text:
Seythenex
Seythenex en arpitan (Seythenex en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Una via romaine connectava Faverges a Mercury, pel caulet de Tamié.
En 1960, creacion de la station de La Sambuy-Seythenex.
Une voie romaine reliait Faverges à Mercury, par le col de Tamié.
En 1960, création de la station de La Sambuy-Seythenex.


c: text/html

text:
Economia de Trinitat e Tobago
L'economia de Trinitat e Tobago durant l'an 2002, a experimentat un indèx de creissença del 3.2 %. Aiçò se deu a 9 ans consecutius de vertadièr creissença après 8 ans de recession. Lo govèrn del primièr ministre Patrick Manning a seguit la politica macroeconomica del govèrn anterior, en tractant d'atraire las inversions dins lo país. A long tèrme, sembla que va se produsir un grand creissença, un creissença qu'anarà fòrça ligada al desvolopament dels idrocarburs, la petroquimia e lo sector siderurgic, que supausarà d'auments significatius en las exportacions de Trinitat e Tobago. De mai, lo país seguís los sieus esfòrces en la diversificacion de servicis, lo torisme, l'indústria e l'agricultura.
Lo país ganhèt reputacion de luòc excellent per negòcis internacionales, e a agut una de las mai nautas taxas de creissença d' America Latina.[1] Son vastes los camps de petròli, e lo país compta amb tres plantas de rafinarià e petroquimia en l'oèst; lo petròli es lo principal produch d'exportacion; tanben en l'oèst s'obten gas natural e asfalt; es notable lo lac d'asfalt de 46ha près de La Brea, en lo sud-oèst de l'isla; s'extrai principalament bauxita. Entre las Antilhas menors, Trinitat e l'olandesa Curaçao son las qu'an atengut màger desvolopament industrial, mas en lo cas de Trinitat l'industrializacion es associada a una notabla produccion agricòla, que ne manca Curaçao.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1263
Aquesta pagina concernís l'an 1263 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Recepcion d'una demanda comuna dau rèi d'Anglatèrra Enric III d'Anglatèrra (1216-1272) e dei caps de la revòuta de sa noblesa d'un arbitratge dau rèi Loís IX (1226-1270) regardant la validitat dei Provisions d'Oxford.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Per reglar lo conflicte entre lo rèi Enric III d'Anglatèrra (1216-1272) e sei nobles insurgents a prepaus de l'annulacion dei Provisions d'Oxford per lei papas Alexandre IV (1254-1261) e Urban IV (1261-1264), lei dos camps s'acordèron en decembre sus una demanda comuna d'arbitratge au rèi de França Loís IX (1226-1270).
Principat de Moscòu[modificar | modificar la font]
Après la mòrt d'Alexandre Nevski (14 de novembre), la division de son territòri entre seis eiretiers entraïnèt la fondacion dau Principat de Moscòu. Danièl de Moscòu, un enfant de 2 ans, ne'n venguèt lo premier senhor. Pasmens, en causa de sa jovença, lo poder foguèt inicialament tengut per de deputats de l'aristocracia chausits per son oncle Iaroslav III de Vladimir.


text:
Montlaur e Vernet
Montlaur e Vernet[1][2][3][4] (oficialament en francés Monlaur-Bernet) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Capèra de Sent Ròc (point le plus haut de Gers )
- Castèth de Bernet
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Montlaur e Vernet
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Montlaur e Vernet sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau
- Montlaur e Vernet sus lo sit de la Comunautat de comunas deu Vath de Gers


text:
Artona
Artona (en francés: Artonne) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi Domat e la region de la region d'Auvèrnhe..
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Una atestacion anciana es Arthona (sègle VI), citada per Dauzat e Rostaing. Los meteisses autors considèran que lo nom del vilatge ven d'un nom d'òme *Artonos, derivat del gallés artos, ors. Lo nom es utilizat al femenin[1]; la femenizacion correspond sovent a l'usatge ambe'l nom villa : *Artona villa ?
Probable que lo nom occitan del vilatge es (o foguèt) *Artona, coma al sègle VI.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, reedicion Librairie Guénégaud, 1984


text:
Fènix
Lo fènix (del grèc φoῖvιE que sona « roge »), es un aucèl legendari, dotat de la longevitat e caracterizat per un poder de renàisser aprèp que se consumèt d'esperel amb la seuna calor. Atal simboliza los cicles de mòrt e resurreccion.
Georges Cuvier (1769-1832) pensava qu'èra lo faisan daurat (Chrysolophus pictus). Foguèt tanben identificat a l'aucèl del paradís e al flamenc ròse.
D'aucèls fabuloses semblables al fènix se trapan dins las mitologias persana jos l'apelament de Simurgh o Rokh, chinesa jol nom de Nán fāng zhū què e de Fenghuang, amerindianas (Aucèl tròn) o aborigènas (Aucèl Minka).
Somari
Mite[modificar | modificar la font]
Aucèl fabulós, originari d'Etiopia e qu'acompanha lo culte del Solelh, en particular dins l’anciana Egipte e dins l’Antiquitat classica. Segon la legenda, sa resurreccion se fasiá, en Arabia e dins los païses alentorn coma Egipte ont èra venerat. Lo fènix semblava una agla mas fòrça granda; son plumatge se parava de roge, de blau e d'aur esclatant, e son aspècte èra resplendissent. Jamai existís mai d'un sol fènix dins un meteis temps; viu fòrça longtemps: segon totas las tradicions passa los cent ans. Perque se reprodusís pas, lo fènix, quand sent sa vida acabada, construsís un nis de brancas aromaticas e d’encens, i fa fuòc e se consuma dins las flamas. De las cendres d'aquel cremador surgís un fènix novèl...
Lo Fènix Persan[modificar | modificar la font]
L'idèa de l'aucèl se confond amb aquela de la leugieretat, de l'esséncia de las causas e dels èssers. De tals aucèls incarnan la pensada opausada a la matèria, l'interioritat de l'òme, son « se prigond, son esperit ». Un conte persan del sègle XIII escrich per Attar Neyshaboury, La conferéncia dels aucels, compren 4647 vèrses. Es una epopèia mistica ont trenta aucèls son a la recèrca de lor Rei. Lo recit debuta per un discors de benvenguda que constituís una foncion rituala e magica associant la « Puput », un aucèl, (* *) portaire d'una corona, e los autres aucèls, que representan una umanitat en cèrca de coneissença. Tanlèu, la fola dels aucèls inquiets se ressemblant e providencialament la Puput se presenta coma messatgièra. Exòrta los aucèls a partir per un viatge dificil que los menarà cap a la cort de lor Rei, un aucèl fabulós, lo Simorg. Totes los aucèls comprenon l'interès fondamental d'aqela entrepresa. Pasmens gaire luènh prèp de dètz mil d'aqueles s'excusan: lo fan, per de rasons divèrsas, contents de lor astra aicí-bas. La Puput admonèsta totòm, tranquilliza los uns, encoratja los autres e comença l'ensenhament que permetrà de prendre la rota. Devon s'engatjar dins las sèt valadas que marcaràn los grases iniciatics de lor ascension esperitala. Aquelas valadas magicas e misticas son las valadas de la recèrca, de l'amor, de la coneissença, de l'independéncia, de l'union, de l'espantament e de la solucion. E aprèp aver passat aquelas valadas, dins un long viatge que dura sovent un o mai vidas remplidas de trapèlas, viatge ont la granda majoritat dels aucèls falhèron, que a los rescapats lo serà refusat - darrièra espròva - l'accès tant esperat al palais de lor Roi : lo Simorg...
Lo Fènix Grèc[modificar | modificar la font]
La primièra mencion del fènix se trapa dins un fragment enigmatic d'Esiòde :
- « La gralha babilharda viu nòu generacions d'òmes florissent de jovença; lo Cèrvi viu quatre còps mai que la gralha; lo còrb vielhís pendent tres edats d'aquel del cèrvi; lo fènix viu nòu edats d'aquel del còrb e viviam dètz edats de fènix, nosautres las Ninfas de bèls cabels, filhas de Zèus armat de l'egidi[1]. »
Erodòt es lo primièr de far una version detalhada del mite:
- « Se plaça tanben dins la meteissa classa un autre aucèl que se nomena fènix. L'ai solament vist en pintura; se vei rarament; e, se se crei los Eliopolitans, se fa veire solament dins lor país cada cinc cents ans, quand son paire morís. Se pareis al retrach d'aquel, sas alas son en partida dauradas e en partida rojas, e es tot entièr confòrme a l'agla segon la figura e la descripcion detalhada. Se rapòrta una particularitat que me pareis incredibla. Va, dison los Egipcians, d'Etiopia cap al temple del Solelh amb lo còs de son paire, que pòrta envelopat dins de mirra, e li dona sepultura dins aquel temple. Vaquí cossí: fa amb de mirra una massa en forma d'uòu, del pes que se crei capable de portar, la soslèva, e ensaja fins a que siá pas tròp pesuga; apuèi, quand a acabat aqueles ensages, cava aquel uòu, i introdusís son paire, puèi tapa la dubertura amb de mirra: aquel uòu es alara del meteis pes que quand la massa èra entièra. Quand tapèt aquel, disi, lo pòrta en Egipte dins lo temple del Solelh[2]. »
Erodòt, que benlèu ten sas informacions d'Ecatèu de Milet, considèra doncas lo fènix coma un aucèl vertadièr, que se rapròcha del benu, un aucèl sacrat egipcian. Vivent sus la benben o sul sause sacrat d'Eliopolis, lo benu es una manifestacion del dieu Ra e del dieu Osiris. Pasmens, de detalhs citats per Erodòt s'endevenon pas amb las concepcions egipcianas: coma aquela de l'aparicion cada cinc cents ans e de l'ensebeliment del paire[3]. Se pensa a una marrida compreneson per Erodòt del simbòl egipcian[4] :auriá interpretat coma una filiacion fisica la relacion entre lo benu e las divinitats qu'es lo ba (manifestacion temporària)[5]. Segon d'autres, lo fènix que descriu Erodòt auriá pas vertadièrament de rapòrt amb lo béen, mas seriá la varianta grèga del mite oriental de l'aucèl del solelh; aquel fènix auriá simbolizat fòrça lèu la « granda annada », es a dire la durada necessària a un cicle equinoccial complet, e son associacion al cicle sotiac se seriá facha de per après[6].
Lo Fènix Roman[modificar | modificar la font]
- « Alara que per Ovidi, Plini e Tacite, lo vièlh fènix se descompausa per engendrar lo novèl, per Marcial e Stace apareis lo tèma del cremador, per analogia amb las practicas funeràrias romanas. [7] »
L'efigia del fènix figura sus las monedas de Trajan e de Constantin I.
Lo Fènix Crestian[modificar | modificar la font]
-
Fènix renaissent de sas cendres, enluminadura del Bestiari d'Aberdeen
-
Fènix ornant un capitèl, Abadiá de las Dònas, Santas, sègle XII.
A l'Edat Mejana èra un simbòl de la resurreccion del Crist.
Clemenç I, tresen evesque de Roma aprèp Sant Pèire[8], parla d'aquel aucèl al capítol XXV de la letra als Corintians[9] que li es atribuit.
Eraldica[modificar | modificar la font]
Es un aucèl sus un cremador en flamas. Aquel aucèl sembla fòrça l'agla eraldica fins de vegada a èsser definit coma una de sas variantas. Es representat de fàcia, cap de perfil, alas estendudas, sus son cremador, nomenat «immoralitat».
Vejatz a costat l'escut de Brancelhas
Lo fènix es tanben l'emblèma de la vila de San Francisco en Califòrnia.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Fragment 304 West = Plutarc, Sud la disparicion dels oracles (XI).
- ↑ Erodòt (II, 72)
- ↑ Arpád Miklós Nagy, « Lo fènix e l'aucèl benu », actes del collòque internacional de Caen, p. 68 e seg.
- ↑ (de)Marialouise Walla, Der Vogel Phoenix in der antiken Literatur und der Dichtung des Laktanz, Viena, 1969, p. 81-82.
- ↑ Nagy, op. cit., p. 169.
- ↑ Van den Broek, p. 119.
- ↑ (fr)Françoise Lecocq, L’empereur romain et le Phénix, p. 28
- ↑ segon Irenèu, Adversus haereses, III, iii.
- ↑ (fr)Lo simbolisme del fènix sus Interbible.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Lo fènix,
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Moreau de Mautour "Essai sur les erreurs populaires", livre premier, 1731.
- Louis Charbonneau-Lassay, Le Bestiaire du Christ, Milano, Arche, 1940.
- Paul-Augustin Deproost, « Les métamorphoses du phénix dans le christianisme ancien », dans Folia Electronica Classica n°8 (juillet-décembre 2004) [1]
- Marcel Detienne, Les Jardins d'Adonis. La mythologie des aromates en Grèce, Gallimard, Paris, 1989 (1re édition 1972), p. 57-68.
- Silvia Fabrizio-Costa (éd.), Phénix : mythe(s) et signe(s), actes du colloque international de Caen (12-14 octobre 2000), Frankfurt, Peter Lang, 2001.
- Laurence Gosserez, « Le phénix coloré (d'Hérodote à Ambroise de Milan) », Bulletin de l'association Guillaume Budé vol. 1 (2007), p. 94-117.
- Laurence Gosserez, « La création du monde et le phénix » (Ovide, Métamorphoses, XV, 405; Ambroise, De Rxcessu fratris, II, 59), dans Ovide. Fifures de l'hybride. Illustrations littéraires et figurées de l'esthétique ovidienne à travers les âges. Études réunies par Hélène Casanova-Robin, Honoré Champion, Paris, 2009, p. 307 à 319.
- Thomas P. Harrison, « Bird of Paradise: Phoenix Redivivus », dans Isis, vol. 51, n°2 (juin 1960), p. 173-180.
- Jean Hubaux et Maxime Leroy, Le mythe du phénix dans les littératures grecque et latine, Liège et Paris, 1939.
- Françoise Lecocq :
- « L’empereur romain et le phénix », Phénix : mythe(s) et signe(s) (colloque de Caen, oct. 2000), éd. S. Fabrizio-Costa, Peter Lang, Berne, 2001, p. 27-56.
- « Le renouveau du symbolisme du phénix au Modèl:XXe s. », Présence de l’Antiquité grecque et romaine au Modèl:S- (colloque de Tours, déc. 2000), éd. R. Poignault, coll. Caesarodunum n° XXXIV-XXXV bis, 2001, p. 25-59.
- « Les sources égyptiennes du mythe du phénix », L’Égypte à Rome (colloque de Caen, nov. 2002), éd. F. Lecocq, Cahiers de la MRSH-Caen Modèl:Numéro41, 2005, 2 ° éd. rev. et corr. 2008, p. 211-266.
- « L’iconographie du phénix à Rome », Images de l’animal dans l’Antiquité. Des figures de l’animal au bestiaire figuré, Revue Schedae, 2009, n° 6.1, en ligne [2], p. 73-106.
- « L’œuf du phénix. Myrrhe, encens et cannelle dans le mythe du phénix », L’animal et le savoir, de l’Antiquité à la Renaissance, Revue Schedae, 2009, n° 17.2, en ligne [3], p. 107-130.
- « Le roman indien du phénix ou les variations romanesques du mythe du phénix », Présence du roman grec et latin, dir. R. Poignault, coll. Caesarodunum n° XL-XLI bis, Clermont-Ferrand, 2011, p. 405-429.
- « Le phénix dans l'œuvre de Claudien : la fin d'un mythe. Pour une lecture politique du phénix : quelques arguments », Claudien. Mythe, histoire et science, éd. F. Garambois-Vasquez, Presses universitaires de Saint-Étienne, coll. Antiquité. Mémoires du Centre Jean Palerne XXXVI, 2011, p. 113-157.
- « Kinnamômon ornéon ou phénix ? L’oiseau, la viande et la cannelle », Prédateurs dans tous leurs états. Evolution, biodiversité, interactions, mythes, symboles, XXXIe Rencontre Internationale d'Archéologie et d'Histoire d’Antibes, dir. J.-P. Brugal, A. Gardeisen, A. Zucker, Éditions APDCA, Antibes, 2011, p. 409-420.
- « L’oiseau Phénix de Lactance : uariatio et postérité (de Claudien au poème anglo-saxon médiéval The Phoenix », La uariatio : l’aventure d’un principe d’écriture, de l’Antiquité au XXIe s. » (colloque de Clermont-Ferrand, mars 2010, dir. H. Vial), à paraître dans les Actes (13 p.).
- « ‘Le sexe incertain du phénix’ : de la zoologie à la théologie », Le phénix et son Autre, dir. L. Gosserez, à paraître aux Éditions littéraires et linguistiques de l’université de Grenoble (30 p.).
- R. Van den Broek, The Myth of the Phoenix according to Classical and Early Christian Tradition, Études préliminaires aux religions orientales dans l'Empire romain, vol. 24, Leyde, 1972.
- Francesco Zambon, Alessandro Grossato, Il mito della fenice in Oriente e in Occidente, Venezia, Marsilio Editori, 2004.


