text:
Gropament Europèu de Cooperacion Territoriala Pirenèus-Mediterranèa
Lo Gropament Europèu de Cooperacion Territoriala Pirenèus-Mediterranèa (o Euroregion Pirenèus-Mediterranèa) es una euroregion que compren las comunautats autonòmas de Catalonha e de las Illas Balearas e las regions de Lengadòc-Rosselhon e de Miègjorn-Pirenèus.
Istòria[modificar | modificar la font]
Creat en 2004 amb 5 regions e comunautats, se perdèt Aragon en 2006 per causa del conflicte entre Aragon e Catalonha sus las possessions eclesiasticas dins la Franja del Ponent.
La presidéncia càmbia cada an e mièg:
- Martin Malvy del 10 de febrièr de 2006 al 3 de decembre de 2007
- Francesc Antich entrò lo 18 de junh de 2009
- Georges Frêche entrò sa mòrt (24 d'octobre de 2010), puèi Christian Bourquin entrò lo 16 d'abril de 2011
- Artur Mas entrò lo 20 d'octobre de 2012
- Martin Malvy tornar entrò lo 5 de mai de 2014
- José Ramón Bauzá entrò sa desfacha electorala (2 de julhet de 2015), puèi Francina Armengol entrò lo 5 d'octobre de 2015
- Damien Alary per ara (entrò las eleccions regionalas francesas de decembre de 2015)
Lo 27 d’octobre de 2014, l’article 15 dels estatuts novèls apond l’occitan coma quatrena lenga oficiala de l’euroregion, amb lo catalan, l’espanhòl e lo francés. Pasmens es pas l’occitan demèst las tres lengas de trabalh.[2]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Languedoc-Roussillon, al capdavant de l'Euroregió", 7 d'octobre de 2015, sit wèb de l’Euroregion.
- ↑ Estatuts del GECT Pirenèus-Mediterranèa, version occitana, sul sit del GECT.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca) (es) (fr) Euroregio.eu, sit oficial.


c: text/html

text:
7 de junh
Eveniments[modificar | modificar la font]
- 1099 - Primièra Crosada: comença lo sètge de Jerusalèm.
- 1494 - Lo Reialme d'Espanha signa amb lo de Portugal lo Tractat de Tordesillas, pel que se dividisson lo mond.
- 1498 - Cristòl Colomb arpa en lo sieu tresen viatge cap a America.
- 1654 - en França, Loís XIV es coronat rei.
- 1692 - en Jamaica, un tèrratrem destrutz la vila de Pòrt Royal.
- 1808 - en Espanha, l'armada francesa venç las fòrças espanhòlas e dintra dins la Província de Còrdoa ont realiza un sacatge brutal e sanguinari de la vila.
- 1880 - Guèrra del Pacific: Batalha de Arica, entre las armadas de Peró e Chile. La victòria chilena resulta l'ocupacion de la vila de Arica.
- 1905 - Lo riu Paraná inonda e destrutz la vila de Santa Fe, Argentina dempuèi aquela matinada.
- 1905 - Norvègia declara la siá independéncia de Suècia.
- 1914 - Lo transatlantic nòrd-american "Aliance", de 40 000 tonas, inaugura lo Canal de Panamà, en o crosant de l'Ocean Atlantic al Pacific.
- 1917 - San Salvador, capitala del Salvador demòra destruida en la siá màger part per un seïsme de granda intensitat.
- 1929 - La Ciutat de Vatican ven un estat sobiran.
- 1940 - en Norvègia, lo rei Haakon VII e la rèsta del govèrn norvegian fujon de Tromsø e s'exilian a Londres.
- 1942 - Fin de la Batalha de Midway durant la Segonda Guèrra Mondiala, una victòria cruciala dels Estats Units contra l'armada e l'aviacion japonesa
- 1945 - Norvègia: lo rei Haakon VII e la siá familha tòrnan a Òslo.
- 1968 - Espanha: se produsís lo primièr assassinat de la banda terrorista ETA ont morís assassinat lo gàrdia civil José Ángel Pardines Arcay.
- 1982 - Mexic: dos seïsmes amb magnitud de 6,9 e 7º respectivament e amb epicentre en Ometepec, Guerrero son sentits dins la Ciutat de Mexic durant la matinada.
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 1848 - Paul Gauguin, pintor francés (m.1903)
- 1862 - Philipp Lenard, fisician austriac, Prèmi Nobel (m. 1947)
- 1877 - Charles Glover Barkla, fisician anglés, Prèmi Nobel (m. 1944)
- 1896 - Robert S. Mulliken, quimista american, Prèmi Nobel (m. 1986)
- 1929 - John Napier Turner, primièr ministre de Canadà
- 1945 - Wolfgang Schüssel, cancelièr d'Àustria
- 1952 - Orham Pamuk, escrivan turc, Prèmi Nobel de Literatura
- 1957 - Juan Luis Guerra, musician de la Republica Dominicana
- 1970 - Cafu, fotbolaire brasilièr
- 1981 - Anna Kournikova, jogaira de tennis russa
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 1890 - Pedro Joaquín Chamorro y Alfaro, president de Nicaragua (n. 1818)
- 1954 - Alan Turing, matematician britanic (n. 1912)
- 1967 - Dorothy Parker, contaira, autora dramatica, critica, umorista, scenarista e poèta nòrd-americana (n. 1893)
- 1978 - Ronald George Wreyford Norrish, quimista britanic, Prèmi Nobel (n. 1897)
- 2001 - Víctor Paz Estenssoro, president de Bolívia (n. 1907)
Vejatz tanben:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Trompeta de colissa
La paraula trompeta de colissa que's pòt referir a dus instruments de coire de la familha de la trompeta e qui hèn variar la loa tonalitat au mejan d'ua colissa qui alonga o abraca la longor deu lor canèr. Un d'aqueth dus instrument qu'ei ua trompeta de l'Etat Mejana e de la Reneishença, e lo segond qu'ei ua trompeta modèrna pròcha deu trombon soprano e qui en lòc de piston qui ei provesida d'ua colissa.
Trompeta de colissa anciana[modificar | modificar la font]
Dens aqueth purmèr instrument la colissa qu'ei dreta e en continuitat dab l'embocadura. Aquò qu'ei estat lo miélher ensaj deus temps ancians entà poder compensar los limits de la trompeta naturau. Haut o baish a la medish epòca qu'existivan ja la familha deus ajòus deu trombon (las sacabota) qui la loa colissa qu'ei de mei bon emplega permor b'ei pas ligada dab l'embocadura.
Trompeta de colissa modèrna[modificar | modificar la font]
Qu'ei ua trompeta bastida suu modèl d'un trombon. Com ambs instrument be son ja pròches (puish que trompeta e trombon be son coires de canèr tubular, qu'ei a díser de canèr de diamètre constant dinc au pabalhon), la trompeta de colissa qu'ei hèra pròcha deu trombon soprano, en tot conservar totun las autas caracteristicas de la trompeta (com per exemple la soa forma deu pabalhon) e lo son timbre mei estiglant.


text:
Heurteauville
Heurteauville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a la particularité d'èsser la sòla de França a dispausar de dos passatges d'aiga. Assegurats per bacs, permeton de traversar la Seine e de prene Yainville pel un e Jumièges per l'autre.
Cette commune a la particularité d'être la seule de France à disposer de deux passages d'eau. Assurés par des bacs, ils permettent de traverser la Seine et de rejoindre Yainville pour l'un et Jumièges pour l'autre.


text:
Montreal (Aude)
Montreal es una comuna occitana de Lengadòc, situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada sus l'ancian rota nacionala 119, l'actuala D119, entre Carcassona e Mirapeis. Montreal es situada dins lo massís de la Mala Pèira
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Durant lo primièr milenari ab. C., lo suc foguèt ocupat par un relais de senhalizacion (torre de fòc) dins un sistèma que ligava Tolosa a Narbona, al començament de l'Edat del Bronze[1].
Se pòt veire un ancian castelar, a l'Oèst, una cort e un donjon carrat flancat de quatre torres octogonalas. D'aquelas demòra la que servís de basa al campanar major alara que la pichona aparten al castelar. La pichona torre redonda sens duberturas a l'angle sud-oèst del campanar es una torre de senhal (o de fuòc) que s'enclusís dins un alinhament que va de Mont Naut, la Puèg d'Ajonc, e puèi a Vilasiscle, Puègsiuran, Castèlnòu d'Arri e arriba sul sit de Vièlha Tolosa ocupada pels Tectosages al sègle III ab. C.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
La vila foguèt lo fèu dels senhors de Laurac. A Montreal se fasián de concilis catars e, en 1207, s'i debanèt la disputa entre catolics e catars ont participèron Diego d'Osma e Sant Domenge.
L'arquitectura de la Collegiada de Sant Vincenç es particular, En 1221, es a dire tres ans aprèp la mòrt de Simon IV de Montfòrt, la vila foguèt assetjada per Tolosa e Fois. Foguèt presa e lo donjon e lo castèl plan fòrça damatjats. Demorèron arroïnats pendent doas generacions e es en 1273 que Felip III de França autorizèt que se tornèsse bastir aquelas roïnas per formar lo bastiment actual.
Lo culte de Sant Vincenç a Montreal es plan ancian; poiriá èsser estat installat pels Merovingians que n'aurián menat de rèstas dins la capèla del castèl aprèp lo sac de Narbona. Sant Vincenç, martirizat al començament del sègle IV, es conegut pels escrits de Prudent (Lo Peristefanon). Fòrça onorat dins la zòna galloromana de la Mediterranèa, es sens dobte l'apropriament sincretic pel Cristianisme del culte de Mitra.
A Montreal, es lo protector del castelar mentre que la parròquia foguèt plaçada jos la proteccion de la Verge. A l'installacion del Capítol collegial, en 1318, la comunautat religiosa adoptèt aquel e ne faguèt lo sant patron de la vila. A aquela epòca comencèt la construccion de grands barris. Abans, lo castelar foguèt cenchat per un oppidum de 120 mètres de diamètre, dominava un abitat dispersi suls costats del puèg o a l'entorn.
A partir de 1240, Montreal foguèt erigit en castelaneriá reiala, es a dire coma una Cort d'Assisas; la vila aparteniá, alara, al Rei de França que l'aviá obtenguda es cambi amb Amaury VI de Montfort, filh de Simon.
Per far tornar catolics los catars, los Fraires de la Peniténcia de Jèsus Crist s'installant en 1264 e los Carmes bastiguèron lor convent en 1294.
Lo sègle XIV es un sègle d'expansion per la vila mas las faminas, la pèsta, los desòrdres de la Guèrra de Cent Ans, lo trebolum civil levèron un grand tribut sus la populacion. Pasmens, l'expansion contunhèt fins a la segonda partida del sègle XVI.
Luòc important politic e estrategic, foguèt ravajada mai d'un còp pendent las Guèrras de Religion. Per èsser del partit de Montmorency, la vila foguèt a l'emenda e sos barris destruits par Richelieu, a l'Edicte de Lengadòc en 1630. Apuèi, son ròtle politic es acabat, venguèt solament una vila rica vivent de la lana e de l'agricultura.
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
L'oppidum de Montreal[modificar | modificar la font]
Son centre se confond amb lo quatren contrafòrt nòrd de la Collegiada e son rai de seissanta mètres descriu un perimètre ont se tròba la carrièra de las Flors, l'ostal Casenava, la mitat de la plaça de Sant Vincenç tangenta als ostals, la torre de senhal de la Collegiada.
Los ostals de la plaça de Sant Vincenç son bastidas sus l'escarpa d'aquel oppidum, d'aquò ven lor grand desvolopament vertical. Es parièr per aqueles de la carrièra de las Flors.
Aquela partida centrala del vilatge se nomena lo Capitòli.
Collegiada de Sant Vincenç[2][modificar | modificar la font]
En 1273, lo rei Felip III de França dona als parroquians de la glèisa de Sant Vincenç d'ostals situats prèp d'aquela per l'agrandir.
La glèisa es erigida en collegiada pel papa Joan XXII lo 13 de febrièr de 1318.
En 1783 foguèt decidit de far una copòla per remplaçar la fusta d'origina.
Un mercat es passat lo 6 de junh de 1783 amb un plastrièr de Pàmias, Jean Ribeaute, per construire la copòla de la collegiada per 12 500 liuras.
La collegiada possedís un cicle de pinturas sus la vida de Sant Vincenç realizada pel pintre tolosan Despax, a partir de 1751. Los quadres son recebuts pel capítol lo 17 d'agost de 1755. D'autres quadres de Despax, Gamelin e Badin son depausats dins la glèisa.
Un òrgue es realizat en 1738-1740 per de Montbrun, factor d'òrgues a Castèlnau d'Arri. Se tornèt far en 1781-1785 per Jean-Pierre Cavaillé[3].
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Loís Alibèrt, linguista occitan.
- Philippe Noiret, comedian de teatre e actor de cinèma francés.
- Marcel-Yves Toulzet, jornalista e romancièr
- Aimerin de Montreal
- Alain de Roucy
- General Frère
- Monseigneur Louis Belmas
- Capitan Pages
- Capitan Carrié
- Joseph-Etienne-Charles Fargues.
- Joan de Montréal, avocat de l'Òrdre del Temple.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquel alinhament començariá a Perpinhan per anar a Solhanels, al Nòrd-Oèst de Castèlnòu d'Arri e aprèp cap a Tolosa. Poiriá datar del Megalitic sus la primièra partida e èsser estat renovat a l'epòca cèlta. Aqueles trabalhs istorics son pas sens critica.
- ↑ (fr)Yvette Carbonell-Lamothe - Deux collégiales du XIVen siècle dans l'Aude, Saint-Vincent de Montréal et Saint-Michel de Castelnaudary - p. 426-430, dans Congrès archéologique de France. 131en session. Pays de l'Aude. 1973 - Société française d'archéologie - Paris - 1973
- ↑ Site de la Collégiale


text:
Reserva Ecologica de Buenos Aires
La Reserva Ecologica de Buenos Aires (en castelhan Reserva Ecológica Costanera Sur tanben coneguda com la Reserva Ecologica Costièra Sud, en castelhan Reserva Ecológica Costanera Sur) qu'ei ua benda de tèrra de 350 ectaras ganhada suber l'arriu de la Plata en deçà de l'arribèra de l'anciana plaja municipau qui ho pleada dab la tèrra curada durant divèrsas construccions de las annadas setanta e ueitanta. Lo prezthèit d'aqueth projècte qu'èra de crear un navèth quartièr près deu center administratiu de la ciutat (eth medish bastit au ras de l'arriu de la Plata) ; fin finau, totun, com las annadas e s'escorrèvan shens qu'arren non hosse pas bastit, lo terren que ho colonizat per la vegetacion e la fauna naturau de la pampa de la Província de Buenos Aires.
Uei, qu'ei un lòc aubert tota l'annada òm pòt estremà's de l'anar de la ciutat entà córrer o espiar los ausèths e la vegetacion. Solide, las sèrps que hèn partida d'aqueth ecosistèma.


