text:
Àustria
Àustria (Österreich [ˈøːstɐraɪç] en alemand) es una republica federala dau centre d'Euròpa. Es bordada a l'oèst per Soïssa e Liechtenstein, au nòrd per Alemanha e la Republica Chèca, a l'èst per Eslovaquia e Ongria, e au sud per Eslovènia e Itàlia.
Es un país ancian d'Euròpa qu'acomencèt sa formacion au sègle X. Au sègle XIII, passèt sota lo contraròtle de l'Ostau de Habsborg e foguèt integrat a l'empèri europèu d'aquela dinastia. Au sègle XVI, venguèt lo centre dei possessions dei Habsborg d'Àustria. La disparicion d'Ongria que son rèi foguèt tuat per leis Otomans en 1526 li permetèt de venir una poténcia majora dau continent. Pasmens, se turtèt ais interés deis autrei poissanças coma França que luchèron per limitar lo poder dei Habsborg. Après una tièra de conflictes ai sègles XVI e XVII, la Guèrra de Trenta Ans s'acabèt en 1648 per una desfacha austriana que empachèt lei Habsborg de prendre lo contraròtle dau Sant Empèri Roman Germanic. Au sègle XVIII, la poissança austriana foguèt menaçada per l'emergéncia de Prússia que menacèt son influéncia en Alemanha. Lei guèrras napoleonencas arrestèron aquela rivalitat fins a 1815 e permetèron a l'Empèri d'Àustria d'agantar son apogèu. Pasmens, la rivalitat ambé Prússia acomencèt tornarmai a partir de la mitat dau sègle XIX. En 1866, Prússia expulsèt Àustria deis afaires intèrns d'Alemanha. Afeblit, Viena deguèt acceptar de reconóisser lei drechs de la minoritat ongresa per formar Àustria-Ongria. De mai, deguèt tanben dirigir seis ambicions vèrs lei Balcans onte se turtèt au govèrn rus. Aquela rivalitat venguèt una fònt de tensions en Euròpa e foguèt una causa de l'entraïnament de la Premiera Guèrra Mondiala. Vencuda, Àustria-Ongria esclatèt e foguèt remplaçada per una tièra d'estats novèus. Se formèt una Republica d'Àustria que foguèt annexada en 1938 per lo Tresen Reich e participèt a la Segonda Guèrra Mondiala dins lo camp alemand. Ocupada en 1945 per lei venceires, lo país foguèt evacuat en 1955 en cambi de sa neutralitat dins leis afaires internacionaus.
Es membre de l'Union Europèa dempuei 1995. La capitala es Viena (1 825 287 abitants dins l'airal metropolitan). Lo gentilici es austriac -a (o austrian -a).
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 De la Preïstòria a l'Antiquitat
- 1.2 De l'Antiquitat a l'establiment de l'Ostau dei Habsborg dins la region de Danubi
- 1.3 De l'establiment dei Habsborg ais eiretatges de Boèmia e d'Ongria
- 1.4 De la batalha de Mohács ai guèrras revolucionàrias
- 1.5 Lo periòde dei guèrras revolucionàrias e napoleonencas
- 1.6 De l'apogèu de l'Empèri d'Àustria a la formacion d'Àustria-Ongria
- 1.7 De la formacion d'Àustria-Ongria a son partiment
- 1.8 La Premiera Republica d'Àustria e son annexion au Tresen Reich
- 1.9 La Segonda Republica d'Àustria
- 2 Geografia
- 3 Economia
- 4 Diplomàcia e fòrças armadas
- 5 Cultura
- 6 Ligams intèrns
- 7 Bibliografia
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Ligams videografics
- 10 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a l'Antiquitat[modificar | modificar la font]
La region d'Àustria es poblada dempuei au mens 8000 avC. Lo premier estat conegut, lo reiaume de Norica, foguèt fondat au sègle II avC per de populacions cèltas de la cultura de Hallstatt que s'installèron pauc a pauc entre 800 e 400 avC. Gràcias a la produccion e au comèrci de sau e de fèrre, èra un reiaume liat au comèrci europèu e probablament un territòri prospèr. Aqueu comèrci permetèt d'establir de relacions ambé la Republica Romana e lo reiaume de Norica èra un aliat de Roma. Pasmens, en 16 avC, sostenguèt la revòuta de Panònia còntra lei Romans. Desfach, foguèt integrat a l'Empèri Roman en 40.
De l'Antiquitat a l'establiment de l'Ostau dei Habsborg dins la region de Danubi[modificar | modificar la font]
Après la conquista de Norica, lei Romans contraròtlavan la màger part dau territòri de l'Àustria modèrna que foguèt devesit entre lei províncias de Rètia, de Norica e de Panònia. A partir dau sègle II, l'endrech foguèt menaçat per d'invasions de pòbles germanics e l'Empèri Roman i organizèt lo limes de Danubi e i mandèron mai e mai de legions (2 legions en 80, 4 en 125, 7 au sègle III).
Pasmens, quand l'Empèri Roman d'Occident s'afondrèt au sègle V, la region foguèt ocupada per lei Lombards fins a 568 puei per leis Avars. A partir dau començament dau sègle IX, leis Avars deguèron faciar leis atacas de l'Empèri Carolingian de Carlesmanhe (768-814). Foguèron vencuts en 811 e la region foguèt annexat au territòri carolingian. Ne'n formèt una marcha militara dicha Marcha de l'Èst (Ostmark) fins ais invasions ongresas. De 900 a 955, la marcha foguèt ocupada per leis Ongrés avans una reconquista en 955 per lei tropas dau Sant Empèri Roman Germanic de l'emperaire Oton Ièr. En 976, Oton II nomèt lo comte Leopold de Babenberg coma margrava dau país que foguèt dich Àustria (Oesterreich) per lo premier còp en 996.
Lo rèine de l'Ostau de Babenberg sus Àustria durèt tres sègles de 976 a 1246. La dinastia capitèt de venir un ostau influent dins leis afaires intèrns dau Sant Empèri e d'aumentar son territòri. Au sègle XII, èra venguda un advèrsari de l'Ostau dei Welf e assaièt de prendre lo contraròtle de Bavièra. Pasmens, l'emperaire Frederic Ièr (1152-1190) èra desirós de destendre sei relacions ambé lei Welfs. En cambi de l'abandon deis ambicions dei Babenberg, l'emperaire donèt l'estatut de duc a Enric II d'Àustria e creèt lo Ducat d'Àustria en 1156. A partir d'aquela data, lei Babenberg van donc se concentrar sus Àustria que foguèt aumentada de Stiria en 1192 e de Carniola en 1232. Pasmens, en 1246, lo duc Frederic II d'Àustria (1230-1246) moriguèt sensa eiretier durant una batalha còntra leis Ongrés entraïnant la fin de la dinastia.
En 1251, Ottokar II de Boèmia venguèt duc d'Àustria après un periòde de tensions entre divèrsei pretendents. Capitèt de conquistar o de crompar la region d'Egerland en 1266, de Caríntia en 1269 e Friol en 1272. Pasmens, intrèt en conflicte ambé l'emperaire Rodòlf de Habsborg (1273-1291) a prepaus de la succession imperiala de 1272 e foguèt tuat en 1278 a la batalha de Marchfeld. Sei fèus foguèron ocupats per Rodòlf que lei donèt a son fiu en 1282.
De l'establiment dei Habsborg ais eiretatges de Boèmia e d'Ongria[modificar | modificar la font]
L'Ostau de Habsborg apareguèt au sègle XI en Soïssa e capitèt rapidament d'aumentar sei domenis en Alsàcia (comtat de Sundgau, landgraviat d'Auta Alsàcia) e Soïssa (comtat de Lenzborg). Gràcias a una politica abila, capitèt d'aumentar son territòri e de pausar lei fondacions de l'estat austrian modèrn. D'efèct, tre 1264, Rodòlf de Habsborg, que foguèt elegit emperaire en 1273, obtenguèt per eiretatge de possessions dins la region de Brisgau, en Soïssa Occidentala, lo comtat de Kyborg e lo landgraviat de Turgòvia avans de prendre possession dei fèus d'Ottokar II de Boèmia après la batalha de Marchfeld.
La politica de l'Ostau de Habsborg foguèt similara a aquela dei Babenberg e lei novèus ducs d'Àustria se concentrèron sus l'aumentacion dau nuclèu territòriau format per la dinastia precedenta. Pasmens, la fin dau sègle XIII foguèt marcada per la pèrda de Caríntia mau compensada per lo gasanh dau margraviat de Burgau en 1301. L'etapa decisiva de l'ascension dei ducs d'Àustria se debanèt durant la segonda mitat dau sègle XIV quand, en 1355, lei Habsborg reprenguèron lo contraròtle de Caríntia e aquistèron la region de Tiròl. D'ara endavant, la dinastia ocupava una posicion estrategica dins leis Aups e, franc de la pèrda definitiva de Soïssa en 1499 après una tièra de guèrras, lei possessions Habsborg s'aumentèron ai sègles XIV e XV de divèrsei territòris coma lo comtat de Feldkirch en 1365, lo comtat de Bludenz en 1376, lo comtat de Hohenberg en 1381, la vila de Trieste en 1382, lo comtat de Saeckingen en 1401 e lo comtat de Bludenz en 1451.
En 1453, per marcar la poissança de la dinastia, lei Habsborg obtenguèron lo drech de transformar lo Ducat d'Àustria en Archiducat. Puei, en 1477, la mòrt dau duc de Borgonha e lo maridatge entre sa filha unica e l'eiretier austrian Maximilian de Habsborg permetèt ais Austrians de prendre lo contraròtle de la màger part dei territòris dau duc (País Bas e Franca Comtat). Enfin, en 1500, obtenguèt lei comtats de Goritz, de Pustherpal e de Mitterborg.
De la batalha de Mohács ai guèrras revolucionàrias[modificar | modificar la font]
Après lo renfòrçament dei possessions Habsborg au sen dau Sant Empèri Roman Germanic e en Euròpa Occidentala, l'annada 1526 e lo desastre ongrés de Mohács donèron un vam decisiu a l'expansion territòriala d'Àustria que va annexar Ongria e Boèmia. Àustria venguèt la poténcia principala d'Euròpa Centrala. Pasmens, leis ambicions dei Habsborg se turtèron ais interés deis autrei poissanças europèas e ai divisions religiosas entraïnadas per la Reforma. En 1648, França e Suècia capitèron de vencre lei Habsborg de Viena a l'eissida de la guèrra de Trenta Ans e poguèron empachar la dinastia austriana de contraròtlar lo Sant Empèri. Aquela desfacha obliguèt leis Austrains de se concentrar sus l'extension d'Àustria. Per aquò, aprofichèron lo declin d'Espanha e participèron ai guèrras còntra l'Empèri Otoman e Polonha per realizar divèrsei conquistas. En revènge, a partir dau sègle XVIII, la posicion d'Àustria en Alemanha foguèt pauc a pauc menaçada per l'emergéncia de Prússia.
La batalha de Mohács se debanèt lo 29 d'aost de 1526 e s'acabèt per la destruccion de l'armada ongresa e la mòrt de son rèi Loís Jagellon (1516-1526). Aquela desfacha entraïnèt l'afondrament dau reiaume d'Ongria e l'intrada en guèrra de l'archiduc Ferdinand Ièr (1520-1546) que capitèt après una guèrra malaisada de blocar l'avançada otomana e d'ocupar una partida deis estats de Loís II (Boèmia e Ongria occidentala). Après la division dei possessions Habsborg entre una dinastia espanhòula e una autra austriana en 1519 per Carles Quint (1506-1558), aquò permetiá de faire d'Àustria una poissança majora gràcias a un territòri important e a son influéncia au sen deis institucions dau Sant Empèri Roman Germanic.
Pasmens, lo rèsta d'Euròpa èra opausat a l'idèa de veire l'Ostau de Habsborg prendre lo contraròtle d'un Sant Empèri que son govèrn centrau serià vengut pron poderós per unificar l'empèri a l'entorn deis interés Habsborg. L'enemic principau èra França que formèt una aliança ambé leis estats protestants d'Euròpa en lucha còntra leis ambicions de Viena. De 1618 a 1648, aqueleis oposicions entraïnèron la Guèrra de Trenta Ans que s'acabèt per la victòria de França e de seis aliats. Lo Sant Empèri Roman Germanic veguèt seis institucions modificadas per assegurar l'autonòmia de sei membres e empachar una presa de contraròtle per l'Ostau de Habsborg. De mai, Àustria perdèt sei territòris d'Alsàcia.
L'ostilitat entre Viena e l'axe París-Istambol contunièt après aquela guèrra e au començament dau sègle XVIII. Leis Austrians s'opausèron ais ambicions territòrialas de Loís XIV (1643-1715) e aprofichèron la perseguida dau declin espanhòu per conquistar una partida dei País Bas e dau nòrd d'Itàlia. Pasmens, lei succès austrians pus importants se debanèron en Euròpa Orientala còntra lei Turcs e lei Polonés. Dins lo premier cas, Viena conquistèt la segonda mitat d'Ongria, Transilvània e una partida de Serbia e una partida de Valaquia de 1699 a 1719. Pasmens, Sèrbia e Valaquia foguèron perduts en 1739. Dins lo segond cas, Àustria participèt ai partiments dau país de 1772 a 1795.
Durant aqueu periòde, l'advèrsari principau d'Àustria venguèt Prússia que son emergéncia e seis ambicions, sostenguts per lo Reiaume Unit, menacèron l'equilibri europèu. Aquò entraïnèt la signatura d'una aliança ambé França mai lei diferentei guèrras entre Viena e Berlin s'acabèron a l'avantatge prussian e per la pèrda de Silèsia au profiech de Frederic II (1740-1786) e dau Ducat de Parma au profiech d'Espanha.
Lo periòde dei guèrras revolucionàrias e napoleonencas[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei guèrras revolucionàrias e napoleonencas foguèt un periòde malaisat per leis Austrians qu'enregistrèron una tièra de desfachas còntra França e foguèron obligats de s'aliar ambé Napoleon Ièr après la Guèrra de la Cinquena Coalicion (1809). Pasmens, la revirada de la Campanha de Russia (1812) permetèt ais Austrians de reprendra la lucha e d'acabar lo conflicte dins lo camp dei venceires.
Àustria intrèt dins lo conflicte tre lo mes d'abriu de 1792 après una declaracion de guèrra per França revolucionària. Pasmens, leis armadas austrianas foguèron batudas e lei Francés agantèron Alemanha e Itàlia. En 1797, lo tractat de Campo Formio acabèt aquela premiera fasa de la guèrra per una desfacha austriana relativa. Àustria deguèt abandonar lei País Bas Austrians e permetre la creacion de republicas sòrres en Itàlia en cambi de l'annexion de Venècia. Lo conflicte acomencèt tornarmai en 1799 e s'acabèt per una victòria francesa novèla après lei batalhas de Marengo e de Hohenlinden. La patz foguèt signada en 1801 e Àustria perdèt divèrsei territòri dins la region de Ren e dins lo nòrd d'Itàlia. De mai, l'archiduc Francés II d'Àustria (1792-1835) acceptèt de fach la dissolucion de l'Empèri Roman Germanic que serà oficialament prononciada en 1806.
