text:
Surinam
Surinam, oficialament Republica de Surinam, es un estat independent d'America dau Sud qu'es enviroutat per Guyana, Brasil e la Guaiana Francesa. Sa capitala es Paramaribo. Amb una superficia de 165 000 km², es l'estat pus pichon d'America dau Sud. Es tanben lo solet estat de la region que sa lenga oficiala es lo neerlandés.
Si formèt a partir dau sègle XVII gràcias a l'installacion de colons neerlandés e anglés. En 1667, leis Olandés conquistèron tota la region. Autonòm en 1954, Surinam venguèt independent en 1975. Deguèt rapidement faciar un periòde de trebols intèrns de 1975 a 1990 e l'emigracion d'un tèrç de sa populacion vèrs la metropòli anciana. Puei, dempuei leis annadas 1990, dèu faciar de dificultats economicas importantas en causa de la dependéncia de seis exportacions ai prètz dei matèrias premieras.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Institucions
- 4 Economia
- 5 Afaires estrangiers e defensa
- 6 Lengas
- 7 Religion
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Territòri[modificar | modificar la font]
Surinam es lo país pus pichon d'America dau Sud ambé 163 000 km². Son territòri sembla a un carrat de 400 km e si situa a l'èst de Guyana, a l'oèst de la Guaiana Francesa a au nòrd de Brasil. La màger part dau territòri (96%) es cubèrta per una selva tropicala. La mitat sud e l'oèst dau país son de tipe montanhós. La cima pus auta de Surinam es lo Julianatop (1 286 m). La zòna litorala es formada de plans.
Lo territòri es organizat en 62 ressorten que son gropats en dètz districtes. En causa de sa posicion geografica pròcha de l'eqüator terrèstre, Surinam a un clima equatoriau caud que sa temperatura mejana anuala si situa entre 29 e 34°C ambé doas sasons secas d'abriu a aost e de novembre a febrier.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2013, la populacion èra estimada a 567 000 abitants (170en reng mondiau) magerament concentrats lòng de l'Ocean Atlantic. Son temps mejan es de 28,2 ans, son esperança de vida es de 71,4 ans e son aumentacion anuala es de 1,15%/an. L'urbanizacion aganta 69%. La capitala an 224 000 abitants e doas autrei vilas, Lelydorp (18 000) e Nieuw Nickerie (13 000), passan 10 000 abitants.
Istòria[modificar | modificar la font]
Periòde avans l'arribada deis Europèus[modificar | modificar la font]
Lo periòde avans l'arribada deis explorators europèus es mau conegut per leis istorians en causa de la manca d'informacions. Lei premiereis populacions serián arribadas vèrs 3 000 avC e aurián constituit una societat de caçaires nomadas organizada segon un sistèma tribau. Lei doas tribús pus importantas èran aquelei deis Arawaks e dei Maronis qu'èran installadas lòng dau litorau. D'autrei tribús (Akurio, Trió, Wayarekule, Warrau e Wayana) s'establiguèron dins la selva pluviala.
Periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Lei premiers Europèus desbarcats dins la region dau Surinam modèrn foguèron de marchands neerlandés que s'installèron en realitat au Guiana. L'i fondèron la coloonia d'Essequibo que foguèt destrucha en 1596 per leis Amerindians e leis Espanhòus. Dirigida per Joost van der Hooge, una segonda temptativa de colonizacion s'installèt sus una illa, dicha "Kyk-over-al", dau riu Mazaruni situada a 25 km de l'ocean. Aquel endrech favorizèt lo comèrci locau ambé leis Amerindians. Puei, Van der Hooge trobèt lei vestigis d'un fòrt portugués onte comencèt la bastida d'un novèu fòrt, dich Fòrt Hoog, per melhorar son contacte ambé l'Ocean Atlantic. Finit en 1621, Fòrt Hood venguèt un dei sètis de la Companhiá Neerlandesa deis Índias Occidentalas. La cultura de cacau, d'indigòt e de coton si desvolopèt e la colonia e Fòrt Hoog foguèron dichs Nòva Zelanda en 1638.
Lei colons neerlandés establiguèron de liames matrimoniaus ambé certanei tribús amerindianas per s'aparar còntra la poissança deis Arawaks. En 1614, un Espanhòu s'inquietèt d'aquelei relacions que permetián ais Indians d'obtenir d'armas europèas. De 1624 a 1632, d'autrei colons arribèron per renfòrçar la colonia e d'autreis installacions foguèron fondadas coma Fòrt Nassau sus lo riu Berbice en 1627. La situacion d'aqueu fòrt a 80 km de l'ocean mostra lei progrès diplomatics deis Olandés ambé lei tribús localas. A partir de 1624, de governadors foguèron nomats per dirigir la colonia e, a la fin deis annadas 1620, lei colons aprofichèron la victòria olandesa de la baia de Matanzas per s'installar dins lei regions meridionalas dau Brasil actuau. Pasmens, maugrat aquelei succès, l'interès per la colonia de Surninam demeniguèt e lo sèti foguèt abandonat en 1657. En 1664, la màger part dei colonias olandesas èran ansin abandonadas ò gaire desvolopadas.
Dins aquò, d'autrei temptativas de colonizacion si debanavan au sud d'Essequibo. De jusieus neerlandés e italians l'i desbarquèron avans 1630 e jonhèron en 1639 la colonia de Torarica fondada vèrs 1630 sus lo riu Surinam. Totjorn en 1630, una autra colonia foguèt fondada per una expedicion anglesa dirigida per lo capitan Marshall. Assaièt sensa succès de cultivar de tabat.
En 1650, la fugida d'Anthony Rowse de l'illa de Barbados amb un centenau de colons e dos mil esclaus per fondar una colonia, dicha fòrt Willoughby ò Willoughbyland[1], lòng dei rius Surinam e Para après negociacions ambé lei caps amerindians[2]. Pasmens, en 1650, la guèrra civila sus lo territòri anglés causèt l'insureccion de la colonia reialista de Barbados que foguèt menaçada per una flòta mandada per lo Parlament. De mai, lei parlementaris anglés anullèron l'installacion de colons britanics que foguèt finalament legalizada en 1661 per lo rèi Carles II. D'aqueu temps, d'autrei jusieus jonhèron la region de Surinam e la populacion blanca agantèt un milièr d'abitants.
En febrier de 1667, una expedicion neerlandesa ataquèt e ocupèt la colonia anglesa[3]. Fòrt Willoughby foguèt renomat Fòrt Zeelandia e l'annexion foguèt acceptada per Londres en 1667 au tractat de Breda en cambi de la cession de la colonía de Nòva York maugrat una reconquista anglesa tre octòbre de 1667[4]. Willoughbyland venguèt alora la Guaiana Neerlandesa. En 1673, la colonia foguèt reconquista per leis Anglés que perdèron Nòva York durant la Tresena Guèrra Angloneerlandesa mai lo tractat de Westminster de 1674 restaurèt lo statu quo.
En 1675, una lèi foguèt adoptada per protegir lei drechs deis Amerindians per pacificar lo territòri. Puei, en 1682, la Companhiá Neerlandesa deis Índias Occidentalas foguèt remplaçada per una societat de Surinam tenguda per la Companhiá, Cornelis Aerssen e la vila d'Amsterdam. A partir, d'aqueu periòde, franc dei conflictes còntra leis esclaus escapats, la vida politica de la colonia foguèt suava[5]. En 1799, la colonia foguèt tornarmai ocupada per lei Britanics après l'invasion francesa dei País Bas. Lei tropas britanicas si retirèron en 1816.
L'esclavatge e son abolicion[modificar | modificar la font]
L'agricultura si desvolopèt durant lo sègle XVIII gràcias a l'esclavatge. Pasmens, lo nombre d'escapats foguèt important e lei condicions geograficas permetèron ais esclaus marrons de s'installar dins la jungla onte fondèron de vilatges regularament en guèrra còntra lei colonias europèas[6]. L'abolicion foguèt prononciada en 1863 per lo govèrn olandés mai la liberacion vertadiera deis esclaus se debanèt solament en 1873. Enterin, lei colons comencèron de far venir d'obriers chinés o indians per remplaçar leis esclaus[7].
Autonòmia e independéncia[modificar | modificar la font]
Surinam venguèt autonòm en 1954 e lo govèrn gardèt solament la contraròtle deis afaires estrangiers e militars. A partir de 1973, de negociacions comencèron per parlar d'independéncia que venguèt oficiala lo 25 de novembre de 1975. Johan Ferrier e Heck Arron venguèron president e premier ministre dau país. Un programa d'ajuda foguèt creat per lei País Bas mai un tèrç de la populacion preferèt emigrar vèrs la metropòli.
Dictatura militara e guèrra civila[modificar | modificar la font]
Lo govèrn Arron foguèt reversat en 1980 per un còp d'estat militar dirigit per Desi Bouterse. Lo president Ferrier assaièt de resistir mai foguèt tanben reversat per un segond còp dei militaris a la fin de l'annada. Henk Chin A Sen foguèt nomat a la tèsta dau país. Aquelei cambiaments foguèron ben acceptadas per la populacion en causa de la corrupcion dau govèrn e dei dificultats economicas[8]. Pasmens, lo regime novèu venguèt rapidament dictatoriau entraïnant la fin de l'ajuda economica neerlandesa après l'execucion d'opausants en 1982.
Lo govèrn deguèt donc se liberalizar e la defensa de formacion d'un partit politic foguèt levada en 1985. Una constitucion novèla foguèt preparada e adoptada. D'eleccions se debanèron en novembre de 1987 e s'acabèron per la victòria d'una coalicion anti-Bouterse. Pasmens, de tensions apareguèron rapidament entre Bouterse e lei deputats. Bouterse organizèt donc un novèu còp d'estat lo 24 de decembre de 1990 mai l'armada repostèt e l'empachèt de tornar prendre lo poder. Un govèrn sostengut per l'armada foguèt format e d'eleccions se debanèron en 1991. Ronald Venetiaan foguèt elegit president e negocièt la fin de la guèrra civila de Surinam.
D'efèct, dempuei 1986, lei regions orientalas dau país èran lo teatre d'un conflicte entre lei fòrças armadas de Surinam e la rebellion dei Jungle Commandos formats per de descendents d'esclaus marrons opausats a la dictatura. Fòrça violenta, la guèrra civila veguèt la destruccion d'unei vilatges marrons per leis autoritats e lei Jungle Commandos foguèron pauc a pauc dispersats. Après la patz de 1991, una partida evolucionèt vèrs d'activitats criminalas liats ai trafecs dins la selva.
Istòria contemporanèa[modificar | modificar la font]
Durant lei darriereis annadas, l'economia de Surinam contunièt de faciar de dificultats importantas causadas per la demenicion dau prètz d'alumini. De programas d'ajustaments estructuraus foguèron adoptats en 1992 e en 1994 per melhorar la situacion mai lei dos plans mau capitèron. De grèvas importantas si debanèron en 1999. Dempuei 2000, lei relacions si melhoran ambé lei País Bas e una ajuda financiera es estada obtenguda per completar lo budget de l'estat e son deute.
Institucions[modificar | modificar la font]
Surinam es una republica parlementària. Lo poder legislatiu es tengut per una assemblada de 51 deputats elegits au sufragi universau per un mandat de cinc annadas segon un sistèma de representacion proporcionala. Aquela assemblada es cargada de l'eleccion dau president e dau vice-president. Lo president tèn lo poder executiu e noma lei ministres. En cas de pèrda de la majoritat dei deputats, existisse pas de possibilitat d'organizar un vòte de maufisança. Enfin, lo poder judiciari es dirigit per una Còrt Suprèma que sei membres son nomats per lo president ambé la collaboracion de l'assemblada, dau Conseu d'Estat e de l'Òrdre Nacionau deis Avocats privats.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Surinam
L'economia de Surinam es basada sus l'indústria miniera, especialament aquelei d'alumini, d'aur e de petròli, que representa 85% deis exportacions e 25% dau budget de l'estat. Lo país es donc vulnerabla ai variacions de prètz dei matèrias premieras. En 2012, lo PIB agantava 6,7 miliards de dolars (124en reng mondiau). L'agricultura ocupava 8% de la populacion activa e representava 10,4% dau PIB, l'indústria 14% e 36,% e lei servicis 78% e 52,9%.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Surinam fa partida deis organizacions internacionalas e regionalas principalas coma l'ONU, l'OAS, lo Movement dei País Non Alinhats, la Comunautat Caribana e lo Mercat Comun e l'Associacion deis Estats Caribans. Es tanben associat a l'Union Europèa per la Convencion de Lome. Enfin, lo país fa tanben partida d'organizacions de desvolopament economic sud-american ò islamic. Revendica una partida de la Guaiana Francesa (entre lei rius Litani e Marouini) e de Guyana (entre lei rius Courantyne e Koetari).
Lei fòrças armadas de Surinam èran en 2012 compausadas de 2 200 òmes organizats en una fòrça terrèstra, una fòrça aeriana e una fòrça maritima. Son budget representava 0,7% dau PIB. Dempuei l'independéncia dau país, aquelei fòrças participèron a la guèrra còntra lei Jungle Commandos, a la repression d'insureccions amerindianas localas e a divèrsei missions internacionalas a Aïtí. Lei fòrças aeriana e maritima son equipadas leugierament e son subretot destinadas au transpòrt e a la susvelhança. Lei fòrças terrèstras an tanben d'equipaments pus importants coma d'automitralhièras ò de veïculs blindats d'un desenau de tonas.
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de Surinam es l'olandés qu'es la lenga mairala de 60% de la populacion. Leis autrei lengas dau país an ges d'estatut a l'ora d'ara. Lei pus importantas son l'indi e lo javanés parlats per lei descendents deis obriers asiatics, divèrsei menas de lengas creòlas o marronas, divèrsei lengas amerindianas e divèrsei lengas europèas coma l'anglés, l'espanhòu ò lo portugués. Existisse un debat sus l'importància de donar a aquelei lengas dins la societat de Surinam.
Religion[modificar | modificar la font]
En causa dei diferentei periòdes d'imigracion sus lo territòri de Surinam, existisse unei religions diferentas au sen de la populacion. Lei diferentei menas de crestianisme representan 50% deis abitants (25% de protestants e 23% de catolics), l'indoïsme representa 27%, l'islam 20% e lei religions amerindianas 5%.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Site oficiau de la Republica de Surinam : http://www.gov.sr/
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Frank Loewen Salomon e Stuart B. Schwartz, South America, Cambridge University Press, 1999, p. 414.
- ↑ Frank Salomon, Stuart B. Schwartz, Bruce G. Trigger, Wilcomb E. Washburn, Richard E. W. Adams e Murdo J. MacLeod, The Cambridge history of the native peoples of the Americas, Vol. 2 e 3, Cambridge University Press, 1996.
- ↑ Frank Loewen Salomon e Stuart B. Schwartz, South America, Cambridge University Press, 1999, p. 416.
- ↑ Frank Loewen Salomon e Stuart B. Schwartz, South America, Cambridge University Press, 1999, p. 415-416.
- ↑ P. C. Emmer, Bridget Brereton e B. W. Higman, General history of the Caribbean: The Caribbean in the twentieth century, Vol. 5, UNESCO, 2004, p. 403.
- ↑ Wim S. M. Hoogbergen, Out of Slavery: A Surinamese Roots History, Edicions LIT Verlag Münster, 2008.
- ↑ P. C. Emmer, Bridget Brereton e B. W. Higman, General history of the Caribbean: The Caribbean in the twentieth century, Vol. 5, UNESCO, 2004, p. 257.
- ↑ Jean-Claude Buhrer, Reprise en main au Surinam, Le Monde Diplomatique, decembre de 1980.