text:
A68
L'autorota A68, Autorota del Pastèl religa Tolosa a Albi. Son traçat es long d'una seissantena de quilomètres.
L'autorota A68 aparten a Autoroutes du sud de la France (ASF) per la partida en Nauta Garona (de Tolosa a la sortida 3 Montastruc e Conselhièra). La partida tarnesa es gratuita.
Radio Trafic FM (107.7FM) fonctiona sur l'A68 sector ASF.
A680[modificar | modificar la font]
Sortida de l'A68 de la futura autorota cap a Castras
Futur[modificar | modificar la font]
La sortida 2 o A680 es lo punt de despart de l'autorota cap Castras.
Lo projècte es que l'A68 religue Tolosa a Lion via Albi, Rodés, Mende, Lo Puèi de Velai e Sant Estève en tornant prendre lo traçat de la RN 88.


text:
Batalha de la Montanha Blanca
La Batalha de la Montanha Blanca se debanèt lo 8 de novembre de 1620 dins la region de Praga durant la Guèrra de Trenta Ans. Foguèt una victòria fòrça importanta per leis armadas de la Liga Catolica, comandadas per lei còmte de Tilly e de Bucquoy. D'efèct, lei tropas protestantas de Christian d'Anhalt-Bernburg perdeguèron 5 000 òmes e son artilhariá contra solament 700 soudats perduts per la Liga. Après aquela victòria, lei Catolics poguèron prendre Praga e ocupar Boèmia.


text:
Falicon
Falicon[1] (Falicon en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Es un vilatge situat sus una dels tucs #que surplombent la vila de Niça #que n'es limitrophe. Falicon S'elèva près de 400 m d'altitud.
C'est un village situé sur une des collines qui surplombent la ville de Nice dont elle est limitrophe. Falicon s’élève à près de 400 m d’altitude.


text:
Utilizaire:FoxBot
Aqueste compte es d'un bòt qu'aparten a Foxie001.
Es pas un fals nas, mas puslèu un compte automatic o semiautomatic per far de modificacions repetitivas que serián extremament longas de far manualament.
Administrators : s'aqueste bòt es en flagrant delicte de marrit foncionament o quitament de destruccion d'articles, pregària de lo blocar.
FoxBot is a bot of Foxie001 creating interwiki-links on many languages. It uses pywikipedia. It's controller speaks and writes English, Dutch and French.