Per compensar la demenicion de prestigi causada per la disparicion dau Sant Empèri, Francés II transformèt l'Archiducat d'Àustria en Empèri d'Àustria en 1804. Contunièt tanben la guèrra e son armada foguèt tornarmai esquichada a Austerlitz a la fin de 1805 entraïnant la pèrda de 65 000 km² e de tres milions magerament au profiech deis aliats italians e alemands de Napoleon Ièr (1799-1814, 1815). En 1809, Àustria assaièt d'aprofichar lei dificultats francesas en Espanha mai Napoleon Ièr foguèt venceire a Wagram entraïnant de pèrdas importantas (regions de l'Adriatica, Tarnopol...) e l'obligacion per Viena de venir un aliat de França. Un maridatge entre Napoleon e Maria Loïsa d'Àustria deviá assegurar aquela aliança.
Pasmens, après la desfacha de la campanha de Russia, Àustria, Prússia e Russia formèron una aliança secrèta lo 27 de junh de 1813 e l'armada austriana ataquèt tornarmai França lo 12 d'aost. Participèt ambé leis autrei poissanças europèas a la desfacha finala de la França napoleonenca après la batalha de Leipzig (16-19 d'octòbre de 1813) e la campanha de França (octòbre de 1813 - març de 1814).
De l'apogèu de l'Empèri d'Àustria a la formacion d'Àustria-Ongria[modificar | modificar la font]
Gràcias a sa participacion majora còntra lei fòrças napoleoncas, l'Empèri d'Àustria foguèt l'endrech chausit per organizar lo congrès cargat d'organizar lei frontieras novèlas d'Euròpa. Aqueu congrès, dich Congrès de Viena, permetèt a Àustria d'agantar son apogèu après la reconquista de sa posicion dominanta en Itàlia, l'annexion de divèrsei territòris d'Alemanha e la formacion dau protectorat de la Republica de Cracòvia (finalament annexada en 1846).
Pasmens, la poténcia austriana poguèt pas resòuvre la question dei nacionalitats de l'Empèri que comencèron de s'agitar. Lo problema esclatèt en 1848 dins lo corrent dei movements revolucionàrias europèas, especialament en Àustria, en Ongria, en Boèmia e dins la region de Venècia. Lo govèrn de Metternich foguèt rebutat en març, Ferdinand Ièr (1835-1848) deguèt abdicar au profiech de son nebòt e l'armada imperiala aguèt de dificultats per vencre lei diferentei revolucions en 1849 ambé l'ajuda de Russia. Dins aquò, maugrat la victòria, la question dei minoritats, sostengudas per França desirosa de rompre l'equilibri dau Congrès de Viena, venguèt una fònt de tensions importantas en Itàlia e en Alemanha.
Ansin, de 1859 a 1866, Àustria deguèt faciar doas guèrras perdudas en Itàlia e en Alemanha. La premiera foguèt entraïnada per l'unificacion d'Itàlia a l'entorn dau Reiaume de Sardenha qu'èra aliat ai Francés de Napoleon III. S'acabèt per la pèrda de la region de Milan per leis Austrians. Puei, en 1860, una tièra de revòutas en favor de l'unitat italiana se debanèron dins lei principats sota protectorat de Viena. Fòrça rapid, lo movement empachèt una reaccion austriana e lo reiaume d'Itàlia foguèt proclamat en 1861. Lo segond conflicte foguèt causat per la question de l'unificacion alemanda a l'entorn de Berlin o de Viena. Sota l'influéncia d'Otto von Bismarck, Prússia capitèt de prendre l'avantatge e una guèrra en 1866 entre Àustria e una coalicion formada de Prússia e d'Itàlia entraïnèt l'eliminacion de Viena dins leis afaires intèrns d'Alemanha e la pèrda de Venècia au profiech de Florença[1].
Aquelei desfachas mostrèron la demenicion de la poissança austriana e entraïnèron de trebols dins lo país. De mai, eliminat deis afaires alemands, Viena èra d'ara endavant obligat de dirigir leis axes principaus de sa politica estrangiera vèrs lei Balcans. Ansin, lo 18 de junh de 1867, un acòrd foguèt trobat ambé la minoritat ongresa per crear un reiaume d'Ongria autonòm e un estat novèu, dich Àustria-Ongria, qu'èra format de l'union personala d'Àustria e d'Ongria sota la direccion de l'emperaire austrian e de tres ministres comuns ai doas nacions.
De la formacion d'Àustria-Ongria a son partiment[modificar | modificar la font]
La politica austriana dirigida vèrs lei Balcans venguèt rapidament una fònt de tensions importantas ambé Russia e un element major de la diplomàcia europèa de la fin dau sègle XIX e dau començament dau sègle XX. Per sostenir seis ambicions, Viena signèt una aliança ambé l'Empèri alemand, format en 1871, entraïnant la formacion d'una aliança francorussa en 1892-1893. D'autra part, la question des nacionalitats contunièt d'agitar l'empèri. Après leis Ongres, foguèt lo torn deis autrei pòbles de revendicar una autonòmia o meme l'independéncia.
En 1914, après l'assassinat de l'archiduc Francés Ferdinand, aquelei dos factors entraïnèron la Premiera Guèrra Mondiala entre leis Empèris Centraus (Alemanha, Àustria-Ongria e l'Empèri Otoman) e la Tripla Entenduda (França, Reialme Unit, Russia jónhats per Itàlia en 1915 e leis Estats Units en 1917). Aqueu periòde veguèt la deliquescéncia d'Àustria-Ongria que son armada subiguèt de pèrdas grèvas tre lo començament dau conflicte e que govèrn foguèt plaçat sota una forma de protectorat alemand. En octòbre de 1918, divèrsei revòutas acomencèron entraïnant l'afondrament e lo partiment de l'Empèri.
La Premiera Republica d'Àustria e son annexion au Tresen Reich[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de 1918 e la dissolucion de l'Empèri, una partida deis Austrians èran desirós d'integrar Alemanha. Pasmens, lei venceires èran opausats a l'idèa de renfòrçar Alemanha. Impausèron donc la formacion d'una Republica d'Àustria que sa reünion a Alemanha foguèt defenduda per lo Tractat de Versalhas. Per aquò, l'estat novèu obtenguèt divèrsei territòris a l'entorn de Viena per assegurar sa basa territòriala e leis Aliats li donèron un sostèn financiar per redreiçar son economia.
Pasmens, en 1929, lo país subiguèt lei consequéncias de la crisi economica acomençada ais Estats Units d'America. Aquò donèt un sostèn ais idèas d'Adolf Hitler (1933-1945) de revision dau sistèma de Versalhas e d'annexion d'Àustria. Ansin, l'oposicion a l'annexion dau govèrn e de la màger part dei partits politics entraïnèt una tièra de crisis intèrnas de 1934 a 1938 que va afeblir l'estat. De mai, permetèt tanben ais Nazis de se renfòrçar e de trobar lei limits dau tractat de 1919. Ansin, en març de 1938, Hitler capitèt d'ocupar Àustria sensa trobar d'oposicion armada vertadiera sus lo camin de Viena e de part deis autreis estats europèus. Aquò marquèt la disparicion de la Premiera Republica d'Àustria que venguèt una region dau Tresen Reich fins a 1945. Après la guèrra, Àustria foguèt tractada coma Alemanha e devesida entre quatre zònas sota contraròtle sovietic, estatsunidenc, britanic e francés.
La Segonda Republica d'Àustria[modificar | modificar la font]
Ocupada fins a 1955 per lei quatre venceires de la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945), lo govèrn austrian novèu se considerèt coma victima dau nazisme per obtenir l'annexion de Tiròl e lo retirament dei tropas d'ocupacion. Per lo premier ponch, leis Aliats refusèron mai Viena obtenguèt un drech de regard sus leis afaires intèrns de Tiròl que demorèt politicament italian. Per lo segond, Àustria foguèt finalament restaurada dins sei frontieras de 1921 e deguèt venir neutre en cambi de son evacuacion. Conoguèt un desvolopament economic important durant la Guèrra Freja e venguèt membre de l'Union Europèa en 1995.
Geografia[modificar | modificar la font]
Àustria es un país montanhós de 83 858 km² situat dins leis Aups que representan lei dos tèrç dau territòri. A de frontieras amb uèch estats que son Soïssa e Liechtenstein a l'oèst, Itàlia e Eslovènia au sud, Ongria e Eslovaquia a l'èst e Alemanha e Republica Chèca au nòrd. La cima pus auta es Grossglockner (3 798 m). Danubi, fluvi pus important d'Euròpa, passa tanben sus lo territòri austrian.
Economia[modificar | modificar la font]
Estructura generala[modificar | modificar la font]
Àustria a una economia desvolopada de tipe capitalista. En 2010, lo país fasiá partida dei dotze país pus rics dau mond segon lo rapòrt Produch Interior Brut per abitant[2]. Alemanha es son partenari economic principau e es un objectiu important de Viena de desvolopar sei cambis ambé d'autrei membres de l'Union Europèa.
L'agricultura es basada sus un ret de tenements de talha limitada en causa de la geografia montanhósa. En 2011, representava 1,5% dau Produch Interior Brut, 5,5% de la populacion activa e permetiá de produrre 80% dei besonhs nacionaus. L'indústria representava 29,3% dau PIB, 27,5% deis emplechs e èra especializada dins la sostractança e, coma l'agricultura, es basada sus un ensems de companhiás mejanas e quauquei pus importantas dins lei domenis de la quimia, dau textil d'auta qualitat, dau papièr, de l'electronica, de l'agroalimentar e de la metallurgia. Enfin, lo sector dei servicis represetava 69,2% dau PIB, 67% deis emplechs e, coma la màger part dei país occidentaus, èra lo centre de l'economia austriana.
Demografia[modificar | modificar la font]
A la fin de setembre de 2006, Àustria aviá una populacion estimada a 8 292 322 abitants en aumentacion de 53 200 personas en 2005. La vila principala es la capitala Viena qu'a una populacion de 1,7 milions d'abitants e quatre autrei vilasan una populacion superiora a 100 000 abitants (Graz, Linz, Salzborg e Innsbruck). Pasmens, coma la màger part dei país d'Euròpa Centrala, Àustria a un taus de feconditat feble egau a 1,41 en 2005 e l'aumentacion de la populacion es donc sostenguda solament l'immigracion e la naturalizacion d'estrangiers. Ansin, entre 2003 e 2004, lo taus de naturizacion austrian èra entre lei pus importants dau continent.
Diplomàcia e fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Diplomàcia[modificar | modificar la font]
Àustria es un país neutre dempuei 1955 e l'evacuacion dei tropas d'ocupacion. Aqueu principi es donc vengut l'axe principau de la diplomàcia austriana maugrat quauquei modificacions dempuei la fin de la Guèrra Freja en 1991. Ansin, en 1995, Àustria venguèt membre de l'Union Europèa e dau Partenariat de l'OTAN per la patz. Aperavans, Àustria èra venguda un membre actiu deis organizacions de cooperacion internacionala coma l'Organizacion dei Nacions Unidas. Es tanben lo sèti de divèrseis organizacions dei Nacions Unidas coma l'Agencia Internacionala de l'Energia Atomica (AEIA) e certaneis organizacions internacionalas coma l'OPEP.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
En 2006, Àustria teniá una armada de conscripcion que sa mission principala es la proteccion de la neutralitat dau país. La durada dau servici militar èra de sièis mes e d'una annada de resèrva. Un servici volontari mai lòng existía e ansin, la mitat deis efectius èran professionaus. Lo budget de la defensa representava 0,9% dau PIB e leis efectius de l'armada èran egaus a 45 000 òmes devesits entre una fòrça terrèstra, una fòrça aeriana, una fòrça destinada a la realizacion de missions internacionalas e dei fòrças especialas. Lo materiau militar principau èra modèrn e compausat de 114 carris de combat, de 48 caçaires de carris, 530 veïculs de combat, 80 pèças d'artilhariá, 15 aeronaus de combat e 35 elicoptèrs de combat.
Cultura[modificar | modificar la font]
Musica[modificar | modificar la font]
La musica es lo domeni pus famós de la cultura austriana e Viena foguèt un centre major d'innovacion musicala ai sègles XVIII e XIX gràcias a la proteccion de l'Ostau de Habsborg. Ansin, Viena foguèt lo luòc de naissença de Joseph Haydn (1732-1809), de Johann Michael Haydn (1737-1806), de Franz Liszt (1811-1886), de Franz Schubert (1797-1828), d'Anton Bruckner (1824-1896), de Johann Strauss (1804-1829), de Johann Strauss II (1825-1899), de Arnold Schoenberg (1874-1951), d'Anton Webern (1883-1945) e d'Alban Berg (1885-1935). Dins lo nòrd-oèst d'Àustria, Salzborg foguèt lo luòc de naissença de Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791).
Literatura[modificar | modificar la font]
En fòra de la musica, Àustria a tanben una literatura famosa amb un nombre important d'escrivans e de poètas coma Arthur Schnitzler, Stefan Zweig, Thomas Bernhard, Franz Kafka, Robert Musil, Georg Trakl, Franz Werfel, Franz Grillparzer, Rainer Maria Rilke, Adalbert Stifter, Karl Kraus, Elfriede Jelinek, Peter Handke e Daniel Kehlmann.
Pintura e arquitectura[modificar | modificar la font]
La pintura e l'arquitectura austrianas an un nombre important d'artistas majors coma lei pintors Ferdinand Georg Waldmüller, Rudolf von Alt, Hans Makart, Gustav Klimt, Oskar Kokoschka, Egon Schiele, Carl Moll e Friedensreich Hundertwasser, lei fotografs coma Inge Morath e Ernst Haas e leis arquitects Johann Bernhard Fischer von Erlach, Otto Wagner, Adolf Loos e Hans Hollein.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Sant Empèri Roman Germanic.
- Ostau de Babenberg.
- Ostau de Habsborg.
- Guèrra de Trenta Ans.
- Àustria-Ongria.
- Anschluss.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Florença foguèt la capitala dau Reiaume d'Itàlia fins a l'annexion de Roma.
- ↑ Donadas dau Fons Monetari Internacional, [1].