text:
Provença
Provença (Prouvènço en nòrma mistralenca) es una region istorica e culturala d'Occitània, a l'èst. Es tanben lo nom d'un ancian reiaume puei d'un ancian comtat (annexat juridicament en 1481 a l'estat francés) e d'un ancian marquesat. Correspònd uei, au sens larg, a una granda partida de la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur, au sud-èst de l'estat francés. S'espandís de la region de Nimes fins a la riba drecha de Var ont bòrda l'ancian Comtat de Niça situat a la riba senèstra. Mai lo País Niçard èra dins lo comtat de Provença fins en 1388 e d'unei niçards se dison provençaus.
Mai largament, dins un sens culturau e toristic, Provença s'espandís fins a l'èst de Gard (delà Ròse fins a Nimes e Vidorle) e fins au sud d'Ardecha e de Droma. Tanben lo Comtat Venaicin fa partida de la Provença culturala e istorica.
La capitala istorica de Provença foguèt Arle de 911 a 1180, puei Ais de Provença de 1180 a 1789. Mai aquela de la region administrativa Provença-Aups-Còsta d'Azur es Marselha.
Lo gentilici es provençau -ala (var. provençal -ala).
Geografia[modificar | modificar la font]
Lei departaments de l'ancian comtat (annexat a França per Loís XI) e anciana província reiala francesa correspòndon a una partida de la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur que recuèrb lei departaments deis Aups d'Auta Provença (04), deis Aups Maritims (06), dei Bocas de Ròse (13), de Var (83) e de Vauclusa (84).
Divisions administrativas[modificar | modificar la font]
- Superfícia : 4299 km²
- Populacion : 1 063 846 abitants (2005)
- Prefectura : Niça
- Sosprefecturas : Grassa
- Densitat : 247 ab/km²
- Superfícia : 6944 km²
- Populacion : 153 393 abitants (2005)
- Prefectura : Dinha
- Sosprefecturas : Barcilona de Provença, Castelana e Forcauquier
- Densitat : 22 ab/km²
- Superfícia : 5973 km²
- Populacion : 967 054 abitants (2005)
- Prefectura : Tolon
- Sosprefecturas : Brinhòla e Draguinhan
- Densitat : 162 ab./km²
- Superfícia : 3566 km²
- Populacion : 529 077 abitants (2005)
- Prefectura : Avinhon
- Sosprefecturas : Ate e Carpentràs
- Densitat : 148 ab/km²
- Superfícia : 5112 km²
- Populacion : 1 905 829 abitants (2005)
- Prefectura : Marselha
- Sosprefecturas : Ais de Provença, Arle e Istre
- Densitat : 372 ab/km²
Culturalament e istoricament, se pòt tanben considerar que lo departament deis Auts Aups (05), lo sud de Droma (26) e la partida èst e sud de Gard (30)—e una franja sud-èst d'Ardecha (07)—son provençaus.
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Provença foguèt poblat au paleolitic e au neolitic.
Lei premiers testimoniatges istorics mençonan la preséncia dau pòble Ligur e l'arribada dei Cèltas au sègle -IV que se mesclèron de còps amb lei ligurs, mai que mai dins la Bassa Provença ; pasmens, lo començament vertadier de l'istòria de Provença arribèt au sègle -VI amb la fondacion de Marselha per lei grècs de Focèa. Marselha venguèt ansin una ciutat comercianta de cultura grèga en contacte amb lei ligurs e lei cèltas. Aquelei dos pòbles se mesclèron culturalament sota l'influéncia de la civilizacion grèga, coma o mòstra per exemple lo site arqueologic de Glanum. Abtotèron tecnicas e practicas artesanalas dei grècs (coma la cultura de la vinha, de l'olivier, lo biais de bastir lei monuments e lei vilas). Durant lo periòde grèc, Marselha foguèt en relacion sostenguda amb Grècia (recebiá lei produchs d'Euròpa dau Nòrd per leis exportar fins a l'airau mediterranèu) e comencèt de desvolopar sa granda activitat maritima ; un dei sei grands navigators, Eutimènes naviguèt dins l'Ocean Atlantic fins a Senegal.
Marselha s'aliguèt puei amb Roma en establissent una relacion d'ajuda mutala ; Marselha sonèt Roma per l'aparar còntra lei gallés e, de son costat, ajudèt Roma còntra Cartage e mai paguèt una partida dau tribut exigit per lei gallés après la presa de Roma en -387. Menaçada un còp mai per lei pòbles de l'interior (Ligurs, Salians - una aligança dei Cèltas - e Allobròges), Marselha sonèt demandèt una vegada mai l'ajuda de Roma a la fin dau sègle -II ; la guèrra durèt entre -125 e -121 e lei romans s'installèron definitivament en Provença ; Sextius Calvinus fondèt ansin Aquae Sextiae (Ais de Provença) en -122. Roma obtenguèt ansin la creacion de la província de Gallia Transalpina amb Ais per capitala e posquèt ansin religar Itàlia amb Ispània. Aquela província venguèt puei la Gàllia Narbonesa (amb Narbo - uei Narbona - coma capitala e foguèt traversada per la Via Domícia.
Coma aligada de Roma, Marselha gaudèt d'un estatut privilegiat e sei eleits locaus posquèron perseguir de carrieras politicas prestigiosas. Pasmens, quand Pompèu e Juli Cesar s'afrontèron, Marselha prenguèt lei parts dau premier, foguèt assejada per Cesar en -40 e conservèt son estatut mai perdèt sa poténcia amb sei territòris (conservèt Niça e leis illas d'Ieras).
Roma fondèt de colonias per sei veterans e Arle prenguèt una granda importància.
Lei premiereis invasions barbaras esparnhèron Provença durant lo sègle IV mai fin finala, a la casuda de l'Empèri Roman, lei Visigòts e lei Burgondis se partegèron respectivament l'Oèst e l'Èst de Provença.
Cultura de Provença[modificar | modificar la font]
Escrivans de Provença:
- Robèrt Lafont
- Glaudi Barsotti
- Glaudi Brueis
- Pèire Pessamessa
- Max Felip Delavoët
- Carles Galtier (1913 - 2004)
- Florian Vernet
- Jòrgi Rebol
- Danièla Jullien
- Joan Ives Casanòva
- Michel Miniussi
- Josèp d'Arbaud
- Valèri Bernard (1860 - 1936)
- Frederic Mistral (1830 - 1914)
- Victor Gelu (1806 - 1885)
- Josèp Romanilha (1818 - 1891)
- Anfós Daudet, en francés (1840 - 1897)
- Marcèu Panhòl, en francés (1895 - 1974)
- Joan Giono, en francés (1895 - 1970)
- Émile Zola, en francés (1840 - 1902)
- Joan Aicard (1848 - 1921)
Pintors e escalpraires de Provença:
- Valèri Bernard (1860 - 1936)
- Pau Cesana (1839 - 1906)
- Josèp Marchand (1758 - 1843)
- Cesar Baldaccini (1921 - 1998)
- Pèire Puget (1620 - 1694)
- Adòlf Monticelli
- Francés Màrius Granet (1775 - 1849)
- Portau de Provença
-
- Portal d'Occitània
- [[Categoria:Istòria d'Occitània]]
[[Categoria:Geografia d'Occitània]]


