text:
Conselh d'Estat (França)
Lo Conselh d'Estat francés es una institucion publica anciana creada per Napoleon Bonaparte pendent la constitucion de l'an VIII (1799). Aquel organisme ten sesilha al Palais Royal de París dempuèi 1875.
Dins las institucions de la Cinquena Republica, son primièr ròtle es de conselhar lo govèrn. Per aquò, lo Conselh d'Estat deu èsser consultat pel govèrn per de tipes d'actes, coma los projècte de leis. Lo segond ròtle es aquel de mai nauta de las jurisdiccions de l'òrdre administratiu. Lo Conselh d'Estat es pasmens somés a las decisions del Tribunal dels conflites Lo seu vice president (qu'es lo president de fach) es lo primièr fonccionari de l'Estat: per aquò, presenta al president de la Republica los vòts de l'ensems dels còrs constituits, parlant al nom de la foncion publica, de la magistratura, de las entreprisas publicas, eca.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Missions jos la Cinquena republica
- 3 Composicion del Conselh d'Estat
- 4 Organizacion del Conselh d'Estat
- 5 Servicis del Conselh d'Estat
- 6 Arrèstes màgers del Conselh d'Estat
- 7 Rapòrts publics del Conselh d'Estat
- 8 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Origina[modificar | modificar la font]
Se pòt veire per origina del Conselh d'Estat a de formacions que, a partir lo sègle XIII e amb de noms diferents, que a vegadas Conselh d'Estat, reünissià de juristas (que se nomenavan des legistas) a l'entorn del rei. Los noms de conselhèr d'Estat o mèstre de las requèstas, totjorn utilizats, datan del Regim Ancian. Los reis, qu'avian lo poder de justícia e jutjavan en darrièr ressòrt daissèron aprèp l'Edat Mejana exercir aquel poder de justícia pels tribunals, los parlaments. Se dich justícia delegada (als parlaments). Pasmens, se los parlaments decidissián en darrièr ressòrt dels litigis entre los subjèctes del reialme, coma dels perseguiments contre eles, los reis contunhèron a decidir d'espereles quand los actes de lor administracion èran contestats. Se dich alara justícia retenguda (pel sobeiran). Los legistas assistissian lo rei per l'elaboracion de las leis e tanben per l'exercici de la justícia retenguda.
La Revolucion francesa conservèt lo principi de la justícia retenguda pel contenciòs administratiu. La lei dels 16 e 24 agost de 1790 relativa a l'organizacion judiciária pausa lo principi de la sostraccion del contenciòs administratiu al contraròtle dels tribunals ordinaris (dichs judiciaris) :
- « Las foncions judiciárias son distintas e demoraran totjorns separadas de las foncions administrativas. Los jutges podràn, jos pena de forfachura, perturbar, de quin biais que siá, las operacions dels còrs administratius, ni assignar davant eles los administrators en rason de lors foncions » (lei dels 16-24 agost de 1790, títol 2, article 13).
Lo decrèt del 16 de fructidor de l'an III confirma lo principi de separacion en afirmissent, dins un article unic, que « proïbicions iterativas son fachas als tribunals de conéisser dels actes d'administracion, de quina espècia que sián, amb pena de drech ».
Pasmens, es solament jol Consulat que se metèt en plaça una vertadièra justícia administrativa, si bien que, atal pendent tota la revolucion, los actes de l'administracion se contestan davant la quita administracion.
Fondacion jol Consulat[modificar | modificar la font]
Lo Conselh d'Estat d'ara foguèt instituit per la Constitucion del 22 frimaire de l'an VIII (13 de decembre de 1799):
-
- « Jos la direccion dels cònsols, un Conselh d'Estat es encargat de redigir los projèctes de leis e los reglaments d'administracion publica, e de resòlvre las dificultats que se quilhan en matèria administrativa, Constitucion del 22 de frimaire de l'an VIII, article 52. »
Lo Conselh d'Estat de l'an VIII es encargat de preparar los projèctes de leis, e d'assistir lo cap de l'Estat dins lo jutjament del contenciós administratiu (los « dificultats »). Lo Conselh apareis dins mai d'un article de la Constitucion, e los seus membres, nomenats pel Primièr cònsol, gausissent d'un naut estatut. Los grades son aqueles d'ara: auditor, mèstre de las requèstas, conselhèrs d'Estat. Son de membres del Conselh d'Estat que presenton e aparan los projèctes del govèrn davant lo còrs legislatiu. Fàcia a la justícia, gausisson de la meteissa immunitat que los parlamentaris: los perseguiments devon èsser autrejats pel Conselh. Costosit per Bonaparte, lo Conselh ten una plaça importanta pendent lo Consulat e lo Primièr Empèri, tenent subretot un ròtle clau dins la redaccion du Còdi civil.
Dins sa foncion contenciosa, lo Conselh aviá a l'epòca pas qu'un ròtle consultatiu. Lo sistèma demorava aquel de la justícia retenguda, la decision tocant al cap de l'Estat. Dins los fachs, aquel darrièr seguís gaireben totjorn lis avises del Conselh (los successors feran de meteis), encara mai aisidament que lo Conselh refusa d'apreciar las decisions de l'administracion presas per de motius « politics ».
Evolucions ulterioras[modificar | modificar la font]
La Restauracion francesa agachava aquela institucion napoleoniana amb mesfisança. Lo Conselh, alara qu'es pas mencionat dins la Carta de 1814 (qu'a plaça de Constitucion) pasmens demorèt, mas los seus avises èran mens sollicitadas, e l'activitat se concentrèt sus sa foncion contenciosa. Lo Conselh s'enlusir un pauc jos la Monarquia de julhet[2], e la IIa Republica en 1849 lo renfortiguèt acabant amb la justícia retenguda. Lo Conselh recebèt la justícia delegada. Dins sa foncion contenciosa, dona pas mai d'avises, pr’aquò sovent seguits, mas dona « al nom del pòble francés » dels arrèstes executòris, de meteis biais que los tribunals de l'òrdre judiciari. Al meteis temps, foguèt creada la foncion de commissari del govèrn. Napoleon III tornèt a la justícia retenguda en 1852, tot en donant, coma son oncle, un grand ròtle al Conselh.
La IIIa Republica naissenta, per la loi del 24 de mai de 1872 sus l'organizacion del Conselh d'Estat, tornèt al conselh la justícia delegada. Instituiguèt tanben la foncion de vice president du Conselh d'Estat. Lo Conselh s'installèt al Palais Royal, dins lo seu sèti actual, en 1875. Lo palais d'Orsay, qu'occupava per abans, aviá brutlat pendent la Comuna. Aquela annada (1875), amb l'arrèst Prince Napoléon[3] (Conselh d'Estat, 19 de febrièr de 1875), lo Conselh abandonèt la seuna doctrina amb que se deguèt de s'abstenir de jutjar de decisions del govèrn presas per de motius d'interèts politics. Lo 22 de genier de 1921, lo Tribunal dels conflictes truquèt fòrça l'unitat de l'òrdre administratiu, amb arrèst bac d'Eloka, que, en principi, met los servicis publics industrials e commercials jos la jurisdiccion de l'òrdre judiciari. Aquel retorn del drech privat d'aquela esfèra administrativa se basa sul fach que lo jutge judiciari es mai aisit per aparar los intereses de las personas privadas.
Jos Regim de Pétain, lo Conselh venguèt una aisina de la politica repressiva de regim, subretot contra los josieus e los comunistas. Fins a anar a vegadas mas luenh de çò que li èra demandat, atal lo Conselh d'Estat, amb l'avís de la commission ad hoc de l'estatut dels josieus, intèrne al Conselh, instaurèt una presompcion de judeitat, qu'èra pas exigida per la lei del 2 de junh de 1941 sus l'estatut dels Josieus. Un sol conselhèr refusèt lo jurament al marescal Pétain.
A partir de 1945, los conselièrs d'Estat venguèron subretot de l'Escòla nacionala d'administracion novèlament creada. En 1953, foguèron creats los tribunals administratius, eissits dels conselhs interdepartementals de prefectura. Aqueles tribunals forman un primièr gra de jurisdiccion, e lo Conselh d'Estat interven d’ara enlà dins los afars sonque coma jurisdiccion d'apellacion. En 1958, lo Conselh participèt a la redaccion de la novèla Constitucion francesa de 1958. Michel Debré, alara garda dels Sagèls e futur primièr ministre, que coordonava los trabalhs, es un ancian conselhèr d'Estat, coma Jòrdi Pompidor, son successor a Matignon. Las relacions entre lo Conselh e lo general De Gaulle pendent las primièras annadas, que se passa la guèrra d'Argérie, son de còps qu'i a dificilas, veire òrras. Atal l'arrèst Rubin de Servens [4] (Conselh d'Estat, 2 de març de 1962) reconeis al cap de l'Estat la possibilitat d'exercir lo poder legislatiu, al títol de l'article 16 de la Constitucion (poders plens), sens contraròtle del Conselh d'Estat, l'arrèst Canal, Robin et Godot[5] (Conselh d'Estat, 19 d'octobre de 1962) annula de mesuras presas pel president dins l'encastre dels poders especials confisats per la lei referendária del 13 d'avril de 1962, los assimilant a d'ordonanças, somesas al jutge administratiu. Mai greu, l'assemblada generala du Conselh d'Estat (formacion consultativa), en acòrdi amb la majoritat de la doctrina, jujtja illegal l'usatge de l'article 11 per inscriure dins la Constitucion l'eleccion del president de la Republica al vòte dirècte. L'avís, normalament confidencial e reservat al govèrn, foguèt publicat dins la premsa. De Gaulle passèt enlà. Projectava un temps una reforma prigonda del Conselh, mas lo projècte foguèt abandonat.
En 1987, foguèron creadas las corts administrativas d'apellacion, segon gra de jurisdiccion entre los tribunals administratius e lo Conselh d'Estat, per aleujar la seuna carga. Per fòrça afars, las formacions contenciosas del Conselh d'Estat interven pas mai qu'en cassacion. Dins lo meteis temps, los magistrats de l'òrdre administratiu son confirmat, per assegurar lor indépendéncia, de garantias pròchas d'aquelas dels magistrats de l'òrdre judiciari, subretot l'inamovibilitat.
Missions jos la Cinquena republica[modificar | modificar la font]
Foncion administrativa consultativa[modificar | modificar la font]
Lo Conselh d'Estat es conselhèr del govèn francés (e, dins qualques escasenças, dempuèi la revision constitucionala del mes de julhet de 2008, du Parlament francés). Examina entre autre los projèctes de leis e ordonanças, abant qu'aqueles sián someses al conselh dels ministres, atal que los projèctes de decrèt que la lei qualifica de « decrèt en Conselh d'estat ». Dempuèi la revision constitucionala del 23 de julhet de 2008, lo Conselh d'Estat pòt tanben examinar las proposicions de lei.
Lo Conselh d'Estat dona un avís sus la regularitat juridica d'aqueles tèxtes, sus la forma e l'oportunitat administrativa. Aquel avís pòt èsser un tèxte modificat, o d'una nòta de rebot. Las sessilhas se tenon a pòrta tancada, e l'avís es transmes sonque al Govèrn, qu'es liure d'o publicar o non.
Lo govèrn a la possibilitat de pas prenne en compte de l'avís, mas la consultacion lo fa obligatòri pels projèctes de lei. Lo govèrn pòt sometre lo tèxte modificat d'esperel o la version du tèxte modificada pel Conseil d'État a condicion d'informer lo quite conselh per una letra rectificativa.
Lo Conselh d'Estat indica tanben al govèrn quals son, dentre los projèctes de tèxtes comunautaris, aqueles que tòcan de questions legislatives e devon en consequéncia èsser transmes al Parlament.
En mai lo cConselh pòt èsser consultat librament pel govèrn sus quina que siá question o difficultat d'òrdre juridic o administratiu.
Lo Conselh d'Estat pòt atal donar tres formas d'avises:
- Avís simple. Lo govèrn es pas obligat de sollicitar l’avís, nimai obligat d'o seguir.
- Avís obligatòri. Lo govèrn es obligat de sollicitar l’avís (projècte de lei o d’ordonança, projècte de decrèt en Conselh d'Estat), mas es pas obligat d'o seguir.
- Avís conforme. Lo govèrn es obligat de sollicitar e es obligat d'o seguir (dins d'escasenças raras prevista per la Lei).
Lo Conselh d'Estat adreça un còp l'an al president de la Republica un rapòrt public, qu'enoncia entre autre las reformas d'òrdre législatiu, reglamentari o administratiu, que propausa al govèrn.
Foncion jurisdiccionala[modificar | modificar la font]
Lo Conselh d'Estat es lo gras suprèm de la jurisdiccion administrativa, que jutja los recors dirigits contra las autoritats publicas.
- Jutja en primièr e darrièr ressòrt los recors per excès de poder dirigits contra los decrèts, los arrestats de caractèr reglamentari dels ministres e las decisions de qualques autoritats administrativas independentas, lo contenciós de las eleccions regionalas e de l'eleccion dels representents franceses al Parlament Europèu e tanben los litigis relatius a la nominacion e a la disciplina dels fonccionaris nomenats per decrèt del president de la Republica (rector d'academia, prefècte, ambaissador…) sus la basa de l'article 13 de la constitucion.
- Es competent en apellacion pel contenciós de las eleccions municipalas e cantonalas, dins l'encastre de qualques proceduras d'urgéncia coma qualques ordonanças donada pel jutge dels recors d’urgéncia del tribunal administratiu, e tanben per las questions prejudicialas d’apreciacion de la legalitat dels actes administratius.
