text:
L’Almanach des Provençaux
Etudes Comtadines.
Azalaïs
Cansounié prouvençau
L’Almanach dauphinois pèr 2009
Femna mon amor de Sèrgi Bec.
Diciounàri de l’Ariege
Li Pastouralo Prouvençalo (I)
En 2007, pèr lou proumié coulàqui sus lou Tiatre d'Oc, en Avignoun, la sesiho se clavè pèr un escàmbi sus lou tèmo : - Quete publi pèr lou Tiatre d'Oc? N'i'a-ti un pèr aca? Coume l'ana culi? Au resson d'aquéli questioun, dóu tèms qu'alestissian lou coulàqui 2008, se sian ramenta qu'en Prouvènço, vuei, i'a un publi, noumbrous, - e se pàu dire, toujour que mai noumbrous - pèr ana au rescontre d'un tiatre en lengo nostro.
S'agis di pastouralo prouvençalo e de la mai couneigudo e toujour la mai jougado : la Pastouralo Maurel. Es aquest tiatre, jouga pèr d'amatour e pèr un publi tras-que poupulàri, que faguè 1'óujèt de nosto coumunicacioun pèr lou coulàqui 2008 e que vous n'en presentan vuei uno sintèsi. L'avejaire de Carle Camproux
Carle Camproux, aquéu mèstre di Letro d'Oc, alarguè à-n-aqueste prepaus soun message dins sa prefàci à-n-un repertàri di pastouralo qu'en 1962, nous baiè Pau Nougier. N'en vaqui quàuqui tros :
- «( .. .) Si je parle aujourd'hui provençal, si j'ai pu écrire quelques poèmes en lengo nostro que l'on veut bien dire estimables, si j'enseigne la langue des troubadours à la Faculté, si j'ai voulu consacrer quelques veillées de travail à recueillir une Histoire de la littérature occitane, c'est à la pastorale des rues Guérin et Belle de Mai, il y a bien longtemps déjà, que je le dois .. .
- «Et si j'ai senti si intimement l'originalité du peuple de chez nous, c'est encore à la pastorale que j'en suis redevable. A elle que je dois cette conviction de pensée que, dans notre monde modeme, il importe au plus haut point pour que je me sente un homme civilisé, de continuer à participer de ce peuple, et par conséquent, de travailler à sauvegarder et à développer sa culture propre ...
- «Je fais un voeu: que tous ceux qui utiliseront ce répertoire prennent la décision, chaque fois qu'ils le pourront, de monter ou de faire monter dans leur quartier, dans leur commune, une pastorale pour toute la durée des fêtes calendales. Même là, surtout là où, malheureusement, notre langue d'oc n'est plus le pain quotidien de nos contemporains. La preuve est faite, que si beaucoup de Marseillais savent encore aimer la vieille langue de chez eux, ils le doivent presque exclusivement à la magie de la pastorale.».
E d'efèt, lou mèstre avié resoun, la lengo nostro eisisto sèmpre e veiren proun que la pastouralo, escoundudo, liuen di media, bèn liuen dis inteleituau parisen emai prouvençau, sèmblo mena vers la lengo nostro un publi toujour que mai noumbrous.
Un publi, segur, noumbrous, osco-seguro, mai pèr queto mostro? La pastouralo, qu'es acà? Quouro avèn entamena nàsti cerco, avèn coustata que tout, o quàsi, èro esta fa pèr ma nt un cercaire que, cadun de soun coustat, avié leva un dis aspèt maje de la pastouralo.
Ourigino de la pastouralo marsiheso
Aguste Brun, dins sis Origines de la pastorale marseillaise (Buletin de l'istitut istouri de Prouvènço, T. 19, Marsiho, 1942, n° 2), a peri l'ipoutèsi que fasié flàri : la que disié la pastouralo sourtido di mistèri medievau.
D'efèt, entre li mistèri de l'Age Mejan e la pastouralo, i'a uno roumpeduro de mai que d'un siècle. Aguste Brun, emplegant li cerco de Petit de Julleville e de Gustàvi Cohen mostro que, demié li mistèri que couneissèn, uno minourita tras-que pichoto es Iigado au Cicle de Nouvè (5 vers Petit de Julleville).
E dins lis obro dóu siècle 15en, la Nativeta noun es tratado qu'à la lèsto dins lis obro que conton la vido touto dóu Crist. Poupé de Draguignan, dins lis archivo coumunalo de Var, sus 80 pèço jougado entre 1400 e 1875 a descubert rèn qu'un sou let titre de Nativeta au Bausset, en 1625.
Pèr lou relarg de Marsiho, Agustin Fabre, dins Les rues de Marseille, T. 3, 1862-1869, noun noto gaire que de vido de sant.
Pèr fin de liga la pastouralo marsiheso i mistèri de l'Age-Me jan, faudrié que i'aguèsse agu une tradicioun de nativeta vengudo d'aquéli mistèri. Mai, pèr Prouvènço, t6uti lis enquèsto e tóuti lis estùdi provon l'absènci d'aquéli nativeta.
Vaqui perqué coustatan l'absènci d'uno tradicioun poussiblo dins un oubrage couneigu de t6uti li saberu coume une soumo di tradicioun marsiheso au siècle 17en, que ié dison plus que Iou Marchetti, dóu noum de soun autour, Explications des usages et coutumes des Marseillais, T. 1, Marseille, 1683, reprint Laffitte, 1980. Pamens, di pajo 196 à 249, se parla rèn que di tradicioun de Nouvè, crècho de glèiso e Nouvè.
Pas rèn dins Li vesprado prouvençalo, 3 voulume, 1786, de Laurèns-Pèire Bérenger; nimai dins li raconte de viage en Prouvènço au siècle 18en; rèn dins la Statistique départementale en jusque l'espelido de la Pastouralo Maurel, pièi, après, d'article à b6udre.
Aguste Brun debano l'istèri semantico dóu mot pastouralo en prouvençau, pèr n'arriba à la memo resulto. Aquéu sustantiéu, adóuta, en Franço, au siècle 17en pèr parla d'un gènre literàri que se i'atrobo de pastre, revèn, de cop que i'a, dins lou meme biais (adounc, sènso liame emé la pastouraiD marsiheso) dins quàuqui diciounàri prouvençau despièi lou 18en. Mai lou mot pastouralo defauto dins lou diciounàri prouvençau de Pelleas (1723) e prouvençau-francés d'Achard (1785-1787). Defauto enca dins lou d'Avril (1839) ... valènt-à-dire tres an avant la creacioun de la Maurel, en 1842. Honnorat, en 1847, escriéu : «pastorale, pièce de théâtre dont les personnages représentent des bergers et des bergères». Mistral, dins soun Tresor, acaba en 1886, es lou bèu proumié pèr nouta à pastouralo : adouracioun di pastre.
Li nouvè à 1'óurigino de la Pastouralo
Aguste Brun, pièi, à prepaus de 1'óurigino de la pastouralo, esplico que li tèmo di nouvè soun li me me qu'aquéli de la pastouralo : anóuncio dis ange i pastre, messe en camin, coulèito di presènt, rèi mage, adouracioun. E me me pèr li tèmo segound (que, pèr nous-autre, es l'essenciau, ié tournaren), i'a identita emé l'oste atupi, li pastre espanta, lou vilage que s'esviho, li preparatiéu, li mau-parado ... Lou biais, éu tambèn, es lou meme, mescladisso d'un brigoun de pieta emai de forço maliço, restitucioun d'un terraire prouvençau. "
Li nouvè coume la pastouralo fan dins l'anacrounisme - mesclun d'un passat bibli e d'un vilage prouvençau mouderne. Li nouvè, coume la pastouralo, 47 es l'escampo pèr retraire la vido prouvençalo.
Adeja, d'ùni persounage de la pastouralo parèisson dins li nouvè : lou conse, Nourado, tout ço que fai lou Jourdan, la Roustido vo l'Amoulaire. Lou boumian vendrié-ti pas dóu nouvè tant couneigu de Louis Puech (Ais) : Nautre sian tres boumian?
L'especialisto vertadié di nouvè, l'Avignounen Pau Pansier, dins Noël en Avignon, p. 108 n'en vèn à la counclusioun : c'est dans les noëls provençaux qu'il faut chercher l'origine des pastorales; elles y sont contenues à l'état embryonnaire, sous forme narrative ou dialoguée.
Mai es Aguste Brun, bèu proumié, que moustrè coume se faguè lou liame, di nouvè i pastouralo, de-tras li belèn famihau e li santoun.
Despièi sant Francés d'Assiso, que ié déurien la proumiero crècho, au siècle 13en, li crècho de glèiso faguèron flèri. Mai garo! li soulet persounage que se ié vesié èron li dis Evangèli : Jèsu, J6usè, Mario, li pastre e, de cop que i'a, li Mage.
lé venguè à l'idèio, i prèire desservènt, de marca l'episèdi di pastre pèr de cant. Souvènti-cop, es ço que ié dison la pastouralo sacrado qu'a pas rèn de vèire emé la pastouralo prouvençalo marsiheso inagurado pèr la Maurel. Aqui, s'agis rèn que di cant mescla dis ange e di pastre. Se pèu pas dessepara 'questo pastouralo sacrado, eissido de la crècho de glèiso, dóu pastrage coume la poudèn vèire, enca, en Alau vo i Baus. E, lou disèn, qu'es essenciau : s'agis d'uno obro pïouso rèn qu'emé li persounage dis Evangèli.
Es d'un autre biais de crècho, la famihalo, que vèn la Pastouralo Maurel. •
1117857


c: text/html

text:
L'economia de Micronesia consistís principalament en agricultura e pesca de subsisténcia[1]. Las illas an pas gaire de ressorsas mineralas explechablas, a l'excepcion del fosfat. Existís un potencial pel torisme, mas la localizacion alunhada, la manca d'installacions apropriadas e las paucas linhas aerianas que servisson l'archipèla entrepachan son desvolopament[1]. Segon los tèrmes originals del Pacte de Liura Associacion, los Estats Units paguèron 1,3 miliard de dolars en ajuda durant lo periòde 1986-2001; mai tard lo nivèl d'ajuda foguèt redusit[1]. Las perspectivas a terme mejan de l'economia del país semblan fragilas a causa de la reduccion de l'ajuda dels Estats Units e tanben de la reduccion actuala de la creissença del sector privat[1].
Los Estats Federats de Micronèsia an pas de leis suls brevets[2].

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Le Sappey-en-Chartreuse
Nom desconegut en arpitan (Le Sappey-en-Chartreuse en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat s'estend jols falaises de Chamechaude (2 082 m), lo ponch culminant del massís de la Chartreuse.
Lo vilatge possedís una station d'esquí familiale amb cinc téléskis sus las pendentas del Mont Sant-Eynard.
La commune s'étend sous les falaises de Chamechaude (2 082 m), le point culminant du massif de la Chartreuse.
Le village possède une station de ski familiale avec cinq téléskis sur les pentes du Mont Saint-Eynard.


text:
Trompeta barròca
Ua trompeta barròca qu'ei un instrument de musica e mei precisament un aerofòn de la familha deus coires e enqüèra mei precisament ua trompeta naturau ; aquò que vòu díser qu'ei ua trompeta desprovesida de cap piston (au contra de las trompetas modèrnas). En mei d'estar ua mena de trompeta naturau, ua trompeta barròca que deu (com tot instrument barròc) estar un instrument hargoat deu temps de l'epòca barròca o estar ua replica d'un instrument remontant ad aquestas tempsadas. Las replicas modèrnas que son generaument inspiradas de trompetas simplament plegadas dus còps entà formar ua bocla ; a l'epòca barròca, se un heish de trompetas b'èra efectivament hèitas atau, non i avèva pas nada nòrma e la famosa trompeta de Gottfried Reiche, sancerament enrollada, qu'èra hèra desparièra ad aqueth modèl.
Tecnicament lo musician qui joga sus ua trompeta naturau qu'ei limitat peu hèit qu'aqueth instrument be pòt pas sonque interpretar nòtas d'ua sola seria armonica. Com las armonicas naturaus e son los multiples d'ua medisha frequència dita fondamentau e que cada multiple de dus d'aquesta frequència que's puja d'ua octava, la nòta de la seria que son mei numerosas e mei tanhentas quan òm puja dens los aguts e suberaguts ; aquò que vòu díser que mei òm puja dens los aguts e mei òm dispausa de nòtas entà interpretar ua melodia mei complèxa.
Durant l'epòca barròca, pujar dens los suberaguts que ho donc l'estrategia deus compositors entà poder compausar melodias elaboradas per trompeta. Malurosamet las nòtas suberagudas que son las de mens bon prodúser entau trompetista. L'exemple lo mei famós d'aquesta tecnica de composicion qu'ei lo concerto brandeborgés numèro 2 de Johann Sebastian Bach. Deu son costat, Antonio Vivaldi qu'avó lo meriti de virar se las entà escríver per aqueth instrument dens ua tessitura mei grava shens har paréisher de tròp las limitacions d'aqueste instrument dens lo son concerto per 2 trompetas.
Uèi, las òbras barròcas suberagudas per trompetas que son generaument interpretadas dab trompetas piccolos, çò qui ho l'especialitat deu trompetista occitan Maurici André. Totun, com las tempsadas barròcas que ns'an legat chic de musica hèra elaborada per aqueste instrument limitat dens las soas possibilitats melodicas, mantuas trancripcions que son estadas hèitas per la trompeta modèrna de particions barròcas escrivudas per d'autes instruments.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- [1] sus youtube.com, interpretacion de la sinfonia d'Alessandro Scarlatti Il Giardino d'Amore.
- [2] sus youtube.com, Abblasen Fanfare de Gottfried Reiche.
- Compositors italians : Albinoni • Caccini • Corelli • Dall'Abaco • Frescobaldi • Gabrielli • Geminiani • Locatelli • Manfredini • Marcello • Monteverdi • Pergolesi • Popora • Sammartini • A. Scarlatti • D. Scarlatti • Tartini • Torelli • Uccellini • Vivaldi • Zipoli
- Compositors alemans : Bach • Buxtehude • Fasch • Händel • Pachelbel • Pezel • Quantz • Schütz • Telemann • Pepusch
- Compositors occitans : Barrièra • Bosinhac • Camprat • Mondonvila • Moret • Santa-Coloma
- Compositors francés : Boismortier • Couperin • Charpentier • Chédeville • Hotteterre• Leclair • Lully • Marin Marais • Rameau
- Instruments de la musica barròca : Vriulon barròc • Viòla d'amor • Viòla de gamba • Clavecin • Espineta • Trompeta barròca • Teorba • Laüt • Guitarra barròca • Flabuta barròca