text:
Aprèp l’audicion al Parlament europèu dijòus 1èr de junh a Brusèlas sus la discriminacion lingüistica, los representants d’ELEN (European Language Equality Network), lo Breton Tangi Louarn e l’Occitan Alexis Quentin intervenguèron diluns al Conselh economic, social e cultural de las Nacions Unidas al Palais de las Nacions de Genèva, per evocar las questions de discriminacion dels locutors de lengas regionalas en França dins los domènis de l’educacion, dels mèdias e de la vida publica. « Avèm rampelat que segon la Comission europèa contra lo racisme e l’intolerància (ECRI), França aviá una lacuna de las grèvas per çò qu’es de la discriminacion lingüistica », explica Tangi Louarn.
« Dos expèrts independents del Comitat, d’Espanha e de Colombia, interpelèron directament l’importanta delegacion francèsa sus aquestas questions, contunha lo president de Kevre Breizh. L’expèrt espanhòl s’estonèt de la pausicion de França que, per ela, la modificacion constitucionala que fa de las lengas regionalas un patrimòni de França balha pas cap de drech ni mai cap de libertat que son garantits per la Constitucion. S’interroguèt tanben sus la lectura restrictiva dels dreches que fa França de la Carta europèa de las lengas regionalas o minoritàrias. Joslinhèt enfin lo rapòrt de l’ECRI que constata la caréncia de França per çò que concernís la discriminacion lingüistica e demandèt lo vejaire de la delegacion francèsa sul biais de comolar aquesta lacuna… ».
Revirada de l’article publicat le 07 juin 2016 © Le Télégrammehttp://www.letelegramme.fr/bretagne/langues-regionales-la-france-interpellee-a-geneve
La delegacion francèsa presentarà sas responsas lo dimars 7 de junh al matin.
Refòrma dels collègis : aqueles que se batan per las lengas regionalas
Lo decret e l’arrestat relatius a l’organizacion dels ensenhaments al collègi foguèron publicats al Journal officiel del 20 de mai de 2015. Una refòrma aplicabla a la dintrada de 2013 que vegèt la mobilizacion dels defensors de las lengas regionalas e lo revirament del govèrn sus d’unes ponches. I aguèt un recors davant lo Conselh d’Estat de d’accions prèp lo ministèri de l’Educacion Nacionala. Ont ne sèm ?
Le Conselh d’Estat se prononcièt lo 1èr de junh de 2016
Mantuns recors de la part de mantunas associacions o personas privadas foguèron depausats davant lo Conselh d’Estat. Demandavan l’anullacion d’aquesta reforma per las lengas regionalas e ancianas. Lo primièr de junh passat, aqueste jutge administratiu suprèm se prononcièt sus aquestas accions. Seguiguèt las conclusions del raportaire public. Dins un comunicat, lo collectiu Los mespresats -al nom del qual aviá agit lo professor d’occitan Martial Peyrouny- pensa que tot es pas negatiu dins aquesta decision. Lo Conselh d’Estat confirma que las convencions Estat-Region contunhan d’existir e de fixar d’unas causas. Dins las acadèmias ont existisson (notadament aquelas de Tolosa e Bordèu entre las mai favorablas), aquestas convencions permetrián d’evitar una dintrada catastrofica per l’ensenhament de las lengas regionalas en setembre de 2016. Per las autras…
De mai, lo quite Conselh d’Estat anulla (per un motiu de procedura) una partida del decret sus la durada minimum de las pausas meridianas al collègi e sus la durada maximala d’ensenhament quotidian en seisèna. Aquesta disposicion blocava los ensenhaments opcionals coma l’occitan en classa de 6èna al pretèxt que se podiá pas far mai de 6h d’ensenhament per jorn.
Pel demai, los recors foguèron regetats. Vertat es que d’una demandas dels requerents èran pas necessàrias que lo govèrn aviá assoplidas sas posicions sus l’ensenhament de las lengas regionalas per d’arrestats e circulàrias (la darrièra en abril de 2016). Mas tal coma o precisa lo comunicat de Los Pespresats : aquò règla pas encara d’unes problèmas, notadament las disparitats de tractament e de mejans entre las lengas regionalas.
Lo 1èr de junh de 2016, la FELCO èra ela tanben al Ministèri de l’Educacion.
La Federacion dels Ensenhaires de Lenga e de Cultura d’Òc per sa part, menèt un trabalh de fons de manièra empirica sul terrenh. Diferents constats e autres estudis aprigondits de tèxtes que discutèt puèi al cabinet de Najat Vallaud-Belkacem. L’interlocutor es Olivier Noblecourt, director adjonch del cabinet. I aguèt mantuns acamps e un cèrt ambient d’escota doblat d’un lagui de far avançar d’unas causas sembla prevaler. Lo darrièr rescontre se faguèt tanben lo 1èr de junh, jorn de la decision del Conselh d’Estat. Dins son compte-rendut d’audiéncia, la FELCO punta la supression de l’occitan dins d’unes estaliments e la diminucion globala d’oras, amb de disparitats entre las acadèmias, entre los departaments d’una meteissa acadèmia e de còps que i a entre los establiments d’una meteissa acadèmia e d’un meteis departament ! L’abséncia de Conselh Academic de las Lengas Regionalas a Lemòtges, Clarmont d’Auvèrnhe e Grenòble fa que l’ensenhament de l’occitan es fòrça dificil dins aquestas acadèmias. Aquelas quitas acadèmias que signèron pas de convencion amb l’Estat sus l’ensenhament de las lengas regionalas… La diminucion del nombre de pòstes al CAPES occitan (de 15 per an debuta de 2000 a 4-5-6 d’ara endavant) aguèt tanben de consequéncias nefastas.
Olivier Noblecourt ça que la anoncièt mantunas causas :
- Una circulàira novèla es a l’estudi per enquadrar las lengas regionalas
- Lo Ministèri prepausa un rendetz-vos de trabalh amb l’ofici Public de la Lenga Occitana e la FELCO aprèp lo 4 de julh
La FELCO compta manténer aquestes rendetz-vos regulars amb lo Ministèri per ensajar de reglar d’unas situacions d’aquí enlà.
Revirada d’un article de : Lo Benaset, p lo
Politica lingüistica dins los Pirenèus Atlantics : òc al Basc, non a l’Occitan !
Lo 18 de febrièr passat, se parlava de las lengas regionalas al Conselh Departamental de Pau. La deliberacion que ne sortís met en davant una vertadièra politica lingüistica pel bas, amb d’objectius clars. Pel biarnés/gascon/occitan (òc, 3 denominacions, òm es pas jamai tròp prudent), es una tota autra vision. Pas pus question de politica lingüistica mas la collectivitat territoriala met l’accent sus « lo patrimòni festiu, gastronomic, esportiu e artistic ». Del còp, d’unas associacions e organismes qu’òbran per la lenga e sa transmission veson sa subvencion baissar considerablament… Quand es pas tot simplament suprimida ! D’aquí las accions menadas davant lo Conselh Departamental en fin de setmana passada… E, probable, encara pro lèu se res evoluís pas !
Diminucion drastica pels actors e organismes occitan principals
Dimècres passat, Mercredi dernier, le collectif « Toca-i Se Gausas » s’est constitué face aux craintes et menaces qui pèsent sur la politique linguistique occitane. Jeudi, une action a été entreprise devant le Conseil Départemental, réitérée vendredi matin. Finalement le budget a été voté vendredi. Si l’enveloppe globale reste sensiblement la même (935 000 €), la répartition révèle des mauvaises surprises. Pas de publication officielle de la part du Conseil Départemental mais des orientations signifiées aux différents acteurs.Nous nous sommes procurés ces chiffres qui, une fois encore, ne sont peut-être pas définitifs :
- Le CAP’OC voit une baisse de 26% (-25 000 €),
- Collectif Ça’i : -25.000 € (subvention supprimée !)
- CAP’Òc : -25.000 €
- Calandreta : -21 000 €
- Ràdio País : -12.000€
- CFPÒC : -6.700€
- InÒc : -6.000€
- Lo Congrès : -5.000€
- Letras d’Òc : -3.000€
- Hart Brut : -2.000€
- FIMÒC : -1500€
- ÒcBi : -1.400€
Voilà pour les baisses. Rien ne bouge pour le Carnaval Bearnés.
Pour les hausses :
- Accents du Sud : +10.000€
- Institut Béarnais Gascon : +10.000€
- La Voix du Béarn : +6.500€
- Ostau Bearnés : +4.000€
- Conta’m : +500€
Différence de traitement entre basque et occitan
Il faut préciser que ce département des Pyrénées-Atlantiques est celui qui, jusqu’à présent, mettait le plus de moyens pour ses langues régionales, en tous cas côté occitan. Le budget frôle les 1 million d’euros (935 000 €). Depuis 2005, cette politique linguistique fait l’objet d’un programme dénommé Iniciativa souvent envié par les autres départements occitans et qui se calque sur ce qui se faisait pour le basque. Seulement voilà, il y a cette guerre entre Béarnistes et Occitans et les majorités successives doivent composer avec, en penchant tantôt d’un côté tantôt de l’autre. Le « Délégué à la Culture, au Patrimoine et aux Langues béarnaise, gasconne et occitane » (re sic!) c’est Jacques Pédehontaa. Visiblement le maire de Laàs est plus proche des Béarnistes et sa vision de l’occitan va plus vers le folklore, les fêtes locales et tout ce qui est événementiel plutôt que vers une véritable politique de transmission. Plus concours de garbure que Institut Occitan. Ce qui n’est pas le cas encore une fois de la langue basque qui dispose d’objectifs clairs et précis en la matière. Avec un budget aux alentours de 955 000 € pour l’Office Public pour la Langue Basque et l’Institut Culturel Basque qui redistribuent aux associations. En revanche, pas de subvention votée pour l’instant en direction de l’Office Public pour la Langue Occitane…
Le Béarn doit continuer à être cette terre pionnière et innovante dans la transmission et la socialisation de sa langue
C’est ce qu’ont écrit Charline Claveau-Abbadie (présidente de l’OPLO et conseillère régionale PS) et Marc Oxibar (conseiller régional Les Républicains) dans une tribune co-signée dans Sud-Ouest. Ils appellent Jean-Jacques Lasserre à revoir ses arbitrages, lui qui avait lancé la première convention Iniciativa… Le collectif « Toca-i Se Gausas » se réunira demain mercredi à l’Ostau Bearnés pour décider des actions qui seront menées pour obtenir gain de cause.
Lo Benaset


text:
1407
Aquesta pagina concernís l'an 1407 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Dins lo sud, acabament de la conquista militara de Vietnam (16 de junh). La region foguèt annexada a l'Empèri e una administracion chinesa i foguèt creada. Pasmens, d'insureccions liadas a la dinastia Ho se mantenguèron fins a 1414. Per amaisar l'ostilitat de la populacion, d'òrdres foguèron donats per l'emperaire Yongle (1402-1424) a sei generaus per limitar la repression au minimom. A la Cort imperiala, creacion dau Burèu deis interprètes per melhorar lei comunicacions ambé lei pòbles estrangiers.


text:
Lophotrochozoa
Los Lofotrocozoaris son un dels dos gropes majors dels Protostomians. Los tres primièrs gropes se desvolopan en formant una larva trocofòra que pòrta de rengadas de cilhas altorn de son ais. Èran autrescòps acampats amb los Artropòdes dins lo grop dels Eutrocozoaris (« qu'an una larva trocofòra ») alara que los Artropòdes produson pas de larva trocofòra. Aqueste acampament se justificava per la segmentacion similara entre los Artropòdes e los Annelides. Aqueste acampament se justifica pas pus uèi.
Los quatre autres phyla an per tòca comuna la preséncia d'un lofofòr, una corona de tentaculs cilhats altorn de la boca. Se considèran doncas coma fasent partida del sosgrop dels Lofoforates. Se caracterizan tanben per un clivatge radial e cèrts autors los consideravan coma de Deuterostomians fins que las analisis filogeneticas los placèsson dins los Eutrocozoaris. Las relacions exactas entre los diferents phyla son pas d'a fons certanas, mas apareis que los Lofoforates e los Eutrocozoaris son de gropes parafiletics.


text:
29
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 29 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Mòrt de Livia Drusilla, maire de l'emperaire Tibèri, e conselhiera importanta de son fiu. L'emperaire foguèt fòrça tocat per aquela disparicion e quitèt plus gaire l'illa de Capri laissant durant doas annadas mai e mai de poder a son prefècte dau pretòri Sejan. Aprofichant la mòrt de Livia que son caractèr autoritari li donava una influéncia sus lo govèrn, Sejan poguèt ordir un complòt còntra Nero Iulius Caesar qu'èra un dei dos eiretiers oficiaus de l'Empèri. Denoncièt a Tibèri un complòt preparat per Nero — qu'èra probablament una realitat — e obtenguèt son arrestacion. Nero Iulius Caesar foguèt desportat sus l'illa de Ponza onte moriguèt dins lo corrent de l'annada. Drusus Iulius Caesar demorèt l'unic eiretier de l'Empèri fins a l'annada seguenta.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Somission provisòria dei senhors Wei Xiao e Dou Rong qu'èran tributaris de l'emperaire de Guang Wudi (25-57) dempuei quatre ans mai avián mantengut una autonòmia fòrça larga. Aquò permetèt a Guang Wudi d'establir son autoritat sus la màger part de la Vau dau Fluvi Jaune. En mai d'aquò, Liu Yong — emperaire proclamat en 25 que teniá la mitat orientala de Henan e lo nòrd de Jiangsu — foguèt tuat per lei fòrças Han entraïnant l'afondrament de son estat e la somission dau prince Zhang Bu qu'assaiava de formar un principat independent centrat sus la Peninsula de Shamdong. Aquela tiera de victòrias permetèt de limitar a tres lo nombre d'estats chinés encara independents e rivaus de l'Empèri Han restaurat per Guang Wudi.


