text:
Banèra deth País Valencian
Era banèra deth Reyno Valenciano ei actuauments era Senyera Coronada Valenciana coma soslinhe er article 4 deth Estatut valencian. Tanben ei coneishuda coma Senyera Tricolor, es cèrti encastres coma Reiau Senyera, e eth çò de passat tanben siguec coneishuda coma Senyera deth Rat Penat. Era origina, aguesta ère era banèra locau dera ciutat de Valéncia. A compdar dera Reneishença eth movement politic valencianista la reivindiquèc e utilizar majoritàriaments coma simbèu pròpri deth País Valencian, e dempús de 1982, dempús d'un long conflicte qu'encara dura, se convertic ena banèra autonomica oficiau.
Somari
Blasonament[modificar | modificar la font]
"Era Banèra dera Comunitat Valenciana ei era tradicionau Senyera compausada per quate barres ròies sus hons auriòu, coronades sus franja blu apròp eth pal." Article 4.1 deth Estatut d'Autonomia deth País Valencian. Non i a fixades ues proporcions oficiaus, mès s'utilizen de facto dues formes, de 2:1 e de 3:2. Se considère qu'era prumèra forma ei era tradicionau, s'utilize sustot es bastisses de grana simbolisme istoric e es còtes nautes e, donques, eth sòn usatge ei de mès solemnitat. Era dusau forma, per contra, ei d'usatge generau e comun, probablaments per mimetisme damb era forma 3:2 des banères d'Espanha e dera Union Europèa es quaus, amassa damb era senyera, s'utilizen as façades des bastisses governamentaus deth País Valencian.
Istòria[modificar | modificar la font]
Ua origina incerta e discutida[modificar | modificar la font]
Maugrat qu'era concession dera Senyera deth rei en Valéncia s'a atribuit tradicionauments a un privilègi especiau de Jaume E, non i a càpies document qu'atau ac expliciti. Valéncia, coma era rèsta de viles reiaus, auie coma ensenhe es simbèus deth monarca pr'amor qu'apartiege a eth, ei a díder, ère part integranta deth territòri deth rei coma senhor feudau. Ei atau coma, damb eth progressiu procès de desvolopament dera personalitat juridica des municipis arreu dera Corone en tot durar çò sègle XIII, Valéncia e era rèsta de viles de reialenc deuessen adoptar era Senyera Reiau coma banèra municipau; posterioraments, damb er enfortiment dera personalitat municipau, arribarien es particularitzacions simboliques per gràcia reiau. Eth quinsevolhe cas, es prumères referéncies documentaus dèishen clar qu'a principis deth sègle XIV era senyera deth senhor rei e dera ciutat ère era que seguie era milícia locau quan li calie liurar batalha. Atau e tot era tradicionau variabilitat er eth nombre de bastons as representacions medievaus dera Senyera a hèt que bèri autors blavers, sense cap basatz textuau, defenen qu'era Senyera de Valéncia auie era origina unicaments dues barres per gràcia de Jaume I. Entre 1356 e 1369 se produsic era nomentada Guèrra des Dus Peres, entre es reis dera Corona d'Aragon e Castelha. Pendent aguesta guèrra era ciutat de Valéncia siguec assetjada dus còps pera armada deth rei castelhan, e ambdues resistic, per açò eth rei Pere eth Cerimoniós volec recompensar era ciutat damb un privilègi qu'ahigie era corona reiau as sues armes. Non s'a trobat enquia ara eth document originau, mès ne coneishem era existéncia a traves d'un acòrd deth Conselh dera ciutat qu'eth 1377 decidic cambiar es sagèths damb er escut ancian sense corona qu'encara utilizaue era administracion municipau, per uns de naui damb era dita corona recentaments autrejada: «e ei cèrt que·l senhau per los fòrça nauti senhors reys d'Aragon autrejat e confermat ena dita ciutat ère e ei lur propri senhau de bastons o barres auriòles e vermelhes. [...] Ath cap subirà sigue hèta corona per dues arrasons, era prumèra car era dita ciutat ei cap de reiaume majorment, e era dusau car lo fòrça naut senhor rey, ara regnant, pera sua propri motiu e era sua mèra liberalitat, en tot auer-se atau coma hon era sua mercè per fòrça servit dera dita ciutat senyaladament era era guèrra de Castelha apròp passada, specialment eth los sètges, e pus principauments eth lo dusau e derrer d'aqueri tenguts sus aquera per lo dit rey de Castelha, enadí era dita corona ara dita senhau».AMV, Manuau de Conselhs, A-17, f. 87r. Òm pòt veir coma eth document parle eth tot moment der escut dera ciutat, mès com qu'a era edat mejana ua banèra non ei mès qu'un escut o armes metudes sus tela, açò a servit a nombrosi autors entà considerar aguest document coma era pròva mès anciana dera existéncia dera Senyera Coronada. Maugrat açò, non se coneish càpies document deth sègle XIV que parli dera corona ahijuda ara Senyera, simplaments aguest hè referéncia ar escut dera ciutat, aplicat as sagèths e armes municipaus. Eth següent document coneishut que ne parle ei nauaments un acòrd deth Conselh que se decidís entà eth eth 1449 hèr-ne ua naua «attenents [que] era banèra d'aur e ahlama qu'era ciutat auie siguesse squiurada e gastada, per tau provediren ne siguesse hèta ua naua consemblant d'aquera, emperò ab corone».AMV, Manuau de Conselhs, A-34, f. 200r. Çò qu'eth document semble indicar ei qu'enquia ara era banèra dera ciutat contunhaue d'èster era deth rei, e ei er aguest moment quan s'ahig era corona. Auti autors pensen qu'eth document se far ara corona metallica que pòrte sus eth pal, mès eth quinsevolhe cas era existéncia dera mencionada corona sus era tela semble demorar demostrada dempús d'aguesti ans mercés as nombrosi portolans eth qué apareish, laguens d'ua franja des tòns blus plaçada ath costat des quate barres. Ne les portolans deth sègle XIV, coma es de Dulcert (1339) o Creisheràs (1375), era ciutat de Valéncia s'identifique unicaments damb es barres reiaus, sense corona ne franja. Eth prumèr portolà coneishut eth qué apareish era corona ei eth de Macià de Viladesters, de 1413, conservat ara Bibliotèca Nacionau de París. A compdar d'alavetz, nombrosi portolans mòstren era corona laguens d'ua franja normauments blavosa, coma es de Vallseca (1439), Roselli (1466), Benincasa (1473) o Martines (1570, 1572 e 1578). Maugrat açò, bères autes representacions coetànies contunhen de mostrar era banèra dera ciutat de Valéncia simplaments damb es quate barres reiaus, coma er eth cas des portolans de Reinel (1485) o Cantino (1502). Eth tot cas, maugrat aguesta diuersitat, i a diuèrsi documents municipaus qu'indusissen a confirmar era preséncia dera corona sus era Senyera de Valéncia, tau e coma apareishie representada ena majoria de portolans. Mercés as albarans de pagament conservat entre era documentacion deth Racionau, er oficiau reiau encargat de controtlar es despenses municipaus, sabem qu'era banèra municipau se rehec es diuèrses escasences ath long deth sègle XVI. Eth 1503 se confeccionèc ua banèra naua e eth 1545 ua auta, que siguec rehèta eth 1596 a causa d'un incendi produsit ena Casa dera Ciutat eth 1586, dètz ans abans. Eth document de 1596, eth qué se descriuen es còsti des teles e es trabalhs entà confeccionar era Senyera, ei çò qu'indique mès claraments era existéncia d'ua corona de tela sus ua franja blu eth parlar de «sies alnes un palm y miei de tafatà de mantòs blu pera era asta y corona de dita banèra […] dus tèrci de palms de setí carmesí y miei palm de setí vert pera era pedreria dera corona [...] Trenta cinch alnes dus palms de tafatà carmesí doble d'un palm d'ample».AMV, Certificacions deth Racionau Era claretat deth document e es voluminoses mesures des teles aportades empedissen que se pogue argumentar qu'eth tafetà blu sigue entàs petiti fullatges o llambrequins que pengen dera reünion deth pal, en tot representar eth mantellet blu damb crotz blanca dera escut reiau, deth temps qu'eth setí carmesí e verd semble claraments destinat as pèires precioses simulades –ròies e verdes– que i a ena franja ròia que separe es quate barres dera franja blu. Semble qu'ei tanben a principis d'aguest sègle XVI quan se popularizèc eth nòm de Senyera deth Rat Penat, çò qu'indique qu'aquerò que se consideraue mès important e recognoscible dera Senyera ère era reünion deth pal. Sabem qu'eth 1545 se hec peth prumèr còp ua reünion d'argent e qu'eth 1587 se hec entièraments naua pr'amor qu'aquera s'auie cremat er eth incendi der an anterior, en tot ordenar que se hesse lo rat penat que s'acostume portar eth lo cap dera banèra dera presenta ciutat. Eth 1596, ath madeish temps que s'apraiaue era Senyera, se profitèc entà redusir es dimensions dera reünion deth rat penat, plaçat sus er elm o celada der escut deth rei. Eth 1638, entath quatau centenari dera conquista, se hec un nau pal d'argent damb era reünion, era quau segons demostrèc V. Viues Liern ei seguraments era madeisha qu'a arribat enquia nosates e encara s'utilize, donques que s'adapte as descripcions documentaus e pese exactaments eth madeish. Demostrada mès que presumiblement era existéncia d'ua corona de tela sus ua franja blu, cau esclarir qu'es origens dera Senyera Coronat ei un tèma politicaments conflictiu encara aué. Totun, ara edat mejana es territòris (reiaumes, comtats o principats) non auien banères pròpries, donques qu'èren senhaus personaus des reis e dera rèsta dera noblesa, atau coma des ciutats coma còssi politics. Un sector des autors qu'an tractat eth tèma, de tendéncia blavera, a sajat demostrar qu'aguesta banèra privativa dera ciutat ère era banèra de tot çò reiaume de Valéncia, en tot argumentar qu'ère ua espècia de ciutat-estada medievau, bon e en tot justificar-se er era notabla influencia dera ciutat es es ahèrs deth reiaume, ipotèsi aguesta que non apiege càpies istorian deth periòde. Atau madeish, e peth contrari, un aute sector des investigadors, de tendéncia catalanista, a sajat demostrar qu'era banèra dera ciutat de Valéncia non auie càpies franja blu, en tot sométer ipotèsis coma era de Pere M. Orts Qu'era corona laguens era franja blu aurie estat segons eth ahijuda ath long deth sègle XIX, ua conjectura qu'a hèt fortuna coma vertadèra entre bèri sectors nacionalistes, mès que non tenguec en compde es documents mencionadi deth sègle XVI, publicadi eth 1900 per Vicent Viues Liern, e es portolans anterioraments mencionadi. Eth quinsevolhe cas, maugrat qu'es testimònis literaris indiquen qu'era franja blu non auie absoludaments cap importància simbolica e ère un simple hones entara corona, donques que jamès se mencione coma un element destacat,Veigatz er estudi citat de P.M. Orts Sus era non citació documentau deth blu, basat sustot es es descripcions des centenaris dera conquista de Valéncia. Semble clar qu'era Senyera Coronada existie aumens dempús deth sègle XVI, e fòrça probablaments dempús deth sègle XV, mès coma banèra privativa dera ciutat de Valéncia, deth temps qu'era Senyera Reiau ère era senhau privatiu deth rei, e non de eth reiaume. Aguesta dobla diferenciació se pòt veir claraments es es pentures deth Salon de Corts deth Palais dera Generalitat realizades pendent eth decènni de 1590, tot en tot representar es braci o estaments des Corts Valencianes forals. Enlòc apareish càpies franja blu dera ciutat de Valéncia, pr'amor qu'era sua banèra non representaue ne eth reiaume ne ath braç reiau. Per contra, òc qu'apareish era Senyera Reiau, mès en tot representar unicaments ath braç reiau o popular, e non a tot eth reiaume coma argumenten es autors catalanistes, donques qu'eth generau deth reiaume ei representat as Corts peth conjunt des tres estaments e non unicaments peth reialenc. Era unica representacion que coneishem qu'englobaue ath generau deth reiaume ère er emblema conjunt des tres estaments, era Mair de Diu per estament eclesiastic, Sant Jordi per estament nobiliari e eth Angel Custodi damb er escut quatribarrat deth rei per estament reiau. E non se pòt considerar, coma argumentèc Joan Fuster, qu'eth braç reiau representi en pòble “liure”,J. Hustèr, Eth blu ne la Senyera, 3e4, 1977, p. 19. Pr'amor qu'unicaments representaue es interèssi der oligarquia urbana des ciutats e viles reiaus valencianes. Atau donques, podem concludir que pendent era epòca foral era banèra dera ciutat de Valéncia ère era Senyera Coronada, deth temps qu'era Senyera Reiau ère era deth rei de Valéncia e tota era Corona d'Aragon. Càpies investigador o istorian a demostrat que cap banèra representèsse ath conjunt entièr deth reiaume coma còs politic.
Era Senyera de Valéncia ena epòca foral[modificar | modificar la font]
Era origina dera eraldica medievau ei identificar as nòbles, e es banères non son mès era representacion des sues armes era ua tela entara sua identificacion ath camp de batalha. Er aguest sens, es ciutats e viles reiaus valencianes adoptèren eth principi era banèra deth sòn senhor, eth rei, e no les personalizèren mès mès tard. Seguir era senyera per part d'ua armada feudau implique seguir ath senhor que represente, er aguest cas eth rei, e Jaume E establic un fur eth qué s'ordene as cavalièrs seguir era banèra dera ciutat o deth tèrme d'aquiu a on residissen e tinguessen dret a èster justícia o jurat, en tot confirmà'c es sòns successors. Er eth cas dera ciutat de Valéncia, quan eth rei o es juradi convocauen era milícia ac hègen en tot plaçar era Senyera dera ciutat a un lòc public e visible e en tot hèr ua Crida entà seguir-la. Aguesta la custodiava eth Racionau ena Casa dera Ciutat, que la liuraue ara Justícia pr'amor que la portèsse ara batalha. Era Justícia (separat era Justícia Criminau e Justícia Civiu eth 1321) ère un cargue municipau foral qu'exercie era justícia coma delegat reiau, donques qu'eth rei ère er unic damb capacitat entà impartir-la as sòns territòris privatius (eth reialenc), e donques era Justícia ère tanben era encargada de portar era Senyera Reiau era representacion dera persona deth rei quan era armada feudau li calie gésser dera ciutat a liurar batalha. Er aguest sens, sabem qu'era Justícia siguec qui portèc era Senyera Reiau era representacion deth monarca n'era prumèra procession de Sant Dionís deth 9 d'octobre de 1338, que commemoraue eth prumèr centenari dera conquista de Valéncia. E atau ac hec, pendent tota era epòca foral, a totes es processions religioses o civius a on l'ensenhe dera ciutat desfilaue. Existie tot un cerimonial qu'indicaue qu'era Senyera de Valéncia non se podie inclinar jamès, ne podie passar per jos ua pòrta, per açò ère costum baishar-la peth balcon dera Casa dera Ciutat, o issar-la per dessús es pòrtes dera muralla quan li calie gésser dehòra. Eth 1365 eth rei Pere eth Cerimoniós concedic ena ciutat de Valéncia un privilègi entà crear un còs de cent ballesters damb era fin de protegir era Senyera ara batalha, eth nomentat popularaments Centenat dera Pluma, que siguec en vigor fins 1707. Quan era ciutat de Valéncia, coma d'autes viles e ciutats, va particularitzar era sua Senyera damb ua corona, aguesta contunhèc de complir eth madeish papèr qu'era Senyera Reiau, donques qu'aguesta Senyera Coronada representaue ena ciutat de Valéncia, mès aguesta non quitaue d'èster ua ciutat reiau, e coma tau tot çò qu'ère dera ciutat ère deth rei. Atau ei coma era Senyera Coronada, senyera municipau e reiau ath madeish temps, va heretar totes es disposicions dera anteriora coma ua evolucion naturau, e era Justícia contunhèc de portar era Senyera dera ciutat, çò Centenat dera Pluma en tot render-li es madeishi aunors, e se contunhèc sense poder-la inclinar. Eth prumèr còp que i a documentada ua gescuda dera Senyera de Valéncia ei eth 1321 (non s'a conservat documentacion ar archiu municipau anterior a 1306), quan encara ère unicaments ua Senyera Reiau. Ac hec entà dirigir era milícia locau contra eth senhor de Arribatge-ròi, e atau ac hec tanben es nombroses escasences ath long de tot eth periòde medievau. Ua exida significativa siguec era de 1412, quan eth plen Compromís de Casp eth Governador deth reiaume la treiguec contra ua host de castelhans partidaris de Ferran d'Antequera, e dempús d'ua luta apròp de Morvedre eth Governador moric e es castelhans se heren damb era Senyera. Eth 1465 gessie de nau era senyera de Valéncia en tot dirigir era host ciutadana, laguens era armada reiau, entà esclafar era rebellion de Jaume d'Aragon, senhor de Arenós. E ua auta gescuda importanta e plan documentada per Escolano siguec quan anèc contra es musulmani revoltadi ara sèrra d'Espadà eth 1526.
Dempús dera Naua Planta[modificar | modificar la font]
Dempús deth Decrèt de Naua Planta de 1707 qu'abolí es Furs, era Senyera Coronada, coma era rèsta de senyeres forals, queiguec eth desús, e semble que demorèc desbrembada a ua arca ne la Maride dera Ciutat. Atau, entara proclamacion de Lluís E coma rei, eth 1724, s'utilizèc era substitucion dera Senyera ciutadana, emplegada es es proclamacions reiaus dempús de hège sègles, un nau penó blanc ath que se brodèc era flor de Lis borbònica (actuauments se pòt observar ath Musèu d'Istòria de Valéncia), que se contunhèc d'utilizar entàs posteriores proclamacions de Carles III e Carles IV ath long deth sègle XVIII. Eth 1738 era Senyera Coronada se recuperèc entara desfilada de commemoracion deth cincau centenari dera conquista, e se va improvisar ua reconstruccion dera abolida milícia deth Centenat dera Pluma. A compdar d'alavetz era Senyera demorèc coma un element folcloric e festiu que se contunhèc d'utilizar sense cap oficialitat entara procession de Sant Dionís, e a compdar deth sègle XIX tanben en d'autes hèstes locaus coma era procession deth Còrpus, que dirigie, o coma element istoric e decoratiu eth visita reiau e aute desfilades.
Veigatz tanben[modificar | modificar la font]
- Estrelada
- Senyera Reiau
- Centenat dera Pluma
- Penó dera Conquista
- Escut deth País Valencian
- Jornada Nacionau deth País Valencian
- Banèra de Catalonha
- Banèra de Mallorca
- Banèra d'Aragon


