text:
Pena de mòrt
La pena de mòrt o pena capitala es l'execucion d'un presonièr coma consequéncia d'un crime o delicte. Etimologicament, la pena capitala es lo castig impausat a un crime tant grèu que merita la decapitacion.
Segon lo rapòrt annadièr sus las execucions judiciaras d'Amnistia Internacionala, de 2003 foguèron executadas al mens 1 146 personas dins 28 païses. 84% de las morts documentadas venon de quatre païses: de la Republica Populara de China 726 personas, d'Iran 108 , dels Estats Units d'America 65 e de Vietnam 64.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
L'usatge de l'execucion capitala coma castig remonta gaireben als començaments de l'istòria escricha ela meteissa. Fòrça documents istorics, quitament las practicas tribalas primitivas, mòstran que la pena de mòrt faguèt partida dels sistèmas judiciaris dempuèi lo començament de l'existéncia d'aqueles; los castigs comunautaris inclusián generalament una reparacion de la part de l'ofensat, castig corporal, repudiacion, exili e execucion. Pasmens, dins las pichonas comunitats los crimes èran rares, e l'assassinat resultava gaireben totjorn d'un crime passional, per aquò las execucions e l'exili èran de castigs fòrça pauc frequents. Abitualament lo recors a la compensacion o la repudiacion sufisiá.
Pasmens, aquelas responsas son pas mai eficaças quand lo crime es comés per d'individús estrangièrs a la comunitat. En consequéncia, tot crime, tant pichon que siá, tendiá a èsser considerat coma una ataca per l'ensemble de la comunitat se èra comés per un estrangièr, e èra castigat amb severitat. Los metòdes variavan, dempuèi los bastonatges fins a l'esclavatge o l'execucion. E mai, la responsa als crimes comeses per tribús o comunautats vesinas inclusián excusas formalas, compensacions o fins a la venjança de sang.
Quand existissiá pas un sistema d'arbitratge entre familhas o tribús, o, se existissiá, lo sistèma capitava pas, se passava de conflictes entre familhas o venjanças. Aquela forma primitiva de justícia èra comuna abans de l'aparicion dels sistemas d'arbitratge organizats pels Estats o lo poder religiós. Podiá s'acabar per de crimes, conflites territotials o l'aplicacion de còdes d'onor: « Los actes de venjança mòstran la capacitat del collectiu social de se defendre d'esperel, e mòstran al seus enemics (tanben als aliats potencials) que los prejudicis a las propietats, dreches o personas membres del dich collectiu demoraran pas impunits ».[1]
Las formas mai elaboradas d'arbitratge de discussions comprenon las condicions e tractats de patz plan sovent faches dins d'un contèxte religiós, amb un mecanisme de compensacion tanben de base religiosa. la compensacion se basava sul principi de «substitucion», que podiá comprendre de compensacions materialas (en bestial o esclaus), escambi de promesas o promeses, o pagament del deute de sang. Las normas de cada tribú o societat podián permetre que se paga la sang umana versada amb de sang animala, compensat pel prètz del sang, o dins qualques cases, exigir lo pagament mejans la dona d'un èsser uman per la seuna execucion. La persona ofèrta èra pas necessàriament l'autor vertadièr del crime, per que lo sistèma se basava sus las tribús, non suls individús. Los conflictes de sang podián èsser resòuts en reünions periodicas, coma los Things Vikings. Malgrat lor origina primitiva, los sistèmes basats suls conflictes de sang podèron sobreviure de forma parallèla a d'autres sistèmas legals mai modèrnes, o èsser fin finlas acceptat dins los jutjaments (es per exemple lo cas dels duèls).
Endacòm pel mond emergiguèt de nacions jos la forma de republicas, monarquias o oligarquias tribalas. Aquelas nacions s'uniguèron amb de ligams comuns linguistics, religioses o familhars. L'expansion d'aquel tipe de nacions se fasiá per conquèsta de tribús o nacions vesinas. En consequéncia, emergiguèron divèrsas classas de reialetat, noblesa, ciutadanitat e d'esclaus, que menèt los sistèmas d'arbitratge tribal a se modernizar per formar un sistèma de justícia que formalizará la relacion entre las diferentas classas dins de una meteissa societat, al luòc d'entre las diferentas tribús relativament independentas. Lo primièr e mai celèbre sistema de justícia conegut per aquela nova mena de justícia es lo Còde d'Hammurabi, qu'establissiá de penas e compensacions segon las diferentas classas o grops socials de las víctimas e dels autors.
La Torà, tanben nomenat Pentateuc (los cinc primièrs libres de l'Ancian Testament crestian), establís la pena de mòrt per l'omicidi, lo raubament, la magia, la violacion del Shabat, lo blasfèma e una larga gama de crimes sexuals, encara qu'es a creire que las execucions en realitat èran rares.[2]
I a un autre exemple dins la Grècia antica, que lo sistèma legal d'Atenas escrich pel primièr còp per Dracon cap al sègle VII AbC; onte, s'aplicava la pena de mòrt coma un castig per una lista pron longa de delictes (d'aquò ven l'usatge modèrne de «draconian» per se referir a un ensems de mesuras especialament dur).
De biais similar, en la Euròpa medievala, abans lo desevolopament dels sistèmas modèrnes de las presons, la pena de mòrt s'utilizava d'un biais general. Per exemple, al sègle XVIII dins lo Reialme Unit 222 crimes èran castigats per la pena capitala, que d'entres aqueles èra talhar un arbre d'altrú o raubar un animal. Pasmens, gaireben totjorn las senténcias de mòrt per crimes contra la propietat èren comudadas a penas de transferiment a una colonia penala, o endacòm mai onte lo condemnat deviá trabalhar dins de condicions semblablas a l'esclavatge[3]
Malgrat l'usatge massís, las proclamacions per la reforma de la pena de mòrt èran pas rares. Al sègle XII, l'erudit jusieu Maimonides escriguèt: « Çò melhor e mai satisfasent es de liberar un milièr de copables que de codemnar a mòrt a un sol innocent ».
Maimonides argumentava qu'executar un criminal se basant en quina que siá causa mens segura que una certitud absoluda menava al penjal limpant de l'onus probandi[4] totjorn mendre, fins a que al fin finala se comdemnará «segon lo caprici del jutge». La seuna preocupacion èra lo manteniment del respècte popular de la lei, e jos aquel punt de vista, creiá qu'èran fòrça mai domatjosas los errors per accion que los errors per omission.
Los darrièrs sègles foguèt marcat per apareisson dels Estats nacions modèrnes, qu'implica lo concèpte fondamental e inevitable de la «ciutadanitat». Aquò implica que la justícia s'associa cada cada còp amb l'egalitat e l'universalitat (la justícia s'aplica a totes en egalitat), qu'en Euròpa suposausa l'emergéncia del concèpte de drech natural. Un autre aspècte important es l'emergéncia de las fòrças de polícia e de las institucions penitenciàrias permanentas. Dins aquel contèxte, la pena de mòrt vengava pas un factor dissuasiu totjorn mens necessari per prevenir los delictes menors coma lo panatòri.
Lo sègle XX èra un dels mai sagnós de l'istòria de l'umanitat. Las guèrras entre los Estats nacions impliquèt la mòrt de milions de personas, que fòrça moriguèron per d'execucions massissas, combatents enemics presonièrs coma civils. E mai, las organizacions militaras modèrnas utilizèron la pena capitala coma mejan per mantenir la disciplina militara. Dins lo passat, la coardiá, l'abséncia sens autorzacion, la desercion, l'insubordinacion e lo pilhatge èran de crimes qu'en temps de guèrra se castigava de mòrt. La fusilhada venguèt lo principal biais d'executar dins le mejan militar. Atal, divèrses estats autoritaris: per exemple, los regimes faissistas o comunistas: utilizèron la pena de mòrt coma una poderosa mena d'opression politica. En partida en reaccion amb aquel tipe de castig excessiu, las organizacions civilas comencèron a metre pendent aquel sègle un accent de contunh sul concèpte dels dreches de l'Òme e l'abolicion de la pena de mòrt.
Movement cap a una execucion «umanitària»[modificar | modificar la font]
Dempuèi la fin del sègle XVIII existís pel monde una tendéncia a emplegar formas d'execucion mens dolorosas, o mai «umanitàrias». Per exemple, a França apareguèt la Guillotina, alara qu'al Reialme Unit s'enebiguèt la pena de penjament amb escartairament al començament del sègle XIX. Tradicionalament se practicava lo penjament daissant caire la victima d'una escala, o la pojant d'una mena de plataforma qu'al moment èra retirada (coma un escabèl, una cadièra, o la partida posteriora d'un carri), que provòcava una mòrt lenta per asfixia; aquels metòdes foguèron substituïts per l'actual, que la victima cau d'una distància minimala d'un mètre, çò dislòca lo còl, seccionant la mesolha espinala e causant una mòrt gaireben sul còp.
Als Estats Units d'America foguèt introdusida la cadièra electrica e la cambra de gas coma metòdes d'execucion mai "umanitàrias" que la forca, mai que foguèt gaireben totalament remplaçats per injeccion letala, que al seu torn es criticada coma pron dolorosa. Pasmen, qualques païses encara utilizan de metòdes de penjament «lent», decapitacion per espasa e lapidacion.
A partir de 1995 se comencèt a suggerir dind diferents mitans l'usatge de la asfixia per nitrogèn coma metode d'execucion, mas encara s'utiliza dins cap de país.
La pena de mòrt dins lo drech francés[modificar | modificar la font]
La pena de mòrt dins lo monde[modificar | modificar la font]
Almens dempuèi de la Segonda Guèrra Mondiala existís una tendéncia clara al nivèl mondial cap a l'abolicion de la pena de mort. En 1977, 16 païses èren abolicionistas de facto, quantitat qu'aumentèt en 2007 fins a 128: 89 païses aboliguèron la pena capital per totes los crimes, 10 per a totes levat circomstàncias especialas (sobretot en estat de guèrra), e 29 de fa mai de 10 ans que l'aplican pas. 69 païses encara consèrvan la pena de mort dins de la lor legislacion; qu'un permeton l'aplicacion a menors de 18 ans.
La Republica Populara de China faguèt mai de 3400 execucions en 2004, mai del 90% del total mondial. Encara que qualques cases s'utiliza un peloton d'execucion, la China decidiguèt recentament que totes las execucions se realizarán mejans injeccion letala, sovent efectuadas amb de forgonetas d'execucion de marca Iveco.[5] Iran realizèt 159 execucions en 2004.[6] Als Estats Units d'America, Tèxas es l'Estat que mai executa, amb 370 entre 1976 e 2006. Singapor es lo país amb mai d'execucions per capita del mond, amb 70 penjaments per a una populacion de prèp de 4 milons, i a, amb Japon, la menor taus d'asesinats.[7]
21 païses procedèron al mens a una execucion capitala en 2010 (contra 18 en 2009)[8].
L'usatge de la pena de mòrt es totjorn mai restrench dins lo païses practicants. Japó, la Corèa del Sud, Taiwan, Singapor e los Estats Units son las solas nacions completament desvolopadas que mantenon la pena de mòrt. Aquela èra majoritàriament aplicada dins lo païses paures e/o amb govèrns autoritaris, que l'utilizan coma mena d'opression política. Pendent los ans 1980, la democratizacion de America Latina provoquèt un gran aument dels païses abolicionistas, seguida lèu per la casuda del comunisme en Euròpa centrala e Euròpa de l'Èst, qu'es una condicion de dintrada dins l'Union Europèa. Dins aqueles païses lo sosten popular a la pena de mòrt varia, mas merma de contunh. L'Union Europèa e lo Conselh d'Euròpa exigisson de biais estricte los seus estats membres qu'enebisson expressament la pena de mòrt, levat lo Protocòl 6 de la Convencion per a la Proteccion dels Dreches Umans e las Libertats Fonamentalas, qu'encara autoriza l'usatge de la pena capitala dins de l'Union per de crimes se passant en temps de guèrra.[9] Cal notar que l'unic membre qu'encara se pretend d'aquela excepcion es Bielorussia: es la rason qu'aquel país siá encara exclusit del Conselh d'Euròpa. L'industrializacion aviada en Asia aumentèt la quantitat d'Estats desvolopats practicants. Dins aqueles païses, la pena de mòrt compta amb un grand sosten popular, e receb pauca o cap l'atencion dels govèrns e de la premsa. Curiosament, qualques païses d'africas e de l'Orient Mejan que lo sosten a la pena de mòrt es bas seguèron la meteissa tendéncia d'ignorar lo subjècte.
Qualques païses tornèron a la practica de la pena capitala aprèp aver suspendut las execucions pendent de longs periòdes. Los cases mai notables son los Estats Units d'America, que suspenguèt las execucions en 1973 per i tornar en 1977; l'Índia, que faguèt cap d'execucion entre 1995 e 2004; e Sri Lanka, que recentament declarèt la fin del moratòri sus la pena de mòrt, mas qu'encara ne realizèt cap. Las Filipinas tornèron introduire la pena capitala en 1993 aprèp l'abolicion en 1987, mas tornèt a l'abolir en 2006.
