c: text/html

collection: archivebot

text:
4c8b
Les éditions Lo Bornat dau Perigòrd – Jean-Claude Dugros – Occitan
Claude Seignolle, Contes populars dau Perigòrd, traduction en occitan de Jean-Claude Dugros, illustrations, 2005, 227 pages. Claude Seignolle, La Mauvenguda, traduction en occitan de Jean-Claude Dugros, 2004, 187 pages Claude Seignolle, Una Enfància fachilhiera, seguit de Mas velhadas perigòrdas, traduction en occitan de Jean-Claude Dugros, 2005, 159 pages. L’âpre verdeur des légendes, par Claude Seignolle, … Lire la suite de Les éditions Lo Bornat dau Perigòrd – Jean-Claude Dugros – Occitan
Copiez-collez cette URL dans votre site WordPress pour l’inclure
Copiez-collez ce code sur votre site pour l’y intégrer

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
4000
Qual es lo possible ligam cerebral entre un adulte e un mainat a l’ora de jogar ? E i a un ligam ? E de quin tipe ? Semblariá èsser que òc, pr’amor qu’un estudi confirmèt lo ligam temporal cerebral demest adultes e mainats a l’ora de jogar o legir una istòria. Segon los cercaires, […]
Après la Segonda Guèrra Mondiala, mentre lo mond se dividissiá en dos blòcs afrontats, lo capitalista e lo comunista, sorgiguèron d’autras iniciativas per agropar d’autres païses dels cinc continents qu’aguèsson problèmas similars e volguèsson pas èsser integrats en los autres dos blòcs. Lo jorn 18 d’Abril de 1955, pendent d’aperaquí dètz jorns, s’amassèron dins la […]
Maugrat qu’era majoritat de nosati diriem segur qu’eth país pionèr en recerca espaciau aué son es Estats Units, era vertat ei qu’Euròpa tanben ei ua des poténcies mès granes d’aguest camp. En 2004 arribèc, per prumèr còp ena istòria dera umanitat des dera mission Viking -1 (1976) era Mars Express a Mart. Pòc dempús d’arribar’i […]


text:
Coma sem lo jorn dau solstici, los dius noveus dins la vita moderna fan la pròva de lur ineficaçitat.
M’esplique dins queu bilhet.
Dijòus mieijorn, mon collega lo mai a dreita me fai la morala sus lo Nadau que ‘ribe leu. Dise me que Nadau es ‘na recuperacion d’una anciena creiença, n’i a que legir la bibla per veire que quo es colhon. La recuperacion au jorn d’auèi per los merchants de merdas chinesas es lo temonh de la novela creiença dins la divinitat moneda que los iper-super-mini-merchats ne’n son las catedralas-gleisas-chapelas. Coma me ditz que sei respectuós de ren, per aver la patz li ai tornar dire que dins las gleisas, las verjas, los Gesús e tots lu reste son ren de mai que daus bocins de plastre, segur, talhat ne’n fòrma de vierjas, Gesus, e tot e tot, mas quo es dau plastre, ren de mai.
Paubre pitit, aürosadament que la pena de mort n’exista pus, perqué, un pauc mai e l’esperit catolic de fraternitat me visitava jos la fòrma dau coteu de guilhotina. Per lu calmar, li ai contat ‘questa istòria :
Una vetz, i aviá dos monges perduts dins ‘na tempesta de nèvia. Lu pus vielh diguet :
« Veiquí ‘na chauna, ‘nem i durmir per la nueit. Troba de que nos ‘lumar un bon fuòc. »
Lu segond charchet dins los alentorn e trobet res. ‘Laidonc, lu vielh disset :
« Es pas tant greu que ‘quò. N’autres vam estre acialats de la nèvia, ‘nam brutlar aquela statua dau Budhā. ‘La nos chaufará la nuech. »
Lu jòune protestet, qu’eriá brutlar lu Diu©. Entau fasent, lendeman mandin, se desvelheten. Lu jòune aviset lu vielh après farfolhar dins las cendras.
« Perdequè fasetz ‘quò ? »
«Maucresent que te ses, quante un Budhā murís, son cur deven un diamant, e ne’n trobe p’una traça. Afè, sem vius tots dos d’aver fach un fuec ; deguetem far brutlar nonmàs dau buesc ».
Divendres
Sei ‘nat far quauques pervesions dins un minimerchat, dins lo raijon daus chocolats tendencia graissa ganhonosa, i aviá un tipe que credava sus ‘n’autre :
« Dieu le voit que tu as regardé les « Mon Cheri© ». Il le sait qu’il y a de l’alcool dedans, tu vas aller en enfer ! »
E ben visa me quò, es pas un banturle lo diu daus evangelistes (evangelistes benleu, aviá pas mon mesuror de la conaria per saber).
Dissabde
Lu jorn de bujada, monsur Hassan ven per causar un pauc emb de la gent e se far paiar un cafe. Queu dissabde, boite un pauc, me ditz :
« Je comprends pas, je fais mes 5 prières, j’ai fait Ramadan et pourtant je suis tombé du trottoir… »
Ai manquat dire que los antibiotics, quo es pas automatic, mas bon, l’aime ben queu pitit vielh, ai paiat un cafe e l’ai plangut. Oc-es, ai un cur.
Sus lo chamin dau retorn, lo tipe dau cafe crestian (costat secta, lo tipe es virat de totas las organisacions catolicas de la vila) se far prendre sa veitura per la forriera.
« Nòstres pairs dins los ciaus, restatz-i, restarem sus la terra que pòt èsser tant brava » J. Prévert.
Mas la dimenjada era luenh d’èsser ‘chabada e zo sabiá pas.
Dissabde ser, ‘nava dins los bòscs veire se lo lop, mas non, quò fai freg, adonc anava chas mon ancian amorós per rencontrat son noveu. Avem parlats un pauc, de tot de ren, subretot de ren, quante lo noveu me ditz :
« – Tu es vegan, un gardien des plantes !
– Quoi ?
– un vegan ! ! ! »
Non, vene de la terra e sei vegetarian. Am pas pro daus mots francès o occitan, fau se definir emb daus barbarismes…
E ‘quí lo tipe me damande se sei pacan (totjorn d’usar lo mot anglés « pagan » per lo « païen » francés). Ai pas ‘gut le temps de m’esplicar que mon ancian li damanda d’anar querre lo margaud defòra. Ne’n profita per me dire que bon, lo noveu parla la lenga daus textonets, mas qu’eu l’aimava ben maitot e me faliá pas me mocar. Ai preferat tornar chas me aprep m’estre fach esplicar un pauc lo paganisme (quò dedins, los gais son los gardians de las plantas e daus aubres) e que queu dimenc es la festa de Yule-tide o b’etot festa de Yule, lo nom balhat per queu bilhet.


text:
Mesfiatz v’autres que ai lu cerveu gripat. Desjà que fase de las fautas « normalament » songe que de ser, son las fautas que me fagueten.
La vila aviá minjat aura. La plueia dau mandin aviá balhat sa placa ad un piti solelh de passat mieijorn.
La Jania damandet a la Sonia de l’acompanhar d’aici la gara, que ‘la desirava li montrar quauquaren. Mas, coma ela eriá pas becanisada, faliá davalar la rue de Borgonha ‘vant de ‘trapar un velo libre servicí. Lu Piarron, se, prenguet sa bicicleta e se’n anet de son costat.
« Aquò te geinas pas de venir coma me ?
— Non, d’autant mai que deve te damandar de las chausas. Per eisemple, te, lu Cel, lu tipe desparegut, de que ne’n pensas lu ? »
Per la Jania, lu Cel, qu’eriá un politique, beleu un pauc mai dins la pertida becana de la politica, mas, un politique. Aquò se ditz qu’eu avia un planh per far montar lu percentatge de bicicleta dins la rua, mas, que ‘queu planh despareguet coma se.
Las meschaëntas lingas digueten que ne’n mai dau planh, i aviá de las eideias de grandas rotas reservadas a las becanas. Que, maugrat tot, lu Cel eriá dau costat de la bicicleta, sincerament.
« Pensas que lu Rivoirais l’auriá…
— Non, dins l’OCU, eu eriá sòu de creire que la bicicleta poviá estre usada per se desplaçar d’un punt ad un autre, maugrat sa frasa dau dos kilomètres. Lu sistemí de locacion, qu’es se. E eu faguet tot per l’aver avant los de París quantben a la desbuta quò marchava pas. Lu logiciau de guidatge per porta-onda, qu’es se, mesma se quò marcha pas. L’essenciau per lu Cel, qu’eriá que dins las revudas de descidors que descidan las descicions decidadas entre descidors, i aviá son nom de bana coma lu d’Orleans. Entau, qu’un poste de ministres, de conselhat, de senator siàa liure, e beleu que se, de li balhar, comprene.
— Fan be tots un pauc entau.
— As rason p’ita, mais se, mai deviá iò far d’enquera mai que eu se trobava tot sou de desfendre ‘na vision ciclabla de la comunautat ».
Dins l’esquipa de l’OCU, la Ivanka Redlight eriá beleu la pus meschaënta contra los amenajaments per las bicicletas. Quitament se ’la parlava pas d’un leser per borges. Los autres, dau costat daus faucialistes son tots venguts minjar au bachon de las regentarias, adonc, un res de fach, un pitit res, aquò los manhava gaire. Los mairs e mairessas de la majoritat MOLUSC, dau momint que l’esquipament ne vai pas contre los electors, las veituras, los camions, la circulation de las marchandisas, avián res contre.
Entau fasent, los politiques obligeten los ciclistes de far lu trepador coma la prumiera de las borrieras, uròs de daissar de las traças blanchas coma de las saulhaduras enquera mai urò de montrar lu nombre de kilomètres de linhas blanchas coma un relevat de comptadors.
Lu chifre eriá l’estalon de la lur mediocritat e tant pieg per la ’sieta de nolhas.
« Per ente passetetz per vos entornar de l’obrador ?
— Prenguetem pas lu trepador, que lu Piarron aima pas, passetem pas luenh de la mosqueia puei dins un quartier quitament nuòu. Eu me faguet mesma eschivar una pista verta balhada per lu porta-onda que i a ‘na marcha per la prener e una autra per ne’n surtir.
— Veiquí lu punt, tu eriá mai quauqu’un que sap. Autradament, tu ses bona per subir. Veiquí lu punt. Avieisa, perque segond te i a tant de bicicletas apres remontar la rua ?
— Sem dins ‘na zona trent…
— Ente res es estat fach per amenajar quau que siàia dau sens unique. Mesma pas un paneu. Lu monde es dotat d’una granda capacitat d’adaptacion, per lu melhors e lu pieg.Vaque coma me, vau te permenar d’aici la gara e un barrí ».
Las filhas parteten cap a la gara, sens passar per lu centre que los pavats son pauc agradius, mai que tot los jorns de plueia. Davant las escolas, d’enquera degun per esperar los goiats, adonc ‘quò rotla. Elas se mesfiaten dau virondeu de la catedrala puei engulheten los bolevards.
« Tu ses meitat esabanida de far de la bicicleta aquí.
— Non, eriám dins de las zonas limitadas e normalament lo coridor dau bus es per n’autres maitot. Aquí sem a l’estacion de tramway, mas desiram anar a la gara de Fleury, que dissabde quante van ‘ribats tos amics, serai pas aquí, e lu Piarron pas mai. Per te, per ente fau passar.
— Vau prener lu porta-onda… per Zola, gaita, lu cemeterí, e la gara.
— Aquò, qu’es bon per ne’n tornar, mas per i ‘nar, vem prener un chamin pus agradiu, sauf a la desbuta, que vem estre sur l’anciana rota nacionala, dins las veituras ».
Adonc, la Jania la prumièra, veiquí las filhas ‘trapadas de rotlar sus la rota, que res es estat fach, puei de prener la rua de la gara, jurtament, lu quartier Acacià e la gara de Fleury.
L’enchaison per Jania d’eisplicar que çò qu’es lu pus malaisat per una ciclista qu’es d’aver una vuda « dau dessus » de la vila, per aquò, una carta es totjorns utila.
« Aura que tu viguet ente es la gara, vam aus Blosièras per lu tuneu.
— Quò es pas de creire coma tot es desparrier, pertot. Un còp sus lu trepador, un còp ‘na banda, un còp res.
— Benvenguda dins la ’siata de nolha d’Orleans, la resulta d’una non-politica. Adonc, quante escotam lu pèra parlar que son los ciclistes que tuaten lu Cel, eu me fai rire. Degun te damanda d’estre la paròla daus ciclistes de la comunautat urbana, per aquò i la velorucion la setmana propchana. Mas, tant a aura ‘n eideia sus la politica, ‘n’ autra sus lu monde associatiu, te manque lu vejaire daus comerçants, e d’afortir la toá partica de la ciutat.
A la gara, as vut que lu teleferique relevava la platituda, Aquí, vas comprener perque quauqu’un te diguet que los « O O O O O » de la placa de Leire son las embochaduras dau trauc dau cuòu que chiet los estrons sus las bandas ciclablas ».
Sonia aguet pauc de temps per ò comprener, d’enquera una novela fòrma d’esquipament. Mas luqueu embarret la boscha d’ esgost d’un estron de ciment. Beleu un, o une que jamai fai de la bicicleta, fau creire.
« Bon, aviá fai la promessa d’un pitit torn, vam lu ‘chabar per la pista d’aur, nonmàs perque ela passa davant los impòsts ».
‘Sieta de nolhas
Coligny contrepestet
Restar oneste.
« Aquela es pas mala, vos los ciclistes vos planher totjorn.
— Perque deguetem far un escart, perque las p’itas marchas, perque la prioritat. E puei, una pista d’aur, sus cent cinquante mètres, avant e apres res. E d’enquera dins ‘queu sens, aquò vai, podriai estre de consent coma te apres aver pausar ma fiertat dins ma pocha e un mochanas per dessus. Mas en faça, gaita. te fau comprener que aura, tu ses de l’autre costat de l’esmiralh.
— Pòde pas virar la testa, que lu chause s’achabe sos lu fuòc.
— Tascha de restar vivanta d’aici la fin de ton estage.
— Banturla pas, deve arribar a la mediateca per los libres ».
Dins lu fauborg, la circulacion eriá pauc importanta.
Sonia se prometet de pausar de las questions aus comerçants dins un propchan rendez-vous, mesma a la tipessa que fai las relacions publicas de la meraria.
Afe, quò ferá jorn deman per tot aquò, per lu momint, cap a la bibliotèca.
~1220 mòts


