text:
Deux journées d'étude, les 12 et 13 décembre 2003, furent consacrées à cette question mise au programme de civilisation du CAPES d'occitan-langue d'oc. Des spécialistes venus de Provence, Gascogne, Languedoc y intervinrent. Avec l'évolution du savoir et des modèles, la distance est grande entre les collecteurs du XIXe siècle et les universitaires et chercheurs contemporains qui ont une formation d'ethnologues ou de critiques littéraires. Mais, à les entendre parler d'Arbaud, Bladé, Lambert, Arnaudin, Pourrat, Perbosc, on sent passer une tendresse qui renvoie peut-être, bien qu'ils s'en défendent, à la nostalgie de l'âge d'or des contes merveilleux et qui prouve que, par leur intermédiaire, les voix et les airs anciens peuvent encore nous traverser
Vous aimerez aussi
http://books.openedition.org
TORREILLES, Claire (dir.) ; VERNY, Marie-Jeanne (dir.). Contes e cants : Les recueils de littérature orale en pays d’oc, XIXe et XXe siècles. Nouvelle édition [en ligne]. Montpellier : Presses universitaires de la Méditerranée, 2004 (généré le 20 janvier 2015). Disponible sur Internet :  . ISBN : 9782367810737.
© Presses universitaires de la Méditerranée, 2004
Conditions d’utilisation :
http://www.openedition.org/6540
Deux journées d'étude, les 12 et 13 décembre 2003, furent consacrées à cette question mise au programme de civilisation du CAPES d'occitan-langue d'oc. Des spécialistes venus de Provence, Gascogne, Languedoc y intervinrent. Avec l'évolution du savoir et des modèles, la distance est grande entre les collecteurs du XIXe siècle et les universitaires et chercheurs contemporains qui ont une formation d'ethnologues ou de critiques littéraires.
Mais, à les entendre parler d'Arbaud, Bladé, Lambert, Arnaudin, Pourrat, Perbosc, on sent passer une tendresse qui renvoie peut-être, bien qu'ils s'en défendent, à la nostalgie de l'âge d'or des contes merveilleux et qui prouve que, par leur intermédiaire, les voix et les airs anciens peuvent encore nous traverser
Doas jornadas d'estudi, los 12 e 13 de decembre de 2003, foguèron consagradas a aquesta question mesa al programa del Capes d'occitan-lenga d'òc per la civilización. I intervenguèron d'especialistas venguts de Provença, Gasconha, Lengadòc. Amb revolucion del saber e dels metòdes la distancia es granda entre los collectaires del sègle XIX e los universitaris e cercaires contemporanèus qu'an una formacion d'etnològs o de critics de la literatura.
Mas, de los entendre aquestes parlar d'Arbaud, de Biadé, de Lambert, d'Arnaudin, de Pourrat, de Perbòsc, òm sent passar una tendresa que s'apren benlèu, malgrat que se'n defendan, a la nostalgia de l'atge d'aur dels contes meravelhoses e que de segur fa la pròva que, per lor intermediari, las voses e los èrs ancians nos pòdon encara traversar.
1«Contes e cants. Les recueils de littérature orale en pays d'oc, xixème et xxème siècle»: es la question de civilizacion al programa del Capes de 2004 que recampèt los 12 e 13 de decembre de 2003 a l'Universitat Paul Valéry estudiants e professors per doas «jornadas Capes» seguidas e ricas d'informacions, d'escambis e d'esper per los candidats... Esper decebut, ailàs, per l'anóncia un mes mai tard del pauc de postes meses al concors ! Vist del costat universitari, lo concors es una legitimacion, non solament deis estudis, mas de lor contengut. Los autors, las òbras, las questions «al programa» i prenon un biais de visibilitat e d'oficialitat que dins nòstre sistèma francés val una reconoissença que ne sabèm lo prètz, e mai la precaritat ! Vist del costat de l'ensenhament segondari, es sonque la pòrta, mai o mens estrecha, per ensenhar l'occitan en collègi e en licèu. L'afogament del «gay saber» se i tusta, de còps crudèlament.
2Mas en decembre, èrem encara d'afogats...
3Per un còp se parlèt de literatura orala amb d'especialistas venguts d'Occitània tota, Provença, Gasconha, Lengadòc, e la diversitat de las intervencions permetèt de far lum sus qualques aspèctes de la question pausada – question plan larga pasmens, que lo programa seguent, de 2005, ensagèt de redusir als còntes solets1. Publicam aicí las onze contribucions que ne recebèrem la version escricha. Coma o aviam demandat als intervenents, s'agissiá pas de trachar de tal o tal punt de lor trabalh de cercaire, coma dins un collòqui sabent, mas de presentar pedagogicament un domèni, un autor, una problematica. E los mercejam totes d'aver respondut a l'espèra dels estudiants, en los iniciant als apròchis de la literatura populara que, se sembla gaire presada dins l'universitat actuala, coma ditz Josiana Bru, impòrta fòrça als estudis occitans.
4Dins lo nombre de las intervencions destriarem tres axes de reflexion e d'analisi, que son pas trachats successivament mas que sovent se crosan e se fan resson, es a dire: l'oral jos l'escrich, los grands recuèlhs, lo collectatge.
5Lo programa de literatura en 2004 compreniá d'òbras e d'autors plan acordats amb lo programa de civilizacion, Fabre, Mistral, Delpastre... La relacion entre literatura orala e literatura tot cort i presenta mai d'una forma. Felip Gardy ne fa l'analisi. Mòstra cossí los escrivans occitans s'apodèran lo saber popular, qu'es sieu, cossí ne fan òbra reflexiva, ligada a las representacions de son temps sus la «lenga del pòble», cadun de son biais, del travestiment burlesc al «tombèu» poetic. Jos l'escrich, l'oralitat s'amaga tant coma se fa veire. Emmanuel Le Roy Ladurie desvelèt dins «Joan l'an pres» l'estructura centrala del cònte de «La mort pairin», cònte internacional, present dins totes los recuèlhs del sègle xix, en version lengadociana e en version provençala jos lo títol de «L'òme juste» contat per Mistral (e estudiat per J-C Bouvier). Aquesta «evidéncia» se vesiá pas, pas mai ... Aicí la referencia a la cultura populara fonciona dins lo tèxt coma un codatge sabent que se pòt pas descodar sens una solida cultura etnologica.
6Cultura que defauta pas a Xavier Ravier, que nos entraïna dins los camins del recit mitologic, nos menant de Bigòrra Nauta a l'oracle de Delfes. Literàris o pas, modèrns o ancians, los mites prenon sens d'una mena de tension entre lo dire e lo mistèri del mond. Tot çò que permet de comprene un pauc del sens amagat de la natura o de l'univers social, del simple recit de pastre fondator transmés per las «faulas de noiriças» al poèma mai elaborat de Mistral, tot pòt aver valor mitica. D'aquel «patrimòni incorporal» que nos ven de luènh sèm los testimònis tant coma los interpretas.
7Pasmens, l'escrich, mai que mai quand es suspècte d'elaboracion estetica, es sovent considerat coma una masqueta del cònte blos, una traïson de la paraula populara dins sa veritat d'origina. Dos autors ne patiguèron dins la recepcion que coneguèron de son temps: Pourrat e Bladé.
8Jean-Claude Forêt, raportant lo scepticisme qu'aculhiguèt lo Trésor des contes de Pourrat, cita lo comentari bèl de Bernadette Bricout sur lo quite acte de transcripcion: «Transcrire le conte, n'est-ce pas le trahir, le tuer, l'arracher à la mémoire collective dont il tient sa vie profonde... le priver de l'intonation et du souffle, de l'éclat et du grain de la voix, du corps de ce contact qui lui donne sa force et son chatoiement éphémère?». Per aquò, malgrat qu'aguèsse fach un trabalh de collectatge immens e de granda qualitat, Pourrat se volguèt «contaire», escrivan a part entièra. L'usatge artista que fa d'un francés ont l'oralitat occitana se laissa discretament entendre dona la musica originala de Gaspard des Montagnes, una escritura justament del buf, del gran de la votz e del còs...
9De Bladé, lo grand Bladé, tot parièr, Patricia Heiniger-Casteret rampèla que sos contes semblèron tròp bèls per èsser autenticament «culhits sus las bocas del pòble» segon l'expression consacrada ! Qu'èra un folclorista a de bon, tant rigorós coma la sciéncia de son temps o permetiá, es encara mestièr d'o dire, e nos o ditz, en evocant sas armadas de formacion, sas practicas, las declaracions de sos prefacis, e mai en produsissent de nòtas de collectatges, raras e preciosas, que mòstran lo trabalh de terren abans la restitucion escricha, e la fidelitat d'aquesta. Fidelitat que la modernitat de l'escritura e lo classicisme de la lenga sabon rendre en tota -falsa- simplicitat.
10Quand parlam de folclòr, es a dire de cultura populara, de grands noms d'escrivans que posèron lor inspiracion a la font d'aqueste saber immemorial nos venon en tèsta: Mistral, bèl primièr, Perbòsc, Bodon, mas tanben Camelat, Max Roqueta... Mas Felip Martel s'interroga en istorian sus las relacions realament teissudas entre los escrivans e los folcloristas, en prenent l'exemple del Felibres e dels collectors nombroses al sègle xix. Respond que se son per la màger part ignorats, perqué, s'anavan totes al pòble, avián d'amiras divergentas, la renaissença lingüistica per los uns, la conservacion del patrimòni per los autres. Ne foguèt parièr dels occitanistas un sègle mai tard, coma o fa remarcar Eliane Bec-Gauzit. Los escrivans joves, e mai los cantaires en cèrca de voses novèlas avián en òdi lo patrimòni e sas «dentèlas e telaranhas». Amb la maduretat, la generacion dels renaissentistas tornarà a una evaluacion mai justa de la plaça del folclòr senon dins lor escritura, al mens dins lor cultura e lor inconscient.2
11Malgrat la dificultat que representa de fixar l'oral que raja dins un escrich immobil e per definicion reduseire, es un mal sentit coma necessari. O dison totes, e mai los que s'entrevan de çò mai fugidís coma lo cant. J-J Casteret que compara las partirions ont vei notadas las musicas de las cançons a «l'ombra projectada de çò vertadièrament entendut», ne tira argument per trobar d'autres biaisses de servar, d'enregistrar, de notar...
12Aital, los intervenents que son del mèstier ne venon a pausar aquesta question centrala: sens los grands recuèlhs de nòstres davancièrs, auriam fòrça perdut, mas amb eles podèm imaginar tot çò que nos an fach perdre ! Perrault es sovent pres en exemple: un grand intellectual e poèta que se tracha de la matèria orala, que l'escriu e la transpausa, d'un costat desrevelha lo gost per los còntes e es a l'origina d'una tradicion novèla (J-C Bouvier), e de l'autre fa interferéncia a la transmission tradicionala (J. Bru). P. Martel e J-C Bouvier prenon tanben l'exemple de la cançon de Magali, creada per Mistral a partir de la melodia del cant tradicional del Rossinhòu sauvatge: ara Magali es dintrada -cossí que siá- dins la memòria provençala ! J.Bru resumís plan la foncion istorica dels recuèlhs en disent qu'es «dins l'escritura qu'òm va cercar las produccions oralas per las estudiar» e qu'aqueles estudis, tant coma lo collectatge, donan naissença a d'autres recuèlhs.
13La presentacion en diacronia dels grands recuèlhs «franceses», relativament a la matèria occitana, se tròba facha, d'un biais urosament complementari, dins mai d'una comunicacion, en forma de sintèsi o de monografia.
14L. Charles-Dominique, per lo sègle xix, en s'apiejant sus un corpus orientat a l'oest de l'espaci occitan, recensa 61 collectors sus quatre generacions.e un quinzenat d'antologias importantas qu'una granda part son concernidas per l'enquèsta Fortoul de 1852. Es lo temps d'Anacharsis Combes, Emile Vignancour, Frederic Rivarès, Félix Arnaudin, Marcel Lacroix, Gaston Jourdanne... sens doblidar Achille Montel e Louis Lambert que J-M Petit mòstra l'ample de lor trabalh en relacion amb la Societat de las Lengas Romanas a Montpelhièr.
15En Provença, J-Y Royer presenta l'òbra màger de Damàs Arbaud, aqueles 86 cants popularis de Provença reculhits, e mai restaurats, d'una beutat que lo poëta modèrna quita pas d'admirar: «aviá vertadièrament l'engèni de sentir e de comprendre nòstra poesia populara», beutat que Renat Sette nos faguèt sentir en los cantant a la velhada del divèndres.
16J-C. Bouvier parla el de l'epòca contemporanèa, es a dire a partir de las annadas 1960. Aprèp los folcloristas, d'autras dralhas se dobrisson al moviment de recèrca sus la literatura orala e d'autres noms lo venon illustrar: Charles Joisten, Daniel Fabre et Jacques Lacroix, Marie-Louise Tenèze, Marcelle Delpastre, Jean-Noël Pelen. Los camps d'estudis se modifican, s'alargan, d'otisses novèls de classament e d'analisi son elaborats, coma los catalògs d'Aarne e Thompson e lo de Delarue e Tenèze que de nombrosas comunicacions i faràn referéncia, mai que mai la de J.Bru, qu'aguèt l'atencion pedagogica de los plan explicitar en anèx. Es mai d'oralitat, de discors oral o «etnotèxt» que de «cònte tradicional» que se tracha a l'ora d'ara, e l'atencion se pòrta mai sus la produccion del discors en relacion amb un luòc, un grop uman, e sus sa foncion, complèxa ça que la, de marcaire d'identitat. D'aquí se pòt entreveire una tendencia actuala a melhor objectivar lo camp geografic e lo contèxt sociolinguistic del collectatge, en reaccion contra d'amiras nacional-provincialistas coma las que legís J-J Casteret en cò de Trébucq e Poueigh o las que denóncia E. Bec-Gauzit en cò de Canteloube e mai Coirault.
17Plenas d'ensenhament, aquelas jornadas foguèron tanben ricas d'emocion. La transmission orala es un moment privilegiat, e d'o mostrar, d'o far entendre laissa pas indiferent. Mercejam J. Bru de nos aver mostrat Maria Girbal disent lo cònte del boc d'Aunac a Marie-Louise Tenèze en 1964. D'aqui èran de melhor comprene e prenián carn los testimoniatges citats de tant de collectors apassionats que de sa quèsta faguèron l'aventura d'una vida. P. Martel parla fòrt justament de la tendresa qu'unís lo collecter a son informator. D'aquesta tendresa n'avèm agut de manifestacions divèrsas. Es Pourrat que cada cònte li ramenta las personas, la lutz e las odors del moment que lo reculhiguèt. Es Bladé dins son òrt de Lectora, amb sa grand e las sirventas, scèna omerica (Ravier), o encara sus un banc de l'Esplanada, amb lo vièlh Cazau de la casqueta de loira que li dicta... L'òme verd o Lo rei de las Agraulas o L'òme de totas colors... P. Heiniger evòca lo rescontré entre lo folclorista e l'informator excepcional, Victor Smith que rescontra Nanette Lévesque, Arnaudin Mariane de Marioulan e Bladé Cazau. L'instant del rescontre, de la fisança ganhada, de la paraula descadenada sembla d'aver quicòm de magic. Es malaisit, ditz Damàs Arbaud, de véncer la vergonha o la mesfisança del mond del pòble, de se far dels pastres, de las vièlhas acantonadas. Tant de camins de córrer, de paciéncia e de respecte de mostrar per obténer una varianta novela d'integrar dins son corpus ! Es de bon seguir puèi lo collector dins son trabalh de classificacion, de mesa en òrdre metodic de las paraulas esparpalhadas, «cet énorme fatras» que s'agis de rendre intelligible per lo transmetre, amb lo sentit grèu d'aprochar l'esséncia de quicòm coma la votz «narurala» del pòble e del país. L.- Charles Dominique restaca a aquela representacion primitivista e romántica l'usatge frequent que fan de la metafòra de la «garba», de la «culhida» o de la «meisson» dins los títols dels recuèlhs de cants ...
18Las tièras longas dels informators, désignais per lo nom, l'edat, la profession e mai lo nivèl d'instruccion non solament an per tòca d'autentificar lo conte, de lo sortir de l'anonimat, mas tanben de rendre a las voses umilas çò degut per lo letrat, l'erudit que ne farà sciéneia. Un tipe de collector folclorista del sègle passat se desgatja de totes los retraches individuals: es un notable, sovent un amator que se pren al jòc, de còps en rompedura amb son mitan o son mestièr -coma Gaston Jourdanne, Bladé, Laporterie, o en marga coma Pourrat- e de tota mena un òme que fa de son trabalh sens fin una lucha contra l'oblit, contra la mòrt.
19Amb l'evolucion del saber e dels metòdes la distància es granda entre eles e los universitaris e cercaires contemporanèus qu'an una formación d'etnològs o de critics de la literatura. Mas, de los entendre aqüestes parlar d'Arbaud, de Bladé, de Lambert, d'Arnaudin, de Pourrat, de Perbòsc, òm sent passar una tendresa que s'apren benlèu, malgrat que se'n defendan, a la nostalgia de l'atge d'aur dels còntes meravelhoses e que de segur fa la pròva que, per lor intermediari, las voses e los èrs ancians nos pòdon encara traversar.
1 Lo programa de 2005 es formulat: «Contes, contaires, collectaires, Les recueils de littérature orale en pays d'oc, xixème et xxème siècles». La bibliografía, longa, es recentrada sus lo cònte e los contaires.
2 Revista Òc, genièr-març 1962, Folklore et littérature d'oc. L'enquèsta menada per Ives Roqueta amb las responsas fachas, mai que mai las de Camproux, de Max Roqueta e de Joan Bodon, son de tornar legir e meditar.
«Los còntes coma las cançons son una mena de torns sintaxics, una escòla del plan escriure que jamai i posarem pro» Ives Roqueta.
«Lo folclòr benlèu seriá coma l'accent, lo nòstre biais de virar çò que nos ven dels autres. Alara benlèu que d'estudiar lo folclòr, aquò nos serviría per comprene nòstra natura, o puslèu çò que càmbia pas dins nòstra natura... Lo cònte del cabridon que me contava ma maire... Folclòr o pas folclòr, èran los còntes del meu ostal. La sola literatura d'òc que me foguèt donat de conéisser.» Joan Bodon
«Se lo folclòr es una causa dau passat que eau repepiar, laissèm-lo ai scientifics dau folclorisme. A ren de veire amb l'occitanisme !» Carles Camproux.
«Lo folclor dels còntes es lo tresaur mai fabulós dau Vèrb. Un vocabulari au còp viu e verai, autentic, i dormís, e, mai preciosa encara, una sintaxi tota fresca, tota nòva, tota viva, rebat lumenós dau biais de pensar dau pòble occitan. Lo folclòr es un banh de jovença e de vertat, es la fònt incababla de tota respelida.» Max Rouquette.
1La question dei rapòrts entre oral e escrich, coma entre literatura órala e literatura escricha es, se sap, una question pron embolhosa. En se primier, e encara mai quand s'agís de la pausar dins tota la complexitat dei situacions concretas, en tenent còmpte deis epòcas, dau contèxt generau e de tot çò que pót contribuir, dins un encastre donat, a definir çò que seriá dau domeni de l'escritura d'un costat, e dau domeni de l'orau d'un autre. Per tot a l'encòp ensajar de pausar pasmens aquela question dins un contèxt precís e temptar de ne percebre leis possibleis evolucions, se limitarem a tres exemples pres dins l'òbra de tres escrivans occitans que son escritura s'es desplegada a d'epòcas diferentas, a l'encòp desparieras e pasmens ligadas entre elei per d'eiretatges que se pòdon dire comun. Es d'alhors aqueu jòc dei semblanças e dei diferéncias que pòt benlèu ajudar a sasir mielhs la complexitat dei problemas pausats.
2Lei tres escrivans pres en còmpte an per característica comuna d'aver compausat una part de son òbra en occitan e d'èstre estats considerats totei tres, per aquó, coma d'escrivans occitans. Aquela causida linguistica lei definís primier per sa singularitat. Exprimís una divergencia a rapòrt dei comportament comuns en cò deis «escrivans» de son temps, quina que siá la definición que balhe de çò que pòt èstre un escrivan : son aquí tres escrivans que fan aparéisser l'occitan coma lenga... escricha, e mai coma lenga literària (segon leis evaluacions de l'epòca, aquí mai), còntra tot a l'encòp lo «sens comun» pus generau, e lei reglas de çò que se dirà per faire simple lo mercat culturau.
3Au temps de l'abat Fabre ja, e aquò dempuei lo sègle xvi per lo mens, causir l'occitan, e mai dins una societat largament occitanofòna, coma lenga de literatura, èra un fach d'excepcion. Lei Lengadocians dau sègle xviii quand escrivián, o fasián mai que mai en francés. Fabre tanben (e mai siá pas estat publicat), mai i apondèt l'occitan coma «segonda» lenga d'escritura (sens comptar lo latin, que Fabre, maugrat seis originas socialas modestas, coma prèire provesit d'una vertadiera cultura classica coneissiá e l'empleguèt tanben per son òbra, dins de proporcions mendras pasmens).


