text:
Ildefons Cerdà
Ildefons Cerdà i Sunyer (23 de decembre de 1815 - 21 d'aost de 1876) foguèt un engenhaire, un urbanista, un arquitècte e un òme politic catalan. Es l'autor principau dau plan d'extension de Barcelona dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX.
Nasquèt a Centelles dins l'ostau que sa familha teniá dempuei lo sègle XIV. Èra lo quatren enfant d'una familha fòrça liada au comèrci amb America e dubertas ais idèas modèrnas. Ildefons Cerdà s'orientèt donc vèrs l'engenhariá e partiguèt a Madrid per menar d'estudis d'engèni civiu. En 1859, après la presa de decision de destrurre lei barris de Barcelona, foguèt cargat per lo govèrn espanhòu de realizar lei plans de l'extension de la vila. Son projècte, dich l'Eixample, prevesiá de multiplicar per dètz la superficia de la vila. S'inspirèt en partida de teorias igienistas desvolopadas dins lo corrent dau sègle XIX per concebre un luòc pus practic e pus dubert que lo centre istoric qu'èra vengut un ensems congestionat e subrepoblat ambé de condicions d'igièna mediòcras. Foguèt l'òbra principala de sa vida. Èra basat sus divèrsei principis novators coma l'adopcion d'un equipament similar per totei lei lotjaments ò l'estudi d'un plan generau per favorizar la mobilitat e l'implantacion dei rets urbans qu'èran alora en cors de desvolopament. La bastida d'aqueu quartier s'acabèt au començament dau sègle XX. Venguèt un simbòl major de Barcelona car foguèt chausit per divèrseis arquitèctes per bastir d'òbras importantas de l'arquitectura, especialament aquelei dau corrent modernista, barcelonina.
Cerdà contunièt l'estudi de sei teorias sus la planificacion de projèctes d'amplor, especialament pertocant la planificacion regionala, fins a sa mòrt. Pasmens, aquò aviá un còst fòrça important e l'arquitècte moriguèt fòrça endeutat e quasi dins la misèria totala.
Somari
- 1 Biografia
- 2 Carriera politica
- 3 Carriera professionala
- 4 Lo Plan Cerdà
- 5 Òbras principalas
- 6 L'Annada Cerdà
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
Biografia[modificar | modificar la font]
Ildefons Cerdà nasquèt a Centelles dins lo mas Cerdà de la Garga qu'èra una proprietat fòrça anciana de sa familha que la teniá dempuei lo sègle XIV. Èra lo quatren enfant de sei parents après dos fius e una filha. En despiech d'aquelei originas ruralas, lei Cerdà èran una familha cosmopolita implicada dins lei cambis comerciaus entre Espanha e lo continent american. Aquò aguèt una influéncia importanta sus la formacion intellectuala d'Ildefons Cerdà que foguèt educat dins un mitan dubèrt, curiós e favorable au desvolopament dei tecnologias novèlas aparegudas dins l'encastre dau començament de la Revolucion Industriala. S'orientèt ansin vèrs d'estudis d'engenhariá a Madrid au sen de l'Escuela de ingenieros de caminos, canales y puertos fondada en 1802 sus lo modèl de l'escòla francesa dei Pònts e levadas. I venguèt engenhaire d'engèni civiu.
En 1848, se maridèt lo 20 de junh ambé la pintora Magdalena Clotilde Bosch i Calmell[1]. Lo pareu aguèt quatre filhas Pepita (1849), Rosita (1850), Sol (1851) e Clotilde (1862). Pasmens, conogèt de dificultats relacionalas importantas e Clotilde foguèt en realitat la filha adultèra de sa frema mai reconeguda coma la sieuna filha per son marrit. Se separèron en 1862 e son ex-frema anèt s'installar a Madrid en 1864.
Totjorn en 1848, après lo decès de son paire (1787-1844) e lei mòrts prematuras de sei fraires Ramon (1808-1837) e Josep (1806-1848), èra a la tèsta d'un patrimòni fòrça important. Aquò li permetèt d'arrestar sa carriera dins la foncion publica. Decidiguèt de començar una carriera politica onte s'interressèt ai questions d'urbanisme[1].
Quand lo govèrn espanhòu acceptèt de destrurre lei barris de Barcelona, Ildefons Cerdà foguèt cargat de planificar l'extension, dicha l'Eixample, de la vila. Prepausèt lo projècte dich plan Cerdà que foguèt finalament impausat per Madrid après divèrsei polemicas ambé la comuna, leis elèits localas e d'arquitèctes rivaus. Aqueu plan faguèt partida d'un ensems pus important de projèctes de renovacion urbana dins tot lo continent europèu. Ansin, coma lei trabalhs menats a París pendent lo rèine de Napoleon III, s'inspirèt de necessitats igienistas e militaras per melhorar e contraròtlar una vila fòrça poblada e relativament agitada. Pasmens, aguèt tanben unei trachs novators coma l'importància donada ai rets urbans, especialament ai rets de circulacion, e a de critèris egalitaristas ambé l'adopcion d'una unitat urbana identica per totei lei quartiers.
Lo plan Cerdà e l'Eixample foguèron leis òbras majoras de sa vida. Pasmens, Ildefons Cerdà contunièt per la seguida d'estudiar d'autrei projèctes e de desvolopar sei teorias sus la planificacion dei rets urbans a d'escalas pus importantas qu'aquela d'una vila. Ansin, fins a sa mòrt, s'interessèt especialament a la planificacion regionala dei rets urbans. Pasmens, aquò aviá un còst important e sei recèrcas entraïnèron la dilapidacion de son patrimòni. Moriguèt fòrça endeutat e dins la quasi misèria.
Carriera politica[modificar | modificar la font]
La carriera politica comencèt a la fin deis annadas 1840 e au començament deis annadas 1850 quand quitèt l'administracion publica. S'orientèt vèrs leis idèas dau socialisme utopic d'Etienne Cabet e intrèt en relacion ambé Narcís Monturiol e Ramon Martí i Alsina. Intrèt tanben au sen de la miliciá nacionala[2]. Participèt alora activament a la vida politica e foguèt elegit deputat en 1850 amb Estanislau Figueras, Pascual Madoz e Jacint Feliu Domènech per la legislacion 1851-1852[3].
Pendent lo periòde dau Bienni Progressista, venguèt comandant d'un batalhon de sapaires de la miliciá nacionala (1854-1856). En 1854, foguèt elegit regidor au sen de l'Ajuntament de Barcelona, ço que li permetèt d'observar e d'estudiar la condicion sociala deis abitants de la vila e aguèt una influéncia importanta sus lo desvolopament dau plan Cerdà. S'i raprochèt deis associacions obrieras de la vila e deguèt faciar en consequéncia l'ostilitat d'una partida deis elèits barceloninas. Puei, participèt a de negociacions a Madrid regardant l'associanisme obrier amb una delegacion d'obriers catalans[1].
A la fin d'aqueu periòde, foguèt destituit de son pòste e empresonèt dos còps per lo capitani generau Zapatero. Pasmens, capitèt de tornar venir regidor entre 1854 e 1856[4].
Carriera professionala[modificar | modificar la font]
Lo Plan Cerdà[modificar | modificar la font]
Lo plan Cerdà, extension urbana de la vila de Barcelona a l'origina dau quartier dich l'Eixample, es l'òbra pus famosa e pus reconeguda internacionala d'Ildefons Cerdà. Es un plan en escaquier amb una estructura qüadrangular, regulara e duberta que foguèt a l'origina de la renaissença de la vila comtala. Aqueu plan foguèt impausat per lo govèrn centrau de Madrid entraïnant una querèla ambé lo conseu de la comuna. Aprovat en junh de 1859, sa bastida acomencèt dins lo corrent de l'annada seguenta.
Lo lengatge novèu de Cerdà[modificar | modificar la font]
Lo plan Cerdà metiá en valor una classificacion novèla dau territòri devesit entre de vias e d'espacis intervias. Lei vias formavan un espaci public de mobilitat, de rescòntre, de desplegament dei rets e dei mobiliers urbans (aiga, gas, conduchs...), de plantacion d'aubre (mai de 100 000 aubres foguèron plantats) e l'esclairatge. Leis espacis intervias èran destinats a la vida privada e de luòc de rescòntre au sen d'edificis d'abitacion abitats per mai que d'una familha. Èran bastits segon lei critèris igienistas de la mitat dau sègle XIX per recebre la lutz solara e per èsser ventilats.
L'estructura dau plan Cerdà[modificar | modificar la font]
Lo plan testimoniava de l'optimisme e de la fisança dau sègle XIX e foguèt donc basat sus una vision scientifica d'una vila amb un caractèr matematica e geometrica[5]. L'unitat de basa adoptada èra una illa carrat de 113,3 mètres amb un descarrat de 45°[6]. Lei tèsis igienistas — fòrça estudiadas per Cerdà — i avián una influéncia majora e l'estructura foguèt dessenhada per favorizar l'oxigenacion e lo netejatge de l'atmosfèra de la ciutat[6].
Dins aquel encastre, Cerdà se concentrèt tanben sus la demenicion de la densitat d'abitants, sus lo melhorament de la mobilitat e sus l'anticipacion dau desvolopament dau transpòrt motorizat. Per exemple, d'axes sosterranhs èran tanben reservats per lo desvolopament dau tren. Ansin, adoptèt de vias d'una largor qu'èra alora inusitada que permetiá de limitar la superficia utilizada per leis abitacions e d'absorbir l'aumentacion futura de la circulacion. Enfin, dins cada quartier, una zòna foguèt reservada per lei bastiments e lei servicis publics.
La geometria de l'Eixample[modificar | modificar la font]
La geometria adoptada per Cerdà dins son plan d'expansion es fòrça omogenèa[7] en causa dei principis egalitaris de l'arquitècte, de la necessitat de poblar rapidament la vila amb una populacion novèla e de l'importància donada a la lutz solara. D'efèct, lei principis egalitaris de l'arquitècte que cercava d'eliminar lei diferéncias entre classas socialas encoratjèron l'omogeneïtat de l'urbanisme. Per exemple, l'adopcion de carrieras de circulacion identicas permetiá de pas privilegiar un axe donat e d'empachar l'especulacion d'influénciar la valor deis abitacions situadas lòng dei rotas pus comòdas.
D'autra part, lo plan Cerdà prevesiá tanben d'aculhir 800 000 abitants, çò que representava una aumentacion importanta de la populacion de Barcelona (235 000 abitants en 1857), que Cerdà pensava poblar totalament l'Eixample en 1900. En consequéncia, entreprenguèt rapidament d'aumentar la demografia barcelonina. Per aquò, prepausèt una extension « non limitada » basada sus un carrat regular e transpausable de 10 x 10 illas[8]. Cada unitat de basa teniá l'ensems dei servicis, dei rets e deis espacis urbans necessaris. L'omogeneïtat dau plan i representava donc un biais flexible de reproduire aisament aqueu motiu per estendre ò modificar lo plan iniciau[9].
Enfin, l'importància donada a la lutz solara entraïnèt l'orientacion dei carrieras segon d'axes qu'èran siá perpendiculars siá parralèls a la Mar Mediterranèa[10]. Ansin, lei quatre costats deis illas foguèron bastits en foncion dei ponchs cardinaus per permetre ai lotjaments de reçaubre la lutz dins lo corrent de la jornada.
Pasmens, l'arquitècte deguèt concebre son projècte a l'entorn d'una carriera majora, la gran Via de les Corts Catalanes, que li serviguèt d'axe director. De mai, deguèt estudiar la formacion de « districtes » que seis interseccions correspondián a d'endrechs importants de la vila coma la plaça de les Glòries Catalanes, la plaça Tetouan ò la plaça de l'Universitat.
Enfin, au sen de l'Eixample, la largor dei carrieras èra generalament fixada a 20 mètres. Coma dins lo cas de la renovacion de París, aquela largor permetiá de facilitar la circulacion. Pasmens, èra tanben associada a una vision militara per favorizar la repression d'una insureccion car de carrieras largas e drechas favorizavan lo desplaçament dei tropas militaras e lei tirs d'artilhariá[11]. A l'ora d'ara, lei 10 mètres centraus son utilizats per la cauçada e lo rèsta es devesit entre dos trepadors de 5 mètres. Una carriera pus larga èra dispausada totei lei cinc carrieras. Enfin, totei lei quinze illas, una carriera fòrça larga (carriera d'Urgell, Passeig de Sant Joan) èra previstada.
Leis excepcions a la regularitat[modificar | modificar la font]
Lo plan regular en escaquier de Cerdà presentava quauqueis excepcions a respèct de sei principis que se pòdon devesir entre dos tipes principaus. Lo premier èra liat au mantenement de camins vièlhs e tradicionaus de comunicacion per favorizar la circulacion. Formavan generalament de diagonala permetent d'accedir au centre de la vila[12]. Lo segond èra liat ai constrenchas impausadas per la topografia locala. Per exemple, foguèt lo cas dau Passeig de Gràcia e de la Rambla de Catalunya onte Cerdà deguèt traçar doas carrieras de largor especiala en luòga de tres per respectar un camin ancian e l'escorrement de l'aiga. Ansin, lo Passeig de Gràcia presenta d'aspècts non parallèls e seis illas an una forma trapezoïdala e non carrada.
Lo chantier de la bastida de l'Eixample entraïnèt l'aparicion d'una tresena mena d'excepcion. D'efèct, « l'extension illimitada » dau plan Cerdà preniá pas en còmpte l'integracion de la trama dei vilas e dei vilatges periferics[11]. Levat de Sant Andreu qu'èra costejat per la carriera meridiana, lei liames amb aquelei nuclèus urbans èran pas prevists e lo plan ignorava la màger part dei vias tradicionalas. En 1907, la comuna de Barcelona deguèt donc aprovar lo plan Jaussely destinat a resòuvre aquelei mancas[11]. Sa realizacion e tanben lo mantenement de certanei draias dins lo corrent de la bastida de l'Eixample permetèron de defugir la disparicion d'axes de comunicacion tradicionaus que formèron d'irregularitats coma, per exemple, l'ancian Camin de França (vengut la Carriera Pèire IV) ò lo Camin de Sants (vengut la Carriera Mistral)[11].
L'acceptacion malaisada dau plan Cerdà[modificar | modificar la font]
Lo plan Cerdà se turtèt a una oposicion fòrta de part de la comuna de Barcelona, de la màger part de l'elèit de la vila e d'uneis arquitèctes. Lei tendàncias egalitaristas e racionalistas dau projècte turtèron la borgesiá barcelonina qu'una partida èra de mai puslèu favorabla ai modèls adoptats per París ò per Washington[13]. Lo sostèn autoritari dau govèrn de Madrid foguèt tanben una fònt importanta d'oposicions. Maugrat l'origina catalana de sa familha e son sostèn politica a la republica federala catalana, Cerdà deguèt faciar una campanha de premsa calomniosa que pretendèt que foguèsse pas catalan. Enfin, divèrsei arquitèctes assaièron tanben d'empachar l'adopcion e la realizacion dau plan. Foguèt renfòrçada per lo fach que Cerdà foguèsse engenhaire e pas arquitècte.
Aquela oposicion demorèt relativament viva en despiech dau començament dau chantier qu'Enric Prat de la Riba criticava totjorn lo projècte en 1905[13].
Òbras principalas[modificar | modificar la font]
- Teoría de la Construcción de Ciudades, 1859 (en occitan Teoria sus la bastida dei vilas).
- Teoría de la Viabilidad Urbana y Reforma de la de Madrid, 1861 (en occitan Teoria sus lo ret urban e reforma d'aqueu de Madrid).
- Teoría del Enlace del Movimiento de las Vías Marítimas y Terrestres, 1863 (en occitan Teoria sus lei liasons dei movements d'axes maritims e terrèstres).
- Teoría General de la Urbanización, 1867 (en occitan Teoria generala d'urbanizacion).
L'Annada Cerdà[modificar | modificar la font]
Dau 11 de junh de 2009 au 11 de junh de 2010, se debanèt l'Annada Cerdà per celebrar lo 150en aniversari dau començament de la bastida de l'Eixample. Veguèt l'organizacion d'unei conferéncias ò exposicions regardant Ildefons Cerdà ò son projècte barcelonin.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ca) Arturo Soria y Puig, Cerdá : the five bases of the general theory of urbanization, Electa (1999).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Permanyer, Lluís: L'Eixample: 150 anys d'història. Barcelona: Viena Edicions / Ajuntament de Barcelona, 2008.
- ↑ D'aqueu temps, lei fòrças armadas espanhòlas èran un bastion deis idèas progressistas.
- ↑ (es) CONGRESO DE LOS DIPUTADOS - HISTORICO DE DIPUTADOS 1810-1977, [1].
- ↑ (ca) Ildefons Cerdà, Personalitat i ideologia, [2].
- ↑ (ca) Montaner, Josep Maria, « Ildefons Cerdà i la Barcelona Moderna », Revista Catalonia Cultura, n°3, 1978, pp. 44-45
- ↑ (ca) Permanyer, Lluís, L'Eixample, 150 anys d'Història, Viena Edicions e comuna de Barcelona (2008), p. 67.
- ↑ (ca) Comuna de Barcelona, Fulletó Ajuntament de Barcelona , [3]
- ↑ (ca) Babiano i Sànchez, Eloi, Antoni Rovira i Trias, Arquitecte de Barcelona, Viena Edicions e comuna de Barcelona (2007), p. 94.
- ↑ (fr) UNESCO, Cerdà de l'origine au futur de l'urbanisme (1999).
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 (es) Bohigas, Oriol, « En el centenario de Cerdà », Cuadernos de arquitectura, n°34 (1958).
- ↑ D'efèct, lei plans en escaquier necessitan sovent la bastida de carrieras diagonalas per accelerar la circulacion car, dins lo cas contrari, lei trajèctes son sovent alongats.
- ↑ 13,0 13,1 (es) Cirici-Pellicer, Alexandre, Significación del Plan Cerdá, Cuadernos de arquitectura, n°35 (1959).


