0 a 99, l’un figurant las desenas (00, 10, 20… fins a 90), l’autre las unitats (de 0 a 9). La posicion de las fàacias 00 e 0 representa 0 o 100 segon lo jòc.
- Lo dodecaèdre regular, dat de dotze fàcias. Cada fàcia es un pentagòn regular.
- L’icosaèdre, dat de vint fàcias.
De formas mai raras:
- Dat d'una fàcia : esfèra qu'es inscrich los chifres d'1 a 6.
- Dat de doas fàcias : cilindre. s’agís simplament d’una pèça de moneda possedant un 1 sus una fàcia e un 2 sud l’autre.
- Dat de tres fàcias : prisma triangular troncat e arrondit, es sovent remplaçat per un dat de 6 fàcias que lo resultat es divisit per 2, arrondit a l’entièr superior.
- Dat de cinc fàcias : prisma pentagonal.
- Dat de set fàcia: prisma eptagonal.
- Dat de dotze fàcias: dodecaèdre rombic.
- Dat de quatorze fàcias: exagonala.
- Dat de setze fàcias: bipiramida octogonala.
- Dat de vint e quatre fàcias: tetraquiexaèdre.
- Dat de trenta fàcias: triacontaèdre rombic.
- Dat de trenta e set fàcias, per remplaçar una rotlèta de casino.
- Dat de cinquanta fàcias: bipiramida icosacaipentagonala.
- Dat de cent fàcias: zocquièdre.
- S’inspirant de la baudufa Sevivon, es possible de construire de generators aleatòris de quina que siá valor.
Numerotacion[modificar | modificar la font]
Las fàcias dels dats son numerotadas mai sovent per une seguida de contunh de nombres entièrs, començant per un (o zèro), exprimits per des traucs o de chifras. Existisson d'expcions:
- De doblador, utilizat pel backgammon, portant los nombres 2}, 4, 8, 16, 32 e 64 e simbolizant lo coeficiant multiplicatiu actual de la misa iniciala. Aquel dat es pas jetat servís simplament a marcar l’enjòc.
- Dats pel jòc de poker d’ase que las figuras de las cartas de jogar son representadas: ase, rei, dama, vailet, dètz e nòu.
- Dat especific per jogar al Mah jong.
- Dats colorats, cada fàcia portant una color diferenta.
- Dats comportent de dessenhs sus las faces, utilizats per exemple per determinar d'occurréncias de jòcs de figurinas o des posicions dins un jòc erotic.
Probabilitats[modificar | modificar la font]
Per un simple lançat d’un sol dat de 6 facias equilibrat, la probabilitat d’obtenir quina que siá la valor 1 a 6 es exactament de 1⁄6. Lo tiratge seguís doncas una lei uniforma discrèta. Lo tiratge de n dats seguís una lei multinomiala que las probabilitats p1, p2, …, p6 son totas égalas a 1⁄6, se lo dat es pas trucat.
Se lançam dos dats e qu’addicionam los nombres obtenguts sus las doas fàcias superioras, los tiratges son pas mai distribuits de biais unifòrme mas seguent una distribucion triangulara:
Lo tiratge mai probable es alara 7.
Amb tres dats o mai, la distribucion se rapròcha d’una distribucion normala amb l’apond de cada dat (consequéncia del teorèma de la limita centrala). La distribucion de probabilitat exacta Fi per un nombre de dats pòt se calcular per convolucion repetida de la distribucion de probabilitat d’un dat simple amb ela meteissa:
- Fi(m ) = ∑n F1(n ) Fi-1(m - n ).
Trobar s'un dat es trucat[modificar | modificar la font]
Un dat es trucat se la lei es pas mai unifòrme. Quand es intencional, ensagèm de far sortir mai sovent o al contrri mens sovent, las autras fàcias avent la meteissa probabilitat d’apareisson entre elas. Se s’agís d’una deca non incentionala, cada fàcia aurá la seuna probabilitat.
Se lançam lo dat mai d'un còp de seguida, avèm pas una alternança estricta de valors. Per exemple, se lançam un dat dos còp de seguida, avèm 6 escasenças sus 36, siá 16,66… % d'escasença, d’obtenir dos còp lo meteis resultat (cada doble a Modèl:Fraction escasença d’apareisser, e i a 6 dobles; dins un cas sus sièis, avèm dos còps lo meteis lançat. La frequéncia observada per cada eveniment veirá s’aprochar de la frequéncia teorica sus un grand nombre de lançats, per exemple 100.
Se fasèm n lançats, per saber se lo dat es equilibrat (es a dire s'avèm efectivament 1⁄6 escasença d’aver cada figura), cal utilizar un tèst del x² d’adequacion de cinc gras de libertat (perqu'i a sièis resultats mas que lors probabilitats son complementàrias). Lo nombre de lançats minimal es de 30 (5 divisit par la frequéncia teorica, 1⁄6 = 0,166…. Se nomenam Oi lo nombre de lançats donant lo chifre i, avèm la taula de resultats seguents:
amb ∑i Oi = n
Lo x² es
La probabilitat p que lo dat siá equilibrat es determinada en foncion de las valors tauladas del x².
Per exemple, se lo x² es inferior o egal a 0,55, lo dat a 99 % d'escasenças d’èsser equilibrat (1 % d'escasenças d’èsser trucat); se lo x² es superior o egal a 15,09, lo dat a 1 % d'escasenças d’èsser equilibrat (99 % d'escasença d’èsser trucat).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Dice (Wolfram MathWorld, analisa de las probabilitats als dats)
- (en) Fair Dice (estudi dels diferents polièdres condusent e de dats equilibrats)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 2.3, 4.38, 6.118, 7.52, 7.109
- ↑ Un parelh unic de dats d’ivòri conservat a la Bibliotèca Nacionala de França, París.
- ↑ (fr)Jean-Louis Cazaux, Guide des échecs exotiques et insolites, Chiron éditeur, 2000.


text:
Guèrra Ispanoestatsunidenca
La Guèrra Ispanoestatsunidenca (de còps dicha en Espanha Desastre de 98) se debanèt d'abriu a aost de 1898 entre leis Estats Units d'America e Espanha. S'acabèt per una victòria estatsunidenca rapida qu'aguèt coma consequéncia l'independéncia de Cuba en 1902 e l'annexion per Washington de Puerto Rico, de Guam e dei Filipinas.
Causas[modificar | modificar la font]
Lo conflicte foguèt entraïnada per lei dificultats espanhòlas per reprimir una insureccion independentista de l'illa de Cuba acomençada en 1895 après una aumentacion dei taxas estatsunidencas sus lo sucre cuban. Aquò causèt una desgradacion dau comèrci estatsunidenc ambé Cuba e una faccion se formèt a Washington per sostenir una intervencion militara dins una region estrategica per leis Estats Units[1]. La violéncia de l'armada espanhòla còntra la populacion cubana èra vertadiera (200 000 mòrts entre 1895 e 1898) mai l'insureccion utilizada tanben una tactica de tèrra cremada còntra lei partisans d'Espanha. D'anecdòtas sus lo comportament dei tropas espanhòlas, de còps totalament inventadas, raportadas per de jornalistas (campanha de premsa de Joseph Pulitzer e de William Randolph Hearst) escandalizèron la populacion estatsunidenca[1] [2] [3].
Au començament de l'annada 1898, la tension aumentèt entre lei dos país en causa l'explosion inexplicada[4] dau cuirassat estatsunidenc USS Maine dins lo pòrt de L'Avana lo 15 de febrier e permetèron ai faccions bellicistas d'entraïnar la guèrra. D'efècte, de condicions pus duras (armistici ambé l'insureccion, fin de la repression, independéncia) foguèron mandadas au govèrn espanhòu que refusèt l'independéncia. Lo 21 de març, la flòta estatsunidenca establiguèt donc lo blocus de l'illa entraïnant la declaracion de guèrra d'Espanha lo 24 d'abriu e aquela deis Estats Units lo 25.
Debanament[modificar | modificar la font]
Maugrat una poissança teorica importanta (200 000 soudats a Cuba) e una flòta numericament superiora, Espanha èra en declin dempuei d'annadas e aguèt de dificultats per mobilizar sei fòrças. Au contrari, leis Estatsunidencs avián de fòrças navalas modèrnas e relativament ben preparadas[5]. En revènge, sei tropas terrèstras èran mau equipadas, mau avitalhadas e sensa experiéncia de la guèrra modèrna dempuei la Guèrra de Secession (1861-1865)[2].