text:
bd2
@CCCCXXVIII t'agrada pas ? Normalament en genièr parlarà occitan
@Quenti
Non, coma iò disí a sabe luquau, me songe estre tornat mai un camion quante una bicileta mai un chareton fan l'afar.
Aquí (trabalh, los utilisators an màs mestier de visitar daus sites (bancas, vendors...) 'queu mandin , sus 3 postes, res marchava. Aurosadament lurs aviá montrar coma far mai Opera©, autradament n'i a totjorn per instalar Cròsmes o sabe que.
Me fan parrier per la seguida LibreOffice, que mai d'una vetz, qu'es prò per l'usança normala.
@Quenti
Mas chas me, mai Linux, navigue mai Tor, adonc, FF
@CCCCXXVIII d'acòrdi. I aurà de trabalh de relectura. Manquem de mans, sèm 2 alara qu'èrem 5 volontats a la debuta. Farai una crida mai.


text:
97e
Merci la mise à jour de Firefox, back to Opera©
@Quenti
Non, coma iò disí a sabe luquau, me songe estre tornat mai un camion quante una bicileta mai un chareton fan l'afar.
Aquí (trabalh, los utilisators an màs mestier de visitar daus sites (bancas, vendors...) 'queu mandin , sus 3 postes, res marchava. Aurosadament lurs aviá montrar coma far mai Opera©, autradament n'i a totjorn per instalar Cròsmes o sabe que.
Me fan parrier per la seguida LibreOffice, que mai d'una vetz, qu'es prò per l'usança normala.


text:
Sus lu davant de la catedrala, los uelhs dins las flacas aurián poguts estre interpretats coma un meschaënt sinhe per luquau esperava vers tornar lu solelh. Demest los passants d’enquera defòra, o, per estre pus precis, pas d’enquera abriats lu temps de la rinçada bela, i aviá pauc de monde per prener lu temps de legir los oracles. Doas formas se despachavan d’atenher l’estacion dau tramway davant l’ostau de la vila.
‘Na veitura de daissar l’estacionament davant lu sindicat d’initiative ‘via glissada contre lu poteu de peira ; los pitits pavats per temps de plueia semblan de la savoneta, degun d’un pauc au corant de la chausa se pren de passar per aquí los jorns de plueia. De segur lu poteu aviá estat coijat per la veitura mas la situacion semblava pertubar degun daus badeus sos los arcadas dau museu. Erián tots drechs, un pauc sus lu modele de l’estatua de la Bauça, picada entau au mitan de las flors, coma sa bessona la Leire, de l’autre costat de la plaça.
Lu tramway ‘chabet per arribat e la Sonia tant coma lu Piarron ‘companhat de sa becana monteten dedins per fin d’anar a l’obrador de renovacion de bicicletas.
« ‘Questa linha es la segonda farjada per la meraria. Mas, avieisa de las pistas per las becanas, m’aviá dich que res aviá estat fach.
— I a que lu monde de la meraria, jurtament per ‘pelar aquò de las pistas. Segur, tu pòdes circular rua Vignat au mes d’aust sens i riscar la toá vita, mas prener ‘quel esquipament tot los jorns es malaisat ».
Auriá faugut s’aretornar un pauc avant dins la rua per montar que lu rond-punt es dangieròs, i aguet desjà daus auvarís, que i a res dau tot d’emenajar. Puei, quante i a quauquares, qu’es completament desboirat dintre los que van d’a pè, las veituras, los aubres. Fau mielhs circular sus la rota.
« ‘Gaita, aquí sus çò que tu prennes per ‘na pista, i a tres veituras dau CUCUL – lu Club Unique dau Curling Universau dau Loiret – dins un amenajament farjat per los ciclistes, las serián pas aquí. E los ciclistes irián drech non pas far daus ronds. Un pauc mai luenh, oteten quitament las bandas per far de l‘estacionament. Adonc, se tu voes escriur sus las becanas dins orleans, i a de que mai daus politiques entau.
— As rason, aquí i a resmas qu’un trepador. Mas i vese una ciclista.
— Segur, las gents subissan, e chaban per s’adaptar, mesma a la mediocritat.
— Mas i a de las amassadas per parlar d’aquò, e puei me diguet que lu long de la prumièra linha, res ‘viá esta fach.
— Mas los de ‘quilhs an tots trobar un mejan per subreviure o continuats de portar tòrt, marcha!»
Sonia gaitava per las veirinas dau tramway lu monde un còp los dins las veituras, un còp quela maire apres forças sus la poceta per la far montar lu trepador, e mai que tot la plueia que pintura la ciutat d’un gris fred e sòrne.
Aquí la gendarmaria, aquí un airau per stationaar, aquí l’ancian ostau dau despartament, ente i a d’enquera dau monde emai lu president Microleon aguesse suprimat quel eiretatge de la revolucion. Ela penset maitot a la revolucion. De la gent n’en revan coma una bona faicon de netiar la marda un pauc pertot. Fau quò tot destrusir per tornar bastir mai la permessa que tot será mielhs ‘questa vetz o nonmas chamjar çò que vai mau. E per ente començar, se mesma, la societat o per la politica.
« Tu semblas be eslunhada de n’autres quante t’ses pensiva. Aquò fai paur. Afé, sem ‘ribats a l’Argona, qu’es aquí que fau davalar.
— te segue ! »
De l’arrest dau grand Villiers a l’obrador, i a quauques cent metres. Jurt pró per saborar la fin de la plueia.
Crespin los asoetet la benvenguda e persentat de las eiscusas d’aver las mans ocupadas per un deralhor de netiar. Eu eriá sou e eispliquet coma marchava la meijon. I a una pertida obrador, de que aprener a montar e desmontar las becanas, daus utils, mas, i a maitot una pertida venta de bicicleta « ne’n marcha », e aquò fasiá besonh perque ilhs an quauquas dificultats.
« L’ideau, diguet lu Crespin, quò seriá que tot lu monde ‘chaptesse ‘na becana per Nadau.
— Iò comprene be, mas, qu’es pitit chas ma cosina, pòde ne’n prener mas una. Passat mon estagí, vòle entornar la bicicleta mas las ròtas son tant belas. Aquí setz daus vilauds, a Sent Junhan, serai sus la chaussat, adonc, e per me pelar quante eriá goiata, vòle saber se atz dau velò demiei-corsa. Apres, sabe i ajutar daus esquipament, mas, aime ben queu tipe de velò coma quò se’n fasiá dins las annadas 80, mai un cadre acier.
— E be, setz pas dau país dau Polidor per res.
— I a mai de cinquante kilometres e de las p’itas rotas ».
Tot de parlar, Sonia gaitava las becanas.
« Piarron, as ‘na eideia de coma es la becana retrobada ?
— Non, beleu una bicicleta de vila, beleu mai la testa corbada. Ne’n sabe grán res. Perque ?
— Entau. Ne’n parleten pauc dins lu jornau.
— Forçament, diguet lu Crespin, avián pus de plaça apres ne’n aver contar de tant grandas sus los « bòbòs » abituaus de bana coma los gauchistes. Quitament se lu mèra disiá pas que n’autres tenián lu Cal catat dins un cuenh, apres lu far sufrir lu martir per causa de sa politica ciclabla.
— Perque, lu Cel faguet de las conarias ?
— Jamai grand chause fuguet fach ne’n matiera de politica ciclabla. I a ‘na veirina per los investissors, per la premsa que conta çò que l’òm li dit. Mas autradament, res ».
Crepin contet a la jornalista que a la desbuta, lu mèra actuau, l’Odileon, coma lu Cel erián companhs dins l’esquipa dau Dupuis quante eu emportet la ciutat. Jurta au passatge de simpla comunautat de comuna a l’estatut de comunautat urbana, quò ‘nava d’enquera, mas i a dos ans, quauquare se passet.
N’autres dins lu domení dau velò, avian totjorn ‘guts a far coma lu Cel. ‘Tencion, un politique avant d’estre un cicliste, mas, eu sabiá de que qu’eu parlava. De segur, eu ne’n contava maitot un pauc, per eisemple sas doas frasas las mai aimadas erián « passat dos kilometres setz un esportiu » e « podem pas posar las parets de la ciutat ». Quante sabem que i a un segond obrador dins la vila.
E puis, dins l’annada 2017, lu Cel aviá dins l’eideia de far ’na festa granda per los dos cents ans de la bicicleta. Dins son progier, i avia de far passar de las corsas dins la vila, de far venir de las vedetas. Per eisemple, i a un tragier de balisat dins la pertida nòrd de la vila que fai quarante e cinc kilometres, aquò es un bocin dau progier de 2017. A la plaça, lu mèra actuau preferet organisar una festa daus aubres que van venir basteur. Tots los dos ans, la meraria fai venir daus basteus sus daus camions per los menar a la bróa de la forest domaniala, e aquí los permenan dos jorns de temps sos las branchas daus aubres, coma per ‘pelar aus vivants coma ‘van ‘ribar pus tard.
Aquò fai venir dau monde, fau pas creire, doas lumiras aquí, dau bruch alai, un pitit pauc de blu dins ‘na vita pas totjorns ròsa.
« E i a d’autras associacions de bicicleta ?
— Prenetz la lista dins la Respublica ».
Los prumiers citats erián los becanarchistes. Un grop de ciclistes, òmes e femnas que passava beucòp de temps a pensar la revolucion coma una bicicleta sans deralhor, mai nonmàs tres vitessas, que tot lu monde pòt pas anar vista e dos sistemi per freinar, que de la vetz, las revolucions, sabem jamai ente ‘las nos menan.
Los segonds erián los velibertarís, un bocin daus becanarchistes, beucòp pus sectarís que los prumiers. La garaulha fuguet que un jorn de manifestacion, los becanarchistes digueten res ad una tipessa que venguet mai una becana assistada electricadament, ilhs erián contre, adonc, fagueten una brancha.
I aviá maitot un colectiu unipersonau composat d’un tipe de drecha. Lu tipe es un cicliste mas eu es contra los autres, contre los que son contre l’obligacion dau pòrt dau casque, contre los que s’opausan au gileton jaune per totjorn, lu tipe es mesma contra las pistas cicclablas perque leguiguet un jorn que quò costava a la colectivitat. Aquò sens obludar los pitits grop coma lu clan daus velò-cargòs, los amics daus velò-coijats, lu cercle daus pinhon-fixats, las amistiats daus tandems…
De segur i aviá una associacion constituada de personalitats dau mitan que non solament erián las pus censadas, las pus dins las perpausicions faça a la meraria. Amor, Leire & velò, son non, eriá maitot la sòla faça visibla d’una opausicion au Rivoirais. Se au jorn d’auei i a la pista centrala de la gars dau Aubrais, sus lu pont Jòrdi lu 5, lu long de l’anciana rota, qu’es merces a ilhs e elas.
« ‘Restatz v’autres, diguet la Sonia, tota tremolanta, fau la far aquela enquesta. Sabe pas se mon jornau vai me segre, se vau dever ne’n far un libre o que, mas vau iò far coma ‘na sorta de « Bike Paper » ad Orleans.
- ~1550 mòts
- La version en langue française se trouve ici (>fr)


