text:
Patrocle
Dins la mitologia grèga, Patròcle (en grèc ancian Πάtpokλoς / Pátroklos o Πatpokλῆς / Patroklễs, literalament « la glòria (kλέoς / kléos) del paire (πatήp / patếr) ») es un dels guerrièrs grècs de la guèrra de Tròia, subretot descrich dins l’Iliada.
Dins lo recit omeric, Patròcle « Menetiad »[1],[2] est l'amic intima d'Aqillles, e tanben son cosin - de per la ninfa Egina (mitologia) en comun - que l'acpmpanha a Tròia. Quand los troians menaçan d'envasir lo camp grèc, suplica en van l'eròi de tornar prene las armas, mai obten la permission de menar d'esperel los Mirmidons al combat. Capita a que l'enemic se retire, mas acaba per trapar la mòrt de la man d'Ectòr. Perdut de dolor, Aquilles torna prene las armas. L'amistat de Patròcle e d'Aquilles es proverbiala. A partir del sègle V AbC, los jovents tanben venon lo simbòl de las relacions pederastricas, que se reclaman per exemple Alexandre lo Grand e Efestion[3]. Platon lausa son coratge[4].
Somari
Elements omerics[modificar | modificar la font]
Abans la guèrra[modificar | modificar la font]
Filh de Menetios, es enviat per son paire en Ftia, ont ven lo companh d'Aquilles, mai jove d'el d'una annadas. Es present, al meteis temps que son paire e Aquilles, al moment ont Nestòr ven recrutar a la cort de Pelèu dels guerrièrs per l'expedicion contra Tròia. Invitat s se'n anar al metais temps que lo Peleid Aquilles, Patròcle accèpta. Son paire li adressa alara los conselhs seguents:
Mas es ton cabdet, quitament s'es a tu superior,
A tu de li parlar amb saviesa, de l'instruire
E de lo dirigir: veirà plan çò que ne ganha
Iliada (XI, 786-789).
A Tròia[modificar | modificar la font]
Patròcle es l'ecudièr d'Aquilles (θepάπwv / therápôn). L’Iliada esita al subjècte son ròtle exacte: lo cant XVII mòstra los cavals del Peleid plorant la mòrt de lor « brave conductor[5] », puèi Automedon lo descriu coma lo mai dotat per menar aqueles cavals[6]. Pasmens, Ulisses dins l'Odissèu[7] e lo quite Aquilles al cant XIX declaran qu'a per abitud de conduire d'esperel son carri. D'autres indicis fan supausar que Patròcle va al combat sus un carri d'esperel, e se bat enseguida als costats d'Aquilles. Tanben servís de messatgièr a aquel darrièr: es el que Peleid envia, al cant XI, demandar près de Nestòr de l'identitat del nafrat tornat dins lo camp aquèu. Quitament, al cant II, es Patròcle que, sus la demanda d'Aquilles, va cercar Briseis per la tornar a Ulisses. Quand Nestòr ven, accompanhat de Fenix, per implorar Aquilles que torne al combat, prepara lo vin e lo manjar pels invitats.
Quand Aquilles encolerat s'embarra dins sa tenda après son diferend amb Agamemnon, Patròcle acaba tanben lo combat. Al cant XVI de l’Iliada[8] alara que los Troians passan los Grècs e menaçan de metre lo fuòc a las naus, Aquilles autoriza Patròcle a prene sas armas e a anar combatre al cap de sos Mirmidons. Pendent son aventura, Patròcla tua mantun guerrièrs, coma Sarpedon, filh de Zèus, puja los barris mas buta sus Apollon tres còps que lo fa caser de son carri abans d'encontrar Eufòrb que nafra a la mòrt a son torn, daissant sa plaça a Ectòr que lo tua en van d'un còp de lança dins l'espatla. Aquel darrièr lèva sas armas. Menelas e Ajax lo Grand aparan lo còrs e lo tornan a Aquilles, que decidís alara de tornar prene las armas per venjar Patròcle, sens paur del dangièr[9].
Tètis, maire d'Aquilles, fa beure a Patròcle lo nectar e l'ambrosia per evitar que son cadavre se corrompe pas. Mentretant, Aquilles encontra Ectòr e lo venç. Dona enseguida als Grècs, en l'onor de Patròcle, un festin a la fin de que lo mòrt li apareis, li suplica de brutlar son cadavre lèu lèu e de plaçar sos òsses dins la meteissa urna qu'amassarà aqueles d'Aquilles[10].
L'endeman matin, Aquilles procedís a las funeralhas de Patròcle[11]. Lo còrs es portat fins al luòc de la cremacion per una procession de guerrièrs montadas sus de carris. Se realiza un gigantesc lenhièr. Aquilles copa sa cabaladura e la pausa dins las mans de Patròcle, que lo còrs es pausat a la cima del lenhièr De buòus e de motons son sacrificats: lor grassa es plaçada sul cadavre de Patròcle, alara que lor òssas son amalonadas sul lanhièr. De gèrlas de mèl e d'òli son plaçadas als costats del lièch funerari. Fin finala, Aquilles sacrifica quatre cavals, dos de sos nòus cans de Patròcle et dotze joves nòbles Troians. Abranda lo lenhièr e prega los dieus dels vents, Borèu e Zefir, de l'atisar. Pendent tota la nuèch, vòja de libacions de vin en invocant l'alma de Patròcle. D'ora lo matin, las flamas son atudadas amb de vin. Se recampats los òsses de Patrocle, que son plaçats dins una urna d'aur dins una dobla sisa de grassa. L'ensems es cobèrt d'un drap de lin e plaçat dins un tumul, esperant lo jorn de la mòrt d'Aquilles. Platon, que motiva lo refús dels poètas dins lo Libre III de sa Republica, contèsta aquela dòna a Sperquios, que considèra coma una impietat[12],[13].
Jòcs funeraris[modificar | modificar la font]
Après l'incineracion de Patròcle, Aquilles organiza de jòcs en son onor, amb:
- Una corsa de carris[14]: es emportada per Diomedes, que pren coma primièr prèmi una esclava e d'un trepés, Antilòc arriba segond (trichant), Menelas es tresen, Merion quatren e Eumelos darrrièr. Aquilles dona lo segond prèmi a aquel.
- Un pugilat, emportada per Epeios que ganha una mula.
- Una lucha, disputada per Ajax lo grand e Ulisses. Aquilles los jutja a egalitat.
- Una corsa a pé, emportada per Ulisses, que ganha un cratèri d'argent. Ajax arriba segond e recep un buòu, Antilòc tresen, e recep un miègtalent d'aur, prèmi previst, e un segon talent d'aur per aver abilament lausat la corsa d'Aquilles desl pés infatigables
- Una oplomaquia — combat en armas — disputada per Diomedes e Ajax. Aquilles los jutja a egalitat: se partejan lo ponhal, l'estug e lo baudrièr de Sarpedon, e Diomedes recep en mai un ponhal de Tràcia.
- Un lançat del disc, emportat par Polpetès, que ganha le quita disc, de fèrre brut.
- Un tir amb arc, emportada per Merion, que ganha dètz dobles destrals de fèrre. Teucros, perdent, recep dètz destrals simples.
- Un lançat de javelina, que fin final es pas jogat. Aquilles arrèsta los dos candidats, Agamemnon e Merion, disent que totes sabon que l'Atrid es lo mai fòrt. Aquel empòrta un vas, e Merion una javelina de bronze.
Citat al libre XXIII de l'Iliada, aqueles jòcs, coma aqueles organiats per Alcinòos dins l'Odissèa, son un dels testimònis mai ancians al subjècte de espòrt en Grècia antica.
Elements non omerics[modificar | modificar la font]
Los mitografs coma lo pseudo Apollodor donan una version en accòrdi amb Omèr sul passat de Patròcle[15]. Filh del rei d'Oponte, es tuat per son cosin Clitonime, filh d'Anfidamas, a l'eissida d'una brega d'enfants al subjècte d'ossets. Se deu exiliar, e es aculhit per Pelèu, rei de Ftia, que lo dona coma companh a Aquilles. Lo pseudo Apollodor ne fa enseguida l'un dels promeses d'Elena.
Los Cants ciprians, una epopèia del Cicle troian, lo mencionan coma un d'aqueles quie vendon Licaon, un dels filhs de Priam, quand aquel es pres pels Aquèus. L'Iliada lo confirma al cant XXIII[16], alara que Patròcle es pas mencionat al cant XXI[17]. Pindar dins sas Olimpicas[18] lo mòstra acompanhant Aquilles quand aquel darrièr damatja la vila de Teutrania, en Misia. Un vas celèbre mostrant Aquilles pensant la plaga de Patròcle (çai jòs) illustra benleu l'episòdi.
Aqueles elements permeton de supausar que lo personatge de Patròcle es pas una invencion omerica. Mai, al cant I, es presentat pel primièr còp simplament coma « lo filh de Menetios », acompanhant Aaquilles e sos companhs (non nomenats) quand l'eròi daissa, furiós, lo conselh dels reis. Aquel daissa pensar que s'agís d'un personatge ja plan conegut del public, qu'es quitament pas besonh de nomenar personalament o de presentar. Pasmens es probable que Patròcle èra pas qu'un personatge secondari, a qui Omèr dona una amplor novèla.
Patròcle e Aquilles[modificar | modificar la font]
L'amistat d'Aquilles e de Patròcle es proverbiala. A partir del sègle V AbC los Grècs i veson mai: de biais general, es a aquela epòca que los autors grècs apondon a d'amitiats celèbres (Orèst e Pilades, Tesèu e Piritòos, Eracles e Iolaos, etc.) una compausanta pederastica. Lo debat pels Grècs a pas per tòca de saber se Patròcle e Aquilles èrant amics o amants, mas perqué Omèr demora tan paus disèrt sus lor relacion, o encara se Patròcle es l'eromène d'Aquilles o lo contrari. L'orator atenian Esquin, dins son Contre Timarque[19], declara:
«Pasmens se Omèr evòca mantun còps Patròcle e Aquilles, passa jos silenci lor desir (ἔpwς / eròs) e evita de nomenar lor amor (φιλίa / filia), estimant que l'intensitat extraordinària de lor afeccion (eὔvoιa / eúnoia) èra transparenta pels lectors cultivats. Aquilles declara endacòm (...) qu'involontàriament, passèt la promesa facha a Menetios, lo paire de Patròcle; Aquilles aviá efièch assegurar que tornariá Patròcle san e salv a Opos se Menetios l'enviariá a Tròia amb el e se lo li confisava. Aquel passatge mòstra de segur qu'es per desir amorós (eròs) que prenguèt sonh de Patròcle.»
Dins Lo Banquet de Xenofont[20], Xenofont dich qu'èran pas amants; Esquil dich lo contrari dins sa pèça Lis Mirmidons[21]. Per fòrça Grècs, l'emocion desmesuradas que mòstra Aquilles a la mòrt de Patròcle e son ardor a lo venjar daissant pas cap dobtes sus la natura de lors relacions: la resèrva d'Omèr es percebuda coma un signe de discrecion. Esquil desvolopa aquel motiu dins sa tragèdia perduda Los Mimidons: presenta [22] Aquilles plorant sul còrs de son amic, celebrant la beutat de sas ancas e regretant lis baisars qu'escambiavan. Per Esquil coma per Esquin, Aquilles es l'eraste e Patròcle l'eromène.
Una version que se podava contestar al vejaire l'observacion de la barba: portada per Patròcle, Aquilles n'a pas. Alara, se pòt pensar qu'Aquilles es lo jove eromèn e Patròcle l'eraste d'un edat màger, mai que l'admiracion consecutiva a l'amor es aquela de Patròcle per Aquilles, çò qu'afortís la tèsi que Patròcle es l'amant eraste e Aquilles l'aimat eromèn. Los dos òmes s'aman tanben, aquò es incontestable. Platon es de l'avís opausat: dins son Banquet[23], fa dire a Fèdre que « son de farivlasò, çò que dich Esquil quand fa d'Aquilles l'amant de Patròcle. Aquilles èra mai bèl que Patròcle, e quitament mai bèl que totes los éròis, es donc plan mai jove, coma l'indica Tanben Omèr[24]. » Malgrat aquel desacòrdi, Fèdre tampauc a pas cap de dobte su las relacions de Patròcle e Aquilles.
E, enseguida, la tradicion s'estabiliza sus la version d'Esquil, mai confòrma a l'estatut social dels dos òmes. Atali, Elian declara alara qu'Alexandre lo Grand coronava la tomba d'Aquilles, Efestion courona aquela de Patròcle, per remembar la relacion similara qu'aviá amb lo rei de Macedònia, qu'èra lo favorit, coma Patròcle èra aquel d'Aquilles[25].
Patròcle, doble d'Aquilles[modificar | modificar la font]
Dins sa mòrt, Patròcle fa figura de doble d'Aquilles. Alara que pendent los cants precedents de l'Iliada, Patròcle sedestria oas que per son amistat e son estacament per Aquilles, dins lo cant XVI, la Patroclèia, essubran metamorfosat en eròi tuant tot sus son passatge pendent son aventura. Tua d'em primièr Pirecmès, cap dels Peonians, Areilicos, Pronòos, Testor e Erialos. Nafra (o tua) Erimas, Anfotèr, Epaltès, Equios, Piris, Tlepolèm, Ifèu, Evippe e Polimèla. Puèi encontra un combatant de tria, Sarpedon, cap dels combatants licians e filh de Zèus. Tua dins un duèl qui remembra aquel opausant Aquilles a Memnon, cap dels Etiopians — combat contat dins l'Etiopidia, una de las epopèias del Cicle troian, qu'utilisèt per exemple Quint d'Emirna.
Après aver tuat Sarpedon, Patròcle contunha sa lançada, e decidís de s'atacar quitament a Tròia. S'agís de la sola escasença, abans aquela d'Aquilles, d'un eròi decident sol de lançar l'assalt contra las parets de la vila. L'episòdi es tipic d'Aquilles, e daissa suggegir un repòrt dels tèmas del Pleid cap a Patròcle. Contunha sa virada murtrièra, tuant Equeclos, Adraste, Autonòos, Perimos, Epistor, Melanippe, Elasos, Molios e Pilartès. Omèr declara alara que « los Aquèus auriá pres Tròia de las nautas pòrtas mercé a o amb Patròcle »[26], s'aviá pas estat arrestat per Apollon. Lo dieu li declare, establissent lo parallèl, que:
« (...) Lo destin vòl pas
Que la ciutat dels cranes Troians siá presa per ta lança,
Ni per aquela d'Aquilles, un eròi plan mai fòrt que tu
Patròcle recula enseguida d'un pas, abans de tornar al combat e de trapar lèu la mòrt. Coma Aquilles, es tuat per un mortal (Paris per Aquilles, Eufòrb puèi Ectòr per Patròcle) ajudat per un dieu (Apollon dins ambedos). Ambedos cason jols barris de Tròia, ont sont enterrats. Dins ambedoas escasença, una longa batalha (durant una jonada entièra) se debana sus lors còrs, aparat per Ajax. Enfin, los jòcs funeraris donats per Aquilles en onor de Patròcle susprenent per lor grandor, disproporcionada a la naissença de Patròcle. De fach, son l'exacta replica de jòcs que serán donadas en onor d'Aquilles.
Patròcle, doble d'Antilòc[modificar | modificar la font]
Doble d'Aquilles dins sa mòrt, Patròcle es tanben lo doble d'Antilòc, filh de Nestòr. Antilòc es un autre amic plan car del Peleid, precisament aquel qu'es encargat pels Aquèus de li anonciar la mòrt de Patròcle. Antilòc morís de la man de Memnon, que li lèva las armas. Aquilles furiós decidís de venjar sa mòrt, e provòca l'Éthiopien en duèl, episòdi comparable exactament a la mòrt de Patròcle e a la venjança d'Aquilles.
Fonts[modificar | modificar la font]
- Modèl:ApoBib (III, 10, 8 ; III, 13, 8), Modèl:ApoÉpi (IV, 6-8).
- Modèl:HomIli (passim).
- Modèl:HygFab (XCVII).
- Modèl:PauDes (III, 19).
- Modèl:PinOde (Olympiques, IX, 163 et 183).
- Modèl:StaAch (passim).
Nòtas referéncias[modificar | modificar la font]
{{Colomnas|nombre=2|
- ↑ Surnom que donne Achille à Patrocle, fils de Ménœtios
- ↑ Modèl:HomIli (Chant X, 608).
- ↑ Modèl:ÉliHis, XII, 7.
- ↑ Modèl:PlaLoi Livre XII (944a)
- ↑ Iliade (Chant XVII, 426-428).
- ↑ Iliade (XVII, 476).
- ↑ Modèl:HomOdy (XXIV, 39-40).
- ↑ surnommé Modèl:Grec ancien / Patrókleia, « la Patroclée »
- ↑ Modèl:PlaApo 28c
- ↑ Iliade, Chant XXIII, 82-92.
- ↑ Iliade, Chant XXIII, 110-257.
- ↑ Modèl:PlaRép, Livre III (391b)
- ↑ Modèl:Harvnb.
- ↑ Platon, Ion 537a
- ↑ Iliade : XXIII, 90
- ↑ v.746
- ↑ v.34 sqq.
- ↑ IX, 70-79
- ↑ 142-143
- ↑ Xénophon 2014, p. 78
- ↑ Xénophon 2014, p. 118
- ↑ Modèl:Fr.228b, Mette
- ↑ Modèl:PlaBan 180a
- ↑ Extrait de la traduction de Maël Renouard, Rivages & Payot, 2005.
- ↑ Modèl:ÉliHis, XII, 7. La polémique des Anciens sur le rôle de chacun montre, pour l'historien Bernard Sergent, que la relation entre Achille et Patrocle ne se rattache pas au modèle pédérastique : il s'agit d'une relation entre jeunes gens de même génération
- ↑ v. 698-699
}}
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Article connèxe[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Xénophon (trad. François Ollier), Le Banquet. Apologie de Socrate., Flammarion, (1èra ed. 1961) (ISBN 9782251003344).
- Error de Lua a Mòdul:Biblio/Comun a la línia 326: utilizacion d'una variabla globala, director.
- Error de Lua a Mòdul:Biblio/Comun a la línia 326: utilizacion d'una variabla globala, director.
- Error de Lua a Mòdul:Biblio/Comun a la línia 326: utilizacion d'una variabla globala, director.
- Error de Lua a Mòdul:Biblio/Comun a la línia 326: utilizacion d'una variabla globala, director.
- Error de Lua a Mòdul:Biblio/Comun a la línia 326: utilizacion d'una variabla globala, director.
- Error de Lua a Mòdul:Biblio/Comun a la línia 326: utilizacion d'una variabla globala, director.
- D. S. Barrett, « The Friendship of Achilles and Patroclus », in Classical Bulletin, Modèl:Numéro57 (1981), p. 87-93.
- (en) Jonathan S. Burgess, The Tradition of the Trojan War in Homer and the Epic Cycle. Baltimore & Londres, Johns Hopkins University Press, 2001 (ISBN 0-8018-7890-X).
- (en) Kenneth J. Dover, Greek Homosexuality, Harvard University Press, Cambridge (Massachusetts), 1989 (Modèl:1re 1978) (ISBN 0-674-36270-5).
- (en) David M. Halperin, « Heroes and their pals » in One Hundred Years of Homosexuality and Other Essays on Greek Love, Routledge, coll. « The new Ancient World », 1990 (ISBN 0-415-90096-4), p. 75-87.
- Modèl:SerHom, p. 287-298.
- (en) Dale S. Sinos, Achilles, Patroklos and the meaning of φίλoς, Innsbruck, 1980 (ISBN 3851245490).


