text:
Gascon
Lo gascon qu'ei ua varietat de l'occitan parlada au sud e a l'oèst de Garona, en Gasconha e Bearn. Ua varietat de gascon, l'aranés, qu'ei lenga cooficiau en Catalonha. L'aranés qu'ei oficiaument designat com ua varietat locau d'occitan.
Lo gascon qu'ei ric d'ua grana istòria literària e politica. A despart d'autors màgers com Pèir de Garròs, qu'estó emplegat dens la vita juridica deus país gascons e de Bearn (dens aqueste cas, dinc a la Revolucion Francesa) mes tanben en dehòra : au País de Foish (gavidat peus vescomtes de Bearn) e dens las dependéncias deu Reiaume de Navarra : Hauta Navarra, Baisha Navarra e Sola.
Somari
- 1 Extension geografica
- 2 Classificacion
- 3 Caracterizacions foneticas
- 4 Caracterizacions morfologicas e sintaxicas
- 5 Caracterizacions lexicaus
- 6 Discussion sus las particularitats gasconas
- 7 Questions de codificacion
- 8 Dialèctes gascons
- 9 Parabòla de l'enfant prodig
- 10 Diccionaris e autas gramaticas
- 11 Ligams extèrnes
- 12 Nòtas
Extension geografica[modificar | modificar la font]
Lo maine gascon qu'ei comprés dens un triangle delimitat peus Pirenèus au sud, la mar de Gasconha (Mar Grana) a l'oèst e un tresau costat qui segueish l'arribèra de Garona e d'Arièja, deu nòrd-oèst au sud-èst. En Gironda, au nòrd deu maine, lo gascon que's confronta dab lo santongés, precisament dens los cantons de Borg, Sent Andrèu de Cubzac, Fronsac, Liborna e Lussac[1][2]. Sus dètz quilomètres, enter Tajac e Las Salas, lo gascon que's confronta dab lo lemosin. Cinc vilatges perigordins deu canton de Velina (Dordonha) qu'an un parlar qui pòt èster classificat com gascon. Puish, en tot continuar capdavant e capsus, que trobam la termièra dab lo lengadocian. La hita gascon-lengadocian que’s tròba prumèr au nòrd de Garona, puish que va capsus e passa Garona enlà deu costat de Clarmont Devath (Òut e Garona) en tot deishar Sant Ilari de Lusinhan au maine lengadocian. En Tarn e Garona, la termièra lingüistica que segueish l’arriba esquèrra de Garona mès a distància (quauques quilomètres), qu’ei a díser las duas arribas e son lengadocianas, sauv en Aucamvila on lo maine gascon e tòca l’arriu. En Hauta Garona, lo gascon qu’evita Tolosa per l’oèst. Sus l’arriba esquèrra de Garona, Tornafuèlha e La Sauvetat de Sent Gili que son lengadocianas. Totun, dus barris de Tolosa (qui èran autes còps vilatges) que son gascons : Sent Martin de Toish e Sent Simon. De Portèth de Garona a Mauressac, la hita que segueish l’arriba esquèrra de Garona e après que segueish Arièja, haut o baish, en tot passar a l’oèst de Fois e de Pàmias. Bèths parlars de la termièra lingüistica dab lo lengadocian que son ibrids o de transicion, doncas de classificacion discutibla[3][4]. Aran qu'ei gascon. En sud-oèst, tot lo Biarn qu’ei gascon, sauv Esquila qui ei bascofòn. En Labord (Bascoat), en mei de l'agglomeracion de Baiona-Anglet-Biàrritz, que son gasconofòns Guishe, Bidaishe, Urt, La Bastida, Càmer e Samas. Que’s parla gascon tanben a Gestars e Ossaranh-Arribarèita en Baisha Navarra e a Montòri en Sola. L’aglomeracion Baiona-Anglet-Biàrritz (BAB) qu’ei lingüisticament tan gascona com basca. Qu’ac èra tanben lo cas de Sent Sebastian (Donostia), Hondarribia (Hont Arràbia) e Pasaia (Passaje) deu sègle XII dinc a ua epòca relativament recenta (sègle XIX a Passaje - Pasaia). Lo gascon qu’a deishat imprentas de las importantas dens la toponimia d’aqueth parçan de Guipuscoa : Molinao (Molin Nau), Cabo Higuer, Hondarribia (Hontarràbia)[5], Pasaia (Passa(t)je), Monte Urgull (Mont Orgulh), Miramon (Miramont) etc.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Lo gascon qu’ei en generau classificat com dialècte de l’occitan[6]. Pèire Bèc qu’a tanben prepausat ua classificacion suberdialectau laguens de l’occitan, on lo gascon i vesia lo lengadocian pirenenc (meridionau) dens un ensemble dit "aquitano-pirenenc".
Autes lingüistas especialistas deu gascon, com Achille Luchaire e Edouard Bourciez[7] s’estimavan mes considerar lo gascon com ua lengua per se meslèu que non com un dialècte. Gerhard Rohlfs[8] qu’escrigó (1935): « sens exageracion que’s pòt díser l’originalitat deu gascon de cara au provençau non ei pas mens accentuada que la deu catalan ». Totun, que cau corregir una error qui trobam aquiu e lahòra : lo regretat Joan Coromines, catalan eth medish e aute gran lingüista especialista deu gascon, non compartiva pas aqueth avís. Coromines qu'escrigó a prepaus d'aquera assercion deu romanista alemand : « Rohlfs, en tot eméter aquera opinion, que segueish las traças de Bourciez e de Ronjat, mès qu’adopta dab aqueths erudits ua posicion de filològ qui hè los hèits minors, eminament curiós mès sens amplitud d'importància, qu’aucupan la medisha plaça com los hèits capitaus. Lo gascon qu’a essenciaument lo medish sistema morfologic com los autes dialèctes d’òc, lhevats quauques detalhs peus dialèctes montanhòus […] En tot cas lo gascon n’a pas arren de comparable dab las oposicions […] qui sufeishen ad eras medishas tà cambiar la fisonomia tota d’ua lengua e dà’u un aire estrangèr. »[9].
Lo gascon qu'ei un deus dialèctes occitans qui presenta la màger originalitat dens l'ensemble occitan. Sens negar la soa apartenença a l'occitan, daubuns lingüistas contemporanèus que tractan lo gascon de manièra separada de la rèsta de l'occitan. Qu'ei lo cas, per exemple, de Pèire Bèc qui'u dedica un capitòu especiau dens lo son libe de filologia romanica, a despart de l'occitan, parièr com entau catalan[10]. Qu'èra tanben lo cas de Jacme Allières[11].
Desempuish quauques annadas, ua grop regionalista titolat Institut Biarnés e Gascon iniciat a la seguida de Joan Lahita[12], que pleiteja per ua fòrma de secessionisme lingüistic en tot considerar lo gascon com ua lengua distinta de l'occitan[13] e que s'opausan a tot projècte culturau o administratiu qui designe lo gascon dab lo nom d'occitan.
Caracterizacions foneticas[modificar | modificar la font]
La soa originalitat qu'ei sustot fonetica/fonologica. Las particularitats fonologicas mes sovent citadas qui caracterizan guaireben tot lo maine gascon concerneishen lo desvolopament deu consonantisme e son las següentas:
- A la f deus autes dialèctes occitans, lo gascon qu'opausa ua h: gascon har / hèr / hèser / hèder. vs. occitan generau far / faire. Aquera h qu'ei sonora quan es tròba abans ua vocau, sauv en quauques parlars on la h ei vaduda muda per influéncia castelhana o francesa[14], mès qu'ei tostemps muda pertot quan e's tròba just abans ua consonanta[15]. Quauques parlars classificats com gascons a la termièra deu maine que conservan la f (per exemple lo gascon d'Aulús au sud-èst[16], lo de Liborna au nòrd-oèst[17]).
- De la ll deu latin que s'ei desvolopada en gascon la realizacion th (t "molhada", generaument simplicada en t) en fin de mot e r a l'interior: gascon castèth, casteràs vs. occitan non-gascon castèl o castèlh o castèu o chastèl, o chastèu, castelàs etc[18].
- Que s'observa en gascon, com en d'autes dialèctes occitans, la vocalizacion de l laterau alveolara finau: abriu, sau, lengadocian centrau: abril o abrial, sal (catalan: abril, sal).
- De manièra generau en gascon, que s'obsèrva lo resultat nasau de - N'- intervocalica latina venguda finau- après ua vocau tonica: man ['maŋ]. Au plurau, aquera n velara s'emmudeish: mans ['mas][19]. En Biarn, la n finau velara dens las autas varietats gasconas n'i ei pas prononciada e la vocau vaduda finau qu'ei leugerament nasalizada[20]. Qu'ei de notar, en Biarn, la n finau deu sufixe diminutiu o afectiu -in qu'escapa ad aquesta règla en tot èster prononciada dentau [-'in]. Aquò qu'ei un trèit d'origina non-gascona qui serà discutit mei baish a prepaus de la pèrta de la n intervocalica. De manièra generau, non cau pas prononciar dentau [-n] la n velara, pr'amor la n finau dentau qu'existeish tanben en gascon e cambiar ua n per l'auta pòt cambiar lo sens deu mot. La n dentau finau qu'ei establa au plurau (un an [an], dus ans [ans]; los joens [-ns][21].
- Com en galaico-portugués, que s'observa la pèrta de la n intervocalica latina simpla en gascon: lua, haria, plea vs. occitan generau luna, farina, plena[22]. Dens mantuns parlars, la n intervocalica que pòt èster remplaçada per ua n palatizada (nh): harinha, plenha, beroginha, ... Lo biaish de formar lo femenin deu diminutiu -in en -ina, (berogina), tipic deu bearnés, que va en contra de la règla gascona de la pèrta de la "n" intervocalica (vesin-vesia; cosin-cosia etc). Totun, contrariament a la n finau de vesin, cosin, etc, la n finau deus mots sufixats en in que's pronóncia plan dentau [-'in] en Biarn, çò qui n'indica ua origina non gascona. Qu'ei probable que sia la conseqüéncia d'ua influéncia iberoromanica ligada a l'istòria navarresa deu viscomtat. De fèit, l'emplec frequent deu diminutiu -in/-ina qu'ei ua caracteristica deus parlars iberoromanics deu nòrd de la peninsula[23]. En bèths parlars deus Pirenèus centraus, los sufixes diminutius -in com -on que son prononciats segon la règla esperada deu gascon, dab la "n" finau velara, e que hèn -inha e -onha au femenin[24].
- La prononciacion [w] de la v intervocalica qu'ei generau dens lo maine gascon en dehòra de quauques zònas perifericas ben localizadas e un airau pro larg centrat sus Biarn [25]. De hèit, qu'ei [B] (aver [a'Be]) en Biarn[26] e las franjas limitròfas (Baish Ador, extrèm sud de las Lanas, oèst de Bigòrra); tanben en Haut Aran / Naut Aran a la termièra dab lo catalan, e en parlars de las franjas extrèmas nòrd e sud qui tòcan au maine lengadocian (vej. la mapa). Senon, qu'ei pertot [w]. Aquera letra qu'ei notada u en aranés, mès generaument v en las autas varietats de gascon contemporanèu[27]. La prononciacion biarnesa de v intervocalica, [B] ara quasi generau en Biarn, que poiré èster un trèit ligat a l'istòria navarresa deu viscomtat[28]. La pèrta de la v intervocalica dens mantuns mots biarnés com joen (< joven dab la v prononciada [w] ), oelha, aulha (<ovelha [ow-] ), etc son indicis qui permeten de créder la prononciacion [w] qu'estó tanben la deus parlars populars bearnés com la de la rèsta deu gascon, abans d'èster descaçada per [B][29]. Los tèxts ancians que nòtan, dens la màger part deus cas, aquera v intervocalica per ua u. Totun, non sabem pas quin e's prononciava aquera u e notar per ua u la v en posicion intervocalica qu'èra la nòrma de l'occitan juridic comun[30]. Qu'ei de notar lo gascon baionés que ditz iva ['iBə], liva ['liBə], divas ['diBəs], priva ['priBə], etc per ua, lua, duas, prua. Aquera hornidura de v ei estada presentada com ua ipercorreccion influenciada per la prononciacion espanhòla de la v intervocalica[31][32].
- Los grops etimologics mb e nd que's simplifican e balhan m e n com en catalan, ex. cama, enténer. Totun, la coincidéncia dab lo catalan n'ei pas totau, especiaument per çò qui tòca a la simplificacion de nd: enténer en gascon, mès entendre en catalan; demandar en gascon generau, demanar en catalan (aranés: demanar)[33] e tanben Gironda de comparar dab Girona[34].
- Com en catalan, lo grop latin -ARIU que balha -èr en gascon generau: arribèra, pomèr, hustèr (lengadocian centrau: ribièra, pomièr, fustièr). En gascon deu nòrd de las Lanas, de Gironda e deu nòrd deus país garonés, que vad -èir.
- Com en catalan, lo gascon mantien [w] en QUA- e GUA : quate, lengua, aigua, guardar, guarir. En posicion atòna, lo grop GU que’s simplifica soent en G : lenga o lengua dab las soas variantas com lenco (a Baiona), luenga (Pireneus centraus) ; aigua- uei lo dia rare- o aiga etc. Aqueth fenomèn que’s tròba tanben en catalan, mès aqueras simplificacions que son mes frequentas en gascon que non pas en catalan. La simplificacion n’ei pas admesa en catalan estandard.
- Lo gascon que hè generaument l'epentèsi de [a] davant -r : arròca, arríder. Aqueth trèit qu'ei compartit dab idiomas sud-pirenencs com l'aragonés, lo catalan (pas tant la lenga normativa) e quitament lo castelhan (pas briga la lenga normativa) com ac mòstra la toponimia cantabra[35], per exemple. Lo basco que hè l'epentèsi de [e] en aqueth cas.
- Autas caracteristicas deu gascon que son las metatèsis abituaus de [r] au costat d'ua consonanta : craba, dromir e lo refús de força grops dab ua consonanta e [r] : pebe, aute.
- Com en catalan, las consonantas palataus finaus e nasaus labiaus son establas: hilh [-ʎ], hum [-m][36].
Lo tractament deus diftongs au qu'ei tanben plan soent diferent en gascon per rapòrt au lengadocian centrau.
- A aubrir o daurir, aumatge o aumiatge, dauna etc. que corresponen en lengadocian centrau dubrir o dobrir (catalan: obrir), omenatge, dòna etc.
- Au gascon nau-ava, dijaus, que corresponen nòu, dijòus en lengadocian centrau (catalan: nou, dijous).
