text:
1024
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1024 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Lei tensions dins lo nòrd d'Itàlia entre lei vilas relativament autonòmas de Lombardia e l'emperaire germanic aguèt de repercussions diplomaticas dins leis estats vesins. Aprofichant la desgradacion dei relacions entre França e lo Sant Empèri Roman Germanic dempuei la mòrt d'Enric II, lei Lombards assaièron de prepausar la corona de Lombardia au rèi de França que la refusèt. Puei, la prepausèron au duc d'Aquitània que deguèt tanben la refusar — aviá besonh d'un sostèn militar francés. Aquò entraïnèt tornarmai de tensions importantas entre França e lo Sant Empèri.
Regardant leis afaires intèrnes dau reiaume, Robèrt II se concentrèt sus la lucha còntra leis abús dei senhors e dei bregands — lei dos categorias èran de còps confondudas — que menaçavan lei vilas e lei comunicacions. Capitèt de reünir un concili a Héry que prononcièt l'excomunicacion dei bregands.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Tocat dempuei 1023 per una epidemia de pèsta en Egipte, lo Califat Fatimida deguèt faciar de revòutas au sen dei tribüs de bedoins de Palestina e d'Egipte.


c: text/html

text:
Malautiá infecciosa
Una malautiá infecciosa es la manifestacion clinica consequéncia d'una infeccion provocada per un microorganisme —coma la bacterias, fongi, virus, protozoari, ecaa.— o per prions. Dins lo cas d'agents biologics patogèns de grandor macroscopica, se parla pas d'infeccion, mas d'infestacion.
Somari
Generalitats[modificar | modificar la font]
Las malautiás infecciosas se caracterizan per l'apareisson de simptòmas coma fèbre, malèsser general e poiriment. Tota malautiá infecciosa passa per 4 estapas
- La contagion. Quand una persona malauta contamina una autra sana.
- Període d'incubacion. Temps comprès entre la dintrada de l'agent fins a l'apareisson dels seus primièrs simptòmas. Alara l'agent patogèn se pòt multiplicar e s'espandre dempuèi las zonas d'ataca. Lo temps depend de la malautiá.
- Periòde de desvolopament. Apareisson los simptòmas caracteristics.
- Convalescéncia. Quand la malautiá es vencuda e que l'organisme se remet.
Transmissibilitat[modificar | modificar la font]
Las malautias infecciosas se divison en transmissiblas e no transmissiblas. Las malautiás infecciosas transmissiblas se pòdon propagar dirèctament dempuèi l'individu infectat, mejans la pèl o las membranas mucosicas o, indirèctament, quand la persona infectada contamina l'aire mejans la respiracion, un objècte inanimat o un aliment. Per las malautiás infecciosas no transmissiblas Lo microorganisme es pas contagiós d'un individú cap a un autre, sonque se requerís de circumstàncias especialas, que sián mediambientalas, accidentalas, eca., per que se transmeten. Dins aqueles cases, las personas infectadas transmetan la malautiá.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Una classificacion utila, e clinicament generalizada, regropa las malautiás infecciosas segon las caracteristicas biologicas de l'agent patogèn que los provòcan: Las infeccions fachas per de bacterias an pas de cura.
Infeccions bacterianas[modificar | modificar la font]
Infeccions vericas[modificar | modificar la font]
Infeccions fongicas[modificar | modificar la font]
- Aspergillòsi
- Candidòsi
- Cromomicòsi
- Dermatofitòsi
- Esporotricòsi
- Histoplasmòsi
- Otomicòsi
- Pitiriasi versicolor
- Queratomicòsi
Infeccions per protozaris[modificar | modificar la font]
Las mai importantas son:
Infeccions per prions[modificar | modificar la font]
- Malautiá de Creutzfeldt-Jakob
- Encefalopatia espongiforma bovina (malautiá de la vaca bauja)
- Tremolor ovina (Scrapie)
- Insomni familiar fatal
- Kuru
Mortalitat[modificar | modificar la font]
L'Organizacion Mondiala de la Santat (OMS) enregistra l'informacion sus las mòrts globalas segon la Classificacion internacionala de malautiás (ICD, pels sigles angleses). La taula seguenta rebat las malautiás infecciosas que causarián mai de 100 000 disfoncions pendent una estimacion facha en 2002. Tanben s'encluson las donadas de 1993 per poder las comparar.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ The World Health Report - 2004 Annex taula 2 [pdf]} e 1995 Taula 5 [pdf]
- ↑ L'infeccion de vias respiratòrias baissas enclusís pneumòniaa, influenzas e bronquitis.
- ↑ Les gastroenteritis son causadas per diferents microorganismes, soma lo còlera, lo botulisme, e l'E. coli, entre autres
- ↑ Las malautiás tropicalas encluson: la malautiá de Chagas, dengue, filariòsi, leishmaniosi, oncocerciasi, esquistosomòsi e tripanosomòsi.
- (en)H. Krauss, A. Weber, M. Appel, B. Enders, A. v. Graevenitz, H. D. Isenberg, H. G. Schiefer, W. Slenczka, H. Zahner, 2003. Zoonoses. Infectious Diseases Transmissible from Animals to Humans, 3rd Edition. ASM Press, American Society for Microbiology, Washington DC., USA, 456 pp. ISBN 1-55581-236-8
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)http://www.scmimc.org Societat Catalana de Malalties infeccioses i Microbiologia clínica]
- (es)Sociedad Andaluza de Enfermedades Infecciosas
- (en)Principis e practicas de Mandell sus malalties infeccioses
- (en)Elsevier health
- (en)Manson's Tropical Diseases
- (en)The World Health Report
- (en)Llibres sobre malalties infeccioses

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Guèrra Civila Americana
La Guèrra de Secession o Guèrra Civila Americana (American Civil War en anglés) foguèt un conflicte significatiu en l'istòria dels Estats Units d'America, qu'aguèt luòc entre los ans 1861 e 1865.
Los dos partits afrontats foguèron las fòrças dels estats del Nòrd contra los recentament formats Estats Confederats d'America, integrats per onze estats del Sud que proclamèron la siá independéncia.
Somari
Causas del conflicte[modificar | modificar la font]
Regions economicas del país[modificar | modificar la font]
Abans que comencèsse la guèrra civila, los Estats Units èran una nacion dividida en quatre regions divèrsas :
- Lo nòrd-èst, amb una economia industriala e comerciala creissenta, e amb una densitat de populacion en aument.
- Lo nòrd-oèst (o mièg-oèst), una region de rapida expansion de campanhards liures, e ont l'esclavatge èra estat abolit.
- Lo naut sud, una region amb un sistèma de plantacions
- Lo sud-oèst, una region de creissement economic basat en l'expansion de la produccion de coton.
Amb dos sistèmas laborals fondamentalament opausats, libertat al nòrd, esclavatge al sud, los cambiaments economics comencèron de produsir de cambiaments socials dins las diferentas regions geograficas del país. A la mitat del sègle XIX avián emergit doas visions diferentas de la societat al nòrd e al sud del país.
Los estats liures e los estats esclaus[modificar | modificar la font]
Abans la guèrra civila, la constitucion provesissiá un mejan pel debat pacific sul govèrn futur, e los conflictes causats per l'expansion rapida de la nacion s'èran poguts resòlvre. Pendent de decènnis, s'èra mantengut un balanç entre lo nombre d'estats "liures" (ont l'esclavatge èra illegal) e d'estats "esclaus" (ont l'esclavatge èra permés), per que lo Senat aguès un balanç de poder. Lo darrièr estat esclau que foguèt acceptat foguèt Tèxas en 1845 ; cinc estats liures foguèron admeses dins l'Union entre 1846 e 1859. L'admission de Kansas, coma estat esclau foguèt bloquejada, e s'esperava la siá admission coma estat liure en 1861. Amb una populacion creissenta (la que causa significava mai poder de tròp democratica) al nòrd industrializat, amb la ruptura del sistèma bi-partidista (amb la creacion del Partit Republican dels Estats Units), e amb l'ostilitat creissenta de las ideologias, èra impossible de contunhar amb solucions pacificas als conflictes per evitar la crisi.
Tensions politicas e l'eleccion de Abraham Lincoln[modificar | modificar la font]
Las tensions cambièron de natura e intensitat rapidament lo decènni de 1850. Lo Partit Republican dels Estats Units foguèt establit en 1854, lo que s'opausava a l'expansion de l'esclavatge als territòris de l'oèst. E mai se al començament solament un pichon percentatge de personas al nòrd volián abolir l'esclavatge al sud, los republicans recebèron lo sosten de la majoritat dels abitants del nòrd e de l'oèst que volián pas far concurréncia a un sistèma basat sus l'esclavatge s'aquel s'estendiá dins d'autres estats. Mentretant, los enòrmes ganhs de las plantacions de coton van solidificar la dependéncia del sistèma agricòla en l'esclavatge.
La secession del sud foguèt catalizada amb l'eleccion del candidat republican Abraham Lincoln. Lincoln, Al començament, aviá una posicion moderada en relacion amb l'esclavatge. S'èra compromés a s'opausar a l'expansion de l'esclavatge als territòris (aital doncas, en prevenent l'admission d'autres estats esclaus a l'Union), mas admetèt tanben que lo govèrn federal aviá pas cap de poder per abolir l'esclavatge dins los estats ont existissiá, e qu'enfortiriá las leis contra los esclaus fugitius. Los estats del sud, mas, se fisavan pas de Lincoln, e èran conscients que d'autres republicans avián l'intencion d'abolir entièrament l'esclavatge.
En mai de la victòria de Lincoln a las eleccions presidencialas, los estats esclaus avián perdut lo balanç del poder al Senat, en venent una minoritat perpetua après aver gaireben controtlat continualament la presidéncia e lo Congrès, e doncas perdián lo contraròtle sus cèrtas leis e tarifas comercialas que los favorissián.
La justificacion, mas, qu'utilizèron los estats del sud foguèt los dreches dels estats a la secession. Abans l'inauguracion presidenciala, sèt estats declarèron la secession de l'Union, e creèron un govèrn independent, los Estats Confederats d'America, lo 9 de febrièr de 1861. Prenguèron lo contraròtle dels fòrts e de las proprietats federalas dins los sieus territòris, amb pauca resisténcia.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Antietam; Le jour le plus sanglant de la guerre de Sécession, Frédéric Naulet, Economica, 2005.
- Confédération sudiste (La) 1861-1865: Mythes et réalités, Serge Noirsain, Economica, 2006.
- Les Canadiens français et la Guerre de Sécession, Jean Lamarre, VLB Éditeur, 2006.
- Le corsaire Alabama, Jean-Pierre Deloux, E-Dite, 2001.
- Gettysburg, Dominique Venner, Éditions du Rocher, 1995.
- Gettysburg 1863: l'apogée de la Confédération, par Carl Smith, série Armées et Batailles no.6, Osprey Publishing/delPrado, 2004, ISBN 2-84349-178-9.
- Gettysburg 1863: Le tournant de la guerre de Sécession, Lee Kennett, Economica, 1997.
- La Guerre de Sécession (1861-1865), ses causes et ses suites, Pierre Belpheron, Plon, 1947
- La Guerre de Sécession, 1861-1865, James M. McPherson, Robert Laffont, 1991. (ISBN 978-2-221-06742-0)
- La Guerre de Sécession, Bruce Catton, Payot, 2002
- La Guerre de Sécession : les États désunis, André Kaspi, Gallimard, 1992, (ISBN 2-07-053165-1)
- Histoire vécue de la Guerre de Sécession, Bernard Michal, éd. Crémile, 1972
- Historia n° 322
- Historia thématique n° 94 : La Guerre de Sécession
- La guerre civile aux États-Unis, Karl Marx et Friedrich Engels
- La Guerre de Sécession, Farid Ameur, PUF, coll. Que sais-je ?
- Histoire des États-Unis, René Rémond, PUF, coll. Que sais-je ?
- La Guerre de Sécession, Léon Lemonnier, Gallimard, 1943
- La Guerre de Sécession, Alan Barker, éd. Vent d'Ouest
- La Guerre de Sécession, BT2 n° 178 (1985), article de Fernand Lecanu
- La Guerre de Sécession, tome 1: l'Infanterie, André Jouineau et Jean-Marie Mongin, Histoire & Collections, 2000.
- La Guerre de Sécession, tome 2: la cavalerie, l'artillerie, les services, André Jouineau et Jean-Marie Mongin, Histoire & Collections, 2000
- Petite histoire de États-Unis, Allan Nevins et Henry Steele Commager, Overseas éditions, 1942
- La vie quotidienne aux États-Unis à la veille de la Guerre de Sécession, Robert Lacour-Gayet, Hachette, 1957
- Histoire des Américains, Daniel Boorstin, Robert Laffont, coll. Bouquins
- Andrew Campbell Duncan et al., « La guerre de Sécession », dans Revue d’histoire du XIXe siècle, 2007/2 (n° 35)
- Les guerres américaines - La Sécession -, Ed ATLAS, Paris 1985. (ISBN 2-7312-0364-0)


text:
Conhet
Lo conhet (var. cunhet) es una maquina simpla que consistís en una pèça de fusta o de metau acabada en angle dièdre fòrça agut. Tecnicament, se pòt assimilar an un doble plan inclinat portatiu. Sèrv per fendre o devesir de còrs solids, per n'ajustar o ne sarrar un amb un autre, per lei cotar, o per emplir una fendascla o un vuege.
Lo foncionament dau conhet respònd au meteis principi qu'aqueu dau plan inclinat. En se desplaçant dins la direccion de son extremitat amolada, lo conhet congrea de grandei fòrças en sens perpendicular a la direccion dau movement. S'utiliza aquestei fòrças per separar d'objèctes, o per generar una friccion e solidarizar lo conhet ais objèctes qu'es en contacte amb elei.
Tot instrument talhant o ponchut (destrau, cotèu, cisèus, clavèu per exemple) pòt èsser considerat coma un conhet.
Gasanh mecanic[modificar | modificar la font]
Lo gasanh mecanic G d'un conhet es lo quocient de la longor L de la fàcia inclinada per la largor dau conhet. La formula s'escriu:
Per exemple, un conhet de 10 cm de lòng e 2 cm de larg a un gasanh mecanic de 5. Au mai l'angle dau conhet es agut, au mai lo gasanh mecanic es grand.


