text:
Vidèo
La vidèo regropa l'ensems de las tecnicas permetent l'enregistrament e la restitucion d'imatges animats, acompanhats o non de son, sus un supòrt electronic e non de tipe fotoquimic.
Lo mòt « vidèo » ven del latin « video » que significa: « vesi ». Es l'apocòpa de videofonia o videograma.
Somari
- 1 Teoria
- 2 Los estandards de difusion en color
- 3 L'acquisicion vidèo
- 4 Rapòrt largor / nautor
- 5 Formats e estandards vidèo
- 6 Vidèo e informatica
- 7 Vejatz tanben
Teoria[modificar | modificar la font]
Un flus vidèo es compausat d'una succession d'imatges que desfilan a un ritme fixe (per exemple 25 per segonda dins la norma Francesa L o 30 per segonda dins d'autra normas) per far l'illusion del movement. Cada imatge es descompausat en linhas orizontalas, cada linha essent una succession de punts. La lectura e la restitucion d'un imatge se fa donc sequencialament linha per linha al biais un tèxte escrich: d'esquèrra cap a drecha puèi de naut cap al bas.
Escansion[modificar | modificar la font]
Escansion per entrelaçament[modificar | modificar la font]
L'imatge d'un televisor es una succession d'escancions lineárias, partant del naut cap al bas de l'ecran. Als començaments de la television, la qualitat dels elements fosforescents del tube èra mediócre. Per aquel fach, quand lo fais tocava lo bas de l'ecran, lo naut aviá ja desparegut, provocant un fenomèn de beluguejament, sentit fortament per l'uèlh uman a l'entorn de 25 Hz o 30 Hz. La solucion mai simpla seriá estat d'accelerar la cadéncia de la scancion, mas aquó seriá estat plan costós en benda passanta. Una solucion mai astuciosa foguèt de sautar una linha sus doas per cada imatge, permetent atal de doblar la cadéncia de scancion tot en gardant una mèsma benda passanta. Atal, una primièra passa aficha totas las linhas imparas en dos còp mens de temps que per un imatge sensèr e una segonda passa aficha las linhas mancantas paras: aquó es l'entrelaçament. S'obten alara lo mèsme nombre de linhas d'escancion per un imatge, e se fa dos passatges a l'ecran per afichar un sol imatge. Se dich « trama » (« field » en anglés) una passa. Un imatge es donc constituit de doas tramas, per que cal doas passas per definir l'imatge (« frame » en anglés).
Las cameràs, que foncionan coma un « televisor inversat », utilizavan tanben aquel entrelaçament. Dins la primièra mitat del temps d'un imatge, una 1a presa de vista definís totas las linhas imparas, e una mitat d'imatge mai tard, una segonda presa de vista definís las linhas paras. Cal plan comprendre que las doas presas de vista son separadas dins lo temps (d'una mitat d'imatge). E quitament ambedoas presas de vistas son complementárias d'un punt de vista espacial (ambedos passatges se complètant dins lo quadre), ambedoas presas de vista n'afichan pas lo mèsme contengut! Se un subjècte se desplaça dins lo camp, tendra una posicion diferenta sus caduna de las doas tramas: i a alara un efècte de zig-zag sus cada « frame ».
Aquel problèma foguèt en partida resolgut per un dispositiu de lamas cristallinas birefringentas que « liçam » los detalhs en desdoblant los rais luminoses. Ne resulta una pèrda de definicion que balha als sistèma PAL e SECAM una resolucion verticala multiplicada per 0,7 (factor de Kell) e vertadièrament sonque d'unas 400 linhas.
Escancion progressiva[modificar | modificar la font]
Quand l'afichatge es pas mai entrelaçat, se dich escancion progressiva. Es lo biais de captura causit pels filmes realizats en HD TV o en D-cinemà destinats a èsser transferits e projectats en 35 mm.
Los 25 imatges progressius (25p) balhan alara a las cameràs un temps de pausa de 1/25 de segonda çò qu'es tròp long en tèrmes de resolucion temporala. Se preferís alara limitar lo temps d'integracion de las tramas a 1/50 s (obturator electronic).
Los estandards de difusion en color[modificar | modificar la font]
Los estandards PAL o SECAM an pas de rapòrt amb l'escancion d'un imatge, aqueles estandards permeton sonque d'apondre la color als imatges en blanc e negre:
Dins los primièrs temps de la television, sola la luminéncia definís l'imatge per un nombre de punts orizontals e tanben per tres factors de nuéncia de gris.
Quand la television color apareciá calguèt que los televisors blanc e negre pòscan encara restituir un imatge, lo senhal de luminéncia foguèt conservat e s'apondèt un senhal que lo televisor blanc e negre podava pas distingar e donc afichar pas, quitament coma senhal parasit, es la compatibilitat ascendanta o retrocompatibilitat.
S'apondèt donc las doas diferéncias de color R'-Y e B'-Y (lo ' significa que los senhals pòrtan una correccion especifica d'una corbadura de gamma per resòlvre, a l'epòca, un problèma de nonlinearitat de restitucion dels tubes catodics) per que, en combinant l'ensems amb la luminéncia, se pòsca extraire lo verd.
Atal per la color; ara calguèt poder transportar ambendoas diferéncias e d'aici ven lo conflicte d'estandard, totes los païses adoptèron pas lo meteis biais de transmetre de senhals de crominéncia.
- En França SECAM (Sequentiel de Couleur A Mémoire), memorizacion d'una linha sus doas per calcular lo verd.
- Als Etats Units d'America e autres païses l'NTSC (cambi de fasa sonque sus una de las diferéncias color): es lo primièr sistèma que foguèt realizat, mas genèra de diafocia qu'en França se respondèt pel SECAM.
E lo rèsta del mond, lo PAL Phase Alteration Line (distinccion de las doas diferéncias enviadas al meteis temps e amb de fasas diferentas).
Lo senhal de crominéncia es enseguiuda una sosportaira de la luminéncia…
Lo nombre de linhas, la velocitat d'escansion, lo tipe de senhal positiu o negatiu dempuèi l'emission, fan partit de las normas seguent lo país e an res a veire amb los estandards de difusion color (PAL, SECAM, MESECAM, e NTSC).
De fach de la captura en doas tramas de 1/50 de segonda caduna, es lo temps de pausa en vidèo (25i).
Los captors fotografics[modificar | modificar la font]
Las primièras cameràs, foncionant sul meteis principi que los televisors, analisan l'imatge formada per l'objectiu amb un tube catodic. Dempuèi la fin dels ans 1980, son dotadas d'un captor fotografic de tipe CCD o CMOS.
Definicion de l'imatge e frequéncia d'escancion[modificar | modificar la font]
Existisson diferents formats d'imatge vidèo, que dependon sustot de la frequéncia d'escancion verticala de l'imatge.
- 405 linhas 50 Hz (estandard anglés abandonat) blanc e negre
- 525 linhas 60 Hz: resolucion 4/3 utila = 720 x 480 (estandard american) color NTSC e PAL-N
- 625 linhas 50 Hz: resolucion 4/3 utila = 768 x 576 (estandard europèu) color PAL, SECAM e NTSC-4.43
- 819 lignes 50 Hz: resolucion 4/3 utila = 1024 x 768 (estandard francés abandonat) blanc e negre
Se constata qu'existís una diferéncia entre lo nombre de linhas compausant l'imatge e lo nombre de linhas afichadas. Aquó representa una diferéncia de 49 linhas en 50 Hz e de 45 linhas en 60 Hz. Aquelas linhas perdudas son necessárias, representan le temps necessari per que lo fais d'electrons tocant lo tube catodica pòsca pujar del bas de l'imagte cap al naut. Aquel problèma tecnic existís pas amb los panèls LCD e los malons plasma, mas es conservat per assegurar la compatibilitat. Las linhas liuras son utilizadas en partida: s'i plaça los senhals del teletèxte, del sostitratge e tanben lo còdi temporal dels equipaments vidèo professionals.
Cal distingar doas frequéncias d'escancion de l’imatge:
- Lo passatge vertical, que se fa del naut cap al bas e servís per compausar l'imatge. S'effectua 50 o 60 còps per segonda.
- Lo passatge orizontal, que se fa de drecha cap l'esquèrra per cada linha de l'imatge. La frequéncia del passatge orizontal es donc egala a la frequéncia verticala multiplicada pel nombre de linhas e divisada per dos a causa de l'entrelaçament.
Donant las valors seguentas:
- Fh(50 Hz) = 50 x 625 / 2 = 15 625 Hz
- Fh(60 Hz) = 60 x 525 / 2 = 15 750 Hz
Aquel resultat es pas un azard. Se las frequéncias orizontalas son gaireben identicas en 50 Hz e en 60 Hz, permetent atal d'utilizar lo meteis tipe de circuit de passatge orizontal, donc de realizar d'economias.
Color[modificar | modificar la font]
Fa qualques decenias, los especialistas aprenguèron las particularitats espectralas de l'uèlh uman, que preferís netament d'unas colors. De mai, savián que l'espèctre cromatic de l'uèlh pòt se decompausar en tres colors primàrias, que permeton per mescla de tornar gaireben totas las autras colos de l'espèctre. Lo cinemà color expleita aquó utilisant d'emulsions de sisas, que caduna es sensible a una color primària.
Los ecrans emetent de lutz, los engenhaires utilisèron la sintèsi additiva compausada de roge, verd e blau (al contrari lo papièr absòrba la lutz e utilisa la sintèsi sostractiva compausat de cian, magenta e jauna) Lo roge, verd e blau son las colors primàrias d'aquela sintèsi additiva. Del meteis que lo cian, magenta e jaune son las colors primàrias de la sintèsi sostractiva.
La presa de vista en color se fa segon un prisme optic que repartís la lutz sus tres captors, davant que i a respectivament un filtre roge, verd e bleu. Atal, cada captor enregistra sonque las informacions de lutz tocant una color. Sufisís enseguida d'enregistrar puèi tornar las 3 compausantas RVB sus un monitor color acceptant las tres entradas RVB: i a tres senhals a la plaça d'un sol. Cal en mai de triplar totes los ligams cablats entre los diferents equipaments, mas tanben triplar las pistas d'enregistrament sus un magnetoscòpi, triplar totes los equipaments de realizacion fins als equipaments de difusion ertziana. Lo desfís èra donc de crear un senhal unic englobant tres informacions diferentas, e que devián pas se mesclar abans lo tractament pel pòste de recepcion.
Lo desfís èra tanben de conservar la totala compatibilitat amb los pòstes blanc e negre encara fòrça presents dins los fogals. Los cercaires trabalhèron donc per tòca de crear un senhal vidèo englobant del roge, del verd, del blau, e tanben del blanc e negre dins lo mèsme « tudèl », sens qu'aqueles se mesclan.
Èra pas possible d'aver una camera blanc e negre E una camera color. Caliá donc fabricar de blanc e negre en partent de las tres compausantas RVB. Se basant sus las sensibilitats de l'uèlh de las diferentas colors, los especialistas prenguèron 59 % de verd, 30 % de roge e 11 % de blau. Acabavan d'inventar un nòu tèrme: la luminéncia (Y). Los televisors blanc e negre podavan veire en blanc e negre d'imatges eissits de camera color. Cossí ara apondre a aquel Y las informacions de colors permetent de tornar al RVB original? Perque i aviá ja de lutz (l'Y), caliá « coloriar » aquel blanc e negre amb d'informacions de colors qu'avián, elas, pas de valor de lutz, mas unicament d'indicatcons de tencha e de saturacion.
Un còp d'acòrdi per aquel blanc e negre colorizat, calguèt trobar l'astucia que permetava de transmetre la lutz (Y) e la croma (C). De procés electronics foguèron realizats. I a per exemple «modulacion d'amplitud en quadratura de fasa, de sosportaira suprimida». Aquelas solucions devián a l'encòp de mesclar dos senhals de biais a poder los discriminar a la recepcion, mas tanben aver pas cap interferéncia visibla dins l'epèctre del senhal blanc e negre.
Aquelas solucions foguèron trobadas e aplicadas. Atal nasquèron l'NTSC als Estats Units d'America, lo SECAM en França, e lo PAL en Alemanha, Espanha e Itália. Lo codatge permet de transformar lo RVB en senhal color compatible blanc e negre. L'NTSC, lo SECAM e lo PAL son tres tipes de codatges diferents incompatibles entre eles. Passar d'un tipe de codatge a un autre se nomena lo « transcodatge ».
Pasmens cap d'aquelas tres solucions es transparenta, de luènh. Un senhal transcodat patís d'artefactes mai o mens visibles segon lo codatge.
Un senhal vidèo atal codat es dich senhal composit, car conten mai d'una font de natura diferent. Los estandards vidèo utilisant lo composit anant de l'U-MATIC / U-MATIC SP al VHS en passant pel 8mm o Vidèo 8, lo Betamax, lo VCR o encara lo V2000. A causa de las degradacions causadas pel codatge, èra urgent de se n'afranquir en produccion.
Al començament dels ans 1980, Sony realizèt un format vidèo de composantas separadas, constituit de senhals distinctes, veïculats per de cables distinctes: lo Betacam / Betacam SP. Per demorar compatible amb lo blanc e negre, la societat evita meticulosament lo RVB, e causís naturalament un format comportant l'Y, mai d'informations de crominéncia veïculats per enhal: U et V (tanben nomenat Cr e Cb).
Aquelas composantas son ligadas per des formulas U = R - Y e V = B - Y, ont Y = 0,30R + 0,59V + 0,11B (los coeficients essent diferents segon le codatge utilisat). Aquela transformacion de RVB en YUV se nomena matriçatge. Aquel matriçatge es una operacion mai simpla que lo codatge que genèra pas de degradacion, tot en ofrissent l'avantatge de la compatibilitat Y.
Quelquas ans mai tard, un format grand public apareguèt: l'S-Vidèo o Y/C, que la luminéncia Y e la crominéncia C (codada en NTSC, PAL o SECAM) èran separadas (S-VHS, Hi-8, Super-Betamax). Aquel format es de qualitat melhora qu'un format composit, perque la crominéncia encamba pas mai sus la benda de frequéncias de la luminéncia, çò que podava menar a d'artefactes colorats sus de detalhs prims. La resolucion orizontala d'aqueles formats podava donc èsser fins a doblada (400 punts/linha al luòc de 240-250).
L'acquisicion vidèo[modificar | modificar la font]
Introduccion[modificar | modificar la font]
Lo procés de l’acquisicion vidèo analogic e de sa conversion en numeric pòt s’assimilar al passatge del lengatge oral al lengatge escrich. Per prendre en nota lo discors oral d’una persona, aquela deu pas parlar tròp aviadament, senon ven dificil d’escotar e de transcriure simultanèament. La persona poiriá ralentir son debit de paraula mas se s'assimila aquelas paraulas amb lo senhal vidèo analogic, se comprend aisidament que lo debit pòt pas èsser ralentit. Se procedís donc a l’escandalhatge del discors, es a dire que se pren sonque de « troces » de messatge per los tornat transcriure mai tard. La precision de la retranscripcion depend dirèctament del nombre d’escandalhs de discors levats. Per la vidèo, lo fenomèn es identic: es necessari avans tot de conéisser lo senhal e de saber quines son los senhals de numerizar.
Istoric[modificar | modificar la font]
L’istòria del numeric dins la vidèo comença veritadièrament de 1972 a 1982. A l’origina los equipements de sincronizacion, los aparelhs se sofistiquèron abans d’intrar dins lo mitan professional. Alara, los industrials prenguèron consciéncia de l’aveniment d'aquel nòu fenomèn e presentèron de normas en matèria de numerizacion. Una anarquia numerica reinava alara sul mercat obligant lo CCIR (Comitat consultatiu internacional de las radiocomunicacions) a normalizar un format vidèo en compausants numerics compatibles pel mond entièr: aquela norma es lo CCIR 601. Especifica los paramètres de codatge de senhals de numerizar (escandalhatge, quantificacion…). Alara los novelums acabèron pas de s’encadenar per permetre ara a la vidèo numerica de se generalizar dins los centres de produccion, cadenas de television e regias de pòstproduccion per assistir lo montatge vidèo.
Perque un codatge de las composantas?[modificar | modificar la font]
Lo senhal vidèo numeric deuriá sens cap de dobte, èsser identic per totes los païses: l’idèa èra de numerizar de donadas comunas als sistèmas 625 linhas (PAL, SECAM) e 525 linhas (NTSC). Lo CCIR a donc unanimament decidit de numerizar de biais separada los senhals de luminéncia (Y) e de crominéncia (Cr ; Cb). Un sistèma basat sul codatge numeric de las composantas vidèo exclusís totes los problèmas qu’aurián podut crear un codatge de senhal vidèo composite e permet una compatibilitat a escala mondiala. Aquel sistèma deuriá donc apareisser coma essent l’accessòri principal d’un desvelopament de nòus equipaments, mai tanben e sustot d’un escambi internacional de donadas, constituissent la basa de l’audiovisual: la comunicacion.
L'escandalhatage[modificar | modificar la font]
L’escadalhatage d’un senhal, es lo descopatge en talhs temporals o « escadalhs » d'aquel darrièr. Es dirèctament seguit de la quantificacion que consistís a convertir la valor de l'escandalh en valor numerica representada par un nombre entièr. Es donc necessari que lo ritme de descopatge (frequéncia d’escandalhatge) siá naut per poder tornar transcriure las variacions del senhal las mai brèvas. Car se l’interval de temps entre dos escandalhs consecutius es superior al temps de la variacion mai aviada del senhal d’origina, aquela darrièra se trapa perdida e será pas presa en compte dins lo senhal numeric.
En consequéncia, per escandalhar un senhal, ne preservant son informacion, es necessari de conéisser la frequéncia mai nauta qu'es susceptible de variar. Lo teorèma d'escandalhatge de Nyquist-Shannon establís qu’« un senhal que l'espèctre es limitat a la frequéncia Fmax es entièrament definit enseguida dels seus escandalhs levats a d'intervals de temps regulars de valor « T » inferiors a 1/(2 Fmax) ».
En consequéncias, la frequéncia d’escandalhatge deu èsser fe > 2 Fmax per respectar la representacion d’origina. S'aquela condition es pas complida, las composantas espectralas repetitivas del senhal escadalhat son pas pro espaçadas e s'encamban. La zona de retirada, o « aliasing zona», crea una frequéncia parasita se tradusent per un efècte irizat sus l’imatge. Per resòlvre aquel problèma, un filtre passa-bas (filtre anti-aliasing) es dispausat en amont de la conversion. Aquel filtre de penjal regde fòrageta las frequéncias del senhal analogic d’intrada que son superioras a 1/2 fe.
Lo senhal vidèo de luminéncia possedís una benda passanta a l'entorn de 6 MHz. Per qu'aquel senhal siá correctament numerizat, sa frequéncia d’escandalhatge deu respectar los critèris de Shanon et Nyquist, siá: fe(Y) > 6 x 2 = 12 MHz
Pr'amor, per èsser utilizada al nivèl mondial, fe(Y) deu èsser multiple comun de las frequéncias linhas dels sistèmas de 525 e 625 linhas, a saber 15 625 e 15 734,2 Hz. Lo CCIR donc retenguèt la frequéncia d’escandalhatge seguenta: fe(Y) = 13,5 MHz. Aquela frequéncia es egala a 864 còps la frequéncia linha dels sistèmas de 625 linhas e 858 còps aquela dels sistèmas de 525 linhas (una linha activa contenent 720 escadalhs).
Pels senhals de crominéncia, se pòt realizar sens emabarràs visuala un sosescandalhatge, car l’èsser uman qu'es mens sensible a las variacions de color qu’a las variacions d’esclairament. Concrètament, lo contorn d'un objècte pareisserá net se la luminéncia varia aviadament, mas es pas indispensable que la crominéncia varie tanben aviadament. La benda passanta pels senhal de crominéncia es de gaireben 3 MHz. L CCIR decidiguèt de los escandalhonar a una frequéncia dos còps mendre qu'aquela de la luminéncia, siá fe(Cr) = fe(Cb) = 6,75 MHz. Per aqueles senhals, i a donc sonque 360 escandalhs per linha activa.
Aquelas frequéncias d’escandalhonatge determinadas pel CCIR s’aparenton als chifres 4, 2 e 2. Per un grope d'8 pixels (4 pixels per linha e sus 2 linhas), lo chifre 4 representa lo nombre de valors indicadas per linha per la luminéncia (13,5 MHz), 2 lo nombre de pixels possedissent una valor propria crominéncia (6,75 MHz = 13,5/2) sus las linhas paras, e lo darrièr 2 idèm per las linhas imparas. Es atal que la norma CCIR 601, nascuda d'aqueles estudis, a per nom corren norma 4:2:2.
La periodicitat de doas tramas permet tres tipes d'estructuras d’escandalhonatage: ortogonala, quincònci linha e quincònci trama. Es l'estructura ortogonala que fouèt retengut per la norma 4:2:2. Dins aquela estructura, la fasa del relòtge d’escandalhonatge es identic per cada linha e cada trama. Los escandalhs son donc situats als mèsmes emplaçaments d’una linha cap a l’autre e d’una trama cap a l’autre.
La quantificacion[modificar | modificar la font]
Cada escandalh es « pesat », coma d'aliment, per ne determinar son pés. En numerica, aquela pesada es nomenada quantificacion. S’efectua, seguent l'analogia, mejans una balança de dos platèus: dins un dels platèus se trapa l’escandalh de pesar, dins l’autre los peses necessaris per trapar l’equilibri. La precision de la pesada depend donc de la valor del pes mai pichon disponible. En vidèo, lo pés de l’escandalh es la tension del senhal electric de numerizar e la balança un quantificator. Aquel aparelh convertís las tensions en valors numerics, expleitablas per una estacion de montatge virtuala, per exemple.
Pasmens, la quantificacion pòt pas representar parfèctament la tension de l'escandalh del senhal analogic d'origina. En efècte, un senhal analogic (representat per un nombre real) pòt prene una infinitat de valors, mas será convertit en un senhal format d'un nombre finit de valors numericas « N » que caduna es codada sus « n » bits (es a dire jos forma d'un nombre entièr que la valor maximala es limitada). I aurá donc necessáriament, après quantificacion, una error d'arrondida. La precision del senhal convertit será donc ligada al nombre de valors disponiblas per traduire cada escandalh. L'interval situat entre doas valors es notat « q » e se nomena « pas de quantificacion ». A cada instant « t », l'amplitud del senhal se trapant a l'interior d'un escandalh es remplaçat per la valor de l'escandalh mai pròche. Se compren aisidament que mai los pases de quantificacion son pichons, mai son nombroses sus una plaja donada e donc que mai la precision del senhal quantificat es importanta (lo taus d'error de quantificacion essent determinada per la relacion Terr = 1/2n).
La quantificacion del senhal vidèo es uniforme, lineari e s'efectua de biais separada sus Cr e Cb. D'en primièr fixada sus 8 bits, la quantificacion del senhal vidèo de la norma 4:2:2 es passada a 10 bits. En efècte, una quantificacion sus 8 bits permet de dispausar de 2^8 = 256 nivèls numerics (que 220 utils per representar los nivèls de gris) çó qu'a vegada es pas sufisent. Per un desgradat de gris del blanc al negre, per exemple, un « efècte d'escalièr » aparéis après numerisacion. En mai, lo rapòrt S/B (senhal sus bruch) d'una quantificacion sus 8 bits es de 56 dB alara que las cameràs d'ara atenhon los 60 dB. Lo C.C.I.R. causiguèt donc de quantificar lo senhal vidèo sur 10 bits, çò que fa 1024 nivèls (que 880 utils) o 4 còps mai qu'una quantificacion sus 8 bits, e amb per rapòrt S/B 68 dB.
Lo senhal de luminéncia es totjorn positiu e pausa pas de problèmas de numerizar, al contrari los senhals de crominéncia son bipolars. Donc se deguèt fixar una valor pel senhal nul: las valors al dessús correspondent a un senhal positiu e aquelas al dejos d'un senhal negatiu. Aquela « valor zerò » foguèt fixada pel C.C.I.R. a 512 (a mièg camin entre 0 e 1024).
Lo codatge del canal[modificar | modificar la font]
Un còp escadalhonat e quantificat, lo senhal vidèo deu èsser codat per optimizar son estocatge o sa transmission. Diferentas formas de codatge existisson e presentan caduna lors avantatges e inconvenients. La tòca es donc de causir lo còdi mai adaptat a l'utilizacion. Per aquò, aqueles còdis son a disposicion:
- Lo còdi NRZ (Non Retorn a Zerò): una donada binara « 1 » engendra un nivèl naut de senhal e una donada « 0 » un nivèl bas
- Lo còdi NRZI (Non Retorn a Zerò Inversat): una donada binara « 1 » engendra una transicion a la mitat del miègperiòde de relòtge, una donada « 0 » a pas cap d'efècte. Aquel tipe de codatge es utilizat en vidèo dins los ligams seria 4:2:2 car permet de transmetre amb lo senhal vidèo son senhal de rolòtge.
- Lo còdi Bifasa Mark: utilizat pel senhal de LTC dels magnetoscòpis. Un « 0 » provòca una transicion e un manten del nivèl pendent tot lo periòde de relòtge, alara qu'un « 1 » entraïna une transicion e un cambiament de nivèl a la mitat del miègperiòde de relòtge.
Existisson encara d'autres còdis (coma lo còdi Miller o còdi Miller carrat) que son utilizats sonque dins qualquess magnetoscòpis numerics.
L'estructura de la linha numerica[modificar | modificar la font]
Las linhas analogicas dels sistèmas a 625 e 525 linhas son de duradas leugièrament diferentas. Atal, la capacitat d’una linha activa deu èsser sufisanta per caber un nombre sufisent d’escandalhs per cobrir las linhas dels dos sistèmas. Lo CCIR causiguèt 720 escandalhs pel senhal de luminéncia e 360 pels senhals de crominéncia. Aquò es sufisent car las linhas activas analogicas mai longas son aquelas dels sistèmas de 525 linhas que demandan mai de 710 escandalhs per èsser totalament analizadas. La linha activa 4:2:2 es donc codada sus 1 440 mots (720 x 2). Los senhals permeton de posicionar la linha activa numerica son codats respectivament sus 264 e 24 mots pels sistèmas de 625 linhas e sus 244 e 32 pels sistèmas de 525 linhas. Lo front davant de las impulsions de sincronizacion linha (SAV) determina l’arribada d'en primièr escandalh e la referéncia de temps per la conversion analogica-numerica. Lo front rèire (EAV) ne determina la fin.
Remarcas sus la deteccion e la correccion d'errors[modificar | modificar la font]
Lo supòrt d’enregistrament o canal de transmission pòt engendrar d'errors dins lo flus de donadas numericas. Es a dire qu’una valor binara pòt prene una autra valor (un « 0 » ven « 1 » et viceversà) o ben qu’una informacion pòt mancar a un moment donat. Aquela error pòt o afectar l’imatge vidèo visibla o los autres senhals vidèo segon los bits qu’afècta. Se pòt donc aver de consequéncias mai o mens importantas d’aquò l’utilitat de las detectar e de las corrigir.
La dificultat dels sistèmas correccion d’error demora dins lo fach que cal d'en primièr detectar l’error avant de la poder corrigir. Per aquó, de donadas redondantas son apondudas pendent codatge a las donadas utilas, segon una lei definida e coneguda del codaire e del descodaire. Cada còp qu'aquela lei es pas verificada al descodatge, un procés de correccion es lançat. Se lo manca d’informacion es tal que las quitas donadas redondantas sufison pas a tornar al senhal d’origina, de processus de compensacion, que consistís a calcular la valor mejana entre escandalhs pròches, son realizats. Lo senhal atal corrigit pòt fin finala èsser utilizat pels diferents equipaments numerics.
Rapòrt largor / nautor[modificar | modificar la font]
Istoricament, la television se realizèt sus d'ecrans de format 4/3 (un rapòrt de 1,33/1). Aquel format foguèt causit car èra aquel del cinemà a l'epòca de crecion de la television dins los ans 1940. Dempuèi, lo cinemà evoluèt, amb lo cinemascòpi o la panavision basats sus l'utilizacion d'un objectiu anamorfosic, los formats corrents al cinemà son lo 1,85/1 e lo 2,35/1. Quand foguèt decidit de passar la television cap a un format panoramic, es lo format 16/9 que foguèt causit. Correspond a un rapòrt d'imatge de 1,77/1, plan pròche de 1,85 e demora un bon compromés entre lo 1,33 (barras a esquèrra a drecha) e lo 2,35 (barras negras en naut e en bas). Los puristas conservan las barras negras per veire l'integralitat de l'imatge, alara qu'aqueles que peferisson profeitar de l'ecran en plan utilizan lo zoom del televisor mas pèrdon en consequéncia una partida dels bòrds de l'imatge.
Formats e estandards vidèo[modificar | modificar la font]
Analogics[modificar | modificar la font]
- VHS
- VHS-C
- S-VHS
- 8mm ou Video 8
- Hi-8
- Betacam / Betacam SP
- U-matic / U-MATIC SP
- Betamax
- V2000
- Benda 1 poce
- Benda 2 poces
- BVU / BVU SP
Numerics[modificar | modificar la font]
- Digital 8
- DV o Digital Video
- DVCAM
- Betacam SX
- Digital-S
- IMX
- XDCAM
- DVCPRO
- Betacam numérique
- HDV
- XDCAM HD
- DVCPRO-HD
- HDCam
- DVD
- AVCHD
- D1
- HDCAM SR
Estandards d'enregistrament vidèo[modificar | modificar la font]
Vidèo e informatica[modificar | modificar la font]
Los afichatges informatics dispausan de resolucions especificas e de biais d'escancion tanben especifics. Los microordinators 8 bits e los primièrs 16 e 32 bits èran destinats a un brancament sus un aparelh de television, lor sortida vidèo èra donc de 740/50 o 525/60. Las normas utilizadas sul PC son diferentas:
- CGA 320×200×4c o 640×200×2c a 60 Hz
- Hercules 720x348(N/B) a 72 Hz (?)
- EGA 640×350×16c a Modèl:Unita
- VGA 640×480×16c a 60 Hz
Los autres mòdes d'afichatge son pas vertadièrament normalizats. Los formats d'imatge estandards son declinats en un nombre vertadièr de colors (16, 256, 65 536, 16 777 216, 4 294 967 296 e mai).
- 640 × 480
- 800 × 600
- 1 024 × 768
- 1 152 × 864
- 1 280 × 960
- 1 280 × 1 024
- 1 600 × 900
- 1 600 × 1 200
- 1 920 × 1 080
- 2 048 × 1 536
- 2 560 × 2 048
La frequéncia d'escancion es compresa entre 50 Hz e mai de Modèl:Unitat120. Totes aqueles afichatges son d'escancion progressiva pr'amor que dins las nautas resolucions, siá possible de trobar de mòdes entrelaçats.
Es a causa de las frequéncias d'escancion diferentas qu'es pas possible de brancar un ordinator dirèctament sus un televisor, quitament pòt provocar la destruccion del televisor. E mai, un encodaire color (PAL, SECAM o NTSC) es necessari per realizar un enregistrament vidèo d'un imatge informatica. Per aquó qualques ordinators son dotats d'una sortiada vidèo independanta de la sortida destinada al monitor.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Jean-Charles Fouché, Comprendre la vidéo numérique, Éditions Baie des Anges, 2007 (ISBN 978-2-9524391-7-6).
- Philippe Bellaïche, Les Secrets de l’image vidéo, Paris, Eyrolle, 6en édition, 2006.
- Françoise Parfait, Vidéo : un art contemporain, édition du regard, 2001
- Marc Marcillac, Cinéma numérique : Le cinéma DV, édition ALEAS, 2004
- François Luxereau, Vidéo : principes et techniques, éditions Dujarric
- François Luxereau, Vidéo : l'ère numérique, éditions Dujarric
- Olivier Cotte, La vidéo de A à Z, éditions Compétence Micro (ISBN 2-915605-92-0).