c: text/html

text:
Ramón María del Valle-Inclán
Ramón María del Valle-Inclán (vadut Ramón José Simón Valle Peña' ; Vilanova de Arousa, Galícia lo 28 d'octobre de 1866 - Sant Jacme de Compostèla, lo 5 de genèr de 1936. Foguèt un dels principals escrivans modernistas d'Espanha. Son roman pus conegut es Luces de Bohemia.
Que vadó dens ua familha d'origina nòbla de Galícia Lo son pair, Ramón del Valle Bermúdez, qu'èra escrivan e liberau e la soa mair que s'aperava Dolores de la Peña y Montenegro. Que ho batejat Ramón José Simón Valle Peña (que cambiore lo son nom en Valle-Inclán en referéncia a un ajòu son aperat Francisco del Valle-Inclán.
Qu'estudiè au licèu de Pontevedra e, arron d'arrecéber lo bachillierato en 1885, que comencè estudis de dret a l'Universitat de Sant Jacme de Compostèla. Durant aquesta tempsada que dè quauques classas particularas entà ganhà's la vita. En 1888 que comencè estudis d'art tanben. Durant aquestas annadas que comencè tanben a escríver e que publiquè en 1889 un conte titolat A media noche (qu'ei a díser A mieja nueit). Qu'abandonè los estudis de dret a la mort deu son pair en 1890 e que tornè a Pontevedra. Que viatgè a Madrid puish, a partir de 1992 au Mexic (on publiquè dens jornaus locaus) e a Cuba.
En 1893 que tornè a Pontevedra e en 1894 que publiquè ua garba de contes devath lo títol femeninas. Que comencè tanben a hargoar lo son estil vestimentari dab la soa capa e la soa barba qui lo poèta famós Rubén Darío nicaraguan be'n escrivore un poèma.
En 1896 que s'installa a Madrid on e participa a mantuas tertulias (grops de discussions literàrias) ; que coneish atau escrivans famós com Gómez Carrillo, Pío y Ricardo Baroja, Azorín, Benavente, González Blanco, Villaespesa, Mariano Miguel de Val. En 1897 que publica Epitalamio (Historias de amores). En 1899 qu'ei herit accidentaument au braç au cors d'ua discussion dab lo jornalista Manuel Bueno e l'infeccion que hè necessària l'amputacion.
Que viu praubement durant las purmèras annadas deu sègle XX.
A partir de 1902 que publiquè la seria de las soas Sonatas qui seràn adaptadas au teatre e ua de las interprètas, l'actriz Josefina Blanco, que vaderà la soa molher en 1907. Qu'auràn tres hilhs : Joaquín María (1914), Carlos Luis (1917), Jaime (1921).
En 1907 tanben que publica Águilas de blasón , Aromas de leyenda, Versos en loor de un santo ermitaño e El marqués de Bradomín. Simpatizan deu carlisme, en 1908 que publica Los cruzados de la causa, El resplandor de la hoguera e Gerifaltes de antaño sus aquesta tematica.
En 1910 que viatgè en Argentina e que'n prohèitè entà vesitar los país vesins (Chile, Bolívia, Paraguai e Uruguai. Durant la Purmèra Guèrra Mondiau que vesitè lo front en França.
En 1920, dab l'òbra teatrau Lutz de boèmia (Luces de boemia) qu'estreè un genre navèth : l'esperpento (hèit d'imatge absurde vodat a refletar la realitat en la bèth deformar).
Politicament que s'opausa au regim dictatoriau deu generau Miguel Primo de Rivera e que sostienerà la Republica Espanhòla anat dinc a simpatizar dab l'Union Sovietica. En 1935, que's morí d'un càncer e que ho sepelit shens ceremonia religiosa, com ac demandè.
Ligam intèrne[modificar | modificar la font]
- Paginas amb ligams copats
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Ramón del Valle-Inclán
- Naissença en 1866
- Decès en 1936
- Escrivan galèc
- Poèta espanhòl
- Escrivan espanhòl del sègle XIX
- Escrivan espanhòl del sègle XX
- Dramaturg espanhòl
- Jornalista espanhòl
- Literatura espanhòla
- Escrivan de lenga espanhòla

