text:
Pirenèus
Los Pirenèus (o Pirenèas), tanben sonats popularament los Pòrts, son una cadena montanhosa entre la mar Mediterranèa (cap de Creus) e l'ocean Atlantic (golf de Gasconha), situada en Occitània (pendís nòrd), als Païses Catalans (èst), al Bascoat (oèst) e en Aragon (pendís sud).
En tèrmes d'estats, los Pirenèus separan França (pendís nòrd) e Espanha (pendís sud) e comprenon al mitan lo principat d'Andòrra. Las principalas excepcions a aquesta disposicion son formadas 1º per la Val d'Aran, una valada occitana que depend d'Espanha mas que se situa sul pendís nòrd del massís; 2º per lo vilatge catalan de Llívia qu'es una enclava espanhòla dins l'estat francés; 3º per la comarca catalana de Cerdanha situada sul pendís sud de la cadena, mas partejada entre França e Espanha.
An una longor de 425 km e una largor que generalament fa pas mai de 100 km.
Lo gentilici es pirenenc -a.
Los Pirenèus prenon los noms seguents dins las lengas dels territòris qu'ocupan: en catalan Pirineus; en aragonés Perinés; en basc Pirinioak; en francés Pyrénées; en espanhòl Pirineos.
Segond la mitologia grèga, los Pirenèus foguèron creats per Eracles, que faguèt un clapàs per enterrar la princessa Pirena.
Principalas cimas[modificar | modificar la font]
Qualques unas de las cimas pus importantas dels Pirenèus son, entre d'autras:
- Lo Pic d'Aneto (3404 m), en Ribagòrça, lo pus naut de la sèrra.
- Lo pic de Pocets (3375 m), en Ribagòrça.
- Lo Mont Perdut (3355 m), en Aragon.
- Lo Vinhamala (3298 m), en Gasconha.
- Lo Pica d'Estats (3143 m), a caval entre Palhars Sobeiran e Gasconha.
- La Comapedrosa (2942 m), altitud maximala d'Andòrra.
- Lo Carlit (2921 m), en Nauta Cerdanha.
- La Collarada (2886 m), en Aragon.
- Lo Pic de Mieidia d'Aussau (2884 m), en Bearn
- Lo Montardo (2830 m), dins la Val d'Aran.
- Lo Canigó (2784 m), en Conflent.
- Las doas cimas dels Encantats (2747 e 2738 m), en Palhars Sobeiran.


