text:
Vietnam
Vietnam (en vietnamian Việt Nam) es un país d'Asia del Sud-Èst. Confronta la Republica Populara de China al nòrd, e Laos e Cambòtja a l'oèst.
La siá capitala es Hanòi.
Lo gentilici es vietnamian -a.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Preïstòria
- 1.2 Originas de Vietnam
- 1.3 De l'Antiquitat a 1802
- 1.4 Vietnam de 1802 a 1940
- 1.5 Vietnam dempuei 1940
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Lei recèrcas arqueologicas datan lei vestigis umans pus ancians descubèrts dins la region d'aperaquí 500 000 ans (Homo erectus dins de baumas dei províncias de Lang San e de Nghe An). Lei traças pus ancianas de la preséncia d'Homo sapiens conegudas a l'ora d'ara datan de 16 000 ans.
Tre lo Paleolitic, se formèt una cultura locala dicha cultura de Son Vi que se mantenguèt fins au passatge au periòde mesolitic vèrs 12 000 av. JC. Foguèt remplaçada per la cultura de Hoa Binh de tipe mesolitic puei lei culturas neoliticas de Bac Son (10 000-8 000 av. JC), de Quynh Van (8 000-6 000 av. JC) e de Da But (4 000-3 000 av. JC).
Originas de Vietnam[modificar | modificar la font]
Leis originas de Vietnam son fòrça mau conegudas en causa de la manca de documents escrichs sus l'istòria anciana dau país. D'efèct, lo premier tèxte en vietnamian foguèt solament redigit en 1339. Quauquei fònts chinesas existisson mai permèton pas de conóisser leis eveniments anteriors au sègle III av. JC.
L'arqueologia permet d'establir la preséncia d'un nombre important de culturas umanas, installadas dins lo nòrd dau Vietnam actuau, que mestrejavan la metallurgia dau bronze. La pus anciana foguèt la cultura de Phung Nguyen entre 2000 e 1500 av. JC. Foguèt seguida per la cultura de Dong Dau (-1500-1000 av. JC), la cultura de Go Mun (1000-800 av. JC) e la cultura de Dong Son (1000 av. JC - 100 ap. JC). En parallèl, se desvolopèron la cultura de Sa Huynh 1000 av. JC - 200 ap. JC) e la cultura d'Óc Eo respectivament dins lo centre e dins l'extrèm sud dau territòri vietnamian actuau. A respèct dei culturas pus meridionalas, conoissián l'usatge dau fèrre.
Lei premiereis estats vietnamians se formèron probablament a partir dau sègle III av. JC. Dins lo sud, desvolopèron e entretenguèron de relacions comercialas amb Índia e China. Pasmens, en despiech de l'avança tecnologica e dau dinamisme dei reiaumes dau centre e dau sud, lo brèç dau Vietnam modèrne se troba dins la Vau dau Riu Roge. D'efèct, en 258 av. JC, un sobeiran dich Thuc Phan someteguèt l'estat de Van Lang, premier reiaume vietnamian fondat en 2877 av. JC segon una legenda, e fondèt lo reiaume d'Au Lac.
De l'Antiquitat a 1802[modificar | modificar la font]
Periòde chinés[modificar | modificar la font]
Lo reiaume d'Au Lac foguèt conquistat en 111 av. JC per lei Chinés de la dinastia Han. China annexèt la region fins au còl dei Nívols e ne'n gardèt lo contraròtle fins au sègle X.
Aquela dominacion chinesa foguèt mau acceptada per lei Vietnamians e mai d'una revòuta aguèt luòc. En particular, en 39-43, una insureccion dirigida per lei sòrres Trung Trac e Trung Nhi estrementiguèt la preséncia chinesa e necessitèt la mobilizacion de fòrças importantas per la reprimir. Aquò entraïnèt una politica de sinizacion deis elèits. Pasmens, aquò mau capitèt car se formèt una elèit vietnamiana qu'èra cèrtas de cultura chinesa mai que gardèt son ostilitat còntra lei Chinés. De mai, la populacion foguèt pas tocada per aquela politica.
Un autre eveniment important se debanèt durant aqueu periòde. Regardèt lo domeni religiós ambé l'introduccion dau bodisme mahayana dins lo país dins lo corrent dau sègle VI.
L'independéncia de Dai Viet[modificar | modificar la font]
En 907, l'afondrament de la dinastia Tang afebliguèt China que perdiguèt lo contraròtle de Vietnam. La revòuta decisiva se debanèt en 938 sota la direccion de Ngo Quyen. Lo venceire fondèt lo reiaume Dai Viet qu'es a l'origina de l'estat vietnamian actuau. China reconoguèt son independéncia en 960 mai lei sobeirans vietnamians acceptèron de pagar un tribut regular per alunchar leis ambicions de son vesin dau nòrd.
Fins a 1010, lo reiaume conoguèt de trèbols intèrnes grèus e tres dinastias se succediguèron : Ngo de 939 a 968, Dinh de 968 a 980 e Le anteriora de 980 a 1009. L'estabilizacion intèrna arribèt ambé la dinastia Ly que reinèt de 1009 a 1225. Un govèrn e una administracion basats sus lo modèl chinés (centralizacion importanta, burocracia desvolopada, elèits letradas... etc.). La capitala foguèt installada a Hanòi. Lei Ly foguèron remplaçats per lei Tran que gardèt lo poder de 1225 a 1400. Contunièron de s'inspirar dau modèl politic chinés. Pasmens, lo regime venguèt pus autoritari. Autra evolucion, lo confucianisme foguèt privilegiat au detriment dau bodisme.
En paralèl d'aquelei cambiaments dinastics, Dai Viet intrèt rapidament en conflicte ambé Champa, reiaume situat dins lei regions centralas dau Vietnam modèrne. En 982, lei Vietnamians ganhèron una premiera batalha importanta ambé lo pilhatge d'Indrapura, capitala dei Chams. Après aquela desfacha, lei rèis de Champa desplacèron sa capitala a Vijaya. Segonda victòria importanta en 1069, Dai Viet annexèt lei territòris au nòrd de Hue.
Dins lo corrent deis annadas 1280, Indochina foguèt atacada per lei Mongòls. Dai Viet e Cham foguèron obligats de s'aliar per rebutar tres invasions successivas fins a l'anientament de la flòta sino-mongòla a la batalha de Bach Dang (1288). Après aqueleis atacas, lei conflictes reprenguèron còntra Champa que conoguèt de trèbols intèrnes s'acabant per la conquista vientnamiana de la region de Hue en 1307.
Lo periòde Le posterior[modificar | modificar la font]
De 1400 a 1428, Dai Viet conoguèt un periòde d'instabilitat que s'acabèt per la presa dau poder per lei Le posteriors. Aquela dinastia gardèt lo poder fins a 1788.
D'efèct, en 1400, la dinastia Tran foguèt reversat per un usurpator. Aquò entraïnèt una guèrra civila e una intervencion chinesa. En 1407, la dinastia Ming ocupèt la totalitat dau país e decidèt de lo sinizar rapidament e brutalament (desportacion de rebèls, nominacion de foncionaris chinés... etc.). Aquò entraïnèt una revòuta en 1418 e lei Chinés foguèron batuts en 1428. Lo cap insurgent, Le Loi, fondèt alora la dinastia dei Le posteriors. Reprenguèt la guèrra còntra Champa qu'aviá aprofichat l'ocupacion chinesa per tornar conquistar la region de Hue. En 1471, lo rèi Le Thanh Tong (1460-1497) conquistèt Vijaya e annexèt la màger part dau reiaume rivau. Se preocupèt tanben de renfòrçar l'estabilitat intèrna de Dai Viet e promulguèt lo còdi Hong Duc. Pasmens, après sa mòrt, lo reiaume conoguèt un periòde de crisi ambé mai d'un sobeiran feble ò incompetent.
En 1527, aquela crisi entraïnèt una revòuta importanta dirigida per Mac Dang Dung. Leis insurgents capitèron de conquistar una partida dau territòri vietnamian e i fondèron la dinastia Mac. Puei, se formèt tanben la dinastia Nguyen qu'installèt sa capitala a Hue. Enfin, en Dai Viet, lo sobeiran Le foguèt reduch a un ròtle simbolic per l'Ostau Trinh que prenguèt de facto la direccion dau reiaume. En 1620, una guèrra lònga acomencèt entre Trinh e Nguyen. Gràcias a la construccion de fortificacions importantas e a l'ajuda dei Portugués, lei Nguyen capitèron de resistir e lo conflicte s'acabèt sensa venceire en 1674.
En parallèl, lei Nguyen contunièron la politica d'expansion vèrs lo sud. Dins lei fachs, se contentèron generalament de la sostenir car aquela avançada prenguèt sovent la forma de migracions espontanèas de païsans. Pasmens, en 1720, acabèron militarament la conquista de Champa, reduch a una pòcha pichona au sud dau cap Varella. Puei, lei migracions entraïnèron de conflictes ambé Cambòtja per lo contraròtle de la region de Saigon. Una tiera de combats dins lo corrent dau sègle XVIII s'acabèron per la conquista de la totalitat dau litorau fins au Gof de Siam. Aquelei territòris foguèron colonizats d'un biais intens per lei venceires.
Un autre eveniment important d'aqueu periòde foguèt l'arribada de missions crestianas en Vietnam dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XVII. Recebudas per leis autoritats Nguyen e Trinh, lei missionaris foguèron a l'origina de l'escritura en caractèrs latins dau vietnamian. Pasmens, se turtèron a una maufisança fòrta car lei senhors vietnamians jutjèron la religion novèla coma un perilh per l'òrdre sociau. Dins lei territòris Trinh, aquò entraïnèt de persecucions.
La reunificacion dau país[modificar | modificar la font]
De 1771 a 1802, Vietnam conoguèt un periòde novèu d'instabilitat e de guèrras civilas que s'acabèron per la reunificacion dau país en 1802. Aquò comencèt amb una insureccion de païsans e de marchands dei províncias centralas, dirigida per lei fraires Tayson, que destabilizèt totei leis estats vietnamians. En 1775, lei Trinh conquistèron Hue e lei Nguyen deguèron se retirar vèrs lo sud. Dos ans pus tard, foguèron executats, franc de Nguyen Anh que capitèt de s'enfugir, quand lei Tayson prenguèron Saigon. Leis insurgents s'ataquèron alora ai Trinh que perdiguèron Hue e Hanòi en 1786 e foguèron obligats de demandar l'ajuda militara de China en 1788. Pasmens, en 1789, lei Chinés foguèron a son torn desfachs per lei Tayson. Un dei fraires, Nguyen Hue, se proclamèt alora emperaire sota lo nom de Quang Trung.
Dins aquò, la victòria dei Tayson foguèt contestada dins lo sud onte Nguyen Anh poguèt recrutar una armada renforçada per d'oficiers francés e portugués. Tre 1788, aviá reconquistat Saigon. Gràcias a la destruccion de la flòta dei Tayson en 1792, avancèt lentament vèrs lo nòrd. Tornèt prendre Hue en 1801 e Hanòi en 1802. Aquò li permetèt de reunificar lo país e de venir emperaire de Vietnam sota lo nom de Gia Long.
Vietnam de 1802 a 1940[modificar | modificar la font]
De Gia Long a l'arribada dei Francés[modificar | modificar la font]
Gia Long reinèt de 1802 a 1820. Fondèt una monarquia tradicionalista inspirada per lo modèl chinés e per lei principis confucianistas. Melhorèt tanben l'administracion, luchèt còntra lo bregandatge per restaurar la patz interiora e ordonèt de bastir divèrseis infrastructuras importantas (restancas, rotas... etc.). S'assegurèt enfin dau mantenement de l'aliança chinesa.
Après sa mòrt, sei successors gardèron son modèl mai adoptèron una diplomacia fòrça ostila ais Europèus qualificats de « Barbars de l'Oèst » per l'emperaire Minh Mang (1820-1841). Autra evolucion, la monarquia venguèt pauc a pauc pus autoritària, çò qu'entraïnèt de revòutas dins la region de Saigon. Acusats d'èsser a l'origina dei trèbols, lei crestians foguèron tornarmai persecutats. Enfin, en 1836, lei pòrts vietnamians foguèron enebits ai naviris e au comèrci estrangiers. Thieu Tri (1841-1848) e Tu Duc (1848-1883) gardèron aquela orientacion maugrat lo declin accelerada dau protector chinés dins lo corrent dau sègle XIX e la penetracion francesa.
La conquista francesa[modificar | modificar la font]
Interessats tre leis annadas 1840 per Indochina, lei Francés aprofichèron lei dificultats intèrnas de China per establir un protectorat sus la region. D'efèct, l'endrech interessava la marina e lei missions francesas dempuei la premiera mitat dau sègle XIX. Ansin, dins lo corrent deis annadas 1840-1850, missions e demonstracions de fòrça — generalament per liberar de missionaris arrestats per leis autoritats localas — se succediguèron fins a la conquista de Saigon en 1859. Puei, entre 1862 e 1867, l'emperaire Tu Duc deguèt abandonar Cochinchina ai Francés. L'ensems venguèt una colonia.
Après aquelei succès, lei Francés acomencèron de s'interessar au Riu Roge. Lo contèxte li èra favorable car lo nòrd de Vietnam èra trebolat per de soudats chinés irregulars, dichs Pavalhons Negres, eissits de la Revòuta Taiping e per d'incidents entre marchands francés e autoritats de Hanòi. En 1873, Francis Garnier poguèt ocupar la fortalesa de Hanòi e proclamar la libertat de circulacion sus lo Riu Roge. Pasmens, foguèt tuat per de Pavalhons Negres recrutats per lo govèrn vietnamian e China aprofichèt la situacion per tornar afirmar sa senhoriá sus lo país.