c: text/html

text:
Camèl
Los camèls son d'animals ongulats nadius de las zònas secas e deserticas d'Asia. Lo nom camèl proven de l'ebrieu gamal, que significa "tornar", vist que l'animal fa çò que son mèstre li demanda. Existisson doas espècias, que totas doas apartenon a la familha dels Camelids:
- Lo camèl bactrian (Camelus bactrianus)
- Lo dromedari o camèl arabic (Camelus dromedarius)
Ambdoas espècias son de rumigaires sens banas, amb de narras situadas oblicament, lo morre superior devesit, mobil, desseparat e extensible.
Lo camèl bactrian se destria dels autres qu'a doas gibas. Es originari de l'Asia Centrala e es una espècia a mand de desaparéisser.
Lo camèl foguèt emplegat a l'origina coma animal de transpòrt de bens.
Lo camèl coma font d'alimentacion[modificar | modificar la font]
Lo camèl es una font d'aliments indispensabla dins las tribus nomadas del desèrt. Lo lach que produsisson las femèlas es un aliment vital qu'es complet e ric en vitaminas, minerals, proteïnas e immunoglobulinas. Ten mens de grais e de colesteròl que lo lach de vaca. La carn del camèl, paura en grais, es encara un element primordial d'alimentacion dins divèrses païses orientals coma per exemple en Somalia, Egipte, Arabia Saudita, Libia demest d'autres.
Lo Camèl de Besièrs[modificar | modificar la font]
Aquesta bèstia es l'animal totemic de la ciutat de Besièrs. Sa celebracion, que se fa lo 28 d'abrial, es ligada a la legenda de Sant Afrodisi que se ditz que se n'anèt d'Egipte e arribèt a Besièrs sus un camèl. Las ceremonias medievalas siaguèron probablament abolidas per la glèisa mas existisson d'atestacions que l'animal totemic existissiá en 1632. Al sègle seguent, en 1793, siaguèt cremat sus la plaça de la Ciutadèla. Qualques ans pus tard, siaguèt reconstruït tornar per èsser destruit un còp mai en 1830. Aprèp èsser estat cremat en 1848 la bèstia siaguèt reviscolada en 1895.
Lo Camèl es menat per un personatge central, lo Papari qu'es acompanhat d'un grop de joves desguisats en sauvatges. Sus l'animal se pòt legir l'inscripcion : Sèm fòrça e sas maissas enòrmas qu'an per tòca d'espaurugar las gents e subretot los enfants recebèron l'escais de nhica-nhaca.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- L'emplec dels camèls dins la polícia d'Africa del Sud
- Centre de Recèrcas Nacional sul Camèl a Bikaner (Rajasthan), India
- The Daily Grind: Two Camels At Work - Vidèo d'unes camèls que premsan d'òli d'oliva e copan d'èrba a Djerba, Tunisia
- Los camèls de A a Z

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jane Grey
Jane Grey, sovent sonada Lady Jane o encara mai formalament Joana d'Anglatèrra (1537 – 12 de febrièr de 1554), una rèireneboda d'Enric VIII d'Anglatèrra, regnèt coma reina non coronada del Reialme d'Anglatèrra pendent 9 jorns, al mes de julhet de 1553. La jove reina foguèt considerada coma un dels esperits mai cultivats de son epòca.
Tot ben que l'accession de Joana, segon lo testament del jove rei Edoard VI anèsse en contra de las leis d'Anglatèrra, los òmes de poder foguèron dispausats de la reconéisser per reina d'Anglatèrra per tal d'empachar l'ainada d'Enric, la catolica Maria I d'Anglatèrra, d'accedir al tròn. Lo regne cortet de Joana s'acabèt, pr'aquò, quand las autoritats revoquèron sa proclamacion coma reina. Maria la faguèt escapitada per traïson.
L'istòria populara anglesa parla tanben de la "Reina de Nòu Jorns” (10 de julhet – 19 de julhet de 1553) o, pas tant sovent, de la "Reina de Tretze Jorns" (6 de julhet – 19 de julhet de 1553) — en rason d'una incertitud per çò de la data de son accession al tròn. Los istorians prenguèron siá la data de la mòrt de son predecessor lo 6 de julhet, siá de sa procalamacion oficiala lo 10 de julhet, coma començament de son regne cortet.


