text:
BaRuLa es un project personau, pas professionau e pas lucratiu. S’a pas vocacion a far ganhar de l’argent a son administrator, n’en còsta tot parier e lo dich administrator n’en supòrta, per aura, solet la charja.
Se BaRuLa vos interessa, se trobatz que l’ideia es bona, que la fau desvelopar, e qu’avetz daus fons de tirador que demòren per ajudar, podetz sostenir en utilizar queu formulari.
L’argent collectat servirà d’en prumier a paiar las charjas fixas annualas, que son :
- Los frais d’auberjament dau site = 80 €.
- Lo depaus e la proteccion dau nom de domeni barula.de e de sos sinonimes (.eu, .info, .org) = 25€.
Çò que donaretz de mai serà utilizat per, dins l’òrdre descreissent de prioritat :
- Aumentar l’espaci d’estocatge per las fòtos e los medias (se lo besonh s’en fai sentir).
- Versar una contrapartida aus desvelopaires de las diferentas extensions WordPress que BaRuLa utiliza, en segre lur importencia. « Logiciau liure » vòu pas dire que podem pas reconeisser lo trabalh fach e lo gratifiar !
- Chaptar de las licencias d’extensions paiantas, per rendre BaRuLa mai potent, coma de las gestions de newsletter, l’ajot d’un fialat sociau independent BaRuLa, e potencialament tota ideia que podriatz o podriam aver !
- Embauchar un desvelopaire exterior per optimizar BaRuLa. L’administrator dau present site a de las coneissenças tot parier limitadas en desvelopament web, l’implementacion de quauquas foncions necessitarà l’intervencion d’un professionau exterior.
- Crear e distribuar daus supòrts de comunicacion per BaRuLa (publicitats, cartas, afichas, visuaus…).
- Organizar daus eveniments per que los barrutlaires s’encontressen.
Lo compte PayPal de destinacion es, en l’absencia d’estatut juridic per BaRuLa, lo de l’administrator dau site. Podetz a tot moment li damandar directament coma es utilizat l’argent versat, en vos servir dau formulari de contacte. Se voletz pas utilizar PayPal mas que voletz tot parier far un don, merces de passar tanben per queu formulari.


c: text/html

text:
Majoritat d'edat
La majoritat d'edat o majoritat legala o encara simplament majoritat es l'edat quand un individú es juridicament considerat coma civilament capable e responsable, es a dire mai que tot l'edat a partir de quand es capable de s'engatjar per los ligams d'un contrate o d'un autre acte juridic (levat excepcion).
Abans aquela data, l'individú es dich « minor d'edat ». Un minor pòt èsser proprietari o èsser engatjat pels ligams d'un contrate, mas pòdon pas dispausar liurament de sa proprietat ni en principi s'engatjar sol (levat s'es emancipat). Pasmens, per adaptar l'estatut a la progression de la maturitat de l'individú, un mecanisme es prepausat e aplicat dins qualques païses, la premajoritat, donent parcialament las possibilitas de s'engatjar sol.
Segon los epòcas, l'autoritat del minor foguèt exercida pel paire de familha o pels parents (ensems o non). En l'abséncia de parent, un tutor pòt èsser atribuit al minor, qu'a per ròtle d'aparar ls intereses de l'enfant.
Lo minor es dich civilament « irresponsable ». Aquel concèpte es distincte de l’irresponsabilitat penala. Tanben, la majoritat d'edat se la deu distingar de la nubilitat (edat minimal per se maridar), majoritat matrimoniala (edat minim per se maridar sens le consentiment dels parents), de la majoritat sexuala, del drech de vòte, de l'edat legal per la consomacion d'alcoòl, de l'edat prealable per obtenir de de perme (de caçar, de conduire...) o encara per intrar l'armada.
- En França, la majoritat d'edat es fixada a 18 ans dempuèi lo 5 de julhet de 1974; abans èra fixada a 21 ans dempuèi 1792.
- En espanha, La Constitucion de 1978 establís a l'article 12 la majoritat d'edat a 18 ans
- En Itàlia, après la lei n. 39 del 8 de març de 1975, la majotitat d'edat passèt de 21 a 18 ans.
Somari
Majoritat e drech de vòte[modificar | modificar la font]
I a pas necessàriament de ligam entre la majoritat d'edat e lo drech de vòte, qu'es un drech politic.
En França, l'eadt de la majoritat d'edat, aquel del drech de vòte e aquel d'èsser eligible coïncidan dempuèi 2011 (levat per èsser elegit senator)[1].
Al contrari, en Àustria, es possible d'exercir son drech de vòte dos ans abans d'èsser major d'edat.
En Itàlia, es impossible de se presentar a une eleccion pedent los sèt ans seguent la majorité d'edat.
Istòria del concèpte de majoritat d'edat[modificar | modificar la font]
Lo drech roman distingava los minors ((la) impuberes) dels majors (puberes). Se las filhas arribavan a la majoritat a 12 ans e los mascles a 14 ans, obtenent atal una capacitat plena e entièra, una proteccion particulara èra pasmens assegurada al major fins a l'edat de 25 ans. En drech germanic, l'edat de la majoritat dependava de la maturitat individuala, variava de 10 a 18 ans. Tornent a la nocion de pubertat del drech roman comun per determinar la capacitat matrimoniala, lo drech ecclesiastic determinava pro largament l'edat de majoritat d'edat. Quin que siá son edat, un jove residissent dins l'ostal dels paires èra somés a la los autoritat. E mai, las femnas jamai arribavan a la majoritat d'edat: passavan de l'autoritat de lor paire cap a aquela de l'espós.
Majoritat civila per país[modificar | modificar la font]
L'edat de la majoritat varia dins lo mond de 15 a 21 ans. Una granda partida dels païses opta per la majoritat a 18 ans.
- Afganistan : 18 ans
- Africa del Sud : 18 ans
- Aiti : 18 ans
- Albania : 18 ans
- Argeria : 19 ans
- Alemanha : 18 ans, drech de vòte fixat 16 ans dins qualques Länder
- Angòla : 18 ans
- Arabia Saudita : 18 ans
- Argentina : 21 ans, drech de vòte fixat a 16 ans
- Armenia : 18 ans
- Austràlia : 18 ans
- Àustria : 18 ans, drech de vòte fixat a 16 ans
- Azerbaitjan : 18 ans
- Bahamas : 18 ans
- Bahrayn : 21 ans
- Bangladèsh : 18 ans
- Barbados : 18 ans
- Belgica : 18 ans
- Benin : 18 ans
- Bielorussia : 18 ans
- Botan : 18 ans
- Bolívia : 18 ans
- Bòsnia e Ercegovina : 18 ans
- Brasil : 18 ans, drech de vòte fixat a 16 ans
- Brunei : 18 ans
- Bulgaria : 18 ans
- Burundi : 18 ans
- Cambòtja : 18 ans
- Cameron : 21 ans
- Canadà : edat de la majoritat definit segon las províncias[2] e los territòris
- 18 ans en Albèrta, Saskatchewan, Manitòba, Quebèc, Illa del Prince Edoard,
- 19 ans en Ontàrio, Colómbia Britanica, Nòva Escòcia, Nòu Brunswick, Tèrranòva e Labrador, Yukon, Territòris del Nòrd Oèst, Nunavut
- Chad : 18 ans
- Chile : 18 ans
- Republica Populara de China : 18 ans
- Chipre : 18 ans
- Colómbia : 18 ans
- Corèa del Nòrd : 17 ans
- Corèa del Sud : 19 ans
- Còsta d'Evòri : 21 ans
- Còsta Rica : 18 ans
- Croàcia : 18 ans
- Cuba : 18 ans, drech de vòte a 16 ans
- Eslovaquia : 18 ans
- Eslovènia : 18 ans
- Danemarc (Illas Feròe e Groenlàndia inclusida) : 18 ans
- Dominica : 18 ans
- Egipte : 21 ans
- Eqüator : 18 ans
- Eritrèa : 18 ans
- Espanha : 18 ans
- Estònia : 18 ans
- Estats Units d'America : 18 ans dins gaireben totes los Estats e territòris, mas 21 ans es l'edat prealable per poder comprar e de consomir l'alcoòl.
- 19 ans: Nebraska e Alabama
- 21 ans: Mississipí.
- Fiji : 18 ans
- Filipinas : 18 ans
- Finlàndia : 18 ans
- França : 18 ans
- Gabon : 21 ans
- Gibartar : 18 ans
- Grècia : 18 ans
- Guatemala : 18 ans
- Guernesey : 18 ans
- Guinèa : 21 ans
- Honduras : 21 ans
- Hong Kong : 18 ans
- Índia : 18 ans
- Indonesia : 18 ans
- Iran : 15 ans
- Irlanda : 18 ans
- Itàlia : 18 ans, mas eligibilitat a 25 ans
- Islàndia : 18 ans
- Israèl : 18 ans
- Jamaica : 18 ans
- Japon : 20 ans
- Jersei : 18 ans
- Jiboti : 18 ans
- Kenya : 18 ans
- Laos : 18 ans
- Letònia : 18 ans
- Lesotho : 21 ans
- Liban : 18 ans
- Liechtenstein : 18 ans
- Lituània : 18 ans
- Luxemborg : 18 ans
- Macau : 18 ans
- Macedònia : 18 ans
- Madagascar : 21 ans
- Malàisia : 18 ans
- Malta : 18 ans
- Iemèn : 18 ans
- Illa de Man : 18 ans
- Marròc : 18 ans
- Maurici : 18 ans
- Mauritània : 18 ans
- Mexic : 18 ans
- Moçambic : 18 ans
- Moldàvia : 18 ans
- Mónegue : 18 ans
- Montenegro : 18 ans
- Namibia : 21 ans
- Nepal : 16 ans
- Nicaragua : 18 ans, drech de vòte a 16 ans
- Norvègia : 18 ans
- Nòva Zelanda : 18 ans
- Oman : 18 ans
- Ongria : 18 ans
- Ozbequistan : 16 ans
- Panamà : 18 ans
- Paquistan : 18 ans pel òmes
16 ans per las femnas
- Paraguai : 18 ans
- Païses Basses : 18 ans
- Peró : 18 ans
- Polonha : 18 ans
- Portugal : 18 ans
- Puerto Rico : 18 ans
- Qatar : 18 ans
- Quirguizstan : 16 ans
- Republica Dominicana : 18 ans
- Republica Chèca : 18 ans
- Romania : 18 ans
- Reialme Unit
- 18 ans en Anglatèrra, Irlanda del Nòrd, País de Galas
- 16 ans (de facto) en Escòcia, 18 ans (de jure)
- Russia : 18 ans
- Rwanda : 18 ans
- Sant Cristòl e Nevis : 18 ans
- Salvador : 18 ans
- Senegal : 18 ans
- Serbia : 18 ans
- Singapor : 21 ans
- Seychalles : 18 ans
- Siria : 18 ans
- Sodan : 18 ans
- Soïssa : 18 ans
- Suècia : 18 ans
- Swaziland : 21 ans
- Taiwan : 20 ans
- Tatgiquistan : 17 ans
- Tanzania : 18 ans
- Tailàndia : 20 ans
- Tògo : 18 ans
- Trinitat e Tobago : 18 ans
- Tunisia : 18 ans
- Turquia : 18 ans
- Turcmenistan : 16 ans
- Ucraïna : 18 ans
- Uruguai : 18 ans
- Veneçuela : 18 ans
- Vietnam : 18 ans
- Zimbabwe : 18 ans
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ article LO127 du code électoral, Légifrance
- ↑ Age of Majority in Canada : Definition of Age of Majority in Canada
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrne[modificar | modificar la font]
- (fr)Guide de droit comparé, Benoît Leygue, association Vocation Notaire, Université Paris Ouest Nanterre La Défense, 2012, consulté le 24 novembre 2013

