text:
Empèri Mongòl
L'Empèri Mongòl èra un empèri d'origina nomada fòrça estendut qu'existiguèt durant lei sègles XIII e XIV. A son apogèu, s'estendiá de la mar de Japon ai regions èst d'Euròpa e teniá lo contraròtle de Siberia, de China e de l'Orient Mejan. A son apogèu vèrs la mitat dau sègle XIII, sa superficia èra egala a 33 000 000 km², siá 22% dei tèrras emergidas, e sa populacion es estimada a aperaquí 100 milions d'abitants. Es generalament considerat coma l'empèri pus grand de l'Istòria umana. Sa formacion acomencèt ambé l'unificacion dei tribús mongolas nomadas realizada per Genghis Khan en 1206. Gràcias a son organizacion militara, lei Mongòls capitèron de conquistar rapidament la màger part dau continent asiatic. Aquò permetèt l'establiment d'un periòde de patz relativa a travèrs d'Asia (Pax Mongolica) e lo desvolopament dau comèrci dins lo continent. A partir de la mitat dau sègle XIII, l'Empèri acomencèt de se devesir entre estats independents diferents que conoguèron d'evolucions pròprias. Existiguèron fins a la fin de l'Edat Mejana.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 L'unificacion dei tribús mongòlas
- 1.2 La formacion de l'Empèri per Genghis Khan
- 1.3 Lo rèine d'Ogedei
- 1.4 La lucha de succession de 1241-1251
- 1.5 Lo rèine de Mongke
- 1.6 La division e la fin de l'Empèri Mongòl
- 2 Organizacion politica e sociala
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Cultura
- 6 Liames intèrnes
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
L'unificacion dei tribús mongòlas[modificar | modificar la font]
Au sègle X, la region compausada de la Mongolia modèrna, de Manchoria e dau nòrd de China èra sota lo contraròtle de la dinastia Liao. Rebutada en 1125 per la dinastia Jin fondada per lei Jurchens, laissèt la plaça a una tièra d'estats e de tribús independentas. Per exemple, lo planestèu mongòl èra devesit entre cinc confederacions tribalas. De conflictes nombrós se debanèron entre l'estat Jin e aquelei tribús. Lei Jin foguèron capables de batre lei Mongòls en 1161 mai poguèron pas realizar la conquista de lor territòri.
En 1189, Temujin capitèt d'unificar tornarmai la confederacion Khamag qu'èra devesida après un periòde d'anarquia acomençada en 1171. Lei Mongòls èran alora devesits entre cinc ensembles principaus qu'èran lei Naimans, lei Merkits, lei Tatars, lei Khamags e lei Keraits. Aliats ai Keraits, Temujin obtenguèt un premier succès sus lei Merkits tre lei premiereis annadas de son rèine. A partir de 1200, gràcias a una reorganizacion de sei fòrças, poguèt acomençar la conquista de sei vesins. Lei Merkits foguèron tornarmai batuts en 1200. Puei, en 1203, foguèt lo torn dei Keraits e dei Naimans. Enfin, lei Tatars se deguèron replegar vèrs l'oèst après una tièra de desfachas. Entre 1203 e 1206, Temujin deguèt faciar l'oposicion dau cap merkit Jamukha que foguèt finalament capturat e tuat. Temujin foguèt adonc nomat cap dei Mongòls per lo Kurultai e prenguèt lo títol de Genghis Khan.
La formacion de l'Empèri per Genghis Khan[modificar | modificar la font]
Après l'unificacion dei tribús mongòlas, Genghis Khan reinèt fins a sa mòrt en 1227. Reorganizant la lèi de son estat e sei fòrças armadas, mandèt una tièra de campanhas militaras victoriosas per conquistar lei regions vesinas. En fòra de son organizacion militaras, sa politica li permetèt de tenir pus aisadament sei conquistas. D'efèct, divèrseis elements de sa politica limitèron lei revòutas e favorizèron l'integracion dei regions conquistas dins l'Empèri en formacion :
- libertat religiosa per leis abitants e dispensa d'impòst per lei clergats.
- attribucion dei promocions au meriti e non en foncion de l'origina etnica.
- politica en favor dau desvolopament dau comèrci e dei produccions culturalas.
Ansin, Genghis Khan capitèt la conquista de l'Empèri tangut (1209 puei 1227), de la mitat nòrd de l'estat Jin (1215), dau Khanat Kara-Khitan (1218), de la partida nòrd de l'Empèri Khwarezmian (1221) e acomencèt la conquista de China. D'expedicions importantas foguèron tanben dirigidas còntra lei regions orientalas d'Euròpa. Avans sa mòrt, Genghis Khan organizèt la division de l'Empèri entre seis eiretiers e la regéncia foguèt assegurada per son fiu Tolui fins a la nominacion d'un Khan novèu.
Lo rèine d'Ogedei[modificar | modificar la font]
Avans sa mòrt, Genghis Khan aviá chausit Ogedei coma successor. Ansin, foguèt elegit Khan per un kurultai en 1229. Fins a sa mòrt en 1241, son rèine foguèt marcat per la consolidacion de l'Empèri e per la contuniacion dei conquistas militaras. Ansin, la capitala foguèt installada a Karakorum[1] a partir de 1235. Au nivèu militar, seis armadas contunièron la conquista dau continent asiatic e ataquèron Euròpa. En 1234, lei rèstas de l'estat Jin foguèron destruchs ambé l'ajuda de l'Empèri Song. Entre 1239 e 1240, lei Mongòls acomencèron d'installar lor protectorat sus lo Tibet. En revenge, leis assais de conquista de Corèa e de China dau Sud mau capitèron en causa d'una resisténcia acarnada. La situacion foguèt similara en India onte lei Mongòls poguèron ocupar unei vilas dau nòrd dau Sultanat de Delhi mai foguèron finalament rebutats. Enfin, en Euròpa, prenguèron lo contraròtle dei principats russas entre 1237 e 1240. Puei, se dirigiguèron vèrs lo centre dau continent onte destruguèron leis armadas polonesas e ongrianas en abriu de 1241. Pasmens, la mòrt d'Ogedei entraïnèt lor retirament en 1242 per participar au kurultai.
La lucha de succession de 1241-1251[modificar | modificar la font]
Après lo decès d'Ogedei, la regéncia foguèt dirigida per sa frema Toregene. Rompent ambé certanei principis de Genghis Khan e d'Ogedei, persecutèt certanei membres de la Cort e de notables musulmans creant una division entre lei responsables de l'Empèri e leis eiretiers d'Ogedei. En 1246, son favorit Guyuk foguèt elegit Khan per lo kurultai. Pasmens, après son eleccion, se revirèt còntra lo partit de Toregene e restaurèt una partida deis oficiers demés durant aqueu periòde. Contunièt leis operacions militaras còntra leis Abassidas, Corèa e l'Empèri Song. Pasmens, moriguèt en 1248 marcant lo començament d'una epòca novèla de divisions. En 1250, un kurultai foguèt reünit per Baku, Khan de Russia. En causa de la distància, una partida dei familhas majoras de l'Empèri refusèt d'i anar. Batu foguèt elegit Grand Khan mai donèt la posicion a Mongke. Après unei protestacions, una segonda assemblada confirmèt aquela decision lo 1en de julhèt de 1251.
Lo rèine de Mongke[modificar | modificar la font]
La decision dau segonda kurultai foguèt acceptada solament per una minoritat dei partisans dei familhas Ogedeid e Chagataid. Certaneis, coma Shiremun, assaièron egalament de reünir de fòrças per rebutar Mongke. Pasmens, lo complòt foguèt descubèrt e una partida de l'elèit mongòla foguèt eliminada per una tièra de purgas. Puei, partejèt l'Empèri ambé son aliat Batu e prononcièt una amnistia per lei presoniers. Aquò li permetèt de s'establir fèrmament coma Grand Khan e lo tròne demorèt entre seis eiretiers fins a la fin de la dinastia.
Au nivèu politic, contunièt la politica de sei predecessors per sostenir la tolerància religiosa e l'activitat economica (renfòrçament dau contraròtle de la moneda... etc.). Dins lo domeni militar, la conquista de territòris novèus contunièt pereu e l'Empèri agantèt son extension pus granda. Lo reiaume Dali foguèt conquista en 1253, lo contraròtle sus lo Tibet foguèt estabilizat en 1258, lo Califat Abbassida foguèt destruch e conquista en 1258 e la presa dau sud de China foguèt perseguida. Dins aquò, la mòrt de Mongke pendent una campanha còntra lei Song en 1259 marquèt un còp d'aplant a la conquista de China fins a 1265 onte lei combats acomencèron tornarmai.
La division e la fin de l'Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
A partir de la mòrt de Mongke, la division de l'Empèri, ja començada per lo partimanent ambé Batu, venguèt permanenta mentre que leis armadas mongòlas deguèron faciar sei premierei desfachas. De mai, lei caps dei diferents estats mongòls acomencèron de luchar entre elei e formèron pauc a pauc de khanats separats que lei principaus foguèron la dinastia Yuan que reinèt sus l'Empèri Chinés, l'Empèri deis Ilkhans, lo Khanat de Djaghataï e lo Khanat de l'Òrda d'Aur.
La China e la dinastia Yuan[modificar | modificar la font]
En 1259 a la mòrt de Mongke, una guèrra civila opausèt Ariq Böke e Kublai Khan fins a 1264. Lo segond foguèt venceire e venguèt Grand Khan. En 1271, fondèt la dinastia Yuan ambé Pequin per capitala. En 1279, lei Mongòls capitèron d'esquichar la resisténcia Song e d'unificar tornarmai China. Lo rèine de Kublai Khan s'acabèt en 1294 e foguèt caracterizat per una politica de sostèn au comèrci e per una separacion mai e mai importanta ambé lei tres autrei khanats que venguèron independents e reconoguèron solament una preeminéncia simbolica ai Yuan.
La dinastia contunièt de dirigir lo país fins a 1368. D'efèct, foguèt lèu afeblida per de problèmas de succession e per de dificultats economicas. Ansin, lo successor de Kublai Khan, Temür Khan (1294-1307) contunièt son òbra mai poguèt pas empachar lo desvolopament de la corrupcion. Lo rèine seguent, Külüg Khan (1307-1311), veguèt una tièra de decisions economicas marridas que causèron una crisi financiera grèva per lo govèrn. La situacion foguèt restablida per Buyantu Khan (1311-1320) e Gegeen Khan (1320-1323) qu'adoptèron lei mors chinés per dirigir lo país. Pasmens, aqueu darrier foguèt rebutat per un còp d'Estat de la Cort.
Aqueu còp afebliguèt la dinastia que lei caps perdeguèron la realitat dau poder. A partir deis annadas 1340, lei dificultats economicas e politicas de la dinastia causèron l'emergéncia de movements d'oposicion poderós. En 1351, acomencèt la revòuta dei Turbans Roges. Lei divisions e lei luchas de la Cort empachèron una ripòsta eficaça e lei Yuan abandonèron la capitala en 1368. Certanei membres de la dinastia assaièron de resistir dins lo nòrd de China mai foguèron finalament desfachs en 1388. Lo rèsta de la dinastia se repleguèt en Mongòlia onte demorèron fins a 1635.
L'Empèri deis Ilkhans[modificar | modificar la font]
L'Empèri deis Ilkhans se formèt en 1256 a l'entorn dau planestèu pèrsa e se devesiguèt en uneis estats en 1335. Foguèt creat per lo kurultai de 1251 qu'elegiguèt Mongke coma Grand Khan. Hulagu ne'n venguèt lo cap e jonhèt la region en 1256 onte va reinar fins a sa mòrt en 1265. En 1258, prenguèt Bagdad e ataquèt leis estats musulmans dau Pròche Orient. Après 1260 e la mòrt de Mongke, sei fòrças foguèron parcialament retiradas per anar ajudar Kublai Khan durant la guèrra civila de 1259-1264 e renforçar sa frontiera nòrd còntra lo Khanat de l'Òrda d'Aur.
Son fiu Abaqa (1265-1282) li succediguèt e contunièt la lucha còntra lei principats musulmans ambé l'ajuda deis estats crestians. Pasmens, foguèt batut per lei Mamelocs en 1277 e 1281. Tekudar (1282-1284) vengut musulman foguèt rapidament rebutat e remplaçat per Argon (1284-1291). Aqueu darrier renforcèt l'autoritat de son govèrn e capitèt de redreiçar l'economia. Son fraire Ghaykhatou (1291-1295) assaièt tornarmai de transformar l'Empèri en estat musulman mai, coma Tekudar, foguèt tuat per un còp d'Estat. Una revòuta de la region musulmana de Khorasan permetèt alora a Arghun Ghazan (1295-1304) de prendre lo poder.
Lei Mongòls adoptèron vèrs aqueu periòde lo mòde de vida dei populacions pèrsas. Pasmens, perdeguèron tanben lor disciplina militara entraïnant una diminucion de la poissança de l'estat centrau. En 1316, un còp d'Estat dirigit per un senhor feodau marquèt lo començament d'una crisi politica grèva que s'acabèt en 1335 per la disparicion de l'Empèri.
Lo Khanat de Djaghataï e l'Empèri Timorida[modificar | modificar la font]
Lo Khanat de Djaghataï se formèt entre 1220 e 1242 sus de territòris donats dins lo centre dau continent asiatic a Djaghataï per Genghis Khan. Inicialament dins lo camp d'Ariq Boqa, lo khanat se revoutèt e prenguèt lo partit de Kublai Khan pendent la guèrra civila au començament deis annadas 1260. Participèt a la casuda d'Ariq Boqa e averèt divèrsei batalhas còntra son aliat de l'Òrda d'Aur. Pasmens, en 1266, lo Khanat de Djaghataï se rompèt busqueta ambé Kublai. Foguèt lo començament d'una tièra de guèrras intèrnas e extèrnas per assegurar l'independéncia dau khanat e lo poder de la dinastia. Aprofichèt tanben la situacion per prendre lo contraròtle de territòris novèus dins lo centre d'Asia puei vèrs lo sud e l'India. Lo Djaghataï agantèt son apogèu vèrs la fin dau sègle XIII. Pasmens, en 1326, la mòrt dau Khan Kebek (1309-1326) causèt lo començament d'un periòde de trebols de succession. La conversion a l'islam de son fraire e successor, Tarmachirin, entraïnèt la scission dei populacions mongòlas e la division de l'Empèri entre lo Mogholistan e la Transoxiana.
Lo Moghoslitan demorèt independent fins au sègle XVII dins la region de l'Ili. Contrarotlèt tanben lei regions d'Alti-Shahr e l'Uiguristan durant la màger part de son existéncia. A partir de la fin dau sègle XVI, aquel estat foguèt pauc a pauc menaçat per lei pòbles cazac e quirguiz e finalament conquist per lei Dzongars. De son caire, la Transoxiana veguèt la formacion la formacion de la dinastia timorida per Tamburlan (1370-1405) que capitèt de conquistar un empèri important entre lo Pròche Orient e l'India. Pasmens, après sa mòrt, aquel empèri deguèt faciar divèrsei revòutas e dispareguèt en 1506. De dinastias timoridas existiguèron dins la region fins au sègle XVIII.
Lo Khanat de l'Òrda d'Aur[modificar | modificar la font]