text:
Benda sonora
La benda sonora d'un filme constituís sa partida sonora. De 1891 (data dels primiers filmes de cinèma) a 1927, i a pas de benda sonora accompanhant la benda imatge, s'agís de filmes muts. Mas lo cinèma mut es gaire silenciós, los filmes son accompanhats de musica jogada in situ o gravada sul cilindre o disc de cera, e de bruchs a cada sesilha. La misa al punt de sons enregistrats, tornats en sincronisme amb l'imatge, balhèt al cinèma un vam nòu. L'arribada d'un engenhaire del son suls emponts revolucinèt los bais de realizacion d'un filme.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
- 1891 : Primièrs filmes de Thomas Edison e de son ingenhaire William Kennedy Laurie Dickson. Filmes muts, encara que totes centrats sus de subjèctes sonors, Edison sonhava de realizar lo maridatge imatge-son.
- 1892 : Primièrs dessenhs animats del cinèma d'Émile Reynaud. Filmes amb musica originala per cada dessenh animat, compausada e jogada in situ (Musèu Grévin) per Gaston Paulin.
- 1895 : Primièrs filmes dels fraires Lumière. Filmes muts, que s'apondava de per aprèp d'un accompanhament musical improvizat.
- De 1895 a 1926 : Se faguèt diferents ensags per una sincronizacion aproximativa entre una benda imatge e un fonografe. Primièr ensag conegut: en 1895, Laurie Dickson joga d'esperel al violon una melodia de Planquette. Ensags astrats: dempuèi 1902, Léon Gaumont faguèt enregistrat de Fonoscènas, cansons interpretadas en play-back, sincronizacion per començament simultanèu de doas maquinas.
- 1926 : la firma Warner Bros produch un long-mestratge sonor, Don Juan, amb lo Vitaphone de Western Electric (ambedoas maquinas son mogudas per de motors asincròns qu'assuguran una perfiècha sincronizacion de la benda imatge sul filme e del son gravat sul disc). La benda sonora del filme compòrta subretot de musica e de raras paraulas sincronizadas.
- 1926 : Warner produch Una scèna dins la plantacion, un cort-mestratge qu'Al Jolson, enfarnissat en paure jornalièr negre, canta una breçairola plan ritmada, Rock-a-Bye Your Baby with a Dixie Melody, e mai doas cansons[1], mas subte, gaita en plan l'objectiu de la camèra, arrèsta sa canson e comença a parlar. Pendent las projeccions, « los espectators son entosiasmats perque, ò miracle! lo cantaire s’adreissa a la camèra, doncas a eles, e los interpèla amb una replica venguda celèbra, « Wait a minute, wait a minute, you ain't heard nothin' yet ! » (Esperatz una minuta, esperatz una minuta, avetz pas entendut res encara!), una experiença que recomencèt mai tard dins Lo Cantaire de jazz[2] ». Qu'es vertadièrament lo primièr filme parlant.
- 1927 : Amb lo succès, Warner produguèt lo long-mestratge Lo Cantaire de jazz, amb lo meteis Vitaphone. Pasmens, los dialogs son encara totes escrichs sus de cartons d'intertítols e son prononciats "en mut" (s'ausís pas los comedians). Es doncas pas un filme parlant, mas un filme cantant.
- 1927 : Fox Film Corporation inaugura lo primièr son optic enregistrat sus la copia de projeccion.
- 1931 : Entada del multicanal[3].
- 1967 : Arribada du dolby[3].
- 1977 : Dolby stéréo[3]
- 1990 : Arribada del numeric[3].
Composicion d'una benda sonora[modificar | modificar la font]
- Los dialogs e sons sincròns enregistrats sul filmatge e, s'es lo cas, los dialogs postsincronizats en postproduccion.
- Lo montatge sonor dels efèctes, dels ambients e de la concepcion sonora.
- Los bruitatges enregistrats en postproduccion.
- La musica — mai sovent un dels compausants essencials de la benda sonora d'un filme, ofrís un supòrt emocional a l'espectator.
Aquelas diferentas fonts sonoras son mescladas per constituir la benda sonora finala del filme.
Enregistrament e reproduccion d'una benda sonora[modificar | modificar la font]
Son analogic[modificar | modificar la font]
Lo processus primitiu de començament simultanèu de doas maquinas comportavan los riscs possibles de desincronizacion mecanic, amb la variacion de lor velocitat respectiva, e un problèma insolvable quand un accident de projeccion avián per consequéncia l'amputacion d'imatges deterioradas, la benda imatge venent alara mai corta que lo son coplat. Lo processus Vitaphone eliminava lo primièr inconvenient, mas podava pas res contra l'acorciment accidental de la benda imatge, la sola solucion èra de remplaçar los imatges tombadas per d'entamenon negre, o — solucion mai costosa — de tirar una copia nòva.
A partir de 1927, lo son portat sus la quita benda imatge remplaça lo disc de cera utilizat de per abans. « Lo son Movietone de Fox Film Corporation es dich de densitat variabla, l’enregistrador compòrta un imant de doas brancas entre que un fial tendut es traversat pel corent electric modulat venent d’un microfòn. Lo fial s’escarta en foncion de l’intensitat du corent e amaga mai o mens una lutz fòrta mejans ambedoas brancas. Las variacions d'aquela lutz, presa per un objectiu, estampa sul costat un filme de cinèma 35 mm verge[2] ». En retorn, una lampa esclaira fortament la "listra optica" de la copia de projeccion, l'intensitat de la lutz traversant lo filme es mesurada per una cellula fotoelectrica que transforma aquela intensitat en un senhal electric, senhal qu'es aprèp enviat cap a un processus d'amplificacion. Las variacions de nivèl de gris provòcan las variacions de l'intensitat luminosa, doncas del senhal electric. Mas aquel processus es accompanhat d'un fòrt bruch de fond degut a l'usura progressiva de la gelatina del filme e en consequéncia la pèrda en intensitat de la gama dels grises, deca amplificada per las raiaduras degudas als pasatges nombroses dins los mecanismes, e lo depaus d'òli venent de las pèças en movement. En 1928, Radio Corporation of America (RCA) lancèt lo son Photophone qu'es dich de densitat fixa. « L’enregistrador es equipat d’un galvanomètre amb miralh qu'oscilla en foncion de las variacions de l’intensitat del corent sortit del microfón. Lo miralh es esclairat per una fòrta lutz qu'es mai o mens rebatida cap a un objectiu qu'enregistra sul filme 35 mm l’amplitud de l’esclairatge recebut[2] ». Lo son de densitat fixa utiliza pas la gama dels grises, perque es enregistrat sus una emulsion ortocromatica que garda de la lutz sonque lo blanc, dessenhant sul fond negre del filme la representacion analogica de l'intensitat e de la nautor dels sons.
Lo lector se situa aprèp lo fenestron de projeccion, amb un descalatge de 20 imatges. Çò qu'explica que, quand l'imatge sauta o es copada, la deca sonora arriba un pauc mens d'una segonda aprèp (aquel descalatge existís pas mai amb un son numeric). Se la copia es mal cargada, le son pòt èsser leugièrament en avança o en retard al respècte de l'imatge; s'agís alara d'un problèma de projeccion independent dels eventuals problèmas de sincronizacion en pòst-produccion.
Dins los ans 1950, lo son estereo es lançat. Perque es nacessari de lotjar doas listras sul bòrd del filme, que la largor es donada, tot en gardant la compatibilitat amb le son monofonic, cada listra es dos còps mai pichona qu'una listra mono, çò que merma la qualitat del son. Es lo metòde d'enregistrament e de filtratge de l'entreprisa Dolby que permet alara la mesa al punt de l'estereo al cinèma. Aquò s'apond un autre problèma: l'espectator deu èsser a la mitat de dos nautparlaires per aver un bon retorn. Cal doncas desvelopar un sistèma de tres nautparlaires esquèrra-centre-drech, donant un retorn ben melhor. De fach, las intensitats de las doas bendas sonora (esquèrra e drecha), nomenadas aici Lt e Rt, son compadas:
- La partida comuna (la « mejana » d'ambedoas bendas) es enviada cap al nautpalaire;
- la partida especifica de la benda de son esquèrra (la diferéncia entre la benda d'esquèrra e la mejana) es enviada cap al nautparlaire d'esquèrra,
- e la partida especifica de la benda de son drecha es enviada cap al nautparlaire.
Aquó es lo sistèma dich « Dolby Stereo ». A la tres voces L (esquèrra), C (centre) e R (drecha), s'apond un canal arrièr dich « ambient », o surround en anglés. Lo senhal enviat sul canal d'ambient S es subretot basat sus la diferéncia de fasa entre los dos canals Lt e Rt. Aquó dona una impression supplementari de relèu, provocant des sons a l'arrièra de l'espectator.
La darnièra evolucion del son analogic es l'utilizacion d'un faissal laser coma font de lutz mermant atal la talha del faissal et doncas melhora la bensa passanta, los filmes 70 mm, de las listras magneticas son empegat sul filme, entre l'imatge e las perforacions. Es una tecnica classica d'enregistrament magnetic utilizant lo filtrarge Dolby. I a una listra magnetica per cada listra audio. (4 canals al total)
Son numeric[modificar | modificar la font]
Tres formats sont utilizats, las informacions sonoras de cada format disponible essent inscrichas sus de plaças diferents sul filme:
- Dolby Digital (ancienament Dolby SRD): le son encodat es estampat en paquets entre las perforacions, sus la partida esquerra del filme (a costat de la listra sonora estereo optica analogica);
- DTS : Digital Theater Systems, inspirat "fortament" pel LC Concept, lo son es legit par un CD-ROM, un Timecode (còdi d'adressatge e de sincronizacion) es fotografiat a costat de la pista optica;
- SDDS : Sony Dynamic Digital Sound, lo son encodat se repartís suls bòrds exteriors del filme (entre las perforacions e lo bòrd) Los sistèmas de restitucion dispausan de 6 a 8 voces: avant-esquerra, avant-mièg-esquerra, avant-centre, avant-mièg-drecha, avant-drecha, reire-esquerra, reiree-drecha e bassas (a l'ausida se percep gaire la direccion que venon las bassas, i a doncas qu'un sol nautavotz).
Quitament quand lo filme utiliza un son numeric, la listra son optic es totjorn presenta, pel cas de degradaciion de la copia o de pana del sistèma e pel cas que le projector siá pas equipat d'un lector numeric.
La benda passanta[modificar | modificar la font]
La benda passanta es la gama de frequéncia que pòt restituir lo sistèma de sonorizacion. Lo son consistís en des pichonas variacions ciclicas de la pression de l'aire, mai las variacions son aviadas (frequéncia nauta), mai le son es agut. L'orelha ausís globalament entre 20 Hz e 20 000 Hz. Amb le son analogic, la frequéncia superiora de la benda passanta èra d'uns 5 000 Hz mas capitat 12 000 Hz dins los sistèmas d'ara. Aquò es limitat per la largor del faissal esclairant la benda son e per la velocitat de desfilament del filme.
Cinèma numeric[modificar | modificar la font]
Lo cinèma numeric remplaça, dins los ans 2010, aviadament las salas de cinèma tradicionalament fotoquimics. Mai d'una rasons pòdon o explicar; d'en primièr lo fotoquimic demròra una industria fòrça polluenta e costosa, lo succès en 2009 del filme Avatar en 3D sembla obrir de pòrtas nòvas per l'industria del divertiment
Benda sonora del cinèma numeric[modificar | modificar la font]
Per l'imatge coma pel son, la ruptura tecnologica es totala. I a pas mai de supòrt lineari, imatge e son venguèron de fichièrs informatics. La bennda sonora a pas mai besonh d'èsser compressada en debit ou de donadas; lo quasèrn de las cargas prevei 16 pistas audio PCM.
Benda sonora del cinèma de relèu[modificar | modificar la font]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ April Showers, When the Red, Red Robin Comes…
- ↑ 2,0 2,1 2,2 (fr)Marie-France Briselance e Jean-Claude Morin, « Grammaire du cinéma », Nouveau Monde éditions, París, 2010 ISBN 9782847364583}}
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Historique du son au cinéma
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- Lo son dins lo cinèma amator cameravideo.net (fr)


