text:
Tren
Un tren o trin es un veïcul que circula sus ralhs e fa venir possible lo transpòrt ferroviari. Abitualament un tren consistís en un ensemble de veïculs connectats que son capables de se mòure ensemble lo long d'un camin de fèrre per carrejar de merças o de passatgièrs. Los axes dels vagons e locomotrices de camin de fèrre repausan sus una estructura rodanta nomenada bogi. La propulsion pòt venir de fonts diferentas. Sovent porgida per una locomotritz o per d'unitatsõ multiplas autopropulsadas. Los trens mai modèrnes son propulsats per de locomotrit z amb motors dièsel o electrics. Pels trens electrics la font d'alimentacion, l'electricitat, es aducha per de cables aerians o de ralhs suplementaris. La font d'alimentacion tradicionala dels trens foguèt la vapor, mas tanben los cavals, las còrdas o los cables, la gravitat, de mecanismes pneumatics e de turbinas de gas.
Lo Malhum Ferroviari Transeuropèu (sens Norvègia, Soïssa, Bulgaria e Romania) a una longor de 199 682 km, que 100 228 km electrificats.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Tipes de trens
- 2.1 Trens de passatgièrs
- 2.2 Trens de mercaderies
- 2.3 Autres tipes de trens
- 3 Cronologia de la granda velocitat
- 4 Album
- 5 Vejatz també
- 6 Referéncias
- 7 Bibliografia
- 8 Ligams extèrnes
Istòria[modificar | modificar la font]
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot « tren » es uèi ligat al camin de fèrre. Pasmens la sieuna origina es fluviala, pr'amor qu'existissiá dejà longtemps abans l'invencion del camin de fèrre.
Aquel mot o son equivalent es gaireben lo meteis en anglés, olandés, castelhan, catalan o italian que ven del francés trainer. Quauquas lengas germanicas, mai que mai l'alemand e las lengas escandinavas, utilizan zug, tåg e tog, aparentat al vèrb anglés to tug, que vòl dire traïnar.
Desvolopament tecnologic del tren dins l'istòria[modificar | modificar la font]
Aquel faguèt mai per la transformacion del monde e de l'umanitat que tot autre mejan de transpòrt, dempuèi que la barca venguèt la nau. Foguèt pels continents çò que foguèt la nau pels oceans. Ara se pòt veire l'automobila e l'avion coma mejans de transpòrt de granda velocitat pertot sus la tèrra e dins lo cèl a, mas abans, la nau e lo tren permetèron a l'òme de conéisser e dominar lo monde.
En un cort espaci de temps s'inventèt la ròda pauc abans la descobèrta que se podiá guidar un veïcul. Ambedós eveniments se passèron, segurament, en Mesopotàmia.
Origina possibla[modificar | modificar la font]
Los carris anavan per de canèlas parallèlas cavadas dins los camins d'Ur. Los abitants lèu se mainèron qu'aquelas rainadas, quand èran prigondas, mantenián los veïculs sens sortir d'una senda e sens damejar los ostals al costat d'ont passavan, dins las estrechas carrièras de las vilas regadas per Tigre e Eufrates. Mas tard cobriguèron las carrièras poscosas o enfangadas amb de lausas, daissant, exprès, las regas necessàrias perque los carris seguiscan un camin fixe. Cal pas oblidar que la carreta de quatre ròdas èra alavetz una invencion recenta, e que son axe posterior èra pas orientable. Foguèt l'epòca del veïcul guidat, mas pas encara aquela del camin munit de ralhs. Aquela idèa venguèt aprèp quand dins las vias rainada prigondament se pausèt, tot lo long, de troncs d'arbre partits per la mitat per evitar que las ròdas de las carretas s'enfanguen. Foguèron los primièrs ralhs. Sens dobte, aquel sistèma s'espandiguèt ont ploviá fòrça e ont la pèira mancava.
En sa forma primitiva la ròda d'aquel sistèma semblava un rotlament, e, los troncs d'arbre en escaire (avets o Melzes) clavats sus d'autres troncs pus corts en formant d'angles dreches constituissián la via de ralhs montats sus travèrsas. E mai se trobèt d'agulhas rudimentàrias.
A la Revolucion Industriala[modificar | modificar la font]
Al sègle XIX, en fòrça païses europèus comencèron a descobrir los vestigis d'aquel extraordinari Empèri Roman e apreissèron ciutats perfèitament traçadas amb sas fortificacions, espandits ostals de camp amb una espècia de calfatge central e aiga correnta, carrièras plan pavimentadas e tanben camins de pèiras dedicats per la circulacion de carretas amb de regas. Un d'aqueles camins se trobèt dins les Illas Britanicas, precisament ont s'enauçarà ben mas tard la gara de tren d'Abbeydore, a la frontièra d'Anglatèrra amb lo País de Galas.
Lo camin de fèrre arribèt amb la Revolucion Industriala apareissent en Anglatèrra durant los sègles XVIII e XIX.
Lo constructor de la primièra locomotiz lo 25 de julhet de 1814, que condiguèt mas tard en un tren, foguèt George Stephenson.
Lo destin inicial de la locomotiz se passèt dins las minas de carbon. En sa primièra demostracion capitèt arrossegar una carga de quaranta tonas a una velocitat de sièis quilomètres per ora.
En 1823, lo Parlament anglés aprovèt l'acte qu'assegurava a George Stephenson l'exclusivitat d'un projècte, que sa finalitat èra d'unir los vilatges de Stockton e Darlington per mejan d'una via ferrada.
Tipes de trens[modificar | modificar la font]
I a divèrses tipes de trens dessenhats per diferents usatges. Un tren pòt consistir en una combinason d'una o mas locomotoritz amb un o mas vagons i cada tren. Las vias ferradas pòdon èsser de diferentas largor. I a diferents tipes de trens: atmosferic, monorailh, LGV, maglev, mètro pneumatic, funicular e cremalhièra.
Los trens pòdon transportar passatgièrs, marchandisas o èsser mixtes.
Trens de passatgièrs[modificar | modificar la font]
Un tren de passatgièrs es un veïcul de transports de viatjaires. Lo tren pòt èsser una unitat multipla autopropulsada, o una combinason de locomotritz amb vagons o veituras. Los trens viatjan entre estacions o garas, ont los passatgièrs embarcan e desembarcan. Dins la majoritat dels cases, los trens de viatjaires an en un orari establit e dreches d'ocupacion privilegiat de via suls dels trens de marchandisa.
Trens de longa distància[modificar | modificar la font]
Los trens de longa distància viatjan entre diferentas vilas o regions e a vegadas entre diferents païses. A vegadas an un vagon restaurant per permetre als passatgièrs de manjar durant lo viatge. Lo tren de nuèch a vagons previst per dormir.
Tren de granda velocitat[modificar | modificar la font]
Los trens de granda velocitat (TGV) son de trens que circulan a de velocitats mejanas superioras a 200 km/h. Uèi ara lo material mobil pus modèrne pòt capiter lo 350 o 400 km/h amb granda seguretat. Lo primièr tren de granda velocitat foguèt lo japonés Shinkansen (tren bala) que comencèt de foncionar en 1964. Aqueles tipes de trens son competitius amb l'avion se la distància excedís pas 500 o 600 km.
Per causa de seguretat aquel tipes de trens pòdon pas circular per vias convencionalas, mas sus de linhas de grandas velocitat.
Maglev[modificar | modificar la font]
Lo maglev es lo nom d'un tren que fonciona amb la tecnologia de la levitacion magnetica, e la principala diferéncia amb los trens convencionals es qu'existís pas de contacte entre lo veïcul e la via e aquò es possible amb l'usatge de camps magnetics. Per poder atenher la velocitat de 500 km/h fa longtemps que i a de recèrcas en la tecnologia maglev.
Tren interurban[modificar | modificar la font]
Los trens interurbans son de trens qu'efectuan servici de connexion entre vilas. Pòdon èsser omnibus (arrèst dins totas las garas), express (arrèts dins las vilas pus grandas) o dirèctes (sens arrèst intermèdi).
Tren regional[modificar | modificar la font]
Un tren regional es un tren que connècta vilatges e vilas, lo parcors es pus grans que aquel dels trens interurbans e es pas solament lo ligam entre los principals centres de populacion mas tanben servís el transit local.
Trens de corta distància[modificar | modificar la font]
Tren de banlèga[modificar | modificar la font]
Qualques vilas an de malhums de trens de banlèga que servisson una vila e son entorn. Aquel sistèma es utilizat en airals metropolitans per satisfar la nauta demanda. Qualques vagons an zònas sens sètis, per demorar de pè, cargar bicicletas. En qualques cases los trens pòdon èsser de doble estatge.
Mètro[modificar | modificar la font]
Los trens metropolitans, de transit rapid o mètro son de trens amb una granda frequéncia de passatge e son separats dels autres mòdes de transpòrt e i a pas de passatges de meteis nivèl. Los mètros poden èsser sosterrats a travèrs de tunèls per tota la ciutat, mas tanben pòdon èsser totalament en superficia, en viaducte o mixte.
Tramvia[modificar | modificar la font]
Un tramvia es un tipe de tren de mendre capacitat, es un veïcul unic o mai d'un connectats. Circulan per las carrièras de la vila, a vegadas separats d'autres modes de transpòrt o d'autres partejan l'espaci amb la circulacion automobila.
Actualament la granda majoritat de tramvias utilizan cables aèris amb font electrica mas qualques vilas (coma Bordèu) començan de far circular tramvias electrics sens cables.
Tren leugièr[modificar | modificar la font]
Un tren leugièr es un tren qu'es a mièg camin entre un tramvia e un tren. A grandas frequéncias de passatge coma los mètros e a diferéncia d'aquel pòdon aver passatges de nivèl.
Monoralh[modificar | modificar la font]
Trens de mercaderies[modificar | modificar la font]
Un tren de marchandisa es un tren destinat al transport de merças o materials. La majoritat de marchandisas son transportades per tren, e per exemple als Estats Units d'America lo tren fa un usatge mai grans del trens de marchandisas que de passatgièrs.
Lo transport de marchandisas per tren es fòrça economic, subretot quand cal transportar material a forra borra de grandas distàncias, e tanben es mas eficaç energeticament que lo transport per carrièra. A partir de 32 km los còstes del transport poirián èsser ja efectiu.
Lo principal desavantatge del transpòrt ferroviari de marchandisas es lo manca de flexibilitat. Per aquela rason, lo tren perdut perdèt las empreses qu'utilizavan aquel tipe de transpòrt per passar al transpòrt per carrièra, alara que los govèrns encoratjan l'utilizacion dels trens de marchandisas.
Autres tipes de trens[modificar | modificar la font]
En mai dels trens de passatgièrs e de marchandisas, i a d'autres tipes de tren que s'utilizan per la construccion, mantenença e ensag pendent la construccion de las linhas de camin de fèrre. En Soïssa existís de trens d'urgéncias que s'utilizan en cas d'encendis dins los tunèls.
Los trens de trabalh consistisson en trens equipats amb motors per capitar operacions coma manipular, tractar, ensajar catenàrias, qualques uns son equipats de gruas, etc.
Cronologia de la granda velocitat[modificar | modificar la font]
- 1er octobre del 1964: inauguracion de la linha Tokaido Shinkansen, en Japon comença l'èra de la granda velocitat ferroviària. Creacion dels legendari trens bala que unís Tòquio a Osaka.
- 6 de març de 1974: Jòrdi Pompidor decidís dins son darrièr conselh dels ministres de crear un tren de granda velocitat en França.
- 26 de febrièr de 1981: lo TGV despassa la velocitat de 380 km/h, batent lo recòrd de velocitat sus linha ferrada.
- 22 de setembre de 1981: François Mitterrand inaugurèt los 417 km de la linha TGV entre París e Lion.
- 18 de mai de 1990: Una unitat del TGV-Atlantic circula a 515 km/h, fixant un nòu recòrd mondial de velocitat que demorèt pendent 17 ans.
- 2 de junh de 1991: Alemanha inaugura lo primièr servici regular de l'InterCityExpress (ICE) entre Hamburg e Munic.
- 13 d'abril de 1992: Espanha inaugura sa primièra linha de granda velocitat de Sevilha a Madrid amb los trens AVE, derivats del TGV francés.
- 14 de novembre de 1994: Lo primièr Eurostar percorrís l'Eurotunèl jos la Marga i realiza en tres oras son primièr viatge comercial entre París e Londres.
- 3 de Junh de 1998: Accident amb victimas mortalas dins un tren de granda velocitat. Un ICE alemand tusta a 200 km/h un pont: 101 mòrts e 88 ferits.
- 29 de genièr del 2001: Itàlia e Françasignan un acòrdi per unir Lion amb Turin amb una linha de granda velocitat. Circulacion prevista en 2015 e per aquò far cal construir un tunèl internacional de 52 km jols Alps.
- 3 d'abril de 2007: Una unitat V-150 (de dos estatges) del TGV francés capita 574 km/h sus la linha París-Estrasborg, batent lo recòrd de velocitat sus ralh.[1]
Album[modificar | modificar la font]
-
GE U20C in Indonèsia, #CC201-05
-
-
Vejatz també[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) [1] Histoire d'un record du monde de vitesse sur rail. La Lettre de l’Union des ingénieurs CNAM avril 2009 [2].
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ca)Quan el vapor movia els trens: la fabricació de locomotores per la Maquinista Terrestre i Marítima, Santiago Riera i Tuèbols, ed: Marcombo, 1998 ISBN 84-267-1160-X
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)L'Organització de Consumidors i Usuaris de Catalunya exigeix millores en el servei de rodalies de RENFE, maig del 2005
- (ca)FCAF (Federació Catalana d'Amics del Ferrocarril)
- (ca)AAFCB (Associació d'Amics del Ferrocarril de Barcelona)
- Tranvía Portal (es)
- Trensim (es) (mo