c: text/html

text:
Mitsvà
Segon lo judaïsme, la Torà compta 613 mitzvòt (singular: mitzvà מצוה - comandament, prescripcion; de צוה, tzavah- prescriure, ordonar),
Dins son introduccion del Sefer Hamitzvot (libre/tractat de las mitzvà), l'autoritat principala en matèria de las prescripcions, Maimonides escriu : "Los Josieus recebèron 613 comandaments, segon lo Talmud, demest los quals: 248 Mitzvòt Assè (prescripcions de çò que cal far, dichas "prescripcions positivas") e 365 mitzvòt lo taasè (prescripcions de çò que cal pas far, o "prescipcions negativas"). Lo nombre de las prescriptions positivas es lo de las partidas del còrs; lo nombre de las mitzvòt négativas es lo dels jorns dins una annada solara."
La tradicion de las 613 mitzvòt foguèt desvolopada per Rabbi Simlaí :

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
731
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 731 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Eleccion dau papa Gregòri III (en març) que condamnèt l'edicte iconoclasta de Leon III. Aquò decidiguèt l'emperaire d'organizar una expedicion per restaurar son autoritat en Itàlia e demenir l'autonòmia de la Glèisa Romana. Totjorn regardant l'iconoclasme, lo monge palestinian Joan Damascène acomencèt una polemica còntra leis arguments de l'emperaire.
America[modificar | modificar la font]
Calakmul[modificar | modificar la font]
Inauguracion d'uneis estèlas per Yuknoom Took' K'awiil. Lo rèi de Calakmul i es encara representada coma senhor de Dos Pilas, de Naranjo e d'El Péru.


text:
Mollusca
Los mollusques (Mollusca, del latin molluscus, "mòl") forman un dels grands embrancament del règne animal. Son d'invertebrats protostòm celomats, triblastics amb simetria bilaterala (e mai se qualqu'uns pòdon aver una asimetría segondària) e pas segmentats, de còs moth, despolhi o protegit per una concha. Los mollusques son los invertebrats mai nombroses après los artropòdes, e incluson de formas tan conegudas coma las clòsca, ostras, calamars, polps, de limaques e una granda diversitat de vises, tant marines coma terrèstres.
Se calcula que pòt existir apròp 100.000 espècias viuentas, e 35.000 espècias extintas, doncas que los mollusques an una longa istòria geologica, que se remonta al Precambrian fins al recent. Los mollusques colonizan practicament totes los ambients, dempuèi las grandas nautors a mai de 3.000 m sobratz lo nivèl de la mar fins a de prigondors oceanics de mai de 5.000 m de prigondor, en las aigas polaras o tropicales e sòlen èsser d'elements comuns dels litorales de tot lo mond.
Son d'animals de còs moth (dividits en cap, massa visceral e pè) amb tres caracteristicas unicas en lo règne animal que s'identifican per el:
- Un pè muscular.
- Una concha calcarea secretada per un integument subyacente cridat saile, en d'escasenças absentas.
- Un organ d'alimentacion cridada radula (formada de de filas de dents quitinosos curvos).
L'interès de l'òme en los mollusc es enòrme. Los mollusques son una importanta font d'alimentacion per l'espècia umana. En mai, de nombrosas malautiás parasitarias tant umanas coma veterinarias son transmesas pels mollusques, qu'agisson coma ospedador intermediari, sustot de platelmints trematodes.


text:
379
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 379 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Tikal[modificar | modificar la font]
Lo fiu de Siyaj K'ak', Yax Nuun Ayiin Ièr, foguèt nomat rèi de la vila.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
Mòrt de Shapur II que foguèt remplaçat per son fraire Ardachir II.


text:
Carlos Gardel
Carlos Gardel, famós cantaire e autor argentin de tango. Nascut a Tolosa en Occitània, l'11 de decembre de 1890 dab lo nom de Charles Romuald Gardès ( a maugrat d'ua controvèrsia suu lòc e la data de la soa neishença, devuda, mei que mei, a la necessitat entad eth, de viatjar dab documents faus per'mor de n'aver pas arrecotit en Euròpa entà har la Guèrra de 14), e que's morí en un accident d'avion a l'aeropòrt de Medellín en Colómbia lo 24 de junh de 1935.
La soa mair qu'emigrè en Argentina e Gardel que creishó a Buenos Aires en un quartièr nomentat pr'amor deu son mercat "El Abasto" (en vertat El Abasto que demora dens lo quartièr oficiau de Balvanera). Per aquesta rason (e tanben per'mor qu'era moret) qu'arrecebó lo chafre "el morocho del Abasto" (qu'ei tanben coneishut com "el zorzal criollo", la trida argentina). La soa carrièra que comencè en duo dab lo cantaire "el oriental" José Razzano. Puish que hasó l'actor en Euròpa e en America e que tribalhè per la companhia americana Paramount ("El dia que me quieras", "Tango Bar", "Melodia de arrabal", "Cuesta abajo"). Aquestes filmes que's filmèn aus Estats Units e en Euròpa, quitament quan l'accion e s'escad a Buenos Aires. Aquò que balhè lo parat a un mainatge nomat Ástor Piazzolla (lo famós compositor qui, alavetz, e s'estava aus Estats Units) de debutar au cinèma en El dia que me quieras. Mantuns deus tangos que cantè Gardel en los sons filmes qu'èran òbras d'Alfredo Le Pera. Qu'ei sepelit au cemitèri de la Chacarita on los visitaires alucan ua cigarreta que hican enter los dits de la soa estatua. Que's morí joen e au som de la soa carrièra artistica.
Enter las soas cançons mei famosas que podem mentàver:
- "Mi Buenos Aires querido".
- "Cancion de Buenos Aires".
- "Viva la patria".
- "Argentina tierra amada".
- "Lejana tierra mia".
- "El dia que me quieras"
- "Pobre mi madre querida"
- "Silencio" (un tango sus la guerra de 14 en França).
- "Yira Yira"
- "Viejo Smoking"
- "Canchero"
- "Rubias de New York" (fòx tròt)
- "Tomo y obligo"
- "Cuesta abajo",
- "Volver"


text:
Sinapsida
Los Sinapsida o sinapsids qu'ei un deus dos grops d'amniòts (los vertebrats que ponen ueus durs, a l'origina entar vàder terrestres donc), au costat deus sauropsids. Qu'ei definit per la preséncia d'un sol horat temporau sus lo crane. Uei qu'amassa pas sonque lo grop deus mamifèrs mes qu'ei un hèra mei ancian puei que son aparesihuts au Cabonifèr superior. Dehens aqueth grop que son donc tanben amassats d'autas bèstias pròches deus mamifèrs donc, mes uei desapareishuts (un dus mei famós) siant lo dimetrodon.


text:
Pont de la Hemna
Lo Pont de la Hemna qu'ei un pont viradís e pedanhèr de beton armat situat a Buenos Aires dens lo quartièr de Puerto Madero. Que ho bastit a la debuta de la annada 2000 au cors deu procès d'urbanizacion deu quartièr qui permetó de crubar l'ancian pòrt vadut absolèt en quartièr d'abitacions exclusiva e costosa au còp pròche deu center administratiu e economic e isolat peus agaus deu pòrt. Aqueth quartièr que mescla ancianas infraestructuras industriaus reabilitadas en apartaments e bastiments navèths.
Lo pont qu'ei atau ua òbra modèrna emblematica d'aqueth navèth quartièr. Que ho dessenhat per l'arquitècte espanhòl Santiago Calatrava e inaugurat en 2001, en plena crisi economica.


text:
Clavièr d'ordinator
Lo clavièr d'ordinator (var. clavier/clavèir/clavèr d'ordinator) es un periferic d'ordinator brancat sus una interfàcia PS2 o USB en general. Permet de picar de caractèrs per tal de dintrar d'òrdres o de donadas dins l'ordinator. Un clavièr se compausa de botons rectangulars apelats "claus". I a sus caduna un caractèr (letra, chifra o caractèr especial). La disposicion de las claus depend de la lenga e de l'estat. Per exemple a Mónegue, en França e en Belgica es una disposicion sonada "azerty"; en Itàlia, en Espanha e dins la majoritat dels estats es una disposicion dita "qwerty" (son las sièis primièras letras del clavièr). I a tanben d'autras disposicions possiblas.
Per escriure en occitan, es possible d'utilizar, coma per lo catalan, un clavièr espanhòl o òm pan-iberic[1], que permeton de picar amb una granda facilitat totes los signes occitans. Los clavièrs franceses e italians permeton pas totjorn de far aisadament certans signes diacritics (á,ò,ó,í, Ç majuscula, n·h, s·h), i cal doncas utilizar d'acorchas clavièr (combinasons de claus).


text:
Sceaux (Yonne)
Sceaux es una comuna francesa administrada per lo departament d'Yonne de la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Sagèths presents la particularité d'aver un pòble-centra mens poblat que lo un dels caseriux : lo masatge caseriu de Ostal-Dieu compta près de doas fes mai abitantas que Sagèths. Es a l'ostal-Dieu #que se tròba la comuna de Sagèths.
La municipalitat compòrta un autre caseriu, Lo Vellerot.
A traversat pel autoroute A6 e acuèlh l'airal d'Ostal-Dieu, entre las sortidas 22 - Avallon e 23 - Bierre - Semur-en-Auxois
La commune de Sceaux présente la particularité d'avoir un village-centre moins peuplé que l'un des hameaux : le hameau de Maison-Dieu compte près de deux fois plus d'habitants que Sceaux. C'est à Maison-Dieu que se trouve la mairie de Sceaux.
La commune comporte un autre hameau, Le Vellerot.
Elle est traversée par l'autoroute A6 et accueille l'aire de Maison-Dieu, entre les sorties 22 - Avallon et 23 - Bierre - Semur-en-Auxois
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge apareis en los tèxtes a Modèl:La s sègle, jol nom de Selliacum. De contunh Saulx-jos-Montréal, encara en 1865.
A Modèl:La s, la glèisa i aguèt donat al capítol de Montréal. En 1237, Guy II Besors, senhor de Villarnoult, #donar sièis sextiers de blat per testament al Abbaye de Reigny sus la siá tèrra de Saulx-jos-Montréal[1].
En 1380, la distincion de Sagèths aperteniá a la familha Jaucourt, senhor de Villarnoult.
Le village apparaît dans les textes au Sègle XII siècle, sous le nom de Selliacum. Puis Saulx-sous-Montréal, encore en 1865.
Au Sègle XII, l'église fut donnée au chapitre de Montréal. En 1237, Guy II Besors, seigneur de Villarnoult, donna six sextiers de froment par testament à l'Abbaye de Reigny sur sa terre de Saulx-sous-Montréal[2].
En 1380, la seigneurie de Sceaux appartenait à la famille Jaucourt, seigneur de Villarnoult.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Abbé Jacques-François Baudiau:" Lo Morvand" t.III. pàg.136.
- ↑ Abbé Jacques-François Baudiau:" Le Morvand" t.III. p.136.