Aquò motivèt l'organizacion d'una importanta expedicion francesa que reconquistèt Hanòi en 1882. En 1883 e en 1884, dos tractats successius establiguèron alora un protectorat francés sus Vietnam. En parallèl, la desfacha chinesa a l'eissida de la Guèrra Francochinesa entraïnèt l'abandon de sei revendicacions de senhoriá sus la region per Pequin. Ansin, en 1885, Vietnam — franc de Hanòi, de Haiphong, de Tourane e de Cochinchina qu'avián l'estatut de colonia — èra vengut un protectorat francés. Dins lei fachs, lo poder imperiau, fòrça reduch, s'aplicava solament en Annam car Tonquin èra de facto sota l'autoritat dau governador de Hanòi.
La politica coloniala francesa adoptèt coma objectiu de redurre lo poder dei mandarins de l'ancian regime e de desvolopar economicament la region. Ansin, un ensenhament en francés e en vietnamian quoc ngu (grafia basada sus l'alfabet latin) foguèt creat per recrutar de foncionaris novèus. En parallèl, de trabalhs importants acomencèron per bastir d'infrastructuras coma de rotas, de camins de fèrre ò de pòrts.
L'emergéncia dau nacionalisme vietnamian[modificar | modificar la font]
Lo nacionalisme vietnamian apareguèt au començament dau sègle XX. Dos intellectuaus, dichs Phan Boi Chau e Phan Chau Trinh, ne'n foguèron a l'origina. Aquò entraïnèt una insureccion tre 1908 que foguèt durament reprimit. Pasmens, favorizèt per la seguida una demenicion de la pression coloniala e una destentuda dei relacions entre francés e autoctòns. Ansin, dins lo corrent de la Premiera Guèrra Mondiala, França poguèt mobilizar 100 000 Vietnamians per participar a son esfòrç de guèrra ò formar d'unitats militaras.
Après lo conflicte, l'aspiracion nacionalista venguèt principalament la preocupacion d'una novèla borgesiá vietnamiana. Dins aquò, sei revendicacions foguèron ignoradas per leis autoritats colonialas, çò qu'entraïnèt l'emergéncia de movements clandestins pus radicaus coma lo Partit Nacionau Vietnamian (VNQDD, 1927) que s'inspirava dau Guomindang chinés ò lo Partit Comunista Indochinés (PCI, 1931). En 1930, organizèron una insureccion novèla que mau capitèt.
Vietnam dempuei 1940[modificar | modificar la font]
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La Segonda Guèrra Mondiala marquèt l'acomençament dau declin de la preséncia francesa en Indochina. D'efèct, après sa desfacha de 1940 còntra Alemanha, París deguèt acceptar l'ocupacion de la region per Japon. Leis autoritats colonialas demorèron en plaça fins a març de 1945 mai son prestigi foguèt grèvament tocat. Puei, aqueu mes, lei Japonés prenguèron dirèctament lo poder e encoratjèron la denonciacion dau protectorat per l'emperaire vietnamian Bao Dai e la formacion d'un govèrn nacionalista a Hue.
De son caire, lei comunistas se mobilizèron dins lo nòrd lòng de la frontiera chinesa. Gropats au sen dau Frònt per l'independéncia de Vietnam (Vietminh), prenguèron lo contraròtle de mai d'una zòna montanhosa en Tonquin e en Annam. Lo 19 d'aost, conquistèron Hanòi entraïnant l'abdicacion de Bao Dai e lo fondator dau partit, Ho CHi Minh, proclamèt l'independéncia de la Republica Democratica de Vietnam dins lo corrent de setembre.
Pasmens, après la capitulacion japonesa, lei Chinés ocupèron lo nòrd de Vietnam e lei Britanics lo sud per desarmar lei fòrças japonesas. Dins sa partida, lei soudats chinés favorizèron lo VNQDD per assaiar de demenir l'influéncia dau Vietminh. Dins la mitat meridionala, lei fòrças britanicas favorizèron en revènge lo retorn dei Francés.Tre la fin de 1945, Cochinchina e lo sud d'Annam èran ansin tornarmai tenguts per França e dins lo nòrd, Ho Chi Minh èra lèst a negociar ambé París per accelerar lo retirament dei Chinés.
Lei negociacions entre França e lo Vietminh foguèron malaisadas. En març de 1946, lei Francés acceptèron de reconóisser un estatut « d'Estat liure » a la Republica de Vietnam. Pasmens, volián totjorn gardar lo contraròtle dirècte de sa colonia de Cochinchina e tenir lo rèsta sota son influéncia. Après la partença dei soudats chinés en mai de 1946, la situacion se desgradèt e, en novembre, de trèbols grèus se debanèron dins la vila portuària de Haiphong que foguèt bombardada per de naviris francés. Puei, lo mes seguent, de combats aguèron luòc entre Vietminh e fòrças francesas a Hanòi marcant l'acomençament de la Guèrra d'Indochina.
La Guèrra d'Indochina[modificar | modificar la font]
La Guèrra d'Indochina se debanèt de 1946 a 1954 e s'acabèt per l'independéncia d'Indochina devesida entre quatre estats. Pasmens, foguèt un conflicte lòng e saunós que causèt la mòrt d'aperaquí 600 000 personas.
Après la reconquista de la capitala a la fin de 1946, lei Francés capitèron de restaurar sa preséncia sus la màger part dau país e d'establir una posicion fòrta dins lo deltà dau Riu Roge. Pasmens, per contentar lei nacionalistas moderats, París deguèt acceptar la creacion d'un estat vietnamian independent, ambé Cochinchina, que venguèt membre de l'Union Francesa en 1949. Bao Dai ne'n venguèt lo cap d'Estat. Pus grèu, la victòria comunista en China permetèt au Vietminh de recebre un sostèn militar important de part dau blòt sovietic.
A partir de 1950, la situacion militara francesa se desgradèt ambé la pèrda de la frontiera meridionala entre setembre e octòbre (batalha de Cao Bang). De còntra-ofensivas permetèron de protegir lei centres principaus de Tonquin mai l'estat de Bao Dai mau capitèt de s'afirmar. Blocada, França acceptèt de tenir una conferéncia internacionala per assaiar de resòuvre la question indochinesa. Pasmens, la desfacha francesa de Dien Bien Phu en 1954 precipitèt lo revirament de l'opinion publica francesa, la fin de la guèrra e la descolonizacion de la region.
De la Guèrra d'Indochina a la Guèrra de Vietnam[modificar | modificar la font]
De 1954 a la generalizacion de la Guèrra de Vietnam au començament deis annadas 1960, Vietnam foguèt devesit entre dos estats separats per lo 17en parallèl. Au nòrd, se formèt un estat comunista aliat a l'Union Sovietica e dirigit per Ho Chi Minh. Au sud, se formèt un estat autoritari sostengut per leis Estats Units d'America e dirigit per lo Premier Ministre Ngo Dinh Diem (que venguèt President de la Republica en 1955 après la destitucion de Bao Dai).
L'autoritarisme dau sud aumentèt rapidament ambé lo desvolopament e lo renforçament de guerilhas comunistas eissidas dau Vietminh e desirosas de tornar unificar lo país. La politica de Diem agravèt la situacion car se turtèt a la majoritat bodista de la populacion. En 1963, Washington li retirèt son sostèn entraïnant un còp d'estat e son assassinat per lei militars sudvietnamians. En 1965, Nguyen Van Thieu lo remplacèt. Pasmens, aquò permetèt pas d'amaisar lei tensions e leis Estatsunidencs deguèron pauc a pauc mandar de tropas per luchar còntra lei guerilhas comunistas.
Guèrra de Vietnam[modificar | modificar la font]
A partir de 1964, lo conflicte s'intensifiquèt per venir una guèrra majora ambé l'aumentacion dau sostèn deis Estats Units e dau Vietnam dau Nòrd (sostengut de son caire per l'URSS) a seis aliats locaus. De mai, leis Estatsunidencs acomencèron de s'implicar mai ambé lo mandadís d'un important còrs expedicionari (aperaquí 500 000 òmes en 1968) e lo bombardament dei draias Ho Chi Minh que permetián au Vietnam dau Nòrd d'avitalhar lei guerilhas comunistas dau Vietcong a partir dau territòri laossian. L'annada seguenta, l'aviacion estatsunidenca acomencèt tanben lo bombardament dirècte dau nòrd.
Pasmens, aquela estrategia donèt ges de resultat. Au contrari, en genier-febrier de 1968, lei comunistas organizèron una ofensiva generala (ofensiva dau Tet) qu'entraïnèt lo revirament de l'opinion publica estatsunidenca que venguèt fòrça ostila a la perseguida de la participacion americana a la guèrra. D'efèct, en despiech de sa revirada, l'ofensiva dau Tet aviá demostrat leis insufiséncias dau plan de Washington e la combativitat dei comunistas. A partir d'aquela annada, leis Estatsunidencs acomencèron donc de retirar sei tropas. En plaça, renforcèron l'armada sudvietnamiana e intensifiquèron lei campanhas de bombardaments aerians. Puei, assaièron de negociar la fin de la guèrra ambé lo Vietnam dau Nòrd. En genier de 1973, foguèron ansin signats leis acòrds de París permetent lo retirament estatsunidenc.
En revènge, militarament, aquò reglèt pas la situacion e lei combats tornèron prendre rapidament après lo mes de març. La demenicion de l'ajuda militara estatsunidenca a son aliat e l'agravament de la corrupcion dau regime de Thieu entraïnèron l'afondrament dau Vietnam dau Sud en 1975. Saigon foguèt conquistada lo 30 d'abriu e son nom cambiat en Ho Chi Minh Ciutat per lei venceires. Un an pus tard, lo país reunificat prenguèt lo nom de Republica Socialista de Vietnam. Entre dos e tres milions de Vietnamians èran estats tuats durant la guèrra.
Vientam dempuei 1975[modificar | modificar la font]
Après la fin de la guèrra, Vietnam instaurèt pauc a pauc sa dominacion en Indochina e se raprochèt mai de l'Union Sovietica, çò que suscitèt l'ostilitat de la China Comunista. En 1975, un movement comunista dich Pathet Lao, favorable ais interès vietnamians, prenguèt lo poder en Laos. En revènge, lei relacions foguèron pus marridas ambé lei Khmers Roges cambotjans qu'èran sostenguts per China. En 1978-1979, una invasion rapida de son vesin permetèt a Vietnam de reversar lei Khmers Roges e d'installar un regime aliat en Cambòtja. Pasmens, aquò entraïnèt la formacion d'una lònga guerilha còntra la preséncia vietnamiana. De mai, foguèt la causa d'una brèva ataca chinesa de la frontiera septentrionala rapidament arrestada (Guèrra Sinovietnamiana). En parallèl, lo comunisme foguèt instaurat dins lo sud mai la politica dau govèrn se turtèt a l'ostilitat de la populacion amb aperaquí 1,3 milions de personas que quitèron lo país entre 1975 e 1989.
Après l'afondrament de l'URSS a la fin deis annadas 1980, Hanòi deguèt revisar sei politicas exterioras e interioras. Ansin, en 1989, Vietnam retirèt sei tropas de Cambòtja. Accelerèt tanben la liberalizacion de son economia acomençada en 1986. Per exemple, en 1995, lo país intrèt au sen de l'ASEAN e restaurèt sei relacions ambé leis Estats Units d'America. En 2001, lo Partit Comunista Vietnamian chausiguèt d'adoptar un modèl « d'economia socialista de mercat » inspirat dau modèl economic chinés.
Politica[modificar | modificar la font]
Vietnam es un país socialista amb regim de partit unic. Una nòva constitucion foguèt aprovada en 1992 en remplaçant l'anteriora de 1975. Lo ròtle del Partit Comunista de Vietnam (Đảng Cộng Sản Việt Nam) foguèt reafirmat dins totes los organs del govèrn, dins la politica e la societat.
Lo president es lo cap d'Estat e lo comandant en cap de l'armada. Lo cap de govèrn es lo primièr ministre, que presidís lo Conselh dels Ministres. L'Assemblada Nacionala es unicamerala, amb 498 membres.
Geografia[modificar | modificar la font]
Vietnam a una superfícia de 331 688 km² (leugièrament mai pichon qu'Alemanha). Lo relèu consistís en monts pichons e montanhas nautas densament cobèrtas d'arbres, per 20% del territòri; 40% del territòri es montanhòs e los bòsques ocupan 75%. Lo punt culminant del país, la montanha de Fan Si Pan, a 3142 m d'altitud.
Lo clima es tropical e monsonic; l'umiditat es de 84% en mejana durant l'an. Las precipitacions annalas varian entre 1200 e 3000 mm, e las temperaturas oscillan entre 5 °C e 37 °C.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Bruce M. Lockhart e William J. Duiker (2005). Edicions Scarecrow Press: Historical Dictionary of Vietnam (en anglés), 488 paginas. ISBN 978-0-8108-5053-8.
Philippe Langlet e Thanh Tâm Quach (2001). Edicions Les Indes savantes: Introduction à l'histoire du Viêt Nam contemporain de la réunification au néocommunisme (en francés).
Thanh Khôi Lê (1992). Edicions Sudestasie: Histoire du Viêt Nam des origines à 1858 (en francés).
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