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Estela
Una estela (var. estiala) es una bola de plasma que genèra d'energia gràcias a la fusion nucleara. Leis estelas (manca lo Soleu) apareisson coma de ponchs luminós dins lo cèu de nuech, e beluguejan per encausa de l'atmosfèra terrèstra.
Somari
- 1 Formacion e evolucion
- 2 Caracteristicas
- 3 Tipes d'estela
- 4 Catalòg d'estelas
- 5 Nòtas
- 6 Referéncias
- 7 Bibliografia
Formacion e evolucion[modificar | modificar la font]
Leis estelas son formadas dins lei regions qu'an una densitat de matèria pus auta qu'aquela dau mitan interestellar. Aquela matèria es principalament facha d'idrogèn e d'èli. Tènon egalament un percentatge d'elements quimics pus pesants. Dins aquò, la pression d'aquelei zonas, dichas nívols moleculars, es inferiora ai vueges obtenguts dins lei laboratòris terrèstres. Un exemple fòrça celèbre d'una region d'aqueu tipe es la Nebulosa d'Orion (M42)[1]. D'efècte, quand leis estèlas en formacion s'illuminan, esclairan de regions dei nívols moleculars autorizant lor observacion dempuei la Tèrra.
Formacion dei protoestelas[modificar | modificar la font]
La formacion d'una estela acomença amb una instabilitat gravitacionala dins un nívol molecular, generalament causada per leis ondas de tuert d'una supernova o per la collision entre doas galaxias. La durada de l'afondrament gravitacionau d'un nívol molecular es estimada entre 10 e 15 milions d'annadas. Durant l'afondrament dau nívol, de conglomerats pus dens e fachs de gas e de poussa se forman dins lo nívol. Aquelei conglomerats son dichs globuls de Bok. Pendent l'afondrament d'aquelei globuls, la temperatura e la pression aumentan. Puei, quand l'equilibri idrostatic es agantat, una protoestèla se forma au còr dau globul[2]. Aquelei protoestèlas son sovent enviroutadas per un disc protoplanetari.
Leis astres novèus amb una massa inferiora a doas massas solaras forman la classa deis estèlas variablas dau tipe T Tauri. Lei reaccions de fusion de l'idrogèn son pas encara començadas e l'energia provèn solament de la contraccion gravitacionala. De mai, leis estèlas d'aqueu tipe tènon un disc d'acrecion e una velocitat de rotacion importanta. Enfin, de giscles de matèria an generalament luòc de lòng de l'axe de rotacion de l'estela. Aquelei giscles son nomats objèctes Herbig-Haro[3] [4]. Ansin, lei rèstas dau nívol son finalament dispersats en causa dei giscles e dei radiacions deis estèlas novèlas[5].
Sequéncia principala[modificar | modificar la font]
La sequéncia principala es una fasa que representa 90% de l'existéncia deis estelas. Pendent aqueu periòde, l'estela produtz d'èli a partir d'idrogèn per de reaccions de fusion nuclearas. Aqueleis estèlas son dichas estèlas nanetas. Lor concentracion d'èli aumenta donc progressivament. En consequéncia, per mantenir lei reaccions de fusion dins lo nuclèu, la temperatura e la luminositat aumentan tanben pauc a pauc[6]. Per exemple, la luminositat dau Soleu auriá aumentat d'environ 40% dempuei 4,6 miliards d'annadas[7].
Cada estela de la sequéncia principala emet un vent estellar fach de particulas que constituisson un flux gasós continú vèrs l'Espaci. Per la màger part deis estèlas, la pèrda de massa causada per lo vent estellar es negligibla. Per exemple, lo Soleu pèrd 10-14 de sa massa cada an en causa dau vent solar, siá 0,01% de sa massa durant son existéncia complèta[8]. Dins aquò, una estèla supermassissa pòu pèrdre entre 10-7 e 10-5 de sa massa cada an, modificant fortament son evolucion[9]. Ansin, una estela de 50 massas solaras pòu pèrdre la mitat de sa massa iniciala pendent son passatge sus la sequéncia principala[10].
La durada passada dins la sequéncia principala varia principalament en foncion de la quantitat iniciala d'idrogèn e de la velocitat de reaccions de fusion dau nuclèu. Valent a dire que lei dos paramètres importants son la massa e la luminositat inicialas. Per lo Soleu, aqueu periòde es estimat a 1010 annadas. Leis estèlas massissas comborisson fòrça rapidament sei resèrvas de carburant e an donc una existéncia corta. En revenge, leis estelas pus pichonas, dichas nanetas rojas, comborisson lentament sei resèrvas d'idrogèn e pòdon foncionar durant de desenaus o de centenaus de miliards d'annadas[11].
Enfin, après la massa, un autre paramètre important es la quantitat d'elements pus pesants que l'èli. D'efècte, per leis astronòms, leis elements quimics pus pesants que l'èli son dichs metaus e sa concentracion es dicha metallicitat. Aquela metallicitat influéncia la durada dei reaccions de fusion, contraròtla la formacion dau camp magnetic de l'estela e modifica l'intensitat dau vent estellar[12] [13].
Evolucion après la sequéncia principala[modificar | modificar la font]
Quand leis estelas amb una massa superiora a 0,4 massa solara agotan lei resèrvas d'idrogèn dau nuclèu, sei jaç exteriors se dilatan per formar una estela giganta roja. Per exemple, lo rai dau Soleu serà d'environ 150 milions de quilomètres dins cinc miliards d'annadas còntra 70 000 a l'ora d'ara. Enterin, auriá perdut 30% de sa massa actuala en causa dei reaccions de fusion[7] [14] [15].
Aquela dilatacion es entraïnada per dos fenomèns que son l'extension dei reaccions de fusion de l'idrogèn dins lei jaç exteriors de l'estela e la contraccion dau nuclèu ont acomençan lei reaccions de fusion de l'èli[16]. Dins aquò, aquelei fenomèns son pas necessariament simultanèus. D'efècte, per leis estelas gigantas rojas amb una massa inferiora a 2,25 massas solaras, aquela transicion comença per l'aumentacion dau rai en causa de la fusion de l'idrogèn dins lei jaç exteriors. Puei, aquela dilatacion aumenta la pression dins lo nuclèu, permetent adonc lo començament dei reaccions implicant l'èli[16]. En revenge, una massa superiora a 2,25 massas solaras es sufisenta per entraïnar la fusion de l'èli[16]. La fusion de l'èli causa generalament una aumentacion brusca de la luminositat e de la temperatura de superficia. Enfin, après la consumacion dei resèrvas d'èli dau nuclèu, lei reaccions de fusion s'estendon ai jaç superiors.
Durant la fasa de fusion de l'èli, leis estelas d'una massa superiora a nòu massas solaras pòdon formar d'estèlas supergigantas. Après l'agotament dei resèrvas d'èli, aqueleis estèlas pòdon entraïnar la fusion d'elements pus pesants que l'èli. D'efècte, lo nuclèu se contracta e la fusion dau carbòni pòu començar. Puei, lei reaccions de fusion se propagan au neon, a l'oxigèn e au silici per pervenir a la produccion de fèrre qu'es lo darrier element produch. Ansin, certaneis estèlas ancianas aurián un nuclèu de fèrre mai leis elements pesants pòdon egalament agantar la superficia. Lo vent solar es adonc relativament dens.
Fin deis estelas[modificar | modificar la font]
Leis estelas ancianas dau tipe solar finisson per embandir au luench sei jaç exteriors e formar una nebulosa planetària. Se lei rèstas de l'estela an una massa mens importanta que 1,4 massas solaras, se pòdon contractar per formar un objècte amb una talha similara a la Tèrra dich naneta blanca[17]. Puei, après un periòde probablament fòrça lòng de refrejament, lei nanetas blancas vendrián de nanetas negras.
Per leis estelas pus massissas, lei reaccions de fusion contunian fins que la massa dau nuclèu de fèrre vèngue tròp importanta (environ 1,4 massas solaras). Lo nuclèu s'afondra adonc rapidament en causa de sa gravitat, causant una onda de tuert. Aquela onda entraïna l'explosion dei rèstas de l'estèla. Una explosion, dicha supernova, pòu èsser brevament tant lusenta coma una galaxia. Ansin, lei supernovas de la Via Lactèa foguèron descrichas coma d'estèlas novèlas per leis astronòms ancians[18]. La màger part de l'estela es ejectada au luench per l'explosion creant un tipe particular de nebulosa dich rèstas de supernova. Un exemple fòrça conegut es la Nebulosa dau Cranc (M1)[18]. De son caire, lo nuclèu vèn un pulsar o per leis estèlas pus massissas, un trauc negre[19].
Lei jaç exteriors deis estelas expulsats dins l'Univèrs tènon un ròtle important car se pòdon reciclar dins la formacion d'estèlas novèlas e de planetas. Ansin, la bofada dei supernovas e lo vent estellar an una importància capitala dins la formacion dau mitan interestellar[18].
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Massa[modificar | modificar la font]
La massa es la caracteristica fisica pus importanta d'una estela car permet la determinacion de sei paramètres d'evolucion essenciaus. Pòu montar a 100 o 150 massas solaras coma per Eta Carinae o benlèu 265 massas solaras per RMC 136a[20]. Dins aquò, la massa d'una estèla pòu tanben èsser fòrça febla coma per AB Doradus C amb una massa egala a 93 còps la massa de Jupitèr[21]. Lo limit inferior per la massa deis estèlas seriá situat entre 75 e 87 massas jovianas e variariá en foncion dau taus de metaus[22] [23]. Lei còrs pus pichons son de nanetas brunas. Lo limit superior es mau conegut. Fins a la descubèrta de RMC 136a, leis astrònoms supausavan l'existéncia d'un maximum entre 100 e 150 massas solaras.
Temps[modificar | modificar la font]
Lo temps deis estelas conegudas a l'ora d'ora varia generalament entre un miliard e dètz miliards d'annadas. L'estela pus anciana coneguda es HE 1523-0901 amb un temps egau a 13,2 miliards d'annadas[24] [25]. La durada d'existéncia d'una estèla depend quasi unicament de sa massa. Es corta, quauquei milions d'annadas, per leis estelas pus massissas que comborisson rapidament sei resèrvas de carburant. En revenge, leis estelas pus pichonas pòdon existir durant de desenaus o de centenaus de miliards d'annadas[26].
Composicion quimica[modificar | modificar la font]
La composicion massica mejana deis estèlas de la Via Lactèa es environ 71% d'idrogèn e 27% d'èli amb un percentatge feble d'elements pus pesants[27]. Generalament, la porcion d'elements pesants es recampada au taus de fèrre dins l'atmosfèra estellara car son espèctre d'absorcion se mesura facilament. Ansin, la quantitat de fèrre dins una estèla pòu permetre l'identificacion d'un sistèma de planetas l'enviroutant[28].
L'estela amb lo taus pus feble de fèrre es l'estèla naneta HE1327-2326 que tèn 5.10-6 de la concentracion solara. En revenge, existisson d'estèlas, coma u Leonis o 14 Herculis, amb dos o tres còps lo taus de fèrre dau Soleu[29]. Enfin, certaneis estèlas an un espèctre enriquit amb un element especial[30].
Diamètre[modificar | modificar la font]
Lo diamètre reau d'una estela varia de 20-40 quilomètres per un pulsar a environ 900 milions de quilomètres per una estèla supergiganta coma Betelgeuse. Dins aquò, en causa dei distàncias fòrça importantas ambé la Tèrra, leis estèlas son vistas coma de ponchs pichons que beluguejan dau fach deis efèctes atmosferics. Ansin, a l'excepcion dau Soleu, l'estèla ambé la talha aparenta pus granda es R Doradus, amb un diamètre visible egau a 0,057 segondas d'arc.
Lei discs visibles deis estèlas son donc tròp pichons per d'observacions ambé de telescòpis optics. Aquelei mesuras necessitan generalament l'utilizacion dei telescòpis interferomètres per obtenir d'imatges o l'estudi per ocultacion. Per exemple, se la luminositat d'una estèla es coneguda precisament pendent son ocultacion per la Luna, lo diamètre vesedor pòu èsser estimat[31].
Velocitats e movements deis estelas[modificar | modificar la font]
Lo movement d'una estela a respècte dau Soleu pòu permetre d'obtenir d'informacions quant a son origina, son temps, son estructura e son evolucion dins la Via Lactèa. Aqueu movement es devesit en doas compausantas que son la velocitat radiala, se l'estèla s'aluencha o non dau Soleu, e sa velocitat angulara, transversala, dicha movement pròpri. La velocitat radiala es mesurada per efècte Doppler a partir dei espèctres de linhas deis estèlas. Lo movement pròpri es mesurat per d'observacions astronomicas precisas per obtenir sa parallaxi. Generalament, leis estèlas pròchas dau Soleu an un movement pròpri important. Puei, aquelei compausantas permeton de calcular la velocitat de l'estèla a respècte dau Soleu o de la Via Lactèa. Leis estèlas de populacion II, pus ancianas, an generalament una velocitat superiora ais estèlas pus jovas de populacion I. De mai, de comparasons entre lei movements d'estelas diferentas permeton l'identificacion d'associacions mostrant una origina comuna probabla[32].
Camp magnetic[modificar | modificar la font]
Lo camp magnetic deis estèlas es entraïnat en causa de l'efècte dinamo creat per de movements de conveccion. L'intensitat dau camp magnetic varia en foncion de la massa, de la composicion e de la rotacion a l'entorn de l'axe de l'estela. Son activitat entraïna la formacion dei tacas sornas de la superficia que son de regions amb un camp magnetic fòrça important. De mai, l'activitat magnetica influéncia lei movements dau plasma dins l'atmosfèra estellara e lei projeccions de matèria[33].
D'autra part, leis estelas jovas an generalament una superficia pus activa e una rotacion pus auta en causa de lor camp magnetic. Aqueu camp a donc un ròtle de fren per alentir la rotacion de l'estèla a l'entorn de son axe. Ansin, leis estelas pus ancianas, coma lo Soleu, an una velocitat de rotacion pus febla e una activitat de superficia relativament bassa. Dins aquò, l'activitat deis estèlas es egalament ciclica ambé de maximums e de minimums[34].
Velocitat de rotacion[modificar | modificar la font]
La velocitat de rotacion d'una estèla se pòu mesurar aproximativament per espectroscòpia o pus exactament per observacion dau movement dei tacas sornas de la superficia. Leis estelas jovas an una velocitat de rotacion auta ambé de valors eqüatorialas superioras a 100 km/s. Ansin, per exemple, Achernar tèn una velocitat de rotacion de 225 km/s qu'entraïna un aplatiment important de l'estèla. Per contrast, la velocitat de rotacion dau Soleu es 1,994 km/s a l'eqüator. Ansin, la velocitat de rotacion, que depend de l'intensitat dau camp magnetic, es signe de l'evolucion de l'estèla[35]. Enfin, lei rèstas d'estèlas, especialament lei pulsars, tènon de velocitats de rotacion fòrça importantas. Per exemple, lo pulsar de la Nebulosa dau Cranc fa trenta torns cada segonda[36].
Temperatura de superfícia[modificar | modificar la font]
La temperatura de superficia d'una estela de la sequéncia principala es determinat per lo repòrt entre la produccion d'energia dau nuclèu e lo rai estellar[37]. Pus generalament, la classificacion actuala deis estèlas es basada sus la color, e donc la temperatura de superficia. Utiliza 7 categorias principalas, de la classa A a la classa Q, e divèrsei classas especialas per destriar leis estelas diferentas. De mai, uei, la classificacion es estenduda ai nanetas brunas. Cada categoria es devesida en dètz grops pus pichons, egalament en foncion de la temperatura de superficia [38] :
- la classa O amb una temperatura superiora a 33 000 K e una color blava prononciada. Es lo cas de Zeta Ophiuchi.
- la classa B que tèn una temperatura de superficia entre 10 500 e 33 000 K amb una color blava. Un exemple es l'estela Rigel de la constellacion d'Orion.
- la classa A, coma Altair, amb una color blanca qu'indica una temperatura de superficia entre 7 500 e 10 500 K.
- la classa F que tèn una temperatura entre 6 000 e 7 500 K e una color jauna palla. Per exemple, es lo cas de Procyon A.
- la classa G qu'es lo tipe dau Soleu. Aqueleis estelas an una color jauna per una temperatura de superficia entre 5 500 e 6 000 K.
- la classa K amb una temperatura de superficia entre 4 000 e 5 500 K e una color aranjada. Un exemple es Epsilon Indi.
- la classa M, coma Proxima Centauri, es la classa deis estelas pus frejas, amb una temperatura entre 2 600 e 4 000 K, e una color roja. Aquela classa regropa lei nanetas rojas.
Tipes d'estela[modificar | modificar la font]
Diagrama de Hertzsprung-Russell[modificar | modificar la font]
Lo diagrama de Hertzsprung-Russell es un graf mostrant la luminositat deis estèlas en foncion de la temperatura de superficia. Aqueu diagrama mòstra l'existéncia d'una diagonala dau canton aut a senèstra (estèlas brilhantas e caudas) au canton bas a drecha (estèlas gaire lusentas e frejas) onte se situa la majoritat deis estèlas. Aquela diagonala es dicha sequéncia principala. La region auta a drecha tèn leis estelas gigantas amb un esclat important e una temperatura de superficia febla. Au dessús, lo canton aut a drecha es poplat per leis estelas supergigantas. Enfin, dins la partida bas a senèstra, i a una diagonala isolada dau rèsta dau diagrama amb lei nanetas blancas que tènon una temperatura de superficia granda amb una magnitud febla.
Naneta bruna[modificar | modificar la font]
Lei nanetas brunas son pas d'estelas, o puslèu, son d'estèlas mancadas. Lor massa se situa entre aquela d'una estèla pichona e aquelei dei planetas gròssas. D'efècte, fau environ 0,08 massa solara per entraïnar lei reaccions de fusion dins lo nuclèu d'una protoestela e crear adonc una estèla vertadiera. Òr, lei nanetas brunas an una massa inferiora e pòdon solament emetre un raionament feble per contraccion gravitacionala.
Naneta roja[modificar | modificar la font]
Lei nanetas rojas son d'estelas rojas e pus pichonas car lei nanetas o lei pulsars an plus de reaccions nuclearas. Lor massa se situa entre 0,08 e 0,8 massa solara e lor temperatura de superficia es entre 2 500 e 5 000 K. La color roja es causada per aquelei temperaturas. Lei nanetas rojas mens massissas (amb una massa inferiora a 0,35 massa solara) son entierament convectivas. Aqueleis estelas consuman lentament sei sèrvas d'idrogèn e an donc una existéncia lònga. 80% deis estèlas de la Via Lactèa son de nanetas rojas que son lo tipe pus frequent d'estèla. Per exemple, l'estèla pus pròcha dau Soleu es una naneta roja dicha Proxima Centauri. Lo segond sistèma estellar en proximitat es tanben una naneta roja dicha estèla de Barnard.
Naneta jauna[modificar | modificar la font]
Lei nanetas jaunas son d'estèlas amb una talha mejana e una temperatura de superficia d'environ 6 000 K. An una superficia amb una color jauna, quasi blanca. Lo periòde d'existéncia d'aqueleis estèlas es estimat a 10 miliards d'annadas. Environ 10% d'estèlas de la Via Lactèa son de nanetas jaunas coma lo Soleu, Alfa Centauri, Tau Ceti e 51 Pegasi.
Giganta roja[modificar | modificar la font]
Lei gigantas rojas son de nanetas jaunas qu'an agotat sei resèrvas d'idrogèn. Lei reaccions de fusion de l'èli acomençan adonc e entraïnan un gonflament fòrça important de l'estèla. Ansin, lo nuclèu se contracta e lei jaç exteriors se dilatan, se refrejan e rogisson. Quand lei resèrvas de l'èli son consumadas, l'estela s'amòrça. Lei jaç exteriors son expulsats au luench per formar una nebulosa planetària e lo centre se contracta per venir una naneta blanca.
Giganta blava e supergiganta roja[modificar | modificar la font]
Leis estelas pus caudas e amb una massa superiora a 10 massas solaras son dichas gigantas blavas. Consuman rapidament sei resèrvas d'idrogèn. Puei, lei reaccions de fusion de l'èli començan enterin que l'estela se dilata e sa superficia se refreja per venir roja. Es adonc una supergiganta roja. Lei reaccions de fusion dau nuclèu pòdon produrre d'elements pesants coma lo fèrre, lo niquèl, lo cròme, lo cobalt, lo titani... Pasmens, l'estèla vèn instabla e finís de realizar sei reaccions termonuclearas. Peta adonc en supernova e forma segon sa massa un pulsar o un trauc negre.
Naneta blanca[modificar | modificar la font]
Lei nanetas blancas son lei rèstas d'estelas amb una massa situada entre 0,8 e 5 a 8 massas solaras coma lo Soleu[39]. Lor talha es pichona, similara a la Tèrra[40]. Inicialament, son d'astres fòrça cauds amb una color blanca. Puei, se refrejan per raionament. 97% d'estelas de la Via Lactèa formaràn de nanetas blancas dau fach dau nombre limitat d'estèlas fòrça massissas.
La densitat dei nanetas blanca es fòrça auta ambé de valors mejanas egalas a environ 109 kg.mm-3[41]. Ansin, la matèria compausant lei nanetas blancas es dicha degenerada car l'expression dei fòrças de pression es adonc basada sus lo principi d'exclusion de Pauli.
Naneta negra[modificar | modificar la font]
Lei nanetas negras son d'objèctes ipotetics. Serián de nanetas blancas pron refrejadas per emetre mai de lutz[42]. Dins aquò, a l'ora d'ara, l'Univèrs es tròp jove per tenir de nanetas negras.
Pulsar e trauc negre[modificar | modificar la font]
Lei pulsars son d'astres fòrça pichons mai massís. Per exemple, un pulsar fa 1,5 massas solaras amb un diamètre d'environ 10 quilomètres. Son lei vestigis d'estelas fòrça massissas, superioras a 10 massas solaras, que son nuclèu s'es contractat après una supernova. La densitat d'un pulsar es fòrça auta. De mai, aqueleis objèctes an un camp magnetic e una velocitat de rotacion fòrça importants. Dins aquò, certaneis estèlas an una massa talament auta que la contraccion dau nuclèu entraïnèt la formacion d'un objècte pus massís qu'un pulsar dich trauc negre.
Catalòg d'estelas[modificar | modificar la font]
Divèrsei catalògs d'estelas foguèron creats per listar leis estèlas. Lei pus celèbres son lei catalògs HD (Henry Draper) e BD (Bonner Durchmusterung). Leis estelas son classadas ambé sei coordenadas e recebon un numèro de classament coma, per exemple, HD 122653 coneguda per son percentatge fòrça feble d'elements metallics.
Nòtas[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Woodward, P. R. (1978). "Theoretical models of star formation". Annual review of astronomy and astrophysics 16: 555–584. doi:10.1146/annurev.aa.16.090178.003011
- ↑ Courtney Seligman, Slow Contraction of Protostellar Cloud, [1]
- ↑ Bally, J.; Morse, J.; Reipurth, B. (1996). "The Birth of Stars: Herbig-Haro Jets, Accretion and Proto-Planetary Disks". In Piero Benvenuti, F.D. Macchetto, and Ethan J. Schreier. Science with the Hubble Space Telescope - II. Proceedings of a workshop held in Paris, France, December 4–8, 1995. Space Telescope Science Institute. p. 491. http://adsabs.harvard.edu/abs/1996swhs.conf..491B.
- ↑ Smith, Michael David (2004). The origin of stars. Imperial College Press. p. 176. ISBN 1-86094-501-5.
- ↑ Megeath, Tom (May 11, 2010). "Herschel finds a hole in space". ESA. [2]
- ↑ Mengel, J. G.; Demarque, P.; Sweigart, A. V.; Gross, P. G. (1979). "Stellar evolution from the zero-age main sequence". Astrophysical Journal Supplement Series 40: 733–791. doi:10.1086/190603.
- ↑ 7,0 7,1 Sackmann, I. J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E. (1993). "Our Sun. III. Present and Future". Astrophysical Journal 418: 457. doi:10.1086/173407.
- ↑ Wood, B. E.; Müller, H.-R.; Zank, G. P.; Linsky, J. L. (2002). "Measured Mass-Loss Rates of Solar-like Stars as a Function of Age and Activity". The Astrophysical Journal 574 (1): 412–425. doi:10.1086/340797.
- ↑ de Loore, C.; de Greve, J. P.; Lamers, H. J. G. L. M. (1977). "Evolution of massive stars with mass loss by stellar wind". Astronomy and Astrophysics 61 (2): 251–259. [3]
- ↑ "The evolution of stars between 50 and 100 times the mass of the Sun". Royal Greenwich Observatory. [4]
- ↑ Richmond, Michael. "Late stages of evolution for low-mass stars". Rochester Institute of Technology. [5]
- ↑ Pizzolato, N.; Ventura, P.; D'Antona, F.; Maggio, A.; Micela, G.; Sciortino, S. (2001). "Subphotospheric convection and magnetic activity dependence on metallicity and age: Models and tests". Astronomy & Astrophysics 373: 597–607. doi:10.1051/0004-6361:20010626.
- ↑ "Mass loss and Evolution". UCL Astrophysics Group. [6]
- ↑ Schröder, K.-P.; Smith, Robert Connon (2008). "Distant future of the Sun and Earth revisited". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 386: 155. doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x
- ↑ Palmer, Jason (2008-02-22). "Hope dims that Earth will survive Sun's death". NewScientist.com news service. [7]
- ↑ 16,0 16,1 16,2 ben, Icko, Jr. (1991). "Single and binary star evolution". Astrophysical Journal Supplement Series 76: 55–114. doi:10.1086/191565.
- ↑ Liebert, J. (1980). "White dwarf stars". Annual review of astronomy and astrophysics 18 (2): 363–398. doi:10.1146/annurev.aa.18.090180.002051.
- ↑ 18,0 18,1 18,2 "Introduction to Supernova Remnants". Goddard Space Flight Center.
- ↑ Fryer, C. L. (2003). "Black-hole formation from stellar collapse". Classical and Quantum Gravity 20: S73–S80. doi:10.1088/0264-9381/20/10/309.
- ↑ Smith, Nathan (1998). "The Behemoth Eta Carinae: A Repeat Offender". Mercury Magazine (Astronomical Society of the Pacific) 27: 20. [8]
- ↑ Weighing the Smallest Stars, ESO, 19 de genier de 2005, [9]
- ↑ Boss, Alan (2001-04-03). "Are They Planets or What?". Carnegie Institution of Washington.
- ↑ Shiga, David (2006-08-17). "Mass cut-off between stars and brown dwarfs revealed". New Scientist.
- ↑ Frebel, A.; Norris, J. E.; Christlieb, N.; Thom, C.; Beers, T. C.; Rhee, J (2007-05-11). "Nearby Star Is A Galactic Fossil". Science Daily. [10]
- ↑ Frebel, Anna, et al (May, 2007). "Discovery of HE 1523-0901, a Strongly r-Process-enhanced Metal-poor Star with Detected Uranium". Astrophysical Journal Letters 660 (2): L117–L120. doi:10.1086/518122.
- ↑ Laughlin, G.; Bodenheimer, P.; Adams, F. C. (1997). "The End of the Main Sequence". The Astrophysical Journal 482: 420–432. doi:10.1086/304125.
- ↑ Irwin, Judith A. (2007). Astrophysics: Decoding the Cosmos. John Wiley and Sons. p. 78. ISBN 0-470-01306-0.
- ↑ Fischer, D. A.; Valenti, J. (2005). "The Planet-Metallicity Correlation". The Astrophysical Journal 622 (2): 1102–1117. doi:10.1086/428383
- ↑ Feltzing, S.; Gonzalez, G. (2000). "The nature of super-metal-rich stars: Detailed abundance analysis of 8 super-metal-rich star candidates". Astronomy & Astrophysics 367: 253–265. doi:10.1051/0004-6361:20000477.
- ↑ Gray, David F. (1992). The Observation and Analysis of Stellar Photospheres. Cambridge University Press. pp. 413–414. ISBN 0-521-40868-7.
- ↑ Ragland, S.; Chandrasekhar, T.; Ashok, N. M. (1995). "Angular Diameter of Carbon Star Tx-Piscium from Lunar Occultation Observations in the Near Infrared". Journal of Astrophysics and Astronomy 16: 332. [11].
- ↑ Elmegreen, B.; Efremov, Y. N. (1999). "The Formation of Star Clusters". American Scientist 86 (3): 264. doi:10.1511/1998.3.264.
- ↑ Brainerd, Jerome James (7 de junh de 2005). X-rays from Stellar Coronas. The Astrophysics Spectator. [12].
- ↑ erdyugina, Svetlana V. (2005). "Starspots: A Key to the Stellar Dynamo". Living Reviews. [13]
- ↑ Fitzpatrick, Richard (2006-02-13). "Introduction to Plasma Physics: A graduate course". The University of Texas at Austin. [14]
- ↑ Hubble site, Hubble Astronomers Unveil "Crab Nebula - The Movie", 30 de mai de 1996, [15]
- ↑ Strobel, Nick (2007-08-20). Properties of Stars: Color and Temperature. Astronomy Notes. Primis/McGraw-Hill, Inc.
- ↑ Smith, Gene (1999-04-16). "Stellar Spectra". University of California, San Diego. [16]
- ↑ Falk Herwig, Evolution of Asymptotic Giant Branch Stars, Annual Review of Astronomy & Astrophysics, 43, 435-479.
- ↑ H. L. Shipman, « Masses and radii of white-dwarf stars. III - Results for 110 hydrogen-rich and 28 helium-rich stars », dans The Astrophysical Journal, vol. 228, février 1979, p. 240–256.
- ↑ Jennifer Johnson, Extreme Stars: White Dwarfs and Neutron Stars: Lecture notes, Astronomy 162, Ohio State University, Columbus, Ohio, (E.-U.)
- ↑ Jean-Pierre Luminet, Les trous noirs, Seuil, coll. « Points Sciences », 1992 (ISBN 978-2-02-015948-7) , chap. « L'âge de cristal », p.107-108.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Pickover, Cliff (2001). The Stars of Heaven. Oxford University Press. ISBN 0-19-514874-6.
Gribbin, John; Mary Gribbin (2001). Stardust: Supernovae and Life—The Cosmic Connection. Yale University Press. ISBN 0-300-09097-8.
Hawking, Stephen (1988). A Brief History of Time. Bantam Books. ISBN 0-553-17521-1.