text:
Moçambic
Moçambic (nom complèt : Republica de Moçambic) es un estat situat lòng de la costat sud-orientala d'Africa. Es enviroutat per l'Ocean Indian a l'èst, Sud-Africa e Swaziland au sud, Zimbabwe, Zambia e Malawi a l'oèst e Tanzania au nòrd. A una superficia de 801 590 km² e sa capitala es Maputo. Sa populacion es d'environ 25 milions d'abitants (2014) que son d'origina bantó per la màger part. Anciana colonia portuguesa venguda independenta en 1975, es lo segond país lusofòn dau continent. Son Istòria es marcada per una guèrra civila lònga entre comunistas e anticomunistas de 1976 a 1992. Causèt un milion de mòrts e de degalhs fòrça importants que fan uei de Moçambic un deis estats pus paures de la planeta.
Lo gentilici es moçambiqués, -esa.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Organizacions politica e territòriala
- 4 Diplomacia e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Topografia[modificar | modificar la font]
Moçambic si situa entre 10 e 27° de latitud sud au sud-oèst de l'Ocean Indian. Sa geografia es premier caracterizada per son litorau fòrça lòng (2 400 km) e son plan costier que cuebre 44% dau territòri. Importanta dins lo sud, la largor d'aqueu plan demenisse en direccion dau nòrd. Es fach de sediments (arenas e alluvions cretacèus e terciaris). Vèrs l'oèst, l'altitud aumenta pas a pas amb una premiera region de platèus situats entre 200 e 600 m e una segonda entre 600 e 1 000 m. Lòng dei frontieras ambé Zimbabwe e Sud-Africa, aquelei platèus si transforman en montanhas qu'agantan 2 436 m au Mont Binga, cima pus auta dau país. Enfin, dins lo nòrd, si troba una autra zòna d'altitud (entre 700 e 1 200 m) liada ai valats d'afondrament de Malawi e de Zambèzi que fan partida dau Grand Rift African.
Lei rius son rars dins lo sud dau territòri moçambiqués e nombrós dins lo nòrd. En causa de la topografia de Moçambic, an de perfieus similars. Lo sens d'escorrement es orientat dau nòrd-oèst au sud-èst entraïnant ansin la formacion de barrieras naturalas que copan lei comunicacions terrèstras e lo debit es important. Lo cors superior es generalament agitat (cascadas, capaus...). En revènge, dins lei tèrras bassas, l'escorrement vèn fòrça lent, çò que causa la formacion de corbas, de lònas e de deltàs palunós. Lei pus importants son Zambèzi, Limpogo, Ruvuma, Lurio e Sabi. En particular, Zambèzi, quatren riu pus important d'Africa, es un axe de comunicacion important vèrs l'interior dau continent.
Enfin, Moçambic tèn tanben una partida dau Lac Malawi mai, encastrada dins de cadenas montanhosas de mai de 3 000 m d'altitud, es d'accès fòrça malaisat.
Clima[modificar | modificar la font]
Moçambic a un clima tropicau ambé doi sasons, una umida que va d'octòbre a març e una seca que d'abriu a setembre. Lei precipitacions e lei temperaturas demenisson ambé l'altitud e dins lei regions nòrd e sud. Lo nivèu anuau mejan de precipitacions es de 590 mm ambé de variacions que van de 500 a 900 m entre lei diferentei regions. De nòtar que lei ciclons son pas rars dins lo corrent de la sason umida. La temperatura es auta tota l'annada. Per exemple, en Maputo, evoluciona de 13-24°C en julhet a 22-31°C en febrier.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2014, Moçambic aviá environ 25 milions d'abitants. En causa de la guèrra civila lònga, dau desvolopament economic feble dau país e de l'epidemia grèva de SIDA que toca lo país (12% de la populacion es seropositiva), l'esperança de vida es febla (51,7 ans) e la populacion fòrça jova. Pasmens, gràcias a un taus de feconditat fòrça aut (5,9 enfants per frema en 2011), la demografia aumenta rapidament (+2,45%/an en 2014).
Aquela populacion es sustot concentrada dins lei províncias de Zambèzi e de Nampula (45%) e a l'entorn de la capitala au sud. Lei vilas pus importantas son Maputo (1,178 milion d'abitants), Matola (672 000), Sofala (431 000), Nampula (388 000), Chimoio (257 000) e Nacala (244 000). Pasmens, l'urbanizacion es encara limitada (31,9% en 2014) e maugrat l'importància de la populacion, solament 14 vilas passavan 100 000 abitants en 2014.
La populacion es d'origina bantó franc de quauquei minoritats europèas numericament fòrça feblas eissidas dei colons portugués. Pasmens, lei populacions bantós son devesidas entre un nombre important de pòbles diferents e 101 etnias son oficialament reconoissudas. Au nivèu demografic, lei pus importants son lei Makuas, lei Senas, lei Shonas e lei Tsongas. Dins aquò, aquelei grops etnics forman pas la majoritat de la populacion. Per exemple, lei Makuas, que son lei pus nombrós, son solament 4 milions. Mai d'una minoritat existisse donc dins lo país.
Lengas[modificar | modificar la font]
Moçambic es un país multilingüe amb au mens 43 lengas diferentas parladas sus son territòri. La lenga oficiala es lo portugués. Es la lenga principala de la populacion (50,4% deis abitants la parlavan en 2007) ambé de disparitats importantas entre zònas urbanas (80,8%) e ruralas (36,3%) e l'unica lenga parlada dins tot lo país. Pasmens, es la lenga mairala de solament 10,7% de la populacion.
Leis autrei lengas, sustot d'origina bantó, son de lengas etnicas parladas sus una fraccion mai ò mens limitada dau territòri. Lei principalei son lo makua (24,8%), lo shena (11,2%), lo tsonga (11,2%), lo lomwe (7,9%), lo shona (6,6%), lo tswa (4,7%), lo ronga (3,9%), lo nyungwe (2,8%), lo chopi (2,5%), lo chiyao (2,3%) e lo makonde (2,3%).
Religions[modificar | modificar la font]
Lo darrier recensament religiós de la populacion aguèt luec en 2007. Quatre grops principaus existisson au sen de la populacion : un ensems crestian (56,1%) fòrça eterogenèu, un blòt musulman (17,9%), un grop practicant encara lei religions tradicionalas (6,7%) e un grop pron important qu'èra atèu ò agnostic (18,7%). L'ensems crestian es caracterizat per una concurréncia fòrta entre lei diferentei glèisas. Lei Catolics èran lo grop pus important (28,4%) mai dèvon faciar mai d'una glèisa protestanta fòrça dinamica coma lei sionistas crestians (15,5%), lei pandecostistas (10,6%) e leis anglicans (1,3%).
Istòria[modificar | modificar la font]
Lei migracions bantós e lo desvolopament dau comèrci swahili[modificar | modificar la font]
Ai sègles VIII e IX, de Bantós s'installèron lòng dau litorau de l'Ocean Indian. Li rescontrèron de marchands arabis musulmans dichs Chirazis que s'interessavan au comèrci de fusta, d'evòri, d'aur e d'esclaus. Aquò favorizèt la formacion de ciutats-estats portuàrias rivalas generalament installadas dins de pòrts naturaus ò d'endrechs dotats de defensas naturalas fòrtas (illa...). Au sègle XIII, lo mestissatge entre Chirazis e Bantós èra generalizat e l'esplecha de jaciments d'aur dins lo continent favorizèt lo desvolopament de la region. En Moçambic actuau, la vila marchanda principala èra Sofala que despendiá dau sultan de Kilwa. Èra dirigida per un governador cargat de susvelhar lo comèrci d'aur dins la vau de Zambèzi.
La conquista portuguesa e la formacion de la colonia de Moçambic[modificar | modificar la font]
Au sègle XV, lei Portugués arribèron dins la region. Son objectiu èra de durbir una rota maritim entre Euròpa e Índia. Per elei, lei pòrts d'Africa Orientala representavan d'escalas interessentas per avitalhar sei naviris e decidèron donc de conquistar aquelei pòrts. Sofala foguèt ocupat en 1502 e leis autrei vilas dau litorau dins lo corrent deis annadas seguentas (Kilwa e Mombasa en 1505, Mafia, Zanzibar e Pemba en 1509). Pasmens, aquelei vilas èran malaisadas de defendre en causa de l'alunchament ambé la metropòli. Au sègle XVII, un conflicte còntra lo sultanat d'Oman entraïnèt la pèrda d'unei pòrts. En 1752, un tractat sancionèt lei desfachas portuguesas e definiguèt lo cap Delgado coma limit deis esfèras d'influéncia respectivas dei dos estats.
Dins lo corrent dau sègle XVIII, lo mestissatge si generalizèt entre Portugués e populacions localas. En consequéncia, lei colons adoptèron un mòde de vida mai e mai african. Pasmens, contunièron de si considerar portugués e, en 1752, un tractat conclut amb Oman e la nominacion d'un governador a Moçambic permetèron de fondar oficialament una colonia que prenguèt lo nom de sa capitala. Gropava alora una tiera de comptadors (Moçambic, Ibo, Angoche, Quelimane, Espirito Santo) situat au sud dau cap Delgado, limit d'influéncia ambé leis Omanés. L'autoritat dau governador li èra febla e poguèt pas empachar, per exemple, França de comprar d'esclaus dins la region per sei colonias de l'Ocean Indian.
La fin de l'esclavatge entraïnèt una crisi importanta de l'economia de Moçambic en causa de l'afondrament dau comèrci ambé la metropòli. Lo dinamisme comerciau dau sultanat d'Oman-Zanzibar[1] e d'atacas regularas dau Reiaume de Gaza agravèron la situacion e la colonia comencèt de declinar fins a la fin dau sègle XIX.
Lo partiment dau sud d'Africa ambé lei Britanics[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent deis annadas 1870, Portugal comencèt de s'inquietar de l'expansionisme britanic dins lo sud dau continent african. De 1877 a 1879, l'explorator Alexandre de Serpa Pinto traversèt d'èst en oèst la region entre Moçambic e Angòla avans lo Britanic Livingstone. Puei, durant lo decenni 1880, lei Portugués assaièron de liar lei doas colonias e publiquèron la lista de sei revendicacions. Pasmens, en fàcia de la poissança britanica e de la manca de mejans, deguèron renonciar a son projècte en 1890 e laissar Londres instaurar sa dominacion sus lo territòri de la Rodèsia futura. De mai, Portugal comencèt de si preocupar d'establir un contraròtle efectiu sus lei territòris de son esfèra d'influéncia, çò que necessitèt unei campanhas militaras per sometre unei caps indigèns qu'èran demorats de facto independents. En particular, en 1894-1895, lei Portugués conquistèron lo Reiaume de Gaza (batalha de Coolela).
Moçambic foguèt alora dich Africa Orientala Portuguesa e, en 1907, una capitala novèla foguèt creada dins lo sud a Lourenço Marques (l'èx-comptador d'Espirito Santo que venguèt Maputo après l'independéncia). Permetiá de raprochar lo centre de decision coloniau de Sud-Africa que son desvolopament economic sosteniá aqueu de la colonia. Pasmens, la consequéncia d'aqueu transferiment foguèt de concentrar l'interès dau govèrn portugués vèrs lo sud de Moçambic. En 1909, un acòrdi permetèt lo mandadís d'obriers moçambiqués dins lei minas de Sud-Africa. Puei, en 1926, la dictatura de Salazar decidèt d'encoratjar la colonizacion de poblament de sei colonias africanas e de colons blancs venguèron s'installar en Moçambic. Li formèron una classa mejana de proprietaris agricòlas ò de foncionaris. En revènge, après la fondacion de Lourenço Marques lo nòrd e lo centre foguèron negligits e son esplecha finalament fisada a de companhiás privadas dins de condicions duras. En 1926, lo regime de l'indigenat foguèt definit per donar una basa legala au trabalh fòrçat deis Africans. Dins tota la colonia, lo desvolopament demorèt fòrça limitat, especialament dins lei zònas poblats per d'Africans.
La guèrra d'independéncia[modificar | modificar la font]
Au començament dau decenni 1960, Portugal decidèt de modernizar lo sistèma economic de Moçambic (supression de l'indigenat en 1961). Pasmens, aquò empachèt pas la creacion d'una guerilha independentista dicha Front de liberacion de Moçambic (FRELIMO). Creat en 1962 per Eduardo Mondlane en Tanzania, lo movement organizèt sei premiereis accions armadas dins lo nòrd de la colonia en 1964. Un an pus tard, aviá conquistat un cinquen dau territòri mai de tensions intèrnas entre comunistas e non comunistas ò entre etnias dau nòrd e dau sud l'afebliguèt fins a 1970. Son fondator foguèt assassinat en 1969. A la perfin, lei comunistas s'impausèron mai lo rancòr acumulada participèt a la generalizacion de la guèrra civila après l'independéncia.
Militarament, un equilibri s iformèt ambé l'armada portuguesa qu'aviá un equipament e una disciplina superiors mai pas pron de soudats per ocupar tota la region. L'eveniment decisiu de la guèrra foguèt la Revolucion deis Ulhets en 1974 qu'entraïnèt l'afondrament de la dictatura en Portugal. Lo govèrn novèu laissèt l'independéncia a sei colonias. Pasmens, en Moçambic, la transicion si fèt dins de condicions de tensions extrèmas. Lo FRELIMO refusèt d'arrestar lei combats e la màger part dei Portugués, encoratjats per Lisbona ò menaçats per l'insureccion, quitèron lo país entraïnant l'afondrament deis estructuras administrativas.
La guèrra civila[modificar | modificar la font]
Après l'independéncia, lo FRELIMO prenguèt lo poder e formèt una republica populara d'inspiracion socialista. Samora Machel ne'n venguèt president e deguèt faciar una situacion fòrça malaisada en causa de la disparicion de l'administracion coloniala e de l'ostilitat de certanei regions. De mai, lei metòdes autoritaris deis autoritats e sa politica agricòla (nacionalizacion, regropament de vilatges, promocion de tenements d'Estat novèus per remplaçar aquelei dau periòde coloniau...) foguèron a l'origina de tensions importantas dins lei regions ruralas. L'aplicacion dei sancions internacionalas còntra Rodèsia e Sud-Africa, partenaris economics importants de Moçambic, agravèron tanben mai lei desòrdres economics. En 1977, una guerilha anticomunista dicha Resisténcia nacionala de Moçambic (RENATO), sostenguda per Sud-Africa, Rodèsia e leis Estats Units, si formèt donc e comencèt una guèrra civila lònga, atròça e saunosa (environ un milion de mòrts) còntra lo govèrn socialista.
La fin de la guèrra civila e la democratizacion[modificar | modificar la font]
Samora Machel morèt dins un accident d'avion en 1986 e foguèt remplaçat per Joaquim Alberto Chissano. Lo president novèu decidèt de liberalizar l'economia ambé l'acòrdi dau FRELIMO. Quatre ans pus tard, una constitucion novèla intrèt en vigor e instaurèt lo multipartisme. Puei, en 1992, un acòrdi foguèt signat ambé la RENAMO e una fòrça internacionala foguèt creada per susvelhar lo procès de patz. Dempuei aquela annada, lo FRELIMO garda lo poder e la RENATO es lo partit principau de l'oposicion.
Organizacions politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
Moçambic es una republica multipartista de regime presidenciau que seis institucions son regidas per una constitucion intrada en vigor en 1990 e modificada en 2004. Lo poder executiu es tengut per lo president que fa tanben ofici de cap dau govèrn[2]. Es elegit per un mandat de cinc annadas au sufragi universau. Lo poder legislatiu es tengut per un parlament monocamerau dich Assemblada de la Republica. Es format de 250 deputats elegits per cinc ans segon un sistèma de proporcionalitat. Lo temps de la ciutadanetat es de 18 ans.
Lo poder judiciari es devesit entre diferentei brancas especializadas (afaires penaus, civius, divòrci, justicía militara...). La Cort Suprèma de Moçambic es la juridiccion pus auta. Sei jutjes son nomats per lo president. En revènge, dins lei juridiccions inferioras, lei jutjes son generalament nomats per de confraires per assegurar son independéncia. Pasmens, la corrupcion demora un problema important tant au sen de la justícia que dei dos autrei poders.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Lo territòri moçambiqués es devesit entre 10 províncias e Maputo. Aqueleis entitats son dirigidas per de governadors nomats per lo president e d'assembladas elegits au sufragi indirècte. Son formadas de districtes (405) e en postos.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
Lei simbòls nacionaus principaus de Moçambic son son drapèu, son blason e son imne nacionau. En revènge, a ges de devisa nacionala. Lo drapèu foguèt adoptat lo 1èr de mai de 1983 e es inspirat dau drapèu dau FRELIMO. Es fach de cinc colors e de quatre emblèmas. Lo negre simboliza lo continentafrican, lo jaune lei richessas mineralas dau país, lo verd sei richessas agricòlas, lo blanc la patz e lo roge lo combat dau pòble per l'independéncia. Regardant leis emblèmas, l'estela jauna representa la solidaritat dau pòble e sa fisança dins lo socialisme, lo libre l'educacion, l'aissada lei païsans e l'agricultura e lo fusiu d'assaut AK-47 la determinacion dau pòble de protegir sa libertat. Lo blason moçambiqués foguèt adoptat en 1990 e es tanben inspirat d'aqueu dau regime comunista. Reprenon lei colors e leis emblèmas dau drapèu. Enfin, l'imne nacionau es Pátria Amada adoptat en 2002 en remplaçament de Viva, Viva a FRELIMO que foguèt l'imne moçambiqués de 1975 a 2002.
Diplomacia e defensa[modificar | modificar la font]
Diplomacia[modificar | modificar la font]
Dempuei la fin de la guèrra civila e la casuda dau regime d'apartheid, Moçambic es un actor diplomatic segondari dau sud d'Africa en causa de l'influéncia mai e mai importanta de l'Africa dau Sud dins la region. La diplomacia de Maputo es d'ara endavant orientat vèrs la mobilizacion dei ressorsas internacionalas per finançar son desvolopament e vèrs la creacion de condicions favorablas a l'arribada d'investisseires estrangiers.
Lei relacions ambé Pretòria son donc fòrça importantas en causa de l'importància de Sud-Africa dins l'economia moçambiquesa. Son sostengudas per lei relacions ancianas qu'existisson entre lo FRELIMO e l'ANC e per l'importanta comunautat de trabalhaires moçambiqués installats en Africa dau Sud. Lo vesin dau sud es ansin lo premier fornisseire e la segonda practica de l'economia de Moçambic. Pasmens, l'importància relativa dei liames entre lei dos país demenisse pauc a pauc. Per exemple, Pretòria èra solament lo 5en investisseire dau país en 2012. De mai, d'esmogudas xenofòbas aguèron luec en 2008 entraïnant la mòrt de 8 obriers moçambiqués e laissant un malaise prefond. Lei relacions ambé Zimbabwe son pus complèxas car la RENAMO es ostil au regime de Robert Mugabe. Dins aquò, lo FRELIMO mantèn de relacions bònas ambé son vesin que sa produccion electrica li es indispensabla.
Tocant lei país susceptibles d'ajudar son desvolopament, Moçambic a melhorat sei relacions ambé leis Estats Units d'America, China, lei país lusofòns (Portugal e Brasil) e l'Union Europèa (sustot lo Reiaume Unit e Itàlia). Lei companhiás d'aquelei país son interessadas per l'esplecha dei ressorsas naturalas dau territòri moçambiqués. Pasmens, aquò favoriza tanben lo melhorament dei tecnicas agricòlas.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de Moçambic gropavan 11 200 òmes en 2008 amb un budget de 117 milions de dolars (2,5% dau PIB). Son devesidas entre una branca terrèstra, una branca aeriana e una pichona marina militara. Leis armaments datan dau periòde de la Guèrra Freja (T-55, BTR-60, Mig-21...) e son originaris dau Blòt Orientau (URSS, Bulgaria, Romania...). En 2012, la màger part deis equipaments èra fòra servici. Dempuei la fin de la guèrra civila, aquelei fòrças participan regularament a de missions de mantenement de la patz en Africa ambé lo mandadís de contingents de quauquei centenaus de soudats.
Economia[modificar | modificar la font]
Moçambic es un país paure amb una economia pauc desvolopada. En 2014, son PIB èra de 16,59 miliards de dolars siá 672 $/ab. L'agricultura n'es la basa que representava 28,9% dau PIB en 2014 e emplegava aperaquí 80% de la populacion activa. La meteissa annada, l'industria ne'n formava 24% mai èra solament a l'origina de 6% deis emplechs de l'economia moçambiquesa. Enfin, lo sector terciari presentava de caracteristicas similaras amb una part importanta dau PIB (47,1%) mai una part menora de la populacion menora (13%).
L'agricultura assegura pas lei besonhs alimentaris dau país mai capita d'exportar dau coton, dau sucre e de produccions importantas de nòses de cajó e de cambaròts. Leis axes de desvolopament privilegiats per lo govèrn son lo sector toristic e l'esplecha dei ressorsas minieras (arenas mineralizats, carbon, aur, alumini, tantal...). Pasmens, leis andicaps son encara nombrós coma la manca d'infrastructuras, la manca d'un sistèma universitari eficaç e la dependéncia de l'economia moçambiquesa envèrs Sud-Africa.
Cultura[modificar | modificar la font]
Escultura[modificar | modificar la font]
Divèrseis etnias de Moçambic a una tradicion esculturala importanta, especialament tocant lo trabalh de la fusta. Tradicionalament, permetiá de realizar d'objèctes d'ornamentacion e de mascas ritualas. Pasmens, ambé la lucha còntra lo colonialisme, aquel art evolucionèt per comprendre de tendàncias pus politicas destinadas a denonciar lei problemas de la societat moçambiquesa (guèrra civila, famina...).
Musica[modificar | modificar la font]
La musica moçambiquesa es eissida de la mescla entre d'estiles musicaus africans, la musica portuguesa e la musica brasilièra. La forma pus populara es la marrabenta apareissuda entre 1930-1940 en Maputo. Dempuei l'independéncia, lei musicians de Moçambic an rebutat una partida gròssa deis influéncias europèas au profiech de tendàncias africanas popularas originàrias dau sud dau continent (RDC, Zimbabwe, Tanzania ò Sud-Africa). Aqueu movement es sostengut per lo govèrn e leis autoritats localas qu'organizan de festevaus musicaus frequents. Aquela politica favoriza lo desvolopament d'estiles novèus coma lo pandza que vèn dau reggae e dau hip-hop.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura moçambiquesa es recenta e sustot escricha en portugués. Dempuei la fin dau sègle XX, d'escrivans coma José Craveirinha, Suleiman Cassamo e sustot Mia Couto an ganhat una reconeissença au sen de la literatura lusofòna ambé mai d'un prèmi prestigiós. Lei tematicas principalas de seis òbras son dirèctament inspiradas per leis eveniments de l'istòria moçambiguesa (anticolonialisme per Craveirinha, antimarxisme per Couto) e per lei sciéncias (Cassamo es engenhaire, Couto biologista). En revènge, lei racòntes tradicionaus dei diferenteis etnias son encara pauc esplechats per leis escrivans locaus.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Zanzibar fèt partida d'Oman fins a son independéncia en 1861.
- ↑ Pasmens, existisse un pòste de Premier Ministre au sen dau govèrn.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Govèrn de Moçambic - pagina oficiala
- Institut Nacional del Petròli