- Sasit per un recors en casssacion, es le jutge de cassacion[6] de las decisions jurisdiccionalas presas per las autras jurisdiccions administrativas statuent en darrièr ressòrt, que siá de las jurisdiccions de drech comun (las cors administrativas d'apellacion e los tribunals administratius) o de las jurisdiccions especializadas (coma la Cort dels comptes o las seccions disciplinàrias dels conselhs nacionals dels òrdres professionals). Es jutge del respècte del drech (verifica que los jutges intervenguts per abans interpretèron corrèctament lo drech), mas tanben dins los fachs, lo Conselh d'Estat utiliza pr'aquò l’art L.821-2 del còdi de justícia administrativa, que permet al jutge administratiu d’evovar l’afar e de la reglar al fons « dins l’interès d’una bona administracion de la justícia ». E alara, al contrari de las practicas de la Cort de Cassacion, renvei pas los afars a la cort administrativa d'apellacion (CAA).
Lo Conselh d'Estat pót tanben èsser sollicitat per donar un avís sus « una question de drech novèla, presentant une dificultat seriosa e se pausant dins fòrça litigis » somesa per un tribunal administratiu o una cort administrativa d'apellacion[7]. Es pas un avís obligatòri de la jurisdiccion mas es plan sovent seguit, per s'expausar pas, dins lo cas contrari, a èsser contradich en cassacion.
Conflictes entre las foncions consultativa e jurisdiccionala[modificar | modificar la font]
Lo Conselh pòt èsser menat a examinar, coma organ jurisdiccional, la conformitat amb la lei d'un decrèt pres en Conselh d'Estat (o mai sovent d'una decision presa aprèp consultacion del meteis).
N'i a que peson qu'aquel cumul de foncions pausa de problèma sus à l'exigència d'imparcialitat del jutge, pausada entre autre per l'article 6 de la Convencion europèa dels drechs umans. Segon lo Conselh d'Estat, la tradicion d'independéncia e las règlas intèrnas asseguran pr'aquò l'imparcialitat de la formacion del jutjament. Subretot, la règla de la recusacion fa qu'un membre du Conselh d'Estat pòt pas participar a una formacion de jutjament examinant la legalitat d'una decision se participèt a un avís sus aquela decision.
Gestion dels tribunals administratius e de las corts administrativas d'apellacion[modificar | modificar la font]
Lo còrs dels magistrats administratius se desvolopèt de contunh: la gestion, qu'èra devoluda al ministèri de l'Interior fins a 1990, foguèt transferida al Conselh d'Estat. Jos l'autoritat del vice president, lo secretari general del Conselh d’Estat assegura la gestion del còrs d'aqueles magistrats, e subretot de lor carrièra[8],[9]. Es assistit d'un Conselh superior dels tribunals administratius e corts administrativas d'apellacion, de ròtle consultatiu.
Lo vice president del Conselh d’Estat es tanben l'ordenador principal du budgèt dels tribunals administratius (TA) e de las corts administrativas d'apellacion (CAA).
Lo Conselh d'Estat publica una letra trimestriala per far conéisser la jurisdiccion administrativa, en França e endacòm)[10].
Composicion del Conselh d'Estat[modificar | modificar la font]
Los membres del Condelh d'Estat[modificar | modificar la font]
Los membres del Condelh d'Estat, a l'entorn de 350 que prèp de 80 en destacament, forman un cós de fonccionaris de mai d'un gra[11] :
- un vice president;
- de presidents de seccion;
- de Conselhèrs d'Estat en servici ordinari ;
- de conselhèr d'Estat en servici extraordinari;
- de mèstres de las requèstas;
- de mèstres de las requèstas en servici extraordinari;
- d'auditors de 1a classa;
- d'auditors de 2a classa.
Présidéncia del Conselh d'Estat[modificar | modificar la font]
La présidéncia del Conselh d'Estat foguèt d'en primièr assegurada o pel cap de l'Estat o per un membre del govèrn titulat de « ministre president lo Conselh d'Estat ».
Dempuèi la lei del 24 de mai de 1872, lo Conselh d'Estat es presidit pel vice president, nomenat per drcrèt en conselh dels ministres d'entre los conselhèrs d'Estat; l'assemblada generala du Conselh pòt pasmens èsser presidida pel ministre de la justícia[12].
Dempuèi la Constitucion francesa de 1958, lo president del Conselh d'Estat es lo Primièr ministre o lo ministre de la Justícia, en qualitats.
Mas concrètament, lo Conselh d'Estat es dirigit pel seu vice president.
Dempuèi lo 3 d'octobre de 2006, Jean-Marc Sauvé es vice president del Conselh d'Estat.
Organizacion del Conselh d'Estat[modificar | modificar la font]
Seccions et sosseccions[modificar | modificar la font]
I a sèt seccions[13] :
- cinc seccions consultativas:
- la seccion de l'interior;
- la seccion de las finàncias;
- la seccion de las òbras publicas;
- la seccion sociala;
- la seccion de l'administracion;
- la seccion del rapòrt e dels estudis;
- la seccion del contenciós, divisada en dètz sosseccions.
Los membres son afectats a una o doas seccions, n'i a (jòves magistrats, president e presidents adjunts de la seccion del contenciós) que pòdon èsser afectats sonque a secion del contenciós.
Formacions del Conselh d'Estat estatuissent al contenciós[modificar | modificar la font]
Las foncions jurisdiccionalas son exercidas de biais collegial, levat per qualques (ecors d'urgéncia, irrecevabilitat manifèsta...).
Il existe quatre types de formations au contentieux. L'instruction des affaires et le jugement des affaires simples sont confiés habituellement à une sous-section.
Les autres formations sont réunies pour le jugement des affaires ou, plus rarement, leur instruction. La formation de sous-sections réunies ne réunissait originellement que deux sous-sections. La réforme de 2010 prévoit que peuvent être réunies deux, trois ou quatre sous-sections.
L'assemblée du contentieux, présidée par le vice-président, est la formation la plus solennelle. Elle se réunit rarement.
Formacions del Conselh d'Estat dins las foncions administrativas[modificar | modificar la font]
Pel seu rótle de conselhèr del govèrn, lo conselh d'Estat ten sessilha ordinàriament en seccion administrativa.
Servicis del Conselh d'Estat[modificar | modificar la font]
Arrèstes màgers del Conselh d'Estat[modificar | modificar la font]
Rapòrts publics del Conselh d'Estat[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ « Lo Conselh d’Estat compren 300 membres que 200 son presents al Palais Royal, ajudats per 390 agents. » (L'organizacion del Conselh d'Etat (site oficial))
- ↑ Cf. l'article (fr) d'Alexandre-François Vivien en 1841, dins la Revue des Deux Mondes, sul Conselh d'Estat.
- ↑ Arrèst Prince Napoléon}}
- ↑ [http://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636269 Arrèst Rubin de Servens}}.
- ↑ Arrêt Canal, Robin et Godot.
- ↑ (fr)Jean Massot, Olivier Fouquet, Le Conseil d'État, juge de cassation, Berger-Levrault, 1993
- ↑ Còdi de justícia administrativa (CJA), art. L. 113-1}}.
- ↑ Cf. (fr) page consacrada al ròtle de gestion dels TA e CAA sul site del Conselh.
- ↑ (fr)Pascale Gonod, « Le vice-président du Conseil d'État, ministre de la juridiction administrative ? », Pouvoirs n° 123, p.
- ↑ (fr) Lettre de la Juridiction Administrative (LJA) en linha].
- ↑ [1] (fr) Article L121-2 del còdi de justícia administrativa
- ↑ Article L121-1 del còdi de justícia administrativa]].
- ↑ (fr) Organizacion del Conselh d'Estat (site oficial).
Ligams extèrnes (fr)[modificar | modificar la font]
- Site oficial
- Recherche sus la jurisprudéncia administrativa
- Les immanquables du droit administratif sul site RAJF
- Les grands arrêts du droit administratif
- Sélection Sarroise de la Jurisprudence Administrative Française
- Grands arrêts illustrés sul Blòg du Professeur Frédéric Rolin
- Conclusions de commissaires du gouvernement célèbres
- Association des Conseils d'État et des Juridictions administratives suprêmes de l'Union européenne
- Site de commentaris dels arrèts màgers
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Rapport public 2006. Jurisprudence et avis de 2005. Sécurité juridique et complexité du droit. Conseil d'État, La documentation française, (ISBN 2-11-006050-6).
- Érik Arnoult, François Monnier, Le Conseil d'État. Juger, conseiller, servir, Gallimard, 1999 (petit ouvrage de vulgarisation, nombreuses illustrations)
- Marie-Christine Kessler, Le Conseil d'État, Cahiers de la FNSP, Armand Colin, Paris, 1969.
- Bruno Latour, La Fabrique du droit : une ethnographie du Conseil d'État, Paris, Éd. La Découverte, 2002, (ISBN 2-7071-3581-X) (extrait)
- Bernard Asso, Frédéric Monera, avec la collaboration de Julia Hillairet et Alexandra Bousquet,  Contentieux administratif, Studyrama, 2006 (ISBN 2-84472-870-7)
- René Chapus,  Droit du contentieux administratif, Montchrestien, 2006 (ISBN 978-2-7076-1441-4)
-  Les Grands Arrêts du contentieux administratif, Dalloz, 2006 (ISBN 978-2-2470-7095-4)
-  Les Grands Arrêts de la jurisprudence administrative, Dalloz, 2007 (ISBN 978-2-2470-7424-2)


c: text/html

text:
Prostitucion
La prostitucion qu'ei ua activitat qui consisteish a cambiar relacions sexuaus contra ua remuneracion. N'ei pas un fenomèn biologic. La soa causa qu'ei de tipe economic, dens l'encastre d'un contèxte sociau. Las soas circonstáncias istoricas que son complèxas : los temples de Grècia, lo temple de Baalbek (des·hloracion) e l'Empèri Roman que'n presentan tipologias diferentas. A l'epòca romana, la sacralizacion de la prostitucion que vadó comèrci pur e simple. Las societats on s'exigeish dòt o on los divòrcis son de mau aténher que'n son un larèr. La prostitucion de termièra que s'ei debanada durant las Crosadas, puish a l'Oèst American, uei a Tijuana... Tòquio que compta 3 500 lòcs on s'exerceish mantua varietat d'ua prostitucion hèra complèxa. En Occident qu'ei mei que mei exercida per estrangèras en situacion irregulara, qui non son pas libras.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sorbollano
Surbuddà en còrs (Sorbollano en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Corsega del Sud e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sorbollano Se situa al sud del scenari del Coscione, en la micro-region de la Nauta Rocca, en lo « territòri de vida » nomenada Nauta Rocca del Parc natural regional de Corsega.
Sorbollano se situe au sud du plateau du Coscione, dans la micro-région de l'Alta Rocca, dans le « territoire de vie » nommé Alta Rocca du Parc naturel régional de Corse.


text:
Selon de Provença
Selon de Provença (Salon-de-Provence en francés) es una comuna d'Occitània, en Provença dins lo departament dei Bocas de Ròse.
Lo gentilici es selonenc -a.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Après la Primièra Guèrra Mondiala, Selon ajudèt a la reconstruccion de la comuna ardenesa de Blanzy que prenguèt lo qualificatiu de "selonenca".
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Monuments[modificar | modificar la font]
Lo Castèu de l'Empèri bastit au sègle IX foguèt la residéncia deis arquevesques d'Arle e mai deis emperaires germanics. Es d'aquí que ven son nom. Es devengut, amb la Fònt mofuda e Nostradamus, lo simbòl de la vila. Atira cada an de centenats de miliers de visitaires.


text:
Albi
Albi es una vila d'Occitània en Lengadòc. Es la prefectura de Tarn dins la region de Miègjorn-Pirenèus e lo sèti de l'arquevescat.
Lo gentillici es albigeses -esas
La banlèga s'espandís cap a Artés e Sant Juèri. Albi es escaissada la « Vila Roja » pr'amor la color de las bricas de sa catedrala e de son centre istoric[1].
Albi es remarcabla per son impressionanta catedrala fortificada de Santa Ceselha e son Palais de la Berbia, ancian palais dels arquevesques d'Albi, que dominèron lo centre vila istoric e la ribièra.
Es la vila natala d'Enric de Tolosa-Lautrèc, e i a un musèu qu'amassa una colleccion fòrça importanta d'òbras del pintre.
Es lo luòc istoric que ne balhèt lo nom als adèptes del catarisme, los albigeses, que patiguèron una repression violenta al sègle XIII de la part de la Glèisa Catolica coneguda jos lo nom de Crosada dels Albigeses[2]. La catedrala de Santa Ceselha foguèt edificada pels catolics per lutar contra lo catarisme.
Lo 1èr d'agost de 2010, la ciutat episcopala d'Albi es classificada al Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO.[3],[4]
Somari
- 1 Geografia
- 2 Etimologia
- 3 Blason
- 4 Istòria
- 5 Administracion
- 6 Populacion e societat
- 7 Economia
- 8 Cultura e patrimòni
- 9 Referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Localizacion[modificar | modificar la font]
Situacion[modificar | modificar la font]
Albi se situa sus Tarn prèp dels vinhals de Galhac, del planièr cordés e de la selva de la Gresinha. La comuna es situada al centre del departament de Tarn entre lo Bacin Aquitan e lo Massís Central. La geologia del departament se presenta coma un anfiteatre de planièrs e de puèges clinats cap al sud-oèst. A l'èst d'Albi, los primièrs planièrs de febla altitud constituisson los contrafòrts dels Causses. Al sud-èst, de montanhas mejanas, fins a 1300 m d'altitud, fan barrièra : Monts de La Cauna, Monts del Sidòbre e la Montanha Negra. Al nòrd d'Albi, existís un planièr de bassa altitud: lo Segalar.
Sa superficia es de 4226 ha e son altitud mejana de 170 m.
Albi es situada a 50 minutas en veitura de Tolosa, a mens de tres oras dels Pirenèus e a mens de doas oras de la mar Mediterranèa. Les vilas mai prèpas son :
Idrologia e geologia[modificar | modificar la font]
La ribièra de Tarn travèrsa la vila d'Albi. Es lo tresen afluent de Garona après Dordonha e Òlt. Ten sa font al Mont Losera, travèrsa las Gòrjas de Tarn per aténher Albi a l'èst. Tarn forma una granda bocla separant la vila en dos. Lo centre istoric es sus la riba esquèrra. E contunha cap al sud-oèst fins a Garona. La ribièra es navigabla dempuèi Garona, çò que permetèt d'assegurar lo comèrci del vin de Galhac, del cambe e del pastèl mercé a de gabarras amb fons plat. Tarn foguèt longtemps important per l'industria albigesa gràcias a la poténcia e a la regularitat de son debit[5].