text:
Comunautat Europèa de l'Energia Atomica
La Comunitat Europèa de l'Energia Atomica (CEEA), coneguda popularment coma Euratom, es una organizacion europèa que s'ocupa de l'establiment d'un mercat comun dels productes nuclears e dins lo desvolopament d'aquela industria nucleara amb de fins pacificas.
Sa composicion e son organizacion es plenament integrada dins los organs de foncionament de l'Union Europèa pasmens que siá una entitat complatament independenta. Son sèti es dins la vila bèlga de Brussèlas.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo resultat de la signatura dels Tractats de Roma lo 25 de març de 1957 foguèt la creacion de la Comunautat Economica Europèa (CEE) e la Comunautat Europèa de l'Energia Atomica (Euratom), organizacions amb d'objectius mai economics que politics.
Incialament creada coma una entitat amb sa pròpia direccion e sa presidéncia, a partir de la signatura del Tractat de fusion de las Comunautats Europèas en 1965 fusionant sas institucions amb aquelas de la Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr (CECA) e la Comaunitat Economica Europèa (CEE).
Objectius[modificar | modificar la font]
La tòca de l'Euratom foguèt la creacion d'un mercat comun e especializat dins los productes èissits de l'energia atomica, asegura lor distribucion dins los estats membres de la Comunautat, e la venta dels demais als estats no comunautaris e la recerca al l'entorn d'aquela energia per d'usatges pacifics.
Membres[modificar | modificar la font]
Los membres de l'Euratom son los meteisses qu'aqueles de l'Union Europèa, perque aquel organisme partatge sus organs amb la precedenta. L'Euratom foguèt fondat per sièis estats: França, Alemanha, Itàlia e los tres païses del Benelux: Belgica, Païses Basses e Luxemborg. Aprèp totes los estats membres de las succesivas Comunautats Europèas venguèron far partida d'aquel organisme.
Institucions[modificar | modificar la font]
Creada d'en primièr coma una organizacion plenament independenta e amb sa pròpias institucions, amb tres presdients. En 1967, amb la dintrada en vigor del Tractat de fusion de las Comunautats Europèas, aquelas institucions fusionèron amb aquelas de la CECA e la CEE, creant una unica Comission Europèa.
Controvèrsia[modificar | modificar la font]
Son entitat autonoma dins la Union Europèa fa controvèrsia pro importanta a causa de la disparicion iniciala de la CECA en 2002 e la desaparicion prevista de la CEE en 2009 en virtut del Tractat de Lisbona de 2007. Dins la signatura d'aquel darrièr tractat, seguent lo fracàs de Constitucion Europèa, se prepausèt exclure l'Euratom de la personalitat juridica de la nòva Union Europea a causa del sentiment antinuclear qualques estats membres de la UE.


