text:
Immanuel Kant
Amanieu Kant (Immanuel Kant en alemand) es un filosòf alemand, fondador de l’« idealisme transcendental » [1]. Nascut lo 22 d'abril de 1724 a Königsberg, capitala de la Prússia Orientala, ont moriguèt lo 12 de febrièr de 1804. Un dels grands pensadors de las Luses, Kant continua d'exercir, uèi encara, una fòrça influéncia, tan dins la filosofia analitica, puslèu anglosaxona, que dins la filosofia continentala. Son òbra, fòrça granda e divèrsa dins sos interès, mas centrada a l'entorn de tres Criticas, la Critica de la rason pura, la Critica de la rason practica e la Critica de la facultat de jutjar, faguèt atal l'objècte d'apropriament e d'interpretacions successivas e divergentas.
Somari
- 1 Biografia
- 2 Filosofia
- 3 Nòtas
- 4 Bibliografia
Biografia[modificar | modificar la font]
Kant nasquèt en 1724 a Königsberg en Prússia Orientala (uèi Kaliningrad en Russia) dins un mitan modèst: son paire, d'origina escocesa, foguèt selièr, e sa maire, descricha per Kant coma una femna fòrça intelligenta, es prigondament pietista. Foguèt lo quatren d'una familha d'onze enfants. Foguèt pendent sèt ans al collègi Frederic, dirigit per Schulz, pastor pietista que considerèt la pietat de l'arma coma superiora al rasonament.
En 1740, dintrèt a l'Universitat de Königsberg dins la visada d'estudiar alà la teologia. Seguèt los cors de Martin Knudsen, professor de matematicas e de filosofia ; aquel professor, tanben pietista e discípol de Wolff, combat lo dualisme e torna a la pura doctrina de Leibniz, que segon ela la fòrça representativa e la fòrça motoriza participan una de l'autra e se supausan recipròcament.
Alà descobrís Newton e la fisica, pròva segon el qu'una sciéncia a priori de la natura es possibla (es a dire las matematicas e la fisica) [2]. Pus tard, creditèt tanben l'astronomia de nos aver « aprés fòrça causas estonantas », que la pus importanta es que nos « descobèrt l'abisme de l'ignorància, que la rason umana, sens [aquela coneissença], jamai auriá pogut se representar que foguèt tan prigonda ; e la reflexion sus aquel abisme, diguèt encara, deuriá produire un grand cambiament dins la determinacion de las finalitats darrièras per assignar al nòstre usatge de la rason. » [3]
En 1746, la mòrt de son paire l’obliguèt a interrompre sos estudis per balhar de corses : es engatjat coma preceptor per de familhas aisadas e compliguèt aquela tasca pendent nòu ans. Es tanben aquela annada que publiquèt sa primièra dissertacion : Pensadas sus la vertadièra avaloracion de las fòrças vivas.
En 1755, obtenguèt una promocion universitària mercé a una tèsi sul fuòc e una abilitacion mercé a una dissertacion suls principis primièrs de la coneissença metafisica. Comencèt d'ensenhar a l’Universitat de Königsberg, amb lo títol de Privatdozent (ensenhant pagat per sos estudiants).
Kant foguèt lo primièr grand filosòf a balhar un ensenhament universitari regular. Sos cors, e mai sas publicacions a aquel periòde, foguèron fòrça diversificadas : matematicas, fisica, apresa amb Newton, teoria de las fortificacions, pirotecnica, morala amb Rousseau, Shaftesbury, Hutcheson e Hume, e enciclopedia filosofica.
A partir de 1760, sos cors aguèron per novèls objèctes la teologia naturala, l'antropologia, e subretot la critica de las « pròvas de l'existéncia de Dieu » e mai la doctrina del bèl e del sublim.
En 1770, es nomenat professor titular, aprèp aver escrit una dissertacion, De la Forma dels principis del monde sensible e del monde intelligible, qu'òm designa coma la dissertacion de 1770.
En 1781 pareis la primièra edicion de la Critica de la rason pura. Aquel obratge, fruch d'onze ans de trabalh, encontrèt pas lo succès esperat per son autor. Una segonda edicion vegèt lo jorn en 1787. En 1788 foguèt publicada la Critica de la rason practica e, en 1790, la Critica de la facultat de jutjar. Totas sas autras òbras majoras (Fondaments de la metafisica de las mors e Cap a la patz perpetua entre autras) foguèron escritas pendent aquel periòde.
Kant jamai quitèt sa region natala[4] mas foguèt fòrça atentiu als movements del monde, coma o mòstran fòrça publicacions que tractan de subjèctes variats e contemporanèus de son epòca. Recebiá tanben fòrça sovent de nombrós amics per dinnar.
Moriguèt en 1804 a Königsberg, vengut celèbre, pasmens incomplètament comprés per sos contemporanèus (a l'excepcion dels filosòfs Fichte, Schelling, Hegel, etc.). Sos darrièrs mots foguèron: "aquò es ben" (es ist gut en allemand).
Filosofia[modificar | modificar la font]
Division generala[modificar | modificar la font]
Las tres grandas brancas de la filosofia de Kant son las seguentas : filosofia teorica (desvolopada subretot dins la Critica de la rason pura), filosofia practica (expausada dins la Critica de la rason practica e los Fondaments de la metafisica de las mors) e estetica (dins la Critica de la facultat de jutjar).
- La filosofia teorica a per finalitat de respondre a la question « que pòdi saber ? ». Tempta doncas pas de conéisser un objècte particular (coma la Natura per la fisica o lo viu per la biologia) mas de limitar e de determinar la portada de la nòstras facultats cognitivas, es a dire de la rason en lengatge kantian (cf. lo títol Critica de la rason pura).
- La filosofia practica a per objècte la question « que devi far ? » e elle comporte aussi bien la philosophie morale que la philosophie du droit ou que la philosophie politique. La philosophie pratique s’intéresse aussi à la question « que devi esperar ? ». Mòstra que las idèas transcendentalas, pasmens que pòscan pas venir d'objèctes de la nòstra coneissença, se devon postular per permetre la moralitat e l'espèr. La coneissença deu atal èsser limitada per la quita rason per far plaça a la cresença.
Enjòcs del criticisme[modificar | modificar la font]
Los enjòcs de la filosofia kantiana son multiples car Kant a balhat fòrça contribucions tan dins la teoria de la coneissença, que dins l'etica, dins la metafisica o dins la filosofia politica.
Sa primièra granda contribucion foguèt d’aver fondat, dins la Critica de la rason pura, la teoria de la coneissença aquela meteissa : foguèt d'aquela una disciplina independenta de la metafisica e tanben de psicologia.
Encara, e dempuèi los aquits de la Critica de la rason pura, Kant elaborèt una filosofia morala prigondament novèla que part del concèpte de lei morala valable per tot èsser rasonable, universala e necessària, e de son correspondent, la « libertat transcendentala ». Expausada en particular dins la Critica de la rason practica, l'etica kantiana foguèt qualificada de deontologica, es a dire que considèra l'accion en ela meteissa e lo dever o obligacion morala, qual que siá tota circonstància empirica de l'accion. S'opausa doncas tan a l'etica consequéncialista, qu'estima la valor morala de l'accion en foncion de las consequéncias previsiblas d'aquelas, coma a l'eudemonisme, que considèra que l'etica deu visar lo bonaür. A causa del caractèr absoludament imperatiu de la nocion de dever, e de la connexion pas necessària entre lo bonaür e la morala, la posicion kantiana foguèt sovent qualificada de rigorista.
Enfin, dins la Critica de la facultat de jutjar, expausèt una teoria estetica qu'es lo fondament de la reflexion estetica modèrna. La tresena Critica es tanben una reflexion sus la natura e la teleologia.
Existís d'un biais incontestable un « abans » e un « aprèp » Kant dins aqueles tres domenis. La reflexion kantiana foguèt presa en compte, dempuèi son elaboracion, per l'idealisme alemand (Fichte, Schelling, Hegel), abans d'èsser perseguida pel nòu kantisme (Cassirer, etc.).
La Teoria de la coneissença[modificar | modificar la font]
Lo punt de despart de la reflexion elaborada dins la Critica de la rason pura es, de la declaracion meteissa de Kant, lo scepticisme empirista de Hume. Hume a, en efèit, construiguèt una critica radicala dels fondaments de la metafisica de Leibniz e de Wolff, que Kant ne foguèt un adèpte. « Dempuèi las temptativas de Locke e de Leibniz o pus exactament dempuèi la naissença de la metafisica - tan luènh que coneissèm son istòria – i aguèt pas cap d'eveniment qu'auriá pogut èsset pus decisiu concernent lo destin d'aquela sciéncia que l'ataca que David Hume contra aquela », diguèt encara dins los Prolegomèns a tota metafisica futura que voldrà se presentar coma sciéncia [5], òbra que visa a explicar d'un biais pus simple lo projècte de la primièra Critica.
Meteis lo títol d'aquel obratge explicita lo projècte kantian : i a, aprèp Hume, que refondar la metafisica sus de basas solidas, e de far d'aquela una sciéncia rigorosa, en imitant l'exemple de la revolucion coperniciana. Del meteis biais que Copernic mostrèt que la Tèrra virava a l'entorn del Solelh e pas lo contrari, Kant afirmèt que lo « centre » de la coneissença lo subjècte coneissent (l'òme o l'èsser rasonable), e pas una realitat exteriora per rapòrt a aquela seriam simplament passius. Es doncas pas mai l'objècte qu'obliga lo subjècte a se conformar a sas règlas, es lo subjècte que balha las seunas a l'objècte per lo conéisser [6]. Aquò a per consequéncia immediata que podèm pas conéisser la realitat en se (noümen), mas solament la realitat coma aquela nos apareis jos la forma d'un objècte, o fenomèn.
La critica kantiana es tanben una temptativa de despassar l'oposicion entre lo « dogmatisme », o l'idealisme, e lo « scepticisme », representat per l'empirisme d'Hume: « la metafisica es un camp batalhièr », atal diguèt dins la primièra Critica [7]. Segon Heidegger (Kant e lo problèma de la metafisica), Kant seriá estat lo primièr filosòf a se contentar pas de regetar la metafisica tradicionala, mas qu'auriá comprés son trabalh filosofic coma una refondacion de la metafisica.
Aquela refondacion es, dins lo meteis temps, assignacion de limits a l'entendement uman : Kant establiguèt una linha de partiment entre çò qu'es accessible a la rason umana e çò que la despassa, permetent atal de distinguir la sciéncia d'un costat, e çò que depend de la cresença d'un autre costat. Tot dire pretendent formular una vertat certana sus Dieu es atal qualificat de « dogmatic » : lo projècte meteis d'una teologia racionala, dins sa forma classica (que passa per exemple per las « pròvas de l'existéncia de Dieu ») es atal invalid. Recipròcament, tota profession d'ateïsme que se volriá apiejar sus la sciéncia per afirmar l'inexisténcia de Dieu es, ela tanben, renviada del costat de la simple cresença: totas aquelas questions, que concernisson las Idèas transcendentalas (Dieu, l'Arma e lo Monde), son fòra de portada de l'entendement uman. Es perqué Kant escriguèt, dins son prefaci de la Critica de la rason pura: « Deguèri doncas abolir lo saber per obtenir una plaça per la cresença ».
Limitar las pretensions de la rason : aquò es dins lo fons la solucion que vòl aportar Kant a la crisi de la metafisica. Aquela limitacion es possibla solament per una critica complèta de la rason per ela meteissa. I a qu'entreprendre una critica de la rason per la rason : vaquí lo sens vertadièr del títol Critica de la rason pura. Lo tèrme de critica renvia etimologicament al grèc krinein, que significava jutjar un procès (al sens juridic). La rason organizarà doncas un procès de las seunas pròprias pretensions, « dogmaticas », a conéisser d'objèctes situats per delà l’experiéncia, nomenats per Kant noümens (per contrast amb los fenomèns). Pasmens restrictiva, aquela tasca permet tanben, en limitant lo saber e en despartissent clarament lo camp del saber e aquel de la cresença, de metre en securitat totes los aquits del saber contra las atacas del scepticisme.
Filosofia practica[modificar | modificar la font]
La filosofia practica de Kant es expausada subretot dins los Fondaments de la metafisica de las mors e dins la Critica de la rason practica. Ven de las tèsis finalas de la Critica de la rason pura mas desvièt sensiblament las tèsis kantianas subretot en çò que concernís la foncion de la libertat dins la morala. Kant elabòra tanben, a costat d'aquela filosofia morala, una filosofia politica que li es ligada. Aquela es explicitat dins d'opusculs, que Cap a la patz perpetuala, que recomanda un federalisme cosmopolita per establir una patz vertadièra; l' Idèa d'una istòria universala d'un punt de vista cosmopolitic, que precisa las concepcions kantianas al subjècte del progrès del drech e de la morala dins l'Istòria, o encara de çò que Hegel nomenèt — en modificant l'apròcha — la Rason dins l'Istòria); o Que son las Luses?, un opuscula fòrça brèu que formula coma devisa de l'Aufklärung (las Luses) Sapere aude (« Ausar pensar per tu meteis »).
L’articulacion entre la filosofia teorica e la filosofia practica es la seguenta. Lo sol usatge legitim dels concèptes de la metafisica es un usatge dins lo quadre de la morala. Dins la Critica de la rason pura Kant faguèt solament qu'evocar aquela idèa sens li donar tota l'importància que merita. Comolèt aquel manca amb la Critica de la rason practica. Mas dins aquel obratge, mostrèt que lo dever moral es per esséncia sens condicion (es l'imperatiu categoric ja presentat dins Fondaments de la metafisica de las mors ) e qu’es impensable sens los concèptes de libertat, de Dieu e d'immoralitat de l’arma.