text:
Francesc Cambó
Francesc d'Assís Cambó i Batlle (Verges, Bas Empordan, 2 de setembre de 1876 - Buenos Aires, Argentina, 30 d'abril de 1947) foguèt un politician catalan conservador. Aqueste fondador e menaire de la Lliga Regionalista ocupèt de cargas de ministre dins divèrses govèrns espanhòls.
Biografia[modificar | modificar la font]
Enfància e joventut[modificar | modificar la font]
Francesc Cambó nasquèt a Verges en 1876, tresen enfant d'una familha de pichons proprietaris e comerciants, qu'avián sas originas a Besalú del costat del paire e Verges del costat de la mare. E mai s'èra nascut a Verges, foguèt a l'ostal pairal de Besalú amb sa grand que passèt la màger part de son enfància, fins a 1886, quand entamenèt sos estudis de bachelierat a l'institut de Figueres.
Cap a la fin de sos corses a l'institut de Figueres sos parents decidiguèron de lo mandar Girona per i acabar lo bachelierat. Son paire voliá que faguèsse una carrièra de farmacian, ja qu'aquela mena de trabalh, en aquela epòca, laissava lo temps per gerir los bens de la familha coma o demandava la tradicion a l'eiretièr. Èra vengut l'eiretièr que sos dos fraires mai grands èran mòrts. Pr'aquò Cambó aviá ja dins l'idèa de venir politician, e la via melhora per i arribar èra de far d'estudi d'avocat. Fin finala son paire o acceptèt, que pensava qu'aital son filh se podriá trachar del notariat de Besalú.
Aital doncas, Francesc Cambó partiguèt s'installar a Barcelona en 1891 per i estudiar la filosofia, las letras, e lo drech. Acabèt sos estudis e se diplomèt en 1897 e 1898. Foguèt durant aquel periòde d'estudiant que surgiguèt pel primièr còp la facieta politica de Cambó, quand venguèt sòci en 1894 del Centre Escolar Catalanista, una associacion d'estudiants ligada a la Liga de Catalonha.
Engatjament politic[modificar | modificar la font]
Francesc Cambó comencèt a venir pro actiu politicament amb sas intervencions frequentas dins las discussions que se fasián aprèp las conferéncias organizadas pel Centre Escolar Catalanista, e gràcias a aquesta participacion sa notorietat venguèt cada jorn mai importanta. Passèt primièr per la foncion de secretari de la seccion de drech, ont i demostrèt sas capacitats d'organizacion. Lo pas seguent foguèt de venir president del Centre en 1895, posicion importanta socialament que mantun politician conservador notable e de dirigents de la Lliga Regionalista coma Enric Prat de la Riba, Puig i Cadafalch e Narcís Verdaguer i Callís i èran passat abans de progressar politicament.
Del temps de sa presidéncia del Centre Escolar, Cambó comencèt a establir de relacions amb los dirigents de la Liga de Catalonha, mai que mai amb Àngel Guimerà, Pere Aldavert, Ferran Alsina e Joan Permanyer. Participava a l'organizacion d'actes e publicava d'articles de quant en quant a La Renaixença, lo jornal de la Liga de Catalonha. En definitiva, foguèt durant aqueles ans que Cambó s'introdusiguèt al sen del catalanisme, que segon çò que lo quite politician expliquèt dins sas Memòries, èra en aquel temps pas gaire mai qu'un movement platonic.
A l'entorn de 1897 lo jove empordanés dintrèt coma assistent dins lo burèu de Narcís Verdaguer, un avocat catalan prestigiós. Aqueste, pro lèu, li demandèt de collaborar a son setmanièr, La Veu de Catalunya. Lo prètzfach qu'assignèt a Francesc Cambó èra lo d'i metre en plaça un seguiment de las activitats del catalanisme e de la rèsta de movements regionalistas de l'estat espanhòl e mai dins lo mond entièr. Qualques meses mai tard, l'1 de genièr de 1898 nasquèt la seccion novèla "Moviments Regionalistes", que deviá durar un an.
Aquela annada 1898 foguèt per Cambó lo moment clau dins l'evolucion de son catalanisme, que passèt d'una exaltacion romantica a una reflexion politica. Aquesta progression se deguèt a la lectura dels libres politics que lo futur politician trobava dins la bibliotèca de l'ostal de la familha Verdaguer. Se pòt resumir en citar las paraulas del quite Cambó coma o diguèt dins sas memòrias: "(...) èra un dever pels que vertadièrament aimàvem Catalonha de presicar als catalans pas sonque sos dreches mas tanben sos devers e de los ensenhar que, per un pòble qu'a perdut sa libertat, val mai la meritar abans que siá tornada, que li siá pas tornada abans de l'aver meritada."
D'autres eveniments màgers per la trajectòria politica de Cambó se debanèron aquel an. D'eleccions parcialas se preparavan dins lo districte de Vilafranca del Penedès, e la Liga de Catalonha e l'Union Catalanista decidiguèron, pel primièr còp, d'i presentar amassa un candidat catalanista. Aqueste eveniment marquèt un cambiament significatiu dins la vida de Cambó que, per encausa de las eleccions, prononciava son primièr discors politic, durant un acte a Sant Sadurní d’Anoia, parlament que obtenguèt un brave succès. Se vegèt aital la naissença del Cambó orador e fasiá créisser soa importància al sen del movement catalanista.
Cap a la fin de 1898, a partir de la desfacha d'Espanha dins la guèrra que l'opausava als Estats Units, Enric Prat de la Riba vegèt qu'èra lo bon moment per que lo catalanisme se popularizèsse e comencèsse a exercir una influéncia sus la politica espanhòla, valent a dire "lo moment propici per sortir de las catacombas" coma o escriguèt Cambó. Prat de la Riba decidiguèt alara de fondar un novèl jornal catalanista e de s'alunhar dels vièlhs catalanistas de "La Renaixença" e de la Liga de Catalonha, que li semblavan contemplatius e immobilistas. Aquel quotidian novèl èra La Veu de Catalunya, que foguèt transformat en jornal aprèp que Narcís Verdaguer la cediguèt a Prat de la Riba. Foguèt demanat sulpic a Cambó de trabalhar dins aquesta publicacion e lèu li fisèron la seccion de politica estrangièra.
Totes tres politicians fondèron en agost de 1899 lo Centre Nacional Catalan, un partit catalanista que gropava de militants qu'aparteniá al "Grup de l'Ateneu", qu'èran capitanejat pel president de l'Atenèu d'aquel temps, Àngel Guimerà, e los ancians membres de l'Union Catalanista. Aquel Centre durèt pas gaire, qu'al cap de dos ans, en 1901, se fusionèt amb lo "Partido Regionalista" per venir la Lliga Regionalista. Tre la debuta, Cambó èra un dels pilars de la basa dirigenta del novèl partit, qu'auriá ulteriorament un ròtle determinant dins la politica espanhòla del començament del sègle XX.
Las primièras eleccions a las que se presentèt lo novèl partit foguèron las de 1901 per causir los representants de las Corts. L'entitat s'i presentèt amb la candidatura sonada "dels quatre presidents", ja que èra formada pels presidents de las entitats mai respectadas del país, coma l'Atenèu Barcelonés, la Societat Economica d'Amics del País o lo Foment del Treball. Aquelas eleccions foguèron las primièras qu'i foguèron respectat a debon los sufragis e ques las maquinas electoralas dels partits tradicionals ne poguèt pas manipular lo resultat. L'accion de la Lliga Regionalista e subretot de Cambó i joguèron un ròtle essencial, que verifiquèron las listas electoralas e las purguèron dels noms de las personas mòrtas, dels noms falses o repetits.
Aquel meteis an, en novembre, se fasián tanben d'eleccions municipalas, e la Lliga Regionalista decidiguèt d'i participar. Francesc Cambó, qu'aviá alara 25 ans, èra un dels candidats. Foguèt elegit e venguèt regidor del districte VI, amassa amb Josep Puig i Cadafalch.
En 1907 Cambó foguèt elegit deputat per Barcelona, mas foguèt batut a las eleccions seguentas, en 1910. Foguèt comissari d'una exposicion que se deviá far en 1917, l'Exposicion d'Industrias Electriques, mas que se realizèt pas finalament.
Aprèp la mòrt d'Enric Prat de la Riba, Cambó venguèt lo menaire principal de la Lliga Regionalista.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Actuació regionalista (1915)
- El pesimismo español (1917)
- Vuit mesos al ministeri de Foment (1919)
- Visions d'Orient (1924)
- La crise économique anglaise (1924)
- Entorn del feixisme italià (1924)
- La valoració de la pesseta (1929)
- Les dictadures (1929)
- Per la concòrdia (1929)
- España, Cataluña y la Nueva Constitución (1929)