c: text/html

text:
Dinastia Ming
La dinastia Ming es una dinastia chinesa que reinèt de 1368 a 1644. Succediguèt a la dinastia Yuan e foguèt remplaçada per la dinastia Qing. Setze emperaires chinés forman aquela dinastia.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Organizacion politica
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Sciéncias e tecnologias
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Referéncias e nòtas
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion de la dinastia[modificar | modificar la font]
A partir de la mitat dau sègle XIV, la dinastia mongòla dei Yuan conoguèt un periòde de dificultats grèvas que van entraïnar son renversament e l'emergéncia dau poder Ming en 1368. Lei rasons d'aqueu cambiament politic son nombrosas. Lei principalas son la politica de discriminacion còntra lei Hans, una imposicion tròp importanta e un crisi agricòla persistenta (vengudas deis aigas desastrosas de Fluvi Jaune, inflacion galopanta...).
Lei trebols acomencèron en 1346 quand lo poder mongòl deguèt faciar de revòutas dins lo Hunan puei en 1348 a l'entorn de la vila de Ningbo. En 1351, la situacion venguèt pus malaisada per leis autoritats Yuan ambé lo començament de la revòuta dei Turbants Roges. Dirigits per lei caps de la sècta dau Lotus Blanc, lo movement aprofichèt lei capacitats militaras dau generau Zhu Yuanzhang per s'estendre lèu. De mai, a partir de 1354, foguèt ajudat per l'impossibilitat dau govèrn Yuan afeblit de contrarotlar sei generaus qu'assaièron de formar d'estats independents. Renforçadas per d'armaments modèrnes, lei fòrças de Zhu capitèron donc de prendre Nankin (1356), d'assegurar sei posicions dins lo sud dau país e d'i liminar lei movements rebèlles rivaus en 1363 (Lac Poyang).
Vengut cap dau movement, Zhu mandèt d'ofensivas novèlas vèrs lo nòrd de China. En 1367, sei tropas prenguèron lo contraròtle dau reiaume de Dazhou, creat en 1354 per un autre movement rebèlle. Puei, en genier de 1368, lo rèsta de senhors de guèrra chinés acceptèt de reconéisser son poder. Continuant d'avançar vèrs lo nòrd, capturèron Pequin, qu'èra la capitala Yuan, la mema annada. Après aqueu succès politic, Zhu decidiguèt donc de se proclamar emperaire sota lo nom de Hongwu e de fondar sa dinastia sota lo nom de Ming.
Lo rèine de l'emperaire Hongwu[modificar | modificar la font]
Après sa victòria còntra lei Yuan, Hongwu reinèt fins a sa mòrt en 1398. Durant son rèine, assaièt de restaurar l'economia dau país e contunièt la consolidacion de son poder. Dins lo domeni economic, decidiguèt d'ajudar lo desvolopament de l'agricultura per l'adopcion d'una imposicion limitada e la realizacion de trabalhs publics permetent de plantar tornarmai de forèsts, de transportar lei marchandisas gràcias a la restauracion de canaus o de vias e d'aigar lei culturas. Dins lo domeni militar, reorganizèt lei tropas per gardar un nivèu important de sòudats e empachar un retorn dei Mongòls. Ansin, en 1393, l'armada chinesa regulara dispausava de 1 200 000 d'òmes. Enfin, au nivèu interior, l'emperaire eliminèt sei rivaus e un nombre grand de cortesans per una politica de purgas e d'execucion. Per exemple, foguèt lo cas dau Cancelier Hu Weiyong, sospichat de complòt en 1380, que sa mòrt va permetre ais emperaires Ming d'aver un contraròtle mai dirècte sus leis afaires dau govèrn a respèct dei dinastias precedentas.
Lo rèine de l'emperaire Yongle[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de Hongwu, l'emperaire Jianwen li succediguèt per un rèine cort que s'acabèt en 1402. D'efèct, en 1399, son oncle Zhu Di se revoutèt e capitèt de prendre lo poder en 1402, sota lo nom de Yongle, après una guèrra civila de tres annadas. Son rèine marquèt durablament la dinastia e s'acabèt en 1424. Premier, la capitala foguèt desplaçada a Pequin en 1403 onte la Ciutat Proïbida foguèt bastida. Puei, s'ocupèt de renforçar l'economia, tornarmai fòrça afeblida après lei combats de 1399-1402, e de restaurar leis axes de comunicacion dins lo país. Dins leis afaires interiors de l'Estat, luchèt còntra la corupcion per la creacion d'un còrs de foncionaris que sa mission èra d'inspectar l'administracion. Coma Hongwu, realizèt tanben quauquei purgas per assegurar son poder entre lei membres de la Cort.
Au nivèu militar, Yongle realizèt tanben una òbra importanta. Au nòrd, mandèt cinc campanhas còntra lei Mongòls que permetèron d'esquichar lei rèstas deis estats Yuan. Au sud, capitèt la conquista de Vietnam en 1407 mai sei fòrças foguèron rebutadas per una revòuta tre 1418. Enfin, l'emperaire renforcèt lei defensas de l'Empèri, especialament gràcias a de trabalhs importants sus la Granda Muralha.
La crisi de Tumu[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de l'emperaire Yongle en 1424, sei successors foguèron Hongxi (1424-1425) e Xuande (1425-1435). Après aqueu darrier, Zhengtong venguèt emperaire. En 1449, dirigiguèt una armada còntra una invasion mongòla mai foguèt desfach e capturat. A Pequin, son fraire se proclamèt emperaire sota lo nom de Jingtai e reorganizèt lei fòrças militaras de l'Empèri ambé l'ajuda de son ministre de la guèrra. Blocats dins la region de Pequin, lei Mongòls deguèron finalament se replegar.
Zhengtong demorèt presonier dei Mongòls qu'èran desirós d'obtenir una rançon còntra sa liberacion. Pasmens, lo govèrn chinés novèu aviá ges d'interès dins la liberacion de l'emperaire capturat e, fin finala, Zhengtong foguèt liberat sensa recapte en 1453. Plaçat en residéncia susvelhada, foguèt conservat en fòra dau poder fins a 1457. Aquela annada, capitèt un cop d'Estat còntra son rivau grevament malaut e venguèt tornarmai emperaire. Son segond rèine foguèt marcat per la perseguida dei combats ambé lei Mongòls, per la lucha còntra lo bregandatge e per un cop d'Estat mancat en 1461. Acceptèt tanben d'aculhir divèrsei populacions mongòlas refugiadas en China après de trebols politics dins seis estats.
La lucha còntra la piratariá e lo Japon[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Zhengtong s'acabèt en 1464. Lo periòde seguent foguèt caracterizat per l'aumentacion de tensions ambé lo Japon que sei piratas dirigiguèron d'atacas o d'activitats de còntrabanda sus lei còstas chinesas. Leis emperaires successius adoptèron una politica per limitar lei cambis maritims sus lei còstas chinesas. Aquela politica d'isolacion permetèt pas d'interrompre la piratariá e amolèt leis ambicions japonesas. Ansin, entre 1592 e 1598, lei Chinés deguèron ajudar seis aliats coreans còntra dos assais d'invasion de la part dei Japonés (Guèrra Imjin).
Lo declin e la fin de la dinastia[modificar | modificar la font]
Lo declin de la dinastia acomencèt vèrs la fin dau sègle XVI en causa de dificultats economicas e de l'afebliment dau poder de l'Emperaire. D'efèct, lo còst financier de la Guèrra Imjin durant lo rèine de Wanli (1572-1620) portèt un còp rude au poder dau govèrn. Aquela crisi foguèt agravada per la manca d'argent que constituissiá la basa de la moneda dau país. De mai, lo ròtle creissent deis eunucs entraïnèt una diminucion de l'influéncia imperiala e devesiguèt prefondament la Cort. Vèrs la fin de son rèine, Wanli preferiguèt se retirar dins la Ciutat Proïbida e laissar leis afaires de l'estat entre lei mans de sei ministres. Aquela tendéncia se confirmèt durant lo rèine de son successor, Tianqi (1620-1627), que foguèt egalament sota l'influéncia d'un eunuc dich Wei Zhongxian. Aqueu darrier nomèt seis amics e aliats ai pòstes importants e aumentèt fòrtament leis impòsts e lei despensas.
Wei Zhongxian foguèt executat per lo darrier emperaire de la dinastia, Chongzhen (1627-1644), mai lo problèma causat per leis eunucs demorèt enterin que la situacion economica veniá pus grèva. A partir de 1618, una guèrra comencèt còntra lei Manchós. Lei Ming capitèron de resistir fins a 1630. Pasmens, au començament deis annadas 1630, una partida de sei fòrças armadas se revoutèron e establiguèron de basas solidas au Henan e a l'entorn de la vila de Chengdu. Aquela revòuta se generalizèt en 1640 e lei sòudats desertèron en massa. En 1644, Pequin foguèt donc presa per una armada rebèlla que prenguèt lo contraròtle de vila sensa combat. La mema annada, l'emperaire Chongzhen se suicidèt. Lo cap de la rebellion anoncièt en febrier de 1644 la fondacion de sa dinastia pròpria mai sei fòrças foguèron esquichadas en junh per lei Manchós que prenguèron Pequin per fondar la dinastia Qing que deviá dirigir China fins a la fin de l'Empèri au sègle XX. De lor caire, lei sobeirans de la dinastia Ming conservèron de territòris dins lo sud de China ambé Nankin coma capitala. Aquel estat existiguèt fins a 1662 e sa conquista per lei Qing.
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
Lo govèrn[modificar | modificar la font]
Lo govèrn dei Ming èra similar ai formas governamentalas utilizadas per lei dinastias precedentas. Existissiá sièis ministèris principaus dirigits per un Grand Secretariat. De burèus, que lo nombre e lei noms evolucionèron segon lei periòdes, completavan aqueu sistèma que son cap èra l'emperaire. Après l'execucion dau Cancelier Hu Weiyong en 1380, lo Secretariat foguèt fòrtament afeblit e lo contraròtle de l'emperaire sus lei ministèris venguèt mai dirècte. Aquelei sièis ministèris èran [1]:
- lo Ministèri dau Personau qu'èra encargat de la gestion deis oficiers civius.
- lo Ministèri dei Revenguts.
- lo Ministèri dei Rites qu'èra tanben en carga de l'aculhença deis ambaissadas dei país vassaus
- lo Ministèri de la Guèrra.
- lo Ministèri de la Justícia.
- lo Ministèri dei Trabalhs.
D'autra part, un còrs de foncionaris especiaus èra mandat dins lei províncias per susvelhar leis administracions regionalas.