D'un biais general, se pòt dire qu'es d'una etica deontologica, que siá la lei morala, tala coma descobèrta per la rason pura, desvia brica de l'experiéncia empirica e s'impausa coma l'imperatiu categoric. Lo dever o obligacion morala per que la lei morala se presenta a nosautres, èssers rasonables finits, considèra doncas pas l'accion dins son encadenament empiric de causas e de consequéncias, mas l'accion en ela meteissa. Una illustracion dels enjòcs levats per l'apròcha de Kant es fornida pel debat amb Benjamin Constant al subjècte de la messòrga. Aquel darrièr critiquèt Kant per çò qu'interdisiá d'un cap absolut la messòrga, pasmens qu'aquò podèt aver de consequéncias importunas, çò que li valguèt una replica de Kant dins D'un pretendut drech de mentir per umanitat (1797). D'un biais significatiu, se Kant interdiguèt categoricament la messòrga, admetèt la legitimitat de la pena de mòrt, criticant las tèsis de Beccaria e l' « sensiblariá simpatizanta d'una umanitat afectada », e mai lo rasonament que fonda « l'illegitimitat de la pena de mòrt sul fach qu'es pas contenguda dins lo contracte social »: per aquel, « tot es pas mai que sofisme e plaidejament » [8].
L’accion morala segon Kant obeís a un imperatiu categoric (lo dever per lo dever), e pas a un imperatiu ipotetic (que siá dictat per la prudéncia, que visa lo bonaür, o per l'abiletat). Aquò significa que visa pas d’autras finalitats qu’ela meteissa. S'agís moralament solament per agir moralament e pas per recèrca d'un interès personal quin que siá. Un imperatiu categoric se distinguís d’un imperatiu ipotetic, per çò qu'aquel darrièr pòrta sus los mejans a utilizar per aténher una finalitat determinada.
Una accion libra es una accion que lo mobil que determina la volontat a agir es pas empiric: pòt èsser de seguir lo bonaür, o d'agir per vertut per çò qu'aquò nos fa urós, coma dins l'etica eudemonista d'Epicur [9]. I a que al contrari agir pas « conformament al dever », mas « per dever », es a dire que lo mobil de la volontat deu èsser la lei morala ela meteissa, qu'es necessariament universala e a priori [10].
La tresena Critica[modificar | modificar la font]
La tresena Critica', o Critica de la facultat de jutjar, visa a comblar l'abisme prigond entre l'usatge teoric de la rason, qu'es al fondament de la renaissença de la natura per l'entendement (Critica de la rason pura) e l'usatge practic de la rason que comanda tota accion morala (Critica de la rason practica). La facultat de jutjar es atal lo punt d'articulacion entre la rason teorica e la rason practica. Kant vòl atal acabar l'edifici de la metafisica que ne comencèt la refondacion amb la primièra Critica.
La primièra partida de la Critica de la facultat de jutjar es consacrada a una estetica (analisi del jutjament estetic), la segonda partida a una teleologia (analisi de la plaça de la natura). Es dins aquel obratge que Kant expausa coma distinguir entre jutjament determinant e jutjament pensadís. I a de fach tres problematicas principalas que semblan, a primièra vista, eterogenèas: d'una part lo jutjament de gost, reflexion que part d'una critica de l'estetica coma es concebuda per Baumgarten, que voliá far d'aquò una sciéncia racionala; d'autra part una reflexion suls èssers organizats o l'individualitat biologica; fin finala una interrogacion sus la finalitat o sistematicitat de la natura [11] Segon Alain Renaut, que repetís atal una tèsi d'Alfred Baümler de 1923, lo punt d'encontre entre la problematica de la belesa e dels èssers organizats, es la question de l'irritacional [11]. La brega del panteïsme (o del spinozisme), qu'opausa dempuèi 1875 Mendelssohn e Jacobi a l'entorn de las consequéncias del racionalisme de las Luses, forma lo fondament de la tresena Critica [11].
Lo jutjament estetic[modificar | modificar la font]
La finalitat de Kant es pas de prepausar de nòrmas del bèl, mas d'explicar perqué una causa es bèla, e en que consistís un jutjament de gost. Lo bèl seriá un produch del sens estetic. En aquel sens, çò qu'es bèl, es pas un objècte, mas sa representacion. Kant balha d'aquel las definicions seguentas:
- L'universalitat sens concèpte : « Es bèl çò qu'agrada universalament sens concèpte ». Lo bèl es un intermediari entre la sensibilitat e l'entendement : aquò es pas un concèpte definissable per nòstre sol entendement.
- Una finalitat sens fin : Lo bèl es pas l'util, i a doncas pas de fin exteriora. I a pr'amor una fin intèrna (armonia).
- Un plaser desinteressat : Lo bèl se confond pas amb l'plasent, que depend per sa part d'una percepcion estrictament personala : « Quand disi que lo vin de Canaires es plasent, sofrís volontièr qu'òm me repotegue e qu'òm me rapèle que devi dire solament qu'es plasent per ieu. » al contrari que per l'exemple d'un jutjament sus la belesa d'una causa, expliquèt : « jutgi pas solament per ieu, mas per tot lo monde, e parli de la belesa coma se foguèsse una qualitat de las causas »[12] Si lo bèl balha plaser e satisfaccion, es d'un biais desinteressat.
Kant distinguís dos tipes de bèl : la belesa libra e la belesa aderenta.
- Lo sublime : Per Kant, le sublime se distinguís del bèl en çò que despassa nòstre entendement.
« L'art vòl pas la representacion d'una bèla causa mas la bèla representacion d'una causa. » (Critica de la facultat de jutjar). Se vei aquí la plaça qu'ocupa per Kant la facultat de jutjar, e l'interpretacion de l'estetisme se fa per una apreciacion variabla d'un individú a l'autre.
Lo jutjament teleologic[modificar | modificar la font]
La teleologia es l'estudi de las causas finalas (del grèc ancian telos, finalitat, e logos, discors, rason). Segon l'optica teleologica, l’umanitat va cap a un punt de perfeccion.
Dins sos Opusculs sus l'istòria, Kant emetèt l'ipotèsi d'un sistèma teleologic de la natura permetent lo progrès istoric de l'umanitat. Lo presenta doncas pas coma certan, mas solament coma ideal regulator. Es lo famós "coma se" de Kant (als ob) : la renaissença de las finalitats darrièras de l'umanitat escapa a l'experiéncia, mas aquò empacha pas de postular dins la practica l'idèa del progrès a de finalitats moralas. Es aquel meteis avantatge practic que per Kant fa de Dieu una idèa "utila".
Posteritat[modificar | modificar la font]
L'influéncia de Kant se vei dins la majora partida de la filosofia continentala:
- l'idealisme alemand (Fichte, Schelling, Hegel)
- lo nòu kantisme (Escòla de Marborg : Cohen, Natorp, Cassirer ; Escòla de Bade : Windelband, Rickert)
- l'èra del sospèit (Schopenhauer, Kierkegaard, Marx, Nietzsche)
- la fenomenologia, l'existencialisme e l'ermeneutica (Dilthey, Husserl, Jaspers, Heidegger, Sartre, Levinas, Merleau-Ponty, Ricœur)
- la filosofia politica contemporanèa (Habermas, Rawls, Apel, Arendt, Alain Renaut, Luc Ferry)
- la filosofia pòstmodèrna (Foucault e la nocion de modernitat, Deleuze e son concèpte d'empirisme transcendental, Lacan e lo raprochament Kant/Sade).
Nòtas[modificar | modificar la font]
Fonts per la biografia[modificar | modificar la font]
La melhora font d'informacion concernent la biografia de Kant es sa correspondéncia, 2(da) partida del t. XI de l’edi. Rosenkranz e Schubert de las òbras de Kant, Kuno Fischer, Geschischte der n. Philosophie, t. III. .
Se dispausa tanben de las òbras de sos amics Hasse, Borowski, Wasianski e Jackmanu
La Grande Encyclopédie, inventaire raisonné des sciences, des lettres, et des arts.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Entre autras afirmacions, vejatz Prolegomèns a totes metafisica futura..., 1èra partida : "Perque, de çò que balhèt ieu la meuna teoria lo nom d’idealisme transcendental, pòt pas autorizar degun a lo confondre amb l’idealisme empiric de Descartes [...], o amb l’idealisme mistic e fanatic de Berkeley." Se pòt encara, dins un biais particular, considerar que Kant a res d'un idealista al sens comun, coma o afirma el meteis : "Puèi avoï mentretant que i a fora de nosautres de còrs, es de dire causas que, pr'amor son absoludament pas conegudas de nosautres dins çò que pòdon èsser en elas meteissas, son pasmens conegudas per las representacions que nos procura lor accion sus la nòstre sensibilitat, e a que balham lo nom de còrs, mot qu'indica per consequent que lo fenomèn d'aquel objècte de nosautres pas conegut mas pasmens real. Que nomenem aquò idealisme ! Aquò es tot juste lo contrari", ibidem.
- ↑ Vejatz sus aquel subjècte las doas primièras partidas dels Prolegomèns a tota metafisica futura... que tractan de la matematica e de la fisica puras, es a dire a priori.
- ↑ Nota de la Critica de la Rason pura, « L'ideal de la rason pura », 2(da) seccion: « De l'ideal transcendental », A575/B603.
- ↑ Histoire de la vie et de la philosophie de Kant (Amand Saintes), pp 22-23.
- ↑ Prefaci als Prolegomèns a tota metafisica futura.
- ↑ Critica de la rason pura, prefaci de la segonda edicion, III, 12
- ↑ Prefaci de la primièra edicion de la Critica de la rason pura
- ↑ Citacion de la Doctrina del drech, VI, 335, in Metafisica de las mors
- ↑ Cf. critica de l'epicurisme al capítol I de la Critica de la rason practica
- ↑ Capítol III de la Critica de la rason practica, « Dels mobils de la rason pura practica »
- ↑ 11,0 11,1 11,2 Introduccion a la Critica de la facultat de jutjar (1995), per Alain Renaut.
- ↑ Critica de la facultat de jutjar, Cap. 7
>
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- L'unique fondement possible d'une démonstration de l'existence de Dieu (1763).
- Essai pour introduire en philosophie le concept de grandeur négative (1763).
- Rêves d'un visionnaire expliqués par des rêves métaphysiques (1766).
- Des différentes races humaines (1775).
- Critique de la raison pure (1781 ; 2nde éd. 1787)
- Prolégomènes à toute métaphysique future qui voudra se présenter comme science (1783).
- Idée d'une histoire universelle d'un point de vue cosmopolitique (1784).
- Réponse à la question : « qu'est-ce que les Lumières ? » (1784).
- Fondation de la métaphysique des mœurs (1785).
- Qu'est-ce que s'orienter dans la pensée ? (1786).
- Critique de la raison pratique (1788).
- Critique de la faculté de juger (1790).
- Sur le mysticisme et les moyens d'y remédier (1790).
- Sur l'échec de toute tentative philosophique en matière de théodicée (1791).
- Quels progrès effectifs a accompli la métaphysique depuis l'époque de Leibniz et de Wolff ? (1791).
- Sur le mal radical (1792).
- La religion dans les limites de la simple raison (1793)
- Sur le lieu commun : cela est bon en théorie, mais ne vaut rien en pratique (1793).
- La Fin de toutes choses (1794).
- Projet de paix perpétuelle (1795).
- La Métaphysique des mœurs (1796-1797)
- Sur un prétendu droit de mentir par humanité (1797).
- Conflit des facultés (1798).
- Anthropologie d'un point de vue pragmatique (1798).
- Logique (publiée en 1800).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- (en) Scruton, Roger. Kant: a Very Short Introduction. Oxford University Press, 2001. ISBN 0-19-280199-6 (provides a brief account of his life, and a lucid introduction to the three major critiques)
- (en) Broad, C. D. Kant: an Introduction. Cambridge University Press, 1978. ISBN 0-521-21755-5, ISBN 0-521-29265-4
- (en) Gardner, Sebastian. Kant and the Critique of Pure Reason. Routledge, 1999. ISBN 0-415-11909-X
- (en) Martin, Gottfried. Kant's Metaphysics and Theory of Science. Greenwood Press, 1955 ISBN 978-0-8371-7154-8 (elucidates Kant's most fundamental concepts in their historical context)
- (en) Perez, Daniel Omar. Kant e o problema da significação. Curitiba: Editora Champagnat, 2008. ISBN 978-85-7292-187-9 (Portuguese)
- (en) Palmquist, Stephen. Kant's System of Perspectives: an architectonic interpretation of the Critical philosophy. Lanham, MD: University Press of America, 1993. ISBN 0-8191-8927-8 (for availability see link)
- (en) Seung, T. K. 2007. Kant: a Guide for the Perplexed. London: Continuum. ISBN 0-8264-8580-4
- (en) Uleman, Jennifer. An Introduction to Kant's Moral Philosophy. Cambridge University Press, 2010. ISBN 978-0-521-13644-0
- (en) Satyananda Giri. Kant. Durham, CT: Strategic Publishing Group, 2010. ISBN 978-1-60911-686-6
- (en) White, Mark D. Kantian Ethics and Economics: Autonomy, Dignity, and Character. Stanford University Press, 2011. ISBN 978-0-8047-6894-8. (Reviewed in The Montreal Review)
- (en) Braver, Lee. A Thing of This World: a History of Continental Anti-Realism. Northwestern University Press: 2007. ISBN 978-0-8101-2380-9 (This study covers Kant and his contribution to the history of Continental Anti-Realism)
- (en) Caygill, Howard. A Kant Dictionary. Oxford, UK; Cambridge, Mass., US: Blackwell Reference, 1995. ISBN 0-631-17534-2, ISBN 0-631-17535-0
- (en) Derrida, Jacques. Mochlos; or, The Conflict of the Faculties. Columbia University, 1980.
- (en) Mosser, Kurt. Necessity and Possibility; The Logical Strategy of Kant's Critique of Pure Reason. Catholic University of America Press, 2008. ISBN 978-0-8132-1532-7
- (en) Perez, D. O. . Os significados dos conceitos de hospitalidade em Kant e a problemática do estrangeiro. Revista Philosophica (Chile), v. 31, p. 43-53, 2007. Também em Konvergencias, 2007, nro. 15. UCV.cl, Konvergencias.net
- (en) Perez, D. O. A loucura como questão semântica:uma interpretação kantiana. Trans/Form/Ação, São Paulo, 32(1): 95-117, 2009. Scielo.br
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- libre audio: Kant, Pour la Paix perpétuelle
- Audiolivre : Critique de la raison pure, préfaces et introduction20px
- Pages du site agora sur Kant
- Textes kantiens en allemand et en français sur Vox Philosophiae
- Kant's Critique of Metaphysics`` dans le Stanford Encyclopedia of Philosophy
- Philopsis, Textes inédits sur la philosophie kantienne
- Kant, Critique de la raison pure, commentaire de l’Analytique transcendantale, Pierre Lachièze-Rey
- L'assise de l'ontologie critique. Commentaire de l’Esthétique transcendantale, François-Xavier Chenet
- La métaphysique de la métaphysique, François-Xavier Chenet
- La philosophie pratique de Kant.(Cours), François-Xavier Chenet