c: text/html

text:
Le Quesnoy
Le Quesnoy es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Quesnoy se situa en lo sud-es del departament del Nòrd (Enaut) e fa partida del parc natural regional del Avesnois.
En fach, Lo Quesnoy facha part administrativement de la Avesnois e istoricament del Enaut.
La municipalitat se tròba Modèl:A unitat de Lille (prefectura del Nòrd), a unitat|3|km {{}} de la bòsc de Mormal, al centre d'un triangle Valencianas, Cambrai e Maubeuge.
La vila a situat sus un scenari delimitat pels vallées naixents del Écaillon e de la Rhônelle.
La Belgica se tròba Modèl:A unitat.
Le Quesnoy se situe dans le sud-est du département du Nord (Hainaut) et fait partie du parc naturel régional de l'Avesnois.
En fait, Le Quesnoy fait partie administrativement de l'Avesnois et historiquement du Hainaut.
La commune se trouve à 70 km de Lille (préfecture du Nord), à 3 km de la forêt de Mormal, au centre d'un triangle Valenciennes, Cambrai et Maubeuge.
La ville est située sur un plateau encerclé par les vallées naissantes de l'Écaillon et de la Rhônelle.
La Belgique se trouve à 10 km.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gymnophiona
L'òrdre dels gimnofiones foguèt creat per Johannes Peter Müller (1801-1858) en 1832. Son tanben apelats Apòdes.
Los gimnofiònes son de lissanfibians escavaires qu'an perdut segondàriament lors membres. Segon las espècias, la talha varia entre 6 cm e 1,40 m. Vivon dins l'umús o la fanga dels paluns dins los bòsques entre los tropics mas son absents d'Austràlia, de Madagascar e de las Antilhas. Son generalament carnivòrs. La fecondacion es intèrna. Segon los genres, son ovipars (Ichthyopsis) o vivipars (Typhlonectes).
Lor pèl es viscosa, amb de secrecions toxicas e empudesinadas.
Lista de las familhas[modificar | modificar la font]
- Caeciliidae Rafinesque, 1814
- Ichthyophiidae Taylor, 1968
- Rhinatrematidae Nussbaum, 1977
- Scolecomorphidae Taylor, 1969
- Uraeotyphlidae Nussbaum, 1979


text:
Calhac
Calhac (Caillac en francés) es una comuna de Carcin (Occitània), situada dins lo departament francés d'Òlt e la region de Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus.
Somari
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Calhac ven del nom d'òme latin Callius ambe'l sufixe latinizat, d'origina celtica, -acum[1], [2]. Se tractariá donc de la propietat, la villa de Callius.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
2013 : 600
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, reedicion Librairie Guénégaud, 1984
- ↑ Gaston Bazalgues, À la découverte des noms de lieux du Quercy, Toponymie lotoise, Éditions de la Bouriane et du Quercy, Gordon, junh 2002


text:
Salabrunèu
Salabrunèu es una anciana comuna de Gironda restacada a Frontenac en 1965.
Son principau monument es la comanderia templèira dedicada a sent Jan. La comanderia estut fondada en 1214 a l'endret on n'existèva lavetz qu'una glèisa. En 1280, lo comandaire, Jan de Grailly, senhor de Benauja e de Castilhon, s'engatgèt a hèser don, a sa mòrt, de la comanderia aus Espitalèirs de Sent-Jan de Jerusalem. Egau, la donacion se hit en 1297, avant la mòrt deu senhor. En 1477, la circonscripcion de Salabrunèu estut restacada a d'aquera de Bordèu per empachar las tentativas de recuperacion preus senhors de Rausan, ostiles aus Espitalèirs. Lo castèth estut roinat pendent las guèrras de religion.
Un casau d'èrbas medicinalas costeja la comanderia. Estut recreat per l'associacion que s'aucupa deu monument. I tròban angelica, barbòt, èrba daus gats, civa, melissa, escarlatina, menta, hoblon, romarin, sauja, erbòta...


text:
Tunèl
Un tunèl es una òbra sosterranha de caractèr linear, que son objècte es la comunicacion entre dos punts, per realizar lo transpòrt de personas, materials e mai. Normalament es artificial.
Un tunèl pòt servir als pedons o ciclistas, mas subretot servís per far passar la circulacion, de las automobilas, dels trens o per un canal. De còps que i a son d'aqüeductes, construits pel transpòrt de l'aiga (per la consomacion, pel porgiment idroelectric o per l'assaniment). Tanben i a de tunèls per los servicis de telecomunicacions. Existisson de tunèls pel passatge d'unas espècias animalas. Pòt tanben connectar de zònas en conflicte o aver un caractèr estrategic, servissent entre autres de refugi. Dins las grandas vilas lo transpòrt se realiza per mejan d'un malhum de tunèls ont circula lo mètro.
Somari
Estudis geotecnics[modificar | modificar la font]
Es essencial que tot projècte de tunèl comence amb un estudi sus las condicions del terren. Los resultats de l'estudi permetràn de saber quins son los espleches e metòdes d'excavament e de sostenement per lo realizar, e atal permetràn de reduire los risques d'encontrar de condicions imprevistas. Los primièrs estudis son los alinhaments orizontals e verticals optimizats per profeitar de las melhoras condicions del terren.
De còps que i a, los estudis convencionals donan pas sufisentament d'informacion, per exemple quand existisson de grands jaces de ròcs, o discontunhas coma falhas o sisas de terren pus mòl coma argilas o limons. Per abordar aqueles problèmas se pòt construir una tudèla pilòta, o un desviament que demòra parallèl al principal. Aquela tudèla se fa d'un tal biais qu'es mai facil a sostenir quand arriban de condicions imprevistas e se poirà incorporar dins lo tunèl final. Alternativament tanben se pòt realizar de pichons poses orizontals davant lo tunèl per conéisser las condicions de l'excavament.
Construccion[modificar | modificar la font]
Los tunèls se bastisson en excavant lo terren, manualament o amb de maquinas. Los sistèmas abituals d'excavament sosterranh son mecanics, per explosions e manual:
Trencada cobèrta[modificar | modificar la font]
La construccion d'una trencada cobèrta es pro simpla e se pòt aplicar als tunèls pauc prigonds. Un valat es excavat puèi cobèrt. Pòt èsser necessari d'utilizar de procèssus permetent d'assegurar l'estabilitat de las ribas de l'excavament pendent los trabalhs : clavatge de las parets, o parets provisòrias.
Los tunèls pauc prigonds son sovent de trencadas cobèrtas, alara que los tunèls prigonds son excavats, sovent amb çò que se nomena una tuneladoira. Per las prigondors intermediàrias, ambedós metòdes se pòdon utilizar.
Es aquel metòde de construccion descrich per Diodòr de Sicília per realizar lo tunèl de Babilònia: la reina Semiramis destornèt lo cors d'Eufrates e realizèt lo tunèl dins son lièch amb de parets en bricas cobèrtas d'asfalte, puèi, un còp lo tunèl acabat, Eufrates tornèt èsser restablit dins son lièch natural.
Tuneladoira[modificar | modificar la font]
Las maquinas tuneladoiras e los sistèmas associats per recular e avançar fan que la progression de l'excavament es pus automatizada. Existís una granda varietat de tuneladoiras en foncion de las condicions de mesa en òbra, dempuèi de ròca densa fins al sòl desintegrat e saturat d'aiga. Qualques tipes de tuneladoiras son d'escuts, de taupas, dobles escuts... Las pus grandas tuneladoiras jamai construchas son aquelas utilizadas dins lo "Tunnel Groeene Hart" en Olanda amb un diamètre de 14,87 mètres[1] o las maquinas utilizadas per l'Autopista de Madrid M-30 que mesura 15 mètres de diamètre[2], e pels tunèls Chong Ming en Shanghai, China. Lo recòrd es aquela utilizada per excavar los tunèls de Basa de San Gotard en Soïssa de 19 mètres.
Novèl metòde austriac[modificar | modificar la font]
Lo nòu metòde austriac se desvolopèt dins los ans 1960. L'excavament se realiza en doas fasas, en primièr se realiza l'excavament superior e aprèp se retira lo terren que demòra en dejós e al costat del tunèl. Lo metòde se basa en l'utilizacion de la tension geologica del massís rocós a l'entorn per que lo tunèl s'estabilize d'esperel per mejan de l'efèit d'arc. Per capitar se basa sus las mesuras geotecnicas per traçar una seccion optimala. L'excavament es sul còp aparat amb una sisa prima de beton projectat. Aquela crèa un anèl de descarga natural que minimiza la deformacion de la ròca.
Mercé a un contraròtle exclusiu, lo metòde es fòrça flexible, quitament en condicions geomecanicas imprevistas de la consisténcia de la ròca pendent lo trabalh d'excavament.
Fonçatge[3] o Buta tudèla[modificar | modificar la font]
En anglés nomenat Pipe jacking. Aquel metòde consistís a empusar la tudèla per mejan de crics idraulics dins lo terren. S'utiliza quand existisson d'estructuras en dessús que se vòl pas damatjar coma vias de tren o carrièras.
Tecnologia sens trencada[modificar | modificar la font]
Las tecnologicas sens trencada (de l'anglés Trenchless technology) se basan sus una seria de metòdes que permeton l'installacion o reparacion de tudèlas de pichon diamètre (mens de 3 mètres) sens excavament d'una trencada. L'objectiu principal desaveni es lo còst elevat d'aquela tecnologia.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Pòt servir per:
- La comunicacion dels nivèls d'extraccion dins l'expleitacion de las minas sosterranhas.
- L'extraccion del material de la mina seguissent una sisa, filon o vena mineralizada.
- Lo transit de petons o ciclistas, dels veïculs de motor, pels trafec ferroviari, en particular, fòrça sistèmas de transpòrt metropolitan, foguèron bastits pels malhums de tunèls ferroviaris.
- Unir de bacins idrografics vesins, per transportar d'aiga (per la consumacion, per las centralas idroelectricas o coma assaniment), mejans de canals idroloics, o per traversar d'elevacions topograficas importantas.
- Conduire d'autres servicis coma cables de comunicacions, tudèlas, etc.
- Far mai aisit lo transpòrt de materials o produits.
Causida entre tunèl e pont[modificar | modificar la font]
Per conduire aiga, un tunèl es normalament pus car qu'un pont. D'imperatius de navigacion pòdon limitar la construccion de ponts que lo pilars poirián copar los canals de navigacion necessitant atal un tunèl. Los ponts sovent demandan l'ocupacion d'una granda superficia, fòrça pus granda qu'aquela utilizada pels tunèls. Dins las vilas ont lo prètz del sòl es elevat coma Manhattan o Hong Kong aquò es lo factor principal en favor del tunèl. Boston procediguèt al remplaçament de son malhum de rotas en superficia per un sistèma de tunèls per aumentar la capacitat del trafec, l'oscultar, aumentar lo terren util e melhorar la mobilitat e l'estetica de la vila en respècte de son front maritim. En 1934 lo tunèl de Queensway Road jol riu Mersey a Liverpool foguèt causit a la plaça d'un pont massís per diferentas rasons, coma rasons estrategicas perque un avion poiriá destruire lo pont en temps de guèrra. E mai lo mantenement d'un pont tan grand seriá estat pus costós qu'aquel d'un tunèl. D'autras rasons pòdon èsser de dificultats tecnicas coma de prendre en compte las mareias, las condicions meteorologicas extrèmas o la navigacion pendent la construccion, de rasons esteticas (preservar lo païsatge existissent) o paur dels possibles problèmas coma accidents o fuòc. Pòt encara existir de mesclas entre ponts e tunèl coma lo Pont de Oresund.
Tunèls remarcables[modificar | modificar la font]
- Lo pus long tunèl del monde, lo tunèl de basa de Sant Gotard acaba d'èsser bastit jol massís de Sant Gotard en Soïssa entre Ersfeld e Bodio : long de 57 km, compòrta doas conduitas parallèlas: la primièra acabada lo 15 d'octobre de 2010, la segonda s'acabarà a la prima de 2011. Lo tunèl dintrarà en foncion en 2017, religarà Zuric a Milan en 2 h 40 pels trens de passatgièrs ont poiràn rotlar a 250 km/h; los trens de merças a 160 km/h.
- Lo pus long tunèl ferroviari del monde uèi ara en foncion es lo tunèl de Seikan, tunèl sosmarin de 53,850 km que religa las illas de Honshū e de Hokkaidō al Japon.
- Lo tunèl jos la Marga fa 50,450 km.
- Lo tunèl de Lötschberg en Soïssa fa 34,6 km.
- Lo tunèl de Guadarrama en Espanha fa 28,4 km.
- Le tunèl de Lærdal a l'oèst de Norvègia, entre Lærdal e Aurland, es lo pus long tunèl rotièr del monde (24,5 km).
- Lo Tunèl de Hsuehshan es lo pus long tunèl rotièr d'Asia amb 12,90 km.
- En Finlàndia, l'Aqüeducte de Päijänne es lo pus long tunèl cavat dins la ròca al monde. Sos 120 quilomètres de long provesisson la capitala Helsinki en aiga potabla.
- Curiositat, los tunèls del CERN (Centre Europèu de Recèrca Nucleara), abrigan los acceleradors de particulas Super Proton Synchrotron (SPS) e Large Hadron Collider (LHC), ambedós situat al nivèl de la frontièra entre França e Soïssa, prèp de Genèva. An la particularitat de formar cadun un anèl (d’una circonferéncia de 7 km pel SPS e de 26,66 km pel LHC), e per fach possedisson pas cap d'extremitat e desbocan jamai a la superficia! L'accès se fa mercé a de poses verticals o de galariás de servici.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (es)Túnel transatlántico
- (es)Túnel de Vielha - Val d'Aran
- (es)Manual de túneles interurbanos de carretera
- (es)Consejo General de Colegios Oficiales de Ingenieros Técnicos de Minas
- (es)Página dedicada a la descripción de tipos de tuneladoras
- (es)TcpTúnel: Replanteo y toma de perfiles de túneles