text:
Spartacus (filme 1960)
Spartacus es un filme american de Stanley Kubrick sortit en 1960 adaptat del roman eponime d'Howard Fast.
Somari
Sinòpsis[modificar | modificar la font]
73 EbC. Spartacus es un esclau tracian que trabalha dins las minas de Libia. Es remarcat e comprat per Lentulus Batiatus, proprietari d'una escòla de gladiators a Capoa, ont l'entraïna Marcellus que l'inicia al mestièr de gladiator. Fa coneissença amb los autres esclaus, que Draba lo Negre e Crixus. L'interessa tanben Varinia, una dels esclaus que Marcellus dona a vegada en recompensa per una nuèch als gladiators meritoses.
Crassus arriba lèu a l'escòla de gladiators amb tres companhs, doas femnas e un òme, e demanda a Batiatus de far combatre dos parelhs de gladiators fins a mòrt. Espartac es causit per se batre contra Draba dins l'arèna. Es vencut mas Draba refusa de lo tuar e lança son trident cap a la lòtja de los espectators. Enseguida, d'esperel se laça per pujar l'estrada mas Crassus lo daga.
Desgostat de la mòrt de Draba, los gladiators escotèlan Marcellus e se revòltan. Vesent que matará pas la rebellion, Batiatus fugís menant Varinia amb el.
Al Senat de Roma, lo plebeian Sempronius Gracchus, adversari declarat de Crassus, fach votar una mocion donant a Marcus Glabrus, cap de la garnison de Roma e aparat per Crassus, lo comandament d'una armada encargada de matar la revòlta dels esclaus que s'èran refugiats se suls penjals del Vesuvi. Mentretemps, Cesar, ligat amb Gracchus, pren lo comandament de la garnison de la vila. A la partença de l'armada de Glabrus, Antoninus, un esclau poèta de Crassus, s'escapa et part e rejonh los revoltats.
Aqueles venquon l'armada de Glabrus. La tòca d'Espartac es de far traversar l'Itàlia amb los seus òmes, fins al mar ont pagará los piratas cilicians per los far embarcar sus las seunas naus e los portar mai luènh possible de Roma. Al començament del viatge, lo rejonh Varinia, que capitèt sens tròp de mal a se liberar de Batiatus. Venguèron amants e Varinia que lèu s'emprenhèt.
Quand los esclaus arriban sus la còsta, lo cap cilician lor apren que pòt pas los embarcar car Crassus paguèt la flòta per que prenga la mar. Ofrís sonque d'embarcar Espartac, Varinia e qualques autres de sos oficièrs sus la seuna nau personala mas Espartac refusa e lo fa jetar fòra del camp. Va alara afrontar las armadas romanas. A Roma, Crassus promet d'espotir la rebellion a condition que siá nomenat dictator, e lo Senat accèpta malgrat las protestacions de Gracchus. Los esclaus veson lèu la menaça se precisar. L'armada de Crassus arriba de Roma e es ajudada per aquela de Pompèu, qu'arriba de Calàbria, e aquela de Lucullus, qu'acaba d'accostar a Brundisium.
L'armada d'esclaus es complètament desfacha e Crixus es tuat dins la batalha. Espartac e Antoninus son fachs prisonièrs. Sul camp de batalha, Crassus tròba Varinia, que ven de s'ajaire, e la fa tornar a Roma. La covejava dempuèi que l'aviá vist dins l'ostal de Batiatus a Capoa. Crassus promet als captius que serán pas punits se lor liuran Espartac. A sa grand surpresa, totes declaran: « Soi Espartac! ». Lo venceire los condamna a la crucifixion tot lo long de la Via Appia fins a las pròrtas de Roma. Ordona qu'Antoninus e Espartac, ensems encadenats, sián meses en crotz los derrièrs.
Batiatus, roïnat per la revòlta dels seus gladiators, vòl se venjar de Crassus, qu'accusa d'èsser la causa de son malastre. Torna a Roma e se liga a Gracchus, ara disgraciat. Aquel li dona de l'argent per raubar Varinia e la menar en Gàllia ont será liura. Aprèp lor partença, Gracchus se suicida.
Mentratemps, Crassus que s'èra ligat amb Cesar es a las pòrtas de Roma e ordona a Espartac e a Antoninus de se batre en duèl fins a mòrt. Lo venceire será enseguida mes en crotz. Espartac ganha lo combat e es crusificat prèp dels barris de Roma. L'endeman matin, Batiatus e Varinia sortisson de la vila passant per la via Appia e veson Espartac, encara morrissent sus sa crotz. Varinia li mòstra son filh abans de s'alunhar dins lo carriòt avec son ancian mèstre.
Ficha tecnica[modificar | modificar la font]
- Títol: Spartacus
- Realizacion: Stanley Kubrick
- Realizacion de las scènas del camp d'esclaus en Libia: Anthony Mann
- Scenari: Dalton Trumbo, segon lo roman d'Howard Fast
- Conselhièr istoric e tecnic: Vittorio Nino Novarese
- Direccion artistica: Alexander Golitzen, Eric Orbom
- Decors: Russell A. Gausman e Julia Heron
- Costumes: Peruzzi, Valles e Bill Thomas pels costumes de Jean Simmons
- Maquilhatge: Bud Westmore
- Coifadura: Larry Germain
- Fotografia: Russell Metty e Clifford Stine (vistas addicionalas)
- Son: Waldon O. Watson, Joe Lapis, Murray Spivack etRonald Pierce
- Montatge: Robert Lawrence (imatge), Arnold Schwarzwald (son)
- Musica: Alex North
- Direccion musicala: Alex North e Joseph Gershenson
- Produccion : Kirk Douglas e Edward Lewis
- Societats de produccion: Bryna Productions, Inc., e Universal Pictures Company, Inc.
- Societat de distribucion: Universal Pictures
- País d'origina: Estats Units
- Lenga: anglés
- Budgèt: 13 000 000 $
- Recèptas: 60 000 000 $
- Format: Colos (Technicolor)
- version d'origina: 35 mm (Super Technirama 70) - 2,35:1 - Son mono (Westrex Recording System)
- version restaurada de 1991: 70 mm - 2,20:1 - Son Estereo 6 pistas
- Genre: Filme istoric, peplum
- Durada: 184 minutas, 197 minutas (Blu-ray)
Distribucion[modificar | modificar la font]
- Kirk Douglas: Espartac
- Laurence Olivier: Crassus
- Peter Ustinov: Lentulus Batiatus
- Jean Simmons: Varinia
- Tony Curtis: Antoninus
- Charles Laughton: Gracchus[1]
- Woody Strode: Draba
- John Ireland: Crixus
- Joanna Barnes: Claudia
- Peter Brocco: Ramon
- Nina Foch: Helena Glabrus
- John Gavin: Juli Cesar
- Herbert Lom: Tigranus
- John Dall: Glabrus
- Charles McGraw: Marcellus
- Frederic Worlock : Laelius
- Vic Perrin: lo narrator
- Ted de Corsia (non creditat): un legionari
- Harold J. Stone: David
- Woody Strode: lo gladiator reteire
- Paul Lambert
- Robert J. Wilke: Lo capitani dels gardias
- Nicholas Dennis
- John Hoyt
- Actors non creditats
- Harold Goodwin Esclau
- James Griffith: Otho
Prèmis[modificar | modificar la font]
- Lo filme obtenguèt 4 Oscars en 1961:
- Melhor segond ròtle per Peter Ustinov
- Melhors costumes per un filme en color per Valles e Bill Thomas
- Melhora fotografia per un filme en color per Russell Metty
- Melhora direccion artistica per un filme en color per Alexander Golitzen, Eric Orbom, Russell A. Gausman e Julia Heron
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo Gracchus istoric en realitat moriguèt 48 ans abans la revòlta d'Espartac.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- L’Espartac istoric.
- Spartacus (filme 1953), lo filme de Riccardo Freda
- Gladiator
- Soi Espartac!


text:
-412
Aquesta pagina concernís l'an -412 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Començament dau tresen e darrier periòde de la Guèrra de Peloponès còntra Esparta e seis aliats, sostenguts per l'Empèri Aquemenida desirós d'abatre la poissança atenenca per reconquistar lei vilas d'Ionia. De son caire, après lei pèrdas fòrça importantas de l'expedicion de Sicília, Atenas deviá tornar bastir una flòta e tenir son empèri onte lei revòutas se multipliquèron rapidament còntra sa dominacion.


text:
Jamaica
Jamaica es una illa e un estat situat dins la mar Cariba.
Istòria[modificar | modificar la font]
Cristòl Colomb descobriguèt Jamaica en 1494. Lo comandant anglés William Penn ocupèt l'illa en 1655. Los angleses dominèron totalament lo país en 1657 e comencèron la produccion de sucre après. Pendent mai de 150 ans, la produccion de sucre foguèt la principala riquesa de Jamaica.
Jamaica declarèt sa independéncia del Reialme Unit lo 6 d'agost de 1962.
Politica[modificar | modificar la font]
Jamaica es una monarquia. La reina Elisabeta II del Reialme Unit es representada per lo governador-general Kenneth Hall. Lo primièr ministre es Orette Bruce Golding, dempuèi l'11 de setembre de 2007.
Lo Parlament a doas cambras: lo Senat, amb 21 membres, e la Cambra dels Representants, amb 60 membres.
Geografia[modificar | modificar la font]
Jamaica es la 3ena illa de la Mar Cariba per òrdre d'importància. Son clima es tropical caud e umid. Malgrat aquò, las regions nautas de l'illa an un clima temperat. Qualques regions al sud de l'illa, coma las planas Liguanea e Pedro, son d'airals relativament secs.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Jamaica.
Cultura[modificar | modificar la font]
Malgrat un país pichon, Jamaica a una rica cultura musicala, coneguda en tot lo mond. Los genres reggae, ska, mento, rocksteady, dub e, mai recentament, dancehall e ragga, sorgiguèron en l'industria musicala populara e urbana.


text:
Johann Sebastian Bach
Johann Sebastian Bach (Eisenach, lo 31 de març de 1685 - Leipzig, lo 28 de julhet de 1750) que ho un compositor alemand d'estil barròc e un organista virtuòse. Qu'ei considerat uei lo dia com un deus compositors màgers de l'istòria de la musica academica occidentau per'mor deu grad eslhevat on e miè lo son art d'un punt de vista armonic e ritmic.
Enter las soas òbras mei destacadas òm pòt mentàver : lo Clavièr plan temperat, la Passion segon Sent Matieu, las Suite per violoncèl, los Concertos brandeborgés, la Tocatta e fuga, las soas 'Cantatas e las soas Partitas.
Vadut dens ua grana familha de musicians professionaus, Bach qu'arrecebó de d'òra la soa formacion dab son pair (emplegat com musician per la ciutat d'Eisenach). Orfanin au 10 ans, que s'anè víver dab lo son hrair Johann Christoph, organista de la vila d'Ohrdruf. La soa formacion que's s'acabè a l'escòla de Lüneburg abans de començar a víver professionaument de la musica.
Que ho organista de la ciutat de Mühlhausen abans de trobà's ua plaça a la cort de Weimar on, a despart deu tribalh com organista, e compausè.
En 1717 qu'abandonè aquesta posicion per tribalhar, dinc a l'annada 1723 entau princi Leopold Anhalt-Cöthen. Arron, que s'installè a Leipzig.
Que's maridè duas vegadas : en purmèr dab la soa cosia Maria Barbara Bach (mair deus compositors V e Carl Philipp Emmanuel Bach) puish dab Anna magdalena Wicken (mair deu compositor Johann Christian Bach).
L'estil de Bach que ho influenciat per compositors italians com Arcangelo Corelli e Antonio Vivaldi e tot seguir un camin de complexitat e, a còps, d'austeritat pròpia. Durant la soa vita que ho mei que mei celebrat com organista que non pas com compositor (Georg Philipp Telemann, per exemple qu'èra mei presat com compositor dens lo monde germanic). Que ho tornat descobèrt e laudat com compositor durant lo sègle XIX.
- Compositors italians : Albinoni • Caccini • Corelli • Dall'Abaco • Frescobaldi • Gabrielli • Geminiani • Locatelli • Manfredini • Marcello • Monteverdi • Pergolesi • Popora • Sammartini • A. Scarlatti • D. Scarlatti • Tartini • Torelli • Uccellini • Vivaldi • Zipoli
- Compositors alemans : Bach • Buxtehude • Fasch • Händel • Pachelbel • Pezel • Quantz • Schütz • Telemann • Pepusch
- Compositors occitans : Barrièra • Bosinhac • Camprat • Mondonvila • Moret • Santa-Coloma
- Compositors francés : Boismortier • Couperin • Charpentier • Chédeville • Hotteterre• Leclair • Lully • Marin Marais • Rameau
- Instruments de la musica barròca : Vriulon barròc • Viòla d'amor • Viòla de gamba • Clavecin • Espineta • Trompeta barròca • Teorba • Laüt • Guitarra barròca • Flabuta barròca
- 1000 articles fondamentals
- Portal:Musica/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Personalitat alemanda del sègle XVIII
- Compositor d'oratòrio
- Violonista classic
- Violonista alemand
- Clavecinista (compositor)
- Organista classic
- Compositor de musica sacrada
- Johann Sebastian Bach
- Familha Bach
- Compositor alemand
- Compositor barròc
- Naissença en 1685
- Decès en 1750


text:
Badonviller
Badonviller es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Badonviller Se situa suls primièrs contreforts del massís dels Vòges, sus çò de mès de cuert camin de Nancy a Estrasburg, a una quinzena de quilomètres de Baccarat e a una trentena de Lunéville. La municipalitat a traversat per un afluent de la Vezouze trucat la Blette.
Badonviller se situe sur les premiers contreforts du massif des Vosges, sur le plus court chemin de Nancy à Strasbourg, à une quinzaine de kilomètres de Baccarat et à une trentaine de Lunéville. La commune est traversée par un affluent de la Vezouze appelé la Blette.


text:
Peninsula Italica
La Peninsula Italica, peninsula italiana o peninsula apenina es una de las peninsulas mai grandas d'Euròpa. S'espandís sus 1 000 km dels Alps al nòrd fins al centre de la mar Mediterranèa al sud, d'una largor maximala de 225 km. La peninsula es coneguda per sa forma de bòta, e en italian coma Lo Stivale. La majora partida de la peninsula correspond a l'Estat d'Itàlia, levat los dos pichons Estats independents: Sant Marin e la Ciutat de Vatican.
La peninsula s'acaba a l'oèst amb la mar Ligura e la mar Tirrèna, al sud amb la mar Ioniana, e a l'èst amb la mar Adriatica. L'orografia de l'interior de la peninsula es fòrça traversuda, del nòrd al sud s'espandís la serrada Apenina. Lo clima de la peninsula es subretot mediterranèu.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin (n. en 1910, m.1994) foguèt una quimista britanica. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1964, per la determinacion per la tecnica de la cristallografia de rais X de l’estructura de substàncias biologicas importantas.
Nasquèt lo 12 de mai de 1910 dins la vila de Lo Caire, qu'en aqueles moments fasiá partida de l'Empèri Britanic e uèi es la capitala d'Egipte. Als quatre ans retornèt amb la siá familha al Reialme Unit ont estudièt quimia al Somerville College de l'Universitat d'Oxford e se doctorèt a l'Universitat de Cambridge lo 1934, ont s'especializèt en cristalografia, disciplina que ne foguèt professora a Oxford fins lo sieu retir l'an 1977.
L'an 1965 li foguèt outorgat lo títol de l'Òrdre del Merit concedida per la reina Elisabeta II del Reialme Unit. Moriguèt lo 29 de julhet de 1994 a la siá residéncia de Shiptons-on-Stour, Anglatèrra.
Hodgkin foguèt pionièra en la tecniciana de determinacion d'estructuras de substàncias d'interès bioquimic mejançant rais X. Convertiguèt l'insulina en lo sieu projècte d'investigacion primària, en iniciant la siá recèrca l'an 1934 quand Robert Robinson li ofriguèt una mòstra pichona d'insulina cristallina. La difraccion de X a lo decènni del 1930 èra pas encara pro desvolopada, que causa se decidiguèt per el a melhorar la tecniciana cristalografica, en atenhent determinar l'estructura tridimensional de las biomoleculas del colesterol l'an 1937, la penicilina lo 1945, la vitamina B12 lo 1954, la insulina lo 1969, aital coma la de la lactoglobulina, ferritina e lo virus del mosaic del tabac. Posteriorament Hodgkin e los sieus collaboradors estudièron al calciferol o vitamina D2, aital coma la antibiotic gramicidina.
Lo 1964 foguèt premiada amb lo Prèmi Nobel de Quimia per la determinacion de l'estructura de fòrça substàncias biologicas mejançant los X, en se convertint en la tresena femna en aténher aquel guerdon après Marie Curie e Irène Joliot-Curie.