c: text/html

text:
-490
Aquesta pagina concernís l'an -490 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Desbarcament de tropas pèrsas dins lo nòrd d'Atica. Aquò fasiá partida de la politica expansionista pèrsa en direccion de Grècia mai Atenas èra especialament amirada en causa de son sostèn a la revòuta dei ciutats grègas d'Ionia. Sostengut per un còrs de soudats de Platèa (un milièr d'òmes), una armada de 9 000 a 10 000 soudats atenencs dirigits per Milcíades capitèt de blocar l'invasion sus la plaja de Maraton. Puei, aquela fòrça capitèt de rintrar a Atenas ont empachèt un segond desbarcament dirèctament dirigit còntra la ciutat. Aquò marquèt la fin de la Premiera Guèrra Medica e donèt un prestigi fòrça important ais Atenencs en Grècia antica.
En revènge, au començament de l'annada, Atenas mau capitèt d'empachar leis Aquemenidas de conquistar Eretria en despiech d'un renfòrç de 4 000 òmes.
Esparta[modificar | modificar la font]
Descubèrta dau complòt de l'annada passada organizat per Cleòmenes Ièr còntra Demarat. Cleòmenes foguèt exilat e rapidament cridat car mobilizava una armada dins una region vesina d'Esparta. Pasmens, foguèt declarat fòl e estremat dins una preson per sei fraires Leònides e Cleombrot. I foguèt descubèrt mòrt, oficialament après un suicidi. Leònides li succediguèt coma rèi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Güeñes
Güeñes (espanhòu), Gueñes (basco), (AFI: [ˈgweɲes]), qu'ei ua comuna de Biscaia situada dens la comarca d'Encartaciones.
Los quartièrs que son Güeñes (center urban), Sodupe, La Quadra, Zaramillo, Santxosolo e San Pedro de Goikouria.
Qu'estó un important nud de comunicacions.
De véder[modificar | modificar la font]
- la Glèisa de Sant Vincenç, excellent modèu deu Barròc biscaïn deu purmèr terç deu sègle XVIIIau.
- la Tor de La Puente, d'origina medievau e tornada bastir au sègle XVIau.
- la Tor de La Quadra.
- la Glèisa de Sant Pèir (associada a l'anterior, las duas datant de c. 1500).
- la Tor de Lazcano (sègle XVIIau) pertanhent a l'Ostau nòble de Salazar.


text:
864
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 864 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
En març de 864, represa de la guèrra en Aquitània amb una ataca organizada còntra Tolosa per lo rèi Pepin II d'Aquitània sostengut per de mercenaris vikings. Pasmens, lei missi dau rèi Carles capitèron de defendre la vila e leis assetjaires deguèron se contentar la region. Puei, Pepin II se retirèt mai foguèt capturat per lo còmte Rainaulf de Peitieus. Una assemblada reünida a Pîtres lo condamnèt a mòrt, pena que foguèt comudada en reclusion per lo rèi Carles. Pepin foguèt estremat a Senlis onte moriguèt. Lo fiu de Carles foguèt tornarmai installat coma rèi d'Aquitània per son paire.
D'autra part, creacion de la Moneda per lo rèi Carles II ambé l'Edicte de Pîtres. Aquela institucion existís totjorn au sègle XXI. Aquò permetèt de reorganizar la produccion de pèças de moneda au sen de nòu obradors oficiaus. Pereu, de penas fòrça sevèras foguèron adoptadas còntra lei faus-monediers.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Invasion de Bulgaria per una armada dirigida per l'emperaire Miquèu III e son oncle Bardas. L'objectiu principau èra d'empachar la conversion dau khan au cristianisme roman. Aquò capitèt car Boris Ièr foguèt vencut e acceptèt de se convertir au cristianisme bizantin. En cambi, la region frontaliera de Zagora foguèt laissada ai Bulgars. Aquela conversion es considerada coma un succès culturau e diplomatic major de tota l'istòria de l'Empèri.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Perseguida de la revòuta aràbia en Iraq. Lo movement capitèt de conquistar lo pònt de Kufa ont una armada dau califa foguèt desfacha. Dins aquò, a la fin dau mes d'aost, leis insurgents foguèron vencuts permetent au califa e ai Turcs de restaurar son autoritat en Iraq en despiech dau mantenement d'una agitacion importanta (Rebellion dei Zanj de 869 a 883 dins lo sud).
Aprofichant aquelei dificultats intèrnas, lei princes de Tabaristan, region situada au sud de la Mar Caspiana e tradicionalament ostila au poder deis Abbassidas, venguèron de facto independents — mantenguèron oficialament l'autoritat nominala dei califas.


text:
-257
Aquesta pagina concernís l'an -257 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Punica còntra lei Romans sus lo teatre sicilian ambé la batalha navala de Tyndaris dins lo nòrd-èst de l'illa. Lei Cartaginés perdiguèron 18 naviris e lei Romans 9 confirmant la superiotat romana dins aquela region.


text:
Saint-Pierre-la-Vieille
Saint-Pierre-la-Vieille en normand ( Saint-Pierre-la-Vieille en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es als confins del Bocage virois e de la Soïssa normande. Lo sieu bourg es Modèl:A Unitat al nòrd de Condé-sus-Noireau, a Unitat|13|km {{}} al sud-oèst de Thury-Harcourt, a Unitat|13|km {{}} al nòrd-es de Vassy e a Unitat|14|km {{}} al sud-es de Aunay-sus-Odon[1].
La commune est aux confins du Bocage virois et de la Suisse normande. Son bourg est à 9,5 km au nord de Condé-sur-Noireau, à 13 km au sud-ouest de Thury-Harcourt, à 13 km au nord-est de Vassy et à 14 km au sud-est d'Aunay-sur-Odon[3].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ de Distàncias viàrias los mai cuertas segon Viamichelin.fr
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Distances routières les plus courtes selon Viamichelin.fr
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée


text:
Joan Antòni Injalbèrt
Joan Antòni Injalbèrt (en francés Jean-Antoine Injalbert, Besièrs, 23 de febrièr de 1845 – París, 20 de genièr de 1933) foguèt un escultor occitan plan famós.
Biografia[modificar | modificar la font]
Joan Antòni Injalbèrt nasquèt a Besièrs en 1845 dins una familha modèsta, son paire èra un picapeirièr e aital s’inicièt al trabalh de la pèira. En 1861, comencèt a estudiar amb l’escalpraire Pau Teodòr. Sa primièra òbra foguèt la realizacion del timpan de la Capèla del Bon Pastor.
En 1866 capitèt de dintrar a l’Escòla de Bèlas Arts a París. Pr'amor de l’ajudar, la vila de Besièrs li balhèt una borsa que foguèt completada lèu pel Conselh General d’Erau. L'an seguent Injalbèrt participava ja al talhièr d'escultura d'Augustin Alexandre Dumont. I perfeccionèt a tal ponch son art qu'en 1874 se ganhèt lo 1èr grand Prèmi de Roma amb una òbra sonada La dolor d’Orfèu. Per l'Exposicion Universala de 1878 realizèt Lo Crist. Prepausèt aquela meteissa annada d'ondrar lo Platèu dels Poètas amb de bustes de personatges celèbres. En 1880 decidiguèt de s'installar definitivament a París ont recebèt subran un nombre considerable de comandas. Ensenhèt a l’Escòla de las Bèlas Arts ont èra tanben cap de talhièr.
Faguèt don a la vila de Besièrs d'una de sas òbras màgers: lo Titan. Puèi tornèt ganhar lo grand Prèmi a l’Exposicion Universala de 1889. Se maridèt en 1907 amb Louise Pin. Coma sa notorietat cresquèt e se faguèt internacionala participèt a d’exposicions dins mantun país coma per exemple en Itàlia, a Brasil o en Alemanha. Foguèt fach comandador de la Legion d’onor en 1910.
La màger part de sas creacions son al musèu Fayet a Besièrs dempuèi la donacion que faguèt sa veusa en 1934 de la villa Antonina, residéncia d'estiu de l'artista, e del fons del talhièr de l'ostal.


text:
Roian
Roian (Royan en francés, Roeyan en peitavin-santongés) es una comuna francesa situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de Peitau-Charantas. La vila es situada sus l'estuari de Gironda
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Geograficament, la vila es situada a 64 km de La Rochèla, 97 km de Bordèu, 34 km de Santas e 37 km de Rochefort.
- L'altitud mejana es de 20 m.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Roian es ligat a Saintes per la rota RN 150, a La Rochèla per la RN 137, a Bordèu e París per l'autorota A10.
Dau costat ferroviari, la vila a de las ligasons TER amb Bordèu, Engolesme, Rochefort, París via Saintes.
Administracion[modificar | modificar la font]
- Roian es devesida en 2 cantons : Royan-Est, Royan-Ouest
Bastiments religioses[modificar | modificar la font]
Bastiments e luòcs publics remarcables[modificar | modificar la font]
- Lo frent de mar
Populacion de Roian[modificar | modificar la font]
Espòrt[modificar | modificar la font]
- Fotbòl : amb lo Roian-Vaux Ocean Fotbòl Club
- Rugbi
- Surf
Embessonatges[modificar | modificar la font]
La vila de Roian es bessonada amb las vilas seguentas :
- Gosport
- Balingen
- Nauplie
- Annapolis
Personas celèbras nascudas a Roian[modificar | modificar la font]
- Pierre Dugua de Mons
- Jacques Fontaines III
- Auguste Rateau
-
-
Esplanade front de mer.jpeg
La vila de Roian


text:
-23
Aquesta pagina concernís l'an -23 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Annada de crisi dins l'Empèri Roman en causa d'una epidemia en Itàlia e d'una malautiá de l'emperaire. Aquò entraïnèt l'abandon dau consulat per August. En cambi, lo Senat li donèt la poissança tribuniciana totala a vida que venguèt la basa de son poder civiu e un imperium proconsularius maius que li permetèt de venir lo cap deis administracions províncialas. D'ara endavant, lo poder imperiau foguèt sensa limit.


