text:
Etrusc
La lenga etrusca foguèt parlada pels Etruscs sul territòri de l'anciana Etruria, en Itàlia centrala, correspondent gaireben a l'actuala Toscana (que li deu lo seu nom), a partir del sègle -VIII, fins son atudament coma lenga viventa a l'entorn del sègle -II.
Existís lo corpus, siá un ensems d'inscripcions en lenga etrusca conservadas fins ara, repertoriat e venent gaireben totas de Campània, del Latium, de Falerii e Faliscus, Véies, Caeré, Tarquinia e a l'entorn, mas tanben de luòcs mai alunhats, fòra d'Etruria, e amb que avián de rapòrts estrechs diplomatics o comercials: çò que vendrá a l'epòca romana la Gallia Narbonensis (la Narbonesa), mas tanben Corsega, la Sardenha e l'Africa del Nòrd o Cartage èra sobeirana.
Lo sol lengatge atestat amb que foguèt trobat una parentat amb l'etrusc es aquel que foguèt parlat dins l'illa de Lemnos, avant l'invasion ateniana (- VI), que d'estelas foguèron trobadas, portant d'inscripcions redigidas amb de caractèrs pròches d'aqueles utilizats pels Etruscs.
Somari
- 1 Los tèxtes
- 2 Classificacion lenguistica
- 3 Un exemple de tèxte etrusc
- 4 Qualques mòts coneguts de la lenga etrusca
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Bibliografia
- 7 Vejatz tanben
Los tèxtes[modificar | modificar la font]
Enmai dels abecedaires e las inscripcions epigraficas (vejatz Alfabet etrusc) que se tròba sus fòrça d'objètes coma las teralhas, las tauletas d'escriure (tauleta de Marsiliana) o dels miralhs de bronze, suls parets de las tombas o dels sarcofags, de las « inscripcions parlantas »[1] mai sovent brevas e limitadas al nom e filiacion de las personas qu'apartenon aqueles objètes o sepulturas, dentre los 10 000 tèxtes trobats[2], los mai longs e importants son los segeuents:
Lo Cippo perugino[modificar | modificar la font]
Es una estela, un cippe descobèrt a Colle San Marco en 1822, contenent, gravats sus doas fàcias lateralas, quaranta e sièis linhas e una centana de mòts dextroversias, relatius a un contrat passat entre doas familhas suls tèrmes dels domènis respectius, amb las designacions de las partidas, de las leis invocadas e del dignitaris las fasent aplicar[3].
Quatre inscripcions sus tauletas de plomb[modificar | modificar la font]
- la primièra a l'entorn de Roma a Sta. Marinella, onze linhas e qualques mòts lisibles, reponsa oraculària o formula de natura rituala;
- la segonda, lo disc de Magliano a Magliano in Toscana, dins la Maremme, incisada en espirala e parlant de donas en onor de divinitats;
- la tresena a Volterra comportant tretze linhas e prèp seissanta mòts, de natura magicorituala;
- la quatrena a Campiglia Marittima dins le nòrd de Maremme, comportant dètz linhas e una cinquantena de mòts, correspondent a une malediccion lançada per una afranquida contra de personas.
Les lamellas de Pyrgi[modificar | modificar la font]
Incisions sus plaquetas d'aur trobada dins lo sanctari dedicat a Astarté, doas inscripcions interessantas perque foguèron trobadas amb una tresena redigida en lenga punica (fenician), inscripcion bilenga doncas. Descobertas en 1964.
La momia de Zagrèb[modificar | modificar la font]
Lo tèxte mai important que foguèt trobat, en longor e doncas en consequéncia pel contengut, a causa la raretat e la brievetat dels tèxtes trobat fins ara se pòt nomenar Liber linteus. Es un « libre », manuscrich sus tela de lin, servent de bendètas envelopant una momia trapada en Egipte e conservada al Musèu Nacional de Zagrèb. Datant del sègle -I environ, s'agís d'un tèxte calligraficat en roge e negre d'una dotzena de colomnas verticalas e, sus 230 linhas contenent prèp 1 200 mòts lisibles. Seriá coma un biais de calendrièr religiós evocant de divinitats e las ceremonias d'acomplir. Decobèrt en 1868.
Lo libre d'aur[modificar | modificar la font]
Son sièis plaquetas ligadas per d'anèls, recentament trobada en Bulgaria e conservadas al Musèu Nacional de Sòfia. Serián estat descobertas vèrs 1940 dins una tomba pendent l'escavacion d'un canal dins lo sud oèst d'aquel país, puèi conservadas secrètament, e anonimament legada, al començament de 2000, per son possessor edat de 87 ans e vivent en Macedònia.
Lo tèxte es cors d'estudi a Londres, los expèrts an pas encara publicat le resultat de lors recercas.
La Tabula Capuana[modificar | modificar la font]
La Tabula Capuana o tavola capuana, es una tauleta en tèrra cuècha datant del sègle -V contenent un tèxte en lenga etrusca de 390 mòts lisibles partejat en dètz seccions per de linhas orizontalas, descobèrta en 1898 dins la necropòli de Santa Maria Capua Vetere, en Campània, conservada als Musèus nacionals de Berlin.
La Tabula Cortonensis[modificar | modificar la font]
Descobèrta en 1992 a Cortone, es 32 linhas de tèxte en lenga etrusca sus una placa de bronze.
Autras traças escrichas[modificar | modificar la font]
- Lo bilenga de Pesaro, en etrusc e en latin, donant lo nom del defondut e de sa foncion.
- De pichons vases (encrièrs ?) comportant l'alfabet entièr e ordonat[4].
- Las inscripcions etruscas de l'Achensee, gravadas sus las parets d'una espelugae, dins lo Tirol austriac
Classificacion lenguistica[modificar | modificar la font]
Existís pas de consensús, a l'ora d'ara, sul ligam eventual de la lenga etrusca amb la familha de las lengas indoeuropèas, qu'an la particularitat d'èsser flexionalas, alara que l'etrusc es una lenga aglutinanta, coma l'elamit, son contemporanèu, que jamai foguèt ligat a las lengas semiticas vesinas, nimai a las lengas indoeuropèas.
De lingüistas avançan d'arguments en favor d'un ligam entre etrusc e lengas indoeuropèas. Son d'en primièr de correspondéncias dins qualques trachs gramaticals: formacion del genitiu en -s, veire d'autres cas de la flexion nominala, òrdre dels mòts, de preposicions (hintha : en dejos) o particulas (-c : e ; cf. indoeuropèu *-ke que venguèt en latin -que). Mas son tanben de correspondéncias dins lo lexic: Θezi, hece, tece : pausar, far, radical i.-e. dhē-; clan (filh), sovent ciutat coma pròba del caractèr indiscutablament non indoeuropèu de l'etrusc, se rapròcha de formas celticas e tokharianas, que l'elunhament geografic garantís l'origina indoeuropèa (per exemple irlandes clann : enfants, familha ; tokharien B kliye : femna) ; tin, jorn, de dei-n, din, lo pronom personal primièra persona mi, eca.
D'autres cercaires precison lo punt de ligament de l'etrusc a l'indoeuropèu: per Francisco Rodriguez Adrados e Jean Faucounau, l'etrusc est aparentat al lician, lenga indoeuropèa del grop anatolian, grop considerat coma mai arquaïc (es a dire mai ancianament destacat del tronc comun). La parentat consistiriá a pensar que l'etrusc se destaquèt du tronc comun indoeuropèu encara mai d'ora que l'anatolian. Per d'autres, la proximitat de l'etrusc al grop anatolian seriá mai neta se prenèm en compte, amb d'Erodòt, lo lidian (e non le lician), lenga parlada dans la region de la Lidia. Mas l'idèa es la meteissa: l'etrusc seriá una lenga eissida del ram indoeuropèu avant lo quite grop anatolian.
De lengüistas britanics pensan qu'apartendriá a una « superfamilha » que nomenan « nostratic » o « eurasiana ». Aquela tèsi interessanta dubrís fòrças perspectivas perque situariá l'origina de l'etrusc dins de temps encara mai alunhats que l'epòca ont la recerca lo faguèr fins ara. Atal s'agiriá mai, a la plaça d'una lenga indoeuropèa, d'un lenga preindoeuropèa o protoindoeuropèa dins son estadi mai avançat. Aquò explicariá las nombrosas ressemblanças que se trobèt a la lenga etrusca amb de lengas a l'entorn de la Mar Negra per exemple, o amb de lengas definidas coma non indoeuropèas coma las Lengas finoogricas (finés) o basc (aquela darrièrae essent sens dobte la mai anciana parlada sul continent europèu). Unas serián alara mai de lengas preindoeuropèas que non indoeuropèas, parladas de l'Atlantic a l'Indás, cristalizadas dins aquel estadi, e coneissent enseguida una evolucion autonòma.
La granda majoritat del lexic etrusc efectivament a pas de punt comun identificable amb las racinas indoeuropèas rebastida. Es per exemple la posicion de Bader, Sergent, e mai. Se basan sus la numeracion etrusca (ðu 1 ; zal 2 ; ci 3 ; sa 4 ; max 5 ; huð 6 ; sar 10) e sus qualques mòts relatius a la familha (ruva, fraire ; sex, sòrra ; clan, filh, lupu, morir, tiu, luna, mes) a lors equivalents latins (unus, duo, tres, quattuor, quinque, sex, decem, frater, soror, filius, morire, luna) e indoeuropèus *(oinos, duwo, treyes, kwetwores, penkwe, s(w)eks, dekmt, bhrater, dhugeter, sunus, mer-, mans-), mas tanben spur ciutat o encara al-, donar, eca. Savent que la numeracion e los noms sus la familha son aqueles que son mens susceptibles d'èsser empruntats a de substrats primitius en rason de lor importança e de lor emplec quotidian, se pòt qu'examinar amb mai granda prudéncia un emprunt dels numerals a una lenga aborigèna non indoeuropèa. E mai, cap de lenga indoeuropèa coneguda, presenta o passada, foguèt classificada coma aglutinanta; al contrari, l'existéncia del basc, lenga non indoeuropèa aglutinanta, benlèu mai anciana que l'etrusc, refortís l'opinion que los idiòmas aglutinans preexistissián a l'arrivada dels Indoeuropèus al sud d'Euròpa. .
De mòts, en minoritat, apartenon pas dirèctament a la lenga etrusca; s'agís d'emprunts « etrusquisats », fachs a las lengas dels diverses autres pòbles qu'èran en rapòrt amb los Etruscs.
A l'ora d'ara, segon Mallory, l'ipotèsi mai economica consistís a veire dins los Etruscs un pòble indigèn, de lenga non indoeuropèa, avent sens dobte mantengut de ligams comercials amb l'èst del bacin mediterranèu. Mas los fachs son caputs e las darrièras recercas efectuadas pels geneticians semblan probar que los Etruscs son de segur venguts d'Asia Minora coma l'aviá escrich Erodòt. Lo comparatista Michel Morvan (especialista del basc e etimologista) prepausa de raprochar lo nombre tres etrusc (ci) d'aquel de l'orit (ki).
Un exemple de tèxte etrusc[modificar | modificar la font]
Una inscripcion funerària de Tarquinia, citada per Jean-Paul Thuillier, dona plan las limitas de çò que savèm e de çò qu'ignoram de la lenga etrusca.
FELSNAS:LA:LETHES - SVALCE:AVIL:CVI - MURCE:CAPVE - TLECHE:HANIPALVSCLE
« Larth (prenom) Felsnas (nom de familha), filh de Lethe (nom del paire, que pòt significar esclau o descendant d'esclau), visquèt 106 ans. A (x...) Capoá (y...) per Annibal »
Se sabèm legir sens dificultat los noms pròpris, los ligams familhals e de tèrmas socials coma « esclau », los verbs MVRCE (actiu) e TLECHE (passiu) demòran misterioses. Se poiriá comprendre que le defondut « defendèt Capoá confisada per Annibal » (Auriá combatut coma mercenari dins l'armada cartaginesa), o « tornèt prene Capoá conquerida per Annibal » (Auriá servit dins una coòrta auxiliària de l'armada romana) o « restaurèt Capoá roïnada per Annibal » (Auriá participat a la reconstruccion de la vila aprèp la 2a guèrra Punica).
Qualques mòts coneguts de la lenga etrusca[modificar | modificar la font]
de gras de parentats son coneguts mercé a las inscripcions reportadas dins los tombèls:
- papa (grand paire),
- ati nacna (grand maire),
- clan (filh),
- sec (filha),
- tusurhtir (espos),
- puia (espoda),
- thuva (fraire),
- papacs (nebot).
Qualques prenoms revelats per l'epigrafia[modificar | modificar la font]
- feminins : Ram(a)tha ; Tanachilla ; Velia ; Larthia ;
- masculins : Larth ; Seth(re) (Setrius) ; Aruns ; Vel.
La numeracion[modificar | modificar la font]
Los dètz primièrs chifras, que los sièis primièrs inscrichs suls dats[5] (los autres chifras foguèron deduits per d'addicions explicitas):
- θu
- zal
- ci
- huθ
- max
- śa
- semφ
- cesp
- nurφ
- śar
Un article recent de S. A. Iatsemirsky [1] torna sus l'interpretacion de śar per dètz, e preferís li substituir halx, per comparason amb los numerals desenas, que, levat per vint (zaθrum) se forman totes en apondent un sufixe -alx. Lo substantiu halx essent atestat dins de passatges avent trach a de nombres, Iatsemirsky ne conclutz que halx significa dètz, śar significant alara dotze, per semblança fonetic entre śar e zal (ś t z semblant èsser intercambiable).
L'alfabet[modificar | modificar la font]
Qualques mòts etruscs nos venent mejans lo latin[modificar | modificar la font]
Los Latins empruntèron de de mòts etruscs coma haruspix (devinaire) e lanista (mèstre de gladiators). Qualques uns son encora presents, coma « istrion », « mecèn » (nom d'un ministre roman d'origina etrusca, vengut nom commun) e « persona » ; vedriá del nom del jòc de Phersu, personatge masquetat e barbut, a l'encòp menaçant e comic, qu'aparaissiá dins los espectacles funeraris. En latin, persona designava la masqueta de teatre, puèi lo ròtlz, avant de prene un sens mai general[6].
Los noms dels dieus[modificar | modificar la font]
Venon del Panteon Orit e pregrèc. Teshub per exemple, lo Tarhui ati vengut Tarhund/Tarchun pels Itits vengut Tarchonte (Archonte)/Tagete (Tagès) pels Etruscs. Es lo meteis dels autres dieud: Turan « divesa del cèl » (Vènus) ; Laran « dieu de la tempèsta » (Mart) ; Fufluns « dieu solelh » ; Thesan « divesa de la lutz » (Aurora).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Dominique Briquel, La Civilisation étrusque, p. 26
- ↑ « mai que l'ensems dels autres tèxtes de l'Itàlia preromana », Dominique Briquel, La Civilisation étrusque, p. 22
- ↑ (fr)Notícia del musèu arqueologic de Perosa
- ↑ (fr)Les Etrusques et l'Italie avant Rome : De la Protohistoire à la guerre sociale de Ranuccio Bianchi bandinelli, Antonio Giuliano, et Jean-Paul Thuillier, p. 165
- ↑ Exemplaris conservats a la Bibliotèca de França
- ↑ (fr)J. Heurgon, La Vie quotidienne chez les Étrusques, 1961
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (it)Il « mistero » della lingua etrusca, Romolo A. Staccioli (i a a la fin d'aquel obratge un glossari dels mòts etruscs actualament dechifrats de segur.) Newton Compton editori, Roma, 1977. 2° édition, 1987.
- (it)Gli Etruschi: una nuova immagine, Mauro Cristofani, Giunti, Firenze, 1984.
- (it)Rivista di epigrafia etrusca, Mauro Cristofani (in Revue Studi Etruschi, publiée par l'Istituto di Studi Etruschi e Italici, Firenze)


c: text/html

text:
Grècia antica
Grècia antica es l'ensems dei civilizacions que visquèron sus lo territòri grèc fins a la fin de l'Antiquitat. Acomencèt son desvolopament tre lo sègle XVI avC amb la civilizacion micenèa qu'existiguèt fins vèrs la mitat dau sègle XII avC. Aquela disparicion foguèt marcada per de migracions dau pòple dorian que marquèron lo començament d'una èra novèla en Grècia. L'apogèu d'aquela civilizacion aguèt luòc durant lo sègle V avC amb la resisténcia a l'invasion de l'Empèri Pèrsa puei lo raionament culturau dau periòde classic. Pasmens, lei ciutats-estats principalas de Grècia s'encalèron dins de conflictes intèrnes per l'egemonia. Tre la mitat dau sègle IV avC, lo país passèt sota la dominacion de Macedònia puei de l'Empèri Roman.
La produccion scientifica e cultura de la Grècia antica aguèt un ròtle primordiau dins l'aparicion e la formacion de la cultura occidentala modèrna. Ansin, lei Grècs ancians son generalament considerats coma leis inventors de la filosofia o de la recèrca scientifica en astronomia, en matematicas o en medecina. La literatura grèga joguèt tanben un ròtle major especialament au nivèu dau teatre o de la poesia (epopèias d'Omèr).
Somari
- 1 Definicion
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria
- 2.2 La civilizacion micenèa
- 2.3 Lo periòde sorn
- 2.4 Lo periòde arcaïc
- 2.5 Lei guèrras medicas
- 2.6 La dominacion d'Atenas
- 2.7 La lucha per l'egemonia e l'afebliment dei ciutats
- 2.8 La dominacion de Macedònia
- 2.9 Lo declin de l'egemonia macedoniana
- 2.10 La conquista romana
- 3 Economia
- 4 Sciéncias
- 5 Arts e cultura
- 6 Religion
- 7 Referéncias
- 8 Bibliografia
Definicion[modificar | modificar la font]
L'expression « Grècia antica » designa l'ensems dei civilizacions anticas de lenga e de cultura grègas. Se pòu tanben restacar a l'epòca de la Grècia classica, especialament ai sègles V e IV avC. Pasmens, la cultura grèga antica s'estend sus un periòde pus important, probablament dempuei lo sègle IX avC fins ai premiers sègles de l'èra crestiana. Sa zona d'influéncia s'estend en Grècia e tanben en delà, sus l'ensems dau bacin de la Mar Mediterranèa e dins l'Orient Pròche onte d'estats grecs existiguèron durant l'Antiquitat. Se mesclèt amb lei culturas localas coma aquelei de Roma o dei país conquists per Alexandre lo Grand.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Lo Paleolitic[modificar | modificar la font]
Lo començament d'una ocupacion umana permanenta de Grècia, demostrat per de cavaments, aguèt luòc vèrs 40 000 avC durant lo Paleolitic. Foguèt lo fach d' Homo neanderthalensis e d' Homo sapiens. Demorèt principalament concentrada dins lo nòrd dau país e relativament limitada car lei traças de sites preïstorics son fòrça raras.
Lo Neolitic[modificar | modificar la font]
Lo passatge dau Paleolitic au Neolitic aguèt probablament luòc entre lei millenaris V e III avC. Vèrs la fin d'aqueu periòde, la region foguèt poblada per una migracion indoeuropèa provenent d'Anatolia o de la region situada entre lei mars Caspiana e Negra. Lo nombre de sites d'installacions venguèt important, especialament en Tessàlia. Aquela civilizacion èra basada sus l'agricultura e lo norrigatge. Tenguèt de relacions comercialas amb sei vesinas deis illas Cicladas o de l'illa de Milo.
L'usatge dau metau comencèt vèrs 3 000 avC a partir d'un pople novèu qu'envaïguèt lei Cicladas. Enterin, una ierarquia se formèt a l'entorn d'una classa aristocratica coma o mòstra la descubèrta d'armas e d'objèctes decorats probablament reservats a l'elèit. Aqueu periòde es marcat per una expansion demografica fins vèrs 1 950 avC onte se debanèt una crisi caracterizada per la destruccion de sites importants. La rason d'aquelei cambiaments sembla d'èsser l'arribada d'un pòple novèu, leis Ellens.
La civilizacion micenèa[modificar | modificar la font]
De veire : Civilizacion micenèa.
Vèrs lo sègle XVI avC, un ensems de centres de civilizacions apareguèron vèrs Tròia, a Chipre e dins lo sud de Grècia (Peloponès, Beocia...). Tre lo sègle seguent, capitèron d'envaïr lei palais de Creta de la civilizacion minoïca. Aquela invasion influencièt leis Ellens qu'adoptèron lo sistèma d'escritura minoïc sillabic per lor lenga. Enterin, de reiaumes poderós se formèron en Grècia a l'entorn dei centres de civilizacions existent dempuei lo sègle precedent coma Peloponès (Micenas, Pilos, Tirint) e Beocia (Gla). Aquela civilizacion es dicha « civilizacion micenèa » segon lo nom de son site principau. Formèt un ensems unit au nivèu economic e tecnologic amb la difusion d'una ceramica similara e de cambis comerciaus amb de regions alunchadas per obtenir certanei materiaus coma lo coire o l'estam. Son influéncia èra presenta dins leis illas de la Grècia modèrna, a Chipre e dins una partida dei Balcans.
Lo declin comencèt a partir dau sègle XIII avC per de rasons mau conegudas. Lei principalas son l'invasion dei Dorians o dei Pòples de la Mar, de conflictes intèrnes o encara una tiera de de catastròfas naturalas. Ansin, vèrs la fin dau sègle XIII, la màger part dei palais fortificats micenèus èran destruchs, sovent en causa d'un eveniment brutau coma un incendi. Una segonda tiera de destruccions, vèrs leis annadas 1125-1100 acC, marca la fin de la civilizacion micenèa e tanben aquela de l'unitat culturala de Grècia que foguèt dirigida per un ensems d'estats independents pichons e generalament replegats sus lor territòri.
Lo periòde sorn[modificar | modificar la font]
Lo periòde situat entre lo sègle XIII avC, après l'arribada dei Dorians, e lo sègle VIII avC, es fòrça mau conegut en causa de la disparicion de l'escritura micenèa e de l'abséncia d'un sistèma de remplaçament. Es per aquò, es generalament dich « periòde sorn ». Dins aquò, es una epòca de cambiaments importants au nivèu demografic, tecnologic, economic e politic.
La diminucion dau nombre d'abitants, ja acomençada durant lo declin de la civilizacion micenèa, contunièt amb de migracions novèlas dins lei regions occidentalas d'Anatolia. Aquelei pèrdas d'abitants son acompanhadas per la formacion d'una organizacion politica novèla centrada sus la ciutat e son territòri pròche que vendriá preponderanta dins lo periòde seguent. De rites funèbres novèus apareguèron tanben amb una aumentacion importanta dau nombre de cremacions. Enfin, au nivèu tecnologic, aquelei sègles son marcats per l'aparicion d'una ceramica novèla e per lo passatge dau bronze au fèrre que venguèt majoritari au sègle IX avC.
Lo periòde arcaïc[modificar | modificar la font]
Lo periòde arcaïc es situat entre lei sègles VII e V avC. Son nom vèn dau fach que sei nivèus arqueologics correspòndon ai premierei manifestacions artisticas de l'art grèc de l'èra classica. Es una epòca de mutacions prefondas dins la societat grèga dau periòde sorn que va destraucar sus la civilizacion de l'èra classica a partir dau sègle V avC. Pasmens, lei conoissenças son limitadas en causa d'una manca de fònts istoricas contemporanèas.
Dins lo corrent dau sègle VIII avC, l'economia dau país venguèt pus diversificada enterin que lo poder dei rèis foguèt pauc a pauc pres per l'ensems de l'aristocracia. Aqueu cambiament acomencèt dins lei ciutats d'Anatolia e causèt, ai sègles VII e VI, la confiscacion dei tèrras per una minoritat. Puei, aquò entraïnèt una crisi agricòla e de trébols sociaus, especialament a Milet e a Focèa. Foguèt donc lo començament d'una tièra de migracions per colonizar e poplar de territòris novèus, resòuvre lo problema de la subrepopulacion puei desvolopar lei liames comerciaux entre vilas. Ansin, Milet creèt divèrsei ciutats a l'entorn de la mar de Marmara enterin que Focèa s'installèt solidament dins la partida occidentala de la Mar Mediterranèa.
Pasmens, lei tensions entre lei classas diferentas dei vilas grègas contunièron maugrat la colonizacion, especialament aquelei causadas per lei crisis agricòlas. De mai, lo comèrci novèu amb lei colonias entraïnèt l'aparicion de classas novèlas, marchandas e richas, qu'aspirèron au poder. Ansin, la dominacion de l'aristocracia foguèt estrementida a partir dau sègle VI. Certanei ciutats assaièron de nomar un legislator, coma Solon a Atenas o Pittacos a Mitilene, per escriure una lèi comuna, valabla per l'ensems deis abitants. Pasmens, aquelei refòrmas mostrèron lèu sei limits e unei govèrns son reversats e remplaçats per de regims de tirania s'apielant mai o mens sus lo pòple per dirigir la vila. Lei tirans, coma Pisistrate a Atenas, permetèron d'equilibrar lei relacions entre lei diferentei classas socialas mai subrevisquèron rarament a la mòrt de lor creator, ais esfòrç de l'aristocracia per reprendre lo poder e ai desirs politic de la màger part dei ciutadans. Se desvolopèron, especialament a Atenas, lei premierei formas de govèrn democratic conegudas.
Lei guèrras medicas[modificar | modificar la font]
De veire : Guèrras medicas
Causas deis intervencions pèrsas en Grècia[modificar | modificar la font]
Lei guèrras medicas, que leis accions principalas se debanèron entre 490 e 479 avC, marquèron lo passatge de l'epòca arcaïca au periòde classic. Aquelei guèrras son lo produch de la resisténcia grèga a l'expansion de l'Empèri Pèrsa vèrs Grècia. D'efèct, lei Pèrsas capitèron la conquista dei ciutats grègas d'Anatolia durant leis annadas 540 avC. Puei, Pèrsia contunièt de desvolopar son influéncia dins la region. Ansin, per exemple, en 513 avC, lo rèi de Macedònia venguèt son vassau e, en 508 avC, Atenas mandèt una aliança comuna còntra leis Escites.
Pasmens, a partir de 512 avC, una taxacion novèla dei vilas d'Anatolia, conjuguada amb lei dificultats comercialas de la region, entraïnèt un maucontentament important. La revòuta acomencèt en 499 avC a Milet e foguèt malaisament vencuda per lei Pèrsas en 493 avC. Durant lo conflicte, Atenas e Eretria mandèron una flòta per ajudar la revòuta entre 499 e 498 avC. Aquò atirèt l'atencion de l'Empèri Pèrsa sus l'ostilitat de certanei ciutats grègas e sus lei menaças pesant sus sa frontiera nòrd-occidentala.
Premiera Guèrra Medica[modificar | modificar la font]
Una premiera expedicion militara pèrsa aguèt donc luòc en 492 avC. L'objectiu èra de reprendre lo contraròtle dei territòris nòrd de Grècia, teoricament vassaus dempuei lo sègle precedent, evacuats per l'armada pèrsa pendent la revòuta dei Grècs anatolians. Pasmens, après quauquei succès iniciaus, la campanha foguèt una revirada en causa de la destruccion de la màger part de la flòta pèrsa per una tempèsta au mont Athos. En 490, una segonda expedicion foguèt donc mandada. Capitèt de prendre leis illas Cicladas e Eubèa, que Eretria après un sètge de sièis jorns. En revenge, leis assais realizats per desbarcar una fòrça sus lo territòri d'Atenas foguèron severament replegats per una aliança deis Atenencs e dei Plateans durant la Batalha de Maraton.
Segonda Guèrra Medica[modificar | modificar la font]
Après lor revirada de Maraton, lei Pèrsas foguèron ocupats durant dètz ans per una revòuta intèrna d'Egipte puei per la mòrt dau rèi Dàrius Ièr en 486 avC. En fàcia, la màger part dei ciutats grègas (Esparta, Atenas, Corint, Megara...) avián format una aliança defensiva au congrès de Corint en 481 avC enterin que la preparacion pèrsa anoncièt un assaut imminent. D'efèct, en 480 avC, lei Pèrsas mandèron una tièra d'ofensivas amb una armada e una flòta importantas. Capitèron de forçar lei posicions defensivas grègas ai batalhas dei Termopilas e d'Artemision permetent la presa d'Atenas, evacuada per seis abitants. Pasmens, la flòta grèga averèt un succès decisiu pendent la Batalha de Salamina marcada per la destruccion de son omològ pèrsa. Lo comandament pèrsa deguèt donc evacuar Atenas e mantenir sei posicions au centre de Grècia durant l'ivèrn sensa atacar lo sud dau país.
De son caire, lei Grècs renforcèron sei fòrças e capitèron de reünir l'armada pus importanta de l'Antiquitat grèga. Poguèron donc atacar en 479 avC a Platea onte lei fòrças pèrsas foguèron esquichadas e compelidas a una retirada fòra d'Euròpa. Puei, la darriera flòta pèrsa foguèt incendiada au cap Mícale a la fin de l'an e lo pònt de batèus bastit sus lo destrech dei Dardanèls destruch. La victòria deis Atenencs a Sestos marquèt la fin deis operacions de l'aliança de Corint còntra lei Pèrsas.
Consequéncias dei guèrras medicas[modificar | modificar la font]
Per Grècia, lei consequéncias dei guèrras foguèron lo renforçament de la poissança e dau prestigi d'Atenas e d'Esparta que serà la caracteristica principala de la fin dau sègle V avC. D'efèct, lei doas ciutats prenguèron la direccion d'alianças rivalas que foguèron :
- la Liga de Delos per Atenas que gropava de vilas principalament situadas a l'entorn de la mar Egèa e que se podián estimar menaçadas per un retorn ofensiu dei Pèrsas.
- la Liga de Peloponès per Esparta que reünissiá la màger part dei ciutats dau sud de Grècia qu'èran opausadas a la dominacion deis Atenencs.
La dominacion d'Atenas[modificar | modificar la font]
De veire : Guèrra de Peloponès
La fin dau sègle V avC se caracteriza per la dominacion d'Atenas fins a sa desfacha de 404 avC durant la Guèrra de Peloponès (431-404 avC). L'apogèu d'Atenas es tanben considerat coma aqueu de la civilizacion grèga antica gràcias a la represa dei ribatges de la mar Egèa encara tenguts per lei Pèrsas en 479, la formacion d'un « empèri » maritim, una produccion intellectuala fòrça importanta, l'esplendor dei monuments construchs e la reüssida de son sistèma democratic. Pasmens, la dominacion d'Atenas se tuerta au poder d'Esparta que capitèt de reünir lei vilas opausadas a Atenas dins una aliança. La guèrra entre lei doas ciutats acomençèt en 431 avC e s'acabèt en 404 avC per la desfacha deis Atenencs.
D'efèct, après la Segonda Guèrra Medica, leis Atenencs contunièron la lucha còntra lei Pèrsas qu'ocupavan totjorn Anatolia e un nombre important d'illas de la mar Egèa. En 477, se formèt donc una aliança de ciutats desirosas de combatre lei Pèrsas e Atenas foguèt designada per prendre la direccion d'aqueu ensems dich Liga de Delos. Capitèt de rebutar lei Pèrsas dei vilas grègas d'Anatolia après sa victòria de l'Eurymedon en 469 avC. Pasmens, lei relacions entre lei membres de la liga cambièron pauc a pauc e leis aliats d'Atenas venguèron sei vassaus a partir de la mitat dau sègle V avC. Lei revòutas dei ciutats aliadas principalas de la Liga coma Tassos o Samos foguèron donc reprimidas. Ansin en 431 avC au començament de la guèrra còntra Esparta, la màger part dei vilas grègas de la mar Egèa fan partida de l'Empèri Atenenc. Enterin, gràcias au tesaur de la Liga de Delos, Atenas poguèt abelir la vila amb la construccion de monuments coma l'Acropòli, atirar d'intellectuaus nombrós e melhorar son sistèma de democràcia. De mai, expòrta son sistèma politic dins leis autrei membres de la Liga de Delos e consèrva la premiera flòta militara de Grècia.
Pasmens, la dominacion atenenca s'opausa a la confederacion d'Esparta e ai desirs d'independéncia dei membres de la Liga de Delos. Un tièra de batalhas aguèt luòc entre 460 e 445 avC. Lo resultat foguèt la signatura d'un tractat de patz vèrs 446-445 avC e la reconoissença de la division de Grècia entre esfèras d'influéncia atenenca e espartana. Lo conflicte recomencèt en 431 avC après divèrsei diferents entre Megara e Corint d'un caire, qu'èran aliadas d'Esparta, e Atenas d'autre caire.
La guèrra s'estendèt rapidament a totei lei regions de Grècia. L'estrategia d'Atenas es de resistir a l'interior de sei fortificacions enterin que sa flòta ataque Peloponès. Pasmens, la ciutat foguèt devastada per una epidemia de pèsta en 430-429 avC. En 425 avC, leis Atenencs capitèron d'averar la batalha d'Esfacteria e de menaçar Messenia mai Esparta prenguèt la vila d'Anfipolis, important centre de provesiment atenenc dins lo nòrd de Grècia, l'an seguent. Ansin, en 421 avC, lei dos camps signèron una patz novèla.
Aqueu tractat dura pas lòngtemps. Leis Atenencs assaièron de sostenir leis esfòrç d'Argos de crear una liga rivala d'aquela d'Esparta en Peloponès. Pasmens, Esparta averèt la batalha de Mantinèa en 418 avC restaurant sa dominacion sus lo sud dau país. En 415, Atenas mandèt una expedicion en Sicília per luchar còntra Siracusa que s'acabèt en 413 avC per un desastre militar amb la pèrda de la flòta atenenca e d'aperaquí 40 000 òmes. De mai, en consequéncia, lei membres de la Liga de Delos aprofichèron la desfacha en Sicília per tornar prendre lor indepéndencia.
Ansin, leis Atenencs foguèron reduchs a la defensiva enterin que seis enemics ataquèron sei proviments. Una tièra de còntraofensivas permetèron ais Atenencs de conservar lo contraròtle dei destrechs. Pasmens, Esparta obtenguèt lo sostèn dei Pèrsas per equipar de flòtas novèlas. Ansin, en 405 avC, la darriera flòta atenenca foguèt destrucha a la Batalha d'Aegospotami e la vila foguèt assetjada per lei tropas de la Liga de Peloponès. Deguèt capitular en 404 avC marcant la victòria d'Esparta e la fin de la dominacion deis Atenencs.
La lucha per l'egemonia e l'afebliment dei ciutats[modificar | modificar la font]
Lo periòde après la Guèrra de Peloponès es caracterizat per la lucha entre lei ciutats principalas per obtenir la supremacia. D'efèct, après sa victòria, Esparta es venguda la poissança dominanta de la region. Dins aquò, son poder es rapidament concurrenciat per Tebas e tornarmai per Atenas enterin que lei Pèrsas assaian d'afeblir lei ciutats grègas e d'arbitrar sei conflictes. Pasmens, lei conflictes incessants entre ciutats desboquèron sus un equilibri fragil caracterizat per l'afebliment dei poissanças principalas de Grècia.
D'efèct, en 395 avC, Atenas, Tebas, Argos e Corint formèron una aliança per luchar còntra l'egemonia d'Esparta. Leis aliats capitèron de véncer sus la mar onte leis Atenencs construguèron una flòta novèla amb l'ajuda de l'Empèri Pèrsa mai lei combats s'encalèron sus la tèrra. La patz foguèt realizada en 387 avC : Esparta capitèt de tenir la màger part de son poder sus Grècia gràcias au sostèn dei Pèrsas, finalament inquiets de la poissança novèla d'Atenas, en cambi de l'abandon dei ciutats grègas d'Anatolia. Aqueu tractat foguèt aculhit per la desaprovacion generala dei Grècs e la guèrra recomencèt vèrs la mitat deis annadas 370 avC. Opausèt una aliança formada per Atenas e Tebas a la liga deis aliats d'Esparta. S'acabèt per la victòria de Tebas a Leuctra onte lei fòrças d'Esparta foguèron espoutidas.
Aquela batalha marca lo començament dau declin d'Esparta e un periòde de dètz ans de dominacion tebana. Entraïnèt un novèu cambiament d'aliança amb lo raprochament d'Atenas e d'Esparta. La guèrra foguèt marcada per la Batalha de Mantinea en 362 avC e l'afebliment generau dei ciutats principaus de Grècia. D'efèct, leis Atenencs e leis Espartans foguèron desfachs severament enterin que la màger part dei caps de Tebas èran tuats dins lei combats. De mai, lei tropas tebanas s'encalèron dins la malaisada tresena guèrra santa a partir de 357 avC.
La dominacion de Macedònia[modificar | modificar la font]
Lo reiaume de Macedònia èra situat au nòrd de Grècia. Format tre lo sègle VII avC, son ròtle foguèt feble dins leis afaires politcs grècs fins au sègle V avC. Pasmens, au sègle IV avC, l'afebliment politic dei ciutats grègas e la politica e lei refòrmas de son rèi Felipe II li permetèt de venir la poissança dominanta de la region.
D'efèct, capitèt de conquistar lei vilas minieras dau nòrd de la region puei l'ensems dei territòris au nòrd dei Termopilas. En 346 avC, Tebas deguèt demandar son ajuda per contuniar la tresena guèrra santa. Aquò permetèt ai Macedonians d'intervenir dins leis afaires interiors grècs puei d'intrar dins l'Amfictionica grèga. En 339 avC, Tebas e Atenas formèron donc una aliança per resistir ai progrès de Felipe II vèrs lo sud. La batalha entre lei dos camps aguèt luòc en 338 avC a Queronea e foguèt una victòria dei Macedonians. Après aquela batalha, Tebas deguèt abandonar sei pretencions sus Beocia e Atenas deguèt intrar dins la Liga de Corint, un ensems d'estats favorables ai Macedonians. Ansin, Felipe II installèt sa dominacion sus Grècia.
Entre 334 e 323, un nombre important de soudats participèt ai conquistas de l'Empèri d'Alexandre. Aquò permetèt d'estendre la cultura grèga sus un territòri important a l'èst enterin que certanei cultes orientaus arribèron vèrs lei territòris grècs. lo començament d'aqueu periòde veguèt la destruccion totala de Tebas après una revòuta còntra l'òrdre macedonian. En revenge, Atenas foguèt esparnhada e sa flòta gardarà una poissança significativa fins a la conquista romana.
Lo declin de l'egemonia macedoniana[modificar | modificar la font]
La dominacion de Macedònia demorèt maugrat divèrseis assais de revòutas deis Atenencs o de temptativas d'Esparta per restaurar son poder ancian en Peloponès. Lei principalas aguèron luòc en 336 avC amb la revòuta de Tèbas, la guèrra d'Esparta còntra Antipater en 331 avC e la Guèrra Lamiaca en 323-322 avC, totjorn còntra Antipater. Puei, Macedònia e Grècia son partejats entre leis oficiers d'Alexandre coma lo rèsta de son Empèri.
Aquò entraïna un afebliment relatiu de Macedònia e permetèt tornarmai la formacion d'estats o de liga poderós amb la Liga d'Etolia, la Liga d'Achaïe e Esparta a la fin dau sègle III avC. Dins aquò, aqueleis estats foguèron pas units còntra lei Macedonians. Ansin, per exemple, Peloponès venguèt lo luòc d'unei guèrras entre l'Achaïe e Esparta. Lei participants deguèron donc demandar l'ajuda d'autrei fòrças coma aquelei de la Republica Romana enterin que lo poder de Macedònia èra vengut feble au sud de Grècia.
La conquista romana[modificar | modificar la font]
Lei rivalitats entre leis estats grècs entraïnèron l'intervencion dei Romans a partir de 229 avC. Puei, l'aliança entre Cartage e Macedònia durant la Segonda Guèrra Punica (218-202 avC) causèt una degradacion dei relacions amb la Republica Romana. Una premiera guèrra comencèt en 215 fins a 205 avC entre lei Macedonians d'un caire e leis Etolians, aliats ai Romans, d'autre caire. S'acabèt per una victòria macedoniana.
Pasmens, après la desfacha de Cartage en 202 avC, Roma mandèt una armada novèla per ajudar Rodes e Pèrgam còntra Macedònia. En 197 avC, l'armada dau cònsol Titus Quinctius Flamininus ganhèt la Batalha de Cinoscèfales. La patz foguèt signada en 196 avC : Macedònia deguèt abandonar sei posicions en Grècia centrala e venir un aliat dei Romans. Lei Romans venguèron donc leis arbitres deis afaires interiors grècs, especialament en Peloponès entre Esparta e Achaïe.
Aquò entraïnèt una tièra de conflictes entre Grècs e Romans que permetèron a Roma d'estendre son influéncia sus lo país e d'annexar pauc a pauc lo territòri. Lei principaus foguèron :
- la Tresena Guèrra de Macedònia (172-168 avC) que son resultat foguèt la fin dau reiaume macedonian devesit en divèrseis estats pichons après la Batalha de Pidna.
- la revòuta de Macedònia entre 150 e 148 avC qu'entraïnèt l'annexion dau país per la Republica Romana.
- la revòuta de l'Achaïe en 146 avC que s'acabèt per la destruccion de Corint e la fin de la Liga d'Achaïe.
- la revòuta d'Atenas entre 88 e 86 avC que marquèt la fin de l'independéncia politica de la ciutat que deguèt rasar sei barris.
En 27 avC, l'Empèri creèt la província d'Achaïe per dirigir lei territòris grècs. Pasmens, certanei vilas, coma Esparta o Atenas, gardèron una autonomia teorica durant la màger part de l'Empèri.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de Grècia es caracterizada per lo ròtle primordiau de l'agricultura e deis esclaus. La màger part de la populacion es rurala e l'ensems de mecanismes de produccion faiçonan lei relacions entre lei membres dei societats dei diferentei ciutats-estats. Ansin, lei ciutadans de la vila son generalament lei proprietaris dei tèrras e la proprietat agricòla es un ideau. En fòra d'aqueleis activitats, existís tanben de cambis comerciaus e un artisanat. Lei cambis comerciaus son liures, levat dau comèrci dei grans estrictament contraròtlat per lei vilas principalas coma Atenas o Corint que son dependentas d'aproviments luenchs. Leis activitats artisanalas principalas son lo trabalh dei teissuts, de la fusta, dei metaus e de la terralha. Per permetre lo desvolopament d'aqueu comèrci, lei vilas adoptèron pauc a pauc l'utilizacion de la moneda a partir dau sègle VI.
Sciéncias[modificar | modificar la font]
Lei sciéncias de Grècia antica son principalament lo fach dei filosòfs que realizèron de recèrcas e de tractats dins divèrsei domenis coma lei matematicas, la fisica e l'astronomia, la biologia e la medecina. Lo país assostèt tanben lei premiers istorians e un nombre important de geografs.
Ansin, leis escòlas de filosofia, l'Acadèmia de Platon o dau Licèu d'Aristòtel, coma son lei centres de recèrcas principaus dau país. Lor ròtle es important per lei matematicas o l'astronomia, per exemple amb lo desvolopament d'un sistèma astronomic eliocentric. De descubèrtas majoras foguèron tanben fachas en mecanica (Arquimèdes) e en medecina (Heròfil). De mai, lei trabalhs dei sabents grècs gardaràn una influéncia capitala durant lei sègles seguents. Es lo cas dau sistèma astronomic Ptolemèu serà utilizat fins ai trabalhs de Nicolau Copernic au sègle XVI.
D'autra part, en fòra dei sciéncias « duras », lei premiers istorians coneguts assaièron de recensar leis eveniments d'una epòca per articular e raportar la veritat sus lei fachs istorics. Lei mai coneguts son Erodòt e Tucidides qu'estudièron respectivament lo periòde situat entre lo rèine de Cir II lo Gran e lei guèrras medicas e la Guèrra de Peloponès. Lei viatges grècs entraïnèron egalament l'aparicion d'una geografia activa e d'autors nombrós. Aquò comencèt durant lo sègle VI avC e prenguèt vam gràcias a l'exploracion dei mars d'Euròpa Occidentala e per lei conquistas d'Alexandre. Ansin, au sègle III avC, Eratostènes capitèt de mesurar lo diamètre de la Tèrra.
Arts e cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
L'arquitectura grèga fa son aparicion tre lo periòde micenèu vèrs lo sègle XII avC. Pasmens, lei construccions d'aquela epòca èran principalament realizadas en materiaus gaire solids coma la fusta. Ansin, la màger part dei monuments micenèus son perduts. Ansin, l'arquitectura grèga coneguda es aquela de l'èra classica que foguèt descricha per d'autors, qu'inspirèt l'arquitectura romana e que certanei de sei monuments existisson totjorn a l'ora d'ara. Es per exemple lo cas dau Partenon d'Atenas, construch durant lo sègle V avC o de monuments romans coma lo Panteon de Roma, bastit segon lei règlas arquitecturalas grègas.
Lo materiau de construccion principau èra la pèira, especialament per leis estructuras sostenent la bastida. Lo marbre èra rar e limitat ai partidas decorativas en causa de son còst important. Lei formas son generalament cubicas o en forma de parallelepipède. Leis construccions avián una autor febla. En consequéncia, lei costats èran finits per una forma triangulara, dicha « fronton », que podiá èsser adornada d'esculturas.
Lei temples son lei bastiments pus coneguts de l'Antiquitat grèga. Èran utilizats per lo culte dei dieus mai certanei avián d'autrei foncions coma la proteccion dau tesaur associat au dieu. Cada ciutat grèga aviá tanben una palestra o un gimnasi qu'èran de luòcs a cèu dubèrt e enviroutats per una paret. Aqueleis endrechs èran utilizats per l'entraïnament fisic. Lo teatre èra egalament un bastiment comun. Èran generalament situats a l'exterior dei vilas per lei representacions teatralas e tanben per certanei reünions publicas. Enfin, i aviá un bastiment, generalament rectangular, que servissiá de centre de reünion per lo govèrn e per la justícia.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura de Grècia antica es la pus anciana coneguda en Euròpa e es totjorn, dau fach de sa richessa e de sa varietat, considerada coma una referéncia centrala de la literatura d'Euròpa Occidentala. D'efèct, la diversitat dei periòdes traversats per lo país a entraïnat l'aparicion de genres variats que lo premier foguèt la poesia de l'epòca arcaïca fins a la fin dau sègle VI avC. Puei, l'èra classica foguèt dominada per Atenas, especialament per son teatre. Amb l'arribada dei Macedonians puei dei Romans, la literatura grèga gardèt son prestigi e lo grèc venguèt la lenga dei sabents dei reiaumes ellenics puei deis elèits romans.
L'epopèia[modificar | modificar la font]
Lo genre de l'epopèia es principalament representat per leis òbras d'Omèr que son l'Iliada e l'Odissèa (s. VIII avC) que l'influéncia demorèt durant lei sègles seguents. Una epopèia es compausada d'una tièra de poèmas que son lo racònte d'un ensems de fachs e d'accions eroïcs e mitics d'un pòple o d'un eròi. Lo genre existissiá durant tota l'Antiquitat grèga mai foguèt concurrenciat per d'autrei formas de poesia a partir dau sègle V avC.
La poesia[modificar | modificar la font]
La poesia, en fòra deis epopèias, es un genre fòrça escampat en Grècia antica dempuei lo sègle VII avC pendent lo periòde arcaïc. Se diversifica rapidament. D'efèct, au sègle VII avC, leis estils principaus son la poesia iambica e elegiaca. Lo premier es generalament ironic e satiric enterin que lo segond tracta puslèu de tèmas guerriers. Vèrs la fin dau sègle VI avC, apareis lo genre de la corala lirica que foguèt fòrça present durant l'èra classica enterin que divèrseis autrei tipes de poesia fan lor aparicion au sègle V avC. Aqueu darrier sègle veguèt tanben lei premiers poètas « professionau » demandant de sòus per l'exercici de lor art. A partir dau sègle III avC, quand Alexàndria venguèt pauc a pauc lo centre principau de la cultura grèga, lei poetas foguèron inspirats per lei recèrcas scientificas de la vila. Lei poemas venguèron generalament pus corts (Teocrit) e mai se leis òbras d'inspiracion epica son totjorn presentas (Leis Argonautas). En revenge, lo genre liric venguèt pauc a pauc marginau amb l'arribada dei Romans a partir dau sègle II avC.
Lo teatre[modificar | modificar la font]
De veire : Teatre grèc antic.
Lo teatre foguèt un aspèct important de l'Antiquitat grèga, especialament entre 550 e 220 avC. Tres genres principaus de pèças i existisson que son la tragedia, apareguda vèrs la fin dau sègle VI avC, la comedia, a partir dau començament dau sègle V avC, e la satira. La ciutat-estat d'Atenas joguèt un ròtle capitau dins son desvolopament, magement durant lo periòde classic amb la cracion de fèstas publicas centradas sus lo teatre. Ansin, lo teatre atenenc es a l'origina dau teatre occidentau modèrne.
Filosofia[modificar | modificar la font]
De veire : Filosofia grèga antica.
La filosofia grèga designa una activitat e una disciplina se presentant coma un questionament, una interpretacion e una reflexion sus lo monde e l'existéncia umana. Conoguèt un desvolopament fòrça important en Grècia antica e l'influéncia dei filosòfs grècs sus la filosofia modèrna es encara primordiala.
D'efèct, tre lo periòde arcaïc, lei filosòfs presocratics (Tales de Milet ai sègles VIII e VII avC) acomencèron d'estudiar l'òrdre dau monde e sei lèis politicas o matematicas. Lo movement se desvolopèt ai sègles VI e V avC amb lei sofistas puei de filosòfs coma Pitagòras, Parmenides o Eraclit. Pasmens, la conoissença dirècta de seis òbras es limitada a quauquei fragments. Lo sègle IV avC marquèt una etapa importanta amb lei trabalhs de Platon e d'Aristòtel e la naissença de divèrsei movements coma l'epicurisme e l'estoïcisme en 306 e 301 avC.
Religion[modificar | modificar la font]
Lo panteon grèc[modificar | modificar la font]
La religion grèga es un religion politeïsta que tèn un nombre fòrça important de divinitats. D'efèct, la màger part dei causas (montanha, fònt...) pòdon aver una divinitat particulara. Aquelei divinitats son pas eternalas (existéncia sensa començament e fin) mai solament immortalas (naissença sensa mòrt). Son tanben pas exterioras au mond e son, coma leis òmes, somesas au destin.
Forman una societat ierarquizada dirigida per un rèi. Lei membres de sa familha son lei dieus pus poderós de la societat grèga e son venerats dins la màger part dei vilas. Vivon a la cima dau Mont Olimp. Lei principaus son Zèus (rèi dei dieus e dau cèu), Poseidon (rèi dei mars), Ades (rèi deis infèrns), Èra (frema de Zèus), Atenas (filha de Zèus e divessa de la guèrra e de la saviesa), Apollon (dieu de la poesia) o encara Afrodita (divessa de l'amor e de la beutat).
Lo culte[modificar | modificar la font]
Lo culte grèc antic tèn un nombre important de rites diferents que son lei preguieras, leis ofrendas, lei sacrificis, lei fèstas publicas e lei jòcs. Aquelei formas diferentas pòdon èsser reünidas. Lei preguieras necessitan un estat de puretat e son dichas a votz auta generalament drech davant l'estatua de la divinitat. Leis ofrendas son donadas per obtenir l'ajuda dei dieus o solament coma una forma de reconoissença. Pòdon èsser lo fach d'individús, de grops o de vilas. Lei sacrificis fan sovent partida d'una ceremonia pus importanta coma una fèsta publica. Aquelei fèstas avián pereu un ròtle important per la coesion de la ciutat.
Leis oracles[modificar | modificar la font]
Leis oracles son un autre aspècte important de la religion e de la cultura grègas. Es la respònsa donada per un dieu a una question d'un individú, pus rarament per un ensems de personas. Aqueleis oracles son solament lo fach de certanei dieus dins de luòcs precís, sus de subjèctes determinats e d'un biais particular. L'interpretacion dei respònsas necessita sovent un aprendissatge car son generalament fòrça enigmaticas. L'oracle principau de Grècia èra situat dins lo temple d'Apollon de Dèlfes. Tèn un ròtle politic important, especialament durant la colonizacion, lei guèrras medicas e pendent lei guèrras per l'egemonia sus lo país.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Abans l'arribada dels europèus al sègle XV l'illa uèi cridada Trinitat èra poblada per d'indigènas caribas del temps que Tobago èra poblada pels kalugo. Lo nom indigèna de Trinitat èra Kairi o Leré, benlèu amb lo sens de "Tèrra de colibrís" o simplament "L'illa". Cristòl Colomb descobriguèt l'illa principala lo 31 de julhet de 1498 e la cridèt "Tèrra de la Santa Trinitat" del temps qu'apelèt "Bèla Forma" dins l'illa a l'ora d'ara nomenada Tobago. Aquestas illas foguèron a comptar d'alavetz disputadas per espanhòls, angleses, neerlandeses e franceses; i aguèt quitament una colònia de letons provenents de Curlàndia. La Província de Trinitat foguèt creada al sègle XVI pels espanhòls, en essent la siá capitala San José de Oruña, l'actuala Saint Joseph, al centre de l'illa. A la fin del sègle XVIII lo contraròtle èra espanhòl coma part de la Capitania Generala de Veneçuèla mas en lo transcors de las Guèrras Napoleonencas, en febrièr de 1797, una fòrça britanica comencèt d'ocupar lo territòri. En 1802, per la Patz d'Amians, las illas de Trinitat e Tobago passèron al Reialme Unit; per la siá part França, qu'aviá tanben de pretensions sul territòri faguèt cession formala al Reialme Unit en 1814.
La populacion indigèna despareguèt practicament en essent en granda mesura remplaçada per la populacion negra africana introdusida a la fòrça coma man d'òbra esclava per las plantacions de cana de sucre e tabac. Durant lo sègle XIX a mesura que deveniá mens economic l'esclavisme pels europèus s'organizèt l'immigracion de "coolies" dempuèi Índia e China, Liban, Siria e mai dempuèi unas autras Antilhas e Veneçuèla qui trabalhavan coma man d'òbra de bas pretz dins lo sector dels servicis, gaireben en la meteissa situacion se trobèt l'immigracion de portugueses, del temps que los franceses refugiats dempuèi Haití ja abans la Patz d'Amians gaudiguèron de melhora situacion e mai se arribèron pas a l'estatut de la minoritat anglesa.
Trinitat e Tobago venguèt independent del Reialme Unit lo 3 d'agost de 1962.


text:
Batalha d'Issos
La batalha d'Issos es un afrontament armat entre l'armada macedoniana d'Alexandre lo Grand, contra l'Empèri Pèrsa de Dàrius III de Pèrsia, en 333. 36° 50′ 16″ Nòrd 36° 12′ 40″ Èst / 36.837894, 36.211109
Somari
Precedents[modificar | modificar la font]
Aprèp lo derrotar del satrapa local a la batalha del Granic, la resisténcia pèrsa desapareguèt en Asia Menora, levat qualques fòcus aliats coma Milet o Alicarnas. Aprèp un an passat e assegurada sa conquista de la peninsula d'Anatolia (Turquia actuala), Alexandre comencèt son ofensiva cap a Siria, amb la tòca de neutralizar la perilhosa flòta pèrsa li prenent los pòrts.
Quand Alexandre se trobava a Tars (Cilícia), li arribèron las informacions que Dàrius reünissiá una granda armada a Babilònia. Se Dàrius capitava d'arribar al Golf d'Issos, poiriá utilizar l'ajuda de la flòta pèrsa capitanejada per Farnabazos III, estacionada en Mediterranèa, facilitant las provisions e benlèu lo desbarcament de las tropas per la garda enrè. D'aquel biais, lo macedonian daissèt son armada principala a Tars, mas comandèt Parmeni de prendre la còsta a l'entorn d'Issos.
En novembre, Alexandre recebèt las informacions que la granda armada seriá dintrada en Siria. Decidiguèt de tornar reünir son armada dispersada e avançèt cap al sud fins a Issos a travèrs lo pas de Jonas, las «Pòrtas de Cilícia».
Dàrius, sabent que las tropas de Parmeni defendián lo pas, causiguèt una rota mai septentrionala. Los persans prenguèron Issos sens oposicion e assassinèron totes los ferits qu'aviá daissat enrè Alexandre. Lo rei pèrsa se retrobèt amb son armada que se situava darrièr los macedonians, copant las linhas d'aprovesiment. Avancèt alara cap al sud, arribant fins al riu Pinar abans que los espias l'informen qu'avián localizat Alexandre marchant cap al nòrd. Formèt doncas, sas tropas en linha de batalha sus l'estrech replanat prèp la còsta.
L'armada pèrsa pus nombrosa que la macedoniana, emai las chifras sián desconegudas, las estimacions mai bassas son de 60 000 a 100 000, alara que las pus nautas son de 600 000 persans segon Plutarc; pels persans vàrian de 20 000 a 120 000 mòrts.
Combatents[modificar | modificar la font]
La batalha[modificar | modificar la font]
Primièra fasa[modificar | modificar la font]
La situacion de l'armada pèrsa, sus un replanat estrech entre las montanhas e la mar, empachava que Dàrius utilizèsse son avantatge de las grandas massas dels fantassins. Alexandre envièt qualques unitats de sa cavalariá dels Companons dempuèi lo centre sul flanc drech. Sa carga subta, passant lo riu, foncionèt gaireben: lo flanc drech ataquèt, jonhent sa posicion iniciala, alara que lo centre passava a la defensiva, causa que dubriguèt un temps un trauc dins la linha de combat macedoniana. Aguèsse aprofechat aquel avantatge, Dàrius auriá pogut portar l'armada macedoniana cap a la mar.
Segonda fasa[modificar | modificar la font]
Mas Alexandre al luòc de se retirar per cobrir lo trauc entre la cavalariá e las falanjas, desvièt sos Companhons sul flanc esquèrre pèrsa, creant la confusion en las filas enemigas e trencant la coesion. Alara que lo Grand Rei temptava sens capitar de mòure son armada per far front a la nòva menaça, la falanja e l'infantariá pesuca d'Alexandre portada al centre, acabèt amb lo pauc d'òrdre que demorava dins l'armada pèrsa.
Epilòg[modificar | modificar la font]
Fins al darrièr moment, los pèrsas resistiguèron sul flanc drech (provocant de pèrdas sul flanc esquèrre de la cavalariá Tessaliana d'Alexandre), mas s'afondrèron quand vegèron fugir lo rèsta de l'armada. Dàrius virèt son carri quand vegèt caber l'ala esquèrra, fugissent lo camp de batalha. Quand lo carri venguèt instable, fin finala l'abandonèt coma tot son equipament e contunhant de cavalgar a crud. Quand los pèrsas vegèron fugir Dàrius, abandonèron definitivament las posicions en desbandada. La cavalariá macedoniana perseguèt los pèrsas fins al cloc de solelh. E seguèt un masèl.
Las nòtas de Ptolemèu I, reculhidas per Arrian, mencionan qu'Alexandre e sos gardacòsses, per persègre Dàrius, traversèron una trencada cavalgant suls còsses dels pèrsas mòrts.


text:
Civilizacion micenèa
La civilizacion micenèa es una civilizacion dau Temps dau Bronze de l'Antiquitat grèga. S'estend aperaquí de 1500 avC a 1150 avC e son apogèu es situat entre 1400 e 1200 avC. Es originària dau sud de Grècia e se desvolopèt pauc a pauc a l'entorn de la Mar Egèa. Sei centres principaus èran Micenas, Pilos, Tirint en Peloponès e Gla en Beocia.
Son declin comencèt a partir dau sègle XIII avC per de rasons mau conegudas. Lei principalas son l'invasion dei Dorians o dei Pòples de la Mar, de conflictes intèrnes o encara una tiera de catastròfas naturalas. Vèrs la fin dau sègle XIII, la màger part dei centres micenèus principaus èran destruchs, sovent en causa d'un eveniment brutau coma un incendi. Puei, una segonda tiera de destruccions, vèrs leis annadas 1125-1100 acC, marca la fin de la civilizacion micenèa.


text:
Mas Que Una Amiga Chambers Mp3 Download
128 kbps
04:05
3.74 mb
04:05
3.74 mb
Sorry, we couldn't find more results mas que una amiga chambers. Try a different search or check back again later.
Relevant Keywords: letra mas q una amiga chambers, mas q una amiga los chember, oq mas hl es ie utf 8 rlz 1t4bbkb esec508 q mas que una amiga chambers video con letras gs l hp 5 0l5j41l3 0 0 0 5625 0 ugcjor r0oq, mas que una amiga chambers letra y video, mas que una amiga chambers video oficial, letra de mas que una amiga chambers letra de video, la letra mas que una amiga de chambers, letra de mas q una amiga de los chamber, letra mas que una amiga chambers, mas que una amiga chambers mp3, mas q una amiga chamber letra, letra de chambers mas que una amiga, mas que una amiga chambers google, letra de mas que una amiga chambers, letra de mas q una amiga chambers, mas que una amiga chambers videoclip oficial, los chambers mas que una amiga, letra de mas k una amiga de chambers, mas que una amiga chambers la letra, mas q una amiga camber, mas q una amiga letra los chambers, letra de charber mas que una amiga, www letra chambers mas que una amiga, mas que una amiga los chamver, chambers mas que una amiga, letras mas que una amiga los chambers, mas que una amiga de chember, mas que una miga de chembers, mas que una amiga chambers letra, mas que una amiga los chambers, jorge santa cruz scarface renacido 2010 12 mas que una diosa tuba lyrics
How to download an mp3:
To listen Mas Que Una Amiga Chambers music just Click Play To download Mas Que Una Amiga Chambers mp3 for free:
- Click Download, then right click
- Change filename to "Mas Que Una Amiga Chambers.mp3"
- If Save As Type is not MP3, change to All Files
- Click the Like button to thank us ;)
Video:


text:
Dèlta fluvial
Un dèlta es un tipe d'embocadura qu'un riu pòt presentar al luòc ont s'escampa dins un ocean, una mar o un lac.
Dins de condicions ligadas a la turbuléncia de la mar e a la quantitat de sediment carrejats pel riu, se pòt formar un amàs de fons. Aquel dividissent lo riu en divèrses braces que lor traçat amb la còsta es sovent triangular, semblant a la letra grèga A (Dèlta). La primièra division del riu a la dintrada del dèlta se nomena l'apèx.
L'activitat alluvionària intensa condutz la forma pròpria del dèlta a cambiar segon lo temps.
Existís dos grands tipes de dèlta : de tipe Gilbert, e marins. Lo dèlta de tipe Gilbert es pus corrent e pus simple. Possedís un ventalh ribassut e de depaus sedimentaris basals, frontals e suls sucs. Los dèltas marins son pus complèxes dins lor arquitectura, perque possedisson una partida deltaïca aeriana e una autra sosmarina.
Un dèlta fòrça conegut es aquel format per Nil quand s'escampa dins la mar Mediterranèa per dos braces : lo de Damieta e lo de Roseta.
Somari
Ecologia dels dèltas[modificar | modificar la font]
Coma los estuaris, los dèltas constituisson d'ecosistèmas particulars. l'engorgament fangós e la mescla d'aigas de densitat, salinitat, temperaturas e turbiditat diferentas i crèan de condicions e abitats unics, expleitats per qualques espècias pendent tot o partida de lor cicle de la vida.
Ecotoxicologia[modificar | modificar la font]
Ont lo corrent alentís e segon los fenomèns de bioconcentracion e de sedimentacion, de « pòchas » de sediments polluits pòdon aparéisser, mai o mens renduts al moment de las tempèstas, dels curatges e dels aigats sasonièrs, o quand se pesca amb lo chalut. Lo projècte « CAROL » (Camarga Ròse Lengadòc) mostrèt la preséncia [1] de pòchas de sediments fòrça radioactius al drech de l’embocadura del Grand Ròse, contaminats per de Cèsi 137, fixat suls sediments.
[modificar | modificar la font]
Lista dels principals rius que lor embocadura forma un dèlta[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
- Òb
- Ienissèi (lac Baikal e ocean Artic), e lo Golf d'Ienissèi
- Olenek
- Lena
- Indigirka
- Huang He
- Xi Jiang
- Flume Roge
- Mekong
- Chao Phraya
- Irrawaddy
- Ganges e Dèlta de Ganges
- Mahanadi
- Godâvarî
- Krishna
- Kâverî
- Indus
- Chatt-el-Arab (reünion d'Eufrates e de Tigre)
- Kora
- Oral
- Amodarià (sec)
- Sirdarià (sec)
Africa[modificar | modificar la font]
- Nil e dèlta de Nil
- Nigèr (dèlta interior e ocean Atlantic)
- Ogooe
- Okavango (dèlta interior)
- Salom e son dèlta Sinesalom
Oceania[modificar | modificar la font]
Pas cap
America[modificar | modificar la font]
- Amazonas
- Orinòco
- Coco
- Rio Jacuí
- Mississipí
- Albani
- Mackenzie
- Yukon
- Colorado
- Paraná
- Sacramento (flume)
Antartida[modificar | modificar la font]
Pas cap
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Rapòrt final del projècte Carol per l'Institut de Radioprotection et de Sûreté Nucléaire. Vejatz tanben (fr) B. Lansard, 2005. Distribution et remobilisation du plutonium dans les sédiments du prodelta du Rhône (Méditerranée nord-occidentale). Tèsi de doctorat, Universitat d'Ais-Marselha 2.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Menaces sur les deltas numèro 121 revista Hérodote
- (fr)De l’importance des liens géographie physique/géographie humaine pour comprendre les risques de submersion des deltas surpeuplés per Sylvie Fanchette


text:
Marquesa de Rambouillet
Catherine de Rambouillet, vaduda Catherine de Vivonne e Marquesa de Rambouillet, (Roma, 1588 - París, 1665) que ho ua personalitat literària francesa deu sègle XVII ; de santat flaca, que mantiengó en lo son ostau de Rambouillet (uei a l'emplaçament deu Palais Reiau un deu màger salon literari dab l'ajuda de la soa hilha Julie. Mantun deus escrivans màgers deu son temps que i cossirèn e las hemnas qu'i joguèn un ròtle de purmèra importància, au punt qu'inspirèn Molière per peus personatges de "Les Précieuses Ridicules".
Enter los sons òsts que contèn :
- François de Malherbe
- la duquessa de Longueville
- M. de Chaudebonne
- Antoine Godeau
- Honorat de Bueil, marqués de Racan
- Marc-Antoine Girard de Saint-Amant
- Georges de Scudéry
- Jean Desmarets de Saint-Sorlin
- Roger de Bussy-Rabutin
- Claude Malleville
- François Maynard
- Jean Ogier de Gombauld
- Pierre Corneille
- Angélique Paulet
- la comtessa de La Fayette
- Madame de Sévigné
- Guillaume Colletet
- Claude Favre de Vaugelas
- Gédéon Tallemant des Réaux
- Vincent Voiture


text:
L'aramèu (en arab: ܐܪܡܝܐ e en ebrèu ארמית) es una branca de las lengas semiticas. Son nom ven d'Aram, una anciana region del centre de Siria. Aquesta lenga es, mai precisament, part de la sosfamilha semitica occidentala septentrionala, que compren tanben las lengas cananèas coma l'ebrèu e lo fenician. L'alfabet aramèu foguèt adoptat per mantuna lenga de la contrada e es l'avantpassat dels alfabets ebrèu e arab modèrns. Foguèt la lenga administrativa de l'Empèri Pèrsa al sègle VI aC. Actualament de varietats de l'aramèu subsistisson dins maitas comunitats mai o mens isoladas en Asia e l'Orient Mejan, que sián crestianas o jusievas que la mai importanta son los assirians. Pasmens en general es una lenga en perilh d'extincion.
Estèla amb una inscripcion en aramèu dedicada al dieu Salm, del sègle V aC, trobada a Taima en Arabia.


text:
Villers-Faucon
Villers-Faucon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villers-Faucon Es un bourg picard del Vermandois, situat a Unitat|13|km {{}} al nòrd-es de Péronne, facilament accessible pel anciana Rota nacionala 17 (actuala RD 917) e las autoroutes A1, A2 e A26
Villers-Faucon est un bourg picard du Vermandois, situé à 13 km au nord-est de Péronne, aisément accessible par l'ancienne Route nationale 17 (actuelle RD 917) et les autoroutes A1, A2 et A26
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A la XIXen sègle, Henry Emile Victor Vion, alavetz proprietari e en espetant de la Granja de Leuilly, se lança en la transformacion de la remolatxa a sucre. Installa lo sieu pròpri doç-distillerie sus las siás tèrras, près de la siá espleitacion sul tuc dich Mont de Leuilly. La siá entrepresa es un succès, e dona del trabalh a la populacion de las alentours, e aquel de la cultura fins a la transformacion de la remolatxa. Aquel personatge serà fòrça influiscan sul desvolopament economic del costat e jouira d'una granda notoriété e d'un grand per çò qu'es de l'escalièr local. Se farà bastir lo sieu castèl, en illustrant lo sieu succès e la siá prospérité, al se del perimètre de lo sieu complèxe en comprenent lo doç e la Granja de Leuilly. Nomenarà la siá urbanizacion Santa-Émilie del nom de la siá filha cadette Emilie Vion, compromesa en los òrdres, e aquel en dépens del appellation istoric del luòc.
Lo vilatge #èsser gaireben-totalament destruit l'an 1916, en lo moment de la Primièra Guèrra mondiala. N'efièch, pendent un retrach de las tropas alemandas a l'entorn de las linhas dichas de Hindenburg, los abitants aguèron deslotjat cap al Nòrd (en lo sector de Denain), de las cargas de dynamite aguèron mes a l'entorn de totas las bastissas de la comuna (i compreses lo Doç de Santa-Émilie), los arbres talhats, de manièra a daissar lo camp liure en prevision de la enfocament de las tropas. Lo vilatge i aguèt aniquilat, totun lo cementèri de la municipalitat lududa i aguèt respectat.
Al continuament del conflicte, démarra una fasa de reconstruction, #que durarà gaireben un deceni, portada per una cooperativa de reconstruction, en administrant la perception dels dreches de guèrra.
Au XIXen siècle, Henry Emile Victor Vion, alors propriétaire et exploitant de la Ferme de Leuilly, se lance dans la transformation de la betterave à sucre. Il installe sa propre sucrerie-distillerie sur ses terres, à proximité de son exploitation sur la colline dite Mont de Leuilly. Son entreprise est un succès, et donne du travail à la population des alentours, et ce de la culture jusqu'à la transformation de la betterave. Ce personnage sera très influent sur le développement économique du canton et jouira d'une grande notoriété et d'un grand respect à l'échelle locale. Il se fera construire son château, illustrant sa réussite et sa prospérité, au sein du périmètre de son complexe comprenant la sucrerie et la Ferme de Leuilly. Il nommera son urbanisation Sainte-Émilie du prénom de sa fille cadette Emilie Vion, engagée dans les ordres, et ce en dépens de l'appellation historique du lieu.
Le village fut quasi-totalement détruit en 1916, lors de la Première Guerre mondiale. En effet, durant un retrait des troupes allemandes autour des lignes dites d'Hindenburg, les habitants furent évacués vers le Nord (dans le secteur de Denain), des charges de dynamite furent posées autour de tous les édifices de la commune (y compris la Sucrerie de Sainte-Émilie), les arbres coupés, de manière à laisser le champ libre en prévision de l'approche des troupes. Le village fut anéanti, néanmoins le cimetière de la commune lui fut respecté.
À la suite du conflit, démarra une phase de reconstruction, qui durera presque une décennie, menée par une coopérative de reconstruction, administrant la perception des droits de guerre.


text:
Artolsheim
Artolsheim en alemannisch (Artolsheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge del costat de Marckolsheim, e del arrondissement de Sélestat-Erstein,sus la rota D 468 e mai luènh traversat per la via rapida A 35 de Bâle a Estrasburg, près del canal del Rhône al Rhin. Artolsheim Es vesin de las municipalitats de Marckolsheim e de bootzheim e se tròba Modèl:A unitat al nòrd-oèst de Sélestat, la mai granda vila. Lo Rhin se situa a unitat|2|km}} en direccion de l'èst del pòble. Una expedís condusit de Artolsheim a la granja de Schnellenbülh [1] ont pren la rota de Marckolsheim a Sélestat. S'i trobava antany una font minerala vanant l'eficacitat contra la gota. Artolsheim A la particularité d'èsser la municipalitat francesa del territòri metropolitan susceptible d'èsser la mai aluenhada de la mar[2]. Se tròba Modèl:A unitat del Gòlf de Gènoa e del desbocadura de la Escaut [3].
Village du canton de Marckolsheim, et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein,sur la route D 468 et plus loin traversé par la voie rapide A 35 de Bâle à Strasbourg, près du canal du Rhône au Rhin. Artolsheim est voisin des communes de Marckolsheim et de bootzheim et se trouve à 12 km au nord-ouest de Sélestat, la plus grande ville. Le Rhin se situe à 2 km en direction de l'est du village. Une route conduit d'Artolsheim à la ferme de Schnellenbülh [4] où elle rejoint la route de Marckolsheim à Sélestat. On y trouvait jadis une source minérale vantant l'efficacité contre la goutte. Artolsheim a la particularité d'être la commune française du territoire métropolitain susceptible d'être la plus éloignée de la mer[5]. Elle se trouve à 430 km du Golfe de Gênes et de l'embouchure de l'Escaut [6].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Schnellenbülh : ancian vilatge totalament dévasté pendent la guèrra de Trenta Ans, uèi desaparegut
- ↑ IGN Revista n°50, en novembre-en decembre 2008
- ↑ ibidem
- ↑ Schnellenbülh : ancien village entièrement dévasté pendant la guerre de Trente Ans, aujourd'hui disparu
- ↑ IGN Magazine n°50, novembre-décembre 2008
- ↑ ibidem


text:
Encyclopédie
L'Encyclopédie (Enciclopèdia, en occitan) foguèt un voluminós compendi de coneissenças en francés editat per Denis Diderot e Jean d’Alembert.
Es considerada coma un exemple tipic del projècte del Sègle de las Luses. Lo seu nom original èra L'encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers (en occitan: L'enciclopèdia, o diccionari rasonat de las sciéncias, arts e mestièrs).
Antecedents[modificar | modificar la font]
L'idèa de publicar una enciclopèdia en francés nais de l'influéncia e capitada editoriala de la Cyclopedia or an Universal Dictionary of Arts and Sciences (1728) de Ephraim Chambers, e mai de la publicacion del Trevoux elaborat pels jesuistas. Le Breton obten en 1745 una licéncia per efectuar una traduccion en francés de l'enciclopèdia de Chambers. En 1747 encarga Diderot e D’Alembert de l'elaboracion editoriala de l'Encyclopédie.


text:
Épône
Épône es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada en lo nòrd-oèst del departament dels Yvelines, al confluisson de la Mauldre e de la Seine, la comuna de Épône se tròba en lo Mantois, a aperaquí 10 quilomètres a l'èst de Flaçadas-la-Maca e 36 quilomètres al nòrd-oèst de Versailles.
Las municipalitats limitrophes son Gargenville al nòrd (marge drech de la Seine), a l'èst Aubergenville, Nézel e La Falaise, al sud-es Maule, al sud-oèst Jumeauville e Goussonville e a l'oèst Mézières-sus-Seine.
Située dans le nord-ouest du département des Yvelines, au confluent de la Mauldre et de la Seine, la commune d'Épône se trouve dans le Mantois, à environ 10 kilomètres à l'est de Mantes-la-Jolie et 36 kilomètres au nord-ouest de Versailles.
Les communes limitrophes sont Gargenville au nord (rive droite de la Seine), à l'est Aubergenville, Nézel et La Falaise, au sud-est Maule, au sud-ouest Jumeauville et Goussonville et à l'ouest Mézières-sur-Seine.


text:
Quilograma
Lo quilograma (simbòl: kg) es l'unitat de basa de massa del Sistèma Internacional d'Unitats (SI). Lo quilograma se definís coma la massa del prototipe internacional del quilograma[1][2] qu'es gaireben identica a la massa d'un litre d'aiga. Es l'unica unitat de basa de l'SI que pòrta un prefixe a son nom. Tanben es l'unica unitat de l'SI qu'encara se definís en relacion a un artefacte.
Definicion[modificar | modificar la font]
Lo quilograma es l'unica unitat de basa de l'SI qu'encara se definís en relacion a un artefacte material, e pas amb de constantas fisicas.
Originalament, un quilograma se definissiá coma la massa d'un litre d'aiga pura a la temperatura de 4 gras Celsius e a la pression atmosferica estandard. Aquela definicion èra pauc practica, perque la densitat de l'aiga depend de la pression, e que las unitats de pression incluson la massa coma unitat de basa, del biais que s'introdusiá una dependéncia circulara dins la definicion.
Per evitar aqueles problèmas, se tornèt definir lo quilograma en referéncia a un objècte qu'auriá la massa aproximativa exprimida dins la definicion originala. Dempuèi 1899, lo prototipe internacional del quilograma es una barra cilindrica d'un aliatge que se tròba al Burèu Internacional dels Peses e Mesuras. Tanben n'existisson de còpias oficialas, que se comparan amb lo prototipe cada 10 ans. Aquelas comparasons permetèron d'establir que l'error dins la reproductibilitat de la definicion actuala es aproximativament de 2 microgramas. De fach, sembla que lo prototipe original perdèt aperaquí 50 microgramas dins los darrièrs 100 ans, sens que se ne sàpia la causa.
Los problèmas de la definicion actuala fan que se trabalha en la recèrca d'alternativas basadas en qualques constantas fisicas.
Multiples[modificar | modificar la font]
S'utilizan divèrses prefixes per melhorar multiples o sosmultiples del quilograma.
L'unitat equivalenta a 1000 kg nomenada megagrama s'utiliza gaire se li preferissèm utilizar la tona (t).
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo grama foguèt introduch al temps de l’unificacion de las mesuras regionalas decidida pendent la Revolucion Francesa per la lei del 18 germinal an III (lo 7 d'abril de 1795). Es un dels elements de la triada « longor-massa-volum » : decimètre-(quilo)grama-litre d'aquela unificacion.
Lo grama foguèt inicialament definit coma la massa d’un centimètre cubic d’aiga a la temperatura de 4 °C, que correspond a un maximum de massa volumica.
Lo 22 de junh de 1799, un escandalh en platin d’un quilograma (lo nom a l'origina foguèt lo grave), o la massa d’un decimètre cubic d’aiga, foguèt depausat (e mai un escandalh del mètre) als Archius de França, gràcias als precedents trabalhs de divèrs sabents, en particular Lavoisier.
Aquel escandalh venguèt per definicion la representacion d'un quilograma per la lei del 10 de decembre de 1799.
Foguèt solament en 1875 que l’unitat de massa tornèt èsser definida coma « quilograma », venent atal la sola unitat de l'SI inclusent un prefixe multiplicator[3].
Un novèl escandalh en platin iridiat de massa gaireben identica al Quilograma dels Archius foguèt realizat dempuèi 1875, mas la colada foguèt refusada per çò que la proporcion d’iridi, 11,1 %, se trobava al delà de los 9 - 11 % especificats. E solament en 1889 lo Quilograma dels Archius foguèt remplaçat pel quilograma « internacional », conservat dempuèi al pavillon de Breteuil.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) http://www.bipm.org/en/CGPM/db/1/1/ Resolution of the 1st CGPM (1889)
- ↑ Tanben conegut per son nom en francés Le Grand K.
- ↑ (fr) (en) « Le kilogramme », sul site del BIPM, bipm.org


text:
Dracula
Un dels darrièrs, e benlèu lo darrièr dels mai grands de la literatura gotica, Dracula de Bram Stoker (1897) recupera lo mite del vampir, introduit dins la literatura per John William Polidori, e realiza un roman amb una atmosfèra fosca e neblosa, que a son endedins l'orror e la menaça, de longa presentas, atacan los protagonistas, amb un crescendo d'emocions quee mena a la descobèrta e a la desfiacha finala del vampir.
La filmografia[modificar | modificar la font]
Lo personatge del Conte Dracula es demorat fòrça popular dins lo cinèma dempuèi los primièrs filmes e recentament l'interès per aquesta figura a crescut mai encara coma se pòt veire dins lo nombre elevat de filmes que trachan dels vampirs.


text:
Rouvroy
Rouvroy, luòc ont se troban casses, (deu latin robora, de l'espècia Quercus Robur) pòt essèr:
- Rouvroy, una comuna francofòna de Belgica
- Rouvroy, una comuna del Pas de Calais
- Rouvroy, una comuna d'Aisne
- Rouvroy-Ripont, una comuna d'Aisne
- Rouvroy-les-Merles, una comuna d'Aisne
- Rouvroy-sur-Marne, una comuna d'Aisne
- Rouvroy-en-Santerre, una comuna d'Aisne
- Rouvroy-sur-Serre, una comuna d'Aisne
- Rouvroy-sur-Audry, una comuna d'Aisne
- Rouvrois-sur-Meuse, una comuna de la Mòsa
- Rouvrois-sur-Othain, una comuna de la Mòsa


text:
Puiseaux
Puiseaux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Puiseaux a situat al Nòrd-Es del departament, a qualques km dels departament de Seine-e-Marna e del Essonne, a 19 km de Pithiviers, 19 km de Nemours, 30 km de Fontainebleau, 38 km de Montargis, 40 km de Étampes, 59 km de Orléans e 90 km de París. Lo sieu ponch culminant, La Montanha, s'elèva a 141 m.
La commune de Puiseaux est située au Nòrd-Est du département, à quelques km des département de Seine-et-Marne et de l'Essonne, à 19 km de Pithiviers, 19 km de Nemours, 30 km de Fontainebleau, 38 km de Montargis, 40 km d'Étampes, 59 km d'Orléans et 90 km de Paris. Son point culminant, La Montagne, s'élève à 141 m.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los vestigis neolítics pròvan que lo territòri de la municipalitat #èsser fòrça d'ora ocupat per l'òme.
Cap a l'an 1000, Puiseaux dépendait dels senhors del Gâtinais, e i aguèt ligat a la corona de França en 1062. En 1112, Louis VI lo Gròs i fonda una abbaye en l'onor de la Vèrge Marida, un an mai tard, dona la vila e los sieus abitants al abbaye Sant-Victor de París. Existís pas de traces en datant d'aquela fondacion, la glèisa actuala a #èsser bastida de 1200 a 1260. Una fòrça i aguèt bastit a aquela epòca per protegir los fraires de las guèrras féodales. Cap a 1370, Loys de Marval, senhor del castèl, #prene possession del fòrt de Puiseaux, mas lo rei #intervenir e los fraires #dintrar en los sieus dreches.
Pendent la guèrra de #Cent Ans la vila i aguèt protegit per las siás remparts, contràriament a las campanhas environnantes #que #èsser saccagées. En 1493, la vila en s'essent estenduda defòra dels murs, lo prieur André de Rély (fraire del confesseur del rei Charles VIII), #obténer del rei l'autorizacion de bastir una segonda enceinte fòrça mai estenduda. Se #utilizar per aquel far las pèiras de las primièras fortificacions #que #desaparéisser entièrament a l'excepcion d'un soubassement de torn #que se pòt veire en los jardins de la comuna. Pendent lo meteis periòde de grands trabalhs, se #bastir tanben la lòtja. La Mois invalide (de junh)M, los fraires Hutin de Châtillon #assassinar lo prieur André de Rély, #çò que los #valer d'èsser bannis a perpétuité.
Las muralles de la vila la #protegir pendent las Guèrras de religion, Condé, las protestants, de las mercenaires alemands, totes #renonciar a l'atacar, vist la tiença de las siás muralles.
Pendent la Segonda Guèrra mondiala, Puiseaux i aguèt ocupat, mas pas i agut ni combat, ni bombardement. La Mois invalide (d'agost)M, catorze notables de la vila aguèron pres en otages e déportés a las camps de concentracion de Buchenwald, #Daurar e Ellrich ; de sòlas tres personas en #tornar.
Les vestiges néolithiques prouvent que le territoire de la commune fut très tôt occupé par l'homme.
Vers l'an 1000, Puiseaux dépendait des seigneurs du Gâtinais, et fut rattaché à la couronne de France en 1062. En 1112, Louis VI le Gros y fonde une abbaye en l'honneur de la Vierge Marie, un an plus tard, il donne la ville et ses habitants à l'abbaye Saint-Victor de Paris. Il n'existe pas de traces datant de cette fondation, l'église actuelle a été construite de 1200 à 1260. Un fort fut construit à cette époque pour protéger les moines des guerres féodales. Vers 1370, Loys de Marval, seigneur du château, prit possession du fort de Puiseaux, mais le roi intervint et les moines rentrèrent dans leurs droits.
Durant la guerre de Cent Ans la ville fut protégée par ses remparts, contrairement aux campagnes environnantes qui furent saccagées. En 1493, la ville s'étant étendue hors les murs, le prieur André de Rély (frère du confesseur du roi Charles VIII), obtint du roi l'autorisation de construire une deuxième enceinte beaucoup plus étendue. On utilisa pour ce faire les pierres des premières fortifications qui disparurent complètement à l'exception d'un soubassement de tour que l'on peut voir dans les jardins de la mairie. Durant la même période de grands travaux, on construisit aussi la halle. Le Mois invalide (juin)M, les frères Hutin de Châtillon assassinèrent le prieur André de Rély, ce qui leur valut d'être bannis à perpétuité.
Les murailles de la ville la protégèrent durant les Guerres de religion, Condé, les protestants, des mercenaires allemands, tous renoncèrent à l'attaquer, vue la solidité de ses murailles.
Pendant la Seconde Guerre mondiale, Puiseaux fut occupée, mais il n'y eu ni combat, ni bombardement. Le Mois invalide (août)M, quatorze notables de la ville furent pris en otages et déportés aux camps de concentration de Buchenwald, Dora et Ellrich ; seules trois personnes en revinrent.


text:
Bell Ville
Bell Ville qu'ei ua ciutat de la Província de Córdoba dens lo departament de Unión en Argentina. Que's tròba sus la rota RN9 qui arreliga Buenos Aires e Córdoba en passan per Rosario a mieitat de camin enter aquesta duas darreras.
Qu'ei traucada peu camin de hèr çò qui facilitè lo son poblament. Que's tròba dens la region naturau coneguda com la pampa umida (ua region agricolement hèra fertila dab blat, sòja, milhòc e virasorelh).
Istòria[modificar | modificar la font]
Las soas originas que pujan de cap a 1650 quan s'isntallè ua proprietat aperada Nuestra Señora de la Pura y Limpia Concepción suu lòc conegut alavetz com deu Fraile Muerto (lo hrair Mort en referéncia a un monge trobat aquiu shens vita). Qu'èra un parçan ocupat peu indians Ranquels. En 1818 los dus capdaus regionaus Juan Bautista Bustos e Estanislao López que s'i afrontèn en batalha.
En 1860 la ciutat que vedó ad arribar lo tren e, per aqueth camin en bèth passar lo president Domingo Faustino Sarmiento que decidè cambiar lo nom de Fraile Muerto en Bell Ville deu nom de la familha de colons escocés Bell qui i desvolopava la soa produccion.


text:
Triada
Ua triada qu'ei un ensemble de tres personas, de tres idèas, tres causas estretament ligadas, tres unitats o tres divinitats; p. ex.:
- en musica, un acòrd de tres nòtas;
- en religion, las triadas egipcianas, babilonianas e caldèas, indoeuropèas (indoïstas, grègas, romanas)...;
- en mitologia, folclòre e istòria, los tèxts medievaus coneguts devath lo nom de Triadas Galesas;
- en semiotica, la relacion intèrna deu signe qui constitueish lo procèssus de significacion, la semiosi;
- en filosofia politica, uas valors o vertuts que's quilhan en triadas, atau « libertat-egalitat-fraternitat » o « vertat-justícia-dreitura ».
- en quimia, l'ensemble de tres elements d'un medish grop dens la taula periodica; p. ex.: coeire, argent e aur;
- en psicologia, un ensemble de signes precursors potenciaus de la personalitat antisociau e deus tuaires en seria, conegut devath lo nom de Triada Macdonald o Triada de Sociopatia;
- en criminologia, uas organizacions de mauhasents chinesas;
- en economia e en geografia economica, los tres pòls (Euròpa Occidentau, America deu Nòrd e Japon) qui dominan lo comèrci internacionau;


text:
-201
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -201 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Acomençament de la Cinquena guèrra de Siria. Foguèt entraïnat per la volontat dei Seleucids d'aprofichar l'afebliment dau poder egipcian per conquistar lei possessions dei Lagides en Asia e en Mediterranèa. S'acabèt en 195 av. J.C. amb una desfacha egipciana.


text:
Michel Mercier
Michel Mercier (Bourg-de-Thizy, 7 de març de 1947) es un politician francés de tendéncia centrista. Foguèt senador del departament de Ròse de 1995 a 2009, 2012 a 2014 e dempuèi 2014, president del grop Union centrista al Senat francés de 2002 a 2009 e tanben president del Conselh General de Ròse de 1990 a 2013. Jos la presidéncia de Nicolas Sarkozy venguèt Ministre de l'Espaci rural e de l'Amainatjament del territòri de 2009 a 2010 e puèi ministre de la Justícia e de las Libertats del 14 de novembre de 2010 al 15 de mai de 2012.


text:
Buteo buteo
La Busa o Tartana es un aucèl de rapina qu'aperten a la familha dels Accipitridae. S'encontra en Euròpa, Asia e Africa, mesura tipicament entre 51 e 57 cm de long e 110 a 130 cm d'envergadura, çò que ne'n fa un predator de talha mejana.
Las divèrsas sosespècias se despartisson entre los dos grops seguents:
-Lo grop dels Buteo a l'oèst que son mai o mens sedentaris, o passaires sus distàncias cortetas:
- Buteo buteo buteo : dins Euròpa tota
- B.b. rothschildi : Açòres
- B.b. insularum : Illas Canàrias
- B.b. bannemani : Illas del Cap Verd
- B.b. arigonii : Corsega e Sardenha
- B.b. menetreiesi : Caucàs
- B.b. burterti : Madèira.
-Lo grop Vulpinus a l'est que son mai que mai d'aucèls de passa:


text:
Poce
En anatomia, lo poce (o familiarament lo det gròs) es lo primièr det de la man pels primats que l'Òme. Fa la man prensila, per son oposicion totala al respècte dels mai quatre dets. Es compausat de sonque doas falanjas.
Lo primièr det dels pès de l'òme es en general pas nomenat poce, mas artelh gròs e es pas prensile.
Somari
Embriologia[modificar | modificar la font]
Lo poce es un det diferent dels autres; en mai de son posicionament diferent (oposable als autres dets), a una falanja absenta. Aquela morfologia atipica seriá duguda al fach que lo poce de l'embrion dels mamifèrs es construch jol contraròtle d'un sol gèn arquitècta (l'Hox 13), alara que cadun dels autres dets l'es per un grope de gèns Hox (Hox 10, 11, 12).[1].
Simbolica[modificar | modificar la font]
Poce levat[modificar | modificar la font]
- Una afirmacion, una confirmacion, una felicitation,
- Un encoratjament,
- Al contrari de la cresénça populara (que la primièra illustracion sembla èsser lo quadre Pollice Verso de Jean-Léon Gérôme de 1872), los emperaires romans levavan lo poce per condamnar los gladiadors vencuts, significant lo mandadís de lor arma al cèl[2].
- En sotada, significa: « remontam »
Lo simbòl Unicode U+1F44D representa « Poce levat » : 👍
Poce baissat[modificar | modificar la font]
Un poce cap al bas pòt simbolizar:
- Una desaprobacion.
- Los emperaires romans baissavan lo poce per graciar los gladiadors vencuts[3].
- En sotada, significa: « baissam »
Lo simbòl Unicòde U+1F44E representa « Poce cap aval » : 👎
Poce a l'orizontala[modificar | modificar la font]
Un poce branit a l'orizontala o cap al naut pòt significar
- un apèl pel taxí,
- una demanda d'autostòp.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- César Baldaccini per son escultura Lo poce
- Artelh gros
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Thomas Montavont (Universitat de Genèva) in (en)Genes and Development, repres per (fr)Science et avenir
- ↑ "romains" Aquel signe foguèt pas verificat istoricament
- ↑ "romains"


text:
Dimorfisme sexual
Lo dimorfisme sexual es l'ensemble de las diferéncias morfologicas mai o mens marcadas entre los individús mascles e femes d'una meteissa espècia. Pus generalament, aquò inclutz las diferéncias fisiologicas o comportamentalas ligadas al sèxe (coma lo cant de cèrts aucèls mascles).
Lo dimorfisme sexual pòt portar sus:
- de caractèrs sexuals primaris, per exemple los organs genitals,
- de caractèrs sexuals segondaris, que pòdon èsser morfologics (talha, color de las plumas o pelositat...), fisiologicas (metabolisme, odor, ...) o comportamentals (parada nupciala, construccion del nis, socializacion, ...).
L'origina evolutiva de talas diferéncias entre mascles e femes d'una meteissa espècia s'explica mai que mai per la seleccion sexuala, mas tanben per de pressions de seleccion diferentas ligadas a l'investiment parental.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
John Bardeen (n. 23 de mai de 1908 - m. 30 de genièr de 1991) foguèt un fisician nòrd-american premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisica l'an 1956 e 1972, en venent l'unica persona premiada dos còps amb lo Prèmi Nobel de Fisica.
Nasquèt lo 23 de mai de 1908 dins la vila de Madison, situada a l'estat nòrd-american de Wisconsin. Interessat en las matematicas dempuèi plan pichon, inicièt los estudis de engenhariá electrica a l'Universitat de Wisconsin l'an 1923, en finalizant los sieus estudis lo 1928. Influit Per lo sieu mentor John Hasbrouck van Vleck recebèt tanben d'influéncias de Paul Dirac, Werner Heisenberg e Arnold Sommerfeld. Agrandiguèt los sieus estudis en fisica e matematicas a l'Universitat de Princeton en se licenciant lo 1936.
Lo 1938 inicièt la siá docéncia universitària coma professor auxiliar a l'Universitat de Minnesota. Après participar a la Segonda Guèrra Mondiala coma responsabla del laboratòri naval de artilharia, lo 1943 foguèt convidat a participar al Projècte Manhattan mas refusèt l'invitacion.
Bardeen moriguèt lo 30 de genièr de 1991 dins la vila nòrd-americana de Boston.


text:
Casablanca
Casablanca (en arabi: الدار البيضاء, Ad Dar al Bayda, literalament La Casa la Blanca; reduït en lo lengatge popular a Dar l Bida; tanben com Casa amb prononciacion a la francesa) es la vila mai granda de Marròc e son pòrt pus important.
Es considerada la capitala economica del país, encara que la capitala oficiala e centre del govèrn siá Rabat. Situada a l'oèst, sus la còsta de l'Ocean Atlantic. Segon lo censament de setembre de 2004, la populacion de Casablanca es de 2 950 000 abitants, çò que representa 11% de la populacion del país.
Limita a l'oèst amb l'ocean Atlantic, al nòrd-èst amb la província de Ben Slimane, e al sud amb la província de Settat.
Istòria[modificar | modificar la font]
Casablanca foguèt fondada pels portugueses e aviá per nom Casa Branca en 1575, aprèp la destruccion de la vila d'Anfa, situada sul meteis endrech en 1515. Portugal partiguèt de la vila en 1755 en seguida de l'aumentacion de las atacas de las tribús de las environas.
Pendent lo sègle XIX la populacion comencèt de créisser bravament e lo comèrci maritim aumentèt fòrça. Casablanca venguèt un pòrt important estrategicament pendent la Segonda Guèrra Mondiala e aculhiguèt la Cimera Angloamericana en 1943.
Monuments d'interès[modificar | modificar la font]
A Casablanca se pòt veire la Mosqueta Hassan II, la mai granda del mond aprèp la de La Mèca; son minaret es lo pus naut del mond, amb sos 210 m de nautor. La faguèt construire lo rei Hassan II e sa construccion s'acabèt en 1993.


text:
Dima
Dima qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Biscaia, situada dens la comarca d'Arratia.
Lo gentilici qu'ei dimoztar.
De véder[modificar | modificar la font]
- Espeluga de Baltzola: laberintica, qu'ei la residéncia de Mari, de Sugaar, de las làmias e deus jentilak de la mitologia basca.
- Tunèl d'Abaro: qu'ei un passatge naturau de l'arrivet d'Indusi a travèrs de l'arròca.
- Jentilzubi o Pònt deus jentilak (gentils dens lo sens de pagans): qu'ei un arc naturau modelat per l'erosion dens l'arròc calcari.
- Abric d'Axlor: qu'ei un site preïstoric de l'epòca mosteriana situat a quauques mètres de Jentilzubi.