c: text/html

text:
Per aquesta dintrada d’aprèp las vacanças de febrièr, i qualquas novetats a la Bibòc que son de notar : Lo mòble de la maquina a cafè Avèm un mòble nòu per pausar la maquina a cafè. Es tot blanc, a mai d’una laissa (tres en fach) e pren pas tròp de plaça. En efièch sus l’anciana […]
Qualquas novetats de la Bibliotèca
Permanéncia per l’acuèlh dels liceans dimècres
Bonjorn a totes, Maria-Joana e besonh d’estudiants volontaris per assegurar l’acuèlh dels liceans de primièra e de terminala a l’escasença de la jornada pòrtas-dobèrtas que se debanarà lo dimècres 29 de febrièr a la sala Carles Camprós. Es lo SCUIO qu’es cargat de la coordinacion d’aqueste esveniment, trobarètz mai d’entresenhas sus son siti. La tòca dels volontaris […]
Nòvas fichas de manlèu
FICHA DE MANLÈU 1 (pel burèu) FICHA DE MANLÈU 2 (pel libre) DATA : DATA : NOM + pichòt nom : NOM : Títol : Títol : Autor : Quòta : Ai creat d’unas nòvas menas de ficha de manlèu que son mai pichòtas, mens longas de remplir e doncas, o espèri, mai practicas que […]
Lista de causas de far per la Bibliotèca
Ai una tala molonada de causas de far per la Bibliotèca que me semblèt plan de ne far un pòst. Cal destriar tot simplament çò qu’es estat fach de cò qu’es a far. çò qu’es estat fach : – un nòu classament amb d’espaci – un nòu ordenament de las taulas – un espaci per […]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1894
Aquesta pagina concernís l'an 1894 del calendièr gregorian.
EvenimentsModificar
OccitàniaModificar
FrançaModificar
EuròpaModificar
AfricaModificar
EtiopiaModificar
Adopcion d'una moneda novèla e perseguida dei campanhas militaras dins lo sud e l'èst destinadas a annexar lei territòris vesins d'Etiopia (principalament Harrar, Ogaden, Kaffa e Wollamo) dins l'encastre de la politica expansionista dau negus Menelik II.
Reiaume MerinaModificar
Totalament abandonadat, lo Reiaume Merina deguèt faciar a la fin de l'annada una invasion francesa novèla per impausar lo protectorat de París sus l'illa. Pasmens, au contrari de 1883, França poguèt mobilizar de fòrças importantas e organizar l'ataca d'Antananarivo. La guèrra acomencèt lo 12 de decembre amb un desbarcament dins lo pòrt de Tamatave. Puei, se preparèt l'avançada sus la capitala (→ 1895).
ArtsModificar
Sciéncias e tecnicasModificar
QuimiaModificar
Descubèrta de l'argon per William Ramsay (1852-1916) e John William Rayleigh (1842-1919).


text:
29 août 2018
Andriu de Gavaudan : La Setmana post mortem
Soi content de poder balhar a legir l'editorial post mortem d'Andriu de Gavaudan per la Setmana (de veser aquí mon pichon article sus la mòrt de l'unic setmanièr d'informacion en occitan, volguda per l'Ofici Public de la lenga Occitana OPLO). A la fin ai apondut tanben un autre tèxte de Gavaudan paregut sul Jornalet diumenc darrièr. E òc: calarèm pas! Editorial post mortem… Es totjorn interessant de veire lo monde de per dejós… Mas i pensam pas jamès dins la vida vidanta qu’avèm generalament las gents fàcia e... [Lire la suite]
02 août 2018
Nòstras setmanas sens La Setmana
E ben òc es desapareguda... aqueste article se trapa tanben sul Jornalet Qual a tuat la Setmana e perque ? Es amb tristessa e amarum qu’ai apresa la mòrt de la societat Vistedit, es a dire de la Setmana, e de las revistas Plumalhon e Papagai. Amb elis es la premsa papièr en occitan, pels adults e pels mainatges, que desapareis… La Setmana acompanhèt mon camin dins l’occitanisme : me balhava dins la lenga d’informacions que trobavi pas endacòm mai, me permetiá tanben, quora zo voliái, d’exprimir... [Lire la suite]


text:
Mato Grosso
Mato Grosso es un estat de Brasil qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta al nòrd los estats de Amazonas e Pará, a l'èst los estats de Tocantins e Goiás, al sul el Mato Grosso do Sul e a l'oèst Bolívia e l'estat de Rondônia. Sa capitala es la vila de Cuiabá.
Istòria[modificar | modificar la font]
Pel Tractat de Tordesillas la region èra territòri espanhòl. Aprèp l'union de las coronas de Portugal e Espanha en 1580, los portugueses comencèron d'arribar en la region.
Los paires jesuistas fondèron de missions dins la region mas foguèron expulsats pels bandeirantes (explorators) originaris de São Paulo en 1680.
Aprèp la descobèrta d'aur dins la region en 1718 e la fondacion de Cuiabá en 1719, la populacion de la region comencèt d'aumentar. Amb lo Tractat de Madrid de 1750, la region passèt al domini portugués.


text:
Qual temps del subjonctiu utilizar dins una subordenada ?
« Qu'atendó que la ploja estosse passada »
La question de la concordança dels tempses se pausa dins las proposicions subordenadas al subjonctiu. Al subjonctiu, i a quatre tempses : dos simples (lo present e l'imperfach) e dos compausats (lo passat e lo plus-que-perfach).
Quand lo vèrbe principal es al present o al futur de l'indicatiu, lo vèrbe de la subordenada es :
- al present, se marca la simultaneïtat o la posterioritat : « Vòli que m'ajudes a desplaçar l'armari », « Ne pensi pas que vienga doman ».
- al passat, se marca l'aspècte complit e l'anterioritat : « Partiràs pas abans que siá arribat », « Ne crei pas que l'ajas lejut ».
Quand lo vèrbe principal es a un temps del passat de l'indicatiu o al condicional (present o passat), lo vèrbe de la subordenada es :
- a l'imperfach, se marca la simultaneïtat o la posterioritat : « Èra content que venguèssi », « Ne caleré pas que's manquèsse lo trin ».
- al plus-que-perfach, se marca l'aspècte complit e l'anterioritat : « Èri estonat qu'aguèsse agut aquela idèa », « Qu'atendó que la ploja estosse passada ».
Maurici Romieu, vicepresident del Conselh lingüistic del Congrès
Bibliografia :
Fòto : Coalcliff


text:
ADN recombinant
L'ADN recombinant, o ADN recombinat, es una molecula d'ADN formada de l'union de doas moleculas eterològas, es a dire, d'originas diferentas. S'aplica generalament aqueste nom a de moleculas produsidas per l'union artificiala e deliberada, in vitro, d'ADN provenent de dos organismes diferents.
L'ADN recombinant es resultat de l'emplec de divèrsas tecnicas que los biologistas moleculars utilizan per manipular las moleculas d'ADN. Lo procès consistís a prene una molecula d'ADN d'un organisme (virus, planta o bacteria) e en laboratòri la manipular e la metre dins un autre organisme. Aquò se pòt far per estudiar l'expression d'un gèn e quitament en qualques cases, per tractar una malautiá genetica en quina espècia que siá amb de fins economicas e scientificas
Se distinguís entre l'ADN recombinant natural, e l'ADN recombinant sintetic; lo primièr es lo que se genèra de manièra biologica dins los organismes, coma per exemple, en la fecondacion de l'ovul per l'espermatozoïde; lo segond, es obtengut pels scientifics e usat en engenhariá genetica per d'innovacions biotecnologicas, s'apèla tanben « ADN quimeric ».


