text:
En cors d’escritura
En blu son les modificacions recentas.
—
Parli pas de les locucions nimèi de la conjugason. Vòli en prumèir rapelar que lo gascon (septentrionau) es en contacte – e desempui totjorn – demb lo francés e lo sentongés, e pas demb lo catalan. Qué de mèi normau qu’i augi de francismes dedens ?
Aute rapèl : i a una diferéncia entre barrejar los dialèctes (que sii perque granhan los mots shas los uns e los auts per diferentas rasons – coma P. Lavaud partatjat entre medoquin e vasadés -, o mèi perque an la volentat d’utilisar una lenga normada, centrala – coma E. Chaplain o G. Brasquet), e utilisar de barbarismes, d’ipercorrecions, a la mòda de Panoccitan, o de fòrmas verbalas faussas (condicionau e futur confonduts, accent tonic mau plaçat, desinéncias inventadas…). Açò hèi mèi puishiu, sustot quòra s’agís de personas que prenen la paraula en public en gascon per se’n hèser los ambassadors, que l’ensenhan, que ne’n hèsen la difusion… e que percaçan los francismes !
◊ a de qué (à quoi), per de qué (pourquoi) – Fòrmas alambicadas, « farlabicadas » coma dirén los que les utilisan. Dens lo quite dialècte lengadocian, per pourquoi, tròban sonque perqué (Laus, Panoccitan, Occitanews, Alibèrt 1965). En fèit, la localisacion d’aquera estranja locucion nos es balhada per lo TdF : vèn de Provença rodanenca ! Citat tabé per Per Noste e d’Estalenx, mès shens localisacion precisa. Per a de qué, remplaçar simplament per a qué.
◊ abans (avant) – En Gironda e dens les Lanas, lo Thesoc balha pas nat s. En Gironda, auram de fòrmas en [-ãŋ] ; dens les Lanas, en [-ãn]. Fau donc anar entà lo Biarn per véser aparéisher un s. D’un aut bòrn, retròbam exclusivament de fòrmas en [aw-] dens les zònas ont v interconsonantic se ditz [w]. Conclusion : dens una granda partia de la Gasconha lingüistica, avant es l’ortografa logica, mème se av- vèn deu latin ab.
◊ ahortir (renforcer ; assurer?) ( d’Estalenx : maintenir, certifier, soutenir )
◊ alaissar (lasser) – Sols lassar, alassar, omèi alaiar, son atestats en gascon. Alaissar es a priori un barbarisme. N’es pas coneishut tapauc per lo FEW.
◊ ambient (ambiance)
◊ amuishar, muishar (montrer) – Aquò’s vrai que muishar es atestat en Gironda (Vigneau 1879). Mès lo mòt dominant es moishar (Macariënes 1763, discors de les recardèiras Bordèu 1789, Moureau 1870, Vigneau 1879, Habasque 1890). Am tanben mochar (Ferrand 1879), mostrar (1748), mustrar (Vigneau 1879). Tots aqueths mòts son un pauc vielhits (gascon modèrne : har véser - BACT 1994) mès pas pro pr’estar arcaïcs. Dens quauquas situacions, pòdem utilisar ensenhar (ensenhatz-me la pòrta - Verdié) o parar (en parant los braç).
◊ Andreu (André) – La toponimia gascona, Gironda inclusa, es gaunida de lòcs Andriou, Andrivet, Andribet ; tròban tabé quauques Andreou en Biarn, Armanhac e Arièja (Géoportail). Boyrie-Fénié balha tabé Andriu, aquò’s donc la fòrma a gardar aciu. Per contra, disen Sent Andrés de Cubzac [ky'zat] (sorça wèb esfaçada !) ou Sent André en Cubzagués (Bardeau 1980).
◊ aperet (appel) – Absent deu FEW, deu TDF (cita pas que apèu, apèl), present dens d’Estalenx a costat d’aperada. Pensi qu’aperada es mèi generalisable (en gascon)… mès aquò’s una causida tot-a-fèit personala.
◊ apitar (monter (un projet…)) - Los sens recensats son : »dresser, mettre debout, hisser, jucher, planter ». Retròbam la medissa causa dens lo FEW : l’irèia de botar de pè, de quilhar quauquarrés, mès totjorn dens un sens concret. Adara, la question se pausa de saber dens quala mesura pòdem utilisar apitar dens un sens abstrèit coma monter en francés. N’i sui pas tot-a-fèit opausat mès fau i carcular. Apui hèi partida deus mots- »batèus » deus occitanistas (coma estrambòrd, soscar, sicut, balèti…) emplegats a tot invèrs.
◊ assabentar (mettre au courant)
◊ atau de (afin de) – Construccion exotica que gèina la comprehension d’un tèxte. Probable un barbarisme, aumens en gascon : es absenta de Per Noste, Atau que’s ditz, Rèi-Bethvéder, Vidal, Moureau, Vigneau, BACT, Tradinaires, d’Estalenx, abat Foix, e lo quite TdF. Afin de se ditz per/pre fin de (Tradinaires) o per/pre tant de (Blanc, Verdié, d’Estalenx).
◊ s’atudar
◊ -ava (imperfèit de l’indicatiu) – Solide que ‘quò’s una fòrma bordalesa, mès los quites occitanistas sud-girondins mespresan -èva, qu’es la sola fòrma de Gasconha centrala-occidentala (Lanas, Vasadés, …).
◊ avenidor (avenir) – Aviéner, avier, avénguer dens Per Noste ; avénguer dens Rei-Bethvéder ; aviéner, avenir en çò de l’abat Foix. Avenidor es lengadocian (Laus) e provençau (CREO Provença). En Gironda, pòdem donc utilisar avenir, e a la lemita avèner/avíer.
◊ baishar (descendre) – S’excèptam descénder, en Gironda, am pro de varietat : daverar [-B-] en garonés e vasadés (Macarienes 1763, Ferrand 1879, Vigneau 1879, BACT 1994), devarar [-B-] en medoquin e vasadés (ALG, Vigneau 1879, BACT 1994), davarar [-B-] en Buish (ALG), davalar en marmandés (Laffargue 2007), dravar [-B-] a Sent Sefrian (ALG). Per contra, per parlar de la mar, dísem : la mar s’abaisha.
◊ balèti (bal) – Esturi ahurbit de pas trobar ‘queth mòt dens lo TdF ! I a sonque : « BAL, BALE (m.), BAIL (g.)« . Lo quite Per Noste balha sonque bal. Rèi-Bethvéder ajota balòcha. Balèti apareish en lengadocian (Laus), en vivaro-aupenc (Faure) e en provençau « bal populaire » (CREO Provença) – tot aquò a costat de bal, bau, bale, balòcha. Un article wikipedia (http://fr.wikipedia.org/wiki/Bal%C3%A8ti) nos indica una provinença mediterraneana deu tèrme. Coneishut dens lo Gard (http://www.nemausensis.com/Patois/dico.htm). Brèf, aquò’s pas un mòt « atlantic ».
◊ barri (quartier) – Inconeishut en gascon modèrne de Gironda, e probable dens les Lanas tabé (abat Foix). Los autors son unanimes : « BÀRRI, [...] BÀRRIS (g.) ([...] b. lat. barrium [...] limite extérieure), s. m. Rempart, muraille, fortification ; grand nuage qui paraît et s’étend à l’horizon [...] ; faubourg [...] ; fossé [...] » (TdF) ; « BARRIS, s. m., faubourg, vient de BARRA, fermé, lieu fermé » (Cénac-Moncaut 1863) ; »BARRI, espace clos, enceinte fortifiée. Voy. Mote » (Lespy & Raymond 1887). S’agís donc d’una murralha e de çò qu’es contengut pr’aquera murralha. Parlar deu « barri Sent-Miquèu » a Bordèu, o, pire, deu « barri deu Tondut« , aquò’s díser qu’aqueths quartèirs son embarrats. E pui, aquò’s anacronic. Quartèir es milhor ; e – en passant – significa tanben hameau, un mòt qu’am pas costuma d’emplegar en francés regionau (estímam mèi quartier).
◊ beròi (joli, beau) – Ací, lo problèma n’es pas la grafia, vist que pòdem prononçar aquò [bɾɔj] ; lo e venent muc davant un r es frequent en Gasconha deu nòrd e de l’oèst : s’rèi, cant’ram, … Lo problèma es de prononçar [be'ɾɔj], percé qu’aquò correspond pas a les règlas localas. Un sinonime : polit (BACT 1994). Vigneau balha taplan la prononciacion demb [e] mès sembla anteriora.
◊ biais (façon, manière) – Biais es espandut un pauc pertot dens los diccionaris occitanistas, mès pas a nòste. Dísem faiçon : « fayçoun s.f. Façon. Mêmes acceptions au propre et au figuré que pour le mot français. fayçounous, -ouse adj. Qui fait des façons [...] » (Vigneau 1879). « FÉIÇOUN /faïçoun/ sub. mas. [sic] Façon, manière [...] De toute féïçoun, quoi qu’il en soit » (abat Foix). « FAISSOUN, s. f., façon, manière » (Cénac-Moncaut 1863). « FAYSSOU, Faysson, façon [...] FAYSSOUNÈ, qui fait des façons [...] » (Lespy & Raymond 1887). D’Estalenx cita : fayçoùn, fayçoû, tràc, tàc, manère, manèyre, alamén, òbre, mègro, sètey, angàna, angòna, mangàno, ahù ; sàbem pas tròp çò qu’es tot aquò, mès una causa es segura : pas de biais ! E Vigneau, Foix, Cénac-Moncaut e Lespy lo citan pas briga ! Aquò nos mòisha bien que ‘quò’s un crane lengadocianisme… Idèm per biaish, qu’es ad espudir, per tant qu’augi una aparéncia bien gascona.
◊ brac ! (bref !)
◊ cabussar, caponar (plonger) – Cabussar es atestat dens los diccionaris gascons, aquò’s vrai ; mès en Gasconha deu sud. Per caponar (Vidal 2003), sabi pas ont anguren granhar una tala exoticitat : significa châtrer (capon = chapon) e tabé agir lâchement (capon = poltron) ; e capihonar, en gascon deu sud, significa « sauter la tête en bas et retomber sur ses pieds ; cabrioler » (Lespy & Raymond 1887). Pus pròishe de nosauts, l’abat Foix prepausa – exceptat plonjar – champolhar (mèi demb lo sens de barboter) e tolhar… mès n’an probable pas la connotacion de plonger d’un plongeoir. La solucion marmandesa capuishar (Laffargue 2007) pòt èster generalisabla au gascon septentrionau.
◊ caisha (boîte, caisse) – Es teoricament possible en gascon septentrionau (es la fòrma gascona meridionala, amèi en gascon septentrionau utilisan baishar, caishau, etc. Un mòt modèrne atestat es caissa [‘kejsə] ; es cèrtas un francisme mès rapelaram qu’i a de mòts shens sh en nòrd-gascon (parei, conei, pèisser…).
◊ campèstre (campagne) – Volentat de distanciacion lengadocianisanta ; sufís de díser campanha. En Marmandés, designa un lòc perdut, isolat, dens la campanha (influéncia agenesa), o belèu la campanha mès demb una connotacion de trou paumé.
◊ cansat
◊ canton (coin) – En Gironda, aquò vòu díser carrefour (ALG, Gaye 1999). Aquò’s vrai que Mensignac balha tabé la significacion coin de rue mès aquò rejunh la precedenta, e tròbam pas enlòc, en nòrd-Gasconha, l’extension a totas les accepcions de coin. Aimar mèi cunh, o a la lemita còrn. Los Marmandés disen tabé cohin per lo cunh deu huc.
◊ capitar (réussir), capitada (réussite) – Inconeishuts en Gasconha. Lengadocianismes ; »La significacion normau de ‘capitar’ en gascon qu’ei ‘entamiar’, ‘començar’ en parlant d’un tribalh, d’ua tasca, que non ‘escàder-s’i’ (ved. Palay). » (http://loblogdeujoan.blogspot.fr/2017/05/petit-lexic-dincorrections-e-de-causas.html)
◊ car (cher = anglais « dear ») – Dens aqueth sens, pensi que fau se rabàter suu francisme shèr (N. Laporte). Aquò’s eth qu’utilisan los locutors, que lo diferencian de car = de prix élevé.
◊ carrèira (rue) – Aquò’s vrai que lo mòt es fòrt espandut dens les regions d’òc demb lo sens de rue e chemin a l’encòp (TdF, Thesoc, Cénac-Moncaut 1863, Lespy & Raymond 1887, abat Foix). Mès a nòste, aquò’s un arcaïsme que damòra sonque dens de diminutius, o en Vasadés dens lo sens de chemin d’exploitation (Thesoc) o, coma escriu Vigneau : « chemin de charrette, généralement compris entre deux champs et bordé de haies. » Dens lo TdF, vésem d’alhurs : »chemin creux, chemin rural, sentier, en Gascogne et Limousin« . Sui pas contra l’utilisacion de carrèira, au contrari ‘quò’s adeqüat per les bastidas e los vilatges medievaus (cf. noms medievaus de les ruas a Sent Macari : « carreyra de l’Ourdidey » etc.), mès rua, ruia, son belèu mèi apropriats dens un sens generau, per nòstas vilas modèrnas. Ad utilisar per route. Cf. tabé a Sent Pèir d’Aurilhac ont la Carreyre es un camin religant lo borg aus getins, e ont la Carreyrelongue es un camin entre les vinhas.
◊ charrar (bavarder) – Mòt lengadocian (Laus), provençau (CREO Provença) e vivaro-aupenc (Faure). Curiosament atestat dens Rei-Bethvéder, demb la prononciacion [ʧ]. Dens lo Thesoc, present en Aups Maritims, Auda, Avairon, Erau, Gard, e en catalan. A nòsta, encara un còp, am la causida, e demb totas les nuanças que vòlen : caquetar, blagar, blagassar, blagassejar, jacassar, jagassar, javassar, chapilhar, devisar, papotar, plaidar… E be no ! N’i'n a, fau qu’anguin quèrre lunh lurs mòts… e après, critican l’òc « farlabicat » !
◊ chepic [ ] (souci)
◊ clavaire (trésorier) – Lo sens de trésorier es mencionat dens lo TdF, mès es precisat qu’es vielh. Sui pas totalament contr’aqueth mòt, mès fau tanben pensar a tresaurèir. A notar que lo clavaire o clavèir èra tabé, d’autscòps, lo que gardèva les claus d’una vila o d’un ostau, lo majordome.
◊ clucas (lunettes) – Vigneau nos balha un mòt interessant : les bajauclas.
◊ çò purmèir (tout d’abord) – Sufís de díser en purmèir, en prumèir, en permèir, en premèir. Aquò hèi benlèu mens « sintaxa occitana » mès aquò’s mens artificiau, aumens a nòste.
◊ còla (équipe) – Mòt tipic en Lengadòc o dens los Pirenèus, mès… inconeishut a nòste. Un pauc coma se disèvan « baragana » o « shipiron » en Provença ! Vesi pas res de milhor qu’equipa. Demb una connotacion pejorativa, poirem utilisar corriòla, ligòt, palancada,… …, sivant lo sens de la frasa.
◊ concluida (conclusion) – Conclusion, bien entendut ! E pas una fòrma bastarda coma *metgina, *letradura, e auts. Amèi, escrivut atau, diuré se prononçar [-'klyj-].
◊ contenèir (container/conteneur)
◊ contunh (de) (sans arrêt, continuellement) – Inconeishut en Gasconha deu nòrd. Am una locucion fòrt interessanta mès pauc coneishuda per díser aquò : a tengut (Vigneau 1879), de tenelha (Masson). Tanben, en Buc : darrèir-avant (Moureau 1870).
◊ de qué (quoi – pronom interrog. seguit de qqren) – Aquò’s usuau (se ditz dens ma familha) de s’escridar de qué ? quora an mau comprís quauquarré. Mès hèser seguir aquò d’una frasa, coma dens de qué dises ?, aquò’s pas endogène a nòste. Aimar mèi qué dens aqueth sens.
◊ dab [dab] (avec) – Èi entendut aquò mantes còps. D’autscòps, les gents sabèvan prononçar l’òc, hasèvan les ligasons, les modificacions foneticas, naturalament, per de rasons d’eufonia ; quòra escrivèvan, seguissèvan la prononciacion, çò que balha çò que los occitanistas apèran la « grafia vergonhosa » mès qu’a pas res de vergonhós. Çò que tròbi en quauqua sòrta vergonhós, aquò’s lo contrari que se practica anuit : los occitanistas deduïsen la prononciacion de çò que lugissen en grafia normalisada. Atau, disen [dab] au lòc de [dap]. Idem, la frasa lengadociana « aquesta setmana, los bèls anhèls pèisson pas luènh dins las bòrdas e dins lo prat de Joan amb los anhelons » vai èster dita pus o mens « aquesteu sétmaneû louss bèlss agnèlss pèyssounn pass lüèn dinnss lass bordeûss é dinnss lou prat dé Djouann ambeu louss agnélounnss« au lòc de « aquésto sémmano, louy bèlz agnèl(s) pèyssou(m) pay lèn dî lay bòrdoz é dî lou prad’dé Jan (o Tsan) an louz agnéloûs« . [ Pòdetz notar lo -a prononçat -e a la mòda gascona-occidentala dens los mediàs occitanofònes dinca dens la boca d’un provençalofòne, per pas lo citar. Mon ipotèsa es : Ortés es en zòna [-ə] (Gasconha occidentala) e Per Noste i es basat ==> los de Per Noste espanden aquera prononciacion dens lo Biarn (donc a Pau) ==> la prononciacion atenh l’UPPA e la quita universitat de Bordèu ==> los estudiants occitanistas, d’ont que siquin, aprenen aquò shens se pausar de questions e cresen que ‘quò’s LA prononciacion ==> vènen jornalistas occitans o emplegats d’associacions occitanas o cargats de mission sus de questions occitanas, dens tot lo territòri d’òc ; aprenen lo lengadocian o lo provençau aseptisats en gardant lo [-ə]. PS : sui pas anti-ə, vist que disi atau. ]