Opinion publica[modificar | modificar la font]
Lo nivèl de sosten a la pena de mòrt varia fòrça d'un país a l'autre. Dins las democracias abolicionistas o non, lo punt de vista del govèrn a un larg sosten popular e receb pauca atencion de la classa politica o dels mejans de comunicacion. Dins qualques païses abolicionistas, la majoritat de la populcion sosten o sostenguèt la pena de mòrt, e l'abolicion èra la consequéncia de cambis politics, o lo passatge d'un regime autoritari cap a un demoratic. Tanben influguèron de païses d'Euròpa per l'abolicion la faguent condicion necessària per poder dintrar dins la Union Europèa, per aquò, per exemple, foguèt abolida la pena de mòrt en França en 1981. Los Estats Units d'America es una notable excepcion: qualques estats proïbiguèron la pena de mòrt fa de decenias (Lo primièr a l'abolir foguèt Michigan en 1846), alara que d'autres encara la practican; la pena capitala es a l'ora d'ara un tèma polemic de discussion per tot lo país. Mas, dins d'autres païses es rare que se proïbiguèt l'aplicacion de la pena de mort aprèp una discussion publica activa suls avetatges e consequéncias.
Quitament dins los païses abolicionistas a vegadas torna lo debat sus la pena de mort coma a reaccion a qualque assassinat especialament brutal, pasmens que paucs païses la tornèron admetre aprèp de l'aver abolida. Mas, l'aument subte de la quantitat de crimes violents, coma assassinats o atacas terroristas, butèt qualques païses, coma Sri Lanka o Jamaica, d'acabar amb los moratòris sus la pena capitala. Dins los païses practicants, lo debat sus l'oportunitat de la pena de mòrt torna cada còp que se fa jorn un cas d'error dins son aplicacion, encara que aquel tipe de faches provòca de modificacions dins lo sistèma legal per melhorar son aplicacion, mas que capita jamai a la proïbicion.
Una enquèsta internacional del Grop Gallup en 2000 assegurava que «Lo sosten a la pena de mort a nivèl mondial es de 52%». La repaticion del porcentatge de sosten e rebuta a la pena de mòrt per continents es: al nivèl mondial, 52%/39%, America del Nòrd 66%/27%,[10] Asia 63%/21%, Euròpa Centrala e de l'Èst 60%/29%, Africa 54%/43%, America Latina 37%/55%, Euròpa Occidentala 34%/60%.
Als Estats Units d'America, las enquèstas mòstran un sosten majoritàri a la pena capitala. Una enquèsta facha per ABC News en julhèt de 2006 mostrava un sosten de 65% per de la pena de mort, de biais coerent amb d'autres resultats de 2000.[11] D'acòrdi amb una autra enquèsta del Grop Gallup de mai de 2006, la mitat del public nòrdamerican pensa que la pena de mort s'aplica pas amb una frequéncia sufisenta, e 60% considèra que s'aplica de biais juste.[12] Mas, las enquèstas mòstran tanben que lo public es mai dividit quand se li demana de causir entre la pena capitala e la pena perpetuitat, o quan se la deu aplicar als delinquents juvenils.[13][14] Aperaquí 6 sus 10 nòrdamericans pensan que la pena de mort a cap d'efècte dissuasiu dins los cases d'assassinat, e la majoritat pensa que al mens un innocent foguèt executat dins los darrièrs cinc ans[15][16]
Una enquèsta recenta sul web de Al-Jazeera concluguèt que 52,7% dels enquestats èran en favor de la proïbicion de la pena de mort, 39,3% contra sa proïbicion, e 8% se mostrèron indecís.
Organizacions internacionalas[modificar | modificar la font]
Qualques convencions regionalas enebisson l'usatge de la pena de mort, la mai notable essent la Convencion Europèa dels Dreches de l'Òme dins lo seus protocòls sesen (abolicion en temps de patz) e tretzen (abolicion en totas las circonstàncias). Pasmens, la majoritat de tractats internacionals negan categoricament la proïbicion de la pena capitala en cas de crime grèu, coma per exemple lo Pacte Internacional dels Dreches Civils e Politics, encara que inclsi de protocòls opcionals que permeton l'abolicion.
Diferentas organizacions internacionalas faguèron de l'abolicion de la pena de mòrt en una de sa condicion de dintrada, coma per exemple l'Union Europèa e lo Conselh d'Euròpa Ambedoas organizacions èran dispausadas a acceptar un moratòri coma mesura provisòria. D'aqueste biais la Russia, qu'autoriza la pena de mòrt dins sa legislacion, utilizèt de la pena capitala per dintrar al Conselh d'Euròpa. D'autres Estats, qu'an prohibit de iure la pena de mòrt en temps de patz e de facto en tota circumstància, pasmens se se ratifiquèt pas lo Protocòl n°13, que fa pas l'obligacion internacionala d'evitar l'usatge de la pena de mòrt en temps de guerra o en perilh de guèrra imminent. Concretament Armenia, França, Itàlia, Letònia, Polonha e Espanha,[17] quitament se Itàlia e Espanha an signat lo Segon Protocòl Opcional del Pacte Internacional dels Drechs Civils e Politics dins aqueste sens, e Espanha, encara qu'èra presenta dins la Constitucion, enebiguèt expressament en 2006 l'usatge de la pena capitala en temps de guèrra. Albania es fins ara lo darrièr país a ratificar lo Protocòl n°13, amb data efectiva lo 1èr de junh de 2007.[18]
Turquia, que pels darrièrs ans dintrèt en negociacion per integrar en l'Union Europèa, deguèt menar a una reforma del seu sistèma legal. E en 1984, decidiguèt un moratòri de facto sus l'aplicacion la pena capitala. En agost de 2002 sortiguèt de la legislacion turca la possibilitat d'aplicar la pena de mort en temps de patz, e en mai de 2004 se modifiquèt la constitucion per eliminar la pena capitala en tota circonstància. Turquia ratifiquèt lo Protocòl n°13 de la Convencion Europèa dels Drechzs Umans el febrièr de 2006. Lo resultat es que, en Euròpa es rebutada nimai s'aplica en practica la pena de mort: levat Russia, que decidiguèt una moratòri sus lo tèma, ratifiquèron lo Seisen Protocòl de la Convencion Europèa dels Dreches Umans. L'unica excepcion es Bielorussia, qu'es pas membre del Conselh d'Euròpa. La Assemblada Parlamentària del Conselh d'Euròpa fa pression suls estats observadors del Conselh d'Euròpa qu'encara aplican la pena capitala (Estats Units d'America e Japon) que proïbisca l'aplicacion, o daisse la seuna situacion d'Estat observador. En mai de promòure l'abolicion de la pena de mort pels seus Estats membres, l'Union Europèa proïbiguèt l'extradicion de criminals en cases que lo país reclamant pòsca aplicar la pena capitala.
Las organizacions non governamentalas Amnistia Internacionala e Human Rights Watch se son posicionadas explicitament per la luta contra la pena de mòrt qu'es lor objectiu primièr.
Pena de mòrt pels menors[modificar | modificar la font]
S'aplica de mens en mens la pena de mort pels criminals adolescents (es a dire, qu'an mens de 18 ans al moment de cometre lo crime). Los païses qu'encara permeton oficialament aquela practica son Bangladèsh, Iran, Iraq, Nigèria e Arabia Saudita. Nòu païses executèron de menors d'edat dempuèi 1990: China, Republica Democratica de Còngo, Iran, Nigèria, Paquistan, Arabia Saudita, Sodan, Estats Units e Iemèn. China, Paquistan, Estats Units d'America e Iemèn an aumentat l'edat minimala per poder èsser executat fins a 18 ans.[19] Amnistia Internacionala comptèt 47 execucions dins divèrses païses de menors e adultes que foguèron condemnats per crimas comeses essent menors d'edad.[20]China permet pas l'execucion de menors d'edat; pasmens, segons Amnistia Internacionala, d'aquel tipe execucions se faguèron.[21] La Còrt Suprèma dels Estats Units aboliguèt l'usatge de la pena capitala pels criminals menors de 16 ans dins lo cas Thompson v. Oklahoma (1988), e per totes los menors d'edat en Roper v. Simmons (2005). Quitament, en 2002 la Còrt Suprèma dels EUA declarèt inconstitucionala l'execucion d'individus amb retard mental[22]
La Convencion suls dreches de l’enfant de l'Organizacion de las Nacions Unidas dispausa que « S'impausarà pas la pena capitala nimai la de preson a perpetuitat sens possibilitat de liberacion pels delictes comeses per menors de 18 ans d'edat ». Aquela convencion foguèt signada e ratificada per totes los païses del mond levat los Estats Units d'America e Somalia. « A l'ora d'ara, Somalia pòt pas avançar cap a la ratificacion a causa del manca d'un govèrn reconegut. Al signatura la Convencion, los Estats Units d'America indiquèron la seuna intencion de la ratificar, mas encara l'an pas signada ».[23]
La soscomission de las Nacions Unidas per la Promocion e Proteccion dels Dreches Umans sosten que la pena de mort aplicada als menors d'edat es contrària al Dret internacional costumièr.
L'abolicionisme dins diferents païses[modificar | modificar la font]
La primièra donada istòrica sus l'abolicion de la pena de mòrt ven de China, foguèt proïbida brevament entre 747 e 759. En Anglatèrra s'incluguèt una opinion contrària sus aquela dian Las dotze conclusions dels lolards, tèxt escrich en 1395. Se considèra que l'actual moviment abolicionista foguèt iniciat per la publicacion en Itàlia del libre de Cessés Beccaria, Dei Delitti i Delle Pene (Del delicte e de la pena) en 1764. Beccaria pretendava demostrar non solament l'injustícia, mas quitament la futilitat de la pena capitala e de la tortura del punt de vista de la politica sociala. Influiguèt amb son libre Leopold d'Habsburg, celèbre monarca de las Luses e futur Emperaire de Àustria, aboliguèt la pena de mort dins lo Gran Ducat de Toscana alara independent lo 30 de novembre de 1786, aprèp que suspendèt de facto las execucions (la darrièra se faguèt en 1769). Leopold promulguèt en aquela data la reforma del còde penal qu'aboliguèt la pena de mort, i ordenèt la destruccion de totes los instruments utilizats per l'aplicacion, foguèt la primlèra proïbicion formala de l'epòca modèrna. En 2000, las autoritats regionalas de Toscana establiguèron lo 30 de novembre un festenal annadièr, per remembrar l'eveniment. Aquela meteissa data s'utiliza al nivèl mondial dins prèp de 300 vilas pel meteis objectiu, dins un moviment revindicatiu que se nomena de Jorn de las Vila per la Vida.
Dins lo rèsta del mond l'abolicion de la pena de mort continuhèt mas pron lentament, e se percebiá coma pas necessàri. Pasmens, la segona Republica Romana se desmarquèt completament de la tendéncia practican la pena capitala e lo meteis an de sa proclamacion, en 1849, proïbiguèt l'usatge de la pena de mòrt, venguent la primièra republica de l'istòria en prendre aquela mesura. Veneçuèla seguèt l'exemple abolissent la pena capitala en 1863, e Portugal lo faguèt en 1867 (la darrièra execucion se faguèt en 1846).
Als Estats Units d'America, Michigan foguèt lo primèr Estat a proïbir la pena de mort lo 1 èr de març de 1847. Ara dotze Estats e lo Districte de Colúmbia aboliguèron la pena de mort.
