text:
Dia per dia
Lo blòg d'Eric Gonzales
Signer mon livre d'or Faire connaître mon blog Me contacter par mail Flux RSSThèmes
article cadre 2010 chiens création element éléments enfant france histoire humourRubriques
>> Toutes les rubriques <<
· A l'entorn d'Arantxa (1)
· A prepaus d'aqueste blòg (2)
· Actualitat (13)
· Còps de malícia (3)
· Dictatura "psi" (6)
· Estudis occitans (10)
· Lecturas (19)
· Lenga occitana (15)
· Lo Brut e la Furor (5)
· Miquèu de Camelat (7)
· Politica generau (21)
· Politica occitana (1)
· Racisme (2)
· Soc.culture.occitan (0)
· Sostien a la causa tsigana (5)
encoèra una hissada ta maumiar los de l'ibg! que'ne soi, e que podi-vs diser aquò: aquèth monde, n'ei pas lo m
Par Fermín deu Barralh, le 19.09.2012
felicitacions peu blòg e bon "cincaniversar i"! no't deishi pas tròp de comentaris, mès que't leji regularamen
Par Joan.Peiroton, le 29.05.2012
plan qu'as hèit eric. jo tanben quan lo cossirèi duas setmanas abans que'u mandèssen a l'espitau d'ortès, que'
Par Javaloyès Sèrgi, le 10.04.2012
je reviens vers vous, cher monsieur, pour vous indiquer deux choses: la première est que votre article est en
Par febus@biarn.net, le 28.03.2012
responsa: q u'èi trobat lo vòste comentari pro gaihasent entà'u deishar passar suu blòg, e aquò per tres ra
Par Administrator, le 11.02.2012
· La norme graphique du béarnais
· Ua ocultacion ideologica
· Escandalós : Aranés contra la diversitat de l'occitan !
· Purificacion lingüistica en Occitania
· Moonlight Shadow
· Dialògue enter islam e cristianisme
· "Occitanie" atestat abans lo XIXau sègle
· Dètz vertats desagradivas sus la Bòsnia
· "70 clés pour la formation de l'occitan de Gascogne"
· La navèra tèsi gasconista
· Arantxa declarada politicament incorrècta
· "La Pluja" de Bernat Manciet
· Noms balhats aus tsigans
· Islam e democracia
· Lo Libre de Catòia
· Blogzone, l'annuari deus blògs
· Lo blòg de Joan deu Peiroton
· Lo blòg de Jòfre
· Lo site de l'InÒc d'Aquitània
· Lo site de Magdalenat, ua cantaira qui luta contra la mucoviscidòsi
· Un site entaus tsiganes e los lors amics
· Wikipèdia en lenga nosta!
Date de création : 27.05.2007
Dernière mise à jour : 18.12.2012
112articles
Abans de perseguir sus las ideas de l’I.B.G., que volerí portar un element de mei au subjècte de la recuperacion de Roger Lapassada per aquera associacion.
Qu’èi dit quin Lapassada, en 1994 enqüèra, cinc ans abans de’ns deishar, afirmava, peu biaish d’un comunicat publicat per La République des Pyrénées, que n’avè pas deishat d’estar bearnés en aderint a l’Institut d’estudis occitans (I.E.O.). Qu’èi dit tanben que responè, per aqueth comunicat, a ua declaracion deu poèta Alèxis Arèta.
Òr, que m’an hèit passar, que i a quauques dias, ua batalèra (batalèra a la mòda de las qui publicava, que i a mei d’un sègle, lo « Carboèr d’Eisús », suu jornau paulin Le Patriote) parescuda sus l’Éclair, lo diari paulin de dreta, escriuta en ua grafia sembla-febusiana (com tot çò qui l’Éclair e publica en bearnés) e signada d’un Yan d’Escouteplouye. Ne i ei pas la data, suu tròç de jornau descopat sus aqueth numèro de l’Éclair, mes que’s pòt datar aproximativament per’mor de duas referéncias :
— De cap a la fin de l’article, que legi : « Aquestes electious qué soun mey amusantes qu’ue beterère » (Aquestas eleccions que son mei amusantas qu’ua veterèra) ; la batalèra qu’estó donc publicada en un periòde electorau ;
— que parla l’autor, suu mòde satiric, deus gipaètas barbuts ; qu’ei ua referéncia evidenta a la luta miada per Éric Petetin, en vath d’Aspa, contra lo tunèl deu Sompòrt, a comptar de 1992. Ua accion de las soas qu’estó explicitament reïvindicada au nom de la proteccion d’un gipaèta barbut.
A la prima de 1995, la França que votava en ua eleccion presidenciau qui devè ganhar Chirac. Aquesta batalèra que pòt donc estar datada de l’ivèrn 1994-1995.
E qué i legem ? Arren de hèra interessant, tà plan díser : n’ei pas lo Carboèr d’Eisús qui vòu ; e en essajant d’estar meishant, Yan d’Escouteplouye non sap qu’estar bèstia. Per exemple quan escriu : « lou yoen Arsène de Clignecu, qui a las idees abançades permou d’abé estudiat la psychologie en ta estar T.U.C. a la bile de Pau » (lo joen Arsèna de Clinhacuu, qui a las ideas avançadas per’mor d’aver estudiat la psicologia entà estar T.U.C. a la vila de Pau). E cau pensar l’autor n’avè pas eth mainatges au caumatge o dab un emplec en devath de la lor qualificacion ? Mes perqué trufà’s deus qui son dens aquera situacion ? E Clinhacuu qu’ei ua pica omofòba evidenta : l’omosexualitat deu maire de Pau de lavetz, André Labarrère, qu’èra coneguda de tots ; lo sosentenut qu’ei ací evident : aqueth joen qu’ei estat embauchat a la vila per’mor d’estar un amant deus de Labarrère…
Mes çò qui m’interèssa ací qu’ei qu’a un moment dat, que legem : « Mes sus aco Truquebolles n’ey pas estat d’accord, permou qu’ue pelère n’ey pas prou reboulutiounari. E qué s’ey hicat a canta un tros dé l’Enternationale traduside en Occita per Lapassade » (Mes sus aquò Trucabòlas [probable, ua auta pica omofòba] n’ei pas estat d’acòrd, per’mor qu’ua pelèra n’ei pas pro revolucionària. E que s’ei hicat a cantar un tròç de l’Enternacionala tradusida en occitan per Lapassada).
Açò que confirma donc qu’ad aqueth moment (fin de 1994 – començament de 1995), los bearnistas non consideravan briga a Lapassada com bearnés, o com bearnés e occitan. Tà plan díser, aquesta batalèra qu’ei, bessè, ua responsa au comunicat de Lapassada dont parlavi au començament de l’article : un comunicat de l’organizacion Anaram au Patac que seguiva la soa mesa au punt.
Ua fòto de la batalèra de Yan d’Escouteplouye que’s pòt véder ací : http://www.flickr.com/photos/87345142@N07/
Lo comentari de Fermin deu Barralh au men article precedent que m’a aperat l’atencion, qu’aurèi lhèu lo parat de ve’n parlar un aute còp.
Cars lectors de Dia per dia, qu’avetz podut véder que despuish quauques setmanas, n’escrivi pas sus aqueste blòg autant com abans ; qu’èi ua excusa : que m’i hèi d’ua auta manièra entà la lenga occitana, entau noste gascon, que son tribalhs qui seràn, qu’ac espèri, de compte har, mes ne’m dèishan pas pro de vagar entà en suberpés alimentar regularament lo men blòg. Mercés, per aquò, per la vòsta fidelitat.
Que parlan sovent despuish quauques annadas deu gasconisme: que’u poderem definir com un patriotisme lingüistic e culturau regionau centrat sus la Gasconha. Atau, que seré gasconista tota persona qui pensa que l’idiòma gascon a a estar parlat, escriut, ensenhat, promovut. Se los qui pensan atau e son gasconistas, que soi jo tanben gasconista.
Que i a totun un detalh qui’m dessepara deus qui’s reconeishen generaument gasconistas : entad eths, lo fèit occitan qu’ei generaument superflú, e mei qu’aquò estrangèr a l’istòria gascona e a l’identitat tradicionau de la Gasconha. Per exemple, entaus uns lo gascon qu’ei ua varianta de l’occitan, entaus autes qu’ei ua lenga distinta de l’occitan. En teoria, aquò non deveré pas estar hèra grèu : aqueth desacòrd non deveré pas empachar los aimadors deu gascon, quau que sia la lor posicion sus aquera question, de s’i har amassa entà la parladura de la tasca (e que vedetz en passant que formulas qui acontenten tot lo monde, que se n’i tròba adaisa, e fin finala, quina importància a se lo vòste dròlle apren “lo bearnés”, “lo gascon” o “l’occitan” a l’escòla, puishqu’ei totun ?).
Mes en practica, entad aqueths gasconistas, los patriòtas occitans ne son pas hrairs (quan serén hòraviats), mes enemics, e sovent los prumèrs – qué disi jo ? los sols – enemics, e lo combat “gasconista” d’aqueth monde n’ei pas un combat contra la (manca de) politica lingüistica de l’Estat, mes un combat contra l’occitanisme.
Aqueth “gasconisme” atau definit que se’n manca que sia monolitic ; que podem deléger dus gasconismes plan diferenciats. D’un costat, que i ei lo gasconisme a la mòda de l’Institut bearnés e gascon, dont ve vau parlar adara. Que i ei, d’un aute costat, lo gasconisme a la mòda deu lingüista e militant lanusquet Halip Lartiga ; aqueths dus gasconismes que pòrtan clarament, cadun, visions diferentas de çò qui ei lo gascon e la Gasconha. Que i ei, enfin, un gasconisme mei ancian, mei istoric dens la Renaishença occitana, lo de felibres de compte har com Miquèu de Camelat e Andreu Pic.
L’Institut bearnés e gascon (Enstitùt bearnés e gascoû) qu’ei ua associacion, vaduda en 2002 en responsa au projècte d’Institut occitan en Bearn ; qu’ei donc aparescut d’aviada en oposicion a l’occitanisme. Qu’ei interessanta la data de naishença : la pròsa de l’I.B.G. que ns’assabenta a continuar d’ua “invasion” occitana en Bearn (los occitanistas medishs – arrebatiats “occitans” – que son definits en oposicion aus bearnés, e se’us escotatz, que i auré duas etnias en Bearn, los bearnés, autoctònes, e los occitans, vienguts d’aulhors, mei que mei de Montpelhièr…). L’occitanisme qu’auré per prètzhèit d’impausar aus bearnés ua cultura estrangèra, la cultura occitana, en remplaçament de la lor pròpia cultura regionau. Perqué, tà qué, ce’m diseratz ? Per’mor que la tòca ultima deus “occitans” de Bearn e de tota la Gasconha que seré d’impausar ua grana Occitania autonòma (prumèr pas de cap tà l’independéncia), de Baiona a Niça, “teleguidada” de Montpelhièr enlà peu Partit occitan : atau qu’ac explicava Pierre Bidau, un deus capulats de l’I.B.G., dens ua tribuna libra publicada per La République des Pyrénées en deceme de 2008…
Quin se pòt arribar a un tau nivèu de paranòia ? Abans d’ahazardir ua responsa, que caleré conéisher lo caminament personau de tots e sengles los gavidaires de l’I.B.G., e no’m vaga guaire, e non m’interèssa guaire mei, de me n’informar. Ne m’interèsssan pas las personas, mes los escriuts – totun com volerí jo que’m jutgèssen per çò qui escrivi e non per çò qui’s ditz, o ne’s ditz pas, que soi. E que s’escad qu’èi podut arrecaptar quauques numèros deu bulletin de l’I.B.G., La létre de l’Institut Béarnais @ Gascon. Que i a un sarròt de comentaris a har sus aquera pròsa, e que m’i calerà mei d’un article.
N’ei pas, bessè, çò qui mei interessarà la màger part deus legedors de Dia per dia, mes que volerí prumèr, ací, respóner a l’I.B.G. com membre de l’associacion Escòla Gaston Febus – Reclams. Los gasconistas de l’I.B.G. qu’an quant de còps criticat la revista Reclams de uei lo dia per’mor qu’emplega la grafia classica per’mor que reconeish e assumeish la dimension occitana de la cultura gascona, e per’mor que publica tèxtes non-gascons. L’I.B.G. n’a pas, a çò qui sèi, jamei acusat los Reclams de uei lo dia de trahir los sons fondators Palai e Camelat ; l’acús qui hèn qu’ei diferent, que parlan d’ua mena de “putsch” deus “occitans”, davantejats per Jan Salas-Lostau, qui’s serén “apoderats” de la revista au començament de las annadas 1980. Òr, a l’epòca, l’equipa sortenta de l’Escole Gastoû-Febus, Denis Palu-Laboureu (capdau), Jausèp Tucat (secretari) e René Canton (dinerèr) ne’s vedèn pas mei vias de continuar lo lor tribalh e, per tant arrebohiècs qui estossen a la “navèra” grafia, que credón que podèn shens risc deishar la plaça a un joen professor, Jan Salas-Lostau, especialista de l’òbra de Camelat e occitanista.
Se ne convienè pas aquera evolucion aus qui uei lo dia e gavidan l’I.B.G., Alèxis Arèta, Justin Laban, Maurice Triep e los autes, qu’aurén eths tanben podut prepausà’s entà har anar l’Escòla ! O metem que no’s sian avisats – que poderén hornir tau excusa per non pas estar estats presents a l’epòca – deu “pustch” occitanista : qu’ei çò qui’us empachava, dens las annadas 80, de préner responsabilitats a l’Escole Gastoû-Febus, de i har vàler lo lor punt de vista ? N’èi pas jamei entenut a díser qu’avossen quan non seré qu’enviat un quite tèxte a la revista Reclams, e la vertat qu’ei que de l’Escole, deus Reclams, ne n’an pas jamei avut qué har, que se las institucions istoricas (l’associacion, la revista) deu Felibritge gascon avèn devut comptar sus eths, que harén topins dias a. « Eh donc, que s’arragen ! » ce’m diseratz. Òc : que s’arragen. Mes que lo hisson de Jann Lafita e los autes capulats de l’I.B.G. ne’ns viengan pas eishordir a prepaus de l’Escole dont mantienerén la grafia eths e deus felibres gascons deus quaus e serén los pietadós conservadors de l’eretatge !
D’autan mei que hèn un emplec aberrant de la grafia dita febusiana. Jann Lafita qu’escrivè un còp que la grafia classica qu’èra plan ua grafia de regents, puishque sols los ensenhaires occitanistas e la sabèn manejar de plan. E de balhar exemples… Com las contradiccions ne’u genan pas, que hasè lo gloriós a prepaus de la grafia febusiana, « inventada per un professor agregat » (Édouard Bourciez)[1]. Qué que’n sia, los qui escriven dens lo bulletin de l’I.B.G. non saben guaire manejar tanpòc la lor grafia. A l’azard, a la p. 3 deu n° 14 (abriu de 2008) : téms, prestàt, dap, ûe, peyre, bréque, aquét ; a la p. 9 : très (!), éy, leyt, serbèch, hé… En un aute n°, ne sèi pas mei quin, qu’explican que lo diccionari de Simin Palai ei la lor referéncia grafica ; e totun, Palai qu’avertiva : « L’accentuation abondante que nous employons n’est pas indispensable dans l’écriture courante mais ici elle évitera les erreurs phonétiques et fixera mieux le lecteur. » (p. X). Que’m vatz lhèu díser : qu’avetz hèit exprès de préner un numèro on i avè fautas. En realitat, de tots los bulletins de l’I.B.G. qui èi lejut, ne n’èi pas jamei trobat nat entau quau non s’i podosse har la medisha critica. A l’azard (que l’aví au dessús de la pièla), lo n° 11 de julhet de 2007 : cassourrâs, réys, toustém (p. 8), poden, yandarmes, plechs, bibe, u… (p. 7) Que’m vatz lhèu díser ; aquò rai, parlatz-nse de la lor ideologia ! Que responerèi, prumèr, que la lor pretension d’escríver la grafia febusiana contra l’Escòla Gaston-Febus de uei lo dia qui critican de hiu, e s’ameritava d’estar rebaishada ; mes sustot, sapiatz, monde, que soi dejà, ací, a parlar de l’ideologia, per’mor que la grafia (eths que disen l’escritura entà har créder que son au ras deu pòble contra los patriòtas occitans sapients e pedants), mei exactament lo refús de la grafia classica, qu’ei lo medoth de l’ostilitat de l’I.B.G. a l’idea occitana. Aqueth praube monde que son, a tot de bon, allergics a la grafia classica.