◊ se debanar (se dérouler, se passer) – Ridiculissime, dens lo sens que debanar significa dérouler au sens pròpe (un gumèth, un escavèth) un pauc pertot en « Occitània » (mès pas en Gironda). Vam lugir çò qu’i a dens lo TdF, donc au XIX° siègle : « DEBANA [...] Dévider, mettre le fil en écheveau ou en peloton [...] débiter des paroles [...] bâcler, dépêcher un ouvrage [...] renverser par les cornes, faire tomber ; rouler d’un lieu élevé, dégringoler ; mourir, en style familier [...] SE DEBANA, v. r. Se dévider, se dérouler ; s’écorner. » En çò de l’abat Foix : « DEBANA vb. act. Dévider ? le lin (Armagnac)« . Los occitanistes hasuren artificialament lo medís litzament de sens qu’en francés… coma se disèvan « un alugret au cafè » o « i a un bohon dens lo service »… Prepausi simplament se desrotlar, se passar, se tenir, etc. Divèrs lectors m’hèsen remarcar que lo mòt es tanben notat per Mistrau (aumens en provençau) au sens figurat, çò qu’èra passat per malha quòra avèvi lugit l’entrada DEBANA dens lo TdF. Aquò dit, fadré cercar son existéncia en gascon. D’auta part, G.J. Barceló avèva notat dens Jornalet una atestacion d’aver luòc (donc auger/àuger/aier/aver lòc a nòste) en òc medievau.
◊ debuta (début) – Lafitte, dens sa tèsa, escriu : « vigoureusement critiqué comme une innovation récente par le linguiste provencal F.-L. Icard (Aquò d’Aquí, Déc. 2001) et désavoué par G. Narioo (País Gascons, Janv.-Fév. 2002), est ignoré du TDF et de Palay qui ne connait que debut, masculin, tout comme le catalan. Il s’agit sans doute d’un gallicisme [...] On peut lui préférer [...] coumençamén », sichi començament [-sə'men] a nòste.
◊ dèca (faute) – A nòste, am marganha qu’es prampó saborós. O simplament fauta.
◊ demesir (diminuer) – Encara un lengadocianisme inexplicat en çò de Girondins ! Lo vèrbe demingar, bien espandut a nòste (ALG), n’a pas res de francés, pertant ! Citarèi tabé coma vèrbes segondaris : desmingar, dimingar (ALG).
◊ desaparéisher (disparaître) – Fòrma iberica (catalan desaparèixer, castillan desaparecer) e gascona meridionala. La preconisacion de Lafitte es desparéisher, e retingram disparéisher en Gironda. D’alhurs, lo TdF dona sonque « DESPARÈISSE, DISPARÈISSE, DISPARÈSSE (l.), DISPARÈITRE (d.), DISPARECHE, DESPARI (g.), DISPARI (carc.)« .
◊ desbrembar, desbrombar (oublier) – Aqueths mots, mèi ses variantas inhoradas deus occitanistas « de basa » (vista l’egemonia biarnesa dens tota la Gasconha lingüistica) debrembar, debrombar, desabrembar, debrumbar, son presents en Biarn, Hautas Pirenèias, Arièja, Hauta Garona, Gèrs e Lomanha. Autament dit, en Gasconha meridionala e orientala. En Gironda, dísem essencialament oblidar ; tanben aublidar, omblidar. Dens les Lanas, i a tanben obligar. E… desapréner en Buc !
◊ despuish (depuis)
◊ dessenh (dessin), dessenhar (dessiner) – Lafitte indica que ‘quò’s un catalanisme per dessin, dessinar.
◊ un XXX deus/daus bons (un (très) bon XXX)
◊ dintrar (entrer)
◊ discutida (discussion) – Encara un neologisme, desgitat per lo quite Alibert. Palay prepausa discuta o discussion, retingram lo segond.
◊ doblidar (oublier)
◊ dorsièr (dossier)
◊ dralha (trace, voie tracée) – Am tralha, tralh, trolha (ALG). À la trace se ditz dens lo tralh (Bergey 1923). Pòdem tabé parlar de les piadas (Gaye 1998) : marshar dens les piadas de quauqu’un.
◊ edat (âge) – Arcaïsme en Gasconha, atestat sonque dens Per Noste, e pas dens lo quite TdF. Díser simplament atge, comprés per tots.
◊ elejut (élu) – Se los qu’ec utilisan sabèvan conjugar coma fau, s’apercebrén qu’aquera fòrma supausa un infinitiu eléger. Òr aqueth infinitiu es biarnés e landés (manca Bòrn e Petita Lana) ; dens los departaments 33-47-32-65-82-31-09, es legir (lugir en bordalés e garonés), donc elegit/elugit. (http://cartodialect.imag.fr/cartoDialect/seadragon.jsp?carte=CarteALF0774&width=4880&height=5908)
◊ empont (scène, estrade) – Absent deu TdF (mès i tròban « EMPOUNDRE, EMPOUNE (esp. imponer, lat. imponere), v. a. Elever, en Béarn, v. auboura« ). Inconeishut tabé de l’abat Foix, e d’Estalenx balha coma significacion échafaudage. Estrada estant un mòt d’òc (deu latin strata), sembla donc qu’èsti la milhora solucion.
◊ encargat de (chargé de = qui a la misson de) – Pensi que cargat de, carcat de, es mèi simple.
◊ encastre (cadre = « dans le cadre de… ») – Medissa consideracion que per « se debanar ». Dens lo TdF : »Rouet de charpente [...] ; châssis [...] ; cadre d’un ciel-de-lit [...] ; empâtement d’une grue, d’un beffroi ; vieux meuble encombrant [...] ; châssis en général, encadrement, clôture, chaton d’une bague [...]« . Autament dit, significa cadre mès sonqu’au sens pròpe. Au sens figurat, vau mèi emplegar cadre/quadre.
◊ ensajar (essayer) – En Gironda, aquò’s estrange de lugir aquò, coma se les gents inhorèvan assajar (fòrma pangirondina) e sajar (fòrma vasadesa) (ALG).
◊ entresenhas (renseignements) – Prumèir problèma : escrivut atau, lo s centrau se diré [-z-]. Segondament, Lafitte explica que ‘quò’s un catalanisme, escartat per Narioo e absent en çò de Palay. A remplaçar per rensenhaments ; Palay balha tabé endicas.
◊ escasença (chance) – Diu èster emplegat sonque quòra vòu díser occasion, opportunité… e pas per la chança quòra son chançós !
◊ eslissar (glisser) – La Gironda es plenha de vèrbes originaus : s’esluishar en Vasadés e Lana girondina, lincar en país garonés e entà Bordèu, arrelinjar en Buc, lurjar e lurzar en bas Medòc, litzar a Sent Macari, lissar a Taiac, limpar? (ALG, Thesoc, Macariënes 1763, Moureau 1870, Masson 1980, BACT 1994). Pus lunh, trobaràm tabé enlurrar, eslurrar (abat Foix). Eslissar se tròba dens Per Noste, mès enlòc en Gironda, aumens per çò qu’en sabi.
◊ esmauvut (ému) – Pòdem prepausar lo mòt bordalés esmovut, deu vèrbe « esmover » (Dador 1867), o lo mòt que digun n’i trobarà pas a díser, emocionat.
◊ esperit (esprit) – Medissa remarca que per « beròi ». Pòdem escríver entau mès fadrà prononçar [es’pɾit].
◊ estrambòrd (enthousiasme) – Aquò’s vrai que d’Estalenx cita ‘queth mòt pertant provençau, mès ajota « littéraire« . Lo mòt sud-gascon usuau es arsec. Utilisar entosiasme.
◊ eveniment (événement) -
◊ farlabica, farlabicat (désigne ce qui est non authentique, fait de toutes pièces) – Lo TdF indica « FARLABIC, FARLABICO, s. Frelatage, frelaterie, artifice, en Languedoc. [...] FARLABICA, v. a. Frelater, falsifier, en Languedoc. [...] FARLABICAT, ADO, part. et adj. Frelaté, ée« . Es tabé gascon, atestat dens lo Gèrs e lo Biarn ( »farlabicar » = frelater), en Arièja ( »farlabic » m. = tromperie, frelaterie) (FEW). Mès pas en Gironda ! A donc una afinitat meridionala e orientrala dens l’espaci gascon.
◊ fin finala (finalement) – Estranja locucion, recurentissima en çò deus occitanistas « de basa »… coma s’una fin podèva estar auta causa que finala ! (umor). L’abat Foix balha a le fin deu conde, en fin de conde/conte. A nòste, pòdem utilisar finalament(citat tabé per d’Estalenx, a costat de hinaument (Garros) ), en fin de conte/compte, a la fin(cf. Lespy & Raymond per lo darrèir). Aquò’s vrai que Mistrau cita « en fin finalo, à la fin finalo, à la fi finau (b.), en fin finale, en dernier résultat » mès : 1) i a « en » o « a la » en prumèir, 2) en fin finale es tabé una locucion francesa (http://www.cnrtl.fr/definition/final) e achiu lo sens es de vrai « tot a fèit a la fin, shens qu’i augi res après ». Donc, díser : fin finala, am pensat har una amassada… n’es pas adeqüat. Tot aquò dit, fin finala estut adoptat pr’una quita »localista » vasadesa ( »Tiralanha ») qu’escriu en grafia francisada !
◊ frais (frais = dépenses) – Arriba qu’èsti prononçat [fɾajs] ; pertant, vèn – via lo francés - deu latin fractum (CNRTL). Tot coma tractum e factum an balhat « trèit » e « hèit », diuré estar escrivut – o aumens prononçat – [fɾɛj(t)]. E, se vòlem completament integrar lo mòt, perqué pas l’escríver frèit/frèits/frèis ? Mès, per Lafitte, la question se pausa pas : coma ‘quò’s un francisme, prepausa de lo remplaçar per despensas, còstas, çò que me sembla una solucion interessanta. (Segur qu’utilisi bèth-arremat de francismes, mès aqueth pausa problèma, e la solucion n’es pas exotica !)
◊ gaujós (joyeux) – Per Noste balha sonque gaujós ; Rei-Bethvéder balha gaujós e joiós. Lo dimorfisme gaujós/joiós se retròba en çò de Laus, Faure e CREO Provença. L’abat Foix, eth, dens les quitas Lanas, balha pas gaujós ; mès balha arregaugidós, content, hajau, joiós. En Gironda tabé, tròbam sonque joiós, o geiós en bas Medòc (Viaut 1992). Mon argument en favor de joiós es lo seguent : en Gasconha septentrionala, los adjectius en -ós son tipicament gascons (amorós, jabrós…) e los en -ús son de francismes (piús, malurús…). Òr Mèste Verdièr utilisa joiós ; donc pòdem gardar ‘queth mòt. D’auta part, i a tanben esberit e escarrebilhat que pòden convenir.
◊ gavidar (guider) – Mòt sud-gascon ; conselhi simplament guidar (d’Estalenx, Per Noste, etc.), deu francic *wîtan, qu’es dens tots los diccionaris (http://www.locongres.org/fr/).
◊ gessit (issu)
◊ govèrn (gouvernement) – Calque deu catalan govern o arcaïsme (existís en toponimia : Maugouber…)… Aquò dit, governament - qu’utilisi - es calcat, eth, sus lo francés.
◊ ja (déjà)
◊ hestenau (festival) – Calque deu lengadocian festenal. Pensi que pòdem aimar mèi hestejada/festejada o belèu hestegèira/festegèira, derivats de « hestejar/festejar » = festoyer (Blanc, Bourciez 1895)… mès tanben assemblada ! Sivant lo FEW, lo lengadocian festenal vèn de festa + annalis ( »granda hèsta que torna cada an »).
◊ hialat
◊ las (les) – Tot lo gascon negue ditz [ləs] ; en Gironda, se ditz [les] (Vasadés, Bordalés, Buc, etc.) o [lej(s)] (Libornés, haut Entre-duas-Mars) (Bourciez 1895). La prononciacion [las] es presenta en Medòc (Romefort 2004) e es citada per Vigneau (probable per les Lanas), mès es minoritària. Lavetz, coma explicar que tot aquò s’escrivi las ? Les es mèi logic. Les fòrmas las, mas, tas, sas semblan anterioras en Vasadés ; coexistèvan au XIX siègle demb les fòrmas en -e-. Belèu qu’aquestas darrèiras vènen deu francés mès hèsen l’especificitat deu gascon septentrionau, d’autant mèi qu’es un mot fòrt utilisat.
◊ legidor (lecteur), legida (lecture) – Son de mots qu’auré pas espudits Arvèi Cassinhac : seré coma díser en francés un liseur (a la lemita…), la lue. No, utilisaram de mots sabents lector, lectura.Véser : http://josiane-ubaud.com/ORRORS%20LEXICALAS.pdf
◊ lenga nòsta (occitan)
◊ libe, libi (livre)
◊ lissar (glisser)
◊ Lo Goiran (Langoiran) – Fantasia o meishanta trencadura d’una vielha fòrma deu tipe Longoyran, Logoyran, mès ont lo- correspond pas ad un article. Se me sovèni bien (a confirmar !) s’agís de Longorius > Longorianum.
◊ londanh (lointain) – Barbarisme probable digut a una meishanta escritura de l’òc medievau lonhdan, que retròbam devath la fòrma lonhtèn en òc modèrne (Gaussem 1900). Per reconciliar los dus, pòdem prepausar lonhtan. E tabé les variantas lunhtan, lònhtan, apui loenhtan mèi au mijorn.
◊ mairetat (mairie) – Mot baionés (Per Noste)
; mairia es lo mòt comunament emplegat pertot. Per lo bastiment en particulièr, am maison comuna (benlèu pas en Gironda) o ostau de vila. Au XIXe siègle encara, en Gironda (Ferrand), disèvan la mèreria (francisat), donc la maireria se regasconísam.
◊ mantuns (plusieurs) – Sui pas briga segur que sii au plurau. Sivant l’abat Caudéran : « Maint : Mânte, m.f. (archaïsme) Plusieurs : Mant’un (mantun), f. ûne, pl. mântes-uns, mântes-ûnes. » Logic, non ? Dejà que « mantun » = « mèi d’un ».
◊ medish (même – adj.) – Fòrma sud-gascona. En Gironda, pòdem recuperar lo vielh mòt medís. L’èi d’alhons adoptat.
◊ medish se/si, medish quan (même si, même quand) – Fau pas confónder même coma adjectiu (cf. aquí-dessús) e même coma advèrbe ! Aquò’s pas perque lo mot es identic en francés que vai forçadament èster identic en gascon ! En gascon donc, diram eventualament quitament, assajaram d’emplegar lo mèi que púsquim quite (adj.) e belèu amèi. Los dus pòden belèu èster combinats : »amèi se ma quita mair vingut… », encara qu’aquò’s belèu un lengadocianisme (cf. amai)
◊ melhor + subj.
◊ de tota mena (de toutes sortes), una mena de (une sorte de)
◊ mensh (moins) [majn§]
◊ mercés, mercé, mercèi (merci) - Dejà, mercèi, dont la terminason rapèla lo « -èir » girondin, es un mòt foresian (TdF). Mercés e mercé, eths, son atestats un pauc pertot, mès pas en Gironda. Per contra, mercí, mercís, mercia, son atestats en Gironda (Dupouy, Secrets daou Diable, Tradinaires …). Mercí e mercia son atestats per Rei-Bethvéder, d’Estalenx e Atau que’s ditz. L’abat Foix, e Faure en vivaro-aupenc, coneishen mercí ; d’alhons, l’abat Foix conei sonqu’aquò, exceptat ad Aira ont se ditz mercé. E vachiu, pr’auger un apercebut pro complet en país d’òc, çò que nos ditz lo TdF : « MERCI, MARCI (a.), MACI (querc.), MARCEI (lim. d.), MERCEI (for.), MERCÉ, MECÉ, MECI (l.), MÈRCI, MÀRCI (a.), MERCE, MÈCE (toul.), MERCES, MERCÌO, MECÌO (g.), MARCE, MARCES, MARÇO (rouerg.)« .
◊ mercejar (remercier), mercejament (remerciement)
◊ mesclar (mélanger) – Am barrejar (Moureau 1870, Masson 1980), abarrejar (BACT 1994), e boirar (Laffargue 2007), que convènen tot-a-fèit. Mesclar e barrejar n’an pas lo medís sens, lo prumèir significant mélanger, e lo segond mêler.
◊ mètge (médecin) – Inconeishut a nòste. Pòdem díser medecin, o, milhor, çurgent (Buget XIXe, Los Secrets dau Diable XIXe) -encara qu’aqueste èsti pulèu un chirurgien.
◊ metgina (médecine)
◊ mocador (mouchoir) e auts »-ador » per un obgèit
◊ món (monde) – En gascon, l’ajot d’un accent agut vai pas cambiar la prononciacion deu -n finau : se prononciarà totjorn coma mon. La grafia món es catalana, e d’alhons shas eths lo -o- tonic se ditz [o]. Per contra, se vòlem a tot prètz espudir lo -e de sosten (a ! la granda question deu tarrible -e de sosten !), sufís d’escríver mond. Personalament, escrivi monde.
◊ moviment (mouvement)
◊ mudacion (mutation)