Metòdes d'aplicacion[modificar | modificar la font]
- Asfixia
- Crucificion
- Decapitacion (a espasa, destral o guillotina)
- Desmembrament
- Electrocucion sus una cadièra electrica
- Fusilhada
- garròt
- Cambra de gas
- Abandonament dins un luòc desèrt
- Forca
- Empalament
- Injeccion letala
- La ròda
- Lenhèr (execucion) o en aigua bullent
- Lapidacion
- Estrangulacion
- Mòrt per mil talhs
- Empoisonament
- Dessagnament
- Negada
- Esclafament per elefant
- Esclafament
- Èsser devorat per animals
- Enterrament viu
- Èsser lançat d'un avion
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (es)Waldmann, Peter. Sociedades en guerra: conflictos violentos de Euròpa y América Latina. 2000, Barcelona, ed.: Pidós
- ↑ (en)Schabas, WilliamThe. Abolition of the Death Penalty in International Law Cambridge University Press, ISBN 0-521-81491-X
- ↑ (en)http://teacher.deathpenaltyinfo.msu.edu/c/about/history/history.PDF Universidad de Michigan, The Death Penalty
- ↑ Carga de la pròba
- ↑ (en)China's mobile death fleet, in l'Asian Times
- ↑ China Leads Death List as Number of Executions Around the World Soars, Anne Penketh 2005 The Independent (UK) (2007-03-13)
- ↑ http://www.singstat.gov.sg/ssn/feat/4Q97/feat.pdf
- ↑ (fr)http://www.amnesty.org/fr/library/asset/ACT50/001/2011/fr/827800b8-b10d-4dbf-a6a9-ecad88fbb4ab/act500012011fra.html
- ↑ (en)[1]
- ↑ (en)[http://www.galluppoll.com/content/default.aspx?ci=1606 Death Penalty International Poll, Grupo Gallup (2007-06-04
- ↑ {en}Capital Punishment, 30 Years On: Support, but Ambivalence as Well, ABC News poll (2007-06-04)
- ↑ (en)Crime / Law Enforcement, Gallup 2006 (2007-06-04)
- ↑ {en}Crime: Bills and proposals, Public Agenda (2007-06-04)
- ↑ {en}Bills and proposals (2007-06-04)
- ↑ (en)http://www.publicagenda.org/issues/major_proposals_detail.cfm?issue_type=crime&list=5 Crime: Bills and proposals (2007-06-04)]
- ↑ (en)Bills and proposals (2007-06-04)
- ↑ Ratificacions de tractats internacionals, Amnistia Internacionala (2007-06-04)
- ↑ Protocol No. 13 to the Convention for the Protection of Human Rights and Fonamental Freedoms, concerning the abolition of the death penalty in all circumstances, Conselh d'Euròpa (2007-06-04)
- ↑ Dades i xifres sobre la pena de mort (2007-06-04)
- ↑ (en)Execució de menors d'edat des de 1990 (2007-06-04)
- ↑ (ca)¡No a l'execució de menors! (2007-06-04)
- ↑ {en}Supreme Court bars executing mentally retarded (2007-06-04)CNN
- ↑ Convencion suls Dreches dels enfants : Las questions mai frequentas (207-06-04)ONU
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- 'La realitat de la pena capital' (es)
- In Favor of Capital Punishment - Quotes supporting Capital Punishment (en)
- Protocòl europèu contra la pena de mòrt de 1983/1999 (es)


c: text/html

text:
vendredi 1 janvier 2010
mercredi 4 novembre 2009
Medòc de Montpelhièr
Lo site del Med'òc de Montpelhièr es aicí :
Lo Med'òc dau clapàs
Lo Med'òc dau clapàs
Publié par Tony à 07:29 Aucun commentaire:
mercredi 16 septembre 2009
Una novèla annada comença
Setembre, lo temps dels cambiaments. La sason a l'ostalariá/bar es acabada, s'es plan capitada amb pas cap de problèmas màgers. Ai sonque agantat un tipe pel còl un ser quand èri darrièra lo comptador, es pas totjorn aisit d'èsser aimable a 4 oras del matin amb la lassièra e saique l'alcòl qu'ajudan pas. Pr'aquò èra un bon estiu a Milhau, ai fòrça trabalhat, de jorns 20 oras, 10 oras al primièr trabalh de 8 oras del matin a 6 oras del ser amb qualques minutas per dinnar. Puèi tre 6 oras lo segond trabalh fins a 5 oras del matin.
Soi pas jamai estat mai urós que dins la docha entre los dos trabalhs, entre 6 e 7 oras. Mas èra pas tot lo temps aquò, fasiái sonque 20 oras a mon primièr trabalh e 40 o quicòm coma aquò al segond.
Vau començar una novèla annada, direccion San Francisco, mas per començar vau a Montpelhièr pendent un mes, ai pas mai mon apartament e vau lotjar en çò de Simon e Maria. En fach, vau començar una primièra annada de licéncia d'occitan per ne saber un pauc mai sus la lenga que parli, per ne conéisser l'istòria en detalhs. Es ja plan començat, ai sonque agut una convèrsa al telefòn amb una professor, Maria-Joana Vermi, que m'a prepausada de me lotjar en çò ela alara qu'aviái res demandat! Vau donc anar a l'universitat pendent un mes o quicòm coma aquò, puèi seguirai la rèsta a distància per internet.
Anarai a San Francisco a la fin d'octobre, ai ja la bilheta dempuèi París cap a Londres, puèi de Londres San Francisco, tot aquò per 530€ per anar e tornar. Seguirai ma darrièra annada, sai pas se òm pòt parlar d'annada alara que s'acaba a la fin de març, mas se seguirà per un estagi de 6 meses per èsser vertadièrament acabada, sai pas encara ont vau far aqueste estagi, cal causir la vila ont vau viure almens doas o tres annadas, alara cal plan causir, benlèu San Fransisco, de perqué pas ?
Soi pas jamai estat mai urós que dins la docha entre los dos trabalhs, entre 6 e 7 oras. Mas èra pas tot lo temps aquò, fasiái sonque 20 oras a mon primièr trabalh e 40 o quicòm coma aquò al segond.
Vau començar una novèla annada, direccion San Francisco, mas per començar vau a Montpelhièr pendent un mes, ai pas mai mon apartament e vau lotjar en çò de Simon e Maria. En fach, vau començar una primièra annada de licéncia d'occitan per ne saber un pauc mai sus la lenga que parli, per ne conéisser l'istòria en detalhs. Es ja plan començat, ai sonque agut una convèrsa al telefòn amb una professor, Maria-Joana Vermi, que m'a prepausada de me lotjar en çò ela alara qu'aviái res demandat! Vau donc anar a l'universitat pendent un mes o quicòm coma aquò, puèi seguirai la rèsta a distància per internet.
Anarai a San Francisco a la fin d'octobre, ai ja la bilheta dempuèi París cap a Londres, puèi de Londres San Francisco, tot aquò per 530€ per anar e tornar. Seguirai ma darrièra annada, sai pas se òm pòt parlar d'annada alara que s'acaba a la fin de març, mas se seguirà per un estagi de 6 meses per èsser vertadièrament acabada, sai pas encara ont vau far aqueste estagi, cal causir la vila ont vau viure almens doas o tres annadas, alara cal plan causir, benlèu San Fransisco, de perqué pas ?
Publié par Tony à 14:33 2 commentaires:
mardi 21 avril 2009
OpenOffice en occitan
Sèm a 99% de la traduccion del logicial OpenOffice en occitan. Donc benlèu serà disponible dins una setmana o doas. Senon ai acabat, mas fa ja un brieu, Gran Torino en occitan.
Ara, espèri qu'aurem lèu lo drech d'aver lo site http://oc.openoffice.org, n'ai fach la demanda e espèri la responsa.
Ara, espèri qu'aurem lèu lo drech d'aver lo site http://oc.openoffice.org, n'ai fach la demanda e espèri la responsa.
Publié par Tony à 18:34 3 commentaires:
vendredi 9 janvier 2009
The godfather en occitan
Publié par Tony à 14:45 1 commentaire:
jeudi 8 janvier 2009
Soi pas mòrt
Soi pas mòrt, mas soi pas fòrça ben. Ai de mal per respirar dempuèi una setmana, ai besonh de dormir un fum d'oras cada setmanas e coma s'èra pas aital, diluns ser, o puslèu dimars matin me soi fach una luxacion d'espatla dins una carrièra de Montpelhièr. E ai tanben mal al cap e mal a totes los muscles.
Sèm dijòus e ai encara mal, cada segonda mon espatla e ma gòrja me fan mal. Pr'aquò es pas tot, es pas possible de caufar mon apartament, fa pas mai de 16 amb lo calfatge al maximum. E amb mon nèrvi qu'es cunhat lo freg es mai dur de suportar.
Lo magazin a començat a me publicar, escrivi cada mes çò que vòli, pel numèro de febrièr, vau escriure quicòm a prepaus de l'occitan sul web, wikipèdia, lo forom occitània, opensubtitles.org/oc/, lo bloguitge ! Mas lo problèma es que devi escriure a prepaus de l'actualitat tanben, mas devi acabar lo tèxt abans lo 15 per èsser publicar lo 5 del mes d'aprèp. Donc cal un pauc imagenar lo futur !
Si que non soi a 80% de la traduccion del film american, "The godfather" en occitan, ensagi de far lo mens de fautas e aquò's long ! Es acabat per la fin de la setmana se tot va ben, se soi pas mòrt.
Vaquí, sèm lo ser es 11 oras passada de 37 minutas, ai pas pus mal al nèrvi, a l'espatla. Ai begut doas botelhas de Bordèu, doas botelhas a dos èuros caduna. Uèi tot va plan, soi sul niu mieu.
Sèm dijòus e ai encara mal, cada segonda mon espatla e ma gòrja me fan mal. Pr'aquò es pas tot, es pas possible de caufar mon apartament, fa pas mai de 16 amb lo calfatge al maximum. E amb mon nèrvi qu'es cunhat lo freg es mai dur de suportar.
Lo magazin a començat a me publicar, escrivi cada mes çò que vòli, pel numèro de febrièr, vau escriure quicòm a prepaus de l'occitan sul web, wikipèdia, lo forom occitània, opensubtitles.org/oc/, lo bloguitge ! Mas lo problèma es que devi escriure a prepaus de l'actualitat tanben, mas devi acabar lo tèxt abans lo 15 per èsser publicar lo 5 del mes d'aprèp. Donc cal un pauc imagenar lo futur !
Si que non soi a 80% de la traduccion del film american, "The godfather" en occitan, ensagi de far lo mens de fautas e aquò's long ! Es acabat per la fin de la setmana se tot va ben, se soi pas mòrt.
Vaquí, sèm lo ser es 11 oras passada de 37 minutas, ai pas pus mal al nèrvi, a l'espatla. Ai begut doas botelhas de Bordèu, doas botelhas a dos èuros caduna. Uèi tot va plan, soi sul niu mieu.
Publié par Tony à 02:00 1 commentaire:
samedi 27 décembre 2008
Qualques jorns en Alsàcia
Èri partit qualques jorns en Alsàcia amb los meus, la maire, lo paira e la sòrre. Coma cada annada partissi amb eles per lors faire plaser. Puèi es subretot qu'an los dos que 15 jorns de vacanças cada annada donc anem a l'estrangièr en estiu per 10/15 jorns e pendent 1 a 5 jorns en França en ivèrn, cada còp a Nadal.
Ma maire es dins qualques setmana al caumatge, pel moment trabalha dins l'espeçariá a sa maire a Milhau, mas dempuèi qualques annadas l'espeçariá es aquí unicament per la nòstra noiridura e lo salari de ma maire, alara vendèm a la comuna. Se tot es plan aquò fa per la menina 100.000 èuros, aquò's una polida soma ! Mas sabi pas çò que va far ma maire, a trabalhada tota sa vida a l'espeçariá e a solament 45 ans, donc deu trobar un autre mestièr e aquò's pas aisit.
Sèm donc anats en Alsàcia pels marcats de Nadal, es luènh aquel país, 8 oras de veitura, mas èra un bon viatge, al calme. Avèm caminats dins Estraborg, dins los marcats, ai jamai aital manjat e begut de ma vida, en 4 jorns, ai manjat mai que dins setmana normala.
Sèm tanben anats en Soïssa e en Alemanha (2 oras per dire qu'avèm vist un país !), per Nadal avèm dormit dins un tres estalas una ostalariá polida a 70€ la cambra alara qu'es a 130€ los autres jorns per dos amb lo dejunar. Aquesta ostalariá fasiá tanben casinò.
Ma maire es dins qualques setmana al caumatge, pel moment trabalha dins l'espeçariá a sa maire a Milhau, mas dempuèi qualques annadas l'espeçariá es aquí unicament per la nòstra noiridura e lo salari de ma maire, alara vendèm a la comuna. Se tot es plan aquò fa per la menina 100.000 èuros, aquò's una polida soma ! Mas sabi pas çò que va far ma maire, a trabalhada tota sa vida a l'espeçariá e a solament 45 ans, donc deu trobar un autre mestièr e aquò's pas aisit.
Sèm donc anats en Alsàcia pels marcats de Nadal, es luènh aquel país, 8 oras de veitura, mas èra un bon viatge, al calme. Avèm caminats dins Estraborg, dins los marcats, ai jamai aital manjat e begut de ma vida, en 4 jorns, ai manjat mai que dins setmana normala.
Sèm tanben anats en Soïssa e en Alemanha (2 oras per dire qu'avèm vist un país !), per Nadal avèm dormit dins un tres estalas una ostalariá polida a 70€ la cambra alara qu'es a 130€ los autres jorns per dos amb lo dejunar. Aquesta ostalariá fasiá tanben casinò.
Publié par Tony à 06:15 1 commentaire:
Inscription à : Articles (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
COLLABORACION DAMB ERA UNIVERSITAT DE NAVARRA
Eth passat dissabte dia 4 d’agost era Acadèmia e era Facultat de Filosofia e Letres dera Universitat de Navarra aueren ua amassada ena sedença dera Acadèmia damb er objectiu de fomentar amassa er estudi, era investigacion e era divulgacion der auviatge lingüistic, istoric, artistic, païsatgistic, identitari e culturau dera Val d’Aran. Ena amassada i participèc eth President Jusèp Loís Sans, eth President dera Seccion aranesa Jèp de Montoya, era Dra. Julia Pavón Benito, istoriadora e directora deth Departament d’Istòria, Istòria der Art e Geografia, dera facultat de Filosofia e Letres dera Universitat de Navarra e era professora d’Istòria der Art dera Universitat de Navarra, e veritabla impulsora dera collaboracion, Thaïs Rodés de Sarrablo,


text:
Destacada
Bagergue ratifique es 4 flors d'aunor en concors "Viles Florides"
Bagergue a estat un des dotze municipis de tota Catalonha qu’a artenhut quate Flors d'Aunor en Concors de Viles Florides. Aguest certamen arreconeish es municipis que trabalhen pera transformacion des espacis publics a trauès deth enjardinament e era melhora des espacis verdi. Tot e que era maxima puntuacion ei de 5 flors, encara cap pòble ac a artenhut, e de moment es 4 flors placen a Bagergue ena posicion mès nauta deth ranking.