text:
Arrondiment
L'arrondiment es una division administrativa comuna a quauques país francofòns (França, Belgica, Canadà) e aus País Bas.
França[modificar | modificar la font]
I a doas menas d'arrondiments :
- los arrondiments departamentals, division administrativa d'un departament, creats per la lei del 28 pluviôse de l'an VIII (17 de febrièr de 1800), dirigits per un sosprefècte (fins al 12 d'octobre de 1940 convocava un conselh d'arrondiment del ròtle consultatiu; un temps foguèron los deputats elegits per arrondiment)
- los arrondiments municipals, subdivision d'una comuna.


text:
Massís de la Santa Bauma
Lo Massís de la Santa Bauma es un massís calcari d'Occitània, en Provença, dins lei departaments de Var e dei Bocas de Ròse.
Lo massís s'estend de l'Oèst a l'Èst-Nòrd-Èst sus 35 km de lòng (amb una linha de cresta de 12 km) e 15 km de larg amb una superficia de 21 km². Lo som dau massís es lo Jo de l'Aigla que culmina a 1147 m. Compren egalament sus son flanc Oèst lo ponch culminant dei Bocas de Ròse: lo Bauç de Bertanha[1] qu'atenh l'altitud de 1042 m.
Lo caractèr excepcionau dau site tèn a la preséncia d'una fageda madura, preservada despuei mai d'un sègle, e de la bauma de Santa Maria Magdalena, luòc de pelegrinatge major a l'Edat Mejana.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Cf. Novè Granet, de Victor Gelu, La Partença: «   » (traduch en francés per l'autor en pic de Bretagne; en francés actuau, se ditz pic de Bertagne).


text:
Region de Danemarc
La region es la division administrativa principala de Danemarc dempuèi lo primièr de genièr de 2007.
Las 5 regions de Danemarc son :
- Jutlàndia Septentrionala (Nordjylland) compausat de l'amt del Jutlàndia Septentrionala e d'una part de l'amt de Viborg amb una administration centrala en Aalborg. 11 municipalitats. 7 927 km².
- Jutlàndia Centrala (Midtjylland) compausat dels amter de Ringkjøbing, d'Aarhus e d'una part dels amter de Viborg et de Vejle. La region es administrada a Viborg. 19 municipalitats. 13 142 km².
- Danemarc Meridional (Syddanmark) compausat dels amter de Fyns, Ribe e de la Jutlàndia Meridionala e d'una part de l'amt de Vejle. La region es administrada a Vejle. 22 municipalitats. 12 191 km².
- Hovedstaden compausada dels amter de Copenaga et de Frederiksborg, dels comunas de Copenaga et de Frederiksberg e de la comuna regionala de Bornholm. La region es administrada a Hillerød. 29 municipalitats. 2 561 km².
- Sjælland compausada dels amter de Roskilde, de Storstrøms et del Sjælland Occidental. La region es administrada a Sorø. 17 municipalitats. 7 273 km².


text:
Òrdi
L’òrdi (var. uèrdi) o lo balharc[1] (Hordeum vulgare) es una cereala de palha, planta erbacèa annala de la familha Poaceae. Es la mai anciana cereala cultivada. Plan adaptada al clima mediterranèu a causa de sa rusticitat, constituissiá atal la principala cereala cultivada dins l'Antiquitat grèga, e consomida en galeta o en farinetas (maza). L'òrdi buta dels tropics fins a 4 500 m d’altitud en Tibet.
L'òrdi se caracteriza per d'espigas de las barbas longas.
Somari
Varietats[modificar | modificar la font]
Se distinguís:
- los òrdis d'ivèrn, resistents al fred fins a -15 °C, pòdon aver d'espigas platas de dos rengs de grans o d'espigas cilindricas de sièis rengs de grans. Se semena de la fin de setembre al començament d'octobre, per èsser plan installats avant l’ivèrn;
- los òrdis de prima, sensibles al gèl, del cicle vegetatiu pus cort, se semenan en febrièr - març.
Los grans son redonds e marcats d'un trach dins lo long.
Produccion[modificar | modificar la font]
En 2004, la produccion mondiala d’òrdi èra de 155 milions de tonas per una superfícia semenada de 57 milions d'ectaras, o un rendement mejan de 27,2 quintals per ectara (font FAO). Setze païses realizan 80 % d'aquela produccion.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
L’òrdi es reputat per favorir una bona digestion e per son apond en fibras, vitaminas del grope B, selèni, fosfòr, fèrre, zinc, coire e magnèsi. Conten uèit acids aminats essencials e a una accion favorabla sul taus de sucre dins lo sang, lo colesteròl e la flòra intestinala[2].
L’òrdi, cereala segondària, es una font energetica importanta dins l'alimentacion animala mas paura en proteïnas e deu s'apondre complements.
Dins l'alimentacion umana, l'utilizacion principala es la braçariá. L’òrdi de qualitat optimala deu aver una umiditat inferiora a 14,5%, un taus de proteïnas comprés entre 9,5% e 11,5%, una energia germinativa superiora a 95%. Se preferís las varietats de prima.
A partir dels grans d'òrdi maltat se produsís lo siròp d'òrdi maltat, un concentrat edulcorant.
Òrdi perlat - òrdi mondat: jos forma de grans, se trapa notablament l’òrdi mondat, que sa primièra envelopa exteriora se retira, mas que lo bren e lo gèrme demòran. Se trapa tanben l’òrdi perlat, que sos grans son estats abrasats (son polits per li far l'aparéncia d’una pèrla), e a perdut lo gèrme e un grand jaç exterior, e amb que se fa de farinas. L’òrdi mondat es pus nutritiu, perque a conservat la màger part de sos nutriments. Quina que siá la preparacion prevista, l’òrdi se còi dins una proporcion de tres parts d'aiga per una d'òrdi. Se daissa prene lo bolh, se cobrís, se redusís lo fuòc e se còi 45 minutas per l’òrdi perlat, e 90 minutas per aquel mondat, fins que l'òrdi siá tendre e tota l'aiga absorbida.
Dins l'Antiquitat, l'òrdi èra l'aliment de basa dels Grècs que la consomavan jos forma d'una galeta monenada maza. Se fabricava a l'ostal e se manjava de pertot. Tucidides (III, 49) parla atal dels marins d'Atenas a Mitilena que se ne manjava « sens quitar lo banc dels remaires ».
Los Tibetans fan de farina d'òrdi grilhat, nomenada tsampa, lor aliment tradicional de basa[3].
En Africa del Nòrd, se fabrica de semola d'òrdi.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ De doas rengas de gran.
- ↑ http://whfoods.org/genpage.php?tname=foodspice&dbid=127 (en)
- ↑ (fr)Françoise Pommaret : Le Tibet, une civilisation blessée, Découvertes Gallimard, Paris, 2002, ISBN 2070762998, ISBN 9782070762996
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Josep Carner
Josep Carner i Puigoriol (Pere de Maldar) (Barcelona, 9 de febrièr de 1884 - Brussellas, 4 de junh de 1970), foguèt un poèta, jornalista, autor de teatre e traductor catalan. Es conegut jos l'escais de princi dels poètas catalans e es considerat coma lo representant màger de la poesia del Noucentisme.
Biografia[modificar | modificar la font]
En 1897 Carner dintrèt a l'Universitat de Barcelona, ont descobriguèt lo catalanisme. Obtenguèt sa licéncia de Drech e Filosofia. En aquel temps collaborèt a las revistas Montserrat e L'Atlàntida, demest fòrça d'autras. Dirigiguèt de fet Catalunya2 (1903-1905), Empori (1907-1908) e Catalunya (1913- 1914). En 1911 foguèt designat coma membre de la Seccion Filològica de l'Institut d'Estudis Catalans, e collaborèt amb Pompeu Fabra a la fixacion e a l'enriquiment de la lenga catalana.
A la debuta del sègle XX participèt a La Veu de Catalunya, e i escriguèt fins a 1928. En 1915 se maridèt amb la chilena Carmen de Ossa ( -Liban, 1935), e aguèron amassa dos enfants: Anna Maria e Josep.
Renovador de la poesia, de la lenga e de la pròsa catalana, creèt un estil novèl de jornalisme politic. Amb Prat de la Riba, dins l'encastre de la Mancomunitat, luchèt per la professionalizacion de la literatura catalana, que considerava adolescenta. Aprèp la mòrt d'aqueste, en 1920 Carner se presentèt a Madrid a de concorses per venir membre del cos consular, e en març de 1921, entamenèt una carrera diplomatica. Partiguèt de Catalonha per s'installar a Gènoa amb tota la familha coma vicecònsol d'Espanha. Va exercir càrrecs a Gènoa, San José, le Havre, Hendaia, Beirot, Brussellas e París. Durant la guèrra civila espanhòla foguèt un dels pocs diplomatas que servèt sa fidelitat a la Republica. Per encausa d'aquò e del manten de sas conviccions catalanistas e democraticas fèrmas, en 1939 son alunhament de Catalonha venguèt forçat e i tornèt pas viure jamai.


text:
Ostau de Borgonha (París)
L'Ostau de Borgonha que ho un deus màgers lòcs de l'istòria deu teatre au sègle XVII a París e en França.
Com lo son nom ac bremba, que ho bastit au sègle XVI entaus Ducs de Borgonha. Puish, en 1548 los Con.hrairs de la Passion que'u comprèn entà ne har ua sala entà representar mistèris religiós. Totun, lo parlament que'us vedè lo dret de jogar òbras religiosas en los bèth balhar lo monopòli deu teatre profan. Alavetz que comencèn de logar la loa sala a divèrsas tropas.
Pierre Le Messier que i establí la soa en 1624, puish Valleran Le Conte que i installè la Tropa Reiau devath la proteccion deu rei Loís XIII. A depsart de farça, l'Ostau de Borgonha que ho un lòc de representacions d'òbras de Jean Rotrou, Alexandre Hardy, Pierre Corneille e Jean Racine. Los sons actors màgers que hon Floridor, Montfleury e la Champmeslé.
En 1680, per òrdi de Loís XIV, la Tropa de l'Ostau de Borgonha que fusionè dab la de l'Ostau Guénégaud en bèth fondar la Comedia Francesa.


text:
Triada Macdonald
La Triada Macdonald o Triada de Sociopatia qu'ei un ensemble de condutas (crudeltat envèrs los animaus petits, piromania, enuresia nocturna persistenta arron de 5 ans) detectadas en çò de daubuns mainats e adolescents, identificadas com factors predictius d'ua futura personalitat antisociau violenta e com signes sovent vists dens lo passat deus tuaires en seria, hèra deus quaus e mòstran au mensh un d'aqueths simptòmas durant la loa enfança.
Que pòrta lo nom deu psiquiatre neozelandés John Macdonald qui la descrobí.