c: text/html

text:
Tomino
Tominu en còrs (Tomino en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Tomino Es una municipalitat del littoral oriental del Cap de Corsega, situada al nòrd-es del cap de Sacrum de Ptolémée. Comuna d'unitat|5.8|km|2 {{}} aperaquí, es la mai pichona del Cap.
Tomino est une commune du littoral oriental du Cap Corse, située au nord-est du cap Sacrum de Ptolémée. Commune de 5,8 km2 environ, elle est la plus petite du Cap.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
O sabèm totes e totas, a Tolosa, lo mètro en occitan ; es pas sufisent, alara vaquí lo peis lançat, vaquí la pesca lançada dels retorns de comentaris positius, per avançar, donc vaquí un bilhet lançat per ....
Totes avèm plan vist que la pichoneta aparicion de l'occitan dins lo mètro èra limitada per la valentia politica de l'esquèrra coma de la dreita, o de l'umanisme bèl d'un president actual, o ancian ; e anuèch a las 23h00, lo president Jean-Michel Lattes explica pel cap-d'an reial e sudista que :
Lo comunicat frena lo bon dormir pels elegits, ça sembla ; lo comunicat sembla totun plan a un .... peis d'abrial, pescam (?) e çaquelà rebèrta una plan bona coneisséncia de la limitacion de l'occitan dins lo mètro e dins los transpòrts collectius (per la lenga istorica e collectiva dels Occitans de Sud-Occitània). La limitacion es çaquelà plan aisida de despassar, cal avançar e es possible se...
Car una politica lingüistica passa plan per una comunicacion pedagogica en l'abséncia d'una politica d'oficialitat que sonque un poder jacobin podrà votar (e sabèm que pòdon perdre tempses a d'autras reformas descadentas per l'umanitat politica), podèm pantaissar una lei parisenca, longtemps...
Ai pas trapat melhor pel moment per illustrar una politica lingüistica per l'occitan :
E çaquelà lo fialat d'internauta tolzan per l'occitan e lector del bilhet de Jean-Michel Lattes explica en francés : polit peis, en majoritat. Mas de qu'esperèm per aver una reala politica per l'occitan a Tisseo ? i a concènsus, e o sabèm dempuèi que lo Conselh Regional a enterrat una enquèsta lingüistica faita en Miègdia-Pirinèus e Aquitània, tròp favorable a l'occitan ; ara, çò que fauta es un director de comunicacion de Tisseo que sap emplegar l'occitan, dins TOTES LOS ENDREITS POTENCIALS DE TOLOSA (sense que còst res de mai que lo budgecte actual) e per totes los projectes de futur (sense que còste mai dins los projectes prepausats).
Donc al final cal ajudar lo president a aumentar l'occitan dins lo mètro, e Tisseo en general, e ajudar lo CR de Tolosa de plaça l'occitan dins als estacion SNCF coma se faguèt en Languedoc-Roussillon d'un còp èra, esperèm pertot en Sud-occitània catalonha, la preséncia digna de l'occitan, cada elegit o elegida dèu èstre exemplara dins aquel e mplec, es possible d'o far coma en Bretanha !
Lo bilhet aquel participa al ....buzzz [prononciar böëzzz] coma díson e escrívon en patois parisenc.


