text:
Alavetz los nau Pairs deu Mond que’s hiquèn a endevinar e que vedón la Mair qu’avèva enqüèra la Tèrra Negra embarrada au darrèr de sèt pòrtas. Qu’endevinèn Sintána que podèva sortir-la-ne. Alavetz los Pairs que's hiquèn aus quate costats deu Mond hens la casa hens lo cèu e Sintána que's hiquè au bèth miei e que comencè a dançar. Los Kúrcha que joguèn de trompeta (Nota Bene : Tradicionaument, la societat Kogui qu’ei organizada en grops qu’apèran túxe, tà designar un grop d’òmis, e dáke, tà designar un grop de hèmnas. Que i a quate túxe e quate dáke. Los hilhs (mascles) apartiénen automaticament au túxe deu pair, mentre las hilhas apartiénen au dáke de la mair. Règlas matrimoniaus estrictas que volèvan un òmi d’un cèrt túxe non podèva maridar sonqu’ua hèmna d’un dáke atitrat. Los kúrcha que son un d’aqueths quate túxe qui compausan la societat masculina deus kogui. Lo grop kurcha qu'ei associat a la color de l’aiga, a l'aiga, au costat dret, e lo son tòtem - animau d'on ei gessit lo grop e dab loquau los membres deu grop e son religats de manèra magica- qu’ei la sariga.)
Alavetz Sintána que comencè a cantar « inda-u-o , adara que vau aver aquiu la mea cansamaria» (Nota Bene : cansamaria, de l’espanhòu casa (de) María, que designa un lòc de culte, un temple kogui, totun shens relacion vertadèra dab lo culte catolic). Atau que cantè Sintána . Mentre eth qu’èra a cantar atau, la Tèrra Negra que’s lhevè en audir lo cant. Sintána que cantè entà aperar-la : Ahía-hé-hé-hé ». Quan Sintána e cantè atau, la Tèrra Negra que salhí. Sintàna que la gahè e que se n’anèn amassa.
Quan la Mair s’avisè que se n’èra anada la Tèrra Negra, que s’anè a plànher en çò de Jalyintána. Jalyintána qu’enviè lo son animau totemic tà perseguí’us a los dus. Lo son tòtem qu’èra lo lausèrp. Que pujè tau som d’un puei e que’s hiquè a cantar : “heye-hé-hé-hé”. Mès Sintána e la Tèrra Negra qu’èran dejà luenh.
Atau Sintána que se n’anè dab Sei-nake, la hilha mei joena de la Mair. Pertot on i pèhorava era, que’s formava tèrra negra. Mès la quita Mair qui denonciava au son pròpi hilh, au medish temps qu’avè pietat d’eth. Atau, la Mair que balhè a Sintána ua mapa de la tèrra tà que no’s perdosse. A cada còp qui lo tòtem e vienèva per un camin, Sintána qu’anava per un aute. Atau la Mair que’u denonciè au hilh e au medish temps que’u dehenèva. Era que se n’anè en çò de Búnkua-sé e ce dishó: "Que poish har entà que non gahen pas mon hilh ?" Alavetz Búnkua-sé que balhè a Sintána ua auta mapa mei grana tà que no’s perdosse. Totun lo tòtem de Jayintána que’u cercava per tota part e per fin que’u trobè. Alavetz Sekánjua que vienó en corrent e que’s hiquè Sintàna hens lo poporo e aqueth hens lo sac de tela. Adara qu’arriba lo tòtem e que’u ditz: "tu, l’ as vist a Santána." -"Non l’èi pas vist, ce ditz Sejánkua. " - "Non l’as pas aquiu, hens lo sac ? "ce’u demanda lo tòtem. "Non, que non l’èi, ç’arrespón Sejánkua."
Alavetz Jalyintána que’s hiquè a endevinar e qu’endevinè Sejánkua que se l’avèva hens lo poporo. Búnkua-sé qu’ac aprenó e qu’anè a avisar Sejánkua e que’u dishó : "Sort-lo deu poporo e hica’u-te au miei deu pieit, hens lo còr." Atau que hasó Sejánkua e atau que tornè de sauvar Santána.
Alavetz Kuncha-vitauéya que i anè tanben e que dishó qu’anava a cercar Sintána. Atau tots los Pairs que tribalhèn e que lutèn entà sauvar Sintána e la Tèrra Negra. Qu’estó ua luta hòrt longa e epica. Un còp mei los Pairs qu’encontrèn lo tòtem de Jalyintána e aqueth que demandé tà Sintána. “Per acerà que’u vedom” ce dishón los Pairs. Lo tòtem que s’i anè mès non trobè arren. Alavetz tanben Kashindúkua, Noána-sé e Gaul-jabéin que dishón qu’anavan a cercar Sintána. En aqueths temps la tèrra non èra pas enqüèra dura , qu'èra com argela y que’s deformava a cada pèhorar. Eths qu’ac hasón tot aquò entà que la tèrra e’s hasosse dura.
Qu’èran fòrça los qu’anavan a cercar Sintána e Sei-nake. Seihukúkui qu’anava per davant e que cantè mès n’avèva pas lengatge enqüèra, que cantè en ua auta lenga. Sejánkua qu’anava per darrèr e au miei que i caminava Sintána. Kuncha-vitauéya que caminava solet en jogant deu clarin. Atau qu’anavan dinc a arribar tà la Fin deu Mond. Kuncha-vitauéya que hasó ua canoa e tots que s’i embarquèn. Alavetz qu’arribè lo totem de Jalyintána e que’us demandè: B’ei aqueth Sintána?” mès los autes que'u dishón: “Non, aqueth n’ei pas Sintána ”. Per fin que partín e puish la canoa que tornè en çò deu Pair de las Malautias. Qu'ei pr’amor d’aquò que los malauts e pateishen mau de mar en canoa. Alavetz, quan los Pairs e pèhorèn de nau la tèrra, que dishón: “Quin vam a aperar aqueth lòc?” e que’u aperèn Sangaradó. E tots que dishón: “Que l’aperaram lo Pair de las Malautias”. Alavetz que se n’anèn a caminar de nau. Kuncha-vitauéya que gahè lo cornet blu e que’s hiquè a jogà'n. Per fin, los pairs qu’arribèn dab Sintána tà on èra la Mair. Que la saludèn. “On ei lo men hilh?” ce demandè la Mair. “aquiu que l’as”, ce dishón. Sintána que dishó: “Mamair, qu’avoi hèra paur. Quasí que’m gahèn e quasí que’m perdoi”. Alavetz ce dishó la mair: “No’t chepiques pas, hilh men…Tostemps que t’anerèi a sauvar. N’ajas pas paur, pas jamei”. Los autes que demorèn drets dab los braç plegats e qu’ac audín tots. Alavetz Sintána que comencè a plorar. Qu’estó la prumèra vegada qu’un gent e plorè.
Se demandan on e’s podó passar tot aquò, digatz-los qu’estó devath d’aqueste cèu. Se demandan perqué avèvan de cantar, digatz-los qu’estó tà que los nostes frairs agossen tèrras de las bonas. Se demandan quin èra tot aquò, dígatz-los qu'estó tà que tots estorem frairs e tà que cadun hasore çò qui’u hè hami e çò de qui cau.
(De seguir)


c: text/html

text:
Bergen
Bergen es una vila situada sus la còsta sud-oèst de Norvègia, la segonda pus granda del país pel nombre d'abitants (239 209 en 2005) e tanben per son pòrt, sa ciutat universitària e son evescat.
Pròcha de l'Atlantic Nòrd, es situada dins una pichona plana litorala enrodada de puèches que n'entravan l'expansion urbana, e s'espandís per l'estrech que devesís lo Fjord Vågen, ont se trapan las installacions portuàrias. Lo seu clima es maritim (1,6 °C en genièr e 14,4 °C en julhet), amb de precipitacions abondantas (2000-2500 mm).
Es religada per tren a Òslo e possedís un aeropòrt internacional.
Es un centre comercial, portuari e industrial amb industria navala, electrometallurgica, de consèrvas de peis, tèxtila e de produches lachencs.
Lo quartièr de Bryggen, sul pòrt, es marcat al Patrimòni Mondial de l'UNESCO. Los seus ostals de fusta mirgalhats son una mòstra dels vestigis de la poderosa Liga Anseatica.
Bergen foguèt en l'an 2000 Capitala Europèa de la Cultura.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Isaac Newton
Sir Isaac Newton (4 de genièr de 1643 - 31 de març de 1727 dins lo calendièr gregorian) foguèt un filosòf, teologian, matematician e fisician anglés. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la mecanica classica, sa teoria de la gravitacion universala e la creacion, concurrentament amb Leibniz, del calcul infinitesimal. En optica, desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un prisma descompausa la lutz blanca en un espèctre visible. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de telescòpi de Newton.


text:
Navarra
Navarra que designa un territòri situat suus dus versants deus Pirenèus occidentaus, autorn d'un èish Sent Palai - Pampalona - Tudèla, qui constitueish lo son còr istoric, correspondent au reiaume medievau de Navarra. Aqueth territòri qu'evoluí au cors deus sègles; la soa estenduda e la soa unitat que hon modificadas peus eveniments militars, diplomatics o dinastics intèrnes e extèrnes.
Navarra que tien donc tres realitats istoricas e juridicas indissociablas mes distintas:
- lo Reiaume de Navarra: reiaume medievau, devesit en dus au sègle XVIau.
- la Comunautat Forala de Navarra (anciana Hauta Navarra), comunautat autonòma d'Espanha la capitau de la quau ei Pampalona.
- la Baisha Navarra, qui correspond a la part septentrionau de l'ancian reiaume de Navarra, uei integrat au departament francés deus Pirenèus Atlantics.


text:
Vitamina B2
La riboflavina o vitamina B2 es una vitamina idrosolubla, que permet la respiracion cellulara. Coma la majoritat de las vitaminas, l'ingestion necessària es febla (1,5-2 mg/24 h), mas sa caréncia pòt provocar de lesions de la pèl e de problèmas visuals. Lo lach, lo formatge, e d'autres produches lactics en mai de qualques vegetals verds, e lo fetge son de bonas fonts de vitamina B2, mas l'exposicion a la lutz destrusís la rivoflavina d'aquelas fonts naturalas. Las formas activas de la riboflavina son la flavina adenina dinucleotid (FAD) e la flavina mononucleotid (FMN), dos coenzims clau del metabolisme energetic de las cellulas doncas qu'intervenon dins de reaccions d'oxidacion-reduccion tot en transferint d'electrons e de protons.


text:
Bretanha (Bretagne en francés, Breizh en breton, Bertaèyn en galò) es una region de França idem l' estat francés. Es tanben lo territòri istoric del pòble breton, un pòble celtic installat dins aquel país dempuèi lo sègle X. Veniá de l'illa de Bretanha, nom ancian de Grand Bretanha e arribèron sus las còstas d'Armorica, embandits per las invasions successivas del lor país d'origina, devèrs l'an 900 ap.C.
La siá capitala istorica es Renas (fòrma populara occitana atestada pertot) (Roazhon en breton, Rennes en francés). Se tròba dins lo departament d'Ille et Vilaine (35) que n'es lo caplòc. Tres autres departaments fan part de la Region de Bretanha (Rannvro Breizh). S'agís de las Còstas d'Arvòr (22), Finistèrra (29) e Morbihan (56). Las autras vilas importantas de la region administrativa de Bretanha son Kemper (Kemper en breton, Quimper en francés) e Brèst, pòrt comercial e militar important de la ribièra d'Atlantic.
Tres lengas son istoricament parladas sus son territòri, çò es a saber: lo breton (brezhoneg en breton), lenga celtica de granda cultura literària e umana..., lo galò, lenga romanica eissida d'al latin que lo sieu nom ven del mot breton "galo", çò es "francés"..., e lo francés, lenga administrativa de l'estat omonim. Sola aicesta a un estatut oficial mas ambedoás las autras se ne tenon de luchadas per aparar la lor cultura e la lor idiosincrasia demercé moltas associacions e organizacions que luchan dins aquela amira, aquela tòca e aquel prètzfach amor d'aparar la lor identitat.
La cançon e la musica bretonas son famosas en pel mond entièr (n' Alan Stivell, en Glenmor, e l'arpa celtica, los Fest-noz...), la siá literatura ( en Per Jakez Helias, autor egrègi e epic de Lo caval d'orguèlh, relat del - amai d'al... - país bigoden, e Ar Mên Du (La Pèira Negra), tròbas de màger qualitat...) es fòrça rica e anciana.Existís tanben un teatre popular en galò fòrça ancorat dins l'èime del sieu pòble e que ramosa a l'entorn sieu molts espectators afogats.


text:
Chiang Kai-shek
Chiang Kai-shek (en chinés tradicional 蔣介石, chinés simplificat 蒋介石, en pinyin Jiǎng Jièshí) (31 d'octobre de 1887 – 5 d'abril de 1975) foguèt un militar e òme politic chinés que foguèt un dels principals liders del Kuomintang après la mòrt de Sun Yat-sen en 1925.
Foguèt lo cap militar – amb lo títol de generalissim – e, en divèrses periòdes e en alternància, lo cap de govèrn e lo president de la primièra Republica chinesa puèi, fins a sa mòrt, lo president de « Republica de China » a Taiwan.