Dens mantuns parlars gascons, sustot au sud deu maine, que s'i tròban diferéncias mei marcadas dab autas varietats:
- La conservacion de la d intervocalica deu latin en la zòna pirenenca (Bearn, Bigòrra e Comenge) e las Lanas (véder vs. véser au centre e nòrd-est deu maine gascon, véger/véier en los Pirenèus centraus e veir en aranés, veire en occitan centrau; arríder vs. arríser, rire).
- La conservacion de la p, t, k intervocalicas deu latin, dens duas vaths pirinencas de Bearn (Aspa e Varetons), fenomèn en retrocés conservat sonque dens ua part deu vocabulari, en contrast dab la soa sonorizacion generau. Aqueth trèit qu'ei compartit dab l'aragonés. Totun, vita per vida qu'ei generau en gascon -lhevats certans parlars de transicion com l'aranés - e vita qu'ei estat logicament adoptat per la koinè gascona. Vetèth qu'ei emplegat en la koinè en concurréncia dab vedèth (vedèl en lengadocian).
- La prononciacion /ə/ au lòc de /e/, tanben en posicion accentuada, qu'ei ua caracteristica emblematica deu gascon maritim deu Baish Ador e d'ua grana part de las Lanas (sosensemble deu gascon occidentau). En parlat dit « negre » (gascon maritim), l'article la qu'ei prononciat /lə/. De manièra generau, la prononciacion de a finau atòna qu'ei hèra variabla segon los parçans. Que pòt èster /a/ (vaths pirenencas), /ə/ (gascon occidentau de l'arribèra), /o/ (gascon centrau e orientau), o quitament /u/ (gascon medoquin).
- En gascon deu parçan de Castilhon de Coserans (Vathmala, Arièja), a la termièra dab lo maine catalan, la t e lo grop -tz en posicion finau deus mots (soent redusit a -t en gascon orau) que son prononciats [w]. En aqueth parlar, que disen amau, enteneu, dromiu, diu, cantarau etc., au contra de la koinè qui ditz amatz, entenetz, dromitz, ditz, cantaratz etc. Totun, non sembla pas aqueth trèit que sia un manlhevat deu catalan, puishqu'en aqueth parlar que disen tanben poliu e petiu mentre lo catalan qu’a polit e petit com en gascon generau[37]. Aquera manièra coseranesa d’articular, qui tornam trobar aumens parciaument en aragonés (poliu), que hè suspectar un deus trèits diferenciadors e emblematics deu catalan e podó proviéner d’aquera region deus Pirenèus centraus a la termièra deus maines catalan, aragonés e gascon abans de s’esténer a tot lo maine catalan. Que cau ahíger la n dentau finau qu'a ua tendéncia hòrta de palatizà's en gascon de Castilhon de Coserans: cantanh [-aɲ], que non cantan, escrivenh [-escriweɲ] etc, panh e non pas pan - lo pan de la paret [pan] - cf. en catalan pany, any etc.
Caracterizacions morfologicas e sintaxicas[modificar | modificar la font]
- Com lo catalan e las lengas ibericas, lo gascon n'emplega pas lo partitiu dens frasas com "volem pan" (lengadocian: volem de pan). Totun, lo partitiu que pòt èster emplegat dens frasas com: avem de pan blanc, enqüèra qu'aquesta frasa soèsse plan miélher atau: avem pan deu blanc.
- Tanben com lo catalan e las lengas iberoromanicas, lo gascon qu'emplega lo subjontiu present dens las proposicions subordinadas temporaus tà marcar lo futur, quan lo vèrbe de la proposicion principau ei au futur: que minjaràs tant com volhas/volhis. La rèsta de l'occitan que va generaument dab lo francés en aqueth cas, qu'emplegan meslèu lo futur de l'indicatiu: manjaràs tant coma voudràs.
- Lo tractament deus pronoms febles qu'aparta lo gascon de la rèsta de l'occitan contemporanèu e que l'apressa deu catalan (e de l'occitan ancian): Que'ns voù parlar (occitan non gascon : nos vòl parlar; catalan: ens vol parlar); e't vas carar? (lengadocian : te vas calar, catalan: et vas a callar?) Qu'ei amassa e sonque amassa qui poderam har arrespectar la nosta lenga gascona e hicar-la a la plaça hauta qui s'amerita (Jan Gastellu dit Jan deu Sabalòt)[38], (en lengadocian: es amassa e sonque amassa que poderem far respectar nòstra lenga gascona e la botar a la plaça nauta que se merita).
- Com lo catalan e l'aragonés, lo gascon s'estima mes utilizar los possessius compausats: la mea taula (meslèu que non ma taula), sauv quan e s'aplican aus mots pair e mair. De notar aqueth idiomatisme gascon plan espandit: "sa pair" per son pair (lengadocian: son paire).
- En gascon, adjectius qui s'acaban per -au au masculin que pòden guardar aquesta terminason au femenin (que son dits epicèns) o ben utilizar -ala o -ava segon la lor terminason etimologica latina: occitan, lenga oficiau! (manièra arrecomandada en gascon normatiu) o occitan, lenga oficiala*! (corrent en gascon parlat, d'evitar en gascon normatiu). L'esitacion enter los femenins en -au o en -ala qu'ei hèra espandida dens lo maine gascon. Mau que hè excepcion: lo femenin de mau que hè mala pertot. Totun, que'ns demoran un sarròt de mots com tau, annau, noviau e los numeraus ordinaus dusau, tresau etc qui non hèn pas jamès lo lor femenin en -ala o -ava e, segon lo diccionari de Palai, la lista d'aqueths adjectius epicèns obligatòris qu'èra mei larga autes còps, çò qui deisha pensar los femenins en -ala o -ava que son devuts au francés. Dens la soa gramatica bearnesa, prefaçada per Robèrt Lafont, Andriu Hourcade qu'arrefusa la formacion d'aqueths femenins en -ala (lhevada mala, segur) com francismes contraris a l'usatge de la scripta classica biarnesa[39]. Lo memento gramaticau deu gascon de Birabent e Salles-Lostau[40] que presenta l'epicèn com un trèit autenticament gascon e la manièra de formar lo femenin en -ala com minoritària influenciada peu francés. La gramatica de l'occitan gascon contemporanèu[41] qu'aplica sistematicament la règla de l'epicèn taus adjectius en -au, lhevats lo cas de mau, mala e duas excepcions: manuau - manuala e suau - suava qui son toleradas enqüèra que las fòrmas epicènas manuau e suau e sian preferidas. Los escrivans bearnés de la generacion actuau qu'aplican tots la règla de l'epicèn, en tot seguir atau la linha traçada peus gramaticians e peu diccionari gascon de Per Noste[42], sauv dens expressions de las correntas com fin finala. En aranés, la gran màger part d'aqueths mots que continuan d'èster sistematicament epicèns, com ac son los lor equivalents en catalan e en espanhòl. Totun, l'aranés que coneish tres excepcions, a mes de mau-mala com pertot. Que son punhau-ala, primau-ala e talaments (un francisme) enqüèra que tau sia epicèn com pertot en maine gascon[43]. De manièra similara, en judeoespanhòu[44] los mots en -al qu'an deishat d'èster epicèns pr'amor de l'influéncia deu francés (kual/kuala, nasional/-nasionala etc)[45].
- La koinè gascona que presenta quauques patrons de conjugason plan diferents deus qui caracterizan los autes dialèctes occitans, mei que mei au preterit e a l'imperfèit: au lengadocian cantèri, cantères, cantèt, cantèrem, cantèretz, cantèron la koinè gascona qu'opausa cantèi, cantès, cantè(c), cantèm, cantètz, cantèn. Lo gascon qu'a tanben desvolopat un tipe d'imperfèit analogic peus grops de vèrbes en -er e -ir: batèvi, batèvas, etc; sentivi, sentivas, etc. Aqueth tipe, totun dab la v intervocalica prononciada /B/ e non /w/ com en gascon generau, s'arretròba en idiòmas lingüisticament e geograficament vesins com l'aragonés e lo catalan occidentau pirenenc (Ribagòrça, Palhars, Haut Urgèlh, Andòrra...). Que cau notar los parlars sud-orientaus (Comenge, Coserans, Aran)[46] que segueishen, en tot estar hòrt tipats, las conjugasons deu lengadocian e deu catalan normatiu (imperfèit non analogic deu tipe parlava/batia").
- Lo gascon occidentau, com lo catalan deu grop orientau (catalan centrau inclús), non hè pas nada diferéncia de prononciacion enter la a atòna e la e atòna en posicion sillabica finau. Doncas que cante! (fòrma panoccitana du subjontiu present) que's prononciaré exactament com que canta! (indicatiu present), que sia en gascon occidentau com en catalan orientau. Qu'ei interessant de notar aqueras duas modalitats de l'occitanoromanic qu'an desvolopat de manièra convergenta un subjontiu dab terminasons en i (en gascon: eth, que canti! que voi que cantis, que volèva que cantassitz/cantèssitz), aquò que concerneish los vèrbes de tots los grops. La koinè, largament basada sus ua modalitat occidentau deu gascon, qu'admet los dus tipes: lo subjontiu en -i e lo subjontiu dit classic o panoccitan, com en catalan.
- Dens la màger part deu maine gascon ((Astarac, Armanhac, Bearn, Lanas, Bigòrra, Quate-Vaths, Comenge, Coserans, Val d'Aran, enqüèra qu'en aquesta darrèra vath l'usatge se n'a perdut fòrça, s'i tròban caracteristicas ben gasconas com l'emplec usuau deus enonciatius com que, ja, be e e. Totun, l'enonciatiu tanben que pòt existir en lengadocian de Foish, a la termièra deu maine gascon; doncas l'enonciatiu n'ei pas un trèit totaument especific, enqüèra que n'ei ben caracteristic, deu gascon. ex: Parlar gascon que cau. Ja i abastaràs, ja! B'ei berogina, aquesta gojata! E'm vòs créder, galapian?. L'utilizacion de que com enoncatiu que s'acompanha generaument de l'emplec d'un mot plan distint com qui o dont tà hèr servir de relatiu. L'òmi qui/dont vedi qu'ei gran (lengadocian: l'òme que vesi es grand). La koinè gascona a adoptat qui com relatiu meslèu que non pas dont, d'usatge meslèu locau (Lana Gran).
- Los parlars de totas las vaths pirenencas deu maine gascon, lhevada Aussau, (lo gascon pirenenc) qu'an desvolopat un sistèma especific de l'article definit, eth/era, provenent deu latin ille, illa. Aqueth article qu'ei tanben utilizat au Pemont (Haut Comenge: Sent Gaudenç, Bigòrra: Tarba).
- Lo gascon que coneish un preterit perifrastic, construsit dab anar o dab voler[47][48]. N'ei pas emplegat correntament en la lenga d'uei, totun, que'u trobam enqüèra en la lenga de la tradicion "orau". Qu'apareish en guaireben tots los contes de la Lana Gran editats per Fèlix Arnaudin e reeditats recentament per las edicions Per Noste.
- De notar que l'expression hè quauques setmanas*, calc de l'occitan non-gascon fa qualques setmanas n'ei pas corrècta en gascon. Que cau díser e escríver : quauques setmanas a, tres òras a, bèth temps a etc...
Caracterizacions lexicaus[modificar | modificar la font]
Au nivèu lexicau per contra, l'originalitat deu gascon per rapòrt aus autes dialèctes n'ei pas hòrt grana; qu'ei rare qu'un mot gascon no's tròbe dens au mensh un aute dialècte. Que cau notar totun, un petit lexic particular d'origina bascoaquitan o iberoromanic, sustot dens los Pirenèus. Segon çò qu'escrivó Gerhard Rohlfs [49], que podem har ua lista de 48 mots especifics (qu'ei a díser: qui no's tròban en las autas compausantas de l'occitan) comuns au gascon e a l'aragonés, 46 comuns au gascon e au catalan, 30 comuns au gascon e au castelhan, 28 amassan gascon, catalan e aragonés, 24 se tròban tanben en portugués. De mei, que cau menshidà's deus mots qui pòden estar faus amics en gascon e en autas varietats de l'occitan, qu'ei a díser qu'an sens diferents. Per exemple un pantais en lengadocian centrau qu'ei un saunei en gascon, mentre un panteish en gascon que's ditz plan un panteix o un pantaix en catalan mès en lengadocian centrau qu'ei una cachavièlha. Un saunei en gascon qu'ei un somi o sòmi en lengadocian centrau. De la medisha manièra, panteishar no's vira pas per pantaissar en lengadocian centrau. Un maine en lengadocian centrau qu'ei un bordalat en gascon, mentre un maine en gascon qu'ei un domeni en lengadocian centrau. En gascon, lo domeni que designa ua persona, un propietari, generaument nòble, d'un maine qui's ditz un domèc [50]. En gascon, amagar que pòt voler díser aplegar personas de mala qualitat [51]. Amagar en gascon que pòt tanben voler díser lo contrari d'escóner qu'ei a díser expausar e ua amagada qu'ei ua miaça (en occitan non-gascon: menaça)[52]. Gahar que's vira per agafar en lengadocian e non per gafar.
De notar tanben l'emplec en gascon deu vèrbe ir, autes còps pro emblematic de l'idiòma. Aqueth vèrbe ir qu' èra arrehusat com gasconisme intolerable en la lenga deus trobadors (Leys d'amor, 1341) [53] . Qu'ei enqüèra emplegat uei lo dia en las vaths d'Aspa e de Varetons, en lòc d'anar pertot aulhors dens l'airau gascon.
Los idiomatismes gascons que son fòrça, non son pas tostemps de bon compréner per un Occitan non-gascon, totun que hèn partida de l'amna d'aquera varietat. Per exemple: Un diccionari deus bons, tot en gascon, que'ns hè hrèita, aqueste qu'ei tròp brac, be m'en•hàstia!
Discussion sus las particularitats gasconas[modificar | modificar la font]
Los lingüistas qu'atribueishen l'originalitat deu gascon sustot a un substrat bascoaquitan. Que s'a evocat tanben l'influéncia deus parlars deus colons romans vienuts deu Sud d'Itàlia.
Questions de codificacion[modificar | modificar la font]