Adara, la rèsta de las ideas de l’I.B.G., e vau autan pòc que l’usatge qui hèn de la grafia ? D’aquò que’n parlaram en un aute article.
[1] D’aulhors, u’ei sustot Andreu de Sarrailh qui caleré mentàver a prepaus de la grafia febusiana : qu’expausè en un liberòt las soas règlas dens las annadas 1970, en prénent en compte quauques cambiaments introdusits un sarròt d’annadas après l’òbra de Bourciez.
A CENT ANS DE LA NAISHENÇA DE ROGER LAPASSADA
Roger Lapassada qu’auré avut cent ans augan. N’i a pas quinze ans qui ns’a deishats (en 1999), e totun, que jògui qu’enter los qui s’i hèn entà la lenga e la cultura nostas, pòcs de joens an entenut a parlar d’eth, o coneishen d’eth mei que lo nom. Aquò que’s deu lhèu au fèit que a comptar de las annadas 90, dab l’atge, n’estó pas mei tostemps capdavant, que’s deu tanben a la manca de transmission de la memòria dens l’accion occitanista e patriotica (on son los libes, los essais, qui’s deverén assabentar suus noms e las hèitas deus qui s’i son hèits abans que nosautes ?), que’s deu bessè a la mesconeishença deus libes de Lapassada, au dia de uei pòc lejuts e pòc estudiats a maugrat d’un collòqui a Ortès en 1995 ; mes que’s deu tanben, qu’ac cau díser, a l’incuria de l’associacion fondada per Lapassada medish. Per Noste n’a pas jamei cercat de reeditar l’ensemble de la soa òbra en un format qui correspónia a las atentas deu legedor de uei lo dia, e Sonque un arríder amistós, lo prumèr recuelh de pròsas de Lapassada, dens lo vielh format de la colleccion A Tots de las annadas 70, n’ei pas un libe deus qui apèran l’uelh.
Sordeish qu’aquò, Per Noste que sembla d’aver trahit la memòria deu son fondator puishqu’en rómpent dab l’I.E.O., l’associacion ortesiana e hè la contracarra au sens de l’engatjament de Roger[1]. N’ei pas donc estonant se s’i hesteja pòc lo fondator a Per Noste : los qui hèn anar l’associacion que son acostumats a pensar que çò qui’s hasó abans que i estossen eths e compta pòc…
Roger Lapassada n’estó pas solament un deus prumèrs gascons, après Ismaèl Girard e a la medisha epòca que Bernat Manciet, a aderir a l’idea occitana representada au sortit de la darrèra guèrra per l’Institut d’Estudis Occitans, qu’estó tanben lo promotor de l’occitanisme en Gasconha. Lo gascon n’èra pas lo son idiòma mairau e, com ac explica dens los sons prumèrs talhucs de Sonque un arríder amistós, que’u descobrí quan los sons pair e mair e’u hidèn tà guardar a la soa mairbona, au vilatge d’Aussavièla, près de Lescar. Que disèn que d’aver podut parlar la lenga nosta quan èra presoèr en Alemanha, dab los autes gascons deu Stalag, que l’avè ajudat de suportar la soa captivitat, e qu’èra aquò qui l’avè amiat a decidir de l’aparar e de s’i har tad era. N’avoi pas jamei lo parat, o l’idea, de’u demandar s’èra vertat çò qui disèn ; en tot cas, qu’estó, au darrèr deu vòte de la lei Deixonne (1951) qui permetè l’ensenhament de las lengas de França, un deus prumèrs professors a ensenhar l’occitan en Bearn.
Lo son engatjament que l’amiè a entrar dens l’Escole Gastoû Febus e a seguir los estagis pedagogics organizats tot an, a tot long de las annadas cinquanta, per l’IEO. Que devó batlèu sentir en l’IEO ua manièra de concéber l’accion en favor de la lenga nosta e un balanç militant, qui convienèn miélher, lhèu, a las soas ganas de har avançar las causas ; e atau, en 1962, qu’essajava de fondar ua seccion de l’IEO dens lo departament deus Baishs Pirenèus (ne disèn pas, a l’epòca, “Pirenèus Atlantics”). Los temps, per aquò, n’èran pas enqüèra madurs, e que caló aténder dinc a 1967 entà que, dab Miquèu Grosclaude e un escabòt d’ortesians shens qui arren non seré estat possible, Lapassada e fondèsse Per Noste. Que v’asseguri qu’èra quauquarren de l’enténer a contar quin Simin Palai, a qui parlava deu son projècte, e l’avè demandat : “Perqué Per Noste ? Perqué non A noste ?”, e quin eth e disè que l’avè responut : “Eh donc, per’mor que per noste que marca un movement, un caminament.” Non s’i podè har miélher responsa.
L’associacion que vadè a un moment on l’occitanisme “faiçon IEO” èra sus conéisher ua aviada shens precedent dens tot lo país, e a las òras on èra de mòda lo “regionalisme”. Roger Lapassada, dab Miquèu Grosclaude e Gilabèrt Narioo qui s’anava lèu unir a l’associacion, que sabón estar capdavant dens l’accion (que cau léger lo conte Las dotze perletas – tostemps dens lo recuelh Sonque un arríder amistós – entà compréner quin tribalh de terrenh estó miat dens aqueras annadas peu valent escabòt de Per Noste) e ocupar lo terrenh de l’ensenhament e de la transmission dab las publicacions de Robèrt Darrigrand, Comment écrire le gascon (qui presentava peu prumèr còp las règlas de la grafia classica au public gascon), Grammaire abrégée du gascon, e sustot, lo requist manuau Initiation au gascon.
N’ei pas exagerat de díser que a la sola excepcion de la hestejada de Siròs, tot çò de compte har qui s’ei hèit despuish trenta cinc ans en Gasconha en fèit de defensa e promocion de la lenga nosta (Calandreta, Ràdio País, La Civada, l’Ostau bearnés, l’Institut occitan d’Aquitània…) qu’ei gessit de la volontat e de l’accion de Roger Lapassada e de l’escabòt qui sabó amassar autorn d’aquera tòca. Que’us devem mei qui non saberí díser en quauques arrègas. Tanben, que devi díser dus mots a prepaus deus essais de recuperacion de l’òbra de Lapassada per Jann Lafita.
Dab la mauaunestetat qui l’ei costumèra, Jann Lafita qu’a pretendut que lo tròç de frasa Gascons, bascos, occitans d’ua novèla de las de Roger e provava que Roger ne considerava pas los gascons com occitans. Qu’ei absurde, per’mor que ne cau pas cercar la doctrina e la logica deu militant dens los escriuts literaris de Roger – e se tienen a l’i cercar, qué díser d’un aute passatge, dens Las dotze perletas, on nse ditz l’autor que l’Occitania a sus la mapa la forma d’un triangle estermiat per la Garona, la Mar Grana e la barralha deus Pirenèus ? Autant absurde que seré de’n dedusir que tad eth, la soa Occitania vertadèra èra la Gasconha ! En ua auta varianta de la soa “exegèsi” descabestrada, Jann Lafita qu’auré “descobèrt” que dens las darrèras annadas de la soa vita, Roger Lapassada qu’avè deishat d’estar occitanista. Qu’èi dejà responut ací, e que’m brombi tanben qu’en 1994, au poèta Alèxis Areta qui avè declarat que “Lapassada [qu’èra] estat bearnés abans d’estar occitan”, Roger, dens la République des Pyrénées que responè : “Je suis Béarnais et connu comme tel. Je n’ai pas changé de nationalité en adhérant à l’Institut d’Études Occitanes”. Que brombava quin Ismaèl Girard, un aute gascon deus valents, avè hèit abans qu’eth la medisha afranquida. La soa responsa a Alèxis Areta qu’èra shens nat dobte possible ua responsa bearnesa, gascona e occitana.
D’autes carronhassèrs, aulhors, qu’an pretendut que Manciet (qui estó pendent decennis capredactor de la revista Òc (!)) e’s sentiva gascon e briga occitan. Mes deishem aquera cocarralha desaunorà’s per tant de mauaunestetat e de propaganda mensongèra, e en aquesta annada 2012, legem, tornem léger Roger Lapassada, parlem aus joens qui ne l’an pas conegut de l’importància de la soa accion e deus sons escriuts.
[1] Ne’s prèssan pas entà reeditar lo segond recuelh de pròsa de Lapassada, Ua sason en país bramader, qui ne’s tròba pas mei enlòc.
Pascalet, hilh d’un paisan praube deu parçan d’Avinhon, qu’ei obligat de huéger per aver volut defénder son pair contra los patacs deu hilh deu marqués d’Ambrun : Surta, lo guarda deu marqués, que’u vòu tuar e que mancarà de pòc de s’i escàder. Lo dròlle que serà sauvat per Adelina, la hilha deu marqués, e que rejuenherà a Avinhon lo batalhon deus guardas nacionaus de la vila, qui se’n va tà París dab los volontaris de Marselha entà emparar la Revolucion contra los manipòlis deus aristòs. La marcha que serà longa dinc a la capitala, e acerà, Pascalet que participarà dab los “Rois deu Mieidia” a la presa deu castèth de las Tuileries lo 10 d’agost de 1792, qui mercarà la caduda de la monarquia e la fin deu regime de monarquia constitucionau.
Aquiu qu’avetz, resumida en pòc de mots, l’intriga d’aqueste roman istoric de 260 paginas dont la prumèra edicion e parescó en 1896 e qui estó un deus prumèrs romans de la literatura occitana contemporanèa, escriut per Fèlis Gras, un representant deus màgers deu Felibritge “roi” (republican e d’esquèrra) de las fins deu sègle XIXau.
“Mesclanha de romantisme e de realisme” com ac ditz Ch. Rostaing dens lo prefaci, drin maniquèu a moments dens la soa oposicion enter los “bons” e los maishants (aquestes que son, non pas los antirevolucionaris encontrats au hazard per Pascalet, mes lo marqués e lo son hilh, e sustot Surta e ua venedora d’Avinhon qui n’apèran pas que peu son chafre de La Jacarassa), Li Rouges dóu Mijour que son totun un gran roman, un roman occitan deus qui cau léger e deus qui caleré – estossen la nosta lenga e la nosta cultura ensenhadas normaument pertot capvath lo país – har léger e estudiar a tots los liceans d’Occitania.
E qu’ei honta vergonha de saber qu’autes dus romans qui hasèn la seguida d’aqueste, l’un suu periòde de la Terror e l’aute suu de la Terror blanca (exercida peus reialistas dens l’arribèra deu Ròse en 1815), non son jamei estats publicats en provençau. L’ensemble deus tres romans qu’ei estat editat en traduccion francesa de 1898 a 1900, mes los manuscrits provençaus deu segond e deu tresau que dromen enqüèra en un musèu d’Avinhon. Quin saberut, o quin editor, e’s decidirà a’ns revelar los autes dus tablèus deu triptic de Fèlis Gras ?
Fèlis Gras, Les rouges du Midi (édition en provençal), CPM, 1989.
Aquestes dias, quauques familhasmanoshas que s'an installat las caravanas suu campus de l'universitat de Pau. Que demori près de l'universitat, mes n'èi pas guaire lo parat de passar davant, e com ne legi pas sovent la premsa locau, n'ac aurí pas sabut se ua hemna deu quartièr ne m'ac avè pas dit.
Qu'ei ua hemna meilèu charmanta, au mensh que la ne tròbi e que hè de longas prosejadas dab era. Ne l'èi pas jamei sospieitada de racisme, e ne crei pas briga que'n sia... autament. Per exemple, un dia que parlàvam era e jo dab ua musulmana velada, e la conversacion qu'èra corau. Qu'ei meilèu, aquera hemna, de las qui ne s'ocupan pas de çò qui hèn los autes, n'ei pas de las qui critican lo monde adarron, tà tot dise'c qu'ei quauqu'un de “plan” segon los mens critèris...
Mes l'aute dia, que la ve tròbi sus la carrèra e d'aviada, e ja que non m'avossi pas avut lo parat de parlar hèra dab era aquestes torns, que se ve'm hica a parlar d'aqueths bohèmis installats suu campus, e las autoritats que'us i an a deishar per'mor que i a ua lei tad eths (n'ei pas exactament aquò), e qu'an l'aiga a gratis (que m'estonaré), e que'n profieitan entà's lavar las autos e las caravanas, e qu'an autos de las bèras, e l'Estat que'us paga ua caravana tot an (que paga las caravanas l'Estat, aquò qu'ei vertat, mes ne'us ne paga pas ua tot ans ! Qu'ei absurde).
Ne s'a pas solament pensat, aquera hemna, que i a bohèmis rics, que las diferéncias sociaus existeishen dens los bohèmis tanben ? Que crei que n'avè pas solament comprés que's deu agir de bohèmis evangelics en pelegrinatge, com n'i a tot estiu. Que l'ac digoi. Que'u digoi tanben que la lei obligava las comunas a obrir airaus d'arcuelh ditas “de gran passatge” (se'm brombi plan) entad aqueths bohèmis, e que se ne n'i avè pas nada a Pau, qu'èra en infraccion la comuna mei qu'aqueths bohèmis.
Que'm semblè que se'n trufava beròi. D'aulhors, que'm precisè que “sabè qu'èran estats victimas pendent la guèrra”, mes l'argument ne'u semblava pas valide per'mor que n'èran pas los sols. Que digoi que n'èran estats shens que pendent la guèrra, e que dejà Loís XIV enviava los bohèmis tà las galèras. Arren n'i hasó: de tan montada qui èra contra eth, ne m'entenó pas.
Aquera hemna, francament -qu'insisteishi- ne crei pas que sia briga racista autament, mes en aquera escadença, entaus bohèmis que s'amuishè racista.
Que sèi despuish hèra que lo racisme entaus tsigans ei permetut. Que i son los racistas, los qui'n son a tot moment, qui disen causas suus tsigans de las qui ne's permeterén pas de díser contra d'autas minoritats (e que va, a bèths còps, dinc aus “horns crematòris”... Si si, qu'ac èi avut entenut); e que i son los qui ne son pas racistas autament, mes qui'n pòden estar taus bohèmis.
Lo racisme antitsigan qu'ei considerat com normau, n'ei pas mau vist, e autanplan la premsa, los mèdias en generau, que l'amuishan a còps.