text:
Castèth de Vincennes
Lo Castèth de Vincennes que ho un castèth reiau francés ; dab la soa tor de 50 m qu'ei la hortalessa la mei hauta d'Euròpa.
A la debuta i avèva un simple pavalhon de caça de Loís VII dens lo bòsc de Vincennes. Felip August e Loís IX que'n hen ua residéncia reiau e ua hortalessa. Dus rei que s'i maridèn (Felip III en 1274 e Felip IV de França en 1284) e tres qu'i morín (Loís X de França en 1316, Felip V en 1322 e Carles IV en 1328).
Felip VI de Valés que comencè de hortificar aquesta residéncia dab la grana tor. Los sons successors qu'amplifièn aquesta hortificacion dab ua encinta. Lo Noste Enric qu'i ho retiengut presoèr durant las guèrras de religions.
Loís XIV que he bastir duas alas navèras (dessenhadas per Louis Le Vau) abans d'abandonar tot aute projècte per Vincennes entà s'ocupar de la bastida deu castèth de Versalhas. Au sègle XVIII que vadó preson d'estat on e hon lo marqués de Sade, Mirabeau e Diderot e hon embarrats.
Devath lo comandament deu generau Pierre Daumesnil (designat per Napoleon) que ho assietjat durant 5 mes per l'armada prussiana en 1815 abans d'estar tornat volotariament sus òrdi deu rei Loís XVIII. Napoleon III que'u he restaurar per Viollet-le-Duc e qu'amenatgè lo son parc. Mata Hari qu'i ho fusilhada lo 15 d'octobre de 1917. En 1944 los ocupants nazis qu'i fusilhèn 30 presoèrs. Lo generau De Gaule qu'avó lo projècte (abandonat) d'i installar la residéncia deu president de la Republica e d'abandonar atau lo palais de l'Elisèu.
Uei lo dia qu'ei proprietat deu Ministèri de la Cultura e deu Ministèri de la Dehensa deu govern francés.


text:
862
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 862 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Vengut major, Carles l'Enfant, fiu segond dau rèi Carles e rèi — teoric car contraròtlava pas tot lo territòri — d'Aquitània, se maridèt sensa l'acòrd de son paire entraïnant una crisi qu'afebliguèt la preséncia reiala en Aquitània.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Donald MacAlpin probablament lo 13 d'abriu. Son fiu ainat Constantin li succediguèt.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau califa Al-Muntasir entre lo 29 de mai e lo 8 de junh siá en causa d'una malautiá siá en causa d'un empoisonament. Son rèine brèu agravèt l'afebliment dau poder dau califa. Al-Mustain, un felen dau califa Al-Mutasim, foguèt elegit per lei soudats turcs per lo remplaçar. Aperavans, Al-Muntasir aviá autorizat la restauracion dau Tombèu de l'Imam Hussein.
Lei populacions aràbias s'opausèron a la chausida dei soudats turcs dins unei vilas fins a 863, especialament a Bagdad. Dins aquò, l'armada capitèt de reprimir lei revòutas localas. Aquò illustrèt la presa dau poder au sen dau Califat per lei militars e lei visirs turcs. De mai, en causa de l'importància numerica deis Arabis dins lei regions centralas dau Califat, agravèt e accelerèt lo declin de la dinastia.


text:
Iliada
L’Iliada (en grèc ancian: Ἰλιάς / Iliás, en grèc modèrne Iλιάδa / Iliáda) es una epopèia atribuida a l’aède Omèr. Deu son nom al grèc Ἴλιov / Ilion, valent a dire Tròia. Es escricha amb d'examètres dactilics e compta 24 cants. Lo tèxt foguèt probable redigit entre 850 e 750 abans J.-C. (datas que ja mencionava Erodòt), siá quatre sègles aprèp los eveniments que conta. Amb l'Odissèa, òbra atribuïda al meteis autor, l'Iliada es demest las òbras longas mai ancianas de la literatura occidentala. Conten mai de 15.000 linhas, e es estada escricha en çò qu'es sonat grèc omeric, valent a dire una koinè literària de grèc ionic influenciat per d'autres dialèctes.
Contengut[modificar | modificar la font]
La trama de l'Iliada es centrada sul personatge d'Aquiles e narra los eveniments debanats durant 51 jorns de la desena, e darrièra, annada de la Guèrra de Tròia. Lo títol d'aquesta òbra ven del nom grèc de Tròia, Ilión.
Ofés per l'apropriacion qu'Agamemnon s'èra fach d'una joventa qu'èra estada capturada, Briseis, Aquiles, lo melhor guerrièr dels aquèus, s'èra retirat dels combats. A partir de l'anada d'Aquiles e de sos soldats mirmídons, los grècs patiguèron de desfachas pesugas e sas naus foguèron a mand de perilhar aprèp d'incendis provocats pels troians. Davant l'impassibilitat d'Aquiles en fàcia dels problèma dels aquèus, Patròcle, son grand amic, li demandèt permission e armas per poder participar a la batalha. Aquiles acceptèt, a racacòr. Patròcle, aprèp que realizèt de grandas accions militaras, moriguèt finalament tuat per Ectòr, l'ainat de Priam qu'aviá recebut ajuda divina. Aqueste a mai gausèt vestir l'armadura e portar las armas d'Aquiles. La mòrt de Patròcle faguèt tornar Aquiles a la guèrra pr'amor de venjar son amic. En combat singular vencèt Ectòr e finalament lo tuèt. Lo cadabre del vençut foguèt passejat davant las muralhas de Tròia. Pr'aquò, lo rei Príam capitèt d'obtenir la cleméncia d'Aquiles e aital lo paire poguèt donar a son enfant las onors funeràrias que se meritava.
Dins l'antiquitat lo poèma èra considerat coma una istòria reala e sos personatges servissián de modèl de comportament e a l'encòp de simbòl d'eroisme que caliá imitar. L'estudi de l'òbra e la memorizacion d'episòdis longasses èran una practica abituala d'aquel temps.
Los cants[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'epòca ellenistica, l'òbra es dividida en 24 cants faches de quinze mila tres cents trenta-sèt examètres dactilics, Conta segon un òrdre cronologic, sièis jornadas e nuèches de la guèrra de Tròia. Lo darrièr cant, lo XXIVen, se debana dotze jorns aprèp los eveniments del cant XXIII.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Cant 1: Aprèp nòu ans de guèrra entre los aquèus e los troians, la pèsta apareis dins lo camp dels aquèus. Lo devínhaire Calcant, consultat a prepaus d'aquesta marrana, preditz que la malauriá non s'aturarà pas fins que Criseida, l'esclava d'Agamemnon, serà tornada a son pare Crisés (un sacerdòt del dieu Apollon).
- La colèra d'Aquiles se fa sentir a partir de l'ofensa que li fa Agamemnon. Enrabiat per l'idèa d'aver de cedir Briseida, rauba a Aquiles la jove Briseida, qu'aqueste aviá capturat. L'eròi se retira doncas del camp de batalha, e assegura que tornarà sonque quand lo fòc troian arribarà a sas naus. Zèus dona supòrt a la decision d'Aquiles a travèrs de la peticion qu'aviá fach la maire del guerrièr, Tetis.
- Cant 2: Zèus, inquietat per la promesa qu'aviá fach a Tetis, conselha Agamemnon dins un sòmi que arme sas tropas per atacar Tròia. Lo rei d'Itaca, Ulisses, anima las tropas pel combat. Los aquèus venguts de Grècia tota amb un nombre considerable de vaissèls se preparan a atacar los soldats dels menaires troians e de sos aliats dardanians, licians, frigians e tracis.
- Cant 3: Lo cap de las tropas troianas, Èctor, acusa son fraire Paris de s'amagar davant lo cap de l'armada grèga, lo rei Menelau. En seguida, Paris decidís d'afrontar Menelau en combat singular. Elena, lo rei Priam e d'autres membres de la noblesa troiana obsèrvan la lucha entre totes dos dempuèi la muralha, e Elena presenta los divèrses caps de las tropas aquèas. La guèrra es estada arrestada per aquesta ocasion, gràcias a la promesa que lo vencedor gardariá Elena e sos tresaurs. Menelau, guerrièr experimentat, pren lèu l'avantatge. Quan es a mand de tuar Paris, aqueste es salvat per Afrodita que lo manda sulpic al costat d'Elena. Una trèva es convocada entre aquèus e troians.
- Cant 4: Aprèp una amassada dels dieus, decidisson aquestes que se reprengan las ostilitats. Sulpic Atèna, desguisada, incita Pandar a metre fin a la trèva en lançar una flècha que nafra Menelau e aprèp lo discors d'Agamemnon a sas tropas, torna començar la guèrra.
- Cant 5: Demest los aquèus Diomèdes, lo filh de Tidèu, se fa remarcar dins la batalha. Assistit per Atèna, es a mand de tuar Enèa, e capita de nafrar Afrodita. D'aquel temps, Ares e Ector comandan las tropas troianas. Durant lo conflicte Sarpedon, lo menaire dels licians, fa un chaple e tua demest mantun autre combatent lo rei de Rodes, Tlepolem. Puèi, Diomèdes, tornarmai amb l'ajuda d'Atèna, nafra Arès.
- Cant 6: Lo combat contunha ferotge; los melhors guerrièrs de cada camp s'afrontan sens pietat. Malgrat aquò, aprèp qu'evoquèssen los ligams d'ospitalitat que temps enrè unissián sos aujòls, Diomèdes e Glaucos lo lician arrèstan de luchar e s'escàmbian de presents. Èctor se'n va del camp de batalha e tòrna a la vila e i demanda a Hécube, sa maire, de pregar Atèna per la victòria dels trojans. Las femnas se dirigisson al temple de la diva. Còsta las pòrtas scèas, Èctor fa sos adieus a sa molhèr, Andromaca, e a son filh jovenet Astianax. Se'n va veire son fraire Paris e capita de lo convéncer de venir batalhar amb el.