text:
Fagus
Fagus (fau) es un genre d'arbre de la familha dels Fagaceae. Se compta un desenat d'espècias de faus en Euròpa, en Asia e en America. L'espècia mai espandida en Euròpa es Fagus sylvatica.
Las espècias[modificar | modificar la font]
- Fagus crenata Bl. (sinonim Fagus sieboldii Endl.) - Fau de Japon
- Fagus engleriana - Fau de China
- Fagus grandifolia Ehrh.
- Fagus hayatae - Fau de Taïwan
- Fagus japonica - Fau blau de Japon
- Fagus longipetiolata - Fau de China Meridionala
- Fagus lucida - Fau brilhant
- Fagus orientalis - Fau d'Orient
- Fagus sylvatica L. - Fau europèu
- Fagus sylvatica pendula - Fau ploraire
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Fagus dins Flora of North America (en)
- Fagus dins Flora of China (en)
- Fagus dins Flora of Missouri (en)
- Referéncia ITIS : TSN 19461 Fagus L. (en)
- Referéncia NCBI : Fagus (en)


text:
Tetiana Chornovol
Tetiana Mykolayivna Chornovol, tanben de còps que i a Chornovil (en ucraïnian: TeTяHa MиkoлaïBHa ЧopHoBoл o ЧopHoBiл; Kyiv, 4 de junh de 1979) es una jornalista e activista de dreches civics ucraïniana. Aquesta correspondenta dels mejans d'informacion sus Internet, ЛiBий бeper e ykpaïHcbka ПpaBдa, foguèt demest los menaires de las manifestacions conegudas coma EuroMaidan que comencèron en 2013. Es famosa per son estil jornalistic aventurièr e per sos rapòrts d'investigacion a prepaus de la corrupcion en Ucraïna.
Lo 25 de decembre de 2013, per encausa de son activisme proeuropèu e fòrça critic amb lo govèrn ucraïnian de Víktor Ianokòvych, Chornovol foguèt victima d'una agression brutala que li laissèt mantuna contusion e subretot lo nas copat. Aquel acte foguèt condemnat per mantun sector politic del país e internacionalament.


text:
Estònia
Estònia (en estonian Eesti) o oficialament la Republica d'Estònia es un Estat de l'Euròpa del Nòrd, bordat per la mar Baltica a l'oèst e pel golf de Finlàndia al nòrd, que parteja sa frontièra amb sa vesina baltica, Letònia al sud, e amb Russia a l'èst.
La capitala es Tallinn. Lo gentilici es estonian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Se supausa que los primièrs pòbles qu'abitèron lo territòri actual d'Estònia foguèron los Aesti, nomadas d'origina finés que vivián en tribús semiorganizadas, mas sens unitat entre elas. Al sègle XIII, la Glèisa Catolica organizèt mejançant lo Rei Valdemar II de Danemarc, una crosada per cristianizar las tribús paganas de la mar Baltica La lucha durèt gaireben 20 ans, en delimitant lo territòri estonian al nòrd amb Danemarc e al sud, dividit entre divèrses avescats e l'Òrdre dels Livonians, un poderós òrdre crestian que sometèt totas las tribús localas e dominèt la màger part del territòri.
En 1248, Tallinn (Reval) adoptèt un govèrn autonòm basat en la lei de Lübeck e d'ans aguèt après la siá intrada a la Liga Anseatica, en fasent de la region un centre comercial important e en soslinhant la pèrda del domeni danés a la region. Après divèrses tractats amb los lituans e los rus, Danemarc poguèt pas conténer l'aument del poder militar dels vassals influenciats per Vestfàlia e d'autres per Livònia, fins que, en 1343, los estonians, fins a alavetz subjugats e aguts solament coma sèrfs dels nòbles, organizèron la Revòlta de la Nuèch de Sant Jordi, renoncièron al cristianisme e lutèron contra la servitud. L'Òrdre Teutonic, que controtlava Livònia, acabèt amb la revòlta dos ans après e crompèt lo territòri de Danemarc. Aital, començava lo periòde del domeni dels teutons sus Estònia.
Domeni suedés[modificar | modificar la font]
Dos sègles après lo territòri d'Estònia tornèt aver d'importància. Lo recent format Empèri Rus, en la siá idèia d'imperialisme e favorit per la debilitat de l'Òrdre Teutonic, a causa del litigi amb l'Union Lituanopolonesa al sud, ocupèt la Livònia, en la considerant tèrra dels sieus ancestres. Mentres Que, Danemarc, Suècia e Polonha, qu'aprovavan pas l'avançada russa sus de tèrras tan vesinas dels sieus domenis, formèron una aliança militara per conténer l'avançada russa a la region. Aguèt inici alavetz, en 1559, la Guèrra de Livònia, que lutèron daneses, suedeses e poloneses, per obténer lo territòri de la Livònia e conténer l'avançada russa, qu'aviá ja conquistat l'avescat de Dorpat. Quand los suedeses dominèron la region nòrd, los poloneses la region sud, e los daneses las illas del avescat de Ösel-Wiek, comencèt una autra guèrra, la Guèrra Nordica dels Sèt Ans(1563-1570). Se consolidèt aicí l'avançada e lo subseguent domeni suedés de la region, derrotats los russes a Narva, e conquistadas lo 1629 las tèrras de Livònia, fins a alavetz contarotladas pels poloneses.
Alavetz, lo 1645, après la nòva desbranda de Danemarc, los suedeses foguèron la tresena nacion a dominar lo territòri d'Estònia, mas lo fach que portèt mai beneficis dins lo pòble estonian, antigament solament aguda coma serf dels nòbles que dominavan la region. Foguèt en aquela epòca, que sorgiguèron las primièras escòlas a las vilas estonianas, qu'èran capablas d'ensenhar lo pòble a legir qualques ensenhaments religioses. Foguèt dobèrta tanben, pel Rei Gustau II Adolf, a Tartu, la primièra universitat en Estònia. D'ans après, après la Guèrra dels Trenta Ans, de mèstres alemands venguèron a l'academia de Tallinn, en dirigint de salas coma las academias alemandas, en aumentant l'influéncia que los alemands aguèron totjorn en Estònia.
Empèri Rus[modificar | modificar la font]
Après una guèrra amb lo prince de Brandeborg, Suècia faguèt una refòrma[1] dins las tèrras dels nòbles a Estònia, en generant un malcontentament e en favorizant lo retorn d'autras nacions al territòri estonian. Se generèt alavetz, en febrièr de 1700, la granda Guèrra del Nòrd, amb en participant encara un còp Danemarc, Polonha, Russia e Saxònia contra los suedeses. Après fòrça batalhas e reviravòltas, coma la batalha de Poltava, los russes capitèron de batre las tropas personalas del Rei Carles XII e conquistar Tallinn, en dominant fin finala Estònia e Livònia, fach requerit dempuèi l'epòca del Tzar Ivan IV.
Al sègle XVIII, la creacion de las universitats en Estònia favorizèt un fòrt creissement cultural de la populacion, amb la màger utilizacion de l'idiòma pròpri e de la mesa en valor de la cultura estoniana. Foguèt lo primièr còp que los estonians se volquèron coma un pòble e los intellectuals cercavan la creacion d'una nacion. En aprofechant l'inevitabla casuda de l'Empèri Rus, e ja malcontents de qualques mesuras de l'Empèri, se revoltèron amassa pendent la Revolucion de 1905 e foguèron fòrtament reprimits per l'armada russa. Mas aquel foguèt lo primièr passatge real per l'independéncia que seriá obtenguda après la Revolucion de 1917, que donariá pel primièr còp una tèrra independenta als estonians, la Republica d'Estònia, amb la bandièra que significava lo blau dels lacs e del cèl, lo negre del sòl de la tèrra natala e lo blanc la felicitat del pòble.[2]
Estònia independenta[modificar | modificar la font]
Durant los primièrs 22 ans d'independéncia (1918-1940), Estònia passèt per una trebolada vida politica amb la dissolucion d'unes partits e lo primièr president foguèt pas elegit abans 1938. Mas en l'aspècte cultural, foguèt un periòde fòrça fòrt, amb la creacion de fòrça escòlas qu'ensenhavan en estonian e lo gatge de l'autonomia culturala de las minoritats, compausada per josieus, russes ortodòxes e descendents de tribús ancianas estonianas. Unica en tota l'Euròpa de l'Èst. Mas a causa d'aquela politica de neutralitat, Estònia foguèt amira de l'ocupacion pendent la Segonda Guèrra Mondiala. A causa d'una engana sovietica,[3] Estònia foguèt ocupada en 1940 per l'URSS. Lo 1942, los alemands ocupèron l'Union Sovietica e comencèron per ocupar Estònia. En un primièr moment, los estonians foguèron contents, a causa de l'anciana proximitat culturala amb los alemands e tanben per somiar al retorn d'una Estònia independenta, fach que foguèt immediatament escartat pel govèrn de Hitler. Quand l'Invasion alemanda de l'URSS fracassèt e que los alemands partiguèron d'Estònia, la nòva invasion sovietica se mostrèt inevitabla, a causa de l'usura del país per la guèrra. S'establiguèt aital la Republica Socialista Sovietica d'Estònia.
Ans recents[modificar | modificar la font]
Entre 1940 e 1991 Estònia foguèt una republica sovietica, jol nom de Republica Socialista Sovietica d'Estònia, lo 20 d'agost de 1991 recobrèt son anciana independéncia (1918-1940). Desempuèi a refortit los ligams amb los païses occidentals, e en 2004 entrèt dins l'OTAN e l'Union Europèa.
Politica[modificar | modificar la font]
Estònia es una republica parlamentària.
Geografia[modificar | modificar la font]
Estònia es un país fòrça planièr, amb una altitud mejana de solament 50 m, e 318 m d'altitud maximala, a la montanha Suur Munamägi, situada a l'extrèm sud-oriental. Los bòsques cobrisson 47% de la superfícia totala. S'i tròban gaireben 1400 lacs e estanhs (qualques uns fòrça pichons, e d'autres pus grands, lo lac Peipsi, a la frontièra amb Russia, fa 3555 km²). A 3794 km de litoral maritim accidentat e un grand nombre de golfes e estreches. Lo nombre d'illas e illòts es de 1500, amb doas que son pro gròssas per formar sos pròpris comtats : Saaremaa e Hiiumaa.
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia d'Estònia.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lectura addicionala: Lo Reialme suedés en las Nacions Bálticas
- ↑ La bandièra d'Estònia (en anglés)
- ↑ veire Pacte Ribbentrop-Molotov


text:
World Wide Web
Lo World Wide Web, literaument "la telaranha mondiau", o simplament Web, o tanben la Tela o lo WWW, qu'ei un sistèma ipertèxte public qui fonciona sus l'Internet e qui pemet de consultar, dab un navigator web, paginas hicadas en linha dens sites. L'imatge de la tela que vien deus iperligams qui ligan las paginas web enter eras.
Lo Web n'ei pas qu'ua de las aplicacions de l'Internet. D'autas aplicacions de l'Internet qu'existeishen, com lo corrièr electronic, la messatgeria instantanèa, Usenet, etc. Lo Web qu'estó inventat annadas arron de l'Internet, mes qu'ei eth qui aperè l'atencion deus mèdias e deu gran public sus l'Internet. Despuish ençà, lo Web e l'Internet que's sòlen con•hóner dens lo lengatge corrent.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1980, lo CERN qu'avè besonh d'un sistèma entà escambiar informacion enter cercaires peu mèdi d'ipertèxte. Tim Berners-Lee que hasó un prototipe mentavut ENQUIRE. Quan lo CERN e devienó lo màger nod de l'Internet de la tempsada (en aqueth moment sonque TCP, DNS...), Berners qu'ensagè de i connectar lo sistèmi qui avè creat. Lo 12 de noveme 1990 que publiquè l'invencion dab Robert Cailliau.
Lo prumèr servidor Web qu'estó un ordinator deu tipe NeXTcube. Per Nadau de 1990 que's creè las prumèras paginas Web, qui explicavan lo projècte en si, lo prumèr servidor d'HTTP (tanben creat entad eth) e lo prumèr navigator, mentavut WorldWideWeb (totun com lo protocòl, e mei tard arrenomiat Nexus entà evitar confusions).
Foncionament[modificar | modificar la font]
Normaument, la visualizacion d'ua pagina web que comença quan l'utilizator introduseish ua URL dens la barra de navigacion deu navigator web o quan segueish un iperligam, o ligam informatic, de cap tad aquera pagina o ressorsa.
Alavetz, l'URL introdusida que's traduseish en ua adreça IP peu mèdi de DNS, ua basa de dadas distribuida globaument qui contien las equivaléncias domeni-adreça ip. Aquera adreça IP qu'ei necessària entà saber a quin servidor e s'a a adreçar la consultacion. Puish lo navigator web qu'envia la consultacion au servidor HTTP qui a hèit la demanda.
La pagina web que restitueish en generau un archiu au format HTML. Aqueste archiu qu'ei immediatament interpretat peu navigator. Quan lo navigator e sap dejà de quinas ressorsas aurà besonh entà amuishar la pagina, que torna har ua consultacion HTTP en demandant los imatges e las autas ressorsas qui hèn partida de la pagina (archius css, javascript, applets java..).
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Modèl matematic[modificar | modificar la font]
Lo Worl Wide Web, com ensemble de ressorsas ipertèxte, que's pòt modelizar en est modélisable en graf orientat dab las ressorsas entà vertèx e los iperligams entà arcs. Com lo graf ei orientat, dauvuas ressorsas que pòden constituir potz (o honsets, mensh formaument): n'existeish pas nat camin de cap tà la rèsta deu web.
Exploracion deu Web e Web pregon[modificar | modificar la font]
L’exploracion recursiva deu Web a partir de ressorsas plan causidas qu'ei lo metòde de basa programat dens los robòts d’indexacion deus motors de recèrca. En 2004, los motors de recèrca qu'indexavan uns 4 miliards de ressorsas. Lo Web pregon, o Web invisible, qu'ei la partida deu Web qui n’ei pas indexada e ei donc impossibla a trobar dab los motors de recèrca generalistas. Estudis que i a qu'indican que la partida invisibla deu Web e representa mei deu 99 % deu Web[1]. Lo Web pregon que compren las ressorsas seguentas:
- las ressorsas inaccessiblas au public, donc aus robòts, entermiei las quaus e son las paginas administrativas o pagaderas, protegidas per un mot de passa;
- las ressorsas qui ne son pas comunicadas per protocòls de communicacion pres en carga peus robòts (sovent ne prenen pas en carga que HTTP e HTTPS) ;
- las ressorsas dont lo format de dadas n'ei pas pres en carga peu robòt;
- las ressorsas listadas dens un fichèr d’exclusion deus robòts;
- las ressorsas excludidass peu robot per'mor d'estar concebudas entà abusar deu referenciament (spamdexing);
- las ressorsas excludidas peu robòt per'mor de non pas estar consideradas pro pertinentas (per exemple s'un site e contien milions de ressorsas qui ne son pas ligadas per nat aute site);
- les ressorsas de cap tà las quaus los iperligams e son creats dinamicament en responsa a las interrogacions deus visitaires. Las ressorsas aquestas que sòlen proviéner de basas de dadas e que constitueishen la partida mei importanta deu Web pregon.
Servidors publics[modificar | modificar la font]
L’exploracion recursiva n'ei pas lo sol mejan utilizat entà indexar lo Web e pagerar la soa talha. Que i a ua auta solucion, qui consisteish a pagerar l'infraestructura informatica connectada a l'Internet entà aubergar sites Web. Au lòc de seguir iperligams, aqueth metòde que consisteish a utilizar los noms de domeni enregistrats dens lo Domain Name System e ensajar de's connectar a tots los servidors Web potenciaus. Aqueth metòde que l'utiliza la societat Netcraft, qui publica regularament los resultats de las soas exploracions, dont las pagèras de popularitat deus servidors HTTP. D'aquera faiçon, totun, que s'i pagèra mei l'utilizacion de las tecnologias deu Web que lo Web medish, mes que's pòden trobar atau sites Web publics qui ne son pas ligats au World Wide Web.
Intranets e Webs privats[modificar | modificar la font]
Un Web disponible sus un intranet qu'ei privat. Que pòt estar completament separat deu Web, o estar ua hont deu Web. Qu'ei ua hont quan l'intranet ei religat a l'Internet e qui un iperligam deu Web e punta sus ua ressorsa deu Web. Los ligams deu Web enlà que son per venciva impossibles puishque per definicion un intranet n'auhereish pas nat accès public.
Ua hont que's pòt trobar sus l'Internet. En aqueth cas, que constitueish un Web virtuaument privat, per'mor que lo public ne'u pòt pas descobrir en seguint iperligams.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)The Deep Web: Surfacing Hidden Value, Michael K. Bergman, The Journal of Electronic Publishing, August, 2001, Volume 7, Issue 1