text:
1643e
Dimècres, 8.11.2017 03h00
Aquí en Limosin, ara qu’existissèm pas mai, lo jornal de la Region que recebèm dins nòstras bòstias a lètras se sona Nouvelle-Aquitaine. Enfin, lo recebon solament los qu’an pas pegat un “no pub” (ai botat un “pas de reclama”, mas lo factor sembla de pas voler comprene!), si que non, i an pas dreit! Aqueste jornal, coma èra lo cas per la Lettre du Limousin, es reservat als bon ciutadans qu’acceptan, ara dos còps la setmana, lo tapon de publicitats de totis lo supermercats del canton e, a l’entorn de Lemòtges, vos podi dire que n’i a un fum! Aquesta confusion (o fusion) entre reclama e propaganda, çò me sembla, en ditz long…
Sus la defunta Lettre du Limousin, de monde benlèu s’en sovenon (mas es vielh, es antic tot aquò, fa mai de dos ans, figuratz vos!), èrem nosautres, lo Tiston Crestian e ièu, que fasián cada còp lo bilhet occitan… un pichon mas vertadièr article de cultura occitana, vertat en francés (èra la condicion tacita de nòstra collaboracion) e luenh de tota propaganda.
Ara, sul jornal novel, es plan diferent, enfin almens per aqueste numerò: i a una quasi dobla pagina que se ditz Langues régionales, amb un article pichon, pas signat, a la glòria de l’accion de la region novèla per las lengas. Aqueste article es en occitan (Dròlles, parlatz a l’escòla!), en basca (Neska – mutilak, eskolan hitz egin!) e en peitavin-santongés Les draules causéz a l’école) amb, çò dison, una “revirada”… en francés, blanc sus roge. Es illustrat per una fotò d’un mèstre d’occitan (se vei a d’images sus la paret) dabans sos escolans, pr’aquò sens cap de legenda; aital solament los que lo coneisson podon saber qu’es lo Marçau Peironin de la Dordonha vesina. Aquò rai! De que ditz aquesta pèira de Roseta de las lengas de la Granda Novèla Region? E ben que lo ròtle de l’escòla per la transmission d’aquestas lengas, uèi, es indispensable. Descriu lo tipe d’ofèrta pels parents: public, privat, associatiu, tot aquò… Reconeis tanben la granda disparitat de tractament: se, en País-Basc, “un enfant sus dos es escolarizat en filièra bilingüe o immersiva, a pena 1,5 % de (sic) escolans benefícian d’aqueste tipe d’ensenhament per l’occitan. Per çò qu’es del peitavin-santongés, se deu acontentar d’activitats extraescolaras, son ensenhament perque es pas reconegut a l’ora d’ara per l’Educacion nacionala” (coma vesètz la sintaxa es deficienta e aquò fa jà pensar qu’es una revirada del francés e pas lo contrari, mas sèm pas a aquò prèp!). Rampela tanben que “la Region finança en partida l’Ofici public de la lenga basca e l’Ofici public de la lenga occitana” e que va tanben lèu lèu “oficializar la signatura de doas convencions-quadre que permetràn d’adaptar d’objectius d’ensenhament a cada academia”. Es a dire, s’ai plan legit entre las linhas d’aquela lenga de fusta, de renforçar lo dispositiu pel basc e l’occitan dins l’acadèmia de Bordèu, e de balhar res als autres. Legissi tanben en efèit: “per l’occitan, que concernís tanben las acadèmias de Peitieus e Lemòtges, l’acadèmia de Bordèu deu dobrir dins lo primari 30 novels sites publics bilingües sul periòde 2017-2022”, es a dire un per departament e per an (dins lo fons pas grand causa!). E vaquí, en defòra d’una formula sibilina sul peitavin-santogés (“pòt acampar el tanben los escolans tre la mairala”, mas cossi? e aqueste “se pòt” vòl dire tanben subretot que se pòt pas!), res de mai... Es a dire un còp de mai, res de res dins l’acadèmia de Lemòtge, ont se pòt dire, qu’al nivel public, la lenga – e ara dempuèi un briu –, s’ensenha pas mai quasiment en degun luèc, ni en primaria (la calandreta de Lemòtges es una estructura associativa), ni al colègi, ni al licèu e tanpauc a l’universitat. Clavat. Fin de l’istòria!
Mas tanben, avètz remarcat benlèu quicòm: l’article qu’ai citat es… en lengadocian! Ièu tanben, que vivi en Lemosin, escrivi en lengadocian, mas la diferéncia es qu’escrivi pas la lenga dins lo Jornal oficial de la region (auriái pas jamai escrit en lengadocian, plan segur, aguèssi aguda l’escasença de zo far dins la Lètra dau Lemosin). Ma aquí avèm un article dins lo Jornal de la Novèla Aquitania escrich dins una lenga quasiment pas parlada en Aquitania! L’article que fa la reclama per la politica lingüistica de la region es pas en gascon, es pas tanpauc en lemosin, es en lengadocian… Aquò plan segur, fa soscar… Es que an pas volgut picar / esmalir digun e doncas an causit de se tornar cap a una tresèna forma dialectala a pretencion egemonica? Probable. Mas qual legeire, tant en lemosin coma en Gasconha pòt reconeitre aquí sa lenga? Aquò balha d’arguments a los que denoncian l’impausicion d’un occitan de farlabica lengadocianizat e vaquí…
Enfin, per acabar, cal gausar dire que la lenga d’aqueste article, en mai d’aquò, amai mas o mens correcta (puslèu mens coma l’avèm vist), es fòrça discutabla, perqué tròp sovent estrangièra a tota forma parlada (pensi aquí a las discussions joslevadas per Fraj) amai en Lengadoc; es una lenga d’administracion, una lenga sèca, un lenga enfin que balha pas enveja! Escotaz aquò (es la debuta de l’article): “las lengas regionalas s’aprenon a l’escòla per fin d’alentir la desagregacion de la transmission familiala”. Es clarament una marrida – “alentir” vòl pas dire “endiguer”! – revirada del francés (amai se dins la version francesa mancan de frasas que se trapan dins la tres autras lengas) que ditz: “les langues régionales s’apprennent à l’école afin d’endiguer l’effritement de la transmission familiale”. Lo traductor en peitavin-santongés es estat melhor, simple e direct: “lés parlanjhes réjhionaus s’apernant a l’école per lés faere passae vu que lés familles o fesant pu ghère”. Pel basc, per incompeténcia, pòdi res dire e doncas ne dirai pas res; farai solament lo papagal: “eskualde-hizkuntzak eskolan irakasten dira, familia barruko tranmisioaren jaitsierari aurre egiteko”… Vaquí, nòstra pèira de Roseta es probablament tota revirada dempuèi lo francés e vau pas perdre de temps a explicar quant es imbecille d’emplenar un dobla pagina en botant en quatre lengas un tèxte d’un vintenat de linhòtas, ont se seriá plan pogut escriure causas diferentas en mantuna lenga. Far aquesta critica seriá doblidar qu’aquò es lo biais normal de comunicar dels empèris: mandar a totas las provincias dins lor lengas las mèmas instruccions, los mèmes decrets e la mèma propaganda. Es aital qu’avèm agut la famosa pèira! Mas l’empèri regional, que lo faraon es dins son palais a Bordèu, el tanpauc a pas de temps a perdre e a pas lo leser de rafinar suls detalhs: un lengadocian farà per totis, Gascons e Lemosins! Ai Lemosin, paure, paure Lemosin!
Bah, an pas volgut triar entre gascon o lemosin,
an metut de lengadocian, de bon legir pels gascons e lemosins.
Comentari finançat pel comitat del #troll.
Brave article, que se pòt confrontar amb l'entrevista de Delphine Castaing ( article " lo malhon mancant"de uèi).
Totjorn la meteissa question : Cossi articular los parlars locals - testimònis de las culturas localas, e encara portats per un estacament afectiu fòrt e respectable, e ligam possible de generacions, amb la necessitat de l'espelison d'una(s-?) forma mai estandardisada (culta) de la lenga ?
#2- Mercé plan de m'aver aprés los cultismes " regiòlectes " e "sociòlectes" ,... Legir la seguida
Regiolectes/sociolectes d'una lenga
Brave article...
Le biais de parlar, conscient o inconscient, es un GPS de la posicion geografica e sociala.
Le parlar popular aima pas gaire l'abstraction e passa per de viradas de frase.
Le parlar culte conceptualiza, e mai que mai, remplaça les verbes amb de substantius.
Les regiolectes son, dins l'òrdre de variantas, oralas, lexicalas e sintaxicas.
Aquò fa que d'articles cultes escriches en francés, castelhan,italian e mesme anglés, son al 100% si... Legir la seguida
Paure, paure occitan !
E podèm cantar "Paure pòble de Provença, sempre mai entamenat, sense sosta ni defensa, ais otratges abandonat... e ton desonor acaban, pòble, en te desnaturant"