Ai Filipinas, una flòta espanhòla foguèt aisament destrucha lo 1èr de mai dins la baia de Manila. Puei, lo 20 de junh, una fòrça terrèstra desbarquèt dirèctament sus l'illa de Cuba onte ganhèt lo 1èr de julhet la batalha de San Juan còntra una pichona tropa espanhòla que resistiguèt amb acarnament. Pasmens, en causa dei problemas d'avitalhament dei dos camps, la dificultat premiera dei doas armadas foguèt la lucha còntra lei malautiás tropicalas. Enfin, lo 13 de julhet, la destruccion dei darrierei fòrças navalas espanhòlas de Cuba a Santiago de Cuba entraïnèt la capitulacion generala de l'illa lo 17.
Sensa sostèn europèu per faciar l'ataca, Espanha acceptèt de signar una patz preliminària lo 12 d'aost e definitiva lo 10 de decembre de 1898. Aviá perdut mai de 80 000 òmes còntra aperaquí 2 900 per leis Estats Units e 10 000 per leis independentistas cubans. La malautiá èra la premiera causa de mortalitat dei soudats amb aperaquí 50 000 tuats dins lei rengs espanhòus e 2 500 dins lei tropas estatsunidencas[6].
Consequéncias[modificar | modificar la font]
La fin de la guèrra foguèt signada au Tractat de París. Espanha deguèt reconóisser l'independéncia de Cuba (ocupada per leis Estats Units fins a 1902) e cedir Guam, Puerto Rico e lei Filipinas en cambi dau pagament d'una indemnitat de 20 milions de dolars. Regardant leis afaires internacionaus, leis Estats Units apareguèron d'ara endavant coma una poissança mondiala majora. Per Espanha, la pèrda de sei colonias asiaticas e americanas marquèt la fin de l'empèri coloniau format au sègle XVI après la descubèrta dau continent american e la decidiguèt de començar una politica d'expansion colonialista sus lo continent african onte s'interessèt au partiment de Marròc ambé França.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Donald H Dyal, Brian B. Carpenter e Mark A. Thomas, Historical Dictionary of the Spanish American War, Greenwood Press, 1996.
- (en) David F. Trask, The war with Spain in 1898, Univeristy of Nebraska Press, 1996.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 (fr) André Kaspi, Les Anéricains tome 1 - Naissance et essor des Etats-Units 1607-1945, Seuil, 1986, p. 237.
- ↑ 2,0 2,1 (fr) André Kaspi, Les Anéricains tome 1 - Naissance et essor des Etats-Units 1607-1945, Seuil, 1986, p. 241.
- ↑ (fr) Ignacio Ramonet, Mensonges d’Etat, dins Le Monde Diplomatique, julhet de 2003.
- ↑ Dins lo corrent dau sègle XX, divèrsei comissions d'enquista concluguèron a una explosion accidentala dau cuirassat estatsunidenc, belèu en causa d'una explosion de municions d'artilhariá.
- ↑ (fr) André Kaspi, Les Anéricains tome 1 - Naissance et essor des Etats-Units 1607-1945, Seuil, 1986, p. 242.
- ↑ (en) Vincent J. Cirillo, Bullets and Bacilli: The Spanish–American War and Military Medicine, Rutgers University Press, 2004.


text:
Coralh
Los coralhs marins (var coraus) son d'animals colonials qu'apertenon a la classa dels antozoaris del Embrancament Cnidaris. Las colonias son formadas per de milièrs d'individús nomenats zooidas e pòdon aténher de grandas espandidas (escuèlhs de coralh). Los coralhs son pus frequents e abondoses dins las mars caudas. Los coralhs son los rèstas d'autres animals marins.
Somari
Usatge del tèrme[modificar | modificar la font]
Lo tèrme "coralh" es pauc precís e a pas cap de valor taxonomica concrèta. Dins un sens larg designa los antozoaris que secrètan un esqueleta calcari dur, subretot aqueles que forman de colonias ramificadas. Mas tanben es comun per nomenar d'espècia que creisson en formant de colonias compactas, coma lo coralh cervèl (Diploria labyrinthiformis) e mai aqueles que possedisson un esqueleta cornut e flexible coma las gorgonias.
Los coralhs, subretot lo coralh roge e lo coralh negre, s'utilizan en joielariá.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
L'animal conegut coma coralh es sonque un pichon polip de solament qualques millimètres de diamètre. A la capacitat de fixar suls seus teissuts lo calci dissolgut dins la mar e atal formar las estructuras rigidas características.
Lo coralh e son estructura calcària es blanca, las diferentas colors que presentan son degudas a de microalgas que vivan en simbiòsi amb los polips e se nomena zooxantèls. Per aquela rason lo coralh demanda d'aigas transparentas per se desvolopar, perque los zooxantèls realizen atal la fotosintèsi.
Los coralhs son animals carnivòrs, s'alimentant basicament de zooplancton. Per la reproduccion, i a las espècias de reproduccion sexuala e de reproduccion asexuala, e fòrça espècias an doas formas. Las cellulas sexualas son expulsadas dins la mar totas d'un còp, seguissent senhals coma las fasas de la luna o las marèas. La fecondacion es extèrna e las pòstas son tan nombrosas que pòdon a ténher las aigas. Fòrça uòus son devorats pels peisses, mas son tant que la majoritat subreviu.
Escuèlhs de coralh[modificar | modificar la font]
Los polip s de coralh morisson amb lo temps, mas las estructuras calcàrias se mantenon e pòdon èsser colonizadas per d'autres polips de coralh, qu'aprèp crearàn las estructuras calcicas de generacion en generacion. Lo long de milièrs o de milions d'ans se forman de grandas estructuras calcàrias conegudas coma los escuèlhs de coralh.
De còps qu'i a los escuèlhs son tan grands que pòdon arribar a emergir a la superfícia. Atal, quand lo coralh creis a l'entorn d'una illa volcanica que posteriorament s'enfonza, se crèa una estructura corallina en forma d'anèl amb una lòna centrala que se nomena atòl.
L'escuèlh mai grand es la Granda Barrièra de Coralh, sus la còsta de Queensland en Austràlia: a mai de 2 000 km2, e es una de las construccions naturalas mai grandas del monde.
Los escuèlhs corallins forman lo lar de fòrça organismes marins que i tròban manjar e aparament contra los predators.
Qualques genres de coralh[modificar | modificar la font]
- Acropora spp.
- Antipathes spp. - Coralh negre
- Corallium rubrum - Coralh roge
- Symphyllia spp. - Coralh cervèl
- Fungi spp. - Coralh fong
- Millepora spp. - Coralh de fuòc
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)Identificacion de coralhs per classificacion e morfologia
- (en)Corals can alter their skeleton to match the changing chemistry of seawater (Pòdon los coralhs modificar lor esqueleta per correspondre a la quimia cambianta de l'aiga de mar?) - LiveScience.com
- (en)Biomineralisation in modern and fossil corals (Biomineralizacion dins los coralhs actuals e fossils)
-
Corall cervell (Diploria labyrinthiformis)


text:
870
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 870 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Signatura dau tractat de Meerssen que permetèt de reglar la crisi acomençada dins lo corrent de l'annada precedenta ambé la mòrt dau rèi Lotari II de Lotaríngia e son remplaçament per Carles lo Calvet. Lo territòri ancian de Lotari II foguèt ansin partejat entre Carles e lo rèi Loís II de Germania.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Nominacion dau fiu segond de l'emperaire, Leon, coma coemperaire.