Vila-Seca acuelhec er acte d’autrejament des prèmis, a on s’i apleguèren mès de 300 persones en tot representar es 130 municipis participants.
Era participacion en Viles Florides balhe prestigi as poblacions, ja que bèri des critèris que s’an de complir entà arténher es flors d’aunor son restacadi damb era sostenibilitat e eth respècte ath miei ambient. Quauquarren que semble que a agut repercussion en Bagergue.
Un ànim e ua illusion que ja están alugant es ganes de Bagergue entà premanir-se tara naua edicion deth pròplèu an de Viles Florides e lutar pes ansiades 5 flors d’aunor.


text:
Una partida dau film es facha de la paraula daus obriers temuenhs daus eveniments.Mon vejaire : lo film tipe d’aquelas annadas.
-=0=-
Révolution : film muat espicedelic (París e Ròma 1968) obludat dins una cava pendent 35 annadas. Meitat jornau filmat, meitat tract, lo film es jostitolat « ce n’est qu’un debut, continuons le combat« …
Mon vejaire : queu film era obludat, quò es pas per ren, auria degut lu restat.
La fin de queu film a provocat los romadís d’una pita vielha contra quauques jòunas filhas. Las goiatas rigolavan talament lo film era interessant, la vielha explicava que dins un cinemà, devem aver dau respect per l’obra, mesma se ‘la es malaisada. La jòuna prof explicava que lo respiech es un còdi sociau e que sèm pas forçats d’èsser redde coma un pic. La vielha a ‘gut totas las penas dau monde a far comprendre que la libertat invocada ven de mai 68 e que, non, las chausas son jamai tengudas per de bon, per totjorn sens combat. Quò era ‘quí lo sens de sas remarcas contra la jounessa, ren de mai.
Una vertadiera seissanta-uechtarda encara viva, òsca per totas las pitas vielhas.
Les paradis perdus : ficcion (França 2008, premi Jean VIGO) d’un brivista, Hélier Cisterne.
Mai 1968, una nuech, la jòuna Isabela dintra chas ela, nafrada. Sos parents vòlon fugir lo París treblat per la campanha mai calma. La vita e la consciéncia de la pita Isabela van prendre una autre direccion quand ela vai decubrir la vertadiera natura de son pair…
Mon vejaire : los eròis son stereotipats, l’intriga l’es vertadierament pas. Un bon film.
We are winning don’t forget : film experimentau dau JG Périot (França 2004) realisat emb una seguida de fotòs.
Quò debuta tot doçament per balhar de la vitessa dins l’accion e dins las faiçons de manifestar e, per la poliça, de tustar sus los manifestants.
Mon vejaire : un chap-d’òbra.
L’aube : film de Pierre Merejkowsky (Lemosin 2007). L’auba debuta dins un prat ònte un tipe picat sus un barricòt, parla a doas vachas, puei eu parla a doas femnas sus un tractor, puei lo grop es filmat dins un vilatge, puei, puei e puei, e puei sem dins Lemòtges. Lo discors es mai agut :
Volem la descreissença
mai agusat :
Tiratz vostra monedas de las bancas
e sem totjorn dins Lemòtges per refusar la competicion, per far grandir lo grop. Avem una parlicada emb lo MEDEF ònte tsarkosy balha lo seu acòrd per far la Revolucion, e ben visa piti. E Lemòtges la roja bolega, una manifestacion, doas manifestacions, una bandiera, doas bandieras, mila bandieras jusca a l’Organisacion de las Nacions Unidas ònte l’Amassada clapa quand la Renda Universala es votada.
Mon vejaire : Paubres pitits de paubres pitits, queu film es una bufada d’aer fresche (ne’n mai d’aquò ai pas forçament un vejaire objectiu sus tot)
1- rendètz-vos dins quauques annadas, serai benleu mai pir 🙂


text:
24/08/2014
Dins la chambra, per Nadau Rebeiròl
Veiqui un texte de Nadau Rebeiròl dau talhier de lenga de Moissídan, mandat per son animator Joan-Claudi Dugros.
°°
Quo era, autres còps ente los parents a la ferma, trabalhaven jusc’a la nuech e los mainatges devián esser coijats avant que tots sián rentrats.
E queste ser coma a l’abituda, las tres filhas aneren se coijar, totas dins la mesma chambra car n’i aviá que doas peças, la granda cosina ente coijaven los parents e la memé, e dins l’autra las tres filhas dins dos liechs còsta a còsta.
Una de las filhas rentra dins lo liech e ne’n tòrna surtir tota afolida e a s’esjaulhar, i a quauqu’un dins lo liech, ai sentit una chamba chauda !
La memé estant aicí, tot bien reflechit, trapa lo piquet que aviá estat botat dins la chaminèia per fin d’esser brutlat, lo trapa e sens saber-far, en veire un monticolet dejós la cuberta, balha una granda escodiada, e suspresa, paguna reaccion, descruba e que vai veire, la sopiera de sopa que la mamà aviá botat per demorar chauda en esperar que tots sián rentrats.
Sigueren rassegurats, mas pas la sopiera ni la sopa.
Nadau Rebeiròl.
Les commentaires sont fermés.


text:
Segonda Guèrra d'Afganistan
La Segonda guèrra d'Afganistan opausa la coalicion comandada per leis Estats Units (OTAN, govèrn centrau de Kabol, autreis aliats de la FIAS...) ai Talibans e seis aliats. Comencèt lo 7 d'octòbre de 2001 e es pas acabada a l'ora d'ara.
Somari
- 1 Causas
- 2 La tombada dau govèrn dei Talibans
- 3 La creacion dau govèrn Karzai
- 4 La reorganizacion dei Talibans e lo retorn de la guèrra
- 5 Estrategia novèla de l'administracion Obama
- 6 Nòtas e referéncias
Causas[modificar | modificar la font]
La causa principala es leis atemptats de l'11 de setembre de 2001 ais Estats Units (World Trade Center a Nòva York e lo Pentagòn a Washington). L'endeman e lei jorns seguents, lei país principaus (OTAN, Russia, China, ANZUS, OEA...[1]) anoncièron son sostèn. Rapidament, leis Estats Units acusèron lei Talibans afgans e l'organizacion Al Qaida. D'efèct, lei Talibans aculhiguèron en 1996 Osama bin Laden, fondador e cap d'Al Qaida, ja sospichat per diferents atemptats antiamericans : destruccions deis ambaissadas americanas de Nairobi e Dar es Salaam (1998), ataca còntra lo naviri de guèrra USS Cole en 2000... etc.
En Afghanistan, la guèrra civila entre lei Talibans e leis autrei faccions afganas durava despuei 1994. En 1996, prenguèron Kabol, la capitala, e formèron lo govèrn dau país. Seis enemics, lei fòrças tatgicas d'Ahmed Shah Massud (Jamiat-e-Islami), ozbècas d'Abdul Rachid Dostom (Junbish-e-Milli-yi Islami) e hazaras (Hezb-e-Wahdat), reculèron en lo nòrd-èst. Quauquei guerrilhas antitalibans resistiguèron dins lei regions centralas. Aquestei faccions diferentas formèron una aliança complicada nomada "Aliança dau nòrd" puei "Frònt Unit". Lo 9 de setembre de 2001, un atemptat tuèt lo comandant Massud.
Sa mòrt, dos jorns avans lo 11 de setembre e atribuida a Al Qaida, aumentèt la pression sus lei Talibans. Lo 14 de setembre, leis Estats Units e lo Reiaume Unit exigiguèron l'extradicion d'Osama Ben Laden[1]. Lo 18, l'ONU exigiguèt tanben l'aplicacion de la resolucion n° 1333 e l'extradicion dau cap d'Al Qaida[1]. Lo meme jorn, lo gòvern taleb refusèt lei demandas d'extradicion. Preferissián de reünir una assemblada de notables religiós per decidir dau sòrt d'Osama Ben Laden[1]. Lo 20, aquela assemblada demandèt a Osama Ben Laden de quitar lo país[1]. Pasmens, lei Talibans vouguèron de pròvas per consentir una extradicion. L'endemans, anoncièron que defendrián lo país còntra leis Estats Units[1].
D'aqueu temps, lei premiers soudats americans arribèron dins la region. Lo 22, comencèron per lançar d'operacions de reconoissença en Afganistan[1]. Un avion sensa pilòt american foguèt destruch en Afganistan lo meme jorn e lei combats entre Talibans e Frònt Unit recomencèron[1]. La Russia aumentèt son ajuda au Frònt Unit. Leis Estats Units preparèron un govèrn novèu per remplaçar lei Talibans, negociant en particular ambé lo rei ancian Mohammed Zaher Chah. A la fin dau mes, leis Americans e leis Anglés acampèron una fòrça importanta e poguèron acréisser sei menaças. En consequéncia, lo 5 d'octòbre, Paquistan se declarèt convencut de la culpabilitat d'Osama Ben Laden.
Lo 7 d'octòbre de 2001, leis aviacions e flòtas deis Estats Units e dau Reiaume Unit comencèron per atacar lei posicions talibans. L'endeman, Donald Rumsfeld declarèt que la guèrra durariá fins a la « destruccion dei rets terroristas ».
La tombada dau govèrn dei Talibans[modificar | modificar la font]
La campanha aeriana (7 d'octòbre – 2 de novembre de 2001)[modificar | modificar la font]
Inicialament, l'armada taliban dispausava d'aperaquí 44 000-45 000 combatents[2]. Quasi 10 000 èran de volontaris estrangiers, en particular de Paquistan[2]. De mai, de milícias èran censadas aliadas ambé lei Talibans. En realitat, lei cambiaments de camp serián nombrós[3]. Lei fòrças de sostèn alinhavan environ un centenau de carris de combat (T-54, T-55, T-62, PT-76 o T-34/85), 250 veïculs blindats (BDRM-2, BTR-40, BTR-50, BTR-60, BTR-70, BTR-80, BTR-152, BMP-1 o BMP-2), 200 canons d'artilhariá, 300 canons antiavion e un vintenau de sistèmas sòu-èr de portada corta SA-7 "Grail"[2]. Lo comandament es marrit e malaisat car i a de tensions entre leis unitats diferentas[2]. En fàcia, lei fòrças antitalibans foguèron variadas. Americans e Britanics dispausavan de 2500 soudats en Afganistan, de 4 pòrtavions ambé d'autres naviris de guèrra sus l'Ocean Indian e deis avions de combat de la basa de Diego Garcia[1]. Lo Frònt Unit possedissiá 15 000 combatents.
Dau 7 d'octòbre au 2 de novembre de 2001, leis aviacions de la coalicion ataquèron lei posicions talibans. Aquestei conoissián pas aquela forma de guèrra. Uneis unitats talibans foguèron donc facilament destruchas pendent lo premier mes avans que lei Talibans aprenguèron de se dispersar e de s'acutorbar[4]. Pasmens, poguèron pas replicar e equilibrar la guèrra per que sa defensa sòu-èr èra ineficaça e pas grandet còntra una aviacion modèrna[2].
La campanha terrèstra (2 de novembre – 17 de decembre de 2001)[modificar | modificar la font]
Dins la nuech dau 2 au 3 de novembre, lo Frònt Unit ataquèron Mazar-e-Charif despuei lo sud de la vila. Maugrat lei bombardaments, lei Talibans resistiguèron a Bai Beche, un fòrt vièlh bastit per lei Sovietics, e au vilatge d'Aq Kupruk. Leis ofensivas dau 3 e 4 foguèron rebutadas davant Bai Beche ont lei defensas paravan dei bombas[4]. Foguèt una carga astruca de la cavalariá ozbèca que permeteguèt la presa d'aquela posicion lo 5[3] [4]. L'endeman, Aq Kupruk tombèt tanben[4]. Lei Talibans assagèron de recular sus sa segonda linha mai l'aviacion americana poguèt atacar sensa èstre empachada per de proteccions. Lo 7 e lo 8 de novembre, de bombardaments fòrça importants destruguèron lei defensas dei vaus Chesmay-e-Safa e Haji Gak. Lo 9, lei Talibans evacuèron Mazar-e-Charif.
La retirada taliban es dificila. Aperaquí 15 000 combatents foguèron enceuclats dins Kunduz. Lo sètge d'aquela vila comencèt lo 11 e s'acabèt lo 23 de novembre de 2001 per la captura de 5000 Talibans e de cambiaments de camp[3]. A l'èst e l'oèst dau país, lei Talibans poguèron pas se defendre après la traucada dau frònt nòrd. Se repleguèron a Kandahar dins lo sud. Lo Frònt Unit ocupèron adonc rapidament la mitat nòrd d'Afganistan : lo 12, Herat se revoutèt, la nuech dau 13 au 14, Kabol foguèt abandonada per lei Talibans, lo 14 e lo 15, Jalalabad e Ghazny foguèron presas facilament.
Dins lo sud, la batalha se concentrèt davant Kandahar a partir dau 23 de novembre, mai lei Talibans resistiguèron. Leis assalidors acceptèron donc de negociar la liurason de la vila en cambi d'una retirada tranquilla per lei Talibans. Lo 7 de decembre, Kandahar foguèt donc la darriera vila importanta presa per lei fòrças antitalibans. Quauquei pòchas de resisténcia combatèron durant lei mes de novembre e de decembre. Lei principaus foguèron Maydan Shar e subretot Tora Bora (12-17 de decembre) ont aurà luòc la batalha darriera de la campanha terrèstra.