text:
Per Mans de Breish, paraulas de Joan Bodon
Sabi pas mai çò que vòli
L’amor es pas una vida
Tota la nuèch qand me dòli
Degun respond a ma crida
Morirai en Barbaria
Sens cap de potons de femna
Perqué soi en Argeria ?
Mas perqué lo meu còr petna ?
Ara me cal far la tria
Coma lo caval sens retna
Deman la sal de la tèrra
Va florir sus la calada
Lo buòu trigòssa la fèrra
Quan l’aucèl pren sa volada
Passa la nau de las armas
Que jamai geta l’ancora
Coma las romecs son larmas
Crcarai pas mai l’amora
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Era mainadèra de prumèr cicle de Primària dera Escòla Garona de Vielha organice un concèrt solidari, eth proplèu dia 19 de deseme en Palai d’Espòrts de Vielha.
Era finalitat deth concèrt solidari ei remassar sòs entara Fondacion “Alegria con Gambo” d’Iñaki Alegría, ena que tanben collabòre Pau Donés damb era sua cançon “De igual a igual”.
En concèrt se poderà escotar a diuèrsi artistes dera Val d’Aran, que cantaràn e tocaràn amassa damb era mainadèra dera escòla e tanben i aurà ues dineròles entà depositar es sòs entà collaborar damb eth projècte.
Era entrada ei dubèrta.


text:
Actualités
Parucion de Mièja-Gauta, roman inedit
26 septembre 2010
Mièja-Gauta (Lo gentilòme de veire) apareis en 1989 dins la lista de las òbras per paréisser que figura dins la prumièira edicion de Medelha. Las darrièiras annadas de sa vida, Max Roqueta menèt a son acabament aquel vast roman que considerava a bèles uòlhs vesents coma una de sas òbras importantas.
Dins la tièira dels documents onediches, en 2005, après la mòrt de l’escrivan, s’atrobava en bòna plaça aquela espessa plega de fuòlhs. Mièja-Gauta tal que l’avèm ara entre las mans es un libre dau ritme planièr, de la construccion volontàriament neblosa, que l’autor, se vei, l’a remanejat trenta ans coma un palimpsèst.
A mon vejaire, Mièja-Gauta es una de las òbras màgers de Max Roqueta. Ten una plaça centrala dins l’edifici, e n’esclaira mai d’un aspècte. Es tanben une faula de tot l’aengatjament d’escrivan d’aquel autor, utopic acarnassiment a donar una cara a una cultura sens cara. Como los patetics gentilòmes de veire que ges de dire pòt pas enclaure. Magicians e maudiches. E aquela quista abotís a culir una voluptat requista sur l’òrle dau nonrés.
Joan-Frederic Brun
Ed. Trabucaire 2010 - Colleccion Pròsa occitana
Edicion originala en occitan, 278 paginas
Télécharger le BON DE COMMANDE
Editions Trabucaire : 2 rue Jouy d'Arnaud, 66140 Canet en Roussillon
Tel/Fax : 04 68 73 17 66


text:
Wikipèdia en occitan
La wikipèdia en occitan es la version en lenga occitana de l’enciclopèdia en linha Wikipèdia. Foguèt creada en març de 2003[1], lo 20 d'octobre[2] o en decembre de 2003[3].
Respond a la manca actuala d’aisinas enciclopedicas en occitan. Coma las autras wikipèdias, es enriquesida e bailejada per de contributors benevòls, generalament apelats "editors" o "wikipedistas", enregistrats (amb un nom d'utilizaire) o anonims.
L’administracion (valent a dire la velha contra lo piratatge e los possibles blocatges, e las operacions de supression d’articles) de la wikipèdia en occitan es bailejada per d’utilizaires dels dreches especials donats après una votacion dels utilizaires enregistrats.
La Wikipèdia en occitan utiliza la nòrma classica de l’occitan e n’accèpta las variacions dialectalas d’un biais coerent a l’interior dels articles coma es descrich dins la Carta lingüistica.
La wikipèdia en occitan a pas de politica d’admissibilitat dels articles.[4] Lor existéncia dins una wikipèdia dins una autra lenga, l'interès de l’informacion, e subretot la manca d’autra aisina son los motius principals de creacion d’articles.
Progression[modificar | modificar la font]
Estatisticas[modificar | modificar la font]
Qualques chifras[5]:
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Estatisticas sus la wikipèdia en occitan
- ↑ Segond l’article "Wikipédia en occitan" de la Wikipèdia en francés.
- ↑ Wikimédia France, La place des langues de France hexagonales dans les projets Wikimedia. Rapport de Wikimédia France - association pour le libre partage de la connaissance pour la Délégation générale à la langue française et aux langues de France, julhet de 2014, en linha sul sit de la DGLFLF, p. 13
- ↑ Entrevista a Joan Francés Blanc sus A Vòste
- ↑ Chifras generadas automaticament pel logicial mediawiki.


text:
Djòser
Djòser que ho un faraon de la IIIau dinastia durant l'Empèri ancian. Que seré estat lo hilh deu sarrèr faraon de la IIau dinastia : Khasekhemoi.
Qu'ei famós per aver hèit bastir peu son arquitècte Imhotep, a Saqqara, la Piramida graduada, lo mei ancian monument bastit dab pèiras talhadas.
Djòser e Imhotep que demorèn tant famós arron, dens l’istòria egipciana, que son mentavuts sus l’Estela de la Hami qui conta quin Imhotep e conselhè Djòser de convècer lo diu Khnom de tornar l’aiga a Egipte un còp que patishèva sequèr e hami.
Nom de Nisot-Biti[modificar | modificar la font]
- Dens la Lista Reiau de Saqqara Djòser qu'ei marcat :
Hont[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988.
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.


text:
Fuvèu
Fuvèu (Fuveau en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Fuvèu se situa en lo departament dels Bocas de Ròse. Se situa entre Ais e Marselha amb en tela de fons lo mont Venturi.
Fuvèu ten dos amèus situats sus lo sieu territòri, la Barcae Brogilum.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
À terme, si la planification linguistique réussit dans les sept déclinaisons proposées [los estandards regionals], un Commingeois devrait pouvoir se faire comprendre en gascon standard dans un bureau de poste à Antibes… Aital parlava Domèrgue Sumien. Comengés que Comengés, foguèri temptat de far l’experiéncia e justament Florian coneissiá una postièra d’Antíbol que parlava lo provençau generau. Çò mai malaisit per ieu foguèt d’apréner lo bearnés que, coma cadun o sap, correspond al gascon generau. Per m’ajudar, prenguèri amb ieu lo preciós diccionari gascon de Guilhèmjoan que dona los mots que los Gascons non Bearneses non coneisson pas e non dona los que coneisson. Renoncièri çaquelà a far seguir lo pichon diccionari provençal de Blanchet, tant crenhái d’emplegar involontàriament qualque expression calhòla qu’aqueste autor n’es tan lepet. Fin finala, a la pòsta d’Antíbol, tot se passèt plan : la postièra èra plan genta (Florian aviá rason), li demandèri, e comprenguèt sense dificultat, de pesar una letra a un amic (per sa documentacion, un estudi de X. Ravièr sus la lenga ibèra) mas me calguèt tirar un palm de lenga per dire de la sagelar per çò que lo diccionari del CREO de Provença disiá « timbrar »… Me demorava de la convidar a sopar : minjar/ manjar, béver / beure, tot anava plan per çò fondamental. Aviái fait çò que caliá, candèlas, Bandòl, orsinada.... Escambiàvem coma podiam amb un vocabulari causit e aviái capitat de li préner la man. Mas cometèri l’error fatala (coma cap d’occitanista non nos escotava, per comoditat, nos èriam meses a l’anglés). Li volguèri expausar que l’idèa d’una convergéncia dels dialèctes entre eles èra una engana, e que la solucion, coma o preconiza l’Academia, seriá puslèu de far convergir tant coma se pòt los dialèctes cap a l’occitan estandard, el-meteis essent constituït a partir d’elements comuns a totes sus l’ensemble del territòri. Ja al començament de ma frasa, Aurelia aviá retirada sa man e abans que l’acabèsse aviái recebuda sa servieta en plena cara. Non auriái degut dire qu’èri de l’Academia mas, benlèu l’ambient e lo vin de Bandòl, aquò m’aviá escapat.
J. P.


text:
Choisel
Choisel es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
« Choisel » Deu lo sieu nom a la familha de Choisel, proprietària del terroir abans los Chevreuse. Aquel nom, escriu en principi « Soisé », poiriá derivar de la paraula latin sosius de còps atribuit als augets fixats a las ròdas de molin.
Lo terroir de Choisel aperten als senhors de Chevreuse dempuèi lo Sègle XIV.
En lo moment de la Desliurança, una seccion de l'armada del general Leclerc en rota cap a París #passar per Choisel e los bòsques de la municipalitat pòrtan encara traces de violentes combats.
« Choisel » doit son nom à la famille de Choisel, propriétaire du terroir avant les Chevreuse. Ce nom, écrit d'abord « Soisé », pourrait dériver du mot latin sosius parfois attribué aux augets fixés aux roues de moulin.
Le terroir de Choisel appartient aux seigneurs de Chevreuse depuis le Sègle XIV.
Lors de la Libération, une section de l'armée du général Leclerc en route vers Paris passa par Choisel et les bois de la commune portent encore des traces de violents combats.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Zine es una autora, compositora e cantairitz occitana de Nissa. Naissuda a Tànger (Marròc) en lo 1979 d'un paire còrse e d'una maire originària dei Valadas Occitani d'en Piemont, arriba en Occitània (Droma) a l'atge de 5 ans. Li sieus promieri influéncias musicali li venon dei sieus parents e dau regent de la sieu escòla, un american qu'acabava li jornadas d'escòla en cantant emb la guitarra.
Comença de compauar ai 19 ans, pi passa 2 ans a viatjar entre Occitània, Polonha, Soïssa e l'Ísola de la Reünion. Si constituisse ensin una cultura musicala alargada, que li influéncias si retròban tra li sieus promieri creacions. Participa tanben a de festenaus e de competicions: festenau polonés dei bardas (autors, compausitors, interprètas) en lo 2008, Liet Internacional dei cançons en lengas minoritàrii de Ljouwert dont representa Occitània en lo 2009.
A partir dau 2002, comença una seria d'albums: "Et la joie passera en funambule...sur le fil de la folie douce" (Autoproduction, 2002), "Cherche" (Palhassina Productions, 2004), "Mon coiffeur" (Gallomusic, 2005), "Folie Douce" (La Candela-Seyrat, 2013). Aqueu darrier album pareisse emb l'ajuda dau Conseu Regional de PACA e es laudat per la critica.
Emb l'ajuda de Reinat Pèire ANFOSSO dich "La sciéncia", adapta en nissart un fum de cançons conoissudi (Imagine de John Lennon ven Pantaia un pauc, Redemption song de Bob Marley ven Cançon per curar, eca.). Lo sieu espectacle "Salade niçoise" (Ensalada nissarda) utiliza aqueli creacions. Collabora emb d'autres autors coma Tarik LAMIRAT, Reinat TOSCANO e Etel ADNAN.
Lo 5 d’aost dau 2016, participa a l’"Acampada blanca" en omatge ai 86 victimas de l’atemptat dau 14 de julhet en cantant Pantaia un pauc e Nissa la bèla. A la fin dau 2016, participa a una cançon en solidaritat emb l'accion de mond de la Val de Ròia per lu migrants. En març dau 2017, crea Lu baudos de l’OGIM, una adaptacion de la cançon de Jacques Dutronc J’aime les filles emb un clip vidèo sus dei jugaires de l’OGC Nissa.


text:
T-35
Lo T-35 es un carri pesuc sovietic de l'entre doas guèrras.
Desvolopat en 1930-1932, intrèt en produccion en 1935 e 61 unitats sortiguèron deis usinas de KhPZ. Equipat de cinc torretas, èra armat d'un canon principau de 76,2 mm, de dos canons de 45 mm e cinc a sièis mitralhièras de 7,62 mm. Sa massa tròp importanta entraïnèt de problemas recurrents sus la motorizacion (panas recurrentas) e sus lo blindatge (impossibilitat de renfòrçar de proteccions insufisentas per pas apondre de pes suplementari). Totjorn en servici en 1941 durant l'invasion alemanda, la màger dei veïculs foguèron perduts en causa de panas.