◊ ne, n’ (en – pronom)
◊ nomenar (nommer) – Aquò’s lengadocian (Laus) e vivaro-aupenc (Faure). Per Nosta balha nomar (o nommar – Atau que’s ditz), nominar, nomentar. D’Estalenx ajota nomiar.
◊ nueit [nw-]
◊ òsca (bravo)
◊ pagina (page) – Lo TdF balha : « PAJO, PARJO (lim.), PATJO (l. g.), PATYO, PATYE (b.), PAGINO (niç.), PAINO (lim.) » ; lo tipe pagina n’es pas lo mèi frequent, ni lo mèi centrau. Pòdem causir paja, simplament. Per tourner la page, dísem virar la hulha (Romefort 2004).
◊ au parat de (à l’occasion de) – En Gironda, poiram díser a l’escasença de. Per contra, escasença diu pas èster emplegat a tot invèrs (cf. aquí-dessús).
◊ paraula (mot) – Iberisme ! Utilisar mòt/mot sivant los lòcs, son pas de francismes !
◊ pas jamèi (jamais) – Dens les construccions i a pas jamèi de… , sui pas jamèi vingut… , etc., es legitime, mès fau pas aquijar ! »E si pas jamèi… » per et si jamais… es absoludament redicule, tant vau un barbarisme »de frasa » !
◊ parçan (région, environs) -
◊ partejar (partager)
◊ pegasolet (autocollant) – Occitanisme fòrt espandut. Dejà l’ortografa es pas tarribla, vist qu’escrivut atau diuré se prononçar [peɣazu'let]. Apui aquò’s burlèsque… En francés, un colle-tout-seul haré redde richonar. E, d’alhurs, « pegar » = coller n’es pas un mòt d’a nòste : ça pègue es tolzan mès pas bordalés. A nòste, un pegar es un gatge ont botan la lèit (ALG) ; dens les Lanas, un sinonime de nòsta pingueta (abat Foix). Lavetz, perqué nosauts Gascons (e Guienés) dívem nos autò-ridiculisar ? Danièl Séré nos aufre la solucion tota simpla : autò-adesiu.
◊ pertocar (concerner) – Fòrma panoccitana – diurí díser occitanista ? – non attestada en Gironda. Vau mèi emplegar concernar, o pulèu la fòrma corrècta concernir ; o encara, simplament, tocar.
◊ pialat (tas), apielar, amolonar (entasser), a pièlas (à foison) – Lengadocianismes (o mòts gascons orientaus) flagrants ; mèma remarca que per « vuide ». Tas pòt se díser pilòt, carrassa, patòc, pila, pilòc, bostòc (ALG, Laffargue 2007). Entasser se ditz apilar, apilotar, patocar, apilocar, acussar, acurcussar, encarrassar… (ALG, Moureau 1870, BACT 1994, Laffargue 2007). À foison se ditz a pilòts, a braçats, a paquets, a gargalhs, a garròt (Blanc, Masson 1980, BACT 1994…). Pòdem donc pas preténder que tròbam lo vocabulari de manca… o qu’es tròp francisat !
◊ piri (pire)
◊ plan [pla] (bien) – Los occitanistas girondins (e gascons en generau) estent influençats per lo biarnés (cf. »elejut », etc.) e aqueth mot estent fòrt comun, es prononciat a la mòda biarnesa, au mesprés de tota cossideracion fonetica. En efèit, dens la pus granda partida de la Gasconha lingüistica (malurosament la nòrma biarnesa correspond a quauquarrés de minoritari), lo n se ditz [ŋ] : [plãŋ]. (aquò’s fossilisat dens ‘ » taplan ») E de tota faiçon, a nòste dísem bien.
◊ poblant (habitant) – Pr’auger poblant, fadré que peuple se dishussi « pòble ». Òr ‘quò’s pas anau a nòste. Abitant es acceptat en gascon (Per Noste), aquò’s donc la solucion a privilegiar.
◊ podut (pu)
◊ pr’amor (parce que), pr’amor de (à cause de) – Atestats per Vigneau au XIX° siègle, mès aparentament absents de Gironda au XX° siègle. Sui pas contra pr’amor, mès percé que es mèi comun en Gironda, e tròban tabé perqué (Bourciez 1895) coma en lengadocian.
◊ premsa (presse)
◊ prèp (près)
◊ prigond (profond) – Encara una causida estranja dens de bocas girondinas, se considèram la diversitat nòrd-gascona. Prigont/prigond es pas atestat qu’en Òlt e Garona (Thesoc, D. Séré). Am prehont en Vasadés, Bordalés, Medòc e Buc (ALG, Tradinaires, Romefort 2004, Lavaud 2012) ; prohont en Buc, Entre-duas-Mars, Lana girondina (ALG) ; prihont en Entre-duas-Mars (ALG ; Thesoc) ; perhont (ALG, Barreyre 1983, Lavaud 2012) e prihònt dens lo nòrd-èst de la Gironda (Thesoc) En Gironda, les solas fòrmas demb -g- son pregont (Vigneau 1879) e prigònt (Thesoc). L’etimologia vodré qu’escrivussin prehond, prihond, etc. , mès lo femenin es en -onta.
◊ programi (programme) – Ipercorreccion per programa, cf. http://josiane-ubaud.com/linguistique.htm.
◊ pronóncia (prononciation)
◊ pujar (monter) – Present dens les Lanas (abat Foix) mès pas enlòc en Gironda. Se ditz montar. Aquò dit, aquò’s vrai que tròbam de derivats de pujar en Gironda, dens la toponimia : pujada, pujaduir… Pujar divèva se díser au Moièn Atge, es donc a la lemita acceptable, mès pas pojar.
quan, on, gran…
◊ quasèrn (cahier), quasernet (carnet) - Mòt reïntroduït per Per Noste, qu’es pas shens rapelar lo castilhan cuaderno. Caièr es utilisat per los locutors.
◊ quitament (même – adv.)
◊ refusir (refuser) – Ipercorreccion per refusar. Una mania prampó espanduda es l’ajot de i partout.
◊ reivindicar (revendiquer), reivindicacion (revendication) – Catalanismes per revendicar, revendicacion (Lafitte 2005).
◊ se remembrar (se souvenir), remembri (souvenir)
◊ repotegar (radoter, grommeler…) – Mot fòrt espandut (Cevènas, Bas Lengadòc, Tolosa, Albigés, Castrés, Roèrgue, Cantau, Agenés, Biarn) mès pas a nòste. Am taplan la causida : ropiagar, rimonar, marronar.
◊ ressorga (ressource), sorga (source – sens fig.)
◊ la rèsta (le reste)
◊ result, resulta (résultat)
◊ revirar (traduire) – Aquò significa retourner. Traduire se ditz traduíser.
◊ risolèir (risible, amusant)
◊ rodar las »r » (rouler les »r »)
◊ salhit -> cf. gessit
◊ sancèir (entier) – Sancèir significa sain, intact, pas abîmé : un fruit sancèir. Entier, dans sa totalité, se ditz entèir ; dens certèns lòcs, am entègre, entrègue o empenat. Mès, au solide, sancèr significa »entier » en gascon meridionau (biarnés per exemple).
◊ sentit (sentiment) – Se retròba au costat de sentiment (que preconisi) dens Per Noste, mès pas dens Laus, Faure, CREO Provença, Atau que’s ditz, nimèi dens lo quite TdF. Homi lo catalanisme a plenh nas !
◊ sesilha (séance) – Mencionat dens lo TdF mès shens mencion deu gascon. Prepausi seança (a la lemita sedença).
◊ seuva (forêt) – Mòt arcaïc introduït per los occitanistas gascons. Coma tèrmes generics, l’abat Foix balha shens problèma horèst, haurèst (qu’i a fòrt de horèsts dens lo Maransin) ; haurèst es garonés, faurèst, forèst existan tabé en haut Entre-duas-Mars e en Libornés (Thesoc) ; e bòsc es lo mòt mèi generau. Lo vasadés ahorèst = taillis (BACT 1994) pòt estar utilisat per extension per forêt. Montanha es utilisat sus la costèira (p.ex. la montanha de la Tèsta) per designar les ròcas complantadas de bòscs, e per derivacion los quites bòscs (Moureau 1870, Vidal 2003). En fèit, pòdem simplament prepausar seuga/siuga per remplaçar seuva ; es arcaïc coma aqueth, es atestat en toponimia girondina. Vèn pas de secare mès dau latin silva coma seuva (alternància -v-/-g- : cf. dauguns/dauvuns, jauga/jauva, golh/bolh, garrolh/varrolh…). Après, pòdem emplegar los noms especifics : pinhadar, pinadar, piadar, garrena, garrigar, carpolèira, cassoèra, cassoar, bedorar, etc.
◊ si (soi) – Alibert nos indica : « se, pr. pers. des deux genres. Se, soi. La forme si est vieillie« . Pensi que pòdem utilisar se,qu’es un mòt fòrt simple. Per soi-disant, prepausi pretendut,-uda.
◊ si pas jamei (si jamais), com pas jamei (comme jamais), etc.
◊ sicut (sujet) – Neologisme occitaniste per sutgèit, o subjècte (mòt « corrècte ») se vòletz.
◊ sistèmi (système) – Ipercorreccion per sistèma, cf. http://josiane-ubaud.com/linguistique.htm.
◊ sordèir (pire) – Barbarisme, demb lo feminin sordèira, deformacion de sordeis/sordeish (deu latin sordidus, fem. sordeissa/sordeisha), que Rei-Bethvéder e Atau que’s ditz presentan coma vielh, au costat de piri, pièger o mès maishant. En Gironda, vam díser pire, pus meishant, mèi meishant…
◊ soscar (réfléchir), soscadissa (réflexion) – Penibles occitanismes frequentissimes. Lafitte, d’après Palay, balha refleishir, pensar ; reflexion, pensada. Benlèu que pòdem ajotar carcular mès sui pas briga segur qu’aquò se disi a nòste.
◊ subèr (super + adj/nom)
◊ talhèr, talhèir (atelier) – Catalanisme fòrt espandut, elàs preconisat per la majoritat deus diccionaris. En gascon, pòdem notar l’existença deus noms generics obrador, obrader, obradeir/obraduir (un pauc artificiau en Gironda anuit, mès gascon taplan), e tanben… atelièr. Dens una optica sud-gascona, talhèr pòt èster acceptat au costat d’obrader, lo prumèir augent un sens abstrèit e lo segond un sens concret : » Segon jo, ‘l’obrader’ (melhor qu »obrador’, enqüèra qu’aqueste darrèr sia sinonime d’obrader segon Palay; ‘obrador’ qu’ei totun ambiguü pr’amor que sap designar l’obrèr tanben) qu’ei lo lòc on tribalha l’obrèr , l’artesan, lo fabricant:. Dongas, l’obrader qu’ei un lòc de fabricacion, de produccion, de tribalh. Lo talhèr, per contra, qu’ei un lòc on s’i amassan monde tà s’i apréner o melhorar ua disciplina, un lòc d’ensenhança, de formacion e de practica e lo mot que sap designar tanben aquesta quita amassada. » (http://loblogdeujoan.blogspot.fr/2017/05/petit-lexic-dincorrections-e-de-causas.html). E de tota faiçon, talhèir es au grand còp segur un crane barbarisme (…o neologisme s’àimatz mèi !)
◊ telefonet (téléphone) – Demb lo sens de téléphone portable, es desgitat per lo quite Sumien (http://opinion.jornalet.com/lenga/blog/831/cossi-raprochar-loccitan-e-lo-catalan-ii) que pr’un còp seguissi. Un telefonet es encara mens un telefòne. Un telefonet es un petit telefòne. Preconisi donc telefòn(e).
◊ temeruc (craintif, timide) – Inexistent en nòrd-gascon : se dirà pauruc, paurut, crentiu…
◊ tèmi
◊ tèrratrem (séisme) -
◊ testimòni (témoin), testimoniar (témoigner), testimoniatge (témoignage) – Arcaïsmes. En Gironda : temonh, temonhar, temonhatge. N’am pas besonh, tapauc, d’anar dinc a temoen, temoanhar, temoanhatge !
◊ tira (liste) – Occitanisme. A la lemita, pòdem utilisar tèira.
◊ tirador (tiroir)
◊ tòca (but, objectif) –
Neologisme inhorat de Mistral, Alibert e Palay, desavoat per Narioo Lafitte prepausa de remplaçar aver per tòca per aver (auger/àuger/ager/aier) en vista. Tròbam egau tòc : vesinar dau tòc = toucher au but (Barreyre 1983) ; mès, Barreyre augent un lengatge particulièr, lo milhor mòt a retenir es pit. Atau, am tocar au pit = toucher au but. Pòdem utilisar objectiu dens de frasas mèi formalas. E familièrament, toucher au but se dirà popar lo shancònhe.
◊ tot, plaçat après lo nom (la vila tota) – Lafitte indica qu’aquò’s inconeishut en gascon. Plaçar tot en prumèir.
◊ totun (cependant, pourtant, quand même) – Fòrma sud-gascona tipica ((( Si-fèit, es atestat a Cissac, en Medòc ; mès es fòrt marginau en nòrd-gascon ))) ; en Gasconha septentrionala : egau, pertant, taplan, çaquelà(aqueth darrèir en marmandés).
◊ trapadèra (piège) – Tracanard [-ə-] es lo mòt ideau (BACT 1994). Trapadèra sembla fòrt èster un barbarisme (un lengadocianisme) : trapadèla = piège en lengadocian (Alibert 1965).
◊ tremolar (trembler) – Mot ancian, mès acceptable a la rigor ! En nòrd Medòc, trimolar ; senó, tremblar. E après, am tot un talh de mòts per descríver de les nuanças : ganilar, ganitar (tremblar de frid, en Medòc) ; fresilhonar, s’estrementir (mèi leugèir, Medòc) ; tartalhar, estrementir (mèi leugèir, Buc) ; fredilhonar (mèi leugèir, deduït de fredilhon – Masson 1980), grenguilhar (garonés).
◊
se trufar (se moquer), trufandisa (moquerie) – Atestat en çò de l’abat Foix, mès pas enlòc en Gironda. A part lo francisme pas tarrible se mocar (confusion demb se mocar = se moucher) e lo familhèir se fóter, som praubes : s’arralhar es bas-medoquin, e escarnir n’es pas un sinonime exact. Per moquerie, relevèri moquet (Dupouy ) e risèia (Moureau 1870). Si-fèit : se trufar e trufaire son citats per Vigneau ! (demb trufandèr coma sinonime landés) Aquò dit, es pas bordalés pr’autant !
◊ uei (aujourd’hui), uei lo dia (de nos jours, actuellement)
◊ uflar (gonfler) – En generau, a nòste, utilísam gonflar… qu’es la solucion de Per Noste (a costat d’en·hlar) mès tabé de Faure e deu CREO Provença ! L’abat Foix, eth, balha islar, hinglar. Donc, pòdem gardar gonflar. Uflar, eth, es lemosin, entr’auts corresian (Béronie & Vialle 1824). Tabé estar embohit, embohicat…
◊ vàder, vàser (devenir ; rendre = faire devenir) – Un locutor naturau girondin qu’ausís vàser vielh o vàser grand vai bien ríser ! En Gironda, vàder e vàser significan naître, au costat principalament de « nèisher » (ALG) ! Devenir se ditz simplament (de)venir, (de)vèner, (de)víer, (de)vir… sivant los lòcs. L’abat Foix nos balha víner, devíner, deviéner, a costat de vàder òc-be, mès en Gironda, nada mencion (ni literatura tradicionala, ni lexics, ni collectatges) de vàder/vàser = devenir. Per contra, am tabé se botar, se méter, se far : chaleminaire me vòli botar (cançon vasadesa). Enfin, per rendre, am botar, rénder, hèser venir (e variantas).
◊ vam (élan, entrain) – Mot lengadocian tipic : lo TdF balha « VANC, VAN (rh.), BANC, BAN, BAM (l.), BANS (querc.), BONC (rouerg.), BON (lim.), ENVANC, ESVANC (m.), s. m. Elan, secousse [...] branle, impulsion« . Nada mencion deu gascon, donc. Am donc tot un patòc de mòts per remplaçar aquò : aviada, (ba)lanç, entrin, arsec, … Lo quite Narioo espudís aqueth mot (véser http://loblogdeujoan.blogspot.fr/2017/05/petit-lexic-dincorrections-e-de-causas.html).
◊ vertadièr, vertadèir (vrai) – Vrai dens lo sens d’autentic, mès los occitanistas an malurosament tendença a lo plaçar a tot invèrs : un vertadèir con (aimar mèi : un franc con, un meishant con, un satre con), e curiosament (per distanciacion per rapòrt au francés) en hasent una inversion : una volentat vertadièra de…, un enjòc vertadièr, etc. Mès deriva de « vertat », remplaçat anuit per lo francisme « veritat ». Donc, exceptat dens certèns cas, preconisi d’emplegar vrai (o verai [bɾaj], se vòletz), qu’es completament inclús dens les expressions ò-be-de-vrai, de vrai, p’rai, a díser (lo) vrai…
◊ vist [bist] - Encara un desfaus de la grafia alibertina. Se ditz [bis] e [biz] avant voièla, e avant una consona auta que [s, p, t, k]. Lo t es sonque etimologic. Normalament, l’eufonia diuré fonccionar, mès los occitanistas de basa coneishen pas l’eufonia.
◊ la vita vitanta (la vie quotidienne)
◊ vuide (vide) - Coma inhorar lo polimorfisme nòrd-gascon ? Am a l’encòp voit, vuit e voeit (ALG). En Dordonha, am voide, viude ; en Òlt e Garona, viude, voite (Thesoc).
E sovenètz-vos : çò que perdram en francisant, ec poiram ganhar d’un aut bòrn, en introduïsent de mòts aublidats.