Qu'entenoi ger a la ràdio qu'un senator e vòu suprimir lo carnet de circulacion qui los bohèmis nomades e son obligats d'aver e de har visar regularament, e que desira qu'ua caravana e sia considerada, au punt de vista legau, com un domicili. Aqueth senator que deu estar hèra vielh, en tot cas per ua rason o auta ne deu pas envisatjar de's tornar presentar tà las eleccions territoriaus venideras...
Un roman desconcertant, Las Domaisèlas ? Ne saberam pas jamei s’aurem avut aquera impression avosse Bodon avut lo temps de’u fenir, mes qu’ei totun probable. La reflexion qui lo legedor miegèr e’s pòt har a tot long deu tèxte qui ns’a arribat, e qui representa, bahida, ua grana part de l’òbra qui Bodon avè l’intencion d’escríver, qu’ei aquesta : « Mes au miei de quinas destimborladas ei arrecotit Clamenç ? Qui pòden estar aqueras hòlas, d’on son podudas arribar, e quin pòden víver devath tèrra ? » Que poderé estar qu’avóssem ahar dab ua temptativa de sciéncia-ficcion, e ne seré pas lo prumèr còp entà l’autor de La Santa Estela del centenari (e tanben deu Libre dels grands jorns), e en medish temps, la fin deu tèxte que’ns permet de deléger l’origina probabla de las domaisèlas, qui n’ei pas, d’aulhors, contradictòria dab l’ipotèsi sciéncia-ficcion.
Non son pas, totun, los capítols consacrats a l’embarrament de Clamenç devath tèrra e a las torturas – ne i pas nat aute mot – qui i supòrta, qui mei m’an aperat l’atencion, que son las paginas deu començament (capítols IIau e IIIau) e los contes qui entercopan lo recit de la captivitat de Clamenç.
Lo començament, que l’èi lejut com un requisitòri contra la toristificacion de l’Occitania. L’epòca qu’ac vòu : qu’èm au miei de las annadas 70 quan Bodon e’s gaha a escríver Las Domaisèlas. Ne s’ageish pas, solide, d’un requisitòri, mes de la presentacion conhida d’ironia d’un territòri roergàs vodat au torisme, on tot, dinc a l’accent deu monde, dinc a l’estatut politic deu territòri qui gaudeish d’ua sembla-autonomia, ei pensat en foncion d’un objectiu unic, atraçar los toristas. La descripcion de Bodon qu’ei shens concessions puishque en aquera “Condomina liura d’Espinergue”, n’i demora tanpòc guaire d’autoctònes, e qui hèras deus abitants qui viven deu torisme e sòrten de París : Per completar lo despaïsament, las autoritats condominalas faguèron estudiar per qualques felibres la possibilitat de manténer l’usatge corrent de la lenga del país, e lo projècte que s’i escad mau per’mor deus desacòrds enter felibres e enter occitanistas, mes tanben per’mor que bon nombre d’emplegats dins lo comèrci, las ostalariás o los complèxes d’animacion e de divertiment èran francimands de naissença e d’origina. Lo ligam d’aquesta denóncia deu torisme dab la rèsta deu tèxte ? Lo territòri “espinergòu” qu’ei l’encastre geografic deus divèrs recits qui an atau ua unitat de lòc, e n’avem pas l’impression d’un tèxte descosut.
Mes çò de mei bon dens lo libe que son los contes : la legenda de la Vièrja negra de l’Espin, l’abat Corget e lo manuscrit Ferrand, Lesin Resièr e lo cocut de Lavanesc… que’s bromban a quin punt Bodon èra un fabulós contaire. Ací nada longor, nada fioritura, recits simples qui començan per atacas dirèctas (com : Gilbèrt Ferrand èra nascut al mas de l’Espinòl… o : Lesin Resièr èra nascut a Espin del temps de la primièira guèrra grand…, o encara : Renat Laforèst deviá partir per Alemanha. Aquò se passava en 1943…) e se legen d’ua tirada. Hornitz ad aqueste estille l’imaginacion creadora, a bèths còps descabestrada ce diserí jo, de l’autor, e qu’auratz la màger rason per la quau e’vs conselhi de léger aqueste libe, a maugrat que sia un roman inacabat, a maugrat que la partida mei importanta (?) deu recit – las sofrenças qui un Clamenç, de qui ne sabem pas quasi arren, e s’a a suportar de las parts d’un arramat de gojatas (mes e son vertadèrament gojatas ?) qui viven dens las ancianas minas de Porcassés – e demore ua enigma shens solucion.
Se la cultura occitana èra ua cultura normau, se podè víver e desvolopà’s normaument en tots los airaus, que i auré un cinèma occitan, e que’vs dèishi imaginar çò qui los realizators de noste e poderén har dab un libe com aqueste e quauques autes de Bodon. En saunejant au dia on sia aquò possible, ne deisharam pas de denonciar lo mesprètz franchimand entaus nostes mei grans autors, per’mor qu’estossen coneguts n’i mancaré pas, bahida, realizators “francés” entà adaptar romans de Bodon au cinèma. Ne saben pas de qué e’s pairan, e que ns’ei pòc de consòu de constatar un còp de mei qu’en estofant la cultura nosta, la cultura francesa oficiau que’ns paira d’ua riquessa dont se poderé servir era medisha…
Joan Bodon, Las Domaisèlas seguit de L’òme que èri ieu, Edicions del Roergue, 1987.
Que’s pareish que i a sus Facebook un grop de “defensa” de la èrra apicau (qui apèran mei mei correntament “rotlada”). Non i a guaire, Domergue Sumien, lo lingüista conegut, que publiquè un article suu Jornalet, titolat Defendam las diferentas “r” de l’occitan. Atau que hèn, dauvuns, de la prononciacion de l’“èrra” un emblèma de l’occitan, e que soi d’acòrd entà reconéisher qu’ua èrra prononciada a la francesa ei un suplici entà las aurelhas. Mes n’ei pas lo sol, e non pensi pas que’s calha centrar suu sol problèma de la èrra, lo de la e e de la è qu’ei tanben un grèu problèma a l’òra d’ara.
L’occitan qu’a dus fonèmas, e (escriut e com dens escòla o é com dens francés) e è (tostemps escriut è com dens lèd), tirat lo lemosin entà qui l’ubertura, com disen, de e, per estar variabla, n’ei pas “pertinenta”, donc non permet pas de distinguir dus fonèmas. La diferéncia enter e e è qu’ei la medisha, teoricament, qu’enter o e ò[1], e quan disem qu’avem dus “fonèmas”, aquò que vòu díser que la diferéncia enter e e è e sufeish a har la diferéncia enter era e èra. En francés e enqüèra mei en francitan, la prononciacion de l’ e (dab accent grèu, accent agut o circonflèx, o shens accent) que depend sustot de la soa plaça dens lo mot. Hèra de neolocutors, per ignorància o negligéncia, au lòc de prononciar e o è, l’un o l’aute, a la mòda occitana (com ac nòta sistematicament la grafia), que pronóncian l’un o l’aute a la mòda francesa, segon la plaça dens lo mot. E atau qu’entenem monde qui passan lo tèmps a parlar de cèbas e de pèras, qui’ns disen èths medishs qu’èra èra aquiu, pèr darrer, o qui mian los mainatges tà l’èscòla : ua vertadèra cacofonia entà las aurelhas. Francament, ua orror. piri que l’èrra francesa tà qui e’s da la penad’escotar de plan. Mes quin sens e pòt aver, alavetz, d’escríver, quan s’escad, un accent grèu sus la letra e ?
Avisatz-ve plan, l’influéncia deu francés ací qu’ei piri que dens lo lexic, per’mor que lo lexic qu’ei çò de mei bon desfrancizar (a condicion, solide, de non pas anar-se’n tà excès ridicules mes de mau devèrser com los de Per Noste qui refusan dinc aus mots qui poderén estar francismes !). La fonetica, sustot en un punt qui n’ei pas percebut de l’audida autan clarament com la “r”, n’ei pas autant aisida a corregir e a s’autocorregir : ne calculam pas los sons e la lor articulacion abans de’us prononciar ! Comencem per ns’escotar a parlar, puish cambiem çò qui non va pas. L’occitan que s’ac amerita.
[1] Pro de locutors naturaus deus qui viven despuish hèra en vila qu’an sovent francizat lo lexic, a bèths còps ua partida de la sintaxi, mes que guardan tostemps aqueth saber espontanèu de prononciar e quan cau e e è quan cau è.
LOS LINÇÒUS
Que s’èra totun mort !
E aquiu qu’èra dens lo son lheit, regde, las mans juntas dab un cap de la color deus sons linçòus.
Ua hemna en dòu, la soa bessè, qu’anava dens la crampa, tocant pertot, trucant sus los mòbles, trebucant las cadièras, gemint, marmostejant[i], arroganhant : èra hòla o qué ?
Ua auta hemna, en vestissi de dòu tanben, qu’èra aquiu ajulhada. Que desglarava los grans deu chapelet, que cercava a pregar Diu, mes en de batles. La dolor que podè mei qu’era. Non pareishè briga avisà’s de l’auta qui’s passejava, que pataquejava per aquiu ; tota a espiar lo defunt, de quan en quan que’s lhevava la vista sus las blangors deu lheit mortuari, puish que la baishava suu sòu com tà seguir ua pensada de turments e de desòus.
Aquesta qu’èra la seror de Janin de Truvèrs ; que s’èran, com disen, tornejats dens lo vente de la medisha mair.
Lo defunt, abans de s’aver clucat los uelhs, qu’avè heits arrenjaments, cuentas deus pòcs bens qui deishava, e cuentas de la soa amna.
Peus ahars de l’amna, non podèn èster cargatius[ii]. L’òmi, arribat de chic, coma lo màger escabòt, com n’i a tandes sus aquesta tèrra d’avegèrs e de lutas, e vailet a dotze ans, qu’avè tostemps estauviat un sòu quan se’n ganhava dus. Sordat e libre, que se’n voló tornar tau medish paisan on avè servit. Puish, de cap a la quarantena, las d’èster tostemps au darrèr deus auts, que s’avè crompada ua aulhada[iii] e que s’èra maridat. Plan hèit de botà’s en aulhas, mes maridà’s ! Lo Janin de Truvèrs, qui avè passats los temps engalinaires[iv], los dias de las holias, que s’avè pres, ci semblèra, esclòp tau son pè, la Menon de Pelaprim.
Aquesta qu’avè la soa idea, quan se ligava. Se’s prenè l’aulhèr, era qui dinc a lavetz avè seguidas las praticas e los cornèrs deus huecs tà costurar, n’èra pas au mensh tà gahà’s a l’arrossec deu tribalh : Janin que se n’avè ganhat, Janin que la devora neurir.
Va plan. Mes la vita que guarda tant d’estrems inconeguts : l’aulhèr que cadó malaut. Jamei la soa molhèr n’èra voluda pujar tau cujalar, portà’u los casàs, autadaments dit lo dequé de la setmana, qu’ei eth qui’s hasè los camins, qui vivè acerà capsús de miussat[v] e d’aiga fresca. Au segond estiu, que s’ac devè trobar. N’ei pas en de batles qui s’arrajava au sorelh crement, bon tà negà’u de sudor, e batlèu èra au vent hred qui passa sus las nevèras. Un còp la calor arderosa, e un aut còp la nèu ardona qui encròca[vi] los membres e v’entra deguens deus òs. E de s’avejar solet dens las jornadas estivencas, eth qui èra acostumat de batalar, d’aver monde au ras, de n’espiar mei davant que calhavèras, penas[vii] e aigas en pindòla, que s’èra tot des•hèit, tot pallit coma un Ecce Homo.
Ja que lo son voler e hosse deus solides, lo son còrps no’s contentava mei tà dromir deu jaç de las cabanas. Que s’avó a véner la tropa pusque non podè mei amontanhar.
Anèra luenh, atau ?
Un dia qui èran au cornèr Janin e Menon, Janin, qui tossiquejava[viii] e a malaisa s’atrapava l’alet, que parlè a la soa molhèr :
— Uèra, que’m senti miélher ; qué me’n dises ?
— Tu que t’ac sabs, e digó l’auta.
— Miélher que soi, mes com non sabem quina òra avem de lhevada, bona o maishanta, que’m volerí prosejar drin dab tu.
— Parla lavetz, ci tornè heishuga, bèths dias a que’t vedi e que t’estudii com t’atelas a batalar hòrt dab la toa beròja de seror, mes que’m disí : “Vam se serèi totun, jo, aquiu per quauquarren !”
E Janin de Truvèrs, passant-se la man per la cara, e segotint lo cap com tà caçar lo vòl d’aqueras paraulas agrosas, que he :
— Hemna, tà que tant de lèds mots ? — e autanlèu la votz que’u se he mei amistosa —, au còrn deu gabinet, entre los plecs de las capas, qu’èi las sheis mila liuras qui tirèm de l’escabòt[ix] quan l’anèm véner.
— Ah ! e digó Menon, ah ! — e que semblè apressà’s drin deu son marit.
E dens la soa cabòla mau empastada, que’s disè : « Que credès de las m’aver estujadas, mes que las i aví trebucadas[x], ja, que las aví compdadas e tornadas a compdar mantun còp. »
Janin que perseguiva de la medisha votz :
— Que son aquerò dinèrs qui nse ganhàvam amassa, e que seré juste que’t demorèssen totas, mes…
— Qué, mes ? — se he l’auta contrariada, envereada, qué vòs díser atau ?
— No’t despaches tant de córrer, dèisha’m acabar, e puish a la toa aisa que diseràs çò qui volhas.
— Que m’ac pensi !
E la hemna, mudada per la malícia, que’s lhevava entà partir quan l’òmi l’atengó, per’mor qu’èra hòrt enqüèra, e que la he assèder.
— Anem, non tant de huec e de prèssa, assèd-te drin mei. Com non hem nat contrat, e perseguí lo malaut, n’as pas a crànher…
— Qué, crànher ? Se non las pòdi tocar bitara aqueras tarjas[xi] qui son mias, sus qui devi compdar, sus la toa paraula, quan non sias enlòc ? Entenes, pusqu’as enqüèra las sheis mila liuras au ton pochic, que sàpias de las me balhar.
— Mes, mes qu’èi tanben ua seror.
— M’estonavi ! Ara, que compreni. Vèn ! E qué’u deves a la toa seror ? Vèn — e Menon de Pelaprim de har l’uelh hissant[xii] e de sarrà’s las mans arpudas —, vèn, qu’ac vòs ? Que’n sia au ton grat.
— Au men grat, non, au grat de tots dus, hemna. La seror n’ei pas soleta, que s’a neurits sheis mainats, l’un d’aqueths qu’ei lo noste hilhòu[xiii], que’u volerí dà’u ua estrea, dus mila liuras, vòs ac ?
— Estreas que vòu har lo qui non n’a taus sons caishaus ! E jo qui t’èi seguit aus tons combats, qui t’èi suportat, bugadat, suenhat !
— Dus mila liuras, n’ei pas hèra.
— E qu’ac dises, tu !
La molhèr, qui s’alugava[xiv] de mei en mei, que començava de gahar las cadièras, de las getar per tèrra, de’s segotir lo mochoèr qui avè suu cap e de cridar : « Miserablòt ! Be n’avèn pòc d’entelligéncia quan te hen vàder ! Qué’u devi jo a la toa seror ? Balha’u tot çò de ton, mes a çò de men non tòques, ja m’entenes ? »
E Menon de Pelaprim que passè tà dehòra coma un cotre[xv]. Que la cerquèn tot lo ser, per vias e carrèras, en çò deus vesins, lo long deu Gave…
« E’s seré au mensh negada ? » disè lo frair a la seror.
E la seror de tornà’u : « Que serà hreda l’aiga ! Mes non volerí èster causa d’ua peleja enter vosauts. Que t’i as a víver, se no’m vòu dar nat sòu, dèisha-l’ac, que’us se guardi, vèn, aqueths dus mila. »