text:
Iurii Gagarin
Iurii Alekseievich Gagarin (Юpий AлekceeBич ГarapиH), 9 de març de 1934 - 27 de març de 1968), nascut a Gzhatsk, Russia, foguèt un cosmonauta sovietic. Lo 12 d'abril de 1961, a bòrd de la nau Vostok 1, Gagarin venguèt lo primièr èsser uman a viatjar dins l'espaci.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Iurii Gagarin nasquèt dins la vila de Klushino prèp de Gzhatsk (ara dins l'Oblast de Smolensk, Russia), lo 9 de març de 1934. En 1968 la vila de Gzhatsk se tornèt nomenar en Gagarin en son onor. Sos parents, Aleksei Ivanovich Gagarin e Anna Timofeievna Gagarin, trabalhavan dins una granja collectiva[1]. Dins las activitats de la granja, sos parents èran menestrals; concretament son paire èra fustièr. Sa maire èra una granda lectritz. Iurii èra lo tresen de quatre fraires e sòrres; sa sòrre granda èra encargada de l'elevar mentre sos parents trabalhan. Coma de milions de personas en Union Sovietica, la familha Gagarin migrèt pendent l'ocupacion nazi de la Segonda Guèrra Mondiala. Sos dos fraires grands foguèron enviats en Alemanha coma trabalhadors esclaus en 1943, e tornèron aprèp la guèrra. Mentre que lo jove Iurii s'interessava a l'espaci e las planetas, comencèt de somiar d'un viatge dins l'espaci e de la possibilitat qu'un jorn lo sòmi venga realitat[2]. Iurii foguèt descrich per sos mèstres coma un enfant intelligent de trabalh acarnat, e a vegadas aisable. Son professor de matematicas e sciéncias volèt dins la Fòrça Aeriana Sovietica pendent la Segonda Guèrra Mondiala, çò qu'impressionèt lo jove Gagarin.
Aprèp un aprendissatge en metallurgia, Gagarin foguèt seleccionat per sa formacion tecnica dins una escòla segondària de Saratov. Un còp alà, s'incorporèt al "Aeroclub", aprenguèt a volar dins un avion leugièr, una passion que l'ocupava cada còp mai de temps. Amb mai d'esfòrç que de talent, en 1955 capitèt una escolaritat tecnica, comencèt la practica a l'escòla militara de vòl d'Orenborg. Alà encontrèt Valentina Goriacheva, amb qui se maridèt en 1957, après que ganhèt sas alas de pilòt amb un Mig-15. Aprèp son diplòma, foguèt assignat a Luostari a la basa aeriana de l'Oblast de Murmansk, prèp de la frontièra norvegiana, ont las condicions meteorologicas terriblas fasián los vòls plan arriscats. Gagarin mesurava solament 1,57 m, aquò venguèt un avantatge dins la pichona cabina de la nau Vostok [3]. Venguèt lòctenent de la Fòrça Aeriana Sovietica lo 5 de novembre de 1957 e lo 6 de novembre de 1959, amb lo reng de lòctenent superior [4].
Sa carrièra dins lo programa espacial sovietic[modificar | modificar la font]
Seleccion e entraïnament[modificar | modificar la font]
En 1960, après un procèssus de seleccion, lo programa espacial sovietic causiguèt Gagarin entre 20 autres cosmonautas. Foguèt somés a una seria d'experiéncias e de tèstes per determinar sa resisténcia fisica e psicologica. Gagarin competiguèt en aquela seleccion amb un autre cosmonauta, Gherman Titov. Es possible que la causida definitiva de Gagarin, pasmens que capitèt los examèns amb los nivèls pus nauts, se basèt dins son caractèr modèst e son origina umila, alara que Titov èra eissit d'una familha de classa mejana e aviá un caractèr un pauc fred e reservat.
Lo vòl espacial[modificar | modificar la font]
Lo12 d'abril del 1961, Gagarin venguèt lo primièr èsser uman a viatjar dins l'espaci amb la nau Vostok 1. Sa senha pendent lo vòl foguèt cèdre (en rus: Keдp). Segon los comentaris dels mejans sovietics, pendent l'orbita Gagarin comentèt: « Aquí vesi pas cap Dieu. »
Pendent lo vòl, foguèt elevat al reng de Segon Lòctenent a Major. Las autoritats sovieticas pensavan qu'aviá mai de possibilitats de morir dins la descenduda que de sobreviure.
De retorn sus Tèrra, Gagarin venguèt l'èsser uman mai famós. Nikita Khrushchov considerèt que la proesa de Gagarin èra una pròva que deuriá renfortir l'armada sovietica amb de missils mai qu'amb d'armas convencionalas. Aquela politica, antagonista amb los desirs de l'armada sovietica, contribuiguèt a la casuda de Khruschov.
Activitats posterioras[modificar | modificar la font]
Aprèp son vòl, Gagarin viatgèt a l'entorn del monde per far la promocion de l'"eroïcitat" sovietica. Ensagèt de s'adaptar a la celebritat mas capitèt pas. Sa nòva situacion, amb los problèmas dins son matrimòni faguèt que comencèt de beure. En octobre de 1961 se feriguèt grevament dins una escapada alcolica en Crimèa acompanhat d'una jove infirmièra.
Dempuèi 1962 foguèt deputat al Sovièt Suprèm e pus tard tornèt a la Ciutat de las Estèlas, ont trabalhèt coma dessenhaire de naus espacialas reütilizablas. En 1967 foguèt seleccionat per participar al primièr lançament d'una nau Soiuz.
Mòrt e eretatge[modificar | modificar la font]
Gagarin moriguèt lo 27 de març de 1968 quand lo Mig-15 que pilotava pendent un vòl banal tombèt prèp de Moscòu. I a pas de certituds sus las causas de l'accident, mas en 1986 una enquèsta suggeriguèt que la turbuléncia provocada per un autre avion poiriá aver desestabilizat la nau de Gagarin. Las condicions meteorologicas tanpauc foguèron favorablas.
Alara la propaganda sovietica explicava que Gagarin aviá desviat l'avion per evitar una escòla, e atal salvar de milièrs d'escolans, mas qu'aguèt pas lo temps de saltar de l'aparelh. Aquela istòria es considerada mai coma una legenda que coma una realitat.
Lo 12 d'abril de cada an se fa una celebracion internacionala per remembrar son esplech; es la Nuèch de Iurii.
Poiekhali![modificar | modificar la font]
Poiekhali! (En rus: Пoexaли!; "Anem nos en!")[5] foguèt la frasa que diguèt Gagarin al moment de l'enlairament de sa nau, Vostok 1. Venguèt un dels simbòls de l'èra espaciala (al costat de la famosa frasa de Neil Armstrong "Es un pichon pas per un òme, mas un gran saut per l'umanitat"), e mai comencèt d'èsser part de la cultura populara russa. S'utiliza abans de començar un trabalh o projècte, especialament s'es complicat o arriscat. Tanben ven a s'utiliza coma brinde.
Lista de las decoracions[modificar | modificar la font]
- Eròi de l'Union Sovietica (14 d'abril de 1961)
- Pilòt Cosmonauta de l'Union Sovietica (27 de junh de 1961)
- Òrdre de Lenin (14 d'abril de 1961)
- Medalha pel Desvolopament de las Tèrras Verges
- Medalha pel Servici Impecable (Medalha pels 10 ans del Servici Militar)
- Medalha del 40en Aniversari de las Fòrças Armadas Sovieticas
- Medalha del 20en Aniversari de la Victòria dins la Granda Guèrra Patriotica (9 de mai de 1965)
- Medalha del 50en Aniversari de las Fòrças Armadas Sovieticas (genièr de 1968)
- Estela d'Eròi del Trabalh de Checoslovaquia (29 d'abril de 1961)
- Estela d'Eròi del Trabalh de Bulgaria (24 de mai de 1961)
- Òrdre de la Bandièra de la Republica Popular d'Ongria amb diamants
- Òrdre de Georgy Dimitrov (Bulgaria)
- Crotz de Grunwald de 1a classa (Polonha)
- Òrdre de Karl Marx (Republica Democratica Alemanda)
- Estela d'Eròi del Trabalh (Vietnam) (28 d'abril de 1962)
- Òrdre de Playa Girón (Cuba)
- Grand Òrdre de Nil (Egipte)
- Òrdre de la Republica de Bintang de 2a classa (Indonesia)
- Cavalièr de l'Òrdre de l'Estela d'Africa (Libèria)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ hero2006/gagarin.html temps de trabalh a travèrs d'Euròpa Time.com, Dennis Tito, 13-11-2006
- ↑ Trailblazers de l'Era Espacial, 1961-1965, Universitat de Nebraska Premsa, Lincoln, Francisco Franco & Colin Burgess ISBN 0-8032-1146-5
- ↑ id= "time2006"
- ↑ (ru) [1] Юpий AлekceeBич ГarapиH, 2007.07.11
- ↑ Anunci de Tass l'assoliment d'Gagarin i la frase al final
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Asif A. Siddiqi (NASA), « Challenge To Apollo: The Soviet Union and The Space Race, 1945-1974 », University Press of Florida (2000), ISBN 978-0-8130-2628-2.
- (en) Cole, Michael D, « Vostok 1: First Human in Space », Edicions Enslow Publishers, Springfield (1995), ISBN 0-89490-541-4.
- (en) Jamie Doran e Piers Bizony, « Starman: The Truth Behind the Legend of Yuri Gagarin », Edicions Bloomsbury, Londres (1998), ISBN 0-7475-4267-8.
- (fr) Iorii Gagarine e Vladimir Lebedev, « La psychologie et le cosmos », Edicions MIR, Moscòu (1969).
- (fr) Yves Gauthier, « Gagarine, ou le rêve russe de l'espace, » Edicions Flammarion, París (1998), ISBN 2-08-067415-3.
- (en) Andrew L. Jenks (2012). The Cosmonaut Who couldn't Stop Smiling: The Life and Legend of Yuri Gagarin. Northern Illinois University Press. ISBN 978-0-87580-447-7.


text:
Convencion de Bèrna per la Proteccion de las Òbras Literàrias e Artisticas
La Convencion de Bèrna per la Proteccion de las Òbras Literàrias e Artisticas es un acòrdi signat lo 9 de setembre de 1886 qu'instaura una una proteccion de las òbras publicadas coma pas publicadas, sens formalitat d'enregistrament, mas los Estats pòdon exigir que fagan l’objècte d'una fixacion materiala. La Convencion prevei la reconeissença del drech moral pels Estats signataris, e impausa una durada de proteccion minimala de cinquanta ans post mortem. A lor adesion, los Estats Units d'America an pasmens obtengut una resèrva lor permetent d'aplicar pas lo drech moral.


text:
Impaled Nazarene
Impaled Nazarene qu'ei un grop de metal finlandés.
Musica[modificar | modificar la font]
La loa musica qu'a evoluat au briu de las annadas. D'un black metal hòrt basic e brutau, que son passats a ua mesclanha de black metal e de crust-punk e puish, mei recentament, a un thrash metal dab accents black.
Paraulas[modificar | modificar la font]
Las paraulas d'Impaled Nazarene que son mei que mei en anglés (quauquas cançons en finlandés) e que hèn l'apologia de l'òdi, de la violéncia, deu murtre, de la guèrra, deu satanisme, etc... causas de las banalas, donc, dens lo metal... manca qu'en mei deus crestians e de l'umanitat en generau, eths que revendican de detestar tanben los comunistas e los omosexuaus. Los devís deu cantaire, en entervistas, que pòden deishar pensar qu'Impaled Nazarene seré un grop d'extrèma dreta qui auré avut l'intelligéncia de non pas ac díser "tròp" entà non pas se har boicotar peus labels e peus fans de metal apolitics o d'esquèrra. La tematica deu sèxe, sustot sadomasoquista, qu'ei hòrt presenta dens las loas paraulas tanben.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Goat Perversion (1992)
- Tol Cormpt Norz Norz Norz... (1993)
- Sadogoat (1993)
- Ugra Karma (1993)
- Suomi Finland Perkele (1994)
- Latex Cult (1996)
- Motorpenis (1996)
- Rapture (1998)
- Decade of decadence (2000)
- Nihil (2000)
- Absence of war does not mean peace (2001)
- All that you fear (2003)
- Death Comes In 26 Carefully Selected Pieces (2005)
- Pro Patria Finlandia (2006)


text:
Oton II (emperaire roman germanic)
Oton II (vèrs 955 - 7 de decembre de 983) foguèt un emperaire dau Sant Empèri Roman Germanic que reinèt coma coemperaire ambé son paire a partir de 967 e solet de 973 a 983. Èra lo successor d'Oton Ièr (936-973) e foguèt remplaçat per Oton III (983-1002). En fòra de son títol imperiau, èra tanben rèi de Francia Orientala e d'Itàlia.
Durant son rèine, Oton II adoptèt una politica similara a aquela de son paire e assaièt de renfòrçar l'Empèri e d'aumentar sei territòris italians. Pasmens, deguèt faciar divèrsei revòutas e sei campanhas en França e dins lo sud d'Itàlia s'acabèron per de reviradas. A sa mòrt, son eiretier èra un enfant e una crisi se debanèt a prepaus de la succession imperiala.