c: text/html

text:
« Projècte per ua comunautat d’aglomeracion – Evolucion de l’intercomunalitat & deu governar deu País basco » que presenta lo futur Establiment public de cooperacion intercomunau (EPCI) unic tau País basco. Aqueth document de sintèsi en francés qu’estó arrevirat en basco e tanben en occitan tà préner en compte la partida occitanofòna deu territòri de l’EPCI, en Baish Ador.
Com ac explica lo document, « aquera intercomunalitat qu’ei lo parat de melhorar las relacions enter los diferents territòris deu País basco. L’EPCI unic que deu estar imaginat e concebut com un suplement qui poderà portar responsas collectivas au desvolopament deu País Basco e miar politicas publicas de las ambiciosas, en ua mira de reciprocitat e de solidarirat enter lo litorau e l’interior. ».

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aquesta nuèit de diluns,; Al Jazeera a organizat un debat qu’esperèm dins los mèdias franceses. Quina utilitat los mèdias franceses se fan pas los debats qu’esperèm per informat la populacion del sud de l’Estat (Catalonha del nòrd e Occitània), informar de quina manièra veiràn un novèl estat arribar al torn de Barcelona !
Lo debat se tenguèt en anglés sense cap de problèma ! Lo socialistas volián integrar la Catalonha dins lo concert de las nacions francofònas, segurament per ajudar los socialistas a melhorar lo sistèma de censura que los Franceses son devenguts campions !
Que podèm dire de las incompeténcias mediaticas francesas sul tèma ?
Car pel moment i a encara un fum de francofònes dins los gropes independentistas catalans ! Pel moment, car de mens en mens de Catalans veson clarament lo ròtle e l’interès de parlar francés subre la planèta ! La lenga frnacesa es de mai en mai considerada coma la lenga russa abans la caiguda del mur de Berlin, una lenga estaliniana al nivèl de l’informacion e de la libertat de debatre.
Que fan coma ensenhament las escòlas de jornalisme en fRANÇA ? Quin sistèma de censura son las redaccions de totes los mèdias franceses ?
I a encara subjecte tabó dins l’Estat francés, la santetat de l’Estat dèu pas èstre questionat, avèm pas cambiat de regime en 1789, la terror a re-installat la santetat del rei en lo nommat president, quitament s’es elegit. Es l’engana dicha republicana francesa.


text:
Aquesta benda dessinada es lo racònte, per l'istorian J.-Y. Le Naour, de l'afaire dau "XVe Corps"
: entre lo 19 e lo 22 d' avost de 1914, aquesta armada, compausada de sordats miejornaus, es engatjada, per lo testardige dau generau Joffre, dins una ataca en Lorrena que se vòu espectaclosa. Mai lei Francés tomban dins una lèca deis Alemands e se fan chaplar per l'artilhariá.
Se replegan en leissant dètz mila mòrts. Puslèu que de reconèisser sa fauta, la ierarquia militaria e lo ministre de la guèrra, Messimy, acusan lei Miegjornaus d'aguer mancat de vòlha. Un article de jornau parisenc espandís la calomnia. La protestacion dau pòple e deis elegits de Provença es talament fòrta que lo menistre de la guèrra dèura demissionar.
Mai lo racisme anti-miegjornau, amé leis etnotipes caricaturaus (fug-l'òbra, profechaires, "Tartarins"...) s'arrèsta pas. Dins aquela atmosfèra, la "justicia" militaria es en marcha : dos sordats, Auguste Odde, un paisan dau Var, e Josèp Tomasini, un pastre Còrse, son condemnats lo 18 de setembre e fusilhats "per l'exemple" tre l'endeman.
Son innocéncia sarà establida quauquei temps après, e saràn reabilitats en 1918.
Lo tèxte plaça quauquei mòts de "francitan" dins lo boca dei Provençaus : "on est dans la cagade", "on a vu dégun", "un chicoulon"... Per lo pastre Còrse, la realitat linguistica es ben respectada : saup parlar que sa lenga e compren pas lo francés...
La benda dessinada, dau grafisme e dei colors fòrça agradius, es seguida d'un dorsier documentari. Vaquí un bèu trabalh de memòria que ven completar la mòstra presentada au centre sestian deis Archius departamentaus de Bocas dau Ròse, a-z'Ais. Jean-Yves Le Naour (texte), A. Dan (dessin), S. Bouet (color) : La Faute au Midi. Ed. Bamboo, 2014 (coll. Grand angle). 14 €.