Coma fatigats de cercar, ja se n’anavan tà casa a lutz d’escur, véder se s’èra au mensh estujada en quauque crampa, quan l’avón devath la sèga[xvi] deu vergèr, estenilhada[xvii] de tota la longor de la bèstia, dens la gèrba gohida[xviii].
— Qué hès aquiu, hemna, en dangèr de gahar gran mau ?
— Pas pro tà hà’m morir ! ci tornè.
E non podón tirà’n arren mei.
Un dia, com Janin de Truvèrs se passejava enqüèra, qu’anè cuélher la soa seror :
— Ja sabes quin èm despuish acera auhèrta[xix], vòs la viéner drin apatzar ?
— Com tu volhas, mes se’m ved dab tu, be serà hicar lenha dens lo brasèr ! »
La seror qu’èra totun vienguda ; non s’i pòt contrariar un morimon. Qu’avè sajat de parlar :
— Anem, hicatz-ve d’acòrd. N’ètz que dus, n’avetz pas tandas misèras que d’auts ; n’avetz pas tant a pensar de trobar lo dequé de tot dia tà sèt o ueit bocas, e pelhas, e davantaus, e pantalons, e caièrs e qué sèi jo !
— Ei ta cantà’m aquera cançon qui ès arribada ? » e digó mespresiva la Menon de Pelaprim.
E sus aqueths mots, non s’èra mei dada a nat tribalh, ne botjava guaire deu còrn deu huec. Aquiu, acorrocada[xx], dens lo hum deus escarbòts[xxi], sense voler mei ne minjar ne béver quan lo ne presentavan.
Janin, d’aqueths segotits[xxii], que s’avó a hicar au lheit. La soa seror que hasè camins tot lo dia tà potinguejar[xxiii] l’un, tà sajar de har parlar l’auta. Puish l’aulhèr qu’avó nueits hèra maishantas e que l’estremoncièn[xxiv]. Un ser, la lenga que’u s’èra dravada e no’s mudava de nat membre ; l’alet que’s hasè tanben braca e l’apriga deu lheit qu’èra com suslhevada a cada aledada.
« Menon, e digó la seror, non crei pas que lo frair e sia long ! »
Sense nat gèste, sense ua paraula, sense un còp d’uelh tau lheit on la soa companhia e s’anava morir, la molhèr que’s tirava deu cornèr e que se n’anava tà l’auta crampa.
Quan lo caló amortalhar[xxv] : « Dab qué lo cau vestir ? e digón los vesins ; que caleré lo costume d’esposar[xxvi], se au mensh l’ac botan, e tanben los linçòus. »
Arrés non responè ; la seror, clavada, non gausava botjà’s.
E Menon de Pelaprim, on èra ? Que la cerquèn bèras pausas, e que l’anèn tustar emparada a la frinèsta qui da sus los vergèrs, aquiu que’s hresquejava dab l’aire nueitiu cargat de sentors qui l’arribavan. Dehòra, qu’èra dongas la prima, la vita dens la soa plasença e la soa beror, deguens, la malura hastiau e la mort excusèra[xxvii].
— Menon ? he tot docinas ua vesia.
— Qué vòs ?
— Ja sabes que nse cau linçòus tà amortalhar lo defunt.
Era, sense virà’s de cap tà la qui parlava, que getè un plegòt de claus[xxviii] au miei deu sòu en díser totun : « Linçòus ? Que son au gabinet, aquiu qu’avetz las claus. »
Mes com la vesia las s’amassava, e anava tau gabinet, e paupava dens las pièlas de linge, Menon darrèr que vienè : « Dèisha’m har ! »
E que’us compdava, un, dus, tres, dinc a sheis ! E que horniva : « Aquiu que n’averatz bessè pros. »
Quate deus beròis que’n penón adentorn deu lheit, e dus, los mei usats, que servivan a troçar lo còrps de l’aulhèr.
« Praube frairon ! e hasè la soa sòr, en dants los darrèrs gatges[xxix] aus òmis qui l’amortalhavan, lo chapelet, la crotz, lo voèle, los ciris, praube, non t’averàs vist que maishant temps ! Aqueras aulhas be te’n costavan quant de corrudas, quant de dromidas dab la pelha gohida ! Mes jamei no’t trompès, Diu m’ac perdoni, com de volé’t maridar. Aqueth dia, si, que hes lo gran pecat… »
Plorar que volora, mes, e poder !
Que digó totun enqüèra a votz baisha : « Que’t hosses demorat dab nos, quan n’i a tà sèt que n’i a tà ueit. No’t demandèra lo men òmi que drin d’ajuda entre gèrbas e ardalhs[xxx], aver l’uelh suu bestiar peus peisheders, gavidar los mainats ; non, jamei non los ensenham pro. »
Espiant enqüèra aquera cara qui batlèu non vederé mei, honida[xxxi], la seror que se n’anè càder sus ua cadièra. E un plorar !
« Plora, ce’u disè ua vesia, de plorar qu’ei a còps ua bèra gràcia ! Vèn, no’t botges, e se’t parla, tà qué tornà’u responsa ? Vèn, non, non gausarà cercar de brut davant lo còrps enqüèra tèbe deu son marit ! »
Mes arreganhada[xxxii], los uelhs esvarjats[xxxiii], los braç anius, Menon que pareishè sus la pòrta. Deus sons pès empertinents, que patassejava[xxxiv] e que s’apressava deu lheit, non tienè compde de las hemnas, de las velhadoras qui èran aquiu ajulhadas ; que semblava espiar longadaments aqueth còrps alongat dens la blangor eternau de las telas e deus ciris.
Qué s’anava passar ? Los pòts torçuts e los uelhs herotges, que he lavetz : « E totun, òmi, los qui tocaràn los dus mila qui m’aví estauviats, qui m’aví sudats, n’an pas avut de qué troçà’t, qu’a calut que m’ac tirèssi deu men gabinet, e tu, tu que t’ès volut ajaçar dens los mens linçòus ! »
Miquèu de CAMELAT
[i] marmostejar: arroganhar
[ii] cargatiu: fr. « encombrant », « embarrassant »
[iii] aulhada: tropèth d’aulhas
[iv] engalinaire: f. séducteur ; temps engalinaires : « l’époque où l’on cherche à séduire »
[v] miussat: fr. « sorte de soupe au lait »
[vi] encrocar : fr. « faire se recroqueviller »
[vii] pena : fr. « falaise » (en montanha)
[viii] tossiquejar : tossir de hiu
[ix] l’escabòt : lo tropèth
[x] trebucar : fr. « trouver par hasard »
[xi] tarjas : sòus
[xii] uelh hissant : fr. « œil méchant » (litt. dardant)
[xiii] hilhòu : fr. « filleul »
[xiv] alugà’s : fr. « s’irriter », « s’énerver »
[xv] cotre : tron, ací eslambrec
[xvi] sèga : plèish brocut, fr. « haie épineuse »
[xvii] estenilhada : estenuda de tot lo còrps, fr. « étalée »
[xviii] gohit : trempe (per’mor deu seren)
[xix] auhèrta : escadença, fr. « occasion », « circonstance » ; despuish acera auhèrta : fr. « depuis la dernière fois »
[xx] acorrocada : pelotonnée
[xxi] escarbòt : fr. « tison »
[xxii] d’aqueths segotits: fr. « à cause de ces émotions »
[xxiii] potinguejar : suenhar dab potingas (fr. « médicaments »)
[xxiv] estremonciar: fr. « administrer l’extrême-onction »
[xxv] amortalhar : vestir lo defunt dab vestissis pròpis, abans las aunors
[xxvi] lo costume d’esposar : lo costume de nòvi deu defunt
[xxvii] excusèr : sournois
[xxviii] un plegòt de claus : fr. « un trousseau de clés »
[xxix] gatges : utís, ací ahars
[xxx] enter gèrbas e ardalhs : enter la sason de hejar (fr. « la saison de la fenaison ») e la d’ardalhar (fr. « celle du regain »)
[xxxi] honida : fr. « détruite » (moraument)
[xxxii] arreganhada : fr. « grondante »
[xxxiii] los uelhs esvarjats : fr. « les yeux égarés »
[xxxiv] patassejar : dar còps de “pata”, qad de pè
Que i avè quauque temps dejà qu’un amic e m’ahiscava a “tiéner” un blòg, quan decidii de crear aqueste. Los legedors de la prumèra òra, se n’i demora, que’s bromban lhèu quin definivi “Dia per dia”, a las prumerias, com “un blòg on s’i parlava de tot, en occitan”. E que continua de s’i parlar de tot, puishqu’an podut léger ací ua seguida de bilhets suu Nan qui a perdut la soa reeleccion, o qui la rubrica “Sostien a la causa tsigana” a ganhat un article la setmana passada – lo prumèr despuish 20 mes. Que i avó, tanben, la rubrica “Dictatura psi”, en qui atacavi, non pas la psicanalisi, mes la soa omnipreséncia dens la societat d’adara, hèra sovent dab la forma de çò qui aperavi la “psicanalisi de pacotilha”. N’èi pas cambiat d’avís sus aqueth subjècte, mes ne’m vaga pas mei de m’i interessar.
Mei tard, lo blòg que’u definii com un “jornau intime”, e que demora d’aquera tempsada la rubrica “Lo brut e la furor”, de qui lo darrèr bilhet e data deu 5 de julhet 2010.
Apuish, per rasons personaus que barrèi lo blòg per quauques mes, non pas en lo destrusint (ne’s pòt pas), mes en esglachant los articles. Ne v’estonetz pas, atau, se l’article mei ancian (“Dètz vertats desagradivas sus la Bòsnia”) a la data deu 22 de seteme 2008 : qu’ei un article deus qui estón esglachats, e que’u recuperèi sus Internet Archive. Que son quauques uns en aqueth cas, a non pas portar la data a qui estón escriuts. Que n’i tanben quauques uns qui èran sus la prumèra version deu blòg e qui ne podoi pas recuperar. Per exemple, la rubrica “A l’entorn d’Arantxa” que comptava tres o quate article e no’n podoi recuperar qu’un.
Que i a tanben un gran vueit enter lo 7 de deceme 2009 e lo 25 de junh 2010 : los tribulòcis de la vita que’vs prenen tròp d’energia, a bèths còps, entà qu’ajatz enveja de v’ocupar d’un blòg…
Despuish aquera data, “Dia per dia” qu’a trobat un navèth estille, dab articles mei frequents qu’abans e subertot ua tematica hèra mei centrada sus las preocupacions de la majoritat deus qui legen en occitan : la lenga nosta, e la literatura nosta, de qui e’vs vieni parlar tot còp qui èi lejut un libe en occitan – e que s’escad qu’aquestes torns que’m soi gahat a tornar léger tota la mia bibliotèca occitana (ne son pas tanpòc centenats de libes), per’mor d’aquò los articles que’s segueishen, aquestes torns, dens la rubrica “Lecturas”.
Mes au gusmeth de tots los cambiaments qui a “Dia per dia” a conegut a tot long d’aquestas annadas, ua causa n’a pas cambiat : aqueste blòg que’u voloi tot en occitan, e tot en occitan que demora e que demorarà. Endavant donc, caras legedoras e cars legedors, entaus cinc ans qui vienen, dab lhèu enqüèra quauques cambiaments en camin, en esperant que lo 27 de mai 2017 e poderam celebrar lo detzau cap d’an…
Henri Espieux, Histoire de l’Occitanie
En començant aqueste libe, qu’èi avut paur que lo patriotisme de l’autor e’u mièsse a har un obratge qui ne’s podosse pas mei qualificar d’« istòria » au sens scientific deu tèrmi ; qu’ei de mau préner au seriós un libe d’istòria on legem frasas com aquesta : “Avec les débuts du premier millénaire avant Jésus-Christ, les Celtes font leur apparition sur le territoire occitan”, qui sembla de pausar l’existéncia d’ua Occitania abans l’Occitania. Qu’ei com s’un istorian franchimand escrivè “la France”, “le territoire français”, entà parlar d’eveniments aparits abans lo partatge de Verdun (843), n’auré pas nat sens e que seré suspècte d’arrèrpensadas nacionalistas. Que de taus falsificacions ajan existit dens l’istoriografia franchimanda, ne’n dobti pas ; mes a l’òra on aquesta a deishat, en ua larga mesura, d’estar au servici de l’ideologia nacionau francesa, que seré de dòu har que deu costat occitan e cometóssem de taus excès.
Aviat per aqueth camin de parlar d’Occitania abans l’aparescuda de la lenga d’Òc, l’autor que presenta la conquista romana com la prumèra conquista deu noste país (e la qui mièn tà tèrmi los reis de França com la segonda, donc). Mes n’a pas nat sens. Que’ns presente la Confederacion arvèrna, que’ns parle de Massalia, òc, mes l’Occitania qu’ei gessida de la romanitat. Se lo nòrd de la Gàllia èra tot sancèr cèlta (dab infiltracions, recentas, d’elements germanics), l’Occitania que’s compausava de mei d’un pòble, cèltas, ligurs, ibèrs, grècs, e plan solide los aquitans, los “davancèrs” deus gascons, de qui Espieut e sembla ignorar l’existéncia – e que’u podem excusar puishqu’en aquera tempsada, los istorians ne’us avèn pas sabuts distinguir deus ibèrs – ; e que realizèn los romans l’unitat d’aqueths pòbles, crusòu de la civilizacion occitana de l’Edat Mejana. Aquò segon jo qu’ei essenciau, e per’mor d’aquò que tròbi hèra mau escaduda la faiçon qui a de parlar de la conquista e de l’“ocupacion” romana. Qu’ei ua error de punt de vista màger.
Mes un còp hèitas aqueras duas resèrvas, qu’avem ací un obratge de grana valor e qui, au cap de quaranta ans, e’s merita enqüèra que’u lejan. Essai mei que manuau d’istòria, qu’ei conhit de vistas e de reflexions qui pòden enqüèra estar frutècas. Per exemple, destecant las caracteristicas de la civilizacion occitana classica, que’ns parla Espieut de la “romanitat” de l’Occitania illustrada peu son estacament au dret… roman conservat peus visigòts, mes tanben per juristas locaus, e renovelat per l’apòrt deu Còdi Justinian arribat au noste país au sègle XIIau (lo Nòrd qu’avè lo dret costumèr), o, mei baish, que ns’amuisha l’Occitania romanica en arquitectura contra lo Nòrd gotic, entà díser en conclusion : “Bien évidemment, les Français n’ont pas détruit la civilisation occitane, comme disent certains… Mais les siècles aidant, ils l’ont étouffée peu à peu.” Aquera afirmacion, capitau dens lo caminament de la pensada de l’autor puishque s’estaca apuish a cercar los elements de permanéncia de la civilizacion nosta capvath los sègles, qu’estonarà tots los qui pensavan que fin finala, enter lo tractat de Meaux (1229) e mai de 1968, n’i avè quasi arren ! E de’ns parlar Espieut de l’influéncia de la civilizacion occitana sus la França deu nòrd. Non vau pas desglarar – que passaré lo format d’un bilhet de blòg – totas las vistas de l’autor, navèras a l’epòca e malaja ! sovent enqüèra uei, qui’s meritan que se n’empensen ; mes se podetz trobar lo libe en çò d’un boquinista o en ua bibliotèca, que’vs conselhi de’u léger, que s’ac vau.
De mei, aqueste volume n’ei pas que l’arrevirada, per Joan Revest, de l’originau publicat en occitan, en çò de Lo Libre occitan en 1968. Ad aquera epòca, l’occitan qu’èra conquistador e que podèn concéber qu’un libe d’istòria e’s publiquèsse en occitan ; au dia de uei, l’occitan ne s’emplega pas qu’entà las òbras literàrias (e tanben dens la premsa, vertat qu’ei). Perqué ? Ne seré donc pas fenit lo “temps de la vergonha” ? E serén alienats los “occitanistas”, o qui se’n creden ?
Henri Espieux, Histoire de l’Occitanie, Centre Culturel Occitan, 1970.


