text:
Matusalèm
Dins la Genèsi capítol cinquen, Matusalèm (en ebrieu מְתוּשֶׁלַח בן-חֲנוֹךְ Mətûšālah ben Hănōk e en arabi متوشالح بن خنوخ Matuixalakh ibn Akhanukh) es lo filh del profèta Enòc e la persona de longevitat mai logranda de tota l'iconografia mondiala.
Foguèt lo paire de Lemèc a cent ochenta e set ans. Segon una tradicion apocrifa josieu, Lemèc aguèt un filh que nasquèt amb los cabels e la pel blanca coma la nèu e los uèlhs tan clars que semblavan luminoses. Quand Matusalèm vegèt lo noirat, viatjèt fins a la fin del mond per parlar amb lo seu paire Enòc, que li donèt a l'enfant lo nom de Noè e prediguèt que pendent la seuna vida se produiriá un cataclisme al nivèl mondial, lo deluvi universal.
Pendent los sèt cents ochenta e dos ans seguent engendrèt d'autres filhs e filhas amb la seuna esposa Edna (font apocrifa) per morir a l'edat de nòu cents seissanta nòu ans.
Signe de vielhessa[modificar | modificar la font]
De tot lo linatge de descendéncia registrat dins la Bíblia dempuèi d'Adam fins a Jèsus, Matusalèm es aquel qu'a la vida mai longa; es per aquò que dins la cultura populara es sovent utilizat coma exemple de vièlhessa.
Los intèrpretas bíblics asseguran que se pòt entendre lo tèxte que moriguèt just abans l'arribada del Deluvi universal, fach que se pòt entendre coma una pròva de la pietat divina, qu'esperèt un long temps abans de far lo seu castig malgrat las ofensas de contunh dels òmes. Après el, l'èsser uman vegèt sa vida limitada coma un signe del seu pecat (en analogia amb los mites de la pèrda de l'edat d'aur de la autres culturas).
Los defensors del creacionisme, que promòvon una lectura literala de la Bíblia fins a ensajar d'explicar científicament aquela edat avançada: abans del deluvi de nívols de vapor envolopava la Tèrra e aparavan los abitants de la lutz ultraviolata e dels efèctes del vielhiment.


c: text/html

text:
Wikipèdia:Requèsta als administrators
Avètz besonh d'un administrator ?
Aquesta pagina es benlèu facha per vos, legissètz l'enquadrat çai jos per o saber.
Somari
Requèstas especificas[modificar la font]
Supression immediata[modificar la font]
Una pagina es especificament reservada a las demandas de supression immediata : Wikipèdia:Demanda de supression immediata.
Pòdon figurar dins aquesta seccion solament :
- Creacion manifèstament aberranta (tèst, vandalisme, gag, etc.) facha per autrú.
- Pagina creada per error pel demandaire e que n'es lo sol contributor.
- Demanda de supression validada per la comunautat sus paginas de suprimir.
- Redireccion que sa cibla es estada suprimida precedentament sus "paginas de suprimir", sens que siá possible de definir una cibla alternativa.
- Redireccion creada per un renomenatge corregissent una fauta d'ortografia pauc correnta.
- Nòta : s'aquesta demanda concernís una categoria, pensatz de verificar, abans de prepausar a la supression immediata, 1° que los ligams suls autres wikis son estats corregits, 2° que la categoria prepausada a la supression es pas ligada « en dur » per una pagina (ligam Paginas ligadas dins la boita d'espleches).
- Demanda de supression d'una sospagina personala d'un utilizaire, per el-meteis.
Se la pagina es una pagina d'article (pas una pagina de discussion o una pagina d'utilizaire), podètz vos contentar de la blanquir en indicant la rason dins la boita de resumit.
Per totas las autras requèstas, mercé de listar las demandas de supression sus Wikipèdia:Paginas de suprimir (o Wikipèdia:Imatges de suprimir) ; seràn pas tractadas aicí.
Intervencion sus una pagina protegida[modificar la font]
Una pagina es especificament reservada a las demandas d'intervencions sus de paginas protegidas : Wikipèdia:Demanda d'intervencion sus una pagina protegida.
Aicí, podètz demandar una intervencion sul contengut d'un article protegit. Se s'agís d'una modificacion concernent un article protegit perque una Wikipèdia:Guèrra d'edicion s'i desencadenava, es inutil de far aquesta demanda s'un consensus l'aprovant es pas estat trobat sus la pagina de discussion de l'article.
Consultatz los critèris per las paginas protegidas (Wikipèdia:Pagina protegida) abans d'efectuar una requèsta d'intervencion.
Quand sètz prèst, clicatz sus un dels ligams çai jos e redigissètz vòstra demanda. Se retrobarà tot en bas d'aquesta pagina. Poiretz reprendre la paraula a tot moment en clicant sul ligam [modificar] a drecha del títol de vòstra demanda.
Fusion d'istoric[modificar la font]
Una pagina es especificament reservada a las demandas de fusion d'istoric : Wikipèdia:Demanda de fusion d'istoric.
Proteccion[modificar la font]
Una pagina es especificament reservada a las demandas de proteccion : Wikipèdia:Paginas de protegir.
Consultatz los critèris per las paginas protegidas abans de demandar una proteccion.
Pòdon figurar dins aquesta seccion unicament de demandas de :
- proteccion per de rasons administrativas
- proteccion de pagina d'utilizaire vandalizada
- proteccion de pagina qu'es pas mai d'actualitat
- proteccion de vòte claus
- semiproteccion respectant los critèris de semiproteccion
- (solament sus de vandalismes plan definits, e pas en rason de l'audiéncia fòrta d'una pagina)
Per totas las autras requèstas, mercé de las efectuar sus Wikipèdia:Guèrras d'edicion en cors, o sus una autra pagina mai apropriada. Seràn pas tractadas aicí.
Per ajustar una pagina dins aquesta categoria, i podètz apausar lo modèl {{de protegir}} o dirèctament la categoria « [[Categoria:Pagina de protegir]] ».
Restauracion de pagina[modificar la font]
Una pagina es especificament reservada a las demandas de restauracion : Wikipèdia:Paginas de restaurar.
Renomenatge de pagina[modificar la font]
Una pagina es especificament reservada a las demandas de renomenatge : Wikipèdia:Demanda de renomenatge.
Avètz besonh d'un administrator ?
Aquesta pagina es benlèu facha per vos, per o saber, legissètz l'enquadrat çaijós.
Prenètz plan lo temps de causir vòstra pagina de requèsta. Per èsser executada rapidament e eficaçament, una requèsta se deu transmetre al bon endrech !
- Se avètz un client IRC (Chatzilla, XChat o mIRC, per exemple), tanben podètz dialogar en dirècte amb de contributors en anant sul canal #wikipedia-oc sul servidor irc.freenode.net. I podètz alertar los administrators presents en picant
!admin.
Se, aprèp lectura de l'entèsta, vòstra requèsta correspond pas a cap dels cases presentats, clicatz sul ligam çaijós. Atencion, aquesta pagina deuriá concernir pas que de requèstas inabitualas. Tota demanda qu'auriá degut èsser facha dins una de las paginas mencionadas çaisús poirà èsser ignorada. Vòstra requèsta serà executada dins de sostas fòrt melhoras se la plaçatz sus la bona pagina.
Demandar d'ajuda[modificar la font]
Se volètz efectuar una requèsta mas, aprèp aver legit l'entèsta e las seccions çai sus, sabètz pas totjorn ont vos adreçar, podètz clicar sul ligam çai jos.
Requèstas tractadas[modificar la font]
- Las requèstas classadas çai jos son estadas tractadas per un administrator.
- Las requèstas tractadas dempuèi mai d'una setmana son archivadas.
Demandi que la pagina Vida (biologia) siá renomenada Vida, puei escafada (cf. Discutir:Vida (omonimia)). Vivarés (d) 16 genièr de 2011 a 15.34 (UTC)
- Fach! --— Joan Francés B. (me´n parlar) 19 genièr de 2011 a 12.42 (UTC)
Requèstas en cors[modificar la font]
- Las requèstas classadas çai jos son estadas ja presas en carga per un administrator, qu'espèra generalament una responsa o de precisions.
- Mercé d'ajustar vòstras requèstas novèlas dins la seccion « requèstas de tractar » !
- Las requèstas en cors qu'an pas balhat de seguida dempuèi almens una setmana son tractadas o refusadas automaticament.
Requèstas de tractar[modificar la font]
- Per efectuar una requèsta novèla, ajustar una seccion novèla çai jos. Un administrator s'encargarà d'i respondre.
- Las requèstas tractadas o refusadas per un administrator se devon desplaçar dins las seccions correspondentas.
- L'article Visigòt (títol incorrècte) deuriá aver per títol Visigòts, cf. Discutir:Visigòt. Vivarés (d) 21 febrièr de 2011 a 18.32 (UTC)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
796
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 796 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Avars[modificar | modificar la font]
Après cinc ans de guèrra còntra lei Francs (→ 791 e 794), leis Avars subiguèron una gròssa desfacha ambé la captura per l'enemic dau Ring deis Avars. Aquel endrech conteniá la màger part dei tesaurs eissits dei pilhatges dei sègles precedents. Après aquela revirada, lo khagan deguèt se sometre e acceptar de se convertir au crestianisme. Pasmens, aquela patz durèt gaire (→ 799).
Wessex[modificar | modificar la font]
En Wessex, la mòrt Offa de Mèrcia (757-796) permetèt au rèi Beorhtric (786-802) de retrobar una autonòmia pus importanta. Ansin, fins a 799, Wessex poguèt batre la sieuna moneda.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Campanha abbassida en Siria per reprimir una insureccion fomentada per de partisans deis Omeiades.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Offa de Mèrcia, rèi de Mèrcia.


text:
AN TROBAT UNA NÒVA ESPÈCIA DE SAUROPÒDE
Una nòva espècia de dinosaure erbivòr es estada trobada e classada en Republica d’Africa del Sud. L’animal fasiá prèp de 12 tonas e marchava de quatre cambas. Demorèt dins l’airal fa mai de 200 milions d’ans e es estat classat coma una nòva espècia transicionala pròcha dels dinosaures sauropòdes. Son nom es Ledumahadi mafube.
Amb aquel nom, qu’en lenga sesoto (una de las 11 lengas oficialas de la Republica d’Africa del Sud) vòl dire “pericle gigant de l’alba”, la còla internacionala que lo trobèt e classèt volguèt miralhar la granda talha de l’animal en mai d’onorar lo dinosaure coma l’espècia originala dels sauròpodes de la planeta.
Aital, e segon los cercaires, Ledumahadi foguèt un tipe de dinosaure fòrça pus pròche dels dinosaures sauròpodes (qu’arribèron de pesar fins a 60 tonas e que lo brontosaure n’es un dels mai celèbres), mas foguèt pas realament un vertadièr sauropòde. D’efièch, marchava de quatre cambas, coma los elefants modèrnes, mas evolucionèt de manièra independenta a respècte dels autres sauropòdes.
Los scientifics volguèron soslinhar que la tròba finala de Ledumahadi èra importanta pr’amor qu’ajudava plan a melhor comprene tant l’istòria evolutiva dels sauropòdes sus la planeta coma l’istòria de la region ont demorava. Pr’amor que fa 200 milions d’ans aquesta foguèt pas coma es uèi.
Un territòri a l’epòca plan
L’estudi scientific dels òsses fossils de Ledumahadi mas tanben d’autras ròcas sedimentàrias que i aviá a l’entorn d’aquestes confirmèron l’existéncia d’un territòri fòrça mai plan fa 200 milions d’ans que non pas uèi. Dins la província de l’Estat Liure, ont foguèt trobat Ledumahadi, uèi i a de montanhas pertot mas sembla qu’alavetz èra una region semiarida amb de pichons rius sus un territòri força mai plan qu’ara.
“Çò de mai estonant foguèt de veire los òsses del maluc de Ledumahadi, çò diguèt Blair McPhee, de la còla scientifica que l’a classat. Las patas d’aqueste dinosaure son fòrça mai flacas, al contrari de las d’un vertadièr sauropòde e aquò fa pensar que l’evolucion vers lo gigantisme se debanèt de plusors manièras desparièras pendent l’istòria evolutiva de la Tèrra”.
Per ansin, amb Ledumahadi, la sciéncia a pogut confirmar que i aguèt de dinosaures que marchavan de quatre cambas amb d’ancessors que marchavan solament de doas. E aquò es un fach pro susprenent.
Ledumahadi foguèt classat coma un dinosaure pròche d’autres que demoravan en Argentina a l’epòca. E aquò balha de fòrça a l’ipotèsi del supercontinent Pangèa. “D’anar de Johannesburg a Buenos Aires a l’epòca èra força aisit“, çò assolidèt Johan Choiniere, cap de la còla qu’a descobèrt Ledumahadi. La còla paleontologica qu’a fach l’estudi o publiquèt tot fa gaire dins la revista numerica Current Biology.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion


text:
Valéncia
Valéncia (en catalan València) es la capitala del País Valencian. Es tanben la capitala de la comarca de l'Horta e de la província de Valéncia. Es en riba de la mar Mediterranèa e ten un dei pòrts pus importants de la Peninsula Iberica. Còmpta 807 000 abitants, segon leis estimacions de 2006. L'airau metropolitan de Valéncia es mai conegut coma l'Horta de Valéncia e ten mai d'1 750 000 abitants: es la tresena aglomeracion de l'estat espanhòu.
Lo gentilici es valencian -a.
Somari
Localizacion, geografia e clima[modificar | modificar la font]
La vila de Valéncia se tròba sus la còsta mediterranèa de la Peninsula Iberica, subre una planura en riba dau riu de Túria, enrodada de montanhetas que passan rarament lei 100 m d'altitud. La soleta sèrra importanta a de bòn pròcha de la vila es la Sèrra Calderona, a un trentenat de quilomètres au nòrd-oèst de la vila. La ciutat anciana èra en riba dau riu, a mai d'un quilòmetre de la mar, ont i aviá a passat temps lo Grau de Valéncia, qu'ara es un districte de mai de la vila conegut coma Poblats Marítims. Au sud de Valéncia se tròba lo paratge de l'Albufera de Valéncia, un lac d'aiga doça au costat de la mar, que se noirís d'aqüifèrs nombrós e ont a l'ora d'ara i a un pargue nacionau.
Valéncia possedís un clima tipicament mediterranèu. Se caracteriza per sa doçor, amb una temperatura mejana annuala superiora a 17 °C. Leis estius son cauds e leis ivèrns fòrça moderats. Durant lei mes ivernaus la temperatura baissa gaire sota 10 °C. Lei precipitacions son discretas e presentan lo minimum estivau mediterranèu classic, amb dos maximums, un a la tardor e un autre a l'acabament de l'ivèrn e au començament de la prima.
Istòria[modificar | modificar la font]
La Ciutat de Valéncia foguèt fondada en 138 avC subre un ancian sit ibèr per i installar de soudats licenciats, mentre que Decim Juni Brut èra cònsol roman: aqueu d'aquí repartiguèt de tèrras ai soudats licenciats au ras de la vila nòva. En aquela epòca, e mai batèron moneda pròpria dins la vila, qu'aquò èra una mòstra de l'importància que teniá.
En 75 avC foguèt destrucha dins la guèrra entre Pompèu e Sertòri, e foguèt abandonada durant un cinquantenat d'ans.
Au sègle I, la Ciutat de Valéncia ja aviá recuperat sa populacion e comencèron de construire de grandeis òbras d'infraestructura. Au sègle III comencèt una epòca novèla de decadéncia, coma dins la rèsta de l'Empèri Roman.
Amb la casuda, la vila foguèt ocupada per lei Visigòts e faguèt partida de divèrs reiaumes peninsulars.
En 711, la vila tombèt dins lo domeni musulman. A la casuda dau califat de Còrdoa, Valéncia venguèt la capitala de la taifa dau meteis nom, e ansin se mantenguèt fins en 1094, que la conqueriguèt lo Cid, e alora passèt dins lo domeni castelhan. Gaire de temps après sa mòrt, leis Almoràvits recuperèron la vila en 1102. En 1171, Valéncia passèt sota la dominacion almoada.
L'arribada dins la Ciutat de Valéncia dau rei d'Aragon Jaume I, lo 9 d'octòbre de 1238, metèt fin a cinc sègles de cultura musulmana, mai aquela laissèt una emprenta solida dins la vila e dins lo territòri valencian. Après son incorporacion a la Corona d'Aragon, la vila se desvolopèt considerablament. Lo sègle XV foguèt per la ciutat una epòca de desvolopament economic e civic amb la construccion d'espacis publics nòus, coma lei Torres de Serrans (1392), la Llotja de la Seda (1482) o lo Micalet. Valéncia arribèt a èsser una dei vilas pus importantas de la Mediterranèa. La primiera estampariá de la Peninsula Iberica se construguèt a Valéncia. La primiera Bíblia estampada en una lenga romanica, lo valencian, s'imprimiguèt a Valéncia vèrs 1478, e es atribuida a Bonifaci Ferrer. En 1502 se fondèt l'Universitat de Valéncia, a partir de l'Estudi General. Lei banquiers valencians prestèron d'argent a la Reina Isabèu de Castelha per lo viatge de Cristòu Colomb en 1492 vèrs America.
Ça que la, a causa dei tensions venent de l'union dinastica de la Corona d'Aragon amb Castelha, l'esplendor de Valéncia comencèt de mermar vèrs lo sègle XVI amb lo despoblament causat per la primiera expulsion dei moriscs (qu'èran la majoritat de la populacion) per lei Reis Catolics. Lei tensions amb lei reis castelhans cresquèron, en arribant ai ponchs mai sensibles amb la Revòuta dei Germanies (1519–1522), la segonda expulsion dei moriscs de 1609 que reduguèt significativament la populacion e, fin finala, amb la Guèrra de Succession Espanhòla de 1702 a 1709 que signifiquèt la fin de l'independéncia politica e juridica dau Renhe de Valéncia, en derogar Felip V d'Espanha lei Fòrs de Valéncia.
La decadéncia de la vila durèt fins au mitan dau sègle XIX, quand una borgesiá febla impulsèt leugierament lo desvolopament de la vila, e tanben una renaissença leugiera dei tradicions e de la lenga valenciana. Un dei politics dau començament dau sègle XX, un d'aquelei que faguèron enracinar lo republicanisme dins la ciutat, foguèt Vicent Blasco i Ibáñez, qu'universalament es pus conegut coma un dei romanciers valencians pus importants, encara qu'en lenga espanhòla.
Saique en causa d'aquela tradicion republicana, Valéncia s'alinhèt immediatament amb lo partit republican durant la Guèrra Civila Espanhòla, que comencèt en 1936. E mai la capitala d'Espanha la transferiguèron a Valéncia durant lei darriers mes de la guèrra. Un còp mai, en avent terminada la guèrra dins lo camp perdent, leis ans seguents, Valéncia patiguèt pus grevament que d'autrei vilas de l'estat espanhòu. Pendent la dictatura de Franco, de parlar o d'escriure lo valencian foguèt enebit, e mai arribèron a picar lei gents se parlavan dins lei luòcs publics, o arribèron a de penas criminalas.
En 1957, Túria desbordèt, fach que se coneis amb lo nom de la Gran Riuada de Valéncia, causant la mòrt de fòrça valencians. Per tau d'evitar de catastròfas nòvas, desvièron quauqueis ans puei lo riu dins una maire novèla. Lo riu vièlh (o vièlh liech de Túria) lo laissèron abandonat durant pron d'annadas. Lei primiers cònsols franquistas prepausèron de i far una autoestrada, una opcion que finalament l'escartèron.
Amb l'arribada de la democracia dins l'estat espanhòu, Valéncia se constituiguèt coma la capitala de la Comunitat Valenciana establida en 1982 amb una cèrta autonomia e lo sèti de la Generalitat Valenciana e de totei leis organs de govèrn de la Comunitat. Durant lei primiers 25 ans de democracia, Valéncia a cambiat significativament, en se destacant coma òbras emblematicas lo jardin de Túria (enjardinament dau vièlh liech de Túria) e la nòva Ciutat de les Arts i les Ciències, de Santiago Calatrava.
Monuments[modificar | modificar la font]
D'entre los monuments de la vila la Lòtja de la Seda es dins lo Patrimòni Mondial de l'Umanitat.
Las arenas
l'Hemisfèric, cinèma 3-D
Mercat de Colomb
Populacion[modificar | modificar la font]
La vila de Valéncia còmpta en 2006 un totau de 807 000 abitants, segon la Comuna, e es lo centre d'un airau metropolitan estendut qu'aconseguís 1 750 000 abitants. Representa 18% de la populacion de la Comunitat Valenciana.
Lòng dau sègle XX la ciutat a multiplicat per tres e mieg sa populacion iniciala, en essent lei periòdes de creissença demografica maxima leis ans 1930-1940 e lo decenni deis ans 1960. Leis ans 1990 son estats un periòde d'estabilitat demografica per efiech de la casuda dei movements migratòris, que foguèron lo factor fondamentau de creissença deis ans anteriors, e per la reduccion de la natalitat. Dempuei lei darriers ans lei fòrts corrents migratòris exteriors son a provocar tornarmai una dinamica demografica positiva.
L'aumentacion progressiva de l'esperança de vida e la reduccion de la feconditat se son rebatudas dins una piramida d'edats que s'estrenh a la basa e s'alarga dins la part superiora, amb un pes creissent dei generacions d'edat avançada. Maugrat aquò, la populacion de la vila contunha d'èsser relativament jove, amb 25% de seis efectius dins la generacion de 15 a 29 ans e 29% dins aquela de 30 a 49 ans.
Activitats economicas[modificar | modificar la font]
La vila de Valéncia es, fondamentalament, una aira de servicis que son influéncia va delà lei limits dei raras municipalas. Actualament la populacion ocupada dins lo sector dei servicis es 73,2% dau totau, amb un grand pes deis activitats de demanda finala, dau comèrci de detalh e de gròs, dei servicis especializats ais entrepresas e deis activitats professionalas.
Pasmens la ciutat manten una basa industriala importanta, amb un percentatge de populacion activa de 14,2%, formada per d'entrepresas pichonas e mejanas qu'entre elei se destacan lei sectors dau papier e deis arts graficas, de la fusta e dau mòble, dei produchs metallics e de la confeccion.
L'economia de la vila a tengut durant lei darriers ans una dinamica positiva que se vei rebatuda dins lei chifras dau chaumatge registrat, de la matriculacion de veïculs o dei licéncias de construccion. Son dinamisme coma centre economic e coma luòc de referéncia per d'activitats economicas multiplas se rebat tanben dins la poissança deis institucions clau per lo desvolopament economic coma la Fiera de Valéncia, lo Pòrt Autonòm, la Borsa, lo Palais dei Congrès o lei sieuneis universitats.
Valéncia còmpta tanben d'institucions culturalas importantas qu'an una importància creissenta dins son desvolopament: l'IVAM, lo Palau de la Música o la Ciutat de les Arts i les Ciències pòrtan una valor ajustada innegabla a la ciutat e a son entorn metropolitan coma centre culturau e de léser.
D'autre latz leis activitats agràrias, e mai s'an una importància relativament menora, subrevivon dins lo territòri municipau ; representan un totau de 3973 ha, ocupadas en màger part per de culturas orticòlas.
Fèstas, tradicions e gastronomia[modificar | modificar la font]
Valéncia es famosa per lei Falles, lei fèstas localas dau 15 au 19 de març, en onor dau sieu patron, Sant Josèp, e mai se son de fèstas de tradicion pagana. Dins lei fèstas religiosas, tanben se celèbran amb devocion aquelei de Sant Vicenç Martir, pereu patron de la vila, en genier, e mai aquelei de Sant Vincenç Ferrer, patron dau Comunitat Valenciana. En aquesta darriera festivitat se representan dins fòrça luòcs de la vila lei miracles supausats de Sant Vincenç, generalament representats per d'enfants.
Una autra festivitat granda dins la ciutat es lo 9 d'octòbre, data que remembra l'intrada de Jaume I d'Aragon dins la vila. Aqueu jorn, se celèbra dins la vila Sant Dionisi (Sant Donís) o, mai popularament, la Mocadorada (Mocaorà), quand leis òmes ofrisson a sei femnas (e de còps tanben ai maires) un mocador qu'envolopa de pastissons de massapan de formas e colors diferentas representant la frucha e mai doas figuras pus grandas: la piuleta e lo tronador, evocacions d'una anciana proïbicion de lançar de fusadas lo 9 d'octòbre per tau de celebrar l'intrada de Jaume I. Per fòrça valencians, lo 9 d'octòbre es considerat coma lo jorn dei calinhaires. Pereu lo 9 d'octòbre a luòc la populara procession civica ont un grop, format per leis auteis esfèras politicas e socialas valencianas, acompanha la bandiera dau Renhe Valencian (la Reial Senyera Coronada) dins lo centre ancian de la vila, en vesitant de luòcs coma la catedrala de Valéncia e lo palais de la Generalitat. Cada an se designa una personalitat que serà encargada de portar la bandiera durant tot lo percors. Una dei particularitats d'aquel acte es que la bandiera se ten en mantenent la tradicion dau Centenar de la Ploma segon la quala la Reial Senyera Coronada se pòt pas inclinar davant degun.
D'autrei fèstas popularas son la Setmana Santa dau Cabanyal, la nuech de Sant Joan a la plaja de la Malva-rosa, lei carnestoltes, e fòrça autreis activitats en relacion amb lei Fallas.
Dins la gastronomia, la vila a fach sieus lei plats pus coneguts de la comarca de l'Horta: la paèlha valenciana, originària de la zona de l'Albufera, lei bunyols amb de chocolat, l'all i pebre, e l'orxata, originària de l'Horta Nòrd.
Galariá[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- Web de la comuna de Valéncia que se n'es tirat una part de l'informacion presenta, amb permission.