text:
Après la réussite de la manifestation de Toulouse quelles sont les perspectives pour le mouvement occitan ?
La chausida de Tolosa, valent a dire aquela d'una manifestacion unitària, dona d’ensenhaments. La crida èra rasonabla e comprensibla socialament : avèm vist que li aviá pas que de militants encartats. Es un fenomen de societat que sembla legitime a mai que d’un, e la pressa n’en parlèt per aquela rason. Aquel ensenhament es important, nos ditz que fau contunhar, sensa que se pòsque dire ara sota quina forma.
Avec le changement politique en France, quelles demandes imagine de faire l’IEO et que peut-il espérer ?
Siam puslèu a analisar qu’a dire çò que farem. La rason n’es que lei temps actuaus son de temps de transicion. Per n’en dire mai faudrà esperar leis escasenças dau calendier politic e la mesa en plaça d’una politica governamentala. Dins aquesta, nòstra reivendicacion tòca a l’estatut de la lenga, ambé la sinhatura de la Carta europenca dei lengas minoritàrias ; mai sabètz que per aquò faudrà una revision de la Constitucion, e aquò's pas encar ganhat. Ramentem qu'una revendicacion practica es de nos donar lèu un interlocutor. Aquesta mesura còsta pas d’argent, es una mesura organisacionala. Lei defensors dei lengas tenon a aquela demanda transversala : evitar de promenar dau ministèri de la Cultura a aqueu de l’Interior, o de la Joinessa e deis Espòrts, e mai mai, estent que la lenga pertòca l’ensems de la vida publica. Aviam fins ara degun en quau podiam parlar de totei leis aspèctes d’aquela question transversala dei lengas regionalas. Basta, nos fau una persona encargada d’aquela mission, que o sègue e ambe cu posquem trabalhar. Aquò se podriá far lèu. E tot çò que podriá s’enseguir sus la mesa en plaça, fuguesson de mesuras liadas a un cambiament constitucionau, passaràn segur per aquela capacitat de mediacion eficàcia.


text:
Chaspaires de maneta, picanhaires de botons, balhaires de jòia a stick e esportius de canapè, adiussiatz !
Remarcaretz qu’en gaireben tres ans de cronicas, faguèri jamai una sola refleccion sus çò qu’arribèt a Star Wars, sabètz, lo fach que la licéncia siá tornada crompar per lo supèr-capitalista Disney, e patin e cofin. E ben n’en parlarai pas uèi tanpauc, qu’ai quicòm mai de m’ocupar. Pasmens, me fasiá una bona introduccion, e Diu sap que soi totjorn en galèra per fargar una introduccion digna d’aqueste nom dins Tòca-Maneta, çò que fa que en general barjaqui longtemps a la debuta per dire pas res avant de m’atacar a un jòc. Mas uèi, farai pas aquò, non, promés ! Mas bon, quand mema, dèvi plan dire que i a quicòm que s’en parlèt pas talament, un domatge colateral provocat per l’afar Star Wars/Disney : la tampadura de LucasArts en 2013.
LucasArts èra una filiala de LucasFilm, encargada de desvolopar e produire de vidèojòcs dempuèi 1982. Çò estonant es que totes los jòcs produsits èran pas forçadament ligats a l’univèrs de Star Wars, e en majoritat d’alhors aguèron pas res a veire amb los Jedi, los Wookies e n’en passi. LucasArts foguèt quitament un temps a la punta per çò qu’es d’un genre màger de las annadas 90 : l’aventura en puntar-clicar, Point’n’Click en version originala. Aquò balhèt de titols coma Maniac Mansion, la seria dels Monkey Island, aquela dels Sam & Max, un Indiana Jones 4 en jòc qu’èra un melhor film que Indiana Jones 4 en film, Full Throttle, mens conegut mas que bòti per çò que es per aqueste que descrobiguèri primièr lo trabalh de LucasArts, o encara lo jòc sus lo qual me vau concentrar, es promés, a comptar d’ara : Grim Fandango.
Totes, o gaireben totes los jòcs aital foguèron creats o cò-creats per Tim Schafer, de còps amb Ron Gilbert, e los dos ganhèron la reputacion de calucs complets dins lo mitan, a fòrça de botar d’umor lofoc o negre a pauc près pertot e de bastir d’enigmas completament dessenadas a basa de combinasons d’objèctes imrpobablas a las utilizacions plan sovent desviradas mas completament logicas a posteriori. Mas sonque a posteriori, çò que fa que podiatz passar, s’aviatz pas la solucion, d’oras a vos tustar lo cap contra las parets. Ai perdut un amic aital, dins un accident d’enigmas de jòc LucasArts, una plan trista istòria.
En tot cas Grim Fandango fa pas excepcion a la règla e la venguèt quitament afortir, amb, per l’epòca, un sistèmi de contròtles nòu dins lo genre, vist que se desplaçava directament lo personatge, sens aver a picar sus l’endrech ont deviá anar, e una istòria originala que fa encara considerar uèi lo jòc coma un cap d’òbra del genre. Vos daissi jutges : Manny Calavera es defuntat e se tròba, per esperar sortir de sa situacion de mòrt en transit, obligat de dalhar la gent, per lor vendre de bilhetas pel Nòu Express, lo tren que mèna lo monde al repaus etèrne. Rapidament, se rend compte que i a de causas pas claras dins l’agéncia que l’emplèga, e lo jòc vira al polar al País dels Mòrts, un país dels mòrts marcat per la cultura aztèca, mexicana de uèi e mai gloabalament sud-americana, amb en prima los noms, los accents, la banda-son e los temperaments hispanics que van plan. E totjorn de referéncias d’en pertot, al film negre, a la politica, a d’autras òbras…
Grim Fandango, a sa sortida en 98, foguèt saludat per la critica, mas arribèt un pauc tardièr per relevar lo genre del jòc d’aventura, a se morir, e marchèt pas tant plan qu’aquò. D’unes diguèron quitament que demesiguèt la produccion de jòcs d’aventura produsits puèi. Benlèu es lo cas, mas empachèt pas de tornar sortir lo jòc en version remasterizada i a gaire, una version remasterizada pro, veire tròp, respectuosa de l’òbra originala mas interessanta per tastar, amb los uèlhs de uèi, çò que se fasiá i a 15 o 20 ans.
Sus aquò vos daissi, ai una paret a anar far adobar. Es mai simple la paret que lo cap, saique.


text:
1777
Aquesta pagina concernís l'an 1777 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 24 de junh - Jean-Paul Marat es nomenat mètge dels gardas del comte d'Artés.
- 17 de decembre - Reconeissença de l'independéncia dels Estats Units d'America per Loís XVI de França.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
En America, perseguida de la desgradacion generala de la situacion (→ 1776). D'efèct, après sa victòria de decembre de 1776 a Trenton, leis Insurgents capitèron de ganhar una batalha novèla a Princeton (3 de genier). Lo comandament britanic (generau William Howe) decidèt alora d'aprofichar sa superioritat numerica per vencre la revòuta. Entre lo 23 de julhet e lo 26 de setembre, lei Britanics reconquistèron ansin Filadèlfia. Puei, lo 4 d'octòbre, infligiguèron una desfacha a George Washington a la batalha de Germantown.
Pasmens, aquela ofensiva aviá isolat lo còrs dau generau John Burgoyne qu'aviá envaït lo territòri rebèl a partir de Canadà. A la fin de setembre, foguèt enceuclat dins la region de Saratoga onte foguèt finalament obligat de capitular lo 7 d'octòbre. Fòrça importanta, aquela victòria permetèt ais Insurgents d'afiermar sa valor militara e favorizèt lo succès de la mission de Benjamin Franklin qu'èra a negociar una aliança dirècta entre França e leis Estats Units d'America (→ 1778).
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769. Lo ras Goshu ordonèt l'assassinat dau negus Tekle Haymanot II (1769-1777) que foguèt tuat dins son palais. Son frairastre Salomon II (1777-1779), negus fantòche designat per lo ras Goshu e per lei senhors Wand Bewossen e Kenfu Adam, lo remplacèt. Foguèt obligat de donar divèrsei títols suplementaris a sei protectors : lo ras Ayadar venguèt ras-betwoded, Kenfu Adam governador de D'mt, Wand Bewsossen governador de Begamber, Hailu Adara governador de Godjam e Hailu Eshte governador de Semien. Dins lei fachs, aquò devesiguèt lo territòri etiopian entre unei principats de facto independentas.
Dins aquò, aquel acòrdi foguèt contestat per lo senhor Salassie Barya que nomèt Tekle Giyorgis coma negus. Gràcias a sei protectors, lo negus Salomon II capitèt de vencre l'armada de son adversari qu'abandonèt — d'un biais fòrça provisòri — sei revendicacions. Puei, dins lo rèsta dau país, de combats acomencèron entre Haile Yosadiq e Kenfu Adam. Kenfu Adam foguèt venceire e capturèt lo negus que fasiá partida de l'armada Haile Yosadiq. Salomon II acceptèt alora de servir de visatge oficiau au rèine de Kenfu Adam.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra d'independéncia començada en 1776. Leis operacions militaras de l'annada foguèron magerament a l'avantage deis Insurgents. D'efècte, Washington foguèt venceire de la Princeton (3 de genier) tre lo començament de l'annada. Puei, en despiech de l'ofensiva dau generau Howe (23 de julhet - 26 de setembre) que conquistèt Filadèlfia e ganhèt la batalha de Germantown (4 d'octòbre) còntra Washington, leis Insurgents capitèron d'enceuclar e de constrénher a la redicion l'armada dau generau Burgoyne (7 000 òmes) a Saratoga (7 d'octòbre). Aquela victòria demostrèt la poissança de l'insureccion e favorizèt l'intrada en guèrra de França còntra leis Anglés (→ 1778).
Regardant lo rèsta deis afaires politics estatsunidencs, lo país adoptèt son drapèu (14 de junh) e acabèt de redigir leis articles de confederacion (15 de novembre).
Vermont[modificar | modificar la font]
Proclamacion de l'independéncia de la colonia anglesa de Vermont (15 de genier). Pasmens, en causa d'un desacòrd territòriau ambé la colonia de Nòva York, poguèt pas integrar leis Estats Units.


text:
(Nòta de premsa d’UA-PNA, a 17 d’octobre de 2008)
Unitat d’Aran – Partit Nacionalista Aranés (UA – PNA) a refortilhat aué en plen dera Deputacion de Lhèida eth sòn fèrm compromés entà qu’Aran non sigue includit en cap de division territoriau que non sigue eth madeish, atau coma a formalizat per miei der unic representant aranés ena institucion provinciau, Joan Riu. Eth deputat Riu a balhat supòrt ara Declaracion Conjunta deth 16 de seteme entà mantier Aran ath marge des vegueries, qu’eth Plen deth Conselh Generau aprovèc per unanimitat “a prepausa deth Sindic e deth grop d’Unitat d’Aran”.
Joan Riu a destacat qu’Unitat d’Aran “exprèsse atau, en toti es òrgans a on a representacion, era volentat manifèsta deth pòble aranés de respectar era autonomia d’Aran en sòn encastre territoriau especific, atau coma se despren der Estatut d’Autonomia de 2006 e dera Lei sus eth règim especiau d’Aran de 1990”. Segontes Riu, Unitat d’Aran considère que “a d’èster eth Conselh Generau d’Aran, coma principau institucion d’autogovèrn, er interlucotor dirècte qu’a de survelhar per qu’Aran reivindique es sues legitimies aspiracions territoriaus, sense cap tipe d’intermediacion ne distorsion partidista”.
Fòrça decisiva
Pr’amor d’açò, eth deputat aranés a profitat entà rebrembar qu’Unitat d’Aran ei ena Deputacion “era votz d’Aran e era fòrça decisiva que compartís projècte de govèrn damb es grops progressistes sense pèrder de vista era sua rason d’èster, qu’ei Aran e eth servici as sòns ciutadans”. “Era prioritat per Aran pòt comportar en ocasions eth dissentiment damb era majoria de progrès”, a explicat entà argumentar eth sòn vòt favorable ara mocion que balhe supòrt ara declaracion conjunta deth Conselh Generau.
Oportunisme de CiU
Dempús de deishar constància deth long procès qu’Unitat d’Aran a emprenut ena defensa des “drets nacionaus” d’ençà dera sua fondacion, Joan Riu a desacreditat era actitud politica de Convergència i Unió pr’amor deth sòn “oportunisme politic”, frut dera “incoeréncia mès flagranta” e era “sua pèrta de credibilitat ena defensa dera autonomia aranesa”. Eth deputat a rebrembat qu’Aran “auec de patir era umiliacion d’èster includit en mapa comarcau de Catalonha coma ua comarca mès, umiliacion qu’eth Govèrn de Convergéncia ena Generalitat amièc entà dauant damb era aprobacion dera Lei d’organizacion comarcau de 1987, sense cap tipe de consens e en tot violentar era identitat pròpia deth pòble aranés e era sua longa tradicion d’autogovèrn”.
D’alavetz ençà, atau coma a referit, “eth combat persistent e incansable d’Unitat d’Aran a favor des drets nacionaus durèc dètz ans damb persevància e compromés e damb un còst politic fòrça important entara nòsta formacion politica”. Pr’amor d’açò, “non mos dèishe de surpréner er hèt de qu’aqueri que pendent ans e ans diluïren Aran en mapa territoriau de Catalonha s’erigisquen ara en campeons dera defensa des drets nacionaus d’Aran”, a assegurat.
Manca de credibilitat deth PP
Joan Riu a censurat tanben era manca de volentat de Convergència entà sajar de consensuar era mocion qu’a presentat en Plen, a diferéncia dera declaracion conjunta qu’Unitat d’Aran artenhec damb era concertacion de totes es fòrces politiques deth Conselh Generau abantes dera sua aprobacion. E a avertit tanben sus era “manca de credibilitat deth PP en aguest ahèr, pr’amor qu’a recorruts en Tribunau Constitucionau es articles der Estatut que mos reconeishen coma pòble diferenciat”.
Eth deputat s’a reafirmat en qué er objectiu d’Unitat d’Aran ei “arténher era maxima autonomia possibla que mantengue e assolide era nòsta identitat coma pòble, sense desbrembar jamès que tot eth qu’a determinadi drets a coma expression dera sua dignitat era obligacion de defener-les”.
Lhèida, 17 d’octobre de 2008
(Fòto dera darrèra executiva d’UA, celebrada en Vielha eth passat dia 10 d’octobre)