text:
Balmaseda
Balmaseda qu'ei ua comuna de Biscaia situada dens la comarca d'Encartaciones.
Qu'estó fondada en 1199 peu senhor de Bortedo dens l'arribèra de Cadagua, suber ua anciana cauçada romana enter Herrera de Pisuerga e Castro-Urdiales. Qu'avó hèra importància comerciau e artesanau.
De véder[modificar | modificar la font]
- lo pont vielh o de La Muza, d'origina medievau, au quau e s'ajustè ua grana tor au sègle XVau;
- la glèisa de Sant Severin, (sègle XVau) e la soa capèra deus Urrutia (sègle XVIau);
- l'ancian espitau (sègle XVIau);
- la comuna;
- e nombroses bastiments nòbles e populars.


text:
Periòde d'Uruk
Lo periòde d'Uruk es un estadi dau desvolopament de la civilizacion protoistorica de Mesopotamia antica. Foguèt caracterizat per l'aparicion e lo desvolopament dei premiers sistèmas de comptabilitat o d'escritura e un cambiament major dins l'organizacion urbana que veguèt una aumentacion de la talha dei vilas e la formacion dei premiers estats. Per exemple, la vila d'Uruk agantèt probablament una superficia situada entre 250 e 300 ectaras e la vila de Habuba Kabira presentèt un grop urban de 22 ectares protegit per un barri. A respèct dei periòdes precedents, la talha dei monuments principaus aumentèt tanben fòrtament. Ansin, lo temple D de l'Eanna a una superficia de 4 000 m² còntra solament 280 m² per aqueu d'Eridu, pus grand temple conegut per lo periòde d'Obeïd. Lei tombas presentèron un movement identic. Aquelei fachs mòstran donc un poder pus fòrt e capable de mobilizar de mejans importants durant una durada lònga.


text:
Felician David
Felician David foguèt un compositor provençau d'estil romantic.
Comencèt mainau seis estudis musicau ambé son paire mai la mòrt d'aqueste darrier lo laissèt orfanèu e sensa ges de ressorça en defòra dei mejan limitatts de sa sòrre. Graci a sa vòtz, posquèt entrar dins lo còr de l'a glèisa Sant Sauvador de z-Ais çò que li permetèt de ganhar sa vida e de reçaupre una bòna educacion musicala, tecnica e teorica.
Quora faguèt sei 15 ans, laissèt lo còr e, ambé l'ajuda de seis ancian professor, posquèt perseguir una carrura d'estudis classics. Abandonèt au cap de 3 ans per contunhar dins l'airau musicau.
Deguèt faire lo clerc un moment epr se ganhar la vida avan de trobar un pòste dins l'orquèstra dau teatre de z-Ais, puei trabalhèt coma Mèstre de Capela dins la glèisa de Sant Sauvador de la mema vila, mai decidèt d'anar estudiar la musica a París, ambé l'ajuda materiala d'un oncle pus fortunat.
Après un marrit acuelh, lo mèstre italian Luigi Cherubini lo faguèt entrar dins la classa d'armonia dau Conservatòri de París. Son onclecambiant d'ideia e decident de cessar de l'ajudar, David decidiuèt de perseverar e donèt de cors de musica.
S'aprochèt deis ideias Sant-Simonnianas.
Faguèt un viatge en egipte qu'enfuencièt deis composicion en lei donant un estil orientau.
Sieguèt sepelit au Cementèri dau Paire Lachèse.
Lenga d'òc[modificar | modificar la font]
- Felican David adaptèt musicalament per la vòtz e lo piano de particion dau poeta bearnés Ciprian Desporrins que sieguèron editada en cò de Vignancour


text:
Ur (bovid)
L'ur[1] es un Bovid desaparegut, aujòl de las raças actualas de bovins domestics. Son nom scientific es Bos primigenius; sos noms latins son urus o ura.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'ur seriá aparegut en Índia al Pleistocèn inferior, fa environ dos milions d'annadas[2]. Seriá probablament eissit de Bos platifrons o de Bos acutifrons, coneguts dins las Siwaliks [3].
Auriá puèi migrat vèrs l'Orient Mejan e la rèsta d'Asia per ganhar Euròpa al Pleistocèn mejan. La data precisa de sa difusion en Euròpa varia segon las fonts : començament del Pleistocèn mejan (siá fa environ 780 000 ans) [3], 275 000 ans [4] o 250 000 ans [5].
Fòrça autors destrian tres sosespècias, largament espandidas a travèrs lo mond ancian :
- los urs europèus e mejan-orientals (Bos primigenius primigenius) ;
- los urs asiatics o indians (Bos primigenius namadicus[6]) ;
- los urs nòrd-africans (Bos primigenius africanus = Bos primigenius opisthonomous = Bos primigenius mauretanicus)[7] ».
Es de notar que de formas regionalas mal conegudas existisson, e es possible qu'aja existit de sosespècias non descrichas. L'ur de Sicília aviá una talha inferiora de 20 % als urs continentals[8].
L'ur foguèt caçat pels gropes de Neandertalians, coma o atèstan las descobèrtas arqueologicas realizadas dins los sites coma Biache-Saint-Vaast o La Bòrda. L'ur foguèt puèi fòrça frequentament representat dins l'art parietal del Paleolitic superior, en particular a Lascauç o Font de Gaume.
Aprèp sa desaparicion dins las autras regions del mond, demorèt pro abondant dins los bòsques d'Euròpa fins a l'Edat Mejana, data a laquala qualques mesuras de proteccion foguèron presas per protegir una cacilha de tria per la noblesa. Èra l'unic simbòl del Principat de Moldàvia (romanés: bour del latin bubalus), e es representat sul blason de Romania e de Republica de Moldàvia. Aquestas mesuras restrenchas demorèron gaire efectivas, e lo darrièr ur salvatge identificat foguèt tuat dins lo bòsc de Jaktorów, en Polonha, en 1627.
La domesticacion de l'ur[modificar | modificar la font]
La domesticacion de l'ur salvatge, Bos primigenius, remontariá a 8000 ab. J.-C., a l'Orient Mejan puèi en Índia[9].
Caduna de las tres sosespècias seriá estada domesticada, e seriá a l'origina de raças domesticas : los urs europèus e mejan-orientals (Bos primigenius primigenius) serián a l'origina dels bestials sens bòça domestics (Bos primigenius f. taurus), los urs asiatics o indians (Bos primigenius namadicus) an versemblablament donat lo bestial domestic de bòça, o zèbu (Bos primigenius f. taurus = Bos primigenius f. indicus) e l'ur nòrd-african (Bos primigenius africanus = Bos primigenius opisthonomous = Bos primigenius mauretanicus) poiriá aver contribuit al patrimòni genetic dels bestials domestics africans (per exemple Cluttonbrock 1999)[7] ».
- ↑ Lo francisme auròcs* (per dire "ur") es artificial e desconselhable en occitan.
- ↑ Paleontologisk Museum de l'Universitat d'Òslo
- ↑ 3,0 3,1 E. Crégut-Bonnoure et Cl. Guérin (1996), « Familha dels Bovids », Les grands mammifères plio-pléistocènes d'Europe, Masson, coll. Préhistoire.
- ↑ d'aprèp Lehmann en 1949, citat per Van Vuure en 2002.
- ↑ d'aprèp lo Paleontologisk Museum de l'Universitat d'Òslo.
- ↑ Grisson (1980), a prepausat de far d'aqueste taxon una espècia a part, mas es pas estat seguit gaire.
- ↑ 7,0 7,1 Margret Bunzel-Drüke, « Ecological substitutes for Wild horse and Aurochs », WWF Large Herbivore Initiative, 2001, PDF.
- ↑ D'aprèp Brugal en 1987 e Van Vuure en 2003.
- ↑ Font : Laboratoire de Préhistoire et Protohistoire de l'Ouest de la France [1]. Sus la domesticacion en Índia (en fach dins l'actual Paquistan), vejatz tanben Badam, 1984.


text:
Ferdinand Foish
Ferdinand Foish (en francés Ferdinand Foch; Tarba, 2 d'octobre de 1851 – París, 20 de març de 1929) foguèt un grand militar occitan de Gasconha. S'illustrèt coma comandant en cap de las armadas aliadas durant la Primièra Guèrra Mondiala.
Biografia[modificar | modificar la font]
Ferdinand Foish nasquèt a Tarba en 1851, sieisen enfant d'una familha que ne comptava sèt, que son paire Napoleon Foish èra foncionari. Faguèt son escolaritat a Tarba, a Rodés e puèi passèt son bac a Lion ont s'inscriguèt a la facultat de sciéncias.
Foish aprèp la guèrra[modificar | modificar la font]
Per tal de recompensar son eroïsme Foish recebèt lo títol de Marescal de Camp britanic en 1919. E mai per encausa de sos conselhs durant la Guèrra Polonesobolchevica de 1920, e tanben per la pression que s'exerciguèt sus Alemanha del temps del Grand soslevament de Polonha, foguèt recompensat amb lo títol de Marescal de Polonha en 1923.
L'1 de novembre de 1921 Foish èra a Kansas City per participar a la ceremonia del Memorial a la Libertat que s'i construsiá. I èran tanben presents lo Luòctenent General Baron Jacques de Belgica, l'Amiralh David Beatty de Granda Bretanha, lo General Armando Diaz d'Itàlia e lo General John J. Pershing dels Estats Units. Un dels locutors principals ne foguèt lo vicepresident dels Estats Units, Calvin Coolidge. En 1935 de basses-relèus de Foish, Jacques, Diaz e Pershing foguèron aponduts al memorial per l'escultor Walker Hancock.
Foish moriguèt lo 20 de març de 1929, e foguèt enterrat als Invalides, a ras de Napoleon e fòrça autres militars celèbres de l'estat francés.


text:
Malautiá de Creutzfeldt-Jakob
La malautiá de Creutzfeldt-Jakob (MCJ) es una degenerescéncia del sistèma nerviós central caracterizada par l'acumulacion d'un prion (forma anormala d'una proteïna que pòt transmetre la malautiá). Lo periòde d'incubacion se compta en annadas, e mai en decennis abans qu'aparescan de treboladisses de l'equilibri e de la sensibilitat, puèi una deméncia. L'eissida es sistematicament fatala al tèrme d'aproximativament un an.
La MCJ es de còps que i a sonada forma umana de la malautiá de la vaca bauja, amor que l'encefalopatia espongiforma bovina es considerada coma una varianta de la malautiá de Creutzfeldt–Jakob umana. La MCJ es la pus comuna entre los diferents tipes d'encefalopatia espongiforma transmissibla trapada a cò de l'òme.[1] Dins la MCJ, los teissuts del cervèl desvolopon de traucs e prenon una textura que sembla a una esponja. Aquò es degut a l'infeccion pel prion.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Los diferents tipes son:
- MCJ esporadica.
- MCJ ereditària.
- MCJ aquesida.
Signes e simptòmas[modificar | modificar la font]
Lo primièr simptòma de la MCJ es una deméncia progressiva, menant a una perda de memòria, de cambiaments de personalitat e d'allucinacions. Aquò es acompanhat de problèmas fisics coma trebolisses de la paraula, movements anormals (mioclonia), perturbacion de la coordinacion (ataxia), cambiament dins la locomocion, postura rigida, e convulsions.


text:
Montesquiu de Lauragués
Montesquiu de Lauragués[1][2] (Montesquieu-Lauragais en francés) es une comuna occitana de Lauragués, situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada en Lauragués sul Canal del Miègjorn a 28 km al Sud-Èst de Tolosa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Etimologia: Mont: a causa de sa situacion, Esquiu: salvatge, abrupte. Lauragués ven de Laurac un dels pus ancians castelars d'Aude.
Aprèp la Revolucion Francesa foguèt nomenat Montesqueu sul Canal : (pel canal de Miègjorn).
Abans l'epòca galloromana: los primièrs abitants coneguts èran los Vòlcas Tectosages.
A l'epòca galloromana: An 100 ab. C., los soldats avian una "Mansion" a En Selva.
Crosada contra los Albigeses: En 1219 Simon IV de Montfòrt combatèt la poderosa noblesa eretica dins los valats de la vila.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- glèisa amb un campanar mur tipic de Lauragués
Personas ligadas a la comunas[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Batalha deis illas Falkland
La batalha deis illas Falkland se debanèt lo 8 de decembre de 1914 entre d'esquadras anglesa e alemanda durant la Premiera Guèrra Mondiala. Foguèt una victòria per leis Anglés qu'aquistèron lo mestritge dei mars per lo rèsta de la guèrra.
Après sa victòria navala de Coronel, la flòta alemanda dau còntra-amirau Maximilian von Spee estacionèt un mes dins lo pòrt chilian de Valparaiso. Recebèt l'òrdre de tornar en Alemanha maugrat lo blocatge anglés. Decidiguèt de bombardar la basa britanica de Port Stanley dins leis illas Malvinas (Falkland en anglés) avans de lampar vèrs lo nòrd. Pasmens, enterin que leis Alemands èran a Valparaiso, lei Britanics mandèron dos crosaires de batalha modèrnes dins lo sud de l'ocean Atlantic. Aquelei naviris avián de canons de 305 mm contra 210 mm per leis Alemands e una velocitat pus granda. Rejonhèron un grop anglés ja important.
Lo 8 de decembre de matin, von Spee mandèt dos crosaires per atacar l'estacion de ràdio e lo depaus de carbon de Port Stanley. Lei Britanics lei remarquèron e respotèron ambé precision. Leis Alemands decidiguèron de s'enfugir pendent que lei bastiments anglés dau còntra-amirau Doveton Sturdee quitavan lo pòrt entre 9 h 45 e 10 h. Von Spee decidiguèt de laissar sei dos crosaires cuirassats liurar batalha per alentir l'esquadra anglesa. Pasmens, lei naviris alemands foguèron rapidament desfachs e aprefondats. De mai, una partida de l'esquadra britanica poguèt donar caça ai vaissèus en fugida e dos foguèron destruchs avans la fin dau jorn.


text:
Chondrostei
Los condrosteans (Chondrostei) son de peisses actinoptèrs que ne demòra fòrt pauc d'espècias uèi. Son esqueleta a la particularitat d'èsser fòrça cartilaginosa (chondro, « cartilatge »). Lor morre es fòrt alongat e pòrta d'organs sensorials particulars : los barbilhons sensorials. La boca es sus la fàcia ventrala. Es dins aqueste grop que se tròba lo mai gros peis d'aiga doça conegut, lo beluga europèu (Huso huso), que pòt mesurar fins a 8 mètres e pesar 1,3 tona. Se tròba de condrosteans en America del Nòrd e en Eurasia.
Classificacion[modificar | modificar la font]
- òrdre Acipenseriformes
- sosòrdre Acipenseroidei
- familha Acipenseridae - los esturjons
- genre Acipenser
- genre Huso
- genre Scaphirhynchus
- genre Pseudoscaphirhynchus
- familha Polyodontidae
- familha Acipenseridae - los esturjons
- sosòrdre Acipenseroidei
- òrdre Polypteriformes
- familha Polypteridae
- genre Erpetoichthys Smith, 1865
- genre Polypterus Lacepède, 1803
- familha Polypteridae
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Chondrostei (en)
- Referéncia ITIS : TSN 161062 Chondrostei (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Chondrostei (en)
- Referéncia NCBI : Chondrostei (en)


text:
L’Almanach des Provençaux
Etudes Comtadines.
Azalaïs
Cansounié prouvençau
L’Almanach dauphinois pèr 2009
Femna mon amor de Sèrgi Bec.
Diciounàri de l’Ariege
À la Font de Vau-Cluso
Pèr lou cop, en avisant la meteò d’aquésti darrié tèms, poudren pas dire que plòu jamai sus nosto terro de Prouvènço! Mai d’abord, vous vau pamens baia lou relevat di jour de plueio de l’annado sus Sant-Roumié mounte rèste. Veirés qu’es parpello d’agasso à respèt de ço que toumbo sus d’àutri regioun que li citarai pas, mai... seguissès ma lucado!
Janvié : 2 jour de pichoto plueio. Febrié : 1 jour de plueio. Mars : 2 jour de pichoto plueio. Abriéu : 5 jour de plueio. Mai : 6 jour de plueio, dirai proun counsequènto. Jun : quatre degout coume disié ma grand. Juliet : uno chavano e uno pichoto raisso. Avoust : uno chavano. Setèmbre : uno bono plueio de la journado. Óutobre : hoi! 5 jour de plueio. Nouvèmbre : 6 jour de plueio à l’ouro qu’escrive, sian lou 19. Pamens, es egau! 6 jour de plueio quàsi à-de-rèng, pèr un Prouvençau, acò ’s quicon...
Verai que Durènço es proun grosso e que l’aigo a bèn toumba sus lis auturo de Vaucluso (1) e di Bàssis-Aup. D’aqui, un coumpan miéu que rèsto à Cavaioun me diguè i’a quàuqui jour :
- Moun brave Ive, se vos vèire un bèl espetacle d’aigo, te fau enfourca toun velò e tira sus la Font de Vau-Cluso que te n’en dise qu’acò!
Vau-Cluso
Adounc, me vaqui lèst pèr l’óuperacioun Font de Vau-Cluso. Siéu toujour un pau en tramble* quouro tire vers Vaucluso. Es un despartamen que m’agrado forço, anas saupre perqué? Belèu acò vèn de ma neissènço cavaiounenco vo encaro qu’es un despartamen bèn equilibra pèr ço que toco la geougrafìo, li vàsti plano agricolo encenturado pèr lou Rose au pounènt, Durènço e la mountagno de Leberoun à l’adré, lou pendis dis Aup au levant e Ventour gigantas vers l’uba.
Mai basto, anan pas faire un cous de geougrafìo! Me veici sus lou velò. Uno bello journado d’autouno s’anóuncio, lou soulèu es proun palinèu, certo, mai mando si rai à-travès di piboulo quàsi desfuiado que s’esperlongon dins lou cèu clarinèu.
En partènt de Sant-Roumié, endraie toujour li pichòti routo que menon vers lou pont de Cavaioun en passant pèr lou campèstre. Pas tant couioun d’endraia la grand routo drecho, estranglado entre li platano e trevado pèr uno moulounado de camiounas de mai en mai noumbrous.
Mai lou poun lou mai tihous pèr un ciclisto es d’arriba à Durènço sènso auvàri! Lou pichot vilajoun de Plan-d’Ourgoun, pamens dins li Bouco de Rose e en ribo gaucho de Durènço, es devengu despièi quàuqui deseno d’an uno di gràndi zouno endustrialo e coumercialo dóu relarg cavaiounen. Sus la routo, à-n-aquel endré, li velò an pas lou blanc dóu pòrri! Basto, à forço de risca sa vido dins li gràndi routoundo, sus li routo à quatre vìo, entre dous gros camioun, quàuqui veituro sèmpre preissado que vous passon à ras, avès pamens quàuqui màigri chanço d’arriba vivènt sus lou pont que vous fai rintra en Vaucluso. Sian à Cavaioun que, ma fisto, se debano proun bèn. Après un souspir de malancounié en vesènt ço qu’an fa de moun escolo - lou cous coumplementàri, coume se disié alor - e qu’es devengu un pargage pèr li veituro, me rèsto que de tira sus l’Isclo-de-Venisso pèr arriba à Font de Vau Cluso (dóu latin Vallis Clausa) mounte Petrarco se retirè en 1337 pèr ié coumpausa la maje part de si pouësìo.
Ço que pico l’iue en arribant es que i’a quàsi ges de vesitaire; lou mes de nouvèmbre es lou meiour moumen pèr veni s’espaceja dins aquest endré e, s’en mai d’acò avès la chanço d’agué li gràndis aigo, alor es l’Americo... espressioun que se disié après la guerro de 39-45 e qu’entendiéu proun souvènt dins la bouco di gènt. I’avié meme un cantaire francés que n’avié fa ’n titre de cansoun ! Acò voulié dire pèr resumi qu’erias au païs di raive mounte tout es aboundous, meravihous, basto... lou païs dóu drudige e dóu bonur... Curious pamens que despièi d’annado aquesto espressioun s’entedeguèsse plus! Se n’i’a qu’an uno esplico aqui subre, me la dounaran...
Mai vaqui lou panèu Font de Vau-Cluso, ié sian! En passant sus lou pont, se pòu devina eisa qu’un espetacle grandaras nous espèro amount. D’efèt, l’aigo es auto contro li ribo e tendrié un chivau au galop; uno aigo verdo e lindo que deja formo la Sorgo à mand de s’esparpaia un pau d’en pertout dins lou despartamen que, mounte que passessias, poudès ié remira sis aigo blouso.
L’espelido de la Sorgo
La Sorgo es uno meraviho de la naturo : lou mai pouderous sourgènt de Franço e lou cinquen dins lou mounde.
Aquest sourgènt es prouvesi pèr lis aigo souto-terro di Mount de Vaucluso, de Ventour e de la Mountagno de Lure. Fau eici ramenta que lou poun lou mai founs es à 308 mètre souto la baumo; fuguè ajoun en 1985 pèr un roubot de la soucieta espeleoulougico de Font de Vau-Cluso.
Acò dich e sènso faire d’alòngui, m’endraie d’àpèd, en tenènt la biciéucleto d’uno man, à rebous de ribiero sus lou camin enquitrana. Dóu tèms que camine, ause un bram terrible eilamount. A flour e mesuro que mounte, à rebous dóu courrènt, lou brut vai creissènt e se devino deja darrié lis aubre quàsi desfueia de la ribo, li proumié biòu d’aigo* subroundant li roucas moussu en jitant d’escumo de tout caire dins un bramadis esfraious. Sorton d’endessouto e d’en pertout; sis aigo se mesclon pièi dins de revoulun qu’es pas de crèire : un espetacle pivelant que mis iue se n’en podon pas derraba!
Me fau pamens mounta jusqu’au trau, au garagai. Tout de long, lis aigo boumbissènto soun que mai enferounado. Sèmblo que van escranca li gros roucas tanca ’qui, proubable despièi de siècle.
Me vaqui davans la baumo roucadisso. Curiousamen, l’aigo que remplis lou trau sèmblo noun mouvedisso e pamens, quand reluque li proumié roucas à ras dóu garagai, l’aigo se rounso entre éli e pren subran uno vitesso folo en escumejant e bramant à faire pòu. Rescontro dins sa cabussado despouderado li biòu d’aigo qu’ai vist en mountant e m’avise alor que siéu en trin de viéure un evenimen espetaclous que perduro despièi de siècle e sènso relàmbi : l’espelido de la Sorgo!
A-n-aquelo subito pensado, tout moun èstre se pren d’un tau fernimen que n’en rèste un moumen palafica...
Lou partage dis aigo
Plan-planet revène sus terro coume après un pantai que t’a bourroula dins la som!
Sus lou camin dóu retour vau m’arresta un moumenet à-n-un endré bèn particulié, un poun simbouli dóu despartamen e que pamens forço mounde counèisson pas. Aqui, à un kiloumètre à l’amount de l’Isclo de Venisso, s’atrobo lou partage dis aigo de la Sorgo. Es aqui que la Sorgo (dicho d’amount) se desseparo pèr deveni Sorgo de Veleroun e Sorgo d’Entre-Aïgo.
Coume se pòu coustata sus la foutò çai-sus, la Sorgo amount es estado barrado pèr l’ome e l’aigo vai desenant s’escoula dins dous besau*, l’un à drecho vers Entre-Aïgo, l’autre à man senèstro vers Veleroun.
De moulounado de Sorgo
Aquéli dous bras maje van pièi se ramifica en uno trenteno de Sorgo qu’an tóuti soun noum e que caminon sus 500 kiloumètre dins un bacin que represènto uno surfaço de 1230 km2 pèr pièi tóuti se rejougne à Bedarrido pèr se jita dins Óuvezo. De nouta que lou canau de Vaucluso qu’eisisto despièi, proubable, au mens milo an, se pren sus la Sorgo d’Entre-Aïgo se jito, éu, dins Óuvezo à Pont de Sorgo. Pamens, uno de si branco dicho d’Avignoun rintro dins la ciéuta papalo pèr la Porto Limbert e passo majamen souto la vilo pèr se perdre dins lou Rose au sud dis Alèio de l’Oulo. L’aigo que vèn prouvesi la carriero di Tenchurié n’en fai partido. Mai charre, charre.. me fau rintra sus Sant-Roumié, que la niue toumbo lèu en d’aquesto sesoun...
Pèr clava, retendren que la Font de Vau-Cluso, en dounant neissènço à touto aquelo moulounado de Sorgo, countribuïs despièi de siècle à l’agriculturo dóu despartamen de Vaucluso. Óublidessian pas nimai qu’un fube d’usino de touto meno an marcha bono-di sa forço idroulico de siècle de tèms e qu’anaro passa pèr maio.
Aquelo escourregudo dins lou bacin di Sorgo s’acabo. Prene toco emé vous, amigo e ami legèire pèr uno permenado d’ivèr, à saupre mounte? Belèu dins la nèu... Tenès-vous gaiard!Leissique
1117058


text:
Offwiller
Offweiler en alemannisch (Offwiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge es una possession del pòrti de Lorraine, de contunh del avesque d'Estrasburg, inféodé als Lichtenberg e als sieus successors, del Sègle XIV fins a la Revolucion.
Lo vilatge es lo banc d'una commanderie de las chevaliers teutoniques de Dahn, fondada al Sègle XIII e sécularisée al Sègle XVII.
Le village est une possession du duc de Lorraine, puis de l'évêque de Strasbourg, inféodé aux Lichtenberg et à leurs successeurs, du Sègle XIV jusqu'à la Révolution.
Le village est le siège d'une commanderie des chevaliers teutoniques de Dahn, fondée au Sègle XIII et sécularisée au Sègle XVII.


text:
Aniche
Aniche es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aniche Se situa a la cœur de la region de la Ostrevent.
- Lo 27 de decembre de 1893 un tremoladís de tèrra #debanar dins lo quartièr dels verreries [1], #que soslinha un risc sismique que los houillères an de contunh mai o mens preses en compte.
Aniche se situe au cœur de la région de l'Ostrevent.
- le 27 décembre 1893 un tremblement de terre eut lieu dans le quartier des verreries [2], qui signale un risque sismique que les houillères ont ensuite plus ou moins pris en compte.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La Meteorologia per la Societat meteorologica de França publicat en 1894 (arxivat a la New-York Public Library, digitalizat per Google Books)
- ↑ La Météorologie par la Société météorologique de France publié en 1894 (archivé à la New-York Public Library, numérisé par Google Books)


text:
1719
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1719 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra civila per la succession de Bahadur Shah Ièr començada en 1712. Son felen Muhammad Shah venguèt lo cap de l'Empèri.
Oman[modificar | modificar la font]
Eleccion de Saif ibn Sultan II coma sultan d'Oman. Pasmens, aqueu resultat foguèt refusat per la tribú dei Hinawi entraïnant una guèrra civila lònga ambé lo poder novèu sostengut per la tribú dei Ghafiri.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 14 de novembre - Leopold Mozart, compositor alemand, paire de Wolfgang Amadeus Mozart (m. 1787)


text:
Almòdis de la Marcha
Almòdis de la Marcha, vaduda en 1020 (?), morta lo 1èr de noveme de 1071, hilha de Bernat I, comte de la Marcha, e d'Amèlia e sòr de Lúcia de la Marcha, qu'estó comtessa de Tolosa e Barcelona per maridatge.
Maridatges[modificar | modificar la font]
1-Vèrs 1038 dab Uc V de Lusinhan, dab qui avó:
- Uc VI de Lusinhan (1039-1101), senhor de Lusinhan.
Lo maridatge qu'estó anullat per rasons de consanguinitat.
2-Lo 1040 dab Ponç III de Tolosa, dab qui avó:
- Guilhèm IV de Tolosa.
- Raimon IV de Tolosa.
- Almòdis de Tolosa, maridada lo 1066 dab Pèire I de Melguèlh, comte de Melguèlh.
3-Lo 1052 dab Raimon Berenguièr I de Barcelona, dab qui avó:
- Raimon Berenguièr II (1053-1082), comte de Barcelona.
- Berenguièr Raimon II (1053-1097), comte de Barcelona.
- Agnès de Barcelona (vèrs 1056-1071), maridada lo 1070 dab lo comte Guigo VII d'Abon.
- Sança de Barcelona (vèrs 1057-1095), maridada vèrs lo 1069 dab Guilhèm I de Cerdanha, comte de Cerdanha e Berga.
Biografia[modificar | modificar la font]
Quan èra enqüèra la hemna de Ponç, lo 1052 huejó a Barcelona desempuish Narbona dab l'ajuda d'ua flòta enviada per l'emir de Tortosa, tà's maridar dab Raimon Berenguièr de Barcelona. Los dus esposats qu'apareishen dab sons hilhs bessons hens ua carta l'an seguent. Lo papa Victor II los escomengè a causa d'aqueth maridatge dinc en 1065.
Lo maridatge dab lo comte de Barcelona que balhè a Raimon Berenguièr drets sus Lengadòc e hasó mei hòrtas las relacions enter la Casa de Barcelona e los territòris occitans. Almòdis que conservè tanben bons contactes dab los sons diferents marits e los sons nombrós mainatges; lo 1066, que la podem véder a Tolosa per lo maridatge de la soa hilha.
Raimon Berenguièr I qu'avèva un hilh, Pèire Raimon, d'un maridatge anterior, qu'èra lo lor eretèr. Almòdis qu'assagè de'u remplaçar peus lors dus hilhs bessons; Pèire Raimon que l'assassinè en 1071. Aqueste, donc, qu'estó deseretat e exiliat peu crime. Quan Raimon Berenguièr I morí en 1076, Barcelona qu'estó governada per Raimon Berenguièr e Berenguièr Raimon, tots dus hilhs d'Almòdis.


text:
L'economia de las Samoa Occidentalas es fòrça dependenta de las exportacions agricòlas e de las devisas mandadas per los sieus nacionals, e mai de l'ajuda exteriora. Dos tèrces de la populacion se consacra a l'agricultura, en essent l'activitat pus importanta l'exportacion de còpra e d'òli de còco e d'autras derivats de la meteissa planta.
Lo sector industriala es consacrat gaireben en la siá integritat a la transformacion de produches agricòlas. Lo sector mai en creissença actualament es lo del torisme, qu'ofrís a l'ora d'ara un emplec a 20% de la populacion. Gairenben 122 000 toristas visitèron las Samoas Occidentalas en 2007[1].


text:
Poèta, pensaire, assagista, lingüista, escrivan de teatre, istorian (de la literatura e medievista), òme politic, romancièr, poliglòt... e grand amorós de la lenga occitana!
Robèrt Lafont, nasquèt a Nimes lo 16 de març de 1923. Saique l’occitan de Lafont li venguèsse de sos grands qu'èran de Nimes, que los costejava pendent las vacanças e, benlèu per d’unas annadas escolaras ?
En 1945, Robèrt Lafont participèt a la fondacion de l'Institut d’Etudis Occitans que remplaçava la Societat d'Estudis Occitans (SOE) discreditada per son comportament pendent l'ocupacion. L'IEO se plaçava, tre sa naissença, coma eissida de la Resisténcia al nazisme, e beneficièt de l'apièg d'intellectuals parisencs coma Jean Cassou, Tristan Tzara...
En 1950, Robèrt Lafont venguèt secretari general de l'IEO que prenguèt la seguida de Max Roqueta.
Aquel ensenhament volontarista de l'occitan, son accion militanta de cercaire en domeni occitan, la qualitat de sa produccion d'escrivan lo menèron a jónher En Carles Camprós a l’Universitat de Montpelhièr. Acabèt amb lo títol de professor emerit de l'Universitat Paul valery de Montpelhièr.
De 1969 a 1974 lo sieu combat se desplacèt progressivament e crosèt lo del Larzac. En 1971 fonda « Luta Occitana ».
En 1974 s'endralhèt cap a una candidatura a las eleccions presidencialas francesas mas poguèt pas complir amb las condicions prealablas. Intra en contacte amb Mitterrand e sosten sa candidatura.
Nos daissa una òbra tras que bèla, baste que legiscam la sieuna bibliografia. Amb doas caracteristicas particularas:


text:
1804
Aquesta pagina concernís l'an 1804 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Començament de la Premiera revòuta sèrba còntra l'Empèri Otoman lo 14 de febrier.
Empèri Rus[modificar | modificar la font]
Començament de la Guèrra Russopèrsa de 1804-1813 a prepaus dei questions frontalieras dins la region de Caucàs.
Africa[modificar | modificar la font]
Califat de Sokoto[modificar | modificar la font]
Menaçat per lo sultan de Gobir, Osman dan Fodio deguèt quitar la vila. Sa fugida entraïnèt la revòuta de sei partisans d'un islam rigorós còntra leis autoritats dei ciutats-estats e la creacion d'un estat teocratic dich Califat de Sokoto. En decembre, sei fòrças foguèron desfachas a la batalha de Tsuntua per de fòrças coalizadas dei senhors haussàs.
Asia[modificar | modificar la font]
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Començament de la Guèrra Russopèrsa de 1804-1813 a prepaus dei questions frontalieras dins la region de Caucàs.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Descubèrta dau tresen asteroïde conegut — considerat alora coma la 10en planeta dau Sistèma Solar — per l'astronòm alemand Karl Ludwig Harding. L'objècte novèu foguèt dich Junon.
Fisica[modificar | modificar la font]
Descubèrta de Louis Joseph Gay-Lussac qu'establiguèt lo liame entre un volum de gas a una temperatura donada e son volum a 0°C (lèi de Gay-Lussac).


text:
Banh turc
Un banh turc o Hammam (Hammim), es una mena de banh de vapor qu'a l'encòp neteja lo còs e relaxa. Aguèt un ròtle important dins las culturas de l'Orient Mejan essent un luòc d'encontra sociala, pel ritual de l'igièna e constituissent un element arquitectonic d'importéncia. Los europèus los coneguèron mejans los contactes amb los otomans e en Euròpa orientala fugeron popularizats pendent Èra Victoriana.
Lo banh turc es una varianta umida del sauna, encara mas es eissit de las practicas dels tèrmes romans. Prene un banh turc demanda d'en primièr una relaxaion dins una sala tebesa caufada per un flus continú d'aire caud que permet que lo banhaire respira liurament. Aprèp, pasa dins una sala caudassa abans de s'immergir dins una piscina d'aiga freja. Aprèp se fa lavar lo còs de complet e recep un massatge; fin finala se retira dins la sala de refrescament per un temps de relaxacion.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los banhs turcs venon dins la continuïtat dels tèrmes romans que demorèron dins la cultura orientala e se popularizèron mai que mai amb l'Empèri Otoman. Agradèron als europèus que visitavan aqueles países e los transportèron cap a Euròpa que venguèron populars.
Los banhs turcs foguèron introdusits dins las Illas Britanicas per David Urquhart, diplomata e membro del Parlament de Stafford, que per de rasones politicas e personalas desirava popularizar la cultura turca. En 1850 escriguèt The Pillars of Hercules, un libre contant los seus viatges en Espanha e en Marròc en 1848, ont descriu lo sistema de caufatge de l'aire dels banhs qu'alá se faguèron, e dins l'Empèri Otoman, qu'èran venguts fòrça populars a l'epòca romana amb de cambis leugièrs.
En 1856, Richard Barter, qu'aviá legit lo libre d'Urquhart e trabalhèt amb el a la construccion dels banhs, obriguèt lo primièr banh turco modèrne en Grand Bretanha dins l'Establimient d'idroterapia de St. Ann cerca de Blarney, County Cork, Irlanda. L'an seguent, se n'obriguèt un a Manchester, e l'idèa leu s'espandiguèt al nòrt d'Anglatèrra. E a Londres en julhet de 1860 Roger Evans n'obriguèt un, Carrièra 5 Bell, Aprèp de Arc de Marbre.
Del nom arabi al-ḥamma (الحمّة) deriban los toponims espanhòls «Alhama» e portugueses «Alfama».
Efèctes[modificar | modificar la font]
L'accion principala d'aquel banh es una importanta vasodilatacion produsent una relaxation plan eficaça[1].
- Lo banh turc se recomanda aprèp una activitat musculara. Procura una relaxacion intensa que desnosa las tensions musclaras, solatja (o preven) las macaduras e dolors ligamentàrias. Lo benefici per las recuperacion lo fa recomandar per l'entraïnament dels esportius de naut nivèl[2].
- Per la relaxacion que procura, lo banh turc induch un assopiment benefic al sòm.
Contraindicacions[modificar | modificar la font]
- Evitar d'anar al banh en fasa de digestion: se recomada d'esperar tres oras aprèp un repais copiòs.
- Evitar de se rasar aquel jorn: la pèl pòt irritar, mai que se difusa de vapors de Pin e d'eucaliptus amb de proprietats urticantas.
- Lo banh turc indusent una bassa de la tension arteriala se desconselha a las personnlas sofrent d'ipotension. (E per la meteissa rason quand son jos l'empresa de l'alcoòl)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "lequipe-Hammam"L'équipe Mag, « RELAXEZ-VOUS » sur http://www.lequipe.fr/
- ↑ "lequipe-Hammam"
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Geffrier Jacques; L’architecture du hammam au rythme des rites; Ecole d’Architecture de Belleville; París; 2005
- (fr)Gouvion Colette; Les bains dans le monde; ed:Aubanel ; París ; 2006 ; ISBN 9782700604369
- (fr)Meunier Pascal; Hammams; Dakota éditions; París; 2005; ISBN 9782846401487
- (fr)Meunier Pascal; Les derniers bains du Caire; ed: Le bec en l'air; París; 2008 ISBN 9782916073378


text:
Sant Eustaqui (Antilhas)
Sant Eustaqui (Sint Eustatius) es una illa de la mar Cariba, qu'aparten a las pichonas Antilhas. Forma una comuna d'oltramar dels Païses Basses. Sa capitala es Oranjestad que ten son nom de la familha reiala neerlandesa d'Aurenja.
Istòria[modificar | modificar la font]
Longtemps centre principal de la colonizacion neerlandesa, l'illa foguèt presa e cremada pels angleses en 1781, a l'escasencça de la guèrra d'independéncia dels Estats Units d'America, que lor vendiá d'armas.
Lo 10 d'octobre de 2010, l'illa devenguèt una comuna dels Païses Basses, a l'escasença de la dissolucion de las Antilhas Neerlandesas.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
L'illa es d'origina volcanica amb tres volcans, lo Quill (que culmina al pic Mazinga, 600 ) al Sud-Èst e lo parelh Còla del Senhal (Signal Hill, tanben sonada Bergje, Mont Pichon) e Mont Boven al Nòrd-Oèst.
Cultura[modificar | modificar la font]
La populacion parla una mena de creòl de la basa anglesa.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Las Illas BES an recebut lo còde ISO .bq lo 15 de decembre de 2010, mas lo domeni internet correspondent es pas encara en servici.


text:
Lagos (Nigèria)
Lagos es la ciutat pus poblada en Nigèria e la segonda pus poblada en Africa aprèp Lo Caire. L'airal metropolitan de Lagos es a l'ora d'ara lo 17en mai poblat al mond (7 937 932 ab. en 2006).
L'anciana capitala de Nigèria, Lagos es una enòrma metropòli que s'es desvolopada a partir d'illas coma Lagos Island, despartidas per de calancas, a la talvera del sud-oèst del lagon de Lagos pròche del grau, e protegidas de l'Ocean Atlantic per una longa benda de sabla coma la plaja de Bar Beach que s'espandis sus 100 km de l'èst a l'oèst del grau.
Dempuèi la debuta Lagos s'es espandit sus la tèrra fèrma a l'oèst del lagon e la ciutat inclutz Ikeja e Agege e ara atenh fins a 40 km al nòrd-oèst de l'illa de Lagos.


text:
Alan Gabriel Ludwig García Pérez, sociològ n. 1949, es lo president actual de Peró. Tanben foguèt president del país entre 1985 e 1990. En la siá vida politica, foguèt tanben deputat constituent (1978-79), deputat (1980-85), e Senador Vitalici (1990-92). Coma membre del Partit Aprista, foguèt instruit pel fondador Víctor Raúl Haya de la Torre, en essent òm de las siás pupils preferits; a ocupat divèrsas cargues partidaris e es actualament lo president de lo sieu partit, APRA.
La siá primièra gestion de govèrn se caracterizèt per la pièger crisi economica dins l'istòria del país amb una insolita iperinflacion[1], una vòlta dels atacs del terrorisme liderat per Sendero Luminoso, e per de divèrses actes de corrupcion qu'implicavan a gents del regim que repercutiguèron en un grand malcontentament social. Las divèrsas acusacions provoquèron qu'en 1991 foguèsse retirat temporàriament del Senat per li menar a tèrme una investigacion. Produsida la crisi constitucionala de 1992, s'escapèt cap a Colómbia e França en adusint una persecucion politica cap a la siá persona de la part del regim de Alberto Fujimori.
A la casuda del govèrn de Alberto Fujimori, García retornèt dins lo país per postular las eleccions en 2001; malgrat aiçò, foguèt derrotat per Alejandro Toledo. Durant lo govèrn Toledo (2001-06) foguèt lo cap de l'oposicion.
García trionfèt en las eleccions de 2006 al derrotar a Ollanta Humala (de l'Union pel Peró - UPP) en segond torn. Lo sieu segond govèrn, s'es caracterizat a la data per nautes indices de corrupcion e sujeccion al capital estrangièr, de divèrsas mesuras d'austeritat fracassadas, l'inici de grandes projèctes economics e la reestructuracion de las relacions diplomaticas. Lourdes Flores, Alejandro Toledo e Ollanta Humala dirigisson l'oposicion. Lo març de 2009, la siá segonda gestion èra aprovada aperaquí per 24% dels perovians, en se recuperant de lo sieu nivèl mai bas, 19%, atengut en novembre de 2008.[2]
Lo 27 de julhet de 2006, Alan García anoncièt als integrants de lo sieu primièr Conselh de Ministres,[3] lo qu'es presidit per Jorge Del Castillo, intim amic de García Pérez e Secretari General del Partit Aprista. Destacan cinc femnas, çò de mès de naut en l'istòria peroviana e un dels mai nautes a nivèl de America Latina, en mai de nombroses independentes e de trabalhadors del govèrn d'Alejandro Toledo, del temps que solament sèt membres del partit APRA intègran lo Conselh. Amb lo renonciament de Pilar Mazzetti en febrièr de 2007, demorèron cinc femnas e se va agregar un membre de APRA al Gabinet.


text:
Brassy (Nièvre)
Brassy es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nièvre de la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Brassy Se situa en lo Morvan, près del lac del barrage de Chaumeçon. La municipalitat fa partida del Parc natural regional del Morvan. #Èsser desservie per una estacion de camin de fèrre a partir de Saulieu.
Brassy se situe dans le Morvan, près du lac du barrage de Chaumeçon. La commune fait partie du Parc naturel régional du Morvan. Elle fut desservie par une gare de chemin de fer à partir de Saulieu.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciana Braciacum gallo-romaine, la parròquia a conegut dempuèi 1052.
Henri De Clamecy i #fondar un monastèri bénédictin ligat al abbaye de La Caritat sus Loire.
Brassy #Èsser cap de-luòc de costat fins en 1800 e #èsser désenclavée al Sègle XIX per la creacion d'una rota en traversant çò Morvan a partir de Lormes, a l'iniciativa del deputat André Dupin, dicha Dupin Aîné, President de la Cambra dels Deputats jos la Monarchie de Julhet.
En junh 1944, lo castèl de la Chaume de las Val #èsser lo ponch d'adesion de l'estat màger del coronèl Jarry e del capitani Julien, cap dels celèbres maquis Julien, organ de Resisténcia en Morvan.
Ancienne Braciacum gallo-romaine, la paroisse est connue depuis 1052.
Henri de Clamecy y fonda un monastère bénédictin rattaché à l'abbaye de La Charité sur Loire.
Brassy fut capluòc de canton jusqu'en 1800 et fut désenclavée au Sègle XIX par la création d'une route traversant le Morvan à partir de Lormes, à l'initiative du député André Dupin, dit Dupin Aîné, Président de la Chambre des Députés sous la Monarchie de Juillet.
En juin 1944, le château de La Chaume des Vaux fut le point de ralliement de l'état major du colonel Jarry et du capitaine Julien, chef du célèbre maquis Julien, organe de Résistance en Morvan.


text:
Omeopatia
L’omeopatia (del grèc hómoios, « similar » e pathê, « patiment ») es una doctrina medicala desvolopada particularament per Samuel Hahnemann a partir de tres principis: l'utilizacion de dòsis infinitesimalas, l'observacion del malaut dins son unitat psicosomatica, e la lei de similitud. Simbolizada per l'adagi « similia similibus curantur », aquela lei se resumís dins l'ipotèsi que los simptòmas d'una malautiá pòdon èsser tractats, a dòsi infinitesimala, per una dròga vegetala, animala o minerala capabla de produire a dòsi fòrta los meteis simptòmas sus la persona sana. D'aprèp las concepcions omeopaticas, aquestes produches son tant mai actius que lor dilucion es fòrta, del fach de la « dinamizacion de la preparacion ».


text:
Buhl-Lorraine
Buhl-Lorraine es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Büle Al XVe sègle.
- I i aviá un ermitage a Weltring, anciana parròquia e vilatge #que #desaparéisser pendent la guèrra de Trenta ans ; la capèla i aguèt destruit l'an 1794.
- Büle au XVe siècle.
- Il y avait un ermitage à Weltring, ancienne paroisse et village qui disparut pendant la guerre de Trente ans ; la chapelle fut détruite en 1794.


text:
Hèishas
Hèishas qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus dera region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vicente Dupuy, militar e politician argentin, gessit d'ua familha de Hèishas.


text:
ANZUS
L'ANZUS ( « Australia, New Zealand, United States Security Treaty » en anglés) foguèt un pacte militar defensiu signat a San Francisco lo 1èr de setembre de 1951 entre leis Estats Units d'America, Austràlia e Nòva Zelanda. Dempuei 1985 e lei refús simultanèus de Nòva Zelanda d'autorizar la preséncia d'armas nuclearas ò de naviris de propulsion nucleara sus son territòri e deis Estats Units d'America d'informar lo govèrn neozelandés de la preséncia d'armas nuclearas sus seis unitats, lo tractat es considerat suspendut Washington e Wellington.
A l'origina, l'objectiu èra de s'aparar còntra l'emergéncia d'un novèu poder militarista japonés. Pasmens, dins l'encastre de la Guèrra Freja, evolucionèt rapidament vèrs la lucha anticomunista. Favorizèt lo remplaçament dau Reiaume Unit per leis Estats Units d'America coma poissança dominanta de l'Ocean Pacific.


text:
Boèmia Centrala
La Boèmia Centrala (en chèc, Středočeský kraj) es una region de la Republica Chèca creada lo 1èr de julhet de 1960. Dempuèi lo 1èr de genièr de 2000 es venguda una entitat autonòma.
Sa capitala es Praga qu'es tanben capitala del país e de la region de Praga.
Somari
Division[modificar | modificar la font]
Districtes[modificar | modificar la font]
La region se compausa de 12 districtes : Benešov, Beroun, Kladno, Kolín, Kutná Hora, Mělník, Mladá Boleslav, Nymburk, Praga-Èst, Praga-Oèst, Příbram e Rakovník.
Administracion locala[modificar | modificar la font]
Dempuèi lo 1èr de genièr de 2003 existís pas mai d'administracion al districte, qu'es vengut una unitat estatistica. L'administracion locala se fa dins de comunas de la responsabilitat espandida (obcí s rozšířenou působností) caplòcs d'arrondiments administratius (správní obvod).
Lista dels arrondiments[modificar | modificar la font]
- Benešov
- Beroun
- Brandýs nad Labem-Stará Boleslav
- Čáslav
- Černošice
- Český Brod
- Dobříš
- Hořovice
- Kladno
- Kolín
- Kralupy nad Vltavou
- Kutná Hora
- Lysá nad Labem
- Mělník
- Mladá Boleslav
- Mnichovo Hradiště
- Neratovice
- Nymburk
- Poděbrady
- Příbram
- Rakovník
- Říčany
- Sedlčany
- Slaný
- Vlašim
- Votice
Govèrn local[modificar | modificar la font]
Simbòls[modificar | modificar la font]
L'escut de la region repren lo lion blanc de Boèmia.
Rius[modificar | modificar la font]
De visitar[modificar | modificar la font]
- Svatý Jan pod Skalou
- Přerov nad Labem
- Karlštejn
- Křivoklát
- Koněpruské jeskyně
- Konopiště
- Kouřim
- Kutná Hora
- Okoř
- Říčany
- Poděbrady
- Sázava (ciutat)
- Český Šternberk
- Svatá hora
Istòrias[modificar | modificar la font]
Dins los districtes de Kolín e Kutná Hora i a doas comunas qu'an lo meteis nom e que se destrian sonque per la numerotacion : Břežany I e Břežany II.
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Governadors[modificar | modificar la font]
- Petr Bendl (ODS), 2000 - 2008
- David Rath (ČSSD), 2008 - 2012
- Zuzana Moravčíková (ČSSD), junh-novembre de 2012
- Josef Řihák (ČSSD), 2012 - 2014
- Miloš Petera (ČSSD), dempuèi 2014


text:
Vinhal de Marcilhac
Lo vinhal de Marcilhac es un vinhal de 161 ha situat dins lo departament d'Avairon que benefícia d'una AOC dempuèi 1990[1]; es l'unic vinhal del departament d'Avairon que benefícia d'una AOC. La produccion de vin roge es de 7000 hl per an, la produccion de vin rosat es de 400 hl per an.
Lo vitatge principal es lo Fer servador, qu'es present almens a 90% dins lo vin; los autres vitatges son lo Merlòt e lo Cabernet[2].
Situacion[modificar | modificar la font]
Lo rasim ven d'11 comunas : Balsac, Claravals, Gotrens, Marcilhac, Moret, Nòuviala, Prunas, Sent Cristòfa, Sent Cebrian, Salas Comtals, Valadin[3].


text:
1865
Aquesta pagina concernís l'an 1865 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'expedicion en Mexic. Après unei campanhas novèlas que s'acabèron sensa resultat decisiu, l'emperaire Napoleon III decidèt finalament de retirar sei tropas dau país. La manca de popularitat dau regime imperiau, lo còst de l'expedicion e l'aumentacion dei menaças militaras en Euròpa foguèron lei factors principaus a l'origina d'aquela decision. Coma lo regime de Maximilian èra pauc assegurat, lei zònas abandonadas per lei Francés foguèron aisament ocupadas per lei republicans.
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Mexic ambé d'ofensivas francesas novèlas vèrs lo nòrd que s'acabèron sensa resultat decisiu. Pasmens, en fàcia d'aquela resisténcia, de la manca de popularitat dau regime imperiau, dau còst de l'expedicion e de l'aumentacion dei menaças militaras en Euròpa, l'emperaire Napoleon III decidèt finalament de retirar sei tropas de Mexic. Aquò permetèt ai republicans de Juárez, sostenguts per leis Estatsunidencs après la fin de la guèrra civila, de reconquistar certanei vilas dau nòrd.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Victòria dei Nian dins lo nòrd a Goulawjai onte lo generau Qing Sengge Rinchen foguèt tuat. De mesuras d'urgéncia foguèt presas per protegir Pequin e una armada chinesa novèla, equipada d'artilhariá e d'armas de fuòc modèrnas, i foguèt formada e de linhas de defensa importantas (trencadas e canaus) foguèron bastidas a l'entorn de la vila. La cavalariá Nian poguèt pas atacar aquelei posicions e son infantariá i perdiguèt una partida importanta de seis efectius après una tièra de contraofensivas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 28 de genièr - Kaarlo Juho Ståhlberg, primièr president de Finlàndia (m.1952)
- 1 d'abril - Richard Adolf Zsigmondy, quimista austriac, Prèmi Nobel de Quimia (m.1929)
- 23 de mai - Epitácio Pessoa, president de Brasil (m.1942)
- 25 de mai - John Mott, Prèmi Nobel de la Patz (m.1955)
- 25 de mai - Pieter Zeeman, fisician neerlandés, Prèmi Nobel de Fisica (m.1943)
- 13 de junh - William Butler Yeats, escrivan irlandés, Prèmi Nobel de Literatura (m.1939)
- 2 de novembre - Warren G. Harding, president dels Estats Units d'America (m.1923)
- 16 de decembre - Olavo Bilac, poèta brasilièr (m.1918)
- 30 de decembre - Rudyard Kipling, escrivan anglés, Prèmi Nobel de Literatura (m.1936)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 19 de genièr - Pierre-Joseph Proudhon, filosòf e anarquista francés (n.1809)
- 14 d'abril - Abraham Lincoln, president dels Estats Units (m.1809)


text:
Poce
En anatomia, lo poce (o familiarament lo det gròs) es lo primièr det de la man pels primats que l'Òme. Fa la man prensila, per son oposicion totala al respècte dels mai quatre dets. Es compausat de sonque doas falanjas.
Lo primièr det dels pès de l'òme es en general pas nomenat poce, mas artelh gròs e es pas prensile.
Somari
Embriologia[modificar | modificar la font]
Lo poce es un det diferent dels autres; en mai de son posicionament diferent (oposable als autres dets), a una falanja absenta. Aquela morfologia atipica seriá duguda al fach que lo poce de l'embrion dels mamifèrs es construch jol contraròtle d'un sol gèn arquitècta (l'Hox 13), alara que cadun dels autres dets l'es per un grope de gèns Hox (Hox 10, 11, 12).[1].
Simbolica[modificar | modificar la font]
Poce levat[modificar | modificar la font]
- Una afirmacion, una confirmacion, una felicitation,
- Un encoratjament,
- Al contrari de la cresénça populara (que la primièra illustracion sembla èsser lo quadre Pollice Verso de Jean-Léon Gérôme de 1872), los emperaires romans levavan lo poce per condamnar los gladiadors vencuts, significant lo mandadís de lor arma al cèl[2].
- En sotada, significa: « remontam »
Lo simbòl Unicode U+1F44D representa « Poce levat » : 👍
Poce baissat[modificar | modificar la font]
Un poce cap al bas pòt simbolizar:
- Una desaprobacion.
- Los emperaires romans baissavan lo poce per graciar los gladiadors vencuts[3].
- En sotada, significa: « baissam »
Lo simbòl Unicòde U+1F44E representa « Poce cap aval » : 👎
Poce a l'orizontala[modificar | modificar la font]
Un poce branit a l'orizontala o cap al naut pòt significar
- un apèl pel taxí,
- una demanda d'autostòp.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- César Baldaccini per son escultura Lo poce
- Artelh gros
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Thomas Montavont (Universitat de Genèva) in (en)Genes and Development, repres per (fr)Science et avenir
- ↑ "romains" Aquel signe foguèt pas verificat istoricament
- ↑ "romains"


text:
Guèrra Francotailandesa
La Guèrra Francotailandesa se debanèt d'octòbre de 1940 a mai de 1941 entre l'Estat francés de Vichy e Tailàndia. Foguèt entraïnada per la volontat de Tailàndia de rectificar a son profiech sa frontiera ambé l'Indochina Francesa. Pasmens, en causa dei dificultats de progression e d'una desfacha navala a Ko Chang, lei Tailandés foguèron blocats. Japon, que son objectiu èra de prepapar una aliança ambé Tailàndia avans l'entraïnament de la Guèrra dau Pacific còntra leis Aliats, aprofichèt donc la situacion per prepausar e impausar una mediacion favorabla ai Tailandés.
La resolucion dau conflicte foguèt un succès per la diplomàcia japonesa car Tailàndia acceptèt de signar un tractat d'aliança ambé Japon puei, durant la Segonda Guèrra Mondiala, de declarar la guèrra ais Aliats. Pasmens, en causa de la desfacha de l'Axe, Tailàndia deguèt finalament restituir lei territòris conquists ai Francés en novembre de 1947.


text:
Flags of the World
Flags of the World (bandièras del mond) es una associacion informala de la tòca non lucrativa dedicada a l'estudi de las bandièras. Creada en 1993 per Giuseppe Bottasini, foguèt a la debuta una lista de discussion per corrièr electronic sus las bandièras, en lenga anglesa. Dempuèi la fin de 1994, la informacions de la lista de discussion son compilada dins una enciclopèdia sus Internet, tanben nomenada Flags of the World (ISSN 1712-9842)[1]. Lo bailejament de la lista de discussion e de l'enciclopèdia es assegurat per una còla de volontaris.


text:
Septimània
Septimània èra la part oèst de la província romana de Gàllia Narbonesa que passèt jos contraròtle dels visigòts en 462, quand foguèt cedida a son rei, Teodoric II. Los visigòts la nomenava simplament Gàllia o Narbonensis. Correspond aperaquí a la region actuala de Lengadòc-Rosselhon. Passèt brevament jol poder del Califat de Còrdoa al sègle XVIII abans sa reconquista pels Francs, que a la fin del sègle IX la nomenava Gotia o Marca Gotica.
Septimània èra una marca de l'Empèri Carolingian e alara que la Francia Occidentalis caiguèt al sègle XVIII, encara qu'èra culturalament e politicament separada de França e del govèrn reial central La region èra jos l'influéncia del Tolosenc, de Provença, e de Catalonha. Èra una part d'Occitània que deuriá finalament caire jol poder dels reis franceses al sègle XIII après la Crosada dels Albigeses. A partir de la fin del sègle XIII foguèt apelada Lengadòc e son istòria se confondèt amb la de França.
Lo nom "Septimània" pòt derivar per partida del nom roman de la vila de Besièrs, Colonia Julia Septimanorum Beaterrae, que a son torn fa referéncia al poblament dels veterans de la setena legion romana dins la vila. Una autra origina possibla ne's una allusion a las set ciutats (civitates) del territòri: Besièrs, Elna, Agde, Narbona, Lodeva, Magalona, e Nimes. Septimània s'espandiá fins a una linha a mièg camin entre Mediterranèa e Garona a l'oèst; a l'èst fins a Ròse que la separava de Provença; e al sud sa termièra èra los Pirenèus.


text:
Nos (unitat)
Lo nos es una unitat de velocitat utilizada en navigacion maritima e aeriana. 1 nos correspond a 1 mila marina per ora, o exactament 1,852 km/h o 0,514 m/s. Autrescòps la velocitat d'una nau se mesurava amb un loch. La planqueta èra amarrada a un cordatge comportant de noses regularament espaçats qu'un marin comptava a nauta votz al meteis temps que limpavan dins sos dets. Lo compte se fasiá al meteis temps de l'escorrement d'un sablièr. Lo nombre, exprimit en noses, mesurava doncas una velocitat.
Lo noses èran espaçats de 47 pès e 3 poces (14,4 m) e on lo sablièr mesurava un periòde de 28 segondas[1]. Uèi, lo nos correspond exactament a una velocitat d'una mila marina per ora (1 852 m/h), mas aparten pas al Sistèma Internacional d'Unitats (SI). S'utilizan generalament los simbòls nd (en francés) o kt (per knot, nos en anglés) e tanben kn (per knot) o kts (per knots).
La mila marina correspond a la valor mejana d'una minuta d'arc de meridian. De fach, un nos correspond a una minuta de latitud percorrida en 1 ora.
Conversions[modificar | modificar la font]
(Los valors en negreta son exactes.)


text:
Mondement-Montgivroux
Mondement-Montgivroux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La batalha de Mondement en setembre 1914 #èsser un episòdi important de la Primièra batalha de la Marna. Veire lo luòc externe Mondement 1914.
Lo 19e bataillon de chasseurs a pè a installat lo 8 de setembre al ser dins lo castèl de Montgivroux e lo 9 dins lo castèl de Mondement.
La bataille de Mondement en septembre 1914 fut un épisode important de la Première bataille de la Marne. Voir le site externe Mondement 1914.
Le 19e bataillon de chasseurs à pied est installé le 8 septembre au soir au château de Montgivroux et le 9 au château de Mondement.


text:
Sainte-Marie-des-Champs
Sainte-Marie-des-Champs es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Ostal-Camps a situat a la cœur del País de Caux. Sant-Ostal-Camps es egalament termierèr amb la municipalitat de Yvetot, mai coneguda, e aperten al costat de Yvetot.
Sainte-Marie-des-Champs est située au cœur du Pays de Caux. Sainte-Marie-des-Champs est également frontalière avec la commune d'Yvetot, plus connue, et appartient au canton d'Yvetot.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La glèisa a consagrat en 1264 per Eudes Rigaud, archevêque de Roan.
La glèisa est consacrée en 1264 par Eudes Rigaud, archevêque de Rouen.


text:
Alh cultivat
L'alh (var. alhet) (Allium sativum) es una planta bulbosa cultivada de la familha de las liliacèas. S'emplega mai que mai coma condiment, mas s'utiliza tanben amb una tòca terapeutica per las proprietats que li an atribuit la sciéncia e las tradicions popularas.
Per encausa de sa cultura tanta espandida sas originas son un pauc foscas. S'es pensat que veniá de Siberia sudoccidentala o benlèu de Sicília o de Calàbria, ont nais espontanèament. Es parent de la ceba.
L'odor caracteristica de l'alh se deu a mantun compausat organic de sofre e particularament lo sulfur de diallil e l'allicina.
Emplec en fitoterapia[modificar | modificar la font]
L'alh a tres proprietats curativas principalas:
- Antiipertensiu
- Antibacteric
- Antielmintic (los elmintis son de vermenons intestinals)
Tèxt italian de traduire :
L'emplec de l'alh cru triturat finament suls aliments coma las sopas, la carn e l'ensalada es un coadjuvant excellent per la cura de l'ipercolesterolemia (que seguís l'ipertension); bronquiti catarrali; elmintiasi (nei enfants in special modo poiché portano sporcizia dins la boca).
La consomacion d'alh dona un sens general de benèsser a l'organisme gràcias a son accion anti bacteriana e doncas antiinfectiva.
Per ovviare almens en part la disagio del conseguente "alen pesante" cal l'accortezza de privar lo spicchio del pichon bulbe intèrne de bon traire.
Curiositats[modificar | modificar la font]
Dins lo folclòre de qualques païses d'Euròpa, se pensava que l'alh aguèsse d'efièches de proteccion contra los vampirs; l'alh es doncas vengut un element recurrent dins los filmes de vampirs.
La cosina[modificar | modificar la font]
L'alh es plan emplegat en cosina. En tèrras occitanas e catalanas, una de las recèptas reinas que se fan amb el es l'alhòli. Se preparan tanben de sopas d'alh, alhadas...


text:
Mastodònt
Eht mastodònt (Mammutidae) son una familha extinta de mamifèrs proboscidis. An de pas se confóner amb los mamots, qu'apertenon al genre Mammuthus de la familha Elephantidae.
Istòria evolutiva[modificar | modificar la font]
La familha es lejanamente emparentada amb la dels elefants, a on se classifican los elefants actuals. Apareguèt en Eurasia, en l'Oligocèn, fa unes 20 de milions d'ans, e dempuèi s'estendèt ailà tant en Africa, coma a las Americas, a on la familha persistiguèt fins al Pleistocèn e quitament lo Olocèn (epòca actuala). S'admet coma probable que l'escandilhament, fa sonque 10.000 a 8.000 ans, de la darrièra espècia Mammut americanum, cuyos de fossils son estats trobats tant en Norteamerica, coma en Sudamerica, fòra accelerada per la caça practicada pels primièrs poblants umans d'America.