text:
Per Noste
Somari
- 1 Prumerias de Per Noste
- 2 Per Noste uei
- 3 Nòtas e referéncias
- 4 Honts
- 5 Ligam extèrne
Prumerias de Per Noste[modificar | modificar la font]
Rogèr Lapassada qu'estó lo fondator de l'associacion. Pendent la soa captivitat que s’amassava dab los gascons de l’estalag tà parlar deu país. « Los mots de casa que volavan com ausèths escapats d’ua cauja e que’s mesclavan en un horvari on cadun e’s sentiva reviscolat [...] que devi a la lenga d’estar sauvat. Se n’èri pas estat un mainatge nascut en Bearn, pensi que serí mort. Pr’amor tà jo, dens la captivitat la mia bòia de secors qu’ei estat la lenga. Pr’amor quan parlàvam la lenga que’s produsiva un miracle e que tornàvam crubar la vertut deus ajòus. »[1]
Qu’ei lavetz que comença a escríver en bearnés e, autanlèu tornat a casa que’s junta a las amassadas e tauladas deus felibres de l’Escòla Gaston Fèbus on pòt devisar e cantar en bearnés. Qu’i tròba a Miquèu Camelat qui l’encoratja a escríver.
Purmèrs contactes dab l'occitanisme[modificar | modificar la font]
Au mes de junh de 1956, la soa hemna Margalida que s’avisa d’un articlet de la République qui anóncia un estagi pedagogic organizat per ua associacion inconeguda : l’Institut d’Estudis Occitans. Roger que s’apotja donc dinc a Usès (30) on descobreish shens qu'un paisatge diferent de’u de Bearn mes tanben òmis joens, dab idèas navas, gessits de tots los parçans occitans. Qu’i a un gascon (Pèire Bèc), provençaus (Robèrt Lafont, Pèire Pessamessa), lengadocians (Andrieu Lagarda, Jaurion, Joan Bodon), catalans (Batista i Roca)... Qu’ei esmiraglat per l’arsec e la sapiéncia d’aqueths òmis, la màger part ensenhaires.
« Qu’èran sapients. Jo ne n’èri pas. Qu’èri un illetrat en matèria occitana... »
Quan Robèrt Darrigrand e'u va véder a las vacanças (aqueste qu'ei lavetz professor a París) que’u comunica lo son estrambòrd e que decidín d’anar amassa a l’estagi de Dacs (1957) on tròba cinc bearnés (Maria Guichot, Maria Vignalet e Michèle Lafítte). Ahiscats per Bèc e Lafont que decidín de crear ua seccion IEO dens las « Basses-Pyrénées ». Atau s’aperava lavetz lo departament. Mes arren ne’s hè. Robèrt Darrigrand que partí tau servici militar, puish qu'ei nomat a Argièr. Roger, solet, qu’apita ua « classa » de bearnés au collègi d’Ortès. Que valeré mei parlar d’amassadas ta conversar en bearnés. L’annada d’après que va a l’estagi d’Usès e en 1959 a’u de Vilanuèva d'Òlt on los amics e l’encoratjan a alengà’s.
Fondacion de l'associacion Per Nouste[modificar | modificar la font]
A la prima de 1960, Roger que convòca a Ortès quauques amics, sustot ensenhaires, e que fonda ua associacion, Per Nouste, qui’s balha per fin : « Le développement de la langue béarnaise et de la civilisation béarnaise par l’étude de la langue dans les établissements scolaires, [...] du folklore régional en liaison avec l’Institut d’Études occitanes dont le siège est à Toulouse. » La sedença sociau qu’ei en çò de Roger : Villa Amistat.
Que balhan mei luenh la lista deus membres de l'associacion en 1960 on poden véder que n’i son pas enqüèra los qui ajudaràn a agergar la revista en 1960. Qu’i mancan Gerard Lavinhòta (n’ei pas ensenhant) e Miquèu Grosclaude qui, arribat en Bearn en 1958, ne s’ei pas enqüèra engatjat dens lo combat occitan. Contactat per Roger, Miquèu qu’adereish a Per Nouste mei tard (en 1965).
Per Nouste qu’organiza amassadas d’informacion per lo Bearn (P. Tucoo-Chala, X. Ravier) e sus l’accion de l’IEO (P. Lagarde). En collaboracion dab P. Tucoo-Chala, Roger que publica tres liberets destinats a las escòlas primàrias.[2] Lo prumèr (1961) titolat « Cahier de langue et d’Histoire béarnaises » qu’acompanha un concors escolar qui demanda de virar tèxtes en bearnés e en francés. Que s’acaba dab ua evocacion braca de la geografia e de l’istòria deu Bearn. Lo dusau (1962) qu’ei bastit autorn de las benalèjas de Joan lo pèc, seguidas d’un expausat sus l’agricultura e las distraccions en Bearn a l’Edat Mejana. Lo tresau (1963) que s’empara sus un aute conde popular : « L’asou, lou ca, lou gat, lou hasa » e que s’acaba per la presentacion de la vita economica de Bearn dinc au sègle XVIIIau ».
Aquestes liberets, preparats taus petits bearnés de l’ensenhament primari, qu’emplegan la grafia felibrenca de l’escòla Gastou Febus ; ne s’espian pas au delà de las termièras deu Bearn. Açò ne vòu pas díser que Roger e s’agi d’esbrombat l’accion de l’IEO. Mes qu’avança dab prudéncia entà non pas tròp espaurir los amics qui l’acompanhan. S’espian la lista deus aderents a l’associacion que veden l’escabòt que s’esboha pro viste. Que passan de vint-e-sheis membres en 1960, a tretze en 1961, quinze en 1962, dètz-e-sèt en 1963. Ne son pas mei que sèt a l’amassada de marteror de 1964. E totun lo prètzhèit occitanista n’ei pas desbrombat. Rogèr Lapassada e Robèrt Darrigrand que s’acaminan a l’estagi de Vilafranca de Roergue e après a’u de Maruèjols. Quauques escolans que van a’us de Brageirac (1961) e Bedarius (1962) dab ua borsa de PER NOUSTE. L’associacion que publica a Ortès ua brocadura de Jacme Taupiac « La prononciation normalisée du gascon » (1963), lo prumèr essai de vulgarizacion deu sistèma grafic de l’IEO. Abans, Per Nouste qu’ajudè l’edicion per l’IEO de poèmas de Andreu Pic, en grafia occitana [3] e que participè a l’aumenatge a Miquèu Camelat publicat dens la revista OC (1969).
La revista Per Nouste (Per Noste a comptar deu N°9, de Nadau de1968)[modificar | modificar la font]
En 1966, lo quinzau estagi de l’IEO qui’s debana a Tuïr (Catalonha deu Nòrd) qu’amassa occitans e catalans. De Bearn qu’arriban Roger e Margalida Lapassada, Gerard e Denisa Lavinhòta, Miquèu e Claudeta Grosclaude. Cors de lenga, conferéncias, talhèrs de cant e de dança e sustot discutidas shens fin qui hèn descobrir çò qui’s hè alhors, qui balhan calor au còr e coratge entà l’aviéner.
Autanlèu tornats a Ortès los nostes bearnés arsecats que son d’acòrd entà lançar ua revista. Que serà taus bearnés e que l’apèran « Per Nouste ». En grafía felibrenca tà non pas espaurir lo monde e après aver discutit tà saber se calè hicar ua « a » a la fin ! Quauques uns que pensavan lavetz que calè ua « a » tà escríver totas las « e » finaus.
Per Nouste que crompa ua maquina tà roneotipar qui arriba au garatge de Gerard. Qu’ei eth qui la hè virar e qui s’aucupa deus abonats. Los collaborators que hèn çò qui pòden. Los uns qu’envian tèxtes manuscrits, d’autes que’us passan a la maquina.
Hens lo prumèr numèro, de junh de 1967, la composicion deu comitat de redaccion qu’amuisha que la buta ei l’ensenhament de la lenga e de la cultura populara. Qu’i trobam cinc membres de l’ensenhament public (Michel Darricade, Robèrt Darrigrand, Henri Galos, Miquèu Grosclaude e Rogèr Lapassada), un paisan (Pierre Camougrand), un assegurador (Louis Grousset), un mestierau (Gérard Lavignotte) e ua comerçanta (Marcelle Larregneste). L’accion que’s placa dens l’encastre de l’Institut d’Estudis Occitans. Dab prudéncia Per Nouste qu’arcuelh articles en grafia occitana e en grafia febusiana.
R. Lapassada qu’orbeish lo numèro dab Notre langue maternelle on rapèra l’origina deu bearnés, shens deishà’s embarrar dens las termièras de la principautat : « Le temps des particularismes étroits est révolu. Oubliant les vieux lieux communs nous dirons, sans avoir l’impression de nous trahir : « nous parlons gascon ». Nos yeux dépassent les frontières dialectales ; nous survolons en pensée toute la Gascogne pour atteindre Toulouse, Carcassonne et les palais du roi René sur le Rhône... Mais nous sommes heureux de revenir chez nous dans le Béarn... »
M. Grosclaude que hè un « Plaidoyer pour une Histoire occitane ».
R. Darrigrand qu’ei encargat de presentar mèstes de la nosta literatura e que comença per lo condaire Joan Victòr Lalana. Puish que legem poesias gasconas e ua cronica « lo bearnés a l’escòla » qui amuisha quauques regents que’s son hicats au tribalh (Bonnut e Valensun). La revista qu’ei aviada.
Gràcias au tribalh d’aqueths precursors capborruts ua vision modèrna deu bearnés qu’ei entrada dens l’espaci public. Mercés a l’accion de R. Lapassada e deus amics qui a sabut amassar, lo bearnés que s’ei guardat de l’embarrament locau e que s’ei ubèrt a l’espaci occitan.
Tot aquò que s’ei hèit a plaser, shens tròp de trebucs a despieit de quauques pelejas - sustot autorn de las questions de grafia. Gràcias a la volontat benvolenta de Roger, a las qualitats umanas d’un òmi de patz, de tolerància qui sabè tostemps demorar a l’escot deus autes.
La revista que pren lo nom de País Gascons en 1979.
Membres de l'associacion Per Nouste (annada 1960)[modificar | modificar la font]
(declarada a la prefectura de Pau lo 8 d’abriu de 1960 – Jornau oficiau de la Republica francesa deu 15 d’abriu de 1960) Acin René, Baratchar Pierre, Darribère Mme, Darrigrand Robert, Dubourg, Fezand, Galos Henri, Grousset Louis, Guiraut Jean, Guiraut Maurice, Ladagnous Joseph, Ladebat Jean, Lafourcade Mme, Lanouguère Jean-Pierre, Lapassade Roger, Lassus Henri, Lavielle Pierrette, Lavignotte Denise, Lombré Georges, Narbaitz Sauveur, Palu Laboureu Denis, Ravier Xavier, Sassus-Bourda, Raymond, Tucat, Tucoo-Chala Pierre, Vignalet Marie.
Vint-e-sheis membres.
Per Noste uei[modificar | modificar la font]
Per Noste qu'estó seccion departamentau de l’IEO entaus Pirenèus Atlantics dinc a 2009. Qu'ei a l’origina o qu'ajudè projèctes numerós a espelir (escòla Calandreta, lo grop Nadau, Ràdio País, l'Ostau Bearnés a Pau…[4]).
Per Noste, la mei anciana associacion occitanista deu Bearn, que coneishó ua situacion financèra hèra chepicosa en 2004 pr'amor d'ua defalhida de l'ajuda publica[5],[6],[7],[8]. La soa situacion que s'ei normalizada despuish[9],[10].
L'associacion qu'ei acessada per la municipalitat d'Ortès despuish 1988 en ua partida de l'ostau que Francis Jammes aucupè de 1897 a 1907, la maison Crestian. Que mudarà en 2012 o 2013 en locaus navèths tà l'espaci Roger Lapassada, que la municipalitat d'Ortès e restaura, de cara a la navèra mediatèca publica[10],[11].
Per Noste qu'estó mentavut per daubuns scientifics e universitaris pr'amor de las soas publicacions o de la soa accion dens lo movement culturau occitan.[12],[13],[14],[15]
Estatut legau[modificar | modificar la font]
Associacion Lei 1901
— Declaracion deus estatuts lo 8 d'abriu de 1960 a la Prefectura deus Pirenèus Baishs (J-O deu 15 d'abriu de 1960, pagina 3532)
— President fondator : Rogèr Lapassada.
— Presidents successius : Joan Pèir Darrigrand, Domenge Bidot-Germa, Gilabèrt Nariòo, Karine Bordenave e Lionèl Labòrda.
— Presidents actuaus : Emmanuel Destandau e Patric Guilhemjoan.
Mira de l'associacion[modificar | modificar la font]
Desvolopament de la lenga e de la civilizacion occitanas de Gasconha.
Sièti sociau e locau[modificar | modificar la font]
Primitivament en çò d'En Roger Lapassada, avienguda deus Pirenèus 64300 Ortès.
Actuaument : Maison Crestiaa 7, avienguda Francis Jammes 64300 ORTÈS.
Locau proprietat de la comuna d'Ortès, atribuit à l'associacion, despuish junh de 1988. En aqueth locau que's tròban lo lòc d'amassada, lo secretariat, los libes en venta e la bibliotèca.
Revista País Gascons[modificar | modificar la font]
Creada en 1967, purmèr dab lo títol de Per Noste, puish de País Gascons (1979).[16]
Periodicitat bimestrau : 5 numèros per an.
A la data deu 1èr de genèr de 2011 que n'ei au n° 256.
Edicions[modificar | modificar la font]
L'edicion de libes en occitan de Gasconha o sus la Gasconha qu'ei l'activitat principau de l'associacion.
Mei de 100 títols editats despuish la fondacion de l'associacion.
Bibliotèca publica[modificar | modificar la font]
Situada au locau de l'associacion.
Mei de 2200 títols disponibles. Revistas occitanas nombrosas (colleccion de País Gascons arreligada, colleccion de la revista Reclams etc.).
Accessibla au public a las òras d'obertura de l'associacion.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Robert DARRIGRAND, Roger LAPASSADE, "L’Église de la captivité", Bulletin du CEPB n° 27, avril 2000, p.1-7.
- ↑ Joan EYGUN, Espiar au delà deus gaves : occitanisme e bearnitat de 1950 a 1970, p. 31-40, Actes du colloque d'Orthez, Tolosa, CELO, 1998.
- ↑ Omenatge à Andrèu Pic, Toulouse, IEO, 1961, colleccion Messatges.
- ↑ Véder l'istoric de la creacion d'aquera associacion suu son site
- ↑ La République des Pyrénées 11/02/2004 La situation est critique.
- ↑ La République des Pyrénées 15/02/2004 Peut-être une lueur d'espoir.
- ↑ Sud-Ouest 16 de heurèr de 2004 Nous allons nous noyer.
- ↑ Echo béarnais 02/03/2004 Lo crit.
- ↑ Sud-Ouest 05/03/2009 Per Noste revoit ses objectifs à la baisse.
- ↑ 10,0 10,1 La République des Pyrénées 10/03/2011 Orthez : la maison de Francis-Jammes restera dédiée à la culture.
- ↑ La République des Pyrénées 09/04/2011 Orthez: ces nombreux petits chantiers qui pèsent sur le budget 2011.
- ↑ Paul Boschung & Michael Frick, Les organisations occitanistes, pp. 139/141, in Drin de tot, travaux de sociolinguistique et de dialectologie béarnaises, édités par Andres M. Kristol & Jakob Th. Wüest, Bern - Frankfurt am Main - New York, Peter Lang, 1985
- ↑ Pierre Bec, Manuel pratique d'occitan moderne, Paris, éditions Picard, 1973.
- ↑ Georg Kremnitz, Versuche zur Kodifizierung des Okzitanischen seit dem 19. Jahrhundert und ihre Annahme durch die Sprecher, Tübingen : TBL- Verlag Narr, 1974.
- ↑ Recension deu libe de Kristol e Wuest: «(Ein) schöner und willkommener Band zur gask. Soziolinguistik.» (Zeitschrift für Romanische Philologie)
- ↑ Maria Carmen Alén Garabato, Actes de resistance sociolinguistique. Les défis d'une production périodique militante en langue d'oc, Paris, L'Harmattan, 2008.
Honts[modificar | modificar la font]
- Robert DARRIGRAND, Vie et oeuvre de Roger Lapassade, Actes du colloque d’Orthez, p. 15-29, Tolosa, CELO, 1998.
- Robert DARRIGRAND, Prumerias de Per Noste, País Gascons n° 235 de genèr e heurèr de 2007, p. 9.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- Site Internet de l'associacion [1]


text:
Samorai
Samorai (侍 Samurai o 武士Bushi) es un mot japonés que designa un membre de la classa guerrièra que dirigissiá lo Japon feudal pendent prèp de 700 ans.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Istòria
- 3 L'educacion del jove Samorai
- 4 Diferents tipes de samorai
- 5 Las armas
- 6 Qualques samorais celèbres
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme « Samorai », mencionat pel primièr còp dins un tèxte del sègle X, ven del verbe "saburau" que significa « servir ». L'apellacion es fòrça utilizada dins lo sens actual dempuèi lo commençament del periòd Edo, vèrs 1600. Avant, se designavan los guerrièrs puslèu pels tèrmes mono no fu (fins al sègle VIII), puèi bushi (武士), que pòt l'un o l'autre se traduire per « òme d'armas ». A partir del periòde Edo, los tèrmes Bushi e Samouraï son pas exactament sinonimes, existís una diferéncia prima.
A vegadas se trapa tanben lo tèrme buke : designa la noblesa militària ligada al bakufu (govèrn militar), per oposicion als kuge, la noblesa de cort ligada a l'emperaire. Los buke apareguèron pendent l'edat Kamakura (1185–1333)
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
La classa dels guerrièrs professionals del Japon, constituida d'arquièrs montats sus de garanhons, trapa la seuna origina dins la volontat de l'emperaire Katsumi de conquerir de tèrras dels Aïnos a la fin del periòde Nara.
Fins alara, Japon dispausava d'una armada de conscripcion, inspirada del modèle chinés. Los òmes edats de vint a trente ans èran conscrits, repartits en tant gunki (còps de milla soldats e oficièrs) qu'i aviá de províncias e ligadas al servici du kokushi (governaire de la província).
Aquel sistèma se revelèt totalament ineficaç per lutar contra los « barbars » Aïnos, cavalièrs aisits. L'emperaire decidiguèt en 792 de lo dissòlvre per establir un sistèma nòu nomenat kondeisei. Lo Kondesei avia l'avantatge de mermar lo pes del servici militar pels païsans (que portavan l'Economia) perqu'èra constituit de joves cavalièrs arquièrs eissits de mitan mai aisits. Aquela milícia, formada de 3 964 òmes, comencèt a decinat al sègle X[1], mas se pòt pas afirmar que sia a l'origina dels primièrs samorais, apareguts a aquela epòca.
Mitsuo Kure, dins lo seu libre Samouraïs (p. 7), cita mai d'unas autras originas possiblas pels samorais:
- los kugutsu, de nomadas que percorrián Japon en vivent d'espectaclas de mariòtas e d'acrobacias, tanben reputats grands cavalièrs arquièrs. Es pasmens impossible de dire s'utilizavan de grands arcs.
- los contactes amb los Emishi, pendent los combats contre eles, mas tanben pendent d'activitats comercialas o los emplegants coma mercenaris per aparar Kyūshū de las tentativas d'invasion coreanas o chinesas, avián podut inspirar a la cort imperiala de Kyoto l'idèa de crear una cavalariá, fins ara totalament absenta de l'istòria militara del Japon.
Enfin, Mitsuo Kure enoncia une darrièra ipotèsi segon que los samorais serián a l'origina dels gardiás del palais imperial al començament del sègle X, se basant suls primièrs documents mencionant lo mot samurai (o puslèu saburai, « en servici », que se desformèt en samorai). Se rebuta rapidament aquela ipotèsi, explicant que los melhors abaliments de cavals se trapavan pel Kantō e lo Tōhoku e que las armaduras o-yoroi foguèron fabregada sul camp de batalha e desenhadas dins la patz de la còrt, aquela ipotèsi es al contrari la sola origina citada per Stephen Turnbull dins The Samurai Sourcebook (Stephen Turnbull)|Samurai Sourcebook (p. 8).
Turnbull indica que passèron rapidament del servici imperial a aquel dels rics proprietaris terrenals de las províncias, que deuriánt luchar contra los emishi, los bandits e los proprietaris terrenals rivals. Precisa atal qu'aqueles primièrs clans de samorais descendavan d'originas modèstas, mas se plaçavan jol capitenajat de descendents de linhadas impérialas minoras, que s'anèron cercar fortuna dins las contradas salvatges. Los dos mai poderoses clans de samorais de la fin de l'edat Heian, los clans Taira e Minamoto, venon d'aquela tradicion, descendent respectivament dels emperaires Kammu e Seiwa.
L'edat Heian[modificar | modificar la font]
Se l'edat Heian es per la cort imperiala un periòde de patz e de prosperitat, las províncias, al contrari, èran tocats per de revòltas païsanas pr'amor d'impòst pesucs, reprimdas pels kokushi (governaires de províncias nomenats pel gouvèrn imperial). Los petits païsans se placèron jos la proteccion de poderoses familhas de proprietaris terrenals, que d'aquel fach s'enriquissián e venguèron lèu capable de recrutar d'armadas privadas, constituidas de guerrièrs professionals, mas tanben de simples civils (païsans, artesans, ciutadans).
Aquelas armadas donavan una certa poténcia e una independéncia grandissenta a aqueles proprietaris terrenals, rics, mas descridats per l'aristocracia de Kyōto, e lor permetavan de defendre la lors tèrras contra de menaças divèrsas, mas tanben de s'espandir als despens de lors vesins. E mai, d'uns tentavan de se desengatgar de la tutèla del govèrn central, çò que provoquèt de revòltas que participèron qualques primièrs govèrns samorais.
Premièras rebellions[modificar | modificar la font]
En 935, Taira no Masakado, governaire de la província de Shimosa, tuèt lo seu oncle Kunika e liguèt fòrça guerrièrs, ganhant atal lo contraròtle de gaireben tot lo Kantō e s'autoproclamèt emperaire en 939. Lo meteis an, sus las còstas de la mar interiora, Fujiwara no Sumitomo rassemblèt de wakō (pirats) e se revoltèt tanben.
Foguèt aisit pel govèrn de rebutar aquelas primièras revòltes samorais, se contentant d'empleguèt d'autres clans per luchar contra las primièras.
En 1028, Taira no Tadatsune se revoltèt tanben e prenguèt lo contraròtle du Kantō. La cort tardèt alara de reagir, segon Louis Frédéric [2], « las fòrças imperialas [èran] tròp flacas per intervenir eficiacement contra el. » A la fin de quatre meses, pasmens, la cort envièt contra Taira no Naokata, que foguèt vincut. En 1031, Minamoto no Yorinobu se jonhèt a la fòrças de pacificacion imperiala, obliguèt Tadatsune a se rendre, e prenguèt lo contraròtle del Kantō.
Aprèp, las familhas dels samorais mai influentas, coma los Taira e los Minamoto, foguèron apeladas a la cort per assegurar la securitat de l'emperaire e de l'aristocracia, amb que faguèron pauc apauc de ligams, pasmens que gardant un estatut fòrça bas. Los jōkō, entre autre, s'acompanhavan de gardias del còrs samouraïs a demòra dins lo seu palais, los hokumen no bushi (çò que se pòt traduire per « samorais del costat nòrd ».)
Guèrras dins lo nòrd d'Honshū[modificar | modificar la font]
Dins las províncias del Tōhoku, la partida nòrd de l'illa d'Honshū, mai recentament colonizada e luènh de la capitala, de senhors ensagèron d'escapar a l'influéncia de la cort. En 1051, Abe no Yoritoki se levèt e la província de Mutsu foguèt tocada pels afrontaments de la guèrra de Zenkunen, que durèt en realitat fins a 1062, lo general de las fòrças imperialas, Minamoto no Yoriyoshi (filh de Yorinobu) avent fach apèl al clan Kiyohara de la província de Dewa. La cort atribuèt los bens del clan Abe a aquelas darnièrs, e quand en 1083 Minamoto no Yoshiie, filh de Yoriyoshi, foguèt nomenat jutge dins una querèla intèrne dels Kiyohara, ne profeitèt per los destruire al cors de çò que se nomena la guèrra de Gosannen. Estimant qu'aviá agit per de rasons personalas, la cort refusèt de li atribuir una recompensa e deguèt levar de parcèlas sul seu domèni per pagar los seus òmes. Segon Mitsuo Kure (Samouraïs, p. 14), aquel acte lo faguèt fòrça popular e fòrça familhas de samorais venguèron al seu servici.
Intrigas a la cort[modificar | modificar la font]
Aquelas primièras rebellions samorais, accions isoladas e menadas luènh de la cort aguèron finfinala pauc d'impacte dins la constitucion del poder de la fin del sègle XII. Al contrari, los clans de samorais presents a la cort profeitèron de la lucha de poder entre l'emperaire Go-Shirakawa e l'Empaire retirat Sutoku en 1156. Aprèp la dicha rebellion d'Hōgen, l'influéncia dels regents Fujiwara mermèt fòrça e los clans Taira e Minamoto capitèron a ganhar de posicions importantas a la cort.
En 1159, quand Minamoto no Yoshitomo e Fujiwara no Nobuyori tentèron un còp d'Estat conegut jol nom de rebellion d'Heiji, Taira no Kiyomori matèt los Minamoto, massacrant una bona partida del clan e comencèt una pujada que lo menèt en 1167 fins a èsser dajō-daijin, primièr ministre.
Pasmens, en 1180 comencèt la guèrra de Gempei, una guèrra de succession al tròn imperial, los Minamoto reconstituits sostant un candidat diferent d'aquel dels Taira. A la fin dels cinq ans de guèrra, los Taira foguèron fin finala eliminats e Minamoto no Yoritomo installèt lo primièr bakufu, avant d'èsser nomenat shogun en 1192. Pel primièr còp, Japon èra dirigit per de samorais, e lo demorèt fins a 1868.
L'aveniment dels Tokugawa[modificar | modificar la font]
Amb la pacificacion del periòde Edo, la foncion combatanta dels guerrièrs mermèt e aqueles venguèron de foncionaris. Daissèron lo costat guerrièr per las ceremonias, e començar a s'interessar als arts (subretot l'escritura). Pasmens, benlèu per tornar a las valors, de règlas fòrça estrictas foguèron codificadas, jol nom de Bushidō (viá del guerrièr). Le suicidi ritual del seppuku — atal conegut jol nom d'Hara-Kiri (literalament "dubrir lo ventre" ) — deuriá èsser interdit a qualques periòdes pel shogun (senhor militari de Japon). En efècte, per salvegardar son onor, un samorai deviá se far seppuku se passava malaür al seu mèstre, a la seuna familha, o simplament s'aviá fach una pèca grava, lo seu senhor podava li comandar a quin que siá moment lo seppuku s'estimava pas èsser satisfach. Aquel rite provocava a vegada de damatges dins los rengs dels samorais.
L'educacion del jove Samorai[modificar | modificar la font]
Dins la tradicion, lo filh de Samorai èra somés a una disciplina fòrça estricta. Lo temps de las amanhagadas maternalas èra dolorosament cort. Quitament avant d'aver vestit la seunas primièras bragas, èra privat tant que possible des contactes afectuoses e quitament foguèt ensenhat a rebutar totes aqueles tipes sentiments de l'enfança. Tot plasir osiós èran mesurat pel mens e lo benaise quitament enebit, levat en cas de malautiá. Atal, dempuèi lo moment que sabèt parlar, foguèt enjonch de considerar lo dever coma lo sol guide de la seuna existéncia, lo contraròtle de se coma la primièra règla de conducha, lo sofriment e la mòrt coma dels accidents sens importança de punch de vista individual.
Aquela educacion austèra s'acompanhava d'imperatius fòça mai constenhents, destinats a deselopar una impassibilitat totala que l'enfant ne deviá jamai quitar, levat dins l'intimitat de l'ostal. Los gojats èran abituats a la vista del sang essent forçats a assistir a d'execucions. Devián pas manifestar cap d'emocion. De retorn a l'ostal, èran obligats a manjar de ris colorat de roge sang amb un jus de prunas salat, per rebutar tot sentiment d'oror secret. D'esprovas encora mai peniblas podavan èsser impausada, quitamenent als dròlles fòrça joves. Per exemple, los obligavan a anar sols, a mièjanuèch, sul luòcs del supplici, e a tornar lo cap d'un dels condamnats per pròba de lor coratge. En efècte, la paur dels mòrts èra jutjada tant mespresable d'aquela dels vivents per un samorai. Lo jove samorai deviá aprene a s'aparar contra totas las paurs. Dins totas aquelas esprovas, la mai perfecha mestresa de se èra exigida. Cap de fanfaronada seriá estat tolrada amb mai d'indulgéncia que lo mendre signe de coardiá.
Grandissent, l'enfant deviá se satisfar, coma distraccions, d'aqueles exercicis fisics que, aviadament e pel rèsta dels jorns, preparant lo samorai a la guèrra: Kenjutsu, jujutsu, Bajutsu, Kyujutsu respectivament art del sabre, lucha, equitacion, tir a l'arc. Se causissèt per el de companhons d'entre los filhs dels domestics, mai edats qu'el e triats per lor abiletat dins l'exercici dels arts marcials. Los seus repais, pasmens qu'abondants, n'èran pas fòrça rafinats, los seus vestits leugièrs e rudimentàris, levat per las grandas ceremonias. Quand estudiava, en ivern, se se passava qu'aviá freg als mans que pòsca pas mai se servir del seu pincèl, se li ordonava de se banhar dins l'aiga glaçada per restablir la circulacion. Se lo gèl agrepissiá los pès, se l'obligava a corrir dins la nèu. Mai rigorós encara èra l'entraïnament militar: l'enfant aprengava de bona ora que la pichona espasa de cencha èra pas una joguina.
Per l'education religiosa de jove samorai, aprengava a venerar los dieus ancians e los esperits dels seus anjòls. Èra iniciat a la fe e a la filosofia bodicas e li èra ensenhat l'etica chinesa. Aquò es de nuanciar del fach que tal clan o tala familha o encara tala koryu (escòla d'arts marcials) tendavan a una vision shintoïsta, bodica o confucianista.
Pauc a pauc, passant de l'enfança a l'adolescéncia, la vigiléncia qu'èra somés mermava. Èra daissat mai en mai liure d'agir segon lo seu pròpre jutjament, amb la certitud que li seriá pas pardonat la mendre error, que se repentiriá tota la vida d'una ofensa grava e qu'un repròche meritat èra de mai crénher que la quita mòrt.
Atal, aparat per las mors candidas de la vida del vielh Japon, lo jove samorai gardava en grandissent una puretat d'esperit e una simplicitat de còr excepcionalas.
Lo samorai aprengava lo seu mestièr al sen d'escòlas ancianas donavan una formacion a las armas, a l'estrategia, al rensenhament e als diverses aspèctes de l'art de la guèrra. Aquelas koryu, escòlas ancianas, foguèron l'encastre que fabreguèt l'excelléncia tecnica e morala del samorai.
Diferents tipes de samorai[modificar | modificar la font]
Un samorai n'avent pas de ligam a un clan o a un daimyō (senhor feudal) èra nomenat un rōnin. Un samorai qu'èra un vassal dirècte del shogun èra nomenat hatamoto.
Pasmens, totes los soldats n'èran pas samorais, aqueles constituián una eleita que sriá l'equivalent dels cavalièrs europèus; l'armada, dempuèi lo periòde Kamakura, repausava sus de largas tropas de fantassins de basa nomenats ashigaru e recrutats subretot d'enter los païsans.
Las armas[modificar | modificar la font]
Lo samorai utilizava gaireben 40 armas amb una mencion especiala pel katana, grand sabre, qu'èra lo sol que podava lo portar. Etudiava los kobudo, los arts marcials japoneses d'avant 1868, al sein de las koryu, escòlas ancianas. Donanva una granda importança al katana, seguent tanben lo Bushidō per que lo katana es l'anma del samorai. Quand un enfant aviá passat l'edat de 13 ans, podava obtenir un wakizashi (sabre pichon) e un nom d'adulta pendent una ceremonia nomenada "Genpuku" (元服). Pendent aquela ceremonia, vengava samorai. Obtengava tanben lo drech de portar un katana, mas l'espasa èra normalament blocada amb un ligam per aparar los accidents. Un katana e un wakizashi ensemble son nomenat un daisho (literalament : "grand e pichon").
Lo wakizashi èra "la lama d'onor" d'un samorai e quitava jamai lo seu costat. Lo samorai dormava amb aquel e lo menava quand dintrava dins un ostal e deviá daissar fòra las seunas armas principalas.
Lo tanto èra un pichon punhal, e èra portada a vegadas a la plaça del wakizashi dins un daisho. Èra utilizat quand un samorai deviá far seppuku o hara-kiri (suicidi). Pasmens, plaçat dins lo keikogi (« vestit d'entraïnament »), lo tanto èra una arma de punh fòrça utilizada pels assassinats o los combats de prèp.
L'arma favorita del samorai èra lo yumi (l'arc). Lo yumi demrèt lo meteis fins l'apareisson de la pòlvera de canon e dels fusils al sègle XVI. L'arc de carrèlas d'estil japonés essent pas una arma fòrça poderosa en comparason amb l'arc classic d'Eurasia. Sa talha permetava de lançar diverses projectils coma de flèchas enflamadas, e flècha-senhals d'una portada eficacia de 50 mètres, e mai de 100 mètres quand la precision n'èra pas importanta. Èra ordinàriament utilizada de pè darrièra un tedate (手盾), una granda paret de bambó mobila, mas podava tanben utilizada a caval. La costuma de tirar a caval, yabusame (流鏑馬), venguèt una ceremonia shintoista.
Lo nodachi es un sabre d'aspècte similar al katana, mas que mesura prèp 150 cm ; èra reservat ald samorais mai fòrts. Aquel tipe d'arma èra plan adaptada a la lucha contra las unitats de cavalaria.
Al sègle XV, lo yari (lança) venguèt tanben una arma populara. Aviá remplaçat lo naginata sul camp de batalha quand la bravesa personala venguèt mens importanta, e las batalhas, mai organizada. Lo yari èra mai simple a utilizar e mai mortal qu'un katana. Una carga, de caval o a tèrra, èra mai eficacia quand una lança èra utilizada, e donant mai de 50% de escasença de vencer un samorai armat d'un tachi, forma primitiva de katana adaptada al combat montat, a vegadas nomenat per error « daïkatana » dins la cultura occidentala. Dins la Batalha de Shizugatake, que Shibata Katsuie foguèt vencut per Toyotomi Hideyoshi (o Hashiba Hideyoshi), las « sèt lanças » de Shizugatake (賤ヶ岳七本槍) joguèron un ròtle crucial dins la victòria.
Las armas blancas utilizadas pels samorai ganhèron fòrça en qualitat amb de sègles, fins a arribar a una qualitat inegalada: las lamas fabregadas segon la tradicion japonesa son encara a l'ora d'ara las melhoras que l'Òme aja fachas sul plan de las qualitats fisicas, mercé a de tecnicas complèxas de fabregatge e de trempa desvelopadas pels fabres d'armas japoneses, coma lo Tamahagane, acièr especial obtengut amb de sable ferruginoses[3].
Qualques samorais celèbres[modificar | modificar la font]
Se pòt tanben notar:
- Los 24 generals de Shingen Takeda e d'autres grops de samorais.
- D'estrangièrs al Japon avent podut venit samorais:
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Hagakure, le Livre di Samouraï
- (fr)Bushido, l'âme du Japon de Inazo Nitobe - ISBN 9782846170116
- (fr)Budō shōshin shū : Le code du jeune samouraï de Shigetsuke Taira - ISBN 9782846171021
- (fr)La Promesse du samourai de Dale Furutani
- (fr)Vengeance au pays de jade de Dale Furutani
- (fr)Menace sur le shogun de Dale Furutani
- (fr)La Pierre et le Sabre de Yoshikawa Eiji
- (fr)Contes des sages samouraïs de Pascal Fauliot, Seuil, nov. 2011
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Istòria generala[modificar | modificar la font]
- (fr)Les Samouraï de Jean Mabire, Balland, París, 1971
- (fr)Kokoro de Lafcadio Hearn, Minerve, 1989
- (fr)Samouraï et kamikaze, la tradition guerrière au Japon de C. Parvulesco, ETAI, 2009
- (fr)Le crépuscule des samouraïs. L'âge d'or des guerriers japonais au tournant du XVIIème siècle de Julien Peltier, Economica, 2010
- (fr)Calvet Robert, Une histoire des samouraïs, Larousse, 2009 ISBN 9782035839848
- (fr)Inazo Nitobe, Bushidō, l'âme du Japon, Budo éditions, 1899
Filmografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Les Sept Samouraïs d'Akira Kurosawa (1954)
- (fr)Le Samouraï de Jean-Pierre Melville (1967)
- (fr)Shogun (1980)
- (fr)Kagemusha, d'Akira Kurosawa (1980)
- (fr)Ran, d'Akira Kurosawa (1985)
- (fr)Blade, de Stephen Norrington (1998) utilizacion d'un katana e de las valors zen del combatent.
- (fr)Ghost Dog, la voie du samouraï de Jim Jarmusch (1999)
- (fr)Après la pluie (film, 1999), de Takashi Koizumi (1999)
- (fr)Tabou de Nagisa Ōshima (1999)
- (fr)Le Dernier Samouraï de Edward Zwick (2003)
- (fr)Zatoichi, de Takeshi Kitano (2003)
- (fr)Soleil rouge, de Terence Young (1971)
Literatura[modificar | modificar la font]
- Le Clan des Otori, Lian Hearn
- Par l'épée et le sabre, Armand Cabasson
- La Pierre et le Sabre, La Parfaite Lumière, Eiji Yoshikawa
- Shogun, roman de James Clavell
- La voie du sabre, Thomas Day
- Le Japon moderne et l'éthique Samouraï, Yukio Mishima
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Louis Frédéric, Le Japon, dictionnaire et civilisation]], Ed Robert Laffont col. Bouquins, París, 1996. ISBN 9782221067642
- ↑ (fr)Le Japon, dictionnaire et civilisation (p. 1073)
- ↑ (fr)Documentari Arte : Katana: le sabre des samouraïs