text:
Urani
L' urani es un element quimic que dins la taula periodica a lo simbòl U e lo nombre atomic 92. Es pesuc, blanc d'argent, toxic, metallic, e radioactiu de forma naturala. Aparten a la seria dels actinids e son isotòp urani-235 s'utiliza coma font d'energia dins los reactors nuclears e las armas nuclearas. L'urani se tròba en pichonas quantitats dins las ròcas, lo sòl, l'aiga, las plantas, e dins los animals (inclús dins los umans).
Es l'element quimic pus pesuc d'origina naturala que se tròba sus la Tèrra. Foguèt descobèrt en 1789 per M. H. Klaporfth que lo nomenèt atal en onor de la planeta Uranus que veniá d'èsser descobèrta en 1781.
L'urani natural a tres tipes d'isotòps: urani 238 (238U), urani 235 (235U) e urani 234 (234U). Per cada grama d'urani natural 99,28 % de la massa es urani 238, 0,71% urani 235 e 0,005% urani 234. La proporcion urani 238/urani 235 es constanta sus tota la Tèrra e sus las autras planetas del Sistèma Solar.
Somari
Origina[modificar | modificar la font]
Coma totes los elements amb un pes atomic superior a aquel del fèrre, l'urani ven de forma naturala pendent las explosions de las supernovas. Lo procèssus fisic determinant dins l'afondrament d'una supernova es la gravitat. Las valors tan elevadas de gravitat que se tròba dins las supernovas genèra las capturas neutronicas que donan luòc als atòms pus pesucs, entre aqueles l'urani e lo protactini.
Usatges[modificar | modificar la font]
Lo principal usatge de l'urani a l'ora d'ara es l'obtencion de combustible pels reactors nuclears que fornisson 17% de l'electricitat obtenguda dins lo monde. Demest los minerals d'urani i a; autunita, carnotita, iantinita, meta-autunita, uranotil...
Datacion per mejan dels periòdes d'urani[modificar | modificar la font]
La datacion per mejan dels periòdes d'urani se basa sus la desintegracion radioactiva dels isotòps de l'urani.[1]
Basas del metòde[modificar | modificar la font]
I a dos isotòps radioactius de l'urani: l'U238 e l'U235 que se desintègran gradualament en elements “filhs”. Dos d'aqueles, lo Th230 (tòri) e lo Pa231 (protactini), tanben se descompausan amb semividas utilas per la datacion. L'aspècte essencial es que los isotòps “pars” de l'urani son solubles dins l'aiga mentre que los filhs o son pas. Son necessaris aperaquí 100 gramas de carbonat de calci per obtenir una bona datacion.
Lo metòde s'utiliza per datar de ròcas amb un naut contengut en carbonat de calci, sovent aquelas que se depausan per l'accion de las aigas superficialas o sosterranhas venent dels luòcs rics en calç o a causa del filtratge dins las caunas amb un naut contengut en calç. Las estalagmitas se forman atal dins aquel tipe d'espelugas. Los objèctes e los òsses normalament demòran incrustats dins de jaces de carbonat de calci o d'autres tipes de sediments entre diferents nivèls dels depauses calcaris.
La dificultat essenciala es de determinar lo bon òrdre del depaus dins una bauma; aquò es una causa ges facila e s'explica atal qu'aquel metòde sovent dona de resultats ambigús. Pasmens, lo metòde se mostrèt fòrça util, coma per exemple a la bauma de Pontnewydd, al nòrd del País de Galas, ont se trobèt un objècte vièlh de 220 000 ans o en Alemanha, dins lo jaç de Bilzingsleben, ont se trobèt un objècte vièlh de 414 000 ans.
Lo metòde a un marge d'error teoric de 12 000 ans per una anóncia de 150 000 e d'aperaquí 25 000 per una de 400 000. En practica l'inexactitud pòt èsser pus granda, per aquò es indispensable d'aplicar d'autres metòdes coma lo de la termoluminància per comparar e verificar los resultats.
Efèctes nocius per la santat[modificar | modificar la font]
L'urani dins totas sas formas (natural, enriquit o empaurit), coma metal pesuc, possedís una certana toxicitat, pòdon dometjar lo sistèma renal.
E mai l'urani es lo paire d'una de las cadenas naturalas, que l'un de sos filhs radioactius, lo radon-222, es considerat cancerigèn el meteis e amb [[sinergia amb lo fum del tabat.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Renfrew, C. y Bahn, P. (1993), Arqueología. Teorías, Métodos y Práctica., Madrid: Ediciones Akal. ISBN 978-84-460-0234-5.


text:
Luc Long
Luc Long[1] o Luclong (oficialament en francés Luglon) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas que son : Luclone (Sanctus Laurentius de ~), au sègle XI o XII, en latin, Luglon (mapas de 1638, 1647, 1714, 1733, en francés). La prononciacion qu'ei [ly'gluŋ] o [li'gluŋ] [2]. Dauzat, Negre, Jacques Astor (los dus darrèrs citats per Bénédicte Boyrie-Fénié) e B. Boyrie-Fénié era-medisha que son d'acòrd : Luclong que ven de luc, « bòsc, bòsc sacrat », e de l'adjectiu long. B. Boyrie-Fénié que supausa que la prumèra atestacion correspond a Luclonc [a l'epòca, -ng finau èra articulat completament] e qui l'epòca de fixacion deu nom pòt pas estar coneishuda damb çò qui sabèm. Enfin, qu'escriu lo nom en separant l'adjectiu, segon sa costuma [3],[4].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de Sabres; qu'ei adara deu canton de Haute Lande Armagnac (en francés), donc de Hauta Lana Armanhac.
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas damb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.institutoccitan.com/index.php?option=com_content&task=view&id=166&Itemid=0&lang=oc
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Landes et Bas-Adour, ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 142
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 416, a Luc
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Landes et Bas-Adour, ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 142
- ↑ http://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-luglon.html


text:
Cadilhac (Gironda)
Cadilhac (oficialament en francés Cadillac) es una comuna occitana de Bordalés [1], lingüisticament gascona, administrada prau departament de Gironda de la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre dau territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Cadilac, en 1079-1095, apud Kadilhac, en 1281, Cadilacum, en latin, en 1306, cap. de Cadilhaco arch. Benaugensis, en latin, en 1326, cappella de Cadillaco, en latin, en 1342, Cadilhac, en 1361. La prononciacion locala es [kaði'jat] [2]. Per Dauzat, Cadilhac ven dau nom d'òme galloroman *Catīlius, varianta de *Catilius (dau gallés Catilus), damb lo sufixe -acum [3], latinizacion dau sufixe gallés -ācon. Bénédicte Boyrie-Fénié precisa que Catilius es atestat e accèpta l'etimologia, coma Negre e Astor, que cita [4]. Delamarre dona la medisha origina, damb lo nom gallés d'òme Catilios, dont Catilius es la grafia latina [5]. Damb de presentacions diferentas, i a donc un consensus omnium sus la question. Cadilhac èra probablament una anciana granda propietat antica qu'avèva per mèste Catilios/Catilius.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, Cadilhac èra dau canton de Cadilhac (caplòc); es adara dau canton de l'Entre duas Mars (burèu centralizator).
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas damb la comuna[modificar | modificar la font]
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9616679v/f77.item.zoom p. 65
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes. Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 92
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 129, a Cadeilhan
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes. Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 92-93
- ↑ Xavier Delamarre, Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne, ed. Errance, 2012, p. 109, 291 e 334


text:
Un tèxt de Lluís Aracil. Traduccion de Maria Clara Viguièr. Sorsa : Lo Bilingüisme coma mite - Colleccion A Tots - 1982 - Pagina 52
Perspectivas europèas
Acabèm de dire cossí las condicions politicas son plan sovent ligadas al desvolopament e a la subsisténcia de las lengas. Partent d'aquò, òm devina que l'unificacion politica de çò qu'Auguste Comte apelèt l'« Occident Europèu » poirà pas evitar a la longa de se pausar de problèmas sociolingüistics d'una envergadura sens precedents dins aquel canton del monde. Alavetz nos cal causir entre los prevenir a temps, e nos esforçar maladrechament de los garir quand benlèu serà tròp tard.
Es question subretot d'evitar una desastrosa proliferacion de conflictes lingüistics. E, per aiçò, caldrà entreprendre una normalizacion lingüistica a l'escala europèa e sus dos plans complementaris. D'una part, calrà evidentament causir una lenga supranacionala e li assegurar lo foncionament mai adeqüat als interèsses de l'ensemble. D'autra part, calrà simultanament garantir la subrevida normala e autonòma de cada lenga nacionala. Cal pas oblidar, d'alhors, que la question se pausa dins una perspectiva completament novèla e que devèm cercar de solucions equitablas e vivablas. S'agís pas de perpetuar la conjuntura presenta, mas de la despassar.
Los planificators sovietics - qu'an agut a far amb de tals problèmas - los an pas jutjats negligibles. Tot lo contrari : an consacrat a sa solucion tota mena de mejans. De segur, podèm - e devèm - criticar las solucions sovieticas, mas que tombem pas dins la tentacion de n'ignorar l'exemple e lo desfís. E mai cal confessar imparcialament que la nòstra Euròpa Occidentala coneguèt pas jamai un esfòrç tan vaste per redusir la coexisténcia de las lengas a un òrdre qu'òm vòl rasonable e estable. Per reciprocitat, l'Euròpa Occidentala es capabla de despassar aisadament l'U.R.S.S. sus aquel terren. Nos cal pas brica improvisar. Serà pro d'examinar criticament l'arsenal de leiçons - quitament negativas - que l'istòria nòstra balha. Tot compte fach, es sus nòstra istòria que l'U.R.S.S. e gaireben tot lo rèste del monde vòlon préner exemple.
Per nosautres, l'escasença es completament novèla. Lo subjècte l'es pas gaire. Nos es - o nos deuriá èsser - pro familièr. Es pas per còp d'astre que la promocion dels « vulgars » o « vernaculars » de las nacionalitats e lo besonh correlatiu d'una lenga comuna supranacionala son doas questions bessonas que la pensada europèa occidentala analisèt e discutèt amb una insisténcia remarcabla. Una tala insisténcia tradusís fidelament una estructura fondamentala qu'es sens cap de dobte un dels traches pus originals de la tradicion nòstra.
D'un costat, nòstra Civilisacion es tojorn estada una mosaïca de nacionalitats pichonas e mejanas, que cap d'elas capitèt pas jamai a s'impausar sus la rèsta. Òm cercariá de badas en çò nòstre de nacionalitats egemonicas comparablas als grands-russes, als chineses han o als parlaires del hindi. Entretant, ça que la, la coesion de l'ensemble es estada assegurada de contunh e aumentada per la comunicacion e la cooperacion dins de domenis divèrses que debordavan essencialament e infinidament los quadres, totjorn restreches, de las divèrsas nacionalitats e dels Estats-nacion plurinacionals. Es gràcias a aquela comunicacion e cooperacion - que o siá dich - que nòstra Civilisacion descobriguèt l'Univèrs en meteis temps que veniá universala. Ara, impossible d'exagerar l'originalitat d'aquela combinason (aparentament paradoxala) de nacionalismes e de vocacion supranacionala. Gausariái dire que lo torn de fòrça pus bèl de l'Occident Europèu, e la leiçon pus preciosa que posca ensenhar ara a l'umanitat tota entièra, es precisament d'aver atengut una formidabla coeréncia, sens uniformitat ni egemonia. En çò nòstre, la diversitat e l'autonomia an assegurat l'interdependéncia - e reciprocament. Donc, avèm pas qu'a aprendre la nòstra pròpria leiçon. Presicar d'exemple serà, de mai, lo ròtle pus digne que poirem jogar dins lo monde de deman.
Quant als Estats-nacion plurinacionals sedisent « modèrnes », son pas estats que d'empèris parroquials : un paradòxe tan ridicul coma penible. Mas nos enganem pas : lo procès d'unificacion de l'Euròpa Occidentala confirma incontestablament lor falhida. Euròpa s'unirà pas sens despassar definitivament l'estatge provisòri dels Estats pretendudament sobeirans e autosufisents. Dins lo cas dels Estats-nacion plurinacionals, aquò equivaldrà tard o d'ora a lor dissolucion pura e simpla. Poguèron subsistir en s'opausar los uns als autres. Mas l'ensemble europèu, quand serà vengut pro solide, serà a mand de reorganizar sas parts constituentas.
Del punt de vista sociolingüistic, l'unificacion progressiva d'Euròpa entrainarà parallelament l'astruc deperissament de las « tresenas » lengas, del moment que son ròtle equivòc e obstructiu vendrà tròp notòri. En realitat, lo ròtle d'aquestas lengas es totjorn estat mediatizaire e ambivalent. Jol pretèxte d'integrar e de raprochar de populacions lingüisticament eterogènas al dedins dels empèris parroquials, manquèron de desintegrar lo còrs d'Euròpa en erigir de frontièras qu'an obstaclisada la comunicacion internacionala al profièch del cercle privilegiat dels « cosmopolitas ». Ara, la posicion d'aquelas « tresenas » lengas - que son ni purament nacionalas ni vertadièrament supranacionalas - es doblament precària e serà trescunhada dels dos costats. La descasença del castelhan en Filipinas dempuèi 1893 illustra la logica d'aquel procès d'eliminacion. De mai, òm imagina amb pena cossí aquelas lengas poirián subreviure als Estats que son lor unic supòrt. Quant a sa legitimitat, val la pena de rapelar que s'es basada sul principi : « Cujus regia, eius lingua »?
Es una vertat aritmetica que la ret radiala es, de ben luènh, la pus simpla - donc la pus economica - de totas las rets de comunicacion possiblas entre los parlaires de n lengas diferentas. Per que tot lo monde posca comunicar directament amb tot lo monde, n'i a pro per cadun de saupre doas lengas : la sieuna e una interlingua comuna a totes. D'aquel punt de vista, los utopistas lingüistics an totjorn agut rason. Naturalament, la ret radiala es un esquèma abstrach e aplicable dins un quadre quin que siá. Mas la causida de l'interlingua variarà en foncion del quadre acceptat coma premissa. Fins ara, la causida es estada facha, plan o mal, a l'interior dels Estats-nacion plurinacionals. L'ensemble de l'Euròpa Occidentala es pas çò meteis. E la logica nos ditz que l'interlingua europèa rendrà automaticament superfluas las interlinguas dels empèris parroquials.
L'unificacion europèa desenrambolharà e simplificarà considerablament l'estructura sociolingüistica d'aquel canton del monde, al profièch de las majoritats : lo pòble europèu. Nos cal pas mesinterpretar aqueste procès - qu'es un progrès - coma un retorn a l'« armonia » de l'Edat Mejana. L'istòria se repetís pas jamai. Lo ròtle de la novèla interlingua revertarà pas lo del latin, serà en cap manièra lo privilègi d'un eleit. D'alhors la promocion dels « vulgars » o « vernaculars » de las nacionalitats es un progrès irrevocable, car la normalizacion - acabam d'o veire - tend a se generalizar. Aquò vòl dire que la coexisténcia de las lengas nacionalas amb l'interlingua supranacionala serà pas ierarquica. Dempuèi longtemps, los membres de fòrça « pichonas » nacionalitats an aprés a se servir a l'ocasion de lengas internacionalas, sens las confondre amb sas pròprias lengas nacionalas e sens las regardar tanpauc coma « superioras ». Es sus eles que los membres de las autras nacionalitats, mai pretensioses, dévon préner exemple. Aquestes, especialament los mai chovins, son victimas d'un miratge que confond perilhosament los tèrmes de la question. Dins son eissorbament, oblidan qu'es question de construire Euròpa, puslèu que de la destruire. E, urosament, aqueste canton del monde es pas la China... ni l'America. En çò nòstre, las nacionalitats e l'ensemble son pas brica antagonics, mas necessariament solidaris. L'unificacion economica e politica de l'Occident Europèu entrainarà l'egalizacion de las nacionalitats e de sas lengas. E, reciprocament, l'egalitat assegurarà la vivabilitat del « concèrt » europèu.
Nos cal procedir amb òrdre, La question es pausada. Ara, es lo moment de reflectir e de rediscutir plan seriosament, sens pèrdre de vista ni lo passat ni lo futur. Naturalament, devèm parlar en coneissença de causa. Mas lo ròtle de l'imaginacion es pas mens vital. A nosautres de causir e de definir un ideal, e d'explorar après totas las possibilitats, en ponderar lo per e lo contra. Per far de plans, cal saupre abans tot çò que l'òm vòl.
Se la question es pas plantejada, d'unes ensajaran de susprene la nòstra bona fe per nos furgar de « solucions » desleialas que lèu vendran de faches acomplits. Es de crénher que nos voldran copar l'èrba jos los pès. I a tant d'interès en jòc !
Lo subjècte es pas novèl. Mas l'oportunitat es sens precedents, e benlèu es la darrièra. Se la mancam...
Lluís Aracil - Agost de 1965 - Nancy - C.E.U. Reprint « Cahiers de l'I.R.S.C.E. »