text:
Los gòts
Es mercés a
Asterix que son revelats peu prumèr còp a un public larg. Dens "Asterix
chez les Goths" escrit en 1963, Gosciny et Uderzo los pairs de l'eròi
gallés presentan aquestes gòts coma los ajòus… deus alemands. Se la bedé es
escasuda, la realitat istorica qu'es tota auta : jamei los gòts metón lo mendre
pè en Alemanha. Per contra, son a las originas de tota l'organizacion sociala
de l'Edat Mejana europèa e lor devem los fondaments de la nòsta originalitat
occitana.
Götaland
La lor tèrra
d'origina qu'es escandinava : las còstas sud norvegianas, l'isla de Sælland
danesa e lo Götaland suedés dab la vila de Göteborg. Au sègle
prumèr, eveniments los avian en una migracion qui va durar 300 ans de temps.
Cambiaments climatics ? Catastròfa economica ?
Hèitas que mauconeishem butan lo pòble deus baltes (los audaciós)
a s'expatriar en quèsta d'una auta patria. Travèrsan la mar Baltica cap a l'èst
e s'installan au bocau de Vistula on fondan la vila de Gotiscandia,
davancèra de Gdansk. De la fin deu prumèr sègle ençà dinc au sègle tres,
que progrèssan cap au sud en seguir los fluvis Vistula, Bog, Dniepr. Los gòts
fòrman un pòble guerrièr e unit, fièrs de tradicions hòrtas que lo -thiudans-,
lo rei, es lo garant e lo gavidaire. Incorpòran los pòbles dab los quaus entran
en contacte o que sosmeten : cèltas
luges, vandales, marcomans. Lo celtic balharà fòrça vocabulari guerrièr a la
lenga gòta.
Coneishem la
lor organizacion sociala mercés aus escrits de Ptolemea (los ditz Gouthaï),
de Tacite (Gotones) e au siti arqueologic de Chernjahov, en
Ucraina pròche l'actuala Chòrnòbil. S'i estàn vilatges sus terrassas o dens las
vaths, entornejats de -gawi- : las coturas. Bastits en longor dab
un costat obèrt, los ostaus qu'an paus de husta, murralhas de tàpia e larèr de
pèira. Una banqueta bordeja l'interior de las longas murralhas. Cada vilatge
cinturat d'una fortificacion de las tors redonas se ditz –baurgs-,
l'abitat obèrt es lo –haims-. Lo culte deus mòrts càmbia, son sia
enterrats dab lo cap orientat au nòrd o a l'oèst, sia incinerats.
Lo vestissi
qu'es talhat majoralament dens lo cuer, las hemnas e los òmes an lo peu long,
sovent saure, estacat per ligas de cuer. Las hemnas cargan jòias de metau
preciós coma la fibula (esplinga bèra de seguretat peu vestissi) braçalets
tòrques, pientis arredonits dab un sol reng de puas, pendòris d'ambre. A las
ancas qu'arboran cintas ondradas dab placas e ribles de bronze e d'argent.
L'abonde de vaishèra e de veires romans varia segon lo nivèu sociau. Pòblan las
tèrras qui son a las termièras de l'Empèri roman en Dacia (Romania, Moldavia)
au nòrd deu fluvi Danubi e en Scitia (sud de l'Ucraina) dinc au fluvi Dniepr.
Lo rei deus
gòts lo -thiudans-, es l'expression deu son pòble. Qu'es eslejut peus -reiks-
los princes, demèst duas familhas nòblas, breç d'eròis numerós passats o
presents. Qu'an recebut deu diu de la guèrra l'espasa de la victòria : Terving
en çò deus visigòts, Gaut en çò deus ostrogòts. L'espasa incarna la
guèrra mès tanben la tèrra -gards- e lo pòble -thiuda-. Lo -thiudans- es un sobeiran qui mia
lo pòble au combat e lo gavida dens sa migracion. Las familhas reialas guardan
la memòria gotica (originas, istòria, hèitas bèras) dens las -sagas-, los
famós poèmas epics escandinaus. Lo rei hè la justícia, apiejat per un conselh
compausat de -sinistrans- (ainats qui detienen la tradicion e susvelhan
los -aiths-, los serments), de -maistrans- (proprietaris terrenaus mens
influents) e de -reiks-. Aqueths son los capdaus d'una tribú la
-kuni-, e d'una fortalesa lo -baurgs-. La -kuni- demòra lo
modul fondamentau de la societat en migracion. Los –reiks- eslegen lo
rei, capdavantejan las tribús a la guèrra e defenden la -gawi- : la
tèrra gotica.
Un monde guerrièr
Lo -harjis- l'armada
en campanha, se pòt comparar a la legion romana dab la diferéncia que tota
persona valida, òme e hemna i participa. Organizada en chormalhas (òrdas)
d'infanteria las -hansa-, e en grops autonòms de cavalaria, que practica
una estrategia precisa d'ataca e de defensa. A cada etapa deu -harjis-, los
-carragos- carreis de viatge, fòrman un cèrcle defensiu qui dobla la
murralha deus boclèrs. Coneishem mau las armas gòtas, las –sarva- : los lòcs on l'arqueològue
las tròba a l'acostumada son las tombas, mès los gòts consideravan las armas
tròp preciosas per las abandonar atau : l'usatge èra de las se transméter a
generacions passadas. Ça que la, que coneishem un exemple de -meki-, l'espasa
deus dus talhants, descobèrt en Polonha : lama de 70 cms de longor e de 4 cms
de hautor, la punta es losangica e la punhada plata. L'equipament deu –saïos-,
lo soldat es hornit : -hilms- l'èlm o casco, -brunjo- la còta
de malhas, -skildus- l'escut redon, lo –meki- dejà vist e lo
-hairus- espasa d'un talhant, shens se desbrembar lança, arc e sagetas.
Arren es negligit per anar au combat.
Anecdoticament
lo –saïos- dab la soa longa vèsta de cuer es passat a la lenga nòsta peu
biais deu mot sajon qui vòu díser … "vèsta de cuer"
(véser lo latin sagum, lo catalan saia, l'espanhòu saya, lo francés sayon).
Au sègle IV
dens lo -haims-, lo vilatge obèrt, viu una societat variada de
topiaires, tisteraires, haurs, teishenèrs o tisnèrs, pelatèrs, cultivators e
guerrièrs. L'assemblada deu vilatge lo -gagumths-, pren las decisions
correntas, prepara las bèstias sacrificadas a las idòlas miticas e tot aquerò
dab l'acòrd deu son -reiks-. Tot poblant deu vilatge es dit gòt,
tot vilatge se restaca a la tribú devath lo govèrn deu -reiks-. La
societat gòta migradora e combatenta se balha un foncionament qui es a
l'origina de la vassalitat. Los capulats gotics, que sian princes de tribú o
proprietaris terrenaus –maistans- e demòran sénhers –frauja- au
som d'una piramida sociala ierarquizada. La lor autoritat dauneja sus l'-inakunds-,
comprenem la familha au sens larg, los fidèus de l'ostau –ingardja-,
los serviciaus –gasinthos-, e los esclaus –skalkos-. La nautat es lo vassalhatge : au ras
de l'autoritat universala de mèste a vailet neish una dependéncia originala.
Hòra tota trava a la libertat personala, òmes armats –andbahtos- o –siponjos-
balhan serment, l'-aiths-, a un sénher e que'n vaden lo vassalh.
D'aqueth serment resultan cèrts devers precís d'ajuda e de sostien mutuaus. Peu
prumèr còp dens l'istòria antica, la dependéncia d'un òme devèrs un aute òme
qu'es volontariament consentida. Lo gòt es un òme liure qui "segotís los
peus".
Roma càmbia
Autanlèu lo sègle II una
crisi prigonda abranlís una Roma dont las vielhas valors an besonh energias
navèras. Lo pòble gòt qui campa a las pòrtas de l'Empèri en Dacia e buta lo
portanet de l'armada : en 238 las legions s'obrissen aus valents gòts, en 242
que s'i tròban dens l'armada de Pèrsa. Lo lor emblèma qu'es lo –vesus- en
latin, una cara nimbada de peus clars. Lo navèth soldat de Roma, l'eròi
gotic se ditz –veihs- o –weihs- (se pronóncia "oís"). E
de passar un acòrd dab l'Empèri : que receuràn subsidis annaus en escambi deus
lors servicis de guèrra pr'amor quan son en guèrra los –saïos- gòts non
semian ni recòltan. Ironia màger, aqueths acòrds que demoraràn l'embarràs mei
bèth de las relacions Roma / gòts, l'administracion romana que va véser a
engarçar de longa los gòts suus subsidis per era devuts. En 250 l'emperaire
Felip l'arab negligís de pagar-los, la reaccion gotica qu'es immediata : dab lo
lor thiudans Cniva que pilhan lo sud danubian dinc aus Balcans.
La situacion aquera que's reprodusirà practicament dinc a la fin de l'empèri
roman d'Occident.
Cresenças
e religions
Los gòts redobtan lo clar
de lua e lo tron deu cèu. La lor preferéncia va tau sorelh -sunno- e tau huec -fons-, benefics
peus guerrièrs, l'emblèma militar lo -vesus- n'es pas auta causa qu'un
febus. Cresen en l'influéncia deus astres sus la vita e consideran dab
esgards los arrius. Au ras d'un cors d'aiga un gòt qu'i es aparat a condicion
que n'aja pas a témer un jutjament. L'aiga despartís lo ben deu mau, sovent los
-thiudans- signan tractats sus un fluvi. Passar l'aiga vau riquesa,
libertat o au contra ataca subida coma la deus los huns en 376. Danubi,
Léger, Ròse, Ador, Garona, Guadiana son los objèctes d'un respècte
particular. Un rei serà enterrat dens la mair d'un fluvi, desvirat lo temps de
la ceremonia, en se reintegrar la mair, lo fluvi formarà a totjamei lo mei
segur deus sepulcres.
Cristianizats, que son per
començar catolics, la prumèra glèisa gòta planta bordon en Dacia e sus la Mar
Negra a la fin deu sègle III. Apareish una auta religion cristiana : l'arianisme
o omeisme. Los arians denègan l'esperit e subordonan lo hilh au pair e los
emperaires Constance en 348 e Valens en 370 arians tots dus, hèn persecutar los
catolics. En 381, un aute emperaire Teodòse tòrna definitivament au catolicisme
mès a l'encòp los gòts qu'embraçan majoritariament l'arianisme qui vad religion
d'estat. Aquera version deu cristianisme qu'es perfeitament adaptada a la
societat gotica e en 360 l'avesque Ulfilà arrevira la Bíblia en lenga
gòta, la mei vielha de las lengas germanicas conegudas. Per que sia legedera
per tots : gòts, latins, grecs que completa las runas escandinavas qui n'èran
pas que 16 e qu'inventa letras navèras. Atau es creat un alfabet de 27 grafèmas
simples qui tornan au miélher tots los fonèmas gòts, que quauques uns son
desconeguts deus latins.
A la fin
deu sègle III los gòts se desseparan en dus grops : 1° los ostrogòts qui
la tiran cap a l'èst establir la lor dominacion dinc a Vòlga, 2° los visigòts
qui viven sus Danubi e s'avian cap a l'oèst.
En 332, l'emperaire
Constantin los "pacifica" e enròtla fòrça gòts dens las legions
romanas. En 364 l'empèri se parteja en
duas coronas l'una romana l'auta bizantina. De 375 enlà, la pression deus huns
vad intolerabla, que lançan incursions e pilhatges en progressar cap a l'oèst e
los qui ne subissen prumèrs las atacas be son los gòts. Las tensions creishen
entre visigòts e bizantins dinc a s'afrontar en 378 a la batèsta d'Andrinòple
(Edirne) e contra tota espèra qu'es la victòria d'uns visigòts
inferiors en nombre e on morís l'emperaire bizantin Valens. D'ara enlà
qu'inspiraràn esvarja e respècte.
Alaric Ièr
Installats suu cors
inferior de Danubi, los visigòts espèran en 391 los subsidis de Bizança. En de
balas, lo territòri on viven qu'es devengut ostil, los huns an passat lo fluvi
en 376 e s'abaten sus l'Empèri, arren lor hè rampèu. Los -reiks- eslegen
a un navèth –thiudans- un rei qui deu balhar una navèra tèrra au son
pòble, que causissen Alaric. Lo –harjis- se tòrna avitar e
a cada còp que los foncionaris romans assajan de panar suus subsidis, aquera
armada que s'esmalís. Sobta coma lo pericle atau qu'es la colèra gotica. Tot
que's deu ganhar a la punta de l'espasa : l'aiga, lo peisheder, las avitalhas,
lo hust e la lenha, lo dequé per la harga. Maugrat las dificultats d'una vita
nomada, l'abnegacion e la volentat deus gòts que hèn l'admiracion deus romans.
Còpian lor biais de vestir-se, a tau punt que lo prumèr emperaire d'Occident Honorius
(395-423) hè publicar tres decrets qui interdísen aus ciutadans romans de
cargar vestits de cuer a la mòda deus gòts. Lo -thiudans- qu'es
chafrat -rex pellitus- "lo
rei vestit de cuer".
Lo paradòxe gòt es que
cranhuts e respectats, son los indispensables auxiliars de Roma e de Bizança
qui los regetan. Mentre que los autes pòbles barbars vòlen profitar de la
benanaça romana volons o non, los gòts seràn los sols a s'integrar totalament
dens l'Empèri. Qu'aprenen a har de tot e que son pertot : medecina, art
militar, gestion, diplomacia, participan activament a la vita politica, be
parlan de corruda latin, grèc en mei deu gòt. En 398 Teodòse lor ofrís
subsidis en cambi de 20 000 guerrièrs. Nomenat præsentalis "mèste
de la miliças", Alaric qu'es generau dens l'armada bizantina. Liuran
batalha e esluenhan los enemics d'un Teodòse qui falhís a la paraula dada. Lo
dangèr hun, adara omnipresent, e'us prem alavetz los visigòts van cercar la lor
subrevita a l'oèst. Macedònia, Grècia, Dalmatia, Iliria, Alaric prepausa los
sons servicis a l'emperaire Honorius e luta per eth en Itàlia. En 408 los
subsidis promés n'arriban pas e Honorius qu'arrefusa tota entrevista, la
malícia gotica explòsa los visigòts s'espandissen sus Itàlia. Roma patís un
pilhatge de 3 jorns de temps en 410. Mès que son tostemps en cèrca d'una
patria. La solucion que vien de l'oèst, aquitans e narbonés los apèran : las invasions
deus suèves, alans e vandales en 406 qu'an guastat Aquitània e Narbonesa.
L'autoritat de Roma es inexistenta sols los visigòts be pòden restablir patz e
prosperitat en acaçar los "barbars". Lo navèth thiudans Ataulf
(410-415) e lo son pòble de 100 000 anmas prenen possesion de las tèrras
ofèrtas e penetran dens la quita Hispania. Dab Valià (415-418) lo
miracle iniciat que contunha, après d'eliminar tots los envadidors, los
visigòts plantan bordon dens la lor navèra patria e en s'unir aus natius
aquitanòromans e gallòromans, tots que requinquilhan un vaste territòri de
Léger aus Pirenèus, una Occitània davantèra.
Teodoric Ièr (418-451) règna sus un
reiaume dont Tolosa es lo capdulh. L'eleit gòt es per la màger part de religion
ariana, la lenga gòta perdura au ras deu latin deus aquitans. Dab la patz
retrobada de qué pòt hèser un pòble de guerrièrs ? L'autoritat romana hè arrepè
en Hispania, en 422 lo harjis que's tòrna endralhar au sud e de
navèras conquistas qu'agrandissen lo reiaume.
Las faiçons envèrs Roma que
son doblas : aligança o guèrra pr'amor l'Empèri vòu recuperar las tèrras per
eth abandonadas e que los visigòts an tornadas valorejar (a un raid gòt sus
Arles e Narbona en 436 los romans replican en 438 per una victòria a la batalha
deu Mont de las Curaulas au pè deus Pirenèus). En 440 l'Aquitània visigòta
qu'es en plea benanança e espandiment. Teodoric e Aetius generau roman
se liuran un duèl de contunh, una luta que ponctuan tractats de patz, mès
en 451 un eveniment màger e bota tot lo monde d'acòrd : l'ofensiva hunica.
Comandada per Atilà una armada de 500 000 gents a penetrat en Gàllia e
pilha lo país. Los huns qui, en traversar Danubi èran entrats dens l'Empèri en
376 e avèvan tostemps acaçats los gòts davant eths. Representan l'enemic
responsable de tantas annadas d'errància contra lo quau se preparan a lutar una
ultima vegada. Aetius que sollicita l'ajuda militara de tots los pòbles de las
Gàllias qui i responen : bretons, armoricans, burgondes, celtibèrs, francs e
los visigòts qui representan la suberpoténcia d'aquesta union. Après de véncer
una invasion vandala sus Ador, Teodoric e los sons escadrons de cuer vestits
retròban Aetius a Orleans. Lo roman comanda las fòrças deu nòrd lo visigòt las
deu sud. L'engatjament decisiu se debana au Campus Mauriacus (Moirey
dens Auba). Victòria peus coalisats mès Teodoric qu'i dèisha la vita. Pendent
lo son règne pòbles qui n'èran pas mei Roma avèvan tornat trobar patz e
prosperitat. Rei benvolent dab tots los subjèctes arians e catolics, Teodoric
favorizè la tolerància e l'amaisament dens un reiaume qui s'esten de Léger a
Ròse dinc a Gibraltar manca lo nòrd deu Portugau, Galícia, e Vasconia.
Dinc a 507 lo reiaume visigòt va conéisher una riquesa e
una estabilitat exemplaras, segon los sobeirans, la religion catolica serà
respectada o combatuda. Cada thiudans harà publicar un recuèlh de leis
qui completan o modifican las leis davantèras. Baten una moneda qui d'en prumèr
còpia los sòus romans e qui vaderà apuish plan diferenciada. L'equilibri de
l'estat e l'aviéner deu reiaume repausan mei que tot suu sostien que los reiks
acòrdan au rei.
Tòrismond (451-453) eslejut suu Campus
Mauriacus a la mòrt de Teodoric qu'a tot just léser d'esfaçar a de bon lo
perilh hun e de méter un pè victoriós en Provença quan es eliminat per sos
frairs, inspirats per las ambicions romanas.
Teodoric II (453-466) s'impausa en
Hispania e se compòrta en rei independent de l'Empèri. Que trenca tota relacion
dab Roma en 457. Qu'organiza lo reiaume en ducats difenciats de las
ex-províncias romanas, governats per un duc. Lo son còde editat en 460
radicaliza la societat e i opausa los libres aus non-libres. La riquesa fòrma
la desseparacion sociala, lo subjècte libre es lo qui possedís bens. Lo còde
luta tanben contra una violéncia sociala en augmentacion. Maugrat la soa
politica anticatolica, lo reiaume e demòra estable.
Euric (466-484) campion de la
goticitat, que somet los enemics a sas armas e las armas a sas leis. Lo reiaume
qu'es a l'apogèu de la soa poténcia : burgondes, francs, suèves tots plègan
davant un thiudans que tots los reiks aparan còs e arma. Que
conquista vath de Ròse e Provença. L'empèri roman d'Occident dispareish en 476
e degun acòsta a Euric. Que hè persecutar los catolics, visigòts e non-visigòts
(martirs en 475 de Quitèira e de Dòda princessas reialas). Ordena la
publicacion d'un còde legislatiu en latin, lo mei important de 410 ençà, data
de l'arribada deus visigòts en Aquitània. Aquera legislacion s'apièja sus dus
ressòrts regentats : la vassalitat e lo serment.
Roma non codifiquè pas
jamei la vassalitat. En ic hèser, Euric crea una armada ligada per la
recomendacion qui unís los sons membres los uns aus autes, una tropa
interessada a la victòria e d'un entretien chic carestiós. Aquera
institucionalizacion necita a la guèrra serà represa a l'Edat Mejana. Lo serment
devien pròva judiciara per exemple peu maridatge, la responsabilitat d'òmes
jurats (assermentés) confortís lo reiaume. Las tèrras visigòtas per son
dinamisme e son obertura a un monde en plea evolucion atiran fòrça las
populacions vesinas, subertot los ostrogòts d'Itàlia. Euric hè modificat la
questalitat o servatge : lo questau non pòt deishar lo mèste qui es responsable
d'eth davant la societat mès que pòt comerciar , crompar e vénder dab
l'autorizacion deu mèste.
Alaric II (484-507) mantien e
contunha l'òbra deus davancèrs, eth tanben qu'edita lo son breviari legislatiu,
la Lex Romana Wisigothorum. Capdavanteja lo mei bèth reiaume d'Occident,
dab una Catalonha en gestacion. Que s'esfòrça a crear una unitat populara a
l'entorn de la religion reiala l'arianisme, en har cessar las persecucions
anticatolicas e en s'apressar deus avesques catolics mès que s'i mauescad.
Aquesta benvolença envèrs los catolics que maucontenta los reiks arians.
Mès los vertadèrs adversaris deus visigòts demòran los francs. Hlòdòwig o Clovís
s'impausa rei deus francs en 481 e elimina los rivaus gallòromans en 486 a
Soissons, alamans a Tolbiac en 496 e que's convertís au catolicisme la medisha
annada. Que n'acaba dab los burgondes en 500. Nat podèva ignorar una tala
pujada en poténcia. Los francs guinhavan sus Aquitània e totas las possessions
visigòtas, qu'avèvan invadit dejà per tres vegadas lo nòste país, butat dinc a Bordèu
en 496 mès regetats a cada invasion. En 507 que's l'acarament decisiu, Clovís
tòrna passar Léger. Alaric va l'interceptar e l'ataca a Vouillé au nòrd de
Peitius mès que perd e la batalha e la vita. De tira los reiks eslegen a
Geisalic lo hilh ainat d'Alaric qui se va establir a Narbona en Septimania,
e cercar ajuda en Hispania e en Africa. Las soas fòrças son demingadas,
Geisalic morís en Provença shens de capitar a relhevar las tèrras aquitanas deu
reiaume. Los francs prenen Bordèu en 507, Tolosa en 508. Los visigòts
dispareishen d'Aquitània mès lo reiaume contunha en Espanha e en Septimania
(actuau Lengadòc-Rosselhon) dus sègles mei.
La fin
de l'Aquitània visigotica
Los vejaires divergissen
suus explics d'una fin tan rapida. La minoritat deus visigòts dens la horrèra
aquitanòromana, l'arianisme qui lor atira las atacas deus catolics d'Occident,
los malestruguèrs de la politica religiosa gotica, enfin l'aflaquiment d'una
poténcia militara tan redobtada deu temps de Teodoric II e d'Euric son rasonaments
deus classics mès que desbremban a un aute poderós personatge : lo rei deus
ostrogòts Teodoric lo Gran (489-526).
Quan Clovís envadís
l'Aquitània en 507, l'eleit e la màger part de las fòrças d'Alaric que s'està
en Espanha, grana devoraira d'òmes. Despuish bèra pausa l'armada visigòta a
deishat d'èster una fòrça conquistaira, se limita a unas operacions de polícia
e de manteniment de l'ordi. L'armada franca va de conquista en conquista,
eretèra de l'impressionant potenciau militar que los romans avèvan creat au
nòrd de Léger. Los reiks que son en desacòrd dab la politica d'obertura
d'Alaric quan aqueste balha importància aus capulats aquitanòromans, aus
avèsques catolics. Euric eth, lor podèva demandar tot, sa politica progrotica
li valèva una fidelitat deus princes a tota espròva. Quan Alaric los apèra per
lutar contra l'envasidor franc, fòrces reiks se sostraisen e espian de
cap a l'ostrogòt Teodoric. Clovís que sap profitar de la marrida fortuna
d'Alaric, endravalhat dens susmautas de bagaudas e de suèves en Espanha e qu'a
duas benedicions : la de Roma e la de Bizança per eliminar un rei erètge e una
poténcia rivala. Teodoric hòrt de son prestigi gotic aus ras deus princes
visigòts, qu'es tanben plan vist deu papa e de l'emperaire, be saurà trèger las
castanhas deu huec.
La defeccion d'una partida
deus princes, dont fòrces son d'origina ostrogòta, aflaquís l'armada e provoca
la pèrta deu reiaume. Quan lo navèth thiudans Geisalic assaja d'aplegar
las soas fòrças per una contraofensiva non poderà pas comptar subertot en
Teodoric. Los ostrogòts avèvan tre la debuta integrat regularament lo reiaume
visigòt. Qu'èran plaçats au nòrd de las tèrras directament au contacte deus
francs, e quan aqueths lançavan incursions en Aquitània, qu'ac hasèvan shens
encontrar oposicions realas. Los ostrogòts èran de chètres combatents o èran
los òmes de palha deu rei ostrogòt dont contunhavan de servir los interès?
Teodoric de 507 ençà,
s'avia dens una politica de "reconquista" gòta au son profit :
empacha los francs de s'apoderar de la Septimania e de l'Espanha, e que'n serà
eth lo sobeiran. La situacion navèra d'un sol rei per "Visigòtia e
Ostrogòtia" evoluís enqüèra en 537 quan los visigòts recupèran lor reiaume
e en quan la Septimania comença de se desseparar deu monde iberic de 631 ençà,
dab l'impulsion deu governador Sisenand qui se proclama rei, que se'n
seguís una temporada d'afrontaments entre Narbona e Toledo.
Deus
conflictes entre Espanha e Septimania apareish una navèra realitat o meilèu lo
retorn d'una antica realitat : lo ligam Atlantic / Mediterranea dens una optica
d'unitat politica. Las invasions musulmanas qui començan en 719 empacharàn
aqueth projècte.
La memòria deus eròis
A qui
auré escadut de pensar que lo petit Carles Jan Baptista Bernadòta vasut
a Pau en 1763, haré un dia rei de Suèda de 1818 a 1844 e ne fondaré l'actuala
dinastia ? Benlèu a quauque istorian
conscient deus luenhencs ligams tenuts bèth temps a, entre Occitània e
Escandinavia, quan un deus prumèrs thiudans conegut Berig, capdavantejava
la migracion gòta a la quala Alaric I balhè una patria.
Acaçats
de l'inconscient collectiu occitan per una istòria de França oficiala, tornem
conéisher aqueths visigòts dont l'apòrt a la civilizacion europèa non dèisha
d'estonar :
·
lo rei, de noblessa e valor reconegudas,
acampaire e aparaire deus sons pòbles,
interlocutor de las poténcias diusencas e cosmicas. La soa consacracion
especifica serà copiada peus francs 250 ans après Vouillé,
·
los princes, capdaus de tribús e capdaus de
guèrras, qui pòden víver au deguens o au dehòra de l'encastre reiau en
autonomia,
·
lo vassalhatge qui unís los òmes e confòrta lo
reiaume,
·
lo reiaume, noncion qui intègra tota populacion
(a còps tota religion), los princes ligats aus guerrièrs en formar l'armadura
de tot lo pòble, l'establiment de ligams umans ahortits per un serment,
apiejats per la balhada d'armas e de tèrras.
Las
relacions establidas entre rei, princes e pòbles dab una vassalitat
menimosament codificada pr'amor d'èster lo ciment de la societat, una
enveja de tolerància religiosa, una luta de contunh contra las agressions
exterioras (francas o musulmanas) dens una societat cosmopolita, la represa
d'una romanitat abandonada per Roma, totas aqueras originalitats prefiguran
l'espelida medievala de la civilizacion de Paratge.
Euric Astié a Sent Pèir
de Mons agost de 2000
Honts
: Les Goths Renée
Mussot-Goulard ed Atlantica
Histoire
d'Occitanie IEO ed
Hachette littérature
E adara que vau
béver l'aperitiu…