text:
Ongria
Ongria (en ongrés Magyarország) es un país d'Euròpa Centrala, enrodat per Àustria, Eslovaquia, Ucraïna, Romania, Serbia, Croàcia e Eslovènia.
Sa capitala es Budapèst.
Lo gentilici es ongrés -esa o pus rarament magiar -a.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Antiquitat e installacion deis Ongrés en Panònia
- 1.2 Lo Reiaume d'Ongria
- 1.3 Lo periòde de division
- 1.4 De la patz de Szatmár a l'independéncia
- 1.5 L'Ongria modèrna
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Subdivisions
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat e installacion deis Ongrés en Panònia[modificar | modificar la font]
Extension pus occidentala de l'estèpa eurasiatica, lo territòri ongrés, dich Panònia durant l'Antiquitat, èra fòrça propici a l'installacion de pòbles nomadas. Ansin, vèrs 350 av. JC, lo bacin de Panònia èra poblat per d'Illirians, de Tracians, d'Escites e de Cèltas. A partir de la fin dau sègle I av. JC, la region acomencèt d'interessar lei Romans que conquistèron la riba occidentala de Danubi. I fondèron de fortificacions frontalieras (Budapèst èra a l'origina un fòrt roman) per protegir son territòri. I demorèron fins a l'afondrament de l'Empèri d'Occident.
Lei Gepides s'i installèron en 409 avans d'èsser remplaçats per lei Huns dins lo corrent dau sègle V. Foguèron a son torn remplaçats per de pòbles germanics puei per leis Avars d'origina turco-mongòla. Vencuts per lei Carolingians au començament dau sègle IX, leis Avars foguèron pauc a pauc absorbits per lei pòbles vesins. A la fin dau sègle, la region èra alora lo territòri de populacions eslavas sedentarizadas vivent dins l'esfèra de la Granda Moràvia.
Pasmens, una onda novèla de nomadas arribèt en Euròpa e, en 895, leis Ongrés, un pòble fino-ogrian probablament originari de Siberia Occidentala, acomencèron de s'installar en Panònia sota la direccion d'Arpad. Utilizèron la region coma basa per organizar d'incursions còntra leis estats europèus sedentarizats entraïnant la disparicion de la Granda Moràvia. Afeblidas, lei victimas d'aqueleis expedicions aguèron de dificultats per opausar un front militar comun fins au rèine de l'emperaire Oton Ièr. En 955, Oton Ièr capitèt d'infligir una desfacha importanta ais Ongrés a la batalha de Lechfeld que li permetèt d'arrestar definitivament leis incursions magiaras. Aquò entraïnèt tanben l'acomençament de la sedentarizacion deis Ongrés e la formacion dau Reiaume d'Ongria.
Lo Reiaume d'Ongria[modificar | modificar la font]
L'evangelizacion e la formacion dau Reiaume[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin dau sègle X, un fiu d'Arpad dich Geza (972-997) concluguèt la patz ambé lo Sant Empèri Roman Germanic e sostenguèt l'evangelizacion de son pòble. Son fiu Estève contunièt activament aquela politica. En 1001, foguèt reconegut rèi per l'emperaire e per la Glèisa e organizèt leis institucions dau Reiaume. I formèt un Senat gropant de magnats e leis arquevesques d'Esztergom e de Kalocsa e devesiguèt lo territòri en comtats. Ansin, quauquei sègles après sa creacion per de guerriers nomadas de l'estèpa, Ongria se transformèt rapidament per venir lo barri principau de l'Euròpa Catolica còntra leis incursions deis autrei nomadas pagans venguts de l'estèpa coma lei Petchenegues e lei Cumans.
En parallèl, leis Ongrés estendèron lo Reiaume vèrs lo sud ambé la conquista dau nòrd de Croàcia per Ladislau Ièr en 1091 e dau rèsta de la region per Kalman en 1102. Una union personala foguèt alora creada permetent au rèi ongrés de dirigir Ongria e Croàcia (que gardèt una autonòmia larga dins la gestion de seis afaires intèrnes). Aqueu regime demorèt en plaça fins a 1918. Aquelei conquistas entraïnèron l'annexion de plusors regions pobladas d'Eslaus ò de Germans e lo Reiaume gropèt tre son origina divèrseis etnias fòrça variadas. Aquela tendància foguèt de mai renfòrçada per l'emigracion d'Alemands e d'Italians que s'installèron dins lei vilas pus importantas.
De l'invasion mongòla a Mathias Corvin[modificar | modificar la font]
En 1241, lei Mongòls passèron lei Carpates en direccion d'Ongria e de Polonha. Una campanha rapida li permetèt d'anientar la màger part dei fòrças polonesas e ongresas e de pilhar la mitat dau Reiaume. Bela IV (1235-1270) deguèt s'enfugir vèrs lo sud e esperar la retirada deis envaïsseires a la fin de l'annada. Per tornar bastir lo país, lo rèi deguèt alora donar de privilègis importants a la noblesa que son influéncia anava aumentar fins a tenir un ròtle decisiu après la fin de la dinastia d'Arpad en 1301.
Ansin, après un periòde de trèbols de 1301 a 1308, l'aristocracia se ralièt a Carles Robèrt d'Anjau que foguèt proclamat rèi d'Ongria. Fòrça competent, lo rèi novèu capitèt de restaurar l'autoritat reiala en fàcia dei magnats e formèt d'alianças solidas ambé Polonha e Boèmia. Son fiu Loís Ièr lo Grand (1342-1382) capitèt de protegir Dalmàcia còntra leis ambicions de Venècia. Venguèt tanben rèi de Polonha de 1370-1382 gràcias a una union personala. Sa filha ainada Maria li succediguèt e se maridèt ambé Sigismond de Luxemborg en 1385. Pasmens, Sigismond mau capitèt d'impausar son autoritat a la noblesa e de se defendre còntra leis ambicions de Venècia. De mai, en 1396, organizèt ambé de chivaliers francés una crosada còntra leis Otomans que s'acabèt per la desfacha saunosa de Nicopòlis. La situacion acomencèt de se melhorar a partir de 1404 e Sigismond venguèt emperaire en 1411 e rèi de Boèmia en 1419. Pasmens, son successor Albèrt de Habsborg moriguèt après solament doas annadas de rèine laissant coma eiretier un enfant fòrça jove.
En 1440, l'aristocracia chausiguèt donc lo rèi polonés Ladislau III coma sobeiran. Ambé l'ajuda de János Hunyadi, organizèt una crosada novèla que foguèt desfacha per leis Otomans a la batalha de Varna en 1444. Ladislau III i foguèt tuat e János Hunyadi venguèt lo regent d'Ongria durant la minoritat de Ladislau V. Contunièt la lucha còntra lei Turcs que ganhèron la segonda batalha de Kosòva en 1444 mai perdiguèron en 1456 lo sètge de Belgrad. Après sa mòrt, sei fius foguèron executats ò estremats per Ladislau V en 1457. Pasmens, lo rèi moriguèt tanben dins lo corrent de l'annada.
De Mathias Corvin au desastre de Mohács[modificar | modificar la font]
En 1458, Mathias Hunyadi (1458-1490), fiu de János, foguèt elegit rèi per l'aristocracia ongresa. Sobeiran energic, son rèine es generalament considerat coma l'apogèu dau Reiaume. D'efèct, en 1464, capitèt de blocar l'avançada deis Otomans dins lei Balcans. Puei, intervenguèt dins leis afaires d'Euròpa Centrala ambé l'organizacion d'una crosada còntra leis Ussitas, una guèrra victoriosa còntra Boèmia que li permetèt de conquistar Moràvia, Silèsia e Lusàcia e la presa de Viena en 1485. Pereu, favorizèt la difusion de la cultura italiana e fondèt una universitat en Buda. Pasmens, per finançar sei guèrras, foguèt obligat d'aumentar la fiscalitat e seis operacions de conquista dins lei Balcans entraïnèron la disparicion deis estats tampons que representavan aperavans una proteccion entre Ongria e l'Empèri Otoman.
A sa mòrt sensa eiretier legitim, lei nobles elegiguèron Vladislau II (1490-1516) coma rèi. Sobeiran feble, laissèt l'aristocracia estendre son influéncia e sei privilègis, especialament au detriment dei païsans que se revoutèron sensa succès en 1514. Son fiu Loís II (1516-1526) li succediguèt mai l'aurtoritat reiala demorèt febla. Dins leis annadas 1520, lo Reiaume afeblit deguèt alora faciar tornarmai la menaça otomana. Lo 29 d'aost de 1526, leis Ongrés foguèron durament batuts a Mohács onte Loís II moriguèt entraïnant l'afondrament e la division dau Reiaume.
Lo periòde de division[modificar | modificar la font]
L'afondrament e la division dau Reiaume[modificar | modificar la font]
Après la batalha de Mohács, doas Dietas rivalas, respectivament reünidas a Székesfehérvr e a Pozsony, elegiguèron rèi Joan Szapolyai e Ferrand Ièr de Habsborg. Lo premier foguèt sostengut per lo sultan Soliman e venguèt lo vassau de facto de l'Empèri Otoman. Lo segond, senhor d'Àustria, menèt divèrsei campanhas còntra lei fidèus de Szapolyai e lei Turcs. En 1541, assetjèt Buda, çò qu'entraïnèt una repòsta fòrta de Soliman qu'ocupèt la vila e i installèt un governador otoman. En 1556, Szapolyai, totjorn sostengut per Soliman, foguèt proclamat prince de Transilvània. Après la signatura d'una trèva generala en 1562, Ongria èra devesida entre una Ongria "Reiala" tenguda per leis Austrians, una Ongria Turca integrada au sen dau territòri otoman e lo principat de Transilvània, vassau fòrça autonòm dei Turcs. Aquela situacion anava demorar en plaça fins a la fin dau sègle XVII.
Pasmens, leis operacions militaras contunièron. Ansin, lo successor de Ferrand Ièr de Habsborg, Maximilian II (1564-1576) rompèt la trèva tre lo començament de son rèine. Marcada per la mòrt de Soliman en 1566, aquela guèrra s'acabèt en 1568 per la signatura d'un tractat de patz que definiguèt lo traçat de la frontiera entre Àustria e l'Empèri Otoman. De fortificacions importantas i foguèron bastidas. Puei, de 1591 a 1606, un conflicte novèu (Guèrra de Quinze Ans) se debanèt sensa resultat. Dins aquò, entraïnèt de destruccions importantas sus lo territòri ongrés.
Leis estats ongrés ai sègles XVI e XVII[modificar | modificar la font]
L'Ongria Reiala[modificar | modificar la font]
Lei Habsborg capitèron de gardar la region pus poblada e pus rica dau Reiaume d'Ongria. Respectèron oficialament leis institucions localas e s'apielèron sus un ret de nobles favorables per assegurar son autoritat. En particular, lei Habsborg financèron la màger part (90%) dei despensas militaras necessàrias au mantenement dei fortificacions e dei garnisons frontalieras. La Reforma i aguèt un succès important mai, au contrari deis autrei regions ongresas, la Còntra-Reforma poguèt i intervenir (a partir de 1608). La màger part de l'aristocracia revenguèt alora catolica.
Dins lo corrent de la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648), de tendàncias bellicistas apareguèron au sen de la societat ongresa desirosa d'un conflicte novèu ambé leis Otomans. Pasmens, la guèrra acomencèt pas avans leis annadas 1660 e, en despiech de la victòria austriana de Sant Gothard, la patz signada en 1666 restaurèt lo statu quo ante. Aquò entraïnèt l'organizacion d'un complòt còntra lei Habsborg de part de la noblesa ongresa en 1667. L'operacion mau capitèt e lo regime austrian en Ongria venguèt alora pus autoritari. En 1678, una segonda insureccion foguèt organizada per Imre Thököly que se ralièt ais Otomans. Aquò entraïnèt una novèla guèrra majora entre Otomans e Austrians. En 1683, Viena èra assetjada mai l'intervencion de Polonha-Lituània obliguèt lei Turcs d'abandonar la capitala austriana ambé de pèrdas importantas. Lo conflicte se generalizèt e leis Austrians conquistèron Buda (1686) e Belgrad (1688). Pasmens, en 1689, una còntra-ofensiva otomana permetèt ai Turcs de reconquistar la màger dei territòris perduts au sud de Danubi. Lei combats contunièron alora fins a 1697 e la batalha de Zenta que veguèt la victòria finala d'Àustria e de seis aliats. En 1699, leis Otomans abandonèron la màger part de l'Ongria Turca ais Austrians ambé lo tractat de Karlowitz.
Dins aquò, aquela victòria permetèt pas d'amaisar lei relacions entre Ongrés e Austrians. Tre 1703, Ferenc Rákóczi II prenguèt la direccion d'una insureccion iniciada per lei païsans. Conquistèt la màger part dau territòri ongrés. Gràcias a aqueu succès, proclamèt la fin dau poder dei Habsborg sus Ongria. Pasmens, foguèt vencut en 1708. En 1711, la patz de Szatmár permetèt d'arrestar lei combats.
L'Ongria Turca[modificar | modificar la font]
L'Ongria Turca èra considerada coma un territòri militar e demorèt lòngtemps la premiera defensa de l'Empèri Otoman còntra Àustria. L'objectiu principau de l'administracion turca èra donc d'i obtenir lo maximom de revenguts sensa entraïnar d'insureccions. Ansin, lo governador podiá acceptar divèrsei relambis regardant lo pagament deis impòsts, i aguèt pas de campanhas d'islamizacion fòrçada e una partida importanta dei senhors ongrés demorèron en plaça. Pasmens, lo desplaçament regular de tropas dins la region entraïnava de destruccions e de pilhatges importants e la populacion demeniguèt, especialament dins lo sud.
Lo principat de Transilvània[modificar | modificar la font]
País etnicament variat ambé la preséncia de pòbles germanics, eslaus ò ongrés, Transilvània èra vassala e tributària dau sultan mai gardèt una autonòmia fòrça larga a condicion de respectar leis interès turcs. En 1568, la libertat religiosa i foguèt proclamada per defugir de combats entre calvinistas, luterians, unitarians e ortodòxs. En 1570, lei relacions diplomaticas foguèron normalizadas amb Àustria. Dins lo corrent de la Guèrra de Quinze Ans, Transilvània assaièt de s'aliar ambé leis Austrians mai foguèt vencuda en 1596 per leis Otomans. En 1598, foguèt ocupada per leis Austrians fins a una insureccion generala victoriosa en 1604 de la populacion lassada dei pilhatges. En 1606, István Bosckai, cap de la revòuta, foguèt elegit prince e obtenguèt la reconeissença de l'independéncia de Transilvània per Viena. Sa mòrt tre 1607 entraïnèt un periòde novèu de caòs de sièis annadas.
En 1613, sota la pression otomana, Gábor Bethlen (1613-1629) foguèt elegit prince. Instaurèt un govèrn energic que capitèt de redreiçar l'economia dau principat. Son successor Györgi Rákóczi Ièr (1630-1648) gardèt una atitud prudenta e refusèt de s'engatjar d'un biais important dins la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648). En revènge, son fiu Györgi Rákóczi II (1648-1660) sostenguèt l'ataca suedesa còntra Polonha-Lituània. Pasmens, sei fòrças foguèron desfachas e, en 1658, leis Otomans intrèron tornarmai en Transilvània per impausar lo prince Mihály Apafi (1661-1690) sus lo tròne.
La Reforma Protestanta[modificar | modificar la font]
A l'acomençaça dau sègle XVI, la Reforma conoguèt un succès important sus lo territòri ongrés e s'i difusèt rapidament. D'efèct, tre leis annadas 1520, lo luterianisme se desvolopèt au sen dei vilas e dei regions, especialament Transilvània, pobladas per de comunautats alemandas. Puei, dins lo corrent deis annadas 1540, arribèt lo calvinisme que foguèt largament adoptat dins totei lei classas socialas de la societat ongresa. Plusors factors favorizèron la difusion dau protestantisme. Premier, l'invasion otomana après la batalha de Mohács (1526) causèt de pèrdas importantas au sen dau clergat de la Glèisa Catolica que foguèron mau remplaçadas. Puei, l'oposicion d'una partida de l'aristocracia ongresa a l'Ostau dei Habsborg favorizèt la conversion de nobles que foguèron imitats per sei subjèctes. Enfin, au contrari deis autoritats catolicas, lo poder turc musulman èra pas regardat per lei conflictes religiós intèrnes au cristianisme. Ansin, prenguèt ges de mesura per empachar ò limitar lei progrès protestants dins lei territòris sota son contraròtle ò son influéncia.
Dins lei regions plaçadas sota la dominacion austriana, la situacion cambièt dins lo corrent dei premiereis annadas dau sègle XVII e lo catolicisme foguèt pauc a pauc restaurat. D'efèct, lei jesuistas, especialament Péter Pázmány, nomat primat d'Ongria en 1616, i sostenguèron activament la Còntra-Reforma. Pauc a pauc, la màger part dei nobles ongrés abandonèron lo protestantisme que sa preséncia demeniguèt tanben lentament au sen de la populacion de l'Ongria Reiala.
De la patz de Szatmár a l'independéncia[modificar | modificar la font]
L'integracion d'Ongria au sen deis estats Habsborg[modificar | modificar la font]
En 1718, lo tractat de Passarowitz entraïnèt l'annexion per Àustria dei darrierei regions ongresas encara tengudas per lei Turcs. Puei, en 1739, s'acabèt una guèrra novèla que son reglament permetèt de fixar lo traçat de la frontiera meridionala d'Ongria fins a 1918. Après d'annadas de guèrra, aquela estabilizacion permetèt tornarmai un desvolopament important dau país que son poblament venguèt una question importanta per Viena. Ansin, leis Austrians adoptèron una politica religiosa complasenta e mantenguèron la libertat religiosa. Conjugat ambé lei migracions de populacions, aquò foguèt a l'origina de la diversitat etnica importanta que s'observa a l'ora d'ara en Euròpa Centrala.
D'autra part, en fòra dau repoblament de la region e de son desvolopament economic, se reglèt la situacion politica. D'efèct, en 1711, la patz de Szatmár reconoguèt la senhoriá de l'emperaire Carles VI qu'acceptèt en cambi de dirigir lo país segon lei lèis ongresas. Lo poder austrian respectèt donc lei poders de la Dieta Ongresa ò lei privilègis judiciaris e fiscaus de l'aristocracia. Aquò li permetèt d'obtenir lo sostèn de la Dieta en 1722 per ratificar la Pragmatica Sancion permetent a sa filha Maria Teresa de li succedir. En 1741, leis Ongrés la sostenguèron ansin activament còntra Prússia ambé la mobilizacion de 60 000 òmes.
Sota lo rèine de sei successors, aquelei relacions bònas entre la Dieta e lo sobeiran austrian se desgradèron. Dins aquò, Ongria contunièt de sostenir l'Ostau dei Habsborg e de participar ai guèrras de la monarquia austriana. En particular, aguèt un ròtle important dins lo corrent dei guèrras revolucionàrias e napoleonencas que causèron de pèrdas importantas au sen de l'armada austriana.
La renaissença de la cultura ongresa[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XVIII e dau començament dau sègle XIX, la cultura ongresa conoguèt un periòde de renaissença qu'anava venir la basa dau nacionalisme ongrés. Aquò acomencèt dins lo domeni de la literatura ambé l'òbra de Ferenc Kazinczy (1759-1831) que reformèt la lenga per l'adaptar au mond modèrne. Puei, li succediguèt una generacion d'escrivans e de poetas coma Mihály Vörösmarty (1800-1855) que fasián partida dau movement romantic europèu. Fondèron lei premierei basas d'un movement nacionalista que se desvolopèt rapidament. D'efèct, plusors personalitats prepausèron ò realizèron de plans de desvolopament economic d'Ongria. Per exemple, foguèt lo cas dau còmte liberau István Széchenyi (1791-1860) que fondèt l'Acadèmia dei Sciéncias Ongresa, encoratjèt lo transpòrt maritim lòng de Danubi e bastiguèt d'infrastructuras permetent de melhorar lei comunicacions. Enfin, la conjugason entre la renaissença de la cultura e la creissença economica favorizèt l'emergéncia d'un nacionalisme pus vigorós que foguèt a l'origina de la Revolucion de 1848-1849.