text:
Montlhéry
Montlhéry es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Essonne e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La preséncia umana a testificat dempuèi lo Neolític per la descobèrta de pèiras talhadas e educadas e de poteries[1].
La présence humaine est attestée dès le Néolithique par la découverte de pierres taillées et polies et de poteries[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ istòria de la municipalitat sus lo sieu luòc oficial. Consultat lo 22/02/2008.
- ↑ histoire de la commune sur son site officiel. Consulté le 22/02/2008.


text:
Saint-Pierre-d'Entremont (Isèra)
Nom desconegut en arpitan (Saint-Pierre-d'Entremont en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat administrada per lo departament d'Isèra de la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa a la cœur del massís de la Chartreuse a 25 quilomètres a panatòri d'ausèl al nòrd-es de Grenòble, a 17 quilomètres al sud-oèst de Chambéry e a 20 quilomètres a l'èst de Voiron. Se tròba en la Vallée de las Entremonts #que compren tanben los pòbles seguents : Corbel, Entremont-lo-Vièlh e Sant-Pierre-de Entremont (Savoie). Aquela vallée #èsser pendenta longtemps isolada perque malaisida d'accès e las infrastructuras viaires #metre del temps a se desvolopar.
Lo territòri de Sant-Pierre-de Entremont ocupa una vasta superficie al se del PNR de Chartreuse (32,31 km²) #çò que lududes permet d'ofrir als visitants un païsatge contrastat. Aquel païsatge se llaura sus un vallon orientat nòrd/sud al fons #que se flueix lo ruisseau del Herbetant. De part e d'autra del cors d'aiga d'importants sectors de bòsques voregen sectors de pradas.
D'un punt d'enguarda altimétrique lo vilatge ne possedís una amplitude d'unitat|1449|mètres {{}} ; lo ponch mai elevat sus la municipalitat se situa a 2047 mètres al nivèl dels Lanças de Malissard. Los autres reliefs considerables de la municipalitat son los Rochers dels Eparres (1 639 mètres), del Pas Dinay (1 402 mètres), los Crêtes dels Aures (1 658 mètres), los Ròcas Rousses (1 704 mètres) e la Dent de l'Ors (1 820 mètres). La majoritat de las pendentas d'aquelas reliefs an recobert de bòsques.
Al sud l'arribada sus la municipalitat de Sant-Pierre-de Entremont se fa pel caulet del Cucheron (1 139 mètres), #que separa aital la municipalitat de la siá vesina, Sant-Pierre-de-Chartreuse. Al nòrd, la municipalitat se llaura sus la cluse del Guiers Viu #que fa foncion de limit départementale entre lo Isère e la Savoie. Lo Guiers Viu, #qu'es aquí dejós la forma d'un torrent, pren naissença 5 quilomètres en amont al nivèl del Circ de Sant-Meteis.
Al nivèl idrografic, divèrses unes autres ruisseaux solquen lo territòri communal de Sant-Pierre-de Entremont. Los dos mai importants son lo Malissard e lo Iveron #que se prenon al nivèl del masatge caseriu de Sant-Philibert per donar naissença al Herbetant. D'unes autres pichons ruisseaux coma lo Nant e la Grenaz vendràn de contunh conflar los rengs. Fòrça d'ora aquelas aigas #èsser exploitéees amb la fin de ne tirar una energia hydraulique sustot per la indústria meunière.
L'abitat a repartit en pichons caserius. An implantat principalament en lo vallon e sus los sieus pourtours, dins zònas descobèrtas. Çò Cap de-luòc per çò qu'es de lududes se situa sul limit nòrd de la municipalitat a la encreuament de la cluse del Guiers Viu e del vallon del Cozon.
La commune se situe au cœur du massif de la Chartreuse à 25 kilomètres à vol d'oiseau au nord-est de Grenoble, à 17 kilomètres au sud-ouest de Chambéry et à 20 kilomètres à l'est de Voiron. Elle se trouve dans la Vallée des Entremonts qui comprend aussi les villages suivants : Corbel, Entremont-le-Vieux et Saint-Pierre-d'Entremont (Savoie). Cette vallée fut pendant longtemps isolée car difficile d'accès et les infrastructures viaires mirent du temps à se développer.
Le territoire de Saint-Pierre-d'Entremont occupe une vaste superficie au sein du PNR de Chartreuse (32,31 km²) ce qui lui permet d'offrir aux visiteurs un paysage contrasté. Ce paysage s'ouvre sur un vallon orienté nord/sud au fond duquel s'écoule le ruisseau de l'Herbetant. De part et d'autre du cours d'eau d’importants secteurs de forêts côtoient des secteurs de prairies.
D'un point de vue altimétrique le village possède une amplitude de 1 449 mètres ; le point le plus haut sur la commune se situe à 2047 mètres au niveau des Lances de Malissard. Les autres reliefs remarquables de la commune sont les Rochers des Eparres (1 639 mètres), du Pas Dinay (1 402 mètres), les Crêtes des Aures (1 658 mètres), les Roches Rousses (1 704 mètres) et la Dent de l'Ours (1 820 mètres). La plupart des pentes de ces reliefs sont recouvertes de forêts.
Au sud l'arrivée sur la commune de Saint-Pierre-d'Entremont se fait par le col du Cucheron (1 139 mètres), qui sépare ainsi la commune de sa voisine, Saint-Pierre-de-Chartreuse. Au nord, la commune s'ouvre sur la cluse du Guiers Vif qui fait fonction de limite départementale entre l'Isère et la Savoie. Le Guiers Vif, qui est ici sous la forme d'un torrent, prend naissance 5 kilomètres en amont au niveau du Cirque de Saint-Même.
Au niveau hydrographique, plusieurs autres ruisseaux sillonnent le territoire communal de Saint-Pierre-d'Entremont. Les deux plus importants sont le Malissard et l'Iveron qui se rejoignent au niveau du hameau de Saint-Philibert pour donner naissance à l'Herbetant. D'autres petits ruisseaux comme le Nant et la Grenaz viendront ensuite gonfler les rangs. Très tôt ces eaux furent exploitéees afin d'en tirer une énergie hydraulique notamment pour l'industrie meunière.
L’habitat est réparti en petits hameaux. Ils sont implantés principalement dans le vallon et sur ses pourtours, dans des zones découvertes. Le chef-lieu quant à lui se situe sur la limite nord de la commune au carrefour de la cluse du Guiers Vif et du vallon du Cozon.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La preséncia umana sul territòri de la municipalitat de Sant-Pierre-de Entremont remonta al neolític. Es lo archéologue Hippolyte Müller #que #descobrir en 1908 las pròvas d'aquela aucupacion umana en metent a jorn dels silex al nivèl del caulet de Bovinant. #Realizar pel continuament de nombroses sondatges sul terren e #metre a jorn, en mai d'aqueles esturments lithiques, de nombroses tessons de ceramicas gallo-romaines aital coma dels claus e dels carbons de bòsques. Segon lo archéologue, aquel luòc de Bovinant i auriá pogudas èsser un talhièr de talha neolític e un larèr temporaire protohistorique e gallo-romain en lo moment de las polidas estacions[1].
Al començament de Modèl:S- un sol castèl i auriá #èsser erigit en la vallée de las Entremonts. S'agissiá del castèl dels Teppaz[2] detengut per Guillaume de Entremont. Al fil de las guèrras delphino-savoyardes, los proprietaris d'aquel castèl #èsser après los vassaux dels dauphins, après aqueles dels comtes de Savoie. Qualques ans mai tard, en 1314, Amédée V de Savoie #ratificar lo banc del castèl pel tractat de Villard-Benoît. Pendent lo meteis periòde i aguèt decidit lo bastiment del castèl del Govèrn entre 1306 e 1339. Aquel darrièr a situat dins tèrra dauphinoise amb la fin de melhor controtlar la frontièra delphino-savoyarde. De contunh en 1345 Guillaume de Entremont testifica de lo sieu respècte e de la siá admiracion al dauphin Humbert II en lududes retent aumenatge.
A la Mièja Edat Santa-Pierre-de Entremont forma una granda parròquia #que compta las actualas municipalitats iséroise e savoyarde de Sant-Pierre-de Entremont. La parròquia comptava aperaquí 70 fuòcs l'an 1399, 110 l'an 1497 e 160 l'an 1561[3]. Cela #durar fins en 1825 o la municipalitat de Sant-Pierre-de Entremont (Savoie) #èsser erigida al reng de parròquia en dependent de la archevêché de Savoie.
Los conflictes delphino-savoyards pendent aquel periòde de l'istòria èran totjorn vivaces e portavan sustot sus las frontièras dels dos territòris. Aquel pas #èsser #qu'en 1355 e al continuament del tractat de París que lo conflicte #prene final. Aquel #fixar lo Guiers coma limit entre las doas províncias. Mas pas #èsser agut de besonh de quin cors del Guiers s'agissiá, Guiers Mòrt o Guiers Viu, #çò que #daissar lo flou encara qualques ans.
Aquel pas #èsser #qu'en 1760, al continuament del tractat de Turin, que lo limit i aguèt fixat al nivèl del Guiers Viu en separant aital la Savoie, part intégrante del Reialme de Sardenha, del Dauphiné. Lo vilatge de Sant-Pierre-de Entremont es aital a aquela epòca sus la frontièra de la França e es scindé en doas. Lo procès-verbal del 4 d'abril de 1761 met en marcha un bornage amb la fin de representar la frontièra. Aquel serà obsolète l'an 1792 al continuament de la annexion de la Savoie a la França. De contunh al començament de la Modèl:S-, en 1815, la Savoie es de nòu ligada al Piémont e las hitas mesas l'an 1761 an restablit l'an 1825 al continuament del procès-verbal de Lion e per decision comuna dels govèrns de París e de Turin. Lo pòble #èsser aital a divèrsas recuperacions una frontièra entre la França e lo reialme de Sardenha. A l'epòca aquela posicion termierèra #contribuir grandement al desvolopament de la contrebande en la region. N'efièch, malgrat de nombrosas plaças de doana lo Guiers Viu es un torrent facilament franchissable, en permetent d'evitar aital los contraròtles.
En 1860, la Savoie a ligat a la França. Aquel eveniment désenclavera la vallée de las Entremonts. N'efièch a partir d'aquela data las infrastructuras viàrias se desvolòpan. Venon de contunh a la dintre-doas-guèrras l'arribada dels primièrs transpòrts en comun amb la fin de respondre a una demanda touristique de mai en mai importanta. La vallée viu arribar de divèrsas linhas #que Sant-Pierre-de Entremont ↔ los Echelles l'an 1921, Sant-Pierre-de Entremont ↔ Entremont-lo-Vièlh l'an 1930 e Sant-Pierre-de Entremont ↔ Chambéry en 1934[4].
La présence humaine sur le territoire de la commune de Saint-Pierre-d'Entremont remonte au néolithique. C'est l'archéologue Hippolyte Müller qui décela en 1908 les preuves de cette occupation humaine en mettant à jour des silex au niveau du col de Bovinant. Il réalisa par la suite de nombreux sondages sur le terrain et mit à jour, outre ces outils lithiques, de nombreux tessons de céramiques gallo-romaines ainsi que des clous et des charbons de bois. Selon l'archéologue, ce site de Bovinant aurait pu être un atelier de taille néolithique et un foyer temporaire protohistorique et gallo-romain lors des belles saisons[5].
Au début de Modèl:S- un seul château aurait été érigé dans la vallée des Entremonts. Il s'agissait du château des Teppaz[6] détenu par Guillaume d’Entremont. Au fil des guerres delphino-savoyardes, les propriétaires de ce château furent tantôt les vassaux des dauphins, tantôt ceux des comtes de Savoie. Quelques années plus tard, en 1314, Amédée V de Savoie ratifia le siège du château par le traité de Villard-Benoît. Durant la même période fut décidée la construction du château du Gouvernement entre 1306 et 1339. Ce dernier est situé en terre dauphinoise afin de mieux contrôler la frontière delphino-savoyarde. Puis en 1345 Guillaume d'Entremont témoigne de son respect et de son admiration au dauphin Humbert II en lui rendant hommage.
Au Moyen Âge Saint-Pierre-d'Entremont forme une grande paroisse qui compte les actuelles communes iséroise et savoyarde de Saint-Pierre-d'Entremont. La paroisse comptait environ 70 feux en 1399, 110 en 1497 et 160 en 1561[7]. Cela dura jusqu'en 1825 ou la commune de Saint-Pierre-d'Entremont (Savoie) fut érigée au rang de paroisse dépendant de l’archevêché de Savoie.
Les conflits delphino-savoyards durant cette période de l'histoire étaient toujours vivaces et portaient notamment sur les frontières des deux territoires. Ce ne fut qu'en 1355 et à la suite du traité de Paris que le conflit prit fin. Celui-ci fixa le Guiers comme limite entre les deux provinces. Mais il ne fut pas précisé de quel cours du Guiers il s’agissait, Guiers Mort ou Guiers Vif, ce qui laissa le flou encore quelques années.
Ce ne fut qu'en 1760, à la suite du traité de Turin, que la limite fut fixée au niveau du Guiers Vif séparant ainsi la Savoie, partie intégrante du Royaume de Sardaigne, du Dauphiné. Le village de Saint-Pierre-d'Entremont est ainsi à cette époque sur la frontière de la France et est scindé en deux. Le procès-verbal du 4 avril 1761 met en place un bornage afin de représenter la frontière. Celui-ci sera obsolète en 1792 à la suite de l'annexion de la Savoie à la France. Puis au début du Modèl:S-, en 1815, la Savoie est de nouveau rattachée au Piémont et les bornes posées en 1761 sont rétablies en 1825 à la suite du procès-verbal de Lyon et par décision commune des gouvernements de Paris et de Turin. Le village fut ainsi à plusieurs reprises une frontière entre la France et le royaume de Sardaigne. À l'époque cette position frontalière contribua grandement au développement de la contrebande dans la région. En effet, malgré de nombreux postes de douane le Guiers Vif est un torrent facilement franchissable, permettant d'éviter ainsi les contrôles.
En 1860, la Savoie est rattachée à la France. Cet événement désenclavera la vallée des Entremonts. En effet à partir de cette date les infrastructures routières se développent. Puis viennent à l'entre-deux-guerres l'arrivée des premiers transports en commun afin de répondre à une demande touristique de plus en plus importante. La vallée vit arriver plusieurs lignes dont Saint-Pierre-d’Entremont ↔ les Echelles en 1921, Saint-Pierre-d’Entremont ↔ Entremont-le-Vieux en 1930 et Saint-Pierre-d’Entremont ↔ Chambéry en 1934[8].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ MÜLLER Hippolyte, Una station estival préhistorique e gallo-romaine al Caulet de Bovinant. pp. 641-644. Grenòble : Revista de Geografia Aupina t. 9, 1921
- ↑ A l'ora d'ara sus la municipalitat de Sant-Pierre-de Entremont (Savoie)
- ↑ PILÒT DE THOREY E., Los prieurés del ancià diocèse de Grenòble compreses en los limits del Dauphiné, Bulletin de la Societat Estatistica de las Sciéncias Naturalas e dels Arts Industriales del Departament del Isère, 3ème sèria, t. 12, Grenòble, 1883, pàg.340.
- ↑ PI-BRANCAZ Gaëlle, País dels Entremonts o la Chartreuse savoyarde. pp. 146-150. Montmélian : La Fontaine De Siloe, 2000. ISBN 2-84206-156-X
- ↑ MÜLLER Hippolyte, Une station estivale préhistorique et gallo-romaine au Col de Bovinant. pp. 641-644. Grenoble : Revue de Géographie Alpine t. 9, 1921
- ↑ Actuellement sur la commune de Saint-Pierre-d'Entremont (Savoie)
- ↑ PILOT DE THOREY E., Les prieurés de l’ancien diocèse de Grenoble compris dans les limites du Dauphiné, Bulletin de la Société Statistique des Sciences Naturelles et des Arts Industriels du Département de l’Isère, 3ème série, t. 12, Grenoble, 1883, p.340.
- ↑ PIN-BRANCAZ Gaëlle, Pays des Entremonts ou la Chartreuse savoyarde. pp. 146-150. Montmélian : La Fontaine De Siloe, 2000. ISBN 2-84206-156-X


