text:
Orient Mejan
L'Orient Mejan (tanben nomenat Pròche Orient) es constituit pels païses d'Orient que son lo pus pròches d'Euròpa (Occident), per oposicion a l'Extrèm Orient o Orient Luenchenc. Lo nom d'Orient Mejan s'utiliza per influéncia de l'expression anglesa Middle East, que se referis a una division de l'Orient antic, e qu'après la casuda de l'Empèri Otoman a començat d'èsser pus utilizada en anglés e traducha dins divèrsas lengas.
Fòrça factors an fach qu'aquesta zona es una de las mai conflictualas del mond, e en particular lo despartiment de las possessions otomanas après la Primièra Guèrra Mondiala, moment ont se va predeterminar lo traçat de las frontièras e la naissença de l'Estat d'Israèl. Un autre factor segurament s'auria de trobar dins las sieunas riquesas naturalas, subretot lo petròli.
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquesta tièra es una interpretacion larga de l'Orient Mejan:
- Estats al Sud de Caucàs
- Orient Mejan (Mar Mediterranèa):
- Còsta de la Mar Roja
- Estats del Golf Persic
Istòria[modificar | modificar la font]
Coneissèm l'istòria d'aquesta region subretot pels escrits de l'Ancian Testament e dels istorians grecs, e per los escavaments que i faguèt l'arqueologia dempuèi lo sègle XIX. La zona es poblada dempuèi 8000 aC, coma o pròvan las rèstas de Jerico.
Al long de l'istòria, los païses d'aquesta partida del mond an sovent experimentat los meteis cambiaments. Per exemple, las conquistas de l'Empèri persan, d'Alexandre lo Grand e de l'Islam. Mai tard formèron una partida de l'Empèri Otoman e de las colonias britanicas.
Aquesta zona es una de las zonas que foguèron las mai conflictualas del sègle XX. Pendent aqueste sègle, l'Orient Mejan a viscut sièis conflictes (quatre guèrras araboisraelianas, la guèrra entre Iraq e Iran e la Guèrra del Golf), una guèrra civila en Liban, e la revolucion islamica de Khomeini en Iran amb d'importantas repercussions per tot lo mond musulman.
Situacion actuala[modificar | modificar la font]
Actualament, aquesta region es a predominança islamica. La produccion de petròli i es fòrça importanta. Los Estats Units an ocupat mantun païses. Un dels conflictes mai importants de l'Orient Mejan es entre Israèl ei los païses arabis.
Lo processus de patz del conflicte araboisraelian, lançat a Madrid en 1991, dobriguèt una pichona porta a l'esperança per la region.


c: text/html

text:
Courcelette
Corchlette (Sonme) en picard ( Courcelette en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat a 45 km al sud de Arras.
La commune est située à 45 km au sud d'Arras.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Courcelette #Èsser un dels teatres d'operacion de la Batalha de la Soma #que s'i #desenrotllar del 3 de setembre al 18 de novembre de 1916. Lo 22e bataillon canadien-francés i #conéisser lo sieu primièr compromís d'envergadura e s'i #distinguir en prenent lo vilatge e n'i ara la siá posicion malgrat de multiplas contra atacs alemands. Aquela accion i aguèt reconegut coma una de las mai héroïques de la Primièra Guèrra mondiala. Es tanben a Courcelette que los carris de assaut #far los tota primièra aparicion sus un camp de batalha.
Courcelette fut un des théâtres d'opération de la Bataille de la Somme qui s'y déroula du 3 septembre au 18 novembre 1916. Le 22e bataillon canadien-français y connut son premier engagement d'envergure et s'y distingua en prenant le village et en y maintenant sa position malgré de multiples contre attaques allemandes. Cette action fut reconnue comme une des plus héroïques de la Première Guerre mondiale. C'est aussi à Courcelette que les chars d'assaut firent leur toute première apparition sur un champ de bataille.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Reis Magues
Los Reis Magues son tres personatges nomenats Marquion (o Marchion), Gaspar e Baltasar (o Bautesar). Dins la tradicion crestiana, guidats per l'estela de Betelèm, visitèron lo Crist aprèp sa naissença, en li porgir de presents que son l'aur, l'encens e la mirra.
Segon la tradicion, los Reis Magues arribèron davant lo presèpi lo 6 de genièr, lo jorn de l’Epifania. Son mencionats dins l'evangèli segon Matieu, que i es dich que venguèron de l'èst de Jerusalèm per venerar Jèsus, nascut rei dels josieus.


text:
Valmont (Sèina Maritima)
Valmont es una comuna francesa administrada per lo departament de la Sèina Maritima de la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La riu de la Valmont se flueix sus 13 km abans de se tirar en la Mange. Comuna del país de Caux
La rivière de la Valmont s'écoule sur 13 km avant de se jeter dans la Manche. Commune du pays de Caux
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat actuala es nascuda de la fusion de
- *Valmont e de Sant-Ouen-a lo-Bòsc l'an 1822,
Bèc-a los-Cauchois e Rouxmesnil l'an 1825.
La commune actuelle est née de la fusion de :
- Valmont et de Saint-Ouen-au-Bosc en 1822,
- Bec-aux-Cauchois et Rouxmesnil en 1825.


text:
Larzabale-Arroze-Zibitze
Larzabale-Arroze-Zibitze (basco), Larceveau-Arros-Cibits (francés), qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Lo gentilici qu'ei larzabaldar-arroztar-zibiztar.
La comuna es adaigada per Artikaiteko erreka (afluent de Bidosa) e peus sons afluents Arlako erreka e Handia erreka.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Òstavath-Asme au nòrd-èst
- Landibarre au nòrd-oèst
- Jutsi a l'èst
- Aniça-Montgelós a l'oèst
- Bunuze au sud-èst
- Gamarte au sud-oèst
- Ibarrola au sud
Istòria[modificar | modificar la font]
Larzabale, Arroze e Zibitze que s'unín lo 20 de junh de 1842 entà formar la comuna actuau.
Economia[modificar | modificar la font]
L'agricultura qu'ei la basa economica de la vila.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Que's situa dens la Via Podiensis deu Camin de Sant Jaume, que comença a Puy en-Velay (Loira Nauta) e acaba a Roncesvaus.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- Ostau hortificat Zaldua, deu sègle XIII, uei lo dia un ostau tradicionau basco
- Ostau Dona Maria, deu sègle XIV
- Ostau Jauregia, de 1591
- Ostau Zarzabalea, de la fin deu sègle XVIII
- Glèisa de Sant Andrieu, deu sègle XIX, a Zibitze
- Glèisa de Sant Laurenç, de 1854


text:
Alairac (Carcassés)
Alairac (oficialament en francés Alairac) es una comuna occitana del Carcassés en Lengadòc situada administrativament dins lo departament d'Aude e la region Occitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Carcassona bastida sus un puèg al pe del massís de la Malapèira, Alairac es una circulada. Domina la plana ont corrís le canal de las Doas Mars e lo panorama es limitat al nòrd per la Montanha Negra, al centre i a ciutat de Carcassona e mai al sud, la Malapèira.
Toponimia[modificar | modificar la font]
Le diccionari Dauzat e Rostaing cita la fòrma de 1095, Alairacum. L'etimologia es donc la meteissa que la d'Alleyras, Alairac (Auvèrnhe), totis dos en lo Naut Léger, Aleyrac, Alairac, comuna de Vindrac e Alairac e un vilatjòt de la comuna de Sautairargues, citat en 804 jol nom de villa Alairanicos. L'etimologia es lo nom d'òme latin Alarius o Hilarius ambe'l sufixe -acum[1]; se tractariá donc de la propietat d'un òme d'aquel nom.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los primièrs escriches sul castèl son de 1063, apartenguèt alara al comte de Fois, Rogièr Ièr de Fois . Amb los ans, cambièt mai d'un còp de proprietari entre lo comte de Fois e lo vescomtat de Carcassona de l'ostal Trencavel.
Pendent la Crosada dels Albigeses, cap a la fèsta de Pascas de 1210 benlèu, Simon de Montfort assetjèt lo castèl d'Alairac pendent onze jorns aprèp que los abitants, per pas se rendre, fugèsson de nuèch. En 1309, lo darrièr perfèit catar conegut, Guilhèm de Belibasta, fugèt cap a Catalonha amb Felip d'Alairac. Aquel, al retorn al país, plan segur foguèt pres e brutlat.
Sul bruch de l'arribada de las grandas companhiá dels Rotièrs, en 1366, los oficièrs de la senescauciá de Carcassona ordonèront als abitants del castèl d'Alairac de fortificar e de destruire los borgs. Coma s'executava pas l'òrdre, lo vescomte de colèra brutlèt lo castèl. Mai tard, lo comte d'Armanhac donèt la tèrre d'Alairac al marqués de Mirapeis (1404). La senhoriá foguèt venduda al començament del sègle XVIII, a un borgés de Carcassona fins a 1789.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sant German d'Alairac amb son campanar octogonal
- Lo circuit internacional de moto-cross
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Francois Sangalli, internacional de rugbi de XV.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984.


text:
Categoria:Borbons de França
Aquesta categoria recampa los descendents en linha masculina d'Enric IV de França, a l'excepcion dels descendents de Felip de França (1640-1701), que son classats dins la Categoria:Ostal d'Orleans, e dels descendents de Felip V d'Espanha, que son classats dins la Categoria:Borbons d'Espanha. Pels ascendents d'Enric IV, vejaz Categoria:Ostal de Borbon-Vendôme, Categoria:Ostal de Borbon-La Marcha e Categoria:Ostal capecian de Borbon.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa pas que de la soscategoria seguenta.
E
- Borbons d'Espanha (1 C, 9 P)
Articles dins la categoria « Borbons de França »
Aquesta categoria conten los 3 articles seguents.


text:
Cap Hòrn
L'illa del Cap Hòrn (neerlandés: Kaap Hoorn; espanhòl: Cabo de Hornos.) que foguèt nomenada aital en referéncia a la vila de Hoorn (Païses Basses) es la tèrra pus al sud de l'archipèla de la Tèrra del Fuòc al sud de Chile.
Lo Cap Hòrn es abitualament considerat per èsser lo punt mai al sud de l'America del Sud, e marca la termièra nòrd del pas de Drake; Pendent fòrça annadas servissiá de bòrna sus la rota dels clippers, que las naus de comèrci i carrejavan de mercandisas a l'entorn del monde. Pasmens, las aigas a l'entorn del cap son particularament azardosas, expausadas a de vents violents, d'èrsas grandas, de corrents fòrts e la preséncia d'icebergs; aquestes perilhs ne'n faguèron la notorietat.
Dempuèi la dobertura en 1914 del Canal de Panamà lo passatge del cap Hòrn es pas pus obligatòri per las naus. Pasmens navegar al Cap Hòrn es sempre vist coma una escomesa màger pels navegators esportius. Mai d'una corsa de vela importantas, en particular la Velux5oceans e la Vendée Globe, navegan a l'entorn del monde en passant pel Hòrn, e de recòrds de velocitat seguèron aquesta rota.