Las referéncias tà cultivar la koinè pangascona en via de desvolopament, dab un pes important de las practicas renaishentistas biarnesas, que's tròban dens mei d'un obratge com la Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu de M. Romieu e A. Bianchi, las Fiches de grammaire d'occitan gascon normé d'A. Bianchi e A. Viaut, la Grammaire béarnaise d'A. Horcada, lo Mémento grammatical du gascon de J.P. Viravent e J. Salas-L'Ostau e lo Dictionnaire français-occitan (gascon) en dus volums de Per Noste. La cultura deu gascon aranés que presenta un modèl drin diferent de gascon, representatiu deu grop sud-orientau (Haut-Comenge, Coserans e Aran) mès dab quauques especificitats ligadas a la soa posicion de contacte dab lo catalan ribagorçano-palharés, dab lo catalan normatiu e dab l'espanhòl. L'aranés qu'ei pro desvolopat e accessible gràcias au son usatge oficiau. Que dispausam d'ua gramatica aranesa redigida en aranés per Aitor Carrera [54]. L'occitan oficiau (aranés) e mei d'un obratge pangascon (com la gramatica de Romieu e Bianchi) respèctan las recomandacions deu Conselh de la Lenga Occitana (CLO) (filosòf, monològ, telefòn, trionfar, vèrb = vèrbe, etc). Daubuns obratges com lo diccionari de Per Noste non respèctan pas completament las recommandacions de grafia deu CLO, qu'emplegan de manièra mei generau la e de sostien : filosòfe*, monològue*, telefòne* e non pas filosòf, monològ, telefòn; o qu'escriven triomfar* e non pas trionfar, etc.).
D'autes usatges existeishen tanben en dehòra de la nòrma, mès son hèra mens frequents. L'Institut Biarnés e Gascon que preconiza dus sistèmas grafics diferents —e hèra minoritaris dens l'usatge actuau— qui estreman la grafia deu Conselh de la Lenga Occitana. Un qu'ei ua adaptacion e ua reütilizacion de la grafia febusiana, ua forma de la grafia causida au davant per Lespy que lo lingüista Edouard Bourciez avèva mei o mens retocada autes còps en 1900[55] e que l'Escòla Gaston Febus avèva adoptat iniciaument abans de passar a la grafia classica. L'aute que deriva de la grafica classica occitana, dab modificacions destinadas, ce disen los sons promotors, a préner miélher en compte particularitats foneticas e morfologicas deu gascon. En particular, la grafia preconizada per l'IBG que diferéncia, en posicion finau deus mots, la n velara [ŋ] de la n dentau [n], e la r muda de la r prononciada, çò qui la grafia deu CLO non hè pas pr'amor que considèran aqueras distincions de baisha rendabilitat fonologica.[56]. Per exemple, mots escriuts en grafia classica reformada de l'IBG com pand*, pan, son, sonn*, joenn*, hèr, hèrr*, agòrr*, còr que s'escriven en grafia deu CLO respectivament pan, pan, son, son, hèr, hèr, joen, agòr, còr. Atau, la frasa com aqueth pan qu'ei poirit, escriuta en grafia deu CLO, n'ei pas univòca, que cau saber quin e cau prononciar lo pan, ['paŋ] o ['pan], tà la poder interpretar. Au començament deu sègle XII dejà, dens tèxtes gascons de la carta de Sent Gaudenç [57], la n finau velara - notada ng- èra diferenciada de la n dentau. Au sègle XVI, lo pair de la renavida gascona Pèir de Garròs qui escrivó "son lengatge gascon" en grafia de tradicion classica, que hasèva tanben ua distincion grafica clara enter las duas letras n [58]. Entà escríver lo gascon, lo quite lingüista catalan Joan Coromines, qui considerava la grafia classica hargada per Alibèrt inadequada, que tornè préner las solucions graficas de Pèir de Garròs tà distinguir las duas n. Aquera grafia de Coromines, concebuda dab l'acòrd ("vist-i-plau") de Pompeu Fabra segon çò qui escriu lo lingüista, qu'utiliza tanben solucions com ny per nh entà evitar d'aver de hornir un punt au mitan deus mots (montanya* e inhèrn* en lòc de montanha e in.hèrn)[59]. Per lo digraf nh, Pèir de Garròs qu'emplegava ua auta solucion, la deu basco e deu castelhan: ñ. Mès aqueras grafias, interessantas deu punt de vista estrictament istoric o dìalectologic, ne son pas estadas represas dens l'usatge de tot dia, que son demoradas d'usatge estrictament personau. L'unica grafia qui aja un caractèr oficiau qu'ei la classica. Qu'ei la sola emplegada a l'Escòla, a l'Universitat e dens tots los documents oficiaus en version aranesa de la Generalitat de Catalonha e deu Conselh Generau d'Aran.
Lo famós Dictionnaire du béarnais et du gascon modernes de Simin Palai, enquèra qu'escriut en grafia febusiana, que horneish un gran nombre de formas qui alimentan la practica actuau deu gascon cultivat en nòrma classica.
Dialèctes gascons[modificar | modificar la font]
Parabòla de l'enfant prodig[modificar | modificar la font]
version de Bordèu
1. Un òme avèva pas que dus gojats. Lo mèi june dishut a son pair : « Se'n va temps que sigui mon mèste e qu’augi de l’argent. Fau que pusqui me n'anar e que vegi peís. Partatjatz vòste ben, e balhatz-me çò que divi auger. » – « Òc-ben, mon dròlle, dishut lo pair, coma lo vodràs. Sus un maishant, e seràs punit. » Epui, obrent la tireta, partatgèt son ben e ne'n hit duias porcions egalas.
2. Petit de jorns après, lo maishant dròlle se n'angut dau vilatge, hadent dau morguerós e shens pas díder adiu a digun. Traversèt mantas landas, daus bòscs, de las ribèiras, e vingut dens una granda vila ont despensèt dinc au darrèir parac. Au cap de quauques mes, discut vénder sas pelhas end’una vielha fama e se logar vailet : l’envièren capath los camps per i gardar los ases e los beus.
3. Lavetz, estut a la biaça. N’augut briga de lèit per dromir la nuit, ni huc per se cauhar quand hadèva freid. Quauques còps, avèva tan granda hami que s’auré plan minjat aqueras hulhas de caus e aqueths fruits poirits de qui minjan los pòrcs ; mès digun li balhava arren.
4. Un desser, lo vente voit, se dishèt tombar sus una shèira, en gaitant prau finestron los audèths que volavan leugèirament. Pui, vit paréisher dens lo cièl la luna e las estelas, e se dishut en plorant : « Labàs, l’ostau de mon pair es plen de domestiques qu’an pan e vin, eus e fromatge, tant que n’en vòlen. Jo, pendent aqueste temps, me mòri de hami ací. »
5. E ben, vau me levar, anguerèi trobar lo pair e li dirèi : Hiri un pecat quand decidèri de voler vos quitar. N’auguri pas dreit, e fau que me puníssetz, lo sabi bien. M’apèretz pas mèi vòste gojat, traitatz-me coma lo darrèir de vòstes vailets. Esturi un digunàs, mès me languissèvi lonh de vos. »
6. Lo pair èra dens son casau : fenissèva d’arrosar sas flors ; vesitava los pomèirs e los radims. Quand vit venir sau camin son dròlle tot caperat de sudor e de possèira, trainant la cama, poscut a pena i creire. Se damandèt si falèva que lo punisse o que lo perdonèsse. Anfin, damb las larmas dens los ulhs, li tendut los braç, e se gitant a son còth li donèt un gròs poton.
7. Pui hit asheitar son gojat ; aperèt son monde e los vesins : « Vòli l’aimar coma avant lo praubet de dròlle, lisi dishut tanlèu qu’esturen arribats. Es estat pro punit : que digun adara li hède nada reson. Venetz lo veire, portatz-li viste une minhona vèsta, metetz-li un anèth au dit e solièrs nèus aus pès. Poiratz tanben vos préner daus viguèirs, daus guits, e menar un vedèth bon a tuar : vam beure a galet, minjar tots a l’encòp e har granda hèsta.
8. Los vailets aubediren a lur mèste e botèren bèra napa sus la taula. Sau mème còp lo gojat l’ainat tornava de la caça avèc sons cans : « Qu’es aquò ? quau bolh, escridèt-eth en jurant. Credi que bramatz vosauts pr’aquí, n’es pas tròp lèu que revèni. Sutz fòu, mon pair ? »
9. « Non, mon dròlle, ne'n sui pas, respondut lo vielh, si lo hèdi atau, aquò’s que sui plen de jòia. Cantam e som urús, car am pro dequé, bota ! Que vulhes o non, fadrà que cantes tu tanben e que festeges damb nosauts, a causa que ton frair qu’èra mòrt es arreviscolat e tornat a la via. Aquò’s coma si venèva de nèisher : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat. »
version de Marmanda :
1. Un òme avèva que dus gojats. Lo pus joen digot a son pair : « Se’n vai temps que siqui mon mèste e qu’augi d’argent. Fau que posqui me n'anar e que vesi de peís. Partatjatz vòste bien, e balhatz-me çò que divi àuger. » – « Òc, mon dròlle, digot lo pair, coma vodràs. Sès un meishant, e seràs punit. » Pui, drubit una tireta, partatgèt son bien e ne’n hasot duvas parts egalas.
2. Quauques jorns après, lo meishant dròlle se n'angot dau vilatge, en hasent dau fier e sens díser adiu a digun. Traversèt bien de bosigas, de bòis, de rius, e vengot dens una granda vila ont se despensèt tots los sòus. Au cap de quauques mes, divot vénder ses hardas en una vièlha fama e se loguèt pr’èster vailet : l’envièren dens les pèças pr’i gardar los ases e los beus.
3. Lavetz, estot bien malerós. Avot briga de lit per dromir la nuit, ni de huc per se cauhar quòra hasèva fred. Quauques còps, avèva talament hame que s’auré bien minjat aqueras hulhas de caulets e aqueths fruits poirits que minjan los pòrcs ; mès digun li balhava res.
4. Un dessèir, lo vente voit, se deishèt tombar sus una soca, en gaitant per la fernèsta los ausèths que volèvan laugèrament. Pui, vesot paréisher dens lo cièl la luva e les estelas, e se digot en plorant : « Labàs, l’ostau de mon pair es plen de vailets qu’an de pan e de vin, d’eus e d’hormatge, tant que ne’n vòlen. Jo, d’aqueth temps, mòri de hame ací. »
5. E ben, vau me levar, anirèi trobar mon pair e li dirèi : Hasoi un pecat quòri decidèri de voler vos quitar. Avoi pas lo dret d’hèser aquò, e fau que me puníssitz, au sabi bien. M’apèritz pas mèi vòste gojat, traitatz-me coma lo darrèir de vòstes vailets. Eri un pinconèir, mès me languissèvi lunh de vos. »
6. Lo pair èra dens son casau : fenissèva d’arrosar ses flors ; vesitèva los pomèirs e los rasims. Quòra vesot venir sau camin son dròlle tot caperat de susor e de possièra, trainant la cama, poscot a pena i créser. Se damandèt se falèva que lo punissi o que lo perdonèssi. Enfin, demb les larmas dens los ulhs, li parèt los braç, e se gitant a son còth li balhèt un gròs poton.
7. Pui hasot seitar son gojat ; aperèt son monde e los vesins : « Vòli l’aimar coma avant lo praube dròlle, los-i digot tanlèu qu’estòn arribats. Es estat pro punit : que digun adara li hèsi nat repròche. Venètz lo véser, portatz-li viste una bròia vèsta, botatz-li un anèth au dit e de solièrs nèus aus pès. Poiratz tanben vos préner de jaus (veguèirs), de guits, e menar un vetèth bon a tuvar : vam búver a galet, minjar tots a l’encòp e hèser una granda hèsta.
8. Los vailets aubeïren a son mèste e botèren una bèra napa sus la taula. Lavetz lo gojat l’ainat tornèva de la caça demb sons cans : « Qu’es aquò ? quau buit, s’escridèt en jurant. Cresi que bràulhatz vosaus pr’achí, es pas tròp lèu que tòrni. Sètz fòu, mon pair ? »
9. « Non, mon dròlle, ne’n soi pas, respondot lo vièlh, se hèsi antau, aquò’s que soi plen de jòia. Càntam e som erós, car am pro dequé ! Que volhis o non, faudrà que cantis tu tanben e que festegis demb nosaus, a causa que ton frair qu’èra mòrt es reviscolat e tornat a la via. Aquò’s coma se venèva de vàser : aièr èra perdut, anuit lo valà retrobat. »oio
Version de l'Arrèula o La Rèula
"Lur dissut "encore" : un òme avèva [abèwe] dus gojats. Donc lo pus june dissut a son pair :
- Mon pair, balhetz-me [balhémé] ce que me diu revenir de vòste bien,
E lo pair les-i hasut lo partatge de son bien. Quauques jorns après, lo pus june augent amassat tot ce qu’avèva, se n'angut dens un peís bien lunh, e i dissipèt tot son bien en excès e en libertinatge.
E après qu’augut tot fenit, i vengut una granda famina dens aqueth peís, e eth comencèt a mancar. Se’n angut donc, e s’estaquèt au service d’un daus [dòs] abitants d’aqueth peís, e eth l’envièt a sa meitad’ria per i gardar los pòrcs.
E aishiu [achiu?] auré estat bien aise de ramplir son vente des tecas que los pòrcs mingèvan, e digun n’i'n balhèva.
Anfin, estent rentrat en eth-mème, dissut :
- Combien i a de vailets a l’ostau de mon pair qu’an mèi de pan que les-i’n fau ! E jo mòri ací de hame. Fau que parti e qu’ani trobar mon pair, e que li disi : « Papair, èi pecat contra lo cièl e contra vos. Ne sui pas mèi dinhe d’estar aperat vòste gojat. Tretetz-me [tretémé] coma un de vòstes vailets.
Partit donc, e vengut trobar son pair. Quora èra encore bien lunh, son pair l’apercebut e n’augut compassion, corrut a eth, se gitèt a son còth, e li balhèt un poton. Son gojat li dissut :
- Mon pair, èi pecat contra lo cièl e contra vos. Ne sui pas mèi dinhe d’estar aperat vòste gojat.
Alòrs lo pair dissut a sos vailets :
- Portetz [porté] "viste" la pus bèra rauba, abilhetz-le’n [abilhélén], e metetz-li [metéli] un anèth au dit, e daus solièrs a sos pès. E menetz [mené] tanben lo vetèth gras, e tuetz-lo [tuélo]; mingem e regalem-nos. Parce que mon gojat, que vaishiu [vachiu?], èra mòrt e es ressuscitat, èra perdut e es retrobat.
E comencèren donc a hèser ribòta. Portant, son gojat l’ainat, qu’èra aus "shamps", revengut, e quora fut pròishe de l’ostau, entendut los vielons e lo bruit daus que dancèvan. Aperèt donc un de sos vailets e li demandèt ce qu’aquò èra. Lo vailet li respondut :