c: text/html

text:
Oscar
Los Prèmis de l'Acadèmia (Academy Awards en anglés), mai coneguts coma los Oscars, son un prèmi cinematografic que recompensan cada annada, dempuèi 1928, los melhors filmes sortits als Estats Units (pus precisament dins lo Comtat de Los Angeles en Califòrnia entre lo 1èr de genièr e lo 31 de decembre de l'annada precedent la ceremonia).
Las recompensas son atribuidas per una associacion cinematografica professionala, l’Academy of Motion Picture Arts and Sciences (AMPAS, Acadèmia de las Arts e Sciéncias del Cinèma) que comptava en 2003 5816 membres possedent lo dreit de vòte.
La ceremonia es organizada al començament de l'annada per l'AMPAS, al cors d'una emission televisada fòrça seguida. Sa mediatizacion entraina tanben d'incidents qu'an marcat l'istòria de l'emission e participa a sa notorietat. En 1973, Marlon Brando manda una jove Indiana que se presenta a sa plaça per refusar la recompensa e denonciar lo ròtle reservat als Indians d'America del Nòrd dins los filmes americans.
Lo mai grand nombre d'Oscars ganhat per un sol filme es de 11. Aquel recòrd es detengut per tres filmes :
En concurréncia (pas totjorn leiala tanplan...) amb lo Festenal de Canas e la Mòstra de Venècia, l'Oscar (li ne direm sovent de Ceremonia dels oscars o Oscars d'alhors...), ne pretend èsser l'eveniment màger del cinèma mondial, planetari...
Çò ne veirem que s'economicament es lèumens vertat (quitament se quand se parla de box office, se ne parla sonque del nòrd-american, d'a vegadas de l'europèu, mas pas jamai del chinés o de l' indian, que mantun filme d'ambedos païses aquels, se passèron ja la muralhassa ( de China, segur, mas pas cap de porcelana...) de mai de 200 o 300 000 000 d'espectators..., que lo recòrd se ne sarra dels 500!!! , o se ne son eles d'aliens, que vívon pas sus la meteissa planeta qu'Occident lo Conflòra, l'imperiala e imperialista, tant imperialista e plan sovent racista (lo racisme cultural, qu'es un dels piégers que i a sus Tèrra...) mens que petita mitat del cèl? Tant i a.
Per çò tot que d'art e creacion audiovisuala se tracha, ne veirem, amb pròvas sufisentas e evidentas assatz, que n'es pas cap lo cas o almens fòrça mens sovent.
N'es fòrça mens dominairitz la posicion d'Hollywood per ailò tot que d'art cinematografic vertadièr se tracha (ja ne comencèt la polemica, d'al grèc poulemos id est « guèrra »... entre en Thomas A. Edison e los fraires n'Auguste e'n Louis Lumière, tre la quita naissença del cinèma...), amai promocion de la creacion artistica... per çò quar lo cinèma es quicòm mai que non pas un simple divertiment (il cosidetto entertainment), o una novèla alquimia capabla de tot o se mudar en pecunha (i cosidetti soldi, the so-called money money...) mas un art total e complèt, coma musica, pintura o escultura ne son (o almens ne pòdon èsser... mas daissan "prosperar" sos "Van gOGH$$$" dins sos còfres e crebar los novèls Vincents!!!) , amb de millenaris d'edat de mai çaquelà.[2]
E es far pròva d'objectivitat e onestetat enciclopedicas que de o afortir amai o provar.
Que, coma çò ne disiá lo grand, l'immens en John Cassavetes (se ne foguèt el oscarizat un jorn, o pas... I don't think so...), Money is not a culture!!
Not at all.
Pas cap. Per çò quant a n' Orson Welles, se deguèt exiliar per crear.
Somari
- 1 los Oscars del merit (Academy Awards of Merit)
- 2 l'Istòria
- 3 l'Oscar
- 4 la Nominacion
- 5 la Ceremonia
- 6 los Oscars especials (Academy Special Awards)
- 7 los Oscars scientifics e tecnics (Academy Scientific and Technical Awards)
- 8 los Oscarizats famoses
- 9 los Nonoscarizats famoses
- 10 l'Impacte
- 11 Citacions
- 12 Hollywood, Canas & Venècia
- 13 Vejatz tanben
- 14 Bibliografia generala
- 15 Documents audiovisuals
- 16 Ligams extèrnes
- 17 Ligams videografics
- 18 Nòtas & referéncias
los Oscars del merit (Academy Awards of Merit)[modificar | modificar la font]
guerdons màgers[modificar | modificar la font]
- Oscar del melhor filme (dempuèi 1928)
- Oscar del melhor actor (... 1928)
- Oscar del melhor realizator (...1928)
- Oscar del melhor actor dins un segond ròtle (...1928)
- Oscar de la melhora actritz (...1928)
- Oscar de la melhora actritz dins un segond ròtle (...1936)
- Oscar del melhor filme de lenga estrangièra (...1947)
citacions[modificar | modificar la font]
autres guerdons[modificar | modificar la font]
- Oscar del melhor scenari adaptat (...1928)
- Oscar de la melhora fotografia (...1928)
- Oscar de la melhora direccion artistica (...1928)
- Oscar de la melhora mescla de son (...1930)
- Oscar del melhor filme cort d'animacion (...1931)
- Oscar del melhor filme cort de ficcion (...1931)
- Oscar de la melhora musica de filme (...1934)
- Oscar de la melhora cançon originala (...1934)
- Oscar del melhor montatge (...1935)
- Oscar dels melhors efèctes visuals (...1939)
- Oscar del melhor scenari original (...1940)
- Oscar del mehor filme cort documentari (...1941)
- Oscar del melhor documentari (...1943)
- Oscar del melhor vestit (...1948)
- Oscar de la melhora benda sonòra (...1963)
- Oscar del melhor maquilhatge (...1981)
- Oscar del melhor filme d'animacion (...2001)
citacions[modificar | modificar la font]
guerdons passats[modificar | modificar la font]
- Oscar dels melhors intertítols (...1927-1928)
- Oscar de la melhora e triada qualitat artistica de produccion (... sonqu'en 1928)
- Oscar dels mehors efèctes d'engenhariá (... sonqu'en 1928)
- Oscar de la melhora istòria originala (...1928-1956)
- Oscar del melhor filme cort per la noveltat (...1932-1935)
- Oscar del melhor assistent-realizator (...1933-1937)
- Oscar de la melhora direccion per la dança (...1935-1937 & 1962)
- Oscar del melhor filme cort en colors (...1936-1937)
- Oscar del melhor filme cort d'accion de dos rotlèus (...1936-1956)
- Oscar de la melhora particion per un filme musical o una comèdia (...1995-1999)
citacions[modificar | modificar la font]
l'Istòria[modificar | modificar la font]
1928 - 1945[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
1946 - 2010[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
l'Oscar[modificar | modificar la font]
origina[modificar | modificar la font]
citacion[modificar | modificar la font]
apellacion[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
la Nominacion[modificar | modificar la font]
los Votants[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
las Règlas[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
la Ceremonia[modificar | modificar la font]
sètis[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
organizacion[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
los Oscars especials (Academy Special Awards)[modificar | modificar la font]
guerdons actuals[modificar | modificar la font]
- Oscar d'onor (dempuèi 1929)
- Oscar commemoratiu Irving G. Thalberg per guerdonar la melhora produccion o lo melhor productor (...1938)
- Oscar umanitari Jean Hersholt per guerdonar una personalitat dins la siá accion umanitària (...1957)
- Oscar per contribucion especiala (...1973)
citacions[modificar | modificar la font]
guerdons passats[modificar | modificar la font]
- Oscar de la joventut (... 1934-1960)
citacions[modificar | modificar la font]
los Oscars scientifics e tecnics (Academy Scientific and Technical Awards)[modificar | modificar la font]
guerdons actuals[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
los Oscarizats famoses[modificar | modificar la font]
Filmes[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Personalitats[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
los Nonoscarizats famoses[modificar | modificar la font]
Filmes[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Personalitats[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
l'Impacte[modificar | modificar la font]
resson als EUA[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
resson endacòm mai[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Hollywood, Canas & Venècia[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia generala[modificar | modificar la font]
istòria de l'Oscar[modificar | modificar la font]
- K. Gail & J. Piazza: The Academy Awards: The Complete History of Oscar, Black Dog & Leventhal Publishers, 2002 (en anglés)
- Emmanuel Levy: All about Oscar: The History and Politics of the Academy Awards, Continuum, Nòva York, 2003 (id)
- Jon Wright: The Lunacy of Oscar: The Problems with Hollywood's Biggest Night, 2007 (id)
istòria del cinèma mondial[modificar | modificar la font]
- Jacques Legrand: Chronique du cinéma,, obratge collectiu bailejat per l'autor, edicion de luxe, 959 pp (de grand format, amb iconografia abondosa e de màger qualitat), edicions Chronique, Boulogne-Billancourt, 1992 (en francés) ...una istòria cronologica del cinèma mondial que çò ne menciona cada an de l'Oscar (amai dels Oscars...) e dels sius eveniments màgers... indefugible e essencial...
- Philippe d'Hugues : Almanach du cinéma:
- Tome I - Des origines à 1945;
- Tome II - De 1946 à nos jours, edicion de grand luxe, 294 pp & 360 pp (de format rectangular, amb iconografia rèireabondosa e d'extrèma qualitat), Encyclopædia Universalis France S.A., París, octobre de 1992 (en francés) ... d'encara mai excepcional e complèt que non pas lo precedent... E ne comença l' armanac aiceste en l'an 1487, amb en Leonardo da Vinci de personatge motor e actor... de qué se ne pòt dire mai ?
Documents audiovisuals[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Sit oficial
- (en) Sit oficial de la Ceremonia
- (en) Lista completa del palmarès de l'Oscar
- (en) Istòria de l'Oscar
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 66 100 documents subre l' Oscar en picar coma clau Academy Awards Oscar
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- Portal del cinèma
-

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1808
Aquesta pagina concernís l'an 1808 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Reversament de Mustafa IV per Mahmud II. Mustafa Beiraktar — autor principau dau còp d'estat còntra Mustafa IV — venguèt vizir. Lei dos òmes decidiguèron de contuniar la politica reformatritz de Selim III.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769 ambé la continuacion de la guèrra civila entre lei ras Gugsa, Zewde e Wolde Selassie. Dins lo corrent de l'annada, Gondar foguèt tornarmai atacada per lo senhor rebèl Asserat (que trabalhava per lei sieus interès).
Califat de Sokoto[modificar | modificar la font]
Continuacion de la guèrra menada per Osman dan Fodio còntra lei ciutats-estats haussàs que s'acabèt ambé la conquista de Gobir. Son sultan Sarkin Gobir Yunfa foguèt executat marcant la victòria definitiva de dan Fodio còntra lei sultans haussàs.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 21 de genièr - Juan Crisóstomo Torrico, president de Peró (m. 1875)
- 25 de març - José de Espronceda, escrivan espanhòl (m. 1842)
- 10 d'abril - Auguste-Joseph Franchomme, pedagòg e compositor francés (m. 1884)
- 13 d'abril - Antonio Meucci, inventor italian (m. 1889)
- 20 d'abril - Napoleon III, president e emperaire francés (m. 1873)
- 18 de mai - Venancio Flores, president d'Uruguai (m. 1868)
- 13 de julhet - Patrice de Mac-Mahon, president de la Republica Francesa (m. 1893)
- 29 de decembre - Andrew Johnson, president dels Estats Units (m. 1875)


text:
Batalha de Grunwald
La batalha de Grunwald se debanèt lo 15 de julhèt de 1410. Fa partida dei batalhas pus importantas de l'Edat Mejana ai nivèus deis efectius alinhats per cada armada e dei consequéncias sus l'equilibri deis estats europèus. Opausèt lei fòrças de l'aliança dau Reiaume de Polonha e dau Grand Ducat de Lituània ai tropas de l'Òrdre dei Chivaliers Teutonics. Fòrça saunosa, s'acabèt per la victòria deis aliats e per la mòrt dau cap de l'Òrdre Teutonic.
Lei consequéncias de la batalha foguèron inicialament limitadas car l'Òrdre Teutonic capitèt de resistir dins sei fortalessas fins a la signatura d'una patz gaire constrenhenta en 1411. Pasmens, l'Òrdre perdiguèt la màger part de sei fòrças umanas e economicas dins la batalha. De mai, la mòrt de son cap entraïnèt de crisis de succession que van l'afeblir fortàment. Au contrari, la victòria marquèt lo començament de l'expansion polonesa en Euròpa de l'Èst e finalament, l'Òrdre Teutonic venguèt vassau dau reiuame polonés en 1446.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Sylvain Gouguenheim, Tannenberg : 15 juillet 1410, Tallandier (2012).