text:
Lu temps dau NaNoWriMo es ‘ribat. 30 jorns d’escritura per fin finalament far un libreton de quauques 30000 mòts per mon perron. I arribí pas antan, l’an d’avant pas mai, mas sei pas desesperat. Ujan, aquò se parla de bicicleta, un jorn dins la linga d’aur, un autre sus mon cahier « vélo » dins la linga francèsa.
(\_/)
=°·°=
« )_(«
7 Janas dins un territorí d’exil — Rua Emili Zola
D’enquera un jorn ente la plueia faguet tot per estre lu sòu vestit de la ciutat johanicana. Dau mandin au ser, ‘quò la videt, un pauc, quitament pus, e ‘quò i torna.
Per Gaubert i aviá pus per finir la jornada que de surtir dau liceu, traucar la cort, passar la clida metalica e tornar trobar la chalor de la veitura de sa maire. Mas avant li faliá se pleget dins son manteu de lana, entau fasent se sonjava poder eschivar la plueia.
Tras lu portilhon, blocat per lu nombre daus que desiran surtir, eu viguet la rua que li fai faça. Eu apercebet lu Qashqai© negre de sa maire e se metet de songet còp-sec que las linhas de la p’ita veitura son d’enquera originalas pausadas au mitan d’aqueu barrí traçat mai ‘na regla. L’architectura es son interest dins la vita.
‘Queu quartier d’Orleans, chafrat « quartier gara », fuguet esbolhat au temps de la darnièra guerra. De segur, ‘na vetz la patz tornada i aguet dau monde per lu tornar occupar, mas dins las annadas seissantas, seissantas dietz, la meraria i faguet « un’ entrepresa de modernisacion » doç eufemisme per dire netoiatge, desconstruccion, autòrota urbana, tot aquò sens obludar la gara ne’n elem-mesma. Lu bastiment datava dau sègle dietz-e-nuòu, de l’epòca de l’arribava dau tren, çò que desjà seriá pas fach sens mau, e fuguet esbolhat.
Adonc, los decidors aprofeicheten de la « modernisacion » per rasar tot aquò e batir « moderne », « vent noveu », « vitessa ». D’aucuns disen « servir los interests perticuliers de l’estreula e dau compas ». La resulta se montra dins las linhas tant drechas que l’autoritarisme d’aquela politica.
« D’enquera un jorn sans jòia » se pensava Alavina Madalyn dins sa p’ita veitura apres esperar son goiat. Ela descidet de iò botar sus son fiu Twitter© coma « estat d’esperit dau jorn ».
Ela eriá aquí apres atendre, coma ela atendet ‘na pertida de la jornada lu monde que venguet pas consurtat dins son salon de sofrologia. Alavina fai maitot l’energisatritz e composa per aquò de las vetz de las chansons que ’la chanta coma sos fideus ‘companhada de son òrgue Bontempi©. Chantan, clapan de las mans, aquò fai pas de mau e bota la gent ne’n jòia per pas char.
« Un aubre dins un topinon de ciment… là là là… Chaca Chaca Chaca ! Montra d’enquera un pauc de verd… là là là… Chaca Chaca Chaca ! E soata montar de la terra vers los ciaus… »
O b’etot bancuar los mòts dins le second vèrs « Dau verd, d’enquera ne’n montra un pauc » aquò fará una assonança vibratoira dins la chançon. Veiquí las nòtas presas per Alvina dins lu pitit quasernet que jamai la quitava.
Ela eriá uròsa de se saber dins la capacitat d’analisar lu monde entau e disiá un grand marces de poder lu vieisar entau, tras la vitra de sa veitura pausada sus la banda ciclabla, lu temps de la surtida de l’escòla, davant un aubre entopinar de beton.
Gaubert ‘chabet per se montrar e ‘nava per trauc 8000 ar la rota, flaquint-flacau.
D’enquera un d’aquilhs jorns que los ciclistes se ‘pelan longtemps.
Segur sem au mes de novembre, segur aquò vòu dire dau vent, de la plueia, segur fau ajutar lu chanjament d’ora, adonc mai la nuech que ‘riba de pus en pus tòst. Res de nuòu annadas apres annadas e estre ne’n 2019 chanja res sauv que passat ‘na jornada de trabalh ente tot anguet mau, Piarron auriá aimat un pitit pauc de doçor dins son tragier becabesunha non pas ‘na forma de maralha mesma quante la jornada de trabalh es ‘chabada.
Sos la plueia e lu vent 15km ne’n semblan lu triple. E de que qu’es quela brancha au mitan dau chamin dins la forest d’Orleans, e de que qu’es p’ita serva au mitan de la rua, e de que que fai aqueu alimaç davant, de creire que la plueia li davala pas dessus… afe, aquò será beleu l’enchaison d’un chapitre dins lu NaNoWriMo d’escrire ‘na vetz lavat e la sopa minjadala, o d’enquera un haiku :
Estranha cagolha
Fladint fladau de jaune
Glissa becana.
‘Quela eideia maitot d’estre passat per lu chause dau cimenterí, se songet lu Piarron. Afe, veiquí la rua Emili Zola, una sola prioritat a drecha au niveu de l’anciana preison, daus fuòcs mau aranjats, ‘na rota drecha que vai vista, un bocin de bolevard e bentòst la meijon.
« A vieisa me ‘quela colha que daissa son estationament davant la librairia sans res ‘gaitar ». Tinc tinc tinc, faguet la soneta devenguda muda per la plueia. La veitura s’arestet nete e laisset passar lu cicliste, que se mesma se ’restet au fuòc passat au roge, jurtà costat dau bus de la region. Eu sap que li faudrá se mesfiar lu long de la banda d’autant mai que lu temps vai pas aidar per rotlar de bana.
Dos gardas campanhaus passavan dins ‘queu vargier de mobilier urban. Lu fuòc passet au verd.
Gaubert montet dins lu Qashqai© negre. Un còp sieitat, sa maire bischat, eu ‘lumet lu pòste :
« Òrange, la radiò bluïa coma la terra d’Orleans, sieis ora mens cinc. Dins cinc minutas, lu jornau dau ser… »
Crauc faguet lu retrovisor rebatut. D’un costat lu bus, de l’autre la veitura estationada coma un chin iò fai de sa marda, lu cicliste songet de’n prumier a sa securitat. ‘Quò plòu, eu vòu rintrar chas se. Eu passet au pus aisat.
D’enquera un fuòc, d’enquera se ‘restar.
Un timplat sus l’espantla faguet se virat nòstre Piarron.
« Aquò te ‘musa d’esbolhar ma veitura !
— Mas, mas, mas…
— Aquò te vai d’esbolhar lu retrovisor… Jan la Colha !
— Mas, mas, mas, v’autres eratz sus la pista…
— As toschat ma veitura.
— Ai nonmàs rebatut lu retro…
— I avia ‘n’urgença medicala, sei sofrologa.
— Perdon ? I a pas los pompiers davant l’escòla, la poliça pas-mai. I a p’una urgença. L’amenda es de 135 euros.
— Mon goiat es malaude.
— Qu’es ‘quò, e me sei la reina d’Anglerra !
— N’autres nos arretrobarem »
La scena faguet rire los badeus qu’esperavan per traucar. Lu cicliste tornet prener sa rota, la veitura le doblet per li copar la rota lu fuòc d’apres.
Dins la veitura, Gaubert damandet a sa maire de se calmar. Eu montet lu son dau pòste :
« L’informacion dau jorn es que la bicicleta de Monsur Cel, l’elegit disparegut desempuei un mes, aquesta bicicleta es estada tornada trobada. Lu mera d’Orleans, Odileon Rivoirais, prumier consòu d’Orleans Cumunautat Urbana iò confirmet, la becana es la de Monsur Cel.
Tornam ‘pelat que eu eriá l’elegit a la politica ciclista de la vila e de la comunautat. Sos pròpches ‘vian alartats las autoritats quante lu vigueten pas totnar d’una permenada de contròle dins la vila de St Jan de Braye. Qu’es d’alhors alai que fuguet tornet trobada sa becana.
N’autres ne’n diran un pauc mai dins lu jornau de sieis oras e demiei ente serem ne’n directe mai la nòstra corespondança ».
~1170 mòts. Mesfiatz v’autres que per aura, la periodicitat dins la publicaci’ es pas trobada, d’autant mai que ujan, i a fase maitot en francès, aquí (>fr). Las correcci’s se feran ‘n’autra vetz.


text:
97e
25% dise ‘quò-quí, dise res.
😋
@CCCCXXVIII Diga l'amic. Auriás una idèa per far venir lo monde aquí al malhum ? 3 articles dins Lo Jornalet, e pauques efèctes 😥
malaurosadament non, quitament las gents francofones que coneisse per-d’aquí aiman mielhs demorar sus lu reseu de l’auseu blu.
@CCCCXXVIII aguèri ràbia l'autre jorn, un òme dins un grop, diguèt que caliá demandar l'OC a Facebook. Li diguèri que diaspora e Mastodon, èran a 100% en OC, me mandèt cagar a la vinha "estimi mai èsser sus FB amb mos amics"
iò legissí e comprene que tu ses un pauc ne’n ronha de veire que cò que d’aucuns damadan d’un costat es estat fach de l’autre. Per res que las gents aiman mielhs criticar que far (o perpausar).
@CCCCXXVIII óc, comenci de n'aver sadol :(
@Quenti
Dins totas « las associacions » i a queu problemí de monde que venen per « consomar », jamai per aidar, perpausar o far.
@CCCCXXVIII bah, aqué es mai marrit, lo trabalh es fach, manca pas de lo consomar. Lor demandi pas d'ajuda, per aqueste projècte almens. Pensi qu'aquò s'ajusta al efècte "ret" amai, òm utiliza un ret per sos utilizaires mai que mai.
Lu trabalh es fach es ben fach. Aquò deu te far plen contentament, aures.
Los autres, daissa los ente son, los dos pès dins la gaulha de la lur connaria.
@CCCCXX 1000 VIII Fa cagar...per Firefox, me demandi se un còp acabada la traduccion, lo monde l'utilizará (sabi jamai, en carcinòl e agenés es á al futur 3P non pas à, sabi pas s'ai lo drech d'escriure aital ^^)...
@Quenti
I a 10 d’aquò — faiçon « vielhs cobilhs » — quante dubriguí mon ciberquasernet, prenguí Nireblog, que l’interfaça eriá dins la linga d’aur.
Emai quò siguesse pas dins mon dialecte. Eriá uròs de lu tener, nonmàs per far viure lu chause.
Dins ‘queu temps — ai 150 ans — i aviá un fòrum « occitan » ente am trabalhat per virar l’interfaça de WordPress. La resulta eriá òrra, tots los dialectes boirats.
Mai lu temps, fin finalament, nos fau trobar ‘n espací de benaise.
Faça ad un logiciau, de la vetz aime mielhs l’anglès que lu francès o l’òc, mai per un prenguí la linga esperanto.
Mas jamai irai far chiar lu o la que trabalhet ne’n li damandant « mon dialecte, mon dialecte ».
M’an totjorn dich « se tu ses pas uròs, marcha ò far te-mesma ».
@CCCCXXVIII exactament, es per aquò qu'aimi lo logicial liure. L'occitan i es pas ? Bah, zo fau ! Ieu que parli lengadocian, me seriá facil de dire que cal escriure en Occitan "General", de còps o fau pas, per Mastodon, ai daissat de "siasque" perque, perque ^^ Los que reclaman lor dialèctes, bah es aquò reclaman, i a de plaça per eles, pòdon nommar lors fichièrs "oc_prv" se vòlon m'en foti, seriái content per eles. Al moment de se sortir los dèts, manca de monde ^^
@Quenti
E per los occitans, los sòus que vau veire de las vetz son pus ad un atge que los raseus sociaus an ‘n’utilitat.


text:
O « lo festenau dau roston », o beleu « lu festenau dau biron », afe, sem totjorn lu colhon d’un autre, adonc, seretz pas perdut per trobar coma virar lu titre d’aqueu libre.
‘Queu libre, lu trobí au bujadomatique, pausat dins la p’ita nicha que lu monde i laissa daus libres vielhs e mai que tot los tesmonhs dau Jeroboam que i pausan lurs papierons.
Afe, ‘queu ‘vendres, i a un libre « le Festival de la couille & autres histoires vraies » dau Chuck Palahniuk. Segur que lu titre, afe, comprenetz que… sens parlar de la cuberta que montra ‘na vielha cofada de bigodis lu cuòu pausat dins un canapet e un masle meitat nut sieitat sus ‘na chadiera.
Lu libre eriá per me, de segur.
E ne’n comencí la legida.
Son de las novelas, que l’estile es moderne, sus la societat americana. Coma l’autor es lu dau « Fight Club », sem de las vetz apres ne’n entendre parlar. Lu tema es un pauc lu mesma que dins lu « Fight Club » — ai vust nomàs lu filme — qu’es de dire que ‘quò se parla daus liams de mens-en-mens aisat dintra los umans, per çò que podem ‘pelar uman de nos jorns dins ‘na societat mai d’una vetz espotida per la megamachina.
Afe, ‘queu boiradís, maitat imaginat, maitat vita vertadièra es agradiu de legir e balha lu fuòc de viure.
Mas, ai ben dich que lu trobí « au bujadomatique », adonc, un luòc ente pòde avieisar lu monde moderne e mesurar la distança que m’escarta d’estre un vielh cobilhs. Aquela distança es de mai en mai reducha, ai paur.
Au bujadomatique, doas femnas erián apres purar que « i a pas de wifi de disponible » aquò pòt pas se concebre, ‘nam sus la luna, non ? Mas alòòòòòòòò ! E, seconda rason de s’esmangonhar « i a pas de prisas per branchar lu porta-onda ». Coma dirián los occitans oficiaus « quina escandal ! ». Coma quò se ditz en Lemosin « paubre monde ! ».
Afè, eriá apres legir mon festivau que dins la rua, i aguet ‘na proceci’. Beleu ‘na desena de pitits vielhs e de p’itas vielhas après permenar ‘na crotz catolica, entrepanada. Vòle dire aquí que sus la crotz e dessos, tot lu buesc eriá cubert de pitits pans. Beleu un chause rasle per la festa daus mòrts.
Pòtas portairitz
D’un Gesús entrepanat
‘Gleisa de jòia.
E sus lu bassuelh dau bujadomatique, faça ad aqueu cortegí, lu festivau se balhava de legir…
Passada la bujada, i a mon clessau de legums a anar charchar. L’endrech es barrat. La rua ente es situat lu cafe-becana — e lotjador daus clessaus — es la rua ente lu Jean Baptiste Poquelin, mai conegut sos lu chafre de Molière, passet un momint de sa vita. Qu’es maitot la rua ente i a lu darnier sex-shop de la ciutat.
E vei-me-quí apres tornar legir mon libre.
Davant lu sex-shop
« Festivau de la colha »
D’enquera ‘na vetz.
Que un « d’enquera un còp » per ‘chabar lu haiku seriá estat mai occitan oficiau, segur, mas aquò m’auriá beleu fach passat per çò que sei pas.
Fin finalament, mai l’ora de mai dins la nuech aguí lu temps de ‘chabar lu libre… coma ‘queu bilhet.
- « Le Festival de la couille et autres histoires vraies » dau Chuck Palahniuk (Bernard Blanc (traducteur)), chas Folio (>fr)