text:
Pempont
Pempont en breton ( Paimpont en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada tot a l'oèst del departament de Ille-e-Vilaine, es contiguë sus la mitat de la siá périphérie amb los departaments dels Còstas-de Armor e del Morbihan. En aquel, la municipalitat de Guer es sustot cobèrta per las landes #qu'esperlongan al sud los feuillus del bòsc de Paimpont pròpiament dicha. Lo riu del Aff servís de limit communale e délimite egalament lo Camp de Coëtquidan, terren de entraînement reservat als militars e escolans de las tres escorras de militaras #que se son implantats a Guer a la fin de la guèrra de 1939-1945.
Amb mai d'onze mila ectaras, es la mai granda municipalitat del departament. En arribant a unitat|17|km}}, lo sieu ais oèst-es es mai grand que l'ais nòrd-sud. Cap al bourg convergisson de divèrsas rotas départementales, l'accès principal a aquela municipalitat en se situant al sud-es per la sortida de las quatre-vias N 24 al nivèl de Plélan-lo-Grand. Lo nombre d'abitants a #èsser globalement constant o en leugièr aument dempuèi la XVIIen sègle fins en 1850 (aperaquí 3 500 personas vivon alavetz a Paimpont). A partir d'aquela data, se lo bourg a ganhat regularament qualques abitants, los pòbles s'an despoblat lentament, mas constantament. A la fin de la XXen sègle, los abitants son pas gaires mai de quinze #cent #que tres #cent pel bourg.
Située tout à l'ouest du département d'Ille-et-Vilaine, elle est contiguë sur la moitié de sa périphérie avec les départements des Côtes-d'Armor et du Morbihan. Dans celui-ci, la commune de Guer est surtout couverte par les landes qui prolongent au sud les feuillus de la forêt de Paimpont proprement dite. La rivière de l'Aff sert de limite communale et délimite également le Camp de Coëtquidan, terrain d'entraînement réservé aux militaires et élèves des trois écoles militaires qui se sont implantées à Guer à la fin de la guerre de 1939-1945.
Avec plus de onze mille hectares, c'est la plus grande commune du département. Atteignant 17 km, son axe ouest-est est plus grand que l'axe nord-sud. Vers le bourg convergent plusieurs routes départementales, l'accès principal à cette commune se situant au sud-est par la sortie de la quatre-voies N 24 au niveau de Plélan-le-Grand. Le nombre d'habitants a été globalement constant ou en légère augmentation depuis le XVIIen siècle jusqu'en 1850 (environ 3 500 personnes vivent alors à Paimpont). À partir de cette date, si le bourg a gagné régulièrement quelques habitants, les villages se sont dépeuplés lentement, mais constamment. À la fin du XXen siècle, les habitants ne sont guère plus de quinze cents dont trois cents pour le bourg.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo monastèri fondat a la VIIen sègle per Judicaël n'es vengut abbaye La nòstra-Madama de Paimpont a la XIIIen. Longtemps lo bourg i aguèt pas constituit que del abbaye amb las siás bastissas mancomunats talas que lo hôtellerie pel accueil dels pelegrins, del cementèri e de qualques abitacions.
Aquel es pas #qu'al cors de la XIXen sègle, plan après la venta de la abbaye coma plan nacionala l'an 1790, que lo bourg #començar a prene la physionomie #que se lududes coneis uèi.
Le monastère fondé au VIIen siècle par Judicaël est devenu abbaye Notre-Dame de Paimpont au XIIIen. Longtemps le bourg ne fut constitué que de l'abbaye avec ses bâtiments associés tels que l'hôtellerie pour l'accueil des pèlerins, du cimetière et de quelques habitations.
Ce n'est qu'au cours du XIXen siècle, bien après la vente de l'abbaye comme bien national en 1790, que le bourg commença à prendre la physionomie qu'on lui connaît aujourd'hui.


text:
Urban V
Guilhèm de Grimoard (1310-1370) venguèt papa jol nom d'Urban V.
Ainat del senhor de Grimoard e d'Amfelisa de Montferrand, nasquèt en 1310 al castèl de Grisac, situat prèp del Pont de Montvèrd dins las Cevenas gavaudanesas. Quitèt lo castèl a 12 ans per estudiar a Montpelhièr e Tolosa e venguèt doctor en drech.
Aprèp los estudis dintrèt dins l'òrdre dels Benedictins al Monastièr.
Primièr abat d'aquel òrdre a l'Abadiá de Sant German d'Aussèrra, puèi a l'abadiá de Sant Victor de Marselha en 1361, foguèt elegit papa a Avinhon lo 28 de setembre de 1362 e d'unes lo veson coma lo primièr dels papas umanistas e un europèu de la primièra ora.
Marquèt pregondament lo sieu pontificat en adobar lo Sant Sèti a Roma en 1367. En 1370 per tal d'apasimar la Guèrra de Cent Ans qu'estralhava lo reialme de França, tornèt a Avinhon ont moriguèt lo 19 de setembre de 1370.
Pendent son pontificat renovèt las universitats de Montpelhièr, Tolosa e París e obrèt a la creacion de mantun collègi universitari (Viena, Cracòvia) e del primièr evescat de Pequin.
Enriquesiguèt Gavaudan en edificis religioses coma la catedrala de Mende, las collegiadas de Quesac e Bedoés.
Lo rei Carles V de França, per lo mercejar, exemptèt d'impòstes la senhoriá de Grisac. Aquela situacion durèt fins al sègle XVIII.
Aprèp sa mòrt un processus de canonizacion s'endralhèt mas lo Grand Esquisma l'aturèt. Calguèt esperar lo 10 de març de 1870 per que Piu IX lo canonizèsse.
Contunha d'èsser una figura coneguda en Gavaudan.
Fèsta: lo 19 de decembre.


text:
Hawaii
Hawaii o las illas Hawaii, en hawaiian: Mokuʻāina o Hawaiʻi, es un estat e archipèla dels Estats Units d'America, situat dins l'Ocean Pacific, a 3700 km del territòri continental american.
Lo gentilici es hawaiian -a.
Es lo grop d'islas situat pus al nòrd de Polinesia, al centre de l'Ocean Pacific, al sud-oèst dels EUA, sud-èst de Japon, e nòrd-èst d'Austràlia. Hawaii presenta una granda varietat de mitans naturals, amb un clima tropical caud, abondància de plajas publicas e de volcans actius, çò que ne fa una destinacion populara pels toristas, surfaires, biologistas, e volcanològs. En causa de sa localizacion al mitan del Pacific, Hawaii a recebut fòrça influéncias nòrd-americanas e asiaticas en mai de sa cultura nativa pròpria. Hawaii a mai d'un milion d'estatjants permanents en mai dels visitaires e del personal militar american. Sa capitala es Honolulu subre l'isla de Oahu.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot hawaiian Hawai'i ven del protopolinesian *Sawaiki, amb lo sens tornar bastit de "la nòstra tèrra"[1]. De mots eissits de la meteissa etimologia se retròban dins totas las lengas polinesianas, coma lo Māori (Hawaiki), lo tongan (ʻAvaiki), e lo samoan (Savai'i).
Istòria[modificar | modificar la font]
Primièrs abitants (800-1778)[modificar | modificar la font]
Los primièrs poblaments atestats per de pròvas arqueologicas datan de l'an 300, probablament per de colons venguts de las Islas Marquesas, seguits per una segonda èrsa de migracion de Raiatea e Bora Bora al sègle XI.
Los polinesians de las Marquesas e benlèu de las Islas De la Societat pòdon aver poblat las islas hawaiianas d'en primièr entre los ans 300 e 500. Mas aquesta ipotèsi es sempre un subjècte de discussion[2]. D'unes arqueològs e istorians pensan qu'un primièr poblament eissit de las Marquesas e una segonda èrsa d'immigrants de Tahiti, en l'an 1000, introdusiguèron una nòva linhada de caps, lo sistèma Kapu, la practica de sacrificis umans e la basteson de heiaus. Aquela immigracion tardièra es detalhada dins la mitologia hawaiiana de Pa'ao. Per d'autres autors existís pas de pròva arqueologica o linguistica per una arribada tardièra de colons tahitians, e Pa'ao es un mite.
James Cook, arribada dels europèus al reialme d'Hawaii (1778–1893)[modificar | modificar la font]
Lo primièr contacte europèu conegut amb l'isla foguèt en 1778 per l'explorador britanic James Cook. Cook bategèt l'archipèla Islas Sandwich, en onor del lord britanic John Montagu que financèt son viatge. Cook visitèt las islas dos còps. Durant sa segonda visita en 1779, ensagèt de sequestrar lo rei (Alii Aimoku) de l'isla granda, Kalani'ōpu'u, e lo retenguèt en ostatge per se far tornar un galup qu'èra estat raubat, una tactica qu'aviá capitat a Cook en Tahiti e dins d'autras islas[3]. Kalani'ōpu'u e sos òmes combatèron e Cook e quatre de sos marins foguèron tuats alara que se retiravan per la plaja e bandissián sos galups.
Après la visita de Cook e la publicacion de mantun libres contant sos viatges, las islas hawaiianas recebèron fòrça visitaires europèus: exploradors, mercants, e mai pescaires de balenas que trobavan dins las islas un pòrt e una font d'aprovesiment. Lèu l'influéncia britanica se poguèt veire sus la bandièra de Hawaii amb l'Union Flag dins lo canton. Aqueles visitaires introdusiguèron de malautiás subre las islas pus isoladas e fòrça hawaiians tombèron malauts[4] perque possedissián pas de resisténcia a la gripa, la veròla, e al sarrampiu, entre d'autres. Pendent l'annada 1850, lo sarrampiu tuèt un cinquen de la populacion hawaiiana [5].
Dinastia Kamehameha[modificar | modificar la font]
Entre 1780 e 1790, los caps hawaiians luchèron de contunh pel poder. Aprèp una seria de batalhas que s'acabèt en 1795 e forcèt a la cession de l'isla de Kaua'i en 1810, totas las islas abitadas foguèron assubjectidas al sol e meteis poder del rei Kamehameha lo Grand, qu'establiguèt una dinastia que regnèt entrò a 1872.
Après l'accession de Kamehameha II al tròn en 1819, los missionaris protestants americans convertiguèron qualques hawaiians al cristianisme. Son influéncia faguèt desaparéisser mantunas practicas ancestralas, e Kamehameha III foguèt lo primièr rei hawaiian crestian. Hiram Bingham I un celèbre missionari protestant, foguèt lo conselhièr de fisança de la monarquia durant aqueste periòde. D'autres missionaris e sos descendants venguèron actius dins los afars comercials e politics, çò que menèt a de conflictes futurs entre la monarquia e sos subjèctes americans reguinhaires.
Los autres missionaris crestians (catolics, mormons, e episcopalians) èran actius, mas jamai convertiguèron pas mai qu'una minoritat de la populacion hawaiiana nativa.
La mòrt del rei celibatari Kamehameha V qu'aviá pas nomenat d'eiretièr menèt a l'eleccion populara de Lunalilo contre Kalākaua. Lunalilo defuntèt l'an seguent, tanben sens eiretièr. En 1874 l'eleccion foguèt contestada dins la legislatura entre Kalākaua e Emma. Aquò menèt a una revòlta e de tropas americanas e britanicas foguèron mandadas, e lo govèrn passèt a la dinastia Kalākaua.
Constitucion de 1887[modificar | modificar la font]
En 1887, Kalākaua foguèt forçat de signar la Constitucion del Reialme d'Hawaii, que faguèt pèrdre al rei una granda part de son autoritat. Caliá èsser proprietari per poder votar, çò que desavantatgèt fòrça hawaiians paubres e favorizèt la comunautat blanca rica. Los residents blancs èran autorizats a votar mas pas los asiatics. Coma la constitucion de 1887 foguèt signada jos la menaça de violéncia, èra sonada Bayonet Constitution. Lo rei Kalākaua, reduit a un òme de palha, regnèt entrò sa mòrt en 1891. Sa sòrre, Lli'uokalani li succedèt subre lo tròn.
En 1893, la reina Lili'uokalani anoncièt un projècte de nòva constitucion. Lo 14 de genièr de 1893, un grop d'òmes d'afars e de residents euroamericans formèron lo "Comitat de Securitat" per reversar lo Reialme d'Hawaii e obténer l'annexion pels Estats Units. John L. Stevens lo ministre american respondiguèt a aquesta demanda per lo mandadís d'una companhiá de marines americans. Coma o notèt un istorian, la preséncia d'aquestas tropas faguèt efectivament impossibla la proteccion de la monarquia[6].
Geografia[modificar | modificar la font]
Las islas principalas de l'archipèla son:
Topografia[modificar | modificar la font]
Archipèla situat a 3200km al sud-oèst de l'America del Nòrd,[7] Hawaii es l'estat pus al sud dels Estats Units e lo segond pus a l'oèst après Alaska. Sonque Hawaii e Alaska partejan pas cap de frontièras amb un autre estat american.
Hawaii es lo sol estat dels USA qu'es pas situat geograficament en America del Nòrd, es un archipèla completament enrodat d'aiga, e qu'a pas de linhas drechas dins sas frontièras.
Lo trescòl d'Hawaii, Mauna Kea, s'enauça a 4205m[8] mas es pus grand que lo Mont Everest en considerar que la basa de la montanha, se trapa al fons de l'Ocean Pacific a una prigondor de 10200m.[9]
Las uèits islas principalas, Hawaii, Maui, Oahu, Kahoolawe, Lanai, Molokai, Kauai e Niihau son acompanhadas de fòrças autras. Kaala es una isla pichona prèp de Niihau qu'es sovent negligida. Las Illas Hawaiianas del Nòrd-Oèst son un ensemble de nòu islas pichonas e vièlhas que s'estendon entre Nihoa e Kure e que constituisson çò restant de montanhas volcanicas pus importantas. I a tanben mai de 100 ròcs e illons, coma Molokini, son a l'encòp d'origina volcanica, sedimentària marina e deguts a l'erosion.[10]
Geologia[modificar | modificar la font]
Totas las islas hawaiianas son eissidas de l'activitat volcanica sosmarina deguda a una font magmatica dicha punt caud. Coma la placa tectonica situada jos la pus granda part de l'Ocean Pacific se mòu cap al nòrd-oèst, lo punt caud demòra estacionari, en crear dapasset de volcans nòus. Amor de la situacion del punt caud, los sols volcans actius son situats dins la part sud de la granda isla. Lo pus recent, Loihi, se tròba sus la còsta sud de la granda isla.
Economia[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ :Pollex—a reconstruction of the Proto-Polynesian lexicon, Biggs and Clark, 1994. The asterisk preceding the word signifies that it is a reconstructed word form.:
- ↑
- Títol : The Evolution of the Polynesian Chiefdoms
- Autor : Patrick Vinton Kirch
- Editor : Cambridge University Press
- Publication : 1989
- Paginas : 77–79
- ISBN 0521273161
@Book{Author = {Patrick Vinton Kirch},Title = {The Evolution of the Polynesian Chiefdoms},Publisher = {Cambridge University Press},Year = {1989},ISBN = {0521273161},}
- Patrick Vinton Kirch, The Evolution of the Polynesian Chiefdoms, Cambridge University Press, 1989, 77–79 p. (ISBN 0521273161)
- The Evolution of the Polynesian Chiefdoms / Patrick Vinton Kirch. – Cambridge University Press, 1989. – 77–79 p.. – – ISBN 0521273161
- Patrick Vinton Kirch, The Evolution of the Polynesian Chiefdoms, Cambridge University Press, 1989, 77–79 p., ISBN 0521273161
- Títol : The Evolution of the Polynesian Chiefdoms
- ↑ :Kuykendall, "The Hawaiian Kingdom Volume I: Foundation and Transformation", p18 "Cook's plan was to get the king on board the Resolution and keep him there until the stolen boat was returned—a plan that had been effective under similar circumstances in the south Pacific".:
- ↑ :Hawaii (state, United States):
- ↑ :Migration and Disease. Digital History.:
- ↑ Russ, William Adam (1992). The Hawaiian Revolution (1893–94). Associated University Presses, 350. ISBN 0945636431.
- ↑ What constitutes the United States, what are the official definitions?
- ↑ Mauna Kea Volcano, Hawaii
- ↑ Height of the Tallest Mountain on Earth
- ↑ {{{Títol}}}