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1821
Aquesta pagina concernís l'an 1821 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 5 de mai - Mòrt de l'emperaire Napoleon 1èr dins l'illa de Santa Elena.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Mòrt dau negus fantòche Iyoas II (1818-1821) que foguèt remplaçat per Gigar que li succediguèt sota la « proteccion » dau governador de Begamder e cap deis Oròmos. Dins lo rèsta dau país, lo caòs politic entraïnat l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769 contunièt.
Kaffa[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Hoti Gaocho (1798-1821). Son rèine marquèt l'apogèu territòriau dau Reiaume de Kaffa.
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Invasion dau Sultanat per leis Egipcians. Sensa armas modèrnas, lei Funj foguèron incapables de resistir e assaièron gaire d'organizar la defensa de son territòri. Lo sultan Badi VII eu meme preferiguèt negociar sa somission en cambi d'una pension pagada per lo sobeiran egipcian. Ansin dispareguèt lo Sultanat qu'èra estat fondat en 1504 après l'afondrament d'Alodia.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Mandat en 1820 còntra l'insureccion de Guerrero, lo coronèu Augustin de Iturbide preferiguèt finalament negociar un acòrd ambé leis insurgents en febrier. Dich plan d'Iguala, prevesiá la formacion d'un Empèri de Mexic independent dirigit per lo rèi Ferdinand VII ò un prince de son ostau. Lo catolicisme demorava religion d'Estat e la Glèisa gardava sei bens e sei privilègis. Enfin, l'egalitat juridica èra establida. Iturbide e Guerrero jonhèron sei tropas e, en aost, lei leialistas espanhòus foguèron vencuts e obligats d'acceptar lo plan. En setembre, Iturbide venguèt president d'una regéncia.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 11 de febrièr - Auguste Mariette, egiptològ francés (m. 1881)
- 2 d'abril - Carles Poncy, escrivan tolonenc (m. 1891)
- 9 d'abril - Charles Baudelaire, poèta e escrivan francés (m. 1867)
- 26 de junh - Bartolomé Mitre, president d'Argentina (m. 1906)
- 11 de novembre - Fiodor Dostoievskii, escrivan rus (m. 1881)
- 12 de decembre - Gustave Flaubert, escrivan francés (m. 1880)
- 24 de decembre - Gabriel García Moreno, president d'Equator (m. 1875)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 23 de febrièr - John Keats, poèta anglés (n. 1795)
- 5 de mai – Napoleon Bonaparte, emperaire dels franceses (n. 1769)


text:
25/02/2016
Las reguitnadas de la Vielha, per Micheu Chapduelh
Las "reguitnadas de la Vielha" son los tres prumiers jorns de març. Au sense prumier, una "reguitnada", quo es lo movement que fai lo chavau per se desbarrasar d'un cavalier que l'embèstia o se defendre de quauqu'un o d'una bèstia en li lançar sos pès de darrier per un chais o per lo morre. Au sense figurat, quò vòu dire refusar se segre la penda que nos es impausada. "Ruer dans les brancards", se ditz en francés.
La "Vielha", avem desjà parlat d'ela dins los darriers jorns de genier emb los "jorns dela Vielha". Avem aquí una varianta (o una seguida) qu'es gaire coneguda en Perigòrd mas que se tròba tanben en Lengadòc, en Provença, en Daufinat… onte per contra se parla gaire daus "jorns de la vielha".
En quilhs temps donc, lo mauplasent Feurier, que 'viá pus nonmàs vint e uech jorns, arribava a sa fin e la Vielha era totjorn quí, totjorn tant galharda e desavenha. Se virant darrier davant, devers le mes que veniá de se ’chabar, li disset :
Adiu, Feurier,
ton paubre geu
Non m’a fait rufar la peu
Ni mai pialada.
(Adieu, Février, ton pauvre gel n’a pu me gercer la peau ni me faire peler).
Alaidonc, Feurier damandet a Març que veniá de li prestar tres jorns per fin de jalar la Vielha, quela pretenciosa, e de la far se pialar ! Març disset de òc. Quo es entau que, l'annada que vos dise, feurier aguet trenta e un jorns e març comencet nonmas lo quatre! Mas la vielha fuguet jalada.
Feurier tenguet sa paraula e tornet los tres jorns a març. Mas dempuei, los tres prumiers jorns de març se remarcan per un retorn dau freg. Quo es quò las "reguitnadas de la Vielha" e la granda paur daus vinhairons que la Sent-Aubin es lo prumier de quilhs tres jorns. E que sent Aubin es lo patron daus vinhairons dau Lengadòc ( onte "Aubin" se pronóncia coma "Au vin!" ) e que quo es eu que presida a la qualitat e a l'abonde de las vendenhas de l'annada.
Micheu Chapduelh
Chasteus, de Jan-Peire Reidi
La toristalha que vesita los chasteus en Perigòrd oblueda benleu que ’quelas tors nautas, redondas, dau segle XV eran pas fachas per se defendre contra un enemic armat d’espasas, d’arcs e de flechas, mas que, a l’epòca que fugueren bastidas, aguessan tengut gaire de temps contra una armada equipada de canons. D’alhors, quauques chasteus de plasença, coma lo de Pueg Guilhem, eran pas enjucats sus daus tuquets bien nauts o ben sus daus rochiers vertiginos que, coma a la fortaressa de Bainac, tomben drech dins la Dordonha. Los murs redonds, espes de benleu dos mestres, autorn de peças carradas servian pus per sostener un sieti ; eran l’eiretage d’un passat militar per de la gent que sabian nonmas chaçar e far la guerra, o gaire mai. Las arcabusieras eran sovent tròp mau plaçadas per puescher far bien de mau aus assietjaires e las bravas fenestras de maineus eran fachas per donar de la clardat.
Inutilitat militara, dominacion sociala. Tots los pitits senhors dau Perigòrd avian lors tors, doas, tres, daus còps nonmas una, que marcavan lo poder dau mestre e disian aus paisans que, si avian idéia de se revoltar, riscavan de ’massar un còp de fusilh tirat dempuei la tor de gach. Eran pus au temps que lo senhor de l’Atge Mejan se fasiá un dever de metre sa populacion a l’acelat darreir sos murs en cas d’ataca. A-quò d’alhors jamai existat ? Lo vilatge era dins lo reir-lutz dau chasteu. Lo chasteu senhorejava sus lo vilatge coma la catedrala sus la vila. Era vut de loenh e permetiá a tot moment de veire los paisans que trabalhavan per lo senhor.
Quand chas nos trobavan que una lei o ben una taussa eran pas justas, avian costuma de dire : « Som tornats au temps daus senhors ». Era-quò l’escòla republicana que lor aviá parlat de ’quela epòca d’avant la Revolucion, o ben ne’n avian-t-ilhs gardat la memòria d’una generacion a l’autra, una memòria renforçada per la meissonja e l’illusion bonapartista au segle dietz-e-nòu ? Benleu que quo era nonmas un biais de parlar e que vesian pas de rapòrt entre los «senhors» de l’ancian temps e los «mossurs» que coneissian, per l’amor que avian gaire de que se plànher de ilhs. Quauques nòbles d’emperaquí agueren quitament la noblessa d’entrar dins la Resistença gaullista en ’43-’44. Los «de», coma disiá ma granda-mair, avian ren a veire dins ’queu temps emb lo chastelan inuman, curetaire e fumelaire que descris Eugène Le Roy dins Lo Molin dau Frau.
Los d’aura – los que coneisse – son pas de la gent mauplasents. An subreviscut a l’abolicion dau drech d’ainat, a l’emigracion e, pus tard, a la fin dau meitadieratge. Coneissen lor genealogia. Coneissen «lor monde». Van a la messa e manifesten contra lo maridatge omosexuau. Aimen gaire paiar daus impòsts. Lors filhs tròben a se plaçar. Son dins la banca e l’assegurança, dins la diplomacia. Saben las pòrtas ente fau tustar, mas an-t-ilhs solament mestier de tustar ?
Los noveus mossurs venguts vilauds pensen benleu pus aus chasteus de lors reires que òm veu en fotò dins las davanturas daus merchands de bens (Pretz : nos consultar). Los bastiments siran ’chaptats per daus òmes d’afars estrangiers que i vendran benleu uech jorns dos còps per an. L’erba sirá nauta au mes de mai ente era lo parc «a la francesa». Siran benleu desfigurats per quauqua societat que ne’n fará un centre de repaus dins la natura, una natura aer-condicionada equipada de jacuzzis, piscinas, tenis, salas de musculacion…
Elí Nogaret, lo monier dau Molin dau Frau, era plan content de veire lo chasteu tant aguit s’avalir. La roina de la bastissa marcava la fin de l’opression dau pòble de la campanha que voliá enfin liure, fier e mestre de sa destinada. Tot un pòble que avem conegut, aüei remplaçat en partida per los Anglés e los neo-ruraus. Nautres, quò nos fai despiech de veire los murs s’esbolhar, las persianas descoloradas tombar de bingois, las romdres ganhar la cort, las vachas daus agricultors pacatjar dins lo parc «a la francesa»…
Quo es que, son braves ’quilhs chasteus plan maridats emb lo país. Nos fan pus paur. Monten naut e dònen enviá de montar. Laissen veire lo país alentorn. Abranden l’imaginacion. De l’orguelh de los que los fagueren bastir, de la majestat que impressionava un pòble espaurit o esmiraudiat, demòren nonmas per nautres la beutat de l’edifici, tesmonhatge de l’engenh daus òmes que ne’n som los eiretiers. Auran de la chança, ’quilhs chasteus, si tomben entre las mans d’un òme riche e intelligent que rencurará pas sos sòus per los entretener sens los ’bismar. Quò sirá un miracle si un eiretier dans ancians mossurs a agut los mejans de gardar lor chasteu, de far ’dobar las charpentas e crubir los mila de metres carrats de teulada. Li donaran de las subvencions. Drubirá los vargiers aus vesitaires per la jornada dau patrimòni. Aimará benleu mielhs passar l’ivern dins una pita maison plan chaufada que non pas dins son chasteu ente son enquera pendilhadas aus murs de las testas de cerv e de pòrcs singliers. Un eiretier legau que a l’eime, la volontat e pro argent per far viure son ben : que damandar de mielhs ?
A Javerlhac, lo 19 de genier de 2016
Jan-Peire Reidi
18/02/2016
Ritz-quand-pleu, par Micheu Chapduelh
En voilà un qui sait bien ce que sont les dialectes, variantes d’une même langue. Qu’en Périgord du sud il soit PICATAL, en Périgord du centre PICATAU et en Périgord du grand nord PICHATAU, il sait bien qu’il est le même et que ces trois variantes sont d’une même langue. Ajoutons-y PICHATAL et nous aurons fait le tour de tous les possibles, le tour complet d’Occitanie.E eu, lo picatau, parla tanben mai d’un dialecte.
Coneissetz benleu queu proverbi : « Los picataus, quo es coma la gent : per dire que tomba de l’aiga, n’i a que disen que quò plòu e d’autres que disen que quò pleu. »
E fau dire que a la reputacion de l’aimar, l’aiga que tomba dau ciau ! Au punt que sap res dire de mai que (totjorn en s’envolar) « Plòu ! plòu ! plòu ! » o « Pleu ! pleu ! pleu ! » . Disen que quo es que a set e que vòu de l’aiga. En temps de sechiera, lo monde aiman plan l’auvir, disen que ditz que la sechiera vai ‘chabar. L’aiman mens quand ‘resta pas de ploure dempuei un mes. Li lançan de la peiras en credar « Esbòlha lo picatau ! » Pareis que quò empaichariá de ploure ! Quo es li donar bien dau poder !
E chanta pas quel auseu. Disen que ritz. Quo es per quò que l’an chafrat (surnommé) Ritz-quand-pleu.E chafrat per chafrat, lo monde que son chafrats « Picatau », quò laissa pensar que… an totjorn set, mas benleu pas d’aiga. O que son magres, que pareis qu’un picatau es totjorn magre. E quand un òme es chafrat Ritz-quand-pleu, quo es benleu que a totjorn set, benleu que quo es un grand sec tot magre. Quo es tanben qu’es un pauc bada-graula. Mas bon, me plante aquí que uei vos voliá parlar dau picatau e pas de la graula.
Micheu Chapduelh
12/02/2016
Maupolit, de Jan-Peire Reidi
M’es ’vis que, chasque còp que druebe lo diccionari francés-occitan o ben occitan-francés, los prumiers mots que pòrte los uelhs dessus, quo es daus mots que la gent delicats e educats defenden a lurs dròlles de dire. Fau creire que, sens zo sapcher, ai las idéias mau viradas per veire ’quilhs mots avant los autres.
Dins mon quite Lexic trilingüe occitan-francés-anglés, lo mot «generau» es vesin de «genitòris», mas quo es es nonmas un azard de l’alfabet. La gent cresen sovent que l’intelligença politica es dins las colhas e que los militars ne’n an mai que los autres. La quita Secretaria d’Estat americana Madeleine Albright, en 1996, empluiava lo mot espanhòu cojones a la tribuna de las Nacions Unidas en plaça de «coratge». Quand disian que Margaret Thatcher ne’n aviá, quo era lo pus grand compliment que cresian li far. Au contrari, voldrian far creire que un chap d’estat que coneissem plan ne’n a pas, çò que, de lor punt de vuda, deuriá lor pareitre en contradiccion totala emb sa politica exteriora guerriera… e sa vita privada.
Daus mots coma cuu (cuòu, cuòl) e pissar, son mielhs acceptats dins nòstra linga que non pas en francés, mas totparier, quo es un pauc mai distingat de parlar de «fondament», de «ente vòle dire», de «tombar de l’aiga»... «Pausar culòta» es un autre eufemisme mai imatjat que «anar au cabinet».
Malurosament, dins lo temps, beucòp de gent parlavan pas d’anar au «cabinet», perque ne’n avian pas. Quò los empaichava pas d’aver lor dignitat. Non, nòstra linga era pas parlada nonmas per daus òmes enfecits de vulgaritat. Los que an conegut lo temps de las bateurzas saben que, dins lo temps, los òmes «eissolents» (insolents), coma disiam, mancavan gaire. Mas fasiam de ilhs coma daus sadolauds : ne’n risiam, puei los mespresavam.
Quantben de gent au jorn d’aüei, e pas nonmas daus dròlles, ’resten pas de parlar de chausas que los fan chiar e de gent que son chiants ? Au subremerchat, auviretz de las jòunas mairs zo dire a lors pitits de tres ans que lor reclamen quauqua ren. Dins d’autres país, òm auva mai que mai de las referenças a las foncions reproductivas : fucking quò-’quí, fucking quò-’lai ; lo monde es un bicodròme. Voldriá creire que ’queu biais de chaulhar tot çò que lor desplatz es una fòrma de revòlta sociala, per l’amor que los borges plan educats parlen pas entau. Mas quand òm veu la traduccion politica actuala de la revòlta sociala, òm se ditz que lo temps daus «enfoirats» es plan loenh de nautres.
I a daus país e de las epòcas, au contrari, que ’quilhs mots maupolits existen pas. Passí ma licéncia de russe a l’epòca sovietica sens sapcher coma òm disiá «bicar», «pissar» e «chiar» (cagar) dins ’quela linga que cresiá coneitre. Pas moien de los trobar dins los diccionaris. De creire que los Sovietics coneissian pas ’quelas foncions vitalas dau còrs uman. Me dòbte ben que quò chamget aprep la fin oficiala de la censura, quante una fòrma d’ipocrisia fuguet remplaçada per una autra. Lor president a-t-eu pas parlat d’anar cherchar los terroristas chechenes «dins los quites chiadors (cagadors)» ?
Per me, tots los mots de la linga son faits per servir quante fan mestier. Rason de mai per pas laissar trainar pertot çò que es sale e de chaulhar lo monde enquera mai ; z’es ben pro entau.
A Javerlhac, lo 13 de genier de 2015
Jan-Peire Reidi
07/01/2016
Pregiera per 2016, de Jan-Peire Reidi
Pour commencer l'année, une chronique de Jan-Peire Reidi sous forme de prière. Bona annada a tots !
Si lo bon Diu vòu, coma disiá ma granda-mair, nòstres chins los pus fòrts e los pus fins empaicharan lo rainards enratjats de tornar. Los laissaram pus se raletar dins lo jalinier per tuar nòstras polas sens defensa, las pus bravas, las jòunas, las que aimavam lo mielhs, que cugem jamai ’restar de purar.
Si lo bon Diu vòu, laissaram pas la ratja ganhar totas las béstias e los quites crestians de la bòria. Mai de trenta dau cent de nòstre chaptau es desjà contaminat. Los veterinaris tròben pas de remèdi. Los malaudes son esmalits contra los rainards que an la ratja, mai contra los que l’an pas. Barren los uelhs e vòlen barrar las pòrtas.
Lo patron nos aviá ben dich que totas las béstias de la bòria aurian dau trabalh, que sos enemics, los lops ’trapa-sòus, minjarian pus nòstre ben. Mas los lops son totjorn ’quí, perque tròp de gent e de bestias los vòlen pas chaçar o saben pas coma far. Los vesins aimen mielhs braconar sus nòstras terras que far partir la sauvatgina de las lors. La gent e las béstias son esmalits contra lo patron ; oblueden los lops. Lo patron e sos vaslets son ocupats a chaçar los rainards enratjats, chas nos mai ente an lors cròs. La gent an paur daus rainards, mai que daus lops que contunhen de craunhar nòstras ovelhas.
Si lo bon Diu vòu… Mas benleu que la permission dau bon Diu sufirá pas per chaçar los rainards e los lops. Faudrá la volontat daus òmes, una volontat que se nuris mai d’eime e de generositat que de colera, una volontat coma la que los patrons de totas las bòrias an trobada per eissaiar de nos sauvar de la sechiera. Jan-Peire Reidi
18:51 Publié dans Actualitats, Cronicas d'autor, La Vita en òc ( archivas DL papier) | Lien permanent | Commentaires (0)
11/12/2015
Lo torrin per Micheu Chapduelh
Finissez-en avec votre « tourain »A.I.N. Où êtes-vous allés le chercher ? Aucun dictionnaire français de référence ne le cite ni avec cette orthographe ni avec une autre. C’est trop ringard, trop pèquenot ! Alors rendez-lui son origine occitane. On dit « lo torrin ». Avec un I ! Le tour(r)in donc si vous voulez.
Desjà la sopa, ne’n fau pas parlar. Quo es per los paisans. Lo paisan vai minjar la sopa, lo borgés « se met à table ». Lo paisan sopa quand lo borgés disna. Lo paisan comença per una sopa, lo borgés per un « potage ». E enquera nonmàs quand es au regime.
Alaidonc, lo torrin, pensatz ! Que quo es quitament pas una sopa. Nonmàs un afar qu’òm apresta quand òm es preissat, que lo trabalh nos a tenguts defòra mai longtemps que previst. O quand quauqu’un se presenta a l’ora de sopar e que demòra pas pro de bolhon. Viste, un torrin a la gauça, a l’inhon, a la vinheta, a la tomata… Quo es plan bon segur mas quo es nonmàs un en-càs. En Provença, disen modestament « una aiga bulida ».
Mas i aviá tanben lo torrin rituau d’acceptacion dins la comunautat : lo que portavan aus noveus vesins, aus nòvis (bien pebrat !) E lo, pas totjorn de bon gost, que portavan aus cornards, aus veuses tornats « associar », aus meschents coijaires… Torrin acompanhat d’un charavelís. Rites de derision. Mas uei los novis an una « suite » a Formule l, los noveus vesins son pegats a la television (Danse avec les stars), los veuses « surfan » sus « Meetic » e quand tot lo monde es cornard, tant vau dire que degun z’es pus. Mas « qui li portará lo torrin, au boier de laurada, pin e pau e rapatapau, au boier de laurada ? ».
Micheu Chapduelh
07:25 Publié dans Cronicas d'autor, La Vita en òc ( archivas DL papier) | Lien permanent | Commentaires (1)