text:
En partit disputat aguest darrèr dissabte, victòria comoda per 0-2 dauant eth Villeneuve-Lecussan. Tot eth partit siguèc dominat pera U.E. Bossòst; er equip contrari estèc demorant embarrat en sòn camp e intentat luitar entà qu’era diferència en marcador non siguese més grana. Enes prumères minutes dues clares ocasios d’Ignasi, en ua eth sòn xut anèc en garròt. En minut 20’, ua bona jogada d’atac, acabe tamb un bon pase de Jorge a Ignasi que solet dauant eth portèr contrari, lleue suau era pilota entà marcar eth 0-1. Ena prumèra meitat encara ua clara ocasión de Polilla qu’un defensa treiguèc era pilota quan entraue. Tamb eth 0-1 s’arrivèc ara mieja part. Ena dusaua part continuèc eth domini clar deth nòste equip. En ua falta Polilla xutèc era pilota en garròt. Eth Villeneuve-Lecussan en ua contra, en que se reclamèc dehòra de joc, auèc era soleta ocasión deth partit. En darrèr minut Ariel, solet en dusau garròt marcaue eth 0-2.
En resum partit tamb victòria fácil més cuerta.
Ara en partit de 3ª eliminatora de Copa de França, jogam contra eth Cazeres ( equip de 3 categories superior a nosatis) eth dissabte 30 d'agost tàs 20:00 en Bossòst.
Huelha deth partit:
Villeneuve-Lecussan 0 - U.E. Bossòst 2
Villeneuve-Lecussan AS: Mons, Abadie, Garnero, Suescun (80’ Calles), Barrere, Soller (68’ Desbrueres), Devauy, Louge, Filho, Davezac, Ducasseles ( 67’ Fidalgo ).
Trainer: Lavit-Suescun
U.E. Bossòst : Roger, Eric, Jaime, Viló, Felipe, Jorge, Alex (70’ Borja), Ignasi, Ariel, Polilla, Filloy( 65’ Enric).
Trainer : Jordi
Arbitre : Cunha Philippe
Gols: 0-1 Ignasi (20’), Ariel (88’)
Tarjeta auriòla: Jaime (72’), Abadie (73’)
Tarjeta vermelha:


text:
Categoria:Autor incomplet o mancant
Aquesta categoria recensa los articles de zoologia o de botanica que li manca lo nom del descriptor de l'espècia (o qu'aqueste es pas conegut que per son patronim). Es doncas una categoria provisòria que se deu susvelhar periodicament per demenir lo nombre dels articles qu'i son recensats.
Per utilizar lo modèl : {{autor|[[Brown]]}}, Brown essent un autor mas coneissètz pas son nom complet.
Articles dins la categoria « Autor incomplet o mancant »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Umma
Umma èra un ciutat-estat de Mesopotamia antica. Foguèt una dei premierei vilas poderosa de la region e formèt un dei premiers empèris coneguts de l'Istòria vèrs 2450 avC. Vèrs aqueu periòde, la vila deguèt faciar l'ostilitat regulara de Lagash. Ai sègles XXIII avC, la vila foguèt conquista per Akkad. Aprofichèt lo declin d'aquel empèri per venir tornarmai independenta avans de faire partida dau territòri de la tresena dinastia d'Ur fins a 2017 avC. Per la seguida, la vila declinèt e faguèt partida deis estats dominant lo país de Sumèr.


text:
Fibra
Una fibra es una formacion elementària, vegetala o animala, d’aspècte filamentós, se presentant mais sovent jos forma de fais. S'utilizada tanben aqueste tèrme per extension per designar de materials minerals o sintetics avent lo mèsme aspècte.
Somari
Tipologia[modificar | modificar la font]
- Fibra naturala:
- Fibra quimica
- Fibra artificiala
- Fibra sintetica
- Fibra minerala
- Fibra d'alumini
- Fibra toxica
Las fibras son presentadas e l'estat natural un pauc pertot dns l'univèrs. Son mai sovent l'ossada dels vegetals (lin, coton). S'encontran tanben dins de minerals (amiant).
L'Òme, mejans son industrias, fabrica fòrça varietats de fibras sinteticas, semisinteticas, o a partir d'elements naturals, mas tenen pas aquestas formas (nilon, fibra optica).
Las fibras pòdon èsser classificadas segon lor origina, lor longor, lor consisténcias o quitament segon lor utilizacion.
Mai sovent se destria doas grandas familhas: las fibras naturalas e las fibras dichas « quimicas » mas lo tèrme anglosaxon man-made fibers (fibras realizada per l'òme) seriá melhor que totas las fibras an una composicion quimica. Atal lo coton es compausat de cellulòsa exactament coma la viscòsa fabricada per l'òme.
Fibras naturalas[modificar | modificar la font]
Fibras d'origina vegetala (cellulosics)[modificar | modificar la font]
- Fibras màger
- Autras fibras
- Abaca
- Agaves (Agave fourcroydes , Agave americana e Agave sisalana)
- Capòc
- Cocòt
- Espart
- Genèsta
- Kenaf
- Palha
- Bambó
Fibras d'origine animala (proteïcas)[modificar | modificar la font]
Fibras d'origina minerala (silicatadas)[modificar | modificar la font]
Fibras quimicas (man-made fibers)[modificar | modificar la font]
Fibras artificialas[modificar | modificar la font]
- Fibras artificialas d'origina vegetala
- Cellulosicas
- Viscòsa, Cupro, Modal, Lyocell, Seacell, Lenpur
- Acetat de cellulòsa, diacetat de cellulòsa, triacetat de cellulòsa
- Non cellulosics
- Alginat, fibra de milh, fibre da lach
- Cellulosicas
- Fibras artificialas d'origina animala
- Quitina (carapaças de crustacèus)


text:
Lo DRM, qu’es aquò?
Avetz segurament auvit parlar de DRM, benleu sens saubre vertadierament çò quò es. "DRM" es la sigla de Digital Rights Management o Gestion daus Drechs Numerics en occitan. S’agís de poder controlar l’utilizacion d’una òbra numerica. Lo terme designa mai que mai los dispositius logiciaus que permetan una restriccion de son usança: restriccion de la lectura a una zòna geografica, a un materiau especific o un constructor o vendeire, limitacion o empachament de la còpia privada. L’objectiu es de luchar contra lo piratatge informatic de quelas òbras.
Mas totas quelas restriccions pòden rendre l’usança d’un òbra mauaisada. Per exemple, per escotar una musica sus mai d’un supòrt (ordinator, lector MP3), fau aver lo materiau compatible e la possibilitat de copiar lo fichier. Aitau, soventas vetz, la gens recorren au descharjament ilegau per accedir a una òbra aisada d’utilizar e gratis.
Per los editors, l’enjuec essenciau es de poder ofrir sufisament de soplessa a l’utilizator en tot rendre mauaisat lo piratatge. Mai d’un sistema exista e son totjorn a la recercha de noveus biais, o de supòrts e d’usança securizats.


text:
Concors de Recrutement de Professors de las Escòlas
extèrne especial ISLRF Lenga regionala
Descriptiu del concors
L’admissibilitat
3 espròvas escritas
– francés
– matematicas
– occitan
L’admission
3 espròvas oralas
– mesa en situacion professionala
– entreten a partir d’un dorsièr prepausat per la jurada
– entreten amb la jurada en occitan
Per mai d’informacions sus aquelas espròvas e sus las condicions d’inscripcion, seguissètz lo ligam prepausat dins la rubrica Qual sèm ?/Quadre de referéncia/info concors.
Pour èsser professor de las escòlas titular dins una classa Calandreta jos contracte d’associacion amb l’Estat, cal :
– aver validat l’annada APRENE 1,
– aver validat l’annada APRENE 2,
– deténer un diplòma MASTER,
– aver capitat lo concors extèrne especial occitan ISLRF 1)se sètz inscrich a aquel concors e qu’avètz pas fach las 2 primièras annadas de formacion, asseguratz vos qu’en cas de capitada poiretz obténer un pòste dins un establiment privat Calandreta en demandar lo consentiment (agrément) a l’ISLRF.
References


text:
Ligam ionic
Lo ligam ionic es un dels tres tipes de ligam quimic abitual. Correspond a l'union d'ions de signe opausat per atraccion electrostatica e es totjorn format d'un metal (cation) e un non metal (anion). Quand dins lo ligam ionic apareis aquela fòrça electrostatica las substàncias que i intervenon forman pas de moleculas mas constituisson de malhums cristallins ionics formats d'un grand nombre d'anions e de cations. Lo ligam ionic se forma solament quand la diferéncia d'electronegativitat entre los elements que lo compausan es anautita, doncas se se ligan d'elements de caractèr metallic amb electronegativitats semblablas se produsís un ligam metallic e los elements non metallics se jonhon amb ligams covalents. Las proprietats de las substàncias ionicas son las seguentas:
- An de ponches de fusion e d'ebullicion elevada
- Son durs e fragils
- Condusisson pas lo corrent electric dins l'estat solid, mas quand se fondon o se dissòlvon.
- Son solubles dins l'aiga.


text:
Triassic
Lo Triassic es un dels tres periòdes geologics de l'Èra Mesozoïca; comencèt fa 251,0 ± 0,4 milions d'ans e s'acabèt fa 199,6 ± 0,6 milions d'ans. Coma per la majoritat dels periòdes geologics, las datas exactas de començament e de fin son incèrtas a qualques milions d'ans près. Dins lo cas d'aqueste periòde, tant lo començament coma la fin son mercats per d'importants eveniments d'estenhement: l'escantiment massís del Permian-Triassic e lo del Triassic-Jurassic.
Los primièrs mamifèrs, qu'evolucionèron dels sinapsidas, faguèron la siá aparicion en aqueste periòde, saique per encausa dels cambiaments de clima qu'i aguèt, e la deriva continentala, que motivèron la granda regression marina del Triassic: totas las tèrras se jonhèron (d'una manièra inversa a la d'una transgression marina) per formar lo supercontinent Pangèa (que se divisèt a partir del Jurassic).
Se caracteriza fondamentalament per l'aparicion dels primièrs dinosaures, inicialament representats per de formas bipèdas, carnivòrs e de talha pichona. Pasmens, a de la fin del periòde s'èran ja diverssificat a granda escala e s'èran convertit en vertebrats dominants dins tota la planeta, en provovar l'estenhement de grops anteriors coma los arcosaures mai primitius e quitament los sinapsidas a d'escassas excepcions.
Edats e subdivisions[modificar | modificar la font]
Lo Triassic est subdevesit en tres epòcas (Trias inferior, mejan e superior) e en set estatges estratigrafics[1],[2] :
- Triassic superior
- Triassic mejan
- Triassic inferior
- Olenequian (251,2 – 247,2 Ma)
- Indusian (252,2 ± 0,5 – 251,2 Ma)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) [PDF] « International chronostratigraphic chart (2012) », sur http://www.stratigraphy.org/.
- ↑ Gradstein, Ogg, Schmitz e Ogg, The Geologic Time Scale 2012, Elsevier, , 1176 p. (ISBN 9780444594488).