L'administracion[modificar | modificar la font]
Coma per la forma d'organizacion dau govèrn, l'administracion Ming contunièt egalament d'utilizar lei sistèmas dei dinastias precendentas, especialament aqueu de l'examen. L'obtencion d'aqueu darrier èra la condicion per intrar dins l'administracion levat per lei membres de la familha imperiala. Cada Chinés podiá teoricament se presentar e venir foncionari. Pasmens, dins la realitat, lo nivèu d'estudis necessari limitava lei possibilitats de reüssida ai classas pus favorizadas.
La cima de la ierarquia èra ocupada per leis eunucs e lei membres de la familha imperiala. Lei premiers obtenguèron un poder fòrça important ambé, per exemple, lo contraròtle dei servicis secrèts. Obtenguèron la màger part dei pòstes principaus e lor nombre agantèt 70 000 a la fin de la dinastia. De lor caire, lei membres de la familha imperiala podián recebre de tèrras. Pasmens, au contrari dei dinastias precendentas, aquelei territòris demoravan sota la direccion de l'emperaire e avián pas l'estatut de fèus. En dessota, l'administracion nacionala e regionala èra tenguda per lei foncionaris qu'avián capitat l'examen. Avalorats d'un biais regular, èran ajudats per de foncionaris non diplomats qu'èran encargats de missions segondàrias. Egalament avalorats, aquelei darrierei podián, après d'annadas de servicis, obtenir un pòste dins l'administracion imperiala coma s'avián capitat l'examen.
La division territoriala[modificar | modificar la font]
L'organizacion territoriala dei Ming es a l'origina dei províncias chinesas modèrnas. Lei províncias èran devesidas en prefecturas, dirigidas per un prefècte, puei en sota-prefecturas qu'èran sota la direccion d'un sota-prefècte. Aquelei darriers avián la responsabilitat d'unei còmtes que sei responsables avián lo títol de magistrat. Enfin, en fòra dei províncias, existissiá doas regions metropolitanas a l'entorn dei vilas de Nanjing e Pequin.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de l'Empèri Ming èra relativament liberala per son epòca. Lo taus d'imposicion èra feble e lo ròtle de l'Estat èra limitat, especialament dins lo domeni industriau e comerciau. Aquò permetèt una expansion importanta de l'economia mai un afebliment dau poder dau govèrn que podriá pas faciar la degradacion de la situacion economica au començament dau sègle XVII.
Demografia[modificar | modificar la font]
L'estimacion de la populacion chinesa pendent lo rèine deis emperaires Ming es un subjècte malaisat per leis istorians. D'efèct, maugrat de recensaments regulars per l'administracion, lei donadas obtengudas èran generalament erronèas car leis obligacions fiscalas èran pus importantas per lei familhas nombrosas. Ansin, lei declaracions sota-estimèron la populacion, especialament lo nombre de fremas o d'enfants.
En 1381, lo còmpte oficiau èra d'aperaquí 59,5 milions d'abitants. Pasmens, en 1391, lo govèrn descurbiguèt que tres milions de personas avián escapat lo recensament. Leis istorians estiman donc que la populacion chinesa èra pròcha de 75 milions de personas vèrs l'annada 1400. Puei, auriá aumentat entre 160 e 200 milions vèrs la fin de la dinastia. L'Empèri Ming representa donc la poissança demografica principala de son epòca reünissent entre lo quart e lo tèrç de la populacion mondiala.
Agricultura[modificar | modificar la font]
Coma per la màger part deis estats dau periòde, l'agricultura foguèt lo domeni centrau de l'economia de l'Empèri Ming. Conoguèt un periòde de desvolopament continú e s'orientèt pauc a pauc vèrs lo comèrci. D'efèct, après la conquista de l'independéncia còntra lei Mongòls, lo sector foguèt encoratjat per una imposicion limitada a 1/30 de la produccion. Ajudat per l'introduccion de tecnicas novèlas coma la rotacion dei culturas, aquò permetèt un desvolopament rapide[2]. Un començament d'especializacions dins lei culturas entre lei regions e l'aparicion de culturas comercialas apareguèron donc[2]. Aquela evolucion foguèt renforçada per l'introduccion de culturas americanas (gròs blat, tartifla) que permetèron de norrir una populacion pus granda. Enterin, la superficia cultivada aumentèt fòrtament e, vèrs la fin de la dinastia, existissiá de tenements de talha granda que sei produccions èran destinadas au comèrci. Dins aquò, la màger part dei païsans podián egalament vendre una partida de sa produccion e realizar un benefici gràcias a la venda de sobras alimentàrias o de culturas comercialas[3].
Indústria[modificar | modificar la font]
L'indústria chinesa Ming èra relativament variada e fòrça avançada per son epòca. Au contrari dei dinastias precedentas, lo ròtle de l'Estat èra fòrça limitat e l'organizacion dau sector industriau èra laissat au domeni privat. Un autre cambiament important regardava lo trabalh forçat que foguèt abandonat dins lei fabricas au profiech dau trabalh remunerat[2]. Lei resultats d'aqueu sistèma permetèron una aumentacion importanta de la produccion. Per exemple, la produccion de fèrre èra egala a 195 000 tonas vèrs la fin de la dinastia còntra solament 180 000 per Euròpa. En revenge, de sectors majors de l'indústria chinesa (fèrre, sau...) èran d'ara endavant en fòra de l'influéncia imperiala.
Comèrci[modificar | modificar la font]
Au començament de la dinastia Ming, après lei degalhs causats per lei combats de la guèrra còntra lei Mongòls, l'emperaire Hongwu decidiguèt d'impausar de restriccions importantas ai marchands. Son objectiu èra de favorizar lo desvolopament de l'agricultura. Pasmens, après sa mòrt, sa politica foguèt abandonada per sei successors e lei darriers membres de la dinastia avián perdut una partida importanta de sei poders au profiech de la classa marchanda.
D'efèct, l'imposicion sur leis activitats marchandas venguèt rapidament fòrça febla e sei revenguts aprofichèron gaire lei finanças dau govèrn. Ansin, lei còmptes anuaus de l'Estat (27 milions de taels d'argent) èran egaus a mens de 10% de l'activitat comerciala a l'interior de China (300 milions de taels d'argent). De mai, de grops fòrça poderós se formèron per la fusion de clans marchands amb una partida de l'aristocràcia chinesa. Certanei marchands èran reputats possedir un tesaur de 30 milions de taels. Aquò entraïnèt un afebliment important de l'Estat que sa volontat d'aumentar certanei taxas, magerament durant la fin dei Ming, foguèt generalament combatuda per la populacion e lei grops marchands.
Enterin, aquela activitat comerciala faguèt de China lo centre major dau comèrci mondiau. Après lo sègle XV e la levada de l'interdiccion regardant lo comèrci exterior per lei particulars, lo Produch interior brut de l'Empèri representa 31% dau PIB mondiau. D'itineraris existissián amb Euròpa e America e certanei clans, coma lo clan Zheng, realizavan regularament de transaccions d'unei milions de taels. Dispausavan tanben d'unitats militaras pròprias e foguèron capables de replegar lei marchands europèus de zonas coma l'illa de Formosa.
Religion[modificar | modificar la font]
Durant lo periòde Ming, la religion chinesa èra compausada per un ensems de cresenças tradicionaus ancianas, daoïstas e bodistas. Lo panteon chinés èra donc politeïsta e relativament variat segon lei regions. Lo periòde Ming foguèt tanben caracterizat per l'arribada dei premierei missions crestianas en China vèrs lo començament dau sègle XVI.
Sciéncias e tecnologias[modificar | modificar la font]
A respèct dei descubèrtas realizadas sota la dinastia Song, lo rèine dei Ming veguèt un alimentiment dei progrès scientifics e tecnologics chinés. L'impression es renforçada per leis avanças europèas dei sègles XV, XVI e XVII. Pasmens, lo país demorèt un centre de recèrca major durant tot lo periòde Ming, especialament dins lei domenis dei transpòrts, de l'indústria, de l'agricultura o de la medecina. De mai, aprofichèt rapidament leis idèas e teorias novèlas que venián d'Euròpa per melhorar una partida de seis aplicacions tecnologicas.
Ansin, l'Empèri Chinés èra relativament avançat dins lo domeni dei transpòrts coma la fabricacion de naviris. Per exemple, entre 1403 e 1419, la flòta militara Ming èra en estat d'alinhar de naviris d'una longor superiora a un centenau de mètres. De mai, lei naviris chinés de l'epòca èran capables de navegar sus leis oceans au luench de sei basas. L'indústria e l'agricultura aprofichèron tanben la mestreja de divèrsei tecnologias coma l'utilizacion de l'energia idrolica o de procediments metallurgics (trempa, usatge d'un crusòu...) per desvolopar una tièra de progrès importants durant tota lo rèine de la dinastia. Enfin, au nivèu de la medecina, lo periòde foguèt marcat per d'òbras reünissent lei conoissenças de l'epòca (Bencao Gangmu de Li Shizhen) e per de descubèrtas importantas, especialament dins lo domeni de l'igièna. Per exemple, la dinastia veguèt l'aparicion dei premierei brústias per lei dents modèrnas a partir de 1498.
La tecnologia militara chinesa foguèt egalament caracterizada per un dinamisme important dins lo desvolopament d'armas utilizant la polvera. Lei principalas foguèron de modèls de bolets explosius, de fusadas e de minas navalas o terrèstras. Pasmens, la recèrca sus leis aplicacions de la polvera demeniguèron pauc a pauc. Ansin, vèrs la fin dau periòde Ming, la màger part d'aqueleis invencions èran abandonadas au profiech d'armas de fuòc o d'artilhariá de tipe europèu.
D'autra part, l'influéncia europèa se limitèt pas solament au champ militar. D'efèct, lei sciéncias fondamentalas chinesas intrèron en contacte ambé lei teorias novèlas coma aquelei de Copernic, de Galilèu e de Kepler tre lo sègle XVI. Lor difusion foguèt rapida. Per exemple, lo premier telescòpi chinés foguèt crompat en 1637 per lo darrier emperaire Ming. Aquò permetèt lo melhorament de divèrsei tecnologias per lei sabents chinés. En particular, lo calendier tradicionau chinés qu'èra vengut tròp imprecís ambé son annada egala a 365,25 jorns.
Cultura[modificar | modificar la font]
Coma durant lei dinastias precedentas, lo rèine dei Ming foguèt un periòde caracterizat per una produccion artistica importanta. Lei domenis principaus foguèron la literatura, la pintura o la musica. Dins aquò, l'epòca es tanben fòrça coneguda per sei porcelanas e sei joièus.
La literatura[modificar | modificar la font]
La literatura conoguèt un periòde d'activitat majora durant la dinastia Ming ambé lo desvolopament de divèrsei domenis coma lo roman, lo teatre, lo racònte de viatge e la poesia.