text:
bd2
25% dise ‘quò-quí, dise res.
😋
@CCCCXXVIII Diga l'amic. Auriás una idèa per far venir lo monde aquí al malhum ? 3 articles dins Lo Jornalet, e pauques efèctes 😥
malaurosadament non, quitament las gents francofones que coneisse per-d’aquí aiman mielhs demorar sus lu reseu de l’auseu blu.
@CCCCXXVIII aguèri ràbia l'autre jorn, un òme dins un grop, diguèt que caliá demandar l'OC a Facebook. Li diguèri que diaspora e Mastodon, èran a 100% en OC, me mandèt cagar a la vinha "estimi mai èsser sus FB amb mos amics"
iò legissí e comprene que tu ses un pauc ne’n ronha de veire que cò que d’aucuns damadan d’un costat es estat fach de l’autre. Per res que las gents aiman mielhs criticar que far (o perpausar).
@CCCCXXVIII óc, comenci de n'aver sadol :(
@Quenti
Dins totas « las associacions » i a queu problemí de monde que venen per « consomar », jamai per aidar, perpausar o far.
@CCCCXXVIII bah, aqué es mai marrit, lo trabalh es fach, manca pas de lo consomar. Lor demandi pas d'ajuda, per aqueste projècte almens. Pensi qu'aquò s'ajusta al efècte "ret" amai, òm utiliza un ret per sos utilizaires mai que mai.
Lu trabalh es fach es ben fach. Aquò deu te far plen contentament, aures.
Los autres, daissa los ente son, los dos pès dins la gaulha de la lur connaria.
@CCCCXXVIII Fa cagar...per Firefox, me demandi se un còp acabada la traduccion, lo monde l'utilizará (sabi jamai, en carcinòl e agenés es á al futur 3P non pas à, sabi pas s'ai lo drech d'escriure aital ^^)...
@CCCCXXVIII exactament, es per aquò qu'aimi lo logicial liure. L'occitan i es pas ? Bah, zo fau ! Ieu que parli lengadocian, me seriá facil de dire que cal escriure en Occitan "General", de còps o fau pas, per Mastodon, ai daissat de "siasque" perque, perque ^^ Los que reclaman lor dialèctes, bah es aquò reclaman, i a de plaça per eles, pòdon nommar lors fichièrs "oc_prv" se vòlon m'en foti, seriái content per eles. Al moment de se sortir los dèts, manca de monde ^^


text:
Euristica
L'euristica (del grèc ancian eὑpίσkw, eurisko, « tròbi ») es un tèrme de didactica qui significa « l'art d'inventar, de far de descobèrtas ». Se nomena euristica la capacitat d'un sistema per a realizar de forma immediata innovacions positives per als seus fins.
La capacitat euristica es un trach caracteristic dels umans. D'aquel punt de vista se poíria descriure coma l'art e la sciéncia de las descobèrtas e de la invencion o de resòlvre de problèmas mejans de la creativitat e la pensada laterala.
L'etimologia d'"euristica" es la meteissa qu'aquela del mot eureka, l'exclamacion atribuida a Arquimèdes dins un episòdi tan famós coma apocrif. Quand es utilizat coma substantiu, es l'art o la sciéncia de la descobèrta, una disciplina susceptibla d'èsser un camp de recerca. Quand s'utilisa coma adjectiu, se referís a de causas mai concrètas, com estratagias euristicas, règlas euristicas o sillogismes e conclusions euristicas. Es evident qu'aqueles dos usatges son intimament ligats perque l'euristica sovent prepausa d'estratagias euristicas que guidan la descobèrta.
La popularizacion del concèpte se deu al matematic George Pólya, amb son libre Cossí lo resòlvre (How to solve it). Avent estudiat un fun de demostracions matematicas dempuèi jove, voliá saber cossí los matematicians i arriban. Lo libre conten l'ensems de recèptas euristicas qu'ensejavan d'ensenhar a sos escolans de matematicas. Quatre exemples extrachs d'aquel illustran lo concèpte melhor que cap aure definicion:
- Se capitas pas a comprendre un problèma, dessenha un esquèma.
- Se tròbas la solucion, fas coma se ja l'auriás e cèrca de veire çò pòdes deduire d'aquela (rasonament cap enrè).
- Se lo problèma es abstrach, ensaja d'examinar un exemple concrèt.
- Ensaja d'abordar d'en primièr un problèma pus general (es la "paradòxa de l'inventor": Lo subjècte mai ambiciós es aquel qu'a mai d'astre de succès).
Matematica[modificar | modificar la font]
En matematica, l'euristica existís dempuèi la Grècia Antica. Mas, la formalizacion e lo naut gra de rigor en matematica minora importància de l'estudi de la descobèrta, avent alara mai d'interès per la psicologia. Pasmens qu'existís lo camp de la teoria de la demostracion, çò qu'a res a veire amb trobar d'esquèmas de demostracion o de règles per resòlvre las demostracions dels teorèmas.
Psicologia[modificar | modificar la font]
En psicologia l'euristica es en relacion amb la creativitat e se prepausèt que siá la règla simpla e eficienta per orientar la presa de decisions e per explicar dins un plan practic cossí las personas capitaràn un problèma o resolveràn un problèma. Abitualament una euristica opèra quand un problèma es complèxe o lo problèma pòrta d'informacions incomplètas. En general, una euristica se pòt considerar coma una acorcha pels processus mentals actius e, alara, es una mesura qu'estalvia o sèrva las ressorsas mentalas. Las euristicas foncionan de fach dins la majoritat de las circonstàncias mas, pasmens, tanben pòt menar a d'errors sistematicas dins la presa de decisions o l'elaboracion d'ensags. L'ideacion de solucions euristicas sovent es lo començament d'un rasonament per analogia.
Un exemple d'acorcha mentala es l'usatge d'un estereotipe. Quand se jutja un individú se basant sus l'estereotipe d'un grop a que aparten, l'usatge de l'estereotipe pòt menar en una error, perque l'individú pòt èsser mai o mens representatiu de l'estereotipe.
Altras accepcions[modificar | modificar la font]
- Una teoria scientifica a una nauta valor euristica s'es capabla de generar de nòvas idèas o induire de nòvas invencions. Atal, pas que siá pertinent, es pas essencial que la teoria siá exacta.
- S'inspirant de Sartre; mercé a sa capacitat euristica, malgrat las predeterminacions geneticas e d'autres condicionaments, es probable que l'èsser uman (vaquí es l'aparenta paradòxa de la frasa) siá condemnat a èsser liure dels tèrmes que lo mitan li impausa.


text:
In Extremo Ai vis lolop Lyrics
Ai vist lo lop, lo rainard, lèbre
Ai vist lo lop, rainard dancar
Totei tres fasiàn lo torn de l'aubre
Ai vist lo lop, lo rainard, la lèbre
Totei tres fasiàn lo torn de l'aubre
Fasiàn lo torn dau boisson folhat
Aqui triman tota l'annada
Pèr se ganhar quauquei soùs
Rèn que dins una mesada
Ai vis lo lop, lo rainard, la lèbre
Nos i fotèm tot pel cuol
Ai vis lo lèbre, lo rainard, lo lop
See also:
JustSomeLyrics
9
9.31
Eugen Iustin Prognoza (cu Nasta) Lyrics
Alanis Morissette Not All Me Lyrics


text:
Noblesa
La noblesa (var. noblessa) es un estat ereditari tradicional qu'existís uèi dins fòrça païses (subretot las monarquias actualas o anterioras). Lo tèrme se referiá en primièr a las familhas o personas conegudas 1000 o "notablas" (en latin nobilis significa conegut, celèbre). Lo concepte de nobilitas s'aplicava en primièr a las familhas conegudas per son ancianetat. Mai tard, lo tèrme s'apliquèt a la classa sociala pus nauta (aprèp de la monarquia) de las societats premodèrnas. Sovent las familhas nòblas dispausavan del poder militar e economic.
A l'època actuala la majoritat dels títols nobiliaris son desconnectats dels poders de l'estat, mas demòran coma una forma de distincion del linhatge.
En França la noblesa feudala foguèt abolida a la Revolucion, tornèt jos forma de distincions ereditàrias al Primièr Empèri, puèi encara suprimida del drech positiu amb la IIIa Republica. Uèi portar de titres de noblesa es admés a títol onorific, sus la basa del decrèt del 24 de genièr de 1852 [1]. Los nòbles an una vida sociala rica dins la tòca de favorizar lors malhums de sociabilitat e d'ajuda e d'associacions lor son dubèrtas exclusivament coma entre autras en França l'ANF (Associacion d'entrajuda de la noblesa francesa).
En Espanha lo monarca contunha d'autrejar, dins qualques cases, de títols nobiliaris coma títol personal o eretables. [2]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)decrèt del 24 de genièr de 1858 [1]
- ↑ (es)LEY 33/2006, de 30 de octubre, sobre igualdad del hombre y la mujer en el orden de sucesión de los títulos nobiliarios. 31 d'octobre de 2006 BOE n° 260