text:
En catalan, tanpòc guaire celtizat, lo mot talvera qu'ei desconegut, lo tornèr que s'i ditz el tornall.
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
divendres, 30 de juliol de 2010
En tornèr era libertat qu'ei (Joan Bodon)
En catalan, tanpòc guaire celtizat, lo mot talvera qu'ei desconegut, lo tornèr que s'i ditz el tornall.
dimecres, 28 de juliol de 2010
La "corrida" de taurs illegau en Principat de Catalonha
Uei qu'ei un dia de marcar d'ua pèira blanca: lo parlament deu Principat de Catalonha qu'a votat la prohibicion de las "corridas" en la Catalonha deu Sud. La mesura que serà efectiva en 2012. Qu'ei la segonda comunautat autonòma de l'Estat Espanhòu a'n hèr atau, la prumèra estant las Islas Canàrias. Per quan ua mesura parièra per las nòstas tèrras occitanas e per la Catalonha deu Nòrd? Ja seré òra, ja! En tot cas, que soi content deu progrés aportat per aquesta votacion. E qu'espèri que serà seguida de mesuras parièras pertot enlòc mes e non pas sonque en Catalonha.
dissabte, 24 de juliol de 2010
dimecres, 21 de juliol de 2010
L'Andriu de Gavaudan qu'abolí las règlas de gramatica de l'occitan gascon contemporanèu
Mitterrand qu’aboliscó la pena de mòrt e Giscard que balhè las soas letras de noblessa a l’acordeon… En seguir lo lor exemple, Nicolas Sarközy que ven d’anonciar que, d’ara en là – e en seguida d’un arrèst deu Conselh d’Estat –, los ancians combatents de las ex-colonias que serviscón devath lo drapèu tricolòr e tocarén la medisha pension militara – pension « cristallizada » desempuish 1958 – que la deus soldats de nacionalitat francesa – revalorizada, era.
Aboliscó e serviscón que son duas fòrmas, perdon, "formas", verbaus qui non son quitament pas repertoriadas dens la gramatica de l'occitan gascon contemporanèu escriuta per Maurice Romieu e lo quite Andriu. Segon aquesta gramatica, abolí e servín que son las fòrmas normaus.
Avetz dit "gascon normat"?
Vam, Andriu, enqüèra un esforcet entà apréner e aplicar las règlas de la gramatica gascona qui signès com a co-autor! Sequenon, de qué servirà la gramatica aquesta? E mei que mei, qu'èm a n'esperar l'edicion navèra. Be la poirés acabar en lòc de gaimantejar ma Mela!
PS Que t'aimi, Andriu, ja ac saps.
dilluns, 19 de juliol de 2010
Un mes dejà.
L'aulou! Quoan de lègues e pot ha en seguin lou briu de l'aygue? Mistèri...Ûe serade qu'abèm heyt rousti dehore û hèch de saucisses e de chingarre sus û trepè, e lou lendoumâ qu'arriba...De race Labrit que-n y a soubén héns las bordes dap las baques. Aquére pràubę bèstię, ahamiade, màgrę, que tremoulabe coum si abè frèbę, qu'abè lou curroû coum û picadé. Sàle à ha hàsti, nou-s y bedè soulamén si ère û masclę ou ûe fumèle. Que calou aténdę lou besougn. Qu'abè penderilhes hastiouses, péu e héms mesclats debat lou béntę coum û triscat. Que-m crebabe lou co à-m espia dap oélhs implouradous, més ne gausabe pas apressa-s. "Si-u bàlhi de que minya, nou ba mey boulę parti". E la mie gate qu'abè desparescut, yelouse: nou suporte ni câ, ni gat au soû parsâ.
Ne sèi pas si serà de gelosia, mès la mea gata de 14 ans que desapareishó tot parièr, un mes a. Qu'èra acostumada a víver dab un gat deu medish atge que'u tienèva de tòla desempuish qu'èran gatonets. Qu'anavan tostemp tòc a tòc. E puish lo mascle parion que's morí de diabèta quauques mes a, e la gata, vaduda soleta, que comencè a mostrar signes d'ànsia. L'umor que'u cambiè. Ua maishanta prudèra non la deishava pas guaire tranquilla e que's tirava tohas deu deguens de las cueishas aparentament shens nada arrason. Que pensàvam ajudar-la en tot adoptar ua gatoneta. Aquesta qu'estó acceptada e amigalhada de tira peu canhòt de la mea hilha, mès dab la vielha gata, la musica ne soè pas briga parièr. E puish, un bèth dia, mentre lo canhòt e la gatoneta qu'èran a jogar amassa suu lindau de l'ostau, qu'apercebói la mea gata qui se'n tornava d'ua passejada. Qu'èra a caminar de cap tà casa quan e s'avisè sobte de la preséncia deus autes dus suu solar. Alavetz que la vedói a trantalhar puish a virà's de cuu. Qu'estói jo qui'u desclavèi la pòrta deu pati tà la deishar sortir dens l'arrua en medish temps que jo qui me'n tornavi tau tribalh. E que'm n'arrepenti pr'amor aqueste còp n'ei pas jamés tornada. Jo que pensi la gata que s'ei deishada morir de desespèr. Be m'auré agradat de poder remontar lo temps tà cambiar lo cors de las causas! L'agòssi gahada e portada deguens l'ostau en lòc de la deishar partir, segur que l'aurem enqüèra au demiei de nosaus.
diumenge, 18 de juliol de 2010
cornamusa suèca (svensk säckpipa) e polonesas (polskan)
La cornamusa suèca (svensk säckpipa en suèc) que comparteish dab la boha gascona la caracteristica d'èster d'espiula (incha) simpla e non dobla coma totas las autas cornamusas d'Euròpa occidentau. Aquò que'u autreja un son particular qui hè pensar efectivament au de la boha.
L'octava e miei du säckpipa qu'ei en mòda minor, çò qui'u diferéncia de la boha, plan segur.
La digitacion qu'ei barrada o semi-barrada, com la de la boha.
L'auta diferéncia dab la boha qu'ei lo canèth simple deu säckpipa suèc, enqüèra que fabricants son a sajar d'ibridizar lo säckpipa suèc dab la duda ungaresa o la boha gascona en inventar un säckpipa de canèth doble . Nat dobte, que m'agrada hèra aquera petita cornamusa!
Que v'èi causit quate polonesas (polskan).
La prumèra, la pòlsca de Kniven (Knivens polska) qu'ei jogada en duo per Olle Gällmo e Stefan Ekedahl. Olle Gällmo (lo barbut de la video) qu'a creat un sit fòrça pedagogic e complet : tot çò qui devetz saber sus la cornamusa suèca que i ei. La renavida de la cornamusa suèca, extinta durant mantuas decadas, que data de las annadas 80 e qu'ei comparabla a la renavida de la boha gascona: la problematica de la pèrta de la tradicion orau (repertòri e jòc tradicionaus) qu'ei la medisha peus dus instruments.
E ara per Olle Gallmö, la pòlsca "segon Oppigård Lars" (efter: segon). Olle que precisa Oppigård Lars Ollson qu'èra un violonaire deu vilatge de Nås (Dalarma) e que lo son vesin èra lo famós bohaire de säckpipa Nedergård Lars, alias Björskötten. Non ves desbrembetz pas d'ac notar tot plan com cau, que i aurà ua interrogacion escriuta lo còp qui vien. La pòlsca aquesta qu'ei jogada un pòc lenta exprès tà que la poscatz apréner mes aisidament.
E ua auta, "segon Kristina Moberg":
E ua darrèra per uei, la pòlska "segon Günther e Åberg (efter Günther och Åberg):
Que cau notar Olle que joga tanben d'ua cornamusa suèca de bohet de cobde, ua sòrta d'ibrid enter säckpipa suèc e uillean pipes irlandés. Aqueth instrument n'ei pas tradicionau. Totun, l'interés que n'ei doble: 1- las espiulas (inchas), sensiblas a l'umiditat, que son preservadas e que contunhan de soar justas dab lo temps, contrariament a las qui equipan las cornamusas de bohet de boca, 2- Olle que pòt acompanhà's en tot cantar, çò qui hè magnificament en son darrèr CD. Lo fabrican d'aquera cornamusa que n'ei Alban Faust.
dissabte, 17 de juliol de 2010
Tostemp o tostemps?
dijous, 15 de juliol de 2010
Polketten
Uei qu'èi decidit que serà lo jorn de la pòlca suèca.
Que n'ei causit tres d'aqueras polketten.
La prumèra, que l'èi causida com a aumenatge au musician folk e etnomusicològ suèc Ceylon Wallin (1922-1984). Qu'ei lo pelut de la nuquelarpa qui vedem dab lo son hrair Henry sus aquera fòto prenguda en 1972. Que'u devem la pòlca qui segueish, qui's ditz simplament atau: Polkett från Ceylon (Polkett de Ceylon).
La dusau, dita Hållnäspolket qu'estó compausada peu mèste de la nuquelarpa Peter Puma Hedlund. Bronwyn Bird que la joguè en dirècte a l'emission folk de ràdio "WoodSongs Old-Time Radio Hour" a Lexington (Kentucky) l'an passat. Qu'èra acompanhada peu Puma eth medish.
La tresau qu'ei dita Polkett från Harg (pòlca de Harg, Roslagen, Uppland) e qu'ei interpretada aquiu en tot seguir la version deus hrairs Ceylon e Henry Wallin. Que la jògan au tin whistle (Dixon) e a l'acordeon diatonic.
dilluns, 12 de juliol de 2010
Rencontres deu mes
Que soi anat tà casa de Pèir Rouch a Herran, en Haut Comenge a la termièra de Coserans. Lo país, en plea montanha, qu'ei magnific, a sonque ua òra de Tolosa dab veitura. Lo Pèir que m'a hèit visitar lo son talhèr, on i a plen de bots aranés penjats au mur. Que son los instruments qu'ei a acabar de fabricar. Que ‘m n’a hèit soar un, de timbre susprenent, au còp grèu e caud, beròi en tot cas. "Un son qui va plan entà acompanhar la votz", ça’m ditz, e que me’n parla d’experiéncia, puishque sòu acompanhar un grop de cantairas atau. Puish la discutida qu'a portat suus sacs de gemècs: que n’a dus. Un, en la, qu'estó fabricat peus talhèrs d'en Cesc Sans e un aute, en do, qu'estò fabricat per lo Pèir eth medish en tot copiar un instrument nòrd-catalan conservat a Ceret.
Que soi anat dinnar a casa de Xavier Vidal a Cardalhac (Carcin). Au Xavier, no’u coneishèvi pas personauments, qu'èra la soa hemna, hèra amiga de la mea, qui ns'avèva convidats. Enter lo Xavier e jo, lo corrent que s'i ei hicat de tira. Qu'a hèit soar tot plen d’instruments - n'a un arramat - com un vriolon tecno inventat per un amic son, un pifre tradicionau, ua auboèsa (l’auboès de Roergue e de Carcin o sia lo dit de Valhorlas qui fabrican au conservatòri occitan de Tolosa), un acordeon cromatic hèit en 1953 (qu'ei hart deus diatonics), ua flabuta de bec tradicionau de Gasconha qui hasó copiar, e dinca ua bandórria (la de las tunas universitàrias espanhòlas, que non lo rabel de Polaciones qui's ditz en realitat bandórria e non rabel - bandurria en castelhan). E, s'avisant qu'avèvi un pè au sud deus Pirenèus, lo Xavier que se'm hica a cantar ua còpla de jota aragonesa en bèth explicà'm la soa mair qu'ei hilha d'un vilatge de Huesca mentre lo son pair qu'ei deu Baish-Empordan . E que m'a exprimit tanben la gran admiracion - compartida peu vòste servidor- qui pòrta envèrs l'immense cantaire shativenc Pep Gimeno "Botifarra" dab lo quau avè podut tocar lo vriolon e improvisar en son occitan carcinolejant amassa dab Joseba Tapia e, last but not least, la cantaira e percussionista de Valladolid Vanesa Muela (qui veneri). Aquò que's passè a la festcat de Torroella de Montgrí (Baish Empordan) l'an passat. N'avem un video :
diumenge, 11 de juliol de 2010
Pensament deu dia
dissabte, 10 de juliol de 2010
Solidaritat dab los Catalans e los Aranés: rendetz-vos a Barcelona, passeig de Gràcia e Diagonal a 18 h
divendres, 9 de juliol de 2010
Las nuquelarpistas de Lion
Lo prumèr dia de matin, que'm soi pergut au ras deu musèu d'art modèrn en tot sajar de visitar l'exposicion de Ben. Bon, n'èra pas l'òra, lo musèu que demorava tancat lo matin. Aquò rai, que i tornarèi, ce'm digói. Lavetz que'm hiquèi a caminar peu jardin de la tèsta d'aur qui desembocava au ras deu musèu. Que' u traversèi e que m trobèi un cornet tranquillòt e com m'avèvi portat la mia boha, que m'estanguèi tà hèr soar rondèus, congòs, pòlcas, escotishas e valsas com ac sòli hèr cada dia a casa, mès shens anujar los mens vesins, aqueth còp. Bon, de tranquillòt, lo cornet que n'èra plan a la debuta, mès los Lionés que son o musicassèrs o curiós e au cap de quinze minutas que'm sentishivi completament enrodat de pertot e, tà díser vertat, aquò non m'agradava pas tròp pr'amor los efèits de la musica gascona sus un Non-Gascon que pòden èster a còps imprevisibles, totòm qu'ac sap plan.
A mes, qu'avèvi hami, e doncas que decidii de húger a hum de calhau, e que'm gahèi un bus tau centre. Que comencèi la mia caminada per las arruas deu Lion vielh. Un snack lèu prengut tà'm calmar l'apetit e endavant! Que'm hasói totas las carrèras e las plaças enter Ròse e Saone, puish que traversèi Saone de cap tà la catedrala Sent Joan e la basilica Nòsta Dauna de Fourvière.
Que m'agradan los quais de Saone deu Lion vielh, lo barri Sent Joan dab los bouchons tipics, los trabols qui't hèn passar d'ua arrua tà l'auta en tot traversar patios deus immòbles, Lion, qué.
L'arrua Sent Joan qu'èra pas tròp conhida de monde, e, çò qui m'agradava particularament, quauques musicans que i jogavan. Ua harpista deu genre celtic, un flutista normand deu genre peul acompanhat per un djembaire deu medish genre , e duas nuquelarpistas deu genre femenin e suèco-american.
Bon, a la debuta, n'ac sabèvi pas que n'èran, de nuquelarpistas, pr'amor ne sabèvi pas tròp çò qu'èra ua nuquelarpa. Ara qu'ac sèi, pròva que los viatges fòrman la joenessa, com e's ditz en francés. Doncas, que v'expliqui. La nuquelarpa qu'ei un instrument de còrdas fretadas, de la tradicion suèca, e que's ditz nyckelharpa en version originau. Las duas gojatas, ua de peu blond e l'auta de peu castanh, que s'i escadèvan mes que plan. E la musica que'm soava plan familiara. Nat rondèu ni congo, plan segur, mès ua seguida de polcas copada per quauques mazurcas, escotishas, marchas e valsas e quitament troçets de musica de cort deu sègle XVIII.
La musicaira deu peu castanh, ua americana de Clarmont qui s'aperava Helen, que comencè de'm comentar l'istoèra de l'instrument . En realitat, ne s'ageish pas d'ua harpa en niquèl ni quitament d'ua harpa, mès d'ua sòrta de zonzaina deu quau aurés lhevada l'arròda tà remplaçar-la per un arquet. Dinca la debuta deu sègle passat, qu'èra plan ua vièla d'arquet dab los bordons e tot, e puish en las annadas 1930 un fabricant e nuquelarpista suèc- no'm brembi pas mes deu nom- que decidí los bordons que l'emmerdavan, doncas dehòra los bordons, e sus la nuquelarpa modèrna non n'i a pas mes, totas las còrdas que son o melodicas o simpaticas (las simpaticas resoan shens èster fretadas per l'arquet).
E en França, ça'm digó, qu'avem ua escòla de nuquelarpistas deus bons, dab un fabricant de renomada internacionau, Jean-Claude Condi, dens los Vòges.
E la polida gojata deu peu blond que's ditz Bronwyn e qu'ei de Boston. Que jòga sus un instrument de la soa fabricacion pròpia. A Boston, Bronwyn que jòga e canta dens "Blue Moose and the Unbuttoned Zippers", un grop de musica folk.
E en tot batalar atau, que s'avisèn de la mea sarpa nava en fòrma de vriulonàs e que'm hasón sortir la mia boha e...endavant la musica! Sol major, la minor, la major, si minor, las tonalitats de la mia boha landesa plan tradicionau qu'èran limitadas mès aquò rai, tot que'us anava ad aise, la nuquelarpa qu'ei cromatica. Que m'èri trobat companhia de las mes inesperadas tà contunhar lo men sojorn lionés.
dimecres, 7 de juliol de 2010
Lo clarin
Lo clarin qu'ei un petit instrument d'espiula dobla tipic deus Pirenèus gascons, enqüèra jogat au sègle passat en la partida centrau e orientau (Bigòrra, Quate Vaths, Comenge). Que s'assembla fòrça a la txanbela soletana, en realitat, txanbela e clarin que son practicament lo medish instrument. Qu'ei mes petit que las dolçainas navarresa e aragonesa, enqüèra que la tessitura deu clarin n'ei pas diferenta de la de la dolçaina.
Lo clarin qu'èra extint com instrument, mès los esfòrç deus etnomusicològs e deus fabricants qu'an permetut de l'arreviscolar en bèth copiar los specimèns conservats en musèus o trobats aciu o acerà. Lo prumèr qui s'i interessè, ce'm sembla, qu'estó Marcel Gastellu-Etchegorry, hilh deu çanrèr Jean-Baptiste, alias Jan deu Sabalòt, escrivan biarnés d'origina basca e d'expression gascona e qui lo vòste servidor e venera particularament.
Qu'ei mauaisit de parlar deu clarin gascon shens referí's au "pihet" de la gaita de boto aragonesa tanben anomenat "el/o clarín". Que sembla lo clarin gascon que sia en realitat ua adaptacion shens "sac" deu "clarin" de la gaita de boto, com la bombarda bretona ac ei per arrepòrt au biniou kozh.
Aqueth clarin de la fòto ací-haut qu'estó fabricat per Pierre Rouch (Herran, 31). Dens la video qui segueish, que vedem au Pierre a tocar la gaita de boto acompanhat per Robert Matta au clarin (fabricat peu Pierre).
E dens la video qui segueish, Pierre e Robert que jògan deu clarin en duo.
dilluns, 5 de juliol de 2010
Qui me le boha, boha, qui me le vòu bohar?
L'avem aquiu interpretada peu nòste grop vascon preferit (Lucia Longué: besson e votz; Simon Guillaumin: sonsaina e votz; Joan Baudoin: tricanetas, Josean Martin: bozoquí, Juan Ezeiza: : vriolon).
CONCÈRT DE XARNEGE A NARON (13-3-09)
Xulio Garcia | MySpace Video
Nòste vailet Pèire
Entau casau se'n va
N'a tant minjat higas
L'a' n pensat querbar (crebar)
Qui me le (la) boha (bufa), boha?
Qui me le vòu bohar?
N'a tant minjat higas
L'a'n pensat querbar
L'an calut esprémer
per lo har cagar
Qui me le boha, boha?
Qui me le vòu bohar?
L'an calut esprémer
per lo har cagar
L'an calut esprémer
per lo har cagar
que n'a hèit ua mòta
qui's hè estonar
Qui me le boha, boha?
Qui me le vòu bohar?
Qui me le boha, boha?
Qui me le vòu bohar?
Que n'a hèit ua mòta
qui's hè estonar
Tretze pars de vacas
le hèn pas maglar (màver, mòver, mòure)
Tretze pars de vacas
Le hèn pas maglar
n'i an botat quatorze,
l'an hèit barrar (arrestar, retiénguer, aturar)
N'i an botat quatorze
L'an hèit barrar,
Au trolh (cat. trull) l'an portada
per le har passar
Au trolh l'an portada
Tretze tonhas plenhas
que n'an hèit colar
Tretze tonhas plenhas
qu'ic vulhi pas créder,
Qu'ani mesurar
Qu'ic vulhi pas créder
Dab la boca putzi,
dab lo nas rasar
Dab la boca putzi
E los qui m'escotan
qu'aniràn lecar
----------
Dens lo trocet qui segueish, qu'avetz la beròia Lucia au besson e a la flabuta de tres horats, e lo Joan au tamborin de còrdas e a la flabuta. Qu'ei lo Joan qui's fabrica lo tamborin de còrdas e lo besson (derivat deu tamborin, lo besson, inventat peu Joan, que permet de hèr 4 acòrds en lòc de dus peu tamborin).