text:
Basilica Santa Maria de Cracòvia
La Basilica Santa Maria de Cracòvia (en polonés Kościół Mariacki w Krakowie) es una glèisa gotica bastida au sègle XIV sus la plaça dau mercat de Cracòvia qu'èra alora la capitala de Polonha. La partida principala foguèt bastida entre la mitat dau sègle XIV e 1397. Lei doas tors principalas foguèron acabadas vèrs 1400-1406. Au sègle XVI, la tor pus pichona foguèt cubèrta d'un dòma inspirat per l'art de la Renaissença e, au sègle XVII, la tor pus granda foguèt cuberta d'un corona d'aur. Lo grand autar es ornat per un retaule gotic de fusta realizat entre 1477 e 1489 per Veit Stoss. Es lo retaule de fusta pus grand d'Euròpa.
Cada ora, es tocat un èr de claron que s'arresta sobde. Aquò commemora la legenda de la mòrt d'una sentinèla dau sègle XIII cargada de susvelhar lo relarg de la vila que cridava l'alarma ambé son instrument quand foguèt tuat per una sageta tatara. Pasmens, permetèt ais abitants de s'organizar, de rebutar l'ataca e de capturar un butin important. Aquela legenda, que sembla èsser apareguda dins lo corrent dau sègle XX car lo document pus ancian que ne'n parla data de 1929, es probablament inspirada per l'adopcion dei tors de la basilica coma luòc d'observacion per lei sentinèlas destinadas a la lucha còntra l'incendi qu'utilizan d'èrs musicaus per comunicar ò marcar leis oras.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Thadée Szydlowski, Le retable de Notre-Dame à Cracovie, Institut français de Varsovie / Les Belles Lettres (1935).


text:
1825
Aquesta pagina concernís l'an 1825 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Fin provisòria de la guèrra civila acomençada en 1803 entre lei senhors oròmos principaus dau país. Pasmens, aquò permetèt pas de restablir la patz, especialament dins la region de Gondar que demorava un enjòc important dei luchas intèrnas etiopianas.
Peró[modificar | modificar la font]
Après la fin de la Guèrra d'Independéncia de Peró l'annada precedenta (→ 1824), Simón Bolívar convoquèt d'eleccions destinada a la formacion d'un Congrès novèu per l'annada seguenta (→ 1826).
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Adopcion de l'edicte per rebutar lei naviris estrangiers. Ordonava a l'artilhariá japonesa de tirar sus totei lei naviris estrangiers passant lòng dau litorau (→ 1837, 1842).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 25 de febrièr - Jean-Baptiste Arban, musician francés (m. 1889)
- 27 de febrièr - Antòni Bigòt, poèta francés d'expression lengadociana (m. 1897)
- 15 de març - Aníbal Pinto Garmendia, president de Chile (m. 1884)
- 4 de mai - Thomas Henry Huxley, biològ britanic (m. 1895)
- 15 d'agost - Bernardo Guimarães, escrivan brasilièr (m. 1884)
- 25 de setembre - Rafael Wenceslao Núñez Moledo, president de Colómbia (m. 1894)
- 2 de decembre - Emperaire Pèire II de Brasil (m. 1891)
- 14 de decembre - Ezequiel Hurtado, militar e president de Colómbia (m. 1890)
- Augustin Verdure, personalitat de la Comuna de París (1871) (m. 1873)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 7 de mai - Antonio Salieri, compositor italian (n. 1750)
- 19 de mai - Henri de Saint-Simon, filosòf francés (n. 1760)


text:
James Tobin
James Tobin (Champaign, Illinois, 5 de març de 1918 - New Haven, Connecticut, 11 de març de 2002) foguèt un economista american. Aquel keynesian contribuiguèt a la sciéncia economica en particular, dins los domenis de l’investiment, dels mercats financièrs e de las politica budgetària e monetària. Es subretot celèbre per aver donat son nom a la taxa que propausèt la creacion. Lo Prèmi de la Banca de Suècia d'Economia en Memòria d'Alfred Nobel (dich Prèmi Nobel d'Economia) li foguèt autrejat en 1981.
Foguèt tanben a l’origina del modèl Tobit utilizat en econometria e de la nocion del ratio « Q de Tobin ».
En 1956, participèt al desvolopament del modèl Baumol-Tobin que descriu la demanda de moneda d'un menatge.
Biografia[modificar | modificar la font]
James Tobin faguèt sos estudis a l'Universitat de Harvard. Foguèt conselhièr economic de 1961 a 1962 del govèrn dels Estats Units d'America de John Fitzgerald Kennedy e professor a l'Universitat de Yale, de 1955 a 1988[1]. En 1981, foguèt laureat del Prèmi Nobel d'Economia.
James Tobin èra un economista keynesian, es a dire, entre autres, favorable a l'intervencion governamentala coma estabilizador de la produccion, avent per tòca de favorizar lo plen emplec e d'evitar las recessions. Batalhegèt amb Jacques Rueff en 1948 dins The Quarterly Journal of Economics sus un article titulat Las errors de la teoria generala de Lord Keynes que Rueff aviá escrich l'an precedent. Alara que Keynes pensava que la preferéncia per la liquiditat determina lo taus d'interès, James Tobin defendava l'idèa contrari, segon que lo nivèl dels tauses d'interèsses influisson aquela preferéncia per la liquiditat[2].
James Tobin venguèt celèbre en prepausant una taxacion sus de movements de capitals (transaccions de cambi). L'objectiu d'aquela taxacion èra de reduire l'especulacion de cort tèrme sus las plaças financièras, que jutjava contraproductiva. Suggeriguèt atal que los revenguts d'aquela taxa foguèsson fisats al FMI[3].
L'idèa de la taxa Tobin dicha « de sable dins los engranatges » o encara la « taxa Robin del Bòsc », es sostenguda per fòrça personalitats, organizacions de l'altermondialisme e associacions, coma ATTAC. Es denonciada pasmens per Robert Mundell. James Tobin declarèt el, que s'èra totjorn favorable a aquela taxa, èra d'en primièr partisan del liure escambi e considerava lo produch de la taxa coma segondari e que podiá doncas pas sostenir lo movement altermondialista[4].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Histoire vivante de la pensée économique: Des crises et des hommes; Jean-Marc Daniel; ed:Pearson Education; París
- ↑ (fr)L'indispensabla de la pensada economica Christophe Bormans, 2003 Studyrama, ISBN 2-84472-262-8
- ↑ (fr)Taxe Tobin : far nòu amb una idèa vielha La Croix, 9 de genièr de 2012
- ↑ Articles del jornal Le Monde http://www.lemonde.fr/web/recherche_breve/1,13-0,37-720331,0.html http://www.fsa.ulaval.ca/personnel/VernaG/REF/Textes/james_tobin.htm


text:
Jan Hus
Jan Hus (pron.: [ˈjan ˈɦus]) que ho un teologian, un lingüista e un universitari chèc. Ho rector de l'Universitat de Praga) en Boèmia e un precursor de la Reforma protestanta influenciat per l'anglés John Wyclif. Excomuniat per la Glèisa Catolica en 1411 e condemnat peu Concili de Constança que ho cremat suu lenhèr lo 6 de julhet de 1415.
A la soa mort que i avó ua crosada contra la Glèisa Hussiana (aperada Guèrras hussianas).
Qu'ei l'inventor deu hàchek (accent circonflèxe capvirat inventat per la lenga chèca).


text:
Pardines (Puèi Domat)
Pardinas [1] (Pardines en francés) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi Domat e la region de la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (Dauzat)


text:
Katie Melua
Ketevan Melua, mai coneguda coma Katie Melua (en georgian: ქეთი მელუა; Kutaisi, Georgia, 16 de setembre de 1984) es una cantaira britanica d'origina georgiana. Se faguèt conéisser al Reialme Unit gràcias al succès de son primièr album, Call Off the Search qu'espeliguèt en novembre de 2003. Aquela notorietat foguèt consolidada e venguèt internacionala en 2005 amb son segond album, Piece by Piece que coneguèt una capitada considerabla dins mantes païses.
Segon la Lista dels Rics del Sunday Times de 2008, Melua aviá una fortuna de 18 milions de liuras, çò que la situava dins los 10 musicians de mens de 30 ans mai rics del Reialme Unit.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Call off the search (2003)
- Piece by piece (2005)
- Pictures (2007)
- The House (2010)
- Secret Symphony (2012)
- Ketevan (2013)


text:
Daktulosphaira vitifoliae
La filloxèra (Daktulosphaira vitifoliae Fitch, 1856) es un insècte de la familha dels Phylloxeridae (Rhynchota Homoptera, superfamilha Aphidoidea).
Es un fitofag associat a las espècias del genre Vitis qu'ataca la rasic de l'espècia europèa (Vitis vinifera) e l'aparelh aerian de las espècias americanas (Vitis rupestris, V. berlandieri e V. riparia).
Aqueste fitofag de la vinha, originari d'America del Nòrd, apareguèt en Euròpa pendent la segonda mitat del sègle XIX, e uèi s'es espandit dins totes los païses viticòlas del mond. Provòca en pauc de temps de prejudicis grèus a la rasic que la consequéncia n'es la mòrt de la planta atacada, levat per d'unas vinhas americanas.