text:
Guèrra dels Segaires
La Guèrra dels Segaires (var. Guèrra deus Segadors / Guerra dei Meissonaires) es un afrontament que se debanèt dins una bona part del Principat de Catalonha entre los ans 1640 e 1652, e que aguèt coma consequéncia la signatura del Tractat dels Pirenèus en 1659 entre Espanha e França.
Somari
- 1 Las causas
- 2 Debanament del conflicte
- 3 Consequéncias
- 4 Cronologia
- 5 Referéncias
- 6 Bibliografia
- 7 Vejatz tanben
- 8 Ligams extèrnes
Las causas[modificar | modificar la font]
Dins los estats monarquics absolutistas e lo regim senhoral sus que se basavan, esclatèt un ensemble de revòltas païsanas dins l'Euròpa del sègle XVII.
Catalonha patiguèt dins los seus diferents païses de la preséncia de las tropas castelhanas pendent las guèrras entre França e Espanha nomenadas la Guèrra de Trenta Ans (1618 - 1648). Las tropas castelhanas e italianas qu'èran dintrada en Catalonha per combatre los franceses dins lo Rosselhon causèron fòrça mals dins lo campèstre, se comportant dins unas ocasions coma una armada d'ocupacion.
Un autre fach provocant foguèt la crisi de las relacions politicas entre las institucions catalanas del Principat (Generalitat e Consell de Cent) e la monarquia ispanica, a causa de las seunas pretensions fiscalas per finançar las guèrras ont èra implicat.
Lo Comte-duc d'Olivares, primièr ministre e favorit de Felip IV de Castelha e III d'Aragon, essent obligat de cercar nòus recorses financièrs per la corona per persègre la politica expansionista de l'Ostal d'Àustria en Euròpa, prepausèt en 1626 un programa destinat a obtenir dels reialmes non castelhans de la monarquia la meteissa contribucion, en òmes e argent. Aquo se nomenèt l'Union d'armas, que portèt atempta al regim constitucional catalan e entraïnant los catalans dins las guèrras exterioras ispanicas.
En 1638, lo canonge de La Seu d'Urgèl Pau Claris, conegut per la seuna lucha contra los evesques non catalans que totjorn collaboravan amb la corona, foguèt elegit deputat pel braç eclesiestic e president de la Generalitat, alara que Francesc de Tamarit foguèt elegit deputat pel braç militar e Josep Miquel Quintana pel braç popular.
Vèrs 1639, Ambedoas causas provoquèron una identificacion e solidaritat entre los païsans amb una actitud de desfisança politica contra las autoritats e formant pauc a pauc una doctrina politica d'insurreccion e una ideologia populara de revòlta. Mas la granda aristocracia catalana e una partida de la borgesiá urbana cada còp mai importanta prenguèron de posicions mai moderadas envèrs la monarquia.
Lo meteis an, la casuda d'Òpol e Salses dins las mans dels franceses e capitadas per de cònsols non catalans, que se rendièron, benlèu, per corrupcion, accentuèt la tension entre la cort e lo Principat. pasmens que la campanha de Rosselhon acabèt mai tard amb retorn de Salses en 28 de gener de 1640. Lo rei, cretant de novèlas atacas franceses, ordonèt que l'armada mercenària demorèsse dins lo país, fach que produguèt grèus incidents dins de pichons vilatges campèstres coma Sant Esteve de Palautordera, Riudarenes, Santa Coloma de Farners, Palafrugell, etc.
Debanament del conflicte[modificar | modificar la font]
A la prima de 1640, Francesc de Tamarit foguèt empresonat per l'autoritat reiala, acusat de balhar pas, pasmens son emplec, las fruchadas e las rendas. Los païsans revoltats dintrèron dins Barcelona lo 22 de mai, benlèu amb la complicitat de las autoritats catalanas, e relarguèron[1] Francesc Joan de Vergós i de Sorribes e Lleonard Serra.
Lo Corpus de Sang[modificar | modificar la font]
Lo 7 de junh (jorn de la fèsta de Corpus Christi) del meteis an, dempuèi alara nomenat Corpus de Sang, La Revòlta dels Segadors debutèt a Sant Andreu de Palomar en 1640, quand, mobilizats per las campanas, las gents de Sant Celoni de Blanes e los païsans de la Catalunha interiòra que debalavan per la sèga, decidiguèron totes de marchar contra las fòrças del Conde-Duque de Olivares, per que Catalonha demòre astrada e que se termine la guèrra contra los franceses e perque saquejavan las populacions e violavan los dreches fondamentals dels seus abitants. Prenguèron per bandera aquela del Sant Crist de la Parròquia de Sant Andreu del Palomar e gandiguèron Barcelona, de gropes de segadors tornèron dintrar dins la vila e emana una mutinariá, ont foguèt assassinat (aquò es pas fòrça clar) lo comte de Santa Coloma, baron de Queralt e vicerei de Catalunha Dalmau III de Queralt. Aquo foguèt la debuta del conflicte que venguèt una vetadièra revòlta sociala. Succediguèt lo precedent vicerei Enric III d'Empúries qu'èra de fòrça mala santat, e pel tresen còp prestèt lo jurament per venir vicerei de Catalonha lo matin del 19 de junh de 1640. Aprèp aver arrestat los dos comandants mai impopulars de l'armada castelhana, sa malautiá s'agravèt e moriguèt lo 22 de julhet. Catalonha se trobèt encara sens vicerei, e los deputats venguèron los sols possedent l'autoritat dins un territòri agitat per la revolucion.
Fòrças reünions se debanèron entre los conselhièrs de Barcelona e los segadors revoltats dins la parròquia de Sant Andreu de Palomar. Lo 7 de setembre de 1640, los representants de la Generalitat de Catalonha Francesc de Tamarit, Ramon de Guimerà[2] e Francesc de Vilaplana[3] signèron lo Pacte de Ceret amb Bernard Du Plessis-Besançon, delegat pel Cardenal Richelieu representant Loís XIII de França, de quin Catalonha recebèt l'ajuda militara, se separant de la Monarquia Ispanica e constituent la republica liura jos l'aparament del rei de França.
L'invasion castelhana[modificar | modificar la font]
Lo governador general del Rosselhon, Juan de Garay Otañez fracassèt dins sa temptativa d'ocupar militarament la lista entre Illa e Millars[4], e retenir los representants franceses[5] per evitar l'arribada de prodèls al Principat.
En setembre, l'armada de Felip IV d'Espanha capitada per Pedro Fajardo, lo marqués de Los Vélez, ocupèt Tortosa, qu'aviá una guarnison castelhana al Castèl de la Suda, amb una armada de 23 000 enfants, 3000 cavalièrs e 24 canons[6] e que venguèt lo pòrt de despart de tropa e las municions per Itàlia e Rosselhon.[7] Avançant cap a Barcelona e aprèp las batalhas del pas de Balaguer (10 de decembre) e de Cambrils, lo 24 de decembre prenguèt la vila de Tarragona, que Roger de Bossost, baron d'Espenan, se rendèt sens combatre, fugissent cap a França alara que deviá defendre Martorell. L'ocupacion seguenta foguèt una repression fòrça dura contra lo pòble revoltat.
Proclamacion de la Republica[modificar | modificar la font]
Lo 16 de genièr de 1641, davant l'alarmanta penetracion de l'armada castelhana aprèp la derrota de la batalha de Martorell, Pau Claris capitant la Generalitat de Catalonha, fin finala proclamèt la Republica Catalana, ara amb l'adesion de la borgesia urbana patissent de la pression fiscala, convenent una aligança politicomilitara amb França.
Catalonha francesa[modificar | modificar la font]
Amb las tropas castelhanas ja a Sants, per obtenir ajuda necessària, en vertut de las disposicions del Conselh de Guèrra que s'èra constituit dins la vila de Barcelona e que entre autres Francesc de Tamarit e Joan Pere Fontanella èran partits, Catalonha se placèt fin finala sota l'obediéncia de Loís XIII de França lo 23 de genièr de 1641 e la Generalitat obtinguèt una important victòria militara a la batalha de Montjuïc (26 de genièr de 1641) obligant l'armada castelhana del marqués de Los Vélez de se retirar a Tarragona e foguèt remplaçat coma vicerei per Federico Colonna.[8]
Qualques jorns aprèp la victòria de Barcelona, lo 14 de febrièr arribèt l'ajuda de l'armada francesa de tèrra de Philippe de La Mothe-Houdancourt e l'armada de Jean Armand de Maillé-Brézé. Lo 25 de febrièr se formèt lo Batalhon del Principat[9], armada regulara que lutèt al costat de l'armada francesa, amb 5000 soldats d'infanteria dirigits per Josep Sacosta e 500 de cavalleria comandats per Josep d'Ardena, que se paguèron amb l'impòst del batalhon.[10] Lo 27 de febrièr moriguèt Pau Claris.
Per assegurar que l'adesion amb la corona francesa se faga en preservant los dreches e leis catalanas, se preparèt un document amb de condicions, lo Pacte de la Péronne, signat pel rei de França quand èran president Bernat de Cardona, en 1641.
Lo sètge de Tarragona[modificar | modificar la font]
La campanha de Tarragona comencèt en abril de 1641 e s'establiguèt lo sètge lo 4 de mai, e lo blocatge de la vila per la mar venguèt efectiu lo 5 de mai. Se tapèt l'interior per Constantí e Salou, mas lo sètge foguèt levat quand pendent la Segonda batalha navala de Tarragona, una granda flòta espanhòla capitanejada per García Álvarez de Toledo y Mendoza provesiguèt la vila, derrotant la flòta francesa d'Henri d'Escoubleau de Sourdis.
Las campanhas militaras[modificar | modificar la font]
Los castelhans envièron doas colomnas en 1642, la primièra de 20 000 òmes dempuèi Fraga atacant Lhèida e la segonda de 4500 òmes dempuèi Tarragona cap al Rosselhon,[11] essent interceptadas e derrotadas a la batalha de Montmeló e la batalha de la Granada. Los espanhòls retirèran bona part de l'armada que se trobava a Roses per via maritima[12] e França capitèt, pendent l'estiu de 1642, l'ocupacion de Cotlliure, Perpinhan e de Salses e coma aquo aguèron lo contraròtle dels comtats de Rosselhon e de Cerdanha, e las tropas situadas al sud ataquèron Montsó e Tamarit de Llitera. L'an seguent, demorèron dins las mans espanhòlas solament Tarragona, Tortosa e Roses.
Lo Rosselhon caiguèt completament dins las mans francocatalanas, e d'aqueste biais los objectius de Richelieu e Loís XIII de França de contrarotlar los comtats nòrdcatalans èran satisfaches. L'atencion donada pel Cardenal Mazarin a las campanhas d'Itàlia provoquèt un certan desinterès francés, e en perdent la batalha de Lhèida, que se rendèt lo 31 de julhet e lo seguent jurament a las Constitucions per Felip IV a Lhèida en agost, las posicions pro-espanhòlas prevalguèron. E mai, lo 4 de decembre de 1642, moriguèt Richelieu, e lo 14 de mai de 1643, Loís XIII, li succediguèt lo sèu filh Loís XIV de França, conegut coma lo rei solelh, fins a 1652.
En 1644 Felip IV capitèt a recuperar Lhèida e mantenir Tarragona de l'assaut francocatalan provocant la substitucion de La Mothe per Henri Harcourt de Lorena, que fin finala en 1648 contrataquèt e obtenguèt de resultats notables, doncas a partir de 1645 los franceses ocupèron Roses, e recupèron tèrras al sud, liberant Agramunt, Cervera e Mollerussa, sense poder traversar Segre, envadiguèron Empordan, e assetgèron Girona, prenguèron Valés, e ocupèron temporariament Cadaqués, Castelló d'Empúries, Solsona e Berga.
Lo 6 de genièr de 1647 se creèt divèrses regiments catalans regulars, dins l'infanteria o la cavalariá. Tortosa se mantinguèt sota sobeiranetat castelhana fins a 1648, quand foguèt conquistada pels franceses, que s'i mantinguèron fins a 1650. La Guèrra de la Fronda aflaquèt las possibilitats militaras francesas en Catalonha, amb la retirada de una granda partida de la tropa francesa e provoquèt l'avançada de las tropas castelhanas. L'armada espanhòla faguèt sètge a Barcelona, e ja a la mitat de 1653 se faguèt la primièra contra-ataca seriosa francesa amb lo sètge a Girona. L'an seguent l'iniciativa passèt de nòu als franceses quand s'acabèt la Fronda en 1653 en Guiana francesa.
Pendent la majòra partida de la guèrra, lo tèrme entre las doas sobeiranitats seguissiá mai o mens Llobregat amont, copant cap a Igualada e Cervera e la Seu d'Urgèl, totas tres del costat francés. Qualques incursions faguèron oscillar aquel tèrme. Amb lo Tractat dels Pirenèus, França renoncièt al Principat de Catalonha mas gardant Rosselhon, Conflent e una partida de Cerdanha. Catalonha conservèt las seunas institucions e las seunas constitucions, mas França los aboliguèt dins totes los seus territòris.
La fin de la guèrra[modificar | modificar la font]
Lo conflicte s'espandiguèt mas enlà de la Patz de Vestfàlia (1648). Mas pendent la guèrra, los meteisses conflictes que se debanèron amb los castelhans se repetiguèron amb los franceses. Las tropas francesas tanben provoquèron mals e dintrèron en luta amb la poblacion rurala. Del meteis biais, l'administracion politica francesa en Catalonha, aguèt afontaments greus amb los organismes politics e eclesiastics catalans perque respectèron pas las constitucions.
La campanha espanhòla de 1649 partiguèt de Lhèida amb 6000 òmes e 3000 cavalièrs capitat per Juan de Garay Otañez, avancèron dempuèi Lhèida, passant per Vimbodí, Poblet, Cabra del Camp, Montblanc, Valls, Constantí, Tarragona, ont recebèron renfòrç, Torredembarra, Vilanova i la Geltrú e Sitges, alà daissant tropas, e tornèron cap a Lhèida, abandonèt la còsta e ganhèt la batalha de Vilafranca lo 17 d'octobre e Montblanc lo 14 de novembre.
En 1650 l'ajuda que en primièr avián donat los franceses se fracasssèt davant l'armada espanhòla, Francisco de Orozco, lo marqués de Mortara, avançava encara dempuèi Lhèida e faguèt lo sètge de Barcelona en agost de 1651. En 1652 Barcelona, aprèp un an e alara que patiguèt de la pèsta, tombèt dins las mans de l'armada de Felip IV capitada per Joan Josep d'Àustria. D'aquela mena èra la fin de conflicte e les autoritats catalanas demorèron sota l'obediéncia del rei castelhan.
Las temptativas per recuperar lo territòri[modificar | modificar la font]
Las tropas francesas se mantenguèron encara en Catalonha pendent sèt ans fins a la signatura del Tractat dels Pirenèus en 1659, e en 1653 lo general francés Philippe de La Mothe-Houdancourt[13] amb los catalans ligats per Josep Margarit i de Biure, un total de catòrze mila òmes e quatre mila cavals[14] entrèron per El Pertús. La conferéncia de Ceret e lo tractat de Llívia (1660) formèron la frontièra entre las duas coronas.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Lo resultat final foguèt marrit pels interèsses de Catalonha, que foguèt envasida, e mai de la pèrda del territòri en favor de França. Mai tard, lo rei de França, violant lo tractat dels Pirenèus, enebiguèt lo catalan e las cartas precedentas dins la zona del Rosselhon. Felip IV de son costat signèt obediéncia a las leis catalanas.
Cronologia[modificar | modificar la font]
- 1618. Començament de la Guèrra de Trenta Ans .
- 1626. Dissolucion de las Corts de Barcelona. Oposicion a la Union d'armas.
- 1635. Començament de las ostilitats entre França e Castelha.
- 1637. Fracàs castelhan a la Leucata.
- 1639. Los franceses ocupan Salses e Òpol
- 1640. Reconquesta castelhano-catalana de Salses.
- 1640. Revolucion ppopulara contra los soldats de renda. Corpus de Sang (7 de junh). Revolucion politica. Començament de la Guèrra dels Segadors. Pacte de Ceret.
- 1640. Revòlta e independéncia de Portugal.
- 1640 -1641. Campanha espanhòla. Ocupacion de Tortosa, Batalha de Cambrils, ocupacion de Tarragona e Batalha de Martorell.
- 1641. Pacte de la Péronne. Loís XIII se proclamat comte de Barcelona.
- 1641. Batalha de Montjuïc. Retirada espanhòla de Tarragona
- 1641. Fracàs del Sètge de Tarragona. Batalhas de Constantí, El Catllar, Navala de Tarragona e 2a Navala de Tarragona
- 1642. Ocupacion francesa de Montsó, Perpinhan e Salses. Atacas infructuosas espanhòlas dins la Lhèida e francés al Tortosa.
- 1643. Loís XIV es proclamat comte de Barcelona.
- 1644. Sètge de Lhèida e ocupacion castelhana de Lhèida.
- 1644. Assaut de Tarragona e fracàs de l'ataca francesa.
- 1645. Sètge de Roses e ocupacion francesa.
- 1646. Sètge de Lhèida e victòria espanhòla aprèp la Santa Cecilia que lèva lo sètge.
- 1647. Sètge de Lhèida e fracàs francés. Presa d'Àger per Condé.
- 1648. Sètge de Tortosa e ocupacion francesa.
- 1649. Campanha espanhòla: Lhèida, Vimbodí, Poblet, Cabra del Camp, Montblanc, Valls, Constantí, Tarragona, Torredembarra, Vilanova i la Geltrú, Sitges, batalha de Vilafranca, batalha de Montblanc.
- 1648-1653. Guèrra de la Fronda. Retirada de bona part de las tropas francesas per lutar dins la guèrra civila francesa.
- 1650. Reconquesta castelhana de Tortosa i Flix.
- 1651. Las tropas castelhanas debutan lo sètge de Barcelona.
- 1652. Las tropas castelhanas ocupan Barcelona.
- 1653. Reconquesta francesa de Castelló d'Empúries. Sètge e batalha de Girona.
- 1654. Reconquesta francesa de Puigcerdà, La Seu d'Urgèl e Berga.
- 1655. Reconquesta francesa d'Hostalric. Victòrias castelhanas de Solsona e Berga.
- 1656. Començament de las negociacions de Pau entre França e Castelha.
- 1657. Batalha de Castellfollit. victòria espanhòla.
- 1658. Batalha de Camprodon.
- 1659. Fin de las ostilitats (9 de mai). Tractat dels Pirenèus (7 de novembre).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca)Josep Massot i Muntaner, Salvador Pueyo, Oriol Martorell, in Els segadors: himne nacional de Catalunya [1] ed: L'Abadia de Montserrat, 1993 p.19
- ↑ (ca)"GEC" Gran Enciclopèdia Catalana, vol. 9 (entrada "Du Plessis-Besançon, Bernard")
- ↑ id "GEC"
- ↑ (ca)Manel Güell, Juan de Garay, capità general de l’exèrcit de Catalunya (1649-1650)
- ↑ (ca)Josep Sanabre Sanromá, La acción de Francia en Cataluña en la pugna por la hegemonia de Europa (1640-1659) p.101 i 108. Barcelona, 1956
- ↑ (ca)"FXH HMC" F. Xavier Hernández, Història militar de Catalunya
- ↑ id IDR
- ↑ (es) Asasve [Relación de Virreyes y Capitanes Generales de Cataluña (siglos XV al XXI]
- ↑ L'impòst del batalhon [2]
- ↑ (ca)Carles Millàs i Castellví, Materials n.9 cap:Una aplicació de la fiscalitat en la Guerra dels Segadors: el tribut del batalló al Papiol i a Sant Andreu de la Barca[3] ed: Centre d’Estudis Comarcals del Baix Llobregat, 2003 p.85-96
- ↑ (ar)Gran enciclopedia aragonesa [4]
- ↑ (es) id: IDR ingenierosdelrey.com
- ↑ id "FXH HMC"
- ↑ (es)"ML HGE" Modesto Lafuente, Historia general de España [5]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ca)Ferran Valls i Taberner i Ferran Soldevila, Història de Catalunya
- (ca)Joan-F. Cabestany i Enric Bagué, Història de Catalunya ISBN 84-390-0125-8
- (ca)Francesc Xavier Hernàndez Cardona, Història militar de Catalunya. Vol III: La defensa de la terra, ed: Rafael Dalmau
- (ca)J.H. Elliott, La Revolta catalana 1598-1640: un estudi sobre la decadència d'Espanya traducció catalana de Josep Vallverdú. Barcelona: Vicens-Vives, 1966.
- (ca)J.H. Elliott, La revolta catalana 1598-1640: un estudi sobre la decadència d'Espanya, Publ. Universitat de Valencia, 2006 ISBN 84-370-6344-2 [6]
- (es) Francisco Manuel de Melo, Historia de los movimientos, separación y guerra de Cataluña en tiempos de Felipe IV [7], ed: Editorial MAXTOR
- (es) Fernando Sánchez Marcos, Cataluña y el gobierno central tras la guerra de los segadores, 1652-1679 [8]
- (fr) Bussy-Rabutin Mémoires de Bussy-Rabutin .
- (es) Rubí de Marimón, Ramón (2003). Relación del lebantamiento de Cataluña 1640–1642. Barcelona: Fundació Pere Coromines. ISBN 84-7256-808-3.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Els Segadors - Imne nacional de Catalonha
- Guèrra de Trenta Ans
- Tractat dels Pirenèus
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)Istòrias de Catalonhaa: La Guèrra dels Segadors
- Els segadors en mp3
- (ca)La Guèrra dels Segadors al Musèu d'istòria de Catalonha
- (es) Historia de los movimientos, separación y guerra de Cataluña en tiempo de Felipe IV Francisco Manuel de Melo (1608-1666)
- (es) «La rebelión de Barcelona ni es por el güevo ni es por el fuero» panflet citat a Wikisource.
- (es) Armas de papel. Quevedo y sus contemporáneos ante la guerra de Cataluña Estudi detallat
- (ca) Àngela Serrano, Josep Margarit, un patriota català a la revolta dels Segadors [9]


