text:
Revolucion d'Octobre
La revolucion d’Octobre (en rus: OkTябpbckaя peBoлюция, Oktiabrskaia revolioutsiia), tanben coneguda jol nom de revolucion bolchevica, es la segonda fasa de la Revolucion Russa après la revolucion de Febrièr e se debanant dins la nuèch del 25 d'ortobre de 1917 (7 de novembre de 1917). La revolucion d'Octobre foguèt largament favorizada per la Primièra Guèrra mondiala. Al moment de la dintrada en guèrra, totes los partits politics avián estat favorables a la participacion de la Russia al conflicte, levat lo Partit obrièr socialdemocrata de Russia. Mas, l'armada russa deguèt subir de desfachas pesucas. Las usinas son pas pro productivas, lo malhum ferroviari e la logistica son ineficaces.
L'insisténcia del govèrn provisòri per contunhar la Primièra Guèrra mondiala — plan impopular — empachèt la realizacion de grandas reformas[1]. Lo programa bolchevic, rebatut dins lors eslogans "la patz, lo pan e la tèrra" e "tot lo poder als soviets" favoriza los bolchevics. La crisi economica, qu'a pejorat dempuèi l'estiu, la decepcion duguda a l'abséncia de reformas e lo sosten del govèrn provisòri per gaireben totes los autre partits politics favorizèron los bolchevics que lancèron una intensa campanha de propaganda a Petrograd.
Lo 25 d'octobre de 1917, Lenin e Trotski lançan lors partisans dins una sosmauta armada a Pétrograd contra lo govèrn provisòri dirigit per Kerenski. L'endeman, Trotski anóncia oficialament la dissolucion del govèrn provisòri pendnet l'obertura del Congrès panrus dels soviets dels deputats obrièrs e païsans (que compte 649 delegats, amb 390 bolchevics). Los representants al soviet de tot lo país apròban l'insurreccion. Lo congrès adòpta los decrets transferissent totes los poders als soviets e adopta tanben un decret sus la tèrra, sus la patz, sus las nacionalitats e sus lo contraròtle obrièr sus la produccion.
L'endeman de la revolucion d'Octobre, la Russia ven lo primièr regim comunista (al sens marxista) de l'Istòria.
Somari
- 1 Contèxte
- 2 L'insurreccion
- 3 Lo govèrn novèl
- 4 Cap a una guèrra civila
- 5 Victòria e crisi del« comunisme de guèrra »
- 6 La revòlta de Kronstadt e l'instauracion de la NEP (març de 1921)
- 7 Notas e referéncias
- 8 Vejatz tanben
Contèxte[modificar | modificar la font]
A la davalada de 1917, las consequéncias de l'afar Kornilov son importantas: las massas tornèron s'armar, los bolchevics pòdon sortir de lor miègclandestinitat, los prisonièrrs politics de julhet, amb Trotsky, son liberats pels marins de Kronstadt. Per mestrejar lo putsch, Kerensky cridèt ajuda als partits revolucionaris, acceptant la liberacion e l’armament dels quita bolchevics. Perdèt le sosten de la drecha, que li pardona pas lo fracàs del putsch, sens pasmens raliar l'esquèrra, que lo jutge tròp indulgent dins la repression dels complices de Kornilov, encara mens l’esquèrra estrèma bolchevica, que Lenin, de so amagat, donèt lo mot d’òrdre : « Pas cap de sosten a Kerensky, luta contra Kornilov ».
Totjorn mai d’obrièrs e soldats penson qu’es pas possibla la conciliacion entre l’anciana societat defenduda per Lavr Kornilov e la novèla. Lo putsch e l’aclapamement del govèrn provisòri, donant als soviets lo cap de a la resisténcia, enfortís l’autoritat e aumenta l’audiéncia dels bolchevics. Lor prestigi resulta mai grand: estimulats per la contrerevolucion, las massas se radicalizan, de soviets, de sindicats se plaçan del costat bolchevics. Le 31 d'agost, lo soviet de Petrograd dona la majoritat als bolchevics, e elegís Léon Trotski a sa presidéncia lo 30 setembre.
Totas las eleccions mòstran la pojada; atal, a las eleccions municipalas de Moscòu, entre junh e sptembre, los SR passan de 375 000 vòtes a 54 000, los menchevics de 76 000 a 16 000, los democratas constitucionals (KD) de 109 000 a 101 000, alara que los bolchevics passan de 75 000 a 198 000 vòtes. Lo mot d’òrdre « tot lo poder als soviets » passa largament los bolchevics e es tanben utilisat per d'obrièrs SR o menchevics. Lo 31 d'agost, lo soviet de Petrograd e 126 soviets de província votan una resolucion en favor du poder dels soviets.
La revolucion contunha a s’accelerar, surbretot dins las campanhas. Pendent l'estiu de 1917, los païsans passan a l’accion, e prenon de tèrras als senhors, sen esperar mai la reforma agrària promesa e de contunh retardarda pel govèrn. La paisanariá russa torna de fach sa longa tradicion de vastas sosmautas espontanèas (lo bunt), qu'aviá ja marcat lo passat nacional, alara pendent las grandas sosmautas de Stenka Razine al sègle XVII o d'Emelian Pougatchev (1774-1775) al temps de Catarina II. Pas totjorn violentas, aquestas occupacions massisas des tèrras sont pasmens sovent lo teatre de desencadenaments espontanèus o las proprietats dels mèstres son brutladas, eles meteisse maltractats veire assassinats. Aquesta grandassa revòlta païsana, benlèu la mai importanta de l’istòria europèa, es globalament victoriosa, e las tèrras son pertejadas, sens que lo govèrn condamne o ratifique lo movement.
Aprenent que lo « partatge negre[N 1] » es de s’acomplir dins lors vilatges, los soldats, plan sovent d’origina païsana, desèrtan en massa per poder participar a temps per la redistribucion de las tèrras. L’accion de la propaganda pacifista, lo malcòr après lo fracàs de l’ultima ofensiva de l’estiu fan lo rèste. Las trencadas se voidan pauc a pauc.
A partir de junh de 1917, dins una sesilha del Ièr congrès dels sovets, Lenin aviá ja anonciat dobertament que los bolchevics èran prèts a prene lo poder, mas sul moment sas paraulas avián pas esta presas en seriós[2].
L'insurreccion[modificar | modificar la font]
En octobre de 1917, Lenin e Trotski considèran que lo moment es vengut de n'acabar amb la situacion de doble poder (govèrn provisòri e soviet dels deputats obrièrs e dels delegats dels soldats de Petrograd).
Los debats al sen del comitat central del Partit bolchevic per qu'aqueste organize una insurreccion armada e prenga lo poder son vius. Unes amb Kamenev e Zinoviev considèran que cal encara esperar, que lo partit es ja assegurat de la majoritat dins los soviets, e seriá a lors avís isolat en Russia coma en Euròpa se prengava lo poder sol e non al sen d’un& coalicion de partits revolucionaris. Mas Lenin e Trotsky l’emportan e après aver resistit, lo Comitat apròba e organiza l’insurreccion, que Lenin fixa la data per la velha de l’obertura del IId congrès dels soviets, que l'amassada deu se far lo 25 d'octobre.
Un Comitat militar revolucionari es creat al sen del soviet de Petrograd e dirigit per Trotski, que n'es president. Es compausat d’obrièrs armats, de soldats e de marins. S’assegura lo raliament o a neutralitat dee la garnison de la capitala, e prepara menonosament la prisa d’assalt dels punts estrategics de la vila. La preparacion del còp de fòrça se fa gaireben pas a l'amagat, los plans liurats per Kamenev e Zinoviev son quitament disponibles dins los jornals, e lo quita Kerensky ne venon a desirar l’afrontament final que voidariá l’abcès[3].
L’insurreccion es lançada dins la nuèch del 6 al de novembre de 1917 (24 al 25 d'octobre del calendièr julian). Los eveniments se debabanan gaireben sens sanguinièra. Los gardas rojas menats pels bolchevics prenon sens resisténcia lo contraròtle dels ponts, de las garas, de la banca centrala, dels centres postals e telefonics, abans de lançar un assalt final sul palais d'Ivèrn. Los films oficials filmats mai tard montrèron aquestes eveniments jos un angle eroíc, mas dins la realitat los insurgents enfrentèron una resisténcia flaca. En efièch, d'ntere las tropas cantonadas dins la capitala, sels unes batalhons d’escolans oficièrs (junkers) sostenon lo govèrn provisòri. I aurà cinc mòrts e unes ferrits[4]. Pendent l’insurreccion los tramvais contunhant a circular, los teatres de jogar, los cemeèrcis demoran dobèrts. Un dels eveniments decisius del sègle XX se realiza dins l'indiferéncia[5].
Se una ponhada de partisans podèt venir mèstre de la capitala fàcia a un govèrn provisòri que pas degun sosten pas mai, la sosmauta deu ara èsser ratificada per las massas. L'endeman, 25 d'octobre, Trotski anóncia oficialament la dissolucion del govèrn provisòri pendent l’obertura del Congrès panrus dels soviets dels deputats obrièrs e païsans (562 delegats èran presents, amb 382 bolchevics e 70 SR d'esquèrra[6]).
Mas una partida dels delegats consideravan que Lenin et los bolchevics avián pres lo poder de biais illegal, e un cinquentenat quitèron la sala[7]. Los demissionaris, socialistas revolucionaris de drecha e menchevics, creèron a partie de l'endeman un « Comitat de Salut de la Patria e de la Revolucion »[8]. Aquestas defeccions foguèron acompanhadas d'aquesta resolucion improvisada de Leon Trotski: « Lo 2d Congrès deu constatar que la partença dels menchevics e dels SR es un ensag criminal e sens esper de trencar la representativitat d'aquesta assemblada al moment ont las massas s’esfòrçan de defendre la revolucion contra las atacas de la contrarevolucion[9] ». Lo jorn seguent, los Soviets ratifican la constitucion d’un Conselh dels commissaris del pòble integralament constituit de bolchevics, coma basa del govèrn novèl, esperant la convocacion d’una assemblada constituenta. Lenin se justificarà l'endeman als representants de la garnison de Petrograd afirmant « Es pas culpa nòstra se los S-R e los menchevics son partits. Lor aviam prepausat de partejar lo poder [...]. Avèm invitat tot lo mond a participar al govèrn. »[10]
Lo govèrn novèl[modificar | modificar la font]
Dins las oras seguentas, una ponhada de decrets anava jetar las basas del regim novèl. Quand Lenin faguèt sa primièra aparesisson publica, foguèt ovacionat e sa primièra declaracion foguèt : « Anam ara precedir maintenant a la construccion de l’òrdre socialista ».
D'en primièr, Lenin anóncia l’abolicion de la diplomacia secrèta e la proposiciona tots los païses belligerants de coneçar de des parlaments « en vista d’una patz equitabla e democratica, immediaae, sens annexion e sens indemnitat ».
Enseguida, es promulgat lo decret sus la tèrra: « la granda proprietat fonsièra es abolida immediatament sens pas cap d'indemnitat ». Daissa als soviets de païsans la libertat de ne far çò que volon, socializacion de la tèrra o partetja entre les païsans paures. Lo tèxte ratifica de fach una realitat ja presenta, que los païsans ja prenguèron de tèrras pendent l’estiu de 1917. Mas coma aquò, ganha als bolchevics la neutralitat benvolenta dels camps, al mens fins a laprima de 1918.
Fin finala un govèrn novèl, es nomenat, lo « conselh dels comissaris del pòble ». D’autras mesuras seguèron, coma una novèla abolicion de la pena de mòrt, la nacionalizacion de las bancas (14 de de decembre), lo contraròtle obrièr sus la produccion, la creacion d’una milicía obrièra, la jornada de las uèit oras, la sobeiranetat e l’egalitat de totes los pòbles de Russia, lor drecha a dispausar d’eles meteis amb la separacion politica e la constitucion d’un Estat nacional independent[11], l'anulacion dels engatjaments russes suls emprunts obligataris, la suppression de tot privilègi de caractèr nacional o religiós, la separacion de la Glèisa ortodòxa e de l'Estat, lo passatge del calendièr julian al calendièr gregorian, eca. La capitada d’Octobre acaba per l'ora la Révolucion rusa nascuda en febrièr, prenant en 33 oras de mesuras que lo govèrnt provisòri aviá pas prisas en 8 meses d’existéncia.
En 1871, los obrièrs parisencs avián pres lo poder pendent la Comuna de París. Aquesta primièra experiéncia de « dictatura de proletariat » (coma la qualifiquèt Friedrich Engels[12]) s’acabèt pel chaple de 10 000 à 20 000 comunards e de desportacions en massa. Prenent lo poder a Petrograd, Lenin e Trotski sabián que poirián pas tenir sens lo renfòrç de païses industrializats, l’Alemanhqa, la França e l’Anglatèrra; per l'ora, per eles cal tenir mai que los 72 jorns de la Comuna de París[13].
Cap a una guèrra civila[modificar | modificar la font]
Quand los bolchevics prenon lo poder a Pétrograd, l'Estat rus es en descomposicion, l'armada existís gaireben pas pus, l'empèri es via de dislocacion jos l'accion de fòrças centrifugas, e la populacion en presa e de grandas convulsions socialas revolucionàrias. Mas, la Granda Guèrra contunha.
Alara, fòrça gents vesián la revolucion d'Octobre que coma una peripecia suplementària, e pauc volián creire a la subrevida durabla del novèl regim bolchevic. Es en genièr sz 1918, Lenin comença a far de passes de dança dins la nèu lo jorn ont son govèrn passèt d'un jorn la durada d la Comuna de París de 1871.
A partir del 12 de novembre, lo poder novèl deu far fracaçar un ensag de reconquista de Petrograd menadapar Kerenski e los Cosacs del general Krasnov. Aquastes darrièrs son ajudas dins la quita Petrograd per una mutineriá dels oficièrs escolans (junkers), que los prenguèron lo cap. Los junkers son lèu desfachs pels gardas roges. Arribats a 20 quilomètres de la capitala, los cosacs encontrèron la resisténcia d'aquestes darrièrs, e patisson pèrdas importantas.