text:
Amics e collègas,
Sabètz de segur que sèm engatjats, la FELCO*, dins una batèsta ferotja contra aquela reforma deis collègis que, e passava, nos escanariá complètament.
E tenèm a dire que nòstra posicion es pas portada per l'immobilisme o lo corporatisme coma los tenents de la reforma o voldrián faire creire.
Vist la precaritat de nòstre ensenhament, que la reforma agreujarà mai encara, far de nosautres de privilegiats es una insulta.
L'interdisciplinaritat, la pedagogia de projècte, la gestion de l'eterogeneitat, fai de decènnis que los ensenhaires d'occitan i son engatjats.
Mas se pòt pas faire d'interdisciplinaritat sens de coneissenças disciplinàrias solidas, çò que serà pas possible, amb una reforma que prevei pas d'autra plaça per un ensenhament de nòstras lengas que « lenga 2 » (çò qu'es quasi jamai causit), e qu'escafa de fach las magras possibilitats representadas fins ara per lo perlongament al collègi dels ensenhaments bilingues dins lo primari aquí ont n’i aviá.
Subretot, refusam aquela mesa en concurréncia sauvatja entre disciplinas e entre collègas que la reforma vòl installar sota pretèxt d'autonomia dels establiments.
* Federacion dels ensenhaires de lenga e de cultura d'òc.


text:
Andouillé
Andouillé es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mayenne e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila de Andouillé a situat a 15 quilomètres de Laval, cap de luòc del departament de la Mayenne, #que li a connectat a el per la RD 131 e la RD 115, aital coma pel riu, la Mayenne. Dos rius se tròban près del vilatge : lo Ernée e la Mayenne. Es una pittoresque localité, édifiée a 110 mètres d'altitud, #que comptava 3 192 abitants en 1871 e 2 527 en 1897. Lo sieu territòri recobra una superficie cadastrée de 3 653 ectaras. Vorejat A l'èst per la Mayenne, a traversat per la Ernée #que ven effleurer la part bassa de la comuna ; la vallée sinueuse d'aquel riu a dominat pels tucs de la Saudraie, del Lattan e de Crennes ont, dicha-se, « Lo còrs de Gargantua es couché en doble ». En 1697, Miromesnil dénombrait 47 métairies, « la mitat de la parròquia en landes e en bòsc, l'autra mitat dins tèrra e en prés #qu'una part freda e en produsint pauc ». En 1871, Andouillé ne comptava 169 pòbles, granjas o separacions.
En trobant lo nom de Andouillé pauc flatteur, lo curé de la parròquia, Jean-Baptiste Heslot #sollicitar cap a 1860 la siá transformacion en Andoville mas la demanda de decrèt #que li caliá légaliser aquel cambiament a pas pas desbocat.
Modèl:Precision necessària, Andouillé es redevenue una municipalitat plàcid e laboriosa. S'i descobrís bòsc, dels pâturages e de las òrtas ; los sieus agricultors conreen céréales e elèvan bovins e dels porcins, s'i elabòra del cidre e de divèrses licors sortidas de la cultura de la poma e de la pera coma lo pommeau o lo calvados, sustot a la granja del Theil. La siá fèsta communale a luòc lo 14 de julhet. Aquela localité possedís un centre de équitation, dels sentiers pédestres, dels cantons de persec e dels gîtes rurales.
La ville d'Andouillé est située à 15 kilomètres de Laval, chef lieu du département de la Mayenne, à laquelle elle est reliée par la RD 131 et la RD 115, ainsi que par la rivière, la Mayenne. Deux rivières se trouvent à proximité du village : l'Ernée et la Mayenne. C'est une pittoresque localité, édifiée à 110 mètres d'altitude, qui comptait 3 192 habitants en 1871 et 2 527 en 1897. Son territoire recouvre une superficie cadastrée de 3 653 hectares. Bordé à l'est par la Mayenne, il est traversé par l'Ernée qui vient effleurer la partie basse de la commune ; la vallée sinueuse de cette rivière est dominée par les collines de la Saudraie, du Lattan et de Crennes où, dit-on, « Le corps de Gargantua est couché en double ». En 1697, Miromesnil dénombrait 47 métairies, « la moitié de la paroisse en landes et en bois, l'autre moitié en terre et en prés dont une partie froide et produisant peu ». En 1871, Andouillé comptait 169 villages, fermes ou écarts.
Trouvant le nom d'Andouillé peu flatteur, le curé de la paroisse, Jean-Baptiste Heslot sollicita vers 1860 sa transformation en Andoville mais la demande de décret qui devait légaliser ce changement n'a pas abouti.
Modèl:Précision nécessaire, Andouillé est redevenue une commune paisible et laborieuse. On y découvre des bois, des pâturages et des vergers ; ses agriculteurs cultivent des céréales et élèvent des bovins et des porcins, on y élabore du cidre et plusieurs liqueurs issues de la culture de la pomme et de la poire comme le pommeau ou le calvados, notamment à la ferme du Theil. Sa fête communale a lieu le 14 juillet. Cette localité possède un centre d'équitation, des sentiers pédestres, des coins de pêche et des gîtes ruraux.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.geoportail.fr/visu2d.Don?ter=metropole modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant
- ↑ « Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée »


text:
Frank Drake
Dr. Frank Donald Drake (Chicago, 28 de mai de 1930) astronòm estatsunian, es un dels precussors de SETI. Participèt e dirigiguèt fòrça projèctes qu'el meteis portèt a tèrme lo primièr de totes (projecte Ozma) en 1960. Actualament es president de l'institut SETI
Dempuèi mai de 30 any, Frank Drake es professor d'Astronomia a l'Universitat de Santa Cruz, de Califòrnia, e temptèt dempuèi establir un contacte radiofonic amb de civilizacions extraterrèstras. En 1974 transmetèt un messatge codificat cap a l'espaci prigond, una carta de visita umana en ondas electromagneticas (Messatge d'Arecibo). Mas las causas anan fòrça lentament fòra delá. Son messatge viatjará 25000 ans per arribará a la constellacion d'Ercules, ont segon fòrça cientifics benlèu poiriá i aver de vida intelligenta. Mas Drake desespera pas e demòra a l'escolta.
En 1961, Frank Drake presentèt una equacion que permet un calcul de probabilitats de quantas civilizacions extraterrèstras existisson dins la galaxia nòstra amb la capacitat de comunicarper mejans de senhals ràdio. L'equacion es la seguenta:
- N es lo nombre de civilizacions que poirián ipoteticament comunicar amb nosautres dins la galaxia nòstra.
- R* es lo ritme de formacion d'estelas dins la galaxia (estelas per an).
- fp es la fraccion d'aquelas estelas qu'an de planetas en orbita.
- ne es lo nombre d'aquelas planetas que se tròban dins l'ecosfèra de l'estela (la zona de l'espaci qu'una planeta es pas tròp freda nimai tròp cauda per la vida).
- fl es la fraccion d'aquelas planetas que la vida realament se desvolupèt.
- fi es la fraccion d'aquelas planetas que la vida donèt luòc a la vida intelligenta.
- fc es la fraccion d'aquelas planetas que la vida intelligent desvolupèt la tecnologia per poder comunicar amb ondas electromagneticas.
- L es lo temps de vida d'una civilizacion tecnologica (ans).