Lo Khanat de l'Òrda d'Aur existiguèt sus lei regions orientalas de l'Empèri Mongòl de la mitat dau sègle XIII au començament dau sègle XVI. Sa capitala Saraï foguèt bastida en 1243 e lei Khans de l'Òrda venguèron rapidàment musulmans. Pasmens, l'unitat dau territòri foguèt menaçada tre leis annadas 1280 per l'autonòmia fòrta dei tribús diferentas e lo poder dei Khans foguèt demenit, especialament a respèct deis autoritats militaras. Puei, entre 1360 e 1380, lo Khanat conoguèt una crisi politica grèva (14 khans en 20 ans) que foguèt aprofichada per lei Rus per venir independents (1371-1370). Après aquela revirada, un assai de restauracion de la poissança foguèt realizada durant lo rèine de Tokhtamych que foguèt finalament vencut per Tamburlan entre 1392 e 1395. A partir de 1430, lo Khanat acomencèt de se devesir en estats independents e sei vassaus refusèron pauc a pauc de pagar lo tribut. Per exemple, en 1475, lo Khanat de Crimèa venguèt un protectorat de l'Empèri Otoman e en 1480, lei Rus prenguèron Moscòu. Reduch au plan de la Volga, lo Khanat de l'Òrda d'Aur foguèt finalament destruch en 1502 per lei tropas dau Khanat de Crimèa e son darrier sobeiran moriguèt en 1516.
[modificar | modificar la font]
Leis institucions politicas[modificar | modificar la font]
Tres institucions politicas aguèron un ròtle primordiau dins l'Empèri Mongòl. Lo premier èra lo Khan que foguèt lo cap d'estat de l'Empèri. Èra lo centre dei decisions de l'estat, especialament dins l'adopcion de la lèi de l'Empèri (Yassa). A sa mòrt, sa succession aviá luòc dins sa familha pròcha (fraire, fiu...) e validada per una decision de l'assemblada dei notables de l'Empèri. Dicha kurultai, aquela assemblada èra compausada per lei membres de l'aristocracia imperiala e èra regardada per lei decisions majoras. Enfin, existiguèt un sistèma d'apanatge entre la familha dau Khan e l'aristocràcia. Aqueu sistèma serà a l'origina de la division de l'Empèri e de la formacion d'uneis estats independents.
Lei principis generaus[modificar | modificar la font]
En fòra de seis institucions, l'organizacion politica de l'Empèri Mongòl foguèt determinada per un ensemble de principis que foguèron respectats e defenduts per Genghis Khan e sei successors :
- la lèi de l'Empèri, dicha Yassa, que foguèt creada per Genghis Khan. Son objectiu èra de venir la lèi unica dins tot lo territòri mongòl. Sei successors contunièron e desvolopèron aquela òbra. Permetèt de redurre lei conflictes entre tribús, de reglar lo comèrci dins l'Empèri e preveguèt de penas sevèras còntra lei delictes[2].
- la leiautat èra exigida tant dins leis institucions civilas coma militaras. La desobeïssença podiá èsser sancionada per la mòrt.
- la non-discriminacion entre leis etnias[3].
Lei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas foguèron l'institucion principala de l'Empèri Mongòl. Èran principalament compausadas de tropas terrèstras, leis unitats navalas èssent rarament utilizadas (conquista de la China Song). Sei fòrças èran equipadas per favorizar la mobilitat e la velocitat e un esfòrç èra realizat au nivèu dau comandament per la preparacion dei campanhas e la reconoissença dau territòri e dei fòrças enemics. Ansin, lei tropas mongolas foguèron capablas de faciar victoriosament d'unitats ambé de soudats fòrtament protegits e armats coma lei chivaliers europèus e de condurre de campanhas lòngas e alunchadas de sei basas[4].
L'organizacion dei fòrças armadas èra basada sus un sistèma decimau. Dètz soudats formavan un arbat. Puei, dètz arbats èran gropats per formar un zuut d'un centenau d'òmes. Dètz zuuts formavan una unitat d'un milier de combatents qu'èra nomada myanghan. Enfin, dètz myanghans èran gropats per crear un tumen qu'èra l'unitat pus granda de l'armada mongòla. De mai, leis armadas de l'Empèri avián tanben de còrs per la fabricacion d'armas de sèti o de passatges sus lo prat batalhier (pònt...) e per lo mandadís rapide de messatges entre divèrseis unitats. Toei leis òmes fins a 60 ans èran regardats per lo servici dins l'armada.
Lo sistèma de pòsta[modificar | modificar la font]
L'Empèri Mongòl dispausava d'un sistèma de pòsta fòrça eficaç per son epòca. Dich Yam, èra compausat d'un ensemble de relèus protegits e gardats onte lei messatgiers podián trobar de chivaus repausats. Dos relèus èran generalament desseparats per una distància de quaranta quilomètres permetent ai messatgiers de realizar de trajèct de 125 quilomètres cada jorn[5]. Ansin, la novèla de la mòrt d'Ogedei dins la capitala imperiala Karakorum necessitèt solament quatre a sièis setmanas per agantar leis armadas mongòlas d'Euròpa Centrala.
Economia[modificar | modificar la font]
Moneda[modificar | modificar la font]
En causa de la superficia granda de l'Empèri, lei Mongòls utilizèron divèrsei sistèmas de moneda, especialament dins lei territòris pus alunchats. D'en premier, lo sistèma chinés basat sus una moneda d'argent e l'utilizacion de papier-moneda[6]. En 1253, un Departament de la Moneda foguèt creat per administrar la gestion dau papier-moneda qu'èra garantit per de resèrvas d'argent e de seda[7]. Modificat per la dinastia Yuan ambé l'aparicion de moneda de coire, aqueu sistèma foguèt fòrtament utilizat per lei populacions mongolas e chinesas. Pasmens, dins lo rèsta de l'Empèri, demorèt limitat e l'utilizacion de pèças contunièt coma en Asia Centrala (moneda d'aur e d'argent) e dins lei territòris occidentaus (monedas d'argent e de coire)[8] [9].
Comèrci[modificar | modificar la font]
Lo sostèn au comèrci foguèt una caracteristica constanta de la politica dei Mongòls apareguda avans l'unificacion dei tribús per Genghis Khan. Inicialament, lei marchands permetián ai Mongòls d'obtenir de causas pas o pauc produchs sus lor territòri. Avián tanben un ròtle diplomatic important per obtenir d'informacions sus d'autrei regions o servir de messatgiers. En cambi, lei marchands èran protegits durant lor passatge sus lo territòri dei tribús.
Lei principis de basa d'aquela politica demorèron après la formacion de l'Empèri. La seguritat sus lei rotas comercialas foguèt establida e lei marchands èran indemnizats dins lo cas de pèrdas causadas per d'atacas de bandits. De mai, lei marchands avián d'exempcions d'impòsts. Aquela situacion cambièt a partir dau rèine de Mongke que decidiguèt de reprendre lo contraròtle sus la classa marchanda. Lo pagament d'una taxacion per lei marchands foguèt adoptat per limitar lor influéncia. Aqueu comèrci se debanèt principalament de lòng de la Rota de la Seda gràcias a un ensems de rotas ben entretenguts per leis autoritats.
A partir de la division de l'Empèri Mongòl, la seguritat dau comèrci continentau demeniguèt en causa dei combats entre estats e de l'afebliment de certanei govèrns. De mai, lo desvolopament dau comèrci maritim foguèt un còp dur per lo comèrci terrèstre pus lent. Ansin, la Rota de la Seda conoguèt un declin important a partir dau sègle XIV e foguèt pauc a pauc abandonada au sègle XV.
Religion[modificar | modificar la font]
Leis autoritats mongolas foguèron fòrça tolerantas a respèct dei religions diferentas qu'existissián dins l'Empèri. La condicion soleta per acceptar una religion èra sa conformitat ambé la lèi de l'Empèri dicha yassa. Segon aquela darriera, lei membres d'un clergat èran dispensats dau pagament deis impòsts e dau servici militar dins lei fòrças armadas. Ansin, durant lo rèine de Genghis Khan, un nombre fòrça important de religions èran presentas coma lo crestianisme, l'islam o lo bodisme. A partir dau rèine d'Ogodei, de luòcs religiós variats foguèron bastits per cada religion dins lei vilas principalas de l'Empèri coma Karakorum. Pasmens, pauc a pauc, l'islam venguèt la religion principala deis elèits e tres khanats venguèron musulmans après la dislocacion de l'Empèri.
Cultura[modificar | modificar la font]
Coma l'Empèri Mongòl gropèt de populacions fòrça variadas, de culturas diferentas i existiguèron durant son existéncia coma aquela de l'Empèri chinés de la dinastia Yuan. Lo govèrn mongòl assaièt d'encoratjar la produccion culturala. Au nivèu de la populacion mongòla, d'òbras importantas foguèron realizadas en literatura coma de racòntes dei conquistas o dins lo domeni deis arts visuaus.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aqueu site èra un camp de basa de Gengis Khan dempuei 1220.
- ↑ George Lane, Genghis Khan and Mongol Rule, Greenwood Press, 2004, p. 37.
- ↑ Amy Chua, Day of Empire: How hyperpowers rise to global dominance, and why they fall, Random House, 2007. p. 95.
- ↑ Atwood, Christopher P., “The Soldiers:Weaponry, Training, Rewards”, The Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, 1en vol., Facts on File, 2004.
- ↑ Aquela velocitat èra superiora a aquela dei messatgiers dau sistèma estatsunidenc dau Ponny Expresse organizat au sègle XIX.
- ↑ Allsen, Thomas T., Culture and Conquest in Mongol Eurasia, Edicions Cambridge University Press, (2001), pp. 177-179.
- ↑ A.P. Martinez, The use of Mint-output data in Historical research on the Western appanages, pp. 87-100.
- ↑ Atwood, Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p. 362.
- ↑ A.P.Martinez, The use of Mint-output data in Historical research on the Western appanages, pp. 120-126.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Allsen, Thomas T., Mongol Imperialism: The Policies of the Grand Qan Möngke in China, Russia, and the Islamic Lands, 1251-1259, University of California Press, 1987.
- (en) Allsen, Thomas T. (2004), Culture and conquest in Mongol Eurasia, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-60270-9.
- (en) Amitai-Preiss, Reuven (1995), Mongols and Mamluks: The Mamluk-Ilkhanid War, 1260–1281, Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-46226-6.
- (en) Atwood, Christopher P. (2004), Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, Facts on File, Inc., ISBN 0-8160-4671-9.
- (en) Barfield, Thomas Jefferson (1992), The perilous frontier: nomadic empires and China, Blackwell, ISBN 978-1-55786-324-9.
- (en) Brent, Peter, The Mongol Empire, Genghis Khan, His Triumph and his Legacy, Book Club Associates, (1976).
- (en) Buell, Paul D. (2003), Historical Dictionary of the Mongol World Empire, The Scarecrow Press, Inc., ISBN 0-8108-4571-7.
- (en) Burgan, Michael (2005), Empire of the Mongols, Infobase Publishing, ISBN 978-1-4381-0318-1.
- (en) Diamond, Jared (1997), Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies, W.W. Norton & Co., ISBN 0-393-06131-0.
- (en) Dominique Farale, De Gengis Khan à Qoubilaï Khan : la grande chevauchée mongole, Economica, 2003 (ISBN 2-7178-4537-2).
- (en) Dominique Farale, La Russie et les Turco-Mongols: 15 siècles de guerre, Economica, 2007, (ISBN 978-2-7178-5429-9).
- (en) Finlay, Robert (2010), The Pilgrim Art: Cultures of Porcelain in World History, University of California Press. ISBN 978-0-520-24468-9.
- (en) Foltz, Richard C. (1999), Religions of the Silk Road: Overland Trade and Cultural Exchange from Antiquity to the Fifteenth Century St. Martin's Press. ISBN 0-312-23338-8.
- (en) Franke, Herbert (1994), Twitchett, Denis; Fairbank, John King, Alien Regimes and Border States, 907-1368, Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-24331-5.
- (en) Grousset, Rene (1970), The Empire of the Steppes: a History of Central Asia, Rutgers University Press.
- (en) Halperin, Charles J. (1985), Russia and the Golden Horde: The Mongol Impact on Medieval Russian History, Indiana University Press. ISBN 0-253-20445-3.
- (en) Howorth, Henry H., History of the Mongols from the 9th to the 19th Century: Part I: The Mongols Proper and the Kalmuks, Burt Frankin.
- (en) Jackson, Peter (1978), "The dissolution of the Mongol Empire", Central Asiatic Journal XXXII : 208–351.
- (en) Jackson, Peter (2003), The Delhi Sultanate: A Political and Military History, Cambridge University Press. ISBN 0-521-54329-0.
- (en) Jackson, Peter (2005), The Mongols and the West: 1221-1410, Longman. ISBN 978-0-582-36896-5.
- (en) Kradin, Nikolay, Tatiana Skrynnikova, "Genghis Khan Empire", Vostochnaia literatura, 2006. 557 paginas (ISBN 5-02-018521-3).
- (en) Kradin, Nikolay, Tatiana Skrynnikova, "Why do we call Chinggis Khan's Polity 'an Empire' ", Ab Imperio, Vol. 7, No 1(2006): 89-118. (ISBN 5-89423-110-8)
- (en) Lane, George (2006), Daily life in the Mongol empire, Greenwood Press. ISBN 978-0-313-33226-5.
- (en) Man, John (2004), Genghis Khan: Life, death and resurrection, Thomas Dunne Books. ISBN 978-0-312-36624-7.
- (en) Man, John (2007), Kublai Khan: from Xanadu to superpower, Bantam. ISBN 978-0-553-81718-8.
- (en) May, Timothy, "The Mongol Art of War.", Westholme Publishing, Yardley. 2007. ISBN 978-1-59416-046-2 / ISBN 1-59416-046-5.
- (en) Morgan, D., Arbel, B., et al.(junh de 1989), "The Mongols and the Eastern Mediterranean: Latins and Greeks in the Eastern Mediterranean after 1204", Mediterranean Historical Review 4 (1): 204. doi:10.1080/09518968908569567. ISSN 0951-8967.
- (en) Morgan, David (2007), The Mongols (2a edicion), Blackwell Publishing. ISBN 978-1-4051-3539-9.
- (en) Ratchnevsky, Paul (1993), Genghis Khan: his life and legacy, Wiley-Blackwell.
- (en) Rossabi, Morris (1983), China among equals: the Middle Kingdom and its neighbors, 10th-14th centuries, University of California Press. ISBN 0-520-04383-9.
- (fr) Jean-Paul Roux, Gengis Khan et l’Empire mongol, Gallimard, collecion « Découvertes Gallimard », 2002, 143 paginas.
- (en) Sanders, Alan J. K. (2010), Historical dictionary of Mongolia, Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-6191-6.
- (en) Saunders, John Joseph (2001), The history of the Mongol conquests, University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-8122-1766-7.
- (en) Rybatzki, Volker (2009), The early mongols: language, culture and history, Indiana University.
- (en) Sverdrup, Carl (novembre de 2010), "Numbers in Mongol Warfare". Dins Rogers, Clifford J.; DeVries, Kelly; France, John. Journal of Medieval Military History. 8. Woodbridge, Suffolk, UK: Boydell & Brewer. ISBN 978-1-84383-596-7. [1].
- (en) Vladimortsov, Boris (1969), The life of Chingis Khan, B. Blom.
- (en) Weatherford, Jack (2004), Genghis Khan and the Making of the Modern World, Three Rivers Press. ISBN 0-609-80964-4.
- (en) Woods, Shelton (2002), Vietnam: An Illustrated History, Hippocrene Books Inc, ISBN 0-7818-0910-X.


c: text/html

text:
Beaumont (Naut Léger)
Bèumont (nom ipotètic) [1] (Beaumont en francés) z-es una comuna occitana, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge situat a qualques quilomètres de la vila de Briude.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Castell de Lauriat
Mencionat dempuèi l'an 1000. Los sieus torns aurián datat del Sègle XIII.
- Château de Lauriat
Mentionné dès l'an 1000. Ses tours seraient datées du Sègle XIII.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Beaumont (Naut Léger)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lengas de Guyana
Guyana es un païs extremament multilingüe, tot ben que sa populacion trespasse pas 745 000 estajants en 2012.
Lo multilingüisme de Guyana es d'una riquesa excepcionala. L'estructura e la diversitat de sas lengas (lengas amerindianas, chinés, hindi, espanhòl...) se pòdon comparar sonque amb las de Surinam, lo seu vesin.
Guyana es un pasmens principalement païs creolofòne que lo creòl es particularament devalorizat. Levat l'anglés e lo creòl guyanés (las doás lengas recampant 85%/90% dels estatajants), las autras communautats jògan pas un ròtle màger e representan aperaquí 15% de la populacion.
Somari
Estatuts de las lengas[modificar | modificar la font]
L'anglés es la lenga oficiala, utilizada dins l'administracion e las escòlas.
Lo creòl guyanés gaudís d'un estatut mai o mens formal de lenga nacionala.
Las lengas amerindianas gaudisson d'un estatut de lengas protegidas dempuèi 2006 Tèxtes de lei originals
Lo portugués e l'espanhòl son l'objècte d'una promocion sostenguda.
Lengas en preséncia[modificar | modificar la font]
N. B. las fonts estatisticas son paucas e de còps contradictòrias. Un rencensament clar desfauta mas los organismes linguistics internacionals e las informacions localas dònan una idèa mai o mens clara de la situacion linguistica.
Anglés[modificar | modificar la font]
L'anglés es present dins Guyana tota. Es parlat segon dos varietats (British English and Guyanese English). L'anglés britannic es lo utilizat dins las situacions mai formalas, e l'anglés guyanés dins de situacion de la vida vidanta. Tot ben que aquò siá grossièrament verai, i a una infinitat de situacions intermediàrias que pòdon existir segon lo nivèl d'educacion dels locutors, lo contèxte, los interlocutors....
Segon lo SILrapòrt 2002, l'anglés es sovent imperfièchament mestrejat per la majoritat dels locutors del creòl, coma lo mostrèt l'estudi balhat en ligam. Lo nombre de locutors reals de l'anglés standard deu pas trespassar 60%. Coma lenga mairala l'anglés (guyanés o britannic) es pauc utilisat. Mens de 10% es probable.
Creòl guyanés[modificar | modificar la font]
Lo creòl guyanés es parlat coma lenga mairala pels Afroguyaneses e pels Indians guyaneses. 75% de la populacion l'auriá coma lenga mairala e mai de 80% l'entendon.
Es parlat mai que mai dins lo nòrd mas sos locutors pòdon èsser rescontrat dins Guyana tota.
Pasmens, lo creòl patís d'un fòrta devalorizacion sociala e d'un imatge negatiu.
Lengas amerindianas[modificar | modificar la font]
Segon lo recensament 2002, i aviá 68 675 Amerindians (9,2% de la populacion). Eran 40 343 al recensament de 1980. Se lor nombre créis, lor cultura se delita e s'aflaquís. Son victimas d'un procès de deculturacion. Las lengas amerindianas son amenaçadas e lo recent cambiament de 2006 es pas encara sufisent per assegurar la preservacion d'aquelas culturas. 50% dels Amerindians parlan sonque anglés o lo creòl guyanés. Qualques Amerindians parlan tanben espanhòl o portugués. Las lengas amerindianas son parladas bensai per 35 000 personas en 2012 (5% de la populacion).
Segon lo Joshua Project e lo SIL las lengas amrindianas èran en 2000:
- l'akawaio (4 500)
- l'arawak (1 500) mas 15 000 deculturats
- l'atoradà (pauques)
- lo carib (Galibi) (480 en 1991 mas 2 500 deculturats)
- lo macushi (9 500)
- lo mapidian (wapishanan) pauc nombroses
- Lo mawayanà (50 en 1986)
- lo patatomà (4 700 en 1990 e 300 deculturats)
- lo pemon (500 en 1990)
- lo waiwai (200 en 1990)
- lo wapishanà (6 000)
- lo warau (pauc parlat, la majoritat 5 000 es deculturada).
Hindi e Ordó[modificar | modificar la font]
Las doás lengas son pauc parladas, probablament per mens de 10% de la communautat indiana e mai que mai per d'ancians. Son encara utilizadas dins cèrtas occasions (religiosas o tradicionalas). Alara que la majoritat a adoptat lo creòl guyanés o l'anglés, i a tanben una redescobèrta de las originas que motiva l'estudi e la valorizacion de la lenga.
Autras lengas[modificar | modificar la font]
Lo portugués es la lenga mairala de 0,2% de la populacion mas es parlat per un nombre mai important pramor de la proximitat de Brasil.
La communautat chinesa es pauc importanta ( mens de 0,2%) e parla subretot anglés, creòl e cantonés.
L'espanhòl es parlat dins la region de la frontièra amb Venezuelà. Los Waraus lo practican fòrça (una partida dels Waraus demòra a Venezuelà).


text:
Azkarate
Azkarate en basco o Ascarat en francésqu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra. Administrativament, que's tròba dens lo departament deus Pirenèus Atlantics.
Lo nom gentilici qu'ei azkaratear.
Qu'ei situat sus l'arriba de Niva
Las comunas tòcatocantas que son Ossés e Sent Martin d'Arròsa au nòrd, Izpura a l'èst, Irulegi a l'oèst e Uhart de Cisa e Lasa au sud.
Somari
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
.