text:
KT Tunstall
Kate Victoria Tunstall, mai coneguda coma KT Tunstall (Edimborg, 23 de junh de 1975) es una cantautora e guitarrista escocesa. Foguèt revelada durant un passatge dins lo programa Later… with Jools Holland qu'i cantèt sa cançon "Black Horse And The Cherry Tree". En seguida d'aquela interpretacion, son primièr album Eye To The Telescope coneguèt un succès mondial.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Eye to the Telescope (2004)
- KT Tunstall's Acoustic Extravaganza (2006)
- Drastic Fantastic (2007)
- Tiger Suit (2010)
- Invisible Empire // Crescent Moon (2013)


text:
La Folia
La Folia qu'ei un aire de musica ancian e dilhèu originari de la Peninsula Iberica e qui inspirè a mantuas vegadas un gran nombre de compositors e, mei que mei, Arcangelo Corelli, Antonio Vivaldi, Marin Marais, Jean-Baptiste Lully e, mei recentament, Vangelis.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- [1]Interpretacion de La Folia de Corelli per Nathan Milstein.
- [2]Interpretacion de La Folia de Vivaldi.
- [3]Las Holias d'Espanha de Jean-Baptiste Lully.
- [4]Conquets of Paradise de Vangelis escrit dab los acòrds de La Folia.


text:
Lunèl
Lunèl [lyˈnɛl] (pron. locala:[lø̞ˈnɛl]; Lunel en francés e Lunèu en forma provençalizanta) es una vilòta occitana de 22 000 abitants situada a la termièra del departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon a ras del riu de Vidorle que dissepara lo departament d'Erau de Gard.
Los abitants son los pescalunas o luneleses. Aquel escais a son origina dins una legenda que conta cossí qualqu'un de la vila que pensava que la luna s'èra negada, la volguèt pescar amb un panièr traucat. Existís una cançon sus aquela legenda.
Recentament una estatua que representa aqueste personatge es estada bastida al Cors Gabriel Péri.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna se situa a 25 km a l'èst de Montpelhièr e a 25 km al sud-oèst de Nimes (departament de Gard) traversada per la rota nacionala RN113.
Sus la riba drecha de Vidorle, qu'es del departament d'Erau, son territòri es constituit principalament d'una plana alluviala entre la plana de Mauguiò e la de la dicha Pichòta Camarga. Aquesta plana aculhís d'activitats viticòlas e arboricòlas, coma tanben la vila de Lunèl. Lo sud es cada còp mai umid dau mai s'es mai a ras de las localitats de Marsilhargues e de Sant Nazari de Pesan. A nòrd, començan los tucs de la garriga que a son pè se trapa lo canal d'irrigacion del Bas Ròse-Lengadòc que permetèt lo desvolopament de l'activitat fruchièra dins aquesta partida orientala d'Erau.
Administrativament, la comuna es limitròfa de Saturargues e Vilatela al nòrd, Vidorle, Galargues e Aimargues (Gard) al nòrd-èst, Marsilhargues a l'èst e al sud, Sant Nazari de Pesan e Sant Just al sud-oèst, e Lunèl Vièlh a l'oèst. Totas aquestas localitats fan partida del canton de Lunèl.
Istòria[modificar | modificar la font]
Se sap pas exactament quand foguèt fondat Lunèl mas se sap qu'en 888 la vila foguèt erigida en baroniá qu'agropava tretze vilatges. A l'entorn de l'an 1000, èra proprietat de Bernat d'Andusa, baron de Sauva que la cediguèt puèi a la familha dels Gaucelm, los senhors de Lunèl. Foguèt pas qu'en 1295 que passèt jos lo poder del Rei de França. Lunèl coneguèt de periòdes de lucha constanta pendent lo sègle XVI per sa situacion geografica entre catolicisme e protestantisme que totas doas comunitats convivián dins la vila. En 1632, en seguida de la patz d'Alès, las fortificacions foguèron desmontadas. Un sègle mai tard, en 1728, s'acabèron las òbras d'un canal e d'un pòrt que religava Lunèl al litoral. Aquesta construccion, utilizada pendent gaireben dos sègles, foguèt tapada en part tre 1941 e 1972 per sa manca d'utilitat.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Una reproduccion de l'Estatua de la Libertat èra estada crompada per la vila de Lunèl. Aquela miniatura foguèt fonduda pendent la Segonda Guèrra Mondiala. Una nòva Estatua de la Libertat foguèt installada a la dintrada de Lunèl (Plaça de la Republica) fa qualques annadas.
- Lo fons Medard es una rica colleccion servada dins la Bibliotèca de Lunèl.
Personalitats nascudas a Lunèl[modificar | modificar la font]
- Samuel ibn Tibbon, filosòf e mètge josieu del sègle XII
- En Astruc de Lunèl, rabin del sègle XIII
- Lo trobador Folquet de Lunèl (nascut cap a 1244 e mòrt en 1300), autor del Romans de Mondana Vida e d'autras òbras mens importantas.
- Lo cineasta Louis Feuillade nasquèt a Lunèl lo 19 de febrièr de 1873. Es lo creador de Fantomàs, e tanben de Les Vampires. Lo licèu de la vila pòrta son nom en omenatge.
- L'escrivan Loís Abric (1886-1953), autor de maitas òbras escrichas mai que mai en grafia mistralenca.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sit de la comuna de Lunèl, en francés
- Sit de J.F. Brun sus Lunèl, en occitan
- Sit del muscat de Lunèl, en francés


text:
Albert Uderzo
Albert Uderzo (nascut lo 25 d'abril de 1927 a Fismes) es un dessenhaire e escrivan de bendas dessenhada. En 1959 amb René Goscinny creèt la benda dessenhada Asterix lo gallés dins lo jornal francés Pilote. Es un dessenhaire, mas es nascut amb 12 dets, 6 a cada man e destria pas las colors roge e verd, son fraire Marcel Uderzo a colorat los albums d'Asterix lo gallés pendent qualques annadas.
Dempuèi la mòrt de René Goscinny en 1977, dessenha e escriu la benda dessenhada Asterix lo gallés sol.


text:
Piran
Piran (en eslovèn) o Pirano (en italian) qu'ei ua comuna d'Eslovènia situada en Ístria, e ua de las pòcas localitats eslovènas suu bòrd de la mar Adriatica. La municipalitat qu'ei oficiaument bilingua eslovèn e italian.
La lenga de la vita vitanta qu'ei l'eslovèn, çò qui's deu a ua emigracion massiva deus italians arron la victòria de Tito e a ua immigracion massiva d'eslovèns e de monde de las autas republicas d'ex-Iogoslavia, mes la coneishença de l'italian qu'ei parièr hèra espandida en per'mor de la proximitat de la frontèra e deus ligams dab l'Italia (torisme italian dens lo parçan, audiéncia de las cadenas de television italianas...).
Qu'ei a Piran qui nascó lo violonista Giuseppe Tartini.
A l'òra d'ara (2008) que compta uns 17 400 abitants.


text:
Periòde de rotacion
En astronomia, lo periòde de rotacion es lo temps qu'un còrs celèst met per complir una revolucion subre el meteis (al torn de son pròpri axe). Pels objèctes solids, coma las planetas rocosas e los asteroïdes, lo periòde de rotacion a una valor unica. Mas pels còrses gasoses o fluids coma las estelas e las planetas gigantas gasosas lo periòde de rotacion vària entre l'eqüator terrèstre e los pòls. Aqueste fenomèn s'apèla rotacion diferenciala. Tipicament, lo periòde de rotacion per una giganta gasosa (per exemple, Jupitèr) es lo periòde de rotacion intèrne, determinat per la rotacion de son camp magnetic. Ça que la, la primièra referéncia presa per l'òme foguèt lo Solelh, que son movement aparent, originat dins la rotacion de la Tèrra, determina lo jorn e la nuèch, en donant l'impression que lo cèl vira al torn de la planeta. Lo mot de jorn s'utiliza colloquialament per designar aqueste fenomèn, apelat jorn solar en astronomia, que correspond al temps solar. L'axe terrèstre forma un angle de 23,5 grases amb la normala a l'ecliptica, fenomèn apelat obliqüitat de l'ecliptica. Aquesta inclinason produtz los meses longs de lutz e d'escuresina dins las regions polaras, al delà d'èsser la causa de las sasons de l'an degut al cambiament de l'angle de la radiacion solara.
Periòdes de rotacion del Solelh e de las planetas del Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
Çai jos son los periòdes de rotacion d'aqueles astres, al torn de lors axes. Lo periòde de las planetas es ligat a las estelas fixas (e non pas al Solelh). Per aquò, s'apèla periòde sideral de rotacion o jorn sideral, qu'es un pauc mai cort que lo jorn solar. Per exemple, lo de la Tèrra es de 23 h 56 min 4 s (e non pas de 24 h 0 min 0 s).
Nota: los periòdes negatius indican que lo sens de rotacion es contrari al de la Tèrra.


text:
Pan American World Airways
Pan American World Airways (mai coneguda coma Pan Am) es una companhiá aeriana internacionala mai importanta dels Estats Units d'America dels ans 1930 fins la seuna falhida en 1991, i a que se devon fòrças innovacions dins l'industria dels transpòrts aerians internacionals. Fondada coma un servici d'idravions a Key West (Florida), aquela companhiá se desmarquèt amb l'utilizaion massissa dels reactors e de l'utilizacion dels sistèmas de reservacions informatizats.
Aprèp de 1991, Pan Am coneguèt doas renaissenças:
- La segonda Pan Am foncionèt de 1996 a 1998 ecoma una companhiá aeriana de bais còst de long cors entre los Estats Units d'America e la Cariba. Lo seu còdi OACI venguèt PN.
- La tresena, basada en Portsmouth, New Hampshire acabèt lo sevici en 2004. Aquela darrièra, en cambi, mantenguèt los meteisses còdis IATA e OACI coma l'originala.
Entre los diferents Pan Am i aguèt cap de relacion, levat lo nom. La Boston-Maine Airways, una companhiá alemanda de la tresena Pan Am, encara contunha amb la marca «Pan Am Clipper Connection».


text:
Hont deus Innocents
La Hont deus Innocents (var. Font dels/daus o Fònt deis Innocents) qu'ei un monument de París situat dens lo Ièr arrondiment dens lo barri de Les Halles. Com ac testimonia lo son nom, qu'èra a l'origina pegada a la muralha deu Cemitèri deus Innocents eth medish toca tocant de la Glèisa deus Innocents. La hont qu'èra ua loggia d'ua seria de halas dab un canèr aus sons pès.
La hont qu'èra estada bastida en 1550 sus ua auta mai anciana e dens un estil Reneishença per l'arquitècte Pierre Lescot e l'escultor Jean Goujon. Pagada a ua paret, b'èra comptava alavetz dab pas sonque tres caras.
Lo Cemitèri (on, en vertat, los còs èran mei que mei apielats) que ho barrat e avalit atu com la glèisa au sègle XVIII. La hont que demorès mes que la caló hornir ua quatau cara e la mudar sus la navèra plaça deu Marcat deus Innocents. que s'i horní tanben ua copòla de metau. Aqueth còp l'aiga qu'arrajava directament de l'anciana loggia e donc los baishs relieus jusons que hon levats entà non pas estar boishats per l'aiga e mandats au Lovre.
En 1956 que ho desplaçada ua darrèra vegada a l'escadença de la transformacion de la plaça e hicada au som d'escalèrs piramidaus.


text:
Istòria de China
L'Istòria de China a mai de 4000 ans de registres escriches e un abondant patrimòni preïstoric. Es, doncas, l'istòria d'un dels primièrs païses civilizats.
Preïstòria[modificar | modificar la font]
La preséncia d'Homo erectus remonta a près d'un milion d'ans als jaciments de Longgu, Lantian e Zhoukoudian (Òme de Beijing). La preséncia d'Homo sapiens foguèt descobèrta dempuèi fa 18 000 ans (paleolític). Amb la fin de la darrièra glaciacion lo òoblament de las concas del riu Huanghe e del riu Yangzi es ja fòrça important. La transicion cap al neolitic es fòrça rapida al començament del quatren millenni aC. Se forman las culturas Yangshao e Longshan dins la part bassa del Riu Jaune (Huanghe) qu'amb lo temps s'espandisson al long del riu. Al meteis temps apareisson d'autras culturas dins la conca del riu Yangzi.
Lo mond ancian[modificar | modificar la font]
A partir del Sègle IV aC se va fargar una cultura originala. La geografia particulara ne'n marca lo caractèr, perque las vals dels dos grands rius son environadas al nòrd per las estèpas mongòlas, a l'oèst pels desèrts de Asia centrala, al sud per l'Imalaia e a l'èst per la mar. Dins aquel mitan barrat apareisson e desapareisson de reialmes.
Societat esclavagista[modificar | modificar la font]
Las dinastias Xia, Shang e Zhou de l'oèst son de dinastias que contròtlan pas qu'una part del territòri. Lor cal guerrejar de longa amb los estats vesins. Los clans familials se transforman en senhors feudals.
L'Edat Imperiala[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'instauracion de la Dinastia An en 206 aC fins a la casuda de la darrièra dinastia, la Dinastia Qing en 1912, l'istòria de China es una succession de periòdes estables e d'unificacion jos una sola dinastia, e d'autres de fragmentacion e d'inestabilitat, siá ja d'origina intèrna o per d'invasions dels pòbles del nòrd. Pendent las dinastias pus longas e establas, An, Tang, Yuan, Ming e Qing, s'escometen de grandas òbras publicas idraulicas e defensivas. Los exemples mai coneguts son lo bastiment de la Granda Muralha de China o lo Grand Canal. La Dinastia An, li succedís un periòde convulsat d'aperaquí 300 d'ans fins en 589 amb l'instauracion de la Dinastia Sui. La brèva dinastia Sui cèda lo pas a la prospera Dinastia Tang. Segon qualques autors es lo periòde de esplendor maximala de la cultura chinesa. La Dinastia Tang pacifica lo nòrd, òbra de grandas rotas comercialas (Rota de la Seda) cap a la Índia e Asia central e produsís un grand augmentament de la produccion. Après lo long periòde de patz lo país se tòrna fraccionar e se tòrna pas pacificar fins que se complèta pas la conquista de las tribús nomadas del nòrd, se fonda la Dinastia Iuan d'origina mongòla. Amb las darrièras dinastias, lo sistèma imperial es fòrça consolidat. La maturitat e l'estabilitat intèrna de la dinastia Ming e après la dinastia Qing d'origina manxur, fan que se produsisca un cèrt estancament social e cultural. China pensava qu'o aviá tot, que i aviá pas dins lo mond degun a qual témer o de qual aprene.
L'Edat Modèrna[modificar | modificar la font]
Cap al sègle XVIII China quita d'èsser lo centre del mond perque apareisson las poténcias maritimas europèas. Aiçò met encara mai en evidéncia la decadéncia de la Dinastia Qing per comparativa amb cogant. L'imperialisme Europèu s'impausa en tot Asia en una carrièra per controtlar de territòris e de mercats. La China imperiala se desfà pendent un sègle de guèrras e transformacions durant lo qual lo nacionalisme chinés pren fòrça. En 1912 s'instaura la Republica de China e lo Guomingtan, o Partit Nacionalista pren lo poder. Mas la corrupcion dels dirigents del Guomingtan e l'entorn belic internacional fan que las guèrras contunhen. Persistisson los saquejos de las poténcias occidentalas, Japon ocupa primièr Manxúria e après la rèsta del país. Pendent los decènnis de 1930 e 1940 se barreja la guèrra civila e la guèrra contra l'invasion estrangièra, en aquel entorn lo Partit Comunista de China e l'Armada Roja prenon fòrça. Primièr, la fin de la Segonda Guèrra Mondiala supausa la desbranda del poder militar japonés, se repren après la guèrra civila qu'acabarà amb la percaça del govèrn nacionalista a Taiwan e l'instauracion de pel Partit Comunista Chinés de la Republica Populara de China en 1949. Dempuèi l'instauracion de la Republica Populara de China fins a l'actualitat cal distinguir dos periòdes. Lo primièr periòde dominat per la figura de Mao Zedong arriba fins en 1975. Mao volguèt totjorn transformar e modernizar lo país en usant lo comunisme, per aiçò lo convulsionèt amb de grandas reformas o d'experiéncias socioeconomicas, las pus importantas se nomenan: las Milas Flors, lo Grand Saut Endavant e la Revolucion Culturala. Après la mòrt de Mao, China dintra dins lo periòde que se nomena reforma e dubertura de China (改革开放), iniciat per Deng Xiaoping e que contunha fins ara. Aquel periòde se caracteriza per un fòrt creissement economic e per la normalizacion de las relacions internacionalas.


text:
832
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 832 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats acomençats en 830 dins la region d'Anatolia còntra leis Abbassidas. Coma en 831, lei Bizantins foguèron desfachs en Capadòcia. Dins aquò, lei pèrdas importantas infligidas ais Arabis permetèron de limitar lei consequéncias de la batalha. L'emperaire Teòfil assaièt de negociar una patz ambé la califa Al-Mamun que refusèt d'acceptar de condicions equilibradas. La guèrra contunièt mai la mòrt d'Al-Mamun empachèt leis Abbassidas de mandar una ofensiva majora preparada entre 832 e 833.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Fondacion de l'Ostau de la Saviesa de Bagdad per lo califa Al-Mamun. Èra un centre scientific fòrça important associant unei bibliotecas, de centres de traduccions e de luòcs de reünion per lei sabents. Permetèt la traduccion d'uneis òbras grègas ò pèrsas e la continuacion dei trabalhs antics. En Anatolia, perseguida dei combats còntra lei Bizantins que foguèron desfachs tornarmai en Capadòcia en despiech de pèrdas importantas dins lei rengs abbassidas.
En Egipte, lo califa ordonèt d'acomençar de cavaments dins la Granda Piramida de Giza per assaiar de descubrir de tesaurs e de coneissenças novèlas.


text:
Vilas e vilatges florits
Lo concors de vilas e vilatges florits (francés : Concours des villes et villages fleuris) es un concors francés que designa los vilas e vilatges amb un fum d'espacis verd (arbres, pelencs, flors etc..).
Las comunas son notada de 1 a 4 flors, segon l'importància dels espacis. En 2005, a l'entorn de 12 000 comunas an participada mas solament 3 039 comunas son classada e donc an la possibilitat de metre un panèl a l'intrada de la comunas. En 2005 solament 201 comunas an 4 flors qu'es la nòta maximala[1].


text:
Centreafrica
Centreafrica o oficialament la Republica Centreafricana es un estat d'Africa qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta amb la Republica Democratica de Còngo e la Republica de Còngo al sud, Cameron a l'oèst, Chad al nòrd, e Sodan del Sud a l'èst. Sa capitala es Bangui.
Lo gentilici es centreafrican -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Colonialisme francés[modificar | modificar la font]
La penetracion europèa al territòri de l'actuala Republica Centreafricana comencèt a la fin del sègle XIX (entre 1875 e 1900). Pierre Savorgnan de Brazza venguèt lo cap e s'establiguèt en Còngo francés amb casèrnas centralas dins la vila que portariá après lo sieu nom (Brazzaville), e envièt d'expedicions a remontar lo riu Obangui per tal d'espandir las proprietats francesas al territòri central d'Africa. Lo rei Leopold II de Belgica, l'Alemanha e lo Reialme Unit fasián concurréncia tanben per estendre las siás possessions a l'actual territòri de la Republica Centreafricana.
En 1889 los franceses creèron una enclava a las ribas del riu Obangui a Bangui, que pus tard seriá la capitala de Obangui-Chari e de la Republica Centreafricana. De Brazza envièt d'expedicions en 1890-91 al riu Shang a la region que reven a l'ora d'ara al sud-oèst de la Republica Centreafricana. De Brazza e los colonizators franceses desiravan d'espandir los limits del Còngo francés per'mor de lo religar amb los territòris franceses a l'oèst, nòrd e èst d'Africa.
En 1894 los limits del Còngo francés foguèron fixats en tractats amb los territòris del rei Leopold II de Belgica (Estat liure de Còngo) e amb Cameron, ocupat alavetz pels alemands. Quand los negociadors europèus acordèron los limits pel Còngo francés, França cerquèt la manièra de poder resòlvre la laboriosa ocupacion, administracion e desvolopament del territòri. Las notícias del succès economic atengut per las concessions a de companhiás privadas de la part del rei Leopold II de Belgica a l'Estat Liure de Còngo convenquèron lo govèrn francés d'autrejar a 17 companhiás privadas de grandas concessions dins la region d'Obangui-Chari lo 1889.
En escambi dels dreches d'espleitacion d'aquelas tèrras, las companhiás s'engatgèron a pagar d'impòstes dins l'Estat colonial francés e a promòure las siás concessions. Las companhiás utilizèron d'agents europèus e africans, que frequentament empleguèron de metòdes brutals e d'atrocitats per espetar los trabalhadors centreafricans.
Durant lo segond decènni del govèrn colonial francés (1910-1920), las companhiás privadas coma l'Estat colonial francés contunhèron d'utilizar de metòdes brutals per forçar los abitants locals de trabalhar per eles.
Independéncia[modificar | modificar la font]
Lo 1èr de decembre de 1958, la colònia Obangui-Chari venguèt un territòri autonòm dins la Comunautat Francesa, en prenent lo nom de Republica Centreafricana. Lo pari fondator e president del Conselh de Govèrn (Conseil de Gouvernement) foguèt Barthélemy Boganda, mòrt en un misteriós accident aerian en 1959, sonque uèch jorns abans las darrièras eleccions en l'èra coloniala de la Republica Centreafricana.
Lo 13 d'agost de 1960, la Republica Centreafricana venguèt independenta e dos dels principals collaboradors de Boganda, Abel Goumba e David Dacko, se vegèron implicats en una luta intèrna pel poder. Amb lo sosten dels franceses, Dacko prenguèt lo poder e Gumbo foguèt arrestat, en establint cap a 1962 un Estat de partit unic.
Lo 31 de decembre de 1965 Dacko foguèt depausat per lo sieu cosin lo general Jean-Bédel Bokassa, que suspendèt la Constitucion e dissolguèt l'Assemblada Nacionala, se proclamèt emperaire Bokassa Ièr, e establiguèt una dictatura militara excentrica. En 1976 Bokassa cambièt lo nom del país en Empèri Centreafrican e s'autoproclamèt emperaire amb lo nom de Bokassa Ièr, en una ceremònia inspirada en la coronacion de Napoleon Ièr. Las siás constantas violacions dels dreches umans, entre autres motius, portèron França a sosténer un còp d'Estat en contra sedença, lo que portèt nauament al poder David Dacko, qu'al sieu torn foguèt depausat lo 1èr de setembre de 1981 pel general André Kolingba mejançant un autre còp d'Estat.
Kolingba suspendèt la Constitucion e dirigiguèt una junta militara fins a 1985, incorporèt la constitucion de 1986 que foguèt adoptada per un referendum nacional, e creèt lo sieu pròpri partit, Rassemblement Démocratique Centrafricain (RDC). Lo 1987 las eleccions parlamentàrias foguèron boicotadas pels dos grands opausants a Kolingba, Abel Goumba e Ange-Félix Patassé a causa de que los sieus partits foguèron pas autorizats a participar a las eleccions.
En 1990, après la casuda del comunisme, lo movement en favor de la democracia venguèt fòrça actiu. En mai de 1990 se signèt una carta per part de 253 ciutadans respectats, que volián convocar una Convencion Nacionala, mas Kolingba refusèt aquela peticion. Après las pressions dels païses occidentals, Kolingba acceptèt d'organizar d'eleccions liuras en octòbre de 1992 amb ajuda de l'ONU a travèrs del sieu Burèu d'assisténcia electorala. Totun, a l'aver la possibilitat d'irregularitats, Kolingba suspendèt las eleccions per fin de se manténer al poder. Anteriorament foguèt presentada una fòrta pression de GIBAFOR per establir un Conselh Nacional Politic provisòri per la Republica "Conseil National Politique provisoire de la République" (CNPPR), lo meteis qu'una Comission electorala mixta que comprenguèsse de representants de totes los partits politics.
Après las eleccions de 1993 amb lo sosten de la comunitat internacionala, Ange-Félix Patassé obtenguèt la primièra plaça al primièr torn de las eleccions seguidas per Abel Goumba e David Dacko; Kolingba acabèt en quatrena plaça. Al segond torn electoral, Patassé s'impausèt sus Goumba amb 52,5% dels vòtes qu'en la siá majoritat provenián dels votants de Gbaya, Karee e Kaba e de grandas populacions del nòrd-oèst, a diferéncia dels vòtes de Goumba, que provenián de las populacions del sud e l'èst.
Coma consequéncia, lo partit que portèt Patassé a la presidéncia, lo Movement per la Desliurança del Pòble Centreafrican (Mouvement pour la Libération du Peuple Centrafricain) (MLPC) obtenguèt una majoritat simpla, mas pas absoluda al Parlament, que causa aguèt de besonh per el sòcis per formar una coalicion dins lo govèrn.
En 1994 lo President Patassé retirèt lo gra militar a l'èx-president de facto Kolingba, e en decembre del meteis an foguèt aprovada una nòva Constitucion pel país e promulgada lo 14 de genièr de 1995.
Durant los ans 1996 e 1997 se produsiguèron divèrses motins contra lo govèrn de Patassé acompanhats de sacatges, destruccion e tension etnica. Lo 25 de junh de 1997 los acòrdis de patz de Bangui establiguèron la creacion d'una fòrça militara africana per fin de garantir la seguretat dins lo país. LaMission Interafricaine de Surveillance dempuèi los acòrdis de Bangui(MISAB) foguèt dirigida per l'èx-president de Mali Amadou Touré, que tanben oficièt coma cap de mediators e empediguèt l'intrada dels rebèls dins lo govèrn lo 7 d'abril de 1997. Aquela mission foguèt remplaçada posteriorament per las fòrças de patz de las Nacions Unidas a la Republica Centreafricana (MINURCA).
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Centreafrica
La Republica Centreafricana es un dels païses mens desvolopats del mond amb un PIB per cápita de 700 dolars annals[1], deficientas comunicacions e un sistèma educatiu e de formacion gaireben inexistent. La màger part de la populacion se consacra a la agricultura de subsisténcia, que representa 58% del total del Produch Interior Brut. Per consomacion intèrna se cultiva milhòc, nyam, tapioca e banana. Lo cafè, lo coton e lo tabac son per l'exportacion.
Lo sector fustièr, caracterizat per l'espleitacion anarquica dels recorses, constituís una part substanciala de las exportacions. La mineracion, (a excepcion dels diamants), l'aur e l'urani, son pas estats espetats.
L'indústria depend del sector minaire e de pichonas entrepresas, e lo sector servicis es sustot public. Los recorses energetics pròpris son escasses e lo país depend de las importacions, amb l'excepcion de qualques centralas idroelectricas. Lo petròli s'impòrta de Cameron.
Lo conflicte permanent dins lo país a dificultat lo sieu desvolopament, doncas qu'aquel fa que se non acompliscan repetidament los projèctes, publics o privats, de reactivacion economica.


text:
Léo Fränkel
Léo Fränkel (Budapèst, 1844 - París, 1896) foguèt una personalitat ongresa de la Comuna de París (1871).
Membre de l'Internacionala dempuei 1867, foguèt arrestat en abriu de 1870 mai liberat per la proclamacion de la Republica lo 4 de setembre de 1870. S'engatgèt dins la Gàrdia Nacionala e venguèt membre de la Comuna lo 26 de març. Faguèt partida de la Comission dau trabalh, industria e cambi puei de la Comission dei finanças. Lo 1er de mai, votèt la creacion dau Comitat de Salut Public e pendent la Setmana Saunosa, foguèt bleçat durant lei combats de la borgada Saint-Antoine. Foguèt sauvat per Élisabeth Dmitrieff.
Un conseu de guèrra lo condamnèt a mòrt per contumàcia lo 19 d'octòbre de 1872. Anèt a Londres e votèt l'exclusion de Bakounine en 1872. Puei, expulsat d'Alemanha en 1875, s'installèt en Ongria e ajudèt a organizar lo Partit Obrier fondat en 1880. Foguèt donc condamnat en 1881 e liberat en 1883. Tornèt adonc en França en 1890. Participèt au congrès fondator de la IIa Internacionala puei collaborèt ambé Lissagaray au jornau La Bataille. Moriguèt d'una pneumonia en 1896.


text:
Lahar
Un lahar es una colada de fanga compausada de material piroclastic e aiga que s'escorrís sul pendís d'un volcan, puèi generalament lo long de la rega d'una val fluviala.
Lo tèrme de lahar ven d'Indonesia e en javanés significa lava.
Los lahars an la consisténcia del beton: se compòrtan coma un fluid quand se mòvon, e coma un solid quand s'arrèstan[1]. Los Lahars pòdon èsser enòrmes: lo lahar Osceola produit fa 5600 ans pel Mont Rainier dins l'Estat de Washington produguèt una paret de fanga de 140 m de prigondor dins las gòrjas de la White River e cobriguèt un airal de 330 km² correspondent a 2,3 km³ de material. Un lahar pòt èsser extremament perilhós, amor de son energia e velocitat: un lahar grand se pòt mòure a mantun desenats de mètres per segonda subre fòrça quilomètres, causant destruccions e catastròfas. Lo lahar de l'erupcion del Nevado del Ruiz en Colómbia en 1985 provoquèt la Tragedia d'Armero, que tuèt 23 000 personas quand la vila d'Armero foguèt rebonduda jos 5 m de fanga[2].
Causas[modificar | modificar la font]
Los lahars son deguts a divèrsas causas[1]:
- La nèu e los glacièrs se pòdon desglaçar per la calor de la lava o d'un flux piroclastic durant una erupcion volcanica
- Un aigat provocat per un glacièr, la rompedura d'un lac, o de precipitacions fòrtas pòdon formar un lahar, o un jökulhlaup.
- L'aiga d'un lac de cratèr, combinat amb de material volcanic pendent una erupcion.
E mai que los lahars sián associats mai que mai als efièches d'activitat volcanica, aquestes se pòdon produire pasmens sens cap d'activitat volcanica actuala, se las condicions son reünidas per provocar un esfondrament e un resquilhatge de fanga qu'a per origina los depaus de cendres volcanicas.


text:
Autobús
L'Autobús o bus es un long veïcul tèrrestre previst per transportar nombroses passatgers en mai del conductor e de vegades del contrarotlaire. Lo mot es un neologisme basat sul latin omnibus, que significava "per totòm".
Istòria[modificar | modificar la font]
L'Omnibus, foguèt lo primièr sistèma de transpòrt public organizat, apareguèt pel primièr còp a Nantas, Bretanha, en 1826[1]. Stanislas Baudry, un oficièr retirat de l'armada aviá bastit de banhs publics prèp de la vila e concebèt un pichon percors en linha drecha entre la vila e los banhs. Lo servici començava a l'espaci de Comercial, prèp de la botiga de berrets de M. Omnès, que la mirondèla indicava Omnès Omnibus ("Omnès per totes").
Tipes de servici dels autobuses[modificar | modificar la font]
Los autobuses fan partida de la vida quotidiana, e an un ròtle fondamental dins l'estructura sociala de fòrça païses. Fòrça sistèmas de transpòrt publics urbans dependon del service d'autobuses.
Lo servici d'autobuses pòt cobrir una granda varietat de classas. Los autobuses de transit locals ofrisson un servici de transpòrt public dins d'una vila, normalament son de viatges de sonque qualques quilòmetres. Los interurbans, o interestats o los buses interregionals asseguran un transit de bus entre vilas, airals rurals. Aquelas linhas d'autobús an un percors normalament de desenas o centenas de quilòmetres de long. Generalament aquelas darrièras ofrisson mens d'arrestes que las linhas d'autobuses locals. Lo servici d'autobuses interciutat ven uèi un ligam necessari pels viatjaires de vilas mai pichonas o vilatges sens servici de trens o aeropòrts.
Lo servici de naveta per autobus fornís un servici de transpòrt entre doas destinacions del mai dirècte amb lo mens d'arrestes possible, coma per exemple las navetas de l'aeropòrt cap a la vila.
Los d'autobuses toristics son aqueles que son meses a disposicion per visitar los luòcs d'interès o toristics de la vila. Dins aquel tipe de servici d'autobuses existís un guida o un descriu dels luòcs que se pòdon veire dempuèi l'autobús. Tanben i a d'autres autobuses qu'ofisson lo meteis service que los buses toristics mas que s'arèstan a cadun dels punts d'interèsts, normalament las linhas son mai longa en durada e de percors. Sovent los autobuses torististic son descorats per atreure los toristas. Los autobuses nomenats Duck Tours (Visitas Guit), utilizant los DUKW (veïculs amfibis convertits en autobuses) son basats sus aquel principi.
Lo servici d'autobuses escolar organiza lo transpòrt dempuèi l'ostal (o a l'arrèst d'autobus escolar mai prèp de l'escolan) cap a l'escòla , e retorn. S'utilizan tanben los autobuses escolars per anar a de camps o eveniments esportius.
Tipes d'autobuses[modificar | modificar la font]
Existisson diferents tipes d'autobuses que sián per de pichonas distáncias o mai longas, autobuses quotidans o autobuses especials amb de fin especificas.
- L'autobús de viatjaires normalament a doas sortidas, doas pòrtas (una davant, e una al mièg). Aquel tipe d'autobús permet d'aver una intensitat de transit intèrna eficaça. Los sètis son fixes e limitats, daissant un espaci pels passatgièrs de corta distància que demòran depès. Dins aquel tipe d'autobús i a pas de compartiment pels bagatges, son de plataformas bassas amb una pòrta de dintrada e una de sortida. Los autobuses de dos estatges, los autobuses guiadats, los autobuses articulats o los autobuses extralongs articulats (megabuses) s'utilizan normalament per las linhas urbanas amb de fòrt taus d'empliment.
- Los autobuses escolars son los meteisses, encara que sovent an sonque una pòrta d'entrada e mai de sètis, son d'un sol nivèl amb dos rengs de dos sètis separats per un pichon corredor.
-
- Lo troleibús e autres buses electrics son los meteisses en aparéncia mas son alimentats per un motor electric enluòc d'un motor de combustion intèrna.
- Autobuses especialaments amenatjats:
- D'autobuses son equipats d'una rampa d'accessibilitat a la dintrada de l'autobús, atal una persona que va amb cadièra de ròdas pòt accedir a l'autobús.


text:
OCCITANICA ei un projècte de mediatèca virtuau que s’enriquís segontes es besonhs des usatjants. Aguesta arremasse es hons documentaus e patrimoniaus o d’estudi sus er occitan que se consèrven en bibliotèques, centres de documentacion, archius, universitats, institucions culturaus e musèus de tota Occitània. Es contenguts publicats non son sonque tèxtes o imatges, tanbe i podem trapar mòstres virtuaus, e-maletes pedagogiques, libres e tèxtes antics digitalizats, videos documentaus, registraments sonors…
Era mediatèca ei administrada peth CIRDÒC-Mediatèca Occitana, un establiment public de vocacion interregionala encargat de conservar, senhalar e valorar eth patrimòni occitan. Era lengua e era cultura occitana s’espandissen sus un territòri vertadèrament europèu. França, damb 8 regions administratives, que son (per orde alfabetic) Aquitània, Auvèrnha, Lengadòc-Rosselhon, Lemosin, Miègjorn-Pirenèus, Peitau-Charantas, Provença-Alps-Còsta d’Azur e Ròse-Alps. Ua part en Catalonha (Espanha), qu’ei era Val d’Aran, e ua auta ena region deth Piemont ath nòrd d’Itàlia.
En projècte Occitanica ja se pòt trapar informacion sus sèt hons documentaus depausats en Archiu Generau d’Aran que hèn bèra referéncia ara cultura occitana. Aguesti hons son eth deth Conselh Generau dera Val d’Aran; es patrimoniaus des de Joanchiquet de Vilamòs, des de Sarte d’Unha e des de Cardenal e Menescal de Salardú e era Colleccion de fotografies Zerkowitz.
Destaque eth hons personau deth poèta aranés Jusèp Sandaran Bacaria (Canejan 1875-Barcelona, 1942). Sandaran inície, entre 1906 e 1913, ua epòca de produccion lingüistica en defensa dera lengua aranesa. Escriu poèmes que presente en diuèrsi jòcs floraus e que ve publicats en diuèrses publicacions occitanes com era “Bouts dera Montanho”. Arremasse costums araneses, sustot de Canejan; inície un projècte de gramatica aranesa e escriu, en mès de 600 fiches, paraules, arrepervèris e dites d’Aran. Era totalitat d’aguest hons documentau ja se pòt consultar on line a trauès dera opcion “Arxius en línea: Cercador de fons i documents”.
Archiu Generau d’Aran


text:
Burundi
Burundi es un país d'Africa qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta Rwanda al nòrd, Tanzania a l'èst e al sud, e la Republica Democratica de Còngo a l'oèst. Sa capitala es Bujumbura.
Lo gentilici es burundés -esa.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Burundi es una republica presidenciala. Lo president es lo cap d'Estat e tanben lo cap de govèrn.
Lo Parlament a doas cambras: lo Senat, amb 49 membres, e l'Assemblada Nacionala, amb 118 membres.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Burundi.


text:
Carville (Calvados)
Carville en normand (Carville en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del Bocage virois, sul marge drech de la Vire e lo marge esquèrre de la Souleuvre, limitrophe a l'oèst del Bény-Bocage, Carville es a 10 km al nòrd de Vire.
Commune du Bocage virois, sur la rive droite de la Vire et la rive gauche de la Souleuvre, limitrophe à l'ouest du Bény-Bocage, Carville est à 10 km au nord de Vire.


text:
Atal parlèt Zaratostra
Atal parlèt Zaratostra: Un libre per totes e per degun (de l'original alemand: Also sprach Zarathustra: Ein Buch für Alle und Keinen) es una òbra del filosof alemand Friedrich Nietzsche, redigida en quatre partidas entre 1883 e 1885. Fòrça de las idèas presentadas son en rapòrt amb l'eternal retorn, la parabòla de la mòrt de Dieu, e la profeciá del superòme, tèmas que foguèron introdusits pel primièr còp dins La Gaia Ciència.[1]
Lo libre conta las explicacions e la doctrina d'un filosòf, Zaratostra -en referéncia a Zaratostra, fundator del Zoroastrisme-. Lo libre utiliza un estil similar a aquel de la Bíblia luteriana dins una tòca satirica, per presentar d'aquel biais las idèas opausadas a la tradicion e la morala cristiana e jusieva.
Extrach[modificar | modificar la font]
- « Ne vos conjuri, mos fraires, demoratz fidèls a la Tèrra e cregatz pas aqueles que parlan d'esperanças supraterrenalas. Autres còps lo blasfèmi devèrs Dieu èra lo blasfèmi pus grand[lo màger blasfèmi?]. Mas Dieu es mòrt; e amb el son mòrts los blasfemaires. Lo pièger ara, es lo blasfèmi devèrs la Tèrra. »
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ C. Guignon, D. Pereboom. Existentialism: Basic Writings, 2nd ed., Hackett, 2001. pp. 101-113.


text:
La Guiòla (Roergue)
La Guiòla[1][2] (Laguiole en francés) es una comuna d'Occitània, en Roergue, situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
La Guiòla es celèbra per sas especialitats del cotèl e del formatge.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna es situada en Aubrac, dins lo Massís Central.
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de la comuna (La Glaziole, La Glaiole, Gléole al sègleXIIIen) ven de l'occitan la glèiòla significant « la pichona glèisa »[3],[4].
Istòria[modificar | modificar la font]
Roergue foguèt conquistat l'an 767 per Pépin lo Brèu e los ducs d'Aquitània[5]. Roergue demorèt jos la dependéncia dels comtes de Roergue fins a la mòrt de Joana de Tolosa e del sieu marit Anfós de Peitieus, en 1271. Lo comtat passèt puèi jos la dependéncia dirècta dels reis de França.
Los angleses prenguèron lo Fòrt de La Guiòla e los sieus environs l'an 1355 mas ne foguèron caçats qualques ans mai tard.
Per letras patentas balhadas lo 29 de mai de 1369, Carles V de França donèt la Castelaniá de La Guiòla e las tres autras de Roergue al comte de Rodés, Joan d'Armanhac que l'ajudèt dins la lucha contre los angleses.
Es la una de las quatre castelaniás de Roergue. Compreniá La Guiòla, Curièiras e la Roqueta Bonaval.
Los uganauds de Chirac pilhèron La Guiòla lo 10 de genièr de 1588.
Lo comtat de Rodés anèt per eiretatge a l'ostal de Labrit. Lo comtat vendrà al domeni reial quora Enric de Navarra, comte de Rodés, vendrà lo rei de França Enric IV, en 1589.
Lo Fòrt de La Guiòla èra totjorn quihat en 1620, d'après un acte del notari Brunel, mas existissiá pas mai en 1735.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ La Guiòla : Istòria e patrimòni
- ↑ Jacques Astor, Diccionari dels noms de familhas e noms de luòcs del Miègjorn de la França, Edicions del Beffroi, 2002, pàg. 379 (rubrique Gleize, Gleyze).
- ↑ Istòria de Laguiole


text:
Abbeville-Saint-Lucien
Abbeville-Saint-Lucien es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Abbeville Sant Lucien se tròba al Nòrd-Oèst de Beauvais a 10 km aperaquí de la vila prefectura. Costat de Froissy e arrondissement de Clermont.
Abbeville Saint Lucien se trouve au Nord-Ouest de Beauvais à 10 km environ de la ville préfecture. Canton de Froissy et arrondissement de Clermont.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat s'es trucada « Abbatis Villa » en 1074 e Abbeville-Sant-Lucien jos la Revolucion.
La commune s'est appelée « Abbatis Villa » en 1074 et Abbeville-Saint-Lucien sous la Révolution.


text:
Laurenç Strozzi
Laurenç Strozzi, o, en italian, Lorenzo Strozzi, nascut a Florença lo 3 de decembre de 1513, mòrt a Avinhon lo 14 de decembre de 1571 foguèt arquevesque e cardinal.
Biografia[modificar | modificar la font]
Laurenç Strozzi nasquèt Florentin, filh de Felip Strozzi lo Jove e de Clarissa de Medicis, neboda del papa Leon X. Es eissit de las doas grandas familhas rivalas e pasmens ligadas de Florença, los Strozzis e los Medicis.
Aprèp sos estudis a Pisa e Pàdoa, s'anèt en França servir jols òrdres de son fraire Pèire Strozzi, pus tard marescal de França.
Dintrèt apuèi dins lo clergat e foguèt abat de Staffarda, en Piemont. Venguèt evesque de Besièrs, lo 5 de decembre de 1547; mas sonque sacrat lo 5 de junh de 1550. En 1548, lo rei Enric II de França lo nomenèt abat de Sant Victor de Marselha, pasmens l'abadiá ja èra donada pel papa Pau III al cardinal d'Urbin, Jules Feltri de La Rovère e lo prenguèt pas que vint ans mai tard. En cambi, Pau IV lo nomenèt cardinal lo 20 de decembre de 1555[1].
Lo 14 d'abril de 1561, foguèt transferit a l'evescat d'Albi. En 1567, cambièt amb son nebot Felip de Rodolfis l'evescat d'Albi contra l'abadiá de Sant Victor de Marselha. Foguèt nomenat, aquel jorn o lo seguent, arquevesque d'Ais de Provença remplaçant Joan de Saint-Chamond revocat per apostasiá.
Mòrt a Avinhon lo 14 de decembre de 1571, foguèt enterrat dins la Collegiada de Sant Agricòl d'Avinhon.
Fonts[modificar | modificar la font]
- Gallia Christiana Novissima; vol: I, 1a partida, Provincia d'Ais; ed:Paul Hoffmann; J.H. Albanès [1]
- (fr)Histoire générale de Languedoc; vol:IV; ed: Privat; Dom Claude Devic, dom Joseph Vaissète; 1876 (reimp. 2003); Tolosa.


text:
Lista de las localitats toristicas d'Occitània
Lista de las localitats toristicas de l'Occitània :
Arièja :
- Montsegur : castèl de Montsegur
- Mirapeis : vilatge
Aude :
- Carcassona : ciutat de Carcassona
- Cucunhan : castèl de Querbús
- Dulhac (jos Peirapertusa) : castèl de Peirapertusa
- Las Tors : castèls de Las Tors
- Castelana : lo Ròc
- Sant Miquèu de l'Observatòri : Observatòri d'Auta Provença
- Mana : priorat de Salagon e castèu de Sauvan
- Mostiers Santa Maria : vilatge
- Riés : vestigis romans (Colomnada - Temple d'Apolon)
- Sisteron : La Ciutadèla
- Ganagòbia : Monastèri benedictin
- Ais de Provença : Mont Venturi - Catedrala de Sant Sauvaire - Plaça d'Aubertàs - Cors Mirabèu - lei fònts
- Arle : Monuments romans e romanics (Arenas - Teatre antic - Circ - Tèrmas de Constantin - Catedrala e clastras de Sant Trefume)
- Marselha : calancas - basilica de Nòstra Dòna de la Gàrdia - lo Pòrt Vièlh - Catedrala de la Major - la Canebiera
- Selon de Provença : Castèu de l'Empèri - Fònt mofuda
- Tarascon : Castèu dau Rei Rainier
Erau :
- Menèrba : vilatge
- Montpelhièr : Plaça de la Comedia - Arc de Trionf - Passeg del Peiròl e lo Castèl d'Aiga - Catedrala de Sant Pèire
- Sant Guilhèm dau Desèrt : vilatge
- Seta : Los canals
Gard :
- Nimes : anfiteatre - Ostal Carrat - Carrat d'Art
- Pont de Gard
- Usès : Torre Fenestrèla
Gironda :
- Bordèu : Grand Teatre - Catedrala de Sant Andrés - Pònt de Peire - Palais Galien - Plaça de la Victòria
- Sant Emilion : vilatge
Tarn :
- Albi : ciutat episcopala amb: catedrala de Santa Ceselha - Musèu Tolosa-Lautrèc - Pont Vièlh - quartièrs vièlhs
- Còrdas
Var :
- Gòrgas de Verdon
- Lac de Santa Crotz
- Sant Tropetz : vilatge
- Tolon : l'Arsenal militar
Vauclusa :
- Aurenja : Teatre antic e Arc de Trionf
- Avinhon : Palais dei Papas - Pònt de Sant Beneset
- Vaison : vestigis romans - Castèu dei Còmtes de Tolosa


text:
Pampalona (Lengadòc)
Pampalona [1][2] (Pampelonne en francés) es una comuna lengadociana del Lengadòc en Segalar situada dins lo departament de Tarn e la region francesa de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Lucien Fabre, nascut à Pampalona lo 14 de febrièr de 1889, qu'obtenguèt lo Prèmi Goncourt en 1923
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Roïnas del castèl de Turiés
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Antonio Stradivari
Antonio Stradivari (Italia, c. 1644 - Cremona, lo 18 de deceme de 1737) qu'ei lo laütièr lo mei famós de tots los temps. que signava deu son nom latin Stradivarius e per aquesta rason los sons instruments que son aperats.
Que's cred que ho aprenedís dens lo talhèr de Nicolò Amati. En 1680 qu'aubrí la soa botiga suber la plaça San Domenico de Cremona. Qu'aquesí lèu ua grana reputacion en desenvolopant los son instruments pròpis, çò qui vòu díser que he recercas suber la diferentas espessor de husta, la qualitat d'aquestas, la composicion e color deu vernís, l'inclinason de las vòutas (taula e hons) e lo dessenh de mòtle pròpis.
A despart deus vriulons qui 'u hen vàder, Stradivari qu' ei tanben l'autor (en quantitats mendras) d'autas menas d'instruments : violoncèl, guitarra, mandolina, arpa, vriulon alto. Que signava dab ua etiqueta on escrivèva en latin (segon l'annada) :
Antonius Stradivarius Cremonensis Faciebat Anno 1720
Per'mor d'aquò, lo terme neolatin stradivarius que son emplegats entà referí's aus instruments qui n'ei l'autor.
Deus 1 100 instruments que's cred que he (de segur que n'i qui no he pas que supervisar la loa fabricacion) sonque 650 be remanan dens estats mei o mens bons de conservacion ; un deus mei famós, lo lo Messia (tornat descobert peu laütièr Francés Jean-Baptiste Vuillaume) qu'ei enqüera conservat nau (a maugrat qui la soa autenticitat be sia discutida).
Galeria de vriulons estradivaris[modificar | modificar la font]
-
Lo Messia, lo mei famós deus vriulons.
-
HellierFront.jpg
-
Segon vriulon Palatin (stradivarius deu Palais Reiau de Madrid), pertanhent au quatuor de straduvarius Palatins.
-
-
Stradivarius deu Metropolitan Museum of Art, 1717
Galeria de violoncèls estradivaris[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
JullianLloydWebber1.PNG


text:
Erupcion peleana
Leis erupcions peleanas son un tipe d'erupcion volcanica. Son caracterizats per una lava fòrça viscosa que son escolament es fòrça limitat e que forma donc un dòme de lava a la sortida de la chaminèia. Lo desagatge es fòrça malaisat e la preséncia dau dòme entraïna l'aumentacion de la pression dau magma. Aquò entraïna una explosion dau dòme que forma una plumacho volcanic d'unei quilomètres d'autor e de coladas piroclasticas sus lei pendas dau volcan. Lo plumacho causa tanben de tombadas de materiaus volcanics (cendre... etc.). L'erupcion peleana tipe es aquela de la Montanha Pelada en 1902. Es un tipe d'erupcion frequent sus lei volcans gris.
Lei riscs son fòrça importants per lei societats umanas en causa dei coladas piroclasticas e dei casudas de cendre que pòdon causar de destruccions gròssas. L'Indici d'Explosivitat Volcanica d'una erupcion peleana se situa entre 1 e 8.


text:
Guèrra Sinovietnamiana
La Guèrra Sinovietnamiana se debanèt dau 17 de febrier au 16 de març de 1979 entre China e Vietnam. Foguèt causada per la volontat chinesa d'ajudar son aliat cambotjan envaït per Vietnam. Pasmens, après un mes de combat, lei fòrças chinesas foguèron blocats dins lo nòrd de Vietnam per lei milícias frontalieras vietnamianas sostengudas per d'unitats de l'armada regulara. En fàcia d'aquela revirada e de la resisténcia vietnamiana, lei tropas chinesas foguèron retiradas en març de 1979.


text:
Ganges
Ganges (en indi: गंगा, Gaṅgā, AFI: [ˈɡəŋɡaː], tanben dins fòrça lengas d'Índia) es un dels rius màgers del soscontinent indian, que raja cap a l'èst a travèrs la plana gangetica del nòrd d'Índia cap a Bangladèsh.
Lo flume raja a l'oèst d'Imalaia per l'estat indian de Uttarakhand, e drena lo dèlta dels Sunderbans dins la Baia de Bengala. Foguèt longtemps considerat coma un riu sacrat pels indos e venerat coma la diva Ganga dins l'indoïsme. Foguèt tanben important istoricament: fòrça ancianas capitalas provincialas o imperialas (coma Patliputra, Kannauj, Kara, Allahabad, Murshidabad, e Calcuta) èran situadas per sas ribas. Ganges amb sos afuents drenan un bacin fertil de 1 000 000 km2 que conten una de las pus fòrtas densitats umanas del planeta. La prigondor mejana del flume es compresa entre 16 m e 30 m.
Escorreguda[modificar | modificar la font]
Ganges comença al jonhent dels rius Bhagirathi e Alaknanda. Bhagirathi es considerat per èsser l'aiganaissent vertadièr dins la cultura indo e la mitologia. [1] Las aigas de Alakananda venon de la fonda de las nèus dels puèges coma Nanda Devi, Trisul, e Kamet. Bhagirathi raja al pè del glacièr Gangotri, a Gaumukh, a un altitud de 3892 m.[2]
E mai que nombroses rius sián a l'origina de las aigas de Ganges, los sièis pus long e sos cinq jonhents son considerats coma sagrats. Aqueles sièis son Alaknanda, Dhauliganga, Nandakini, Pindar, Mandakini, e Bhagirathi. Los cincs jonhents, dits Panch Prayag, se tròban al long d'Alaknanda. Aqueles son d'amont cap aval, Vishnuprayag, ont Dhauliganga rejonh Alaknanda; Nandprayag, ont Nandakini rejonh Alaknanda; Karnaprayag, ont Pindar rejonh Alaknanda, Rudraprayag, ont Mandakini rejonh Alaknanda; e finalament, Devprayag, ont Bhagirathi rejonh Alaknanda per formar lo Ganges pròpriament dit.
Après de s'èsser escolat subre 250km a travèrs de las vals imalaianas estrechas, Ganges emergís de las montanhas a Rishikesh, puèi desboca sus la plana gangetica a Haridwar, vila de romavatge. A Haridwar, una paissièra voja una part de sas aigas dins lo canal de Ganges, qu'irriga la region d'Uttar Pradesh, mentre que lo riu, que lo cors es estat mai o mens sud-oèst fins a aqueste punt, comença ara de fluir cap al sud-èst a travèrs de las planas d'Índia del nòrd.
Ganges seguís un trajècte corb de 800km en traversar las vilas de Kannauj, Farukhabad, e Kanpur. Sus lo camin es rejonh per Ramganga, que contribuís amb un debit annadièr mejan d'aperaquí 500 m3/s.[3] Ganges rejonh Yamuna al Triveni Sangam (jonhent de tres rius) a Allahabad, un jonhent sagrat dins l'indoïsme. A son jonhent, Yamuna es pus larg que Ganges, amb un debit de 2950vm3/s,[3] o aperaquí 58.5% del flux combinat.[4]
Ara s'escorrent cap a l'èst, lo flume encontra lo riu Tamsa (tanben dit Tons), que fluís cap al nòrd dempuèi la cadena de Kaimur amb un debit mejan d'aperaquí 190 m3. Après Tamsa es Gomti que rejonh Ganges, dempuèi lo sud d'Imalaia. Gomti presenta un debit annadièr mejan d'aperaquí 234 m3. Puèi es Ghaghara, venent tanben del sud d'Imalaia, que lo rejonh. Ghaghara, amb un debit annadièr mejan d'aperaquí 2990 m3, es lo pus grand afluent de Ganges. Après lo jonhent de Ghaghara Ganges es rejonh al sud per lo riu Son, (1000 m3/s). Los rius Gandaki, puèi Kosi, lo rejonhon ambedos pel nòrd, amb respectivament 1654 m3 e 2166 m3 de debit. Kosi es lo tresen pus grand afluent de Ganges, après Tamsa que ven del nòrd, de Ghaghara e Yamuna.[3]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Penn, James R. (2001). Rivers of the world: a social, geographical, and environmental sourcebook. ABC-CLIO, 88. ISBN 978-1-57607-042-0. Retrieved on 23 April 2011.
- ↑ (1991) The Ganga, a scientific study. Northern Book Centre, 19. ISBN 978-81-7211-021-5. Retrieved on 24 April 2011.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 (2007) Hydrology and water resources of India. Springer, 341. ISBN 978-1-4020-5179-1. Retrieved on 26 April 2011.
- ↑ Gupta, Avijit (2007). Large rivers: geomorphology and management. John Wiley and Sons, 347. ISBN 978-0-470-84987-3. Retrieved on 23 April 2011.


text:
Trompeta de colissa
La paraula trompeta de colissa que's pòt referir a dus instruments de coire de la familha de la trompeta e qui hèn variar la loa tonalitat au mejan d'ua colissa qui alonga o abraca la longor deu lor canèr. Un d'aqueth dus instrument qu'ei ua trompeta de l'Etat Mejana e de la Reneishença, e lo segond qu'ei ua trompeta modèrna pròcha deu trombon soprano e qui en lòc de piston qui ei provesida d'ua colissa.
Trompeta de colissa anciana[modificar | modificar la font]
Dens aqueth purmèr instrument la colissa qu'ei dreta e en continuitat dab l'embocadura. Aquò qu'ei estat lo miélher ensaj deus temps ancians entà poder compensar los limits de la trompeta naturau. Haut o baish a la medish epòca qu'existivan ja la familha deus ajòus deu trombon (las sacabota) qui la loa colissa qu'ei de mei bon emplega permor b'ei pas ligada dab l'embocadura.
Trompeta de colissa modèrna[modificar | modificar la font]
Qu'ei ua trompeta bastida suu modèl d'un trombon. Com ambs instrument be son ja pròches (puish que trompeta e trombon be son coires de canèr tubular, qu'ei a díser de canèr de diamètre constant dinc au pabalhon), la trompeta de colissa qu'ei hèra pròcha deu trombon soprano, en tot conservar totun las autas caracteristicas de la trompeta (com per exemple la soa forma deu pabalhon) e lo son timbre mei estiglant.


text:
Gràcia (omonimia)
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Aquesta pagina d'omonimia repertòria los diferents subjèctes e articles del nom identic.
- Gràcia pòt designar:
- Antroponimia: Fotbolaire catalan: Sígfrid Gràcia
- Cristianisme: Un dels dons que Dieu ofrís als òmes: Gràcia (religion)
- Tipografia: Part d'un caractèr: Gràcia (tipografia)
- Espòrts: Club d'escacs catalan: Unió Gracienca d'escacs
- Fèstas: Fèstas de Gràcia (Maó)
- Geografia:
- Quartièr de Barcelona: Vila de Gràcia
- Districte de Barcelona: Districte de Gràcia
- Quartièr de Sabadell: Gràcia
- Cementèri e ermitatge de Gràcia de Maó.
- Mitologia: deitat romana (Gratia), derivada de la grèga Caris
- Premsa: Setmanièr catalan: La Campana de Gràcia


text:
Vidèo
La vidèo regropa l'ensems de las tecnicas permetent l'enregistrament e la restitucion d'imatges animats, acompanhats o non de son, sus un supòrt electronic e non de tipe fotoquimic.
Lo mòt « vidèo » ven del latin « video » que significa: « vesi ». Es l'apocòpa de videofonia o videograma.
Somari
- 1 Teoria
- 2 Los estandards de difusion en color
- 3 L'acquisicion vidèo
- 4 Rapòrt largor / nautor
- 5 Formats e estandards vidèo
- 6 Vidèo e informatica
- 7 Vejatz tanben
Teoria[modificar | modificar la font]
Un flus vidèo es compausat d'una succession d'imatges que desfilan a un ritme fixe (per exemple 25 per segonda dins la norma Francesa L o 30 per segonda dins d'autra normas) per far l'illusion del movement. Cada imatge es descompausat en linhas orizontalas, cada linha essent una succession de punts. La lectura e la restitucion d'un imatge se fa donc sequencialament linha per linha al biais un tèxte escrich: d'esquèrra cap a drecha puèi de naut cap al bas.
Escansion[modificar | modificar la font]
Escansion per entrelaçament[modificar | modificar la font]
L'imatge d'un televisor es una succession d'escancions lineárias, partant del naut cap al bas de l'ecran. Als començaments de la television, la qualitat dels elements fosforescents del tube èra mediócre. Per aquel fach, quand lo fais tocava lo bas de l'ecran, lo naut aviá ja desparegut, provocant un fenomèn de beluguejament, sentit fortament per l'uèlh uman a l'entorn de 25 Hz o 30 Hz. La solucion mai simpla seriá estat d'accelerar la cadéncia de la scancion, mas aquó seriá estat plan costós en benda passanta. Una solucion mai astuciosa foguèt de sautar una linha sus doas per cada imatge, permetent atal de doblar la cadéncia de scancion tot en gardant una mèsma benda passanta. Atal, una primièra passa aficha totas las linhas imparas en dos còp mens de temps que per un imatge sensèr e una segonda passa aficha las linhas mancantas paras: aquó es l'entrelaçament. S'obten alara lo mèsme nombre de linhas d'escancion per un imatge, e se fa dos passatges a l'ecran per afichar un sol imatge. Se dich « trama » (« field » en anglés) una passa. Un imatge es donc constituit de doas tramas, per que cal doas passas per definir l'imatge (« frame » en anglés).
Las cameràs, que foncionan coma un « televisor inversat », utilizavan tanben aquel entrelaçament. Dins la primièra mitat del temps d'un imatge, una 1a presa de vista definís totas las linhas imparas, e una mitat d'imatge mai tard, una segonda presa de vista definís las linhas paras. Cal plan comprendre que las doas presas de vista son separadas dins lo temps (d'una mitat d'imatge). E quitament ambedoas presas de vistas son complementárias d'un punt de vista espacial (ambedos passatges se complètant dins lo quadre), ambedoas presas de vista n'afichan pas lo mèsme contengut! Se un subjècte se desplaça dins lo camp, tendra una posicion diferenta sus caduna de las doas tramas: i a alara un efècte de zig-zag sus cada « frame ».
Aquel problèma foguèt en partida resolgut per un dispositiu de lamas cristalinas birefringentas que « liçam » los detalhs en desdoblant los rais luminoses. Ne resulta una pèrda de definicion que balha als sistèma PAL e SECAM una resolucion verticala multiplicada per 0,7 (factor de Kell) e vertadièrament sonque d'unas 400 linhas.
Escancion progressiva[modificar | modificar la font]
Quand l'afichatge es pas mai entrelaçat, se dich escancion progressiva. Es lo biais de captura causit pels filmes realizats en HD TV o en D-cinemà destinats a èsser transferits e projectats en 35 mm.
Los 25 imatges progressius (25p) balhan alara a las cameràs un temps de pausa de 1/25 de segonda çò qu'es tròp long en tèrmes de resolucion temporala. Se preferís alara limitar lo temps d'integracion de las tramas a 1/50 s (obturator electronic).
Los estandards de difusion en color[modificar | modificar la font]
Los estandards PAL o SECAM an pas de rapòrt amb l'escancion d'un imatge, aqueles estandards permeton sonque d'apondre la color als imatges en blanc e negre:
Dins los primièrs temps de la television, sola la luminéncia definís l'imatge per un nombre de punts orizontals e tanben per tres factors de nuéncia de gris.
Quand la television color apareciá calguèt que los televisors blanc e negre pòscan encara restituir un imatge, lo senhal de luminéncia foguèt conservat e s'apondèt un senhal que lo televisor blanc e negre podava pas distingar e donc afichar pas, quitament coma senhal parasit, es la compatibilitat ascendanta o retrocompatibilitat.
S'apondèt donc las doas diferéncias de color R'-Y e B'-Y (lo ' significa que los senhals pòrtan una correccion especifica d'una corbadura de gamma per resòlvre, a l'epòca, un problèma de nonlinearitat de restitucion dels tubes catodics) per que, en combinant l'ensems amb la luminéncia, se pòsca extraire lo verd.
Atal per la color; ara calguèt poder transportar ambendoas diferéncias e d'aici ven lo conflicte d'estandard, totes los païses adoptèron pas lo meteis biais de transmetre de senhals de crominéncia.
- En França SECAM (Sequentiel de Couleur A Mémoire), memorizacion d'una linha sus doas per calcular lo verd.
- Als Etats Units d'America e autres païses l'NTSC (cambi de fasa sonque sus una de las diferéncias color): es lo primièr sistèma que foguèt realizat, mas genèra de diafocia qu'en França se respondèt pel SECAM.
E lo rèsta del mond, lo PAL Phase Alteration Line (distinccion de las doas diferéncias enviadas al meteis temps e amb de fasas diferentas).
Lo senhal de crominéncia es enseguiuda una sosportaira de la luminéncia…
Lo nombre de linhas, la velocitat d'escansion, lo tipe de senhal positiu o negatiu dempuèi l'emission, fan partit de las normas seguent lo país e an res a veire amb los estandards de difusion color (PAL, SECAM, MESECAM, e NTSC).
De fach de la captura en doas tramas de 1/50 de segonda caduna, es lo temps de pausa en vidèo (25i).
Los captors fotografics[modificar | modificar la font]
Las primièras cameràs, foncionant sul meteis principi que los televisors, analisan l'imatge formada per l'objectiu amb un tube catodic. Dempuèi la fin dels ans 1980, son dotadas d'un captor fotografic de tipe CCD o CMOS.
Definicion de l'imatge e frequéncia d'escancion[modificar | modificar la font]
Existisson diferents formats d'imatge vidèo, que dependon sustot de la frequéncia d'escancion verticala de l'imatge.
- 405 linhas 50 Hz (estandard anglés abandonat) blanc e negre
- 525 linhas 60 Hz: resolucion 4/3 utila = 720 x 480 (estandard american) color NTSC e PAL-N
- 625 linhas 50 Hz: resolucion 4/3 utila = 768 x 576 (estandard europèu) color PAL, SECAM e NTSC-4.43
- 819 lignes 50 Hz: resolucion 4/3 utila = 1024 x 768 (estandard francés abandonat) blanc e negre
Se constata qu'existís una diferéncia entre lo nombre de linhas compausant l'imatge e lo nombre de linhas afichadas. Aquó representa una diferéncia de 49 linhas en 50 Hz e de 45 linhas en 60 Hz. Aquelas linhas perdudas son necessárias, representan le temps necessari per que lo fais d'electrons tocant lo tube catodica pòsca pujar del bas de l'imagte cap al naut. Aquel problèma tecnic existís pas amb los panèls LCD e los malons plasma, mas es conservat per assegurar la compatibilitat. Las linhas liuras son utilizadas en partida: s'i plaça los senhals del teletèxte, del sostitratge e tanben lo còdi temporal dels equipaments vidèo professionals.
Cal distingar doas frequéncias d'escancion de l’imatge:
- Lo passatge vertical, que se fa del naut cap al bas e servís per compausar l'imatge. S'effectua 50 o 60 còps per segonda.
- Lo passatge orizontal, que se fa de drecha cap l'esquèrra per cada linha de l'imatge. La frequéncia del passatge orizontal es donc egala a la frequéncia verticala multiplicada pel nombre de linhas e divisada per dos a causa de l'entrelaçament.
Donant las valors seguentas:
- Fh(50 Hz) = 50 x 625 / 2 = 15 625 Hz
- Fh(60 Hz) = 60 x 525 / 2 = 15 750 Hz
Aquel resultat es pas un azard. Se las frequéncias orizontalas son gaireben identicas en 50 Hz e en 60 Hz, permetent atal d'utilizar lo meteis tipe de circuit de passatge orizontal, donc de realizar d'economias.
Color[modificar | modificar la font]
Fa qualques decenias, los especialistas aprenguèron las particularitats espectralas de l'uèlh uman, que preferís netament d'unas colors. De mai, savián que l'espèctre cromatic de l'uèlh pòt se decompausar en tres colors primàrias, que permeton per mescla de tornar gaireben totas las autras colos de l'espèctre. Lo cinemà color expleita aquó utilisant d'emulsions de sisas, que caduna es sensible a una color primària.
Los ecrans emetent de lutz, los engenhaires utilisèron la sintèsi additiva compausada de roge, verd e blau (al contrari lo papièr absòrba la lutz e utilisa la sintèsi sostractiva compausat de cian, magenta e jauna) Lo roge, verd e blau son las colors primàrias d'aquela sintèsi additiva. Del meteis que lo cian, magenta e jaune son las colors primàrias de la sintèsi sostractiva.
La presa de vista en color se fa segon un prisme optic que repartís la lutz sus tres captors, davant que i a respectivament un filtre roge, verd e bleu. Atal, cada captor enregistra sonque las informacions de lutz tocant una color. Sufisís enseguida d'enregistrar puèi tornar las 3 compausantas RVB sus un monitor color acceptant las tres entradas RVB: i a tres senhals a la plaça d'un sol. Cal en mai de triplar totes los ligams cablats entre los diferents equipaments, mas tanben triplar las pistas d'enregistrament sus un magnetoscòpi, triplar totes los equipaments de realizacion fins als equipaments de difusion ertziana. Lo desfís èra donc de crear un senhal unic englobant tres informacions diferentas, e que devián pas se mesclar abans lo tractament pel pòste de recepcion.
Lo desfís èra tanben de conservar la totala compatibilitat amb los pòstes blanc e negre encara fòrça presents dins los fogals. Los cercaires trabalhèron donc per tòca de crear un senhal vidèo englobant del roge, del verd, del blau, e tanben del blanc e negre dins lo mèsme « tudèl », sens qu'aqueles se mesclan.
Èra pas possible d'aver una camera blanc e negre E una camera color. Caliá donc fabricar de blanc e negre en partent de las tres compausantas RVB. Se basant sus las sensibilitats de l'uèlh de las diferentas colors, los especialistas prenguèron 59 % de verd, 30 % de roge e 11 % de blau. Acabavan d'inventar un nòu tèrme: la luminéncia (Y). Los televisors blanc e negre podavan veire en blanc e negre d'imatges eissits de camera color. Cossí ara apondre a aquel Y las informacions de colors permetent de tornar al RVB original? Perque i aviá ja de lutz (l'Y), caliá « coloriar » aquel blanc e negre amb d'informacions de colors qu'avián, elas, pas de valor de lutz, mas unicament d'indicatcons de tencha e de saturacion.
Un còp d'acòrdi per aquel blanc e negre colorizat, calguèt trobar l'astucia que permetava de transmetre la lutz (Y) e la croma (C). De procés electronics foguèron realizats. I a per exemple «modulacion d'amplitud en quadratura de fasa, de sosportaira suprimida». Aquelas solucions devián a l'encòp de mesclar dos senhals de biais a poder los discriminar a la recepcion, mas tanben aver pas cap interferéncia visibla dins l'epèctre del senhal blanc e negre.
Aquelas solucions foguèron trobadas e aplicadas. Atal nasquèron l'NTSC als Estats Units d'America, lo SECAM en França, e lo PAL en Alemanha, Espanha e Itália. Lo codatge permet de transformar lo RVB en senhal color compatible blanc e negre. L'NTSC, lo SECAM e lo PAL son tres tipes de codatges diferents incompatibles entre eles. Passar d'un tipe de codatge a un autre se nomena lo « transcodatge ».
Pasmens cap d'aquelas tres solucions es transparenta, de luènh. Un senhal transcodat patís d'artefactes mai o mens visibles segon lo codatge.
Un senhal vidèo atal codat es dich senhal composit, car conten mai d'una font de natura diferent. Los estandards vidèo utilisant lo composit anant de l'U-MATIC / U-MATIC SP al VHS en passant pel 8mm o Vidèo 8, lo Betamax, lo VCR o encara lo V2000. A causa de las degradacions causadas pel codatge, èra urgent de se n'afranquir en produccion.
Al començament dels ans 1980, Sony realizèt un format vidèo de composantas separadas, constituit de senhals distinctes, veïculats per de cables distinctes: lo Betacam / Betacam SP. Per demorar compatible amb lo blanc e negre, la societat evita meticulosament lo RVB, e causís naturalament un format comportant l'Y, mai d'informations de crominéncia veïculats per enhal: U et V (tanben nomenat Cr e Cb).
Aquelas composantas son ligadas per des formulas U = R - Y e V = B - Y, ont Y = 0,30R + 0,59V + 0,11B (los coeficients essent diferents segon le codatge utilisat). Aquela transformacion de RVB en YUV se nomena matriçatge. Aquel matriçatge es una operacion mai simpla que lo codatge que genèra pas de degradacion, tot en ofrissent l'avantatge de la compatibilitat Y.
Quelquas ans mai tard, un format grand public apareguèt: l'S-Vidèo o Y/C, que la luminéncia Y e la crominéncia C (codada en NTSC, PAL o SECAM) èran separadas (S-VHS, Hi-8, Super-Betamax). Aquel format es de qualitat melhora qu'un format composit, perque la crominéncia encamba pas mai sus la benda de frequéncias de la luminéncia, çò que podava menar a d'artefactes colorats sus de detalhs prims. La resolucion orizontala d'aqueles formats podava donc èsser fins a doblada (400 punts/linha al luòc de 240-250).
L'acquisicion vidèo[modificar | modificar la font]
Introduccion[modificar | modificar la font]
Lo procés de l’acquisicion vidèo analogic e de sa conversion en numeric pòt s’assimilar al passatge del lengatge oral al lengatge escrich. Per prendre en nota lo discors oral d’una persona, aquela deu pas parlar tròp aviadament, senon ven dificil d’escotar e de transcriure simultanèament. La persona poiriá ralentir son debit de paraula mas se s'assimila aquelas paraulas amb lo senhal vidèo analogic, se comprend aisidament que lo debit pòt pas èsser ralentit. Se procedís donc a l’escandalhatge del discors, es a dire que se pren sonque de « troces » de messatge per los tornat transcriure mai tard. La precision de la retranscripcion depend dirèctament del nombre d’escandalhs de discors levats. Per la vidèo, lo fenomèn es identic: es necessari avans tot de conéisser lo senhal e de saber quines son los senhals de numerizar.
Istoric[modificar | modificar la font]
L’istòria del numeric dins la vidèo comença veritadièrament de 1972 a 1982. A l’origina los equipements de sincronizacion, los aparelhs se sofistiquèron abans d’intrar dins lo mitan professional. Alara, los industrials prenguèron consciéncia de l’aveniment d'aquel nòu fenomèn e presentèron de normas en matèria de numerizacion. Una anarquia numerica reinava alara sul mercat obligant lo CCIR (Comitat consultatiu internacional de las radiocomunicacions) a normalizar un format vidèo en compausants numerics compatibles pel mond entièr: aquela norma es lo CCIR 601. Especifica los paramètres de codatge de senhals de numerizar (escandalhatge, quantificacion…). Alara los novelums acabèron pas de s’encadenar per permetre ara a la vidèo numerica de se generalizar dins los centres de produccion, cadenas de television e regias de pòstproduccion per assistir lo montatge vidèo.
Perque un codatge de las composantas?[modificar | modificar la font]
Lo senhal vidèo numeric deuriá sens cap de dobte, èsser identic per totes los païses: l’idèa èra de numerizar de donadas comunas als sistèmas 625 linhas (PAL, SECAM) e 525 linhas (NTSC). Lo CCIR a donc unanimament decidit de numerizar de biais separada los senhals de luminéncia (Y) e de crominéncia (Cr ; Cb). Un sistèma basat sul codatge numeric de las composantas vidèo exclusís totes los problèmas qu’aurián podut crear un codatge de senhal vidèo composite e permet una compatibilitat a escala mondiala. Aquel sistèma deuriá donc apareisser coma essent l’accessòri principal d’un desvelopament de nòus equipaments, mai tanben e sustot d’un escambi internacional de donadas, constituissent la basa de l’audiovisual: la comunicacion.
L'escandalhatage[modificar | modificar la font]
L’escadalhatage d’un senhal, es lo descopatge en talhs temporals o « escadalhs » d'aquel darrièr. Es dirèctament seguit de la quantificacion que consistís a convertir la valor de l'escandalh en valor numerica representada par un nombre entièr. Es donc necessari que lo ritme de descopatge (frequéncia d’escandalhatge) siá naut per poder tornar transcriure las variacions del senhal las mai brèvas. Car se l’interval de temps entre dos escandalhs consecutius es superior al temps de la variacion mai aviada del senhal d’origina, aquela darrièra se trapa perdida e será pas presa en compte dins lo senhal numeric.
En consequéncia, per escandalhar un senhal, ne preservant son informacion, es necessari de conéisser la frequéncia mai nauta qu'es susceptible de variar. Lo teorèma d'escandalhatge de Nyquist-Shannon establís qu’« un senhal que l'espèctre es limitat a la frequéncia Fmax es entièrament definit enseguida dels seus escandalhs levats a d'intervals de temps regulars de valor « T » inferiors a 1/(2 Fmax) ».
En consequéncias, la frequéncia d’escandalhatge deu èsser fe > 2 Fmax per respectar la representacion d’origina. S'aquela condition es pas complida, las composantas espectralas repetitivas del senhal escadalhat son pas pro espaçadas e s'encamban. La zona de retirada, o « aliasing zona», crea una frequéncia parasita se tradusent per un efècte irizat sus l’imatge. Per resòlvre aquel problèma, un filtre passa-bas (filtre anti-aliasing) es dispausat en amont de la conversion. Aquel filtre de penjal regde fòrageta las frequéncias del senhal analogic d’intrada que son superioras a 1/2 fe.
Lo senhal vidèo de luminéncia possedís una benda passanta a l'entorn de 6 MHz. Per qu'aquel senhal siá correctament numerizat, sa frequéncia d’escandalhatge deu respectar los critèris de Shanon et Nyquist, siá: fe(Y) > 6 x 2 = 12 MHz
Pr'amor, per èsser utilizada al nivèl mondial, fe(Y) deu èsser multiple comun de las frequéncias linhas dels sistèmas de 525 e 625 linhas, a saber 15 625 e 15 734,2 Hz. Lo CCIR donc retenguèt la frequéncia d’escandalhatge seguenta: fe(Y) = 13,5 MHz. Aquela frequéncia es egala a 864 còps la frequéncia linha dels sistèmas de 625 linhas e 858 còps aquela dels sistèmas de 525 linhas (una linha activa contenent 720 escadalhs).
Pels senhals de crominéncia, se pòt realizar sens emabarràs visuala un sosescandalhatge, car l’èsser uman qu'es mens sensible a las variacions de color qu’a las variacions d’esclairament. Concrètament, lo contorn d'un objècte pareisserá net se la luminéncia varia aviadament, mas es pas indispensable que la crominéncia varie tanben aviadament. La benda passanta pels senhal de crominéncia es de gaireben 3 MHz. L CCIR decidiguèt de los escandalhonar a una frequéncia dos còps mendre qu'aquela de la luminéncia, siá fe(Cr) = fe(Cb) = 6,75 MHz. Per aqueles senhals, i a donc sonque 360 escandalhs per linha activa.
Aquelas frequéncias d’escandalhonatge determinadas pel CCIR s’aparenton als chifres 4, 2 e 2. Per un grope d'8 pixels (4 pixels per linha e sus 2 linhas), lo chifre 4 representa lo nombre de valors indicadas per linha per la luminéncia (13,5 MHz), 2 lo nombre de pixels possedissent una valor propria crominéncia (6,75 MHz = 13,5/2) sus las linhas paras, e lo darrièr 2 idèm per las linhas imparas. Es atal que la norma CCIR 601, nascuda d'aqueles estudis, a per nom corren norma 4:2:2.
La periodicitat de doas tramas permet tres tipes d'estructuras d’escandalhonatage: ortogonala, quincònci linha e quincònci trama. Es l'estructura ortogonala que fouèt retengut per la norma 4:2:2. Dins aquela estructura, la fasa del relòtge d’escandalhonatge es identic per cada linha e cada trama. Los escandalhs son donc situats als mèsmes emplaçaments d’una linha cap a l’autre e d’una trama cap a l’autre.
La quantificacion[modificar | modificar la font]
Cada escandalh es « pesat », coma d'aliment, per ne determinar son pés. En numerica, aquela pesada es nomenada quantificacion. S’efectua, seguent l'analogia, mejans una balança de dos platèus: dins un dels platèus se trapa l’escandalh de pesar, dins l’autre los peses necessaris per trapar l’equilibri. La precision de la pesada depend donc de la valor del pes mai pichon disponible. En vidèo, lo pés de l’escandalh es la tension del senhal electric de numerizar e la balança un quantificator. Aquel aparelh convertís las tensions en valors numerics, expleitablas per una estacion de montatge virtuala, per exemple.
Pasmens, la quantificacion pòt pas representar parfèctament la tension de l'escandalh del senhal analogic d'origina. En efècte, un senhal analogic (representat per un nombre real) pòt prene una infinitat de valors, mas será convertit en un senhal format d'un nombre finit de valors numericas « N » que caduna es codada sus « n » bits (es a dire jos forma d'un nombre entièr que la valor maximala es limitada). I aurá donc necessáriament, après quantificacion, una error d'arrondida. La precision del senhal convertit será donc ligada al nombre de valors disponiblas per traduire cada escandalh. L'interval situat entre doas valors es notat « q » e se nomena « pas de quantificacion ». A cada instant « t », l'amplitud del senhal se trapant a l'interior d'un escandalh es remplaçat per la valor de l'escandalh mai pròche. Se compren aisidament que mai los pases de quantificacion son pichons, mai son nombroses sus una plaja donada e donc que mai la precision del senhal quantificat es importanta (lo taus d'error de quantificacion essent determinada per la relacion Terr = 1/2n).
La quantificacion del senhal vidèo es uniforme, lineari e s'efectua de biais separada sus Cr e Cb. D'en primièr fixada sus 8 bits, la quantificacion del senhal vidèo de la norma 4:2:2 es passada a 10 bits. En efècte, una quantificacion sus 8 bits permet de dispausar de 2^8 = 256 nivèls numerics (que 220 utils per representar los nivèls de gris) çó qu'a vegada es pas sufisent. Per un desgradat de gris del blanc al negre, per exemple, un « efècte d'escalièr » aparéis après numerisacion. En mai, lo rapòrt S/B (senhal sus bruch) d'una quantificacion sus 8 bits es de 56 dB alara que las cameràs d'ara atenhon los 60 dB. Lo C.C.I.R. causiguèt donc de quantificar lo senhal vidèo sur 10 bits, çò que fa 1024 nivèls (que 880 utils) o 4 còps mai qu'una quantificacion sus 8 bits, e amb per rapòrt S/B 68 dB.
Lo senhal de luminéncia es totjorn positiu e pausa pas de problèmas de numerizar, al contrari los senhals de crominéncia son bipolars. Donc se deguèt fixar una valor pel senhal nul: las valors al dessús correspondent a un senhal positiu e aquelas al dejos d'un senhal negatiu. Aquela « valor zerò » foguèt fixada pel C.C.I.R. a 512 (a mièg camin entre 0 e 1024).
Lo codatge del canal[modificar | modificar la font]
Un còp escadalhonat e quantificat, lo senhal vidèo deu èsser codat per optimizar son estocatge o sa transmission. Diferentas formas de codatge existisson e presentan caduna lors avantatges e inconvenients. La tòca es donc de causir lo còdi mai adaptat a l'utilizacion. Per aquò, aqueles còdis son a disposicion:
- Lo còdi NRZ (Non Retorn a Zerò): una donada binara « 1 » engendra un nivèl naut de senhal e una donada « 0 » un nivèl bas
- Lo còdi NRZI (Non Retorn a Zerò Inversat): una donada binara « 1 » engendra una transicion a la mitat del miègperiòde de relòtge, una donada « 0 » a pas cap d'efècte. Aquel tipe de codatge es utilizat en vidèo dins los ligams seria 4:2:2 car permet de transmetre amb lo senhal vidèo son senhal de rolòtge.
- Lo còdi Bifasa Mark: utilizat pel senhal de LTC dels magnetoscòpis. Un « 0 » provòca una transicion e un manten del nivèl pendent tot lo periòde de relòtge, alara qu'un « 1 » entraïna une transicion e un cambiament de nivèl a la mitat del miègperiòde de relòtge.
Existisson encara d'autres còdis (coma lo còdi Miller o còdi Miller carrat) que son utilizats sonque dins qualquess magnetoscòpis numerics.
L'estructura de la linha numerica[modificar | modificar la font]
Las linhas analogicas dels sistèmas a 625 e 525 linhas son de duradas leugièrament diferentas. Atal, la capacitat d’una linha activa deu èsser sufisanta per caber un nombre sufisent d’escandalhs per cobrir las linhas dels dos sistèmas. Lo CCIR causiguèt 720 escandalhs pel senhal de luminéncia e 360 pels senhals de crominéncia. Aquò es sufisent car las linhas activas analogicas mai longas son aquelas dels sistèmas de 525 linhas que demandan mai de 710 escandalhs per èsser totalament analizadas. La linha activa 4:2:2 es donc codada sus 1 440 mots (720 x 2). Los senhals permeton de posicionar la linha activa numerica son codats respectivament sus 264 e 24 mots pels sistèmas de 625 linhas e sus 244 e 32 pels sistèmas de 525 linhas. Lo front davant de las impulsions de sincronizacion linha (SAV) determina l’arribada d'en primièr escandalh e la referéncia de temps per la conversion analogica-numerica. Lo front rèire (EAV) ne determina la fin.
Remarcas sus la deteccion e la correccion d'errors[modificar | modificar la font]
Lo supòrt d’enregistrament o canal de transmission pòt engendrar d'errors dins lo flus de donadas numericas. Es a dire qu’una valor binara pòt prene una autra valor (un « 0 » ven « 1 » et viceversà) o ben qu’una informacion pòt mancar a un moment donat. Aquela error pòt o afectar l’imatge vidèo visibla o los autres senhals vidèo segon los bits qu’afècta. Se pòt donc aver de consequéncias mai o mens importantas d’aquò l’utilitat de las detectar e de las corrigir.
La dificultat dels sistèmas correccion d’error demora dins lo fach que cal d'en primièr detectar l’error avant de la poder corrigir. Per aquó, de donadas redondantas son apondudas pendent codatge a las donadas utilas, segon una lei definida e coneguda del codaire e del descodaire. Cada còp qu'aquela lei es pas verificada al descodatge, un procés de correccion es lançat. Se lo manca d’informacion es tal que las quitas donadas redondantas sufison pas a tornar al senhal d’origina, de processus de compensacion, que consistís a calcular la valor mejana entre escandalhs pròches, son realizats. Lo senhal atal corrigit pòt fin finala èsser utilizat pels diferents equipaments numerics.
Rapòrt largor / nautor[modificar | modificar la font]
Istoricament, la television se realizèt sus d'ecrans de format 4/3 (un rapòrt de 1,33/1). Aquel format foguèt causit car èra aquel del cinemà a l'epòca de crecion de la television dins los ans 1940. Dempuèi, lo cinemà evoluèt, amb lo cinemascòpi o la panavision basats sus l'utilizacion d'un objectiu anamorfosic, los formats corrents al cinemà son lo 1,85/1 e lo 2,35/1. Quand foguèt decidit de passar la television cap a un format panoramic, es lo format 16/9 que foguèt causit. Correspond a un rapòrt d'imatge de 1,77/1, plan pròche de 1,85 e demora un bon compromés entre lo 1,33 (barras a esquèrra a drecha) e lo 2,35 (barras negras en naut e en bas). Los puristas conservan las barras negras per veire l'integralitat de l'imatge, alara qu'aqueles que peferisson profeitar de l'ecran en plan utilizan lo zoom del televisor mas pèrdon en consequéncia una partida dels bòrds de l'imatge.
Formats e estandards vidèo[modificar | modificar la font]
Analogics[modificar | modificar la font]
- VHS
- VHS-C
- S-VHS
- 8mm ou Video 8
- Hi-8
- Betacam / Betacam SP
- U-matic / U-MATIC SP
- Betamax
- V2000
- Benda 1 poce
- Benda 2 poces
- BVU / BVU SP
Numerics[modificar | modificar la font]
- Digital 8
- DV o Digital Video
- DVCAM
- Betacam SX
- Digital-S
- IMX
- XDCAM
- DVCPRO
- Betacam numérique
- HDV
- XDCAM HD
- DVCPRO-HD
- HDCam
- DVD
- AVCHD
- D1
- HDCAM SR
Estandards d'enregistrament vidèo[modificar | modificar la font]
Vidèo e informatica[modificar | modificar la font]
Los afichatges informatics dispausan de resolucions especificas e de biais d'escancion tanben especifics. Los microordinators 8 bits e los primièrs 16 e 32 bits èran destinats a un brancament sus un aparelh de television, lor sortida vidèo èra donc de 740/50 o 525/60. Las normas utilizadas sul PC son diferentas:
- CGA 320×200×4c o 640×200×2c a 60 Hz
- Hercules 720x348(N/B) a 72 Hz (?)
- EGA 640×350×16c a Modèl:Unita
- VGA 640×480×16c a 60 Hz
Los autres mòdes d'afichatge son pas vertadièrament normalizats. Los formats d'imatge estandards son declinats en un nombre vertadièr de colors (16, 256, 65 536, 16 777 216, 4 294 967 296 e mai).
- 640 × 480
- 800 × 600
- 1 024 × 768
- 1 152 × 864
- 1 280 × 960
- 1 280 × 1 024
- 1 600 × 900
- 1 600 × 1 200
- 1 920 × 1 080
- 2 048 × 1 536
- 2 560 × 2 048
La frequéncia d'escancion es compresa entre 50 Hz e mai de Modèl:Unitat120. Totes aqueles afichatges son d'escancion progressiva pr'amor que dins las nautas resolucions, siá possible de trobar de mòdes entrelaçats.
Es a causa de las frequéncias d'escancion diferentas qu'es pas possible de brancar un ordinator dirèctament sus un televisor, quitament pòt provocar la destruccion del televisor. E mai, un encodaire color (PAL, SECAM o NTSC) es necessari per realizar un enregistrament vidèo d'un imatge informatica. Per aquó qualques ordinators son dotats d'una sortiada vidèo independanta de la sortida destinada al monitor.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Jean-Charles Fouché, Comprendre la vidéo numérique, Éditions Baie des Anges, 2007 (ISBN 978-2-9524391-7-6).
- Philippe Bellaïche, Les Secrets de l’image vidéo, Paris, Eyrolle, 6en édition, 2006.
- Françoise Parfait, Vidéo : un art contemporain, édition du regard, 2001
- Marc Marcillac, Cinéma numérique : Le cinéma DV, édition ALEAS, 2004
- François Luxereau, Vidéo : principes et techniques, éditions Dujarric
- François Luxereau, Vidéo : l'ère numérique, éditions Dujarric
- Olivier Cotte, La vidéo de A à Z, éditions Compétence Micro (ISBN 2-915605-92-0).


text:
Baions
Baions (Bayons en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo luòc de Baions a format d'un vast circ, cerné d'anautitas montanhas, e ont flueix lo Sasse, #que ne sòrt per una clue estrecha. Las ancianes comunas ligadas a Baions en 1974 an implantat en vallons parallelas entre eles, perpendiculaires al cors del Sasse e en aval de Bayons[1], levat de Astoin.
Le site de Baions est formé par un vaste cirque, cerné de hautes montagnes, et où coule le Sasse, qui en sort par une clue étroite. Les anciennes communes rattachées à Baions en 1974 sont implantées dans des vallons parallèles entre eux, perpendiculaires au cours du Sasse et en aval de Bayons[1], sauf Astoin.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
archeo-provence.


text:
Categoria:Nombre irracionau
En matematicas, un nombre irracionau es un nombre reau qu'es pas racionau, valent a dire que se pòt pas escriure coma un quocient a / b, onte a and b son entiers e b es diferent de 0. Se saup dempuei l'Antiquitat grèga que lo nombre es irracionau.
Entre lei nombres reaus, leis irracionaus son aquelei que son desvolopament decimau o dins tota autra basa (binari, octau, etc.) es illimitat e vèn jamai periodic.
En un sens que se pòt precisar, lei nombres reaus son « quasi totei » irracionaus.
Articles dins la categoria « Nombre irracionau »
Aquesta categoria conten l'article seguent.