text:
793
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 793 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de l'annada precedenta, revòuta de soudats armenians còntra l'emperaire. La repression foguèt saunosa e suscitèt d'oposicions novèlas a Constantin VI.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Romavatge dau califa Harun ar-Rachid a La Mèca.


text:
Esmaut (veire)
L'"esmaut" es un vestiment impermeabilizant cobridor de basa veirosa amb una tonalitat clara, que se pòt fondre a de temperaturas nautas de 880 a 980 grases Celsius, abitualament aplicat a d'objèctes de ceramica, coma basa per èsser decorats o sonque coma cobertura. La composicion quimica es semblanta a la del veire, qu'es formada d'una barreja de silici, de carbonat de sòdi o de potassi, çò que conferís un aspècte opac amb l'addicion d'estam e d'autres oxids metallics. Pòt èsser a mai de colors divèrsas.


text:
Lorenc
Lo lorenc (lorrain en França o gaumais en Belgica) es una lenga romanica parlada majoritàriament dins la region de Lorena e qu'aperten al grop de las lengas d'oïl. L'Estat Francés la reconeis pas, coma fòrças autras lengas. Es plan significatiu que non i age cap d'edicion de la Wikipèdia en aquesta lenga, pr'amor qu'es un encastre liure ont autras lengas minorizadas i son presentas. Per aquò se supause que lors parlants son grands o ben apòsten pas bric per sa lenga.
Localizacion[modificar | modificar la font]
Se parla majoritàriament dins la region de Lorena (França), que fa frontièra amb Alsàcia per l'oèst. La frontièra lingüistica entre lo lorenc e l'alsacian seguís lo limit entre las doas regions fins a la nautor de Lutzelhouse, ont lo lorenc dintra dins lo territòri alsacian, de manièra que tanben se parla en diferentas zonas de las autas valadas dels Vòges e a Courtavon, a l'extrème sud del país. Tanben son de parla lorenca l'auta valada del Bruche a partir de Lutzelhouse, l'auta valada del Giessen e la zona de Liepvre (varietat vogesa). Dins la localitat de Saine-Marie-aux-Mines, entre d'autras (varietat welche) i a una situacion de bilingüisme amb l'alsacian. Lo nombre de locutors del lorenc en Alsàcia es de qualques milièrs. Lo lorenc se parla tanben dins de zonas de Belgica, especialament dins la region de Gaume.
Normativizacion[modificar | modificar la font]
I a pas cap de nòrma generalament acceptada.
Estatut legal[modificar | modificar la font]
Lo lorenc a pas d'estatut oficial ni en Alsàcia ni en Lorena. Mas en Belgica es estat reconegut coma "lenga regionala de Valonia" amb lo nom de gaumais.


text:
Martigny (Aisne)
Martigny es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Martigny Es limitrophe de 4 comunas : Leuze, Besmont, Bucilly e Watigny[1].
Martigny est limitrophe de 4 communes : Leuze, Besmont, Bucilly et Watigny[1].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En creusant un silo pas luènh de la glèisa actuala a #èsser mesa a jorn la basa d'un torn circular d'un ancià castèl fòrt #que ne demòra pas de plànol. Una pèça anglesa de la Guèrra de #Cent Ans e una pèça Henri III i an #èsser d'amassadas. Las pèiras en calcaire blanc mòstran traces d'incendi.
En creusant un silo non loin de l'église actuelle a été mise à jour la base d'une tour circulaire d'un ancien château fort dont il ne reste pas de plan. Une pièce anglaise de la Guerre de Cent Ans et une pièce Henri III y ont été trouvées. Les pierres en calcaire blanc montrent des traces d'incendie.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Modèl:Géoportail Error de citacion : Invalid
tag; name "g.C3.A9o" defined multiple times with different content


text:
Rattus
Los noms rat (var. arrat) o garri (var. jarri) remandan a divèrsas espècias de rosegaires de talha mejana, del genre Rattus. Pòdon arribar a pesar 500 g e son pus grands que sos parents mai pròches, las mirgas.
Las tres espècias mai caracteristicas — lo rat negre, Rattus rattus, lo rat norvegian, Rattus norvegicus e lo rat de Polinesia, Rattus exulans— coabitan amb los èssers umans de pertot.
Pels zoològs, lo tèrme de garri (var. jarri) o rat designa especificament lo genre Apodemus.
Ça que la l'usatge designa sovent jos aquesta apelacion un pichon rosegaire de la campanha qué que siá, o quitament d'autres tipes de micromamifèrs campanhards, coma:
- Los garris de camp que, en mai dels representants vertadièrs del genre Apodemus, son los primièrs visats per l'usatge estendut del tèrme garri.
- Lo rat de las meissons [tèrme de verificar] que sembla fòrça una miniatura de garri.
Dins aquesta categoria, l'usatge comun distinguís sustot «garri» e «mirga», lo primièr es generalament considerat coma una mena de «mirga dels camps». Quand a la davalada los garris an tendéncia a dintrar dins las abitacions, es donc pas susprenent de los ausir lo mai sovent qualificar de «mirgas».
Las musaranhas, se semblan mai o mens de mirgas vistas de luènh, malgrat lor nas ponchut, son tanben de còps qualificadas per error de garris.
Lo garri grèu qu'es tanben un rosegaire es pasmens, maugrat son nom, de la familha dei mioxids.
Nòtas[modificar | modificar la font]
Espècias de rats[modificar | modificar la font]
- Genus Rattus
- Rattus adustus
- Rattus annandalei
- Rattus argentiventer
- Rattus baluensis
- Rattus bontanus
- Rattus burrus
- Rattus colletti
- Rattus elaphinus
- Rattus enganus
- Rattus everetti
- Rattus exulans
- Rattus feliceus
- Rattus foramineus
- Rattus fuscipes
- Rattus giluwensis
- Rattus hainaldi
- Rattus hoffmani
- Rattus hoogerwerfi
- Rattus jobiensis
- Rattus koopmani
- Rattus korinchi
- Rattus leucopus
- Rattus losea
- Rattus lugens
- Rattus lutreolus
- Rattus macleari
- Rattus marmosurus
- Rattus mindorensis
- Rattus mollicomulus
- Rattus montanus
- Rattus mordax
- Rattus morotaiensis
- Rattus nativitatis
- Rattus nitidus
- Rattus norvegicus
- Rattus novaeguineae
- Rattus osgoodi
- Rattus palmarum
- Rattus pelurus
- Rattus praetor
- Rattus ranjiniae
- Rattus rattus
- Rattus sanila
- Rattus sikkimensis
- Rattus simalurensis
- Rattus sordidus
- Rattus steini
- Rattus stoicus
- Rattus tanezumi
- Rattus tawitawiensis
- Rattus timorensis
- Rattus tiomanicus
- Rattus tunneyi
- Rattus turkestanicus
- Rattus villosissimus
- Rattus xanthurus
Provèrbis[modificar | modificar la font]
- "Lo rat qu'a pas qu'un trauc es lèu pres"


text:
Corseul
Corsoeut en galò; Kersaout en breton ( Corseul en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Corseul - En latin Fanum Martis (« temple de Mart ») - èra la capitala gallo-romaine de las Coriosolites, creada cap a 10 av. J.-C. Als Modèl:IIIe s e Modèl:IVe sègles, coma fòrça metròpolis regionalas, Fanum Martis càmbia lo sieu nom e pren aquel del vilatge #que n'es la capitala. Aqueles mutations toponymiques an intervengut a una epòca ont la tiença de la Empèri romain se effondrait. S'obsèrva alavetz, entre unes autres elements significatius, una renaissance de las ancianas divinitats gauloises localas en las esculturas religiosas e las inscripcions dédicatoires. Lo cambiament de noms de vila lèva sens dobte un fenomèn del meteis òrdre, ligat a una résurgence dels vièlhs sentiments de appartenance etnic dels pòbles gaulois.
En 2005, dels registres archéologiques an permeses de metre a jorn la villa ancian dels Alleux a Taden, situada près de la ancià vicus[1] Viari e portuaire de Taden. Aquela aglomeracion èra, pendent lo domeni romaine, lo un dels pòrts del cap de-luòc de la vila de las Coriosolites, Fanum Martis, venguda Corseul[2].
Corseul - en latin Fanum Martis (« temple de Mars ») - était la capitale gallo-romaine des Coriosolites, créée vers 10 av. J.-C. Aux Modèl:IIIe s et Modèl:IVe siècles, comme beaucoup de métropoles régionales, Fanum Martis change son nom et prend celui du peuple dont elle est la capitale. Ces mutations toponymiques sont intervenues à une époque où la solidité de l'Empire romain s'effondrait. On observe alors, entre autres éléments significatifs, une renaissance des antiques divinités gauloises locales dans les sculptures religieuses et les inscriptions dédicatoires. Le changement de noms de cité relève sans doute un phénomène du même ordre, lié à une résurgence des vieux sentiments d'appartenance ethnique des peuples gaulois.
En 2005, des fouilles archéologiques ont permis de mettre à jour la villa antique des Alleux à Taden, située à proximité de l’ancien vicus[3] routier et portuaire de Taden. Cette agglomération était, durant la domination romaine, l’un des ports du chef-lieu de la cité des Coriosolites, Fanum Martis, devenue Corseul[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Vicus : nom latin donat a una pichona aglomeracion, sustot en Gaule romaine. Podiá s'agir d'un vilatge gaulois d'abans la conquista.
- ↑ informi d'activitat 2006 de la Inrap pagina 80
- ↑ Vicus : nom latin donné à une petite agglomération, notamment en Gaule romaine. Il pouvait s’agir d’un village gaulois d’avant la conquête.
- ↑ rapport d'activité 2006 de l’Inrap page 80


text:
Allemant (Aisne)
Allemant es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò 17 de junh 1944, un V1 alemand lançat dempuèi Vignacourt en la Soma desvia de la siá trajectòria e s'abat sul territòri de la municipalitat a 4h30 del matin.[ref. necessària] Hitler, arribat la vespra dins lo sieu quartièr-general de Margival, lo Wolfsschlucht II situat a 3 km d'ailà (la siá sòla e unica visita dins aquel quartièr-general fortificat e la siá darrièra sortida del Reich) per un far un ponch amb los maréchaux Rommel e Von Rundstedt sus la situacion de la tèsta de Normandie, se prendrà de la desencusa per dintrar precipitadament a Alemanha e pas retre's coma initialement previst a la Ròca-Guyon dins lo quartièr-general de Rommel, coma aquel darrièr i aviá atengut a o convéncer.
Le 17 juin 1944, un V1 allemand lancé depuis Vignacourt dans la Somme dévie de sa trajectoire et s'abat sur le territoire de la commune à 4h30 du matin.[ref. necessària] Hitler, arrivé la veille à son quartier-général de Margival, le Wolfsschlucht II situé à 3 km de là (sa seule et unique visite dans ce quartier-général fortifié et sa dernière sortie du Reich) pour un faire un point avec les maréchaux Rommel et Von Rundstedt sur la situation du front de Normandie, se saisira du prétexte pour rentrer précipitamment en Allemagne et ne pas se rendre comme initialement prévu à la Roche-Guyon au quartier-général de Rommel, comme ce dernier avait réussi à le convaincre.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Felip (nascut Philippe Léopold Louis Marie en francés, Filips Leopold Lodewijk Maria en neerlandés en 1960), es lo rei dels bèlgas dempuèi lo 21 de julhet de 2013.
Es lo filh d'Albèrt II e de la reina Paola de Ruffo. Sa grand pairala èra la reina Astrid Bernadòta.
Venguèt rei après l'abdicacion del paire Albèrt II.
Maridat amb Matilda d'Udekem d'Acoz, a quatre enfants:
- Elisabèt, eiretièra de Belgica
- Gabrièl, prince de Belgica
- Emanuèl, prince de Belgica
- Alionòr, princessa de Belgica