c: text/html

text:
Los organizators del Forum occitan dich La Dintrada, que se debana cada an dempuèi qualques temps al mes de setembre e que se vòl luòc de reflexion sus l'occitanisme, comunican sus çò que preveson per 2018.
D'en primièr la data. Lo forum, que se vòl ciutadan, pausarà las siás valisas a Tolosa lo 22 de setembre.
Quinas seràn las tematicas ?
Lo comitat de pilotage anóncia una manifestacion un pauc diferenta de l’an passat.
Lo matin serà propausat un estat dels luòcs d’Occitània region per region. La tòca es de tornar balha a la reflexion se dimension panoccitana e de metre en evidéncia çò que fonciona o pas.
Per cada region, de personalitats faràn un bilanç que cobrirà totas las tematicas que pertòcan los ciutadans occitanistas : ensenhament de la lenga, mèdias, cultura, democracia. En mai, un convidat europèu pausarà son agach sus la situacion nòstra en comparason amb çò que se passa dins son país e pertot en Euròpa. Un debat seguirà aquelas presentacions per completar o precisar las causas. Aurèm aital en fin de matinada un panorama pro complet de l’espandi occitan, de sas fòrças e de sas flaquesas.
L’après-dinnada promet d'èsser mai ofensiva amb dos grands talhièrs que se debanaràn en parallèl. Los participants deuràn causir entre los dos questionaments propausats : « Una granda manif ? » o « Una novèla organizacion politica ? ». De personalitats seràn convidadas per s'exprimir sus cada problematica, e d’activitats en pichons grops seràn propausadas...
Per clavar la jornada, una plenièra permetrà de far un bilanç de cada talhièr, e serà seguida d’un escambi que se perlongarà a l'aperitiu !
Los membres del comitat de pilotatge son : Brunò Cecillon, Uc Jourde, Esther Mimart-Rangel, Gisèla Naconaski.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
8-Interpretar
8. INTERPRETAR
8.1. Interpretar teatralament un mot, una frasa, una expression, un provèrbi dins una tièira de precisar (exercici d'improvizacion e d'expression corporala) :
- siá lo participant interprèta çò que el a causit, e los autres o devon endevinar,
- siá lo participant interprèta çò que l' animator a causit, e los autres o devon endevinar. (Se degun endevina pas, l'animator pòt sollicitar qualqu'un mai o ajudar a endevinar).
Possibilitat: organizar un 'concors' d'interpretacion.
8.2. Interpretar teatralament las paraulas simplas que poirián dire los personatges (òmes o bèstias) de tala o tala illustracion e las far endevinar.
8.3. Interpretar graficament (dessenhar) dins un temps limitat (o pas), sus un fuèlh o un tablèu un mot, una frasa, una expression, un provèrbi dins una tièira de precisar ( o pas) :
- siá lo dessenhaire representa çò que el a causit, e los autres o devon endevinar,
- siá lo dessenhaire representa çò que l' animator a causit, e los autres o devon endevinar.
(Se degun endevina pas, l'animator pòt sollicitar qualqu'un mai o ajudar a endevinar). Possibilitat: organizar un 'concors' de dessenh.


text:
Normandia
Normandia qu'ei un ancian país de l'Euròpa medievau creat a la seguida deu Tractat de Saint-Clair-sur-Epte enter lo rei de França Carles III lo Simple e lo capdau normand (tan vau díser viking) Rollon qui vadèva atau vassau deu pumèr en arrecéber un tròç de l'anciana Neustria qui vadó país deus Normands : Normandia. Un còp conquestada peu rei de França Felip August en 1204, que ho ua província de França.
Uei la Normandia istorica qu'ei partajada enter la region francesa de Normandia e lo ducat de Normandia (islas de Jersey e de Guernesey) devath la sobeiranetat de la rèina deu Reiaume Unit.


text:
Mantunes jacobins son sempre aquí per nos explicar que nos van salvar ambe l’Estat ; de qu’es un Estat endeutat ? Es un estat que las elitas jacobinas an justament pas sabut ne far la bona gestion, e la nòtaz de l’Estat francés sul mercat mondial es puslèu complicada, e sobretot subjecte a negativitat de las grandas e dons un finançament sul mercat dinerièr complicat. En d’autres mots, las elitas politicas e tecnocraticas de l’Estat francés son pas bons gestionaris, e aiçò pauc impòrta la color politica del jacobinisme.
A l’opausicion, avèm las regions, per exemple :
Podèm clarament dire qu’un problèma es ara, l’Esta centralista francés que non vòl de regions mai fòrtas e sobretot mai eficaças economicament ambe l’argent de la collectivitat.
De qu’es lo regionalisme es la gestion politica de las regions administrativas francesas ; la lista per Occitània es Peitieu-Charenta, Lemosin, Auvernhe, Ròse-Alps (per Droma-Ardècha), PACA (per la Gavotina, Niça e Provènça), Lengadòc, Miègjorn-Pirinèus, e Aquitània.
L’endeutament de las regions occitanas es pas degut sonque al personal actual, es tanben degut a una manièra de gerir las collectivitats en Occitània, es pas simplament logat al fait socialista. Lo modèl occitan es plan donc melhor que lo modèl francés.


text:
Episòdi n° 2 Drin d'istòria deus ans 1930 aus 1950, drin de vocabulari, dadas deu consum actuau e alternativas tà cambiar las mentalitats : iniciativas de Greenit (alèrtas e velha informativa) o Spareka (pèças destacadas).
1 d’oct. 2014
E n'ètz d'avís 61 de Domenja Lekuona Bon entau pic 2au episòdi
usatge privat a gratis - usatge public sosmetut a drets mercés de'm contactar domenja@gmail.com
Episòdi n° 2 Drin d'istòria deus ans 1930 aus 1950, drin de vocabulari, dadas deu consum actuau e alternativas tà cambiar las mentalitats : iniciativas de Greenit (alèrtas e velha informativa) o Spareka (pèças destacadas).
Episòdi n° 2 Drin d'istòria deus ans 1930 aus 1950, drin de vocabulari, dadas deu consum actuau e alternativas tà cambiar las mentalitats : iniciativas de Greenit (alèrtas e velha informativa) o Spareka (pèças destacadas).
E n'ètz d'avís 61 de Domenja Lekuona Bon entau Pic 2au episòdi by Hadiupodcastsdomenjalekuona on Mixcloud
Publicat per LEKUONA Domenja a l'adreça 1.10.14
Libellats : greenit, obsolescéncia programada, spareka
Subscriure's a: Comentaris del missatge (Atom)


text:
Auson
Auson[1] (Auson en francés) z-es una comuna occitana, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Brivadois, dobèrt sul sud, al caractèr meridional, es demorat ligat a las valors romaines que las grandas invasions atenheràn pas pas entièrament a gommer. Encara al moment dels grands chantiers de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, l'art e l'arquitectura lèvan aquela influéncia. Aquela relacion a l'ancian es aicí encara soslinhada pel réemploi d'un element gallo-romain conservat darrièr d'un contrefort del glèisa Santa-Laurent. Aquel blòc de pèira a grauat d'una granda inscripcion en cartas latinas, desgraciadament fragmentaire e datada tres primièrs sègles après J.-C. La siá preséncia isolada en lo mur de la bastissa e los qualqu'uns elements de mobilier archéologique son tant d'indicis d'un procès de romanizacion e interrògue sus l' evolucion d'aquel mièg dempuèi l'Antiquitat.
La vila dètz sens dobte la siá naissença a la siá posicion privilegiada, mesa la camina dessús del Livradois en contacte amb la plana e la montanha. Aquel tuc domina lo marge drech de l'Aliar, près d'un espaci relativament poblat e jouit de preciosas basas : qualques recorses minaires, dels produchs forestales, una posicion estrategica ligada al contraròtle del riu. Seriá totun va de voler explicar lo desvolopament de la vila per aqueles sols postièrs.
Le Brivadois, ouvert sur le sud, au caractère méridional, est resté attaché aux valeurs romaines que les grandes invasions ne réussiront pas complètement à gommer. Encore au moment des grands chantiers du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, l’art et l'architecture relèvent cette influence. Cette relation à l’antique est ici encore soulignée par le réemploi d'un élément gallo-romain conservé derrière un contrefort de l'église Saint-Laurent. Ce bloc de pierre est gravé d'une grande inscription en lettres latines, malheureusement fragmentaire et datée des trois premiers siècles après J.-C. Sa présence isolée dans le mur de l’édifice et les quelques éléments de mobilier archéologique sont autant d'indices d'un processus de romanisation et interroge sur l'évolution de ce milieu depuis l'Antiquité.
La ville doit sans doute sa naissance à sa position privilégiée, placée sur la marche du Livradois en contact avec la plaine et la montagne. Cette colline domine la rive droite de l'Allier, près d'un espace relativement peuplé et jouit de précieux atouts : des ressources minières, des produits forestiers, une position stratégique liée au contrôle de la rivière. Il serait cependant vain de vouloir expliquer le développement de la cité par ces seuls facteurs.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Luòcs, basa de donadas de toponimia occitana Comission Toponimica Occitana de l'Institut d'Estudis Occitans, IEO.


text:
En pas manco
quinge jorns l’operacien de finançament participatiu que menan lei Films d’Espigoule aviá encapat
lei 20 000€ que voliá demandar lo cineaste Crestian Philibert. « Segur qu’es un bòn començament, mai en veritat nos fau mai, per bèn trabalhar…e un jorn esperar de se pagar »
qu’aviá dich lo realisator, convidat a ne’n parlar au Congrès dau Forum d’Oc, dissabte 12 de març.
E l’operacien menada sus la platafòrma Kiss Kiss Bank Bank de se perseguir, puei, amé son novèl objectiu : 40 000€.
Ara qu’es acabat despuei diluns 20 de març, vaquí l’ora dau bilanç.
Amé 38 050 € menats, en 51 jorns, per 670 donators, fai de monde qu’a portat pèire
au filme que prepara Crestian Philibert, sus lo grop emblematic Massilia Sound System.
Aquò d’Aquí, per sa part, aviá entrinats quauquei milliers de sei lectors, vèrs lo site de Kiss Kiss Bank Bank, qu’aviá chausit lo cineaste. Son filme
, se tot marcha bèn, devriá crebar l’uòu per l’estiu 2016. A l’ora d’ara ne’n es au montatge.
Se lo realisator parla pas la lenga d’òc, « qu’ai pas tant
lo temps d’apprendre coma lo pianò »,
son filme farà vèire un grope que, eu, li fa pas crenta
de faire clantir la lenga, davant de milliers d’afogats, despuei trenta ans.