text:
Coserans, enriquit peth son vesiatge damb Comenges, Aran e Palhars, que presenta uá bèra paleta culturala que demora d'arredescorbir. L’an 2011 que tira ena lutz eth aboès, auboès emblematic deth Coserans, e que da era guinhada ath bot, era cornamusa dera val d’Aran. Era vila de Sent Guironç (Coserans) qu’arcuelh en abriu uá exposicion consacrada aths auboesis deth món e, pendent tot eth an 2011, conferéncias, espectacles e concèrts que permeteràn ath public d’apreciar e d'arretrobar eras musicas tradicionalas. Aqueris rencontres qu’an coma fin de hèr-las conéisher melhor en encastre dera suá istòria e deth son us ena Societat.
En tot aplegar totis eths actors, Passatge que da un “bohet” arreviscolaire a Coserans.
Pierre Rouch,
musicaire e factor d'esturments /instruments.
.
Aquiu qu'avetz eth programa en gascon (na avé'u en francés, véd. acitau
).
Deth 2 ath 17 d'abriu 2011 : Exposicion "Eth aboès que convida eths auboèsis deth món" ena gara vielha de St Guironç.
Divendres 1er d'abriu : 17h30 - Vernissatge dera exposicion « Le hautbois du Couserans invite les hautbois du monde / Eth aboès que convida eths auboèsis deth món (ena gara vielha, Sent-Guirons).
Dissabte 2 d'abriu en Tortosa (Coserans), diada co-ordinada per Pèir Rouch : « Eth aboès de Coserans que convida eths auboèsis deth món » aths crotzacamins de Catalonha e dera Val d’Aran.
- 15h30 a 16h00, intervencion de Paul Macé (director deth Centre Internacional de Música Popular de Ceret (66))
CIMP.
- 16h00 a 17h00, conferéncia d’Alain Servant sus eth aboès de Coserans. Presentacion deth instrument d’un punt de vista organologic per Pèir Rouch.
- 17h00 a 17h30, presentacion dera classa d'auboès classic dera escòla de musica de Sent-Guironç per Denis Dugros.
- 17h30 a 18h30, conferéncia animada per Bernat Menetrier sus eth bot, cornemusa dera Val d’Aran. Consideracions sus era factura de l'instrument per Pèir Rouch.
Questions/ Escambis
- 19h30, aperitiu e repèish prengut en comun.
- 21h00 a 21h40, Les Biroussans: espectacle dehòra s' eth temps ac permet.
- 21h45 dentià tard « Serada Passatges ».
Concèrt : Eth aboès e eth bot aué.
Fanfare du Couserans 2 tròcis / Fanfare des Pyrénées (formacion redusida) 2 tròcis
-22h 30 Gran bal d'aboèsis damb totis eths musicaires.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dimecres, 30 de març de 2011
Diglòssia a la Setmana
A la diglòssia costumèra deu hèit deu francés, los de la Setmana que i horneishen ua auta deu hèit de l'ongués (occitan non gascon), man(i)èra de'ns raperar nosautes gascons qu'èm ua minoritat non sonque en França senon tanben en Occitània. Qu'ei precisament çò qui volem deishar d'èster: ua minoritat. Doncas, per nòste, en gascon blos, en vos pregar. Pro de vergonha: en gascon blos!
2 comentaris:
- Digó János ha dit...
-
I auriá un lib(r)e sancèr d'escriure suls deliris linguistics de la Setmana...
- 30 de març de 2011 a les 10:45
- Maime ha dit...
-
Setz la minoritat majoritària en Occitània !! :-D Mas onestament, podetz pas èsser 'na majoritat (dins l'encastre occitan). Perque n'i a pas de majoritat d'aver. Los quites lengadocians (que consideras coma la majoritat) son nonmàs 'na minoritat.
Per contra, sei de consent coma te e Digó János. L'occitan (que sia lengadocian o gascon, perque n'i a pas d'autre) es totjorn estranh. N'i a beucòp de catalanismes, tròbe.
- 30 de març de 2011 a les 12:10


text:
Polonha Jova
La Polonha Jova (var: Polonha Joena) (en polonés: Młoda Polska) es un periòde modernista de l'art, de la literatura e de la musica polonesa que cobriguèt prèp dels ans despuèi 1890 fins a 1918. Foguèt un dels efèctes de la fòrta oposicion a las idèas del positivisme e promoguèt los caractèrs de la decadéncia, del neoromanticisme, del simbolisme, de l'impressionisme e de l'Art Nouveau.
Historia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme foguèt conegut d'après un dels manifèstes d'Artur Górski. Lo manifèst foguèt publicat en lo jornal Życie ("La Vida"), amb sedença a Cracòvia, en l'an 1898 e anèt immediatament acceptat en totas las parts de la Polonha dividida, coma analogia a autres tèrmes semblats coma Alemanha Jova, Belgica Jova, Escandinàvia Jova, e atal successivament.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura polonesa del periòde foguèt basada sus doas concepcions principalas:
- La primièra concepcion foguèt la tipica desillusion modernista verso la borgesiá, son biais de viure e sa cultura. Los artistas que seguiguèron aquesta concepcion creguèron tanben en la decadéncia, en la fin de tota la cultura, en lo conflicte entre los òmes e lor civilizacion, e en la concepcion de l'art coma valor suprèma (en latin: ars gratia artis). Entre autres autors cal senhalar Kazimierz Przerwa Tetmajer, Stanisław Przybyszewski, Wacław Rolicz-Lieder e Jan Kasprowicz.
- La segonda concepcion foguèt lo continuament del romanticisme, e per aquesta rason es cridada neo-romanticisme. Lo grop d'escrivans que perseguiguèt aquesta idèa foguèt mens organizat e los escrivans els meteisses cobriguèron una vasta gamma de tèmas dins sas escrituras: dempuèi lo sens de la mission del polonés dins la pròsa de Stefan Żeromski fins a l'inegalitat sociala descrita per Władysław Reymont e Gabriela Zapolska, fins a la critica de la societat polonesa e a l'istòria de Polonha de Stanisław Wyspiański.
D'autres escrivans importants del periòde foguèron:
- Wacław Berent
- Jan Kasprowicz
- Jan Augustyn Kisielewski
- Antoni Lange
- Jan Lemański
- Bolesław Leśmian
- Tadeusz Miciński
- Andrzej Niemojewski
- Franciszek Nowicki
- Władysław Orkan
- Artur Oppman
- Włodzimierz Perzyński
- Tadeusz Rittner
- Wacław Sieroszewski
- Leopold Staff
- Kazimierz Przerwa-Tetmajer
- Maryla Wolska
- Tadeusz Boy-Żeleński
Musica[modificar | modificar la font]
En musica, lo tèrme Polonha Jova es aplicat a un grop informal de compositors que compren Karol Szymanowski, Grzegorz Fitelberg, Ludomir Różycki e probablament tanben Mieczysław Karłowicz. Aqueste grop agiguèt jos la fòrta influéncia del neo-romanticisme de la musica, e particularament de compositors estrangièrs coma Richard Strauss e Richard Wagner. Los compositors serián tanben de ligams fòrts amb lo Grop dels Cinc, un grop de compositors russes qu'inclusiá Modest Musorgskii, Aleksandr Borodin e Nikolai Rimskii-Korsakov.
Art[modificar | modificar la font]
Dins lo periòde de la Polonha Jova i aguèt pas de grands corrents artistics dins l'art polonés. Los pintors e los escultors cerquèron de contunhar la tradicion romantica, en introduire de biaisses nòus d'expression ja populars a l'estrangièr. Lo corrent mai influénciat foguèt l'Art Nòu, quitament se los artistas poloneses comencèron d'anar en cèrca tanben de nòvas formas d'estil nacional. Tant l'escultura coma la pintura del periòde foguèron fortament influenciadas per totas las formas del simbolisme.