text:
Empèri Otoman
L'Empèri Otoman (Osmanlı İmparatorluğu en turc modèrne), es un estat turc fondat per leis Otomans. Existent de 1299 a 1922, venguèt una dei poissanças majoras au Pròche Òrient puei en Euròpa après la presa de Constantinòble en 1453. Conoguèt un periòde d'expansion fins ai sègles XVI e XVII onte sei caps obtenguèron lo títol de Califa. A son apogèu, s'estendiá dei Balcans a la Peninsula Aràbia e de Siria a Argèria. Pasmens, lei sègles XVII e XVIII veguèron una crisi majora dau govèrn e una tièra de desfachas que van causar divèrsei pèrdas territorialas durant lo sègle XIX, especialament au Magreb, en Egipte e dins lei regions europèas de l'Empèri. Maugrat d'assais de refòrmas e de modernizacion durant la segonda mitat dau sègle XIX, lo declin contunièt e leis Otomans venguèron enemics d'estats aliats a França e au Reiaume Unit. Après lei Guèrras Balcanicas (1913), l'Empèri venguèt l'aliat d'Alemanha durant la Primièra Guèrra Mondiala e foguèt batut en 1918 entraïnant son afondrament definitiu e son explosion en divèrsei territòris.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La formacion de l'Empèri
- 1.2 L'apogèu de l'Empèri
- 1.3 Lei reviradas dei sègles XVI e XVIII
- 1.4 La fin e l'esclatament de l'Empèri
- 2 Organizacion politica
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Cultura
- 6 Bibliografia
- 7 Referéncias e nòtas
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Originas deis Otomans[modificar | modificar la font]
L'origina deis Otomans es probablament situada dins la tribú dei Kayi que fasiá partida dei Turcs Occidentaus qu'envaïguèron l'Iran e sa region au sègle XI. En 1224, èran installats dins la region orientala de Turquia modèrna a l'entorn de la vila d'Alat. Pròche de la frontiera ambé l'Empèri Bizantin, aqueu fèu desvolopèt donc sei capacitats militaras durant lo sègle XIII. Ansin, son armada se renforcèt e leis Otomans obtenguèron lor independéncia en 1299 durant lo rèine d'Osman Ièr Gazi. Fondant sa din 1000 astia dins lo corrent d'aquel eveniment, capitèt de prendre la vila bizantina de Bursa que venguèt sa capitala.
Fondacion de l'Estat Otoman[modificar | modificar la font]
La fondacion de l'Estat Otoman foguèt l'òbra dau fiu e successor d'Osman Ièr Gazi. D'efèct, dich Orhan Gazi, aqueu darrier organizèt una administracion, bateguèt moneda e creèt una armada professionala formada d'un còrs d'infantariá e d'un autre de cavalariá. Dins leis afaires estrangiers, gràcias a una politica abila, capitèt de conquistar lo Principat musulman de Karesi (1335-1345) e d'aprofichar lei luchas e divisions de l'Empèri Bizantin per s'emparar de Íznik (1331) e de Ízmit (1337).
Son successor, Murad Ièr (1360-1389), prenguèt lo títol de sultan. Persuadit que Constantinòble èra encara una posicion defensiva fòrça solida per sei fòrças, decidiguèt de contornejar la vila per anar en Euròpa. En 1361 o 1362, conquistèt Andrinòple que venguèt sa capitala europèa. Intervenent pus luench en Bulgaria, deguèt faciar una coalicion formada per lei rèis d'Ongria, de Bòsnia, de Serbia, de Valaquia e de Bulgaria. Venceire en 1363 e en 1371, Murad esquichèt seis adversaris a la batalha de Kosovo en 1389 e poguèt annexar la màger part de Serbia.
Leis invasions de Tamerlan[modificar | modificar la font]
Bayezid Ièr Yildirim foguèt lo successor de Murad Ièr. La premiera partida de son rèine (1389-1402) foguèt consacrada a l'organizacion dei províncias asiaticas deis Otomans. Enterin, de campanhas militaras aguèron luòc en Euròpa, en direccion d'Ongria, de Bosnia, de Valaquia e còntra Constantinòble, e en Asia vèrs l'Eufrates. En 1396, obtenguèt un succès decisiu còntra una coalicion de país europèus que lo permetèt d'ocupar la màger part de Grècia. Pasmens, aquela expansion entraïnèt de problèmas per assegurar la defensa de l'empèri. Ansin, en 1402, lei fòrças otomanas foguèron esquichadas per lei Mongòls de Tamerlan. Bayezid foguèt capturat e moriguèt en captivitat. Gràcias a lor victòria, lei Mongòls ocupèron totei lei regions asiaticas de l'Empèri Otoman que se repleguèt sus sei territòris europèus.
La restauracion dau Sultanat Otoman[modificar | modificar la font]
Après l'ocupacion de la màger part dau Sultanat, la restauracion de la poissança otomana foguèt l'òbra de sei dos successors. D'efèct, la captivitat e la mòrt de Bayezid Ièr entraïnèt una guèrra civila entre sei tres fius. Son venceire foguèt Memed Ièr que reinèt de 1413 a 1421. L'eliminacion de sei fraires inaugurèt la lèi de succession dau tròne otoman que permetiá l'assassinat deis autrei candidats. Après aqueu succès, Memed Ièr capitèt de reconquistar Anatòlia après dotze annadas de combats.
Son fiu Murad II (1421-1451) aguèt un rèine guerrier que permetèt ais Otomans de replegar leis armadas crestianas vèrs lei Balcans e l'Euròpa Centrala enterin que lo rèsta de l'Empèri Bizantin èra enceuclat. Dins aquò, lei premiereis operacions militaras dau periòde foguèron malaisadas per leis Otomans batuts a Belgrad. La situacion cambièt en 1444 a Varna (1444) puei au Kosovo onte lei Crestians subiguèron doas desfachas grèvas. Aqueu darrier succès permetèt l'ocupacion dei Balcans per leis Otomans e alunchèt Constantinòble dau rèsta deis estats crestians preparant sa conquista dos ans après.
L'apogèu de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La conquista de l'Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après lo periòde de Murad II, lo rèine de son fiu Memed II (1451-1481) veguèt l'afirmacion de l'Empèri entre lei poténcias majoras d'Euròpa. D'efèct, lo Sultan novèu foguèt l'autor d'una òbra importanta ai nivèus militar e legislatiu. Ansin, de 1453 e 1461, capitèt de conquistar lei rèstas de l'Empèri Bizantin que sa capitala, Constantinòble, foguèt presa en 1453. Puei, après la mòrt de Jan Hunyadi en 1456, la resisténcia crestiana dins lei Balcans demeniguèt fòrtament entraïnant una tièra de conquistas dins la region fins a 1467. Enfin, Crimèa deguèt venir vassau deis Otomans enterin que lei marchands de Gènoa perdeguèron totei sei basas sus lei còstas de la Mar Negra. Au nivèu legislatiu, Memed II desplacèt sa capitala a Constantinòble e organizèt la societat de l'Empèri. Lei Crestians obtenguèron de libertats importantas e divèrsei Glèisas (grèga, armènia...) foguèron organizadas per lo poder otoman. Ansin, foguèt codificada la division de la populacion entre de grops religiós possedent una autonomia relativa. Enfin, foguèt tanben promulgat lo premier còde de lèis turcas.
Lei rèines de Bayezid II e de Selim Ièr[modificar | mo ff6 dificar la font]
Lei rèines de Bayezid II e Selim Ièr marquèron un periòde d'expansion novèla de l'Empèri Otoman que son cap venguèt califa durant lo rèine dau segond. D'efèct, Bayezid II (1481-1512) adoptèt una politica relativament pacifica en Euròpa e en Asia. De tractats foguèron signats ambé lei Mamelocs (Egipte), Iran, Ongria e Venècia.
En 1512, foguèt rebutat per son fiu Selim Ièr (1512-1520) sostengut par l'armada. Atacant l'Iran e l'Egipte, capitèt de prendre Tabriz puei de conquistar l'Anatolia sud-orientala. En 1516, dirigiguèt una campanha còntra lei Mamelocs e s'emparèt d'Alèp, de Damasc e de Jerusalèm. Lo 22 de genier de 1517, la batalha dau Mont Mugattam s'acabèt per la desfacha finala dei Mamelocs. Lo cherif de La Mèca reconoguèt la supremacia deis Otomans dins la proteccion dei Luòcs Sants de l'Islam e lo califa abassida foguèt capturat. Ansin, lo sultan Otoman prenguèt la carga de Califa e sa familha poguèt revendicar l'autoritat suprèma sus lei musulmans.
Lo rèine de Soliman[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Soliman I èr (1520-1566) marquèt l'apogèu de l'Empèri Otoman que venguèt la poissança majora d'Euròpa e recebèt seis institucions definitivas. D'efèct, servits per de generaus e de diplomatas remarcables, Soliman realizèt unei conquistas e venguèt l'arbitre deis afaires europèus. Una tièra de campanhas militaras permetèron la conquista de Tunis e d'Argier (1516), Belgrad (1521), de Ròdes (1522), de Buda après la victòria de Mohacs (1526) e sei fòrças agantèron lei barris de Viena en 1529. De mai, l'Empèri concluguèt una aliança ambé França qu'èra tanben l'enemic de l'Ostau dei Habsborg. Au nivèu interior, lo periòde de Soliman foguèt caracterizat per una activitat arquitecturala que veguèt la construccion de mosquetas a Istambol e a Andrinòple.
Son fiu e successor, Selim II (1566-1574), foguèt un prince gaire capable qu'abandonèt l'exercici dau poder a son vizir Mehmed Pasa Sokollu. Aqueu darrier capitèt de cochar lei Crestians de Chipre e d'agrandir l'Empèri fins a la Mar Caspiana. Puei, lo rèine de Murad III (1574-1595) veguèt lei conquistas de Georgia e de Lorestan marcant l'apogèu territoriau d'un Empèri que seis institucions acomençavan de presentar de signes de declin.
Lei reviradas dei sègles XVI e XVIII[modificar | modificar la font]
La crisi deis institucions otomanas[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVI foguèt caracterizat per una crisi prefonda deis institucions otomanas qu'entraïna un afebliment dau poder e una diminucion dei capacitats militaras de l'Empèri. Ansin, lo Harem venguèt lo luòc centrau deis intrigas politicas e de l'exercici dau poder. De mai, l'armada, especialament leis unitats de la gàrdia imperiala (Janissaris), an pres un ròtle major dins la succession e lo mantenement dau Sultan. Enfin, après la descubèrta d'America, lo centre dau comèrci mondiau s'alunchèt de l'Orient Pròche que perdeguèt sa posicion estrategica marcant lo començament d'un declin economic de l'Empèri.
Lo rèine dau Sultan Memed III (1595-1603) foguèt donc caracterizat per l'influéncia de sa maire que foguèt lo cap reau dau govèrn. Son successor Amed Ièr (1603-161 1000 7) assaièt de reprendre son autoritat mai mau capitèt d'enraiar lo desvolopament de la corrupcion. Foguèt tanben obligat d'arrestar lo conflicte europèu per la signatura de la patz de Zsitvatorok (1606) que reconoguèt lo statu quo entre Otomans e Imperiaus. Durant lei rèines de sei successors, Mustafa Ièr (1617-1618) e Osman II (1618-1622), sei tendéncias s'accentuèron e l'armada acomencèt dins leis afaires de succession dau tròne. Contunièron durant lei premiereis annadas dau rèine de Murad IV (1623-1640) que restabliguèt l'òrdre per una politica de repression implacabla. Obtenguèt egalament lei darriers grands succès militars de l'Empèri dins lo corrent d'una guèrra còntra Pèrsia (presa de Bagdad en 1638).
Pasmens, sei successors foguèron pas capables de dirigir lo país abandonant la màger part dau poder au Harem, ai ministres e ai janissaris. Ansin, a partir de 1656 fins ais annadas 1710, lo poder es dirigit per lei vizirs de la familha Koprulu que capitèron de mantenir la poissança deis Otomans maugrat de reviradas coma lo sètge de Viena en 1683. De mai, Russia es venguda un enemic perilhós per lei territòris nòrd de l'Empèri. En 1699, lo tractat de patz de Karlowitz marquèt son premier reculament en Euròpa au profiech d'una coalicion d'estats europèus (Àustria, Russia, Venècia e Polonha-Lituània).
Lei desfachas dau sègle XVIII[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVIII foguèt un periòde marcat per una tièra de desfachas per l'Empèri que sa crisi foguèt encara renforçada per l'abséncia d'un sultan pron poderós per s'impausar còntra lei faccions diferentas de sa Cort. Ansin, lei reviradas militaras se succediguèron durant tot lo sègle enterin que lo comèrci otoman èra menaçat per l'expansion d'aqueu dei país europèus.
D'efèct, maugrat la reconquista de Morea en 1715, leis Otomans mau capitèron a l'entorn de Corfo. Perdeguèron Temesvar (Timisoara) en 1716 e Belgrad en 1717. Aquelei pèrdas foguèron confirmadas per la patz de Passarowitz en 1718. Lo conflicte de la fin deis annadas 1730 foguèt pus equilibrat gràcias a una intervencion diplomatica de França mai Azov venguèt russa. En revenge, leis Otomans foguèron tornarmai batuts per lei Rus durant la guèrra de 1768-1774. Crimèa venguèt un protectorat rus. Enfin, entre 1788 e 1792, una guèrra còntra l'aliança d'Àustria e de Russia comencèt d'un biais desastrós per lei Turcs. Pasmens, lo començament de la Revolucion Francesa obliguèt Àustria d'arrestar lei combats e d'acceptar un patz sensa cambiament territoriau en 1791. Gràcias au sostèn diplomatic britanic, leis Otomans poguèron donc resistir ai Rus qu'obtenguèron solament Crimèa e Bessaràbia.
La fin e l'esclatament de l'Empèri[modificar | modificar la font]
L'independéncia deis estats maugrabins[modificar | modificar la font]
L'extension e la creissença dau comèrci dei país crestians d'Euròpa isolèron pauc a pauc lo Magreb dau rèsta de l'Empèri. Tre la fin dau sègle XVI, l'influéncia dei marchands francés, britanics e olandés causèt un declin accelerat de la preséncia otomana dins lo nòrd d'Africa. Leis estats de Tunis e d'Argier venguèron donc independents dins lo corrent dei sègles XVII e XVIII. Ansin, au començament dau sègle XIX, lei guèrras navalas entre estats europèus e reiaumes d'Africa dau Nòrd regardavan pas l'Empèri Otoman. Foguèt egalament lo cas de l'invasion francesa d'Argièr en 1830.
Leis assais de reformas[modificar | modificar la font]
Lo sègle XIX veguèt de sultans diferents assaiar de reformar l'organizacion de l'Empèri. Aqueu movement se debanèt principalament sota lei rèines de Mamud II (1808-1839) e d'Abdulmecid Ièr (1839-1861). Va permetre un transformacion prefonda deis estructuras de l'Empèri.
D'efèct, aprofichant lei trebols causats per la Revolucion Francesa, Selim III (1789-1807) assaièt d'introdurre una premiera tièra de reformas. Pasmens, sa politica se turtèt a l'oposicion dei militars e dei religiós. Foguèt donc rebutat e assassinat en 1807. Aprofichant lo desvolopament de trebols grèus dins l'Empèri après aquel assassinat, Mamud II (1808-1839) poguèt per la seguida adoptar un premier ensems de reformas. Abandonèt lo palais de Topkapi ocupat per la dinastia dempuei lo sègle XV, donèt un estatut novèu a sei ministres que lor ròtle venguèt similar ai ministres deis autrei govèrns europèus. Puei, en 1826, s'ocupèt dau cas dei fòrças armadas. Lei Janissaris foguèron executats après una revòuta organizada per lo Sultan e una armada novèla foguèt organizada segon lo modèl europèu.
Aquò permetèt a sei successors, Abdulmecid Ièr (1839-1861) e Abdulaziz (1861-1876), de realizar un ensems de reformas pus importantas. D'ara endavant, lei diferents ciutadans de l'Empèri, musulmans o non, foguèron considerats coma egaus, la justícia venguèt identica per cada abitant, l'impòst foguèt pagat directament a l'Estat... etc. D'autra part, l'administracion anciana dei províncias foguèt transformada en prefondor ambé l'abolicion de cargas de pachas au profiech de governadors nomats per lo govèrn. Lei mercats d'esclaus negres foguèron tanben enebits.
Leis insurreccions nacionalas[modificar | modificar la font]
Maugrat lei reformas realizadas durant lo sègle XIX, l'Empèri Otoman foguèt victima dau desvolopament dau nacionalisme entre lei pòples europèus. Acomença de se manifestar tre lo començament de transformacions enregadas per Mamud II. Va venir rapidament la causa principala de sa desagregacion. D'efèct, cada país vengut independent venguèt un fogau anti-turc e lo ponch de partença de nacionalisme novèu entre lei pòples vesins. De mai, lei movements nacionalistas dei populacions crestianas (Grècs, Sèrbes...) podián tanben obtenir aisadament lo sostèn de país occidentaus.
Ansin, la màger part deis insurreccions de populacions musulmans mau capitèron e s'acabèron per de victòrias, mai o mens malaisadas, per leis Otomans. Per exemple, foguèt lo cas de la revòuta de Osman Pazvandoglu en Bosnia (1796-1807) o d'aquela dau pacha Ali de Tebelen en Albania (1803-1822). En revenge, l'eissida deis insurreccions de populacions europèas foguèt generalament diferenta. Ansin, de 1804 a 1830, la question sèrba foguèt un ponch essenciau de la diplomàcia europèa e lo país obtenguèt l'estatut de territòris vassaus de l'Empèri amb una autonomia importanta.
Puei, dins leis annadas 1820, se debanèt la guèrra d'independéncia grèga. Acomençat en 1821 per la crida de l'arquevèsque de Patras, lo conflicte s'agravèt en 1822 après unei chaples de Turcs e de Grècs. Leis 1000 Otomans ocupèron lei vilas principalas de Morea e lei Grècs obtenguèron lo sostèn de Russia fins a la signatura dau tractat d'Akkerman que donèt lo protectorat de Valaquia e Moldàvia ai Rus. Abandonats per son aliat, lei Grècs capitèron adonc d'obtenir l'ajuda de França e Anglatèrra que destruguèron la flòta turca a Navarin (1827). En 1828, Russia s'impliquèt tornarmai dins la guèrra e prenguèron Andrinòple e Erzurum menaçant Trebizonda. Ansin, en 1830, l'Empèri deguèt reconóisser l'independéncia grèga e lo drech per lei Rus de s'installar sus lo Danubi.
Après Grècia, foguèt lo torn d'Egipte qu'obtenguèt son independéncia en 1833 e lo contraròtle de Siria e de Palestina. Una guèrra novèla aguèt luòc per la seguida entre 1839 e 1841 que permetèt au sultan de reprendre aquelei doas regions. Puei, maugrat la victòria turca durant la Guèrra de Crimèa (1854-1856), lei movements nacionalistas, sostenguts per Russia o Àustria, contunièron. Ansin, en 1860, Valaquia e Moldàvia s'uniguèron per crear Romania maugrat l'oposicion dau Sultan. Enfin, la formacion de Bulgaria, que venguèt independenta en 1908, entraïnèt la pèrda de la màgert part dei territòris europèus de l'Empèri. Aqueu movement foguèt renforçat per leis iniciativas de país europèus coma Russia e França. Lo premier averèt una novèla guèrra en 1877 e lo segond ocupèt Liban en 1860 per ajudar la formacion d'una província autónoma e Tunisia onte foguèt establit un protectorat (1881).
La Premiera Guèrra Mondiala e l'esclatament de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Leis annadas 1900 e 1910 foguèron un periòde de crisi grèva per l'Empèri que sa participacion a la Premiera Guèrra Mondiala va causar son explosion e sa disparicion.
D'efèct, en 1908, se debanèt la Revolucion dei Turcs Joves que l'objectiu èra de modernizar tornarmai l'Empèri. Desvolopant lo nacionalisme turc, foguèron pas capables de s'opausar a l'annexion de Bosnia per leis Austrians e a l'invasion de Libia per leis Italians. Puei, entre 1912 e 1913, l'Empèri perdeguèt la màger part dau rèsta de sei territòris europèus a l'eissida dei Guèrras Balcanicas.
Lo sultanat perdeguèt adonc son poder e lo contraròtle dau país èra sota la direccion d'un triumvirat que negocièron una aliança amb Alemanha pendent la Premiera Guèrra Mondiala. Pasmens, la guèrra veguèt una tièra de desfachas otomanas. Ansin, en genier de 1915, una expedicion còntra Suèz mau capitèt. En mai de 1915, una partida d'Anatòlia foguèt ocupada per lei Rus. En Iraq, lei Britanics, maugrat la desfacha de Kut-al-Amara en 1916, avancèron pauc a pauc vèrs lo nòrd dau país. La situacion sus lo frònt palestinian e sirian foguèt similara e caracterizada per de progrès britanics malaisats vèrs lo nòrd. A partir de genier de 1918, la resisténcia dei fòrças otomanas demeniguèt e l'Empèri foguèt pas capable d'aprofichar la Revolucion Russa per se restablir. En 1918, la capitulacion de Bulgaria menacèt sa frontiera nòrd e deguèt acceptar l'armistici de Modros. En aost de 1920, lo tractat de Sèvres marquèt la dissolucion de l'Empèri que foguèt proclamada per lo govèrn novèu de Mustafa Kemal lo 1èr de novembre de 1922.
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
Lo sistèma d'organizacion politica de l'Empèri èra relativament simple. Èra basat sus doas dimensions que la premiera èra l'administracion civila e la segonda lei fòrças armadas. Lo sultan ocupava la cima d'aquela organizacion e èra ajudat per un govèrn e de governadors de províncias.
La direccion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Lo Sultan[modificar |  modificar la font]
Lo Sultan èra l'autoritat suprèma de l'Empèri dins lei domenis administratius, militars, economics e, a partir de la premiera mitat dau sègle XVI, religiós. Èra ajudat per un ensems de conselhiers e de ministres que forman lo Divan, que foguèt remplaçat per un govèrn vertadier au sègle XIX, e teniá una administracion fòrça descentralizada per contrarotlar lei províncias.
Pasmens, en realitat, l'autoritat dau Sultan èra limitada. Foguèt principalament lo cas au nivèu de l'administracion de províncias onte lei governadors èran capables d'agir d'un biais quasi independent. De mai, un nombre important de sultans èran de sobeirans relativament febles en fàcia de la poissança de certanei ministres, de membres dau Harem o dei Janissaris.
La succession imperiala se debanèt de tres biais diferents segon lei periòdes. Au començament de la dinastia otomana, la succession aviá luòc entre lei fius dau sultan decedit. Entraïnava generalament una guèrra civila corta e l'eliminacion dei vencuts per lo sultan novèu. Aqueu periòde s'acabèt durant lo rèine de Soliman e foguèt remplaçat per un sistèma de primogenitura. Lei fius dau Sultan demoravan dins lo Harem fins a la mòrt de lor paire. Aquò permetèt d'empachar la formacion de faccions capablas de rebutar lo paire o la naissença d'un eiretier suplementari. Lo successor imperiau èra lo fiu màger que, generalament, assassinèt lo rèsta de sei fraires per assegurar son poder. Aqueu sistèma demorava fins au sègle XVII onte foguèt adoptada la succession per agnacion primogenic : premier, lei successors d'un sultan èran sei fraires puei, après lor mòrt, sei fius.
Lo govèrn[modificar | modificar la font]
Lo govèrn de l'Empèri aguèt doas formas principalas. La premiera foguèt lo Divan que foguèt dich la Pòrta a partir dau sègle XVII. La segonda foguèt un govèrn dau tipe europèu que faguèt son aparicion dins lo corrent dei reformas dau sègle XIX.
Au començament de la dinastia, lo Divan èra compausat per leis Ancians de la tribú deis Otomans. Sa composicion foguèt modificada pauc a pauc au profiech deis elèits militars, politicas e religiosas. Sa direccion foguèt donada a un Grand Vizir a partir deis annadas 1320. Aqueu darrier aviá un poder fòrça important, quasi sensa limit, e foguèt au sègle XVI lo cap vertadier de l'Estat. Aqueu sistèma demorava fins a 1908 quand la Revolucion transformèt l'Empèri en monarquia constitucionala. Un govèrn e un parlament foguèron creats fins a la desfacha de 1918.
Lei governadors[modificar | modificar la font]
L'administracion imperiala dei províncias èra organizada d'un biais fòrça descentralizat. Ansin, un nombre important de governadors nomats per lo sultan avián una autonomia fòrça granda e lo liame de va 4a9 ssalitat ambé lo Sultan venguèt de mai en mai teoric. Puei, dins certanei cas, aquela autonomia se transformèt en independéncia coma en Egipte, en Argeria o en Tunisia.
Lei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas èran lo pielon principau dau poder otoman. Ansin, au començament ff8 de la dinastia, foguèt l'otís de l'extension e de la formacion de l'Empèri. Pionieras dins l'utilizacion d'armas modèrnas coma l'artilhariá, patiguèt dau declin imperiau. D'efèct, sei còrs d'elèit, especialament lei Janissaris, participèron ai complòts de la Cort enterin que lo nivèu generau dei tropas demeniguèt. A la fin dau sègle XVII, lei signes d'aquela pèrda de capacitat apareguèron durant lei combats còntra lei fòrças crestianas. La tendància contunièt au sègle XVIII fins ais assais de modernizacion realizats au sègle XIX. Pasmens, l'armada otomana mau capitèt de defendre l'Empèri e son afondrament en 1918 annoncièt la fin de la dinastia.
Economia[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
La conoissença de la demografia es relativament malaisada en causa de l'abséncia de donadas precisas. D'efèct, lo premier recensament aguèt luòc solament entre 1881 e 1893. Pasmens, durant l'Edat Mejana, l'Empèri foguèt un país amb una populacion importanta estimada a aperaquí a 15 milions d'abitants au sègle XVI. Per la seguida, seriá situada entre 20 e 30 milions fins au començament dau sègle XIX. Vèrs aquela epòca, l'Empèri foguèt distanciat per leis autrei poissanças europèas principalament en causa de sei pèrdas territorialas. Ansin, lo recensament de 1893 obtenguèt una populacion de 20,9 milions d'abitants que demeniguèt encara après l'independéncia de Bulgaria e lei desfachas dei Guèrras Balcanicas en 1913.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Lei transpòrts èran un domeni que foguèt generalament de la responsabilitat deis autoritats. Lo nivèu de desvolopament e de qualitat evoluciona donc segon l'eficacitat dau govèrn. Lo ret de transpòrts, terrèstres o maritims, conoguèt donc divèrsei periòdes malaisats. 1000 p>
Avans la Revolucion Industriala, lei transpòrts terrèstres èran realizadas per un sistèma de caravanas. Pasmens, sa seguritat foguèt menaçada a partir dei sègles XVI e XVII per una tièra de revòutas. Ansin, la qualitat dei transpòrts terrèstres èra pus feble au sègle XVIII qu'au sègle XVI. Sus la mar, la politica otomana varièt en foncion dei sultans. Certaneis assaièron de crear una politica d'intervencion dau govèrn dins lo comèrci maritim enterin que d'autreis decidiguèron lo contrari.
La situacion cambièt au sègle XIX ambé l'aparicion dei premierei maquinas de vapor. Lei sistèmas de transpòrt dei regions europèas de l'Empèri e de sa capitala foguèron modernizadas. Pasmens, en causa d'un budget feble, leis Otomans poguèron pas bastir un ret desvolopat mai deguèron puslèu se concentrar sus un nombre limitat de linhas. Lei finanças èran generalament d'origina europèa donant un poder important a certaneis entrepresas d'Euròpa Occidentala coma Alemanha, Anglatèrra o França. De mai, lei formas ancianas de transpòrt continuèron d'existir, especialament dins lei regions aràbias de l'Empèri.
Agricultura[modificar | modificar la font]
Coma per la màger part deis autreis estats importants de l'epòca, l'agricultura èra lo centre de l'economia de l'Empèri Otoman. Son organizacion èra fòrça variada segon lei regions e sei legislacions. Pasmens, lo modèl principau, fònt de 40% de revenguts dau govèrn, èra aqueu d'un domeni pichon tengut per una familha. Certanei familhas èran tanben capablas de realizar una activitat d'artisanat, especialament dins lei Balcans. Aquela situacion demorèt fins au sègle XIX quand la Revolucion Industriala entraïnèt una modernizacion dins certanei regions. Permetèt una aumentacion deis exportacions mai causèron una crisi entre lei païsans qu'èran pas capables de crompar d'aparelhs modèrnes. De mai, a la fin de l'Empèri, leis exportacions estatsunidencas concurrencèron fòrtament lei produccions otomanas.
Indústria[modificar | modificar la font]
Au començament de la dinastia, l'indústria èra gaire presenta e seis esquèmas d'organizacion son mau coneguts. Son emergéncia aguèt luòc durant lo sègle XVI per lo sistèma de guildas. Aqueu darrier permetèt a l'indústria de demorar relativament dinamica. Puei, au sègle XVIII, foguèt melhorat per l'aparicion de guildas de fremas.
Au sègle XIX, la Revoluc 1000 ion Industriala entraïnèt l'aparicion d'unitats de produccion modèrnas utilizant de maquinas de vapor. Pasmens, en causa de la manca de capital, aquela modernizacion foguèt limitada e sa produccion represantava una fraccion febla de l'economia otomana. Ansin, lo sistèma de guilda èra totjorn dominant a la fin de l'Empèri.
Comèrci[modificar | modificar la font]
Lo comèrci otoman èra devesit entre un mercat interior qu'es mau conegut e un mercat internacionau que sei caracteristicas son conegudas gràcias ai donadas dei marchands d'Euròpa Occidentala. Lo premier èra lo pus important. Aguèt luòc a l'entorn dei centres urbans nacionaus e regionaus. Au començament de la dinastia e a l'apogèu de l'Empèri, lo comèrci internacionau èra principalament dirigit vèrs l'exportacion. Ansin, levat d'Istambol, la màger part dei pòrts otomans exportavan mai qu'importavan. La situacion cambièt a partir dau sègle XVIII. De mai, se lo comèrci e seis exportacions demoravan importants, lei principalei familhas de marchands èran d'ara endavant d'origina non musulmanas. Aquò permetèt una aumentacion deis exportacions a la fin dau sègle XIX mai causèt una pèrda d'influéncia dau govèrn centrau dins de regions coma Siria.
Religion[modificar | modificar la font]
L'Islam[modificar | modificar la font]
La religion oficiala de l'Empèri èra l'Islam sunnita. A partir dau sègle XVI, lo Sultan èra egalament Califa, es a dire cap de la communautat musulmana. Leis autreis tendàncias de l'Islam èran generalament toleradas mai de persecucions aguèron regularament luòc magerament còntra lei populacions chiitas. Per exemple, Selim I ordonèt lo chaple d'aperaquí 40 000 Chiitas anatolians.
La tolerància religiosa[modificar | modificar la font]
En fòra de l'Islam, lo Judaïsme e lo Crestianisme èran egalament autorizats dins l'Empèri ambé de limitacions. Lei principalas èran l'existéncia d'un impòst especiau per lei non-musulmans e de limitacions au nivèu juridics. Per exemple, lo testimoniatge d'un crestian podiá pas èsser retengut còntra un musulman. Pasmens, en causa dau nombre fòrça important de crestians dins l'Empèri, lo govèrn foguèt pas capable de realizar de campanhas de conversion eficaças. Ansin, preferiguèt integrar aquelei comunautats e una proteccion relativa existissiá. Son expression principala foguèt l'organizacion de clergats crestians que sei caps èran membres oficiaus de la Cort imperiala.
Cultura[modificar | modificar la font]
La cultura de l'Empèri Otoman èra constituida per d'ensems variats adoptats dins lei regions conquistas e per leis evolucions qu'i foguèron portadas. Ansin, es malaisat de definir una cultura « otomana » unica. L'aspècte multiculturau èra fòrça present, especialament a la Cort onte vivián un nombre important de personas d'originas e de religions diferentas.
Ansin, l'arquitectura otomana foguèt inicialament sota l'influéncia deis arts pèrsas, islamics e bizantins. A partir dau sègle XVIII, lei tendéncias europèas foguèron tanben presentas fins a la fin de l'Empèri. D'exemples de construccions classicas otomanas existissián dins la màger part dei vilas principalas coma Istambol, Edirme e egalament dins lei províncias d'Egipte, de Tunisia, dei Balcans e d'Ongria.
La musica èra tanben un aspèct major de la cultura otomana e un domeni important de l'educacion deis elèits. Coma per l'arquitectura, seis originas èran persanas, bizantinas e aràbias. Son principi èra similar a la musica europèa amb una organizacion a l'entorn de la ritmica. L'integracion de la musica europèa dins aqueu domeni foguèt diferenta segon lei regions entraïnant l'aparicion d'estils de musica regionaus diferents. De mai, certanei grops especiaus de la Cort, coma lei Janissaris, avián un estil de musica pròpri.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Karen Barkey, Empire of Difference: The Ottomans in Comparative Perspective (2008), 357 paginas.
- (en) Edward S. Creasy, History of the Ottoman Turks: From the beginning of their empire to the present time (1877), Edicions R. Bentley and Son.
- (en) Caroline Finkel,Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923 (2005), Edicions John Murray, ISBN 0-7195-5513-2.
- (en) Jason Goodwin, Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire, (2003).
- (en) Colin Imber, The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power (2002), Palgrave Macmillan, ISBN 0-333-61386-4.
- (en) Halil Inalcik e Donald Quataert, An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914 (1995), 1026 paginas.
- (fr) Dimitri Kitsikis, L'Empire ottoman, Presses Universitaires de France (1994), 3a edicion, ISBN 2-13-043459-2.