text:
23/02/2016
Voida sanitari
Comprene pas quel afar d' « influenza aviara » e las consequencias de mesuras dichas sanitarias. De que parlam ? D'un virus, probablament d'origina d' Olanda, d'Alemanha e d'Irlanda, que venguet chas nos per los auseus migrators dins un jalinier de particulier, tuet 20 polas sur trenta. Còp sec, las autoritats decidèren lo confinament de la polalha, daus canards, de las auchas...emb un bon resultat, que aura, sur tot lo grand Sud-Oest, i a nonmas 69 cas sur una population de centenas de milliers. Podem laidonc pas parlar de pandemia e vesem que la proteccion foncciona plan bien dins quela filiera d'excellencia. Fau tornar rampelar que lo virus passa pas a l'òme e que de tot biais, far cueire la bestia lo tua, queu virus.
E ben quo es pas pro.Non gran.
Lo govern francés, jos pression de l'Euròpa bòta en plaça un « voida sanitari » dau 18 d'abriu au 16 de mai, mai per los que gorjan canards e auchas dau 2 de mai au 4 de julhet. Tot quò-qui deuria costar 130 millions d'€ a la França e l'Euròpa, a nosautres, qué. Mas quo es pas enquera chabat. Per pas que quò tòrna, (que sabetz, los auseus migrators, quò monta quò davala, en mai de quò, lo virus muta...), van segre tot un fum de « mesuras de bioseguritat »ço-ditz, valent a dire de nòrmas, de paperassa, de tracassarias administrativas e de sòus ( investissements, quò fai mai serios) que estiman a 220 millions d'€ sur 5 ans. Totau 350 millions d'€ per 69 volalhas crebadas. Quò fai char la bestia, quitament trufada. Los elevaires comprenen pas quela « subre-reaccion » sur un problema fin finala desja reglat. E quò-qui, nonmas per nòstre Sud-Oest. Que se passa alhors ? Tot es pròpe, de segur ! Que vai se passar emperaqui ? Pas de vendas de canards e auchas sur plaça, aus transformators, perta de venda a l'exportacion, emplejats botats au chaumatge tecnic( quo es n'autres que paian) e quantben d'elevatges van dispareisser, non pardon, « se concentrar » ? Urosament, per tornar començar la produccion, van far venir daus poletons e entre temps daus tirons gorjetats de Ongria o de Turquia...onte tot es perfach, jos contròlle, quo es plan conegut. E quo es bon per nòstra balança comerciala, qu' a pas mestier de quò. Las consequenças non-sanitarias de l'afar seran de segur importantas, subretot per los petits elevaires. Quo es la debuta de la fin de l'elevatge en plen aer. "Ils nous pourrissent la vie en voulant nous la sauver"ço-ditz lo grope Nadau. Benleu ben.
E esperatz : vos tòrne dire que l'afar comencet dins un jalinier de particulier et sur de las polas, pas daus canards. Mesfiatz-vos, benleu doman, quo es vòstre jalinier que vos van far barrar...Chabat lo jalinier d'autres còps. E quilhs auseus migrators, que portèren la pesta ? Van-t-ilhs lor impausar un voida sanitari a ilhs tanben ? O benleu un corredor sanitari per volar ? Quand la machina ven fòla, degun pòt l'arrestar. A, si podiam decidar un voida-sanitari de la neçaria... Mas coma disia l'autre "Vaste programme".
Denis Gilabert.
Les commentaires sont fermés.


text:
Sentelie
Sentelie es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Sentelie dépendait De la châtellenie de Conty.
La distincion èra partejada en doas fiefs #qu'un i n'aviá lo meteis senhor que Brassy.
Sentelie dépendait de la châtellenie de Conty.
La seigneurie était partagée en deux fiefs dont un avait le même seigneur que Brassy.


text:
21/01/2018
Contraste sus sable fin, per Chantal Angoin
Les ateliers de langue occitane du Périgord regorgent de talents cachés, de débutants qui sont capables d'écrire des textes plaisants et de qualité. Rubrica en òc a sélectionné le texte « Contraste sus sable fin » de Chantal Angoin, de l'atelier de langue de Joan Ganhaire à Bourdeilles.
°°
Contraste sus sable fin
Sabe pas coma que 'la s'apela quela plaja, mas, çò que es segur, quo es que 'la es plan presabla. Quo es vrai. E enquera, zo fau saber que i a una plaja a quel endrech. I a nonmàs un pitit chamin, pas de que se garar, per i 'nar, e juste un sendareu estrech que trascona la duna, barrar a l'entrada per doas belas peiras per cas que ne'n i auriá que s'i aprueimariá de tròp prep emb lor veitura. Dins un recanton, un monitor de surf a installat una vielha caravana que l'i sirev de bureu, e de cabana per sarrar son materiau. Mas quò vau lo còp de i 'nar, a quela pita plaja. Dise pita, mas fin finala, i a pro plaça per tot lo monde. Per los que an daus dròlles, o bentot que saben pas nodar, fau far tot suau, que 'l'es pas survelhada.
Quante 'ribem en naut de la duna, se pòt descrubir una brava mar, d'un blue, coma jamai, e, desjà, se sentem bien. Daus parassòrs de totas las colors clafissen la plaja, e pas de "Club Mickey" que minge lo païsatge e que trundis de credadas de dròlles. L'escòla de surf pinca sos dos drapeus, ente devem pas 'nar, e demòra enquera pro plaça, n'autres ne'n avem totjorn trobat.
Daus banhaires de tots atges s'eissaian de prener las ersas emb lors planchons, "bodyboard, morey..." Daus pitits mai daus grands bastissen daus chasteus de sable, e daus braves ! faliá veire ! dau temps que d'autres s'escodenan au solelh, barbolicats de crema per se pas cramar. N'autres, eram un pauc en retrach, a l'acialat dau solelh, dejos un parassòr. Aprep nos ésser gansolhats un brave moment, que l'aiga era plan bona, eram 'quí a legir.
Quo era plan agradable. Lo bufe chaud dau vent fasiá anar e venir de las olors d'embrun, de crema solairitz a la vanilha, cocòt ... Lo bruch de las ersas que fasián rodelar los calhaus, que ne'n aviá, a-d-un endrech, e quò s'auvissiá plan, faliá auvir quò, acompanhava los joios esbats aigassiers . Un "chichi", "binhet", "beure fresche"... passatgier se veniá maiar sens per atertant treblar la quietuda de la plaja.
'Laidonc que eram a saborar queu plaser, aviam pas remarcat una tropelada de jòunes que trobavan quel endrech plan a lor mòda, ilhs tanben. Quo era los "bom...bom...bom"... de lor musica que nos avián surtit de nòstra fenha. Eran 'quí, dos tres metres dernier n'autres, rasis la duna. Eran ben una diesena. De part doas dròllas en malhòt de banh, los autres demoreren 'bilhats. Troberem un pauc curios, mas quò nos regardava pas. Mai que eran quauque pauc bruchents, nos faguerem una rason en dire que eran uros de se tornar trobar entre tots, e, 'laidonc, nos concentrerem sus nòstra legida e autres divertissenças de la plaja. Pena perduda !
Comprenguerem viste perqué quilhs goiats e goiatas eran a l'escart dau monde ! Quo es pas per res que avián chausit quela plaça ! Coneissián plan ben la plaja e son fenomène meteorologic. Que, d'avesat, a questa ora d'aiga montanta, lo vent veniá de la mar e anava se perdre dins las nautors de la duna. Mas, subran, queste aprep migjorn 'lai, un pitit vent folit los tragueret en nos far passar jos lo nas quauquas olors estranhas ! Nos poguerem pas empeichar de levar la testa. Ò ! de prumiera vuda ren de extraordinari : un paquet de "maussas Tagada", daus "chocò BN" tronavan au mitan. E puei, chascun bevilhava dins la quita caneta de meschenta biera en brotissar las lechotariás entre doas pipadas que tiravan d'una pipa de la mesma color que son olor e que se fasián passar de man en man. Pas geinats dau tot de las fumadas que lo vent ne'n fasiá aprofechar l'entorn, quilhs jòunes, quitament pas desborassonats, vogavan entre doas ersas, a laquala los meneriá sus lo bon ribatge.
Chantal Angoin, Biras, setembre 2017
Les commentaires sont fermés.


text:
Guanche
Lo guanche (tanben s'escriu güanche) es un dialècte (o un grop de dialèctes), ara desparegut, que pertanhiá versemblablament a la lenga berbèra e que se parlava dins leis illas Canàrias. Èra la lenga de la populacion autoctòna dei guanches.
Lo guanche a laissat de traças dins l'espanhòu actuau que se parla ai Canàrias, amb de noms pròpris, de tèrmes, de formulas e de noms emblematics. En seguida de la penetracion europèa ai Canàrias au sègle XIV, puei de la conquista per Castelha de 1402 a 1496, sembla que lo guanche coexistiguèt amb l'espanhòu e que despareguèt de l'usatge corrent au sègle XVIII.
Se coneis lo guanche parcialament a travèrs d'inscripcions ancianas en tifinaghs e a travèrs de mots reculhits dins lei cronicas ancianas en espanhòu.
Encuei, de movements nacionalistas canaris utilizan sovent lo guanche coma lenga emblematica e simbolica (títols, formulas, noms d'organizacions) e participan au movement berbèr.


text:
Àustria-Ongria
L'Empèri Austro-ongrés o simplament Àustria-Ongria (en alemand Österreich-Ungarn, en ongrés Osztrák-Magyar Monarchia) foguèt un estat dual existent en Euròpa entre los ans 1867 e 1918 fruit de l'union del Reialme d'Ongria e de l'Empèri d'Àustria, jos la dominacion de la dinastia dels Habsburg, que foguèron emperadors d'Àustria e reis d'Ongria. Aquesta monarquia se nomenava oficialament Los Reialmes e Territòris representats al Conselh Imperial e los Territòris de la Corona de Sant Esteve. Èra coneguda tanben com la Monarquia Duala o Monarquia Imperiala e Reiala.
Aviá una extension de 420.000 km² e en 1910 comptava 52.000.000 abitants. La capitala, Viena, passèt de 440.000 abitans en l'an 1840 a 2.200.000 pauc abans de l'esclatament de la Granda Guèrra, essent la quatrena vila pus granda d'Euròpa. Èra amb Budapèst, lo sèti del parlament.
Àustria-Ongria se creèt en 1867 d'un compromés entre la noblesa d'Ongria e l'emperador Francés Josèp I d'Àustria per tal de mantenir l'ancian Empèri d'Àustria, establit en 1806, aprés de l'abolicion del Sant Empèri Roman Germanic per Napoleon. Del temps dels sieus cinquanta ans d'existéncia, l'Emperi va viure una època de rapid creissement economic e de modernizacion, e tanben de reformas politicas liberalas. Lo principal problèma foguèt las reivindicacions nacionalas dels pòbles que lo formavan.
Los emperadors austroongreses foguèron:
L'Empèri Austroongrés desapareguèt amb la Primièra Guèrra Mondiala, e actualament es repartit entre los estats europèus seguents: Àustria, Ongria, Chequia, Eslovaquia, Eslovènia, Croàcia, Bòsnia e Ercegovina, Serbia e Montenegro; e las regions: Bànat, Trentino (Itàlia) e Alto Adige/Tirol del Sud (Itàlia), Transilvània (Romania), Galítzia (Polonha) e Rutènia (Ucraïna).


text:
Liéger mès
Darreres noticies
CDA diboishe er espaci polític centrau d’Aran
Convergéncia Aranesa celebrèc agèr en Vielha, en marc deth procès de debat e reflexion que està portant a tèrme entara creacion d'un nau espaci [...]
CDA redessenhe era sua web entà promòir era participacion dera ciutadania
Era web ei www.convergencia-aranesa.org Convergéncia Aranesa (CDA-PNA) a redessenhat era sua web entà facilitar era participacion dera gent en [...]
Conferéncia en Vielha: “des informes de posicion deth Vaticà ara defensa deth futur d’Aran”
Eth pròplèu dia 12 de mai entàs 20,00 ores en Era AudioVisuau de Vielha (antic cinema) e, en marc des trebalhs que Convergéncia Aranesa està [...]
Èxit ena I Jornada entà crear era naua Convergéncia Aranesa
Convergéncia Democratica Aranesa (CDA-PNA) a iniciat eth camín entà renauir e crear eth nau projècte polític entàs pròplèus ans. Era jornada, tamb [...]