text:
Edicions Piretània
Fruch de divèrses projèctes anteriors, la tardor del 2011 nais d'Edicions Piretània, una editoriala que crei e escomesa pel territòri en cercant los actius sostenibles dels luòcs e lo maximal respècte per las gents que i viu.
Entre fòrça autres camps, la linha editoriala principala escomesa per potenciar lo torisme sostenible e la coneissença intensa del territòri, dels Pirenèus a la Mediterranèa, amb una marcada predileccion per aquela Euroregion.
Se nos vòles mandar qualque comentari, recomandacion o, avètz quin dobte que siá sus la nòstra activitat, aital coma mai informacion sus las descargas gratuitas, dobtatz pas en vos metre en contacte amb l'equipa editoriala.
info@piretania.com


text:
Retro Foto Estivada
Un pichon viatge dins lo temps, aquò vos tempta ? Cabussatz amb nosaus dins los arquius de l’Estivada ! A l’ocasion dels vint ans del festenal, aviam tornat botar lo nas dins los dorsièrs, e de dorsièrs n’i a a bodre ! Avèm ensajat de vos classar lo tot, annada per annada. Tornaretz trobar, a cada còp, una presentacion lèu-facha de las especificitats de l’edicion, lo programaDe fach, s'agis mai d'un Line-Up, la tièra gaire ordonada dels artistes presents, mas es d'inglés alara..., e una galaria de fòtos. En tot cas, per las annadas qu’avèm d’informacions sufisentas, siá un detzenat. Sabiatz qu’abans 2002 lo monde avián plan mens d’aparelhs fòto numerics ? La Preistòria !


text:
F.C. Villeneuve de Rivière 2 – U.E.
Bossòst 0
Bon partit eth jogat aguest
dissabte en Villeneuve de Rivière dauant eth dusau classificat. Des d’un començament
domini der equip locau ; jogàuem damb ua defensa de 5 lo que dificultèc er
atac locau e a nosati mos faltèc auer mès era pilota entà arribar en àrea
francesa. Molt poques ocasions ena prumèra mietat : eth Villeneuve sajaue
de profitar eth jòc individuau deth sòn capitan Riqueza. En un shut de fauta laterau,
Clemencon remataue e era pilota anaue a tocar eth garròt dera porteria aranesa.
Siguec era milhor ocasion des francesi ena prumèra mietat. Lèu deth descans auérem
era milhor ocasion quan Uri en ua bona jogada, shutèc sus era gessuda de Dos
Santos e era pilota anaue a gesse dehora a tocar deth garròt. Damb eth 0-0
s’arribaue ath descans.
Ena dusaua mietat auérem ua molt bona ocasion sonque
començar. Jonathan a dus metres dera linha de gol shutaue e era pilota dempús
de tocar era esquia deth portèr gessie entath cornèr. Ena menuta 55’ se produsie era jogada
qu’anaue a decidir eth partit, Paba perdie era pilota en miei deth camp e hège
fauta ath bòrd der àrea a Riqueza, lo que comportèc era tarjeta auriòla que en èster
era dusaua ère expulsat. Mos quedàuem damb 10 a manca de 35’ enquiath finau. Ath delà,
eth lançament de fauta de Masi, suposèc eth 1-0 dempús de que Marcos non podsese
arturar eth shut centrat. A despiet de quedà-mos en inferioritat, er equip
luitèc ath màxim e non mos creèrem guaire ocasions de perilh. A 10’ deth finau en un aute
lançament de fauta, Rigaut profitaue eth despeje de Marcos entà mercar eth 2-0.
Ath finau derròta dauant un bon
equip que luitarà peth títol. Mos penalitzèc fòrça era expulsion e eth gol ena madeisha jogada. Tot
encara per hèr a manca de 4 jornades enquiath finau.
Eth pròplèu partit, jogam d’açi dues dimenjades, dissabte 23
d’abriu tàs 20 :00 en Bossòst contra er equip der Ent. Landorthe-Estancarbon.
F.C. Villeneuve de
Riviere : Dos Santos, Durand, Hervas, Carceller, Moreno, Adoue, Masi,
Clemencon, Dessaint, Riqueza, Rigaut. Remplaçants: Milan, Dufraise.
Trainer: Casteran Laurent.
U.E. Bossòst: Marcos, Borja, Jaime, Felipe, Àlex, Paba, Abraham,
Ignasi, Uri, Jonathan e Carlos. Remplaçants:
Sergio, Miquel.
Tarjetes auriòles: Paba (40’), Paba (55’).
Tarjeta vermelha: Paba (55’).
Trainer: Xavi.
Gols : 1-0 Masi (55’), 2-0 Rigaut (80’).
Arbitre: Martins Serafin.


text:
Discussion Utilizaire:CommonsDelinker
Benvenguda sus Wikipèdia, CommonsDelinker !
Esites pas a consultar las primièras indicacions per modificar e redigir de paginas dins Wikipèdia.
Pòdes tanben consultar la fièra de las questions (FAQ), la sintaxi de Wikipèdia e far tos ensages dins lo Nauc de sabla. Totes aquestes aspèctes son presentats dins una guida per començar sus Wikipèdia.
Per completar la presentacion, t’aconselhi un pichon torn per las recomandacions de seguir (règlas de neutralitat, d'admissibilitat dels articles, copyright...) e las paginas projèctes ont i a sens dobte un subjècte que t'interessarà.
Per signar tos messatges (unicament sus las paginas de discussion), pòdes picar ~~~ ; amb un quatren tilde, en mai de ta « signatura », seràn afichadas la data e l'ora (~~~~). Cal pas signar los articles enciclopedics. Es possible de trobar la lista dels autors en visitant lor istoric.
Utilizam de siglas de còps misteriosas: poiràs trobar lor explicacion sus la pagina girgon.
Se vòles, pòdes tanben nos dire d'ont venes e tos centres d'interès. Pòdes per aquò modificar ta pagina personala. Se venes d'una autra Wikipèdia, doblides pas de metre los ligams vèrs tas autras paginas perso. Pòdes tanben te venir presentar sul jornal dels novèls venguts.
Per facilitar la comunicacion interlingüistica entre utilizaires, pòdes indicar las lengas que practicas — e a quin nivèl — en inclusent dins ta pagina personala un dels modèls que trobaràs sus Wikipèdia:Babel.
Pòdes aisidament decorar ta pagina d'utilizaire en i indicant quinas lengas parlas, d'ont venes, quins son tos centres d'interès e tas activitats sus Wikipèdia, e d'autras causas encara amb las bóstias d'utilizaire: Ajustar de boitas d'utilizaire a sa pagina personala
E s'as de questions de pausar, esites sustot pas a me contactar, a consultar Ajuda:Pausar una question. Per seguir la vida de la comunautat, pòdes donar una ulhada als anoncis o far un torn a la tavèrna.Bona continuacion demest nosautres!
Error[modificar la font]
Hi! Can you please change the message :
"(Lo fichièr XX.jpg es estat escafat coma l'es estat sus Commons per YY.)"
into:
"(Lo fichièr XX.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per YY.)"
Tanks a lot! Cedric31 11 d'oct de 2008 a 12:58 (UTC)
Coats of Arms deletion[modificar la font]
Hello,
Please stop deleting COAs stored on oc wp. According to copyright laws in the countries where Occitan is spoken (France, Spain, Italy), their display is permitted.
Regards, --— Joan Francés B. (me´n parlar) 12 abril de 2011 a 04.47 (UTC)


