text:
Republica de Kosova
Kosova o Kosovë (noms en albanés) o ben Kosovo (KocoBo, nom sèrbe) es un estat del sud d'Euròpa, dins los Balcans, qu'a recebut una reconeissença parciala de la comunautat internacionala. Son nom oficial es Republica de Kosova (en albanés Republika e Kosovës, en sèrbe Peпyблиka KocoBo = Republika Kosovo). Confronta Albania a l'oèst, Montenegro al nòrd-oèst, Serbia al nòrd-èst e la Republica de Macedònia al sud. A pas ges de frontièra maritima. A 2,2 milions d'estatjants e una superfícia de 10 912 km2.
La capitala es Prishtina.
Lo gentilici es kosovar -a.
La populacion se compausa de dos grops etnics principals: los albaneses que son fòrça majoritaris amb 92 % e los sèrbes que son fòrça minoritaris amb 4 % (estimacions de 2002-2003). Lo sèrbes i foguèron majoritaris fins al mitan o a la fin del sègle XIX.
Declaracion d'independéncia[modificar | modificar la font]
Abans 2008, Kosova formava oficialament una província del sud de Serbia (amb lo nom sèrbe oficial de KocoBo и MeToxиja = Kosova e Metòijà, abreujat en KocMeT = Kosmet). Uèi lo jorn, l'estat de Serbia considèra que Kosova es encara una part integranta de son territòri.
Mas tre 1999, en seguida d'un conflicte armat qu'aviá opausat l'estat sèrbe amb la majoritat albanesa del país, Kosova s'èra mes sota l'administracion de las Nacions Unidas amb una quasi-independéncia de fach.
Kosova declarèt son independéncia lo 17 de febrièr de 2008 per rapòrt a Serbia. Aquela independéncia, ara, un certan nombre d'estats la reconeisson, en particular Albania e los Estats Units; e dins l'espaci occitan, Mónegue, França e Itàlia. La majoritat dels estats de l'Union Europèa an reconegut l'estat kosovar o an anonciat lor intencion de lo reconéisser (las solas oposicions dins l'UE venon d'Espanha, Eslovaquia, Romania e Chipre). Los estats de Serbia e de Russia refusan energicament de reconéisser aquela independéncia.
Vejatz Reaccions internacionalas a la declaracion d'independéncia de Kosova (en anglés).
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
De consultar subre la Wikipedia mairitz anglofòna...
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Assemblada de Kosova
- (en) Ofici del Primièr Ministre de Kosova
- (en) Presidéncia de la Republica de Kosova
- (en) New Kosova Report - Portal de nòvas tocant Kosova
- (en) Portal oficial del torisme en Kosova
- (sr) Serbia - Ministèri de Kosovo i Metohija