text:
1768
Aquesta pagina concernís l'an 1768 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Corsega[modificar | modificar la font]
Lo 15 d'aost, Gènoa laissèt la sobeiranetat sus l'illa au Reiaume de França — tecnicament, lei Genoés gardavan la proprietat mai dins lei fachs, l'illa venguèt francesa. L'armada republica dirigida per lo generau Pasquale Paoli deguèt donc d'ara endavant luchar còntra l'armada francesa (presenta en Corsega dempuei 1756). Leis operacions principalas de l'annada se concentrèron dins lo nòrd-èst onte lei Còrs ganhèron la batalha de Borgu (8-10 d'octòbre) qu'entraïnèt la fin deis ofensivas francesas fins au mes de mai de 1769. Pasmens, lei fòrças de Paoli foguèron pas capablas de reconquistar lei pòrts que permetián ai Francés de mandar de renfòrç. Aquò entraïnèt l'afondrament de la Republica tre l'annada seguenta.
Gènoa[modificar | modificar la font]
Cession de Corsega — de facto independenta dempuei 1755 — a França per pagar son dèute a respèct de Versalhas. Tecnicament, lo tèxte prevesiá solament la cession de la sobeiranetat sus l'illa e non de la proprietat. Pasmens, dins lei fachs, Corsega foguèt d'ara endavant considerada coma una possession francesa, especialament après sa conquista militara de l'illa l'annada seguenta.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Nominacion de Mikael Sehul coma Ras Bitwoded e Enderase de l'Empèri lo 22 de genier. Pasmens, lo poder creissent dau ras de Tigre inquietèt Iyoas Ièr qu'assaièt de l'exilar en Tigre e de l'assassinar. Mikael Sehul refusèt d'obeïr e presentèt a Gondar lei pròvas dei complòts dau negus còntra eu. Una assemblada de nobles reconoguèt la culpabilitat dau negus e lo condamnèt a la reclusion dins son palais — car executat un negus èra totalament enebit per la lèi etiopiana.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Lòng de la frontiera meridionala, perseguida de la guèrra acomençada en 1765 còntra Birmania. Après sei succès de l'annada precedenta, l'armada Qing conoguèt tornarmai una tiera de desfachas car lei bandieras manchós — l'elèit de l'armada Qing — èran inadaptadas ai combats dins la seuva tropicala. Au contrari, foguèron decimadas per lei malautiás e l'armada imperiala deguèt donc se retirar en direccion de son territòri (→ 1769).


text:
Les Houches
Les Houches en arpitan (Les Houches en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los Ceutrons aurián #èsser los sieus primièrs abitants.
Los Houches S'ara una station de espòrts de ivèrn e de #èsser de reputacion internacionala (23 pistas d'esquí aupin) ; Los Houches se pas pas una station édifiée artificialment.
Les Ceutrons auraient été ses premiers habitants.
Les Houches est maintenant une station de sports d'hiver et d'été de renommée internationale (23 pistes de ski alpin) ; Les Houches n’est pas une station édifiée artificiellement.


text:
Sestrieras
Sestrieras (Sestriere en italian) es una comuna de la region italiana de Piemont e de la província de Turin.
La comuna es creada per decret reial en 1934 (18/10 n°1852) amb lo nom francés de Sestrières (en 1935 se pèrd l'accent sus l'“è” e l'“s” finala pr'amor de la politica d'italianizacion del regim fascista) a partir de l'anciana comuna de Champlas du Col, de Sauze di Cesana e de la fraccion Borgata di Sestriere destacada de Prajalats. Se'n destaca en 1947 Sauze di Cesana. En 1955 (decret presidencial n°611 del 3 de junh) lo territòri es espandit per aténher l'aira actuala de 2580 ectaras.


text:
1555
Aquesta pagina concernís l'an 1555 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Khanat d'Àstrakhan[modificar | modificar la font]
Mòrt dau khan Iamgurchi dins lo corrent d'una batalha còntra lei Rus e lei Nogaïs. Aquò permetèt ai Rus de plaçar un vassau a la tèsta dau Khanat.
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Revòuta dei senhors afgans còntra lo govèrn dirigit per un indo. Humayun aprofichèt la situacion per tornar prendre lo poder a la tèsta de l'Empèri.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Georgius Agricola, sabent alemand.


text:
Trotski
Lev Davidovich Bronstein idem Lev Davidovich Trotski (ЛeB ДaBидoBич Tpóцkий), mai conegut coma Lev Trotski (nom transliterat) tanben coma Leo, Trotskii, Trotsky, Trotskij o Trotzki) e tot simplament Trotski. Revolucionari marxista rus e una de las figuras mai famosas de la Revolucion Russa de 1917. Nasquèt a Iànovka (Ucraïna) lo 7 de novembre de 1877 e moriguèt assassinat a Coyoacán (Mexic) lo 21 d'agost de 1940.
Somari
- 1 La vida
- 2 L'accion dins l'exili
- 3 Lo teorician
- 4 Citacions
- 5 Bibliografia generala
- 6 Filmografia
- 7 Vejatz tanben
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Ligams videografics
- 10 Nòtas & referéncias
La vida[modificar | modificar la font]
D'origina josieva, estudiant de matematicas puèi de drech, foguèt arrestat e detengut per activitats revolucionàrias en 1898 puèi deportat en Siberia, en 1900.
Ne capita de s'escapar e s'ajunh Lenin a Londres que lai amassa se ne van perpensar la revolucion venidoira... las revolucions per venir.
Presidís lo Soviet (o Conselh) de Petrograd, l'actuala Sant Petersborg (que pro lèu ne vendrà Leningrad) pendent la Revolucion Russa de 1905 o Revolucion de Febrièr, que n'acabèt amb lo regim secular dels tzars, çò es emperaires, de totas las Russias, çò disián.
S'acabarà pel chaplàs general dels soviets de deputats obrièrs qu'avián temptat l'insurreccion (decembre de 1905 - genièr de 1906).
Arrestat, tornarmai s'escapa e viu exiliat a partir de 1907, la màger part del siu temps lo se va passar en Àustria, a Viena.
Tornat en Russia, en mai de 1917, pren lenga amb los bolcheviks tre agost per ne venir pro lèu un dels sius organizators pus importants pendent la segonda Revolucion Russa o Revolucion d'Octobre.
Nomenat Comissari del Pòble a la Guèrra de 1918 a 1925, creèt e organizèt l'Armada Roja en tot la gavidar pendent la grand guèrra civila de 1918-1920, sembla civila puslèu, que ne foguèt fin finala sonqu'un combat acarnassit entre las fòrças revolucionàrias de la jove nòva Russia e dels sius pòbles camaradas d'a l'èx Empèri Rus eissits, e l'aliança internacionala mesa en plaça per las poténcias occidentalas (França e Grand Bretanha sustot) per tal d'empachar la victòria de la Revolucion e la s'entrepachar a tot còst.
A partir de 1925, e aprèp la mòrt de Lenin (en 1924), ne comença de denonciar publicament lo poder creissent d'Estalin en tot li far targa a la teoria del georgian de construccion del socialisme dins un sol país, en se ne téner el sempre de parlat de revolucion permanenta.
Demissionat entre 1925 e 1927 de totas las siás cargas e foncions oficialas, es fòrabandit a Alma Ata, en Cazacstan, en 1927 puèi embandit definitivament d'al territòri sovietic en 1929.
N'anarà el plantar bordon una passa en França (1933-1935) puèi en Norvègia, e fin finala a Mexic, a partir de 1936.
Lai fonda la IVena Internacionala en 1938 per tal de ne resistir e li opausar una fòrça organizada e decidida, consequenta, al Komintern o 3ena Internacionala, mai que mai dins las solas mans, d'acieràs, d'Estalin.
En agost de 1940, es assassinat per un tal Ramón Mercader, agent als òrdres de Moscòu.
D'un biais salvatjàs, impietadós e brutalàs, a còps de pic dins la clòsca, fins a ne far gisclar los cervèls.
Foncions oficialas en Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Ne seràn estadas las siás foncions oficialas, dins l'Union Sovietica naissenta:
L'accion dins l'exili[modificar | modificar la font]
Lo teorician[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Bibliografia generala[modificar | modificar la font]
l'Òbra d'en Trotski[modificar | modificar la font]
a l'entorn del revolucionari[modificar | modificar la font]
a l'entorn del teorician[modificar | modificar la font]
a l'entorn de l'òme[modificar | modificar la font]
bibliografia istorica generala[modificar | modificar la font]
Filmografia[modificar | modificar la font]
- Joseph Losey: The Assasination of Trotsky / L'Assassinat de Trotski... (c /103') Grand Bretanha - França - Itàlia 1972


text:
Anglet
Anglet (Angelu en basco, Anglet en francés) qu'ei ua vila d'Occitània, o de Bascoat , situada dens lo parçan deu Baish Ador e la província tradicionau de Labord. Qu'ei administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Las comunas tòcatocantas que son Baiona e Biàrritz dab las quaus forma ua conurbacion e lo parçan deu Baish Ador.
Lo gentilici qu'ei anglòi -òia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Chifras de l'INSEE


text:
Feyzin
Feyzin en arpitan (Feyzin en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Gentilé sur le site habitants.fr Consulté le 29/09/2008.


text:
La Chauma
La Chauma [1](La Chaulme en francés) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi Domat e la region de la region d'Auvèrnhe..
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ [1]: Chaumo (la) dins Frederic Mistral, TDF , (C) pagina 539


text:
Vocala barrada anteriora non arredondida
La vocala barrade anteriora non arredondida es una vocala emplegada dins fòrça lengas. Son simbòl dins l'alfabet fonetic internacional es [i], e son simbòl X-SAMPA es i
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Son degrà d'apertura es barrat, çò que significa que la lenga es plaçada tant prèp del paladar coma possible.
- Son ponch d'articulacion es anterior, çò que significa que la lenga es plaçada tant luènh a l'avant de la boca coma possible.
- Son caractèr de redondetat es non arredondit, çò que significa que las labras son pas arredondidas.
En Occitan[modificar | modificar la font]
Aquela vocala existís en occitan dins totes los dialèctes. En occitan, aqueste son se representa generalament amb una "i". Ça que la, aquesta letra pòt far tanben lo son [j]. En gardiòl pòt far tanben lo son [ə]. Dins mai d'un dialècte, la letra e pòt realisar la [i] (exeple: Marselha se pòt prononciar [maʀ'sejɔ] o [maʀsijɔ] en provençal maritim). Vejatz pronóncia de l'occitan, gardiòl e provençal per mai de detalhs.
Lengas[modificar | modificar la font]
La vocala [i] es fòrça comuna. Apareis dins gaireben totas las lengas dins la qualas i a mai de 3 vocalas;foneticament dins saique totas las lengas. Exemple:


text:
Modèl:Country data Alemanha
Aquò es la documentacion del modèl Modèl:Country data Alemanha. Es generada automaticament a travèrs de Modèl:Country showdata
Modèl:Country data Alemanha es un modèl de bandièra utilizat indirèctament pels modèls coma [[Modèl:país|país]], [[Modèl:bandièra|bandièra]].
purgatz l'amagatal per visualizar vòstras darrièras modificacions sus aqueste modèl.
Somari
Paramètres estandard
Variacions
Ensenhas militaras
Lo modèl inclutz un pavalhon de la marina nacionala que se pòt utilizar amb lo modèl modèl:Navy:
- {{navy|Alemanha}} → Modèl:Navy
- {{bandièra|Alemanha|naval}} →
Redireccions
Resultats segon lo modèl utilizatAqueste modèl tanben se pòt utilizar amb un alias (una redireccion cap a aqueste modèl):
Exemples d'utilizacion
- {{país|Alemanha}} → Modèl:País
- {{bandièra|Alemanha}} →
- Utilizacion d'una varianta de la bandièra
- {{país|Alemanha|empèri}} → Modèl:País
- {{bandièra|Alemanha|empèri}} →
- Utilizacion d'una redireccion del modèl
- {{bandièra|DEU}} →
- {{flagcountry|DEU}} → Alemanha
- {{país|DEU}} → Modèl:País
Modèls relatius
De modèls country_data connèxes son disponibles :


text:
1083
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1083 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Maridatge entre Ceselha de Provença e Bernat Aton IV Trencavel, vescòmte de Carcassona, de Besièrs e d'Agde.
Ostau de Trencavèl (Vescomtats de Carcassona, de Besièrs e d'Agde)[modificar | modificar la font]
Maridatge entre Ceselha de Provença e Bernat Aton IV Trencavel, vescòmte de Carcassona, de Besièrs e d'Agde.
França[modificar | modificar la font]
Ducat de Normandia[1][modificar | modificar la font]
Mòrt de la rèina Matilda inspiratritz de la Tapissariá de Bayeux (2 de novembre). Foguèt enterrada dins l'Abadiá ai Damas.