text:
Istòria de Joan-l’an-pres
L'Istòria de Joan-l’an-pres (Histoira dé Jean l'an prés, dins la grafia originala) es un roman occitan de l'escrivan lengadocian Joan Baptista Fabre. Foguèt redigit una primièra vegada en 1756 puòi en 1765 l'autor lo tornèt adobar. Es una mena de roman picaresc e filosofic qui conta la vida e las aventuras de son protagonista eponim.
Es una de las òbras majoras de la literatura occitana e una de las mas estudiadas. Foguèt en particular analizada e editada peu critic e erudit occitan Felip Gardy. Emmanuel Le Roy Ladurie ne'n faguèt una lònga analisi sociologica acompanhada d'una transcricion de Gardy e tot aquò foguèt puei virat a l'anglés.
D'un ponch de vista iconografic, l'òbra foguèt illustrada al sègle XIX pel dessenhaire lengadocian Edoard Antòni Marsal e al sègle XX se faguèt una adaptacion en benda dessenhada.
Somari
Resumit e extraches[modificar | modificar la font]
Encastre narratiu[modificar | modificar la font]
Lo roman es obèrt per un narrator omniscient parlaoccitan dau biais seguent :
"Un senhor de la Vaunatge, en se retirant un jorn a son castèl, ausiguèt a dos cents passes davant el, un òme que s'escanava en cantant, e en repetant a tot moment, "la bòna aventura, ò gué ! la bòna aventura". [...]
_ L'ami, i diguèt en l'acostant, le refrain que vous chantez ne cadre guère avec l'équipage où je vous vois. Me ferez-vous le plaisir de me dire le mot de l'énigme ?"
A partir d'aquel moment, es la votz de Joan, raportada per la votz narrativa, qui seguís la narracion en estil dirècte, mentre que los dos personatges, lo baron sus son caval e Joan a pè, seguisson lor camin. Lo discors de Joan es clafit d'umor e d'ironia :
"Vos dirai, monsur, que soi nascut a Solòrgues, non pas d'una grand, grand familha, se volètz, mas pro passabla per l'endrech.
Margòt e Truqueta[modificar | modificar la font]
Lo paire de Joan, Truqueta s'installa a Solòrgues onte sedusís una jove sonada Margòt, que viu ambe sa grand e qui passa los jorns dins la botiga de truqueta per i faire sofrar las brosquetas fachas per sa grand. De tan n'es amorosa, e malgrat la paciéncia aus autres pretendents, sortís a la finèstra sonque quand es Truqueta qui passa, siá en siblant, siá en estornudant o quitament quand lachèt pas qu'una gròssa ventada."
Fin finala Margòt e Truqueta se maridan :
"Mès, Monsur, jamai, s'es vist, ni se veirà dins Solòrgues, una nòça despensièra coma seguèt aquela. [...] Jujatz, Monsur, se los qu'èran convidats deguèron patir : dison que partiguèt a taula doas grandas olas de farinetas, doas bèlas merluças cuòchas sus lo grilh, una plena gauda de granolhas, un cat de mar que pesava nòu liura, mièja-dotzena d'agaças ; un bon parelh de corpatasses, que viravan a la bròcha ambe un rainard que lo caçaire de la boissièra i aviá pas mens vendut de dotze sòus sens la pèl ; es verai qu'èra una bèla pèça e un fin morcèl."
Tan car foguèt que Truqueta deu vendre las pelhas de sa femna per poder crompar de qué manjar. Quand aquela se'n maina, una violenta disputa comença onte (dins la redaccion de 1765) Margòt crida son racisme antigavach :
"_Tas nipas ? li respondèt el [...] tot aquò si trobará'
Ma maire estonada de sa mina, e de l'entendre parlar gavach contra sa costuma:
_De que dises tu, si trobarà ? li repliquèt, cossí me parlas aquí ? Si trobarà ben donc...
_O ! que si fará, se Dieu plait, ajustèt mon paire.
_Si fará ! si trobará ! li cridèt ela, en lo contrafasent, maudit gavòt, carravirat que tu siás ! Sabes ben que tot se trobarà se m'o rendes..."
La disputa es seguida pels abitants dau vilatge qui prenon partit siá per l'un, siá per l'autre e, tot d'un còp :
"La maire d'un garçon [...] lo tirèt per la mancha e i diguèt :
_ Vèni baug ! Pardí, vau ben la penada se tant escaufar per de mòrts de fam [...]
Ma grand, qu'ausiguèt aquel compliment, ven sus la pòrta, dins l'acotratge que sabètz, e se met a dire fierament a la mandra qu'aviá parlat ambe tant d'insoléncia :
_Aprenètz, conilha, que de mòrts de fam coma nautres son de milòrds per de pesolhoses de vòtra espèça [...]
E las doas d'escambiar politessas e reverenças ironicas e grotescas que fan rire lo monde e acaba la disputa generala.
L'endoman, vesent que son rueinats, la grand que sostien lo devís seguent, vertadièra teorisacion dau capitalisme naissent :
"Enfants, i diguèt, las grandas despènsas qu'avètz fach a vòstre maridatge, an malament desrenjat vòstra fortuna, e lo produit dau mestièr que fasètz seriá pas sufisent per vos faire anar segon vòstre estat. Vos conselhe, entrement que sètz joines, de faire un fons de çò qu'avètz, e de donar dins lo comèrce. Avètz pas enlòc de melhora pompa per suçar l'argent dau public ; ambe aquela, per pauc qu'òm la sacha manejar, l'òm pesca de camps, d'ostaus, de castèls, de baroniás, coma l'òm pren las anguilas dins un vertolet. L'òm comença, tot prumièr, per pauc causa ; l'òm se fai mercièr, quincalhièr, mosselinaire ; l'òm cròmpa a bòn mercat, e l'òm revend lo pus car qu'òm pòt. Ambe quauque sòus avètz la marchandisa ; empochatz lo profit, e una bancarrota paga lo rèsta, se la prumièra vos remonta pas, d'aquela passatz a una autre ; d'aquela a l'autra, d'aquela a l'autra, jusqu'a temps que passatz per d'onètas gens e que digun n'ausa pas vos reprochar la mendra macula."
Truqueta seguís lo conselh e, en fasent d'afars malonèstas ambe tres associats (un d'entre eles sonat Quicarlòt) fa fortuna abans que lo cònsol e la polícia los descobrin, los prenguin e los faga desparéisser ; e quand demandan, après, al protagonista ont es son paire, lo pichon respond totjorn "l'an près", en se fargant antau son nom. Margòt, de son costat, laissa son pichon a sa maire e se'n va ambe un ancian aimador amolaire.
Lo garda vinha[modificar | modificar la font]
Pichon Joan es educat per sa grand ambe de principis que li son pròpris (enter autes, d'evitar la cortesia e l'umilitat per se poder impausar). Ela vòl que Joan anga a l'escòla mes el se causís una autra dralha en s'entrainant a lançar de pèiras ambe precision, o a lançar de barròts dins las cambas de las lèbres. Coma i a pas pro de lèbres per s'entrainar, ensaja sus son ase que cad de dolor e que demòra al sòl una estona. Quand se maina de çò qu'a fach, Joan ensaja de lo consolar e la bèstia se venja en i botant los sabòts sul ventre e sus la gauta.
Dins lo contèxte d'aquel aprentissatge, Joan explica al baron que :
"Un talent que nautres paisans neglijam pas gaire, e que, se non fai onor, ten profit, es de conóisser onte son los muscats d'un tel, las figas d'una tela, las pechas, las auberjas de l'un e de l'autre, e de saupre surtot las oras onte poètz anar faire la tartalassa per los mases."
Per plan faire, Joan se provesís d'un siblet de garda vinha per se poder faire passar un d'eles e veire se i reponon o pas quand sibla. Mas un còp qu'es a raubar persecs dins l'òrt de Monsur Sestièr es près e estacat per un garda vinha qui se'n va cercar son mèstre en tot laissar Joan jos l'agach de son pichon filh. Aquel aima fòrça lo siblet. Joan ne profita per i perpausar de i donar s'acceptar de se daissar estacar a sa plaça. O fan antau e alara Joan i daissar siblar e sibla el meteis çò qui fa arriba encara mai lèu Monsur Sestièr e lo garda vinha. Arribat lo premièr e prenent lo mainatge per lo panaire, Monsur Sestièr se botar a lo corregir. En vesent aquò, son paire ataca Sestièr e es lèu ajudat per un autre garda vinha. Assoman lor mèstre e fuejon e Joan passa de raubaire a temoenh e obtien quitament le plaça de garda vinha, e sons beneficis.
Monsur Sestièr e Garolha[modificar | modificar la font]
Es alara que morís la grand de Joan : "Ma grand èra deganauda ; son enterrament me costet pas que quauques còps de picon dins un valat, e ieu seguèt l'enterraire, lo clrec e lo capelan."
En tornant a l'ostau e en cercant de que manjar, Joan tròbe un còfre onte sa grand aviá rescondut un tresòr fach ambe tròces dels "afars" de Truqueta. Joan lo torna rescondre e viu normalament per pas esvelhar cap de sopçon. Amorós de Babèu, la filha de Sestièr Joan la demanda a son paire. Aquel, qui de la simpatia per el, i ditz que caldriá qu'aguèsse ua pichòta fortuna e i laissa tres ans. Es alara qu'òm apren que Garolha, una filha fòrça laida, es gròssa e, en mai d'aquò, ela declara que lo paire n'es Joan. Tres òmes l'agantan e lo s'empòrtan e, un còp luènh dau vilatge, un se presenta coma essent Quincarlòt, lo vielh amic de Truqueta. Explica a Joan que lo paire en veritat es Sestièr que, sus son conselh, a promesa una dòta de mila escuts a Judit Garolha per se declarar en favor d'un autre, Joan dins aquel cas. Aqueste es furiós mas Quincarlòt i explica que Garolha non poderà pas subreviure a l'acochament. En efèit, ela e lo pichon morisson sul còp e Joan, ric, s'apresta a esposar Babèu (qu'es gròssa a son torn çò qu'empacha Sestièr de se la denegar). Es per aquò que Joan cantava a la debuta de la narracion.
Lo roman se clava amb una leiçon de morala dau marqués : "[...] tu m'as raconté la vie de cretaines gens et la tienne d'une manière assez amusante [...] je t'ai pourtant obligation d'avoir éclairci bien des doutes que j'avois sur le cartactère des paisans de ton espèce. Les malotrus ! qui diroit que sous les dehors de la simplicité la moins suspecte se cache , ils cachassent des moeurs aussi suspectes [...]"
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Fabre, Jean-Baptiste. Obras patoèzas de M. Frabre, priou-curat dé Cèlanova. Montpelhier : Virenque, 1839.Edicion en linha
- Fabre, Jean-Baptiste. Histoire de Jean-l'ont-pris. París : Liseux, 1877. Traduccion en françés, disponibla en linha.
- Fabre, Jean-Baptiste. Oeuvres complètes, Languedociennes et françaises. Montpelhier : Coulet, 1878.
- Favre, Jean Baptiste. Obras lengadoucianas. Mount-Pelié : Marsal, 1878.
- Fabre, Joan Batista. Istòria de Joan-l'an-près. Montpelhier : Lo Libre Occitan, 1967. Redaccion de 1765.
- Le Roy ladurie, Emmanuel. L'argent, l'amour et la mort en pays d'oc. París : Seuil, 1980. Amb la redaccion de 1756
- Le Roy Ladurie, Emmanuel. Love, death, and money in the Pays d'oc. Nava York : Braziller, 1982. Inclut la traduccion de l'òbra en anglés.
Autors
Bearn : Pèir d'Esbarrebaca • Ciprian Desporrins • Teofil de Bordèu
Lengadòc : Mondonvila • Abat Fabre• Fabre d'Olivet
Roergue : Peiròt
Provença : Còia • d'Agevila • Germain • Gròs • Pelabon
Velai : Clet
Obras
Roman : Istòria de Joan-l’an-pres
Opèra : Dafnís e Alcimadura
Teatre : Lo Nòvi parat • Manicla
Sermon Burlesque : Lo Sermon deu Curé de Vidèren
Antologia e critica
J.F. Achard : Lo Boquet provençau


text:
SPIP integra una ajuda en linha completa, que se pòt trobar, dins l’espaci privat, en clicar lo ponch d’interrogacion disponible d’en pertot.
Lo boton principal de dobertura de l’ajuda en linha se trapa dins de la barra de navigacion de l’espaci privat, amont a man drecha de la pagina: s’agís d’una icòna de color violeta amb un ponch d’interrogacion (la podètz pas mancar):
Vos recomandam en particular de legir la pagina "Articles/Acorchas tipograficas", que vos indica cossí far la mesa pagina de vòstres articles jos SPIP.
Traparetz un fum de pichons ponches d’interrogacion semenats dins totes los caires de l’interfàcia privada : aquò es l’interés màger d’aquesta ajuda en linha, cada ponch d’interrogacion vos mena drech a la part de l’ajuda correspondent a çò que sètz a far. Alavètz cal pas esitar de n’usar e de n’abusar.
Pel de mai, veiretz a l’usatge que l’interfàcia d’SPIP es realament simpla. E coma redactor, vos cal pas esitar de palpejar : riscatz pas gaire de far de mal.