La val de Tarn ont se trapa Albi correspond als terrens sedimentaris del Bacin Aquitan depausats dins lo golf d'Albigés e de Castrés. I a de molassa datant del Qüaternari depausat sus de laissas cavadas per Tarn e sensiblas a l'erosion. A l'entorn d'Albi, los planièrs forman lo Causse d'Albi o de Carmauç son de calcaris paures[6].
Clima[modificar | modificar la font]
La vila gausís d'un clima temperat doç en auton, amb primas mai que mai doças e umidosas e estius caloroses e secs. Las precipitacions mejanas annalas son de 70 jorns. La temperatura mejana annala es de 15,3 °C, l'insolacion mejana annala es de gaireben 2300 oras, çò que balha a la vila un clima meridional fòrça agradable. Los extrèms foguèron enregistrats a -20,4 °C lo 16 de genièr de 1985 e a 40,8 °C lo 12 d'agost de 2003. Las tubas son sovent presentas lo long de la val de Tarn. I a solament 25 jorns de vent per an dins la comuna, contràriament a la rèsta del departament qu'es fòrça tocada pel vent d'autan (de 50 a 90 jorns per an).
Transpòrts e vias de comunicacion[modificar | modificar la font]
Rotas[modificar | modificar la font]
Albi es situat sus l'ais de comunicacion entre Tolosa e Rodés. L'autostrada 68 permet d'accedir as Albi al sud-oèst dempuèi Tolosa. La rota nacionala 88 contunha al nòrd-èst cap a Rodés dins Avairon fins a Lion .
La ret principala es tanben completada per la rota departamentala 612 que permet d'accedir al sud-èst a Castras fins a Carcassona via Masamet.
La ret segondària es constituida per la rota departamentala 999 que va a l'èst cap a Milhau en traversant lo Pargue Natural Regional dels Grands Causses.
Al nòrd-oèst, la rota departamentala 600 va a Còrdas puèi a Sant Antonin fins a Cauçada.
Albi es situada a 789 km de Paris, 390 km de Barcelona e 290 km de Girona.
Tren[modificar | modificar la font]
I a doas garas ferrovàrias : Albi Vila (la pus granda) e Albi Magdalena.
- TER de Miègjorn-Pirenèus fins a Tolosa e fins a Rodés
- TER de Miègjorn-Pirenèus e TER d'Auvernha fins a Fijac
- Trens de nuèch fins a París
Transpòrts urbans[modificar | modificar la font]
Transpòrts aerians[modificar | modificar la font]
I a un aerodròm, Albi Lo Sequèstre, situat a 3 km al sud-oèst de la vila. I a pas mai de relacions regularas amb pas cap de destinacion pr'amor la proximitat de l'aeropòrt de Tolosa. Los aeropòrts nacionals e internacionals pus prèps son :
Morfologia urbana[modificar | modificar la font]
I a dotze quartièrs.
Urbanisme[modificar | modificar la font]
Lotjament[modificar | modificar la font]
Projècte d'agençament[modificar | modificar la font]
Al començament del sègle XXI, se faguèt fòrça òbras d'embeliment dins lo respècte arquitectural de la vila.
- La plaça del Vigan al còr del centre vila foguèt renovada e es d'ara enlà tota pedona.
- Lo mercat.
- La plaça de Santa Cecília.
- Se construsiguèt una novèl espaci cultural: la mediatèca Pèire Amalric
- En construccion: lo centre cultural dels codelièrs; lo projècte comprend un complèxe cinematografic de nòu salas de projeccion e une sala d'espectacles de 900 plaças[7].
Lo periferic es a èsser doblat.
Etimologia[modificar | modificar la font]
I auriá mai d'una origina.
- L'una ven de Alp que designa un luòc escarpat o un opidum,
- L'autra seriá Albius que foguèt lo nom d'un notable roman que viviá as Albi[5].
- Una autra ipotèsi es aquela d''alba («blanc» en latin), de la color dels bauces situats a l'entorn de la vila.
Blason[modificar | modificar la font]
La primièra atestacion data de 1236 sus un sagèl. L'escut pòrta lo solelh e la luna que fan lo mot OC emai lo leopard d'Aquitània.
Devisa :
- Stat baculus vigilatque leo turresque tuetur « La crotz es lavada, lo leon velha e apara las torres » (1764).
Istòria[modificar | modificar la font]
Las originas[modificar | modificar la font]
Los primièrs òmes s'installèron sus las ribas de Tarn, atirats per l'aiga e per l'abondància de còdols. Daissèron darrièr eles fòrça pèiras talhadas coma bifàcias, rascladors o còdols trabalhats. Puèi de rèstas d'objèctes de bronze e de fèrre foguèron trobadas a l'entorn d'Albi. Un talhièr de fondeire foguèt descobèrt prèp de l'opidum natural del Castèlvièlh. Tarn es navegable dempuèi Albi, e los primèrs òmes s'installèron a sas broas. Pendent la segonda mitat del sègle IV ab.C, los Rutenes, de galleses, creèron un larg domeni correspondent als futurs diocèsis d'Albi e de Rodés[8].
En 120 ab.C, la region foguèt envasida pels romans, mas la romanizacion foguèt febla e Albi conservèt son caractèr de pichona ciutat gallesa. Lo pòrt d'Albi venguèt un luòc d'escambi per fòrça merças e viatjaires. L'agricultura demorèt l'activitat economica màger de la ciutat. Lo primièr evesque d'Albi foguèt Diogèna vèrs 405 e la primièra mencion de la Civitas albigensium data de 406.
En 418, los visigòts envasiguèron e contrarotlèron la region, puèi los francs s'emparèron d'aquela en 507. Lo duc Daidièr la sometèt temporàriament jos la tutèla de Chilperic Ièr, lo rei de Neustria. Rapidament, lo reialme dels francs recuperèt Albigés jos lo govèrn de Clotari II. En julhet de 666, un grand encendi devastèt la vila[9].
L'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, la vila foguèt un opidum cench de muralhas. Al sègle X, lo primièr pont sus Tarn foguèt bastit as Albi. Es lo Pont vièlh actual. Aquel pont permetèt lo desvolopament de la vila sus las doas ribas de Tarn[10]. Dins las annadas 1000, Albi dintrèt dins lo fèu dels Trencavel, senhors d'Ambialet. La vila èra pasmens un fèu eclesiastic, mas la familha Trencavel qu'aviá un dels sieus evesques, i fasiá coma a çò sieu.
Als sègles XII e XIII, Albi foguèt un centre del movement religiós catar; una controvèrsia que s'i tenguèt balhèt als catars l'escais d'albigeses (aqueles que profèssan la doctrina defenduda as Albi). L'eretgia progressèt rapidament e las divèrsas missions e predicacions de capelans de la Glèisa Catolica poguèron pas empachar son expansion. Lo catarisme foguèt violentament reprimit pendent la crosada contra los Albigeses. Albi passèt pasmens dins lo camp catolic sens resisténcia; lo vescomte de Carcassona, Raimon Rogièr Trencavel, perdèt son fèu en 1209 al moment de la presa de Carcassona[11]. La construccion del palais fortificat de la Berbiá e de l'impausanta catedrala ancorèt la vila dins las mans de la Glèisa Catolica. La vila foguèt tanben un important centre cultural conegut per son scriptorium que permetèt de copiar tèxtes e libres de la vida liturgica[12].
Al sègle XIV, l'estructura de la vila se transformèt d'un biais important. Se devesiguèt en sièis quartièrs, o « gaches » enrodats de muralhas. Lo Pont Vièlh es fortificat tanben del costat del barri e de la vila. Es susmontat d'ostals amb en son centre una capèla dedicada a la Verge. La Plaça es lo còr de la ciutat situada al pè de la catedrala. Dins los barris i a los molins e las blancariás[13].
De la Renaissença al sègle XVII[modificar | modificar la font]
L'epòca de la Renaissença es marcada per la prosperitat gràcias a la cultura del pastèl. La region es un vertadièr país de cocanha. Fòrça borgeses venguèron rapidament rics e influents dins la vida de la vila. Se bastiguèt fòrças demoranças e ostals de familhas encara vesedors uèi dins las carrièras d'Albi. L'ostal Enjalbert, l'ostal Gorsa e l'ostal de Reinès son de bons exemples de l'arquitectura d'aquel periòde. Se caracteriza per l'utilizacion exclusiva de la brica pels murs e de la pèira pels sortents e entorns de pòrtas e fenèstras.
En 1474, Loís I d'Amboise foguèt nomenat coma evesque d'Albi. Abans foguèt ambaissador de França a Roma puèi conselhièr del rei Loís XI e Luòctenent general de la província de Lengadòc. Es a l'origina de l'installacion de Neumeister, un mèstre estampaire de Maiença e collaborator de Gutenberg. Son talhièr d'estampariá foguèt un dels primièrs aprèp aqueles de París e de Lion[14].
Al sègle XVI, apareguèron de treboladisses amb l'arribada del calvinisme en França vèrs 1540. Lo 25 de febrièr de 1560, Albi organizèt una granda procession expiatòria e la regenta Catarina de Medici nomenèt al sèti episcopal son cosin Laurenç Strozzi. Èra encargat de defendre la vila contra los protestants. Lo masèl de Sant Bertomieu (lo 24 d'agost de 1572 a París) se tornèt far as Albi le 5 d'octobre.[15]. Albi aderiguèt a la fronda politica de la Santa Liga. En 1593, los Estats de la Liga se tenguèron en preséncia del duc de Juèsa. Lo Palais de la Berbiá venguèt una plaça fòrta armada fins a 1598, quand desapareguèt la Liga mercé a l'accession d'Enric IV coma rei de França[16].
Lo sègle XVII foguèt un periòde de declin economic per Albi e sa region. Lo pastèl i foguèt en concurréncia amb l'indi (eissit de l'indigòt, planta tintoriala) e la vila recercava de mercats economics nòus. La veirariá, la blancariá e la teissedura son pas d'activitats importantas e la vila capitèt pas de sostenir lo nivèl de la prosperitat passada. Mai de teulièras s'installèron a l'entorn per balhar lo material de construccion de la vila. Lo contèxte economic sul punt de la Revolucion Francesa en 1789 foguèt particularament dificil[17].
Los sègles XVIII e XIX[modificar | modificar la font]
Per la Revolucion, Albi perdèt un temps son ròtle motor al profièch de Castras nòu capluòc del novèl departament de Tarn en 1790. Mas los republicans jutgèron Castras pas pro segura e la fugiguèron per se refugiar as Albi. La vila venguèt lo capluòc en 1797. Los bens del clergat foguèron venduts e lo convent dels Carmes venguèt lo palais de justícia d'uèi; lo convent dels Cordelièrs foguèt transformat en preson. Lo Palais de la Berbia venguèt lo sèti de l'administracion departamentala fins a 1823. En 1794, los archius del clergat foguèron cremats sus la plaça del Vigan[18].
Al sègle XVIII, lo marqués de Solatges, senhor de Carmauç, ensagèt una de las primièras extraccions industrialas de carbon en França. Obtenguèt l'autorizacion de construire una linha de camin de fèrre ipomobil fins as Albi. Aital nasquèt lo barri de la Magdalena.
Lo camin de fèrre arribèt en 1864. Un segond pont, lo Pont Nòu, foguèt bastit, e mai un viaducte pel tren. La metallurgia s'implantèt al Saut de Tarn entraïnant l'aparicion de fondariás especializadas. Mas l'activitat mai coneguda es la veirariá, fondada en 1896 en cooperativa obrièra mercé a l'ajuda de Joan Jaurés. La capeleriá es tanben una industria importanta d'Albi, la plaçant entre las primièras de França al sègle XIX[19].
Dempuèi lo sègle XX[modificar | modificar la font]
Pendent la Segonda Guèrra Mondiala, los abitants de la vila subiguèron un episòdi del Regim de Pétain, amb la creacion d'un Camp de concentracion francés. Pauc abans la Liberacion, una colomna alemanda temptèt de passar Tarn. Lo 22 d'agost de 1944, de resistents locals e estrangièrs (Polonés e Espanhòls) donèron una batalha acarnassida sul Pont Nòu abans de deure far repè. Un monument ramenta lor accion que sa data es lo nom actual del pont. [20].
Uèi, Albi es un pòl d'innovacion amb l'Escòla de las Minas d'Albi-Carmauç. La vila se fa fòrta dels seus atots naturals (clima agradable e païsatges) e culturals per desvolopar lo torisme verd.
Administracion[modificar | modificar la font]
Albi es la prefectura de Tarn dempuèi 1797. Es tanben capluòc de sièis cantons.
Albi es lo pilar de la comunautat d'aglomeracion d'Albigés que, creada en 2003, regropa uèi 17 comunas. Ten una polícia municipala, un comissariat de polícia e un pòst de la Gendarmariá Nacionala.
Lo palais de justícia d'Albi fa part de la jurisdiccion de l'arredondiment judiciari d'Albi regropant lo tribunal de granda instància, lo tribunal pels enfants, los tribunals d'instància, lo tribunal de comèrci, lo conselh de prudòmes e la cort d'assisas de Tarn. Lo bastiment es l'ancian convent dels Carmes que rasta las clastras del sègle XIV.
Conselh municipal e tendéncias politicas[modificar | modificar la font]
Lo conselh municipal d'Albi se compausa de quaranta tres membres, entre eles lo primièr cònsol, Philippe Bonnecarrère, e tretze adjunts. Lo cònsol es tanben lo president de la Comunautat d'aglomeracion d'Albigés. I a tanben un conselh municipal dels enfants.