text:
Dinastia Qing
La dinastia Qing (tanben dicha dinastia Ch'ing o Ching o Tsing) foguèt la darriera dinastia que reinèt sus China de 1644 a 1912. Succediguèt a la dinastia Ming après un periòde de trebols grèus dins l'empèri e sei territòris vesins pendent la premiera mitat dau sègle XVII. A partir dau sègle XIX, l'Empèri Qing conoguèt un declin important e deguèt acceptar la dominacion deis estats europèus. Deguèt tanben faciar de conflictes intèrnes grèus en causa de l'abséncia de reformas e dei dificultats militaras còntra lei país estrangiers. Aquò causèt l'afebliment de la dinastia e son rebutament en 1912. Foguèt remplaçada per la Republica de China.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Formacion de l'estat manchó
- 1.2 La presa de contraròtle de China
- 1.3 L'adopcion d'una politica isolacionista
- 1.4 L'apogèu de la dinastia
- 1.5 Lei premierei dificultats de l'Empèri Qing
- 1.6 Lo declin continú de la dinastia
- 1.7 La fin de la dinastia
- 2 Organizacion politica e sociala
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Sciéncias
- 6 Cultura
- 7 Ligams intèrnes
- 8 Referéncias e nòtas
- 9 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de la dinastia imperiala Qing s'estend de 1644 a 1912. Dins aquò, aquela dinastia existissiá en Manchoria dempuei la fin dau sègle XVI. Après sa casuda, lo Japon creèt entre 1932 e 1945 un estat sota sa proteccion en Manchoria que son cap èra lo darrier emperaire de la dinastia rebutat en 1912. La presa dau poder per lei Manchós acomencèt en 1618 e s'acabèt solament en 1683. Conoguèron son apogèu au començament dau sègle XVIII mai lo país s'enfonsèt pauc a pauc dins un periòde d'estanhacion puei de declin, especialament dins lo domeni militar. Au sègle XIX, lo país poguèt donc plus luchar còntra leis armas europèas modèrnas e passèt rapidament sota l'influéncia europèa entraïnant l'aparicion de crisis grèvas a l'interior. Ansin, la dinastia foguèt rebutada per una revòuta generalizada dei províncias e de l'armada que proclamèron la Republica de China.
Formacion de l'estat manchó[modificar | modificar la font]
La dinastia Qing es pas eissida de l'etnia chinesa Han que forma la majoritat de la populacion. Au contrari, se formèt dins lo nòrd de China a partir d'un pòble dich Jurchen qu'èra vassau de l'Empèri e qu'èra devesit entre de tribús rivalas. Ansin, la dinastia dei Qing faguèt son aparicion vèrs la fin dau sègle XVI dins lo corrent d'un conflicte tribau. Entre 1582 e 1616, son fondator, Nurhachi, capitèt de renforçar sufisament son poder gràcias a l'unificacion de divèrsei tribús per denegar la dominacion de la dinastia Ming sus la region nòrd de l'Empèri Chinés. Aquò foguèt realizat en 1618 ambé la publicacion dei Sept grègues còntra la tirania imperiala e acomencèt una rebellion armada còntra lei Ming[1]. Entre 1618 e 1621, una premiera tièra de victòrias li permetèt de s'aprochar dei territòris mongòls. Nurhachi favorizèt lo raprochament entre Manchós e Mongòls. Aquò foguèt la fònt d'un alfabet novèu per lo manchó e permetèt la creacion d'una administracion militara e civila per lei divèrsei tribús de la rebellion. Enfin, la rebellion poguèt aprofichar l'experiéncia militara deis armadas mongòlas.
Aquelei basas permetèron la fondacion d'una dinastia e d'un estat solids. D'efèct, en 1626, Nurhachi moriguèt après una desfacha còntra lo generau chinés Yuan Chonghuan au sètge de Liaoning. Après un periòde brèu de rivalitats, la succession foguèt assegurada per son fiu Huang Taiji qu'empachèt la dislocacion de l'òbra de son paire e contunièt la lucha còntra lei tropas mandadas per lo govèrn Ming.
La presa de contraròtle de China[modificar | modificar la font]
La presa de contraròtle de China se debanèt dau començament de la rebellion de Nurhachi a la fin dau sègle XVII. D'en premier, lei Qing deguèron eliminar lei movements fidèus ai Ming que foguèron solament vencuts en 1683. D'en segond, la dinastia novèla deguèt assegurar sa posicion novèla per lo redreiçament organizacionau dau país, l'estabilizacion de sei frontieras pus menaçadas e per la reconoissança dau poder novèu per lei país estrangiers.
La conquista dau país[modificar | modificar la font]
La conquista dau país s'acabèt en 1683 après una guèrra civila lònga còntra lei tropas fidèlas a la dinastia anciana dei Ming e còntra divèrsei movements de revòutas dirigits per de païsans o de militars. L'element decisiu d'aqueu conflicte foguèt la decision de Huang Taiji de fisar una partida dei pòstes de son administracion o de son armada ai membres de l'etnia Han que forma la majoritat de la populacion chinesa. Ansin, seis enemics poguèron pas formar un frònt unit Han còntra lei Manchós.
Gràcias ais esfòrç dau generau Yuan Chonghuan e la crompa d'armaments europèus modèrnes ai Portugués, lei Ming foguèron capables de resistir victoriosament fins a 1630 quand lo generau foguèt executat per un complòt de la Cort imperiala. En 1635, Huang Taiji adoptèt lo nom de Manchó per lo pòble jurchen e, amb una armada reorganizada, ataquèt tornarmai lei Ming. En 1637, prenguèt lo contraròtle de Corèa puei, entre 1640 e 1642, averèt una tièra de batalhas còntra lei Ming causant lor afondrament politic e militar en causa de l'entraïnament d'unei revòutas dins lei províncias de l'Empèri. Lo 24 d'abriu de 1644, la rebellion de Li Zicheng conquistèt la capitala onte lo darrier emperaire Ming se suicidèt. Una partida dei fòrças Ming encargada de protegir la Granda Muralha preferiguèt alora se raliar ai Qing que poguèron intrar dins Pequin lo 6 de junh de 1644. Una ceremònia de funeralhas foguèt organizada per lo darrier emperaire Ming per legitimar sa succession per lei Qing.
Entre 1645 e 1647, lei rebellions grandas deis annadas 1630-1640 (Li Zicheng, Zhang Xianzhong) foguèron esquichadas per leis armadas Qing mai la lucha militara contunièt per assegurar la presa dau poder per lei Manchós. Lei doas etapas principalas d'aqueu procediment foguèron l'equichament de la revòuta organizada entre 1678 e 1681 per de notables dau regim puei l'eliminacion dei darriereis autoritats Ming. En 1662, lo darrier pretendent Ming au tròne imperiau foguèt executat. Enfin, en 1683, lei darrierei tropas fidèlas ai Ming foguèron destruchas après la conquista de l'illa de Formosa.
L'estabilizacion de l'òrdre imperiau manchó[modificar | modificar la font]
Entre 1645 e la fin dau sègle XVII, lo poder novèu dei Qing deguèt renforçar sa posicion, la legitimar e l'estabilizar. Au nivèu financier e economic, la dinastia novèla deguèt redreiçar la situacion per melhorar lei condicions de vida de la populacion e aumentar lei revenguts dau govèrn. Aquò foguèt realizat durant la segonda mitat dau sègle, principalament pendent lo rèine de Kangxi (1661-1722). Ansin, entre 1668 e 1692, lo budget imperiau passèt de 14,93 milions de taels a 27,39 milions. Aquò permetèt de reorganizar e de restaurar l'administracion dau país.
Au nivèu diplomatic, lei Qing capitèron d'obtenir la reconoissença diplomatica deis estats o tribús asiatics vesins. Ansin, en 1689, lei Qing obtenguèron la signatura d'un tractat ambé lei Rus a prepaus dau traçat de la frontiera entre lei dos estats[2]. de relacions comercialas foguèron tanben establidas. A partir de la fin dau sègle XVII, China mandèt egalament un ensems d'ofensivas en direccion dei territòris a l'oèst de China per reprendre sa posicion se senhoriá sus leis estats de la region. Aquò entraïnèt a partir de 1696, lo començament d'un conflicte lòng e acarnat còntra l'estat dzungar e va permetre ai Chinés d'establir de protectorats sus Tibet o sus una partida de Mongolia.
L'adopcion d'una politica isolacionista[modificar | modificar la font]
A partir dau rèine de l'emperaire Shunzhi (1643-1661), la dinastia Qing decidiguèt d'adoptar una politica isolacionista per limitar lei contactes ambé l'estrangier e limitar lei cambis comerciaus ambé lei marchands europèus, solament autorizats dins lo pòrt de Macau. Aquò foguèt decidit inicialament per luchar còntra la flòta Ming basada sus l'illa de Formosa e per empachar una expedicion terrèstra d'aquelei tropas[3]. Ansin, la màger part de la populacion chinesa vivent de lòng dau litorau se deguèt desplaçar a l'interior dei tèrras. Après la conquista de Formosa, aquela politica demorèt entraïnant la barradura de China au rèsta dau monde, subretot après l'expulsion dei missionaris crestians en 1724.
L'apogèu de la dinastia[modificar | modificar la font]
Lei rèines deis emperaires Yongzheng (1723-1735) e Qianlong (1735-1796 [4]) son considerats coma l'apogèu de la China Qing. Yongzheng reformèt l'administracion chinesa per centralizar mai la presa de decision e aumentar son eficacitat, especialament dins lo domeni financier. Contunièt de sostenir la classa dei païsans que foguèron exonerats dau pagament de l'impòst. D'un biais similar dins leis afaires militars, creèt tanben un organisme per centralizar e renfòrçar lo poder imperiau sus lei fòrças armadas.
Son successor Qianlong aprofichèt una partida de sei reformas magerament dins lo domeni economic e renforcèt egalament encara leis estructuras l'administracion locala magerament dins lo sector financier. Au nivèu diplomatic, estendeguèt l'Empèri vèrs l'oèst au profiech de Mongolia, de Tibet que deguèt acceptar una garnison après l'invasion gurkha de 1788-1791 o de l'estat dzungar que foguèt destruch. En revenge, lei campanhas en Birmania e au Vietnam s'acabèron per de reviradas. Vèrs la fin de son rèine, Qianlong refusèt lei demandas britanicas e olandesas de durbir l'Empèri au comèrci europèu. Pasmens, aquelei guèrras aguèron un còst important per lei finanças chinesas ja afeblidas per la corrupcion que se desvolopèt a la Cort. A partir deis annadas 1770, l'empèri foguèt tocat per una crisi economica grèva que marquèt lei premiers signes de declin dau país.
Lei premierei dificultats de l'Empèri Qing[modificar | modificar la font]
Dins la premiera mitat dau sègle XIX, lei signes de declin apareguts a la fin dau rèine de Qianlong se transformèt en dificultats importants per la dinastia Qing. D'efèct, lo periòde foguèt caracterizat per una aumentacion gròssa de la populacion, una estanhacion de l'economia causant de trebols sociaus mai e mai grèus e la rigitat de l'administracion imperiala que foguèt pas capabla de se transformar per faciar la situacion. De mai, après la fin dei guèrras napoleonencas en 1815, l'aumentacion dau comèrci mondiau e lei limits comerciaus chinés venguèron un problèma diplomatic major. D'un caire, la demanda dei país europèus per de produchs chinés aviá aumentat. D'un autre, leis autoritats chinesas acceptavan solament lo pagament en argent. China, gràcias a sa populacion, representava tanben un desbocat potenciau fòrça important per lei produchs d'Euròpa. Ansin, dins leis annadas 1830, lei marchands faguèron pression sus lor govèrn per obtenir la dubertura de China au comèrci internacionau.
Aquelei doas fònts de tensions, interiora e exteriora, van entraïnar de problèmas grèus au començament deis annadas 1840 d'un biais simultanèu. A l'interior, de faminas e d'inondacions fòrça importantas se debanèron a partir de 1839 causant divèrsei revòutas localas mai o mens importantas fins a l'entraïnament de la Revòuta Taiping en 1851 que s'acabarà solament en 1864 après la destruccion d'unei províncias dau sud[5]. D'autra part, en 1839, la lucha deis autoritats chinesas còntra lo comèrci de l'òpi per lei marchands europèus entraïnèt una reaccion militara britanica (Premiera guèrra de l'òpi de 1839 e 1842) que s'acabèt per una victòria aisada de la flòta anglesa e la capitulacion dau govèrn imperiau. Per lo tractat de Nankin (1842), lei Chinés deguèron acceptar la dubertura de son territòri au comèrci europèu e abandonar una partida important de sa sobeiranetat sus sei doanas. En 1844, leis autrei nacions occidentalas majoras coma França obtenguèron de drechs similars. Aquò causèt una crisi economica grèva (chaumatge, inflacion) en causa de l'arribada de produchs europèus e serà coma lei desastres naturaus dau meme periòde a l'origina de la Revòuta Taiping.
Lo declin continú de la dinastia[modificar | modificar la font]
La segonda mitat dau sègle XIX foguèt caracterizat per la perseguida dau declin chinés que deguèt faciar de crisis interioras e exterioras novèlas que confirmèron e aumentèron son afebliment. Enterin, a partir deis annadas 1860, un assai de modernizacion foguèt realizat per modernizar rapidàment una partida dau país.
Aquelei temptativas de modernizacion acomencèron après la mòrt de l'emperaire Xianfeng. Cixi, una concubina de Xianfeng e maire de l'emperaire novèu prenguèt lo poder amb un grop de notables de la Cort. Acomencèron una politica de modernizacion segon lo modèl occidentau especialament dins lei sectors industriaus e militars. Entre 1872 e 1885, d'entrepresas chinesas modèrnas poguèron donc se desvolopar mai representavan una partida fòrça minoritària de l'economia chinesa. De mai, èran generalament dependentas deis Europèus per lor logistica e èran menaçadas au nivèu economic per lei privilègis obtenguts per lei nacions occidentalas.
A l'exterior, China subiguèt una tièra de desfachas novèlas còntra leis Europèus puei lo Japon que se modernizèt fòrça rapidament après la Restauracion Meiji (1868-1869). En 1856-1860, la Segonda guèrra de l'òpi veguèt una fòrça francesa e anglesa relativament pichona anientar una armada chinesa e pilhar Pequin. La convencion de Pequin confirmèt e aumentèt lei privilègis acordats en 1842-1844. Puei, entre 1881 e 1885, una guèrra novèla per s'opausar a la conquista per lei Francés d'Indochina e a la creacion d'una zona d'influéncia francesa dins lo sud de l'Empèri s'acabèt per una desfacha suplementària. Enfin, entre 1894 e 1895, lo Japon ataquèt Corèa e i bateguèt lei fòrças modernizadas de l'Empèri. Lo tractat de Shimonoseki permetèt l'evacuacion de Corèa per lei Japonés qu'obtenguèron en cambi lo drech de colonizar l'illa de Formosa.
La fin de la dinastia[modificar | modificar la font]
La fin de la dinastia aguèt luòc au començament dau sègle XX après la revirada deis assais de modernizacion dau país. Enterin, de movements nacionalistas opausats a la preséncia estrangiera en China e tanben ais institucions se desvolopèron causant l'afebliment definitiu de la dinastia Qing que foguèt rebutada oficialament lo 1er de genier de 1912 per la proclamacion de la Republica de China.
D'efèct, après sei desfachas de la fin dau sègle XIX, l'Empèri Qing decidiguèt d'accelerar sa modernizacion sota la direccion de l'emperaire Guangxu. Aquò pertocava lei fòrças armadas e egalament l'administracion, l'organizacion politica (redaccion d'una constitucion) o lo sistèma educatiu. Lo movement se turtèt a l'oposicion dei conservadors que capitèron un còp d'estat en 1898 e reprimiguèron lei partisans dei reformas. La revòuta ganhèt una partida de la populacion que prenguèt lo contraròtle de Pequin (Revòuta dei Boxers) en 1900. La rebellion, encoratjada inicialament per lo govèrn Qing, foguèt vencuda e destrucha per l'Aliança deis Uech Nacions. Lei condicions de patz impausadas en 1901 foguèron una umiliacion novèla per lo govèrn imperiau.
En 1908, la mòrt quasi simultanèa de l'emperaire Guangxu e de Cixi marquèt la disparicion dei caps principaus de la Cort. Lo 10 d'octòbre de 1911, una insurreccion acomencèt dins lo Jiangxi. S'estendeguèt rapidament au rèsta de l'Empèri e d'unitats de l'armada decidiguèron de prendre lei parts de la revòuta. Tre lo 3 de novembre, lo comandant de l'armada chinesa decidiguèt de començar de negociacions secrètas ambé l'insurreccion. Lo 3 de decembre, un alta-au-fuòc foguèt signat entre lei fòrças fidèlas a l'emperaire e lei revolucionaris. Lo 11, un congrès acomencèt ambé lei representants de 17 províncias de l'empèri que s'acordèron sus l'estructura d'un poder provisòri. Lo 29, Sun Yat-sen es elegit per president de la Republica. Lo 12 de febrier de 1912, lo rèsta dau govèrn imperiau, replegat dins lo nòrd de China, anoncièt l'abdicacion dau darrier emperaire, Puyi qu'èra vièlh de 3 ans, marcant la fin definitiva de la dinastia Qing e de l'Empèri Chinés.
En 1917, un còp d'Estat brèu foguèt realizat per un generau partisan dei Qing e donèt tornarmai lo poder a Puyi durant 12 jorns. Vièlh de 12 ans, l'enfant foguèt fòrçat a una abdicacion novèla per lei Republicans que reprenguèron lo poder. Enfin, entre 1932 e 1945, durant la Segonda Guèrra Mondiala, lei Japonés utilizèron egalament Puyi per dirigir e legitimar la creacion d'un estat-satellit en Manchoria. Dich Manchokuò, aquel estat, largament fictiu, s'afondrèt rapidament en fàcia de l'ofensiva sovietica dins la region a la fin de 1945.
[modificar | modificar la font]
Coma successor de la dinastia Ming, la dinastia Qing recuperèt l'estructura governamentala e administrativa tradicionala de l'Empèri Chinés. Ansin, lo poder Qing aguèt una forma similara ai dinastias precedentas mai i apondèt seis innovacions pròprias, especialament dins lo partiment dei pòstes pus importants entre Manchós e Hans. En revenge, lo sistèma militar foguèt prefondament reformat per donar inicialament un ròtle primordiau ai soudats manchós e mongòls supausats pus fidèus que lei soudats hans. Aquela organizacion conoguèt un declin marcat a partir de la mitat dau sègle XIX quand lo país deguèt faciar d'armadas pus modernizadas e que l'influéncia dau poder dau govèrn centrau demeniguèt fortament. Ansin, a la fin dau periòde Qing, una armada novèla será creada segon de critèris occidentaus.
Lo govèrn centrau[modificar | modificar la font]
Fins ais assais de reformas de la fin dau sègle XIX, lo govèrn centrau de l'Empèri Qing aviá una estructura similara ai govèrns desvolopats per lei dinastias precedentas. L'emperaire èra lo centre dau poder e èra ajudat per sièis ministres principaus. Dins aquò, lo fach que la dinastia Qing èra eissida d'un etnia minoritària obliguèt d'assegurar de pòstes a l'etnia Han majoritària e de contrarotlar la fidelitat dei foncionaris non manchós. D'autra part, certaneis emperaires apondèron quauqueis organs novèus dins lo govèrn. Enfin, lo periòde deis assais de reformas veguèt divèrseis innovacions inspiradas per lo modèl dei govèrns europèus.
Ansin, au començament de la dinastia, l'emperaire èra enviroutat per sièis ministres qu'èran encargats de l'administracion civila (evaluacion, promocion... etc.), dei finanças, dei rites religiós, deis armadas, de la justícia e deis òbras publicas. Aquelei ministèris èran tradicionaus dins l'Empèri Chinés. Dins aquò, la dinastia Qing establiguèt un cambiament important ambé la nominacion de dos caps, un Manchó e un Han, per cada organisme. Un autre cambiament èra la creacion d'un Departament de l'Ostau imperiau qu'èra encargat de la gestion deis afaires intèrnes dau Palais e de la familha de l'emperaire. Enfin, un ensems administratiu foguèt tanben creat per s'ocupar dei relacions ambé Tibet e lei territòris mongòls.
Sota lo rèine de l'emperaire Yongzheng, s'apondèt un Grand Conseu que permetèt de centralizar l'autoritat imperiala sus leis afaires militars e administratius. Aqueu conseu venguèt rapidament lo còr de decision principau per l'emperaire. Sa composicion evolucionèt segon lo periòde mai venguèt pauc a pauc facha de dos Han, dos Manchós e d'un prince de la familha imperiala. En 1861, après la desfacha còntra l'aliança dei Britanics e dei Francés durant la Segonda guèrra de l'òpi, un Ministèri deis Afaires Estrangiers foguèt organizat segon lo modèl europèu. Inicialament creat per un periòde limitat, aqueu ministèri venguèt rapidament permanent e veguèt seis efectius e son budget aumentar fortament a la fin dau sègle XIX. Enfin, en 1898, de reformas dau govèrn foguèron prepausadas mai lo còp d'Estat dei conservadors empachèt lor aplicacion.
L'organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
L'organizacion territòriala de l'Empèri Qing foguèt fòrtament inspirada per lo mòde d'organizacion adoptat per la dinastia Ming. Dins aquò, se debanèt quauquei reformas regardant l'organizacion intèrna dei províncias chinesas e per inclure lei territòris, mai o mens autonòms, sota protectorat en Mongòlia, dins l'oèst de China e au Tibet.
China e Manchoria foguèron devesidas en províncias segon lo tipe d'administracion tradicionala dau país. Puei, dos o tres províncias foguèron gropadas per formar de vicereiautats. Cada província èra dirigida per un cap civiu e un cap militar. Enfin, aquelei províncias èran devesidas en prefecturas, sota-prefecturas e comtats que sei caps èran respectivament de prefècts, de sota-prefècts e de magistrats. L'estatut dei regions en fòra dei províncias chinesas èra variable mai lei fòrças armadas i avián generalament un ròtle primordiau. Per exemple, au Tibet e dins certanei territòris mongòls sota lo contraròtle chinés, la preséncia Qing èra marcada per de garnisons e de representants oficiaus qu'avián un poder mai o mens important sus leis afaires locaus. Enfin, d'Estats coma Corèa èran vassaus de China.
Lei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
L'organizacion dei fòrças armadas conoguèron dos periòdes diferents separats per la Revòuta Taiping. D'en premier, l'armada Qing foguèt organizada segon un sistèma creat per Nurhachi per lei tribús qu'èran devesidas en bandieras. Cada bandiera formava una armada independenta e aviá sa color pròpria. Existiá uech unitats d'aqueu tipe. Tres èran sota la comandament dirècte de l'emperaire e cinc sota la direccion d'un membre de sa familha. Inicialament eficaç, aqueu sistèma organizacionau foguèt pauc a pauc estendut ai províncias e ais etnias conquistas còntra lei Ming.
Après la guèrra, aquelei fòrças foguèron devesidas entre una fòrça principala en garnison a Pequin e lo rèsta dei tropas que foguèron mandadas en garnison dins lo rèsta dei vilas importantas de l'Empèri. D'autra part, leis etnias foguèron separadas car lei Qing per empachar de contactes entre soudats Han e Manchó. Pasmens, lo periòde de patz relativa establit a partir de la mitat dau sègle XVIII entraïnèt un declin major de la capacitat militara de l'armada chinesa. Ansin, aquelei tropas foguèron pas capablas de s'opausar ais armadas europèas dau sègle XIX e conoguèron de dificultats grèvas pendent la Revòuta Taiping. La fin dau sègle XIX veguèt donc l'aparicion d'unitats militaras novèlas qu'èran organizadas segon lo sistèma europèu. Après la desfacha còntra Japon en 1895, aquela evolucion venguèt pus marcada e foguèt formada la Novèla Armada que participarà au còp d'Estat de 1911.
Economia[modificar | modificar la font]
Caracterizada per una expansion demografica fòrça importanta, l'economia chinesa dau periòde Qing foguèt fòrça dinamica e foguèt una fònt de revenguts importantas fins a la mitat dau sègle XIX. Pasmens, a partir d'aquela epòca, lo declin militar dau país permetèt ai país estrangiers, principalament europèus, d'obtenir la signatura d'acòrds comerciaus fòrça desfavorables ais interés dau govèrn chinés. Vèrs la fin de la dinastia, d'esfòrç limitats foguèron acomençats per modernizar l'economia mai aqueleis assais foguèron abandonats après lo rebutament dei Qing causant un afebliment fòrça important de l'economia chinesa. Ansin, au començament dau sègle XX, China aviá perdut sa posicion economica dominanta au profiech deis economias occidentalas coma lo Reiaume Unit o leis Estats Units d'America.
Demografia[modificar | modificar la font]
Lo periòde Qing foguèt caracterizat per una aumentacion fòrça importanta de la demografia chinesa. Ansin, evolucionèt de 150 milions d'abitants a la fin de la dinastia Ming a aperaquí 300 milions a la fin dau sègle XVIII. Doas rasons principalas permèton d'explicar aquela aumentacion : l'introduccion de cerealas novèlas dempuei lo continent american o lo sud d'Asia e lo periòde lòng de patz durant tot lo sègle XVIII.
Moneda[modificar | modificar la font]
Coma durant la dinastia precedenta, lei monedas d'argent demorèron lo centre dau sistèma financier chinés. Aqueu metau foguèt longtemps lo biais solet de pagament acceptat per lei marchands chinés. Durant tot lo periòde de la dinastia, aqueu sistèma foguèt relativament estable gràcias a la produccion d'argent dau continent american que poguèron alimentar e satisfaire lei besonhs de l'economia de l'Empèri.
Evolucions e declin[modificar | modificar la font]
Destrucha per lei combats còntra lei Ming, l'economia Qing conoguèt un redreiçament a la fin dau sègle XVII. Maugrat la politica isolacionista dau regim, lo comèrci internacionau aumentèt durant tot lo sègle XVIII gràcias ais exportacions (seda, tè, produchs industriaus...). Dins aquò, au començament dau sègle XIX, lo mantenement dei limits impausats au comèrci ambé leis Europèus puei la lucha activa dau govèrn còntra lo comèrci illegau de l'opium entraïnèt una tièra de conflictes armats còntra lei fòrças occidentalas. Aquò causèt un premier declin de l'economia chinesa que foguèt fòrtament tocada per la Revòuta Taiping. Enfin, a la fin dau sègle XIX, leis assais d'industrializacion demorèron fòrça limitats e la politica de zonas d'influéncia sus lo territòri chinés per lei poissanças colonialistas e lo declin economic contunièt. En 1911, China èra una poissança economica segondària a respèct dei país industrializats coma lo Reiaume Unit o Alemanha.
Religion[modificar | modificar la font]
Lo periòde Qing veguèt pas de cambiaments majors dins son estructura religiosa fins a la fin de la dinastia. D'efèct, lei religions tradicionalas contunièron d'èsser majoritàrias mentre que lei religions occidentalas contuniavan de progressar pauc a pauc dins la populacion. Pasmens, e mai se l'estructura religiosa prefonda dau país evolucionèt pauc, d'eveniments e d'assais de reformas importants aguèron luòc a partir de la mitat dau sègle XIX, de movements religiós novèus apareguèron mesclant divèrseis ideologias tant religiosas coma politicas. Lo pus conegut es lo movement Taiping que foguèt a l'origina d'una revòuta majora dins lo sud dau país entre 1851 e 1864. De mai, en fòra de l'emergéncia d'aquelei grops novèus, lei país occidentaus obtenguèron un drech de predicacion pus important per sei missionaris, generalament crestians, escrichs dins lo tèxte deis acòrds comerciaus signats durant lo sègle.
Sciéncias[modificar | modificar la font]
La China de la dinastia Qing foguèt un centre intellectuau mondiau major fins au sègle XIX mai lei sciéncias chinesas perdeguèron pauc a pauc lor posicion dominanta au profiech deis idèas europèas. Lei rasons d'aquela evolucion son mau conegudas, subretot que lo país conoguèt d'evolucions importantas au nivèu scientific e tecnologic. Pasmens, lor ritme es relativament lent a respèct deis evolucions que se debanèron en Euròpa a partir dau sègle dei Lutz. Ansin, per exemple, tre leis annadas 1840, China èra en retard dins lo domeni deis armaments.
Cultura[modificar | modificar la font]
Maugrat lo declin politic progressiu dau país, China demorèt un centre culturau major pendent tota l'epòca Qing. Foguèt magerament lo cas dins lei domenis tradicionaus, ja existents durant lei dinastias precedentas. Pasmens, vèrs la fin de la dinastia, certanei domenis aprofichèron la situacion de crisis politica e socialas per se transformar e desvolopar de tematicas novèlas. L'exemple principau d'aquela situacion es la literatura que conoguèt divèrsei periòdes diferents e prolifics mai la pintura e l'arquitectura contunièron d'èsser d'arts majors ambé d'òbras importantas.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ L'entraïnament d'aquela rebellion li permetèt d'obtenir lo raliment dei darrierei tribús encara independentas e d'unificar la màger part dei Jurchens.
- ↑ Aqueu tractat permetèt de reglar un conflicte frontalier limitat (quauquei centenaus de mòrts) acomençat en 1652.
- ↑ Una decision similara foguèt adoptada vèrs la fin dau sègle XV per luchar còntra la piratariá practicada per certanei senhors japonés.
- ↑ Qianlong abdiquèt oficialament en 1796 per pas reinar mai que son grand Kangxi. Dins aquò, demorèt lo cap reau dau país fins a sa mòrt en 1799.
- ↑ Lei pèrdas umanas son generalament estimadas entre 20 e 30 milions de mòrts.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Bartlett, Beatrice S., Monarchs and Ministers: The Grand Council in Mid-Ch'ing China, 1723–1820, University of California Press, 1991. ISBN 978-0-520-06591-8.
- (en) Ebrey, Patricia, Chinese Civilization: A Sourcebook (2a edicion), Simon and Schuster, 1993. ISBN 978-00-2908752-7.
- (en) Elliott, Mark C., "The Limits of Tartary: Manchuria in Imperial and National Geographies", Journal of Asian Studies, 59 (2000): 603–46.
- (en) Faure, David, Emperor and Ancestor: State and Lineage in South China, Stanford University Press, 2007. ISBN 978-0-8047-5318-0.
- (en) Murphey, Rhoads, East Asia: A New History (4a edicion), Pearson Longman, 2007. ISBN 978-0-321-42141-8.
- (en) Myers, H. Ramon and Yeh-Chien Wang, "Economic developments, 1644–1800", dins Willard Peterson (ed.), The Cambridge History of China: Volume 9: The Ch'ing Empire to 1800, pp. 563–647. Cambridge University Press, 2003. ISBN 978-0-521-24334-6.
- (en) Rawski, Evelyn S., The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions, University of California Press, 1998. ISBN 978-0-520-21289-3.
- (en) Smith, Richard Joseph, China's Cultural Heritage: The Qing Dynasty, 1644–1912, Westview Press, 1994. ISBN 978-0-8133-1347-4.
- (en) Têng, Ssu-yü, and John King Fairbank, China's Response to the West: A Documentary Survey, 1839–1923,Harvard University Press, 1979. ISBN 978-0-674-12025-9.
- (en) Tong, Chee Kiong, e Kwok B. Chan (eds), Alternate Identities: The Chinese of Contemporary Thailand, Times Academic Press, 2001. ISBN 978-981-210-142-6.
- (en) Torbert, Preston M., The Ch'ing Imperial Household Department: A Study of Its Organization and Principal Functions, 1662–1796, Harvard University Asia Center, 1977. ISBN 978-0-674-12761-6.
- (en) Wakeman, Frederic, The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-century China, University of California Press, 1985. ISBN 978-0-520-04804-1.
- (en) Waley-Cohen, Joanna, The culture of war in China: empire and the military under the Qing Dynasty, I.B. Tauris, 2006. ISBN 978-1-84511-159-5.
- (en) Woo, X.L., Empress dowager Cixi: China's last dynasty and the long reign of a formidable concubine: legends and lives during the declining days of the Qing Dynasty, Algora Publishing, 2002. ISBN 978-1-8929-4188-6.