c: text/html

text:
Sant Martin de Tors
Sant Martin de Tors qu'ei un sant vadut en Panònia qui ei famós, segon la legenda, per aver partit lo son mantèu de sordat imperiau roman entà dar la meitat qui èra soa (l'auta meitat qu'èra de l'armada romana) a un praube a Amians au cors de l'ivèrn de 337.
En 370 ue ho nomat bisbe de Tors.
Qu'ei lo Sant patron deus sartors e teishedors, deus sordats e de França, Ongria e Buenos Aires (causida hèita per ua loteria enter los noms de tots los sants deu dia a l'escadença de la fondacion de la ciutat e on los espanhòus, maucontents d'aver tirat un sant francés, e s'i tornèn har dab cada còp la medisha resulta).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Luna
La Luna (var. Lua) es lo solet satellit natural de la Tèrra[1]. A un diamètre de 3475 km e orbita a una distància mejana de 384 400 km. Sa massa es 81 còps pus pichona que la de la Tèrra, e l'acceleracion de la gravitat es aperaquí un seisen d'aquela de la Tèrra. Sa superfícia es claufida de cratèrs e son atmosfèra es insignificanta. Foguèt lo 21 de julhet de 1969, amb los astronautas de l'Apollo XI, que los òmes botèron lo pè sus son sòl lo primièr còp.
Somari
- 1 Caracteristicas fisicas
- 2 Orbita e rotacion
- 3 Formacion
- 4 Observacion
- 5 Recèrca e exploracion
- 6 Cultura
- 7 Liames intèrnes
- 8 Referéncias
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
La Luna es un satellit rocassós qu'a una forma quasi esferica amb un rai mejan de 1737,10 km e que fa partida dei gròs satellits dau Sistèma Solar[2]. D'efèct, sa massa representa 1,23% de la massa terrèstra e son diamètre 27,3%[2]. A respèct de la Tèrra, es donc una talha importanta e un fach unic per una planeta dau Sistèma Solar.
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
La Luna es un còrs diferenciat amb un nuclèu, un mantèu e una crosta. Aquela diferenciacion es lo resultat supausat dau refrejament d'un ocean de magma[3]. Ansin, lo refrejament de l'ocean auriá premier causat la cristallizacion e la migracion vèrs lei prefondors de mineraus coma l'olivina entraïnant la formacion d'un mantèu mafic[4]. Puei, après la cristallization dei tres quarts de l'ocean iniciau, lei mineraus leugiers, coma lei plagioclasis, montèron vèrs la superficia e formèron una crosta d'una espessor de 50 km[4] [5]. Sota lo mantèu e la crosta, lo nuclèu de la Luna seriá parcialament en fusion e relativament pichon a respèct deis autrei còrs rocassós amb un rai de quasi 350 quilomètres, siá 20% dau rai de la planeta contra una valor mejana de 50%[5] [6]. La composicion dau nuclèu es mau coneguda mai podriá principalament contenir de fèrre amb un pauc de sulfurs e de niquèl[6].
Geologia de la superficia[modificar | modificar la font]
La superficia de la Luna se caracteriza per divèrsei tipes de terrens recubèrts per un materiau dich regolit.
Lei tèrras autas[modificar | modificar la font]
Lei tèrras autas son lei terrens pus lusents de la Luna. Son dichas terrae (terra au singular) segon una apelacion introducha per Johannes Kepler. Lor composicion es anortositica. Son tanben lei sòus lunars pus ancians e son donc abondantament craterizats.
Lei mars lunaras[modificar | modificar la font]
Totjorn segon l'apelacion de Johannes Kepler, lei terrens sornes de la Luna son dichs maria (mare au singular). An una composicion basaltica e son de plans de lava. Lo temps dei maria es estimat entre 3,12 e 4,2 miliards d'annadas segon de mesuras radiometricas[7] e 1,2 miliards d'annadas segon l'estudi dei cratèrs[8]. La màger part dei maria an emplit de bacins situats a bassa altitud e que s'atròban principalament sus la fàcia visibla. Dins aquò, i a pas de relacion entre lei bombardaments d'asteroïdes dau començament dau Sistèma Solar e leis erupcions a l'origina dei mars. D'efèct, leis erupcions aguèron luòc 500 milions d'annadas après la formacion dei bacins. De mai, certanei mars, coma Oceanus Procellarum, correspòndon pas amb un bacin conegut. La rason supausada de la preséncia pus importanta sus la fàcia visibla es que la crosta i seriá mens espessa.
Cratèrs d'impacte[modificar | modificar la font]
Lei cratèrs d'impacte son lo fenomèn geologic pus visible de la superficia lunara. Un cratèr es format per la collision d'un còrs solid, coma un asteroïde o una cometa, ambé la superficia dau satellit. L'energia cinetica de l'impacte crèa una onda de compression que se propaga a l'entorn dau ponch d'intrada. Puei, i a propagacion d'una onda de rarefaccion qu'es responsabla de la formacion deis ejectas. Enfin, un rebomb idrodinamic dau fons de la cavitat pòu crear un piton centrau.
Lei cratèrs pus recents son caracterizats par un sistèma de rais formats per leis ejectas e, generalament, presentan un albedo pus important que lo rèsta de la superficia, dau fach de l'excavacion de materiaus pus brilhants. L'erosion dei cratèrs es fòrça lenta. Es causada per d'impactes de micrometeorits e de meteorits mens grands.
La talha dei cratèrs lunars varia fins a un diamètre de 2 500 km amb una prefondor egala a 13 km per lo bacin d'impacte dich Pòl Sud-Aitken[9] [10]. La forma dei cratèrs es generalament redona. D'efèct, aquela forma es observada per d'angles d'impacte tant pichons que 5°. En revenge, la forma deis ejectas podriá variar. Ansin, podriá èsser assimetrica, amb una zona sensa brigas, fins a d'angles d'impacte egaus a 45°-60°[11].
Regolit[modificar | modificar la font]
La superficia de la Luna es lo resultat d'impactes d'asteroïdes e de cometas pendant de miliards d'annadas. Aqueu fenomèn entraïnèt la formacion d'un materiau fòrça fin dich regolit. Tota la superficia dau satellit es recubèrta per lo regolit amb una espessor compresa entre 4-5 mètres dins lei mars e 14-15 sus lei tèrras autas[12]. Lo regolit es principalament compausat de ròcas localas mai tèn tanben d'elements en provenança de cratèrs pus luenchs. La composicion dau regolit varia donc segon lei regions : aqueu dei tèrras autas es pus richa en alumini e silici enterin que lo regolit dei mars presenta de taus pus auts en fèrre e magnèsi.
Volcans[modificar | modificar la font]
Lei volcans lunars son rars e amorçats dempuei de miliards d'annadas. Son de volcans bloquiers amb una autor de quauquei centenaus de mètres e un diamètre de 8 a 12 quilomètres coma per la region de Mons Rümker. La màger part es situada dins lei regions pròchas dei mars lunaras[13]. La lava d'aquelei volcans es supausada relativament viscosa e rica en silici.
Grabens[modificar | modificar la font]
Lei grabens son constituits per doas falhas normalas. Son situadas principalament ai borduras dei bacins d'impactes.
Dorsalas[modificar | modificar la font]
Lei dorsalas son d'estructuras autas, coma una cresta, que podrián montar a una longor d'unei centenaus de quilomètres amb una forma sinuosa. Son principalament situadas a l'entorn o dins lei mars lunaras. Son entraïnadas per la preséncia de magmas basaltics refrejats e contractats en prefondor.
Rima e rimae[modificar | modificar la font]
Una rima es una depression generalament sinuosa semblant un canau que podriá agantar una longor de quauquei centenaus de quilomètres. Son dichas rimae per un sistèma tenent unei depressions. La superficia de la Luna es compausada per tres tipes diferents de rimae :
- de rimae sinuosas probablament causadas per l'afondrament de tubes de lava sosterranhs. Son situadas ai pès de volcans lunars coma Vallis Schröteri.
- de rimae en arc situadas vèrs lei bòrds dei mars lunaras e formadas per lo refrejament de la lava de la mar.
- de rimae drechas que son lei ribas afondradas d'una falha anciana.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lei doas fàcias de la Luna son relativament diferentas. D'efèct, l'espessor de la crosta, e donc l'altitud, son pas identicas : la fàcia esconduda es generalament pus auta que lo costat visible. La consequéncia es que la màger part dei mars lunaras son situadas sus la fàcia visibla. Ansin, quasi 31% de la superficia visibla es recubèrta per de plans basaltics contra 2,5% e la fàcia esconduda es donc pus craterizada[14] [15].
La fàcia visibla presenta donc unei mars lunaras. La principala es dicha Oceanus Procellarum dins la partida occidentala. Au sud de l'Oceanus Procellarum, se situan la Mare Humorum e la Mare Nubium. Dins sa partida nord, l'ocean es separat de la Mare Imbrium per la cadena de montanhas dei Montes Carpatus. Aquela mar es la segonda de la Luna en talha amb un diamètre de 1123 quilomètres. Sa forma es relativament circulara. La Mare Imbrium es desseparada de la Mare Frigoris au nòrd per lei Montes Alpes e de la Mare Serenitas a l'èst per lei Montes Apeninnus. Puei, a l'èst de la Mare Imbrium, se situan la Mare Serinitatis e, vèrs lo sud, la Mare Tranquilitatis. Lo sud de la fàcia visibla es pus craterizat e son altitud es pus auta. Lo cratèr Tycho ambé son sistèma de rais brilhants es un dei relèus pus facilament vesedor d'aquela partida.
Lo relèu de la partida esconduda de la Luna es marcada per lei tèrras autas a l'entorn dau cratèr Korolev que se montan a d'altituds superioras a 6 km a respèct de l'autor mejana dau satellit. Es tanben marcada per lo bacin d'impacte dich Pòl Sud-Aitken, son diamètre de 2500 km e sa prefondor de 11 000 m[9] [16]. Situat au sud dei tèrras autas, aqueu cratèr es lo pus grand conegut dins lo Sistèma Solar. Doas mars lunaras, Mare Moscoviense dins lo nòrd e Mare Ingenii dins una partida dau bacin Pòl Sud-Aitken, son situadas sus la fàcia esconduda. A respèct dau costat visible, son fòrça pichonas. Quauquei cratèrs, coma lo cratèr Tsiolkovski, an tanben un fons basaltic e sorne.
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
La Luna es tròp pichona per retenir una atmosfèra permanenta. Pasmens, podriá aver una exosfèra tèuna, amb una pression egala a 0,3 nPa, facha de sòdi, de potassi, d'argon-40, de polòni-210 e de radon-222[17] [18]. Aqueleis elements son produchs per la desintegracion deis elements radioactius de la crosta e dau mantèu e lo bombardament de la superficia lunara per lo vent solar[19]. La rason de l'abséncia d'oxigèn, d'azòt, de carbòni, d'idrogèn e de magnèsi, elements fòrça presents dins lo regolit, es pas coneguda[17].
Camp magnetic[modificar | modificar la font]
La Luna a un camp magnetic fòrça feble entraïnat per la magnetizacion de la crosta. L'intensitat dau camp es donc irregulara e varia entre 0,1 nT e 100 nT. Lei mars lunaras de la fàcia visibla tènon lo camp pus feble enterin que lei mesuras pus importantas son realizadas vèrs la Mare Crisium e lei tèrras autas de la fàcia esconduda. L'origina de la magnetizacion de la crosta es pas coneguda mai es probablament causada per la magnetizacion entraïnada per un camp magnetic ancian quand la Luna aviá benlèu un efèct dinamo dins sei jaç interiors[20]. L'origina podriá tanben èsser una magentizacion de la crosta causada per lei nívols de plasma subrevenent après leis impactes importants[21]. Aquela ipotèsi explicariá lo camp pus important mesurat ais antipòdes dei grands bacins d'impacte.
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
La Luna orbita a l'entorn de la Tèrra en 27,3 jorns terrèstres a una distància compresa entre 363 300 e 405 500 km amb una excentricitat egala a 0,055[5]. A respèct dau plan eqüatorial terrèstre, son enclinason es situada entre 18,28° e 28,58°. Enfin, coma per la màger part dei satellits dau Sistèma Solar, la rotacion de la Luna es sincròna. Es a dire que sei periòdes de rotacion a l'entorn de son axe e a l'entorn de la Tèrra son identics. En consequéncia, la fàcia de la Luna dirigida vèrs la Tèrra es totjorn la mema en causa dei fòrças de marèia terrèstras. A l'invèrs, lei fòrças de marèia lunaras alentisson la rotacion de la Tèrra e aumentan la distància entre lei dos còrs. Ansin, la distància entre la Luna e la Tèrra èra inicialament 15 còps mendra e lo jorn terrèstre durava environ 6 oras actualas.
A l'ora d'ara, un fenomèn fòrça impressionant causat per la trajectòria de l'orbita lunana son leis eclipsis solars o lunars. Un eclipsi solar se debana quand la Luna passa entre lo Soleu e la Tèrra e que projècta son ombra sus la Tèrra. De la Tèrra, lo Soleu, o una partida, pòu adonc venir invisble. Un eclipsi lunar se debana dins la situacion invèrsa quand l'ombra terrèstra vèn sus la Luna. Aqueleis eclipsis lunars son caracterizats per una disparicion totala o parciala dau satellit per un observator terrèstre e tanben per la color roja de la Luna pendent certanei fasas de l'eclipsi. Un eclipsi es dich :
- parciau se la disparicion de la Luna o dau Soleu es pas complèta.
- totau se la disparicion es complèta.
- anular per certaneis eclipsis solars quand lo diamètre aparent de la Luna es tròp pichon per escondre totalament lo Soleu.
Formacion[modificar | modificar la font]
Divèrsei mecanismes son prepausats per explicar la formacion de la Luna i a 4,527 miliards d'annadas, quasi 30 a 50 milions d'annadas après la formacion dau Sistèma Solar[22]. Per exemple, la Tèrra e la Luna podrián aver una formacion comuna e quasi simultanèa[23]. Dins aquò, aquela ipotèsi explica mau l'origina dei diferéncias de composicion, especialament en fèrre, entre lei dos còrs[23].
Ansin, l'ipotèsi principala imagina ara l'impacte entre la proto-Tèrra e un còrs de la talha similara a la planeta Mart[24] Aquela collision auriá derrabada de materiaus dau mantèu terrèstre e creada un disc a l'entorn de la Tèrra[24]. Puei, la Luna podriá s'èsser formada amb una partida dei materiaus dau disc. D'efèct, lo nombre de collisions entre còrs son supausadas èsser estats important per lei premierei annadas dau Sistèma Solar. Dins aquò, lei còrs dau Sistèma Solar, per exemple Mart o Vesta, an de composicions isotopicas non identicas. Òr, aquelei composicions son similaras per la Tèrra e la Luna. Un ponch actualament debatut es donc la possibilitat que l'impacte auriá egalizat aquelei composicions[25].
Observacion[modificar | modificar la font]
La Luna a una magnitud variant egala a -12,6 durant sa fasa plena. Es donc l'astre pus brilhant dau cèu après lo Soleu. Ansin, es donc facilament visibla per l'uelh uman, e mai de jorn. En causa de la rotacion sincròna dau satellit, la fàcia visibla dempuei la Tèrra es totjorn identica. Aquela fàcia es donc dicha « fàcia visibla ». La consequéncia es l'aparicion dau fenomèn dei fasas lunaras :
D'autra part, l'observacion de la Luna amb un telescòpi o una luneta astronomica es relativament aisada. D'efèct, de detalhs nombrós, coma de cratèrs, son ben observables amb un diamètre feble (50-60 mm). D'aparelhs pus gròs ofron rapidament de detalhs espectaclós.
Recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Astronòms ancians[modificar | modificar la font]
L'observacion de la Luna foguèt una partida importanta de l'astronomia anciana. Ansin, lei Babilonians realizèron divèrseis observacions de la Luna e de seis eclipsis au sègle V avC enterin que leis Indians conoguèron sei movements d'elongacion[26] [27]. Au sègle seguent, lo Chinés Shi Shen donèt d'instruccions per predire leis eclipsis solars e lunars. Puei, entre lei sègles V e I avC, l'Indian Aryabhata, lo Grèc Anaxagòras e lei Chinés de la dinastia Han descurbiguèron sa forma esferica e comprenguèron que la lutz dau Soleu se reflectís sus lo satellit[28] [29]. Alhazen (965-1039) observèt que lei rais solars se reflectisson pas coma sus un mirau mai dins totei lei direccions[30].
D'autra part, Seleuc de Selèucia teorizèt lo foncionament dau fenomèn dei marèias terrèstras au sègle II avC, especialament l'influéncia dau Soleu e de la Luna sus lor importància[31]. Egalament au sègle II avC, Aristarc de Samos estimèt la distància Tèrra-Luna a 20 rais terrèstres. Ptolomèu melhorèt lo calcul amb una distància egala a 59 rais e un diamètre egau a 29,2% dau diamètre de la Tèrra, pròches dei resultats modèrnes[32].
Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Avans l'invencion dau telescòpi, la forma esferica de la Luna èra admesa per la màger part dei sabents. Pasmens, pensavan qu'aquela esfèra èra lisca[33]. Lo resultat dei premiereis observacions foguèt donc una sospressa ambé la descubèrta de montanhas e de cratèrs. Ansin, la cartografia e la mesura de l'altitud dei relèus observats acomencèt. Au sègle XVII, lei trabalhs de Giovanni Battista Riccioli e Francesco Maria Grimaldi creèron lo sistèma actuau de noms lunars. Puei, vèrs 1870, l'origina dei cratèrs foguèt compresa per Richard Proctor e confiermada per leis experiéncias de Grove Karl Gilbert e d'estudis comparatius dins leis annadas 1920 e 1940[34].
Exploracion espaciala[modificar | modificar la font]
La rivalitat de la Guèrra Freja entre leis Estats Units e l'Union Sovietica entraïnèt una corsa a l'espaci e una exploracion importanta ambé de la Luna de sondas espacialas entre 1958 e 1976. A l'ora d'ara, unei país, especialament China e Índia, assaièron tornarmai de desvolopar de programas ambiciós d'exploracion lunara. Ansin, lo nombre de sondas lunaras es fòrça important :
- Pioneer 3 (1958), revirada parciala.
- Luna 1 (1959).
- Pioneer 4 (1959), revirada parciala.
- Luna 2 (1959).
- Luna 3 (1959).
- Ranger 3 (1962), revirada parciala.
- Ranger 4 (1962), revirada parciala.
- Ranger 5 (1962), revirada parciala.
- Luna 4 (1963).
- Ranger 6 (1964), revirada.
- Ranger 7 (1964).
- Ranger 8 (1964).
- Ranger 9 (1964).
- Zond 3 (1965).
- Luna 9 (1966).
- Luna 10 (1966).
- Surveyor 1 (1966).
- Luna Orbiter 1 (1966).
- Luna 11 (1966).
- Surveyor 2 (1966).
- Luna 12 (1966-1967).
- Luna Orbiter 2 (1966-1967).
- Luna 13 (1966).
- Luna Orbiter 3 (1967).
- Surveyor 3 (1967).
- Luna Orbiter 4 (1967).
- Surveyor 4 (1967), revirada.
- Explorer 35 (1967).
- Luna Orbiter 5 (1967-1968).
- Surveyor 5 (1967).
- Surveyor 6 (1967).
- Surveyor 7 (1968).
- Luna 14 (1968).
- Zond 5 (1968).
- Zond 6 (1968).
- Luna 15 (1969), revirada.
- Zond 7 (1969).
- Zond 8 (1970).
- Luna 16 (1970).
- Luna 17/Lunokhod 1 (1970).
- Luna 18 (1971), revirada.
- Luna 19 (1971-1972).
- Luna 20 (1972).
- Luna 21/Lunokhod 2 (1973).
- Luna 22 (1974-1975).
- Luna 23 (1974), revirada.
- Luna 24 (1976).
- Galileo (1989), en transit per Jupitèr.
- Hiten/Hagoromo (1990-1993), revirada parciala.
- Clementine (1994).
- Lunar Prospector (1998-1999).
- SMART-1 (2003-2006).
- SELENE/RSAT/VSAT (2007-2009).
- Chang'e 1 (2007).
- Chandrayaan-1 (2008-2009), revirada parciala.
- LCROSS (2009).
- Lunar Reconnaissance Orbiter (2009-encuei).
- Chang'e 2 (2010-encuei).
Programas de la Guèrra Freja[modificar | modificar la font]
Programas sovietics[modificar | modificar la font]
L'exploracion sovietica de la Luna tenguèt per esfòrç principau lo programa Luna. Aqueu programa capitèt rapidament divèrsei performàncias durant l'annada 1959 coma lo premier vòl lunar ambé Luna 1, lo premier impacte a sa superficia ambé Luna 2 e lei premierei fotografias de la fàcia esconduda ambé Luna 3. De mai, lo premier aterratge sus la Luna foguèt tanben capitat per lei Sovietics ambé Luna 9 en 1966. Aquela annada, Luna 10 venguèt lo premier orbitaire lunar. Puei, après lo succès estatsunidenc dau programa Apollo, tres missions (Luna 16, 20 e 24) capitèron d'aterrar sus la Luna e d'entornar de mòstras. Enfin, en 1970 e 1973, lei robòts Lunokhod 1 e 2, mandats per lei sondas Luna 17 e 21, percorreguèron 10,5 e 37 km sus la superficia lunara.
Programas estatsunidencs[modificar | modificar la font]
Lei programas estatsunidencs acomencèron ambé l'exploracion dau satellit puei la preparacion dei missions dau programa Apollo per l'aterratge d'umans. Lei programas principaus foguèron donc de missions d'impacte de la superficia lunara, coma per lei sondas dau programa Ranger, e de cartografia ambé leis aparelhs dau programa Lunar Orbiter.
Programas e missions actuaus[modificar | modificar la font]
Dempuei leis annadas 1990, divèrsei país an de programas d'exploracion lunara. En 1990, Japon venguèt lo tresen país mandant una sonda per la Luna ambé la mission Hiten. Puei, en 2009, lei Japonés mandèron la mission SELENE que realizèt d'estudis geologics e d'imatges amb una auta resolucion. Entre 2004 e 2006, leis Europèus mandèron pereu una sonda experimentala de propulsion ionica per testar aquela tecnica novèla.
Dins aquò, lei programas pus ambiciós foguèron o son estatsunidencs, chinés e indian ambé per objectius una mission umana entre 2020 e 2050. Ansin, de missions de la NASA estudièron la superficia lunara per melhorar la cartografia o recercar la preséncia d'aiga sota lo regolit. Pasmens, aqueu programa foguèt finalament aplantat per lo president Barack Obama en 2010. Leis Indians mandèron una sonda en 2008 per observar la composicion geologica de la superficia. Actualament, planifican una segonda mission per 2013 amb una ajuda russa. Enfin, lei Chinés an lo programa pus important e realizèron una cartografia lunara en 2008.
Exploracion umana[modificar | modificar la font]
Mandat per lo president Kennedy en 1961, lo programa Apollo capitèt la premiera mission umana en orbita a l'entorn de la Luna amb Apollo 8 en 1968. Puei, lo 21 de julhet de 1969, la mission Apollo 11 aterrèt dins la Mare Tranquillitatis e son comandant, Neil Armstrong, venguèt lo premier uman caminant sus la Luna. Après aqueu succès, sièis autrei missions foguèron mandadas per la Luna :
- Apollo 11 (1969).
- Apollo 12 (1969).
- Apollo 13 (1970), revirada.
- Apollo 14 (1971).
- Apollo 15 (1971).
- Apollo 16 (1972).
- Apollo 17 (1972).
Leis astronòms estatsunidencs placèron d'aparelhs scientifics coma de sismomètres o de reflectors lasèr per mesurar l'activitat tectonica dau satellit o la distància Tèrra-Luna. De mai, leis expedicions entornèron 381,7 kg de materiaus e ròcas lunars permetent l'estudi de la composicion de la superficia lunara.
Cultura[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
La Luna foguèt probablament considerada coma una divessa dempuei la Preïstòria. Per exemple, un òs d'aigla escultat, trobat en França sus un site datant de 13 000 ans, representariá lei fasas lunaras[35]. Una autra representacion de la Luna, vièlha de 5 000 ans, seriá presenta dins una bauma irlandesa[36]. Lei pòples protogermanics e germanics avián probablament un calendier lunar[37].
Euròpa[modificar | modificar la font]
Per lei Romans, la Luna foguèt associada ambé la divessa Selene que foguèt après suplantada per Diana, equivalenta de la deessa grèga Artèmis. Lo diluns li foguèt adonc consacrat. En revenge, lei mitologias germanica e nordica considerèron la Luna coma una divinitat masculina ambé, per exemple, lo dieu Máni. Durant l'Edat Mejana, la Luna foguèt tanben associada a la foliá o a de fenomèns magics coma la licantropia.
Provèrbis[modificar | modificar la font]
- "Gaites pas ni luna ni lunàs, semena quand poiràs".
- "Luna blanca, jornada franca".
- "Luna rossa, signe de vent".
- "Quand la luna fa ròtle, la pluèja es pas luènh".
- "Quand lo solelh lusís, i a pas besonh de luna".
- "Qui va en lunas comptant, tretze meses trapa a l'an".
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Morais, M.H.M.; Morbidelli, A. (2002). "The Population of Near-Earth Asteroids in Coorbital Motion with the Earth". Icarus 160: 1–9. doi:10.1006/icar.2002.6937.
- ↑ 2,0 2,1 Williams, Dr. David R. (2 February 2006). "Moon Fact Sheet". NASA (National Space Science Data Center). [1]
- ↑ Nemchin, A.; Timms, N.; Pidgeon, R.; Geisler, T.; Reddy, S.; Meyer, C. (2009). "Timing of crystallization of the lunar magma ocean constrained by the oldest zircon". Nature Geoscience 2: 133–136.
- ↑ 4,0 4,1 Shearer, C.; et al. (2006). "Thermal and magmatic evolution of the Moon". Reviews in Mineralogy and Geochemistry 60: 365–518.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Wieczorek, M.; et al. (2006). "The constitution and structure of the lunar interior". Reviews in Mineralogy and Geochemistry 60: 221–364.
- ↑ 6,0 6,1 Williams, J.G.; Turyshev, S.G.; Boggs, D.H.; Ratcliff, J.T. (2006), Lunar laser ranging science: Gravitational physics and lunar interior and geodesy, Advances in Space Research 37 (1): 6771.
- ↑ James Papike, Grahm Ryder, and Charles Shearer (1998). "Lunar Samples". Reviews in Mineralogy and Geochemistry 36: 5.1–5.234.
- ↑ H. Hiesinger, J. W. Head, U. Wolf, R. Jaumanm, and G. Neukum, H. (2003). "Ages and stratigraphy of mare basalts in Oceanus Procellarum, Mare Numbium, Mare Cognitum, and Mare Insularum". J. Geophys. Res. 108: 5065.
- ↑ 9,0 9,1 Spudis, Paul D.; Reisse, Robert A.; Gillis, Jeffrey J. (1994). "Ancient Multiring Basins on the Moon Revealed by Clementine Laser Altimetry". Science 266 (5192): 1848–1851
- ↑ Pieters, C.M.; Tompkins, S.; Head, J.W.; Hess, P.C. (1997). "Mineralogy of the Mafic Anomaly in the South Pole‐Aitken Basin: Implications for excavation of the lunar mantle". Geophysical Research Letters 24 (15): 1903–1906.
- ↑ Proceedings of the Ninth Lunar and Planetary Conference. 1978.
- ↑ Heiken et al. (1991) Lunar Sourcebook, a user's guide to the Moon. New York: Cambridge University Press.
- ↑ Head, L.W.J.W. (2003). "Lunar Gruithuisen and Mairan domes: Rheology and mode of emplacement". Journal of Geophysical Research 108: 5012.
- ↑ pudis, P.D. (2004). "Moon". World Book Online Reference Center, NASA. [2]
- ↑ Gillis, J.J.; Spudis, P.D. (1996). "The Composition and Geologic Setting of Lunar Far Side Maria". Lunar and Planetary Science 27: 413–404. [3]
- ↑ Taylor, G.J. (17 July 1998). "The Biggest Hole in the Solar System". Planetary Science Research Discoveries, Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology. [4]
- ↑ 17,0 17,1 Stern, S.A. (1999). "The Lunar atmosphere: History, status, current problems, and context". Rev. Geophys. 37: 453–491.
- ↑ Lawson, S.; Feldman, W.; Lawrence, D.; Moore, K.; Elphic, R.; Belian, R. (2005). "Recent outgassing from the lunar surface: the Lunar Prospector alpha particle spectrometer". J. Geophys. Res. 110: 1029.
- ↑ Crotts, Arlin P.S. (2008) (PDF). Lunar Outgassing, Transient Phenomena and The Return to The Moon, I: Existing Data.. Department of Astronomy, Columbia University. http://www.astro.columbia.edu/~arlin/TLP/paper1.pdf.
- ↑ Garrick-Bethell, Ian; Weiss, iBenjamin P.; Shuster, David L.; Buz, Jennifer (2009). "Early Lunar Magnetism". Science 323 (5912): 356–359.
- ↑ Hood, L.L.; Huang, Z. (1991). "Formation of magnetic anomalies antipodal to lunar impact basins: Two-dimensional model calculations". J. Geophys. Res. 96: 9837–9846.
- ↑ Kleine, T.; Palme, H.; Mezger, K.; Halliday, A.N. (2005). "Hf–W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon". Science 310 (5754): 1671–1674.
- ↑ 23,0 23,1 Stroud, Rick (2009). The Book of the Moon. Walken and Company. pp. 24–27.
- ↑ 24,0 24,1 Taylor, G. Jeffrey (31 December 1998). "Origin of the Earth and Moon". Planetary Science Research Discoveries. [5]
- ↑ Nield, Ted (2009). "Moonwalk (summary of meeting at Meteoritical Society's 72nd Annual Meeting, Nancy, France)". Geoscientist 19: 8. [6]
- ↑ Aaboe, A.; Britton, J. P.; Henderson,, J. A.; Neugebauer, Otto; Sachs, A. J. (1991). "Saros Cycle Dates and Related Babylonian Astronomical Texts". Transactions of the American Philosophical Society (American Philosophical Society) 81 (6): 1–75.
- ↑ Sarma, K. V. (2008). "Astronomy in India". In Helaine Selin. Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures (2 ed.). Springer. pp. 317–321.
- ↑ O'Connor, J.J.; Robertson, E.F. (February 1999). "Anaxagoras of Clazomenae". University of St Andrews. [7]
- ↑ Robertson, E. F. (November 2000). "Aryabhata the Elder". Scotland: School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews. [8]
- ↑ A. I. Sabra (2008). "Ibn Al-Haytham, Abū ʿAlī Al-Ḥasan Ibn Al-Ḥasan". Dictionary of Scientific Biography. Detroit: Charles Scribner's Sons. pp. 189–210.
- ↑ Lewis, C. S. (1964). The Discarded Image. Cambridge: Cambridge University Press. p. 108.
- ↑ Evans, James (1998). The History and Practice of Ancient Astronomy. Oxford & New York: Oxford University Press. pp. 71 e 386.
- ↑ Van Helden, A. (1995). "The Moon". Galileo Project. [9]
- ↑ Hall, R. Cargill (1977). "Appendix A: LUNAR THEORY BEFORE 1964". NASA History Series. LUNAR IMPACT: A History of Project Ranger.. Washington, D.C.: Scientific and Technical Information Office, NATIONAL AERONAUTICS AND SPACE ADMINISTRATION. [10]
- ↑ Duncan, David Ewing (1998). The Calendar. Fourth Estate Ltd.. pp. 10–11.
- ↑ "Carved and Drawn Prehistoric Maps of the Cosmos". Space Today Online. 2006. [11]
- ↑ Birley, A. R. (Trans.) (1999). Agricola and Germany. Oxford World's Classics. USA: Oxford. p. 108.


text:
Narbonés (sosdialècte)
Lo narbonés es un sosdialècte lengadocian, considerat per Alibèrt coma de lengadocian meridional. S'espandís a l'entorn de Narbona, dins una part de Menerbés e de las Corbièiras, a quicòm pròche dins un triangle Felinas de Menerbés/Fitor/embocadura d'Aude. Plan segur, coma totis los parlars, son utilizacion es en casuda liura al profièit del lengadocian estandard dedins los mitans occitanistas. Coma endacòm mai, las personas qu'a l'ora d'ara coneisson los parlars locals d'un biais natural son lo monde nascut dins las annadas 1930. La sola operacion de collectatge de paraula dels "locutors naturals" (pr'aquò solament escrit) dins Aude es l'operacion "Vilatge al país" menada per dequnis cap-lòcs de canton.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Aquesta varietat se compòrta globalament coma lo lengadocian meridional dins lo cas de l'evolucion del grop -CT- latin que resulta generalament en -it contra -ch a l'èst (pr'aquò existisson d'excepcions coma agachar o chauchàs. Per exemple : nuèit, fait, cuèit s'opausan a nuèch/nuòch, fach, cuèch/cuòch dels parlars del lengadocian central, oriental e septentrional.
Lo parlar narbonés a pasmens de caracteristicas originalas que foguèron pro pauc estudiadas.
Fonetica[modificar | modificar la font]
-La prononciacion [ø̞] de -u- i es generala. Ex: la luna s'i pronóncia [la'lø̞no].
-Lo sufix -ariá fa [a'rjɛ]. (prononciacion que se tròba pr'aquò entrò a Carcassona) -Coma en besierenc uèi i es vengut vuèi [bɛj].
-Una caracteristica mai d'aqueste parlar, coma dins d'autras varietats mai que mai litoralas lengadocianas, es la possiblitat de conservacion del son [ɔ] atòn dins d'unas condicions (de costuma impossibla en lengadocian). Ex: un cròc > un croquet [kro'ket] en narbonés contra [kru'ket] dins d'autres parlars. D'unis vèrbs conjugats siaguèt [sjo'gɛt]
-La prononciacion de la -m finala dins los substantius se fa generalament en [n] manca a Leucata (coma dins fum prononciat [fø̞n]), contràriament al carcassés e al lengadocian meridional que presenta [m]. Ex: a fum! [a 'fø̞n] (narb.) / [a 'fym] (carc.)
-Lo grop iss se pronóncia [js] e non pas [jʃ] contràriament als parlars interiors (manca dins lo sud de l'airal). ex : daissa-bòt [dajso'bɔt] (narb.) / [dajʃɔ'bɔt] (carc.)
Morfologia[modificar | modificar la font]
-L'article definit masculin i es lo e los coma a l'èst e s'opausa doncas al carcassés e al lengadocian meridional que presenta le/les a partir de Lesinhan vèrs l'oèst.
- (Tu) cantes, parles [es] contra -as [os] a l'oèst (a partir de Carcassona).
-Lo sufix feminin -ièira i es generalament triftongat, al contra de -ièra a partir de Lesinhan cap a l'oèst e dins las Corbièras. Ex: la prumièira [prœ'mjɛjro] a Narbona mas [prœ'mjɛro] a Lesinhan.
Aqueles primièrs traits caracterizan d'acostumada las varietats lengadocianas orientalas, e fan del narbonés, encara que siá abitualament restacat al grop meridional, un sosdialècte de transicion vèrs l'èst.
Manifèsta d'unas particularitats de conjugason:
- elis/elas cantan, sentisson, meton que fan [un] contràriament el besierenc que ditz [u].
- L'emplec, fòra dins lo nòrd del parlar (menerbés èst), del son [ts] dins la conjugason. Ex: qué disètz? [kedi'zɛts].
- Es generalizat dins de cases contraris a l'etimologia, mai que mai lo sufix -ís, probablament per analogia amb ditz. Aital bastís o florís s'i pronóncian [basˈtits] e [fluˈɾits].
- cal que flor-igu-e, flor-igu-èt contra -isqu- cap a l'oèst.
- La conjugason del vèrb èsser es bastida mai que mai sus siá. La primièra persona del present i es siáu [ˈsjɔw] (pasmens amb doas franjas de [ˈsɛj]) mentrer qu'es siái en montpelhierenc ([ˈsjɛj] en montpelhierenc central e [ˈsjɔj] en occidental), e [ˈsɔj] en besierenc). Lo paradigma d'aqueste vèrb al present es lo seguent: (ieu) siáu [sjɔw], (tu) siás [sjɔs], (el/ela) es, nosautris/nosautras siám [sjɔn], vosautris/vosautras siátz [sjɔts], elis/elas son [sun].
Atal meteis pel preterit siaguèri [sjɔ'gɛri].
Lexic[modificar | modificar la font]
- Enfin d'unas particularitats de lexic e de formas originalas :
carbassa per cogorda, caveta per botelha, cantina, galinat per pol, gal, can per gos, manhac (tèrme afectiu) /...
-Quauques plurals masculins en -is (pronoms, advèrbis, adjectius). Ex: quauquis còps, autris còps, los gròssis proprietaris, vòstris gosses Aqueste plural caracteriza puslèu lo grop leng. meridional.
- contraccion de ambe lo e ambe los en ambe'l ambe'ls que se pòdon realizar [a'bel/am'bel/a'mel/a'bes/am'bes/a'mes] o ben [a'bal/am'bal/a'mal/a'bas/am'bas/a'mas] ex: "siás vengut ambe'l costume del dimenge!" [sjɔj ben'gœt am'bel kus'tœme dal di'mendʒe]
- prononciacion [dal] e [das] de del e dels
-localament (proximitat ambe lo catalan) ant per ont ex: "ant vas, d'ant venes?" formula per se saludar.
- contraccion de cap a en "capa" ['kapɔ] ['kɔpɔ] ex: capa'l cèrç
- dequnis, dequnas ("dequinis/as" en respectant la nòrma) al sens de d'unes, d'unas (fr. certains, certaines ou quelques uns, quelques unes). ex: dequnis còps m'embaranes! [de'kœnis'kɔts]. Cal notar qu'aquesta variacion se pòt ausir dins totis los Pireneus lengadocians mas es pas relevada dins cap de diccionari. Se trapa dins la parabòla de l'enfant prodig de Quergut (parlar donasanenc) de l'atlàs lingüistic lengadocian per exemple.
-Localament (Corbièiras) fèrme per plan de, fòrça (advèrbi de quantitat) ex: n'i a fèrme d'angleses. Cal remarcar qu'aquela isoglòssa lexicala al sud de lengadòc entre "plan de" (oèst) e "fòrça" (èst) seguís a a pauc près lo flume Aude dins la plana entremièg los países narbonés e besieirencs, Coma la que separa "fait" de "fach".
La transicion entre los parlars narbonés e carcassés es plan fosca. Lo parlar de Lesinhan pòt èsser tengut coma lo parlar intermediari entre aqueles dos. Se pòt remarcar que dins las Corbièiras al tèrme de Lesinhan la coabitacion dels articles masc. "le" e "lo" se manifèsta d'un biais original per l'utilisacion de "lo" coma demonstratiu a costat de l'emplec de "le" coma article definit masc. normal. ex : "Le fraire de Joana es lo qu'a la casqueta roja"
Nòstre paire[modificar | modificar la font]
« Nòstre paire, qu'ètz al cèl, que vòstre nom siá santificat, que vengue vòstre reinatge, que vòstre voler se face al cèl amai en terra, donatz-nos vuèi lo pan de las jornadas, perdonatz-nos nòstras ofensas coma las perdonam a los que nos an ofensats, ne nos laissètz pas abauchar en tentacion, mas preservatz-nos de mala mòrt. Atal siágue. »


text:
Igor Stravinskii
Igor Fiodorovich Stravinskii (en rus: Иropb ФëдopoBич CTpaBиHckий) foguèt un pianista e compositor rus de musica classica del sègle XX. Stravinsky nasquèt lo 18 de junh 1882 ( lo 5 dins l'ancian calendari rus) a Oranienbaum. Son paire èra bassa al teatre imperial de Sant Petersborg, e l'ambient familial èra fòrça musical. Igor estudièt lo piano amb sa maire e a 9 ans, amb un nòva professora, escolana del famós Antòn Rubinstein. D'aquela epòca tanben anava sovent escotar son paire cantar, aital coneissiá plan los opèras.
Pendent sos estudis de drech rescontrèt lo filh de Nikolai Rimski-Korsakov, puèi faguèt la coneissença del compositor meteis. A la debuta, los sieus conselhs ajudèt Igor a estudiar, al biais d'un autodidacte, las composicions. Per la seguida prenguèt de corses particulars de Rimsky-Korsakov, que serà tanben son testimòni a son matrimòni amb Katerina Nosenko en 1906.
En 1907 compausèt sa primièra sinfonia, Scherzo fantastica, e Fuòcs d'artifici. Aquel darrièr trabalh foguèt remarcat per Sergei Djagilev, qu'organizava de concèrts. Quand cerquèt un compositor per un balet sul legendari aucèl de fuòc, prepausèt doncas a Stravinsky de compausar son primièr balet. Aquel balet aguèt un grand succès, quand foguèt mes en scèna a París en 1910 pendent una virada dels balets russes. Stravinski venguèt alara un nom conegut coma lo d'un compositor amb un estil nòu, tant primitiu coma scientific. Susvendrà un nòu succès pendent la sason seguenta amb Petrushka.
Per contra, la creacion de la Consecracion de la primavèra en 1913 faguèt un grand escandal, mas es malaisit de saber perqué, s'es en causa de la musica, de la coregrafia o dels dançaires. En fach, a la debuta de 1914, la meteissa musica foguèt un grand succès pendent un concèrt, e Stravinsky capitèt a èsser conegut en Euròpa tota a solament 31 ans.
Aprèp L'istòria del soldat, se transportèt a França, e cambièt entièrament son estil, en tornant a l'influéncia classica : Pulcinella, un balet e Mavra, un opèra comic, son d'òbras d'aquela epòca.
En 1926, fa son retorn, amb Oedipus Rex, segond lo drama de Sofòcles, que se situís entre l'oratòri e l'opèra, e conten un trabalh rítmic impausant. Per la seguida, lo compositor contunha d'explorar d'influéncias variadas.
En 1939 moriguèt sa femna mentre qu'el, èra als Estats Units, quand comencèt la guèrra. S'i refugirà e i contunharà de compausar. Viatgèt tanben en URSS en 1962, ont Dmitry Chostakovich lo venguèt saludar. Stravinsky s'arrestèt d'escriure en 1968 e moriguèt a Nòva Yòrk lo 6 d'abril de 1971.
Font[modificar | modificar la font]
- (eo) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en esperanto intitolat « Igor Stravinski ».


text:
Modèl:Infobox Comuna de França
Aqueste modèl permet de presentar las caracteristicas d'una comuna francesa (populacion, superfícia, etc.) jos la forma d'un tablèu apareissent verticalament sus la drecha d'un article.
Utilizacion
Podètz plaçar aqueste modèl dins un article, generalament al començament, en utilizant la sintaxi seguenta e en emplenant cada camp conegut (aprèp lo signe « = ») amb la valor adaptada :
{{Infobox Comuna de França | nomcomuna = | nomcomuna2 = (falcultatiu) | imatge = (falcultatiu) | talha = (falcultatiu) | legenda = (falcultatiu) | region = [[]] | region ist = (falcultatiu) | departament = [[]] | arrondiment = [[]] | canton = [[]] | parçan = (falcultatiu) | insee = | cp = | cònsol = | mandat = [[]]-[[]] | intercom = [[]] | gentilici = | latitud = | longitud = | alt mini = | alt maxi = | ectaras = | km² = | sens = | data-sens = [[1999]] | dens = }}
Mòde d'emplec
Per aver una utilizacion omogenèa d'aqueste tablèu al travèrs de WP, las règlas seguentas son de respectar :
- nomcomuna : lo nom de la comuna deu èsser lo meteis que lo utilizat pel títol de l'article
- nomcomuna2 : autre nom de la comuna se fa mestièr (traduccion dins la lenga de l'estat, per exemple).
- region : indicar lo nom de la region amb un ligam interwiki vèrs l'article de la region
- region ist : indicar lo nom de la region istorica amb un ligam interwiki vèrs l'article de la region
- departament : indicar lo nom del departament amb un ligam interwiki vèrs l'article del departament mas en n'afichant pas que lo nom del departament.
- arrondiment : metre un ligam vèrs l'article sus l'arrondiment mas es possible d'afichar pas que lo nom de l'arrondiment.
- canton: es sens dobte la variabla mens omogenèa dins l'utilizacion d'aqueste tablèu. Los diferents cases seguents son de considerar :
- la comuna es pas un capluòc de canton, dins aqueste cas far un ligam vèrs l'article sul canton e indicar lo nom del canton.
- la comuna es lo capluòc d'un canton, dins aqueste cas, far coma precedentament en ajustant un remandadís a la linha e [[Capluòc]]
- la comuna es lo capluòc de 2 cantons, indicar 'capluòc dels cantons de xxx e yyy'
- la comuna es lo capluòc de mai de 2 cantons, dins aqueste cas, indicar capluòc de X cantons
- insee= còde de 5 chifras, totas ligadas, dont las 2 primièras chifras son las del departament
- exemple : 54023
- cp= còde postal de 5 chifras, totas ligadas, generalament diferent del còde INSEE
- exemple : 23110
- cònsol= indicar los noms e pichons noms del cònsol actual, en minusculas, sens civilitat (Sr. Dòna...) ni partit (LCR, UDF, CPNT...) ; metre un ligam vèrs un article sul cònsol pas que s'aqueste existís o s'un tal article pòt aver un interès
- mandat=[[]]-[[]] metre dins los ligams l'annada d'accession a la mandatura e l'annada prevista de las eleccions municipalas venentas (2008)
- gentilici indicar lo nom dels abitants de la localitat
- intercom= s'agís unicament de las intercomunalitats amb fiscalitat pròpria (es a dire : : una comunautat de comunas, una comunautat d'aglomeracion, una comunautat urbana e un sindicat d'aglomeracion novèla)
- latitud : jos la forma xx° yy' zz" Nòrd o XX.YYY (dins aqueste cas, l'afichatge es en DMS e la geolocalizacion activa)
- longitud : jos la forma xx° yy' zz" Èst o XX.YYY (dins aqueste cas, l'afichatge es en DMS e la geolocalizacion activa). Per las longituds a l'oèst del meridian de Greenwich, far precedir la donada del signe "-"
- alt mini : jos la forma xxx m
- alt maxi : jos la forma xxx m
- ectaras : indicar unicament las chifras abans la virgula, amb un espaci en separator de milierats, sens indicar l'unitat. Correspond al nombre de quilomètres carrats multiplicat per 100.
- km²= indicar 2 chifras aprèp la virgula, amb un espaci en separator de milierats, sens indicar l'unitat. Correspond al nombre d'ectaras devesit per 100.
- sens : indicar lo nombre d'abitants (populacion sens comptes dobles) amb un espaci en separator de milierats, sens unitat.
- data-sens=1999 : annada del darrièr recensament general (es a dire 1999) dins la localitat.
- dens : sens chifras aprèp la virgula, arredondit al pus pròche (0,0 a 0,4-> arredondit inferior; 0,5 a 0,9->arredondit superior), sens unitat.
Precisions sus las donadas Conven d'indicar las donadas oficialas dins aqueste tablèu, es a dire las eissidas d'organismes fasent fe en la matèria, coma l'INSEE, l'IGN, lo Jornal Oficial... Es plan evidentament possible d'utilizar las donadas venent d'autras fonts que reprenon aquestas fonts (cassini.ehess, lo splaf...) mas dins lo cas d'incoeréncia entre de fonts diferentas, se deu citar las fonts de las donadas modificadas (relevat GPS, etc.)
Aquò a un impacte notable suls paramètres seguents:
- latitud,longitud,alt mini e alt maxi que son fornits per l'IGN;
- sens e data-sens, fornits per l'INSEE (e validats pel jornal oficial).
Las coordenadas (longitud e latitud) de l'IGN son las d'un centroïde fixat dins la zòna abitada ont se tròba l'ostal de comuna. Se l'ostal de comuna es situat en defòra de las zònas abitadas alara s'agís de las coordenadas de l'ostal de comuna ([1], [2]). Las altituds mini e maxi son evidentament las que correspondon a las altituds minimala e maximala del territòri de la comuna ([3], [4]).


text:
Ajuda:Ligam interlenga
Wikipèdia es un projècte multilingüe ; cada lenga a son wiki pròpri, distint dels autres (vejatz Wikipèdia:Coordinacion multilingüa per la lista). Un ligam interlenga es un ligam que mena d'una pagina dins una lenga a una pagina dins una autra lenga. La majoritat dels ligams interlengas servís a listar dins un quadre a esquèrra de la pagina totas las lengas qu'an una pagina sul meteis subjècte.
Somari
Ligams interlengas a esquèrra de la pagina[modificar | modificar la font]
A esquèrra de cada pagina de Wikipèdia pòt aparéisser un quadre Autras lengas qu'ofrís una lista de ligams sus d'autras lengas. Aqueste sistèma permet d'establir una abondància de ligams entre las diferentas lengas de Wikipèdia. Lo visitaire que legís mai d'una lenga vei atal immediatament se lo subjècte que l'interèssa es tanben tractat dins d'autras lengas, e i accedís aisidament.
En mai dels articles, se liga las categorias, las paginas d'ajuda, las paginas de règlas, las paginas d'utilizaire, etc. Se liga tanben los modèls, mas se cal avisar de particularitats tecnicas dels modèls (vejatz capítol çaijós).
Sintaxi[modificar | modificar la font]
Per far aparéisser un ligam interlenga dins lo quadre a esquèrra de la pagina, cal inserir un ligam de la forma
[[còde de lenga:títol estrangièr de la pagina]]. Lo còde de lenga es estandardizat per l'ISO 639-1 :
oc per l'occitan,
de per l'alemand,
en per l'anglés,
nap pel napolitan, etc. Qualques lengas an dos còdes, per exemple lo chinés simplificat e lo chinés tradicional. Los còdes dels wikis que correspondon pas a una lenga son documentats dins Ajuda:Ligam interwiki.
Atal, aquesta pagina conten los ligams interlengas seguents :
[[ar:مساعدة:حلقات اللغات]] [[de:Hilfe:Internacionalisierung]] [[hu:Segítség:Nyelvközi hivatkozások]] [[yi:הילף:אינטערוויקי לינק]]
Particularitat dels ligams interlengas dels modèls[modificar | modificar la font]
Se un modèl conten un ligam interlenga, alara aqueste ligam es inclús dins totas las paginas qu'utilizan lo modèl, generalament aquò es pas lo resultat volgut. Per afichar de ligams interlenga sens qu'aparescan dins totas las paginas ont s'utiliza lo modèl, cal metre los ligams interlenga entre las balisas
e
.
Exemple[modificar | modificar la font]
- (demòra de còde afichat pel modèl)
- [[Categoria:Modèl]]
- [[en:Template:Imdb name]]
- [[de:Template:Imdb name]]
-
Plaçar aqueste còde que conten los interwikis (e las categorias eventualas) a la fin de vòstres modèls, sens sautar de linha ni inserir cap de blanc entre la fin del còde del modèl e la balisa  . Metre los ligams interwikis e las categorias dels modèls sus de linhas separadas.
Convencions[modificar | modificar la font]
La presa de decision suls ligams interlengas e las categorias estipula que los ligams interlengas son escriches en fin d'article, aprèp las categorias de las qualas son separats d'una linha blanca, cadun sus una linha, per òrdre alfabetic dels còdes.
Se crèa solament de ligams interlengas cap a d'articles qu'existisson dins las autras lengas.
Mantenença automatica[modificar | modificar la font]
Amb la multiplicacion de las lengas disponiblas, los ligams interlengas son pas de bon manténer a jorn. Aqueste prètzfach es generalament complit per de bòts, se los ligams son coerents.
Çaquelà, cal una amòrça al bòt. Prengam un exemple. Partissèm de la suposicion que l'article Victor Hugo aja pas encara cap de ligam interlenga. Vos cal alara apondre un ligam cap a, per exemple, lo meteis article en anglés (amb
[[en:Victor Hugo]]) e dins l'article en anglés, fasètz çò meteis mas cap a l'article en occitan (amb
[[oc:Victor Hugo]]). D’aqueste biais, se tot lo mond procedís atal, totes los articles equivalents seràn estacats al minimum a l'article anglés. Alara demorarà pas pus al bòt que de seguir aquestes diferents ligams e de los apondre dins l'article Victor Hugo sus la Wikipèdia en occitan, sus la Wikipèdia en alemand, etc.
Qualques autres espleches que los bòts son o son estats utilizats. Atal l'Interwiki-Link-Checker es un esplech que s'utilizèt per trobar las paginas del meteis títol disponiblas dins mantuna lenga mas pas religadas.
Ligams interlengas dins la pagina[modificar | modificar la font]
Per inserir un remandadís cap a un article de Wikipèdia dins una autra lenga, cal far precedir lo còde de lenga del caractèr
:.
[[:en:Victor Hugo]]balha : en:Victor Hugo
[[:en:Victor Hugo|Victor Hugo]]o
[[:en:Victor Hugo|]]balhan : Victor Hugo
Aqueles remandadisses s'utilizan rarament e son puslèu desconselhats quand l'article existís pas en occitan mas existís dins una autra lenga. Val mai d'utilizar lo modèl {{ligam}}. Permetrà:
- de senhalar la pagina coma inexistenta en occitan, çò que constituís una « crida » a la crear
- de remandar cap a la pagina existenta dins una autra lenga.
Se mentretant la pagina en occitan es creada, lo ligam redirigirà dirèctament cap a aquesta pagina.
Exemples :
{{Ligam| Al Gore | lang=en}}balha Al Gore
. La pagina en occitan existís, lo ligam renvia cap a ela.
{{Ligam| Marie Ragghianti | lang=en}}balha Marie Ragghianti (en)
. La pagina en occitan existís pas, doncas ligams doble.


text:
Cultura de la terralha cordada
La cultura de la terralha cordada designa una cultura preïstòrica caracterizada per una terralha decorada per l'estampatge de cordetas sus l'argiela crusa. Entre 3000 e 2200 avC, s'estendiguèt sus una partida importanta de l'Euròpa continentala dau nòrd-èst de França fins a Russia. Se pòu devesir entre cinc zònas principalas :
- la cultura de la terralha cordada « estandard » que s'estendiguèt en Euròpa Centrala, principalament en Polonha e en Alemanha.
- la cultura dei tombas individualas que s'estendiguèt dins lo sud d'Escandinàvia. Èra caracterizada per de tombas individualas decoradas per d'armas (destrau de guèrra) ò d'objèctes d'ambre.
- la cultura dei destraus de guèrra norvegianosuedesas que s'estendiguèt en Escandinàvia. Aqueleis armas èran d'objèctes mostrant l'estatut sociau de son possessor e i a gaire d'indicis sus una evolucion d'aquela utilizacion. Aquela cultura bastiguèt tanben de monuments megalitics e de tombas individualas.
- la cultura dei destraus de guèrra finesas que s'estendiguèt en Finlàndia. En causa dei condicions climaticas, la caça e la culhida semblèron i tenir un ròtle pus important que dins lo rèsta de la zòna d'expansion de la terralha cordada.
- l'ensems format per lei culturas de Dnipr mejan e de Fatyanovo-Balanovo (situada lòng de Vòlga). Èran en contacte ambé l'estèpa eurasiatica e influenciadas per lei culturas de la region deis Orals.


text:
Tractat de Maastricht
Lo tractat sus l'Union Europèa (TUE), tanben nomenat tractat de Maastricht, es lo tractact constitutiu de l'Union Europèa signat lo 7 de febrièr de 1992. Afirma los objectius de l'Union, definís los tres « pilars » de son accion e dona un encastre institucional al Conselh Europèu e tanben definís la procedura de cooperacion refortida. Las autras institucions e règlas communautàrias relèvan del tractat sul foncionament de l'Union europèa o tractat de Roma modificat pel tractat de Lisbona.
Lo tractat de Maastricht foguèt signat per l'ensems dels Estats membres de la Comunautat Economica Europèa (Alemanha, Belgica, França, Itàlia, Luxemborg, Païses Basses, Danemarc, Irlanda, Reialme Unit, Grècia, Espanha, Portugal) a Maastricht (Païses Basses), lo 7 de febrièr de 1992, aprèp un acòrdi conclut a l'èissida del Conselh Europèu de Maastricht, en decembre de 1991, e dintrat en vigor le 1èr de novembre de 1993. Foguèt modificat mai tard pels tractats d'Amsterdam e de Niça, que foguèron introdusits de disposicions novèlas e modifica totes los numeros dels articles. Fin finala lo tractat UE encara foguèt modificat prigondament pel tractat de Lisbona, dintrat en vigor lo 1èr de decembre de 2009.
Somari
- 1 Lo tractat sus l'Union europèa dempuèi 2009
- 1.1 Estructura del tractat
- 2 Lo tractat sus l'Union Europèa abans la dintrada en vigor del tractat de Lisbona
- 3 Revisions del tractat sus l'Union Europèa
- 4 Fonts
- 5 Complements
Lo tractat sus l'Union europèa dempuèi 2009[modificar | modificar la font]
Estructura del tractat[modificar | modificar la font]
Preambul[modificar | modificar la font]
Lo preambul remembra las originas e los objectius de l’Union. Abòrda entre d'autres elements coma l’aprigondament de l’integracion e de la solidaritat entre los Estats membres e sos ressortissents (ciutadanitat europèa). Parla tanben de l'importància de la diversitat culturala, coma del respècte dels dreches fondamentals e lo caractèr democratic de las institucions de l’Union.
Lo preambul remembra tanben los començaments economics de l’Union e qu'aguèt per objectiu de refortar l’economia de sos membres e de n'assurar la convergéncia, e de promòure lo progrès economic.
Encara, lo preambul pren tanben en compte las donadas socialas e environamentalas.
Lo preambul enóncia tanben que l'Union a per tòca d'iniciar una politica estrangièra e de securitat comuna subretot amb l’establiment progressiu d’una politica de defensa comuna per anar cap a una defensa comuna.
Títol primièr: disposicions comunas[modificar | modificar la font]
Lo títol primièr (articles 1 a 8) precisa los principis fondamentals que fondon l'Union Europèa:
- fondament juridic de l'Union (article 1);
- dreches individuals (articles 2 e 3);
- principis de desvolopament e de coesion de l'Union (article 3);
- respècte de las prerogativas dels Estats membres (articles 4 e 5), coma los principis de subsidiaritat e de proporcionalitat;
- reconeissença dels dreches fondamentals e subretot de la Carte dels Dreches Fondamentals, adesion de l'Union a la Convencion Europèa dels Dreches de l'òme (article 6);
- procedura de sancion a respècte d'un Estat membre (article 7);
- relacions entre l'Union e los païses vesins (article 8).
Títol II : principis democratics[modificar | modificar la font]
Lo títol II definís de principis de govèrn reconeguts per l'Union per son foncionament:
- egalitat dels ciutadans, ciutadamitat europèa (article 9);
- representacion dels ciutadans (Parlament Europèu) e dels Estats (Conselh Europèu e Conselh de l'Union Europèa), partits politics europèus (article 10) ;
- participacion dels ciutadans a las presas de decision, subretot per l'atribucion del drech per un milion de ciutadans de sasir la Comission Europèa d'una question (article 11) ;
- ròtle dels parlaments nacionals dins lo foncionament de l'Union (article 12).
Títol III : institucions[modificar | modificar la font]
Lo títol III definís las set institucions de l'Union Europèa e descrit las grandas linhas de lor foncionament:
- la lista de las institucions: Parlament Europèu, Conselh de l'Union Europèa (nomenat simplament « Conselh » dins lo tractat), Comission Europèa, Cort de Justícia de l'Union Europèa, Banca Centrala Europèa, Cort dels comptes que possedon una competéncia d'attribucion, e sont apondudas dos organismes consultatius: lo Comitat Economic e Social Europèu e lo Comitat de las Regions (article 13);
- lo Parlament Europèu, compausat de representants dels ciutadans (article 14) ;
- lo Conselh Europèu, reünion dels dirigents dels Estats (article 15);
- lo Conselh de l'Union Europèa, assemblada dels representants dels Estats al nivèl ministerial (article 16);
- la Comission Europèa (article 17);
- lo Naut Representant de l'Union pels afars estrangièrs e la politica de securitat (article 18) ;
- la Cort de Justícia de l'Union Europèa (article 19).
Las modalitats de foncionnement d'aquelas institucions sont precisadas dins lo tractat sul foncionament de l'Union Europèa.
Títol IV : cooperacion refortida[modificar | modificar la font]
Lo títol IV compren pas que l'article 20 consacrat a la procedura de cooperacion refortida, que permet a un nombre limitat d'Estats membres de l'Union de prigondir lor integracion, dins l'encastre de las competéncias non exclusivas de l'Union.
Títol V : accion exteriora, PESC[modificar | modificar la font]
Lo títol V representat gaireben la mitat del tractat en longor. Precisa en detalh las disposicions relativas:
- a l'accion exteriora de l'Union: principis e ròtle del Conselh europèu (articles 21 e 22);
- a la politica estrangièra e de securitat comuna (PESC): principis, ròtle e coordinacion de las institucions, coordinacion entre los Estats dins lo monde, cooperacion estructurada permanenta definicion progressiva d'una politica de defensa comuna, Agéncia Europèa de Defensa (articles 23 a 46).
Títol VI: disposicions finalas[modificar | modificar la font]
Lo títol VI atribuís a l'Union la personalitat juridica (article 47).
Descrit la procedura de revision ordinària e las proceduras de revision simplificadas (article 48). Prevei tanben l'adesion de nòus membres a l'Union (article 49), mas tanben de retirada (article 50). Dona als protocòls e annèxes dels tractats la meteissa valor qu'a el meteis (article 51).
Precisa fin finala lo camp d'aplicacion del tractat dins l'espaci (52) per una durada illimitada (article 53), la procedura de ratificacion (article 54) e la traduccion del tractat (article 55).
Protocòls, annèxes e declaracions[modificar | modificar la font]
De protocòls, annèxes e declaracions complètan lo tractat UE e lo tractat sul foncionament de l'Union Europèa. An la meteissa valor que lo tractat.
Lo tractat sus l'Union Europèa abans la dintrada en vigor del tractat de Lisbona[modificar | modificar la font]
Estructura del tractat[modificar | modificar la font]
Lo tractat sus l'Union Europèa contien uèi títols:
- institucion de l'Union Europèa (títol I);
- modificacion del tractat de Roma de 1957 que instituís la CEE, renomenat Comunautat Europèa (títol II) ;
- modificacion dels tractat instituent la CECA (títol III) e Euratom (títol IV) ;
- disposicions relativas a la politica estrangièra e de securitat comuna (títol V) ;
- disposicions relativas a la cooperacion policièra e judiciària en matèria penala (títol VI) ;
- disposicions relativas a las cooperacions refortadas (títol VII, introdusit pel tractat d'Amsterdam) ;
- disposicions finalas (títol VIII).
Tres pilars[modificar | modificar la font]
Marca la fondacion de l'Union Europèa, definida coma repausant sus tres pilars:
- las Comunautats Europèas,
- la politica estrangièra e de securitat comuna (PESC),
- la cooperacion policièra e judiciara en matèria penala.
Lo tractat lança tanben l'Union Economica e Monetària (UEM) anant cap a la creacion de l'Euro. Modifica per aquò lo tractat instituent la Comunautat economica europèa, que ven alara lo tractat instituent la Comunautat Europèa.
Creacion de l'Èuro[modificar | modificar la font]
Lo tractat de Maastricht precisa tanben las condicions del futur passatge a la moneda unica. Per permetre una armonia necessària a l’union monetària, los europèus decidisson de critèris de convergéncia condicionant per cada país membre la possibilitat d’integrar l’union monetària:
- lo taus d’inflacion deu pas depassar mai de 1,5% aquel dels tres païses membres avent los mai flacs taus d’inflacion;
- lo deficit budgetari deu èsser inferior a 3% del PIB ;
- un deute public inferior a 60% del PIB ;
- los taus d’interès reals de tèrme long devon pas depassar 2% d'aquel dels tres païses membres avent los mai flacs;
- pas de devaluacion monetària dins los dos ans precedent l’integracion a l’union monetària.
Après a la ratificacion del tractat de Maastricht l'Euro vendrà moneda dels Estats membre, en 1999 pels mercats financièrs puèi en 2002 coma moneda fiduciària.
Modificacions a respècte del tractat de Roma de 1957[modificar | modificar la font]
Las grandas linhas de las modificacions aportadas al tractat de Roma de 1957 son indicadas dins l'article 3 :
a) L'eliminacion entre los Estats Membres dels dreches de doana e de las restriccions quantitativas a la dintrada e a la sortida de las merças,
- Sens cambiament
b) una politica comerciala comuna,
- Tractat de 1957 : l'establiment d'un tarif doanièr comun e d'una politica comerciala comuna cap als Estats tèrç.
c) un mercat interior caracterizat per l'abolicion, entre los Estats membres, dels obstacles a la liura circulacion de las merças, de las personas, dels servicis e dels capitals,
- Tractat de 1957 : l'abolicion, entre los Estats membres, dels obstacles a la liure circulacion de las personas, dels servicis e dels capitals.
d) de mesuras relativas a la dintrada e a la circulacion de las personas dins lo mercat interior en conformitat a l'article 100 C,
- Novèl
e) una politica comuna dins los camps de l'agricultura e de la pesca,
- Tractat de 1957 : sonque l'agricultura.
f) una politica comuna dins lo camp dels transpòrts,
- Sens cambiament.
g) un regim assegurant que la concurréncia es pas falsa dins lo mercat interior,
- Sens cambiament.
Supression de l'ancian alinea g): l'aplicacion de proceduras permetent de coordenar las politicas economicas dels Estats membres e de salvar los equilibris dins lors balanças dels pagaments.
h) lo rapròchament de las legislacions nacionalas dins la mesura necessària al foncionament del mercat comun,
- Sens cambiament
i) una politica dins lo camp social comprenent un Fons Social Europèu,
- Tractat de 1957: la creacion d'un Fons Social Europèu, per fin de melhorar las possibilitats d'emplec dels trabalhadors e de contribuir a l'auçada de lor nivèl de vida.
Novèls camps apareguts dins lo tractat UE:
- Environament,
- Industria,
- Recèrca e desvolopament tecnologic,
- Desvolopament dels malhums transeuropèus,
- Nivèl naut de proteccion de la santat,
- Educacion e formacion de qualitat, cultura,
- Politica dins lo camp de la cooperacion al desvolopament,
- Associacion dels païses e territòris otra mar,
- Proteccion dels consomators,
- Mesuras dins los camps de l'energia, de la proteccion civila, e del torisme.
Revisions del tractat sus l'Union Europèa[modificar | modificar la font]
Lo tractat sur l'Union Europèa foguèt concebut coma la primièra estapa d'un procèssus que encara continua. Atal l'article N del tractat d'origina [1] anòncia qu'« una conferéncia dels representants dels govèrns dels Estats membres serà convocada en 1996 per examinar, en conformitat als objectius enonçats als articles A e B de las disposicions comunas, las disposicions del present tractat per que una revision es prevista ».
Aquela conferéncia intergovernamentala, dobèrta a Turin lo de 29 març de 1996, produiguèt lo tractat d'Amsterdam [2], signat lo 2 d'octobre de 1997 e dintrat en vigor lo 1èr de mai de 1999. Aquel tractat torna numerotar los articles del tractat sud l'Union Europèa. Per permètre l'agrandiment de l'Union, inventèt la procedura de la « cooperacion refortida », atal qualques Estats pòdon anar cap en davans dins la construccion comunautària sens esperar los autres païses[3]. Programa tanben l'istauracion en plaça d'un espaci de libertat, de securitat e de justícia dins l'encastre del tresen pilar.
L'alarguiment de l'Euròpa dels Quinze a dètz nòus païses demandava pasmens una reforma de las institucions que lo tractat d'Amsterdam aviá pas realizat. Es perque una novèla conferéncia intergovernamentala, dubèrta lo 14 de febrièr de 2000, produguèt lo tractat de Niça[4] una novèla revision dels tractats europèus. Aquel tractat escampa lo domeni de la decision a la majoritat e modifica la ponderacion dels vòtes al senh del Conselh de l'Union Europèa en instituent una doble majoritat: en vòte e en populacion representada.
Encora un còp, lo tractat de Niça prevei d'esperel, dins una « declaracion relativa a l'avenidor de l'Union », que lo Conselh Europèu deurà perseguir la reforma de las institucions. Aquel còp, serà pas una conferéncia intergovernamentala mas una Convencion sus l'avenidor d'Euròpa que prevei pel 18 de julhet de 2003 un projècte de tractat establissent una Constitucion per Euròpa. Aquela Constitucion auriá degut remplaçar lo tractat sus l'Union Europèa e lo tractat instituent la Comunautat Europèa. Signat pels Estats membres de l'Union, pasmens lo procèssus de ratificacion del tractat foguèt interromput aprèp l'escac del referendum en França e als Païses Basses a la prima de 2005.
Una partida de las disposicions institucionalas del tractat constitucional se trobèron dins lo tractat de Lisbona, signat lo 13 de decembre de 2007. Aquel dintrèt en vigor lo 1èr de decembrede 2009.
Fonts[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Tractat sus l'Union Europèa, version d'origina publicada en 1992.
- ↑ (fr)Tractat d'Amsterdam, version publicada en 1997.
- ↑ Tractat sus l'Union Europèa, articles 43 a 45. Vejatz per una presentacion de la cooperacion refortida sus SCADPlus.
- ↑ (fr)Tractat sus l'Union Europèa, version actualament en vigor.
Complements[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Tractat instituent la Comunautat Europèa
- Referendum sul tractat de Maastricht
- Tractat de Lisbona
- Union Europèa
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Lo tèxte del tractat sus l'Union Europèa:
- (fr)Version del tractat integrant las modificacions aportadas pel tractat de Lisbona (portal de l'Union Europèa).
- (fr)Version consolidada del tractat sus l'Union europèa (2009, iPhone / iPod Touch) (non oficiala)
Ancianas versions:
- (fr) [pdf] Version 2006 (portal de l'Union Europèa)
- (fr)Tractat de Maastricht (version d'origina, 1992)


text:
Estereoquimia
L'estereoquimia qu'ei ua branca de la quimia qui s'interèssa a la disposicion dens l'espaci de las moleculas quimicas e mei que mei a las moleculas quiraus (moleculas qui, com las duas mans, be semblan parièras mes que shens estar brica superpausablas).
Se l'estereoquimia que tanha ambz la quimia minerau e la quimia organica, la grana majoritat deus compausats estudiats per aquesta disciplina que son moleculas organicas ; la rason que n'ei en purmèr la complexitat qui pòt anar hèra luenh deus compausats organics e, sustot lo hèit que sian bastits dab atòms de carbòni tetravalents e qui poden formar un tetraèdre ligat dab quate grops quimics diferents en formar atau un carbòni quirau. Duas moleculas dab aus mens un carbòni quirau que poden aver la medisha composicion, ua estructura hèra pròcha mes totun non pas poder estar superpausadas (e, atau, aver proprietats fisicas, quimicas o biologicas diferentas).
La formula bruta e la formula desenvolopada d'ua molecula non son pas brica sufisentas entà representar la forma e donc d'ua molecula quimica. Pas sonque la representacion dita representacion de Cram o ua projeccion de Fischer be permeten de visualizar l'arrengament dens l'espaci deus diferents grops d'un carbòni quirau.
Istoricament l'estudi de l'estereoquimia que debutè en 1849 quan Louis Pasteur e descrobí que creats sau gessit de l'acid tartric qu'avèvan la proprietat de desviar la lutz polarizada mentre que d'autes non pas. Aquesta proprietat diferenta de duas moleculas de medisha composicion que ho aperada isomeria optica. En 1874, Jacobus Henricus van't Hoff e Joseph Achille Le Bel que descrobín qu'aquesta proprietat qu'èra devuda a la preséncia d'un carbòni quirau.


text:
Los Gatos
Los Gatos que ho un deus purmèrs grans grops de rock argentin. Que ho fondat en 1967 e lo son títol La Balsa que ho ua de las purmèras escadudas deu ròc argentin e ua cançon coneguda per totas las generacions. Lo grop que durè dinc a 1971. En 2007 que ho tornar fondar per ua virada internacionau.
En 1967 lo grop que's compausava de Alfredo Toth a la baisha, Ciro Fogliatta au clavièr, Kay Galifi a la guitarra, Litto Nebbia cantaire e a l'armonicá e Oscar Moro a la bateria. A partir de 1969, lo gran guitarrista argentin de ròc Pappo Napolitano que remplacè Kay Galifi.


text:
Montreal (omonimia)
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Aquesta pagina d'omonimia repertòria los diferents subjèctes e articles del nom identic.
Somari
Toponimia[modificar | modificar la font]
Bahamas[modificar | modificar la font]
Brasil[modificar | modificar la font]
- Montreal, una vila d'Amazonas
- Monte Real, un vilatge de Paraná
Canadà[modificar | modificar la font]
- Municipalitats
- Montreal, vila de Quebèc
- Montreal Èst, vila de Quebèc
- Montreal Oèst, vila de Quebèc
- Organizacion regionala
- Montreal, region administrativa de Quebèc
- Aglomeracion de Montreal, aglomeracion municipala regropant la vila de Montreal
- Mai
- Illa de Montreal, Illa ont se tròba la vila del meteis nom
- Montreal Nòrd, arrondiment de la vila de Montreal.
- Montreal Sud, anciana vila de Quebèc
Espanha[modificar | modificar la font]
- Monreal es un vilatge dins la província de la Comunautat Forala de Navarra
Estats Units[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- Montréal (Yonne), comuna d'Yonne
- Montréal-la-Cluse, comuna d'Ain
Occitània [modificar | modificar la font]
-
- Montreal (Ardecha), comuna d'Ardecha
- Montreal (Aude), comuna d'Aude
- Montreal (Droma), comuna de Droma
Itàlia[modificar | modificar la font]
- Monreale, una vila de Sicília
- Montereale, una vila dels Abruces
Portugal[modificar | modificar la font]
- Monte Real, un vilatge del Districte de Leiria


text:
1086
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1086 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Reiaume d'Aragon[modificar | modificar la font]
Lo 23 d'octòbre, lo còrs de chivaliers mandats a l'ajuda de Castelha e de Leon foguèt desfach ambé leis autrei fòrças crestianas de la peninsula a Sagrajas ambé de pèrdas importantas.
Reiaumes de Castelha e de Leon[modificar | modificar la font]
Lo 23 d'octòbre, desfacha saunosa dei fòrças dau reiaume — aliada a aquelei dau reiaume d'Aragon — còntra leis Almoravides a Sagrajas. Aquela revirada marquèt la fin dei progrès crestians entraïnats per la disparicion dau Califat de Còrdoa au començament dau sègle.


text:
Porcelana
La porcelana (de l'italian porcellana , una espècia de mollusc amb clòsc) es un produit ceramic caracterizat per: color blanca; transparéncia; impermeabilitat; vitrificacion; resisténcia (l'acièr la raia pas); abséncia completa de porositat e sonoritat.
La matèria primièra de la porcelana es l'argila, lo qüars, lo caolin (silicats idratats d'alumini) e lo feldspat.
Originas[modificar | modificar la font]
En China, a partir de la dinastia Teng vèrs l'an 618, o benlèu dempuèi la dinastia Sui (581-617), se fasiá d'òbras de granda qualitat amb introduccion de novèls vernisses.
Al sègle XVI, la porcelana se desvolopèt fòrça en Corèa e Japon.
La dinastia Ming (1368 - 1644), establiguèt la fabrica imperiala de porcelana prèp de Nanquin.
Tanben al sègle XVI s'importèt en Euròpa per la Companhiá de las Índias. Al sègle XVIII, l'alemand Johann Bòttger trobèt la formula per fabricar la vertadièra porcelana. E alara se desvolopèron las manufacturas coma las de Limòtges e Sèvres.
Las tecnicas se melhorèron en Anglatèrra, Portugal, Espanha e subretot en Alemanha.
Fabricacion e composicion[modificar | modificar la font]
Per totas las porcelanas la temperatura de coseson es entre 1 200 °C e 1 600 °C.
Composicion mejana de la pasta:
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
-
Porcelana de Limòtges
-
Porcelana d'Alcora (Valéncia) representant Alexandre lo Grand


text:
Amodarià
Amodarià (persan:آمودریا, Āmūdaryā; pashto:د آمو سيند, də Āmu Sind; arabi: جيحون, Jihôn o Jayhoun; ebrieu: גּוֹזָן, Gozan ), tanben dit Oxus, es un riu màger d'Asia Centrala format pel jonhent dels rius de Vakhsh e de Panj. Nais per las montanhas de Pamir, travèrsa l'Hindu Kush e lo desèrt de Karakom, abans de formar un dèlta per s'escampar dins la mar d'Aral. Autrescòps, lo riu èra considerat coma la termièra entre Iran e Toran[1].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ B. Spuler, ĀMŪ DARYĀ, in Encyclopædia Iranica, online ed., 2009


text:
Puègbegon
Puègbegon[1][2] ( Puybegon en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sant Sigismond, al centre del vilatge
- Glèisa de Larmés, istoricament, lo segond luòc de vida de la comuna aprèp lo vilatge, mas la tendéncia uèi seriá lo contrari
- Capèla de Santa Ceselha de Mauribal, del sègle XIII
- Glèisa de Sant Martin de Grisac (Glèisa desacralizada)
- Glèisa de Sant Estève de la Rigobertièra (glèisa existissent jol Regim Ancian mas uèi destruïda).[3]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ font: Archius departamentals de Tarn


text:
Region
La region es una division administrativa, generalament de primièr nivèl.
En França, las regions foguèron creadas per un decrèt en 1960[1], coma division administrativas sonque. Recebèron mai de poders e venguèron de collectivitats territorialas a partir de la lei de descentralizacion de 1982.
En Itàlia, 4 regions d'estatut especial (Val d'Aosta, Sicília, Sardenha e Trentin-Aut Adige) foguèron creadas entre 1946 e 1948, e una cinquena, Friol-Venècia Júlia, en 1963. La division de la rèsta de l'Estat en regions data de 1972. La darrièra lei de descentralizacion, en 2001, espandiguèt los poders de las regions. Cal notar que dempuèi 1971, las doas províncias de la region Trentin-Aut Adige son complètament autonòmas e an los quites poders d'una region.
En Espanha, las regions istoricas de l'epòca franquista (Castelha la Vielha, Castelha la Nòva...) avián pas cap de foncion adminitrativa e foguèron remplaçadas per las Comunautats autonòmas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Decrèt n°60-516 del 2 de junh de 1960, publicat sul Journal officiel del 3 de junh, pagina 5007


text:
Ville-sur-Ancre
Ville-sur-Ancre es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat pel Àncora riu afluente de la Soma.
La commune est traversée par l'Ancre rivière affluente de la Somme.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Vilatge destruit pendent los combats de la Primièra Guèrra mondiala
Village détruit pendant les combats de la Première Guerre mondiale


text:
1814
Aquesta pagina concernís l'an 1814 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- 10 d'abril - Batalha de Tolosa entre l'armada francesa e las tropas del Duc de Wellington.
França[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr - Batalha de Montereau.
- 31 de març - París es ocupada per de tropas ostilas a Napoleon.
- 11 d'abril - Napoleon Bonaparte es obligat d'abdicar al Castèl de Fontainebleau, e de s'exiliar a l'illa d'Elba per la signatura del Tractat de Fontainebleau de 1814.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 14 de genièr - Danemarc cedís Norvègia a Suècia. Danemarc consèrva las Illas Feròe, Islàndia e Groenlàndia, ancianas possessions norvegianas.
- 22 de març - Ferrand VII tòrna en Espanha dempuèi l'exili.
- 29 d'abril - En la Guèrra d'Independéncia Espanhòla los franceses se retiran de Barcelona.
- 17 de mai - Crestian Federic es elegit rei de Norvègia, acte qu'aquel país s'autoproclamat monarquia constitucionala independenta.
- 1 d'octobre - Comença lo Congrès de Viena, après la desbranda de Napoleon.
Mond[modificar | modificar la font]
- 11 de setembre, Guèrra de 1812: A la Batalha de Plattsburgh un esquadron nòrd-american comandat per Thomas MacDonough derròta un esquadron britanic.
- 24 de decembre: Anglatèrra e los Estats Units signan lo Tractat de Gant, en establint una "patz perpètua" e en metent fin a la Guèrra de 1812.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- Pierre Simon Laplace desvolopa un assag filosofic sus las probabilitats.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 30 de mai - Mikhaïl Bakunin, anarquista rus (m. 1876)
- 13 d'agost - Anders Jonas Ångström, fisician suedés (m. 1874)
- 24 d'octobre - Rafael Carrera y Turcios, president de Guatemala (m. 1865)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 27 de genièr - Johann Gottlieb Fichte, filosòf alemand (n. 1762)
- 2 de decembre - Marqués de Sade, filosòf e escrivan provençal (n. 1740)


text:
Joan de Cantalausa
Joan de Cantalausa o Cantalausa (Bedarius 1925 - Cenhac 2006), de son vertadièr nom Loís Combas, es un autor occitan. Foguèt capelan e tanben professor d'universitat en França, Anglatèrra, e als Estats Units. Poliglòt, escrivan, traductor, grand defensor de la lenga occitana, atentiu a las publicacions per la joventut, una de sas òbras pus famosas es lo Diccionari General Occitan.
Cantalausa es l'autor d'una òbra granda que compren mai de trenta obratges en occitan. L'òbra sieuna pus coneguda es lo Diccionari General Occitan, publicat en 2002, diccionari qu'a mai de 100 000 dintradas e 200 000 definicions e qu'es lo primièr diccionari occitan unilingue, malgrat son aspècte fòrça incomplet qu'es pas encara confòrme amb la lexicografia. Avodèt vint annadas de sa vida per tal de far aqueste diccionari. Foguèt tanben autor del Diccionari Occitan Illustrat de 15 000 mots acompanhats d'una definicion brèva e d'un imatge. Faguèt tanben la traduccion en occitan dels quatre Evangèlis, del Libre de la jungla [1] de Rudyard Kipling, La Bòria de l’animalum de George Orwell e de qualques aventuras d'Asterix.
Lo 13 de mai de 2003, lo Centre d'Agermanament Occitano-Català (CAOC) li faguèt un sopar d'omenatge a Barcelona.
Lo 22 de setembre de 2006 se moriguèt a Cenhac, a ras de Rodés, a 81 ans.
BIOGRAFIA facha per Carles PONS (trapada a http://s239719240.onlinehome.fr/files/Camins_estiu_2007_i.pdf)
Expausat-conferéncia a la 32ena Escòla Occitana d’Estiu
Loís Combas dit “Joan de Cantalausa” nasquèt lo 30 de mai de 1925 a Bedarius dins Erau. Quand a 4 ans, sos parents tornan a Montfranc dins Avairon, país d’origina de la familha mairala, que i van far valer una pichota bòria de tres ectaras. Aviá 13 ans quand son paire moriguèt. Après lo Certificat, deven pensionari al Pichon Seminari de Belmont. Pendent las vacanças, ajudarà la seuna maire e son fraire Emili als trabalhs de la bòria. A jamai oblidat sa joventut, lo trimatge de païsan, las tristas annadas de la guèrra, las condicions de vida modèstas, los sacrificis realizats : tot aquò a fargat sa personalitat per la vida.
En octobre de 1943, dintra al Grand Seminari de Rodés. Puèi, es lo servici militar en Alemanha. A son retorn, serà en 1947, secretari de la Comuna a Montfranc. Retorn al Grand Seminari en 1949. Serà ordenat prèire lo 29 de Junh de 1951 en la Catedrala de Rodés. Nomenat mèstre d’internat al Pichon Seminari de Sant Pèire a Rodés, sa set d’aprendre, d’anar al davant dels autres, lo quitarà pas pus : sejorns en Anglatèrra, licéncia en letras classicas e licéncia d’anglés obtengudas a Tolosa, sejorn al licèu anglés de Chichester en qualitat de professor de francés.
Nomenat curat de la parròquia francesa de Nòva York, rencontra de personalitats del mond politic, artistic e de la societat civila : lo Rus Gromyko, lo Francés Couve de Murville, l’Alemand Von Hildebrand, los Americans Dorothy Day, Martin Luther King, la Francesa Edith Piaf. Escotatz-lo : “Un matin de setmana, a la sacrestia, me cargavi la casubla per dire la messa. Qualqu’un tustèt a la pòrta. Una femnòta ennegresida dintrèt, acompanhada per cinc o sièis domaisèlas pimparèlas e mirgalhadas “Soi Edith Piaf, me diguèt l’ennegresida. M’agradariá que diguèssetz la messa per mon grand amor Marcèl Cerdan”. Prometèri de dire la messa demandada… Ela demorèt una mesada a Nòva York, una mesada trionfala. E tornèt mai d’un còp a la messa.”
Retorn a Rodés ; alara se seguisson los encastres de gropes d’escolans, los camps, los viatges en Itàlia, en Espanha, puèi en 1964 tornar als Estats Units, al Colorado. Altre país que lo marcarà per totjorn, en 1968, al moment d’un viatge d’estudis: Índia.
Tornat a Rodés, ensenha alara l’anglés dins un collègi e assumís tanben la foncion de susvelhant. Es a la debuta de las annadas 1970 que va se revelar la granda aventura de sa vida, son enrabiadura per l’occitan. A 45 ans, se ronça a tot perdut dins l’estudi e l’aparada d’aquesta lenga amb un vam remarcable. Professor d’occitan dins los licèus de Rodés, redigís de manuals pedagogics en occitan, puèi un Diccionari illustrat. Seguiràn nombrosas reviradas, demest las qualas, Los evangèlis (la Bona Novèla) a partir del tèxt grèc original, lo Libre de la Jungla, lo Cantic dels cantics, Las Letras de mon molin, Lo Vièlh òme e la Mar, Reprim de Giono, De Mirgas e d’Òmes de Steinbeck ; en mai de bendas dessenhadas d’Asterix per ne citar que las mai remarcablas.
Cercaire infatigable, li caldrà sièis annadas de trabalhs per capitar en 1989 un libre monumental entitolat A las raices de la lenga nòstra, un estudi de las lengas parladas entre 480 e 1080 de l’èra aquesta. En 2003 publica l’obratge considerat per fòrces coma son obratge màger, lo diccionari General Occitan subre lo qual aviá trabalhat 30 ans : 1022 paginas - 100 000 dintradas - 200 000 definicions, de sinonims, un trentenat de documents. En 2005, publica Tèxtes per l’an 3000 e al delà. En 2006, son darrièr obratge Lenga viva siá 12 000 frasas amb illustracions e activitats pedagogicas. En 2007, doas reedicions (per Cultura d’Òc - Gèli Combes - 71 camin Sant Alòi - 81990 CUNAC) de Un còp èra e Vida privada d’unes animals son estadas enriquidas d’un DVD amb la vòtz de Cantalausa. Vaquí una biografia resumida d’aqueste lingüista fòra de concors que nos a quitats lo 22 de setembre de 2006. Qualques testimoniatges d’òmes que l’an conegut o qu’an trabalhat amb el :
- Clamenç PECH - Dins son libre de jovença Sus los camins de la vida, un libre testament, intellectual e esperital d’aqueste autor prolific, daissa tressusar son esmoguda, sa retenguda, son umilitat malgrat un eretatge tant important o encara sa combativitat. Cita un vèrs de Guilhèm d’Aurenja : “L’espèr es pas necessari per entreprene, capitar es pas necessari per contunhar”. L’abat Combas aguèt paur d’aver vodat tant de temps per res, a sa lenga… La preséncia de son diccionari sus fòrça burèus o tauletas de nuèch, la meteissa enveja capuda de tornar aprene la seuna lenga, generacion aprèp generacion e la volontat persistenta de veire lo mond segon un autre crivèl, l’aurián lèu fach, rassegurat.
- Sèrgi GAIRAL - Darrièr l’òbra i a un òme e quin òme ! Un òme a l’encòp simple e excepcional. La lectura de sas memòrias me confirmèt una de sas qualitats extraordinàrias, sa memòria. Jamai ai legidas de descripcions tan precisas e detalhadas dels paisatges americans o de la vida en Índia. Cossí s’es possible de se remembrar tot aquel vocabulari tocant a las divinitats, a las gents, als vestits, a las costumas… ? Cap d’especialista auriá escrich mièlhs qu’el ! E tot aquò dins un occitan d’una riquesa incresible ; per dire d’avançar mai rapidament abans de se lançar complètament dins l’estudi de l’anglés, memorèt 20 000 mòts e après, agèt pas lo mendre problèma per dintrar dins una lenga que parlava correntament. Descobriguèri sa memòria tan lèu que comencèrem a trabalhar ensems 10 ans fa. Se remembrava quand e ont aviá entendut (o legit) tal mot, tala expression e qual l’aviá emplegada. Ne soi encara a me demandar cossí òm pòt conéisser tan prigondament una lenga. Cal l’aimar fòrt plan, mas aquò sufís pas ; cal èsser qualqu’un a part, çò qu’èra Cantalausa e cal tanben una capacitat de trabalh fòra nòrma. Quant d’oras passèt a cercar, a legir, a espepissar de manuscrits ancians, a passar minuciosament totas las paginas de mantunis diccionaris o d’autres obratges, a prene de notas. Per son Diccionari General Occitan, quand encapèt que sens l’informatica i arribariá pas, trabalhèt pendent 6 ans, gaireben nuèit e jorn e enfin lo publiquèt, conscient que i a viá de mancaments e de causas a melhorar. Contunhèt d’i trabalhar per faiçonar una edicion nòva que se pòt descargar sul site : http://Amourdelire.free.fr/tele.html e que se pòt crompar en CD ROM. Dins son libre de sovença òm se maina qu’es pas totjorn aisit d’èsser tanben òme de glèisa per çò qu’agèt qualques dificultats amb la ierarquia. Un prèire que s’interèssa aitant a l’anglés coma al latin o al grèc… ? Calguèt que s’embordesquèsse per que l’evesque de l’epòca lo daissèsse perseguir sos estudis. Li faguèri remarcar qu’èra mai d’un còp passat prèp de la mòrt. Quand los Alemands manquèron lo fusilhar ambe son fraire, quand manquèt s’asfixiar amb un fornèl de carbon, quand manquèt se negar dins una piscina de Santa Fe, quand passèt còsta d’una sèrp en furor sus un camin de Las Vegas, quand un policièr d’Atlanta se virèt cap a el, lo revolver a la man, quand fotografièt un fòl a Bombay ocupat a matar amb un palfèr totes los que vesiá a son entorn. Foguèt susprés qu’aguèssi remarcat aquò, per çò que per el, èran d’anecdòtas de la vida : tot òme a una fin, accidentala o pas. Parlàvem sovent de Bodon, l’òme mai extraordinari qu’aja encontrat dins sa vida, çò disiá : “A Nòva Iòrc ai encontrat un farramat de mond… Nat òme m’a marcat aitant coma Bodon”. Ieu dirai que l’òme mai extraordinari encontrat dins ma vida es el, Cantalausa.
- Pèire BONNEFOUS, Vicari General a Rodés nos va contar cossí Cantalausa vesiá son espartida : “Quand passarà davant ma pòrta en saquejant la dalha, aquela vièlha femna qu’apelam la mòrt, aurai pas subte ni mai m’anarai pas estremar. Me quilharai tot drech coma un piquet cargat de mos 81 ans e dirai a la vièlha : “T’esperavi pas tant lèu, mas pòdes venir ça que la, lo blat es meissonat, la palhièira es clavada, los libres e los papièrs son plegats. Ai tenguda la rega. Solide que soi pas sens tecas…”. Mas discutarem pas mai… L’ora es l’ora… Anarai a l’ostal. Cargarai las cauças de velors e los solièrs montats. Prendrai la museta, un cunh de pan e un pinton de vin. En passant davant l’estable donarai un còp d’uèlh al tropèl per veire se tot es en règla. Puèi dirai al reveire a totes en quilhant la cana e partirai dapasset pel camin de la comba. Tirarai drech davant ieu, coma se lauravi lo darrièr selhon. Tot en caminant soscarai a la vida : las annadas, las bonas e las meissantas tornaràn passar coma un liuç. E tot d’un còp sens prene garda arribarai al paradís. Quitarai mon capèl coma ai totjorn fach davant lo Bon Dieu. Tossirai un brifon per far veire que soi aquí. Alara lo grand Sant Pèire cridarà d’una vòtz fòrta, coma un brau : “Avèm aicí Cantalausa qu’arriba“. Un fum de mond sortirà de pertot. Tornarai veire mos parents, la familha, los amics e la fèsta tornarà reprene de pus fòrt. Una fèsta que s’acabarà pas jamai.
TESTIMONIATGE D'UN AMIC DE CANTALAUSA (trapat sus http://www.espaci-occitan.com/asso/thread.php?lng=fr&pg=272&fid=5)
Amics occitans ! Podètz pas creire coma me fa pena de pensar que Cantalausa es mort.
Era un amic, emai l'aguèsse pas mai vist. Mas aviái correspondut amb el a la debuta de ma retirada. M'ère procurat sa BONA NOVÈLA, per legir los evangèlis en occitan, puòi comprère son 'Diccionari illustrat' e aquestes obratges, onte trobère tant d'ensenhaments, foguèron l'escasença per escambiar quauques letras. M'expliquèt son intencion de completar son diccionari illustrat per ne far lo diccionari tot en lenga d'òc que mancava a nostra cultura : foguèt lo 'Diccionari general' que Cantalausa s'i atissèt pendent quau sap quantes d'ans, un òbra remirabla que cada amorós de nostra lenga ara i pòt anar posar per s'i assadolar de tant de saber... E aquí parle pas de tantes autres libres que Cantalausa a escriches o revirats en lenga nòstra. Espère qu'après que nos a quitats, nos poirem encara provesir de sas òbras coma davant. Coma a emplenat d'a fons sa vida per servir nòstra lenga, Cantalausa! Per aquò, vos o dise encara, ieu lo plòre coma un amic. -- Loís Beaumelle, retirat près de Grenoble, 78 ans, sortit de Castelnou de Les --
Tiralira Cantalausa (Lo Convise Editorial n°56)
Bèl Cantalausa es defuntat. Recapti a la lèsta l'editorial previst uèi per me virar vas la primièra caisseta del convise rodanés del 26 de febrièr 2000 e i retrobar a bèl talh quauquas causas que me frapèron còp sec aquel jorn. Èra a preparar son Diccionari General Occitan e, un còp arribats a nos claure entre las limandas e las taulas cargadas de libres, aquò èra un pauc amusant de nos veire atal pinhats a l'escota del Mèstre.
Loís Combas nasquèt lo 30 de mai de 1925 a Bedarius dins Erau d'un paire roergàs e d'una maire albigesa, crana predestinacion per un diccionari d'occitan central ! 4 ans après, montèt dins l'Avairon. Sos parents èron del monde de la campanha. Coma son paire moriguèt jove, tre sa tretzena annada, lo futur Cantalausa coneguèt totes les trabalhs de la bòria : mólser, tirar lo fems, semenar, far les plonjons… Parlava occitan naturalament mès sabiá pas ges qu'aquò èra una lenga. Aprenguèt a l'escriure a 45 ans solament après qu'aviá ja estudiat l'alemand, l'anglés, l'espanhòl, l'italian, lo francés, le grèc e lo latin.
Après lo seminari a Rodés, foguèt 2 ans en Anglatèrra, en Alemanha tanben… La coneissença d'una civilizacion a travèrs una lenga ajuda que quau sap, çò disiá. Coma caliá per la City of New York un prèire francés que parlèsse plan l'anglés, foguèt un temps lo sol capelan francés de la primièra vila americana, oficialitat poderosa que li bailèt d'escasenças planetàrias : Gromyko que li prepausava la parròquia francesa de Moscó, Couve de Murville, Martin Luther King, Edith Piaf que voliá una messa per son Marcèl Cerdan carit... Encontrèt mai d'un còp la famosa Dorothy Day, mena d'abat Pèire femenin que socalhava l'egoïsme de l'Oncle Sam…
De la familha d'esperit IEO, brave, seriós, amb sa fidelitat occitana segura, Cantalausa m'a daissat una fòrta impression d'obertura e d'espaci que tòrni uèi sentir amb emocion.
Nadal Lafont
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Diccionari General Occitan en pdf
- CD-ROM DICCIONARI GENERAL OCCITAN per crompar
- Diccionari General Occitan en linha, consultacion tradicionala .
- Diccionari General Occitan en linha, aplech de cerca (a la drecha del sit).
- Introduccion, entresenhas, somari... del Diccionari General Occitan en linha.
- Sopar d'omenatge del CAOC


text:
Economia d'Índia
L'economia d'Índia es la 4ena pus granda del mond, mai que mai representada per son agricultura, mestierals, industrias, e fòrça servicis. Los servicis son la principala font de la creissença economica en Índia uèi, e mai que los dos tèrces del pòble indian vivon dirèctament o indirèctament de l'agricultura.
Aquesta darrièra passa, mercé al grand nombre de joves educats que parlan anglés, Índia a pogut exportar de nombroses programas d'ordenadors e es vengut un important fornidor en servicis informatics al nivèl mondial. D'autres sectors coma fabricacion, farmacia, biotecnologias, nanotecnologias, telecomunicacions, construccion navala e aviacion mòstran un fòrt potencial amb un taus de creissença naut. E mai que dempuèi l'independéncia d'Índia, lo govèrn aja sempre contrarotlat divèrses domenis de l'economia, coma las telecomunicacions, las bancas o los investiments estrangièrs, dempuèi la debuta de las annadas 1990, l'estat a començat de dobrir lo mercat en redusent lo contraròtle governamental subre lo comèrci e los investiments.
Los problèmas economics e socials d'Índia son l'aumentacion de la populacion, la pauretat, lo manca d'infrastructuras e la creissença del caumatge. E mai que la pauretat aja descregut de 10% dempuèi 1980, un quart dels estajants d'Índia an pas de que se crompar per manjar.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ CIA, « The World Factbook » Accessat lo 18 d'abril de 2013
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html


text:
Isques
Isques es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Perque lo nom Sòrtas a una cèrta proximitat amb la paraula Itius, qualques istorians an avalorat[1] que lo pòrt « Portus Itius », luòc de embarquement de Jules César per la siá primièra temptativa de conquista de la Bretanha (Angleterre) a pogudas èsser situat a Sòrtas ; ipotèsi #qu'a totjorn #èsser controvertida. Modèl:Loupe
Parce que le nom Isques a une certaine proximité avec le mot Itius, quelques historiens ont supputé[2] que le port « Portus Itius », lieu d'embarquement de Jules César pour sa première tentative de conquête de la Bretagne (Angleterre) a pu être situé à Isques ; hypothèse qui a toujours été controversée. Modèl:Loupe
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Ex : Albert Graèr, Dos pòrts romains del Passatge-de-Calava, Portus Itius e Portus Aepatiacus de Comptes-retuts de las sessions de l'Academia de las Inscripcions e Polidas-Cartas, 1944, Panatòri 88, n°3, pp. 372-386 ; veire pagina 373
- ↑ Ex : Albert Grenier, Deux ports romains du Pas-de-Calais, Portus Itius et Portus Aepatiacus Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 1944, Vol 88, n°3, pp. 372-386 ; voir page 373


text:
Constantin II
Constantin II (7 d'aost de 314, Arle - abriu de 340, Aquilèa) foguèt un coemperaire roman, proclamat Cesar per son paire Constantin Ièr en 317, que reinèt ambé sei fraires Constant Ièr e Constanci II de 337 a 340.
A la mòrt, participèt ambé sei fraires a l'assassinat de sei cosins e au partiment de l'Empèri. Ansin, obtenguèt Gàllia, Hispania e Bretanha. Pasmens, sei relacions ambé Constant Ièr venguèron rapidament marridas entraïnant una guèrra civila per lo contraròtle d'Itàlia. Constantin II foguèt tuat en abriu de 340 durant la batalha d'Aquilèa.


text:
La Gaillarde
La Gaillarde es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat pel Dun.
La commune est traversée par le Dun.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Divèrsas ipotèsis per çò qu'es de l'origina del nom del vilatge :
- nom d'origina nordique
- nom en provenent del nom d'un senhor
- La Xavala derivariá del celtique galia, #que significava fòrça. Aquel nom i auriá #èsser donat al Dun per o descriure. N'efièch, lo Dun, al Mièja Edat èra pas pas encara canalisé e lo sieu cors d'aiga èra clarament mai vigorós #qu'uèi.
Lo abbé Cochet parlar d'ancians potzes rebouchés en la plana, ont dels tresaurs aurián amagat, mas tanben de legenda de fées o de madamas blancas en dançant de rondas. Totun, aquel tipe de legenda es fòrça corrent en Normandie, e en particular en lo país de Caux. Gaireben tota la region èra entre las mans de las fraires de la Santa-Trinité de Fécamp. A la Xavala meteissa, la abbaye de Fécamp possedissiá de nombroses terrens. En l'an 1105, lo pape Pascal II (1099-1118), redigís una bulle que # fa don de la parròquia del vilatge al abbaye bénédictine ; lududes confirma tanben totas las siás donations, bens e privilègis. Aiçò i auriá #èsser volgut pels ducs de Normandie, en lo occurrence, en 1105, Robert Courteheuse (1052-1134), los fils aîné de Guillaume lo Conquistador, #que #èsser pòrti de Normandie de 1087 a 1106. Los fraires possedissián tanben de nombrosas tèrras que # trabalhavan sus el serfs ; dispausavan tanben d'un molin banal, utilizat pels paysans dels alentours. Lo abbé Cochet evoca tanben una carrièra de grès mas que los fraires aurián pas espetada #qu'a partir del Sègle XV fins a la fin del Sègle XVIII.
Plusieurs hypothèses quant à l'origine du nom du village :
- nom d'origine nordique
- nom provenant du nom d’un seigneur
- La Gaillarde dériverait du celtique galia, qui signifiait force. Ce nom aurait été donné au Dun pour le décrire. En effet, le Dun, au Moyen Âge n’était pas encore canalisé et son cours d’eau était nettement plus vigoureux qu’aujourd’hui.
L'abbé Cochet parle d’anciens puits rebouchés dans la plaine, où des trésors seraient cachés, mais aussi de légende de fées ou de dames blanches dansant des rondes. Toutefois, ce type de légende est très courant en Normandie, et en particulier dans le pays de Caux. Presque toute la région était entre les mains des moines de la Sainte-Trinité de Fécamp. A la Gaillarde même, l’abbaye de Fécamp possédait de nombreux terrains. En l’an 1105, le pape Pascal II (1099-1118), rédige une bulle dans laquelle il fait don de la paroisse du village à l’abbaye bénédictine ; il lui confirme aussi toutes ses donations, biens et privilèges. Ceci aurait été voulu par les ducs de Normandie, en l’occurrence, en 1105, Robert Courteheuse (1052-1134), le fils aîné de Guillaume le Conquérant, qui fut duc de Normandie de 1087 à 1106. Les moines possédaient aussi de nombreuses terres sur lesquelles travaillaient des serfs ; ils disposaient aussi d’un moulin banal, utilisé par les paysans des alentours. L’abbé Cochet évoque aussi une carrière de grès mais que les moines n’auraient exploitée qu’à partir du Sègle XV jusqu’à la fin du Sègle XVIII.


text:
Virming
Virming es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dependéncia de l'anciana distincion de Lorraine.
- Totalament destruit al cors de la guèrra de Trenta ans e repeuplé en 1656.
- Vilatge sinistrat a 80 % l'an 1944 e reconstruit en 1950.
- Dépendance de l'ancienne seigneurie de Lorraine.
- Entièrement détruit au cours de la guerre de Trente ans et repeuplé en 1656.
- Village sinistré à 80 % en 1944 et reconstruit en 1950.