text:
Los significats de horucar (var. hurucar, horugar) que son :
1- cavar (cat. practicar un buit, cavar, excavar)
2- horrolhar, hodilhar, hurgar, har lo hurt, cercotejar (cat. forfollejar, furgar, remenar, escorcollar) .
Horucar peu cabinet = hurgar per l'armari (tà cercar quauquarren).
3- (fig.) pechicar, tarritar, brutar, tahurquejar, tiscar, cercar bregas (cat. amoïnar, xeringar, empipar, cercar bregues): Qu'ei tostemps a horucar: qu'ei tostemps a pechicar, a cercar bregas (a emmerdar, qué).
Lo vèrbe horucar qu'ei construsit a partir d'un substantiu m. horuc qui significa:
1- trauc, recanton escur. Au figurat: deute esconut (Lespy).
2- utis tà cavar, tà horucar.
Lo mot qu'existeish en catalan jos la fòrma foruca qui designa un tipe d'espluga (cf. Alcover-Moll).
L'etimologia de horuc que's deu assemblar a la de horat (de fŏrātus, participi passat deu vèrbe fŏro). Foratus- / horat qu'apareish com un "faus" substantiu, qu'ei a díser un substantiu reconstrusit a partir d'ua fòrma verbau de fŏro (gasc. horadar). Lo substantiu vertadèr que sembla estar estat fŏrum (var. fŏrus ) qui va balhar en gascon lo mot fòrum (de discussion) e lo mot fòr (los fòrs e costumas de Bearn...).
Aquò que'm mia tà interessà'm au mot latin fŏrum.
Fŏrum en latin que volèva díser a l'origina volume vueit o espaci libre. En particular, que podèva designar lo vestibule d'un tombèu, enter autes significats. Puish forum que's va préner un significat màger : lòc urban centrau eishenge de construccion, plaça centrau. E com lo dit lòc èra espaciós e libre, que s'i hiquèn los mercats, e forum que's prenó los significats de plaça deu mercat e quitament de mercat. E puish que s'i podèvan amassar monde tà debàter publícament de la vita de la ciutat e deus sons reglaments e juridiccions, d'aquí los nostes mots fòrum e fòr. En catalan, fòr que s'i ditz fur, de comparar dab lo portugués furo e lo castelhan hura qui significan trauc, horat. En gascon ancian, fòr que s'i escrivèva for, fuer, feur e fur (cf. lo glossari de Luchaire). La grafia biarnesa foo que senhala que la r finau non èra sensibla. Lo mot prononciat fòrr qu'ei un gallicisme. Lo mot pròpiament gascon qu'auré d'estar hur /hy/ segon Yan Lafitte, dab arguments deus bons.
Qu'ei probable lo noste horuc que vienga de *forucus, derivat afixat de fŏro (qui pòt sia viéner de fŏrum o de fŏrus, variant atestat de fŏrum, sia, mei probablament, arrepresentar lo vèrbe latin foro : horadar ).
En latin classic, aqueste sufixe -ucus (fem. -uca) que ns'a balhat quauques mots, adjectius o substantius. Per exemple:
caduc - a , de cādūcus (cādūca) format dab lo vèrbe cado (gasc.: càder) + ucus
En occitanoromanic, aqueth sufixe -uc que serveish mei que mei a fabricar adjectius a partir de substantius (paurucus (paur + ucus)->pauruc, astrucus (de aster) >astruc, pesucus (de pes) >pesuc etc.). En gascon, las fòrmas femeninas que's pòden formar dab -uca (caduca, pesuca) o -uga (astruga, pesuga), segon los mots e los parlars.
Lo significat originau de *forucus - *foruca que devè estar quauquarren com " cavat-da", "vueit-a" o "horadat-da". Los nòstes mots foruc e foruca qu'an prengut lo significat prumèr de trauc, d'espluga. De horuc que se'n va derivar lo vèrbe horucar, horugar, qui va estar con·honut semanticament dab hurgar pr'amor de la similitud fonetica enter los dus vèrbes. Aquera confusion semantica que va balhar lo dusau significat de horuc: lo de l'utís tà hurgar, tà horucar.
Aparentament, lo mot *forucus n'ei pas arrepresentat en espanhòu, sonque se horaco (sinonime de horado, gasc. horat, trauc) ne derive. En gascon, lo mot latin eruca que balhè lo mot arruca en gascon de l'arribèra, totun lo mot qu'ei vadut arraca a la montanha. De la medisha manèira, que podem imaginar ua evolucion foruco->foraco, sostienuda per la fonetica deu son sinonime forato o forado (horat, trauc). Deu mot foraco que derivan l'espanhòu horaco (trauc) e possiblament tanben lo son sinonime ispanoportugués, l'enigmatic buraco (qui significa trauc e espluga), arron ua transformacion f ->b a la basca (per exemple, comparatz lo mot gascon galihèrna e lo benasqués galiberna, probablament d'ua < val inferna - vath pregona.). Que podem notar la c intervocalica qu'ei conservada intacta hens horaco e buraco, un trèt caracteristic deu romanic pirenenc (o vascoromanic). Totun que cau notar la c deu noste afixe latin -ucus qu'ei conservada tanben hens mots com caduc, caduca. De horaco que vien lo vèrbe espanhòu horacar (sin. de horadar, id. gasc.). Per contra, buraco non formè nat vèrbe. Lo portugués qu'a furar, vèrbe qui devè existir en espanhòu d'autes còps (*horar). Lo cantabre qu'a enqüèra jorau = cast. horadado (
En occitan non gascon, forugar non significa pas briga hurgar ni cavar com en gascon, sonque "s'agiter" (sic) segon Alibèrt. Sauv error de part mea, lo mot n'ei pas hens Mistral. Que supausi aqueth significat estranh que vien deu horucar ( = hurgar) tà activar las eslamas d'un huec. En tot cas, que representa un gasconisme mau comprés.
Lo significat de horucar que pòt autanplan estar intellectuau. Lo detective que horuca hens la vita privada d'un suspècte tà elucidar ua enigma: que pausa questions, interroga testimònis e documents etc. A jo que m'agradan los mots e que m'a calut horucar en diccionaris tà sajar de compréner d'on èra podut sortir, aqueth. Qu'espèri lo resultat que vs'a interessat!
N.B. EDITS
Edit 1- Pèir Morà que m'avisa deu mot landés (Marensin e Lana Gran) horcurar, sinonime de horucar. Lo mot que'm sembla estar ua deformacion de horucar o deu son variant horrucar (medish significat) per atraccion de horc, horca. Com m'ac escriu lo Pèir: "Sembla ací derivat de la familha horc, horca, e ahortís l'imatge de l'accion : sorguilhar dab ua horca." Que'm brembi d'aver rencontrat aqueth mot horcurar hens lo diccionari de gascon landés de l'abat Foix. Per contra, lo mot horuc que i ei absent, possiblament acaçat deu lexic landés per la confusion dab horc. O serà lo noste praube abat qui l'aurà oblidat de la soa lista.
Edit 2- Octavià Alexandre que m'avisa l'equivalent aragonés de horucar qu'ei foricar, çò qui supausa un forico equivalent de horuc. Lo mot qu'ei efectivament atestat en aragonés com foricón (trauc, espluga). La mutacion de u cap a i que i podó estar estada facilitada per dus factors: l'influéncia de la prononciacion gascona de horucar, dab la u /y/ adaptada en i en aragonés, e l'existéncia d'un sufixe diminutiu afectiu -ico, d'emplec hèra corrent en Aragon, e dab loquau l'autre sufixe degó estar con.honut de manèira inconscienta. D'aquí lo sufixe -ón de foricón, augmentatiu, aqueth. Un sinonime de foricón en aragonés qu'ei foricacho, de formacion similara dab un aute sufixe augmentatiu -acho.


text:
09/12/2016
Raibe negre 40 per Gilbert Borgés
Desjà lo raibe negre 40 de Gilbert Borgés! Mai ne'n fai, mai ne'n volem legir! Brrr!
°°
Marche. Ai pas la chausida. Lo cardiològue me z’a dich. ‘Laidonc marche. Daus uns còps, fau de la bicicleta. De la bicicleta d’apartament. Ne’n ai mon aise. Deser marche.
Me preisse de me chamjar. Laisse mon ‘bilhament de trabalh au pilòt au mitan de la cosina. M’enquilhe los vestits per marchar. E esser vist de loenh. Vesta rossa fluò. Malinas negras. Bonet negre. Mitas negras. Bendas reverberentas pertot. Fin novembre, vau mielhs se far veire de loenh.
Ceu ròse. Marche viste. Entre sieis e set quilometres a l’ora. Quò davala per començar. En passar au Maine dau Bòst, quauqu’un me ditz « Bonjorn ». Responde « Bonjorn ». Vese deguns. Segurament la Cati.
Contunhe de davalar. A tota bomba. ‘Rieba a la caireforcha en mesme temps qu’una gròssa veitura negra alemanda. Manca me bombar dessus. Nonmas lo temps de sautar sus lo talus.
Monte a drecha. Davale au chasteu. L’ai pas passat qu’una veitura monta en faciá. Tomba una vistessa. Puei una autra. Es en plen fare. Passa tot suau davant me. Veitura alemanda negra. Vese de las bolas de totas las colors me passar davant los uelhs pendent un moment. Deve esperar per poder contunhar.
Ceu violet. Contunhe de davalar. Entre dins lo bòsc. Pus de lum. Bruch de motor darier. Saute sus lo talus. La veitura davala doçament. Tot doçament. De mai en mai doçament. Espere en equilibri sus mon talus. Vire la testa. La veitura se ‘resta. Veitura alemanda. Negra. Demòra un moment entau. Demara e dispareis tot suau dins la davalada.
Nuech negra. Tòrne sus la rota. Preisse lo pas. Fau cinc cents metres. Dos fares en faciá. Tòrne sautar sus lo talus. La veitura ralentis. Ralentis. Se ‘resta davant me. Veitura alemanda negra. Comence de’n aver mon aise. Quilhe lo det dau mitan bien en evidença davant ma figura. Li fau far quauques movaments de naut en bas e de bas en naut. Una vitra se drueba. Nonmas lo temps de veire los dos uelhs dau canon dau fusilh.
Gilbert Borgés
20:28 Publié dans Raibes negres e Istòrias minuta de Gilbert Borgés | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
1467
Aquesta pagina concernís l'an 1467 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Turcomans dau Moton Blanc[modificar | modificar la font]
Conquista de la Mesopotamia Auta e annexion dei territòris ocupats per la federacion tribala dau Moton Negre.
Turcomans dau Moton Negre[modificar | modificar la font]
Destruccion de la federacion tribala dau Moton Negre e annexion per aquela dau Moton Blanc.


text:
Lalo Schifrin
Lalo Schifrin (vadut Boris Claudio Schifrin lo 21 de junh de 1932 a Buenos Aires) qu'ei un compositor argentin d'origina judiva e autor deu famós tema Mission impossibla.
Qu'ei vadut dens ua familha de musician puish que los son pair que gavidava los segonds vriulons dens l'orquèstra deu Teatro Colón. Qu'estudiè dab Enrique Barenboim, lo pair deu pianista e cap d'orquèstra argentino-israelian David Barenboim abans de se virar de cap au jazz.
Au maugrat de s'estar en purmèr virat de cap a la sociologia qu'estudiè a l'Universitat de Buenos Aires, qu'obtiengó ua borsa entà anar estudiar la musica a París. Arron que tornè en Argentina abans de perseguir la soa carrièra aus Estats Units on tribalhè, dens las annadas seishanta, dab lo trompetista Dizzy Guilespy. Que s'installè A Holliwood on compausore mantuns temas famós enar los quaus be podem soslinhar Mission impossibla e Mannix.


text:
Hildegard de Bingen
Hildegard de Bingen (en alemand: Hildegard von Bingen, en latin: Hildegardis Bingensis ; 1098 – 17 de seteme de 1179) que ho ua sabenta, ua mistica crestiana e ua compositora germanica de l'Etat Mejana.
Vaduda dens ua familha nòbla, que ho vodada mainada au convent. Que vadore abadessa dab lo temps e que fondore autas abadias. Mistica, que ho consultada durant la soa vita per'mor de las soas visions.
La soa òbra musicau mei coneguda qu'ei l'Ordo Virtutum (ua descripcion de 16 virtuts pelejant contra las poténcias deu mau).
La màger part de las soas composicions musicaus que son liturgicas, escrivudas en alemand e marcadas musicaument au mejan de neumes. Un gran nombre d'aqueras que son amassadas dens Symphonia armonie celestiun revelationum.
- Portal:Musica/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Personalitat alemanda del sègle XII
- Religiosa de l'Edat Mejana
- Religiosa alemanda
- Religiosa catolica
- Abadessa
- Benedictin
- Mistic crestian
- Sant catolic
- Compositor medievau
- Compositor alemand
- Compositritz
- Femna de letras
- Personalitat femenina alemanda
- Personalitat femenina del sègle XII
- Naissença en 1098
- Decès en 1179


text:
Califat abbassida
Lo Califat abbassida foguèt lo tresen califat islamic qu'existiguèt entre 750 e 1259. Capitèt de prendre lo poder après una revòuta còntra lo califat omeia en crisi durant leis annadas 740 en causa de sa politica exclusent lei minoritats nombrosas de l'Empèri, especialament aquelei de Pèrsia. Venceires en 750, leis Abbassidas consolidèron rapidament lor poder, reorganizèron l'administracion en s'inspirant dei tradicions de l'Empèri Sassanida e creeèron una capitala novèla, Bagdad, a partir de 762.
La dinastia aquistèt un poder important gràcias a sa dominacion sus lo monde musulman e a sa posicion estrategica sus lei vias comercialas principalas de l'epòca. Sostenguda per una politica activa d'encoratjament deis autoritats, lei sciéncias e la cultura realizèron de progrès considerables e Bagdad venguèt lo centre culturau, comerciau e intellectuau de la planeta fins a sa destruccion per lei Mongòls en 1258.
D'efèct, maugrat son primat culturau e scientific, lo Califat poguèt pas tenir sei regions perifericas puei centralas que venguèron independentas tre lei sègles IX e X. A partir d'aqueu sègle, lo califa teniá solament una autoritat nominala sus lei territòris musulmans. Venguts dependents, e de còps vassaus, d'estats pus poderós, lei califas demorèron solament senhors de la region de Bagdad que foguèt conquista en 1258 durant leis invasions mongòlas en Orient Pròche. Lei subrevivents de la familha Abbassida s'anèron alora installar au Caire sota la proteccion dei sultans mamelucs. Conservèron un ròtle onorific fins au sègle XVI quand lo darrier califa leguèt son poder au sultan otoman de Constantinòple.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La formacion dau Califat
- 1.2 L'apogèu dau Califat
- 1.3 Lo declin e la fin dau Califat
- 1.4 La contuniacion de la dinastia en Egipte
- 2 Organizacion politica
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Cultura
- 6 Sciéncias
- 7 Ligams intèrnes
- 8 Nòtas
- 9 Referéncias
- 10 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion dau Califat[modificar | modificar la font]
La revòuta còntra lo Califat Omeia[modificar | modificar la font]
La formacion dau Califat abbassida acomencèt ambé la revòuta a partir de 747 d'una familha de l'aristocràcia dau Califat Omeia dins lo Korasan. S'acabèt per la desfacha deis Omeias en 750 e l'aveniment d'una dinastia novèla, leis Abbassidas a la tèsta dau Califat.
Lei rasons de la crisi dau Califat Omeia après la fin dau periòde dei grandei conquistas islamicas. D'efèct, leis Omeias favorizèron l'aristocràcia aràbia per assegurar son poder. Pasmens, aquela aristocràcia, guerriera e rurala, deguèt dirigir un empèri vast, compausant d'unei pòples e que son motor economic venguèt rapidament lei classas aisadas (marchands, artesans...) dei centres urbans. De mai, ambé l desalenament dei conquistas, lo ròtle de l'aristocràcia guerriera dins la direccion de l'estat venguèt pauc a pauc contestat. Una tièra de crisis de succession afebliquèt egalament la dinastia entre 730 e 750. Enfin, l'exclusion dau poder dei pòples conquistats causèt una agitacion importanta dins lei regions perifericas. Ansin, lo maucontentament entraïnèt la revòuta deis Abbassidas en 747.
Inicialament contenguda per leis Omeias, la rebellion capitèt d'aumentar sa fòrça ambé la realizacion d'una aliança ambé lei Pèrsas e lei Chiites. Aquò permetèt ais Abbassidas d'anientar l'armada deis Omeiadas a la batalha dau Zab en 750. Après una perseguida fins en Egipte, lo darrier sobeiran omeiada foguèt eliminat e lo cap deis Abbassidas venguèt califa.
La consolidacion dau poder abbassida[modificar | modificar la font]
Après sa victòria e lor presa dau poder, leis Abbassidas lo consolidèron per una tièra de refòrmas, magerament ai nivèus politic e religiós. Ansin, lo centre dau Califat foguèt desplaçat de Siria vèrs Iraq. Una capitala novèla, Bagdad, i foguèt bastida en 762 sus lo luòc d'una crosiera comerciala importanta. Enterin, l'administracion foguèt reorganizada e de pòstes dau govèrn prepausats ai non Arabis. Enfin, lei califats novèus anoncièron seis intencions de venir tornarmai a un islam sensa classa sociala e dirigit per un membre de la familha dau Profèta.
L'apogèu dau Califat[modificar | modificar la font]
L'apogèu dau Califat foguèt rapidament agantat en causa dei dificultats dau Califat per tenir sei regions perifericas e gràcias a un envans culturau e economic fòrça important.
Au nivèu militar, lei regions occidentalas escapèron rapidament a l'autoritat dei sobeirans abbassidas. Tre 756, Espanha venguèt independenta sota la direccion d'una dinastia omeiada. En 800, es lo torn deis estats de Magrèb d'obtenir una autonomia en cambi de la reconeissença de l'autoritat nominala de Bagdad. A l'interior de l'empèri, lo govèrn deguèt faciar l'agitacion chiita, la revòuta d'unitats de soudats turcs, la rebellion de certanei regions orientalas e unei crisis de succession. Ainsi, a l'apogèu dau Califat, durant lo rèine d'al-Mamun (813-833), l'empèri a ja perdut la màger part de sei regions occidentalas e una partida importanta de sei territòris orientaus.
En revènge, lo raionament culturau e economic dau Califat, especialament aqueu de sa capitala Bagdad, foguèt fòrça important. Ansin, la vila èra lo centre politic e economic dau monde enterin qu'un luòc major d'art, de cultura e de reflexion. De monuments son lo simbòl d'aquela epòca coma lo centre de traduccion dich « Dar al-Hikma » (Ostau de la Saviesa), construch durant lo rèine d'al-Mammun, que permetèt la conservacion d'un nombre important d'òbras grègas anticas. Aqueu raionament demorèt fins a la presa de Bagdad per lei Mongòls maugrat lo declin politic de la dinastia entre lei sègles X e XIII.
Lo declin e la fin dau Califat[modificar | modificar la font]
Lo declin dau Califat acomencèt tre lo sègle IX ambé la pèrda d'autoritat dau califa sus leis afaires interiors e la formacion de dinastias regionalas fòrça poderosas que prenguèron lo poder. Ansin, lo califa venguèt pauc a pauc una mariòta dirigida per l'aristocràcia, l'armada o de membres influents de la burocràcia administrativa. Reduchs a un ròtle onorific, lei sobeirans abbassidas foguèron eliminats quasi entierament au sègle XIII per leis invasions mongòlas.
La desagregacion dau Califat[modificar | modificar la font]
Començada au sègle VIII, la desagregacion dau territòri de l'empèri s'accelerèt a partir dau sègle IX entraïnant rapidament la mesa sota tutèla dau califa. D'efèct, tre leis annadas 820, la familha pèrsa dei Samanides prenguèt lo contraròtle efectiu d'una partida dei regions orientalas de Korasan. En Siria dau Nòrd, una dinastia chiita, lei Hamdanides, capitèt tanben d'installar son poder sota la region. Enfin, en Iran, lei territòris dei Tahirides e dei Saffarides venguèron de facto independents. A partir dau sègle X, lo fenomèn toquèt tot l'empèri. Bagdad foguèt presa per lei Buyides en 945 e Egipte foguèt conquista per lei Fatimides en 969. Lo califa foguèt pas destituit mai un protectorat foguèt creat au profiech dei Buyides que prenguèron donc lo contraròtle dau centre dau Califat.
L'invasion mongòla e la destruccion dau Califat[modificar | modificar la font]
La contraròtle dei Buyides sota leis Abbassidas demorèt fins a 1055 quand lei Turcs Seldjokids prenguèron la vila. I creèron tanben un protectorat e lo califa demorèt en plaça e conservèt son autoritat nominala sus la màger part dau monde musulman. Au començament dau sègle XII, lo rèine dau califa An-Nasir (1180-1225) permetèt una restauracion parciala de la poissança abbassida en Iraq en participant a la destruccion dei territòris seldjokids puei en resistent ais ambicions dei sobeirans vesins. Pasmens, deguèron cridar a l'ajuda de tropas mongòlas que s'installèron fòrtament dins la region puei acomençar sa conquista metodica. En 1258, una invasion mongòla conquistèt Bagdad e destruguèt la vila e sa populacion. La màger part de la familha deis Abbassidas foguèt tuat dins o après la batalha.
La contuniacion de la dinastia en Egipte[modificar | modificar la font]
Après lo chaple de la familha Abbassida per lei Mongòls, lei subrevivents foguèron aculhits per lei sultans mamelocs installats au Caire en Egipte. La dinastia foguèt donc simbolicament perpetuada permetent ai sultans mamelocs, egalament gardians dei luòcs sants de l'islam, de revendicar un primat onorific dins lo monde musulman. Au sègle XVI, après la conquista d'Egipte per leis Otomans, lo darrier califa abbassida leguèt sei poders au sultan turc Selim Ièr marcant la fin de la dinastia.
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
L'estructura dau govèrn dau Califat abbassida evolucionèt d'un biais important a respèct dei dos califats precedents. D'efèct, lei tribús perdeguèron la màger part de sei poders e l'organizacion de l'empèri s'inspirèt puslèu dei tradicions sassanidas. Ansin, lo regim abbassida èra una autocràcia de drech divin que lo cap, lo califa, es lo representant de Dieu. Son poder es sostengut per lei fòrças armadas e per una administracion salariada que substituiguèt a l'aristocràcia aràbia. De mai, es enviroutat per una Cort e un ceremoniau fòrça organizats e ierarquizats.
Lo califa[modificar | modificar la font]
De veire : Lista dei califas abbassidas.
Lo califa èra lo centre dau govèrn de l'Estat e son poder, d'origina teocratica e fortament inspirat deis empèris bizantin e sassanidas, èra teoricament absolut. Sa succession èra realizada segon un mòde dinastic au sen de la familha Abbassida. Son poder èra doble tant politic, coma cap de l'Estat, que religiós, coma cap dei musulmans.
Pasmens, dins lei fachs, lo poder dau califa èra limitat per l'influéncia de l'administracion, de l'armada e de l'aristocràcia de l'empèri. Ansin, lo poder dau califa abbassida venguèt pauc a pauc nominau a mesura que lei províncias perifericas venguèron independentas. Lo movement foguèt renforçat per lei problèmas per contrarotlar l'armada que venguèt un actor politic major dau Califat. Après la presa de Bagdad per lei Mongòls en 1258, la dinastia perdeguèt sei territòris e subrevisquèt sota la proteccion dei Mamelucs d'Egipte. Son ròtle venguèt adonc solament simbolic e ceremoniau fins a la fin de la dinastia au sègle XVI.
L'administracion[modificar | modificar la font]
Leis Abbassidas reprenguèron una partida importanta dei tradicions administrativas dei Sassanidas e s'apielèron pauc a pauc principalament sus lei regions orientalas de l'Empèri per conservar lor poder[1][2].
Ansin, lo govèrn centrau es format per un ensems d'oficis dichs « diwan » que s'ocupan dei tematicas principalas dau poder. Aqueleis oficis son tenguts per un còrs de secretaris sonats « kuttab ». Lei principaus son l'ofici de l'impòst fonzier, l'ofici dei domenis, l'ofici dau Tesaur, l'ofici de la cancelariá e l'ofici de l'armada. La pòsta aviá tanben un ròtle primordiau per lei comunicacions e l'entresenha. Lo cap d'aquela administracion governamentala es lo vizir.
En 762, la capitala dau Califat foguèt desplaçada a Bagdad. La màger part dei foncionaris sirians foguèt remplaçada per de Pèrsas. De dinastias de foncionaris se formèron alora pauc a pauc dins aquela region enterin que l'organizacion dau govèrn veniá pus administrativa. Aquò entraïnèt una pèrda d'nfluéncia dau Califat sus sei regions occidentalas que venguèron rapidament independentas.
L'organizacion e l'administracion dei províncias èra fisada a de governadors dichs « khatib », « emir » o « wali » e a unei foncionaris exercissent lei poders principaus. Ansin, lei finanças son sota la direccion d'un director deis impòsts dich « amil » e la justícia, que sa fònt principala èra la lèi islamica, es dirigida per un « cadi ». Puei, lo rèsta deis administracions majoras es organizat a l'entorn dei caps dei fòrças armadas, dau cap de la polícia, deis intendents dei domenis dau califa e dau cap de la pòsta. Enfin, un organisme es encargat de reculhir lei planhs còntra lei foncionaris.
L'armada[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas foguèron un problèma regular de la dinastia abbassida qu'assaièt divèrsei mòdes d'organizacions per limitar son influéncia dins leis afaires dau govèrn. Pasmens, aquò mau capitèt e l'armada prenguèt pauc a pauc lo poder decisionau dau califa.
Ansin, lei tropas dau Califat èran inicialament d'origina siriana per la màger deis unitats. Aquò durèt fins a la guèrra civila entre Al-Amin e son fraire Al-Ma’mun entre 809 e 813. Lo califa Al-Mu`tasim decidiguèt donc de formar una garda especiala que lei membres èran chausits entre d'esclaus militars generalament turcs. Aqueu sistèma foguèt tanben remplaçat vèrs 860 après l'assassinat de quatre califas successius per una unita mameluca formada d'esclaus capturats joves e educats dins una ortodoxia simpla per assegurar lor leiautat. De lor caire, lei tropas dau rèsta de l'armada èran despartidas dins l'empèri. Leis oficiers recebián una partida deis impòsts fonciers per pagar la sòlda de seis òmes. Unei militars aprofichèron aquela situacion per s'enriquir au detriment dei païsans.
Aquela organizacion entraïnèt una auça progressiva dau poder de l'armada e magerament de son comandant en cap. D'efèct, lo recrutament d'esclaus copèt lo ligam entre la societat e l'armada enterin que la garda personala dau califa venguèt un element politic major de la Cort, especialament durant lei crisis de succession. Enfin, lei dificultats dau tesaur dau govèrn permetèron encara l'aumentacion dau ròtle de l'armada dins la direccion dau país que venguèt preponderanta a partir de la mitat dau sègle X.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire : Economia dau califat abbassida.
Lo periòde dau Califat es caracterizat per un desvolopament economic important. D'efèct, lei caps novèus deguèron favorizar lo progrès economic de l'Empèri, magerament après la fin dei conquistas islamicas. Encoratjèron l'agricultura que demorèt la basa economica dau país, la formacion d'una indústria e lei cambis comerciaus gràcias a la posicion dau califat entre Euròpa e Asia.
L'agricultura[modificar | modificar la font]
L'agricultura foguèt la basa de l'economia de l'Empèri Abbassida. Lo sector aprofichèt lei progrès tecnologics, lei trabalhs d'aigatge o d'eissartatge per se desvolopar. De mai, foguèt estimulat per la demanda dei grandei ciutats e de l'aristocràcia. La màger part dei païsans èran generalament de megiers. Divèrsei tipes de terrens existissián :
- lei tèrras dei non musulmans que pòdon èsser gardadas, vendudas o legadas en cambi dau pagament d'un impòst.
- lei tèrras dei musulmans qu'èran tanben somesas a l'imposicion.
- lei domenis publics, confiscats après la conquista, èran cultivats sota la direccion d'intendents dau sobeiran o acordadas a de particulars per una esplecha dirècta.
- lei tèrras concedidas per de fidèus a d'organizacions piosas.
Lei culturas èran relativament variadas e principalament dominadas per de produchs vegetaus coma lei cerealas (blat, ris...), lei fruchs, lei lieumes, l'òli d'oliva, la viticultura, lei dàtils, lei bananas o la cana de sucre. Lei rendements èran auts per l'epòca. Pasmens, lo norrigatge conservèt un ròtle important per lo manjar (moton), lo transpòrt (camèus, chivaus...) o la fornidura de matèrias premieras. Existissiá egalament de norrigatge de galinalhas o d'abelhas principalament destinats ai classas pus aisadas de la societat.
L'indústria[modificar | modificar la font]
En fòra de l'agricultura, lo califat capitèt tanben de desvolopar son indústria, especialament dins lei regions pèrsas e egiptianas. La principala foguèt aquela dau textil gràcias ai culturas dau coton e de la seda. L'existéncia de ressorsas minieras importantas permetèron egalament l'envans de la metallurgia. Enfin, après l'introduccion dau papèu, son desvolopament entraïnèt l'aparicion d'una indústria florissenta. Aquela prosperitat industriala favorizèt lei cambis comerciaus au sen dau califat.
Lei cambis comerciaus[modificar | modificar la font]
Gràcias a son envans economic e sa posicion privilegiada, lo califat foguèt un luòc actiu de cambis comerciaus. Ansin, lei pòrts dau Golf persic e de la Mar Roja participèron au comèrci amb India e China. L'empèri importava d'espècias, de la fusta preciosa e d'autreis articles de luxe destinats a la consomacion interiora e a l'exportacion vèrs Euròpa, principalament l'Empèri Bizantin. Aqueu darrier eportava vèrs lo califat de metaus preciós (aur, argent...), de drògas e tanben d'engenhaires. Au nòrd, lei marchands abbassidas èran en relacion ambé lei regions de la Mar Baltica per lo comèrci dei pelissas o de l'ambre. Enfin, au sud, existissiá un comèrci amb Africa que regardava lei metaus e leis esclaus.
Religion[modificar | modificar la font]
La religion principala dau Califat, e de segur aquela dau sobeiran, èra l'islam que diferentei formas existissián dins l'empèri segon lo luòc, lo periòde e la classa sociala. Lei principalas foguèron lo sunnisme, lo chiisme, lo kharigisme e lo mutazilisme. La coexisténcia entre aquelei corrents foguèt generalament malaisada. D'efèct, lei califas èran generalament partisans dau sunnisme o dau mutazilisme e l'agitacion causada per leis autrei brancas venguèt pauc a pauc un problèma per l'integritat dau Califat. D'autra part, lo mutazilisme, inicialament encoratjat per lei califas au sègle IX venguèt pauc a pauc fòrça impopular dins lei classas socialas pus bassas. Ansin, dispareguèt totalament entre lei sègles XI e XIII.
En fòra de l'islam, leis autoritats dau Califat èran relativament tolerantas a regard d'autrei religions. Sei fidèus avián un estatut especiau que permetiá un libertat relativa de culte mai o mens importanta e una proteccion còntra lei persecucions. Ansin, existissiá de minoritats importantas dins l'Empèri coma de crestians, de jusieus o de zoroastrians.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lo califat abbassida conoguèt una produccion cultura remarcabla que certaneis òbras son totjorn conegudas a l'ora d'ara. La literatura e la filosofia foguèron lei domenis pus productius gràcias au contacte ambé lei civilizacions grèga e pèrsa o ambé leis estats indians.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura foguèt un art florissent sota leis Abassidas en drecha linha de la literatura pèrsa. Au sègle IX, aprofichèt l'apogèu de la dinastia e de sa capitala Bagdad per agantar un nivèu qu'es demorat legendari dins l'imaginari istoric. Ansin, lo periòde es caracterizat per una tièra d'òbras que son vengudas d'elements majors de la literatura mondiala, especialament dins lo genre epic e dins la poesia. La pus coneguda foguèt lo recuelh d'istòria dei mila e una nuechs. Probablament d'origina pèrsa o indiana, aqueu recuelh foguèt enriquit d'istòrias arregardant lei país e lei societats d'Orient Mejan e d'Africa dau Nòrd[3]. Son influéncia es totjorn fòrça importanta a l'ora d'ara ambé lei personatges d'Aladdin o d'Ali Baba e lei Quaranta raubaires. Una autra òbra capitala de la literatura abbassida foguèt l'ensems poetic de Laila e Majnun que cònta la romança impossibla e tragica entre dos amants[4].
Filosofia[modificar | modificar la font]
Durant lo califat, la filosofia gropèt dos ensems de trabalhs que pòdon de còps èsser liats. Lo premier regarda la recèrca filosofica menada sus l'islam a partir de sei tèxts sacrats. Aqueu domeni s'interessèt a la concepcion de l'islam e a sa vision a prepaus de l'Univèrs, de la Creacion, de la Vida e de Dieu. De son caire, la segonda partida de la filosofia desvolopada dins l'Empèri Abbassida consistiguèt en la contuniacion de la filosofia grèga antica, especialament aquelei d'Aristòtel e de Platon. Regarda donc generalament pas de tematicas islamicas e de non musulmans poguèron i participar.
Sciéncias[modificar | modificar la font]
Coma per lo domeni culturau, lo periòde dau califat abbassida foguèt una èra fasta per lei sciéncias e lo progrès medicau o tecnologic dins lo monde musulman[5]. D'efèct, l'Empèri Abbassida assostava un nombre grand de sabents que realizèron un trabalh fòrça important e permetèron sa difusion au rèsta dau monde, especialament en Euròpa a partir dei sègles XI e XII[6]. Lei scientifics dau califat descubriguèron e creèron tanben de domenis novèus dei sciéncias coma la quimia o l'optica. Enfin, capitèron d'assimilar lei conoissenças e la tecnologia dei regions conquistas per comprendre e perfeccionar divèrsei tecnicas (armament, agricultura, maquinas...).
Aquelei progrès foguèron permés per la conjoncion d'elements e de politicas favorables. Ansin, l'empèri deis Abbassidas èra en contacte ambé la màger part deis estats pus avançats de l'epòca coma Índia e China. Lo califat aprofichèt egalament lo fach d'èsser situats sus lei territòris de civilizacions ancianas e prestigiosas, coma lei Sassinadas o lei Grècs ancians, que tenián de conoissenças scientificas importantas. Enfin, la lenga aràbia, unica dins tot l'empèri, foguèt un factor que favorizèt la propagacion deis òbras scientificas e lei cambis intellectuaus.
Sciéncias fondamentalas[modificar | modificar la font]
Lo califat abbassida capitèt de realizar de progrès e de descubèrtas importantas dins lo domeni dei sciéncias fondamentalas. Dos axes principaus, e pas necessarament separats, permetèron aqueu desvolopament. Lo premier foguèt la represa e la contuniacion dei trabalhs dei sabents de civilizacions pus ancianas o conquistas per lo califat coma lei Grècs en Alexàndria o lei Sassanids pèrsas. Lo segond foguèt la participacion a l'aparicion e a la formacion de domenis scientifics novèus.
Lo periòde abassida veguèt donc la redescubèrta e l'aprefondament dei sciéncias grèga antica e sassanida. Lei domenis principaus qu'aprofichèron aquela situacion foguèron lei matematicas, la fisica e la medecina. Ansin, la geometria euclidiana foguèt represa e desvolopada per lei Pèrsas Al-Biruni e Abu Nasr Mansur. Lo premier publiquèt divèrsei calculs de latituds, una teoria d'un sistèma solar eliocentric e s'interessèt a la fòrça de gravitacion terrèstra. Lo segond realizèt una òbra importanta en trigonometria. Un autre sabent pèrsa, Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi, es considerat coma lo fondador de l'algèbra que son nom vèn de sa publicacion principala, l'Abreujat de calcul per restauracion e comparason (« Kitab al-Jabr wa-l-Muqabala »).
En fòra dei matematicas, la fisica aprofichèt l'aparicion de l'empirisme e dau metòde scientic modèrne descricha per Ibn al-Haytham dins son Tractat d'Opticas de 1021[7]. Aqueu darrier es considerat de còps coma lo premier scientific per son utilizacion d'experéncias per demostrar una ipotèsi[8]. En astronomia, uneis astronòms inventèron de sistèmas geocentrics, utilizats puei per Copernic per crear sa teoric d'un sistèma solar eliocentric, melhorèron lei calculs de precession de la Tèrra e participèron a l'invencion de l'astrolabi. Enfin, l'aparicion de la quimia modèrna foguèt prefigurada per leis òbras deis alquimistas de l'empèri qu'inventèron un nombre important de reaccions, de tecnicas coma la destillacion.
Medicina[modificar | modificar la font]
Coma lei sciéncias fondamentalas, leis arts medicaus realizèron de progrès fòrça importants durant lo periòde dau califat abbassida. De mai, la medecina èra relativament escampada dins certanei ciutats. Per exemple, au sègle IX, Bagdad assostava 800 mètges. Seis òbras, coma lo Qanun dau Pèrsa Ibn Sina, venguèron la referéncia mondiala e influencièron fòrtament la recèrca europèa de la Renaissença.
Tecnologia[modificar | modificar la font]
La tecnologia abbassida progressèt dins de domenis variats per assimilacion de tecnologias de país conquists o per contacte ambé d'autreis estats. Leis evolucions pus impressionantas foguèron realizadas dins la produccion agricòla e lo tractament dei produchs agricòlas.
D'avançadas aguèron luòc ambé l'aparicion de culturas novèlas e per l'utilizacion de maquinas per ajudar lo trabalh agricòla. Ansin, tre lo sègle VII, existissiá de molins d'aiga. Per la seguida, leis engenhaires abbassidas aprenguèron tanben de bastir de restancas o de pompas per canalizar lei quantitats d'aiga utilizadas per l'agricultura. Gràcias a aquelei realizacions, divèrsei sectors industriaus se poguèron desvolopar dins lo textil, lo sucre o lo papièr[9]. Enfin, a costat de l'agricultura, lei contactes ambé China permetèron egalament lo passatge de tecnologias chinesas, especialament la polvera[10].
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Applied History Research Group , University of Calgary, "The Islamic World to 1600".
- ↑ Hamilton Gibb, Studies on the civilization of Islam, Princeton University Press, 1982, ISBN 0-691-05354-5, p. 66.
- ↑ John Grant and John Clute, The Encyclopedia of Fantasy, "Arabian fantasy", p 51.
- ↑ Talattof, Kamran and Jerome W. Clinton, K. Allin Luther, "The poetry of Nizami Ganjavi: knowledge, love, and rhetoric", (Palgrave Macmillan, 2000), 15-16.
- ↑ Huff, Toby E., The Rise of Early Modern Science: Islam, China, and the West, (Cambridge University Press, 2003), 48.
- ↑ Vartan Gregorian, "Islam: A Mosaic, Not a Monolith", Brookings Institution Press, 2003, pp. 26–38, ISBN 0-8157-3283-X.
- ↑ Gorini, Rosanna (October 2003). "Al-Haytham the man of experience. First steps in the science of vision". Journal of the International Society for the History of Islamic Medicine 2 (4): 53–55. [1].
- ↑ Bradley Steffens (2006), Ibn al-Haytham: First Scientist, Morgan Reynolds Publishing.
- ↑ Adam Robert Lucas (2005), "Industrial Milling in the Ancient and Medieval Worlds: A Survey of the Evidence for an Industrial Revolution in Medieval Europe", Technology and Culture 46 (1), p. 1–30 [10].
- ↑ Ahmad Y Hassan, Potassium Nitrate in Arabic and Latin Sources, History of Science and Technology in Islam.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ar) العباسيون/بنو العباس في بغداد Abbassidas de Bagdad (749-1261).
- (ar) العباسيون/بنو العباس في القاهرة Abbassidas dau Cairo (1261-1517).
- (ca) Antoni Segura i Mas, Aproximació al món islàmic. Des dels orígens fins els nostres dies. Editorial Pòrtic. 2000.
- (de) Claude Cahen: Der Islam. Band 1: Vom Ursprung bis zu den Anfängen des Osmanenreiches. Fischer Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main 1968 (Fischer Weltgeschichte Band 14).
- (de) André Clot, Harun al Raschid. Kalif von Bagdad. Artemis, München u. a. 1988.
- (de) Wolfram Drews, Die Karolinger und die Abbasiden von Bagdad. Legitimationsstrategien frühmittelalterlicher Herrscherdynastien im transkulturellen Vergleich. Akademie Verlag, Berlin (2009).
- (de) Florian Illerhaus, Haschimitische Propaganda. Bedingungen für den Erfolg der abbasidischen Revolution. München, 2011.
- (en) John Joseph Saunders, The history of the Mongol conquests, ed. University of Pennsylvania Press, 2001.
- (en) Cyril Glassé e Huston Smith, The new encyclopedia of Islam, ed. AltaMira Press, 2003.
- (en) Ira Lapidus, A History of Islamic Societies, Cambridge University Press, 2002.
- (en) Bertold Spuler. The Muslim World. Vol.I The Age of the Caliphs. Leiden. E.J. Brill. 1960 ISBN 0-685-23328-6 p. 29.
- (en) William Muir, The caliphate its rise, decline, and fall from original sources, [2].
- (en) L. Venegoni (2003). Hülägü's Campaign in the West - (1256-1260), Transoxiana Webfestschrift Series I, Webfestschrift Marshak 2003.
- (en) Ahmad Y Hassan, History of Science and Technology in Islam, TRANSFER OF ISLAMIC TECHNOLOGY TO THE WEST (PART II) : TRANSMISSION OF ISLAMIC ENGINEERING, [3].
- (es) Pijoan, Jose. Història del Mundo, tom V, 7a ed.. Editorial Salvat, 1962, p. 127-141.
- (fr) Dominique Sourdel, L'État impérial des califes abbassides: VIIIe-Xe siècle, 1999.


text:
Raspberry Pi
Lo Raspberry Pi es un nanoordinador monocarta de processador ARM. Foguèt concebut pel creador de vidèojòcs David Braben, dins l'encastre de sa fondacion Raspberry Pi.
L'ordinador, qu'a la talha d'una carta de crèdit, permet l'execucion de mantuna varianta del sistèma d'explotacion liure GNU/Linux e dels logicials compatibles. Es vendut nus (sonque la carta maire, sens caisseton, alimentacion, clavièr, mirga ni mai ecran) amb la tòca de reduire los còstes e de permetre l'utilizacion de material de recuperacion.
A l'encòp se vòl encoratjar los utilizaires a aprendre la programacion informatica. Es pasmens pro dobèrt (pòrts USB e mai ret) e potent (ARM 700 MHz, 256 Mo de memòria viva dins lo modèl d'origina, 512 Mo dins las darrièras versions) per permetre una granda varietat d'utilizacions. Son circuit grafic BMC Videocore 4 particularament permet de descodificar los fluxes Blu-Ray full HD (1080p 30 imatges per segonda), d'emular d'ancianas consòlas e d'i far foncionar de vidèojòcs pro recents.
Son prètz de venda èra estimat a 25 $, valent a dire 19,09 €, a la debuta de mai de 2011. Se vendèron los primièrs exemplars tre lo 29 de febrièr de 2012 per aperaquí 25 €. Al començament de 2013, èran ja estat crompats mai d'un milion de Raspberry Pi.


text:
Sant Salvi dels Ròcs
Sant Salvi dels Ròcs[1][2] (oficialament en francés Saint-Salvy-de-la-Balme) es una comuna de Lengadòc en Sidòbre situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge es situat dins lo massís granitic de Sidòbre.
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent qualques vingt ans, una mina de zinc situada entre la comuna de Sant Salvi dels Ròcs e Nòstra Dama de Noalhac (villatge vesin) foguèt expleitada. La comuna viu gaireben solament de l'expleitacion e de la transformacion del Granit brut en monuments.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Caòs de la Balma
- Site de l'Enclutge
- Ròc tremolant de las Set Fauces
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Ortoncourt
Ortoncourt es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
thumb|left|Glèisa Santa-Urbana.
Lo nom de la municipalitat, Ortonis curte, a testificat dempuèi la Modèl:S-. Ortoncourt Aperteniá al bailliage de Châtel-sus-Moselle. La siá glèisa, dédiée a sant Urban, èra annèxa de Moyemont.
De 1790 a l'an IX, Ortoncourt a fach partida del costat de Fauconcourt en lo district de Rambervillers.
Le nom de la commune, Ortonis curte, est attesté dès le Modèl:S-. Ortoncourt appartenait au bailliage de Châtel-sur-Moselle. Son église, dédiée à saint Urbain, était annexe de Moyemont.
De 1790 à l’an IX, Ortoncourt a fait partie du canton de Fauconcourt dans le district de Rambervillers.


text:
Adrian I (papa)
Adrian Ièr (mòrt lo 25 de decembre de 795, Roma) foguèt lo 95en papa que reinèt dau 1èr de febrier de 772 a sa mòrt. Succediguèt a Estève III (768-772) e foguèt remplaçat per Leon III (795-816).
Durant son pontificat, demandèt l'ajuda dei Francs per luchar còntra lei Lombards que menaçavan l'independéncia de Roma. Après la victòria de Carlesmanhe, obtenguèt la confirmacion de la donacion de Pepin lo Brèu e una partida dei territòris lombards per formar leis Estats Pontificaus. Au nivèu religiós, aguèt un ròtle decisiu per acabar la premiera crisi iconoclasta de la Glèisa.


text:
Salon deus Reiaumes
Lo Salon deus Reiaumes qu'ei, amassa dab lo Casón del Buen Retiro un deus dus bastiments qui demoran de l'ancian Palais deu Buen Retiro a Madrid. Que deu lo son nom au hèit qu'èra ondrat dab escuts deus diferents reiaumes de l'Empèri Espanhòu.
Lo Palais qu'èra estat bastit au cors de las annadas 1630 peu valido (qu'ei a díser, ua mena de favorit personau e politic) deu rei Felip IV d'Espanha, lo Comte-duc d'Olivares.
Los Salon qu'ei famós per aver acessadas granas e famosas pinturas comandadas especiaument entà l'ondrar en bèth representar la grandor de l'Empèri Espanhòu e la poténcia deu son rei e tanben d'Olivares. Aquestas òbras que son actuaument expausada au Musèu deu Prado.
Sauvat per escadença (e au contre de la màger part deus autes bastiments des palais) deus bombardaments francés durant l'invasion (enter 1808 e 1814), que ho transformat au cors deu sègle XIX e qu'acessó lo Musèu de l'Armada dinc a la debuta deu sègle XXI (qu'aqueth musèu e ho mudat entà l'Alcazar de Toledo).
Qu'ei ara ua ala deu Musèu deu Prado e, per aquera rason qu'an perpausat d'i tornar los sons caps d'òbra, iniciativa après abandonada.


text:
Radar
Radar es l'acronim en anglés de Radio Detection And Ranging (deteccion e mesura mejançant d'ondas radioelectricas). Es un sistèma per detectar, mesurar o localizar d'objèctes coma los avions, las veituras o la pluèja. Envia una impulsion d'ondas de ràdio, e mesura un possible ecò, retornat per la preséncia de l'objècte analisat.
Son foncionament se basa sus lo calcul del temps que camina l'onda radioelectrica dempuèi l'antena emetora fins a la cibla e retorn, sabent que la velocitat de propagacion de l'onda es aquela de la velocitat de la lutz (c = 3 x 108 m/s).
Es una tecnica que foguèt desvolopada pendent la Segonda Guèrra Mondiala per detectar avions enemics. Pendent las darrièras setanta annadas se demostrèt qu'aquela tecnica es utila per mesurar la distància e la trajectòria de diferentas ciblas. Serviguèt en divèrses domenis de la sciéncia e l'industria, aeronautica, militara e meteorologica.
Uns animals possedisson un "radar natural" coma las ratapenadas que se'n servisson per s'orientar e caçar dins l'escuritat, e emeton de vibracions ultrasonicas cortas que se reflectisson dins las parets de la balma o dins sa presa.


text:
Nous vous proposons une soirée Oèst còsta à la Tor deu Borrèu (hédas, Pau), le samedi 28 février à partir de 19h30.
Que'vs perpausam ua serada Oèst còsta a la tor deu borrèu (hédas, Pau), lo dissabte 28 de hèurer a partir de 19h30.
Nous vous proposons une soirée ouest-cost à la Tor deu Borrèu (hédas, Pau), le samedi 28 février à partir de 19h30.
Au programa panetòts populars garnits/pintxos e concerts a partir de 21h30 dab Black Fooks e Msima (hip hop).
Au programme tapas/assiette et concerts à partir de 21h30 avec dab Black Fooks e Msima (hip hop)
2 rue de la fontaine 64000 Pau


text:
Azilhan lo Comtal
Azilha lo Comtal[1] o Azilhan lo Comtal[2] (oficialament en francés Azille) es una comuna occitana de Menerbés (Lengadòc) situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del Menerbés situada al pè de la Montanha Negra dins l'AOC Vin del país de las Costièras de Peiriac.
Istòria[modificar | modificar la font]
A Asilha se trapan de rèstas de las civilizacions de la preïstòria fins a uèi; las tombas per incinerar de l'Edat del Fèrre, (musèu d'Olonzac), la fòrt bèla vila romana de la serrada de Bilherin, que l'estatua delsatir Marcias es expausada al Musèu Arqueologic de Narbona, la recenta descobèrta d'una necropòli Visigòta.
A l'Edat Mejana, Asilha èra una de las vilas pus grandas de l'arquidiocèsi de Narbona.
Sant Julian foguèt lo sèti de l'arquipèirat de Menerbés. Al sègle venguètAsilhan lo Comtal fins al sègle XVI}. Vila liura, foguèt administrada per los seus cònsols elegits.
Al començament del sègle XIII, Asilha coneguèt lo catarisme amb un ostals dels Perfèits. En 1289, Eustache de Lévis fondèt, o restaurèt, lo convent dels cordelièrs fòra los barris. En 1331, sa filha fondèt dins los barris l'Abadiá Reiala de Santa Clara.
A la fin del sègle XIX, amb l'arribada del tren (linha de Mos a Caunas de Menerbés), lo comèrci e l'industria se desvolopèron.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura: Corbièras
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- La glèisa parroquiala de Sant Julian e Santa Basilissa : la glèisa data del sègle XIV (monument istoric). Es d'estil gotic meridional amb nau unica larga.
- Sant Estève de Tersan a Vaissièra : Glèisa preromanica
- La font Sant Andrieu: giscla dins un edicul gotic del sègle XIV.
- L'Abadiá Reiala de Santa Clara: que se pòt veire los rèstas sus la plaça de la glèsa.
- Lo Convent dels Cordelièrs : destruit
- Los barris de l'Edat Mejana : qualques partidas visiblas.
- La cava de Joaras e lo castèl viticòla d'estil neorenaissença, a Floris.
- Restanca de Joaras
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Francois Sangalli, internacional de rugbi de XV.


text:
Familha (parentala)
Sociologicament, una familha es un ensems de personas unidas per ligams de parentat que son principalament de tres classas:
- Maridatge o esposament, normalament d'un òme e una femna, o de mai personas en cas de las societats poligamas.
- Filhariá enter parents e filhs.
- Religason entre fraires.
Atanben se pòt diferençar la familha segon lo reng de parentat enter sos membres:
- Familha nucleara - parents e filhs (s'i a).
- Familha patriarcala - al delà de la familha nucleara, compren los avis (fòrça sovent consirats los patriarcas), oncles, cosins e mai parents de primièra linha consanguinèa.


text:
Lys-lez-Lannoy
Lys-lez-Lannoy es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
==Istòria==
Dels registres archéologiques, portadas l'an 1984, an permeses de provar que lo territòri de Lys i aviá ocupat dempuèi l'epòca gallo-romaine. Lo primièr document cèrt testificant l'existéncia de Lys-lez-Lannoy (orthographié Legís) data de 1164. L'istòria d'aquela vila es indissociable de la vila de Lannoy. Divèrsas fes aquelas vilas #èsser en conflicte en lo cas d'una fusion. Al XIXe sègle i i aguèt un matrimòni forçós de las doas comunas autorizat pel prefècte del Nòrd sus la volontat del cònsol de Lannoy. Lo Conselh d'Estat en lo un de las siás estancadas a anullat aquel matrimòni forçós. A la meteissa epòca, la vila se desvolòpa amb la essor industriala. Acuèlh en particular divèrses filatures, laineries ... La municipalitat en lo moment de las doas guèrras mondialas a #èsser ocupada pels alemands. Per la Segonda guèrra mondiala a #èsser liberada per las tropas Anglesas e Polonaises #qu'an stationné dins los castèls de la vila de Lannoy. La municipalitat possedís un gigant (gayant) nomenat Astruc. Mas aquel es pas pas l'original perque i aguèt destruit en un incendi al començament del XXe sègle. #Èsser reconstruit en los ans 1980 jos la impulsió de l'adjunt a l'animacion d'aquela epòca, Daniel Chabasse, #que #èsser Cònsol de la municipalitat mai tard.
Des fouilles archéologiques, menées en 1984, ont permis de prouver que le territoire de Lys était occupé dès l'époque gallo-romaine. Le premier document certain attestant l'existence de Lys-lez-Lannoy (orthographié Lis) date de 1164. L'histoire de cette ville est indissociable de la ville de Lannoy. Plusieurs fois ces villes furent en conflit à propos d'une fusion. Au XIXe siècle il y eut un mariage forcé des deux communes autorisé par le préfet du Nord sur la volonté du maire de Lannoy. Le Conseil d'Etat dans l'un de ses arrêts a annulé ce mariage forcé. À la même époque, la ville se développe avec l'essor industriel. Elle accueille en particulier plusieurs filatures, laineries ... La commune lors des deux guerres mondiales a été occupée par les allemands. Pour la Deuxième guerre mondiale elle a été libérée par les troupes Anglaises et Polonaises qui ont stationné dans les châteaux de la ville de Lannoy. La commune possède un géant (gayant) nommé Astruc. Mais celui-ci n'est pas l'original car il fut détruit dans un incendie au début du XXe siècle. Il fut reconstruit dans les années 1980 sous l'impulsion de l'adjoint à l'animation de cette époque, Daniel Chabasse, qui fut Maire de la commune plus tard.


text:
Metafòra
La metafòra es una de las ressorsas literàrias pus emplegadas. Consistís a l'identificacion de dos tèrmes (que lo real es remplaçat pel que figura dins lo tèxt). Aquela identificacion se basa sus unas caracteristicas comunas, doncas que lo lector pòt dedusir lo tèrme en legissent l'autre. A la diferéncia de la comparason, la metafòra consistís en una substitucion totala entre mots o expressions. Dins l'exemple tipic de comparason: "Tas dents semblan de pèrlas" o "son coma pèrlas", la metafòra podriá èsser "las pèrlas de ta boca". La metafòra a un poder suggestiu naut. Quand un tèxt se basa sus una metafòra continuada, se parla d'allegoria. Foguèt fòrça utilizada a l'Edat Mejana. Una metafòra culturalament acceptada es un simbòl.


text:
Oppidum
Un oppidum (del latin n. oppidum, pl. oppida: luòc elevat, fortificacion), es un ancian luòc de poblament fortificat sovent situat sus un puèg, que data de l'Edat del Fèrre europèu. Los oppida son generalament associat a la civilizacion celtica tardiva (Cultura de La Tène).
Definicion[modificar | modificar la font]
Oppidum es un tèrme latin que significava "poblament principal" dins las divisions administrativas de la Roma antica. Lo mot deriva del latin primairenc ob-pedum, "espaci claus", benlèu vengut del Protoindoeuropèu *pedóm-, "espaci ocupat" o "pesada".
Dins sos Commentarii de Bello Gallico, Juli Cesar nomenèt oppida los pus grands poblaments qu'encontrèt en Gàllia durant la Guèrra de las Gàllias entre 58 e 52 abans JC. Emai qu'expique pas clarament en foncion de quals critèris nomena un poblament oppidum, es de bon compréner que: èran de sites economics importants, ont las merças èran produchas, negociadas e escambiadas, ont de còps que i a los mercants romans s'installavan e ont las legions romanas se podián aprovisionar. Èran tanben de centres politics importants, lo sèti d'autoritats que prenián de decisions que concernavan un grand nombre de personas – per exemple la nomenacion de Vercingetorix al cap de la revòlta gallesa en 52 ab JC..[1]Modèl:Rp
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: utilizacion d'una variabla globala, Date.


text:
Jean-Baptiste Arban
Jean-Baptiste Arban (Lion, lo 25 de heurèr de 1825 - París, abriu de 1889) que ho un conista virtuòs e un pedagòg de la trompeta autor d'un metòde hèra referenciau en França.
Que comencè com musician dens la marina e, atau, que participè au viatge de recrubament de las restas de l'empereire Napoleon Ièr a Santa Elena. Arron, qu'estudiè au Conservatòri de París on estudiè la trompeta naturau en i bèth ganhà's lo purmèr prèmi abans de tornar a la marina e de virà's de cap au cornet (alavetz un instrument recent e un deus purmèr de la soa familha provesit de piston e donc capable de jogat totas las gamas armonicas).
Que ho donc un deus purmèrs musician a desvolopar tecnicament e virtusament l'estudi d'aqueste instrument. En 1957 que ho nomat professor de saxhorn a l'Escòla Militara de París.
Qu'estampè lo son metòde en 1864 inclusent la soa famosa variacion suber la Carnaval de Venise
En 1869 qu'aubrí ua classa de cornet au conservatòri de París, qu'abandonè en 1874 entà gavidar concèrt en Russi, en tot tornar préner lo son pòste au conservatòri en 1880.
A la fin de la soa vita que tribalhè dab factors de coires com Adolphe Sax, Courtois e Selmer au desvolopament deu son pròpi modèl de cornet.


text:
Fusada
Una fusada es en astronautica veïcul capable de daissar l'atmosfèra terrèstra e de ganhar l'espaci gràcia a un motor de fusada en emportant a l'encòp lo combustible e lo comburant necessaris a son fonccionament. Las pus gròssas fusadas construchas, coma Saturn V, permeton de plaçar fins a 150 tonas en orbita bassa.
La sciéncia de las fusadas foguèt teorizada pel rus Constantin Tsiolkovski a la fin del sègle XIXen e mesa en pratica tre 1935 per Hermann Oberth, puèi desvolopada per los cercaires alemands dins una tòca militara per la concepcion dels V1 puèi dels V2 durant la Segonda Guèrra Mondiala. A comptar de la fin de las annadas 1950, las fusadas son estadas utilizadas per metre en orbita de satellits a de fins comercialas o de recerca, mandar de sondas espacialas cap a las autras planetas del sistèma solar e mandar d'òmes dins l'espaci. La tecnologia de las fusadas a pas gaire evoluït dempuèi la fin dels ans 1960.


text:
PicheBorgne a écrit:lo rasonament per io es mai qu'aisit : n'avèm una lenga que se moris, e dempèi un brave moment n'avèm tota una ramada d'estructuras (la tièira ne seria trop longassa...) per la far viure dins mai d'una fòrma... çò que nos manca son de bons locutors... que parlan la lenga coma la lora lenga e non pas una lenga estangièira... perqué quand se met en lenga nòstra (coma dins cada amai lenga ) l'accent francès, quò la fa venir coma estrangièira... mentre que quand nosaus parlam francés n'avèm l'accent "occitan"...
Donc, io pensi que la tòca prumièira quò's far viure la lenga, en la parlar. Mès cossi voletz que sia viva s'es parlada coma io parli russe.... 'Qui podèm pas far de programas "ERASMUS" o sai pas quna auta conaria coma quò, ie siem desjà dins lo pais !
Davant tota causa nos cal retrobar una lenga de qualitat, e quand disi quò parli pas d'una mena d'eleita lingüistica, mès d'un accent, d'una intonacion, d'una prononciacion... E PAS DE FRANCES !!!!
Trabalhi dins lo centre calandreta e vesi la diferencia d'engatjament entre los regents que tenon una lenga mai que bona e los autes.... (levats lo trabalh mai que remirable d'unes regents que parlan mal mès que fan d'esfòrces sus eles..).
Es en parlant coma la pòdi auvir cada jorn la lenga, parlada per de toristes en manca de solelh benlèu e maitot d'una plaça tranquilleta per pas res fotre apèi, que participan çò eles al nòstre genocide cultural....
M'afrairi en çò que dises.
Mi remembri quora fasiáu de lengas a la fac, quinei que siegan lo prof tornava prene lei decas de prononciacien, de lònga, çò que fa que de còps que li a passava 25 minutas emb un estudiant per fin que saupe prononciar coma si deu. Mi remembri tanben qu'en occitan... si fasiá pas gaire...
L'ensenhament es quasi lo solet mejan de transmissien de la lenga qu'avèm encuèi, se leis estudiants ò escolans son "victimas" de la lenga qu'aprenon, es ren lo cas dei profs. Fòrça fan son trabalh emb passien mas la qualitat de la lenga li es pas totjorn. Es un bèu problèma qu'empacha d'avançar sus de basas sanicas, qu'emb aquò entretèn de charradissas longarassas SUS la lenga puslèu que EN lenga... Que perda de temps!
Calandreta qu'a per exemple un potenciau de transmissien extraordinari fa dins d'unei ròdols de generaciens de locutors per cu la prosodia de l'occitan (emb aquò la sintaxi) son estrangieras, l'accent si resumis a una prononciacien franchimanda clòta. Franc d'aver una volontat balèsa aquelei locutors nòus si pausaràn jamai la questien de la qualitat de sa lenga, estent que seràn quasi jamai acarats en de locutors de la lenga mai autentica.
D'estrambòts de prononciacien coma *anglès [anglEs], *calandrèta [kalandrEto], *parlaM [parlam] (per anglés [angles] calandreta [kalandreto] e parlam [parlan]) venon normaus, meme problèma per l'intonacien... e una lenga parallèla ibrida si desvolopa en ranquejant.
Seriá interessant per aquelei qu'an un pè dins lo militantisme occitan, dins l'ensenhament (public, calandreta), dins l'associatiu de durbir una discussien en interna sus la qualitat de l'occitan aprés. Una minoritat es còntra ò se'n bate, lo demai soncament s'avisan manco de quina lenga parlan.
La màger part dei gents aicí son preocupats per la qualitat de la lenga d'aprene e de transmetre, bessai qu'en durbent lo talh clavarem lei parladissas esterilas que van a l'encòntre deis interès de l'occitan.


text:
Mòrt
La mòrt es la fin permanenta de las foncions biologicas que definisson un èsser vivent. Se referís tant a la terminason d'esperela coma a l'estat posterior de l'ancian organisme. La vertadièra natura de çò que ven aprèp la mòrt foguèt d'arreu millenari una preocupacion centrala de las tradicions religiosas e filosoficas pertot dins lo monde. Fòrça religions an fe o ben en un en delà o bon en la reïncarnacion. Per monde, l'efèit de la mòrt fisica sus l'esperit o arma s'existisson demòra una question dubèrta. Per la sciéncia contemporanèa, la mòrt d'un organisme es la fin.
Gaireben sens cap d'excepcion (vejatz Hydra), los animals acaban per morir de vielhiment. Qualques fenomèns intervenon qu'abitualament causan una mòrt prematura coma la malnutricion, la predacion, la malautiá, los accidents que provòcan de traumatismes terminals o, dins de circonstàncias extrèmas, una grèva perturbacion d'un ecosistèma. Las activitats umanas volontàrias que provòcan la mòrt son per exemple lo suicidi, l'omicidi e la guèrra. Cada jorn mòron aperaquí 150 000 personas dins lo monde.[1] La mòrt dins monde natural tanben se pòt produire coma un resultat indirècte de l'activitat umana: una causa creissenta de l'apagament d'espècias fins a la destruccion de sistèmas ecologics qu'es la consequéncia de l'expansion de la tecnologia industriala.[2]
L'objectiu principal de la medecina es de retardar e evitar la mòrt. En aquel contèxte, la mòrt es vista mai coma un procèssus que un evenement futur; de condicions qu'abans èran consideradas indefungible de mòrt son actualament reversiblas.[3] Quand se traça una linha separant la vida e la mòrt, cal tenir en compte entre autres factors de la preséncia o abséncia de signes vitals. En general, la mòrt clinica es pas necessària e sufisenta per determinar la mòrt legala. Un pacient amb un còr e palmons foncionals qu'es en estat de mòrt cerebrala se pòt declarar legalament mòrt sens qu'arribe la mòrt clinica. En fach, la definicion medicala precisa de la mòrt ven pus problematica, paradoxalament, a mesura del progrès de la coneissença scientifica e de la tecnologia.
Tipes de mòrt umana[modificar | modificar la font]
I a diferents tipes de mòrt:
- Las mòrts non intencionalas
- La mòrt naturala, produsida per una patologia determinada qu'acaba la vida de l'èsser uman
- La mòrt accidentala, qu'es la consequéncia non volontària o aleatòria de l'accion d'un agent extèrne
- Las mòrts intencionalas
Aqueles tipes son pas egalament frequentas. Las principalas causas de mòrt segon l'OMS son (per òrdre descreissent):
- malautiás en relacion amb lo còr
- infeccions
- càncer
- malautiás respiratòrias
- accidents
- malautiás digestivas
- mòrts intencionalas
Aquelas causas son diferentas segon que se tracta d'un país desvolopat o d'un país del Tèrç Mond. Dins lo primièr cas, las causas pus frequentas de la mòrt son las cardiovascularas, lo càncer del palmon e d'autres problèmas respiratòris, los accidents del Transpòrt, lo càncer de l'estomac, problèmas de tension, tuberculòsi e suicidis, dins aquel òrdre. Al contrari, los païses desvolopats la primièra causa de mòrt es lo sida, e seguisson las infeccions respiratòrias, las darreiriás, las cardiovascularas, las malautiás de l'enfança e la malària.
La mòrt dins la cultura[modificar | modificar la font]
Tradicionalament la mòrt representa una de las principalas fonts de la paur e per aquò divèrsas religions meton l'accent sul fach que la mòrt acaba pas vertadièrament la vida, seguís perque crèan en la resurreccion futura, o en la reïncarnacion de l'arma o perque l'esperit de la persona passa dins un autre monde (escatologia). Per que es esséncia del desconegut, divèrsas culturas temptèron de la personificar amb simbòls; entre eles cal notar:
- Un esqueleta amb una grand esplech (sovent una dalha) per talhar la vida (vejatz lo tarot)
- Las parcas de la mitologia classica
- Azraèl, l'àngel de la mòrt pel Cristianisme e l'Islam
- Un dieu de la mòrt en divèrsas mitologias
- Una ombra negra o un esperit que ven de nuèch
- Lo demòni
- A vegadas pòt prendre l'aparéncia d'un monstre
Divèrses mites e legendas an per subjècte de creaturas que vençon la mòrt (o que demòran dins un estat intermediari entre la vida e la mòrt), coma los zombis, vampirs e las armas errantas, entre autras. tanben divèrses sortilègis e elixirs prometon l'immortalitat o la joventut eternala. Tanben i a fòrça mites sus que far amb lo cadavre, los rites funeraris e el dòl dels subrevivents. A l'ora d'ara la majoritat de las culturas optan per enterrar los còrses (dins los cementèris) o los cremar.
La fascinacion per la mòrt es l'esséncia de movements culturals coma lo dark, lo gotic o aquel dels decadents.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)[1] Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations, jornal: Studies in Ethics, Law, and Technology, Aubrey de Grey
- ↑ Human Activities Cause of Current Extinction Crisis
- ↑ David Crippen, ACS Surgery Online, Critical Care, April 2005 [2] Brain Failure and Brain Death
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- En anglés
- Appel, J. M. Defining Death: When Physicians and Families Differ. Journal of Medical Ethics Fall 2005.
- Child A. M (1995) J Archaeolog Sci 22: 165-174it funny
- Piepenbrink H. (1985) J Archaeolog Sci 13: 417-430
- Piepenbrink H. (1989) Applied Geochem 4: 273-280
- Derrick J. Pounder, Postmortem changes and time of death [3] University of Dundee
- Vass AA (2001) Microbiology Today 28: 190-192 at: [4]
- En castelhan
- La muerte en Occidente, Aries, P., Barcelona: ed: Argo Vergara,1982
- El horror de morir: el valor de la muerte en la vida humana, Arregui, Jorge V., ed: Tibidabo Edicions 1992 ISBN 978-84-86421-89-2
- La negación de la muerte, Becker, E. Ed: Barcelona: Kairós, 2003
- Los significados de la muerte, Bowker, J. Ed: Cambridge University Press, 1996
- Los tópicos de la muerte. La gran negación, Cobo Medina, C. Ed: Madrid: Ediciones Libertarias 2000
- El libro de los filósofos muertos, Critchley, Simon, ed: Madrid, Taurus, 2008 ISBN 978-84-306-0677-1
- Paseo alrededor de la muerte, García-Sabell, D, ed; Madrid: Alianza Editorial, 1999
- La muerte explicada a mi hija, Huisman-Perrin, E. Ed: Barcelona: El Aleph, 2003
- Sobre la muerte y los moribundos, Kübler-Ross, E. Ed: Barcelona: Grijalbo, 1989
- La muerte y su imaginario en la historia de las religiones, León Azcárate, Juan Luis de, ed: segunda edición. Bilbao: Universitat de Deusto, 2007 ISBN 978-84-9830-101-4
- El cerebro y el mito del yo, el papel de la neuronas en el pensamiento y el comportamiento humano, Llinás, Rodolfo ed: Belacqua, 2003
- La ansiedad ante la muerte, Lonetto, R. y Templer, D. I, ed: Barcelona: Ediciones Temis, 1992
- Vida después de la vida, Moody, R. A., Jr., 2006, ed: Barcelona: Círculo de lectores
- Muerte e inmortalidad, Josef Pieper, ed:Herder, 1982, ISBN 978-84-254-0530-3
- El buen adiós, Jesús Poveda; Silvia Laforet, ed:Espasa, 2009, ISBN 9788467030266
- Muerte y supervivencia, Max Scheler, ed: Encuentro Ediciones, 2001 ISBN 978-84-7490-623-3
- Los seres queridos, Evelyn Waugh, ed: Círculo de lectores, 2000, ISBN 978-84-226-7804-5


text:
Campatge
Lo campatge (en anglés camping), es una activitat comunament a l'aire libre ont se passa una nuèch o mai dins una tenda o caravana, generalament amb la finalitat de s'alunhar de la civilizacion e gausir de la natura. Pasmens existisson de campatges amb d'autras fins, per abrigar de personas al mitan de la civilizacion per exemple al moment de catastròfas naturalas o de manifestacions.
Campar es una activitat que venguèt populara a la començança del sègle XX. Los campaires s'installan prèp dels pargues nacionals o d'autres luòcs d'interès natural.
Lo campatge es tanben un autre tipe pas car de lotjament l'estiu suls luòcs de vacanças o pels assistents a d'eveniments que duran qualques jorns, coma festivals de musica o encontres esportius.
Definicion[modificar | modificar la font]
Lo tèrme "campar" inclutz tota una gama de biaisses de passar la nuèch defòra de l'ostal. Dempuèi campaires equipats al minimum fins a las familhas que dispausan d'una caravana amb sa pròpria electricitat, calfatge e mòbles. Campar s'acompanha sovent d'autras activitats coma l'escorreguda, l'escalada, lo canoè, la bicicleta, la pesca o lo torisme alternatiu en general.
Es possible de dormir en campaments permanents amb de restaurants, banhs, dochas e d'autres servicis, se pòt tanben trobar d'ostalets de fusta e se parla puslèu d'ostalariá d'aire libre.


text:
Perqué pas? De que ne pensatz? Un bon biais de menar l'occitan, non ?
Benlèu tanben una bona escasença per començar: l'informacion e la solidaritat amb la Guadalopa e la Martinica.
Cossí radicalisar & poetisar la jornada que ven intersindicale, duscas a la victòria ?
Lo dijòus 19 de març que ven nos demanda d'èsser totes a la nautor de l’enjòc, cadun e caduna amb sa cultura politica, sindicala, linguistica, artistica.
Un spectre floteja sus França : Lo grand desir d’una cauma generala per la dignitat, politisada duscas a fòrabandir, aimablament mas fermament Sarkozy, aquel rei malaut de sas obsessions, victime de sas passions tristas, amb son grand mesprètz del pòble, Sarkò 1èr, venceire d’una eleccion teletrucada, l’òme conscient de far lo mal en esclapar çò que foncciona encara dins la Républica, personatge indigne de nòstra istòria sociala e democratica. Lo botar defòra, que fasque pas mai ges de mal, nos desliurar ara, totòm i pensa sens o dire. Manca pas mai que la beluga.
Aquela beluga serà conviviala e consensuala. La radicalisacion se decreta pas, s’impausa pas jamai. Cal acceptar lo movement unitari tal coma es, e lo convidar a se despassar, sens violentar ni exclure degun, en tot prepausar gestes simples e signifiants, que balhan de plaser a tot lo mond e de desir de bolegar, totjorn mai nombroses, totjorn mai determinats, creatius, non-violents.
MÒDE D’EMPLEC:
Las jornadas unitarias, de la CFDT als mai revoltats, coma lo 29 de genièr e lo 19 de març, son una escasença de recampament del pòble. Aquel cadre tròp sarrat (una jornada sens lendeman ?) pòt èsser bravament perlongat e survitaminat:
Dins cada vila, sus lo sit ordinari de despart de la manifestacion (o a costat), una occupacion festiva e politica de l’espaci public, tre 24 oras o 48 oras davant (e/o après ?) lo tòp dèspart del cortègi unitari, duscas a l’occupacion permanenta amb la prima.
Aquò en tot declarar, se lo cal,la manifestacion a la Prefectura, e a s'atacar en tribunal administratiu, se la refusava illegalament.
Tres possibilitats :
I - La SONÒ, siá electronica, siá en bandas, fanfaras, orquestras, grops ròck, rap, mix, choralas, jos la forma de guinguetas de cauma. Preveire tendas marabots, grops electrogéns, amacs e mobiliari. Talhièrs musica per las manifs....
II - La CANTINA, autogerada e autofinançada, estanquet ont l’òm pòt manjar e beure a la santat de la Républica que volèm e a la casuda a venir del Rei. Amb sopa populara bio, garderías, amb una ligason amb lo campestre (bestias...), kiosques-librarias, estamparias, teatre, mòstras d’arts....
III - Los FORUMS, multilengas e interpolitics, jos la forma d’Universitat populara amb las Universitats en cauma, dobèrtas a totes los talhièrs de las lengas parladas en França... Talhièrs d'eslogans e de banderòlas (aquí tanben amb una preséncia possibla de l'occitan) .
Conferéncias coma Jaurès et l’occitan.....
Es que sètz prèstes a prendre d'iniciativas per endralhar o participar a tot aquò ?
(Podètz tanben plan segur far passar aquel messatge, prepausar, completar....)


text:
Mauvesin (Òlt e Garona)
Mauvesin (oficialament en francés Mauvezin-sur-Gupie) es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Òlt e Garona e la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Mauvesin es en gascon modèrne maishant vesin, mès la traduccion deu latin vicinium pòt tanben estar quartièr o vilatge[1][2]. Es un deus nombrós noms donats a un castèth per har passar l'enveja de l'atacar aus enemics eventuaus e donar au bastiment o a son senhor una reputacion redobtabla. L'atestacion en latin de 1274 Malovicino (~Castrum) ensenha justament que i avèva un castèth, las autras donadas per Dòna Boyrie-Fénié per l'Edat Mejana son Malbezin (sègles XIII e XIV), Malvezin, Maubesin (sègle XIV).
En francés, l'ajustadís sur-Gupie data de 1897 e normalament an pas besonh de n'usar dens la conversacion correnta entre personas deu lòc e a l'entorn. La traduccion en occitan de sur dens lo contèxte es puslèu de que sus[3].
Lo nom deu riu es Gúpia [gy'pjǝ] o Gupia, lo prumèir es donat en amont[4]. Ordinàriament, es lo nom d'origina. Segon Bénédicte Boyrie-Fénié (article Lagupie, pagina 146), l'etime porré estar Gelagupia > Lagupia puèi la pres per l'article. Si l'accentuacion d'origina èra sus u, e mèi s'èra sus i, farré benlèu supausar un etime en -uppia per que lo p se conservèsse sense modificacion, enquèra que dens quauques cas -p- intervocalica demòra coma p[5]. Una possibilitat per lo nom en occitan seré de gardar Mauvesin sense ren mèi, segon l'usatge, perqué i a pas de confusion possibla a l'entorn. Ni http://www.locongres.org/fr/applications/top-oc/topoc-recherche/, ni http://toponimiaoc.webs.com/47utegarona.htm donan pas de solucion.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire Toponymique des Communes de Gironde, Institut occitan, Cairn, 2008
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion, 1984
- ↑ Loïs Alibèrt, Gramatica Occitana, Centre d'Estudis Occitans, Montpelhièr, 1976, p. 264
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire Toponymique des Communes de Gironde, Institut occitan, Cairn, 2008
- ↑ Jules Ronjat, Grammaire istorique des Parlers provençaux modernes, tòme 2, pp. 249-250, http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5834313n/f255.image