c: text/html

text:
Arsène Darmesteter
Arsène Darmesteter (Château-Salins, 5 de genièr de 1846 - París, 16 de novembre de 1888) foguèt un filològ e erudit del judaïsme francés.
Biografia[modificar | modificar la font]
Arsène Darmesteter nasquèt en 1846 a Château-Salins, un vilatjòt al costat de Metz, dins una familha de classa mejana de confession jusieva. Son paire, Calmann Darmesteter, èra religaire de libres e sa maire, Rosalie Darmesteter (nascuda Brandeis), d'origina chèca, disiá èsser descendenta del famós Marahal de Praga. Son fraire James, que vendriá un orientalista famós aprèp, nasquèt tres ans mai tard, en 1849. La familha s'installèt a París en 1852. Lo paire voliá qu'Arsène venguèsse rabin e lo mandèt a una escòla rabinica, Talmud-Tora, de la capitala francesa. Pr'aquò la carrièra religiosa l'interessava pas; obtenguèt puèi son bacheleirat quand aviá 16 ans e dos ans aprèp capitèt de venir licenciat en letras. Puèi, estudièt la filologia francesa a l'École des Chartes, a l'École des Hautes Études e a la Sorbonne. Tre 1869, gràcias a la recomandacion del lingüista parisenc Gaston Paris, foguèt missionat pel Ministèri de l'Instruccion Publica francés per estudiar las glòsas del savi Rashi dins los manuscriches ancians de las bibliotècas anglesas. Aital, a travèrs los comentaris d'aquel erudit jusieu, Darmesteter pensava de poder conéisser la lenga francesa d'aquel temps. Publiquèt divèrses articles suls resultats de sas recercas tre 1872 dins divèrsas revistas coma Romania, çò que li balhèt un prestigi considerable dins los estudis del francés ancian. Aquel meteis an comencèt a trabalhar coma repetidor en lengas romanicas a l'École des Hautes Études.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bonaire
Bonaire es una illa de la mar Cariba, qu'aperten a las Pichonas Antilhas e situada en fàcia de las còstas de Veneçuela. Bonaire forma amb l'illa vesina de Bonaire Pichon una comuna d'oltramar dels Païses Basses.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 10 d'octobre de 2010, l'illa devenguèt una comuna dels Païses Basses, a l'escasença de la dissolucion de las Antilhas Neerlandesas.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Las Illas BES an recebut lo còde ISO .bq lo 15 de decembre de 2010, mas lo domeni internet correspondent es pas encara en servici.


text:
La catedrala es nomenada d'après sent Front, que sa legenda ditz qu'evangelizet la region au segle III. Sas relíquias fugueren conservadas dins la catedrala jurqu'en 1575.
Plan en crotz greca de la catedrala
Fuguet bastida au segle XII, dins un estil que mesla las influéncias romanicas e bizantinas. De vrai, coma las basilicas de Senta Sofia de Constantinòble e de Sent Marc de Venècia, son plan es en forma de crotz greca e sas cinc copòlas a cluchetons rapelent Sent Marc e es possible que sos bastisseires eran estats sedusits per l'art bizantin au tornar de las crosadas.
Qu'es nonmàs en 1669 que la basilica de Sent Front aquesiguet son titre de catedrala, de per avant detengut per Sent Estefe, gleisa dau quartier de La Ciutat.
De 1852 a 1895, Sent Front es restaurada per Paul Abadie (e d'autres architectes) qu'agrandís las copòlas e ajosta los cluchetons qu'aura se pòden veire. En vertat, quò fuguet una reconstruccion vertadiera, que las copolas s'eran esbolhadas a meitat, e qu'aviá faugut las cobrir jos una charpenta classica. De l'origina, la catedrala gardará mas son cluchier dau segle XII, mas que son architectura de copòlas siá tornada establir aüei. Fau se remembrar qu'en segre, Abadie fuguet chausit per bastir la basilica parisenca dau Sacré Cœur, qu'es pas sens rapelar la catedrala de Sent Front. Los tres lustres monumentaus qu'esclaran la catedrala servigueren per enlusir Notre-Dame de París lòrs dau maridatge de Napoleon III en 1853.
L'orguena de Sent Front, construcha per la maison Merklin-Schutz en 1870, fuguet restaurada en 1998 per Pascal Quorin.
Sent Front avant la restauracion d'Abadie. Las teuladas son plan vesiblas


text:
-638
Aquesta pagina concernís l'an -638 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Arribada de colons grècs dins la Peninsula Iberica. Aquò entraïnèt una reaccion dei Fenicians que comencèron de s'opausar a l'expansion grèc. Cartage venguèt rapidament lo centre principau d'aquela resisténcia.


text:
Goven
Goven en breton ( Goven en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Goven A #èsser la residéncia {{#lo que|d'un pòrti de Bretanha}} a Modèl:La s- après Jesucrist. Lo castèl de Blossac se tròba a la confluence de lo mieu e de la vilaine.
Goven a été la résidence Modèl:Lequel au Modèl:S- après Jésus-Christ. Le château de Blossac se trouve à la confluence du Meu et de la vilaine.