text:
Ai recebut un document en dobla pagina, dins lo mercat de Sant Albin aquel dimenge. M’a donat la confirmacion de ma colèra d’esquèrra… A l’esquèrra del rei ! Car la nocion d’esquèrra es una situacion en foncion del rei. Uèi dins çò d’esquèrra francesa vesi sonque conservatisme del sistèma d’expansionisme parisenc. Es un grand conservatisme assumit. L’esquèrra FdG-PCF li agrada la teocracia republicana, la vòl servar per la gestion d’Occitània. E donc primièr cal servar son sistèma de reproduccion.
Lo primièr costat. Quí serà contra ? Mas quí criticarà tanben lo sistèma "Éducation Nationale" en plaça, un sistèma qu'engana lo pòble ? Quí ? Sense parlar del non-ensenhament de l'occitan, mai luènh dins lo sistèma, es un sistèma impossible d'adaptar, es una pèrda de temps per tot pòble, sotmetut o pas, es un sistèma que fabricarà sistematicament l'illetrisme, fabrica de generacions de sense emplec, diplòmas donats a quí politicament passa, etc. e formacion sense cap de sortida.
Segond document fàcia B : "Journée d'action nationale", mas de quina nacion se parla ? Senon aquela qu'engana lo pòble occitan dempuèi Ernest Renan e Maurici Barrès, la referéncia del Alain Juppé. Non, ièu soi pas per aquel sistèma d'educacion pel pòble occitan. Es una jornada d'accion antinacionala, anti-Occitània. La confusion entre la ciutadanetat e la nacionalitat es una especialitat del nacionalisme d'expansion parisenca. Per d’ensenhant es superba, sábon pas la diferéncia entre lo juridic e l’antropologic… Benlèu i fauta corses de civisme que cal donar en urgéncia ?
E es çaquelà estupefiant de veire la fauta de saber en sciéncias politicas d’aquel personal politic ligat a l’ensenhament en fRANÇA !
Cal èstre clar, aiçò es pas ma jornada d’accion, es pas ma nacion que batesta per la dignitat ; es una nacion expansionista que contunha a escanar Occitània. Perqué me batre per aiçò ? Non pietat ! Damoram a l’ostal !!Car per aiçò val pas lo còp.
Lo PCF-FdG, en l’abséncia de projectes politics e economics per Occitània, nos prepausa la blablà del nacional-expansionisme francés, coma sempre e dempuèi 1945, senon dempuèi la creacion d’un movement d’esquèrra en fRANÇA ; lo nacionalisme d’expansion parisenca es un acte clar dempuèi l’existéncia de fRANÇA revolucionària de 1792. Escriure aiçò aquò vòl pas dire que lo sistèma d’abans 1789, èra pas de cambiar, s'í que l’èra, mas lo cambiament es estat manipulat.
Quin avenir per Occitània de seguir aqueles militants nacionalista franceses ? Bric!


text:
De fach l'òbra de la Comission Toponimica Occitana s'organisa desenant en mai d'una interfàcia en aplicacion de la BDD (basa de donadas) BdTopoc°
- Lo site LUÒCS
- Son Fòrom de discussion
- La Mapa toponimica au format Framacarte
- Lei paginas occitanas d'OpenStreetMap
- L'apli GO MAP !!
Lo site LUÒCS (http://bdtopoc.org) es l'interfàcia de comunicacion dei mencions toponimicas occitanas restituïdas.
- Lo Toponimador sus la pagina d'acuelh permete de recercar un nom de luòc restituït (actualizat a 50% au 30/07)
- De menuts prepausan de foncionalitats suplementàrias e vos permeton d'ajudar
- Lo remandament a la MAPA e au site OpenStreetMap-oc
La Mapa occitana (fin de l'actualizacion en setembre 2017)(https://framacarte.org/fr/map/ieo-topon ... .590/2.785)
- dona la possibilitat de se passejar dins un fons de mapa de l'espaci occitan
- e de trobar d'informacions sus lei noms de luòcs marcats:
- mencion francesa
mencion occitana
attestacion istorica
lectura dau nom occitan (en cors)
e mai d'autrei a venir…
- permete de triar, visualisar lei noms per categoria administrativa (caps-luòc, canton, comuna…)
- de descargar de lista de noms triats e seleccionats
- de recercar e localizar lei noms
Lo site OpenStreetMap-oc es lo site supòrt dau projète de mapa occitana completa (carriera a cha carriera…)