La Revolucion de 1848-1849[modificar | modificar la font]
La Revolucion Ongresa de 1848-1849 foguèt la premiera temptativa de restaurar l'independéncia dau país dempuei lo començament dau sègle XIX. S'acabèt per una revirada mai permetèt per la seguida la negociacion dau compromés de 1867. Acomencèt dins lo corrent de març de 1848 après l'insureccion de Viena. Leis abitants de Pèst demandèron alora lo vòte de reformas radicalas de la societat ongresa. Lo nacionalista Lajos Kossuth capitèt de convéncre la Dieta d'acceptar totei lei revendicacions dei manifestents (creacion d'un regime parlamentari, adopcion dau sufragi universau, abolicion dau servatge... etc). En dificultat sus lo sieu territòri, Àustria acceptèt e laissèt un govèrn ongrés s'installar a Pèst.
Pasmens, la formacion d'aqueu govèrn unicament ongrés foguèt mau acuelhit per lei diferentei minoritats etnicas de la region. Aquelei crenhenças foguèron rapidament agravadas per l'intransigéncia de Kossuth regardant Croàcia. D'efèct, lo país èra autonòm e dirigit per un governador nomat per l'emperaire mai fasiá partida d'Ongria dempuei l'Edat Mejana. Lo refús deis autoritats localas de reconóisser lo govèrn de Pèst entraïnèt una guèrra civila e una reaccion austriana quand la Dieta ordonèt la formacion d'una armada de 20 000 òmes per sometre Croàcia. Premier, l'armada croata ataquèt Ongria per defugir un conflicte sus son territòri mai foguèt pauc a pauc rebutada. Puei, Kossuth e sei fòrças assaièron de conquistar Viena mai lo projècte mau capitèt en causa de la resisténcia austriana.
A la fin de 1848, la revirada dau movement revolucionari austrian permetèt a Viena de mobilizar de fòrças pus importantas sus lo front ongrés. Budapèst foguèt ansin ocupada e lo govèrn de Kossuth se retirèt a Debrecen. I resistiguèt victoriosament ais ofensivas austrianas. Pasmens, en julhet, l'Empèri Rus, campion dau conservatisme europèu, mandèt una armada per ajudar lei Habsborg de restablir son poder. Atacats en Galícia per lei Rus e a l'oèst per leis Austrians, leis insurgents foguèron alora aisament vencuts e deguèron capitular lo 13 d'aost marcant la fin de la Revolucion. Kossuth s'exilèt e moriguèt en Turin en 1894.
Lo compromés de 1867[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de l'insureccion, una repression d'amplor assaièt d'eliminar lo movement revolucionari ongrés. Dich "sistèma Bach", una politica burocratica e policiera s'ocupèt d'eliminar l'oposicion politica e acomencèt una campanha de germanizacion de la societat ongresa. Pasmens, tre la fin deis annadas 1850, la monarquia austriana mostrèt tornarmai de feblessas. Per exemple, en 1859, sei tropas foguèron desfachas en Itàlia per lei Francés a la batalha de Solferino. Lei Habsborg perdiguèron alora la màger part de sei possessions d'Itàlia franc dei regions dau nòrd-èst de la peninsula. Puei, en 1866, l'armada austriana foguèt vencuda per Prússia e Viena deguèt abandonar son ròtle au sen deis afaires alemands. Aqueu declin permetèt de negociar un compromés regardant lo partiment dau poder au sen de l'Empèri.
Adoptat en 1867, aqueu compromés partejèt l'Empèri entre dos estats dirigits per un sobeiran comun. Ongria venguèt lo centre de Transleithanie e Àustria de Cisleithanie. Un govèrn ongrés s'installèt en Budapèst. Èra liure de s'ocupar de totei leis afaires de Transleithanie franc de la diplomacia e dei fòrças armadas que demoravan la competéncia dau govèrn centrau. En 1868, la question de Croàcia foguèt reglada per un compromés similar establit au sen de Transleithanie.
De 1867 a la Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Lo compromés de 1867 foguèt ben acceptat per la màger part de la populacion ongresa. Seis autors fondèron lo Partit liberau que dominèt la vida politica fins a la fin dau sègle XIX. L'adopcion dau sufragi censitari masculin favorizèt la borgesiá, l'aristocracia e leis idèas moderadas. Dins aquò, lo liberalisme declinèt pauc a pauc au profiech dau nacionalisme ongrés vèrs la fin dau sègle. La question dei drechs dei minoritats venguèt alora centrala e entraïnèt de tensions. D'efèct, en despiech de l'importància numerica dei pòbles non ongrés, Budapèst assaièt d'assimilar lei minoritats, principalament en renfòrçant lo ròtle de la lenga ongresa. Per exemple, una lèi de 1907 establiguèt l'ensenhament primari gratís mai i donèt un ròtle primordiau au ongrés. Aquela politica èra en oposicion ambé lei principis de liberacion dei pòbles qu'èran apareguts dempuei la Revolucion Francesa e plusors minoritats, coma lei diferenteis etnias eslavas, acomencèron donc de s'agitar. En 1918, foguèron ansin a l'origina dau desmembrament d'Àustria-Ongria.
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala veguèt la mobilizacion de 3,8 milions de soudats ongrés que participèron principalament ais operacions en Russia e en Itàlia. Lei pèrdas foguèron importantas ambé 661 000 tuats e 700 000 bleçats. Lo 3 de novembre de 1918, Àustria-Ongria èra vencuda e signèt un armistici ambé leis Aliats. Deguèt dissòuvre sei fòrças armadas. L'union entre Àustria e Ongria foguèt tanben rompuda e plusors pòbles de l'Empèri proclamèron son independéncia. En mai d'aquò, lo govèrn ongrés de Mihály Károlyi deguèt negociar la definicion dei zònas d'ocupacion aliada en Ongria. Leis estats vesins (Iogoslavia, Romania, Checoslovaquia) aprofichèron la situacion per annexar divèrsei territòris, especialament Transilvània entraïnant una crisi grèva en Ongria. En març de 1919, una demanda d'extension d'aquelei zònas foguèt donc refusada per pas perdre mai de territòris poblats d'Ongrés. En plaça, Károlyi preferiguèt abandonar lo poder e lo fisar ai comunistas dirigits per Béla Kun.
Partisan deis idèas de Lenine, Kun organizèt una Republica dei conseus basada sus lo principi de la dictatura dau proletariat. Ordonèt la nacionalizacion d'un nombre fòrça important d'industrias e d'infrastructuras mai deguèt rapidament faciar una situacion economica marrida. Lo regime venguèt alora autoritari e acomencèt una guèrra civila e de temptativas d'invasion de part dei país vesins. Après una victòria defensiva còntra Checoslovaquia, l'Armada Roja foguèt vencuda per Romania que conquistèt Budapèst e l'ocupèt entre lo 3 d'aost e lo 15 de novembre. Lei soudats romanés i foguèron a l'origina d'atrocitats e de pilhatges que venguèron una fònt majora d'ostilitat entre lei dos país. L'endemans dau retirament de Romania, l'armada còntra-revolucionària de l'amirau Miklós Horthy intrèt dins la capitala. La repression còntra lei comunistas e seis aliats i foguèt saunosa[1]. Puei, dins lo corrent de març de 1920, Hórthy foguèt elegit regent dau reiaume. Gardèt finalament lo poder fins a sa casuda en 1944 car leis Aliats refusèron la restauracion de Carles de Habsborg.
Après aquelei trèbols grèus, Ongria deguèt encara negociar la patz ambé lei venceires de la guèrra. Signat lo 4 de junh de 1920, lo tractat de Trianon foguèt considerat coma una catastròfa suplementària. D'efèct, per contentar seis aliats regionaus, França e lo Reiaume Unit acceptèron divèrseis annexions de territòris de l'ancian Reiaume d'Ongria, compres au sen dei regions ongresas. Ansin, Ongria passèt de 283 000 km² avans la guèrra a 92 000 km². Perdiguèt lo nòrd de Danubi au profiech de Checoslovaquia, lo sud dei rius Batchka e Baranya au profiech de Iogoslavia e plusors vilas orientalas lòng de la frontiera romanesa annexadas per Bucarèst. La consequéncia foguèt la formacion de minoritats ongresas importantas dins aquelei país (1 500 000 en Romania, 750 000 en Checoslovaquia e 500 000 en Iogoslavia).
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Après 1920, Ongria fasiá naturalament partida deis adversaris dau sistèma de Versalhas e se raprochèt dei país revisionistas. Sota la direccion dau regent, tres govèrns dirigits per István Bethlen (1921-1931), Gyula Gömbös (1932-1938) e Pál Teleki (1938-1941) dominèron aqueu periòde. Restaurèron l'economia, impausèron un regime mai e mai autoritari e intrèron pauc a pauc dins l'esfèra d'influéncia alemanda.
D'efèct, a partir de 1938, la diplomacia aggressiva d'Adolf Hitler donèt una tiera d'ocasions permetent ais Ongrés de reconquistar lei regions pobladas per de populacions ongresas. En novembre de 1938, Budapèst participèt ansin au premier partiment de Checoslovaquia e annexèt lei regions meridionalas d'aqueu país. Puei, en març de 1939, aprofichèt lo segond partiment per annexar Rutènia (subretot poblada per d'Ucraïnés). Après, en aost de 1940, un arbitratge alemand li permetèt d'annexar lo nòrd-oèst de Romania. Enfin, en abriu de 1941, l'invasion de Iogoslavia s'acabèt per la reconquista dau districte situat au sud de Batchka e de Baranya.
Venguda una aliada pròcha d'Alemanha, Ongria participèt a la guèrra còntra l'Union Sovietica. I perdiguèt de desenaus de milièrs d'òmes, especialament dins la region de Voronej en 1943. Lo cap dau govèrn Miklós Kállay assaièt sensa succès de negociar un armistici ambé leis Aliats. En març de 1944, Hitler obtenguèt son remplaçament per Döme Sztójay e ordonèt l'ocupacion dau país per de tropas alemandas. La situacion se desgradèt alora rapidament e Horthy demandèt a son torn la dubertura de negociacions ambé Moscòu. Aquò entraïnèt son arrestacion e leis Alemands fisèron lo poder a Ferenc Szálasi, faissista convencut, qu'ordonèt la perseguida de la guèrra e autorizèt la desportacion dei josieus ongrés. Acomençat tardivament, lo genocidi d'aquela populacion foguèt rapide e fòrça violent ambé mai de 520 000 mòrts sus una populacion estimada a 700 000 personas avans la guèrra.
Pasmens, d'aqueu temps, l'armada sovietica avançava en Euròpa Orientala e intrèt en Ongria a la fin de 1944. Un govèrn provisòri foguèt installat a Debrecen en decembre e una batalha saunosa opausèt Sovietics, Alemands e Ongrés fins a febrier de 1945 per lo contraròtle de Budapèst. Dins lo corrent d'abriu, la totalitat dau territòri ongrés foguèt ocupat per l'Armada Roja. Lei frontieras de 1938 foguèron restablidas, çò que confirmèt lo tractat de París en 1947. Ongria intrèt alora au sen dau blòt sovietic.
L'Ongria modèrna[modificar | modificar la font]
La formacion dau regime comunista[modificar | modificar la font]
Un govèrn provisòri prosovietic foguèt establit tre la premiera mitat de 1945. Ordonèt una reforma agrariana e installèt sei partisans ai pòstas importants de l'administracion. Pasmens, leis eleccions de novembre de 1945 se debanèron liurament. Lo Partit dei pichons proprietaris independents ne'n foguèt lo venceire (57%) mai deguèt s'aliar ambé lei comunistas (17%) sota la pression dau manescau sovietic Kliment Vorochilov. En mai d'aquò, foguèt obligat de laissar lo ministèri de l'interior a un comunista.
Lei Sovietics e lei comunistas ongrés adoptèron alora la « tecnica dau salami » per eliminar a cha un leis autrei partits. Premier, lei formacions sospichadas d'aver sostengut l'ancian regime foguèron eliminats dins l'enquastre de la repression dau faissisme. Puei, leis autrei partits foguèron eliminats en causa d'oposicion au govèrn ò obligats de fusionar ambé lo Partit Comunista (PC). Tre l'estiu de 1947, totei lei movements politics ongrés, franc dau PC, èran incapables de menar una campanha politica.
Lo periòde comunista[modificar | modificar la font]
Lo Partit Comunista dirigiguèt solet lo país a partir de març de 1948 fins a l'afondrament dau blòt de l'Èst. Fins a 1956, lo regime foguèt dominat per d'estalinians qu'apliquèron una politica inspirada per lo modèl sovietic. Suscitèron l'ostilitat de la populacion que se revoutèt en 1956 entraïnant una intervencion dirècta de l'armada sovietica. Puei, fins a la fin de la Guèrra Freja, lo comunisme ongrés foguèt marcat per la personalitat de János Kádár que capitèt d'establir un equilibri entre demandas sovieticas e demandas intèrnas.
D'efèct, inicialament dirigit per Mátyás Rákosi, secretari generau dau Partit, lo regime comunista adoptèt una politica brutala de collectivizacion accelerada de l'agricultura, de purgas intèrnas (eliminacion dau ministre de l'interior László Rajk, arrestacion de János Kádár), d'arrestacions d'opausants politics e d'atacas còntra lo clergat. Pasmens, après la mòrt d'Estalin, Rákosi e sei partisans perdiguèron una partida de son poder e leis annadas 1953-1956 foguèron marcadas per una lucha entre lei tendàncias estaliniana e liberala dau Partit.
Nomat Premier Ministre, Imre Nagy venguèt lo cap dei liberaus ambé la liberacion de presoniers politics, l'aplant de la collectivizacion ò la presa d'una amnistia generala mai foguèt obligat de desmissionar en 1955 a la demanda de Moscòu. Pasmens, aqueu succès de Rákosi li alienèt la màger part deis elèits ongresas, compres aquelei dau Partit. En julhet de 1956, foguèt ansin a son torn obligat d'abandonar lo poder sota la pression sovietica. Foguèt remplaçat per Ernö Gerö, un de sei pròches, que mau capitèt d'amaisar lei trèbols entraïnats en Ongria per lei manifestacions d'octòbre de 1956 en Polonha (retorn dau liberau Gomulka lo 19 d'octòbre). Au contrari, defensor d'una linha dura, entraïnèt una insureccion generala que comencèt dins la capitala lo 23 d'octòbre.
En fàcia d'aquela situacion, Gerö perdiguèt rapidament lo poder e foguèt remplaçat per János Kádár coma secretari generau dau Partit e Imre Nagy coma cap dau govèrn. Après quauquei jorns d'esitacion, Nagy chausiguèt de sostenir l'insureccion (28 d'octòbre) e anoncièt la dissolucion de la polícia politica, la restauracion dau multipartisme, lo retirament ongrés dau Pacte de Varsòvia e la neutralitat dau país. Òr, aquò èra pas acceptable per l'URSS que formèt lo 4 de novembre un còntra-govèrn, fisat a Kádár, e intervenguèt militarament en Ongria. Lo 11 de novembre, lei fòrças sovieticas avián reprimit l'insureccion e Nagy foguèt arrestat lo 22 (e executat en 1958).
János Kádár gardèt lo poder e menèt una repression dura fins a 1963 e la proclamacion d'una amnistia generala. Puei, adoptèt una politica d'equilibri entre leis exigéncias sovieticas (que mantenguèron 200 000 soudats dins lo país a la demanda de Kádár), lo mantenement de l'autoritat politica dau Partit e lei demandas ongresas de liberalizacion. Dich kadarisme, aqueu sistèma assegurèt una estabilitat e una prosperitat certana a Ongria, especialament gràcias a la limitacion dei despensas militaras ongresas.
Pasmens, a la fin deis annadas 1980, lo regime comunista resistiguèt gaire a l'afebliment sovietic. Fatigat, János Kádár perdiguèt lo poder en 1988 e moriguèt l'annada seguenta. Totjorn en 1989, la reabilitacion d'Imre Nagy entraïnèt d'importantei manifestacions anticomunistas e lo Partit acceptèt d'abandonar son ròtle dirigent. Enfin, lo 23 d'octòbre de 1989, foguèt oficialamament proclamada la fin de la Republica Populara.
Ongria dempuei 1989[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament dau regime comunista, Ongria adoptèt lo sistèma capitalista ambé d'institucions democraticas. En mai d'aquò, lo país intrèt au sen de l'OTAN en 1999 e de l'Union Europèa en 2004. Lei premiereis eleccions liuras se debanèron en 1990 e veguèron la victòria de la drecha menada per József Antall, Premier Ministre de 1990 a 1993. Dins lo corrent deis annadas 1990, de dificultats economicas entraïnèron d'alternàncias politicas entre senèstra e drecha a cada eleccion (1994, 1998 e 2002). Lei doas questions pus importantas d'aqueu periòde regardèron la liberalizacion de l'economia que se turtèt a l'ostilitat dei sindicats e lei minoritats ongresas vivent dins lei país vesins. La segonda question en particular pausèt inicialament de dificultats diplomaticas en causa dei crenhenças de revendicacions territòrialas de part de Budapèst. La signatura de tractats de cooperacion amb Eslovaquia e Romania, respectivament en 1995 e en 1996, foguèt una etapa importanta dau reglament d'aquela question.
En 2006, aguèt luòc un escandòl politic grèu ambé la difusion d'un discors secrèt dau Premier Ministre socialista Ferenc Gyurcsány. D'efèct, après sa victòria electorala ai legislativas de 2006, lo cap dau govèrn reconoguèt aver mentit a sei conciutadans per ganhar l'escrutinh. Aquò entraïnèt un afondrament e una marginalizacion dei partits politics progressista au profiech de la drecha conservatritz e nacionalista. Ansin, lo país es dirigit dempuei 2010 per Viktor Orbán, ja Premier Ministre entre 1998 e 2002. Sa politica es de tipe nacionala conservatritz amb una afirmacion de la sobeiranetat ongresa còntra lo FMI, una ostilitat a la mondializacion, de mesuras còntra lei beneficiaris dei programas d'ajuda sociala, de mesuras còntra lei Roms, de demenicions d'impòsts ò l'adopcion d'una constitucion pus autoritària.
Politica[modificar | modificar la font]
La constitucion ongresa en vigor foguèt adoptada en abrial de 2011, e es dintrada en foncion lo primièr de genièr de 2012.
Dins los faches, establís un regim autoritari del partit unenc, lo Fidesz.
Geografia[modificar | modificar la font]
Ongria ocupa la conca mejana del riu de Danubi, tèrra plana formada de las alluvions d'aqueste riu e del sieu afluent Tisza qu'es coneguda coma plana ongresa e que s'estend tanben pel nòrd de Serbia, sud d'Eslovaquia e oèst de Romania. A l'oèst destaca lo lac Balaton.
Lo clima es continental, amb d'ivèrns freds, d'estius cauds e de precipitacions mejanas. A Budapèst la mejana de genièr es -1,0 °C, la de julhet 21,9 °C e las precipitacions annalas de 498 mm.
Subdivisions[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Ongria.