text:
An Nòu
L'An Nòu o An Novèl es lo primièr jorn de l'annada e mai lo tèrme designa tanben las fèstas d'aquel primièr jorn de l'an.
Coma tot aniversari d'un calendièr donat, lo jorn de l'an pòt semblar mobil dins un calendièr foncionant amb una autra logica. Per exemple, l'An nòu del calendièr chinés apareis coma una data mobila dins lo calendièr gregorian.
Somari
Diferéncia entre los calendièrs[modificar | modificar la font]
E mai que los Jorns de l'an tomben pas a la meteissa data d'un calendièr a l'autre, se pòt veire una concordança relativa entre aqueles dels païses temperats. En efèit, aquò que foguèt interpretat coma la « desaparicion » de la vegetacion pendent l'ivèrn e sa renaissença a la prima conduguèt lo mite fòrça espandit de la renaissença ciclica de l'an. Atal un grand nombre de Jorns de l'an son festejats entre lo Solstici d'ivèrn e l'equinocci de prima.
Pasmens, aquò es pas universal.
Se pòt citar per exemple l'Egipte antica, que (alara qu'utilizava un calendièr civil solar) festejavan l'An Nòu tre l'arribada annala de l'aigada del Nil. Aquela aigada es deguda a las pluèjas que tomban luènh en amont (dins los nauts planòls); sa data èra entièrament tributària de fenomèns meteorologics. Pasmens, se passava generalament al meteis periòde.
Diferents calendièrs amb la correspondéncia de las datas de lor An Nòu dins lo calendièr gregorian :
- Calendièrs actius
- Annada solara (variable seguent los païses)
- Calendièr atic : novèla luna seguent lo solstici d'estiu (junh o julhet)
- Calendièr chinés : entre lo 20 de genièr e lo 18 de febrièr ;
- Calendièr egipcian antic : lo 19 de julhet (tre de l'aigada de Nil) ;
- Calendièr etiopian : lo 11 de setembre;
- Calendièr fixe : 1èr de genièr.
- Calendièr ebriac : Roch Achana (en setembre o octobre)
- Calendièr julian : vèrs lo 14 de genièr ; data encara utilizada dins qualques païses o comunautats (Calendièr berbèr,...)
- Calendièr liturgic roman (primièr dimenge de l'Avent, fin de novembre)
- Calendièr musulman : calendièr liturgic dins la majoritat dels païses musulmans e oficials dins autres.
- Calendièr Nanakshahi (Punjabi: ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ, nānakashāhī), un dels calendièrs sikh : 14 de març (1 Chet).
- Calendièr persan zoroastrian e Baha'i : 21 de març (equinòcci de prima) ;
- Calendièr universal : 1èr de genièr ;
- Calendièrs abandonats
- Calendièr republican (Revolucion Francesa) : 1èr vendémiaire (22 de setembre), a l'Equinòcci automnal ;
Istòria de l'An Nòu[modificar | modificar la font]
Egipte antic[modificar | modificar la font]
En Egipte antic, l'An Nòu èra lo primièr jorn del calendièr, o lo primièr jorn del primièr mes de la sason de l’inondacion de las culturas per Nil : lo I Akhet 1. Lo I Akhet 1 correspondiá simbolicament a l'aigada de Nil, pasmens que foguèt pas totjorn lo cas perque lo calendièr de l'Egipte antic se descalava cada an. Atal, aquela data portava una fòrta idèa de renovum de benastre, l'aigada de Nil essent vitala pels Egipcians perque despausava sus las culturas de limon.
Roma antica[modificar | modificar la font]
En 46 ab. C., l’emperaire roman Juli Cesar decidiguèt que lo 1èr de genièr seriá l'An Nòu. Los Romans dedicavan aquel jorn a Janus, le dieu de las pòrtas e dels començaments. Lo mes de genièr deu son nom a Janus ; aquel aviá doas fàcias, l’una tornejada cap endavant, e l’autre cap en arrièra. [1]
Segon l'etimologia dels meses de setembre (seten mes), octobre (ochen mes), novembre (noven mes) e decembre (detzen mes), l'antic calendièr roman aviá lo mes de març per primièr mes.
Pasmens, amb l'avinament de la Republica, los Romans prenguèron l'abitud de distinguir los ans en indicant lo nom d'un cònsol, lo consulat essent una magistratura que son mandat dura un an. En -153, lo jorn de l'investidura dels cònsols, fin alara fixada lo 15 març, passèt al 1èr de genièr[2].
Ovidi (-43 Ab. C.; 17 Ap. C. ), dins Los Fastis nos permet de conéisser de costumas romanas per l'An Nòu : un culte èra donat a Janus, dieu de las pòrtas e dels començaments, amb sacrificis d'animals e ofrendas de fruches e de mèl. Se dubrissiá las pòrtas dels temples. Aquel jorn èra considerat coma lo primièr de l'an e se fasiá de vòts, mas se trabalhava, almens simbolicament, en signe de prosperitat economica. Coma èra un jorn fast, los tribunals èran en activitat. Vestits de blanc, los Romans acompanhavan en procession los nòus cònsols de lor demorança al temple de Jupitèr Capitolian.
França[modificar | modificar la font]
En França, l'An Nòu foguèt pas totjorn lo 1èr de genièr : l'An Nòu comença a aquela data dempuèi 1564. Es lo rei Carles IX de França que, dins l'Edicte de Rosselhon del 9 d'agost de 1564, fixa la començança de l’an al 1èr de genièr.
Als sègles VI e VII, dins fòrças províncias, l'An Nòu èra lo 1èr de març. Jos Carlesmanhe, l’an començava per Nadal. Del temps dels reis capecians, l’an començava lo jorn de Pascas. En consequéncia, los ans èran de longor fòrça variable. Aquel usatge foguèt gaireben general als sègles XII, XIII e fins al mitan del sègle XV segon las províncias. Los genealogistas dels reis de França deurián doncas joglar amb las datas en foncion dels luòcs.
En 1622, aquela mesura foguèt generalizada pel Papa per l’ensemble del monde catolic, que siá simplament per simplificar lo calendièr de las fèstas religiosas.
En 1792, lo calendièr republican aboliguèt lo 1èr de genièr e faguèt començar l'an lo 1èr de vendémiaire.
Practicas de l'An Nòu a l'ora d'ara[modificar | modificar la font]
Euròpa Occidentala[modificar | modificar la font]
En Occident, es costuma de festejar l'An Nòu amb una taulejada la velha, es a dire lo 31 de decembre: es lo ressopet de Sant Silvèstre. Se manja generalament lo fetge gras e de champanha. A mièjanuèch, cadun se potoneja, a vegadas jol vesc, en se felicitant amb los melhors vòts possibles e en s'engatjant a d'eventualas bonas intencions. Puèi, s'ofrís las estrenas, presents de l'An Nòu.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
En China, cal escriure e lançar sos vòts dins un « arbre de vòts ». Cal alara qu'aquel papièr i demòre tota la serada per que lo vòt se realize. L'An Nòu chinés es tanben festejat per de fuòcs d'artificis espectacloses e d'explosions de petards.
Oceania[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) The World Book Encyclopedia (1984), tome XXIV, p. 237
- ↑ (en) Lesley Adkins, Roy A. Adkins, Handbook to life in ancient Rome, Oxford University Press US, 1998, p. 42.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) The world book encyclopedia, 1984, vol. XXVI}}


text:
Nimes
Nimes (Nîmes en francés, Nemze en occitan ancian; descendent del latin d'origina cèlta Nemausus) es una vila d'Occitània situada gaireben au limit de Lengadòc e Provença, a 35 km de la Mar Mediterranèa. Administrativament es restacada au departament de Gard que n'es sa capitala e a la region de Lengadòc-Rosselhon. Aquesta vila, la mai importanta demograficament dau departament, comptava 142.205 abitants en 2010.
Sa fondacion durant l'Antiquitat e sa situacion sus un ais de circulacion important li permetèron d'aténher una prosperitat considerabla del temps de la dominacion romana, e la ciutat n'a servat una riquesa de monuments inegala en defòra d'aquela ostentada per cèrtas vilas de l'estat italian.
Lo gentilici es nimesenc, -a.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La ciutat de Nimes foguèt creada au sègle VI avans Jèsus Crist ; la vila vèn dau desvolopament d'un oppidum preroman, capitala dei Vòlcas arecomics, un dei grands pòbles de Gàllia.
En 120 avans JC, lei Vòlcas, a la tèsta d'un vast territòri de 24 oppida, acuelhon sens resisténcia lei Romans. La Colonia Nemausa, la vila galloromana es a mand de nàisser. A partir de 118 avans JC, la Via Domícia religant Itàlia a Espanha es bastida e travèrsa la ciutat. Foguèt un periòde de prosperitat sos lei Romans: leis Arenas, l'Ostau carrat, la Torre Manha e lo Temple de Diana foguèron bastits, e mai lo Pònt de Gard a 50 km de Nimes.
Sos l'Edat Mejana, Nimes subiguèt fortament lei guèrras. Foguèt un luòc important dei guèrras de religions entre Protestants (lòngtemps majoritaris dins la vila) e Catolics. Nimes foguèt fòrça influençada per leis idèas revolucionàrias, coneguèt la revolucion industriala au sègle XIX que li permeteguèt de se desvolopar considerablament.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Divisions administrativas[modificar | modificar la font]
Los cantons[modificar | modificar la font]
Nimes se dividís en sèt cantons.
Sièis d'elei an Nimes coma capluòc e son formats d'una part de la comuna
Las circonscripcions[modificar | modificar la font]
Nimes es dividida en doas circonscriptions legislativas:
- 1a circonscripcion de Gard (que compren los cantons de Nimes 1, 3, 4, 5, 6 e 7), deputat: Yvan Lachaud (Nouveau Centre)
- 2a circonscripcion de Gard (que compren lo canton de Nimes 2), deputat: Étienne Mourrut (UMP)
Patrimòni e monuments[modificar | modificar la font]
- Bastit a la fin dau primièr sègle aprèp J-C, l’anfiteatre de Nimes, l'un dei melhors servats mondialament, mesura 133 mètres de long e 101 mètres de larg. La faciada, auta de 21 mètres, es facha de dos nivèls de 60 arcadas cadun. A l'endedins, aperaquí 25 000 espectadors podián assistir aus combats d'animaus e de gladiadors. Uèi, leis arenas, luòc de prestigi, se transforman regularament en una sala granda d'espectacle ont leis artistas franceses e d'autres païses venon far de representacions. Constituisson a mai lo còr de las fèrias de Nimes, que las corridas i reunisson de milierats d'espectadors. Se pòt considerar coma l'edifici d'aquesta mena melhor conservat del mond. Un programa de sauvagarda e de restauracion dau monument es a se botar en plaça.
- Es un temple roman exastile edificat au debut dau sègle I PER l'emperaire August que lo dediquèt a la glòria de sei dos felens : lei consols e caps militars Lucius Caesar e Caius Julius Caesar. Au fiu daus sègles, lo temple es vengut un ostau consulari, una glèisa puèi un musèu deis arts antics. Es uèi un dei temples romans lei melhors conservats au mond.
- Es un dei vestigis mai importants e vesedors de l'anciana encencha romana de Nimes. La Torre Manha senhoreja lei Jardins de la Fònt sus lo mont Cavalièr. De forma octogonala, aquesta torre que foguèt la mai auta e prestigiosa de l'encencha romana augusteana compreniá tres nivèls ensús d’un sosbassament. Actualament, s'elèva doncas a 32 mètres dau sòu ja que li manca lo darrièr nivèl. Quand lo temps es clar, presenta un ponch de vista ideau que permet de vistalhar lo mont Ventor, leis Aupilhas, Cevenas, lo mont Augal, lo puèg de Sant Lop e la plana de Vistre, e segur la garriga, païsatge abituau de l'environa.
- Aqueste monument, que se pensava popularament qu'èra un temple e que ne sèrva encara lo nom, data dau sègle II aprèp J.C. Se tròba dins la part bassa dei Jardins de la Fònt, pro prèp de la quita font. Èra encara entièr a la mitat dau sègle XVI qu'i encabissiá una capèla. Lei religioses ne foguèron fòrabandits quand se produguèron lei guèrras de religion. Es lo solet monument servat (en part) dins l'ensems del santuari roman dedicat au culte imperiau e ai lésers a l'entorn de la fònt sagrada. Sa foncion originala exacta demòra encara parcialament desconeguda a mai se se pensa actualament qu'èra puslèu un edifici de vocacion culturala, coma per exemple una bibliotèca.
- Aqueste parc public se tròba dins lo centre de la vila . Son estats creats a l'entorn de la font de Nimes originala, la de la divinitat Nemausus.
- Es una construccion romana bastida au sègle I ab. J.-C. En 1840, venguèt monument istoric.
Personalitats de Nimes[modificar | modificar la font]
- Antòni Bigòt (1825-1897), autor prefelibrenc.
- Robèrt Lafont (1923-2009), escrivan, lingüista e teorician occitanista.
- Joan Rebolh (1796-1864), escrivan prefelibrenc.
- Loís Romieu (1829-1894), escrivan prefelibrenc.
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Lo siti Official de Nimes (http://www.nimes.fr/)


text:
Le Bocasse
Le Bocasse es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat se #trucar Lo Bocasse-Valmartin de la fusion de las doas comunas l'an 1825 fins en 1962[1].
La commune s’appela Le Bocasse-Valmartin de la fusion des deux communes en 1825 jusqu’en 1962[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Ehess, nòta communale del Bocasse sus la basa de donadas Cassini, consultada lo 25 d'agost de 2010


text:
Sant-Weganton
Sant-Weganton en breton ( Saint-Ganton en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Sant-Ganton vendriá de sant Guenganton o Hingueten, fraire del abbaye de Sant-Méen o avesque de Vannes a Modèl:La s-.
Sant-Ganton es una anciana trèva de Pipriac #que tira lo sieu nom d'un ancià prieuré, uèi desaparegut, elevat jol vocable de sant Guenganton pels fraires de Sant-Méen. La parròquia a pas #èsser erigida #qu'en 1803[1].
Lo 4 de setembre de 2012, lo vilatge a conegut la siá primièra intrada escolara dempuèi 33 ans, dins una escòla bastida en partida pels parents d'escolans. Dempuèi 1979 e la clausura de la classa unica de l'escòla privada, lo vilatge i aviá pas n'efièch mai d'escòla, en sabent que l'escòla publica i aviá barrat l'an 1942. L'establiment compta uèi 66 escolans, aculhits en tres classas, de la maternal a l'elementària.
Le nom de Saint-Ganton viendrait de saint Guenganton ou Hingueten, moine de l'abbaye de Saint-Méen ou évêque de Vannes au Modèl:S-.
Saint-Ganton est une ancienne trêve de Pipriac qui tire son nom d'un ancien prieuré, aujourd’hui disparu, élevé sous le vocable de saint Guenganton pour les moines de Saint-Méen. La paroisse n’a été érigée qu’en 1803[2].
Le 4 septembre 2012, le village a connu sa première rentrée scolaire depuis 33 ans, dans une école construite en partie par les parents d'élèves. Depuis 1979 et la fermeture de la classe unique de l'école privée, le village n'avait en effet plus d'école, sachant que l'école publique avait fermé en 1942. L'établissement compte aujourd'hui 66 élèves, accueillis dans trois classes, de la maternelle à l'élémentaire.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Presentacion de la municipalitat sus Glad, portail dels patrimònis de la region Bretanha
- ↑ Présentation de la commune sur Glad, portail des patrimoines de la région Bretagne