La creacion dau govèrn Karzai[modificar | modificar la font]
La destruccion e la retirada dei darrierei fòrças talibans (decembre de 2001 - julhet de 2002)[modificar | modificar la font]
En 2002, l'OTAN destapèt uneis unitats talibans dins la vau de Shahi Kot (província de Paktia). Una ofensiva nomada Operacion Anaconda (1er-18 d'abriu) permeteguèt la presa de la valada. Puei, lei Talibans en fugida foguèron atacats dins lei províncias de Paktia e Khost d'abriu a julhet. Finalament, foguèron obligats de se replegar en Paquistan.
Leis acòrds de Bonn e la redaccion d'una constitucion novèla (2001-2004)[modificar | modificar la font]
Lo 5 de decembre, quatre faccions afganas signèron leis acòrds de Bonn. Aquelei faccions representèron lo Frònt Unit, lo rèi darrièr Mohammed Zaher Chah, lo senhor de guèrra Gulbuddin Hekmatyar e leis Afgans exiliats en Iran. Un govèrn provisòri, presidit per Hamid Karzaï, foguèt creat e confiermat en junh de 2002 per una assemblada tradicionala nomada Loya Jirga. A la fin de 2003, una autra Loya Jirga foguèt convocada e acceptèt, lo 4 de genier de 2004, una constitucion novèla prevesent un regim presidenciau fòrt. Leis eleccions presidencialas d'octòbre de 2004 veguèron la victòria d'Hamid Karzaï[5].
Pasmens, lo desarmament dei senhors de guèrra avancèt gaire maugrat unei gèsts simbolics. En consequéncia, lo govèrn centrau contrarotla solament Kabol e sa region. I pòu pas levar l'impòst e leis administracions provincialas, sovent dirigidas per lei senhors de guèrra ancians, son particularament corrompudas.
La reorganizacion dei Talibans e lo retorn de la guèrra[modificar | modificar la font]
Reorganizacion dau comandament taliban e premiereis ofensivas (2003-2005)[modificar | modificar la font]
En junh de 2003, lo mollà Omar creèt un conseu de direccion nomat Rahbari Shura per dirigir lei diferentei guerrilhas talibans[6]. De fin 2003 a mai de 2004, poguèron lançar una ofensiva limitada dins la província sud de Zabol, rebutada a l'entorn dau vilatge de Misan[7] [8]. En 2005, temptèron uneis ofensivas per se reinstallar dins la mitat sud dau país mai capitèron mau[9]. Pasmens, amb 131 mòrts, lei pèrdas de la Coalicion pendent l'annada 2005 mòstran lo cambiament d'intensitat de la guèrra.
L'ofensiva taliban de 2006[modificar | modificar la font]
En 2005, après lei reviradas de seis ofensivas talibans, uneis emissaris, coma lo molà Dadullah, foguèron mandats en Afganistan per crear un frònt larg contra la Coalicion e lo govèrn centrau[9]. Pervenguèron a ganhar l'aliança de dos autrei movements poderós mai enemics fins a aquel periòde : lo Hezb-e-Islami de Gulbuddin Hekmatyar e la ret ultraortodòxa de Mohammed Younès Khalid[9]. Lo mollà Dadullah, sostengut per lo mollà Omar, obtenguèt la fin deis atacas contra Paquistan e la concentracion sus Afganistan. 40 000 combatents, alora en Waziristan, anèron donc en Afganistan[9]. Enfin, lei Talibans cambièron sa tactica amb l'adopcion deis atemptats suicidis, inconeguts pendent la guèrra contra lei Sovietics, e l'aplant dei combats quand l'aviacion de l'OTAN interveniá[9].
L'ofensiva taliban de 2006, comandada per lo comandant Djalalouddine Haqqani, coneguèt donc un succès grand. De vilas dins lei províncias sud foguèron presas. Lei contraofensivas de l'OTAN coma l'operacion Mountain Thrust (15 de mai - 31 de julhet de 2006) poguèron pas realament reprendre lei destrechs perduts franc de l'entorn de Panjwaye. De mai, una garnison britanica foguèt assetjada dins la vila de Sangin a partir dau 27 de junh.
L'extension de la guerrilha (2007-2009)[modificar | modificar la font]
Ben implantats dins lo sud afgan e dispausant de ressorsas financieras solidas, lei Talibans s'infiltrèron dins lo rèsta dau país. Son objectiu es de copar lei linhas d'avitalhament de l'OTAN per Paquistan. Son d'ara endavant capables de batre leis armadas occidentalas coma pendent la batalha de Wanat (13 de julhet de 2008). Pòdon adonc prendre mai de destrechs e cochar lei foncionaris dau govèrn centrau per crear una administracion taliban parallèla. Après una seria d'atacas dins la província dau Noristan colminant a la batalha de Kamdesh (3 de octòbre de 2009), lei Talibans prenguèron quasi tota una província per lo premier còp dempuei 2001[10].
En fàcia, la Coalicion reprenguèt facilament la vila de Musa Qala (7-12 de decembre de 2007) e desbloquèt lei Britanics de Sangin lo 5 d'abriu de 2007. Pasmens, lei doas ofensivas antidrògas de l'annada 2009 dins lei províncias sud dau país pervenguèron solament a de resultats miejats. D'efèct, la superfícia de culturas de paparri demeniguèt un pauc mai lei pèrdas de l'OTAN foguèron importantas. De mai, leis atacas sus leis avitalhaments transitant per lo territòri paquistanés obliguèron l'OTAN de trobar una segonda rota dempuei lo nòrd. Lei Talibans comencèron adonc d'estendre sa guerrilha dins lei províncias septentrionalas.
Enfin, lo govèrn centrau de Kabol es incapable de restancar la corrupcion estimada entre 260 et 465 milions de dolars per an sus un PIB egau a 7,5 miliards de dolars[11]. Aquel imatge es renforçada per leis eleccions presidencialas de 2009 e sei rumors de fraudas massissas[12].
Estrategia novèla de l'administracion Obama[modificar | modificar la font]
L'eleccion de Barack Obama e una seria de tustadas aerencas tuant de civils nombrós entraïnèron una estrategia americana novèla. Stanley McChrystal remplacèt David McKiernan coma generau en cap. Aqueu generau decidiguèt d'aumentar lo nombre de soudats de la Coalicion e de se concentrar sus lei zònas pobladas.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0, 1,1, 1,2, 1,3, 1,4, 1,5, 1,6, 1,7 et 1,8 The United States and the global coalition against terrorism, september 2001-december 2003, Site officiel du Département d'Etat américain
- ↑ 2,0, 2,1, 2,2, 2,3 et 2,4 The Taliban’s military forces (prior to hostilities), Estimations IHS Jane’s, [1]
- ↑ 3,0, 3,1 et 3,2 Ces charniers afghans si discrets... Le Monde Diplomatique, juillet 2002 Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « LMD 07/02 » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- ↑ 4,0, 4,1, 4,2 et 4,3 Paul J. Bolt, Damon V. Coletta, Collins G. Shackelford, American defense policy, JHU Press (2005), p.372.
- ↑ La commission électorale reconnaît l′existence de fraudes électorales qui ne mettent pas en cause la victoire d′Hamid Karzaï, Journal en ligne Bassirat.net, 26 octobre 2004, [2]
- ↑ Quotidien pakistanais The News cité par Bassirat.net
- ↑ Les forces gouvernementales perdent le contrôle de 7 districts du sud-est, AFP, 10 novembre 2003, publié sur Bassirat.net
- ↑ Les forces pro-gouvernementales reprennent le contrôle d’un district dans le sud de l’Afghanistan, Bassirat.net
- ↑ 9,0, 9,1, 9,2, 9,3 et 9,4 Syed Saleem Shahzad, Comment les talibans ont repris l’offensive (version longue), Site du Monde Diplomatique, [3]
- ↑ Syed Saleem Shahzad, Taliban take over Afghan province, 29 octobre 2009, [4]
- ↑ Reuters cité par Le Devoir.com, Afghanistan - La corruption menace la légitimité du gouvernement
- ↑ Al-Jazeera English, Afghan results 'not to be rushed'


text:
Rite
Un rite es una practica sociala de caractèr sacrat o simbolic[1].
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
«Rite» e «ritual» son eissits del latin ritus pel primièr e de rituales libri (libres dels rites) pel segond.
Natura[modificar | modificar la font]
Lo rite es un ceremonial. Designant un ensemble d'usatges reglat per la costuma o per la lei, lo mot ceremonial s'aplica tanben al domèni religiós qu'a las manifestacions civilas o politicas. Una ceremonia rituala es sepre religiosa. En d'autres tèrmes, se pòt dire que lo rite transforma alara que la ceremonia confirma.
La liturgia designa l'ensemble dels rites que foguèron aprovats per las autoritats ecclesiasticas catolicas al subjècte de la messa e los diferents oficis.
Un rite servís de ciment a una comunautat, seguent lo doble sens etimologic de "religar" e "se reculhir". La participacion repetida al cult segon un cert rite marca l'apartenença a la comunautat religiosa concernida.
Un esquisma se pòt produire sus d'aspèctes dogmatics mas tanben rituals. L'abandon parcial de la messa en latin es alara una de las rasons per que una partida dels catolics dich « integristas » s'èscartèron de la Glèisa catolica. Lo cambiament d'un rite ancian e a vegada millenari es sempre una operation complèxa e trebolant una religion.
Fòrça religions son divisadas sus de questions de rites. Dins la religion musulmana se destria lo rite d'Omar o lo rite d'Ali. Las Glèisas crestianas d'Orient se divisèron dempuèi longtemps sus de questions de rites. En Orient, uèi, los rites de las Glèisas crestianas orientalas coexistisson: bizantin, siriac occidental, e oriental, rite còpte, armenian, rite roman... Dins la Glèisa catolica, i a de fidèls de mai d'un rites, mas se unes rites son exclusivament practicats dins la Glèisa catolica (rite maronita), d'autres son practicats subretot fòra d'ela (rite còpte, rite etiopian)
L'ecumenisme pausa la question dels rites comuns de diferentas Glèisas qu'aviá divergit amb lo temps, o entre religions diferentas. La concelebracion - participacion de celebrants de diferentas confessions a una meteissa ceremonia - es sempre impossibla. Los rites vertadièrament fusionats pausan de fòrça dificilas questions teologicas.
Fòrça rites religioses antics comportavan de sacrificis d'umans e d'animals.
Fòrça rites impausèron e encara impausan de mutilacions: escarificacion, desformacion dels pots o de las aurelhas, circoncision, excision, caça d'una bèstia fèra, exercici perilhoses, presa produchs allucinogèns o d'alcoòl, coma las iniciacions a l'intrada dins las Grandas Escòlas. Aqueles rites culturals dintran totjorn mai sovent en conflicte amb la legislation civila.
Lo cant e la dança participan al rites de fòrça religions. D'un biais general, tot çò que mena a una emocion collectiva es avalorat pendents los rites. La causida dels luòcs e dels moments ont se realizan los rites son fòrça importants e bastisson lor succès. La creacion dels objèctes e dels luòcs necessaris a la realizacion d'un rite, coma una glèisa, un temple, una sinagòga, mosqueta, es sovent considerat coma una font de l'art. Quitament la moneda prenguent, d'empuèi son invencion, una partida activa dins fòrça rites. En Grècia, per exemple, èra lo rite de plaçar un obòl sus la lenga d'un mòrt, per qu'aque pòsca pagar Caron, lo passaire del fluvi Stix.
Pòdon se destriar: los rites intercessors (pluèja, monson, malautiá, guèrra, fertilitat etc.), los rites de passatge (naissença, dintrada conscienta dins la religion, dintrada dins la comunautat dels adults, defunts, intronizacion, maridatge etc.) e los rites de confirmacion d'apartemença (processions, celebrations, ceremonias als mòts, inauguracions, fèstas).
L'ancianetat dels rites, que se trapan a las primièras edats de l'umanitat e dins totas las societats, lor varietat, lors motivacions, lors consequéncias sanitàrias e socialas, explican fòrça apròches possibles: teologia, istòria generala e istòria de las religions, sociologia, psicologia sociala, antropologia, economia, drech.
Pasmens se se situan dins lo domèni non religiós, las lòtjas maçonicas devolopèron de rites coma la religions. Alara que dins las religions, los rites an sempre un sens vertadièr o simbolic, los rites maçonics son subretot simbolics. Aquela simbolica ven de l'alquimia, de la cavalariá o dels bastisseires, o encara de las legendas o de mitees, mai sovent trapats dins un recit gnostic a vegada fòrça vièlhs. Son mai sovent cobèrts per un secrèt pla relatiu.