text:
Lenga d'oïl - lengas d'oïl
Lo tèrme de lenga(s) d'oïl pòt prene dos senses diferents:
- Segon la classificacion de la lingüistica romanica tradicionala, la lenga d'oïl —al singular— es un sinonim de la lenga francesa, qu'es una de las lengas romanicas. Aital se considèra que las varietats regionalas de la lenga d'oïl (o de la lenga francesa) son de dialèctes del francés. Lo francés estandard, en aquel cas, es una varietat de la lenga d'oïl (o de la lenga francesa) entre d'autras varietats.
- Segon una concepcion apareguda dempuèi los ans 1970, d'unes pensan que i a de lengas d'oïl —al plural— que son independentas e que forman un sosgrop (la "familha d'oïl") dintre la familha de las lengas romanicas. Lo francés seriá solament una "lenga d'oïl" entre d'autras. Aquela concepcion es defenduda per certans lingüistas (pas per totes) e tanben per los movements culturals que promòvon las "lengas d'oïl".
Las lengas d'oïl, lengas regionalas de França, talas coma son revendicadas segon la segonda concepcion, e segon la lista establida sus la basa del document d'abril de 1999 del professor Bernard Cerquiglini, son aquelas:
- francés
- borgonhon-morvandiòt
- champanhòl
- francomtés
- galò
- lorenc
- mayennais
- normand
- picard
- peitavin-santongés
- valon
Qualques varietats del normand (jerseyés, guerneseyés e sercqués) son parladas a las Illas Normandas e reconegudas coma lengas regionalas pels govèrns de las illas (jerseyés e guerneseyés son reconeguts coma lengas regionalas al Reialme Unit).
Lo valon, lo picard, lo lorenc (parlar gaumais) e lo champanhòl son reconeguts en Valonia (Belgica) coma lengas endogènas.


text:
Sent Joan Pè de Pòrt
Sent Joan Pè de Pòrt (Donibane Garazi en basco, Saint-Jean-Pied-de-Port en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, de la quau èra capitau administrativa.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Niva que travèrsa la vila.
Las comunas tòcatocantas que son Izpura au nòrd, Sent Joan lo Vielh e Zaro a l'èst, Eiheralarre au sud e Uhart de Cisa a l'oèst.
Qu'ei situada suu Camin de Sant Jaume.
Istòria[modificar | modificar la font]
Suber la colina dominant la vila que's quilhava lo Castèth de Mendiguren, mencionat dempuish 1191, au pè deu quau lo rei de Navarra Sanç VII lo Hòrt (1152-rei 1172-1221) e bastí a la debuta deu sègle XIII ua vila hortificada dab barris de pòrtas ogivaus, enqüera uei vesederas, en mei d'ua glèisa, inclusa dens lo sistèma defensiu de la plaça.


text:
1601
Aquesta pagina concernís l'an 1601 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Russia[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una famina fòrça grèva que durèt fins a 1603.
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Premier incendi d'Edo que foguèt totalament destrucha per lo fuòc. Aquò èra lo començament d'una lònga seria de catastròfas similaras (incendis d'Edo).


text:
Macapá
Macapá es la capitala de l'estat brasilièr d'Amapá. Sa populacion èra estimada a 359 020 abitants en 2008. Sa superfícia totala es 6563 km².
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila se situa en la latitud 00° 02' 18.84" N e longitud 51° 03' 59.10" W. Lo sieu clima es eqüatorial en calent e umid, amb temperaturas qu'arriban a 32,6 °C e minima 20 °C. La sensacion termica durant l'estiu pòt arribar fins a 45ºC a causa de la nauta umiditat.
Lo primièr nom de la vila foguèt Adelantado de Nueva Andaluzia.


text:
805
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 805 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Campanha militara bizantina menada per Nicèfor Ièr còntra leis Arabias dau Califat abbassida. Una tièra d'atacas dins la region de Mopsueste e d'Anazarbe permetèron de pilhar un butin important e de capturar un nombre gròs de presoniers. Pasmens, una còntra-ataca de la garnison de Mopsueste s'acabèt per la pèrda d'una partida importanta dau butin e dei presoniers. Lei Bizantins contunièron seis atacas e conquistèron la vila de Tarsa que sei defensors foguèron capturats. En revènge, una darriera ataca còntra Melitèn mau capitèt.


text:
Leis Aups d'Auta Provença o Alps d'Auta Provença (mens localament Aups/Alps de Nauta Provença) son un departament de França situat entierament en Occitània. Fan partia de la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur e de la region istorica de Provença.
Coma la mai granda part dei departaments, leis Aups d'Auta Provença an pas d'escut oficial. Pasmens dins l’Armorial de Traversier (1842)[2] e l’Atlas de Levasseur (1854)[3] s’utilizava l’escut de Dinha, dins sas variantas del temps.
Escut del departament segond l’Armorial de Traversier (1842)
Escut del departament segond l'atlas de Levasseur (1854)
Escut propausat per Robert Louis (annadas 1950) pel departament
En 1792, lei Basseis Aups recebon lo numèro postau 5 que gardaràn fins au bot dau sègle XIX. En 1928, recebon leis letras AR coma còde per leis immatriculacions de veïculs. En 1943, l’SNS (vengut INSEE en 1946) impausa lo còde geografic qu’atribuís lo 04 au departament. Aquela valor es represa en 1950 suls veïculs (au començament sens lo 0) e en 1964 per la Pòsta. Au nivèu internacionau, lo departament a lo còde ISO 3166-2 FR-04 e lo còde NUTS-3 FR821.
↑Victor Levasseur. Atlas National Illustré des 86 Départements et des Possessions de la France Divisé par Arrondissements, Cantons et Communes, avec le tracé de toutes les routes, chemins de fer et canaux, Paris: A. Combette, 1854


text:
1147
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1147 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Acomençament de la Crosada decidida per lo rèi Loís VII en 1145. En febrier, un impòst foguèt ansin levat per finançar l'expedicion sus lei bens dau clergat. Lo 18, una assemblada dei barons francés fixèt la data de la partença au mes de junh a partir de Metz. A respèct de la Premiera Crosada, lei tropas èran mai organizadas e comandadas per de caps experimentats. De mai, França teniá un nombre important d'aliats car l'emperaire germanic Conrad III aviá tanben mobilizat son armada e car plusors sobeirans ò senhors europèus importants avián mandat de contingents. Pasmens, l'autorizacion donada ai combatents de menar sei fremas amb elei causèt una desorganizacion importanta dau convòi e demeniguèt sa velocitat. La regéncia foguèt fisada a Suger ajudat per lo senescau Raols de Vermandois e l'arquevesque de Reims Samson Monvoisin.
Passant per lei Balcans sensa trèbols majors, lei crosats francés arribèron a Constantinòple lo 4 d'octòbre onte recebèron un acuèlh favorable de part de l'emperaire Manual Comnèn. Dins aquò, obtenguèt ges de renfòrç e foguèt obligat de prometre de restituir lei territòris conquistats a l'Empèri Bizantin. Enterin, lei fòrças germanicas foguèron durament desfachas a la batalha de Dorilèa (25 d'octòbre). Lo rèi Loís VII recebèt una partida dei subrevivents dins la sieuna armada e decidèt de passar lòng de litorau per defugir lei desèrts e lei pas perilhós de l'Anatolia Centrala (→ 1148).


text:
Tòquio
Tòquio (東京, Tōkyō?, « capitala de l'èst ») es la capitala de Japon. Es localizada al centre èst de l’illa d’Honshū, dins la prefectura de Tòquio, dins la region de Kantō.
Sa populacion èra estimada a 8 483 050 abitants, en 2006, çò que ne fa una de las principalas ciutats del mond. Sa superfícia totala es de 621 km².
Tòquio es una de las quaranta-sept prefecturas de Japon. Principal centre politic de l'archipèla dempuèi lo sègle XVIIen, la vila aculhís las principalas institucions del país : la residéncia de l'emperador de Japon, del Primièr ministre, le seti de la Dièta (lo parlament japonés), del Cabinèt, los ministeris que lo constituisson e totas las ambassadas estrangièras.
A l'origina, Tòquio èra un pichon vilatge de pescaires nomenat Edo (« l'estuari »). Fortificat al sègle XVen, Edo venguèt la basa militara de shogun Tokugawa Ieyasu a la fin del sègle XVIen, puèi la capitala de son governament. Durant l’epòca d'Edo (1603-1868), Edo se desvolopèt e venguèt una de las vilas pus pobladas al monde a la fin del Sègle XVIII, amb una populacion de prèp d'un milion d'abitants. Amb la restauracion de l'Empèri en 1868, foguèt confortada dins son ròtle de còr politic de Japon : lo castèl d'Edo venguèt la residéncia de l'Emperador Meiji (Kōkyo), e la vila prenguèt son nom actual per oposicion a Kyoto, l'anciana capitala. Durant la Segonda Guèrra Mondiala, foguèt destrusida per mitat pels bombardaments aerians americans, mas foguèt lèu lèu rebastida. Dins la segonda mitat del sègle XXen, Tòquio venguèt una metropòli de reng mondial merce a un fòrt desvolopament industrial - en particular dins lo sector de l'electronica -, e vegèt sa populacion multiplicada per detz en cinqanta ans.
Principal centre economic e financièr de Japon, Tòquio es una de las principalas plaças financièras asiaticas e mondialas. Lo dinamic arrondiment de Shinjuku comporta nombroses gratacèls, coma lo de la comuna e de mantes grands magazins de Japon. Minato-ku aculhís los sètis socials de nombrosas entrepresas japonesas e estrangièras, e un cinqantenat d'ambassadas. Chiyoda concentra las institucions politicas japonesas. Enfin, Shibuya es reputat per èsser un dels quartièrs pus animats de la vila, mercé a lapreséncia de grands centres commercials coma lo 109. Malgrat la modernitat de son arquitectura, que ne testimònia la torre Tokyo Skytree, nombroses santuaris shinto e temples bodistas son estats servats o tornar bastit aprèt los bombardaments, coma lo Sensō-ji, lo santuari Yasukuni, lo Zōjō-ji o las pòrtas Hōzōmon.
Situada al fons de la baia de Tòquio, la comuna de Tòquio ten un estatut administratiu particular entre las prefecturas de Japon - la vila de Tòquio foguèt suprimida coma entitat politica o administrativa en 1943. L'aglomeracion, que s'estend al delà dels limits de la prefectura, s'espandís sus una larga faissa de la baia de Tòquio e dins la region de Kantō. Amb Ōsaka e Nagoya, constituís un dels pòls de la megalopòli japonesa.


text:
-338
Aquesta pagina concernís l'an -338 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lei Macedonians e leis operacions acomencèron tre lo començament de l'annada a la fin de la pausa ivernenca. Felip II capitèt d'ocupar Amfissa, Dèlfas e Naupacta. Aquò obliguèt leis Atenencs e lei Tebans d'abandonar sa posicion de Parapotamioï per anar a Queronèa. Lo 2 d'aost, s'i debanèt la batalha deciva de la guèrra. Leis Atenencs e lei Tebans i foguèron durament desfachs e obligats de negociar la fin dau conflicte.
Au contrari de Tebas, Atenas obtenguèt de condicions relativament pauc duras car la vila foguèt solament obligat d'intrar au sen de la Liga de Corint. Poguèt gardar son territòri e ges de garnison macedoniana i foguèt installada. Pasmens, son influéncia demeniguèt, especialament au sen deis afaires grècs car la Liga de Corint èra dominada per Macedònia.
Esparta[modificar | modificar la font]
Tiera de reviradas per Lacedemònia. En Itàlia, lo rèi Archidamus III que menava dempuei cinc ans una armada de mercenaris per protegir lei ciutats grègas dau sud de la peninsula foguèt tuat ambé la màger part de sei fòrças a Manduria. Son fiu Agis III li succediguèt. En Grècia, la desfacha de Tebas e d'Atenas laissèt la primautat a Macedònia. Lacedemònia refusèt d'intrar au sen de la Liga de Corint — contrarotlada per lei Macedonians — e gardèt son independéncia mai demorèt fòrça isolada au sud-èst de Peloponès.
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Fin de la Guèrra Latina. Permetèt a Roma de s'estendre en fòra de Latium en direccion de Campània. Lei ciutats de la region foguèron punidas per sa revòuta e poguèron plus mantenir de liames entre elei mai solament ambé Roma per rompre la solidaritat entre lei divèrsei vilas e pòbles de l'insureccion. Entre lei pus importantas, Cumes, Suessula, Fundi e Formies gardèron una autonòmia intèrna. Antium deguèt cedir una colonia romana installada sus son territòri. Capoá perdèt certanei privilègis mai lei membres de son aristocracia fidèus a Roma recebèron una indemnitat pagada per leis abitants de la vila e la ciutadanetat romana totala.
Dins aquò, Roma e la Confederacion Samnita avián d'ara endavant una frontiera comuna lònga qu'anava rapidament venir una fònt de tension.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Assassinat dau rèi Artaxerxès III per son generau Badoas (existís pasmens un document ancian qu'indica una mòrt naturala per Artaxerxès III). Dins totei lei cas, Badoas venguèt lo cap vertadier de l'Empèri e placèt Arsès, un fiu d'Artaxerxès, coma sobeiran de façada sus lo tròne.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Archidamus III, rèi d'Esparta.
- Artaxerxès III, rèi aquemenida.


