text:
Sant Laurenç (riu)
Sant Laurenç (en mohawk: Kaniatarowanenneh, en francés: fleuve Saint-Laurent e en anglés: Saint Lawrence River) es un long fluvi d'America del Nòrd que raja del sud-oèst cap al nòrd-èst, en religar los Grands Lacs amb l'Ocean Atlantic. Travèrsa e dessepara las províncias canadencas de Quebèc e Ontàrio e constituís tanben una partida de la frontièra entre Canadà (Ontàrio) e los Estats Units (Estat de Nòva York).
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo riu Sant Laurenç a per origina l'embocadura del lac Ontàrio, entre las vilas de Kingston, al nòrd, e Cape Vincent, al sud. A partir d'aquí, passa per Gananoque, Brockville, Morrisburg, Ogdensburg, Massena, Cornwall, Montreal, Trois-Rivières e Quebèc abans de desembocar al golf de Sant Laurenç, en un dels estuaris mai grand del mond.[1]
Lo riu fa 3.058 quilomètres dempuèi de la font mai alunhada e 1.197 si se ten compte la sortida del lac Ontàrio. La font mai alunhada se tròba a North River, Minnesòta. Son bacin idrografic, ont se tròban los Grands Lacs que constituisson lo major sistèma de lacs d'aiga doça, ten una superfícia de 1.344.200 km², dels quals 839.200 km² se tròban en Canadà e 505.000 km² als Estats Units. Lo bacin engloba una part de las províncias canadencas d'Ontàrio e Quebèc e dels estats d'Illinois, Indiana , Michigan, Minnesòta, Nòva York, Ohio, Pennsilvània, Vermont e Wisconsin.
Principals afluents[modificar | modificar la font]
Los principals afluents són: Ottawa, Saint-Maurice, Richelieu, Saint-François, Chaudière, Saguenay, Manicouagan e Outardes, entre d'autres.
Debit[modificar | modificar la font]
Lo debit mejan al nivèl del riu Saguenay es de 16.800 m³/s, a Quebèc es de 12.101 m³/s, mentre que pus amont, al lac Ontàrio, es 7.410 m³/s.
Debit mejan mensual a l'estacion idrologica d'Ogdensburg, Nòva York
(en m³/s e calculat entre 1860-1972)[2]
Istòria[modificar | modificar la font]
E mai que diverses marins europèus, coma John Cabot e Alonso Sánchez durant lo sègle XV e los vikings 500 ans abans, exploren lo golf de Sant Laurenç, lo primièr europèu que se sap que naveguèt pel pel riu Sant Laurenç foguèt Jacques Cartier, durant son segond viatge a Canadà en 1535, amb l'ajuda dels dos filhs del cap iroqués Donnacona. Arribèt a l'estuari lo jorn de la Sant Laurenç, causa per la quala Cartier decidiguèt de batejar l'endrech Golf de Sant Laurenç.[3] Las tèrras a l'entorn del riu èran abitadas d'aquel temps pels Iroqueses del Sant Laurenç. Lo riu Sant Laurenç passa pels Estats Units, e es lo sesen toponim europèu pus ancian que i demòra encara .[4]
Fins a la debuta del sègle XVII los franceses van utilizar lo nom Rivière du Canada per designar las aigas del riu Sant Laurenç amont de Montreal e lo de riu d'Ottawa a partir d'aquel punt. Lo Sant Laurenç serviguèt coma via principala per l'exploracion europèa de l'interior de l'America del Nòrd, iniciada per l'explorador francés Samuel de Champlain.
Lo contraròtle del riu foguèt primordial dins l'estrategia britanica per capturar la Nòva França durant la Guèrra de Sèt Ans. Après d'aver capturat Louisbourg en 1758, los angleses navegaràn lo riu amont fins a Quebèc l'an seguent gràcias a las mapas ellaboradas per James Cook. Las tropas britanicas foguèron transportadas a travèrs del Sant Laurenç per atacar la vila per l'oèst, causa que capitèron a la Batalha de las Planas d'Abraham.
Degut als rabeges, quasi impossible a passar nomenats Rabeges de Lachine, lo Sant Laurenç èra navegable d'un biais continú sonque fins a Montreal. Lo canal de Lachine, inaugurat el 1825, foguèt lo primièr que va permetre als vaissèls de passar aquestes rabeges. Un sistèma bèl de canals e resclausas, conegut coma la via maritima del Sant Laurenç (Saint Lawrence Seaway), foguèt inaugurat oficialament lo 26 de junh de 1959 per la reina Elisabèt II (en representacion de Canadà), e lo president Dwight D. Eisenhower (en representacion dels Estats Units) e que permet lo passatge de grandas naus fins al lac Superior.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, la batalha del Sant Laurenç veirà un nombre d'accions de sosmarins e anti-sosmarins pel cors bas del riu e tot lo golf de Sant Laurenç, l'estrech de Belle Isle e l'estrech de Cabot, de mai a octobre de 1942, en setembre de 1943 e d'octobre a novembre de 1944. Durant aquel temps de sosmarins alemands enfonsèron tres naviris de guèrra canadencs e un grand nombre de vaissèls mercants.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Edicions INRS-Océanologie: {{{title}}}. ISBN 2-9805922-0-X. OCLC 49155809.
- ↑ Le fleuve Saint-Laurent à Ogdensburg, N.Y.
- ↑ William Henry Johnson, ''French Pathfinders in North America'' (Project Gutenberg)
- ↑ Los noms espanhòls Florida, Dry Tortugas, Cap Canaveral, Appalatxia e Califòrnia apareisson abans.....Del raconte de l'istorian espanhòl Antonio de Herrera y Tordesillas, publicat en 1601 -- {{{title}}}.


c: text/html

text:
-416
Aquesta pagina concernís l'an -416 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
A l'iniciativa d'Alcibiade, Atenas ataquèt e conquistèt l'illa neutra de Melos. Leis òmes i foguèron chaplats e lei fremas e leis enfants venduts coma esclaus. Una colonia militara atenenca foguèt installada sus l'illa. Aqueu chaple aguèt d'efèctes fòrça negatiu sus l'imatge d'Atenas e agravèt lei divisions intèrnas entre lei moderats menats per Nicias e lei bellicistas menats per Alcibiade.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Periòde d'Obeïd
Lo periòde d'Obeïd es una epòca protoistorica de Mesopotamia Anciana situada aperaquí entre 4 700 e 4 000 avC. Lo site principau n'es Eridu ambé 19 nivèus d'ocupacion. Aqueu periòde es devesit en cinc epòcas pus pichonas :
- Obeïd 0.
- Obeïd 1 onte la cultura d'Obeïd foguèt presenta en Bassa Mesopotamia a l'entorn d'Eridu. Foguèt similara a la cultura de Samarra mai presentèt ja de diferéncias.
- Obeïd 2 onte la cultura d'Obeïd se desvolopèt e se mesclèt ai culturas de Samarra e de Tell Halaf.
- Obeïd 3 quand la cultura d'Obeïd se desvolopèt egalament en Mesopotamia Auta e sus lei ribas de la Mar Mediterranèa. Lei vilatges èran pas encara de vilas mai lor talha e lor organizacion venguèron pus importantas. Aquela epòca foguèt tanben marcada per l'aparicion dei premiers cementèris.
- Obeïd 4 onte lei premiers temples son fachs a Eridu e belèu Uruk. De mai, l'agricultura aigada permetèt una aumentacion dei concentracions umanas.


text:
Pont-Aven
Pont-Aven en breton (Pont-Aven en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Pont-Aven s'una municipalitat prèpa del littoral atlantic vorejada al èst pel riu Aven. La pichona vila de Pont-Aven a situat al bòrd de aquel riu, al endroit ont se agrandís en estuaire. Las aigas Del riu se faufilent al mièg d'un chaos de enòrmes rochers abans de prene la mar. Antany Las aigas De la Aven animavan de nombroses molins dins la pichona vila. Son a l'origina del dicton : Pont-Aven, vila de renom, 14 molins, 15 ostals. La municipalitat de Pont-Aven engloba n'indigne de vastes porcions de territòri pas urbanisés #qu'apertenián a la municipalitat de Nizon abans #que fusiona pas en 1954 amb aquela de Pont-Aven. De nombrosas pòbles parsèment aquela espaci. Lo bourg De Nizon, ancian cap de-luòc de municipalitat, constituissi la segonda aglomeracion n'importància. Al nòrd de la vila, surplombant la Aven, se tròba lo bòsc d'Amor.
La commune de Pont-Aven est une commune proche du littoral atlantique bordée à l'est par la rivière Aven. La petite ville de Pont-Aven est située au bord de cette rivière, à l'endroit où elle s'élargit en estuaire. Les eaux de la rivière se faufilent au milieu d'un chaos d'énormes rochers avant de rejoindre la mer. Autrefois les eaux de l'Aven animaient de nombreux moulins dans la petite cité. Ils sont à l'origine du dicton : Pont-Aven, ville de renom, 14 moulins, 15 maisons. La commune de Pont-Aven englobe en outre de vastes portions de territoire non urbanisés qui appartenaient à la commune de Nizon avant qu'elle ne fusionne en 1954 avec celle de Pont-Aven. De nombreux villages parsèment cette espace. Le bourg de Nizon, ancien chef-lieu de commune, constitue la seconde agglomération en importance. Au nord de la ville, surplombant l'Aven, se trouve le bois d'Amour.
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a citat a l'escasença de la revòlta de las Casquetas rojas sobrevinguda a Bretanha en 1675. La pichona vila de Pont-Aven comptava pas que 720 abitants l'an 1800. La populacion masculina màger de mai de 11 ans èra de 198 individus. Lo recensement de l'an VIII porg la profession exercida per 170 de dintratz eles. Los artesans e los comerçants son de luènh los mai nombroses.Se compta 12 carnissers, 8 meuniers e 4 gojats meuniers, 8 menuisiers, 6 cabaretiers e 2 aubergistes, 6 maréchaux ferrants, 6 cordonniers, 5 tailleurs d'abituds, 4 tisserands, 3 vendeires #qu'un de llençol, 3 taillandiers, 2 fourniers, 2 moulageurs (fustièrs cargats de la mantenença dels molins), 2 perruquiers, 1 barbèr, 1 charron e 1 serrurier. Los mestièrs ligats a la mar ne son egalament pro plan representats amb 27 marines e 2 canonniers. Los mestièrs ligats al trabalh de la tèrra son tanben representats amb 6 cultivateurs, 1 laboureur e 13 jornalers. La vila protegís tanben qualques foncionaris doncas que i a 7 douaniers. Fin finala se dénombre dos òmes de lei e un oficiar de medecina. Per contra pas i li cal mèstre d'escòla.
Lo constitucional Jacques Cambry, autentic torista abans l'ora, #visitar la pichona vila l'an 1794. En aquel passatge extrach de la siá labor Viatge en lo Finistère nos dona un brèu percepcion d'aquela tala #qu'èra i a dos sègles. Es luènh de demorar insensible al encant dels luòcs. « Aquel pichon pòrt de mar es lo sojorn mai capritxosa. A mes en l'aiga sus rochers, als pès de dos monts anautits, que # an semiat sus el d'enòrmes blòcs arrodonits de granit #que semblan escarrabilhat a se desligar. Servisson de pignon a chaumières, de murs a courtils. Aqueles blòcs davalats de la montanha shòrdan lo cors del riu, #que sauta contra tant d'obstacles. Qualques molins meses sus los sieus marges se'n son servits coma de supòrt per i metre l'ais de lo sieu rouage; qualques ponts de bòsques los amassan. Los coteaux de alentour an viscut, boisés, e d'un aspècte extraordinari, singularment variats. Lo bruch de las aigas, lo bruch de vint cascades atordeixen lo viatgèr coma los molins a foulon de Dom Quishòt, coma las casudas d'aiga de la Soïssa e de la Savoie. »
En la segonda mitat de la Modèl:S- s Pont-Aven aculhirà los sieus primièrs toristas. Vendrà una destination de predileccion pels pintors. La Bassa-Bretanha es n'efièch vengut una region a la mòda. Lo desvolopament de la ret ferré a permeses lo sieu désenclavement e la region se singularise alavetz per la siá lenga, las siás tradicions vestimentaires e la siá multitude de capèlas de campanha de la rèsta de la França. La pichona vila e la campanha environnante a #èsser per eles una font d'inspiracion.
Uèi la vila viu sustot del torisme. En #èsser, quand l'estacion touristique bat lo sieu plen, de nombrosas galariás vendeiras llauren las siás pòrtas. Los pintors i expausan los sieus œuvres.
Pont-Aven èra abans la revolucion una trève en dependent de la parròquia de Nizon. A #èsser erigida en municipalitat l'an 1790. En 1954 a fusionat amb Nizon, erigida-tanben en 1790 en comuna. Lo sieu territòri s'es d'aquel fach considerablament engrandit. Se redusissiá n'efièch abans la fusion dins la vila e las siás prèpas immeditaeses e cobrissiá pas del temps qu'una superficie de 179 ectaras.
Cette commune est citée à l'occasion de la révolte des Bonnets rouges survenue en Bretagne en 1675. La petite ville de Pont-Aven ne comptait que 720 habitants en 1800. La population masculine âgée de plus de 11 ans était de 198 individus. Le recensement de l'an VIII nous fournit la profession exercée par 170 d'entre eux. Les artisans et les commerçants sont de loin les plus nombreux.On compte 12 bouchers, 8 meuniers et 4 garçons meuniers, 8 menuisiers, 6 cabaretiers et 2 aubergistes, 6 maréchaux ferrants, 6 cordonniers, 5 tailleurs d'habits, 4 tisserands, 3 marchands dont un de drap, 3 taillandiers, 2 fourniers, 2 moulageurs (charpentiers chargés de l'entretien des moulins), 2 perruquiers, 1 barbier, 1 charron et 1 serrurier. Les métiers liés à la mer sont également assez bien représentés avec 27 marins et 2 canonniers. Les métiers liés au travail de la terre sont aussi représentés avec 6 cultivateurs, 1 laboureur et 13 journaliers. La ville abrite aussi quelques fonctionnaires puisqu'il y a 7 douaniers. Enfin on dénombre deux hommes de loi et un officier de médecine. Par contre il n'y a pas de maître d'école.
Le constitutionnel Jacques Cambry, véritable touriste avant l'heure, visita la petite cité en 1794. Dans ce passage extrait de son ouvrage Voyage dans le Finistère il nous donne un bref aperçu de celle-ci telle qu'elle était il y a deux siècles. Il est loin de rester insensible au charme des lieux. « Ce petit port de mer est le séjour le plus capricieux. Il est placé dans l'eau sur des rochers, aux pieds de deux monts élevés, sur lesquels sont semés d'énormes blocs arrondis de granit qui semblent prêt à se détacher. Ils servent de pignon à des chaumières, de murs à des courtils. Ces blocs descendus de la montagne gênent le cours de la rivière, qui bondit contre tant d'obstacles. Des moulins placés sur ses rives s'en sont servis comme d'appui pour y placer l'essieu de leur rouage; des ponts de bois les réunissent. Les coteaux d'alentour sont habités, boisés, et d'un aspect extraordinaire, singulièrement variés. Le bruit des eaux, le bruit de vingt cascades étourdissent le voyageur comme les moulins à foulon de Dom Quichotte, comme les chutes d'eau de la Suisse et de la Savoie. »
Dans la seconde moitié du Modèl:S- s Pont-Aven accueillera ses premiers touristes. Elle deviendra une destination de prédilection pour les peintres. La Basse-Bretagne est en effet devenu une région à la mode. Le développement du réseau ferré a permis son désenclavement et la région se singularise alors par sa langue, ses traditions vestimentaires et sa multitude de chapelles de campagne du reste de la France. La petite cité et la campagne environnante a été pour eux une source d'inspiration.
Aujourd'hui la ville vit surtout du tourisme. En été, lorsque la saison touristique bat son plein, de nombreuses galeries marchandes ouvrent leurs portes. Les peintres y exposent leurs œuvres.
Pont-Aven était avant la révolution une trève dépendant de la paroisse de Nizon. Elle a été érigée en commune en 1790. En 1954 elle a fusionné avec Nizon, érigée elle-aussi en 1790 en commune. Son territoire s'est de ce fait considérablement agrandi. Il se réduisait en effet avant la fusion à la ville et ses proches abords et ne couvrait alors qu'une superficie de 179 hectares.


text:
Longa Marcha
La Longa Marcha (chinés tradicional: 長征, chinés simplificat: 长征, pinyin: Chángzhēng), tanben nomenada Granda Marcha, foguèt lo viatge a travèrs de l'interior de China que seguiguèron las tropas del Partit Comunista Chinés entre los ans 1934 e 1935, en fugent l'armada de la Republica de China. Qualques ans abans, los comunistas avián ensajat d'establir una zòna jol sieu contraròtle dins l'airal montanhós de la província de Jiangxi, dins lo sud del país, ont establiguèron la Republica Sovietica de China. Assetjats per las fòrças nacionalistas dirigidas pel Generalissim Chiang Kai-shek, en octòbre de 1934, los dirigents comunistas decidiguèron de fugir cap al nòrd, çò que los menariá un an après dins la província de Shaanxi, dins una zòna mai alunhada que se trobava tanben jos contraròtle comunista.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]


text:
Esquil
Esquil (en grèc ancian: Aἰσxύλoς 'Aiskhúlos'; Eleusis, 525 AC - Gela, 456 AC) foguèt un dramaturg grèc. Predecessor de Sofòcles e Euripides, es considerat coma creador de la tragedia grèga.
Biografia[modificar | modificar la font]
Esquil nasquèt a Eleusis, en Atica, ont se celebravan los mistèris de Eleusis. Aperteniá a una nòbla e rica familha de proprietaris. Dins sa joventut foguèt testimòni de la fin de la tirania dels Pisistratides a Atenas e foguèt un dels «maratonians»: lutèt en las guèrras contra los persans a la batalha de Maraton (490 aC), a la de Salamina (480 aC) e, gaireben, a la de Platea.
Qualques unas de las seunas òbras, coma Los persans (472 aC) o los La set contra Tebes (467 aC), son lo resultat de sas experiéncias de guèrra. Foguèt, tanben, testimòni del desvolopament de la democracia atenenca. En Las suplicants (490 aC), se pòt detectar la primièra referéncia que se fa al poder del pòble e la representacion de la creacion de l'Areopage, tribunal encargat de jutjar los omicidis. En Las eumenides (478 aC) tròba supòrt la reforma d'Efialtes (462 aC), transferiment dels poders politics de l'Aeropage al Conselh dels Cinc Cents.
Viatgèt a Siracusa, Sicília, convidat pel tiran Ieron, que produsiguèt per el Las femnas d'Ètna, en onor de la nòva vila de Ètna qu'aquel aviá fondat, e metèt tornarmai en scèna Los persans. Après la representacion de 'L'Orestiada (458 ac) tornèt visitar Sicília, ont moriguèt a Gela (456 aC-455 aC). Aguèt un filh, Eufori, que, coma el, foguèt un poèta tragic.
Malgrat l'importància de la seuna òbra, dins son epitafi Esquil foguèt pas remembrat coma poèta o dramaturg, mas per la seuna valor en la batalha de Maraton:
Anthologiae Graecae Appendix, vol. 3, Epigramma sepulcrale 17.


text:
Cabestanh
Cabestanh (Capestang en francés) es una comuna lengadociana de Lengadòc situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personatges celèbres[modificar | modificar la font]
- Xavièr Golard, felibre
- Fernand Pigòt, felibre e cabiscòl de l'Escòla del Titan.


text:
Províncias Unidas de l'Arriu de la Plata
Las Províncias Unidas de l'Arriu de la Plata qu'ei ua de la denominacion de la Republica Argentina, tanben aperada Confederacion Argentina ; aqueth nom que ho mei que mei emplegat durant las purmèras annadas de l'emancipacion d'Argentina e en referéncia a las províncias emancipadas o en cors d'emancipacion de l'autoritat espanhòla dens l'anciana Vicereiautat de l'Arriu de la Plata. Los sons ciutadans qu'èran qualificats de rioplatenses o d'argentin.
Dens l'Imne Nacionau Argentin comandat per l'Amassada de l'An XIII que s'emplega lo nom de Províncias Unidas deu Sud e en 1816 la declaracion d'independéncia que designè lo navèth estat com Províncias Unidas d'America deu Sud.


text:
Jan Hus
Jan Hus que ho un teologian, un lingüista e un universitari (que ho rector de l'Universitat de Praga) en Boèmia ; precursor de la Reforma protestanta influenciat per l'anglés John Wyclif. Excomuniat per la Glèisa Catolica en 1411 e condemnat peu Concili de Constança que ho cremat suu lenhèr lo 6 de julhet de 1415.
A la soa mort que i avó ua crozada contra la Glèisa Hussiana (aperada Guèrras hussianas).
Qu'ei l'inventor deu hatchek (accent circonflèxe capvirat inventat per la lenga chèca).


text:
1702
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1702 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 10 de febrièr - Jean-Pierre Guignon, violonista e compositor italian (m. 1774)
- 15 d'agost - Francesco Zuccarelli, pintor italian (m. 1788)


text:
Economia d'Oganda
L'economia d' Oganda a un grand potencial. Possedís de quantitats importantas de ressorsas naturalas, coma tèrras fèrtilas, pluèjas regularas e de depauses de coire, aur e d'autres minerals, en mai de la descobèrta recenta de petròli. S'es pas encara fach un inventari complet dels depauses minièrs del país[1].
L'agricultura es lo principal sector economic del país, e emplega mai de 80% de la fòrça de trabalh. Lo cafè es lo principal produch exportat[1].
Après lo govèrn de Idi Amin Dada, en 1981 lo país comencèt un programa amb l'intencion de recuperar l'economia domestica, que recebèt per aquò una considerabla assisténcia de l'estrangièr. Cap a intervenguts de 1984, malgrat aiçò, tròpas politicas d'expansion fiscala e monetària e un nòu esclatament de guèrra civila condusiguèt a problèmas novèls dins lo desvolopament economic.
Dempuèi l'ascension al poder de Yoweri Museweni, al començament de 1986, lo govèrn a fach de grands passes cap a la reabilitacion economica. L'infrastructura del país (mai que mai los sistèmas de transpòrt e comunicacions, qu'èran estats destruits per la guèrra e l'abandon) es estat rebastida. En reconeissent lo besonh de l'aument de l'ajuda extèrna, Oganda negocièt en 1987 amb lo FMI e la Banca Mondiala. Comencèt posteriorament a botar en plaça d'unas politicas economicas destinadas a restaurar l'estabilitat dels prèses e la sostenibilitat de la balança de pagaments, en melhorant la capacitat installada, en reabilitant l'infrastructura, en restaurant los incentius pels productors a travèrs de politicas de prèses e en melhorant la mobilizacion e la localizacion de recorses dins lo sector public. Aquelas politicas produsiguèron de resultats positius. L'inflacion, qu'arribèt a 240% en 1987 e a 42% en junh de 1992, foguèt de 5,4% per l'annada fiscala 1995-96 e de 7,3% en 2003.
L'investiment, coma un percentatge del PIB foguèt estimat a 20,9% en 2002, de bon comparar amb los 13,7% de 1997. Los investiments del sector privat, largament finançats per transferéncias privadas dempuèi l'exterior, foguèron de 14,9% del PIB del 2002. Las resèrvas nacionalas brutas, vistas coma un percentatge del PIB, foguèron estimadas en un 5,5 pel 2002. Lo govèrn d'Oganda a trabalhat tanben amb los païses creditors per reprogramar o anullar porcions substanciales del sieu deute extèrne.
D'acòrdi amb las estatisticas del FMI, en 2004, lo PIB per capita d'Oganda atenhiá los 300 dolars, un nivèl fòrça pus naut que dins las annadas ochanta, mas se manteniá encara a la mitat de la mejana de l'Africa subsaariana. Lo PIB total per aquel meteis an atenguèt los uèch miliards de dolars.
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 {{{Títol}}}


text:
Categoria:Espaci Modèl
Recomandacions[modificar | modificar la font]
- Placetz pas los modèls dins aquesta categoria mas puslèu dins una de sas soscategorias.
- Per obténer d'ajuda sus l'utilizacion dels modèls, consultatz la pagina Ajuda:Modèl.
- Per indicar la procedura de seguir dins una categoria utilizant un messatge permanent, utilizatz {{Messatge permanent}}.
- Per indicar la procedura de seguir dins una categoria utilizant lo còde subst:, utilizatz {{Utilizacion subst}}.
- Per categorizar los modèls, inserissètz
[[Categoria:Modèl|{{PAGENAME}}]]per beneficiar del classament alfabetic.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
*
- Modèl per espaci de nom (9 C)
- Mantenença dels modèls Wikipèdia (8 C, 2 P)
B
- ► Modèl ligat als bons articles (6 P)
M
- Modèl (18 C, 23 P)
- Modèl d'avertiment (1 C, 1 P)
Articles dins la categoria « Espaci Modèl »
Aquesta categoria conten los 11 articles seguents.


text:
Punt d'interrogacion
Lo punt d'interrogacion (var. ponch d'interrogacion, tanben nomenat punt interrogatiu) es un signe de pontuacion.
Usatges[modificar | modificar la font]
Lo punt d'interrogacion s'utilisa per
- Indicar que la frasa es una question dirècta (las questions indirèctas an cap de signe distintiu). En grèc se simboliza amb un punt virgula.
- S'es repetit, indicar l'estonament.
- Servís com a caractèr joquèr en informatica.
- Simboliza l'oclusiva glotala en fonetica (AFI).
- En linguistica, marcar las frasas de correccion dobtosa.
- Dins los dessemhs, indicar l'ignorància.
Originas[modificar | modificar la font]
Lo simbòl vendriá de « quaestio » en latin, que foguèt abregida d'un q en dessús d'un o. Mas aquela ipotèsi es pauc atestada. Segon una autra ipotèsi, lo signe auriá son origina al sègle IX, jos forma d'un punt e d'una mena de tilda., Lo punt marcant simplament la fin de la frasa e la « tilda » l'intonacion de la question a l'oral.


text:
Modèl:Nobr
- Utilizacion
- Lo modèl {{nobr}} rend son tèxt en paramètre totalament insecable, e simplifica l'escritura en evitant d’utilizar explicitament un espaci insecable ( ).
Fonciona quitament se lo tèxt en paramètre conten d'imatges (per exemple una bandièra), o conten de ligams, contràriament a l'espaci insecable, qu'es ineficaç pels imatges e romp los ligams.
- Sintaxi
{{nobr|tèxt de rendre insecable e que pòt conténer d'imatges
}}
La documentacion d�queste modèl es inclusa dempuèi sa sospagina de documentacion (modificar | istoric).
Los editors pòdon trabalhar dins lo bac à sable (crear) e la pagina de test (crear).
Plaçatz las categorias dins la sospagina /Documentacion.


text:
1598
Aquesta pagina concernís l'an 1598 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après la somission de Bretanha e la reconquista d'Amians l'annada precedenta, lo rèi Enric IV decidiguèt de reglar la question religiosa. Ansin, l'Edicte de Nantas (30 d'abriu) donèt una libertat religiosa importanta ai protestants dins certaneis endrechs e unei plaças fortificadas per s'aparar còntra una represa de la guèrra. En parallèl, lo catolicisme foguèt reconeguda coma religion oficiala sus tot lo territòri francés e lo rèi prenguèt divèrsei mesuras suplementàrias en favor dei catolics coma la creacion d'una caissa dei conversions e un sostèn ai jesuitas. Aquel edicte foguèt mau acceptat per lei radicaus dei dos camps que lo consideravan coma una trèva novèla. Certanei vilas coma París refusèron de lo ratificar avans dètz annadas. Pasmens, en causa dau lassitge generau, lei combats s'arrestèron e l'edicte permetèt finalament de restablir la patz dins lo Reiaume.
En mai d'aquò, Enric IV capitèt de conclure la patz amb Espanha. Dicha patz de Vervins, lo tractat foguèt basat sus l'evacuacion dei territòris enemics ocupats. Pasmens, la revirada espanhòla marquèt la fin de la supremàcia d'Espanha sus lo continent. Enfin, de negociacions se debanèron ambé lo duc de Savòia regardant lo traçat de la frontiera entre lei dos país. Pasmens, venguèron l'objècte de tensions novèlas e una guèrra acomencèt en 1600-1601 entre França e Savòia.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- Joan Armand deu Peirèr, comte de Tres Vièlas, militar bearnés (m. 1672)
- Bonaventura Cavalieri, matematician italian (m. 1647)


text:
1570
Aquesta pagina concernís l'an 1570 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Publicacion dau premier atlàs dich Theatrum orbis terrarum per lo cartograf olandès Abraham Ortelius (1527-1598).


text:
Drech public
Lo drech public es constituit per l'ensems de las nòrmas que regisson las relacions de drech qu'intervenon entre las personas moralas de drech public coma l'Estat, las collectivitats localas, de las institucions o agropament especificament ligadas al drech public o de las bancas nacionalas. Lo drech public defend l'interès general amb prerogativas ligadas a la poténcia publica. Organiza las relacions entre doas personas publicas mas egalament entre una persona publica e una persona privada.
Lo drech public es en general opausat al drech privat, que li recobrís l'ensems de las nòrmas que regiguèsson las relacions entre las personas fisicas o moralas.
Domeni del drech public[modificar | modificar la font]
- Lo drech politic qu'organiza los poders de l'Estat : parlament, govèrn, justícia.
- Lo Drech administratiu, que reglamente l'estructura de l'Administracion publica e las sieunas relacions amb las personas privadas.
- Lo Drech fiscal, que determina las condicions e lo en montant de la participacion dels afars de drech als budgèts de l'Estat e de las collectivitats publicas.
- Las finanças publicas que regropan l'ensems de las nòrmas que governan las finanças de l'Estat, de las collectivitats localas, dels organismes de seguretat sociala, dels establiments publics e de totas las autras personas moralas del drech public.
- Le drech internacional public qu'organiza las relacions entre los Estats e las organizacions internacionalas.
Una part de la doctrina considèra qu'apertenon al drech public cèrtas categorias :
- del drech penal, que definís las sancions pecuniàries o corporales que l'Estat, per l'intermediari dels tribunals repressius, pòt ferís l'individú que viòla cèrtas nòrmas del drech.
- del procediment penal, qu'organiza lo desvolopament del procès davant los tribunals judiciaris repressius quand son amassadas las condicions de las infraccions definidas pel drech penal.
Una autra part la considèra coma essent mai lèu d'un drech transversal (cf drech penal)
Lo drech public per país[modificar | modificar la font]
La nocion de drech public es acceptada per fòrça sistèmas juridics. Mai qu'es pas la meteissa pertot. En França, ven sustot de la separacion de las autoritats judiciarias e administrativas (lei del 16 e 24 d'agost de 1790), al motiu pas juridic mas politic (mesfisança del poder dels jutges, dempuèi l'Edat Mejana) ; aquela concepcion es ligada a la concepcion francesa de la separacion dels poders. Dins los païses de drech anglosaxon, aquela teoria es fòrça limitada per diferéncias de concepcion juridica.
En França[modificar | modificar la font]
La separacion entre l'òrdre administratiu e l'òrdre judiciairi nais en França amb la lei del 16 e 24 d'agost de 1790, qu'enebís als tribunals judiciaris de «pertocar, de qualque manièra que siaga, las operacions dels cors administratius» : en aplicacion d'aquesta lei, los diferents amb l'administracion relèvan dels tribunals administratius, que foguèron longtemps limitat al Conselh d'Estat et li son sobordenats.


text:
Trith-Saint-Léger
Trith-Saint-Léger es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1170, lo vilatge establit suls dos marges del Escaut se trucava Pont-de-Trith (de trajectus, passatge de cors d'aiga). Un vièlh pont recebiá un camin descendent de Famars e en remontant dirèctament cap al masatge caseriu de Sant-Leugièr #que portava lo nom del martir #que i #sofrir.
Aquel passatge important se trobava defendut per una fortalesa #qu'ocupavan de poderoses senhors. Entre eles, Rénier de Trith #que #participar als crosadas de Constantinople. Es per las siás nautors fachas d'armas en Orient que los descendents de Renier de Trith #portar en los sieus armoiries « un creissent de cara en un camp de sòus ».
Es a la s-|XI|e}} #qu'a fach mencion de Trith #que los senhors n'èran de parelhs del comtat de Valencianas. Rics e poderoses, #èsser longtemps en guèrra amb aqueles de Aulnoye fins a #çò que Baudouin V, Comte d'Enaut, los obliga a renonciar a las siás disputas en 1171.
A la fin del Sègle XII, lo castèl de Trith passa a la familha de Roeulx de contunh al Comte de l'Enaut.
La houille, #que se cercava ja a la fin del Sègle XVIII e #que s'espeta en 1826, façonne de contunh la cara de Trith-Sant-Leugièr, aital coma la sidérurgie.
La fosse « Ernest » i aviá dobèrt en 1826 a Trith (actual territòri de la Sentinelle). Se pòt legir en una estatistica de 1832 : « existís a Trith sèt fòssas a carbon de las minas de Anzin e… un establiment considerable en contenent forgis e laminoirs a l'anglesa, ont se étire las fèrres; mai una fonderie ont se flueix de pèças en fonte del pes de 12 a 15 000 libres. » Aquel establiment i aviá #èsser creat en 1823. Lo « Ostal César Sirot », uèi Laminés Vendeires Europèus, societat presa pel grop Beltrame e ArcelorMittal, i a #èsser creada en 1875.
La municipalitat, coma fòrça d'autras d'aquela region, a #èsser durement tocada per las sequèlas economicas, socialas e mieiambientalas de la mina, las sequèlas de doas guèrras mondialas de contunh de la crisi de la sidérurgie (ex : clausura del luòc métallurgique de Usinor, #qu'en tèrmes de trabalh a pas #èsser que fòrça partiellement compensada per l'installacion de la fabrica PSA Peugeot-Citroën, e #qu'a daissat de sòls pollués sus aperaquí 30 a[1] (gazomètre (uèi destruit), ancian crassier sidérurgique #qu'una part n'a ocupat per la aciérie LME (USINOR - LME) #qu'a tanben « espetat una descarga intèrna pel stockage de poussières de aciérie fins junh 99 ») [2]. Aqueles luòcs son a l'origina d'una contaminacion de la capa de las alluvions per metals pesats (plomb, chrome, arsenic issus de déchets industriales especiales, e dels hidrocarburs aromatiques polycycliques (HAP).
La municipalitat se lèva progressivament d'aquelas crisis, en sostenent lo desvolopament cultural e en integrant los principis del desvolopament durable e del bastiment de anautita qualitat mieiambientala en las siás nòvas inversions.
En 1170, le village établi sur les deux rives de l'Escaut s'appelait Pont-de-Trith (de trajectus, passage de cours d'eau). Un vieux pont recevait un chemin descendant de Famars et remontant directement vers le hameau de Saint-Léger qui portait le nom du martyr qui y souffrit.
Ce passage important se trouvait défendu par une forteresse qu'occupaient de puissants seigneurs. Parmi eux, Rénier de Trith qui participa aux croisades de Constantinople. C'est pour ses hauts faits d'armes en Orient que les descendants de Renier de Trith portèrent dans leurs armoiries « un croissant de gueule dans un champ d'argent ».
C'est au Modèl:S- qu'il est fait mention de Trith dont les seigneurs étaient pairs du comté de Valenciennes. Riches et puissants, ils furent longtemps en guerre avec ceux d'Aulnoye jusqu'à ce que Baudouin V, Comte de Hainaut, les oblige à renoncer à leurs querelles en 1171.
À la fin du Sègle XII, le château de Trith passe à la famille de Roeulx puis au Comte du Hainaut.
La houille, que l'on cherchait déjà à la fin du Sègle XVIII et que l'on exploite en 1826, façonne ensuite le visage de Trith-Saint-Léger, ainsi que la sidérurgie.
La fosse « Ernest » était ouverte en 1826 à Trith (actuel territoire de La Sentinelle). On peut lire dans une statistique de 1832 : « il existe à Trith sept fosses à charbon des mines d'Anzin et… un établissement considérable contenant des forges et laminoirs à l'anglaise, où l'on étire les fers; plus une fonderie où l'on coule des pièces en fonte du poids de 12 à 15 000 livres. » Cet établissement avait été créé en 1823. La « Maison César Sirot », aujourd'hui Laminés Marchands Européens, société détenue par le groupe Beltrame et ArcelorMittal, y a été créée en 1875.
La commune, comme beaucoup d'autres de cette région, a été durement touchée par les séquelles économiques, sociales et environnementales de la mine, les séquelles de deux guerres mondiales puis de la crise de la sidérurgie (ex : fermeture du site métallurgique d'Usinor, qui en termes d'emploi n'a été que très partiellement compensée par l'installation de l'usine PSA Peugeot-Citroën, et qui a laissé des sols pollués sur environ 30 ha[3] (gazomètre (aujourd'hui détruit), ancien crassier sidérurgique dont une partie est occupée par l'aciérie LME (USINOR - LME) qui a aussi « exploité une décharge interne pour le stockage de poussières d'aciérie jusqu'en juin 99 ») [4]. Ces sites sont à l'origine d'une pollution de la nappe des alluvions par des métaux lourds (plomb, chrome, arsenic issus de déchets industriels spéciaux, et des hydrocarbures aromatiques polycycliques (HAP).
La commune se relève progressivement de ces crises, en soutenant le développement culturel et en intégrant les principes du développement durable et de la construction de haute qualité environnementale dans ses nouveaux investissements.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Basa de donada sòls pollués
- ↑ Basa de donada BASOL (Descarga intèrna LME)
- ↑ Base de donnée sols pollués
- ↑ Base de donnée BASOL (Décharge interne LME)


text:
1220
Aquesta pagina concernís l'an 1220 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Tolosa[modificar | modificar la font]
Après la victòria de Basièja, perseguida deis atacas occitanas còntra lei posicions dei Montfòrt que perdiguèron La Vaur e Puèglaurenç. Après aquelei desfachas, Amalric VI de Montfòrt assaièt de repòstar e ataquèt en julhet Castèlnòu d'Arri defendut per Ramon VII de Tolosa, Rogièr Bernat II de Fois, un còrs vengut dau Comtat de Comenge e divèrsei chivaliers faidits. Lo sètge de la vila anava durar fins a febrier de 1221 e s'acabar per una victòria occitana novèla.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
En març, conquista de l'importanta ciutat marchanda de Samarcanda que foguèt totalament destrucha e pilhada. Puei, lei vilas principalas de Khwarezm, coma Bokharà e Urgench, foguèron tanben destruchas e pilhadas. Lo sultan capitèt de s'escapar mai poguèt pas organizar ò reünir una armada novèla. Moriguèt dins de circonstàncias mau conegudas sus una illa dau sud de la Mar Caspiana. Son fiu comencèt de gropar de tropas dins la region de Ghazni e lei Mongòls organizèron d'expedicions de pilhatges en direccion d'Armenia.
Sultanat de Khwarezm[modificar | modificar la font]
Après la pèrda dei vilas principalas d'Asia Centrala (Samarcanda en març, Bokharà, Urgench), l'arribada dei Mongòls dins lo nòrd dau plan iranian e la mòrt d'Ala ad-Din Muhammad en decembre, son fiu Jalal ad-Din venguèt sultan e gropèt de fòrças dins la region de Ghazni.


text:
Luigi Cherubini
Luigi Cherubini (Florença, seteme de 1760 – París, lo 15 de març de 1842) que ho un compositor italian vadut francés d'estil classic. que ho tanben director deu Conservatòri de París.
Que comencè a estudiar la musica dab lo son pair qui èra mèste de clavecin e tot vàder mainatge precòç. Lo grand duc de Toscana que paguè entà la seguida deus sons estudis a Bolonha e Milan. Que compausè opèra, notament dab libretistas com lo famós Metastasio, en Itàlia puish que deishè lo son país. En 1785 que s'anè a Londres puish a parís on e ho presentat a la reina Maria Antoneta d'Àutria. Acerà que compausè lo son opèra Démophon qui conegó un gran succès e que ho nomat director de Teare de Mossur dens las Tulerias.
Durant la Revolucion Francesa Cherubini qu'avó d'estujar lo succès qu'avèva gaudit auprès deu public aristocratic, abans de tornar en gràcia devath lo Purmèr Empèri e tanben durant la Restauracion.
En 1822 que ho nomat director deu Conservatòri de París çò qui'u miè a quauques conflictes dab lo joen Hector Berlioz qui'u pintre com ua persona antipatica dens los sons Memòris. A maugrat d'aquò qu'èra hèra arrespectat (notament per Ludwig van Beethoven) e que ho un amic de Gioacchino Rossini, de Frédéric Chopin e d'Ingres (pintre professionau e musician amator mentre qui Cherubini b'èra l'invèrs).
Qu'ei sepelit dens lo cemitèri deu Père Lachaise.


text:
Russ
Russ (Bas-Rhin) en alemannisch (Russ en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna entre Wisches, Schwartzbach, Hersbach e Schirmeck.
Commune entre Wisches, Schwartzbach, Hersbach et Schirmeck.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina del nom de Russ es incerta. La primièra mencion de la localité data del Mièja Edat, en 1306. Proven del évêché d'Estrasburg #que menciona dos localités, OBERRUSS e NIEDERRUSS. Lo nom d'amassa seriá RUGI o NUZI, #çò que significa pel primièr « ruisseau » e per la segonda « campanha », noms #que son pòt èsser d'origina celtique. Aqueles dos localités se trobavan en defòra de la localizacion actuala de la municipalitat, als luòcs-diches Jardin Batlo, Fontaine del Benz e Bassa del Gròs Colas, endroits situats en plen bòsc. Pòt èsser a l'epòca gallo-romaine existissiá ja una pichona tribu al luòc-dich Fontaine del Penz. I auriá subsistit fins a Modèl:La s-. Mai tard, a la Mièja Edat, apareis una pichona localité al luòc dich Jardin Batlo, nomenada a priori OBERRUSS, #que i auriá existit fins al començament de la Modèl:S-, abandonat continuament dins un estat d'extrèma praubesa.
Lo segond localité nomenada NIEDERRUSS i auriá #èsser activa fins en 1633, en plena guèrra de Trenta ans, pendent #lo que las tropas suedesas #estrossejar lo pòble, #que subsisteix lo nom « lo luòc cremat ». Abans la guèrra de Trenta Ans, lo vilatge de Russ ne comptava 42 familhas, #que 12 solament survécurent après l'invasion suedesa. En 1760, se'n comptava a nòu 72 familhas. En 1666, Russ fasiá partida del bailliage episcopal de Schirmeck, e en 1761 formava una quita parròquia. A anotar que la glèisa, #qu'èra mai lèu una gròssa capèla amb un campanal central, se trobava a la quita localizacion del cementèri. Podiá conténer aperaquí 50 personas. Dempuèi 1540, aquela glèisa i aviá mencionat, del temps que lo vilatge de Russ se trucava RUOSE, n'expression alemanda. En francés o latin, lo nom al fil dels sègles #èsser : RUGI o RUZI, de contunh RIG o ARRÒS, e sens dobte RUSS a partir de la Revolucion de 1789.
Oberruss E Niederruss avián agropat a l'entorn d'un cloître e d'un molin. Cap a 1800, dels abitants de Russ aurián encara observat ruïnes en lo bòsc, aital coma las rèstas del molin #que lo canal #subsistir encara longtemps après. Ne sembla que cèrts ostals bastits a l'epòca, lo #èsser amb pèiras en provenent d'aquelas ruïnes. Oberruss Se trobava près del masatge caseriu de Muckenbach. S'i obsèrva un ruisseau e dels résurgences d'aiga. Un camin es empierré, un pauc coma l'epòca romaine. Un pauc mai cap a l'aval, s'obsèrva un mur de pèira #que sembla délimiter las pâturages de las abitacions. De nombrós entassements de pèiras encara visiblas, semblan indicar la localizacion dels ostals. Se pòt #qu'una carrièra a cèl dubèrt siá a l'origina de l'implantacion d'aqueles ostals. Niederruss Se situava al cors mai elevat del ruisseau #que travèrsa lo pòble del sud-es al nòrd-oèst. S'i obsèrva encara de pèiras la longitud d'un pré dicha del Guarda Forestal, aital coma dels tertres en escalièr semblable indicar la localizacion d'abitacions. A Modèl:La s-, aquel endroit i aguèt ocupat per carboners #que i trabalhavan.
L’origine du nom de Russ est incertaine. La première mention de la localité date du Moyen Âge, en 1306. Elle provient de l’évêché de Strasbourg qui mentionne deux localités, OBERRUSS et NIEDERRUSS. Le nom d’ensemble serait RUGI ou NUZI, ce qui signifie pour le premier « ruisseau » et pour le deuxième « campagne », noms qui sont peut être d’origine celtique. Ces deux localités se trouvaient en dehors de l’emplacement actuel de la commune, aux lieux-dits Jardin Batlo, Fontaine du Benz et Basse du Gros Colas, endroits situés en pleine forêt. Peut être à l’époque gallo-romaine existait-il déjà une petite tribu au lieu-dit Fontaine du Penz. Elle aurait subsisté jusqu’au Modèl:S-. Plus tard, au Moyen Âge, apparaît une petite localité au lieu dit Jardin Batlo, nommée a priori OBERRUSS, qui aurait existé jusqu’au début du Modèl:S-, abandonnée suite à un état d’extrême pauvreté.
La seconde localité nommée NIEDERRUSS aurait été active jusqu’en 1633, en pleine guerre de Trente ans, pendant laquelle les troupes suédoises ravagèrent le village, dont subsiste le nom « la place brûlée ». Avant la guerre de Trente Ans, le village de Russ comptait 42 familles, dont 12 seulement survécurent après l’invasion suédoise. En 1760, on comptait à nouveau 72 familles. En 1666, Russ faisait partie du bailliage épiscopal de Schirmeck, et en 1761 formait une paroisse propre. A noter que l'église, qui était plutôt une grosse chapelle avec un clocher central, se trouvait à l’emplacement même du cimetière. Elle pouvait contenir environ 50 personnes. Dès 1540, cette église était mentionnée, alors que le village de Russ s’appelait RUOSE, en expression allemande. En français ou latin, le nom au fil des siècles fut : RUGI ou RUZI, puis RIG ou RIZ, et sans doute RUSS à partir de la Révolution de 1789.
Oberruss et Niederruss étaient groupés autour d’un cloître et d’un moulin. Vers 1800, des habitants de Russ auraient encore observé des ruines dans la forêt, ainsi que les restes du moulin dont le canal subsista encore longtemps après. Il semble que certaines maisons construites à l’époque, le furent avec des pierres provenant de ces ruines. Oberruss se trouvait près du hameau de Muckenbach. On y remarque un ruisseau et des résurgences d’eau. Un chemin est empierré, un peu comme à l’époque romaine. Un peu plus vers l’aval, on remarque un mur de pierre qui semble délimiter les pâturages des habitations. De nombreux entassements de pierres encore visibles, semblent indiquer l’emplacement des maisons. Il se peut qu’une carrière à ciel ouvert soit à l’origine de l’implantation de ces maisons. Niederruss se situait au cours le plus haut du ruisseau qui traverse le village du sud-est au nord-ouest. On y remarque encore des pierres le long d’un pré dit du Garde Forestier, ainsi que des tertres en escalier semblant indiquer l’emplacement d’habitations. Au Modèl:S-, cet endroit fut occupé par des charbonniers qui y travaillaient.


text:
1860
Aquesta pagina concernís l'an 1860 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Intrada en aplicacion d'una reforma regardant la proprietat agricòla. Son objectiu èra de reprendre lo contraròtle dei tenenements tenguts per lo clergat, premier proprietari dau país. A la fin de l'annada, lo negus Tewodros II deguèt reprimir una insureccion dins lo nòrd. Pasmens, aquò foguèt solament l'acomençament d'una multiplicacion dei revòutas entraïnadas per l'aumentacion deis impòsts necessaris per sostenir la modernizacion d'Etiopia.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Reconquista de la capitala, perduda en 1858, per lo govèrn liberau de Benito Juárez. Pasmens, l'insureccion conservatritz contunièt dins divèrsei províncias sostenguda per la Glèisa. De mai, lei liberaus deguèron faciar la question de l'important deute public mexican.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Après la revirada de son ofensiva de 1859, leis armadas britanicas e francesas desbarquèron una fòrça importanta sus lo territòri chinés lo 17 de julhet. Lo 2 de setembre, capitèron de conquistar Tianjin avans de contuniar vèrs Pequin que foguèt agantada lo 5 d'octòbre. Lo 13, presa de la capitala onte lo Palais d'Estiu foguèt pilhat e cremat per leis asalhidors. Après aquelei desfachas, lo govèrn chinés deguèt acceptar de signar la Convencion de Pequin qu'agravèt lei clausas dau tractat de Tianjin. Lei ponchs principaus de la convencion èran :
- la reconóissança dau tractat de Tianjin.
- la dubertura de Tianjin coma pòrt comerciau.
- la cession de la peninsula de Kowloon ai Britanics per aumentar la superficia de sa colonia de Hong Kong.
- la libertat de culte per lei crestians chinés.
- lo pagament d'una indemnitat important ai Francobritanics.
- la cession ai Rus de Manchória exteriora e dau krai d'Ussuri.
Regardant lo debanament de la Revòuta Taiping, après lei presas de Hangzhou e de Suzhou (junh), l'insureccion assaièt sensa succès de conquistar lo pòrt de Shanghai (aost) defenduda per una garnison compausada de soudats francés, britanics e chinés. Regardant la Revòuta dei Nian, lo generau Sengge Rinchen — maugrat sei desfachas còntra lei Francés — foguèt plaçat a la tèsta d'una armada importanta cargada de reconquistar lei vilas fortificadas per l'insureccion.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Desvolopament dau concèpte de torpilhaire, naviri leugier armat de torpilhas. L'objectiu èra de crear una unitat pauc costosa e capabla de destrurre de naviris pus importants gràcias a la poissança de destruccion dei torpilhas.
Quimia[modificar | modificar la font]
Isolacion d'isoprèn per lo quimista britanic Charles G. William que permetèt de sintetizar lei premiers cauchós naturaus.
Transpòrt terrèstre[modificar | modificar la font]
Brevet d'Étienne Lenoir (1822-1900) regardant un motor de combustion intèrna permetent d'assegurar la propulsion d'una automobila (24 de genier). Aqueu brevet foguèt emendat mai d'un còp entre 1860 e 1867 e un assai dau veïcul permetèt de realizar 9 km en 3 h. Après leis assais de veïculs de 1771 e de 1826, aquò permetèt de desvolopar lei premiereis automobilas dins lo corrent dau decenni 1880.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 3 de genièr - Kato Takaaki, primièr ministre de Japon (m. 1926)
- 17 de genièr - Carlos José Solórzano, president de Nicaragua (m. 1936)
- 17 de genièr - Douglas Hyde, president de la Republica d'Irlanda (m. 1949)
- 21 de genièr - Karl Albert Staaff, primièr ministre de Suècia (m. 1915)
- 29 de genièr - Anton Chekhov, mètge e escrivan rus (m. 1904)
- 20 de mai - Eduard Buchner, quimista alemand, Prèmi Nobel (m. 1917)
- 21 de mai - Willem Einthoven, inventor danés, prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1927)
- 7 de julhet - Gustav Mahler, compositor austriac (m. 1911)
- 16 de julhet - Otto Jespersen, lingüista danés (m. 1843)
- 20 d'agost - Raymond Poincaré, president de França (m. 1934)
- 6 de setembre - Jane Addams, sociològa americana, Nobel-premiario en pacala laboro (m. 1935)
- 6 de novembre - Ignacy Jan Paderewski, pianista e òme politic polonés (m. 1941)
- 20 de novembre - José Figueroa Alcorta, president d'Argentina (m. 1931)
- 23 de novembre - Hjalmar Branting, primièr ministre de Suècia, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1925)
- 4 de decembre - Charles de Broqueville, primièr ministre de Belgica (m. 1940)
- 7 de decembre - Joseph Cook, primièr ministre d'Austràlia (m. 1947)
- 15 de decembre - Niels Ryberg Finsen, mètge danés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1904)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 1 de julhet - Charles Goodyear, inventor american (m. 1800)
- 21 de setembre - Arthur Schopenhauer, filosòf alemand (n. 1788)


text:
Guèrra Etiopia-Eritrèa
La Guèrra Etiopia-Eritrèa se debanèt dau 6 de mai de 1998 au 25 de mai de 2000 entre lei dos país. Foguèt entraïnada per de problemas frontaliers entre lei dos país e l'araca eritreana còntra Etiopia dins la region de Badme lo 6 de mai de 1998. Lo 13, Etipia decidiguèt de repostar entraïnant un conflicte sus tota la frontiera a partir de junh de 1998. A partir de febrier de 1999, lei tropas etiopianas prenguèron l'avantatge e conquistèron pauc a pauc lo territòri d'Eritrèa. Ansin, a la fin dau conflicte, Etiopia ocupava 25% dau territòri de son vesin.
Lei dos país acceptèron un arbitratge internacionau. Pasmens, maugrat aquela arbitratge, la frontiera entre lei dos país es totjorn lo teatre d'escaramochas entre lei doas armadas. De mai, lei dos país son pas contentats, subretot Etiopia, per lei decisions de l'arbitratge.


text:
Tibetan
Lo tibetan es una lenga parlada per mai d'un milions de locutors (de 3 a 7 milions segon las fonts)[1] dins lo Tibet ancian (es a dire la Region Autonòma de Tibet, las zonas de populacion tibetanas de Qinghai (Amdo), Gansu, Sichuan e Yunnan (Kham) en Republica Populara de China, e dins qualques regions del país a l'entorn, d'Imalaia e de l'Asia centrala, coma lo Ladakh e lo Sikkim en Índia, lo Baltistan paquistanés, Botan e lo nòrd de Nepal.
Somari
Introduccion[modificar | modificar la font]
Lo tibetan (en tibetan : peugué per la lenga parlada e peuyi per la lenga escricha ; བོད་ཡིག (transliteracion Wylie): bod yig) es una lenga apartenent a la familha de las lengas tibetobirmanas.
Lo tibetan se divisa en un grand nombre de dialèctes. Lor classificacion varia segon las fonts. Christopher I. Beckwith per exemple[2] distinguís cinc grops geografics: tibetan del Nòrd-èst, de l'Èst, del Sud, del Centre, de l'Oèst[3].
D'enter lo grop del Centre, lo dialècte de Lhassa, que servis de lingua franca pels Tibetans, es una lenga de tons. Pasmens, qualques autres dialèctes, coma lo ladakhi e aqueles de l'Amdo, an pas de tons e an des grops de consonas inicial, que rebatan aqueles que son marcats dins l'ortografia. Lo dzongkha, un autre dialècte tibetan, es la lenga oficiala de Botan. Lo balti es parlat dins lo nòrd del districte de Kargil, dins la region de Jamo e Cachemire indian.
Lo tibetan es notat mejans d'un alfasillabari que, segon la tradicion, seriá estat creada al sègle VII per Thonmi Sambhota, un ministre del rei Songtsen Gampo, a partir del brami, escritura que donèt naissença a mai d'una lengas de l'Índia. L'escritura tibetana compren trenta letras que se combinan amb quatre signes diacritics servent de notar las vocalas i, u, e, o. A aquò s'apond tres consonas subrescrichas, que permeton de cambiar de ton o de suprimir une aspiracion, e 4 consonas sosescrichas per notar de palatalas o de retroflèxas. Es classat dins las escrituras bramicas
Dentre las lengas tibetobirmanas, lo tibetan es una de las mai ancianament atestadas, amb lo tangot, lo birman, lo neware e lo meitei.
Lo fondator dels estudis tibetans en Euròpa es le sabent ongres Csoma de Körös, autor d'un diccionari e d'una gramatica del tibetan classic. Son òbra foguèt seguida pel primièr tibetològ francés, Philippe-Édouard Foucaux (1811-1894).
Lenga classica del bodisme de la Nauta Asia, lo tibetan veïcula dempuèi lo sègle VIII una literatura rica.
Ensenhament e usatge[modificar | modificar la font]
Dins una bona partida de Tibet, l'ensenhament dins lo primari se fa subretot o entièrament en tibetan, l'ensenhament bilenga començant rarament abans lo segondari. Pasmens, lo chinés es la lenga d'ensenhament gaireben totas las escòlas segondàrias tibetanas. Los escolans que continuan enseguida dins lo superior an la possibilitat d'estudiar las disciplinas relativas a las sciéncias umanas dins una de las facultats per las minoritats d'autras províncias[4]. Pasmens, dins las escòlas tibetanas de Dharamsala en Índia, las directivas del Ministèri del desvelopament dels ressorgas umanas exigisson que las matièras sián ensenhadas en angles a partir del segondari[5].
Segon lo linguista e tibetològ Nicolas Tournadre, l'usatge de la lenga tibetana escricha mermèt pendent la revolucion culturala al Tibet qu'èra enerbida. Se reviscolèt dins los ans 1980 mas merma de nòu dempuèi la mitan dels ans 1990 per causa de la predominança del chinés dins l'educacion. Un novèl règlament per aparar la lenga tibetana foguèt adoptat lo 22 de mai de 2002, sens pasmens obtenir lo resultat esperat. Los joves dins las zonas urbanas parlan mai sovent una mèscla tibetochinesa[6].
Nicolas Tournadre escriguèt que « dins mens de cinquanta ans, la lenga tibetana será venguda una lenga menaçada, condamnada a un declin irreversible, veire a la disparicion en doas generacions se la politica linguistica actuala es mantenguda. La responsabilitat del govèrn regional e del govèrn central es, dins aquel domèni, evidenta. » [7]. Coma l'indica lo linguista Claude Hagège: « Es atal que las lengas morrisson. » [8]. E mai lo linguista Jacques Leclerc considèra atal que la lenga tibetana es en via de regression de contunh del fach qu'es mai valorizada, al contrari, e qu'es venguda inutila sul mercat del trabalh[9].
Al contrari d'aquelas afirmacions, l'avís del filosòf comunista italian Domenico Losurdo : « del fach de la difusion de l'instruccion, la lenga tibetana es ara parlada e escricha per un nombre de personas fòrça mai naut que dins le Tibet prerevolucionari » [10].
E mai, lo professor Barry Sautman, de l'Universitat des Sciéncias e Tecnicas d'Hong Kong, afirma que cap d'estudis recents sus las lengas en perilh dona lo tibetan coma lenga en dangièr. Per el, lo manten de la lenga pels Tibetans tranca amb l'erosion de las lengas dins las regions marginalas dels estats occidentals reputats per lor politica toleranta. Las afirmacions que las escòlas primàrias de la RAT ensenhan lo putonghua o mandarin comun son erronèas. En 1996, Lo tibetain èra la principala lenga d'ensenhament dins 98 % de las escòlas primàrias, e a l'ora d'ara lo putonghua es introdusit dins los primièrs ans sonque dins las escòlas urbanas[11].
Lo tibetològ Elliot Sperling es d'avís, segon el, que « Dins qualques limitas, la Republica Populara de China fa qualques esfòrces per daissar s'exprimir una expression culturala tibetana » e « l'activitat culturala qu'existís sus l'ensems del replan tibetan pòt pas èsser ignorada[12]. »
Segon Stéphane de Tapia lo tibetan es parlat sonque per prèp d'1 milion de Tibetans suls prèp de 5 milions que compta China e la lenga tibetana centrala, lenga classica e literària, mas tanben lenga religiosa, venguèt la lenga d'usatge per la diaspora tibetana[13].
Alfasillabari[modificar | modificar la font]
Jos Unicode, los caractèrs tibetans son codats de 0F00 a 0F7F. Vaquò l'alfasillabari tibetan, en dbu can (caractèrs d'estampariá), dbu med (escritura cursiva) e en transliteracion Wylie.
Modèl:Taula dels caractèrs Unicode/U0F00
L'escritura Phagspa[modificar | modificar la font]
L'escritura Phagspa, alfasillabària, foguèt creada pel lama tibetan Phagspa per l'emperaire Kubilai Khan pendent la dinastia Yuan en China, coma escritura unificada per totas las lengas de l'Empèri Mongòl. Phagspa la deriba de son escriture natala, l'escriture tibetana. Foguèt abandonada quand l'Empèri Mongòl foguèt capvirat per la dinastia Ming.
Lexic[modificar | modificar la font]
Cardinals[modificar | modificar la font]
La taula que seguís dona los nombres cardinals en tibetan, en birman, en cantonés, en shanghaian, en mandarin, et leur traduction en occitan :
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) UCLA Language Materials Projec Tibetan: « According to different accounts, from 3 to 7 million speakers. »
- ↑ (en) Christopher I. Beckwith, “Tibetan”, in Facts about the World’s Languages: An Encyclopaedia of the World’s Major Languages, Past and Present (jos la direccion de Jane Garry e Carl Rubino), The H. N. Wilson Company, Nòva York e Dublin, 2001.
- ↑ UCLA Language Materials Project, op. cit. : « The numerous dialects of Tibetan have been classified in different ways by different scholars. According to Beckwith, the Tibetan dialects fall into five groups based on their geographical location: Northeastern, Eastern, Southern, Central, Western. »
- ↑ (en) Jiao and Gyatso Postiglione, Education in Rural Tibet: Development, Problems and Adaptations, in China: An International Journal, vol. 3, num. 1, març de 2005, pp. 1-23.
- ↑ (en) Mary Ann Maslak, School as a site of Tibetan ethnic identity construction in India, in China: An International Journal, vol. 60, num. 1, fbrièr de 2008, pp. 85-106.
- ↑ (fr)Lo bilinguisme tibetanochinés : situacion e enjòcs, Nicolas Tournadre.
- ↑ (fr)Le bilinguisme tibétain-chinois : situation et enjeux, op. cit.
- ↑ Analisi de Claude Hagège.
- ↑ "université" Jacques LeclercUniversitat de Laval (Canadà).
- ↑ (fr)Domenico Losurdo, La China, lo Tibet e lo Dalai Lama, in L'Ernesto, Revista Communista, n° 5, nov.-déc. 2003, pp. 54-57 (tradusit de l'italian per Marie-Ange Patrizio pel site Mondialisation.ca).
- ↑ (en) Barry Sautman, "Cultural genocide" and Tibet, in Texas International Law Journal, 1èr d'abril de 2003: « […] none of the many recent studies of endangered languages deems Tibetan to be imperiled, and language maintenance among Tibetans contrasts with language loss even in the remote areas of Western states renowned for liberal policies ». « […] claims that primary schools in Tibet teach putonghua are in error. Tibetan was the main language of instruction in 98% of TAR primary schools in 1986 ; today putonghua is introduced in early grades only in urban schools ».
- ↑ (en) Elliot Sperling, Exile and Dissent: The Historical and Cultural Context, dans TIBET SINCE 1950: SILENCE, PRISON, OR EXILE, pp. 31-36 (Melissa Harris & Sydney Jones, 2000), veire The Historical and Cultural Context per Elliot Sperling.
- ↑ (fr)Stéphane de Tapia, Kazakhs, Kalmouks et Tibétains en France : minorités discrètes, diasporas en devenir ?, ed: L'Harmattan, 2007, 273 p., en part. p. 63.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- http://www.omniglot.com/writing/tibetan.htm
- http://www.montibet.com/
- http://www.lexilogos.com/clavier/tibetain.htm


text:
1917
Aquesta pagina concernís l'an 1917 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei frònts :
- sus lo frònt de l'Oèst qu'èra lo teatre principau per l'armada francesa, lo generau Nivelle organizèt l'ofensiva dau Camin dei Damas (16 d'abriu - 24 d'octòbre). Destinada a rompre d'un biais decisiu lo frònt alemand, aquela ataca suscitèt una gròssa esperança. Pasmens, en despiech de quauqueis avançadas, se turtèt a de defensas ben preparadas e mau capitèt. Lei Francés i perdiguèron 187 000 òmes còntra 163 000 per l'armada alemanda. Lo morau deis unitats francesas declinèt alora rapidament e l'annada foguèt marcada per de mutinariás recurrentas que necessitèron de fusilhar de desenaus de soudats per restablir l'òrdre. Nivelle foguèt remplaçat per Philippe Pétain qu'ordonèt d'arrestar leis ofensivas generalas au profiech d'operacions limitadas ben preparadas.
- sus lo frònt balcanic, de combats aguèron luòc a l'entorn de la vila de Monastir (12 de març - 26 de mai). Permetèron ais Aliats, principalament lei Francés e lei Sèrbes dins aquel endrech dau frònt, de desgatjar en partida la vila. Dins aquò, poguèron pas empachar l'artilhariá germanobulgara de contuniar de la bombardar ocasionalament.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Alemanha[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei frònts :
- sus lo frònt de l'Oèst, l'armada alemanda deguèt doas ofensivas aliadas d'amplor que causèron de pèrdas importantas dins lei dos camps. Premier, lei Francés ataquèron sus lo Camin dei Damas (16 d'abriu - 24 d'octòbre). Destinada a rompre d'un biais decisiu lo frònt alemand, aquela ofensiva creèt una gròssa tension sus leis efectius alemands que començavan de mancar. Pasmens, lei pèrdas èran tanben catastroficas dins lo camp francés e l'ataca foguèt arrestada entraïnant una crisi grèva dins l'armada francesa. Puei, foguèt lo torn dei Britanics qu'organizèron una ataca generala dins la region d'Ypres. Dicha tresena batalha d'Ypres (31 de julhet - 6 de novembre), aquela ofensiva mobilizèt 50 divisions eissidas de l'Empèri Britanic e 4 francesas còntra aperaquí 80 divisions alemandas. Leis Alemands foguèron un còp de mai durament tocats (entre 200 000 e 450 000 per l'Entenduda e entre 217 000 e 410 000 per leis Alemands) mai capitèron de tenir lo frònt.
- sus lo frònt de l'Èst, la situacion foguèt bòna ambé l'afondrament de l'armada russa après la casuda dau regime imperiau en febrier e la revirada de l'ofensiva Kerenski (1èr-19 de julhet). Aprofichant lo caòs que se desvolopada en Russia, l'armada alemanda acomencèt d'avançar a cha pauc vèrs l'èst.
- sus lo frònt italian, leis Alemands deguèron mandar de renfòrç per remplaçar lei pèrdas austrianas entraïnadas per lei doas ofensivas italianas de mai-junh e d'aost-setembre. Tre son arribada, leis Alemands decidèron d'organizar una ofensiva d'amplor dins lo sector de Caporetto. Aquela ataca (24 d'octòbre - 9 de novembre) foguèt un succès totau que permetèt ais Austro-alemands d'avançar de 100 quilomètres en direccion de Venècia e de capturar mai de 250 000 presoniers. Pasmens, leis Italians recebèron de renfòrç francobritanics e capitèron de restablir una linha de defensa lòng de Piave.
- sus lo frònt balcanic, de combats aguèron luòc a l'entorn de la vila de Monastir (12 de març - 26 de mai). Permetèron ais Aliats, principalament lei Francés e lei Sèrbes dins aquel endrech dau frònt, de desgatjar en partida la vila. Dins aquò, poguèron pas empachar l'artilhariá germanobulgara de contuniar de la bombardar ocasionalament.
- sus lei mars, un combat limitat còntra la flòta britanica vèrs l'illa de Heligoland (17 de novembre) s'acabèt per una desfacha alemanda. Pasmens, la prioritat èra d'ara endavant donada a la guèrra sosmarina (31 de genier). L'objectiu èra d'empachar lei comunicacions entre leis Illas Britanicas e lo rèsta de l'Empèri Britanic. Pasmens, en despiech d'un nombre important de naviris aliats ò neutres destruchs, aquò entraïnèt la declaracion de guèrra deis Estats Units d'America que jonhèron lo camp de l'Entenduda (6 d'abriu) e empachèt pas totalament lei comunicacions aliadas.
Àustria-Ongria[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei frònts :
- sus lo frònt de l'Èst, l'armada austriana foguèt premier suspresa per l'ofensiva Kerenski (1èr-19 de julhet) mai capitèt rapidament de restablir sa posicion. Aquò entraïnèt l'afondrament de l'Empèri Rus minat per l'agitacion revolucionària dempuei febrier. Après aqueu succès, leis Austrians e leis Ongrés avancèron a cha pauc en direccion de l'èst aprofichant la retirada progressiva dei soudats rus que volián plus combatre.
- sus lo frònt italian, doas ofensivas italianas majoras (10a batalha de l'Isonzo dau 10 de mai au 8 de junh e 11a batalha de l'Isonzo dau 18 d'aost au 12 de setembre) s'acabèron per d'avançadas fòrça limitadas de l'armada italiana que perdiguèt 317 000 òmes dins lei combats còntra solament 195 000 per son adversari austrian. Pasmens, après lei pèrdas catastroficas de 1914 e 1916, aquò representava de pèrdas duras per Viena que deguèt demandar lo mandadís de tropas alemandas per contuniar de tenir sei posicions. Tre son arribada, leis Alemands decidèron d'organizar una ofensiva d'amplor dins lo sector de Caporetto. Aquela ataca (24 d'octòbre - 9 de novembre) foguèt un succès totau que permetèt ais Austro-alemands d'avançar de 100 quilomètres en direccion de Venècia e de capturar mai de 250 000 presoniers. Pasmens, leis Italians recebèron de renfòrç francobritanics e capitèron de restablir una linha de defensa lòng de Piave.
Belgica[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats de la Premiera Guèrra Mondiala sus lo frònt balcanic ambé lei fòrças aliadas.
Bulgaria[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus lo frònt balcanic onte de combats importants aguèron luòc a l'entorn de la vila de Monastir (12 de març - 26 de mai). Permetèron ais Aliats, principalament lei Francés e lei Sèrbes dins aquel endrech dau frònt, de desgatjar en partida la vila. Dins aquò, poguèron pas empachar l'artilhariá germanobulgara de contuniar de la bombardar ocasionalament.
Danemarc[modificar | modificar la font]
Oficializacion de la cession deis Illas Verges ais Estats Units en cambi dau pagament de 25 milions de dolars aur.
Grècia[modificar | modificar la font]
Après lei combats de decembre de 1916 e la declaracion de guèrra dau govèrn d'Elefthérios Venizélos ais Empèris Centraus, leis Aliats se preparèron a una ataca alemanda sus lei Balcans. Coma Londres e Roma volián desplaçar sei tropas dau frònt balcanic, l'engatjament de Grècia dins lo camp aliat venguèt una necessitat. Lo 11 de junh, un ultimatum foguèt mandat au Premier Ministre dau govèrn reialista demandant l'abdicacion dau rèi. Constantin Ièr acceptèt e laissèt lo tròne a son fiu segond. Lo 21, Venizélos desbarquèt au Pirèu e lo 26, lo govèrn reialista d'Aléxandros Zaïmis demissionèt laissant la totalitat dau poder au govèrn de Tessalonica, çò que marquèt la fin de l'Esquisme Nacionau.
Lo govèrn novèu confirmèt la declaracion de guèrra a Alemanha e recebèt una ajuda militara e financiera de França per reorganizar e equipar l'armada grèga. Pasmens, foguèt obligat de passar la fin de l'annada en França e au Reiaume Unit per obtenir mai d'ajuda.
Itàlia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus lo frònt italian ambé doas ofensivas italianas majoras (10a batalha de l'Isonzo dau 10 de mai au 8 de junh e 11a batalha de l'Isonzo dau 18 d'aost au 12 de setembre). Aquelei batalhas s'acabèron per d'avançadas fòrça limitadas de l'armada italiana que perdiguèt 317 000 òmes dins lei combats còntra solament 195 000 per son adversari austrian. Pasmens, après lei pèrdas catastroficas de 1914 e 1916, aquò representava de pèrdas duras per Viena que deguèt demandar lo mandadís de tropas alemandas per contuniar de tenir sei posicions. Tre son arribada, leis Alemands decidèron d'organizar una ofensiva d'amplor dins lo sector de Caporetto. Aquela ataca (24 d'octòbre - 9 de novembre) foguèt un succès totau que permetèt ais Austro-alemands d'avançar de 100 quilomètres en direccion de Venècia e de capturar mai de 250 000 presoniers. Pasmens, leis Italians recebèron de renfòrç francobritanics e capitèron de restablir una linha de defensa lòng de Piave. Après aquela desfacha, lo generau Luigi Cadorna deguèt quitar lo comandament de l'armada italiana e foguèt remplaçat per Armando Diaz.
Montenegro[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats de la Premiera Guèrra Mondiala sus lo frònt balcanic ambé lei fòrças aliadas.
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei frònts :
- en Mesopotamia, après la desfacha de l'annada precedenta, lei Britanics ataquèron tornarmai en direccion de Bagdad. Una novèla batalha dins la region de Kut-el-Amara (23 de febrier) s'acabèt per una victòria decisiva dau Reiaume Unit (1 000 soudats britanics perduts còntra 21 000 Turcs). Lei defensas otomanas dins lo sector foguèron alora totalament rompudas e Bagdad foguèt conquistat lo 11 de març. Après aqueu succès, lei Britanics estabilizèron sa posicion fins a l'annada seguenta. En mai d'aquò, foguèron afeblits per d'epidemias que causèron la mòrt de milièrs de soudats. Pasmens, lei Turcs demorèron en gròssa dificultat sus aqueu frònt.
- sus lo frònt de Palestina, una tiera de batalhas opausèt Turcs e Britanics dins la region de Gaza de febrier a octòbre. Après una resisténcia acarnada, l'armada otomana foguèt obligada de se retirar. Pasmens, lo movement venguèt rapidament malaisat e entraïnèt de pèrdas suplementàrias. Lo frònt foguèt solament restablit dins lo centre de Palestina.
- en Caucàs, aprofichant l'afondrament de Russia e la desintegracion de l'armada russa de Caucàs en causa dei trèbols politics e d'una tiera d'epidemias, leis Otomans avancèron vèrs lo nòrd. Pasmens, se turtèron ai pòbles locaus qu'èran a proclamar son independéncia e a mobilizar de tropas per la defendre e a de problemas logistics recurrents.
Portugal[modificar | modificar la font]
Arribada dau còrs expedecionari portugués sus lo frònt francés. Lei soudats portugués foguèron integrats au sen dau dispositiu britanic e participèron ai combats a partir dau 7 d'abriu.
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei frònts :
- sus lo frònt de l'Oèst, lei Britanics organizèron una ataca generala dins la region d'Ypres. Dicha tresena batalha d'Ypres (31 de julhet - 6 de novembre), aquela ofensiva mobilizèt 50 divisions eissidas de l'Empèri Britanic e 4 francesas còntra aperaquí 80 divisions alemandas. En despiech de mejans importants, la temptativa britanica de rompre lo frònt alemand mau capitèt e causèt de pèrdas gròssas dins lei dos camps (entre 200 000 e 450 000 per l'Entenduda e entre 217 000 e 410 000 per leis Alemands).
- en Mesopotamia, après la desfacha de l'annada precedenta, lei Britanics ataquèron tornarmai en direccion de Bagdad. Una novèla batalha dins la region de Kut-el-Amara (23 de febrier) s'acabèt per una victòria decisiva (1 000 soudats britanics perduts còntra 21 000 Turcs). Lei defensas otomanas dins lo sector foguèron alora totalament rompudas e Bagdad foguèt finalament conquistat lo 11 de març. Après aqueu succès, lei Britanics estabilizèron sa posicion fins a l'annada seguenta. En mai d'aquò, foguèron afeblits per d'epidemias que causèron la mòrt de milièrs de soudats.
- sus lo frònt de Palestina, una tiera de batalhas opausèt Turcs e Britanics dins la region de Gaza de febrier a octòbre. Après una resisténcia acarnada, l'armada otomana foguèt obligada de se retirar. Pasmens, lo movement venguèt rapidament malaisat e entraïnèt de pèrdas suplementàrias.
- sus lei mars, un combat limitat còntra la flòta alemanda vèrs l'illa de Heligoland (17 de novembre) s'acabèt per una victòria britanica.
Romania[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus lo frònt de l'Èst. Aprofichant lo caòs intèrne de Russia, leis Empèris Centraus organizèron una gròssa ofensiva còntra l'armada romanesa per l'eliminar dau conflicte d'un biais definitiu. Pasmens, lei soudats romanés resistèron amb acarnament a la batalha de Mărăşeşti (6 d'aost - 8 de setembre) e l'ataca foguèt finalament rebutada laissant Romania dins la guèrra fins a l'afondrament definitiu de Russia au començament de 1918.
Russia[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, l'agitacion au sen de l'armada russa, que s'èra agravada après l'ofensiva Brussílov, aumentèt d'intensitat en causa dau caòs de l'economia russa. Petrograd èra plus avitalhat e de manifestacions importantas se debanèron dins la capitala. Lo 25 de febrier, lo tsar Nicolau II (1894-1917) ordonèt de restablir l'òrdre per fòrça. Pasmens, la garnison de la vila refusèt d'obeïr e se mutinèt lo 27. L'ostau imperiau e l'Estat Major faguèron pression sus lo tsar per exigir son abdicacion e lo 2 de març, Nicolau II abdiquèt en favor de son fraire Miquèu. Pasmens, sota la pression populara, Miquèu abdiquèt après mens d'un jorn de rèine. L'Ancian Regime rus s'afondrèt alora totalament e foguèt remplaçat per una Republica. Un Govèrn Provisòri ne'n prenguèt.
Dirigit per Gueorgui Lvov (23 de març - 7 de julhet) e Aleksandr Kerenski (7 de julhet - 8 de novembre), aqueu govèrn assaièt de contuniar la guèrra. Dins aquò, la situacion contunièt de se desgradar e la volontat de Kerenski de contuniar lo conflicte èra fòrça impopular. La manca de refòrmas vertadieras minèt pereu pauc a pauc la posicion de Kerenski e renforcèt lei movements pacificistas que se trobavan principalament au sen dei corrents revolucionaris (anarquistas, bolchevics... etc.). Enfin, la perseguida de la guèrra se faguèt sensa objectiu clar (respectar leis obligacions de Russia a respèct de França e dau Reiaume Unit), çò que permetèt pas de redreiçar lo morau de l'armada. Ansin, en despiech d'un començament prometeire, l'ofensiva Kerenski (1èr-19 de julhet) s'acabèt per un desastre e lei fòrças armadas russas s'afondrèron totalament. Refusèron d'ara endavant lo combat e leis Austroalemands avancèron a cha pauc vèrs l'èst fins a la signatura dau Tractat de Brèst-Litovsk en març de 1918.
La situacion dins la capitala venguèt alora encara pus marrida e lo Govèrn Provisòri foguèt menaçat per lei faccions revolucionàrias e còntra-revolucionàrias. En aost-setembre, lo generau Lavr Kornilov assaièt de prendre lo poder mai Kerenski, ajudats per lei gardas roges, capitèt de resistir e de l'arrestar. Pasmens, aquò permetèt tanben ai Bolchevics de venir la premiera fòrça de la capitala. Lo 25 d'octòbre, lei Bolchevics organizèron un còp d'estat que li permetèron de prendre lo contraròtle de la capitala (24-26 d'octòbre). En parallèl, capitèron egalament d'ocupar Moscòu (28 d'octòbre - 4 de novembre). Lei Bolchevics acomencèron de negociar la patz ambé leis Empèris Centraus e, en parallèl, acomençava la Guèrra Civila Russa qu'anava apondre aperaquí 2,8 milions de mòrts ai 4,95 milions de tuats dei combats còntra leis Alemands, leis Austrians e lei Turcs.
Serbia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus lo frònt balcanic. L'armada sèrba participèt a de combats importants a l'entorn de la vila de Monastir (12 de març - 26 de mai). Permetèron ais Aliats, principalament lei Francés e lei Sèrbes dins aquel endrech dau frònt, de desgatjar en partida la vila. Dins aquò, poguèron pas empachar l'artilhariá germanobulgara de contuniar de la bombardar ocasionalament.
America[modificar | modificar la font]
Brasil[modificar | modificar la font]
Après la destruccion de plusors naviris brasilièrs per de sosmarins alemands, lo país declarèt oficialament la guèrra a l'Empèri Alemand (26 d'octòbre). Pasmens, Rio de Janeiro aviá pas l'intencion de participar d'un biais vertadier au conflicte e limitèt sa participacion a de patrolhas maritimas dins l'Ocean Atlantic.
Cuba[modificar | modificar la font]
Declaracion de guèrra cubana a l'Empèri Alemand (7 d'abriu) e a l'Empèri d'Àustria-Ongria (16 de decembre). Pasmens, en causa de son industria limitada, Cuba podiá pas participar au conflicte avans 1919 — èra alora previst de mandar un còrs expedicionari de 25 000 òmes en Euròpa — e l'intrada en guèrra demorèt subretot simbolica.
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, la decision alemanda de generalizar la guèrra sosmarina ai naviris neutres (31 de genier) entraïnèt una desgradacion rapida dei relacions entre Washington e Berlin. De mai, lei temptativas alemandas de negociar una aliança ambé Mexic còntra leis Estats Units agravèron la situacion, especialament après la publicacion dau contengut d'aquelei discussions per la premsa estatsunidenca. Lo 6 d'abriu, lo Congrès acceptèt donc la demanda dau president Wilson de declarar la guèrra a Alemanha. Un còrs expedicionari important (aperaquí 1,9 milions d'òmes) foguèron organizat dins lo corrent de l'annada. Gràcias au sostèn francés que li donèt la màger part de seis armaments, lei tropas estatsunidencas foguèron operacionalas en 1918 sus lo frònt de l'Oèst.
Dins la Mar Cariba, crompa definitiva deis Illas Verges Americanas après la signatura d'un acòrdi ambé Danemarc dins lo corrent de l'annada 1916.
Guatemala[modificar | modificar la font]
Declaracion de guèrra a Alemanha lo 27 d'abriu. Pasmens, aquò èra subretot destinat a gardar de relacions bònas ambé leis Estats Units d'America car lo govèrn guatemalenc aviá ges d'intencion de participar ai combats.
Mexic[modificar | modificar la font]
Adopcion d'una constitucion novèla que permetèt d'acomençar lo reglament definitiu dau conflicte. D'efècte, permetèt de renfòrçar l'autoritat dau govèrn federau e de contentar certanei revendicacions popularas (possibilitat de restituir de tèrras ais Indians, drech de grèva, jornada de trabalh d'uèch oras, separacion de la Glèisa e de l'Estat, limits impausats a l'influéncia dau clergat...). Ansin, la màger part de la populacion, lassada de la guèrra, sostenguèt lo govèrn e lei darriers caps revolucionaris (Villa, Zapata...) foguèron pauc a pauc vencuts.
Nicaragua[modificar | modificar la font]
Declaracion de guèrra a Alemanha lo 18 de mai. Aquela intrada en guèrra demorèt unicament formala car èra subretot destinada a gardar de relacions bònas ambé leis Estats Units d'America.
Panamà[modificar | modificar la font]
Declaracion de guèrra a Alemanha (7 d'abriu) e a Àustria-Ongria (10 de decembre). Pasmens, aquela intrada en guèrra èra destinada a gardar de relacions bònas ambé leis Estats Units d'America e demorèt formala.
Africa[modificar | modificar la font]
Libèria[modificar | modificar la font]
Per melhorar sei relacions ambé leis Estats Units d'America, Libèria rompèt sei relacions diplomaticas amb Alemanha (5 de mai) avans de li declarar la guèrra (4 d'aost). Aquò li permetèt de sasir lei bens de la comunautat alemanda installada dins lo país. Pasmens, aviá en realitat ges d'intencion de participar activament ai combats.
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Per sostenir lei Britanics, lei Francés e leis Italians qu'èran menaçats per la guèrra sosmarina alemanda, Japon acceptèt de mandar una flòta de 15 naviris en Mediterranèa (1 crosaire e 14 destroièrs) per escortar lei convòis aliats.
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Maugrat sa neutralitat, ocupacion dau país per de tropas russas e britanicas.
Siam[modificar | modificar la font]
Per melhorar sei relacions ambé lo Reiaume Unit e França, poissanças colonialas principalas dau Sud-Èst Asiatic, Siam declarèt la guèrra a l'Empèri Alemand e jonhèt lo camp de l'Entenduda (22 de julhet). Aquò li permetèt de sasir lei bens alemands sus lo sieu territòri mai lo govèrn aviá ges d'intencion de participar d'un biais vertadier ai combats. Pasmens, acomencèt d'organizar un pichon còrs destinat au frònt francés.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Dins l'encastre de la Premiera Guèrra Mondiala e de la recèrca d'armaments novèus, de progrès importants foguèron realizats dins lo corrent de l'annada :
- intrada en servici dau carri leugier francés Renault FT-17 que sa concepcion (armament en torrela pivotanta, canilhas desbordantas a l'avans... etc.) venguèt la nòrma dei carris de combat.
- adopcion de l'iperita coma gas de combat. Gràcias au desvolopament de procès industriau de produccion, foguèt lo gas pus utilizat de la guèrra.
- invencion dau premier mortier modèrne per d'engenhaires britanics.
- intrada en servici dau premier pòrta-avions (au sen de la marina britanica). Participèt ai darriereis operacions navalas de la guèrra.
Arqueologia[modificar | modificar la font]
Publicacion de l'estudi de la lenga itita de Bedřich Hrozný acomençat en 1914. Permetèt de tradurre aquela lenga e de desvolopar lei recèrcas regardant aquela civilizacion.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 16 de genièr - Justin Ahomadégbé-Tomêtin, president de Benin (m. 2002)
- 24 de genièr - Ernest Borgnine, actor american (m. 2012)
- 25 de genièr - Jânio Quadros, president de Brasil (m. 1992)
- 25 de genièr - Ilya Prigogine, fisician e quimista rus, Prèmi Nobel (m. 2003)
- 11 de febrièr - Sidney Sheldon, escrivan american (m. 2007)
- 14 de febrièr - Herbert A. Hauptman, matematician american, Prèmi Nobel (m. 2011)
- 25 de febrièr - Anthony Burgess, escrivan, poèta, critic de literatura e autor de teatre britanic (m. 1993)
- 24 de març - John Cowdery Kendrew, biologista britanic, Prèmi Nobel (m. 1997)
- 26 de març - Rufus Thomas, cantaire american (m. 2001)
- 10 d'abril - Robert Burns Woodward, quimista american, Prèmi Nobel en Quimia (m. 1979)
- 25 d'abril - Ella Fitzgerald, cantaira americana (m. 1996)
- 16 de mai - Juan Rulfo, escrivan mexican (m. 1986)
- 29 de mai - John Fitzgerald Kennedy, president dels Estats Units (m. 1963)
- 1 de junh - William Standish Knowles, quimista american, Prèmi Nobel (m. 2012)
- 9 de junh - Eric John Hobsbawm, istorian britanic (m. 2012)
- 15 de junh - John B. Fenn, quimista american, Prèmi Nobel (m. 2010)
- 15 de julhet - Nur Mohammad Taraki, president d'Afganistan (m. 1979)
- 17 de julhet - Phyllis Diller, actritz americana (m. 2012)
- 21 d'agost - Leonid Hurwicz, economista american, Prèmi Nobel (m. 2008)
- 22 d'agost - John Lee Hooker,-musician de blues american (m. 2001)
- 7 de setembre - John Warcup Cornforth, quimista australian, Prèmi Nobel
- 11 de setembre - Ferdinand Marcos, dictator de las Filipinas (m. 1989)
- 30 de setembre - Park Chung-hee, president de la Corèa del Sud (m. 1979)
- 2 d'octobre - Christian de Duve, biologista britanic, Prèmi Nobel en fisiologia o medecina
- 8 d'octobre - Rodney Robert Porter, bioquimista britanic, Prèmi Nobel (m. 1985)
- 10 d'octobre - Thelonious Monk, musician de jazz american (m. 1982)
- 21 d'octobre - Dizzy Gillespie, musician de jazz american (m. 1993)
- 19 de novembre - Indira Gandhi, primièra ministra d'Índia (m. 1984)
- 22 de novembre - Andrew Huxley, fisiologista britanic, Prèmi Nobel (m. 2012)
- 9 de decembre - Leo James Rainwater, fisician american, Prèmi Nobel (m. 1986)
- 17 de decembre - Kriangsak Chomanan, primièr ministre de Tailàndia (m. 2003)
- 21 de decembre - Heinrich Böll, escrivan alemand, Prèmi Nobel (m. 1985)
- Jean Duvernoy, istorian e jurista francés (m. 2010)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 16 de febrièr - Octave Mirbeau, escrivan francés (n. 1848)
- 31 de març - Emil Adolf von Behring, fisiologista alemand, Prèmi Nobel en medecina o fisiologia (n. 1854)
- 14 d'abril - Ludwik Lejzer Zamenhof, creator del Esperanto (n. 1859)
- 17 de junh - José Manuel Pando Solares, president de Bolívia (n. 1849)
- 24 de junh - Jean-Louis Pindy, personalitat de la Comuna de París (n. 1840)
- 27 de julhet - Emil Theodor Kocher, mètge soís, Prèmi Nobel (n. 1841)
- 1 d'agost - Enric Prat de la Riba, òme politic catalan (n. 1870)
- 13 d'agost - Eduard Buchner, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1860)
- 20 d'agost - Adolf von Baeyer, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1835)
- 7 de setembre - Paul Meyer, filològ francés (n. 1840)
- 27 de setembre - Edgar Degas, pintor francés (n. 1834)
- 15 d'octobre - Mata Hari, dançaira neerlandesa (n. 1876)
- 15 de novembre - Émile Durkheim, sociològ francés (n. 1858)
- 17 de novembre - Auguste Rodin, esculptor francés (n. 1840)
- 10 de decembre - Mackenzie Bowell, primièr ministre de Canadà (n. 1823)