text:
Amin Maalouf
Amin Maalouf (en arabi أمين معلوف) es un escrivan Libanés d'expression francesa nascut lo 25 de febrièr de 1949 a Beirot.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt a Beirot, pasmens los primièrs ans d'Amin Maalouf se debanèron en Egipte, patria qu'adoptèt los grands mairals. De retorn al Liban, la familha s'installèt dins un quartièr cosmopolit de Beirot, ont vivián la grand partida de l'an, mas l'estiu demoravan a Machrah, vilatge del Mont Liban que los Maalouf ne son originaris.
Lo paire es un jornalista fòrça conegut al Liban, tanben poèta e pintre, eissit d'una familha d'ensenhants e de directors d'escòlas. Los aujòls, catolics, se convertiguèron al protestantisme al sègle XIX.
La maire es eissida d'una familha francofòna e catolica, istamboliòta, vila fòrça simbolica dins l'imaginari d'Amin Maalouf, l'unica que siá citada dins caduna de sas òbras[1].
Los estudis primaris d'Amin se faguèron a Beirot dins una escòla francesa dels Jesuistas. Sas primièras lecturas èran en arabi, enclusits los classics de la literatura occidentala, mas sas primièras temptativas literàrias, secrètas, èran en francés, qu'es per el, a l'epòca, la « lenga d'ombra », per oposicion a la « lenga de lutz », l'arabi[2].
Estudiant en sociologia e sciéncias economicas, encontrèt Andrée, educatriz especializada, qu'esposa en 1971. Pauc aprèp venguèt jornalista pel principal quotidian de Beirot, An-Nahar, escriguèt d'articles de politica internacionala.
La guèrra civila esclatèt en 1975, obligant la familha a se retirar dins lo vilatge del Mont Liban. Amin Maalouf lèu decidiguèt quitar lo Liban per França, en 1976. Sa femna e lors tres enfants seguèron.
Tròba en França un trabalh de jornalista dins un mensual d'economia.
En 1981 obtenguèt son primièr contracte d'edicion, (Jean-Claude Lattès), per Les Croisades vues par les Arabes, que foguèt publicat en 1983. Encontrèt son primièr succès amb Léon l'Africain, en 1986, e decidiguèt de se consacrar a la literatura.
Obtenguèt en 1993 lo Prèmi Goncourt per Le Rocher de Tanios, que se passa dins los monts libaneses de son enfança.
Trabalha amb Kaija Saariaho compositriz finlandesa per escriure d'operas.
En 2007-2008, presidiguèt, per la Comission Europèa, un grop de reflexion sul multilinguisme, que produguèt un rapòrt: Un desfís salutari: coma la multiplicitat de las lengas poirà consolidar Euròpa.
Es doctor honoris causa d'universitats de Liban, d'Espanha, de Portugal o de Belgica [3].
Recebèt lo Prèmi Prince d'Astúrias de literatura en 2010[4].
Influéncias e inspiracions[modificar | modificar la font]
L'autor se ditz influenciat, entre autres, per las òbras de Thomas Mann, Albert Camus, Leon Tolstoi, Marguerite Yourcenar, Charles Dickens, Stefan Zweig e Omar Khayyam e la poesia de lenga aràbia[5].
Los romans d'Amin Maalouf son marcats per sas experiéncias de la guèrra civila e de l'immigracion. Se caracterizan (entre autres) per de viatjaires entre las tèrras, las lengas e las religions. Dins son libre Les Identités meurtrières, s’indigna dels comportaments umans quand l’afirmacion de se va plan sovent amb la negacion de l’autre. Sa filosofia umanista le convenci que podèm demorar fidèl a las valors qu'eretarem, sens al meteis temps se creire menaçat par las valors que d’autres son portaires.
Òbras[modificar | modificar la font]
Romans[modificar | modificar la font]
Ensags[modificar | modificar la font]
Librets d'opera[modificar | modificar la font]
- L'Amor de luènh (2001)
- Adriana Mater (2004)
- Émilie (2010)
Prefacis[modificar | modificar la font]
Annèxes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "autobio"(fr)Autobiografia en forma d'entrevista, sul blòg oficial de l'escrivan
- ↑ id "autobio"
- ↑ "bioblog"(fr)Blòg oficial d'Amin Maalouf
- ↑ (fr)[1][2]
- ↑ (fr) "lof" Entrevista amb Amin Maalouf, per Sandrine Meslet


text:
Arràs
Arràs es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Après l'annexion d'Artés a França, en 1481, la ciutat foguèt repoblada amb la contribucion de Lengadòc.[1]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Henri Stein, "La participation du pays de Languedoc au repeuplement d'Arras sous Louis XI", in Bibliothèque de l'école des chartes, Vol. 92, 1931, pp. 62-69


text:
Paul Passy
Paul Édouard Passy (Versailles, 13 de genièr de 1859 – Bourg-la-Reine, 21 de març de 1940) foguèt un lingüista e fonetician francés, un dels pionièrs dels estudis de fonetica. Fondèt l'Associacion Fonetica Internacionala en 1886. Sa contribucion foguèt fondamentala dins l'elaboracion e difusion de l'Alfabet Fonetic Internacional. Aguèt coma escolan lo fonetician anglés Daniel Jones que foguèt un dels lingüistas mai importants de la lenga anglesa.
Biografia[modificar | modificar la font]
Paul Passy nasquèt en 1859 a Versailles dins una familha de notables parisencs. Son paire, Frédéric, èra un economista e politician prestigiós qu'èra estat lo primièr guerdonat (amb Henri Dunant) del Prèmi Nobel de la Patz en 1901. Plan jove Passy, qu'aviá de preceptors, dominava ja mantuna lenga estrangièra coma l'anglés, l'alemand e l'italian. Mai tard estudièt lo sanscrit e lo latin a l'École des Hautes Études. Se diplomèt a l'universitat quand aviá pas que 19 ans e comencèt puèi a trabalhar coma professor de lenga (en alemand e anglés) dins las escòlas publicas per far pas lo servici militar. I passèt dètz ans e, cansat de l'ensenhament tradicional de las lengas, comencèt a s'organizar pr'amor d'ensajar d'i menar de reformas prigondas e drasticas. Aital fondèt en 1886 l'Associacion Fonetica Internacionala, qu'a la debuta amassava de professors de lenga. Participèt puèi, e foguèt un dels contribusidors màgers, a l'elaboracion de l'Alfabet Fonetic Internacional. Passy foguèt tanben un personatge essencial dins lo desvolopament del cristianisme social francés. En 1906, participèt a la creacion de l'Union dels Socialistas Crestians e tres ans mai tard, en 1909, fondèt a ras del vilatge de Fontette (dins lo departament d'Aube) la coloniá sonada Liéfra (nom bastit a partit de la devisa francesa "Liberté, Égalité, Fraternité") que foncionava segon la lei de Moïse que desapareguèt tre qu'arribèt la Primièra Guèrra Mondiala
Òbras[modificar | modificar la font]
- Élémans (sic) d'anglais parlé s. d.
- L'instruction primaire aux États-Unis: rapport présenté au ministre de l'Instruction publique (1885)
- Sons du français (1887)
- Étude sur les changements phonétiques et leurs caractères généraux (1891)
- Le français parlé; morceaux choisis a l'usage des étrangers avec la prononciation figurée (1892)
- Elementarbuch des gesprochenen Französisch, escrich amb Franz Beyer (1893)
- Abrégé de prononciation française, phonétique et orthoépie, avec un glossaire des mots contenus dans le français parlé (1897)
- Dictionnaire phonétique de la langue française, complément nécessaire de tout dictionnaire français, escrich amb Hermann Michaelis (1897)
- De la méthode directe dans l'enseignement des langues vivantes, escrich amb Henri Laudenbach e Georges Delobel (1899)
- Choix de lectures françaises phonétiques (1900)
- Petite phonétique comparée des principales langues européennes (1906)
- Lectures françaises phonetiques (1918)
- Conversations françaises, en transcription phonétique avec traductions anglaises (1920)
- Souvenirs d'un socialiste chrétien, 2 volums (1930-1932)


text:
L’Almanach des Provençaux
Etudes Comtadines.
Azalaïs
Cansounié prouvençau
L’Almanach dauphinois pèr 2009
Femna mon amor de Sèrgi Bec.
Diciounàri de l’Ariege
À la Font de Vau-Cluso
Pèr lou cop, en avisant la meteò d’aquésti darrié tèms, poudren pas dire que plòu jamai sus nosto terro de Prouvènço! Mai d’abord, vous vau pamens baia lou relevat di jour de plueio de l’annado sus Sant-Roumié mounte rèste. Veirés qu’es parpello d’agasso à respèt de ço que toumbo sus d’àutri regioun que li citarai pas, mai... seguissès ma lucado!
Janvié : 2 jour de pichoto plueio. Febrié : 1 jour de plueio. Mars : 2 jour de pichoto plueio. Abriéu : 5 jour de plueio. Mai : 6 jour de plueio, dirai proun counsequènto. Jun : quatre degout coume disié ma grand. Juliet : uno chavano e uno pichoto raisso. Avoust : uno chavano. Setèmbre : uno bono plueio de la journado. Óutobre : hoi! 5 jour de plueio. Nouvèmbre : 6 jour de plueio à l’ouro qu’escrive, sian lou 19. Pamens, es egau! 6 jour de plueio quàsi à-de-rèng, pèr un Prouvençau, acò ’s quicon...
Verai que Durènço es proun grosso e que l’aigo a bèn toumba sus lis auturo de Vaucluso (1) e di Bàssis-Aup. D’aqui, un coumpan miéu que rèsto à Cavaioun me diguè i’a quàuqui jour :
- Moun brave Ive, se vos vèire un bèl espetacle d’aigo, te fau enfourca toun velò e tira sus la Font de Vau-Cluso que te n’en dise qu’acò!
Vau-Cluso
Adounc, me vaqui lèst pèr l’óuperacioun Font de Vau-Cluso. Siéu toujour un pau en tramble* quouro tire vers Vaucluso. Es un despartamen que m’agrado forço, anas saupre perqué? Belèu acò vèn de ma neissènço cavaiounenco vo encaro qu’es un despartamen bèn equilibra pèr ço que toco la geougrafìo, li vàsti plano agricolo encenturado pèr lou Rose au pounènt, Durènço e la mountagno de Leberoun à l’adré, lou pendis dis Aup au levant e Ventour gigantas vers l’uba.
Mai basto, anan pas faire un cous de geougrafìo! Me veici sus lou velò. Uno bello journado d’autouno s’anóuncio, lou soulèu es proun palinèu, certo, mai mando si rai à-travès di piboulo quàsi desfuiado que s’esperlongon dins lou cèu clarinèu.
En partènt de Sant-Roumié, endraie toujour li pichòti routo que menon vers lou pont de Cavaioun en passant pèr lou campèstre. Pas tant couioun d’endraia la grand routo drecho, estranglado entre li platano e trevado pèr uno moulounado de camiounas de mai en mai noumbrous.
Mai lou poun lou mai tihous pèr un ciclisto es d’arriba à Durènço sènso auvàri! Lou pichot vilajoun de Plan-d’Ourgoun, pamens dins li Bouco de Rose e en ribo gaucho de Durènço, es devengu despièi quàuqui deseno d’an uno di gràndi zouno endustrialo e coumercialo dóu relarg cavaiounen. Sus la routo, à-n-aquel endré, li velò an pas lou blanc dóu pòrri! Basto, à forço de risca sa vido dins li gràndi routoundo, sus li routo à quatre vìo, entre dous gros camioun, quàuqui veituro sèmpre preissado que vous passon à ras, avès pamens quàuqui màigri chanço d’arriba vivènt sus lou pont que vous fai rintra en Vaucluso. Sian à Cavaioun que, ma fisto, se debano proun bèn. Après un souspir de malancounié en vesènt ço qu’an fa de moun escolo - lou cous coumplementàri, coume se disié alor - e qu’es devengu un pargage pèr li veituro, me rèsto que de tira sus l’Isclo-de-Venisso pèr arriba à Font de Vau Cluso (dóu latin Vallis Clausa) mounte Petrarco se retirè en 1337 pèr ié coumpausa la maje part de si pouësìo.
Ço que pico l’iue en arribant es que i’a quàsi ges de vesitaire; lou mes de nouvèmbre es lou meiour moumen pèr veni s’espaceja dins aquest endré e, s’en mai d’acò avès la chanço d’agué li gràndis aigo, alor es l’Americo... espressioun que se disié après la guerro de 39-45 e qu’entendiéu proun souvènt dins la bouco di gènt. I’avié meme un cantaire francés que n’avié fa ’n titre de cansoun ! Acò voulié dire pèr resumi qu’erias au païs di raive mounte tout es aboundous, meravihous, basto... lou païs dóu drudige e dóu bonur... Curious pamens que despièi d’annado aquesto espressioun s’entedeguèsse plus! Se n’i’a qu’an uno esplico aqui subre, me la dounaran...
Mai vaqui lou panèu Font de Vau-Cluso, ié sian! En passant sus lou pont, se pòu devina eisa qu’un espetacle grandaras nous espèro amount. D’efèt, l’aigo es auto contro li ribo e tendrié un chivau au galop; uno aigo verdo e lindo que deja formo la Sorgo à mand de s’esparpaia un pau d’en pertout dins lou despartamen que, mounte que passessias, poudès ié remira sis aigo blouso.
L’espelido de la Sorgo
La Sorgo es uno meraviho de la naturo : lou mai pouderous sourgènt de Franço e lou cinquen dins lou mounde.
Aquest sourgènt es prouvesi pèr lis aigo souto-terro di Mount de Vaucluso, de Ventour e de la Mountagno de Lure. Fau eici ramenta que lou poun lou mai founs es à 308 mètre souto la baumo; fuguè ajoun en 1985 pèr un roubot de la soucieta espeleoulougico de Font de Vau-Cluso.
Acò dich e sènso faire d’alòngui, m’endraie d’àpèd, en tenènt la biciéucleto d’uno man, à rebous de ribiero sus lou camin enquitrana. Dóu tèms que camine, ause un bram terrible eilamount. A flour e mesuro que mounte, à rebous dóu courrènt, lou brut vai creissènt e se devino deja darrié lis aubre quàsi desfueia de la ribo, li proumié biòu d’aigo* subroundant li roucas moussu en jitant d’escumo de tout caire dins un bramadis esfraious. Sorton d’endessouto e d’en pertout; sis aigo se mesclon pièi dins de revoulun qu’es pas de crèire : un espetacle pivelant que mis iue se n’en podon pas derraba!
Me fau pamens mounta jusqu’au trau, au garagai. Tout de long, lis aigo boumbissènto soun que mai enferounado. Sèmblo que van escranca li gros roucas tanca ’qui, proubable despièi de siècle.
Me vaqui davans la baumo roucadisso. Curiousamen, l’aigo que remplis lou trau sèmblo noun mouvedisso e pamens, quand reluque li proumié roucas à ras dóu garagai, l’aigo se rounso entre éli e pren subran uno vitesso folo en escumejant e bramant à faire pòu. Rescontro dins sa cabussado despouderado li biòu d’aigo qu’ai vist en mountant e m’avise alor que siéu en trin de viéure un evenimen espetaclous que perduro despièi de siècle e sènso relàmbi : l’espelido de la Sorgo!
A-n-aquelo subito pensado, tout moun èstre se pren d’un tau fernimen que n’en rèste un moumen palafica...
Lou partage dis aigo
Plan-planet revène sus terro coume après un pantai que t’a bourroula dins la som!
Sus lou camin dóu retour vau m’arresta un moumenet à-n-un endré bèn particulié, un poun simbouli dóu despartamen e que pamens forço mounde counèisson pas. Aqui, à un kiloumètre à l’amount de l’Isclo de Venisso, s’atrobo lou partage dis aigo de la Sorgo. Es aqui que la Sorgo (dicho d’amount) se desseparo pèr deveni Sorgo de Veleroun e Sorgo d’Entre-Aïgo.
Coume se pòu coustata sus la foutò çai-sus, la Sorgo amount es estado barrado pèr l’ome e l’aigo vai desenant s’escoula dins dous besau*, l’un à drecho vers Entre-Aïgo, l’autre à man senèstro vers Veleroun.
De moulounado de Sorgo
Aquéli dous bras maje van pièi se ramifica en uno trenteno de Sorgo qu’an tóuti soun noum e que caminon sus 500 kiloumètre dins un bacin que represènto uno surfaço de 1230 km2 pèr pièi tóuti se rejougne à Bedarrido pèr se jita dins Óuvezo. De nouta que lou canau de Vaucluso qu’eisisto despièi, proubable, au mens milo an, se pren sus la Sorgo d’Entre-Aïgo se jito, éu, dins Óuvezo à Pont de Sorgo. Pamens, uno de si branco dicho d’Avignoun rintro dins la ciéuta papalo pèr la Porto Limbert e passo majamen souto la vilo pèr se perdre dins lou Rose au sud dis Alèio de l’Oulo. L’aigo que vèn prouvesi la carriero di Tenchurié n’en fai partido. Mai charre, charre.. me fau rintra sus Sant-Roumié, que la niue toumbo lèu en d’aquesto sesoun...
Pèr clava, retendren que la Font de Vau-Cluso, en dounant neissènço à touto aquelo moulounado de Sorgo, countribuïs despièi de siècle à l’agriculturo dóu despartamen de Vaucluso. Óublidessian pas nimai qu’un fube d’usino de touto meno an marcha bono-di sa forço idroulico de siècle de tèms e qu’anaro passa pèr maio.
Aquelo escourregudo dins lou bacin di Sorgo s’acabo. Prene toco emé vous, amigo e ami legèire pèr uno permenado d’ivèr, à saupre mounte? Belèu dins la nèu... Tenès-vous gaiard!Leissique
27178


