text:
Colleret
Colleret es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Colleret Es lo segond vilatge en superficie del Val de Sambre just après la vila de Feignies. Se compausa d'un masatge caseriu en se nomenant Ostergnies (veire aicí-dessous la galariá fòtos d'aquel bourg). Sus la municipalitat de Colleret se tròba lo fòrt de Cerfontaine, vilatge vesin.
Colleret est le deuxième village en superficie du Val de Sambre juste après la ville de Feignies. Se compose d'un hameau se nommant Ostergnies (voir ci-dessous la galerie photos de ce bourg). Sur la commune de Colleret se trouve le fort de Cerfontaine, village voisin. ==Istòria==
Lo Capítol e los Chanoinesses
Se manca ne creire una labor escricha l'an 1646 pel paire Potier, sacerdòt montois, e intitulat " la Noblesa santa e reiala de Sant WALBERT e de santa BERTILLE", Colleret existissiá ja a la s-|VI|e}} e fasiá partida del domeni d'aquel poderós senhor.
En 663, santa Aldegonde #legar per testament Colleret a lo sieu monastèri, tanben lo Chapître de Maubeuge n'i aguèt de totes tempses la distincion féodale e i #exercir en tota la siá plénitude los dreches seigneuriaux. Colleret I aviá comprés en la prévôté de Maubeuge. Lo prévôt de Maubeuge èra lo governador de la vila e l'administrador de la justícia, nomenat pel comte de l'Enaut ; èra lo sieu representant en tot lo ressort de la siá prévôté ; deviá, abans de dintrar en foncion (coma lo comte e lo grand bailli de l'Enaut) prestar serment entre las mans del mayeur héréditaire de la vila e davant lo grand autar de la glèisa de Santa Aldegonde. Maubeuge I aviá tanben lo sieu governador militar #qu'assegurava la seguretat dels pòbles vesins. En 1340, Wallerans, sire de Fauquemont (luòc-dich de Colleret) aviá aquela plaça.
A aquela epòca ("barbara" dixit Z. Pierart) Ont la fòrça sola constituissiá sovent lo drech, los abbayes de femnas podián pas exercir los sieus dreches féodaux e conservar los sieus bens #qu'a l'ajuda de la proteccion de qualques poderoses senhors #que, jol nom de confés o vidame, asseguravan lo sieu repaus e defendián los sieus interèsses. Aquela espècia de tutelle i aviá pagat per un don o una redevance #que se li donava a el lo nom de avouerie. Lo comte de l'Enaut èra "l'òme" del Capítol a Colleret. En los registres dels comptes, se vei que la majoritat de las intradas an partejat per mitat entre lo comte de l'Enaut e lo Capítol.
Los dreches seigneuriaux del Capítol de Colleret èran : elevada, mièja e bassa justícia : lo Capítol aviá aqueles dreches dins sièis pòbles de la prévôté de Maubeuge #que Colleret. La justícia del Capítol n'a un auditoire e un trasplantació, una preson #que consistissiá en un caveau illuminat per una pichona fenèstra en donant sus la carrièra (l'establiment dels Chanoinesses de Colleret dispausava de la siá pròpria preson). Mòrta man o melhor Cattel (mòble) : a la mòrt del cap de familha, lo Capítol podiá prene lo mòbli melhor #que se trobava dins l'ostal. Se tròba a aquel afar de las nòtas coriosas : "En 1411, Colart De detlo'Motte, per una guéniche (génisse) venduda a la granja —14 jos— pel Comte de l'Enaut e tant pel Capítol". Aquel drech #que i èra vengut odieux a las populacions e #que l'exercici ne suscitava tota mena de embarras al Capítol #èsser, dempuèi lo commencement de la Modèl:S- racheté per las comunitats moyennant una redevance annala. Rendas e de sòus : la majoritat d'aquelas rendas avián segut sus bens en avent antany apertengut al Capítol e qu'aquel darrièr i aviá cedits als abitants de Colleret pels metre en cultura o per i bastir de las abitacions. A banalité : èra un drech d'un senhor de Colleret d'aver un molin, un pressoir, una cerveseria (#que se situava sus la localizacion actuala de la marida n°15 carrièra Pierre e Ostal Curie), un forn, un brau banal e d'obligar los sieus vassaux moyennant pagament a moldre-i los sieus grands, a i far las siás bevendas, a i còder lo sieu pan, a i portar las siás vacas. Los dimes (essencialament suls récoltes) : los proprietaris assujettis a aquel drech devon al Capítol una redevance annala per jornada.
Lo Capítol i aviá agut de la mantenença del chœur e de las campanas de la glèisa de Colleret. Lo Capítol nomenava coma mayeur e échevins #que voliá, designava d'individus per aquel dever e aqueles podián èsser estrangièrs a la localité. Es aital coma sièis bourgeois de Maubeuge son, en un acte, échevins de Colleret. Lo Capítol i aviá de sergents dels bòsques, portavan un capèl galonné de sòus, una abitud e un abric. Los èra n'indigne atribuit una part de las multas e dels dreches de pennage (paisson de las bèstias en los bòsques de Colleret). Lo Capítol de Maubeuge possedissiá doncas a Colleret la màger part del territòri que # espetava sus el doas grandas granjas; aquela de Fauquemont (sus la rota de Cousolre) e sustot la Casdel'cors (Tribunal Sant Aldegonde, carrièra dels Chanoinesses).
Le Chapitre et les Chanoinesses
S'il faut en croire un ouvrage écrit en 1646 par le père Potier, prêtre montois, et intitulé " la Noblesse sainte et royale de Saint WALBERT et de sainte BERTILLE", Colleret existait déjà au Modèl:S- et faisait partie du domaine de ce puissant seigneur.
En 663, sainte Aldegonde légua par testament Colleret à son monastère, aussi le Chapître de Maubeuge en eut-il de tous temps la seigneurie féodale et y exerça dans toute leur plénitude les droits seigneuriaux. Colleret était compris dans la prévôté de Maubeuge. Le prévôt de Maubeuge était le gouverneur de la ville et l'administrateur de la justice, nommé par le comte du Hainaut ; il était son représentant dans tout le ressort de sa prévôté ; il devait, avant d'entrer en fonction (comme le comte et le grand bailli du Hainaut) prêter serment entre les mains du mayeur héréditaire de la ville et devant le grand autel de l'église de Sainte Aldegonde. Maubeuge avait aussi son gouverneur militaire qui assurait la sécurité des villages voisins. En 1340, Wallerans, sire de Fauquemont (lieu-dit de Colleret) tenait ce poste.
À cette époque ("barbare" dixit Z. Pierart) où la force seule constituait souvent le droit, les abbayes de femmes ne pouvaient exercer leurs droits féodaux et conserver leurs biens qu'à l'aide de la protection de quelques puissants seigneurs qui, sous le nom d'avoué ou vidame, assuraient leur repos et défendaient leurs intérêts. Cette espèce de tutelle était payée par un don ou une redevance à laquelle on donnait le nom d'avouerie. Le comte du Hainaut était "l'homme" du Chapitre à Colleret. Dans les registres des comptes, on voit que la plupart des revenus sont partagés par moitié entre le comte du Hainaut et le Chapitre.
Les droits seigneuriaux du Chapitre de Colleret étaient :
- haute, moyenne et basse justice : les Chapitre avait ces droits dans six villages de la prévôté de Maubeuge dont Colleret. La justice du Chapitre a un auditoire et un greffe, une prison qui consistait en un caveau éclairé par une petite fenêtre donnant sur la rue (l'établissement des Chanoinesses de Colleret disposait de sa propre prison).
- morte main ou meilleur Cattel (meuble) : à la mort du chef de famille, le Chapitre pouvait prendre le meilleur meuble qui se trouvait dans la maison. On trouve à ce sujet des notes curieuses : "En 1411, Colart Del'Motte, pour une guéniche (génisse) vendue à la ferme —14 sous— pour le Comte du Hainaut et autant pour le Chapitre". Ce droit qui était devenu odieux aux populations et dont l'exercice suscitait toute sorte d'embarras au Chapitre fut, dès le commencement du Modèl:S- racheté par les communautés moyennant une redevance annuelle.
- rentes et argent : la plupart de ces rentes étaient assises sur des biens ayant autrefois appartenu au Chapitre et que ce dernier avait cédés aux habitants de Colleret pour les mettre en culture ou pour y construire des habitations.
- a banalité : était un droit d'un seigneur de Colleret d'avoir un moulin, un pressoir, une brasserie (qui se situait sur l'emplacement actuel de la maison n°15 rue Pierre et Marie Curie), un four, un taureau banal et de contraindre ses vassaux moyennant paiement à y moudre leurs grains, à y faire leurs boissons, à y cuire leur pain, à y mener leurs vaches.
- les dimes (essentiellement sur les récoltes) : les propriétaires assujettis à ce droit doivent au Chapitre une redevance annuelle par journée.
Le Chapitre était tenu de l'entretien du chœur et des cloches de l'église de Colleret. Le Chapitre nommait comme mayeur et échevins qui il voulait, il désignait des individus pour ce devoir et ceux-ci pouvaient être étrangers à la localité. C'est ainsi que six bourgeois de Maubeuge sont, dans un acte, échevins de Colleret. Le Chapitre avait des sergents des bois, ils portaient un chapeau galonné d'argent, un habit et un manteau. Il leur était en outre attribué une partie des amendes et des droits de pennage (paisson des bêtes dans les bois de Colleret). Le Chapitre de Maubeuge possédait donc à Colleret la majeure partie du territoire sur lequel il exploitait deux grandes fermes; celle de Fauquemont (sur la route de Cousolre) et surtout la Casdel'cours (Cour Sainte Aldegonde, rue des Chanoinesses).


c: text/html

text:
Economia de Tanzania
Tanzania es un dels païses pus paures del mond, amb un PIB per cápita de solament 1 700 dolars en 2012. Malgrat aiçò, la siá economia atenguèt de nautes indèxes de creissença a causa de la produccion d'aur e lo torisme.[1] Lo país practicament concluguèt la siá transicion per una economia de mercat liberala, malgrat lo govèrn mantenga preséncia en sectors coma las telecomunicacions, bancas, energia e mineracion.[1]
Lo país es fòrça en dependent de l'agricultura, sector responsable per 1/4 del PIB, aproximativament 85% de las exportacions e qu'ocupa 80% de la man d'òbra. Malgrat aiçò, la topografia e las condicions climaticas limitan las tèrras cultivables a solament 40% del total. La siá economia se situa per jos 10% dels mai pauras del mond.[1]
L'indústria del país fa principalament lo tractament dels produchs agricòlas e qualques bens de consomacion. Lo Banc Mondial e donadors internacionals an porgit d'ajudas per reabilitar l'infrastructura obsolèta e reduir la praubesa. A causa de l'ajuda internacionala e solida politicas economicas, la creissença se manten malgrat la recession mondiala.[1]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 CIA, « The World Factbook ». Consultat lo 4 de junh de 2013
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Prèmi Nobel d'Economia
Lo Prèmi de la Banca de Suècia en Sciéncias Economicas en memòria d'Alfred Nobel, comunament conegut coma Prèmi Nobel d'Economia, es un prèmi instituit en 1968 per la Banca de Suècia dins lo domeni de l'economia. Encara que siá pas un dels prèmis originals establits per Alfred Nobel dins son testament (es pas stricto sensu un Prèmi Nobel), es atribuit per l'Acadèmia Reiala de las Sciéncias de Suècia, los laureats recebon del Rei un diplòma e una medalha d'aur durant la meteissa ceremonia que los laureats dels Prèmis Nobel de Fisica, Quimia, Medecina, Literatura, e la soma autrejada es la meteissa que per los Prèmis Nobel.
Aquò es la lista dels laureats del Prèmi Nobel d'Economia dempuèi sa creacion, en 1968.


text:
Huang Xianfan
Huang Xianfan (en chinés.黄現璠/黄现璠; Fusui, 13 de novembre de 1899 - Guilin, 18 de genièr de 1982) es un istorian e antropològ chinés de la minoritat Zhuang.
Biografia[modificar | modificar la font]
Huang Xianfan nasquèt lo 13 de novembre de 1899 dins la vila de Qujiu, districte de Fusui, dins lo Guangxi. Faguèt los estudis universitaris d'istòria e antropologia a Pequin, e los acabèt a Tòquio. Quand tornèt al Guangxi passèt e obtenguèt lo concors de cadièra de professor a l'Universitat de Guangxi (de 1943 a 1953) e a l'Universitat de Guangxi (de 1954 a 1982). Foguèt lo primièr professor d'universitat de nacionalitat zhuang. Se moriguèt dins lo districte urban de Guilin lo 18 de genièr de 1982 en seguida d'una emorragia cerebrala. L'enterrèron al Cementèri Monumental de Nanning (la capitala de Guangxi).[1]
Òbras publicadas[modificar | modificar la font]
- 1932-1934: Istòria (en chinés)
- 1957: Istòria dels Zhuang[2]


text:
Omosexualitat
L'omosexualitat designa l'amor entre doas personas del meteis sèxe segon una perspectiva empirica o conductivista, denomada orientacion sexuala dins lo camp psicologic o sociologic.
Segon los periòdes e las culturas, l'omosexualitat es mai o mens acceptada o reprimida. Dins las societats occidentalas, la tendéncia va cap a l'acceptacion fins a l'obtencion dins d'unas regions d'un estatut legal (pariatge civil o maridatge amb dreches cambiadisses). Malgrat aquestas avançadas, l'omosexualitat es condemnada dins 88 païses (principalament en Africa e Orient Mejan) per de penas anant de l'empresonament fins a la pena capitala.


text:
Estadi
Un estadi es un mot que ven dau grèc σtάδιov que donèt puei lo mot latin stadium e que pòu aguer plusiorei significacions.
- un estadi, segond sa significacion grèca, es una unitat de mesura.
- un estadi, segond sa significacion latina, que podem atrovar dins l'Stadium de Tolosa, es un ròdol bastit per praticar d'espòrt, promier la corsa de pè, d'aquí la referéncia a la mesura grèca, puei totei leis espòrts.
- per metonomia e reaccion a l'emplec de noms anglés coma club ò sporting, un estadi, Stade, en francé siervèt de designar de club d'espòrt en França (Estadi Francés, Estadi Tolosenc, Estadi de Rems).


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Ontàrio es una província situada pel centre de Canadà, la pus importanta de per sa populacion[1] e la segonda, après Quebèc, en superfícia totala.[2] (Nunavut e los Territòris del Nòrd Oèst son mai grands mas son pas de províncias.) Ontàrio confronta las províncias de Manitòba a l'oèst, Quebèc a l'èst, e los estats americans (d'oèst cap a l'èst) de Minnesòta, Michigan, Ohio, Pensilvània (al Lac Erie), and Nòva York. Fòrça de las termièras d'Ontàrio amb los Estats Units son naturalas, que començan al lac de Woods e seguisson a travèrs los Grands Lacs: lac Superior, lac Huron (qu'inclutz baia georgiana), lac Erie, e lac Ontàrio, puèi a la ras del fluvi de Sant Laurenç prèp de Cornwall. Ontàrio es la sola província canadiana a la broa dels Grands Lacs.
La capitala d'Ontàrio es Toronto, la pus granda vila de Canadà[3]. Ottawa, capitala de Canadà, es tanben situada en Ontàrio.
La província pren son nom del Lac Ontàrio, derivat del mot huron ontarí:io, que significa "lac grand",[4] o benlèu de skanadario que vòl dire "aiga polida" en Iroqués.[5]
- ↑ Ontario is the largest province in the country by population
- ↑ Canada's provinces and territories total area, land area and water area.
- ↑ Toronto is Canada's largest metropolitan area
- ↑ Mithun, Marianne (2000). The Languages of Native North America. Cambridge: Cambridge University Press, 312.
- ↑ About Canada // Ontario


text:
796
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 796 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Campanha abbassida en Siria per reprimir una insureccion fomentada per de partisans deis Omeiades.


text:
Categoria:Actor francés
Veire tanben[modificar | modificar la font]
- Categoria:Actritz francesa
- Categoria:Actor/Actritz de teatre
- Categoria:Actor especializat dins lo doblatge
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 4 soscategorias, sus un total de 4.
A
- ► Actor francés del sègle XVII (2 P)
- ► Actor francés dels ans 1960 (2 P)
- ► Actor provençau (2 P)
T
- ► Tropa de la Comèdia Francesa (2 P)
Articles dins la categoria « Actor francés »
Aquesta categoria conten los 19 articles seguents.


text:
1272
Aquesta pagina concernís l'an 1272 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Makuria[modificar | modificar la font]
Inquiet dei menaças dei Mamelocs còntra lei populacions crestianas d'Egipte Auta, lo rèi David Ièr menèt d'incursions dins aquela region còntra lei posicions dei musulmans. Pasmens, i foguèt desfach e Makuria deguèt faciar per la seguida una tiera d'expedicions punitivas e d'incursions menadas per lei Mamelocs e seis aliats.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Song[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lei Mongòls que contunièt de se concentrar sus lo sètge de Xiangyang. Au contrari de l'annada precedenta, leis operacions de l'annada foguèron a l'avantatge dei Song. D'efèct, una pichona fòrça navala capitèt de passar lo blocus mongòl per avitalhar lei defensors e la populacion après l'agotament dei viures l'annada precedenta. Pasmens, la novèla d'aqueu succès agantèt jamai la Cort Song qu'estimèt la vila perduda e arrestèt d'i mandar dei renfòrç entraïnant l'afondrament de sa defensa l'annada seguenta.


text:
1567
Aquesta pagina concernís l'an 1567 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Dins lo sud de l'Empèri, victòria dei fòrças dau negus Sarsa Dengel (1563-1597) còntra lei nomadas oròmos qu'èran a envaïr lo sud dau territòri etiopian dempuei leis annadas 1530-1540. Après aquela batalha, de negociacions entre Etiopians e Oròmos permetèron de desviar leis incursions dei nomadas vèrs leis estats musulmans, tactica ja utilizada per lei negus precedents.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 15 de mai - Claudio Monteverdi, compositor italian (m.1643)
- Samuel de Champlain, explorator francés, fondator de la vila de Quebèc (m.1635)


text:
Sant Cesari de Sianha
Sant Cesari de Sianha[1] (Saint-Cézaire-sur-Siagne en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Vilatge medieval, Sant-Cézaire-sus-Siagne es perché sus un balcon de falaises verticales en dominant la Siagne de mai de 300 mètres.
Village médiéval, Sant Cesari de Sianha est perché sur un balcon de falaises verticales dominant la Siagne de plus de 300 mètres.


text:
La dinastia Wangchuck, de l'etnia drukpa, govèrna Botan dempuèi 1907. Jigme Dorji Wangchuck (1952-1972), faguèt qualques reformas coma la creacion d'una Assemblada Nacionala, lo Conselh Assessor e lo Conselh dels Ministres. De 1990 a 1993 lo pòble conegut coma lotshampa se revoltèt al sud del país.
Botan es una monarquia parlamentària. Lo monarca Jigme Dorji Wangchuck venguèt rei aprèp l'independéncia de Índia; se le considèra coma lo paire de la Nacion, a causa dels sieus plans de desvolopament. Lo sieu successor Jigme Singye Wangchuck se preocupèt pendent lo sieu règne de la cultura del reialme e lo suènh de l'ambient. En 2004 interdiguèt de fumar dins tot lo reialme.
Lo nòrd del país es format de montanhas cobèrtas de glaç, amb crestas de mai de 7000 m e un clima extrèmament freg; lo punt pus naut es probablament lo Kula Kangri (7553 m d'altitud), mas poiriá èsser en Tibet; lo Gangkhar Puensum, pas jamai escalat, fariá vertadièrament 7570 m. D'autras crestas considerablas son lo Tato La (mai de 7500 m), lo grop Rudu La, lo grop Donga amb lo Donga La (6500 m), lo grop Kollong amb lo pic Daud (6378 m) e a l'èst los pics nomenats E, F e H (amb entre 6500 e 7100 m). Aquel darrièr grop es a l'extrème nòrd dins la zòna termierèra amb l'ancian reialme de Towang (que foguèt vassal de Tibet).
Mapa (en anglés).
Las montanhas Negras al centre amb de vals fertilas amb de rius nombroses, fòrman una sarrada entre dos rius, l'Amo Chu (o Mo Chhu o Torsa) e lo Drangme Chu. Las crestas oscillan entre 1500 e 2700 m; los rius principals son lo Torsa, Raidak, Sankosh, e Manas, que son tanben los principals del país; dins aquela zòna viu la màger part de la populacion.
Al sud las montanhas Shiwalik, airals de vegetacion densa, fan prèp de 1500 m d'altitud e davalan cap a la plana subtropicala dels Duars en granda part en Índia (a prèp de 15 km al Botan) e s'i tròban de bòsques de clima temperat.
Climaticament se distinguisson cinc sasons, que la monson n'es una.
Rius destacats, en mai dels ja mencionats Amu e Drangme, son: Di Chu, Chin Chu, Ma Chu, e Mati Chu. Chu (escrich tanben Chhu en escritura anciana) es la paraula tibetana per aiga o riu. Lo Di (nom bodo) forma la frontièra entre Botan e lo districte de Darjeeling. L'Amo nais darrièr lo passatge de Tang que tòca Tibet e, aprèp passa la val de Chumbi, dintra dins Botan. Lo riu Chin nais dins las montanhas Chumalhari e cor al sud-èst durant 300 km per Botan fins a dintrar dins los Duars (ont es conegut coma riu Ninagaon. Lo riu Ma nais en Tibet e cor 300 km per Bhutan en passant per Punakha e dintra en Índia ont es conegut coma riu Sankosh.
La lenga oficiala es lo dzongkha, amassa amb l'anglés per las relacions internacionalas. La classa mai cultivada es costumièrament bilingüa en indi. Una minoritat parla nepali. L'alfabetizacion atenh pas la mitat de la populacion adulta.
Lo govèrn presèrva per lei fòrça tradicions localas (dempuèi 1989 impausa un estricte "còde de conducha"). L'espòrt amb mai succès es lo tir amb arc, seguit del fotbòl. Los balhs de caretas e las musicas ancianas predominan a las celebracions nacionalas.


text:
169
Gabriéu Brun.
Etudes Comtadines.
Lou mestié de glòri.
Couvivènço Msicalo.
Jan-Pèire Monier.
Lou tourna de Cesar...
Pèire Mazodier.
ForrOccitània.
L’Astrado.
169
Dicho e raconte en terro de bouvino.
Etudes Comtadines.
Ensignadou Nòstis emissioun Prouvèrbi.
L'endeman d’eleicioun.
Editouriau Lou dèute.
L’atualita en image.
L’Evenamen.
Aveni di Lengo de Franço?
Trin di Fèsto e Manifestacioun Prouvençalo.
Carreto ramado, Carreto, Cavaucado
36en Festenau Prouvençau
Massugo
Gardian de sant Jòrgi
Sivèstre Clap.
Vièsti coumtadin
Santo-Estello.
Estage
Jouine de Prouvènço.
Lou mestié de glòri.
Nouvèu disque de Counvivènço Musicalo.
La Brigo en fèsto
Paumarés de la Mirèio d’Or e di Jouine de Prouvènço.
Lou municipe de Pamparigousto.
Prouvèrbi toucant lou bestiàri (fin).
Emilo Bonnel un pouèto de noste tèms.
Lis Esperita dóu Mount-Tabor.
Lou tourna de Cesar...
Tradicioun de la Sant-Bàqui.
Lis espacejado dóu barrulaire à velò. E la primo s’acampè!
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Paroles d’ici.
ForrOccitània.
L’Astrado.
Lou tourna de Cesar...
I’a de recuei que, coume acò, darrié un titre en francés, Le retour de César..., escoundon en realita uno garbeto de nouvello emé li tèste, d’abord en franchimand pièi, à-de-rèng, en prouvençau. Cesar, d’abord, es un cat, un cat gris éuroupen, que si mèstre an degu abandouna, dóu coustat d’Arle ounte èron en vacanço e que, pèr li rejougne fara uno escourregudo enjusqu’à-n-Ourleans...
Acò dit, Pèire Constantin porge sèt nouvello en prouvençau, en tóuti li group regiounau que mantènon o creon musico, cant e danso de noste fóuclore. L’acioun d’aquéli nouvello se debano dins nòsti vilage de Prouvènço, d’endré ounte un «Aret» es pas un aret mai l’escais-noum douna au pedoun nascu souto aquéu signe astroulougi...Ounte un capelan, tambèn, se pren d’amista pèr un ase...Ounte Jacou lou Ravi part cassa à la pantèro...Sènso óublida l’ourse escapaire e Mitsou, la cato de dous an, que jogo dóu pianò... Pèire Constantin pouso soun ispiracioun dins tóuti aquéli situacioun pintouresco de la vido, encaro que, emé lis amour de Gotita, la pichoto gouto d’aigo de mar, avèn aqui un bèu raconte plen de pouësìo e de coumprenesoun de l’unita founso dóu mounde dóu vivènt.
E Cesar dins tout acò? Belèu qu’aprendra un pau de prouvençau à la prouchano davalado de si mèstre dins li terro dóu soulèu. Pèr aro, canoutejo sus Lèiro. Quouro pènse que li cat, se dis, amon pas l’aigo...
26633


text:
1085
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1085 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Reiaumes de Castelha e de Leon[modificar | modificar la font]
Après de negociacions après lei populacions musulmanas desirosas d'obtenir d'asseguranças sus son sòrt, lei tropas d'Alfons VI de Leon intrèron dins Toledo après onze annadas de guèrra e de sètge. La vila venguèt la capitala novèla dau venceire.


text:
Maximian Herculi
Maximian Herculi (vèrs 250, Sirmium - julhèt de 310, Massilia) foguèt un coemperaire roman, ambé lo títol d'August, nomat per Dioclecian durant lo periòde de la Tetrarquia. Reinèt durant vint ans dau 1èr de julhèt de 285 au 1èr de mai de 305 fins a son abdicacion. En 293, nomèt Constanci Ièr coma Cesar, es a dire coemperaire d'Occident.
Èra en carga de la mitat occidentala de l'Empèri e, durant aqueu periòde, dirigiguèt divèrsei campanhas per protegir lei frontieras de Gàllia, de Bretanha e d'Africa dau Nòrd. En 310, aprofichèt la crisi politica de l'Empèri per se proclamar tornarmai emperaire còntra Constantin Ièr. Pasmens, la màger part de l'armada de Constantin demorèt fidèla a l'emperaire legitim e Maximian foguèt blocat a Marselha onte foguèt capturat. Se suicidiguèt per la seguida, benlèu en causa d'un òrdre de Constantin.


text:
Vadencourt (Somme)
Vadencourt (Vasincourt en Picard) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La font de la Hallue se tròba en la municipalitat, vilatge rural picard del Amiénois situat a 19 km al nòrd-es de Amians e desservi pel anciana rota nacionala 319 (actuala RD 919).
La source de l'Hallue se trouve dans la commune, village rural picard de l'Amiénois situé à 19 km au nord-est d'Amiens et desservi par l'ancienne route nationale 319 (actuelle RD 919).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Vadencourt A totjorn #èsser un fòrça pichon vilatge (31 abitants l'an 1724, 48 l'an 1772), mas d'implantacion anciana, doncas que lo sieu nom a mencionat dempuèi lo començament de la Sègle XII : Wadencurt en 1133.
Banc d'una distincion dempuèi lo Mièja Edat (lo primièr senhor conegut es Baudouin, chevalier, en 1245), Vadencourt conserva totjorn un castèl reconstruit per l'essencial a Modèl:La s, mas #que lo plànol ne conserva lo remembre de quatre torns redonds als cuiques de la bastissa. Lo châtelain, principal proprietari del terroir, a modelat la physionomie del pòble : la glèisa a pas bastit luènh del castèl, divèrsas granjas de Vadencourt aital coma lo molin, dépendaient del châtelain, e quitament lo luòc public i aguèt reconegut coma una proprietat del baron de la Grange al continuament d'un procès (1825). Los conflictes #que #opausar lo baron a cèrts abitants pendent la primièra mitat de la Sègle XIX permeton de mesurar lo pes #que conservava alavetz lo châtelain sus la vida e lo desvolopament del pòble : participava a la mantenença de la maire, del pont sul Hallue, dels camins, del mobilier de la glèisa, mas impausava la siá lei als obrièrs agricòlas (sus 33 familhas en compausant lo pòble l'an 1828, una trentena i aviá emplegat pel granger del castèl pels moissons)[1].
Vadencourt a toujours été un très petit village (31 habitants en 1724, 48 en 1772), mais d'implantation ancienne, puisque son nom est mentionné depuis le début du Sègle XII : Wadencurt en 1133.
Siège d'une seigneurie depuis le Moyen Âge (le premier seigneur connu est Baudouin, chevalier, en 1245), Vadencourt conserve toujours un château reconstruit pour l'essentiel au Sègle XVIII, mais dont le plan conserve le souvenir de quatre tours rondes aux angles de l'édifice. Le châtelain, principal propriétaire du terroir, a modelé la physionomie du village : l'église est construite non loin du château, plusieurs fermes de Vadencourt ainsi que le moulin, dépendaient du châtelain, et même la place publique fut reconnue comme une propriété du baron de La Grange à la suite d'un procès (1825). Les conflits qui opposèrent le baron à certains habitants durant la première moitié du Sègle XIX permettent de mesurer le poids que conservait alors le châtelain sur la vie et le développement du village : il participait à l'entretien de la mare, du pont sur l'Hallue, des chemins, du mobilier de l'église, mais imposait sa loi aux ouvriers agricoles (sur 33 familles composant le village en 1828, une trentaine était employée par le fermier du château pour les moissons)[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrimòni de França, Direccion regionala de las Questions culturalas de Picardie, Amians
- ↑ Patrimoine de France, Direction régionale des Affaires culturelles de Picardie, Amiens


text:
La Rocque
La Rocque en normand (La Rocque en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat a l'èst del Bocage virois. Lo sieu pichon bourg es Modèl:A Unitat al nòrd de Vassy, a Unitat|15|km {{}} al nòrd-oèst de Condé-sus-Noireau, a Unitat|18|km {{}} al sud-oèst de Aunay-sus-Odon e a Unitat|19|km {{}} a l'èst de Vire.
Lo ponch en culminant (226 m) se situa en limit oèst, près del luòc-dich Canteloup, sus la D26. Lo ponch mai bas (169 m) correspond a la sortida del ruisseau del Val del territòri, al sud. La municipalitat es bocagère.
La commune est située à l'est du Bocage virois. Son petit bourg est à 5,5 km au nord de Vassy, à 15 km au nord-ouest de Condé-sur-Noireau, à 18 km au sud-ouest d'Aunay-sur-Odon et à 19 km à l'est de Vire.
Le point culminant (226 m) se situe en limite ouest, près du lieu-dit Canteloup, sur la D26. Le point le plus bas (169 m) correspond à la sortie du ruisseau du Val du territoire, au sud. La commune est bocagère.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Mièja Edat, una léproserie existissiá a la Rocque.
Au Moyen Âge, une léproserie existait à La Rocque.


text:
1478
Aquesta pagina concernís l'an 1478 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Mòrt dau negus Baeda Maryam (1464-1478) que foguèt remplaçat per son fiu Eskender (1478-1494) qu'èra encara un enfant de sèt ans. Una regéncia dirigida per la rèine Romna, l'abat Tasfa Giyorgis e lo senhor Amda Mikael foguèt establida. Dins lei fachs, Amda Mikael dirigiguèt lo país car Romna se retirèt rapidament au monastèri de Debre Libanos e car Tasfa Giyorgis aviá pas lei competéncias necessàrias per dirigir leis afaires estatics.
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion astèca[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra acomençada en 1473 còntra lei Tarascs a prepaus dau contraròtle de la Vau de Toluca. Leis Astècs foguèron desfachs ambé la pèrda d'una armada de 24 000 òmes e deguèron se retirar. Pasmens, d'atacas recurrentas còntra lei Tarascs acomencèron tormarnai a partir de 1480 — e s'acabèron per de reviradas regularas.
Reiaume Tarasc[modificar | modificar la font]
Fin dau conflicte acomençada en 1473 còntra leis Astècs amb una victòria majora dei Tarascs que capitèron d'anientar una armada enemiga de 24 000 òmes (segon lei fònts istoricas). Per s'aparar còntra d'atacas novèlas, lo govèrn tarasc acomencèt de fortificar sa frontiera orientala. D'efècte, d'incursions astècas acomencèron tornarmai a partir de 1480.


text:
Jena
Jena (prononciacion: [ˈjeːna]) es una vila alemanda de l'estat federat de Turíngia, situada en riba del riu Saale. Comptava mai de 106.915 abitants en decembre de 2012, çò que fasiá d'ela la tresena ciutat mai importanta de son estat, aprèp Erfurt e Gera. Es devesida administrativament en quatre grands districtes: Stadtzentrum, Lobeda, Winzerla e Zwätzen.
Lo nom de la vila es important istoricament que foguèt l'endrech ont se debanèt la Batalha de Jena, en 1806, ganhada per las tropas francesas del dictador Napoleon contra los prussians.


text:
Lamenay-sur-Loire
Lamenay-sur-Loire es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lamenay-Sus-Loire a situat en lo sud de la Nièvre, près de Decize.
Lamenay-sur-Loire est situé dans le sud de la Nièvre, près de Decize.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquel pichon vilatge a un encant cèrt, degut en particular al pittoresque dels ostals. Bastit al Sègle XVIII, lo vilatge a resistit a la Guèrra, #èsser d'en un autre luòc un centre de resisténcia importanta pendent la Segonda Guèrra mondiala, #çò que justifica benlèu la visita del General de Gaulle en 1958[ref. necessària].
Ce petit village a un charme certain, dû en particulier au pittoresque des maisons. Construit au Sègle XVIII, le village a résisté à la Guerre, il fut d'ailleurs un centre de résistance important pendant la Seconde Guerre mondiale, ce qui justifie peut-être la visite du Général de Gaulle en 1958[ref. necessària].


text:
Istòria d'Occitània
Istòria d'Occitània
Somari
- 1 Preïstòria
- 2 Antiquitat
- 3 Nauta Edat Mejana
- 4 Edat Mejana classica e bassa
- 5 Occitània del sègle XIV al sègle XVII
- 6 Occitània pendent la Revolucion Francesa e l'Empèri
- 7 Istòria contemporanèa
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Paleolitic[modificar | modificar la font]
Se tròban en Occitània de sits arqueologics nombroses tre lo periòde Paleolitic. Lo poblament dins aquela zona foguèt fòrça aboriu e prospèr. A la fin del Paleolitic, comprenguèt d'òmes de Neandertal e pus tard, tanben, d'òmes modèrnes (Homo sapeins sapiens). Los ocupants dels luòcs i beneficiavan d'un microclima favorable comparat a la rèsta d'Euròpa. La màger part de las grandas civilizacions preïstoricas d'Euròpa penetrèron Occitània. Lo poblament original d'òmes modèrnes al Paleolitic se modifiquèt amb l'arribada de pòbles ulteriors al Neolitic. Se parla d'un grand airal de civilizacion aquitanocantabrica. Roergue es la region occitana ont i a lo mai de megalits.
- Mosterian (-38 000 - 28 000 abC): la civilizacion mosteriana que li es especifica e diferenta de la França del nòrd ont se desvolopa la civilizacion acheuleana.
- Chastèlperronian (-36 000 -28 000 abC): lo Chastèlperronian es conegut dins l'Oèst, lo Massís Central, lo Bascoat e al nòrd d'Espanha.
Mapa d'extension del Chastèlperronian
- Aurinhacian (-36 000 -27 000 abC): l'origina de la cultura aurignaciana sembla asiatica. A laissat de traças artisticas importantas, coma la Bauma de Chauvet (Vivarés)
mapa d'extension de l'Aurignacian
- Gravetian (-27 000 -20 000 abC): a laissat de traças artisticas remirablas coma l'estatueta de la Vènus dera Espuga (Gasconha), la Vènus de la Bana (Peiregòrd). La pichona dauna de Brassempoi, estatueta trobada en Gasconha, se consèrva al musèu de Saint-Germain-en-Laye.
Mapa d'extension del Gravettian
- Solutrean (-20 000 -15 000 abC):
Aqueste periòde se limita a la Peninsula Iberica e a l'Occitània fins a Léger. Endacòm mai en Euròpa, lo clima es polar. Los Solutreans an inventat l'agulha amb uèlh e lo propulsor.
Art: Lo forn del diable (Dordonha) La cauna de Cougnac (Lot) carte d'extension del Solutréen
- Badegolian (-17 000 -15 000 abC): lo badegolian a pauc marcat lo Sud-Oèst, Lengadòc e lo Nòrd Occitan. S'es trobat pas que fòrça pauc de produccions artisticas d'aquela civilizacion.
- Magdalenian (-15 000 -8 000 abC): los magdalenians caçan la cabra salvatja, mentre qu'al nòrd de França es encara lo rèn. En art, es un periòde prospèr que permet d'explorar l'expression religiosa e artistica: Bauma de Las Caus, Las Igas (Peiregòrd), lo Tuc d'Audobèrt (Arièja).
Mapa d'extension del Magdalenian
Neolitic[modificar | modificar la font]
- Vèrs -7000 abC. se tròban los primièrs signes de l'agricultura.
- De –5 000 a -2 000 abC, Occitània e la França del Nòrd èran separadas per una zona forestièra impenetrabla. Aquò representava una vertadièra paret entre las populacions, perque, en mai d'aquò, aqueles massisses forestièrs èran per la màger part palunoses e impròpris a l'agricultura.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo mond mediterranèu a faiçonat en granda part Occitània.
Los mercadièrs mediterranèus[modificar | modificar la font]
- En -4500 abC, de fenicians (còstas de Liban) abordèron las còstas mediterranèas occitanas.
- En –xxx abC, d'etrusques (Itàlia) venguèon far comèrci sus las còstas de Provenca e de Lengadòc.
- Vèrs -4000 abC se produguèt la colonizacion grèga. Los grècs fondèron las vilas de Marselha, d'Antíbol, d'Agde e de Niça. Al començament foguèron pas que d'establiments comercials. Los primièrs elements de cultura antica s'introduguèron pus tard: monuments, temples e esculturas.
- Vèrs -2000 abC apareguèron las primièras fabricacions autoctònas de coire.
- Vèrs -1800 abC, Medoc devenguèt una zona industriala de fabricacion de bronze. Aquela region recebèt l'estam d'Armorica e lo coire iberic.
- Puèi venguèt lo temps de las grandas migracions.
Los Ibèrs[modificar | modificar la font]
Los Ibèrs / los Iberoaquitans
Los Ibèrs, aperats atau per los Grècs, èran los pòbles purmièrs de la Peninsula Iberica e benlèu d'Euròpa. Forman benlèu un grop de pòbles preceltics e non pas una familha de pòbles; de heit, es dificil d'establir la lor parentat. Dens los pòbles ibèrs i a los Cinesians, los Turdetans, los Mastinis, los Vascons, los Aquitans, los Ibero-Ligurs; mei tard, après las migracions deths pòbles cèltas, se trobarà tanben los Celtibèrs.
La lengua deths pòbles ibèrs èra hòrt diferenta de las lenguas deths gallés com ac atesta Cesar dens lo son libre "De Gallica Bellicum". Demoran fòrça pròvas toponimicas d'aquesta preséncia dens los nomis de luòcs en Gasconha.
Quauques pòbles Aquitans (d'après "De Gallica Bellicum" Julius Caius Caesar)
Ausques: pòble aquitan que viuava dens lo departament actual de Gers. La sua ciutat principala èra Climberrum (Aush).
Bigerions: pòble aquitan establit en Bigorra. La sua ciutat principala èra Turba (actuala Tarba, dens lo departament deths Hauts Pirenèus).
Bituriges Vibisques : pòble aquitan celtibèr establit sus la riba esquèrra de Garona près de la ciutat de Burdigala (Bordèu).
Cocosates: pòble aquitan establit sus lo golf de Gasconha entre las Lanas e la Gironda.
Elusates: pòble aquitan dont lo territòri correspondava a l’entorn d'Eausa a l'oest deth departament de Gers.
Garunnes: pòble aquitan installat au sud deth departament actual de Nauta Garona.
Gates: pòble aquitan installat au confluent de Gers e de Garona.
Nitiobriges: pòble aquitan deths bòrds de Garona. La sua ciutat principala èra Agennum (Agen dens lo departament d'Òlt e Garona).
Ptianiens: pòble aquitan, entre Pau e Ortés dens lo departament actual deths Pirenèus Atlantics.
Sibuzates: pòble aquitana dont lo territòri ocupava ua partida deth pais basc francés actual .
Sotiates: pòble aquitan que viuva sus lo territòri deth departament actual de Gironda.
Tarbeles: pòble aquitan de la còsta atlantica. La sua ciutat principala èra l’actuala Dacs, dens lo departament de las Lanas.
Tarusates: pòble aquitan. La sua ciutat principala èra Atura (Aire-sur-Adour, dens lo departament actual de las Lanas).
Los Cèltas[modificar | modificar la font]
Los Cèltas seràn relativament pauc nombroses en Occitània, mas la van influenciar pregondament. Li an menat las tecnicas del fèrre e de la daurariá. Es a eles tanben que se deu un estil de vida que se prolonga encara (ex : art de la siesta de miègjorn en çò los Nitiobriges, tradicions actualas de la caça e de la pesca, o encara l'usatge dins la musica de las cabretas e de las bohas.) Malgrat lor inferioritat numerica, l'implantacion de la cultura cèlta es estada pus durabla en Occitània que dins d'autras regions d'Euròpa (en comparason : de-celtizacion dins lo nòrd de la França per las populacions germanicas). Se tròba dos tipes de pòblament cèltas : los protocèltas e los Galleses.
- de -700 a - 600 ab. JC (benlèu abans dins lo nòrd d'Occitània) los protocèltas de la civilizacion Allstaciana introduson l'utilizacion del fèrre. Es a eles qu'òm deu los noms en -os (Seignosse, Hossegor, ...). Lors practicas de l'incineracion dels mòrts son incorporadas a la cultura locala.
- - 400 ab. J.-C. : los Cèltas son davant Marselha.
- - 300 ab. J.-C.: los Galleses de la civilizacion de La Tène II conquistan Occitània. Los Galleses trionfan a Clusium (- 299 av. J.-C.), mas son batuts a Sentinum (- 295 av. J.-C.). De pòbles novèls s'installan : los Pictonnes (Peitieus), los Cadurcs (Carcin), los Petrocors (Peiregòrd), los Nitiobriges (Agen), ... Los Bituriges (creators de Bordèu) fan partida dels rares Galleses en èstre en majoritat dins un luòc, pagan pas de tribut a las populacions localas. Exceptat dins lo nòrd (Peitau, Santonge, Lemosin, Auvèrnha), los Galleses son minoritaris quitament pertot en Occitània. Lor pòblament es feble en Lengadòc ont se fondràn demest los Ibèrs. Es quasi inexistent en Gasconha çò los protoaquitans, al sud de Garona. S'installan pas tanpauc en Provença e dins lo Sud-èst : de populacions liguras se son ja implantadas dins las tèrras, mentre que de grècs son sus la còsta.
Pus tard, de cèltas passaràn sul territòri occitan e s'implantaràn dins la Peninsula Iberica. Mesclats amb los Ibèrs, donaràn naissença al pòble celtibèr. Se supausa que d'incursions celtibèras aguèron luòc en Occitània.
Los Romans[modificar | modificar la font]
Los Romans, per se defendre, entre autres, dels Cèltas, van metre en plaça una organizacion sociala e politica desconeguda. Son los creators del concepte d'Estat. Per paur dels envasidors, van espandir lor autoritat suls autres pòbles. Conquistèron Occitània en doas etapas.
- -125 a - 118 ab. J.-C. : Los Massaliòtas apèlan Roma a l'ajuda, s'inquietan dels movements dels Salians. Los Romans penetran en Cisalpina. Los Allobròges son batuts en -122. Bituitos, rei dels Arvèrnes subís una desfacha en -121. Vencedors, los Romans crèan la « Provincia » romana en – 120 ab. J.-C. (Occitània del Sud : Provença e Lengadòc fins als Pirenèus).
- Ièr sègle abC. : dos caps militars romans travèrsan lo territòri aquitan. Seràn vençuts e umiliats. Per assegurar la seguritat de las comunicacions a travèrs los Pirenèus centrals, Pompèu transfòrma Sant Bertrand de Comenge en basa militara.
- - 58 a -51 ab. J.-C. Los Elvèts projèctan de venir s'installar vèrs las ribas de Garona e la Santonge, prèp d'Aquitània e de la rica « Provincia » (futura Narbonesa). Es una ocasion d'intervenir en Aquitània per Cesar. Comença sa campanha en automne -56 ab. J.-C. Se mesfisant dels Aquitans reputats bon guerrièrs, fa apèl a de veterans d'eleit de Tolosa e de Narbona. Rebutan los Elvèts e conquistan Aquitània. Puèi, quand Vercingetorix prepara son solèvament general foguèt lo torn de l'Occitània del Nòrd. Los Arvèrnes e los Rutèns foguèron vençuts (Auvèrnha e Carcin en 52 abans J.-C.) Los Aquitans (e mai los Cèltas de Bordèu) e los Galleses s'entreajudèron pas fàcia a lor enemic comun. Cesar nòta que « los Galleses son separats dels Aquitans per Garona ».
Los Romans menèron als Occitans lors saber-far e lors concèptes. En particular l'administracion, l'organizacion sociala fins dins los detalhs dels uses e costumas de la familha. Aportèron tanben las leis escrichas. La civilizacion de drech escrich diferenciarà pendent longtemps los Occitans dels Franceses. E puèi, plan segur los Romans aportaràn lo latin qu'es a l'origina de la creacion de la lenga occitana.
Mai tard, los Romans organizan l'esplecha intensiva de las ressorsas agricòlas e mineralas. Lo vin es estat aduch per eles a Bordèu. Traçan una ret de rotas que fa créisser l'activitat economica e l'urbanizacion. La romanitat sedutz la classa aisida mas es puslèu mal acceptada al començament pel pòble. De revòltas contunhèron pendent qualques temps puèi las regions finiguèron per èstre pacificadas. Fins al sègle V, Occitània coneis gaireben pas de guèrras.
Nauta Edat Mejana[modificar | modificar la font]
L'epòca de las invasions barbaras pòt èsser considerada coma una continuacion de l'Antiquitat romana dins las regions occitanas. Los atacs dels Escandinaus e dels Francs austrasians an destruch la màger part de las traças de cultura antica. Es atal que los occitans an daissat de se nomenar eles-meteisses de "Romans" fàcia als barbars.
Los primièrs barbars[modificar | modificar la font]
Los Vandals, los Alans e los Suèvis
Los Gòts[modificar | modificar la font]
Los Burgondis[modificar | modificar la font]
Los Francs epòca merovingiana[modificar | modificar la font]
Los Francs epòca carolingiana[modificar | modificar la font]
Los Escandinaus[modificar | modificar la font]
Los Vascons[modificar | modificar la font]
Los Araboberbèrs[modificar | modificar la font]
Edat Mejana classica e bassa[modificar | modificar la font]
Occitània a pas jamai conegut d'unitat territoriala, ça que la mai d'una familha renhanta se son afrontadas o sostengudas dins la tòca d'una unificacion. Pr'aquò, de reialmes vesins se son desvolopats rapidament al detriment dels primièrs embrions d'estat occitan.
- Ducat d'Aquitània e Reialme d'Aquitània
- Comtat de Tolosa
- Vescomtat de Carcassona
- Comtat de Provença
- Comtat de Barcelona
Datas de restacament definitiu de las províncias occitanoromanicas als païses actuals (en prenent en compte las regions desoccitanizadas e las províncias pas entièrament occitanoromanicas):
- 1180 Vivarés- França
- 1213 Auvèrnha - França
- 1223 Aunis - França
- 1223 Peitau - França
- 1224 Santonge - França
- 1229 Bas Lengadòc - França
- 1271 Naut Lengadòc - França
- 1271 Carcin e Peirigòrd meridional - França
- 1306 Sola - França
- 1308 Engolmés - França
- 1308/1527 Marcha - França
- 1322 Bigòrra - França
- 1325 Agenés e Bazadés - França
- 1371 Lemosin oriental - França
- 1453 Gasconha (Bordèu, Shalòssa e Labord) - França
- 1460 Daufinat - França
- 1469 Aragon - Espanha
- 1469 Catalonha - Espanha
- 1469 Gasconha (Val d'Aran) - Espanha
- 1469 Valéncia - Espanha
- 1481 Provença - França
- 1607 Bearn (Bassa Navarra)- França
- 1607 Comtat de Fois - França
- 1607 Peirigòrd - França
- 1607 Lemosin occidental - França
- 1660 Catalonha (Rosselhon e Cerdanha septentrionala) - França
- 1783 Balearas - Espanha
- 1793 Comtat Venaicin- França
- 1793 Principat d'Aurenja - França
- 1802 Menòrca - Espanha
- 1860 Comtat de Niça - França
- 1860 Piemont - Itàlia
Andòrra e Mónegue son independents d'autres païses.
Vejatz tanben: Lista de las províncias istoricas occitanas


text:
Komorzhel
Komorzhel en breton ( Combourtillé en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Combourtillé d'a entre Fougères (12 km), Vitré (15 km) e Sant-Aubin del Cormier (10 km), en Ille-e-Vilaine.
La commune de Combourtillé de tient entre Fougères (12 km), Vitré (15 km) et Saint-Aubin du Cormier (10 km), en Ille-et-Vilaine.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de "Combourtillé" significa "Bourg dels Tilleuls", arbres #que pòblan una part de l'aglomeracion
Le nom de "Combourtillé" signifie "Bourg des Tilleuls", arbres qui peuplent une partie de l'agglomération


text:
Xavier de Forviera
Xavier de Forviera (Savié de Fourviero en grafia mistralenca, de son nom vertadier Albèrt Rieu; Robion (Provença), 5 de febrièr de 1853 - Robion, 27 d'octobre de 1912) foguèt un eclesiastic occitan a l'encòp filosòf, lingüista e escrivan. Aparteniá a l'òrdre dei premostrats.
Biografia[modificar | modificar la font]
Xavier de Forviera nasquèt a Robion en 1853. Son paire èra oficièr de santat e sa maire Terèsa Enard veniá d'un encastre rurau. Quand faguèt sei 11 ans, en 1864, intrèt au pichòt seminari d'Avinhon. Quand arribèt ai 15, descobriguèt l'òbra màger de Frederic Mistral, Mirèlha, que marquèt prigondament son esperit e lo deviá menar devers l'expression en provençau. Intrèt a l'abadiá de Sant Miquèu de Frigolet lo 12 de mai de 1874 ont prenguèt lo nom de Fraire Maria Xavier, e foguèt quand prononcièt sei vots perpetuaus, lo 10 de novembre de 1878, que decidiguèt de se dire Xavier de Forviera.
L'exilh en Anglatèrra[modificar | modificar la font]
En aplicacion de la lei Emile Combes, lo 15 d'abril de 1903, foguèron expulsats lei religiós de l'abadiá de Frigolet. Una part considerable d'aquestei se refugièron en Belgica, a Dinant ont restaurèron l'Abadiá de Nòstra Dòna de Leffe. Pasmens lo paire Xavier de Forviera, en seguida d'una demanda de sei superiors se n'anèt en Anglatèrra e venguèt prior dau priorat de Storrington (Sussex), un ostau qu'aviá fondat l'abadiá de Frigolet en 1882. Demorèt en Anglatèrra fins a 1912 quand foguèt victima d'una ataca cerebrala dins la glèisa francesa de Londres. Maugrat aquela ataca trobèt la fòrça de compausar çò que seriá sa darrièra òbra: Sus lo lindau de l'Eternitat.
La mòrt del prior[modificar | modificar la font]
En seguida d'aquela ataca lo prior de Storrington tornèt a Robion lo 14 de setembre de 1912. Se moriguèt dins son ostau quauquei mes mai tard lo 27 d'octobre de 1912.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Grammaire Provençale (1899)
- Lo Pichòt Tresaur (1902) Lou Pichot Tresor, Dictionnaire provençal-français et français-provençal


text:
Mézidon-Canon
Mézidon-Canon es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La localité a implantat sul marge esquèrre de la Dives, a parièra distància de Cabourg (al nòrd), de Can (al nòrd-oèst), de Falaise (al sud) e de Lisieux (al nòrd-es).
La localité est implantée sur la rive gauche de la Dives, à égale distance de Cabourg (au nord), de Caen (au nord-ouest), de Falaise (au sud) et de Lisieux (au nord-est).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat es sortida de la fusion, al fil del temps, de divèrsas municipalitats. Lo Breuil (265 abitants al recensement de 1846) a absorbit per Mézidon en 1848[1]. En lo marc del plànol Raymond Marcellin en pretenent redusir lo nombre de municipalitats, Canon (1 039 abitants al recensement de 1968[2]) a ligat a Mézidon (3 388 abitants al meteis recensement[3]) lo data|1|de
; la municipalitat pren alavetz lo sieu nom actual[4].
Canon, comuna gerida per sacerdòts, es lo un dels ponches de supòrt utilizat per Odon Stigand per bastir una fortalesa estrategica al bòrd de la Dives, a la demanda en 1050 del pòrti de Normandie, Guillaume lo Bâtard. Odon Met en marcha a l'entorn d'aquela fortalesa una baronnie, e ven lo primièr baron de Mézodon - domeni o ostal de Odon. Cap a 1050, de retorn d'una crosada, emboish Mézidon. Fòrça marcat per la mystique crestiana, bastís lo prieuré Santa-Barba al continuament de la guérison miraculosa del un de los sieus fils. Aquel, segond baron de Mézidon après la mòrt en 1066 de lo sieu paire, contunha a donar un fòrt caractèr religiós a la contrée. Collégiales, prieurés, Glèisas se desvolòpan, e tota la Normandie va en aquela region de miracles. Canon es sustot conegut per lo sieu castèl e la siá glèisa. Édifié Al Sègle XVII, lo primièr castèl a #èsser destruit de contunh reconstruit al Sègle XVIII per Jean-Baptiste-Jacques Élie de Beaumont e presenta una barreja d'estils, classic e anglés.
La municipalitat de Mézidon a recebut la crotz de guèrra 1939-1945 per faches de resisténcia. A #èsser rajoutée suls armoiries de la comuna.
LosModèl:1 er e 2 de mai 1999 a organizat la Copa del mond de camina.
La commune est issue de la fusion, au fil du temps, de plusieurs communes. Le Breuil (265 abitants au recensement de 1846) est absorbé par Mézidon en 1848[5]. Dans le cadre du plan Raymond Marcellin visant à réduire le nombre de communes, Canon (1 039 abitants au recensement de 1968[6]) est rattachée à Mézidon (3 388 abitants au même recensement[7]) le Mois invalide (septembre)M ; la commune prend alors son nom actuel[8].
Canon, commune gérée par des prêtres, est l'un des points d'appui utilisés par Odon Stigand pour construire une forteresse stratégique au bord de la Dives, à la demande en 1050 du duc de Normandie, Guillaume le Bâtard. Odon met en place autour de cette forteresse une baronnie, et il devient le premier baron de Mézodon - domaine ou maison d'Odon. Vers 1050, de retour d'une croisade, il fonde Mézidon. Très marqué par la mystique chrétienne, il construit le prieuré Sainte-Barbe à la suite de la guérison miraculeuse de l'un de ses fils. Celui-ci, deuxième baron de Mézidon après la mort en 1066 de son père, continue à donner un fort caractère religieux à la contrée. Collégiales, prieurés, églises se développent, et toute la Normandie accourt dans cette région de miracles. Canon est surtout connu pour son château et son église. Édifié au Sègle XVII, le premier château a été détruit puis reconstruit au Sègle XVIII par Jean-Baptiste-Jacques Élie de Beaumont et présente un mélange de styles, classique et anglais.
La commune de Mézidon a reçu la croix de guerre 1939-1945 pour faits de résistance. Elle a été rajoutée sur les armoiries de la commune.
Les 1er et 2 mai 1999 est organisée la Coupe du monde de marche.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 19 de julhet 2012
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 19 de julhet 2012
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 19 de julhet 2012
- ↑ nomenclaturas/cog/recherche_historique.asp?Debut=1930&fin=2012&dep=14&mod=M0 Insee : totas las modificacions de municipalitat pel departament del Calvados (14) de 1930 a 2012
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Le Breuil », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 19 juillet 2012
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Canon », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 19 juillet 2012
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Mézidon-Canon », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 19 juillet 2012
- ↑ Insee : toutes les modifications de commune pour le département du Calvados (14) de 1930 à 2012


text:
Càncer
Lo càncer (en tèrmes medicals, « neoplasia maligna ») es un tipe de malautiás ont un grop de cellulas desvolopan un creissement incontrarotlat.
Los càncers pòdon afectar de personas de totas las edats, pr'aquò en la majoritat dels tipes de càncer, lo risc aumenta amb l'edat[1]. Lo càncer provòca aproximativament 13% de totas las mòrts umanas[2]. Segon la Societat Americana del Càncer, 7,6 milions de personas son mòrtas de càncer dins lo mond durant l'an 2007[3]. Lo càncer pòt afectar totes los animals.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ UK cancer incidence statistics by age, genièr de 2007
- ↑ Organizacion Mondiala de la Santat, « Càncer », febrièr de 2006
- ↑ Reuters, « Report sees 7.6 million global 2007 cancer deaths », decembre de 2007


text:
Sant Empèri Roman Germanic
Lo Sant Empèri Roman Germanic (alemand: Heiliges Römisches Reich; latin: Sacrum Romanum Imperium: Sant Empèri Roman de la Nacion Germanica) èra una union de territòris d'Euròpa Centrala entre l'Edat Mejana e l'Edat Modèrna plaçats jos l'autoritat d'un emperaire roman germanic. Lo primièr emperaire roman germanic foguèt Otto I en 962 de l'èra crestiana. Lo darrièr foguèt Francés II, qu'abdiquèt e dissolguèt l'empèri en 1806 durant las Guèrras Napoleonencas.
Lo Sant Empèri nasquèt en 962 de la Francia Orientala, eissida del desmembrament de l'Empèri Carolingian pel Tractat de Verdun, e foguèt l'entitat predominanta d'Euròpa Centrala durant gaireben un millenni, fins a la sa dissolucion en 1806 per Napoleon Ièr.
Al sègle XVIII, compreniá la màger part de las actualas Alemanha, Republica Chèca, Àustria, Liechtenstein, Eslovènia, Belgica e Luxemborg, e tanben una part de la Polonha actuala e una porcion dels Païses Basses. Anteriorament, n'avián format part la totalitat dels Païses Basses e de Soïssa, l'èst de França e lo nòrd d'Itàlia.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La formacion de l'Empèri
- 1.2 La dinastia otoniana
- 1.3 La dinastia franconenca
- 1.4 La Querèla deis Investiduras
- 1.5 La dinastia dei Hohenstaufen
- 1.6 La fin de l'Edat Mejana
- 1.7 La refondacion de l'Empèri per lei Hamsborg
- 1.8 La Reforma e la patz d'Augsborg
- 1.9 La Guèrra de Trenta ans
- 1.10 La rivalitat entre Àustria e Prussia
- 1.11 La disparicion de l'Empèri
- 2 Organizacion politica
- 2.1 Principis principaus
- 2.2 Institucions principalas
- 2.3 Organizacion territoriala
- 3 Ligams intèrnes
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La formacion dau Sant Empèri Roman Germanic acomencèt en 843 pendent lo partiment per lo Tractat de Verdun de l'Empèri Carolingian entre lei tres fius de Loís Ien lo Piós (814-840). Tres estats foguèron formats :
- Francia Occidentala que serà a l'origina dau Reiaume de França.
- Francia Mediana que serà partejada entre lei fius de Lotari Ièr en 855 e serà plus jamai reünificada.
- Francia Orientala que serà a l'origina de l'Empèri.
Aquela division dau territòri carolingian va venir permanenta e l'autoritat dei govèrns centraus va lèu s'afeblir en causa dei divisions intèrnas dei reiaumes e de la pression ai frontieras d'envaïseires coma lei Vikings. Ansin, apareguèron d'ensems autonòms coma lei ducats o lei comtats que dispausavan d'una independéncia fòrça importanta e reconeissián solament un poder sobeiran nominau ai rèis centraus. Aqueu movement serà a l'origina de la societat feodala de l'Edat Mejana. Pasmens, totei leis estats carolingians foguèron pas pertocats au meme gras per aquela evolucion.
La Francia Mediana dispareguèt totalament tre la fin dau sègle IX quand son unitat se descompausèt en causa dei partiments entre leis eiretiers de la dinastia e de l'influéncia de l'aristocràcia locala que desirava venir autonòma. En Francia Orientala, lei ducs foguèron elegits per lei nòbles locaus. Puei, lo rèi foguèt tanben elegit per lei membres pus importants de la noblesa. La dinastia carolingiana perdiguèt donc rapidàment lo contraròtle de l'estat mai l'unitat dau reiaume demorèt. En 919, Enric Ièr de Saxe foguèt elegit. Reinèt fins a 936 e capitèt de convéncer lo rèsta dei grands dau reiaume d'elegir son fiu Oton Ièr coma rèi après sa mòrt. Aquò permetèt de fondar la dinastia otoniana que va dirigir l'Empèri fins a 1024.
La dinastia otoniana[modificar | modificar la font]
De 919 a 1024, la dinastia otoniana dirigiguèt l'Empèri e consolidèt son unitat. Unei principis foguèron la basa d'aqueu procediment. Lo premier foguèt lo mantenement de l'autonomia dei ducats dau reiaume qu'èran a l'origina de la monarquiá electiva de Francia Orientala. Puei, lei rèis capitèron de desvolopar una clientèla importanta de vassaus que permetèt d'assegurar lor poder. Enfin, leis Otonians s'apielèron tanben sus la Glèise crestiana per renforçar l'estructura governamentala.
D'efèct, la relacion entre lo rèi e lei ducs èra l'element primordiau de l'unitat dau reiaume en formacion. Lei ducs èran quasi independents e la fònt dau poder reiau gràcias a l'eleccion dau rèi per lei senhors pus poderós. Per assegurar lor poder, leis Otonians deguèron donc se limitar a l'exercici dau poder de senhoriá sus lei ducs e reconóisser seis poders dins leis afaires intèrnes dei ducats. Aquò permetèt de donar una autonomia granda ai senhors dau reiaume e empachèt una desintegracion sus lo modèle d'aquela de Francia Mediana.
En fòra de la reconoissença dei drechs dei senhors pus importants, lei rèis de Francia Orientala desvolopèron tanben una clientèla pròpria per venir lei senhors feodaus pus poderós dau reaiume. D'efèct a la fin de l'Empèri Carolingian, la possession d'una clientèla importanta èra una condicion necessària per obtenir lo poder. Leis Otonians capitèron de se crear una clientèla d'evesques en cambi de territòris qu'èran recuperats a la mòrt de son titular. Aquò permetèt au rèi de pas dispersar sei domenis entre de familhas nòblas qu'avián tendéncia de venir pauc a pauc independentas dau poder centrau. Gràcias a aqueu sistèma, leis Otonians venguèron lei caps de la premiera clientèla europèa tre lo sègle X.
D'autra part, leis Otonians utilizèron egalament la Glèisa per consolidar l'administracion dau reiaume. L'Emperaire capitèt de prendre lo contraròtle deis institucions de la Glèisa presentas sus son territòri en cambi de divèrsei recompensas. Ansin, lei membres dau clergat aut èran nomats a l'iniciativa dau poder centrau e la Glèisa foguèt donc pauc a pauc integrada dins la gestion deis afaires imperiaus. Aquela politica culminèt a la fin dau sègle X quand lo nòrd d'Itàlia èra sota la dominacion dau Sant Empèri e qu'unei papas foguèron nomats per son cap.
La dinastia franconenca[modificar | modificar la font]
La mòrt sensa eiretier de l'emperaire Enric II en 1024 marquèt la fin de la dinastia otonomiana e lo començament de la dinastia franconenca après l'eleccion de Conrad II. Va dirigir l'Empèri fins a 1125. L'unitat de l'Empèri foguèt renforçada e mai se l'aristocràcia obtenguèt certanei drechs permetent d'assegurar son autonomia.
Ansin, la dinastia franconenca contunièt la politica religiosa deis Otonians per administrar l'Empèri e dirigir la nominacion dei membres dau clergat aut. Per exemple, la nominacion dau clergat dei territòris imperiaus èra pas realizada per lo papa mai solament per l'emperaire. Au contrari, lo cap dau Sant Empèri contunièt de poder nomar o destituir lo papa coma en 1046. D'autra part, la dinastia assaièt d'introdurre e de propagar lo drech roman, en plaça dei lèis germanicas tradicionalas, e la patz entre lei territòris imperiaus. Per aquò, s'estendiguèt l'idèa de « Patz de Dieu » apereguda dins lo sud de França. Enfin, leis emperaires capitèron d'acabar lo procediment d'union de Borgonha dins l'Empèri. Aquela region èra ja sota lo contraròtle de l'emperaire dempuei l'adopcion d'Enric II coma eiretier per lo darrier rèi borgonhon mai lei Franconencs capitèron de l'unificar dirèctament au Sant Empèri.
Pasmens, leis emperaires deguèron acceptar una partida dei volontats d'autonomia dei membres de la noblesa auta de l'Empèri. Certanei fèus periferics coma Ongria venguèron independents. De mai, per l'eleccion d'Enric IV, l'aristocràcia capitèt de condicionar sa somission au rèi a la justesa de son rèine. Enfin, lo periòde de regéncia au començament dau rèine d'Enric IV venguèt la perseguida de l'afebliment de l'autoritat centrala en causa de la division de la Cort. En particular, la papautat retrobèt son independéncia
La Querèla deis Investiduras[modificar | modificar la font]
La Querèla deis Investiduras se debanèt de 1075 a 1122 durant la fin dau periòde de la dinastia franconenca. D'efèct, aprofichant l'afebliment dau poder imperiau, la papautat retrobèt son autonomia e decidiguèt de luchar còntra la nominacion dau clergat dau Sant Empèri per l'emperaire. Entre 1075 e 1077, lo papa utilizèt son drech d'excomunicacion còntra Enric IV a prepaus de la nominacion de l'evesque de Milan. Après un conflicte de doas annadas, Enric IV deguèt se sometre. Pasmens, son fiu Enric V decidiguèt d'acomençar tornarmai aqueu conflicte e una solucion novèla foguèt acceptada per lei dos camps en 1122. L'emperaire gardèt lo drech de confirmar leis eleccions dei membres dau clergat. En revenge, lei procediments d'eleccions èran venguts mai independents, especialament en Borgonha e Itàlia. Enfin, una partida dei devers ancians dau clergat a respèct de l'emperaire dispareguèt. Ansin, la Querèla deis Investiduras s'acabèt per una desfacha politica de l'Emperaire que veguèt son poder demenir fòrtament.
La dinastia dei Hohenstaufen[modificar | modificar la font]
Après la fin de la dinastia franconenca en 1125, doas familhas poguèron pretendre d'èsser elegidas a la tèsta de l'Empèri. La premiera foguèt la familha Welf e la segonda aquela dei Hohenstaufen. Aquò serà la fònt de divèrsei conflictes, especialament dins lo nòrd d'Itàlia, que s'acabèron per lo succès dei Hohenstaufen e per un renforçament de l'autonomia de l'aristocràcia imperiala.
D'efèct, après la mòrt d'Enric IV en 1125, foguèt elegit Lotari III de la familha Welf que reinèt fins a 1137. Au contrari dei dinastias precedentas, sa politica foguèt caracterizada per son sostèn au papa. Pasmens, a sa mòrt, lei Welf foguèron escartats e Conrad III dei Hohenstaufen foguèt elegit cap de l'Empèri. Aquò va entraïnar lo començament d'un conflicte recurrent dins lei vilas dau nòrd d'Itàlia entre lei partisans dau papa (Guelfs) e aquelei de l'emperaire (Gibelins). Aquelei trebols obliguèron Frederic Ien (1152-1190) d'intervenir dins la region per restaurar l'òrdre imperiau. Lo conflicte s'acabèt per una revirada per l'Emperaire, vencut a Legnano en 1176, que veguèt son influéncia demenir en Itàlia. Pasmens, Frederic aprofichèt aqueu conflicte per redurre lei possessions de la familha Welf en Alemanh. D'efèct, en 1175, Enric XII de Baviera, cap de l'ostau dei Welf, refusèt de l'ajudar durant sei campanhas. Aqueu refús foguèt pretèxt a un procès feodau victoriós per insubordinacion gràcias a una aliança entre lo poder imperiau e la màger part dei senhors dau reiaume. Dins aquò, sei territòris foguèron partejats entre lei senhors territoriaus de l'Empèri e lo domeni imperiau pròpri aprofichèt pas l'occasion per s'agrandir.
A la mòrt de Frederic Ien, son successor Enric VI (1190-1197) assaièt de prendre lo contraròtle dau reiaume normand de Sicília e dau sud d'Itàlia e d'instaurar un poder centrau poderós dins l'Empèri. Pasmens, se turtèt a una resistància acarnada dei Normands e ai trebols causats en Alemanha per lo partit Welf. Sa mòrt prematura en 1197 marquèt sa revirada e lo començament d'un periòde d'instabilitat dau tròne imperiau fins a la reconoissança de Frederic II au començament deis annadas 1210. Son rèine veguèt lei Grands de l'Empèri obtenir de privilègis fòrça importants que van permetre lo desvolopament d'estats quasi independents dins l'Empèri. Aquò foguèt renforçat per la fin de la dinastia en 1250 que causèt un afebliment major dau poder imperiau.
La fin de l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Après lo declin dei Hohenstaufen, la fin de l'Edat Mejana veguèt la transformacion de l'Empèri que lo poder centrau venguèt relativament feble e que se centrèt mai e mai sus lei regions alemandas. D'efèct, l'afebliment dau poder imperiau contunièt en fàcia de la formacion d'estats poderós dirigits per lei princes-electors. Aquelei darriers veguèron lor poissança aumentar quand lo papa decidiguèt de fixar lo mòde d'eleccion de l'Emperaire e que venguèron lei membres solets dau collègi electorau. De mai, lo tròne imperiau demorèt vacant durant unei periòdes. Enfin, la papautat, que se desplacèt en Avinhon a partir de 1309, acomencèt tornarmai de luchar còntra lo poder imperiau sus leis afaires de la Glèisa, especialament dins lo nòrd d'Itàlia.
Aqueu procediment se debanèt en parallèl d'un reculament dei frontieras imperialas e de la pèrda d'influéncia sus lei regions perifericas. Lo fenomèn foguèt fòrtament marcat dins lei regions occidentalas en causa dei trebols de la Guèrra de Cent Ans. Certanei nòbles francés importants avián de fèus dins de reiaumes diferents. Lo rèi Carles V prenguèt possession dau Daufinat e de membres de sa familha obtenguèron de possessions imperialas coma Provença o Borgonha. Certanei familhas reconoguèron la senhoriá francesa. Enfin, de movements d'autonomia se debanèron dins d'autrei territòris occidentaus coma Soïssa ambé la creacion de la Confederacion dei Tres Cantons en 1291 e Itàlia.
Lo centre dau Sant Empèri se desplacèt donc dins lei regions alemandas a l'entorn dei familhas majoras de l'Empèri (Luxemborg, Wittelsbach e Hamsborg). Dins aquò, l'afondrament de l'Ostau dei Luxemborg vèrs la fin dau sègle XIV marquèt l'ascension dei Hamsborg que prenguèron lo poder dins leis institucions imperialas e lo gardèron quasiment fins a la fin de l'Empèri. Òr, lei possessions d'aquela familha èran principalament situadas dins lei regions orientalas de l'Empèri que van venir la fònt de la monarquiá poderosa austriana.
La refondacion de l'Empèri per lei Hamsborg[modificar | modificar la font]
La refondacion de l'Empèri per lei Hamsborg foguèt realizada per lei premiers emperaires d'aquela dinastia, Frederic III (1440-1486), Maximilien Ien (1508-1519) e Carles Quint (1519-1558), gràcias a lor poissança que permetèt de redreiçar lo poder e l'imatge de l'Empèri. Unei reformas majoras foguèron consideras coma un projècte d'impòst comun e de patz generala entre leis estats imperiaus. Pasmens, fin finala, solament dos cambiaments foguèron definitivament adoptats : lei Ceucles imperiaus per organizar la defensa e la collècta de l'impòst e la Chambra imperiala per assegurar lo reglament dei diferents entre estats. La Dièta Imperiala vendriá egalament pauc a pauc lo forum politic e diplomatic de l'Empèri.
La Reforma e la patz d'Augsborg[modificar | modificar la font]
La premiera mitat dau sègle XVI veguèt una tièra de dificultats per l'Empèri que deguèt faciar de guèrras e l'aparicion e lo desvolopament de la Reforma protestanta. D'en premier, durant lo rèine de Carles Quint, se debanèt divèrsei guèrras còntra França, de revòutas intèrnas (païsans entre 1524 e 1526) e còntra leis Otomans sostenguts per lei Francés. Pasmens, lo problema principau venguèt après lo reglament d'aquelei conflictes quand l'Emperaire decidiguèt de s'ocupar de la question religiosa causant una guèrra còntra lei Princes protestants. Va s'acabar per un compromés religiós (patz d'Augsborg) que va marcar la division confessionala de l'Empèri entre Protestants e Catolics.
D'efèct, durant la mager part de son rèine, Carles Quint deguèt luchar còntra leis ambicions francesas en Itàlia e dins lei regions situadas entre lo Reiaume francés e lo Sant Empèri. En 1529, après un premier conflicte lòng e acarnat, una patz foguèt signada per lei dos camps onte França gardèt la region borgonhona mai abandonèt sei pretencions sus lo nòrd d'Itàlia. Pasmens, França s'alièt ambé leis Otomans e de guèrras novèlas se debanèron en 1536-1537 puei entre 1542 e 1544. De lor caire, leis Otomans dirigit per lo sultan Soliman ataquèron l'Euròpa Centrala a partir deis annadas 1520. Venceires a Mohacs còntra Òngria, foguèron replegats per leis Austrians en 1529 e en 1532 dins la region de Viena. Pasmens, en 1541, foguèron lo torn de l'armada imperiala d'èsser vencuda durant una campanha en Òngria. Ansin, se Carles Quint capitèt d'arrestar lei progrès otomans en Euròpa, la frontiera orientala dau Sant Empèri demorèt un frònt major onte de fòrças importantas èran estacionadas.
Après aquelei succès, Carles Quint assaièt de reglar la question religiosa causada per l'aparicion dau Protestantisme en 1515. En 1521, Martin Luther foguèt condamnat per l'edicte de Worms. Pasmens, aquò empachèt pas lo desvolopament de la religion novèla e la conversion d'uneis estats. Crenhent una intervencion militara, leis estats protestants se gropèron dins una aliança militara dicha liga Smalkalda. En 1535, recebiguèron lo sostèn francés còntra l'Emperaire. Dins aquò, en 1546, la patz entre Carles Quint e Francés Ien entraïnèt lo començament de la guèrra per una ofensiva preventiva còntra lei fòrças catolicas. Pasmens, Carles Quint capitèt de redreiçar la situacion e averèt un succès decisiu a Mühlberg lo 24 d'abriu de 1547. Lei negociacions de patz foguèron malaisadas e s'acabèron solament en 1555 per la patz d'Augsborg. Marquèt un afebliment de l'autoritat imperiala restaurada per lei Hamsborg e lo principi deis estats imperiaus foguèt tornarmai afirmat. De mai, leis estats obtenguèron de drechs sobeirans novèus (batuda de la moneda...) e la division religiosa demorèt.
La Guèrra de Trenta ans[modificar | modificar la font]
Lei divisions religiosas entre protestants e catolics foguèron pas amaisadas per la patz d'Augsborg. En plaça, leis estats formèron d'alianças militaras e preparèron un conflicte generau qu'acomencèt en 1618 a prepaus de la succession dau prince-elector de Boèmia. La guèrra se devesiguèt en quatre periòdes diferents de 1618 a 1648 e va constituir lo còp decisiu còntra l'unitat de l'Empèri. Veguèron l'intervencion dei poissanças vesinas coma Danemarc, Suècia e França e causèron de destruccions fòrça importanta sus tot lo territòri de l'Empèri.
Inicialament venceire, lo camp catolic deguèt pauc a pauc faciar leis armadas deis aliats deis estats protestants. Aqueleis intervencions èran motivadas per la desirança d'ajudar la religion protestanta o d'empachar la formacion d'un Empèri amb un poder centrau restaurat e sota l'influéncia de l'Ostau dei Hamsborg. L'intrada en guèrra de França foguèt l'element decisiu dau conflicte e va permetre la victòria dau camp protestant. A partir de 1641, leis estats catolics arrestèron lo conflicte e desmobilizèron sei fòrças sensa autorizacion de l'Emperaire. L'idèa de l' Empèri foguèt pauc a pauc abandonada e lei tractats de Vestfàlia establiguèron definitavament la libertat deis estats alemands. D'efèct, l'Empèri foguèt devesit entre 350 entitats dotats dau drech de vòte a la Dièta imperiala. Aquò permetèt de limitar l'influéncia dei Hamsborg e d'empachar la formacion d'una majoritat capabla de dirigir l'Empèri.
La rivalitat entre Àustria e Prussia[modificar | modificar la font]
Après la Guèrra de Trenta Ans, la fin dau sègle XVII foguèt marcada per la politica de l'Emperaire Leopold Ien qu'assaièt de protegir l'Empèri còntra leis ambicions de Lóis XIV. Pasmens, la desintegracion contunièt dins leis annadas 1650 quand lo Dièta confirmèt lo drech deis estats d'obtenir d'impòsts de lor populacion per formar d'armadas. A partir dau sègle seguent, l'Empèri foguèt devesit entre lei zonas d'influéncia d'Àustria e de Prussia. Aquelei darriers èran venguts d'estats majors dau continent european e despassèron largament lo quadre dau Sant Empèri. Leis institucions de l'Empèri declinèron e venguèron solament un otís dins la politica de poissança dei dos estats. Dins leis annadas 1770, perdiguèron lo rèsta de lor importància e la patz de Teschen entre Prussia e Àustria foguèron pas garantida per leis estrucuturas imperialas mai per de reiaumes estrangiers coma Russia.
La disparicion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
En 1792, durant la Revolucion Francesa, lei doas poissanças principalas de l'Empèri s'alièron dins la Premiera Coalicion per luchar còntra França. Pasmens, aquela aliança aviá pas per objectiu la defensa de l'Empèri mai solament empachar l'autre d'aprofichar la victòria. De mai, certaneis estats, especialament Prussia, aviá tanben la desirança d'annexar de territòris eclesiastic per pagar lor esfòrç de guèrra. Ansin, lei tropas coalizadas poguèron pas resistir ais ofensivas francesas e divèrsei tractats de patz foguèron signats ambé la Republica francesa entre 1795 e 1797 marcant la revirada de la Premiera Coalicion.
Gràcias a son succès militar, França obteguèt lei territòris de la riba senèstra dau Rin. Ansin, entre 1801 e 1803, una tièra de negociacions s'ocupèt de modificar lei frontieras entre leis estats imperiaus per reparar lei pèrdas deis estats annexats per lei Francés. Aquò va entraïnar un cambiament important deis estats alemands car França assaièt de crear un emsems de poissanças mejanas capablas de causar de problemas au rèsta de l'Empèri sensa aguer lei mejans de menaçar la Republica. Lei territòris eclesiastics foguèron largament utilizats coma compensacions per dessenhar lei frontieras novèlas causant la disparicion de la Glèisa imperiala.
Pasmens, aqueu reglament foguèt provisòri car en 1804, Napoleon decidiguèt d'afeblir Prussia e Àustria en sostenent certaneis estats alemands. Bavièra, Wurtemberg e Bada venguèron de reiaumes coma Prussia e Àustria. Puei, lo 12 de julhèt de 1806, uneis estats alemands decidiguèron de fondar la Confederacion dau Rin a París. Quitèron oficialament l'Empèri lo 1en d'aost seguent e se placèron sota proteccion francesa. Menaçat d'una ataca francesa còntra Àustria, l'emperaire Francés II acceptèt d'abdicar lo 6 d'aost de 1806 marcant la fin finala dau Sant Empèri Roman Germanic.
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
L'organizacion politica dau Sant Empèri Roman Germanic foguèt lo resultat d'unei procediments mai o mens ancians. La mager part èran compausats per de tradicions o de privilègis medievaus. Lei tèxts pus ancians foguèron escrichs a partir de la fin de l'Edat Mejana. Ansin, la nocion de constitucion foguèt definida solament dins lo corrent dau sègle XVII e se compausèt d'un assemblatge d'elements, escrichs o non, fòrça complèxe. Sa caracteristica principala foguèt que la sobeiranetat èra partejada entre leis estats imperiaus (Majestas realis) e l'Emperaire elegit (Majestas personalis).
Principis principaus[modificar | modificar la font]
Lei lèis fondamentalas[modificar | modificar la font]
Unei tèxts, escrichs a partir dau sègle XII, compausan lei lèis fondamentalas de l'estructura imperiala. Lo premier foguèt lo Concordat de Worms de 1122 que permetèt de reglar lei questions suscitadas per la Querèla deis Investiduras. Marquèt una premiera separacion entre l'Estat e la Glèisa e donèt una basa novèla a la gestion deis afaires religiós. La segonda etapa importanta se debanèt en 1231 quand Frederic II deguèt donar dei drechs sobeirans a una partida de l'aristocràcia que va formar per la seguida l'ensems dei Princes imperiaus. Enfin, en 1356, foguèt adoptada la Bula d'Aur qu'es considerada coma la fondacion vertadiera de la Constitucion de l'Empèri. Permetèt de definir lo sistèma d'eleccion dau rèi e assaièt de redurre lei guèrras entre estats imperiaus.
S'apondiguèt durant lo sègle XIV lei concordats signats en 1447 entre lo Papa Nicolau V e l'Emperaire Frederic III. Regardavan leis afaires religiós coma lei libertats dau clergat, son mòde d'eleccion e lo sistèma de succession a la mòrt dau titular d'un territòri eclesiastic. Peui, en 1495 e 1521, doas decisions pertocavan l'adopcion dau principi de la patz entre leis estats e lo nombre de soudats que cada estat deviá fornir a l'armada imperiala. Aqueu sistèma foguèt completat en 1555 per la patz d'Augsborg qu'estendèt la patz au nivèu religiós.
Enfin, a partir de la Guèrra de Trenta Ans, lei tractats de reglament dei conflictes se debanant sus lo territòri completèron lei lèis fondamentalas de l'Empèri. Lei pus importants foguèron lei tractats de Vestfàlia que cambièron prefondament lei drechs de sobeiranetats entre leis estats imperiaus e permetèron de reglar la question religiosa creada per l'aparicion de la religion calvinista. Lei tractats de Nimegue (1678) e de Ryswick (1697) aguèron una importància pus febla mai foguèron la basa de cambiaments de frontieras. Foguèt tanben lo cas dei decisions de la Dièta imperiala de 1654 puei de 1663.
Lei costumas[modificar | modificar la font]
Au costat dei tèxts escrichs, lei costumas e la tradicion aguèron tanben un ròtle fòrça important dins l'organizacion politica de l'Empèri. Èran gropadas segon dos ensems. Lo premier regardava lei costumas elei e lo segond pertocava lo biais de leis aplicar. Lei costumas regardant la gestion deis afaires de l'Estat èran gropadas dins un ensems dich Reichsherkommen. Certaneis èran relativament importantas coma l'acòrd d'elegir solament un Alemand coma rèi de l'Empèri.
Institucions principalas[modificar | modificar la font]
L'Emperaire[modificar | modificar la font]
L'Emperaire èra lo cap oficiau dau Sant Empèri Roman Germanic. Se considerava coma lo successor deis emperaires romans e carolingians e son títol oficiau èra « Rèi dei Romans ». Èra elegit per l'aristocràcia imperiala segon un sistèma que foguèt definitivament organizat per la Bula d'Aur en 1356. Segon lei periòdes, lo poder de l'Emperaire foguèt mai o mens poderós. Pasmens, d'un biais generau, son autoritat demeniguèt pauc a pauc e leis estats imperiaus obtenguèron una quasi-independéncia dins lo corrent de l'Edat Mejana.
L'Arquevesque de Maiança[modificar | modificar la font]
L'Arquevesque de Maiança èra un Prince-Elector qu'aviá un ròtle especiau, e principalament simbolic, segon la Bula d'Aur. Èra lo president dau collègi electorau e encargat dau sacre de l'Emperaire novèu. Èra tanben de drech archicancelier de l'Empèri e premier conselhier de la Dièta imperiala. Enfin, aviá una plaça particulara dins lo Conseu Aulic e dins la Chambra Imperiala de Justícia.
La Dièta imperiala[modificar | modificar la font]
La Dièta d'Empèri faguèt son aparicion dins lo corrent dei reformas de la fin dau sègle XV e dau començament dau sègle XVI. Inicialament assemblada legislativa e forum de discussion entre representants dei territòris imperiaus, vendriá pauc a pauc l'institucion constitucionala e juridica suprèma de l'Empèri. Se reüniguèt regulament dins una vila de l'Empèri fins a 1653-1654. A partir de 1663, vendriá permanenta e s'installèt a Ratisbona. Èra devesit entre tres grops compausats dei Princes-Electors, dei Princes d'Empèri e dei Vilas d'Empèri. Una lèi necessitava l'acceptacion per lei tres grops e sa ratificacion per l'Emperaire. A partir de la Guèrra de Trenta Ans, lei membres catolics e protestants foguèron separats. La majoritat èra necessària per un vòte levat deis afaires religiós onte la regla èra lo consensus.
Lei Ceucles imperiaus[modificar | modificar la font]
Lei Ceucles imperiaus apareguèron a partir de la fin dau sègle XV. Gropèron uneis estats mai pas aquelei dei Princes-Electors. Sièis foguèron formats en 1500 e s'apondiguèron quatre novèus en 1517. Lei fèus italians e la Cavalariá d'Empèri demorèron en fòra d'aquela organizacion. Avián per objectiu de desvolopar la solidaritat entre estats vesins, de protegir la patz dins l'Empèri, d'aplicar lei lèis, d'obtenir lo pagament deis impòsts e de condurre una politica comerciala. Avián una Dièta e venguèron d'elements importants per lo reglament deis afaires juridics au costat de la Chambra Imperiala de Justícia.
La Chambra Imperiala de Justícia[modificar | modificar la font]
La Chambra Imperiala de Justícia foguèt creada oficialament en 1495 mai una institucion similara èra estada ja en plaça dempuei 1415. Sei membres èran nomats per l'Emperaire, lei Princes-Electors e lei Ceucles. Sa creacion marquèt un progrès major deis estats imperiaus còntra lo poder imperiau. Son objectiu èra de permetre lo reglament dei conflictes d'un biais juridic e non militar. Pasmens, son foncionament foguèt perturbat per de dificultats financieras regularas.
Lo Conseu aulic[modificar | modificar la font]
Creat en 1501, lo Conseu aulic èra l'organ de justícia suprèm ambé la Chambra Imperiala de Justícia. Certaneis afaires, coma lei questions regardant lei fèus de l'Empèri, èran tractats solament per lo Conseu aulic. Sei membres èran nomats per l'Emperaire. Pasmens, coma l'Emperaire èra catolic, sei decisions èran consideradas coma parcialas per lei senhors protestants.
Organizacion territoriala[modificar | modificar la font]
Leis Estats imperiaus[modificar | modificar la font]
La nocion d'estats imperiaus gropa lei territòris qu'avián un sèti a la Dièta Imperiala. Èran devesits d'un caire entre estats temperaus e espirituaus e d'autre caire segon lor reng. Lo premier critèri aviá un ròtle important car certanei membres dau clergat èra lei caps espirituaus d'un territòri eclesiastic coma un diocèsi e tanben lei senhors temporaus d'un territòri imperiau. De mai, lei fèus eclesiastics avián de reglas de succession particularas e sovent defenidas dins leis acòrds entre l'Emperaire e la Papautat. La segonda caracteristica permetèt de destriar l'importància dau territòri :
- lei Princes-Electors èran la basa de l'Emperaire e lei membres dau collègi electorau per la designacion de l'Emperaire. Èran inicialament sept : tres princes-arquevesques (Maiança, Trèva e Colonha) e quatre senhors laïcs (Boèmia, Saxe, Brandeborg e Palatinat). En 1632, lo rèi de Bavièra venguèt tanben Prince-Elector per decision de l'Emperaire Ferdinand II. Puei, en 1692, foguèt lo torn dau duc de Brunswick-Luneborg. Perdiguèron una partida de lor influéncia politica a partir dau desvolopament de la Dièta Imperiala dins leis annadas 1680 mai demorèron un grop poderós fins a la fin de l'Empèri.
- lei Princes d'Empèri que son lei senhors dei fèus dirèctament dependents de l'Emperaire. Lor nombre evolucionèt segon lei periòdes. Pasmens, durant lo periòde d'existància de l'Empèri, lo nombre de vassaus laïcs aumentèt pauc a pauc mentre qu'aqueu dei vassaus eclesiastics demeniguèt.
- lei Prelats d'Empèri son compausats deis entitats eclesiasticas que son senhors d'un territòri pichon coma una abadiá. Aqueu grop veguèt lo nombre de sei membres demenir durant tot l'Empèri. Pasmens, dins la Dièta Imperiala, capitèt de formar un grop que son vòte èra egau a aqueu dei Princes d'Empèri. Aquò li permetèt d'obtenir una importància relativament fòrta a respèct de l'influéncia economica o militara de sei membres.
- lei Còmtes d'Empèri que son lei senhors dei fèus pus pichons de l'Empèri.
- lei Vilas d'Empèri qu'an l'Emperaire per sobeiran. Dins lei fachs, formavan de vilas liuras dependentas d'un conseu autonòm.
Leis autrei territòris autonòms de l'Empèri[modificar | modificar la font]
En fòra deis estats imperiaus, existissiá d'autrei tipes de territòris autonòms de l'Empèri :
- la Cavalariá d'Empèri qu'èra formada per l'aristocràcia bassa. Assaièt de s'organizar a partir de la fin de l'Edat Mejana per protegir sei drechs e gardar lor autonomia.
- lei Vilatges d'Empèri qu'èran d'ensems fòrça pichons sota la sobeiranetat dirècta de l'Emperaire. Avián de sistèmas d'autoadministracion.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Jean-Pierre Cuvillier, L'Allemagne médiévale, 2 volumes, 1984.
- (de) Gerhard Hartmann, Die Kaiser des Heiligen Römischen Reiches, Marix-Verlag, 2008, (ISBN 3-86539-938-X).
- (de) Klaus Herbers e Helmut Neuhaus, Das Heilige Römische Reich – Schauplätze einer tausendjährigen Geschichte (843–1806), Böhlau-Verlag, 2005, (ISBN 3-412-23405-2)
- (fr) Jean-François Noël, Le Saint-Empire, Paris, 1986.
- (fr) Francis Rapp, Le Saint-Empire romain germanique. D’Otton le Grand à Charles Quint, Taillandier, 2000.
- (fr) Jean Schillinger, Le Saint-Empire, 2002.


text:
Arc de Trionf d'Aurenja
L'Arc antic d'Aurenja[1] o Arc de Trionf d'Aurenja[2],[3] es un arc monumental roman del començament del sègle Ièr, que marca la dintrada nòrd d'Arausio (uèi Aurenja) sus la Via Agrippa.
L'arc d'Aurenja foguèt inscrich sus la primièra lista dels monuments istorics de França (1840)[4] e figura dempuèi 1981 sus lo Patrimòni Mondial de l'Umanitat[5].
Somari
- 1 Istòria
- 2 Descripcion
- 3 Dedicacion
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
L'arc benlèu foguèt bastit entre los ans 20 e 25, per remembrar las victòrias de Germanicus, mòrt en 19, e probablament « restituit » a Tibèri en 26/27, segon l'interpretacion que se fa de la dedicacion aponduda a aquela data sus las doas faciadas del monument[6].
A l'Edat Mejana, lo monument foguèt fortificat per servir de bastion avançat, a la dintrada de la vila.
Estudis, escavaments e restauracions[modificar | modificar la font]
L'arc foguèt restaurat dempuèi los ans 1820 per l'arquitècte Auguste Caristie[7], [8], que comença per desencombrar los barris e aponduts medievals, abans de procedir a una reconstitucion non agressiva del monument, remplaçant las partidas inutilizablas o mancantas d'un biais identificable e s'empachant lo recors a l'imaginacion, tan frequenta dins las restauracions dels arquitèctes del sègle XIX.
Descripcion[modificar | modificar la font]
L'arc de tres pòrtas es format de grands blòcs de pèiras montadas a sec, mantengudas per de crampons de fèrre e de plomb. Presenta la particularitat unica d'aver un segond atic format de pedestals de estatuas monumentalas (desparegudas), assubjectits e religats entre eles per formar un ensemble maçonat sens discontunhar. L'arc mesura 19,57 m de long e 8,40 m de larg. Atenh una nautor de 19,21 m. Son estructura compòrta de voides intèrnes, abituals dins aquel tipe de monuments[9].
Decòrs de las faciadas[modificar | modificar la font]
Panèls d'armas[modificar | modificar la font]
Quatre panèls situats juste en dessús de pichons arcs, mostrant un amoncellement decoratiu de casques, lanças, boclièrs, dispausats sus quatre plans. Aqueles boclièrs pòrtan de noms: Sacrovir, Decurdus, Mario, que pòdon èsser aqueles dels escultors o d'armadurièrs de renom[10].
[modificar | modificar la font]
Aqueles quatre panèls son dispausats just en dessús dels panèls precedents. Lo mielhs conservat es aquel del nòrd-èst: se pòt veire proas de naus, ancoras, tridents, rems, rems governalhs. Prosper Mérimée ne soslinha l'excellenta factura dins sas Notes d'un voyage dans le Midi de la France. Aqueles elements apartenon a la marina romana e remembran doncas sa superioritat, subretot aprèp la batalha d'Actium[11].
Frisas de l'entaulament[modificar | modificar la font]
La frisa es contunha sus las quatre faciadas del monument. Mòstra, en bas relèus de contorns cenchas, de Romans e de Galleses pelejant, los Romans vestits de tunicas e a vegadas de cuirassas, los Galleses nus, del pel long, armats de boclièrs. La factura de l'ensemble es pro grossièra, amb de pès e de mans desproporcionats[12].
Relèu de l'atic superior[modificar | modificar la font]
Lo sòcle central de l'atic superior, que deguèt suportar un grand grop equèstre, presenta sus las doas faciadas de l'arc de panèls centrals en bas relèus mostrant la confusion d'una batalha, ont totes pelejan fòrça. S'identifica la IIa legion per son emblèma, lo capricòrne, representat sul boclièr d'un oficièr, a l'esquèrra sus la faciada nòrd[13]. Las nombrosas mortaisas a l'entorn dels dos panèls devon correspondre als tenons per fixar de decòrs de bronze uèi perduts[14].
Trofèus dels pichons costats[modificar | modificar la font]
Las pichonas faciadas de l'arc son decoradas de panèls escultats de naut relèu, delimitats per de colomnas corintianas mièg engatjadas. Lo costat oèst es gaireben lo tornèt bastir tot Auguste Caristie, que tornèt pas far las esculturas, mas simplament las suggeriguèt per d'esbòsses.
Cadun dels sièis panèls foguèt decorat d'un trofèu compausat d'un supòrt mostrant de vestits, de cascos, d'ensenhas, de trompetas, e al pè son representats dos captius encadenats[15].
Dedicacion[modificar | modificar la font]
Primièra lectura de la dedicacion per Pierre Herbert (1862)[modificar | modificar la font]
Una primièra lectura, realizada per l'estudi de las mortaisas de sagelament, foguèt prepausada en 1862 per Pierre Herbert[16] :
- IMP CAIO I CÆ AVGVSTO DIVI I FIL ÆGYPT TRP XI COMAT TRIBVT GERMANIA VICTA
- COH XXXIII VOLVNT COLONIA ARAVS I SECVNDAN HVNC ARC DED PVBLICE[17]
o :
- Imp(eratori) Caio I(ulio) Cæ(sari) Augusto divi I(ulii) fil(io) Ægypt(o) Tr(ibunicia) P(otestate) XI comat(a) tribut(aria) Germania victa
- Coh(ors) XXXIII volunt(ariorum) (et) colonia Araus(io) I(ulia) secundan(orum) hunc arc(um) ded(icavit) publice[18]
- Al filh de Juli Cesar, a l'emperaire Caius Juli Cesar August, exercissent per l'onzen còp lo poder tribunician, la XXXIIIa coòrta dels volontaris e la vila d'Arausio Julia, colonia de la segonda legion, an, en sovenir d'Egipte, de la Gàllia peluda somesas al tribut, de la Germania vencida, elevat e dedicat aquel arc, al nom de tot lo país .
Per Pierre Herbert, l'inscripcion indica clarament que l'arc foguèt dedicat a August, per l'onzen an de son poder tribunician, o l'an -12 [19]. La vila, Arausio Colonia Julia Secundanorum foguèt fondada per de veterans de Cesar, tot coma Avinhon[20]. Titus Livi rapòrta que en -12, Drusus parvenguèt a vencre los Germans, aprèp que de soslevaments galleses foguèron reprimits per las legions d'August en -18.
Segon Herbert[21], la mencion d'Egipte remembra la victòria d'Actium contra Marc Antòni e Cleopatra, en -31; Drusus ganhèt sas victòrias suls Germans al nom d'August en -12; August se gandís a Lugdunum e l'arc d'Aurenja foguèt bastit en -10; per finir, August passèt jos l'arc en -10. Los relèus de l'arc d'Aurenja son tanben en rapòrt dirècte amb las victòrias ganhadas per August, qualques fòrças recentas: se pòt veire los tèmas de la batalha navala e de la somission dels pòbles de la Gàllia peluda e de la Germania[22].
Lectura actuala de la dedicacion[modificar | modificar la font]
Una lectura fòrça diferenta de la precedenta foguèt prepausada dempuèi: sembla uèi acceptada de totes los comentators, mas la fin de l'inscripcion demòra incertana[23], [24] :
- TI • CAESAR • DIVI • AVGVSTI • F • DIVI • IVLI • NEPOTI • AVGVSTO • PONTIFICI • MAXI
- POTESTATE • XXVIII • IMPERATORI • IIX • COS • IIII • RESTITVIT • R • P • COLONIAE (o RESTITVTORI • COLONIAE)
o:
- Ti(berio) Caesar(i), divi Augusti f(ilio), divi Iuli nepoti, Augusto, Pontifici Maximo, [Tribunicia]
- Potestate XXVIII Imperatori IIX Co(n)s(uli) IIII restituit R(es) P(ublica) coloniae (o: restitutori coloniae)
- Per Tibèri Cesar, filh del divin August, felen del divin Juli, August, grand pontife, dins sa 28a poténcia tribuniciana, imperator pel 8n còp, cònsol pel 4n, restituida a aquel per l'administracion de la colonia (o refondator de la colonia)[25].
Se pòt doncas retenir la data de 26/27 per aquela restitucion de tèrras per Tibèri, o per una estranja restitucion de l'arc a aquel emperaire. L'emplaçament d'aquela dedicacion aprèp còp es pas mens singulara, sus una benda fòrça estrecha pas destinada a aquel usatge, decorada de nervaduras, daissant pauc de plaça a las doas linhas de tèxte que deurián aparéisser fòrça ceradas[26].
Los comentators modèrnes admeton que l'arc poiriá èsser estat començat vèrs 20 e acabat vèrs 25, bastit en l'onor de Germanicus, filh adoptiu de Tibèri e general de la IIa legion Augusta, mòrt en 19, per remembrar sas grandas victòria, que i participèt la ciutat d'Arausio, que balhava aquela legion[27].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "bm" Fiche sur la Base Mérimée, ministère de la Culture
- ↑ id:"bm"
- ↑ "lpm" Fiche de la liste du Patrimoine mondial, Unesco
- ↑ id: "bm"
- ↑ id: "lpm"
- ↑ id: "MEB"
- ↑ Auguste Caristie, Notice sur l'état actuel de l'arc d'Orange et des théâtres d'Arles et d'Orange, 1829, obratge citat dins Notice biographique de la Grande encyclopédie, inventaire raisonné des sciences, ..., 1885-1902, p. 429.]
- ↑ id: "MEB"
- ↑ id: "MEB"
- ↑ id: "MEB"
- ↑ id: "MEB"
- ↑ id: "MEB"
- ↑ id: "MEB"
- ↑ id: "MEB"
- ↑ id: "MEB"
- ↑ "ph6" Pierre Herbert, Inscripcion de l'arc de trionf d'Aurenja, p. 6
- ↑ id: "ph6"
- ↑ id: "ph6"
- ↑ Herbert, p. 17
- ↑ Herbert, p. 26
- ↑ Herbert, p. 41-44
- ↑ id: "ph41"
- ↑ "MEB" Michel-Édouard Bellet, Orange antique, Guides archéologiques de la France, Imprimerie nationale, 1991, p. 44-60
- ↑ "AP" André Piganiol, L'inscription de l'arc de triomphe d'Orange, Comptes renduts de las séances de l'Académie des inscriptions et belles-lettres,1954, volum 98, n° 1, p. 20-21
- ↑ id: "MEB"
- ↑ id:"MEB"
- ↑ id: "MEB"
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Augustin-Charles d’Aviler, Dictionnaire d’architecture civile et hydraulique, article Arc de triomphe, París, 1755
- Adrien de Gasparin, Istòria de la vila d'Aurenja e de sas antiquitats, Aurenja, 1815, p. 30-62
- Auguste Caristie, Monuments antiques à Orange : arc de triomphe et théâtre, Didot, 1856, 156 p. - CD-Rom
- F. Artaud, L'Arc d'Orange, Aurenja, 1840
- Pierre Herbert, L'inscripcion de l'arc de trionf d'Aurenja, París 1862, 102 p.
- André Piganiol, L'inscription de l'arc de triomphe d'Orange, Comptes renduts de las séances de l'Académie des inscriptions et belles-lettres, 1954, volume 98, n° 1, p. 20-21
- Pierre Gros, « Une hypothèse sur l’arc d’Orange », Gallia, 44-2, 1986, p. 191-201 Ligit en linha sus Persée
- Michel-Édouard Bellet, Orange antique, Guides archéologiques de la France, Imprimerie nationale, 1991. ISBN 2-11-081111-0
- Michel-Édouard Bellet, Orange antique, Guides archéologiques Monum, 2000. ISBN 2-85822-437-4
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Los panèls escultats de decòrs maritims de l'arc d'Aurenja, estudi sus la marina romana antica
- Arc de triomphe, ofici de torisme d'Aurenja
- (fr)Los monuments antics: l'exemple d'Aurenja, archiu du Vaucluse
- (fr)Aurenja: teatre antic e arc de trionf
- (fr)Arc roman d'Aurenja, in Structurae
- (fr)Imatge de la faciada nòrd, in Panoramio
- (fr)Timbre: Arc de trionf d'Aurenja, 1938, filatelia


text:
1639
Aquesta pagina concernís l'an 1639 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Signatura dau Tractat de Zuhab que marquèt la fin de la Guèrra Otomanosafavida de 1622-1639. Permetèt de definir una frontiera relativament establa entre lei dos empèris.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Safavida[modificar | modificar la font]
Signatura dau Tractat de Zuhab que marquèt la fin de la Guèrra Otomanosafavida de 1622-1639. Permetèt de definir una frontiera relativament establa entre lei dos empèris.