text:
Corèa del Sud
La Corèa del Sud (var. Corèa dau Sud, Corèa deu Sud) (en corean usual : 남한 Namhan « Corèa del Sud » ; oficialament : 대한민국 Daehan Minguk « Republica del Grand Pòble Han ») es un estat d'Asia de l'èst, dins lo sud de la Corèa istorica. Confronta la Corèa del Nòrd e se tròba entre la mar de China Orientala e la mar de l'Èst.
Sa capitala es Seol.
Lo gentilici es sud-corean -a.
La Corèa del Sud es un país desvolopat e una e las doas democracias vertadièras d'Asia. Es un sòci de l'OCDE, classificat coma economia avançada per la CIA e lo Fons Monetari Internacional. La Corèa del Sud es, per òrdre d'importància, la quatrena economia d'Asia e la tretzena del mond.[1]
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans division[modificar | modificar la font]
Corèa comencèt amb la fondacion de Joseon (lo nom de Gojoseon es gaireben sempre utilizat per defugir la confusion amb una autra dinastia Joseon fondada al sègle XIV; lo prefixe Go- significa 'vièlh' o 'mai lèu') en 2333 abans lo Crist per Dangun.[2] Gojoseon s'espandiguèt fins a çò que contrarotle una granda part de la peninsula nòrd-coreana e de Manchoria. Après de nombrosas guèrras amb la dinastia chinesa Han, Gojoseon se desintegrèt, menant al periòde dels Proto-Tres Reialmes de Corèa.
Dins los sègles primièrs de l'Èra comuna, Buyeo, Okjeo, Dongye, e la Confederacion Samhan ocupavan la peninsula e lo sud de Manchoria. Entre los divèrses pichons estats, Goguryeo, Baekje, e Silla se desvolopèron fins a contrarotlar la peninsula jol nom dels Tres Reialmes. L'unification dels Tres Reialmes per Silla en 676 menèt al Periòde dels Estats del Nòrd e del Sud, que la màger part de la peninsula coreana èra contrarotlada per Silla Unificat, mentre que Balhae contrarotlava la part nòrd de Goguryeo. Durant lo periòde Silla, poesia e art èran encoratjats, e la cultura bodista s'espeliguèt. Las relacions entre Corèa e China venguèron relativament pacificas d'aquesta epòca. Pasmens, Silla s'aflaquiguèt amor de treboladís intèrne, e capitulèt davant Goryeo en 935. Balhae, lo vesin del nòrd de Silla, èra format coma estat successor de Goguryeo. Durant lo seu periòde, Balhae contrarotlèt una granda part de Manchoria e de parts de Russia. Caiguèt davant Khitan en 926.
Après lo periòde Nòrd-Sud, los estats successors luchèron pel contraròtle pendent lo periòde dels Tres Reialmes Tardièrs. La peninsula foguèt unificada per l'Emperaire Taejo de Goryeo. Coma Silla, Goryeo foguèt un estat de granda cultura que creèt lo Jikji en 1377, en utilizar la primièra premsa d'estampar de caractèrs metallics del mond.[3]
Las invasions mongòlas al sègle XIII aflaquiguèron fòrça Goryeo. Pasmens, Goryeo contunhèt de dirigir Corèa coma aligat tributari dels mongòls. Après la casuda de l'Empèri Mongòl, Goryeo contunhèt de o dirigir. Après d'importants trebols politics e d'invasions de contunh, Goryeo foguèt remplaçat per la Dinastia Joseon en 1388 en seguida d'una revòlta del General Yi Seong-gye.
Lo rei Taejo tornèt batejar Corèa en Joseon per referéncia a Gojoseon, e desplacèt la capitala Seol. Los 200 primièrs ans de la Dinastia Joseon foguèron mercats per una patz relativa e veguèron la creacion de l'alfabet Hangul per Sejong lo Grand al sègle XIV e l'espeliment del Confucianisme.
Entre 1592 e 1598, los japoneses envasiguèron Corèa. Toyotomi Hideyoshi menèt las fòrças japonesas e ensagèt d'envasir lo continent asiatic a travèrs Corèa, mas foguèt saique rebutat per l'accion de l'Armada vertuosa amb l'ajuda de la Dinastia Ming chinesa. Aquesta guèrra vegèt tanben la pujada de l'amiral Yi Sun-sin e del seu "Vaissèl tartuga". Dins los ans 1620 e 1630 Joseon patiguèt d'invasions pels manchós que benlèu conqueriguèron tanben la Dinastia Ming chinesa.
Après las invasions manchós, Joseon coneguèt un periòde d'aperaquí 200 ans de patz. Mai que mai los reis, Yeongjo e Jeongjo menèron una nòva renaissença de la Dinastia Joseon.
Pendent los darrièrs ans de la Dinastia Joseon, la politica isolacionista de Corèa la faguèt escaissar "Reialme Ermita", mai que mai per proteccion contra l'imperialisme de l'oèst, abans que foguèsse forçada de se dobrir al comèrci dins lo periòde del poder colonial japonés.
Après division[modificar | modificar la font]
Malgrat lo plan inicial per una Corèa unificada propausat en 1943 a la Declaracion del Caire, la pujada de las bregas de la Guèrra Freja entre los EUA e l'Union Sovietica menèt a l'establiment de dos govèrns separats sostenguts per de poders estrangièrs, cadun amb la seuna ideologia, a abotiguèt a la division de Corèa en doas entitats politicas: la Corèa del Nòrd e la Corèa del Sud. Dins lo nòrd, un ancian militant comunista de la guerilla antijaponesa, Kim Il-sung ganhèt lo poder a travèrs la mobilizacion politica dels coreans, e al sud, un exiliat e líder politic de drecha Syngman Rhee, foguèt installat coma president.
Lo 25 de junh de 1950, la Corèa del Nòrd faguèt una temptativa d'unificar lo país per la fòrça militara, çò que menèt a la Guèrra de Corèa. A aqueste moment, l'Union Sovietica boicotèt las Nacions Unidas (UN), en utilizar son drech de veto. Aquò menèt las Nacions Unidas a intervenir dins la guèrra civila quand venguèt evident que la superioritat de las fòrças nòrd-coreanas unificariá lo país entièr. L'Union Sovietica e la Republica Populara de China sostenguèron la Corèa del Nòrd, amb la participacion dels milions de soldats de las tropas chinesas. Après las enòrmas avançadas dels dos costats, e las pèrdas massivas dins los civils coreans del nòrd e del sud, la guèrra atenguèt una situacion blocada. L'armistici de 1953, jamai signat per la Corèa del Sud, partegèt la peninsula al long de la zòna desmilitarizada prèp de la linha de demarcacion originala. Cap de tractat de patz foguèt pas signat, ne resultèt que los dos païses demorèron tecnicament en guèrra. Aperaquí 2 500 000 personas moriguèron pendent lo conflicte[4].
En 1960, una revòlta estudianta menèt a la demission del president autocratic Syngman Rhee. Un periòde d'instabilitat politica seguèt, rompuda l'an seguent per lo còp d'Estat del general Park Chung-hee contra lo govèrn flac e ineficaç. Park ocupèt la foncion de president fins a son assassinat en 1979. Son govèrn se caracterizèt per una susprenenta e rapida creissença economica basada sus l'industrializacion de las exportacions, e a l'encòp per una repression politica sevèra. Park foguèt fortament criticat per èsser un dictator militar despietadós, e mai que l'economia coreana se foguès developada significativament jol seu poder.
L'annada après l'assassinat de Park foguèt marcada per un trebolum politic grandàs coma la repression preventiva dels candidats de l'oposicion a las eleccions presidencialas. En 1980 i aguèt un nòu còp d'Estat pel general Chun Doo-hwan contra lo govèrn de transicion de Choi Gyu Ha, lo president interim e l'ancian primièr ministre jos Park. Chun prenguèt la presidéncia. Lo sieu còp d'Estat provoquèt de protestacions del país entièr que demandavan la democracia, en particular dins la vila de Gwangju, en Jeollanam-do, ont Chun mandèt las fòrças especialas per reprimir violentament lo movement de democratizacion.
Fins a 1987, Chun e son govèrn dirigiguèt Corèa jos un poder despotic, quand Park Jong Chul—un estudiant de l'Universitat Nacionala de Seol —foguèt torturat e assassinat. Lo 10 de junh, l'Associacion dels Prèires Catolics per la Justícia revelèt la tortura de Park, provocant de manifestacions per tot lo país. Fin finala, lo partit de Chun, lo Partit Democratic de la Justícia, e son líder, Roh Tae-woo faguèron la Declaracion del 29 de junh, que i anoncièron l'eleccion presidenciala dirècta. Roh ganhèt l'eleccion d'una corta avança contra los dos principals dirigents de l'oposicion, Kim Dae-jung e Kim Young-sam.
En 1988, Seol organizèt amb succès los Jòcs Olimpics d'estiu, e contunhèt son devolopament economic per venir sòci de l'Organizacion per la Cooperacion e lo Desvolopament Economic (OECD) en 1996. Coma mantun dels sieus vesins asiatics, la Corèa del Sud foguèt afectada per la Crisi financièra de 1997, pasmens lo país aguèt la capacitat de contunhar sa creissença economica.
En junh de 2000, dins l'encastre de la politica de dobertura (Sunshine Policy) del president Kim Dae-jung, se tenguèt un encontre nòrd-sud a Pyeongyang, la capitala de la Corèa del Nòrd. Pus tard dins l'an, Kim recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz "per son òbra en favor de la democracia e dels dreches umans en Corèa del Sud e en Asia del Sud-Èst en general, e per la patz e la reconciliacion amb la Corèa del Nòrd en particular "[5]
En 2002, la Corèa del Sud e Japon coorganizèron la Copa del Mond de Fotbòl, pasmens las relacions entre los dos païses se degalhèron amor del conflicte per la sobeiranetat dels illets Dokdo (tanben sonats Takeshima e Ròcas de Liancourt), qu'anava èsser conegut jol nom de Brega de las Ròcas de Liancourt.
Politica[modificar | modificar la font]
Coma fòrça democracias,[6] lo govèrn de Corèa del Sud es devesit en tres brancas: poder executiu, poder judiciari, e poder legislatiu. Las brancas executivas e legislativas operan d'en primièr al nivèl nacional, a travèrs mantun ministèris dins la branca executiva que tanben an de foncions localas. Los govèrns locals son semiautonòms, e tenon a l'encòp un còrs executiu e un còrs legislatiu. La branca judiciària opèra a l'encòp als nivèls nacional e local. La Corèa del Sud es una democracia constitucionala.
L'estructura del govèrn de Corèa del Sud es determinada per la Constitucion de la Republica de Corèa. Aquel document foguèt revisat mantun còp dempuèi sa primièra promulgacion en 1948 (vejatz Istòria de la Corèa del Sud). Pasmens, sèrva qualques caracteristicas importantas; levat lo periòde de la corta Segonda Republica de Corèa del Sud, lo país sempre aguèt un sistèma presidencial amb un cap executiu independent.[7] La Corèa del Sud desvolopèt una democracia liberala amb succès dempuèi los ans 1960 e la primièra eleccion foguèt en 1948. Lo CIA World Factbook descriguèt la democracia sud-coreana coma una "democracia modèrna de plen foncionament".[8]
Divisions administrativas[modificar | modificar la font]
Las divisions administrativas màgers de la Corèa del Sud son las províncias, las vilas metropolitanas (vilas autogovernadas que fan pas partida de cap de províncias), e una vila especiala.
Geografia[modificar | modificar la font]
La Corèa del Sud ocupa la part sud de la peninsula de Corèa, que s'espandís sus 1 100 km dempuèi lo continent asiatic. Aquesta peninsula montanhosa es confrontada per la Mar Jauna a l'oèst, e per la Mar de l'Èst a l'èst. Sa part sud es virada cap a l'estrech de Corèa e la Mar de China Orientala.
La superfícia totala del país es de 10 003 200 km2[9]
La Corèa del Sud se pòt devesir en quatre grandas regions: una region èst de cadenas de nautas montanhas e de planas costièras estrechas; una region oèst de largas planas costièras, bacins de rius e còlas arredondidas; una region sud-oèst de montanhas e vals; e una region sud-èst dominada per lo larg bacin del Riu Nakdong.
Las tèrras de Corèa del Sud son mai que mai montanhosas, e la màger part son pas lauradissas. Las bassas tèrras situada a l'oèst e al sud-èst, constituisson sonque 30% de las tèrras totalas.
Aperaquí 3000 illas, mai que mai pichonas e inabitadas, se trapan al larg de las còstas oèst e sud de la Corèa del Sud . Jeju-do es situat aperaquí a 100 km de la còsta sud. Es la pus granda illa del país amb 1 845 km². Jeju es tanben lo site del trescòl de Corèa del Sud: Hallasan, un volcan atudat, que s'enauça a 1 950 m en dessús del nivèl de la mar. Las illas mai a l'èst incluson Ulleungdo e Liancourt Rocks (Dokdo en corean), que Marado e Socotra Rock son las illas mai sud de Corèa del Sud.
La Corèa del Sud ten 20 pargues nacionals e qualques sites naturals populars coma los camps de tè de Boseong, o lo Pargue ecologic de la baia de Suncheon dins la província de Jeollanam-do.
Clima[modificar | modificar la font]
La Corèa del Sud a un clima continental umid e un clima subtropical umid, e es afectada per la monson èst-asiatica, amb de precipitacions pus importantas en estiu pendent una corta sason pluviosa sonada jangma (장마), que comença a la fin del mes de junh fins a la fin del mes de julhet. Los ivèrns pòdon èsser freges: a Seol, las temperaturas mejanas de genièr van de −7 °C a 1 °C, e las temperaturas mejanas d'agost van de 22 °C a 30 °C. Las temperaturas son mai nautas al ras de la còsta sud e considerablament bassas dins las montanhas interioras. Las casudas de pluèja son concentradas dins los meses d'estiu, de junh fins a setembre. La còsta sud es subjècta als ciclons tropicals a la fin de l'estiu que pòrtan de vents violents e de fòrtas pluèjas. La mejana annadièra de las precipitacions varia de 1,370 mm a Seol a 1,470 mm a Busan. Ocasionalament, los "tifons" pòrtan vents violents e aigats.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de la Corèa del Sud
La Corèa del Sud aviá la segonda creissença economica mai rapida del mond entre 1960 e 1990.[10] La transformacion de la Corèa del Sud en un país desvolopat pendent aqueste passa foguèt sonada lo Miracle del Riu Han, la Corèa del Sud èra considerada coma un dels Quatre Tigres Asiatics. Lo vam de la creissença foguèt complit a la debuta en pagar de salaris bas dins las fabricas produsent intensivament de produches destinats a l'exportacion.[11] La Corèa del Sud es sòci de l'OCDE, e es classificada coma una economia de naut revengut nacional brut per la Banca Mondiala e coma una economia avançada per lo Fons Monetari Internacional e la CIA[12][13] e coma un mercat desvolopat per lo Grop FTSE. Pasmens, es sempre considerat coma un mercat emergissent per lo MSCI a causa de « la manca d'un plena convertibilitat del won, la rigiditat del sistèma d'identificacion, e de practicas anticompetitivas ».[14]
Uèi, l'economia de la Corèa del Sud es dominada per de grops d'afars bèls apelats Chaebol. Aqueles incluson de companhiás coma Samsung, LG, Hyundai-Kia e SK. Los Chaebol son de multinationalas globalas poderosas e sostengudas pels govèrns e proprietàrias de nombrosas entrepresas internacionalas. Lo mot corean significa « afar familial » o « monopòli » e s'emplega sovent dins lo meteis sens que conglomerate en anglés.[15]
Malgrat de feblas ressorsas naturalas e un territòri pichon, entre las economias màgers del G-20, l'economia sud-coreana es la quatrena d'Asia e la quinzena al mond. Coma l'Alemanha de l'Oèst e Japon, l'industrializacion rapida dempuèi los ans 1960 faguèt de la Corèa del Sud un dels dètz primièrs exportadors mondials Es lo seten partenari comercial dels EUA per òrdre d'importància[16] e l'ochen per l'Union Europèa.[17] En 2009, la Corèa del Sud foguèt classificada coma lo país pus innovador al mond entre las economias màgers per BCG e la NAM.[18]
La Corèa del Sud es lo primièr bastidor de naus als mond,[19][20] e un dels cinc primièrs fabricant d'automobilas.[21] La Corèa del Sud domina tanben per las importacions de petròli brut,[22][23] e rafinat [24] e l'industria de la bastison.[25]
La siá capitala, Seol, foguèt classificada sus la tièra de las dètz primièras vilas pel comèrci e la finança per Forbes e Mastercard,[26][27] e es lo centre de l'industria dels servicis en Corèa del Sud[28][29]
En 2008, l'Airal de Liure Comèrci amb los Estats Units (o KORUS FTA) E l'Union Europèa foguèt realizat.[30] A aqueste moment, lo PIB per cap de la Corèa de Sud èra estimat a 27 646 $.[31]
Defensa[modificar | modificar la font]
Aliança ambé leis Estats Units[modificar | modificar la font]
Dempuei la guèrra de Corèa (1950-1953), Corèa dau Sud e Estats Units son d'aliats pròches. D'efèct, Corèa dau Sud a mandada aperaquí 325 000 òmes per combatre ambé leis Estatsunidencs durant lei diferentei guèrras de la Guèrra Freja, coma la Guèrra de Vietnam, o dau començament dau sègle XXI, coma la Segonda Guèrra d'Iraq en 2003. Enterin, leis Estats Units an totjorn un còrs de 28 500 militars sus lo territòri corean. D'exercices comuns son regularament organizats entre lei doas armadas.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
De veire: Forças armadas de Corèa del Sud
Lei fòrças de Corèa dau Sud son entre lei mai poderosas d'Asia Orientala ambé leis armadas de la Republica Populara de China, de Japon e de Corèa dau Nòrd. En 2010, leis efectius èran egaus a 672 000 militars per un budget de 24,0 miliards de dolars, siá 2,8% dau PIB dau país. Corèa dau Sud a tanben una industria militara desvolopada e diversificada.
Lei tropas son devesidas en fòrças terrèstras, navalas e aerianas. L'armada de tèrra es lo grop principau ambé 522 000 òmes que pòdon alinhar 5 850 carris de combats e veïculs blindats, 11 337 sistèmas d'artilhariá, 13 000 sistèmas de sostèn d'infantariá. Sei materiaus son variats, ancians e modèrnes au còp. Per exemple, lei carris M48 Patton, apareguts en 1953 son totjorn utilizats enterin que lei pus modèrnes K1 e K1A1 en servici dempuei leis annadas 1990 e 2000. Lei fòrças navalas son principalament destinadas a la defensa dei còstas e ais operacions de desbarcament. Son fachas de 170 naviris e 27 000 marins. Enfin, l'aviacion tèn mai de 600 aparelhs de combat que son, coma lei veïculs terrèstres, una mescla d'unitats ancianas e modèrnas (F4, F5, F-15 e KF-16).
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Cumings, Bruce (1997). Korea's place in the sun. New York: W.W. Norton. ISBN 0-393-31681-5.
- (en) KOIS (Korea Overseas Information Service) (2003). Handbook of Korea, 11th ed. Seoul: Hollym. ISBN 1-56591-212-8.
- (en) Nahm, Andrew C. (1996). Korea: A history of the Korean people (2nd ed.). Seoul: Hollym. ISBN 1-56591-070-2.
- (en) Yang, Sung Chul (1999). The North and South Korean political systems: A comparative analysis (rev. ed.). Seoul: Hollym. ISBN 1-56591-105-9.
- (en) Yonhap News Agency (2004). Korea Annual 2004. Seoul: Author. ISBN 89-7433-070-9.
- (en) Dennis Hart (2003). From Tradition to Consumption: Constructing a Capitalist Culture in South Korea. Seoul: Author. ISBN 89-88095-44-8.
- (en) Michael Breen (2004). The Koreans: Who They Are, What They Want, Where Their Future Lies. St. Martin's Griffin. ISBN 0-312-32609-2.
- (en) Gi-Wook Shin/Michael Robinson (Ed.). Colonial modernity in Korea, Cambridge, Mass. [u.a.] : Harvard University, Asia Center; Distributed by Harvard Univ. Press 1999, (ISBN 978-0-674-14255-8)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ Gross domestic product. Data for the year 2007. 2008-07-01. World Bank
- ↑ « Korea's History », AsianInfo (consultat lo 17 febrièr 2009)
- ↑ Digital Jikji
- ↑ Korean War (1950–53). Britannica Online Encyclopedia.
- ↑ « The Nobel Peace Prize 2000 », The Nobel Foundation, (consultat lo 17 febrièr 2009)
- ↑ The Economist Intelligence Unit's Index of Democracy 2008
- ↑ « South Korea - Constitution », International Constitutional Law (consultat lo 16 febrièr 2009)
- ↑ « Korea, South », The World Factbook, Central Intelligence Agency, (consultat lo 16 febrièr 2009)
- ↑ The estimated area rises steadily from year to year, possibly due to land reclamation. « 행정구역(구시군)별 국토적 », Korea Statistical Information Service (consultat lo 27 març 2006)
- ↑ (en) Anthony Pecotich, Shultz, Clifford J., Handbook of Markets and Economies, M.E. Sharpe, (ISBN 978-0-7656-0972-4, legir en linha)Modèl:Page number
- ↑ http://countrystudies.us/south-korea/45.htm
- ↑ IMF Advanced Economies List. World Economic Outlook, Database—WEO Groups and Aggregates Information, October 2008.
- ↑ CIA, « Appendix B. International Organizations and Groups. [[World Factbook]]. », (consultat lo 10 abril 2008)
- ↑ http://www.reuters.com/article/marketsNews/idUSN1524411720090615
- ↑ http://www.economist.com/businessfinance/displaystory.cfm?story_id=13962534
- ↑ « Top Trading Partners – Total Trade, Exports, Imports », United States Census Bureau, (consultat lo 17 febrièr 2009)
- ↑ « Top Trading Partners », EU Directorate General for Trade, (consultat lo 17 febrièr 2009)
- ↑ The Innovation Imperative in Manufacturing: How the United States Can Restore Its Edge
- ↑ http://www.straightstocks.com/investing-in-asia-stocks/south-korea-dominates-shipbuilding-industry
- ↑ http://www.shipbuilding.or.kr/Report/Foreign/Foreign_Review/Foreign_Review.html
- ↑ autoindustry.co.uk
- ↑ World's Fourth Largest Crude Oil Importer - http://www.energykorea.or.kr
- ↑ Rising import costs cloud S.Korean economy
- ↑ http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXCTb.flA4_c
- ↑ « Dubai skyscraper symbol of S. Korea's global heights », CNN, (consultat lo 19 octobre 2009)
- ↑ http://www.forbes.com/2008/07/15/economic-growth-gdp-biz-cx_jz_0715powercities_slide_7.html?thisSpeed=15000
- ↑ http://www.citymayors.com/economics/financial-cities.html
- ↑ « London remains number one but the future belongs to Asia », City Mayors, (consultat lo 16 febrièr 2009)
- ↑ « OECD Regional Accounts », Organisation for Economic Co-operation and Development, (consultat lo 16 febrièr 2009)
- ↑ Modèl:Cite news
- ↑ modèl {{Ligam web}} : paramètre «
url» mancant « IMFWorld Economic Outlook Database, April 2009 »


text:
966
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 966 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin deis operacions bizantinas centradas sus Cilícia. Permetèron ai Bizantins d'i assegurar son contraròtle. L'objectiu seguent foguèt la vila d'Antiòquia que foguèt blocada dins lo corrent de l'annada.
Escòcia[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Dubh d'Escòcia dins lo corrent d'una batalha desconeguda dins la region de Moray. Culen d'Escòcia, fiu d'Indulf e autor d'una insureccion en 965, li succediguèt.
Polans[modificar | modificar la font]
Conversion dau prince Mieszko Ièr de la tribú dei Polans au cristianisme. Aquò li permetèt de normalizar sei relacions ambé lo Sant Empèri Roman Germanic e de renfòrçars son autoritat.
Mond[modificar | modificar la font]
- Abu al-Misk Kâfûr qu'ei nomat governador d'Egipte.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- Fujiwara no Michinaga, òmi d'Estat japonés.