Politicament, Albi es una vila de drecha dempuèi l'eleccion de Philippe Bonnecarrère en 1995. Mai, lo cònsol precedent foguèt d'esquèrra e las eleccions presidencialas de 2002 e 2007 mòstran una preferéncia pels candidats d'esquèrra.
Budgèt e fiscalitat[modificar | modificar la font]
Foncionament 74 189 135 € (administracion generala: 18,3%, ensenhament: 13%)
Investiment 47 633 038 € (òbras dels servicis de las vias: 16,4%, agençament urban 12,3 %).
Securitat[modificar | modificar la font]
Lo taus de criminalitat de la circonscripcion de polícia d'Albi es de 60,61 actes per 1000 abitants (crimes e delictes, 2005) çò qu'es lo pus elevat del departament de Tarn, mas inferior a la mejana nacionala (83 per 1000) e a la mejana de la region de Miègjorn-Pirenèus (85,46 per 1000). Tot coma de las vilas de Tolosa (111,49 per 1000) e Montalban (91,56 per 1000) mas superior a la vila de Rodés (39,2 per 1000).
Embessonatge[modificar | modificar la font]
- Amb Girona en Catalonha dempuèi lo 9 de junh de 1985.
- Amb Palo Alto en Califòrnia dins la Silicon Valley.
- Acòrdi de cooperacion dempuèi 2004 amb Abomey, una vila de Benin que son musèu istoric es marcat al patrimòni Mondial de l'UNESCO.
Populacion e societat[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
La vila d'Albi comptava 46 274 abitants al recensament de l'INSEE en 1999 (102en reng nacional). En 2008, la populacion èra de 51 199 abitants[21]. Albi es la vila pus poplada de Tarn seguida de Castras (43 141 abitants). La densitat de la comuna es de 1100 ab./km², la mai densament poblada del departament (Castras: 269 ab./km²); mas es largament inferiora a las de Tolosa (3299 ab./km²), Montpelhièr (3965 ab./km²) o Perpinhan (1544 ab./km²).
Tablèu demografic del sègle XX[modificar | modificar la font]
Piramida dels edats[modificar | modificar la font]
La vila ten unas diferéncias amb la piramida dels edats de la region de Miègjorn-Pirenèus. Los 15-29 ans e los 30-44 ans son los pus representats amb 22,3% e 19,5% en 1999 (respectivament: 19,7 e 22,1 % per la region). La populacion albigesa es doncas relativament mai jove qu'aquela de la region. Los ainats son gaire presents amb 9,2 % en 1999 coma dins lo demai de la region (7,4 %)[22],[23].
Ensenhament[modificar | modificar la font]
Ensenhament segondari
- I a tres licèus publics:
- lo Licèu de Bellevue,
- lo Licèu de Lapeirosa ont Joan Jaurés ensenhèt e ont Jòrdi Pompidor estudièt,
- lo Licèu de Loís Rascòl.
- I a dos licèus privats :
- lo Licèu d'Amboise
- lo Licèu de Santa Cecília.
- I a dos licèus professionals publics
- lo Licèu de Rascòl
- lo Licèu de Tolosa-Lautrèc
- I a dos licèus professionals privats:
- lo Licèu de Santa Cecília
- lo Licèu de Sant Domenge
- I a un licèu agricòla Albi-Fonlabor[24].
Albi es un centre universitari amb 3790 estudiants en 2006[25].
- Lo Centre universitari Joan Francés Champolion, sul site d'una anciana casèrna, per descentralizar las universitats de Tolosa, amb objectiu d'èsser autonòm, regropant los centres universitaris e IUT de Tarn, d'Avairon e d'Olt (Albi, Castras, Rodés e Fijac, vila natala de Champolion) [26].
- I a tanben l'Escòla de las Minas d'Albi-Carmauç[27], creada en 1992 pel Ministèri de l'Industria, que son ensenhament es virat cap als esquipaments per las proceduras industrialas, l'engenhariá mecanica, electrica e industriala.
Santat[modificar | modificar la font]
I a un centre espitalièr general e doas clinicas: la clinica Claude Bernard e la clinica Tolosa-Lautrèc. I a tanben l'important CHS Pierre Jamet, espital privat (apartenent a la fondacion del Bon Sauveur d'Alby), espital psiquiatric, e que ten tanben un Laboratòri d'exploracion del som dirigit pel doctor Eric Mullens. L'Union Mutualista Tarnesa i installèt una granda clinica de reeducacion foncionala.
Mèdias[modificar | modificar la font]
Albi ten l'antena locala de França 3 Tarn. Lo principal jornal es La Dépêche du Midi mas n'i a d'autres coma le Tarn libre . Las cadenas de ràdios localas son
- Radio Albigès, difusant de programas en occitan
- RCF Pays Tarnais ràdio crestiana
- Radio cent pour cent
- Radio Menergy.
Eveniments[modificar | modificar la font]
- Lo festival des Œillades es un festenal de cinèma amb filmes franceses e francofòns en decembre.
- Pause Guitare es un festenal musical (cançon francofòna) a la debuta de julhet.
- Complot sur le Campus es un ecofestenal de 3 jorns organizat pels estudiants de l'Universitat Joan Francés Champolion per totes. Concèrts, taulas redondas, animacions pels pichons e grands, teatre, dança, talhièrs creatius, vilatge associatiu.
- En mai, lo festenal de teatre Acthéa, organizat pels estudiants de l'Escòla de las Minas d'Albi-Carmauç.
Espòrt[modificar | modificar la font]
- Lo club de rugbi de XV del Sporting Club Albigeois
- Lo club de rugbi de XIII lo Racing Club Albi XIII
- Lo club femenin, l'USSP Albi Volley-Ball .
Esquipaments esportius. I a sièis estadís (entre eles lo Stadium Municipal e l'Estadi Maurice Rigaud), quatre salas omnispòrts, doas basas de lésers al Pratgraussals e Cantepau, una basa nautica de Canavièra e un percors de golf, lo Golf Albi Lasbordes.
Albi a un passat ric de competicion automobila; lo Circuit automobil d'Albi Las Plancas recebèt fòrça corsas fins a 1957. En 1959 un novèl circuit foguèt inaugurat, lo Circuit d'Albi.
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Robert Belfiore, nascut en 1951, autor de libres pels joves.
- Pierre Benoit, nascut lo 16 de julhet de 1886 as Albi e mòrt lo 3 de març de 1962 a Ciboro (Pirenèus Atlantics), escrivan en francés, autor celèbre de l'Atlantide en 1919.
- Claude Boyer, predicator e poèta en francés.
- Nicolas Dieuze jogaire de fotbal professional a Grenòble, nascut as Albi lo 7 de febrièr de 1979 .
- Michel Folco escrivan en francés nascut as Albi lo 23 de setembre de 194.
- Joan Francés de La Peirosa, nascut lo 23 d'agost de 1741 prèp d'Albi e mòrt en 1788, oficièr de marina, navigador e explorator. Dirigiguèt una expedicion a l'entorn del mond per completar las descobèrtas de James Cook dins l'Ocean Pacific. Periguèt amb son l'equipatge en 1788 a Vanikoro, illas Salamon.
- Michel Henry, filosòf e romancièr en francés.
- Joan Jaurés nasquèt a Castras; ensenhèt la filosofia de 1881 a 1883 al Licèu Lapeirosa.
- Maurice Joyant (1864-1930), protector e amic d'Enric de Tolosa-Lautrèc, creator e organizator del musèu de l'òbra d'Enric de Tolosa Lautrèc dins l'ancian palais dels evesques d'Albi, lo Palais de la Berbia. Maurice Joyant ofriguèt tanben sa colleccion de quadres al musèu.
- Atmen Kelif (de son nom vertadièr Athmane Khelif) actor, membre de la tropa Les Deschiens, nascut lo 1èr d'abril de 1968.
- Grégory Lacombe es un jogador de fotbàl professional al Montpellier HSC , nascut as Albi lo 11 de genièr de 1982 .
- Jòrdi Pompidor, President de la Republica Francesa de 1969 a 1974, i demorèt quand foguèt jove e i estudièt fins al bachelierat.
- Romain Mesnil, nascut as Albi en junh de 1977, perchista, medalha d'argent en 2006.
- Pierre Mondy, actor, estudiant al licèu Lapeirosa.
- Gérard Onesta es un òme politic, deputat al Parlament Europèu del grope lo verds, nascut lo 5 d'agost de 1960 as Albi.
- Alexandre Rauzy (1901-1977), òme politic.
- Henri Rieunier, nascut a Los Sarrasins en 1833 e mòrt as Albi en 1918 - Ministre de la marine, deputat.
- Joan Rieux, poèta e cançonièr (nascut as Albi lo 9 de junh de 1883, mòrt a París lo 4 de genièr de 1959), estudiant al Licèu Lapeirosa. Lo President de la Republica li balhèt la Legion d'Onor.
- Enric-Pascal de Ròchaguda, nascut as Albi en 1741, navigador.
- Raymond Adolphe Séré de Rivières, nascut lo 20 de mai de 1815 as Albi, mòrt le 16 de febrièr de 1895 a París, foguèt engenhaire e militar.
- François Sudre, nascut as Albi en 1787, mòrt a París en 1862, actor.
- Louis-Casimir Teyssier, nascut as Albi lo 25 d'agost de 1821, militar.
- Enric de Tolosa-Lautrèc, nascut lo 24 de novembre de 1864 as Albi.
Economia[modificar | modificar la font]
De l'èra del carbon dins lo bacin de Carmauç-Albi, rèsta pas pus que de traças coma la Veirariá obrièra d'Albi (VOA) e la centrala termica Le Pélissier (en cors de desmantelament), ancians eissida del carbon, tot coma Lo Saut de Tarn. Albi es lo segond pòl economic de la region amb 14 zònas d'activitat dins l'aglomeracion sus mai de 250 ectaras. Albi es tanben lo sèti de la Cambra de Comèrci e d'Industria d'Albi-Carmauç-Galhac. Administra lo CFA, l'aerodròm, las zònas industrialas de Jarlard, de Fonlabor, de Garric, de Montplaisir.
Emplec[modificar | modificar la font]
L'agricultura es fòrça pauc representada dins los emplecs albigeses amb 0,80 %. L'industria e la construccion representan tanben pauc d'emplecs amb respectivament 10,95 % e 4,98 %. Lo sector terciari representa gaireben la totalitat de l'emplec amb un taus de 83,28 %. Lo taus d'albigeses que seguèron d'estudis superiors es de 19,8 % (18,1 % en mejana en França metropolitana)[29]. Lo taus de caumatge es de gaireben 9,8 % (2005) (mejana nacionala: 9,6 %), e lo revengut mejan per ostal es de gaireben 15 158 € per an (mejana nacionala: 20 363 € par an).
Lo 1èr de genièr de 2007, los emplegaires pus importants de la region èran la Veirariá obrièra d'Albi amb 297 salariats, Teddy Smith amb 161 emplegats e S.A.F.R.A, una usina de carroçariá industriala e arrengament boticas amb 145 emplegats.
Torisme[modificar | modificar la font]
Albi es una vila toristica d'Occitània. I a 84% de toristas franceses e 16% d'autres païses. La durada mejana de las demoranças es de 1,6 nuèch, lo taus d'ocupacion de las ostalariás es de 50%.[30].
Lo musèu Tolosa-Lautrèc as Albi es lo primièr musèu de Tarn amb 137 566 dintradas en 2006 (79 % foguèron pagantas). Mas lo monument mai visitat es plan segur la catedrala de Santa Ceselha d'Albi amb un total de 700 042 dintradas per la catedrala, lo còr e lo tresaur[31].
Cultura e patrimòni[modificar | modificar la font]
Monuments e luòcs toristics[modificar | modificar la font]
Albi es ric en monuments istorics. Lo centre vila es remarcablament plan aparat e i a fòrça testimònis de l'edat d'aur d'Albi. De quartièrs vièlhs son rics en carrièras apreissant coma a l'Edat Mejana, als ostals Renaissença e los panoramas sus Tarn e sos ponts balhan a aquel espaci urban un caractèr unic. Lo center urban de la vila d'Albi es inscrit sus la lista del Patrimòni Mondial de l'UNESCO.
Monuments civils[modificar | modificar la font]
Lo Pont Vièlh encamba Tarn dempuèi 1035, data de sa construccion. Foguèt mai d'un còp adobat e permetiá lo desvolopament de la vila per la riba dreita amb lo quartièr de la Magdalena.[5]. Un autre pont pus recent permet de traversar Tarn, es lo Pont Nòu bastit en 1868.
Als sègles XV e XVI, Albi prosperèt fòrça gràcias a la cultura e al comèrci del pastèl dins la region. De rics Albigeses faguèron construire fòrça ostals de familha amb de torres e de lòtjas. Los mai bèls:
- l'ostal de la Ribièra,
- l'ostal de Gorsa,
- l'ostal de Reinès. D'arquitectura Renaissença, bastit en 1520 per un marchand de pastèl, amb un pati de bricas e pèiras e bordat per una lòtja e esculturas de Francés Ièr e de sa segonda esposa, Eleonor d'Àustria.
Fòrça carrièras del centre vila an d'ostals amb corondats e sortens tipics de l'arquitectura medievala.
- L'ostal del Vieil Alby situat a l'angle de las carrièras Puech Beringuièr e de la Crotz Blanca es un ostal albigés medieval tipic.
- La farmacia dels penitents o ostal Enjalbert del sègle XVI ten une escultura de fusta representant un personatge fallic[32].
Monuments religiós[modificar | modificar la font]
Lo Palais e los jardins de la Berbiá forman amb la catedrala l'ensemble de la ciutat episcopala bastit aprèp la Crosada dels Albigeses. Aquel bastit aparèt los avesques d'Albi dels catars e dels borgeses d'Albi. Permetèt tanben de s'aparar d'eventualas atacas exterioras e d'afortir la preséncia de l'Inquisicion[33]. Al sègle XIII, l'evesque Bernard de Castanet es lo personatge decisiu dins la construccion d'aquel ensemble. Faguèt bastir lo donjon naut de cinquanta mètres, las quatre torres e las muralhas. Enrodèt lo palais de cortinas e de barris exteriors fins a Tarn[33]. Es l'origina del castèl fòrt que se transformèt pauc a pauc en demorança. En 1905, lo palais venguèt lo domeni del departament e lo cònsol Andrieu i installèt lo musèu d'Albi; puèi aprèp sa mòrt lo musèu de Tolosa-Lautrèc i foguèt installat[34].
La Catedrala de Santa Ceselha d'Albi foguèt bastida entre los sègles XIII e XVI pels evesques d'Albi, senhors d'Albi aprèp la Crosada dels Albigeses[35]. Es un cap d'òbra del gotic occitan mercé a son arquitectura unica de brica e sa decoracion interiora constituida del pus grand ensemble de pinturas italianas de França tota[36]. La catedrala a de dimensions importantas: 114 m de long, 35 m de larg e 40 m de naut. Las torres del cloquièr an 78 m de naut. La dintrada se fa pels costat dins la nau ela meteissa e non pas pel portal jol cloquièr pr'amor de la manca de plaça. La catedrala foguèt restaurada al sègle XIX per l'arquitècte César Daly qu'enaucèt los murs e los contrafòrts de sèt mètres[37]. D'autras modificacions datan del sègle amb la pòrta Domergue de Florença e lo baldaquin del sègle XVI. En 1948, la catedrala es elevada al reng de Basilica. La plaça a l'entorn del meteis nom foguèt en 2005.
La Collegiada de Sant Salvi es la mai vièlha glèisa d'Albi bastida en onor de sant Salvi, lo primièr evesque d'Albi al sègle VI. Lo bastit es de pèira e de brica mescladas. Son arquitectura se modifiquèt del sègle XI al XVIII. I son acoladas de clastras del sègle XII mesclant los estils romanic e gotic. A l'entorn i a de bèls ostals ancians que servissián de demoranças pels canonges. Lo cloquièr es una torre que sa basa es romanica del sègle XI e que son primièr estatge es gotic. Lo somalh de la torre es susmontat d'una corona de brica susmontada d'un torrilhon (torre de gaita), de semblança florentina[38].
La glèisa de Santa Magdalena es pus recenta
I a tanben una glèisa ortodòxa, glèisa de Sant Danís, e un temple protestant.
Musèus[modificar | modificar la font]
Lo Musèu Tolosa-Lautrèc es dedicat a las òbras d'Enric de Tolosa-Lautrèc, nascut as Albi.[39].
Lo Musèu Lapeirosa amassa la colleccion de l'explorator Joan Francés de La Peirosa.
Espacis verds[modificar | modificar la font]
Albi a fòrça espacis verds e doas basas de lésers.
- Lo Jardin La Peirosa situat sus la plaça del meteis nom au sud de la vila
- Lo Jardin Nacional al sud de la plaça del Vigan. Es constituit de formas geometricas, perspectivas e camins. Al centre i a un bacin redond e un quiòsc per la musica.
- Los jardins del Palais de la Berbiá, d'estil Renaissença, son situats a l'entorn del Palais. Son d'ancians jardins en laissas del sègle XII.
- Lo Pargue de Ròcaguda es un pargue de quatre ectaras amb un ostal del sègle XVIII e un rivet.
Dempuèi 2002, Albi es recompensada amb quatre flors al concors de las vilas e vilatges florits[40].
I a doas basas de lésers situadas lo long de Tarn: las basas de Cantepau e de Pratgraussals.
Musica[modificar | modificar la font]
I a un centre nacional de creacion musicala, lo GMEA.
Cinèma[modificar | modificar la font]
- Lo Arcé Athanor,
- Lo Lapérouse,
- Lo Tivoli.
Bibliotècas[modificar | modificar la font]
La vila d'Albi ten una ret de bibliotècas constituida amb la mediatèca Pierre-Amalric, la bibliotèca de Cantepau e lo médiabus.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Danièle Devynck, Connaître Albi, Éditions Sud-Ouest, collection « Villes et Régions », 1996, 64 pages (ISBN 2-87901-039-0), p. 2.
- ↑ Albi, Cordes-sur-Ciel, le pays des bastides et des acropoles, p. 5.
- ↑ Article (fr)« Le Comité du patrimoine mondial inscrit cinq nouveaux sites culturels sur la Liste du patrimoine mondial et approuve deux extensions de biens existants », 31 de juilhet de 2010, sul site del Patrimòni Mondial de l'UNESCO.
- ↑ http://www.ladepeche.fr/article/2010/08/22/892635-Patrimoine-mondial-de-l-Unesco-Albi-star-de-l-ete.html (fr) « Patrimoine mondial de l'Unesco. Albi, star de l'été », La Dépêche, 22 d'agost de 2010.]
- ↑ 5,0 5,1 5,2 [pdf] Plaquette de présentation de la ville d'Albi, éditée par la mairie
- ↑ [pdf] Atlas du Tarn - Géologie
- ↑ (fr) [pdf]dossièr de premsa sul preojècte
- ↑ Danièle Devynck, Connaître Albi, p.5
- ↑ Laurence Catinot-Cros, Autrefois Albi, Édition Atlantica autrefois, juillet 2004, (ISBN 2-84394-709), p.10
- ↑ Danièle Devynck, op. cit., p.6
- ↑ Ibid., p.13
- ↑ Ibid., p.10
- ↑ Ibid., p.15
- ↑ Danièle Devynck, op. cit., p.20
- ↑ Pierre Miquel, Les Guerres de religion, Club France Loisirs, 1980, (ISBN 2-7242-0785-8 ), p. 287
- ↑ Danièle Devynck, op. cit., p.18
- ↑ Ibid., p.21
- ↑ Ibid., p. 26
- ↑ Ibid., p. 27
- ↑ Yves Benezech, Les Terroristes de l'espérance
- ↑ [pdf] Chiffres-clé d'Albi
- ↑ INSEE : pyramide des âges 1999 - Albi
- ↑ INSEE : pyramide des âges 1999 - Région Midi-Pyrénées
- ↑ SIte du lycée agricole
- ↑ [pdf] Atlas 2005-2006 de l'éducation nationale Consultat lo 11/09/2007
- ↑ Site de l'Universitat d'Albi
- ↑ L'École des Mines d'Albi-Carmaux
- ↑ Répartition des actifs par secteur économique selon le RP INSEE 1999, étude de l’INSEE (1999)
- ↑ INSEE - Population de quinze ans ou plus par sexe et âge selon le niveau d’études
- ↑ [pdf]Bilan touristique pour 2006, Comité départemental du Tourisme du Tarn, p.5
- ↑ [pdf]Bilan touristique pour 2006, Comité départemental du Tourisme du Tarn, p.7
- ↑ Albi, Cordes-sur-Ciel, le pays des bastides et des acropoles, p.60
- ↑ 33,0 33,1 Albi, Cordes-sur-Ciel, le pays des bastides et des acropoles, p.10
- ↑ Ibid., p.32
- ↑ Ibid., p.4
- ↑ Ibid., p.5
- ↑ Ibid., p.11
- ↑ Ibid., p.56
- ↑ Albi, Cordes-sur-Ciel, le pays des bastides et des acropoles, p.38
- ↑ Fiche d'Albi sur le site des villes et villages fleuris.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Jean-Louis Biget, Michel Escourbiac (photographe), La cathédrale Sainte-Cécile d'Albi. Peintures, Toulouse : éd. Odyssée, 1994.
- (fr) Jean-Louis Biget, Michel Escourbiac (photographe), La cathédrale Sainte-Cécile d'Albi. Architecture, Toulouse : éd. Odyssée, 1998.
- (fr) Henri Bru, Albi, Cordes-sur-Ciel, le pays des bastides et des acropoles, Éditions Grand Sud, décembre 2005, (ISBN 2-908778-48-3)
- (fr) Danièle Devynck, Connaître Albi, Éditions Sud Ouest, Collection Villes et Régions, 1996, 64 pages, (ISBN 2-87901-039-0)
- (fr) Hervé Bernard, Albi.Patrie de Rieunier, Éditions Atlantica, 2005.
- (fr) Jean Roques, Albi, la biographie de ma ville, Albi, I.C.S.O., collection Rives du temps, 2007.
- (fr) Laurence Catinot-Crost, Autrefois Albi, Éditions Atlantica, 2004.


text:
Hugleville-en-Caux
Hugleville-en-Caux es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom del vilatge a testificat v.1071 jos la forma latinisée Huglevilla.
Significat: veire Heugleville-sus-Serra.
Le nom du village est attesté v.1071 sous la forme latinisée Huglevilla.
Signification: voir Heugleville-sur-Scie.


text:
Ausiàs March
Filh de Pere March qu'èra tanben cavalièr e poèta, Ausiàs March nasquèt probablament, segon divèrses cercaires, a Gandia en 1397 (o a Valéncia en 1400). Plan jove partiguèt dins las expedicions que Alfons lo Magnanim realizèt per la Mediterranèa.
Tre que passèt los vint-e-sèt ans sortiguèt pas mai de sa tèrra. D'en primièr demorèt a Gandia, ont administrava sos bens e mai tard a Valéncia, ont visquèt una vida plan bolegadissa e trebolada.
Quand aviá quaranta ans se maridèt amb Isabel Martorell, la sòrre de Joanot Martorell, e ne venguèt veuse dos ans mai tard. D'Isabel eiretèt los llocs del Ràfol de Famut, Benibéder, Cuta, Traella e el Ràfol de Xaló. En 1443 se tornèt maridar, aqueste còp amb Joana Escorna, que tanben se moriguèt jove. Ausiàs March moriguèt lo 3 de març de 1459 a Valéncia. Cinc filhs bastards e pas cap de legitim li foguèron atribuits.
Un bèl nombre de sos poèmas son estats bèlament musicats per Raimon. Entre eles trobam la pèrla Veles e vents, de particion grandiosa, que s'impausa.
Somari
- 1 Antecedents
- 2 L'importància d'Ausiàs March
- 3 Modernitat de l'òbra ausiasmarquiana
- 4 Son òbra
- 5 L'estil
- 6 Ligams extèrnes
- 7 Vejatz tanben
Antecedents[modificar | modificar la font]
Se sap que la poesia trobadoresca exprimissiá de sentiments en seguir las nòrmas de "l'amor cortés" per çò qu'es del contengut, e per una retorica brilhanta pasmens pro falsa, vuèja e distanta per çò qu'es de la forma: lo fach d'escriure en occitan n'es un indici e lo fach de signar las poesias amb un pseudonim, un autre. S'arriba doncas a Ausiàs March (que signa sos poèmas per "Jo sóc aquell que em dic Ausiàs March"), qu'escriviá ja en catalan, per se desfar dels motles de la poesia trobadoresca amb l'expression de l'intima meditacion personala d'un òme-poèta que apareis, despolhat de tota ficcion, dispausat a nos parlar de çò que l'obsedís: l'amor, las relacions de l'òme amb Dieu, la mòrt e l'etica. Aquestes problèmas son de problèmas de la vida vidanta, personals, coma tanben las femnas que i apareisson (pas mai de "midons") que son pas mai de Beatritz ni de Lauras, distantas e platonicas - d'idèas puras amb un nom pròpri- mas al contrari de femnas de carn e òsses que aiman o pas e que son aimadas o odiadas per de rasons concrètas e non pas per tòca d'idealizacion.
L'importància d'Ausiàs March[modificar | modificar la font]
Ausiàs March es un òme de letras plan presat dins la literatura catalana medievala. Sens emetre cap d'objeccion a sa qualitat literària, aqueste critèri es apiejat pels arguments seguents:
- Pel fach que foguèt un poèta fòrça legit, e l'influéncia que portèt en çò de poètas espanhòls coma Garcilaso de la Vega, Diego Hurtado de Mendoza, e d'autres... A mai, se considèra que tota la poesia en catalan del sègle XVI es una mena d'ensag d'imitar son òbra.
- La quantitat de manuscriches que nos son arribats, e tanben las nombrosas traduccions que son estadas fachas de sas òbras.
- Que son òbra se dissepara de totas las òbras anterioras, e ven una poesia plan personala e sincèra.
Modernitat de l'òbra ausiasmarquiana[modificar | modificar la font]
Lo perqué de sa modernitat:
- Utiliza per primièr còp lo valencian dins sos poèmas.
- S'alunha de la poetica trobadoresca mai per çò qu'es de la tematica que non de la forma, ja que sèrva lo vèrs decasillabic amb la forma 4+6, coma sèrva tanben l'usatge del senhal, encara que ne fa servir cinc, çò qu'èra insolit dins la poesia trobadoresca que ne fasiá pas servir qu'un.
- Tractament novèl de la femna, diferent de l'idealizacion que foguèt tractada pels trobadors e a la sublimacion espirituala de la femna dels poètas italians Dante e Petrarca. La femna per Ausiàs March es un èsser uman amb totas sas qualitats e sos defauts o vicis. Las descripcions psicologicas remplaçan las exageracions de la belor.
- L'òbra d'Ausiàs March es una reflexion constanta de totes los aspèctes de la condicion umana, quand part de son òbra vira a l'entorn de sa vida personala e, a mai, o fa amb una granda prigondor.
- Pren la mòrt de son esposa Joana Escorna, coma tèma d'unas de sas cançons, una pròva de mai de sa sinceritat.
- Sa poesia ven un jòc complèxe e cambiadís, pr'aquò i sèrva una unitat, es escricha a partir d'un ieu concrèt, e a partir de las quitas experiéncias e circonstàncias realas d'aqueste ieu.
Son òbra[modificar | modificar la font]
L'òbra ausiasmarquiana es constituida de cent vint-e-uèch poesias. La part màger dels estudioses an decidit de classificar son òbra segon de cicles tematics. De fet, cada cicle forma una unitat de sens, tal coma se pòt observar una evolucion formala e conceptuala dins los diferents cicles, per la qual cosa s'es arribat a considerar el còmput total de son òbra coma un poèma immens.