text:
1814
Aquesta pagina concernís l'an 1814 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- 10 d'abril - Batalha de Tolosa entre l'armada francesa e las tropas del Duc de Wellington.
França[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr - Batalha de Montereau.
- 31 de març - París es ocupada per de tropas ostilas a Napoleon.
- 11 d'abril - Napoleon Bonaparte es obligat d'abdicar al Castèl de Fontainebleau, e de s'exiliar a l'illa d'Elba per la signatura del Tractat de Fontainebleau de 1814.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 14 de genièr - Danemarc cedís Norvègia a Suècia. Danemarc consèrva las Illas Feròe, Islàndia e Groenlàndia, ancianas possessions norvegianas.
- 22 de març - Ferrand VII tòrna en Espanha dempuèi l'exili.
- 29 d'abril - En la Guèrra d'Independéncia Espanhòla los franceses se retiran de Barcelona.
- 17 de mai - Crestian Federic es elegit rei de Norvègia, acte qu'aquel país s'autoproclamat monarquia constitucionala independenta.
- 1 d'octobre - Comença lo Congrès de Viena, après la desbranda de Napoleon.
Mond[modificar | modificar la font]
- 11 de setembre, Guèrra de 1812: A la Batalha de Plattsburgh un esquadron nòrd-american comandat per Thomas MacDonough derròta un esquadron britanic.
- 24 de decembre: Anglatèrra e los Estats Units signan lo Tractat de Gant, en establint una "patz perpètua" e en metent fin a la Guèrra de 1812.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- Pierre Simon Laplace desvolopa un assag filosofic sus las probabilitats.
Arqueologia[modificar | modificar la font]
En Indonesia, descubèrta dei vestigis dei temples dau Plan de Dieng e dau temple de Borobudur per de soudats britanics. Edificis majors de l'art religiós javanés dei sègles VIII e IX, foguèron desgatjats e explorats per de missions scientificas.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 30 de mai - Mikhaïl Bakunin, anarquista rus (m. 1876)
- 13 d'agost - Anders Jonas Ångström, fisician suedés (m. 1874)
- 24 d'octobre - Rafael Carrera y Turcios, president de Guatemala (m. 1865)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 27 de genièr - Johann Gottlieb Fichte, filosòf alemand (n. 1762)
- 2 de decembre - Marqués de Sade, filosòf e escrivan provençal (n. 1740)


text:
Ferdinand Foish
Ferdinand Foish (en francés Ferdinand Foch; Tarba, 2 d'octobre de 1851 – París, 20 de març de 1929) foguèt un grand militar occitan de Gasconha. S'illustrèt coma comandant en cap de las armadas aliadas durant la Primièra Guèrra Mondiala.
Biografia[modificar | modificar la font]
Ferdinand Foish nasquèt a Tarba en 1851, sieisen enfant d'una familha que ne comptava sèt, que son paire Napoleon Foish èra foncionari. Faguèt son escolaritat a Tarba, a Rodés e puèi passèt son bac a Lion ont s'inscriguèt a la facultat de sciéncias.
Foish aprèp la guèrra[modificar | modificar la font]
Per tal de recompensar son eroïsme Foish recebèt lo títol de Marescal de Camp britanic en 1919. E mai per encausa de sos conselhs durant la Guèrra Polonesobolchevica de 1920, e tanben per la pression que s'exerciguèt sus Alemanha del temps del Grand soslevament de Polonha, foguèt recompensat amb lo títol de Marescal de Polonha en 1923.
L'1 de novembre de 1921 Foish èra a Kansas City per participar a la ceremonia del Memorial a la Libertat que s'i construsiá. I èran tanben presents lo Luòctenent General Baron Jacques de Belgica, l'Amiralh David Beatty de Granda Bretanha, lo General Armando Diaz d'Itàlia e lo General John J. Pershing dels Estats Units. Un dels locutors principals ne foguèt lo vicepresident dels Estats Units, Calvin Coolidge. En 1935 de basses-relèus de Foish, Jacques, Diaz e Pershing foguèron aponduts al memorial per l'escultor Walker Hancock.
Foish moriguèt lo 20 de març de 1929, e foguèt enterrat als Invalides, a ras de Napoleon e fòrça autres militars celèbres de l'estat francés.


text:
Normand
Lo normand (Normandia: Nourmaund, Guerneseiés: Normand, Jerseiés: Nouormand) es segon las concepcions siá una lenga romanica que fa partida de las lengas d'oïl, siá un dialècte de la lenga d'oïl. Lo normand se parla en Normandia (França) e dins las Illas Normandas (Reialme Unit).
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los colons angloescandinaus, en s'installar subre una grand part del territòri conegut uèi jol nom de Normandia, adoptèron lo dialècte d'oïl dels abitants de l'anciana Neustria, en tot balhant a la lenga una cèrta color e en l'enriquir de tèrmes eissits del noroèc o de l'anglosaxon dins mantun domeni[1]. Aquesta desaparicion del noroèc se pòt explicar de divèrsas faiçons, pasmens son usatge se seriá mantengut per las còstas normandas entrò lo sègle XII. Lo trouvère normand Benoît de Sainte-Maure, a la fin del sègle XII, afortissiá, dins sa Chronique des ducs de Normandie, que se parlava encara "danés" per las còstas[2]. La lenga normanda s’èra implantada en Anglatèrra en seguida de la conquista del país per Guilhèm lo conquistaire. Puèi, una concurréncia amb lo dialècte francoangevin que s'impausèt de pertot coma lenga oficiala, s'i perseguiguèt entrò lo sègle XIV, epòca que lo francés perdèt dapasset de terrenh per acabar per desaparéisser. Se balha lo nom d'anglonormand al dialècte parlat en Anglatèrra que, jos l'influéncia de l’anglosaxon e del francés literari, èra vengut pron diferent del franconormand continental. Lo franconormand e l’anglonormand tenon ambedós una literatura d'origina anciana e abondosa.
Varietats[modificar | modificar la font]
Se parlan maitas varietats del normand:
- en Normandia continentala :
- en Cotentin[3] - lo cotentinois (nd. loceis)
- en país de Bray - lo brayon, qui comporta de traches fonetics picards
- en país de Caux - le cauchois (nd. caôcheis) e lo nòrd cauchois (ancian Talou) que comporta de traches fonetics picards
- en Roumois - lo patois de Romois, intermediari entre cauchois e augeron.
- en País d'Auge - l'augeron (nd. augeron, uèi gaireben desaparegut)
- en Perche - lo parlar percheron (nd. peurch'ron)
- Dins las Illas Normandas (normand insulari) :
- En Canadà :
Nombre de locutors[modificar | modificar la font]
Se manca de donadas de l'Estat francés, encara que la lenga a mai de vitalitat en Bassa Normandia.
Dins las illas Normandas, lo guerneseiés es sonque utilizat per qualques gents de mai de 60 ans, encara que i aja d'associacions qu'ensajan de lo mantenir. D'un autre latz, segon una enquèsta de 1989 i aviá 5720 personas que parlavan lo jerseiés. A Alderney, la lenga es completament desapareguda. La situacion es gaire melhora dins l'illa de Sark, ont mens de 20 dels 600 abitants sabon parlar lor lenga pròpria.BBC Voices En total, sonque 2% dels abitants de las illas Normandas parlan lo normand quinas que sián sas varietats, en una proporcion qu'es anada en decreissent de reng despuèi las annadas 30 del sègle XX.
Estatut legal[modificar | modificar la font]
La sola lenga oficiala de l'Estat francés es lo francés. Dins las illas Normandas, la situacion es diferenta segon las doas comunas en las qualas se dividisson las illas. A Jersey son oficials l'anglés e lo francés, mentre qu'a Guernsey o es sonque l'anglés despuèi l'an 1966 (anteriorament lo francés foguèt lo sol idiòma oficial fins a 1926, quand l'anglés foguèt declarat segonda lenga oficiala).
Ensenhament[modificar | modificar la font]
Actualament se parla de far de metòdes per l'aprendissatge del guerneseiés dins l'ensenhament elementari e als corses nocturnes. Dins l'Estat francés, s'estúdia facultativament dins 5 "collègis" del departament de la Marga (Beaumont, Les Pieux, Bricquebec, Gavray e Avranches). Es necessària l'inscripcion de quinze escolans per cors e los ensenhaires son volontaris.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Essai de grammaire de la langue normande, UPN, 1995, ISBN 2-9509074-0-7
- V'n-ous d'aveu mei? UPN, 1984
- La Normandie dialectale, 1999, ISBN 2-84133-076-1
- Alain Marie, Les auteurs patoisants du Calvados, 2005, ISBN 2-84706-178-9
- Roger Jean Lebarbenchon, Les Falaises de la Hague, 1991, ISBN 2-950588-0-9
- Jean-Louis Vaneille, Les patoisants bas-normands, n.d., Saint-Lô
- André Dupont, Dictionnaire des patoisants du Cotentin, Société d'archéologie de la Manche, Saint-Lô, 1992
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Jean Renaud, Les Vikings et la Normandie, Editions Ouest-France université 1989. p. 198.
- ↑ Charles Bruneau, Monique Parent, Gérard Moignet. Petite histoire de la langue française : des origines la révolution. Page 34. A. Colin, 1969.
- ↑ L'enseignement du normand dans le Nord-Contentin →Étude des pratiques et des attitudes linguistiques


text:
Via Tolosana
La via Tolosana qu'ei un deus quate camins d'Occitània deu Camin de Sant Jacme e lo mei meridionau deus quate.
Que passa per Tolosa (com ac dit lo son nom) mes en bèth partir d'Arle entà avià's de cap au Sompòrt per passar en Aragon peu Camin aragonés dinc au Pont de la Reina on e s'amassa dab los autes camins occitans, bascos e francés dens lo Camin navarrés e amassa que forman lo Camin francés dinc a Sant Jacme de Compostèla.
Somari
Lo camin principau[modificar | modificar la font]
Bocas de Ròse [modificar | modificar la font]
Gard [modificar | modificar la font]
Erau [modificar | modificar la font]
- Lunèl
- Castras
- Montpelhièr
- Aniana
- Sant Guilhem le Desert
- Sant Joan de la Blaquièra.
- Usclas del Bòsc
- La Salvetat-sur-Agout
- Saint-Privat, le prieuré de Grandmont.
- Lodeva
- Fraisse d'Agot
- Joncels
- Lunas, son château-fort
- Le Bousquet d'Orb, l'église de Saint Martin.
- Saint Gervais sur -Mare
- Bédarieux, L’Eglise Saint Alexandre, l’Eglise Saint Louis.
- Le Poujol-sur-Orb
- Olargues ; autre Pont du Diable
Tarn [modificar | modificar la font]
- Tarn
- Angles
- Braçac
- Burlats, l’anciana colegiada de Sant Pèire
- Castras, e sos ostals sus Agot.
- Soal
- Dornha, e sas abadiás.
- Sorese, l’ancian espital de Sant Jaume.
Nauta Garona[modificar | modificar la font]
- Revel, ses halles,
- Mont Maur (Aude) (Aude)
- Saint Felix de Lauragués, l’église Saint-Félix
- Cassès, et ses stèles.
- Seuil de Naurouze
- Montferrand (Aude)
- Vilafranca de Lauragués, bastide du XIIen siècle
- Basièja, l’église Saint-Étienne.
- Escalquens
- Labeja.
- Tolosa, la basilique Saint-Sernin, la cathédrale Saint-Étienne, l’église Notre-Dame du Taur, la basilique de la Daurade, l'église des Jacobins et son cloître , le Couvent des Augustins, l’église Saint-Pierre-des-Cuisines, l'église Saint-Aubin, l'église Saint-Nicolas, l'église Notre-Dame de la Dalbade, la place du Capitole, la salle des Illustres, et l’Hôpital Saint Jacques.
- Legavin
Gers [modificar | modificar la font]
- L'Isla de Baish, l'ancien Hospice Saint-Jacques
- Gimont, l’abbaye de Planselve, l'église Notre Dame de Gimont.
- Aubiet
- L'Isleta e Arnès
- Aush, la Cathédrale Sainte-Marie
- Barran, l'église Saint Jean-Baptiste
- L'Isla,
- Montesquiu, l'Hôpital Saint-Blaise
- Bassoas
- Marciac
Nauts Pirenèus [modificar | modificar la font]
Pirenèus Atlantics [modificar | modificar la font]
- Anoja
- Morlans, l'église Sainte-Foy.
- Lescar
- La Comanda, l'église Saint Blaise
- Auloron, la cathédrale Sainte-Marie, l'église Sainte-Croix
- Lurbe e Sent Cristau.
- Escòt.
- Sarrança, Notre-Dame de Sarrance
- Acós
- Lescun
- Eth Sompòrt
Varianta per Carcassona[modificar | modificar la font]
- Pesenàs
- Sant Tibèri
- Besièrs
- Narbona
- L'Abbaye Sainte-Marie de Fontfroide
- Lezinhan de Corbieras
- Trebas
- Carcassona, l’église Saint-Nazaire et ses fortifications
- Pezens, la chapelle Sainte-Madeleine
- Villesèquelande, sa maison presbytérale du Sègle XII
- Sainte-Eulalie
- Bram
- Sant Pàpol, l’anciana abadiá
- Castèlnòu d'Arri, la collégiale Saint-Michel
- Montferrand et le site d’Elusiodonum
- Avinhonet de Lauragués