text:
Portada dera prumèra edicion dera Constitucion politica dera monarquia espanhòla. Cadis, 19 de març de 1812
Maugrat eth sòn iniciau regost istoricista, es Deputacions provinciaus configurades pera Constitucion de Cadis derivèren rapidaments jos era influéncia deth jacobinisme, que, de hèt, ratificaue es tendéncies centralizadores e tendentes ara uniformitat dera monarquia absoluta. D'ua banda, ua naua division territoriau, que respectaue es limits extèrnes deth Principat de Catalonha, lo hège desaparéisher coma entitat politica e lo dividie en quate províncies. Dera auta, era teoria e era practica governamentau espanhòles se decantèren, segons eth modèl napoleonic, pera somission des organs collectius as cargues unipersonals d'ua cadea ierarquica qu'anaue deth cap deth govèrn en Madrid enquias bailes, en tot passar pes ministres -mès que mès eth de Governacion- e es caps politics dera província o governadors civius. Era militarizacion frequenta des cargues, a començar pera presidéncia deth Conselh de ministres pendent eth reinatge d'Isabel II, contribuïc ath enhortiment der autoritarisme, incrementat en cas de Catalonha e ena ciutat de Barcelona peth frequent recors ar estat d'excepcion e era suspension des garantides constitucionaus.
Damb tot, es consistòris representatius, provinciaus e municipaus, que s'erigiren soent en pòrtavotzes des reclamacions d'ua societat damb dinamisme pròpri e modèl pro diferenciat der espanhòu, dinamisme e diferéncies mès acusades ras dera metuda en marcha definitiva dera revolucion industriau en dusau tèrç deth sègle XIX. Catalonha, e sustot era ciutat de Barcelona, desvolopèren ua activitat importanta, soent protagonista, enes viratges deth regim liberau espanhòu cap ara quèrra, damb era intencion d'arténher ua descentralizacion der Estat o ua revision mès prigonda deth modèl en sens federalista. En aguestes etapes tostemp precàries mès fòrça creatives, coma eth Biènni Progressista de 1854-1856 e eth Sexènni Democratic de 1868-1874, es Deputacions provinciaus catalanes e, fòrça particularaments, era de Barcelona devengueren un scenari politic estrategic.
Maugrat qu'era repetida frustracion des esperances de reforma deth regim liberau espanhòu favoric, jos era Restauracion, era recèrca de solucions ath marge des institucions der Estat e era eclosion deth nacionalisme, a començament deth sègle XX eth govèrn espanhòu acabèc en tot arreconéisher era personalitat diferenciau de Catalonha jos era forma dera Mancomunitat des quate Deputacions provinciaus de 1914-1925, ua experiéncia qu'ei er antecedent pròplèu dera Generalitat contemporanèa.
Era crisi dera monarquia borbonica e era aucupacion napoleonica de 1808 creèren ua situacion de vuet de poder estatau que dèc lòc ara autoorganizacion des diferentes províncies d'Espanha, entre es quaus eth Principat de Catalonha, a on se constituïc, coma poder provisionau, un Conselh Superior que sagèc de dirigir era resisténcia començada. En congrès de Tarragona de 1810, qu'amassèc eth Conselh damb representants de toti es corregiments e der estat eclesiastic, presidit peth capitan generau, siguec jurat eth respècte as «las leyes, exenciones, privilegios, buenos usos y costumbres del Principado». Ath madeish temps, es aucupants francesi, e mès que mès eth marescal Augereau, governador generau de Catalonha entre gèr e mai de 1810, sajauen d’atrèir as catalans damb prometudes politiques e economiques que derivèren, mès, cap ara annexion dirècta ar Empèri francés en 1812 e era aplicacion en Principat dera division departamentau.
En Espanha, era Amassa Centrau formada pes resistenti convoquèc ua assemblada constituent que celebrèc es sues sessions ena ciutat de Cadis e a on era influéncia istoricista des Corts medievaus -en especiau, es dera Corona d'Aragon- siguec mercada e volec compensar es tendéncies centralizadores derivades dera inercia dera monarquia absoluta e des naues formulacions jacobines e napoleoniques. Siguec aqueth istoricisme, representat en preambul dera Constitucion de 1812, çò que portèc a recuperar entath nau regim liberau eth nòm tradicionau de Deputacion entà designar es institucions politiques de representacion e govèrn des territòris des antics reiaumes istorics que les calie substituïr es Conselhs territoriaus interins. Jos era autoritat deth capitan generau Lacy, se produsic era substitucion deth Conselh Superior pera Deputacion Provinciau de Catalonha, que se constituïc eth 30 de noveme de 1812 e qu'er an següent reclamaue as Corts espanhòles era simbolica Casa dera Deputacion. Damb eth retorn de Ferran VII e era restauracion der absolutisme en 1814, desapareisheren es institucions emanades dera Constitucion de Cadis e, enter eres, era Deputacion Provinciau de Catalonha, que siguec recuperada en 1820 ar inici deth Triènni Constitucionau.
Eth debat intèrn entre es corrents istoricista e jacobina laguens des Corts de Cadis anèc, en tot decantar-se en favor deth darrèr, en 1813 siguec encargat un projècte de division provinciau que calie desligar es naues demarcacions dera memòria des antics reiaumes e que consistic en ua quarantau de províncies, tres des quaus corresponien ath territòri deth Principat: Barcelona, Tarragona e Urgell. Un nau projècte de 1821, damb 47 províncies, prevedie era creacion d'ua quatau demarcacion, Girona, e rebatiaue Barcelona coma Catalonha. En debat parlamentari de 1822, eth nombre de províncies siguec incrementat enquia 52 -Catalonha demorèc dividida enes quate que coneishem-, mès eth retorn ar absolutisme en 1823 deishèc ajornat er escartairament definitiu deth Principat enquiath decrèt de 30 de noveme de 1833, que dividie eth territòri nacionau en 49 províncies e ratificaue, a grans trèti, era anteriora division entre es quate províncies catalanes.
En 1833 siguec establida damb caractèr definitiu era division provinciau espanhòla, e deuant de cadua des províncies siguec metut un delegat governamentau, eth cap politic (dempús nomentat governador civiu), mès non s'organizèren es Deputacions, que, autrament, non èren previstes en Estatut Reiau de 1834. Ras der esclatament dera revolucion, er ostiu de 1835 -en tot seguir ua abitud d'autoorganizacion neishut e legitimat pera luta contra er invasor francés e que se perlonguèc enquiara fin deth cicle revolucionari en 1843 e reapareisherie encara mès tard- se formèc en Barcelona un Conselh revolucionari que s'adrecèc en tota Catalonha e sagèc de coordinar-se damb es de Saragossa e Valéncia. Eth 25 de seteme de 1835, eth govèrn de Mendizábal establic per decrèt es Deputacions provinciaus, escuelhudes de forma indirècta pes majors contribuables e presidides peth cap politic. Sigueren definitiuaments incorporades ath dessenh deth regim constitucionau en 1836.
Er esclatament dera prumèra guèrra carlina, totun, metec en marcha un aute mecanisme egalaments caracteristic e recurrent ena Catalonha deth sègle XIX. Jos era autoritat des capitans generaus (en aguest cas Espoz y Mina), que contunhauen enstant un cargue per tot er ancian Principat, èren creadi conselhs ciutadans d’artenhuda territoriau catalana, mès operatives qu'es Deputacions provinciaus e damb capacitat d'impausar contribucions extraordinàries e eméter moneda. Com jos eth regim dera Naua Planta, era logica constitucionau condusie ara unificacion e era centralizacion, mès eth pragmatisme des capitans generaus anaue en sens contrari, cap a ua comprenuda practica damb era societat civiu catalana e un autoritarisme desligat des directritzes de Madrid, soent arbitrari, totun mès permeable qu'es canaus ordinaris de relacion damb eth poder. Pòc dempús qu'era lei de 9 de gèr de 1845, ua des definidores deth regim moderat, redusisse es Deputacions ara condicion de comissions consultatives deth governador civiu, eth capitan generau Manuel Pavía articulaue es quate Deputacions catalanes en un Conselh de Carretères de Catalonha, qu'imposèc arbitris extraordinaris entà hèr front ad aguestes òbres publiques e siguec fòrça efectiva ath long de vint ans, enquiara revolucion de 1868.
S'eth Biènni Progressista de 1854-1856 restaurèc de manèra efemèra eth modèu politic abandonat en 1843, qu'era teoria daue mès relèu as consistòris provinciaus e municipaus, damb eth Sexènni Democratic de 1868-1874 en torn descentralitzador siguec mès mercat. Era lei de 20 d'agost de 1870, maugrat que contunhaue d'autrejar poders de blocatge as governadors civius, agranie e garantie es competéncies d'ues Deputacions damb membres elegidi per sufragi universau que, ath sòn torn, escuelhien enter eri madeishi eth president dera institucion. Era acumulacion de problèmes e era inestabilitat non permeteren un foncionament politic normau, mès era Deputacion de Barcelona siguec un scenari important: eth 9 de març de 1873, es federaus intransigenti incitèren a proclamar er Estat Catalan. Era fugaç Republica arrecuelhec aguestes inquietuds en un projècte frustrat de Constitucion, qu'es estats regionaus aurien era facultat de mantier o variar era division provinciau de 1833.
En 1876, era prumèra legislacion dera Restauracion tornèc, de hèt, ath modèl moderat, mès era reforma dera lei provinciau de 1882 recuperèc parciauments era de 1870, damb formules entà arténher que toti es partits judiciaus auessen representacion en consistòri provinciau, eleccion intèrna deth president e ampliament deth sufragi, qu'eth 1890 tornèc a èster universau masculin. Mès, er establiment deth torn dinàstic, damb era falsificacion des eleccions, e era practica governamentau tostemp centralista creèren un ambient propici ara aparicion d'un catalanisme que non sonque reclamaue esmendes en foncionament deth còs d'institucions existentes, mès que bastie alternatiues especifiques entara autoorganizacion politica de Catalonha, dempús deth projècte de constitucion federau de 1883 enquias Bases de Manresa de 1892. Eth messatge adreçat ara reina regent per cinc presidents d'entitats catalanes er 11 de noveme de 1898, se demanaue ua Deputacion generau de Catalonha damb concèrt economic ar estil des Deputacions basques, ua peticion presentada er an següent en nau govèrn de Silvela pera Deputacion de Barcelona.
Era implantacion deth sufragi universau masculin en 1890 e era unificacion deth Plan de Barcelona, que creèc ua entitat municipau de miei milion de persones, varièren de manèra substanciau eth panorama politic en cap-lòc de Catalonha e, de rebucada e progressivaments, ara rèsta de Catalonha. Era celebracion d'eleccions municipaus netes, eth 1901, dèc coma resultat en Barcelona er acantonament des partits dinastics e eth prumèr escapol d'un sistèma de partits especifics, damb era Liga Regionalista e es republicans coma fòrces egemoniques. Ras d'aguest trionf electorau, ratificat eth 1903, es Deputacions provinciaus, enquia alavetz ensalopides pes regionalistes, devengueren un objectiu a conquistar, coma dusau plataforma -dempús deth municipi de Barcelona- entà rebastir era personalitat politica de Catalonha.
En 1903, eth ministre Antoni Maura presentèc un projècte entara reforma dera administracion locau que parlaue de "mancomunitats municipaus" entà prestar servicis d'interès compartit. En 1904, es deputats dera Liga presentèren ua esmenda ath projècte Maura que consistie en demanar qu'eth dret a mancomunar-se se hesse extensiu as Deputacions, entà possar ensenhaments tecnics, agricòles e comerciaus, crear bibliotèques e musèus, conservar monuments, repoblar bòsqui, òbres publiques de tota sòrta e constituïr pòrts franqui e d’autes institucions entath foment dera exportacion. Er an dera constitucion de Solidaritat Catalana, 1906, s'amassèc per prumèr còp, en Barcelona, era assemblada generau des Deputacions provinciaus d'Espanha, qu'Enric Prat de la Riba li presentèc un dessenh entàs mancomunitats provinciaus, damb competéncies enes òbres publiques e comunicacions, benefasença e ensenhament universitari e transferéncia des recorsi fiscaus de besonh entà hèr-ne front. Enes eleccions provinciaus de 10 de març de 1907, eth gran trionf de Solidaritat Catalana dèc a Prat de la Riba era presidéncia dera Deputacion de Barcelona, qu'anèc en tot ratificar enquiar an dera sua mòrt prematura, en 1917. Ua des prumères decisions de Prat de la Riba siguec era creacion der Institut d'Estudis Catalans, que siguec lotjat en madeish Palai dera Generalitat. Era naua formulacion deth projècte Maura, presentat as Corts junh de 1907, contenguie ja era reconeishença deth dret de mancomunacion enes províncies. Ena tardor de 1911 es quate Deputacions catalanes acordèren es bases dera Mancomunitat, que sigueren presentades per Prat ath president deth govèrn José Canalejas coma «la prueba más sólida, más irresistible, de la capacidad de un pueblo para aspirar a las amplias funciones de self-government».
Era crisi de Solidaritat en 1908, era Setmana Tragica, que hec quèir eth govèrn Maura en 1909, e er assassinat de Canalejas en 1912, entre d'auti obstacles, retardèren e, fin finau, frustrèren era aprobacion dera lei de reforma dera administracion locau, mès dempús deth 1911 eth projècte dera Mancomunitat de Catalonha auie demorat desvinculat deth conjunt dera reforma. Siguec Rovira i Virgili, enguan, qui didec qu’ath nau organisme non lo calerie nomentar Mancomunitat, paraula que consideraue un arcaïsme castelhan, mès Generalitat, per tota era carga de volontat autonomista que comportaue aguesta paraula. Fin finau, eth govèrn presidit per Eduardo Dati permetec, damb decrèt de 12 de deseme de 1913, era mancomunacion de deputacions provinciaus espanhòles entà atier besonhs administratius compartits. Era possibilitat, que solet siguec profitada pes províncies catalanes -Barcelona, Girona, Lleida e Tarragona-, permetec hèr aflorar nauaments era entitat politica de Catalonha laguens der Estat espanhòu.
Era assemblada formada pes deputats des quate províncies -36 per Barcelona e 20 per cadua des autes circonscripcions- elegic Enric Prat de la Riba, cap dera Liga Regionalista, coma president dera Mancomunitat eth dia 6 d'abriu de 1914. Ath delà dera assemblada e deth president, era Mancomunitat compdaue d’un conselh executiu damb ueit conselhèrs, en principi dus per província e, en sòn conjunt, expressius deth ventalh politic catalan. Encara qu'er Estat non transferic ara Mancomunitat d'autes competéncies e recorsi qu'es des Deputacions provinciaus, eth pes relatiu deth nau organisme e era coesion politica des catalanistes ath torn deth fòrt lideratge de Prat de la Riba permetec un important prètzhèt enes airaus coma es òbres publiques, es servicis d'assisténcia sociau e era educacion e era cultura, damb efèctes exemplars e duradors. Ara mòrt de Prat de la Riba en 1917, era presidéncia requeiguec ena persona de Josep Puig i Cadafalch. Eth dusau president dera Mancomunitat guardèc d'estabilitzar era accion positiva dera institucion en un contèxt economic e sociau progressivaments enrarit que, fin finau, comportèc qu'era Liga favorisse eth còp d'Estat de Primo de Rivera en 1923. Eth dictator destituïc Puig e nomentèc nau president ena persona deth monarquic Alfons Sala, comde d'Egara, abans de procedir ara supression dera Mancomunitat en 20 de març de 1925.
Enric Prat de la Riba, prumèr president dera Mancomunitat (1914-1917)
Josep Puig i Cadafalch, president dera Mancomunitat (1917-1924)


text:
Imling
Imling es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los fondeuses de plomb de Imling es una istòria contenuda en los Contes e legendas de Lorraine al meteis títol #que Graouilly e Sant-Nicolas e los tres glaneurs.
- A Modèl:La s, la distincion levava de la familha de Braubach ; de 1594 a 1766, de la familha de Lutzelbourg.
- Sojorn de Henri II dins lo castèl de Imling #que i #recebre en 1552 una delegacion d'Estrasburg que # anava contra el en campanha.
Les fondeuses de plomb d'Imling est une histoire contenue dans les Contes et légendes de Lorraine au même titre que Graouilly et Saint-Nicolas et les trois glaneurs.
- Au XVIen, la seigneurie relevait de la famille de Braubach ; de 1594 à 1766, de la famille de Lutzelbourg.
- Séjour d'Henri II au château d'Imling qui y reçut en 1552 une délégation de Strasbourg contre lequel il allait en campagne.


text:
Bretanha (istorica)
Bretanha (en breton Breizh o Ledav, en galò Bertaèyn) es lo país de la cultura bretona e del pòble breton, a l'oèst d'Euròpa, dins una peninsula que s'espandís sus 240 km e que penètra dins l'Ocean Atlantic entre la Marga al nòrd e lo golf de Gasconha al sud.
Lo gentilici es breton -a.
- Formèt lo Ducat de Bretanha, a passat temps independent, considerat coma lo brèç de la nacion bretona, puèi vengut una província del reialme de França.
- Uèi una de las 22 regions de França se nomena "Bretanha". Aquela Bretanha administrativa, creada pel govèrn de Pétain pendent la Segonda Guèrra Mondiala, compren los 80% de l'ancian Ducat de Bretanha (departaments de Mor-Bihan, Ille et Vilaine, Còstas d'Arvòr e Finistèrra). Los 20% que demòran apertenon a l'ora d'ara al departament del Léger Atlantic que forma una partida de la region dels Païses de Léger amb per prefectura Nantas, qu'èra la capitala istorica del Ducat de Bretanha.