text:
Comèrci triangular
Lo comèrci triangular, tanben dich tracha atlantica o tracha occidentala, foguèt una tracha negrièra entre Euròpa, Africa e America qu'existiguèt entre lei sègles XVI e XIX. Permetiá d'assegurar la distribucion d'esclaus negres dins lei colonias europèas d'America a partir de rets comerciaus basats sus lei diferents continents. Entraïnèt la desportacion d'au mens onze milions de personas.
Segon la definicion classica dau comèrci triangular, Euròpa èra a l'origina dei cambis e s'ocupava de reünir lei capitaus, lei naviris e leis equipatges necessaris per assegurar lo transpòrt deis esclaus e dei marchandisas. Africa organizava la « produccion » e lo transpòrt deis esclaus vèrs lei pòrts de venda. Enfin, America èra l'endrech de produccion de produchs agricòlas qu'èran exportats vèrs lei centres de consomacion en Euròpa. Pasmens, aquel esquèma simplificat escond d'esquèmas mai complèxs. D'efèct, d'autreis itineraris mens coneguts mai fòrça importants existián coma lo comèrci dirèct entre lei colonias portuguesas de Brasil e d'Angòla, lo trafec intèrn au continent american d'esclaus en cambi de certanei produchs o encara lei comèrcis negrièrs en direccion dei colonias europèas asiaticas o deis estats arabis.


text:
COMUNICAT DETH CONSELH GENERAU D’ARAN
Ampli supòrt ath manifèst pera “lengua pròpria d’Aran”
Trenta entitats araneses signen eth document de supòrt entà ua Lei der occitan dera Val
Un totau de trenta entitats, escòles e institucions araneses a signat eth manifèst pera lengua pròpria d’Aran damb er objectiu qu’es “representants deth Parlament de Catalonha sàpien escotar era demana des ciutadans e es ciutadanes d’Aran entà amiar entà dauant ua lei tan importanta entath futur dera lengua pròpria d’Aran”, segontes assegure eth document, en referéncia ara lei que tramite era cramba catalana.
Aguest manifèst, avalat per totes es escòles e er Institut d’Estudis Segondaris, eth collectiu Lengua Viua, eth Conselh Generau d’Aran e d’auti estaments e organismes (veir listat dejós), reconeish era “occitanitat culturau e lingüistica d’Aran”, defen era unitat dera lengua occitana, e rebrembe qu’er aranés ei era varietat der occitan pròpria d’Aran e de Catalonha. “Era varianta der occitan qu’ei oficiau en Catalonha ei er aranés”, atau coma precise.
Atau madeish, es entitats expliquen qu’era lengua occitana “non dispause actuaument de cap occitan estàndard o referenciau, acceptat peth conjunt deth territòri occitan”. Per aguest motiu, reconeish que “son es institucions occitanes es que determinaràn d’amiar entà dauant eth procès de convergéncia”, atau coma entà crear “era autoritat lingüistica de referéncia”.
Eth manifèst demane ath Parlament que presèrve es “drets des ciutadans e ciutadanes que parlen aranés”, e inste ara Generalitat a convertir Aran, a trauèrs deth Conselh Generau e es sues institucions academiques, en “caplòc dera labor que se volgue amiar a tèrme ena Occitània de dehòra de Catalonha” entà “promòir era unificacion normativa der occitan”.
Signants:
Escòles:
1. Escòla Estudi Alejandro Casona (Les)
2. Escòla Castèth Leon (Es Bòrdes)
3. Escòla Garona (Vielha)
4. Escòla Sant Martin (Gessa)
5. Escòla Loseron (Arties)
6. Escòla Sant Ròc (Bossòst)
7. Escòla Eth Rosèr (Aubèrt)
8. Escòla Ruda (Salardú)
9. Institut d’Aran
10. Associacion Esportiva Institut d’Aran
11. Associacion Esportiva Escòla Garona
12. Grop de Mèstres dera Val d’Aran
13. Centre de Recorsi Pedagogics
14. Aula de Formacion d’Adults
15. Equip d’Assessorament Psicopedagogic
16. Fondacion Privada deth Musèu Etnologic dera Val d’Aran
17. Collectiu Lengua Viua
Institut d’Estudis Aranesi:
18. Seccion de Lingüistica
19. Seccion d’Istòria
20. Seccion d’Estudis Juridics
21. Conselh Assessor dera Lengua
22. Conselh Generau d’Aran
Ajuntaments:
23. Ajuntament de Les
24. Ajuntament de Bossòst
25. Ajuntament de Canejan
26. Archiu Generau d’Aran
Partits politics:
27. Unitat d’Aran
28. Partit Renovador d’Arties e Garòs
29. Partit Popular d’Aran
30.
12 de mai de 2010


text:
Miermaigne
Miermaigne es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Miermaigne Se situa en o Portamantèl.
Miermaigne se situe dans le Perche.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A Modèl:La s2-, 1648, disette a Miermaigne. En 1709, lo blat congèla. En 1749 i i aviá un instituteur a Miermaigne. Lo comtat de Miermaigne a donat per cartas brevets pel rei Louis XVI lo 2 de setembre de 1775 en favor del marques Gueau de Reverseaux, un poteau del drech d'anautita justícia del comtat i aviá plantat al bourg,que # s'establissiá sus el los affichages .Primièr e darrièr comte de Miermaigne, aquel a jutjat e executat jol govèrn revolucionari lo 22 de febrièr de 1794 .Lo curé de Miermaigne a la meteissa epòca es la abbé de Chabot prénommé "Charlemagne" a gerit la parròquia dempuèi setembre 1758, presta serment a la nòva constitucion lo 9 de genièr de 1791, a elegit cònsol de la municipalitat #qu'èra parròquia de contunh expulsada coma rebèla écroué a Chartres, salvat per la devocion e l'influéncia de la siá nièce Charlotte de Chabot sus Bentabole convencionala en mission sobrenomenat lo "pichon Marat". Lo 7 de novembre de 1795, apreciat de la populacion, "Charlemagne" a restablit en la siá foncion de cònsol.
Aux Modèl:S2-, 1648, disette à Miermaigne. En 1709, le blé gèle. En 1749 il y avait un instituteur à Miermaigne. Le comté de Miermaigne est donné par lettres patentes par le roi Louis XVI le 2 septembre 1775 en faveur du marquis Gueau de Reverseaux, un poteau du droit de haute justice du comté était planté au bourg,sur lequel s'établissait les affichages .Premier et dernier comte de Miermaigne, celui-ci est jugé et exécuté sous le gouvernement révolutionnaire le 22 février 1794 .Le curé de Miermaigne à la même époque est l'abbé de Chabot prénommé "Charlemagne" à géré la paroisse depuis septembre 1758, prête serment à la nouvelle constitution le 9 janvier 1791, est élu maire de la commune qui était paroisse ensuite expulsé comme réfractaire écroué à Chartres, sauvé par le dévouement et l'influence de sa nièce Charlotte de Chabot sur Bentabole conventionnel en mission surnommé le "petit Marat". Le 7 novembre 1795, apprécié de la population, "Charlemagne" est rétabli dans ses fonction de maire.


text:
Rumesnil
Rumesnil en normand ( Rumesnil en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada a 18 quilomètres de Lisieux e 24 de Can, Rumesnil jouit de païsatges typiquement augerons.
Lo territòri communal a traversat per la Dorette, afluent de la Dives.
Située à 18 kilomètres de Lisieux et 24 de Caen, Rumesnil jouit de paysages typiquement augerons.
Le territoire communal est traversé par la Dorette, affluent de la Dives.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1840, Rumesnil (152 abitants l'an 1836) absorbeix Los Groiselliers (28 abitants, a l'oèst del territòri) e Sant-Gilles-de-Livet (70 abitants, al sud-oèst)[3].
En 1840, Rumesnil (152 habitants en 1836) absorbe Les Groiselliers (28 habitants, à l'ouest du territoire) et Saint-Gilles-de-Livet (70 habitants, au sud-ouest)[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 29 de març 2009 , e fichas ligadas.
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Rumesnil », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 29 mars 2009 , et fiches liées.


text:
Eskolim recampa las cinc rets d’establiments escolars associatius immersius en lenga regionala de l’exagòn : Seaska en País basc ; Bressola en Catalonha ; Diwan en Bretanha ; Calandreta en Occitània ; ABCM-Zweisprachigkeit en Alsàcia/Mosèla.
Consitituida en associacion en 2009, l’annada que las lengas regionalas foguèron marcadas dins la Consititucion, per fin de promòure e desenvolopar l’immersion dins l’ensenhament, Eskolim a per tòca la defensa e la promocion de la pedagogia de l’immersion « que permet l’usatge social de las lengas regionalas en formar d’escolans vertadièrament bilingües. »
Eskolim pòrta las reivindicacions d’un ensenhament de las lengas regionalas per immersion als poders politics e al grand public.
Forum zentroa
10 Place Andre Emlinger
64100 Bayonne
tel : 05 59 52 49 24 – fax : 05 59 52 88 87


text:
-522
Aquesta pagina concernís l'an -522 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
En julhet, usurpacion dau tròne per Smerdis, probablament un fraire dau rèi legitim Cambis II qu'èra ocupat dins lei províncias occidentalas de l'Empèri. Aqueu darrier preparèt una repòsta per reconquistar lo poder mai moriguèt de la gangrana en Siria. Pasmens, una coalicion de generaus refusèt de reconeisser lo rèi novèu e l'assassinèt dins son palais (→ -521).


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
diumenge, 15 de desembre de 2013
A Cadaqués i enlloc més
Ja sabetz lo vòste servidor qu'ei un enamorat deus mots. Adonc, que’m voloi enqueherir de la significacion d’aqueth papanell enigmatic . E tad aquò, qu'aví, tostemps disponibla e sorrisenta, la mia òsta cadaquesenca. La Marta, naturalista apassionada e fotografa de gran talent, qu'ac sabè tot deu massís deu Cap de Creus e qu'èra mei que contenta de poder compartir la soa sciéncia dab jo. Quan e'u pausèi aquera question deus papanells, que'm va espiar dab un sorríser trufandèr e que'm va arrespóner d’aviada en son idiòma mairau. La Marta qu'èra com la màger partida deus cadaquesencs de soca en n'emplegar quasi pas jamei lo son idiòma pròpi per las carrèras, per paur a la reaccion tradicionaument despreciativa o trufandèra deus non-cadaquesencs de soca, qui i son majoritaris a l'estiu. En dehòra de l'ostau, que parlava quasi tostemps lo catalan principatin, sauv dab quauques personas. Totun, a casa, non, non parlava pas sonque en cadaquesenc. "Mira, es papanells són uns insectes de l’ordre de ses ortòpters. Són insectes alats, amb ses potes de darrera adaptades per al salt, saps? (e dab un movement de la man e deus dits que't hè imaginar un sautaprat a sautar per èrbas). Molts són capaços de volar. Es papanells adults tenen entre, diguessim, tres i tretze centimetros de llargada. Ses cries s’assemblen a ses adults, però no tenen ales. " E jo que'u hèi : "Ah, llagostes, clar ! En catalan, lo mot llagosta non designa pas sonque las langostas verdadèras mès tanben los sautaprats e criquets e autas "llagostes de camp". E jo de hornir, tà har lo saberut: Nosaltres, hem, nosatros en gascó les diuem "cigalas podanars" o siga cigales podadores. " Alavetz, ce’m hè, magnifica : Ix, nen, com parles tu, què raro! Doncs, no, sa vritat (la vertat): es papanells no son ni llagostes ni cigales, que són …papanells.
A Cadaqués, que't balhan de "nen" e "nena", quin que sia lo ton atge. Aquò que't suspren a la debuta. E puish que t'i acostumas.
Lo mot cadaquesenc papanell que deriva a l'evidéncia de papallon, fòrma dialectau medievau deu mot catalan papalló (parpalhòu). La confusion que deu venir de las alas coloradas deus petits criquets volaires deu genre Calliptamus, hèra comuns per las tèrras caudas e sècas de l'Albèra (En la fòto: Calliptamus italicus). Quan e's desplegan las alas e s'envòlan, que pòden efectivament estar con·honuts dab parpalhòus.
A Cadaqués, lo cadaquesenc qu'ei en situacion de diglossia per arrapòrt au catalan principatin. Com a conseqüéncia d'ua peticion popular(a) realizada en 1979, la municipalitat qu'emplega lo cadaquesenc en concurréncia dab lo principatin tà comunicar e reglamentar. Totun, la causida de la modalitat que depen de la tematica tractada.
Lo cadaquesenc qu'a las desinéncias en -i de la prumèra persona com lo rosselhonés e lo gascon: io me pensi que…,  e qu'a conservat l'article salat (es, sa deu latin ipse, ipsa etc). En gascon, l'article salat (so/sa) que i ei extint desempuish la fin deu sègle 19 o l'entrada deu sègle 20. Totun, que i ei conservat fossilizat en l'onomastica : Sacasa, Sacòsta, Sarrieu, Socasau, Somolon etc. L'article salat qu'ei quasi extint au Principat, lhevat Cadaqués. Totun, la toponimia principatina que'n testimònia de l'usatge passat. E, plan segur, qu'ei demorat plan viu a las islas balear(a)s. En cadaquesenc, que i a ua lista de cinc cents mots e locucions mei o mensh corrents qui son desconeishuts o d'accepcion desconeishuda en estandard principatin. Lo cadaquesenc qu'a evoluït de manèira distinta pr'amor lo vilatge qu'èra isolat de la rèsta de l'Empordan. Non i avè pas nada rota tà arribà'n acerà dinc a la prumèra partida deu sègle 20, e quitament per la rota tota navèra qui pujava e baishava en tot quiraulejar com e podè a travèrs lo massís, que calè sheis òras tà percórrer lo trentenat de quilomètres qui asseparàvan Cadaqués de Figueres. La comunicacion de Cadaqués dab la rèsta deu món que's hasè tradicionaument per la mar, que non per la tèrra. Cadaqués qu'èra com ua isla. L'idiòma cadaquesenc que s'exportè per via maritima deu temps de la reconquista, tà las islas balear(a)s e particularment tà Eivissa, on s'i arretròban un hèish de las caracteristicas deu cadaquesenc en catalan locau.
D'associacions de cadaquesencs que lutan tà preservar l'idiòma mairau e assegurà'n la promocion e la transmission a las navèras generacions. Non pòden pas compdar sus l'escòla, los regents non son pas deu borg e no'u saben pas. Mei mau, los petitons que i pòden estar corregits quan emplegan ua locucion plan cadaquesenca, çò qui no'us incita pas a emplegar l'idiòma mairau. Lo cadaquesenc qu'ei un idiòma discret, quasi esconut, e en perilh d'extincion. S'ei enqüèra plan viu, qu'ei unicament gràcias au militantisme de cadaquesencs qui'u consideran, dab tota l'arrason, com un patrimòni preciós eretat deus pairans, un senhau d'identitat deu borg, qui cau preservar e valorizar. Qu'ac vòlen har a maudespieit de la mala percepcion e deus prejutjats qui ne pòden aver catalans non-cadaquesencs (e, a còps, quauques cadaquesencs tanben).
2 comentaris:
-
-
http://www.xtec.cat/eei-espapanell/qe_papanell/index.htm
:)
JIG
- 16 de desembre de 2013 a les 0:21
-
-
B'as totun rason lo Joan, lagostas que son !
- 16 de desembre de 2013 a les 0:23