text:
26 mars 2013
Eric Fraj : Quin occitan per deman ?
Vaquí (enfin !) la version occitana prometuda del tèxt que nos balhèt Eric Fraj al mes de novembre passat, una reflexion critica sus la qualitat mas tanben sus la concepcion de la lenga que volèm (voldriam) transmetre a nòstres nebots, qu’a pas acabat de provocar de discussions. JP C Piqué à FR 3 Viure al Païs le document en .doc : Quin_occitan_per_deman1 Quin occitan per deman ? Si es vertat que l’occitanisme diu voler, non pas simplament la subrevida (mès o mens simbolica), mes la vida efectiva de... [Lire la suite]


text:
Automne
L'automne, o l'auton[1], o la tardor, o la davalada es una de las quatre sasons de las zonas temperadas. Astronomicament, comença amb l'equinòcci d'automne (entre lo 20 e lo 21 de març dins l'emisfèri sud e entre lo 22 e lo 23 de setembre dins l'emisfèri nòrd), e s'acaba amb lo solstici d'ivèrn (a l'entorn del 21 de junh dins l'emisfèri sud e lo 21 de decembre dins l'emisfèri nòrd). Encara que, a vegadas es considerat coma lo periòde dels meses entièrs de març, abril e mai dins l'emisfèri sud e setembre, octobre e novembre dins l'emisfèri nòrd.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Es una epòca de precipitacions, dins qualques partidas del monde, e de baissa progressiva de la temperatura. Los jorns demenisson progressivament e las nuèches s'alongan. Las plantas caducas pèrdon la clorofilla e las fuèlhas venon jaunencas o rogencas abans que casan. Fòrça fruches son madurs a punt. Los animals se preparan pel temps fred emmagazinant lo manjar.
Simbolisme[modificar | modificar la font]
Per las colors de la natura, es un periòde fòrça evocador per las arts. Es associat a l'edat madura. Es lo començament de la rotina dins la majoritat dels païses, fins al punt qu'en psicologia se parla de "sindròme post-vacacional". Per aquò se nomenava abans la sason de la malenconiá e dins la teoria de las quatre umors, li correspond la bila negra.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Automne amb auton constituisson un doblet; lo primièr es un mot sabent, lo segond un mot popular eretat.


text:
En Ondas
de Domenja Lekuona
dimèrcs lo 9 a 9h lo ser, dijaus lo 10 a 2h lo vrèspe e dimenge lo 13 a
11h sus País
L'encontre dab Sèrgi Javaloyès, director de
l'Institut Occitan d'Aquitània
, estructura cargada – enter autas - d'ua mission
regionau tà la hialèra deu libe occitan. Un encontre hèit arron lo
desbat organizat a l'Estivada a l'estiu de 2011.
Un desbat enter editors, escrivans, que's debanè en bona ententa ns'ac diserà Sèrgi Javaloyès, e que permet d'evocar :
- la preséncia e la qualitat de la critica literària occitana,
- las revistas com laboratòris de l'escriut
- los utís que harén necèra e mestièr tà emparar los escrivans nostes
shens desbrombar lo ròtle de l'InÒc e los projèctes en pròpi de Sèrgi Javaloyès.
Las musicas d'En Ondas
* Gianmaria Testa Montgolfières Le donne nelle stazioni
* Erwan Hamon e Yannick Martin Sous le tilleul Les arrivants
* Gotan project Tango 3.0 Panamericana
* Tom Waits Mule variations Picture in a frame
* Tiburones Raz el compas Recuerdo de Moron
* Patti Smith Trampin' Radio Baghdad
* Joan Francés Tisnèr
e Sèrgi Javaloyès Sorrom Borrom Renata
sonaus d'En Ondas
JF Tisnèr « Saut de la calor »
JF Tisnèr « Quatuor de saxofònes


text:
2 novembre 2015
Lo cantaire William Perez, escapat dels Estats Units, poiriá èsser mes en examèn per trafic internacional.
Rampèl dels faits : lo cantaire conegut William Perez es estat interpelat a Atlanta, en possession de doas valisas de CD de Du Bartas, tre la davalada de son avion en provenéncia de China. Per l’intermediari de son avocat, aviá pretendut que lo contengut de las valisas li èra desconegut, e que qualqu’un aviá segurament plaçats los CD a son insú.
(suite…)
4 avril 2015
Maria C. de Peyriac, nos manda una cançon sonada « Un ser lo Pastre ».
Ma pichòta Maria, nos dises que cantas, amb un grop d’amigas, de cançons tradicionalas arrengadas per ton òme. Plan. Mas aquí, lo subjècte nos sembla un pauc polemic. As vist çò que se passa a Besièrs. Sèm dins un país laïc, e pòs trapar d’autres subjèctes que la naissença d’un salvaire pels catolics. (suite…)
21 mars 2015
Olivia R. de Marselheta (Aude), nos a mandat una cançon « Le calme et la tempête ».
Cara Olivia, as enveja de jogar de musica rock sus de tèxtes tieus, de parlar de la vida, de l’amor e de tas originas. Ma cara Olivia, la scèna rock francesa a l’ora actuala patís d’una situacion pletorica. Totes se vòlon produsir mas las plaças son caras. (suite…)
14 mars 2015
Patric M. de Montpelhièr, nos fa parvenir un tèxte que se titola « Vai te’n cagar a la vinha ».
Mon pichòt Patric, se vòls èsser cantaire, e subretot compositor, te cal faire un pauc trabalhar ton imaginacion. Es pas tot d’agachar un ser de fèsta lo taulièr de Macarèl e de te dire : « aquel pegasolet me fa rire, ne vau far una cançon ! ». Se que non, vas tombar dins la facilitat e cantaràs puèi : « val mai un pichon desgordit qu’un grand estabosit » e riscas d’acabar per « farem tot petar ». (suite…)
22 novembre 2014
Gerard P. de Serviès en Val (Aude), nos a fait parvenir un tèxte que se ditz : « Paga-me e vai te’n ».
Mon pichon Gerald, as decidit de metre en musica e de cantar la lista de las comissions. L’idèa nos pareis estranha. Pensam d’aver comprés cossí aquò se passèt. Per una serada de prima qu’aviás sortida ta guitarra, una jovenòta enamorada te diguèt en te gaitant dins lo uèlhs: « Ò, Gerald, cantas talament plan que podriás canta la lista de las comissions, m’agradariá quand mème ! » (suite…)
19 novembre 2014
Reproduisèm aquí un article de nòstre confraire Telerama sul triste espectacle de « La Mal Coiffée » s’adonant a la botelha dins un cafè de vilatge del Menerbés.
LA MAL COIFFÉE
Paga son Torn
(suite…)


text:
-157
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -157 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'emperaire Han Wendi que foguèt remplaçat per son fiu Han Jingdi. Avans de morir, Han Wendi ordonèt de redurre lo periòde de dòu au sen de l'Empèri a solament tres jorns, çò que permetèt de plus blocar lo país durant de periòdes lòngs. L'emperaire novèu contunièt la politica progressista de son paire.


text:
A la seguida de son Diccionari de mila mots (1992), Jacme Taupiac publica en 2001 L’occitan modèrne. Aital l’autor del Pichon diccionari de 1977, precisa e corregís son analisi de la realitat de la lenga per delà las farlabicadas. Aquela mesa al punt èra necessària.
modèrne.
L’autor a causit lo mot emblematic « modèrne » pel títol de son libròt e lo repren de manièra significativa dins un sostítol : « Lo forn modèrne ». E se n’explica : « Se volèm un occitan lenga de cultura, que siá coma totas las autras lengas de cultura, qué pensar d’una finala -rn que se descodificariá [r] dins lo torn [lu tur] e, plan probable [-rn] dins modèrn [mudèrn] ? Alibèrt èra pas caluc : vertadièirament cresi pas que, dins son idèa, a la grafia modèrn agèsse pogut correspondre la realizacion fonica *[mudɛr], conformament a la descodificacion acostumada dels mots de formacion populara ambe la finala -rn coma la carn, l’infèrn, lo forn, etc. I a pas una sola lenga neolatina ont los dos elements consonantics finals del mot modèrne (latinisme relativament recent) se pronóncien pas ». (…) Donc, cresi que per Alibèrt a la grafia modèrn correspondiá la prononciacion [mudɛrn]. Aquela fòrma modèrn, a costat d’infèrn, nos fa donc un occitan plan complicat, ambe una fonologia dels mots sabents e una fonologia dels mots populars, e un occitan plan estranh (un fum de locutors « qu’an pas apresa la lenga dins los libres » s’i retròban pas) ». (p. 17).
Los qu’an popat la lenga al brèç non fan pas l’error dels pretenduts lingüistas de mesclar los mots populars e los mots sabents : dison « modèrne » e « torn », coma Honnorat, Mistral e Palay. De còps, o cal reconéisser amb tot lo respècte que li devèm, Alibèrt èra mai occitanografe qu’occitanofòn.
filosòfe.
« Lo lengadocian deu èsser la sola fòrma d’occitan ont, sense tròp de « volontarisme linguistic » la fòrma alibertina de 1935, lo filosòf seriá admissibla. En efièch, aquel dialècte nòstre a qualques mots de formacion populara (…) ambe la finala -f : a refòf (…) ; l’agaf (…) ; lo buf (…) ; lo chif (…) ; cuf (…) : l’estrif (…) : gòf (…) ; lo tuf (…). E donc, val mai aver l’unitat de tota la lenga per aquela finala e dire lo calligrafe, lo filosòfe, le fotografe, lo ieroglife, lo telegrafe ».
Ajustarai qu’aqueste mot plan frequent dins la literatura medievala es - a ma coneissença - totjorn escrit « philosophe ». Dins la lenga modèrna, se tròba un autre sistèma per assolidar la -f finala, l’ajuston de -l : trionfle / trinfle (ara corregit en trionfe), mofle (de mof, aital lexicalizat), cufle (ara corregit en cuf), e quitament lo francitan Cristòfle… En defòra dels mots monosillabics o bisillabics, non se tròba d’exemples de mots acabats per -f, quitament en « lengadocian ».
Aquelas demonstracions valon pels mots sabents acabats en -am, -èm, -im, -òm, -um espepissats per l’autor, ont la « m » finala non se pòt prononciar que « n » en finala de mots sus la màger part del territòri. Assajatz de prononciar « *anonim » dins aquela condicion.
Mas J. Taupiac es revengut sus la -e de sosten per mai d’un cas, en tornant a las solucions d’Alibèrt. Aital, non prenon jamai de « e » de sosten las finalas :
-st : just, trist, bast, lagast, mast, august, vast, ast, arbust, termofròst, etc.
-òn : atòn, afòn, telefòn, etc.
L’obratge caup enfin una lista de mots plan complèta que permet al lector d’obténer las responsas a las questions pausadas pel problèma de la « e » de sosten, quand la cal e quand non la cal. Se tròba quasi tota dins lo Diccionari general de la lenga occitana de l’Academia Occitana (cf. la « e » de sosten http://www.academiaoccitana.eu/oc/9/49/La-lenga-en-questions/La-%C2%AB-e-%C2%BB-de-sosten )
Demòran d’efièit qualques punts que l’Academia deu encara examinar :
tranquil / tranquille
Contràriament a Alibèrt que pòrta dins son diccionari tranquil, imbecil e pupil, Jacme Taupiac propausa aquí, coma en 1977, tranquille, imbecille, pupille e ajusta codicille, bacille… Los dos son d’acòrdi pels derivats, tranquillitat, imbecilla e pupilla.
Mas lo meteis Taupiac accèpta nul, nulla e nullitat ; metal e metallic ; cristal e cristallizar… Ajustarem libèl (atestat tre l’Edat Mejana) e libellista, duèl e duellista… De fòrmas que non nos sembla possible de modificar.
S’acceptàviam una sola règla, en conformitat amb Alibèrt, auriam :
bacil → bacillar, ara ; bacillalas ; bacillemia ; baccilifòrme, òrma ; bacillizacion ; bacilloscopia ; baccilòsi ; bacilluria ♦ codicil → codicillar, ara ♦ cristal → cristallifèr, èra ; cristallin, ina ; cristallizar ; cristallizable, abla ; cristallizabilitat ; cristallizacion ; cristallizator ♦ duèl → duellista ♦ imbecil →imbecilla ; imbecillament ; imbecillitat ♦ libèl → libellista ♦ metal → metallic, ica ; metallifèr, èra, ; metalleïtat ; metallizar ; metallizat, ada ; metallizacion ; metallizator, tritz ♦ nul → nulla ; nullament ; nullitat ; nullipara ♦ pupil → pupilla ; pupillar, ara ; pupillaritat ; pupilloscopia ; pupillomètre ♦ tranquil →tranquilla ; tranquillament ; tranquillitat ; tranquillizar ; tranquillizant, anta…
exempt e prompte.
« Dos mots son particularament interessants : exempt (< latin exemptum), prompte (< latin promptum). Perqué aquela diferéncia d’evolucion fonetica ? Es perque l’adjectiu exempt que sa primièira atestacion remonta a 1399 en catalan (…), encara que siá un mot relativament recent a encara una evolucion fonetica populara. E aquela fòrma se manten fins a l’epòca actuala : exent (Cosinièr), eisènt (Mistral) ; exempt (Alibèrt) ».
Lo mot semi-sabent « exems » (lat. exemptus, « afranquit ») apareis al s. XIII dins la règla de sant Beneset e al s. XIV dins las Leis d’Amor. De son costat, Emil Levy cita « exemtar » amb lo sens de « s’éloigner, se tenir à l’écart », un sens que correspond als testimoniatges precedents e qu’es encara lo de Belaud al s. XVI : « Ezèns de la pouisoun d’uno vila paliero, / praticarian l’amour dins lo bouosc estrangier ». A l’Edat Mejana, lo francés coneissiá lo mot « exent » amb lo sens diferent de « privat, despolhat ». Calguèt esperar lo s. XVII per veire aparéisser en francés lo mot sabent « exempt » - sense relacion amb lo precedent, levat l’etimologia - amb los senses modèrnes de « non assubjectit a », « aparat de », « endecat de ». Aital l’empleguèron en occitan Brueys e Despuèch citats (aprèp Belaud) per Mistral, mas jos fòrma fonetica. Lo mot, desconegut çò sembla de totes los diccionaris occitans anteriors, apareis en 1850 dins lo de Cosinièr, jos la fòrma « exent » : « Exent, o. adj. Exempt, te, qui n’est point sujet ou assujetti à… Sera exent dal sort ». Sèm aquí dins lo contèxte de la conscripcion militara. Mistral tornarà préner lo mot dins la meteissa accepcion, mas jos la fòrma « eisènt ». Dins son vocabulari ortografic, Alibèrt li donarà son vestit ortografic sabent amb « exempt ». Mas lo mot èra vengut del francés e son ortografia tanben. Non valdriá mai alinhar exempte sus prompte ?
J. P.