text:
Babilònia
Babilònia foguèt una ciutat de l'anciana Mesopotamia, que sas roïnas se trapan uèi lo jorn prèp de la vila modèrna de Al Hillah, dins la província de Babil, en Iraq, aperaquí 85 km al sud de Bagdad.
Tot çò que demora uèi de la famosa ciutat antica de Babilònia son de molons de brisadís de bricas de construccion dins la plana fertila mesopotamiana entre los rius de Tigre e d'Eufrates. Las fonts istoricas nos dison que Babilònia èra inicialament una vila pichona qu'es apareguda a la debuta del tresen millenni abans JC (l'auba de las dinastias). La vila floriguèt per aténher sa fama politica amb la pujada de la primièra dinastia babiloniana. Èra la "ciutat santa" de Babilònia aproximativament en 2300 abans JC, e lo sèti del Neo-Empèri Babilonian a partir de 612 abans JC. Los Jardins penjats de Babilònia èran una de las Sèt Meravilhas del Mond.
La forma Babylon es la varianta grèga de l'akkadian Babilu (bāb-ilû, que significa "La pòrta dels Dieus", tradusit en sumerian Ka.dingir.ra). Dins la Bíblia, lo nom apareis coma בבל (Babel), interpretat pel Libre de la Genèsi 11:9 per significar « confusion » (de lengas), del vèrb balal, « confondre ».


text:
Colisèu
Lo Colisèu, sonat a l'origina Anfiteatre Flavian (latin: Amphitheatrum Flavium), es un anfiteatre elliptic situat dins lo centre de la vila de Roma, Itàlia, lo pus grand que foguèsse construch dins l'Empèri Roman tot. Es una de las mai bèlas realizacions de l'arquitectura e engenhariá romana.
Ocupa un site just a l'èst del Forum , sa construccion comencèt entre 70 e 72 AD jos l'emperaire Vespasian e foguèt contunhada en 80 AD jos Titus, amb de pus prigondas modificacions fachas pendent lo regne de Domician. [1]
A l'origina capable d'aculhir aperaquí 50 000 espectators, lo Colisèu foguèt utilizat pels combats de gladiadors e espectacles publics. Demorèt en usatge pendent aperaquí 500 ans fins als darrièrs jòcs coneguts al sègle VI — plan mai tard que la tradicionala data de la casuda de Roma en 476. A mai dels tradicionals combats de gladiadors, mantun autre espectacles publics èran donats aquí, coma de reconstitucions de batalhas navalas, caças d'animals, execucions, reconstitucions de batalhas famosas, e dramas basats subre la mitologia classica. L'edifici quitèt d'èsser utilizat pels espectacles dins lo periòde medieval e foguèt pus tard emplegat per divèrses usatges coma lotjaments, botigons, quartièr d'un òrdre religiós, fortalesa, peirièra o santuari crestian.
E mai que siaga ara a l'estat de roïna pr'amor dels degalhs deguts als tèrratrems e raubaires de pèiras, lo Colisèu foguèt longtemps vist coma un simbòl de la Roma Imperiala. Es uèi una de las atraccions toristicas mai popularas de Roma e sèrva sempre de ligams amb la Glèisa Catolica Romana, lo Papa mena la procession amb las estacions de la crotz fins a l'anfiteatre cada Divendres Sant.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Roth, Leland M. (1993). Understanding Architecture: Its Elements, History and Meaning, First, Boulder, CO: Westview Press. ISBN 0-06-430158-3.


text:
Castèth de Chambord
Lo castèth de Chambord qu'ei un castèth de Léger bastit enter 1519 e 1547 peu rei Francés Ièr de França.
Istòria[modificar | modificar la font]
Chambord que ho crompat peu duc d'Orleans au comte de Bles en 1392, e qu'entrè dens lo cabau reiau en 1498 quan Loís XII, en purmèr duc d'Orleans e vadó rei de França.
Lo rei Francés Ièr, au son retorn de las guèrras d'Italia que decidí de bastir un castèth dens lo gost de la Reneishença a Chambord, en lòc deu castèth medievau qui i èra quilhat. Lo castèth nau non hore acabat pas sonque en 1547 e Francés Ièr n'i demorore que chic de temps au cors de la soa vita.
En 1639, Loís XIII que'u balhè au son hrair Gaston d'Orléans. Arron, Loís XIV qu'i horní quauques modificacions e Molière qu'i estreè lo son Borgés gentiu e Monsieur de Pourceaugnac.


text:
Gal (lenga)
Lo gal (var. gau) o gallés (de confondre pas amb lo galés) es una lenga celtica anciana que se parlava en Euròpa entrò la fin de l'Empèri Roman. Dins un sens estrech, lo gal èra la lenga parlada pels abitants cèltas de Gàllia (França e Belgica modèrnas). Dins un sens larg, designa tanben las varietats parladas en Euròpa centrala (lo "noric"), e dins una part dels Balcans, e en Asia Minora ("lo galacian"). E de còps que i a, inclutz tanben lo lepondic, lenga celtica del nòrd d'Itàlia.
Amb lo lepondic e lo cèltiber parlat dins la peninsula iberica, lo gal forma lo grop geografic de las Lengas celticas continentalas. Las relacions lingüisticas precisas entre elas, coma entre elas e las lengas celticas insularas modèrnas, son incertanas e debatudas pr'amor de sas escassas atestacions.
Lo gal apareis cap a l'an 800, sovent d'un biais fragmentari, per d'inscriptions sus de calendièrs, troces de terralha, monuments funeraris, short dedications to gods, peças de moneda, statements of ownership, and other texts, possibly curse tablets. Los tèxtes en gal foguèron d'en primièr escrits en alfabet grèc en Occitània e dins una varietat d'ancian alfabet italic dinl lo nòrd d'Itàlia. Après la conquista romana d'aquelas regions, l'escritura passèt a l'alfabet latin.
Lo gal foguèt descaçat per lo latin vulgar[1] e diferentas lengas germanicas cap al sègle V.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- L'adjectiu correspondent es gal galla (var. gau galla) o gallés -esa.
- ↑ for the early development of Vulgar Latin (the conventional term for what could more adequately be named "spoken Latin") see Mohl, Introduction à la chronologie du latin vulgaire (1899) and Wagner, Introduction à la linguistique française, avec supplément bibliographique (1965), p. 41 for a bibliography.


text:
Rouvroy
Rouvroy, luòc ont se troban casses, (deu latin robora, de l'espècia Quercus Robur) pòt essèr:
- Rouvroy, una comuna francofòna de Belgica
- Rouvroy, una comuna del Pas de Calais
- Rouvroy, una comuna d'Aisne
- Rouvroy-Ripont, una comuna d'Aisne
- Rouvroy-les-Merles, una comuna d'Aisne
- Rouvroy-sur-Marne, una comuna d'Aisne
- Rouvroy-en-Santerre, una comuna d'Aisne
- Rouvroy-sur-Serre, una comuna d'Aisne
- Rouvroy-sur-Audry, una comuna d'Aisne
- Rouvrois-sur-Meuse, una comuna de la Mòsa
- Rouvrois-sur-Othain, una comuna de la Mòsa


text:
Prototheria
Los prototerians (Prototheria) son un grop de mamifèrs, una sosclassa, que presentan de caractèrs pròches dels reptils. Las femèlas fan d'uòus e los coan, coma los ornitorincs, o los aparan dins una pòcha especiala, coma los equidnas. Lor aparelh genital revèrta efectivament lo dels reptils amb doas vias que desbocan dins un fangàa. Aprèp la naissença los joves chucan lo lach que pèrla al nivèl dels camps mamaris. Las glandas mamàrias tipicas (mamèlas) dels mamifèrs existisson pas en çò dels prototerians. Constituisson l'òrdre actual dels monotrèmas.


text:
Trichechidae
Las serenas son de mamifèrs marins qu'apertenon a la familha trichechidae e al genre Trichechus, que compta segon los autors, tres o quatre espècias fòrça vesinas. Constituisson amb los dugongs (dugongidae), l'òrdre dels sirenians.
Pòdon viure fins a trenta ans, dins d’aigas de temperatura superiora a 20 °C.
Descripcion : Animal pauc conegut, la serena viu dins l’aiga, sembla una mòrsa de color blava. Pòt far cinc mètres de long e pesar fins a una tona e mièja. Sas aletas an una forma de paleta, sa coa es facha sonque de muscles, sens òsses per la sosténer. Amb sos pichòts uèlhs, es pas miòpe, distinguís las formas e las colors. Sas dents se remplaçan sovent.
Alimentacion : La serena es erbivòra, pas romiaira, e manja d’èrbas que flòtan. Ne pòt manjar fins a 50 kg per jorn ! Se noirís aparentament sonque la nuèch. Las plantas que se’n noirís an un feble rendement energetic, çò qu’explica que las serenas an un taus metabolic fòrça bas : nadan lentament per economizar lor energia.
Uèi es rar e protegit pertot dins lo mond, mas foguèt longtemps caçat per l’òli que ne fasián e per sa carn.


text:
Soft power
Poder suau, en anglés soft power, es un tèrme utilizat dins relacions internacionalas per descriure la capacitat d'un actor politic, coma per exemple un Estat, per infuenciar las accions o los intereses dels autres actors mejans de biais culturals e ideologics. Lo tèrme fogèt inventat pel profesor de l'Universitat de Harvard Joseph Nye en su libre de 1990 Bound to Lead: The Changing Nature of American Power[1], e desvolpèt en 2004 dins Soft Power: The Means to Success in World Politics[2]. La valor del tèrme coma teoria politica foguèt discutida, pasmens foguèt fòrça utilizat coma per diferenciar la poténcia sutila de la cultura o las idèas al respècte de formas mai coercitivas, tanben nomenada poder dur, coma l'accion militara o la pression economica.
Exemple d'utilizacion[modificar | modificar la font]
Dins lo contèxte a la fin d'agost de 2008 (Jòcs Olimpics en Pequin e Guèrra en Ossetia de 2008), un jornalista analizèt la situacion del seguent: « Alara que China pretend capitar e impresionar lo mondo con lo nombre de medalhas olimpicas obtengudas, que Russia vòl l'impressionar amb la demostracion de sa superioritat militara; lo poder suau de China a respècte del poder dur de Russia: las preferéncias de los dos païses rebatejan lo gra de confisança tan diferent qu'aqueles an en eles meteisses. »[3]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Destnat a capitar: La natura evolutiva del poder American'
- ↑ Poder suau: L'explication dels succès dins las politicas mondialas
- ↑ (es)Dominique Moisi La neurótica invasión rusa, El País, 01/09/2008
Bibliografíia (en)[modificar | modificar la font]
- Keohane, Robert and Joseph Nye. "Power, Interdependence and the Information Age" from Conflict After the Cold War
- Jentleson, Bruce. "Principles: The Coming of a Democratic Century?" from American Foreign Policy: The Dynamics of Choice in the 21st Century
- Nye, Joseph. Propaganda Isn't the Way: Soft Power
- Nye, Joseph, Soft Power: The Means to Success in World Politics
- John McCormick The European Superpower (Palgrave Macmillan, 2006). Argues that the European Union has used soft power effectively to emerge as an alternative and as a competitor to the heavy reliance of the US on hard power.
- Matthew Fraser, Weapons of Mass Distraction: Soft Power and American Empire (St. Martin's Press, 2005).