Formas[modificar | modificar la font]
L'antropologia longtemps s'interessèt al rite e fòrça etnològs ensajèron de prepausar una vision formala e ontologica de la practica rituala de biais general. D'en primèr, lo rite se presenta coma una activitat plan formalizada: possedissent los sieus còdis e que las accions se realizan a l'entorn de simbòls fortament marcats. Se pòt pensar a una messa tradicionala o a un ritual mai eclectic per o remarcar, s'agís de practicas fortament codificadas. Aquel darrièr es abitualament constituit de sequéncias, d'estapas, s'organizan dins una mesa en scèna plan preparada e correspondent a una seria de règlas implicitas al quita rite: se pòt tanben parlar del caractèr trocejat del rite (coma afirmava Claude Lévi-Strauss). Aquel darrièr presenta tanben un aspècte repetitiu ont, meninosament mesas en plaça, las accions ritualas son estandardizadas e utilizada dins un òrdre plan establit. Lo debanament d'un rite es donc previsible que se basa sus una seriá d'estapes plan ancorats, que seràn meninosament respectadas per que l'activitat prenga forma, que capite a la tòca e pòsca balhar de sens als practicants que s'i someton. Las activitats se debanan a l'entorn d'objèctes als quals se liga una valor simbolica: l'ataüc del defunt, lo calici de la messa, etc.
Al respècte de la question ontologica, los antropològs e autres cercaires en sciéncias umainas sempre ensajèron de comprene perque se realizan las practicas ritualas. Faisant fan l'anar e tornar entre empirisme de terren e filosofia, unes donèron d'elements de responsas interessants, quitament se fan pas necessàriament consensus. Victor Turner, un dels grands teoricians del rite, prepausa un apròche tintar d'un cert foncionalisme, ont lo còrs social, que las diferentas partidas mòstra un cert desequilibri, seriá en mesura de crear una estabilitat mejans las practicas ritualas. Al nivèl social, lo rite seriá donc en mesura d'unificar los individús d'una societat, alara separats per las escasenças socialas. Al subjècte de l'individú, Turner s'inspira de las proposicions freudianas ont en presa a de besonhs afectius que pòt pas colomar, aquel darrièr ensag de far un pont entre lo mond sensible e intelligible, alara que se vei desprovesits fàcia a aquel darrièr. Per Lévi-Strauss, dins lo darrièr capítol del quatren tòma de las Mitologicas, o L'Òme nud (1971), lo rite es una responsa a un talh entre lo mond discontinú (aquel de totes los jorns) e continú (aquel d'origina, d'autrescòps), alara que las categorias en cors dins una societat donada son abolidas pendent la practica rituala. Aquel decopatge seriá, segon l'antropològ, la responsa a una ància logica innat a la racionalitat umana. Pels dos autors, la practica implica donc un retorn a las originas comunas e ont son pel fach abolidas las frontièras abitualas, aquela del quotidian. Es aquela origina qu'evòca Lévi-Strauss quand parla del mond continú, aquel ont totes èran egals ont l'òme èra unificat a la natura, abant que se realize una estratificacion de l'òrdre social. A la seguida del rite, l'individú se vei transformat alara que foguèt realizat un passatge (d'ont los rites de passatge) entre l'estadi de l'« abant » e aquel de l'« après ».
Diferents tipes[modificar | modificar la font]
Cada religion ou confession codifiquèt, amb los sègles, los gèsts que li son pròpres per la celebracion de son cult. Exemple: rite de "l'asperges me" o aquel realisat pel turiferaire. Per la practica d'aqueles rites, los fidèls reconeisson lor adesion interiora a aquel cult. Las escasenças ritualas concernisson o la vida collectiva globala de la comunautat, o de las escasenças familhalas, o la vida esperitala personala.
- Rites periodics: Las ceremonias quotidianas, setmanièras, e annalas (per exemple: Aíd el quebir dins la religion musulmana)
- Rites d'intercession o de demanda. Correspondon mai sovent a d'intercessions particularas:
- Intercession per obténir la pluèja: practicament presenta dins totas las religions. Es sovent a aquela escasença que los rites mai violents foguèron inventats. Se pòt remembrar los sacrificis umans de Cartage per obténer la pluèja pendent lo sètge roman.
- Intercession per obténer la victòria.
- Intercession per obténer una bona culhida.
- Intercession eur obténer la securitat d'una nau, d'un bastit etc.
Fòrça rites d'intercession dins la Grècia antica s'apièjan sus d'oracles (Delfes, Delos). Los antics Romans esperavan la responsa dels dieus a de questions importantas, mejans l'examèn dels rèstes d'animals supliciats (cf. divinacion), o en gaitan la direccion del vòl dels ausèls.
- la naissença (baptisme, circoncision, excision, etc.)
- la pubertat (Bar Mitsvá, confirmacion, etc.)
- la feconditat (acordalhas, maridatge, etc.)
- la mòrt (enterrament, cremacion, funeralhas, etc.).
La ritualitat familhala es la mai tenaç e resistissenta als cambiaments. Lo cult dels aujòls en China tanben passèt de decennias de regime comunista anti religiós.
- Rites individuals
- La preguièra. La religion musulmana per exemple, codifica la periodicitat, la gestuela, la direccion virada cap a la Mèca.
- De gèsts de la vida videnta son plan sovent un pau e a vegada fòrça ritualizats: colc dels enfants, pressa dels repais, maquilhatge, rasatge, etc.
Origina[modificar | modificar la font]
Los rites son pas sempre religioses que ritman plan sovent los actes quotidians de la vida dels umans. Per aquò los rites separan los umans del mond animal. Los tot primièrs rites: inumacion dels còrs, fuòcs, pèiras quilhadas mòstran plan qu'a l'alba de l'umanitat, lo rite es intrinsecament ligat a l'umanitat e sistematicament a la religion qu'es pas que lo fach dels umans.
Las òbras d'Émile Durkheim tracta los rituals coma d'elements del sacrat. Mas l'interpretacion del rite per las sciéncias umanas ensagèt passar l'encastre de l'explicacion sonque religiosa per d'interpretacions socialas o comportementalas.
Per exemple:
- l'apròcha que se poiriá qualificar d'etologia umana, eissida per exemple de las òbras de Konrad Lorenz; Coma etològ, Konrad Lorenz estudièt lo rite coma la forma qu'una cultura dona a l'agressivitat individuala deels sieus membres per circonscriure sos effets desordonats e indesirables e a contrario valorizar sa contribucion a la conservacion del grop. La vision de Konrad Lorenz ara foguèt remplaçada per aquela René Girard que mostrèt que lo fenomèn del boc emissari e los rites qu'i son associats existisson dins totas las civilizacions e donc las religions, levat lo Cristianisme, que per René Girard, inaugurèt de biais definitiu la sortida de la religion, al sens d'ensemble de practicas sonque ritualas. (Cf. Achever Clausewitz, Ed. Carnets Nord).
- K.Lorenz e Goffman donana al tèrme "Rite" un sens larg: Ritual inconscient. Lor tèsi seriá qu'aqueles "rites" enibisson l'agressivitat intraspecifica per d'autorizar la socializacion de l'espècia. Aqueles rites tornan utilizar aquela agressivitat aflaquida e retocada per estructurar lo grop (ierarquizacion).
- Lo Rite se deu destriar del Ritual qu'es una "mesa en scèna" conscienta. Goffman, Lorenz e Bourdieu utilizan "Rite" dins lo sens d'acte inconscient o pauc conscient...mai sovent de gèsts o actituds brèvas ( auçament dels ussas, d'espatla, dubertura de las mans, baissar los uèis abant un crosament d'individús....) permetent, en passant en "conducha automatica" d'enebir l'agressivitat que deurián provocar una situacion....L' agressivitat intraspecifica essent un instincte (genetic) se pòt pas suprimir mas serà enebida e utilizada en "rite" cultural ierarquisant. Aqueles "rites" pòdon èsser considerats coma la "memòria viva" del passat de l'espècia, dins lo sens ont induson un comportament optimizat transistoric assegurant la durabilitat de l'espècia ( comportament adaptat a l'èra glacièra per ex). Los "Rites" pòdon èsser considerats coma sinonim de "cultural", dins lo sens que permetèron la socializacion d'una espècia... per l’espècia umana, s'opausan e pondèran la "Rason" qu'es tròp oportunista qu tend a privilegiar los interesses imediats de l'individú al prejudici dels autres "beneficiaris" de cadun dels nòstres actes (grop, civilizacion, espècia)
- lo corrent eissit de la psicanalisi que liga los rites dichs "socials" a de sistèmas de defensa collectius.
- De teorias s'organizan a l'entorn de la nocion de "rite profane" (Claude Rivière, 1995) e de "rite d'interaction" (Erving Goffman, 1974, Dominique Picard, 1995, 2007)
Rites iniciatics[modificar | modificar la font]
Los rites de passatge tanben nomenats rites initiacics acompanhan dins fòrça societats umanas leo cambiaments "biologics" e "socials" d'un individú.
Una forma deribada es lo rite de dintrada dins una sècta o una societat de pensada profana.
De biais fòrça extensiu se pòt parlar de rite pels actes exigits d'un membre novèl d'un gang o d'une mafia.
Es tanben possible de considerar coma essent un rite iniciatic la reconeissença de la psicologia governant subconscientament los rapòrts socials entre los òmes [2]coma factor d'union sociala: en efièch, aquela reconeissença destria una acceptacion, d'una initiacion de la compreneson sociala, e s'aquerís naturalament e sistematicament per l'òme pendent sa vida.
Lo ròtle dels celebrants[modificar | modificar la font]
La conservacion, l'ensenhament e l'aplicacion dels rituals es un dels ròtles màger de las religions e de lors celebrants.
La crisi de las vocacions e la diminucion del nombre des celebrants dins fòrça religions d'Euròpa, pausan la question del manten de fòrça nombre de luòcs de cult e de la frequéncia de las celebracions e al contrari dins d'autres continents la frequéncia de las celebracions aumentèt fòrça e demanda la construccion de fòrça luòcs de cultes. Al Reialme unit fòrça glèisas anglicanas foguèron simplament desafectadas e transformadas.
Los transferiements de populacions provocats per la mondializacion pausan tanben lo problèma de la "nacionalizacion" d'unes cultes e de la lenga d'unes rites. En França, los conflictes entre imams de differentas originas (Arabia saudita, Turquia, Argeria, Marròc) menèt a une reflexion sus la formacion d'imams oficiant en francés e pas mai en arabi o en turc.
La question de la licitat dels rites pausada per Ciceron es encara d'actualitat.
La concurréncia entre fèstas profanas e fèstas ritualas religiosas[modificar | modificar la font]
Totas las religions sovent ensagèron de far coïncidir de fèstas ancianas associadas a de cultes precedents enrasigat dins las traditcons localas. Fòrça rites, coma la fèsta crestiana d'Holywins (de l'anglés: la santat ganha) foguèt creada per remplaçar lo rite pagan d'Halloween.
Uèi de fèstas profanas, amb de dimensions comercialas, coma Nadal, vienon a vegadas en conflicte amb d'escasenças ritualas tradicionalas. La dimension profana d'unas festas religiosas s'escafa en partida fàcia a un caminament sonque toristic. Lo rite religiós a l'origina es a vegada remplaçat per un espectacle (cas de Pampelona per exemple), qu'el meteis venguèt un rite sonque profan.
Los rites novèls[modificar | modificar la font]
L'antropologia s'interssèt subretot als rites dins las societats nonoccidentalas, mas mai ara, las sciéncias socialas s'interessan a çò que se poiriá nomenar los rites novèls. Aqueles rites que foguèron estudiats per «l'autre», que siá autoctòn d'America o d'Africa, en partida influencièron las novèlas practicas ritualas que fòrça son de manlèu nostalgics d'otra cultura. Pasmens, los rites novèls son transformats al respècte del rite tradicional: s'installan dins un contèxte social diferent qu'es qualificat de modernitat. Los concèptes presentats mai naut son encara pertinents, mas las valors e las diferentas modalitats al respècte del rite per l'individú sont susceptibles d'aver cambiat.
Jol vela de la modernitat, aquel contèxte que se dich novèl e que transforma del tant los nòstres rapòrts socials qu'aqueles fàcia a la nòstra individualitat, emana una novèla concepcion del mond qu'es pas mai atribuable als dògmes o recits que nos environan. Vengut un topic, aquele concèpte consèrva pasmens un cert potencial per çò qu'es de considerar las practicas socialas que los fondaments tendon a nos escapar. Michèle Fellous, dins A la recerca dels novèls rites (2001) per exemple, s'interessa a aqueles rites novèls, suls au sens que prenon alara que se deferéncian sempre mai de la definicion classica. Aquela constata que dins un contèxte ont lo temps limpa entre las nòstras mans, los individús cercan una sisa mejans lo rite que permet de crear un marcatge dins lors vidas. Aquel marcatage permet de far men rufe los passatges que sibissèm sovent pendent la nòstra existéncia per un cert enrasigament, alara qu'aquel contèxte modèrne fa porós las diferentas sequéncias vecudas (enfança/adolescéncia, estudi/trabalh, vida personala/trabalh, divertiment/ productivitat, etc.). Lo rite novèl podava èsser percebut coma una responsa a aquelas questions eissidas de quistas individualas, qu'es ara l'individualitat que s'ensag de definir dins lo contèxte de modernitat[3]. Aquela novèla vision del rite se desliga sempre dels religioses, cercam lo sacrat, sens le sacrament. Lo maridatge n'es un bon exemple, alara que d'unes cercan a conservar los fondaments del rite de passatge mas en prenent una distança de las instanças religiosas, coma es lo cas dins lo maridatge civila per exemple.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Définitions (fr) Definicions lexicograficas e etimologicas de {{{1}}} del CNRTL.
- ↑ Robert Cialdini:Influence.