text:
Inuit
Los Inuits (Inuktitut: ᐃᓄᐃᑦ, "lo monde") son un pòble abitant las regions arcticas de Groenlàndia, Canadà, Estats Units, e Russia. Inuit es nom plural; lo singular es Inuk. La lenga inuit aparten a la familha dela lengas esquimaudas-alèutas.[1]
Al Estats Units, lo tèrme Eskimo es comunament usat per nomenar aqueles grops, amor qu'inclutz a l'encòp los Yupik d'Alaska e los Inupiats per los quals "Inuit" es pas apropriat o acceptat. Existís pas cap de tèrme collectiu autre que "Eskimo" per nomenar ambedós pòbles . Pr'aquò, los nadius de Canadà e Groenlàndia considèran aquel nom coma pejoratiu e "Inuit" es vengut pus comun.[2] En Canadà, las seccions 25 e 35 del Constitution Act of 1982 nomena los "Inuits" coma un grop distinctiu dels amerindians canadencs que son pas inclús dins las Primièras Nacions o los Mestís.[3]
Los Inuits vivon dins las zonas articas e subarticas canadencas de la província de Nunavut; "Nunavik" dins lo terç nòrd de Quebèc; "Nunatsiavut" e "Nunatukavut" en Labrador; e per divèrsas parts dels Territòris del Nòrd-oèst, mai que mai a l'entorn de l'Ocean Artic. Aqueles airals se dison en Inuktitut "Inuit Nunangat".[4][5] Als Estats Units, los Inupiats vivon sus la còsta nòrd d'Alaska e l'illa de la Diomeda Pichona. En Russia, vivon sus l'illa de la Granda Diomeda. Los inuits de Groenlàndia son los descendents de migracions vengudas de Canadà e son estatjans de Danemarc, mas pas de l'Union Europèa.


text:
Prémery
Prémery es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al cors de las jornadas del 25 e del 27 de junh 1944, las tropas alemandas de la Escor de Pionièrs de Cosne-sus-Loire, en residint en lo aquartera del 85e regiment de infanterie de linha, se son liurats a desparièras operacions a Thauvenay e a Prémery, a l'ajuda de camions réquisitionnés en la jornada del 24 de junh e #que los xofers e convoyeurs n'avián #èsser internès en lo aquartera.
Lo dimars 27 de junh, a 3 oras del matin, los Alemands #emprene una expedicion contra los maquis, en los bòsques al nòrd de Prémery. Aquela operacion comptava 15 camions a la sortida de Cosne. Cinc unes autres camions, partits de Nivèrns, los #prene suls luòcs. Sus aqueles darrièrs, dos canons antichars. De Cosne èran partits egalament cinc tanks #qu'un T-34 d'origina russa e quatre pichons tanks Renault. L'efectiu n'èra de 350 a 400 òmes. L'operacion pas #donar cap de resultat. A la siá terminaison, la tropa se #trobar dins lo vilatge de Vielmanay, amb un grop d'una dotzena de civilas armats de mitraillettes e las pòchas atapidas de cartouches e de tracts. Los abitants del país #reconéisser en eles dels òmes #que los avián desvelhats al mièg de la nuèch en se fasent passar per Patriotes. Los tracts n'evidéncia al mièg del vilatge avián molzut a la « Nièvre liberada ». L'objectiu d'aqueles manqui patriotes semblava èsser de descobrir la localizacion dels grops de Resisténcia e de far manifestar la populacion en lo sieu favor, en vista de donar motiu a représailles. La sensatesa dels abitants del pòble a déjoué aqueles manœuvres. L'operacion s'es acabada a 16 oras. Los cinc tanks demoravan en panne fauta de carburant. Una pròva facha pels remolcar es demorat va, e dels tracteurs pesats avián demandat a Nivèrns.[1]
Au cours des journées du 25 et du 27 juin 1944, les troupes allemandes de l'École de Pionniers de Cosne-sur-Loire, résidant dans la caserne du 85e régiment d'infanterie de ligne, se sont livrées à différentes opérations à Thauvenay et à Prémery, à l'aide de camions réquisitionnés dans la journée du 24 juin et dont les chauffeurs et convoyeurs avaient été internés dans la caserne.
Le mardi 27 juin, à 3 heures du matin, les Allemands entreprirent une expédition contre le maquis, dans les bois au nord de Prémery. Cette opération comptait 15 camions au départ de Cosne. Cinq autres camions, partis de Nevers, les rejoignirent sur les lieux. Sur ces derniers, deux canons antichars. De Cosne étaient partis également cinq tanks dont un T-34 d'origine russe et quatre petits tanks Renault. L'effectif était de 350 à 400 hommes. L'opération ne donna aucun résultat. A sa terminaison, la troupe se retrouva dans le village de Vielmanay, avec un groupe d'une douzaine de civils armés de mitraillettes et les poches bourrées de cartouches et de tracts. Les habitants du pays reconnurent en eux des hommes qui les avaient réveillés au milieu de la nuit en se faisant passer pour des Patriotes. Les tracts en évidence au milieu du village avaient trait à la « Nièvre libérée ». Le but de ces faux patriotes semblait être de découvrir l'emplacement des groupes de Résistance et de faire manifester la population en leur faveur, en vue de donner motif à des représailles. La sagesse des habitants du village a déjoué ces manœuvres. L'opération s'est terminée à 16 heures. Les cinq tanks restaient en panne faute de carburant. Un essai fait pour les remorquer est resté vain, et des tracteurs lourds étaient demandés à Nevers.[2]


text:
Mêson de Savouè
Famelye verésemblâblament nèssua des confins de la Champagne et de la Borgogne, la mêson de Savouè règnét a partir du XI° sièclo dessus la Savouè et lo Piemont, et de 1861 a 1946 dessus l'Italie. El recognêt por fondator Humbèrt Iér des Blanches Mans, comto de Môrièna (vers 985-1048).
Los comtos de Savouè et du Piemont[changiér | modifier le wikitexte]
A partir de Pierro Iér (1078), los comtos de Savouè apondont lo titro de marquis de Turin. La mêson compte entre-mié sos membros los ples cèlèbros : Amèdê III (1103-1148), nèssu en 1095, môrt a Nicosia ; Amèdê V, dét lo Grant (1285-1323), nèssu u Borgèt (Savouè) en 1252, que ètendét sos Ètats en Italie ; Amèdê VI (1343-1383), nèssu a Chambèri en 1334, que acquerét tot lo Piemont ; Amèdê VIII, que abdicat en 1434, fut èlu Papa avouéc lo nom de Fèlix V u temps du schismo de Bâla, mas renonciét a la tiâra en 1449, por chavonar les troblos de l'Égllése ; Felipo II (1496-1497), nèssu a Chambèri en 1438. Los comtos de Savouè ont obtegnu la dignitât ducâla en 1416.
Lo royômo d'Italie[changiér | modifier le wikitexte]
Mâlgrât les enstabilitâts de son règno, lo veretâblo fondator de la mêson de Savouè modèrna est Châlo-Èmanuèl Iér lo Grant (1580-1630), nèssu en 1562, riér-petit-fely du dèrriér citâ. Il ut des dèscendents cèlèbros : Victor-Amèdê II, nèssu a Turin en 1666, môrt en 1732, que obtegnét, en 1720, la Sardêgne avouéc lo titro de rê ; Victor-Èmanuèl II, môrt en 1878, que fondat en 1861 lo royômo d'Italie, govèrnâ de 1900 a 1946 per son petit-fely Victor-Èmanuèl III pués per Humbèrt II tant qu'a la procllamacion de la Rèpublica italièna (10 jouen 1946).
La petita branche des ducs d'Aoûta, nèssua de Victor-Èmanuèl II, at balyê un rê a l'Èspagne : Amèdê Iér (1870-1873). De son fllanc, Èmon (1900-1948), en 1941, fut apelâ coment rê de Croacia (avouéc lo nom de Tomislave II), mas il volét pas prendre possèssion de ceti trôno, yô il arêt possu jouyés solament un rolo segondèro dessot lo controlo du sangllant Ante Pavelich.


text:
Boissuelh (Nauta Vinhana)
Boissuelh[1] (Boisseuil en francés) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin.
Sos abitants s'apelan los Boissuelhs.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits :
- Prononciacion : Ch- ; g-, j-
Demografia[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Intercomunalitat[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Liams externes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La forma Boissuélh*, presenta dins certanas publicacions, es pas confòrma amb l'ortografia de l'occitan.


text:
Béard
Béard es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Béard es una municipalitat de la Nièvre, sus lo Léger, situada a 20 km de Nevers e 50 km de Bourbon-Lancy. La municipalitat es situada en territòri vallonné al còr del Nivernés.
Béard est une commune de la Nièvre, sur la Loire, située à 20 km de Nevers et 50 km de Boubon-Lancy. La commune est située en territoire vallonné (alt max: 245m), au cœur du Nivernais.


text:
Château-Salins
Château-Salins es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila Mosellane a situat en una plana salina del Saulnois aperaquí a ieu-camin mas a la separacion de las doas metròpolis Lorraines : al sud-es de Mètz e al nòrd-es de Nancy,
La ville Mosellane est située dans une plaine saline du Saulnois environ à mi-chemin mais à l'écart des deux métropoles Lorraines : au sud-est de Metz et au nord-est de Nancy,


text:
Pan (mitologia)
Personatge de la mitologia grèga, Pan (Πάv, tot), es lo dieu de la totalitat, de la Natura tota entièra. Es sovent identificat a fanès o Protogonos. Dins la tradicion orfica, es lo dieu unic.
Mite[modificar | modificar la font]
Pan es lo protector dels pastres e dels tropèls. Es generalament figurat amb de pès de boc e de banas. Se confond sovent amb los satirs (òmes semicabrencs, aurelhas, coa e pès de cabra), Pan es representat d'un biais mens uman, se caracteriza per sa laidetat e sa sauvatjariá. En mai de la natura, Pan es associat a la feconditat.
L’Imne omeric que li es consacrat lo nomena filh d'Ermès e d'una ninfa, filha de Driops. Nasquèt atal sul mont Cilèna, en Arcadia. Vesent son aparéncia mostrosa, sa maire fugiguèt, mas lo paire portèt son filh sus Olimp (çò que balhèt a Pan sa natura divina), ont totes los dieus se gausèron de lo veire. Segon l'autor, seriá l'origina de son nom : totes [Πάv] los dieus foguèron regaudits. Segon d'autras legendas, passèt per èsser lo filh de Zèus e de Callisto o de Zèus e de la ninfa Timbris, o encara de Zèus e d'Ibris, la divessa de la Desmesura. Enfin, seguent las racontas posterioras a l'Odissèa, Pan foguèt puslèu considerat coma lo filh d'Ermès e de Penelòpa qu'Ulisses auriá repudiada per causa de son manca de fidelitat, o ben coma aquel que concebèt aprèp aver cedit cadun son torn a sos cent uèit pretendents[1]. Per conciliar aquelas diferentas variantas, Nonnos de Panopolis imaginèt l'existéncia d'un quinzenat de Pan diferents, d'unes eissits del Pan primordial, alara considerat coma lo filh de la ninfa cabra Amaltèa e lo fraire de lach de Zèus, los autres nascuts d'Ermès per las ninfas Sosé e Penelòpa[2].
Segon d'autras legendas, Pan aima pas l'Olimpa, ont los dieus se riguèron de son aspècte, e preferís viure dins los bòscs e las forèsts en companhiá dels satirs, ninfas e autras divinitats de la natura.
Segon Ovidi (Metamorfòsis, XI), Pan desfisa Apollon dins un concors musical jutjat per Tmolos, rei lidian, finalament ganhat pel dieu el meteis.
Pan es presentat coma lo dieu de la fola, e subretot de la fola isterica, en rason de la capacitat que li foguèt atribuida de far pèrdre son umanitat a l'individú en panica, e d'estrifar, desmembrar, espandre son idole. Es l'origina del mot « panic », manifestacion umana de la colèra de Pan.
Se s'atribuís a Pan de compòrtaments pauc benvolents, cal far abstraccion de las atencions qu'aviá pels pastres e per lors tropèls que n'èra naturalament lo protector.
Lo cristianisme s'inspirèt sens dobte de l'aparéncia e del caractèr sulfurós d'aquel dieu fòrça popular, e lo « diabolizèt » en balhant sas caracteristicas al demòni, per lutar contra lo paganisme e tota autra tradicion religiosa que resistissiá a son implantacion.
Es Pan que forniguèt los cans de la canhada d'Artemis.
Pan es lo sol dieu a aver un jorn conegut la mòrt, atal se pòt interpretar coma una representacion del cicle de las sasons, e del passatge de la bèla sason a l'automne puèi a l'ivèrn.
Amors[modificar | modificar la font]
- La ninfa Sirinx se transformèt en canavèras per escapar a son desir. Coma lo vent de son buf fasiá gemegar las canavèras, en omenatge, Pan faguèt un instrument de musica que li balhèt lo nom de sirinx, conegut coma flaüta de pan.
- La ninfa Ecò que sa votz remirabla rendiá tot òme amorós. Pan l'atrapèt e l'escampilhèt sus tota la Tèrra. Ne demòra solament l'ecò, palla imitacion, e una filha, Linx, qu'Era, per la punir d'aver favorizat las amors de Zèus amb Io, metamorfòsa en estatua de pèira o en un aucèl utilizat dins las conjuracions amorosas, lo torcòl[3].
- Lo pastre de Sicília Dafnis, aimant de Pan.
- Selene (personificacion de la Luna), que se daissa seduire en acceptant un tropèl de buòus blancs.
- La ninfa Eufene, que li dona un filh, Crotos, venguda la constellacion del Sagitari.
Atal, Sirinx percaçada per enveja s'escapèt e foguèt assemblada post mortem, alara qu'Ecò percaçada per gelosiá foguèt atrapada puèi escampada dins la mòrt (e atal dispareguèt). Lo mite de Pan concentra tota la dualitat de l'imitacion : desir/gelosiá, assemblar/escampar, preséncia/abséncia.
Atributs e santuari[modificar | modificar la font]
- Sos atributs : la flaüta de Pan, las banas, los pès de boc
- Sos santuaris : Arcadia, ont es lo dieu nacional, se partejan amb Zèus lo principal som de la region, lo mont Licèu.
- Una de las balmas del versant Nòrd de l'Acropòli li es consacrada.
Iconografia[modificar | modificar la font]
Nascut dins los bòscs d'Arcadia, la region pus isolada de Peloponès, Pan es venerat per la populacion locala que li atribuís d'elements pastorèls. A l'origina, semblèt un boc dreçat sus las patas de darrièr ; puèi, amb lo temps, son umanitat apareis, e consèrva doas banas amagadas dins lo pel. Los satirs partejan amb Pan d'atributs comuns, se pòdon identificar amb lor barba e lor pels espelofits, aurelhas puntadas e una longa coa cavalina e lor sèxe es generalament en ereccion [4].
Notes[modificar | modificar la font]
- ↑ Fonts divèrsas : ServieEus, Pausànias, Tzetzès a Licofron, etc.
- ↑ Catalòg de l'armada divina de [[Dionisos (mitologia)|]] al cant XIV de las Dionisiacas.
- ↑ Soda ; scoliastes de Teocrit e de Pindar, IV, 56.
- ↑ (fr)Dictionnaire illustré de la mythologie et des antiquités grecques et romaines, Pierre Lavedan, Hachette, 1931.


text: Se faguèt famós per las siás accions en los films Saturday Night Fever ("Fèbre del dissabte nuèch") (1977) e Grease (1978), las que s'estreèron al ponch maxim de l'èra de la musica disco. Après, mas, la siá carrièra se redusiguèt fins a 1994, quand encarnèt lo personatge de Vincent Vega a la pellicula Pulp Fiction del director Quentin Tarantino, que foguèt nomenat al Oscar per lo film. Realizèt tanben un papièr principal en la pellicula Battlefield Earth, ont interpreta lo cap d'un grop d'extraterrèstres qu'esclavizen l'umanitat dins una Tèrra futurista. Lo film recebèt de criticas negatiuas dins gaireben tot lo mond e obtenguèt de paucs ganhs. Travolta, Que practica la scientologia dempuèi lo 1975 e idolatra lo sieu creador L. Ron Hubbard (autor de l'òbra que se basa lo film), esperava que la pellicula foguèsse un succès e se convertiguèsse en la primièra d'una sèria d'adaptacions de trabalhs de Hubbard.


text:
1987
Aquesta pagina concernís l'an 1987 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau premier sosmarin nuclear lançaire d'engenhs chinés.
Iran[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra Iran-Iraq acomençada en 1980. Dins lo corrent de l'annada, leis Iranians organizèron doas ofensivas d'amplor còntra la region de Basra (Karbala 5, 8 de genier - 27 de febrier) e lo Curdistan Iraquian (Nasr 4, mai-junh). La premiera èra la pus importanta que son objectiu èra de conquistar un territòri pron important per i installar un govèrn iraquian provisòri chiista. Pasmens, se turtèt ai linhas defensivas iraquianas fòrça importantas de la region e mau capitèt. La segonda obtenguèt en revènge quauquei succès e permetèt ais Iranians e a seis aliats curdas d'agantar lo relarg de Sulaymaniyya. Dins aquò, entraïnèt una intensificacion de la repression anticurda dau regime de Saddam Hussein qu'autorizèt l'utilizacion d'armas quimicas còntra lei populacions civilas de l'endrech.
A partir de julhet, lo govèrn iranian assaièt tanben d'internacionalizar lo conflicte e acomencèt d'atacar lei naviris marchands dins lo Golf Persic per obtenir la fin dau sostèn internacionau a Iraq. Aquò entraïnèt una repòsta viva deis Estats Units que placèron divèrsei naviris sota sa proteccion e mandèron de naviris militars dins lo Golf. Una tiera de combats navaus s'acabèron per de desfachas iranianas que perdiguèron plusors naviris leugiers.
Iraq[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra Iran-Iraq acomençada en 1980. Dins lo corrent de l'annada, leis Iranians organizèron doas ofensivas d'amplor còntra la region de Basra (Karbala 5, 8 de genier - 27 de febrier) e lo Curdistan Iraquian (Nasr 4, mai-junh). La premiera èra la pus importanta que son objectiu èra de conquistar un territòri pron important per i installar un govèrn iraquian provisòri chiista. Pasmens, se turtèt ai linhas defensivas iraquianas fòrça importantas de la region e mau capitèt. La segonda obtenguèt en revènge quauquei succès e permetèt ais Iranians e a seis aliats curdas d'agantar lo relarg de Sulaymaniyya. Dins aquò, entraïnèt una intensificacion de la repression anticurda dau regime de Saddam Hussein qu'autorizèt l'utilizacion d'armas quimicas còntra lei populacions civilas de l'endrech.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 6 de mai - Moon Geun Young, actritz surcoreana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 22 de febrièr - Andy Warhol, artista e escrivan american (n. 1928)
- 2 de març - Randolph Scott, actor american (n. 1898)
- 19 de març - Louis de Broglie, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1892)
- 11 d'abril - Primo Levi, escrivan italian (n. 1919)
- 14 de mai - Rita Hayworth, actritz americana (n. 1918)
- 17 de mai - Gunnar Myrdal, economista suedés, Prèmi Nobel (n. 1898)
- 27 de mai - John Howard Northrop, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1891)
- 2 de junh - Andrés Segovia, guitarrista american (n. 1893)
- 13 de junh - Geraldine Page, actor american (n. 1924)
- 22 de junh - Fred Astaire, actor e dançaire american (n. 1899)
- 1 d'agost - Pola Negri, actritz polonesa (n. 1894)
- 11 d'agost - Carlos Drummond de Andrade, escrivan brasilièr (n. 1902)
- 17 d'agost - Rudolf Hess, oficial nazi alemand (n. 1894)
- 26 d'agost - Georg Wittig, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1897)
- 28 d'agost - John Huston, actor american (n. 1906)
- 29 d'agost - Lee Marvin, actor american (n. 1924)
- 11 de setembre - Peter Tosh, cantaire e compositor jamaican (n. 1944)
- 23 de setembre - Bob Fosse, Usana direktisto di teatro (n. 1927)
- 2 d'octobre - Peter Medawar, scientific britanic, Prèmi Nobel (n. 1915)
- 9 d'octobre - William Parry Murphy, mètge american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1892)
- 13 d'octobre - Walter H. Brattain, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1902)
- 2 de decembre - Luis Federico Leloir, quimista argentin, Prèmi Nobel de Quimia (n. 1906)
- 24 de decembre - Joop den Uyl, primièr ministre neerlandés (n. 1919)
- Leon Còrdas, autor occitan de pèças de teatre (n. 1913)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : J. Georg Bednorz, Karl Alexander Müller
- Prèmi Nobel de Quimia : Donald J Cram, Jean-Marie Lehn, Charles J. Pedersen
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Susumu Tonegawa
- Prèmi Nobel de Literatura : Joseph Brodsky
- Prèmi Nobel de la Patz : Óscar Arias
- Prèmi Nobel d'Economia : Robert Solow


text:
Sent Gervasi (Gironda)
Sent Gervais (en francés: Saint-Gervais) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament de Gironda de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
http://www.mairiesaintgervais33.fr/


text:
Panda gigant
Ailuropoda melanoleuca
Panda gigant a Ocean Park Hong Kong.
Lo panda gigant (Ailuropoda melanoleuca) es una espècia de mamifèr de l'òrdre Carnivora e de la familha dels orses (Ursidae), coma o mòstran los darrièrs estudis del sieu ADN. Lo panda roge el, aperten a una familha pròpria e independenta, la dels Ailuridaes. Nadiu de China centrala, lo panda gigant abita en de regions montanhudas coma Sichuan o Tibet, fins a una altitud de 3.500 mètres. Es en perilh critic d'escantiment; l'espècia es fòrça localizada. La principala noiridura del panda gigant es lo bambó. L'ors panda es lo simbòl de WWF (Fons mondial per la proteccion de la natura) dempuèi 1961.


text:
42
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 42 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Decision de l'emperaire Claudi de bastir un pòrt novèu a Òstia. Son objectiu èra de melhorar l'avitalhament ivernau de Roma per limitar lo risc de famina qu'èra tròp frequent dins la capitala (per exemple, en 33 e 36 dins lo corrent dau rèine de Tibèri). Ordonèt tanben de cavar un canau entre Tibre e lo pòrt en construccion.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Revòuta dau prince Lu Fang que teniá de possessions importantas dins lo nòrd de la China actuala. Vencut per lei fòrças de l'emperaire Guang Wudi (25-57), foguèt obligat de se retirar dins l'estèpa au nòrd de l'Empèri. Aquò foguèt la darriera temptativa importanta de contestacion dau poder de l'emperaire.