text:
Agrenièr
L'agrenièr var. agranhonièr, espin negre, bròc negre, aranhoèr, aralet, prunelièr, boisson negre,(Prunus spinosa) es un arbust de fuèlhas caducas de la familha de las rosacièas.
Distribucion[modificar | modificar la font]
Es corrent dins las baralhas dins un airal anant d'Eurasia a l'Africa del Nòrd. Sonque se tròba dins las zonas temperadas e s'arèsta a partir del centre d'Escandinàvia e de las zonas de clima subartic.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Atenh fins a dos metres de naut e es garnit de fòrça espinas inseridas dins la tija e dins las ramas.
Florís cap la fin de l'ivèrn o al començament de la Prima segon lo clima amb de flors blancas que sortisson abans las fuèlhas.
Usatges[modificar | modificar la font]
Los fruches de l'agrenièr, los agranhons, son esferics e d'un centimetre de diametre aproximativament.
Son comestibles mais fòrça astringents e contenon una granda quantitat de tanin. Son gost melhora quand se bleteja aprèp que sofriguèt d'una gelada. Se ne podon far de confituras e tanben se poden secar o sevar dins lo vinagre. Lo gost dels agranhons es similar a aquel del fruch nomenat umeboshi (梅干), fruch popular al Japon que se menja normalament salat e fermentat.
Aqueles fruchs son la basa de la licor del bascoat nomenada patxaran.