- ↑ (fr) Yann Pineault, Jeux vidéo et rites.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Jean Cazeneuve, « Les Rites et la condition humaine », Paris, PUF, 1958 ;
- Thierry-Marie Courau, Henri de La Hougue « Rites : fêtes et célébrations de l'humanité », Bayard, 2012
- Jean Cuisenier, « Penser le rituel », 2006, PUF ;
- Mircea Eliade, « Initiation, rites, sociétés secrètes », (1959), Paris, Gallimard, 2001 ;
- Mircea Eliade, « Le sacré et le profane », Folio essais, version française datant de 1967 ;
- Michèle Fellous, « À la recherche de nouveaux rites », L'Harmattan, col. Logiques sociales, 2001 ;
- Max Gluckman, « Essays on the Ritual of Social Relations », (1962), Manchester, Manchester University Press, 1975 ;
- Max Gluckman, « Politics, Law and Rituals in Tribal Society », (1965), Oxford, Blackwell, 1984 ;
- Erving Goffman, « Les Rites d'interaction », (1967), trad. par Kihm A., Paris, Minuit, 1984 ;
- Erving Goffman, « Les rites d'interaction », Éditions de Minuit, 1974 ;
- Arthur Maurice Hocart, « Au commencement était le rite. De l'origine des sociétés humaines », Préface de Lucien Scubla, 2005, La Découverte ;
- François-André Isambert, « Rite et efficacité symbolique », Paris, Cerf, 1979 ;
- Claude Lévi-Strauss, « Mythologiques : Tome 4, L'Homme nu », Pilon, 1971 ;
- Claude Lévi-Strauss, « La pensée sauvage », Pocket, 1990 (1962).
- Jean Maisonneuve, Les rituels (« Que sais-je ? », 2425), Paris, PUF. (ISBN 2-13-041970-4) ;
- Charles Malamoud, Nguyen T.T., LE CHAMP DES ARTS MARTIAUX, LA SCÈNE DU SACRIFICE.Propos croisés sur des formes de rituels dans le monde sino-japonais et dans l’Inde, 2013 ;
- Salomon Reinach, « La flagellation rituelle », Cultes, Mythes et Religions, t. I, Éditions Ernest Leroux, Paris, 1905, pp. 173-183 ;
- Salomon Reinach, « Le rire rituel », « Cultes, Mythes et Religions », t. IV, Éd. E. Leroux, 1912 ;
- « Rite, rituel », dans « Vocabulaire de psychosociologie », Erès, 2006 ;
- Claude Rivière, « Les Liturgies politiques », Paris, PUF, 1987 ;
- Claude Rivière, « Les rites profanes », PUF, 1995 ;
- Dominique Picard, « Les rituels du savoir-vivre », Le Seuil, 1995 ;
- Martine Segalen, « Rites et rituels contemporains », (1998), Paris, A. Colin, 2005 ;
- Madlen Sell, « La dation du nom et autres rites de passage chez les Seereer Siin du Sénégal », Le Journal des Psychologues, 2014, n° 320, p. 74-77 ;
- William Robertson Smith, « Lectures on the Religion of the Semites », (1889), Kessinger Publishers, 2004 ;
- Roberto Tresoldi « Les rites d'initiation », De Vecchi, 2005 ;
- Victor Turner, « Le Phénomène rituel. Structure et contre-structure », (1969), trad. par Guillet G., Paris, PUF, 1990 ;
- Victor Turner, « Les tambours d'affliction », Gallimard, 1972 ;
- Arnold van Gennep, « Les Rites de passage », (1909), Paris, A. et J. Picard, 1981 ;


text:
Es hons deth musèu son formadi per colleccions de pintura murau, pintura dessús de husta, escultura, teishits, indumentària, hons documentau, orfebreria e objèctes entara litúrgia en generau. Es pèces, procedentes de tota era diocèsi, corresponen as estils romanic, gotic, renaishentista, barròc e sègle XIX. Destaquen es pèces que formauen part deth Tresòr dera Catedrau, com eth calze der avèsque Galceran de Vilanova o eth Beatus de Liébana, còdex deth sègle X, conservat en archiu deth capitòl.
Eth Museu Diocesà d'Urgell neishec a compdar d’ua exposicion temporau que se hec er an 1957 damb es pèces deth Tresor dera Catedrau. Era bona acuelhuda d'aguesta exposición dèc pè ara creacion deth musèu, que progressivament anèc incorporant pèces des parròquies de per tot er avescat. En 1988 s’agranic e reformèc damb era incorporacion dera antica casa deth deganat. Actuaument se traballe entà modernizar era museografia e dotar eth conjunt catedralici d’un nau discors.
Tarifa generau: 3,00 €.
Tarifa de grop: 2,00 € per persona, a compdar de quinze persones.
Der 1 de noveme ath 15 de març: de deluns a dimenge, de 10.00 a 13.30 ores.
Deth 16 de març ath 31 de mai: de deluns a dissabte, de 10.00 a 13.30 e de 16.00 a 18.00 ores; dimenge e festius, de 10.00 a 13.30 ores.
Der 1 de junh ath 15 de seteme: de deluns a dissabte, de 10.00 a 13.30 e de 16.00 a 19.00 ores; dimenge e festius, de 10.00 a 13.30 ores.
Deth 16 de seteme ath 31 d’octobre: de deluns a dissabte, de 10.00 a 13.30 e de 16.00 a 18.00 ores; dimenge e festius, de 10.00 a 13.30 ores.
Dies de barrament: 1 e 6 de gèr; deluns de Pasca; darrèr deluns d’agost; 25 e 26 de deseme.


text:
« Per nosautres l’important èra de poder dire un ponch de vista diferent, a prepaus de ce que se debana en Catalonha a l’ora d’ara ».
Anna Martin Novo e quauqueis autres avián de pan sus la canissa
! La pressa francèsa, lei televisions e lei jornaus parisencs en particulier, despuei lo començament de la crisi en Catalonha, son lo rebat
dei posicions de l’Estat Espanhòu, e ben pauc de votz diferentas se fan ausir.
Adonc, l’Assemblèa Nacionala Occitana, d’associacions niçardas e aquela joina dòna que representa l’Assemblèa Nacionala Catalana dins lo relarg
niçard, avián convidat lo monde a debatre dins un restaurant dau centre de la ciutat, lo sun Sea
.
Una quarantèna de curiós o d’afogats dau republicanisme l’i èron per entendre mai que d’un orator. « Cinc personas an parlat, segur dau contexte istoric, puei de la repression de l’Estat en Catalonha, e enfin dei responsas pacificas dei Catalans, coma lo passacarrieras de Brusselas, lo 7 de decembre passat »
que resuma Anna Novo. Ben segur s'es tractat tanben dei presoniers politics, pasmens candidats ais eleccions dau 21 de decembre. « Es important per la Catalonha, segur, mai tanben per lo sens de ce que diem « democracia » en Europa »
a poscut dire Bruno, que l’i èra.


text:
II/- Conseil : Grand Maistre :
Chevalier Lothaire de Cassel,Vicomte consort de Rigny Ussé, baron de Candès Sainct Martin et seigneur de la Madelaine Surintendant de l’Ordre :
Ferdinant baron de Villemontée et seigneur de Rosière Maistre d'Armes :
Alexandr Jagellon dict "Dege", seigneur de Bellegarde-en-MarcheMaistre de Chasse:
Chevalier Lothaire de Cassel,Vicomte consort de Rigny Ussé, baron de Candès Sainct Martin et seigneur de la Madelaine (provisoire)Greffier :
Maximilius~Néant~Héraut : Vacant~Néant~


text:
Parution : 29/06/2018
ISBN : 9782859105938
60 pages
13,5 x 18
12.00 €
Romieg JUMÈU
Lo viatge alambicant dau professor Gròsdenas (ATS 216)
Lo jutge Babós que la conducha de l’interrogatòri inquieta se bèu un grand veire de limonada. Aproficha de la passadeta per faire un promier ponch. A dire lo verai, l’afaire li agrada de mens en mens. A l’evidéncia Grosdenàs es pas un criminau ordinàri, encara mens un terrorista ! Lo rapòrt de l’oficier de polícia s’avera fòrça exagerat. Se seguissi sei conclusions lo procès mancarà pas de faire lei gros titres de la pressa, de susqcitar de peticions e perquè pas
d’interpellacions a l’Assemblada nacionala ! Malur que lo petachós de Procuraire ague cregut necite de cridar au trebolitge, a l’associacion de maufatans e d’amodar la maquina judiciària.
Rémi Jumeau est né à Marseille. Après des études à l’École des Beaux-Arts et un prix de gravure et d’esthétique, il travaille dans la publicité. Il a déjà publié "Sénher Quau", "Cronicas imaginàrias", "Pantòri" e "Embolh a Malamosca" dans la collection « a Tots », et un recueil de poèmes, "E siguèsse una nafra... la lutz".
Romieg Jumèu es nascut a Marselha. Après d’estudis a l’Escòla de Bèlas-Arts e un Prèmi de gravadura e d’estetica, a trabalhat dins la publicitat. A ja publicat "Sénher Quau", "Cronicas imaginàrias", "Pantòri" e "Embolh a Malamosca" dins la colleccion « a Tots », e un recuelh de poèmas, "E siguèsse una nafra... la lutz".


text:
27/11/2017
Una novela regenta a la Calandreta Pergosina
Mariska Rebière, 26 ans, nascuda a Sent-Pardol La Ribiera es una de las doas regentas de la Calandreta Pergosina de Perigüers. Rencontra coma una jòuna femna passionada de lengas, licença d'anglés mai amorosa de sa lenga familiala l'occitan.
DG : Mariska, qual es vòstre parcors d'estudis?
Ai passat mon Bac a Sent Josef a Perigüers, apres, sei partida aus Etats-Units per passar mon bac anglés dins lo Minnesota, ai fait una licença d'anglés a Bordeu qu'ai validada a l'universitat d'Oklahoma. Parle un pauc l'espanhòu, tanben. Ai fait un "Master" Mestiers d'Ensanhament a l'universitat de Perigüers a la Granadiera. Apres un an de reflexion en tant que survelhanta au liceu Jay de Beaufort, ai decidat de me lançar coma regenta de calandreta .
DG : E per l'occitan ?
D'en prumier, quo es una lenga qu'ai totjorn auvida parlar a la maison, en particulier chas mos grands parents, mai mos parents. Ma mair, passionada de dança m'a fait aprener las danças tradicionalas. Per aprener a escriure e ensenhar, ai seguit e segue totjorn lors cors de Joan Ganhaire, Marisa Lasjuilliarias e Micheu Chapduelh qu'ai apres a coneitre a l'Escòla Occitana d'Estiu a Vilanòva d'Olt. Dau monde que m'an apres totplen de chausas.
DG : Coma se passen las jornadas a la Calandreta ?
Plan ben, sem doas regentas, coma Olivia Mullier, la directriça. Sei en charja de la mairala, 19 goiassons de tres a cinc ans. Quo es una "pedagogia institutionala d'inspiracion Freinet". Començam la jornada emb "Que de nuòu ?", avem "Lo conselh", mai "La monuda". Los eslevas son en imersion occitana. De segur parlam francés tanben e fasem de l'iniciacion a l'anglés. Vesetz, tot çò qu'ai apres me serv dins mon noveu mestier.
DG : Coma es l'ambiança ?
L'ambiança de l'escòla es plan bona, familiala. Los parents son plan implicats e balhan la man. Sem asociats a las decisions, nos sentem bien sostenguts. Quo es l'ambiança que cerchava, justament. En mai de quò, quò me permet de parlar e far viure l'occitan e de botar en pratica tot çò qu'ai apres. Rencontram dau monde plan interessats e motivats per la lenga.
Un bon començament de carriera, pròba de mai que l'estudis de l'occitan pòt aidar trobar un trabalh dins son ranvers pròpche e dins son mestier.
Denis Gilabert.
19:05 Publié dans Actualitats, actualité, Ensanhament de la lenga, enseignement de l'occitan | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Batalha der Alamo
The Alamo (en espanhòu eth píbol), siguec ua batalha (23 de hereuèr-6 de març 1836 ) e un gran eveniment ena Revolucion de Tèxas. Contunhec dempús un sèti de 13 jorns en eth quau es mexicani sos eth sòn president lo general Antonio López de Santa Anna, ronçaren un assaut sus era Mission der Alamo, pròche a San Antoni de Bèxar. Toti es defensaires sigueren morts. Era cruselitar de Santa Anna inspirec plan de texans tà juntar-se damb era armada de Texas tà resvenja-se. Atau, es texans ganharen era batalha de San Jacinto eth 1 d'abril de 1836 e acabaren aguesta revolucion.
Quauque mesi auans, es texans auien hòragitat es mexicani de Texas. 100 texans demorauen alavetz ena garnison d'er Alamo. Era fòrça texana creishie damb eth temps: lèu arribaren es comandants James Bowie e William B. Travis damb més volontaris. Eth 23 de hereuèr 1500 mexicani anaren tà San Antonio de Bèxar tà capturar era garnison texana. Travis escriguec diuersi letres tà domandar ajuda pr'amor que podien pas resistir as mexicani, més sonque 100 òmes arribaren dempús.