text:
Aure SEGUIER
contacte@paraulas.netw
OVH
SAS al capital de 500 k€
RCS Roubaix – Tourcoing 424 761 419 00011
Code APE 721Z
N° TVA : FR 22-424-761-419-00011
Sèti social : 140 Quai du Sartel - 59100 Roubaix - França
Las entresenhas presentadas dins aqueste sit aital coma los ligams cap a d'autres sites son balhats a títol indicatiu. Paraulas en Òc es un site personal realizat sens cap de remuneracion dins una tòca de promocion de la musica occitana. L'autor pòt pas èsser tengut per responsable se lo site compòrta informacions erronèas o perimidas, mas s'engatja a faire lèu lèu las correccions tre qu'una error li serà signalada. Se vesètz una entresenha erronèa, podètz mandar un mèl a contacte@paraulas.net.
La preséncia de ligams ipertèxt cap a d’autres sites web engaja pas Paraulas en Òc sus lor contengut.
Las informacions o imatges d'aquel site pòdon èsser utilizadas sonque per de fins personalas, associativas o professionalas ; Se pòdon pas utilizar a de fins comercialas o publicitàrias. Deuretz indicar los crèdits d'autors renduts obligatòris per la lei francesa (art L121-1 del Còdi de la Proprietat Intellectuala).
Las donadas d'aquel site representan d'oras de collectatge e pòdon pas èsser tornadas utilizar sens autorizacion de son autor. Se volètz tornar utilizar sonque una pichòta partida de son contengut, o podètz pas far sens ne citar la sorsa (www.paraulas.net). Cap de pagina pòt èsser presentada coma eissida d'aqueste site se de transformacions ajustadas li an modificat lo sens.
Las fotografias de la partida Galariá son per la màger part jos licéncia Creative Commons mas se pòt que n'i aja amb un copyright. Sètz pregats d'o verificar abans tota utilizacion d'aquelas fotografias.
Los lògos e fòtos dels artistas, las pochetas de discs son utilizats aquì dins una tòca de promocion de lors autors. Entresenhatz-vos sus los dreits que lor son associats se las volètz tornar utilizar.
Los autres visuals d'aqueste site coma son lògo e son grafisme, realizats per Géraldine Puel, son someses a la legislacion en vigor sul dreit d'autor e son la proprietat exclusiva de Paraulas en Òc. Los podètz tornar utilizar sonque dins una tòca de promocion d'aqueste site.
Las donadas reculhidas sus nòstre site, coma vòstre nom o vòstra adreça mèl, seràn pas cedidas o vendudas a de tèrces levat amb vòstre accòrdi escrit.
Dispausatz, en conformitat amb la lei n°78-17 dita "informatica e libertat" d'un dreit d'accès, de rectificacion, de modificacion e de supression sus las donadas que vos concernisson. Podètz exerçar aquel dreit en nos contactar a l'adreça contacte@paraulas.net.
Aqueste site es realizat amb lo CMS Joomla, que pòt emplegar de cookies. Podètz suprimir los cookies registrats sus vòstre ordenador en utilizar las proceduras prepausadas per vòstre navigator Internet.
Lo site Paraulas en Òc fa son possible per èsser lo mai accessible possible. La causida d'un template realizat a partir del template Joomla Beez a per tòca una accessibilitat melhora als mal-vesents. Las paginas seràn tanben pauc a pauc mesas en conformitat amb las recomandacions de la referéncia comuna de marcas d'accessibilitat dels servicis Internet (W3C).
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Escacs
Los escacs son un jòc de taula. Opausan dos jogaires a l'entorn d'un platèu dich escaquier compausat de seissanta-quatre carrèus blancs e negres. Lei jogaires desplaçan cadun a son torn una de sei seize pèças (o doas dins lo cas especiau de l'enroc). Au començament d'una partida, un jogaire tèn un rèi, una rèine o dama, doas tors, dos fòls, dos cavalièrs e uech pions. L'objectiu es d'infligir un escac e mat a son advèrsari, es a dire una situacion onte lo rèi advèrs es en presa sensa poder s'escapar.
Aparegut dins lo sud d'Euròpa a partir dau sègle X, lo jòc d'escacs es probablament eissit dau chaturanga, un jòc fòrça similar datant dau sègle VI e originari d'Índia. Lei reglas actualas se fixèron a partir de la fin dau sègle XV. Es un jòc de reflexion fòrça popular dins lo monde e es practicat per de milions de personas subre totei lei continents. De mai, dempuei son introduccion e son desvolopament en Euròpa, tèn una imatge de prestigi intellectuau fòrça importanta. Una teoria dau jòc es donc estada desvolopada principalament dempuei lo sègle XIX e transmesa gràcias a una literatura fòrça rica.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Reglas
- 3 Principis de jòc
- 4 Competicion
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas legendàrias[modificar | modificar la font]
Divèrsei legendas existisson a prepaus de l'invencion deis escacs. Pasmens, lei recèrcas an pas mostrat de ligams entre sei racòntes e lei vestigis istorics. D'autrei son d'invencions relativament recentas qu'an agut una popularitat e una difusion importanta.
Mite dau braman Sissa[modificar | modificar la font]
La legenda pus celèbra subre l'origina dau jòc d'escacs es la racònte dau rèi indian Belkib (aperaquí 3000 avC) que, per s'engardar de morir dau languiment, prometèt una recompensa en cambi d'una prepausicion de distraccion capabla de li plaire. Lo savi Sissa prepausèt lo jòc d'escacs e entosiasmèt lo sobeiran. Aqueu darrier demandèt alora a Sissa quin quierdon voliá e la legenda s'acabèt d'unei còps diferents segon lei variantas :
- Sissa demandèt au prince de depausar un gran sus la premiera casa, puei dos sus la segonda, quatre sus la tresena e mai lo rèsta.
- Sissa demandèt ges de recompensas mai deguèt acceptar en fàcia de l'insisténcia dau prince. Auriá alora egalament prepausat au rèi de depausar de grans sus lei casas.
Per la seguida, lo rèi executèt lo savi per lo punir de son impertinéncia o acceptèt a condicion que Sissa comptèsse lei granas espereu. Dins aquò, maugrat aqueu racònte, lei scientifics an pas descubèrt de traças d'un jòc d'escacs tant vièlh.
Legenda grèga[modificar | modificar la font]
En fòra de la legenda indiana dau savi Sissa, existís una legenda grèga que fa remontar l'invencion deis escacs a la guèrra de Tròia. Un eròi grèc, Palamède, auriá inventat aqueu jòc per ocupar e remotivar lo morau dei soudats de l'armada grèga. Auriá tanben inventat d'autrei jòcs coma lei dats. Pasmens, aqueu racònte es nascut en causa d'una error de traduccion dau mòt grèc πetteιa (petteia) que designa en realitat un jòc diferent deis escacs e puslèu a l'origina dau tablut.
Legenda romana[modificar | modificar la font]
Enfin, existís una darriera legenda importanta sus l'origina dau jòc d'escacs. Foguèt inventada en 1763 per lo poeta anglés William Jones dins un poema escrich en latin. Eufron i auriá inventat leis escacs per ajudar Mars de sedurre la divessa Caïssa. Dempuei la publicacion d'aquela òbra, Caïssa es donc de còps considerada coma la divessa deis escacs.
Recèrcas istoricas[modificar | modificar la font]
La recèrca de l'origina dau jòc d'escacs es totjorn a l'ora d'ara una question malaisada per lei scientifics e leis istorians. D'èfèct, coma lo jòc foguèt codificat durant l'Edat Mejan en Euròpa, la recèrca dèu estudiar de jòcs ancians ambé de reglas diferentas mai qu'an conegut una tièra d'evolucions per venir lo jòc d'escacs modèrn. Aquela òbra es donc fòrça malaisat e divèreis interpretacions son possiblas.
Originas orientalas[modificar | modificar la font]
Se considera generalament que l'ancessor pus vièlh deis escacs es un jòc indian dich chaturanga que sei traças pus ancians son marcadas entre lei sègles V e VII. Dos tèxtes sanskrits, lo Vasavadatta escrich vèrs 600 e lo Harshascharita redigit vèrs 625, mencionèron l'existéncia d'aqueu jòc sensa precision granda. Dos autreis òbras de la segonda mitat dau sègle IX permeton d'obtenir de conoissanças pus importantas sus lo jòc de chaturanga. Lei pèças èran inspirats per lei còrs tradicionaus deis armadas indianas (fantassins, cavalièrs, carris e elefants). Una partida se jogava ambé quatre jogaires e de dès.
L'origina dei dos autors dins lo nòrd-èst de Cachemire suggerís una difusion possibla a partir dau bacin de Gange vèrs Pèrsia. A partir d'aquela epòca, se supausa que lo jòc a evolucionat a partir de divèrsei jòc de trajèct indian. Pasmens, se fau tanben notar l'existéncia d'un jòc chinés nomat xiangqi que remontará a 569. Son existéncia foguèt attestada en 800 e es possible que lo xiangqi e lo chaturanga an un ancessor comun desconegut.
Difusion vèrs lo continent europèu[modificar | modificar la font]
Lo jòc se difusèt en Pèrsia vèrs 600 onte venguèt lo chatrang o shatranj. D'ara endavant, se joguèt a dos jogaires sensa dès e conoguèt un desvolopament important ambé l'aparicion ai sègles IX e X de premiers campions e tractats. Lei pèças èran alora :
- lo rèi (Shah que dona son nom au jòc) que se desplaça d'un pas dins totei lei direccions.
- lo conselhier (Farzin o Vizir) que son movement es limitat a una casa soleta en diagonala.
- l'elefant (Fil) que son movement se fa en diagonala segon un saut de doas casas.
- lo chivau (Faras) que son movement es identic au cavalièr modèrn.
- lo carri (Roukh) que son movement es identic a la torre modèrna.
- lo soudat (Baidaq) que se desplaça coma lo pion modèrn sensa lo pas doble au començament.
Per leis Aràbis, lo Roukh èra considerat coma un generau comandant l'armada[1].
Arribada en Euròpa e evolucion[modificar | modificar la font]
L'arribada deis escacs sus lo continent europèu se debanèt probablament a l'entorn de l'an 1000 per l'Espanha musulmana o per lei regions d'Itàlia dau Sud egalament en contacte ambé leis estats musulmans de Mediterranèa. La premiera mencion escricha coneguda datèt de 1010 dins lo testament dau còmte d'Urgel en Catalonha. Divèrsei pèças foguèron egalament descubèrtas dins lei cavaments d'un site ocupat per de chivaliers-païsans vèrs lo lac de Paladru (Isèra) que foguèt abandonat en 1040.
Lei règlas de l'Edat Mejana son conegudas gràcias au Libro de los juegos redigit en Espanha entre 1251 e 1283. Tèn uneis illustracions que mostran l'adopcion dau jòc en Euròpa e l'occidentalizacion dei pèças e de l'escaquier :
- lei casas de l'escaquier venguèron bicolora ambé de casas rojas e negras.
- lo vizir venguèt verge puei rèina.
- l'elefant venguèt aufin puei fòl (evesque en anglés).
- lo roukh aràbi venguèt roc puei torre.
Dins certanei regions europèanas, lo pas doble iniciau dau pion èra practicat. De règlas permetián tanben au rèi e la rèine d'efectuar un saut de doas casas (sensa presa) per lo premier movement marcant l'aparicion de la premiera diferéncia important a respèct dau shatranj musulman.
Leis evolucions pus important aguèron luòc a partir de la fin de l'Edat Mejana quand leis Espanhòus abandonèron lei desplaçaments limitats de la rèina e dei fòls foguèron remplaçats per lei movements modèrns. Lo jòc venguèt talament rapide qu'apareguèron leis anoncias « Escac au rèi » e « Gardatz la rèina ». Per s'aparar còntra aquelei cambiaments, de còps defensius foguèron inventats coma l'enroc vèrs 1560 puei la disparicion d'un saut doble iniciau dau rèi e de la rèina. Vèrs 1650, se pòu considerar que lei règlas dau jòc modèrn son quasi establidas. Aquò va venir la fònt d'una literatura teorica rica ambé, per exemple, l'elaboracion dei premiers sistèmas de dubertura.
Periòde contemporanèu[modificar | modificar la font]
Lo periòde contemporanèu veguèt en 1850 l'establiment de l'escaquier e de l'aspèct dei pègas modèrns, dich de tipe « Staunton ». Pasmens, leis evolucions pus importantas regardèron lo jòc que venguèt un subjècte de recèrca teorica avançada e un jòc de competicion dotat d'un prestigi internacionau important. Ansin, la mitat dau sègle XIX veguèt l'emergéncia deis escacs modèrns. Au sègle XX, l'Union Sovietica ne'n assegurèt lo desvolopament coma un otís de formacion intellectuau. Leis escacs venguèron alora un luòc de rivalitat de la Guèrra Freja entre lei campions estatsunidencs e sovietics. Dins leis annadas 1980, venguèt tanben un subjècte d'afrontaments entre dissidents e conservadors sovietics. Dempuei la fin de la Guèrra Freja, leis escacs son totjorn considerat coma un espòrt de prestigi e de nacions emergentas coma Índia o China an investit de mejans relativament important per s'i destriar.
Reglas[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
Una partida d'escacs acomença dins la posicion iniciala aicí dessús. Lei blancs jogan lo premier còp puei lei jogaires jogan cadun a son torn en desplaçant cada còp una de sei pèças. Cada pèçase desplaça d'un biais espefic e una casa pòu solament èstre ocupada per una pèça soleta. S'una pèça advèrsa se situa sus lo carrèu d'arribada de la pèça jogada, es capturada e retirada de l'escaquier.
De reglas especialas existisson per lo movement de certanei pèças. Lo roque permet de desplaçar simultanèament lo rèi e una tor. La presa en passant permet una captura particulara dei pions. Enfin, la promoccion permet de transformar un pion en una autra pèça, levat dau rèi, quand aganta la renguiera darriera de l'escaquier.
Quand lo rèi es menaçat de captura, se dis qu'es en « escac ». Se la menaça pòu pas èsser suprimida, es a dire qu'un movement de pèça pòu pas sortir lo rèi de la situacion d'escac, lo rèi es dich en « escac e mat ». La partida s'acabèt alora per la victòria dau jogaire qu'a obtengut lo mat. Es defendut de plaçar son rèi en posicion volontària d'escac. Es tanben enebit de faire passat son rèi sus una linha d'escac pendent l'enroc. Enfin, aqueu darrier còp es egalament pas possible se lo rèi es en escac sus lo carrèu de partença dau còp.
Se un camp pòu pas realizar un còp legau e se son rèi es pas en escac, la posicion es dicha « pat ». Lo resultat de la partida es adonc nul, sensa venceire ni vencut.
L'objectiu dau jòc es d'infligir l'escac e mat a son adversari.
Desplaçament dei pèças[modificar | modificar la font]
Cada pèça pòu se desplaçar a la chausida dau jogaire sus una dei casas marcadas per una crotz. En fòra dau pion, capturan una pèça advèrsa situada sus un carrèu de lor trajècte sensa poder anar en delà. Levat de la presa en passant, la pèça que captura prend totjorn la plaça de la pèça capturada e aquela darriera es retirada de l'escaquier.
Lo fòl, la tor e la rèina son de pèças de portada lònga, tanben dichas pèças de linha. Pòdon se desplaçar de lòng d'una linha. Cada camp tèn dos fòls. Lo premier se desplaça sus lei carrèus negres e lo segond sus lei blancs.
Lo rèi se desplaça d'un carrèu au còp e tèn una regla de movement especiau dicha enroc.
Lo cavalièr pòu pas èstre interceptat per una pèça a l'entorn de sa posicion de partença.
Lo pion pòu se desplaçar sus lei casas marcadas per una crotz sensa poder i capturar una pèça advèrsa e pòu capturar sus lei carrèus marcats per un redon sensa poder s'i desplaçar s'i a ges de pèças dessús. Cada pion pòu se desplaçar de doas casas per son còp iniciau. Tèn una regla especiala qu'es la presa en passant.
Lei pions pòdon jamai recular. Lei pions blancs se dirigisson vèrs la uechena tiera e lei pions negres vèrs la premiera. La promoccion es obligatòria s'aquelei ranguiers son agantats.
Còps especiaus[modificar | modificar la font]
Enroc[modificar | modificar la font]
L'enroc consistís de desplaçar d'un còp solet lo rèi e una dei tors. Existís dos biais de lo realizar :
- ambé lo rèi e la tor de la colona h dich enroc pichon.