Els cants d'amor[modificar | modificar la font]
Dins sa produccion l'amor es un tèma tant important qu'arriba a ne generar d'autres amb una entitat pròpria, pasmens de contunh coma una causa o efièch del primièr. Dins l'òbra de March la femna es una persona vertadièra, umana e individuala e, en consequéncia la relacion òme-femna serà el compost de l'amor sensual (senses) e l'amor intellectual (contemplacion e pensada). Nòstre autor gardèt sonque de la poesia trobadoresca lo fach de dedicar sos poèmas a una femna, que s'i referís amb un "senhal" per tal d'amagar aital son nom. Se pòt devesir aqueles cants en cinc senyals que correspondon a cinc etapas dins la vida de l'autor.
Plena de Seny[modificar | modificar la font]
Aqueste primièr cicle se compausa de dètz-e-nòu poèmas. Son una mena de dialòg entre l'autor e una dama, "aimia". Lo poèta prepausa a son aimada una relacion mai madura tant fisica coma intellectuala, per tal de superar los desirs de la carn e los problèmas esperitals. La dama segueix son caractèr passiu e tradicional i no li respon. Lo poèta se sent fracassat, e presenta una actitud agressiva, però contunha de luchar e com escriu per resoldre los problèmas que l'assecutan, comença un cicle novèl.
Llir entre Cards[modificar | modificar la font]
Aqueste cicle novèl ten trenta-cinc poèmas, que sembla èran dirigits a una autra femna "dona Teresa". Ara lo poèta s'alunha dels aspèctes fisics de la femna e considèra l'amor coma una contemplacion absoluda coma possibilitat unica d'ajar l'amor pur e aquò lo dissepara del demai dels òmes. Confrontat al refúes de la dòna, March pren una activitat violenta e se sent a mai colpable pr'amor que la dama a causit d'aimar "l'òme pec", l'impur, el comú. Tot açò lo mena cap a una obsession per la mòrt, que ven un tèma constant dins aqueste cicle.
Amor, amor[modificar | modificar la font]
Dotze poèmas son part d'aqueste nòu cicle. Desenganyat e vièlh, reconeis que lo plaser intellectual basta pas per aténher lo plaser complet, l'amor pur. Un dels tèmas mai frequents es l'enyorança dels tempses passats en les quals ell amava desesperadament. S'adreça pas dirèctament a la dòna, quan increpa o dialoga, o fa amb "Amor" personificat.
Mon darrer bé[modificar | modificar la font]
Sonque compren doas poesias adreçadas, segon sembla a una sola dama, que se n'enamorèt quand aqueste autor èra ja vièlh. Aqueste amor novèl fa doblidar los mals passats.
Oh, foll amor[modificar | modificar la font]
Es format de dètz poèmas. Lo poèta se sent pecaire, malonèst e vil e, a mai, avergonhat, d'ací el senyal "foll", que s'opausa a l'amor pur, cantat o desitjat de las poesias anterioras. Demanda lo perdon de Dieu.
Els cants de mort[modificar | modificar la font]
Lo tèma de la mòrt es pas exclusiu d'aqueste cicle, format sonque per sièis poesias dedicades a plànyer la mòrt d'una sola femna e sens senyal. La destinatària sembla d'èsser sa segonda esposa, Joana Escorna. Lo poèta, amb una sinceritat plan umana reflexiona suls tèmas mai comuns que la mort d'una dona estimada hi pot ocasionar: lo destin de l'arma, la dolor per encausa de l'absència, lo remembre del temps passat. Lo poèta fins i tot, se sent colpable de la mòrt de sa molher.
"La gran dolor que llengua no pot dir
del qui.s veu mort e no sap on irà
(no sab sson Déu si per a si el volrà
o si.n infern lo volrà sebollir)[...]"
"[...]O cruel mal qui tols la joventut
e fas podrir les carns dins en lo vas!
l'esperit, ple de paor, volant va
a l'incert loch, tement l'eternal dan;[...]"
El cant espiritual[modificar | modificar la font]
Aqueste cant, que se dirigís a Dieu, es una longa oració (224 vèrses), escrits en segonda persona e es considerat coma un dels poèmas mai importants de la literatura en catalan. Lo poèta se mòstra preocupat per tal d'aconseguir lo camin de Dieu e a paur d'èsser condamnat per haver tombat dins lo "foll amor" de la qual cosa es penedeix, fins i tot li demanda a Dieu que acorche sa vida per no incórrer en mai de pecats.
Es aicí que se pòt observar lo poèta mai preocupat per exprimir son pensar e sas reflexions mai intimas que per seguir los precèptes de la poetica tradicionala. Per això hi utiliza los vèrses sens rima (estramps), amb la qual cosa son expression se fa plan mai naturala que lo demai de las composicions feta a basa de vèrses pro durs e aspres, çò que n'entrepacha la lectura.
"Si com los rius que a la mar tots acoren,
Així les fins totes en tu se n'entren.
Puix te conec, esforça'm que jo t'ame:
Vença l'amor a la por que jo et porte."
L'estil[modificar | modificar la font]
La poesia ausiasmarquiana se mòstra d'un costat culta:
- Perqué eireta dels trobadors "l'expression formala" de l'amor: "senhal".
- Per son estil ric, elegant e exacte, liure de tota servitud lingüistica provençala.
E d'un autre costat desinvòlta subretot per son utilizacion del lexic e la sintaxi populars. Los elements que contribuisson a donar aquesta sensacion son:
- Preséncia constanta d'objèctes de cada jorn (pan, pòrtas, forn...):
"Plena de seny, donau-me una crosta del vostre pa."
- Paisatges ont se situa l'accion son del mond medieval/feudal (castells, hostals, ciutats en festes, mar amb vent...):
"Llir entre cards, passions d'Amor fan
Tembre i Fiar estar dins un hostal."
- Personatges qu'i apareisson (tanben del mond feudal: soldats, vilets, paures, raubaires, camperols, malauts...).
- Sovent lo poèma es lo desvolopament d'una comparason iniciala entre lo poèta d'un costat e algun tèrme militar, maritim, medical, etc. d'autra.
- Sòl emplegar increpacions e d'interrogacions per obtenir l'aproximació entre l'autor e lo lector:
"Hajau dolor de la dolor de mi!"
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- "Òbra completa d'Ausiàs March".
- "Ausiàs March, material pedagogic e òbra completa".
- "Espaci virtual de la literatura catalana".
- Auca d'Ausiàs March


text:
Aurangzeb
Aurangzeb (4 de novembre de 1618 - 3 de març de 1707) fuguèt lo seisen sobeiran de l'Empèri Mogòl de 1658 a sa mòrt. Succediguèt a son paire Shah Jahan (1627-1658) e fuguèt remplaçat per son fiu Bahadur Shah Ièr (1707-1712). Son rèine marquèt l'apogèu territòriau de l'Empèri Mogòl que s'estendèt sus la quasi totalitat de la peninsula indiana gràcias a una politica de conquista militara deis estats dau sud.
Son rèine acomencèt ambé la crisi financiera entraïnada per la politica de son paire (desplaçament de la capitala, campanhas militaras...) e una guèrra de succession entre sei quatre fius principaus. Après una tièra d'alianças e de complòts, Aurangzeb fuguèt venceire e sensa rivau vertadier a partir de 1661. Pasmens, en 1669, deguèt faciar una revòuta indó dins la region de Delhi que renforcèt sa maufisança, especialament a respèct dei comunautats indós e chiitas. En particular, abandonèt la politica de tolerància religiosa de sei predecessors e son rèine es depintat d'un biais negatiu dins lei fònts istoricas indós (destruccion d'unei temples, interdiccion de certanei rites religiós, instauracion dau pagament de la djizia...). D'efèct, aquò causèt de tensions religiosas importantas e una resisténcia acarnada deis estats dau sud de la peninsula ai temptativas de conquista organizadas a partir de 1680. Ansin, maugrat unei victòrias e l'ocupacion de la màger part dau sud d'Índia, la preséncia de l'Empèri Mogòl demorèt totjorn mau segura e dispareguèt rapidament après sa mòrt d'Aurangzeb. Una restauracion parciala de la tolerància religiosa tradicionala dei premiers sobeirans mogòls quauqueis annadas avans la fin de son rèine poguèt pas cambiar aquela situacion. Sa mòrt marca lo començament dau declin de l'Empèri Mogòl que conoguèt un declin important a partir de 1712.


text:
Hokkaidō
Hokkaidō (en japonés:北海道) o Mosir (en aino) (ancianament en japonés: Ezo o pus inexactament Yezo/Yeso/Yesso), es la segonda illa de Japon per òrdre d'importància. L'Estrech de Tsugaru dessepara Hokkaidō d'Honshū, mas las doas illas son religadas pel tunèl sosmarin de Seikan. La pus granda vila d'Hokkaidō es tanben sa capitala, Sapporo. Administrativament, Hokkaidō es a l'encòp una prefectura e una region. Demest los Japoneses que vivon a Hokkaidō se trapa la minoritat aino, que foguèron los primièrs abitants de l'archipèla.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Hokkaidō èra a l'origina la tèrra del pòble aino. La lenga aino es presenta dins la toponimia de l'illa, dins lo nom de las vilas coma Sapporo, e dins lo nom dels arbres o dels animals (per exemple, ezomatsu, o pin d'Hokkaidō).
Fins a la Restauracion Meiji, los japoneses apelèron l'isla Eso o Ezo. Pauc après la Guèrra de Boshin de 1868, un grop de fidèls de Tokugawa, dirigit per Takeaki Enomoto, declarèt l'independéncia de l'illa jol nom de Republica Independenta d'Ezo, mas la revòlta foguèt vencida en mai de 1869. Après la Restauracion Meiji, Hokkaidō demorèt desseparada en quatre departaments pendent mantuna annadas.
Geografia[modificar | modificar la font]
Hokkaidō es una illa situada dins lo nòrd de Japon, vesina de Siberia. Es enrodada per l'ocean Pacific a l'èst, la mar de Japon a l'oèst e la mar d'Okhotsk al nòrd. Es cobèrta a 71 % per de selvas e a 16 % per de tèrras agricòlas. La prefectura d'Hokkaidō inclutz de nombrosas illas, coma Rishiri, Okushiri e Rebun. Un tèrratrem de magnitud 8 que son epicentre èra situat a proximitat de l'illa se produguèt lo 25 de setembre de 2003 a 19 h 50 min 7 s (UTC).
Clima[modificar | modificar la font]
Hokkaidō es conegut per sos estius freges e secs e sos ivèrns rigoroses. La temperatura mejana en agost es d'aperaquí 22 °C, mentre que la de genièr varia entre -12 °C e -4 °C, en foncion de l'altitud e de la latitud. Las tempèstas de nèu, portadas pels vents venguts de Siberia, son frequentas. En ivèrn, la mar d'Okhotsk se gèla en granda partida, e la navigacion es impossibla sus tota la còsta Nòrd. Las pescariás devon arrestar lor activitat fins al desgèl.
Vilas principalas[modificar | modificar la font]
Sosprefecturas[modificar | modificar la font]
Hokkaidō es la sola prefectura japonesa devesida en sosprefecturas. Aquò es degut principalament a son grand espandi.
Las sosprefecturas son las seguentas :
- Abashiri
- Hidaka
- Hiyama
- Iburi
- Ishikari
- Kamikawa
- Kushiro
- Nemuro
- Ōshima
- Rumoi
- Shiribeshi
- Sorachi
- Sōya
- Tokachi
Economia[modificar | modificar la font]
Hokkaidō ocupa lo primièr reng dins l'agricultura de Japon, mai que mai per la produccion de ris e la pesca. L'ensems de la filièra agricòla es fòrça desvolopada : elevatge, cultura, pesca.
Emai que l'industria leugièra siá representada, la màger part dels emplecs se tròba dins lo sector dels servicis. Lo torisme es fòrça important per l'economia, en particular pendent l'estiu, que la frescor atira los vacancièrs (fa fòrça caud dins la rèsta de Japon a aqueste periòde de l'an). En ivèrn, son las estacions d'esquí que prenon la relèva.
Sapporo foguèt lo sèti dels Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1972 .
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Lo sol ligam terrèstre d'Hokkaidō amb la rèsta de Japon es lo tunèl de Seikan, mas la màger part dels viatjaires arriban sus l'illa amb l'avion. L'aeropòrt principal es lo de Chitose, apelat Shin Chitose kūkō, al sud de Sapporo. Tōkyō-Chitose es la linha pus frequentada de Japon amb mai de quaranta cinc vòls per jorn, assegurats per tres companhiás.
Podèm tanben anar a Hokkaidō amb lo ferry, a partir dels pòrts de Sendai e de Niigata.
Lo malhum de camin de fèrre al dintre d'Hokkaidō es plan desvolopat, mas d'unas vilas son pas accessiblas qu'en bus o en veitura.
De veire a Hokkaidō[modificar | modificar la font]
- Lo Festenal de la Nèu a Sapporo (esculturas gigantas de glaç)
- Los pargues nacionals :
Ancianas províncias de l'illa d'Hokkaidō[modificar | modificar la font]
- Província de Tokachi
- Província d'Hidaka
- Província d'Ishikari
- Província de Kitami
- Província de Kushiro
- Província de Nemuro
- Província de Teshio


text:
George Berkeley
George Berkeley (Thomastown, Kilkenny, 12 de març de 1685 - 14 de genièr de 1753) tanben conegut coma l'evesque Berkeley foguèt un filosòf irlandés de parents angleses. Son apòrt filosofic mai important es la teoria nomenada "immaterialisme".[1] Per son apòrt a la teologia, es venerat coma sant per qualques glèisas anglicanas.
Biografia[modificar | modificar la font]
Sos estudis universitaris los faguèt al Trinity College de Dublin. A la fin de son parcors obtenguèt un gra que li permetèt d'èsser professor de filosofia. En 1710 foguèt ordenat prèire anglican, e en 1734 foguèt nomenat evesque. Fa partida del movement filosofic de l'Empirisme, ensems amb d'autres filosòfs famoses coma John Locke o David Hume[2].