text:
Ivèrn
L'ivèrn es una de las quatre sasons de las zònas temperadas.
Data[modificar | modificar la font]
Astronomicament, comença amb lo solstici d'ivèrn (a l'enotrn del 21 de junh dins l'emisfèri sud e lo 21 de decembre dins l'emisfèri nòrd), e termina amb l'equinòcci de prima (a l'entorn del 21 de setembre disn l'emisfèri sud e lo 21 de març dins l'emisfèri nòrd). Pasmens, a vegadas es considerat intuitivament com los meses de junh, julh e agost dins l'emisfèri sud e decembre, genièr e febrièr dins l'emisfèri nòrd.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Se caracteriza per una davalada de la temperatura, mai marcada prèp dels pòls o a mai d'altituda. Pòt èsser tanben segon las regions l'epòca de mai precipitacions.
La natura s'adapta a la sason, coma amb l'ibernacion de qualques animals o la casuda de las fuèlhas pels vegetals caducs. Es un periòde ont fòrça espècias migran cap a de luòcs mai cauds.
Simbolisme[modificar | modificar la font]
Dins l'art es d'abituda en relacion amb un temps mai pausat, d'esperança. Dins la teoria dels quatre umors, correspond la flègma. Lo fred e la nèu son associat a la retirada personala. L'unica excepcion es el periòde de Nadal dins l'emisfèri nòrd.