D'efèct, lei progrès dau nivèu d'instruccion entre certanei classas socialas coma lei marchands o lei foncionaris permetèron la formacion de publics novèus, parlant lo chinés classic o d'autrei dialèctes[4]. Lo roman, ja conegut durant la dinastia Tang (618-907) venguèt alora un genre major de la literatura chinesa. Lo Racònte dei Ribas (sègle XIV), lo Viatge en Occident (sègle XVI) e lo Jin Ping Mei (1610) son leis òbras centralas d'aqueu movement. Lo teatre, especialament son genre dramatic, conoguèt tanben un periòde dinamic gràcias a d'autors coma Tang Xianzu.
En fòra dei genres romanescs e teatraus, la literatura Ming foguèt egalament caracterizada per l'importància dei racòntes de viatges e de la poesia. Lo premier es marcat per l'òbra de Xu Xiake que son trabalh assaièt de gropar l'ensems dei conoissenças geograficas de l'epòca. Lo segond se distinguís per l'escòla creada per lo poèta Yuan Hongdao que son estil, liric e individualista, foguèt opausat ai convencions confucianistas deis elèits de la societat.
La pintura[modificar | modificar la font]
Après lei progrès realizats durant lei periòdes Song e Yuan, leis arts visuaus, especialament la pintura, demorèron importants pendent lo rèine dei Ming. Certaneis artistas venguèron fòrça celèbres coma Ni Zan, Shen Zhou, Tang Yin, Wen Zhengming, Qiu Ying e Dong Qichang. Gràcias a una demanda fòrça importanta, magerament de la part de l'elèit cultivada, existiguèt una classa d'artistas capables de viure solament de la pintura. La màger part dei tecnicas o d'estils utilizats èran similaras a aquelei deis epòcas precedentas coma la realizacion de subjèctes simples (grop de quauquei flors, branca ambé de fruchs...) o narratius.
La porcelana[modificar | modificar la font]
Lo trabalh de la porcelana Ming, totjorn famosa a l'ora d'ara, foguèt un art e una activitat industriala majora. Lo periòde veguèt l'aparicion de centres de produccion dins lei regions de Dehua o de Jiangxi exportant una partida de sei fabricacions vèrs Euròpa, Japon o lo rèsta dau continent asiatic. La porcelana blanca foguèt lo tipe principau produch, especialament per l'exportacion.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) The Ming Biographical History Project of the Association for Asian Studies. (1976). Dictionary of Ming Biography, 1368–1644: 明代名人傳: Volume 1, A-L. Edited by L. Carrington Goodrich and Chaoying Fang. New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-03801-1.
- (en) Andrew, Anita N. and John A. Rapp. (2000). Autocracy and China's Rebel Founding Emperors: Comparing Chairman Mao and Ming Taizu. Lanham: Rowman & Littlefield Publishers Inc. ISBN 0-8476-9580-8.
- (en) Atwell, William S. "Time, Money, and the Weather: Ming China and the "Great Depression" of the Mid-Fifteenth Century," The Journal of Asian Studies (Volume 61, Number 1, 2002): 83–113.
- (en) Brook, Timothy. (1998). The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-22154-0 (Paperback).
- (en) Chan, Hok-Lam. (1988). "The Chien-wen, Yung-lo, Hung-shi, and Hsuan-te reigns," in The Cambridge History of China: Volume 7, The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1, 182–384, edited by Denis Twitchett and John K. Fairbank. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24332-7.
- (en) Chang, Michael G. (2007). A Court on Horseback: Imperial Touring & the Construction of Qing Rule, 1680–1785. Cambridge: Published by Harvard University Asia Center; distributed by Harvard University Press. ISBN 0-674-02454-0.
- (en) Crosby, Alfred W., Jr. (2003). The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492; 30th Anniversary Edition. Westport: Praeger Publishers. ISBN 0-275-98092-8.
- (en) Dreyfus, Georges. (2003). "Cherished memories, cherished communities: proto-nationalism in Tibet," in The History of Tibet: Volume 2, The Medieval Period: c. AD 850–1895, the Development of Buddhist Paramountcy, 492–522, ed. Alex McKay. New York: Routledge. ISBN 0-415-30842-9.
- (en) Dupuy, R. E.; Dupuy, Trevor N. (1993). The Collins Encyclopedia of Military History: From 3500 B.C. to the Present. Glasgow: HarperCollins. ISBN 0-00-470143-7. Source for "Fall of the Ming Dynasty"
- (en) Ebrey, Patricia Buckley, Anne Walthall, James B. Palais. (2006). East Asia: A Cultural, Social, and Political History. Boston: Houghton Mifflin Company. ISBN 0-618-13384-4.
- (en) Ebrey, Patricia Buckley (1999), The Cambridge Illustrated History of China, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-66991-X
- (en) Engelfriet, Peter M. (1998). Euclid in China: The Genesis of the First Translation of Euclid's Elements in 1607 & Its Reception Up to 1723. Leiden: Koninklijke Brill. ISBN 90-04-10944-7.
- (en) Fairbank, John King; Goldman, Merle (2006), China: A New History; Second Enlarged Edition, Cambridge: The Belknap Press of Harvard University Press, ISBN 0-674-01828-1
- (en) Gascoigne, Bamber. (2003). The Dynasties of China: A History. New York: Carroll & Graf Publishers. ISBN 0-7867-1219-8 (Paperback).
- (en) Geiss, James. (1988). "The Cheng-te reign, 1506–1521," in The Cambridge History of China: Volume 7, The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1, 403–439, edited by Denis Twitchett and John K. Fairbank. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24332-7.
- (en) Gernet, Jacques (1962). Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276. Translated by H. M. Wright. Stanford: Stanford University Press. ISBN 0-8047-0720-0
- (en) Goldstein, Melvyn C. (1997). The Snow Lion and the Dragon: China, Tibet and the Dalai Lama. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-21951-1.
- (en) Hargett, James M. "Some Preliminary Remarks on the Travel Records of the Song Dynasty (960–1279)," Chinese Literature: Essays, Articles, Reviews (Clear) (July 1985): 67–93.
- (en) Hartwell, Robert M. "Demographic, Political, and Social Transformations of China, 750–1550," Harvard Journal of Asiatic Studies (Volume 42, Number 2, 1982): 365–442.
- (en) Ho, Ping-ti. (1959). Studies on the Population of China: 1368–1953. Cambridge: Harvard University Press.
- (en) Hoffman, Helmut. (2003). "Early and Medieval Tibet" in The History of Tibet: Volume 1, The Early Period to c. AD 850, the Yarlung Dynasty, 45–69, ed. Alex McKay. New York: Routledge. ISBN 0-415-30842-9.
- (en) Hucker, Charles O. "Governmental Organization of The Ming Dynasty," Harvard Journal of Asiatic Studies (Volume 21, December 1958): 1–66.
- (en) Li, Bo and Zheng Ying. (2001). 5000 years of Chinese history. Inner Mongolia People's Publishing House. ISBN 7-204-04420-7.
- (en) Kuttner, Fritz A. "Prince Chu Tsai-Yü's Life and Work: A Re-Evaluation of His Contribution to Equal Temperament Theory," Ethnomusicology, Vol. 19, No. 2 (May, 1975): 163–206.
- (en) Laird, Thomas. (2006). The Story of Tibet: Conversations with the Dalai Lama. New York: Grove Press. ISBN 978-0-8021-827-1.
- (en) Langlois, John D., Jr. (1988). "The Hung-wu reign, 1368–1398," in The Cambridge History of China: Volume 7, The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1, 107–181, edited by Denis Twitchett and John K. Fairbank. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24332-7.
- (en) Lipman, Jonathan. (1998). Familiar Strangers: A History of Muslims in Northwest China. Seattle: University of Washington Press.
- (en) Mote, Frederick W. and Denis Twitchett. (1998). The Cambridge History of China; Volume 7–8. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24333-5 (Hardback edition).
- (en) Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth. Taipei: Caves Books, Ltd.
- (en) Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 2, Mechanical Engineering. Taipei: Caves Books Ltd.
- (en) Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 3, Civil Engineering and Nautics. Taipei: Caves Books Ltd.
- (en) Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic. Taipei: Caves Books Ltd.
- (en) Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 6, Biology and Biological Technology, Part 2: Agriculture. Taipei: Caves Books, Ltd.
- (en) Norbu, Dawa. (2001). China's Tibet Policy. Richmond: Curzon. ISBN 0-7007-0474-4.
- (en) Nowell, Charles E. "The Discovery of the Pacific: A Suggested Change of Approach," The Pacific Historical Review (Volume XVI, Number 1; February, 1947): 1–10.
- (en) Perdue, Peter C. (2000). "Culture, History, and Imperial Chinese Strategy: Legacies of the Qing Conquests," in Warfare in Chinese History, 252–287, edited by Hans van de Ven. Leiden: Koninklijke Brill. ISBN 90-04-11774-1.
- (en) Pfoundes, C. "Notes on the History of Eastern Adventure, Exploration, and Discovery, and Foreign Intercourse with Japan," Transactions of the Royal Historical Society (Volume X; 1882): 82–92.
- (en) Robinson, David M. "Banditry and the Subversion of State Authority in China: The Capital Region during the Middle Ming Period (1450–1525)," Journal of Social History (Spring 2000): 527–563.
- (en) Robinson, David M. "Politics, Force and Ethnicity in Ming China: Mongols and the Abortive Coup of 1461," Harvard Journal of Asiatic Studies (Volume 59, Number 1, June 1999): 79–123.
- (en) Schafer, Edward H. "The Development of Bathing Customs in Ancient and Medieval China and the History of the Floriate Clear Palace," Journal of the American Oriental Society (Volume 76, Number 2, 1956): 57–82.
- Song, Yingxing (1966). T'ien-Kung K'ai-Wu: Chinese Technology in the Seventeenth Century. Translated with preface by E-Tu Zen Sun and Shiou-Chuan Sun University Park: Pennsylvania State University Press.
- (en) Spence, Jonathan D. (1999). The Search For Modern China; Second Edition. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-97351-4 (Paperback).
- (en) Sperling, Elliot. (2003). "The 5th Karma-pa and some aspects of the relationship between Tibet and the Early Ming," in The History of Tibet: Volume 2, The Medieval Period: c. AD 850–1895, the Development of Buddhist Paramountcy, 473–482, ed. Alex McKay. New York: Routledge. ISBN 0-415-30842-9.
- (en) Temple, Robert. (1986). The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention. With a forward by Joseph Needham. New York: Simon and Schuster, Inc. ISBN 0-671-62028-2.
- (en) Wakeman, Frederick, Jr. "Rebellion and Revolution: The Study of Popular Movements in Chinese History," The Journal of Asian Studies (1977): 201–237.