text:
Era seleccion naturau ei un procés que demore milions d’ans en cambiar ua espècia en ua auta. A travèrs des generacions es petiti cambis transformen es espècies en quauquarren diferent. Es umans no’n son cap d’excepcion. Ei çò que demòstre un nau estudi genetic hèt enes Estats Units e Anglatèrra.
Segons aqueth estudi, es vides des persones qu’an mutacions genetiques demoren mens temps e aquerò serie un hèt favorable entara populacion umana totau pr’amor qu’es gèns non contunhen de manèra majoritària ena populacion. Era conclusion der estudi confirmarie que naves caracteristiques adaptatives demoren enes naves generacions pr’amor dera desaparicion des persones qu’an aqueres mutacions. Un hèt que demostrarie qu’era seleccion naturau contunhe viva ena umanitat e que es sòns cambis poden èster visualizadi aué.
Tot aquerò arribe dempús dera nomentada revolucion genomica. Un procés scientific qu’a dat as cercaires era escadença de veir se com agís era seleccion naturau ena umanitat. En tot cercar era pèrta relativa de gèns e diferentes mutacions a travèrs des generacions, es scientifics an pogut detectar quini gèns contunhen e quini non.
Un estudi a grana escala
Er estudi ei hèt per ua còlha de cercaires dera Universitat de Colómbia jos era direccion de Hakkamemesh Mostafari qu’an analisat es gèns de mès de 60 000 estatsunidencs e 150 000 britanics. Damb aqueres donades an pogut hèr estadistiques e arribar a ua conclusion.
“Avèm pogut detectar dus nivèus diferents de mutacions. Enes hemnes de mès de 70 ans es cercaires an vist ua queiguda ena frequéncia deth gèn ApoE4, restacat damb era malautia d’Alzheimer. E aquerò —çò diguec Mostafari— ei pr’amor que morissen fòrça abans”.
Ath delà, an pogut confirmar tanben ua queiguda ena freqüéncia dera mutacion deth gèn CHRNA3, restacat damb es humaires en hemnes de 50 ans. Aqueres dues mutacions sigueren trapades enes persones que non vivien tant coma es autes, que non avien aqueres mutacions.
“Poderie èster qu’es òmes que non an aqueres mutacions poden aver mès hilhs —çò diguec Molly Przeworski, biologista dera Universitat de Colómbia—. E es òmes e es hemnes que viuen mès tanben poden ajudar mès es sòns arrèr-hilhs e damb aquerò es escadences de subreviure son mès granes”.
Atau, es scientifics trapèren qu’es persones que tanben an eth gèn deth colesteròl marrit LDL e eth gèn des crisis cardiaques viven fòrça mens. Aquerò tanben se passave demiei es persones qu’avien asma pr’amor que tanben patien era mòrt fòrça abans.
Ath delà d’aquerò, es persones qu’arribaven ara pubertat mès tard e es qu’avien hilhs vivien de mejana mès ans —un an mès tard en arribar ara pubertat baishave era taxa de mortalitat entre un 3% e un 4% en òmes e hemnes e aver hilhs enquia un 6% enes hemnes. Ues chifres fòrça significatives.
Segons aquerò es cercaires qu’an hèt aqueth nau estudi, publicat en jornau PLoS Biology, pensen qu’es gèns dera fertilitat son en tot cambiar en determinades populacions estatsunidenques e britaniques. Mes tanben an volut soslinhar que, probablaments, es caracteristiques qu’ara son bones, be pòden vier marrides en futur. “Er environament càmbie tostemp. Ua caracteristica genetica aué pòt balhar mès ans de vida —çò confirmèc Mostafari— mès pòt èster diferenta dempús de divèrses generacions”.
Era Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet , lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.
Jornalet


text:
Dauant er equip deth Cazères que venguec sonque tamb 11 jogadors, decepcionant partit dera U.E. Bossòst que non podec arténher era victòria qu´ ère de besonh entà gésser dera situacion delicada a on se trape er equip.
Eth Cazères hèc eth sòn partit e tot le gesquèc de cara.
Ena prumèra mietat, sonque començar eth partit, bona rematada de cap de Jowda que obliguèc a Marcos a desviar entath cornèr. Era U.E. Bossòst a despiet de portar era iniciatiua deth jòc, arribèc molt poc ena prumèra mietat ena porteria de Claverie; sonque ua rematada de Miguel obliguèc ath portèr francés a desviar era pilota entath cornèr. Tamb 0-0 s’arribaue ath descans.
Ena dusaua mietat, er equip aranés cauishiguèc mès er àrea contraria mès non auec sort ena rematada finau. En cambi, eth Cazères ath quart d’ora Nazare susprenie ara defensa e ath portèr aranés entà marcar eth 0-1. Era U.E. Bossòst responec tamb ua bona ocasion d’ Ariel. En un centro dera dreta, Iván estèc a punt d’empatar eth partit mès era sua rematada siguec desviada entath cornèr peth portèr Claverie. En ua auta jogada , Pipe auec ua bona ocasion entà poder marcar mès eth sòn shut anèc entà dehòra. Enes menutes finals ua rematada de Miguel siguec desviada tamb es pès peth portèr francés. Non saberem profitar es fòrca fautes e cornèrs qu’ auerem ath nòste favor.
Ath finau, derròta per 0-1. Ena dusaua mietat joguèrem un shinhau milhor mès auem perdut ua bona oportunitat entà apropà-mos ath nòste objectiu de deishar un aute equip darrèr nòste. Eth dissabte mos visite eth líder deth campionat: demoram èster fòrça milhor que aguest darrèr partit; pot èster que mos va mès ben jogar damb es equips de nau que non damb es de baish. Quedem 6 partits que son 6 finals e encara depenen de nosati.
Eth pròplèu partit jogam en Bossòst, contra er equip deth SaliesMane dissabte 7 d’abriu tàs 20 :00 ores.
U.E. Bossòst: Marcos, Marc, Miguel, Felipe, Viló, Gachi, Álex, Ignasi, Ariel, Pèir e Iván. Remplaçants: José Ramón, Madrid e Pipe.
Trainer: Adrian.
U.S.Cazères: Claverie, Leguillon, Boumraya, Jowda, Hritane, Lazare, Maamouch, Sejrady, Bompunt, Mehhouti, Nazare.
Trainer : Molina Gilles.
Gol : 0-1 Nazare (65’).
Arbitre : Duprat Philippe.


text:
Portal:Lengas
Portal de las lengas [ modificar ]
Lutz sus... [ modificar ]
Seleccion d'articles [ modificar ]
Diccionari de las lengas :
- lengas per familha,
- lengas per zòna geografica,
- lengas per òrdre alfabetic,
- lista de las lengas oficialas,
- lista de lengas mòrtas.
Tipologia :
Divèrs :
- isolat,
- dialècte,
- pragmatica,
- Lengas de França,
- Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias,
- Lenga dels signes,
- Lenga dels signes francesa,
- Lenga dels signes quebequesa.
O sabiatz ? [ modificar ]
La comunautat wikipediana e las lengas [ modificar ]
Los Wikipedians, sul wiki occitan coma sus fòrça autres, manifèstan tanben lor interès per divèrsas lengas, que sián o pas participants al Projècte Lengas.
Una iniciativa, nascuda sus Wikimedia Commons en novembre de 2004 jol nom Babel, a consistit a crear de modèls de messatges estandardizats per facilitar la comunicacion entre locutors de divèrsas lengas. Aquesta iniciativa s'es rapidament espandida a travèrs los autres projèctes de la Wikimedia Foundation, pus especialament las diferentas versions de Wikipedia, ont es sovent designada jos l'escais de « projècte Babel » (o un escais equivalent segon la lenga).
A l'ora d'ara, son pas mens de 76 Wikipedias que, a un gra o a un autre, fan usatge dels « modèls Babel », per los quals los utilizaires, indican, amb 4 o 5 nivèls diferents, lor practica de divèrsas lengas.
Sul wiki occitan, vejatz Wikipèdia:Babel e la categoria:Wikipedians per lenga.
Imatge del mes [ modificar ]
Reparticion geografica de las zònas dialectalas del neerlandés
Las categorias [ modificar ]
Veire tanben [ modificar ]
- L'article Escritura e la categoria:Escritura.
- L'article Alfabet e la categoria:Alfabet.
- L'article Gramatica e la categoria:Gramatica.
- Los articles Diccionari e Wikiccionari.
Articles de qualitat [ modificar ]
Lengas :
Concèptes lingüistics :
Portals connèxes [ modificar ]
De far [ modificar ]
-


text:
Colonia e Dominion de Virgínia
Los Colonia e Dominion de Virgínia (Colony of Virginia o Virginia Colony o Dominion and Colony of Virginia), una parti de las Colonias Mejanas, èra una colonia britanica d'America del Nòrd qu'existiguèt del sègle XVI fins a la Revolucion americana. La Colonia de Virgínia foguèt atal nomenada en onor a la reina Elisabèt I d'Anglatèrra, escaissada «La Reina Verge» (virgin en anglés) que jamai se maridèt pas. Aprèp la Primièra revolucion anglesa (a la mitat del sègle XVII) la Colonia de Virgínia foguèt escissada The Old Dominion («lo dominion ancian») pel rei Carles II a causa de l'aparenta leialtat a la corona. Aprèp son independéncia del Reialme de Granda Bretanha, la partida sud-èst de la Colonia de Virgínia venguèt lo Commonwealth de Virgínia, nomenat oficialament Old Dominion. Èra una de las Tretze Colonias britanicas de l'America del Nòrd que se rebellèron puèi contra lo govèrn britanic en 1775, e que proclamèron lor independéncia creant alara los Estats Units d'America. Aprèp la formacion dels Estats Units d'America, lo territòri de la Colonia de Virgínia donèt naissença als estats de Virgínia, Virgínia Occidentala, Kentucky, Indiana , Illinois, e una partida d'Ohio.


text:
Es nheuades qu’enes darrèri dies an deishat enquia seishanta centimètres de nhèu an afectat a ua desena de carretères ena província de Lhèida. Era excellent actuacion des maishines trèinhèus a mantiengut es principaus vies d’accès dubèrtes. Mès, camin deth ludent Tunèl de Vielha pera nacional 230, me shorde eth malurós estat d’un paviment digne d’un rally deth Campionat deth Món.
Eth Conselh Generau d’Aran tostemp a estat conscient deth besonh de mielhorar era carretèra. Ua mesura, laguens des competéncies der Estat e dera Generalitat qu’eth Ministèri de Foment semble priorizar. Mès pendent es darrèri ans, era Val sonque s’aumplit de rotondes entà que protectors dera lei repausen eth vente a plaser.
En programa electorau de 2011 d’Unitat d’Aran, er aspirant a revalidar eth lòc de Sindic, Paco Boya, destacaue que dempús de nombrosi accidents, “era mielhora dera N-230 non pòt demorar mès”. En estiu d’aqueth madeish an, eth actuau Sindic d’Aran, Carlos Barrera, se reunic damb es ajuntaments dera Val tà reclamar, toti amassa, ath Ministèri de Foment era mielhora d’aguesta via. “Cau abordar damb urgéncia era celeritat d’apraiament dera carretèra N-230, entre Vielha e eth tunèl” remerquèc Barrera. Mès, qui s’a mostrat mès contondent ei eth president dera Dipotacion de Lhèida, Joan Reñe. En deseme califiquèc era via de “tercermondista” e diguec qu’“ei patetic qu’era mielhora d’aguestes infrastructures encara siguen en tràmit e gestions”.
Damb tot açò, arribi ath tunèl d’ua pèça e sense calar es chènes ath coche. Mès aquerò non trè qu’ua carretèra que condusís entà un paradís naturau –encara que molti gestors toristics e politics non ac valoren atau– semble amiar as portes de lunfèrn.


text:
Chouzelot
Chouzelot es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Chouzelot A situat a 500 mètres a l'Èst de Quingey. N.B.Los abitants de Chouzelot se trucan «los Chozelois»
Còdi postal :25440 Departament :Doubs 25 Region :Franca-Comtat
Chouzelot est situé à 500 mètres à l'Est de Quingey. N.B.Les habitants de Chouzelot s'appellent «les Chozelois»
Code postal :25440 Département :Doubs 25 Région :Franche-Comté
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Montastruc F.C. 4 - U.E. Bossòst 2
Partit estonant eth jogat aguest dissabte en Montastruc de Salies dauant er equip locau. En ua prumèra mietat en qu’eth Montastruc s’auancèc lèu en marcador, as 5´ Embarcq artenhíe eth 1-0 ; alavetz era U.E. Bossòst comencèc a jogar e fruit deth sòn bon jòc, artenhèc dus gols : eth prumèr d’Ignasi(10’) e eth dusau de Pèir (18’). Guanhàuem fàcilment e encara marquèrem dus gols mès qu´er arbitre anulèc ; un semble ben anulat a Javi (25’) mès eth dusau a Pèir (35’) non semblaue posicion de dehòra de jòc. S’arribaue atau ath descans tamb eth marcador ath nòste favor de 1-2 e ua sensacion de superioritat dauant er equip locau.
Ena dusau mietat tot cambièc; non sabi se pera relajacion e per non respectar ath contrari, eth Montastruc as 10 menutes mos empataue, Embarcq (55’). Dempús, artenhíe un aute gol que plaçaue eth 3-2 ( Da Costa 65’). Era U.E. Bossòst seguic en tot pelejar entà empatar eth partit, mès non siguèc pas possible. Enes menutes de descompde , e passada era menuta 90´, eth Montastruc artenhíe eth definitiu 4-2, ( Guichereau 92’).
Ath finau deth partit gran decepcion de tot er equip, pr’amor qu’eth partit ère ben encarrilat ena prumèra mietat e ena dusaua mietat cambièc tot d’ua manera fòrça negatiua. Cau jogar es 90 menutes ath 100% de concentracion e màxim respecte entar equip qu’ auem ath dauant que fòrça viatges non an era nòsta qualitat mès que lutem enquiath darrèr moment.
Eth plòplèu partit, jogam en Bossòst contra eth Boussens, dissabte 13 de març tàs 20 :00 ores.
Montastruc F.C.: Cucuron, Martinez, Brun, Lacarrere I, Barbataud, Vaillon, Da Costa, Lacarrere II, Embarck, Vanali, Guichereau. Remplaçants: Rampon, Rouich, Sentenac.
Trainer: Arreou Patrice.
Tarjetes auriòles: Embarck, Guichereau.
U.E. Bossòst : Marcos, Marc, Miguel, Viló,Felipe, Javi, Liaño, Ignasi, Sergio ( 70’ Ruben), Alex e Pèir.
Tarjetes auriòles :Felipe.
Trainer: Miki.
Gols : 1-0 Embarck (5’), 1-1 Ignasi (10’), 1-2 Pèir (18’), 2-2 Embarck (55’), 3-2 Da Costa (65’), 4-2 Guichereau (92’).
Arbitre : Fortin Jacques.


text:
Les villages perchés, en Dracénie, dans le Var, et en Provence: Ampus, Châteaudouble, Callas, Bargemon, Montferrat, Claviers
La Dracénie des collines: Lorgues, Flayosc, Figanières, Taradeau, La Motte en Provence, Trans-en-Provence
La Dracénie de la plaine de l'Argens: Le Muy, Les Arcs-sur-Argens, Vidauban
La Dracénie côté Artuby / Verdon: Comps sur Artuby, Bargème, La Bastide, La Roque Esclapon
Draguignan, capitale de la Dracénie
La Dracénie, entre Bresque et Argens: Salernes, Sillans-La-Cascade, Saint-Antonin-du-Var


text:
Festival "¨Para la man"
Lo Festenal Para la Man torna pel tresen còp.
Ongan farem prodèl amb la Bretanha.Tot aquò dins l'encastre del Total Festum.
Aquela rescontra mesclara las doas culturas,amb la dança e la musica ,la cosina ,
Ongan farem prodèl amb la Bretanha.Tot aquò dins l'encastre del Total Festum.
Aquela rescontra mesclara las doas culturas,amb la dança e la musica ,la cosina ,
los biais de far viure e créisser la lenga dins las escolas Diwan, Bilingue, e Calendreta.
Una soscadissa amb un talhièr sus lo perqué servar una lenga ,
Una soscadissa amb un talhièr sus lo perqué servar una lenga ,
de costumas de far , de particularitats ligadas a un airal.,
e un fum d'autras causas que descobriretz aquí dejós dins lo programa.
Poirem tastar als jòcs tradicionals e lo ser allucarem lo Radal de Sant Joan.
Vos esperem totas e totes per partejar una dimenjada de convivéncia.
A lèu lèu de nos tornar trobar.
Poirem tastar als jòcs tradicionals e lo ser allucarem lo Radal de Sant Joan.
Vos esperem totas e totes per partejar una dimenjada de convivéncia.
A lèu lèu de nos tornar trobar.


text:
Oursel-Maison
Oursel-Maison es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge rural situat en una vallée del Scenari picard, situat a una vintena de quilomètres al nòrd de Beauvais.
A situat près del anciana RN30 (actuala RD 930) en connectant Roan a La Capelle, e facilament accessibla per la échangeur Modèl:Sofr de la autoroute A16.
Village rural situé dans une vallée du Plateau picard, situé à une vingtaine de kilomètres au nord de Beauvais.
Il est situé à proximité de l'ancienne RN30 (actuelle RD 930) reliant Rouen à La Capelle, et aisément accessible par l'échangeur Modèl:Sofr de l'autoroute A16.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dels vestigis romains an #èsser trobats en la municipalitat, ont passava la via romaine Amians - Beauvais (dicha Cauçada Brunehaut).
- La tèrra i aguèt donat l'an 1239 pel senhor del luòc al abbaye de Breteuil, #que i deteniá ja una granja
- Des vestiges romains ont été retrouvés dans la commune, où passait la voie romaine Amiens - Beauvais (dite Chaussée Brunehaut).
- La terre fut donnée en 1239 par le seigneur du lieu à l'abbaye de Breteuil, qui y détenait déjà une ferme
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Dimars, 7 d'agost de 2018, 03h00 Internacional
Lo govèrn de Veneçuèla acusa lo president de Colómbia, lo drechista Juan Manuel Santos, de l’atemptat que lo patiguèt aquesta dimenjada lo president veneçolan, Nicolás Maduro. Maduro foguèt atacat per de drònes que portavan d’explosius mentre que fasiá un discors durant una ceremònia militara. El sortiguèt indemne del temps que sèt soldats foguèron nafrats.
“S’agís d’un atemptat per me tuar. An ensajat de m’assassinar uèi. E ai pas cap de dobte que tot designa la drecha e l’extrèma drecha veneçolanas en aliança amb l’extrèma drecha colombiana e que lo nom de Juan Manuel Santos es darrièr aquel atemptat”, çò diguèt Maduro.
De son costat, lo govèrn de Colómbia rebutèt sul pic aquelas acusacions en las qualificant d’“absurdas” e “sens cap de basa”.
Segon lo ministre de l’Interior veneçolan, Néstor Reverol, sièis personas presumidament restacadas amb l’atemptat son estades arrestadas; e mai assegura que “los autors materials e intellectuals de l’atemptat son identificats”. An detengut sièis personas, an confiscat divèrses veïculs e an fach de perquisicions dins plusors ostalariás de Caracas ont, segon lo ministre, “de pròvas materialas importantas son estadas trobadas”.
La retransmission televisada de la ceremònia mostrèt cossí pendent lo discors de Maduro, sobde, los soldats rompián los rengs e mentre que s’evacuava las autoritats presentas. Lo discors s’emetiá per television e los imatges mòstran que Maduro interrompèt son parladís per agachar en l’aire. Los imatges que mostrèt pas la television, fan veire cossí se protegiguèt la seguretat de Maduro.
Lo que VTV no mostró tras la explosión durante discurso de Maduro. pic.twitter.com/DuqHWhGxBf— Yusnaby Pérez (@Yusnaby) 5 d’agost de 2018
#1 Coneisses pas Veneçuela , t'agradariá que Catalonha ou Malhorca agessi un president aital ??? un dictador qu'a menat son pòble a patir la fam e una inflacion fòrça nauta..!!
Lo mal ven de l'imperi, la cia e tota sa cola han pauc trabalh, ara tenen pauca feina, e han pensat en tuar al presiden electa que ho ha estat democraticament, mas que los importa a eles. Son atal.


text: Deman dimèrcles 1 d'agost eth equip comence es sos entrenaments entà preparar era sason 2007-2008. Eth calendari dera sason de Liga encara non lauem. Es equips que participen ena categoria d'Excellence son: B.Luchon, Isle en Dodon, MontespanFigarol, Labarthe-Inard, Landorthe, St. Gaudens, GourdanPolignan, E.FC. d'Aurignac, SaliesMane, Labarthe de Riviere, Villeneuve-Lecussan e U.E. Bossòst. Es dos equips abantes deth Bossòst son es equips qu'an pujat de categoria; dera categoria de nau non baishec cap equip.


text:
Conselh e bailes demanaràn ara Confederacion Idrografica der Ebre (CHE) proïbir activitats en arriu Garona quan sigue superior as 80 m3/s
Es allegacions dera Generalitat e Conselh Generau entara N-230 prepausaràn eth bastiment d’un tunèl de 5,2 km des deth Parador de Vielha enquia Pont d’Arròs
Vielha, 9 de mai de 2018.- Eth Conselh de bailes dera Val d’Aran amassat ager acordèc reclamar ara Confederacion Idrografica der Ebre es inversions de defensa pendenti dempús der aiguat de 2013 enes pòbles de Les, Bossòst e Vielha. Atau madeish, ath finalizar era reünion, eth sindic d’Aran, Carlos Barrera, expliquèc que demanaràn ara CHE era creacion d’un protocòu entà proïbir activitats en arriu Garona quan eth cabau sigue superior as 80m3/s, pr’amor qu’expliquèc qu’ager madeish, quan er arriu superaue es 95 mètros cubics se vedec a tres persones en tot navegar en kayak per arriu ath sòn pas per Bossòst, conducta qu’eth sindic qualifiquèc de fòrça perilhosa.
Per d’auta part, eth sindic d’Aran, Carlos Barrera, confirmèc qu’eth periòde de presentacion d’allegacions ath projècte de melhora dera N-230 prepausat peth Ministèri de Foment s’a ampliat enquia finaus d’aguest mes de mai.
Eth sindic expliquèc qu’ena darrèra reünion en Departament de Territòri e Sostenibilitat dera Generalitat se decidic que se presentaràn allegacions desfavorables entàs quate prepauses presentades per Foment e qu’entà poder garantir er objectiu que mentre se hèsquen es òbres deth tram dera carretèra entre era boca nòrd deth tunèl de Vielha e Aubèrt age era minima afectación possibla ara circulacion jornalièra de veïculs, se presentarà ua prepausa de bastiment d’un tunèl des dera nautor deth Parador de Vielha enquia Pont d’Arròs, pr’amor que d’aguesta manèra non s’afectarie a cap nuclèu abitat e er impacte ambientau e visuau demorarie eliminat damb eth bastiment d’aguest tunèl, qu’aurie ua longitud de 5,2 km, fòrça semblanta ara der actuau tunèl de Vielha.
Maugrat açò, eth sindic tanben expliquèc qu’encara demorarie pendent de solucionar quin aurie d’èster era accion des dera boca nòrd deth tunèl de Vielha enquiara nautor deth Parador. Barrera, didec qu’eth Departament de Territòri trabalhe en ua prepausa de via segregada dera N-230 qu’anarie entre er arriu Nere e er actuau traçat dera carretèra N-230 enquiath Parador.
Eth sindic d’Aran ahigec que des deth Conselh Generau d’Aran se presentarà ua prepausa que permete èster çò mès respectuós damb er entorn naturau d’Aran e damb er auviatge, sense preténer cercar era rendabilitat deth còst des infrastructures, pr’amor qu’eth Conselh Generau d’Aran li cau trabalhar entà garantir era pervivéncia dera Val d’Aran coma destinacion toristica e pes interèssi generaus des aranesi, e que damb aguesta prepausa se garantisque qu’en rèste deth traçat dera carretèra enquiara termièra damb França se mantengue era filosofia des prepauses que ja presentèc eth Conselh Generau d’Aran en 2002, en tot mantier era possibilitat de bastir es variantes de Les e Bossòst e de gestionar era carretèra d’ua manèra civilizada e acceptabla.


text:
Sant Andéol de Vals
Sant Andiòu de Vals (Saint-Andéol-de-Vals en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquel bourg amb la siá carrièra principala, las siás caladas e los sieus ostals ancians a #èsser bastit a l'entorn d'un prieuré cap al Modèl:VIIIe sègle sus la crête situada entre dos rius, lo Sandron e l'Oise.
La municipalitat èra anciennement @dénommer Sant-Andéol-de-Bourlenc.
Ce bourg avec sa rue principale, ses calades et ses maisons anciennes a été bâti autour d’un prieuré vers le Modèl:VIIIe siècle sur la crête située entre deux rivières, le Sandron et l’Oise.
La commune était anciennement dénommée Saint-Andéol-de-Bourlenc.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Ce volume relié comprend trois envois de feuillets de diverses dimensions.
Poème du XIXe siècle, recueilli par la Société archéologique, scientifique et littéraire de Béziers dans le cadre du Concours de langue romane.
Devise : "E non es hom, tan mos enemies sia,Si l'aug dir ben que no lo tenhar en car." Clara (d'Anduze)
Le texte comprend des notes du jury en dernière page.
Nascut lo 6 de març de 1798 dins una familha plan paura de l’agenés, Jacques Boé (de son nom vertadièr) recep pasmens una instruccion e fa pròva d'una vertadièra cultura literària de son temps.
Plan jove, s’installa coma perruquièr en Agen. Dins aqueste periòd, que seguís la Revolucion, lo pichòt pòble obrièr de las vilas creis bravament còsta la figura totjorn importanta dels paisans del campèstre.
Son comèrci lèu lèu fa flòri e li dona léser de se consagrar a sa passion per l’escritura. Causís de s’exprimir en occitan, la lenga del pòble :
« O ma lengo, tout me zou dit.
Plantarey uno estelo a toun froun encrumit » (graphie de l'auteur)
« Ô ma lenga, tot m'o ditz.
Plantarai una estela a ton front encrumit. »
(Épître à Charles Nodier « Des cranto de Paris »).
Se fa pas vertadièrament partida del mitan obrièr, viu en vila e lo costeja. Se pòt pas qualificar de poèta engatjat, mas dins sos escriches, se fa lo testimòni de son temps, defend un estil realista (çò qu’empacha pas l’umor !) e tracta de tematicas divèrsas coma l’amor, las evolucions tecnologicas de son temps, e defend de valors umanistas : la libertat, la caritat.
Sos poèmas, se foguèron estampats dins mai d’un recuèlhs, son d’en primièr destinats a èsser recitats en votz nauta, amai cantats ! Grand orator, Jasmin se produsís davant un public totjorn mai nombrós : comença pro d’ora un torn de França de las regions (se diriá uèi una virada !), anant d’un cap a l’autre d’Occitània per presentar son òbra al public que, se coneis la lenga, la sap pas legir. Sas aparicions se transforman pauc a cha pauc en espectacles vertadièrs : aital, se produsirà a Tolosa acompanhat de 20 musicians e de mai de 380 figurants !
L’argent qu’amassèt dins sos espectacles (mai d’un milion de francs en 12 000 representacions) es tornar balhat a d’òbras de benfasença.
Charles Nodier, academician francés, lo descobrís e li dubrís las pòrtas dels salons parisencs. Aquí, i rescontra, un après l’autre, Lamartine, Ampère, Chateaubriand e serà quitament recebut per lo rei Louis-Philippe en 1842.
Recompensat de prèmis literaris per lo Felibritge, l'Acadèmia d'Agen, e, tan susprenent qu’aquò pòsca paréisser, per l'Académie Française, es quitament fach chivalièr de la Légion d'Honneur en 1845. Pasmens, se pòt supausar que l’interés que suscita dins lo mond parisenc es un pauc mesclat de condescendéncia e demòra ligat a l’exotisme que remanda son imatge de « gascon » amb totas las connotacions positivas coma pejorativas qu’aquò pòt supausar.
Après aquesta passa de glòria, son estatua senhoreja totjorn en Agen, sa vila natala e Jasmin laissèt son nom a una carrièra parisenca e amai a una estacion de metro !
« Poètas-obrièrs » es una apelacion donada a una generacion d’autors e de poètas actius pendent lo sègle XIX. Emplegada dins los tèxtes d’analisis literàrias occitanas dempuèi la debuta del sègle XX, pren pasmens de significacions de còps diferentas segon son contèxte d'utilizacion e fai pas, encara uèi, consensus.
D’abòrd perque lo concèpt « d’obrièr » es en plena evolucion au sègle XIX. La significacion del mot tala coma es emplegada dempuèi lo sègle XVIII d' « aquel o aquela que trabalha a la man » se transforma en la del trabalhaire de la granda industria que, pendent lo sègle XIX, es en plen desvolopament.
Puèi perque lo tèrme « obrièr » pòt aver indistintament trach a de patrons aisats del sector manufacturièr, a de proprietaris terrians o d'obrièrs de la condicion mai simpla.
Enfin, perque la question del tèma tractat per lo « poèta-obrièr » dins sos escriches se pausa a mai d'un títol : un autor que trabalha dins lo sector de l’industria pòt èsser considerat coma « poèta-obrièr » se escriu un tèxte purament comica e sens cap de reflexion sus son contèxte social ? E a l’invèrsa, un prèire que publica un tèxte a prepaus de sa condicion sociala e de la de sos fisèls pòt èsser considerat coma un « poèta-obrièr » ? Emai, per un naut-foncionari que redigís un tèxte a prepaus de la misèria sociala que ne pòt èsser lo testimòni.
Aquelas diferentas problematicas inerentas al quite concèpt de « poèta-obrièr », e l'emergéncia a la debuta del sègle XX de la literatura proletariana, autre genre literari pròche mas distint, an menat los cercaires contemporanèus a faire evoluir la nocion cap a la de « votz d'enbàs » qu'embrassa aital un còrpus literari mai larg mai clar e que son illustracion la mai recenta es la publicacion en 2009 de l’obratge collectiu Mémoires de pauvres, qu'interròga individualament la situacion sociala de nòu autors occitans que pòdon èsser restacats a l'apellacion « poèta-obrièr ».
Lo primièr especialista qu'a emplegat la nocion de poèta-obrièr per la literatura occitana es lo felibre, escriveire e professor de lenga e de literatura provençala, Émile Ripert, dins sa tèsi La Renaissance provençale : 1800-1860. I consacra la segonda partida de son segond capitol « Les poètes-ouvriers en Provence ». Se i definís pas la nocion de « poètas-obrièrs », que fa sonque una presentacion d'autors que intègra al movement, efectua, dins lo capitol precedent, una analogia entre « poesia-obrièra » e « poesia-populara » e jos-entend qu'aquelas nocions son mai generacionalas qu’esteticas o literàrias. Los « poètas-obrièrs » i son presentats coma los eretièrs dels « protectors de la poesia populara » : coma los influents George Sand e Alphonse de Lamartine, totes dos poètas, actius contribuidors de la vida intellectuala e literària francesa del sègle XIX e promotors de la movença d'emancipacion populara per la literatura. L'apellacion es donc emplegada per una generacion de poètas actius pendent lo periòde romantic e es pas estada pensada per èsser interpretada estrictament per l’activitat professionala dels autors a las qualas fa referéncia. Revèrta puslèu lo paternalisme de la borgesiá literària francesa cap a una generacion d’autors novèla e sa vision gaireben idealizada de sa situacion professionala.
L'apellacion « poèta-obrièr » desapareis amb lo periòde romantic e ten una influéncia plan mai importanta per la literatura francesa que la literatura occitana. S'es mai que mai emplegada per un periòde comprés entre la Monarquia de Juilhet e la debuta del Segond Empèri siá entre 1830 e 1852. Per la seguida, mantun especialistas de la literatura van ensajar de definir aquela nocion o puslèu de tornar definir lo quite concèpte de « poèta-obrièr », tròp subjècte a interpretacion. La proposicion retenguda uèi per los especialistas del domeni occitan es la propausada per Edmond Thomas dins son libre Voix d’en bas : la poésie ouvrière du XIXe siècle, editat en cò de François Maspero en 1979, dins la tresena nòta de la pagina 22 :
Il n'y a pas d'ouvrier dans le sens où on l'entendra à partir des années 1840. Le sens actuel de "travailleur de la grande industrie" ne pouvait naître qu'avec celle-ci. Le mot est donc encore pris dans le sens où l'employaient Rousseau et les hommes du XVIIIe siècle : "celui ou celle qui travaille à la main à quelque ouvrage que ce soit. Tout artisan qui travaille de quelque métier que ce soit" (Trévoux 1771). Je l'utilise dans ses acceptions successives, mais il est évident que la première poésie ouvrière, également antérieure aux grandes concentrations urbaines, ne pouvait être écrite que par des artisans. D'autre part, l'ambiguïté de certaines désignations de métiers peut faire courir le risque d'assimiler des patrons aisés ou propriétaires terriens bien pourvus à des ouvriers : imprimeur, cultivateur, vigneron, horloger-bijoutier, graveur par exemple.1
Al delai de las dificultats intrinsècas de definicion de la nocion de « poèta-obrièr », l’istòria literària occitana coneis de dificultats especificas per adaptar aquel concèpte a sos autors. La principala dificultat es dirèctament ligada a la situacion economica de l'Occitània (al sens de territòri geografic que tira de Bordèu a Niça e remonta fins a Clarmont-d'Auverha) que coneis al sègle XIX un desvolopament industrial plan mens important que dins lo Nòrd de França çò que limita doncas l'existéncia de poètas-obrièrs potencials. Aquela dificultat es tanben accentuada per l'alunhament geografic dels cercles literaris parisencs qu'impulsan las mòdas, protegisson e pairinan d'autors en devenir mas que demòran plan sovent mai prèp de la capitala. Sols qualques rares autors coma Jasmin capitaràn a faire tombar la barrièra linguistica que dessepara alara los poètas occitans de la reconeissença nacionala..
Lo sègle XIX marca un cap per la literatura occitana. Coneis un creis de vitalitat extrèmament important impulsat primièr per los romanistas, precursors d’un grand movement d’estudi de la poesia dels trobadors. Los poètas-obrièrs, epifenomèns d’un vam mai ample de renovèl literari se pausan dins lors piadas lèu seguits per lo Felibritge, que son baile, Frederic Mistral, serà coronat per lo Prèmi Nobel de literatura en 1904.
Los poètas obrièrs s’inscrivan doncas dins lo segond temps de l’istòria literària occitana del sègle XIX. Se son per d'unes pervenguts a rescontrar un succès popular de còps localament important lors situacions professionalas fòrça divèrsas associadas a una apellacion vaga que pòt èsser subjècte a interpretacion a menat lo concèpte a evoluir uèi vèrs una accepcion mai larga tant sus la partida de poèta que de la d'obrièr del concèpte.
La lista cai-jos es propausada a titol provisori e demèora dubèrta a totas suggestions e redefinicions del còrpus que i fa referéncia.
1. I a pas d'obrièr dins lo sens ont se comprendrà a partir de las annadas 1840. Lo sens actual de "trabalhaire de la granda industria" podiá pas nàisser qu'amb ela. Lo mot es donc encara pres dins lo sens ont l'emplegavan Rousseau e los òmes del sègle XVIII : "aquel o aquela que trabalha a la man a quin obratge que siá. Tot artesan que trabalha de quin mestièr que siá" (Trévoux 1771). O emplegui dins sas accepcions successivas, mas es evident que la primièra poesia obrièra, tanben anteriora a la grandas concentracions urbanas, podiá pas èsser escrita que per d'artesans. D'autra part, l'ambigüitat de certanas designacions de mestièrs pòdon faire córrer la risca d'assimilar de patrons aisats o proprietaris terrians plan provesits en plaça d'obrièrs : estampaire, cultivator, vinhairon, relotgièr-joielièr, gravaire par exemple.↑
L’Essai d'un glossaire occitanien, pour servir à l'intelligence des poésies des troubadours (ou Glossaire occitanien) es un lexic occitan medieval-francés, publicat d'un biais anonim en 1819 per Henri Pascal de Rochegude (1741-1834), parallèlament a son Parnasse occitanien. Constituís una avançada fondamentala per l'estudi dels tèxtes e de la lenga dels trobadors al sègle XIX, que prefigura lo moviment dich dels « romanistas », apelacion donada als saberuts qu'estudièron aqueste subjècte a partir del sègle XIX.
< Essai d'un glossaire occitanien, pour servir à l'intelligence des poésies des troubadours (fòrma complèta del títol dins l'edicion de 1819)
Pensat coma una ajuda a la compreneson de la lenga d'òc dels sègles XI,XII e XII, l'Essai d'un glossaire occitanien, pour servir à l'intelligence des poésies des troubadours (ou Glossaire occitanien) posa dins los tèxtes literaris emblematics d'aquestas epòcas : la Cançon de la Crosada contra los albigeses, lo Breviari d’amor, lo roman de Gerard de Rosselhon, lo roman Jaufré, lo Tractat de las vertuts e dels vicis, la Vida de Sant Honorat de Lerins e un Novèl Testament.
Posa tanben dins los divèrses diccionaris que possedís coma aqueles de Pierre Borel (1620?-1671), Gilles Ménage (1613-1692), du Cange (1610-1688), sens n'èsser totalament satisfach, e aquel de Boissier de Sauvages (1710-1795) que li es mai utile.
Dins lo prefaci de 18 paginas que dobrís lo recuèlh Rochegude expausa sa teoria sus l'origina e l'evolucion de la lenga d'òc, teoria fòrt pròcha de la retenguda per la majoritat dels linguistas contemporanèus.
I afortís que l'occitan es pas la lega maire de las autras lengas romanicas e que cada lenga s'es probablament bastida en posar dins lo lexic de l'una o l'autra de sas vesinas. Descriu tanben los fenomèns de diglossia e de substitucion linguistica qu'exprimisson l'idèia que las lengas se substituisson las unas a las autras en foncion dels rapòrts de poténcia politica o economica que las ligan.
La version publicada de l’Essai d'un glossaire occitanien, pour servir à l'intelligence des poésies des troubadours representa pas qu'una part del trabalh fach per Rochegude. Los manuscrits e versions preparatòrias del glossari son accessibles çai-jos.
- Second tome du parnasse occitanien de Henri de Pascal de Rochegude qui contient la version définitive du Glossaire occitanien à partir du feuillet 363 (Roch Ms 1 bis)
- Glossaire occitanien pour servir à l'intelligence des poésies des troubadours et des autres ouvrages écrits en cet idiome (Roch ms 17)
- Additions et corrections au glossaire occitanien : aditions et corrections (Roch Ms 18 a)
- Additions et corrections au glossaire occitanien : mots à ajouter (Roch Ms 18 b)
- Additions et corrections au glossaire occitanien : mots du glossaire occitanien apppuyés, éclairés et confirmés par un ou plusieurs exemples (Roch Ms 18 c)
- Additions et corrections au glossaire occitanien : exemples qui sont dans le dictionnaire languedocien de Sauvages (Roch Ms 18 d)
- Recueil de textes romans du Nord et du Midi (Roch Ms 2)
- Recueil des divers ouvrages des XIIIe et XIVe siècles (Roch Ms 4)
- Mots extraits de Beda, partie 1 (Roch Ms 19 a)
- Mots extraits de Beda, partie 2 (Roch Ms 19 b)
- Mots tirés du dictionnaire de Sauvages (Roch Ms 19 c)
- Mots tirés du Nouveau testament (Roch Ms 19 d)
- Mots tirés d'Honorat de Lerins (Roch Ms 19 e)
- Glossaire non identifié (Roch Ms 19 f)
- Mots provençaux de l'histoire des albigeois, en vers, par de Tudele (Roch Ms 19 g)
- Glossaire des mots provençaux extraits des troubadours (Roch Ms 20 a)
- Mots absents du dictionnaire languedocien et celui de Sauvages (Roch Ms 20 b)
- Mots tirés du banquet d'Augié Gaillard (Roch Ms 20 c)
- A la fin des fables causides de La Fontaine en bers gascouns (Roch Ms 20 d)
- Dictionnaire méridional annoté par H. de Rochegude (Roch Ms 21)
- Glossaire des troubadours (Roch Ms 27)
- Veire la tièra de las resultas jos aqueste ligam
Edicions :
Toulouse : Benichet Cadet, 1819


text:
11 août 2013
Ganhaire ganha un còp de mai
"La mai valhenta aviá pres la volada". Gravadura de J. M. Simeonin Ganhaire ganha un còp de mai A prepaus de : Joan Ganhaire, Los braves jorns de Perdilhòta, las Edicions dau Chamin de Sent Jaume, Meusac, 2013. Joan Ganhaire, dempuèi que comencèt de publicar de libres, totis en occitan lemosin (aquel òme escrich pas qu’en lenga nòstra), a la fin de las annadas 70, se merita una plaça de las belas dins la litteratura occitana d’uèi. L’inscripcion de Lo darrier... [Lire la suite]
03 mai 2013
Antonin Perbòsc, lo grand auselaire
Antonin Perbòsc, lo grand auselaire Ai una afeccion prigonda pels ausèls. Es per aquò que veirètz pas cap de cat a mon ostal. Lo paire pr’aquò, quand èri mainatge, m’aviá plan apres a desnisar los agachons per los fricassar, d’invèrn se fasiá de trapelas pel sòl, per trapar de passerats e un còp me rapèli s’anèt braconar a luminada pels bartasses en Avairon e se faguèt un chaple terrible[1]. Mas tot aquò m’es plan passat. M’agrada los ausir cantar (es ara la plena sason), los veire passar dins lo cèl, faire de... [Lire la suite]


text:
20/09/2018
Prener lo fugir, de Jan-Peire Reidi
En occitan, mai en francés, l’infinitiu de quauques verbes pòt estre empluiat coma un nom. Los exemples los mai coneguts son los noms daus tres repas de la jornada : lo desjunar, lo disnar e lo sopar. Per « lo disnar », los Francés disen le déjeuner, los Lemosins « lo marende » e los Beljas le dîner. Dins nòstre parlar nontronés – « lo parlar » es autre exemple de substantivacion de l’infinitiu – lo marende es lo repas que los paisans fasian a las cinc oras tots los sers jusc’a la fin de l’estiu. « Per la Sent Micheu, lo marende monta au ceu » ditz lo proverbe.
’Quilhs substantius-infinitius son sovent formats emb daus verbes d’activitat dau còrps uman :
« Lo durmir es plan traitre quante òm conduis ». (Il faut se méfier de la somnolence au volant)
« Quante vam nos permenar, fam segre lo beure e lo minjar. »
’Queu biais de dire se tròba sovent dins la linga familhara. Quo es pas davant tot lo monde que òm pòt dire que « lo freg vos còpa lo bendar », o benleu « lo pissar », o sabe-ieu que de mai ! Dins un registre un pauc mai delicat, lo durmir se ditz lo som, lo minjar es la nuridura (òm ditz aitot : « trobar son viure », autre exemple), lo beure es la bevenda. Si aimem mai dire « lo durmir » que non pas « lo som », la rason es benleu la quantitat de mots diferents que se prononcen parier : « lo son », « nos som », « ilhs son »… Trobem benleu que quò fai pro omofònes entau.
Associadas emb lo verbe « prener », ’quelas fòrmas dònen de las locucions coma « prener lo fugir », « prener lo correr », « prener lo bulir » :
« Eu se faguet laschar e prenguet lo fugir. » (Delaja) « Il réussit à se libérer et prit la fuite. »
« Pas pus tòst que quò pren lo bulir, fau tuar lo gase jos lo faitot e laissar fregir. » (Recepta per far cueire lo peisson) Dès que cela se met à bouillir…
Si son subjects dau verbe « prener », ’quilhs verbes substantivats se rapòrten ad una manifestacion dau còrps uman que se pòt pas retener :
« Lo gorgetar (lo vòmir, lo begaudar…) lo prenguet. » « Il fut pris de hauts-le-cœur (de vomissements, d’un bégaiement incontrôlable) »
Aime mai los exemples que son daus verbes de bruch :
« Lo motor es pas nuòu, mas a un brave brundir. » (a un bruit régulier)
« Lo vonvonar de las ’belhas emplissiá l’aer. » « Le bourdonnement des abeilles… » : sovenir d’una epòca urosa avant los neonicotinoids !
En francés, l’exemple que aime lo mai es dins un poema d’Aragon :
« Aimer à perdre la raison,
Aimer, à ne savoir que dire,
À n’avoir que toi d’horizon
Et ne connaître de saisons
Que par la douleur du partir… »
Per Aragon, que coneissiá plan la poesia de l’Atge mejan, « la douleur du partir » es la dolor de la separacion.
Pense que las personas de linga francesa que comencen de parlar l’occitan deurian empluiar de las construccions emb ’quilhs infinitius nonmas si las an apresas dins daus exemples precis. Pòden totjorn far servir los sufixes de substantivacion los mai corrents : acion, ament, iment, adis, etc. Quante siran un pau mai enançadas, voldran benleu « forçar la linga per li far daus pitits » (Alexandre Dumas), coma fai Aragon dins son brave poema.
A Javerlhac, lo 14 de setembre de 2018
Jan-Peire Reidi
Les commentaires sont fermés.


text:
La statue antique encore visible aujourd’hui à l’entrée de la rue française, sur la place éponyme, est dans la tradition biterroise, celle du héros de la cité, un certain Pépézuc. Exhumée des vestiges antiques de la ville, elle donne corps au personnage de Pépézuc qui prend sa véritable place dans l’espace public au début du XVIIe siècle lorsque associé à la légende de la ville, il entre dans la littérature en incarnant le personnage central du Théâtre de Béziers. La statue devient alors lieu de vénération et de folklore.
Pépézuc, personnage tutélaire de la ville de Béziers, est représenté par une statue de marbre de l’époque romaine placée au départ de la rue française. Certains érudits ont cru y découvrir la représentation de l’empereur Auguste1;ou la statue d’Hercule2, tandis que d’autres y voient celle de l'empereur romain Tetricus fils (fin du IIIe siècle), chargé de la réparation de la voie Domitienne.
Mentionnée à cet emplacement et sous ce nom en 1348, par le Libre de Memorias de Jacme Mascaro3, la statue fait l’objet de vénération de la part des biterrois. Elle ne prend réellement sa fonction symbolique qu’au début du XVIIe siècle, lors des fêtes annuelles des Caritats (« Charités », en occitan, fêtes de l'Ascension) par la création du personnage de Pépézuc. Le 16 mai 1616, jour de la fête de l’Ascension est représentée pour la première fois la pièce intitulée L’Histoire de Pépézuc. Cette pièce de théâtre, en occitan, allégorie relative aux troubles qui eurent lieu en France dans les premières années du XVIIe siècle, fait intervenir le personnage de Pépézuc qui emprunte son nom au capitaine Pierre Pépésuc (ou Pépézuc) qui, « lors de la prise de Béziers par les Anglais, les empêcha seul d’entrer dans la rue principale, qui reçut pour cela le nom de rue française ».4
Le personnage prend alors toute sa dimension théâtrale en servant d’ornement aux fêtes de Caritats. Participant aux réjouissances publiques, il est « badigeonné d’un lait de chaux » et « descendant de son piédestal il apparaît sur le théâtre populaire pour exprimer en vers languedociens son opinion sur les évènements du jour5. Pourvue de ses attributs guerriers et virils, garant de la virilité des hommes et de la fécondité des femmes, mise en scène par le carnaval et auprès de laquelle passaient tous les défilés, la statue de Pépézuc était saluée par les autorités, les drapeaux et la musique6.
Le Théâtre de Béziers désigne l’ensemble des pièces jouées à Béziers lors des fêtes des Caritats au début du XVIIe siècle. Il nous est connu par l’œuvre de l’imprimeur Martel qui édite l’ensemble de ces pièces à l’époque même où elles sont jouées. De 1628 à 1657, il publie les textes de 24 comédies, pastorales, monologues ou farces7 dont les auteurs ne sont pas tous connus, excepté un certain Michaille et l’avocat Bonnet auteur de poèmes primés aux Jeux Floraux de Toulouse8. Martel9 fait preuve de militantisme dans la présentation de l’ouvrage. Il embrasse la cause de Pépézuc, le gardien et le conservateur des anciennes traditions et coutumes de Béziers qu’il entend par sa publication remettre à l’honneur. Aussi, l’imprimeur utilise comme marque de fabrique la représentation de Pépézuc.
La gravure sur bois de la page de titre du Triomphe de Beziers au jour de l'Ascension10 publiée en 164411, est la première représentation du « vaillant Pépézuc ». Pour marquer cette double dimension à la fois sacrée et burlesque, voire païenne, du personnage de Pépézuc, l’image s’accompagne d’une légende le qualifiant :
Nevout de Mars, fil de Latonne
Neveu de Mars , fils de Latonne…
Mange murailles, brise picques
Mange murailles, brise piques
Seco Tonnels, vuide Barriques,
Sèche tonneaux, vide barriques…
Grand empregniyare de Chambrieyres
Grand fécondeur de servantes.
Porte drapeau de la littérature et de l’esprit occitan, la représentation de Pépézuc, sera utilisée par les fondateurs du CIDO qui le prennent pour emblème dans leurs premières publications lorsqu’il annoncent la création de la première bibliothèque occitane 12:
« En 1975, un groupe de bibliographes, de savants et d’écrivains associèrent leurs efforts à la ville de Béziers pour créer un Centre International de documentation occitane, public, ce qui était audacieux pour l’époque ».
En plaçant leurs pas dans ceux de Jean Martel13, les fondateurs du CIDO utilisent une image symbole, marque de l’imprimeur biterrois Martel à qui l’on doit la découverte, la sauvegarde du Théâtre de Béziers, théâtre occitan qui aurait inspiré plusieurs pièces de Molière14. Ils reprennent ainsi ses ambitions et fixent leur vocation : sauvegarder et faire connaître le patrimoine de la langue occitane15. Pour cela, ils constituent, à Béziers, une collection publique de référence, unique en son genre, conçue spécialement pour le livre occitan (documentation occitane). Elle portera le nom de Centre International de Documentation Occitane - Bibliothèque d’Occitania, utilisé dès 1978, avant de devenir en 1999 le CIRDÒC Mediatéca occitana qui poursuit aujourd’hui ses objectifs.
Lo Camèl, es l'animal totemic de la vila de Besièrs. Desfila per las carrièras de la vila a doas escasenças : per las fèstas de Sant-Afrodisi lo 28 d'abril e per las fèstas de las Caritats que se fan lo jorn de l'Ascension.
Per perpetuar lo sovenir del camèl, e los actes de caritat qu'enròdan aquesta legenda, un camèl de fusta foguèt bastit e desfila per las carrièras de Besièrs cada a la meteissa data per las celebracions de la Sant-Afrodisi. Lo camèl, enòrma maquina de fusta bolega gràcias a quatre personas abrigadas dins sos flancs. Es cobèrt de grandas cortinas e de telas pintradas sus las que figuran mantunas inscripcions : « Ex antiquitate renascor » e « Sen Fosso ». La primièra expression en latin significa « respelissi de l'Antiquitat » e fa referéncia al caractèr secular d'aquesta manifestacion. L'inscripcion « Sen Fosso » es, ela, una expression en occitan lengadocian que significa « sèm nombroses, sèm fòrça », integrant una nocion de coesion per la fòrça del nombre. Aquesta maquina a tanben de maissas grandas de fèrre, las « Gnico-Gnaco » que clacan tot de long del passa-carrièra. Lo Camèl es guidat per la vila pel Papari, son gardian, seguit de totas las corporacions de mestièrs de la vila. Una pausa es obligatòria davant l'ostal del potièr, ont una ofrenda, la civada, es remesa al Camèl. La parada fa tanben una pausa davant l'estatua de Pepesuc, un autre personatge legendari de Besièrs, carrièra Francesa. Lo desfilat compausat del camèl menat pel Papari, son gardian, seguits de personas emmascadas de « salvatges » de las tèstas cobèrtas de brancas verdas de sambuc e subremontadas d'un pan. En mai de las diferentas confrariás e corporacions de mestièrs participan tanben al passa carrièra de dançaires que s'arrèstan mantun còps pendent lo desfilat per interpretar de danças tradicionalas. Es de costuma de dançar la dança de las trelhas e la dança dels pastres pendent lo passa carrièra. Lo Camèl de Besièrs es tanben de sortida per las fèstas de las Caritats, lo jorn de l'Ascension, que de pichòts pans, las còcas, èran distribuits per la vila als mai paures. Aquesta fèsta era tanben un moment de jòia que tota la populacion locala desfilava per carrièras en distribuir bonbons e doçors. A l'ora d'ara, un concors ven recompensar l'artesan qu'a fait la melhora còca. A la fin del concors, de parts son distribuidas a la populacion.
La legenda conta que Sant-Afrodisi, primièr avesque de Besièrs seriá arribat d'Egipte amb son camèl per evangelizar la Gaula. Seriá estat condemnat a mòrt pel governador roman en rason de sa tròp granda activitat. Decapitat carrièra Sant Jacme, amassèt sa tèsta e tornèt dins la cauma que i viviá, uèi glèisa Sant Afrodisi. Sus son camin, d'estatjants getèron de cagaròls sus son passatge mas lo sant s'acontentava de los rasejar, sens los escrachar. Se conta tanben que de talhaires de pèiras diguèron de fòl a Afrodisi e foguèron transformats en pèira sulpic. Se podiá veire lors morres petrificats sus la flaçada de l'anciana abadiá del Sant Esperit, carrièra de las Tèstas. Aprèp la mòrt d'Afrodisi, una familha de potièrs de Besièrs reculhiguèt son camèl e li provesiguèt manjar e dormir. Quand Afrodisi foguèt reconegut coma sant, la comuna de Besièrs decidiguèt de prene a sa carga l'entreten del camèl. Un fèu destinat a l'entreten del camèl foguèt creat. A la mòrt del camèl, lo fèu foguèt destinat a la caritat publica e servissiá a finançar la fabricacion de pichòts pans donats als paures aprèp èsser estats benesits per l'avesque de Besièrs.
Si lo Camèl de Besièrs es plan inscrit dins las costumas localas e sembla aver d'originas ancestralas, foguèt destrusit e enebit mantun còps. L'efigia del camèl foguèt brutlada pendent las guèrras de religion puèi lèu reconstituida. En 1793, amb la Revolucion Francesa, foguèt tanben destrusida en plaça publica amb totes los títols feodals e son fèu foguèt suprimit. En 1848, lo camèl novèlament construit foguèt tornamai demolit e tanlèu reconstituit per la populacion locala, fòrça estacada a son animal totemic. La tèsta del Camèl que desfila a l'ora d'ara per las carrièras de Besièrs sembla datar del sègle XVII e l'estructura de son còs es, ela, fòrça mai recenta mas inspirada de las ancianas representacions de l'efigia del Camèl. Tradicionalament dotat d'una sola bòça, l'armadura del Camèl se'n vegèt apondre una segonda al moment de sa refeccion dins las annadas 1970. Fàcia al malcontentament dels besierencs, la segonda bòça foguèt levada per tal de tornar a l'animal son aparéncia legendària.


text:
Angòla
Angòla es un país d'Africa que confronta a nòrd la Republica Democratica de Còngo, a l'èst Zambia e al sud Namibia. A l'oèst es bordat per l'Ocean Atlantic. Sa capitala es Luanda.
L'exclava de Cabinda (7283 km2) confronta la Republica de Còngo al nòrd e la Republica Democratica de Còngo a l'èst e al sud. A l'oèst es bordada per l'Atlantic.
Lo gentilici es angolés -esa.
Somari
GeografiaModificar
IstòriaModificar
Lo periòde precoloniauModificar
De la Preïstòria a l'Edat MejanaModificar
L'istòria d'Angòla es mau coneguda avans l'arribada dei Portugués en 1482 en causa de la manca de documents escrichs. Segon lei descubèrtas realizadas per lei paleontològs, la Preïstòria i veguèt l'aparicion de culturas liticas que foguèron a l'origina dei pòbles khoisan installats dins la region durant l'Antiquitat. Dins lo corrent dau millenari I ap. JC, de Bantos comencèron de migrar dins la region. Sa penetracion foguèt fòrça progressiva e prenguèt l'aspèct de migracions successivas : d'un biais regular, leis abitants d'un vilatge lo quitavan per ne bastir un novèu pus luench. Mai organizats e tecnologicament pus avançats, lei Bantos dominèron lentament la region e assimilèron la màger part dei pòbles khoisan dins de circonstàncias desconegudas.
L'installacion dei PortuguésModificar
A la fin dau sègle XV, lo rèi portugués Joan II lo Perfèct (1481-1495) mandèt una expedicion per establir de relacions ambé lo Reiaume de Ndongo e per i trobar de minas — inexistentas — d'argent. Situat au sud de Kongò, onte lei Portugués èran ja ben presents, aquel estat èra dirigit per un sobeiran dich ngola que son títol foguèt a l'origina dau mòt « Angòla ». Après aver ocupat l'illa de Loanda, lei Portugués s'installèron en 1575 sus lo continent onte fondèron un fòrt a l'origina de la vila de Luanda. Puei, conquistèron la region entre lei rius Bengo e Cuanza.
Lo comèrci negrier venguèt pauc a pauc l'activitat principala dei comptadors portugués. Per aquò, obtenguèron l'ajuda d'aventuriers europèus ò mestís (lei pombeiros) que menèron d'incursions còntra Ndongo. Dins lo corrent deis annadas 1620, la rèina Nzinga (1626-1663[1]) concluguèt una aliança ambé leis Olandés per expulsar lei Portugués dau continent. En 1641, ajudèt leis Olandés de conquistar Luanda e infligiguèt una desfacha ai Portugués tres ans pus tard a Ngoleme. Pasmens, mau capitèt d'empachar lo retorn dei Portugués e dei negriers. En revènge, son accion permetèt ai reiaumes locaus de mantenir son independéncia.
Lo desvolopament de la tracha negrieraModificar
Se lei reiaumes de Ndongo e de Matamba dirigits per Nzinga blocavan la progression portuguesa vèrs l'èst, leis estats situats lòng de Cuanza resistiguèron mens. Après la fondacion de Benguela (1617), lei Portugués poguèron ansin formar un pichon territòri centrat sus lei tres vilas de Luanda, de Benguela e de Massangano. Ansin, a partir de la fin dau sègle XVII, la tracha negriera conoguèt un desvolopament important dins la region.
Afeblit per de conflictes intèrnes, Ndongo poguèt plus s'opausar ai trafegs d'esclaus. Despoplat per leis atacas deis esclavagistas, perdiguèt son independéncia en 1671. Puei, leis expedicions negrieras s'estendèron a tot lo país. Agantèron rapidament l'Empèri Lunda que venguèt la premiera poissança de la mitat nòrd de l'Angòla actuau gràcias a la tracha e a seis exportacions d'evòri, de coire e de sau.
Lei mutacions dau sègle XIXModificar
Dins lo corrent dau sègle XIX, Angòla conoguèt de mutacions economicas importantas que destabilizèron l'equilibri de la region. D'efèct, après l'aplant dau comèrci negrier, l'evòri venguèt lo còr dau comèrci regionau avans d'èsser remplaçat per lo cauchó durant leis annadas 1870. En causa de sa manca de mejans militars, Portugau deguèt laissar d'aventuriers crear de rets comerciaus privats per esplechar lei regions interioras. Se preocupant pas de la subrevida dei societats africanas, aqueleis aventuriers foguèron a l'origina d'un descadenament de violéncias liat a la caça deis elefants e la creacion de plantacions privadas. En particular, entraïnèron una resurgéncia de la tracha d'esclaus per provesir la man d'òbra necessàrias ai plantacions.
Aqueleis evolucions entraïnèron l'afondrament deis estats negriers ancians (Kasange, Matamba...). En revènge, renforcèron lo ròtle deis estats interiors que participavan au comèrci d'evòri e au transpòrt dei marchandisas. Lei beneficiaris principaus dau periòde foguèron leis Ovimbundu, pòble marchand de la region de Benguela, e lei Chokwe, pòble caçaire d'elefants dau nòrd-èst. Lei premiers capitèron de formar d'importants rets comerciaus (fins a la vau de Zambèzi) e demorèron un actor major de la vida economica de l'Africa Australa fins ais annadas 1890. Lei segonds venguèron d'especialistas de la caça d'elefants e capitèron d'obtenir un nombre important d'armas de fuòc modèrnas. Ansin, dins lo corrent deis annadas 1860, impausèron son primat ai Lunda.
Lei rets marchands angolés deguèron pasmens faciar una concurréncia viva a partir deis annadas 1870 quand de marchands swahilis comencèron de s'installar dins la region. Originaris de l'èst d'Africa (e generalament liats au Sultanat de Zanzibar), desvolopèron de rets comerciaus importants au sen dei pòbles pauc organizats. Aquò agravèt lo declin economic dei reiaumes organizats de la region coma Kazembe que foguèt durament desfach per lei tropas de Msiri, rèi marchand de Katanga, en 1869.
Lo periòde coloniauModificar
La conquista dei regions interiorasModificar
A partir deis annadas 1850, leis autoritats portuguesas comencèron la somission dei regions interioras d'Angòla ambé l'objectiu de realizar la joncion entre Angòla e Moçambic. Pasmens, en causa de la manca de mejans, lo projècte avancèt gaire fins ais annadas 1870 e l'acceleracion dau partiment coloniau dau continent african. Leis operacions de pacificacion foguèron donc lòngas e durèron fins ais annadas 1920. Lei principalas regardèron la somission deis Ovimbundu (1890-1904) e dei Lunda (1894-1926). En mai d'aquò, Kongò se revoutèt en 1913-1915. Consequéncia d'aquela progression malaisada, la joncion ambé Moçambic poguèt pas èsser realizada e lei Portugués deguèron reconóisser la preséncia britanica en Rodèsia en 1890.
L'imigracion portuguesa e l'esplecha de la coloniaModificar
En despiech dei progrès militars, Angòla interessava pauc la populacion portuguesa e lo nombre de Blancs i èra fòrça limitada au començament dau sègle XX (9 000 personas en 1900). L'arribada au poder de Salazar transformèt la situacion : Angòla venguèt una colonia de poblament que son esplecha deviá provesir d'importantei ressorsas naturalas (diamants, cafè...) a sa metropòli. Leis Africans foguèron somes a un estatut d'indigenat inspirat dau servatge medievau e venguèron una resèrva de man d'òbra fòrçada. Aquela politica assegurèt lo desvolopament economic de la colonia e lo nombre de colons agantava 172 000 en 1960.
La Guèrra d'IndependénciaModificar
Dins lo corrent deis annadas 1950, la violéncia de l'esplecha coloniala entraïnèt la formacion de movements independentistas. Mario de Andrade e Agostinho Neto fondèron lo Movement Populara de Liberacion d'Angòla (MPLA) en 1956. D'inspiracion marxista, èra sostengut per lei populacions urbanas dau litorau, lei Mbundu de la region de Luanda e lei mestís (que provesiguèron la màger part de sei quadres). Un an pus tard, Robert Holberto fondèt lo Frònt Nacionau de Liberacion d'Angòla (FNLA) que trobèt sei sostèns au sen dei Kongò. Enfin, en 1966, Jonas Savimbi fondèt l'Union Nacionala per l'Independéncia Totala d'Angòla (UNITA) après una scission dau FNLA. Son movement foguèt rapidament sostengut per leis Ovimbundu e lei pòbles dei regions interioras.
La Guèrra d'Independéncia d'Angòla comencèt en febrier de 1961. Pasmens, lei tres movements menacèron gaire l'armada portuguesa car mau capitèron de formar un frònt unit. Ansin, au començament deis annadas 1970, la temptativa dau MPLA se secutar lei soudats portugués gràcias a d'unitats mobilas equipadas de mortiers foguèt aisament arrestada e [[Agostinho Neto[Neto]] deguèt s'enfugir en Congò. Dins aquò, après la Revolucion dei Garòfles que reversèt la dictatura portuguesa en 1974, Lisbona negocièt la fin de la guèrra. En genier de 1975, un acòrd foguèt ansin conclut que fixava l'independéncia angolesa au mes de novembre de 1975. Aqueu tractat entraïnèt la partença de la màger part dei colons.
L'Angòla independentModificar
La presa dau poder per lo MPLA e lo començament de la guèrra civilaModificar
En julhet de 1975, lo MPLA, sostengut per Portugau, expulsèt lo FNLA e l'UNITA de Luanda e proclamèt la formacion de la Republica Populara d'Angòla. Agostinho Neto ne venguèt president e una lònga guèrra civila comencèt. Opausèt lo MPLA sostengut per un còrs expedicionari cuban e per lo blòt sovietic a l'UNITA e a divèrsei guerilhas anticomunistas sostengudas per leis Estats Units e per l'Africa dau Sud. En mai d'aquò, lo país deguèt faciar una situacion economica e administrativa malaisada car la partença dei colons lo privèt de la quasi totalitat de sei quadres.
Après l'eliminacion dau FNLA en 1978, la guèrra opausèt principalament lo govèrn dau MPLA e l'UNITA. Après la mòrt de Neto en 1979, remplaçat per José Eduardo dos Santos, lo conflicte se generalizèt dins l'encastre dei guèrras multiplas que menavan lo regime sud-african d'apartheid per eliminar seis adversaris en Africa Australa. Ansin, Angòla sostenguèt la Organizacion dei Pòbles dau Sud-Oèst African (SWAPO) que luchava per son independéncia còntra Pretoria. De son caire, l'Africa dau Sud engatjèt sei tropas dins lo sud d'Angòla. Aquò permetèt a l'UNITA de dispausar d'una basa solida dins lei regions sud e de prendre lo contraròtle dei minas de diamants dau nòrd-èst qu'alimentèron son esfòrç de guèrra.
En 1987-1988, de combats fòrça violents opausèron lei dos camps dins lo sud-èst dau país, especialament a l'entorn de Cuito Cuanavale. Indecís, entraïnèron de negociacions que preveguèron l'independéncia de Namibia e lo retirament dei tropas estrangieras d'Angòla. Puei, en 1991, un segond acòrd permetèt de conclure una alta-au-fuòc entre lo MPLA e l'UNITA.
La represa e la fin de la guèrra civilaModificar
Leis acòrds de 1991 instaurèron lo multipartisme e l'UNITA acceptèt d'intrar dins lo jòc politic angolés. Pasmens, durant l'eleccion presidenciala de setembre de 1992, l'UNITA accusèt lo MPLA de fraudas. Après una crisi politica de dos mes, Dos Santos ordonèt d'atacar lei militants de l'UNITA de Luanda, çò qu'entraïnèt una represa de la guèrra civila.
Gràcias au sostèn de Zaire, l'UNITA aguèt inicialament l'avantatge e ocupèt 70% dau país en 1993. Pasmens, lo govèrn de Luanda, sostengut per la comunautat internacionala, capitèt de tornar conquistar divèrsei territòris a partir de 1994. En 1995, lei Nacions Unidas assaièron d'impausar de negociacions entre lei dos camps e mandèron una fòrça internacionala (la MONUA) per arrestar lei combats. Dins aquò, de 1996 a 1997, totei lei temptativas de formar un govèrn d'union nacionala mau capitèron e Savimbi reprenguèt la guèrra en 1999. Dins aquò, aviá perdut la màger part de sei sostèns e foguèt finalament tuat en febrier de 2002. L'UNITA arrestèt alora lei combats e se transformèt en partit politic classic.
De 1975 a 2002, aperaquí 500 000 combatents èran estats tuats. Lei pèrdas civilas son desconegudas mai estimadas a plusors centenaus de miliers de personas au minimom. Enfin, la guèrra aviá causat lo desplaçament de 4,3 milions d'abitants (dins un país de 14 milions d'abitants en 2002).
Angòla dempuei 2003Modificar
Dempuei 2003, Angòla es totjorn dirigit per José Eduardo dos Santos e per lo MPLA que ganhèron leis eleccions de 2008 e de 2012. L'UNITA, maugrat la denonciacion de fraudas, acceptèt cada còp de participar au jòc politic e reprenguèt pas la guèrra. Ansin, franc dau territòri de Cabinda ont una guerilha contunia de combatre per l'independéncia, la patz demòra en Angòla. Aquò a permes de començar la reconstruccion qu'es menada gràcias a l'esplecha dei ressorsas naturalas angolesas (petròli principalament) e ai ajudas de la comunautat internacionala. Pasmens, l'aumentacion de la corrupcion e deis inegalitats menaçan aqueu procès.
CulturaModificar
Liames intèrnesModificar
Liames extèrnesModificar
- Republica d'Angòla (portal oficial)
- Parlament d'Angòla