text:
Genèva
Genèva (en arpitan Geneva, en francés Genève) es la segonda vila de Soïssa e lo capluòc del canton de Genèva. La vila compta 185 524 abitants al començament de l'annada 2007. Son airal urban forma una aglomeracion transfrontalièra, lo bacin francovaudogenevés, que s'alarga sus lo canton de Vaud e los departaments franceses d'Ain e de l'Auta Savòia, per un total de 760 000 abitants.
Lo canton de Genèva compta 445 000 abitants. Genèva es la segonda plaça financièra de Soïssa.
Lo gentilici es genevés -esa.
Geografia[modificar | modificar la font]
Centre comercial, bancari, intellectual e universitari, la vila se desvolopa a l'endrech ont Ròse quita lo lac Leman e a la jonhença del flume amb Arva. Se tròba dins una conca, encastrada per los Voirons, lo Salèvi, lo Mont de Sion, lo Vuache (departament de l'Auta Savòia) e Jura (departament d'Ain), montanhas que se tròban totas sul territòri francés (parcialament per Jura qu'es en granda part en Soïssa).
Istòria[modificar | modificar la font]
Dins l'Antiquitat, la somission romana del país dels Allobròges interven en 121 avans J.-C. Genèva deven alara una avançada al nòrd de la província de la Gàllia transalpina. L'amainatjament d'un pòrt interven en 123-105 av. J.-C. La vila es alara constituida d'una pichoneta aglomeracion ont las demoranças son bastidas en fustas e en bardís. Genèva entra dins l'istòria en 52 av. J.-C., quand Juli Cesar menciona son passatge dins aquela ciutat (Genua) dins sos Comentaris sus la Guèrra de las Gàllias (De Bello Gallico). Volent empachar lo passatge dels Helvetes, Cesar copa lo pont sus Ròse. Quand Cesar s'aisa provisòriament amb sas tropas en 58 av. J.-C., l'opidum s'agrandiguèt encara devenent tre aquel moment una vila romana (vicus puèi civitas).
Per un diplòma de 1162, l'emperaire Frederic Barbarossa establiguèt l'independéncia dels evesques de Genèva coneguts coma princes de l'Empèri. Al començament del sègle XIII intervenguèt un tresen poder : l'Ostal de Savòia. Lo comte de Savòia s'apodera en 1250 del castèl del Borg de Forn.
Engatjada per son evesque als costats del duc de Borgonha dins la guèrra de Borgonha, Genèva es menaçada per los Soïsses après lor victòria e condamnada en 1475 a pagar une emenda importanta. Un tractat de 1526 entre Genèva, Bèrna e Friborg anonça la fin del poder de l'evesque e l'emergéncia d'una senhoriá autonòma. Los "Eidguenots", partisans dels Confedera 1000 ts, fan aprovar lo tractat per lo Conselh General lo 25 de febrièr.
A partir de 1526, de mercants alemands abrandan a Genèva las idèas de la Refòrma luteriana demest los comerçants geneveses que s'espandisson dins la populacion sos l'influéncia de predicadors coma Guilhèm Farèl.
La Refòrma es adoptada lo 21 de mai de 1536 en meteis temps que l'obligacion de mandar sos enfants a l'escòla. Genèva deven tre aquel moment lo centre del calvinisme e se tròba subrenomada la « Roma protestanta ». Arribat a Genèva en julhet de 1536, Joan Calvin aurà una granda influéncia, coma president de la Companhiá dels Pastors, sus tots los aspèctes de la vida genevesa. La republica proclamada sos lo nom de « Sobeiranetat de Genèva », ne redigís las Ordenanças de la Glèisa en 1541 puèi en 1543 los Edictes civils que serviràn de constitucion a la nòva republica.
Tre son aveniment en 1580, las atacas del duc Carles Emanuèl I de Savòia se multiplican. Genèva estend alara son aligança amb Solothurn, Zuric e França.
L'11 de decembre de 1602, l'ataca de nuèch dels Savoiards es desfacha per los geneveses e es demorada dins l'istòria sos lo nom d'« Escalade », e compelís lo duc a acceptar una patz duradora sagelada per lo tractat de Sant Julian lo 12 de julhet de 1603 que reconeis l'independéncia de la ciutat. Sus lo plan economic, de nombrós protestants italians mas subretot franceses doblan la populacion durant las annadas 1550 e donan un nòu dinamisme a la vila.
Lo sègle XVIII, economicament e culturalament florissent, es bolegat per de trebols politics que los contemporanèus li dison las « revolucions de Genèva ». Foguèron de rebellions entre los ciutadans (aristocratas e borgés) e lo pòble sens dreches.
Lo 15 d'abril de 1798, lo Tractat de Reünion intègra Genèva al territòri de França. A la fin d'agost, après èsser estada desvoluda a sa sobeiranetat e a sas aliganças, Genèva es causida per prefectura e capluòc del departament de Leman. Genèva deven alòr una vila francesa entre d'autras e sos abitants fan l'experiéncia del centralisme napoleonian. Mas la desfacha de l'armada napoleoniana li rend son independéncia.
Malgrat la crenta dels catolics soïsses adrech la « Roma protestanta » e als trebols qu'a conegut al sègle XVIII, l'estacament es sinhat lo 19 de mai de 1815.
La mission internacionala de la vila s'afortís particularament amb la fauriá del Comitat Internacional de la Crotz Roja en 1863 per Guilhèm Henri Dufour e après la Primièra Guèrra Mondiala : deven — en particular per l'acci 1000 on de Gustau Ador e William Rappard — lo sèti de la Societat de las Nacions en 1919. Après la Segonda Guèrra Mondiala, lo sèti europèu de l'Organizacion de las Nacions Unidas mai los de desenas d'organizacions internacionalas s'installan a Genèva, çò que serà profitable al desvolopament del torisme de lésers e d'afars. Amb l'arribada de las annadas 1960, Genèva es una de las premièras regions soïssas ont los movements xenofòbs e comunistas coneisson una certa escasuda, mas tanben lo tresen canton a acordar lo drech de vòte cantonal e comunal a las femnas.