text:
Nicolau Copernic
Nicolau Copernic (en polonés Mikołaj Kopernik, en alemand Nikolaus Kopernikus, en latin Nicolau Copernicus o Nicolaus Torinensis/Thorunensis/Torunensis), nascut lo 19 de febrièr de 1473 a Toruń, Prússia reiala (Polonha) e mòrt lo 24 de mai de 1543 Frombork, Prússia reiala (Polonha), foguèt canonge, mètge e astronòm de lenga alemanda. Es l'autor celèbre de la teoria qu'explica que lo Solelh se tròba al centre de l'Univèrs (eliocentrisme) e la Tèrra — que se pensava abans al centre — torneja a l'entorn d'aquel. Las consequéncias d'aquela teoria — dins lo cambiament prigond dels punts de vista scientific, filosofic e social qu'impausa — son batejadas revolucion coperniciana.
Somari
- 1 Sos estudis
- 2 Sas activitats
- 3 La revolucion « coperniciana »
- 4 Lo sistèma e las teorias de Copernic
- 5 Las reticéncias
- 6 Son influéncia
- 7 Controvèrsia sus sa nacionalitat
- 8 Enquèsta sus sa tomba
- 9 Omenatges
- 10 Bibliografia
- 11 Estudis sus la persona e l'òbra
- 12 Vejatz tanben
- 13 Nòtas e referéncias
Sos estudis[modificar | modificar la font]
Nascut dins une familha de marchands e de foncionaris anseatics, de Barbara Watzenrode e Niklas Koppernigk, es adoptat per son oncle maternal, l'evesque de Warmie (en alemand: Ermland), Lukas Watzelrode (o Lucas Watzenrode) aprèp lo decès de son paire (vèrs 1483).
Aquel s'ocupa de son nebot e s'assegura que frequenta las melhoras escòlas e universitats; en 1491, es estudiant a l'Academia de Cracòvia ont estudièt las arts pasmens sens obtenir de diplòma.
Abans de daissar Toruń, son oncle lo faguèt canonge de Frombork; li foguèron atribuidas subretot las responsabilitats financièras mas pas cap de responsabilitat religiosa. Aprèp foguèt en Itàlia ont estudièt lo drech canonic e la medecina a l'Universitat de Bolonha ont foguèt inscrich a la nacion universitària alemanda, puèi l'astronomia dins los corses de Domenico Maria Novara (Novara foguèt un dels primièrs scientifics a metre en causa lo sistèma geocentric de Ptolemèu). Mas foguèt a Ferrara, le 31 de mai de 1503, qu'obtenguèt lo títol de doctor en drech canonic.
L'interès de Copernic per la geografia e l'astronomia foguèt encoratjat per son professor. Los dos òmes observèron ensemble fòrça ocultacions, eclipsis de luna, e mai l'ocultacion de l'estela Aldebaran lo 9 de març de 1497 a Bolonha.
Venguèt professor de matematicas e conferencièr sus l'astronomia a Roma en 1500 abans de tornar l'an seguent a Frombork. Fin finala tornèt en Itàlia per finir sos estudis a la facultat de drech e de medecina de l'Universitat de Pàdoa (l'universitat ont Galilèu ensenhèt mai tard).
Aprèp sos estudis, en 1503 faguèt construire un observatòri a Frombork, ont comencèt sas recèrcas en astronomia pendent plusors annadas.
Sas activitats[modificar | modificar la font]
A son retorn en Polonha, Copernic visquèt dins un palais de son oncle a Heilsberg (Lidzbark Warmiński). S'ocupa subretot los afars del diocèsi e pren part au conflicte contra los cavalièrs teutonics.
Copernic possedís una fòrt bona coneissença del latin, coma totes los sabents de son temps publica doncas son primièr libre, una traduccion latina de letras grègas sus la morala, que l'autor original es un bizantin del sègle VII, Teofilacte Simocatta. Passèt sèt ans per escriure De Hypothesibus Motuum Coelestium a se Contitutis Commentariolus (conegut jos lo títol de Commentariolus), un cort tractat d'astronomia qu'acabèt vèrs 1514.
Aquel tractat foguèt pasmens publicat abans lo sègle XIX. Es dins aquela òbra, qu'enóncia pel primièr còp los principis de l'astronomia eliocentrica[1], aquò fòrça caravirèt la comunautat scientifica de son temps e es per aquò que foguèt condemnat, a títol postum, per la Gleisa, que defendiá lo geocentrisme.
Dins aquel meteis periòde, Copernic participèt al Cinquen concili de Latran sus la reforma del calendièr; escriguèt pus tard, vèrs 1517, un tractat sus la moneda e aprèp son òbra principala De Revolutionibus Orbium Coelestium, De las revolucions de las esfèras celèstas, acabat vèrs 1530. Aquela òbra magistrala foguèt publicada, per un imprimeire luterian de Nurembèrg, lo 24 de mai de 1543, pauc abans la mòrt de Copernic. Benlèu seriá jamai estada publicada sens l'intervencion afogada d'un jove professor de matematicas, Georg Joachim Rheticus.
La revolucion « coperniciana »[modificar | modificar la font]
Abans Copernic, lo biais de veire l'Univèrs repausava sus la tesi aristoteliciana que la Tèrra es al centre de l'Univèrs e que tot torneja a son entorn: « l'univèrs geocentric ». La descripcion dels movements dels astres repausava sul sistèma dich "de Ptolemèu" e la teoria dels epicicles[2]. Aquela vision de l'univèrs (lo geocentrisme) demòra la doctrina establida fins a la fin de la Renaissença e foguèt abandonada de fach per la Glèisa solament vèrs 1750[3].
Lo modèl de la luna d’Ibn al Shatir foguèt adoptat practicament a l’identic per Copernic. Ibn al Shatir arribèt a la perfeccion d’un univèrs geocentric: realizèt lo programa prepausat per Ptolemèu ben melhor qu'aquel meteis o faguèt, en cambiant la geometria meteissa de l’univèrs. Copernic manlèva fòrça elements matematics a Ibn al Shatir, mas en cambiant l’origina (lo Solelh al luòc de la Tèrra). Se sap pas encara dins lo detalh coma aquel passatge se produguèt, perque los tèxtes arabis de l’escòla de Maragha foguèron pas tradusits en latin, mas que plan segur se faguèt (benlèu gràcias als traductors grècs a Bizanci), donat la proximitat frapanta entre los modèls. E mai, las figuras son las meteissas dins la Revolucion de las orbas de Copernic e dins los manuscrits d'Ibn al Shatir, amb las meteissas letras latinizadas als meteisses luòcs. Çò qu'es interessant, es qu’entre l’astronomia aràbia (escòla de Maragha) e l’astronomia de Copernic, i a continuament matematic, pasmens qu'aja discontinuament al nivèl cosmologic perque met lo Solelh, e pas mai la Tèrra, al centre de l’univèrs. Consèrva lo sistèma de las esfèras (aquel còp centradas cap al Solelh) e lo principi del movement circular unifòrme; lo pus grand istorian de l’astronomia anciana, Otto Neugebauer nomena Copernic "lo darrièr membre de l’escòla de Maragha".
Lo sistèma e las teorias de Copernic[modificar | modificar la font]
La tesi majoritària a l'epòca es lo geocentrisme : la Tèrra es immobila al centre de l'univèrs, totes los astres tornejan a son entorn. Aquela teoria es en partida motivada per de consideracions filosoficas e teologicas, aquò provoquèt un fòrt regèt del trabalh de Copernic[4].
Lo sistèma de Copernic repausa sus l'observacion que la Tèrra torneja sus ela meteissa e fa un torn sus son axe en un jorn: aquò explica dins un primièr temps lo movement diürne de l'esfèra celèsta en un jorn. Pus precisament, la Tèrre fa un torn sus ela meteissa en un jorn sideral (23 h 56 min 4,09 s), alara que lo Solelh torna a la meteissa posicion en un jorn solar (24 h). Copernic prenguèt en compte aquela distincion introducha per son sistèma.
Afirmèt tanben que la Tèrra fa lo torn del Solelh (revolucion), e pas lo contrari, en un an.
Afirmèt encara que las autras planetas, coma la Tèrra, tornejan totas a l'entorn del Solelh. Copernic conjectura tanben que l'axe de la Tèrra oscilla coma aquel d'una baudufa, aquò explicant la precession.
La teoria de Copernic contraditz la teoria de Ptolemèu: Copernic consèrva pasmens qualques elements de l'ancian sistèma: atal l'idèa aristotelicana (abandonada per Ptolemèu e benlèu ja per Iparc) de las esfèras solidas, o l'esfèra dels fixes fisic es conservada per Copernic.
Lo sistèma novèl prepausat per Copernic explica lo movement jornadièr del Solelh e de las estelas per la rotacion terrèstra. Explica, encara, qualques fenomèns qu'èran estats explicats amb granda dificultat e d'un biais imperfièit, subretot lo movement retrograd de las planetas extèrnas, (Mart, Jupitèr, Saturne). Sa teoria pren tanben en compte las planetas intèrnas, Vènus e Mercuri, que se situan pus prèp del Solelh que la Tèrra.
Copernic avancèt tanben una teoria sus l'òrdre de las planetas, lors distàncias e, conseguiment, lor periòde de revolucion. En efèit, Copernic contraditz Ptolemèu en afirmant que d'ont mai l'orbita d'un planeta es granda, d'ont mai li cal de temps per far una revolucion complèta a l'entorn del Solelh. Johannes Kepler obtenguèt pus tard de sas observacions de relacions matematicas precisas anant dins aquel sens, e Isaac Newton las demostrèt per sa teoria de la gravitacion.
Las reticéncias[modificar | modificar la font]
Al sègle XVI, se cresiá fòrtament que la Tèrra es immobila, e la teoria del geocentrisme èra la règla universala. I aviá de dificultats a pensar que la tèrra foguèsse mobila. Los cercaires e scientifics del sègle XVI acceptèron qualques elements de la teoria, mas la basa de l'eliocentrisme foguèt regetada.
Sols una desena de cercaires de son epòca li acordèron un sosten. Mas aqueles trabalhavan sovent a l'exterior de las universitats (subvencionadas), dins las corts reialas o imperialas, o encara meteis fòrt prèp de la Gleisa. Las pus celèbras son Galilèu (1564-1642) (qu'es pas contemporanèu de Nicolau Copernic mòrt en 1543) e l'astronòm alemand Johannes Kepler.
Pasmens, en 1588, 45 ans aprèp la mòrt de Copernic, se trobèt un compromés. L'astronòm danés Tycho Brahe sosten una teoria que garda la Tèrra immobila mas que prevei que totas las autras planetas tornejan a l'entorn del Solelh alara qu'aquel darrièr torneja a l'entorn de la Tèrra. La meteissa teoria de compromés es defenduda per François Viète, que dins son Harmonicon céleste [5], descriu lo sistèma de Copernic, lo compara a aquel de Ptolemèu e dona a las orbitas planetàrias de formas ellipticas. Lo sistèma de Copernic foguèt condemnat en 1616 [6], e Galilèu que demorèt un fervent defensor de la teoria coperniciana foguèt condemnat per un tribunal eclesiastic en 1633. L'acceptacion de la novèla teoria es lenta.
Prèp de cent ans aprèp la parucion du libre De las revolucions de las esfèras celèstas, reticéncias e esitacions existissián encara. Se qualques filosòfs jesuistas son prigondament convencuts, que ne son meteis disciples de Copernic, d'autres accèptan puslèu lo sistèma de Tycho Brahe.
Cal esperar la fin del sègle XVII per veire se reconciliar gaireben totes los sabents d'Euròpa, mercé a la mesa en plaça de la mecanica celèsta d'Isaac Newton. Levat la Grand Bretanha, França, los Païses Basses e Danemarc, lo rèsta d'Euròpa garda sa posicion contra Copernic pendent encara un sègle.
Vèrs 1750 e en plusors estapas, lo papa Beneset XIV abandonèt de fach lo sistèma geocentric. Los libres de Copernic e Galilèu son raiats de l'Index en 1757[7]. Mas es solament dins los ans 1820-1830 que la Glèisa acceptèt definitivament e completament l'idèa que la Tèrra torneja a l'entorn del Solelh.
Son influéncia[modificar | modificar la font]
Copernic retardèt de plusors ans la parucion de l'òbra de sa vida. Sas cresenças e la paur de la reaccion de la Gleisa e de Wittenberg ne son las rasons principalas. Aquel tèxte foguèt publicat a l'ora de sa mòrt.
Oblidèt pas una dedicatòria al papa Pau III dins son òbra redigida en latin ont revendiquèt lo drech a la libertat d'expression.
Copernic permetèt de liberar los scientifics e cercaires de lors prejutjats (lo sistèma cosmologic d'Aristòtel e de Ptolemèu demorèron fòrt longtemps la referéncia). Menèt apuèi los teologians a l'interrogar sus l'interpretacion dels tèxtes sacrats. Calguèt esperar lo sègle XIX per que los teologians prenguèsson unas distàncias envèrs l'interpretacion tròp literala dels tèxtes sacrats, aquò provoquèt pas mens qu'un renovèlament dels estudis biblics (exegèsi e ermeneutica).
L'influéncia de Copernic se faguèt sentir fins dins lo domeni filosofic: Descartes, qu'aviá redigit un tractat del monde e de la lutz, foguèt estonat de la decision de l'Inquisicion quand aprenguèt la condamnacion de Galilèu en 1633. Es la rason per que Descartes s'orientèt cap a la filosofia e redigiguèt lo celèbre discors del metòde e qualques autras òbras filosoficas per constituir un projècte de recèrcas d'una sciéncia universala.
Es amb rason que se parla de revolucion coperniciana, perque l'influéncia del sistèma de Copernic se faguèt sentir prigondament dins totes los domenis de la coneissença umana.
L'asteroïde (1322) Coppernicus foguèt nomenat en son onor [8].
Controvèrsia sus sa nacionalitat[modificar | modificar la font]
La nacionalitat de Copernic es, dempuèi lo sègle XIX, subjècte de controvèrsias. Atal, nòta Konrad Rudnicki, « lo paire de Copernic èra polonés, e sa maire alemanda. Nasquèt sul territòri de Polonha, dins una vila anseatica amb una populacion majoritàriament alemanda. » Se debatèt longtemps per saber se Nicolas Copernic èra vertadièrament alemand, o polonés. Aquela discussion venguèt una granda querèla sabenta dins las epòcas nacionalistas (de la segonda mitat del sègle XIX fins a la Segonda Guèrra Mondiala)[9] ».
Pasmens, de son vivent, la nacionalitat aviá un ròtle segondari.
Enquèsta sus sa tomba[modificar | modificar la font]
Lo luòc exacte d'inumacion de Copernic demorèt longtemps inconegut fins que se trobèron los ossaments en 2005 dins la catedrala de Frombork (Polonha), prèp de l'altar que n'aviá la carga.
Lo 20 de novembre de 2008, los cercaires de l'Institut medicolegal de Cracòvia e de l'Universitat d'Uppsala confirmèron que lo crani e lo femur trobats son segur aqueles de Copernic, en comparason amb dos pels trobats dins un exemplar del Calendarium Romanum Magnum de Johannes Stoeffler (que Copernic utilizèt tota sa vida)[10],[11].
Lo 22 de mai de 2010, l'astronòm que sos rèstas foguèron identificats, tornèron èsser enterrats dins la catedrala de Frombork dins lo nòrd de la Polonha, per lo 467en aniversari de sa mòrt. Après una ceremonia religiosa, l'ataüc de Copernic tornèt èsser enterrat jol sol de la catedrala del sègle XIV, al pè d'una tomba nòva de granite negre frapada amb una representacion d'un modèl del Sistèma Solar. Dins son discors, l'archavesque Jozef Zycinski deplorèt los « excèsses de zèl dels defensors autoproclamats de la Glèisa ». Remembrèt dins aquel contèxte la condamnacion en 1616 pel papa Pau V de l'òbra de l'astronòm, considerat a l'epòca coma contrària a las Escrituras[12].
Omenatges[modificar | modificar la font]
- Copernic es un cratèr d'impacte lunar.
- Lo copernici es un element quimic, de simbòl Cn e de numèro atomic 112.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Òbras complètas, en cors d'edicion a Berlin dempuèi 1974 : Nicolaus Copernicus-Gesamtausgabe.
- Vol. 1, De Revolutionibus : Faksimile des Manuskriptes ; hrsg. von Heribert M. Nobis. Hildesheim : A. Gerstenberg, 1974. ISBN 3-8067-0331-0.
- Vol. 2, De Revolutionibus libri sex [kritischer Text] ; hrsg. von Heribert Maria Nobis und Bernhard Sticker. Hildesheim : Gerstenberg, 1984. ISBN 3-527-28326-9.
- Vol. 3-1, Kommentar zu De revolutionibus ; hrsg. von Heribert Maria Nobis und Felix Schmeidel. Berlin : Akademie Verlag, 1998. ISBN 3-05-003123-9.
- Vol. 5, Opera minora ; hrsg. von Stefan Kirschner und Andreas Kühne. Berlin : Akademie Verlag, 1994. ISBN 3-05-003498-X.
- Vol. 6-1, Documenta copernicana. Briefe ; hrsg. Andreas Kühne, mit Friederike Boockmann und Stefan Kirschner. Berlin : Akademie Verlag, 1994. ISBN 3-05-002594-8.
- Vol. 6-2, Documenta copernicana. Urkunden, Akten und Nachrichten ; hrsg. Andreas Kühne und Stefan Kirschner. Berlin : Akademie Verlag, 1996. ISBN 3-05-003009-7.
- Vol. 8-1, Receptio copernicana ; hrsg. Heribert Maria Nobis und Anna Maria Pastori. Berlin : Akademie Verlag, 2002. ISBN 3-05-003433-5.
- Vol. 9, Biographica copernicana ; hrsg. Andreas Kühne, Stefan Kirschner, mit einem Katalog der frühen Copernicus-Porträts von Gudula Metze. Berlin : Akademie Verlag, 2004. ISBN 3-05-003848-9.
Estudis sus la persona e l'òbra[modificar | modificar la font]
- Koyré (Alexandre), La révolution astronomique : Copernic, Kepler, Borelli. Paris, Hermann, 1961. (Histoire de la pensée ; 1).
- Hallyn (Fernand), La structure poétique du monde. Copernic, Kepler. Paris, Seuil, 1987. (Des travaux). ISBN 2-02-009802-4.
- Kuhn (Thomas), La Révolution copernicienne, trad. Avram Hayli. Paris, Livre de Poche, 1992. ISBN 2-253-05933-1.
- Szczeciniarz (Jean-Jacques), Copernic et le mouvement de la terre. Paris, Flammarion, 1998. ISBN 2-08-211567-4.
- Szczeciniarz (Jean-Jacques), Copernic et la révolution copernicienne. Flammarion, 2001.
- Simon (Gérard), Kepler astronome, astrologue. Gallimard, 1979. (Bibliothèque des sciences humaines).
- Owen Gingerich, James H. MacLachlan, Nicolaus Copernicus: making the Earth a planet, Oxford University Press US, 2005, ISBN 978-0-19-516173-1[13].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) The Genuine Copernican Cosmological Principle, per Konrad Rudnicki.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jean-Pierre Bois, L’Europe à l’époque moderne, XVIe-XVIIIe siècle, Armand Colin, 2003, Paris, ISBN 2200266170, p.276
- ↑ Las expressions « modèl d'Aristòtel » e « sistèma de Ptolemèu » remontan a l'Edat Mejana, a l'epòca ont aqueles dos autors èran las referéncias essencialas en matèria scientifica. Son classicas mas enganairas. En realitat, l'idèa del geocentrisme coma sistèma, ben anteriora a Aristòtel, remonta almens a Anaximandre. Quant a la teoria dels epicicles, Ptolemèu la ten d'Iparc.
- ↑ Pel papa Beneset XIV. Cf. infra, Las reticéncias.
- ↑ Comunautats religiosa e sabenta
- ↑ (fr)Guillaume Libri histoire des sciences mathématiques en Italie : depuis la renaissance des lettres jusqu'à la fin du XVIIe siècle Tome 4.
- ↑ (fr)La condamnation des livres coperniciens et sa révocation à la lumière de documents inédits des Congrégations de l'Index et de l'Inquisition, Pierre-Noël Mayaud, Universitat pontificala gregoriana, 1997 (Google Books)
- ↑ id "Mayaud"
- ↑ http://www.nmspacemuseum.org/halloffame/detail.php?id=123
- ↑ « The Genuine Copernican Cosmological Principle », del libre de Konrad Rudnicki, (professor a l'Universitat Jagiellon, Cracòvia, Polonha) The Cosmological Principles, 1995.
- ↑ (fr)La tomba de Copernic identificada mercé a son ADN
- ↑ (fr)Sciences & Vie, Los ossaments de Copernic enfin identificats, nº 1096, gen. 2009, p. 11.
- ↑ (fr)http://www.lemonde.fr/europe/article/2010/05/22/copernic-inhume-en-pologne-467-ans-apres-sa-mort_1361799_3214.html#xtor=RSS-3208
- ↑ Google Books