Eth 6 de març era armada mexicana avancec entà er Alamo. Dempús de rebutar es mexicani dus viatges, es texans s'alestiren tà auer un tresau assaut. Es defensaires sigueren morts pera cavaleria mexicana. Sonque cinc o sieis texans se renderen més sigueren tanben estrefats. Testimonis parlen d'enter 182 e 257 texans morti més plan d'istoriadors confermen que morigueren tanben énter 400 e 600 mexicani .
Per etnies, 13 òmes eren texans vaduts en Texas més 11 auien ancessors mexicani, 42 òmes eren europèus e 2 eren judius e 2 negres. Era resta qu'eren americans e pas texans.
Somari
Contèxte[modificar | modificar la font]
Sos Santa Anna, eth govern mexican comencec a des·hèr eth model federalista e era constitucion de 1824 siguec abolida en 1835. Açò incitec plan de federalistes entà era revòlta. Era region termièra mexicana de Texas qu'era fòrça abitada per un hèish d'immigrants des Estats Units e aguesti eren hòrt acostumats a un govèrn federau.
En eth mes d'octobre es tropes mexicani se vederen implicades ena prumèra batalha dera revolucion texana. Es texans que bateren més d'un viatge es tropes mexicani plaçades au ras de Texas.
Era armada texana qu'auie plan d'aventurèrs des Estats Units. Fòrça texans auien tornat as sòns ostals. Santa Anna èra plan enrabiat pr'amor d'açò e escriguec ua letra ath president des Estats Units, Andrew Jackson ena quau domandaua era eishida de Texas d'aguesti òmes.
Er Alamo auie estat triat coma punt de resisténcia contra es mexicani més podien pas resistir cap damb artilheria. Es fòrces mexicani auien alavetz mens de 100 soldats. Neill domandec més tropes e aliments més en era armada texana i auie enquia quate capmèstres. Eth 14 de gèr trapec Sam Houston tà u domandar aliments, armes e òmes.
Preludi ara batalha[modificar | modificar la font]
Houston sonque poguec enviar 30 òmes damb artilhareria ar Alamo. Bowie tanben escriguec ath govern provisionau texan domandant "òmes, sòs, armes e canons". Cinc jorns dempús, un gropet de volontaris arribec e damb eri eth famós congressista american e aventurèr Davy Crockett de Tennessee.
Neil desemparec er Alamo e deishec eth comandament tà Travis, més es òmes causiren Bowie coma capmèstre. Santa Anna contunhéc d'amassar òmes en San Luis Potosí. Era armada comencec era sua caminada tar Alamo en deseme. Totun, aguesta que siguec lenta. I auie pas plan de muòles pes provesions e plan d'òmes, civils, deisheren era armada en auer es sòs. Eth gran nombre de hemnes que seguien es òmes dera armada atau coma mainatges anaue en contra des provesions. Es soldats lèu sigueren redusits a minjar sonque petiti racions.
Enth 12 de hereuèr crotzaren eth Rio Grande més i auie fòrça nhèu. Ipotermia, disenteria e atacs des Comanches eren ua dura doana tara armada mexicana en Texas.
Sèti[modificar | modificar la font]
Eth 23 de hereuer 23 òmes deishauen San Antonio De Béxar. Un grop de texans ataquet tà amassar vaques tar Alamo e diuersi membres dera garnison portaren es sues familhes entar Alamo. Ena serada, més de 1.500 mexicani enlogaren eth vilatge de Béxar damb ua banèra roja, açò vòu díder sens quartèr. Es texans enviaren un grop d'òmes ta domandar una reddicion onorabla més es mexicani sonque aufriren una rendicion incondicionau.
Trapades[modificar | modificar la font]
Pendent es jorns que seguiren, es mexicans establiren diuerses bateries d'artilheria e pendent era prumèra setmana deth sèti més de 200 bales de canon caigueren sus er Alamo. Eth 24 de hereuèr Bowie caiguec malaut e deishec Travis coma comandant dera garnison. Un vent plan hred (4ºC) assolec eth lòc. Quauqua des dues armades era pas preparada tà aguesti temperatures.
Travis enviec diuersi messatgèrs. Ua letra siguec famosa pr'amor qu'era dirigida "ta toti es òmes de Texas e tà toti es americans de tot lo monde". Ena fin deth prumèr jorn deth sèti, es tropes de Santa Anna arrecebien 600 òmes més; era armada mexicana ja auie més de 2000 òmes.
En eth 26 de hereuer Fannin manec 320 òmes, quate canons e diuersi vagons damb aliments tar Alamo, més dempús de caminar sonque dus quilometres tornaren en trapar plan de tropes mexicani. Aguestes, totun, ganharen més òmes e adara ja eren més de 3.100.
Er assaut[modificar | modificar la font]
Santa Anna manéc un assaut sus er Alamo. Aquetha serada ua hemna, Juana Navarro, anà enquia Santa Anna tà negociar un rendament pes devesaires der Alamo. Més poguéc pas.
Travis amassà es sòns òmes e expliquéc qu'un atac erá iminent. Dibuishéc ua linha en eth terra e domandéc a aqueri que voliuen morir per Texas de crotzar. Sonque un òme (Moses Rose) rebutjéc de crotzar-la.
As detz hores dera vrespada era artilhariá mexicana finic eth sòn bombardament. A mieja net més de 2.000 mexicani se dividiren en quate colones d'atac. 500 mexicani de cabalhariá demoraren arrièr damb ena reserva. Eth silenci siguec tricat peth !Viva Santa Anna! e plan de civils en er Alamo corriguèren tara gleisa cercant ua salvacion.
Totun, era gran concentracion de tropes mexicanes oferguéc un ponch d'atac excellent pera artilhariá texana. Un canon solet tuec era meitat dera companhia de caçaires de Toluca (mexicani). Es texans aueren d'espausar-se en es murs tà tirar e Travis siguec un des prumèrs tà morir. Poqui mexicani arribaren as murs damb es escales. Mens pujaren en naut. Toti sigueren morts.
Es mexicani s'amassaren de nau, més ath dusau atac siguec tanben rebocats e aueren d'atacar peth tresau viatge. Santa Anna enviéc es reserves e finauments es mexicani pogueren dintrar en er Alamo. Toti es soldats texans damb es canons sus es murs qu'eren morts.
Era batalha finau[modificar | modificar la font]
Plan de texans corregueren tara gleisa e es barricades e fugigueren dera cabalariá mexicanana, qu'atacaua de nau. Eth darrièr grop d'òmes que lutauen eren Crockett e sòns òmes. Fin-finau, era luta siguec damb coltelhs. Es poqui que demorauen vius fugiren enquia era gleisa.
Es mexicans vederen era bandièra texana e volgueren escambiar-la. Quate mexicani moriren abans d'auer era bandièra de Mexic de nau en er Alamo. Bowie moriguec sus eth lhet. Un grop de soldats mexicani dintrec ena sua camara damb baionates tà lo tuar. Bowie moriguec lèu lèu. Es darrièrs òmes que morigueren eren es 11 damb eth gran canon de 12 liures texan. As 18.30 hores era batalha der Alamo qu'era finida.
Dempús dera batalha[modificar | modificar la font]
Sonque set texans moriren pas més Santa Anna manec de los tuar. Un oficial texan diguec que damb ua auta victoria coma aguesta a los texans iran al dimoni !.
Santa Anna diguec que 600 texans eren morti e sonque 70 mexicans. Es istòriadors díden, totun, qu'en er Alamo morigueren de 400 a 600 soldats mexicani, us baishes tarribles pera epoca. Plan de testimonis confirmen que 182 texans morigueren.
Eth dus de març quauques delegats declararen era naua Republica de Texas. Sam Houston sabia pas enqüera qu'er Alamo auie cadut. Quan arribaren diuersi òmes ta'c confirmar sigueren detenguts pendent quauques hores. Adara calia evacuar tota era armada texana shens càder en eth panic: era armada mexicana enqüera era 6 vuatges més grana qu'era texana.
Santa Anna pensaua qu'es texans desiharien lèu Texas més damb era caduda der Alamo enqüera més e més òmes corrien tà ajudar Texas. Santa Anna dividec era sua armada en tres colomnes. Açò siguec un gran error. Eth vint-e-un d'abril ua armada texana ataguec Santa Anna proche de Lynchburg Ferry e en 18 minutes es mexicani hugien. Es soldats texans didien encara e encara "Rembrembatz er Alamo !".
Santa Anna siguec capturat eth jorn dempús més diguec a Houston :Eth destin deth Napoleon der Oest es pas egal ar des autes òmes. Vos podetz rebrembar açò. Més Houston responguec Açò qu'ac auies d'auer ditz abans der Alamo. Santa Anna siguec fòrçat a quitar Texas damb es sòns òmes e Texas siguec una naua Republica.
Legat[modificar | modificar la font]
Santa Anna caiguec en desgràcia dempús dera sua captura ena Batalha de San Jacinto. S'a parlat plan des texans que devesaren er Alamo e pauc des Tejanos que lutaren ena armada texana o ena mexicana. Aué plan d'istòriadors díden qu'era majoriá dera gent coneish es hèts der Alamo més per filmes que pas per libes.
En 1960 se virec lo filme der Alamo damb John Wayne e en 2004 se'n hec ua naua version. D'énter es versions de cançons més populars, i a era The ballad of the alamo (1960), The Green Leaves of Summer (1960) o Deguello (1960) de Dimitri Tiomkin.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
º Barr, Alwyn (1996), Black Texans: A history of African Americans in Texas, 1528–1995 (2nd ed.), Norman, OK: University of Oklahoma Press, ISBN 0-8061-2878-X
º Barr, Alwyn (1990), Texans in Revolt: the Battle for San Antonio, 1835, Austin, TX: University of Texas Press, ISBN 0-292-77042-1, OCLC 20354408
º Chariton, Wallace O. (1990), Exploring the Alamo Legends, Dallas, TX: Republic of Texas Press, ISBN 978-1-55622-255-9
º Chemerka, William H.; Allen J. Wiener (2009), Music of the Alamo, Bright Sky Press, ISBN 978-1-933979-31-1, retrieved 2012-02-18
º Edmondson, J.R. (2000), The Alamo Story-From History to Current Conflicts, Plano, TX: Republic of Texas Press, ISBN 1-55622-678-0
º Edwards, Leigh H. (2009), Johnny Cash and the paradox of American identity, Indiana UP, ISBN 978-0-253-35292-7, retrieved 2012-02-18
º Glaser, Tom W. (1985), in Schoelwer, Susan Prendergast, Alamo Images: Changing Perceptions of a Texas Experience, Dallas, TX: The DeGlolyer Library and Southern Methodist University Press, ISBN 0-87074-213-2
º Groneman, Bill (1990), Alamo Defenders, A Genealogy: The People and Their Words, Austin, TX: Eakin Press, ISBN 0-89015-757-X
º Groneman, Bill (1996), Eyewitness to the Alamo, Plano, TX: Republic of Texas Press, ISBN 1-55622-502-4
º Groneman, Bill (1998), Battlefields of Texas, Plano, TX: Republic of Texas Press, ISBN 978-1-55622-571-0
º Hardin, Stephen L. (1994), Texian Iliad, Austin, TX: University of Texas Press, ISBN 0-292-73086-1
º Henson, Margaret Swett (1982), Juan Davis Bradburn: A Reappraisal of the Mexican Commander of Anahuac, College Station, TX: Texas A&M University Press, ISBN 978-0-89096-135-3
º Hopewell, Clifford (1994), James Bowie Texas Fighting Man: A Biography, Austin, TX: Eakin Press, ISBN 0-89015-881-9
º Lindley, Thomas Ricks (2003), Alamo Traces: New Evidence and New Conclusions, Lanham, MD: Republic of Texas Press, ISBN 1-55622-983-6 Lord, Walter (1961), A Time to Stand, Lincoln, NE: University of Nebraska Press, ISBN 0-8032-7902-7
º Manchaca, Martha (2001), Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans, The Joe R. and Teresa Lozano Long Series in Latin American and Latino Art and Culture, Austin, TX: University of Texas Press, ISBN 0-292-75253-9
º Myers, John Myers (1948), The Alamo, Lincoln, NE: University of Nebraska Press, ISBN 0-8032-5779-1
º Nofi, Albert A. (1992), The Alamo and the Texas War of Independence, September 30, 1835 to April 21, 1836: Heroes, Myths, and History, Conshohocken, PA: Combined Books, Inc., ISBN 0-938289-10-1
º Petite, Mary Deborah (1999), 1836 Facts about the Alamo and the Texas War for Independence, Mason City, IA: Savas Publishing Company, ISBN 1-882810-35-X
º Schoelwer, Susan Prendergast (1985), Alamo Images: Changing Perceptions of a Texas Experience, Dallas, TX: The DeGlolyer Library and Southern Methodist University Press, ISBN 0-87074-213-2
º Scott, Robert (2000), After the Alamo, Plano, TX: Republic of Texas Press, ISBN 978-1-55622-691-5
º Tinkle, Lon (1985), 13 Days to Glory: The Siege of the Alamo, College Station, TX: Texas A&M University Press, ISBN 0-89096-238-3 . Reprint. Originally published: New York: McGraw-Hill, 1958
º Todish, Timothy J.; Todish, Terry; Spring, Ted (1998), Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution, Austin, TX: Eakin Press, ISBN 978-1-57168-152-2