text:
Schalbach
Schalbach es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge de Lorraine en la distincion de Fénétrange.
- Reforma en 1563.
- Diane de Dommartin #bastir una nòva glèisa l'an 1604.
- Village de Lorraine dans la seigneurie de Fénétrange.
- Réforme en 1563.
- Diane de Dommartin construisit une nouvelle église en 1604.


text:
Bouzillé
Bouzillé es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna angevine del nòrd dels Mauges, Bouzillé se situa entre Nantas e Angieus, a unitat|6|km {{}} de Ancenis[1], Sus la rota D751, Liré - Lo Marillais[2].
Lo sieu territòri se tròba sus una butte, en dominant lo marge esquèrre de la Loire.
Commune angevine du nord des Mauges, Bouzillé se situe entre Nantes et Angers, à 6 km d'Ancenis[1], sur la route D751, Liré - Le Marillais[2].
Son territoire se trouve sur une butte, dominant la rive gauche de la Loire.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Rabelais Cita Bouzillé en Gargantua, en se divertint a trobar al nom del vilatge una origina gargantuesque[3].
Rabelais cite Bouzillé dans Gargantua, s'amusant à trouver au nom du village une origine gargantuesque[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Leon1906, Distàncias orthodromiques a partir de Bouzillé (49), consultat lo 19 d'agost de 2012 - Las distàncias anonciadas son distàncias orthodromiques (a panatòri d'ausèl). Error de citacion : Invalid
tag; name "distances" defined multiple times with different content
- ↑ 2,0 2,1 IGN e BRGM, Géoportail Bouzillé (49), consultat lo 19 d'agost de 2012 Error de citacion : Invalid
tag; name "geoportail" defined multiple times with different content
- ↑ Mythologie De Bouzillé, Gargantua depausa una butte a Bouzillé
- ↑ Mythologie de Bouzillé, Gargantua dépose une butte à Bouzillé


text:
1119
Aquesta pagina concernís l'an 1119 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Tolosa[modificar | modificar la font]
Reünion d'un important concili a Tolosa, presidit dirèctament per lo papa Calixte II, per s'ocupar d'una eresia dualista locala. Après lo lenhier de 1022 e lo concili de 1056, aquò mòstra lo desvolopament continú d'una eresia dualista persistenta — probablament un precursor dau catarisme — dins la region. Au contrari dei mesuras adoptadas au sègle XI, lo concili decidèt de prendre de mesuras repressivas e de demandar l'ajuda militara dei senhors locaus[1].
França[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats acomençats en 1116 còntra lei fèus continentaus dau rèi d'Anglatèrra. D'efèct, a partir de la prima, Loís VI reüniguèt una armada per menar divèrseis incursions còntra Normandia. Afeblits dempuei sa desfacha de 1118, leis Anglés poguèron inicialament gaire s'i opausar. Pasmens, lo rèi Enric decidèt d'un còp de mobilizar de fòrças importantas còntra lei Francés. Lo 20 d'aost, ganhèt la batalha de Brémule onte 140 chivaliers francés foguèron capturats. Loís VI s'escapèt just just e reüniguèt son ost per una còntra-ofensiva. A la fin de l'estiu, intrèt ansin tornarmai en Normandia puei cremèt Ivry. Pasmens, aquela campanha s'acabèt tornarmai per una revirada e lo rèi dei Francs assaièt sensa succès d'obtenir l'ajuda dau papa Calixte II còntra son adversari (→ 1120).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Principat d'Antioquiá[modificar | modificar la font]
Una armada turca dirigida per Il Ghazi ibn Ortoq, sostenguda per Alèp, ataquèt lo principat e lo Reiaume de Jerusalèm e lo Comtat de Trípol organizèron un important renfòrç per desblocar lo regent Rogièr de Salèrne. Pasmens, Rogièr preferiguèt atacar avans l'arribada d'aquelei tropas. Sei fòrças foguèron anientadas a la batalha dau Prat dau Sang lo 28 de junh e lo regent espereu foguèt tuat. Foguèt remplaçat per Baudoïn II de Jerusalèm e lei fòrças conjugadas dei Crosats bateguèron Il Ghazi a Hab entraïnant la retirada dei Turcs.
Reiaume de Jerusalèm[modificar | modificar la font]
Après l'invasion dau Principat d'Antioquiá e la mòrt dau regent Rogièr de Salèrne durant la desfacha crosada dau Prat dau Sang lo 28 de junh, Baudoïn II e sei fòrças participèron a la còntraofensiva crosada qu'entraïnèt finalament la retirada de l'armada turca. Baudoïn II venguèt tanben regent dau principat.
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
L'annada foguèt marcada per una expedicion comuna ambé lei fòrças dau Reiaume de Jerusalèm per sostenir lo Principat d'Antioquiá. Pasmens, Rogièr de Salèrne ataquèt sensa esperar l'arribada d'aquelei renfòrç e foguèt massacrat a la batalha dau Prat dau Sang lo 28 de junh per l'armada turca d'Il Ghazi ibn Ortoq. Après aqueu succès, Il Ghazi ataquèt divèrsei castèus dau Principat mai menacèt pas dirèctament sa capitala permetent l'arribada de Ponç e de Baudoïn II que foguèron venceires de la batalha de Hab entraïnant la retirada dei musulmans.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Transpòrt maritim[modificar | modificar la font]
Premiera descripcion de l'utilizacion d'un compàs per de marins dins lo libre de l'escriban chinés Zhu Yu dich Pingzhou Ketan.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Michel Roquebert, L'épopée cathare - I. L'Invasion 1198-1212, Editions Perrin (2006), p. 73.


text:
Arquetipe
Un arquetipe (dau grèc arkhetupon 'modèl primitiu', per intermediari dau latin archetypum) es, en literatura e en filosofia, un modèl generau representatiu d'un subjècte. Emplegada en psicoanalisi, la nocion d'arquetipe recuerb una significacion pròpria definida per Carl Gustav Jung: "Preformas vuejas qu'organizan la vida instintiva e espirituala, en estructurant leis imatges mentaus (pensadas, fantaumas, sòns...)". Se pòt tanben definir un arquetipe coma un ponch de vista analogic sus una realitat sensibla, susceptibla d'integrar la totalitat dei ponchs de vista que se'n pòt aver (definicion segon lo doctor Michel Mouret).


text:
Aubermesnil-aux-Érables
Aubermesnil-aux-Érables es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de la Dintre Bray e Picardie (o país del Talou) situada en lo costat de Blangy-sus-Bresle.
Situat en una vallée, lo vilatge es la font de la Yères.
Los qualqu'uns caserius se tròban enclavés, mai o mens, en la Bòsc d'Agut.
Commune de l'Entre Bray et Picardie (ou pays du Talou) située dans le canton de Blangy-sur-Bresle.
Situé dans une vallée, le village est la source de l'Yères.
Les quelques hameaux se trouvent enclavés, plus ou moins, dans la Forêt d'Eu.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò En determinant "a los-Érables" a #èsser apondi en 1969 pel cònsol de l'epòca, Raymond Modard.
Le déterminant "aux-Érables" a été ajouté en 1969 par le maire de l'époque, Raymond Modard.


text:
775
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 775 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra lei Bulgars ambé l'organizacion novèla d'una ataca dobla menada per l'armada terrèstra e la flòta. Pasmens, coma en 766, una tempèsta destruguèt la màger part dei naviris e Constantin V foguèt obligat de se retirar. En setembre, de negociacions de patz permetèron au khan bulgar de descubrir l'identitat deis espions bizantins sus son territòri. Foguèron executats entraïnant l'organizacion d'una campanha de retorsion bizantina menada tornarmai per l'emperaire. Dins aquò, Constantin foguèt victima d'una malautiá e moriguèt a Andrinòple lo 14 de setembre. Son fiu Leon IV li succediguèt.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau califa Al-Mansur que son rèine aviá permes de renfòrçar lo Califat e de li donar de basas estatalas ambé la fondacion d'una capitala novèla (Bagdad), la repression d'unei movements d'oposicion e l'encoratjament donat au desvolopament de l'art e de la sciéncia. Son fiu Al-Mahdi li succediguèt sensa dificultat vertadiera car èra designat eiretier dempuei 765. De mai, son oncle qu'èra teoricament l'eiretier legitim dau Califat acceptèt una gròssa soma per renonciar a sei drechs.
D'autra part, a partir d'estimacions modèrnas, se pòu supausar que Bagdad venga la vila pus poblada dau mond dins lo corrent de l'annada.
Srivijaya[modificar | modificar la font]
Après un periòde sensa informacion sus l'istòria de Srivijaya de 728 a 775, acomençament dau rèine dau maharadja Dharanindra.


text:
Abadiala de Bel Luec
L'abadiala benedictina de Sant Peire de Bel Luec se tròba en Bas Lemosin, dins lo departament de Corresa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo « Cartulari de l'Abadiá de Bel Luec » n'es 'na font d'entresenhas beucòp importanta. De sa lectura, Maximin Delaroche ne dedusiguet que l'abadiala fuguet fondada en 855 per Raol de Torena, archevesque de Borges, sus de las terras apertenent a son paire, vescomte de Torena, dichas Bellus Locus (d'ente Bel Luec). Essent estat format a l'Abadiá de Solenhac, faguet venir 12 monges de 'quilha abadiá. Per permetre lo desvolopament de l'abadiá, li faguet daus dons a partir de sos bens e ofriguet de las relíquias de Sant Prim, de son fraire Sant Felician e de Santa Felicitat qu'aviá obtengut a Roma. D'autres membres de l'Ostau de Torena fagueren tanben de las donacions.


text:
-428
Aquesta pagina concernís l'an -428 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
A la prima, incursion novèla de la Liga de Peloponès en Atica que pilhèt lei sectors non protegits mai poguèt pas menaçar lei fortificacions de la ciutat. Se retirèt rapidament. En revènge, perseguida dau sètge de Platèa. Totjorn afeblida per l'epidemia de « pèsta » acomençada en 430 avC, Atenas poguèt pas organizar de còntra-ofensivas importantas.
Aprofichant lei dificultats atenencas, revòuta de Mitilèn, membre de la Liga de Delos qu'assaièt de reconquistar son independéncia. Assaièt tanben d'unificar sota sa direccion lei diferentei ciutats grègas de l'illa de Lesbos.
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès còntra Atenas amb una incursion espartenca, totjorn dirigida per lo rèi Archidamus II, dins la region d'Atica. Leis Atenencs refusèron tornarmai lo combat e Lacedemònia poguèt solament pilhar lei zònas non protegidas. En revènge, perseguida dau sètge de Platèa.
Regardant leis afaires intèrnes de la ciutat, fin de l'exili dau rèi Pleistoanax qu'èra totjorn proatenenc e partisan d'un tractat de patz entre Atenencs e Espartencs.
Roma[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra Veïes e Fidènes. Lo rèi de la vila etrusca foguèt tuat dins lo corrent d'una batalha còntra l'armada comandada per lo cònsol Aulus Cornelius Cossus. Pasmens, una epidemia empachèt lei Romans d'aprofichar aquela victòria. Deguèron se retirar permetent ais abitants de Fidènes d'organizar divèrseis incursions còntra lo territòri roman.