text:
dimarts, 20 de setembre de 2011
Sense servitud reiau
compareisheren Guilhèm de Montcorbau, shivalièr; Joan de Casarilh; Ramon Arnau de Castelhars; Guilhèm de Santa Maria de Cap d’Aran; Guilhèm de Montanèr, de Puig; Bernat de Castelhvaquèr; Sanç de Canal, de Canejalho, procuradors e sindics de toti es òmes e des comunautats dera nòsta Val d’Aran, pregant damb insisténcia e suplicant umilment, tant en nòm d’eri, com en des comunautats, qu’es sues libertats, franqueses e immunitats e costums observades ena nomenada Val pendent longtemps pes nòsti predecessors, mos dignèssem confirmà-les pera nòsta benignitat reiau, es quaus mos son presentades per escrit en capítols. E Nos, benignament inclinat entàs sues supliques, volent reconfortar ena justícia a toti e cadun des abitants dera nomentada Val coma naturaus e fidèus nòsti e assolidà-les en sòn estat pacific e tranquille atau com correspon ara dignitat reiau, per açò auem determinat de confirmà-les e sus bèra ua d’eres auem hèt provisions e ordenaments, atau com se dideràn ara seguida:
I
Prumèr concedim e conmfirmam eth capítol segontes eth quau es òmes dera Val d’Aran possedissen es tèrres, es vinhes, es cases, es casaus, e es arbes frutèrs, liures e francs, sense cap usatge ne servitud reiau, subvencion o precària, e que les pòden véner coma pròpies, sense eth requeriment o vènia deth senhor. Conservam, totun, tostemp entà Nos e es nòsti, sus eres eth sextèrç de blat que per cada casa mos an de dar cada un.
II
Tanben concedim eth capítol segontes eth quau an e possedisen es aigües franques e liures, e qu’en eres pòden pescar e bastir mòles e arrossar es prats en comun, sense eth requeriment dera nòsta potestat.
III
Tanben concedim eth capítol segons eth quau an e possedissen es bòsqui, e es sèuves francs e liures, e que deth madeish lòc pòden extrèir era husta, es cabirons entàs tets des cases e tota sòrta de husta entath sòn usatge e era sua conveniéncia. Tanben pòden caçà-i ancipids, o esturnids e faucons. E aqueth que prumèr tròbe es nins ds nomentadi audèths, pòt cuelhé-les des nins quan volgue. Tanben pòden caçar, enes madeishi bòsqui, ossi sanglièrs, cèrvis, e tota auta sòrta de bèsties, vené-les a qui volguen, sense eth requeriment dera nòsta potestat.
IV
Tanben concedim eth capítol segons eth quau an e possedissen s sòns peisheus e es sòns bòsqui francs e liures, e hè-ne usatge com quinsevolh cap de família hè usatge des sues pròpries causes. Tanben enes sues montanhes e peisheus pòden es sòns animaus e dalhar èrbes entar iuèrn e hèr a pàgar as òmes de l’auti lòcs vesins que talhen èrbes enes sues montanhes, e aucir anhèths des sòns peisheus o enes barratges des sòns peisheus e ds sues montanhes, e cremar es èrbes que sigueren dalhades pes òmes de d’auti parçans vesins contra era volentat ds cònsols o des jurats, sense eth requeriment dera nòsta potestat.
V
Concedim tanben eth capítol segontes eth quau es cònsols o jurats de quinsevolh lòc dera Val pòden hèr a pagar as abitants deth lòc d’a on son eri sense cap contradiccion, tant shivalièrs com escudèrs de quinsevolha categoria, o es sòns enviats, entàs sues montanhes o viles, o entàs bosqui, se treiguessen profit dera comunautat de vesins, ei a díder, des montanhes barrades e possedissen o portèssen husta o arbes enes bòsqui barradi, abantes deth temps acostumat, aquiu a on es sòns vesins en ua epòca determinada an costum de talar per mandat des cònsols o des jurats; ei a díder, que pòden aucir es anhèths o es oelhes e minjà-se-les o ben trèir de sues cases quinsevolha causa e obligà-les a redimí-les, segons que demanen e exigisquen es guanhs des excedents, e açò sense eth manament deth jutge o dera nòsta potestat.
VI
Tanben concedim eth capítol segons eth quau es òmes dera Val mos an de seguir, a nosati e as nòsti successors, en exèrcit e ena cavalcada damb es sues pròpries despenes a cargue d’eri pendent un dia. E se pera nòsta volentat o era des nòsti successors mos auessen de seguir en aguest exèrcit o cavalcada mès d’un dia, alavetz nosalti, o eth nòste lòctenent, auem de provedir ed aguesti òmes en totes es causes qu’agen de besonh.
VII
Mès sus eth capítol segontes eth quau cap òme dera nomentada Val non pòt èster capturat o retengut captiu, se pòt aufrir ua fiança sufisenta trèt que sigue manifest qu’ei un lairon, o un usurpador, o qu’age hèt un crim de lesa majestat, aurà de comparéisher, totun açò, deuant un judici es dies e es ores enes quaus eth jutge l’age citat. E se bèth un dera Val cometesse un omicidi, se non ei que lo hèsque a traïson, pòt arténher era libertat se pague sòs as amics en nòm deth mort, cossent damb era longa costum observada des d’antic, ei a díder de pagar 1000 sòus jaquesi per shivalier mòrt, o persona de categoria semblanta, 600 sòus jaquesi per òme liure o mainatge, 300 sòus jaquesi per servent e tanben per libèrt, e atau pòt evadir era responsabilitat s’er omicidi pòt èster satisfèt cossent damb era costum. Pera extraccion d’ua daga o eth lançament d’ua sageta, o d’ua lança, o d’ua pèira, o de quinsevolha auta sòrta d’arma, en tant era sang non gesque, demorarà immune ara pena deth jutge. Atau, peth benestar e tranquille estat dera nomentada Val e d’aqueri que i abiten, ordenam que sus aguestes causes se hèsque a servir era ordinacion hèta per illustre Jaime, de bona memòria, rei de Malhòrca, oncle nòste, quan auie jos eth sòn domeni aguesta Val, que la demanèrem com ua des sues leis, era quau, Nos, dam coma boma rasonabla e justa, e des d’ara damb just coneishement confirmam e aprovam.
VIII
Tanben concedim eth capítol segons eth quau quinsevolh òme dera Val se vò véner es cases, es tèrres, es vinhes, es prats, es mòles, o d’auti bens immòbles, a de requerir as sòns germàs, se les auesse, o as sòns cosins, o parents mès pròpers per linha de parentiu, per se volessen comprà-les, sense que sigue obstacle çò qu’en lengua vulgara se nomente “TORNERIA”, pòt vené-les licitament a qui volgue, encara que sigue alien ara “TORNERIA”. E dempús d’un an e un dia, cap de parent non pòt ecuperar ua causa venuda, e mès s’abantes i auesse agut requeriment per part deth venedor, e s’es familiars e parents non auessen estat requerits peth venedor dempús de jurar que non an agut coneishement dera venta hèta, que la poguen recuperar se vòlen.
IX
Sus eth capítol, totun, segons eth quau se bèth un des òmes dera Val bastís ua casa, o ua mòla, o ua vinha o sémie era tèrra e plante arbes en lòc dera comunautat de vesins, es cònsols e es jurats d’aguesti vesins, un còp convocat eth pòble e tota era comunautat de vesins, pòden des-hèir aquestes cases, aguestes mòles, aguestes vinhes e bracar es arbes, pèisher es èrbes damb es animaus, e dalhà-les e retornà-les ar usatge es vesins sense cap requeriment des jutges; atau, entà evitar er escandal que se poderie produsir, ordenam e tanben volem qu’eth nòste casterèr dera nomentada Val, damb eth requeriment des cònsols e de tota era comunautat d’aguest lòc hèsque çò qu’abantes s’a dit.
X
Tanben concedim eth capítol, segontes eth quau es òmes d’aguesta comunautat an era possesion, usatge e costum e era manèra des de hè ja tant de temps qu’era memòria des òmes non la rebrembe, que s’un òme, dempús de contrèir matrimòni, auesse convengut o hèt convèni damb era sua hemna sus causes aquerides o per aquerir, se’n gessesse bèra carga l’auràn de pagar as sòns creditors a parts iguales. E se hèn melhores o guanhs, tanben s’ac auràn de dividir a parts iguales, s’estant er un viu e er aute mòrt non an deishat hilhs. E açò tanben se manteng s’eth hilh d’ua família, o era hilha, auesse hèt un convèni damb es sòns pairs sobre bens ja aquerits o per aquerir dempús deth convèni, que s’auràn per indivisi enquia qu’eth nomentat convèni e er assentiment de cadua des parts siguen trencadi. Tanben servís çò que s’a dit s’un estranh hè un convèni o un contracte similar damb un aute estranh. Mès s’era hemna non auesse convengut damb eth sòn òme, o non auesse estat hèt convèni damb es nomentats o damb d’autes persones abantes dites, alavetz es bens dera hemna no poiràn vedé-se amendridi de cap manèra pes deutes o gravaments deth sòn òme. Açò s’enten entad aquerò que hè ath foncionament dera casa e non pas en cas de delictes u’agen etat cometudi.
XI
Sus eth capítol, totun, segontes eth quau es òmes dera nomentada Val, comunautat en temps des nòsti antecessors, auien en possesion er usatge e era costum de crear es pròpris notaris e escrivans e determinats “saigs”, s’ac exigien es sòns demerits, les podien privar des sòns cargues, respècte ara quau causa supliquèren que les siguesse integrament restituïda per règia majestat; atau nosati concedim que poguen crear notaris e remplaçà-les damb causa, mès non pòden instituïr ne méter “saigs”, ja qu’an d`èster metudi per nosati o pes nòsti oficiaus e an d’exercir era jurisdiccion reiau. Per aguest motiu, damb era escrivania dera nomentada Val ara nòsta cort.
XII
Sus eth capítol segontes eth quau es cònsols o es notables des òmes d’aguesta comunautat an e aueren era possession, er usatge, e era costum de tractar e confirmar era patz, de proïbir e méter penes e portà-les as contradictors e desobedients, sense cap requeriment, ne er assentiment nòste, ne des nòsti oficiaus, estatuïm e tanben ordenam qu’es nomentats cònsols e notables, se vòlen pòden sonque tractar e convier sus un acòrd amistós entre es discordants, mès non pòden hèr es autes causes que se contien en capítol, pr’amor que pertanhen d’ua manèra especiau ara nòsta jurisdiccion, e atau les volem e manam expedir a tràuers deth casterèr dera Val.
XIII
Tanben en çò que hè ath capítol segonts eth quau es òmes dera comunautat auien era possession, er usatge, ea costum que se quauqu’un des òmes dera nomentada comunautat, herie a un aute e trucaue damb sang o non, que se po-
desse arténher era patz e era concòrdia d’ua manera amigabla, sense que siguesse dada o aplicada era lei per part nòsta, se deuant nòste o des nòsti oficiaus non siguesse requerida, quina causa demanèren que siguesse restituïda intègrament. Atau determinam establir entath benestar e tranquille estat d’aguesta Val que sigue conservada aguesta ordinacion, èta per adés nomentat rei de Malhòrca, quan auie eth domeni dera Val e a mès, en demanà-la es òmes dera nometada Val, coma ja s’a dit, siguec acceptada per eri coma ua des sues leis, era quau tanben nosati jutjam coma bona, rasonabla e justa e, coma ja s’a dit, la confirmam.
XIV
Tanben confirmam eth capítol segons eth quau es òmes dera Val an era possession, er usatge e era costum de hèr era patz e d’auer ua trèva, d’an en an, damb eth nòble comde e Comenge e Arnau d’Ispània e damb d’auti vesins dera comunautat. Atau determinam respóner e ordenar qu’ac hèsquen, segons siguen acostumadi, en tot auer present, que se nos o ben nòsti les ordenéssem çò de contrari, dempús de dar dètz dies ad aqueth o ad aqueri damb es quaus auessen hèt era patz o aquera trèva.
XV
Tanben concedim eth capítol segontes eth quau ei e siguec costum ena Val d’Aran qu’eth jutge ordinari ecote es parts litigantes sense cap despena, ne cap salari que siguesse dat pes parts, senon qu’eth nomentat jutge jutjaue en sòn judici a cargue deth rei, en tot híger, maugrat açò, que s’eth nomentat jutge per requeriment des parts qu’auien de litigar damunt d’eth, o ben d’ua d’eres, auesse de gésser de casa sua entà anar tà un aute endret dera nomentada Val, dehòra deth lòc designat entà escotar es causes, alavetz se li a de hèr era provision e qu’aquiu madeish se hèsque çò qu’ei costum de hèr.
XVI
Concedim eth capítol segontes eth quau des deth començament e encara ara ei costum ena Val d’Aran, que se bèth un diguie o proferie bèth insult, o bèra paraula desaunèsta, com leprós, tradidor, omicida, o d’autes paraules qu’ocasionèssen mau o vergonha, trucaue a bèth un damb eth punh ena cara, o en cap, o en còs, se comprometien deuant d’uns arbitres, ecuelhuts per ua e ua auta part e decidien quina quanititat de sòs a pagar s’impausarie ad aqueth qu’auesse hèt aguest insult e injúria, cossent damb era importància e era qualitat des persones. Atau ordenam e decidim us aguestes causes, que se mantengue era nomentada ordinacion hèta peth rei de Malhòrca quan auie aguesta Val jos eth sòn domeni, qu’atau com è dit, sigue acceptada com ua des sues leis a demana des òmes dera nomentada Val, era quau tanben Nos acceptam coma bona, rasonabla e justa, e la confirmam atau coma ja se contié mès ensús.
XVII
Tanben en çò que tanh ath capítol segontes eth quau ei costum ena Val d’Aran, observada des deth començament enquia aué, qu’es cònsols dera Val dAran, amassats en lòc de costum, acostumen a constituïr e convocar era Cort dera Val, era quau, pendent un an pòt regir e encuedà-se’n des ahèrs dera nomentada Val. Atau establim qu’aguesti cònsols pòden méter e designar bères persones aunèstes entà tot açò, mès non qu’agen eth nòm de corts, senon eth de procuradors o jutges de patz, o conselhèrs dera Val.
XVIII
Tanben sus eth capítol en quau i a contengut qu’ei ua antiga costum dera Val d’Aran que quinsevolh que volgue pòt engatjar ath sòn vesin per un deute clar e reconeishut, e se non reconeishie eth deute qu’auesse convengut per pròpria paraula deuant deth jutge, un còp age estat demostrat deuant deth jutge e auese perdut en judici, aurà de hè-se cargue des depenes. Establim e odenam entà evitar que se suscite entre eri cap disputa, ço qu’adés s’a dit, sigue hèt peth nòste casterèr dera Val.
XIX
Tanben concedim eth capítol segontes eth quau ei costum que se bèth òme dera Val marchaue dera vila a on a neishut e establie era sua residéncia en ua auta, non pòt hèr us des montanhes, ne des bòsqui, ne des terrens comunaus dera vila a on a neishut e d’a on se n’a anat, ne hèr a pèisher es sòns animaus, ne arrossar era èrba, ne bracar era husta, ne explotar tèrres naues, enquia que non age eth sòn domicili o fixe era sua residéncia. E se bèth estrangèr establie era sua residéncia en bèra vila receberà era sua part comunau, com aqueth que siguec e ei hilh d’aguesta.
XX
Tanben volem e concedim qu’eth casterèr dera Val o d’auti oficiaus nòsti non se mèsclen en ofici des auti en çò que se referís a excèssi o delictes, sense compdar eth cas que sus aguestes fautes sigue reclamada deuant d’eri era Querimònia. Sonque poiràn intervier per rason deth sòn cargue, encara que non sigue reclamada era aplicación dera Querimònia enes cassi des quaus pogue seguir era pena de mòrt o era mutilacion des membres.
XXI
En çò que hè ath pagament o ath salari qu’an de percèver es notaris dera nomentada Val, creat pes proòms dera val, pes protocòus e d’autes escritures qu’agen de hèr establim e manam qu’es nomentats notaris agen e receben per ua carta d’un simple deute, ena quau non intervengue jurament, tres dinèrs jaquesi; s’era carta includís jurament, quate dinèrs dera madeisha moneda. Per convènis auràn de recéber sies dinèrs dera madeisha moneda. Per convèni damb declaracion, nau dinèrs. Per ua carta de vena o de crompa receberàn sèis dinèrs dera madeisha moneda. Per un testament qu’arribe as 500 sòus, perceberàn 18 dinèrs, e, se siguesse de mèsvquantitat, dus sòus. Tanben per cada huelha dera acta dera comunautat que li siguen agats très dinèrs, e per ua còpia dera madeisha acta, dus dinèrs per cada huelha. Entà ua auta classe d’escritures seràn utilizades es madeishes tarifes. E se calie qu’es nomentats notaris gessessen dehòra dera vila entà protestar o hèr d’auti protocòus o d’autes escritures, a mès deth salari nomentat, auràn d’èster provedits de totes es causes de besonh.
XXII
Atau donques, pera madeisha instància e suplica ds procuradors de des sindics nomentats, hèta a nosati, tant en sòn nòm, com en des comunautats d’a on son aguesti procuradors, establim, concedim e ordenam entà tostemp, per nosati e pes nòsti qu’aguesta Val, per aguest nòste estatut, sigue tostemp amassada ath nòste reine d’Aragon e ara sua corona, e ne per venta, n per donacion ne permuta, ne cap aute procediment, pogue èster de cap manèra separada, ne alienada d’aguest reine ne dera sua corona. Atau, donques, manam as procuradors, veguèrs, bailes, jutges judiciaus, delegats reiaus, jutges, atau com ath casterèr dera Val tant presents com futurs, e as sòns lòctenents, que totes e cada ua des causes epausades mès ensús, qu’an estat concedides, establides, porvedides e ordenades, que siguen plan tengudes e observades e que toti les hèsquen observar inviolablement entà tostemp e que non i contravenguen ne permeten qu’arrés i contravengue per cap motiu.
E com testimòni de totes aguestes causes, manam hèr aguesta nòsta presenta carta, corroborada damb eth sagèth dera nòsta Majestat que i penjam.
Datat en Lhèida eth dia dètz des calendes de seteme der an deth Senhor mil tres cents tretze.
Signatura de Jaime, pera gràcia de Diu, rei d’Aragon, de Valéncia, de Cerdenha e de Corcega e comde de Barcelona.
Ne son testimonis Felip de Saluci, Odon de Montcada, Guilhèm de Montcada, Berenguèr d’Angulària, Guilhèm de Cervera, Signatura de Guilhèm Llobet, escrivent deth nomentat senhor rei, eth quau peth sòn manament hèc a escríuer e la barrèc en lòc eth dia e er an prefixat.
Era Querimonia. Lleida, 10 setembre 1313.
Cap comentari:
Publica un comentari a l'entrada