text:
Cultura
Perseguits e Sauvats: naua exposicion ena Glèisa de Mijaran
Dejà se pòt gaudir ena Glèisa de Santa Maria de Mijaran era Exposicion “Perseguits e Sauvats. Non volien qu’existíssem”, ua iniciatiua dera Deputacion de Lhèida que, a trauès der Institut d’Estudis Ilerdencs, eth Patronat de Torisme e era collaboracion d’ajuntaments e Conselh Generau d’Aran, parle des josievi que crotzèrem eth Pirenèu de Lhèida a pè, en tot deishar eth sòn país e es sues familhes entà contunhar damb vida.
Ua exposicion que narre ua part importanta e non tan coneishuda dera istòria d’Aran e qu’a coma principau objectiu recuperar era memòria deth pas peth Pirenèu ilerdenc de milèrs de josievi que hugien der Olocaust pendent era Dusau Guèrra Mondiau.


text:
Actes del congrès de toponimia d'Aush (2007).
Prefaci de Patrici Pojada : "Los noms de lòcs son una part del patrimòni cultural e lingüistic. Los servar e los far servir dins la lenga pròpria del país es una necessitat coma ja o precisava lo Conselh d’Euròpa, dins un tèxt del 7 d’octobre de 1981, que preconizava "l’adopcion progressiva, se s’escai conjuntament amb la denominacion venguda usuala, de las formas corrèctas de la toponimia, a partir dels lengatges originals de cada territòri".
"Conscienta de las jògas importantas que i a a salvagardar e promòure la toponimia regionala, la Region Miègjorn-Pirenèus organizèt en 2003 una jornada sul tèma "Toponimia e aprofeitament del territòri". Foguèt l’escasença de far conéisser unas experiéncias que concernissián de lengas minorizadas e de menar una reflexion sus de vias a seguir.
"Qualque temps apuèi, a la tardor de 2007, lo collòqui que se debanèt a l’Ostal del Departament de Gèrs, a Aush, n’es, d’un biais, l’esperlongament e l’aprigondiment. Organizat cotria per l’IEO (Institut d’Estudis Occitans) e lo CROM (Centre de Ressorsas Occitanas e Meridionalas), aquelas doas jornadas permetèron, al còp, de soscar als metòdes de la toponimia e de presentar d’experiéncias concrètas en Occitània (dels Alps als Pirenèus, coma auriá pogut dire Mistral, en passant per Lemosin) e dins d’autres territòris ont se parlan de lengas diferentas del francés : Bretanha, Euskadi nòrd, Catalonha del Nòrd.
"Los esfòrces per organizar aquel collòqui se faguèron pas de bada. A penas qualques meses son passats que ja las seguidas apareisson. D’efièit, lo CROM e l’IEO venon d’editar e difusar, en particular amb lo sosten del Conselh regional de Miègjorn-Pirenèus e del Conselh general de Gèrs, un document practic destinat a sensibilizar las comunas e las collectivitats localas sus las possibilitats d’accions en matèria de toponimia e de senhalizacion bilingua. La Region sosten tanben la publicacion del primièr repertòri toponimic de Miègjorn-Pirenèus que porgirà, per cada comuna, la forma occitana del nom e la siá prononciacion. La reflexion es avançada, la matèria es prèsta a èsser utilizada, los fondaments d’un trabalh de fons son establits. Desirem, ara, que totes aquestes primièrs trabalhs tengan lor promessa e permetan d’anar mai luènh sus la via de la dignitat de la lenga occitana e de la siá socializacion."
Extrach de la contribucion de Patrick Sauzet : "Tornarai insistir en conclusion sul fach que la recuperacion occitana de la toponimia es pas un calhament, mas una remesa en movement. Es lo sens de la publicacion del repertòri practic de Patrici Pojada. La remesa en movement demanda l’exigéncia, l’esfòrç e la qualitat mas deu evitar los escuèlhs dels integrismes, que sián etimologics coma localistas. La toponimia es un bon simbòl de l’occitanisme, que demanda de longa de gerir la tension creatritz entre identitat locala e apartenéncia larga, entre present viscut e istòria mai o mens recenta, entres sciéncia e socializacion. Lo punt mai important es que l’atencion a la toponomia, lo restabliment o l’establiment de la forma grafica classica dels toponims, an pas de sens en defòra d’un projècte global de sosten e de promocion de la lenga occitana. Es inutil de restablir La Bastida del Vèrn per Labastide de Vert se degun sap pas çò qu’es un "vèrn" e una "bastida". Es inutil d’afichar “Tolosa” a costat o a la plaça de "Toulouse" s’es legit tò-lò-zà e percebut coma de latin. Lo restabliment de la toponimia (amb son simbolisme fòrt del fach que "cobrís l’espaci") pòt pas èsser un substitut de politica linguistica e de vida linguistica. Al contrari es una escomessa e un engatjament a remetre la lenga occitana al centre de la vida sociala dels païses d’òc."
Los documents se pòdon telecargar sul site de l'IEO [aquí]


text:
Lo darrièr libre de Cristian Chaumont ven de sortir (estiu de 2018) a las edicions de l'IEO de Lengadòc. Còsta 17 èuros e fa 388 paginas.
A per títol Abelhas e Forselons, conta l'epopèa del Còrs Franc de la Montanha Negra pendent la seconda guèrra mondiala.
Aquí, de la Montanha Negra tarnesa e audenca e sos environs, de son pèmont als cantons sud del Lauragués, fins al Castrés, Cristian Chaumont nos conta la vida del mond, alara partejats entre collaborators fisèls a Vichy e partisans de la Resisténcia.
Situacion propiça a crear de guirguilhs al dintre de la meteissa familha.
*
Cristian Chaumont, Narbonés d'adopcion dempuèi mai de vint ans, nasquèt a Masamet en 1937, a ja publicat Roges Nivolasses (2010, IEO Edicion), Recapte Ultim (2015, IEO Lengadòc), Autan Negra (2016, IEO Lengadòc), Qual se soven de Naipaspro (2017, IEO Lengadòc).


text:
08/05/2017
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 10
La nuech fuguet tranquilla. Sus lo còp de doas oras dau matin, Caüsac, tot envertolhat de crubertas faguet ‘na ronda per s’assegurar que en dedins dau chasteu e dins lo pròpche defòra, sentinelas e velhadors eran ben a lor pòste. Degun subechava, degun piquetava, e ne’n semblet un pauc deçaubut. Auriá aimat, pense, massar quauqu’un ‘trapat de roflar, l’esvelhar d’un bon còp de cana, li far onta. Crese que dins quel afar, se sent pas bien d’aise. Per l’ora, tot çò que a a far, quo es de se taser, de far lo mens de bruch possible, de pas geinar lo Professor dins son trabalh coma Gaspard. Quò l’embestiá de pas aver lo prumier ròtle, laidonc eissaia de jugar lo segond lo mielhs possible. Mas Esteban fasiá lusir los uelhs aclatat tras lo plais a l’entrada de l’aleia, e Bertrand e io fasián lo vai e ven dins lo corredor, parier coma los sodards de la reina d’ Angleterra. E se’n tornet fanit dins la chalor de sos apartaments. A la piqueta dau jorn, l’equipa boscatiera se’n tornet en plena fòrma, rejòunida de vint ans. Avián vut degun, mas aura, Bixente e l’ Afrós coneissián quilhs bòscs coma si i eran nascuts. Ròsa colet de la chambra dau Professor e dau dròlle juste per lor preparar un desjunar e tendre sos tetons a l’espiada goluda de Bixente.( de segre)
Joan Ganhaire
Les commentaires sont fermés.