text:
Economia de Chile
L'economia de Chile es fòrça dependenta del comèrci exterior. En 2004 las exportacions representavan 35% del PIB. Lo principal produch d'exportacion es lo coire. Codelco es l'entrepresa del govèrn qu'a monopòli de la produccion del metal. Encara aital, d'autres produchs d'exportacion pas tradicionala an crescut a taxas mai nautas que las exportacions de coire e d'autras mineralas. Lo 1975 las exportacions pas mineralas representavan 30% de las exportacions totalas, uèi representan 60%.
Lo comèrci aguèt un excedent istoric de nòu miliards de dolars nòrd-americans en 2004. Las exportacions aguèron una creissença de 52,1% en 2004, primièr an de l'implementacion del Tractat de Liure Escambi amb los Estats Units. Los principals sòcis comercials de Chile son Euròpa (25,1%), Asia (33,1%), Sud-America (15,7%) e Nòrd-America (19%). Chile redusiguèt unilateralament la taxa sus las importacions de totes los païses qu'an amb el pas un tractat de liure comèrci a 6% lo 2003.
Coma Mexic, Chile es un país fòrça obèrt comercialament. Lo decenni de 1990, Chile signèt Tractats de Liure Escambi amb Mexic, Canadà e l'America Centrala. Realizèt tanben tractats de comèrci preferencial amb Veneçuèla, Colómbia, e Equator. Lo 1996 se convertiguèt en membre associat del Mercosur (que compren Argentina, Brasil, Paraguai e Uruguai, qu'a signat amb el tractats de liure comèrci). Chile es tanben membre de la Cooperacion Economica d'Asia e lo Pacific (APEC), e lo govèrn a l'intencion d'establir de ligams comercials pus estreches amb los mercats asiatics. En 2003 Chile venguèt lo segond país d'America Latina, après Mexic, que signèt un tractat de liure comèrci amb l'Union Europèa. Fin finala en 2004, Chile signèt un tractat similar amb los Estats Units.
- Portau de Chile
-
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Meharin
Meharin (Mehaine en basco, Méharin en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Miei[modificar | modificar la font]
L'arriu de Lihurri e lo son afluent l'arrivet d'Argaxuriko que passan per la vila.
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Oreguer au nòrd
- Amoròs-Sucòs au nòrd-oèst
- Sent Martin d'Arberoa a l'oèst
- Veiria au s-èst
- Armendaritze au sud-oèst
- Landibarre au sud
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- Palais Belzuntze


text:
Troposfèra
La troposfèra es la partida de l'atmosfèra terrèstra situada al mai pròche de la superfícia del glòb a una altitud compresa entre 8 e 15 quilomètres, segon la latitud e la sason. Es mai espassa a l'eqüador qu'als pòls. La frontièra entre la tropofèra e l'estratosfèra se nomena la tropopausa.
Aquela jaça atmosferica representa gaireben 80 % de la massa totala de l'atmosfèra, es d'importança perque s'i trapa l'aire que respirem.
En mejana, la temperatura merma amb l'altitud, de gaireben 6,4 °C cada 1000 mètres. Se tròba dins aquela jaça gaireben totes los fenomèns meteorologics. Es doncas dins aquela jaça que se debana lo cicle de l'aiga, s'il trapa una massa importanta de vapor d'aiga (H2O).
Es tanben ela que recupèra los gases eisits de l'activitat terrèstra:
- dioxid de carbòni (CO2), ~ 0,039 %
- metan (CH4)
- oxid nitrós (N2O)
- monoxid de carbòni (CO)
- ozòn (O3)
- sulfats (SO4)
- dioxid d'azòt (NO2)
- radical idroxil (OH)


text:
Bécordel-Bécourt
Bécordel-Bécourt en picard ( Bécordel-Bécourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge picard jouxtant Albert.
Village picard jouxtant Albert.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo pòble, destruit pendent los combates[1] de la Batalha de la Soma de la Primièra Guèrra mondiala, a #èsser reconstruit.
Le village, détruit pendant les combats[2] de la Bataille de la Somme de la Première Guerre mondiale, a été reconstruit.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 11 de novembre de 2010
- ↑ chtimiste.com, « Attaque de nuit de Bécourt ». Consultat lo 11 novembre 2010


text:
Skirioù-Masen
Skirioù-Masen en breton ( Maxent en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Vèrs 860, los fraires del abbaye Sant-Salvador de Redon demanden proteccion al rei de Bretanha Salomon (per se protegir dels incursiós normandes. Lo rei, #que possedís una residéncia sul territòri de l'actuala municipalitat de Maxent, los fa bastir un monastèri ricament dotat sus aquel territòri[1]. Aquel monastèri pren lo nom de "Sant Maxent" quand Salomon fa depausar dins la glèisa del jove monastèri lo còrs de sant Maxent, #çò qu'aumenta la reputacion del luòc, fins a #çò que lo còrs del sant serà fin finala restituit a la siá parròquia poitevine d'origina.
La reputacion dels luòcs creis rapidament : lo monastèri Sant-Salvador de Plélan pren lo nom de Sant-Maxent.
Vers 860, les moines de l'abbaye Saint-Sauveur de Redon demandent protection au roi de Bretagne Salomon (pour se protéger des incursions normandes. Le roi, qui possède une résidence sur le territoire de l'actuelle commune de Maxent, leur fait construire un monastère richement doté sur ce territoire[2]. Ce monastère prend le nom de "Saint Maxent" lorsque Salomon fait déposer dans l'église du jeune monastère le corps de saint Maxent, ce qui accroît la renommée du site, jusqu'à ce que le corps du saint soit finalement restitué à sa paroisse poitevine d'origine.
La renommée des lieux grandit rapidement : le monastère Saint-Sauveur de Plélan prend le nom de Saint-Maxent.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Chartes del Cartulaire del abbaye Sant-Salvador de Redon.
- ↑ Chartes du Cartulaire de l'abbaye Saint-Sauveur de Redon.


text:
1974
Aquesta pagina concernís l'an 1974 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 25 d'abril - La Revolucion dels ulhets fa tornar la democracia en Portugal.
- 16 de mai - Helmut Schmit es elegit per cancelièr d'Alemanha de l'Oèst.
- 17 de junh - En Anglatèrra, explosion d'una bomba a l'Ostal del Parlament a Londres; l'Armada Republicana Irlandesa se declara responsabla de l'aver pausada.
Mond[modificar | modificar la font]
- 2 de febrièr - Independéncia de Grenada
- 8 de febrièr - Aprèp 84 jorns dins l'espaci, la còla de Skylab 4 torna sus Tèrra.
- 13 de febrièr - Lo Prèmi Nobel de Literatura Aleksandr Solzhenitzyn es fòrabandit d'Union Sovietica.
- 16 de mai - Índia fa espetar amb succès sa primièra bomba nucleara.
- 20 de julhet - Ocupacion turca de Chipre; aprèp lo còp d'Estat de l'EOKA, las fòrças de Turquia envasisson Chipre.
- 9 d'agost - Escandal de Watergate: demission del president dels Estats Units Richard Nixon, qu'es remplaçat pel seu vicepresident Gerald Ford.
- 10 de setembre - Independéncia de Guinèa Bissau.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
La sonda estatsunidenca Mariner 10 capitèt de realizar lei premierei fotografias d'una partida de la superficia de Mercuri mostrant un còrs fòrça craterizat d'aspèct similar a la Luna.
Fisica[modificar | modificar la font]
Demonstracion de l'existéncia dei bosons Z0, W- e W+ de la fòrça nucleara febla gràcias a una experiéncia basada sus de teorias desvolopadas per Steven Weinberg, Abdus Salam e Sheldon Glashow. Lei tres òmes se partejèron lo Prèmi Nobel de Fisica de 1979. Leis autors de l'experiéncia (Carlo Rubbia e Simon Van der Meer) obtenguèron tanben un Prèmi Nobel de Fisica en 1984.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 13 de febrièr - Robbie Williams, cantaire britanic
- 28 d'abril - Penélope Cruz, actritz espanhòla
- 16 de mai - Laura Pausini, cantaira italiana
- 23 de mai - Jewel, cantaira, cantautritz, actritz, filantròpa, e autora nòrd-americana
- 30 de mai - Andry Rajoelina, president de Madagascar
- 1èr de junh - Alanis Morissette, cantaira canadiana
- 22 d'agost - Agustin Pichòt, jogador de rugbi argentin
- 11 de novembre - Leonardo DiCaprio, actor american
- Joan Pau Ferrer, escrivan gascon
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 27 de març - Eduardo Santos Montejo, president de Colómbia (n. 1888)
- 2 d'abril - Jòrdi Pompidor, òme politic, primièr ministre e president de França (n.1911)
- 27 d'abril - Franz Jonas, president d'Àustria (n. 1899)
- 24 de mai - Duke Ellington, musician de jazz dels Estats Units (n.1899)
- 9 de junh - Miguel Ángel Asturias, escrivan guatemaltèc, Prèmi Nobel de Literatura (n.1899)
- 1 de julhet - Juan Domingo Perón, president d'Argentina (n. 1895)
- 11 de julhet - Pär Lagerkvist, escrivan suedés, Prèmi Nobel (n. 1891)
- 13 de julhet - Patric M. Blackett, baron Blackett, fisician britanic, Prèmi Nobel (n. 1897)
- 13 de novembre - Vittorio de Sica, realizator italian de cinèma (n. 1901)
- 17 de novembre - Erskine Hamilton Childers, president de la Republica d'Irlanda (n. 1905)


text:
Causir sa vida En Roergue, a la fin del sègle XIX. Lo jove Marcelon a remplaçat son paire malaut a la farga. - Escota, diguèt al paire, çò que mai desiri per tu es que tornes trabalhar lo pus lèu possible, mas aquel jorn i n’aurà un de tròp. Abans de me prene èras sol,tornaràs èsser sol. Te mercegi per çò que m’as portat. Anarai véser endacòm mai e, se ne vira, delà la mar. Fabre e fabressa n’agèron l’alen copat. Lo Marcelon apondèt: -Es pas una obligacion per degun de demorar amb son paire. Los exemples mancan pas<Un jorn o l’autre cal causir.- Causir qué ? Creses que causiguèri ieu ? -Causir, òc< de far sa vida endacòm, de far sa vida, m’ausissètz. La Jacmelina es plan tranquilla en amont. - Cala-te ! lo sequèt la maire. Calatz-vos totes dos. La convèrsa l’aviá bravament macada. Coma tantes maites, l’ainada èra partida a Paris tres ans pus lèu per se ganhar las trempas tota sola, que n’agèsson una de mens a abalir. Dins fòrça familhas ne mancava un, dos, tres< Dempuèi 1884, de cobles joves, d’ostaladas entièrass’embarcavan per Argentina, de celibataris coma lo Garric de Cantacocut, coma lo Falquet de La Capeleta. De dificultats n’avián, mas aquel país aviá pas res a veire amb lo nòstre, çò disián. Camins aboquius, camps penjoluts, tèrras apecilhadas, tot aquò existissiá pas. De concessions de cent, dos cents, tres cents ectars, d’espandis gigantasses e planièrs, un autre mond. Lo Falquet contava que de trabalh n’aviá aicisèm, qu’avián besonh de mestierals de tota mena, de fòrça braces, que las possibilitats èran immensas, las perspectivas estrambordantas. Tot aquò tafurava lo Marcelon. Partir, conéisser un autre país, una autra vida. Un sòmi? Un sòmi vengut realitat per d’autres, perqué pas per el? La Margarida ? Se fasián pas encara. Demorar per ela ? Esperar sens se véser ? Quant de temps ?Que finiguèsse per una relacion vertadièra dependiá de tant de causas, mentre que partir dependiá d’el, pas que d’el.-Escota, reprenguèt la maire, te plangas pas d’aver pas causit. Aquò’s un rasonament que pòt menar luènh. Òm pòt véser las causas autrament e considerar que siás estat benastruc d’eiretar la farga de ton paire.- Eiretar ? - Òc-ben. Èran pas tas sòrres qu’anavan tustar sus l’enclutge. As la farga per tu. Creses qu’aquò compta pas? - La farga per el? s’exclamèt lo paire. Mila dieus de mila dieus! Ja m’enterrariás.Sèrgi Gairal, Delà la mar, I.E.O. edicions, 2004. Académie de Montpellier Baccalauréat général–Epreuve écrite de LV2–OccitanLangue d’Oc Session 2005, p. 1
Nòtas la farga: l’endrech ont lo fabre trabalhava lo fèrre ; un camin aboquiu es un camin que penja d’un costat ; un camp penjolut seguís la penda de la còla ; apecilhat : talhat en pèças, en tròces pichons ; mestieral : un artisan. Questions série L I - Compréhension A Questions sultèxt. . Respondètz dins l’òrdre, a las questions en justificant vòstras responsas en referéncia al tèxt. Totas las responsas a las questions seràn redigidas amb de frasas completas. 1–Presentatz los personatges en precisar las relacions qu’an entre eles.2–Perqué la maire es « bravament macada » ? 3–A qué pensa Marcelon? S’es presa una decision? 4–Que lo poiriá reténer al país ? 5–Que representa Argentina per los del vilatge ? 6–Que pensatz de la reaccion del paire a la fin ? B- Reviratz al francés de « Tot aquò tafurava Marcelon », l. 21 a « la farga de ton paire », l. 28. II - Expression personala Tracharetz un dels subjèctes seguents : siá - Imaginatz que Falquet de la Capeleta escriu una letra al Marcelon. Escrivètz la letra. -200 mots-siá -Escrivètz un article de jornal sus l’emigracion coma fenomèn social e uman (las rasons de partir, los espèrs, las dificultats, las consequéncias) - 200 mots.
Académie de Montpellier Baccalauréat général–Epreuve écrite de LV2–OccitanLangue d’Oc Session 2005, p. 2


text:
La Chapelle-Monthodon
La Chapelle-Monthodon es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciennement, La municipalitat #aver per nom latin "Capèla ad montem Odonis", littéralement "la Capèla al Mont Odon". Lo darrièr senhor #èsser çò pòrti de Bouillon.
Anciennement, la commune eut pour nom latin "Capella ad montem Odonis", littéralement "la Chapelle au Mont Odon". Le dernier seigneur fut le duc de Bouillon.