- ambé lo rèi e la tor de la colona a dich enroc grand.
Dins lei dos cas, l'enroc es realizat de la mena seguenta : se desplaça d'en premier lo rèi de dos carrèus vèrs la tor, puei ambé la meme man, se fa passar la tor de l'autre caire a costat dau rèi.
Lei condicions per permetre l'enroc :
- ges de pèça entre lo rèi e la tor regardada.
- lo rèi e la tor regardada an pas encara jogats.
- lo rèi es pas en situacion d'escac.
- lei carrèus traversats per lo rèi es pas contraròtlats per una pèça advèrsa.
Presa en passant[modificar | modificar la font]
La presa en passar pòu intervenir quand un camp vèn d'avançar un pion de doas casas e defugís la confrontacion d'un pion advèrs. Per exemple, lei blancs pòdon avançar lo pion a2 en a4 per evitar un pion negre situat en b4. L'interpretacion d'aquela regla es que lo pion blanc joga dos còps en un (a2-a3 puei a3-a4). Dins aquelei condicions, lo pion advèrs pòu considerar qu'après lo premier còp, èra en drech de capturar espereu lo pion blanc desplaçat. D'un biais coerenta, la captura dau pion blanc se fa sus lo premier carrèu.
Aqueu còp es pas obligatòri e lo camp que pòu lo realizar dèu lo faire immediatament. Au còp seguent, la possibilitat de la presa en passant es perduda.
Promoccion[modificar | modificar la font]
La promoccion d'un pion consistís de lo transformar a la chausida dau jogaire e independament dei pèças perdudas dempuei l'acomençaça de la partida, en rèina, en tor, en fòl o en cavalièr quand aganta la darriera tira de l'escaquier (la uechena per lei blancs e la premiera per lei negres). La promoccion es obligatòria e immediata. La pèça chausida es generalament la rèina. Quand una autra pèça es chausida, se parla de sota-promoccion.
Fin de la partida[modificar | modificar la font]
Totei lei partidas s'acaban pas per un escac e mat. Divèrsei biais de finir existisson :
- un jogaire pòu abandonar se pensa que sa situacion es sensa esperança.
- un jogaire pòu perdre una partida per abenament de son temps de jòc meme se sa posicion es superiora a aquela de son adversari.
- per acòrd mutuau per declarar la partida nulla.
- per la repeticion per lo tresen còp d'una mema posicion. La partida es alora nulla.
- per la regla dei cinquantes còps. Un jogaire pòu demandar lo nul se cinquante còps son estats jogats dempuei la darriera captura o la darriera avançada d'un pion.
- per l'obtencion d'una posicion de pat.
Notacions d'una partida[modificar | modificar la font]
En competicion, la notacion dei còps jogats es obligatòria per permetre lo contraròtle de la partida per l'arbitre, son archivatge, son estudi e sa publicacion. Divèrsei sistèmas de notacion existisson. Lo principau es la notacion dicha algebrica qu'es lo sistèma oficiau de la Federacion Internacionala deis Escacs (FIDE). Cada colona de l'escaquier es designada per una letra de a a h e cada tiera per un numerò de 1 a 8. Lei carrèus pòdon donc èsser designats per una combinason d'una letre e d'una chifra. Per cada còp, se nota :
- lo numerò dau còp seguit d'un ponch.
- una letre majuscula que designa la pèça (R per lo rèi, D per la rèina, T per la tor, F per lo fòl[2], C per lo cavalièr) dins lo cas d'una pèça majora. Per lo pion, la majuscula P existís mai es generalament omesa.
- la casa d'arribada de la pèça jogada (una letre e una chifra).
- una letra minuscula pòu s'apondre entre la majuscula e la designacion dau carrèu d'arribada per clarificar la pèça que se desplaça dins lo cas onte doas pèças similaras pòdon arribar sus una meme casa.
De simbòls especiaus existisson per :
- la presa qu'es marcada per lo simbòl x situat entre la majuscula e la minuscula de la casa d'arribada.
- l'enroc pichon notat O-O e l'enroc grand O-O-O.
- la promoccion qu'es caracterizada per lo simbòl = seguit de la majuscula designant la pèça obtenguda en cambi dau pion.
- la presa en passant qu'es caracterizada per la notacion e.p aponduda après lo desplaçament.
- l'escac qu'es notat + après lo còp que permet la mesa en escac dau rèi advèrs.
- l'escac e mat qu'es notat ≠, # o ++ après lo còp que permet la mesa en escac e mat dau rèi advèrs.
Enfin, existís de simbòls utilizats per l'analisi teorica de partida :
- un còp bòn es marcat !.
- un còp fòrça bòn es marcat !!. Dona generalament un avantatge decisiu per lo gasanh de la partida.
- un còp marrit es marcat ?.
- un còp marrit fòrça marrit es marcat ??. Entraïna generalament la desfacha de son autor.
- un còp intessent es marcat !?.
- un còp dobtós es marcat ?!
- un còp novèu au nivèu teoric es marcat N.
- un avantatge decisiu ai blancs a la fin d'una analisi es marcat +-.
- un avantatge feble ai blancs a la fin d'una analisi es marcat +=.
- una posicion equilibrada a la fin d'una analisi es marcada ==.
- un avantatge feble ai negres a la fin d'una analisi es marcat =+.
- un avantatge decisiu ai negres a la fin d'una analisi es marcat -+.
- una posicion incertana es marcada ∞.
- una compensacion en cambi d'un desavantatge materiau es marcada =/∞.
Principis de jòc[modificar | modificar la font]
Estrategia[modificar | modificar la font]
L'estrategia regarda l'evaluacion dei posicions e l'establiment de plans de tèrme lòng per lo jogaire. Dos paramètres importants pertocan aqueu domeni dau jòc :
- l'evaluacion dei pèças disponiblas per cada camp. L'experiéncia permet d'atribuir un nombre de ponchs per cada tipe de pèça : un ponch per un pion, tres ponchs per un fòl o un cavalièr, cinc ponchs per una tor e nòu ponchs per una rèina. De mai, en foncion de la situacion, certanei pèças o parèus de pèças an una valor superiora. Per exemple, un parèu de fòls es generalament pus eficaça qu'un parèu compausat d'un fòl e d'un cavalièr per contraròtlar l'escaquier en fin de partida.
- l'estructura dei pions que son pèças gaire mobilas. Lei feblesas creadas dins aquela estructura son donc generalament permanentas e lei mejans utilizadas per lei compensar o leis esplechar van fòrtament influenciar lo posicionament deis autrei pèças.
Tactica[modificar | modificar la font]
La tactica regarda leis accions de tèrme cort que pòdon sovent èsser completament calculadas per lo jogaire. La prefondor de calcul despend de la capacitat dau jogaire o de l'ordinator e de la posicion dau jòc. Ansin, dins lo cas d'un jòc onte lo nombre de còps possibles es fòrça limitat, se pòu preveire unei desenaus de desplaçaments.
Lei teoricians an definits unei tipes d'elements tactics regulars. Lei principaus son :
- lo clavelament qu'es una situacion ont una pèça pòu pas èsser desplaçada sensa expausar a la captura una pèça pus importanta.
- la forqueta qu'es un còp que permet d'atacar dos pèças simultanèament. Permet generalament un gasanh materiau.
- l'enfielament qu'es un còp que permet d'atacar unei pèças situadas sus la meme linha. Fòrça similar au clavelament, es de còps dich clavelament inversat quand la premiera pèça atacada es la pus importanta.
- l'ataca a la descubèrta qu'es una situacion onte una pèça permet de descubrir una ataca per son desplaçament sus un autre carrèu.
- la batariá es una varianta de l'ataca a la descubèrta pus poderosa car la pèça desplaçada per descubrir l'ataca es tanben utilizada per atacar una segonda pèça.
- lo còp intermediari (o Zwischenzug) qu'es un còp creant una menaça d'aparar immediatament jogat en plaça dau còp esperat.
- lo loire.
- lo sacrifici que consistís de donar una pèça a l'advèrsari en cambi d'un avantatge materiau o posicionau.
- la deviacion qu'es un còp basat sus un sacrifici obligent l'advèrsari d'abandonar la proteccion d'un carrèu per subir una pèrda materiala o meme la pèrda de la partida.
- la subrecarga es la feblesa causada per una pèça que dèu defendre unei pèças o casas simultanèament.
- l'intercepcion es un còp que permet de blocar lei linhas necessàrias a la defensa de l'advèrsari.
Fasas de la partida[modificar | modificar la font]
Pendent una partida d'escacs, se distinguís generalament tres fasas principalament que son la dubertura, lo mitan de la partida e la finala.
Dubertura[modificar | modificar la font]
La dubertura es lo nom donat ai premiers còps d'una partida. Se dona de noms ai duberturas reconegudas coma la defensa francesa o lo començament Larsen. Un nombre grand d'obratges especializats lei classan coma, per exemple, l'Enciclopedia dei duberturas d'escacs. Leis estils de dubertura son donc fòrça variats e certanei son considerats coma tranquils e d'autrei coma fòrça dinamics e agressius. Cada dubertura tèn divèrsei variantas que pòdon tenir fins a 30 o 35 còps. Seis objectius son :
- de permetre lo desvolopament dei pèças.
- l'ocupacion o lo contraròtle dau centre de l'escaquier.
- la seguritat dau rèi.
- l'establiment d'una estructura de pion bòna.
De mai, la màger part dei jogaires e de teoricians consideran que lo fach de jogar en premier dona ai blancs un avantatge. Un objectiu dei negres es donc de neutralizar aquel avantatge o obtenir de compensacions maugrat una posicion desesquilibrada.
Mitan de la partida[modificar | modificar la font]
Lo mitan de partida acomença que la màger part dei pèças son desvolopadas. L'utilizacion de la teoria deis escacs vèn alora mens util e cada jogaire dèu avalorar sa posicion, concebre de plans basats subre aquelei caracteristicas e s'avisar dei possibilitats tacticas. La question principala d'aquela fasa es de sabar quand intrar en finala. Es a dire de cambiar de pèças per simplificar la situacion e obtenir una situacion favorabla per lo camp pus fòrt.
Finala[modificar | modificar la font]
La finala de la partida es la fasa que se debana quand resta solament quauquei pèças sus l'escaquier. Tèn doas diferéncias principalas ambé lei periòdes precedents :
- lei pions prenon una importància particulara car se pòdon èstre promoguts. La promoccion d'un pion es sovent un element decisiu dins lo reglament de la finala e de la partida.
- lo rèi qu'es generalament protegit pendent lo rèsta de la partida deven una pèça poderosa qu'es sovent menat au centre de l'escaquier.
La situacion dicha zugzwang definís una posicion de pèças onte totei lei còps legaus possibles son pas favorables au jogaire.
Competicion[modificar | modificar la font]
Organizacion[modificar | modificar la font]
Lo jòc d'escacs modèrn es un espòrt organizat amb una estructura de federacions, de congrès e de tornegs internacionaus e nacionaus. L'organizacion internacinala centrala es dicha Fédération Internationale des Échecs (FIDE, Federacion Internacionala deis Escacs). La màger part dei federacions nacionalas fan partida de la FIDE qu'es membre dau Comitat Internacional Olimpic meme se leis escacs son pas un espòrt presents ai Jòcs Olimpics. Lei competicions pus importantas son lei Campionnats dau Monde individuaus e leis Olimpiadas d'escacs que son un torneg per equipa.
Classament e títols[modificar | modificar la font]
La ierarquia deis escacs es caracterizada per un classament individuau dei jogaires e una ierarquia de títols marcant lo nivèu agantat per lo jogaire. Aquelei títols son donats per la vida per la FIDE o sei federacions nacionalas. Lo sistèma de classament principau es lo classament ELO qu'es basat sus l'analisi estatistica dei probabilitats de victòria d'un jogaire. Lei títols principaus son basats sus aqueu classament :
- Grand Mèstre qu'es lo títol pus aut de la ierarquia. Es donat au jogaire que son classament ELO aganta, au mens un còp, 2 500 ponchs.
- Mèstre Internacionau que lei condicions d'atribucion son similaras au títol de Grand Mèstre. Pasmens, pòu s'obtenir tre 2 400 ponchs.
- Mèstre FIDE que lo plafon d'agantar es 2 300 ponchs.
- Candidat Mèstre que lo plafon d'agantar es 2 200 ponchs.
Après aquelei títols, lei federacions nacionalas an generalament una ierarquia pròpria.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ L'etimologia d'aqueu tèrme demora complexa e lo mòt sembla èstre espefic a la designacion unica de la pèça dau jòc.
- ↑ B de l'anglés "bishop" es tanben regularament utilizada en plaça.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Binet, A. (1894). Psychologie des grands calculateurs et joueurs d'échecs. Paris: Hachette. OCLC 287413777.
- (en) Graham Burgess (2000). The Mammoth Book of Chess. New York: Carroll & Graf. ISBN 0-7867-0725-9.
- (en) de la Villa, Jesús (2008). 100 Endgames You Must Know. New in Chess. ISBN 978-90-5691-244-4.
- (en) Franklin, Benjamin (2003). A Benjamin Franklin Reader. New York: Simon & Schuster. ISBN 978-0-7432-5782-4.
- (en) Gobet, Fernand; de Voogt, Alex; Retschitzki, Jean (2004). Moves in Mind: The Psychology of Board Games. Hove, UK: Psychology Press. ISBN 1-84169-336-7. OCLC 53962630.
- (en) Grabner, RH; Stern, E; Neubauer, AC (March 2007). "Individual differences in chess expertise: A psychometric investigation". Acta Psychologica 124 (3): 398–420. DOI:10.1016/j.actpsy.2006.07.008. PMID 16942740.
- (en) Howard, Kenneth S (1961). How to Solve Chess Problems. New York: Courier Dover Publications. ISBN 0-486-20748-X.
- (en) Feng-Hsiung Hsu (2002). Behind Deep Blue: Building the Computer that Defeated the World Chess Champion. Princeton: Princeton University Press. ISBN 0-691-09065-3. OCLC 50582855.
- (en) Kasparov, Garry (2003a). My Great Predecessors, part I. London; Guilford, CT: Everyman Chess. ISBN 1-85744-330-6. OCLC 223602528.
- (en) Kasparov, Garry (2003b). My Great Predecessors, part II. London; Guilford, CT: Everyman Chess. ISBN 1-85744-342-X. OCLC 223906486.
- (en) Kasparov, Garry (2004a). My Great Predecessors, part III. London; Guilford, CT: Everyman Chess. ISBN 1-85744-371-3. OCLC 52949851.
- (en) Kasparov, Garry (2004b). My Great Predecessors, part IV. London; Guilford, CT: Everyman Chess. ISBN 1-85744-395-0. OCLC 52949851.
- (en) Kasparov, Garry (2006). My Great Predecessors, part V. London; Guilford, CT: Everyman Chess. ISBN 1-85744-404-3. OCLC 52949851.
- (en) Levitt, Gerald M. (2000). The Turk, Chess Automaton. Jefferson, N.C.: McFarland & Company. ISBN 0-7864-0778-6. OCLC 226148928.
- (en) Olmert, Michael (1996). Milton's Teeth and Ovid's Umbrella: Curiouser & Curiouser Adventures in History. New York: Simon & Schuster. ISBN 0-684-80164-7.
- (en) Pritchard, David (1994). The Encyclopedia of Chess Variants. Godalming: Games & Puzzles Publications. ISBN 0-9524142-0-1. OCLC 60113912.
- (en) Saariluoma, Pertti (1995). Chess Players' Thinking: A Cognitive Psychological Approach. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-12079-1.
- (en) Steinitz, William; Landsberger, Kurt (2002). The Steinitz Papers: Letters and Documents of the First World Chess Champion. Jeferson, N.C.: * McFarland & Company. ISBN 0-7864-1193-7. OCLC 48550929.
- (en) Vale, Malcolm (2001). The Princely Court: Medieval Courts and Culture in North-West Europe, 1270–1380. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-926993-9. OCLC 47049906.
- (en) Verwer, Renzo (2010). Bobby Fischer for Beginners. Alkmaar: New in Chess. ISBN 978-90-5691-315-1.
- (en) Weenink, H.G.M. (1926). Hume, G., and White, A.C.. ed. The Chess Problem. Stroud: Office of The Chess Amateur. OCLC 3617028.
- (en) Wilkinson, Charles K. (May 1943). "Chessmen and Chess". The Metropolitan Museum of Art Bulletin New Series 1 (9): 271–279. DOI:10.2307/3257111. JSTOR 3257111.