text:
Quirguizstan
Quirguizstan (en quirguiz Kyrgyzstan) es un país d'Asia qu'a pas cap de frontièra maritima.
Lo gentilici es quirguiz -a (plural sensible quirguizes -as).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Deis originas a la conquista russa[modificar | modificar la font]
Lei Quirguizs son lo premier pòble turc que son existéncia foguèt mencionada dins un document escrich. Originaris de la Mongolia actuala, destruguèron l'Empèri Oigor en 840 e dominèron l'estèpa fins a 924. Vencuts per lei Khitans, una partida dei tribüs quirguizas migrèt vèrs lei Monts Tian dins de circonstàncias mau conegudas. Au sègle XVII, lei Quirguizs demorats en Mongolia lei jonhèron en causa de l'avançada russa en Asia Centrala.
Sota la pression militara dei Jungars, lei Quirguizs s'alièron ai Cazacs e acomencèron sa lònga conversion a l'islam — s'acabèt pas avans lo sègle XX. Pasmens, dins lo corrent deis annadas 1750, aquò empachèt pas lei Chinés d'establir sa senhoriá sus lo pòble quirguiz. Pasmens, dins lei fachs, demorèron independents fins au començament deis annadas 1830 e sa somission au Khanat de Kokand.
La dominacion dei khans ozbècs de Kokand durèt gaire car Russia èra a conquistar ò a sometre leis estats d'Asia Centrala. En 1876, lo Khanat de Kokand foguèt annexat per lei Rus e Quirguizstan foguèt ansin integrat a l'Empèri Rus. Pasmens, la dominacion russa foguèt pas aisament acceptada e plusors revòutas se debanèron. Aquò entraïnèt la fugida de miliers d'abitants en China ont existís totjorn una minoritat quirguiza lòng de la frontiera ambé Quirguizstan.
Lo Quirguizstan Sovietic[modificar | modificar la font]
Durant la Guèrra Civila Russa, lei Britanics assaièron sensa succès de tornar crear lo Khanat de Kokand. Pasmens, lo projècte mau capitèt e lei Bolchevics installèron son autoritat sus lo territòri quirguiz sensa dificultat vertadiera. Coma leis autreis estats d'Asia Centrala, Quirguizstan conoguèt plusors estatuts e traçats frontaliers dins lo corrent deis annadas 1920 e 1930. En 1924, foguèt creada una region autonòma quirguiza que venguèt una Republica Socialista Sovietica Autonòma en 1926 avans d'obtenir l'estatut de republica constituva de l'Union Sovietica en 1936. Relativament complèxa en causa de l'imbricacion dei diferents pòbles d'Asia Centrala, sa frontiera es sovent traçada au pè dei montanhas pobladas per lei Quirquizs.
Montanhós e pauc desvolopat, Quirguizstan venguèt una republica fòrça fidèla a l'Union Sovietica. A partir de 1928, lo poder assaièt de sedentarizar la populacion e introduguèt la collectivizacion de l'economia. Durant lo periòde Brejnev, la direccion de la RSS Quirguiza foguèt fisada a l'elèit locala. Aquò permetèt de desvolopar l'educacion, l'economia e la demografia. De mai, maugrat l'eliminacion dei « nacionalistas » per Estalin, la promoccion dau quirguiz, lenga oficiala de la RSS, per leis autoritats favorizèt lo mantenement de la cultura dau país.
Dins lo corrent deis annadas 1980, de tensions etnicas apareguèron ambé la minoritat ozbèca au sud dau país. En junh de 1990, de chaples entraïnèron la mòrt de 171 personas. En parallèl, lei Quirguizs votèron en favor dau mantenement de l'URSS (88,7%) en març de 1991. Pasmens, après la temptativa de còp d'estat de l'estiu de 1991, leis autoritats localas proclamèron son independéncia lo 31 d'aost.
Lo Quirguizstan independent[modificar | modificar la font]
Lo periòde Akaiev[modificar | modificar la font]
En octòbre de 1991, Askar Akaiev foguèt elegit a la presidéncia de la Republica. En mai de 1993, una constitucion novèla foguèt adoptada. Akaiev adoptèt una politica liberala per atraire d'investiments estrangiers (privatizacion dei companhiás dau país... etc.). Pasmens, deguèt faciar divèrsei problemas coma l'emigracion de la comunautat russa (basa importanta de l'elèit intellectuala dau país), la radicalizacion dei religiós (desvolopament de l'islamisme e arribada de glèisas protestantas aggressivas).
Per limitar la partença dei Rus, lo govèrn donèt un estatut de cooficialitat au rus. Gardèt tanben de relacions importantas ambé Russia. Pasmens, assaièt tanben de crear de relacions ambé China, ambé leis autrei republicas d'Asia Centrala e ambé la coalicion estatsunidenca en Afganistan.
En març de 2005, lo partit d'Askar Akaiev obtenguèt 92% dei sufragis exprimits ais eleccions legislativas. Aquò permetiá au president de modificar la constitucion per contuniar de se presentar a la presidéncia. Pasmens, l'oposicion denoncièt de fraudas importantas e organizèt de manifestacions. Lo 24 de març, reversèt Askar Akaiev que s'exilèt en Russia.
Lo periòde Bakiev[modificar | modificar la font]
Cap principau dei manifestacions còntra lo regime Akaiev, Kurmanbek Bakiev foguèt elegit president en julhet de 2005. Nomèt Felix Kulov, autra figura de l'oposicion, a la tèsta dau govèrn. Pasmens, la situacion evolucionèt gaire.Bakiev nomèt rapidament de parents ò d'amics a de pòstes importants e foguèt accusat a son torn de fraudas electoralas.
Tre 2006, Felix Kulov demissionèt per protestar còntra lo desvolopament de la criminalitat e de la corupcion. Lo president assaièt d'aprofichar l'antagonisme entre Russia e Estats Units per se mantenir au poder. Ansin, permetèt ai dos país de gardar e d'aumentar sei basas militaras dins lo país. Pasmens, foguèt finalament reversat lo 7 d'abriu de 2010 per de trèbols sociaus entraïnats per una aumentacion dau pretz de l'electricitat.
Quirguizstan dempuei 2010[modificar | modificar la font]
Après lo reversament de Kurmanbek Bakiev, Quirguizstan conoguèt un periòde d'instabilitat car lei revendicacions socialas e politicas dei movements d'oposicion dau nòrd (relativament industrializat e russificat) e lo sud (rurau, conservador e en partida islamizat) èran diferentas. De mai, aquelei tensions entraïnèron una resurgéncia dei questions regardant lei doas minoritats nacionalas principalas dau país (russa au nòrd e ozbèca au sud). Ansin, en mai e junh de 2010, en despiech de l'instauracion de l'estat d'urgéncia dins plusors regions meridionalas, de pogròms antiozbècs entraïnèron la mòrt de miliers de personas e la fugida de 400 000 abitants en Ozbequistan.
Pasmens, maugrat lei trèbols etnics grèus tocant lo país, de negociacions entre partits d'oposicion permetèron l'establiment d'un regime parlamentari lo 27 de junh. Lei poders dau president foguèron reduchs e la chausida dau Premier Ministre foguèt fisada a un parlament monocamerau. En octòbre, d'eleccions legislativas permetèron d'elegir lei deputats. Après quauquei dificultats, Almazbek Atambaiev (partit sociau-democrata, PSDK) foguèt nomat coma cap d'un govèrn de coalicion en decembre. En 2011, la populacion l'elegiguèt a la presidéncia mai l'oposicion l'accusèt de fraudas. Au Parlament, lo PSDK capitèt de gardar lo poder gràcias a seis aliats. En 2012, d'importanteis acòrds de cooperacion ambé Russia foguèron signats permetent lo mantenement dei fòrças militaras russas presentas en Quirguizstan en cambi de l'annulacion dau deute quirguiz.


text:
Inquisicion
L'Inquisicion èra una jurisdiccion especializada (un tribunal) creada per la Glèisa Catolica Romana e dependent del drech canonic, encargada d'emetre un judici sul caracter ortodòxe o non respècte al dògma religiós) dels cases que li èran somés. L'Inquisicion èra una jurisdiccion d'excepcion, establida per tal de representar l'autoritat judiciària del papa sur una region determinada, quand lo foncionament normal dels tribunals eclesiastics s'averava inadaptat.
Istoricament, i a agut de nombrosas jurisdiccions especializadas d'aqueste tipe. Se pòt distinguir tres Inquisicions, que fan l'objècte d'articles separats :
- l'Inquisicion medievala,
- l'Inquisicion castelhana, fondada en 1478, e l'Inquisicion portuguesa, fondada en 1531,
- l'Inquisicion romana (Congregacion de l'Inquisicion Romana e Universala), fondada en 1542, rebaptisada Congregation Sagrada del Sant Ofici en 1909, puèi Congregacion per la Doctrina de la Fe en 1967.
Aqueste article tracta dels aspèctes generals de l'Inquisicion, segon lo vejaire catolic de l'eretgia, a sa justificacion politica, lo foncionament del drech, e la manièra que l'Inquisicion es a l'ora d'ara presentada e percebuda socialament. Los aspèctes istorics se limitan aicí a la cronologia generala.


text:
Torre
Lo tèrme de torre o tor, en arquitectura o engenhariá, designa una estructura construcha per l'òme ont predomina la dimension verticala. Pòt èsser bastida coma una estructura independenta o coma una partida integranta d'un bastiment, e son plan pòt èsser circular, quadrangular o poligonal. Los materials de bastiment utilizats per bastir una torre pòdon èsser fòrça divèrses, dels materials organics coma la fusta fins a de tipe sintetic.
Foncions de las torres[modificar | modificar la font]
- Abitatge o ostal, sinonim de gratacèl.
- Vigilància: las torres d'observacion, las torres de contraròtle dels aeropòrts.
- Religiosas: lo ziggurat babilonian, lo campanal de las glèisas e lo minaret de las mosquetas (dins aqueste cas fa la foncion d'amplificar la votz del qu'apèla a la pregària) e, en Extrèm orient, la pagòda e l'estupa.
- Militars, en formant partida del barri o non.
- Comunicacions: torre de comunicacions, far.
- Relòtge.
- Magazin.
- Observacion de la fauna.
Torres famosas[modificar | modificar la font]
- La Torre Eiffel, a París
- La Torre de Babel, a Babilònia
- La Torre de Belém, a Lisbona
- La Torre Manha a Nimes
- La Torre de Constança, a Aigas Mòrtas
- La Torre de Londres
- La Torre de Pisa
- Lo Big Ben, a Londres
- La Torre Agbar, a Barcelona