text:
887
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 887 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Fin de la crisi entraïnada per l'incursion acomençada en 885 per lei Vikings còntra la region parisenca. D'efèct, en aplicacion de l'acòrd de 886 ambé l'emperaire Carles III lo Gròs, poguèron pilhar Borgonha e recebèron lo pagament de 700 liuras per quitar lo Reiaume. Dins lo corrent d'aquela partença, pilhèron tanben tornarmai lo relarg de París. Aquel acòrd suscitèt l'indignacion de l'aristocracia franca. De son caire, l'emperaire, vengut fòl après una trepanacion en febrier e despausat en novembre per lei senhors de Francia Orientala, agonizèt lentament a partir de la fin de l'annada. En despiech de sa victòria, lei Vikings avián perdut un nombre important de combatents en causa de la bastida de fortificacions vertadieras a l'entorn de París. L'incursion de 885-887 foguèt donc la darriera que se debanèt dins la region.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Sospichat d'èsser a l'origina de l'arrestacion de Leon VI per son paire en 883, lo patriarcat Foci foguèt tornarmai despausat e remplaçat per Estève Ièr, un fraire castrat de l'emperaire.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Sus lo frònt orientau, victòria novèla còntra lei Saffaridas que permetèt de blocar una còntra-ofensiva en direccion de Fars. Pasmens, en causa dei menadas bizantina e egipcianas, lo visir Al-Muwaffaq deguèt acceptar la dubertura de negociacions.


text:
Garona
Garona es un grand flume occitan (oficialament francés e espanhòl) que raja sus 647 km. Garona nais dins los Pirenèus espanhòls de la Val d'Aran.
Geografia[modificar | modificar la font]
Sa font es situada en Val d'Aran, al luòc dich l'Uelh deth Garona, al Plan de Beret. Lo riu se dirigís d'en primièr cap al nòrd, dintra en França al Pont del Rei a Fos, recep la Pica davalada dels massís de Luishon. Daissa los Pirenèus après aver asagat lo site antic de Sent Bertran de Comenge, puèi recep la Nesta, càmbia de direccion cap al nòrd èst dins una val larga, asaga Sent Gaudenç passa los pichons Pirenèus entre Sent Martòri e Martras Tolosana, recep lo Salat davalat de Sent Gironç. Lo flume traversa Murèth, recep Arièja a Portèth per aténher Tolosa ont càmbia de direccion cap al nòrd-oèst per se getar dins l'Ocean Atlantic a son embocadura comuna amb Dordonha ont forman l'estuari de Gironda.
Entre Tolosa e Bordèu lo flume travèrsa Agen e recep sos principals afluents en riba drecha, Tarn e Òlt eissits del sistèma idrologic del Massís Central.
Lo flume es navegable de l'ocean fins a Langon. Un canal lateral foguèt bastit al sègle XIX per jónher Langon e Tolosa (ligason amb lo Canal de las Doas Mars de Tolosa a Seta).
Entre los Pirenèus e Tolosa lo flume es adobat per l'industria idroelectrica. Mai recentament doas centralas nuclearas foguèron bastidas sus las ribas, a Brau e Sent Loís en Blaiés e a Golfèch.
A Bordèu lo flume es fòrça larg e jos l'influéncia de las marèas. A marèa nauta se forma un mascaret que puja lo flume.
Principalas vilas traversadas[modificar | modificar la font]
[toponims de tornar veire]
- Vielha
- Sent Biat, Montrejau, Sent Gaudenç, Murèth, Tolosa, Blanhac
- Los Sarrasins - Lo Vilar - La Magistèra
- Agen, Marmanda, Lo Pòrt de Santa Maria
- la Rèula, Lengon, Bordèu
Principals afluents[modificar | modificar la font]
[toponims de tornar veire]
En seguir lo cors del flume, s'encontran los afluents seguents :
- ↑ Ne diu pas s'escriure *Gat Mòrt, l'origina estent ga, sinonim bordalés de gua.