text:
Guilhèm III d'Aurenja Nassau
Guilhèm III d'Aurenja Nassau (14 de novembre de 1650 - 8 de març de 1702) foguèt stadhouder d'Olanda, de Zelanda, d'Utrecht, de Guèldres e d'Overijssel de 1672 a sa mòrt e rèi d'Anglatèrra, d'Irlanda e d'Escòcia de 1689 a sa mòrt.
Maugrat l'oposicion d'una partida dei caps olandés a la foncion de stadhouder, capitèt d'ocupar la carga en 1672 per faciar l'invasion francesa durant la Guèrra d'Olanda (1672-1679) e protegir l'independéncia dei Províncias Unidas. En 1677, esposèt la princessa Maria d'Anglatèrra. Quand Jaume II foguèt destituit per lo Parlament en 1688 au profiech de Maria, Guilhèm organizèt donc un desbarcament en Anglatèrra e conquistèt rapidament lo poder. En 1689, signèt un acòrd ambé lo Parlament per limitar lei drechs dau rèi. A la mòrt de sa frema en 1694, venguèt l'unic rèi d'Anglatèrra. Sa politica foguèt marcada per son oposicion determinada ais ambicions de Loís XIV (1643-1715)


text:
Fòrça centrifuga
La fòrça centrifuga es un cas particular de fòrça fictiva qu'apareis en fisica dins lo contèxte de l'estudi del movement dels objèctes dins de referencials non inercials. L'efècte sentit es degut als movements de rotacion d'aqueles referencials e se traduch per una tendéncia a alunhar los còrs del centre de rotacion. Es, per exemple, la sensacion d'ejeccion d'un vitjaire dins un veïcul que vira.
Somari
- 1 Expression de la fòrça centrifuga
- 2 Exemples
- 3 Nòtas
- 4 Idèas falsas
- 5 Vejatz tanben
Expression de la fòrça centrifuga[modificar | modificar la font]
L'expression de la fòrça centrifuga es:
ont
- a es l'acceleracion normala tal que a=v²/R
- m es la massa de l'objècte estudiat;
- w es la velocitat de rotacion tal que wR=v ;
- R es la disténcia de l'axe de rotacion al centre de gravitat de l'objècte;
totas mesuradas dempuèi un sol e meteis referencial non inercial. Dins le cas d'un veïcul rolant a una velocitat v, avèm : e R es alara lo rai de corbadura de la trajectòria del referencial
Exemples[modificar | modificar la font]
Existís de cases que l'efècte centrifug pòt èsser cercat, per exemple pendent de l'estorriment del linge dins una maquina de lavar; inevitable pels sistèmas en rotacion, pòt constituir un desaplaser, pels passatgièrs d'un veïcul virant, s'utilisa alara d'artificis per anular, o puslèu compensar aquel efècte: Combinason antiG dels pilòts d'avion de caça, sistèma pendular de qualques trens, viratges levats de las carrièras, enclinason dels veïculs de mens de quatre ròdas dins los viratges.
Estorriment del linge[modificar | modificar la font]
Es l'emplec mai simple de l'efècte centrifug. Lo movement de rotacion impausat al linge induch de las acceleracions transmesas tanben a las particulas d'aiga. Alara que demoravan empegadas al repòs, per viscositat als textils, las fòrças de coesion venon insufisentas quand l'ensems vira sufisentament aviat. L'equilibri local es pas mai garantir, l'aiga es ejectada.
Distriament dels liquids[modificar | modificar la font]
Es lo meteis principi emplegat per separar los elements constituissent de liquids non omogenèus, coma lo sang. Lo camp de fòrça induch per l'efècte centrifug s'aparenta a un camp de pesantor mai fòrt que favoriza la separacion d'elements de densitats diferentas.
L'enricament de l'urani repausa sus aquel principi, mas es tecnologicament mai complicat, perque cal « far venir liquid aquel metal » per poder lo centrifugar. Es a dire incorporar los atòms de l'urani « metal » dins una substéncia liquida (o gasosa), coma l'exafluorur d'urani.
Regulators a efècte centrifug (sus las ancianas maquinas de vapor)[modificar | modificar la font]
L'esquema donat reproduch lo principi del regulator de James Watt. Entraïnat, via la correja, per la maquina, lo rotor vei las seunas masselòtas s'escartar. Una barretariá comanda alara una pala. L'accion sus la pala a un efècte contrari sus la poténcia porgida a la maquina: es lo principi de l'asserviment. Tròp aviat se tampa la vapor, tròp lent se dubrís, lo sistèma finissent per trapar lo juste equilibri, e en consequéncia un regime regulat.
Tren pendulari[modificar | modificar la font]
Los viatges en tren son sovent longs. Es doncas apreciable de poder circular dins las veituras per poder marchar. Las linhas ancianas son a vegadas tòrtas, e los desplaçaments dins las andanas son mal aisits. L'idèa del tren pendulari expleita l'efècte centrifug per enclinar las veituras, de tal biais que la fòrça centrifuga s'apond al pés per donar un pés aparent exactament perpendiculari al postam. Per aquel fach los passatgièrs sentisson pas mai los esfòces de cisailhament lo long del còrs que tendon a far perdre l'equilibri.
Dins qualques cases aquò permet d'aumentar la velocitat mas l'efècte es alara reportat sus las vias que devon reténer los trens. Encara aquí s'utiliza los viratges levats per tornar prene amb una melhora incidéncia la fòrça centripèta aplicada als aissèls. Aquò impausa un passatge en corba a una velocitat plan particulara: tròp flaca, lo tren clina cap a l'interior, tròp fòrta siam atirat cap l'exterior.
La relacion per calcular l'angle que los ralhs devon èsser enclinats es:
Pés[modificar | modificar la font]
La Tèrra constituís pas un referencial estrictament inercial. Al respècte del referencial geocentric, la Tèrra es animada d'un movement de rotacion (que produch dins un autre tema l'alternança jorn/nuèch). Los còrs sus Tèrra son doncas somés a la fòrça centrifuga; es per aquela rason que los camp de tir de las fusadas son situats de preferéncia a proximitat de l'eqüator, perque es aquí que l'efècte es maximal (efècte de « fronda ») ; es lo cas del Centre espacial de Kourou (env. 5 ° de latitud Nòrd) e del Cap Kennedy (env. 28 ° de latitud Nòrd).
Aquela fòrça centrifuga fa partit del pés, aquel se limita doncas pas a l'atraccion terrèstre.
Cicle dins las corbas[modificar | modificar la font]
Avion efectuant un viratge dins lo cèl[modificar | modificar la font]
Per comprendre plan, cal imaginar que l'avion vira dins un meteis plan (un pauc coma le dessenh sus la demonstracion de la Fòrça Centrifuga al dessús). Lo calcul demòra valable se l'avion executa un viratge mai "complèxe".
Coma o mòstra la formula mai naut, l'acceleracion centrifuga (e doncas la Fòrça centrifuga) es dirèctament ligada a la velocitat lineària de l'aparelh.
⇔ puerque segon la formula de Newton
En considerant un Tomcat F-14 Grumman, capable de volar a 2 485 km/h, o un Mig-29, atenhent Mach 2,3 (2,3 còp la velocitat del son) se comprend alara qu'un pilòt a las comandes d'aquel tipe d'avion subís d'acceleracions de l'òrdre de 8 o 9g (8 o 9 còps la gravitat terrèstre).
Los pilòts de caça son especialament entraïnats per suportar aquelas acceleracions extrèmas. E mai, son equipats d'una combinason antiG per contrebalançar los efèctes que poirián entraïnar (vela roge o vela negre).
Aqueles dos efèctes néfastes son duguts a d'acceleracions, que lo pilòt percep coma positiva o negativa (e es important de plan comprene qu'es lo pilòt que percep l'acceleracion alara qu'aquela darrièra cambièt pas, coma dins l'illustracion en dessús). Lo vela roge consistís en un aflús de sang dins la tèsta alara que lo vela negre resulta del reflús du sang cap a las cambas. La combinason antiG es un ensems de pòchas que se conflan per blocar aqueles fenomèns.
Vibradors del telefòn mobil[modificar | modificar la font]
Una pichona massa es fixada excentrada sus l'arbre d'un micromotor. Entraïnada a granda velocitat de rotacion, l'efècte centrifug provòca la reaccion del palièr que fa vibrar lo combinat.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- (fr) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en francés intitolat « Force centrifuge ».
Idèas falsas[modificar | modificar la font]
- la fòrça centrifuga es la reaccion a la fòrça centripèta.
- la fòrça centrifuga obeís al principi d'action reaccion.
- la fòrça centrifuga es una fòrça coma las autras.
Atencion: Los mòts an un sens!
Coma lo daissa comprendre la primièra proposidion 'la fòrça centrifuga es la reaccion a la fòrça centripèta'. Efectivament es una reaccion de la matèria (deguda a sa massa), es una reaccion de tipe inercial; non una fòrça mas una inercia. La prepausa ven: 'L'inercia centrifuga es la reaccion a la fòrça centripèta'
Dins un movement de rotacion, centrifug qualifica una inercia e non una fòrça. Centrifug significa fugir lo centre de la rotacion o prene la tangenta dins le sens commun (es çò que se passa quand la còrda se romp, quand mòla esclata, ...). Una fòrça es qualificada per centripèta es a dire que atira cap al centre de la rotacion.
D'un biais general l'expression 'fòrce d'inercia' es incorrècta ven de l'ignorança del sens dels tèrmes fòrça e inercia. L'inercia es une reaccion de la matèria a la mesa en movement que la modificadion du movement (exprima la passivitat, l'imobilisme de la matèria o dins lo sens larg d'un grop de personas); La fòrça exprima per opposicion la volontat d'accion (mesa en movement, arrèst d'un movement, cambi de velocidat o de direccion de movement coma dins lo cas de la rotacion). Lo mòt fòrça pòt pas qualificar una inercia; quitament le mòt inercia pòt pas qualificar una fòrça.


text:
Clima
Lo clima correspònd a l'ensemble de la distribucion estatistica dei condicions atmosfericas dins una region donada pendent un periòde donat. Se diferencia de la meteorologia que designa l'estudi dei fenomèns atmosferics a tèrme cort. L'estudi dau clima es dich climatologia. Utiliza principalament d'otís coma de mesuras estatisticas mensualas o annalas o la frequéncia dei donadas atmosfericas localas coma la temperatura, lei precipitacions, l'umiditat o la velocitat e l'orientacion dei vents.
Somari
- 1 Causas
- 2 Classas diferentas de climas
- 3 Variacions localas dau clima
- 4 Classificacion
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Liames intèrnes
- 7 Bibliografia
Causas[modificar | modificar la font]
Lei sistèmas climatics son causats per l'ensemble deis interaccions entre l'atmosfèra, l'aiga de la superfícia, la criosfèra, la litosfèra, la biosfèra e lo dardalh solar. Aquelei paramètres an una influéncia diferenta mai totei son liats entre elei. L'energia solara recebuda es un paramètre fòrça important en causa de son influéncia sus leis autreis elements. D'efèct, leis oceans representan la resèrva principala de calor capturada e d'umiditat que son cambiats principalament ambé lei massas d'aire atmosfericas. La posicion dei corrents marins e lor temperatura determinan donc una partida majora dau clima terrèstre. Sus lei continents, lo dardalh solar a egalament un ròtle major que seis efiechs pòdon èsser compensats o aumentats per lo relèu o lei barrieras fisicas ai movements atmosferics.
Classas diferentas de climas[modificar | modificar la font]
Climas tropicaus umids[modificar | modificar la font]
Aquelei climas son generalament presents a l'entorn de l'eqüator, de còp fins a 15 o 25 gras de latitud nòrd e sud. La temperatura mensuala mejana es totjorn superiora a 18 °C. S'i distinguís una sason seca e una sason umida. La durada d'aquela darriera a aumentat dins lei regions pròchas de l'eqüator. Enfin, lei litoraus tropicaus situats a l'oèst pòdon presentar una variacion fòrça importanta de la temperatura.
Climas tropicaus secs[modificar | modificar la font]
Un clima tropicau sec es caracterizat per una evaporacion superiora ai precipitacions e una temperatura annala mejana superiora a 18 °C. S'i distinguís quauquei mes onte pòdon se debanar de precipitacions. La vegetacion es de còp absenta. Aqueu tipe de climas s'estend entre 10 e 35 gras de latitud nòrd e sud. Es generalament caracteristic dei regions deserticas o semideserticas dei zonas a l'oèst o au centre d'un continent, sovent enviroutadas per de montanhas.
Climas subtropicaus[modificar | modificar la font]
Aquelei climas existisson generalament ai latituds situadas entre 45 e 70°, excepcionalament fins a 100° au nòrd dau Bacin Mediterranèu. Son influenciats per lei massas d'aire tropicalas durant lei mes d'estiu. La temperatura mejana d'aquelei mes es donc generalament auta. En revenge, aquelei climas coneisson tanben una sason freja vertadiera sota l'influéncia de massas d'aire polaras. Generalament, se definís dos tipes de climas subtropicaus que lo clima mediterranèu sus lei façadas maritimas occidentalas e lo clima subtropicau umid sus lei façadas orientalas. Fau tanben notar, qu'en causa de l'existéncia d'una sason freja, lei climas subtropicaus son de còp classats coma climas temperats cauds.
Climas temperats[modificar | modificar la font]
Lei climas temperats son generalament caracterizats per l'existéncia d'una sason freja (ivèrn) e d'una sason cauda (estiu). Existisson dos grops principaus que son compausats per lei climas oceanics influenciats per leis oceans e lei corrents marins (façadas oèst dei continents) e lei climas continentaus (façadas èst dei continents). Lo premier tipe es caracterizat per una amplitud dei temperaturas relativament febla e de precipitacions regularas durant tot l'annada. Se situa sovent entre 35 e 50 gras de latitud. Au contràri, lo segond tipe es marcat per una amplitud de temperatura fòrta e lei precipitacions se debanan sovent durant lei mes d'estiu.
Climas subarctics[modificar | modificar la font]
Un clima subarctic es un intermediari entre un clima temperat e un clima polar. La diferéncia entre l'estiu e l'ivèrn es totjorn presenta mai lo premier es generalament relativament freg e cort. Lei climas subarctics son solament presents dins l'emisfèri nòrd en Canadà, en Russia e en China. Dins certanei classificacions, son considerats coma de climas temperats fregs.
Climas polars[modificar | modificar la font]
Lei climas polars son caracterizats per de temperaturas frejas tot l'an. Son caracteristics dei zonas arcticas, antarcticas e dei ribas nòrd dei continents american, europèu e asiatic.
Climas montanhards[modificar | modificar la font]
Lei climas montanhards son de climas especifics dei cadenas de montanhas. Son caracterizats per de condicions de precipitacions e d'insolacion similars ai zonas climaticas pròchas. Pasmens, lo relèu entraïna de modificacions mai o mens importantas. En particular, lei temperaturas mejanas vènon pus bassas quand l'altitud aumenta e lo nivèu dei precipitacions pòu tanben venir pus important.
Variacions localas dau clima[modificar | modificar la font]
Climas regionaus[modificar | modificar la font]
La nocion de clima regionau, o mesoclima, s'aplica en de regions d'una superficia d'unei miliers de quilomètres carrats, somesas a certanei fenomèns meteorologics particulars (mistrau, eisseròc...) en causa d'una interaccion especiala entre la circulacion generalament dei massas d'aire e un relèu important. Per exemple, lo clima d'Alsàcia es pus sec en causa de l'interaccion dau vent amb lo relèu dei Vosges.
Climas locaus[modificar | modificar la font]
La nocion de clima locau s'aplica sus de regions d'un desenau de quilomètres carrats. Sa preséncia es generalament entraïnada per un relèu coma una cadena de montanhas, una estenduda d'aiga que son capablas d'influenciar sus lo vent, l'umiditat e la temperatura. Per exemple, dins lei regions montanhosas, lo clima pòu aisadament variar segon l'orientacion d'una valada a respèct dau Soleu.
Microclimas[modificar | modificar la font]
Lei microclimas s'aplican en de zonas pauc estendudas, generalament quauquei centenaus de mètres carrats de superficia. Son generalament causats per la preséncia d'un element locau particular dins la topografia (pèiras capablas de gardar la calor... etc.) e dins la vegetacion. Lor influéncia pòu de còps modificar d'un biais fòrça important un clima donat dins una zona limitada.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Existisson divèrsei classificacions climaticas desvolopadas dempuei l'Antiquitat. Son basadas sus lei paramètres mesurables dau clima coma l'umiditat, la velocitat dei vents, l'insolacion, la temperatura... e l'estudi estatistic d'aquelei paramètres. Dins totei lei cas, aquelei classificacions respòndon a d'objectius que pòdon èsser ecologics, economics, toristics... La pus coneguda es la classificacion de Köppen.
Classificacion de Köppen[modificar | modificar la font]
La classificacion de Köppen es la classificacion principala dei climas terrèstres[1]. Tèn tres nivèus per descriure lei climas diferents en foncion de la temperatura mejana, de la pluviositat e de variacions de temperatura[2]. Ansin, per la temperatura mejana, existís cinc categorias principalas :
- A per lei climas tropicaus. Son caracterizats per una temperatura mejana egala a 18 °C cada mes, l'abséncia d'ivèrn e de precipitacions fòrça importantas e superioras a l'evaporacion naturala.
- B per lei climas secs. Son caracterizats per l'abséncia de corrents d'aiga permanents e per una evaporacion naturala pus importanta que lei precipitacions.
- C per lei climas subtropicaus. Son caracterizats per una temperatura situada entre -3 °C e 18 °C per lei tres mes pus fregs, una temperatura mejana superiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- D per lei climas temperats. Son caracterizats per una temperatura mejana pus bassa que -3 °C que lo mes pus freg, una temperatura pus auta que 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- E per lei climas polars. Son caracterizats per una temperatura mejana inferiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'estius quasi absents.
La pluviositat es devesida entre nòu nivèus :
- S per lei climas d'estèpas ambé de precipitacions entre 380 e 760 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- W per lei climas desertics ambé de precipitacions inferioras a 250 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- f per lei climas umids ambé de precipitacions cada mes sensa sason seca. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- w per lei climas amb una sason seca d'ivèrn. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- s per lei climas amb una sason seca d'estiu. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- m per lei climas de monson ambé de precipitacions annualas pus importantas que 1 500 mm e superioras a 60 mm per lo mes pus sec. S'aplica unicament ai climas dau tipe A.
- T per lei climas amb una temperatura mejana entre 0 °C e 10 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- F per lei climas amb una temperatura mejana inferiora a 0 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- M per lei climas ambé de precipitacions importantas e una temperatura mejana dau mes pus greg superiora a -10 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
Enfin, sièis nivèus depintan lei variacions de temperatura :
- a per lei climas amb un estiu caud, es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es superiora a 22 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- b per lei climas amb un estiu temperat. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es inferiora a 22 °C mai que quatre mes an de mejanas superioras a 10 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- c per lei climas amb un estiu cort e freg. Es similara au tipe b aqueu clima tèn mens de quatre mes amb una temperatura superiora a 10 °C e lo mes pus freg amb una mejana pus auta que -38 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- d per lei climas amb un ivèrn fòrça freg. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus freg es pus bassa que -38 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe D.
- h per lei climas secs e cauds amb una temperatura mejana annuala pus auta que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
- k per lei climas secs e fregs amb una temperatura mejana annuala pus bassa que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
Classificacion de Thornthwaite[modificar | modificar la font]
La classificacion de Thornthwaite es principalament basada sus de paramètres liats au desvolopament de la vegetacion, especialament dau concèpte d'evapotranspiracion e de l'indici d'ariditat fondat sus lei temperaturas mejanas. Puei, lei climas son classats segon un ensemble de categorias que son clima arid, semiarid, subarid, subumid, umid e iperumid. Permetèt tanben de definir un indici d'eficacitat dei precipitacions e un paramètre termic. Lo premier es utilizat per estudiar la vegetacion, leis animaus vivent dins una region e lei transformacions climaticas. Lo segond permet de definir tres regims de temperatura que son :
- lei regims microtermaus ambé de temperaturas feblas, generalament entre 0 e 14 °C, un estiu cort e una evaporacion potenciala entre 140 e 430 mm.
- lei regims mesotermaus que tènon de temperaturas frejas persistentas e una evaporacion potenciala entre 570 e 1 140 mm.
- lei regims megatermaus onte lei temperaturas son autas e lei precipitacions fòrça importantas amb una evaporacion potenciala superiora a 1 140 mm.
Classificacion dei massas d'aire de Bergeron[modificar | modificar la font]
La màger part dei classificacions modèrnas considèran lei movements dei massas d'aire coma un paramètre. La classificacion de Bergeron es la mai utilizada per la meteorologia. Dins aqueu modèl, s'utiliza tres letras per descriure una massa d'aire :
- la premiera designa l'umiditat : "c" per lei massas continentalas e "m" per lei massas marinas.
- la segonda permet de definir la region d'origina de la massa : "T" per una zona tropicala, "P" per lei regions polaras, A per l'Arctic o l'Antarctic, M per la mosson, E per l'eqüator e S per una massa d'aire sec formada per una baissa significativa dau movement de l'atmosfèra.
- la tresena, "w" o "k", designa l'estabilitat de la massa d'aire.
Aqueu sistèma permet de definir unei climas diferents que son lo clima polar sec, lo clima temperat sec, lo clima tropicau sec, lo clima tropicau umid, lo clima temperat umid.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Berger, Wolfgang H. (2002). "The Earth's Climate System". University of California, San Diego. [1]
- ↑ McKnight, Tom L; Hess, Darrel (2000). "Climate Zones and Types: The Köppen System". Physical Geography: A Landscape Appreciation. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. pp. 200–1. ISBN 0-13-020263-0.


text:
Esa (Occitània)
Esa (Occitània)[1] (Èze en francés e Eza en italian) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna s'estend sus un territòri escalabrós anant de la riba de mar ont un masatge forma Esa de Mar, fins au puèg escalabrós ont d'ostaus vielhs e medievaus forman Esa vilatge.
Lo quartièr de Sant Laurenç d'Esa religa la riba de mar au vilatge. Lo còl d'Esa es situat a proximitat de la comuna.
Istòria[modificar | modificar la font]
Coma lo rèsta dau litorau deis Aups Maritims, lo territòri de la comuna d'Esa es estat ocupat dempuèi lei temps ancians.
Lo monument pus remarcable es aqueu dau Mont Bastida que susplomba Bèuluec de Mar e la baia de Sant Joan, sus un esperon rocassut bòrdant la granda cornissa.
La tradicion locala, fondada sus leis elucubracions daus saberuts dau sègle XIX} e dau començament dau sègle XX, ne fa una fondacion feniciana, un palai micenian o un oppidum ligura en remontant au premier edat dau Fèrre.
Lei recercas recentas an permetèron la mesa a jorn un gròs borg agricòla protegit per una solida encencha. L'organizacion urbana es fòrça serrada. De grandas abitacions de pèira seca d'un estanci s'organizan a l'entorn d'una granda carrièra que travèrsa lo vilatge de part en part. Lo planpè de cada abitacion assosta una pressa destinada a la fabricacion dau vin o de l'òli.
Las traças d'ocupacion pus ancianas remontan al sègle IIe ab. J.-C., Mai lo periòde d'activitat pus intensa se situa entre l'epòca d'August e aquela dei Flavians[2].
Fins au començament dau sègle XIX, Esa englobava La Trinitat que ne foguèt destacada en l'an 1818.
Esa èra desser, entre 1900 a 1929, per una linha dau tramvia de Niça e dau Litorau.
-
-
-
L'ancian tramvia de Niça e dau litoraul circulava sus la cornissa entre 1900 e 1929
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comunas dei Aups Maritims - Sit de Laurenç Revest
- ↑ Pascal Arnaud et Michiel Gazenbeek, Habitat rural antique dans les Alpes-Maritimes : Actes de la table ronde Valbonne, Centre d'études Préhistoire, Antiquité, Moyen Age, 22 mars 1999, Antibes, 2001.


text:
Mas Santas Puèlas
Mas Santas Puèlas (Mas-Saintes-Puelles en francés) es una comuna lengadociana en Lengadòc en Lauragués, dins lo departament d'Aude e a la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de Lauragués situada a 6 km a l'oèst de Castèlnòu d'Arri dins son airal urban. Es un passatge estrech entre la Montanha Negra e los puèges de la Pièja qu'es utilizat dempuèi l'Antiquitat par la Via Aquitània, ligam de Narbona a Bordèu. Uèi aquela plana de qualques quilomètres de largor es traversada per la RN113 au nòrd, lo canal de las Doas Mars, la via de camin de fèrre de Tolosa cap a Narbona e l'A61, totes de traçats gaireben parallèls. Lo Mas Santas Puèlas se situa sus l'aigavèrs entre Mediterranèa e Atlantic
Istòria[modificar | modificar la font]
Segon una tradicion anciana, las Puèlas son de gojatas que reculhiguèron lo còs martirizat de Sant Sarnin, primièr evesque de Tolosa al sègle VI per li balhar una sepultura crestiana.
Foguèron fòrabandidas de Tolosa par l'autoritat romana, se refugièron en un luòc que i moriguèron e i foguèron rebondudas abans que sas despuèlhas foguèsson desbagatjadas aquí.
A l'Edat Mejana i aviá una importanta preséncia catara al Mas. En 1242, Pèire Rogièr de Mirapeis e sos òmes venguts de Montsegur, s'arrestèron aquí abans d'anar assassinar a Avinhonet los inquisidors del catarisme que i fasián tribunal.
Al sègle XIV, los Agustins fondèron al Mas un convent amb per tòca de tornar evangelizar Lauragués.
Pendent las Guèrras de Religion, lo vilatge es fòrça protestant. Al luòc «La Planca» i aviá una pichona comunautat de protestants que permetèron a Enric de Navarra e Catarina de Medias d'aver une entrevista secrèta.
En 1598, aprèp l'Edicte de Nantas, una banda d'Uganauds continuava d'atacar los mercants. En 1622, Loís XIII de França faguèt destruire lo vilatge.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura: Corbièras.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa de las Santas Puèlas (monument istòric)
- Ostal Nicol (monument istòric)


text:
Tiberiàs
Tiberiàs ,( en ebrieu : טבריה o Tverya; en arabi: طبرية o abariyyahés) es una ciutat d'Israèl, anciana capitala de Galilèa. Es situada sus la riba sud-oèst del Lac de Tiberiàs. Uèi ten 39 900 habitants.
L’anciana ciutat teniá un palais reial e un estadi. Foguèt construïda per Eròdes Antipas en onor de l'emperaire Tibèri, que li donèt lo nom. Entre lo regne d'Eròdes Antipas e lo d'Agripa II foguèt la capitala politica, e foguèt probablament una de las quatre ciutats que Neron apondèt al reialme d'Agripa. Coma principala ciutat de Galilèa (amb Seforis) estava fortificada; los abitants vivián de la pesca. Après la destruccion de Jerusalèm la ciutat aurà una acadèmia rabinica. Pròche de la ciutat i aviá los banhs d'Emmaus.
En 637 foguèt conquestada pels arabis. En 1099 los crosats l'ocupèron. Passèt jol poder dels otomans amb la resta de Palestina en 1566, lo soldat Soliman la liurèt a Iosef Hannassi en 1567, e foguèt lo sèti d’una comunitat josieva. En 1837 foguèt destrucha per un terratremol. En 1918 passèt als britanics que ne'n recebèron lo mandat e en 1948 es integrada dins las frontièras d'Israèl.
La vila modèrna es pròcha de las roïnas de l’antica ciutat.


text:
Saulny
Saulny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dépendait De l'anciana província del Barrois, en la prévôté de Briey. Donat en fief a las familhas messines : Baudoche, Papperel, Gournay, lo Hungre, de Esch.
En 1681, 1683 e 1687, tres méchantes mascas an « cremat a causa del dolent temps o perque dels veaux èran mòrts ». Las execucions an luòc a l'epòca dejós de la tuilerie sus la rota de Vigneulles[1].
Dépendait de l'ancienne province du Barrois, dans la prévôté de Briey. Donné en fief aux familles messines : Baudoche, Papperel, Gournay, le Hungre, d'Esch.
En 1681, 1683 et 1687, trois méchantes sorcières sont « brûlées à cause du mauvais temps ou parce que des veaux étaient morts ». Les exécutions ont lieu à l’époque en dessous de la tuilerie sur la route de Vigneulles[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
rl291109.


text:
Comtat de Niça
Lo o la Comtat de Niça[1], que si sòna finda lo País Niçard, es una region istorica d'Occitània, a l'èst, a l'entorn de la vila de Niça e que s'espandisse entre la mar Mediterranèa (Còsta d'Azur), lo riu de Var e la cresta de l'extrèm sud dei Alps.
La sieu capitala es la vila de Niça.
Lo gentilici es niçard -a.
La sieu populacion es de 506 694 abitants (en lo 1999).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Veire:Lista dei Comunas dau Comtat de Niça
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'inici èra una part de l'ancian comtat de Provença, pi a partir dau 1388 foguèt una partida dau ducat de Savòia (que venguèt lo reiaume de Sardenha en lo 1720). Pilhèt lo nom de Comtat de Niça a una data indeterminada après lo restacament a Savòia. Foguèt restacat a l'estat francés en lo 1860. Despí aquò, forma l'arrondiment de Niça qu'es la màger part dau departament dei Aups Maritims, totun si garda lo nom de Comtat de Niça per designar aquela region culturala e istorica que la sieu personalitat es tot plen fòrta.
Istoricament, lo Principat de Mónegue es enclavat dins lo Comtat de Niça mas non ne fa partida. La vila de Menton, embau País Mentonasc, faïan partida dau Principat de Mónegue (fins en lo 1861, quand foguèron restacats a l'estat francés).
Galaria[modificar | modificar la font]
-
-
-
Lo vilatge de Sant Estève de Tiniá, dins lu Alps Occitans (Gavotina e Comtat de Niça)
-
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
BARELLI Herve [Hervé], ROCCA Rogier [Roger] (1995) Histoire de l'identité niçoise, Niça: Serre
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ En occitan si di lo comtat (masculin) o la comtat (femenin).


text:
Janet Yellen
Janet Louise Yellen (Brooklyn, Nòva York, 13 d'agost de 1946) es una economista e professora americana. Anteriorament, foguèt la presidenta e dirigenta principala de la Banca Resèrva Federala de San Francisco, cap del Conselh dels Conselhièrs en Economia de l'Ostal Blanc del temps del president democrata Bill Clinton, e professora emerita de l'Escòla de Comèrci Haas de l'Universitat de Califòrnia a Berkeley. Lo 6 de julh de 2014, lo senat dels Estats Units confirmèt la nominacion de Yellen per venir presidenta del Conselh dels Governadors de la Resèrva Federala dels Estats Units, çò que fa d'ela la primièra femna a ocupar aquesta foncion.
Es maridada amb l'economista George Akerlof que recebèt lo prèmi Nobel d'Economia en 2001.


text:
Segond periòde intermediari egipcian
Lo segond periòde intermediari egipcian qu'ei un temps qui s'escadó enter lo mejan e lo navèth empèri egipcians. Qu'ei un temps descrivut peu prèste e istorian egipcian elenizat Manetòn. Durant aqueth lo poder reiau que s'aflaquí miant lo país a la division dinastica dab, en mei d'aquò l'invasion deu nòrd per un pòble de cavaers mei avançat deu punt de vist de la tecnologia militara : los Icsòs. Abans d'estar acaçats per la XVIIau dinastia qui tornè unificar Egipte, qu'introdusín lo chivau, la cavaleria e lo car en Egipte.
Dinastias: XIIau, XIIau, XIVau, XVau, XVI, XVII
Honts istoricas : los escrits de Manetòn, la biografia de Amos hilh d'Abana


text:
1610
Aquesta pagina concernís l'an 1610 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- Decès deu Noste Enric acit per Ravalhac.
- Plublicacion deu Gentilòme gascon de Guilhem Ader.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Galileo Galilei (1564-1642) enoncièt per lo premier còp la sieuna teoria eliocentrica marcant lo començament de la Revolucion galilèa, rompedura majora de l'istòria de l'astronomia e, pus generalament, de la fisica. Pasmens, en despiech deis observacions permesas per sa luneta astronomica (1609), li manquèt una pròva indiscutibla[1].
Quimia[modificar | modificar la font]
Vèrs aquela annada, l'alquimista Jan Baptist van Helmont (1579-1644) menèt divèrseis experiéncias regardant lei gas. Identifiquèt lo dioxid de carbòni e definiguèt per lo premier còp lo concèpte de gas. Aquò foguèt una dei premiereis etapas de la transicion entre l'alquimia e la quimia.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquò foguèt en partida a l'origina de sa condamnacion per la Glèisa Catolica Romana en 1633.


text:
Tretze dessèrts
La tradicion dei tretze dessèrts es una tradicion occitana que sòrt a taula per la fèsta de Nadau e per lei fèstas de Calendas en generau. Se pensa que se tracta d'una tradicion puslèu recenta espelida a la fin dau sègle XIX dins lo País Marselhés. Pasmens sembla que s'apieja sus d'elements anteriors atestats ja tre lo sègle XVII. Foguèt codificada puei pendent lo sègle XIX per lo Felibritge.
Lo nombre tretze simboliza lei dotze apòstols amb Jèsus. A mai s'a la debuta èra mai que mai presenta aquesta tradicion en Provença, se pòt trobar ara dins fòrça endrechs d'Occitània e mai en Catalonha. Sòrton tot bèu just après lo gròs sopar, lo repais dau reganhon de Nadau propriament dich.
Sa composicion pòt variar en foncion deis airaus e mai de còps dins lei familhas. Son en generau lei seguents:
- la pompa d'òli (o gibassier): pompa sucrada amb d'òli d'oliva e de zèst d'irange e de citron.
- lei mendicants (o tanben lei pachichòis) (lei nòses, leis avelanas, lei figas secas, leis ametlas e la pansarilha) que representan lei divèrs òrdres religiós catolics qu'an promés d'èsser paures.
- lei pomas.
- lei peras.
- lo verdau (un melon verd).
- lo nogat negre e lo blanc.
- lei sòrbas.
- de rasim.
De còps que i a s'i apond tanben:
- de mandarinas o d'aranges.
- de dàtils.
- de frucha confida a Ate, de calissons a Ais, de gansas a Arle...
- de codonhat (pasta de codonh) o d'autra frucha.
- de bunhas (en Cairàs), o de meravilhas, o d'aurelhetas...
De segur, per digerir melhor aquelei gromandariás, sovent se fan acompanhar de vin (en generau de vin cuech) o de cartagena


text:
Gautier Capuçon
Gautier Capuçon (Chamberí, lo 3 de seteme de 1981) qu'ei un violoncelista concertista de fala internacionau originari de Savòia e tanben un pianista.
Vita[modificar | modificar la font]
Que comencè a estudar lo violoncèl aus 4 ans uis que perseguí hens l'Ecole Nationale de Musique de Chambéry. Que he los sns estudis superior de violoncèl hens lo Conservatoire National Supérieur de Musique de Paris on arrecebó lo purmèr prèmien 2000.
En 2001 qu'arrecebó ua Victoire de la Musique (dens la categoria "navèth talent de l'annada").
Qu'ei maridat dab ua violoncelista nomada Delphine Borsarello e qu'ei lo hrair deu violonista Renaud Capuçon.
Intruments[modificar | modificar la font]
Gautier Capuçon que possedeish un violoncèl de Matteo Goffriller de 1701 e un de Joseph Contreras de 1746.


text:
Guilhèm Ademar
Guilhèm Ademar ; (1190/1195–1217) èra un trobador de Gavaudan. Nòble de naissença, mas fòrça paure, viatgèt entre las corts d'Albi, de Tolosa, de Narbona, e d'Espanha. Obtenguèt durant sa vida una reputacion pron importanta per que Monge de Montaudon ne'n faguèsse la satira. Dintrèt dins los òrdres cap a la fin de sa vida. Setze poèmas; catòrze cansos, un sirventés, e un partiment amb Eble d'Ussel demòran de son trabalh. Sas cansos son sas òbras pus famosas. Sovent plenas d'umor, mantunas imitan la poesia d'un de sos pus illustres contemporanèus: Arnaut Daniel. Una canso subrevisquèt amb sa melodia.
Segon sa vida, Guilhèm èra lo filh d'un paure cavalièr de Maruèis, que lo senhor del castèl lo faguèt cavalièr. Èra un òme eloquent que "sabiá plan cossí trobar."[1] Quora se suportèt pas pus coma cavalièr, venguèt trobador e "foguèt grandament onorat per tota la nauta societat."[1] Pasmens a la fin de sa vida jonhèt l'òrdre religiós de Granmon.


text:
Oreguer
Oreguer [1] (Oragarre en basco, Orègue en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Bardòs en Labord e Bidaishe au nòrd
- Arrauta-Sharrita a l'èst
- La Bastida de Clarença, Aiherra e Isturits a l'oèst
- Amoròs-Sucòs au sud-èst
- Sent Martin d'Arberoa au sud-oèst
- Meharin au sud
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Referéncia[modificar | modificar la font]
- ↑ Estats de Navarra, Colleccion manuscrita de 11 volums de deliberacions (1606 à 1789) - Archius departamentaus deus Pirenèus Atlantics


text:
Chavanoz
Chavanoz es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo departament del Isère, al confluisson de la Bourbre e del Rhône e es limitrophe dels departaments del Ain e del Rhône. Es distant d'unitat|30|km {{}} aperaquí de Lion, 100 km de Grenòble e 15 km del aeropòrt Lion-Sant-Exupéry.
La commune est située dans le département de l'Isère, au confluent de la Bourbre et du Rhône et est limitrophe des départements de l'Ain et du Rhône. Elle est distante de 30 km environ de Lyon, 100 km de Grenoble et 15 km de l'aéroport Lyon-Saint-Exupéry.


text:
Pan
Lo pan es l'aliment de basa de fòrça societats. Es fabricat a partir de farina, de sal e d'aiga.
Quand s'apond de levat o levadura, la pasta del pan es somesa a un conflament degut a la fermentacion. Lo pan es atal una mossa solida.
La farina ven principalament de cerealas : blat e segal. S'i pòt apondre, en quantitat moderada, d'autras farinas : òrdi, milh, castanha, notz… Las cerealas panificablas se caracterizan amb la preséncia de glutèn, amassament de proteïnas de proprietats elasticas, que permeton d'empresonar las bullas de dioxid de carbòni produchas par la fermentacion que permet la levada de la pasta, (« pasta levada »), e crear la mica.
Sens apond de levat o levadura, lo pan es dich « azim ».
Somari
- 1 Istoric
- 2 Tipologia per país
- 3 Fabricacion
- 4 Nutricion
- 5 Economia
- 6 Simbolica
- 7 Vejatz tanben
- 8 Nòtas e referéncias
Istoric[modificar | modificar la font]
Lo pan que consomissèm a l'ora d'ara resulta d’un long caminament agricòla, tecnologic e gastronomic.
L’istòria del pan començèt en 8 000 ab. -C. amb lo debut de l'agricultura dins la region de la Còrna fertila, situada a la frontièra d'Iran e l'Iraq d'uèi. Se desvolopèt al cors de l’Antiquitat amb l'avinament de las civilizacions mediterranèas : sumerianas, egipcianas, grègas e romanas. Es prigondament ligat amb l'evolucion dels espleches, coma la mòla.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
S'atribuís generalament l'invencion del pan als Egipcians, que n'aurián fach la descobèrta pel sòrt. Pasta a pan sens levat (Aiga, lach e farina d'òrdi e de milhet) seriá estada oblidada mas pasmens cuècha, e atal se descobriguèt lo pan levat que los Egipcians enquissèron de còps de grassas, d'uòus o de mèl. Se trobèt prèp d’una vintena de sòrtas de pans de forma e de composicion divèrsas.
Es en Egipte tanben que se trobèron las pus ancianas representacions de pan, datant del millenari II ab. -C. e es de Sumèr que data lo pus vièlh tèxte conegut parlant de pan levat (lo Còde d'Hammurabi, 2100 ab. -C.).
Los Grècs desvolopèron lo mestièr de fornièr e fabrican mai de 70 varietats de pan, en utilizant per far levar la pasta de levaduras eissidas del vin e conservadas en pichonas anfòras. Vèrs la debuta del sègle II ab. -C , inventèron lo molin de tremuèja d'Olinte que solatja lo trabalh dels molinièrs.
Pels Romans atal, lo pan es, amb la potrolha, l'aliment de basa. Tornan prendre lo mòde de fabricacion grèc de basa amb levadura venent de most de vendémias e melhorant lo pastatge. Per far creire als Galleses assetjant la vila que la poirián pas reduire per la famina, los Romans lancèron de pan suls assetjaires.
Crèan a Roma, jos Trajan, un collègi de molinièrs-farinièrs e fòrça grandas molinariás-fornariás. Los pus rics manjavan de pans de farina blanca en forma de liras, d'aucèls, d'estelas o d'anèls entrelaçats, los paures de pans de farina e de bren, los esclaus de pan d'òrdi. Lo pan, a certanas epòcas, es distribuit graciosament a la populacion paura de Roma per evitar los trebles. Los pans entièrs trobats a Pompèi son talhats en rais segon la costuma grèga, aquò permet lo paratge aisit.
Plini lo Vièlh escriguèt que los galleses apondon a la pasta l'escaume de bevendas cerealièras, e que lor pan, pus leugièr, es fòrça apreciat.
Edat Mejana e Renaissença[modificar | modificar la font]
La panificacion marquèt lo pas pendent las invasions Viking, subretot a causa de la manca de mantenement o de la destruccion dels molins d'aiga galloromans. En l'an mila, lo fuòc de Sant Antòni faguèt de ravages. A partir de 1050, los païsans foguèron somés a l'impòst del ban, amòlan lor farina al molin banal e coson lo pan dins lo forn banal. Las glèisas devián tanben un impòst constituit d'un pan e d'una mesura de vin, lo « Drech del pan de capítol », al senhor del fèu ont èran estadas bastidas. Dins las vilas, los talmelièrs s'ocupan de tota la filièra de fabricacion, dempuèi la compra de las cerealas fins a la venda a l'obrador.
La plaça del pan dins l'alimentacion pren encara mai d'importància e sa qualitat, son prètz, son contraròtle e la repression de las fraudes son somés a fòrça règlas edictadas per l'Estat.
Lo pan s'utiliza coma aliment mas tanben coma sièta pels rics ; al final lo talhon banhat de salsa èra manjat o balhat als paures.
A la Renaissença, lo desvolopament de las sciéncias profèita de la tecnologia molinièra e fornièra : los primièrs trabalhs scientifics aplicables a la levadura gausiguèron de l’invencion del microscòpi per l'Olandés Antonie van Leeuwenhoek (1677) ; la fermentacion per la levadura de bièrra se desvolopèt ; lo pan se diversifiquèt e los pans grossièrs (de peses, de favas o de aglans) apareisson solament en periòde de carestiá.
La França del sègle XVI coneguèt una manca de farina agravada perque la segonda moldura dels brens èra enebida, los mètges la pensavan pas pròpria a la consomacion.
Epòca modèrna[modificar | modificar la font]
Al sègle XVII, los fornièrs arrestèron pauc a pauc de tamisar d'espereles lor farina perque los molinièrs prepausavan una moldura resultant d'un fòrt tamisatge dels brens. Al sègle XVIII, l'interdiccion de tornar mòudre los brens foguèt oficialament levada e los fornièrs comencèron d'utilizar lo carbon de lenha en plaça de la lenha per caufar los forns. Lo prètz dels blats, e doncas del pan, èra fòrça naut e fòrça gents lo podián pas comprar. Los trebles èron nombroses e s'acabèron en França per la Revolucion Francesa.
A partir del sègle XIX[modificar | modificar la font]
En 1793, la banalitat dels molins e dels forns es abolida en França.
Al sègle XIX, las pastièras mecanicas apareguèron e las maquinas de moldura se perfeccionèron.
En 1838 (o 1839) Auguste Zang, un oficièr austriac, comencèt de produire amb succès a París de pichons pans de la crosta fina e daurada coma lo fabricavan los austriacs amb una ensemenada de levadura de bièrra.
En 1860, Louis Pasteur identifiquèt la levadura coma lo microorganisme responsable de la fermentacion alcolica, e mostrèt que podián viure tanben en preséncia coma en abséncia d'oxigèn. Se multiplica dins lo primièr cas e realiza una fermentacion dins lo segond. Las levaduras de destillariá d'alcòl de cerealas remplacèron las levaduras de bièrra. A partir de 1867, la fabricacion industriala de la levadura se desvolopèt.
Pendent la Primièra Guèrra Mondiala, los « pans negres » e pans de guèrra (de longa conservacion) foguèron utilizats per las armadas.
En França, Heudebert inventèt un pan de longa conservacion en 1903, que sa recèpta serviguèt pendent la guèrra. Los civils èran racionats e devián comprar de pan o de farina amb de tiquets de racionament.
Al sègle XX, la mecanizacion de las operacions de panificacion s'es desvolopada. Las fermentacions son mai que mai mestrejadas, sostenguda per una recèrca activa que tòca una melhora coneissença del metabolisme de las levaduras, la seleccion de las fonts e l'amelioracion de las tecnicas de lor fabricacion.
Tipologia per país[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
La fabricacion es reglamentada per la lei: lo pan normal se deu preparar a partir de farina de blat tendre (froment).
Lo pan conten en mejana 19 g/kg de sal, una bagueta (250 g) 4,7 g[1] o gaireben la quantitat maximala recomandada per l'OMS (5 g per jorn e per persona). Atal lo pan e d'autres aliments preparats van demenir lor proporcion en sòdi de 20 % en cinc ans.
Sol l'artisan o l'obrièr que pasta e còi lo pan es un fornièr.
Espanha[modificar | modificar la font]
Catalonha[modificar | modificar la font]
Lo tipe de pan convencional en Catalonha es lo pan bagueta nomenat francés, pasmens uèi se torna impausar lo pan de pagès, caracterizat per una fabricacion pus artisanala.[2]
Itàlia[modificar | modificar la font]
- La focaccia (cf. fogassa provençala), amb d'òli d'oliva e divèrs condiments.
- La pitta en Calàbria, la ciriola en Laci, etc.
- Pane di Altamura
- Pagnotta del Dittaino
- Pane di Matera
- Pane casareccio di Genzano
Euròpa del Nòrd e Euròpa Centrala[modificar | modificar la font]
Dins los païses de l'Euròpa del Nòrd, subretot Escandinàvia e Alemanha, lo pan se fa sovent amb de segal. Aquel pan se fa amb un levat acidic, per çò que lo glutèn del segal es pas fòrt coma aquel del blat, e las amilasas del segal son pus activas a de temperaturas nautas; las amilasas poden destruire l'estructura d'un pan de segal, e l'acid pòt arrestar lor accion.
Per Alemanha i a entre 300 e 600 sòrtas de pan, que se distinguisson per la forma, la farina o lo metòde de produccion.
Armenia[modificar | modificar la font]
Los pans tradicionals armènis son lo lavash , çò que significa «regarda ben», e lo matnakash, que significa «tirat dels detz».
America del Nòrd[modificar | modificar la font]
I a fòrça tipes de pans diferents en America del Nòrd. Lo pan europèu, amb solament de farina e l'aiga, es popular, mas lo pus conegut se fa amb de lach e de burre. Los pans josieus son tanben populars, coma los bagels, le hallah (amb d'òli, pas de burre), e los pans italians (pizza, etc.).
Fabricacion[modificar | modificar la font]
Nutricion[modificar | modificar la font]
100 gramas d'una bagueta (T55) :
- 55 g d'amidon[3]
- 8 a 10 g de proteïnas vegetalas
- 1,6 g d'acid gras[4]
- Vitaminas (B1, B2, B3, B6, e E)
- Elements minerals que la sal, (fèrre, fosfòr, magnèsi, calci)
- de 3 a 5 g de fibras
- indèx glicemic de 75[5].
Lo pan blanc (T45) contien 58 g d'amidon amb un indèx glicemic de 85[6]. Lo pan integral fresc (T 200) contien 45 g d'amidon amb un indèx glicemic de 40[7].
Lo pan complet conten mai de fibras e d'elements minerals.
Economia[modificar | modificar la font]
Produccion[modificar | modificar la font]
Consomacion[modificar | modificar la font]
La consomacion del pan en França arrèsta pas de descréisser dempuèi per lo mens lo començament del sègle XX. Las modificacions del biais de viure e lo desvolopament de las tecnicas de refrigeracion favorizant la consomacion d'autres aliments pòdon explicar aquela baissa de popularitat.
Aquela casuda es mens marcada dins l'Euròpa del Nòrd e en Itàlia ; atal los Alemands son los pus grands manjadors de pan en Euròpa.
Font : Insee, 1999
Simbolica[modificar | modificar la font]
Lo pan dins la religion[modificar | modificar la font]
Lo pan es present dins l'ancian ritual egipcian de la mòrt.
Lo pan es portat en procession dins de ceremonias religiosas pels Romans que n'ofrissián als defunts.
Betleèm significa « L'ostal del Pan » en aramèu.
Los Josieus aportavan 12 pans en ofrenda, lo jorn del Sabatat dins lo Temple de Dieu, èran los « Pans de preposicion » que sols los prèires podián manjar ; lo pan azim s'utiliza totjorn per celebrar la Pasca e commemorar la fugida d'Egipte.
Elisèu, Jèsus faguèron lo miracle de la multiplicacion dels pans.
Lo pan es lo centre de l'eucaristia crestiana ; es lo « Pan sacramental » pus conegut uèi coma ostia.
Lo pan dins las arts[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
Joan Bodon : « Paire, dins l'Albigés, manjan de pan de froment. Nautres aicí nos cal contentar de pan de segal per que manca cauç dins las nòstras tèrras. »[8]
Pintura e escultura[modificar | modificar la font]
- La Cena
- Brueghel lo Vièlh : Lo banquet de las nòças
- Baltus : La bagueta al Passatge del Comèrci Sant Andrèu
- Salvador Dalí : utilizacion del pan dins fòrça de sas òbras
Cinèma[modificar | modificar la font]
- Marcèu Panhol : La Femna del Fornièr
Lo pan dins l'istòria[modificar | modificar la font]
- « De pan e de jòcs » (Panem et circenses), expression de Juvenal que resumís çò que lo pòble de Roma demandava a sos dirigents. Aqueles que distribuissián regularament graciosament de pan dins la vila[9].
- Pendent la Revolucion Francesa, la molonada atalentada anèt al castèl de Versalhas cercar lo « Fornièr » (Loís XVI), la « Fornièra » (Maria Antonieta) e lo « fornairon » (Loís XVII)[10]. Aquelas expressions mòstran l'importància del pan dins la consomacion quotidiana dins lo Regim Ancian.
- Dins los golags de l'URSS, los prisonièrs se raubavan entre eles[11]. Lo raubament pus grandament sancionat èra lo raubament de pan, amb de sancions anant fins a la mòrt. La règla tacita, valabla de pertot, èra doncas de raubar pas lo pan dels autres.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- [(fr) http://www.cndp.fr/RevueTDC/862-66061.htm Istòria del pan]
- [(fr) http://www.snv.jussieu.fr/bmedia/blepain/index.htm Michèle Mosiniak, Roger Prat et Jean-Claude Roland, Du blé au pain, Université Pierre et Marie Curie]
- Bibliotèca de la Gormandisa (Belgica): [(fr) http://www.gastronomica.be/fr/pg/pg-005_3_21.html Article de fons]
- [(fr) http://chrysalide.lautre.net/spip.php?article15 Fabricar de pan]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Nicolaï, Tractatus singularis de panis natura, usu, affectionibus, operationibus, divisionibus et varietalibus, Dantzig, 1651
- (fr)Parmentier, Rapport sur le pain des troupes, 1778
- (fr)Fautier, De la fabrication du pain dans la classe agricole et de ses rapports avec l'économie politique, Paris, 1845
- (fr)Roland, Appareils de panification, pétrin mécanique, four à air chaud et à sole tournante, Paris 1855
- (fr)André Garnier, Pains et viennoiseries, recettes et techniques, édit. Dormonval , Lucerne, 1992 (ISBN 2-7372-2272-9)
- (fr)Child, Julia, et Simone Beck. Mastering the Art of French Cooking, Volume 2. New York, Alfred A. Knopf, 1970.
- (fr)Reinhart, Peter, Crust and Crumb. Berkeley, Ten Speed Press, 1998, ISBN 1-58008-802-3.
- (fr)Robertson, Laurel, et al., The Laurel's Kitchen Bread Book, éd. 2ème. New York, Random House, 2003, ISBN 978-0-8129-6967-2.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) http://www.boulangerie.org/journal/cont_articles.php?id_page=4648 La sal dins lo pan : una vertadièra question Gérard Brochoire
- ↑ (ca) Article "Pa" dins la GEC
- ↑ Tablèu de l'indèx glicemic
- ↑ http://www.tabledescalories.com/calories-aliments-boissons/pains-baguettes/baguette-unite-61.html Table de las calorias : bague.
- ↑ id
- ↑ id
- ↑ id
- ↑ Lo pan de froment dins Contes del meu ostal
- ↑ [(fr) http://www.wetterenoise.be/fr/pain/histoire/jeux.html wetterenoise.be, « De pan e de jòcs ! »]
- ↑ (fr) André Garnier, Pains et viennoiseries, recettes et techniques, ed. Dormonval , Lucerne, 1992 ISBN|2-7372-2272-9, p.9
- ↑ (en) Oleg Azarov, « Kedrovyi Šor : La vida quotidiana dins un camp del Golag a l'epòca staliniana », Sciences Po University Press, numèro 43, julhet - setembre de 1994, p.69-87


text:
Échevannes
Échevannes es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istorian André Bouvard a estudiat lo movement de deserció de las peuplements castraux del Doubs entre 1450 e 1550 menciona lo cas del bourg castral de Châtelneuf-de-Vuillafans [1] #Qu'a donat naissença dins lo vilatge « Eschevannes » mencionat per las primièras fes l'an 1519 per la siá contribucion a la maladrerie de Ornans : « Bastit sus un vast esperó del marge drech de la Loga superior, Châtelneuf-de-Vuillafans, surplombe lo vilatge de Vuillafans e afronta Châteauvieux-los-Fossés sul vessant opausat. La dénivelée impressionnante conferís a l'amassa castral un aspècte de nin d'agla #qu'es pas pas sens remembrar lo luòc vesin de Ornans-lo-Castèl. Lo luòc i aviá compausat d'un castèl mencionat per las primièras fes l'an 1259 e d'un bourg amb capèla, #que las franchises n'an confirmat l'an 1338. Segon un dénombrement datat de 1450, lo bourg comptava alavetz 27 ostals, dos luòcs vuèges o cheseaux e tres jardins. Las familhas bourgeoises, al nombre de vint, possedissián n'indigne de granjas, al luòc-dich « ès chevannes », a aperaquí 1 km al nòrd sul scenari. Un tèxt del començament de la Modèl:S- apren la deserció del luòc « dez mai de #cent ans en çai, en avent esté ruyné per las guèrras sobrevingudes audict comtat de Bourgoigne del temps del roy de França Louis unzième ». Après la ruïna de Châtelneuf, las bourgeois, explica un terrier (registre foncier d'una distincion) de 1623, son anats reconstruire los sieus ostals sus las communaux del bourg, al luòc-dich « ès chevannes » ja citat, en fondant aital lo pòble de Échevannes. Lo forn banal de contunh la capèla i an transferit. En 1593, la nòva aglomeracion #que compta 17 fuòcs a gaireben trobat la chifra de populacion de Châtelneuf abans la siá destruccion ».
Châtelneuf-De-Vuillafans bastit pels senhors de Durnes a mencionat per las primièras fes l'an 1259 per Texans de Châlon, comte de Bourgogne, #que lo dona a lo sieu neveu Amédée III de Montfaucon. En febrièr 1339, Agnès de Durnes definís e fixa los franchises, e.e. Los impòstes, corvées e redevances als sieus afars de Châtelneuf-de-Vuillafans [2]. Se pòt i legir « al portièr (guardià) del bourg (castral), totes los nòstres òmes taillables de Lavans e de Voires devon cadun una agarba de blat, se tiran lo sieu gra de la tèrra … E las censiers dudit castèl en abitant auditoria castèl, a Lavans, a Voires e d'autra part lor cal pagar auditoria portièr la rèsta de la siá salda après ladite gerberie e nosautras, quand i avèm la nòstra residéncia, nos cal donar auditoria portièr, cada jorn, dos miches. Pendent tota la durada de las ruscas de la siá femna, lo censier es abandona de totas chevauchées e de totas las talaies del chasteau, s'a pas degun n'estat d'o far en la siá maisonnée ». Échevannes Es pas pas mencionat doncas qu'existissiá pas encara.
La preséncia d'una capèla en lo bourg castral a confirmat per una conclusion de 1830 del conselh de Fabrica de la parròquia de Sant-Hyppolite-los-Durnes : « Madama Agnès de Durnay a fondat a perpétuité la renda annala de sièis bichets de blat suls molins de Montgesoye per la mantenença del chapelain de la capèla, aiçò en tretze #cent quaranta sièis (1346) ». En lo moment de las guèrras de Bourgogne (1477-1493), Louis XI se #apoderar de la Comtat e #ocupar los « castèls-rochers » de Vuillafans e Ornans. En 1552, Châtelneuf es encara descrich coma una « fortalesa » se pòt de contunh legir en lo dénombrement de 1614 : « lo chasteau nòu dudict Vuillafans seguts sus ung calhau audict Vuillafans es présentement sens abitacion, pas i restant mai que las vièlhas masures de las muralles de icelluy, #que chasteau li son a el encor los vestigis de divèrses ostals de las gentilshommes féodaux de ladicte distincion ». En 1618, lo archevêque de Rye e lo abbé de Beauffremont, #que ne son los senhors, dispensen los abitants d'i venir far guarda « fins a #çò qu'aquel chasteau i aurà retut fòrt e tenable ». En quènt de vétusté, #èsser probablament acabat pels Suedeses de Rosen en 1639 en lo moment de la guèrra de Dètz Ans (1635-1645). Chastelneuf-De-Vuillafans pas #demorar dempuèi alavetz mai que lo títol de la magnifica distincion de antany e las siás pèiras serviràn a bastir lo coan Capucins a Vuillafans (1668-1672).
JM Drezet, Lo Écho de Échevannes, 2010.
L’historien André Bouvard a étudié le mouvement de désertion des peuplements castraux du Doubs entre 1450 et 1550 mentionne le cas du bourg castral de Châtelneuf-de-Vuillafans [3] qui a donné naissance au village « Eschevannes » mentionné pour la première fois en 1519 pour sa contribution à la maladrerie de Ornans : « Bâti sur un vaste éperon de la rive droite de la Loue supérieure, Châtelneuf-de-Vuillafans, surplombe le village de Vuillafans et fait face à Châteauvieux-les-Fossés sur le versant opposé. La dénivelée impressionnante confère à l’ensemble castral une allure de nid d’aigle qui n’est pas sans rappeler le site voisin d’Ornans-le-Château. Le site était composé d’un château mentionné pour la première fois en 1259 et d’un bourg avec chapelle, dont les franchises sont confirmées en 1338. Selon un dénombrement daté de 1450, le bourg comptait alors 27 maisons, deux places vides ou cheseaux et trois jardins. Les familles bourgeoises, au nombre de vingt, possédaient en outre des granges, au lieu-dit « es chevannes », à environ 1 km au nord sur le plateau. Un texte du début du Modèl:S- nous apprend la désertion du site « dez plus de cent ans en çai, ayant esté ruyné par les guerres survenues audict comté de Bourgoigne du temps du roy de France Louis unzième ». Après la ruine de Châtelneuf, les bourgeois, explique un terrier (registre foncier d’une seigneurie) de 1623, sont allés reconstruire leurs maisons sur les communaux du bourg, au lieu-dit « es chevannes » déjà cité, fondant ainsi le village d’Échevannes. Le four banal puis la chapelle y sont transférés. En 1593, la nouvelle agglomération qui compte 17 feux a presque retrouvé le chiffre de population de Châtelneuf avant sa destruction ».
Châtelneuf-de-Vuillafans construit par les seigneurs de Durnes est mentionné pour la première fois en 1259 par Jean de Châlon, comte de Bourgogne, qui le donne à son neveu Amédée III de Montfaucon. En février 1339, Agnès de Durnes définit et fixe les franchises, i.e. les impôts, corvées et redevances à ses sujets de Châtelneuf-de-Vuillafans [4]. On peut y lire « au portier (gardien) du bourg (castral), tous nos hommes taillables de Lavans et de Voires doivent chacun une gerbe de froment, s’ils tirent leur grain de la terre … Et les censiers dudit château habitant audit château, à Lavans, à Voires et autre part doivent payer audit portier le reste de sa solde après ladite gerberie et nous, quand nous y tenons notre résidence, devons donner audit portier, chaque jour, deux miches. Pendant toute la durée des couches de sa femme, le censier est quitte de toutes chevauchées et de toutes les guettes du chasteau, s’il n’a personne en état de le faire dans sa maisonnée ». Échevannes n’est pas mentionné puisqu’il n’existait pas encore.
La présence d’une chapelle dans le bourg castral est confirmée par un constat de 1830 du conseil de Fabrique de la paroisse de Saint-Hyppolite-les-Durnes : « Dame Agnès de Durnay a fondé à perpétuité la rente annuelle de six bichets de froment sur les moulins de Montgesoye pour l’entretien du chapelain de la chapelle, ceci en treize cent quarante six (1346) ». Lors des guerres de Bourgogne (1477-1493), Louis XI s’empara de la Comté et occupa les « châteaux-rochers » de Vuillafans et Ornans. En 1552, Châtelneuf est encore décrit comme une « forteresse » puis on peut lire dans le dénombrement de 1614 : « le chasteau neuf dudict Vuillafans assis sur ung roc audict Vuillafans est présentement sans habitation, n’y restant plus que les vieilles masures des murailles d’icelluy, auquel chasteau sont encor les vestiges de plusieurs maisons des gentilshommes féodaux de ladicte seigneurie ». En 1618, l’archevêque de Rye et l’abbé de Beauffremont, qui en sont les seigneurs, dispensent les habitants d’y venir faire garde « jusqu’à ce que ce chasteau soit rendu fort et tenable ». Tombant de vétusté, il fut probablement achevé par les Suédois de Rosen en 1639 lors de la guerre de Dix Ans (1635-1645). Chastelneuf-de-Vuillafans ne resta dès lors plus que le titre de la magnifique seigneurie d’autrefois et ses pierres serviront à construire le couvent des Capucins à Vuillafans (1668-1672).
JM Drezet, L'Écho d'Échevannes, 2010.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ A. Bouvard, Los Peuplements castraux de la montanha del Doubs, tèsi de doctorat, universitat Nancy-II, 1997.
- ↑ A. Métin, Istòria de las municipalitats del costat de Ornans, edicions del bastion, 1913.
- ↑ A. Bouvard, Les Peuplements castraux de la montagne du Doubs, thèse de doctorat, université Nancy-II, 1997.
- ↑ A. Métin, Histoire des communes du canton d’Ornans, éditions du bastion, 1913.