text:
Ailàs lei arqueològues, dins dètz siècles, podretz ren dire sus la cosina maritima marselhèsa ! Restaurant a cai despuei lo començament deis annadas 1990, lo Marseillois serà desmantelat per la societat ETCM, tre la setmana venènta. Serà jamai una avariá.
Aquela nau de tres aubres au nom nèci que voliá far vielh francès, siguèt recuperada per d’amators, a l’abandon a Malhòrca. Desencalada, reviscolada, puei transformada en restaurant pas tròp marrit dau temps dau premier cònsol Robèrt Vigouroux, quand aqueu voliá (dejà) escafar l’imatge populàri de Marselha.
L’onge de setembre 2013, lo batèu s’es aprefondat dins leis aigas dau Pòrt Vielh. Despuei, leis autoritats se demandavian se lo faliá un còp de mai desencalar. Lo pretz de 3 M€ es jutjat carivènt e a fa recular totei lei bònei volontats.


text:
1936
Aquesta pagina concernís l'an 1936 del calendièr gregorian.
Somari
EvenimentsModificar
OccitàniaModificar
FrançaModificar
- Air France inaugura la linha París-Dakar.
EuròpaModificar
- 7 de març - En violacion al Tractat de Versalhas, Alemanha tòrna ocupar Renània.
- 10 de mai - Manuel Azaña deven lo president de la Republica Espanhòla.
- 1 d'agost - Obertura dels Jòcs Olimpics de Berlin.
- 25 d'octobre - Aliança entre Adolf Hitler e Benito Mussolini.
Union SovieticaModificar
Acomençament dei Grands Procès de Moscòu ambé lo Procès dei 16. Grigori Zinoviev e Lev Kamenev i foguèron condamnats a mòrt e executats.
MondModificar
- 17 e 18 de març - Pittsburgh, Pensilvània sufrís grèva inondacion: lo resultat es 69 mòrts e 100 000 construccions afectadas.
- 5 de mai - Tropas italianas ocupan Addis Abeba, capitala d'Etiopia.
- 7 de mai - Itàlia annèxa Etiopia.
ArtsModificar
Sciéncias e tecnicasModificar
ArmamentModificar
Descubèrta dau tabun per la companhiá alemanda IG Farben. Fòrça perilhós, aqueu gas entraïna la contraccion dei muscles liscs e la mòrt amb una DL50 febla (400 mg-min/m3).
FotografiaModificar
Comercializacion dau film fotografic color Agfacolor per la la companhiá alemanda Agfa. A respèct dau Kodachrome comercializat un an aperevans ais Estats Units d'America, aviá un procès de desvolopament pus simple gràcias a l'incorporacion dei substàncias perdirècta metent de desvolopar lei colors dins l'emulsion presenta sus lo film. Ansin, après la guèrra, son concèpte foguèt représ e perfeccionat per metre au ponch lei films color que foguèron utilizats fins a l'emergéncia de la fotografia numerica.
EconomiaModificar
NaissençasModificar
- 6 de genièr - Julio María Sanguinetti, president d'Uruguai
- 10 de genièr - Robert Woodrow Wilson, fisician american, Prèmi Nobel
- 12 de genièr - Émile Lahoud, president de Liban
- 19 de genièr - Ziaur Rahman, president de Bangladèsh
- 22 de genièr - Alan J. Heeger, fisician american, Prèmi Nobel en quimia
- 27 de genièr - Samuel Chao Chung Ting, fisician american, Prèmi Nobel
- 28 de genièr - Ismail Kadare, escrivan albanés
- 22 de febrièr - John Michael Bishop, virologista american, Prèmi Nobel
- 23 de febrièr - Federico Luppi, actor de cinèma argentin
- 29 de febrièr - Pèir Morà, escrivan gascon
- 29 de febrièr - Ives Roqueta, escrivan e òme politic occitan
- 6 de març - Choummaly Sayasone, president de Laos
- 11 de març - Harald zur Hausen, scientific alemand Prèmi Nobel en fisiologia o medecina
- 18 de març - Frederik Willem de Klerk, president d'Africa del Sud, Prèmi Nobel de la Patz
- 19 de març - Ursula Andress, actritz soïssa
- 26 de març - Giora Feidman, clarinetista argentin
- 28 de març - Mario Vargas Llosa, escrivan perovian, Prèmi Nobel
- 15 d'abril - Raimond Polidor, ciclista occitan
- 23 d'abril - Roy Kelton Orbison, cantaire american (m. 1998)
- 27 d'abril - Theo Angelopoulos, realizator de cinèma grèc (m. 2012)
- 29 d'abril - Zubin Mehta, cap d'orquèstra indian
- 9 de mai - Ernest Shonekan, president de Nigèria
- 12 de mai - Guillermo Endara, president de Panamà (m. 2009)
- 17 de mai - Dennis Hopper, actor e realizator de cinèma american
- 21 de mai - Günter Blobel, scientific alemand-american, Prèmi Nobel
- 8 de junh - Kenneth Geddes Wilson, fisician american, Prèmi Nobel
- 18 de junh - Ronald Venetiaan, president de Surinam
- 22 de junh - Hermeto Pascoal, musician e compositor brasilièr
- 23 de junh - Konstantinos Simitis, primièr ministre de Grècia
- 25 de junh - Jusuf Habibie, president d'Indonesia
- 16 de julhet - Yasuo Fukuda, primièr ministre de Japon
- 31 de julhet - Boniface Alexandre, president d'Aïtí
- 1 d'agost - Yves Saint-Laurent, creator de mòda francés (m. 2008)
- 12 d'agost - André Kolingba, president de Centreafrica (m. 2010)
- 18 d'agost - Robert Redford, actor e realizator de cinèma american
- 20 d'agost - Hideki Shirakawa, quimista japonés, Prèmi Nobel
- 29 d'agost - John Mc Cain, òme politic american
- 3 de setembre - Zine El Abidine Ben Ali, president de Tunisia
- 7 de setembre - Buddy Holly, cantaire american (m. 1959)
- 14 de setembre - Ferid Murad, biològ american, Prèmi Nobel
- 17 de setembre - Rosa Russo Iervolino, femna politica italiana
- 23 de setembre - Valentín Paniagua Corazao, president de Peró (m. 2001)
- 25 de setembre - Moussa Traoré, president de Mali
- 29 de setembre - Silvio Berlusconi, primièr ministre d'Itàlia
- 5 d'octobre - Václav Havel, ex-president de Checoslovaquia, e president de Chequia (m. 2011)
- 10 d'octobre - Gerhard Ertl, fisician alemand, Prèmi Nobel
- 4 de novembre - Didier Ratsiraka, president de Madagascar
- 19 de novembre - Yuan T. Lee, quimista taiwanés-american, Prèmi Nobel
- 28 de decembre - Han Seung-soo, primièr ministre de la Corèa del Sud
- 29 de decembre - Mary Tyler Moore, actritz americana
DecèssesModificar
- 5 de genièr - Ramón María del Valle-Inclán, escrivan espanhòl (n. 1866)
- 18 de genièr - Rudyard Kipling, escrivan britanic, Prèmi Nobel (n. 1865)
- 20 de genièr - Rei Jòrdi V del Reialme Unit (n. 1865)
- 22 de febrièr - Valèri Bernard, escrivan francés de lenga occitana (n. 1848)
- 26 de febrièr - Takahashi Korekiyo, primièr ministre de Japon (n. 1854)
- 26 de febrièr - Saito Makoto, primièr ministre de Japon (n. 1858)
- 27 de febrièr - Ivan Pavlov, psicològ rus, Prèmi Nobel en fisiologia o medecina (n. 1849)
- 28 de febrièr - Charles Nicolle, bacteriologista francés, Prèmi Nobel (n. 1866)
- 4 de març - Antón Vilar Ponte, escrivan galèc (n. 1881)
- 8 d'abril - Róbert Bárány, fisician austriac, Prèmi Nobel (n. 1876)
- 30 d'abril - Carlos José Solórzano, president de Nicaragua (n. 1860)
- 7 de junh - Lola Mora, escultriz argentina (n. 1866)
- 14 de junh - Maxim Gorky (nascut Alexei Maximovich Peshkov), escrivan rus (n. 1868)
- 21 de julhet - Georg Michaelis, cancelièr alemand (n. 1857)
- 2 d'agost - Louis Blériot, pionièr d'aviacion francés (n. 1872)
- 15 d'agost - Grazia Deledda, escrivan italiana, Prèmi Nobel (n. 1871)
- 19 d'agost - Federico García Lorca, escrivan espanhòl (n. 1898)
- 19 d'agost - Oscar von Sydow, primièr ministre de Suècia (n. 1873)
- 2 d'octobre - Juho Sunila, primièr ministre de Finlàndia (n. 1875)
- 6 d'octobre - Valèri Bernard, pintor, gravador e escrivan occitan (n. 1860)
- 31 d'octobre - Ignacy Daszyński, primièr ministre de Polonha (n. 1866)
- 9 de decembre - Arvid Lindman, primièr ministre de Suècia (n. 1862)
- 10 de decembre - Luigi Pirandello, escrivan italian, Prèmi Nobel (n. 1867)
- 31 de decembre - Miguel de Unamuno, filosòf espanhòl (n. 1864)


text:
Canton francés
En França, un canton es una division administrativa, ara estatistica e electorala. Cada arrondiment departamental es subdevesit en cantons.
Ròtle e administracion[modificar | modificar la font]
Lo ròtle dels cantons es ara solament electoral e estatistic ; a las eleccions cantonalas, cada canton elegís un conselhièr que lo representa al conselh general del departament (levat a París, que lo conselh de París es elegit d'un autre biais, e qu'a pas de cantons, emai se d'un punt de vista estatistic, los vint arrondiments de París son de còps considerats coma de cantons). En zona urbana, una meteissa comuna recobrís generalament mantun canton. En zona rurala, un canton es sovent format de mantuna comuna pichona; arriba alara sovent que los principals servicis administratius (brigada de gendarmariá, etc.) sián concentrats dins lo capluòc de canton.
Los cantons forman tanben una circonscripcion judiciària en tant que sèti del tribunal de primièra instància. Istoricament los cantons èran apelats « justícias de patz ».
Istòria[modificar | modificar la font]
Los cantons foguèron creats en 1790, al meteis temps que los departaments, pel Comitat de Division del territòri. Foguèron originalament recampats en districtes.
En junh de 1793, son suprimits per la Convencion.
Son restaurats en 1795, quand los districtes son suprimits.
En 1800, son restacats a un arrondiment.
Quand los creèron en 1790, los cantons èran plan mai nombroses que uèi (entre 40 e 60 segon los departaments). Lor nombre foguèt redusit drasticament (entre 30 et 50) per la lei del 8 de pluviôse de l'an IX (28 de genièr de 1801) intitulada « lei portant reduccion del nombre de justícias de patz ». Los primièrs prefèctes nomenats pel govèrn foguèron tenguts d’establir dins lor departament la reparticion de las comunas dins cada canton novèlament establit. Aquestas listas departamentalas, un còp aprovadas pel govèrn, foguèron publicadas al Bulletin de las Leis dins las annadas 1801-1802 e constituisson la basa de la division administrativa de França en cantons qu'es encara en plaça uèi.
Dempuèi 1800, de cantons tròp pauc poblats son estats suprimits, mentre que de cantons novèls son estats creats dins cèrtas zonas qu'an conegut una creissença demografica fòrta, principalament de zonas urbanas. Al total, lor nombre a sensiblament aumentat.
La refòrma de las collectivitats votada en novembre de 2010 e esmendada en 2013 prevei una modificacion del nombre e de la delimitacion dels cantons que serviràn a partir de 2015 a elegir los conselhièrs departamentals (nom novèl del conselh general):
- dins las collectivitats unicas (Maiòta e lèu Martinica e Guaiana) los cantons son las circonscripcions electoralas per l'amassada unica que servís a l'encòp de conselh departamental e regional
- dins la metropòli de Lion (a partir del 1èr de genièr de 2015) los cantons son suprimits (lo primièr nivèl jos la collectivitat es la comuna o l'arrondiment per Lion)
- dins los autres departaments, e doncas dins totes los departaments occitans, lo nombre de canton es reduch a la mitat del nombre actual, de còps augmentada d'un per gardar un nombre impar de cantons. La refòrma es operacionala per las eleccions de 2015 de la data cambiadissa.
Estatisticas[modificar | modificar la font]
Lo nombre de cantons es variable d'un departament a l'autre (lo Territòri de Belfòrt n'a 15, lo Nòrd 79). Al total, existissiá 4039 cantons en França en 2004, dont 156 dins los departaments d'otramar. L'illa de Maiòta, dont l'administracion territoriala es pròcha de la dels departaments, es tanben devesida en 19 cantons.


text:
Es amb los gigants del nòrd que lo Polin de Pesenàs foguèt classat a l'UNÈSCO en 2005. Pasmens, es de constatar la frequéncia e l'abondància d'aquestes animals totemics dins lo sud de França en general e dins lo Bas-Lengadòc en particulièr.
L'estructura del polin de Pesenàs es similara a tantes autres exemples de cavals de fusta. Era a l'origina faita de fusta, probablament de castanhièr, cobèrta d'una ampla tela blava que portava d'emblèmas que cambièron en foncion de las evolucions politicas.
La tela blava del Polin afica aital en alternància las colors de la reialtat, de la Republica o las abelhas imperialas. Lo Polin recampant darrièr el la comunautat picenesa (los piceneses son los estatjants de Pesenàs), suscitant a l'encòp paur e atraccion sus la populacion, foguèt d'alhors victima de sa foncion simbolica al moment de la Revolucion Francesa. Alara assimilat a la reialtat (sa legenda lo restacava en efècte a aqueste regim) lo polin foguèt aital cremat en 1789.
L'estructura ela-meteissa a tanben evoluit dins lo temps. A comptar de 1989, l'alumini mai leugièr, remplaça l'armadura de fusta pesuga. Lo polin pren alara lo camin d'Índia al costat d'autras figuras totemicas entre las qualas la Tarasca de Tarascon, per tal de representar las tradicions francesas a Bombay e New Delhi dins l'encastre de l'annada de França en Índia.
Lo Polin figura dempuèi 2005 al classament del patrimòni oral e immaterial de l'umanitat de l'UNÈSCO, dins l'encastre d'una reconeissença comuna a la França e a la Belgica, de lors gigants e figuras totemicas.
Chivalets, chivaus-frus, caval dragon, trèva-caval... son de fait tantas manifestacions de fusta e de tela qu'acompanhan las manifestacions e rituals de lor ciutat, recampant a l'entorn d'eles la comunautat, e que constituisson a aqueste títol un element del patrimòni cultural immaterial.
Ligats a una legenda o a un fach istoric local, l'estacament dels estatjants a aqueles animals de tela remonta de còps la luènh dins lo temps, e subreviu al temps que passa. Aquelas bèstias de tela son aital pauc a cha pauc vengudas emblematicas d'una vila. Demòran lo simbòl dels ligams estreches e sovent complèxes que l'òme entreten amb l'esperit dels Luòcs e sa pròpria Natura. Sens èsser unicament cantonats a las fèstas carnavalescas, aqueles animals-jupons s'intègran frequentament dins aquestas festivitats.
Dins la longa tièra dels animals totemics d'Erau, lo Polin de Pesenàs coneis coma lo Camèl de Besièrs o lo Drac de Bèucaire, una plaça particulara. « Los Polins » coneisson en país picenés un succès real. A l'ainat de la ciutat reala, s'apondèron progressivament aqueles d'Adiçan, d'Alinhan del Vent, Florençac, Montblanc, Sant Tibèri, Viàs... Pasmens, aquel de Pesenàs, possedís una plaça particulara. Constituís a priòri una de las fòrmas mai ancianas conegudas dins la region, que sa legenda lo fariá remontar als temps epics de la Crosada contra los Albigeses.
Lo Polin de Pesenàs auriá per mite original, la venguda en 1226 del rei de França Loís VIII a l'escasença de la Crosada contra los Albigeses. La cavala mai aimada del monarca seriá alara tombada malauta. Confiada a d'unes cònsols de la vila, luènh de defuntar d'una malautiá quina que siá, la cavala polina. En descobrir lo jove polin a son retorn a Pesenàs, lo rei demanda la construccion d'un equivalent de fusta per tal de commemorar l'eveniment. Aqueste modèl de tela e de fusta acompanha dempuèi las fèstas de la ciutat, fèstas religiosas e fèstas calendàrias, coma lo Carnaval.
La legenda coneis una segonda etapa « reala » en 1622, al passatge del rei Loís XIII. Lo marescal de Bassompierre que deviá traversar la Peyne sus son caval, e que crosèt una païsana en dificultat, al faguèt montar amb el, totes dos passèron ensem lo riu. L'anecdòta menèt a la fabricacion de dos manequins de fusta, Estieinon e Estieineta, que se pòdon totjorn veire sus l'esquina de l'animal.
Es tanben a aquesta data e malgrat una legenda que lo voldriá mai ancian, que lo Polin es pel primièr còp mençonat dins los archius de la vila çò que fa d'el un dels mai ancians animals de tela del departament (s'es pas lo mai vièlh). Per çò de sa legenda ela-meteissa, foguèt raportada un primièr còp en 1702 per Le Mercure Galant e aprèp enriquesida pel cronicaire picenés Pierre Poncet. Aquela de Bassompierre seriá estada fargada tardivament, mai o mens al sègle XIX, per Albert-Paul Alliès sus la basa de la venguda dins vila del monarca Loís XIII mentre que d'autres comentators, coma Claude Achard, veson dins aqueste parelh un rampèl de Grandgousier e Gargamelle, los parents de Gargantua que segon la legenda, faguèron tanben un passatge per la ciutat picenesa.
La mencion d'aqueste parelh rampèla que que n'advenga la proximitat entre l'animal totemic e la fèsta de Carnaval, a l'escasença de la que lo Polin se passeja per carrièras, al son dels autbòis e del pifre, e convida la populacion a dançar.
Sant Blasi, protector dels cardaires (artesans del teissut) devenguèt tanben sant patron de la vila que foguèt tre l'Edat Mejana un centre drapièr important. Son culte es celebrat a Pesenàs al mens dempuèi 1299, aprèp la mobilizacion de las corporacions drapièras de la vila. Fèsta patronala la Sant Blasi dobrís tanben a Pesenàs las festivitats de Carnaval, pendent las que apareis guidat pel menaire, lo Polin emblematic.
La sortida del Polin a Pesenàs correspond a un ritual plan precís que mescla dança e musica. Al son dels autbòis e dels tamborins, instruments tradicionals en Lengadòc, lo menaire vestit de roge e de blanc fa sa dança frenetica, lançant lo calivari subrexcitat de l'animal.
Dissimulats jos al pesuga tela blava, los nòu portaires animan l'esqueleta de fusta, li fasent percórrer las carrièras al rencontre de la populacion. Reguitnadas e virolets atisan la curiositat, mas tanben l'afolament de la populacion. Aquestes moviments brusques altèrnan amb los clacaments de la maissa articulada, la nhaca, que se dobrís pontualament per engolir l'obòl dels passants. Lo caminar del polin lo mena successivament, e segon un percors immudable, dins lo centre ancian de la vila : Cors Jean-Jaurès, plaça de la Republica, carrièra Anatole-France, baloard Sarrazin, rota de Besièrs, plaça del Quatorze-Juillet, carrièra François Oustrin, plaça Gambetta, carrièra Alfred-Sabatier, carrièra Emile-Zola.
Parallèlament al Polin, figura al patrimòni cultural immaterial de la vila la dança de las trelhas. Aquesta es menada pel cap de jovent. Tradicionalament, los joves, filhas e dròlles, se recampan e tenon dos per dos un arc de fusta ornat de pampa e de fuèlhs : la trelha. La dança s'articula en un desenat de figuras e un final. Si la musica es comuna a l'ensem de las vilas e dels vilatges del departament que practican aquesta dança, se pòt que las paraulas de cançon cambièsson. Es lo cas de Pesenàs. Lo menaire i pòrta lo nom d'Ortolan, e aquí la cançon entonada per incitar los parelhs a passar jos als trelhas :
"E Ortola, passo se bos passa – E passo jhoust les treios. E Ortola – passo se bos passa – E passo de dela;" (version donada per A.-P. Alliès. Une ville d'états : Pézenas aux XVIe et XVIIe siècles, Molière à Pézenas . Montpellier, Éd. des Arceaux, 1951).
Las trelhas semblan d'èsser estadas dançadas pel primièr còp a Pesenàs en 1564, a l'escasença del sejorn del rei Carles IX dins la vila. Foguèron aprèp associadas a la fèsta de las Caritats, que perdurèt dins la vila fins a la fin del sègle XIX.
LO BUòU
« Moi, je suis l’un des animaux totémiques les plus impressionnants : loin du Coucaïrous débonnaire, des Poulains joueurs ou du Chameau placide, je fais presque peur avec mon énorme tête surmontée d’une immense paire de cornes, ma gueule qui s’ouvre largement, et mes puissantes mâchoires qui reprennent le rythme du tambour en claquant bruyamment : clac / clac / clac-clac-clac (1, 2, 1-2-3). Mon origine serait liée au culte de Mithra (Orient ancien), qui avait dompté et sacrifié un taureau, du sang duquel étaient nées toutes les créatures vivantes. Je symbolise donc aussi la renaissance après la mort. »
LEGENDE
En 59 de notre ère, une famille pauvre venue des environs de Béziers vint s’installer sur les bords de l’Etang de Thau. Elle se mit à défricher la plaine, à l’endroit appelé « Los Murgos », vivant là de son travail et de la pêche, très abondante à cette époque. Une solide paire de boeufs l’aidait dans sa tâche.
Grâce à un travail acharné, la famille connut bientôt l’aisance, puis la richesse... Lorsque les deux boeufs furent morts, on conserva la peau du plus beau, qui fut étalée sur un support en bois, en souvenir de cette bête courageuse. Et cette dépouille fut promenée chaque année pour les grandes occasions... Lorsque la peau primitive fut usée, on construisit un mannequin colossal, bien plus grand qu’un vrai boeuf, recouvert d’une toile brune. On lui tailla une tête de bois avec des cornes. Ce boeuf est, depuis, de toutes les fêtes et de toutes les manifestations...
Dans l’animal totem, 8 à 10 hommes peuvent se loger pour le mouvoir. L’un d’eux est chargé uniquement d’actionner la tête et les mâchoires de la bête au moyen d’une gaule.
À l’extérieur, le meneur (ou cornac), armé d’un long aiguillon, commande l’animal et décide des figures à exécuter. Le Boeuf parade uniquement dans la ville pour les deux corsos fleuris et pour la fête votive, qui a lieu le 19 août, et où il est toujours en tête du cortège. Il ouvre officiellement cette fête qui va durer trois jours, durant lesquels il anime par sa présence toutes les animations et défilés à travers la ville.
La course du Boeuf dans les rues de Mèze est imprévisible : à tout moment, il peut courir et même foncer sur ceux qui se mettent en travers de son passage ! Avec ses larges cornes, il éloigne les plus hardis qui veulent s’opposer à lui. Il est aussi capable de ruades, de trémoussements, de pas de danse, scandés par la musique qui l’accompagne...
Cet animal fort apprécié de la population rend aussi visite aux balcons des maisons, où lui sont jetées des pièces de monnaie qu’il récupère dans sa gueule ouverte...
Le dernier soir de la fête a lieu « la mort du Boeuf », qui doit mourir pour mieux renaître... Le sacrifice a lieu sur l’Esplanade. L’animal effectue d’abord sa course au milieu des badauds, monte dans le kiosque pour danser, s’amuse à faire éclater dans sa gueule des ballons gonflés...
Puis le meneur exécute quelques passes de corrida à l’aide d’une muleta fictive, et soudain, il transperce la tête du Boeuf avec une épée postiche... le Boeuf tremble, vacille, d’un côté, de l’autre... et tombe raide mort, dans une marre de sang répandu pour l’occasion, sous les « bravos » de la foule...
Avant sa mise à mort, le Boeuf initie les enfants à la « mort symbolique » : il les avale par sa gueule béante, et les fait passer dans son ventre... d’où ils ressortiront quelques instants plus tard, pour renaître plus forts et plus sains...
Cet héritage de l’initiation au culte de Mithra (où le sang du boeuf répandu sur l’initié le faisait naître une seconde fois) n’est plus qu’un jeu : il faut voir les enfants se bousculer pour être les premiers avalés ! Ils plongent tête la première dans la gueule du Boeuf et sont récupérés à l’intérieur de la structure par les porteurs...
Ficha d'inventari realizada dins l'encastre de l'inventari dels gigants, animals fantastics e dragons processionals de França, coordonat pel Centre francés del patrimòni cultural immaterial – Ostal de las Culturas del Monde a l'entorn del Carnaval de Pesenàs que se debana cada an al mes de febrièr e de la sortida de son animal totemic, lo Polin de Pesenàs, lo jorn de Dimars-gras.
Ficha d'inventari realizada dins l'encastre de l'inventari dels gigants, animals fantastics e dragons processionals de França, coordonat pel Centre francés del patrimòni cultural immaterial – Ostal de las Culturas del Monde a l'entorn de la fèsta de Sant Joan d'estiu e son animal totemic lo Tribus Lupis de Cornonterralh.