text:
So Barn
So Barn[1], e tanben Aubarn (oficialament en francés Le Bar-sur-Loup) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat deu lo sieu nom al Lop, fluvi litoral que la travessa, e que se tira en la mar près de Vilanòva-Lobet.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dins un vilatge prèp de So Barn, se pòt admirar las celèbras roïnas del viaducte, destrusit pels ocupants alemands qu'ocupèron aquel vilatge durant la segonda guèrra mondiala. La bastison d'aquel viaducte durèt 2 ans, comencèt l'an 1940 e s'acabèt l'an 1942. A la fin de la guèrra, los alemands faguèron deslotjar lo vilatge e faguèron espetar lo viaducte. Mai tard, la Companhiá dels Grands Trabalhs de Marselha (societat de construccion a l'epòca) ordenèt la destruccion totala de las parcèlas del viaducte que menaçava de s'arroïnar. Per contra, los pilars considerats coma pas perilhoses, demorèron depès e daissèron un fòrt remembre pels abitants.


text:
Notícies Veir istoric
Convocatòria deth procediment de licitacion dera piscina descubèrta entàs mesi d’ostiu
Eth periòde de presentacion d’aufèrtes acabe eth 25 de mai entàs 14:00 en papèr e eth 26 electronicament
Er Ajuntament de Vielha e Mijaran manten dubèrta era convocatòria deth
procediment de licitacion dera piscina descubèrta entàs mesi d’ostiu
enquiath 25 de mai en papèr (ena sedença der Ajuntament de Vielha e Mijaran) e eth 26 electronicament.
Eth periòde d’execucion dera gestion serà entre eth 18 de junh e eth 2 de seteme.


text:
La manifestacion foguèt un succès important : 30 000 personas de l’occitània tota son vengudas dins las carrièras de Tolosa. Lo moviment Calandreta èra ben present. 27 familhas del collègi se son tornadas trapadas a Tolosa que sián professors, collegians, animators e/o parents...
Lo collègi aviá reservats 2 buses talament qu’èran nombroses amb los estudiants del MED’OC. Pas besonh de vos parlar de l’ambient festiva que gropa totas las generacions. A l’arribada, descubrèm los 30 000 manifestants sus la « Plaça del Capitòl ». Aprèp la manifestacion, una partida dintra… màs la jornada es luènh d’èsser acabada. S'esperlonga tot la serada amb de concerts de tot un fum de grops occitans coma Lo còr de la Plana e Nadau…


text:
Jacques Chirac
Jacques Chirac (Jaume Chirac en occitan) es un òme politic de nacionalitat francesa nascut a París lo 29 de novembre de 1932[1]. Foguèt president de França de 1995 fins a 2007. Exerciguèt dos mandats, un de 1995 a 2002 (que foguèt lo darrièr septennat de la Vna Republica) e l'autre de 2002 a 2007 (que foguèt lo primièr quinquennat de la Vna Republica). Son paire Abel François Marie Chirac èra nascut a Bel Luec en 1898.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Carta grafica pas indicada
- Categoria Commons amb ligam local identic sus Wikidata
- Article utilizant lo modèl Commonscat
- Pagina utilizant Commonscat sens afichatge personalizat
- President de la Republica Francesa
- Primièr ministre de França
- Naissença en 1932
- Personalitat de l'Union per un Movement Popular
- Personalitat de la Cinquena Republica


text:
Aguesta categoria englòbe totes es webs qu'agen contenguts en quinsevolh variant dialectau dera lengua occitana. Es planes multilingües, son acceptades se an informacion relevanta en occitan. Es planes que hèsquen referéncia a quinsevolh tematica relacionada era Tèrra Occitana mès que non siguen redactades en occitan an d'anar ena categoria dera sua respectiva lengua.
Veir tanben: 1
sitis 1
Oiquipedià
Una enciclopedia desliura, a gràtis e escricha amb la conobrança de totes. Lo contengut es cobèrt per la licencia de documentacion desliura GNU.
Aguesta categoria en autes lengues: 83
Referéncia
Regionau
Societat
Espòrts
All Languages
Arts e cultura
Economia e empresa
Informàtica e Internet
Mieis de comunicacion
Léser


text:
Donald Duck
Lo personatge de Donald Duck (en occitan seriá Donald lo Tiron) es amb Mickey Mouse un dels mai coneguts de la The Walt Disney Company, que siá dins los dessenhs animats o per las bendas dessenhadas. Donald es un tiron blanc antropomòrf amb un bec, de cambas e de pautas de color irange. Es generalament vestit d'una camisa de marin e d'una mena de capèl, mas a pas de pantalons (levat quand va nadar). Se ditz qu'aqueste personatge foguèt censurat en Finlàndia per aquesta rason, mas es probable que siá pas qu'una legenda urbana.
Segon lo dessenh animat Donald Gets Drafted (1942), son nom complet es Donald Duck Fauntleroy. Dins sa familha pròcha a un oncle millionari e tres nebots.


text: La translacion es un movement de la Tèrra al torn del Solelh. La causa d'aqueste movement es l'accion de la gravitat, en s'originant de cambiaments que, coma lo jorn, permeton lo mesurament del temps. Se se pren per referéncia lo temps passat entre un començament de la prima e lo seguent, quand lo Solelh se trapa al punt vernal, l'an tropic dura 365 d 5 h 48 min 46 s. Aqueste es l'an utilizat per realizar los calendaris. L'orbita descricha per la Tèrra es una trajectòria elliptica de 930 000 000 km a una distància mejana del Solelh de practicament 150 000 000 km o 1 UA (pus precisament 149 675 000 km). Se'n dedutz que la planeta se desplaça amb una velocitat mejana de 106 000 km/h o 29,5 km/s. Lo Solelh ocupa un dels fòcus de l'ellipsa e, per aquesta excentricitat, la distància entre lo Solelh e la Tèrra vària tot lo long de l'an. Al començament de genièr s'atenh la proximitat maximala al Solelh, apelada perièli, ont la distància es de 147 500 000 km, mentre que al començament de julhet s'atenh l'alunhament maximal, apelat afèli, ont la distància es de 152 600 000 km.


text:
Mielina
La mielina es una substància constituida principalament de lipids (sfingomielina) que las sisas alternan amb de sisas de protids. D'un biais general, la mielina servís per isolar e protegir las fibras nerviosas, coma o fa lo plastic a l'entorn d'un fial electric.
Aquela substància se trapa dins d'unas cellulas del sistèma nerviós : las cellulas de Schwann, situadas dins lo sistèma nerviós periferic (los nèrvis), e dins los oligodendrocits, situats dins lo sistèma nerviós central (encefala e mesolha espinala) dels gnatostomats (los vertebrats amb maissa).
Les cellulas de Schwann enròdan los axòns de las fibras nerviosas del sistèma nerviós periferic. Al nivèl de nombrosas fibras (mas pas totas), aquelas cellulas son espotidas e sas membranas plasmicas son enrodadas a l'entorn dels axòns. Las cellulas de Schwann forman alavetz un long forrèl discontinú dich la « gaina de mielina », que pòt presentar entrò a 300 sisas de membrana. La gaina de mielina permet d'aumentar la velocitat de propagacion de l'inflús nerviós al long d'aquelas fibras nerviosas, que se pòt alavetz propagar de 10 a 75 m.s−1 : d'efièch entre cada part mielinizada de l'axòn se trapa una part "nusa" de l'axòn que, ela, es conductritz. Aquel endrèch se ditz un nos de Ranvier. Aital, l' inflús sauta d'un nos de Ranvier a l'autre al long de l'axòn, çò que li permet de percorir le meteis camin en un temps mendre. Es aquò que se ditz la « conduccion saltatòria ». Dins lo còs uman, aqueste mòde de conduccion es utilizat ont la velocitat d'inflús a d'èsser rapida. Los nèrvis que se dirigisson cap als muscles esqueletics, per exemple, son fach de fibras mielinizadas de conduccion saltatòrias.