text:
Patmos
Patmos es una illa grèga de Dodecanès, al sud-èst de la mar Egèa, al sud de Samos, a l'oèst de Lipsi e al nòrd-oèst de Leros. L'illa a la forma de tres illas del nòrd al sud, la mai granda al nòrd, e son unidas per dos istmes. La capitala es Patmos o Chora dins l'illa centrala, prèp de son pòrt Skala.
A l'epòca classica, la ciutat de Patmos èra dins la partida nòrd de l'illa e la partida sud forma lo cap Amazonium.
Dins aquela illa foguèt faidit Sant Joan a la fin del reilme de Domician (96) e aquí compausèt l'Apocalipsi. Una cauna de l'illa es lo luòc supausat ont recebèt sas revelacions.
Dins l'illa i a fòrça convents e glèisas e las rèstas d'un ancian castèl.
Possession de Ròdes foguèt romana e bizantina, e i passèron los cavalièrs de Sant Joan de Jerusalèm (aprèp de Ròdes) vèrs 1310 e los otomans en 1533. En 1912 foguèt ocupada pels italians e enclusida al Dodecanès e en 1948 venguèt grèga.


text:
Codificacion (drech)
En drech la codificacion consistís a acampar de tèxtes normatius de naturas divèrsas dins de recuèlhs concernissent una matèria donada. Cadun d'aqueles grops atal constituits ven un còde.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra compilacion juridica d'importància foguèt realizada pels romans per arribar a l'òbra de Justinian. Aquela compilacion foguèt promoguda per l'emperaire de Bizanci e foguèt l'òbra del jurisconsulte Tribonian. Per decision de l'emperaire foguèt aprovada pel Corpus Juris Civilis, en conformitat amb lo Digesto, las Institutas, Lo Còde e las Novèlas. Lo Digesto conteniá la doctrina de juristas celèbres coma Papinian, Pau, Ulpian, Gaïo, Modestin e Celsi. Las Institutas contenián las règlas de Drech essencialas, e que dins l'actualitat avián cors legal, èran subretot dedicadas als estudiants de Drech. Fin finala s'encontrava lo Còde, qu'acampava las constitucions dels emperaires precedents Justinian e que conservavan un interès actual, e las Novèlas, qu'acampavan las constitucions de Justinian.
Alara que l'Empèri Roman d'Orient utilizava la compilacion justiniana, en Occident a causa de la casuda de l'Empèri los diferents pòbles germanics utilizavan una legislacion que pasmens inspiradas del Drech roman, demoravan impregnadas dels seus principis ancestrals.
Formas e tipes de codificacion[modificar | modificar la font]
La nocion de « codificacion » agropa de fach de practicas diferentas sus divèrses camps, que los juristas e los istorians ne remarquèron la varietat, que siá dins l'elaboracion o dins la matèria.
Variacions de forma[modificar | modificar la font]
Cal destriar atal:
- la codificacion oficiala, amb que l'autoritat (e subretot lo poder legislatiu) publica un tèxte que li dona lo nom de « còde », çò qu'es lo cas fòrça frequent en França actualament;
- la codificacion oficiosa, realizada tanben per l'autoritat que promulga un tèxte acampant e unificant de disposicions d'un meteis camp, mas sens lor donar oficialament lo nom de « còde », pasmens que lo tèrme es d'usatge corrent, e mai dins de tèxtes oficials: las codificacions del Regim Ancian son d'aquela mena (Còde Michau, Còde Louis e d'autras ordenanças reialas);
- la codificacion privada o acampament non oficial de tèxtes a l'entorn d'un domeni, realizats per de juristas e/o editors per facilitar lo trabalh dels professionals del drech e dels justiciables. Se comencèt aquela practica en França al sègle XVIII amb per exemple un Còde penal (1752) o un Còde Còrse en 1788, estapant per l'imprimeriá reiala, çò que li faguèt un estatut oficiós plan marcat. Ara, la practica continua amb per exemple lo Còde de drech internacional privat publicat per Bruylant en Belgica.
Pasmens, emplegat sens precision, lo tèrme de « codificacion » fa referéncia subretot a la codificacion oficiala, a vegada a l'oficiosa.
Prigondor[modificar | modificar la font]
Una codificacion implica una mena de rompedura, a causa que lo còde pren la plaça totalament o parcialament dels tèxtes anteriors. Mas aquela rompedura es mai o mens importanta:
- La codification rejoncha (o codification compilacion) constituís pas de rompedura vertadièra, fasent pas qu'acampar de tèxtes que demòran intactes. La codificacion privada se fa totjorn d'aquel biais. La codificacion oficiala daissa generalament pas existir los tèxtes precedents.
- La codificacion de drech constant constituís una rompedura dins los tèxtes, mas pas dins lo drech positiu. Los tèxtes anteriors son exprèssament abrogats mas lor contengut es lo meteis dins lo còde, levat de tèxtes obsolèts (que foguèron abrogats pas qu'implicitament), atal lo drech positiu demòra: es la practica francesa actuala.
- La codificacion al sens plen del tèrme a tendéncia a rompre amb los tèxtes mas tanben amb lo fons. La rompedura jamai es capitada: e mai los còdes napoleonians gardèron de partidas significativas del drech ancian. Un exemple recent de codificacion amb rompedura es lo còde penal francés de 1994 qu'introduguèt de novetats.
Qualques istorians del drech, coma l'Italian Mario Viora, emplegan lo mot de « consolidacion » per las doas primièras formas, reservant lo mot de codificacion per la tresena.
Codificacion e recodificacion[modificar | modificar la font]
La codificacion consistís a crear un còde dins un camp ont existissiá pas abans. Dins qualques cases, se pòt parlar de recodificacion :
- Quand i a refonda complèta d'un còde ja existissent, amb lo meteis titre o gaireben, coma en França lo còde de comèrci en 2000 ;
- Quand un còde novèl intègra lo contengut d'un còde anterior dins un ensems pus vast, coma lo còde de justícia administrativa refonda del còde dels tribunals administratius e de las corts administrativas d'apèl, mas apondent las disposicions relativas al Conselh d'Estat ;
- Quand de disposicions inclusas dins un còde son transferidas dins un còde qu'acaba d'èsser promulgat, coma las disposicions concernissent la caça e la pesca, passada del còde rural al còde de l'environament.
Contengut d'un còde[modificar | modificar la font]
Un còde pòt contenir de disposicions normativas de naturas diferentas, que las principalas son las leis e los reglaments. Los còdes oficials franceses contenon eles pas qu'aqueles, mas seriá possible, dins d'autres sistèmas juridics, d'integrar d'elements de jurisprudéncia o de doctrina.
Als Estats Units d'America, existís de « federal sentencing guidelines » (recuèlh de jurisprudéncia) que servisson de basa als còdes de deontologia e a las cartas professionalas.
Los còdes en vigor[modificar | modificar la font]
En França[modificar | modificar la font]
La legislacion francesa compren (fin 2007) 61 còdes. Levat excepcion, los còdes contenon una partie legislativa (codificada L-) e une partida reglamentària (codificada R-). Vejatz Lista dels còdes juridics franceses.