text:
Santa Crotz (Roergue)
Santa Crotz[1] (oficialament en francés Sainte-Croix) es una comuna occitana de Roergue, en Guiana, situada dins lo departament d'Avairon e la region d'Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Toponimia
- 3 Istòria
- 4 Administracion
- 5 Demografia
- 6 Luòcs e monuments
- 7 Personalitats ligadas amb la comuna
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Senta Crotz es lo de glèisas que son dedicadas al culte de la crotz de Jèsus Crist [2].
Istòria[modificar | modificar la font]
- En 1830, Santa Crotz annexèt Marin e Cénac (noms franceses) [3].
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Vilanòva; es ara del canton de Villeneuvois et Villefranchois (en francés).
Demografia[modificar | modificar la font]
- En 1806 e 1821, Marin e Cénac (noms franceses) èran encara de comunas, mas èran dejà recensats amb Santa Crotz.
- La pèrda de populacion entre 1821 e 1831 s'explica mal; Marin (nom francés) e Cénac son encara dins la comuna (mapa IGN [5]).
Demografia Marin (nom francés)[modificar | modificar la font]
- Las donadas de la drecha del grafic son las de la comuna entièira de Santa Crotz
Demografia Cénac (nom francés), doncas benlèu Cenac o Senac[modificar | modificar la font]
- Las donadas de la drecha del grafic son las de la comuna entièira de Santa Crotz
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Villeneuve, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1995
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 634
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=31326
- ↑ http://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-sainte-croix-12.html
- ↑ https://www.geoportail.gouv.fr/carte


text:
Utilizaire:Cedric31
S'accedissètz a aquesta pagina sus un site autre que Wikipèdia, aquò vòl dire que sètz sus un site miralh o un site que fa de reütilizacion de contenguts. Prenètz nòta qu'es possible qu'aquesta pagina siá pas a jorn e que la persona identificada a probablement pas cap d'afiliacion amb lo site ont vos trobatz. L'original d'aquesta pagina se tròba sus http://oc.wikipedia.org/wiki/Utilizaire:Cedric31 .
- Pagina utilizant una icòna de títol sens identificant
- Utilizaire Òme
- Utilizaire Tèrra
- Utilizaire demòra Euròpa
- Utilizaire demòra França
- Wikipedian d'Occitània
- Utilizaire demòra Lengadòc
- Wikipedian demòra Tolosa
- Wikipedian utilizant lo dialècte lengadocian
- Burocrata Wikipèdia
- Administrator Wikiccionari
- Administrator Wikilibres
- Patrolha RC
- Utilizaire lengas
- Administrator Wikipèdia


text:
Tots los bons autors qu'afirman que l'etimon *kau emplegat tà designar rapinhaires nocturns en las nòstas lengas romanicas (caús, gahús, gavèca, gavèc, chouette, chevèche etc), lhevat los derivats deu celtic cauannu (chavan, chouan, chat-huant), qu'ei d'origina francica, kawe en francic designava la corbaishina, l'agraula. Jo ne soi pas d'acòrd. La relacion enter la corbaishina e lo gahús n'ei pas evidenta, e la enter la corbaishina e la soritz-cauva (qui comparteish l'etimologia: cauva, de cauua, per assimilacion deis tinhahus dab los gahús) enqüèra mensh. Que supausi lo mot galloromanic càuus
qu'ei d'origina celtica, kàwos:
gahús. La lenga gallica qu'avè aumensh un mot cauo-, representat en l'onomastica e la toponomia gallicas, totun la significacion deu mot que'nse demora desconeguda per la fauta de l'abséncia de corresponents evidents en las lengas neocelticas (Ved Dic. Gaul. Delamarre). Que'u trobam, per exemple, en lo nom de la nacion galesa deus Andecaui, qu'ei a diser, segon jo, possiblament los hòrt 'cauus' i.e. uglaires (ande- = hòrt, hèra; caui, uglaires, ululaires, autanplan gahús). Los Andecaui que balhèn lo lor nom a la vila d'Angers. Delamarre que-nse balha un hèish d'exemples de noms de tribus o de lòcs qui presentan aqueste mot cauus en composicion, tant en Gallia com en Bretanha (l'insulara) (ved. Dic. Gaul, adreça cauos). Per exemple, Chaomps(Aisne) de *Cauo-magos, camp deu 'cauus' de comparar dab Chavenay (en 1004: Cavenoilus) de *Cauano-ialon (artiga deu gahús). Qu'èra autanplan un petit nom: Cauos, Cauus, possiblament Cauia, Cauilla , comparable aus autes petits noms Cauanos, Cauanus (atestat, gahus) e Brennus (possiblament de Branos, corbaish). En las lengas neocelticas, que'u trobam sonque devath ua fòrma derivada deu celtic ancian kawannos var. kuwannos) qui sembla compartir l'etimon deu noste mot kawos (galés cauanus, br. ancian kouann, br. modèrne kawann, gual. cwan). Ua ipotèsi simpla, deu vòste servidor, que hè derivar kawannos - kuwannos de kawos, d'ua manèira non acertada.
Quin podem har arreligar cauannos a a cauos? Dilhèu d'un mei ancian kawamos: lo mei ululaire? Totun, totas las fòmas sabudas, tant l'antica de Gallia com las neocelticas de las duas Bretanhas, que son dab n. O compausat kauo-uanos lit. gahús-tuaire? N'a pas tròp de sens. O dab la particula -no- qui indica un teonime: kawa-no-s: lo mèste cridassèr (mèste deus cridassèrs, deus gahús) Totun, la caracteristica d'aquesta particula qu'ei precisament d'estar especifica deus teonimes, çò qui pausa problèma. O ua manèira de substantivar un vèrbe suu modèle sabut cingeno- (caminaire, fantassin) de cinge- (caminar), alavetz , kuwanos o kawanos: uglaire, ululaire d'un vèrbe *kuwa-, °kawa-, uglar, ulular. La relacion enter kawanos e kawos que seré en fèit similara enter la qu'avem en gascon enter lo mot arland (substantiu postverbau de 'arlar') e lo son sinonime arlòt (masculinizacion despreciativa de 'arla').
Perqué aqueste doblon kawos, kawanos? Probablament per coupa d'un mot omonime deu noste mot brac kawos, parion deu mot latin cauus, e qui devè signifcar cau (cavat) cf. vielh irl. cúa, gual. cau = gasc. cau. Aquò qu'explicaré la generalizacion de la fòrma longa kawanos au despens deu mot de significacion ambigua kawos, qui perdó la significacion de ululaire, gahús en las lengas neocelticas entà non pas guardar sonque la de 'cau', 'cavat'. Per contra lo mot qu'a suberviscut en occitan (còis, caús, guè(h)us, ga(h)ús) , cavèc, cavèca, gavèc, gavèca, en alemand dialectau: Kautz = gahús, en basco gauhontz, gabontz, gauhuntz, kaheka. Un celtisme probable, que'n soi persuadit, enqüèra que non credut per nat linguista, que jo sàpi.


text:
Rhinolophidae
Lo caractèr pus marcant dels quiroptèrs de la familha dels rinolofids (Rhinolophidae) — es la forma de lor nas. Es enrodat d'excrescéncias que lors noms son revelators de lor forma: una « lanceta » al som, una « sèla » al centre e un « fèrre de caval » renversat (U) a la basa. Es per aqueste apendici qu'aquestas ratapenadas emeton los ultrasons per se localizar.
Lors aurelhas son ponchudas e desprovesidas de tragus. Lors alas son largas; los rinolòfs s'emmantèlan entièrament dedins pendent l'ivernacion daissant alara despassar quitament pas la poncha de lors aurelhas. L'uropatagium dels rinolòfs es desvolopat mas lor servís pas a atrapar los insèctes que caçan.
Taxinomia[modificar | modificar la font]
La familha dels Rhinolophidae foguèt creada per John Edward Gray en 1825.
La familha dels rhinolofids compta environ seissanta cinc espècias repartidas en doas sosfamilhas.
- Hipposiderinae Gray, 1825.
- Rhinolophinae Lydekker, 1891 — los rinolòfs.
- per exemple :
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : Rhinolophidae Gray, 1825 (fr) (+ version anglesa (en))


text:
La Gàrdia Frainet
La Gàrdia Frainet (oficialament en francés La Garde-Freinet) es una comuna de Provença administrada per lo departament de Var dins la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Lo nom de Frainet fai referéncia a l'anciana vila de Fraxinetum onte lei Sarrasins s'establigueron endusqu'au sègle X abans que foguesse conquistada per lo comte Guilhem I de Provença après la Batalha de Tortor en 973.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de Grimaud; es ara dau canton del Luc.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Los prumèirs camisòts e sacas occitans certificats 100 % biologics
Cadun deus nòstes visuaus qu’es ua creacion a part sancèira. Que’us am imaginats, saunejats, concebuts e realizats com d'òbras vertadèirament personalas.
Creacions portaires d'ideas, d'ahidas, de concepcions, a còps de saunei... Que las am voludas au nòste imatge, mes tanben au d'aquera Occitania verda e oberta, reirenada per la presa de consciéncia de la soa pròpia riquessa, deu son potenciau, deu son aviéner... Pr'amor qu'arres es tròp beth, quan an un messatge vertadèir tà transméter, La Lauzeta © que’vs propausa produits de hauta qualitat, realisats e serigrafiats segon las nòrmas las mei estrictas, e’s pòt prevaler de las mei granas certificacions internacionalas. La Lauzeta © que seleccionè entà vos un coton biò beneficiant de totas las garantidas en mestior d’agricultura biologica e de comerce equitable. Las creacions de La Lauzeta © que comportan dinc'a mei de dotze colors diferentas, ajustats a l'exigencia d'ua serigrafia ecologica, tots aqueths detalhòts, que nos permetan de propausar un deventalh de colors e d'imatges pas egaladas a l'ora d'ara, qu'an un còst, solide. Qu'èra lo prètz a pagar tà capitar cap a quauqu'arrés de vertadèirament diferent. Diferent pr'amor de qualitat superiora, mes tanben pr'amor portaire d'auta causa, d'un concèpte unic dens lo son genre. Mes mei qu’un còst, aquò’s ua valor que voleré La Lauzeta © que sia restacada a las soas creacions. Los e las que'ns haràn l'aunor e la jòia de causir los produits de La Lauzeta © causiràn, pr'aquò medish de s'afirmar autes. Com un aute biais d'abordar l'universalitat, a travèrs ua auta idea d'Occitania... Se demarcar... Anar contra lo briu... Pr’amor que, se la qualitat de las matèrias, la hauta resolucion deus imatges que son balhadas quantifiables, la part de saunei, d’evasion, las valors e los sovieis, las atmosfèras, los climats qu’imprenhan las nostas estòfas an cap de prètz.


text:
Fisica
La fisica es la sciéncia naturala qu'estudia lei proprietats fondamentalas de la matèria e de l'espaci temps. Son nom vèn d'un mòt grèc liat a l'explicacion e a la significacion dei causas de la natura. Vengut fòrça rar après la fin de l'Empèri Roman, lo mòt « fisica » venguèt tornarmai popular a partir dau sègle XVII per designar la sciéncia novèla pertocant lo movement dei còrs e dei proprietats dei materiaus. Aquela sciéncia se desvolopa gràcias a l'utilizacion d'un metòde scientific per desvolopar de modèls validats o non per la realizacion d'experiéncias.
La fisica es donc un dei domenis scientifics modèrns pus vièlh de l'Istòria umana. Au començament dau sègle XXI, èra devesida entre divèrsei teorias centralas (relativitat, mecanica quantica...) e disciplinas especializadas (fisica dei particulas, fisica atomica, optica...). Pasmens, per mescla ambé d'autrei disciplinas scientificas, la fisica a tanben donat naissança a de camps interdisciplinaris grands coma la quimia fisica o la biofisica. Gràcias a sei relacions ambé d'autrei disciplinas scientificas, la fisica a tanben un nombre grand d'aplicacions tecnologicas dins la vida quotidiana.
Somari
- 1 Etimologia e evolucion dau sens dau mòt
- 2 Istòria
- 3 Teorias fisicas centralas
- 4 Metòde scientific e domenis de recèrca principaus
- 4.1 Metòde scientific
- 4.2 Domenis de recèrca principaus
- 5 Relacion ambé leis autrei domenis intellectuaus
- 6 Ligams intèrns
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Bibliografia
Etimologia e evolucion dau sens dau mòt[modificar | modificar la font]
Lo tèrme « fisica » vèn d'un tèrme grèc n φuσιk que sa significacion es « significacion de la natura ». Foguèt perpetuat per la tradicion filosofica antica car la fisica èra alora una partida de l'ensenhament filosofic. Vengut fòrça rar après l'afondrament de l'Empèri Roman, lo sens d'aqueu mòt evolucionèt gaire. D'efèct, lo mòt es atestat en francés e anglés ancians au sègle XII. Tracta totjorn de la « conoissança dei causas de la natura » e es magerament utilizat per designar la medecina.
Au sègle XV, conoguèt doas evolucions dins un diccionari latin-francés. D'en premier, lo mòt qu'èra solament un nom a format l'adjectiu « fisic » que sa significacion es « ço que se reporta a la natura ». En segond, lo sens dau nom es d'ara endavant « sciéncia dei causas naturalas » (o dei fenomèns naturaus). Son usatge demora limitat. L'evolucion decisiva se debanèt au sègle XVII car lo mòt va se trobar associat au desvolopament de la « filosofia naturala » e dau metòde scientific modèrn sota l'impulsion de sabents coma Isaac Newton. Per exemple, l'òbra principala d'aqueu darrier es dicha Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (en occitan « Principis matematics de la filosofia naturala »). Au sègle seguent, la creacion d'un nombre grand de cadieras de « filosofia naturala » dins leis universitats europèas va popularizar lo mòt que va designar inicialament la sciéncia experimentala puei dirèctament la sciéncia novèla basada sus la realizacion d'experiéncias.
La quimia, que se desvolopèt tanben a partir dau sègle XVII, demorèt inicialament en fòra d'aqueu movement, en causa de son passat ja vièlh sota la forma d'alquimia e en causa d'una definicion diferenta de la « filosofia naturala ». D'efèct, en 1661, èra l'estudi dei principis materiaus dei compausats mesclats. Ansin, lei doas sciéncias conoguèron un desvolopament separat e l'estudi dei transformacions quimicas (reaccion...) demorèt en fòra dau camp d'aplicacion de la fisica.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
La Preïstòria conoguèt pas d'estudis fisicas sota la fòrma modèrna dau mòt. Pasmens, aquela epòca foguèt marcada per lei premiereis observacions umanas dei fenomèns naturaus. Aqueleis observacions mostrèron la repeticion de fenomèns coma l'alternança dei sasons e la possibilitat de lei reprodurre o de leis utilizar. Ansin, la Preïstòria veguèt l'aparicion dei premierei mesuras astronomicas, de la mecanica per lei besonhs de l'arquitectura o dei premierei tecnicas agricòlas.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Durant l'Antiquitat, apareguèt lei premiers assais per estudiar lo comportament de la matèria. Divèrsei teorias foguèron desvolopadas a partir d'un ponch de vista filosofic o religiós e de l'observacion de fenomèns naturaus. En revènge, l'absència de metòde scientific vertadier empachèt generalament una verificacion e la correccion de teorias erronèas. Pasmens, lo recors a l'experiéncia foguèt pauc a pauc admes. Per exemple, en Grècia antica, d'observacions astronomicas d'Eratòstenes permetèron de determinar l'esferitat dau glòbe terrèstre.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
La disparicion de l'Empèri Roman d'Occident e leis invasions barbaras dei sègles V-VII entraïnèron la disparicion de la màger part de la fisica grèga en Euròpa Occidentala. En revènge, aquela sciéncia demorèt dins lei regions bizantinas e musulmanas. De mai, lei sciéncias indianas e chinesas se mantenguèron permetent un desvolopament important dins lei zonas musulmanas situadas a la crosiera d'aqueleis influéncias. Au sègle X, la descubèrta d'otís matematics novèus va permetre una renaissança de la fisica, especialament sus lo continent europèu. Au sègle XII, lo mòt « fisica » i apareguèt tornarmai per designar la medecina qu'èra alora la sciéncia naturala principala. Sota l'influéncia de traduccions d'òbras d'Aristòtel, venguèt basada sus l'observacion de la natura. Aqueu progrès foguèt decisiu vèrs l'aparicion de la sciéncia experimentala. Lei disciplinas principalas d'aqueu periòde èran l'arquitectura, la navigacion, l'idraulica e la mecanica. Pasmens, au sègle XV, maugrat de progrès tecnics apreciables, lei conoissanças de l'epòca mostrèron sei limits per descriure corrèctament certanei fenomèns naturaus coma lo movement deis objèctes. Aquò va menar vèrs un renfòrçament dau ròtle de l'observacion per verificar una teoria e finalament vèrs la revolucion entraïnada per lei trabalhs de Nicolau Copernic.
L'aparicion e l'apogèu de la fisica classica[modificar | modificar la font]
Lei sègles XVI–XIX son marcats per l'aparicion e l'apogèu de la fisica classica basada sus l'experiéncia e non plus sus lei recèrcas filosofics. D'efèct, au sègle XVI, lei trabalhs dau Polonés Nicolau Copernic marquèron lo començament d'un trevirament major dins lo domeni scientific. Au contrari d'Aristotèl e de Ptolomèu, Copernic considerava un modèl onte la Tèrra èra en rotacion a l'entorn de Soleu. Aquò va permetre la fondacion de la fisica modèrna per Galileo Galilei (1564–1642) que, maugrat sei problemas ambé la Glèisa Catolica, capitèt de melhorar leis otís d'observacion astronomics e de realizar de progrès decisius en cinematica coma l'estudi dei movements accelerats d'un biais unifòrme.
La rigor que mancava a Galilei dins la formulacion matematicas foguèt desvolopada per René Descartes (1596–1650) qu'inventèt lo sistèma de coordinats que tèn son nom e precisèt seis idèas dins lo Discors del Metòde publicat en 1637. Aquela concepcion permetriá de progrès dins lei domenis de la mecanica classica, de l'optica, dau calcul diferenciau o encara de la geometria analitica... Au nivèu filosofic, Descartes ataquèt tanben la sciéncia basada sus lei concepcions d'Aristotèl per denonciar e condamnar seis errors.
Lei trabalhs d'Isaac Newton (1643–1727) que formulèt lei lèis portant son nom e donèt un essor major a la mecanica classica. En 1685, capitèt de generalizar lei lèis de la gravitacion per descriure lo movement deis objèctes. Capitèt de confirmar lo modèl eliocentric dau Sistèma Solar. Sei metòdes de calcul permetèron d'estudiar per la seguida de fenomèns pus complèxes. De son caire, Leibniz (1646–1716) inventèt lo calcul infinitesimau que seis apòrts foguèron considerables e permetèron de desvolopar la fisica vèrs de domenis novèus : energia, lèi de conservacion, definicion de l'espaci e dau temps, dualitat onda-corpuscula. Gràcias a aqueleis evolucions, aqueu periòde veguèt l'evolucion dau sens dau mòt « fisica » qu'acomencèt de designar totei lei sciéncias assaiant d'estudiar lei proprietats generalas de la matèria.
Lo sègle XVIII veguèt tanben de progrès novèus e l'aparicion de domenis d'estudis novèus coma aqueu de l'electricitat. Au sègle XIX, Sadi Carnot i apondiguèt la termodinamica e la descubèrta dau magnetisme entraïnèt l'aparicion de l'electromagnetisme sota l'impulsion de James Maxwell (1831–1879). Pasmens, lo periòde veguèt subretot la descubèrta de problemas mostrant lei limits dei teorias eissidas de la mecanica classica coma la natura de la lutz, lo problema dau raionament dau còrs negre o lo movement de certaneis objèctes astronomics coma Mercuri. Ansin, vèrs la fin dau sègle XIX, lo besonh de teorias novèlas venguèt important e va marcar lo declin de la fisica classica.
Lo trevirament de la fisica classica e lo desvolopament de la fisica modèrna[modificar | modificar la font]
Lei darriereis annadas dau sègle XIX e lo sègle XX an vist lo desvolopament de divèrsei teorias novèlas que van permetre de passar lei limits de la fisica classica e entraïnar d'un nombre grand de disciplinas fisicas novèlas que forman la fisica modèrna. Aquò acomencèt amb una tièra de descubèrtas coma aquela de la radioactivitat en 1896. Lei còps decisius son donats ambé la formulacion per Max Planck de sa teoria dei quantas e per Albert Einstein de sei teorias de la relativitat. D'ara endavant, la fisica classica permet solament de descriure una partida limitada dei fenomèns coneguts.
Pasmens, de problemas importants que lo principau es l'incompatibilitat entre la relativitat generala e la mecanica quantica. Òr, la descubèrta de certanei fenomèns coma lei traucs negres a mostrat d'una teoria capabla de passar aquela dificultat. La recèrca modèrna assaia donc de trobar una teoria novèla capabla d'unificar aquelei domenis separats. Dins aquò, un problema important es lo limit dei mejans tecnics existent que la precision es generalament pas encara sufisenta per verificar la màger part deis ipotèsis actualas. D'autra part, la fisica modèrna es tanben caracterizada per doas evolucions importantas. La premiera es lo raprochament ambé d'autrei domenis scientificas per formar de disciplinas novèlas coma la biofisica, mescla de fisica e de biologia. La segonda es l'utilizacion massiva dei capacitats de l'otís informatica per aumentar fòrtament lei capacitats de calcul deis experiéncias de modelizacion.
Teorias fisicas centralas[modificar | modificar la font]
La fiscia tèn d'ensems de teorias diferentas especializadas dins la descripcion de fenomèns diferents. Lei principaus son :
- la mecanica classica que depinta lo movement macroscopic. Es invalida per descriure certanei fenomèns mai sa simplicitat granda fa que sigue encara fòrça utilizada.
- l'electromagnetisme que depinta lei fenomèns conjugant de fenomèns electrics e magnetics coma la propagacion de la lutz.
- la relativitat que depinta l'espaci temps.
- la fisica estatistica que depinta lei fenomèns moleculars e lei cambis de calor.
- la mecanica quantica que depinta lei fenomèns dau monde atomic.
Mecanica classica[modificar | modificar la font]
La mecanica classica permet de descriure lo movement dei còrs macroscopics que tènon una velocitat fòrça febla a respèct de la velocitat de la lutz. Au començament dau sègle XX, lo desvolopament de la teoria de la relativitat d'Einstein a mostrat seis insufiséncias. Pasmens, dins son domeni de validitat, la mecanica classica es pus aisada d'utilizar e permet d'obtenir de resultats fòrça pròches d'aquelei trobats per la relativitat. Es la rason que sa popularitat es encara granda entre lei scientifics e leis engenhaires. Dos tipes de formulacions de la mecanica classica existisson. La premiera es la mecanica newtoniana qu'utiliza dirèctament lei principis e lei nocions desvolopats per Isaac Newton. La segonda es la mecanica analitica qu'utiliza una formulacion matematica que permet d'estudiar lo movement gràcias au calcul de variablas pus generalas. Doas formulacions principalas i son utilizadas que son aquela de Lagrange e aquela d'Hamilton.
Electromagnetisme[modificar | modificar la font]
L'electromagnetisme depinta l'interaccion de particulas cargadas ambé de camps electrics e magnetics. Son concèpte foguèt format au sègle XIX per descriure d'un biais unificat lei fenomèns liant camps magnetics e electrics. D'efèct, la mescla d'aquelei tipes de camps entraïna l'aparicion de fenomèns especiaus qu'èran pas descrichs per l'electrostatica e la magnetostatica. L'electromagnetisme engloba l'electricitat e gropa a l'ora d'ara lei fenomèns electrics e magnetics seguents :
- l'electrostatica qu'estudia lei sistèmas electrics a l'equilibri.
- la magnetostatica qu'estudia lei fenomèns creats per un corrent electric estacionari.
- l'induccion magnetica qu'estudia lei fenomèns creats per un corrent electric variables.
- l'electrodinamica qu'estudia lei fenomèns dinamics entre corrents electrics. Se pòu devesir entre l'electronica e l'electrocinetica. Lo premier domeni pertonant l'utilizacion de corrents febles per lo transferiment, lo contraròtle e lo tractament de l'informacion. Lo segond regarda l'utilizacion de corrents mejans o grands per d'aplicacions domesticas o industrialas.
- la radioelectricitat qu'estudia lei transmissions per ondas electromagneticas.
Relativitat[modificar | modificar la font]
La relavitat foguèt desvolopat magerament per Albert Einstein au començament dau sègle XX. Es basada sus lei teorias de la relativitat restrencha e de la relativitat generala. La premiera es basada sus dos psotulats formulats :
- lei lèis de la fisica an una mema forma dins lei referenciaus inerciaus.
- la velocitat de la lutz dins lo vuege a la mema valor dins totei lei referenciaus inerciaus.
La segonda es una generalizacion de la relativitat restrencha ai referenciaus non galileians. Es una teoria relativista de la gravitacion que depinta lo movement dei còrs en preséncia de matèria. Aquela teoria engloba la mecanica classica. Pasmens, sei principis son diferents car enoncia que la gravitacion es pas una fòrça mai la manifestacion de la corbura de l'espaci temps entraïnada esperela per la distribucion d'energia sota forma de massa o d'energia cinetica.
Fisica estatistica[modificar | modificar la font]
La fisica estatistica depinta lo comportament e l'evolucion dei sistèmas fisicas compausats d'un nombre grand de particulas a partir dei caracteristicas de sei particulas. Aquelei darrierei son generalament de moleculas, d'atòms, d'ions, d'electrons, de fotons, de neutrinos o de particulas elementàrias. Pasmens, la fisica estatistica estudia generalament pas dirèctament lo comportament d'aquelei particulas car es impossible. Per exemple, l'estudi d'un mòl d'aiga necessitariá de mesurar lo comportament de 6,022.1023 moleculas, ço qu'es impossible. L'objectiu es donc de definir lei paramètres macroscopics pertinents (massa volumica, pression, temperatura...) per descriure l'evolucion dau sistèma. Aqueu procediment necessita d'utilizar d'otís matematics estatistics a donat son nom a aquela branca de la fisica.
Mecanica quantica[modificar | modificar la font]
La mecanica quantica depinta lei fenomèns fisics se debanant a l'escala atomica o subatomica. Es tanben definida coma la fisica qu'utiliza la constanta de Planck. Foguèt desvolopada dempuei lo començament dau sègle XX per descriure lei fenomèns de raionament dau còrs negre, l'efèct fotoelectric o l'existéncia de raias espectralas. La mecanica quantica es tanben la basa de la descripcion modèrn de l'estrucututa d'un atòm. D'un biais generau, aquela branca de la fisica es caracterizada per de lèis especialas pertocant l'additivitat dei probabilitats e per l'existéncia de grandors fisicas se manifestant solament per de multiples de quantitats fixas dichas quantas.
Metòde scientific e domenis de recèrca principaus[modificar | modificar la font]
Metòde scientific[modificar | modificar la font]
Lei fisicians utilizan un metòde scientific per experimentar e validar una teoria fisica. Lei teorias fisicas son generalament caracterizadas per una utilizacion importanta de l'otís matematica per lo desvolopament de modèls complèxs capables de depintar lei fenomèns observats pendent leis experiéncias. Lo ròtle deis experiéncias es de confirmar la validitat dei modèls e la descubèrta de fenomèns novèus non explicats per lei modèls existents. Pasmens, dempuei lo sègle XX, la fisica tèn una diferéncia importanta a respèct deis autrei sciéncias en causa de la separacion creissenta entre la teoria e l'experiéncia. D'efèct, mai d'un modèl se pòu pas verificar a l'ora d'ara en causa de l'impossibilitat tecnologic de realizar una experiéncia per lei validar. Ansin, aquò a entraïnat la formacion d'aquela especializacion e lo fach d'una partida importanta de la fisica modèrn es admesa per la communautat scientifica mai pas encara demostrada. Per exemple, lo boson de Higgs, que son existéncia foguèt prevista en 1964, foguèt probablament observat per lo premier còp en 2012.
Domenis de recèrca principaus[modificar | modificar la font]
Cosmologia[modificar | modificar la font]
La cosmologia es lo domeni qu'estudia l'Univèrs coma sistèma fisic. Se caracteriza per lo desvolopament de modèls capables d'explicar la formacion de l'Univèrs observat. Es tanben un camp de desvolopament de teorias novèlas per assaiar d'explicar lei fenomèns mau descrichs per lei teorias actualas.
Planetologia[modificar | modificar la font]
La planetologia es la sciéncia de l'estudi dei planetas. Coma aquel objècte d'estudi evoluciona dei còrs rocassós fòrça pichons ai planetas gigantas gassósas, aqueu domeni gropa mai d'un aspèct scientific coma la geologia o la quimia. Dempuei la descubèrta dei premiereis exoplanetas en 1995, la planetologia conois un desvolopament important.
Fisica dei plasmas[modificar | modificar la font]
La fisica dei plasmas es la branca de la fisica qu'estudia lei proprietats, la dinamica e leis aplicacions dei plasmas. Lo nombre grand de plasmas existents entraïna una division importanta que necessita l'utilizacion d'unei disciplinas coma la fisica quantica o la fisica estatistica. De mai, la fisica dei plasmas tèn d'objectius e d'aplicacions variadas segon lei plasmas estudiats car aquel estat de la matèria es fòrça present dins l'environament e dins l'industria.
Fisica deis astroparticulas[modificar | modificar la font]
La isica deis astroparticulas es un domeni novèu pertocant la fisica dei particulas, l'astronomia e la cosmologia. Son objectiu es l'estudi dei proprietats dei particulas composant l'Univèrs. Aquelei particulas pòdon èstre conegudas coma lei neutrinos e lei fotons o ipoteticas coma lei gravitons. Dempuei la fin dau sègle XX, aqueu domeni a vist un desvolopament espectaclós ambé, per exemple, la bastida de laboratòri sosterranhs gigants per estudiar lei particulas pus raras de l'Univèrs.
Fisicas atomica e moleculara[modificar | modificar la font]
La fisica atomica es lo camp de la fisica qu'estudia leis atòmes coma de sistèmas isolats. Se concentra magerament sus l'arrenjament deis electrons a l'entorn dau nuclèu e sus lei modificacions d'aqueu darrier. La fisica moleculara estudia de son caire lei moleculas coma de sistèmas isolats. En causa de l'importància dei raionaments electromagnetics sus aquelei sistèmas, lei fisicas atomica e molecula an d'aplicacions importantas dins lo domeni de l'optica.
Optica e fotonica[modificar | modificar la font]
L'optica es la branca de la fisica qu'estudia lo tractament e lei proprietats de la lutz e dei raionaments electromagnetics, la vision e lei sistèmas permetent d'emetre o de recebre un raionament electromagnetic. La fotonica es generalament associada a l'estudi dei compausants permetent la generacion, la transmission, lo tractament e la conversion de sinhaus optics. Necessita d'utilizar d'aspècts de l'electronica per la fabricacion deis aparelhs fotonics.
Fisica dei particulas[modificar | modificar la font]
La fisica dei particulas es lo domeni qu'estudia lei constituents elementàris de la matèria e dau raionament e seis interaccions. Es de còps dicha fisica deis energias autas car la màger part dei particulas elementarias son pas establas e pòdon solament èstre observada dins d'accelerators de particulas pendent de collisions d'energia auta entre particulas establas.
Termodinamica[modificar | modificar la font]
La termodinamica es la sciéncia de la calor e dei maquinas termicas. Inicialament, èra un domeni grand de la fisica que fa d'ara endavant partida de la fisica estatistica. Tèn donc una importància majora e d'aplicacions dins un nombre grand de domenis fisics diferents.
Fisica de la matèria condensada[modificar | modificar la font]
La fisica de la matèria condensada es la branca de la fisica qu'estudia lei proprietats macroscopicas de materiaus formadas d'un nombre grand de constituents liats per d'interaccions fòrtas. Aquò gropa lei solids, lei liquids, lei polimèrs, lei veires... etc. Per de rasons istoricas, se limita ai sistèmas capables d'èstre estudiats dins un laboratòri e non ai sistèmas pus grand de l'Univèrs observable. Segon lo materiau estudiat, es tanben devesida entre divèrsei especializacions coma la fisica dau solid, la fisica dei polimèrs, l'estudi de la matèria mòla... etc.
Biofisica[modificar | modificar la font]
La biofisica es una disciplina situada a la frontiera entre fisica e biologia que se concentra sus l'estudi de fenomèns biologics necessitent d'utilizacion d'aparelhs d'observacion fisics. Aquela branca conois un desvolopament important.
Relacion ambé leis autrei domenis intellectuaus[modificar | modificar la font]
Relacion ambé leis autrei sciéncias[modificar | modificar la font]
La fisica tèn de relacions importantas ambé leis autrei sciéncias. Lei pus importantas son ambé lei matematicas car la màger part dei lèis e dei relacions fisicas utilizan de notacions matematicas. Ansin, fins au sègle XIX, lei progrès e lei besonhs de la fisica permetèron de desvolopar lei matematicas per donar e desvolopar d'otís novèus. Lei fisicians, coma Isaac Newton o Joseph Fourier, èran donc sovent matematicians e inversament. La fisica tèn tanben de relacions importantas ambé la quimia qu'es la sciéncia dei moleculas e dei compausats quimics. Mai d'un domeni scientific modèrn son partejats entre fisica e quimia coma la mecanica quantica, la termoquimia o l'electromagnetisme. Ansin, aqueu domeni interdisciplinari a entraïnat l'emergéncia dau concèpte de quimia fisica (o de fisica quimia). Per la seguida, d'autrei camps interdisciplinaris an aparegut ais interfàcias ambé d'autrei sciéncias coma la biologia (biofisica) o l'astronomia (astrofisica).
Relacion ambé la tecnica[modificar | modificar la font]
La fisica a de relacions importantas ambé lo camp tecnologic. D'en premier, lei descubèrtas fisicas pòdon trobar d'aplicacions tecnologicas permetent l'aparicion o lo melhorament de produchs o d'aparelhs. L'exemple pus famós es lo desvolopament de l'arma nucleara que foguèt l'òbra de grops de fisicians e d'engenhaire a partir dei teorias desvolopadas dempuei lo començament dau sègle XX. Pasmens, se pòu citar lo laser que son invencion necessitèt la descubèrta de la mecanica quantica per descriure certanei fenomèns optics. A l'invèrs, la fisica despend tanben de la tecnologia per realizar leis experiéncias necessàrias e validar sei modèls. Per exemple, es lo cas en cosmologia que seis experiéncias necessitan d'utilizar de telescòpis mai e mai complèxs o lo mandadís de sattelits a l'entorn de Tèrra. Dins totei lei cas, es necessàri d'utilizar de mejans tecnologics complèxs que lo foncionament es assegurat per un nombre grand d'engenhaires o de tecnicians.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Jean Baudet, Penser le monde : une histoire de la physique jusqu’en 1900, París, Vuibert,
- (fr) Jean-Claude Boudenot, Histoire de la physique et des physiciens, de Thalès au boson de Higgs, París, Ellipses,
- (fr) Albert Einstein e Léopold Infeld, L’évolution des idées en physique, París, Flammarion,
- (fr) Jean Perrin, {{Obratge}} : paramètre
titremancant, París, Flammarion, 1991 (tèxte de 1913)


text:
L'Isla de Baish
L'Isla de Baish[1] (oficialament en francés L'Isle-Jourdain) es una comuna gascona, situada dins le departament deu Gèrs e la region Occitània.
La devisa de la vila es Hospes Atque Fidelis (Òste e Fidèla).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada a l'èst deu departament deu Gèrs au limit oèst de la Hauta Garona a 35 quilomètres de Tolosa sus Sava e a 40km au sud èst d'Aush.
En 2009 vengoc la segonda comuna mès poblada deu Gèrs. Es ara dins l'airau urban de Tolosa.
Es le sièti de la comunitat de comunas de la Gasconha Tolosana, creada en 2010, qu'a 18 comunas e quasi 20 000 abitants.
La vila se situís dins una plana argelosa a 170 m d’altituda qu’es entornejada peus costalats.
Lo climat es oceanic. Se caracteriza per las plojas abondentas (subertot ivèrn e prima), per la doçor de las temperaturas (ivèrn doç, autone sec), mès l’estiu es soent caud. L’autan (vent que veng deu Sud-Èst), e generalament caut, pòt bohar hòrt pendent quauques jorns.
Istòria[modificar | modificar la font]
Avant la conquista romana, la Gasconha es poblada peus Aquitans que son pòbles de lenga basca. Aquò explica benlèu lo particularisme deu parlar gascon dins l’ensemble occitano-catalan.
Le país tolosan, on se tròba l’Isla de Baish, es pregondament romanizat. An trobat las roeinas de la vielha romana que s’apèra Bucconis. A la fin de l’empèri roman, la vila càmbia de nom en Ictium e se crestianiza.
Au sègle XII nèish vertadèrament l’Isla de Baish qu’es una etapa suu camin de Sent Jacme de Compostèla. Los sons espitaus de Sant Jacme e deu Sant Esperit aculhissen les romius. L’Isla de Baish deveng una part deu poderós Comtat de Tolosa. D’alhors, l’escut de la ciutat cap la crotz occitana qu’es lo simbèu de Tolosa. En 1096, Raimon, senhor de la ciutat, partís a las crotzadas e lo son hilh es batiat dins lo riu Jordan. Es pr’amor d’aquò que la vila s’apèra en francés l’Isle-Jourdain. Apèi la crotzada contra los albigeses, l’Isla de Baish es anexada au reiaume de França en 1271.
L’usatge de l’occitan coma lenga oficiau es interdit en 1539 per l’edit de Villers-Cotterêts. L'Isla de Baish estèc una plaça fòrt deu protestantisme tolosan conegoc las misèrias de las guèrras de religion au sègle XVI.
Dinc a la debuta deu sègle XX, L’Isla de Baish es un borg sus l’axe Aush-Tolosa on se debanan mercats e hèiras (coma la de la Sent Martin) qu’amassan les paisans deu Savés. Le Gèrs, coma tota l’Occitania, manca la revolucion industriala au sègle XIX. Per exemple, la region tolosana pèrd lo 24% de la soa populacion (sia 600 000 abitants) entre en 1850 e 1945.
A la debuta deu sègle XX, Claudi Augèr, le celèbre fondator deu diccionari francés Larousse, hè bastir un polit ostau sus la plaça principala. La guèrra 1914-1918 es catastrofica ende la vila que se pèrd una bèra partida de la joenèssa. Venecians e Padans la remplaçan dins las annadas 1920.
A partir de las annadas 1960, l’Isla de Baish profièita deu desvolopament tolosan çò que le permet de compensar l’exòdi rurau. la vila de l’Isla de Baish conegoc le desvolopament, mès estèc pas le cas deu son canton, regde rurau, que se despoblava rapidament.
A la debuta deu XXI, las causas s'accelèran pr'amor de l'aviada de Tolosa. L'Isla de Baish crèish rapidament e tanben tot le son campèstre. Atau la populacion sauta de 5500 abitants en 2000 a 7500 en 2010. La draubida d'una desviacion autorotièra pertot la creacion d'una zòna comercialo-industriala (dambe le líder de cela de piscina Abrisud) au Pont-Peirin.
Origina deu nom de la vila[modificar | modificar la font]
Le Senhor de l'Isla, partit a las crotzadas, qu'auré batiat le son hilh dins le Jordan. La vila semblava a una isla, entre les rius Estelh e Sava, estèc aperada atau l'Isla de Baish (L'Isla en Jordan).
Una auta explicacion complemetària ei que L'Isla de Baish per opausicion a L'Isla de Haut tanben sus Sava dins le departament de la Hauta Garona. Baish significa tanben en gascon le Nòrd quand Haut significa Sud.
Avèm donc un nom oficiau occitan L'Isla en Jordan qu'estèc pas jamès emplegat per las gents que gardèn totjorn l'apelacion L'Isla de Baish.
Le doblon, plan diferenciat, L'Isle-Jourdain e l'Isla de Baish ei donc plan ancian.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Monuments[modificar | modificar la font]
- Pont Tornèr atestat dumpèi 1217
- Tor campanèra[2] deu sègle XIV
- Collegiada [3] de 1785
- Mercat cobèrt deu sègle XIX, reabilitat en Centre Musèu Europèu d'Art Campanèr [4] en 1994
- "Casa Claude Augé/Claudi Auger" : ostau particular 1904 classat aus Monuments istorics
- Capèra de Sant Jacme (dens l'encinta de l'ostau de retirada)
- Capèra deu Clòs Florit 1857 non draubida au public, servís ende l'escòla e le collègi deu medish nom.
- Castèth de Panat, bastit a la fin deu sègle XIX per Josep Samuel Brunet de Castelpers, marqués de Panat.
Personatges ligats dambe la vila[modificar | modificar la font]
- Sant Bertrand de Comenge (1050 L'Isla de Baish - 1123 Lugdunum Convenarum,Comenge)
- Antòni Anselme (1652 - 1737), predicaire celebre
- Armand Praviel (1875 - 1944 Perpinhan) Escrivan recompensat quate còps per l'Acadèmia deus Jòcs Floraus de Tolosa
- Claudi Augé/Auger (1854 - 1924 Fontainebleau): grand lexicografe e editor de l'ostau d'edicion Larousse.
- Mantun internacionau de l'equipa de França de rugbi de XV : Elias Cester, Patric Tabacco, Sergi Laïrle, Joan Claudi Skrela (entrainaire).
Economia[modificar | modificar la font]
A la debuta deu sègle XX, l’Isla de Baish es sustot un borg rurau on se teng un mercat important le dissabte. Dambe la crisi deu monde paisan, le campèstre deu Gèrs coneish una fòrta desertificacion.
Apèi la segonda guèrra mondiala, la proximitat de la capitala regionala, que coneish un dinamisme regde important, permet aquera reconversion. L’Isla de Baish profièita subertot de la prosperitat de l’industria aeronautica de Tolosa-Blanhac (15 000 emplegats). Per exemple, la creacion de la zòna industriala de l’Isla de Baish-Buconis s’explica pr’amor que Tolosa es solament a 33 km. S'installa un sostractan d'Airbus, que ditz Equip'Aero qu'es ara un deus mès bèls emplegaire deu Gèrs, o encara EcoCert que certifica les produits bios.
Podèm díser que l’Isla de Baish es una banlèga de Tolosa qu’aculhís monde hugissant le centre vila. Cau ajustar que l’Isla de Baish a vias de comunicacions modèrnas. I a una autorota acabada entre Tolosa e l’Isla de Baish, e i a tanben la linha de camin de her Aush-Tolosa.
La creacion au sègle XXI de la zòna d'activitat de la Gasconha tolosana au Pont-Peirin, dambe una connexion autorotièra, permet de tornar lançar l'economia. Se desvolòpa Abrisud que deveng le líder de la cela de piscina.
Educacion[modificar | modificar la font]
Ensenhament Public : Escòla mairala Anne Franck, escòla mairala Jean de la Fontaine, Escòla purmèra René Cassin, escòla purmèra Paul Bert, escòla purmèra Lucie Aubrac, collègi Louise Michel, licèu Joseph Saverne/Josèp Saverna
Ensenhament Privat devath contracte d'associacion dambe l'Estat : escòla e collègi Nòstra Dama deu Clòs Florit
De notar que l'ensenhament de l'occitan a l'Isla de Baish, ei ancian e solidament implantat. Data de las annadas '60 deu sègle XX dambe Pèire Lassèrra. I a occitan au Licèu, aus collègis privat e public. Existís tanben dumpèi seteme de 2013, una seccion bilingua francés - occitan a la mairala publica.
Cultura[modificar | modificar la font]
- la MJC (Ostau deus Joens e de la Cultura) e que prepausa daubuns tipes d'activitats : teatre, dança, cors de musica...
- lo cinèma... i a duas salas : la prumèra e que presenta filmes internacionaus, la segonda, mès petita, e qui mòstra filmes orientats Art e Ensai.
- Aire J/Air-J (situat prèp deus collègis), un endret endeus 12-17 ans dambe activitats (Internet, Fotbolet...), o simplament tà se reünir. De sortidas pendent las vacanças que son tanben organizadas : patinadoira, lazer-quest...
- las seradas hestivas Escota e Minja, la purmèra dimenjada de julhet : concerts (gratuits lo dissabte), gastronomia sus la Plaça de la Comuna, dambe promocion de la cultura occitana.
- un carnaval gascon ei organizat cada an. Au son programa, que i a : jòcs gascons e après le procès, en occitan gascon, i a la cremacion de Mossur Carnavau, una palhassa de bòsc e de palha.
- Ua tropa de teatre : l'Efemèra/l'Ephémère, ua aventura e qui a trenta ans o quasi. [5]
Espòrt[modificar | modificar la font]
Equipaments : dus lacs : dambe activitats de vela suu prumèr e de pesca sus l'aute, una piscina municipala, draubida l'estiu.
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Carballo (Espanha), véser tanben Carballo (es)
- Motta di Livenza (Italia), véser tanben Motta di Livenza (it)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- L'Isla de Baish sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau
- Sit de L'Isla de Baish
- Institut Europèu d'Art Campanèr (IEAC Mieidia-Pirenèus)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Luòcs, basa de donadas de toponimia occitana Comission Toponimica Occitana de l'Institut d'Estudis Occitans, IEO.
- ↑ [1]
- ↑ [2]
- ↑ [3]
- ↑ Efemèra/Ephémère


text:
Corrièr dels lectors La Setmana 906 febrièr de 2013. Sus Enric Pascal de Ròcaguda :
Ròcaguda - Mercegi La Setmana d'aver consacrat una brava plaça al sabent Enric Pascal de Ròcaguda. Voldriai simplament ajustar que lo Centre Cultural Occitan d'Albigés a volgut presentar la part gaire coneguda de son trabalh, en particular son òbra sus l'occitan. Lo Parnassa publicat en 1819, balha pas qu'una partida de sas recèrcas suls trobadors ; lo manuscrit "definitiu", prèste tre 1797, conten fòrça mai de poètas e de pèças. Lo prefaci, uèi encara comentat favorablament pels lingüistas, èra escrich 22 ans abans l'estampatge. Dins la seguida, Ròcaguda a trabalhat al Glossaire Occitanien pour servir à l'intelligence des poésies des troubadours. Per causir los mots pus dificiles, a copiat los 9 600 vèrses de la Canso, "Istòria de la guèrra contra los albigeses ", lo Roman de Girard de Rosselhon, la darrièra partida del Breviari d'Amor, Philomena, Jaufre, La Vida de Sant Onorat, un Novèl Testament del sègle XIV, los Psalmes en catalan e plan maites tèxtes ancians. Causir los mots, mai de 16 000, cercar lor significacion, foguèt un trabalh de mantunas annadas.
Lo prefaci, un pauc modificat dins lo Glossari estampat en 1819, balha las explicacions de l'autor sus l'origina de las lengas romanicas, mai que mai l'italian e l'occitan. Ròcaguda i precisa plan que l'occitan es pas una "lenga maire" mas qu'es coma las autres lengas romanicas, amai se se tròba la pus pròcha del latin literari ; sus aquel punt, s'opausa a divèrses erudits del sègle XVIII e tanben a Raynouard : per aqueles, la lenga d'òc èra intermediària entre lo latin e las autras lengas romanicas. En parallèl, Ròcaguda a copiat las cançons dels "trouvères" e un grand nombre de lors romans ; coneissiá tanplan las òbras en ancian francés coma la literatura trobadorenca. Aital, en oposicion als conservadors de la Bibliotèca Nacionala, podiá afortir l'anterioritat de l'òbra dels trobadors. Tanben, a trabalhat sus l'italian, sul castelhan, sul catalan e sul portugés : òm pòt dire que foguèt lo primièr romanista.
Ròcaguda semble lo primièr a aver comprés l'importància de la Canso de la Crosada [...] ; fa referéncia a d'autres manuscrits incomplets e a la version en pròsa dins "Histoire du Langedoc" ; precisa dins lo prefaci del Parnassa qu'aquela guèrra es a l'origina de la disparicion dels trobadors. En resumit, a entamenat un estudi seriós de la Canso un quarantenat d'annadas abans Fauriel.
Pendent un quinzenat d'annadas, Ròcaguda a sostengut una correspondéncia amb Raynouard qu'èra demandaire de conselhs emai d'ajuda, çò que manquèt pas de far lo sabent albigés coma o indicam dins lo libre que ven de paréisser. En resumit, Ròcaguda foguèt un precursor desconegut. De son vivent, aguèt pas la moneda per publicar la totalitat de son òbra e après sa mòrt, son trabalh delmorèt amagat dins son ostal un cinquantenat d'annadas.
Es atal que son trabalh sus l'occitan de son temps es tanben desconegut. Pr'aquò dins sos manuscrits se tròba un diccionari de rimas de 13 000 dintradas prèste per l'edicion, un libre de 220 cançons e tèxtes a la mòda dins la sociétat urbana a la debuta del sègle XIX, prèste el tanben a èsser editat, una lista de biaisses de dire que foguèron estudiats per Cristian Laus, un trabalh sul nom occitan de las plantas, la debuta d'un diccionari. Èra plan conscient que caliá fargar d'otisses per promòure la lenga d'aicí que d'autres, qu'aviá costejats a París, s'esperforçavan de redusir a un patés.
Es tot aquò que lo Centre Cultural Occitan d'Albigés vòl melhor far conéisser amb una mòstra, un libre, de conferéncias e, a la davalada, un numèro especial de la Revista de Tarn.
Ramon Ginolhac


text:
L'Avana
L'Avana (en castelhan La Habana, Ciudad de La Habana) es la capitala de Cuba e tanben la pus granda ciutat de la Cariba. Sa populacion totala en 2002 es 2 201 610 abitants. Sa superficia totala es 728,3 km².
Istòria[modificar | modificar la font]
Foguèt fondada per Cristòl Colomb l'an 1515 e lo sieu centre istoric (La Habana Vieja) es considerada Patrimòni de l'Umanitat per la UNESCO. En los ans 1920 durant la proïbicion del alcòl nels Estats Units, L'Avana se convertiguèt en una destinacion populara per las vacanças dels americanes. Los clubs de nuèch e lo jòc subrevisquèron, mas foguèron barrats mai en lo 1959 après la Revolucion Cubana.
L'Avana foguèt candidata per èsser vila del Jòcs Olimpics d'estiu de 2012, mas foguèt eliminada abans de la finala.


text:
Lo MAMAC es lo museu d’Art Modèrn e d’Art Contemporanèu de Niça, inaugurat en lo 1990. Es bastit dins lo centre de Niça, pròche de la plaça Garibaldi.
Aquel museu presenta un panorama de la creacion artistica de la fin dei annadas 50 fins ancuei, dins la vila de l’escòla de Niça. Dintre lu artistes representats au MAMAC, podem mencionar Yves Klein, Niki de Saint-Phalle (mercés a una donacion excepcionala), Ben (una dei òbras, la cambra de Ben, mescla de messatges en francés e en occitan niçard), Ernest Pignon-Ernest, Arman, ò César. Sus l’esplanada Niki de Saint Phalle, denant d’entrar dins lo museu, se podem veire d’òbras grandàssi coma lo Monstre du Loch Ness de Niki de Saint Phalle ò lo Stabile Mobile d’Alexander Calder.
La visita s’acaba sus li terrassas dau bastiment que presentan una vista rara sus la vila de Niça.


text:
684
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 684 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
En Mesopotamia, acomençament de la bastida dau Sanctuari d'Al-Hussayn ibn Ali quatre ans après sa mòrt a la batalha de Kerbala (680).


text:
Andy Warhol
Andy Warhol que ho un artista grafic nòrd american, a l'origina illustrator comerciau, puish dessenhador, realizator de filmes, membre au còp dau monde culturau "sosterrenh" marginau (underground) e tanben deus ceucles oligarquics, qu'ei considerat d'un biais controversiau com un pintre e ua de las personalitats artisticas (e dehòra de las consideracions directament tecnicas e esteticas) mei famosas deu sègle XX.
Qu'ei l'autor d'ua de las frasas mei famosas (au punt de l'aver perseguit per manca d'originalitat deus sons entervistaires) d'aqueth sègle : "Au sègle XX cadun que gaudirà d'ua quitzea de minutas de celebritat".
D'un punt de vista picturau, qu'ei considerat com un representant deu pop art qui los sons pertrèits de celebritats (com lo deu president chinés Mao Zedong) e'n son icòna representativas.