text:
07/03/2018
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Nicolau Puech nos informan que lo convidat de l'emission dau diumenc 11 de març 2018 a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera Patric La Vau que ven de virar un film sur Micheu Chapduelh, "Micheu Chapduelh, una pensada sauvatja" .
Queu film de 60 mn en occitan, jos-titolat en francés, presenta l'autor « en sa natura »,« dins son mitant naturau » dau ranvers d'Agonac e leva (un pauc) lo misteri sur une personalitat en defòra de la nòrma. Lo film deuria surtir a la prima.
Patric La Vau viret i a quauques annadas lo plan bon film "Lenga d'amor" sur lo nòrd de Perigòrd e sos autors.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Per escotar l'emission en directe o en redifusion, clicar sur lo ligam: França Blu Perigòrd
Veiqui lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
e los ligams vers lo sites de Nicolas Puech: www.nicolaspeuch.com e anemtrio.com e facebook.com/nicolaspeuch
19:26 Publié dans Actualitats, actualité, Micheu Chapduelh, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Pression
La pression es una nocion fisica fondamentala relativa aux transferiments de quantitat de movement dins un solid o dins un fluid. Dins sa definicion classica correspond a la fòrça per unitat de superfícia qu'exercís un fluid o un solid sus aqueste. Definís mai sovent en fisica a partir de la nocion de transferiment de quantitat de movement dins tot sistèma termodinamica.
S'agís d'una grandor escalara o tensoriala intensiva que l'unitat dins lo Sistèma internacional d'unitats (SI) es lo pascal (Pa), que correspond a un newton per mètre carrat.
Somari
- 1 Istòria de la nocion de pression
- 2 Definicions
- 3 Onda de pression
- 4 Mesura de la pression
- 5 Unas aplicacions
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Articles connèxes
Istòria de la nocion de pression[modificar | modificar la font]
La nocion de pression, corollari d'aquesta del vuèit, es a l'origina ligada al problèma de la pujada de l'aiga per la pompa manuala. Eron d'Alexàndria dona la primièra descripcion de las pompas d'aqueste tipe, interpretant lpr foncionament en tèrmes de vuèit creat per « una cèrta fòrça ». Aristòtel rebuta lo concèbte de vuèit. La pensada escolastica medievala generaliza: « la Natura a orror del vuèit » (horror vacui), çò qu'empacha pas los progresses tecnics de l'edat d'aur islamica coma la pompa aspiranta-folanta decricha per Al-Jazari. Aquestes progresses vendran en l'Euròpa de la Renaissença amb las tecnicas de pompatge estatjat.
Lo problèma scientific torna al sègle XVIII. En 1630, Jean-Baptiste Baliani suggerís lo ròtle del pes de l'aire per equilibrar aqueste de l'aiga dins una letra a Galileo. Aqueste torna sus l'inexisténcia del vuèit en 1638, mas l'edat arrèsta sas reflexions al subjècte. Evangelista Torricelli, tornant al problèma dels fontanièrs de Florença ligat a la limitacion de las pompas aspirantas primièr confiada a Galileo, confirma l'ipotèsi del « pes de l'atmosfèra » e invente lo baromètre en 1643. Gilles Personne de Roberval precisa lo concèpte en estudiant en 1647 l'expansion dels gases, puèi Blasi Pascal publica son celèbre tractat sus la pression atmosferica en 1648. Robert Boyle establís la relacion entre pression e volum en 1660 e Edmé Mariotte en 1676 (la lei de Boyle-Mariotte). Avèm a aqueste epòca una descripcion pro complèta mas empirica de la pression dels gases.
La teoria cinetica dels gases comença amb Daniel Bernoulli en 1738. Ludwig Boltzmann la mèna a un gra de precision pròche de l'estat actual en 1872 e 1877. Satyendranath Bose espandís lo domèni a las radiacions en 1924.
Definicions[modificar | modificar la font]
Amb la pression s'interessam al transferiment de quantitat de movement dins un mitan liquid o gasós e a sos efièchs sus una paret reala o virtuala. Se nota x lo vector unitari normal a la paret.
En mecanica[modificar | modificar la font]
Apròche elementari[modificar | modificar la font]
La pression es definida classicament per son efièch sus una superfícia elementària dS. La fòrça exercida F es definida per
Aquesta fòrça es normala a la superfícia. Aqueste expression definís l'escalar p definís coma la pression. Per un mitan d'aira finida
Aquesta definicion, incontornabla del vejaire didactic, es incorrècte als plans fisic e logic. En efièch la nocion de pression existís en l'abséncia de tota paret fisica e l'efièch del mitan a l'entorn sus una tala paret depend de las proprietats d'aquesta superfícia. I a una relacion causala mas pas de relacion univòca entre pression e fòrça resultanta.
Apròche general[modificar | modificar la font]
Consideram primièr le cas d'un mitan unidimensional o un ensemble de particulas se desplaça amb la velocitat v. La pression p es definida coma lo flus de la quantitat de movement per unitat de volum ½ p v :
ont p es la massa volumica del fluid e v la velocitat de modul v. Aquesta definicion es una definicion fisica de la pression. Correspond dins una dimension d'espaci a la pression dinamica dins lo cas d'una descripcion macroscopica del problèma d'un escolament e se generaliza aisidament a un mitan tridimensional de simetria esferica quand la distribucion de las velocitats es isotròpa. Es le cas per la descripcion microscopica d'un gas en equilibri termodinamica (vejatz çai dejós). En efièch dins aqueste cas lo flus es identic dins tota las direccions.
Mai generalament aquestes escambis de quantitat de movement son ni isotròps ni totalament directius e dins aqueste cas s'utiliza lo tensor de las constrenchas (o tensor de pression) per los descriure. En l'abséncia de parelh intèrne al sistèma ce tensor es simetric. Aquò se verifica per un fluid newtonian (mas pas sonque). Per un fluid al repaus aqueste tensor es isotròp
ont es le tensor unitat e p la pression idrostatica. Se definís lo tensor de constrenchas viscosas coma lo desviator
ont δij es lo simbòl de Kronecker.
Per un fluid newtonian e amb l'ipotèsi de Stokes σij es un tensor de diagonala nulla. Aquesta proprietat es utilizada per l'escritura estandard de las equacions de Navier-Stokes.
En fisica estatistica[modificar | modificar la font]
Apròche cinetc[modificar | modificar la font]
Se definís la pression coma l'efièch sus una paret d'impactes de particulas (atòm, moleculas), eièch resultant del transferiment de quantitat de movement.
ont n es la densitat volumica la des particulas, m lor massa e v lor velocitat microscopica.   es la mejana estatistica del carrat del modul de la velocitat.
Per un gas a l'equilibri termodinamica local la mejana estatistica se reduisís a la mejana temporala al punt considerat e la velocitat obesís a la distribucion estatistica de Maxwell. Se pòt escriure
ont T es la temperatura termodinamica e k la constanta de Boltzmann.
Dins aquesre apròche la paret es supausada perfièchament rebatenta, çò que correspond pas a la realitat. De fach la condicion de reflexion perfiècha definís una condicion de simetria, donc la quita negacion d'una paret: aqueste tipe de condicion a las limitas es utilizat en fisica per evitar tot problèma ligat a l'escritura d'una condicion fisicament realista[N 1].
Efièch sus una paret solida[modificar | modificar la font]
La distribucion maxwelliana de las velocitats dins un gas a l'equilibri termodinamic resulta de las interaccions particula-particula dins lo mitan liure. Las interaccions paret-particula son de natura fòrça diferenta e la distribucion de las velocitats es prigondament alterada per la preséncia de la paret sus una nautor d'unes liures percors mejans l. Se pòt definir una escala macroscopica per tota variabla escalara destriat
Se l es grand davant la sèm en regim molecular descrich per l'equacion de Boltzmann. Lo calcul de l'esfòrç sus la paret se farà a partir d'aqueste de las interaccions individualas.
Dins lo cas l << la la paret influéncia la distribucion de las velocitats dins una region espessa d'unes liures percors mejans nomenat sisa de Knudsen. Se pòt mostrar que la constrencha normala sus la paret pxx es la pression p fòra de la sisa de Knudsen a un factor correctiu près qu'es en . Aqueste tèrme tend donc cap a 0 quand la massa volumica del gas aumenta. Per un gas monoatomica es estrictament nul en l'abséncia d'écolament e de transferiment termic[1]. Que que siá existí de termes de cisalhament pyy e pzz (tension superficiala) en .
Se l'efièch sus la pression es sempre negligible, aqueste sus la velocitat e la temperatura dega èsser pres en compte dins unaes situacions, per exemple l'escolament en mitan porós descrich per l'equacion de Darcy-Klinkenberg.
Superfícia liquida[modificar | modificar la font]
La tension superficiala entre un liquid e un gas o entre dos liquids es ligada al fenomèns d'interaccion entre moleculas. Aqueste efièch es analòg a aqueste dins un mitan gasós pròche d'una paret solida descrich çai dessús. Pasmens las interaccions moleculàrias dins un liquid son fòrça mai complèxas que dins un gas e existís pas de superfícia de discontinuitat coma per un solid. L'analisi analitic del fenomèn es fòrça mai dificil. Sèm redusit a l'experiéncia o a un calcul de dinamica moleculara, donc una experiéncia numerica. Pasmens l'apròche qualitatiu utilisant lo tensor de pression permet d'illustrar lo fenomèn.
Lo tensor de pression es diagonal del fach de las simetrias del problèma. L'equilibri en x (axe normal a la superfícia) implica que pxx ( x ) = Csta = p.
Los tèrmes transverses pyy e pzz son egals per simetria e varian amb x. Se nòte pt ( x ) lor valor. Aquestes tèrmes induson una constrencha correspondent a l'escart a p
l'integracion se fasent sus un domèni inclusissent la region d'espessor nanometrica de la sisa tocada. Y et la tension superficiala qu'es una proprietat del sonque liquid.
Mai sovent la modelizacion del fenomèn se pièja sus un apròche mecanic o termodinamic que dich pas res dels mecanismes sosjacents.
Radiacion[modificar | modificar la font]
La termodinamica del gas de fotons (de bosons obesissent a la estatistica de Bose-Einstein) permet de definir una pression radiativa qu'a los mèsmes atributs que la pression dels atòms e moleculas. Existís dins lo mitan vuèit o contenent un material non opac e es utilizada en transferimet de radiacion. Dins los gases de plan fòrta temperatura es del mème òrdre de grandor o quitament superiora a la pression gasosa.
Pasmens, al respècte dels gases, lo problèma es simplificat per l'abséncia d'interaccion foton-foton. Per calcular lo fenomèn se pòt donc superpausar la radiacion incident e la radiacion emesa de la paret. Existís pas l'equivalent de la sisa de Knudsen. La fòrça resultanta sus la paret pòt aver una direccion quina que siá. Dins lo cas d'un fais parallèl impactant una superfícia absorbanta, la fòrça resultanta a la direccion del fais.
Gas degenerat d'electrons o de neutrons[modificar | modificar la font]
Dins las estelas densas coma las nanas blancas o las estelas de neutrons la densitat es tala que la matèria es dins un estat degenarat. La compausanta de la pression ligada al movement de las particulas es negligibla davant la partida quantica ligada a l'impossibilitat pels electrons o los neutrons de s'aprochar al delà d'una cèrta distància sos pena de violar lo principi d'exclusion de Pauli. La termodinamica permet d'atribuir una pression isotròpa a aqueste mitan, nomenada pression de degenerescéncia. Varia coma la poténcia 5/3 de la massa volumica e es independenta de la temperatura. Lo domèni es limitat per la temperatura de Fermi definida per
ont u es lo potencial quimic.
Dins lo cas de degenerescéncia electronica la temperatura de Fermi dels còrs es de l'òrdre d'unas desenas de millièrs de kelvins.
En termodinamica[modificar | modificar la font]
En termodinamica, la pression es definida a partir de l'energia intèrna U ( V, S, N ) per
Ont V es lo volum ocupat, S l'entropia e N = n V lo nombre de particulas dins lo volum V.
En general la pression es estrictament positivaque cal provesirir d'energia ( AU > 0 ) per diminuir lo volum ( AV < 0 ).
aquesta definicion es coerenta amb aquesta de la pression per un mitan a l'equilibri termodinamic en cinetica dels gases.
En mecanica dels fluids[modificar | modificar la font]
Existís fòrça problèmas ont la sisa limita es modificada per l'estat de paret: rugositat a l'escala millimetrica en aerodinamica, a l'escala centimetrica en idraulica o a l'escala metrica pels vents dins l'atmosfèra. Per pas aver a detalhar cada detalh de la superfícia se definís una sperfícia plana equivalenta e se transferís los efièchs de la rugositat sus una condicion a las limitas ad hoc. Quand se gaita çò que se debana al nivèl elementari de vei que se produch una surpression dins la region al vent de la rugositat e una depression dins la region jol vent (veire figura). La fòrça resultant d'aquesta pression a donc una compausanta parallela a la paret equivalenta. Aquesta es pichona davant la compausanta normala mas pas sempre totalament negligible. Es mai sovent inclusida dins lo frejament e pòt atal constituir una partida preponderanta de la valor aparenta d'aqueste.
Lo problèma dels ecolaments su paret rugosa es un problèma non totalament resolgut de la mecanica dels fluids, levat lo cas de l'escolament de Stokes per qu'una omogeneïzacion es possibla.
Aqueste exemple mòstra lo fach que la decomposicion abituala del tensor de las constrenchas en un tèrme diagonal (la pression) e un desviator (lo cisalhament) es pas sempre pro pertinenta, quitament dins lo cas d'un fluid newtonian.
Onda de pression[modificar | modificar la font]
Una perturbacion quina que siá dins un mitan solid o fluid crearà un desequilibri que va se propagar jos diferentas formas. La propagacion de la pression jos forma d'una onde essent rapida, es ela que va portar l'informacion d'aquesta perturbacion dins lo mitan environant.
Onda simpla[modificar | modificar la font]
Per la simplicitat s'interessam tot primièr a un mitan unifòrme ont una onda plana se propaga dins la direccion x. La perturbacion, superpausada febla, perturba pas que feblament la distribucion dels atòms o moleculas a l'escala microscopica, sus una distància d'unes liures parcors mejans. Dos cas son possibles:
- dins un fluid, decriu per un tensor de pression isotròpa, la simetria al respècte de tot plan perpendicular a x fa que la perturbacion de las velocitats de las particulas cambia pas aquesta distribucion: pòt se crear una onda transversala. L'onda de pression es donc necessàriament longitudinala.
- dins un solid o unes fluids non-newtonians, comportant de tèrme de coblatge entre directions, una deformacion longitudinala provòca una constrencha transversala e donc creada una onda transversala.
Dins lo cas del gas se sap calcular la velocitat de propagacion dins lp cas ont la perturbacion es pro febla per supausar la transformacion adiabatica. Se pòt alara escriure una equacion de propagacion a partir de las equacions d'Euler d'ont se tira la velocitat del son.
Aquesta onda es feblament amortida. En efièch la viscositat dinamica concernís pas que los tèrmes de cisalhament, aicí absents. Al contrari la viscositat volumica, correspondent als fenomèns de compression e detenta e ligats als escambis microscopics entre energia intèrna e energia cinetica, ten un ròtle d'amortiment de l'onda. La valor d'aquesta quantitat es feble, son efièch negligible pels calculs de mecanica dels fluids. Influéncia pasmens la propagacion del son sus de longas distàncias.
Ondas dins un ecolament[modificar | modificar la font]
Dins un ecolament se parla d'onda simpla per descriure una onda provocant de variacions de pression locala coma las ondas de detenta o de compression isentropica. Lor analisi constituís la basa de la compreneson de las solucions de las equacions d'Euler mejans l'analisi de las caracteristicas.
Mesura de la pression[modificar | modificar la font]
Unitats e òrdres de grandor[modificar | modificar la font]
L'unitat estandard definida dins lo Sistèma internacional es lo pascal (simbòl Pa). Una pression de 1 pascal correspond a una fòrça de 1 newton exercida sus una superícia de 1 m2 : 1 Pa = 1 N⋅m-2 = 1 kg⋅m-1⋅s-2[2].
Encara s'utiliza diferentas unitats, sovent d'origina istorica, coma la baria (simbòl ba, sistèma CGS), lo millimètre de mercuri (mmHg) o torr (Torr), l'atmosfèra (atm) o lo bar (bar). Totas aquestas unitats son encara d'usatge corrent sogon los domènis. Tanben dins le mond anglo-saxon existís d'unitats especificas coma la liura-fòrça per poce carrat (psi).
La pression pòt èsser negativa. Un liquid plaçat dins une centrifugadoira subís una fòrça que pòt s'interpretar coma la resultanta d'una pression negativa[3]. De pressions negativas son tanben observadas dins de l'aiga refrejida dins un volum constant, que pòt demorar liquid a una temperatura de -15 °C produsent una pression de -1 200 bar (siá -1,2 × 108 Pa)[4].
La pression teorica del vuèit absolut es nulla. La pression del vuèit interstellar es de gaireben 1 fPa (siá 10-15 Pa).
La pression maximala teorica es la pression de Planck (≈ 4,63 × 10113 Pa). Las pressions mai nautas observadas experimentalament se situisson al còr de las estelas, la pression dins lo solelh es d'unes 35 PPa (siá 3,5 × 1016 Pa).
Instruments de mesuri[modificar | modificar la font]
Se pòt far variar experimentalament la pression estatica sus mai de vint òrdres de grandor: dempuèi 10-10 Pa pels vuèits menat fins a 5 × 1011 Pa per las mai nautas pressions produchas en cellula d'enclutges de diamant, utilizats per exemple per determiaer l'equacion d'estat de metals o ròcas al centre de las planètas. Segon la gama de pression visada, los aparelhs de mesura utilizan de principis fisics fòrça diferents. Los metòdes de mesura pòdon èsser classificada en metòdes dirèctes e indirèctes. Los primièrs repausan sus ma mesura dirècta d'una fòrça, exercida sus una membrana per exemple, e son pròches de la definicion primièra de la pression. Los metòdes indirèctes repausan sus la mesura d'una autra grandor fisica (résistivitat, temperatura…) que se pòt ligar a la pression per un escandalhatge.
Aquestas sondas de pression pòdon portar de noms plan diferents seguent lor utilizacion e donc lor mòde de foncionament. Se pòt citar coma aparelh tradicionals:
- lo baromètre e l'altimètre de diferentas menas o l'ipsomètre per la pression atmosferica;
- lo vacuomètre o la jauge de Mac Leod per la pression dins un tub de vuèit.
De tecnologias foguèron desvelopadas especificament per un domèni, per exemple las pinturas sensiblas a la pression (PSP) per las experiéncias en bufariá .
La mesura de pression pòt èsser absoluda (valor fisica) o relativa a una valor de referéncia, mai sovent la pression normala (1 bar). Dins aqueste darrirèr cas se dich encara pression alara que s'agís d'una diferéncia de pression, que pòt donc èsser negativa.
Tanben existís de mejans permetent d'obtenir de fòrça nautas pressions dinamicas (lasers de poténcia, nautas poténcias pulsadas). Las nautas temperaturas qu'acompanhan aquestas experiéncias menan a l'utilizacion de diagnostics optics.
Unas aplicacions[modificar | modificar la font]
Aplicacions generalas[modificar | modificar la font]
La nocion de pression essent d'un usatge plan fòrça general se limitarà à unes exemples utilisables dins un objectiu de vulgarizacion..
Fòrça aplicada sus una supefícia[modificar | modificar la font]
Una aplicacion fòrça correnta consistís a far variar la superfícia d'aplicacion dins l'objectiu de multiplicar l'esfòrç exercit localament. Aquò se pòt realiza mejans un solid, per l'exemple d'un objècte punchut coma un clavèl ou un ponchon. Se pòt tanben utilizar un liquid coma per la premsa idraulica. L'efièch contrari de demultiplicacion es illustrat per l'usatge d'un supòrt de superfícia notable per exercir un esfòrç sus un sòl deformable.
La nocion d'intensitat de la fòrça deguda a la pression atmosferica es illustrada per l'experiéncia istorica dels emisfèris de Magdebourg.
Lo ligam amb la gravitat permet d'explicar un fenomèna coma lo principi d'Arquimèdes coma pel termomètre de Galileo o lo foncionament del baromètre coma aqueste de Huygens.
La nocion de pression de radiacion permet d'explicar lo foncionament d'una vela solara o d'un radiomètre.
Basa de la mecanica dels fluids[modificar | modificar la font]
Un element caracterizant la pression en mecanica dels fluids es lo fach qu'es a l'origina d'ecolaments. Un calcul simple permet de le mostrar: prenam un element de volum de fluid incompressible dV = dS dl, d'espessor dl, nomenada « particula fluida ». En preséncia d'una diferéncia de pression dp es somes a una fòrça:
S'exprimarà aquò mai generalament disent que la fòrça exercida per unitat de volum es proporcionala al gradient de pression:
Li aplicant lo principi fondamental de la dinamica trapam las equacions d'Euler per un fluid non viscós escrich en repairi lagrangian:
Mesura d'una autra grandor[modificar | modificar la font]
Se la pression se pòt mesurar mejans un fenomèn que'n depend, unas quantitats son mesuradas per lor dependencia a la pression.
Prigondor, altitud, nivèl[modificar | modificar la font]
L'altitud (al sens matematic) sus Tèrra se pòt mesurar mejans sa relacion amb la pression per la lei de l'equilibri idrostatic:
ont es la massa volumica e l'acceleracion de la pesantor supausada constanta dins l'interval d'altitud considerat. Se calcula lo perfil d'ont se deduch .
Diferentas aplicacions mòstran aquesta relacion:
- dins l'aiga (sotada) es constanta:
-
- amb
- Donada la fòta variacion de amb , la valor de na pas besonh d'èsser coneguda amb precision: se pren = 1 bar.
- en altitud (altimetria) e supausant un gas perfièch de massa molara :
-
- ont es la constanta universala dels gases perfièchs. La temperatura varia ranebn amb l'altitud: aquesta integrala es resolguda se donant un perfil estandard de temperatura amb l'altitud (atmosfèra normalizada). La precision es melhorada se se torna plaçar lo calcul amb una donada d'una estacion provesida per una estacion al sòl. Spausant una atmosfèra isotèrma:
- mesura de nivèl:
- Una aplicacion industriala correnta es la mesura de nivèl dins una sèrva conrenent una fasa liquida e un cèl gasós. Dos captors de pression son plaçats l'un dins lo cèl del la sèrva, l'autre al pè. La diferéncia de pression entre ambedoas mesuras es ligada a la nautor de liquid pel principi de Pascal:
- amb:
- la diferéncia de pression mesurada entre ambedos captors (positiva: pression de pè - pression del cèl) ;
- e las massas volumicas respectivas del liquid e del gasz ;
- la nautor de liquid entre lo captor de pè e l'interfàcia liquid-gas;
- la nautor de gas entre l'interfàcia liquid-gas e lo captor del cèl.
- L'escart de nautor entre ambedos captors essent conegut, amb , avèm:
- Se se pòt negligir la contribucion del gas a la diferéncia de pression:
Temperatura[modificar | modificar la font]
L'escala absoluda de temperatura termodinamica es basada sus l'equacion d'estat del gas perfièch e la mesura de pression o de volum. Lo termomètre d'idrogèn constituís un escandalh segondari de mesura.
Velocitat e debit[modificar | modificar la font]
Se pòt estimar lo debit d'un fluid utilisant un sistèma provocan una pèrda de carga calibrada (par ex. una placa traucada o diafragme). La diferéncia de pression entre la dintrada e la sortida del sistèma deprimogèn es ligada a la velocitat del fluid per:
amb
- la pèrda de carga a las bòrnas del captor de debit;
- lo coeficient de pèrda de carga del captor de debit;
- la massa volumica del fluid passant dins lo captor de debit, supausant lo fluid incompressible;
- la velocitat del fluid a la dintrada del captor de debit.
Se calcula alara la velocitat:
Dins un tub de Pitot, que permet entre autre de mesurar la velocitat dels avions, un dels captors mesura la pression totala (soma de la pression estatica e de la pression dinamica) dins la vena del fluid e l'autre la pression estatica sola. Lo coeficient de pèrda de carga .
Amb la superfícia de la seccion de dintrada del captor, lo debit massic val:
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Una tala paret constituiriá lo Grasal] dels aerodinamicians qu'induirirá pas de sisa limita.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{2}}},
- ↑ Les unités de mesure de la pression, Encyclopædia Universalis
- ↑ Jacques Schwarzentruber (EMAC), Équation d'état analytique : interprétation des différentes branches, ENS des mines d'Albi-Carmaux
- ↑ L'eau dans tous ses états, Le temps, David Larousserie, 21 mai 2014.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- La Pression : Un outil pour les sciences, CNRS éditions, coll. « Sciences et techniques de l'ingénieur », 2003 (ISBN 2-271-06106-7)