text:
Bernat Kouchner
Bernat Kouchner ( - en francés, Bernard Kouchner - Avinhon, lo 1 de novembre de 1939 es un òme politic francés d'origina provençala coneissut mondialament per aver fondat l'organizacion umanitària Mètges Sensa Frontièra. Foguèt ministre de la Santat e deis Afars Europèus de govèrns de senèstra sota la presidéncia de François Mitterrand. Foguèt causit tanben coma ministre deis Afars Estrangiers dau president de drecha Nicolas Sarkozy.
Vida e carriera[modificar | modificar la font]
Naissèt a Avinhon, fiu d'un mètge josieu d'origina lituaniana e de Léone Mauric, una infirmiera protestanta provençala.
Foguèt membre dau Partit Comunista Francés dins sa jovença e mai coneissèt personalament Fidel Castro. Durant leis eveniments de Mai de 1968 foguèt actiu a La Sorbona puei anèt trabalhar coma mètge au Biafra durant la guèrra civila e fondèt ambé d'autrei l'organizacion Mètges Sensa Frontièras (MSF). Foguèt tanben actiu au Liban e en la mar per lei refugiats dau Vietnam subre lei Boat People. Un conflicte intèrne dedins MSF li faguèt abandonar l'organizacion per fondar Mètges dau Monde en 1980.
Bernat Kouchner se declarèt en favor dau « dever d'ingeréncia », es a dire, per lo drech e l'obligacion per lei democràcias d'intervenir dins leis afars intèrnes e de pas respectar la sobeiranetat dei país que cometon de crimes còntra sei populacions civilas. Subre aqueu ponch, foguèt en desacòrd ambé MSF, partisan de la neutralitat.
A partir de 1988 comencèt sa carriera politica ambé lo Partit Socialista Francés ambé cu foguèt ministre de la Santat, ministre deis Afars Europèus e deputat europèu avans de tornar èstre ministre de la Santat dau govèrn de senèstra de coabitacion dau premier ministre Lionel Jospin. Durant aqueu segond periòde de sa carriera, intervenguèt au Rwanda e au Kosovo.
Avans d'intrar dins lo govèrn de "coalicion" dau president Sarkozy, Bernat Kouchner defendèt de posicions en favor d'una eventuala intervencion dirècta deis Estats Units dins lo cas de l'afar dau projècte e deis pretencions nuclearas iranianas. Sa posicion afichada es de fermetat, pas de volontat de guèrra.


text:
Eritrocit
Los eritrocits (del grèc erythros, « roge » e kytos, « clòt », traduit per cellula) o ematias o globuls roges son lo tipe pus comun de cellulas sanguinas e lo principal mejan de carreg de l'oxigèn dins los vertebrats, entre los palmons (o las branquias) e los teissuts del còrs.
Fisiologia[modificar | modificar la font]
- Son elaborats dins la mesola ossosa, situada dins la majoritat dels òs (vertèbras, costèlas, esternum, calvaria, extremitats dels òs longs). In utero, l'eritropoesi comença, dins lo sac vitellin, puèi al nivèl del fetge. Al moment de la naissença, se produtz ja al nivèl de la mesola.
- La fabricacion d'ematias per la mesola ossosa es apelada eritropoesi. Tot comença amb de cellulas socas ematopoeticas, dichas totipotentas (pòdon donar naissença a tot tipe de cellula). D'unas van puèi començar de se diferenciar, e van formar los progenitors (BFU-E, CFU-E). Aquestes progenitors van contunhar de se devesir per mitòsi per arribar a l'ematia puèi al reticulocit. Las cellulas se cargan en emoglobina, responsabla de sa color roja. Lo reticulocit va pèrdre son nuclèu, per venir un globul roge madur.
- L'eritropoesi es regulada per de factors de creissença. L'EPO va agir en estimular los progenitors, mai que mai los CFU-E, e d'aquel biais favorizar fins finala la produccion de globuls roges.
- Dins l'òme, la durada de vida dels globuls roges es de 120 jorns e aperaquí 1 % son remplaçats cada jorn[1].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Harrisson Principes de Médecine Interne ISBN 2-257-17549-2


text:
Instrument de còrdas puntejadas
Un Instrument de còrdas puntejadas qu'ei un cordofòn (un instrument de musica qui produseish los sons sons au mejan de la vibracion d'ua còrda) qui las soas còrdas e son mesas en vibarcion mercés per un còp trucat sia per un dit sia per un plèctre. Aqueste instrument que s'amassan en familhas : la familha deu laüt (dab la famila de la guitarra, de la mandolina e deus laüts e tanhents), la familha de la citara dab lo sons tanhents (autoarpa, bandora ucraïnana eca), la familha de l'arpa e la familha deu clavecin.
La màger part deus nstruments de còrdas hregadas (com lo vriulon) que pòden tanben estar puntejats dab los dits dab la tecnica deu pizicato (e per la contrabassa, qu'ei mèma dens certes estil musicaus com lo jazz, lo principau biais de'n jogar).
- Intruments ancians : cistre • mandòra
- Familha de l'arpa : arpa classica • arpa celta
- Familha de la mandolina : mandolina • mandòla • mandoloncèl • mandobaisha • mandolina bluegrass • banjolina
- Familha de la guitarra : guitarra barròca • vihuela • guitarra • guitarra baisha •
- Familha deu laüt : laüt • archilaüt • teorba
- Familha deu clavecin : espineta • clavecin
- Monde arabomusulman : ud
- Euròpa
- America
- America Latina :
- America deu Nòrd : autoarpa • banjo • dulcimer


text:
Club Atlético Huracán
Lo Club Atlético Huracán qu'ei ua associacion esportiva de Buenos Aires qui la soa activitat principau qu'ei lo son equipa de fotbòl de purmèra division.
Lo malhòt ei blan dab quauques elemant arrois e lo son simbèu qu'ei un balon aerostatic. Que ho fondat en 1908 dens lo quartièr de Nueva Pompeya qui'u ei associat mes lo son estadi, l'Estadi Tomás Adolfo Ducó, que's tròba dens lo quartièr de Parque Patricios.
Los sons suportaires que son aperat quemeros (de l'espanhòu quemar, qu'ei a díser bruslar en referéncia a la zòna de l'estadi on se bruslavan lo salopèrs de la ciutat).


text:
Salta
Salta qu'ei ua ciutat argentina, capitala de la província deu medish nom. Qu'ei situada au pè deus Andes, dens la vath de Lerma. Per'mor de la beutat d'aquesta vath e deu son patrimòni arquitecturau, la vila qu'ei susnomada Salta la Bèra.
Istòria[modificar | modificar la font]
La ciutat que ho fondada per Hernando de Lerma lo 16 d'abriu de 1582. Que he partida de la Vicereiautat deu Peró dinc a 1776, annada de la creacion de la Vicereiautat de l'arriu de Plata (qui la soa capitala be hore Buenos Aires). Que vadó capitala de l'Intendéncia de Salta del Tucumán.
Durant la Guèrra d'Independéncia, los gauchos aus òrdis deu generau Güemes que combatón las tropas espanhòus en las empachar de tornar conquestar Argentina. En 1813, lo generau argentin Manuel Belgrano qu'obtiengó ua victòria decisiva per la libertat definitiva deu país suber los reialistas espanhòus durant la batalha de Salta.
Durant lo sègle XIX, Salta que demorè estremada e que tornè conéisher ua importanta activitat economica dab l'arribada deu trin (1890) e, dab eth, deus immigrants : italians, espanhòus e sirio-libanés. Despuish la fin deu sègle XX qu'a pravat hèra, au punt d'engolir las vilas pròchas entà formar lo Gran Salta.
Monuments e activitats toristicas[modificar | modificar la font]
- Cabildo de Salta e los sons dus musèus istorics.
- Catedrala de Salta
- Glèisa e convent de San Fransico (dab un musèu)
- Glèisa de la Cadelaria
- Lo Tren cap a las nublas que part de Salta
- Puei de San Bernardo, accessible dab lo teleferic desempuish lo parc San Martín ; l'ascencion de las soas mei de 1000 gradas marcadas per un via crucis qu'ei ua atraccion entaus esportius ; au som òm tròba lo bethvéder.
- Ostau deus Güemes
Gallery[modificar | modificar la font]
-
-
-
Monument en omatge a Martín Miguel de Güemes
-
-


text:
Jerusalèm Èst
Jerusalèm Èst es la part de Jerusalèm capturada e annexada per Jordania durant la Guèrra Araboisraeliana de 1948 puèi capturada e annexada per Israèl en 1967 pendent la Guèrra dels Sièis Jorns. Aquò inclutz la Vila Vièlha e d'unes luòcs sants del Judaïsme, Cristianisme, e Islam, coma lo Mont del Temple, lo Mur de las lamentacions, la Mosqueta Al Aqsa, e la Glèisa del Sant Sepulcre.
Jerusalèm Èst se pòt referir tanben al sens larg a tot l'airal que demorèt jos administracion jordaniana entre 1948 e 1967, e que foguèt après incorporat a la municipalitat de Jerusalèm (aperaquí 70 km²), o unicament a la municipalitat jordaniana anteriora a 1967, cobrissent en aqueste cas sonque 6,4 km².
Après la Guèrra Araboisraeliana de 1948, Jerusalèm foguèt dividida en doas parts: la porcion oèst d'en primièr poblada de josieus, passèt jos poder israelian, mentre que la porcion èst, poblada mai que mai de musulmans e de crestians palestinians, passèt jol poder jordanian. Los arabs que demoravan dins los quartièrs oèst de Jerusalèm coma Katamon o Malha foguèron forçat de los daissar; foguèt parièr pels josieus dels airals èst, inclús la vila vièlha e Silwan. Lo sol airal de l'èst de la vila que demorèt a las mans dels israelians durant los 19 ans de poder jordanian foguèt lo Mont Scopus, ont se situa l'Universitat Ebraïca de Jerusalèm, e que formèt un enclavament israelian dintre del territòri jordanian durant aqueste periòde e que, encara uèi, es pas considerat part de Jerusalèm Èst.
Après la Guèrra dels Sièis Jorns, la part èst de Jerusalèm passèt jos poder israelian, amb la totalitat de Cisjordania. Pauc de temps aprèp la presa de contraròtle israeliana, Jerusalèm foguèt annexat, amb mantun vilatges vesins de Cisjordania. En novembre de 1967, lo Conselh de Securitat de las Nacions Unidas votèt la resolucion 242, que cridava Israèl al retrach "dels territòris ocupats dins lo conflicte recent". En 1980, la Knesset votèt la Lei de Jerusalèm, que declarèt "Jerusalèm, completa e unida, capitala d'Israèl"[1], en tot formalizar l'annexion unilaterala per Israèl. Aquesta declaracion foguèt declarada "nulla e voida" per la resolucion 478 del Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas.