text:
Edat Mejana
L'Edat Mejana es un periòde istoric que s'estend dau sègle V au sègle XV. Generalament definit dins lo cas d'Euròpa, sei limits pus frequents son la casuda de l'Empèri Roman d'Occident en 476 e la presa de Constantinòble per lei Turcs en 1453 o la descubèrta dau continent american per Cristòl Colomb en 1492. Per extension, aquela epòca se pòu tanben definir per leis autrei continents.
Somari
- 1 La fin deis empèris antics e lei grandeis invasions
- 2 L'edat feodau
- 3 La fin de l'Edat Mejana e l'emergéncia d'estats novèus
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Bibliografia
La fin deis empèris antics e lei grandeis invasions[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle V, leis empèris principaus deguèron faciar de crisis militaras grèvas ai frontieras. La mager part foguèt envaïda e unei dispareguèron rapidàment. Pasmens, lei mèstres novèus d'aquelei territòris utilizèron generalament leis institucions dei territòris conquists per assegurar lor poder. Ansin, leis envasidors, mens nombrós que lei populacions autoctònas, foguèron pauc a pauc assimiladas, mai o mens parcialament, per la cultura deis estats antics. Ansin, d'estats novèus apareguèron coma l'Empèri Carolingian en Euròpa Occidentala, lo Califat Omeia o l'Empèri chinés de la dinastia Tang que poguèron revendicar una partida de l'eiretatge de l'Antiquitat. De movements similars se debanèron tanben sus lo continent american per formar leis empèris dominants de la premiera partida de l'Edat Mejana.
La fin de l'Empèri Roman e l'aparicion de l'Occident crestian[modificar | modificar la font]
Dins l'Oèst d'Euròpa, lo sègle V foguèt caracterizat per leis invasions massivas de l'Empèri Roman d'Occident per de populacions germanicas e per lo desvolopament important dau crestianisme que va venir la religion dominanta. D'efèct, en 406, lei frontieras romanas foguèron rompudas e l'Empèri foguèt plus capable de replegar leis envasidors barbars que poguèron s'installar e crear de reiaumes novèus sus d'ancianei províncias romanas. Au contrari, lei Romans acceptèron aqueleis occupacions en cambi de l'ajuda dei pòbles ja intrats dins l'Empèri per defendre lo rèsta dau monde roman occidentau còntra d'invasions novèlas. Aqueu sistèma d'alianças foguèt relativament eficaç per luchar còntra leis atacas dei Huns d'Atila en 451-452 mai mostrèt l'afebliment prefond de l'Empèri. Ansin, l'assassinat d'Aetius, generau venceire d'Atila, marquèt lo començament d'un periòde d'anarquiá dins leis institucions romanas que va s'acabar en 476 per la disparicion finala de l'Empèri Roman d'Occident. Avans la fin dau sègle V, sei darriers vestigis foguèron conquistats per lei Germans que lei reiaumes principaus foguèron aquelei dei Visigòts (Septimània e Peninsula Iberica), dei Burgonds (Borgonha), dei Francs (nòrd de França) e dei Vandals (nòrd d'Africa).
En fàcia d'aquela crisi, lei populacions se repleguèron dins lei luòcs defenduts e protegits, magerament dins lo relarg dei sètis deis autoritats de la Glèisa. Ansin, l'influéncia d'un arquevesque èra sovent un element decisiu dins la fidelitat o non d'una vila e de sa region au cap dau reiaume. De mai, leis estructuras eclesiasticas èran la forma principala d'administracion qu'existiá encara après l'afondrament de l'Empèri Roman. Son sostèn èra donc capitau per legitimar lei rèis barbars novèus. Aquelei darriers adoptèron donc, o avián ja adoptat, lo crestianisme coma religion e encoratjèron son desvolopament. Per exemple, foguèt lo cas dau rèi franc Clovís que venguèt crestian vèrs 496. D'autra part, totjorn per assegurar lor poder, leis envasidors assaièron tanben de gardar leis institucions romanas encara existentas. Aquò entraïnèt donc una assimilacion relativament rapida dei pòbles germans per la cultura romana e permetèt au crestianisme de venir la religion principala d'Euròpa Occidentala.
La formacion de l'Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Mentre que l'Empèri Roman d'Occident s'afondrava en fàcia deis invasions barbaras, l'Empèri Roman d'Orient capitèt de resistir e de se transformar per formar un estat novèu que va venir la poissança mediterranèa principala fins au sègle X. Per aquò, l'Empèri d'Orient poguèt aprofichar sa posicion privilegiada (capitala ben defenduda, armada e demografia nombrosas, economia prospèra...) per desviar leis invasions vèrs l'Occident pus feble. Per exemple, de tributs foguèron pagats per obtenir lo retirament d'armadas barbaras intradas dins lei Balcans. Enfin, en fòra de la region de Constantinòple, lei províncias estrategicas de l'Empèri èran Egipte e Siria que foguèron gaire menaçats d'invasion durant aqueu periòde.
Aquò permetèt lo renfòrçament dau poder deis Emperaires d'Orient, inicialament fòrça afeblit per lei luchas intèrnas. De 491 a 518, Anastasi Ièr capitèt de redreiçar lo sistèma financier e l'Empèri s'adaptèt a sa region. Per exemple, lei soudats germanics de seis armadas foguèron remplaçats dins lo corrent dau sègle V per de combatents recrutats dins lei províncias orientalas. Leis annadas entre 518 a 610, especialament lo rèine de Justinian (527-565), marquèt l'apogèu d'aqueu periòde que veguèt la reconquista d'una partida de l'Empèri d'Occident (Itàlia, sud d'Espanha e nòrd d'Africa) e un esfòrç legislatiu important per restaurar lei lèis. Aqueleis annadas marcan donc tanben l'evolucion de l'Empèri d'Orient vèrs l'Empèri Bizantin.
La fin d'aqueu procediment se debanèt durant la premiera mitat dau sègle VII quand l'Empèri perdiguèt sei províncias africanas e deguèt se replegar en Anatòlia. D'efèct, après un conflicte acarnat còntra lei Sassanidas (602-628), lei Bizantins deguèron faciar leis Aràbis musulmans. Vencuts en 636 au fluvi Yarmok, lei Bizantins deguèron abandonar Siria e lo nòrd d'Africa mentre que Constantinòple foguèt menaçat per unei sètges. En 717, Leon III capitèt de tenir Anatòlia e decidiguèt de prendre de mesuras per restaurar la fe crestiana e l'autoritat imperiala per contuniar la lucha. Pasmens, aquò entraïnèt una crisi religiosa grèva (querèla de l'iconoclasme) fins au començament dau sègle IX. Permetèt finalament la restauracion dau poder imperiau mai afebliguèt lòngtemps l'Empèri. Ansin, lei Bizantins poguèron pas empachar la creacion d'un reiaume bulgar sus una partida dau nòrd de l'Empèri.
La restauracion bizantina aguèt luòc au sègle IX. Foguèt caracterizat per la renaissança de la cultura crestiana e la reunificacion de la Glèisa imperiala durant la Patriarcat de Fotios (858-867 puei 877-889). Ansin, leis armadas bizantinas capitèron de reconquistar Grècia, l'Èst d'Anatòlia e contunièron d'avançar en direccion de Siria. En Euròpa, de missionaris bizantins evangelizèron lei populacions eslavas de Crimèa, d'Ongria, de Polonha e de Dalmàcia. A la fin dau sègle X, l'Empèri èra donc tornarmai vengut una poissança importanta capabla de se batre victoriosament còntra leis estats eslaus (Bulgaria en 1018) o turcs fins ais annadas 1060.
L'Empèri Carolingian[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident, l'Occident crestian veguèt la formacion d'uneis estats barbars que luchèron entre elei. Lo venceire principau foguèt lo reiaume franc qu'aprofichèt la disparicion dau reiaume visigòt per venir la poissança majora d'Euròpa Occidentala. Aqueu movement foguèt sostengut per la Glèisa de Roma qu'i veguèt lo mejan per impausar sa version de la fe crestiana en Occident. L'Empèri Franc, dirigit per lei dinastias merovingiana puei carolingiana, foguèt donc considerat coma la restauracion de l'Empèri Roman occidentau. Pasmens, l'aumentacion de l'inseguritat sus lo continent entraïnèt un fraccionament de l'autoritat centrala au profiech de relacions pus pròchas e basada sus la proteccion dei personas. Aquò entraïnèt donc finalament la division deis estats francs e lo començament de la feodalitat.
Ansin, la conversion de Clovís au crestianisme vèrs la fin dau sègle V li donèt lo sostèn de la Glèisa. D'efèct, meme se lo crestianisme èra ja fòrça escampat, la màger part dei reiaumes barbars èran convertits a l'arianisme considerat coma una eresia. Clovis ganhèt donc lo sostèn dau clergat europèu dins sei conflictes ambé sei vesins. Aquò li permetèt donc d'unificar rapidàment Gàllia fins a sa mòrt en 511 fondant l'Empèri Merovingian. A la mòrt de son fondator, aquel empèri foguèt devesit entre seis eiretiers segon lei costumas germanicas. Pasmens, leis estats francs demorèron pròches ai nivèus culturaus e politics. En revènge, après lo rèine de Dagobert Ièr (629-639), lo poder dei rèis merovingians demeniguèt au profiech de l'aristocràcia auta. En particular, a partir dau sègle VIII, la familha dei Carolingians prenguèt una posicion dominanta e poguèt rebutar la dinastia merovingiana en 751.
Renforcèron l'òbra merovingiana e, en 800, Carlesmanhe foguèt sacrat emperaire per lo papa. Estendut sus França, Alemanha e lo nòrd d'Itàlia, l'Empèri Carolingian foguèt considerat coma lo successor de l'Empèri Roman d'Occident e lo protector de la Glèisa. Maugrat sa division en 843 entre leis eiretiers de la dinastia, contunièt de tenir aqueu ròtle e sa partida orientala foguèt a l'origina de la fondacion dau Sant Empèri Roman Germanic au començament dau sègle X.
L'expansion e la division de l'Islam[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle VII, apareguèt una religion novèla, l'Islam, dins la Peninsula Aràbia basada sus lei revelacions divinas recepudas per lo profèta Maomet a partir de 611. Après una guèrra civila (622-630) còntra lo govèrn de La Mèca, sèti de la religion poleteïsta aràbia, capitèt d'i prendre lo poder e acomencèt la difusion de l'Islam en fòra d'Aràbia. Fins a la mitat dau sègle VIII, leis armadas musulmanas conquistèron un empèri important dich Califat. Pasmens, aquel estat se devesiguèt rapidàment entre leis eiretiers de la dinastia fondada per Maomet. Ansin, tre lo sègle VIII, de versions novèlas de l'Islam apareguèron e de sobeirans locaus fondèron d'estats rivaus d'un Califat que veguèt sei territòris frontaliers prendre mai e mai d'independéncia a respèct dau govèrn centrau entraïnant la division dau monde islamic entre senhors rivaus.
D'efèct, tre la mòrt de Maomet e de son successor Abu Bakr, lei califas musulmans acomencèron de conquistar lei regions vesinas fòrça afeblida per de conflictes recurents. Tre 636, l'armada bizantina foguèt esquichada a Yarmok e lei musulmans poguèron envaïr l'Orient-Pròche, lo nòrd d'Africa puei lo sud d'Espanha e menaçar Constantinòple. La situacion foguèt similara sus lo frònt pèrsa après la batalha de Qadissiya. Aqueu succès permetèt ai musulmans de covertir de populacions novèlas (Turcs, Pèrs...), d'ocupar Pèrsia e d'avançar en direccion d'Índia e vèrs lo centre d'Asia. Pasmens, aquela progression va s'acabar durant la premiera mitat dau sègle VIII en causa de l'alunchament entre leis armadas musulmanas e sei basas e d'una tièra de reviradas.
Una autra causa de l'aplant de l'expansion musulmuna foguèt la division de son empèri entre estats rivaus e de sa religion entre divèrsei brancas. A partir de la fin deis annadas 650, de problemas de succession a la tèsta dau Califat entraïnèron l'aparicion de doas divisions que foguèron lo kharigisme e lo chiisme. De combats se debanèron entre aquelei grops, especialament en causa dau refús d'acceptar l'autoritat de l'aristocràcia sunita per lei chiistas e lei kharigistas. Lo Califat capitèt de faciar aqueleis oposicions durant lei premierei decennis per formar un estat poderós amb una cultura e una economia florissentas. Dins aquò, la dinastia deis Omeiadas deguèt faciar de revòutas dins lei províncias de l'Empèri. En 750, l'insureccion deis Abassidas entraïnèt una guèrra civila acarnada dins lo centre dau Califat e lo rebutament deis Omeiadas. Leis Abassidas formèron un califat novèu que conoguèt son apogèu au començament dau sègle IX.
Dins aquò, lo Califat abbassida poguèt pas gardar lo contraròtle de tot l'Empèri e lo poder de l'autoritat centrala demeniguèt pauc a pauc. A partir de 820, la màger part de Pèrsia venguèt autonòma e Egipte foguèt conquista per lei Fatimidas. Au sègle X seguent, la dinastia foguèt atacada per sei vassaus ancians e gardèt solament un poder simbolic d'un monde musulman devesit entre un desenau d'estats majors e unei principats mai o mens indepedantas.
La formacion e la fin de l'Empèri Tang[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle III, la dinastia Han e son empèri s'afondrèron e lo país conoguèt una succession de periòdes de division o d'unitat. Doas evolucions aguèron durant aquelei procediments. Lo premier foguèt lo desvolopament de la religion bodista que prenguèt una plaça majora en China. Lo segond foguèt l'emergéncia d'una produccion culturala fòrça importanta, especialament dins lo domeni de la literatura.
L'afondrament definitiu dei Han, ja ben començament en 200, se debanèt en 220 marcant lo començament dau periòde dich dei « Tres Reiaumes ». Una unificacion brèva aguèt luòc entre 280 e 316 sota lo poder de la dinastia dei Jins Occidentaus puei lo país foguèt partejat entre dos reiaumes situats au nòrd e au sud fins a 580. Aquela epòca foguèt tanben caracterizada per d'invasions de populacions vengudas dau nòrd de China. La reünificacion foguèt realizada per lei Sui en 580 que foguèron rebutats per lei Tang en 618. Aquelei darriers tenguèron lo poder fins a 907 quand la dinastia, afeblida dempuei lo sègle VIII, foguèt rebutada. I succediguèt cinc decennis de division fins a 960 quand la dinastia dei Song capitèt d'unir tornarmai la màger part de China sota sa direccion.
Aqueu periòde foguèt tanben aquela de l'aparicion e de l'extension dau Bodisme en China. Sa preséncia venguèt pron importanta pendent lei darriereis annadas dei Han e, vèrs 450, la dinastia dei Wei dau Nòrd adoptèt la religion novèla. Rapidàment rebutada per lei Jins, seis institucions marquèron lo país e lo bodisme contunièt son expansion. Un nombre important de sanctuaris foguèt donc construchs coma aquelei de Yungang o de Luoyang durant tot lo periòde e lo bodisme venguèt un aspèct major de la religion chinesa.
En fòra dau domeni religiós, lo periòde veguèt un desvolopament culturau e scientific, magerament pendent lei sègles d'estabilitat de la dinastia Tang. De trabalhs majors foguèron realizats coma lo cavament dau Grand Canau e lo renfòrçament de la Muralha Granda. Dins lo domeni artistic, la literatura e la pintura poguèron aprofichar leis invencions de l'epòca (estampariá...). Per exemple, la poesia prenguèt una importància novèla sota lei Tang e lei rèis e emperaires protegiguèron un nombre grand d'artistas.
La formacion d'estats dins lo sud e l'èst asiatic[modificar | modificar la font]
Lo sud e l'èst asiatic veguèron la formacion d'uneis estats. Dins lo premier cas, foguèt la consequéncia de la destruccion de l'Empèri Gupta en causa deis invasions dei Huns Blancs. D'estats novèus apareguèron coma aqueu de la dinastia Pallava que sa capitala èra Kanchipuram. Contunièt de s'estendre fins a la fin dau sègle IX mai foguèt vencuda per lei Colas. Aqueu periòde veguèt d'evolucions au nivèu religiós ambé la pèrda d'influéncia dau bodisme au profiech de l'Indoïsme.
Dins lo sud-èst dau continent, la poissança principala foguèt Vietnam. Largament influenciat per lei Chinés, prenguèt la forma d'una monarquiá amb un ret d'institucions governamentalas capablas de modernizar lo país. Puei, en 939, l'aristocràcia aprofichèt l'afebliment chinés causat per la casuda dei Tang per prendre son independéncia e formar un estat novèu au sud de China. Mai au sud, entre lo sègle VI e IX, se desvolopèt au centre e au nòrd-èst de Tailàndia la civilizacion de Dvaravati qu'aprofichèt sa posicion sus lei rotas comercialas de la region.
Enfin, au Japon, apareguèt au sègle VI una unitat relativa dau país que va permetre l'emergéncia dau periòde de Nara (710-794). Lo poder se centralizèt pauc a pauc gràcias a l'aparicion d'una religion fòrta e d'una administracion organizada segon de modèls principalament importats de China. A partir de 700, lei relacions socialas foguèron dirigidas per un còde de tipe feodau a l'origina d'una ierarquiá estricta que lei principaus fondamentaus van demorar fins a la Restauracion Meiji. Lei relacions ambé China èran importantas maugrat lei dificultats dau viatje entre lei dos país e d'ambassadas regularas i foguèron mandadas. Enterin, lei Japonés luchèron còntra leis Aïnos que deguèron pauc a pauc se replegar vèrs lo nòrd de l'illa. Aqueu periòde s'acabèt vèrs la fin dau sègle VIII quand l'aristocràcia venguèt pron poderosa per gardar sei fèus entraïnant la casuda dau govèrn centrau. Japon se devesiguèt adonc entre clans diferents e rivaus.
Leis estats toltècs e maias[modificar | modificar la font]
Lei premiers sègles de l'Edat Mejana veguèron l'aparicion de civilizacions desvolopadas en America, magerament dins la region dau sud de Mexic. Lei doas principalas foguèron aquelei dei pòbles maia e toltèc. La premiera se formèt a partir dau sègle III dins lo sud de Yucatan e de Honduras. Èra formada per un ensems de ciutats-estats situadas au còrs d'un ret comerciau fòrça important. Mestrejavan particularament l'arquitectura massiva (temples, piramidas...) e lo trabalh de la pèira (escultura) o dei metaus (joièus) coma lo mostran lei vestigis coneguts a l'ora d'ara. Pasmens, lei Maias èran tanben relativament avançats dins certanei domenis scientifics coma lei matematicas (realizacion de calendièrs). Au sègle X, la civilizacion maia conoguèt una crisi grèva que sei causas son totjorn mau conengudas. Dins aquò, quina que sigue la rason, un nombre important de ciutats foguèron abandonadas per seis abitants e la superficia ocupada per la civilizacion maia demeniguèt fòrtament.
La segonda civilizacion majora de la region foguèt formada a partir dau sègle VII dins lo centre de Mexic per lo pòble dei Toltècs. A l'origina, èran d'envasidors qu'aprofichèron una crisi militara importanta dins la region per s'i installar. Fondèron la vila de Tula que venguèt lor capitala. Coma lei Maias, desvolopèron una arquitectura massiva basada sus lo trabalh de la pèira e mestrejavan tanben l'escultura e lo trabalh de certanei metaus. Au nivèu culturau e religiós, influencièron fòrtament la region ambé la difusion de dieus coma Quetzalcoatl. L'apogèu dei Toltècs aguèt luòc ai sègles IX e X. Declinèron a partir dau sègle XII e Tula foguèt pilhada per d'envasidors dau nòrd en 1156 o 1168.
Dins lo rèsta dau continent american, d'autrei culturas mens conegudas existiguèron tanben, especialament sus lo territòri estatsunidenc, lo nòrd de Mexic o la Cordilhèira daus Andes. Ansin, vèrs lo sègle VIII, apareguèron un ensems de ciutats a l'entorn de Mississipi.
L'edat feodau[modificar | modificar la font]
Lo periòde entre lei sègles XI e XIII veguèt de transformacions importantas sus lei continents europèu e asiatic. Sus lo premier, es lo periòde dei Crosadas. Certaneis estats acomencèron de s'afirmar coma de poissanças importantas en Euròpa Occidentala e Orientala. Sus lo segond, lei transformacions foguèron encara mai importantas ambé l'expansion militara mongòla que va entraïnar la formacion de l'Empèri Mongòl au sègle XIII.
L'afirmacion de la papautat e lo periòde dei Crosadas[modificar | modificar la font]
Dependenta dei senhors francs per assegurar sa proteccion, especialament lo cap dau Sant Empèri que capitèt unei còps de nomar o de revocar un papa segon sei besonhs politics, la Glèisa de Roma obtenguèt son independéncia au sègle XI. Puei, lo papa Gregòri VII acomencèt de reformar la fe crestiana e de s'afirmar coma lo cap suprèm dau Crestianisme. Aqueu procediment foguèt sostengut per un sentiment religiós fòrça important dins la societat. Ansin, vèrs la fin dau sègle XI, l'idèa d'una expedicion armada en direccion dei Luòcs Sants, tenguts per lei musulmans dempuei lo sègle VII, venguèt rapidàment fòrça populara e la premiera expedicion partiguèt en 1096 mobilizant de senhors poderós. Aqueleis expedicions venguèron un biais per la papautat o lei senhors europèus d'afirmar, de mostrar lor poder o pus simplament de legitimar una conquista. Van donc prefondament marcar l'evolucion d'Euròpa fins au sègle XIV, magerament au nivèu dei relacions entre estats occidentaus, orientaus e musulmans.
Lei Crosadas principalas foguèron dirigidas còntra lei Luòcs Sants e lei possessions musulmanas situadas dins lo Pròche-Orient. Aprofichant la division entre principats musulmans eissits de l'afebliment dau Califat abbassida, lei Crestians prenguèron lo contraròtle de Jerusalèm en 1099 e fondèron un ensems de marchas militaras dichas « Estats latins ». Mens poblats que lei regions vesinas, aqueleis estats se protegiguèron gràcias a un ret de fortificacions mai deguèron pauc a pauc replegar en fàcia deis armadas musulmanas unidas a partir deis annadas 1160-1170 per Saladin. Jerusalèm foguèt conquista en 1187 e lei Crestians gardèron solament un ensems de pòrts sus la còsta. Maugrat l'arribada d'autrei Crosadas, foguèron pauc a pauc perduts e Sant Joan d'Acre, la darriera vila tenguda per lei Francs, foguèt finalament abandonada en 1291.
Dins lo rèsta d'Euròpa, leis expedicions principalas se debanèron en Espanha per luchar còntra lei musulmans installats dins lo sud de la peninsula, en Occitània còntra "l'eresia catara" e dins l'Èst d'Euròpa còntra lei populacions eslavas. Principalament destinadas a la conquista de territòris novèus, aquelei Crosadas entraïnèron una pèrda d'interés per aqueu genre d'expedicions que dispareguèt pauc a pauc. Lei darrierei Crosadas foguèron dirigidas au sègle XIV còntra leis Otomans e s'acabèron per de reviradas resclantissantas dei Crosats.
L'Euròpa Occidentala[modificar | modificar la font]
Entre lei sègles X e XII, se desvolopèt en Euròpa Occidentala una societat de tipe feodau caracterizada per l'emergéncia progressiva dau poder reiau e per una expansion militara au profiech dei regions vesinas, principalament lo sud d'Espanha, leis illas britanicas e certanei regions abitadas per d'Eslaus.
D'efèct, per permetre la defensa dau territòri còntra leis invasions (Viking, Aràbis, senhors vesins...), se desvolopèt de rets de proteccion assegurats per de ligams personaus. Aquò va desbocar sus una societat feodala onte lei personas pus feblas devián se plaçar sota la proteccion de senhors pus poderós en cambi de lor fidelitat. Au començament, lo poder dei rèis foguèt donc fòrça limitat per l'influéncia d'aquela aristocràcia. Pasmens, pauc a pauc, capitèron d'utilizar lei rivalitats entre lei familhas grandas per prendre l'avantatge e aumentar lor poder. Lo pus poderós d'aquelei senhors èra lo rèi d'Anglatèrra que teniá tanben un nombre fòrça important de fèus dins lo reiaume francés. De procediments similars aguèron luòc en França.
D'autra part, aprofichant lo periòde dei Crosadas, lei reiaumes crestians espanhòus, ajudats per de combatents venguts dau rèsta dei reiaumes francs, capitèt de replegar lei musulmans vèrs lo sud dau país. La batalha decisiva aguèt luòc en 1212 a Las Navas de Tolosa qu'entraïnèt la casuda deis estats musulmans, levat dau reiaume de Granada au sud de la peninsula. Dins leis illas britanicas, lei senhors francs de Normandia aprofichèron una crisi de succession per conquistar lo reiaume d'Anglatèrra (1066). Aquò foguèt l'origina de la monarquiá poderosa anglesa que lo rèi èra tanben un senhor important dins lo reiaume de França. Enfin, dins l'èst d'Euròpa, Suècia mandèt unei Crosadas que foguèron de campanhas de conquista còntra lei populacions eslavas de la region, magerament dins lei regions baltas. Permetèron l'emergéncia dau reiaume de Suècia e la formacion d'estats dirigits per d'òrdres religiós militars coma lei Chivaliers Teutonics.
L'Euròpa Orientala[modificar | modificar la font]
Coma sei regions occidentalas, la partida orientala dau continent europèu veguèt l'aparicion d'estats novèus mentre que lo declin de l'Empèri Bizantin contunièt, subretot après sa desfacha còntra lei tropas de la Quatrena Crosada (1204) qu'entraïnèt la disparicion provisòria de l'Empèri fins a 1261. Aprofichant lei crisis dau monde musulman au sègle XIII, l'Empèri conoguèt alora una renaissança brèva.
La premiera caracteristica dau periòde per la region foguèt l'expansion dau crestianisme entre lei populacions d'Euròpa Orientala, principalament a l'iniciativa dei Bizantins. Lei succès principaus aguèron luòc en Bulgaria e en Russia onte de reiaumes poderós se formèron. Pasmens, apareguèron tanben d'autreis estats coma Ongria a la fin dau sègle X, Polonha ai sègles X e XI e Boèmia a la fin dau sègle XII.
De son caire, l'Empèri Bizantin, vengut tornarmai una poissança importanta dins lo corrent dau sègle X, deguèt faciar l'arribada dei Turcs Seldjokids sus sa frontiera orientala. Enterin, la Glèisa de Constantinòple e aquela de Roma conoguèron una crisi grèva s'acabant per la division dau Crestianisme entre Ortodòxs e Catolics en 1054. Aquelei dos problemas van causar lo declin important de l'Empèri a partir de la fin dau sègle XI. D'en premier, en 1076, l'armada bizantina foguèt esquichada per lei Turcs a Manzikert causant una crisi de succession grèva a Constantinòple e la pèrda d'Anatòlia. Aquelei menaças sus l'Empèri Bizantin participèron a l'entraïnament dei Crosadas dempuei leis estats crestians occidentaus. Pasmens, apareguèt rapidàment de diferéncias, puei un sentiment d'ostilitat, entre Crestians occidentaus e orientaus.
Ansin, l'Empèri Bizantin aprofichèt pauc lei Crosadas per reconquistar lei territòris pres per lei Turcs. Lei Francs preferiguèron crear una tièra d'estats latins independents per defendre lei Luòcs Sants e lo centre d'Anatòlia demorèt sota lo contraròtle dei Seldjokides. Au contrari, lei relacions ambé lei Crosats venguèron mai e mai marridas. En 1204, la Quatrena Crosada foguèt desviada de son camin per lei Venecians. Lei Crosats prenguèron Constantinòple e pilhèron la vila que venguèt la capitala d'un estat latin. Lo rèsta de l'Empèri foguèt partejat entre lei Crestians o entre de princes bizantins. Lei Turcs, atacats per lei Mongòls, poguèron pas s'opausar a aqueu partiment. A partir de 1241, lo prince de Nicèa capitèt pauc a pauc de reconquistar l'Empèri Bizantin e conquistèt sa capitala en 1261 permetent sa restauracion. Pasmens, l'Empèri restaurat èra d'ara endavant una poissança segondària.
L'Edat classica asiatica[modificar | modificar la font]
Lei sègles XI e XII veguèron lo desvolopament d'unei civilizacions importantas sus lo continent asiatic a partir deis estats presents dins la region durant lei sègles precedentas dins lo Sud-Èst asiatic, en China e dins l'archipèu de Japon.
Dins lo Sud-Èst asiatic, tres reiaumes principaus se partejèron la region. Lo premier foguèt Birmania que se formèt a partir de la reünion d'unei vilatges en una confederacin unica vèrs la mitat dau sègle IX. Au sègle XI, aquel estat prenguèt una importància novèla après sa conquista dei reiaumes vesins. De trabalhs importants foguèron realizats per sostenir l'agricultura e assegurar lo contraròtle militar dau reiaume. Pasmens, Birmania foguèt pas capable de resistir ais invasions mongòlas e lo país foguèt devesit entre un desenau d'estats rivaus fins a la fin dau sègle XIII. Lo segond estat major dau sud-est foguèt l'Empèri Khmer fondat a partir de 900 per lo rèi Yasovarnam. Fòrça religiós, aquel estat deguèt faciar l'ostilitat dau Reiaume de Champa fins a la fin dau sègle XII. Enfin, lo darrier reiaume major de la region foguèt lo Vietaam de la dinastia Ly. Aquela darriera unifiquèt lo país entre 1010 e 1225 e luchèt victoriosament còntra l'influéncia chinesa e còntra lei populacions situadas mai au sud d'Indochina. Au sègle XIII, la dinastia Ly foguèt rebutada e una familha novèla prenguèt lo poder. S'ocupèt de modernizar lo reiaume, especialament au nivèu administratiu, e de resistir ais atacas mongòlas.
De son caire, China foguèt dominada per l'Empèri Song fins au sègle XII e l'aparicion de l'Empèri Mongòl. Lei Song reformèron l'administracion e la justiciá e capitèron de restaurar l'economia chinesa gràcias ai progrès scientifics e tecnologics realizats per lei sabents dau país e la creacion d'un ret de transpòrts fòrça eficaç. L'epòca foguèt tanben marcada per la proteccion deis artistas e un nivèu culturau aut. Dins aquò, la dinastia deguèt faciar de dificultats militaras importantas, magerament dins lei regions nòrd. En 1126, la capitala de l'Empèri foguèt conquista per d'envasidors venguts de Manchoria e l'Emperaire deguèt se replegar mai au sud. Puei, a partir dau sègle XIII, foguèt lo torn dei Mongòls d'atacar lei territòris Song que foguèron totalament ocupats en 1279.
Enfin, dins lei regions japonesas, la feodalitat eissida dei reformas dau sègle VIII contunièt. Pasmens, se basèt mai e mai sus de ligams personaus. Tre lo sègle IX, la familha dei Fujiwara obtenguèt la màger part dau poder. Conoguèron lor apogèu au sègle X mai abandonèron pauc a pauc l'exercici dau poder per leis afaires religiosas. Permetèron l'aparicion d'una societat au nivèu culturau important, especialament dins lei domenis de la literatura e de l'arquitectura, e l'expansion dau bodisme. Aque periòde s'acabèt a la fin dau sègle XII quand lei clans Taira e Minamoto acomencèron una guèrra per lo contraròtle dau país. Finalament venceires en 1185, lei Minamoto prenguèron lo poder e creèron lo bakufu dirigit per un shogun. Pasmens, la linha dei Minamoto perdiguèt lo poder tre 1199 au profiech de la familha Hojo que dirigiguèt lo shogunat fins a 1333 mentre que lei Fujiwara èran definitivament eliminats dau poder centrau. Maugrat lei menaças d'invasions mongòlas e lei divisions intèrnas causadas per lei clans o lei partisans d'un poder dirigit per l'Emperaire, lo periòde Hojo donèt una estabilitat novèla au Japon.
L'Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
La formacion fòrça rapida de l'Empèri Mongòl foguèt lo fenomèn pus important dau sègle XIII. D'efèct, eissit d'un ensems de tribús situats unificadas per Genghis Khan entre 1189 e 1206, va s'estendre en quauqueis annadas sus una superficia egala a 33 000 000 km². Lei conquistas principalas foguèron realizadas en Asia Centrala, en China, en Pèrsia e dins lei regions occidentalas d'Asia. D'expedicions foguèron egalament mandadas ambé succès còntra leis estats dau Sud-Èst asiatic e còntra aquelei d'Euròpa Orientala.
D'efèct, vèrs la fin dau sègle XII, lo pòble mongòl èra devesit entre cinc ensems principaus de tribús e enviroutant d'estats relativament poderós coma aqueu de la dinastia Jin. Son unificacion foguèt un procediment lòng, acomençat en 1189 quand Genghis Khan unifiquèt tornarmai la confederacion Khamag, que s'acabèt après una guèrra acarnada entre 1203 e 1206. Après aqueu succès, Genghis Khan reinèt fins a sa mòrt en 1227. Reorganizant la lèi de son estat e sei fòrças armadas, mandèt una tièra de campanhas militaras victoriosas per conquistar lei regions vesinas. En fòra de son organizacion militaras, sa politica basada sus la libertat religiosa, la non-discriminacion entre Mongòls e non-Mongòls e lo desvolopament dei cambis comerciaus e culturaus, li permetèt de tenir pus aisament sei conquistas. A sa mòrt, lo centre d'Asia e lo nòrd de China èra sota son contraròtle.
Son successor Ogedei (1227-1241) contunièt aquela òbra en reforçant leis institucions de l'Empèri creant, per exemple, una capitala novèla a Karakorum. Au nivèu militar, se perseguèt la politica de conquistas ambé d'atacas còntra l'èst d'Euròpa, lo rèsta de China e lo nòrd d'India. Pasmens, la mòrt d'Ogedei arrestèt aquelei progrès e l'Empèri conguèt una crisi de succession entre 1241 e 1251. Fin finala, Mongke venguèt khan en 1251. Assaièt de restaurar la poissança de l'Empèri mai deguèt egalament lo partejar ambé seis aliats durant la crisi de succession marcant lo començament de la division dau territòri mongòl après sa mòrt en 1259. En revènge, lei guèrras de conquista poguèron tornarmai acomençar : lo Califat Abbassida foguèt destruch en 1258 e Tibet reconoguèt la senhoriá mongòla. En revènge, la dinastia chinesa Song capitèt de resistir dins lo sud de China fins a 1279.
La formacion de França[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XIII, l'Euròpa Occidentala foguèt marcada per la formacion e l'emergéncia d'un reiaume poderós sota la direccion dei rèis de França. De Loís VIII a Felipe IV, una tièra de rèis capitèron de prendre l'avantatge sus lei senhors feodaus dau reiaume, d'establir la superiotat de lor poder e de centralizar l'administracion de l'estat per aumentar son eficacitat.
Lo premier ponch d'aquela politica foguèt l'eliminacion, o la limitacion, dau poder de l'aristocràcia feodala, especialament aquelei dau rèi anglés que tenián un nombre fòrça important de fèus en França e dei senhors occitans dau sud conquistat o somes pendent la Crosada dels Albigeses. Aquò permetèt au rèi de França d'integrar dins son domeni pròpri una partida importanta dau sud e de l'oèst dau país (Tolosa, Normàndia...). Après aquelei succès, lei rèis francés deguèron principalament faciar de revòutas de senhors locaus que foguèron pas capables de menaçar seriosament lo govèrn centrau.
En fòra deis afaires militars, la monarquia francesa s'ocupèt tanben d'enfòrçar son poder dins lei domenis economics, administratius e intellectuaus. D'efèct, la region de Flandra venguèt una crosiera comerciala majora en Euròpa e lei sobeirans francés capitèron de crear una tièra de fieras dins lo nòrd dau país. Permetèron de cambis fòrça importants entre lei marchands dau nòrd e dau sud d'Euròpa. Au nivèu administratiu, de reformas importantas de l'administracion foguèron realizadas a partir dau rèine de Loís IX per la modernizar e aumentar son eficacitat. Leis oficiers reiaus foguèron tanben regularament susvelhats. La justícia foguèt prefondament transformada ambé lo desvolopament dei parlaments, sota l'autoritat dau rèi, que permetèron pauc a pauc de limitar l'influéncia de la justícia dei senhors feodaus sus leis afaires pus importants. Enfin, aquelei transformacions foguèron ajudadas per un melhorament dei mejans de formacion gràcias au desvolopament progressiu d'institucions mai o mens religiosas (Universitats, monastèris...) onte la reflexion prenguèt una plaça importanta.
A partir de la fin dau sègle XIII, Felipe IV de França èra donc pron poderós per intervenir dins leis afaires europèus e afirmar son independéncia coma en 1302 còntra la papautat. En 1307, serà tanben capable d'eliminar l'Òrdre religiós dau Temple vengut dempuei lei Crosadas una dei poissanças financieras pus importantas dau continent. Aqueu rèine marquèt la fin de la feodalitat en França e lo passatge vèrs lo Regim Ancian.
La fin de l'Edat Mejana e l'emergéncia d'estats novèus[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XIV, un ensems de transformacions importantas entrraïnèt de cambiaments prefonds dins l'equilibri politic entre estats. Lei pus importants foguèron la disparicion de l'Empèri Mongòl devesits entre leis eiretiers e lei vassaus dau darrier Grand Khan, l'epidemia de pèsta deis annadas 1340 que va decimar lei populacions europèas e asiaticas puei causar una mutacion importanta de la societat europèa e l'expansion novèla deis estats musulmans sota la direccion dei Turcs Otomans.
Lei mutacions europèas dei sègles XIV e XV[modificar | modificar la font]
Entre lei sègles XIV e XV, lo continent europèu deguèt faciar de dificultats fòrça importanta que lei principalas foguèron leis epidemias de pèsta de la fin deis annadas 1340 e la persisténcia de conflictes entre estats (Guèrra de Cent Ans, revòutas de païsans...). Lei consequéncias foguèron l'entraïnament d'una crisi dei vilas que deguèron luchar còntra l'autoritat dei senhors assaiant de limitar lor autonòmia e faciar lo desvolopament de l'artesanat dins lei zonas ruralas. La Glèisa de Roma foguèt tanben tocada per una crisi grèva en causa de pèrdas umanas ligadas ais epidemias. En 1377, la mòrt dau papa Grègori X foguèt la fònt d'un conflicte politic e religiós entre lo reiaume de França e lei ciutats italianas per assostar lo sèti oficiau de la papautat. Cada camp elegiguèt son candidat e la Crestianitat Occidentala foguèt devesit entre dos camps fins a 1417. Enterin, lo contraròtle de la Glèisa sus sei fidèus demeniguèt e d'eresias novèlas apareguèron a partir de la mitat dau sègle XV.
Aquelei dificultats aguèron de consequéncias importantas sus la societat medievala ambé l'emergéncia de sentiments novèus. Leis elèits militaras, magerament l'aristocràcia, se donèt d'ideaus novèus dins lei domenis religiós, politics e moraus marcats per la creacion d'òrdres de prestigi coma l'Aus d'Aur de Borgonha. De son caire, leis espròvas faciadas per la borgesiá permetèron l'aparicion d'una identitat comuna e un començament de sentiment de classa. Enfin, la pèrda d'influéncia de la ierarquia catolica entraïnèt l'individualizacion de la practica religiosa e de la reflexion intellectuala.
D'autra part, aqueu periòde foguèt tanben caracterizat per lo progrès tecnic e scientific dau continent que lei sabents realizèron unei descubèrtas importantas (estampariá, arma de fuòc...). Aquò permetèt lo desvolopament dei premiereis industrias dins lei domenis de la metallurgia o de l'agricultura e l'expansion d'idèas novèlas. Enfin, de sobeirans, coma lo rèi de Portugal, encoratgèron lei viatges d'exploracion per descubrir de territòris e de fònts de cambis comerciaus novèus.
La Guèrra de Cent Ans[modificar | modificar la font]
La Guèrra de Cent Ans se debanèt de 1337 a 1453 entre França e Anglatèrra. Entraïnada per una tièra d'incidents regardant lei fèus dau rèi anglés dins lo reiaume de França, foguèt en realitat la contuniacion d'un ensems pus important de conflictes entre lei dos reiaumes. Son començament foguèt a l'avantatge deis Anglés que capitèron d'ocupar la partida oèst de França après la desfacha francesa de Peitieus en 1356 e la captura dau rèi francés Joan II. Puei, maugrat lo redreiçament francés durant lo rèine de Carles V, la màger part de França foguèt ocupada. En 1420, lo tractat de Troyes consacrèt l'adopcion dau rèi anglés Enric V coma eiretier dau rèi francés Carles VI, vengut fòl quauqueis annadas après lo començament de son rèine.
Pasmens, leis annadas 1420 veguèron tanben l'emergéncia d'un sentiment nacionau dins lei dos reiaumes, especialament en França, e una partida de la noblesa e de la populacion refusèt l'arribada d'un rèi estrangier a la tèsta dau país. Lo redreiçament definitiu dei fòrças francesas se debanèt en 1429 quand Joana d'Arc capitèt d'empachar la presa d'Orleans per leis Anglés e d'assegurar la legitimitat de Carles VII sacrat rèi a Rems. De mai, leis Anglés perdiguèron l'aliança ambé Borgonha e deguèron d'ara endavant faciar solets una armada francesa modernizada e reorganizada. Entre 1450 e 1453, foguèron totalament desfachs e perdèron tot lor territòri continentau levat de la vila de Calais. Aqueu conflicte, fòrça lòng, entraïnèt l'emergéncia dei nacions francesa e anglesa car permetèt de renfòrçar l'administracion centrala dei reiaumes e de melhorar fòrtament leis armadas reialas en fàcia dei tropas dei noblesas localas.
L'emergéncia dei nacions europèas[modificar | modificar la font]
En fòra dau conflicte entre França e Anglatèrra, lei sègles XIV e XV venguèron l'emergéncia d'uneis estats novèus en Euròpa. Dins lei regions de l'oèst, la peninsula iberica veguèt la formacion de Portugal durant la Reconquista, e dei reiaumes de Castilha e d'Aragon. Pauc a pauc, Castelha estendigut sa dominacion sus la region. En Itàlia, la peninsula se devesiguèt entre ciutat-estats rivaus (Milan, Venècia, Florença, Estats de la papautat...) e lo Ducat de Savoià que deguèt rapidàment faciar la pression francesa sus sei frontieras occidentalas.
Pasmens, lei nacions novèlas aparegudas ai sègles XIV e XV foguèron principalament situadas dins lei regions centralas e orientalas dau continent :
- Polonha-Lituània se desvolopèt sota l'influéncia d'una dinastia catolica, lei Jagellons, e s'estendiguèt pauc a pauc a l'entorn de Cracòvia. En 1410, la batalha de Grunwald marquèt l'afondrament de l'Òrdre dei Chivaliers Teutonics, que vendriá finalament vassau dau rèi polonés en 1466, e lo començament de l'expansion polonesa. A la fin dau sègle XV, lo reiaume èra vengut la poissança principala de l'Euròpa de l'Èst.
- Danemarc capitèt per una politica mesclant guèrras de conquista e alianças matrimonialas d'unificar lei país d'Escandinàvia en 1397.
- Moscovia que venguèt lo centre de l'unificacion d'unei principats vassalas dei Mongòls. En 1380, la batalha de Kolikovo marquèt l'afondrament de la poissança mongòla dins la region e Moscòu venguèt independanta vèrs la fin dau sègle XV.
- lo Sant Empèri Roman Germanic que seis institucions foguèron definidas en 1356. Aparegut vèrs lo sègle XI, aquel estat foguèt la poissança dominanta d'Euròpa Centrala. Pasmens, l'autonòmia totjorn creissenta de sei membres va pauc a pauc entraïnar son afebliment.
L'expansion novèla de l'Islam e la fin de l'Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
La fin de l'Edat Mejana veguèt lo començament d'un periòde d'expansion novèu per l'Islam e leis estats musulmans. Dos estats ne'n foguèron la basa. Lo premier foguèt Mali que conoguèt son apogèu durant lo rèine de Kankan Mossa pendent la premiera mitat dau sègle XIV. Dirigit per un sistèma ierarquizat organizat e poderós, sa societat foguèt caracterizat per una tolerància religiosa granda entre musulmans e animistas. Lo prestigi obtengut per Kankan Mossa pendent son romavatge a La Mèca li permetèt d'estendre son territòri sus leis estats modèrnes de Senegal, de Mali, de Gambia, de Guinèa e de Niger. Dins aquò, aquel empèri subrevisquèt pas a la mòrt de son fondator e se devesiguèt tre leis annadas 1340 en causa d'atacas enemigas sus sei frontieras e de crisis de successions a sa tèsta.
Lo segond estat musulman en expansion fòrta durant aquela epòca foguèt lo Sultanat Otoman que vendriá lo Califa Otoman après sa victòria sus lei Mamelocs en 1517. Après sa disparicion en fàcia deis armadas mongòlas de Tamerlan en 1402, lo sultanat foguèt restaurat tre 1513. Dins leis annadas 1420, aviá ja reconquist Anatòlia qu'èra lo centre de sa poissança. Puei, contunièt son expansion en direccion d'Euròpa. Obtenguèt unei succès dins lei Balcans (Varna, 1444) e s'installèt durablament en Euròpa. I vendriá la poissança majora durant lei sègles seguents. En 1453, ataquèt lei rèstas de l'Empèri Bizantin que sa capitala foguèt presa. Aquò foguèt un eveniment fòrça important per l'epòca marcant la fin oficiala de l'Empèri Roman e, subretot, causant la partença d'un nombre important de sabents orientaus vèrs Euròpa Occidentala. Constantinòple venguèt alora la capitala dau Sultanat Otoman fins a sa disparicion.
L'esclatament de l'Empèri Mongòl e la formacion d'estats asiatics novèus[modificar | modificar la font]
Après sa formacion rapidà, l'Empèri Mongòl conoguèt de successions malaisadas après la mòrt de Genghis Khan e de son premier successor. Quatre estats principaus li succediguèron après la mòrt de Mongke : la China de la dinastia Yuan, l'Ilkhanat, lo Khanat de Djaghataï e lo Khanat de l'Òrda d'Aur. Aqueleis estats conoguèron rapidàment de dificultats intèrnas importantas e foguèron fòrça afeblits tre la mitat dau sègle XIV. La region de Djaghataï conoguèt una restauracion brèva de la poissança mongòla au començament dau sègle XV sota lo rèine de Tamerlan mai sa mòrt entraïnèt la disparicion de son empèri.
La division e lo declin rapide de l'Empèri Mongòl permetèron la formacion o la restauracion d'estats novèus sus lo continent asiatic. D'en premier, foguèt lo cas de China que prenguèt tornarmai son independéncia sota la dinastia Ming a partir de 1368. De trabalhs fòrça importants foguèron realizats e la capitala Nankin foguèt modernizada. Coma en Euròpa, d'expedicions d'exploracions foguèron mandadas per la flòta chinesa. Aquela expansion navala permetèt d'establir la senhoriá chinesa sus la peninsula coreana. Pasmens, au sègle XV, lo govèrn decidiguèt de cambiar de politica e d'adoptar una doctrina isolacionista, principalament per luchar còntra lei piratas japonés. De mai, l'influéncia deis eunucs sus lei decisions de la Cort va entraïnar l'afebliment progressiu de la dinastia.
Au Japon, se debanèt unei guèrras civilas e leis emperaires se succediguèron rapidament. En 1336, lo shogunat foguèt conquist per la familha Ashikaga mai lei trebols contunièron. Entre 1467 e 1477, una guèrra civila fòrça importanta entraïnèt la casuda dau govèrn centrau. Lo poder foguèt devesit entre divèrsei clans.
Dins lo sud-èst asiatic, lo sègle XV veguèt l'emergéncia d'un reiaume thaï poderós a partir d'un ensemble de principats fondadas après lei trebols causats per l'invasion mongòla. Aprofichèt l'afebliment relatiu de Viet Nam entre 1400 e 1430 en causa d'una crisi de succession que permetèt ai Chinés d'ocupar una partida dau país entre 1418 e 1428. Pasmens, una revòuta dirigida per Le Loi li donèt tornarmai son independéncia.
L'America precolombiana[modificar | modificar la font]
Tres estats principaus dominèron l'America precolombiana durant la fin de l'Edat Mejana. Foguèron l'estat astèc situat dins lo centre de Mexic, l'Empèri Inca situat de lòng de la Cordilhiera deis Andes e l'ensems de ciutat-estats maias de la peninsula de Yucatan.
L'Empèri Astèca èra basada sus una aliança entre tres ciutats dau centre de Mexic (Tenochtitlan, Texcoco e Tlacopan). Foguèt fondat après la casuda de la civiizacion toltèca vèrs la fin dau sègle XII. En 1430, aquela aliança establiguèt sa dominacion sus la region e acomencèt una politica d'expansion progressiva. Adoptant una religion similara ai civilicions precedentas de la region, leis Astècs desvolopèron una civilizacion brilhanta caracterizada per una religion basada sus de sacrificis umans e per un sistèma fòrça important de cambis comerciaus ambé lo rèsta de la region.
De lor caire, leis Incas se desvolopèron a partir de la vallada de Cuzco. Au començament dau sègle XV, acomencèron d'unificar la màger dei regions de la Cordilhiera deis Andes gràcias a una administracion ben organizada, un ret de rotas ben desvolopats e l'utilizacion de quechua coma lenga comuna. Aquò permetèt l'expansion militara de l'Empèri sota lei rèines de Pachacútec (1438-1471) e de son fiu Túpac Yupanqui (1471-1493).
Enfin, dins lo Yucatan, lei ciutat-estats maias veguèron l'aparicion d'influéncias novèlas coma aquela dei populacions « toltècas » vengudas de Mexic après lo sègle XIII. A partir dau sègle XV, se devesiguèron entre alianças rivalas que formèron de blòts ben protegits per de rets de fortificacions e mai o mens ostils entre elei.


c: text/html

text:
Tot au long de la baranda deu Baloard deus Pirenèus, dens la partida compresa enter la plaça Reiau e lo Parc Beaumont, que son installadas 52 placas de metau qui servishen de marca de cap a sites de montanhas.
Lo paratron apitat sus la cheminèia de l'Usina deus Trams, lòc qui auberga au dia de uèi las archius comunautàrias e lo servici patrimòni de la Mediatèca André Labarrère, que servish de punt d'amira despuish totas las placas.
Tà localizar un som dab precision, cada placa qu'ei passada per un pic talhat directament sus la man tenguedera de la baranda.
Lo numèro deu panèu, lo nom deu site amirat, l'altitud deu som o deu villatge e la distància en quilomètres qui dessepara lo lòc de Pau que son gravats sus caduas de las placas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Article d’Elena Gassie publicat dens País Gascons n°237.
Christian Pees, president de Pau-Euralis en aqueste mes de març qu’anonciava trenta mila ectaras de culturas d’OGMs en Aquitània e cinc mila en Bearn ! Un collectiu que s’es creat en Bearn1 e ua manifestacion de mila personas de tota la region que’u responó davant la sedença de la « cooperativa », l’endoman d’ua conferéncia en la quau Patrick de Kochko, paisan en Òlt e Garona, contaminat en 1997 per semenças illegaus de sòja, e’u (...)
seguda
Article publicat dens País gascons n°236. Tirat de Christian BERDOT, Usine de bioéthanol à Pardiès, publicat en ORTZADAR en genèr de 2007.
Qu’avièn en junh passat un projècte d’usia d’agroetanòu a Pardiès qui deu emplegar cinc cents mila tonas de milhòc a l’annada. Los portaires que’n son l’AGPM (Associacion generau deus productors de milhòc), Maïsadour, Euralis, Lurberri, Lacadée e la multinacionala Abengoa au 51 %.
Lo discors oficiau es que la produccion de biocarburant dab milhòc qu’es a (...)
seguda


text:
Mont Everest
Lo Mont Everest, apelat tanben Sagarmatha (nepalés: सगरमाथा) que significa 'cap del cèl' o Chomolungma, Qomolangma o Zhumulangma (en tibetan: ཇོ་མོ་གླང་མ), en chinés: 珠穆朗玛峰 Zhūmùlǎngmǎ Fēng) es la pus nauta montanha de la Tèrra, que son som foguèt mesurat a 8848 m en dessús del nivèl de la mar. La montanha, que forma una part de la cadena d'Imalaia en Asia, es situada a la termièra entre la zona Sagarmatha en Nepal, e Tibet en China.
Lo nom d'Everest li foguèt balhat per Sir Anadrew Waugh, lo pergaire general britanic d'Índia, en onor del seu predecessor Sir George Everest.
La pus nauta montanha del mond atrai d'escalaires de totes nivèls, dels montanhòls mai experimentats als començaires obligats de pagar car un guida professional per poder capitar la pujada. La montanha, que pausa pas de dificultats tecnicas substancialas per la via normala, (d'autres uèit mila coma lo K2 o Nanga Parbat son fòrça mai malaisits), presenta totjorn de perilhs coma lo mal d'altitud, lo marrit temps e lo vent, mai que mai en dessus de 8000 m dins çò qu'es apelat la zona de mòrt.
Lo mont Everest a doas vias de pujada principalas, l'aresta del sud-èst per Nepal e l'aresta de nòrd-èst per Tibet, aital coma fòrça autres itineraris. Dels dos camins principals, l'aresta del sud-èst es tecnicament pus aisida e es doncas l'itinerari mai frequentat. Foguèt lo causit per Edmund Hillary e Tensing Norgay en 1953 e lo primièr d'èsser estat reconegut entre los quinze itineraris[2] identificats en 1996. Pasmens, la decision de prendre aquesta primièra via es deguda a de rasons politicas e non pas a de causidas tecnicas pr'amor que la frontièra chinesa èra tancada als estrangièrs dempuèi 1949. Lo 20 d'agost de 1980, Reinhold Messner (Itàlia) foguèt lo primièr d'aténher lo som solet e sens oxigèn ni autre esplech suplementari. Seguiguèt l'itinerari pus dificil del nòrd-oèst pel còl Nòrd de la facia nòrd e lo Grand Corredor. Realizèt tota la pujada sol pendent tres jorns a partir de son camp de basa a 6500 m d’altitud.
Nòtas e referénciasModificar
- ↑ 1,0 et 1,1 (en) General Info, 8000ers.com
- ↑ (en) Ascent Routes on Everest - Los quinze itineraris


text:
Disponible tornar en podcast
En ondas de Domenja Lekuona que recèu aquestas duas setmanas a Colette Milhé, antropològa.
Lo son libe Comment je suis devenue anthropologue et occitane que pareish a las edicions Le bord de l’eau en deceme de 2010. La prefacia qu’ei signada peu trebucat Eric Chauvier. Qu’ei lo director de la colleccion Des mondes ordinaires (de qui ei lo numèro 2) dab Bernard Traimond. Des mondes ordinaires qu’ei tanben lo nom deu hestenau d’antropologia de la còsta lanusqueta. Bernard Traimond, professor emerit a l’universitat Victor Segalen de Bordèu 2, qu’ei lo quite director de tèsi de C. Milhé.
La presenta publicacion per essajar d’inventar ua auta escritura, un entertèxte, un téisher (teishut e tèxte son lo quite medish mot) qui questiona la cercaira e la permet distanciacion e dialòga dab lo tèxte scientific.
C. Milhé qu’ei cercaira-tribalhadora, libra de la soa recèrca, de la soa pensada, deu son caminament. Qu’ei ua persona singulara qui practica ua antropologia activa, ce tà díser participativa dens lo sens on non cranh pas de s’implicar e de préner part aus quites procèssus qui analisa.
Ei la qui ei cargada de presentar un miralh, ua empachaira de virar en rond, un can dens ua glèisa, tot a l’encòp ? Lo son prètzhèit : que lo son tribalh e serveishi a quauquarren ! Ua tintèina (de joenèr ?) que la ren a còps esmaventa.
Lo son subjècte d’enquèsta qu’eslurra de « Quin vaden occitan ? » a un pretendut « Flaquèr de l’occitanisme politic en Bearn » ? Rai, que s’i hè au finau ! E aqueste hèit que vien enqüèra drin mei destorbar, questionar la cercaira sus la soa empatia dab la militança occitanista e solide la plaça soa au pregon : occitana o occitanista ?
Tota question qui renvia a l’accion que mian tot dia los militants occitanistas.
Qu’atenem dab impaciéncia la tèsi per paréisher en çò d’un director de colleccion tolosan. Ua tèsi qui la demora a escríver tornar per estar legedera.
Ua mira d’exercici d’escríver que platz au delà a C. Milhé. Que la practica dejà de faiçon hòrt escricada dens « Comment je suis devenue anthropologue et occitane ». 275 paginas, 22 euros.
Las musicas d’En Ondas
* Lhassa de Mela El Pajaro
* Tenarèze Aral Davant Bordèu
* Tinariwen Amassakoul Amidinin
* Renat Jurié, Laffitte Cants sacrats e profanes Lèva te viste Bertomiu
* Ismaêl Lô Jammu Africa
* Geoffrey Oryema Exile
© Fòto AquitaineOnLine


text:
Un concèrt d’ací, un concèrt de delà, en aguesta sason d’ostiu, mès propícia ath gaudi dera bona musica per miei d’ua programacion culturau amendrida es darrèri ans. Es cites ineludibles damb eveniments coma eth Festivau de Musica Antiga des Pirenèus permeten retrobar-te damb er esperit qu’anime era interpretacion excellenta d’ues pèces dejà etèrnes, a on era musica de Bach tostemp s’i hè presenta, non cau díder que, de forma especiau, en projècte des cantates dera Acadèmia 1750 en Festivau de Torroella de Montgrí o en certamen monografic qu’acuelh eth caplòc catalan, eth Bachcelona, en tot incorporar eth Bach zum mitsingen, integrau des cantates en format participatiu, enguan ena Basilica de Santa Maria deth Pin, damb era oportunitat d’escotar-les, ath delà, en contèxte liturgic d’ua missa, tath qué sigueren composades. Era Ofrena Musicau BWV 1079, interpretada en Petit Palau, damb delicadesa e refinament, per Ton Koopman, ua des majors autoritats mondiaus bachianes, e es solistes dera Amsterdam Baroque Orchestra, dauric era trobada dejà obligada entàs aimants dera musica deth compositor alemand, que dèc lum ad aguesta òbra tanplan reflexiva e sublima, a compdar dera qu’auie d’èster ua simpla transcripcion d’ua fuga improvisada dauant deth rei Frederic II de Prússia, damb arrengaments individuaus basats en madeish tèma, dera forma mès variada. Ei un bon exemple dera capacitat erudita deth vielh Bach, punt de fuga qu’amasse es possibilitats de çò de mès antic e de mès nau, en aguesta armonia susprenenta, coma contrapunt acumulat, referéncia der equilibri, deth quau sonque eth ei capable, entre era intelligéncia e era emocion, entre era originalitat deth gèni, era tecnica rigorosa e eth frut d’ua beresa irrepetibla.
(DIARI SEGRE, 8 d’agost de 2015)


text:
Lesinhan de las Corbièras
Lesinhan de las Corbièras (oficialament en francés Lézignan-Corbières) es una comuna occitana de Lengadòc situada dins lo departament d'Aude e la region d'Occitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Se situa entre Carcassona a l'oèst e Narbona a l'èst. Al nòrd se trapa lo parçan de Menerbés e al sud lo de Corbièras.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lesinhan ven del latin Licianus qu'èra lo nom d'una vila romana situada a l'emplaçament actual de las escòlas.
Demografia[modificar | modificar la font]
A l'ora d'ara, la vila a mai de 9 000 abitants.
Espòrt[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Josèp Anglada (1868-1930), filològ e lingüista occitan.
- Leon Castèl (1871-1955) politician occitan, deputat d'Aude de 1919 a 1942.
- Aquilles Rossèl (1891-1952) poèta occitan.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
http://archive.org/stream/revuedeslangues25montgoog#page/n147/mode/2up Estudi del dialècte de Lesinhan
- (fr) La comuna de Lesinhan de las Corbièras - Sit oficial
- (fr) Lesinhan de las Corbièras sul sit de l'Institut Geografic Nacional
- (fr) [http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/c_affiche.affiche?nivgeo= 11203


text:
689
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 689 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Wessex[modificar | modificar la font]
Un an après son abdicacion, Caedwalla (685-688) foguèt lo premier sobeiran de Wessex que faguèt una visita a Roma. I foguèt batejat per lo papa Sèrgi Ièr (687-701).


text:
La lenga anciana coneissiá dins son ample l’accent tonic sus l’antepenultima : làgrema. Uèi aquelas fòrmas (proparoxitòns) se son mantengudas dins de territòris non annexats a l’Estat francés, la Catalonha del sud, o annexats despuèi pauc de temps, la Catalonha del nòrd e lo país niçard. Lo Bearn, independent dins lo reialme de Navarra e annexat al s. XVII, la Val d’Aran, restacada a l’Espanha, e las Vals alpinas, restacadas a l’Itàlia, l’ignòran çaquelà coma lo demai de l’Occitania. Se pòt pensar que l’annexion a l’Espanha e a l’Itàlia afavorizèt aquela permanença en Catalonha nòrd e en país niçard alavetz que dels Alps als Pirenèus s’operava la granda mutacion fonologica. A l’ora d’ara, la Catalonha desenvolòpa a despart la siá lenga comuna e l’accentuacion sus l’antepenultima es fòrça minoritària en çò nòstre.
Se demandam a un Catalan cossí escriure lo nom d’aquela vilòta de Lengadòc que se disiá Castrias en occitan ancian e que se ditz « Castries » en francés, respondrà « Càstrias », amb l’accent sus l’antepenultima, e serà seguit pel CLO, quitament s’aquela accentuacion es venguda impossibla en occitan de uèi. Paradòxa estranha, non i tornarem. Mas se demandatz als Occitans s’an una autra solucion, vos respondràn que n’an doás. La primièra, noblesa obliga, es la de l’anciana familha senhoriala : se non volètz passar per un pacan, vos cal saber que son nom francizat s’escriu « de Castries », mas se pronóncia « de Castres ». Aquò vòl dire qu’en occitan, dont avèm aquí los rebats, per poder conservar l’accent tonic a sa plaça primitiva, calguèt amudir la vocala « i » : de Càstrias, sèm passats a Castras. La segonda solucion es la dels vilatgeses, pels quals lo nom occitan de la comuna es Càstias. Per conservar l’accentuacion, an amudit la consonanta « r » : Càstrias es passat a Càstias.
Un autre exemple, lo del femenin « pròpria ». Trobam dins Raynouard (IV, p. 567) aquesta citacion del s. XIV : « Nostre propri sen ni nostra propra volontat ». Es aplicada aquí la primièra solucion encontrada dins lo cas precedent, l’amudiment de la vocala « i ». Mas la segonda es tanben presenta dins los diccionaris de la lenga medievala, la d’amudir la consonanta « r », tant al masculin coma al femenin : « pròpi », « pròpia ». E es aquesta que prevalguèt, coma se compren, en occitan gascon (aranés inclús) e tanben… en catalan. Es representada tanben sus la totalitat del territòri. Alavetz, perqué prepausar « pròpri » e l’imprononciable « pròpria » dins los diccionaris contemporanèus ? Plan segur perqué en occitan provençal se pòt escriure « pròpri » e « pròpria », mas en tot non prononciar la « a » del femenin : aquí l’assimilacion se faguèt al profièit de la « i » mas l’ortografia conservèt la « a ». E per de purs occitanografes…
La solucion « Castras/pròpra » luènh d’èsser abandonada, trobarà son utilitat endacòm mai. D’efièit, dins un autre document del s. XIV citat per Raynouard (II, p. 219) trobam : « Translatet en lati la maior partida de la Bibla dels Grexcs ». Aquí lo mot primitiu èra « bíblia » e l’assimilacion necessària se faguèt per l’amudiment de la « i » : bibla (1). A la seguida de totes los diccionaris anteriors, Mistral presenta tanben aquela fòrma (« biblo », « biplo »), mas totes los diccionaris contemporanèu an « bíblia » que se deu prononciar sense destacar tanpauc las darrièras vocalas. N’es parièr pels noms de païses, « Calàbria » pel CLO mas « Calabra » per Mistral…
Una tresena solucion èra de cambiar (se n’èra besonh !) la plaça de l’accent tonic : aital « pàtria », « Ómbria », « indústria »… preconizats pel CLO, mas « patria », « Ombria », « industria »… per Mistral e sos davancièrs. Doás illustracions : « Car es tu la patria e tu la libertat » (Mistral, « Calendau ») ; « Digas a la bèla Maria, / que non dòrmi ni nuèit ni jorn, / e que tu fas per industria, / çò qu’ieu practiqui per amor » (Gautièr, « Lo relòtge », s. XVII)…
L’occitan non es una lenga de laboratòri mas una lenga qu’a sas règlas e sas tradicions.
Doncas : pròpi / pròpia, bibla, Calabra, patria, industria, Ombria… E tanben Alexandria, Transnistria… E plan segur Pàrtia, Pèrsia, mar Càspia, Turíngia, Índias, Valéncia…
J.P.
(1). Se poiriá pensar tanben que « bibla » es un mot de formacion populara e « bíblia » un mot posterior de formacion sabenta.


text:
Fontgrava
Fontgrava (oficialament en francés Fongrave) es una comuna occitana d'Agenés, situada dins lo departament d'Òlt e Garona e la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las atestacions ancianas son coërentas ambe'l nom actual : Fongrava (prior de ~), en occitan, en 1326, Fontisgravis (ecclesia Beate Marie ~), en latin, en 1499, Fontisgravis (ecclesia Beata Maria ~), en latin, en 1505 e 1549, Fontis Gravi, en latin, en 1520 [1].
I a dos tipes d'interpretacion : la prumièra es l'associacion de dos noms, font e grava; es la posicion de Dauzat (qu'a pas páur d'apariar lo latin fons a un mot occitan) e Rostaing [2], represa ambe mai de rigor dins l'expression per Ernèst Negre, citat per B. Boyrie-Fénié. La segonda es la de B. Boyrie-Fénié, que, en sabent que i a una font importanta entre lo borg e l'Òut, opta per una formacion d'epòca latina, que l'adjectiu gravis i a lo sens [en mai de « pesuc »] de « fòrt, poderós, energic » [3]. Per zo comprene, cal saber que lo mot occitan grava es d'origina gallesa e sustot qu'a l'epòca occitana, lo mot vengut de l'adjectiu latin gravis es grèu, femenin grèva.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Montclar; es ara del canton de Le Livradais (en francés), donc benlèu Lo Liuradés en occitan.
Demografia[modificar | modificar la font]
- en 1793, la municipalitat es « Fongrave et Saint Etienne » (en francés), donc Fontgrava e Sent Estèfe de Falguièras; la populacion totala, de 1463 abitants, empachariá lo grafic de foncionar
- 2013 : 630 abitants (67 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012


text:
André Le Nôtre
André Le Nôtre (París, 12 de març de 1613-15 de seteme de 1700) que ho un jardinèr francés autor de mantuns jardins a la francesa (estant Versalhas l'exemple mei famós). Que tribalhè peu rei de França e de Navarra Loís XIV.
Hilh de Jean Le Nôtre, eth medish jardinèr deu Rei au jardin de las Teulerias, qu'aprengó atau lo son mestièr en mei de pravar dens un mitan qui'u permetó de har los estudis los miélhers : intrura auprès de Simon Vouet (pintre deu Rei), l'arquitectura auprès de François Mansart.
La soa purmèra òbra de gran endom que ho lo jardin deu castèth de Vaux-le-Vicomte per Nicolas Fouquet. Après la caduda d'aqueth darrèr Loís XIV que'u demandè d'adobar lo jardin de Versalhas.


text:
Authie (Calvados)
Authie es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Authie A situat a sièis quilomètres al nòrd oèst de Can, los abitants se nomenan los Altavillais, an escuelhut eles-meteisses aquel nom, per referendum.
Authie est située à six kilomètres au nord ouest de Caen, les habitants se nomment les Altavillais, ils ont choisi eux-mêmes ce nom, par référendum.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1832, Authie (466 abitants l'an 1831) absorbeix Sant-Louet-près de-Authie (9 abitants)[3], A l'oèst de lo sieu territòri.
La municipalitat i aguèt liberat la e #èsser en granda part destruida en bombardements.
En 1832, Authie (466 habitants en 1831) absorbe Saint-Louet-près-Authie (9 habitants)[4], à l'ouest de son territoire.
La commune fut libérée le Mes invalid (juin) et fut en grande partie détruite dans des bombardements.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.geoportail.fr/visu2d.Don?ter=metropole modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant
- ↑ « Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée »
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS), {{{annada}}} (consultat en 2 de febrièr 2009) e ficha mancomunada.
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Authie », Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS), {{{annada}}} (consultat en 2 février 2009) et fiche associée.


text:
Metòde de Montcarles
Se sòna metòde de Montcarles tot algorisme probabilista qu'a per tòca de calcular de valors numericas. S'emplega per aproximar d'expressions matematicas que son avaloracion exacta es costosa o impossibla. Lo metòde lo sonèron ansin en referéncia au Casinò de Montcarles (a Mónegue) qu'es « la capitala dau jòc d'azard », en essent la rotleta un generador simple de nombres aleatòris. Lo nom e lo desvolopament sistematic dei metòdes de Montcarles datan aperaquí de 1944 e se melhorèron enormament amb lo desvolopament de l'ordinator.
L'usança dei metòdes de Montcarles, coma aisina de recèrca, proven dau trabalh realizat dins lo desvolopament de la bomba atomica durant la Segonda Guèrra Mondiala a Los Alamos. Aqueu trabalh tocava la simulacion de problèmas probabilistas d'idrodinamica concernissent la difusion de neutrons dins lo materiau de fusion, una difusion que possedís un comportament eminentament aleatòri. Uei lo jorn es una part fondamentala deis algorismes de traçament de rais per la generacion d'imatges sintetics.
Dins la primiera estapa d'aquelei recèrcas, John von Neumann e Stanisław Ulam refinèron aquela rotleta russa e lei metòdes « de division » dei prètzfachs. Pasmens, lo desvolopament sistematic d'aqueleis idèas deguèt esperar lo trabalh d'Harris e Herman Kahn en 1948. Vèrs lo meteis an, Enrico Fermi, Metropolis e Ulam obtenguèron d'estimacions sus lei valors caracteristicas de l'eqüacion de Schrödinger per la captura de neutrons au nivèu nuclear en utilizant aqueu metòde.
Lo metòde de Montcarles porgís de solucions aproximadas per una granda varietat de problèmas matematics, en fasent possibla la realizacion d'experiments amb la cèrca d'escapolons de nombres pseudoaleatòris dins un ordinator. Lo metòde es aplicable a tota mena de problèma, siá estocastic, siá determinista. A la diferéncia dei metòdes numerics que se basan sus d'avaloracions en N ponchs dins un espaci M-dimensionau per produire una solucion aproximada, lo metòde de Montcarles a una error absoluda de l'estimacion que descreis coma en vertut dau teorèma dau limit centrau.


text:
ISTOURI
Incouneigu à-z-Ais avans 1348, lou flèu espaventable de la pèsto vai de-longo, coume d’en pertout, secuta la poupulacioun sestiano tout de long di siècle que seguiran. Uno di « countagioun » la mai terriblo fuguè aquelo de 1629. Li Conse de la Vilo prenguèron pamens d’ùni precaucioun di mai fermo e faguèron meme embarra lis estajan dins sis oustau ! S’aubouravo alor d’estatuo de la Vierge dins de nicho à cade cantoun de carriero pèr fin que li fidèu pousquèsson prega en demourant au siéu. Lis nicho eisiston encaro, e coungreion sèmpre la curiouseta di touriste que passon pèr z-Ais.
Mau-grat li dispousicioun presso, lou mau empirè ; lou Parlamen de Prouvènço e li magistrat espaventa s’enfugiguèron de la vilo. Bèn lèu restèron que lou Prevost dóu Chapitre Mimata, lou Conse Borilli e l’Assessour Martelly.
Lou 20 de janvié 1630, l’Assessour Martelly, à la tèsto di noutablo e dóu pople, assisto à la grand messo e fai lou vot de faire celebra chasco annado, un óufice d’acioun de gràci dedica à la Vierge de la Sèds, patrouno de la vilo de z-Ais. Aquel evenimen devié leissa soun empento e, fin qu’à la Revoulucioun, cade proumié de setèmbre, li campano de la vilo trignounavon pèr ramenta lou vot Martelly.
Es de tèms d’un d’aquéli óufice que fuguèron destribuï li celèbri Calissoun d’Ais, meno de pan benesi.
LA LEGÈNDO GROUMANDO
Segound Marcèu Provence, dins soun bèl oubrage « Le Cours Mirabeau » (1953), aquelo legèndo es countado dins un manuscrit retrouba à la Pinacoutèco de Munich, pèr lou Fraire Capucin Bonnaventure de Sièis-Four entitula « Festes d’Eglises et Coutumes de Missions en Provence ». Li Calissoun, benesi pèr l’Archevèsque, èron destribuï i fidèu en cantant : « Venite Ad Calicem », ço que li Sestian couquinot, revirèron tant lèu en : « Venès tóutei ei calissoun ! ». Segound lou Fraire Bonnaventure de Sièis-Four : « Estènt qu’aquéli meno de bescue tèndre à la pasto d’amelo soun pesca dins un large vas que sèmblo un calice, soun nouma calissoun ».
Long di siècle s’es perpetuïdo aquelo tradicioun dóu vot Martelly à-z-Ais de Prouvènço à la debuto de setèmbre. Vous tambèn, venès intra dins la legèndo groumando sestiano e vous assoucia au mantenemen emai à la sauvo-gàrdi de la tradicioun.
(Avec l’amicale complicité pour la traduction du Capoulié du Félibrige Jacques Mouttet)


text:
Metafisica
La metafisica es la branca de la filosofia qu'estúdia los principis de la realitat dins un nivèl d'abstraccion que transcendís aquel de tota autra disciplina. Estúdia los fondaments (causas e "primièrs principis"), las estructuras mai generalas, lo sens e la finalitat de tota realitat e tot èsser. A de grandas similituds amb l'autra branca de la filosofia nomenada ontologia. Per extension e d'un biais generic, se ditz que quicòm es metafisic quand subrepassa lo domeni de l'experiéncia sensibla, de la sciéncia positiva, de la realitat fenomenologica.
Los problèmas tradicionals de la metafisica uèi se son partejats en d'autras brancas del saber, coma la sciéncia, la filosofia del lengatge, etc. Mas i a de questions que demòran dins lo seu camp. Uèi de còps qu'i a s'utiliza lo mot en un sens pejoratiu per far referéncia a de causas pauc realas, tròp inconsequentas, discorses vuèits e complicats.
Somari
Origina e sens del tèrme[modificar | modificar la font]
Lo nom ven d'Andronic de Ròdes que, en classificant las òbras d'Aristòtel, placèt aquelas d'ontologia aprèp aquela de fisica (en grèc uetà tà φvσιkά). Se divisissiá tradicionalament en ontologia, teologia e sciéncia universala, que s'ocupava del sens de las causas, de l'esséncia de çò qu'entorneja l'èsser uman, de la realitat non perceptibla, de las leis primièras e las originas del monde, de l'esperit...
Istòria de la metafisica[modificar | modificar la font]
L'antiquitat[modificar | modificar la font]
Las primièras recèrcas filosoficas grègas son metafisicas perque s'interrògan sul principi de tot (l'arché presocratic). lo dualisme, que dividís la realitat en monde sensible e monde intelligible, foguèt fondamental per la metafisica (que seriá l'estudi d'aquel segond monde, formulat per Platon e que subrevisquèt jos d'autres noms). Los sceptics foguèron los primièrs a criticar lo tèrme e çò que designava. La batalha amb los estoïcs sus aquela question dividirà los filosofs posteriors en dos corrents que sonque foguèron unificats amb Kant.
L'edat mejana e modèrna[modificar | modificar la font]
A l'[[Edat Mejana|epòca medieval]a] la metafisica gaireben se confond amb la teologia e lo debat central se desplaça del principi primièr (que pels cresents es evident qu'es Dieu) a la batalha entre fe e rason.
Lo criticisme torna amb l'edat modèrna, precisament per oposicion a las afirmacions de la teologia. Los cambis dins la representacion del monde (eliocentrisme) tornan botar la question coma lo ròtle de Dieu e de l'arma, alara que l'èsser uman es pas mai vist coma lo centre e la fin de tota la creacion. Spinoza foguèt un dels autors que tornèt formular la metafisica, la tornant far viure del sègle XVII.
Christian Wolff la dividiguèt en doas partidas, l'ontologia e l'especifica, subdividida al seu torn en cosmologia, psicologia e teologia. Aquela division de la coneissença e lo seu metòde influiguèron Kant, que dividiguèt la realitat en fenomèn e noümèn, decretant que tot çò qu'aparteniá al noümen èra objècte d'estudi de la metafisica.
Periòde contemporanèu[modificar | modificar la font]
Al sègle XIX creis l'ateïsme que lo criticisme influiguèt la disciplina, amb d'autors coma Nietzsche. Per contra, d'autres filosòfs coma Hegel o Schopenhauer ensagèron de defendre la validitat del seu camp d'estudi, metent l'accent sus de matèrias coma l'istòria, l'etica e l'eternal problèma de la libertat per susmontar un ancoratge excessiu dins l'idèa de Dieu e de la creacion. Lo trabalh d'exegèsi del protestantisme sus la Bíblia, es de caractèr metaforic, reconcilia la religion amb la sciéncia, separant los seus camps d'accion d'un biais definitiu.
L'existencialisme a una fòrta compausanta metafisica, per qui sinterròga sul sentit de la vida, una mena de reflexion plan comprensibla aprèp las doas Guèrras Mondialas del sègle XX. (Louis Lavelle e Heidegger). Lo positivisme s'erigís coma lo principal corrent critic de l'epòca.
Dins los darrièrs ans del sègle XX, un cambi lingüistic de la filosofia desplacèt una granda partida dels tèmas metafisics cap a la semantica.
Autors que se consacrèron a la metafisica[modificar | modificar la font]
- Parmenides
- Aristòtel
- Kant
- Hegel
- Tomàs d'Aquin
- Heidegger
- Platon
- Agustin d'Ipòna
- Neoplatonicians
- Leibniz
- Spinoza


text:
La semano passado, avian vist li pouplado celto-liguro que pouplavian lou territòri de Vau-Cluso à l’epoco de la Narbounèso, anèn uèi estudia si vesin. Quand li roumans prenon lou countourrole militar e pouliti d’un territòri, prenon en counsideracioun li souto-divisioun territourialo eisistènto. Es en partido pèr aco qu’aquelis ancians noums e divisiouns an pouscu perdura … Contunhar la lectura
Author Archives: estefanjardin
Li pouplado celto-liguro de Vau-Cluso à l’espoco de la Narbounèso.
Dins l’Antiquita, lou territòri de l’actualo Vau-Cluso es coumpausa de 5 pouplado e/o counfederacioun : Li Voucóunci, li Cavaro, li Tricastin, li Menini e lis Albici. Quand li roumans prenon lou countourrole militar e pouliti d’un territòri, prenon en counsideracioun li sus-divisioun territourialo eisistènto. Es en partido pèr aco qu’aqueli ancians noums e divisiouns an pouscudo … Contunhar la lectura
Sus Bàrri e lou Tricastin
Situado au cor dóu Tricastin, à cavau èntre Droumo e Vau-Cluso, la colo de Bàrri s’espandis sus li coumuno de Boulèno, Sant-Pau de Tricastin e Sant-Restitut. Aquesto colo que tiro soun noum de soun caratère de bàrri naturau au mitan d’un espàçi n’es pamens un espàci de coumunicacioun e d’escàmbi tout de long de l’Istòri. … Contunhar la lectura


text:
Sòrre Margalida Rivard passèt lei darrièrs 25 annadas de sa vida a trabalhar coma volontari en lo sistèma penitenciari dau Quebèc. En aquel contèxt, èra capabla de dintrar en quauqu’uns dei endrèch secrèts d’aquela region canadianas francafònas. « Çò que vesèm au dedins? De la misèria, la sofrença, lei personas que son a la pagina de … Contunhar la lectura
Category Archives: Non classé
Quau vend (e quau crompa) d’armas dins lo mond ?
Lo comèrci internacionau d’armament bat de recòrds dempuèi la Guèrra Freda. Leis importacions au Prèp Orient se duplican, leis Estats Units e Euròpa se mantenon coma principaus provedidors, dau temps que la China ganha dau terren. Quau vend leis armas? Leis Estats Units, Russia, la China, França e Alemanha, principaus exportadors. 75% deis armas que … Contunhar la lectura
Baissa de la frequentation toristica dins lo Comtat Venaicin
Lei professionaus dau torisme son passats de moments mauaisits en lo Comtat Venaicin, l’annada passat, amb una granda baissa de frequentation. Lei clients estrangièrs (sustot nòrd-americanes) s’emmurriava la destinacion. E per leis otelièrs, lor a caugut afrontar la competéncia de la plataformas Air Bn’b. Amb una baissa de clients estimada entre 10 e 30% d’après … Contunhar la lectura


text:
L’Institut d’Estudis Occitans deis Aups Maritimas a decidit de racampar fòrça per lo Congrès dau Forum d’Òc, que se debana a Marselha disabte 12 de març. « Porgerem un sostèn e un encoratjament dei grands a la còla que s'es estransinada a organizar una manifestacion coma lo Congrès, »
escriu Joan-Pèire Spies, le president de l’IEO 06. Una còla d’organisators qu’« a mandat de letras, rescontrat de monde, trobat un finançament... »
E, se lo baile nissart evoca la necessitat de far veire ais elegits que Provença fai avans am’unitat, sotalinha pereu qu’aqueu congrès serà un moment unic per escambiar, entre Avinhon e Menton ! « De gènts faràn part de la sieu experiéncia, de la sieu estratetgia dins l'accion, dei sieus succès ò dei sieus dificultats »
que ditz. E « aquò dona totjorn d'idèias ò fa nàisser de reflexions. Sensa parlar de l'encoratjament que ressentèm de si pas sentir solet dins lo nòstre cantonet, constatar que n'i a d'autrei que fan tot per si metre au servici de la nòstra lenga e de la nòstra cultura milenàrias e de toi aquelei que li si interessan. »
Pasmens, coma lo CD13, que convida aqueu Congrès, vòu ne’n assegurar la seguretat, es aqueu diluns 7 de març que faudrà se faire conéisser, amé nom e numerò de veitura.
L’IEO rampèla adonc lo monde par se faire marcar, e ajusta que lo viatge serà pagat per l’associacion. Per aquò es d’escriure leu a segretariat.ieo06@yahoo.fr
Aquela seccion de l’IEO es la mai nombrosa de l’Institut en Provença, e desvolopa una bèla activitat, entre eveniments publics, edicion e vida culturala.


text:
Charlotte Amalie
Charlotte Amalie es la capitala del territòri de las Illas de las Verges Americanas qu'aperten als Estats Units. En 2004 la populacion estimada èra d'aperaquí 19 000 abitants.
Charlotte Amalie es situada del costat sud de l'illa de Saint Thomas. Dispausa d'un pòrt natural que foguèt un paradís pels piratas e que uèi es una escala importanta per las naus que fan de crosièras per la Mar Cariba.
La vila se nomena Charlotte Amalie en onor de la reina Carlòta Amalia (1650-1714), conjunta del rei Cristian V de Danemarc.
L'illa de Saint Thomas foguèt una possession danesa de 1672 fins a 1917.


text:
Lengadòc
Lengadòc es una region culturala e istorica dins lo centre-sud d'Occitània. Es lo nom donat a una província francesa d'ancian regim, mai que mai eissida de l'annexion del Comtat de Tolosa a la corona francesa en 1270, Comtat que se i es ajustat mantun territòri.
Lo gentilici es lengadocian -a.
Las doas vilas principalas son Tolosa (capitala istorica) e Montpelhièr.
Lengadòc, que pren son nom de la lenga d'òc, a donat son nom a un dels grands dialèctes de l'occitan, lo lengadocian, mas i aguèt pas jamai correspondéncia entre entitat lingüistica e politica.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Lengadòc istoric dessenha un arc de cercle de Tolosa a Vivarés. D'oèst en èst inclutz Tolosan, Albigés, Carcassés, Rasés, Corbièras, Fenolhedés, Menerbés, Narbonés, Bas Lengadòc (de Besièrs a Nimes), Cevenas, Gavaudan, Vivarés e Velai. Las doas vilas màgers i son Tolosa e Montpelhièr.
Istòria[modificar | modificar la font]
La màger part de Lengadòc faguèt partida de la província romana de Narbonesa, puèi de Septimània. Foguèt conquistat pels Visigòts al sègle V que lo sonèron Gòtia e Tolosa foguèt lor capitala. Foguèron acaçats pels Francs que los obliguèron a se replegar en Espanha. Los Francs conquistèron tanben una partida de Lengadòc que foguèt possession dels Sarrasins.
A partir del sègle X Lengadòc foguèt confondut amb lo comtat de Tolosa, conquistat pels franceses durant la Crosada contra los Albigeses.
Eraldica[modificar | modificar la font]
L'escut de Lengadòc se blasona aital : "Del camp de gules cargat d'una crotz de Tolosa d'aur"
La lenga[modificar | modificar la font]
Lo Lengadòc istoric es d'entièr de lenga occitana e s'i parla cinc de las sièis grandas modalitats de la lenga occitana:
- de segur lo lengadocian sus la màger part del territòri, mas tanben :
- lo gascon a l'oèst de Tolosa
- lo provençal a l'èst de Vidorle (region deNimes)
- lo vivaroalpenc dins lo nòrd de Vivarés (Naut Vivarés e Botèiras)
- l'auvernhat en Velai


text:
Economia d'Indonesia
Indonesia a resistit a la crisi financièra globala de manièra relativament tranquilla, a causa del motor principal de la siá creissença economica èsser la consomacion intèrna. La creissenta inversion realizada tant per investisseires locales quantes per estrangièrs, ajuda tanben a manténer la solida creissença. Malgrat la creissença de l'economia aver queigut dels mai de 6% lo 2007 e 2008 per 4,5% lo 2009, en 2010 tornèt al nivèl de 6%[1].
El país es un dels principals exportadors de petròli, estam e cauchó del mond. La màger part de la siá populacion contunha ligada a la agricultura de subsisténcia, a la pesca e a l'expleitacion forestièra. Los negòcis o las entrepresas industrialas en mans d'indonesians son estats tradicionalament paucs, e la produccion se centrava en articles per l'exportacion. Al començament del decènni de 1960, lo govèrn, per corregir lo balanç d'una economia coloniala, va nacionalizar las entrepresas estrangièras. Amb las politicas d'estabilizacion governamentala e amb grandas somas de sòus procedentes de las ajudas de l'exteriora, l'economia indonesiana, que va gaireben quèir en la falhida abans de 1966, comencèt a mostrar de simptòmas d'una fòrta recuperacion.
Lo 2011 lo govèrn indonesian acara las provocacions de melhorar l'infrastructura del país e al meteis temps recebre las preocupacions de preservacion del mitan ambient, particularament de las sèuvas del país.[1]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0, 1,1 et 1,2 CIA, « The World Factbook » (consultat lo 3 novembre 2013)
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html


text:
Mario Chini
Mario Chini (Borgo San Lorenzo, 21 de julh de 1876 - Roma, 10 de febrièr de 1959) foguèt un poèta, folclorista e critica d'art italian, conegut mai que mai per sas reviradas e sos estudis de las òbras de Frederic Mistral.
Biografia[modificar | modificar la font]
Mario Chini nasquèt en 1876 dins una familha d'artistas, son paire Leto èra pintor scenograf e sa maire Maria Pananti èra de la familha de l'autor del Poeta di teatro. Estudièt a Floréncia amb de professors tant prestigioses coma Pio Rajna e Guido Mazzoni. Foguèt lo promotor de la literatura occitana d'aquel periòde amb divèrses estudis e subretot de traduccions. En 1905 publiquèt Mirella, la revirada en italian de Mirèlha de Mistral, en 1914 La regina Giovanna, traduccion de la Reina Joana, en 1915 Racconti provenzali in versi e in prova de Josèp Romanilha e finalament Il poema del Rodano de Mistral en 1930. Contribuiguèt tanben a la divulgacion de las poesias japonesa e chinesa. Empleguèt lo pseudonim de Mino Chiari dins son elaboracion de l'òbra Antichi favolelli francesi en 1932.


text:
L’afront d’anuèch fabrica pròvas de franquisme al XXIen sègle. De las pichonas formuletas politicas, diplomaticas, dinca la mai encausanta per las populacions, coma l’ensenhament dins la pròpria lenga de la populacion [ sul modèl francés d’en Jules Ferry, o lo desvolopament industrial segur per l’industria que recep las comandas d’Estat ], o l’installacion de las televisions madrilencas pertot al país e l’interdiccion de las autras dins las autras regions. Etc.
Anuèit, anuèch, a Barcelona s’aplega dins un bastiment de la Generalitat de Catalonha, autoritats de la Meditarranèa, per parlar de cooperacion d’aqueste costat de la mar nòstra. I a volgut assistar lo Rajoy, president de l’Estat borbonic espanhòl, l’Estat qu’a vist morir lo dictador dins un lièch ; quora aquel personatge s’en va dins las autras tèrras catalanas dominadas pel PP, non i a cap problèma ; lo president de las autoritats valencianas o balearas pòdon intervenir, pas grand moment, pas mai de tres minutas. Son amiguisme politic, costumièr dins l’Euròpa d’anuèch. Mas anuèch un element barcelonin arriba per donar pròva de las relacions realas entre Madrid (PP-PSOE) e Barcelona (CiU-ERC).
La question del pòst-franquisme es, ara, de mai en mai clara ; lo refús de las autoritats PP de Madrid serà de listar coma elements del colonialisme politic espanhòl en Catalonha ; sovent desligat ambe la realitat de la pensada de la populacion qu’a après de se calar al momùent del franquisme, sobretot quora an que l’espanhòl coma lenga primièra e sola lenga d’expression politica, aquela qu’ensenha lo sistèma d’educacion nacionalista francés ; non acceptar que las autoritats localas parlèssen dins un encontre pichon e que son los primièrs concernits (Madrid es çaquelà dedins las tèrras e non pas sobre la mar nòstra!), es un acte de colonialisme, es la realitat del colonialisme «democratic» espanhòl ; es la perseguida del franquisme per d’autras manièras, acceptablas per èstre un Estat membre de l’Union Europèa. Avètz imaginatz de qué auriá poscut donar una visita republicana francesa sense aver demandat las autorizacions del poder protectoral marrocan ?
Aquel acte es tanben clar, una ataca sobre l’eventuala actitud espanhòla al moment de la separacion o de scecession (çò que seriá melhor economicament per la sentat budgetària de la Generalitat) ; es clar qu’Espanha serà al nivèl internacional d’afront contra la diplomacia futura catalana. Es pas causa novèla ; tot catalan e tot aranés paga per Madrid (ne paga talament que las autorotas i son a gratís a Madrid) ; mas, tanben a l’exterior dins las Casas Cirventès (ai vist Bordèu e Tolosa), ai jamai vist un bibliotèca de libres o/e disques en lenga catalana, nimai jamai corses de catalan o basco (tot de manièra que representèsse realament l’Estat espanhòl supausat democratic, e unit dins la diversitat, coma l’explicava los socialistas a las populacions, mas sense zo praticar realament), ni en galician, ni en basco ! Jà se sap que Madrid far pagar las regions per la gloriòla exteriora pòst-franquista, etiquetada democratica o pas. Cal pas desbrembar que lo sistèma diplomatic francés fonciona del meteis biais ambe la francofonia.
Sense parlar, en dedins, de las politicas lingüisticas de la Franja, del País Valencian, o de las Balears, talament semblantas a la politica qu’aurián poscut desvolopar lo franquisme, se pensaviàn erradicar aquestas lengas, al modèl Jules Ferry, Maurice Barrès o Ernest Renan… O a un moment donat la politica de l’aiga per l’Ebre, tanben reviscòl PP del franquisme.
Quora la doctrina Parot es tombada per la justícia europèa (legir l’editorial en francés del JdPB), las reaccions son grandas ; un elegit IUeA explica qu’es «una bona causa per la democracia», e recept amenaças de militants del PP, las ancianas milícias segurament…
«Franco ha muerto», Franco es mòrt, coma o a poscut explicar un presentador de la television oficiala, lo 20 de novembre de 1975; mas en realitat la renda que manejava l’Estat espanhòl dempuèi Madrid, non a cambiat de basa de foncionar, ni tanpauc a cambiat las familhas, son las meteissas e las mateissas manièras politicas. En realitat, l’organizacion de l’Estat supausat democratic a pas cambiat de mans, e se mesfísan de quí dempuèi aquela supausada novèla debuta, los Bascos e los Catalans. Aital los presonièrs bascos son installats sul territòri sancièr del franquisme ancian, levat en Catalonha e País Valencian. Aital l’industria de l’armament es installada ont se vòta PP, Galícia, Madrid e Múrcia.
Galicians/anas, Asturians/anas, Andaloses/osas, Occitans/anas, Canarians/anas, Bascos/as, Navarrencs/as, Aragoneses/asas, e Catalans/anas, …
-°-


text:
Diluns, 12.2.2018 03h00
Joey Spiotto
Se disi Alien, fòrça legeires pensaràn a aquel filme celèbre de sciéncia-ficcion de Ridley Scott qu’expausa un extraterrèstre feròç, concebut amb l’imaginacion descabestrada de l’artista Hans Ruedi Giger.
Dins pro de lengas romanicas, i a de mots de tipe alien que s’emplegan siá dins lo sens d’“estrangièr”, siá dins aquel d’“extraterrèstre”. A vista de nas, poiriam creire qu’alien seriá un mot anglés recent veïculat per lo filme anglosaxon. En realitat es un mot vièlh que remonta al latin alienus~aliena~alienum. Signifiquèt al començament “qu’aperten a un autre”, puèi “estrangièr”, “alonhat”, “impròpri”...
En occitan aquel mot alien sembla pas d’aver de tradicion solida, totun seriái pas estonat que se trobèsse dins qualque manuscrit medieval. Ça que la tenèm de mots de la meteissa familha coma alienar, alienable, alienacion.
En catalan, se ditz aliè~aliena per “estrangièr” e alienígena per “estrangièr” o “extraterrèstre”. Lo segond mot ven del latin alienigena “estrangièr”.
En espanhòl, se ditz ajeno~ajena per “estrangièr” e alienígena per “estrangièr” o “extraterrèstre”. Los senses de l’espanhòl an influenciat evidentament aqueles del catalan.
En francés, se pòt dire rarament un alien (o ben aliène) dins lo sens d’“estrangièr”. Es un usatge arcaïc o especializat. Per contra aquel meteis mot francés un alien a retrobat recentament de vigor dins lo sens d’“extraterrèstre” jos l’influéncia del filme.
En italian es corrent de dire alieno~aliena dins los senses d’“advèrs” e d’“extraterrèstre”.
Que podèm far en occitan? Es evident que tenèm ja de mots fòrça disponibles coma estrangièr (o forestièr) d’un latz e extraterrèstre d’autre latz. Un mot coma alien~aliena sembla pas indispensable. Totun seriá normal de l’admetre en occitan perque es indefugible a respècte de las tradicions latinas e romanicas. Foncionariá coma adjectiu o coma nom.
Quant a la forma del mot: se cal dire alien amb una e estrecha o alièn amb una è larga? Lo catalan ditz ben aliè e l’italian ditz alieno (“alièno”), amb una “è” larga. Mas dins nòstra lenga d’òc, aquò farà pas. Lo vèrb occitan alienar manten totjorn una e estrecha quand aquela vocala pòrta l’accent tonic: alieni, alienas, aliena, alienam, alienatz, alienan. Aquò es documentat tant en occitan medieval coma en occitan modèrne (vejatz los diccionaris de Levy e Mistral). Per tant, conven de preferir alien~aliena amb una e estrecha.
Dins los dialèctes occitans qu’amudisson l’-n finala, se pòt acceptar alien prononciat [aˈlje], en acòrdi amb la casuda de l’-n dins lo catalan aliè. I podèm veire una terminason analòga a çò que prononciam dins tresen~tresena.
.
Se pòt díser que l'occitan es una lenga alienada, o aliena...
Misèira!
En gascon, alièa, coma ua, quarantea etc? 'Alièa' jacta est! :-D
Alienòr d'Aquitània
Sa maire s'apellava Aenòr, e Alienòr significa l'autra Aenòr.
#1 Perque pòrtan l'accent tonic sus la darrièra sillaba, tot bèl just.
"alienam, alienatz " : aqueles mots s'acaban ambe una consonant. Doncas, se s'accentuan sur l'avant darrièra sillaba (o letra), perqué pòrtan pas d'accent tonic escrit?
Mercés


text:
La concepcion del novèl bulletin de vòte blanc ven d’èsser fisada a Pierre Soulages aprèp un concors que mai de cent artistas i participèron. Lo quasèrn de las cargas preciza que, plan segur, aquel bulletin deurà èsser completament blanc.
« Òm qualifica de vòte blanc lo depaus dins l’urna d’una envolopa sens bulletin o contenent un papièr deprovesit de tota indicacion », çò preciza lo tèxt oficial. Aquel vòte serà reconegut tre la eleccions europèas venentas. Mas per evitar tota confusion, lo governament dins lo decret d’aplicacion del tèxte del 25 de mai reconeissent lo vòte blanc, precizarà que sola l’utilizacion del bulletion creat per Solatge permetra aquesta reconeissença. Totas los autres papièrs, amai blancs, seràn comptabilizats dins los bulletins nuls.
Aquel bulletin sera estampat per l’imprimariá nacionala dins un papièr blanc 95 g entièrament recobèrt de tinta blanca, e reprodusirà l’espròba originala sus teula del pintre despausauda al Pavillon de Beteuil a Sévres. Un procediment secret permetrà de detectar las contrefaiçons al moment dels despolhaments. La remuneracion de l’artista per aquela creacion se montariá segon las nòstras fonts a 750 000 euros.


text:
"Meddia aranés": Eth CGA destine 23.000 euros a ajudes a esportistes estudiants aranesi
Aué, en "Aran espòrts", era actualitat deth fotbòl en Aran damb era victòria dera UDBossòst ena Copa de Midi e era derròta en casa dera AF Les ena Liga. Ne parlam damb Jordi Delaurens e Martin Rovira. Eth conselhèr d'Espòrts deth CGA, Luis Carlos Medina, mos da tarlat dera convocatòria des ajudes as esportistes estudiants d'Aran. E Juli Sala mos da toti es detalhs dera II Corsa der Haro, damb dues distàncies, 7 o 14 kms, que combine er asfalt e es camins. Avui, a "Aran esports", l'actualitat del futbol a l'Aran amb la victòria de la UDBossòst a la Copa de Midi i la derrota a casa de l'AF Les a la Lliga. En parlem amb Jordi Delaurens i Martin Rovira. El conseller d'Esports del CGA, Luis Carlos Medina, ens parla de la convocatòria de les ajudes als esportistes estudiants d'Aran. I Juli Sala ens dóna tots els detalls de la II Cursa der Haro, amb dues distàncies, 7 o 14 km, que combina l'asfalt i els camins.


text:
Tòquio
Tòquio (東京, Tōkyō, « capitala de l'èst ») es la capitala de Japon. Es localizada al centre èst de l'illa d'Honshū, dins la prefectura de Tòquio, dins la region de Kantō.
Sa populacion èra estimada a 8 483 050 abitants, en 2006, çò que ne fa una de las principalas ciutats del mond. Sa superfícia totala es de 621 km².
Tòquio es una de las quaranta-sept prefecturas de Japon. Principal centre politic de l'archipèla dempuèi lo sègle XVIIen, la vila aculhís las principalas institucions del país : la residéncia de l'emperador de Japon, del Primièr ministre, le seti de la Dièta (lo parlament japonés), del Cabinèt, los ministeris que lo constituisson e totas las ambassadas estrangièras.
A l'origina, Tòquio èra un pichon vilatge de pescaires nomenat Edo (« l'estuari »). Fortificat al sègle XVen, Edo venguèt la basa militara de shogun Tokugawa Ieyasu a la fin del sègle XVIen, puèi la capitala de son governament. Durant l’epòca d'Edo (1603-1868), Edo se desvolopèt e venguèt una de las vilas pus pobladas al monde a la fin del Sègle XVIII, amb una populacion de prèp d'un milion d'abitants. Amb la restauracion de l'Empèri en 1868, foguèt confortada dins son ròtle de còr politic de Japon : lo castèl d'Edo venguèt la residéncia de l'Emperador Meiji (Kōkyo), e la vila prenguèt son nom actual per oposicion a Kyoto, l'anciana capitala. Durant la Segonda Guèrra Mondiala, foguèt destrusida per mitat pels bombardaments aerians americans, mas foguèt lèu lèu rebastida. Dins la segonda mitat del sègle XXen, Tòquio venguèt una metropòli de reng mondial merce a un fòrt desvolopament industrial - en particular dins lo sector de l'electronica -, e vegèt sa populacion multiplicada per detz en cinqanta ans.
Principal centre economic e financièr de Japon, Tòquio es una de las principalas plaças financièras asiaticas e mondialas. Lo dinamic arrondiment de Shinjuku comporta nombroses gratacèls, coma lo de la comuna e de mantes grands magazins de Japon. Minato-ku aculhís los sètis socials de nombrosas entrepresas japonesas e estrangièras, e un cinqantenat d'ambassadas. Chiyoda concentra las institucions politicas japonesas. Enfin, Shibuya es reputat per èsser un dels quartièrs pus animats de la vila, mercé a lapreséncia de grands centres commercials coma lo 109. Malgrat la modernitat de son arquitectura, que ne testimònia la torre Tokyo Skytree, nombroses santuaris shinto e temples bodistas son estats servats o tornar bastit aprèt los bombardaments, coma lo Sensō-ji, lo santuari Yasukuni, lo Zōjō-ji o las pòrtas Hōzōmon.
Situada al fons de la baia de Tòquio, la comuna de Tòquio ten un estatut administratiu particular entre las prefecturas de Japon - la vila de Tòquio foguèt suprimida coma entitat politica o administrativa en 1943. L'aglomeracion, que s'estend al delà dels limits de la prefectura, s'espandís sus una larga faissa de la baia de Tòquio e dins la region de Kantō. Amb Ōsaka e Nagoya, constituís un dels pòls de la megalopòli japonesa.