- Aquò es que vòste frair es revengut, vòste pair a tuat lo vetèth gras, parce que l’a recobrat en bona santat.
Aquò l’augent mis en colèra, ne volèva ponh entrar ; mès son pair estent sortit, comencèt a lo pregar. Sur qué, prenent la paraula, dissut a son pair :
- Vaishiu [vachiu?] dejà tant d’annadas que vos sèrvi, e ne vos èi jamèi desaubeït en res de ce que m’avetz [abé] comandat, e portant ne m’avetz jamèi balhat un crabòt per hèser ribòta avèque mos amics. Mès aussilèu que vòste aute gojat, qu’a minjat son bien "avèque" des "famas" perdudas, es revengut, avetz tuat per eth lo vetèth gras.
Alòrs lo pair li dissut :
- Mon gojat, ètz totjorn "avèque" jo, e tot ce qu’èi es a vos. Mès falèv’ hèser ribòta e se "rejoïr", par ce que vòste frair que vaishiu [vachiu?] èra mòrt e es ressuscitat ; èra perdut, e es retrobat.
Version de Sent Lis
"Un òme aviá pas que dus hilhs. Le mès joen diguèc a son pair: es ora que siásquei mon mèstre e qu'àugei d'argent; cau que póscai partir e que véjai país. Partatjatz vòste bien e balhatz-me çò que divi aver. Ò mon hilh, diguèc le pair, coma volhas, ès un maishant e seràs punit. Apèi, draubisquèc un "tiroèr", partatgèc son bien e hasquèc duas parts. Quauques jorns apèi, le maishant se n'anguèc deu vilatge, e hasiá le bohòla, e diguèc pas adiu a digun. Traversèc plan de landas, de bòsques, de rivièras, arribèc dins una granda vila on despensèc tot son argent. Au cap de quauques meses, divèc véner sos abits a una vièlha hemna e se loguèc ende èster vailet: l'"envoièren" dins les camps ende gardar les ases e les buòus. Alavetz, estèc plan "malerós"; avèc pas mès de lèit ende se cochar e dromir la nèit, ni nat huec ende se cauhar quand aviá fred. Aviá quauque còp talament talent qu'auré plan minjat las huelhas de caulet e les fruts poirits que minjan les pòrcs. Mès digun le donèc pas res. Un "soèr", le vente vude, se leishèc tombar sur un tronc, espiava per la finèstra les ausèths que volavan legèrament e vesèc aparéisher dins le cèu la luna e las estelas, e se diguèc en plorant: la-bàs, l'ostau de mon pair es plen de vailets qu'an pan e vin, ueus e fromatge tant que ne vòn. D'aqueth temps, jo ací morissi de hame..."
Diccionaris e autas gramaticas[modificar | modificar la font]
- Palay (Simin). — Dictionnaire du Béarnais et du Gascon modernes (Éditions du CNRS. 1974). Aqueth diccionari gascon/francés qu'ei enqüèra ua referéncia, enqüèra qu' utilize la grafia de Bourciez e non la deu CLO.
- Grosclaude, Narioo & Guilhemjoan. -- Dictionnaire français-occitan (gascon) (Per Noste Edicions, 2 t. AK-LZ, 2004 et 2007). 45 000 entradas, mantuas expressions gasconas.
- Grosclaude (Michel).. — Répertoire des conjugaisons occitanes de Gascogne (Per Noste — La Civada, Utís, 1998).
- M. Dupleich : Dictionnaire français - pyrénéen & pyrénéen - français (Lacour, 1991, ISBN 2-86971-317-7)
- BRAUN-DARRIGRAND (L.-M.) - Dicciounari francés-parlàs biarnés e gascoûns, Princi Negue.
- MORÀ Pèir, Diccionari tot en gascon, Princi Negue.
- POLGE Henri, Dictionnaire du Gascon moderne
- GUILHEMJOAN P., TURCK M., Diccionari elementari Occitan-Francés - Francés-Occitan (Gascon), Per Noste/La Civada, 2005.
Armanhac[modificar | modificar la font]
- CENAC-MONCAUT Justin, Dictionnaire gascon-français. Dialecte du département du Gers, 1863.
- Abbé SARRAN Fernand, Petite grammaire Gasconne en dialecte armagnacais.
Biarn[modificar | modificar la font]
- http://www.lebearn.net/diccionari_ab.html
- http://www.xarnege.com/artikuluak/lexico.htm
- GALES Françoise, Petit glossaire béarnais des termes d'architecture (http://www.societes-savantes-toulouse.asso.fr/samf/grmaison/globearn.htm)
- LESPY Vastin, Dictionnaire béarnais ancien et moderne, 1887.
- Chaplain Eric Dictionnaire Gascon-béarnais Français Princi Negue Editor (2002). Diccionari de referéncia de 25 000 mots tà anar deu gascon de cap au francés, mès escriut en la grafia gascona reformada (grafia non oficiau). Totun, las entradas en grafia normau s'i tròban tanben.
- MOREUX (B.) & PUYAU (J.-M.) - Dictionnaire béarnais-français et Dictionnaire français-béarnais, Princi Negue.
Bigòrra[modificar | modificar la font]
- Atau que's ditz. Dictionnaire français-occitan (Gascon des Hautes-Pyrénées), Tarbes, Mission de la Langue et Culture Occitanes du Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 1998.
Bordalés[modificar | modificar la font]
- http://haillan-genealogie.org/bordeluche/bordeluche.htm (Bordeluche)
- Ducloux Claude, Le bordelais tel qu’on le parle, Gret Onyx, 1981
- SIRGUE Olivier, Mila mòts en occitan bordalés, 2007.
- Conord François, Lexique médoquin-français, manuscrit. (Fonds privé Alan Viaut)
- Gaye Jacques, Parler des vignerons de la Benauge, ASPECT, 1999.
- Abbé JOFFRE, Glossaire du dialecte médoquin (dispareishut dau presbitère de Galhan avant 1942).
- Neymon J., Langue gasconne, idiome du Bas-Médoc, essai grammatical, 1901.
- BALLOUX Gabrièu, Petit lexique des parlers de l'Entre-deux-Mers, manuscrit.
Comenge[modificar | modificar la font]
- REI-BETHVEDER Nicolas (véser Vath de Garona)
Coserans[modificar | modificar la font]
- Abbé Castet : Études grammaticales sur le dialecte gascon du Couserans (Gadrat Ainé, 1895) http://195.220.134.232/numerisation/tires-a-part-www-nb/0000005548033.pdf
- Abbé Castet : Proverbes patois du Couserans (Bulletin de la Société ariégeoise des sciences, lettres et arts vol. 9 num.1, Foish, 1902)
- Jean-Pierre Laurent : Le dialecte de la vallée de Massat : grammaire, dictionnaire et méthode d'apprentissage (édité à compte d'auteur, 2001, ISBN 2-9514853-2-8)
- Adelin Moulis : Dictionnaire ariégeois - français (Lacour, 1995, ISBN 2-84149-103-X)
Labrit[modificar | modificar la font]
Lana Gran, Buc e Bòrn[modificar | modificar la font]
- ARNAUDIN Félix, Dictionnaire de la Grande Lande, Confluences, 2001.
- DUBOURG Gabriel
- FOIX Vincent (véser Vath d'Ador)
- Moureau Pierre, Diccionari gascon-francés (suivant les parlers maritimes), 1870, rééd. Princi Negue.
- Vidal Yolande, Dictionnaire gascon-français, le parler du Bassin d’Arcachon et de ses environs, Les Dossiers d’Aquitaine, 2003.
- Rifflard L., Essai de dictionnaire français-patois, dialecte du Barp, Gironde, CIDO, 1926.
Vasadés[modificar | modificar la font]
- Collectif, Dictionnaire français-occitan (bazadais), BACT, 1994.
- Vigneau Bernard, Lexique du gascon parlé dans le Bazadais, 1879, rééd. Les Cahiers du Bazadais, 1982.
Vath d'Ador[modificar | modificar la font]
- FOIX Vincent, Dictionnaire gascon-français, PUB (rééd), 2003.
- http://perso.numericable.fr/~bernatjd/bernard.dauga/gasfr.htm (Baionés)
Vath d'Aran[modificar | modificar la font]
- Furness Ryan C. Diccionari Occitan (aranés) - Anglés Dictionary English - Occitan (Aranese) Pagès editors. La prumèra edicion (2006) d'aqueth petit diccionari de la lenga oficiau n'ei pas tostemps hidabla, desgraciadament.
Vath de Garona[modificar | modificar la font]
- LAFFARGUE Denise, Petit dictionnaire d'entre Marmande et Clairac.
- REI-BETHVEDER Nicolas, Dictionnaire français-occitan. Gascon toulousain. (Nord Comminges, Fezensaguet, Lomagnes, Muretain, Savés et Pays Toulousains)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Etude sur les Idiomes pyrénéens de la région française, Achille Luchaire, París, 1879. (Un long capítol dedicat al gascon e sos dialèctes)
- dictionnaire gascon→français e français→gascon.
- Un aute lexic gascon→francés, dab fiquèrs sonors tà escotar la prononciacion.
- Un aute lexic gascon→francés.
- Diccionari occitan aranés catalan castelhan francés.
- Plusors ligams en relacion dab lo gascon.
- Petita iniciacion tau gascon.
- Diccionari Infantil Catalan-Aranés.
- L'ensenhament de l'occitan e deu basc en Aquitània
- Le Cap'òc : Unitat d'Animacion Pedagogica en Occitan, basada a Pau
- Gascon Lanas (IEO Landas)
- Per Noste
- Reclams, revista centenària en occitan, gascon e autes dialèctes, e ostau d'edicion
- Diccionari francés-biarnés amb prononciacion
- Institut biarnés e gascon : defensa de la lenga biarnesa e gascona
- DiGam, Diccionari deu Gascon Modèrn
- Gasconha.com, sit de l'identitat gascona
- La Gran Carta de Sent Gaudenç (un tèxte gascon deu sègle XII)
- Ricardo CIERBIDE: A propósito de un texto gascón de San Sebastián de 1304
- José-Ramón FERNÁNDEZ G.: Notas morfológicas a un documento gascón de la catedral de Oviedo (1327)
Lingüistica > Lenga > Occitan > Gascon
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ TOURTOULON Ch. de & BRINGUIER O., Étude sur la limite géographique de la langue d’oc et de la langue d’oïl (avec une carte), Paris: Imprimerie Nationale, 1876 [reed. 2004, Masseret-Meuzac: Institut d’Estudis Occitans de Lemosin/Lo Chamin de Sent Jaume]
- ↑ LARTIGUE H. Les racines de la langue gasconne. Identité culturelle, limites linguistique Les veas de la lenga gascona Identitat culturau, hitas lingüisticas (PyréMonde - Princi Néguer 1998-2007).
- ↑ BEC P. Interférences linguistiques entre gascon et languedocien dans les parlers du Comminges et du Couserans (P.U.F. 1968).
- ↑ DELEDAR J. e POUJADE P. L'occitan parlé en Ariège (Cercle Occitan Prosper Estieu, 2002).
- ↑ Totun, toponimias bascas que son estadas tanben prepausadas tà Higuer e Hontarràbia, vej. FURUNDARENA SALSAMENDI, J.J. Hondarribiko toponimia in Onosmaticon vasconiae 23 pp 1-496 (Euskaltzaindia, 2002)
- ↑ BEC P., Manuel pratique d’occitan moderne, Paris : Picard, 1973
- ↑ BOURCIEZ E., La langue gasconne (PyréMonde Princi Nèguer Reedicion 2008)
- ↑ ROHLFS G., Le Gascon, essai de philologie pyrénéenne, Max Niemeyer Verlag, 1977
- ↑ COROMINES J., Tópica hesperica. Estudios sobre los antiguos dialectos, el substrato y la toponimia romances, Vol. II, Gredos, 1972. Citat en version originau (espanhòu) per Aitor Carrera, Entre dues frontères. Estudis de lingüistica occitana Lhèida : Pagès Ed., 2008
- ↑ BEC P. Manuel pratique de philologie romane. Italien, espagnol, portugais, occitan, catalan, gascon, tome 1 (Picard, 1970, - réédit. 2000)
- ↑ ALLIERES J. Occità, català i gascó: punts de contacte In: Paraula d'òc N°1article consultable en linha
- ↑ LAFITTE J., Béarnais, gascon, occitan ou comment y voir clair
- ↑ LAFITTE J. & PEPIN G. La langue d'oc ou leS langueS d'òc, Idées recues, mythes et fantasme face à l'histoire (Editions PyréMonde Princi Negue, 2009)
- ↑ Quò's lo cas en Bordalés, Entre Duas Mars, Libornés
- ↑ La h interconsonantica qui sec ua s n'ei comunament pas notada: eslor, eslama, grafia simplificada per es·hlor, es·hlama.
- ↑ LAURENT J.P. Le dialecte gascon d'Aulus, Grammaire et dictionnaire (J.P. Laurent, 2002)
- ↑ En mantuns lòcs de Gironda, que s'i parla un gascon qui conserva la f. Que son : Vilagoja, Liborna, Pomirau, Semilion, Sent Cristòli das Bardas, Peisseguin, Monbadon, Taiac, Sent Cibard, Sent Genés de Castilhon, las Salas, Gardegan e Tortirac, Belvés de Castilhon, Castilhon la Batalha, Sent Estèfe de Lissa, Moliets e Vilamartin, Flaujagas, Julhac, Gensac, Pessac de Dordonha, Sent Avit de Soleja, Massugàs, Landerroat e Sent Laurent de Servòlas. Ad aquesta lista, que caleré ahíger uns quants vilatges, generaument ignorats com gascons dens la literatura, deu canton de Velina en Dordonha, on s'i parla un parlar semblant au de Castilhon-la-Batalha: Que son Sent Miquèu-de-Montanha, Lamòta-Montravel, Montcaret, Sent Seurin-de-Prats e Sent Antòni-de-Brulh. Vej. LARTIGUE H. Les racines de la langue gasconne Identité culturelle, limite linguistiques / Les veas de le lenga gascona Identitat culturau, hitas lingüisticas (PyréMond/Princi Negue 1998-2007).
- ↑ Aqueth trèit que's tròba tanben en parlars de transicion meslèu considerats com lengadocians, per exemple los a la termièra de Coserans vej. DELEDAR J. e POUJADE P. L'occitan parlé en Ariège (Cercle Occitan Prosper Estieu, 2002). D'ua manièra generau, los limits enter gascon e lengadocian son soent discutibles, la classificacion de bèths parlars dens l'ua com l'auta modalitat occitana non pòt pas èster sonque arbitrària pr'amor aqueths parlars que combinan trèits de l'un dab trèits de l'aute. Que podem díser çò medish deu lengadocian dab lo catalan. La classificacion qu'ei un besonh d'ordenar com metòde de simplificacion, mès la realitat qu'ei soent mei complexa.
- ↑ Quauques parlars deu gascon coseranés e lo de Haut-Aran (Naut-Aran) que van dab lo lengadocian centrau en non prononciar aquera n: man [ma], mans [mas]
- ↑ Escotatz per exemple quin Andriu Hourcade e pronóncia paisan, hasan, dens un mimologism deus sons titolat Ser de Nadau tirat deu son sit bearnbearn, en tot clicar aquiu.
- ↑ En gascon vasadés (Gironda), la n finau qu'ei tostemps prononciada velara /ŋ/; sauv dens las fòrmas conjugadas deus vèrbes, vej. LAVAUD P. La prononciation bazadaise de l'occitan (Princi Negre S.O.E.D. Editor, 1993).