Escòcia[modificar | modificar la font]
Incursion novèla dei Vikings irlandés d'Amlaíb Conung e d'Ivarr de Dublin. A la tèsta d'una expedicion importanta, ataquèron lo reiaume de Strathclyde. Après un sètge de quatre mes, conquistèron sa capitala, Dumbarton, e rintrèron en Irlanda amb un nombre fòrça important de presoniers. Après lo pilhatge de la vila, lo rèi de Strathclyde installèt lei basas administrativa e politica de son poder vèrs lei centres religiós de Gowan e de Glasgow. Aquò anava accelerar l'integracion dau reiaume de Strathclyde au sen d'Escòcia.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Execucion dau califa Al-Muhtadi qu'aviá assaiat de restaurar l'autoritat dei califas sus lei soudats turcs. Pasmens, foguèt abandonat per sei tropas aràbias e capturat. Son cosin Al-Mutamid foguèt chausit per lei venceires per li succedir. Fins a sa mòrt en 892, aguèt subretot una autoritat nominala sus lo Califat. Son oncle Al-Muwaffaq, que foguèt nomat visir, e lei generaus turcs foguèron lei caps vertadiers de l'estat. Cap militar e politic abil, Al-Muwaffaq restaurèt a cha pauc la situacion.


text:
Rota de la Seda
La Rota de la Seda èra un malhum de rotas comercialas entre Asia e Euròpa que s'estendiá per mai de 8 000 km dempuèi Chang'an (actualament Xi'an) en China, Antiòquia en Siria e Constantinòble (actualament Istambol, Turquia) entrò las pòrtas d'Euròpa. Deu son nom a la merça pus prestigiosa que i circulava, la seda, que sa fabricacion èra un secret conegut dels sols chineses, e mai que los romans ne foguèsson grands amators abans lo començament de la nòstra èra. Fòrça autres produches transitavan per aquestas rotas: pèiras e metals precioses, talas de lana o de lin, ambre, evòri, laca, espècias, veire, coralh, etc.
Al mitan del sègle XIX, lo geològ alemand Ferdinand von Richthofen foguèt lo primièr a nomenar Rota de la Seda la trama de vias de comunicacion que connectavan l'immensitat de la zona eurasiatica.


text:
Adam
Adam (en ebrieu: אָדָם, e en arabi: آدم) foguèt lo primièr òme, segon la Genèsi, e venerat atal dins lo judaïsme, lo cristianisme, l'islam e d'autras religions.
Segon la narracion biblica, foguèt creat per Dieu al sieu imatge e semblança, de polvera de tèrra e de l'alen de Dieu, e pausat al Jardin de l'Edèn coma mèstre absolut, amb l'unica condicion que mange pas lo fruch de l'arbre del ben.
Adam viviá astruc al paradís, ont dominava totes los animals (als que donèt un nom) e li mancava pas lo manjar. Mas lèu s'avisèt que totes los animals avián parelh e se sentiguèt sol. Dieu lo faguèt dormir, li tirèt una costèla e ne faguèt una femna, qu'Adam nomenèt Èva.
La sèrp [1] enganèt Èva e convenquèt Adam de manjar lo fruch de l'arbre proïbit.
En consequéncia foguèron expulsats del Jardin de l'Edèn e condemnats a sofrir malautiás, dolors, sofriment per se ganhar lo manjar e a vielhir e morir.
Segon la Genèsi, amb Èva es lo paire de:
Lo Libre dels Jubilèus (sègle II aC) dona los noms de doas filhas d'Adam e Èva:
Adam aguèt son filh Sèt a l'edat de 130 ans e visquèt aprèp uèit cents ans de mai e engendrèt filhs e filhas.
Adam dins lo judaïsme[modificar | modificar la font]
Segon la tradicion josieva, la primièra esposa d'Adam se nomenava Lilit e Èva foguèt en realitat la segonda femna. Dins tota la Bíblia es solament citada dins un passatge: « Los animals fèrs se trapavan amb las iènas, e lo satir cridarà son companhon. Tanben s'i repausarà lo demòni Lilit, serà son luòc de repaus. » (Isaïes, 34:14)
Aquela cresença josieva tan vièlha es deguda al fach que la Genèsi explica dos biais per la creacion de l'òme e la femna: La primièra: « E Dieu creèt l'òme a son imatge, a la semblança de Dieu lo va crèt; creèt l'òme e la femna. » (Gen, 1:27) La segonda: {{cita|E de la costèla que aviá tirat de l'òme, lo Dieu Eternal ne fasent una femna e l'aduguèt a l'òme. (Gen, 2:22)
Segon lo Genèsi Rabba, midrach[2] del sègle V sus lo libre de la Genèsi, Adam aviá vint ans e Èva encara èra pas estada creada, quand Yahweh demandèt a l'òme que nomena totas las bèstias, aucèls e los autres èssers vivents. Quand defilavan davant el en parelhs, mascle e femèla, Adam esprovèt la gelosiá en mai que aviá copulat amb cada femèla animal a son torn, jamai trobèt satisfaccion a o far. Alara s'exclamèt: « Totas las creaturas an lo parelh apropriat, levat ièu! », e preguèt Yahweh que remedièsse a aquela injustícia.
Atal, Dieu li creèt una femèla amb qui poiriá anar. E vivián astrucs e abonats al plaser que se donavan mutualament. Alara, Yahweh faguèt dormir Adam e de la sa costèla ne creèt una autra femmna, Èva, qu'èra fòrça mai rasonable e mens luxuriosa. Dempuèi Lilit foguèt repudiada e segon qualques versions josievas abandonèt l'Edèn. Pasmens, una sèrp (representacion del demòni) se presentèt a Èva e la convenquèt de manjar de l'arbre proïbit. Atal foguèt perque los primièrs òmes deguèron abandonar l'Edèn.
Aprèp que s'installèt sus la Tèrra, Adam repudièt Èva pel pecat comés e pendent 130 ans dormiguèt las nuèits tot sol. Pendent aquel temps, Lilit sollicitava periodicament Adam, e, captivat per sa belesa, mantenguèt de relacions amb ela de quines nasquèt los demònis e esperits coneguts com plagas de la umanitat o lilim.
Fin finala, Adam se raprochèt d'Èva, lo perdonèt e construguèron una familha fòrça nombrosa. Aprèp fòrça ans, una jove descendenta de Caín, progenitura d'Adam, nomenada Naamà tornèt a çò d'Adam e aguèt de relacions luxuriosas amb el. Ne nasquèron Asmodèu e autres demònis.
Segon l'istorian josieu del sègle I Flavi Josèp, quand èra ja fòrça vièlh, Adam prediguèt de cataclismes mondials a basa de fuòc e d'aiga. Alara, de descendents comencèron la construccion de doas colomnas gigantas -una de brica e una de pèira- amb l'objectiu d'i notar tota la saviesa (sciéncia e invencions) concebuda per que, aprèp los cataclismes, las generacions futuras pòscan lèu tornar aprendre las coneissença ja aquerida. Aquela colomnas se nomenèron Pilars dels filhs de Sèt.
Adam dins l'islam[modificar | modificar la font]
Segon l'islam, Adam construguèt lo primièr altar a Dieu. Dos mil ans aprèp, lo seu descendent Abraam, ajudat pel seu filh Ismaèl, bastiguèt aquel temple, que uèi es conegut coma la Kaaba (situada a la Mèca), la mosqueta mai important d'islam.
Las escrituras islamicas detalhan pas lo ròtle d'Èva coma temptatriz, solament lo diable apareis coma instigator de la parelha per desobesir a Dieu.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot Adam ven de l'ebrieu adamah, que significa "tèrra", "sòl". Lo derivat Adam, aprèp, prenguèt la significacion d'"umanitat".
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Per la majoritat dels cresents la sèrp seriá Satan, un àngel expulsat del cèl per Dieu
- ↑ Comentari rabbinic


text:
Monarquia constitucionala
Una monarquia constitucionala es un tipe de regim politic que reconeis un monarca elegit o ereditari coma cap de l'Estat, mas qu'une constitucion limita sos poders.
Las monarquias constitucionalas modèrnas son mai sovent de monarquia parlementàrias amb un sistèma de separacion dels poders que lo monarca es lo cap simbolic del poder executiu. Aquel poder es en practica devolut a un primièr ministre nomenat pel monarca, e devent aver lo sosten del Parlament, davans que, son govèrn es sol responsable.
