text:
Mashkan-shapir
Mashkan-shapir es una vila de Mesopotamia antica. Foguèt dirigida per una dinastia amorita locala conquistada per Kudur-Mabuk vèrs 1835 aC. Pendent lo rèine de Sin-iddinam (1849-1843 aC), la vila venguèt la capitala segondària dau reiaume de Larsa per còntrarotlar sei regions setentrionalas. En 1764 aC, leis armadas de Mari e Babilònia faguèron lo sètge de Mashkan-shapir pendent sièis mes e la vila tombèt. Annexada per lo reiaume de Babilònia, foguèt abandonada quasi quaranta ans après la conquista.


c: text/html

text:
Konrad Lorenz
Konrad Zacharias Lorenz (n. a Viena lo 7 de novembre de 1903, m. lo 27 de febrièr de 1989) foguèt un zoològ e etològ austriac.
Foguèt demest los fondators (n'es almens atal considerat en per tot lo maine german) de l’etologia (Verhaltensforschung o Ethologie en alemand) modèrna. N'aprigondiguèt la nocion d’estampadura e desvolopèt una teoria subre los aspèctes de çò innat e çò aquesit del compòrtament (Verhalten) animal e uman.
Se ne questionegèt mai que tot las fondamentas biologicas de l'òrdre social.
Representant màger de la nomenada epistemologia evolutiva (Evolutionären Erkentnistheorie), l'òbra siá que mai importanta e fondamentala es Die Rückseite des Spiegels/Darrièr lo miralh, Ensag per una istòria naturala del compòrtament uman, Munic - Zuric, 1973.
Las siás autras òbras màgers son :
- Er redete mit dem Vieh, den Vögeln und den Fischen... Parlava amb los mamifèrs, los ausèls e los peisses, 1949;
- Das sogenannte Böse... L'Agression, 1963;
- Über tierisches und menschliches Verhalten... A perpaus del compòrtament animal e uman, , Munic - Zuric, 1965;
- Die acht Todsünden der zivilisierten Menscheit... Los uèch Pecats capitals de l'umanitat civilizada, 1965...
- Der Abbau des Menschlichen... La degradacion de las ressorsas umanas, Munic, 1983.
Foguèt chafrat l’Albert Einstein de l’arma animala.
Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina, amb l'alemand Karl von Frisch e lo neerlandés Nikolaas Tinbergen en 1973.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Leberon
Leberon [1](Luberon en francés) es un massís calcari d'Occitània, en Provença, entre lei departaments deis Aups d'Auta Provença e de Vauclusa.
Lo massís compren tres « montanhas » :
- lo Leberon Orientau, lo mai a l'Èst;
- lo Grand Leberon, lo pus aut (culmina a 1125 m au Morre Negre)
- lo Pichòt Leberon, lo mai a l'Oèst.
Lo massís s'estend de l'Oèst a l'Èst de Cavalhon a Manòsca. Es delimitat au nòrd per Ate e la vau de Calavon, e au sud per Durença e la vila de Pertús.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Leberoun segon la nòrma mistralenca.


text:
Jolverd
Jolverd
Petroselinum crispum
Petroselinum crispum
(Mill.) Nyman ex A. W. Hill 1925
Lo jolverd (Petroselinum crispum) es una espècia del genre Petroselinum. Es una planta erbacèa de la familha de las Apiacèas (Ombelifèrs), fòrça utilizat en cosina per sas fuèlhas fòrça divisadas, e en Euròpa centrala per sa racina pivòt[1],[2]. Es tanben una planta medicinala.
Nom scientific: Petroselinum crispum (Mill.) Nyman ex A. W. Hill, (sin. Petroselinum sativum).'
Tres varietats de jolverd sont descrichas:
- Petroselinum crispum var. crispum, lo jolverd frisat;
- Petroselinum crispum var. neapolitanum, lo jolverd plat;
- Petroselinum crispum var. tuberosum, lo jolverd tuberós.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo jolverd es una planta bisannala de 25 a 80 cm de naut, fòrça aromatica quand fresilhat, d'odor caracteristica.
Las tijas son raiadas e las fuèlhas son glabras.
Las fuèlhas, verd brilhant, son doblament divisadas, subretot a la basa, las fuèlhas superioras avent sovent sonque tres lòbes estreches e longs.
Las flors, d'una color jauna verdenca cap al blanc en plana florason, son massada en ombelas compausadas comprenent uèit a vint rais. Las ombelulas an un involucèl de fòrça bractèas.
La racina alongada de tipe pivotant es plan desvelopada. Es jaunenca, d'odor fòrta e aromatica.
Lo jolverd de fuèlha plata se pòt confondre amb la ciguda (Aethusa cynapium), planta toxica de la mèsma familha. La ciguda pareis fòrça al jolverd per la fuèlhas, mas se coneis per de traças rogencas a la basa de las tijas e per son odor desagrabla.
Autras espècias del genre Petroselinum[modificar | modificar la font]
- Petroselinum segetum
Espandiment[modificar | modificar la font]
Planta espontanèa en Asia del sud-oèst, Africa del Nòrd e Macaronesia, largament cultivada dins totas las partidas del mond. Existís a l'estat subspontanèa o naturaliza çai e lai pels cinc continents.
Composicion[modificar | modificar la font]
Es una planta rica en òli essencial que lo constituent màger es l'apiòl, present dins los fruchs, accompanhat de mristicina. Conten un glucosid flavonin, l'apiin o apiosid, que l'aglicòn es l'apiginina.
Las fuèlhas son ricas en vitaminas A e C.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Planta condimentària[modificar | modificar la font]
Lo joverd fresc es a l'encòp un assasonament e una garnitura. Coma condiment, s'emplec entièr (per una marinada) o mai sovent picat. Es utilizat per ornar los plats de peissons o de carn bolhits. Una garnitura de jolverd frit (2 minutas) acompanha los plats de peissons frits, o mai fregidas??????. Se prepara tanben en gelada.
Las fuèlhas, ricas en vitaminas A e C (de notar: 170mg/100g vitamina C siá dos còp mai que lo kiwi e tres còp mai que lo citron) son utilizadas, ciseladas en petit coma condiment, dins las cosinas orientala, europèa, e americana mejana. Doas formas de jolverd son utilizadas: jolverd de fuèlha frisada e jolverd de fuèlha plata. Fòrça gents penson que lo jolverd de fuèlha plata a una sabor mai fòrta. Lo jolverd de fuèlha frisada, sovent utilizat per la decoracion dels plats, a l'avantatge d'evitar la confusion amb la ciguda. Lo jolverd aromatiza las cruditats e saladas e tanben las sopas, salças, plats de legums e de carn. Lo jolverd es un element del ram garnit.
Legum[modificar | modificar la font]
- Las fuèlhas de jolverd an un ròtle màger dins la cosina levantessa qu'es utilizat coma legum dins lo taboulé libanés per exemple.
- De varietats de jolverdl foguèron seleccionada per lor racina comestibla[3]. Sa racina carnosa, de carn blanca, de la talha d'una carròta o d'una pastenaga, ~15 cm, se consoma coma l'escorzonèra.
- D'autra varietats son cultivadas per las còstas (petiòl de las fuèlha).
Planta medicinala[modificar | modificar la font]
S'emplec la racina coma diuretic, en infusion (de 50 a 100 g/L). Las fuèlhas e semença son utilizadas coma estimulant e emenagòg, en polvera a dosi de 2 g, o en siròp de la fuèlhas (dos a tres culherats). S'extrai l'apiòl de l'esséncia de jolverd. Las fuèlhas son emplegadas en medecina populara coma resolutivas en aplicacion extèrna (cataplasma contra los engorjaments laitoses).
Las granas de jolverd de macedònia èran un element de la de la teriaca de la farmacopèa maritima occidentala al sègle XVIIIe siècle[4].
Cultura del jolverd[modificar | modificar la font]
Es una planta de clima temperat, que preferís los sòls abodrits e rics en umús.
Lo jolverd plat e frisat se semena de març a agost, en broa, o sus una pichona superfícia resevada. Es recomandat de banhar las granas per preissar la germinacion e quitament de las abrasar leugièrament. Devon èsser enterradas d'1 a 2 cm, amb una densitat d'1,25 a 1,50 g/m2 pour un massís, et 0,20 g/m2 en broa. La butada de las granas es fòrça longa e capriciosa (un mes). La capitada de la cultura d'estiu es condicionada pels asagatges.
Se deu esperar tres meses entre la semenada e la primièra culhida que se fa amb la butada.
La segonda annada, las tijas montan en granas e las fuèlhas venon mai duras. Se pòt retardar lo fenomèn en copant los axes florals.
Principals enemics: limac e cagaròl. La mosca de la caròta pòt atacar lo jolverd.
Sèrva[modificar | modificar la font]
A la fin de l'estiu, las fuèlhas seràn culhidas e secadas a l'ombra, dins un luòc caud e gardadas dins un sacon de papièr. Per l'utilizar mai tard es banhat dins l'aiga caudeta
Pòt èsser de congelat un còp picat.
Se fa tanben aquela recepta: lo jolverd es ciselat e cobèrt d'òli d'oliva dins un veire gardat al fresc. Tanben se pòt apondre l'alh picat.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Petroselinum crispum dins Flora of China (en)
- Petroselinum crispum dins Flora of Pakistan (en)
- Referéncia Tela Botanica (França metropolitana) : Petroselinum crispum (Mill.) Nyman ex A.W.Hill, 1925 (fr)
- Referéncia Tela Botanica (La Reünion) : Petroselinum crispum (Mill.) Nyman ex A.W. Hill (fr)
- Referéncia Tela Botanica (Antilhas) : Petroselinum crispum (Mill.) A.W. Hill. (fr)
- Referéncia ITIS : TSN 29817 Petroselinum crispum (P. Mill.) Nyman ex A.W. Hill (en)
- Referéncia NCBI : Petroselinum crispum (en)
- Referéncia GRIN : espècia Petroselinum crispum (Mill.) Nyman ex A. W. Hill (en)
- Conseils de culture du persil dans votre jardin
- Le persil sur www.passeportsante.net
- Aprifel - Agence fruits et légumes frais
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)cultivar lo jolverd tuberós sus www.webjardiner.com
- ↑ Lo jovers tuberós sus www.cuisiflor.com
- ↑ (fr)Le Goût des Plantes - Le Persil racine
- ↑ (fr)segons Maistral, in Yannick Romieux, De la hune au mortier, ed: ACL, Nantas, 1986.


text:
Pardias-Pietat
Pardias-Pietat o Pardias[1] (Pardies-Piétat en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Pardias-Pietat


text:
Portal:Reialme Unit
Lo Reialme Unit (var. Reiaume Unit), oficialament Reialme Unit de Grand Bretanha e Irlanda del Nòrd (en anglés United Kingdom, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, UK) es un estat insular del nòrd-oèst d'Euròpa, compausat essencialament de l'illa de Grand Bretanha, del nòrd de l'illa d'Irlanda e de qualques illas pichonas adjacentas. L'estat se compausa de quatre païses o "nacions" oficialament reconegudas :
Cal notar que Cornoalha es una nacion non reconeguda e englobada oficialament dins Anglatèrra. En mai de las nacions çai subre, tanben lo Reialme Unit se compausa de possessions divèrsas coma Gibartar e divèrses territòris fòra Euròpa. L'illa de Man e las illas Normandas (dins las illas Britanicas) son de dependéncias de la corona e fan pas part del Reialme Unit.
De sinonims inexactes de Reialme Unit son Grand Bretanha e Anglatèrra.
Londres (London en anglés) es la capitala del Reialme Unit e tanben d'Anglatèrra. Sa populacion èra estimada a 7 500 000 abitants, en 2005. Sa superficia totala es 1579 km² (2,6 km² e 8600 abitants dins la City).
Situada a la broa del riu Tamèsi dins lo sud-èst de l'illa de Grand Bretanha, foguèt fondada a l'entorn de l'an 43 pels romans amb lo nom de Londinium. Lo còr de la vila, l'anciana City de Londres, conserva encara los sieus limits medievals, mas aprèp lo sègle XIX lo nom "Londres" s'es aplicat tanben a la metropòli que cresquèt al sieu entorn.
Londres es un centre important de comèrci, de servicis e de cultura del Reialme Unit e tanben d'Euròpa. Ten la ret mai vasta de mètro del mond, amb una extension de mai de 400 km. A tanben lo pus important aeropòrt internacional del mond, l'aeropòrt d'Heathrow, que recebèt mai de 68 milions de passatgièrs en 2007.
Lo Reialme Unit es una monarquia constitucionala onte lo poder executiu es presidit en representacion del monarca pel primièr ministre e los autres membres del gabinet. Lo gabinet, que compren lo primièr ministre, e los autres ministres constituisson lo Govèrn de Sa Majestat. Los ministres provenon del Parlament, lo còrs legislatiu, considerat coma organisme "suprèm" (es a dire, que pòt legiferar de quin tèma que siá e es pas limitat per las decisions de los sieus predecessors). Lo Reialme Unit es un dels paucs estats del mond a l'ora d'ara qu'an pas cap de constitucion codificada, mas qu'es regulat per las tradicions e las divèrsas e separadas leis constitucionalas.
E mai se lo monarca es lo cap d'Estat e a teoricament tot lo poder executiu, lo primièr ministre es lo cap de govèrn. Los ministres, totun, an pas d'obligacion legala de provenir del Parlament; es una costuma recenta. Lo sistèma britanic de govèrn es estat emulat arreu del mond — un legat del passat colonial de l'Empèri Britanic — Principalament dins los estats qu'apertenon a la Comunautat Britanica. Lo Membre del Parlament (MP) que dirigís la majoritat de la Cambra de las Comunas es designat primièr ministre; usualament lo cap del partit o coalicion amb mai representacion. Lo primièr ministre actual es David Cameron del Partit Conservator Britanic, dempuèi 2010.
Ben Nevis (Beinn Nibheis, en gaelic escocés), es la cresta mai nauta d'Escòcia (1.344 m) e tanben de las Illas Britanicas. Es situat a l'oèst d'Escòcia, près de Fort William, e es conegut per las nombrosas vias d'escalada en ròca e glaça. Es coronat per una zòna relativament plana enrodada de bauces a l'excepcion d'una de sas extremitat, causa que ne fa perilhosa la davalada de la cresta en cas de nèbla.
Stonehenge es un monument megalitic del Edat del Bronze e del neolitic situat situat prèp d'Amesbury dins lo comtat anglés de Wiltshire, a pauc près a 13 km al nòrd de la vila de Salisbury.
Stonehenge es format de quatre cercles concentrics de pèiras. Lo cercle exterior, un cercle central de 30 m de diamètre, constituit de trenta monolits de crès sonats Sarsen e portats del sit de Malborough Downs situat 40 km al nòrd. Mesuran dins los 4 m per en mejana 25 tonas caduna e son religadas per mantun lindèls pausats a lor somal. Es un doble cercle concentric de setanta sièis pèiras ficadas que foguèron quilhadas vèrs 2600 ans abans lo Crist. Quaranta tres d'aquelas pèiras foguèron portadas de la region de Pembrokeshire dins lo País de Galas actual, a mai de 250 km pus luènh. Lo primièr monument foguèt pas qu'un enclaus circular delimitat per una levada de tèrra e un valat exterior (7 et 8), mesurant a pauc près 110 m de diamètre, amb una dintrada principala orientada cap al nòrd-èst, e una autra mai pichona cap al sud (14). Aquò se trapava dins un camp penjarut (3100 abans lo C).
Es compausat d'un grand cercle de grands megalitics lo bastiment que se'n data entre 2500 e 2000 aC. Lo cercle de sable qu'environa als megalits es considerat la part mai anciana del monument en essent datada sul 3100 aC.
La tòca de la bastison d'aquel grand monument es desconeguda, mas se supausa que s'utilizava coma temple religiós, monument funerari o observatòri astronomic que servissiá a predire d'estacions. Durant lo solstici d'estiu, lo solelh sortiá just en traversant l'ais del bastiment, causa que fa supausar que los constructors avián de coneissenças d'astronomia. Lo meteis jorn, lo Solelh s'amagava en traversant l'ais del Woodhenge, ont se son trobats una multitud d'òsses d'animals e d'objèctes que fan pensar que s'i celebravan de grandas fèstas, probablament lo vèspre.
The Beatles foguèron un grop de musica originari de Liverpool, Anglatèrra, format per John Lennon, Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr. Es un dels grops de musica pop qu'aguèron lo succès e las vendas de disques pus imortantas de l'istòria de la musica populara, e, tanben, qu'an atengut la reconeissença dels critics. Las siás aportacions innovadoiras a la musica populara e son impacte cultural aguèron una granda influéncia pendent los ans seissanta, qu'anava s'esperlongar d'un biais o d'un autra los ans seguents.
Sorgits al començament del decènni de 1960, foguèron los iniciators del fenomèn nomenat Beatlemania. En partent de la basa ritmica del rock, las siás composicions foguèron una vertadièra trobalha melodica e armonica. Amb d'influéncias del rhythm and blues, e del blues progressiu, lo sieu estil seguiguèt una evolucion constanta. Dempuèi la mitat dels ans 1960, amb l'arribada del succès internacional, la siá musica se decantèt cap a un eclecticisme que compreniá una fòrta influéncia orientala e que donèt coma resultat qualques unas de las òbras mai significativas del rock psiquedelic e, ja a la fin del decènni, del rock progressiu.
Las siás cançons rebatèron los problèmas d'un cèrt sector de la jovença de l'epòca, que pretendiá demorar en marge de la societat de consomacion e superar las convencions e los aspèctes mai retrogrades de la societat occidentala, a l'encòp que reclamava de valors nòvas tant esteticas e artisticas coma esperitualas e socialas ligadas per exemple, a la desliurança sexuala e a l'antimilitarisme.
La siá dissolucion oficiala se debanèt en l'an 1970. Los sieus sòcis seguiguèron alavetz sas carrièras musicalas respectivas en solitari, malgrat qu'arribèt que collaborèsson de còps entre eles.
William Shakespeare, (batejat lo 26 d'abril de 1564 - mòrt lo 23 d'abril de 1616) èra un poèta e dramaturg anglés, generalament considerat coma lo mai grand escrivan de lenga anglesa e lo dramaturg màger de tota la literatura. Es sovent escaissat lo « poèta nacional d' Anglatèrra » o lo « Bard of Avon ». Las òbras que daissa, entre las qualas qualques trabalhs collaboratius, son constituidas per 38 pèças de teatre, 154 sonets, dos longs poèmas narratius, e mantun autre poèma. Sas pèças foguèron traduchas dins un grand nombre de lengas e son demest las pus jogadas al mond.
La Batalha d'Hastings (14 d'octobre de 1066) foguèt la victòria normanda decisiva dins la conquista normanda d'Anglatèrra entre l'armada normanda de Guilhèm lo Conquistaire, e l'armada anglesa menada per Harold Godwinson. La batalha se debanèt a "Senlac Hill", pròche de la vila d'Hastings al sud-èst d'Anglatèrra.
L'armada normanda èra estimada en nombre a 8400 òmes siá 2200 cavalièrs, 4500 fantassins e 1700 arquièrs e balestrièrs. L'estrategia de Guilhèm lo Conquistaire repausava suls arquièrs per alentir l'enemic, seguit d'una avança generala de l'infantariá, puèi d'una carga de la cavalariá. L'armada normanda èra compausada de nòbles, mercenaris, e tropas vengudas de França e del sud d'Itàlia. L'armada anglesa èra compausada de 7500 òmes, mai que mai d'infantariá. Es fòrça probable que totes los sòcis de l'armada venguèron a caval, mas un còp arribats pel prat batalhièr, metèron pè a tèrra per combatre.
La batalha foguèt una victòria normanda decisiva. Harold II foguèt tuat; tradicionalament, se pensa que foguèt tuat per una sageta recebuda dins l'uèlh. Aquesta batalha es considerada per èsser lo moment qu'En Guilhèm prenguèt lo contraròtle d'Anglatèrra.
L'economia del Reialme Unit seguís lo modèl anglosaxon: liberalizacion economica, liure mercat, impòsts e regulacions minimas. Basat sus la mesura del produch interior brut en taxa de cambiament del mercat, lo Reialme Unit es la cinquena economia del mond e la segonda d'Euròpa après Alemanha; es la seisena economia del mond en PIB en paritat de poder adquisitiu.
Los britanics foguèron los primièrs dins lo mond a dintrar dins la Revolucion Industriala e coma la rèsta dels estats en industrializacion d'alavetz, la siá economia èra concentrada dins l'industria pesuga: bastison navala, minas, produccion d'acièr e textils. L'Empèri Britanic creèt un mercat mondial pels produches britanics, en permetent que lo Reialme Unit dominèsse lo comèrci internacional al sègle XIX, un avantatge unic que conservèt fins a l'industrializacion d'autras nacions europèas e nòrd-americanas. L'industria pesuga demeniguèt en importància al cors del sègle XX, del temps que lo sector dels servicis a crescut substancialament e representa a l'ora d'ara 73% del PIB. Lo sector dels servicis es dominat per las entrepresas financièras. Londres es un dels centres financièrs pus grands del mond.


text:
Agde
Agde ([ˈate]) (i a atanben la forma poetica e sabenta Agata) es una vila occitana de Lengadòc, en riba de la mar Mediterranèa. Aquesta comuna se situa dins lo departament d'Erau e la region administrativa d'Occitània. Foguèt capitala d'Agadés, lo vescomtat d'Agde, creat a la debuta del sègle X.
Lo gentilici es dagdenc -a ([daˈteŋk -ɔ]) o agatenc -a.
Somari
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom d'"Agde" deriva de lo de la colonia grèca d'origina, AYaθή Tύxn (Agate Tiche), la "bona fortuna", o AYaθή πόλις (Agate Polis), la "bona vila" (Estrabon e Plini). Nom mistic que le primièr tèrme evolucionèt en Agata cap a 678[2], vengut en occitan Agde tre lo Sègle XII, toponim atestat en 1107 e représ a l'identic en francés[3].
« Brescon » es un toponim que ven del grèc Blascon (Bλaσkώv veσoς), atestat pels geografs grècs (Estrabon, Ptolemèu) e que podriá derivar d'una raiç feniciana[4].
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna d'Agde se situa sul litoral lengadocian dins lo fons del golf del Lion, a las bocas del riu Erau. Per çò qu'es de las vilas màgers del país Agde se tròba a 24 km a l'èst de Besièrs, qu'es lo capluòc de son arrondiment, a 24 km a l'oèst de Seta e a 52 km al sudoèst de la capitala departamentala e regionala Montpelhièr.
Lo territòri de la comuna es pro ample qu'ocupa mai de 5 000 ectaras e s'espandís aperaquí sus 9 km d'èst en oèst e de nòrd a sud. Las comunas vesinas son Marselhan a l'èst, Floreçac al nòrd, Bessan al nordoèst e Viàs a l'oèst.
Istòria[modificar | modificar la font]
Se pensa generalament que los primièrs pòbles qu'ocupèron lo país d'Agde foguèron los ligurs e los ibèrs, e que cap al sègle III abans Crist, s'i installèron de cèltas, los vòlcas tectosages.
Pasmens lo nom d'Agde, derivat del grèc AYaθή Tύxn ("bon astre") o mai AYaθή πόλις ("bona vila"), ven de l'implantacion dins l'airal de focèus venguts de Marselha a l'entorn del sègle VII abans Crist, pr'aquò venguèt pas colonia de la ciutat focèa fins a 400 abans Crist. La prosperitat de la vila demesiguèt en epòca romana subretot a partir de la construccion de la via Domícia que passava mai al nòrd.
Cap a 475, Agde foguèt presa pels visigòts e puèi aquel periòde de dominacion visigotica durèt aperaquí tres sègles, fins que foguèt destrantalhada per l'invasion musulmana, durant lo sègle VII.
En 506, jol règne del roi visigòt Alaric II, se faguèt dins la glèisa de Sant Andrieu lo concili d'Agde que presidiguèt Sant Cesari d'Arle.
Las tropas sarrasinas, menadas pel general Zama, agarriguèron las tèrras litoralas occitanas e, aprèp l'ocupacion de Narbona en 720, s'apoderèron d'Agde en 725. La vila foguèt atacada puèi e destrucha en 737 pel guerrièr franc Carles Martèl.
En 859, Agde foguèt victima dels pilhatges dels vikings menats per Hasting, que venián de Nantas e avián ivernat en Camarga.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Baltasar Floret (1791-1871), escrivan e lingüista occitan.
- Joan Fèlix (1885-1968), cònsol d'Agde de 1919 a 1944 e deputat d'Erau (de 1918 a 1928 e de 1932 a 1936).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Pichòt Talamus de Montpelhièr
- ↑ Ernèst Negre, Toponymie générale de la France - Pagina 287
- ↑ Albert Dauzat e Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des noms de lieux en France, Ed. Larousse, 1968, p. 1674.
- ↑ Charles Lenthéric, Les villes mortes du golfe du Lion, éd. Jean de Bonnot, 1989, p. 212.


text:
Prešov (region)
La region de Prešov (en eslovac, Prešovský kraj) es una region e entitat autonòma d'Eslovaquia creada lo 1èr de genièr de 2001.
Sa capitala es Prešov.
Division[modificar | modificar la font]
Districtes[modificar | modificar la font]
La region se compausa de 13 districtes : Bardejov, Humenné, Kežmarok, Levoča, Medzilaborce, Poprad, Prešov, Sabinov, Snina, Stará Ľubovňa, Stropkov, Svidník, Vranov de Topľa.
Govèrn local[modificar | modificar la font]
Lo governador es Peter Chudík dempuèi 2005.
Lista dels governadors:
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 31 de decembre de 2008 Estadisticas eslovacas oficialas


text:
http://poctolosan.over-blog.fr/article-per-lo-desvolopament-d-una-for-a-politica-occitanista-novela-75636032.html
Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèlaLo movement occitanista a totjorn trantalhat entre çò que definís coma una accion culturala d'un costat e çò que definís coma una accion politica de l'autre.
Sabèm plan que las doas causas son ligadas. L'occitanisme, qu'a per basa primièra la promocion de la lenga e de la cultura occitanas, sap que la question lingüistica es una question fòrça politica, subretot en França.
De personalitats importantas de l'occitanisme, personalitats qu'an trabalhat amb e per la lenga, an sovent dit la necessitat d'aver una influéncia sus la decision politica.
Aquela necessitat faguèt espelir per las annadas 70 e 80 d'organizacions politicas occitanistas a costat del desvolopament d'una movença associativa culturala.
Dempuèi lo temps a passat e l'occitanisme a contunhat de viure entre accion politica e accion culturala quitament se sabiá que, de còps que i aviá, menava d'accions qu'èran una mescla d'accion politica e d'accion culturala. En realitat èran globalament d'accions de femnas e d'òmes engatjats dins la definicion de çò que deu èstre lo monde de doman amb una vision occitana e occitanista.
Aquel movement occitanista cultural o politic, sovent entremesclat, a contunhat de portar per las annadas passadas un messatge cap a la societat e cap a las institucions.
Lo resultat es positiu mas pas satisfasent encara.
Aquel movement a permés de sortir la question de la lenga del silenci politic general. Aquesta lenga, qu'es l'element que fa l'identitat de basa del país d'òc, es en perilh. Mas l'occitanisme dins sa globalitat es arribat a tornar metre en causa l'idèa qu'èra dins la logica, dins lo sens de l'istòria que la lenga anava disparéisser. Aquesta remesa en causa es un eveniment politic creat per un movement associatiu majoritariament qualificat de cultural.
Dempuèi las annadas 80 de progrès es estat fait dins l'estructuracion de l'ensenhament de la lenga, puèi venguèt la professionalizacion d'una partida del movement cultural e un desvolopament fòrça important de la creacion artistica.
Dempuèi 2005, logicament en seguida d'aquelas evolucions, de grandas mobilizacions en favor de la lenga e de sa reconeissença an mostrat que i aviá un movement popular occitan que vòl defendre son identitat culturala e lingüistica. Tot l'occitanisme i a sentit una legitimacion de son accion. Èra lo resultat del trabalh d'una generacion.
Las organizacions politicas occitanistas portèron lor pèira a tot aquò. Observèron, parlèron, prepausèron de causas dins lo domèni politic en trabalhar sus las questions de descentralizacion, en fasent veire qu'èra possible de ligar las questions politicas, socialas e economicas amb las questions culturalas e lingüisticas. Per far viure la lenga e la cultura cal que lo territòri occitan demòre viu amb de femnas e d'òmes per i trabalhar.
Es vertat que d'unes occitanistas compreguèron pas totjorn que d'autres se presentèsson a d'eleccions o dintrèsson dins l'accion politica. Al cap d'un moment los que fasián de politica èran un pauc amars de veire que los « culturals » se volián pas implicar dins çò politic. Pasmens aquel amarum èra pas justificat pr'amor far d'accion culturala es far d'accion politica.
Es vertat qu'arribèt que los occitanistas « culturals » aguèsson un pauc de malfisança cap als occitanistas « politics » per paur benlèu de se comprometre. Aquela dificultat de l'una e l'autra branca de l'occitanisme a se rencontrar se pòt explicar pel fait que sèm tots estats mai o mens formatats a pensar que las solas organizacions politicas que valon son las que son dirigidas dempuèi París e que son organizadas exagonalament. Del costat dels politics una tendéncia a non pas prendre la question lingüistica com un element mobilizator màger pòt explicar tanben aquela dificultat per comunicar.
Devèm ara mesurar los cambiaments que son intervenguts dins nòstra societat pendent lo temps que nòstres movements se metián en plaça. Lo monde tanben a cambiat. Las regions en França an mai d'existéncia que per las annadas 70, l'Euròpa s'es estructurada, las comunicacions an cambiat, sul territòri occitan e sul planeta tot.
L'occitanisme cultural e l'occitanisme politic an fait lo camin d'anar cap a las autras regions e als autres pòbles de l'exagòne. Aquò tanben es nòu.
L'occitanisme deu cambiar ; o sentís, o pressentís mas cèrca de quin biais aquò se farà.
L'occitanisme deu prendre en compte l'ambicion novèla de quauques collectivitats a prendre mai de responsabilitats e a assumir mai de competéncias fàcia a un Estat qu'a la volontat permanenta de tornar centralizar e de tornar prendre las competéncias qu'aviá abandonadas. La reforma qu'es en cors pertocant las collectivitats es una illustracion d'aquò. Es una reforma que fa pesar un perilh mortal sus las timidas politicas lingüisticas entamenadas dins las regions per exemple. Fa pesar tanben un perilh sus la vida de nòstres territòris.
D'unes occitanistas an causit de se presentar sus de listas a las eleccions regionalas. Las condicions politicas èran optimalas per aquò far.
Cinc conselhièrs regionals occitanistas son estats elegits a las eleccions de març de 2010 sus las listas Europe Ecologie. Los cinc son de sòcis del Partit Occitan e donc de la federacion Regions e Pòbles Solidaris. An començat de trabalhar.
Es per aquesta rason que lançam una crida a la refondacion del movement occitanista amb un refortiment de sa capacitat d'intervencion dins lo domeni politic.
Lo biais de far de politica, de s'engatjar dins la vida publica, politica a cambiat e cambiarà encara per las annadas que venon.
Los partits devon prendre en compte aqueles cambiaments. Lo Partit Occitan tanben evidentament. Es çò que vos prepausam.
L'engatjament dels ciutadans se fa ara sus de projèctes. Òm dintra pas mai dins un partit coma dins una glèisa.
L'occitanisme es segurament portaire d'un projècte politic pel sègle que ven de començar. Solide, lo movement ecologista politic exagonal a trabalhat en collaboracion amb los occitanistas. L'un aguèt besonh de l'autre e l'autre aguèt besonh de l'un. Nos sembla pasmens que l'existéncia d'una formacion politica occitanista autonòma e capabla de far d'alianças (electoralas segur, mas mai qu'aquò) es absoludament necessària se volèm que las nòstras idèas sián presas en compte.
Lo movement occitanista es estat plan permeable a las idèias de l'ecologia politica e sovent l'occitanisme foguèt en punta dins los combats qualificats d'ecologistas. Pasmens los que gabidan lo movement ecologista en França an pas encara pro pres en compte la reivindicacion occitanista e segurament an pas pres la mesura de la portada politica de la reivindicacion lingüistica e de la necessitat d'aplicar lo federalisme dins l'encastre de l'Estat francés. D'unes sectors de l'ecologia politica s'afirman federalistas mas son pas majoritaris. Avèm tanben a defendre l'idèa que lo combat que menam es d'une dimension europèa. D'unes aliats nòstres prenon aquò en compte mas pas totjorn. Avèm a far progressar l'idèa que se pòt pas concebre una defensa de la diversitat biologica sens promòure la diversitat lingüistica e culturala.
Donc per far ausir la votz de l'occitanisme cal que i aja una dinamica pròpia qu'aurà la capacitat de portar nòstras reivindicacions.
Cossí serà estructurada aquela dinamica ? Es d'aquò que cal discutir totes amassas.
Vòl dire que devèm poder far una mudason sens renegar nòstra istòria, l'istòria de l'occitanisme, mas sens ne far un objècte sacrat. Devèm tanben comprendre que las estructuras existentas, los noms que pòrtan son estats d'aisinas per nos menar ont sèm ; pr'aquò nos devèm pas daissar enganar per un culte de las estructuras o per un patriotisme associatiu o partidista.
La modernizacion de l'occitanisme es une necessitat absoluda. Una generacion novèla espèra quicòm. Devèm prendre en compte sa cultura politica, son biais de veire e de comprendre l'engatjament e sa faiçon de concebre l'intervencion dels òmes e de las femnas dins l'anar de la societat.
Vos convidam a participar a d'amassadas dubèrtas a totes. Aquelas amassadas se farà en primièr al nivèl de las regions per s'acabar per una amassada panoccitana.
• 8 de junh a 20.30 : Rodès, Salle Montaigne, Parking Foch, Boulevard Gally
• 10 de junh a 20.30 : Pau, Salle 707, Complexe de la republica
• 17 de junh a 20.30 : Besièrs, Sala de la Cimada
• 23 de junh a 20.30 : Vilanova d'Olt
• 23 de junh a 20.30 : Sent Flor - Saint Flour, Sala no.4, Maison des Associations, Place René Amarger
• 5 de noveme tota la diada : pais Tolosan
E tanben podetz assistir a de debat dab los elegits regionals en carga de l'occitan :
• 7 de julhèt : Nimes dens l’encastre de Universitat Occitana d'Estiu
• 27 de julhèt a 11 oras : Rodès dens l’encastre de l’Estivada
Gustave Alirol, Conselhèr Regional Auvernha
Anne-Marie Hautant et Hervé Guerrera, Conselhèr-a-s Regional-a-s Provença
David Grosclaude, Conselhèr Regional Aquitani
Guilhem Latrubesse, Conselhèr Regional Miegjorn-Pirenèus
Vous n'êtes pas connecté. Connectez-vous ou enregistrez-vous
Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla
Aller à la page : 1, 2
1 Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Mar 7 Juin - 19:45
Tocas-i si gausas
Leberonet
2 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Ven 10 Juin - 12:19
Lafontan
Occitan Warrior
se n'avètz un sadol dels partits franceses, bolegatz vos es lo moment....Cambiar la societat es cambiar nòstra vida.
3 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Ven 10 Juin - 21:00
Zengi
Trobador !!
Si que non, soi anat a l'amassada de Pau, e que'm soi rendut compte qu'en fèit n'èri pas occitanista. Soi pas decebut d'i estar anar, que m'a hèit caminar, personaument.
4 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Ven 10 Juin - 21:18
Danís
Adjudant
5 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Ven 10 Juin - 23:58
admin
Trobador !!
_________________
Tant d'annadas aviái somiat
Al mòble en kit crompat a But !
Mas en lo montant l'ai petat !
Ai, Cocut !
Pau DELERMÀS-FIGORNIÈR
6 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Sam 11 Juin - 0:06
occitaneta
Occitan Warrior
7 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Sam 11 Juin - 0:07
occitaneta
Occitan Warrior
8 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Sam 11 Juin - 0:38
admin
Trobador !!
occitaneta a écrit:E totun, sia dit en tot passar, la Gironda, e donc Bordèu, es en aqueth moment medish, un deus lòcs on's passa lo mei de causas, e on las causas bolegan pas mau... Jo disi aquò, disi pas arren tanpauc, soi plan soleta tanben !
S'pas faux !
_________________
Tant d'annadas aviái somiat
Al mòble en kit crompat a But !
Mas en lo montant l'ai petat !
Ai, Cocut !
Pau DELERMÀS-FIGORNIÈR
9 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Sam 11 Juin - 1:14
Lafontan
Occitan Warrior
Segur que sens aliganças i a pas cap d'elegits e aquò es vertat per cada partit, lo POC a lo meriti d'exisitir d'un biais autonòm e de pausar pauc a pauc un rapport de fòrça es aquò la politica. Mes benlèu que vos geina de veire una expression politica amb d'elegits que son pas religats a un partit francés.I. Mahmut a écrit:Que son los partits frances qui vos an permetut d'aver elegits. Shens aquò lo Pòc que hasèva 2%. Escopir dens la sopa, va plan ? Cau assumir sa tactica politica.
10 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Sam 11 Juin - 8:30
Danís
Adjudant
11 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Sam 11 Juin - 14:07
Marxelin
Occitan Warrior
12 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Lun 13 Juin - 21:33
maime
Lemosin de prumiera !
I. Mahmut a écrit:Si que non, soi anat a l'amassada de Pau, e que'm soi rendut compte qu'en fèit n'èri pas occitanista. Soi pas decebut d'i estar anar, que m'a hèit caminar, personaument.
Danís a écrit:Sei 'nat a quela de Rodes, e ai pensat parier coma Mahmut...
En que era pas occitanista ? An pas parlat d'occitan, d'Occitània, .... ???
13 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Lun 13 Juin - 21:35
admin
Trobador !!
maime a écrit:I. Mahmut a écrit:Si que non, soi anat a l'amassada de Pau, e que'm soi rendut compte qu'en fèit n'èri pas occitanista. Soi pas decebut d'i estar anar, que m'a hèit caminar, personaument.Danís a écrit:Sei 'nat a quela de Rodes, e ai pensat parier coma Mahmut...
En que era pas occitanista ? An pas parlat d'occitan, d'Occitània, .... ???
Òc, seretz braves de desvelopar un drin... Avem pas avut d'amassadas a Bordèu o a Limotges !
_________________
Tant d'annadas aviái somiat
Al mòble en kit crompat a But !
Mas en lo montant l'ai petat !
Ai, Cocut !
Pau DELERMÀS-FIGORNIÈR
14 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Lun 13 Juin - 22:31
Zengi
Trobador !!
Soi pas nacionalista per'mor vòli pas l'amassada de totas las classas sociaus per l'espelida du'a nacion.
Bethlèu soi pas occitanista per'mor pensi que n'èi pas arren a foter dab un occitan de dreta, deu centre o de la faussa esquèrra.
En clar, après en aver discutit dab David, n'èi tostemps pas comprés l'obectiu finau d'aqueras amassadas.
Estosse ua volontat deu Pòc de se tornar fondar en amassar mei de monde, qu'ac compreneréi perfèitament, mes me disen qu'ei pas aquò.
Ua platafòrma comuna per a lenga ? Aisit de hiacr en plaça, me disen qu'ei pas aquò.
Un naveth partit politic qui amassa tots los occitans ? Impossible, n'a pas nat sens.
E qu'ac torni diser, desolat d'insistir mes tròbi lo Pòc hèra ingrat dab EELV. Shens eths nat elegit, donc arrestatz de diser qu'ètz pas ligat a un partit francés, perqué non pas assumir dinc au cap ?
15 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Lun 13 Juin - 22:34
Danís
Adjudant
maime a écrit:
En que era pas occitanista ? An pas parlat d'occitan, d'Occitània, .... ???
Si justament, an parlat de quò e nonmas de quò. Remarquei que prononcieren mai lo mot "occitanista" que "occitan". Quo balha una mena de discors que ven d'en naut, e completament copat de la realitat dau territòri. L'occitan sol sufis pas a far un project politic, quo es nonmas un mejan de portar un project mai globau per io.
16 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Mar 14 Juin - 11:38
maime
Lemosin de prumiera !
A un sens dins un project nacionalista (emai moderat, eh).I. Mahmut a écrit:Un naveth partit politic qui amassa tots los occitans ? Impossible, n'a pas nat sens.
L'occitanisme es mai que mai copat de la realitat dau terrenh. Me, emb la derota de la mança francesa, esperava qu'un partit coma lo Poc faguessa 'na vertadiera alternativa en gardar son costat occitanista, mai en definir 'na politica de mança (d'alternativa au capitalisme quitament reformista). Veiqui çò que faudria, me sembla : un partit occitan (perque au niveu francés la mança es pas pus capabla de ren) que reünis autorn d'un programa d'alternatiu e occitanista daus militants de mança occitanista o pas (occitabista dins lo sens o lo combat per l'occitan es prumier), emb una plaça per los reformistas coma per los revolucionaris.Danís a écrit:maime a écrit:
En que era pas occitanista ? An pas parlat d'occitan, d'Occitània, .... ???
Si justament, an parlat de quò e nonmas de quò. Remarquei que prononcieren mai lo mot "occitanista" que "occitan". Quo balha una mena de discors que ven d'en naut, e completament copat de la realitat dau territòri. L'occitan sol sufis pas a far un project politic, quo es nonmas un mejan de portar un project mai globau per io.
A legir lo texte, la proposicion dau Poc me sembla èsser nonmas un biais d'amassar los militants culturaus darrier un project politic, nefin darrier lo Poc.
17 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Mar 14 Juin - 17:30
Zengi
Trobador !!
Òc, exactament, qu'ei çò que disevi mei haut. A d'aqueth moment, i a dejà lo PNO,qui recruta a dreta com a esquèrra en pensar que l'occitanisme ei un projècte politic en si medish .. praubòts.I. Mahmut a écrit:
Un naveth partit politic qui amassa tots los occitans ? Impossible, n'a pas nat sens.
A un sens dins un project nacionalista
18 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Mar 14 Juin - 21:10
Alh Òli
Occitan Warrior
I. Mahmut a écrit:Que son los partits frances qui vos an permetut d'aver elegits. Shens aquò lo Pòc que hasèva 2%. Escopir dens la sopa, va plan ? Cau assumir sa tactica politica.
Ne dirai pas mai sus lo sujet, mai siáu ben d'acòrdi émé tu. Amendonnat, basta.
19 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Mar 14 Juin - 23:12
Lafontan
Occitan Warrior
20 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Mer 15 Juin - 8:39
maime
Lemosin de prumiera !
Europe Ecologie - Les Verts s'inscrit pleinement dans un ensemble plus vaste qui contribue au développement des idées de l'écologie politique. à ce titre, afin de développer et renforcer son Réseau, Europe Ecologie - Les Verts s'autorise à nouer des partenariats durables avec des organisations qui partagent ses valeurs et buts. Ces organisations et leurs membres pourront faire partie du Réseau selon les modalités définies dans une convention de partenariat. Celle-ci aura pour fonction principale de préciser les modalités organisationnelles communes, leur représentation dans les organes respectifs, notamment dans les Agoras territoriales, ainsi que leur participation dans l’élaboration collective d’une réflexion programmatique.
(...)
L’Agora est initialement composée de 300 membres, dont :
• 50 % sont issus du Conseil fédéral ;
• 50 % sont issus des différentes composantes du Réseau coopératif dont les coopérateurs/trices tiré-e-s au sort parmi les volontaires et, dans une limite et selon les modalités fixées au règlement intérieur, des représentant-e-s des éventuels mouvements associés.
(...)
Chaque délégué-e national-e thématique a la charge d'un domaine pour lequel il/elle doit animer la réflexion politique en lien étroit avec les commissions du mouvement, les instances politiques et les organismes associés ou partenaires.
(...)
Tous les membres d’Europe écologie les Verts (adhérents et coopérateurs) et des organisations avec lesquelles existent des conventions de partenariat participent automatiquement à la primaire de l’écologie
(...)
Qu vai mai loenh qu'una simpla aliança electorala coma podetz aver emb lo PS (per exemple au segond torn de las regionalaso de las municipalas).
21 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Mer 15 Juin - 9:44
admin
Trobador !!
_________________
Tant d'annadas aviái somiat
Al mòble en kit crompat a But !
Mas en lo montant l'ai petat !
Ai, Cocut !
Pau DELERMÀS-FIGORNIÈR
22 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Mer 15 Juin - 10:03
maime
Lemosin de prumiera !
23 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Mer 15 Juin - 11:22
Lafontan
Occitan Warrior
maime a écrit:Fasetz pas d'aliança, setz un movement associat a EELV e alaidonc avetz 'na plaça particulara dins son organizacion. Extrach de l'estatut d'EELV e de l'organizacion e de la primària de l'ecologia.Europe Ecologie - Les Verts s'inscrit pleinement dans un ensemble plus vaste qui contribue au développement des idées de l'écologie politique. à ce titre, afin de développer et renforcer son Réseau, Europe Ecologie - Les Verts s'autorise à nouer des partenariats durables avec des organisations qui partagent ses valeurs et buts. Ces organisations et leurs membres pourront faire partie du Réseau selon les modalités définies dans une convention de partenariat. Celle-ci aura pour fonction principale de préciser les modalités organisationnelles communes, leur représentation dans les organes respectifs, notamment dans les Agoras territoriales, ainsi que leur participation dans l’élaboration collective d’une réflexion programmatique.
(...)
L’Agora est initialement composée de 300 membres, dont :
• 50 % sont issus du Conseil fédéral ;
• 50 % sont issus des différentes composantes du Réseau coopératif dont les coopérateurs/trices tiré-e-s au sort parmi les volontaires et, dans une limite et selon les modalités fixées au règlement intérieur, des représentant-e-s des éventuels mouvements associés.
(...)
Chaque délégué-e national-e thématique a la charge d'un domaine pour lequel il/elle doit animer la réflexion politique en lien étroit avec les commissions du mouvement, les instances politiques et les organismes associés ou partenaires.
(...)
Tous les membres d’Europe écologie les Verts (adhérents et coopérateurs) et des organisations avec lesquelles existent des conventions de partenariat participent automatiquement à la primaire de l’écologie
(...)
Qu vai mai loenh qu'una simpla aliança electorala coma podetz aver emb lo PS (per exemple au segond torn de las regionalaso de las municipalas).
Cal plan legir lo texte s'agis de l'organizacion de la primària de l'ecologia e pas d'un fondament de l'organisacion d'EELV, aquò dit te pòdi dire que la mager part dels militants del POC participaran pas a n'aquelas primarias qu'i vesèm pas lo nòstre projècte politic, sèm plan autonòms amai se EELV es lo movament politic francés qu'es nos es lo plus pròche, vòl pas dire que li sèm ligats d'un biais simplista coma volètz ensajar d'o far creire
24 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Mer 15 Juin - 11:54
maime
Lemosin de prumiera !
Emai tròbe colhon totparier de pas participar a la chausida dau candidat qu'anatz sostener per la presidenciala, mai que mai quand ne'n avetz la possibilitat.
25 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Jeu 16 Juin - 14:44
Lafontan
Occitan Warrior
26 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Jeu 16 Juin - 14:56
maime
Lemosin de prumiera !
27 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Jeu 16 Juin - 16:42
Sokolovic
Trobador !!
maime a écrit:Ben, esperarem lo comunicat oficiau de sosten dau Pòc au candidat EELV. Emai, ai jamai dich qu'eriatz un partit francés.
Es un partit francés. Se presenta a d'eleccions dins l'encastre de la Repunlica Francesa. Vieu pas coma si pòu pensar autrament.
28 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Jeu 16 Juin - 17:07
Zengi
Trobador !!
Participar a eleccions municipaus o cantonaus, per jo, ei pas acceptar forçadament lo fonccionar de la Republica francesa. Las municipaus per exemple que pòden estar un bon mejan de har passar un messatge, e de bastir un projècte politic en fasa dab la pensada autogestionària.
S'espiam en çò deus vesins, au PB Sud, la tactica de las comunas qu'a plan fonccionat : uei que s'arretròban au cap de la vila de Donostia ! La situacion ei pas comparabla mes qu'ei interessant totun.
29 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Jeu 16 Juin - 19:28
jfrieux
Occitan Warrior
Sokolovic a écrit:maime a écrit:Ben, esperarem lo comunicat oficiau de sosten dau Pòc au candidat EELV. Emai, ai jamai dich qu'eriatz un partit francés.
Es un partit francés. Se presenta a d'eleccions dins l'encastre de la Repunlica Francesa. Vieu pas coma si pòu pensar autrament.
Emai comparason es pas rason, los eurosceptics mandan de deputats a Estrasborg, lo paradox es pas qu'aparent.
30 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla le Jeu 16 Juin - 20:39
maime
Lemosin de prumiera !
Bon, es un partit francés, perque es declarat en França, se presenta dins l'encastre francés. Mas, tanben, es pas un partit francés, perque es pas present sus l'ensemble dau territòri. Es un partit regionau, coma lo partit comunista reunionés o lo partit socialista guianés. D'alhors, son pas coma Libertat o los partits catalans e bascs que suerten de França.Sokolovic a écrit:Es un partit francés. Se presenta a d'eleccions dins l'encastre de la Repunlica Francesa. Vieu pas coma si pòu pensar autrament.
31 Re: Per lo desvolopament d'una fòrça politica occitanista novèla Aujourd'hui à 8:08
Contenu sponsorisé
Aller à la page : 1, 2
Permission de ce forum:
Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum


text:
Galèc
Lo galhego o galèc (neologisme)[1] es una lenga originària de la region de Galícia (Espanha), dont pòrta lo nom.
Es una lenga romanica fòrça vesina del portugués, e mai se parla d'una sola lenga galègoportuguesa dins certans sectors de la societat galèga e de la lingüistica romanica. Tant lo galèc coma lo portugués sòrton de la meteissa evolucion del latin, lo galègoportugués, que son nuclèu d'origina èra la Galícia actuala e lo nòrd de Portugal. Cèrtas parts de la societat galèga (los reïntegracionistas) defendon la reïntegracion del galèc dins lo sistèma galègoportugués, en adoptar la nòrma ja en vigor en portugués (al nivèl gramatical e grafic). Afirman l'unitat de la lenga galègoportuguesa. S'opausan a la nòrma oficiala de la region de Galícia, que li repròchan de se calcar tròp subre l'espanhòl. Mas la nòrma portuguesa es pas fòrça logica per representar foneticament la lenga galèga, e es plan dificila pels galècs, pr'amor que lo sistema fonetic del galèc modern es plan diferent del portugués, aital las grafias S e SS, Z e Ç, J e X, GE e XE, GI e XI, e qualques autras, que representan de sons diferents en portugués an pas cap de diferéncia en galèc, alara se pòt dire que la nòrma portuguesa es pas fòrça logica per la lenga galèga, per tant la nòrma oficiala d'aquesta lenga es fòrça mai facila, e gaireben totes los galècs la preferisson.
Lo galègoportugués foguèt del sègle XII al sègle XIII la lenga poetica de la part occidentala de la Peninsula Iberica, dins un movement literari ligat al dels trobadors (Las cantigas de santa Maria, del rei de Castelha, Anfós lo Savi).
La veïculacion d'ora de Galícia dins la corona de Castelha castelhanizèt las classas nautas de la societat e menèt a una castelhanizacion relativa de la lenga. Ça que la, lo galèc a pas daissat d'èsser parlat pels galècs. A l'ora d'ara tres milions de personas parlan galèc dins l'estat espanhòl (Galícia, la Franja occidentala d'Astúrias, lo Bierso dins la comunitat autonòma de Castelha e Leon e los immigrants dins d'autras parts de l'estat espanhòl, en Euròpa e en America.
Lo galèc a un estatut de cooficialitat amb lo castelhan en Galícia.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Portal de las lengas
-
- ↑ Las formas *galician, -a (francesisme, < galicien) e *galhèc, -ga* (catalanisme, < gallec)


text:
Someire
Someire[1] (Sommières en francés) es una comuna occitana de Lengadòc. Es una de las vilas mai importantas de la Vaunaja. Se situa administrativament dins lo departament de Gard e la region de Lengadòc-Rosselhon a 22 km de Nimes e 28 km de Montpelhièr. S'i pòt visitar la vila medievala e las runas de son castèl. Es la ciutat nadiva dau grand escrivan lengadocian Joan Baptista Fabre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'Emperaire roman Tibèri bastiguèt, al Ièr sègle de l'èra crestiana, sul sit de Someire un pont per crosar lo flum Vidorle.
La vila foguèt bastida al sègle X sus la broa de Vidorle e sus son quite lièch, çò qu'es encara uèi, l'encausa d'aigats regulars sonats vidorladas. La vila foguèt annexada pel rei de França en 1248, en seguida de la crosada contra los albigeses. Mai tard venguèt una fortalesa del protestantisme.
Someire foguèt una victima importanta de las guèrras de religion. Foguèt presa per l'armada protestanta lo 6 de novembre de 1572 e puèi pel governador de Lengadòc l'11 de febrièr de 1573 aprèp dos meses de sèti. Aqueste s'acabèt amb la redicion dels protestants que sauvèron aital sas vidas mas al còst de deure quitar la vila.
Someire foguèt assetjat un còp mai en 1622 per l'armada reiala.
En 1703, a l'escasença de la Guèrra dels Camisards, una partida de la vila foguèt cremada.
Ciutadans illustres[modificar | modificar la font]
- L'escrivan occitan Joan Baptista Fabre i nasquèt en 1727.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sola forma normativa segon: Loís ALIBÈRT (1935 [1976]), Gramatica occitana, Montpelhièr: Centre d'Estudis Occitans, p. 474.


text:
Poissy
Poissy qu'ei ua comuna francesa de la província istorica d'Isla de França administrada peu departament de las Yvelines de la region d'Isla de França.
Istoricament que ho la sede d'ua residéncia reiau on vadón lo reis Loís IX de França ("Sant Loís") e son hilh Felip III de França ("Lo Hardit).
Ua collegiada qu'i ho fondada.
Durant la Guèrra de Cent Ans la vila que ho pregondament sacamandejada peu anglés e lo castèth que ho avalit.
En 1561 Caterina de Medici qu'i organizè lo Collòqui de Poissy entà ensajar d'acordar las posicions deu catolicisme dab las deu protestantisme.
Durant la Segonda Guèrra Mondiau la vila que ho bombardejada e atau que's perdó la màger part deu Pont Vielh de Poissy.


text:
Fanga
En sedimentologia, la fanga es una mescla d'aiga e de particulas sedimentàrias primas de limas e d'argilas.
Los depaus de fangas ancians o fossilizats se transforman en lutitas per l'accion del temps.
Abitacion[modificar | modificar la font]
La fanga es un abric per fòrça espècias animalas coma los vèrms, las granhòtas, las sèrps, las arcèlis, las escaravissas, eca. D'autres animals coma los pòrcs, los rinocèros e los elefants se'n servisson per refregir lor còs e los aparar dels rais del solelh. Los èssers umans se serviguèron (e encara se servisson) de fanga secada dins de bastits, d'òbras d'art, e coma material estanca.


text:
Saint-Aubin-sur-Mer
Saint-Aubin-sur-Mer es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Comuna formada en 1822 de la fusion de las doas ancianes comunas de St-Aubin-sus-Mar e de Epineville, mencionadas respectivament al Sègle XIII e al Sègle XII. En 1207, St-Aubin aperteniá al abbaye de Sant-Wandrille. Lo castèl #aperténer al Sègle XVII al marques de Pomponne, ministre de Louis XIV, de contunh, al Sègle XVIII, als Choiseul-Gouffier. Fief Independent a partir de 1662, en dependent per endavant de la baronnie de Ferrières.
Commune formée en 1822 par la fusion des deux anciennes communes de St-Aubin-sur-Mer et d’Epineville, mentionnées respectivement au Sègle XIII et au Sègle XII. En 1207, St-Aubin appartenait à l’abbaye de Saint-Wandrille. Le château appartint au Sègle XVII au marquis de Pomponne, ministre de Louis XIV, puis, au Sègle XVIII, aux Choiseul-Gouffier. Fief indépendant à partir de 1662, dépendant auparavant de la baronnie de Ferrières.


text:
Broons
Bron en galò; Bronn en breton ( Broons en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Michel Lamarche est mort le 9 août 2008, au début de son second mandat, Serge Rouxel a été élu nouveau maire le 20/09/2008(Source.)


text:
Lei Mès
Lei Mès (oficialament en francés Les Mées) es una comuna provençala, situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat a unitat|410|m}} d'altitud[1]. La municipalitat a traversat per la Durance.
Le village est situé à 410 m d’altitude[1]. La commune est traversée par la Durance.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Michel de la Tor, Alpes-de-Anautita-Provence : lo guida complet dels 200 comunas, París, Deslogis-Lacoste, còl. « Vilas e de pòbles de França », 1989, Connectat, 72 pàg. (Pas-paginé) (ISBN 2-7399-5004-7) Error de citacion : Invalid
tag; name "La_Torre" defined multiple times with different content
- Pages with unresolved properties
- Pages with script errors
- Pages with reference errors
- Pages using ISBN magic links
- Pages using invalid self-closed HTML tags
- Ortografia de verificar
- Portal:Provença/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Comuna dels Aups d'Auta Provença
- Comuna de Provença


text:
Batalha de Mazar-e-Charif
La batalha de Mazar-e-Charif foguèt liurada dau 3 au 9 de novembre de 2001, foguèt la primièra batalha de la Segonda Guèrra d'Afganistan. Opausèt leis aliats daus Estats Units (Junbish-e-Milli-yi Islami, Jamiat-e-Islami e Hezb-e-Wahdat de l'Aliança dau Nord) ais Talibans. Foguèt una derrotada per leis Talibans e causèt la rompedura del front talêb. L'ataca comencèt lo 3 contra lei posicions talibans dau sud de la vila. Eran plan defenduts per de canons a Bai Beche (una anciana fortificacion sovietica) e Aq Kupruk. Bai Beche tombèt lo 5 e Aq Kupruk solament lo 6 mas la resistança foguèt importanta. La segonda linha dei Talibans foguèt bombardada lei 7 e 8 de novembre. Lo 9, lei Talibans deguèron quitar Mazar-e-Charif. Poguèron pas anar a Kabol e lo 11, l'Aliança del nòrd encerclèt lei unitats talibans dins la vila de Kunduz.


text:
Sainte-Marguerite-sur-Mer
Sainte-Marguerite-sur-Mer es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia. [[Fichièr:SainteMargueriteSurMerPlage.jpg|thumb|upright=1.5|left|Plage de Sainte-Marguerite-sur-Mer]
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- 1822 : Blancmesnil a ligat a Santa-Marguerite.
- 19 d'agost 1942 : los òmes de la 4e Commando britanica de Lord Lovat desembarquen sus la Yellow Beach e prenon la Batariá Hess e la siá garnison. Aquel serà lo sol succès del operacion Jubilee.
- 1981 : Santa-Marguerite pren lo nom de Santa-Marguerite-sus-Mar.
- 1822 : Blancmesnil est rattachée à Sainte-Marguerite.
- 19 août 1942 : les hommes du 4e Commando britannique de Lord Lovat débarquent sur la Yellow Beach et prennent la Batterie Hess et sa garnison. Ce sera le seul succès de l'opération Jubilee.
- 1981 : Sainte-Marguerite prend le nom de Sainte-Marguerite-sur-Mer.


text:
Dimars, 12 de julhet de 2016, 03h00
Coma cada annada al començament de julhet s’es debanat amb grand succès lo festenal Escota e Minja a l’Isla de Baish (Savés). La vila, una de las mai sensiblas a la cultura ... +
Dijòus, 28 d'abril de 2016, 03h00
La Comunautat de Comunas de Savés met en valor la cultura occitana per far promocion del país. Aital, l’ofici de torisme de Savés (Savés 31) organiza lo 4 de junh ... +
Dimècres, 20 de mai de 2015, 03h00
Après repeticions e repeticions començadas a la prima de 2013, concèrts a fanègas e un pilòt de jorns d’enregistrament dins estúdios, le CD d’Alidé ... +
Dimècres, 18 de febrièr de 2015, 03h00
Acabèc diluns 16 de heurèr lo tèrme per presentar candidaturas a las eleccions departamentalas (escrutini binominau mixte), que se debanaràn lo 22 e lo 29 de març, ... +
Dimècres, 6 d'agost de 2014, 03h00
La còla Bastir-Gasconha Tolosana organizèc dimenge 27 de julhet ua serada amistosa e conviviala a L’Isla de Baish (Savés) dins un encastre adobat a la saussa occitana; atau les ... +
Dimenge, 29 de junh de 2014, 03h00
L’annada passada en 2013, 64 oras de vidèo e de son estón presas ende fixar la memòria deu hestenau, ende testimoniar de la sua evolucion e ende presentar le dinamisme a l’entorn ... +
Dimècres, 12 de març de 2014, 03h00
La lista Alternativa L’Isla de Baish qu’ei ara completa e serà lèu publicada dins la premsa locala. S’agís d’ua lista Bastir-Municipalas 2014, per’mor ... +
Dimècres, 5 de febrièr de 2014, 03h00
Dissabte 25 de genèr, a la Maison Comuna de L’Isla de Baish (Savés), a l’iniciativa de Bastir-Gasconha Tolosana, se debanèc ua amassada publica d’informacion deu ... +
Dimars, 26 de novembre de 2013, 03h00
Un cinquantenat de militants animalistas que manifestèn dimenge passat a Samatan (Savés), au ras de la navau Hèsta deu Hitge Gras, a l’aperet de l’associacion SMT 511. ... +
Diluns, 13 de mai de 2013, 03h00
Le dissabte 18 de mai 2013, de 10h00 a 12h00, se debanarà au musèu campanari de l’Isla de Baish (Savés) ua vesita acompanhada en occitan. Aquera vesita se hè ... +
Diluns, 15 d'abril de 2013, 03h00
Le divendres 19 d’abriu, les escolans deu licèu Josèp Savèrna de L’Isla de Baish (Savés) rescontraràn d’una ora e mièja a tres oras e mièja ... +
Dimars, 26 de març de 2013, 03h00
Le dètz-e-seten carnaval gascon se debanèc a l’Isla de Baish (Savés) le 15 e le 17 de mars 2013, organizat per l’associacion Carnaval Gascon, restacada a l’IEO. Le ... +
Dimècres, 9 de mai de 2012, 07h00
Deu 23 au 28 d’abriu de 2012, liceans angón au sud de la Catalonha, dins la província de Tarragona, ende hèr un escambi basat sus las lengas occitana e catalana. 31 escolans, ... +


text:
Carcagny
Carcagny es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es en lo Bessin. Lo sieu bourg es Modèl:A Unitat al sud-es de Bayeux, a Unitat|9|km {{}} al sud-oèst de Creully, a Unitat|9|km {{}} al nòrd de Tilly-sus-Seulles e a Unitat|21|km {{}} al nòrd-oèst de Can[1].
Carcagny A situat sus la rota nacionala 13 (dintre Bayeux e Can). A traversat per la Seulles.
Caserius : Granda Carrièra, la Glèisa, lo Riu, lo Val, Sant-Leugièr, la Butte, Vièlh-Pont, Extrèm de vila, Crottes.
La commune est dans le Bessin. Son bourg est à 8,5 km au sud-est de Bayeux, à 9 km au sud-ouest de Creully, à 9 km au nord de Tilly-sur-Seulles et à 21 km au nord-ouest de Caen[3].
Carcagny est située sur la route nationale 13 (entre Bayeux et Caen). Elle est traversée par la Seulles.
Hameaux : Grande Rue, l'Église, la Rivière, le Val, Saint-Léger, la Butte, Vieux-Pont, Bout de ville, Crottes.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La glèisa aperteniá al capítol de la catedrala de Bayeux per donation de Philippe de Harcourt, confirmada en 1153. A la fin del Sègle XII, la distincion aperteniá a Richard del Hommet, un sègle mai tard, i aguèt crompat pel avesque de Bayeux. Lo abside circular a adornat de colonettes fòrça plan conservadas. La gròssa campana a #èsser nomenada Jeanne per Jeanne Lo Nòble, lo pairin èra Antoine Guillot (1707). La municipalité a #èsser formada lo 24 de genièr de 1790.
Lo curé Jacques Lo Touzey #far de dons a la glèisa e #legar en 1820 una porció de immeuble dins la fabrica amb la fin d'i bastir un presbytère. Existissiá una societat cooperativa laitière al masatge caseriu del Riu.
La glèisa appartenait au chapitre de la cathédrale de Bayeux par donation de Philippe d'Harcourt, confirmée en 1153. À la fin du Sègle XII, la seigneurie appartenait à Richard du Hommet, un siècle plus tard, elle fut achetée par l'évêque de Bayeux. L'abside circulaire est ornée de colonettes très bien conservées. La grosse cloche a été nommée Jeanne par Jeanne Le Noble, le parrain était Antoine Guillot (1707). La municipalité a été formée le 24 janvier 1790.
Le curé Jacques Le Touzey fit des dons à l'église et légua en 1820 une portion d'immeuble à la fabrique afin d'y construire un presbytère. Il existait une société coopérative laitière au hameau de la Rivière.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Distàncias viàrias los mai cuertas segon Viamichelin.fr
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Distances routières les plus courtes selon Viamichelin.fr
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée


text:
Guipuscoa
Guipuscoa (Guipuscoa en francés, Gipuzkoa en basco, Guipúzcoa en espanhòu) qu'ei un parçan deu Bascoat.
Administrativament, qu'ei un "territòri istoric" dens la Comunautat Autonòma Basca e ua província d'Espanha.
La capitau qu'ei Sent Sebastian (Donostia en basco).
Los sons abitants que son los guipuscoans.
Qu'ei bordada per Biscaia (oèst), Alaba (sud), Labord e la Comunautat Forala de Navarra (èst) e peu golf de Gasconha (nòrd).
Ua part important de la populacion de la còsta orientau (Hont Arràbia, Sent Sebastian, Passatge) que parlava l'occitan gascon enqüera a la fin deu sègle XIX.
Heraudica[modificar | modificar la font]
Los arbos e la mar qu'arrepresentan lo litorau e l'interior (tres arbres peus tres territòris qui constitueishen Guipuscoa). Los gigants o titans qu'evocan probablament la tradicion deus jentilak (personatges de la mitologia basca qui simbolizan lo pòble basco precrestian). Los canons e lo rei qui porta l'espasa que desapareishón en 1979.


text:
Pronóncia de l'occitan
Per conóisser la lista completa de las letras e dels signes diacritics, vejatz: alfabet occitan.
La pronóncia (o prononciacion) de l'occitan, dins la nòrma classica, se fa segon de règlas de lectura pro constantas e pro regularas, amb plan pauc d'excepcions.
Per de rasons de clartat pedagogica e d'economia, aqueste article presenta las règlas de pronóncia mai generalas, en foncion de las mai grandas modalitats regionalas de l'occitan larg, sens poder intrar dins totes los detalhs locals. Dins los tablèus, la "pronóncia per defaut", dins la colomna centrala, es la del lengadocian, qu'es tanben sovent la pronóncia mejana de la majoritat dels dialèctes; s'indica la "pronóncia regionala diferenciada", dins la colomna de drecha, solament quand es diferenta del lengadocian.
- Remarca — Pel vivaroalpenc, s'indica aicí subretot las tendéncias foneticas del vivaroalpenc de l'èst (alpenc). Cal saber que lo vivaroalpenc de l'oèst (vivarodaufinenc) a una pronóncia pro similara a la de l'auvernhat.
Somari
Lo principi de las grafias englobantas[modificar | modificar la font]
L'ortografia de l'occitan (dins la nòrma classica) ten de règlas de pronóncia variablas segon los dialèctes. Un principi majoral es de privilegiar de grafias englobantas o grafias suport: una meteissa manièra d'escriure accèpta de règlas de pronóncia diferentas segon los dialèctes. Aquel principi intra dins lo principi mai general de la diasistematicitat, çò es, se met en valor las correspondéncias regularas entre los diferents dialèctes, que son units dins lo meteis diasistèma (lo sistèma de las correspondéncias interdialectalas que fan la coesion de la lenga occitana).
Vocalas[modificar | modificar la font]
Vocala + s en lemosin e en auvernhat[modificar | modificar la font]
- En lemosin, una s en fin de sillaba sovent es muda, mas alonga la pronóncia de la vocala precedenta:
- En auvernhat, una s en fin de sillaba sovent es muda, e alonga pas la vocala precedenta.
Consonantas[modificar | modificar la font]
Particularitats lengadocianas[modificar | modificar la font]
Tanben cal notar que lo lengadocian:
- A uniformizat las sequéncias [ps], [ts] e [ks] amb la pronóncia unenca [ts]: los còps [lus ˈkɔts], los baobabs [luz BauˈBats], la sinòpsi [la siˈnɔtsi], los amics [luz aˈmits], occitan [utsiˈta], bòxa [ˈbɔtsɔ], fax [ˈfats].
- Fa sovent una assimilacion dins un grop de doas consonantas: la primièra consonanta pren lo son de la segonda consonanta: captar [katˈta], acte [ˈatte], subjècte [sydˈdʒɛtte], fotbòl [fubˈbɔl].
Qualques excepcions[modificar | modificar la font]
Los mots amb una pronóncia irregulara son pauc nombroses.
- Amb (emb, dab) es una ortografia unificada que recampa de pronóncias fòrça divèrsas segon los parlars:
- lengadocian: amb [amb] davant vocala, [am] davant p, b, m, [an] davant las autras consonantas (pronóncias mai localas: [ambe, ame, abe, ɔmb, ɔn, ɔmbe, ɔnd, ɔnde...]).
- provençal: amb [am] davant vocala, [ame] davant consonanta (pronóncias mai localas: [em, eme, me...])
- niçard: emb [emb] davant vocala, [embe] davant consonanta (pronóncias mai localas: [em, eme, me...])
- vivaroalpenc: amb [amb] davant vocala, [ambe] davant consonanta (pronóncias mai localas: [ɔw, abu, bu...])
- auvernhat: amb [ɒmb] davant vocala, [ɒⁿ] davant consonanta (pronóncias mai localas: [bej...])
- lemosin: emb (rarament amb) [emb (ɒmb)] davant vocala, [eⁿ (ɒⁿ)] davant consonanta
- gascon: dab [dap] (pronóncias mai localas: [tamb...])
- Paur se pronóncia en general [ˈpɔw]. Ça que la se pòt prononciar [ˈpaw] en auvernhat e en niçard.
- Dins benlèu e bensai (gascon bensè), la n de l'element ben- se pronóncia pas.
- Dins tanben e tanplan, la doas n se pronóncian pas en general. Pasmens se pronóncian en provençal, niçard e vivaroalpenc.
Signes diacritics[modificar | modificar la font]
Qualques signes diacritics servisson per modificar o precisar la pronóncia de las letras de l'alfabet occitan.
- L'accent grèu (_̀) se pòt trobar sus à, è, ò. Dins certanas condicions, indica que las vocalas pòrtan l'accent tonic e qu'an un son dobèrt:
- L'accent agut (_́) se pòt trobar sus á, é, ó, í, ú. Dins certanas condicions, indica que las vocalas pòrtan l'accent tonic e qu'an un son barrat:
- Lo trèma (¨) se pòt trobar sus ï, ü.
- Indica qu'aquelas letras forman una sillaba diferenta (un iat) d'aquela de la vocala precedenta. Per exemple aü [a.y] fa doas sillabas distintas (o un iat), mentre que au [aw] fa una sola sillaba (o un diftong). Exemples: aï (arcaïc, païsatge), eï (Preïstòria), iï (en niçard diïi per disiái), oï (Soïssa, oïstití), aü (aürós, ataüc), eü (reünir), oü (groüm).
- Remarca 1 - L'accent grafic, plaçat après una vocala, indica que i a un iat e mai que i a un accent tonic irregular: país (mas païses, païsatge), Loís (mas Loïsa, Loïson), soís (mas soïssa, Soïssa), e en niçard aí (= òc).
- Remarca 2 - La sequéncia oï/oí se legís coma un iat [u.i] mas tanben se pòt legir coma un diftong [wi]: Loís, Loïsa, Loïson, soís, soïssa, Soïssa. Es diferenta de la sequéncia oi/ói que se legís [uj]: conoissi, conóisser; en gascon batoi, digoi.
- Remarca 3 - Lo CLO a abandonat lo trèma sus ë en 1997: poesia, coerent (e pas pus poësia*, coërent*).
- Tanben lo trèma s'utiliza, facultativament, per indicar que dins los grops gü [gw] e qü [kw] cal prononciar la ü: lingüistica, igüana, bilingüe bilingüa, eqüacion, aqüifèr, ubiqüitat. Lo trèma es facultatiu en aquel cas, doncas tanben s'admet: linguistica, iguana, bilingue bilingua, equacion, aquifèr, ubiquitat. Dins la practica correnta del gascon, los mots fòrça usuals s'escrivon puslèu sens trèma: guardar, quan, quate (eventualament güardar, qüan, qüate).
- Indica qu'aquelas letras forman una sillaba diferenta (un iat) d'aquela de la vocala precedenta. Per exemple aü [a.y] fa doas sillabas distintas (o un iat), mentre que au [aw] fa una sola sillaba (o un diftong). Exemples: aï (arcaïc, païsatge), eï (Preïstòria), iï (en niçard diïi per disiái), oï (Soïssa, oïstití), aü (aürós, ataüc), eü (reünir), oü (groüm).
- La cedilha (¸) se pòt trobar sota ç. Indica que ç se pronóncia [s] davant a, o, u e en fin de mot: balançar, çò, dançum, brèç. Sens la cedilha, la letra c se prononciariá [k] dins aquelas posicions.
- Lo ponch interior o en gascon punt interior (·) se pòt trobar entre las consonantas seguentas: n·h e s·h. S'utiliza en gascon. Indica que las letras separadas pel ponch se pronóncian distintament:
Cal ben notar que los signes diacritics son obligatòris subre las majusculas tant coma subre las minusculas. Aquela règla ajuda a precisar la lectura: Índia, Àustria, Sant Çubran, FÒRÇA, SOÏSSA, IN·HÈRN (e non pas India*, Austria*, Sant Cubran*, FORCA*, SOISSA*, INHERN*).
Règlas d'accentuacion[modificar | modificar la font]
En occitan, l'accent tonic pòt tombar siá:
- sus la darrièra sillaba: mots oxitòns (o mots aguts).
- sus l'avantdarrièra sillaba: mots paroxitòns (o mots plans).
- sus l'avant-avantdarrièra sillaba: mots proparoxitòns (o mots esdrúchols): aquò es possible solament en niçard e en cisalpenc (mas pas dins las autras varietats d'occitan).
Dins certans cases, l'accent tonic (prononciat) es indicat amb un accent grafic (escrich).
- a. L’accent tonic tomba sus la darrièra sillaba dins los mots que s'acaban:
- per una consonanta: revelh, occitan, magnific.
- per un diftong (vocala + -u o vocala + -i): progressiu, verai.
- b. L’accent tonic tomba sus l’avantdarrièra sillaba dins los mots que s'acaban:
- c. Atanben, l’accent tonic tomba sus l’avantdarrièra sillaba dins los mots que s'acaban per doas vocalas, quand forman doas sillabas ben distintas (l’accent tonic tòca l’avantdarrièra vocala): Tanzania (accent tonic sus i), filosofia (accent sus tonic i), energia (accent sus tonic i), assidua (accent tonic sus u), estatua (accent tonic sus u), avoï (avoe, avoo) (accent tonic sus l'avantdarrièra o).
- d. Dins los mots que seguisson las règlas precedentas, las vocalas tonicas dobèrtas è e ò s’escrivon amb un accent grèu per fin de las distinguir de las vocalas tonicas barradas e e o: tèsta ~ cresta; còrsa ~ corsa.
- Remarca — En aquel cas, lo lemosin distinguís pas è e e en general: testa, cresta.
- e. Accentuacion irregulara — Los mots que respèctan pas las règlas (a), (b) e (c) an lor accent tonic a una plaça irregulara. Donc l’accent tonic i es indicat sistematicament amb un accent grafic. Las vocalas tonicas dobèrtas pòrtan alavetz un accent grèu (è, ò, à) e las vocalas tonicas barradas un accent agut (é, ó, á, í, ú).
- Mots irregulars, acabats per una vocala o per una vocala + -s: parlarà, parlaràs, teniá, teniás, cafè, cafès, casinò, casinòs, perqué, aquí, aquò, cangoró, precís.
- Mots irregulars, acabats per una consonanta: crèdit, cóser, ténher, èsser, Fèlix, àngel, títol, cònsol.
- Mots irregulars, vèrbs acabats per -n de la 3a persona del plural: parlaràn, parlarián, gascon parlarén, gascon vengón.
- Mots irregulars, acabats per doas vocalas, amb l'accent tonic abans: comèdia, gràcia, tendéncia, Varsòvia, lópia.
- Segon lo meteis principi, en niçard e en cisalpenc, los mots accentuats sus l'avant-avantdarrièra sillaba (proparoxitòns) sempre recebon un accent grafic: pàgina, ànima, síngaro, Mónegue.


text:
Friedrich Nietzsche
Friedrich Wilhelm Nietzsche (Röcken bei Lützen, Alemanha, 1844-1900) foguèt un filosòf alemand e un dei pensaires modèrnes pus influents.
Estudièt a l'Universitat de Bonn. En 1865, a Leipzig, faguèt seis estudis de filologia e en 1869 venguèt professor de filologia classica a Basilèa. En 1878 abandonèt lei classas, en causa d'una malautiá, puèi passèt leis estius a Sils Maria e la rèsta de l'an a la Ribiera occitana, gaireben sempre solitari e amb de recalivadas dins sa malautiá. En 1889, tombèt dins la deméncia; s'efaissèt lo 3 de genier de 1889 a Turin (quand encòntra una veitura que son cochier foeta violentament lo chivau, se sarrèt de l'animau, enlaçèt son còu e esclatèt en plors, enebissent a quau que fugue de se sarrar lo chivau). Passèt los dètz darriereis ans de sa vida dins un estat mentau quasi vegetatiu. Après sa mòrt, l'interpretacion de son òbra foguèt desfigurada per l'imatge de la foliá e per la propaganda nazi.
La pensada filosofica de Nietzsche, d'un caractèr poetic e personau marcat, es una critica dei valors tradicionalas de la cultura occidentala e l'assai d'elaborar una filosofia novèla. Se distinguisson tres periòdes dins sa pensada:
- Caracterizat per sei premiereis òbras d'interpretacion e critica de la cultura.
- Per l'omenatge de la cultura e deis esperits liures.
- Per sei tèsis sus lo niilisme, la critica de totei lei valors, lo subreòme e lo retorn etèrne.
Son tres periòdes totalament diferents mai an un sistèma e una unitat perfècta.
Somari
La critica de la cultura occidentala[modificar | modificar la font]
L'origina de la cultura occidentala se deu cercar dins lo mond grèc, ont se manifèstan clarament doas valors complementàrias:
- La valor de la vida, representada per lo dieu Dionís que simboliza la vigor, lo plaser, lo renovèlament e la destruccion.
- La valor de la rason, representada per lo dieu Apollon, simbòl dei formas, de la rason e de l'armonia.
La cultura occidentala se fondamenta subre la dissociacion d'aquestas doas valors e subre la somission de la vida a la rason. Socrates foguèt lo colpable d'aquesta dissociacion e dempuei Socrates, Grècia se presenta coma lo mond de la clartat, ont la rason trionfa subre leis instints. Sometre la vida a la rason es una error. La cultura occidentala, per aquò, es endecada dempuei son origina, per aver instaurat la racionalitat a quin prètz que siá. Aquesta error dogmatica se rosiga quand Platon inventèt l'esperit pur e l'idèa dau ben meteis. Per eliminar aquesta error de basa, cau criticar lo dogmatisme platonic dempuei totei leis ambits onte se manifèsta: la morala, la religion e la filosofia.
- La morala occidentala es antinaturala, pr'amor qu'impausa de leis (vertuts) en contra deis instints primordiaus de la vida.
- La religion es alienanta; nais de la paur d'òme e es un mecanisme de defensa que permet d'atribuir lo destin pròpri a un èsser pus poderós: Dieu.
- La filosofia e particularament la metafísica, se fondamenta subre una error: la cresença, d'origina platonica, en l'existéncia d'un mond perfècte e absolut qu'es l'antitèsi dau mond reau; lei filosòfs s'esfòrçan de s'aprochar d'aquest mond irreau per èsser en possession de la vertat, sens veire qu'es una illusion.
Lo vitalisme[modificar | modificar la font]
La cultura occidentala es ja arribada a sa decadéncia, e cau premanir l'emancipacion de l'òme de totei lei valors moralas per li donar lo drech a la vida. Aqueu es lo pretzfach dau vitalisme.
Lo niilisme[modificar | modificar la font]
Lo niilisme es un movement pròpri de l'istòria de la cultura occidentala. L'esperit occidentau, causat per lei valors fictivas, torna niilista e pèrd la fe en aquestei valors. Alora, la cultura rèsta sens sens, pr'amor que lo niilisme es una fòrça destructritz de la basa de la cultura occidentala, de Dieu, dau Dieu monoteïsta. Aquest Dieu mòr pr'amor qu'entre totei l'avèm assassinat. Quand prendrem consciéncia d'aqueste fach podrem alora despassar l'estat niilista, en bastissent una taula novèla de valors que menarà au subreòme.
La taula novèla de valors[modificar | modificar la font]
- Una morala de senhors, l'exaltacion deis instints de vida.
- Lo mond deis aparéncias se deu impausar subre lo mond "vertadier" de la filosofia dogmatica.
- L'egoïsme.
L'òme e lo subreòme[modificar | modificar la font]
L'òme es un èsser sens far, un pònt entre la bèstia e lo subreòme, l'unic animau que s'es pas encara assolidat. Cau superar l'òme o tornar a l'animalitat primitiva. Mai l'òme es l'animau que pensa au futur, qu'es capable de concebre d'ideaus.
Tres son estadas lei versions de l'ideau uman:
- L'estetic, qu'es interpretat coma armonia de vida e rason.
- Lo scientific, ont l'òme coneis la realitat nuda, e acaba en afirmant energicament la vida.
- Lo subreòme, que personifica la valor suprèma de la vida, que sa manifestacion mai auta es la volontat de poder. Lo subreòme es un èsser superior, liure dei valors dau passat, autonòm, agressiu e legislador. Eu meteis es sa pròpria nòrma, pr'amor qu'es pus luenh dau ben e dau mau. Representa la tòca suprèma de l'umanitat.
Cita[modificar | modificar la font]
-
- « Ne vos conjuri, mei fraires, demoratz fidèus a la Tèrra e cregatz pas aquelei que parlan d'esperanças supraterrenalas. D'autrei còps, lo blasfèmi devèrs Dieu èra lo blasfèmi pus grand. Mai Dieu es mòrt; e amb eu son mòrts lei blasfemaires. Lo pièger ara, es lo blasfèmi devèrs la Tèrra... »
- — Antau parlava Zaratostra (1885)
- « Ne vos conjuri, mei fraires, demoratz fidèus a la Tèrra e cregatz pas aquelei que parlan d'esperanças supraterrenalas. D'autrei còps, lo blasfèmi devèrs Dieu èra lo blasfèmi pus grand. Mai Dieu es mòrt; e amb eu son mòrts lei blasfemaires. Lo pièger ara, es lo blasfèmi devèrs la Tèrra... »
Òbras[modificar | modificar la font]
- Die Geburt der Tragödie (1872)
- Menschliches, Allzumenschliches. Ein Buch für freie Geister (1878)
- Morgenröte – Gedanken über die moralischen Vorurteile (1881)
- La Gaia sciéncia (Die fröhliche Wissenschaft, la gaya scienza) (1882)
- Antau parlava Zaratostra (Also sprach Zarathustra. Ein Buch für Alle und Keinen) (1883-1885)
- Jenseits von Gut und Böse - Vorspiel einer Philosophie der Zukunft (1886)
- Vertat e mensònja en sens extramorau (Über Wahrheit und Lüge im außermoralischen Sinn) (1873)
- La genealogia de la morala (Zur Genealogie der Moral. Eine Streitschrift) (1873)
- Götzen-Dämmerung oder wie man mit dem Hammer philosophiert (1888)
- Der Antichrist. Fluch auf das Christentum (1888)
- Ecce Homo: Wie Man wird Was Man Ist (1888)


text:
Guèrra Angloiraquiana
La Guèrra Angloiraquiana se debanèt dau 18 d'abriu au 30 de mai de 1941 durant la Segonda Guèrra Mondiala entre lo Reiaume Unit e Iraq. Foguèt causada per lo raprochament entre lei govèrns iraquians e alemands que menacèt l'avitalhament britanic e aliat dins la region d'Orient Mejan. Londres mandèt donc un còrs expedicionari per rebutar lo govèrn iraquian e remplaçar son cap per una persona favorabla ais interés britanics. Après un mes de combat, Bagdad foguèt conquista e la guèrra s'acabèt per una victòria britanica.


text:
Nicolas Malebranche
Nicolas Malebranche (5 d'agost de 1638 - 13 d'octobre de 1715) èra un filosòf racionalista francés, seguidor de Descartes, temptèt l'union del cartesianisme e de l'ocasionisme. Segon l'ocasionalisme de Malebranche, essent al centre de sa filosofia, Dieu constituís l'unica causa vertadièra, e totas las autras causas son de «causas ocasionalas». Es perque, la coneissença es pas deguda a l'interaccion amb los objèctes, que las causas serián «vistas en Dieu». « Se vesiam pas Dieu de pas cap de biais, veirem pas res » (Recèrca de la vertat, libre III, segonda partida, capítol VI.) Dieu es pas conegut dirèctament, mas d'un biais indirècte, coma reflectit per un miralh, dins las causas creadas. L'òme participa de Dieu e participant de Dieu, participa de las causas. I a pas cap d'interaccion dirècta entre las substàncias cartesianas. La congruéncia entre ambedoas es aisinada per la realitat divina. Soi pas ieu que percebi las causas, mas es Dieu que provòca en ieu, una certana idèa. La relacion de l'esperit de l'òme amb Dieu e amb las causas solament en El, es la solucion decisiva. Atal, la vision en Dieu de totas las causas resulta la condicion necessària de totes los sabers e vertats.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (es) Bermudo, JM. La Filosofía Moderna y su proyección contemporánea. Barcanova, Barcelona, 1983


text:
Villes et mairies du District de Luxembourg
Liste des communes
Luxembourg
Ville de Luxembourg, localité du Luxembourg de 88 000 habitants.
La mairie de Luxembourg a une adresse e-mail et un site Internet.
Esch-sur-Alzette
Ville de Esch-sur-Alzette, localité du Luxembourg de 29 000 habitants.
La mairie de Esch-sur-Alzette a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence d'activités sur la ville.
Differdange
Ville de Differdange, localité du Luxembourg de 20 000 habitants.
La mairie de Differdange a une adresse e-mail et un site Internet.
Dudelange
Ville de Dudelange, localité du Luxembourg de 18 000 habitants.
La mairie de Dudelange a une adresse e-mail et un site Internet.
Pétange
Ville de Pétange, localité du Luxembourg de 15 000 habitants.
La mairie de Pétange a une adresse e-mail et un site Internet.
Sanem
Ville de Sanem, localité du Luxembourg de 14 000 habitants.
La mairie de Sanem a une adresse e-mail et un site Internet.
Hesperange
Ville de Hesperange, localité du Luxembourg de 12 000 habitants.
La mairie de Hesperange a une adresse e-mail et un site Internet.
Bettembourg
Ville de Bettembourg, localité du Luxembourg de 9 700 habitants.
La mairie de Bettembourg a une adresse e-mail et un site Internet.
Käerjeng
Ville de Käerjeng, localité du Luxembourg de 9 400 habitants.
La mairie de Käerjeng a une adresse e-mail et un site Internet.
Schifflange
Ville de Schifflange, localité du Luxembourg de 8 400 habitants.
La mairie de Schifflange a une adresse e-mail et un site Internet.
Kayl
Ville de Kayl, localité du Luxembourg de 7 700 habitants.
La mairie de Kayl a une adresse e-mail et un site Internet.
Mersch
Ville de Mersch, localité du Luxembourg de 7 500 habitants.
La mairie de Mersch a une adresse e-mail et un site Internet.
Mamer
Ville de Mamer, localité du Luxembourg de 7 200 habitants.
La mairie de Mamer a une adresse e-mail et un site Internet.
Walferdange
Ville de Walferdange, localité du Luxembourg de 7 100 habitants.
La mairie de Walferdange a une adresse e-mail et un site Internet.
Strassen
Ville de Strassen, localité du Luxembourg de 6 900 habitants.
La mairie de Strassen a une adresse e-mail et un site Internet.
Bertrange
Ville de Bertrange, localité du Luxembourg de 6 300 habitants.
La mairie de Bertrange a une adresse e-mail et un site Internet.
Mondercange
Ville de Mondercange, localité du Luxembourg de 6 100 habitants.
La mairie de Mondercange a une adresse e-mail et un site Internet.
Niederanven
Ville de Niederanven, localité du Luxembourg de 5 500 habitants.
La mairie de Niederanven a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Chamberí
Chamberí (Chambèri en francoprovençau[1] ; Chambéry en francés) es una comuna arpitana, capluòc del departament de la Savòia dins la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Es l'anciana capitala del ducat de Savòia.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Dominique Stich Parlons francoprovençal : Une langue méconnue , Edicions l’Harmattan. 1998 pagina 432


text:
Chad
Chad es un Estat d'Africa Centrala qu'a pas cap de frontièra maritima, mas a la frontièra lacustra del lac Chad al sud-oèst. Confronta Libia al nòrd, Sodan a l'èst, la Republica Centrafricana al sud, Cameron e Nigèr al sud-oèst e Nigèria a l'oèst.
La capitala es N'Djamena.
Lo gentilici es chadian -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Deis originas ai reiaumes chadians
- 2.2 Lei reiaumes chadians
- 2.3 Lo periòde coloniau
- 2.4 Lo Chad independent
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Deis originas ai reiaumes chadians[modificar | modificar la font]
Dempuei la descubèrta en 1996 e en 2002 de rèstas d'ominides datant respectivament de 3,6 e de 7 milions d'annadas, lo territòri chadian es considerat coma un dei brèç de l'espècia umana. Ansin, lo país es una zòna de poblament uman anciana qu'assosta un patrimòni preïstoric important. D'efèct, d'aqueu temps, la region aviá un clima relativament umide que permetiá l'existéncia d'una fauna florissenta. L'usatge de la terralha i foguèt probablament anterior a la vau de Nil e lo pòble chadian es benlèu lo rèire de plusieurs pòbles africans que migrèron per la seguida vèrs lo sud dau continent. Pasmens, aqueu desvolopament precòç foguèt rapidament limitat per l'avançada dau desèrt. En parallèl, la superficia dau Lac Chad (un milion de quilomètres carrats i a 6 000 ans) demeniguèt pauc a pauc segon un procès fòrça irregular[1].
Lei reiaumes chadians[modificar | modificar la font]
A la fin dau millenari I ap. JC, lo desvolopament dau comèrci transsaharian, la produccion agricòla e la demografia permetèron l'aparicion d'estats vertadiers en Chad. Situats au sud dei regions deserticas, demorèron independents fins a la colonizacion francesa e son a l'origina d'una partida importanta deis autoritats tradicionalas totjorn en plaça a l'ora d'ara.
Lo Reiaume de Kanem-Borno[modificar | modificar la font]
Centrat sus lo Lac Chad, lo Reiaume de Kanem-Borno pòrta diferents noms per destriar lei periòdes diferents de son istòria : Reiaume de Kanem entre sa creacion e 1395, Reiaume de Borno entre 1395 e lo sègle XVI e Reiaume de Kanem-Borno entre lo sègle XVI e sa disparicion en 1900. Pasmens, es ben lo meteis estat.
Sa formacion se debanèt dins lo corrent dau sègle VIII e foguèt l'òbra dei Kanembu, un pòble nomada saharaian. Dirigits per de sobeirans dichs mai, s'islamizèt rapidament e assaièt de s'estendèt a l'entorn dau Lac Chad. Durant lo rèine de Dunama Dabbalemi (1221-1259) teniá lo contraròtle dei rets caravanièrs dau Sahara Centrau e ocupava Tibesti, Fezzan e una partida d'Oaddaï. Pasmens, après sa mòrt, una crisi de succession fragmentèt lo reiaume. Au sègle XIV, Kanem foguèt tanben menaçat per d'invasions de Sao e de Bulala. Ansin, en 1385, lo mai Daud (1377-1385) perdiguèt sa capitala, Njimi, foguèt tuat per lei Bulala.
Lei subrevivents de la dinastia se restabliguèron sus la riba oèst dau Lac Chad onte restaurèron un estat centralizat (dich Reiaume de Borno). En 1460, lo mai Ali Dunamami capitèt de prendre l'avantatge sus seis adversaris e fondèt una capitala ben fortificada dicha Ngazargamu. A partir d'aquela posicion, son successor Idris Katakarmabe (1487-1509) capitèt de reconquistar Njimi. Puei, durant lo rèine d'Idris Aluma (1564-1596) tornèt ocupar son territòri d'origina. Lo reiaume prenguèt alora lo nom de Reiaume de Kanem-Borno.
Gràcias a sa posicion estrategica entre lei rets comerciaus d'Africa de l'Oèst e d'Africa de l'Èst, Kanem-Borno demorèt una poissança importanta fins au començament dau sègle XVIII. Pasmens, lo declin dei rotas marchandas transsaharianas demeniguèt a cha pauc sa fòrça militara. Ansin, au sègle XIX, aguèt de dificultats fòrça importantas per arrestar leis atacas dau Califat de Sokoto. Puei, de conflictes dinastics contunièron de l'afeblir. Aprofichant aquelei trèbols, Rabih az-Zubayr ne prenguèt lo contraròtle en 1893. Pasmens, poguèt pas ne redreiçar la poissança e sa desfacha còntra França a la batalha de Kousséri entraïnèt la disparicion dau reiaume en 1900.
Lo Reiaume d'Oaddaï[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume d'Oaddaï èra situat au sud-èst dau Chad actuau. Foguèt creat en 1635 quand un aventurier dich Abd Al Karim capitèt de federar divèrsei pòbles locaus sota son autoritat per sometre lei Tunjur que dominavan la region. Prenguèt rapidament lo contraròtle de certanei rotas caravanieras de Sahara e lei revenguts marchands assegurèron son desvolopament. Au sègle XIX, aprofichant lo declin de Kanem-Borno, venguèt la principala poissança de la region gràcias a la creacion d'una rota novèla entre Ennebi e Bengazi. Aquò li permetèt de batre la sieuna moneda e d'importar d'armas e de tecnologias modèrnas. Pasmens, au començament dau sègle XX, Oaddaï se turtèt a França que conquistèt lo reiaume a l'eissida d'una guèrra que durèt de 1909 a 1912.
Lo Reiaume de Baguirmi[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume de Baguirmi es un estat mau conegut, fondat au sègle XVI, entre Kanem-Borno e Oaddaï. Sa capitala èra Massénya e sei sobeirans avián lo títol de mbang. Lo sultan Malo (1546-1568) organizèt un estat centralizat e foguèt benlèu a l'origina de la conversion a l'islam de la region. Lo comèrci deis esclaus venguèt rapidament la basa de l'economia dau sultanat que foguèt successivament vassau de sei dos vesins pus poderós. En 1897, demandèt la proteccion de França e ne venguèt un protectorat.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XIX, França comencèt de s'interessar a Chad per de rasons estrategicas. De mai, lei Francés s'inquietavan deis ambicions de Rabih az-Zubayr, marchand e aventurier d'origina sodanesa, que capitèt de reünir una armada de 35 000 òmes ben equipats e disciplinats. Amb aquela fòrça, arrestèt una expedicion francesa mandada dins la region en 1891 e prenguèt lo contraròtle de Baguirmi e Kanem-Borno en 1893. Pasmens, en 1899, après la revirada d'una segonda expedicion, lei Francés decidèron de concentrar de mejans importants còntra Chad e Rabih foguèt vencut e tuat en 1900. Puei, l'armada francesa conquistèt lo Reiaume d'Oaddaï en 1909-1912 e acabèt la pacificacion dau sud en 1913. Dins lo nòrd, la dominacion francesa èra effectiva en 1916 mai de combats contunièron durant leis annadas seguentas. Lei regions septentrionalas gardèron ansin un estatut militar fins a 1964.
Après la conquista, maugrat l'interès dei militars per la posicion centrala de Chad en Africa, la metropòli s'interessèt gaire au desvolopament de la region que demorèt paura. Dins aquò, introduguèron la cultura de coton dins lo sud. Lei frontieras foguèron fixadas en 1936. Après la Segonda Guèrra Mondiala, de reformas donèron mai d'autonòmia au territòri que veguèt l'aparicion d'una vida politica locala. Foguèt inicialament dominada per Gabriel Lisette fondator dau Partit Progressista Chadian (PPT). Pasmens, en 1959, perdiguèt leis eleccions au profiech de François N'Garta Tombalbaye que menèt lo país a l'independéncia en 1960 dins l'encastre dau desengatjament african de França.
Lo Chad independent[modificar | modificar la font]
Lo periòde de François N'Garta Tombaldaye[modificar | modificar la font]
Tombaldaye gardèt lo poder fins a 1975. Metèt en plaça un regime fòrça autoritari ambé lo PPT coma partit unic (1963). Dins aquò, mau capitèt d'obtenir lo sostèn de la populacion. En particular, leis abitants dau nòrd, ostils ai foncionaris originaris dau sud nomats per lo govèrn, èran fòrça maucontents. Puei, l'oposicion ganhèt tota la populacion musulmana que se revoutèt en Oaddaï en 1967 e dins lei regions septentrionalas en 1968. Un còrs expedicionari francés empachèt la desfacha dau govèrn mai leis insurgents, gropats au sen dau Frònt de Liberacion Nacionala de Chad (Frolinat) poguèron se retirar en Sodan. Quatre ans pus tard, Moammar al-Gaddafi aprofichèt aquela situacion caotica per ocupar Aozou qu'èra l'objècte de revendicacions libianas dempuei l'independéncia dei dos país. Enfin, un grop de militars lassats de la situacion reversèt lo president e lo tuèt.
De Félix Mayoum a Hissène Habré[modificar | modificar la font]
Après 1975, un conseu militar prenguèt la direccion de Chad. Félix Malloum, eissit de la rebellion dau sud, n'èra la figura principala. Pasmens, son autoritat foguèt constestada per lei musulmans. En 1977, sostenguda per Libia, lo Frolinat comencèt donc de luchar tornarmai còntra lo regime novèu. En parallèl, un autre movement ostil au generau Malloum se formèt (lei Fòrças Armadas dau Nòrd, FAN) a l'iniciativa de Hissène Habré, un nacionalista chadian ostil ai Libians.
En 1978, lo Frolinat menacèt N'Djamena mai l'armada francesa mandèt una fòrça per protegir la capitala e arrestar leis insurgents. Dins aquelei circonstàncias, Malloum e Habré s'alièron. Dins aquò, aquel acòrd durèt gaire e leis annadas 1979-1980 veguèron mai d'un cambiament de camp de part dei personalitats politicas principalas. En 1979, Hissène Habré capitèt d'eliminar Malloum gràcias a una aliança ambé Goukouni Oueddeï (cap insurgent de Tibesti) e de caps dau sud. L'annada seguenta, Goukouni Oueddeï prenguèt lo contraròtle de N'Djamena.
Goukouni, favorable ai Libians, mau capitèt d'obtenir lo sostèn de la populacion e en 1981, son projècte d'union de Chad ambé Libia se turtèt a l'ostilitat de la comunautat internacionala. Hissène Habré recebèt alora un important sostèn francés que li permetèt de tornar conquistar la capitala en 1982. Goukouni Oueddeï assaièt de reprendre lo contraròtle de Chad en 1983 e en 1986 mai sei temptativas, largament sostengudas per l'armada libiana, se turtèron a una viva resisténcia francochadiana. En 1987, foguèt lo torn dei Libians d'atacar mai lei Chadians capitèron de lei rebutar.
Pasmens, maugrat sei succès militaras, lo regime dictatoriau de Hissène Habré, fòrça autoritari e repressiu, mau contentava la populacion. En 1989, son cap d'Estat-Major, Idriss Déby, se revoutèt e obtenguèt lo sostèn de Sodan. I fondèt lo Movement Patriotic dau Salut (MPS) que passèt a l'ofensiva en 1990. Aqueu còp, París refusèt d'intervenir e Idriss Déby prenguèt lo poder.
Lo periòde d'Idriss Déby[modificar | modificar la font]
Chad es dirigit dempuei 1990 per Idriss Déby qu'a instaurat a son torn un regime fòrça autoritari amb una façada democratica. Aquò foncionèt ben fins a 2005 que permetèt de restablir la patz dins lo país. D'efèct, en 1996, Déby acceptèt d'associar una partida de l'oposicion au govèrn e desvolopèt la produccion petroliera per aumentar lei revenguts de l'Estat. Pasmens, a partir de 2004, de modificacions constitucionalas destinadas a li donar la possibilitat de se presentar tornarmai a l'eleccion presidenciala e la corrupcion fòrça importanta de son clan entraïnèron la formacion de rebellions novèlas.
Sostengudas per Sodan, plusors guerilhas ataquèron lo regime dins lei regions orientalas e li infligiguèron una tiera de desfachas. Pasmens, gràcias a una ajuda francesa, Idriss Déby capitèt de blocar leis atacas còntra la capitala e de rebutar lei rebèls en 2008. La conflicte se reglèt finalament en 2010 ambé la signatura d'acòrds de patz favorizats per un melhorament dei relacions entre Chad e Sodan. Après aquela guèrra, assaièt sensa succès de s'opausar a l'intervencion occidentala en Libia per defugir l'arribada de mercenaris sensa emplech dins lo nòrd de Chad. En 2012, organizèt una operacion importanta per luchar còntra la corrupcion qu'a agantat de proporcions sensa precedents dins lo país. Enfin, se preocupa de la question environamentala pausada per la disparicion progressiva dau Lac Chad. Dins aquò, lo regime demòra fòrça autoritari coma lo mòstra la repression rapida de manifestacions en 2016.
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lei variacions de superficia dau Lac Chad dins lo corrent dau temps son fòrça importantas. D'efèct, se vèrs 4 000 av. JC, formava una mar interiora d'un milion de quilomètres carrats, aviá una dimension similara a sa situacion actuala (aperaquí 2 400 km²) en 1000 av. JC. Dispareguèt totalament au sègle XV e au començament dau sègle XX. En revènge, aviá una talha importanta en 1810, en 1880 e en 1963 (aperaquí 25 000 km²).