text:
Auvernhat
L'auvernhat o auvernhàs (ancianament alvernhatz) z-es lo dialècte occitan parlat dinc la màger part d'Auvèrnhe (fòra vèrs Orlhac), dinc la màger part de Velai (levat vèrs Sinjau) e dinc la mitat sud de Borbonés, 'quò-es dire lo departament entèir dau Puèi Domat e una part dau Cantau, dau Naut Léger, d'Alèir e de Cruesa (petita partida entre Bòrt e Ausança, Aubuçon, Aiun, La Saunièra, Sent Laurenç e una partida del terme d’Ajain situada al sud de la RN 145). L'apartenéncia d'Ussèl a un o autre domeni es contestada[1].
'Quò-es un parlar nòrd-occitan, particularament evoluit sus lo plan fonetic dinc sas varietats dau nòrd (lo nòrd-auvernhat); segon lo lingüista Albèrt Dauzat las innovacions foneticas e las innovacions lexicalas son fòrça plus nombrosas dins lo Massís Central, los parlars auvernhats essent mai diferenciats entre eles que lo lemosin. Pasmens l'auvernhat ten a l'encòp de recors expressius fòrça conservators dins lo lexic e la morfosintaxi.
Somari
- 1 Caracteristicas
- 2 Adjectius possessius
- 3 Plurals dels noms o adjectius acabats per -ç, -s, -tz
- 4 Formas verbalas
- 5 = Presents de subjontiu irregulars
- 6 = Imperfachs de subjontiu irregulars
- 7 Comparason de las nòrmas
- 8 Variacion
- 9 Lexic
- 10 Expression de l'ora
- 11 Bibliografia
- 12 Ligams extèrnes
- 13 Vejatz tanben
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Quauquas caracteristicas de l'auvernhat:
- Palatalizacion de las consonantas davant i e u: libre [ˈljibrə], nus [njy]. Aquela palatizacion mena a de realizacions variablas segon los luòcs.
- Lo diftòng "au" en posicion atòna baila [uw] vèrs lo mèijorn e [œ] vèrs la bisa (= lo nòrd)
- Lo diftòng "ai" en posicion atòna baila [ej] o [ij]
- Lo digraf òl se vocaliza en òu mas en los parlars de l’est de Velai se consèrva la L: sal, mal, Sant Pal, Monistròl
- Los grops "qu" e "cu" se pronóncian [tʝ]
- "an"/anh en posicion tonica se pronóncia [ɔ/ɔɲ]
- "gl" se pronóncia [ʎ]/[j], "la glèisa"; [la 'ʎejza]
- "gu" abotís a [dʝ]
- La "s" davant "i" e "u" abotís a [ʃ], de còps a [ʒ] (per lo son [z] dins los autres dialectes d'òc: cusina [kjyʒ 'inɑ])
- Lo grop "ch" abotís a [ts] o [tʃ]
- Lo grop "(u)òc" abotís a [io] a l'est e [eu] a l'oest: (en)luòc/(en)luec, fuòc/fuec, buòu/bueu
- Prononciacion de la "j" coma [dz]
- Prononciacion dau diftòng "eu" coma [ju]
- Prononciacion de l'"l" intervocalica coma [x] vèrs lo Chantau
- Conservacion de la O dubèrta en mots coma: "fònt", "lòng", "fòlh"
- Chasuda de las A inicialas: "'massar" (amassar, culhir), "'parar" (aparar, gardar).
- Lo sufix vengut de latin 'arius' dona IÈR, ÈIR, IÈIR, ÈR. Per exemple en Naut Leir s'emplega IÈR en la meitat sud e ÈIR dins la part nòrd. Al femenin se trapa tanben IÈIRA. Dins una part del Bas Auvèrnhe, lo singular ÈIR dona al plural ÈRS (mantenença del cas en -s de la lenga medievala).
- Dins la Nalta Auvernha se pronóncia lo V coma B, com en Gasconha e dins una partida del Lengadòc, contràriament al bas-auvernhat, al Velai e lo gevaudanés que dison lo V coma en francés o en italian.
- Las vocalas dobertas E, I, O del latin tardiu son diftongadas de doas manièras selon los endrechs: cuèch o cueit, puei o pueg...
- Quauquas caracteristicas daus parlars nòrd-auvernhats;
- "cl" baila [kj] o [klj]; Clarmont [kjaRˈmuŋ] o [kljaRˈmuŋ] (coma en limousin e cisalpin)
- "er(erre)/ern" beila [jaɾ/jaR]; "ivèrn" [i'vjaɾ], "fèr/fèrre" ['fjaɾ], "Auvèrnhe" [œ'vjaɾɲə]
- Chasuda de la s intervocalica; "la chamisa" [la tsa'mjɔ] (fòrça rara)
- Chasuda de la d intervocalica vèrs Sinjau; "z-es arribaa" (es arribada)
- "-és" baila [ɛj] o [ij] o ; "lo Barbonés" [lu baɾbu'nij], en posicion post-tonica ven pus simplament [e] o [i] (per eisemple dins un plurau masculin, [luˈzɔme/luˈzɔmi]).
- Lo grop es a la debuta d'un mot se pronóncia en generau [ɛj] coma per eisemple dins escòla que baila [ɛjˈkɔlɔ], o estrangèir que baila [ɛj.tɾanˈd͡zɛj]. Per contra ven [s] dins los mots sabruts, coma per eisemple: espòrt que bailará [ˈspɔʁ], estacion [staˈsju] o enquèra estilò [stʝiˈlo].
- D'autras caracteristicas son comunas amb d'autres parlars nòrd-occitans:
- Palatalizacion daus grops ca e ga vèrs cha e ja/ia: lo jal chanta (per lo gal canta) mas non pas sistematicament: òm ditz "lo cap", "la capitala", "la cambada", "l'aucon" o "l'auqueta" (mas "l'aucha"), l'escuròu, lecar, etc dins tota Auvernha. Una partida d'aquesta conservacion de la C es d'importacion de l'occitan plus al sud: "boscatier", "cercar", "tocar" (mas "tochar": agulhonar lo bestial), "traucar". Ansin segon los parlars se ditz "chaminar" o "caminar", "lechar" o "lecar", "c(h)erchar" o "cercar". Quasi tota l'Auvernha ditz "cavar, escala, gafar, la causa" quand lo lemosin ditz "chavar, eschala, jafar, la chausa". La plus granda partida de l'Auvernha ditz "l'agaça" e non pas "l'ajaça", forma lemosina. Aquesta conservacion o non de la C o G + vocala n'es pas unifòrma d'en pertot, servís a distinguir de mots, a donar de senses particulars: "lo chamin" e "lo caminòu".
- Chasuda de las consonantas finalas : z-a chantat amb la -t finala muda.
- Utilizacion de la Z eufonica davant vocala 'Z-ai pas solaçat bei te (per 'Ai pas charrat amb tu').
- Coma en niçard e en montpelhierenc, la -a atòna finala se pronóncia [a].
- manten de l'òrdre ancian dels pronoms combinats : 'La nos faràs mancar' : 'Nos la faràs mancar'.
Adjectius possessius[modificar | modificar la font]
- lo mèu, la mèuna (Bassa Auvernha).
- lo mieu(ne) [myone], la miá(na)/mieuna [myono] (Nalta Auvernha).
- lo tèu, la tèuna (Bassa Auvernha).
- lo tieu(ne) [tyone], la tiá(na)/tieuna [syono] (Nalta Auvernha).
- lo sèu, la sèuna (Bassa Auvernha).
- lo sieu(ne) [syone], la siá(na)/sieuna [syono] (Nalta Auvernha).
- lo nòstre, la nòstra
- lo vòstre, la vòstra
- lo lhor/sieune, la lhor/sieune-siána.
Tanben s'utiliza mon/ma, ton/ta, son/sa, nòstre/nòstra, vòstre/vòstra, lor... (mon [mon], mos [mo])
Plurals dels noms o adjectius acabats per -ç, -s, -tz[modificar | modificar la font]
Son invariables al plural: ex. lo solaç> los solaç, levat dins l'extrem Sud de Velai ont apareisson qualques Plurals sensibles: solaces, croses, fuses
Formas verbalas[modificar | modificar la font]
Present d'indicatiu[modificar | modificar la font]
La primièra persona del vèrbe dire es dic o disi
La primièra persona del plural es en -AM: nos. fasam (faire), volam (voler), avam (aver) levat en Velai et Gevaudan.
- conjugason classica/literària: parlan [parlon], disen, sem
- conjugason cantaliana: "parlan [parlan], disan [dison], sòm"
Imperfach d'indicatiu[modificar | modificar la font]
èsser
- conjugacion classica/literària: èri/ère, ères, èra, eram, eratz, èron
- conjugacion correnta: èri/ère, saiás, èra, saiam, saiatz, saion
Passat simple cort[modificar | modificar la font]
Coma dins la lenga classica, en Bas-Auvèrnhe, e dins las Cevenas s'emplèga la forma costa del passat simple: trabalhèm, susèm = trabalhèrem, susèrem.
Presents d'indicatiu irregulars[modificar | modificar la font]
- Ved [vet] : vei (el/ela, Veire)
- Cred [cret] : crei (el/ela, Creire)
- Som (nosautres, Èsser)
- Am (nosautres, Aver)
- Vase (ieu), Vam (nosautres) (Anar), vatz (vosautres, Anar)
= Presents de subjontiu irregulars[modificar | modificar la font]
Pueschas, pueschatz: pòscas, poscatz Vuelhas, vuelhatz: vòlgas, volgatz
= Imperfachs de subjontiu irregulars[modificar | modificar la font]
èsser
- fosson/foguèsson
Condicionals irregulars[modificar | modificar la font]
Moiriá [mejri' o] : moririái Muèrt, mòrt [mwòrt] : mòrt
EN + infinitiu[modificar | modificar la font]
ex. En menar per la vila : mentre que menava vers la vila
Participis passats irregulars especials[modificar | modificar la font]
- aduire: aduit, -ta
- chaudre: chaugut, -da
- chaubre: chauput, -uda
- dòure (se) : dougut, -uda
- escriure: escriut, -uda
- faler: faugut, -uda
- móuzer: mouzut, -uda
- paréisser: pareissut / paregut, -uda
(egalament conéisser, nàisser, téisser e tots los vèrbs en -éisser, -àisser)
- plànger / plànjer: planjut, -uda
(egalament tots los vèrbs en -ànger, -énger e -ónger)
- plòure / plueure: pleugut, -da
- podre / poire:
- prene / prendre: pres, preSSa
- saubre: saubut, -uda
- vaudre / valer: vaugut / vagut, uda
- veire: vist, -a / vegut, -uda
- viure: viscut / viugut, -uda
- vodre: vougut, -uda
Acòrd del participi passat[modificar | modificar la font]
L’acòrd del participi amb lo subjècte se fa, quin que siá l’auxiliar, mesclant los dos auxiliars 'aver' e 'èsser' e lors atribucions. Certans vèrbs en occitan se conjugan amb 'aver' e d’autres amb 'èsser', d’autres encara amb l’un o l’autre auxiliar: "eriam partits d’ora", "auràs o seràs montat", "ai tombat o siei tombat", l’auvernhat possa aquesta facultat a son darrièr limit: "ai morit ou "sei mòrt", "mas sòrs son naissidas o an naissidas", "aviá o èra sortit", "fuguèssem o aguèssem dormit", "la pòrta a badada". Amb 'èsser' tanben: "sei estat o ai estat".
Comparason de las nòrmas[modificar | modificar la font]
En auvernhat, doas nòrmas se fan concurréncia: la nòrma classica e la nòrma bonaudiana.
Variacion[modificar | modificar la font]
Lexic[modificar | modificar la font]
Expression de l'ora[modificar | modificar la font]
Seguís siá lo sistèma catalan-espanhòl: Son las tres, Son las dotze, Es las dètz (http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011338278715bvBPte), sobre le còp de las v-onze dau ser (Francés Cognéras http://macarel.net/files/parlem/Parlem_2-077.pdf), siá un sistèma intermediari: A l'entorn de las sèt oras, Vèrs las uèit oras, Quand las tres oras sonèran (exceptat per Es una ora), o lo sistèma general occitan: Cinc oras e detz, Sèis oras manca sèt.
La mèja de v-onze: onze oras e mièja.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Parlar occitan - Auvergne Velay, Étienne Coudert, IEO 63, 2001.
- "Nouveau Dictionnaire Général Français-Auvergnat", Pierre Bonnaud, Nonette, Editions Créer, 1999
- L'auvergnat de poche, Assimil.
- L'imagier français - auvergnat, Aedis, 2005.
- Glossaire de la langue d'oc, Pierre Malvezin, 1909 (mots de Cantal, e tanben de Roergue e Lemosin)
- "La conjugaison vellave", AA.VV., Lo Puei de Velai, Les amis du patois vellave, 1976
- "Grammaire vellave", Augustin-Marie Gérard, Lo Puei de Velai, Imprimerie de l’Avenir, 1925
- "Atlas Linguistique et Ethnographique du Massif Central (ALMC)", Pierre Nayton, París, CNRS, 1957-1963
- "Géographie phonétique de la Haute Loire", Pierre Nayton, Paris, Les Belles Lettres, 1974
- "Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse" (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD)
- Dictons occitans, recueillis en Haute-Loire, Pierre Chapuis, Lo Puei Velai, IEO43, 1979.
- Dictionnaire de météorologie populaire, Jean-Philippe Chassany, Maisonneuve et Larose, París, 1989
- Proverbes du plateau. Proverbes, dictons et comptines du Plateau Vivarais-Lignon, Théodore de Felice, Lo Chambon de Linhon, Manier, 1981
- Le patois de la zone d'implantation protestante du Nord-Est de la Haute-Loire, Théodore de Felice, Champion-Slatkine, París-Genèva
- Le parler occitan d'Yssingeaux (Haute-Loire), Jean-Baptiste Martin, Sinjau : Histoire et Patrimoine, 1997
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Poèmes d'Auvergne d'Arsèni Vermenosa dits per Alphonse Establie a Deezer (fons de la Bibliothèque Nationale de France http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k8820354p.r=dialecte.langFR)
- Essai de grammarie auvergnate - Éléments abrégés de grammaire auvergnate - Dialecte des environs d'Ambert (Puy-de-Dome), R. Michalias, imp. J. Migeon, Ambert, 1906
- Vocabulari auvernhat - francés de Francés de Murat
- La parabole de l'enfant prodigue en patois d'Aurillac
- Ensag de glossari botanic auvernhat, Loís Delhostal, Revista Oc - Revista Bimestrala de la Renaissença dels Païses d'Oc, an VIIIn, n°8-9, setembre-decembre 1932, pp. 294-308
- Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune d'Albert (Puy-de- Dôme). RPh 26 (1912)
- Vocabulaires Patois Vellavien - Français et Français - Patois Vellavien, Jules Gabriel De Vinyols, Lo Puei de Velai, 1891
- Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune D'ambert, Collectif, Régis Michalias, in Revue de filologie (sic) française
- Faune populaire de la France, les mammifères sauvages, Eugène Rolland, Maisonneuve et compagnie, 1877
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Portal d'Auvèrnhe
-
- ↑ A Lanly, Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel


text:
Dimorfisme sexual
Lo dimorfisme sexual es l'ensemble de las diferéncias morfologicas mai o mens marcadas entre los individús mascles e femes d'una meteissa espècia. Pus generalament, aquò inclutz las diferéncias fisiologicas o comportamentalas ligadas al sèxe (coma lo cant de cèrts aucèls mascles).
Lo dimorfisme sexual pòt portar sus:
- de caractèrs sexuals primaris, per exemple los organs genitals,
- de caractèrs sexuals segondaris, que pòdon èsser morfologics (talha, color de las plumas o pelositat...), fisiologicas (metabolisme, odor, ...) o comportamentals (parada nupciala, construccion del nis, socializacion, ...).
L'origina evolutiva de talas diferéncias entre mascles e femes d'una meteissa espècia s'explica mai que mai per la seleccion sexuala, mas tanben per de pressions de seleccion diferentas ligadas a l'investiment parental.