text:
Es donc dens un esperit de cohesion que nosautes, quauques uns de Bordèu, avem junhat l'IEO33 entà dar un chic d'ajuda per la promocion de la manifestacion.
Qu'em a pegar d'afichas d'en pertot en Gasconha Nòrd, de distribuir de desplegants suus mercats o dens las hestas (coma la de Parentis de Bòrn ont seràm aquèra dimenjada), tà ensajar d'amassar lo mei de monde possible.
L'IEO33 es a organizar carris au despart de Gasconha Nòrd (per un pres aunèste) entà anar dinc a Carcassona. Se coneishetz monde que son interessats tà pujar dens aqueths carris, e'm podetz contactar aquí, o en MP, o sus l'adreça deu Med'Òc med_oc_bordeu@hotmail.com , e'vs balharèi lo numèro de telefonet de junhar, o harèi passar lo messatge (l'IEO33 es sonque a s'installar dens los naveths locaus, a pas enqüèra la linha telefonica, e èi un chic de reticencia de botar lo numèro perso deu president sus internet)


text:
De Bretanha que soi (Morbihan)... qu'ensajarai de parlar sobretot de faiçon gascona, mas serà pas totjorn aisit. Que legi un pauc de tot en occitan e que hèi de mescladisses. Quan podi parlar qu'ei dab un omi de Castras que demora en Bretanha. E qu'ei pas de gascon que parli dab eth !
En dehora d'aquo, que parli lo breton.
Qu'èi heit hèra de collectatge en breton e benlèu que harei de questions sus las expressions popularas, los jocs, las cresenças (se ditz com aquo "les croyances" ?).
Tot ço que pertoca las faiçons de balhar vitalitat a la lenga m'interesson tabe.
Bona nueit a tots e a totas.
lo Patric


text:
Michael Gray
Michael Gray (Michael Anthony Shefford Gray) es un disc jockey e un productor de musica house britanic qu'a signat un contracte amb lo labèl de disques independent de dança Eye Industries. Tanben es la mitat d'un duo de production e remixatge de musica dance: Full Intention.
Son primièr grand succès foguèt una melodia de l'estil disco mutanta, nomenada "The Weekend". Aquel disc, qu'èra devent a Oliver Cheatham, venguèt un succès al Top 10 del Reialme Unit e passèt 20 000 còps a la ràdio. Als Estats Units, "The Weekend" tanben foguèt un succès al Top 10 de Billboard magazine e Hot Dance Airplay en 2005, quand l'editèron amb la companhiá Ultra Records.
Ara ja se considèra "The Weekend" coma un classic de la musica house.
La seguida de "The Weekend" se sona "Borderline" e benefícia de la votz de Shelly Poole, inicialament al Top 20 d'Alisha's Attic, l'editèron lo 24 de julhet de 2006. Aquela cançon pogèt a la 3a plaça del palmarés ARIA e a la 12a plaça del palmarés UK Singles Chart.
Simples[modificar | modificar la font]
- 2005: "The Weekend"
- 2006: "Borderline" (amb Shelly Poole)
- 2007: "Somewhere Beyond" (amb Steve Edwards
- 2008: "Ready For This"
- 2013: "Chasing Shadows" (amb Danielle Senior)


text:
Deman diluns 'nirai colectar un pauc chas daus vielhs paisans en Lemosin, e voldria saubre si l'un d'entre v'autres avia sos la man una grilha de colectatge (totas las questions precisas de pausar sus "coma se 'pela quela bestia? coma se fasia quel'accion?" eca...
Sabe que lo monde de l'IEO d'Avairon an beucop trablhat qui-dessus i'a quauqu'annadas, mas n'ai pas chaptat lor libre...
Ai costuma de menar mas "entrevusdas" liurament, a vusda, coma quo ven, mas aura voldria far un trabalh de colectatge mai precis, per poder aisadament comparar totas las responsas qu'aurai 'gut dins los mes que venen.
En fach, ai apres i'a dos mes la mort d'un vielh que volia enregistrar, mai i'a doas setmanas la mort d'un autre... autant vos dire que per lo cop, ai compres qu'eran vertadierament e tren de crebar los uns apres los autres, mos vielhs... alora vole pus perdre de temps, vole pus esperar, queu trabalh de colectatge e d'enregistrament es urgent!
veiqui, se podetz m'aidar,
tiston


text:
Bicicleta
La bicicleta es un veïcul de doas ròdas que son normalament de la meteissa talha.
Servís al transpòrt d'una o doas personas, demercé la fòrça que se realiza subre las pedalas e transmesa al pinhon de la ròda de darrièr per una cadena circulara. Las modalitats esportivas que se pòdon practicar amb aqueste veïcul son apeladas ciclisme.
Son fachas las bicicletas amb fèrre, alumini, fibra de carbòni e quitament bambó o rotang.
Inspirats de la bicicleta se creèron lo monocicle, amb una sola ròda, usat en acrobacias, e lo tricicle, version amb tres ròdas d'usatge subretot infantil.
Lo dessenh e la configuracion basica de la bicicleta cambièron pas gaire dempuèi lo primièr modèl de transmission per cadena desenvolopat a l'entorn de 1885.[1]
N'existisson divèrsas modalitats esportivas, englobadas dins lo ciclisme, que se practican amb aqueste veïcul.
Introdusida al sègle XIX en Euròpa, aurà un impacte considerable dins l'istòria, e tant dins la cultura coma l'industria. A l'ora d'ara, i a a quicòm prèp unes mila milions de bicicletas foncionant en pel mond, quora mejan de transpòrt principal, quora veïcul de léser, per la màger part en China.
Es un mejan de transpòrt san, ecologic, sostenible e fòrça economic, tant per se desplaçar dins ciutat coma dins las zònas ruralas.
Lo sieu usatge es generalizat gaireben pertot en Euròpa.
Dins d'unes païses coma los Païses Basses, Soïssa, Alemanha, dequ'unas regions de Polonha e los païses escandinaus, es un dels principals mejans de transport.
En Asia, e mai especialament en China e en Índia, es lo primièr mejan de transpòrt.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los precursors de la bicicleta se trapan fòrça enrèire en l'istòria.
Ja cò dels egiptes ancians trobam una maquina rudimentària formada de doas ròdas unidas per una barra.
En China tanben existiguèt una maquina molt similara, mas amb de ròdas de bambó.
D'unes sègles mai tard apareguèt una autentica bicicleta demest los dessenhs d'en Leonardo da Vinci.
L'istòria vertadièra de la doas-ròdas comença a París en 1790, annada que lo comte de Sivrac inventèt lo "celerifèr", que tanben li ne diguèron "caval de ròdas".
Consistissiá en un barrotet de fusta, acabat per un cap de leon, de drac o de cervi e montat subre doas ròdas.Aviá cap articulacion e per las manòbras caliá pausar pè a tèrra; aquesta quita rigiditat fasiá que totas las variacions del terren se repercutèssen dins lo còs de sa montadura.
Mai tard, en 1813, aquest celerifèr va conéisser una granda metamorfòsi gràcias al baron Karl Christian Ludwig Drais von Sauerbronn, d'Alemanha, que va inventar lo veïcul d'una sola via, que lo se sonèt "maquina erranta", precursora de la bicicleta e la motocicleta.
Drais de Sauerbronn comencèt per introdusir d'unes ressòrts jos la sèla e puèi creèt lo guidon. Aquesta " maquina erranta" consistissiá en una espècia de carreton de doas ròdas, plaçadas una darrièr l'autra. La persona se manteniá assetada sus una petita montadura, plaçada al centre d'un petit marc de fusta. Per se mòure, s'apuejava alternativament amb lo pè esquèr e lo drech cap endavant, d'un biais semblant lo movement d'un patinador. Amb aquesta impulsion, lo veïcul aquesiá una velocitat gaireben identica a la d'una veitura. Los sius braces repausavan sus d'apuèja-braces de fèrre, e amb las mans sosteniá una vara de fusta, unida a la ròda davantièra, que virava en l'adreça cap a la quala voliá anar lo conductor.
Aquesta invencion se fondamentava en l'idèa que qualqu'un que camina degalha molta fòrça per desplaçar lo sieu pes d'un biais alternat, d'un pè l'autre. Drais von Sauerbronn capitèt de crear aqueste veïcul plan simple, que permetèt a l'òme d'evitar aquel trabalh. Aquesta maquina, nomenada "draisiana" en onor al sieu inventor, a tota fressa evolucionèt.
Las primièras informacions qu'avèm a perpaus d'una bicicleta datan de l'an 1490 aproximadament, dins l'òbra "Codex Atlanticus" de Leonardo da Vinci.
Lai se pòt veire l'esbòs d'una bicicleta amb transmission de cadena impulsada per d'unas pedalas, del meteis metòde emplegat per las actualas. La construccion de la primièra bicicleta amb pedalas la s'atribuís a'n Macmillan Kirkpatrick, en 1839.
Macmillan pas jamai ne brevetèt la siá invencion, que mai tard serà copiada en 1846 per Gavin Dalzell de Lesmahagow. La difusèt el d'un biais tant ample que ne serà considerat durant cinquanta ans coma l'inventor de la bicicleta.
Una còpia de la bicicleta de Macmillan es presentada dins lo Musèu de las Sciéncias de Londres, Anglatèrra.
Devèrs 1890, l'anglés Dunlop (afeccionat al ciclisme e creator de l'entrepresa omonima) inventèt una cambra de tela e caucho, que s'uflava amb aire e se plaçava dins la janta. Per evitar las crebasons, en Dunlop s'inventèt a de mai una cubèrta tanben de caucho. Aquestas invencions de Dunlop an gaireben pas cambiat dempuèi la lor invencion.
Tipes de bicicletas segon la lor estructura[modificar | modificar la font]
- La bicicleta plegabla permet de plegar en un o divèrses punts la bicicleta en ne demesir aital lo volum ocupat.
- En la bicicleta ''inclinada'', lo ciclista es colcat dins un sèti plan confortable e semblant un sofà o una cadièra longa, pedalant amb lo sieu còs quasi en posicion orizontala rapòrt al terren. La ròda davantièra n'acostuma èsser força mai pichòta que non pas la de darrièr. N'es lo siu cost molt elevat perque se sòlon far sus comanda a la mesura del ciclista.
- Lo tàndem es un tipe de bicicleta en lo qual pòt pedalejar mai d'una persona. Lo ciclista que va davant es qual contrarotla la direccion e las vitessas del tàndem. Los autres ciclistas se limiton a pedalar amassa. N'i a per diferents nombres de personas, encara que la pus comuna es facha per doas personas.
- Las bicicletas per despoderats. N'i a de tipes divèrses segon lo despoder de l'usatgièr: handbikes per gents amb despoder de las cambas, tàndems per òrbs, tricicles per despoderats amb problèmas de coordinacion e equilibri, quadricicles per despoderats psiquics.
Durant las primièras annadas de sa confeccion, la construccion de bicicletas fasiá servir de tecnologias preexistentas. Mas dins las darrièras annadas, la tecnologia n' a collaborat dins l'innovacion amb d'idèas tant en domenis ancians coma nòus.
Quadre[modificar | modificar la font]
La màger part de las bicicletas de uèi an un quadre amb sèti vertical que fòrça reverta las primièras bicicletas de cadena.[2] Aquestas bicicletas verticalas gaireben sempre presentan lo quadre de diamant, e una estructura de gelosia que çò ne caup de dos triangles: lo triangle de davant e lo triangle de darrièr. Lo triangle de davant çò ne caup del quadre orizontal, lo quadre vertical e lo quadre inferior. Lo quadre orizontal conten la pipa de direccion, l'ensemble de coissinets que daissa la forquilha ne vire suau suaudet per menar. Lo quadre vertical religa lo quadre orizontal amb la tija de la sela denaut, e lo quadre inferior religa lo quadre orizontal amb lo pedalièr. Lo triangle de darrièr çò ne caup del quadre vertical e un parelh de tirants mai un parelh de basas. Las basas son parallèlas a la cadena e religan lo pedalièr amb l'eis darrièr. Los tirants religan la part superiora del quadre vertical amb l'eis de darrièr.
Istoricament, los quadres de las bicicletas per femnas avián un quadre horizontal que se religava a mièg quadre vertical a còsta de la part superiora, en ne redusir la distància del quadre horizontal al sòl, al risc de comprometre l'integritat estructurala, n'essent que provòca aquò una fòrta carga de flexion sul quadre vertical, e los compausants dels quadres de la bicicleta normalament ne son gaire resistents a la flexion.
Aqueste dessenh li permet a la ciclista montar e davalar d'aisida quitament se ne cargue ela gipa o rauba.
Quand dequ'unas bicicletas de passejada o escorreguda an encara aquesta mena de quadre, i a tanben una varianta, la mixta, que luòga un quadre orizontal n'a dos de mai fins e separats lateralament que crosan lo quadre vertical pels costats e se religa a l'eis de darrièr. La facilitat per lai pojar tanben la se presan lo mond amb flexibilitat limitada.
Un autre estil es la bicicleta inclinada. Aquestas son indiscutiblament mai aerodinamicas que non pas las versions verticalas, vist que lo ciclista se pòt estirar cap en rèire en se cunhar sus un supòrt e far servir las pedalas que se trapan al meteis nivèl que lo sèti. La bicicleta mai rapida del mond es una bicicleta inclinada mas aquel tipe foguèt enebit dins las corsas en 1934 per l'Union Ciclista Internacionala.[3]
Istoricament, los materials emplegats per las bicicletas an seguit un camin similar als de las aeronaus, amb l'objectiu d'èsser resistents e de pauc pes.
Dempuèi la fin de las annadas 1930 s'utilizèron los acièrs aliats pels tubes del quadre e la forquilha dins de maquinas de nauta qualitat. Lo celluloïde serviguèt pels parafangs, e los aliatges d'alumini s'utilizan cada vegada mai en compausants coma guidons, tijas de sela e palancas de fren.
Pendent las annadas 1980, los quadres d'aliatge d'alumini ne venguèron populars, e uèi lo dia son abituals. Los quadres de fibra de carbòni e de titani que son mai cars son tanben disponibles uèi, aissí coma d'aliatges d'acièr avançats e fin finala lo bambó.
Transmission[modificar | modificar la font]
La transmission comença amb las pedalas que fan virar les bielas, que viran a l'entorn de l' eis central e fan virar los platèls. La màger part de las bicicletas se servisson d'una cadena per transmetre la potència a la ròda de darrièr.
Un nombre relativament petit de bicicletas se servisson d'una barra per transmetre la potència.
Un nombre fòrça mai redusit encara de bicicletas principalament bicicletas de vitessa unica destinadas a de desplaçaments de corta distància) que se servisson d'una correja coma d'un sistèma per transmetre la poténcia sens nat grais.
N'èssent que las cambas dels ciclistas son mai eficaças en una gamma estrecha de velocitats de pedalar (cadéncia), una relacion de transmission variabla li n'ajuda al ciclista mantengue una velocitat maximala de pedalejar mentre circula per terrens variats.
Coma primièra apròcha, las bicicletas d'usatge quotidian se servisson sovent d'un cambi de vitessass integrat amb un nombre petiton de vitessas que donan de relacions de transmission amplament espacejadas (3 a 7), las bicicletas de rota e las de corsas se servisson de cambis amb desviadors de platèl e de pinhon amb un nombre moderat (10 a 22) de vitessas que donan d'unas relacions de transmission pauc separadas entre elas, mentre que las bicicletas de montanha, las bicicletas ibridas, e las bicicletas de torisme se servisson de cambis amb desviadors de platèl e de pinhon amb un nombre mai bèl (15 a 30) de vitessas que donan de relacions de transmission moderadament espaciades, en lai inclòure sovent una subrebaissa per las pojadas amb fòrt penjal.
Diferentas vitessas e ensembles de vitessas son apropiats per diferents ciclistes e sòrtas de ciclisme. Las bicicletas amb cambi de vitessas permeton la seleccion de la relacion de transmission per l'ajustar a las circonstàncias: un ciclista se poiriá servir d'una vitessa longa en anar amb bicicleta còsta aval, una vitessa mejana quan va amb bicicleta en per una estrada plana, e una vitessa corta en anar amb bicicleta còsta amont.
Amb una vitessa mai corta a cada torn de las pedalas produsís menses torns de la ròda de darrièr.
Aquò fa que l'energia requerida per se desplaçar una meteissa distància se ne distribuís entre maites torns de las pedalas, en tot redusir la fatiga en anar còsta amunt, amb una carga pesuga, o en contra de vents fòrts.Una vitessa mai longa permet qu'un ciclista ague de far menses torns de pedalas per mantenir una velocitat donada, mas amb mai esfòrç per cada torn de pedala.
Amb una transmission de cadena, un platèl solidari a la biela impulsa la cadena, que fa virar la ròda de darrièr mejançant lo pinhon (los pinhons) de darrièr.
Amb una transmission per eis, un ensemble de ròdas dentadas conicas fa virar l'eis que fa virar la ròda de darrièr via un autre parelh de ròdas conicas religat a l'eis de la ròda. N'existisson d'unas pèrdias d'eficiéncia degudas als dos parelhs de ròdas que fan de besonh. L'unica opcion amb una transmission per eis es la de se servir d'un cambi de vitessas integrat.
Pedalas e sèla[modificar | modificar la font]
Lo guidon fa virar la forquillha e la ròda de davant via la tija del guidon, que vira dintre la ''pipa'' de direccion. I a tres tipes comuns de guidon.
Guidons verticals, la nòrma en Euròpa e pertot fins a las annadas 1970, corbats suaument enrèire cap al ciclista, en tot li ofrir una subjeccion naturala e una posicion verticala comòda.
Los guidons en forma de banas "cason" a mesura que se torcisson per endavant e aval, en tot li ofrir al ciclista una melhora poténcia de frenada dins una posicion "acoconida" mai aerodinamica, aissí coma de posicions verticalas dins las qualas las mans agafan los montants de las palancas de fren, o de seccions planas superioras per de posturas cada vegada mai verticalas.
Las bicicletas tot terren presentan generalament un guidon drech o guidon inclinat amb d'unes gras variables d'inclinason cap enrèire e cap amont, aissí coma desvolopaments mai grands que pòdon aital portar un melhor manejar, vist que n'aumenton la fòrça aplicada a la ròda .
Los sètis de bicicleta tanben ne varian amb las preferéncias del ciclista, de las sèlas àmplias amb coissin preferidas pels ciclistas de distància corta fins a selonèlas mai estrechas que permeton gronxar melhor la camba en daissar mai espaci. La comoditat ne depend de la posicion del ciclista. Amb bicicletas de passejada e ibridas, los ciclistas son assetats dreches sus la sèla, lo sieu pes se dirigís cap en bas de la sèla, que n'es aital preferibla una sela mai àmplia e mai amortida. Per las bicicletas de corsas ont lo ciclista s'inclina cap endavant, lo pes se distèibuís mai uniformament entremièg guidon e sèla, los malucs se plegan, e una sèla mai estrecha e mai dura es mai eficaça. I a d'unes modèls diferents de sèlas per ciclistas masculins e femenins, en tot s'adaptar a las diferentas anatomias de cada genre, quitament ça que la se las bicicletas se ne vendon lèumens amb de sèlas mai apropiadas als òmes.
La bicicleta ''inclinada'' a un sèti inclinat que d'unes ciclistes trapan mai comòde qu'una sèla normala, especialament los ciclistas que patisson amb cèrts tipes de sèla, mal d'esquina, còl, espatla o carbas. Las bicicletas inclinadas (o aclinas...) pòdon aver lo lor sèti mai bas o mai naut que non pas lo nivèl de la direccion.
Frens[modificar | modificar la font]
Los frens de las bicicletas modèrnas pòdon èsser frens de janta dins los quals los elements de friccion se comprimisson contra la janta de la ròda , frens de disc, amb un disc separat per frenar. Los frens de disc son mai comuns en bicicletas de per camps, tàndems e bicicletas ''inclinadas'' que non pas en bicicletas especificas de rota.
Amb de frens accionats a la man, la fòrça s'aplica a las palancas del fren montadas sul guidon e se transmet via los cables Bowden o tubes idraulics a las sabatas de friccion. Un fren de la boissa de darrièr pòt èsser, o ben accionat a la man o ben en quichar las pedalas.
Las bicicletas de pista an cap frens. Los frens fan ges de besonh per anar en pista per que totes los ciclistas van dins la meteissa direccion a l'entorn d'una pista que ne requerís gessa desacceleracion subita.Los ciclistas de pista pòdon redusir la velocitat per que totas las bicicletas de pista son de pinhon fix, çò es sens cap pinhon liure. Sens pinhon liure, es impossible de daissar virar la ròda amb las pedalas immobilas, qu'aital quand la ròda de darrièr n'es a se mòure, las pedalas tot parièr se ne mòvon. Per frenar, lo ciclista aplica una fòrça de resistència a las pedalas - aquò servís de sistema de frenatge que pòt èsser tant eficaç coma un fren de ròdas de darrièr basat en la friccion, mas pas tant eficaç coma un fren a la ròda de davant.
Suspension[modificar | modificar la font]
La suspension de la bicicleta fa referéncia al sistèma o los sistèmas emplegats per suspendre lo ciclista e tota o part de la bicicleta. Aiçò ne torna responsa a dos objectius:
- Mantenir las ròdas en contacte contunhós amb d'unas susfàcias irregularas per melhorar lo contraròtle.
- Isolar lo ciclista e la maquina tota de las vibracions degudas a las susfàcias irregularas.
Las suspensions de bicicleta ne servisson principalment dins las bicicletas de montanha, mas ne son tanben abituals dins las bicicletas ibridas, e se ne pòdon trapar quitament dins dequ'unas bicicletas de rota, n'èssent que li pòdon ajudar a manejar las problematicas vibracions. La suspension es especialament important per las bicicletas inclinadas, vist que quand un ciclista vertical se ne pòt botar drech dessús las pedalas per se n'aprofiechar d'unes beneficis de la suspension, un ciclista clinat o pot cap.
Ròdas[modificar | modificar la font]
Tèxt catalan de traduire :
L'eis de la ròda li pòrta eis al quadre e a la forquilla. Un parelh de ròdes se ne pòt nomenar jòc de ròdes, especialament quand se tracha de ròdas de naut rendiment.
Accessòris e reparacions[modificar | modificar la font]
D'unes compausants, que sovent son d'accessòris opcionals sus las bicicletas d'espòrt, son de caracteristicas estandard per las bicicletas d'escorreguda per melhorar las siás utilitat e comoditat. Los parafangs protegisson lo ciclista e las parts mobilas de la bicicleta quand ne va per ròdols molhats e lo paracadena protegís la farda del grais de la cadena en tot n'ampachar tanben que s'encranque la farda entre las dents de la cadena e lo platèl. Lo trespès manten verticala la bicicleta quand es rambada, mentre qu'un sistèma antipanaires li n'ajuda a empachar lo panatòri.Plan sovent son utilizadas d'una cestas montadas davant amor de portar objèctes o compras.Los portabagatges montats dessubre lo pneumatic de darrièr pòdon servir per portar aisinas o cargas.Los parents d'a vegadas apondon d'unes sètis per pichons muntats darrièr i/o una sela auxiliara al quadre orizontal amor de i portar nenins.
Las pedalas automaticas li n'ajudan lo ciclista a mantenir lo sieu pè dins la posicion apropiada sus las pedalas, e li permeton que s'estire amai de quichar las pedalas , amb saique benlèu un perilh - ne pòt daissar liures sos pès quand cal per evitar una casuda. Los accessòris tecnics ço ne cabisson ordenadors de bicicleta per mesurar la velocitat, la distància, etc. D'autres accessòris tot parièr ne son lums, reflectors, panèls de seguretat, miralhet, cantimploras o bidons e pòrtabidons, e cencha.[4]
Lo casco de bicicleta li ne pòt ajudar a redusir las lesions per en cas d'una collision o tota mena d'accident, e legalament s'exigís de cargar un casco certificat a d'unes ciclistas dins dequ'unas juridiccions. D'unes se classan los cascos coma accessòri[4] e d'autres coma simple element de la farda.[5]
Molts ciclistas pòrtan de jòcs d'aisinas. Aquestes çò ne pòdon cabir d'un jòc de reparacion de pneumatics (que pòt contenir quina combinason que ne siá d'una pompa manuala o de CO2, palancas de pneumàtics, petaces pegasolets, o de material adesiu per petaçar lo pneumatic , una pèça de papièr de veire o una raspa de metal (per rascar la superfícia del pneumatic per petaçar),[6][7] e de vegadas quiitament un blòc de gip.), Claus, claus exagonals, tornavises, e una aisina de cadena. I a tanben d'aisinas multiplas especificas del ciclisme que combinan un molon d'aquestas aisinas en un mecanisme compacte unic. Los compausants de bicicletas pus especializats pòdon exigir d'unas aisinas mai complexas, en tot lai inclure d'unas aisinas patentadas especificas per un fabricant donat.
Dequ'unas pèças de bicicleta, especialament los sistèmas de dentaduras, son complèxas, e molts ciclistas preferisson fisar lo manteniment e les reparacions mecanicas de bicicletas professionalas.Dins qualques ròdols n' es possible contractar assisténcia sus la rota a determinadas companhiás. D'autres ciclistas mantenon las lors pròpias bicicletas, d'a vegades coma part de la siá afeccion al ciclisme o simplement per rasons economicas. L'abilitat per reparar e mantenir la pròpia bicicleta tanben n'es apreciada dins lo movement ciclista amator.
Activisme pro bicicleta[modificar | modificar la font]
I a d'associacions de ciclistas amb diferents interèsses específics (obrir de rotas, mantenir los camins, planificacion urbanistica, clubs de competicion, clubs de torisme e ca) e d'autras amb d'objectius mai globals (estalvi energetic, reduccion de la pollucion, promocion de la bona forma fisica etc.).
A costat del lobby ciclista esportiu o toristic, l'activisme pro bicicleta inclutz un corrent d'opinion obertament politic e sovent relacionat amb lo movement ecologista. Aquels grops promòvon la bicicleta coma mejan de transpòrt alternatiu pel sieu potencial per l'estalvi d'energia e los sieus beneficis per la santat.
Los activistas de totes los corrents sòlon promòure un melhorament dels transports publics locals e interurbans, especialament lo tren, e la disponibilitat per menar de bicicletas amb aquestes mitjans.
I a d'activistas pro bicicleta e dequ'unas autoritats de contraròtle del trafic que promòvon la construccion de carrils bici reservats pels viatges de longa distància. La tradicion de l'activisme pro bicicleta n'acostuma de preferir unas solucions basadas dins l'amelhorament de la planificacion e lo dessenh dels camins, la prevencion rotièra, e l'aplicacion de las règlas de trafic que ja existisson.
Un tèma polemic en Euròpa es l'oposicion dels grops ciclistas a la legislacion que los s'obliga a portar un casco.
Manifestacions[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Tot sobre la bicicleta. Equipament. Manteniment. Normativa (ca)
- Bicicletas ancianas Article subre l'istòria de la bicicleta. (es)
- Parts d'una bicicleta. (es)
- Pedaling History Museum Lo musèu de la bicicleta mai grand del mond. (en)
- The Bicycle - Worlds most efficient form of transportation Discussion subre la bicicleta e sos avantatges subre d'autres veïculs (en)
- A History of Bicycles and Other Cycles al Canada Science and Technology (Musèu de Sciéncia e Tecnologia de Canadà). (en)
- Hudson, William (2003). Myths and Milestones in Bicycle Evolution. (accès lo 30 de març de 2005). (en)
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Herlihy, David V. (2004). Bicycle: The History. Yale University Press, pp. 200–250. ISBN 0-300-10418-9.
- ↑ Herlihy, David V. (2004). Bicycle: the history. Yale University Press, 200–250. ISBN 0-300-10418-9.
- ↑ History Loudly Tells WhyThe Recumbent Bike Is Popular Today
- ↑ 4,0 4,1 {{{Títol}}}
- ↑ The Essentials of Bike Clothing
- ↑ Sheldon Brown: Flat tires
- ↑ BikeWebSite: Bicycle Glossary – Patch kit
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) All About Bicycling, Rand McNally.
- (en) Richard Ballantine, Richard's Bicycle Book, Pan, 1975.
- (en) Caunter C. F. The History and Development of Cycles Science, Museum London 1972.
- (en) David B. Perry, Bike Cult: the Ultimate Guide to Human-powered Vehicles, Four Walls Eight Windows, 1995.
- (en) Roni Sarig, The Everything Bicycle Book, Adams Media Corporation, 1997
- (en) "Randonneurs USA", PBP: Paris-Brest-Paris, 31 de març de 2005, [1].
- (en) US Department of Transportation, Federal Highway Administration. "America's Highways 1776-1976", pp. 42–43. Washington, DC, US Government Printing Office.
- (en) David Gordon Wilson, Bicycling Science, MIT press, ISBN 0-262-73154-1
- (en) David V. Herlihy, Bicycle: The History, Yale University Press, 2004
- (en) Frank Berto, The Dancing Chain: History and Development of the Derailleur Bicycle, San Francisco: Van der Plas Publications, 2005, ISBN 1-892495-41-4.
- (en) The Data Book: 100 Years of Bicycle Component and Accessory Design, San Francisco: Van der Plas Publications, 2005, ISBN 1-892495-01-5.
- (en) Shonquis Moreno and Ole Wagner, Velo: bicycle culture and design, Edicion per Robert Klanten and Sven Ehmann, Berlin: Gestalten, 2010, ISBN 9783899552843
- (es) Richard Grant / Richard Ballantine, El Gran Libro de la Bicicleta – Texto: Español – Editor: El País, Aguilar. Madrid (1992) – ISBN 84-03-59182-9.
- (es) J. Dekoster, U. Schollaert, En bici, hacia ciudades sin malos humos – Texto: Español – Editor: Oficina de Publicaciones Oficiales de las Comunidades Europeas. Luxemburgo (2000) - ISBN 92-828-5721-2.
- (fr) Keizo Kobayashi, L’histoire du vélocipède de Drais à Michaux 1817-1870,Edicion de l'École pratique des hautes études, 1990.
- (fr) Pryor Dodge, La grande histoire du vélo, Flammarion, 1996, (ISBN 2080124439).


text:
Equinòcci
L'equinòcci es cadun dels dos moments de l'an que lo solelh crosa l'eqüator celestial. Als equinòccis, la nuèit e lo jorn an la meteissa durada pertot dins lo mond. Lo mot d'equinòcci ven del latin e significa « nuèit egala ». I a dos equinòccis dins l'an:
- L'equinòcci de prima o equinòcci vernal se produtz a l'entorn del 21 de març quand lo Solelh crosa l'eqüator celestial, passant de l'emisfèri sud al nòrd. La declinason solara es zèro passant de negativa a positiva. Dins l'emisfèri nòrd marca lo començament de la prima.
- L'equinòcci de tardor se produtz a l'entorn del 23 de setembre quand lo Solelh crosa l'eqüator celestial passant de l'emisfèri nòrd al sud. La declinason solara es zèro passant de positiva a negativa. Dins l'emisfèri nòrd marca lo començament de la tardor.
Dins l'emisfèri sud, aquestes noms s'intercàmbian.
Los equinòccis tanben se pòdon considerar coma dos punts dins lo cèl. Son los punts ont l'eqüator celestial copa l'ecliptica. En astronomia, aquestes punts son los nodes orbitals de la Tèrra. Se nomenan punt Aries o punt vernal (l'equinòcci de prima) e punt Libra (l'equinòcci de tardor). Lo moment que lo Solelh passa pels punts equinoccials se pòt calcular precisament e l'equinòcci se produtz durant un instant concret dins lo temps. En diferents punts de la Tèrra los equinòccis se pòdon produire en de datas diferentas segon los fuses oraris.


text:
Comorian
Lo comorian (shikomor) es la lenga pus utilizada dins las illas de las Comòras e de Maiòta. Es un ensemble de dialèctes pròches del swahili mas amb una influéncia aràbia pus fòrta. Cada illa ten son dialècte pròpri; aquel d'Anjouan es sonat Shindzuani, aquel de Mohéli Shimwali, aquel de Maiòta Shimaore, e aquel de la Granda Comòra Shingazija. I pas per ara d'alfabet oficial mas los alfabets arabi e latin son ambedoas utilizats.
Shimasiwa es un autre nom del comorain, que significa "lenga de las illas". Es la lenga de l'imne nacional: Udzima wa ya Masiwa.


text:
Araucaria
L'Araucaria de la familha de las araucariaceae qu'ei un genre de conifèr que compta dab 19 espècias mei que mei concentradas (en tan qu'espècia autoctòna) en Argentina, Chile, Brasil meridionau, las Islas Norfolk e Nava Caledònia (on e's tròba la mei grana diversitat d'espècias).
Aqueth genre qu'existeish desempuish lo Mesozoïc (dab ua reparticion hèra mei grana alavetz e un gran nombre de fossil consequent).
Los arbos deu genre Araucaria que son sexuats e repartits enter mascles e hemias.


text:
Província de Missiones
Missiones qu'ei ua província argentina qui ei limitada per Paraguai (a l'oest), Brasil (a l'est) e la província argentina de Corrientes. La soa capitala qu'ei Posadas. Qu'ei famosa per las soas cataractas d'Iguazú (dens lo Parc Nacionau Iguazú) e per las arrueinas de las missions jesuistas. La region que possedeish ua rica flòra e tanben ua importanta fauna dens la soa seuva tropicau. La cultura e la lenga guaraní qu'ocupan ua plaça de las granas dens lo patrimòni culturau d'aquesta província.


text:
Veni de faire un carton CROC. Los joves de mens de 30 ans sabon pas çò qu'es. Una pichona lagrema e d'arquius qu'aurai plaser de tornar legir, de tornar utilisar, de tornar...
Los que voldràn còpias de cèrtas causa podràn, pas tot (i a causa secretas). Los arquius secrets del CROC que seràn consultables dins 100 ans.
Pels joves en esperant vaquí l'article en Catalan sul CROC :
http://ca.wikipedia.org/wiki/Corrent_Revolucionari_Occitan
sola pichona causa dedins la temptativa de reviscolar lo CROC se faguèt pas a Carcassona mas a Narbona. Sabi perqué fasiái partir dels 4 o 5 inocents. Per contra a Tolosa sabi pas se i agèt un ensag ?
Lo primièr que farà un jòc de mot marrit sul nom de CROC los ancians, i mandam una messatge qu'i petarà al morre. Mercé.


text:
Neoptera
Los neoptèrs (Neoptera) son una seccion d'insèctes, sosclassa dels Pterigòtes.
Se caracterizan per :
- d'alas equipadas d'un camp jugal o neal.
- d'alas se replegant en arrièr al repaus.
Los Neoptèrs fòrman l'immensa majoritat dels insèctes d'uèi.
Se pòdon diferenciar en tres sosseccions o categorias :
- los Polineoptèrs
- los Paraneoptèrs
- los Oligoneoptèrs
Aquesta classificacion repausa suls tres lindals evolutius traversats pels insèctes dempuèi de centenats de milions d'annadas :
- l'expansion de las alas,
- lo desvolopament d'una articulacion alara complèxa permetent de replegar las alas al repaus vèrs l'arrièr del còrs,
- l'aquisicion de metamorfòsis complètas.
Los neoptèrs comprenon los òrdres seguents :
- Coleoptera Linnaeus, 1758 - coleoptèrs
- Dermaptera De Geer, 1773
- Dictyoptera
- Diptera
- Embiidina Hagen, 1862
- Grylloblattodea
- Hemiptera Linnaeus, 1758
- Hymenoptera
- Isoptera Brullé, 1832 - termits
- Lepidoptera - parpalhòls, parpalhòls de nuèch
- Mantophasmatodea Zompro, Klass, Kristensen and Adis, 2002
- Mecoptera
- Orthoptera - criquet-locustes, sautarèlas
- Phasmatodea Leach, 1815
- Phthiraptera Haeckel, 1896
- Plecoptera - plecoptèrs
- Psocoptera
- Siphonaptera
- Strepsiptera Kirby, 1813
- Thysanoptera
- Trichoptera - friganes, pòrtalenha
- Zoraptera Silvestri, 1913
- Neuropterida


text:
Barrema
Barrema (Barrême en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat a unitat|722|m}} d'altitud[1] e se tròba Modèl:A unitat de Niça, 30 km de Digne-los-Bains, 90 km de Grassa e a unitat|76|km {{}} de Draguignan.
Sul territòri de la municipalitat, lo Asse forma lo Saut del Lop.
Le village est situé à 722 m d’altitude[1] et se trouve à 118 km de Nice, 30 km de Digne-les-Bains, 90 km de Grasse et à 76 km de Draguignan.
Sur le territoire de la commune, l’Asse forme le Saut du Loup.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
La_Torre.


text:
Corrent de l'Atlantic Nòrd
Lo Corrent de l'Atlantic Nòrd es un corrent oceanic poderós e caud que perlonga lo corrent del Golf al nòrd-èst. A l'oèst d'Irlanda se dessepara en dos. Una branca (lo Corrent de las Canàrias) va cap al sud alara que l'autre contunha cap al nòrd lo long de la còsta d'Euròpa de l'oèst ont a una influéncia considerabla en escalfar lo clima. D'autras brancas son lo Corrent d'Irminger e lo Corrent norvegian. Menat per la circulacion termoalina globala (THC), lo Corrent de l'Atlantic Nòrd es tanben sovent considerat coma una part del Corrent del Golf que el va pus a l'èst e al nòrd en partir de las còstas nòrd americanas a travers l'Atlantic e dins l'Ocean Artic.
Se sospecha que l'escalfament global pòsca aver un efièch significatiu sul corrent; vejatz Perturbacion del corrent del golf pels detalhs.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- The North Atlantic Current. Elizabeth Rowe, Arthur J. Mariano, Edward H. Ryan, The Cooperative Institute for Marine and Atmospheric Studies.


text:
Apollon
Apollon (en grèc ancian Ἀπόλλwv / Apóllôn, en latin Apollo) es dins la mitologia grèga un dieu, filh de Zèus e de sa femna Leto, e lo fraire besson d'Artèmis (deessa de la caça). Es lo dieu del cant, de la musica e de la poesia. Se tracha tanben de las purificacions e de la garison, mas pòt portar de vegadas la pèsta amb son arc. En fin, es un dels dieus principals capables de divinacion, e qu'èra consultat, subretot, a Dèlfes, on dava sos oracles per la Pitia. Tanben èra onorat pels romans, que l'adoptèron rapidament sens cambiar son nom. Autanlèu lo Sègle V abC, l'adoptèron per sos poders garidors e li bastiguèron mantunes temples.
Legenda[modificar | modificar la font]
La naissença d'Apollon e de sa sòrre Artèmis, enfants illegitims de Zeus amb una titanida, Leto, es narrada en detalh dins l'Imne omeric a Apollon. A mand d'enfantar, Leto viatja per la mar Egèa en cercar un asil per sos enfants. Mas de paur de sofrir de represàlias divencas cap d'ilha la vol pas aculhir. Finalament Leto arriba a l'ilha de Delos que, malgrat que la voliá pas recebre al començament, l'accèpta quand la futura maire jura que son filh i bastirà son temple.


text:
Satiricon (roman)
Lo Satiricon es una òbra en latin satirica atribuida a Petròni, que visquèt dau temps de l'emperaire Neron.
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
Lo roman mescla vèrs e pròsa, latin classic e vulgar. Lo títol es d'alhors un derivat dau latin satura que vòu dire « mesclum ». En de mai, se nòta clarament lo juec de mot entre « satiri » (aquelei que lo van legir comprendràn perqué) e « satira » (fau pas oblidar que se tracta d'un roman per partida picaresc). Cònta leis aventuras, dins una Roma decadenta, de dos gorrinets, Encòlpi e Ascilt, e tanben dau joine amador d'aqueu d'aquí, Giton. Durant sei viatges, seràn convidats per un ric afranquit, Trimalcion an una ribòta dei bèlas. Lei convidats charran d'elei e de la vida en generau. Lo roman enclause tanben d'autreis aventuras coma un naufragi ò un viatge en Itàlia Meridionala. Lo fieu conductor dau racònte es probable la colèra de Priap, congreiada per Encòlpi après que tuèt una auca, aucèu sacrat dau Dieu.


text:
Guèrra Angloespanhòla (1585-1604)
La Guèrra Angloespanhòla de 1585-1604 foguèt un conflicte non declarat e intermitent que se debanèt de 1585 a 1604. Liada ai tensions religiosas, dinasticas e comercialas europèas de la fin dau sègle XVI, foguèt entraïnat per la piratariá anglesa còntra lei naviris espanhòus e portugués e lo sostèn de Londres a la revòuta dei Províncias Unidas còntra Espanha. Opausèt leis Anglés e leis Olandés ais Espanhòus e ai Portugués[1]. La guèrra foguèt marcada per l'aumentacion de la poissança de la flòta dei dos país. Ansin, d'un caire, leis Anglés capitèron de defendre leis Illas Britanicas còntra leis ofensivas navalas ispanicas, especialament en 1587. De l'autre, la flòta espanhòla se renforcèt per protegir lei convòis entre la Peninsula Iberica e leis colonias d'America. Pasmens, lei temptativas d'invasion dau territòri enemics s'acabèron per de reviradas. La guèrra s'acabèt donc per una patz negociada e basada sus lo statu quo entre Anglés e Espanhòus.


text:
William Thomson, Lord Kelvin
William Thomson (1824-1907), lord Kelvin, foguèt un fisician britanic que participèt a l'aparicion de la termodinamica au sègle XIX. Capitèt d'esplechar lei resultats de Sadi Carnot (1796-1832, de Julius Robert von Mayer (1814-1878) e de James Prescott Joule (1818-1889) per estructurar ço qu'èra una sciéncia novèla gràcias a la definicion dau zèro absolut en 1848 e dau premier principi e dau segond principi de la termodinamica en 1852.
L'unitat principala de la temperatura absoluda, lo Kelvin, foguèt nomat en son onor.


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement de Mühldorf am Inn (183)
Liste des communes
Waldkraiburg
Ville de Waldkraiburg, localité de l'Allemagne de 23 000 habitants.
La mairie de Waldkraiburg a une adresse e-mail et un site Internet.
Mühldorf am Inn
Ville de Mühldorf am Inn, localité de l'Allemagne de 17 000 habitants.
La mairie de Mühldorf am Inn a une adresse e-mail et un site Internet.
Haag
Ville de Haag, localité de l'Allemagne de 6 400 habitants.
La mairie de Haag a une adresse e-mail et un site Internet.
Ampfing
Ville d'Ampfing, localité de l'Allemagne de 6 000 habitants.
La mairie d'Ampfing a une adresse e-mail et un site Internet.
Neumarkt-Sankt Veit
Ville de Neumarkt-Sankt Veit, localité de l'Allemagne de 6 000 habitants.
La mairie de Neumarkt-Sankt Veit a une adresse e-mail et un site Internet.
Kraiburg am Inn
Ville de Kraiburg am Inn, localité de l'Allemagne de 4 000 habitants.
La mairie de Kraiburg am Inn a une adresse e-mail et un site Internet.
Gars am Inn
Ville de Gars am Inn, localité de l'Allemagne de 3 700 habitants.
La mairie de Gars am Inn a une adresse e-mail et un site Internet.
Mettenheim
Ville de Mettenheim, localité de l'Allemagne de 3 400 habitants.
La mairie de Mettenheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Schwindegg
Ville de Schwindegg, localité de l'Allemagne de 3 400 habitants.
La mairie de Schwindegg a une adresse e-mail et un site Internet.
Polling
Ville de Polling, localité de l'Allemagne de 3 300 habitants.
La mairie de Polling a une adresse e-mail et un site Internet.
Buchbach
Ville de Buchbach, localité de l'Allemagne de 3 100 habitants.
La mairie de Buchbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Aschau am Inn
Ville d'Aschau am Inn, localité de l'Allemagne de 2 700 habitants.
La mairie d'Aschau am Inn a une adresse e-mail et un site Internet.
Obertaufkirchen
Ville d'Obertaufkirchen, localité de l'Allemagne de 2 400 habitants.
La mairie d'Obertaufkirchen a une adresse e-mail et un site Internet.
Heldenstein
Ville de Heldenstein, localité de l'Allemagne de 2 400 habitants.
La mairie de Heldenstein a une adresse e-mail et un site Internet.
Maitenbeth
Village de Maitenbeth, localité de l'Allemagne de 1 900 habitants.
La mairie de Maitenbeth a une adresse e-mail et un site Internet.
Rechtmehring
Village de Rechtmehring, localité de l'Allemagne de 1 800 habitants.
La mairie de Rechtmehring a une adresse e-mail et un site Internet.
Unterreit
Village d'Unterreit, localité de l'Allemagne de 1 700 habitants.
La mairie d'Unterreit a une adresse e-mail et un site Internet.
Reichertsheim
Village de Reichertsheim, localité de l'Allemagne de 1 600 habitants.
La mairie de Reichertsheim a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Magalona
Magalona es un masatge apertenent ara a la comuna de Vilanòva de Magalona (Erau). Es una anciana illa volcanica ligada a l'ora d'ara al continent per de cordons litorals. Lo site abriga ara la Catedrala de Sant Pèire e Sant Pau de Magalona e un centre d'ajuda pel trabalh.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Foguèt una anciana ciutat fondada pels Visigòts, sus l'illa omonima. En rason de la seuna posicion sus un cordon sablonenc aisit d'aparar, entre una lòna e la mar, l'illa venguèt lo luòc d'una catedrala e un ancian evescat que foguèt roïnat pels Francs en 737.
La vila actuala de Vilanòva de Magalona foguèt bastida a la meteissa epòca sul continent.
Los evesques se refugièron sul site de Substancion qu'arai despareguèt. Magalona foguèt relevada per l'evesque Arnald (1030-1060). En 1172, lo comtat de Melguèlh passèt als mans de l'Ostal de Tolosa. Lo privilègi de batre moneda (lo sòu melgorian) aperteniá als comtes de Melguèlh que, roïnats, daissèron lors drechs al papa Innocenci III que los fudèt a l'evesque Guilhèm III d'Autinhac (1204-1216) lo 14 d'abril de 1215. Dempuèi, la comtat de Melguèlh foguèt als mans dels evesques de Magualona. Aqueles evesques deguèron far fàcia a la pujada de l'ostal d'Aragon que veniá de dintrar en possession de Montpelhièr. A partir de 1293, Felip IV installèt un talhèr a Somèire que foguèt transferit a Montpelhièr en 1356. Lo sètge episcopal foguèt suprimit en 1536 e s'establiguèt a Montpelhièr.
La Catedrala de Sant Pèire e Sant Paul de Magalona d'estil romanic, fortificada, foguèt classificada Monument istoric. Lo site abriga actualament un centre d'ajuda pel trabalh.
Geologia[modificar | modificar la font]
L'illa foguèt formada per una erupcion surtseiana entre -3,8 Ma e 5 Ma (pliocèn)[1].
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Faciada Oèst de la catedrala de Sant Pèire e Sant Pau de Magalona
per Séraphin-Médéric Mieusement
(mars 1888)
-
-
-
Nòtas et referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Paul Ambert, Le volcanisme Pliocène inférieur de Maguelone (région de Montpellier, Hérault)- C. R. Geoscience 335 (2003).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)historique, presentacion
- (fr)Istòria dels sòus de Melguelh (Magalona)
- (fr)catedrala de Sant Pèire de Magalona


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
diumenge, 18 de gener de 2015
L'ahur e lo trimfe
Lo gascon qu'evita generaument los iats. La faiçon gascona mei correnta de resólver un iat a l'interior d'un mot qu'ei de'u copar en i inserir ua h sonòra o unha auta consonanta enter las duas vocaus en causa. Mei rarament, lo gascon que pòt eliminar ua d'aqueras duas vocaus tà evitar que contribueishi a formar l'iat. Aus mots occitans e/o catalans aür , flaüta, gaús - caüs - còis, coerent, coet, veïcule-veïcle, trionfar etc que corresponen las fòrmas gasconas ahur; flabuta, flaguta, flahuta...; gahús, guèhus; coherent; cohet; vehicule; trimfar etc.
Los lingüistas occitanistas non trantalhan en voler remplaçar lo mot urós (qui mèrcan dab lo lor sagèth infamant deu "francisme") per la fòrma anciana aürós. En occitan non-gascon, aquèra substitucion non pausaré dilhèu nat problèma, lhevat lo fèit que va en contra de l'usatge deus locutors naturaus. Totun, aqueth mot aürós n'ei pas briga acceptable en gascon, pr'amor lo substantiu a la basa de l'adjectiu (aür en occitan non-gascon), que s'i ditz plan ahur, que non aür. D'aqueth punt de vista, la fòrma "urós" que soa plan mei gascona que non pas "aürós" , puishque l'iat i ei evitat en la prumèra fòrma, que non en la dusau. Aürós n'ei pas briga un mot d'ahur gascon, mentre qu'urós, si. De fèit, l'esmudiment d'ua de las vocaus qui formarén sequenon un iat, qu'ei plan ua dusau manèira gascona de resólver lo problèma. Aquera solucion que s'arretròba dab los mots trimfe e trimfar atestats en gascon de l'epòca barròca, concretament hens Lo trimfe de la lengua gascoa, de Joan Guiraud d'Astròs (sègle 17). Malurosament, aqueths mots trimfe et trimfar, gasconissimes, que son estats hòrabandits peus occitanistas e remplaçats per trionf(e) e trionfar (o triomfe e triomfar). Totun, per un còp, los nostes braves lingüistas non pòden pas preténer que trimfe e trimfar e son "francismes". Non, ne'n son pas briga, que son gasconismes deus bons. E lhevar gasconismes deu lexic gascon, aquerò non seré pas har mustra d'un mesprètz shens limit envèrs lo noste idiòma? Que dèishin trimfar lo mot trimfe!
Puishque las quate sasons son
Los estafièrs de nòsta nimfa,
Son chivaus son los elements
Qui non dirà donc qu'era trimfa
E que trimfa supèrbiaments?
E. L. (sègle 17) in Lo Trimfe de la lengua gascoa, J.G. d'Astròs, Ed. Per Noste
2 comentaris:
-
-
Flaüta (pron. flawute) es gascon tanben (Lanas, Gironda...)
- 1 de febrer de 2015 a les 20:27
- Joan de Peiroton ha dit...
-
Totun, la grafia flaüta no'm sembla corrècta aquiu. Se seré meilèu flavuta o flauuta, non?
- 19 de desembre de 2015 a les 2:44


text:
Katowice
Katowice es la desena vila de Polonha per òrdre d'importància e tanben lo capluòc del voivodat de Silèsia. La vila es un dels principals centres industrials de Polonha e mai la vila pus importanta de la Zona Industriala de Nauta Silèsia, una megalopòli comptant 3 487 000 abitants (2001).
Situada sus Klodnica e Rawa, la vila foguèt ancianament coneguda jol nom de Kątowicze ("Kattowitz" en alemand) e puèi brèvament aprèp la mòrt de Josèp Stalin, Stalinogród (1953-1956).
Istòria e economia[modificar | modificar la font]
Katowice, capitala de la Nauta Silèsia, obtenguèt l'estatut de vila fòrça tard, a pena en 1865, mas una creissença sens precedent dins l'istòria de Polonha seguiguèt. Aquela creissença de la vila foguèt deguda a l'industria d'esplecha dels minerals, sustot del carbon que comencèt durant la Revolucion Industriala. La fòrta creissença de populacion foguèt tanben ligada a l'industria de l'acièr, a la transformacion dels minerals e a la dobertura de mantuna usina dins la vila.
Arquevescat[modificar | modificar la font]
Comunicacions[modificar | modificar la font]
Aeropòrt pus pròche : Katowice International KTW
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Colonha ( Alemanha )
- Groningue ( Païses Basses )
- Miskolc ( Ongria )
- Mobile ( Estats Units )
- Odense ( Danemarc )
- Ostrava ( Republica Chèca )
- Saint-Etienne ( França )
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Portal de Katowice
- Katowice virtuala
- Katowice, Silesia
- Ràdio Katowice
- Plan de la vila
- Murcki.net - Sit web del quartièr Murcki del sud de Katowice
- Tram a Katowice


text:
Aumâtre
Aumate en picard ( Aumâtre en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
François Bernard Brunel, chevalier de la prévôté de Aumâtre, plaidejat del rei, compareisserà a las assembladas electoralas de la noblesa d'Amians en 1789.
François Bernard Brunel, chevalier de la prévôté d'Aumâtre, avocat du roi, comparaîtra aux assemblées électorales de la noblesse d'Amiens en 1789.


text:
Alfabet etrusc
L’alfabet etrusc èra l'alfabet utilizat pels Etruscs per notar la lor lenga. Compòrta 26 letras (dins lo modèl d'alfabet) que quatre son jamai utilizada en etrusc (B C D O).
Somari
Istoric[modificar | modificar la font]
Origina[modificar | modificar la font]
L'alfabet etrusc a la seuna origina dins l'alfabet grèc, mas se sap pas se l'adaptacion se faguèt dins las colonias grègas d'Itàlia o en Grècia, veire en Asia Minora. Es possible que s'agís de la colonia grèga d'Ischia (alara Pithékuses), en fàcia de Cumes, al mitan del sègle VII AbC[1]. Dins totes los cases, s'agissiá d'un alfabet grèc occidental, que « X » èra prononciat [ks] e « Ψ » [kʰ] ; en etrusc, « X » èra prononciat [s], « Ψ » [kʰ] o [kx]. Cal notar, pasmens, una fòrta semblança de gaireben totas las consonas, d'aquel alfabet, amb de consonas equivalentas de l'alfabet fenician. De plus on note une similarité fòça pròche amb l'alfabet eubèan.
Los tèxtes etruscs mai ancians son d'abecedaris. L'exemple mai conegut es l'alfabet de Marsiliana d'Albegna (prèp de Grosseto, (sègle VII), comportant 26 letras que 5 vocalas, 22 letras grègas d'origina feniciana e 4 letras pròprias a à l'alfabet grèc. La san e la koppa son conservada, mas l'omega i pareis pas encara. L'abecedari es escrich de drecha a esquèra e fa pareisser las letras seguents:
Etrusc classic[modificar | modificar la font]
Fins a 600 AbC., la forma arquaïca de l'alfabet etrusc demorèt practicament incambiada e lo sens d'escritura èra liure. A partir del sègle VI AbC, d'evolutions se faguèron, guidadas per la fonologia de l'etrusca, e las letras representant de fonèms inexistents en etrusc foguèron abandonadas.
En -400, sembla que tota l'Etruria utilisava un alfabet etrusc classic de 20 letras, escrich subretot d'esquèrra a drecha:
- ACEVZHΘILMNPŚRSTUΦΨF
Las modificacions seguentas foguèron aportadas:
- B e D foguèron abandonadas, los sons correspondents n'existissián pas en etrusc qu'ignorava las consonantas sonoras (tornèron èsser utilizadas pels Romans que n'avián besonh per transcriure lis sons del latin) ;
- K tanben foguèt abandonat, levat devant A, coma dins lo latin « KALENDAE » (calendas), e dins las ciutats septentrionalas d'Etruria;
- O dispareis, remplaçat per U/Y (prononce o) ;
- las letras X e Ϻ son pas mai utilizada;
- un grafèm addidional, que la forme sembla al chifra 8 actual, es utilizat per la consonanta F.
Aquel alfabet classic demorèt d'actualitat fins a que lo sègle -II ont comencèt a èsser concurrenciat per l'alfabet latin. L'etrusc s'atudèt pauc aprèp.
Alfabet[modificar | modificar la font]
La taula en dejós presenta los alfabets etrusces arquaïc e classic, e las las letras equivalentas dins los alfabets grèc e latin (quand existisson) e la prononciacion reconstituida:
Pontuation[modificar | modificar la font]
L'alfabet etrusc utilizavan doas menas de pontuations :
- la pontuation extèrna: servís a separar las frasas e los mots ;
- la pontuacion intèrna se trobant, coma son nom l'indica, a l'interior dels mots. Sa significacion es pas encara clarament definida.
Traças dins las arts[modificar | modificar la font]
De pechons vases (encrièrs ?) comportan l'alfabet entièr ordonat, sus lor torn[2].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ punt de vista diferent sus la question del "quand" e "d'ont" aquela origina grèga, que fa pas de dobte, dins la sintèsi pasmens ja anciana mas totjorn d'actualitat (fr)A.Grenier, « L’alpabet de Marsiliana et les origines de l’écriture à Rome », Mescla d’arqueologia e d’istòria, 1924, vol 41, pp 3-41
- ↑ (fr)Les Etrusques et l'Italie avant Rome : De la Protohistoire à la guerre sociale de Ranuccio Bianchi bandinelli, Antonio Giuliano, et Jean-Paul Thuillier, p. 165
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) L'alphabet et la langue étrusques (Jean-Paul Thuillier, professor a l’École normale supérieure)
- (it) Alfabet etrusc sonor


text:
46
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 46 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Republica Populara de China[modificar | modificar la font]
Demanda dei pichons principats d'Asia Centrala situats lòng de la Rota de la Seda d'un restabliment dau protectorat chinés sus la region. D'efèct, leis activitats comercialas d'aqueleis estats èran menaçats per lei pilhatges dei nomadas de l'estèpa eurasiatica. Pasmens, l'emperaire Guang Wudi (25-57) qu'estimava l'Empèri tròp feble per reactivar lei conflictes ambé lei nomadas refusèt. Aquò entraïnèt alora la somission dei principats marchands ai Xiongnus.


text:
Morsiglia
Mursiglia en còrs (Morsiglia en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Morsiglia es una municipalitat al nòrd-oèst del Cap de Corsega, en lo costat de Capobianco, la una dels dètz-e-uèch comunas reagrupades en la Comunitat de municipalitats del Cap de Corsega. A situat sus la còsta occidentala del Cap, al Sud de Centuri e al Nòrd de Pino.
Morsiglia est une commune au nord-ouest du Cap Corse, dans le canton de Capobianco, l'une des dix-huit communes regroupées dans la Communauté de communes du Cap Corse. Elle est située sur la côte occidentale du Cap, au Sud de Centuri et au Nord de Pino.


text:
Castèth de Bètlòc
Lo castèth de Bètlòc qu'ei ua hortalessa bearnesa de capvath bastida peu vescomte Gaston VII de Bearn au ras deu gave de Pau enter 1250 e 1280. Aquesta hortalessa qu'ostentava ua fòrma de quadrilatèr dab quate tors. Ua bastida (qui vadore la vila de Bètlòc) que ho fondada alentorns un còp lo castèth acabat.
En 1370, Gaston Febus que'u fortifiquè enqüèra mei entà emparar la soa termièra septentrionau potenciaument miaçada per Anglatèrra e Armanhac.
Bètlòc que ho a còps residéncia reiau d'Enric II de Labrit e de la soa hilha Joana de Labrit.
Durant las guèrras de religion, que ho aucupat peus catolics de Terride e que resistè victoriosament aus assauts de las òsts protestantas de Gabriel de Montgomery. En 1620 Loís XIII que'u he cremar entà que non podosse pas estar près ni utilizat peus protestants.
Que ho classat monument istoric en 1925 e monument de França en 1997.
Uei, lo castèth de Bètlòc qu'ei entornejat de vinhas qui produseishen Bearn e arroset de Bearn.


text:
Lavairon
Nom desconegut en arpitan (Laveyron en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Laveyron es situat a 35 km al nòrd de Valéncia e a 4 km al nòrd de Sant-Vallier. Indignatz Sant-Vallier, las municipalitats los mai prèps son Beausemblant, Sarras, Andancette e Andance.
Laveyron est situé à 35 km au nord de Valence et à 4 km au nord de Saint-Vallier. Outre Saint-Vallier, les communes les plus proches sont Beausemblant, Sarras, Andancette et Andance.


text:
Catalonha aufrís fòrça activitats entà hèr e fòrça lòcs entà visitar. Consultatz coma mòir-se peth territòri damb eth transpòrt public, era informacion de besonh entà viatjar, lotjar-se e planificar era visita, e a on se pòt consultar mès informacion.
En quin miei de transpòrt auetz previst viatjar en Catalonha?
Per carretèra
Se vietz eth coche o motocicleta, ajatz presentes es velocitats maximes (120km/h ena autopista, 100km/h ena carretèra nacionau e 90km/h ena carretèra locau).
En avion
Catalonha a 5 aeropòrts e 6 aerodròms, atau coma d’autes installacions aerianes. Ací ne trobaratz mès informacion, atau coma sus es companhies qu'opèren en país.
En tren
En Catalonha existissen tres hilats de camin de hèr: eth de Rodalies (operada per RENFE) e eth de Camins de hèr dera Generalitat de Catalonha (FGC), qu'opèren en airau metropolitan de Barcelona; e eth de RENFE, que corbís es mieges e longues distàncies.
En vaishèth
En Catalonha i a 52 pòrts e clubs nautics, as que s'i ahigen es grani pòrts de Barcelona e Tarragona.
-
Tramits d'entrada
Es viatgèrs procedenti de païsi dera UE non includidi en Espaci Schengen les cau presentar documentacion. Es procedenti de païsi non apertenenti ara UE, les cau presentar eth passapòrt valid.
-
Centres d'informacion toristica
Es burèus deth hilat faciliten informacion sus eth versant toristic e culturau des pòbles de Catalonha (lotjament, servicis, transpòrt, activitats, eca.).
-
Consolats en Barcelona
Veir donades de contacte e mapa des consolats damb sedença en cap-lòc catalan.
-
Calendari de dies festius
Eth calendari oficiau de hèstes laboraus entar an corrent en Catalonha.
-
Oraris comerciaus
Guida practica des oraris des establiments comerciaus en Catalonha.
-
Equipaments de Catalonha
Cercaire damb mès de 15.000 equipaments d'interès ciutadan (escòles, espitaus...) Localizadi sus un mapa.
-
Telefòn d’atencion ciutadana 012
-
Telefòn d’emergéncies 112
-
061 CatSalut Respon
-
Catalunya.com
En Catalonha podetz trobar diferentes opcions entà lotjar-vos pendent era estada.
-
Botja-te damb eth mobil
Ua manèra immediata de cercar rotes en transpòrt public en Catalonha. A on vòs anar?
-
Transpòrt toristic en Catalonha
Diferentes entitats publiques e empreses privades aufrissen un ample ventalh de servicis de transpòrt toristic qu'abasten eth conjunt deth país.
-
Mieis de transpòrt de Catalonha
Conselhs, rotes, plans e normativa en vigor entà mòir-se a pè, en tren, en avion, en vaishèth, autobús, mètro, coche, camion, biciclèta, tramvia, teleferic...
-
Mapes de carretères entà imprimir
Mapes deth hilat basic de carretères, es airaus des granes ciutats, sendèrs, eca.
-
Guida de Catalonha
-
Com i vau per carretèra?
-
Com i vau en transpòrt public?


text:
Catalisi
La catalisi es lo procès a travèrs de que creis la velocitat d'una reaccion quimica. Lo procès de catalisi implica la preséncia d'una substància que constituís una part del sistèma en reaccion, que pasmens se pòt menar a tèrme sens ela. Aquesta substància se sona catalisador. Un catalisador es una substància qu'aumenta la velocitat d'una reaccion, en reagissent, se regenerant e que pòt èsser recuperada a la fin de la reaccion (lo catalisador se fragmenta en particulas pichonas per accelerar lo procès). Se retarda la reaccion, se sona inibidor.
Natura del procès[modificar | modificar la font]
La velocitat de reaccion depend de las velocitats de las etapas del mecanisme. La foncion del catalisador es simplament de porgir un mecanisme addicional (rota diferenta) per anar dels reactius als produches. Aqueste mecanisme alternatiu a una energia d'activacion mendre que lo mecanisme en abséncia de catalisador; d'autra part, normalament lo Factor de Frequéncia A -vejatz tanben Cinetica e mecanismes de reaccion- es parièr per la reaccion pas catalisada e la catalisada. D'aicí que la constanta de velocitat de la reaccion catalisada siá màger que la pas catalisada.
En biologia, los catalisadors mai importants son los enzims, biomoleculas que regulan la velocitat d'un grand nombre de reaccions dins los d'èssers vivants, en inclusent tot lo metabolisme. Vejatz, per exemple, l'ADN polimerasa.