De son costat, le grand Quartièr general (la « stavka ») de l’armada russa annóncia le 31 d'octobre sa volontat de marchar sus Petrograd « per i restablir l’òrdre ». Rejonh pels caps del parti SR, Tchernov e Gots, prepausa la creacion d’un « govèrn de l’òrdre ». Pasmens, la massa dels soldats passa pauc a pauc als bolchevics, arrestant los oficièrs. Lo 9 de novembre, Lenin crida mos soldats a s’opausar a l'ensag contrarevolucionari dels oficièrs, a elegir de representants e engatjar dirèctament de negociacions d’armistici. Lo 18 de novembre, l’estat-major deu fugir dins lo sud, lo generalissim Dokhonin essent massacrat pels sieus soldats.
L'armistici amb los Empèris centrals es signat lo 15 de decembre. Pendent de negociacions que s'engat a Brest-Litovsk, los bolchevics cercan subretot a ganhar de temps espaerant que la contagion revolucionària ganhe las linhas alemandas. Mas es sonque en març de 1918, un còp la asperanças perdudas, qu'es signat lo plan celèbre tractat de Brest-Litovsk.
A partir de la prima de 1918, dins las vilas coma los camps, las oposicions enflan contra lo regim novèl, que sián popularas, liberalas, socialistas o monarquistas - alara que las pténcias estrangièras començan a intervenir sul territòri rus. Los quita bolchevics prenguèron d'avança una polícia politica, la Tcheka, a partir de decembre de 1917, e dissolvent la Constituenta russa a partir de sa premièra sesilha en genièr de 1918. A la prima de 1918, après aver plaçat fòra la lei los partits borgeses e liberals, engatgèron la repression dels anarquistas, puèi trenca amb los SR d'esquèrra.
Après unes combats esporadics a partir de la davalada de 1917, la prima de 1918 e marcada per la constitucion d'una primièra armada blanca dins la region del Dòn, per de milièrs d’oficièrs e de junkers, e tanben pel general Kornilov, arrestat a la seguida de son ensag de putsch en setembre e qu'a podut quitar lo monastèri ont èra prisonièr. L'armada dels volontaris es formada pel general tsarista Alexeïev. Aquesta armada remanda las susmautas bolchevicas a Rostòv de Dòn e Taganrog, los 26 de novembre e 2 de genièr. Las gardas roges obrièras de Moscòu e Petrograd, jol comandament d’Antonov-Ovseïenko convergisson cap al sud e manan una guèrra de partisans, qu'acaban per caçar Kornilov. Es al punt qu'aprenent la desbandada dels Blancs, Lenin crei poder s'exclamar, lo 1èr d'abril de 1918, que la guèrra civila es acabada.
De verai, es vertadièrament a partir de l'estiu de 1918 que s'engatja la guèrra civila russa, que l'eissida permet la subrevida del regim novèl, mas amb un pretz fòrça car.
Victòria e crisi del« comunisme de guèrra »[modificar | modificar la font]
Per far fàcia als problèmas pausats per la guèrra civila e l'ofensiva militara de païses estrangièrs (Alemanha, Anglatèrra, França, Japon, Estats Units d'America), e per assegurar lo provesiment de las vilas e de l'armada, Lenin decrèta lo « comunisme de guèrra », sue la mesura màger:
- nacionalizacion de las industrias e del comèrci;
- produccion planificada de biais centralizat pel govèrn;
- estricta disciplina pels trbalhadors (los caumaires pòdon èsser fusilhats);
- trabalh obligatòri dels païsans;
- interdiccion de l'entrepresa privad;
- requisicion de la produccion agricòla al delà del minim vital pels païsans;
- racionament e centralizacion de la distribucion de noiritura.
Los elements fondators del regim, jol nom de « dictatura del proletariat »[14], son a se realizar a aquesta epòca:
- dissolucion a sa primièra sesilha de l'Assemblada constituenta elegida al sufragi universal (genièr de 1918); los bolchevics, majoritaris dins las vilas, i son minoritaris (25 % dels vòtes) en rason del vòe dels camps en favor del Partit socialista revolucionari (60 % dels vòtes)[15] ;
- creacion de l'Armada roja lo 23 de febrièr de 1918: sos soldats son recrutats d'en primièr sus la basa del volontariat, puèi per conscripcion;
- creacion, en decembre de 1917, d'una polícia politica, la Tcheka, e de tribunals d'excepcion, encargats d'arrestar e de jutjar los « enemics del regim »[N 2] coma los socialistas revolucionaris, los anarquistas, los menchevics, los socialistas revolucionaris d'esquèrra, los sionistas, los bundistas, los pacifistas, los democratas, los liberals del Partit constitucional démocratic, e, plan segur, los « Blancs » (partisans de la monarquiá);
- pauc a pauc, lo Partit bolchevic ven lo partit unic;
- la censura de la premsa e de la radio, que cason dins las mans del partit;
- la IIIa internacionala (o Komintern) es creada en març de 1919 a Moscóu, oficialament per èsser l'instrument de la « revolucion mondiala »; los partits comunistas estrangièrs devon se somettre a las 21 condicions d'adesion, escrichas en julhet de 1920; las revolucions de 1919 en Alemanha e en Ongria, e tanben las caumas dins gaireben totes los païses europèus fan un temps pensar als Sovietics que la Revolucion ven mondiala; mas l'aclapament dels espartakistas en Allemanha e aquel de regim ongrés de Béla Kun atudan las esperanças.
Los lotjaments de las classas aisidas son collectivizats: los apartaments collectius dintran atal dins la vida dels Russes. Alara que la moneda s'esfondra e que lo país viu a l'ora del tròc e dels salaris pagats en natura, lo regim instaura la gratuitat dels lotjaments, dels transpòrts, de l'aiga, de l'electricitat e dels servicis publics, totes dins la man pel Partit Estat. Quitament de bolchevics sonhan alara a d'abolir l'argent, o al mens de limitar drasticament son usatge. D'en primièr improvisat jol fuòc de las escasenças, lo « comunisme de guèrra » (tèrme creat a posteriori, aparegut après la fin de la guèrra civila) pareis alara un mejan de far passar dirèctament la Russia al socialisme.
Lo poder restaura atal un poderós dirigisme sus l'economia e suls obrièrs. Per çò far, esita pas a restablir una disciplina de fèrre dins las usinas o far tornar de practicas asontidas coma lo salari de pèças, lo liuret de trabalh, lo lock-out, la retirada de las cartas d'avitalhament, l'arrestacion e la desportacion dels menaires de caumas. De centenas de caumaires son alara fusilhats. Los sindicats son espurats, bolchevizats e transformats en correja de transmission, las cooperativas absorbadas, los soviets transformats en closcs vuèg. En 1920, Trotski provòca una granda controvèrsia propausant la « militarizacion » del trabalh. Pels camps, de destacaments armats realizan violentament de requisicions forçadas de cerealas per noirir las vilas e l'Armada roja.
Lo poder comença tanben un enòrme esfòrç d'alfabetizacion, d'educacion e de propaganda en favor dels soldats e de las massas popularas. Encoratja un vam artistic plaçant los creators de las avantgardas al servici de la revolucion per una vasta produccion d'òbras e d'afichas qu'ajuda lo raliament de las massas als bolchevics[16].
Aquesta politica salva lo regim, mas provòca l'enòrme malcontentament popular e a l'esfondrament radical de la produccion, de la moneda e del nivèl de vida. L'economia es roïnada, lo malhum de transpòrts desmargat. Lo mercat negre e lo tròc florisson[17]. L'inegalitat institucionala del racionament al benefici dels soldats e dels bureaucratas provòca de rancunas popularas. Las vilas se despòblan, fòrças obrièrs e ciutadans afamats tornan a la tèrra. Atal Moscóu e Petrograd se vuèjan de mitat, alara que la classa obrièra se descompausa: compta mens d'un milion d'actius en 1921, contra mai de tres milions en 1917.
En 1921-1922, una famina doblada d'una fòrça granda epidemiá de tifus fa de milions de mòrts pels camps russes.
La revòlta de Kronstadt e l'instauracion de la NEP (març de 1921)[modificar | modificar la font]
Fàstics pel monopòli del poderr aquerit pel partit bolchevic, e tanben per la violença e la repression desplegada pels camps o contra los obrièrs en cauma, los marins de Kronstadt se revòltan en març de 1921 e exigisson lo retorn al poder dels soviets, d'eleccions liuras, la libertat del mercat interior, la fin de la polícia politica. En practica l'insurreccion consistís en la dissolucion del soviet de Kronstadt e en la designacion d'un « comitat revolucionari provisòri » a sa plaça[18]. La susmauta es espotida per Trotski e Tokhatchevski.
Mentretent, lo poder plaça los menchevics fòra la lei, reprimís las darrirèras grandas èrças de protestacions obrièras, e comença una violenta campanha de « pacificacion » contra los païsans insurgents. Lo Xn congrès del Parti, tengut al meteis temps que l'insurreccion de Kronstadt, abolís tanben lo drech de fraction al sen del Partit.
Mas dins l'androna del « comunisme de guèrra » e l'esfondrament de l'economia, Lenin decidís un retorn limitat e provisòri al capitalisme de mercat: la Novèla politica economica (NEP) es adoptada pendent lo meteis congrès. Aquesta liberalizacion economica, que s'acompanha de pas cap de liberalizacion politica, permetrà de reviscolar l'economia.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
Notas[modificar | modificar la font]
- ↑ « Partatge negre » es lo nom d'una organizacion contestatària populista antitsarista nascuda en 1879, al moment de la scission amn l'organizacion terrorista.
- ↑ La subrevida de l'Estat depend fòrça d'una vigilança de sos ciutadans per la poliícia politica. La Tcheka, coneguda enseguida jos diferents noms: GPU, MVD, NKVD (Narodnyi Komissariat Vnutrennih Del), e fin finala KGB en 1953, es incargada de liquidar los « pesolhs » e autres « agents capitalistas » amb de « metòdes expeditius ». Es tanben encargzada dels percaç dels dissidents, de lor expulsion del Partit e de lor jutjament per activitats contrarevolucionàrias.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Rabinowitch (1978), p. 311.
- ↑ Michel Heller et Aleksandr Nekrich, L’Utopie au pouvoir, op. cit., p. 25. Marc Ferro, d’après le compte rendu des débats, précise qu’en « revendicant lo poder per son partit, fòrça minoritari, Lenin provoquèt pas l’indignacion dels deputats mas un cacalassas » ». La Révolution de 1917, op. cit., p. 473.
- ↑ 1917, documentari difusat sus Arte lo 7 de novembre de 2007.
- ↑ Richard Pipes, La Révolution russe, op. cit., p. 457.
- ↑ Richard Pipes, La Révolution russe, op. cit., p. 463-464.
- ↑ Marc Ferro ajoute qu'il ne faudrait pas « accorder trop de foi ou de signification à ces chiffres ». La Révolution de 1917, op. cit., p. 849.
- ↑ Jean-Jacques Marie, Lénine, Paris, Balland, 2004, p. 215.
- ↑ Jean-Jacques Marie, Lénine, p. 217.
- ↑ Cité par Marc Ferro, La Révolution de 1917, op. cit., p. 851.
- ↑ Lénine, Œuvres complètes, tome 35, p. 36.
- ↑ Vejatz Michael Löwy, « La révolution d’Octobre et la question nationale : Lénine contre Staline », Critique communiste, n° 150, automne 1997.
- ↑ « Miratz la Comuna de París. Éra la dictatura del proletariat. » Engels, prefàcia a La Guerre civile en France de Kaírl Marx, citat per Kostas Papaïoannou dans Marx et les marxistes, Flammarion, 1972, p. 223.
- ↑ Marc Ferro, La Révolution de 1917, op. cit., p. 307.
- ↑ Aquò es contestat per fòrça marxistas, coma Rosa Luxemburg per qui lo regim bolchevic es « una dictatura, es verai, non aquesta del proletariat, mas aquela d'una ponhada de politicians, es a dire una dictatura al sens borgés » (La Révolution russe, septembre 1918).
- ↑ Aquesta dissolucion es fortament criticada per de marxistas coma Charles Rappoport qu'escriu que « Lenin a agit coma lo tsar. Caçant la Constituenta, Lenin crea un vuèg orrible a l'entorn d'el. Provòca una terribla guèrra civila sens eissida e prepara de l'endemans terribles. » (La Vérité, 26 janvier 1918). Tanben escriu que « la garda roja de Lenin-Trotsky fusilhèt Karl Marx. » (Le Journal du peuple, 24 janvier 1918).
- ↑ Selon Sabine Dullin, Histoire de l'URSS, op. cit., 3700 affiches sont ainsi créées pendant la guerre civile.
- ↑ Selon Nicolas Werth, Histoire de l'URSS de Lénine à Staline, op. cit., la moitié du ravitaillement urbain en 1920 est assurée par le marché noir.
- ↑ La vérité sur Cronstadt
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Éric Aunoble, La Révolution russe, une histoire française, lectures et représentations depuis 1917, Paris, Éditions La Fabrique, 2016
- Daniel Bensaïd, Octobre 17, la Révolution trahie. Un retour critique sur la Révolution russe, préface de Sophie Wahnich, Paris, Éditions Lignes, 2017
- Marc Ferro, La Révolution de 1917, 2 vol., Paris, Aubier, 1967
- Léo Figuères, Octobre 1917 : la Révolution en débat, Paris, éditions Le Temps des Cerises, 1998 (ISBN 2-84109-131-7)
- (en) Sheila Fitzpatrick, The Russian Revolution, Oxford, Oxford University Press, 2008
- Richard Pipes, La Révolution russe, Paris, PUF, 1993
- Alexander Rabinowitch, Prelude to Revolution, 1991
- Alexander Rabinowitch, The Bolsheviks Come To Power: The Revolution of 1917, 2004
- Alexander Rabinowitch, The Bolsheviks in Power: The First Year of Soviet Rule in Petrograd, 2007
- John Reed, Dix jours qui ébranlèrent le monde, Éditions sociales, 1986 (ISBN 2-2090-5494-X) (ISBN 978-2-2090-5494-7) - (Ten Days that Shook the World), 1919
- Voline, La Révolution Inconnue, Livre premier : Naissance, croissance et triomphe de la Révolution russe (1825-1917), Lausanne, Éditions Entremonde, 2009. (ISBN 978-2-940426-02-7)
- Nicolas Werth, 1917 : la Russie en révolution, Paris, Gallimard, coll. « Découvertes Gallimard / Histoire » (Modèl:Nº), 1997
Filmografia[modificar | modificar la font]
- Sergueï Eisenstein, Octobre, 1927