- (en) Wang, Jiawei and Nyima Gyaincain. (1997). The Historical Status of China's Tibet. Beijing: China Intercontinental Press. ISBN 7-80113-304-8.
- (en) White, William Charles. (1966). The Chinese Jews (Vol. 1–3). New York: Paragon Book Reprint Corporation.
- (en) Wong, H.C. "China's Opposition to Western Science during Late Ming and Early Ch'ing," Isis (Volume 54, Number 1, 1963): 29–49.
- (en) Wylie, Turrell V. (2003). "Lama Tribute in the Ming Dynasty" in The History of Tibet: Volume 2, The Medieval Period: c. AD 850–1895, the Development of Buddhist Paramountcy, ed. Alex McKay. New York: Routledge. ISBN 0-415-30842-9.
- (en) Yuan, Zheng. "Local Government Schools in Sung China: A Reassessment," History of Education Quarterly (Volume 34, Number 2; Summer 1994): 193–213.
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Hucker, Charles O. "Governmental Organization of The Ming Dynasty," Harvard Journal of Asiatic Studies (Volume 21, December 1958): 1–66.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Li Bo, Zheng Yin, "5000 years of Chinese history", Inner Mongolian People's publishing corp, 2001, ISBN 7-204-04420-7, pp. 994–997.
- ↑ Twitchett, Denis; John K.Fairbank. the Ming dynasty part 2 (May 1987), The Cambridge History of China, ISBN 978-0-521-24327-8, pp. 497–498.
- ↑ Ebrey, Patricia Buckley (1999), The Cambridge Illustrated History of China, Cambridge: Cambridge University Press, p. 203.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
International Union for Conservation of Nature and Natural Resources
L'Union Internacionala per la Conservacion de la Natura (UICN), tanben coneguda jol nom anglés International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN), es la principala ONG dedicada a la causa de la conservacion de la Natura.
La mission de l'UICN es d'influenciar, d'encoratjar e d'assistir las societats dins lo mond entièr, dins la conservacion de l'integritat e de la diversitat de la natura, e mai de s'assegurar que l'utilizacion d'aquestas ressorsas naturalas es facha d'un biais equitable e durable.
Foguèt fondada lo 5 d'octobre de 1948 en seguida d'una conferéncia internacionala tenguda a Fontainebleau ; son nom èra a l'origina International Union for the Protection of Nature (IUPN); es estada rebatejada jos son nom actual en 1956. Son sèti es localizat a Gland en Soïssa. Acampa 48 Estats, 114 agéncias governamentalas, mai de 800 ONG e mai de 10 000 experts e de scientifics de mai de 180 païses. Publica sus son sit Web una lista roja de las espècias menaçadas. Emplega un milierat de personas trabalhant a travèrs lo mond a aperaquí 500 projèctes.
L'UICN definís d'airals protegits coma essent de zònas terrèstras o marinas especificament dedicadas a la proteccion e a la conservacion de la diversitat biologica, e mai qu'a las ressorsas naturalas e culturalas associadas.
La lista roja[modificar | modificar la font]
E, particular, l'UICN met a jorn una lista roja destinada a repertoriar las espècias animalas o vegetalas en perilh dins lo mond.
Caduna de las espècias fa l'objècte d'una evaluacion e d'un seguit quand las donadas concernent aquestas son en quantitat sufisenta.
Podètz consultar la lista de las categorias e dels critèris utilizats per l'UICN :


text:
Wikipèdia:Avertiments generals
Garantida
Wikipèdia es une enciclopèdia fondada sus la tecnologia wiki. Aquesta tecnologia permet a tot visitor, inscrich o pas, de modificar a tot moment lo contengut de las paginas e de ne crear. Alara, se vesètz un problèma dins un article, podètz :
- o senhalar sus la pagina de discussion de l'article, accessible per l'onglet discussion ;
- o corregir o completar dirèctament l'article en clicant sus l'onglet modificar.
Per vos ajudar a modificar Wikipèdia, podètz consultar l'ajuda del projècte e las questions pausadas sovent (FAQ) (especialament las FAQ sus la participacion).
Aquesta libertat d'accès a per consequéncia que qualqu'un pòt introduire, deliberadament o non, d’errors, d’informacions falsificadas o biaissadas, que demoraràn presentas fins que qualqu'un mai las corregisca.
En definitiva, coma per cada font d'informacion qu’utilizatz, vos es recomandat de far jogar vòstre esperit critic. Per vos permetre de jutjar rapidament de la qualitat d'un article sus Wikipèdia, se conselha de procedir lo pus sovent possible als dos contraròtles seguents :
- examinar la pagina de discussion – s'existís d'oposicions entre redactors de l'article, la lectura d'aquesta pagina vos permetrà de veire quins son los punts de l'article criticats o discutits e de vos far vòstra opinion ;
- examinar la pagina istoric de l'article – aquò vos permetrà d'observar l'evolucion de la pagina dempuèi sa creacion, amb autor, data e matèria de cada modificacion (veire Ajuda:Istoric).
Divèrs avertiments se pòdon plaçar a la cima dels articles per senhalar un desacòrdi de neutralitat, de pertinéncia, o encara de lacunas o d’errors. Wikipèdia es une enciclopèdia « viva » que convida sos legeires a participar a un procès de collaboracion dobèrt. En responsa a vòstres dobtes, la consultacion de las paginas seguentas serà segurament utila :
- responsas a las objeccions abitualas
- mesa en gàrdia medicala pels articles del projècte medecina
Confidencialitat
Resumit :
- Se legissètz las paginas de Wikipèdia sens contribuir, l'informacion normalament capturada dins los jornals dels servidors es similara a la capturada per d'autres sites Internet.
- Çaquelà, quand se modifica una pagina, lo logicial MediaWiki enregistra lo pseudonim del contributor, o son adreça IP s'edita en tant qu'anonim. Se volètz pas que vòstra adreça IP aparesca dins los istorics e los archius de Wikipèdia, avètz doas solucions :
- crear un compte o vos connectar e causir un pseudonim ;
- modificar pas cap d'article.
Ligams extèrnes
Se fornís pas cap de garantida concernent la pertinéncia, la fisabilitat ni la quita legalitat dels sites qu'i menan los ligams extèrnes que pòdon trobar dins las paginas de Wikipèdia.


text:
Ozòn
L'ozòn es una molecula triatomica d'oxigèn (O3), gas atmosferic de color blau clar, irritant, d'odor cosenta. Absorbís la radiacion ultravioleta d'onda corta.
Amb de polluents atmosferics coma los oxids d'azòt o certans idrocarburs, la radiacion solara pòt crear de fòrtas quantitats d'ozòn dins la troposfèra. Amb la temperatura elevada, l'ozòn ven un oxidant fòrça toxic e corrosiu, que pòt oxidar l'azòt atmosferic, emai a temperaturas e pressions normalas.
La concentracion d'ozòn es maximala dins lo jaç d'ozòn.


text:
Acid desoxiribonucleïc
L'acid desoxiribonucleïc, abreujat ADN en occitan (e DNA en anglés), qu'ei un acid nucleïc (un polimèr de nucleotids) on lo glucid de cinc carbònis (ua pentòsa) qu'ei ua desoxiribòsa e qui possedeish duas cadenas de nucleotids enrotladas en eliç dobla. Aquera estructura que permet d'explicar duas proprietats de l'ADN : contiéner l'information genetica e perméter la soa copia. Çò qui permet a la molecula d'ADN de conservar l'informacion genetica qu'ei lo còde genetic escrivut au mejan de la succession de quate basas azotadas qui son l'adenina, la timina, la citosina e la guanina (respectivament abreujadas A,T,C,G). L'ADN que pòt tanben transméter, en la copiar, aquesta informacion (autament dit, que's pòt copiar eth medish) mercés a la complementaritat de las soas duas cadenas. Aquò que s'escad au moment de la replicacion (qu'ei lo nom la reproduccion de l'ADN) qui l'eliç dobla d'ADN e s'obreish e cadua de las soas cadenas be torna fabricar ua copia de la soa cadena complementària. L'ADN que's tròba dens lo nuclèu de las cellulas eucariòtas, lo citoplasma deus bactèris, la matritz de las mitocondrias, dens los cloroplasts, e dens los virus on ei associat dab proteïnas. Dens lo nuclèu cellular, l'ADN qu'ei lo principau constituent deus cromosòmas (qui son longas cadenas d'ADN estabilizadas dab proteïnas). L'ADN que contien sequéncias de nucleotids qui codifican la fabricacion de proteïnas (en dar l'òrdi d'encadenament deus aminoacids dens tau o tau proteïna). D'autas sequéncias de l'ADN que serveishen a regular la sintèsi d'aquestas proteïnas (entà ne fabricar pas qu'ua certa quantitat, o sonque a un moment precís). Fin finala, ua grana partida de l'ADN que contien sequéncias de mau compréner per la sciéncia moderna.
Somari
Estructura[modificar | modificar la font]
La macromolecula d'ADN qu'ei un polimèr, aquò que vòu díser qu'ei ua cadena bastida per l'encadenament e la repeticion d'unitats quimicas mei petitas aperadas monomèrs ; aquí los monomèrs que son los nucleotids.
Los nucleotids[modificar | modificar la font]
Un nucleotid qu'ei compausat d'un acid fosforic (H3PO4) d'un sucre pentòsa (la desoxiribòsa) e d'ua basa, enter quate possiblas :
- Duas purinas (qui la soa estructura quimica e muisha dus nuclèus formats, un dab cinc atòms l'aute dab sheis) : adenina (abrevida A), guanina (G).
- Duas primidinas (qui la soa estructura quimica e muisha un nuclèu format dab sheis atòms) : timina (T), citosina (C).
Complementaritat de las basas[modificar | modificar la font]
Dens ua cadena d'ADN, las basas qu'estableishen ligams idrogèns enter eras. Aqueth ligams que segueishen ua regla de complementaritat : l'adenina que s'apareish dab la timina mentre qui lo parion de guanina qu'ei la citosina.
Aqueth apariment que permet confrontar duas cadenas complementàrias. Se se desseparan o se ua es rota, l'auta que la pòt tornar bastir.
Orientacion de la molecula[modificar | modificar la font]
Los fosfats que's ligan a las ribòsas (qui compta cinc carbònis) sia per lor carbòni numerotat 3', sia peu carbòni numerotat 5'. La cadena de nucleotids qu'ei donc orientada dab un estrem 3' e un aute 5'. De mei, la molecula d'ADN qu'ei antiparallela, qu'ei a díser las soas duas cadenas que son orientadas dens direccions opausadas. Que cau donc, dens ua representacion de l'ADN, mentàver l'orientacion de las cadenas. Aquò qu'ei important tanben per'mor que los utís enzimatics de las cellulas non tribalhan pas deus medish biais (per rason geometricas) dens las direccion 3'→5' e dens 5'→3'.