text:
1389
Aquesta pagina concernís l'an 1389 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Sultanat Otoman[modificar | modificar la font]
Lo 15 de junh, batalha de Kosovo Polje entre leis armadas otomanas de Murad Ièr e sèrbas de Lazar Hrebeljanović e de Tvrtko Ièr. Lei pèrdas foguèron fòrça importantas per lei doas armadas e lo sultan i foguèt tuat entrainant lo començament de la crisi intèrna per sa succession. Bajazet Ièr, fiu de Murad Ièr signèt donc una trèva ambé lei Sèrbs per eliminar sei rivaus e finalament remplaçar son paire. Pasmens, au contrari de seis adversaris, leis Otomans avián la capacitat de remplaçar rapidament lei mòrts.
Asia[modificar | modificar la font]
Majapahit[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Rajasanagara que foguèt remplaçat per son nebòt Wikramawardhana. Sa disparicion marca l'acomençament dau declin de Majapahit.


text:
Rott (Bas Ren)
Rott en alemannisch (Rott en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La localité fa partida de la region naturala En mai de-Bòsc[1].
La localité fait partie de la région naturelle Outre-Forêt[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
La tèrra de Rott aperten al monastèri de Weissenburg e se truca Chrodo en l'an 745 cf lo Cartulaire del cloître de Weissenburg per K.Glöckner E Anton Doll, chartes de 661 a 864
La terre de Rott appartient au monastère de Weissenburg et s'appelle Chrodo en l'an 745 cf le Cartulaire du cloître de Weissenburg par K.Glöckner et Anton Doll, chartes de 661 à 864
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ « En mai de-Bòsc », in Alsace, Gallimard, París, 2007, pàg. 212
- ↑ « Outre-Forêt », in Alsace, Gallimard, Paris, 2007, p. 212


text:
Entervista de Vanik Berberian « Los maires que vòlen guarantidas »
Lo 22 de març qui arriba, l’Associacion deus Maires de França (AMF) que receberà l’ensemble deus candidats a la presidenciau entà qu’aquestes s’engatgen sus las orientacions e los principis defenuts per l’associacion. L’AMF qu’espèra deus candidats un ahortiment de las libertats locaus, ua hidança en los projèctes portats peus mairs e las equipas municipaus e ua « credença en l’aviéner de la comuna ».
L’associacion que creè un manifèste dab un quinzenat d’engatjaments esperats deus candidats a la presidenciau. En mei deus engatjaments, que hica en valor quate grans principis, dont ua plaça hòrta tà las comunas « qui respècta lo principi constitucionau de libra administracion de las collectivitats ». Que demanda que l’Estat reconega las collectivitats locaus com « partenàrias vertadèras ». André Laignel, purmèr vice-president de l’AMF que declarè d’aulhors au jornau La Tribune : « N’èm pas auxiliars de l’Estat, shens las collectivitats n’i auré pas nada politica deu lotjament, pas nada politica sociau ».
Pendent aqueth encontre, l’AMF que reclamarà un « Pacte financèr » entà poder aver ua guarantida d’ua estabilitat au nivèu de las ressorças e de las cargas de las comunas e intercomunalitats sus la durada de la mandatura. Enter 2014 e 2017, la dotacion a las collectivitats locaus qu’estó redusida de 11,5 miliards d’euros.
- Publicat dens Interviews


text:
Pertrèit : Jordan Saïsset, l'escrivan, lo jornalista, lo musicaire
Marselhés despuish quauquas annadas dejà, Jordan qu’ei originari de Carcassona, dens Aude. Vertat que ne parla pas la lenga, mes que demora la soa « darrèra murralha a abàter », çò nse ditz. N’a pas jamei avut tròp l’escadença de la parlar lhevat quan se’n va encontrar aus amics de l’Ostau dau País Marselhés. Jordan qu’i encontra a monde qui ac mestrejan perfèitament, qui l’an estudiada a l’universitat, un plaser tà las soas aurelhas : « A Carcassona, la lenga qu’ei enqüèra hèra presenta. Lhèu pas forçadament en vila mes dens los vilatges a l’entorn ». Lo pair Saïsset qu’a un passat de militant occitanista e qu’a miat lo son hilh dens los acamps deu Partit Occitan atau com dens mantuns concèrts de musica occitana pendent tota la soa enfança. Los pairans tanben qu’an la lenga e que son eths dab la soa mair, qui transmeten cançons en occitan a las soas hilhas : « Si ne la transmèti pas, que serèi la darrèra generacion a l’aver entenuda. Qu’èi duas hilhas, l’ua de 5 ans e miei e l’auta de 2 mes. Jo que’m hèi hèra discret aquiu-dessús, ne’m soi pas enqüèra focalizat sus la transmission, qu’ensagi purmèr de reabilitar personaument un maxímum la cultura. Que vederam si aquò las interessa, ne las forçarèi pas », çò nse hidè.
- Publicat dens Portraits


text:
John Searle
John Rogers Searle (nascut lo 31 de julh de 1932, Denver, Colorado) es un professor de filosofia american de l'Universitat de Califòrnia a Berkeley, i es celèbre per sas contribucions a la filosofia del lengatge, a la filosofia de l'esperit e de la consciéncia, a las caracteristicas de las realitats socialas en fàcia de la realitats fisicas, e lo rasonament practic. Recebèt lo prèmi Jean Nicod en 2000 e es membre de l'Acadèmia Europèa de Sciéncias e dels Arts.
En mai de son activitat academica, lo professor Searle foguèt tanben el primièr professor en exercici a ligar lo Free Speech Movement de l'Universitat de Berkeley. Es celèbre per son apròcha filosofica sus l'abitar chinés, sus l'aparenta capacitat per l'intelligéncia artificiala a parlar.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- (en)David Cole, "The Chinese Room Argument", Stanford Encyclopedia of Philosophy.