c: text/html

text:
Organisme modificat geneticament
Un organisme modificat geneticament es un organisme viu que son patrimòni genetic foguèt modificat per engenhariá genetica, siá per accentuar d'unas de sas caracteristicas o per li ne'n balhar de nòvas consideradas coma desirablas, siá al contrari per demesir, e mai eliminar de caracteristicas consideradas coma indesirablas[1]. Aquesta modificacion genetica se fa per transgenèsi, es a dire insercion dins lo genòma d’un o mai d'un gèns nòus, jos forma de porcions d'ADN eissidas d’un autre organisme, los gèns inserits podent dins qualques cases remplaçar de gèns originals (mecanisme d’invalidation de gèn)[2]. Un organisme transgenic, tèrme que designa los organismes que contenon dins son genòma de gèns "estrangièrs", es doncas sempre un organisme modificat geneticament, l'invèrs essent pas sempre verai.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Definicion de la Comission de l’etica de la sciéncia e de la tecnologia de Québec : (fr) Per una gestion etica dels OGM, Comission de l’etica de la sciéncia e de la tecnologia de Quebec, vejaire adoptat a la 10ena amassada de la Comission de l’etica de la sciéncia e de la tecnologia lo 16 d'octobre de 2003 (ISBN 2-550-41769-6), 4en trimèstre de 2003 legir en linha
- ↑ exemple d'invalidation d'un gèn, sit internet de l’Universitat Pierre-et-Marie-Curie

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Que m'agradan las fòtos deus monuments illuminats qui's miralhan dens l'aiga. Aquiu que n'avetz tres qui hasoi a Cotlliure quauques setmanas a.
M'agradan las fòtos dels monuments illuminats que se miralhan dins l'aiga. Aquí n'avètz tres que faguèri a Cotlliure fa qualques setmanas.
La platja de Voramar i l'esglesia Santa Maria dels Àngels / La plaja de Voramar e la glèisa Senta Maria deus Anjos / La plaja de Voramar e la glèisa Santa Maria dels Àngels:
El castell dels Reis de Mallorca / Lo castèth deus Reis de Malhòrca / Lo castèl dels Reis de Malhòrca
El castell dels Reis de Mallorca, el convent dels Dominicans i el pujol de Pams on s'hi poden veure la Glorieta, el Molí dit de Cotlliure o de la Cortina i, a dalt, el fortí Sant-Elm / Lo castèth deus Reis de Malhòrca, lo convent deus Dominicans e lo serròt de Pams on s'i pòden véder la Glorieta, lo Molin dit de Cotlliure o de la Cortina e, en haut, lo fortin Sent-Elm / Lo castèl dels Reis de Malhòrca, lo convent dels Dominicans e lo puèg de Pams ont s'i pòdon veire la Glorieta, lo Molin dich de Cotlliure o de la Cortina, e denaut, lo fortin Sant-Elm.


text:
1649
Aquesta pagina concernís l'an 1649 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après lei tensions importantas de l'annada precedenta, la Fonda contunièt en causa de la manca de respèct deis acòrds concluts en octòbre de 1648 per la regenta e lo Parlament de París. Dins la nuech dau 5 au 6 de genier, la Cort abandonèt la capitala e preparèt la repression de l'insureccion parlamentària. Lo prince de Condé foguèt cargat d'assetjar París qu'organizèt sa defensa mai mau capitèt de rompre l'enceuclament dei fòrças reialas. Certanei generaus e Grands dau Reiaume, coma Turenne, sostenguèron la revòuta. Pasmens, Turenne mau capitèt de reünir una armada e deguèt s'exilar. En març, la manca de viures dins la capitala e la generalizacion dei trèbols dins lei províncias (Ais de Provença fins au mes d'aost e Bordèu fins a genier de 1650) entraïnèron la dubertura de negociacions. La patz de Rueil (12 de març) confirmada per la patz de Saint-Germain (1èr d'abriu) prononcièron d'amnistias. Pasmens, lei negociacions renforcèron l'influéncia dei Grands que se devesiguèron entre diferentei faccions. La politica de Mazarin, qu'assaièt de raliar leis ancians aristocratas au servici de la Fonda, maucontentèt lo prince de Condé e agravèt lei tensions. A la fin de l'annada, d'escaramochas se debanèron entre lei partisans e leis adversaris dau prince de Condé dins lei carrieras parisencas.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Revirada definitiva dei temptativas per reconquistar la vila afgana de Kandahar que demorèt sota lo contraròtle de l'Empèri Safavida.
Oman[modificar | modificar la font]
Sota la direccion de la dinastia iarubita, començament d'una insureccion còntra la preséncia portuguesa a Mascate.


text:
Magadan
Error: No pot estar buit l'atribut
name dels indicadors d'estat de la pàgina.
Magadan (MaraдáH en rus) es una vila del centre administratiu de Magadan Oblast, Russia, fondat en 1933. Es un pòrt de la Mar d'Okhotsk.
Populacion: 99 399 (recensament de 2002); 152 000 (recensament de 1989).
La construccion de batèus e la pesca representan la majoritat de l'industria de Magadan. La ciutat a un pòrt (navegable sonque de mai a desembre) e un aeropòrt important. Una autorota connècta Magadan amb la region minièra de mai amont del Riu Kolyma. Aquesta se nomèna "Rota dels òssos" pels presonièrs qu'i moriguèron durant la construccion—lors òssos foguèron incorporats a l'autorota.
Durant l'epòca de Stalin, Magadan èra un cèntre de pas de presonièrs qu'èran mandats als camps de concentracion. Las operacions de Dal'stroi, un grand e brutal negòci d'extraccion minièra, èran las activitats economicas principalas d'aquela ciutat durant fòrça decennis durant l'epòca de l'Union Sovietica.
Magadan es fòrça isolat. I a sonque una rota d'entrada e sortida, e la ciutat pus pròcha es Yakutsk, 2200 km al sud per una rota qu'es pas asfaltada.
Magadan a una enòrma catedrala en construccion, e lo memorial Careta del Dolor - una granda escultura en memòria de las victimas de Stalin.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima de Magadan es subartic. Los ivèrns son prolongats e fòrça freds, amb mai de 6 meses de temperaturas sota zèro, aital lo sòl rèsta gelat de contunh. La tondra ocupa la majoritat de la region. L'epòca de creishement dura solament cent jorns. Las temperaturas normalas del litoral de la Mar d'Okhotsk oscillan de -22 °C al mes de genièr a 12 °C al mes de julhet. Las temperaturas de l'interior son pus nautas.


text:
Sarreinsming
Sarreinsming es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Vilatge perché a lo-dessus de la Sarre.
- Village perché au-dessus de la Sarre.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciennement "Hasemingen", Citat l'an 1152; Asmange sus la Sarre, Sareinsming (1365).
- Possession de la évêché de Verdun de las abbayes de Herbitzheim, de Wadgasse e de Werneswiller, de contunh del comtat de Dos-Ponts e dels ducs de Lorraine.
- Anciennement "Hasemingen", cité en 1152; Asmange sur la Sarre, Sareinsming (1365).
- Possession de l'évêché de Verdun des abbayes de Herbitzheim, de Wadgasse et de Werneswiller, puis du comté de Deux-Ponts et des ducs de Lorraine.


text:
Siéu tombat sus una novèla clown. Una libidinosa d'una atge cert, mai una libidinosa. Sembla a Regina. Coma la cantaira. La libido, es son creno a Regina. Cada cop que dèu improvisar, sus l'empont, que que siegue lo subjècte de l'impro, dubris grand sa boca, freta sei bregas amé la lenga e brama mai o mens fort"MMMMMMMMMM!oooooooooc! coco boyyyyyy!". "Regina, fai lo capeiron roje""mmmmmm! occccccccccc! coco boyyyy!rhaaaaaaa lovely". "fai una impro sus una caça au tresaur""mmmmmmmm! occcccccc! coco boy! rahhhhhhhha lovely! pren me sus l'armari". Promier jorn doncas. La capolièra clown nos escampa un objècte e devèm improvisar amé. MDR. La cap me bota en parèu amé Regina (dos que la tenon, tres que la....)E l'objècte fuguèt: lo tudèu d'una pompa a velo! OC! UNA POMPA A VELO! Leis autres an una bala, un libre, una pelucha, un filme de plastic que fa de lofas. E nosaustres aquesta puta de pompa. I pas de asard! L'exercici: ieu tene l'objècte e lo deve faire viure coma una mariota. Ma partenaria darrier dèu me seguir en faire la voés de l'objècte. E vaqui que fau bolegar ma pompa coma una sèrp. E Regina:"mmmmmm". "mmmmmmmm". Dins mon jogging, aquèste bruch me geinava. Falié tener una mieja ora amé lo tudèu e Regina darrier que me fasié de "mmmmmmm", de "aaaaaa", e que sabe ieu. Troba d'idèia tu per faire viure ton tudèu! Idèia: emboite la coa dau tudèu dins sa tèsta. Ma sèrp fa una bloca. E aqui fuguèt insotenable sus l'empont. Regina fasié de bruchs de bregas. Debruchs de bregas e de potons. E mon tudèu se fasié una autofelacion dins son imaginacion. E la cap clown qu'arrestava pas l'impro. Quora l'impro s'acabèt, creguère morrir: Regina per me mercejar m'estofava entre sei popas.
dimecres, 4 de febrer de 2009
dimarts, 3 de febrer de 2009
que d'alas per un clown, sason 3, episodi 1
Estage de clown 3. Es articulat sus lo conte. La chorma es mens opressada per la toca de faire sa creacion personala. Aquela idèia, finala, avié blocat la nostra imaginacion. Ara s'agis de faire d'impro sus un subjècte donat. Aièr, faguère mon promier solo. Coma un grand. Falié improvisar sus aqueste conte fiolosofic seguènt: Una granolha proche d'un riu. L' escorpi vou traucar lo riu. Demanda a la granolha de va faire sus son esquina. La granolha refusis. Non. Non. Vas me picar. T'assegure que non. Te fau fisança, alara. Passejan dins lo riu. Au mitan de la passejada, sensa s'en avisar l'escorpi pica la granolha. Veses qu'om pou pas te faire fisança. E se negan dins lo riu. Morala filosofica: siam de longa victima de ço que siam.
Alara falié brodar a despart dau conte. Youkaidi. Vestit de clown. Ren de preparat. Improvisar sus lo moment. Sus la scèna se troba una pompa per lei pneumatics. Urosament. Ai pas d'idèia. Ere solet sus l'empont. Falié ben trapar una companha imaginaria. De la pompa faguère un dacos a opium. E inventère la granolha que tubava son opium. E coma se conflava d'opium, mancava de longa de petar, ma granolha. Avètz ja fach tubar una granolha? L'efiech marchèt sus lo public. M'abrive dins la colissa. Ara fau l'escorpi. Totjorn amé ma pompa a pneumatic. Ara la pompa es ma coa. L'escorpi es libidinos. E parla amé la granolha tubaira. Après l'impro s'es desconflada. Se passèt mau aqui. Sabiéu pas plus que faire. E racontère l'istoria amé un fum de gèstes parasits. E siéu sortit de la scèna amé ma pompa pneumatica coma s'èra un gos. Aviéu perdut ma granolha, mon escorpi e mon istoria.
Publié par Tam à l'adresse 10:06:00 p. m. Cap comentari:
Libellés : rire
Subscriure's a: Missatges (Atom)


text:
Franvillers
Franvili en picard ( Franvillers en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los 23 e 24 de decembre 1870, se #desenrotllar la Batalha de la Hallue entre Prussiens e Francés pendent la Guèrra de 1870. Lo vilatge #èsser doncas a las primièras porterias, #çò qu'explica la preséncia d'un monument a la memòria de las victimas.
Les 23 et 24 décembre 1870, se déroula la Bataille de l'Hallue entre Prussiens et Français durant la Guerre de 1870. Le village fut donc aux premières loges, ce qui explique la présence d'un monument à la mémoire des victimes.


text:
Reykjavík
Reykjavík (« Baia del fum » en islandés) es la capitala d'Islàndia e la capitala d'Estat pus septentrionala del mond. Situada al sud-oèst de l'illa, dins la baia de Faxaflói, ten una populacion de 113 387 abitants (2003), que puja a 181 746 dins l'aglomeracion urbana tota, qu'inclutz las localitats de Kópavogur, Hafnarfjörður, Garðabær, Mosfellsbær, Seltjarnarnes e Álftanes. A 40 km al sud sus la còsta se tròba Keflavík, qu'es la segonda ciutat d'Islàndia. La seuna latitud èssent 64° 08' N, prèp del Cercle polar artic (66° 33' N), la ciutat recep sonque quatre oras de lutz solara per jorn durant l'ivèrn; durant l'estiu, la màger part de la nuèit es illuminada coma lo jorn.
Lo primièr establiment noroèc al luòc de l'actuala ciutat data de 870, mas foguèt una zona rurala fins a 1752, qu'es considerat coma l'an de fondacion de la ciutat.


text:
Apartheid
L'apartheid foguèt una politica de segregacion raciala qu'es estat en vigor entre 1948 e 1990 en Sud-Africa e Namibia (alara jos tutèla sud-africana). Aqueste mot foguèt prononciat per lo primièr còp dins un discors de Jan Smuts, alavetz primièr Ministre de Sud-Africa. Lo tèrme significa « separacion » en afrikaans e neerlandés mas es estat adoptat per gaireben totas las lengas per exprimir una situacion de discriminacion raciala.
La segregacion raciala en Sud-Africa comencèt durant lo colonialisme, mas l'oficializacion de l'apartheid comencèt après las eleccions generalas de 1948. La nòva legislacion classificava los abitants en grops racials (blancs, negres, coloured e Indians) e las zònas residencialas foguèron segregadas per de transferiments forçats de populacion. Los abitants negres foguèron despossedits de la ciutadanetat e transferits dins un dels 10 territòris tribals autonònms diches bantostans, que quatre venguèron d'estats independents. Lo govèrn segreguèt l'educacion, la santat e d'autres servicis publics, e reservèt per los blancs los de melhora qualitat e pels negres los piègers.
L'apartheid encontrèt una resisténcia intèrna considerabla. Lo govèrn respondiguèt a las protèstas e rebellions en illegalizant l'oposicion, e per una fòrta repression e en empresonant los líders anti-apartheid mai significatius, coma Nelson Mandela. Las reformas promogudas dins los ans 1980 capitèron pas d'estofar l'oposicion, e en 1990 lo president Frederik Willem de Klerk comencèt las negociacions per metre fin al sistèma. En 1994 i aguèt d'eleccions multiracialas per sufragi universal que ganhèt lo Congrès Nacional African de Nelson Mandela.
Somari
- 1 Leis originas de la segregacion raciala en Sud-Africa
- 2 Lei premierei legislacions segregativas
- 3 L'apartheid oficiau (1948-1991)
- 4 Lei factors de disparicion de l'apartheid
- 5 La fin de l'apartheid e lo periòde de transicion (1991-1994)
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
Leis originas de la segregacion raciala en Sud-Africa[modificar | modificar la font]
Leis originas de la segregacion raciala en Sud-Africa son fòrtament ligadas ai societats colonialas europèas que se desvolopèron dins lo país. Aparegut a partir de la mitat dau sègle XVII, lo poblament europèu de la region conoguèt tres etapas decisivas que veguèron l'aparicion e la renfòrçament de la separacion etnica de la societat, especialament au sen de la communautat afrikaner.
La societat europèa de la colonia dau Cap[modificar | modificar la font]
La colonia dau Cap foguèt fondada a l'iniciativa de la Companhiá Olandesa deis Indias Orientalas en 1652. Ocupava una posicion estrategica subre lo trajècte entre Asia e Euròpa per permetre l'avitalhament dei naviris en produchs agricòlas eissits dau norigatge o de la cultura. Lei premiers podián èstre cambiat ambé lei populacions indigenas mai lei segonds necessitavan una produccion locala. En 1657, la Companhiá decidiguèt donc de favozizar l'emigracion de colons per desvolopar la cultura dei tèrras. L'annada seguenta, foguèt autorizada l'importacion d'esclaus.
Dins leis annadas 1720, lo nombre d'esclaus venguèt pus important que la populacion de colons. Lo ròtle d'aqueleis esclaus èra de servir per lei trabalhs agricòlas. Pasmens, lei fremas avián tanben un ròtle sexuau important coma prostituida per lei marins o coma "mestreja" de lor mèstre. Lo tractament d'aqueleis esclaus èra fòrça sevèr e l'òrdre èra mantengut per la violència e lo taus de mortalitat èra fòrça important e lei liberacions raras. A l'exterior, lei relacions ambé lei populacions indigenas èra tanben malaisadas. D'efèct, lei colons e leis Africans èran en concurència per l'ocupacion dei tèrras permetent lo norigatge. Après quauquei conflictes locaus, lei colons europèus, dichs afrikaners, marquèron lei limits de la colonia e leis indigènas foguèron replegats vèrs lo nòrd e defenduts de venir au sud.
Lei relacions entre lei colons e lei populacions negras de la region veguèron donc rapidàment l'instauracion d'una segregacion dobla entre lei Blancs e lei Negres esclaus e entre lei Blancs e lei Negres exteriors. Dins lei dos cas, aquela segregacion èra ja raciala, sociala e espaciala. Ansin, a la fin dau sègle XVIII, l'estructura politica, economica e sociala de la colonia èra donc organizada a l'entorn d'un ensems de jaç gropant de populacions diferentas e separadas. Au centre, lo còr de la colonia èra sota lo contraròtle de la Companhiá deis Indias. A l'entorn, un premier ceucle èra tengut per lei colons blancs e seis esclaus. Puei, existiá un segond ceucle esplechat per de colons seminomadas e seis emplegats indigènas. Mai au nòrd, se troba de territòris ocupats per de populacions mestissadas, d'indigènas replegats dau sud o de Blancs renegats que la possession èra mau assegurada. Enfin, lo rèsta èra tengut per lei populacions indigènas.
L'annexion per l'Empèri Britanic e lo Grand Trek[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dei guèrras de la Revolucion Francesa, l'ocupacion dei Províncias Unidas per lei Francés entraïna la crenhéncia per leis Anglés de veire França prendre lo contraròtle de la colonia dau Cap.
L'introduccion de l'autoritat e dei lèis anglesas causèt una crisi prefonda. En 1815, lei colons afrikaners se revoutèron mai lor movement foguèt esquichat per lei Britanics. Après aquela desfacha, lei colons deguèron faciar doas lèis que menacèron lei fondaments de lor societat. En 1828, sota la pression dei glèisas evangelistas, lo Parlament de Londres votèt una lèi rendent teoricament leis indigènas e lei colons egaus. Puei, en 1833, l'esclavatge foguèt abolit dins l'Empèri Britanic.
A partir de 1835, leis Afrikaners, que prenguèron lo nom de Boers, decidiguèron donc de quitar la colonia dau Cap e d'emigrar en direccion de l'interior dau continent per fondar d'estats novèus e gardar lor mòde de vida. Aqueu movement d'emigracion, dich "Grand Trek", vendriá un element essenciau de l'identitat afrikaner. Foguèt lo començament d'una tièra de conflictes territoriaus còntra lei populacions africanas qu'entraïnèron la fondacion de dos estats afrikaners dins lo nòrd de Sud-Africa[1]. Ansin, en fòra dei divisions entre populacions blancas e negras, apareguèt una separacion novèla entre Blancs britanics e Blancs afrikaners que va s'accentuar après lei guèrras dei Boers.
Lei guèrras dei Boers e sei consequéncias[modificar | modificar la font]
En 1886, un obrier agricòla descurbiguèt au sud de Pretòria lo pus grand filon aurifèr dau monde. Entraïnèt la creacion dins l'estat boer de Transvaal de la vila de Johannesburg que la creissença foguèt fòrça rapidà. Lo complèx minièr atirèt tanben una populacion obriera britanica fòrça importanta que venguèt pus importanta que la populacion rurala afrikaner. Lo govèrn boer de Transvaal decidiguèt donc de pas donar lo ciutadanatge ais abitants britanics. Ansin, l'existéncia d'aquela populacion anglofona oprimida venguèt un subjècte tension majora entre lei govèrns boers e britanics. Après una premiera guèrra acabada per una victòria dei colons, un segond conflicte acomencèt en 1899 quand lei doas republicas estimèron necessari de mandar una ataca preventiva còntra lei Britanics. Inicialament sosprés, lo govèrn repostèt per lo mandadís d'un contingent de soudats fòrça importants que capitèron de destruir leis armadas boers e d'ocupar lei dos estats de Transvaal e de l'Unio d'Aurenja. Pasmens, foguèt lo començament d'una guerilha acarnada que foguèt vencuda solament en 1902 per la desportacion e l'empresonament de la màger part de la populacion civila afrikaner dins de camps de concentracions e l'aplicacion de la politica de tèrras cremadas.
Lo succès britanic permetèt d'unificar l'ensems dei colonias europèas presentas dins lo sud dau continent african. En 1910, lo dominion de Sud-Africa foguèt donc creat amb una autonòmia importanta. Dins aquò, lo conflicte aviá creat un sentiment d'unitat grand entre lei ciutadans boers. Lei premiereis eleccions legislativas veguèron donc lo succès dei nacionalistas afrikaners e Louis Botha, generau de Transvaal pendent la guèrra de 1899-1902, venguèt lo premier cap dau govèrn de Sud-Africa.
Lei premierei legislacions segregativas[modificar | modificar la font]
La victòria dei nacionalistas afrikaners ais eleccions de 1910 permetèt l'introduccion d'unei lèis segregativas que foguèron pauc a pauc renfòrçats per lei govèrns seguents. Ansin, se l'apartheid acomencèt oficialament en 1948, divèrsei mesuras legislativas foguèron adoptadas dins leis annadas 1910 e 1920. Lo movement marquèt una pausa dins leis annadas 1930 gràcias au dinamisme economic dau país. Pasmens, a la fin deis annadas 1940, d'assais de liberalizacion dei mesuras segregacionistas causèron una repòsta politica dei populacions afrikaners que permetèt lo succès electorau dau Partit Nacionau e lo començament de l'apartheid en 1948.
La separacion espaciala dau país[modificar | modificar la font]
La lèi fondamentala de l'apartheid foguèt adoptada en 1913. Dicha Land Act, definiguèt l'adopcion d'una politica racista au nivèu dau país e la division dau territòri de Sud-Africa entre una zona de poblament blanc e una zona de poblament negre. Lei populacions blancas prenguèron 90% dau territòri e totei lei zonas urbanas principalas. Lo rèsta formèt de resèrvas per lei populacions negras formadas generalament per lo còr dei reiaumes indigènas ancians. Aquelei resèrvas venguèron lo luòc d'abitacion obligatòri dei populacions negras. De miliers de Negres deguèron donc quitar sei bens situats dins de regions vengudas de poblament blanc per anar dins aquelei territòris. En fòra dei resèrvas, la circulacion e lo drech de propritat deis abitants non blancs foguèron egalamen fòrtament limitats.
[modificar | modificar la font]
Après lo Land Act de 1913, la separacion sociala entre Blancs e Negres foguèt renfòrçada dins leis annadas 1920 ambé l'adopcion d'una legislacion pertocant lo trabalh e l'emplech. D'efèct, aqueu decenni foguèt marcat per de dificultats economicas ligadas a la modernizacion de l'agricultura de tipe europèu que necessitèt d'ara endavant mens de man d'òbra. Aquò entraïnèt de migracions de populacions vèrs leis industriás urbanas onte leis obriers blancs e negres intrèron en concuréncia causant una demenicion dei salaris. En 1922, la populacion obriera blanca se revòutèt dins la region de Witwatersrand[2]. Lo movement foguèt esquichat per l'armada mai en 1923, lo govèrn donèt satisfaccion au proletariat blanc. Lo Native Act limitèt la preséncia dei Negres en vila solament per l'exercici d'un emplech. Aquela lèi foguèt completada tre l'annada seguenta per l'Industrial Conciliation Act que defendiguèt ais Africans de participar ai negociacions sociala e salariala.
Leis assais de liberalizacion e lo succès dau Partit Nacionau[modificar | modificar la font]
En 1924, lo govèrn de Jan Smuts foguèt batut ais eleccions per lo partit de James Hertzog. Aqueu darrier aprofichèt lo retorn de la prosperitat per melhorar la situacion economica dau país gràcias a una politica dirigida per l'aumentacion deis exportacions. La segregacion foguèt tanben renfòrçada per empachar de manifestacions novèlas de la classa obriera blanca. Puei, la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945), onte Sud-Africa participèt dins lo camp britanic[3], veguèt l'industrializacion rapidà. Aquò entraïnèt una creissença novèla dei zonas urbanas onte la populacion negra venguèt pus importanta que la populacion blanca. En parralèl, lei movements politics e sindicaus non blancs conoguèron un dinamisme important. Per se parar còntra lei trebols causats per aquela agitacion, lo patronat blanc assaièt de liberalizar lo regime de segregacion per permetre l'aparicion d'una elèit africana capabla de contraròtlar lei populacions negras. Aquela volontat de cambiaments sociaus espauriguèt la màger part de l'electorat blanc que votèt en favor dau Partit Nacionau, de son aliat, lo Partit afrikaner, e de son programa d'apartheid ais eleccions de 1948.
L'apartheid oficiau (1948-1991)[modificar | modificar la font]
Ja prefigurat per lei lèis adoptadas a partir deis annadas 1910, l'apartheid acomencèt oficialament en 1948 e s'acabèt en 1991. Èra basat sus una tièra de mesuras legislativas. Aquelei lèis permetián d'assegurar la separacion entre Blancs e non Blancs, principalament lei populacions negras devesidas entre diferenteis etnias, au nivèu sociala, espaciala, economic e politic.
Lei lèis fondamentalas de l'apartheid[modificar | modificar la font]
Dos tèxtes votats en 1950 representavan la basa fondamentala dau regime d'apartheid. Lo premier foguèt lo Group Areas Act definiguèt de zonas de poblament diferentas per cada categoria de populacion. Aquelei categorias foguèron precisadas per lo Population Registration Act que rendèt obligatòri l'enregistrament de cada abitant coma Blanc, Negre, Indian o Metis. Oficialament, l'objectiu èra de permetre lo desvolopament de cada grop de populacion d'un biais separat e independent. En realitat, lei Blancs obtenguèron lo contraròtle dei zonas pus desvolopadas e ricas e esplechèron economicament leis autrei grops.
L'apartheid pichon[modificar | modificar la font]
L'apartheid pichon designava l'ensems dei lèis que l'objectiu èra d'assegurar la separacion entre lei Blancs e lei non Blancs. Foguèt l'aspèct pus visible dau sistèma ambé, per exemple, la creacion de transpòrts publics o de plajas reservats solament ai Blancs. Lei lèis principalas d'aquela dimension de l'apartheid foguèron lo Prohibition of Mixed Marriages Act (1949) defendent lei maridatges mixtes, l'Immorality Act (1950) enebent lei relacions sexualas entre Blancs e Negres e lo Reservation of Separate Amenities Act (1953) separant lei privats, lei fònts e totei leis installacions publicas.
L'apartheid grand[modificar | modificar la font]
L'apartheid grand èra l'ensems de mesuras permetent de separar Sud-Africa entre de zonas de poblament diferent e la separacion espaciala de cada categoria de populacion. Ja acomençat avans 1948, foguèt renfòrçat e va desboscar, ambé la dimension economica de l'apartheid, subre la politica de bantostans deis annadas 1970 e 1980. Doas lèis permetèron aqueu renfòrçament. Foguèron lo Pass Laws Act (1952) qu'oblibiguèt leis abitants negres a partir de 16 ans d'aver un sauveconduch per demorar dins lei zonas blancas en fòra deis oras de trabalhs e lo Native resettlement Act (1954) qu'autorizèt de desplaçar lei populacions negras en fòra dei zonas blancas.
L'apartheid economic[modificar | modificar la font]
L'apartheid economic èra l'ensems dei mesuras legislativas permetent d'exclure leis abitants non blancs deis emplechs qualificats e d'assegurar lo plen emplech de la populacion blanca. Formèron un ensems de mesuras per gerir una man d'òbra industriala au profiech de l'elèit economic en luchant còntra lo comunisme. Leis elements majors d'aquela politica foguèron lo Suppression of Communism Act (1950) permetent d'enebir lei movements politics sospichats de comunisme, lo Mines and Works Act (1956) renfòrçant la discriminacion raciala au nivèu dau trabalh e la lèi de 1976 defendent la formacion professionala ai Negres
La politica dei bantostans[modificar | modificar la font]
La politica dei bantostans foguèt lo compliment de la logica separatista de la politica d'apartheid. L'unitat territoriala de Sud-Africa foguèt abandonada per formar de regions reservadas ai populacion negras teoricament independentas o fòrça autonòma. Lei bantostans foguèron centrats sus lo territòri d'un etnia negra e deviaá venir lo luòc de residéncia normala dei membres d'aquela etnia.
Aquela politica apareguèt en 1959 après l'adopcion dau Promotion of Bantu Self-Government Act creant lei premiers bantostans sota administracion non blanca. En 1970, la lèi Black Homeland Citizenship Act permetèt de retirar lo ciutadanatge ais abitants negres eissits de communautats etnicas tenent ja una bantostans. De milièrs de Negres perdiguèron donc la nacionalitat sud-africana e venguèron d'emigrats dins lor país pròpri car venián de « ciutadans » dei bantostans. Entraïnèt tanben l'eliminacion finala dei Negres deis institucions nacionalas de Sud-Africa per de rasons similaras.
A partir de la fin deis annadas 1970, lo govèrn de Pretoria reconoguèt l'« independéncia » de certanei bantostans : lo Transkei per l'etnia xosa (1976), lo Bophuthatswana (1977) per l'etnia tswana, lo Venda per l'etnia venda (1979) e lo Ciskei (1981) tornarmai per l'etnia xosa. D'autrei territòris obtenguèron una autonòmia formala importanta coma lo KwaNdebele per lei Ndebeles. Pasmens, aqueleis entitats foguèron formats per de territòris pauc desvolopats, isolats, de còps constituits d'enclavas separadas per de desenaus de quilomètres e sensa ressorsas. Lei bantostans intrèron donc lo sosdesvolopament e forman totjorn a l'ora d'ara de zonas de pauretat fòrça importanta.
Lei factors de disparicion de l'apartheid[modificar | modificar la font]
Lo regime d'apartheid conoguèt son apogèu durant lei premiers decennis de la Guèrra Freja e va se mantenir fins a la fin de la confrontacion entre lei blòts comunistas e capitalistas en 1991. Son engatjament dins la lucha anti-comunista es un premier factor permetent d'explicar son existéncia e son afebliment a partir deis annadas 1970 gràcias au sostèn mai o mens afirmats deis estats principaus de l'OTAN e de seis aliats. La disparicion d'aqueu conflicte li faguèt perdre aquelei sostèns e entraïnèt sa casuda. Lei dificultats economicas causadas per lei campanhas internacionalas organizadas còntra lo regime e lei mutacions intèrnas de l'economia sud-africana causèron tanben la disparicion de la justificacion de l'apartheid coma otís de gestion de la man d'òbra industriala. La revirada de la politica de seperacion que foguèt jamai completada e la lucha intèrna dei movements e dei populacions opausats o oprimits per lo sistèma foguèt lo darrier ponch que rendiguèt necessari l'abolicion de l'apartheid en 1991.
La fin de la Guèrra Freja e la revirada dei guèrras exterioras[modificar | modificar la font]
Lo regime d'apartheid se presentèt coma un barri còntra lo desvolopament dau comunisme dins lo sud dau continent african. Maugrat la reprobacion de l'opinion internacionala o lo vòte de sancions per l'ONU, lo govèrn de Pretoria poguèt donc lòngtemps aprofichar lo sostèn deis adversaris de l'Union Sovietica. Lei grands grops comerciaus foguèron tanben capables de contornejar leis embargos economics. Ansin, a partir deis annadas 1970, Sud-Africa poguèt mandar sei fòrças armadas dins lei país vesins per còntrar l'emergéncia de regimes comunistas (Moçambic, Angòla, Namibia) dins la region o per eliminar dei responsables de la lucha intèrna còntra l'apartheid[4]. En 1975, lei conflictes namibian e angolés s'internacionalizèron ambé l'intervencion d'un còrs expedicionari cuban a l'iniciativa dei Sovietics. Inicialament pus poderosa, l'armada sud-africana veguèt sa superiotat demenir pendent la guèrra enterin que la Guèrra Freja e sei sostèns dau blòt de l'Oèst s'acabèron. Entre decembre de 1987 e març de 1988, la batalha de Cuito Cuanavale s'acabèt per una revirada de Sud-Africa que sei fòrças foguèron pas capablas de prendre aquela vila e deguèron se replegar vèrs lo sud. La demenicion dei capacitats militaras dau país entraïnèt donc lo 20 de julhèt de 1988 la signatura d'un acòrd permetent l'independéncia de Namibia en cambi d'un retirament dei tropas cubanas. Fragilizèt tanben un regime que deviá alora faciar d'autrei dificultats d'òrdre economic e sociala entre sei frontieras.
Lei cambiaments e lei dificultats economicas[modificar | modificar la font]
Lei cambiaments e lei dificultats economicas deis annadas 1980 aguèron un ròtle decisiu dins l'abolicion de l'apartheid. D'efèct, lo regime foguèt bastit parcialament coma un otís per gerir una man d'òbra industriala e miniera. Òr, a partir deis annadas 1960, l'importància dau sector minièr demeniguèt au profiech deis activitats ligadas ai servicis. Aquela tendància venguèt preponderanta e lei lèis de l'apartheid èra d'ara endavant plus adaptadas ai besonhs dau patronat. De mai, ambé la fin de la Guèrra Freja, lei pressions economicas aumentèron e lo sostèn dei país de l'Oèst demeniguèt rendent la situacion economica dau país mau segura meme per la minoritat blanca.
La revirada de la politica de separacion espaciala[modificar | modificar la font]
Un autre paramètre que precipitèt la revirada de la politica d'apartheid foguèt l'impossibilitat per lo govèrn blanc d'assegurar una separacion espaciala vertadiera entre Blancs e Negres. D'efèct maugrat la politica de promocion dei bantostans e lei transferiments de populacion dins aquelei regions, la màger part deis abitants negras dau país vivián encara en fòra d'aquelei territòris. De mai, lo govèrn aguèt de dificultas grandas per contraròtlar lei quartiers negres urbans (townships) que conoguèron una agitacion regulara e unei revòutas majoras. Enfin, en causa dei dificultats economicas e deis embargos internacionaus, la man d'òbra negra destinada ais òbras pus malaisadas èra venguda un element essenciau de l'economia.
La lucha intèrna[modificar | modificar la font]
Lo darrier factor major de casuda dau regime d'apartheid foguèt l'oposicion intèrna au sistèma. Prenguèt principalament la forma d'una oposicion politica, de temptativas per rendre incontraròtlable lei quartiers negres e d'una lucha armada còntra lei fòrças dau poder blanc. Inicialament afeblida per la repression, aquela oposicion s'organizèt a partir de la fin deis annadas 1950. En 1960, après la repression saunosa de la revòuta de Sharpeville[5] lei movements politics anti-apartheid principaus coma l'ANC foguèron interdichs. Lo començament de la lucha armada per la branca militara de l'ANC conoguèt tanben unei reviradas dins leis annadas 1960 ambé l'arrestacion d'unei caps (Mandela, Sisulu...).
Après aquelei desfacha, l'oposicion reprenguèt en 1976 pendent leis esmogudas de Soweto violentament reprimidas[6]. Dins leis annadas 1980, lo govèrn assaièt d'introdurre quauquei reformas per sauvar lo regime (introduccion de parlaments especiaus per leis Indians e lei Metis) mai l'agitacion dei populacions negras s'estendiguèt. En 1984, unei townships se revoutèron e Pretoria deguèt i mandar d'unitats militars per restablir l'òrdre. Enterin, l'ANC mandèt una tièra d'atacas e realizèt uneis atemptats murtriers còntra de simbòls de l'estat (Church Street...). Ansin, a la fin deis annadas 1980, existiá un clima de guèrra civila dins unei regions de Sud-Africa que va minar la fisança dei populacions blancs per lo regime.
La fin de l'apartheid e lo periòde de transicion (1991-1994)[modificar | modificar la font]
La fin de l'apartheid es generalament descrich coma un miracle en causa de la paur d'un conflicte generalizat entre lei communautats que se debanèt finalament pas. Dins aquò, foguèt l'acabament d'un procediment lòng e malaisat de negociacions acomençadas durant leis annadas 1980 quand l'agitacion intèrna e la pression economica entraïnèt l'aparicion e lo mantenement de trebols grèus dins lo país. Lei govèrns Botha e de Klerk deguèron pauc a pauc acceptar de reformas mai e mai importantas dau regime. En 1991, lei lèis principalas de l'apartheid foguèron abolidas e un periòde de transicion acomencèt fins a 1994 quand aguèron luòc lei premiereis eleccions democraticas de Sud-Africa.
L'acceptacion de la dubèrtura de negociacions[modificar | modificar la font]
Dins leis annadas 1980, lei trebols aumentèron fòrtament dins lo país e lei quartiers negres venguèron mai e mai malaisats de contraròtlar. Lo regime assaièt d'introdurre unei reformas per atenuar leis efècts de l'apartheid tot en gardant lo còr dau sistèma mai aquelei temptativas de sauvament mau capitèron. La question dei townships, quartiers negres dins lei zonas blancas, aguèt un ròtle major dins aquela evolucion. Ansin, en 1983 sota la direccion de Pieter Botha, lo govèrn creèt d'autoritats localas negras per gerir aquelei territòris mai leis eleccions de 1984 foguèron largament boïcotadas. En 1985, la màger part dei townships se revoutèron e l'estat d'urgéncia foguèt decretat en 1986. Pasmens, se la repression foguèt fòrça violenta (1 000 mòrts en 1985, 8 000 presoniers en 1986), l'economia dau país deguèt faciar de grèvas importantas dins l'industría.
En 1989, en causa de la revirada dei reformas limitadas e de la repression dau govèrn Botha, aqueu darrier foguèt remplaçat per Frederik de Klerk. Annoncièt lo començament de negociacions ambé l'ANC e de reformas fondamentalas. En 1990, lei partits politics enebits (ANC, Partit Comunista...) foguèron legalizats e Nelson Mandela foguèt liberat. Unei caps dei movements anti-apartheid èran estats ja liberats dempuei 1989 e l'ANC acceptèt donc de renonciar a la lucha armada meme se de combats aguèron luòc entre organizacions anti-apartheid entre 1989 e 1991.
L'abolicion dei lèis segregacionistas e la victòria electorala de l'ANC[modificar | modificar la font]
L'abolicion de l'òbra legislativa que serviá de basa au regime de l'apartheid foguèt realizat entre 1985 e 1991 sota lei govèrns Botha e de Klerk. Per lo premier, l'objectiu èra de reformar d'un biais limitat lo sistèma e lei lèis suprimidas foguèron entre lei pus simbolicas. Per exemple, en 1985, foguèt abolit la lèi defendent lei maridatges mixtes e, en 1986, lei lèis subre lo sauveconduch interior o la discriminacion dins lei luòcs publics. Après l'arribada au poder de Frederik de Klerk, lo movement s'accelerèt e totei lei lèis segregacionistas foguèron abolidas fins a la disparicion oficiala de l'apartheid votada lo 30 de junh de 1991. En març de 1992, la populacion blanca confirmèt aquela politica per referendum ambé 68% de vòtes positius. Après aqueu succès electorau, de negociacions aguèron luòc per definir una constitucion provisòria de 1992 a 1993. Aqueleis annadas foguèron tanben marcadas per d'accions saunosas de movements politics negres o blancs en rivalitat còntra l'ANC o luchant còntra l'abolicion de l'apartheid. Pasmens, lei violèncias poguèron pas empachar la contuniacion dei negociacions que desboquèron sus leis eleccions legislativas de 1994. L'ANC i foguèt victoriosa e Nelson Mandela foguèt elegit marcat donc la fin finala dau periòde de l'apartheid. Lei bantostans foguèron suprimits e reintegrats en Sud-Africa maugrat quauquei resisténcias deis autoritats localas de certanei territòris (Bophuthatswana, Ciskei).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En fòra dei dos estats principaus de Transvaal e de l'Estat Liure d'Aurenja, d'autrei colons boers assaièron tanben de formar de republicas pus pichonas que conoguèron una existéncia corta coma lo Stellaland (1882-1885).
- ↑ Lo movement durèt dau 6 au 18 de març de 1922. La repression governamentala faguèt aperaquí 230 mòrts, 1 200 bleçats e 5 000 presoniers.
- ↑ Aperaquí 334 000 soudats de Sud-Africa participèron au sen deis armadas britanicas magerament sus lei frònts nòrd-african e italian.
- ↑ (en) Hanlon, Joseph (1986). Beggar your neighbours: apartheid power in Southern Africa. James Currey Publishers. p. 27. ISBN 978-0-85255-305-3.
- ↑ La repression d'una manifestacion de 3 000 a 5 000 personas faguèt 69 mòrts e 178 bleçats. Certaneis èran estats executadas après lor arrestacion.
- ↑ Oficialament, la repression faguèt 23 mòrts mai lo nombre vertadier es pas conegut. Se parla puslèu de centenaus de tuats, generalament a l'entorn de 575.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) François-Xavier Fauvelle-Aymar, Histoire de l'Afrique du Sud, Paris, Seuil, 2006, (ISBN 2020480034)
- (fr) Barbara Cassin, Olivier Cayla et Philippe-Joseph Salazar (dir.): Vérité, réconciliation, réparation, Paris, Le Seuil, Le Genre Humain, vol 43, 2004, 365 p. (ISBN 2-02-062886-4)
- (fr) Philippe-Joseph Salazar (dir.), Amnistier l’Apartheid, Paris, Le Seuil, coll. "L’Ordre Philosophique", 2004(ISBN 2-02-06860-4)
- (en) Hermann Giliomee, The Afrikaners, Hurst & Co., 2003
- (fr) Philippe-Joseph Salazar, Afrique du Sud. La révolution fraternelle, Paris, Hermann, coll. "Savoirs: Cultures", 1998 (ISBN 2-7056-6360-6)
- (fr) Bernard Lugan, Histoire de l'Afrique du Sud, 1re éd. : Perrin, coll. « Vérités et légendes », Paris, 1986, 272 p. (ISBN 2262004196), Rééd. 1995 : 282 p. (ISBN 2262008477)
- (en) Dan O'Meara, " Forty Lost Years : The National Party and the Politics of the South African State, 1948-1994 ". Athens (Ohio), Ohio University Press, 1996. 624 p. (ISBN 0-8214-1173-X)
- (eb) A.J. Christopher, The Atlas of Apartheid, Routledge-WUP, 1994, edicion novèla sota lo títol Atlas of Changing South Africa.
- (fr) Paul Coquerel, L'Afrique du Sud des Afrikaners, 1992, éditions complexe, 303p
- (fr) Philippe-Joseph Salazar, L'intrigue raciale. Essai de critique anthropologique, Paris, Méridiens Klincksieck, coll. "Sociologies au quotidien", 1989(ISBN 2-86563-211-3)
- (en) Floris Van Jaarsveld, The afrikaner's interpretation of South African history, Simondium, Le Cap, 1964.


text:
Francis Bacon
Francis Bacon (Londres, 22 de genièr de 1561 – Highgate, Londres, 9 d'abril de 1626) èra un filosòf, òme d'Estat, francmaçon e ensagista anglés. Foguèt ordenat cavalièr en 1603, nomenat Baron Verulam en 1618, e nomenat 1èr Viscomte de Sant Albans en 1621, s'estenguèron aqueles dos títols mobiliaris a sa mòrt. Francis Bacon es considerat per qualques analistas coma davancièr del Movement Filosofic de l'Empirisme Britanic.
Somari
Vida[modificar | modificar la font]
En 1573, a 13 ans, dintrèt al Trinity College de Cambridge, ont estudièt fins a 1576, en companhiá de son grand fraire, Anthony.
Comencèt sa vida professionala coma avocat, mas venguèt celèbre per son ròtle coma filosòf e defensor de la revolucion scientifica. Son trabalh establís e torna popular una meteorologia inductiva per a la recerca scientifica.
Pensada[modificar | modificar la font]
Francis Bacon prepausèt de tornar organizar lo Metòde scientific. Atirat pel sentiment de cambi e de progrès de son epòca prepausèt un tipe de sciéncia practic e util. Bacon volguèt dirigir la sciéncia de la coneissença cap a quicòm qu'es observable e utilizable, la natura reala del biais que la coneissèm, en totas sas manifestacions. Aquel tipe d'apròchi de la realitat èra pas especificament abordat pel metòde aristotelician, dominant de l'epòca, que pretendiá conéisser e definir las esséncias dels objèctes.
Son òbra Novum Organum influiguèt fòrça dins l'acceptacion de la sciéncia amb un procèssus d'observacion e experimentacion precís. En aquela òbra pretend que cal abandonar totes los prejutjats e actituds preconcebuts de la realitat que nomena en grèc eidola o idolas e las classifica en quatre gropes:
- Idolas de la Tribú (Comunas a totes los umans, son las errors degudas a las enclinasons naturalas).
- Idolas de la Cavèrna (Propias a cada individú, son las errors degudas a l'educacion recebuda o al caractèr individual).
- Idolas del Forum (Son las errors degudas a las limitacions del lengatge).
- Idolas del Teatre (Son las errors degudas quand s'accepta los sistèmas filosofics anteriors).
La filosofia de Bacon comencèt amb l'idèa de que la vertat es pas derivada de l'autoritat e que la coneissença es fruch de l'experiéncia. Bacon considerava que la tradicion culturala contemporanèa èra esterila perque aviá perdut lo contacte amb l'experiéncia e que la tradicion artesanala, que basava sa coneissença dins l'experiéncia, mancava dels metòdes dins un registre apropriat[1]. Bacon prepausa lo metòde experimental inductiu.
Son metòde inductiu a per objectiu d'extraire coneissença del monde natural per mejan l'experimentacion, l'observacion e l'examèn d'ipotèsis. L'induccion pretend d'arribar a la coneissença dels faches generals a partir dels particulars e se fa a travèrs de las taulas seguentas:
- Taula de la Preséncia (Analisem quand apareis lo fenomèn estudiat).
- Taula de l'Abséncia (Analisem quand apareis pas lo fenomèn estudiat).
- Taula dels Graus (Analisem quina gradacion a lo fenomèn estudiat).
- Taula de l'excluson (Separem las qualitats essencialas d'aquelas que son accidentalas).
Segon Bacon es solament amb l'eliminacion de tota nocion preconcebuda del monde que se poiriá estudiar l'òme e son entorn per mejan d'observacions detalhadas e contrarotladas, realizant lo minimum possible de generalizacions. Totas las tèsis scientificas an lo poder d'èsser validadas per las observacions. Per Bacon un scientific deu èsser, de per abans tot, sceptic e acceptar ges las explicacions que pòt pas demostrar per mejan de l'experiéncia sensibla (Empirisme). De fach, los principis que prepausa dins son òbra venguèron d'importància vitala pel desvolopament seguent de l'empirisme.
Controvèrsias[modificar | modificar la font]
Bacon e Shakespeare[modificar | modificar la font]
Dempuèi lo sègle XIX, Bacon foguèt sovent considerat coma lo vertadièr autor de las òbras atribuidas a Shakespeare. Per contra, aqueles que refusan aquesta tèsi, afirman que la poesia atribuida a Bacon es plan diferenta d'aquela de Shakespeare tal que ambedoas poirián pas èsser escrichas per la meteissa persona.
Teorias sus ocultisme[modificar | modificar la font]
Lo supausat ligam entre Bacon los Rosacroses e la Francmaçonariá foguèt largament comentat dins fòrça libres per diferents autors e estudis[2]. D'un autre costat, d'autres estudis coma Daphne du Maurier sostenon qu'existís pas cap de pròva vertadièra que justifica la teoria de sa relacion amb los Rosacroses[3].
Òbras[modificar | modificar la font]
Entre las òbras pus remarcablas de Bacon i a
- Novum Organum (1620),
- New Atlantis (Nòva Atlantida) (1626),
- Essays (Ensags) (1597),
- The Colours of Good and Evil (Las Colors del Ben e del Mal) (1597),
- Meditationes Sacrae. Dins aquel darrièr s'i tròba son aforisme conegut: « la coneissença es poder ».
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (es)Manson, Stephen F. Historia de las ciencias, Madrid: Alianza Editorial, 2005
- ↑ (en)Bryan Bevan, The Real Francis Bacon, England: Centaur Press, 1960
- ↑ (en)Daphne du Maurier, The Winding Stair, Biography of Bacon 1976.


text:
Lusàcia
Lusàcia (en naut sorab Łužica, en bas sorab Łužyca, en alemand Lausitz, en polonés Łużyce) es al sens larg una region istorica d'Euròpa e al sens restrench pòt designar lo país del pòble sorab e de la lenga soraba. Al sens larg Lusàcia ocupa especialament l'angle del centre-èst d'Alemanha (èst de Saxònia e sud-èst de Brandeborg) e de zonas adjacentas de Polonha.
Lo gentilici es lusacian -a o, dins un sens pus precís que designa lo pòble eslau, sorab -a.
Las vilas pus importantas son Chośebuz (Cottbus) e Budyšin (Bautzen).


text:
Eth maitin d'Aran 19/10/17
Aué en "Eth maitin d'Aran" auem parlat damb era presidenta dera Associacion Aran Thal, Cristina Riu. E en collòqui aué auem parlat dera celebracion deth 20 aniversari de Aran-Thal damb Cristina Riu, Helena Lascorz, Mireia Codina e dues mainades, Ane e Nòra Ripa. Coma tostemp vos auem aufrit eth mot horaviat dera setmana, conversa damb er Institut d'Estudis Aranesi, es espòrts, e un shinhau d'agenda. Avui a "Eth maitin d'Aran" hem parlat amb la presidenta de l'Associació Aran Thal, Cristina Riu. I al col·loqui avui hem parlat de la celebració del 20è aniversari d'Aran Thal amb Cristina Riu, Helena Lascorz, Mireia Codina i dues nenes, Ane i Nòra Ripa. Com sempre, us hem ofert el "mot horaviat" de la setmana, conversa amb l'Institut d'Estudis Aranesos, els esports i una mica d'agenda.


text:
Uruguai
Uruguai (oficialament, Republica Orientala d'Uruguai) es un país d'America del Sud, qu'es confrontat al nòrd per Brasil e a l'oèst per Argentina.
Al sud es bordat per lo Riu de la Plata e a l'èst costejat per l'Ocean Atlantic.
La siá capitala es Montevideo.
Lo gentilici es uruguaian -a.
Somari
Origina etimologica[modificar | modificar la font]
Lo nom d' Uruguai proven del guaraní, la lenga del pòble nadiu de la region, mas lo sieu sens demòra escur. Segon Félix d'Azara, lo nom proven d'un pichon ausèl nomenat "urú", qu'abita a las còstas uruguaianas, e lo nom d'uruguai significariá alavetz "riu del país de l'urú". Malgrat tot, un collaborador d'Azara dona una autra version en dividint la paraula en uruguá, que significa "caragòl", e í, que significa "riu", doncas volriá dire "riu dels caragòls". Lo poèta Juan Zorrilla de San Martín li dona lo sens de "riu dels ausèls pintats".
Durant l'epòca coloniala se coneguèt lo país coma la Benda Orientala, en referéncia a la riba orientala del riu Uruguai. Dins los primièrs ans de la lucha independentista se nomenèt Província Orientala, coma part de las nomenadas Províncias Unidas del Riu de la Plata. En se crear la primièra constitucion del país coma nacion independenta, que dintrèt en vigor en 1830, s'apondèt al nom del país la referéncia al riu d'Uruguai. Amb lo temps aquel apondi es vengut la denominacion abituala del país. Malgrat aiçò, los abitants del país an costuma de se nomenar eles meteisses uruguayos (uruguaians) o orientales (orientals) de biais indistint.
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans las exploracions espanhòla e portuguesa, lo territòri èra poblat per qualques etnias indoamericanas nomadas, de que destacan entre el la charrúa e la guaraní.[2]
Los primièrs establiments europèus foguèron los de Soriano, Colonia del Sacramento e Montevideo. Los espanhòls s'establiguèron a partir de 1726, an que se produsiguèt la fondacion de Montevideo, a causa de l'avançada de las tropas portuguesas a travèrs de l'actual territòri uruguaian e a la fondacion de vilas per aqueles.
La vila de Montevideo se fondèt amb caractèr militar e mercantil, e foguèt una plaça militara importanta dels domenis reialistas de l'Empèri Espanhòl al sud al sègle XVIII e lo pòrt principal de l'estuari del Plata. L'importància de Montevideo coma pòrt principal del Virregnat del Riu de la Plata li ocasionèt en divèrsas escasenças d'afrontaments amb la capitala del virregnat, Buenos Aires.
En 1798 e entre 1806 e 1807 se produsisson las invasions anglesas. Las tropas de Montevideo e de Buenos Aires van repel·lir de conselhs los atacs de la flòta anglesa (la primièra comandada pel comodor Sir Home Riggs Popham e la segonda per l'amiral Sir Charles Stirling) venguda a conquistar los territòris de la region del Plata. A la Revolucion de Mai de 1810 e durant lo suslhèuament revolucionari de las províncias de la Plata, Montevideo se manten fisèl a las autoritats espanhòlas.[3]
Al començament del sègle XVIII, sorgiguèron de movements d'independéncia en l'America del Sud. Lo territòri de la Banda Oriental - jol poder de Buenos Aires -, e qu'èra l'ancian nom d'Uruguai, foguèt reclamat per l'Empèri de Brasil influit per d'interèsses de la corona portuguesa. Brasil annexèt lo territòri lo 1821, après una invasion de la part de Portugal lo 1816, mas Uruguai ne detla independéncia en 1825 e 1828 - amb la Convencion Preliminara de Patz de Rio de Janeiro e amb d'interèsses del Reialme Unit - venguèt un país independent, jos tutèla de los sieus dos poderoses vesins fins l'an 1830, quand aqueriguèt la sobeiranetat plena e absoluda.
Uruguai experimentèt inestabilitat politica e economica durant lo sègle XIX. Après la Segonda Guèrra Mondiala l'economia se saturèt en divèrsas escasenças e lo govèrn comencèt de pèrdre lo supòrt ciutadan. Los Tupamaros, un grop radical d'esquèrra, reaccionèt a la crisi amb violéncia e provoquèt la repression de la part del govèrn e la suspension dels dreches individuals. Fin finala, en 1973, l'armada prenguèt lo poder, en donant inici a un periòde d'onze ans de dictatura militar dins un país qu'èra estat una democracia establa. En 1984 la democracia foguèt restaurada.
En las eleccions presidencialas realizadas lo 31 d'octobre de 2004 foguèt elegit Tabaré Vázquez, candidat de la coalicion d'esquèrra Union Progressista-Frent Ampla-Nòva Majoritat amb 50,6% dels vòtes, en atenhent la victòria al primièr torn e en atenhent un parlament amb de majoritats absoludas. Es lo primièr còp dins l'istòria del país qu'un partit politic pas tradicional, e d'aire socialista, accedís al Poder Executiu.
En las eleccions municipalas realizadas lo 8 de mai de 2005, lo Partit Nacional obtenguèt dètz intendéncias, l'EP-FA-nm n'obtenguèt uèch, e lo Partit Colorado n'obtenguèt una.[4]
Politica[modificar | modificar la font]
Uruguai es una republica presidenciala. Lo president, qu'es lo cap d'Estat e tanben lo cap del govèrn, es elegit per un periòde de cinc ans per la populacion.
Lo Parlament se compausa de doas cambras: la Cambra dels Deputats (Cámara de Diputados) amb 99 membres, e lo Senat (Cámara de Senadores) amb 31 membres.
Subdivision administrativa[modificar | modificar la font]
Uruguai se dividís en 19 departaments:
Las vilas principalas son Montevideo, Las Piedras, Punta de l'Aquel, Ciudad de la Còsta, Sauti, Paysandú e Fray Bentos.
Geografia[modificar | modificar la font]
Amb una superfícia terrèstra de 176 215 km² - que 175 016 km² n'es la soma totala dels departaments e 1199 km²; compren la soma dels lacs artificials del Riu Negro -, exercís de mai la siá sobeiranetat sus de divèrsas illas al riu Uruguai, amb un total de 105 km²; 16 799 km² d'aigas jurisdiccionalas (riu Uruguai, riu de la Plata e estanh Merín) e un airal de mar territoriala de 125 057 km². A lo sieu torn Uruguai manten doas disputas limítrofes amb Brasil suls territòris coneguts coma Ilha Brasileira e Rincón d'Artigas, qu'ocupan un airal de 237 km². L'airal total del territòri uruguaian compren 318 413 km²;[5].
Lo relèu es ligat en la part sud dins las tèrras de las Pampas e es constituit per vastes de planas onduladas e solcadas per de tucs d'escassa elevacion coneguts coma cuchillas. Las pus importantas son las qu'apertenon a la Cuchilla de Haedo e a la Cuchilla Grande. Lo sieu ponch mai elevat es lo tuc Catedrala, amb 514 msnm.
La conca idrografica pus importanta es la del riu Uruguai, lo que s'utiliza coma via de comunicacion envèrs los autres païses vesins. La conca del Riu de la Plata es formada de rius de cors cort. La conca de la estanh Merín l'intègran los rius Yaguarón, Tacuarí e de de autras.
Lo clima es temperat al sud e subtropical al nòrd de país, las pluèjas son abondosas e se repartisson entre prima-estiu e tardor. 75% del territòri es terren de pasturas. Los bòsques son escasses (25% del territòri).
Idrografia[modificar | modificar la font]
La ret de rius e riuets que s'estendon per tot lo país noirís la tèrra e provesís a las culturas, en mai de favorizar lo creissement de pastura idonèa per la cria de bestial e autres animals de granja.[6]
Lo riu Uruguai, que servís de limit natural amb la vesina Argentina, al bòrd del Riu de la Plata, lo riu Santa Lucía e lo riu Negro, representan las fonts d'aiga pus importantas del territòri nacional. En lo cas del Riu de la Plata, que separa lo país de Buenos Aires, constituissi en se meteis un atractiu toristic. S'estend dempuèi la còsta de Colonia del Sacramento fins a Punta de l'Aquel, al departament de Maldonado, en comprenent una estenduda aproximada de 300 km de plajas e pòrts fluvials, entre eles, lo de Montevideo.
Lo riu Sant Lucía, que nais al departament de Lavalleja, e s'estend per Florida, Canelones, Montevideo e San José dins un airal de 14 200 km²; servís de limit natural entre aqueles dos darrièrs departaments e provesís d'aiga potabla e energia electrica gaireben mièg país. Es una via aquatica que passan per el embarcacions e de cargas amb destinacion dins las principalas vilas uruguaianas, e es ric en fauna marina, que causa la pesca per el es abituala a lo sieu dragatge.
D'autra banda, lo riu Negro, que dividís Uruguai en doas parts, se caracteriza per la siá color escura, per la siá prigondor e per la siá amplor. Per el se lèvan de ponts d'entre 1 e 2 quilomètres de longor, que crosan d'una près a una autra del país. Lo riu Negro banha las còstas de, e servís de limit natural entre, lo departament omonim, Tacuarembó, Cerro Largo, Durazno, Soriano e Flores. Es un riu navegable, idonèu per la pesca esportiua e lo banh, dins de zònas nautas. Nais al limit amb lo Brasil e desboca al riu Uruguai, cap a la frontièra amb la província de Entre Ríos, en l'Argentina.
I a d'autras rises que, e mai se de mendre importància, son d'afluents importants. Un exemple es lo riu San José, que connècta amb lo de Santa Lucía al sud del país. Lo Cebollatí, lo Yaguarón, l'estanh Merín, al limit de Rocha e Treinta y Tres amb l'estat brasilian de Rio Grande do Sul; lo Yi, a Durazno; lo Queguay, lo Daymán, l'Arapey, lo Guaviyú, e lo Cuareim (o Quaraí), a Sauti, Paysandú e Artigas; e lo Porongos, a Flores, son qualqu'uns dels mai destacats. Lo riu Uruguai, que recep a fòrça d'aqueles afluents, a una paissièra idroelectrica - la de Sauti Grande - que provesís gaireben tot lo territòri uruguaian e part dels departaments argentins vesins.
Fin finala, Uruguai a aperaquí 500 quilomètres de còsta maritima, 300 que n'apertenon al Riu de la Plata e los autres 200 al ocean Atlantic - de departaments de Maldonado e Rocha.[7]
Orografia[modificar | modificar la font]
La tèrra uruguaià es pampeà, leugièrament ondulat e de grandas pastius e de zònas pantanoses. Existisson pas de grandas nautors, que causa se pòt per el dire que gaireben tot lo terren se tròba situat sul nivèl de la mar, es a dire, de 0 a 10 m. Malgrat aiçò, al centre del país, se lèvan altiplans moderats e qualques cadenas de tucs coneguts coma cuchillas. La cuchilla de Haedo, la Grande e la de Santa Ana, son las mai importantas. Ambedoas presentan una capa de pèiras solidas, argilenca e amb vegetacion a lo sieu en virant.[8]
Lo tuc mai naut es la Catedrala, amb 500 mètres, mas destacan tanben lo de San Antonio, lo Brau, e lo Pan d'Azúcar, en Maldonado; lo Sauti del Penitentre e las sèrras de Minas, a Lavalleja; lo Batoví, prèp a l'Iporá, a Tacuarembó; las Sèrras de Mahoma, a San José; e lo Tuc de Montevideo, amb la siá fortalesa istorica, e del que se supausa deriva lo nom de la vila.
La franja orientala del país es clarament argilenca e se presta a la cultura de ris, farratge e de grans. Lo litoral sud, d'autra banda, lo plan e de sablas blancas e finas.
A l'extrèm nòrd se pòdon trobar qualques jaciments de pèiras semipreciosas (cossí amatistes, per exemple), sustot a Artigas e Sauti, aital coma un influx d'aigas termalas qu'emergeixen dempuèi la prigondor de la tèrra.[9]
Flòra e fauna[modificar | modificar la font]
La fauna autoctòna se caracteriza per una granda quantitat d'aus de banhat e corral. Atahualpa, Lo primièr crioll nascut en America, introdusiguèt lo bestial dins la Banda Orientala, a la fin del sègle XVI. Los fraires Goes, arribats d'Euròpa, joguèron tanben un ròtle decisiu en la cria de caps de bestial ovin e bovin, en introdusir de nòus exemplars.
Dins lo grop de las aus de plomatge, destacan la galineta granda (Aramides ypecaha) e lo chiricote o crespó pichon (A. cajanea), Doas de las espècias mai conegudas del país. Son comuns, de mai, la Pardirallus, o gallineta de bèc roge e blau (P. sanguinolentus) E la tacada (P. maculatus). De parièra importància es tanben lo burrito d'anedas rojas (Laterallus leucophyrrus) e lo d'anedas verdas (L. metanophaius), De la meteissa forma que d'espècias de mesura inferiora coma lo burrito de pitrau jaune (Porzana flavivente), lo d'alas clapades (P. spilotera) E fin finala lo burrito pintat (Cotumicops notata)[10]
Çò tero (Vanellus chilensis) Se tròba estendut per tot lo territòri e se caracteriza per la siá velocitat e lo sieu cant, que ne recep lo nom vulgar de "teru teru". D'autra banda, lo nyandú (Rhea americana) se tròba en proporcion establa e en los darrièrs ans la siá carn es estada comercializada dins de mercats estrangièrs, que causa s'es mesa per el de mòda la cria d'aquela espècia jos de suenhs especiales[11]
Lo cardenal (Cardinalis cardinalis), present en tot lo continent american, e d'autras espècias coma la cotorra argentina, lo papagai, lo fornerus (o hornero), lo gal sauvatge, lo cicne, l'anet, lo pavon, l'agró, la gavina e l'oreneta, aital coma lo pelican, lo venteveo, lo corb gris, la grua, e l'agla de montanha, son aus presentas al long del territòri uruguaian.
Per çò qu'es dels quadrupèdes cal destacar, entre autres, lo puma, lo gat salvatge (gato montés), lo guillot gris, la lèbre, lo can "cimarrón" (exemplar autoctòn), l'ossa rentadora, la mulita, lo tatú (Dasypodidae), e lo chajá (Chauna torcuata).
Dins dels animals aquatics, Uruguai dispausa d'una diversitat considerabla a causa de la siá ampla còsta oceanica sus l'Atlantic, als sieus rius cabalosos, e una seria de lacs naturals e artificials. A las plajas de Punta de l'Aquel, per exemple, abita lo lop de mar, que s'alimenta de peisses e representa una menaça pels pescadors de la zona. En plen ivèrn, es a dire, de junh a setembre, es possible de trobar a la còsta de Montevideo qualqu'una balena e, quitament, pingüins.
Se crei que dins lo país i a mai de 200 espècias de reptils, la majoritat d'eles inofensius per l'èsser uman; las serps verinosas se tròban al nòrd, als departaments de Artigas, Rivera, Sauti e Tacuarembó.
Per çò qu'es de la vegetacion, Uruguai lòtja lo bòsc d'ombús (l'arbre de la bellaombra o Phytolacca dioica) mai granda del mond, plaçat al departament de Rocha, al limit amb Brasil. Autras espècias forestalas son la eucaliptus (introdusit dempuèi Austràlia), lo pin, l'araucària, lo gessamí, lo roure, lo cedre sant, lo salze ploraner, lo beç, lo garrofer, lo romaní, lo hibisc, lo ficus, lo cactus, l'èdra, la tacuara, los arbres fruiters (cítrics, guaiaba, pomera, figuera, èca.), lo cep, lo palmièr, Platanus hispanica (o localament conegut coma plátano), de joncs, de plantas enfiladisses, la cana de sucre e d'autras espècias.
Fin finala, lo ceibo, arbre e emblèma nacional amb la siá caracteristica flor de color roja, es fòrça comun en l'interior del país.
Frontièras[modificar | modificar la font]
Amb Argentina[modificar | modificar la font]
Uruguai a de limits amb Brasil e Argentina. Amb aquela darrièra, pel riu Uruguai, dempuèi l'Ilha Brasileira fins al nòrd de l'Ayuí se seguís la linha mejana de la llera del riu (segon la configuracion qu'aviá abans lo bastiment de Sauti Grande).
Dempuèi l'Ayuí fins a l'archipèla davant de la localitat de Nuevo Berlin, lo limit seguís lo canal de navegacion fins a la bifurcacion d'aquel dins lo canal de la Filomena e lo canal del Medio. A la bifurcacion entre ambedós de canals existís dos tipes de limits: a) per las aigas, lo canal de la Filomena e b) per las illas, lo canal del Medio.
Dempuèi la confluéncia d'ambedós de canals fins al parallèl que passa per Punta Gorda (desbocadura del riu Uruguai) se repren lo canal de navegacion.
Dempuèi lo Riu de la Plata, pel parallel de Punta Gorda fins a la linha que jonh Punta Espinillo amb Punta Piedas (Argentina), es lo canal de navegacion. E dempuèi aquel fins a la linha que jonh Punta de l'Aquel amb Punta del Cabi San Antonio (Argentina) s'establiguèt la linha mièja. Fin finala, pel ocean Atlantic se fixèt una linha convencionala del Riu de la Plata fins a las 200 de milas.
Amb Brasil[modificar | modificar la font]
- Zona 1: Riu Cuareim:
- A la confluéncia dels rius Uruguai e Cuareim, dins lo sector de l'Ilha Brasileira, existís pas d'acòrd total, entre ambedós païses ("limit respondut").Geografia d'Uruguai
- Sul riu Cureim, dempuèi l'Ilha Brasileira fins a la desbocadura del riuet de la Hivernada, las aigas son comunas. En lo sector comprés entre los riuets de la Hivernada, Maneco e Cuchilla Negra, es "limit respondut".
- Zona 2: Cuchilla Negra:
- Sus las Cuchilla Negra e Santa Ana (fins a la La Cañada del Cementerio) se seguís la divisòria d'aigas, exceptadas al tram comprés entre lo marc Sobradinhio e lo Cerro de las Piedras, es a dire, entre las vilas de Rivera e Santana don Livramento, s'es marcat aicí una linha convencionala (una carrièra).
- Zona 3: La Cañada del Cementerio - Riu Yaguarón:
- Dempuèi la La Cañada del Cementerio fins a la confluéncia amb La Cañada de la Cerrillada s'utiliza coma limit comun; seguís una linha drecha fins a la part nòrd del riuet San Luis. Al sector de la banhada s'es establida una linha convencionala fins al riuet San Luis.
- Dempuèi la barra del riuet San Luis fins a las naixents del riuet de la Mina, a la Cuchilla Grande, s'a demarcat una linha drecha convencionala.
- Al riuet de la Mina s'utiliza lo limit comun, del temps qu'al riuet Yaguarón Chico, dempuèi que desboca en el lo riuet de la Mina, fins a la siá desbocadura en lo riu Yaguarón e en aquel riu fins a abans qu'aboque las siás aigas en l'estanh Merín, lo limit s'establís sus la linha mejana. Al bas Yaguarón, per èsser navegable, lo critèri càmbia e se regís pel talweg.
- Zona 4: Estanh Merín - Arroyo Chuy:
- Dempuèi la desbocadura del riu Yaguarón a l'estanh Merín s'establís una linha convencionala drecha, fins a un ponch situat davant de Punta Muniz; entre aquel ponch e Punta Parobé, es lo talweg.
- Dempuèi Punta Parobé fins a Punta Rabotieso es una linha rota convencionala. E dempuèi aicí fins a la barra del riuet San Miguel, se seguís la linha mejana, inclusivament en lo riuet, fins al luòc nomenat Paso Real del San Miguel. Dempuèi aquel passatge fins al Paso Real del riuet Chuy, lo limit es una linha drecha convencionala que separa a lo sieu torn las localitats Chuy (Uruguai) de \Chui (Brasil): es aicí una carrièra.
- Dempuèi lo riuet Chuy fins a la siá desbocadura en l'ocean Atlantic, se considèran las aigas comunas.
- Zona 5: Ocean Atlantic:
- Lo limit lateral maritima paissièra coma referéncia la linha que partís del far Chuy en forma perpendicular a la linha de còsta. Aquela linha forma un angle de 128º amb lo meridian que passa pel far. S'estend fins a las 200 milas.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Uruguai.
Cultura[modificar | modificar la font]
La musica uruguaia per excelléncia es lo tango, e lo principal cantaire d'aqueste genre es Carlos Gardel, e la siá sòr mendre, la milonga. Mas Uruguai possedís en mai de ritmes que li son a l'ora d'ara exclusius, coma lo candombe e la murga uruguaia, qu'an lo sieu punt maxim en las llamadas de Carnaval (en lo cas del candombe) e en lo meteis Carnaval, en lo cas de la murga.
Lo rock uruguaian sofrís tanben qualque influéncia dels genres pròpris del país, coma lo tango, la milonga, la murga e lo candombe. Qualqu'uns dels mai coneguts grops de rock del país son los Buitres, Hereford, Los Iracundos, Vinilo e Gasoil.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ CIA The World Factbook - March 21, 2009
- ↑ John Street: Artigas and the Emancipation of Uruguay., Edicions: Cambridge University Press, o. O. 1971, ISBN 0-521-06563-1
- ↑ Pacheco Schurmann; Sanguinetti Coolighan: Historia de l'Uruguay desde l'Época indigèna hasta nuestros Días., Edicions: Palacio del Libro, Montevideo, 1957
- ↑ Equipas Morisca, nivèl d'aprovacion julhet de 2006
- ↑ Servici Geografic Militar - Uruguai: superfícia territoriala. (es)
- ↑ Geografia de l'Uruguai (en)
- ↑ Hidrografia de la Conca del Plata (es)
- ↑ Orografia de l'Uruguai (castelhan)
- ↑ Topografia uruguaiana (en castelhan)
- ↑ Aus de banhat (es)
- ↑ Resèrva autoctòna naturala Pan d'Azúcar, a Piriápolis (es)


text:
900 124 124
Eth servici de videotrucada en linha permet contactar damb eth Sindic entà presentar ua queisha o hèr ua consulta des de quinsevolhe lòc deth mon. Er unic requisit tecnic ei auer installat eth programa (o aplicación) gratuït skype entar ordinador o TV damb ua webcam incorporada o entàs dispositius mobils e tauletes.
Entà poder establir era connexion sonque cau qu’envietz un corrèu electronic a videotrucada@sindic.cat, damb eth vòste nom, usatgèr de Skype e autes donades de contacte, eth tèma dera queisha o consulta (multes, consum, enfància, urbanisme, etc.) e eth dia e era ora ena quau voletz hèr era videotrucada. S’auetz documentacion addicionau, la podetz enviar en madeish corrèu.
Rebrembatz qu’er orari d’atencion ei de deluns a diuendres de 9 enquias 18 ores.
Des deth Sindic vos enviaram un corrèu electronic en un termini maxim de 12 ores, de deluns a diuendres, entà confirmar-vos era data de connexion e vos indicaram eth procediment.
Ath madeish temps que vos connectatz, i accedirà un membre deth personau assessor deth Sindic, que vos ajudarà damb era vòsta queisha.


text:
Compte rendut : L’occitan, convidat al Salon del tourisme Mahana (Tolosa, 3-5 febrièr)
Lo divendres 3 de febrièr, lo Conselh general del Tarn, en partenariat amb lo Conselh regional de Miègjorn Pirenèus, convidava totes Miègjorn Pirenencs al Salon del Torisme Mahana per une animacion sul platèu de TV CT2E.
S’agissiá de metre endavant una iniciativa mai que mai tarnesa, lo torisme cultural occitan : "Viatjatz al còr d’un territòri que conten dins son istòria e sa cultura une vertadièra mina d’òc ! Lo departament del Tarn presentarà las accions novatrices qu’empenha per dire d’enriquir l’ofèrta toristica en valorant lo patrimòni occitan" anonciava lo comunicat del Conselh general del Tarn. E de fait, s’apujant sus l’enquista lingüistica recenta en Miègjorn Pirenèus, e mai particularament las chifras obtengudas pel Tarn, En Philippe Sour, representant lo Conselh general del Tarn, e En Guilhèm Latrubesse, conselhièr regional de Miègjorn Pirenèus encargat dels afars occitans, metèron endavant l’interés exprimit dins la region Miègjorn Pirenèus per la lenga e la cultura occitanas coms un atot toristic, doncas economic, de desvolopament e de creissença.
Directritz del Comitat Departemental del Torisme (CDT) del Tarn, Na Patricia Briquet anonciava las primièras iniciativas presa en compte de la lenga occitana dins los procediments de la CDT amb de visitas guidadas. Una presentacion eficaça d’aquela iniciativa, conclusa per una degustacion de produits tarneses labelizats « Òc per l’occitan » (produits de la fromatgeriá Marty e vin de Galhac d’En Gilles Litre), qu’En Laurenç Gòsset, director de l’Institut d’Estudis Occitans (IEO), e En Bòris Daussat, animator del labèl « Òc per l’occitan », aprecièron partetjar amb los intervenants e lo public. Èra l’escasença de remembrar que la còla encargada de la promocion del labèl sus l’ensem de l’espaci occitan desira veire se desvolopar d’iniciativas identicas enlai los limites regionals, quitament se Miègjorn Pirenèus demòra pel moment mai engatjat, amb sas accions pilòts. Aquò serà l’enjòc del labèl en 2012 : de far conéisser e d’iniciar de novèlas iniciativas per reconéisser e far conéisser l’engatjament dels labelizats, e lors produits e servicis, a una populacion locala, regionala, interregionala, emai estrangièra, dins los meses que venon.
Alara, labelizats, clients e curioses, esitatz pas a nos far conéisser vòstras accions o las accions en benefici de la lenga occitana que descobriretz, car es sus elas que la còla « Òc per l’occitan » poirà bastir sas accions futuras.


text:
Estampariá
L'estampariá o imprimeriá es un dispositiu mecanic que servís per copiar un tèxt o un imatge en aplicar per pression una superfícia tenchada sus un supòrt papièr o teissut. Los sistèmas mecanics utilizats foguèron assemblats d'en primièr aperaquí cap a 1440 per un orfèbre del Sant Empèri Roman Germanic nomenat Johannes Gutenberg, qu'utilizèt per aquò far una premsa de vitz ja existenta qu'èra utilizada pels vestits, rasims, etc., e benlèu per la xilografia, qu'existissiá en Euròpa ja abans Gutenberg. A l'encòp las tecnicas d'impression xilografica e los caractèrs mobils foguèron utilizats d'en primièr en China e en Corèa mantun centenats d'ans abans, mas Gutenberg èra lo primièr que desvolopèt l'estampariá en Occident.
A la Renaissença, los metòdes d'impression basats sus la premsa de Gutenberg s'espandiguèron d'aviat d'en primièr a travèrs Euròpa tota, puèi per la rèsta del mond. Prenguèt la plaça de divèrsas tecnicas xilograficas en venir lo format de caractèrs mobils modèrnes pus utilizat, fins que siá descaçat per l'aveniment de la tecnologia offset.