text:
Houdan
Houdan es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Escriu antany Hosdench, lo nom « Houdan » correspond a un arquetip germanique probablament franc, frequent en lo nòrd de la França (Hesdin, Hodeng, Hodent, Houdain..) De *Husiding, « ostal sus una nautor ».
Comtat jol Ancian Regim, Houdan #aperténer a la familha dels senhors de Montfort dempuèi lo Sègle X, i aguèt de contunh ligat al duché de Bretanha per matrimòni. La vila #èsser pel continuament disputat pels Angleses e #dintrar en lo domeni reial al continuament del matrimòni de Louis XII e de Anne de Bretanha. I aguèt cedit per Louis XIV a la familha de Luynes en escambi de tèrras prèpas del parc de Versailles e #demorar la proprietat de las Luynes fins a la Revolucion.
En 1065, lo comte Amaury II de Montfort #crear la fièra Santa-Matthieu en benefici dels fraires del abbaye de Coulombs[1].
Écrit autrefois Hosdench, le nom « Houdan » correspond à un archétype germanique probablement franc, fréquent dans le nord de la France (Hesdin, Hodeng, Hodent, Houdain..) de *Husiding, « maison sur une hauteur ».
Comté sous l'Ancien Régime, Houdan appartint à la famille des seigneurs de Montfort depuis le Sègle X, puis fut rattachée au duché de Bretagne par mariage. La ville fut par la suite disputée par les Anglais et entra dans le domaine royal à la suite du mariage de Louis XII et d'Anne de Bretagne. Elle fut cédée par Louis XIV à la famille de Luynes en échange de terres proches du parc de Versailles et resta la propriété des Luynes jusqu'à la Révolution.
En 1065, le comte Amaury II de Montfort créa la foire Saint-Matthieu au profit des moines de l’abbaye de Coulombs[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 14 de junh de 2011.
- ↑ 941en foire Saint-Matthieu à Houdan les 24, 25 et 26 septembre 2010. Consultat lo 14 juin 2011.


text:
Ricin
Lo ricin (Ricinus communis L.) [1] es un arbrilhon qu'aperten a la familha de las Euphorbiacèas,[2] que s'utiliza fòça las granas, per produire la celèbra "òli de ricin" e tanben a vegadas s'utilizan las fuèlhas. Lo tèrme latin Ricinus communis significa pat fòça comuna (Ricinus vòl dire pat e communis, fòça comuna), a causa de la seunas que semblan a un pat.
Somari
- 1 Morfologia
- 2 Distribucion
- 3 Ecologia
- 4 Farmacologia
- 5 Istòria
- 6 Produccion
- 7 Galeriá d'imatges
- 8 Referencias
- 9 Bibliografia
- 10 Ligams extèrnes
Morfologia[modificar | modificar la font]
Lo ricin es un arbrilhon sovent cultivat coma anadièr; es monoíc, es a dire, que presenta d'estructuras dels dos sèxes sul mateis individú (mas de flors separadas). Las masculinas se tròban sus la mitat inferiora de la tija, e las femes sus la mitat superiora.[3]
La talha del ricin varia segon lo clima: quand es temperat a una nautor d'entre 2,5 e 3 mètres, alara que se lo clima es tropical o subtropical, pòt aténher 12 mètres. Las geladas li son fatalas.
A una racina principal e de racinas segondàrias pròcha de la superfícia, es a dire, qu'es axonomorfa.
Presenta una tija de dos o tres mètres de naut, ramificada e de color roja e las seunas estipulas son unidas dins una lamina membranosa.
Las fuèlhas son fòrça grandas, d'entre 10 e 35 cm de diamètre, tanben pòdon aténher 60 cm. La forma d'aquelas es esparsa, amb una nervadura palmada, an entre 7 e 11 lobuls e lo bòrd dentat. Son de fuèlhas compausadas, altèrnas, amb una coloracion verd, roge o porpra e fòrça cellulas glandularas a l'epidèrme de revèrs. An un peciòl de color roge e qualques glandulas apicalas.
Las flors son gropadas en inflorescéncias densas, que son paniculs terminals grands amb una longitud d'entre 15 e 50 cm. Aquel arbrilhon a dos tipe de flors: las masculinas, (que naisson a la partida inferiora), fan entre 15 e 30 cm de diamètre, amb un calci de cinc pièça e un pedicèl de fins a 12 mm, los tepals son ovalas e rogencs, alara que los femes son linerlanceolats. L'estamina, qu'a un diamètre entre 1,5 e 3 cm, se tròba en la partida inferiora de la flor, amb un calici format de cinc pèças lanceoladas e fòàa estaminas soldats de color verd jaunenc, amb una forma de colomna, ramificada.
Lo fruch, que sortís de las flors femes e se situa en les partidas mai superioras es gaireben totjorn envoltat per s'abundantas espinas. Aquel tipe de capsula presenta una proeminéncia carnosa de color jaunenca al tèrme superior. Lo fruch a tres cavitats (tricoca), caduna amb una granda grana, de superfícia lisa e brilhanta que conten una toxina nomenada ricina. Es de color rogenc, amb de granas ellipsoïdas de color marron e blanc, e la seuna longor es entre 1 e 2,5 cm. Quand madura, l'elatèri se dubrís e libèra las granas.[4]
Distribucion[modificar | modificar la font]
L'origina del ricin es pas coneguda encara de biais exact, e existisson doas possibilitats: seriá estat originari de l'Índia, o, al contrari, de l'èst del continent african (zònas coma Sodan o Etiopia. Es cultivat dins climas cauds de les zonas subtropicalas pròcha del Mediterranèu, coma en d'Àfrica. Tanben se pòt podem trobar en Àsia e e plan establit per Euròpa. De fach, a una distribucion larga levat dins las zonas frejas o propicias a las geladas.
Ecologia[modificar | modificar la font]
Es un arbrilhon que requerís un clima caud sens geladas, espandit per totas las regions caudas de la Tèrra. Florís sobretot los meses d'estiu: de julhet fins a octobre e la culhida se fa d'automne.
Farmacologia[modificar | modificar la font]
Dròga[modificar | modificar la font]
La partida utilizada es l'òli eissida de las granas, e en mendra mesura, las fuèlhas.
Composicion quimica[modificar | modificar la font]
-
- Substéncias nitrogenadas:
- Enzim:
- Vitamina E. (o alfatocoferòl)
- Sals minerals
- Proteïnas (20%)
Accions farmacologicas[modificar | modificar la font]
L'acid ricinoleíc irrita la mucosa de l'intestin prim, provocant una estimulacion del peristaltisme, que dóna luòc a una accion laxanta a dòsis pichona e purganta a dòsis mai grans. Aquel acid libèra los seus gliceríds e provòca una lisi dels lipids de la membrana intestinala quand dintran en contacte amb la lipasa pancreetica. Aquel fach a coma resultat una evacuacion abondanta de sèla liquida sense dolors colicas, perque no i a pas d'irritacion grava a la mucosa intestinala.
Dòsi[modificar | modificar la font]
- La dòsi adequada d'òli de ricin varia de 5 ml se volèm una accion purgativa, fins als 120 ml se pretens que permet la jasilha.[5]
- Las fuèlhas, cuèchas dins l'aiga, se beu entre una e tres tassas per jorn, segon l'afeccion que se vòl tractar.
Contraindicacions[modificar | modificar la font]
Se pòt pas utilizar lo tractament d'intoxicacions per de toxics liposolubles, perque l'aumentant los sals biliars facilitariá la seuna absorcion. E mai, lo seu usatge prolongat en cases de constipacion cranica pòt provocar de dolors estomacala e manca d'apetit.[6] Tanben es contraindicat per las femnas emprenhadas que jasilhèron per cesariana de per avant o que patiguèron d'una intervencion quirurgicala al nivèl uterin.[7]
Usatges medicinals[modificar | modificar la font]
L'òli de "Ricinus communis", utilizada coma medicament, es un producte pur e exempt de toxinas. Es un laxatiu important que abans s'utilizava fòrça fins ara, mas dins un menor gra. L'efècte laxatiu es degut a la triricinoleïna de l'òli se dissociant dins l'intestin prim se forma de sals com lo ricinoleat sodic, que per un leugièr efècte irritant incitant de fòiras mortalas. Lo rèsta de l'òli agís coma lubrificant. En cases de constipacion intensa dona de bons resultats, a los efèctes al cap de 6-10 oras e sufisís d'un culhèr mas se pòt pas utilizar dins de tractaments prolongats. L'unic inconvenient es lo gost desagradable.
Autres usatges d'aquel òli son los seguents:
- Emollient: Par ramollir los teissuts, subretot indicat dins lo teissut cutanèu, e la doçor de la pèl e ajuda eliminar las verrugas, subretot quans se combina amb saüc (Salis chilensis) o amb alh (Allium sativum), que melhòra la seuna eficecitat.
- Cosmetic pel pèl, coma l'òli es soluble dins alcòl se fa de preparacions pels pèls sècs, que, un còp aplicadas e que l'alcòl s'evaporèt lo daissa suau e brilhant.
- Estimulant de las contraccions uterinax abans la jasilha.
- Dolors musculars: l'òli de ricin asoplís los muscules, los tonifica e ajuda a combatre la dolor, subretot a l'esquina. La dòsi dins aquel cas serián de doas friccions cada jorn.
- Protectors labials: quand contenon d'òli idrogenat.
- Una gota d'òli de ricin tanben pòt servir per tractar los orjòls.
L'òli de ricin es presenta dins de medicaments actuals.
Usatge etnomedicinal[modificar | modificar la font]
En medicina chinesa s'utiliza el tractament de paralisi faciala, alceras, faringitis e qualques inflamacions ulceroses a la pèl. En medicina indiana s'utiliza per combatre lo mal de las articulacions e las malautiás dispepticas. En un tractament omeopatic dels vòmits e diarrèaa abondantas.
Usatge en alimentacion[modificar | modificar la font]
- Additius
- Edulcorant (dins lo chocolat per exemple)
- Mòtles de plastic
Toxicitat[modificar | modificar la font]
L'ingestion de granas de Ricinus communis provòca una intoxicacion que pòt menar a la mòrt. La dòsi letala per a un mainat es entre tres o quatre granas. La ricina, qu'es la proteïna toxica que se tròba dins las granas, se tròba pas dins l'òli de ricon comercializada. La ricina (proteïna toxica presenta dins la planta, mas pas dins l'òli) foguèt utilizada coma arma biologica.[8]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los egipcians serián estats los descobridors d'aquela planta e los primers utilizaires de l'òli eissida de las seunas granaa, e pendent de temps se nomenèt Palmacristi, per la seuna semblança amb lo pat (en grèc, pat rep lo nom de Croton). Tanben es coneguda amb el nom d'herba de las talpas, perque abans se pensava que la planta que donava las granas èra lo pebrièr fèr o Vitex agnus castus [9]
Produccion[modificar | modificar la font]
La taula mòstra los principals productors de granas de ricin pel mond en 2003:
Galeriá d'imatges[modificar | modificar la font]
Referencias[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca) Institut d'estudis catalans http://dlc.iec.cat/results.asp
- ↑ "grin" (fr)www.ars-grin.gov
- ↑ (ca)Dossièrs de l'Universitat de Barcelona
- ↑ "Descripció Botànica" (ca)Font i Quer, Pius; Bolòs, Oriol de. Iniciació a la botànica. 2a. ed. Fontalba, 1979. ISBN 84-85530-08-X.
- ↑ "DOSI" (en)www.drugs.com
- ↑ "Berdonces" (ca)Berdonces, Josep Lluís. Gran enciclopedia de las plantas medicinales: el dioscórides del tercer milenio. Ed. Tikal. Madrid, 1998. ISBN 843058496X.
- ↑ "DOSI"
- ↑ (en)Soto-Blanco B, Sinhorini IL, Gorniak SL, Schumaher-Henrique B. 2002. Ricinus communis cake poisoning in a dog. Vet Hum Toxicol. Jun 44(3):155-6.
- ↑ "Berdonces" (ca) Berdonces, Josep Lluís. Gran enciclopedia de las plantas medicinales: el dioscórides del tercer milenio. Ed. Tikal. Madrid, 1998. ISBN 843058496
- ↑ FAOSTAT http://faostat.fao.org/site/291/default.aspx/
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (it)Della Beffa, M. El gran libro de las hierbas. Editorial Planeta, S.A., Barcelona, 2003.
- (ca)Pahlow, M. Enciclopedia familiar Everest de las plantas medicinales. Editorial Everest, S.A., León, 2002.
- (ca)Arango Mejía, Mª C. Plantas Medicinales. Botánica de Interés Médico. ISBN 958-33-9235-9
- (ca)Lockie, A. Enciclopedia de la Homeopatía. Editorial Grijalbo, S.A., China, 2000. ISBN 84-253-3542-6
- (es)Villar, D. i Ortiz, J.J, Plantas tóxicas de interés veterinario. Casos clínicos. ISBN 978-84-458-1607-3
- (es)GRACÍA LLAMAS, F. La Gran Enciclopedia de las plantas curativas. Ed. Diana. México, 2005. ISBN 968-13-3907-X