Lo monarca, independent des partits politics, dispausa de prerogativas constitucionalas per exercir son ròtle eminentament simbolic coma fisador de la Constitucion e de la democracia, de l'unitat nacionala e de l'integritat territoriala, mas tanben coma simbòl del contunh istoric de l'Estat, representant e fisador de sos interèsses a l'estrangièr. Pòt aver tanben un drech de gaita, de conselh e d'avertiment sus la politica menada pel govèrn, presidir las sesilhas del conselh dels ministres, e èsser arbitre, en cas de crisi politica o de govèrn. Per aquò, a un ròtle neutre e pòt servir de mediator, e lo monarca es un « poder moderator » segon Benjamin Constant. Atal, lo monarca parlementari regna mas govèrna pas, o segon la formulacion d'Adolphe Thiers: « Le rei administra pas, govèrna pas, regna. »
Lo monarca ereditari pòt èsser rei o reina, coma dins gaireben totas las monarquias europèas, mas tanben grand duc o granda duquessa, coma al Luxemborg, prince, coma a Mónegue o au Liechtenstein, emir, coma al Kowait, o emperador, coma al Japon.
Somari
Origina[modificar | modificar la font]
Las originas del concèpte venon de las monarquias absoludas de la fin de l'Edat Mejana que l'autoritat del govèrn i es exercida pel monarca e son govèrn. Lo desvolopament de la participacion populara dins las democracias passèt lo poder dels govèrns causits a d'assembladas e parlaments legislatius, produsent de sistèmas mai democratics. Atal, lo monarca regna mas govèrna pas.
Cap teoric de l'executiu[modificar | modificar la font]
Dins una monarquia constitucionala, lo pòste de cap de l'Estat se transmet abitualament al sen d'una familha reiala. Lo cap de l'Estat es teoricament responsable de l'executiu, çò qu'explica l'origina de denominacions coma « Lo govèrn de Sa Majestat ».
Dins qualques païses lo monarca pòt téner sesilha amb lo govèrn malgrat qu'aja pas de ròtle dins la formacion de la politica. Dins d'autres, lo monarca a un drech d'accès a totes los afars del govèrn. Pasmens, qualques constitucions monarquicas rebutan lo monarca de tota participacion al govèrn. Es lo cas en Suècia e Japon, que lors sobeirans demòran pasmens de monarcas constitucionals.
Cap efectiu de l'executiu[modificar | modificar la font]
Pasmens, existís encara de monarquias constitucionalas que lor monarca es dotat de vertadièrs poders politics. Es lo cas de Mónegue que lo prince sobeiran a l'iniciativa de leis e nomena le Govèrn princièr. Aquel darrièr es responsable pas que davant el. En efècte, la separacion estricta dels poders fa que lo Govèrn es pas eissit del Conselh Nacional (parlament monegasc monocameral).
Aplicacion[modificar | modificar la font]
Actualament, es gaireben totjorn associada a una democracia representativa, çò que dona un compromés entre las teorias de sobeiranetat del pòble e un govèrn seguent una tradicion. E mai lo rei o la reina pòsca èsser vist coma cap de govèrn, es lo Primièr ministre que govèrna le país. Son poder deriva directament o indirectament d'eleccions.
Istoricament de monarquias constitucionalas foguèron pas totjorn de democracias representativas. Per exemple Itàlia, Japon e Espanha coneguèron de monarquias coexistissent amb un regim autoritari.
Dins lo monde[modificar | modificar la font]
Ancianas monarquias constitucionnalas[modificar | modificar la font]
Mai d'un païses coneguèron una monarquia constitucionala abans de venir republicas, coma :
- Àustria-Ongria, de 1867 a 1919 ;
- Alemanha, de 1871 a 1919, amb l'Empèri Alemand ;
- Brasil, de 1822 a 1889, avec l’Empèri de Brasil.
- França, de 1791 a 1792 amb lo Reialme dles Franceses, puèi de 1814 a 1848, amb la Restauracion francesa e la Monarquia de Julhet ;
- Portugal, de 1820 a 1828 e de 1834 a 1910, jos branca liberala de l'Ostal de Bragança ;
- Romania, de 1831 a 1848 amb los Reglaments organics de Valachia e de Moldavia; de 1859 a 1866, amb las Principauts units, e puèi de 1866 a 1947, coma Principat de Romania, puèi del Reialme de Romania.
- Savòia e Sardenha, de 1713 a 1860.


text:
Canariomys
Aqueste genre de rosegaires de la sosfamilha dels Murins compren doas espècias endemicas de las Illas Canàrias, totas doas atudas : * Rat gegant de Tenerife (Canariomys bravoi Crusafont Pairó e Petter, 1964), del Pleistocèn de Tenerife * Rat gegant de la Granda Canaria (Canariomys tamarani Lopez-Martinez and Lopez-Jurado, 1987), de l'Olocèn de la Granda Canaria
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Canariomys dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
- Referéncia ITIS : TSN 584992 Canariomys Crusafont-Pairo and Petter, 1964 (en)


text:
Bòrmas
Bòrmas ( Bormes-les-Mimosas en francés) es una comuna de Provença , administrada per lo departament francés de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur .
Seis abitants si dién bormeans, bormeanas en occitan.
Somari
Descripcion e environament[modificar | modificar la font]
Bòrmas si compara sovent, gràcias a son vilatge vièlh, a un belem provençau : ostaus vièlhs cubèrts de teules ròses, carreirons florits, barris e roïnas de castèu. Lo vilatge medievau vièlh somonde una vista panoramica sus la plana e leis Illas d'Òr.
Lo quartier de la Faviera es agradiu, lo pòrt e lo Carrat d'Onor son de descurbir.
Mai luenh, après lei pinedas e lei còstas de vinhas dins una natura fèra e aparada, s'estendon lei plaias de Cabasson, de l'Estanhòu, de Pelegrin e de la Faviera.
Sus lo masatge de Cabasson, vilatge de pescadors ancian, s'atròba lo celèbre Fòrt de Bregançon (sus una pichona peninsula), residéncia d'estiu dei Presidents de la Republica Francesa.
Bòrmas es una vila florida ambé quatre flors, medalha d'òr 2003 dau Concors europèu dei vilatges florits.
Istòria[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
- Lo Fòrt de Bregançon, residéncia de vacanças oficiala dei Presidents de la Republica Francesa.
- En plaça Sant Francés s'atròba l'estatua de Sant Francés de Paula, monge calabrés qu'auriá desliurat lo vilatge de la pèsta en 1481.
Personalitats liadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Ipolit de Bocard, marin e corsari que participèt activament a l'independéncia d'Argentina e de Peró.
- Lo pintre Alfred Courmes (Aufrèd Cormas) nasquèt a Bòrmas lo 21 de mai de 1898.
- Hermann Sabran, avocat e filantròpe.
- Bòrmas siguèt lo quadre de la màger part dei romans de Joan Aicard. L'escrivan i celebrèt sa província meridionala dins son Maurin des Maures (Maurin dei Mauras) sei Poèmes de Provençe (Poèmas de Provença).
- Portau de Provença
-
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Catalonha (comunautat autonòma)
Catalonha (en catalan Catalunya) es un país[1] europèu situat al nòrd-èst de la Peninsula Iberica que se constituís oficialament coma una comunautat autonòma d'Espanha. De mai, es una partida importanta dels Païses Catalans (exceptat Aran, qu'es en Occitània), entitat culturala qu'intègra totes los territòris de lenga catalana. Malgrat aquò, Catalonha a tanben d'autras designacions non oficialas coma lo Principat o lo Principat de Catalonha (en catalan el Principat de Catalunya). Sa capitala es Barcelona e lo gentilici es catalan -a (o principatin -a).
Territorialament, Catalonha se compausa, primièrament, de las províncias de Girona, Barcelona, Lhèida e Tarragona. De tira, òm trapa las comarcas, que se compausan de municipis e, fin finala, las vigariás. Aquestas, que son estadas restauradas a partir del novèl Estatut d'Autonomia de 2006, constituissián l'anciana distribucion politica de Catalonha fins a l'integracion administrativa dins l'estat espanhòl en 1714. La Generalitat de Catalonha (en catalan: Generalitat de Catalunya) es l'organizacion politica de Catalonha, qu'englòba lo Govèrn, lo Parlament e la rèsta de las institucions pròprias.
Somari
- 1 Toponimia
- 2 Geografia e clima
- 3 Istòria
- 4 Politica e govèrn
- 5 Division territoriala e administrativa
- 6 Economia
- 7 Demografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams
- 10 Nòtas e referéncias
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Catalonha comencèt d'èstre emplegat cap al mièg del sègle XII per designar l'ensems dels comtats que fasián partida de la Marca Ispanica e que se desliguèron gradualament del tutoratge franc fins que venguèsson sobeirans. L'origina del mot Catalunya es encara incèrta e dobèrta a d'interpretacions. La teoria mai acceptada ditz que deriva de "tèrra de castèls",[1] e qu'aja evoluat del tèrme castlà, lo governador d'un castèl.[2] Segon aquela teoria, lo tèrme castellà ne seriá omològ. Una autra teoria suggerís que Catalunya proven de "Gotholandia" es a dire "la tèrra dels gòts"; los francs sovent nomenavan Gòtia lo territòri catalan (o quitament, la Peninsula Iberica). D'autras teorias suggerisson que proven d'un prince alemand legendari, Otger Cataló, o del mot laketani, tribú que demorava dins las tèrras qu'a l'ora d'ara compausan las comarcas de Valés e Barcelonés, e que per influéncia italiana lo mot devenguèt katelans e après catalans.[3]
Geografia e clima[modificar | modificar la font]
Catalonha a una superfícia aproximativa de 32 000 km2. Limita al nòrd amb Andòrra (65,3 km) e Occitània (315 km), a l'oèst amb Aragon (359,9 km), al sud amb lo País Valencian (52,9 km) e a l'èst amb la Mar Mediterranèa. Sa situacion geografica a favorizat, dempuèi l'Edat Mejana, una relacion pròcha e intensa amb los autres païses mediterranèus e a l'encòp amb l'Euròpa continentala.
La geografia de Catalonha es plan divèrsa se prenèm en compte la superfícia relativament pichona de son territòri. Sa geografia es condicionada pel litoral mediterranèu a l'èst, amb 580 km de còsta, e per las montanhas dels Pirinèus al nòrd. Dedins, vèrs l'àrea de Lhèida, i a una granda depression centrala. La sèrra prelitorala separa de l'interior los airals costièrs, encara qu'aqueles, vèrs la província de Girona, son dominats per una sèrra litorala.
Aproximativament 28,7% del sòl de Catalonha es dedicat a la agricultura, 15,7% a prats e pastencs, 1% correspond a rius, 43,4% a bòsques, 6,7% a d'airals urbans o urbanizables e 4,6% a d'autras activitats pas especificadas.[2]
Catalonha a un clima mediterranèu, mas amb de grandas variacions de temperatura entre lo litoral costièr, amb clima doç, temperat en ivèrn e plan caud en estiu; l'interior, que a un clima continental mediterranèu, amb d'ivèrns freges e d'estius plan cauds; e las regions de montanha pròchas dels Pirinèus, amb clima de montanha, temperaturas minimas jos zèro e fòrça nèu en ivèrn, pluèja annadièra superiora a 1000 mm e d'estius mens cauds.
En 1990 lo govèrn catalan creèt lo Conselh de Proteccion de la Natura, un organisme consultatiu per la proteccion de la natura e lo païsatge, amb la finalitat de conéisser, estudiar, protegir e administrar lo mitan natural catalan. Existisson en Catalonha onze pargues naturals: lo Pargue Natural de l'Alt Pirineu, Aigasmòrtas de l'Empordan, lo Pargue Natural del Cadí-Moixeró, lo Cap de Creus, Els Ports, Montseny, Montserrat, Sant Llorenç del Munt, la Serra de Montsant e la Zona volcanica de la Garrotxa; un pargue nacional, Pargue Nacional d'Aigüestòrtes e Estanh de Sant Maurici; una resèrva naturala, lo Dèlta de Llobregat; e una resèrva marina, las Illas Medes.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Article principal: Istòria de Catalonha
L'istòria de Catalonha, tant al nòrd com al sud dels Pirinèus se pòt devesir en las epòcas seguentas:
A partir de 1659, se separa la Catalonha Nòrd de la rèsta del territòri, après lo Tractat dels Pirinèus. Dempuèi alara, se destria los periòdes seguents de l'istòria de la Catalonha Sud, la comunitat autonòma actuala:
- Istòria contemporanèa de Catalonha, que comença amb la pèrda dels fòrs catalans après los Decrets de Nòva Planta en 1716.
- Sègle XX en Catalonha, qu'inclutz la recuperacion de l'autonomia pendent la Segonda Republica Espanhòla, abolida per lo regim franquista. Après la transicion democratica espanhòla, e l'aprovacion de l'Estatut de 1979, Catalonha tornèt gausir d'una autonomia en Espanha. En 2006 s'aprovèt en referendum un nòu Estatut d'Autonomia que regís l'organizacion politica e autonomica de la Catalonha actuala.
Politica e govèrn[modificar | modificar la font]
- Article principal: Politica e govèrn de Catalonha
La Generalitat de Catalonha[modificar | modificar la font]
La nòrma institucionala basica de Catalonha es l'Estatut d'Autonomia. D'acòrd amb aquel, l'autogovèrn de Catalonha s'organiza politicament coma Generalitat de Catalonha. La Generalitat de Catalonha se compausa de divèrsas institucions de govèrn, demest elas:[3]
- lo Parlament de Catalonha: poder legislatiu del govèrn catalan; dins lo Parlament se fa la discussion politica e se contraròtla e impulsa l'accion politica e de govèrn. Lo Parlament apròva lo budgèt de la Generalitat. Es compausat per un minimum de 100 deputats e un maximum de 150, elegits per representacion proporcionala amb tièras de partits pas modificablas, per un periòde de quatre ans;
- la Presidéncia de la Generalitat, dirigida pel president. Lo president es la representacion pus nauta de la Generalitat e a l'encòp de l'Estat en Catalonha. Dirigís las accions del Govèrn e pr'aquò es lo representant del poder executiu de Catalonha; e
- lo Govèrn o Conselh Executiu es l'organisme superior collegial que dirigís l'accion politica e l'administracion de la Generalitat. Lo Govèrn es presidit pel president de la Generalitat, lo Conselhièr Primièr e los autres conselhièrs.
Las competéncias principalas del Govèrn comprenon l'educacion, la santat e la cultura. Lo finançament de la Generalitat es regulat per la Lei Organica de Finançament de las Comunitats Autonòmas e per l'Estatut d'Autonomia de Catalonha.
En mai d'aquestas institucions, las autras institucions de la Generalitat son totas aquelas que seràn creadas per lo meteis Parlament. Com a organismes de garantida e contraròtle, a l'ora d'ara fan partida de la Generalitat, lo Sindic de Grèuges, que garantís los dreches e las libertats dels ciutadans, la Sindicatura de Comptes que contraròtla los comptes economics de las institucions publicas de Catalonha, e lo Conselh de Garantidas Estatutàrias, que velha per l'adequacion a l'Estatut i a la Constitucion de l'Estat espanhòl de las disposicions de la Generalitat.
Lo poder judiciari de Catalonha correspond al Tribunal Superior de Justicia, l'organisme jurisdiccional suprèm de Catalonha, segon l'Estatut de 2006. Las competéncias del Tribunal Superior de Justicia incluson los recursos e proceduras dins los divèrses òrdres institucionals e lo tutoratge dels dreches reconeguts per l'Estatut. En tot cas, es competent dins los òrdres jurisdiccionals civil, contenciós, administratiu e social, e en d'autres que se poiràn crear dins l'avenidor.
Lo Govèrn fa partida de la Generalitat de Catalunya. La capitala e lo sèti del Govèrn es la vila de Barcelona. Lo President de la Generalitat tre 1980 e 2003 foguèt Jordi Pujol i Soley, de la coalicion Convergència i Unió, que foguèt succedit per Pasqual Maragall i Mira tre 2003 e 2006. En novembre de 2006, foguèt elegit nòu president José Montilla Aguilera.
Catalonha dispausa tanben d'una polícia, los Mossos d'Esquadra (occ. vailets d'escadra). Las originas d'aquela fòrça de polícia remontan al sègle XVIII. Dempuèi 1994 se tròba dins un procès de desplegament, que s'acabarà en 2008, per remplaçar las fòrças estatalas de la Guardia Civil e la Polícia Nacionala, que dependon dirèctament del Ministeri de l'Interior d'Espanha. Pasmens, l'Estat i servarà un nombre limitat d'agents en Catalonha per exercir d'autras foncions especificas coma la susvelhança dels pòrts, aeropòrts, còstas, frontièras, doanas, administració d'estrangièrs, cartas d'identitat, trafec d'armas e explosius, proteccion fiscala de l'Estat e d'autras foncions qu'establís la Constitucion Espanhòla.
La Val d'Aran[modificar | modificar la font]
La Val d'Aran gausís d'un regim especial en Catalonha. L'Estatut d'Autonomia reconeis aquela entitat territoriala amb personalitat juridica pròpria e plena d'autonomia amb organizacion institucionala e administrativa especifica. L'institucion de govèrn de la Val d'Aran es lo Conselh Generau, format pel sindic, lo Plen de Conselhèrs Generaus e la comission d'Auditors de Compdes. Lo Sindic es la representacion pus nauta de la Generalitat en Aran. La lenga pròpria e oficiala d'Aran es l'occitan, qu'en Aran s'apèla aranés, e qu'es tanben oficiala dins tot lo territòri de la Comunautat Autonoma de Catalonha.
Los simbols nacionals[modificar | modificar la font]
Catalonha a tres simbols representatius pròpris, apelats simbòls nacionals per l'Estatut[4]: lo drapèu, l'imne e la fèsta nacionala:
- Lo drapèu, apelat Senyera, a son origina dins l'escut dels comtes de Barcelona. E mai que i aja pas cap de referéncia documentària abans lo sègle XIII, es un dels drapèus pus ancians d'Euròpa[5]. Se compausa de cinc faissas jaunas e quatre de rojas, totas de la meteissa largor.
- L'imne nacional de Catalonha es Els Segadors (occ. Los Segaires), escrich en sa fòrma actuala per Emili Guanyavents en 1899. La version musicala es de Francesc Alió, de l'an 1892. Las originas de l'imne remontan a un cant nascut en 1640 pendent la guèrra contra lo rei Felip IV de Castellha, que los païsans i participèron en d'episòdis importants. Es oficial dempuèi la lei del Parlament del 25 de febrièr de 1993.
- La fèsta nacionala de Catalonha foguèt la primièra lei aprovada pel Parlament de Catalonha en 1980. La Jornada Nacionala (cat. Diada Nacional) o fèsta de Catalonha se celèbra l'11 de setembre e commemòra l'actitud de resisténcia activa contra l'opression e l'espèr d'una totala recuperacion nacionala[6] pendent la Guèrra de Succession Espanhòla, que comportèt la pèrda de las libertats de Catalonha lo meteis jorn de 1714, après lo Sètge de Barcelona.
Division territoriala e administrativa[modificar | modificar la font]
- Article principal Division territoriala de Catalonha.
Catalunya s'organiza territorialament en províncias. L'Estatut d'Autonomia de 2006 establís l'organizacion administrativa de Catalunya en tres entitats localas: los municipis, las comarcas e las vigariás. Pasmens l'estat central espanhòl organiza tanben territorialament Catalonha en províncias.
Províncias[modificar | modificar la font]
Catalonha se dividís administrativament en quatre províncias, que lor organisme de govèrn es la deputacion
Las capitalas de las províncias son las vilas del meteis nom: Barcelona, Girona, Lhèida e Tarragona.
D'autres entitats localas[modificar | modificar la font]
Las comunas o municipis[modificar | modificar la font]
L'Estatut definís lo municipi coma l'organisme de basa e lo mejan essencial de participacion de la comunautat locala dins los afars publics. De mai, l'Estatut garantís als municipis d'autonomia per l'exercici de lors competéncias e per l'administracion de lors interèsses. En Catalonha existisson a l'ora d'ara 947 municipis. Jos aqueles organismes i a las entitats municipalas descentralizadas, que gausisson tanben d'una cèrta autonomia, malgrat que dependan de lors municipis respectius. Actualament en Catalonha i a 58 entitats municipalas descentralizadas.
Las comarcas[modificar | modificar la font]
Las comarcas son d'entitats compausadas per de municipis e administran los servicis locals dins sas competéncias. La division comarcala actuala a son origina dins un decret de la Generalitat de Catalonha de 1936, que foguèt suprimit en 1939 pel franquisme. En 1987 la Generalitat tornèt aplicar aquela division territoriala e en 1988 s'i ajustèron tres comarcas nòvas. A l'ora d'ara n'i a 41.
Las vigariás[modificar | modificar la font]
La vigariá (cat. vegueria) se definís coma un encastre territorial especific per l'exercici del govèrn intermunicipal e de cooperacion locala amb una personalitat juridica pròpria. Es la division territoriala utilizada per la Generalitat, dempuèi l'Estatut de 2006, per l'organizacion territoriala de sos servicis. Gausís tanben d'autonomia per la gestion de sos interèsses. L'administracion de las vigariás correspond al Conselh de Vigariá, que remplaçarà las Deputacions.
Economia[modificar | modificar la font]
- Article principal: Economia de Catalunya
Catalonha es un país de tradicion industriala dempuèi lo sègle XIX. A l'ora d'ara, l'industria, lo torisme e los servicis son los sectors economics principals de Catalonha. La creissença economica mejana annadièra del periode 1995-2004 foguèt inferiora a la mejana espanhòla. Pasmens, en 2005 cresquèt de 3,3%, lo meteis percentage que la mejana espanhòla e per dessús de la mejana europèa. Catalonha se tròba en quatrena posicion de la classificacion de comunautats segon lor Produch Interior Brut per càpita e pòrta 18,8% del PIB total d'Espanha, 25,5% del sector industrial del PIB e 17,5% del sector dels servicis[7]. Lo caumatge, en 2005 èra de 6,6%.
En 2005, lo percentatge d'exportacions de nauta tecnologia foguèt 34,6% del total espanhòl. En lo meteis an las importacions de la Catalonha foguèron 29% del total espanhòl e las exportacions 26,8%. De las despensas per la recèrca e lo desvolopament, 22,8% se realizèron en Catalonha.
Catalonha es la primièra destinacion toristica d'Espanha. En 2005 recebèt 13,2 milions de toristas tre genièr e novembre, es a dire 25,3% de totes los toristas que arribèron en Espanha. Las destinacions toristicas pus importantas de Catalonha son la vila de Barcelona e las plajas de la Còsta Brava e de la Còsta Daurada, e mai los Pirinèus amb 10 estacions d'esquí: Baqueria Beret, La Molina, Espot Esquí, La Masella, Pòrt Ainé, Val de Núria, Boí Taüll, Pòrt del Comte, Rasos de Peguera, Tavascan e Vallter 2000.
Lo prètz del lotjament en Catalonha es lo pus naut d'Espanha, après Madrid. En 2005 se pagava 3397 èuros per mètre carrat. Pasmens, Barcelona èra la vila pus cara d'Espanha, amb un prètz mejan de 3700 èuros per mètre carrat.
Respècte al malhum financièr, cal metre en relèu la tradicion e la capitada de las caissas d'estalvi de Catalonha, pus importantas que las bancas privadas. De las 46 caissas d'estalvi espanhòlas, 10 son catalanas. Se remarcan, sobretot, La Caixa, la primièra caissa d'estalvi d'Euròpa e la Caixa Catalunya. Demest las bancas, la pus importanta es la Banca de Sabadell, lo quatren grop bancari de l'Estat per òrdre d'importància.
Demografia[modificar | modificar la font]
- Article principal: Demografia de Catalonha
Indicadors demografics[modificar | modificar la font]
La populacion actuala de Catalonha es superiora a 7 milions d'abitants (IDESCAT). Segon l'Institut d'Estadistica de Catalonha, la populacion de Catalonha en 2005 èra de 6 995 206 abitants, siá 15,9% del total de la populacion espanhòla. D'aqueles, 603 636, es a dire 8,9%, èran estrangièrs, (22,3% del total d'estrangièrs que demòran en Espanha). Aproximativament, 1,5 milions demòran dins la capitala, la vila de Barcelona (22,8% de la populacion de Catalonha); e 5 milions demòran dins l'airal metropolitan de Barcelona, (72,7% de la populacion totala de Catalonha). Pr'aquò es un dels airals metropolitans pus grands d'Euròpa. Per contra, las zònas mens pobladas son las comarcas pirinencas.
Prèp de 2,5 milions de personas demòran dins un rai de 25 km a l'entorn de la capitala. Dins la primièra cinta metropolitana se tròban de vilas coma l'Hospitalet de Llobregat, Badalona, Santa Coloma de Gramenet e Cornellà. Las populacion principalas de la segonda cinta metropolitana son Terrassa, Sabadell, Montcada i Reixac, Granollers, Martorell, Molins de Rei, Sant Feliu de Llobregat, Gavà e Castelldefels.
Catalonha a recebut mantuna ondada d'immigrants pendent lo sègle XX. En 1900 la populacion de Catalonha èra de dos milions d'abitans. Pendent lo decenni de 1960 i aviá ja 5 milions d'abitants. Aquela creissença foguèt deguda pas sonque a l'explosion demografica naturala mas tanben a l'arribada d'immigrants de mantuna region d'Espanha, sustot d'Andalosia, Múrcia e Extremadura. Una segonda ondada arribèt dempuèi lo decenni de 1990, çaquelà aqueste còp pas d'autras regions mas de païses estrangièrs.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Lista dels presidents de la Generalitat de Catalonha
Ligams[modificar | modificar la font]
- Tèxt de l'Estatut d'autonomia, en aranés
- Pagina de la Generalitat de Catalonha
- Estatut d'Autonomia del 2006
- Institut d'Estadística de Catalunya Informacions estadisticas detalhadas de Catalonha
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ «Catalunya». l'Enciclopèdia. Barcelona: Grup Enciclopèdia Catalana.
- ↑ Quin tipus de territori tenim?
- ↑ De les institucions Estatut d'Autonomia de Catalonha, 2006


text:
892
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 892 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Organizacion d'un complòt per alunchar lo rèi Audoïn que quitèt lo nòrd de son reiaume per sometre una revòuta dei fraires dau duc d'Aquitània Ramnulf II de Peitieus. En realitat, aquò èra organizat per permetre lo coronament dins la vila de Reims de Carles (en 883), eiretier legitim dei Carolingians, evincit en 888 per Audoïn. Aquela volontat d'alunchar lo rèi foguèt facilitada per una incursion dei Vikings qu'agantèron Limanha onte foguèron batuts a la batalha de Montpensier.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau califa Al-Mutamid lo 15 d'octòbre. Foguèt remplaçat per son cosin Al-Mutadid qu'èra lo cap vertadier dau Califat dempuei la mòrt de son paire e visir Al-Mufawwad.


text:
Cultura
La cultura es l'ensemble de las coneissenças aquesidas, l'instruccion, lo saber d'un individú.
La cultura es tanben l'ensemble de las estructuras socialas, religiosas, etc, e mai los compòrtaments collectius coma las manifestacions intellectualas, artisticas, etc, que caracterizan una societat.
La cultura compren tres grands gropes de manifestacions : l'art, lo lengatge, la tecnica.
Per extension (usitat en etologia), la cultura designa tot compòrtament, abitud, saber, après per un individú biologic, transmés socialament e non per eretatge genetic de l'espècia a la quala aparten aqueste individú.


text:
Bartolomé Casaus
Bartolomé Casaus, mai conegut jol nom de Bartolomé de las Casas (Sevilha, 24 d'agost de 1484 - Madrid, 17 de julh de 1566) foguèt un fraire dominican andalós del Reialme de Castelha, cronista, teologian, avesque de Chiapas (Mexic) que prenguèt la defensa dels indians d'America. Son nom d'ostal vertadièr Casaus, espanholizat e ennoblit en de las Casas, a generat la teoria que podiá èsser catalan, mentre que d'autres li donan una origina occitana, probablament lemosina.
Biografia[modificar | modificar la font]
Bartolomé Casaus nasquèt a Sevilha en 1484, probablament lo 16 de novembre.[1] De sègles de tradicion situavan sa naissença anteriorament, en 1474. Pasmens, dins las annadas 1970 de cercaires que fasián de recercas dins d'archius demostrèron que la data èra incorrècta, aprèp d'aver descobèrt dins l'Archiu General de las Indias records of a contemporary lawsuit que demostrèt qu'èra nascut una decada mai tard que çò que se pensava.[2] De biografs e autors posteriors an generalament acceptat e utilizat aquesta revision.[3] Son paire Pedro Casaus èra un mercadièr e se pensa generalament que la familha èra descendenta d'una de las familhas occitanas qu'avián emigrat per fondar la vila de Sevilla.[4] Segon un biograf sa familha èra d'origina jusieva convèrsa,[5] encara que d'autres descrivon la familha coma de crestians qu'avián emigrat d'Occitània.[4], pasmens l'istorian catalan Jordi Bilbeny pensa que Bartolomé e sa familha podián èsser catalans. Pr'amor del testimoniatge del biograf de Casaus, Antonio de Remesal, se creguèt tradicionalament que Bartolomé de las Casas estudièt en licéncia a Salamanca, pasmens aqueles estudis jamai apareisson pas mençonats dins los escriches del fraire.[6] En 1507, quand èra encara adolescent, viatgèt a Roma ont aguèt l'escasença d'èsser present al Festival de Flaütas.[7]


text:
Logicial liure
Lo logicial liure (var. logiciau liure) se referís al logicial que se pòt distribuir, utilizar e modificar liurament.
En general, se pòt dire qu'un programa es liure se permet çò que sèc :
- La libertat d'executar lo programa per quina intencion que siá (libertat 0).
- La libertat de veire cossí fonciona lo programa e de l'adaptar a las necessitats pròprias (libertat 1). L'accès al còde es una condicion essenciala.
- La libertat de redistribuir de còpias (libertat 2)
- La libertat de melhorar lo programa e de lo tornar distribuir amb los melhoraments realizats, per que tota la comunautat ne pòsca beneficiar (libertat 3). Coma la libertat 1, l'accès al còde es una condicion essenciala.


text:
Enez-Eusa
Enez Eusa en breton (Ouessant en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Es la setena isla mai granda de França. Fa 8 km de long per 4 km d'ample. Es la tèrra abitada mai occidentala de França metropolitana. A forma de pinça de cranc, doncas a l'Oèst l'isla se dividís en doas puntas: la Punta de Pern e la Punta de Feuntenvelen, a l'entorn de la Baia de Lampaul.
A l'èst l'unic luòc accessible per mar es la Badia del Stiff. L'isla es separada de l'Archipèl de Molène pel Estrech de Fromveur, que presenta de rapidas correntas marinas que pòdon arribar fins a 10 nuds de velocitat e 60 m de prigondor. Es environat de divèrsas islas, coma çò Illòt de Keller al Nòrd. Ouessant Marca tradicionalament lo dintrat Sud del Marga.
- Demografia
És la setena illa més gran de França. Fa 8 km de llarg per 4 km d'ample. És la terra habitada més occidental de França metropolitana. Té forma de pinça de cranc, doncs a l'Oèst l'illa es divideix en dues puntes: la Punta de Pern i la Punta de Feuntenvelen, al voltant de la Badia de Lampaul.
A l'est l'únic lloc accessible per mar és la Badia del Stiff. L'illa està separada de l'Arxipèlag de Molène per l'Estret de Fromveur, que presenta ràpids corrents marines que poden arribar fins a 10 nusos de velocitat i 60 m de profunditat. Està envoltat de diverses illes, com el Illot de Keller al Nord. Ouessant marca tradicionalment l'entrada Sud del Canal de la Mànega.
- Demografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Ouessant Es una isla dempuèi los tempses préhistoriques. A la fin de la darrièra ère glaciaire, èra ja separada del continent. Los elements d'aucupacion los mai ancians remontan a 1 500 abans J.-C. S'es descobèrt un vilatge préchrétien en avent existit pendent de nombroses sègles a Ouessant, signe d'una civilizacion ja anciana. Se pòt ne trobar las traces sul luòc archéologique de Mez Notariou en lo centre de l'isla, près de la còsta Santa-Michel.
L'isla èra un repère pels marines de l'Antiquitat (Carthaginois, de contunh Grècs e Romains) #que fasián lo comèrci del étain amb los Balearas Cassitérides (Cornouaille o Sorlingues) : lo géographe grèc Strabon la designa jol nom d'OuEισaun , Pline lo Ancià cossí Axanta, mas lo nom latin usuel es Uxantis.
Ouessant A pendent longtemps #èsser una isla isolada a causa de las nombrosas dificultats d'accèsses a la siá còsta escarpée, en creant aital una societat autarcique. La populacion locala, gaireben exclusivament compausada de femnas (meses a despart los joves mainats e los ancians), practicava principalament l'agricultura coma mejan de subsistance. Los òmes avián compromés en la Marina reiala jos la Ancian Regim e partissián per de longas missions. Una part de dintratz eles tornava pas jamai. Pel continuament, lo desvolopament de las linhas comercialas a favorit los contracta en la marina vendeira. Las femnas, demoradas dins tèrra, avián per prètzfach de s'ocupar de l'ostal (una pichona masure sens la mendre comoditat), dels mainats e dels trabalhs agricòlas. Èran los autentics caps de familha.
La preséncia de « cavals nans » a testificat sus l' isla per qualques escassas fonts. « Fòrça meses en examen e considerables per lo sieu vivacité e l'elegància de las siás formas, pas mens que per l'extrèm petitesse de la siá talha », èran ja en neta diminucion a l'epòca de Jean-Baptiste Ogée (XVIIIen). An crosat amb estendèm còrsas, prèps de lo sieu morphologie, a Modèl:La s[7]. François-Marida Luzel n'a vist pendent la siá joenessa, mas verifica en lo moment d'un viatge #qu'an desaparegut[8].
Lo melhorament de las connexions amb lo continent, necessari al desvolopament de l'isla, interven pas #qu'en 1880 amb la ponduda en servici del primièr « vapor » en efectuant una connexion regular. Per endavant, las connexions avián assegurat, quand las condicions meteorologicas o permetián, per de pichons voiliers pesadament cargats.
Començament 2012, l'isla de Ouessant expérimentera una centrala electrica en foncionant mercés a hydroliennes, cosinas submarines de las eolianas, e #que lor caldriá permetre d'assegurar 40 % de la consomacion electrica de l'isla[9].
Ouessant est une île depuis les temps préhistoriques. À la fin de la dernière ère glaciaire, elle était déjà séparée du continent. Les éléments d'occupation les plus anciens remontent à 1 500 avant J.-C. On a découvert un village préchrétien ayant existé pendant de nombreux siècles à Ouessant, signe d'une civilisation déjà ancienne. On peut en retrouver les traces sur le site archéologique de Mez Notariou dans le centre de l'île, près de la côte Saint-Michel.
L'île était un repère pour les marins de l'Antiquité (Carthaginois, puis Grecs et Romains) qui faisaient le commerce de l'étain avec les Îles Cassitérides (Cornouaille ou Sorlingues) : le géographe grec Strabon la désigne sous le nom d'OuEισaun , Pline l'Ancien comme Axanta, mais le nom latin usuel est Uxantis.
Ouessant a pendant longtemps été une île isolée à cause des nombreuses difficultés d'accès à sa côte escarpée, créant ainsi une société autarcique. La population locale, presque exclusivement composée de femmes (mis à part les jeunes enfants et les vieillards), pratiquait principalement l'agriculture comme moyen de subsistance. Les hommes étaient engagés dans la Marine royale sous l'Ancien Régime et partaient pour de longues missions. Une partie d'entre eux ne revenait jamais. Par la suite, le développement des lignes commerciales a favorisé leur embauche dans la marine marchande. Les femmes, restées à terre, avaient pour tâche de s'occuper de la maison (une petite masure sans le moindre confort), des enfants et des travaux agricoles. Elles étaient les véritables chefs de famille.
La présence de « chevaux nains » est attestée sur l'île par quelques rares sources. « Très recherchés et remarquables par leur vivacité et l'élégance de leurs formes, non moins que par l'extrême petitesse de leur taille », ils étaient déjà en nette diminution à l'époque de Jean-Baptiste Ogée (XVIIIen). Ils sont croisés avec des étalons corses, proches de leur morphologie, au Sègle XIX[10]. François-Marie Luzel en a vu durant sa jeunesse, mais constate lors d'un voyage qu'ils ont disparu[11].
L'amélioration des liaisons avec le continent, nécessaire au développement de l'île, n'intervient qu'en 1880 avec la mise en service du premier « vapeur » effectuant une liaison régulière. Auparavant, les liaisons étaient assurées, lorsque les conditions météorologiques le permettaient, par de petits voiliers lourdement chargés.
Début 2012, l'île d'Ouessant expérimentera une centrale électrique fonctionnant grâce à des hydroliennes, cousines sous-marines des éoliennes, et qui devraient permettre d'assurer 40 % de la consommation électrique de l'île[12].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://cassini.ehess.fr/ Population avant le recensement De 1962
- ↑ INSEE: Population depuis le recensement de 1962
- ↑ basas-de-donnees/recensement/populations-legales/commune.asp?depcom=29155 INSEE : Populations légales 2006 de la commune entrées en vigueur le 1er janvier 2009
- ↑ http://cassini.ehess.fr/ Population avant le recensement de 1962
- ↑ INSEE: Population depuis le recensement de 1962
- ↑ INSEE : Populations légales 2006 de la commune entrées en vigueur le 1er janvier 2009
- ↑ Jean Ogée, Diccionari istoric e géographique de la província de Bretanha, A. Marteville, Molliex, 1843, pàg. 390, legir en linha
- ↑ François-Marida Luzel e Françoise Morvan, Nòtas de viatge: en Bassa-Bretanha, del Trégor dins las islas de Ouessant e de Bréhat, de Premsas univesitàries de Roazhon, 1997, (ISBN 2868472834 e ISBN 9782868472830), pàg. 131
- ↑ corrent-marin 20 minutas - L'isla de Ouessant se met sul corrent marin, article del 4 de març de 2011
- ↑ Jean Ogée, Dictionnaire historique et géographique de la province de Bretagne, A. Marteville, Molliex, 1843, p. 390, Modèl:Lire en ligne
- ↑ François-Marie Luzel et Françoise Morvan, Notes de voyage: en Basse-Bretagne, du Trégor aux îles d'Ouessant et de Bréhat, Presses universitaires de Rennes, 1997, (ISBN 2868472834 e ISBN 9782868472830), p. 131
- ↑ 20 minutes - L'île d'Ouessant se branche sur le courant marin, article du 4 mars 2011


text:
Aurelian (emperaire roman)
Aurelian (9 de setembre de 214 o 215, Sirmium - setembre de 275, Caenophrurium) foguèt un emperaire roman que reinèt de setembre de 270 a sa mòrt. Succediguèt a Marc Aureli Quintil e foguèt remplaçat per Marcus Claudius Tacite.
Son rèine se debanèt durant lo periòde de crisi militara dau sègle III. Pasmens, Aurelian realizèt una òbra importanta ai nivèus militars, administratius e religiós. D'efèct, sei victòrias militaras còntra divèrsei pòbles barbars permetèron de renfòrçar lei frontieras. Puei, de 271 a 273, reconquistèt lei regions orientalas de l'Empèri en secession e, en 274, l'Empèri dei Gàllias acceptèt de capitular sensa combat. Ansin, l'Empèri Roman foguèt tornarmai unificat. Au nivèu administratiu e economic, Aurelian assaièt de melhorar l'avitalhament de Roma e aprofichèt lo butin de sei campanhas orientalas e la reconquistar dei minas d'argent d'Espanha per melhorar la qualitat e la valor dei pèças de moneda. Enfin, dins lo domeni religiós, renfòrcèt lo culte de Sol Invictus ja fòrça popular dins l'armada de Danubi.
Foguèt assassinat durant la preparacion d'una campanha còntra lei Sassanidas per conquistar Mesopotamia. D'efèct, fòrça sevèr, l'emperaire executèt generalament lei personas incapables de cumplir sei dèures. Un secretari, crenhent d'èstre executat, va donc redigir un òrdre faus d'execucion de divèrseis oficièrs de la garda de l'emperaire. Aquelei darriers, pensant se protegir, assassinèron donc l'emperaire en setembre de 275.