text:
Mêlwenn
Mêlwenn en breton ( Melgven en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat per dos cors d'aiga, lo Arabes e lo Stival. Lo Aven marca la frontièra entre la municipalitat de Melgven e lo bourg de Kernevel, uèi integrat a la municipalitat de Rosporden.
La commune est traversée par deux cours d'eau, le Moros et le Stival. L'Aven marque la frontière entre la commune de Melgven et le bourg de Kernevel, aujourd'hui intégré à la commune de Rosporden.
Istòria[modificar | modificar la font]
I a divèrsas alberedes cobèrtas la longitud de la Aven (fleuve).
Lo banc de donadas sus las séismes del BRGM indica que lo 2 de genièr de 1959, Melgven #èsser lo épicentre de séismes #que l'intensitat maximala n'es arribat al gra V MSK, siatz una magnitude de[1]. Aguèron sentit fins en lo Morbihan.
Il y a plusieurs allées couvertes le long de l'Aven (fleuve).
La banque de données sur les séismes du BRGM indique que le 2 janvier 1959, Melgven fut l'épicentre de séismes dont l’intensité maximale a atteint le degré V MSK, soit une magnitude de 7[2]. Ils furent ressentis jusque dans le Morbihan.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 7 Cf. ficha synthétique
- ↑ Cf. fiche synthétique


text:
Lessy
Lessy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat suls coteaux de la Moselle, lo vilatge de Lessy, coma de nombrosas implantacions d'aqueles tucs, a situat al limit de ruscas géologiques calcaires e de ruscas géologiques argileuses, al ponch de résurgence de divèrsas fonts. Vilatge tradicional de la region lorraine, el conjugua longtemps la cultura de la vinha (en produsint un vin trucat vin gris) e la ramaderia. Uèi, lo vilatge es essencialament vengut residencial, la majoritat de los sieus abitants en trabalhant en l'aglomeracion vesina de Mètz.
Situé sur les coteaux de la Moselle, le village de Lessy, comme de nombreuses implantations de ces collines, est situé à la limite de couches géologiques calcaires et de couches géologiques argileuses, au point de résurgence de plusieurs sources. Village traditionnel de la région lorraine, il conjugua longtemps la culture de la vigne (produisant un vin appelé vin gris) et l'élevage. Aujourd'hui, le village est essentiellement devenu résidentiel, la plupart de ses habitants travaillant dans l'agglomération voisine de Metz.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat dépendait de l'anciana província de las Tres-Évêchés, Païses messin, Val de Moselle. A citat l'an 760 en lo cartulaire de Gorze.
Dividit en de nombrós bans : Sant-Clément, Sant-Salvador, Sant-Paul, dels Ménils, Grand Ban, Ban Cuny, Gervaise. La una de las mai ancianas implantacions conegudas provadas a Lessy es aquela de las chevaliers teutoniques #que i édifièrent un castèl #que lo donjon n'es uèi lo campanal de la glèisa del pòble. Mas de las implantacions mai ancianas an suspectat, e sustot la preséncia d'una fonderie romaine. Pòble sovent destruit per las guèrras féodales : 1348, 1434, 1444, 1476, 1636. Situat près de la prospère vila messine, lo pòble de Lessy, coma la majoritat de los sieus vesins, patís de fòrça nombrosas dévastations ligadas a l'atraccion de la vila : los nombroses bancs portats pels ducs de Lorraine, la guèrra de trenta ans #aportar los sieus lòts de destruccion dins aquel pòble d'agricultors.
Los abitants son los Lessyliens e Lessyliennes.
La commune dépendait de l'ancienne province des Trois-Évêchés, Pays messin, Val de Moselle. Elle est citée en 760 dans le cartulaire de Gorze.
Divisé en de nombreux bans : Saint-Clément, Saint-Sauveur, Saint-Paul, des Ménils, Grand Ban, Ban Cuny, Gervaise. L'une des plus anciennes implantations connues prouvées à Lessy est celle des chevaliers teutoniques qui y édifièrent un château dont le donjon est aujourd'hui le clocher de l'église du village. Mais des implantations plus anciennes sont suspectées, et notamment la présence d'une fonderie romaine. Village souvent détruit par les guerres féodales : 1348, 1434, 1444, 1476, 1636. Situé à proximité de la prospère cité messine, le village de Lessy, comme la plupart de ses voisins, subit de très nombreuses dévastations liées à l'attraction de la ville : les nombreux sièges menés par les ducs de Lorraine, la guerre de trente ans apportèrent leurs lots de destruction à ce village d'agriculteurs.
Les habitants sont les Lessyliens et Lessyliennes.


text:
Bolívia
Bolívia (aperada tanben oficiaument Estat Plurinacionau de Bolívia - (quíchoa: Bulibya ; Aimara : Wuliwya ; Guaraní: Volívia), - ) qu'ei un país d'America del Sud. Confronta Brasil au nòrd e a l'èst, Paraguai e Argentina au sud e Chile e Peró a l'oèst. Bolívia que revindica la soa còsta atlantica annexada per Chile. Sa capitau constitucionau qu'ei Sucre.
Lo gentilici es bolivian -a.
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans la conquèsta espanhòla, lo territòri de l'actuau Bolívia qu'acessó ua seria de civilizacions (dont ua de la màger que ho la civilizacion de Tiwanaku) ; ua partida deu son territòri actuau que's trobava gavidat peu Tawantinsuyu (l'Empèri deus Incas) au moment de l'arribada de las òsts espanhòlas.
Durant la tempsada coloniau Bolívia que ho denominada Haut Peró o Audiencia Reiau de Charcas. Lo espanhòus qu'expleitèn intensament las minas d'argent de la ciutat de Potosí. Lo Haut Peró que he partida de la Vicereiautat deu Peró abans d'estar inclús dehens la Vicereiautat de l'Arriu de la Plata a l'escadença de la soa creacion en 1776.
Au cap de las guèrras d'independéncia d'America deu Sud Bolívia que ho batejada en aunor deu liberator Simón Bolívar.
En 1879 Chile qu'invadí Bolívia en bèth annexar lo desèrt d'Atacama e la soas còstas pacificas durant la Guèrra deu Pacific. La sortida de cap a la mar que demòra dinc au dia de uei un punt de conflicte enter ambs país e un enjòc prioritari de la politica extrangèra de Bolívia.
En 1932 que petè la Guèrra deu Chaco enter Bolívia e Paraguai entau contròlle d'aquesta region. Fin finala, un acòrd enter ambs estats la partagè (mei que mei au prohèit de Paraguai).
Bolívia que conegó ua instabilitat politaca de las grana dinc au restabliment definitiu de la democracia en 1982.
Lo president Evo Morales que ho lo purmèr amerindian a gavidar la Republica ; gessit deu meitan sindicalista e productor de coca, qu'establí la nocion d'estat plurinacionau dab ua revindicacion de las culturas amerindianas e ua oposicion au Estats Units d'America e tot intevencion d'aqueth país dehens los ahars politics bolivians.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Bolívia.
Cultura[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo 'Decreto Supremo N° 25894 de l'11 de seteme de 2000 declarè com lengas oficialas : Aymara, Aranoa, Ayoreo, Baaré, Besiro, Canichana, Cavineño, Cayubaba, Chácobo, Chomán, Pse Ejja, Guaraní, Guarasú´we (Pauserna), Guarayo, Itonama, Leco, Machineri, Mojeño-Ignaciano, More, Mosetén, Movima, Pacawuara, Quechua, Reyesano, Sirionó, Tacana, Tapieté, Toronoma, Uru-Chipaya, Weenhayek, Yaminawa, Yuki, Yuracaré. Vejatz Decreto Supremo N° 25.894. Autas duas lengas hon mei tard declaradas patrimòni cultural intangible dab caractèr d'oficialitat : lo Bésiro (Lei N° 3.204 del 30 de seteme de 2005, vedetz Ley N° 3.204) e lo Tsimané (Lei N° 3.603 del 17 de genièr de 2007, vedetz Ley N° 3.603)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Portal del Gobierno Boliviano, en castelhan


text:
Martras Tolosana
Martras Tolosana [1] qu'ei ua comuna occitana situada dens lo departament de la Nauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- A l'epòca galloromana, una immensa e rica villa èra a "Chiragan". Foguèt una de las villae entre las pus grandas de tot l'Empèri Roman. Se trobèron d'esculturas de marbre vertadièrament excepcionalas installadas al Musèu de Sant Ramon de Tolosa.
- Anciana necropòli de sarcofags paleocrestians. Lo nom de Martres ven de martyrum. Aqueles toponims, sovent, designavan de cementèris antics o barbars.
- Luòc de batalha contra los Sarrasins encara reconstituit lo jorn de la Santa Trinitat nomenada batalha de Sant Vidian. Segon la legenda, auriá lançat son espada alara que falhava, aquela, en se plantant faguèt gisclar d'aiga creant atal la font de son nom.
- Ancian camin cap a Compostèla via Sent Bertran de Comenge
Segonda Guèrra Mondiala: execucions e chaple lo 10 de junh comés per d' elements de la 2a division SS Das Reich e encara los 8 e 18 d'agost [2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Font[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponímia occitana
- ↑ http://www.musee-resistance31.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=183&Itemid=252


text:
Sant Petersborg
Sant Petersborg (en rus CaHkT-ПeTepбypr) es la pus granda vila de Russia per la superfícia (1 439 km2) e la segonda vila per lo nombre d'abitants (amb mai de 4,5 milions d'abitants en 2007) aprèp la capitala Moscòu. Es situada al nòrd-oèst del país sul dèlta de Neva, al fons del Golf de Finlàndia dins la mar Baltica. Capitala de l'Empèri Rus de 1712 a 1918, Sant Petersborg consèrva dempuèi un ensemble arquitectural unic que ne fa una de las pus bèlas vilas d'Euròpa. Principal pòrt rus sus la mar Baltica, es un centre major de l'industria, de la recèrca e de l'ensenhament rus e un important centre cultural europèu. Sant Petersborg es la segonda vila d'Euròpa per la superfícia e la cinquena per la populacion.
Sant Petersborg foguèt fondada en 1703 pel tsar Pèire Ièr de Russia dins una region disputada dempuèi de temps al reialme de Suècia. Amb son urbanisme modèrne e son estetica d'origina estrangièra, la novèla vila permetèt a Russia de « dobrir una fenèstra sus Euròpa » e contribuir, coma o voliá Pèire, a auçar Russia al reng de las grandas poténcias europèas. Lo centre vila, bastit segon de directivas dels sobeirans russes, presenta una arquitectura unica que mescla d'estils arquitecturals (barròc, neoclassic) adaptats d'un biais original per d'arquitèctes sovent d'origina italiana. Sa beutat e sos nombroses canals li valguèron lo nom de « Venècia del Nòrd ». La vila es marcada sus la lista del Patrimòni Mondial de l'UNESCO dempuèi 1990.
Dempuèi sa fondacion fins al començament del sègle XX, Sant Petersborg foguèt lo principal centre intellectual, scientific e politic del país. Al sègle XIX, la vila venguèt lo principal pòrt comercial e militar de Russia e lo segond centre industrial del país, aprèp Moscòu. E mai a Sant Petersborg espetèt la Revolucion russa de 1917 e que los bolchevics trionfèron. La vila coneguèt dempuèi un certan aflaquiment. Al començament de las annadas 1920, aprèp la mudança de la capitala a Moscòu e la guèrra civila, lo nombre d'abitants s'esfondrèt ; e tornèt aténher son nivèl d'abans 1914 solament a la velha de la Segonda Guèrra Mondiala. Lo sètge de prèp de tres ans pendent aquel conflicte decimèt encara sa populacion. Amb mens d'un milion d'abitants aprèp la guèrra, la vila se tornèt poblar mercé a l'arribada de populacion d'autras regions. Dempuèi aquela epòca, Sant Petersborg pèrd totjorn d'abitants a respièch de Moscòu, fenomèn accelerat dempuèi la liberalizacion del sistèma economic rus.
Sant Petersborg cambièt mai d'un còp de nom : Petrograd (rus: ПeTporpaд), de 1914 a 1924, puèi Leningrad (rus: ЛeHиHrpaд), de 1924 a 1991, abans de tornar prendre son nom d'origina dempuèi lo referendum de 1991. Sant Petersborg es tanben nomenada familiarament Piter (rus: ПиTep) per sos abitants. Pels Russes, es la capitala del Nòrd (rus: ceBepHaя cToлицa, severnaïa stolitsa).
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
-
-
Poesjkin-standbeeld.jpg
Monument Pushkin sus la Plaça de las Arts
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-

seg_langs: oci_Latn oci_Latn oci_Latn oci_Latn oci_Latn oci_Latn unk unk unk unk unk unk srd_Latn oci_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk