text:
Austràlia
Austràlia (oficialament Commonwealth of Australia) es un país que cobrís la mai granda illa d'Oceania e l'illa de Tasmania. Los païses vesins son Indonesia, Timòr Èst, Papoa-Nòva Guinèa, las Illas Salamon, Vanuatu, Nòva Caledònia e Nòva Zelanda. Sa capitala es Canberra. Sa populacion es estimada a 21 300 000 estatjants. Lo Commonwealth d'Austràlia es una monarquia parlamentària e un sòci del Commonwealth de las Nacions.
Lo gentilici es australian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los primièrs estatjants d'Austràlia arribèron al continent entre 48 000 e 42 000 ans enrè. Lo primièr europèu que desbarquèt dins lo continent foguèt Willem Janszoon en 1606.
En 1770 James Cook faguèt la mapa d'una granda part del litoral oriental del continent. Reinvendiquèt Austràlia per Anglatèrra. Los britanics fondèron la primièra vila, Port Jackson, lo 26 de genièr de 1788.
Tasmania venguèt una colonia separada en 1825. D'autras colonias foguèron creadas en Austràlia del Sud (1836), Victòria (1851), e Queensland (1859). Austràlia foguèt pas una colonia penala, mas acceptèt de condemnats fins a 1848.
Austràlia creèt sa constitucion e se faguèt independenta del Reialme Unit lo 1 de genièr de 1901.
Politica[modificar | modificar la font]
La Comunautat d'Austràlia es una monarquia constitucionala e a un sistèma de govèrn parlamentari. La Reina Elisabeta II del Reialme Unit es a l'ora d'ara lo cap de l'Estat australian e utiliza lo títol formal de Reina d'Austràlia, en complint un ròtle diferent al qu'exercís en d'autres renhes del Commonwealth. Es representada pel Governador General d'Austràlia al nivèl federal e pel governador de cada estat. E mai se la constitucion conferís de largs poders executius al Governador General (Quentin Bryce), lor mesa en practica es menada a tèrme generalament sonque amb l'assisténcia del Primièr ministre.
Geografia[modificar | modificar la font]
Austràlia es l'unic país qu'ocupa un continent entièr e es lo seisen del mond per la superfícia. Es entornejat per las aigas de l'Ocean Pacific, de la Mar d'Arafura, de l'Ocean Indian e de l'Ocean Austral. La Granda Barrièra de Coralh, amb 2000 km de longor e una largor entre 100 e 300 km, constituís la màger del mond[1], e daissa al nòrd-oèst del país una granda quantitat d'illas. En çò que pertòca lo relèu, Austràlia ocupa una de las massas continentalas pus ancianas e mens *anautitas de la planeta. Lo sieu ponch culminant es la Montanha Kosciuszko amb 2228 m d'altitud e se plaça entre Nòva Galas del Sud e Victòria.
Los 7 686 850 km² de superfícia d'Austràlia se tròban en la Placa Indoaustraliana. Entornejada pels oceans Indian, Glacial Antartic e Pacific, es separada d'Asia per las mars d'Arafura e de Timòr. Austràlia a una linha costièra de 25 760 km e reclama una larga zòna economica exclusiva de 8 148 250 km². Aquesta zòna d'exclusivitat economica inclutz pas lo Territòri Antartic Australian.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Austràlia.
Cultura[modificar | modificar la font]
Durant los darrièrs 50 ans, la cultura australiana es estat fòrtament influida per la cultura populara nòrd-americana (particularament en la television e lo cinèma), per l'immigracion a granda escala de païses pas anglofòns e pels païses asiatics vesins. La vigor e l'originalitat de las arts australianas - filmes, opèra, musica, pintura, teatre, danças e arts manualas - an obtengut reconeissença internacionala.
Austràlia a una longa istòria en çò referent a las arts visualas que comença amb las pinturas rupestras realizadas pels indigènas. Dempuèi los tempses de l'assentament europèu lo païsatge australian es estat un tèma comun en l'art nacional, çò que se fa evident en los trabalhs de Arthur Streeton, Arthur Boyd e Albert Namatjira, entre d'autres. Las tradicions dels aborigèns son transmesas majoritàriament en forma orala (tradicion orala) e son fòrça ligadas a de ceremònias e a d'istòrias de sa mitologia. La musica aborigèna, las danças e l'art aborigèn an una notabla influéncia en las arts scenicas e visualas de l'Austràlia contemporanèa. La nacion possedís una tradicion activa de musica, balet e teatre; fòrça de las companhiás d'arts scenicas recebon de fons publics a travèrs del Conselh Australian per las Arts. Existís una orquèstra dins cada vila principala, e una companhiá d'opèra nacional, l'Opèra d'Australia, qu'aqueriguèt importància mercé a la cantaira d'opèra Joan Sutherland. La musica d'Austràlia inclutz la musica classica, lo jazz e fòrça autres genres de musica populara.
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ UNEP World Conservation Monitoring Centre (1980), "Protected Areas and World Heritage – Great Barrier Reef World Heritage Area", Department of the Environment and Heritage.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Denoon, Donald, et al. (2000). A History of Australia, New Zealand, and the Pacific. Edicions Oxford Blackwell. ISBN 0-631-17962-3.
- (en) Hughes, Robert (1986). The Fatal Shore: The Epic of Australia's Founding. Edicions Knopf. ISBN 0-394-50668-5.
- (en) Davison, Graeme; Hirst, John; Macintyre, Stuart (1999). The Oxford Companion to Australian History. Edicions Oxford University Press (Melbourne). ISBN 0-19-553597-9.
- (en) Emily Kngwarreye, Paintings (1996). North Ryde NSW: Craftsman House / G + B Arts International. ISBN 90-5703-681-9.
- (en) Germaine, Max (1990). Artists & Galleries of Australia. Edicions Craftsman House (Roseville). ISBN 976-8097-02-7.
- (en) Johnson, Vivien (2007). Papunya Painting: Out of the Desert. Edicions National Museum of Australia (Canberra). ISBN 978-1-876944-58-2. http://www.nma.gov.au/exhibitions/papunya_painting/catalogue/.
- (en) Jupp, James (2001). The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people, and their origins. Edicions Cambridge University Press. ISBN 0-521-80789-1.
- (en) Macintyre, Stuart (2000). A Concise History of Australia. Edicions Cambridge University Press. ISBN 0-521-62359-6.
- (en) McCulloch, Alan; Susan McCulloch, Emily McCulloch Childs (2006). The new McCulloch's encyclopedia of Australian art. Edicions Aus Art Editions in association with The Miegunyah Press. ISBN 0-522-85317-X.
- (en) Powell JM (1988). An Historical Geography of Modern Australia: The Restive Fringe. Edicions Cambridge University Press. ISBN 0-521-25619-4.
- (en) Robinson GM, Loughran RJ, and Tranter PJ (2000) Australia and New Zealand: economy, society and environment. Edicions Arnold; NY: OUP; 0340720336.
- (en) Smith, Bernard; Smith, Terry (1991). Australian painting 1788–1990. Edicions Oxford University Press. ISBN 0-19-554901-5.
- (en) Teo, Hsu-Ming; White, Richard (2003). Cultural history in Australia. Edicions University of New South Wales Press. ISBN 0-86840-589-2.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) About Australia from the Department of Foreign Affairs and Trade.
- (en) Governments of Australia website (govèrns federaus, d'estats e territoriaus).
- (en) Australian Government website (govèrn australian).
- (en) Parliament of Australia: Who's Who (includes head of state) (parlament e govèrn australian).
- (en) Australian Bureau of Statistics (Burèu australian d'estatisticas).
- (en) Community organisations portal
- (en) Tourism Australia


c: text/html

text:
Economia dels Païses Basses
Los Païses Basses an una economia obèrta e modèrna, fòrtament basada en lo comèrci exterior, principalament amb Alemanha, mercés al sieu ròtle de nos de comunicacions europèas, amb, d'entre d'autras, lo pòrt pus important del continent, Rotterdam. Durant lo sègle XVII, los Païses Basses se transformèron en la principala poténcia comerciala del mond, a causa de la siá estrategica ubicacion sul continent europèu, mas sustot mercés a l'Empèri colonial qu'aquela pichona nacion atenguèt en bastint tant en Asia cossí en America.
Actualament la sià economia a coma caracteristicas las redusidas taxas de caumatge e inflacion, una indústria establa, un considerable excedent comercial es un important node de transpòrt a Euròpa[1]. Es una economia de mercat dobèrta e prospera, que lo govèrn a redusit molt la siá participacion dempuèi lo decènni de 1980.
Las industrias pus importantas son las alimentàrias, la quimia, la petrolièra e la fabricacion d'aparelhs electronics. L'agricultura, malgrat son pauc de pes dins lo total economic, a mai de pes que dins autres païses desvolopats, mercé a una fòrta mecanizacion, que, malgrat ocupar mens de 4% de la populacion activa produsís de grands excedents d'aliments per l'indústria alimentària. Lo país se situa al tresen reng al nivèl mondial en valor d'exportacions agricòlas, après los Estats Units e França.
Los Païses Basses son lo tresen estat del mond en tèrmes de las exportacions agricòlas, après los Estats Units e França. Los Païses Basses resolguèron los problèmas de las finanças publicas, e promoguèron la reduccion de la taxa de caumatge considerablement. La creissença del PIB neerlandés es fòrça robusta, en comparason amb autres païses europèus. Foguèt un dels primièrs 12 païses a dintrar al Eurozòna.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 The World Factbook. Consultat lo 3 d’abril de 2011
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Messorga
La messorga/messonja (var. messòrga, mensònja, mensònega) o la mentida o lo mentit es una declaracion realizada per qualqu'un que sap o suspècha qu'es falsa, en pretendre que d'autras personas la cregan. Una dicha pòt atal èsser una messorga se l'interlocutor pensa qu'es falsa. Las ficcions, encara que falsas, son pas de messorgas. Segon la definicion, una messorga pòt èsser genuïna o una vertat selectiva, una messorga per omission o tanben la vertat se l'intencion es d'enganar o de causar una accion en contra dels interèsses d'autra persona. Las personas que dison de messorgas, especialament aquelas que las dison correntament, se nomenan messorguièrs. De mentir/messorgar implica un engan intencionat. I a de paradòxas logicas sus la messorga.


text:
Jhumpa Lahiri
Nilanjana Sudeshna, mai coneguda per son escais bengalin Jhumpa Lahiri (en bengalin: ঝুম্পা লাহিড়ী; Londres, 11 de julh de 1967) es una escrivana americana d'origina indiana. Son primièr recuèlh de racontes brèus, Interpreter of Maladies, que foguèt publicat en 1999 ganhèt lo Prèmi Pulitzer per las òbras de ficcion de l'an 2000. Puèi, son primièr roman, The Namesake, qu'apareguèt en 2003 foguèt adaptat cinematograficament dins un film eponim per la realizadora indiana Mira Nair. Lahiri foguèt causida pel president Barack Obama en febrièr de 2010 coma membre del Comitat presidencial de las Arts e las Umanitats.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Interpreter of Maladies (1999)
- The Namesake (2003)
- Unaccustomed Earth (2008)
- The Lowland (2013)


text:
Sètge de Montsegur (1243-1244)
Lo sètge de Montsegur (var. sièti de Montsegur) se debanèt de la prima de 1243 au 2 de març de 1244 durant leis annadas consecutivas a la Crosada deis Albigés (1209-1229) e la repression dau catarisme. D'efèct, lo castèu de Montsegur assostava un nombre important de caps de la Glèisa catara e èra estat ja la buta de tres sètges de 1212 a 1241 per lei Crosats de Simon de Montffòrt o per lo còmte de Tolosa Ramon VII. Aqueu quatren sètge foguèt decidit per l'execucion de dos inquisitors per una tropa formada d'òmes de la garnison dau castèu en 1241 a Avinhonet. Una tropa importanta foguèt donc mandada per lo rèi de França sota lo comandament d'Hugues d'Arcis per prendre lo contraròtle dau castèu e arrestar l'activitat catara dins la region que Montsegur èra sa basa principala.
Menat dins de condicions malaisidas en causa de la posicion defensiva fòrta dau castèu, dei dificultats dau relèu de la region e de l'ostilitat d'una partida de seis abitants, lo sètge s'acabèt lo 2 de març de 1244 per la capitulacion de la garnison. Un nombre grand de membres de la Glèisa catara, compres de membres importants de la ierarquia, foguèron alora capturats. La màger part refusèt d'abjurar e mai de 200 personas foguèron cremadas a l'eissida dau sètge. Aqueu darrier foguèt donc una desfacha importanta per la Glèisa Catara que conoguèt per la seguida de dificultats permanentas d'organizacion que van menar a sa disparicion.
Somari
- 1 Lo contèxte dau sètge
- 2 Lei fòrças en preséncia
- 3 Lo debanament dau sètge
- 4 La rediccion de la garnison e l'execucion dei catars
- 5 Consequéncias dau sètge
- 6 Ligams intèrns
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Bibliografia
Lo contèxte dau sètge[modificar | modificar la font]
La Crosada deis Albigés e sei consequéncias[modificar | modificar la font]
La Crosada deis Albigés se debanèt de 1209 a 1229 a l'iniciativa de la Glèisa Catolica per anientar lo catarisme considerada coma una eresia. Tre lo començament, la guèrra religiosa se transformèt en guèrra de conquista quand Simon de Montfòrt acceptèt de venir lo senhor de Carcassona que son cap legitim, Ramon Rogièr Trencavel, èra estat capturat e condamnat coma complici deis eretics. Pasmens, en 1223, lei Montfort e seis armadas foguèron replegats per lei senhors occitans. La papautat decidiguèt alora d'encoratjar l'intervencion dirècte dau rèi de França que capitèt en 1229 d'impausar sa dominacion sus lo Comtat de Tolosa e l'imposicion d'un tractat permetent ai Capetians de prendre possession d'aqueu comtat a la mòrt de son senhor Ramon VII de Tolosa.
De son caire, la Glèisa decidiguèt d'adoptar de metòdes novèus per luchar còntra l'eresia e creèt l'Inquisicion per enquistar sus lei populacions e condamnar leis eretics. Leis autoritats localas deguèron l'ajudar. D'efèct, aprofichant lo conflicte e la resisténcia fòrta dei principats occitanas a la conquista francesa, la Glèisa catara èra paradoxalament mai poderosa en 1229 qu'en 1209 demostrant lo caractèr politic e non religiós de la guèrra. Pasmens, lei metòdes deis inquisitors e la manca d'ajuda de certaneis autoritats localas, i comprés certaneis evesques locaus, creèron un maucontentament fòrt dins la populacion. De mai, Ramon VII èra decidit d'obtenir la revision dau tracat marcant sa desfacha de 1229. Per aquò, deviá eliminar l'Inquisicion o, au mens, limitar son poder e fisar la repression de l'eresia ais autoritats eclesiasticas localas qu'èran egalament ostilas ais inquisitors. Deviá tanben obtenir la revision dei clausas de successions donant a sa mòrt son comtat au fraire dau rèi de França.
La revòuta de 1242 e sa revirada[modificar | modificar la font]
En 1242, Ramon VII decidiguèt donc de s'aliar ambé lo rèi d'Anglatèrra e d'autrei vassaus majors de França per afeblir la corona francesa. Assaièt de suscitar un eveniment capable d'entraïnar l'afebliment de seis advèrsaris e l'insureccion dei províncias dirèctament ocupadas per lei Francés dins la region de Carcassona. Ordonèt lo 1en de mai de 1242 a l'evesque d'Agen de s'ocupar dirèctament de la repression de l'eresia dins son diocèsi e ajudèt la garnison de Montsegur d'eliminar dos inquisitors a Avinhonet.
La novèla de l'assassinat dei dos inquisitors entraïnèt l'insureccion prevista. Pasmens, lo 21 de julhèt de 1242, leis Anglés foguèron esquichats a Taillebourg e una trèva de cinc ans foguèt signada entre França e Anglatèrra lo 1en d'aost seguent. Ramon VII prefiriguèt alora acceptar sa desfacha avans l'arribada dei tropas francesas e obtenguèt una patz relativament clementa e confirmant solament lei clausas de 1229. En revènge, un concili reünit a Besiers decidiguèt de prendre lo castèu de Montsegur qu'èra la basa principala dei catars de la region e aviá participat dirèctament a l'execucion deis inquisitors.
Lo chaple d'Avinhonet[modificar | modificar la font]
Lo chaple d'Avinhonet se debanèt dins la nuech dau 28 au 29 de mai de 1242. Ambé l'ajuda e lo sostèn dau comtat de Tolosa, d'una partida deis autoritats localas e deis abitants dau vilatge, un grop de soudats de Montsegur massacrèt leis inquisitors Guillaume Arnaud e Etienne de Saint-Thibéry. Lor seguida de nòu autrei personas foguèt tanben tuada e lei documents e registres de l'Inquisicion destruchs. Èra pas lo premier còp que de membres dau clergat assaiant de luchar còntra l'eresia catara èran tuats per la populacion. Pasmens, l'afaire d'Avinhonet entraïnèt una insureccion generalizada còntra leis autoritats reialas e leis inquisitors èran de personas importantas de la Glèisa Catolica. Lo resclatiment de l'assissat foguèt donc considerable.
Lo concili de Besièrs[modificar | modificar la font]
La decision de mandar una armada francesa per conquistar lo castèu de Montsegur foguèt probablament adoptada per lo concili de Besiers que se reuniguèt en abriu de 1243. Aqueu darrier concili deviá estudiar leis accions necessàrias per contuniar la lucha còntra lo catarisme après la revòuta de 1242 e reglar lei dissensions entre lei poders dau còmte, de l'Inquisicion e dau clergat locau. L'objectiu de l'operacion èra d'eliminar un centre major de la resisténcia a la repression religiosa e a la conquista reiala. Per aquò, certaneis autoritats catolicas dau sud de França, coma l'evesque d'Albi o l'archevesque de Narbona, van mobilizar de còrs d'unei centenaus d'òmes per renfòrçar l'armada reiala dau senescau de Carcassona Hugues d'Arcis. De mai, meme lo sètge se podiá ja justificar per l'aplicacion de la lèi feodala entre un sobeiran e de vassaus rebèls, lo sostèn dei caps catolics de la region li donèt una legitimitat suplementària.
Lo ròtle de Montsegur dins la resisténcia au catolicisme e a l'òrdre reiau[modificar | modificar la font]
Lo castèu de Montsegur èra estat bastit a partir deis annadas 1204-1206 per Raimon de Perelha sus lei vestigis d'un sèti fortificat ancian. L'objectiu èra alora de crear una sosta provisòria per lei Catars. Pendent la Crosada deis Albigés, lo luòc venguèt la residéncia principala de Raimon de Perelha. En 1232, aqueu darrier acceptèt d'acuelhir d'un biais permanent unei membres importants de la ierarquia catara coma l'evesque Guilhabèrt de Castra. De 1232 a 1244, Montsegur venguèt donc lo centre principau de la resisténcia religiosa. D'efèct, situat dins un país isolat que sei rotas d'accès èran fòrça malaisadas, lo castèu permetèt de mandar de predicators dins lei regions vesinas ambé, s'èra necessari, de soudats per lei protegir. Ansin, vèrs 1240, la communautat catara representava au mens 200 personas que tenián divèrseis obradors permetent d'entretenir de ligams comerciaus ambé lo rèsta de la region. Aquò permetiá d'avitalhar lo castèu car Montsegur teniá pas d'activitat agricòla vertadiera. La durada dau sètge mostrarà l'importància dei resèrvas acampadas dins lo castèu durant d'annadas gràcias a aquela organizacion.
De lor caire, lei senhors de Montsegur e sei chivaliers representavan un grop important de chivaliers faidits e partisans dau catarisme. Èran capables de protegir lei predicators catars, de realizar d'operacions de guerilha coma lo chaple d'Avinhonet e de sostenir leis insureccions localas còntra lei Francés. Per exemple, Pèire Rogièr de Mirapeis partiguèt en 1240 jónher l'armada de Raimon Trencavel pendent la revòuta de la Senescauciá de Carcassona.
Ansin, se la decision oficiala d'atacar foguèt adoptada en causa de la mòrt deis inquisitors a Avinhonet, se fau constarar que la conquista de Montsegur èra venguda una necessitat tant per la Glèisa Catolica que per lo rèi de França per fin d'eliminar un centre de resisténcia a la repression dau catarisme e a l'instauracion de l'òrdre feodau francés. Es la rason perqué lei doas institucions decidiguèron de mobilizar de fòrças importantas per s'assegurar de l'eissida de la batalha.
Lei fòrças en preséncia[modificar | modificar la font]
L'armada francesa[modificar | modificar la font]
A respèct de la garnison dau castèu, lei fòrças assailhidoiras son relativament mau conegudas car la màger part dei testimònis pertocant lo sètge son aquelei dei subrevisquents de la populacion de Montsegur. De mai, en causa de la caracteristica provisòria dau servici d'ost dei combatents que formavan l'armada francesa, seis efectius evolucionèron regularament. L'estimacion dau nombre de sei combatents es donc fòrça malaisada. Pasmens, deviá pas despassar quauquei milièrs d'òmes car lei dificultats logisticas per mantenir un còrs gròs dins una region montanhosa èran fòrça importantas au sègle XIII.
Lo comandament generau d'aquela armada èra exercit per lo senescau de Carcassona Hugues d'Arcis. Tres categorias d'òmes la compausèron durant lo sètge. Lo premier foguèt lei soudats francés formant lo còr de l'armada reiala. Lo segond foguèt lei contingents de volontaris occitans formats per leis evesques locaus coma Durand de Bèucaire, evesque d'Albi, o a l'iniciativa dei predicators de la Crosada còntra Montsegur coma lei Gascons de Lomanha. Enfin, lo darrier foguèt compausat per lei tropas dei senhors de la region enviroutant Montsegur. Gaire decidits, aquelei soudats foguèron generalament pauc combatius e certanei ajudèron mai o mens la garnison e permetèron de còps lo passatge de messatgiers e meme d'avitalhaments.
La garnison e la populacion de Montsegur[modificar | modificar la font]
Au començament dau sètge de Montsegur, au mens 361 personas vivián a Montsegur[4]. La garnison ne'n teniá un centenau. Son còr èra lo clan Mirapeis-Perelha dirigit per Pèire Rogièr de Mirapeis, cap militar de la garnison, e Raimon de Perelha, senhor oficiau dau castèu. Èra compausat de quinze combatents, dix domestics e tretzes fremas. En fòra d'aqueu clan, Montsegur assostava uech chivaliers que sept èran faidits. Enfin, i aviá 65 autrei combatents qu'èran sergents, aubarestiers o òmes d'arma, 10 messatgiers e un engenhaire per lei maquinas de guèrra.
De son caire, la populacion civila èra compausat d'un mens 250 personas qu'un cinquantenau solament èran de laïcs. Lo rèsta formava la communautat religiosa catara dau castèu dirigida per Bertran Marti qu'èra dempuei 1240 l'evesque de la region de Tolosa. L'evesque de Rasès, Raimon Agulhes, èra tanben present. Unei caps catars de l'evescat tolosenc èran egalament a Montsegur au començament dau sètge. Pasmens, la màger part dei cresents vivent dins la fortalesa son pas coneguts per leis archius e lei fònts istorics. Coma lei catars aguent receput lo consolament èran defenduts de combatre, s'ocupavan de tenir d'obradors que sei produccions permetián de comprar l'avitalhament dau castèu.
Configuracion dau castèu de Montsegur e de sei defensas[modificar | modificar la font]
Lo castèu modèrn de Montsegur es pas la fortalesa que resistiguèt au sètge dei Crosats en 1243-1244. D'efèct, segon la lèi canonica, lo castèu bastit per lei faidits foguèt destruch coma assosta d'eretics avans d'èstre rebastit per Guy II de Lévis. La representacion dau castèu dich cstar es donc malaisada. Lei descripcions dei cronicaires contemporanèus parlavan d'un castèu e d'un vilatge fortificats protegits per un barri, un fossat e una barbacana. Aquel ensems èra situat a la cima èst (vèrs 1 200 m d'altitud) de la crèsta d'una montanha enviroutada de bauç rocassós. Un agachon èra bastit per susvelhar la partida orientala de la crèsta (vèrs 800 m d'altitud). Lo castèu teniá donc una posicion defensiva fòrça favorabla car un assaut dirèct èra impossible e lei maquinas de sètge de l'epòca èran pas capablas de tirar còntra lei fortificacions dempuei lo plan en dessota de la montanha.
Lo debanament dau sètge[modificar | modificar la font]
La data precisa dau començament dau sètge es pas coneguda. Se situa durant la prima de 1243. En causa dau relèu malaisat de la region a l'entorn de Montsegur, l'enceuclament totau dau castèu foguèt pas realizat immediatament. De mai, meme durant lei darriereis operacions dau sètge, èra possible per de grops de soudats o de messatgiers de la garnison d'intrar o de sortir de Montsegur gràcias a de complicitats ambé lei combatents mobilizats per Hugues d'Arcis dins leis environs dau castèu.
Lei combats dei sièis premiers mes son fòrça mau coneguts. Pasmens, quauquei membres de la garnison i foguèron tuats o bleçats. Lei possibilitats estrategicas dei Francés èran malaisadas car un assaut dirèct èra pas impossible en causa de la posicion defensiva fòrça favorabla de Montsegur. Pasmens, coma l'enceuclament e l'isolament dau castèu èran tanben complicats, la chausida dau blocus entraïnava una batalha lònga. De son caire, gràcias a de reservas de manjar fòrça importantas, Pèire Rogièr de Mirapeis podiá assaiar de resistir fins a l'ivèrn per descoratjar leis assalhidors. De mai, una intervencion dau còmte de Tolosa èra possibla coma durant lo sètge de Montreal d'octòbre de 1240 onte Raimon VII aviá permés de negociar l'evacuacion dei faidits enceuclats dins la vila. Semblèt que Raimon VII acceptèsse d'ajudar Montsegur mai deviá avans faire un viatge en Itàlia per reglar d'afaires ambé lo papa e l'emperaire dau Sant Empèri Roman Germanic[5]. Dins aquò, coma l'ivèrn de l'annada 1243-1244 foguèt pas fòrça freg, la segonda possibilitat venguèt l'esperança principala de la garnison.
L'avantatge foguèt prés per leis assalhidors en decembre de 1242 quand un grop pichon de soudats capitèron d'escalar lo bauç orientau de la montanha, de sosprendre lei gardas e d'i ocupar l'agachon. Après aqueu succès, lei Francés deguèron consolidar aquela posicion e avançar vèrs l'èst de lòng de la crèsta per agantar lei premierei defensas dau castèu espereu. Pasmens, coma la penda èra encara sobda, la progression foguèt lenta. Se lo detalh dei combats es pas conegut, leis arqueologs an descubèrt un nombre grand de vestigis de sagitas d'arc, de carrèus d'aubarestas e de pèiras d'armas de sètges mostrant que lei defensors assaièron mai d'un còp d'alentir o de replegar l'avançada francesa. Pasmens, lei Francés èran pus nombrós e l'agachon foguèt pas reconquistat per la garnison. Per Nadau, la situacion èra venguda tant marrida que l'evesque Marti decidiguèt d'evacuar lo tesaur de la communautat catara de Montsegur. Aqueu tesaur es totjorn a l'ora d'ara lo subjècte de divèrsei legendas mai sa composicion pus probabla es un nombre important de pèças de moneda que permetián au castèu de comprar lei bens necessaris per sa vida quotidiana. Vengut inutil, l'argent podiá encaura èstre utilizat per d'autrei communautats cataras, especialament dins lo nòrd d'Itàlia.
Au començament de 1244, lei Francés agantèron lei defensas dirèctas de Montsegur e un premier assaut foguèt replegat. De mai, en genier e febrier, la garnison recebiguèt de renfòrç d'òmes e d'armas. Lei principaus foguèron un engenhaire d'armas de sètge mandat per lo còmte de Tolosa e un grop de quatre combatents venguts amb un messatgier rintrant au castèu. Pasmens, a partir de febrier, lei Francés foguèron capables d'alinhar uneis armas de sètge sus la crèsta per bombardar dirèctament lei defensas e lo vilatge de Montsegur. Lei pèrdas de la garnison aumentèron fòrtament durant aqueu periòde e Raimon VII èra totjorn pas rintrat de son viatge. Ansin, lo 2 de març, Pèire Rogièr de Mirapeis acceptèt de negociar la rediccion dau castèu.
La rediccion de la garnison e l'execucion dei catars[modificar | modificar la font]
La durada lònga dau sètge aviá escagassat lei dos camps. Lei condicions d'Hugues d'Arcis foguèron donc relativament excepcionalas se se considera que Montsegur èra per la Glèisa Catolica e lo rèi de França un nís d'eretics e de nobles rebèls copables de l'assassinat de dos inquisitors. Una trèva de quinze jorns foguèt acordada avans l'intrada dei Francés dins lo castèu. A la fin d'aqueu periòde, lei catars serán liurats ai representants de la Glèisa ambé la possibilitat d'abjurar. Leis autreis abitants serán interrogats per leis inquisitors mai ges de mesura especiala foguèt adoptada còntra elei. Au contrari, una amnistia foguèt meme obtenguda per lei membres de la tropa qu'aviá assassinat leis inquisitors a Avinhonet.
Leis abitants e lei soudats non catars aprofichèron aquelei condicions per quitar Montsegur vivent. En revènge, lei Catars refusèron d'abjurar e la mòrt venenta encoratjèt 21 personas suplementàrias de demander, e d'obtenir, lo consolament ais evesques Marti e Agulher. Lo 16, quand Hugues d'Arcis prenguèt oficialament lo contraròtle dau castèu, lei Catars foguèron reünits per l'archevesque catolic Pierre Amiel. Après la formulacion dau refús d'abjurar per cada catar, un lenhier gigant foguèt bastit e 224 personas foguèron cremadas per eresia. Maugrat la preséncia d'inquisitors a Montsegur, l'execucion se debanèt sensa procès ni senténcias oficialas. Un ponhada de catars foguèt pas cremats immediatament coma Alazaïs Raseire que foguèt cremada dins son vilatge natau.
Consequéncias dau sètge[modificar | modificar la font]
La consequéncia principala dau sètge de Montsegur foguèt l'anientament de la ierarquia catara que dirigiguèt la resisténcia religiosa còntra la Glèisa Catolica dins lei regions de Tolosa e de Fois e lo declin rapid de l'eresia. Una autra consequéncia foguèt la destruccion d'un centre important de la resisténcia dei faidits còntra la conquista. Aquò será una etapa decisiva vèrs la fin de la conquista francesa. D'efèct, s'après lo sètge, quauquei zonas demorèron sota lo contraròtle de nobles faidits coma Niòrt o Querbús, la guerilha dei faidits foguèt plus capabla de menaçar dirèctament lo còrs dei conquistas francesas mai solament la frontiera entre França e Aragon. Vèrs 1255, de tensions entre lei dos reiaumes van entaïnar lo sètge e la conquista d'aquelei posicions per lei tropas dau rèi Loís IX de França. La guerilha s'acabèt definitivament quauqueis annadas après la presa d'aquelei castèus.
Per la Glèisa Catara, lei consequéncias foguèron tanben grèvas car la pèrda de Montsegur entraïnèt la disparicion d'una sosta segura e dei mejans militaras utilizadas per la proteccion dei catars en mission de predicacion. De mai, l'Inquisicion èra d'ara endavant d'enquistar dins de regions novèlas o còntra de personas novèlas. Entre 1245 e 1246, una tièra d'enquistas dins la region de Tolosa entraïnèt la destruccion d'unei rets eretics dins la noblesa locala, sostèn principau dau catarisme. Lo Catarisme declinèt donc fòrça rapidàment dins lo país tolosenc. Dins lo Comtat de Fois, lo nombre de fidèus pus important permetèt de nomar un evesque novèu. Pasmens, la repression entraïnèt pauc a pauc l'arrestacion o l'exil dei caps catars locaus e tre leis annadas 1250, l'eresia èra fòrtament afeblida e son clergat aviá quasi disparegut. Lo catarisme i demorèt quauquei generacions coma tradicion familiala.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Se fau notar qu'aquelei vestigis foguèron bastits après la presa dau castèu per lei tropas d'Hugues d'Arcis. Lo castèu de la batalha de 1243-1244 foguèt destruch après lo sètge segon la lèi canonica catolica car aviá assostat de populacions ereticas.
- ↑ Lei condicions de rediccion de Montsegur acordèron una trèva de quinze jorns entre la fin dei combats e l'intrada oficiala dei Francés dins lo castèu. La presa de contraròtle se debanèt donc lo 16 de març de 1244.
- ↑ Un nombre situat entre 2 000 e 10 000 es generalament donat. Pasmens, per leis estimacions pus importantas, se fau notar lo caractèr variable de la talha d'una armada feodala basada sus lo servici d'ost e lei dificultats d'avitalhament dins una zona montanhosa. De mai, per certanei cronicaires medievaus, donar un nombre important de soudats permet solament de dire que l'armada reünida foguèsse granda. Ansin, lo mantenement d'una fòrça importanta d'assalhidors durant tot lo sètge es donc relativament ipotetic.
- ↑ Michel Roquebert, Histoire des Cathares, Edicion Perrin, p. 376.
- ↑ Excommunicat per son sostèn non demostrat au chaple d'Avinhonet, Raimon voliá obtenir son absolucion, luchar còntra l'influéncia de l'Inquisicion en donant l'iniciativa de la lucha còntra lo Catarisme au clergat occitan e reprendre lo contraròtle dau Marquesa de Provença.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Michel Roquebert, L'Epopée Cathare, Tomes I à IV, Privat.
- Michel Roquebert, Les Cathares - de la chute de Montségur aux derniers bûchers : 1244-1329, Perrin, 1998.
- Michel Roquebert, Histoire des Cathares, Perrin, 2002.
- Jean Duvernoy, Le Registre d'Inquisition de Jacques Fournier, Mouton, 1978.


text:
Lu Xun (escrivan)
Lu Xun (chinés simplificat 鲁迅, tradicional: 魯迅 o Lou Sin, del seu nom de naissença Zhou Shuren (chinés simplificat: 周树人, tradicional: 周樹人) nascut lo 25 de setembre de 1881 a Shaoxing, provncia de Zhejiang, e mòrt lo 19 d'octobre de 1936 à Shanghai, èra un escrivan chinés, un dels « fondators de la literatura chinesa contemporanèa[1] ».
Somari
- 1 Biografia
- 2 Agachs sur l'òbra
- 3 Lista de las òbras
- 4 Posteritat
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Vejatz tanben
Biografia[modificar | modificar la font]
Una enfança tradicionala[modificar | modificar la font]
Lu Xun nasquèt dins una familha de letrats sul declin. Se lo seu sgrand paire, Zhou Fuqin (1838-1904), passèt amb succès le mai naut gra dels examens imperials ete obtenguèt una plaça d'estudiant a l’Acadèmia imperiala de Hanlin de la dinastia dels Qing, sa carrièra de foncionari demorèt mediòcre. lo seu paire, Zhou Boyi, nascut en 1861, capitèt pas los examens provincials e, sens emplec a la fin de la seuna vida, los seus revenguts venent de la locacion de las tèrras familhalas[2].
Lu Xun èra l'ainat de tres fraires: Lu Xun, del seu nom de naissença Zhou Shuren, nascut en 1881, Zhou Zuoren en 1885, e Zhou Jianren en 1888. Abant l'edat de un an, recebèt, segon la tradicion, un prenom bodic, Changgeng, « qu'afiblèt al maganhat de la meuna novèla Al cabaret »[3].
Enfant, Lu Xun grandiguèt amb una governanta, Ah Chang que li faguèt descobrir las legendas e istòrias popularas[4]. « Me contava sovent d'istòriras suq aquel de Long Pel. E aqueles del Long Pel que me decriviá, èra pas sonque las tropas de Hong Xiuquan, mas i èran totes los brigands e totes los revoltats apareguts mai tard[5] ». Foguèt ela que li ofreguèt lo seu primièr libre que possedava, una edicion illustrada del Libre dels monts e dels mars. Las representacions mòstran que l'obratge l'impressionèt fòrça. Colleccionava las editions illustradas de classicas[6]. Las representacions teatralas donadas dins las fèstas son una autra font del seu interès per la cultura populara[7]. Evòca fòrça tèxtes los esperits e demònis que marquèron la seuna enfança: Wu Chang[8], lo Serp Femmba[9], la Femna penjada[10]…
Lu Xun comencèt la seuna educacion a l'edat de sièis ans dins una escóla primària, e a ontze ans, dintrèt dins una escòla privada, lo cabinèt de las tres sentors [11] ». Recebèt dis aqueles doas escòlas una educacio tradicionala[12], basasada subretot su las Conversacions de Confuci e le Classic dels verses al primari, puèi los Quatre Libres e los Cinq Classics a las « Tres Sentors »[13]. Ma l'an seguent lo seu grnad paire foguèt implicat dins un afar de frafec d'influéncias e condemnat a èsser decapitat. Empresonat, Zhou Fuqin foguèt graciat en 1901. SLo seu paire vengut depressiu, alcoholic e opioman, tombèt malaut malade moriguèt dos ans aprèp, en 1896[14]. Lu Xun conservèt d'aquel periòde lo sovenir de mètges tradicionals ignorants e cupids[15]. Aqueles eveniments apauriguèron la familha.
La descobèrta de lass idèas occidetalas[modificar | modificar la font]
De 1898 a 1902 Lu Xun contunhèt lo seu percors a l'escòla navala de Nanquin, perque se pagava pas l'escolarizacion, puièi l'escòla dels camins de fèrre e de las minas[16]. L'ensenhament donat èra de tipe occidental, amb de corses d'alamand, de geologia, de quimia, eca[17]. es alara que « venguèt pauc a auc a la concluson que los mètges chineses, conscientament o non, èran pas que d'arpalhans[18]. A aquela epòca, demandèt per li fabricar tres sagèls, lo primièr amb l'inscripcion « Las paraulas m'enganèron », lo segond « L’òme sortís l’espasa », lo tresen « Estudiant sus un caval de batalha », traçant lo retrach d'un jove determinat a se batre[19].
Pendent los seus estidis a Nanquin, Lu Xun descobriguèt la teoria de l'evolucion de Darwin e lo darwinisme social, mejans l'òbra de Thomas Henry Huxley, Evolution and Ethics[20], que la traduccion de Yan Fu es acompanhada de comentaris sus la situacion chinesa. Atal descobriguèt la literatura occidentala mercé a las traduccions Lin Shu. Lu Xun s'interessava subretot a d'òbras que lo tèma èra aisidamnet transposable a al contèxte chinés de la somission dels Hans als manchós coma Ivanoe de Walter Scott o la Cabana de l'oncle Tom de Harriet Beecher Stowe[21].
La demorança en Japon[modificar | modificar la font]
Diplomat de l'Escóla dels camins de fèrre e des las minas en 1902, Lu Xun quitèt China per Japon[22] e estudiguèt lo japonés dins una escòla preparatòria, l’institut Kobun de Tokyo[23]. Decidiguèt en 1903, coma fòrça autre estudiants, de copar la trena, simbòl de l'opression manchoa sus los Hans[24]. Traduguèt Jules Verne, escriguèt d'ensags sus las descobèrtas geologicas[25], e descobriguèt, en japoéis e alemand, las òbras de Byron, Shelley, Heine, Pushkin, Lermontov, Mickiewicz, Petőfi Sándor…
Estudiant la medecina a Sendai de 1904 a 1906, ont foguèt en general plan aculhit, e qu'èra quand arribèt lo primièr estudiant estrangièr[26]. Pasmens malgrat l'ostilitat de qualques estudiants japoneses se liguèt a un des professors, M. Fujino[27].
En 1906, a la fin d'un cors, foguèron projectadas de diapositivas d'actualitats sus la guèrra chinojaponesa[28]. Una d'aquelas mostrava una execucion publica d'un chinés accusat d'espionatge, e que conta dis la prefàcia de cridas lo trebolum que li causèt, li faguent prene consciència que « la medecina es pas tant importanta malgrat tot. Tan vigorosa e sana que siá la populacion d'un país flac e atrasat, podava pas que servir […] de public per un espectacle tan absurde. […] La primièra causa de far èra de cambiar las ments. » E concluguèt, « la literatura èra lo mejan melhor per i capitar »« Prefàcia a Cridas à le Cri ». Abandonèt los estudis de medecina. A Tokyo, pendent tres ans escriguèt diverses ensags en chinés classic sus l'istòria de la sciéncia, la literatura europèa, la societat chinesa e traduguèt d'auteurs estragièrs.
En 1908, Lu Xun se liguèt a la Societat de Restauracion, una organizacion chinesa antiQing[29]. Amb d'autres estudiants chineses, Lu Xun segava los eveniments ligats al movements revolucionaris contra la dinastia Qing dins la premsa japonesa.
Shaoxing e Pequin[modificar | modificar la font]
En 1909, Lu Xun tornèt en China e ensenhèt la filosafia e la chimia a l'escòla normala d'Hangzhou, puèi a l'escòla de la seuna vila natala de Shaoxing[30]. En 1911 assistèt a la [[Revolucion chinesa de 1911-revolucion republicana: « en aparéncia tot aviá cambiat, jos la superfícias, tot contunhava coma abans. » Venguèt lo director de l'escòla normala superiora de Shaoxing e publiquèt la novèla En remenbre d'un passat alunhat, redigida en chinés classic e ridiculizant lo feudisme. Sostenguèt la creacion d'un jornal lançat per un grop de jove opausats a la nòva administracion e demissionèt dels seu trablh[31].
A l'instauracion del govèrn provisòri aprèp la casuda desl Quings, sus l'intervencion del ministre de l'educacion Cai Yuanpei, venguèt ligat al meteis minstèri.
Lu Xun demorèt de 1912 a 1919 a l'albérga de Shaoxing a Pequin. Traversèt un periòde de depression e se donèta de trabalhs d'erudicion [32]: colleccion d'inscripcions de l'epòca de la Sièis Dinastias, publicacion de l'òbra de Ji Kang[33]... .
L’an 1918 es aquela de publicacion dins la revista 新青年 Novèla joinessa de la seuna primièra òbra e lenga partlada o baihua, lo Jornal d’un fòl, que coneguèt un vam. La novèla es considerada coma un tèxte fondator pel Movement del 4 de mai de 1919[34]. CEs a aquela escasença que Lu Xun adoptèt pel primièr còp lo pseudonim qu'es comegut, Lu essent lo mon de la familha mairala.
En 1920, Lu Xun, opausat a l'orientacion radicala volguda per Chen Duxiu, daissèt, amb Hu Shi, lo comitat de redaccion de la revista Novèla Joïnessa[35]. Venguèt mèstre de conferéncia a l'universitat de Pequin[36] e a l'esòla normala superiora nacionala.
Lu Xun traduguèt en 1924 lo simbòl de la sofrença del Japonés Kuriyagawa Hakuson, tractat de teoria literària influenciat per la psicanalisa. Creèt la revista Yu si (« Al fial de las paraulas ») amb entre autres lo seu fraire Zhou Zuoren, Yu Dafu, Lin Yutang, Qian Xuantong en 1924, puèi La Plana esterila: « Vaquí longtemps que jvolgava que la joïnessa de China se maste e comece a criticar sens aver paur la societat e la civilizacion chinesas, e es perque editèt la revista La Plana esterila}}»
En 1925, sostenguèt la revòlta dels estudiants de l'escòla normala de jovas filhas de Pequin. licenciat del ministèri de l'educacion faguèt un procès que ganhèt e tornèt al seu trbalh. En 1926 pareguèt lo recuèlh Jol pali florit, amb los ensags consacrats a aquel afar. Fondèt una associacion avent per tòca de promòure la literatura russa en China amb la traduccion de classics.
Los darrièrs ans[modificar | modificar la font]
D'agost a decembre de 1926, èra professor de literatura a Xiamen. En 1927, Lu Xun esposaèt Xu Guangping, anciana estudianta de l'escòla normala de las jovas filhas de Pequin. En genièr de 1927, venguèt lo degan de l'universitat de Sun Yat-sen a Canton e responsable de la seuna facultat de lenga e de literatura chinesas. En julhet pareguèt lo seu recuèlh de poèmas en prosa L'èrba marrida. A la fin de l'an venguèt professor a l'universitat del trabalh d'obediéncia anarquista a Shanghai[37].
En 1928 Lu Xun fondèt la revista Lo Torrent. Aara qu'en 1928 e 1929 encore, criticava a l'ecòp desl escrivans refusant de s'engatjar e la partida mai radicala dels intellectuals, en 1930 jonhèt aqueles, dont Qu Qiubai, en participant a la creacion de la Liga dels escrivans d'esquèrra, qu'èra un dels principals dirigeats fins a 1936, tot demorant isolat al sen del comitat director, pròche dels comunistas[38]. En 1930 encara, foguèt un dels fondators de la Liga chinesa per la libertat. En 1933 fondèt, en collaboracion amb Song Qingling e fòrças intellectuals, la Liga chinesa dels drechs de l’òme. Pendent los darrièrs meses de la seuna vida, al sen de la liga dels escrivans d'esquèrra, Lu Xun s'opausèt a la politica de reconciliacion amb lo Guomindang preconizada per la direccion du partit comunista chinés e a la somession de la creacion a la poloica del aprtit, e sobretot a Zhou Yang, representant del partit a la liga de Shanghai[39]. Criticat per Guo Moruo, pròche del partit, reçcebet lo sosten de Mao Dun e Feng Xuefeng.
Los eus darrièrs dètz ans traduguèt fòça obratges, subretot d'autors russes: los ensags literaris de Plekhanov, Lounatcharsky, dels contes de Gorki, las Amnas mòrtas de Gogol… trabalhèt a la promocion de la gravadura sus fusta e contribuguèt a far tornar descobrir de Frans Masereel, Käthe Kollwitz, Carl Meffert o George Grosz[40],[41],[42],[43].
Moriguèt de tuberculsi en 1936.
Agachs sur l'òbra[modificar | modificar la font]
« Lu Xun es subretot l'autor de novèlas, d'ensags breus , d'articles polemics que valan per lor ironia e una sensibilitat sovent amagada » — Lucien Bianco[44].
Los ans 1921 a 1927 son la mai fecondas de la carrièra de Lu Xun, aprèp que se consacrèt subretot al combat politc, escrivent subretot d'ensags[45]. La seuna òbra, fòra dels ensags, es fòrça pauc abondanta e revèla un monde interior marcat pel pessimisme[46]. La seuna denoncia de la Tradicion s'acompanha d'una coneissença prigonda d ela cultura classica[47].
Novèlas[modificar | modificar la font]
Lu Xun es l'autor de tres recuèlh de novèlas: Cridas, Barrutlages (1926) e Contes ancians a la nòstra mèna.
- Cridas, pareguda en 1923, reculhís quatorze novèlas amb prefàcia[48]. Lo Jornal d'un fòl, (1918) in Novèla de Joïnessa, primièra del recuèlh, e primièra òbra de la literatura chinesa modèrna escricha en chinés vernacular (levat la prefàcia, en chinés literari). Seguisson Kong Yiji, lo Remèdi[49], Deman, Un incident, Istòria de cavals, Tempèsta dins une tassa de tè, Mon vilatge, la Vertadièra istòria d'Ah Q, satira de la Revolucion de 1911, la Fèsta del solstici d'estiu, la Lutz blanca, Conilhs e Gats, la Comèdia dels guits, lo Teatre dels dieus.
Lu Xun explica le títol dins la prefàcia: {{cita|Me ven de temps a autre de lançar una crida per estimular los combatents que galaupan dins la solitud, per que pèrdan pas coratge[50]. » En 1926 escriguèt: {{cita|Ai, entre autres, un feble que me fa prejudici, e que consistís a lançar de temps a autre una crida, per far las causas mai viventas per cadun dels nosaltres[51]. »
- Contes ancians a la nòstra mena, paregut en 1935, amasssa uèit novèlas, que lo subjècte ven de la mitologias o de l'istòria antica e fa ecò als evenements de la seuna epòca per ne far la critica[52].
Ensags[modificar | modificar la font]
Lu Xun es l'autor de sièis a set cents ensags, tèxtes corts generalament publicats en revista, puèi amassats en recuèlh. Critica la civilizacion e la societat chinesa, l'imperialisme, i defend la joïnessa e l'emancipacion des femnas.
Aquela activitat de journalista es d'una granda diversitat tantper la forma (articles polemics, soscadissas, criticas...) que pels subjèctes tractas. Mas aquela divesitat aprenta empacha pas una uniformitat prigonda, que se manifesta mejans de tèrmes domonants, coma l'iterrogacion sul « caractèr dels Chineses » ont la mission de la literatura, concebuda coma una crida per desrevelhar las consciéncias. Se la literatura a en comun amb la revolucion lo refús de l'òrdra de las causas, se ne distria un còp que la revolucion, victoriosa, ven un poder novèlr[53],[54].
- La Tomba, 1927, amb de tèxtes de 1907 e d'autres escrichs entre 1918 e 1925.
- Jol pali florit, 1926, ensags de 1925 e tracta, entre autres, del Movement del 30 de mai e de la revòlta de las estudiantas de l'Escòla de las jovas filhas de Pequin.
- Jol pali florit II, 1927, ensags de 1926 e un tèxte de 1927.
S'i trapa entre autre los tèxtes que Lu Xun consacrèt al massèl del 18 de març de 1926. Aprèp un incident provocat per l'armada japonesa sus las broas chinesas, una manifestacion contra l'imperialisme japonés foguèt organizada lo 18 de març de 1926 a Pequin. Las tropas de Duan Qirui, alara al poder a Pequin, tirèron sls manifestants, faisent de centenas de ferrits e 47 mòrts que doas escolanas de l'Escòla normala de jovas filhas, que Liu Hezhen. Lu Xun denoncièt e faguèt omenatge a l'anciana escolana dins Al remembre de madomaisèla Liu Hezhen « Aquelas jovas filhas qu'ensejava de portar secors jos las balas que pluèjava, al mesprès de la lor pròpia seguretat, testimoniant fòrça del coratge de las femnas chinesas que demorèt tot lo long dels milennis de manipòlis e de repression exercidas contra elas[55]. »
- La Literatura en dentèlas, (1936), sesenta e dos ensags de 1934. Pareguts jos de pseudomins per tornar la censura del Guomindang. Lo títol utilisa l'expression d'un membre del partit comonista chinés, acusant Lu Xun d'èsser del partit dels Occisentals: en efècte la opinions publicadas dins los jornals èra sovent ornada d'un motiu de dentèla[56].
Poesia[modificar | modificar la font]
Lu Xun es l'autor d'un recuèlh de poèmas en prosa, l'èrba marrida, publicada en julhet de 1927. Le recuèlh es compausat de vint e tres poèmas en prosa de tonalitat perssimista, (1924 a 1926), e paregut d'en primièr dins la revista Al fial de las paraulas (Yu si).
Lo recuèlh foguèt fòrça criticat per la Joïnessa leninista, jornal oficial de la joïnessa comunista chinesa, en 1929, a causa del pessimisme e desfachisme[57].
Tanben escriguèt sesenta dètz e set poèmas en verses, sovet d'estíl classic.
Lista de las òbras[modificar | modificar la font]
- Lo Jornal d'un fòl (狂人日記, Kuángrén Rìjì) (1918) — Nouvèla
- La Vertadièra Istòria d'Ah Q (阿Q正傳, A Q Zhengzhuan ) (1921) — Nouvèla
- Cridas (呐喊, Na han) — Nouvèla
- Barrutlage (1925) — Nouvèla
- Vents cauds (1925) — Ensag
- Jol pali florit (Huagaiji) (1926) — Ensag
- Flors del matin culhida lo ser (1927) — Ensag
- La Tomba (1927) — Ensag
- Jol pali florit II (1927) — Ensag
- L'èrba marrida (野草 Ye Cao) (1927) — Poèmas en prosa
- E vaquí tot (1928) — Ensags
- Una brèva istòria del roman chinés (1930) — Ensag
- Triples lésers (1932) — Ensags
- Contes ancians de la nòstra mena (1935) — Novèlas
- La Literatura en dentèlas (1936) — Ensag
Posteritat[modificar | modificar la font]
Aprèp la Liberacion de 1949, Lu Xun foguèt celebrat pel regime maoïsta: ancianas demoras transformadas en musèu, pargues e estatuas del seu nom... e mai, dintre la spersonalitats encargadas de lo celebrar figuran d'enemics ancians, venguts oficials del nòu regime, coma Guo Moruo o Zhang Shizhao[58]. Al contrri lo silenci es fach suls seus ligams amb Qu Qiubai o Lin Yutang, alara que d'ancians amics de Lu Xun son victimas d'epuracions, coma Hu Feng en 1955, Feng Xuefeng pendent la campanha de las cent flors[59]. Totes los musèus consacrats a Lu Xun demorèron tancats pendent la Revolucion culturala[60]. Mai recetament, a la dintrada escolar de 2010, gaireben totes tèxtes de Lu Xun que figuravan dins los manuals chineses ene foguèron tirats[61].
Lo pargue Lu Xun, a Shanghai, conten la seuna tomba e un musèu que li es dedicat. Sus l'estatua de Lu Xun ergit dins lo pargue, Zhou Zuoren, lo seu fraire, escriguèt: « Cossí aquel personatge tronant poiriá constituir lo portrait d'un òme qu'aviá precisament orror d'aquelas pausas solemnas? »[62].
L'ostal de Lu Xun, a Shaoxing[63], dona l'ambiant d'una demora de fonccionari aisit demorant en província. Foguèt dins aquel encastre que l'escrivan passèt la seuna enfança. En fàcia, l'Ostal de las Tres Sentors es l'escòla privada ont Lu Xun foguèt escolan.
L'ostal de Lu Xun, a Shanghai, es situada dins l'ancian lilong The Continental Terrace. Aquí passèt los tres darrièrs ans de la seuna vida (1933 a 1936).
Lu Xun donèt lo seu a un dels cratèris de Mercuri e a l'asteroíd (233547) Luxun[64].
-
-
Tomba dins lo parque Lu Xun — Inscripcion calligraficada per Mao Zedong
-
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Òbras causida I.
- ↑ Pollard 2002 p 2-3 .
- ↑ « Mon primièr mèstre ».
- ↑ "FM1_DeCent" « De Cent plantas de Tres sentors », Lu Xun 2003 .
- ↑ « Ah Chang e lo Libre dels monts e dels mars» , Lu Xun 2003 .
- ↑ Pollard 2002 p 11 .
- ↑ (fr)Feng Xuefeng, « Lu Xun, sa vie, son œuvre », p. 2.
- ↑ « Wu Chang o La vida es passatgièra », Lu Xun 2003 .
- ↑ "FM1_DeCent"
- ↑ « La divessa de la pendeson »,.
- ↑ Las « tres sentors » son los classics, l'istòria e la filosofia
- ↑ "FM1_DeCent"
- ↑ Pollard 2002 p 11 e 14}}.
- ↑ Pollard 2002 p 4-7 .
- ↑ « La malautia del seu paire », Lu Xun 2003 .
- ↑ Feng Xuefeng, « Lu Xun, sa vda, son òbra »
- ↑ Pollard 2002 p 16-18 .
- ↑ prefàcia à Cridas, Luxun 1995 .
- ↑ Pollard 2002 p 18 .
- ↑ (fr)Feng Xuefeng, « Lu Xun, sa vie, son œuvre », p. 4,.
- ↑ Pollard 2002 p 19-20.
- ↑ Pollard 2002 p 20 .
- ↑ Pollard 2002 p 21 .
- ↑ Pollard 2002 p 22 .
- ↑ Pollard 2002 p 26 .
- ↑ Pollard 2002 p 28 .
- ↑ « Monsieur Fujino », Lu Xun 2003 .
- ↑ "FM1_Fujino"
- ↑ "FX2">Feng Xuefeng, « Lu Xun, sa vie, son œuvre »
- ↑ name="FX2"
- ↑ name="FM1_FanA"
- ↑ Ryckmans 1975 p 22
- ↑ Feng Xuefeng, « Lu Xun, sa vie, son œuvre », p. 6.
- ↑ {{fr}Lucien Bianco, Les Origines de la révolution chinoise, 1915-1949, Gallimard, Folio-Histoire, 1967, pp. 71, 79-80.
- ↑ (fr)Lucien Bianco, Les Origines de la révolution chinoise, 1915-1949, p. 90.
- ↑ Lo sagèl actual de l'universitat de Pequin foguèt dessenhat per Lu Xun.
- ↑ (fr)Jean-Jacques Gandini, « L'anarchisme, face cachée de la révolution chinoise », Perspectives chinoises, junh de 1993, p. 40. en linha
- ↑ (fr)Lucien Banco, Les Origines de la révolution chinoise, 1915-1949, p. 92.
- ↑ (fr)Gilhem Fabre, « Lu Xun devant la guerre : la littérature de défense nationale et la question de l'esprit critique », Études chinoises, n° 2, pp. 47-49.
- ↑ Feng Xuefeng, « Lu Xun, sa vie, son œuvre », p. 9.
- ↑ {{fr}Patrick Destenay, « Zhang Guangyu, caricaturiste et imagier », Extrême-Orient, Extrême-Occident, vol. 8, n° 8, 1986, p.25. en linha
- ↑ (en) Roar China! Lu Xun, Frans Masereel and the Chinese avant-garde art.
- ↑ {{fr}Éric Janicot, 50 ans d'esthétique moderne chinoise : tradition et occidentalisme 1911-1949, Publications de la Sorbonne, 1997. en linha
- ↑ Les Origines de la révolution chinoise, 1915-1949, p. 79, n. 2.
- ↑ (fr)Simon Leys, « Introduction à Lu Xun », Essais sur la Chine, p. 442.
- ↑ (fr)Simon Leys, « Le feu sous la glace : Lu Xun », Essais sur la Chine, p. 632.
- ↑ (fr)Simon Leys, « Introduction à Lu Xun », Essais sur la Chine, p. 444.
- ↑ (zh)(fr) Texte et traduction (partielle) de Brigitte Duzan.
- ↑ (zh)(fr) Texte et traduction de Brigitte Duzan.
- ↑ (fr)« Preface a le cri}}, Œuvres choisies I.
- ↑ (fr)« Comment a été écrite La Véritable Histoire de AhQ », Œuvres choisies II.
- ↑ (fr)Li Tche-houa, « Introduction » à Lou Sin, Contes anciens à notre manière.
- ↑ (fr)Simon Leys, « Le feu sous la glace : Lu Xun », Essais sur la Chine, pp. 632-633.
- ↑ Lu Xun, Les chemins divergents de la littérature et du pouvoir politique, conferéncia pronociada a l'universitat de Ji'nan de Shanghai lo de 21 decembre de 1927. [lien=http://agora.qc.ca/Dossiers/Lu_Xun en linha]
- ↑ (fr)« À la mémoire de Mlle Liu Hezhen », Œuvres choisies II, p. 292.
- ↑ « Avant-propos », La Littérature en dentelles, p. 21.
- ↑ (fr)Simon Leys, « Introduction à Lu Xun », Essais sur la Chine, p. 453.
- ↑ (fr)Simon Leys, « Introduction à Lu Xun », Essais sur la Chine, p. 437.
- ↑ (fr)Simon Leys, « Introduction à Lu Xun », Essais sur la Chine, p. 438.
- ↑ (fr)Simon Leys, « Introduction à Lu Xun », Essais sur la Chine, p. 440.
- ↑ (fr)« Ah Q » suprimit dels manuals escolars chineses.
- ↑ (fr)Lettre à Cao Juren, biographe de Lu Xun, citée par Simon Leys, « Introduction à Lu Xun », Essais sur la Chine, p. 436.
- ↑ http://www.luxunhome.com/.
- ↑ http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/NumberedMPs230001.html.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ligamss extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)[http://www.chinese-shortstories.com/Textes_divers_LuXun_Propos_sur_tamade.htm « Propos sur tāmāde »
- (fr)Lu Xun en Chine aujourd'hui


text:
Carrat (geometria)
Un carrat (var. cairat) es un poligòn regular de quatre costats. Aquò significa que los seus quatre costats an la meteissa longor e los seus quatre angles la meteissa mesura. Un carrat es a l'encòp un rectangle e un lausange.
Lo carrat possedís fòrça proprietats de simetria e de regularitat. Tot carrat a quatre axes de simetria e es invariant per de rotacions d'angle drech. Dos costats consecutius d'un carrat son perpendiculars, quitament las diagonalas. Aquelas proprietats son conegudas depuèi la mai nauta Antiquitat. Las primièras representacions del carrat datan de la preïstòria. Es, amb lo cercle, l'una de las figuras geometricas remarcables mai estudiadas dempuèi l'Antiquitat, lo problèma de la quadratura del cercle apeteguèt fòrça matematicians pendent dos millennis.
Lo « carrat d'un nombre » designa tanben lo produch d'aquel nombre per el meteis. Es notat a × a = a2 es vist coma la superfícia d'un carrat de costat lo nombre inicial.
Somari
Proprietats[modificar | modificar la font]
Lo carrat es a l'encòp un lausange e un rectangle, possedís doncas las proprietats d'aqueles dos quadrilatèrs. Pòt tanben èsser vist coma un poligòn regular, çò que permet de desmostrar las seunas proprietats per deduccion d'aquelas d'aqueles poligòns.
Angles e costats[modificar | modificar la font]
Un carrat possedís quatre angles dreches (coma tot rectangle) e totes los seus costats an la meteissa longor (es un lausange). Los costats oposats d'un carrat son parallèls dos a dos, çò que ne fa un cas particulièr de parallelograma.
Diagonalas[modificar | modificar la font]
Coma parallelograma particulièr, tot carrat possedís de diagonalas que se copan en lor mitan. Aquel punt d'interseccion es nomenat lo centre del carrat. Lo notam O. Las diagonalas de tot rectangle — e doncas de tot carrat — an la meteissa longor. Doncas existís un cercle de centre O passant pels quatre vertèxes del carrat. Lo rai d'aquel cercle es egal a la longor d'una miègdiagonala.
Las diagonalas de tot carrat son perpendicularas, coma aquelas de tot lausange.
Cada diagonala partatge lo carrat en dos triangles que son a l'encòp rectangles e isocèls. Ambedoas diagonalas delimitan dins lo carrat quatre triangles rectangles isocèls.
Mesuras[modificar | modificar la font]
Totes los carrats son semblables. Aquò significa que, per dos carrats donats, existís totjorn un agrandiment (o una reduccion) permetent de transformar l'un en l'autre en conservant los angles geometrics e las proporcions. Se pòt doncas definir entièrament un carrat per la longor c dels sèus costats.
L'aira d'un carrat es c×c = c2. Son perimètre mesura 4c e cada diagonala mesura c√2.
Lo carrat es, dentre los quadrilatèrs de meteisse perimètre, aquel que possedís la mai granda superfícia. Aquela figura es la responsa a la question d'isoperimetria dins los quadrilatèrs.
Simetrias[modificar | modificar la font]
Las transformacions daissant un carrat invariant son de dos tipes:
- las simetrias axialas, que l'axe es o una diagonala del carrat, o una mediatritz d'un costat;
- las rotacions que lo centre es lo centre del carrat e que l'angle es un multiple de l'angle drech.
Vaquí la lista, son uèit e forman un grop :
Tota drecha passant per O divisa lo carrat en doas partidas superposablas.
Construccion sonque al compàs[modificar | modificar la font]
Se vòl construire lo carrat de vertèxes ABCD coneissent sonque los punts A e B. Posam R la distància entre A e B; alara, procedèm atal:
- traçam C1 lo cercle de centre A e de rai R (que conten alara B)
⇒ sus aquel cercle, avèm un tresen punt del carrat;
- traçam C2 lo cercle de centre B e de rai R (que conten alara A)
⇒ sus aquel cercle, avèm lo quatren punt del carrat;
- Pausam G un punt d'interseccion de C1 amb C2; construsèm alara lo punt I, simetric de B al repècte d'A:
- traçam C3 centrat en G e de rai ; aquel cercle copa C1 en B e en un autre punt H,
- C4, de centre H e de rai R, copa C1 en G e en un nòu punt I;
- pausam S la distància entre G e I; construsèm alara C5 de centre I e de rai S (contien de segur G);
- C6 s'obten ne prenent per centre B e per rai S (conten de segur H); notam J lo punt d'interseccion entre C6 e C5 ques del meteis costat que G al repècte de la drecha (AB) ;
- se T es la distància entre A e J, construsèm C7 lo cercle de centre A e de rai T (conten de segur J)
⇒ Lo punt C es obtengut per interseccion entre C7 e C2 ;
- construsèm alara C8 de centre C e de rai R
⇒ l'interseccion de C8 e C1 es lo punt D.
Istòria[modificar | modificar la font]
De terralhas ornadas de carrats son attestadas dempuèi lo Millenni VI abC en Mesopotamia[1].
De taulètas mòstran la coneissença de las simetrias e rotacions del carrat vèrs lo sègle XVIII. La taulèta BM 15285 conten una quarantena de problèmas matematics concernissent d'airas de figuras ligadas a de carrats[2].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Notas[modificar | modificar la font]
- ↑ David Fowler e Eleanor Robson(en)David Fowler e Eleanor Robson, « Square Root Approximations in Old Babylonian Mathematics: YBC 7289 in Context », in Historia Mathematica, vol. 25, 1998, p. 366–378 estudi complèt de la taulèta
- ↑ id David Fowler e Eleanor Robson


text:
Província romana
Las províncias romanas son, fins a la Tetrarquia vèrs 296, las mai grandas divisions administrativas de la Roma antica en defòra de la peninsula italiana. Son, mai sovent, dirigidas per un governador.
Roma convertiguèt en províncias, los territòris conquistats. La creacion d'aquel conglomerat, geografic e politic culmina al temps d'August (sègle I), que, aprèp fòrça guèrras civilas, establís un novèl regim: lo Principat, que s'acabarà en empèri. Amb el comença una epòca relativament pacifica, durant la quala, se fa la difusion de la civilizacion romana sus tots los territòris conquistats. Los Emperaires posteriors a August acabarèron de configurar l'empèri. En l'an 117, l'empèri coneguèt son extension maximala amb las conquistas de Trajan. En aqueles moments, èra devesit en 50 províncias.
Las invasions e la situacion de l'empèri necessitèron una reorganizacion administrativa, al temps de Dioclecian, en 284 :
- Al nivèl inferior, las províncias.
- Al nivèl intermediari, las diocèsis, del nombre de 12, regropant las províncias
- Al nivèl superior, las prefecturas, del nombre de 4, regropant las diocèsis.
L'Empèri Roman se devesiguèt definitivament a la mòrt de Teodòsi I lo Grand (395), en Empèri Roman d'Occident e Empèri Roman d'Orient.


text:
Lenga construcha
Las lengas construchas[1] (tanben dichas artificialas o bastidas[2]) son de lengas creadas per l'òme d'un biais conscient, e que son doncas pas lo resultat de l'evolucion d'una autra lenga. Lo glototeta (o glossopoèta) o fargaire de lenga o crea tot : la fonologia, la gramatica, lo vocabulari. Lo procès de creacion d'una lenga artificiala es apelat glossopoesia.
Aquela creacion conscienta pòt respondre a mai d'un motiu :
- afavorir la comunicacion entre parlaires de lengas tròp alonhadas, o tròp nombrosas – d'aquel tipe de lenga, que se ditz tanben lengas auxiliaras, lo mai conegut es l'esperanto
- far la pròva de teorias lingüisticas o matematicas – demèst las lengas experimentalas (logicas o filosoficas) se pòt citar lo loglan
- comunicar secrètament – son las lengas personalas, privadas o secrètas – la lingua ignota n'es un exemple pro ancian
- participar a una òbra de creacion – literatura, art – o simplament s'amusar : las lengas artisticas o de ficcion mai conegudas son las de J. R. R. Tolkien e lo klingon.
Somari
Terminologia[modificar | modificar la font]
Se pòt emplegar, notadament per l'esperanto, lo tèrme de lenga planificada. La majoritat dels lingüistas aiman melhor reservar aquela apelacion a las lengas naturalas que son reformadas (coma l'ebrieu modèrne o l'alemand).
Acorchas[modificar | modificar la font]
Mantunas lengas, jos l'influéncia de l'anglés, an creat de neologismes que se sap pas encara se capitaràn plan.
Per « lenga construcha » avèm :
- l'anglés conlang (de constructed language)
- lo catalan forjallengua (creat per Nicola Curat, 2005) o llengua artificial
- l'espanhòl Ideolengua (creat per A. Condori en 2000) o lengua construida
Per « lenga auxiliara » avèm :
- l'anglés auxlang (de auxiliary language)
- lo catalan auxillengua o llengua auxiliar
- l'espanhòl auxilengua o lengua auxiliar
Per « lenga engimbrada o logica » avèm :
- l'anglés englang e loglang (engineered language, logical language)
- lo catalan logillengua o llengua lògica
Per « lenga artistica » avèm :
- l'anglés artlang (de artistic language)
- lo catalan artillengua o llengua artística
Exclusion[modificar | modificar la font]
S'exclutz normalament de las lengas construchas las lengas de jòc (argòt, revèrs, etc.)
Tipologia[modificar | modificar la font]
Las lengas construchas se pòdon classificar segon lor logica de creacion. I a d'un latz las lengas a posteriori (o naturalas) que parton d'una o de mantuna lenga naturala (aital l'esperanto es fondamentalament romanic) e de l'autre latz las lengas a priori (o artificialas) que son complètament elaboradas.
Las lengas a posteriori son tanben classificadas dins las familhas de lengas naturalas que ne son inspiradas. Per exemple, un fum de lengas eslavas del nòrd existisson, creadas notadament per Libor Sztemon : lo lydnevi, lo seversk... Se lo grop eslau del nòrd existís pas, poguèt aver agut existit a la debuta del desvolopament de las lengas eslavas, del costat de Novgorod.
Las lengas artisticas se pòdon tanben classificar segon dos biaisses : pòdon èsser utilitàrias (aital lo klingon creat per Marc Okrand que lor fasiá mestièr una lenga pels klingons dins Star Trek) o creativas (aital lo sindarin creat per J. R. R. Tolkien fa partida de l'univèrs artistic de la Tèrra del Mièg – aquelas lengas son de còps dichas tanben ficcionalas).
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans lo sègle XIX[modificar | modificar la font]
Tre l'Antiquitat, amb lo Cratil de Platon, se comencèt a especular ambe la gramatica. Los mecanismes serviguèron primièr a explicar las lengas naturalas (latin, grèc, sanscrit) mai qu'a crear de lengas novèlas. Pasmens, Panini, dins sa gramatica del sanscrit, bastiguèt un ensems de règlas per explicar lo lengatge : sa gramatica es doncas una barreja de lenga naturala e de lenga artificiala.
Las lengas artificialas pus ancianas èran mens consideradas coma construchas que coma subrenaturalas o misticas. La lingua ignota, producha per Ildegarda de Bingen al sègle XII, n'es un exemple. Es una mena d'argòt mistic. Un autre exemple de consequéncia es lo bâleybelen de Muhyi-i Gülseni, que son diccionari data de 1574. Aquel fa la pròva que las lengas construchas son pas exclusivas de l'occident europèu.
Los cercaires cabalistics volián retrobar la lenga d'origina parlada al paradís per Adam e Èva. Lo primièr projècte crestian de lenga ideala, ne parla Dante Alighieri dins De vulgari eloquentia, qu'i cèrca la melhora varietat d'italian per la literatura. Un autre projècte de lenga perfiècha es lo de Ramon Llull, que son Ars magna aviá per tòca de convéncer los infidèls de la vertat de la fe crestiana. Èra una combinatòria basica d'una tièra de concèptes.
A la Renaissença, los trabalhs de la Cabala e de Llull foguèron représ dins una amira magica, per d'aplicacions criptograficas. Un exemple ne poiriá èsser lo manuscrit de Voynich.
L'interès per l'Egipte anciana, en particular après la descobèrta de l'Hieroglyphica d'Horapollo, e los primièrs rescontres amb l'escritura chinesa virèron los esfòrces de cap a una lenga escricha perfiècha. Johannes Trithemius, dins Steganographia e Polygraphia, ensagèt de mostrar que totas las lengas pòdon èsser reduchas a una sola. Al sègle XVII, las lengas magicas foguèron de l'interès dels rosicrucians e dels alquimistas (coma John Dee). En 1623, Jakob Boehme parla d'una lenga naturala (Natursprache) dels sèns.
Las lengas musicalas de la Renaissença èran ligadas al misticisme, a la magia e a l'alquimia. Se'n parla de còps coma la lenga dels aucèls. Lo projècte Solresol de 1817 reprenguèt lo concèpte d'un biais mai pragmatic.
Lo sègle XVII foguèt lo de las lengas filosoficas o a priori. Demèst los autors, avèm Francis Lodwick (A Common Writing (1647) e The Groundwork or Foundation laid (or So Intended) for the Framing of a New Perfect Language and a Universal Common Writing (1652)), Thomas Urquhart (Logopandecteision, 1652), George Dalgarno (Ars signorum, 1661) e John Wilkins (Essay towards a Real Character, and a Philosophical Language, 1668). Lor produccion es una classificacion ierarquica que sa tòca èra a l'encòp l'expression orala e escricha. Dins sa lingua generalis (1678), Gottfried Leibniz a la meteissa tòca : un lexic de caractèrs que l'usancièr se'n servís per calcular de proposicions vraias.
Leibniz e los enciclopedistas se mainèron qu'organizar la coneissença umana dins una ierarquia univòca èra pas possible, nimai de bastir una lenga a priori sus la sola classificacion de concèptes. Dins l'article Charactère de l'Encyclopédie, d'Alembert fa una revista critica dels projèctes de lengas filosoficas del sègle d'avants. Après l'Encyclopédie, los projèctes de lenga a priori venguèron de mai en mai marginals. D'individús, pas al fial de l'istòria de l'idèa, contunhèron de propausar de lengas filosoficas entrò la debuta del sègle XX (cf. Ro), mas las lengas engimbradas pus recentament an de tòcas plan mai modèstas : d'unas son limitadas a un domeni especific, coma lo formalisme matematic o lo calcul (cf. lo lincos e los lengatges de programacion), d'autres an per tòca d'eliminar las ambigüitats (cf. lo loglan e lo lojban) o de far al mai concís (p. ex. l'ithkuil, l'arahau).
Ja l'Encyclopédie començava de s'interessar a las lengas auxiliaras a posteriori. Joachim Faiguet dins l'article Langue escriguèt una proposicion de gramatica laconica regularizada del francés. Al sègle XIX, una estonanta varietat d'aquelas lengas internacionalas auxiliaras foguèt producha. Louis Couturat e Léopold Leau dins l'Histoire de la langue universelle (1903) parlan de 38 projèctes.
Dempuèi lo sègle XIX[modificar | modificar la font]
En 1869, Lucian Geoffroy, un poèta provençal, propausa d'utilizar l'occitan que considèra coma una lenga mòrta : La questioun d'uno lengo universalo es sóulevado despièi long-tèms... D'ùni an prepausa lou francé ; d'autre volon uno lengo novo, filousoufico o sintetico, facho à priori [sic]. Aquesto belèu sarié seco ; l'autro, farié d'envejous. La lengo prouvençalo es touto lèsto : es richo e armouniouso ; li Troubadour l'an rendudo celèbro. D'autre caire pòu èstre counsiderado coume lengo morto despièi que lou dialèite dóu Nord a pres sa plaço ; farié dounc ges de jalous. Si raport emé lou latin, lou francés, l'italian, l'espagnòu, n'en rèndon l'estùdi facile. Perqué sarié-ti pas chausido pèr religa li nacioun ? E poudrié belèu pu mau faire.[3]
La primièra lenga qu'aguèt un resson internacional foguèt lo volapük, propausat en 1879 by Johann Martin Schleyer. En 10 annadas espeliguèron 283 clubs volapüquistas pel monde. Pasmens, lo succès de la lenga li faguèt pèrdre son unitat, e desapareguèt en qualques annadas, daissant la plaça liura a l'esperanto, presentat en 1887 per Ludwik Lejzer Zamenhof. L'ido, presentat en 1907, èra una refòrma de l'esperanto. Finalament, en 1951 apareguèt l'interlingua, òbra de l'International Auxiliary Language Association.
Lo loglan (1955) e sos descendents constituisson un retorn pragmatic cap a las tòcas primadièras d'una lenga a priori, moderada per la sofracha d'utilizabilitat de las lengas auxiliaras. Pasmens totas las lengas a priori modèrnas an pas qu'un nombre reduch d'usancièrs..
Las lengas artisticas, elaboradas dins l'encastre de la produccion literària o sonque per de rasons esteticas, sens cap de recèrca utilitària, comencèron d'aparéisser dins la literatura premodèrna (dins Pantagruel, e dins l'Utopia), mas comencèron a èsser construchas seriosament al començament del sègle XX. Se pensa que la primièra ficcion del sègle XX amb una lenga construcha es A Princess of Mars d'Edgar Rice Burroughs. Lo primièr a desvolopar una familha de lengas construchas foguèt Tolkien. Aqueste foguèt tanben lo primièr universitari a discutir de las lengas artisticas: ne parlèt en 1930 a un congrès esperantista coma un vici secrèt (A Secret Vice). A costat, la lenga nòva (Newspeak) d'Orwell èra mai una parodia de lenga auxiliara que non pas una lenga artistica.
A la debuta del sègle XXI, es vengut comun dins los romans de sciéncia-ficcion o de fantasia de conténer de tròces de lenga construcha, mai rarament de lengas construchas complètament descrichas. Se vei per exemple dins los filmes e las serias televisadas Star Wars, Star Trek, Stargate SG-1, Atlantis: The Lost Empire, o la seria Myst de jòcs sus ordinator. L'exemple mai conegut es la lenga klingon, de la seria Star Trek, qu'a un vocabulari e de règlas complètas de gramatica.
Las lengas construchas en occitan[modificar | modificar la font]
Se tròban pas gaire d'exemples de lenga construcha dins la literatura occitana.
- Dins Lo libre (1993), Crestian Rapin[4] parla de lengas, mas la clau es de cercar del costat de l'occitan e del francés.
- Dins La pèira d'asard (1990), Joan-Claudi Forêt[5] utiliza una reconstitucion d'occitan ancian.
- Dins Heisei (1998, 22010), Joan Francés Blanc[6] fa allusion a una lenga sortida de l'occitan ambe d'elements bascoïdes (utiliza lo mot basco godaric per parlar dels soldats).
Sul web, trobam dos exemples d'occitan modificat, per Joan Francés Blanc :
- l'akitan utilizat dins lo jòc Vexillium es d'occitan amb un vestit grafic leugièrament diferent[7]
- l'aquitan esbossat per un roman inacabat, La nuech de Chasluç, es un occitan regularizat ambe de manlèus a l'anglés[8][9]
Se discutís tanben de saber se d'unas formas d'occitan comun (estandard, referencial) constituisson de lengas construchas. Cal puslèu aicí parlar de lengas planificadas.
Ligams[modificar | modificar la font]
Sul web :
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Compilacion dels articles de las wikipèdias anglesa, espanhòla, francesa e italiana
- ↑ Notadament per Joan Francés Blanc dins son sit Lengas bastidas
- ↑ Lucian Geoffroy, Mis veiado, Paris, libr. Dumoulin, 1869. Citat dins Armana prouvençau per 1870, telecargadís sus archive.org (http://www.archive.org/details/armanaprouvena186871fluoft).
- ↑ Crestian RAPIN, Lo libre, Princi Negre, 1993
- ↑ Joan-Claudi FORÊT, La pèira d'asard, IEO, 1990
- ↑ Joan Francés BLANC, Heisei, Princi Negre, 1994
- ↑ Sit d'Akitania Berria : http://akitania.berria.free.fr/akitania.html
- ↑ "Aquitan", Lengas Bastidas
- ↑ Mençonat sus http://www.langmaker.com e dins lo document en linha (http://www.philol.msu.ru/~sidorova/files/conlangs.pdf) M.Ю. CидopoBa, O.H. ШyBaлoBa, ИHTEPHET-ЛИHГBИCTИKA: BЫMЫШЛEHHЫE ЯЗЫKИ


text:
-859
Aquesta pagina concernís l'an -859 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Assirian[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Assurnazirpal II. Son rèine permetèt d'aumentar lei conquistas de son paire, especialament en direccion de Mediterranèa onte la màger part de Fenícia deguèt acceptar la senhoriá assiriana ò lo pagament d'un tribut. Regardant leis afaires militars, generalizèt l'adopcion de metòdes de terror (empalaments, piramidas de tèstas umanas, desportacions massivas...) que venguèt una caracteristica dei campanhas assirianas fins a l'afondrament de l'Empèri. En revènge, sa decision d'esparnhar lei ciutats-estats fenicianas favorizèt l'economia regionala. Son fiu Salmanazar III li succediguèt fins a 824 avC.


text:
Ortoncourt
Ortoncourt es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
thumb|left|Glèisa Santa-Urbana.
Lo nom de la municipalitat, Ortonis curte, a testificat dempuèi la Modèl:S-. Ortoncourt Aperteniá al bailliage de Châtel-sus-Moselle. La siá glèisa, dédiée a sant Urban, èra annèxa de Moyemont.
De 1790 a l'an IX, Ortoncourt a fach partida del costat de Fauconcourt en lo district de Rambervillers.
Le nom de la commune, Ortonis curte, est attesté dès le Modèl:S-. Ortoncourt appartenait au bailliage de Châtel-sur-Moselle. Son église, dédiée à saint Urbain, était annexe de Moyemont.
De 1790 à l’an IX, Ortoncourt a fait partie du canton de Fauconcourt dans le district de Rambervillers.


text:
Beaumont-sur-Sarthe
Beaumont-sur-Sarthe es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Beaumont A situat a ieu-camin entre Alençon (24 km) e Las Mans (25 km). Fresnay-Sus-Sarthe es a 12 km, Pilòta a 13 km, Sillé-lo-Guillaume a 21 km e Mamers a 25 km.
Coma lo sieu nom l'indica, Beaumont a vorejat per la Sarthe.
Beaumont est située à mi-chemin entre Alençon (24 km) et Le Mans (25 km). Fresnay-sur-Sarthe est à 12 km, Ballon à 13 km, Sillé-le-Guillaume à 21 km et Mamers à 25 km.
Comme son nom l'indique, Beaumont est bordée par la Sarthe.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Del Modèl:XIe s al Sègle XIV, la familha de Beaumont domina aquela region del Maine. Deten la vicomté de Beaumont, Fresnay e Santa-Suzanne.
- Antany telefonada Beaumont-lo-Vicomte, s'es bastida a l'origina al bòrd de la Sarthe al dedins d'una muralla elliptique per se protegir dels desparièrs conflictes ligats a la siá posicion géographique : a situat al nòrd de la Sarthe, entre la Normandie e lo Maine.
- Beaumont-Lo-Vicomte es plan segur la capitala de la contrepèterie (ja citada per François Rabelais).
- Du Modèl:XIe s au Sègle XIV, la famille de Beaumont domine cette région du Maine. Elle détient la vicomté de Beaumont, Fresnay et Sainte-Suzanne.
- Autrefois appelée Beaumont-le-Vicomte, elle s'est construite à l'origine au bord de la Sarthe à l'intérieur d'une muraille elliptique pour se protéger des différents conflits liés à sa position géographique : elle est située au nord de la Sarthe, entre la Normandie et le Maine.
- Beaumont-le-Vicomte est bien sûr la capitale de la contrepèterie (déjà citée par François Rabelais).


text:
Pastís (alcòl)
Lo pastís es un alcòl anisat occitan, generalament beugut mesclat embé d'aiga. Son nom ven dau biais particular de son elaboracion per maceracion, au contrari d'autrei variantas mediterranèas coma l'aniseta o l'ozò qu'utilizan d'anís destillat.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Contràriament a l'aniseta, lo pastís utiliza un grand nombre de plantas diferentas. La recèpta càmbia d'una destillariá a l'autra e es soventei fes secrèta. Lei plantas de basa son la badiana, l'anís vert, lo fenolh e la regalícia.
Se beu embé de cinc a sèt volums d'aiga, segon lei gosts. Aquesta addicion d'aiga lo trebola e li balha sa color especifica.
Istòria[modificar | modificar la font]
D'avis dau pastís existissián dins la Roma Antica e en China, mas l'istòria dau vertadier pastís modèrne comença embé l'enebiment de l'absinti en 1915. Lo premier emplec oficiau dau tèrme de pastís data de 1932.


text:
Amsterdam
Amsterdam es la capitala dels Païses Basses. Administrativament, aparten a la província d'Olanda Septentrionala.
Es actualament la vila pus granda del país e son centre cultural e financièr. Sa populacion èra estimada a 743 905 abitants, lo 1 de julhet de 2006. Sa superfícia totala es 130 km² (tèrra : 100 km²). Amb Rotterdam, Utrecht e l'Aia es una de las vilas mai importantas del Randstad, que ne constituissi lo sieu nuclèu nòrd.
Amsterdam a un encant particular a causa de los sieus ostals de brica nautas e estrechas e la siá ret de canals, pels que resulta agradiu passejar. L'inestabilitat del subsòu - causa del gradual enfonzament de qualques bastissas - exigís que la majoritat dels abitatges s'assentan sus puntals de fusta. La granda manca d'abitatges modèrns en lo casc vièlh a multiplicat lo nombre d'abitatges flotants. Amsterdam deu la siá armonia a l'edificacion bassa e a l'abséncia de grandas avengudas. Constituissi un autentic paradís per las bicicletas, que permeton al visitant descobrir la vila e los sieus encants.


text:
Jersei
Jersey (oficialament Bailiwick of Jersey; en francés Bailliage de Jersey) es una de las illas Normandas, dependéncia de la corona britanica. Le bailiatge de Jersey comprend l’illa de Jersey, e los escuèlhs Écréhou e Minquiers[1] e qualques autres illons inabitats.
Coma las autras illas normandas, Jersey est una dependéncia de la Corona britanica representada per un lòctenent governador. Los sobeirans britanics i regnan coma ducs de Normandia.
- fa pas partit del Reialme Unit mas ne depend per sos afars exteriors (defensa e representacion diplomatica - pasmens, lo governament de Jersey manten una representacion permanenta a Caen).
- fa pas partit de l’Union Europèa mas i es associada.
Es dirigida per un baile, segondat per un parlament, los Estats de Jersey (51 membres elegits). Los Estats comprenon actualament lo Baile, lo Lòctenent Governador, detz senadors, los conestables de las dotze parròquias, vint e nòu deputats, l’Avocat General e lo Procurador General. Lo Baile, nomenat per la Corona, es lo president de l’Assemblada dels Estats. Es tanben president de la Cor Reiala.
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
- Veire l'article Economia de Jersey.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Site de la Cor internacionala de Justícia - decision illa dels Écréhous e Minquiers - consultat lo 6 de mai de 2008


text:
Comte de Lautréamont
[1]Isidòr Lucian deu Casse (Isidore Lucien Ducasse per l'estat civil francés , nascut a Montevideo, Uruguai lo 4 d'abril de 1846, defuntat a París lo 24 de novembre de 1870), autobatejat Comte de Lautréamont per causida pròpia, es un escrivan occitan (lo son pair, a Tarba e vadè) de lenga francesa, autor d'una òbra flamejaira, inclassificabla e irrecuperabla (subretot per tota mena d'entitat o institucion oficialas que siá...), titolada Les Chants de Maldoror.
Aquesta òbra (publicada per primièra vegada a Brussèlas, Belgica en 1868), de VI Cants (de pròsa) es lèumens considerada coma precursora del surrealisme mas subretot simbolica e exemple sendent de la libertat de crear per tot artista, fòra dògmas e fòra capèlas, e d'afortir la preminéncia de l' albir de cada èsser uman a causir la siá destinada, la siá astrada e lo siu destin, fàcias a las fòrças senhorejairas a l'epòca siá dins la societat del bon goût (... " français "...) o la retenue.
Alandèt, en çò far, las pòrtas de la creacion poetica desliurada, amb lo siu Trobar miraudiós.
Somari
- 1 l'Òme
- 2 La Vida
- 3 L' Òbra
- 4 Citacions
- 5 Bibliografia generala
- 6 Vejatz tanben
- 7 Ligams extèrnes
- 8 Ligams videografics
- 9 Nòtas e referéncias
l'Òme[modificar | modificar la font]
La Vida[modificar | modificar la font]
L' Òbra[modificar | modificar la font]
Lo Cap d'òbra[modificar | modificar la font]
Les Chants de Maldoror[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
- Cada còp que me legiguèri Shakespeare, me ne semblèt qu'esbocinavi la cervèla d'un jaguar. [2]
- Tota l'aiga de la mar ne sufiriá pas per lavar una flapa de sang intellectuala. [3]
- Me ne coneissi ges obstacle que se passe las fòrças de l'esperit uman, franc vertat. [4]
- Lo roman es un genre fals per çò que descriu las passions per elas meteissas:la conclusion morala es absenta.Descriure las passions es pas res: ne sufís d'èsser un pauc chacal, un pauc voltor, un pauc pantèra. [5]
- Aritmetica!Algèbra!Geometria!trinitat grandiòsa!triangle lumenós!Lo que vos coneguèt pas es un èsser dessenat. [6]
- ... Ieu te saludi Pèugue vièlh! [7]
Bibliografia generala[modificar | modificar la font]
Bibliografia de l'òbra[modificar | modificar la font]
edicions originalas[modificar | modificar la font]
Los Cants de Maldoror[modificar | modificar la font]
-
- Comte de Lautréamont... Les Chants de Maldoror cò en Lacroix, Verboeckhoven et Cie Brussèlas 1868
Poesias[modificar | modificar la font]
-
- Comte de Lautréamont... Poesies I & Poesies II brocaduras estampadas per en Balitout, Questroy et Cie París 1870
Òbras completas[modificar | modificar la font]
-
- Comte de Lautréamont: Oeuvres complètes... editadas per Jean-Luc Steinmetz Bibliothèque de la Pléiade Gallimard París 2009
Bibliografia a l'entorn de l'òbra[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 46 documents subre lo Comte de Lautréamont en picar coma clau Comte de Lautreamont
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Modèl Vida, made in Occitalonha...
- ↑ Poesias II
- ↑ Poesias I
- ↑ Poesias II
- ↑ Poesias...
- ↑ Los Cants de Maldoror...
- ↑ ... Cant I § 9 p 54 de l'edicion de 1963, amb opinions e avejaires d'en Poulet Malassis e'n Valéry Larbaud.Tèxt establit per en Maurice Saillet, colleccion Le Livre de poche Librairie Générale Française
- ↑ ... Cant VI § 1 p 319 op cit
- ↑ ... idem p 322


text:
Armenia
Armenia (en armèni Հայաստան = Hayastan) es istoricament lo país del pòble armèni e de la lenga armènia al sud de Caucàs. Armenia es tanben un estat independent, plan mai pichon que l'Armenia istorica, que confronta Georgia al nòrd, Azerbaitjan a l'èst e al sud (amb l'exclava de Naxçıvan), Iran al sud e Turquia a l'oèst.
La capitala es Erevan.
Lo gentilici es armèni -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1991 se celebrèt un referendum sus l'afar de l'independéncia. Après una votacion massisa en favor, se declarèt l'independéncia lo 21 de setembre de 1991. Malgrat aiçò, la siá reconeissença internacionala aguèt pas luòc fins a la dissolucion formala de l'Union Sovietica lo 25 de decembre de 1991.
Lo primièr president del país foguèt Levon Ter-Petrossian.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia d'Armenia.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Հայաստանի Հանրապետության Ազգային վիճակագրության ծառայություն: Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2014 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ — ստուգվում: 1.8.2014


text:
L'Union (Nauta Garona)
L'Union [1][2] ( L'Union en francés) es una comuna d'Occitània (Lengadòc) del departament francés de la Nauta Garona (Miègjorn-Pirenèus).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada dins son pòl urban en banlèga Nòrd-Èst de Tolosa.
Accès[modificar | modificar la font]
- Per l'autostada A68 sortida 01,
- Pel periferic Èst sortida 14.
Istòria[modificar | modificar la font]
?????????????????????? De verificar L'Union tira son nom de sas originas : la comuna foguèt constituida dins las annadas 1790 per la fusion dels masatges de Bèlvéser e de La Cornaudric. ??????????????????
Pendent la retirada d'Espanha de tropas napoleonianas jos los ordres del marescal Solt, lo territòri de la comuna foguèt lo teatre de combats entre aquelas tropas e las del duc de Wellington lançadas a lor perseguida, fins a se fixar a Bèlmont (batalha de Tolosa (1814)).
???????????????????????
Òm pòt entendre encara la gent parlar de Sant Joan de l'Union, eiretatge dels temps ont las comunas de Sant Joan e L'Union n'èran pas mai qu'una, coma la parròquia del meteis nom. ?????? De verificar : Sant Joan
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- A L'Union i a un olivièr millenari[3], sus la plaça de la vila.
- La Granda hala de L'Union es une granda sala d'espectacle, luòc de forums o d'autres exposicions
- Sa glèisa ten una arquitectura tipica de sègle XIX.
-
-
-
olivièr millenari
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Jean-Luc Reichmann, animator de televison
- Sylvia Pinel, deputada de Tarn e Garona
referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ fotos de l'olivièr millenar


text:
Insviller
Insviller es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge del ancià duché de Lorraine, en la distincion del comtat de Sarrebruck-Dos-Ponts.
- Cedit a la França en 1766.
- Pòble totalament destruit al cors de la guèrra de Trenta ans, encara inhabité l'an 1663.
- Entratge de la Reforma l'an 1577.
- Restabliment Del culte catolic l'an 1685, la glèisa en servint a doas oras cultas.
- Village de l'ancien duché de Lorraine, dans la seigneurie du comté de Sarrebruck-Deux-Ponts.
- Cédé à la France en 1766.
- Village entièrement détruit au cours de la guerre de Trente ans, encore inhabité en 1663.
- Introduction de la Réforme en 1577.
- Rétablissement du culte catholique en 1685, l'église servant aux deux cultes.


text:
Las Lòtjas e Tomeiragas
Las Lòtjas e Tomeiragas (Les Lèves-et-Thoumeyragues en francés) es una comuna d'Occitània, dins lo domeni del lengadocian brageiragués, administrada per lo departament de Gironda de la region d'Aquitània.
Somari
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom del borg donat per Bénédicte Boyrie-Fénié dins lo Dictionnaire toponymique des Communes Gironde " Las Lòtjas" correspond pas briga a la fòrma orala atestada dins l'Atlas linguistique et ethnographique du Languedoc occidental (A.L.L.O.C) qu'es [léi lèvyǝ]. Pr'aquò, la prononciacion permet pas d'escriure lo nom emb certitud. lei es l'article que correspond localament, coma dins las comunas gasconas pus a l'Oèst, a las e los; las fòrmas ancianas de 1083 a 1326 (Bénédicte Boyrie-Fénié) son mai que mai en las ( Las Lobias, Les Lubies, -Lobias, Lobiis (latin), Lubias, Lubiis (latin), ce que permet de supausar que la fòrma es femenina. L'èssa finala es pas articulada, mès sa preséncia es segura a l'escrit. La comuna coneis pas lo betacisme de las localitats gasconas vesinas, mès coneis la neutralisacion de -a e -e, coma dins tota la Gasconha occidentala, ce que fai qu'es impossible a priori de saber si ǝ correspond a un e ou un a. Coma la fòrma sembla femenina, una solucion provisòria poiriá èstre : Lei Lèvias (puslèu que Lei Lèvies). Pr'aquò, la preséncia anciana de o e de u fai pensar a una diftongason de o en uè (lo diftongue es sovent grafiat u a l'Edat mejana). Donc Las Luèvias es una autra possibilitat que permet de religar la prononciacion modèrna a las atestacions medievalas; coma es ipotetica, es pas necessari de la reténer. Las Lòtjas es una grafia impossibla.
La contradiccion entre -b- de las atestacions ancianas e -v- actual se pòt explicar se los escribas son gascons. Mès v puslèu que b pòt tanben èstre una ipercorreccion deguda a l'analogia, puèi que v correspond sovent a b dins los parlars gascons vesins (l'etime seriá un mot germanic laubja, segon B. Boyrie-Fénié que cita Jacques Boisgontier).
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
1 Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des Communes Gironde, Cairn, 2008.
2 Xavier Ravier, Atlas linguistique et ethnographique du Languedoc occidental, vol. 1, CNRS Editions, 1978.


text:
Léo Fränkel
Léo Fränkel (Budapèst, 1844 - París, 1896) foguèt una personalitat ongresa de la Comuna de París (1871).
Membre de l'Internacionala dempuei 1867, foguèt arrestat en abriu de 1870 mai liberat per la proclamacion de la Republica lo 4 de setembre de 1870. S'engatgèt dins la Gàrdia Nacionala e venguèt membre de la Comuna lo 26 de març. Faguèt partida de la Comission dau trabalh, industria e cambi puei de la Comission dei finanças. Lo 1er de mai, votèt la creacion dau Comitat de Salut Public e pendent la Setmana Saunosa, foguèt bleçat durant lei combats de la borgada Saint-Antoine. Foguèt sauvat per Élisabeth Dmitrieff.
Un conseu de guèrra lo condamnèt a mòrt per contumàcia lo 19 d'octòbre de 1872. Anèt a Londres e votèt l'exclusion de Bakounine en 1872. Puei, expulsat d'Alemanha en 1875, s'installèt en Ongria e ajudèt a organizar lo Partit Obrier fondat en 1880. Foguèt donc condamnat en 1881 e liberat en 1883. Tornèt adonc en França en 1890. Participèt au congrès fondator de la IIa Internacionala puei collaborèt ambé Lissagaray au jornau La Bataille. Moriguèt d'una pneumonia en 1896.


text:
APRENE prepausa als estudiants e als regents una primièra annada de formacion APRENE1 rica de descobèrtas de las escòlas e del mestièr, una de master 1 e una de master 2, la formacion adaptada dels Professors de las escòlas estagiaris e de formacions continuas, en partenariat amb lo CFPO.
Trantalhatz pas a èsser curioses, e navegatz per descobrir los memòris de master, de ressorgas pels regents, d'informacions a prepaus de las formacions, d'articles.
E nos podètz contactar se volètz mai d'entresssenhas.
Lo director, Patrici Baccou.


text:
562
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 562 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Calakmul[modificar | modificar la font]
Victòria majora còntra lei fòrças de Tikal. Lo rèi de la ciutat rivala foguèt capturat e probablement sacrificat. Aquò foguèt lo començament d'un periòde de dominacion de 130 ans per Calakmul.
Tikal[modificar | modificar la font]
Desfacha majora de Tikal còntra lei fòrças de Calakmul e de Caracol. Son rèi Wak Chan K'awiil i foguèt probablament capturat e sacrificat ai dieus maias. De mai, se la vila foguèt pas pilhada, perdiguèt un tèrç de seis abitants dins lo corrent deis annadas seguentas desplaçats per fòrça dins lei vilas dei venceires. Enfin, la vila perdiguèt son influéncia politica per mai d'una annada.


text:
Jan Vigèr
Jan Vigèr (1842-1915) èra un cronicaire e contaire d'expression occitana, originari de Sent Andriu de Cubzac (Gironda). Cabaretèir, proprietari d'un establiment, èra coneishut per las seradas qu'animava, au cors de lasquaus parlava gascon. Dens la tradicion de Mèste Verdièr (se hasè tanben dire "Mèste Vigèr"), passèt tanben a la posteritat per sa cronica umoristica e trufandièra en occitan Lou Peysan daou Champ de Feyre (Lo Paisan dau Champ de Fèira), que pareishut dens lo jornau Lo Cubsagués entre 1909 e 1914. Nos leishèt tanben una poesia, Malhan la Boquetèira, pareishuda a Bordèu en 1867.


text:
Sent Nectari
Sent Nectari (Saint-Nectaire en francés) z-es 'na comuna d'Auvèrnha situada dinc lo departament dau Puèi Domat. Z-es famosa per sa granda glèisa romanica e per lo formatge de Sent Nectari.
Z-es maitot 'na vila de termalisme.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sent Nectari se tròba dins lo Mont Dòr, z-elh mèsme localizat dins lo Parc daus Volcans d'Auvèrnhe. La vila z-es devesida entre 'na vila nauta (a rasa de la glèisa de Nòsta Dama dau Mont Cornadòr) e 'na vila baissa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo site de Sent Nectari fuguèt despuèi los temps paleolitics com z-o mòstra un dolmèn. Au sègle XII, lo comte d'Auvèrnhe Guilhem VII donèt la tèrra de Sent Nectari per qu'i fondèsson un lòc de pregàrias.
Monuments e patrimòni[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Nòsta Dama dau Mont Cornadòr (dau sègle XII)
- Font petrificanta de Sent Nectari
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Site de la préfecture du Puy-de-Dôme, consulté le 4 août 2009
- ↑ Site de la préfecture du Puy-de-Dôme, consulté le 4 août 2009


text:
Alaba
Alaba (Araba en basco, Álava en espanhòu) qu'ei ua província d'Espanha, un « territòri istoric » dens la Comunautat Autonòma Basca e ua província tradicionau deu Bascoat.
Los sons abitants que son los alabeses.
Qu'ei bordada per Biscaia e Guipuscoa (nòrd), La Rioja (sud), la província de Burgos (oèst) e la Comunautat Forala de Navarra (èst). Las comunas de La Puebla de Arganzón e de Condado de Treviño que forman ua enclava apartienent a Burgos e a Castelha e Leon.
Heraudica[modificar | modificar la font]
La banèra que data deu sègle XIVau, quan lo territòri e acceptè las relacions dab Castelha. Simbèus medievaus: lo leon, lo castèth e lo braç qui sostien l'espasa dab ua devisa: Entà la justícia contra los mauhasents.


text:
Gestapo
La Gestapo (prononciacion alemanda: AFI: ɡeˈstaːpo, ɡəˈʃtaːpo); abreviacion sillabica de Geheime Staatspolizei, ("Polícia d'Estat Secreta") èra la polícia secreta de l'Alemanha nazi e de l'Euròpa ocupada. A partir d'abrial de 1934, foguèt jos l'administracion del lider SS nacional, Heinrich Himmler que, en 1936 foguèt designat cap de la polícia alemanda (Chef der Deutschen Polizei) per Hitler.[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lumsden, Robin. A Collector's Guide To: The Allgemeine – SS, p 83.


text:
Josiah Willard Gibbs
Josiah Willard Gibbs (11 de febrier de 1839, New Haven - 28 d'abriu de 1903, New Haven) foguèt un quimista e un fisician estatsunidenc major de la fin dau sègle XIX. Son òbra principala foguèt la creacion de la mecanica estatistica ambé James Clerk Maxwell e Ludwig Boltzmann que permeton d'aplicar lei leis de la termodinamica ai proprietats estatisticas deis ensems grands de particulas. Aquò permetèt l'emergéncia de la quimia fisica qu'es venguda un domeni major de la sciéncia.


text:
Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi
Abû `Abd Allah Muhammad ben Mūsā al-Khawārizmī (arabi: أبو عبد الله محمد بن موسى الخوارزمي ), (Khwarezm, 780- Bagdad 850), foguèt un matematician, geograf,astrològ e astronòm persan, membre de l'Ostal de la Sapiença a Bagdad que los escrits redigits en arabi permetèron l'introduccion de l'algèbra en Euròpa[1]. Sa vida se debanèt en totalitat a l'epòca de la dinastia abbassida. Es a l'origina dels mots "algoritme" [1] e "algèbra" o encora de l'emplec de las chifras aràbias que l'espandiment en Orient Mejan e en Euròpa ven d'un de sos libres.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Encyclopédia Britannica, al-Khwarizmi.


text:
Francés Boya Alòs
Francés Xavier Boya Alòs (Les, Val d'Aran, 23 de gèr de 1960) ei un polític, escrivan e musician aranés, mès coneishut coma Paco Boya. Siguèc Sindic d'Aran de 2007 a 2011. Ei senador dempuish 2011.[1]
Biografia[modificar | modificar la font]
Seguic estudis de formacion professionau. Ei tecnician de grad miejan en electricitat, siguèc cap de departament ena Administracion dera Generalitat de Catalonha pendent ueit ans.
Ei autor deth libre Aran, deth guida literari Era Val d'Aran (1995), deth recuelh de narracions cortes L'alè del bosc (1997) e dera novèla Presoèrs dera mar gelada (1999), pera quau arrecebèc eth Prèmi Les Talúries en 1998.
Collaborèc ath diari Segre e ara revista Descobrir Catalunya.
Siguèc director deth programa Era lucana, de Televisió Espanyola a Catalunya (1989-1990).
Ei membre dera associacion culturau Es Corbilhuèrs de Les, dera associacion Lengua Viua, dera Fondacion Musèu Etnologic dera Val d'Aran, dera Associacion Recreatiua de Les, e soci deth Club Aranés d'Espòrts d'Iuèrn e ei fondator e líder deth grop de musica Bramatopin.
Recebèc era medalha Vila de Luishon (1998) e era medalha Stéphen Liégeard (1999), pera òbra Presoèrs dera mar gelada.
Politica[modificar | modificar la font]
Membre fondador d'Unitat d'Aran (1978), dera quau ei Secretari Generau. Afiliat ath Partit des Socialistes de Catalonha (PSC-PSOE) des de 1995. Siguèc regidor de Cultura der Ajuntament de Les (1989-1991), deth quau siguèc dempús alcalde adjunt (1991-2007). Siguèc elejut diputat ath Parlament de Catalonha en 1999[2] e 2003[3].
Après es eleccions deth mai de 2007, aconseguís era carga de Sindic d'Aran damb eth supòrt deth son partit UA-PSC e deth Partit Renovador d'Arties e Garòs (PRAG). As eleccions de 2011 deisha la carga de sindic a Carles Barrera.
Eth 21 de novémer de 2011 ei elejut ath Senat espanhòu[4].