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement de Heilbronn (125)
Liste des communes
Neckarsulm
Ville de Neckarsulm, localité de l'Allemagne de 26 000 habitants.
La mairie de Neckarsulm a un site Internet.
Eppingen
Ville d'Eppingen, localité de l'Allemagne de 21 000 habitants.
La mairie d'Eppingen a un site Internet.
Bad Rappenau
Ville de Bad Rappenau, localité de l'Allemagne de 20 000 habitants.
La mairie de Bad Rappenau a un site Internet.
Bad Friedrichshall
Ville de Bad Friedrichshall, localité de l'Allemagne de 18 000 habitants.
La mairie de Bad Friedrichshall a un site Internet.
Brackenheim
Ville de Brackenheim, localité de l'Allemagne de 15 000 habitants.
La mairie de Brackenheim a un site Internet.
Obersulm
Ville d'Obersulm, localité de l'Allemagne de 13 000 habitants.
La mairie d'Obersulm a un site Internet.
Weinsberg
Ville de Weinsberg, localité de l'Allemagne de 11 000 habitants.
La mairie de Weinsberg a un site Internet.
Schwaigern
Ville de Schwaigern, localité de l'Allemagne de 11 000 habitants.
La mairie de Schwaigern a un site Internet.
Lauffen
Ville de Lauffen, localité de l'Allemagne de 10 000 habitants.
La mairie de Lauffen a un site Internet.
Leingarten
Ville de Leingarten, localité de l'Allemagne de 10 000 habitants.
La mairie de Leingarten a un site Internet.
Neuenstadt am Kocher
Ville de Neuenstadt am Kocher, localité de l'Allemagne de 9 600 habitants.
La mairie de Neuenstadt am Kocher a un site Internet.
Ilsfeld
Ville d'Ilsfeld, localité de l'Allemagne de 8 500 habitants.
La mairie d'Ilsfeld a un site Internet.
Möckmühl
Ville de Möckmühl, localité de l'Allemagne de 8 000 habitants.
La mairie de Möckmühl a un site Internet.
Untergruppenbach
Ville d'Untergruppenbach, localité de l'Allemagne de 7 800 habitants.
La mairie d'Untergruppenbach a un site Internet.
Nordheim
Ville de Nordheim, localité de l'Allemagne de 7 400 habitants.
La mairie de Nordheim a un site Internet.
Gundelsheim
Ville de Gundelsheim, localité de l'Allemagne de 7 200 habitants.
La mairie de Gundelsheim a un site Internet.
Bad Wimpfen
Ville de Bad Wimpfen, localité de l'Allemagne de 6 800 habitants.
La mairie de Bad Wimpfen a un site Internet.
Flein
Ville de Flein, localité de l'Allemagne de 6 600 habitants.
La mairie de Flein a un site Internet.


text:
Dampleux
Dampleux es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Dampleux ven de Danleux #que lududes ven quitament de Danloup #que significa mèstre dels lops. Los mai ancians dels abitants trucan encara lo villatge Danloup.
Le nom de Dampleux vient de Danleux qui lui même vient de Danloup qui signifie maître des loups. Les plus anciens des habitants appellent encore le village Danloup.


text:
1
Aquesta pagina concernís l'an 1 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
- Tèrra : Populacion d'aperaquí 252 milions d'individús.
- Cristianisme : l'annada 1 es l'anno Domini, marca lo començament de l'èra crestiana. La causida d'aquesta annada de referéncia es estada efectuada en 523 pel monge Dionysius Exiguus que calculèt la data de la naissença de Jèsus Crist. Aqueste resultat es subjècte a de nombrosas polemicas, e un estudi aprofondit dels Evangèlis daissa pensar que sa naissença seriá anteriora de 3 a 5 annadas.
- Cristianisme : Evangèli segon Matieu : massacre dels innocents.
- Bodisme : Introduccion en China.
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- Roma : Eleccion dels consuls Gaius Caesar e Lucius Aemilius Paullus.
Mond[modificar | modificar la font]
- Armenia : Coronament de l'emperaire roman August coma rei Ariobazano II.
- China : Començament del renhe de l'emperaire Pingdi de la dinastia Han e començament de l'èra Yuanshi.
- China : Don a títol postum per Confucius del títol de senhor Baochengxun Ni.
- Etiopia : Creacion (data aproximativa).
Arts[modificar | modificar la font]
- Literatura : Ovidi escriu Las Metamorfòsis.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- Roma : Arribada de la seda.
- Roma : Utilizacion de vitras de veire despolit.
- Empèri Roman : Construccion de l'aqüeducte Aqua Alsienta.
- Construccion d’un pòrt artificial a Portus, prèp d’Ostia.
- Israèl/Aifa : Construccion del primièr grand pòrt artificial en mar dobèrta a la demanda d'Eròde lo Grand.


text:
tèma : vita vitanta a Marslac e dens los vilatges autorn, de 1918 dinc a 1939
scenari : mesclanha de tròç de tèxtes de Roger Lapassada e de tròç de collectatges dab los vielhs deu vilatge de Marslac :
R
Lapassada que s'arretròba presoèr au Stalag, e, dab d'autes gascons,
que's bremba de la vita vitanta abans guèrra ( familha, hèstas,
tribalhs dens los camps, dens la saliga, bugada, pelèra, enguisera,
esperoquèra, etc.).
Empontatge : Alan Munoz
70 personas sus empont
teatre, canta, dança, musica, decòr, costumes
lòc : glèisa de Marslac
datas : divés 21 de deceme a 21 h
dissabte 22 de deceme a 21h
dimenge 23 de deceme a 17 h
prètz : 12 euros
reservacion : 05 59 67 65 10 / 05 59 67 61 12
Mercés tà la vòsta ajuda . que v'esperam !


text:
Era senténcia deth TC sus er Estatut a acabat per daurir definitivament era caisha des trons des relacions entre Catalonha e Espanha. Se ben ara fin eth tribunau, dempús de quate ans de deliberar, a declarat qu'er estatut ei constitucionau, a establit tanben ua sèrie de retalhades e limits qu'an constatat era manca de respècte cap ara volontat democratica deth pòble catalan e des sòns representants politics. Totun creigui qu'ei important hèr bèra reflexion:
Eth TC a declarat inconstitucionaus es articles referents as simbèus nacinaus (drapèu e imne), er usatge "preferent" deth catalan ena administracion e d'auti que hèn referéncia ara administracion de justicia, er esfòrç fiscau e es competéncies dera Generalitat dauant der Estat. Ei a díder, ara fin, es articles basics d'aguesta norma (qu'ath delà ja s'an aplicat pendent aguesti quate ans de deliberacion deth TC sense cap problèma) non an estat modificadi e per tant er Estatut se manten intacte en grana mesura.
Mès, era pregunta que me ven tath cap ei aguesta:
Era senténcia a acabat per atacar es bases identitàries deth pòble catalan: es sòns simbèus e era sua lengua (tot e qu'en aguest cas non a patit granes modificacions), mès non pas aqueri ahèrs que possibiliten era accion de govèrn n'eth desvolopament sociau e economic de Catalonha...alavetz...per qué aguesta senténcia? Per qué ua senténcia qu'ataque es sentiments des ciutadans e ciutadanes de Catalonha?
Malurosament pensi que i a pòques respòstes possibles, mès enlà de comprovar coma ua part dera Espanha plurau e federau non existís, e de qu'era dreta representada peth Partit Popular ei mès propèra a des·hèir que a bastir, a crispar e confrontar que a trabalhar amassa. Un PP, per cèrt, que damb era senténcia der Estatut a paralizat en Parlament de Catalonha era Lei der Aranés, en tot seguir damb es madeishi critèris que lo portèren a presentar dauant deth Tribunau Constitucionau. Atau donc, eth PP torne a sajar de negar es nòsti drets entà impausar era sua vision barrada e centralista, eth madeish PP que, en Aran, signèc eth manifèst en favor dera nòsta lengua pròpia...
Coma diden quauqui sociològs coma Lévi-Strauss "es simbèus determinen er orde deth mon". Que cadun trèigue es sues conclusions.


text:
Aubres
Aubres (Aubres en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
{{Image label|x=20.27
Istòria[modificar | modificar la font]
Fief Dels barons de Montauban. La municipalitat es una possession de las Caderousse al Sègle XIV mas confisquée pels Dauphins.
Fief des barons de Montauban. La commune est une possession des Caderousse au Sègle XIV mais confisquée par les Dauphins.


text:
Sus l'Ostau Marmandés - Òlt e Garona
10/2016 - Lo departament d'Òlt e Garona comunica
Après un an e mièg de trabalh de l’ATP (Arts e Tradicions Popularas), l’Ostau Marmandés durbissiá sas pòrtas lo 1ièr de septembre de 2016 dins l’ancian « Ostal dels Mestièrs d’art » carrièra Labat a Marmanda. Regroparà en un sol lòc totas las activitats dels ATP.
Librariá occitana... e catalana... a París
Automne de 2016 - La librariá de Jean-François Coche plan coneguda dels occitans de París ven de tornar dubrir. Càmbia de nom e de plaça.
Un còp èra Pam de nas se noma ara À l'oiseau lunaire es situada 64 rue Blomet dins lo 15en.
La Nuèch de la lectura - CIRDÒC - 14/01/2017
Lo CIRDÒC comunica - Dissabte 14 de genièr de 2017 de 18h a 22h al CIRDÒC : Lo Viatge immobil, primièra edicion de la Nuèch de la lectura.
Anatz faire lo torn del mond
A l'escasença de la 1èra Nuèch de la lectura, un rendètz-vos novèl lançat lo 14 de genièr pel Ministèri de la Cultura, lo CIRDÒC propausa una granda velhada dedicada al viatge, al rencontre e al dialòg de las culturas a travèrs la literatura, las lengas e las arts.
Istòria de la poesia provençala - Claude Fauriel
Ven d'èsser reeditat per Les classiques Garnier lo cors de Claude Fauriel (1772-1844) sus l'istòria de la poesia provençala.
Lo cors sus la poesia provençala de Claude Fauriel, primièr professor de literatura estrangièra a la Sorbona, representa un moment important dins l'istòria de la pensada istorica e especialament dins aquela de l'istorisme. Aquò's tanben un expausat del sègle XIX sus la literatura occitana que balha l'esperit de l'epòca.
Convencion entre lo departament de Tarn e lo CIRDÒC
21/11/16 - Lo departament de Tarn signèt una convencion amb lo CIRDÒC - Pòl associat a la Bibliotèca Nacionala de França (BNF), lo CIRDÒC es una mediatèca publica especializada sul patrimòni occitan. Salvagarda e valoriza mai de 150 000 òbras, met a disposicion de sos partenaris mòstras e suspòrts d'informacions, assegura tanben de formacions professionalas pels bibliotecaris.
Sul libre 'Halte à la mort des langues'
Sul libre Halte à la mort des langues de Claude Hagège, un article de Cristian Rapin dins la revista Lo Lugarn numèro 82, prima de 2003.
Coma aquò comença de se saber, i a, cada annada, una batelada de lengas que s’escantisson e amb elas, naturalament, de comunitats, de culturas, de pòbles. Es d’aquel dramatic fenomèn que Claude Hagège parla dins Halte à la mort des langues.
Amics de la lenga d'òc - Programa - Primièr trimèstre de 2017
Dissabte 14 de genièr de 2017 : Cèus (92), sala del primièr, cinèma Le Trianon, 3bis, rue Marguerite Renaudin.
14h15, la majorala Peireta Bérengier parlarà del Felibritge dins las trencadas (1914-1918). Per acabar, festejarem los reis amb las còcas tradicionalas dels païses nòstres.
Contes dels Balssàs - Joan Bodon
Contes dels Balssàs - Joan Bodon
194 paginas - 13,5 x 18 cm - 14 €
ISBN : 9782859105426
Los Contes dels Balssàs es lo segond libre de Joan Bodon. Es estat editat pel primièr còp en 1953. IEO Edicion ven de lo reeditar.
Leis idèas dins la batesta - Robèrt Lafont
Extraches de l'article de Robèrt Lafont publicat dins la revista OC, numèro 208-209-210, abrial-decembre de 1959. Es estat tornarmai publicat en 2011 dins Lenga e país d'òc, numèro 50, pagina 9. Ortografia modernizada
Leis idèas dins la batesta
La Renaissença demòra en espèra dau grand dialòg amb un pòble. Podèm pas faire sensa. E l'espèra se fai despachativa. [...]
Vesent montar non pas l'endolible dau poeta, mai la jovença d'ara, pense aquesta passa que dins vint ans la partida serà jogada : lei darriers parlaires de l'occitan seràn venguts tan rars e tan vièlhs au mitan de la molonada que nosautres escriurem una lenga mòrta. Bèla victòria, nòstra bibliotèca occitana pariera a la de Guillaume Budé ! Lei quauquei combats ganhats seràn de paure pes d'aquela ora d'ailà. La lei d'ensenhament de 1951, siam segurs que lo vièlh centralisme la laissèt passar fin finala perque se jutjava qu'arribava tròp tard. D'efiech son pas nòstrei resultats preciós, daverats au pretz de tant d'esfòrç e de passion qu'an butat dins lo servici de la lenga lei millions de jovents que nos faudriá.
Dimècres Universitaris Occitans e Catalans - 2016/2017 - Tolosa
L'universitat de Tolosa-Joan Jaurés presenta lo programa 2016-2017 dels Dimècres Universitaris Occitans e Catalans (DUOC).
D’especialistas d’universitats francesas, europencas o americanas venon presentar lors darrièrs trabalhs sus la lenga l’istòria o la literatura occitanas e catalanas. Aqueles rescontres, dobèrts a totes, son organizats per l’Universitat Tolosa-Joan Jaurés (Seccion d’Occitan e Seccion de Catalan) amb lo sosten del CELO (Centre d’Estudi de la Literatura Occitana), del CREO-MP (Centre Regional per l’Ensenhament de l’Occitan en Miègjorn-Pirenèus) e de la Region.
IEO 12 - rencontre a la descobèrta d’una òbra
L’IEO d'Avairon comunica - L'IEO 12 vos convida al rencontre « a la descobèrta d’una òbra » lo dimècres 7 de decembre de 2016 a 18 oras, a l’Ostal de las associacions (Av. Tarayre, Rodés) : Imbèrt de Salas, aparaire de Montsegur de Bernard Mahoux e Jean-Louis Biget, revirat en lengadocian per Jòrdi Raffanel, Joan Antòni Costumero, Jòrdi Blanc. Publicat per Vent Terral en 2016.
Lo Libre del Causse - Pau Gairaud
Lo Libre del Causse - Pau Gairaud
Transcripcion en grafia normalizada de Domenja Blanchard
Vent Terral - 2016 - 14 x 21 cm - 464 paginas
978-2-85927-119-0 - 19 èuros
Lo Libre del Causse, enfin, ven d'èsser reeditat. Un dels rares vertadièr roman escrich en lenga occitana al sègle XX.
CIRDÒC - Setmana calabresa - 2016
Lo CIRDÒC comunica - Lo 1ièr de decembre de 2016 a partir de 18h, dins l'encastre de l'edicion de 2016 de la Setmana Calabresa, Tafanari e lo CIRDÒC vos convidan a una serada de conferéncias e de fèsta a l'entorn del patrimòni musical de l'arc nòrd mediterranèu, de Catalonha fins a Calàbria, en passant per Occitània.
Crida a donacion - IEO - 2016
28/11/16 - L'IEO comunica - En 2016, leis subvencions per l’IEO tant de l’Estat coma dei collectivitats territorialas, dau fach de la reforma territoriala, an baissat. Son ansin 30 000 €, siegue 25 % deis subvencions balhadas a l’associacion que mancan : arrèst de la subvencion deis regions Auvèrnhe (non compensada) e Provença-Aups-Còsta d’Azur, e baissa de 33 % de l’ajuda de l’Estat (DGLFLF).
Sus la lenga maori - Seminari 'Lengas e poders'
Lo primièr seminari Lengas e poders del 12 d'octobre de 2016 a l'Ostal d'Occitània a Tolosa portava sus l'istòria e sus la lenga de Nòva Zelanda. Los organizators ne publican lo resumit. Extrach :
La lenga [...], Te reo māori, fa part de l’ensemble de lengas maori de Polinesia (el meteis part del grand ensemble de las lengas autronesianas). Dins sas variacions dialectalas, demora encara pròcha de l’ensemble polinesian d’ont venián los primièrs estajants, vist que Tupaia, un òme de l’iscla de Ra’iatea qu’acompanhava Cook la posquèt comprene e la revirar mai o mens sul pic. [...]
Finançament del CIRDÒC de Besièrs - 2016
14/11/2016 - En seguida de la decision del municipi de la comuna de Besièrs e de son cònsol màger Robert Ménard, d'arrestar de finançar lo CIRDÒC, l'associacion Iniciativa per Occitània comunica.
Lo Centre Interregional de Desvolopament de l’Occitan (CIRDÒC) a Besièrs es un establiment public gerit per un sindicat mixte dobèrt. Es installat dins lo quartièr universitari de Besièrs, dins un bastiment modèrne de 900 m2.
Diversitat lingüistica
27/10/2016 - Calandreta comunica - Calandreta denóncia lo refús del drech a la diversitat lingüistica per los enfants de França.
França : país dels dreches de l'enfant, manca un !
Lo 20 de novembre venent se debanarà la jornada Internacionala dels Dreches de l'Enfant. Calandreta vòl rementar que sus aqueste sicut França es dins una situacion particulara puòi qu'es lo país dels dreches de l'enfant mens un : los enfants de França an pas lo drech a la diversitat lingüistica e culturala emai s'es « autoctòna ».
Estudi sus la Cançon de la Crosada
Sus la tèsi de Marjolaine Raguin, Lorsque la poésie fait le souverain, Étude sur la Chanson de la Croisade Albigeoise
Honoré Champion - Paris - 2015 - 15 x 23,5 cm - 680 paginas
ISBN : 978-2-7453-2855-7 - 98 èuros
Quatrena de cobèrta - La poesia fa lo sobeiran ! Pensar la foncion politica del tèxt poetic al sègle XIII dins los territòris occitans confrontats a la crosada albigesa, tala es la foncion assumida per l'autor anonim que persegís la gesta letrada de Guilhem de Tudela. Situat dins lo camp de la literatura medievala, aquel estudi aprofecha dels apòrts interdisciplinaris de la teologia crestiana, coma de l'istòria politica o militara.
Una politica sociolingüistica per l'occitan - Albi - 2016
Lo dissabte 15 d'octobre de 2016 se debanèt a Albi lo collòqui : Una politica sociolingüistica per l'occitan, las governanças en question.
L'objectiu del collòqui èra d'estudiar los mejans de desvolopament d’una politica sociolingüistica en Occitània en favor de l’occitan, per permetre la subrevida e lo desvolopament de l'usatge de la lenga, que dempuèi vint ans los locutors primaris son a desaparéisser, la transmission familiala es interrompuda.
Cultura
Libres


text:
1139
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1139 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Almoravides[modificar | modificar la font]
Dins de circonstàncias mau conegudas, leis armadas almoravidas foguèron durament desfachas per lo còmte de Portugau a la batalha d'Ourique (25 de julhet). Maugrat sa superioritat numerica e la preséncia dau sultan Ali ibn Yusuf, leis Almoravides èran minats per de divisions e de tensions intèrnas e deguèron se retirar. Aquò entraïnèt la formacion dau Reiaume de Portugau.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lo Sistèma nerviós autonòm (SNA o sistèma nerviós visceral) es una part del Sistèma nerviós periferic responsable del contraròtle inconscient de las foncions visceralas.[1] Lo SNA contraròtla lo ritme cardiac, la digestion, lo ritme respiratòri, la salivacion, la transpiracion, lo diamètre de las pupilhas, la miccion, e lo desir sexual. Emai que la majoritat d'aquestas accions sián involontàrias, d'unas, coma la respiracion, trabalhan en tandem amb la consciéncia.
Es classicament devesit en dos sosistèmas: lo Sistèma nerviós parasimpatic e lo Sistèma nerviós simpatic.
- ↑ Modèl:DorlandsDict
- ↑ Sherwood L., Physiologie humaine 2eme édition, éditions de boeck, 2006


text:
Acid ribonucleïc
L'acid ribonucleïc (abreujat ARN) qu'ei ua macromolecula de la familha deus acids nucleïcs. Com la molecula d'ADN, l'ARN qu'ei un polimèr de nucleotids (qui son donc los monomèrs de l'ARN). Cada nucleotid qu'ei compausat d'un acid fosforic (de formula H3PO4), d'un glucid pentòsa (la ribòsa qui balha lo son nom a l'ARN) e d'ua basas azotadas enter quate possiblas, sia ua de las duas purinas, l'adenina e la guanina, sia ua de las duas pirimidinas, la citosina e l'uracil (véder l'estructura quimica deus acids nucleïcs).
Com dens l'ADN, los nucleotids de l'ARN que's ligan per ligams fosfodieters ; la molecula d'ARN qu'ei asimetrica e polarizada dab ua extremitat aperada 3' e ua auta 5' (aquestas extremitats deus acids nucleïcs que son aperadas atau per'mor deus carbònis de las loas pentòsas, la ribòsa dens lo cas de l'ARN). Fin finala, que cau mencionar que l'ARN que s'enrolla en eliç com ua coda de pòrc o un tiratap.
Be i a diferentas tracas d'ARN, cadua assegurant foncions hèra diferentas (mes, totun, totas viradas de cap a la sintèsi de las proteïnas) dens lo metabolisme, lo desenvolopament, lo manteniment de l'estructura de la cellula, l'utilizacion e la transmicion deu son cabau genetic : acid ribonucleïc messatgèr (ARNm), acid ribonucleïc de transferiment (ARNt) e acid ribonucleïc ribosomic (ARNr). En çò deus retrovirus (com lo VIU, responsable deu SIDA) l'ARN que joga lo ròtle de depositari deu cabau genetic (ròtle jogat per l'ADN dens las cellulas vivas) ; que's parla alavetz d'ARN genetic (ARNg).
Foncions deus diferents ARN[modificar | modificar la font]
L'ARNm qu'ei ua copia d'un tròç de la sequéncia nucleotidica de l'ADN. Aqueth tròç qu'ei interpretat, entà hargoar proteïnas, dens un sos organet aperat ribosòma e compausat d'ARNr associat dab proteïnas. Dens lo ribosòma, los aminoacids (qui son las moleculas qui, encadenadas en coda li sega) que son carrejats peus ARNt qui cadun e sap associar cada aminoacid dab un triplet de nucleotids que sap reconéisher suber l'ARNm. Aquesta capacitat qu'ei possibla mercés a la proprietat de complementaritat de las basas (l'adenina que's pòt associar sonque dab la timina e l'uracil no's pòt associar pas sonque dab la citosina). Mercés a la regla d'apariment de las basas, los ARNt que poden donc "léger" lo còde genetic escrivut suus ARNm e qui balha l'òrdi d'encadenament deus aminoacids, tant vau díser la composicion de las proteïnas de la cellula qui asseguran la soa estructura e las soas foncions metabolicas.
Diferéncias enter las moleculas d'ADN e d'ARN[modificar | modificar la font]
L'ADN qu'ei ua molecula compausada de duas cadenas de nucleotids enrotladas en eliç dobla. L'ARN, au contre qu'ei ua eliç simple dab ua sola cadena de nucleotids.
Lo glucid de l'ADN qu'ei la ribòsa mentre qu'ei la desoxiribòsa dens l'ARN (que i manca un grop idroxil : OH).
En lòc de la timina, l'ARN qu'utiliza l'uracil.
Transcripcion[modificar | modificar la font]
L'ARN qu'ei produsit au cap d'un procès aperat transcripcion de l'ADN. La transcripcion qu'ei efectuada per un complèxe (un ensems) enzimatic aperat ARN polimerasa. Enter los enzims qui ne hèn partida, las elicasas qu'an per mission de desenrotlar l'eliç dobla d'ADN entà poder obrir aquesta molecula en desseparar las soas duas cadenas nucleotidicas en bèth perméter atau la lectura d'ua de las duas (aperada per aquò la cadena codanta).


text:
Joan Bodon
Joan Bodon (Crespin, Lengadòc, 11 de decembre de 1920 - l'Arbataish, 24 de febrièr de 1975) foguèt un escrivan occitan de Roergue. Es, amb Max Roqueta, Bernat Manciet e Robèrt Lafont un dels autors màgers de la literatura occitana del sègle XX. Bodon es tanben un dels romancièrs mai coneguts e apreciats de las letras occitanas contemporanèas.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Joan Bodon nasquèt en 1920 dins una familha modèsta a Crespin, filh de Ciprian Bodon e d'Albania Balsà, parenta a un gra alunhat de l'escrivan francés d'origina occitana Honoré de Balzac. Faguèt son escolaritat primària dins son vilatge e dintrèt puèi al cors complementari de Naucèla en 1932. Foguèt aquel an que grelhèt sa vocacion d'escrivan e son interès per l'occitan quand descobriguèt l'òbra de Justin Besson e subretot son poèma Dal brèç a la tomba. La mòrt de sa grand, en 1934, li provoquèt un traumatisme psicologic intens a tal ponch que comencèt a quequejar, problèma que servèt tota sa vida. Se presentèt al concors de dintrada de l'Escòla Normala a Rodés e i foguèt admés en 1938. Ailà coneguèt Calelhon e mai Enric Molin que quand vegèt lo gaubi de Bodon l'incitèt a escriure. En 1940 venguèt regent, mas l'an seguent del temps qu'ensenhava a Castanet aguèt de partir al Servici de Trabalh Obligatòri aprèp que foguèt mobilizat al Camp de Joventut d'Andusa.
En 1943 foguèt mandat a Breslau (Silesia, Polonha) ont patiguèt fòrça. Aquela estada lo marquèt prigondament e es vesedoira dins La Grava sul camin. Ne tornèt pas qu'en 1945 e recuperèt sa foncion de regent, mas aqueste còp èra itinerent agricòla. Se maridèt amb Camilha Vidal en 1946 del temps qu'èra regent a Durenca. Collaborava al setmanièr comunista La Voix du Peuple que lor i balhava d'articles en occitan. En 1949 foguèt nomenat al Mauron ont deviá demorar uèch ans.
En 1954 participèt a la Santa Estèla que lo Felibritge celebrèt a Avinhon (eveniment que inspirèt son roman La Santa Estèla del Centenari) e i recebèt lo primièr prèmi de pròsa per los Contes dels Balsàs puèi en 1956 se faguèt membre de l'Institut d'Estudis Occitans.
En setembre de 1968, per de rasons financièras, ligadas al nombre important d'enfants (sièis) qu'aviá la familha, se n'anèt en Argeria e s'installèt a l'Arbataish coma cooperant agricòla. I moriguèt lo 24 de febrièr de 1975 en seguida d'una longa malautiá e laissèt una òbra inacabada: Las domaisèlas.
Las òbras de Joan Bodon[modificar | modificar la font]
Vira l'estetica e l'etica de la literatura occitana cap a una modernitat de l'escritura. Met en scèna la destinada sovent tragica de la civilizacion occitana e dels òmes en i mesclant la sia. L'universalitat de sos tèmas s'amaga dins una menimosa descripcion de la civilizacion occitana.
En pròsa es l'autor de romans: La grava sul camin, Lo libre dels Grands Jorns, Lo libre de Catòia... e de contes : Los contes del meu ostal, Los contes dels Balsàs (ont nos assabenta del nom occitan vertadièr e de la sia parentat del costat de la maire amb l'escrivan Honoré de Balzac)... Es tanben creador de poesias plan sovent mesas en cançon.
Lo Libre de Catòia foguèt revirat en catalan en 1973 per Artur Quintana e una reedicion se faguèt en 2009. Lo Libre dels Grands Jorns foguèt revirat en catalan en 2015 per Joan-Lluís Lluís (Club Editor, Barcelona). L'occitanista catalan Jaume Figueras, que revirèt Verd Paradís de Max Roqueta, es a trabalhar sus la traduccion dels Contes dels Balsàs que deuriá sortir lèu.
L'eiretatge de Joan Bodon[modificar | modificar la font]
L'òbra de Bodon es essenciala dins la recuperacion lingüistica que s'operèt a la fin del sègle XX. La lenga de Joan Bodon servís sovent coma modèl de la lenga normativa e sa frasa: "Es sus la talvera qu'es la libertat" es venguda un dels eslogans mai famoses dins l'occitanisme e inspirèt lo nom del grop La Talvera.
Sos poèmas inspirèron en part la Nòva Cançon occitana e subretot lo cantaire lengadocian Mans de Breish que foguèt lo primièr a metre en musica sos escriches amb de cançons coma Los carbonièrs de La Sala. Lo musician sortiguèt puèi Alba d'Occitània ont "canta Bodon". Dempuèi 1986 existís un Prèmi Joan Bodon que recompensa una òbra en occitan.
En 2010, se creèt un musèu "L'ostal Joan Bodon" dins son ostal nadiu a Crespin.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- La grava sul camin, 1956, roman
- La santa estela del centenari, 1960, roman
- Lo libre dels grands jorns, 1964, roman
- Lo libre de Catòia, 1966, roman
- La quimèra, 1974, roman
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (oc) Joan Bodon a You Tube part.1
- (oc) Joan Bodon a You Tube part.2
- (oc) Joan Bodon a You Tube part.3
- Libres de Joan Bodon
- Sit de la revista OC que Joan Bodon i publiquèt mai d'un de sos escrits: [1]


text:
Cuculinae
Los cocuts (Cuculinae) recampan mantuna espècias d'ausèls qu'apartenon a la familha dels Cuculids
Somari
Lista de las familhas[modificar | modificar la font]
- Cacomantis
- Caliechthrus
- Cercococcyx
- Chrysococcyx
- Clamator
- Cuculus
- Eudynamys
- Microdynamis
- Pachycoccyx
- Rhamphomantis
- Scythrops
- Surniculus
- Urodynamis
- Qualques espècias particularas
- Cocut gris : Cuculus canorus Linnaeus, 1758 — lo mai comun en Euròpa.
- Cocut oriental : Cuculus saturatus Blyth, 1843 — present en estiu dins lo nòrd de Siberia, en ivèrn dins l'èst d'Índia.
- Cocut gag : Clamator glandarius (Linnaeus, 1758) – present dins lo sud extrèm d'Euròpa.
- Cocut didric - Chrysococcyx caprius (Boddaert, 1783).
Compòrtament[modificar | modificar la font]
Lo cocut es reconegut, amb d'autras espècias, coma avent un comportament de parasitatge durant lo periòde de ponda. La femèla cocut, aprèp aver causit un nis d'una autra espècia d'ausèl, lèva un o mantun uòu de la clocada e i depausa son uòu. L'auselon qu'a una durada d'incubacion mai corta que la màger part de las espècias parasitadas serà elevat e noirit pels proprietaris del nis.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Article connèxe[modificar | modificar la font]
Referéncias extèrnas[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 705286 Cuculinae (en)