text:
Vocala quasibarrada quasianteriora arredondida
La vocala quasibarrada quasianteriora arredondida es una vocala emplagada dins qualques lengas parladas. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ʏ, e son equivalent X-SAMPA es Y.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Son degràs d'apertura es quasibarrat, es a dire que la posicion de la lenga es similara a la d'una vocala barrada, mas leugièrament mai dobèrta.
- Son ponch d'articulacion es quasianterior, valent a dire que la lenga es gaireben plaçada tan luònh coma possible en avant de la boca.
- Son caractèr de redondetat es arredondit, valent a dire que las labras son arredondidas.
En Occitan[modificar | modificar la font]
En occitan, existís pas qu'en gardiòl. Totas las "u" prononciadas [y] endacòm mai, se pronóncian [ʏ] en gardiòl. Tanben, la "e" davant una nasala, s'es en posicion tonica, se pronóncia [ʏ]. Existís pas endacòm mai en occitan.
Dins las autras lengas[modificar | modificar la font]
- Alemand : hübsch [hʏpʃ] « polid »
- Francés dau Quebec : sud [sʏd] « sud »
- Ongrés : üt [ʏt] « còp »
- Neerlandés : fuut [fʏ̈ɥt] « cabusset » (punt d'articulation mai centrau que dins las autras lengas)
hut [hʏ̞t] « cabina » (degràs d'apertura mai bas que dins d'autras lengas)


text:
Trebonian Gal
Trebonian Gal (vèrs 206 - aost de 253) foguèt un emperaire roman que reinèt de junh de 251 a sa mòrt. Succediguèt ai coemperaires Deci e Herenni Etrusc e foguèt remplaçat per Emilian. Tenguèt dos coemperaires diferents durant son rèine. Lo premier foguèt Hostilian, fiu de Deci, que moriguèt rapidament en 251. Lo segond foguèt son fiu Volusian.
Foguèt proclamat emperaire après la desfacha e la mòrt dei coemperaires Deci e Herenni Etrusc còntra lei Gòts en junh de 251. Negocièt una patz considerada vergonhósa per lei Romans. Ansin, quand en 253, lei Gòts ataquèron tornarmai l'Empèri, l'armada romana se revoutèt e Trebonian e son fiu foguèron tuats durant lei trebols.


text:
Lòtja Lautaro
La Lòtja Lautaro - a l'origina aperada Lòtja deus Cavèrs Racionaus (reg. Lòtja dels Cavalièrs Racionaus) que ho ua branca de la francmaçoneria qui ho fondada a Londres peu militar, aventurèr e revolucionari veneçolan Francisco de Miranda en 1797 dab lo pretzhèit de liberar l'America espanhòla de l'autoritat coloniau.
Enter los sons membres que comptè :
- Francisco de Miranda
- Santiago Mariño
- Andrés Bello
- Luis López Méndez
- Simón Bolívar
- Bernardo O'Higgins
- José de San Martín
- Tomás Guido
- Francisco Isnardi
- Ambrosio Plaza Farfán
- José Cortes de Madariaga
- Juan Pablo Fretes
- Bernardo Monteagudo
- Manuel José García
- José Antonio Alvarez Condarco
Lo son que ren omatge a l'indian araucan mapuche Lautaro que dab maquiavelisme resistí aus conquistadors espanhòls.


text:
Afrodita
Afrodita (en grèc, Ἀφpoδίtn), dins la mitologia grèga, èra la diva de l’amor, de la beutat, de la sexualitat e de la luxúria.
Son equivalent dins la mitologia romana èra Vènus.
Mirto, colomba, passero e cicne èran per ela sacrats.
Originas[modificar | modificar la font]
L'Afrodita grèga teniá fòrça equivalents: Inanna (controparte sumera), Ishtar (Mesopotamia), Hathor (egiziana), Astarte (Siro-Palestinese), Turan (etrusca) e Venere (Romana). Coneis de parallelismes amb las divas de l'alba indoeuropèas, coma Ushas o Aurora.
Lo nom Modèl:Polytonic es ligat dins l'etimologia populara a ἀφpός "escuma", interpretat coma "salís de l'escuma".
Culte[modificar | modificar la font]
L'epitèt Afrodite Acidalia èra apondut de còps que i a a son nom, dalla sorgente dont soliá anar se banhar, situada en Beocia (Virgili I, 720). Èra sonada tanben Kypris o Cytherea, provenents de sos luòcs de naissença supausats, valent a dire respectivament Cirpo e Citera. L'isla de Citera foguèt un centre de son cultr. Foguèt associada a Esperia e sovent acompanhada de las Oreadas, las ninfas de las montanhas.


text:
Embraer
Embraer, l'Empresa Brasileira de Aeronáutica S.A. ("Entrepresa Brasilièra d'Aeronautica") es una fabrica aeronautica brasilièra. La companhiá produsís d'avions comercials, militars e d'afars. Foguèt lo pus grand exportador del país entre 1999 e 2001, en ocupant totjorn qualqu'un dels tres primièrs luòcs en Brasil. Demèst las entrepresas aeronauticas es la tresena pel nombre d'emplegats après Boeing e Airbus. Tanben es la tresena en quantitat de liurasons annadièras d'avions (après de Boeing e Airbus).
La companhiá son sèti en São José dos Campos, São Paulo, amassa amb la fabrica principala e lo centre de concepcion e engenhariá. Embraer a tanben una autra planta en Gavião Peixoto, tanben dins l'estat de São Paulo, ont se fabrican los compausants mai importants e se desbanan los assages en vòl. Cal notar qu'aquela installacion a amb una pista de 5000 mètres de longor, la tresena pista pus longa dins lo mond[1].
Embraer possedís de delegacions comercialas e de mantenença en los Estats Units, aital coma burèus comerciales en França, Singapor e Republica Populara de China.
Al 30 de setembre de 2005, Embraer aviá un total de 17.046 trabalhadors (en comprenent los trabalhadors de la companhiá portuguesa OGMA) e una cartèra de comandas per 10,4 miliards de dolars americans.[2]


text:
Isla de la Ciutat
L'Isla de la Ciutat qu'ei situada au còr de París dens lo Ièr arrondiment. Qu'ei lo lòc on vadó la vila, en purmèr poblada per lo pòble gallés deus Parisii, puish conquestada per las legions romanas a l'escadença de la batalha de Lutècia.
Deu temps de la Lutècia galloromana qu'èra lo lòc on e's trobava lo palais deu governador e un temple. Uei, suber l'emplaçament d'aqueste temple que's quilha la catedrau de Nosta Dauna de París. A la caduda de l'Empèri Roman, lo pòble de la vila qu'abandonè l'arribèra esquèrra entà se tornar concentrar dehens las parets de l'Isla de la Ciutat.
Suber aquesta isla òm troba tanben la Santa Capèra e lo palais de la Concergeria. Devath lo parvís de Nosta Dauna de París que poden véder las fondacions de l'antica Lutècia.


text:
Antonio Gramsci
Antonio Gramsci (Ales, Sardenha, 22 de genièr de 1891 – Roma, 27 d'abril de 1937) foguèt un teorician politic, politician, escrivan, filosòf, sociològ e lingüista sard. Amb Amadeo Bordiga e d'autres, creèt lo Partit Comunista Italian e ne venguèt tanben lo menaire. Amb l'arribada al poder de Benito Mussolini e l'instauracion de la repression fascista se vegèt arrestat e empresonat.
Gramsci foguèt un dels intellectuals e pensaires principals del marxisme durant lo sègle XX. Son pensar es conegut mai que mai per sa teoria d'egemonia culturala, que descriu cossí los estats utilizan las institucions culturalas per conservar son poder dins las societats capitalistas.


text:
Guèrra de Kippour
La Guèrra de Kippour es un conflicte armat que se debanèt dau 6 au 24 d'octòbre de 1973. Opausèt una coalicion d'estats aràbis, principalament Egipte, Siria, Transjordania e Iraq, a Israèl. Pus equilibrat que lei tres conflictes precedents entre estats aràbis e Israèl, s'acabèt per un alta-au-fuòc impausat per leis Estats Units e l'URSS e un retorn ai posicions tengudas per cada camp avans la guèrra.
La guèrra acomencèt lo 6 d'octòbre de 1973 per d'atacas deis armadas egiptiana e siriana sus lei posicions israelianas au Sinai e sus lo plan de Golan. Au contrari de la guèrra de 1967, Israèl mandèt pas d'atacas preventivas e sei linhas de defensas foguèron pertusadas e la guèrra se debanèt sus dos fronts fins au 24 :
- dins lo Sinai, leis Egiptians repleguèron lei contra-ofensivas israelianas lo 8 mai foguèron arrestats lo 9. Lei doas armadas s'installèron alora en posicion defensiva fins au 14 quand leis Egiptians mandèron una ofensiva novèla per ajudar lei Sirians au nòrd. Pasmens, foguèt una revirada e l'ataca deguèt s'arrestar lo 15. Entre lo 16 e lo 17, l'armada israliena realizèt una ofensiva que li permetèt d'agantar lo canau de Suèz e de menaçar d'enceuclament una partida dei fòrças egiptianas au sud dau front.
- sus lo Golan, l'avançada iniciala dei Sirians foguèt arrestada lo 8. Puei, entre lo 11 e lo 14, una tièra d'atacas israelianas permetèt ais elements avançats de l'armada israeliana d'arribar a 40 km de Damasc. Aquò entraïnèt l'intrada en guèrra de Jordania e d'Iraq e un sostèn renfòrçament de l'ajuda sovietica ai Sirians. Aquò permetèt d'arrestar lei progrès israelians e de preparar una còntra-ofensiva majora prevista per lo 23. Lo progrès dei negociacions entraïnèt son annulacion.
D'efèct, lei dos Grands ajudèron l'esfòrç militar dei dos camps e negocièron la fin dei combats. Après lei premiers succès isrealians, l'URSS menacèt d'intervenir directàment còntra Israèl obligent l'acceptacion d'un alta-au-fuòc lo 24. Lei dos camps abandonèron lei territòris conquists e venguèron tornarmai ai posicions d'avans la guèrra.


text:
Prunièr
Lo prunièr, Prunus domestica es un arbre cultivat subretot per son fruch, la pruna.
Descripcion botanica[modificar | modificar la font]
Aparten a la familha Rosaceae e al genere Prunus.
L'espècia Prunus domestica a son origina dins lo Caucàs, Anatolia e Pèrsia e es considerada coma l'espècia europèa. Tanben i a d'espècias cultivadas americanas e asiaticas.
Es una espècia d'arbre de fuèlhas caducas que pòt aténher 10 metres de naut mas abitialament fa 5 o 6 metres. Lo tronc es de rusca bruna e blavenca brilhanta lis o fendilhada. Las fuèlhas son oblongas denteladas, finament pelosas. Las flors son blancas e solitàrias amb fòrça estaminas. Lo fruch es una drupa de color jauna, roja o violacèa e cobèrt d'una cera blancosa. La grana demòra dins lo clòsc o endocarp.
Cultura[modificar | modificar la font]
Es lo mai rustic dels fruchièrs e se pòt cultivar a de latituds nortencas o en altitud, subretot las espècias japonesas. Supòrta melhor que los autres arbres fruchièrs los sols pesucs o tròp umides. Per lo cultivar se deu fa los trabalhs abituals atotes los fruchièrs: laurar, apondre engrais, asagar, deserbar, sarclatge, esclarzir los fruchs e culhir.
Varietats[modificar | modificar la font]
- Golden Japan: prunièr japonés, granda vigor e fòrça fertilitat, fruchs jaunes fòrça primarencs que se culhisson en junh.
- Santa Rosa: Fruchs grosses e de pèl roja que se culhisson en julhet
- Reina Claudia verda: Fruch de color verd, adaptats far de sèrvas se culhisson de julhet a agost
- Reina Claudia d'Oullins: Fruch pauc sucrat,de color verd clar e daurat. Se culhisson el julhet
Altres usatges[modificar | modificar la font]
En l'agricultura a costat de la produccion de fruchs tanben s'utilisa divèrsas espècias o varietats de prunièrs per empeutar sus eles d'autres fruitièrs coma l'ametlièr, l'albricotièr, perseguièr o d'autres prunièrs. Sobretot perque aqueles prunièrs convenon als terrens tròp pesucs o umids que poirán poirir las racinas del arbres d'origina.
La fusta del prunièr es untilisada en ebenistariá


text:
1666
Aquesta pagina concernís l'an 1666 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 26 diciembre,BEATA MARIA DE JESUS RUANO,escritora española