text:
Sant Sarnin de la Vaur
Sant Sarnin de la Vaur[1][2] (Saint-Sernin-lès-Lavaur en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Personas ligadas a la commune[modificar | modificar la font]
- Loïsa Paulin i foguèt institutritz
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Insureccion Zapatista
L'Insureccion Zapatista se debanèt se debanèt dau 1èr au 12 de genier de 1994 entre l'Armada Zapatista de Liberacion Nacionala (EZLN) e l'armada mexicana. Foguèron entraïnada per la crisi sociala e economica dei populacions indigenas dau sud de Mexic qu'èran menaçadas de pauretat après la signatura de l'acòrd fondant l'ALENA per lo govèrn mexican. Ben organizada e entraïnada, l'EZLN capitèt de conquistar divèrsei vilas dau sud de Mexic, compres San Cristóbal de las Casas (200 000 abitants). Sospresa, l'armada mexicana mandèt una contraofensiva lo 3 de genier e reconquistèt lei vilas perdudas. Pasmens, la guerilha capitèt de se retirar dins de zonas d'accès malaisat de la region de Lacandon. Lo 14 de genier de 1994, un alta-au-fuòc foguèt signat e l'EZLN gardèt lo contraròtle dei zonas encara ocupadas. Un acòrd politic foguèt signat en 1995, especialament per assegurar lei drechs deis indigèns e lo desvolopament economic dau sud, entre lei dos camps mai son aplicacion demora complexa e leis escaramochas entre fòrças mexicanas e EZLN son pas rars.


text:
Verneuil (Nièvre)
Verneuil es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat en lo costat de Decize, Verneuil a traversat pel Aron (Loire, lo Andarge, la Senelle, lo ruisseau de ozon e lo Canal del nivernais.
Situé dans le canton de Decize, Verneuil est traversée par l'Aron (Loire, l'Andarge, la Senelle, le ruisseau d'ozon et le Canal du nivernais.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En tirant lo sieu nom del gaulois Vernos, en significant Aulne, Verneuil remonta a originas alunhadas. Lo luòc li caliá en efièch ja èsser ocupat a l'epòca gallo-romaine ont èra un luòc de passatge important d'una via de comunicacion. La part la mai anciana del vilatge se situa al bòrd de la vallée de la Andarge en lo Bourg. S'i tròba los dos monuments los mai importants, amb la Glèisa romane Sant-Laurent bastida a Modèl:La s- prèpa del cementèri, e lo castèl força datat de la Modèl:S-. Louis Antoine de Sant-Just, celèbre revolucionari francés #passar la siá pichona mainadesa dins lo pòble. A partir de la Modèl:S- lo vilatge se engrandeix sus las nautors en dominant lo canal del nivernais. S'establisson alavetz una escor/comuna publica, una plaça, e qualques comèrcis (épicerie, #forn# de pan, otèl, bar/en restaurant, carnisseria èca...). Pendent la primièra guèrra mondiala, un camp american s'establís a Verneuil en 1917 près de l'estacion en la plana de la Aron. S'i trobava principalament de talhièrs de montatges automobilas. Lo camp reagrupa 4000 òmes #qu'abandonaràn la França en 1920. Verneuil connait Alavetz lo sieu apogée, mas declinèt pichon a pichon al fil de la Modèl:S-. Cercy-Lo-Torn, pòble vesin a escuelhut al detriment de Verneuil per l'establiment d'una fabrica automobila, #çò que contribuissi al déclin del pòble. A la fin de la Modèl:S-, totes los comèrcis an desaparegut e l'escòla se concedís amb Champvert per formar un regroupement pédagogique.
Tirant son nom du gaulois Vernos, signifiant Aulne, Verneuil remonte à des origines lointaines. Le site devait en effet déjà être occupé à l'époque gallo-romaine où il était un lieu de passage important d'une voie de communication. La partie la plus ancienne du village se situe au bord de la vallée de l'Andarge dans le Bourg. On y trouve les deux monuments les plus importants, avec l'Église romane Saint-Laurent bâtie au Modèl:S- proche du cimetière, et le château fort daté du Modèl:S-. Louis Antoine de Saint-Just, célèbre révolutionnaire français passa sa petite enfance dans le village. À partir du Modèl:S- le village s'agrandit sur les hauteurs dominant le canal du nivernais. S'établissent alors une école/mairie publique, une poste, et quelques commerces (épicerie, boulangerie, hôtel, bar/restaurant, boucherie etc...). Durant la première guerre mondiale, un camp américain s'établit à Verneuil en 1917 près de la gare dans la plaine de l'Aron. On y trouvait principalement des ateliers de montages automobiles. Le camp regroupe 4000 hommes qui quitteront la France en 1920. Verneuil connait alors son apogée, mais va décliner petit à petit au fil du Modèl:S-. Cercy-la-Tour, village voisin est choisi au détriment de Verneuil pour l'établissement d'une usine automobile, ce qui contribue au déclin du village. À la fin du Modèl:S-, tous les commerces ont disparu et l'école s'accorde avec Champvert pour former un regroupement pédagogique.


text:
Artés (Bearn)
Artés[1] (Arthez-de-Béarn en francés) qu'ei ua comuna bearnesa qui hè partida deu departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània de la Republica Francesa.
Geografia[modificar | modificar la font]
Artés qu'ei situat au nòrd de Bearn près d'Ortès e tòcatocant dab Lac.
Comunas tanhentas[modificar | modificar la font]
- Hagetaubin de capvath
- Mesplèda, Arganhon e Mont (Pirenèus Atlantics) a l'oèst
- Lac de caspsús
- Castilhon
- Urdès
- Pomps
Istòria[modificar | modificar la font]
Situada suu camin romieu de la Via Podiensis (enter Morlana e Seuvalada) que possedeish un espitau fondat en 1154 per l'Òrdi de Malta : la comanda de Caubin. Artés qu'èra ua plaça hòrta qui he partida deu hialat de hortalessas de Gaston Fèbus. Dens lo denombrament d'aqueth sobeiran, que contava 255 huecs vius ; com dens d'autas vila de Bearn, ua partida d'aquesta populacion qu'èra cagòts qui non podèvan pas utilizar sonque la hont loa : la hont deus cagòts. En 1569, durant las guèrras de religion, las òsts protestantas de Gabriel I de Mongomery qu'aucidón los set hrairs qui i demoravan. Venut a la Revolucion, l'espitau que ho restaurat en 1966 peus Amics de Caubin, ua associacion apitada entàd aqueth prètzhèit.
Artés que ho la tèrra de la Baronia d'Andons qui la darrèra barona e ho Corisanda d'Andonhs, l'aimadora deu Noste Enric.
En francés, que horniscon de Bearn au nom oficiau de la comuna en 1950.
Heraudica[modificar | modificar la font]
Lo purmèr escut d'Artés que's blasona atau :deu camp d'aur cargat d'un leon rampant de sinoples lampassat de gules qui ei d'Andonhs, deu cap d'aur cargat de tres paus de gules qui son de Fois. Lo dusau que's blasona atau : deu camp d'aur cargat d'ua barra de sable.


text:
Crin
Lo crin qu'ei ua garba de pèus longs d'ua partida deu còs d'un animau.
La palaura qu'ei mei que mei emplegada entà referí's au crin de la coda deus chivaus.
Lo crin que pòt estar emplegada entà confeccionar pincèus e tanben arquets d'instruments de còrdas hregadas. Dens aqueste cas, òm emplega mei particularament crins de chivau per'mor que demòran nets (mentre qui los crins de cavala be son guastats per las urinas). Los crins blancs que son generaument utilizats per la màger part deus arquets a despart deus arquets de contrabassa on òm presa mei lo crin negre, mei resistent.