- ↑ Que cau remarcar lo parlar gascon de la region de Bordèu, a la termièra nòrd deu maine, que consèrva la n intervocalica. Totun, la toponimia ns'indica n'ac èra pas lo cas autes còps: per ex. Moliets etc.
- ↑ LAZÁRO MORA F.A. La derivación apreciativa, in: Gramática descriptiva de la lengua española Vol.1, dirigit per I. Bosque e V. Demonte. ed. Espasa, 1999
- ↑ Dens la soa Gramatica aranesa, Aitor Carrera que nòta petiton-petitonha mès ponin-ponina en tot hèr arremarcar la n finau de ponin qu'ei dentau, que non velara com la de petiton. Aquò marca de nau ua influéncia transpirenenca: ponin que vien de l'espanhòl poney o poni (en realitat un manlhevat de l'anglés poney), en catalan poni. En aranés, lo mot que vad fauçament sufixat a l'espanhòla -in en tot renforçar atau la qualitat de petitessa. Ponin qu'ei sinonim de petit. Ved. CARRERA A. Gramatica aranesa (Pagès Ed., 2007).
- ↑ Vej. los enregistraments de la parabòla deu hilh prodigui en parlars gascons.
- ↑ Totun, en quauques zònas deu nòrd-èst de Biarn, locaument en Vic-Bilh e Montanerés, la v intervocalica que's pronóncia [w].
- ↑ Que i a quauques excepcions notablas tà la prononciacion [w] de la v intervocalica. Per exemple, avesque, qui's pronóncia pertot [a'Beske] (deu grèc episkopos, latinizat en epicospus, occitan ancian e catalan bisbe, espanhòu obispo). La grafia dab v en aqueth cas qu'ei ua convencion grafica entà facilitar la connexion dab los dialèctes occitans qui pronóncian /v/ la letra v (lo lemosin, l'auvernhat, lo vivaroaupenc e lo provençau). Avesque qu'ei probablament un manlhevat vielh deu francés (evesque) qu'acabè per acaçar bisbe en las varietats occitanas meridionaus. Chivau (a còps escriut shivau, particularament en aranés) qu'ei un aute manlhevat deu francés on la v soa tanben [B] pertot. Ua auta excepcion qu'ei la locucion adverbiau alavetz. Que s'explica pr'amor la v "interiora" qu'ei en realitat a la debuta deu mot vetz qui significa vegada (a la vetz).
- ↑ La lenga occitana èra parlada en la Navarra sud-pirenenca (Hauta Navarra) per las comunautats occitanofònas deus "borcs" (barris occitans) de mantuas vilas durant quate sègles. La comunautat mes anciana, la d'(Estela, remonta a 1070. L'occitan navarrés, tanben aperat vianés e de non pas con.hóner dab lo gascon parlat en Guipuscoa probablament deu sègle 12 dinc a la fin deu sègle 19, serà emplegat en Hauta Navarra au mens dinc a la debuta deu sègle 15 com ac indican las datas de la documentacion medievau en aquesta lenga. L'occitan de Navarra qu'èra ua koinè de basa lengadociana qui presentava pòcas diferéncias per arrapòrt a la nòrma de Tolosa de l'epòca, mei que mei dinc aus sègles 12 e 13. Après, los navarresismes (eretats deu roman navarrés) que i vadón de mei en mei frequents e l'occitan navarrés qu'acabè per dissòlve's dens lo navarrés puish aqueth dens lo castelhan. Dens los tèxtes juridics en occitan de Navarra deus sègles 13 e 14, la v intervocalica que i ei notada v o b, que non u, lhevadas las fòrmas verbaus com, per exemple: aui o agui (sia avói en koinè gascona), escriui, estaui (Estela, 1258), pagaui (Estela 1288), cuidauei (Pampalona, 1278), mès ua generacion après: demandavei (Pampalona, 1314) (etc), contrariament a la scripta deus documents juridics en occitan ancian au nòrd deus Pirenèus on i trobam generaument "u". Vej. CIERBIDE MARTINENA Estudio lingüístico de la documentación medieval en lengua occitana de Navarra. (Servicio editorial del País Vasco - Argitaprapen zerbitzua Euskal Herriko unibertsitatea, 1988). La diferéncia de grafia v/u suggereish ua diferéncia de prononciacion: [B] o [v] en occitan de Navarra, [w] en occitan comun ancian nòrd-pirenenc. Qu'ei de notar que trobam lo vilatge de Noveleta mencionat com Noeleta dens un manuscrit occitan de la vila navarresa d'Estela, datat de 1248, çò qui deisha créder la v intervocalica que's prononciava [w] dens un estat mes ancian d'aquera varietat occitana sud-pirenenca. La mutacion consonantica [w]>[B], dab ua etapa intermediària [v] o non, que podó èster influenciada peu substrat basc deus Navarrés, lo son [v] estant desconegut en basc. Que cau remarcar los airaus de l'occitan on la v intervocalica e's pronóncia [B] que son tots en contacte dab la Peninsula Iberica, vej. la mapa, çò qui incita a supausar aqueth biaish de prononciar aquesta v en occitan que's propaguè a partir de la peninsula.
- ↑ L'ipotèsi contrària, a saber que la prononciacion [B] èra la generau en gascon e que la [w] ei estada ua evolucion d'aquera prononciacion qu'ei pòc sostienedera. Non pòt pas explicar de manièra simpla las fòrmas de mots en biarnés com joen, oelha, arreproèr etc. on la v intervocalica s'ei perduda au contacte de la o e de la e. Que cau notar autaplan las fòrmas antigas noed/noera (Acta de Pau, 1270, Arch. deus Pirenèus Atlantics, E-373) per navèth, navera, senhaladas per Achille Luchaire dens lo "Recueil de textes de l'ancien dialècte gascon, d'après des documents antérieurs au 14 èm siècle gascon", Maisonneuve ed., Paris, 1881, reeditat en facsimile per Nabu Public Domain aus Estats-Units). Per contra, la prononciacion [w] d'aquera v ac explica hòrt plan. P. Bèc qu'escriu dens lo son "Manuel pratique de philologie romane (op. cit.)" : Deu punt de vista diacronic, s’ei pausada la question de saber se l’estat fonetic de Biarn, largament minoritari uei lo dia, representa ua subervivença d’un estat autes còps mei generalizat : a saber [B] qui’s seré mantiengut aquiu e qui auré vadut [w] aulhòrs, o ben, se, au contra, seré la fasa [w] qui representaré l’etapa arcaica. En aqueras condicions, lo biarnés non seré pas estat arcaizant mès novator. La prumèra ipotèsi sembla mei sostienedera, mès qu’ei mauaisit de's prononciar.
- ↑ BEC P. Manuel Pratique de Philologie Romane, op. cit. Doncas non podem pas tanpòc descartar l'ipotèsi que la v intervocalica e's prononciava plan [w] quitament en occitan comun ancian e non pas sonque en gascon. Qu'ac suggereishen la grafia u per v intervocalica, la pèrta de la v intervocalica en mots com oelha (ovella en catalan e aragonés, oveja en castelhan), proensa (grafia medievau per provença) e las fòrmas femeninas deus adjectius com suau, blau, viu hent suava, blava, viva (  [B] qu'ei ben coneguda en occitanoromanic, per exemple en catalan meu, meua>meva, la fòrma antica meua qu'ei enqüèra plan viva en catalan septentrionau (rosselhonés), en alguerés e en catalan occidentau.
- ↑ RECTORAN P. Le Gascon maritime de Bayonne et du Val d'Adour (Harriet, 1996)
- ↑ Doncas ua > iua > iva e, per analogia dab l'article ua: lua > liua > liva etc. Las prononciacions anticas ['liwə], ['priwə] son enqüèra vivas locaument en gascon negre, vej. lo site de l'associacion occitana baionesa Ací Gasconha. Lo gascon maritim de Baiona s'aparta de la rèsta deu gascon negre per la prononciacion [B] de la v intervocalica. Doncas, a Baiona, sentiva que s'i pronóncia [sən'tiBə], que non [sən'tiwə] com mes au nòrd, dens la rèsta deu gascon negre. De la medisha manièra que ['iBə] deriva de ['iwə] en gascon baionés, qu'ei mei probable que sia plan [sən 'tiBə] qui provienga de [sən 'tiwə], que non pas lo revèrs.
- ↑ En son gascon negre deu sègle 14 (1301-1304), Johan de Bassessarri, public notari iurat deu cosseill de le viele de Sent Sebastian (escrivan public membre deu conselh de la vila de Sent Sebastian-Donostia) (1304), qu'escrivèva domana e non pas domanda. Que trobam tanben lo vèrbe domanar dens lo manuscrit redigit en gascon per lo notari baionés Arnaldi Arrupe en 1327 e conservat a la Catedrala d'Oviedo (Astórias). Las fòrmas actuaus demanda, dab nd, poirén resultar d'ua correccion influenciada peu francés o peu lengadocian. Vej. CIERBIDE MARTINENA Estudio lingüístico de la documentación medieval en lengua occitana de Navarra. (Servicio editorial del País Vasco - Argitarapen zerbitzua Euskal Herriko unibertsitatea, 1988).
- ↑ Que cau remarcar lo parlar gascon de la region de Bordèu que conserva lo grop nd com dens Gironda mentre l'aranés que'u simplifica mei sovent que non pas lo gascon generau. S'ageish de duas modalitats de transicion. Lo gascon de Gironda que confronta dab lo lemosin, lo lengadocian e lo santongés qui ei ua lenga d'oil, e s'i tròban parlars gascons qui conservan nd, la n intervocalica e quitament la f. L'aranés que hè la transicion de cap au catalan ribagorçano-palharés e qu'a eretat trèits compartits dab lo catalan e/o dab l'occitan centrau en comun dab lo gascon coseranés vesin, o dab l'aragonés.
- ↑ ETXEBARRIA MIRONES T. El habla montañesa o cántabra en la toponimia de Cantábria (Ediciones Beta, 2000)
- ↑ En contra deu catalan normatiu, lo catalan septentrionau (rosselhonés) pronóncia la m finau de bèras formas verbaus com ua n /n/. Haviem (avèvam) e havien (avèvan) que soan parièr en rosselhonés.
- ↑ DELEDAR J.& POUJADE P. L'occitan parlé en Ariége. (Cercle Occitan Prosper Estieu, 2002). Vej. tanben los enregistraments deu C.N.R.S deus parlars gascons
- ↑ GASTELLU-SABALÒT J. , Abans-díser in Margalida o la hilha deu praube (Pròsa gascona-Per Noste, 1981)
- ↑ HOURCADE A. Grammaire béarnaise. (Los Caminaires, 1986).
- ↑ BIRABENT J.-P. & SALLES- LOUSTAU J. Memento Grammatical du Gascon (Escòla Gaston Febus - Nosauts de Bigòrra, 1989)
- ↑ ROMIEU M. & BIANCHI A. Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu (Presse Universitaire de Bordeaux, 2005)
- ↑ NARIOO G. GROSCLAUDE M. & GUILHEMJOAN P. Dictionnaire français-occitan (gascon) AK (Per noste, 2004)
- ↑ CARRERA A. Gramatica aranesa. Pagès Ed. 2007
- ↑ Lo judeoespanhòu o ladino o judezmo qu'ei ua varietat d'espanhòl parlada peus descendents deus judius expulsats d'Espanha en 1492 e refugiats en Turquia e dens los país de l'ex-imperi otoman (Grècia, Bulgaria, Israèl etc).
- ↑ Lo francés qu'èra la lenga de l'ensenhament de las escòlas de l'Alliance Israelite Universelle creada en 1860. La kuala per la kual poiré èster un aragonesisme, ja que las duas fòrmas existeishen en aragonés.
- ↑ Totun, los parlars de Haut Aran (Naut Aran), en continuacion deu catalan ribargorçanopalharés, qu'utilizan fòrmas analogicas de l'imperfèit dab -v- /B/).
- ↑ BOURCIEZ J. Recherches historiques et géographiques sur le parfait en gascon (Bibliothèques Université du midi, 1927).
- ↑ Aqueth trèit qu'ei eretat de l'occitan ancian. Lo preterit perifrastic que suberviscó dinc a pas guaire en d'autas varietats occitanas, com per exemple, lo provençau, vej. RONJAT J. Grammaire istorique [sic] des parlers provençaux modernes, 4 vol. [reed. 1980, Marselha: Laffitte Reprints, 2 vol.] e qu'ei enqüèra ben viu en catalan.
- ↑ ROHLFS G. Le Gascon, essai de philologie pyrénéenne (Max Niemeyer Verlag, 1977)
- ↑ PALAY S. Dictionnaire du Béarnais et du Gascon Modernes (Ed. du CNRS, 1974)
- ↑ vej lo diccionari de Palai
- ↑ Vej. lo lexicòt incorporat dens MANCIET B. La pluja & Lo camin de tèrra (Pròsa Gascona- Per Noste, 1976).
- ↑ GATIEN-ARNOULT A. (Ed.) Las Flors del Gay Saber estier dichas Las Leys d'Amors, (Tolosa 1841-1843 , 3 vol.)
- ↑ CARRERA A. Gramatica aranesa (Pagès Ed. 2007)
- ↑ Las règlas d'aquera grafia, hargada per Bourciez a partir deus tribahs de Lespy tà arrespóner a ua demanda de l'Escòla Gaston Febus dont èra membre, qu'estón publicadas peu son autor dens la revista Reclams en 1900. Vej. BOURCIEZ E. Règles orthographiques du béarnais moderne adoptées par la commission administrative de l'Escole Gastou Febus dans sa séance du premier avril 1900 in Reclams de Biarn e Gascougne, abriu de 1900, pp. 50-56.
- ↑ Totun, aquera particularitat de non pas diferenciar las duas n per la grafia que constitueish ua hont d'errors malurosament fòrça espandidas, com pairan de qui la prononciacion corrècta ei [paiˈran] mes qui hèras e pronóncian fautivament [pai'rãn]; un aute exemple: dens la partida introductiva consacrada a la fonetica gascona, lo diccionari català-occità occitan-catalan (prumèra edicion) de Balaguer e Pojada que con•hon las duas n, mentre la n finau de bèth mot aranés com ponin (/-n/) que i ei transcrita foneticament de manièra erronèa. Vej. BALAGUER C. e POUJADE P. Diccionari català-occità occitan-catalan (Llibres de l'Índex, 2005)
- ↑ Lo tèxte de la carta de Sent Gaudenç qu'ei consultable en linha, gràcias a la numerizacion d'un obratge de S. Mondon qui la publiquè en 1910 en version originau, l'arrevirè e la comentè en francés.
- ↑ GARROS P. de Poesias Gasconas (1567) vej. tanben BEC P. Manuel pratique de philologie romane. Italien, espagnol, portugais, occitan, catalan, gascon, tome 1 (Picard, 1970, - réédit. 2000)
- ↑ COROMINES J. El parlar de la Vall d'Aran: Gramatica, Diccionari i Estudis Lexicals Sobre el Gascó (Curial 1990)


c: text/html

text:
Permian
Lo Permian es un periòde geologic que comencèt fa 298,9 ± 0,15 milions d'ans e s'acabèt fa 251,0 ± 0.4 milions d'ans.[1] Es lo darrièr periòde del Paleozoïc. Lo Permian seguís lo Carbonifèr e es seguit pel Triasic. La fin del periòde es marcada per un escantiment de massa, nomenada escantiment permian, qu'es l'extincion massissa mai granda de l'istòria de la Tèrra. Foguèt lo geològ escocés Roderick Murchison qui li donèt lo nom en 1841 a partir del Territòri de Perm, en Russia, pr'amor dels extenses jaciments existents per aquesta zona. Los jaciments permians consistisson majoritariament de plataformas continentalas e jaciments d'aigas marinas someras.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Senescauciá e bailiatge
En França e en Belgica, avans la Revolucion Francesa, lei tèrmes de senescauciá (var. senescaucia, senescalciá, seneschauciá, seneschalciá) e de bailiatge (var. bailatge) o bailiá (var. bailia) se referissián a l'encòp a una entitat territoriala (circonscripcion administrativa, financiera e judiciària) onte s'exercissiá lo poder d'un senescau o d'un baile. A partir de Felip August, cada partida dau domeni reiau foguèt copada en senescauciás e en bailiatges mai o mens estenduts. Lo tèrme de senescauciá èra pus frequent dins lo sud de França, en particular en Lengadòc, e en Bretanha, e lo de bailiatge dins lo nòrd, ambé quauqueis excepcions notablas, coma Peitau, Artés, Bolonhés e Ponthieu, qu'èran qualificadas de senescauciás.
L'entitat èra tanben subdevesida en prebostats reialas amb a sa tèsta un prebòst nomenat e pagat per lo baile, en vescomtats coma en Normandia, amb un vescomte, foncionari public de còps plebeian o encara en castelaniás coma en Borgonha.
La cort o tribunau, presidida per un luòctenent generau, jutjava en premiera instància d'unes afars criminaus o dins lei quaus de membres de la noblesa èran en causa, e en apèl lei senténcias dei jurisdiccions inferioras. Lei decisions d'aquelei tribunaus podián far l'objècte d'un apèl davant lo Parlament que la senescauciá e lo bailiatge ne dependián.
Creadas a la fin dau sègle XII, aqueleis institucions, nombrosas a la fin dau sègle XVIII, avián ren qu'un ròtle judiciari, avent perdut son importància anciana en fàcia dei govèrns e subretot dei Generalitats e Intendéncias.


text:
Khanat bulgar de Vòlga
Lo Khanat bulgar de Vòlga èra un estat medievau qu'existiguèt dau sègle VII a 1236. S'installèron dins la region de confluéncia de Vòlga e de Kama dins lo corrent dei migracions nomadas dau pòble bulgar acomençadas vèrs 650. Au sègle VIII, lei Bulgars èran venguts majoritaris dins la region mai i foguèron probablament sota lo dominacion dei Khazars, un autre pòble nomada d'origina turca. Après l'afondrament de la poissança dei Khazars en 965, lo Khanat venguèt independent e aprofichèt sa posicion sus una crosiera comerciala importanta per se renfòrçar. Pasmens, deguèt faciar uneis incursions de pilhatge menadas per lei principats rus. Au sègle XII, aquò entraïnèt lo desplaçament de la capitala de Bolghar a Bilar. Enfin, au sègle XIII, lei Bulgars de Vòlga jonhèron la coalicion formada per la màger part deis estats de la region per resistir ais invasions mongòlas. Dins aquò, maugrat una victòria iniciala a Kernek (1223), lei Mongòls foguèron venceires en 1229 e annexèron definitivament lo Khanat en 1236.


text:
Hifiklub
Hifiklub es un grop occitan de rock en lenga anglesa, venent de Tolon (Provença). Revendica d'influéncias musicalas fòrça variadas coma lo blues. En mai d'aquò lei sòcis d'Hifiklub connèctan sa creativitat musicala amb un engatjament fòrt dins d'autrei domenis artistics coma lo cinèma, lo design e l'arquitectura.
Sòcis[modificar | modificar la font]
Sei sòcis permaments son:
- Laugier, valent a dire Règis Laugier: bassa e votz principala
- Benito, valent a dire Luc Benito: batariá e votz addicionala
- Morcillo, valent a dire Nicolau Morcillo: guitarra e votz addicionala
Un èx-sòci èra Felip Dias, remplaçat per Morcillo en 2007.
Sei sòcis ocasionaus son:
- Earl Slick
- Paulo Furtado
- Evil Eddy Jo
- Plain Jane
- Robert Aaron
- Michael Beckett
- Dead Combo
- Skerik
Istoric[modificar | modificar la font]
Lo grop apareguèt amb son projècte actuau en 2006, en fasent seguida au grop Hi Fi Killers.
Lo primier volum dau projècte d'Hifiklub, French Accent, lo coproduguèron en 2006 a Nòva York au costat d'Earl Slick (artista sòlo e musician de David Bowie) e lo registrèron amb sa participacion e mai amb aquelei de Paulo Furtado (The Legendary Tiger Man), Robert Aaron (Fischerspooner), Michael Beckett (Schneider TM) e pron d'autres.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Sit oficiau
- (en) Hifiklub a MySpace
- (it) (en) Entrevista de Laugier (clicatz a: "Musica" > "Interviste" > "Hi Fi Klub" vèrs la fin de la lista)


text:
Lausange
Dins la geometria euclidiana, un lausange, anciament nomenat rombe (del latin Rhombus, es un parallelograma avent dos costats consecutius de meteissa longor.
Somari
Propriatats[modificar | modificar la font]
Propriat 1[modificar | modificar la font]
Per tot quadrilatèr (poligòn de quatre costats) non aplanit d'un plan euclidian, las prepausas seguentas son equivalentas:
- Aquel quadrilatèr es un losange;
- Aquel quadrilatèr a lo seus quatre costats de meteissa longor e los seus quatre vertèxes distinctes;
- las diagonalas d'aquel quadrilatèr se copan a la mitat (o alara: es un parallelograma) e son perpendicularas.
Aquela equivaléncias son pasmens pas vertadièras dins lo cas d'un quadrilatèr aplanit (lo punt 3 a alara pas de sens) :
Proprietat 2[modificar | modificar la font]
Las diagonalas d'un lausange son las bissectriças de los seus angles.
Proprietat 3[modificar | modificar la font]
Los angles opausats d'un lausange an la meteissa mesura doas a doas.
Proprietat 4[modificar | modificar la font]
Un lausange a al mens dos axes de simetria: las suass diagonalas.
Remarca[modificar | modificar la font]
La definition del lausange coma essent un parallalograma impausa qu'un lausange es una figura plana. Existís de quadrilatèrs (amb quatre vertèxes distinctes) avent los quatre costats de meteissa longor que son pas de lausanges. Sufís de se plaçar dins un espaci de dimension 3 e de far subir a un costat d'un "lausange vertadièr" una rotacion seguent l'una de sas diagonalas.
Aira[modificar | modificar la font]
ont d representa la longor de la pichona diagonala e D representa la longor de la granda diagonala del lausange.
Romboèdre[modificar | modificar la font]
Un romboèdre es un polièdre que las sièis fàcias son de lausanges.


text:
Shapur Ier
Shapur Ièr (mòrt en 272) fuguèt lo segond sobeiran de l'Empèri Sassanida. Associat au rèine de son paire Ardachir Ièr (224-241), i succediguèt après sa mòrt en 241 e reinèt fins a sa mòrt. Fuguèt remplaçat per son fiu Hormizd Ièr (272-273). Participèt a la revòuta de son paire còntra lei Parts e comencèt sa carriera militara a la batalha d'Hormizdaghan en 224. Per la seguida, son ròtle sota lo govèrn d'Ardachir Ièr es mau conegut.
Durant son rèine, contunièt l'òbra de son paire e se bateguèt còntra lei Romans durant la màger part de son rèine. En 260, fuguèt lo venceire de la batalha resclantissenta d'Edessa e capturèt l'emperaire Valerian ambé de milièrs de legionaris. Pasmens, la repòsta romana s'organizèt tre l'annada seguenta e lei regions occidentalas de l'empèri deguèron faciar d'expedicions regularas de pilhatge. A l'interior de l'Empèri Sassanida, Shapur Ièr capitèt d'estabilizar lo regim maugrat la menaça dei partisans de la dinastia arsacida e realizèt una politica de bastida e de renfòrçament dau clergat zoroastrian.


text:
Manila
La Ciutat de Manila (tagalòg: Lungsod ng Maynila), o simplament Manila, es la capitala de las Filipinas e una de las municipalitats que forman Metro Manila. La ciutat es situada sus la còsta èst de la baia de Manila sus l'illa de Luzon, la pus granda illa del país.
Manila es lo centre d'un airal urban prospèr de mai de 10 milions de personas, l'airal Metro Manila tanben conegut coma region de la capitala nacionala ( National Capital Region (NCR)), qu'es una metropòli formada de 17 ciutats e municipalitats.
Manila es la segonda vila de las Filipinas per òrdre de populacion, amb mai de 1,5 milion d'abitants. Sola l'anciana capitala Quezon City es pus poblada. Es a l'ora d'ara inclusa dins la tièra de las ciutats globalas del mond.
Manila ten son nom de may nilad, en lenga tagalòg "i a nilad," en referéncia a las plantas floradissas que venon dins la mangrove a la talvera de la baia.
Al sègle XVI, Manila (alara Maynilad) se desvolopèt a partir d'una implantacion musulmana a la broa del riu de Pasig e jos govèrn espanhòl, que contrarotlèt las illas Filipinas pendent tres sègles entre 1565 e 1898. Al començament de 1898, los Estats Units ocupèron la vila e l'archipèla de las Filipinas fins a 1946. Pendent la Segonda Guèrra Mondiala, una granda partida de la vila foguèt destrusida. La region metropolitana de Manila foguèt declarada entitat independenta en 1975. Uèi, la ciutat e la metropòli prospèran coma un important centre cultural e economic. Ça que la, subrepopulacion, congestion del trafec, pollucion, e crime son las novèlas escomesas per la ciutat.
Quartièrs[modificar | modificar la font]
La ciutat es devesida en 16 quartièrs. Sonque un es pas una anciana vila - Port Area. Uèch son situats al nòrd del riu de Pasig e uèch son al sud.
- al nòrd del riu de Pasig :
- al sud del riu de Pasig :


text:
Abbevillian
Abbeville qu’ei teh nom balhat a ua vila de Picardia on s’an trapat diuersi otís preïstorics qu’aueren eth nom d’abbevillian enquia se’n traparen més en Olduvai (Africa).
Atau que se pode díder qu’er abbevillian ei un nom ancian tà designar ua tradicion d’otís qu’aué se ditz Oldowaian. Aguests sigueren trapats pendent eth bastiment d’ua dralha proche der arriu Some, prep d’Abbeville. Sigueren trapats per Boucher de Perthes, un oficial de doanes francès. Aguest publiguéc es sòns trobalhes en 1836.
Dempús, Louis Gabriel de Mortillet (1821-1898), professor d’antropologia preïstorica ena Escola d’Antroplogia de Paris, publiguéc en 1882 “ Era Preïstoria anciana der òme”. En aguest libe siguec eth prumèr tà catacterizar sons periodes peth sòn nom deloch. Plan d’aguests son encara utilizats aué. Es dus prumèrs Chellean e Acheulean.
Eth Chellean includís otís discurberts ena vila de Chelles, ua banlega de Paris. Son semblants a aqueri trapats en Abbeville. Diuersi antropològs escambiaren dempús eth terme Abbevillian per Chellean que ja no s’utiliza.
Somari
Istória[modificar | modificar la font]
Eth label Abbevillian siguec valid enquia era familha Leakey discurbec otís parièrs ena gorja d’Olduvai e situaren aciu er origen der òme. Er Olduwaian lèu sosplantéc eth terme Abbevillian tà descríuer otís paleolitics africans e asians. Era paraula Abbevillian ei encara utilizada tà parlar d’otís sonque europeus. Aguest label, totun, perd popularitat coma terme scientific.
Mortillet situéc aguestes tradicions coma ua sequencia cronologica. Pendent er abbevillian, es ominids paleolitics utilizaven nuclis més pendent er acheulian volves. Es otís olduwaians totun, mos diden qu’en eth Paleolitic lèu era distincion enter es nuclis e volves non erá pas tan horta. Atau i a ua tendencia tà véder abbevillian coma ua fase der acheulian.
Tipes e origen[modificar | modificar la font]
Eth loch e es otís abbevillians ei format per ua terrassa de més de 150 pès en en arriu Riuer. Es otís trapats son achadors bifaces talhades e hetes pendent er estadi elsterian deth Pleistocen, que caperaua Europa central tre 478.000 e 424.000 annades.
Er abbevillian ei ua fase der Olduwaian qu’arribéc sonque en Europa pendent er lèu Paleolitic (2,5 milions d’annades –250.000 ). Es qu’utilizen era paraula acheulian parlen deth acheulian miei (hé 600.000-500.000 annades ). Geologicament. Açò arribéc pendent eth Miei Pleistocen, més joen que 700.000 annades (1). Dessepara eth periode interglacial enter eth Günz e eth Mindel més trobalhes més recents deth paleolitic d'’East Anglia mos parlen de donades deth Günz, proche as 700.000 annades.
Era gent dera cultura abbevilliana se cre qu’evolucioneren hóra d’Europa, més i dintraren des der èst.
Eren precedits pes Homo erectus der Olduwaian lèu e sigueren suplantats pes acheulians classics.
D’aguest, eth clactonian e eth tayacian en son considerades fases. Er acheulian contunhéc enquiath eth Levalloisian e eth Mousterian, associat dab er èome de Neandertal.
Es bastidors d’otís abbevillians[modificar | modificar la font]
Es òmes que héren es otís abbevillians sigueren es prumèrs abitants ominids d’Europa. Eren es ancessors immediats der òme de Neandertal e eth sòn classament, encara discutit, se blaha soent a Homo sapiens neanderthalensis. Açò vòl díder que Neandertal ei ua sosespécie der òme modern. Més pendent plan de temps qu’es nostes sosespécies an estat aramides en sonque Homo sapiens sapiens.
Atau, encara i a ua batesta semantica sus to açò. Parlem de tres opinions:
º Es prumèrs òmes europeus son Homo erectus, açò vòl dídder que son pas òmes moderns. Totun, encara diden més (2):
“Eth tipe identificat coma Homo erectus a de caracteristiques que suggereishen qu’ei més ben un eslabon enter Homo erectus e Neandertal”.
º Es prumèrs òmes europeus son ua amassada d’espécies intermiejes enter Homo erectus e Neandertal coma Homo heidelbergensis e Homo antecessor.
º Es prumèrs òmes europeus son vareitats d’òme modern, d’Homo sapiens (3):
“En Europa s’an trapat pas fossils d¡ominids (4) classats, de segur, coma Homo erectus tipics. Toti es crani sancers an estat classsats pes scientifics coma formes ancianes d’Homo sapiens”.
Lèu ominids en Europa[modificar | modificar la font]
Er abbevillian siguec, donques, er acheulian e er clactonian europeus hé 500.000 annades. Tà evitar discutir encara més sus es otís e sòns noms (5), paralarem de no-achador de man o achador de man. Es achadors qu’eren de man eren ja utilizats en –500.000. Es que no eren pas de manse trapen soent eth cant des axchadors de man e, de segur, que i a diferéncies enter uns e autes més s’a pogut pas trapar encara aguestes. Es ominids son es madeishi.
Referencies[modificar | modificar la font]
1.- a b "Abbevillian". Encyclopedia Britannica. I: A-Ak - Bayes (15th ed.). Chicago, IL: Encyclopedia Britannica, Inc. 2010. p. 11. ISBN 978-1-59339-837-8.
2.- George W. Rohrer, The First Settlers in France, Old World Archaeologist – Winter 1983
3.- Kathy D. Schick and Nicholas Toth, Making Silent Stones Speak, Simon & Schuster, 1993, ISBN 0-671-69371-9, Page 269.
4.- Wikipedia has altered Hominid to Hominin in accordance with the latest genetic classifications.
5.-op. cit.


text:
158
Frédéric Mistral ilustre e descouneigu
Pèr la Fe di Biòu e l’Amour de la lengo
Trilougìo prouvençalo n° 2 de Roubert Aprin
Nivous et esclargidos
Novo trilougìo prouvençalo
de Roubert Aprin
Lou pouèto de Sant-Roumié, Roubert Aprin, nous avié deja pourgi, i’a quàuqui tèms, uno trilougìo prouvençalo. Vaqui la segoundo, espelido à la fin de l’an passa. Perqué trilougìo? Perqué simplamen Roubert prepauso de conte, de tiatre e de pouèmo.
De conte, n’i’a dous : un pichoutet, dins l’esperit dóu Cascarelet, que nous fai descurbi lou goust de l’autour pèr li figo e li cacalaus, e un autre mai counsequènt, toucant li souveni de la vido d’uno chato en Ouran, en Algerìo, e d’un ouncle Artur, Prouvençau de la bono, que la mort regantè lèu, bord que i’avié escapa, qu’aurié pas degu. Vous dise pas coume acò se faguè, fau legi l’obro.
La pèço de tiatre, courto, mai en tres ate e pèr sèt persounage e mai, emé li regardaire e regardarello, se dis La nouvello partido de carto. 4 canard e 8 pastis soun de gagna, Bedigas a lou quiéu entre dos cadiero, que, d’un las, voudrié bèn jouga, mai d’un autre ana vèire lou rescontre de baloun de l’OM. Fin finalo, barjo que barjaras, fara la partido entiero. Aquelo pèço es subre-tout l’óucasioun, pèr Aprin, d’abourda de tèmo que ié tènon au cor. Fuguè 20 an païsan, e lou vaqui de discuti de la mangiho, de Mac Donald, de l’acioun de Jóusè Bové, dis OGM, de l’estamen de l’agriculturo e de la poulitico agricolo. Vèn pièi lou sujèt d’atualita, li Maugrabin! La discutido se fai sènso racisme, vous rassegure. E, vous lou pode dire, à la fin, es l’OM que gagno.
La pouësìo es la partido la mai desvouloupado.
Nourmau, pèr un pouèto. 32 pouèmo soun prepausa, escri entre 1999 e 2009. Sus talo pountannado, li sourgènt d’ispiracioun podon qu’èstre divers, segound lis evenimen, segound lis idèio qu’an pouscu, sus lou moumen, touca la sensibleta dóu pouèto. L’amour e la femo, bèn segur, ié soun presènt (D’en aut de moun nivo - Enfin t’ai troubado). Trouvèn pièi lis interrougacioun, sus la vido, la mort, Diéu (Lou vièi Papèi - Que fuguère dins ma vido passado…), la tendresso pèr li proche e li gènt (A ma grand meirenalo - Moun chin - Moun ouncle lou Ravi…), li regard sus la coundicioun umano (De moun balcoun - Es pas la fauto...), lou mounde pacan e la defènso de la naturo (Estre païsan - La mort di païsan prouvençau…), la Prouvènço (Lis indian de Prouvènço - Lou biòu dins lou round…) e quàuqui pouèmo pourtant mouralo (Fau pas vougué peta pus aut que soun quiéu - La grando amista dóu biòu e de la fournigo).
E Roubert de nous fisa :
Vaqui pèr aquelo declaracioun d’amour. Avès em’ aquelo trilougìo de que passa un bon moumen.
1121544


text:
Anatomia
L'anatomia (del grèc ἀvatouίa:anatomia, de ἀvatέuveιv:anatemnein, ana:desseparar e temnein:copar, descopar) es una sciéncia descriptiva qu'estúdia l'estructura, la topografia e los rapòrts dels divèrses organs, aparelhs e sistèmas d'un organisme animal o vegetal.
Designa a l'encòp l'estructura d'un organisme viu e la branca de la biologia (o de la medecina, per l'anatomia umana) qu'estúdia aquela estructura.
Anatomia umana[modificar | modificar la font]
L'anatomia umana, qu'inclutz l'anatomia bruta e l'istologia, es d'en primièr l'estudi scientific de la morfologia del còs uman adulte.
Generalament, los estudiants d'unas sciéncias biologicas, paramedicals, fisioterapistas, infirmièras e estudiants en medecina aprenon l'anatomia e l'istologia amb de modèls anatomics, esqueletas, tèxtes de libres, diagramas, fotografias, lecturas e trabalhs dirigits. L'estudi de l'anatomia microscopica (o istologia) pòt èsser ajudat per l'experiéncia practica de l'examen de preparacions istologicas (o lamas) jos un microscòpi; e a mai los estudiants en medecina estúdian tanben l'anatomia generalament per la practica de la disseccion e l'examen de cadavres (còrs umans mòrts).
Los anatomistas son sovent emplegats per ensenhar dins las universitats, escòlas de medecina o espitals. Fan tanben de recèrcas sus de sistèmas, organs, teissuts o cellulas.


text:
Pèiralata
Pèiralata (en occitan tradicional Pèiralata o, per influéncia francesa probabla, Pierlata; en francés: Pierrelatte) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Pèiralata es situat a l'extrèm sud-èst de Droma (Droma provençala), dins la vau de Ròse a respectivament 70 km e 25 km au sud de Valença e de Montelaimar, e a 60 km au nòrd d'Avinhon. Pèiralata es limitròf dei departaments d'Ardecha a l'oèst e de Vauclusa au sud. La vila se situa en plen entre lo canal Donzèra-Montdragon e Ròse.
Las municipalitats mai prèpas son Lo Borg Sant Andiòu, La Garda Ademar, Donzèra, La Palú, Sent Paul de Tricastin e Sant Marçau de Valença.
Pèiralata es una Vila Fleurie de tres flors.
Istòria[modificar | modificar la font]
Environada de estacades montagneuses, recobertes d'immenses bòsques verdoyantes e giboyeuses, la plana tricastine débouche al sud del Robinet. A l'oèst, es una vasta estenduda marécageuse, adaigada largament pel Rhône impétueux.
Es nascut ailà PetraLatta, Pèiralata, pèira retirada de la sabata de Gargantua, coma la dicha òc joliment la legenda. Ligures, Cèltas, apòrtan amb lo Empèri romain la civilizacion. Cal esperar la Mièja Edat perque s'installa fin finala un regim féodal, amb senhors, coseigneurs e mai tard cònsols. Una fortalesa a bastit sul Rocher. Al començament del Sègle XIV, los Templiers desvolopatz e rénovent l'agricultura. Al delà dels remparts, una segonda muralla de proteccion permet de lutar contra los bandolers e los pillards. La « charte de affranchissement » permet als abitants de designar los sieus representants, als poders limitats totun : la municipalitat es nascuda.
Dempuèi lo començament del Sègle XV, lo Dauphin, futur Louis XI, amassa la distincion de Pèiralata al Dauphiné de contunh al domeni reial.
François Eer dètz en principi logar Pèiralata a de Reymond, de contunh la vendre al baron de la Guarda. Los Guèrras de religion ensagnen tota la plana. Lo insuffisance dels recorses per alimentar los soldats en garnison se fa sentir. En 1562, la vila es paissièra e saquejada pel baron dels Adrets, e los sieus defensors massacrés[1].
Mas en 1599, Pèiralata rachetée pels abitants es de nòu donada al rei. Lo cardinal de Richelieu fa destruir la fortalesa. Per besonh financièr, Louis XIII impausa la comunitat jos la forma de « rescat » e unas fes encara los abitants de Pèiralata intervenon e ofrisson la distincion al Prince de Contatz, neveu de Mazarin. En 1789 las societats popularas an creat. Las tèrras an vendut als ciutadans. La primièra comuna a mes en marcha.
En 1814, la distincion es redonnée al futur Louis XVIII e en 1852 la via ferrée marca lo començament de la prospérité. En lo corrent dels ans 1920, lo Rocher es racheté per la municipalité e, après la Desliurança, la reputacion de Pèiralata es estretament ligada al bastiment del canal de Donzère–Mondragon e a l'installacion del luòc nuclear del Tricastin.
Entourée de palissades montagneuses, recouvertes d'immenses forêts verdoyantes et giboyeuses, la plaine tricastine débouche au sud du Robinet. À l'ouest, c'est une vaste étendue marécageuse, arrosée largement par le Rhône impétueux.
Là est née PetraLatta, Pèiralata, pierre retirée de la chaussure de Gargantua, comme le dit si joliment la légende. Ligures, Celtes, apportent avec l'Empire romain la civilisation. Il faut attendre le Moyen Âge pour qu'enfin s'installe un régime féodal, avec seigneurs, coseigneurs et plus tard consuls. Une forteresse est construite sur le Rocher. Au début du Sègle XIV, les Templiers développent et rénovent l'agriculture. Au-delà des remparts, une deuxième muraille de protection permet de lutter contre les brigands et les pillards. La « charte d'affranchissement » permet aux habitants de désigner leurs représentants, aux pouvoirs limités toutefois : la commune est née.
Dès le début du Sègle XV, le Dauphin, futur Louis XI, réunit la seigneurie de Pèiralata au Dauphiné puis au domaine royal.
François Ier doit d'abord louer Pèiralata à de Reymond, puis la vendre au baron de La Garde. Les Guerres de religion ensanglantent toute la plaine. L'insuffisance des ressources pour nourrir les soldats en garnison se fait sentir. En 1562, la ville est prise et pillée par le baron des Adrets, et ses défenseurs massacrés[2].
Mais en 1599, Pèiralata rachetée par les habitants est de nouveau donnée au roi. Le cardinal de Richelieu fait détruire la forteresse. Par besoin financier, Louis XIII impose la communauté sous la forme de « rachat » et une fois encore les habitants de Pèiralata interviennent et offrent la seigneurie au Prince de Conti, neveu de Mazarin. En 1789 les sociétés populaires sont créées. Les terres sont vendues aux citoyens. La première mairie est mise en place.
En 1814, la seigneurie est redonnée au futur Louis XVIII et en 1852 la voie ferrée marque le début de la prospérité. Dans le courant des années 1920, le Rocher est racheté par la municipalité et, après la Libération, la renommée de Pèiralata est étroitement liée à la construction du canal de Donzère–Mondragon et à l'installation du site nucléaire du Tricastin.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Modèl:Guèrras de religion-Miquel, p 233
- ↑ Pierre Miquel, Les Guerres de religion, Club France Loisirs, 1980, (ISBN 2-7242-0785-8 ), p 233


text:
Pournoy-la-Grasse
Pournoy-la-Grasse es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait Del ancià Saulnois.
- Possession de la abbaye de Sant-Ostal fins a la Revolucion.
- Vilatge destruit l'an 1944 e reconstruit.
Pendent lo annexion Alemanha, la municipalitat se trucava Gròssa Prunach.
- Dépendait de l'ancien Saulnois.
- Possession de l'abbaye de Sainte-Marie jusqu'à la Révolution.
- Village détruit en 1944 et reconstruit.
Pendant l'annexion Allemande, la commune s'appelait Grosse Prunach.


text:
La catedrala es nomenada d'après sent Front, que sa legenda ditz qu'evangelizet la region au segle III. Sas relíquias fugueren conservadas dins la catedrala jurqu'en 1575.
Plan en crotz greca de la catedrala
Fuguet bastida au segle XII, dins un estil que mesla las influéncias romanicas e bizantinas. De vrai, coma las basilicas de Senta Sofia de Constantinòble e de Sent Marc de Venècia, son plan es en forma de crotz greca e sas cinc copòlas a cluchetons rapelent Sent Marc e es possible que sos bastisseires eran estats sedusits per l'art bizantin au tornar de las crosadas.
Qu'es nonmàs en 1669 que la basilica de Sent Front aquesiguet son titre de catedrala, de per avant detengut per Sent Estefe, gleisa dau quartier de La Ciutat.
De 1852 a 1895, Sent Front es restaurada per Paul Abadie (e d'autres architectes) qu'agrandís las copòlas e ajosta los cluchetons qu'aura se pòden veire. En vertat, quò fuguet una reconstruccion vertadiera, que las copolas s'eran esbolhadas a meitat, e qu'aviá faugut las cobrir jos una charpenta classica. De l'origina, la catedrala gardará mas son cluchier dau segle XII, mas que son architectura de copòlas siá tornada establir aüei. Fau se remembrar qu'en segre, Abadie fuguet chausit per bastir la basilica parisenca dau Sacré Cœur, qu'es pas sens rapelar la catedrala de Sent Front. Los tres lustres monumentaus qu'esclaran la catedrala servigueren per enlusir Notre-Dame de París lòrs dau maridatge de Napoleon III en 1853.
L'orguena de Sent Front, construcha per la maison Merklin-Schutz en 1870, fuguet restaurada en 1998 per Pascal Quorin.
Sent Front avant la restauracion d'Abadie. Las teuladas son plan vesiblas


text:
-449
Aquesta pagina concernís l'an -449 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Mòrt de malautiá de Cimon dins lo corrent de sa campanha militara còntra leis Aquemenidas de Chipre. De negociacions ambé leis Aquemenidas permetèron de signar la patz de Callias que marquèt la fin de la guèrra entre la Liga de Delos e l'Empèri Aquemenida. Sei condicions èran favorablas ais Atenencs.
A la prima, prepausicion de Pericles de reünir un congrès ambé leis autrei ciutats-estats grègas per discutir de la restauracion dei temples destruchs pendent leis invasions pèrsas. Lo congrès mau capitèt en causa de desacòrdis entre Atenencs e Espartencs.
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Fin de la redaccion de la Lèi dei Dotze Taulas per lei decemvirs que venguèt la premiera lèi escricha de la civilizacion romana. Lei decemvirs assaièron sensa succès de se mantenir e deguèron finalament abdicar. A partir de Lèi dei Dotze Taulas, d'autrei lèis foguèron votadas a l'iniciativa dei cònsols Lucius Valerius Potitus e Marcus Horatius Barbatus permetent de reglar la crisi lònga entraïnada per l'afaire de la Lex Terentilia.


text:
Claudi II lo Gotic
Claudi II (10 de mai de 213 o de 214, Sirmium - aost de 270, Roma), tanben dich Claudi lo Gotic, foguèt un emperaire roman que reinèt de setembre de 268 a aost de 270. Succediguèt ai coemperaires Gallien e Salonin e foguèt remplaçat per son fraire Marc Aureli Quintil.
Durant son rèine, capitèt de replegar leis invasions deis Alamans e dei Gòts. En revènge, foguèt pas capable d'unificar tornarmai l'Empèri Roman après lei secessions dei rèines precedents. Moriguèt en causa d'una epidemia de pèsta. Son fraire li succediguèt durant quauquei jorns mai foguèt finalament rebutat per Aurelian.


text:
Duna deu Pialat
La Duna deu Pialat[1] (o Pilat) es lo tuc de sable mei haut d'Euròpa. Se quilha dens lo massís de horèst de las Lanas de Gasconha, en riba de la Mar Grana a l'entrada sud deu Bacin d'Arcaishon dens lo Captalat de Bug. Dab un volum de 60 000 000 m3 de fin sable eolian, s'esten sus 87 ha de superfícia, tot lo long de 2,7 km de còsta lineara, en tot esparse's sus 500 m de bòsc de las Lanas. Apartien au territòri de la comuna de la Tèsta de Bug dens lo departament francés de Gironda.
La sua altitud varia permanentament en tot fluctuar entre 100 e 117 m suu nivèu de la mar. Lo flanc de mar a un pendent mei feble que lo de horèst. La duna avança inexorablament cap a l'interior deu país e arrecobreish pòc a pòc las construccions (ostaus, camins).
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom « Pilat », ja present dens las mapas de Masse (1708) e de Cassini (1786) dab lo « Petit Bacin deu Pilat », los « Gavitèus deu Pilat », las « Cabanas deu Pilat » e la « Grana Passa deu Pilat o Passa deu Sud », correspondèva a un lòc situat mei au sud de la duna qui coneishem devath aqueste nom. Es un parçan de dunas mobilas, de litorau e de relhèu cambiadís dab lo temps. Dinc au començament deu sègle XXau, lo sector deu Pialat s'aperava los « Sables Naus »[2] e non i menava pas nat rota carroçabla. Lo cambiament de denominacion estut devut a una operacion immobiliària.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sinonims: molon, pièla (dim. pialòt) (Cfr. Vocabulari Gascon-Francés).
- ↑ Los « Sabloneys ».


text:
Vocala barrada anteriora non arredondida
La vocala barrade anteriora non arredondida es una vocala emplegada dins fòrça lengas. Son simbòl dins l'alfabet fonetic internacional es [i], e son simbòl X-SAMPA es i
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Son degrà d'apertura es barrat, çò que significa que la lenga es plaçada tant prèp del paladar coma possible.
- Son ponch d'articulacion es anterior, çò que significa que la lenga es plaçada tant luènh a l'avant de la boca coma possible.
- Son caractèr de redondetat es non arredondit, çò que significa que las labras son pas arredondidas.
En Occitan[modificar | modificar la font]
Aquela vocala existís en occitan dins totes los dialèctes. En occitan, aqueste son se representa generalament amb una "i". Ça que la, aquesta letra pòt far tanben lo son [j]. En gardiòl pòt far tanben lo son [ə]. Dins mai d'un dialècte, la letra e pòt realisar la [i] (exeple: Marselha se pòt prononciar [maʀ'sejɔ] o [maʀsijɔ] en provençal maritim). Vejatz pronóncia de l'occitan, gardiòl e provençal per mai de detalhs.
Lengas[modificar | modificar la font]
La vocala [i] es fòrça comuna. Apareis dins gaireben totas las lengas dins la qualas i a mai de 3 vocalas;foneticament dins saique totas las lengas. Exemple:


text:
Available translations of this page:
Lo projècte de LibreOffice.org es una varianta de lo de OpenOffice.org.
Perqué i aguèt aquesta creacion :
Aprèp la compradura de Sun, entrepresa bastisseira d'OpenOffice.org per Oracle, l'avenidor del projècte burotic d'OOo èra pas pus segur. Per contunhar lo projècte d'un biais autonòme, una partida de la comunautat d'OpenOffice.org decidiguèt de prene sas distancias d'amb Oracle per poder prepausar dins l'avenidor una seguida burotica vertadièrament liura. Es la rason del projècte "The Document Foundation" que da LibreOffice.org
Mai d'informacions
Se sètz expèrt dins la lenga anglesa, podètz aver mai d'entresenhas sus lo perque del projècte ... site principal de Document Foundation


text:
Rodolphe Kreutzer
Rodolphe Kreutzer (Versalhes, lo 16 de noveme, 1766 – Genèva, lo 6 de genèr, 1831) que ho un violonista, un compositor e un pedagòg deu vriulon francés.
Hilh d'un violonista de la Capèra Reiau, que començè a apréner lo vriulon dab lo son pair, puish qu'arrecebó leçons d'Anton Stamitz.
Violonista e solista, que ho professor de vriulon au Conservatòri de París desempuish la soa fondacion en 1795 dinc a 1826. Qu'i trabalhè dab Pierre Rode e Pierre Baillot. Que gavidè tanben per ua estona l'Opera de París.
Que conegó Ludwig van Beethoven a Viena (quan acompanhava Joan Baptista Bernadòta) e aqueste que'u vodè la soa Sonata per vriulon No. 9 in A major, Op. 47 (1803).
Kreutzer que compausè concertos per vriulon, operas, estudis e capricis.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] suber lo site deu International Music Score Library Project


text:
Saint-Benoit-en-Diois
Saint-Benoit-en-Diois (Saint-Benoit-en-Diois en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Benoit-en-Diois a situat a 10 km al sud-es de Saillans (cap de-luòc del costat) e a 22 km al sud-oèst de Die.
Las municipalitats limitrophes son Rimon-e-Savel, Espenel, Aurel, Pennes-lo-Shut, Vercheny e Pradelle.
Saint-Benoit-en-Diois est situé à 10 km au sud-est de Saillans (chef-lieu du canton) et à 22 km au sud-ouest de Die.
Les communes limitrophes sont Rimon-et-Savel, Espenel, Aurel, Pennes-le-Sec, Vercheny et Pradelle.