text:
Gloria Gaynor
Gloria Gaynor, de nom vertadièr Gloria Fowles, es une cantaira estatsuniana, nascuda lo 7 de setembre de 1949. Es subretot coneguda pels seus títols disco que le celebre I Will Survive.
Somari
Començament de carrièra[modificar | modificar la font]
Gaynor foguèt una cantaira amb las Soul Satisfiers[1], un grop de jazz/pop, vèrs 1971. Son primier single foguèt She'll Be Sorry/Let Me Go Baby (1965)[2].
Son primièr succés vertadièr data de 1975 amb la sortida de son album Never Can Say Goodbye, que la faguèt venir coma una artista disco. La primièra fàcia d'aquel album foguèt compausada de tres cançons disco (Honey Bee, Never Can Say Goodbye e Reach Out, I'll Be There), sens pausa entre las cançons. Aquel maraton de dança de 19 minutas venguèt fòrça popular, subretot dins las discotècas. Las tres cançons sortiguèron en version separadas adaptadas per la radio, e totas venguèron al vam. Aquel album contribuguèt a introduire la musica disco al public. Gloria Gaynor foguèt la primièra artista a enregistrar lo seu pròpi disc de disco. Son títol, Never Can Say Goodbye, foguèt lp primièr a capitar lo suc del hit-parade danse del Billboard magazine. Capitalizant sul vam del seu primièr album, Gloria Gaynor lèu sortiguèt son segon album, Experience Gloria Gaynor, mai tard aquel meteis an. Pasmens qu'aquel album foguèt una reüssita, aguèt pas la popularitat del precedent dins lo grand public.
De singles mens coneguts coma Honey Bee (1974), Casanova Brown (1975), e Let's Make A Deal (1976) - venguèron des succés dins las discotècas e capitèron lo Top 5 dels hit-parades de la disco Billboard. Aprèp son album de 1976, I've Got You, Gaynor prenguèt de disténcias de son equipa de produccion per trabalhar amb d'autres. Pasmens que sembla qu'èra lo melhor de far, los seus productor seguents pareguèron d'en primièr pas correspondre perfèctament plan a l'apròcha vocala de Gaynor e a son estil.
Discografia[modificar | modificar la font]
Albums[modificar | modificar la font]
- 1975 - Never Can Say Goodbye
- 1975 - Experience Gloria Gaynor
- 1976 - I've Got You
- 1977 - Glorious
- 1978 - Park Avenue Sound
- 1978 - Love Tracks
- 1979 - I Have A Right
- 1980 - Stories
- 1981 - I Kinda Like Me
- 1982 - Hit parade
- 1983 - Gloria Gaynor
- 1984 - I Am Gloria Gaynor
- 1986 - The Power of Gloria Gaynor
- 1990 - Gloria Gaynor'90
- 1992 - Love Affair
- 2002 - I Wish You Love
- 2006 - The Answer
Compilacions[modificar | modificar la font]
- 1977 - The Best of Gloria Gaynor
- 1982 - Greatest Hits
- 1995 - I'll Be There
- 1998 - I Will Survive: The Anthology
- 2000 - 20th Century Masters: The Millennium Collection: The Best of Gloria Gaynor
- 2001 - The Gloria Gaynor Album
- 2001 - Ten Best: The Millennium Versions
- 2007 - All The Hits Remixed
Cançons[modificar | modificar la font]
- Never Can Say Goodbye
- Honey Bee
- Reach Out I'll Be There
- Casanova Brown
- (If You Want It) Do It Yourself
- How High The Moon
- Let's Make A Deal
- I've Got You Under My Skin
- Be Mine
- We Can Start All Over Again
- Life Ain't Worth Livin
- Why Should I Pay
- You're All I Need To Get By
- Kidnapped
- Substitute
- I Will Survive
- Anybody Wanna Party
- I Said Yes
- Love Is Just A Heartbeat Away (del filme Nocturna)
- Let Me Know (I Have A Right)
- Let's Mend What's Been Broken
- I Am What I Am
- Mighty High (featuring The Trammps)
- Just Keep Thinking About You
- I Never Knew
- First To Be A Woman
- Love Affair
- Oh, What A Life
- Rippin' It Up
- Perfect World
- Set Me Free
- The Power of a Woman (In Love) (de la comèdia Musicala Rebecca)
- Can't take my eyes off you
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Originalament referéncia -multipla- a la Bíbla: l'arma assetada satisfacha en Dieu.
- ↑ Billboard 2 oct. 1965 Vol. 77,N° 40 ISSN 0006-2510, Publicat per Nielsen Business Media, Inc. page 16


text:
Tuvalu
Tuvalu (prononciar Tovalo, nom colonial anglés: Illas Ellice) es un estat insular de Polinesia, situat jos l'Eqüator, al sud de Kiribati, al nòrd de Fiji e Wallis e Futuna a mai a l'èst de las illas Salamon.
S'agís de l'estat sobeiran mens poblat del mond après Vatican e just davant Nauru mas que la siá superfícia rèirepichona se ne fa un país subredens.
Es uèi conegut mai que mai per son domeni d'internet .tv que per el e la siá utilizacion se ne va tenir un revenguts de 50 milions de dolars entre 2000 e 2012.
Lo gentilici es tuvaluan -a.
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Tuvalu es un archipèla de las nòu illas, que son representadas per las estelas sus la bandièra.
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Modèl:Utilizaire administrator
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Aquel modèl accèpta dos arguments opcionals que permeton de remplaçar lo mot « occitana » e de puntar cap a la bona wikipèdia.
Per exemple, {{Utilizaire administrator|anglofòna|en}} permetrà de senhalar un administrator de la Wikipèdia anglofòna. {{Utilizaire administrator|anglofòna|simple}} permetrà de senhalar un administrator de la Wikipèdia anglofòna debutant.
Aqueste modèl categoriza dins Categoria:Administrator Wikipèdia levat se l'argument opcional es entresenhat.


text:
Fromentau
Fromentau (Fromental en francés) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin.
Sos abitants s'apelan los Fromentaus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits :
- Prononciacion : Ch- ; g-, j-
Demografia[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
- L'Abadiá de Fromentau: es un monument istoric dau segle XII. Es de construccion romana. Sa granda valor istorica ne fai un site de primier òrdre per l'istòria de las religions. Aparten auei a daus proprietaris privats e es pas duberta a las visitas.


text:
Lutz
La lutz (dau latin lux, lucis) es l'agent fisic que rend visibles leis objèctes. Lo tèrme de lutz se referís a la porcion de l'espèctre electromagnetic visibla a l'uelh uman, mai pòt inclure d'autrei radiacions electromagneticas. Lei tres grandors de basa de la lutz (e de totei lei radiacions electromagneticas) son la luminositat, la color (o frequéncia) e la polarizacion. A causa de la dualitat onda-particula, la lutz mòstra de proprietats qu'apertenon quora ais ondas, quora ai particulas (mai lei dos tipes de proprietats se manifèstan jamai simultaneament).
Somari
- 1 Teorias de la lutz
- 2 La velocitat de la lutz
- 3 Optica
- 4 Colors e longors d'onda
- 5 Mesura de la lutz
- 6 Fònts luminosas
Teorias de la lutz[modificar | modificar la font]
Teoria corpusculara[modificar | modificar la font]
Foguèt formulada per Isaac Newton au sègle XVII. Aquela teoria considèra la lutz coma compausada de particulas de matèria (corpusculs) emessas dins totei lei direccions. En mai d'èsser matematicament fòrça simpla (ben mai que la teoria ondulatòria), aquela teoria explica fòrça facilament de caracteristicas de la propagacion de la lutz qu'èran ben conegudas a l'epòca de Newton.
Avans tot, la mecanica galileana prevei correctament que lei particulas (comprés lei corpusculs de lutz) se propagan en linha drecha, e l'atribucion a aquelei corpusculs d'una massa infima, mai diferenta de zèro, es coerenta amb una velocitat de la lutz auta mai pas infinida. Lo fenomèn de la reflexion se pòt tanben explicar d'un biais simple per lo tuert elastic dei particulas de lutz sus la superfícia reflectritz.
L'explicacion de la refraccion es un pauc pus complicada, mai possibla: sufís de pensar que lei particulas qu'arriban sus lo materiau refrangent son somessas, de la part d'aquest, en de fòrças perpendicularas a la superfícia, que ne modifican la trajectòria.
Lei colors de l'arc de seda èran explicadas gràcias a l'introduccion de divèrs corpusculs de lutz (un per cada color), e lo blanc èra pensat coma format de toteis aquelei particulas. La separacion dei colors (per mejan, per exemple, d'un prisma) pausava de problèmas teorics suplementaris, que lei particulas de lutz deurián aver de proprietats identicas dins lo vuege, mai diferentas au dintre de la matèria.
Una consequéncia de la teoria corpusculara es que la velocitat de la lutz, quand se propaga au dintre d'un mitan materiau, es superiora a sa velocitat dins lo vuege, en causa de l'acceleracion gravitacionala.
Teoria ondulatòria[modificar | modificar la font]
Foguèt formulada per Christiaan Huygens en 1678, mai publicada solament en 1690 dins son Traité de la Lumière. Aquela teoria considèra la lutz coma una onda que se propaga (exactament coma leis ondas de la mar o leis ondas acosticas) dins un mitan, dich etèr, qu'èra supausat d'emplir tot l'univèrs e d'èsser format de particulas elasticas microscopicas. La teoria ondulatòria de la lutz permetiá d'explicar (maugrat una cèrta complexitat matematica) un grand nombre de fenomèns: en mai de la reflexion e de la refraccion, Huygens poguèt explicar lo fenomèn de la birefrangéncia dins lei cristaus de calcita.
En 1801 Thomas Young provèt que lei fenomèns de difraccion (observada per lo premier còp per Francesco Maria Grimaldi en 1665) e d'interferéncia èran entierament explicats per la teoria ondulatòria, e o èran pas per la teoria corpusculara.
Un problèma de la teoria ondulatòria èra la propagacion rectilinèa de la lutz. Èra ben conegut que leis ondas son capablas de contornejar leis obstacles, mentre qu'una constatacion banala es que la lutz se propaga en linha drecha (aquela proprietat èra ja estada notada per Euclides dins son Optica). Pasmens aquela dificultat aparenta pòt èsser resouguda en supausant que la lutz a una longor d'onda microscopica.
Contrariament a la teoria corpusculara, la teoria ondulatòria prevei que la lutz se propaga pus lentament au dintre d'un mitan materiau que dins lo vuege.
Teoria electromagnetica[modificar | modificar la font]
Prepausada per James Clerk Maxwell a la fin dau sègle XIX, precisa la teoria ondulatòria en afiermant que leis ondas luminosas son d'ondas electromagneticas, e mòstra que la lutz visibla es una partida de l'espèctre electromagnetic. Amb la formulacion deis eqüacions de Maxwell foguèron completament unificats lei fenomèns electrics, magnetics e optics. Per l'immensa majoritat deis aplicacions, aquela teoria es encara utilizada a l'ora d'ara.
Teoria qüantica[modificar | modificar la font]
Per resòuvre de problèmas pertocant l'estudi dau còrs negre, en 1900 Max Planck prepausèt que l'escambi d'energia entre lo camp electromagnetic e la matèria se poguèsse faire per mejan de paquets discrèts d'energia (qüantums) nomenats fotons. Leis òbras seguentas d'Albert Einstein sus l'efècte fotoelectric mostrèron qu'aquò èra pas un artifici matematic, e que lei fotons èran d'objèctes reaus. Amb l'aveniment dei teorias qüanticas dei camps (e en particular de l'electrodinamica qüantica), lo concèpte de foton foguèt formalizat e es uei a la basa de l'optica qüantica. Amb la dualitat onda-particula, la teoria qüantica es la sintèsi modèrna de la teoria ondulatòria e de la teoria corpusculara.
La velocitat de la lutz[modificar | modificar la font]
La lutz se propaga a una velocitat finida c, la velocitat de la lutz dins lo vuege, onte c = 299 792 458 m/s.
Aquela velocitat es independenta de l'estat de movement de la fònt luminosa: leis observators immobils coma leis observators en movement mesuran totjorn la meteissa valor de c; es un fach experimentau qu'es a la basa de la teoria de la relativitat restrencha d'Einstein. Aqueu fach es talament ben establit que lo Sistèma Internacionau d'Unitats a gelat la valor de c (cf. çai subre), que desenant se deuriá plus mesurar.
Pasmens, quand la lutz travèrsa una substància transparenta, coma l'aire, l'aiga o lo veire, sa velocitat es reducha, e la lutz es somessa a la refraccion. Dins un mitan materiau que son indèx de refraccion es n (n > 1), la velocitat de la lutz es c/n.
Istòria de la mesura de la velocitat de la lutz[modificar | modificar la font]
Premierei temptativas[modificar | modificar la font]
La velocitat de la lutz es estada mesurada fòrça còps per de fisicians nombrós. La premiera temptativa de mesura foguèt complida per Galileo Galilei, mai lei mejans disponibles, rudimentaris, permetèron pas d'obtenir una valor.
La premiera mesura efectiva foguèt facha per Olaus Roemer, un fisician danés, en 1676. Desvolopèt un metòde de mesura, en observant Jupitèr e una de sei lunas amb un telescòpi. Gràcias au fach que la luna èra eclipsada per Jupitèr a intervals regulars, mesurèt lo periòde de revolucion de la luna, que valiá 42,5 h quand la Tèrra èra pròcha de Jupitèr. Lo fach que lo periòde de revolucion s'alonguèsse quand la distància entre Jupitèr e la Tèrra aumentava indicava que la lutz metiá mai de temps per ajónher la Tèrra. La velocitat de la lutz foguèt calculada en analisant la distància entre lei doas planetas en de moments diferents. Roemer trobèt una velocitat de 227 326 km/s.
L'experiéncia de Michelson e Morley[modificar | modificar la font]
En 1881, per mesurar la velocitat de la lutz a respècte de l'etèr (lo mitan ipotetic onte la lutz èra supausada de se propagar, e que l'auriá entraïnada dins son movement), Albert A. Michelson mesurèt la velocitat de la lutz emessa per una estela, quand la Tèrra se n'aluencha, puei quand se'n rapròcha. L'aparelh utilizat (un interferomètre), fòrça precís, permetiá de mesurar de diferéncias de velocitat de l'òrdre de 29 km/s: se trobèt ges de diferéncia. L'experiéncia foguèt repressa en 1887 per Michelson, en collaboracion amb Edward Morley, dins de condicions encara mai precisas, e confiermèt la precedenta.
Aquò mostrava l'inexisténcia de l'etèr, e lo fach que la velocitat de la lutz es invariabla: la valor mesurada es identica, que la fònt luminosa siá mobila o non a respècte de l'observator.
D'autrei mesuras foguèron fachas puei, en particular en 1926 per lo meteis Michelson.
Optica[modificar | modificar la font]
L'optica es l'estudi de la lutz e de l'interaccion entre lutz e matèria. L'observacion e l'estudi dei fenomèns optics, per exemple l'arc de seda, balhan fòrça indicacions sus la natura de la lutz.
Colors e longors d'onda[modificar | modificar la font]
Lei divèrsei longors d'onda son interpretadas per lo cervèu coma de colors, que van dau roge dei longors d'onda mai lòngas (frequéncia pus pichona), au violet dei longors d'onda mai cortas (frequéncia pus granda). Lei frequéncias compresas entre aquelei dos extrèms son percebudas coma arange, jaune, verd, blau e indi. Lei frequéncias immediatament en defòra d'aquel espèctre perceptible per l'uelh uman son nomenadas ultraviolet (UV), per leis autei frequéncias, e infraroge (IR) per lei bassas. E mai se leis èssers umans pòdon pas veire l'infraroge, aquest es percebut per lei receptors de la pèu coma calor. Leis aparelhs concebuts per captar lei rais infraroges e lei convertir en lutz visibla son nomenats visors nocturnes. La radiacion ultravioleta es pas percebuda directament per leis èssers umans, mai rabina la pèu subrexpausada ai rais UV. Cèrts animaus, coma leis abelhas, veson leis ultraviolets; d'autrei veson leis infraroges.
Longors d'onda de la lutz visibla[modificar | modificar la font]
La lutz visibla es una porcion de l'espèctre electromagnetic compresa aproximativament entre i 400 e i 700 nanomètres (nm) (dins l'aire). La lutz se caracteriza tanben per sa frequéncia.
Entre la frequéncia v de la radiacion, sa longor d'onda λ e sa velocitat v dins lo mitan considerat (la velocitat dins lo vuege se nòta c), i a la relacion seguenta: v = λ·v
Mesura de la lutz[modificar | modificar la font]
Dins lo Sistèma Internacionau d'Unitats, existisson leis unitats seguentas de mesura de la lutz:
- luminositat (o temperatura)
- aluminament (unitat SI: lux)
- flux luminós (unitat SI: lumen)
- intensitat luminosa (unitat SI: candela)
Fònts luminosas[modificar | modificar la font]
- radiacion termica (radiacion dau còrs negre)
- lumes d'incandescéncia
- lutz solara
- fuòc
- emission espectrala atomica (la fònt d'emission pòt èsser estimulada o espontanèa)
- acceleracion d'una particula cargada (abitualament un electron)
- quimioluminescéncia
- fluorescéncia
- fosforescéncia
- bioluminescéncia
- sonoluminescéncia
- triboluminescéncia
- radioactivitat
- aniquilacion particula-antiparticula