text:
Segonda Guèrra d'Afganistan
La Segonda guèrra d'Afganistan opausa la coalicion comandada per leis Estats Units (OTAN, govèrn centrau de Kabol, autreis aliats de la FIAS...) ai Talibans e seis aliats. Comencèt lo 7 d'octòbre de 2001 e es pas acabada a l'ora d'ara.
Somari
- 1 Causas
- 2 La tombada dau govèrn dei Talibans
- 3 La creacion dau govèrn Karzai
- 4 La reorganizacion dei Talibans e lo retorn de la guèrra
- 5 Estrategia novèla de l'administracion Obama
- 6 Nòtas e referéncias
Causas[modificar | modificar la font]
La causa principala es leis atemptats de l'11 de setembre de 2001 ais Estats Units (World Trade Center a Nòva York e lo Pentagòn a Washington). L'endeman e lei jorns seguents, lei país principaus (OTAN, Russia, China, ANZUS, OEA...[1]) anoncièron son sostèn. Rapidament, leis Estats Units acusèron lei Talibans afgans e l'organizacion Al Qaida. D'efèct, lei Talibans aculhiguèron en 1996 Osama bin Laden, fondador e cap d'Al Qaida, ja sospichat per diferents atemptats antiamericans : destruccions deis ambaissadas americanas de Nairobi e Dar es Salaam (1998), ataca còntra lo naviri de guèrra USS Cole en 2000... etc.
En Afghanistan, la guèrra civila entre lei Talibans e leis autrei faccions afganas durava despuei 1994. En 1996, prenguèron Kabol, la capitala, e formèron lo govèrn dau país. Seis enemics, lei fòrças tatgicas d'Ahmed Shah Massud (Jamiat-e-Islami), ozbècas d'Abdul Rachid Dostom (Junbish-e-Milli-yi Islami) e hazaras (Hezb-e-Wahdat), reculèron en lo nòrd-èst. Quauquei guerrilhas antitalibans resistiguèron dins lei regions centralas. Aquestei faccions diferentas formèron una aliança complicada nomada "Aliança dau nòrd" puei "Frònt Unit". Lo 9 de setembre de 2001, un atemptat tuèt lo comandant Massud.
Sa mòrt, dos jorns avans lo 11 de setembre e atribuida a Al Qaida, aumentèt la pression sus lei Talibans. Lo 14 de setembre, leis Estats Units e lo Reiaume Unit exigiguèron l'extradicion d'Osama Ben Laden[1]. Lo 18, l'ONU exigiguèt tanben l'aplicacion de la resolucion n° 1333 e l'extradicion dau cap d'Al Qaida[1]. Lo meme jorn, lo gòvern taleb refusèt lei demandas d'extradicion. Preferissián de reünir una assemblada de notables religiós per decidir dau sòrt d'Osama Ben Laden[1]. Lo 20, aquela assemblada demandèt a Osama Ben Laden de quitar lo país[1]. Pasmens, lei Talibans vouguèron de pròvas per consentir una extradicion. L'endemans, anoncièron que defendrián lo país còntra leis Estats Units[1].
D'aqueu temps, lei premiers soudats americans arribèron dins la region. Lo 22, comencèron per lançar d'operacions de reconoissença en Afganistan[1]. Un avion sensa pilòt american foguèt destruch en Afganistan lo meme jorn e lei combats entre Talibans e Frònt Unit recomencèron[1]. La Russia aumentèt son ajuda au Frònt Unit. Leis Estats Units preparèron un govèrn novèu per remplaçar lei Talibans, negociant en particular ambé lo rei ancian Mohammed Zaher Chah. A la fin dau mes, leis Americans e leis Anglés acampèron una fòrça importanta e poguèron acréisser sei menaças. En consequéncia, lo 5 d'octòbre, Paquistan se declarèt convencut de la culpabilitat d'Osama Ben Laden.
Lo 7 d'octòbre de 2001, leis aviacions e flòtas deis Estats Units e dau Reiaume Unit comencèron per atacar lei posicions talibans. L'endeman, Donald Rumsfeld declarèt que la guèrra durariá fins a la « destruccion dei rets terroristas ».
La tombada dau govèrn dei Talibans[modificar | modificar la font]
La campanha aeriana (7 d'octòbre – 2 de novembre de 2001)[modificar | modificar la font]
Inicialament, l'armada taliban dispausava d'aperaquí 44 000-45 000 combatents[2]. Quasi 10 000 èran de volontaris estrangiers, en particular de Paquistan[2]. De mai, de milícias èran censadas aliadas ambé lei Talibans. En realitat, lei cambiaments de camp serián nombrós[3]. Lei fòrças de sostèn alinhavan environ un centenau de carris de combat (T-54, T-55, T-62, PT-76 o T-34/85), 250 veïculs blindats (BDRM-2, BTR-40, BTR-50, BTR-60, BTR-70, BTR-80, BTR-152, BMP-1 o BMP-2), 200 canons d'artilhariá, 300 canons antiavion e un vintenau de sistèmas sòu-èr de portada corta SA-7 "Grail"[2]. Lo comandament es marrit e malaisat car i a de tensions entre leis unitats diferentas[2]. En fàcia, lei fòrças antitalibans foguèron variadas. Americans e Britanics dispausavan de 2500 soudats en Afganistan, de 4 pòrtavions ambé d'autres naviris de guèrra sus l'Ocean Indian e deis avions de combat de la basa de Diego Garcia[1]. Lo Frònt Unit possedissiá 15 000 combatents.
Dau 7 d'octòbre au 2 de novembre de 2001, leis aviacions de la coalicion ataquèron lei posicions talibans. Aquestei conoissián pas aquela forma de guèrra. Uneis unitats talibans foguèron donc facilament destruchas pendent lo premier mes avans que lei Talibans aprenguèron de se dispersar e de s'acutorbar[4]. Pasmens, poguèron pas replicar e equilibrar la guèrra per que sa defensa sòu-èr èra ineficaça e pas grandet còntra una aviacion modèrna[2].
La campanha terrèstra (2 de novembre – 17 de decembre de 2001)[modificar | modificar la font]
Dins la nuech dau 2 au 3 de novembre, lo Frònt Unit ataquèron Mazar-e-Charif despuei lo sud de la vila. Maugrat lei bombardaments, lei Talibans resistiguèron a Bai Beche, un fòrt vièlh bastit per lei Sovietics, e au vilatge d'Aq Kupruk. Leis ofensivas dau 3 e 4 foguèron rebutadas davant Bai Beche ont lei defensas paravan dei bombas[4]. Foguèt una carga astruca de la cavalariá ozbèca que permeteguèt la presa d'aquela posicion lo 5[3] [4]. L'endeman, Aq Kupruk tombèt tanben[4]. Lei Talibans assagèron de recular sus sa segonda linha mai l'aviacion americana poguèt atacar sensa èstre empachada per de proteccions. Lo 7 e lo 8 de novembre, de bombardaments fòrça importants destruguèron lei defensas dei vaus Chesmay-e-Safa e Haji Gak. Lo 9, lei Talibans evacuèron Mazar-e-Charif.
La retirada taliban es dificila. Aperaquí 15 000 combatents foguèron enceuclats dins Kunduz. Lo sètge d'aquela vila comencèt lo 11 e s'acabèt lo 23 de novembre de 2001 per la captura de 5000 Talibans e de cambiaments de camp[3]. A l'èst e l'oèst dau país, lei Talibans poguèron pas se defendre après la traucada dau frònt nòrd. Se repleguèron a Kandahar dins lo sud. Lo Frònt Unit ocupèron adonc rapidament la mitat nòrd d'Afganistan : lo 12, Herat se revoutèt, la nuech dau 13 au 14, Kabol foguèt abandonada per lei Talibans, lo 14 e lo 15, Jalalabad e Ghazny foguèron presas facilament.
Dins lo sud, la batalha se concentrèt davant Kandahar a partir dau 23 de novembre, mai lei Talibans resistiguèron. Leis assalidors acceptèron donc de negociar la liurason de la vila en cambi d'una retirada tranquilla per lei Talibans. Lo 7 de decembre, Kandahar foguèt donc la darriera vila importanta presa per lei fòrças antitalibans. Quauquei pòchas de resisténcia combatèron durant lei mes de novembre e de decembre. Lei principaus foguèron Maydan Shar e subretot Tora Bora (12-17 de decembre) ont aurà luòc la batalha darriera de la campanha terrèstra.
La creacion dau govèrn Karzai[modificar | modificar la font]
La destruccion e la retirada dei darrierei fòrças talibans (decembre de 2001 - julhet de 2002)[modificar | modificar la font]
En 2002, l'OTAN destapèt uneis unitats talibans dins la vau de Shahi Kot (província de Paktia). Una ofensiva nomada Operacion Anaconda (1er-18 d'abriu) permeteguèt la presa de la valada. Puei, lei Talibans en fugida foguèron atacats dins lei províncias de Paktia e Khost d'abriu a julhet. Finalament, foguèron obligats de se replegar en Paquistan.
Leis acòrds de Bonn e la redaccion d'una constitucion novèla (2001-2004)[modificar | modificar la font]
Lo 5 de decembre, quatre faccions afganas signèron leis acòrds de Bonn. Aquelei faccions representèron lo Frònt Unit, lo rèi darrièr Mohammed Zaher Chah, lo senhor de guèrra Gulbuddin Hekmatyar e leis Afgans exiliats en Iran. Un govèrn provisòri, presidit per Hamid Karzaï, foguèt creat e confiermat en junh de 2002 per una assemblada tradicionala nomada Loya Jirga. A la fin de 2003, una autra Loya Jirga foguèt convocada e acceptèt, lo 4 de genier de 2004, una constitucion novèla prevesent un regim presidenciau fòrt. Leis eleccions presidencialas d'octòbre de 2004 veguèron la victòria d'Hamid Karzaï[5].
Pasmens, lo desarmament dei senhors de guèrra avancèt gaire maugrat unei gèsts simbolics. En consequéncia, lo govèrn centrau contrarotla solament Kabol e sa region. I pòu pas levar l'impòst e leis administracions provincialas, sovent dirigidas per lei senhors de guèrra ancians, son particularament corrompudas.
La reorganizacion dei Talibans e lo retorn de la guèrra[modificar | modificar la font]
Reorganizacion dau comandament taliban e premiereis ofensivas (2003-2005)[modificar | modificar la font]
En junh de 2003, lo mollà Omar creèt un conseu de direccion nomat Rahbari Shura per dirigir lei diferentei guerrilhas talibans[6]. De fin 2003 a mai de 2004, poguèron lançar una ofensiva limitada dins la província sud de Zabol, rebutada a l'entorn dau vilatge de Misan[7] [8]. En 2005, temptèron uneis ofensivas per se reinstallar dins la mitat sud dau país mai capitèron mau[9]. Pasmens, amb 131 mòrts, lei pèrdas de la Coalicion pendent l'annada 2005 mòstran lo cambiament d'intensitat de la guèrra.
L'ofensiva taliban de 2006[modificar | modificar la font]
En 2005, après lei reviradas de seis ofensivas talibans, uneis emissaris, coma lo molà Dadullah, foguèron mandats en Afganistan per crear un frònt larg contra la Coalicion e lo govèrn centrau[9]. Pervenguèron a ganhar l'aliança de dos autrei movements poderós mai enemics fins a aquel periòde : lo Hezb-e-Islami de Gulbuddin Hekmatyar e la ret ultraortodòxa de Mohammed Younès Khalid[9]. Lo mollà Dadullah, sostengut per lo mollà Omar, obtenguèt la fin deis atacas contra Paquistan e la concentracion sus Afganistan. 40 000 combatents, alora en Waziristan, anèron donc en Afganistan[9]. Enfin, lei Talibans cambièron sa tactica amb l'adopcion deis atemptats suicidis, inconeguts pendent la guèrra contra lei Sovietics, e l'aplant dei combats quand l'aviacion de l'OTAN interveniá[9].
L'ofensiva taliban de 2006, comandada per lo comandant Djalalouddine Haqqani, coneguèt donc un succès grand. De vilas dins lei províncias sud foguèron presas. Lei contraofensivas de l'OTAN coma l'operacion Mountain Thrust (15 de mai - 31 de julhet de 2006) poguèron pas realament reprendre lei destrechs perduts franc de l'entorn de Panjwaye. De mai, una garnison britanica foguèt assetjada dins la vila de Sangin a partir dau 27 de junh.
L'extension de la guerrilha (2007-2009)[modificar | modificar la font]
Ben implantats dins lo sud afgan e dispausant de ressorsas financieras solidas, lei Talibans s'infiltrèron dins lo rèsta dau país. Son objectiu es de copar lei linhas d'avitalhament de l'OTAN per Paquistan. Son d'ara endavant capables de batre leis armadas occidentalas coma pendent la batalha de Wanat (13 de julhet de 2008). Pòdon adonc prendre mai de destrechs e cochar lei foncionaris dau govèrn centrau per crear una administracion taliban parallèla. Après una seria d'atacas dins la província dau Noristan colminant a la batalha de Kamdesh (3 de octòbre de 2009), lei Talibans prenguèron quasi tota una província per lo premier còp dempuei 2001[10].
En fàcia, la Coalicion reprenguèt facilament la vila de Musa Qala (7-12 de decembre de 2007) e desbloquèt lei Britanics de Sangin lo 5 d'abriu de 2007. Pasmens, lei doas ofensivas antidrògas de l'annada 2009 dins lei províncias sud dau país pervenguèron solament a de resultats miejats. D'efèct, la superfícia de culturas de paparri demeniguèt un pauc mai lei pèrdas de l'OTAN foguèron importantas. De mai, leis atacas sus leis avitalhaments transitant per lo territòri paquistanés obliguèron l'OTAN de trobar una segonda rota dempuei lo nòrd. Lei Talibans comencèron adonc d'estendre sa guerrilha dins lei províncias septentrionalas.
Enfin, lo govèrn centrau de Kabol es incapable de restancar la corrupcion estimada entre 260 et 465 milions de dolars per an sus un PIB egau a 7,5 miliards de dolars[11]. Aquel imatge es renforçada per leis eleccions presidencialas de 2009 e sei rumors de fraudas massissas[12].
Estrategia novèla de l'administracion Obama[modificar | modificar la font]
L'eleccion de Barack Obama e una seria de tustadas aerencas tuant de civils nombrós entraïnèron una estrategia americana novèla. Stanley McChrystal remplacèt David McKiernan coma generau en cap. Aqueu generau decidiguèt d'aumentar lo nombre de soudats de la Coalicion e de se concentrar sus lei zònas pobladas.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 The United States and the global coalition against terrorism, september 2001-december 2003, Site officiel du Département d'Etat américain
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 The Taliban’s military forces (prior to hostilities), Estimations IHS Jane’s, [1]
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Ces charniers afghans si discrets... Le Monde Diplomatique, juillet 2002
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Paul J. Bolt, Damon V. Coletta, Collins G. Shackelford, American defense policy, JHU Press (2005), p.372.
- ↑ La commission électorale reconnaît l′existence de fraudes électorales qui ne mettent pas en cause la victoire d′Hamid Karzaï, Journal en ligne Bassirat.net, 26 octobre 2004, [2]
- ↑ Quotidien pakistanais The News cité par Bassirat.net
- ↑ Les forces gouvernementales perdent le contrôle de 7 districts du sud-est, AFP, 10 novembre 2003, publié sur Bassirat.net
- ↑ Les forces pro-gouvernementales reprennent le contrôle d’un district dans le sud de l’Afghanistan, Bassirat.net
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Syed Saleem Shahzad, Comment les talibans ont repris l’offensive (version longue), Site du Monde Diplomatique, [3]
- ↑ Syed Saleem Shahzad, Taliban take over Afghan province, 29 octobre 2009, [4]
- ↑ Reuters cité par Le Devoir.com, Afghanistan - La corruption menace la légitimité du gouvernement
- ↑ Al-Jazeera English, Afghan results 'not to be rushed'