Enrotlament[modificar | modificar la font]
Las duas cadenas d'ADN que s'enrotlan en bèth formar ua eliç (aperada la dobla eliç). Aquesta eliç que he un torn sancèr cada 10,4 cople de basas. Las pressions que la molecula e pòt patir que poden har variar la forma de l'eliç : aquò qu'ei l'iperenrotlament. Las cellulas que possedeishen enzims (aperats topoisomerases) responsables de har variar la forma de l'enrotlament, e quitament de desenrotlar la molecula (entà la poder aubrir per la copiar o la léger).
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1869 Friedrich Miescher qu'isolè l'ADN e l'apelant nucleïna per'mor que's trobava dens lo nuclèu cellular. en 1929 Phoebus Levene qu'identifiquè los nucleotids e la loa composicion (fosfat, basa e sucre). Que'n dedusí que formavan ua cadena ligada peu fosfatas mes en créder que formavan tròç deus bracs. Las purmèras fotografias aus arrais-X de William Astbury, en 1937, que muishèn que l'ADN qu'avèva ua estructura irregulara. En 1943, Oswald Theodore Avery, que muishè que la caracteristica "smooth" (lissa) de las bacterias pneumocòcus que podèva estar transmesa aus pneumocòcus "rought" ("rugós") en la bèth mesclant dab "smooth" mortas. Qu'identifiquè l'ADN com estant lo "factor transformaire". L'annada clau que ho de segur 1953 quan, mercés a las fotografias radiologicas de Rosalind Franklin, James D. Watson et Francis Crick que perpausèn l'estructura coneguda uei lo dia de l'ADN e qui explica au còp la capacitat de l'ADN de conservar l'informacion genetica (dab un còde de quate letras, los quate nucleotids) e de la transméter (mercés a la complementaritat de las basas qui he que cada cadena que pòt servir de matritz per copiar la soa cadena complementària). Watson e Crick qu'arrecebèn lo Premi Nòbel en 1962 (Franklin n'ac podó pas obtiéner per'mor que's morí abans).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Berry, Andrew e Watson, James D (2003). Edicions Alfred A. Knopf: DNA: the secret of life (en anglés). ISBN 0-375-41546-7.
Calladine, Chris R.; Drew, Horace R.; Luisi, Ben F. e Travers, Andrew A. (2003). Edicions Elsevier Academic Press: Understanding DNA: the molecule & how it works (en anglés). ISBN 0-12-155089-3.
Olby, Robert C. (1994). Edicions Dover Publications: The path to the double helix: the discovery of DNA (en anglés). ISBN 0-486-68117-3.


text:
Nòbla leiçon
La Nòbla leiçon es un poèma religiós vaudés en occitan, dau començament dau sègle XV[1], compausat de 491 alexandrins. Es l'element pus conegut d'un corpus de tèxtes vaudés anonims dei Valadas Occitanas, escrichs dins lo parlar vivaroaupenc locau e datats de la fin de l'Edat Mejana.
Lo tèrme de leiçon a aicí son sens liturgic (e etimologic) de « lectura »: se supausa que la Nòbla leiçon, legida a votz auta, serviguèt dins leis assembladas per l'edificacion dei fidèus. Es un compendi, sensa ges de pretencion literària, de l'Istòria Santa (Ancian e Novèu Testament), de la doctrina e de la morala vaudesas.
Extrach[modificar | modificar la font]
Vèrs numerotats de 363 a 386 dins l'edicion de Nelli e Lavaud[2].
Mas enaprès li apòstol foron alcun doctor,
La via de Crist mostravan, lo nòstre Salvador,
Ma encar en son trobà alcun al temp present,
Li cal son manifèst a mot poc de la gent.
La via de Jesus Crist mot fòrt volrian mostrar,
Ma tant son persegú qu'a pena o pòion[3] far.
Tant son li fals cristian encecà per error,
E majorment que li autre aquilh que son pastor,
Qu'ilh persègon e aucíon aquilh que son melhor,
E laissan viure en patz li fals enganador.
Ma en çò se pò[4] conóisser qu'ilh non son bon pastor,
Car non aman las feas[5] si non per la toison.
Ma l'escritura ditz e nos o poèm[6] veir,
Que si n'i a alcun bon que ame e tema Crist,
Que non vòlha maudire, ni jurar, ni mentir,
Ni avoutrar[7], ni aucir, ni penre de l'autrui,
Ni non vòlha venjar-se de li seu enemics,
Ilh disson[8] qu'es vaudés e degne de punir,
E li tròban caison[9] com mençonjas e engan,
Cossí ilh poirian toler çò qu'el a del seu afan.
Ma fòrt se confòrte aquel
Que sufre pel Senhor, car lo regne del cèl
Li serè[10] aparelhà a l'issir d'aquest mond;
Adonca aurè grand glòria s'el a agú desonor.
Edicions[modificar | modificar la font]
La Nòbla leiçon foguèt publicada per lo premier còp en 1658, e traducha en anglés, per Samuel Morland dins lei pèças justificativas de son obratge: The History of the Evangelical Churches of the Valleys of Piemont. Après lei Pascas Vaudesas, Samuel Morland èra estat mandat en 1655 a Turin per Oliver Cromwell coma ambaissador extraordinari vèrs la cort de Savòia; deviá intervenir en favor dei Glèisas evangelicas piemontesas. La guèrra s'acabèt aquel an, e Morland demorèt quauquei temps a Genèva. Ne tornariá ambé la matèria de son libre.
Entre leis edicions modèrnas, se pòt citar:
- Nelli (René) & Lavaud (René), Les troubadours, vol. II, Desclée de Brouwer, Paris (1966)
- Papini (Carlo), "La nobile lezione" (la nobla leiçon). Poemetto medievale valdese, Claudiana, Torino (2003)
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) La biografia de Samuel Borland dins la wikipèdia en anglés
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Cf. Lafont (Robert) & Anatole (Christian), Nouvelle histoire de la littérature occitane, PUF, Paris (1970), p. 248.
- ↑ Tèxte normalizat discretament, per exemple accentuacion grafica modèrna, senhor en plaça de segnor, Jesus Crist en plaça de Jhesus Xrist.
- ↑ Forma vivaroaupenca correspondent a pòdon.
- ↑ Forma vivaroaupenca correspondent a pòt.
- ↑ Forma vivaroaupenca correspondent a fedas.
- ↑ Forma vivaroaupenca correspondent a podèm.
- ↑ Èsser adultèr.
- ↑ Escrich diçon dins lo tèxte originau.
- ↑ Varianta de ocaison: « ocasion, acusacion ».
- ↑ Conjugason dau futur en vivaroaupenc: serèi, serès, serè, serem, seretz, serèn.


text:
1309
Aquesta pagina concernís l'an 1309 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Regardant leis afaires religiós, reglament de la crisi acomençada en 1303 ambé lo retorn d'Atanasi Ièr coma patriarca de Constantinòple. D'efèct, sa politica anti-corupcion causava tornarmai de tensions grèvas entre lo clergat, la populacion e leis autoritats e lo patriarca foguèt obligat d'abdicar per lo segond còp. Foguèt pas remplaçat avans l'annada seguenta (→ 1310).
Asia[modificar | modificar la font]
Majapahit[modificar | modificar la font]
Mòrt de Raden Vijaya, fondator dau reiaume après la crisi de 1292-1293. Foguèt remplaçat per son fiu Jayanegara.


text:
Effry
Effry es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Effry A situat sul marge drech de l'Oise.
Effry Es limitrophe de 4 comunas : Étréaupont, Luzoir, Wimy e Ohis[1].
Effry est situé sur la rive droite de l'Oise.
Effry est limitrophe de 4 communes : Étréaupont, Luzoir, Wimy et Ohis[1].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A Effry perduri una messa tradicionala en plen aire ont lo sacerdòt bénit los cavalièrs e los sieus cavals. A mes jos la proteccion de sant Éloi e a luòc lo dimenge après lo Sant Jean-Baptiste, fin en junh.
La municipalitat de Effry #èsser, pendent la Primièra Guèrra mondiala, la municipalitat escuelhuda pel commandement alemand per i implantar un camp de concentracion reagrupant las populacions desplaçadas. Uèi, en lo cementèri militar jouxtant lo cementèri civil, dels afichas retracent l'istòria d'aquel camp. Qualques cavòts de civilas mòrts en captivité environan lo ossuaire #que reagrupen los despossedisses de militars estrangièrs "Mòrts per la França".
A Effry perdure une messe traditionnelle en plein air où le prêtre bénit les cavaliers et leurs chevaux. Elle est placée sous la protection de saint Éloi et a lieu le dimanche après la Saint Jean-Baptiste, fin juin.
La commune d'Effry fut, durant la Première Guerre mondiale, la commune choisie par le commandement allemand pour y implanter un camp de concentration regroupant les populations déplacées. Aujourd'hui, dans le cimetière militaire jouxtant le cimetière civil, des panneaux retracent l'histoire de ce camp. Des tombes de civils morts en captivité entourent l'ossuaire qui regroupent les dépouilles des militaires étrangers "Morts pour la France".
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Modèl:Géoportail Error de citacion : Invalid
tag; name "g.C3.A9o" defined multiple times with different content


text:
Gaston II de Fois-Bearn
Gaston II de Fois-Bearn (1308 - Sevilha, 1343) que ho lo comte Gaston II de Fois, vescomte Gaston IX de Bearn e coprinci d'Andòrra a partir de 1315. Qu'èra lo hilh de Gaston I de Fois, VIII de Bearn e tanben coprinci d'Andòrra dab Joana d'Artés. Qu'èra tanben lo pair deu famós Gaston Febus.
En 1315, a l'etat de 7 ans, qu'eretè deu títol de comte de Fois e vescomte de Bearn devath la regéncia de la soa mair (qui he empresoar mei tard). Com lo son hilh arron, qu'avó de pelejà's contre lo comte d'Armanhac e tanben d'afrontar un problèma de vassalitat dens lo contèxte de la debuta de la Guèrra de Cent Ans : Fois qu'èra devath ua vassalitat francesa mentre que Bearn qu'èra sosmés a ua vassalitat anglesa. Gaston II que causí de servir pas sonque deu costat Francés.
Que combató tanben en Espanha contra los musulmans e qu'ei atau que trobè la mort.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Portal:Bearn/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Gasconha/Articles ligats
- Ostal de Comenge-Carcassona-Fois
- Vescomte de Bearn
- Personalitat dels Pirenèus Atlantics
- Istòria dels Pirenèus Atlantics
- Istòria de Bearn
- Personalitat bearnesa
- Sobeiran de Bearn
- Comte de Fois
- Personalitat del sègle XIV
- Naissença en 1315
- Decès en 1343