text:
Antíbol
Antíbol[1] (oficialament en francés Antibes) es una comuna d'Occitània, en Provença, dins lo departament deis Aups Maritims.
La vila es situada en riba de la Mediterranèa, a 205 km a l'èst de Marselha, a 23 km au sud-oèst de Niça, a 15 km au sud-èst de Grassa e aperaquí a 10 km a l'èst de Canas.
Somari
Galariá[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- Paginas utilizant d'arguments duplicats dins los apèls de modèl
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Portal:Provença/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Ortografia de verificar
- Bendèl de mantenença sens paramètre data/Lista completa
- Comuna d'Occitània
- Comuna dei Aups Maritims
- Pòrt de plasença
- Comuna de Provença


text:
Factor de transcripcion
Un factor de transcripcion es una proteïna que participa en la regulacion de la transcripcion de l'ADN, mas que forma pas part de l'ARN polimerasa. Los factors de transcripcion pòdon agir en reconeissent e en se jonhent a de sequéncias concrètas d'ADN, en se jonhent a d'autres factors, o en se jonhent dirèctament a l'ARN polimerasa. Los factors de transcripcion son estimulats per de senhals citoplasmicas. A l'èsser activats aquerisson la capacitat de regular l'expression genica en lo nuclèu, en activant o en reprimant la transcripcion de divèrses gèns. Cèrts factors de transcripcion pòdon subir de mutacions que los mantenon continualament actius sens besonh de senhals extèrnes, en se transformant aital en oncogèns, en estimulant sensa contròle la sintèsi de proteïnas implicadas en la regulacion de lo cicle cellular. Aquò pòt donar luòc a lo creissement incontròlat de las cellulas e per consequència a un tumor. Entre aquestes factors de transcripcion qu'agisson coma oncoproteïnas son Maf, Myc, Max, Myb, Fos, Jun, Rel, Ets, etc. Los factors de transcripcion pòdon èsser activats o desactivats selectivament per d'autras proteïnas, sovent coma pas final de la cadena de transmission de senhals intracellulares. Los complèxes de transcripcion en las cellulas eucariòtas es fòrça mai complèxes qu'en los procariòtas a causa de lo màger talha de lo genòma eucariòtic. Lo complèxe de transcripcion en los eucariòtas a besonh de mai d'una etapa per se ensemblar. A causa de que pas una ARN polimerasa eucariòta es capaç de se jónher a las sequéncias de promotors sens la participacion de qualques autras proteïnas, la sequéncia d'ADN de los promotors a d'èsser una region reconeguda per de divèrses factors de transcripcion.