Afirma que l'existéncia consistís en percebre o èsser percebut, « èsser es èsser percebut » e alara, sonque podèm assegurar l'existéncia de las idèas (Idealisme), perque l'ésser se rend pel fach d'èsser percebut. Mas, qu'arriba de tot çò que degun pòt pas percebre? Existís pas? Berkeley afirma que, òc, existís perque Dieu, òc, cap tot. Atal doncas, Dieu es la clau de l'existéncia dels objèctes, atal quand vesèm un objècte, lo vesèm pas simplament perque existís, mas perque Dieu fa que siá possible de lo veire. Aquò nos pòt portar a la ment que totes sèm de personatges de ficcion de l'esperit de Dieu. Aquela pensada es font d'inspiracion per Jostein Gaarder per realizar son best-seller, Lo Monde de Sofia.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Philosophical Commentaries, (Comentaris filosofics), 1707–08
- An Essay towards a New Theory of Vision, (Ensag sus una nòva teoria de la vision), 1709
- A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge, Part I, (Tractat suls principis de la coneissença umana, Part I), 1710
- Three Dialogues between Hylas and Philonous, (Tres dialògs entre Ilas e Filonus) 1713.
- De motu, (Del moviment)1721
- Alciphron: or the Minute Philosopher, (Alifron: o lo filosòf Minuta) 1732
- The Theory of Vision or Visual Language … Vindicated and Explained, (La teoria de la vision o Lengatge visual … Rasonat e explicat1733
- The Analyst, (L'Analista) 1734
- The Querist, (Lo demandaire) 1735–37
- Siris, 1744
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (es) "Historia de la filosofia" Miguel Merín, José Manuel Arribas, Antonio Roura. Historia de la filosofía 2 bachillerato. Ed. Santillana. ISBN 84-294-8297-0 p.162
- ↑ id "Historia de la filosofia"
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (es)Bermudo, JM. El Empirismo. Ed. Montesinos. Barcelona, 1983.
- (es)Bermudo, JM. La Filosofía Moderna y su proyección contemporánea, Ed. Barcanova. Barcelona 1983.
- Gaarder, Sofies verden. (Lo monde de Sofia)


text:
Wikipèdia:Demandar una illustracion
Abans de demandar un imatge
- Podètz consultar la banca de donadas de Wikimedia Commons que centraliza los documents utilizables sus totas las wikis. Podètz tanben cargar vòstres documents pròpris dins la banca (atencion als dreches d'imatges).
- Podètz verificar s'es possible de trobar una illustracion dins de ressorsas liuras de drech.
- Se demandatz pus precisament una fòto, existís tanben la pagina wikifotografs e mai la dels fotografs d'òbras d'art
- Existís un Talhièr Grafic, qu'a per objectiu de melhorar las illustracions de l'ensemble de las Wikipèdias.
- Per de questions concernent la politica de las illustracions sus Wikipèdia, los autres utilizaires, las tecnologias, e divèrses subjèctes qu'an trach e l'ajust d'imatges, utilizatz puslèu la tavèrna.
Per demandar un imatge
- Es preferible de far la demanda sus Commons, ont vòstra requèsta a mai d'escasenças d'abotir. Sus Commons, la demanda se fa en anglés de preferéncia.
- Se i a pas encara de categoria per vòstra demanda d'imatge, ne podètz crear una (respectatz l'òrdre alfabetic) en ajustant l'entèsta convenabla. Per exemple : === Categoria novèla === o ==== Soscategoria novèla ====
- Formatatge de la demanda : vaquí una suggestion de presentacion per demandar una illustracion, mas podètz l'adaptar !
Levar una demanda tractada Podètz levar una demanda :
- Se l'imatge demandat es estat fornit
- S'avètz postat vos-meteis la demanda
Lista de las demandas d'illustracions[modificar | modificar la font]
Los articles seguents an fach l'objècte d'una demanda d'illustracion; s'avètz una d'aquestas illustracions, alara podètz la cargar, l'ajustar a l'article en question, levar la demanda de la lista.
Ajustatz aquesta pagina a vòstra lista de seguit se sètz fotograf o se sabètz dessenhar e volètz èsser prevengut de las demandas novèlas.


text:
Canal de Panamà
Lo Canal de Panamà es un canal maritim, que traversa l’istme de Panamà en America Centrala, en religar l’ocean Pacific e l’ocean Atlantic. Sa bastison foguèt un dels projèctes d’engenhariá mai dificils jamai realizats. Son impacte sul comèrci maritim foguèt grandàs, pr'amor que fa pas pus mestièr per las naus de far rota pel cap Hòrn e pel passatge de Drake, a la punta australa d’America del Sud. Una nau anant de Nòva York a San Francisco pel canal percor 9500 km, mens de la mitat dels 22 500 km del viatge per lo cap Hòrn[1].
Lo concèpte d’un canal a Panamà remonta a la debuta de sègle XVI, mas la primièra temptativa de bastison comencèt pas qu'en 1880, jos l’impulsion francesa. Après lo fracàs d'aquesta temptativa, lo trabalh foguèt acabat pels Etats Units d’America jos la direccion de G.W.Goethals, e lo canal dobriguèt en 1914. La bastison dels 77 km del canal se faguèt amb fòrça problèmas, malautiás coma lo paludisme e la fèbre jauna, o lisaments de terren. Es estimat a 27 500 lo nombre d’obrièrs que se son mòrts pendent la bastison.
Dempuèi sa dobèrtura, lo canal aguèt fòrça succès e contunha d’èsser un punt de passatge estrategic per la navegacion. Cada an, lo canal es percorrut per mai de 14 000 naus carrejant mai de 203 milions de tonas de cargason. Fins a 2002, un total de 800 000 naus èran passadas pel canal[2]. D'òbras d'alargament del canal foguèron aviadas en setembre de 2007 e deurian èsser acabadas en 2014, per daissar passar de naus de pus gròs tonatge.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo Canal de Panamà religa lo Golf de Panamà, dins l’ocean Pacific, a la mar Cariba e a l’Atlantic. La forma de l’istme de Panamà, que serpateja, fa que le canal raja del sud-èst (dempuèi lo Pacific) cap al nòrd-oèst (cap a l’Atlantic). Per evitar tota confusion, las autoritats del canal classan los transits en doas categorias : direccion nòrd (del Pacific cap a l'Atlantic) e direccion sud (de l'Atlantic cap al Pacific).
Lo canal pòt aculhir de batèus de talhas divèrsas, anant dels yachts privats fins a las gròssas naus de comèrci. Los batèus qu'an la pus granda talha admissibla pel canal son designats jos l’apellacion de Panamax ; un nombre creissent de naus despassa aquesta talha: son sonats post-Panamax. En mejana una traversada del canal per un cargo dura aperaquí nòu oras. En 2005, 14 011 naus prenguèron lo canal per un tonatge total de 278,8 milions de tonas, siá una mejana de 40 naus per jorn[3].9° 16′ 41″ N 79° 54′ 47″ O / 9.277994, -79.913006
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ The Americans in Panama, per William R. Scott, Statler Publishing Company, New York, 1913.
- ↑ The Panama Canal, d’après Global Perspectives.
- ↑ [pdf] Trafic del Canal de Panamà — annadas fiscalas 2002-2004, Autoritat del Canal de Panamà.


text:
Jordi Valls i Pozo
Jordi Valls i Pozo (Barcelona, 25 de genièr de 1970) es un poèta catalan.
Nasquèt a Barcelona en 1970, mas a fach tota sa vida en Santa Coloma de Gramenet, una vila-dormitòri a costat de Barcelona. Santa Coloma a mercat bravament la siá trajectòria poetica.
A presidit l'Associació de Joves Escriptors en Llengua Catalana (AJELC) de 1994 a 1996. Es abonat a l'Associació d'Escriptors en Llengua Catalana (AELC) e al PEN Club Catalan.
Coma ganhant dels Jocs Florals de Barcelona en 2006, es estat lo primièr autor nommat “Poèta de la Vila”. A l'ora d'ara trabalha coma librari en una librariá plan coneguda del centre de Barcelona. Ernest Farrés, autor de l'antologia “21 poetes del XXI” (2001), afirma «ambe Jordi Valls la poesia es pas solament de subversion, per çò que balha la facultat de passar al delai de la realitat establida, seriá puslèu sustot l'esséncia del fach literari». E Carles Martí, conselhièr de cultura de la Comuna de Barcelona, lo definiguèt coma «un ciutadan de la metròpoli que sap agantar los instants ont la vida urbana s'exprimís en tota sa beutat».
Publicacions[modificar | modificar la font]
- D'on neixen les penombres? (Prèmi Martí Dot de poesia 1994)
- Natura morta (Prèmi Vila de Martorell 1998)
- Oratori (Prèmi Senyoriu d'Ausiàs March 1999)
- La mel d'Aristeu (Prèmi de poesia Gorgos 2003)
- La mà de batre (Prèmi Grandalla de poesia 2005)
- Violència gratuïta (Prèmi Jòcs Florals 2006)
- Última oda a Barcelona Ambe la coautoria de Lluís Calvo. Santa Coloma de Gramenet: La Garúa 2008. ISBN 978-84-936342-1-6


text:
Valés Occidental
Lo Valés Occidental (Vallès Occidental en catalan) es una comarca de Catalonha que limita amb lo Bages (al nòrd), lo Valés Oriental (al nòrd e a l'èst), lo Bas Llobregat (a l'oèst) e lo Barcelonès (al sud). Partejan la capitalitat de la comarca las vilas de Sabadell e Terrassa. Amb lo Valés Oriental fòrma la granda comarca naturala del Valés. Geograficament, lo Valés e lo Penedès fòrman la Fòssa tectonica del Valés-Penedès, dintre la Depression Prelitorala Catalana.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
S'agís d'una part de la Depression Prelitorala Catalana, limitada a l'oèst pel Llobregat e a l'èst per la riera de Caldes. Lo nòrd de la comarca es ocupat per divèrsas sèrras de la Sarrada Prelitorala. Qualques unas d'aquelas fòrman lo tet de la comarca. D'oèst a èst, ne fan partida la sèrra de l'Obac (924 m d'altitud al Castellsapera), lo massís de Sant Llorenç del Munt (1095 a la Mola e 1053 al Montcau), Al sud de la comarca ne trobam la sèrra de Collserola (512 m d'altitud), que fa partida de la Sarrada Litorala Catalana.
La zòna centrala del Valés es ocupada per la val que dona son nom a la comarca. S'agís, en realitat, de doas unitats idrograficas coïncidentas amb las concas del riu Llobregat e lo Besòs.
Las tèrras situadas a l'oèst de l'ais que va dempuèi l'Obac fins al Tibidabo (ponch culminant de la sèrra de Collserola), en passant per Matadepera, Sant Quirze del Vallès, Bellaterra e Sant Cugat del Vallès, son tributàrias del Llobregat. La part orientala de la depression a coma principala receptritz de las aigas d'aquela zòna la de Besòs, a travèrs d'afluents multiples, que se destaca demest eles lo riu Ripoll.
Geografia umana e economica[modificar | modificar la font]
L'indústria del Valés, fòrça importanta, se concentra dins la zòna sud de la comarca, coïncident amb la zòna mai plana. Las principalas vilas industrialas son Sabadell e Terrassa, que ne partejan la capitalitat, Rubí e Cerdanyola del Vallès.
Las indústrias mai importantas dins la comarca son las texilas, mecanica, metallurgica, de maquinària, de material electric, del bastiment, quimia, panassièra, d'arts grafics e alimentaris. De mai, dins las darrièras annadas, coma consequéncia de la crisi industriala de la fin de las annadas 70 e de la debuta de las 80 s'es produsit un important desvolopament del sector comercial e dels servicis (informatica). Dins la zòna nòrd l'economia es predominantament rurala, en albergant a de mai un grand nombre d'urbanizacions de residéncias segondàrias.


text:
163
Louïs Malbos.
Armana prouvençau 2011.
Lagadigadèu de la Tarasco.
Li Conte de Laurèns Ayme.
Etudes Comtadines.
La France Latine.
Lou Princihoun.
Le provençal pour les Nuls.
Massilia Sound System.
La Talvera.
Me dison Veisoun
163
Louïs Malbos.
Armana prouvençau 2011.
Ensignadou.
Prouvèrbi pèr l’estiéu qu’es en camin.
La Coumèdi Umano!.
Editouriau
Ounte vai la Crau?.
L’atualita en image.
L’Evenimen
Avèn pèr aro, qu’uno Terro....
Dis Aup i Pirenèu.
Alès, porto de Prouvènço
Counsulto dis Assouciacioun Parlaren
Roumié Marcengo - Estage.
De voues se soun amoussado - Courrié.
L’erbo de Sant-Jan.
Sant-Jan e li Barbentanen
Vivo Sant-Jan!
Is areno.
35en Festenau Prouvençau.
Carreto, Cavaucado.
Trin di Fèsto e Manifestacioun Prouvençalo.
Targo Prouvençalo.
Mialet : Anniversàri dóu Museon dóu Desert.
L’oppidum d’Ambrussum.
Lagadigadèu de la Tarasco.
Li Conte de Laurèns Ayme.
Espacejado dóu barrulaire à velò
Lou jardin à la primo : di flour au fru.
Un tresor nostre : la rabasso?.
Li Gorgo dóu Regaloun
Jan-Pèire Tennevin.
Contro-verso
Etudes Comtadines.
Gabriela Mistral Pres Nobel de Literaturo 1945.
Petrarco, de Flourènço à-n-Avignoun.
Sus li piado d’Annibau.
Lou cantoun d’Estève
La France Latine.
Lou Princihoun.
Le provençal pour les Nuls.
Massilia Sound System.
La Talvera.
Me dison Veisoun.
Di flour au fru
Lou jardin à la primo
Ma grand disié : li flour de sant Jóusè anóuncion lou printèms.