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Bizonnes en arpitan ( Bizonnes en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Bizonnes A situat a 20 km de Bourgoin-Jallieu e 18 km de Voiron.
Bizonnes est situé à 20 km de Bourgoin-Jallieu et 18 km de Voiron.
Bizonnes
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Receptor transmembrana
Los receptors transmembrana son de proteïnas que s'estendon per tota l'espessor de la membrana plasmica de la cellula, amb una extremitat del receptor en defòra de la cellula (domeni extracellular) e l'autra extremitat del receptor al dintre de la cellula (domeni intracellular). Quand lo domeni extracellular reconeis una ormona, la totalitat del receptor subís un cambiament de sa conformacion estructurala qu'afècta lo domeni extracellular, en li conferissent una nòva accion. En aqueste cas, l'ormona travèrsa pas la membrana plasmica per penetrar dins la cellula.


text:
Soft power
Poder suau, en anglés soft power, es un tèrme utilizat dins relacions internacionalas per descriure la capacitat d'un actor politic, coma per exemple un Estat, per infuenciar las accions o los intereses dels autres actors mejans de biais culturals e ideologics. Lo tèrme fogèt inventat pel profesor de l'Universitat de Harvard Joseph Nye en su libre de 1990 Bound to Lead: The Changing Nature of American Power[1], e desvolpèt en 2004 dins Soft Power: The Means to Success in World Politics[2]. La valor del tèrme coma teoria politica foguèt discutida, pasmens foguèt fòrça utilizat coma per diferenciar la poténcia sutila de la cultura o las idèas al respècte de formas mai coercitivas, tanben nomenada poder dur, coma l'accion militara o la pression economica.
Exemple d'utilizacion[modificar | modificar la font]
Dins lo contèxte a la fin d'agost de 2008 (Jòcs Olimpics en Pequin e Guèrra en Ossetia de 2008), un jornalista analizèt la situacion del seguent: « Alara que China pretend capitar e impresionar lo mondo con lo nombre de medalhas olimpicas obtengudas, que Russia vòl l'impressionar amb la demostracion de sa superioritat militara; lo poder suau de China a respècte del poder dur de Russia: las preferéncias de los dos païses rebatejan lo gra de confisança tan diferent qu'aqueles an en eles meteisses. »[3]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Destnat a capitar: La natura evolutiva del poder American'
- ↑ Poder suau: L'explication dels succès dins las politicas mondialas
- ↑ (es)Dominique Moisi La neurótica invasión rusa, El País, 01/09/2008
Bibliografíia (en)[modificar | modificar la font]
- Keohane, Robert and Joseph Nye. "Power, Interdependence and the Information Age" from Conflict After the Cold War
- Jentleson, Bruce. "Principles: The Coming of a Democratic Century?" from American Foreign Policy: The Dynamics of Choice in the 21st Century
- Nye, Joseph. Propaganda Isn't the Way: Soft Power
- Nye, Joseph, Soft Power: The Means to Success in World Politics
- John McCormick The European Superpower (Palgrave Macmillan, 2006). Argues that the European Union has used soft power effectively to emerge as an alternative and as a competitor to the heavy reliance of the US on hard power.
- Matthew Fraser, Weapons of Mass Distraction: Soft Power and American Empire (St. Martin's Press, 2005).


text:
Sondersdorf
Sondersdorf en alemannisch ( Sondersdorf en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sondersdorf Fa partida de la arrondissement de Altkirch e del costat de Ferrette.
Sondersdorf fait partie de l'arrondissement d'Altkirch et du canton de Ferrette.
Istòria[modificar | modificar la font]
La region es ja coneguda dempuèi la préhistoire. La descobèrta d'un talhièr de talha de silex de l'epòca paléolithique superiora, de contunh per quès de las VIIe e Modèl:VIIIe sègle testifiquen de la preséncia umana en los luòcs. Lo vilatge #que se tròba en principi sus la part inferiora de las entèrras a desplaçat sus las nautors per escapar a las frequentas inondacions de la Ill #qu'avián cors al Sègle XII.Lo vilatge es alavetz conegut jol nom de Sundrolttesdorf (1139-1147) #que lèva de la distincion de Ferrette e #qu'a ligat a Wolschwiller. Lo coan de Feldbach possedís a aquela epòca una tribunal colongère, e un castèl dels Schoenenberg apertenent a l'avesque de Bâle #qu'a mencionat dempuèi 1239. Lo pòble passa de contunh, cap a 1324 als Habsbourg. Lo castèl a destruit a la fin del Mièja Edat. Cap a 1648 amb lo tractat de Westphalie lo pòble a ligat a la França e las Habsbourg dépossédés de los sieus bens.
La région est déjà connue depuis la préhistoire. La découverte d'un atelier de taille de silex de l'époque paléolithique supérieure, puis par des tombes des VIIe et Modèl:VIIIe siècle attestent de la présence humaine dans les lieux. Le village qui se trouve d'abord sur la partie inférieure des terres est déplacé sur les hauteurs pour échapper aux fréquentes inondations de l'Ill qui avaient cours au Sègle XII.Le village est alors connu sous le nom de Sundrolttesdorf (1139-1147) qui relève de la seigneurie de Ferrette et qui est rattaché à Wolschwiller. Le couvent de Feldbach possède à cette époque une cour colongère, et un château des Schoenenberg appartenant à l'évêque de Bâle qui est mentionné dès 1239. Le village passe ensuite, vers 1324 aux Habsbourg. Le château est détruit à la fin du Moyen Âge. Vers 1648 avec le traité de Westphalie le village est rattaché à la France et les Habsbourg dépossédés de leurs biens.


text:
Gene Tierney
Actritz americana, nascuda a Nòva York lo 19 de novembre de 1920, mòrta a Houston, en Tèxas, lo 6 de novembre de 1991. Deguèt son primièr ròtle a Hollywood a Fritz Lang dins lo Retorn de Frank James (1940). De 1940 a 1945 ròda ambé li mai grands registas del temps, que faun de guela una deis eroïnas di « filmes negres » de l’atge d’aur d’Hollywood: John Ford (Tobacco Road, 1941), Henry Hathaway (Sundown, 1941), Josef von Sternberg (The Shanghai Gesture, 1941), Ruben Mamoulian (Rings on Her Fingers, 1942), Ernst Lubitsch (Heaven Can Wait, 1943). Mas quò’s dins lo cap d’òbra d’Otto Preminger, Laura (1944), qu’obtenguèt lo ròtle que ne’n faguèt una estèla mitica de l’imatge verinós e sensuau. Recebèt puèi un Oscar (Leave Her to Heaven, 1945) de John Stahl, mas, aprèp dos filmes amb Joseph Mankiewicz : Dragonwyck en 1946, e The Ghost and Mrs. Muir, en 1947, li ofriguèron pas mai que de ròtles segondaris, e sa carrièira s’arrestèt dins las annadas cinquanta.
Pasmens la Trèva e Dòna Muir èra un filme plen d’encant e ela e èra una eroïna luminosa.


text:
Maiòta
Maiòta (Mayotte en francés) es una collectivitat territoriala unica francesa situada dins lo nòrd de l'Ocean Indian.
La capitala n’es Mamodzo.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 4 d'abril de 2011, Maiòta ven una collectivitat territoriala unica qu’es a l’encòp un departament d'otramar e una region. Lo conselh general e son president fan tanben al conselh regional e al president de region. L’estatut de collectivitat territoriala unica serà tanben lo de Martinica e de Guaiana a partir de 2015.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Maiòta se compausa de mai d’una illa e illòts cobèrts d’una vegetacion abondosa. Las pus grandas son las doas illas de « Grande terre » - « Tèrra Granda » - e Pamandzi (o « Petite Terre » - « Tèrra Pichona ») environadas d’un lagon d'1100 km² (un dels mai grands del mond).
Aquestas illas son, del punt de vista de la geologia, las pus ancianas de l'archipèla de Las Comòras. La mai vièlha es Maiòta al sud-èst, la mai recenta es « La Grande Comore » - Comòra Granda al nòrd-oèst.
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Divisions administrativas[modificar | modificar la font]
Maiòta es partida en 17 comunas e 19 cantons. Cadun d'aquestes cantons correspond a una de las comunas. Per excepcion, Mamodzo es partida en tres cantons. Las comunas mai pobladas son Dzaodzi, Congo e Mamodzo.


text:
Protocòl de Kyoto
Lo Protocòl de Kyoto (que son nom complet en anglés es Kyoto Protocol to the United Nations Framework Convention on Climate Change) es una convencion internacionala per la prevencion del cambiament climatic, prepausada jos l'egida de l'ONU dins la "Convencion Quadre de las Nacions Unidas subre lo Cambiament Climatic" e signada en 2002 per l'Union Europèa, qu'a coma objectiu que los païses industrialitzats redusiscan sas emissions de 8% jos lo volum de 1990, mas los païses en via de desvolopament foguèron pas someses a cap restriccion, coma es lo cas de China, Índia, o Brasil, per ne citar que los mai contaminants.
L'11 de decembre de 1997, los païses industrialitzats s'amassèron dins la ciutat de Kyōto a fin de prendre un ensems de mesuras per redusir los gases d'efièch de sèrra. Los govèrns signataris se fixèron per objectiu de redusir de 5,2% en mejana las emissions contaminantas entre 2008 e el 2012, prenent coma referéncia los nivèls de 1990. L'acòrdi entrèt en vigor lo 16 de febrièr de 2005 après la ratificacion per Russia lo 18 de novembre de 2004.
L'objectiu principal es de luchar contra los efièches del cambiament climatic. Segon las chifras de l'ONU, es previst que la temperatura mejana de la superficia de la planeta aumente de 1,4 a 5,8 °C d'aicí a 2100, encara que los ivèrns siagan pus fregs e violents. Aquò es conegut coma Escalfament global. "Aquestes cambiaments se repercutiràn grèvament suls ecosistèmas e las nòstras economias", senhala la Comission Europèa subre Kyōto.
Lo compromés serà obligatòri quand l'auràn ratificat los païses industrializats responsables d'almens 55% de las emissions de CO2. Amb la ratificacion de Russia en març de 2005, après aver obtengut que l'UE pague sa reconversion industriala e la modernizacion de sas installacions, especialament las petrolièras, lo protocòl es entrat en vigor.
De son costat, lo govèrn dels Estats Units (tant Bill Clinton, coma son successor George W Bush), refusan de ratificar lo protocòl.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sintèsi del tractat
- Text del tractat (en anglés)


text:
Vougy
Vougy en arpitan (Vougy en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vougy Se situa en la vallée de la Arve, entre Cluses e Bonneville. Ela se étire entre lo riu e las primièras pendentas raides #que pòrtan al Mont-Saxonnex
Vougy se situe dans la vallée de l'Arve, entre Cluses et Bonneville. Elle s'étire entre la rivière et les premières pentes raides qui mènent au Mont-Saxonnex