text:
Adixatz a tots!
Tostem pas de nau ordinador, malament... mès qu'escrivi totun un messadjòt enta dar navèras, après quauques temps d'abscéncia.
Lavetz, bèth-lèu la rentrada. Que vòi rentrar engüann en Terminau (darrèra classa deu licèu) dab especialitat "sciéncia e vita de la tèrra"; biologia, qué.
En Junh qu'avói passat l'epròba de francés, lavetz los arresultats que son 13/20 a l'escrivut e a l'orau, e encoèra 13 en ua aute matèria qui's nomenta TPE.
Que m'acontenti hèra plan d'aquestas nòtas, qui'm hèn en tot un 13/20 dab coëficient 6, sia autant que la Fisica/Quimia.
Bon, aquestas vacanças, que las èi passadas a casa sobertot. No m'agràdan hèra las vacanças planificadas, deu genre campadge (o "càmping" com at dísen los jànquis) e companhia.
Çò qui a jo m'agrada, qu'ei díse's un matin: "tè, doman que vam aquiu o acerà".
Dongas qu'èi passat quauques dias en Bascoat (Donòstia, Biàrrits...), Medòc e Lanas, mès sobertot en Aragon e Navarra (si no la considéran basca, segur...).
Jo que cèrci lo despaïsament còsta a casa, e aqueths dus país que me'n dèn!
Que sia Sallent de Galhigo/Lanuza (e lo son hestenau!), Chaca, Òsca, Saragòssa o encoèra lo lac de Yesa (la mar deus Pirenèus!), que'm plasó hèra.
Mès lo lòc qui m'agradè mes, que son las Bardenas Reales!
Si no coneixetz, en quauques mots, qu'ei un èrm a las pòrtas deus Pireneus.
Com at podetz véder sus aquestas fòtos, las Bardenas que son un païsadge extraordinari en Euròpa e tabé ua suspresa incredible, tan ei pròixe deus Pirenèus e de las soas sèuvas densas.
Maugrat tot, que plavó aqueth dia. Qu'aimi mes aquerò que lo caumassàs (40 graus a l'ompra e dètz de mes au só!) qui acapoteix.
En tot cap qu'èra plan agradiu, e que'v conselhi plan aquesta destinacion.
Qu'ei tot per oei ;)
Adixatz brabe monde!


text:
01/02/2014
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau diumenc 2 de feurier
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat de l'emission de questa dimenjada sera
Joan-Lois Leveque President de Novelum-IEO Perigòrd per parlar de la formacion "Passaires de lenga".
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras 30 sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
De legir, l'article sur queu blògue "passaires de lenga"
e lo dorsier per s'inscriure a la formacion "dossier de candidature passaires"
Les commentaires sont fermés.


text:
Jan Abadie
Que t'aimi tan moun bilatje (3 cops)
Répic :
Diga’m a jo, ô mon vilatge, quin s’ei carat ton campanar ;
Diga’m a jo, ô mon vilatge, que son devenguts tons mainats.
Compairs de mon adojecença, escollers de quate sasons,
Tostemps bon còr, pro d’insociença, ta her la hesta shens faiçons ;
Baladins a la bona gana, ta her un còp drin polisson ;
Quilhos, chanturs e patacaïres, amaturs de gran animacion.
E vos autes las mainadas, permèrs temoenhs deths nostes jòcs
Acomplidas e plan tiradas, que seguibatz, e shens nada pou,
Quan calè her ua virada, dens los frutèrs deus alentors
Qu’assegurabatz l’arreuelhtada, taus vòstes travatens companhons.
Quin vent orsèr, quina ventada, sus los tons teits qu’a douc bouhat ?
Per quin endret, per quina lana, lo maishant temps los a ventats ?
Perguts dehens la vila grana, aquets mainats de libertat
Son entravats shens nada grana, e tu qu’es mort de’t desvelhar.
Que t'aimi tan moun bilatje (3 cops)
Fermer


text:
Estructura
Dins un projècte informatic l’integracion de mai d’una lenga pòt èsser tan facila coma apondre un fichièr se lo multilingüisme es estat pensat tre lo debut o se lo modèl dich MVC es estat utilizat.
Lo modèl de desvolopament MVC (Modèls Vistas Contrarotlaires) es un esquèma qu’isola los elements segon lor ròtle dins lo programa. Trobarem dins Contrarotlaires totes los escripts, dins Modèls tot aquò tocant las donadas salvagardas e dins Vista la carta grafica, los tèxtes e doncas las lengas.
Per exemple per afichar de comentaris, una demanda serà facha a un contrarotlaire que tracta aquò, aqueste farà sa demanda de contengut a un modèl– los comentaris gardats en basa de donadas -, e serà finalament la Vista que metrà en forma los comentaris amb d’imatges o de tèxtes.
La diferéncia entre Modèl e Contrarotlaire pòt èsser pichoneta segon l’organizacion causida.
Avèm doncas diferents dorsièrs triats segon lor accion. Per las lengas los noms de dorsièr son sovent :
locales – i18n – translations – lang – l10n
i18n significa internacionalizacion : quand volèm ofrir la possibilitat de modificar las cadenas de tèxtes. Podèm dire qu’es pels projèctes que son pas monolingües.
l10n significa localizacion : quand volèm nos adaptar a un tal mercat segon sa cultura, sa lenga, etc.
Lo portugués de Portugal e lo de Brasil auràn pas la meteissa localizacion per exemple.
Aquí tanben la diferéncia pòt èsser ignorada, serà pas qu’un nom al dorsièr.
Aicí lo dorsièrs «locales» d’un programa :
Vesèm qu’aquí cal utilizar lo còdi ISO 693-2 de la lenga en dos caractèrs, de còps utilizan los còdis en 5 caractèrs per apondre lo país (ISO 31366) coma : fr_CA (francés del Canadà), es_AR (Castelhan d’Argentina).
Cossí fasèm amb l’occitan e sos dialèctes que dependon pas del país ? E ben los dialèctes tanben tenen de còdi ISO, vos los dòni aquí :
oc_auv Auvernhat
oc_gsc Gascon
oc_lms Lemosin
oc_lnc Lengadocian
oc_ni Nissart
oc_ni_mis Nissart grafia mistralenca
oc_prv Provençal
oc_va Vivaro-alpin
Aquesta lista ven de las lengas disponiblas pel motor de site SPIP.
Modèl MCV
Farem un site multilingüe amb lo lengatge de programacion PHP. Per aquò utilizarem una pagina HTML apelada «index» – index e home son los noms utilizats per indicar al servidor qu’es la pagina d’acuèlh – e un pichon fichièr CSS per la mesa en forma.
Vaquí lo fichièr d’estil :
Aquò nos indica qu’un element apelat cadron ten una color de fons definida pel còdi #F0E5DE, que lo tèxte deu èsser en #ABD0CE, l’estil en gras, i a una linha d’un pixel en color #7C7877 altorn d’aquel element. Nòstre primièr fichièr index, una pagina HTML estatica coma Modèl per aqueste exemple perque es pas encara dinamica.
Un document HTML5 que declara que lo tèxte es en occitan dins un encodatge de caractèrs UTF-8.
Passem al multilingüisme
Dins un dorsièr «lang» que correspond a la Vista del modèl MVC, botem los fichièrs de lenga amb un pauc de vocabulari.
Lo sistèma de lenga utilizat es un simple tablèu associatiu, per cada clau – MENU, salutacions, connection, etc – i a una valor, es aquela valor que nos permet d’ofrir lo multilingüisme.
Segon la lenga que volèm afichar cargarem un fichièr diferent e donc lo tèxte afichat cambiarà.
Cal efectuar de modificacions sus nòstre fichièr index.
Linha 2 utilizem la variable $lang per definir la lenga, ten per valor lo còdi ISO. Cada còp que volèm o marcar podèm utilizar la variable $lang qu’aurà per valor çò definit en linha 2.
Per exemple linha 7 sèm passat del tèxte brut «html lang=”oc”» al tèxte dinamic coma sus la captura. Vesèm tanben que las salutacions linha 15 son dinamicas la variable $vocabulari[‘salutacions’] serà remplaçada per «Adissatz».
Trobatz aquí lo resultat dins un navigator Internet :
Se cambiem la valor de $lang per «fr» aurem «Bonjour utilizaire !»
Avèm vist la V, la M, ara lo C.
Dins un dorsièr «escripts» placem un sistèma de deteccion per trobar las lengas qu’un visitor declara legir. Amb aquesta informacion veirem s’avèm una lenga a li prepausar e per defaut botarem lo site en occitan. Ai comentat lo còdi per mai informacions, mai la tòca d’aqueste article es pas d’ensenhar a escriure de còdis, simplament far veire cossí es estructurat un programa amb un modèl MVC.
Serà nòstre escript que definirà la valor de la variable $lang, pas mai lo fichièr index.php.
Nota suls cobles clau-valor «’oc’ => ‘oc’, ‘fr’ =>’fr’», pòt semblar inutil d’aver dos còps la meteissa causa coma clau e valor, mai aquí aquò permet de realisar lo scenari seguent :
«’gl’ => ‘pt’», se un visitor declara legir lo galician, lo prepausem lo site en portugués. Es modulable, podèm imaginar mai causas.
Ara nòstre fichièr index amb las modificacions que permeton d’utilizar aqueste escript.
Lo títol de la pagina es tanben vengut dinamic es s’apèla «menú» en lenga nòstre.
Per anar mai luènh :
dins lo dorsièr «escripts» auriam pogut crear un escript per anar cercar en basa de donadas lo pichon nom de l’utilizaire e l’afichar, mentre que d’autres aurián creat un dorsièr mai perque considèran qu’es un «modèl». O podèm creat un escript e crear un dorsièr per i metre los paramètres de connexion a la basa de donadas.
A la fin avèm una organizacion dels fichièrs aissí :
Un dorsièr per l’internacionalizacion, un per la presentacion, un pels còdis del site, e un fichièr Index a la raiç.
Se volèm apondre la lenga italiana a nòstre site caldriá :
crear un fichièr it.php dins lo dorsièr «lang» amb las traduccions e modificar nòstre fichièr lengas.php per i apondre «it» coma lenga autorizada. Doas pichonas modificacions e podèm aténher mai de public amb nòstre site !
Conclusions
Avèm vist qu’apondre una lenga mai dins un projècte pensat amb lo modèl MVC es quicòm de simple e que demanda pauc de modificacions. Dins los articles venents veirem cossí contribuir a de projèctes amb l’ajuda d’interfàcias de traduccions.
Quentin Pagès