text:
Mêson de Savouè
Famelye verésemblâblament nèssua des confins de la Champagne et de la Borgogne, la mêson de Savouè règnét a partir du XI° sièclo dessus la Savouè et lo Piemont, et de 1861 a 1946 dessus l'Italie. El recognêt por fondator Humbèrt Iér des Blanches Mans, comto de Môrièna (vers 985-1048).
Los comtos de Savouè et du Piemont[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
A partir de Pierro Iér (1078), los comtos de Savouè apondont lo titro de marquis de Turin. La mêson compte entre-mié sos membros los ples cèlèbros : Amèdê III (1103-1148), nèssu en 1095, môrt a Nicosia ; Amèdê V, dét lo Grant (1285-1323), nèssu u Borgèt (Savouè) en 1252, que ètendét sos Ètats en Italie ; Amèdê VI (1343-1383), nèssu a Chambèri en 1334, que acquerét tot lo Piemont ; Amèdê VIII, que abdicat en 1434, fut èlu Papa avouéc lo nom de Fèlix V u temps du schismo de Bâla, mas renonciét a la tiâra en 1449, por chavonar les troblos de l'Égllése ; Felipo II (1496-1497), nèssu a Chambèri en 1438. Los comtos de Savouè ont obtegnu la dignitât ducâla en 1416.
Lo royômo d'Italie[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Mâlgrât les enstabilitâts de son règno, lo veretâblo fondator de la mêson de Savouè modèrna est Châlo-Èmanuèl Iér lo Grant (1580-1630), nèssu en 1562, riér-petit-fely du dèrriér citâ. Il ut des dèscendents cèlèbros : Victor-Amèdê II, nèssu a Turin en 1666, môrt en 1732, que obtegnét, en 1720, la Sardêgne avouéc lo titro de rê ; Victor-Èmanuèl II, môrt en 1878, que fondat en 1861 lo royômo d'Italie, govèrnâ de 1900 a 1946 per son petit-fely Victor-Èmanuèl III pués per Humbèrt II tant qu'a la procllamacion de la Rèpublica italièna (10 jouen 1946).
La petita branche des ducs d'Aoûta, nèssua de Victor-Èmanuèl II, at balyê un rê a l'Èspagne : Amèdê Iér (1870-1873). De son fllanc, Èmon (1900-1948), en 1941, fut apelâ coment rê de Croacia (avouéc lo nom de Tomislave II), mas il volét pas prendre possèssion de ceti trôno, yô il arêt possu jouyés solament un rolo segondèro dessot lo controlo du sangllant Ante Pavelich.