Es ansin que de touto ma jouinesso ai nouma li jacinto. Pèr iéu flour de sant Jóusè èro lou noum vertadié d’aquelo flour tant redoulènto qu’espelis au mes de mars e que, d’efèt, es ansin anounciarello de la primo. Ai demanda d’eici, d’eila, en d’ami s’avien ausi dins sa jouvènço aquesto espressioun mai, de bado. Belèu qu’un de nòsti legèire poudra nous counfierma aquesto apelacioun de flour de sant Jóusè pèr nòstis àvi.
Se capito que vous dise acò bord que siéu asseta dins lou jardin. Adeja viesti en ciclisto, acabe ma bolo de choucoulat caud e siéu lèst pèr l’escourregudo. Mai pamens, aquésti flour de sant Jóusè que me picon l’iue despièi un moumenet e qu’an trachi au pèd d’un rousié que fai si fueio, me pivellon e subre-tout me ramenton tant de souveni d’enfanço. Verai que la bello sesoun sèmblo de s’acampa despièi quàuqui jour. De pertout i’a proun de marco que lou laisson pensa (foutò 1). Lou rigau es vengu nous faire sis adessias sus lou lindau de l’oustau : es un signe que troumpo pas; lou veiren plus jusquo i premiéri fre de l’autouno (foutò 2).
Quand parlas dis aucèu!
Me demande…vo, vo, me demande se l’escourregudo la faren pas dins lou jardin e sènso velò! Sias d’acord? Zóu, tant miés ! Alor anas leissa vòsti biciéucleto contro la paret dóu garage e ges de tèms de perdre. Anen coumença e siéu segur que se coungoustaren touto la matinado. Lou soulèu nous rescaufara lis espalo en escalant plan plan dins lou cèu blu sènso nivo mai pas sènso iroundo que soun deja arribado di païs caud mounte an passa la marrido sesoun. Volon dins l’èr en quilant e se rounsant à la recerco de soun manja, mouissaloun e àutri pichots insèite que, pecaire, an pas gaire de chanço de passa pèr maio.
Quand parlas dis aucèu! Tè, justamen, lou merle arrecoumenço de sibla; es quiha despièi la pouncho d’aubo sus la cimo dóu grand falabreguié di vesin. S’èro arresta ’n moumen quouro avès mourreja, mai lou vaqui que repren sa cansoun e vague, jusquo à jour fali. I’a de cop que te vèn en òdi! Ah, qu’arribèsson lèu li cigalo, em’ acò nous faran coutrìo sa cantadisso, un councert que perdurara tout lou sanclame de l’estiéu! Ié sian acoustuma… Enfin, pas tóuti. Me siéu leissa dire i’a dous o tres an d’acò qu’un estrangié de l’uba se venguè plagne à la coumuno de sa vilo d’adóucioun pèr que li cigalo fuguèsson tóuti escoufido!... Autant assaja d’estermina tóuti li pesou de la tèsto d’un rascas…
Li gendarmo fan sis amour
Mai vesès pulèu sus li pichot gravié! Despièi quàuqui jour li gendarmo fan sis amour (foutò 3). E alor n’i’a à moulounado que quiéu à quiéu, dous pèr dous, caminon, gaiard, sènso s’arresta. L’un avanço, e… fourçadamen, l’autre requiéulo. Noun se pòu faire autramen. De cop s’arrèston e aquéu que requiéulavo, zóu… avanço. Aquéu biais de camina me fai pensa à-n-un vehicule militàri qu’ai couneigu à la debuto de ma carriero e que ié disien l’EBR (engin blindé de reconnaissance). Se capito que sa toco èro d’èstre davans pèr durbi la routo àn- uno troupo moutourisado en destouscant l’enemi. Sa particularita es qu’avié dous moutur, un davans e l’autre darrié e dounc dous ome que menavon lou vehicule. Quouro l’enemi èro en visto, l’EBR poudié tira ‘mé soun canoun pièi, sènso faire miétour, quatecant requiéula pèr se bouta à la sousto. Vous dise voulountié acò, bord que dintre li legèire nostre, n’i’a proun qu’an degu counèisse aquel engen blinda. L’atahut dóu generau de Gaulle fuguè pourta pèr un EBR à sis óussèqui.
Mai revenen à nòsti gendarmo, de coulour negro e roujo coume lou vièsti qu’an carga nòsti gendarmo francés de siècle de tèms. Vaqui un insèite que fau bèn proutegi que s’apitanço d’àutris insèite, marrit aquéli, coume li pesou e li nieroun que sagaton flour, fueio e liéume de nòsti jardin…
Vous vau mena aro dins un endré que lou soulèu ié vèn proun tard. Se sian crespina, auren l’óucasioun de vèire encaro quàuqui degout d’eigagno sus li fueio de rousié… Oh couquin de sort, velaqui la bello foutò de faire! Just e just ço qu’esperave. Zóu, à vòsti bouito! (foutò 4).
La telaragno
En passant proche l’oustau, vous prepause de nous asseta un moumenet souto la touno enmantelado de flour de glicino coume se n’en vèi pas souvènt. L’an passa, avèn agu quatre flour! Aquest an, la touno es à mand de s’escranca souto lou pes de tant de branco flourido (foutò 5). Ausès un pau li voun-voun de tóuti lis insèite que vènon s’enchuscla en pipant lou poulèn. Avès aqui lis abiho, bèn segur, que sorton tout bèu just de si brusc ,mai tambèn li tavan, li guèspo e àutri mousco de touto meno que ié fan un chafaret à noun plus!
Dins un recantoun, entre dous aubrihoun, proun bèn escoundudo, mai trahido pèr lou soulèu que mounto, l’aragno nous porjo un bèl eisèmple d’architeituro coume se n’en vèi pas souvènt : sa telaragno, qu’a degu basti dins la niue bord qu’aièr i’èro pancaro. Acò tambèn s’amerito de ié passa un moumen pèr vèire un pau e chifra coume l’animalun s’ourganiso pèr derraba sa vido! Eici, au bèu mitan de si fiéu d’aran (foutò 6), espèro d’ouro e d’ouro, sènso boulega, qu’un pauras de mouissaloun vèngue s’empega. L’insèite, ansin aganta, aura pas lou tèms de coumprendre ço que i’arrivo que l’aragno se rounsara sus éu pèr i’enjita soun verin mourtau… Ansin èi la lèi de la naturo e rèn e res ié poudran chanja quicon! Lou gros manjara sèmpre lou pichot. En parlant d’acò, ai de faire mèfi emé mi 60 kilò tout bagna. Pamens, pèr l’ouro, siéu toujour aqui. Quau me manjarié qu’ai que la pèu e lis os, mai pamens un pau de muscle dins li boutèu pèr pedala…
La granouio aprivadado
Despièi la fin de l’ivèr que, siguèsse dich en passant, es esta mai brave que l’an passa, qu’aguerian 50 centimètre de nèu à Sant-Roumié en tres cop, se capito qu’uno pichoto granouio verdo, poulideto coume tout, trèvo lou jardin en s’aprouchant que mai de l’oustau. Anan la cerca un moumen e siéu segur que se gardan lou chut-chut, quaucun la troubara. Arregardas un pau sus lou rebord di fenèstro, proubable que nous espèro pèr nous bada un bon moumen avans de s’esbigna en sautant au mitan di planto flourido. Auren pas de cerca long-tèms! Tè, velaqui ! Aqueste cop, espèro sus lou crouchet dóu contro-vènt. Es-ti pas poulido touto verdo, proupreto e lusènto coume se sourtié de sa bagnadouiro (foutò 7)?
Me sèmblo pamens qu’es un pau esfraiado de vèire tant de mounde dins lou jardin e sara pas longo pèr sauta. Mai se la vesias quand siéu soulet e qu’aproche, se reviro de-vers iéu, duerb d’iue coume lou poung, ié dise quàuqui mot plasènt e m’escouto; siéu segur que me coumpren. Boulego pas, franc quàuqui cop sa tèsto pèr miés me vèire quand càmbie de plaço. De-fes, restan ansin, tóuti dous, de long moumen mai pièi la laisse pèr countunia mis obro. Me regardo parti! I’a dins la vido de moumen mounte l’ome, sènso ana bèn liuen, se pòu senti proche la naturo e, perqué pas, s’amiga ’m’ uno granouio. N’en vese dintre vautre que fan rire de chin, tant pis pèr éli… sabon pas ço que mancon… E, tè! Soun-ti pas bèu aquéli croucus bessoun (foutò 8) dins l’erbeto que ié sèr d’escrin? Li fau remira tre que li vesès durbi que, bouto, passisson lèu; sa vido es bèn courteto : quàuquis ouro e pièi pas mai.
Lis agasso en bousco d’uno sousto
Aro que ié pènse, en passant proche l’auciprès, me ramente un evenimen que s’es debana i’a dous an à la memo pountannado. Vaqui-ti pas qu’un parèu d’agasso s’èro mes en tèsto de nisa sus la pouncho de noste aubre mieterran à quàsi 15 mètre d’aut (foutò 9)!
Un bèu matin, d’ouro, que dejunave sus la terrasso, lou parèu s’acampo e se pauso sus l’auto téulisso dóu mas, proche l’oustau. Ié sian acoustuma; d’ourdinàri barjacon un moumenet pièi s’envan. Mai aquéu matin d’aqui, li dos bèsti vouladisso di plumo negro e blanco semblavon bèn decidado de resta dins l’endré. E vague de voulastreja entre l’auto téulisso e moun ciprès. Me siéu lèu avisa qu’avien dins l’idèio de nisa en aut de l’aubre! Touto la matinado an fa d’ana-veni emé dins lou bè tout ço qu’èro necite pèr basti lou nis.
Ah, bèn, es egau, me siéu di! Mancarié plus qu’acò! finido la tranquileta e lou silènci. Acò se passara pas ansin, es iéu que vous lou dise! E iéu, de crida, de pica dins li man, de brasseja pèr ié faire pòu… mai de-bado! Noun soucamen countuniavon soun pres-fa, mai dous àutri parèu d’aucèu venguèron se pausa sus la téulisso, bramadis que noun sai pèr me faire coumprendre qu’èro pas un animau di dos cambo qu’empacharié lou nis d’èstre basti sus lou ciprès.
Aguessias vist e ausi l’espetacle! Sus li téule, li quatre aucèu enfuria quilavon à noun plus, voulastrejavon vers iéu dins l’amiro de me faire pòu pièi remountavon; iéu, en bas jitave de pougnado de gravié vers la pouncho de l’aubre, mai acò despassavo pas la mita de soun autour e me retoumbavo dessus; picave em’ uno cuiero sus lou quiéu d’uno grosso casseirolo ; dins lou vesinage, li chin japavon, li vesin averti pèr tout aquéu chafaret s’acampavon pèr èstre de l’espetacle…e ma femo, sourtido de sa cousino, que me demandavo s’ère pas niais… basto! l’afaire èro parti pèr dura proun de tèms que deja la journado s’acabavo!
Mai, bonur pèr iéu, un di tres flèu de Prouvènço coume disien nòsti davancié, lou vent-terrau, segne mistrau, se boutè à boufa à la subito en fin de journado!
N’en vos de mistralado, n’en vaqui! L’aubre pounchu, bacela pèr lou ventaras, se giblè d’eici, d’eila, si branco d’en aut s’escartèron, se crousèron, s’envertouièron bèn talamen que lou parèu d’agasso qu’avié, proubable, bèn oubra pèr l’alestimen dóu nis mau-grat tout aquéu tarabast, prenguè pòu e s’esbignè, segui de proche pèr li dous autre.
L’endeman matin ma cregnènço fuguè vano, que lis aucèu revenguèron pas. Proubable qu’anèron assaja de basti lou nis dins un endré un pau mai tranquile e subre-tout dins un aubre di branco mai redo qu’aquéli d’un ciprès, aquélis empego!
Lou rousen de Lagoy
Mai parle, parle e belèu que sarié lou moumen de béure lou got de l’amista. Que n’en pensas, que? E, d’abord qu’enfourcaren pas nòsti velò vuei, de que dirias de tasta lou rousen dóu castèu de Lagoy. Es un vin requist que si rasin s’amaduron sus lou planestèu de la Pichoto Crau, aquesto colo coudoulouso que s’esperlongo de l’adré à l’uba entre Sant-Roumié e Novo e que n’en vesèn despièi l’oustau la premiero pinedo à tout bèu just 200 mètre? Ma femo a alesti quàuqui sieto de car-salado que manjaren emé lou pan de l’oustau encaro tout caud sourti dóu four. Tout acò passara bèn em’ un got de Lagoy rousen!
Sian bèn, que, souto la glicino? I’a toujour autant de vounvounamen sus nòsti tèsto, lou mèu sara bon! Zóu, turten lou got que lou vin es bèn fres coume se dèu. Mai mèfi, tu! As uno guèspo qu’es en trin de s’ennega dins toun got! Pas estounant emé lou pes di boulo de poulèn que s’es empegado sus li pato, a pas pouscu sourti de la glicino e a cabussa vers la taulo. Te dise iéu que dèu èstre uno guèspo estakanouvisto pèr s’èstre autant cargado avans de tira vers lou nis!
Pèr quicho-clau, vous dirai que siéu bèn countènt qu’aguessian passa nosto escourregudo au miéu, dins lou jardin. Vàutri, gènt de la vilo, aurés vist au mens coume se viéu dangeirousamen à la campagno : li guèspo que vous toumbon dessus, lis agasso qu’envahisson voste envirounamen e vous parle pas di fournigo que, tant, ié pren l’envejo de veni vesita vosto cousino pèr s’apastura à-gràtis dins voste bufet : aquéli salouparié de pichòti bèsti an vergougno de rèn. Arrivon à la co-dóu- loup, rintron dins toun oustau coume un trin en garo, se servon, sorton dóu tèms que d’autro li crouson pèr veni faire si freto!...
Ah, es iéu que vous lou dise! Veramen, sias bèn urous de viéure en vilo. Mai vese que n’i’a que soun bèn countènt d’agué pas pedala au-jourd’uei! Sabon pas ço que ié reserve pèr nosto escourregudo à veni…
1117732