text:
Per Los pagalhós
Que i a vin a Morlaas
Qui da mau de garganta,
S’as un pet en lo nas
Que’n vas har de maishantas ;
Avisa’t de non pas pishar
Suus solièrs d’anar tà la missa,
Sinon horats que i averà
Que’n gaharàs bona malicia.
Be’n vòu béver bon vin (3 còps)
B’ei vadut au bèth miei deu Vic Vielh.
L’aute dia a Bordeu,
Qu’an portat sus la taula
Un vin de macarèu ;
Desempuish que i a graulhas
Au hons deu men vente redon,
Coacant dens la mea tripalha,
E que cridan aquiu pregond :
"Enviatz Madiran, malaja !"
Hart de béver piqueta,
Que prengói la carrèra
Dab la vielha estafeta ;
Qu’anèi tà la Capèra (1)
Tà gostar vin de Juranson :
Deu petit manseng de Lapèira
Tà’m poder virar lo poson
E tà har passar la malèra.
Be n’a bevut bon vin (3 còps)
B’ei vadut au bèth miei deu Vic Vielh
Un còp guarit de mau,
Qu’anèi véder a Lasserra
Entà dançar los sauts
E acabar l’istuèra ;
En çò d’Arrat, que’m soi gahat
Un gran còp de pè de barrica :
Lo Cabernet dab lo Tanat,
Be pòt estar bon, macanica !
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Robèrt Lafont publica en 1971 son preciós libròt L’ortografia occitana. Sos principis. Aquí analisa tanben las preconizacions d’Alibèrt, las completa, las corregís.
De correccions benvengudas per « gardar » la « e » de sosten.
p. 69 : En oposicion a Alibèrt, l’autor reconeis que « Los grops finals /lm/ e /rm/ pòdon èsser sostenguts per /e/, se non son simplificats ». Adonc, se comprenèm plan, *olm → olme, *vèrm → vèrme e *palm → pam.
N’es parièr per fèrre a costat de fèr, de morre a costat de mor, de carri a costat de car, de torre a costat de tor.
Se confòrma doncas a la realitat de la lenga (çò qu’es la mendre de las causas).
Mas…
Mas contradictòriament escriu (p. 76) andospèrm.
Sembla donc que per R. Lafont, la « e » de sosten non concernís que los mots de formacion populara, non los mots sabents. En realitat, es lo contrari : se la « e » de sosten s’apond a qualques mots mono-sillabics de formacion populara, s’impausa generalament - dins de condicions precisas - als mots sabents que sense aquò perdrián lor integritat necessària per demorar intelligibles e comuns a totas las varietats de l’occitan. Constatam tanben que los mots de la primièra lista non an d’equivalents franceses, çò qu’es lo cas d’andospèrm.
D’aprobacions malvengudas per suprimir la « e » de sosten.
p. 70 : « Aquela solucion [la e de sosten] es pas d’a fons desconeguda (sic) per l’occitan ancian : catalògue, vèrbe, mixte, filosòfe, etc. se pòdon trobar sens influéncia francesa. Mas catalòg, vèrb, mixt, filosòf demòran normals, inserits dins la fonologia d’ensem de la lenga ».
Aital, de mots atestats despuèi l’Edat Mejana e unanimament emplegats d’aquel temps a l’ora d’ara non son brica legitimes al contrari de mots (manca per vèrb a costat de vèrbe) jamai atestats. L’autor reconeis la realitat istorica, mas la defugís al nom de principis superiors definits per el.
p. 72 : L’autor reconeis qu’aquela « restitucion » fa una « dificultat especiala dins los parlars qu’amudisson las consonantas finalas e que deuràn (sic) realizar oralament / astení / [astenic], / asetà / [acetat ?], / ventrilò / [ventrilòc], / klurí / [cloric], / linutí / [linotip], etc. ». Mas per aquò se descarga sus Mistral qu’escriu « fantasti, soucioulougi, astroulò ». En realitat, lo mèstre de Malhana propausa « astroulogue » et non « astroulò » (I, p. 160) en intrada de son diccionari e « proutoutipe » - e donc « linoutipe » - coma totes los diccionaris a l’ora d’ara, mas « soucioulougi » i sembla absent. Los senses diferents d’astrològue (lo que legís dins los astres) e d’esterlòt (devinhaire, bruèis) son plan definits dins Godelin. Lo segond, « refait » en astroulo per Sabòli o sos editors del s. XIX (un apax), semblava amb rason mai pintoresc a Mistral que lo placèt dins Mirelha (al cant VI, trobam Nòstradamus, « l'astroulò souloumbrous »). Mas per çò qu’es d’alinhar *pedagò(g), *cancerolò(g), *ornitolò(g), *neuropsicolò(g), *otorinolaringolò(g) sul dobtós *astrolò(g), non donèt pas d’autres exemples. E ai coma un dobte sus la bona compreension de asteni(c), aceta(t), clori(c)…
En realitat, l’amudiment de la consonanta finala qu’es natural e de bon compréner pels mots populars non conven pas pels neologismes sabents ont, per èsser comprés, totas las letras devon èsser prononciadas. En defòra dels mots ont la « e » de sosten, d’un emplec general, es sanccionada per l’escrit (pedagògue, a ; filosòfe, a ; astronòme, a), demòran los autres ont la preconizacion seriá d’ajustar dins la prononciacion la « e » absenta dins l’escrit. Es la « règla France-Inter » ont los mots franceses fisc, bonjour, sortir etc. son prononciats *fisque, *bonjoure, *sortire. En occitan provençal, « ventrilòc » se poiriá prononciar coma lo « ventriloque » de Mistral, « asmatic » coma « asthmatique » en cò d’Honnorat e « clorat » coma lo « clourate » de mon vesin. En tota simplicitat.
La meteissa annada, Robèrt Lafont publica dins los Cahiers pédagogiques de l’Institut d’Etudes Occitanes (1971, n° 53, pp. 1-8) un article intitulat « Problèmes de conscience linguistique. Le français médiateur ».
p. 1 : « J’ai souvent dit qu’en remplaçant aur et arma par (òr) et (àmo), les Occitans montraient que, dans l’intégration à la culture française, ils avaient perdu leur "or" et leur "âme". C’est beaucoup plus qu’une boutade ».
Per aquò, aur non se pòt prononciar que au(r), la « r » finala amudida coma dins fau(r) e tau(r), aqueles arcaïsmes qu’an donat las fòrmas majoritàrias faure e taure que degun non pensa corregir. La meteissa solucion non èra possibla per aur en rason de confusions inevitablas amb aura (vent) o aure (quicòm mai) e sol lo passatge a « òr » - reduccion del diftong a la catalana -, dins la lenga modèrna, permetiá de rendre aquel mot compreensible. Sus aquel punt, lo francés non joguèt, s’es lo cas, qu’un ròtle minime, lo de propausar una possibilitat. Ara lexicalizat, aur pausa çaquelà lo meteis problèma qu’al s. XVII ont foguèt remplaçat per òr. Podèm èsser segurs que la socializacion esperada de l’occitan tornarà pausar lo problèma.
Amb arma (lat. anima), avèm un mot plan localizat (R. Lafont èra un bon lector de Godelin). Lo mot qu’escriu « àmo » seriá la fòrma non geminada (orientala) de « anma » qu’aparten ara a la lenga comuna.
Quant a « boutade » (botada), pòrta la pròva que lo francés, sense crénher de pèrdre son anma, accèpta los occitanismes.
p. 2-3 : Recomanda de restaurar camèlia, dàlia, acàcia, etc., e non podèm qu’èsser d’acòrdi amb el… per admetre aqueles artificialismes comòdes. Mas tot se gasta lèu : « Cette remarque nous conduit (…) à la série française, Italie, Roumanie, Occitanie. Rappelons (sic) que l’occitan, s’il n’usait pas du français comme médiateur, aurait Itàlia, Romània, Occitània. Mistral écrivait Itàli suivant la phonétique provençale ». E Godelin de son costat : « … damb que vic l’Italia, ont son braç de soldat / ten, dins las garnisons, son nom recomandat ».
Constatam que Itàlia non es gaire conegut jos aquela fòrma en defòra Provença ont non es generalizat - coma la triologia tragèdi(a), comèdi(a), acadèmi(a) venguda del francés e fargada sus remèdi -, que Romania, neologisme del s. XIX, d’aprèp « România », creat en 1856, oficial en 1878, que Mistral escriu « Roumanìo » [Romania] se ditz plan justament Romania en catalan e que Occitania es un latinisme de 1850 que Mistral escriu « óucitanìo » [Occitania].
Uèi, totes los linguistas occitans escrivon e dison « Romania » (coma en catalan) mas contunhan d’escriure e de dire « *Occitània » al lòc de « Occitania ». Utilizan lo paure argument d’alinhar « *Occitània » sus « *Aquitània », mas « *Aquitània » non ven pas del latin mas del francés « Aquitaine » fargat al s. XVII per l’occitan Pèire de Marca e adaptat maladreitament a l’occitan, a la meteissa epòca, pel poèta Joan-Geraud Dastròs. Mistral lo reprendrà del meteis Dastròs (un apax de mai). Lo latin « Aquitania » dona en occitan « Aguianha » e lo latin « Vasconia » dona en occitan « Gasconha », mas al s. XIX los istorians an adoptat « Aquitania » e « Vasconia » per designar lo territòri antic e medieval d’aqueles pòbles. Coma « Novempopulania », « Septimania », « Neustria », « Austrasia », Burgondia o « Lusitania ». E lo latin « Occitania », occitanizat al s. XIX, demòra dins aquesta meteissa logica. Una accentuacion sus la supausada avantdarrièra sillaba non seriá solament ridicula mas falsa.
p. 7 : Evòca « une conscience déchirée entre le désir de deux authenticités : l’authenticité du "droit fil de la langue" et l’authenticité du "sentiment de la langue" ».
Sense n’aver la consciéncia estrifada, l’Academia occitana non s’interèssa qu’a una sola « autenticitat », la de la lenga reala.
J.P. (seguirà).


text:
Sa Regina Joana
So vièlh Miquelet li plasiá de cuntar sa terribla ‘stòria. Èra grand, so vièlh Miquelet, e ben que siguèsse tant vièlh, caminava drech.
Sa velhaa de Calènas èra sa plus granda e sa plus seriosa velhaa de l’an. Davant totplen de gents, Miquelet, coma se èra un actor que segur de son saupre faire e de sa siu aparéncia, preparava sa siu votz. Abandonava aquel sera, per cuntar sa siu terribla ‘stòria, so dich, qu’emplegava si autres còps. Ja, sa soleta intonacion de sa siu votz n’aubligava au respièch. E clavelats d’estupor e d’emocion eraviam toi units per l’escotar sensa alen.
Començava em’ una votz rauca, per de brams e de respròchs :
« Escotatz emé respièch cen que pòu s’ira dei òmes, mas escotatz emé mai de respièch encara, cen que pòu s’ira de Diu. Gardatz en vòstra memòria so sovenir de sa granda malerosa Regina Joana. Que l’exemple de sa siu vida, sèrve a vi faire enavisar que sa tèrra es de Diu e que si òmes son que si èstres de Diu ! Que ne’n sèrve en ren d’èstre rei, que ne’n sèrve en ren d’èstre mescreent ! ».
Repilhava lo buf, sa siu votz si faiá mai doça e començava :
« En l’an 1343 sa granda malerosa Joana ven regina après son paigrand Robèrt. Pauc d’ans passèron que deguèt s’escapar dau siu grand país de Nàpol, so siu pòble d’alhà aviá fam e si marrits rics tradissián sa regina e son pòple.
Emb una pichina escòrta d’amics, Joana se’n ven escondre en Provença malerosa en so siu comtat.
Mas aquí encara si sius enemics l’asseguèron sensa caritat per li raubar toi li sius bens. A Niça, ‘stà de mes pi se’n ven escondre en si nòstri montanhas, e se’n ven estaire a Ròca Sparviera, ben aparat per sa autessa e si sius ròcs. Mas la marridetat dei sius enemics èra lònga. Utilisèron lo poder de sa moneda, crompèron so paure pòple.
Lo jorn davant Calènas, en l’an 1357, dau temps que toi si país crestians si preparavan emé jòia a la venguá dau fiu de Diu, Ròca Sparvièra si preparava au fach inhòble.
La regina non poguèt faire dire la messa en so siu castèl. So siu príor èra choc, si sius gents l’avian fach buure. Emé sa siu pietat ela venguèt a Coarasa per sa messa. Per camin, mai que d’un còup auguèt de visions. Arribaa en so colet, alora que veiá si pichons fuecs dau vilatge, vorguèt se’n tornar. A si aurelhas audia :
« La regina en venent de la messa, troverà taula messa ! »
« La regina en venent de la messa, troverà taula messa ! »
« La regina en venent de la messa, troverà taula messa ! »
Vorguèt se’n tornar, mas si sius gents diguèron qu’èran de sòmis. Au mitan de sa messa, s’es levaa sa regina, sa tèsta plena d’aquela prediccion. Qu’aviá decidit de se’n tornar a Ròca Sparvièra. Si gents, sa glèia èra cómola, èran ‘scandalizats, toi diguèron : « La regina a lo diaul en la tèsta, la regina a lo diaul en la tèsta, la regina a lo diaul en la tèsta ».
La regina camina lèu per retrovar lo siu castèl. Un còup en amont se n’avisava plus de Diu, aviá fam de fatiga e de frei. Si sius gents li donèron a manjar e se’n faguèt una forra. Basta augue finit lo siu past, que d’en so siu castèl, de totei si costats, si riïan, cridavan de marridetats : « A, a, a, que t’avèm agantaa esto còup ! ».
Espaventaa, se n’anèt lèu dins la siu cambra, e i descurbèt si doai tèstas dei sius pichons negaas en de sang. Soleta non sabiá que veniá de manjar la carn dei sius enfants. Venguá fòla sus lo còup, se n’anèt lèu d’aquel luec, calant vèrs Coarasa, cridant : « Malediccion ! Ò ròca, roquina, un jorn vendrà que sus si tius cimas, canterà plus ni gal ni galina, mas si cròps, si ‘sparviers e autres aucèls sarvatgiers ».
Cada nuech de Calènas, parèisse qu’aquela votz, clavelaa e cargaa de mal, si aude a s’entorn de Ròca Sparvièra, encuei sens’ ànima, e en róina ».