c: text/html

text:
Positron
Lo positron, tanben nomenat antielectron, es l'antiparticula associada a l'electron dins lo domeni de la fisica de las particulas. Possedís una carga electrica de +1 carga elementara (mentre que l'electron a -1), lo meteis espin e la meteissa massa que l'electron.
L'existéncia del positron foguèt postulada pel fisician anglosoís Paul Dirac en 1928.
Se per escasença un positron se tròba en contacte amb un electron, totes dos s'anequelisson en emetre de fotons ultraenergetics, los rais gamma. Los positrons pòdon èsser generats per divèrs procèsses radioactius o mai per l'interaccion de rais gamma amb la matèria (creacion de parelhs electron-positron).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Simon IV de Montfòrt
Simon de Montfòrt (entre 1164 e 1175 - Tolosa, 25 de junh de 1218), VIen comte de Leicester, IVen de Montfòrt, èra un nòble e cavalièr francés. Foguèt lo cap de la Crosada dels Albigeses, que portèt a l'ocupacion per la noblesa francesa d'una part bèla d'Occitània. Foguèt lo protagonista principal e menaire d'aquela guèrra caracterizada per una granda cruseltat.
Aqueste cap de l'armada francesa s'apoderèt aprèp divèrsas batalhas dels vescomtats de Carcassona, de Besièrs, d'Albi e del Comtat de Tolosa. Moriguèt durant lo Sètge de Tolosa en 1218.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Simon de Montfòrt sortiguèt d'una familha de barons d'Isla de França. Son paire èra Simon III de Montfòrt e sa maire, Amicie de Beaumont, una eiretièra de la mitat del comtat de Leicester e a l'encòp d'un drech al títol de senescalc d'Anglatèrra. En 1190 se maridèt amb Alícia de Montmorency, la filha de Bouchard III de Montmorency.
La crosada en tèrra santa[modificar | modificar la font]
La batalha de Murèth[modificar | modificar la font]
La primièra desfacha de Monfòrt[modificar | modificar la font]
Del temps qu'èra tornat en França per far omenatge al rei pels territòris capturats, la vila de Bèucaire èra a èsser recuperada per las tropas de Ramon VII, aclamadas per la populacion de l'endrech. Simon de Montfort se dirigiguèt doncas cap a Bèucaire e comencèt lo sèti de Bèucaire. Lancèt divèrsas ofensivas contra l'armada occitana mas fracassèt e capitèt pas a véncer l'armada de Ramon e mens encara a s'apoderar de la vila. Fin finala deguèt abandonar lo sèti e capitular a las condicions del comte de Tolosa pr'amor de poder recuperar sos soldats qu'avián patit un assetjament massís e constant dins lo castèl de Bèucaire.
La fin de Montfòrt[modificar | modificar la font]
Lo 13 de setembre 1217, coma o aviá fach Bèucaire, Tolosa dobriguèt las pòrtas a son sobeiran legitim. Lo comte Ramon recebèt puèi un supòrt del comte de Fois, dels catalans e mai d'aragoneses. Simon assetgèt alara la vila mondina lo 8 d'octobre. Aprèp un brave temps de batalha, lo 25 de junh, del temps d'una sortida dels assetjats, moriguèt tuat per una pèira que segon cèrts cronicaires seriá estada lançada per una femna.
Lo còs del crosat foguèt transportat a la basilica de Sant Nazari de Carcassona ont demorèt fins a 1224. Amaury VI lo faguèt repatriar en França e foguèt sebelit dins le priorat reial de Haute-Bruyère de l'Òrdre de Fontevrault, prèp de Montfort-l'Amaury.
La figura de Montfòrt dins l'istòria[modificar | modificar la font]
Celebrat fòrça temps dins las ideologias catolica e nacionalista francesa per son ròtle de defensor del catolicisme e combatent del catarisme foguèt a partir del sègle XX que la figura de Montfòrt comencèt a èsser vista d'un biais mens parcial. Demòra una figura istorica coneguda e pas gaire apreciada en Lengadòc.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- L'avoacion de Simon de Montfòrt al rei de França sus Quercy.net
- Langlois, Gauthier, "Les sceaux de Simon de Montfort : un itinéraire politique", Médiévales 2009 Baziège. Actes du colloque d’historiens du 14 novembre 2009 organisé par l’Association de recherches baziégeoise racines et environnement, Baziège : ARBRE, 2010, p. 129-143.


text:
Fezzan
Lo Fezzan (arabi : فزان) es una region trdicionala desertica de Libia, fòrça rica en idrocarburs (Petròli e Gas). La capitala istorica de la region es la vila de Sebha.
Aquel territòri foguèt administrat per França de 1943 a 1951.
Geografia[modificar | modificar la font]
Fezzan es bordat per las montanhas d'Akakus e de Tadrart (Tadrart Acacus).
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1911, pendent la guèrra qu'opausèt l'Empèri Otoman e Itàlia aquesta prenguèt Fezzan, la Tripolitània e la Cirenaïca tanben; dempuèi, aquela region seguèt lo destin politic de Libia. Las fòrças de Marescal Leclerc i efectuèron un raid en 1942 puèi ne faguèron la conquista en 1943. Aprèp la Segonda Guèrra Mondiala, que marquèt la fin de la colonizacion italiana, l'administracion d'aquela region foguèt balhada a França jol nom de territòri de Fezzan per l'ONU fins a l'independéncia de Libia en 1951


text:
Que brembam qu'au començar 34 presoèrs politics Mapuches que's hiquèn en cauma de la hami entà denonciar los agis deu poder chilian cap au pòble Mapuche atau com la lor situacion personau com presoèrs politics.
Aquestes que son jutjats per poder de la lei antiterrorista e que son acarats ad ua seguida d'irregularitats judiciàrias atau com cap a violacions deus lors drets : arrestacions arbitràrias detencions provisòrias perlongadas, presompcion de culpabilitat, tortura, premudas psicologicas, non comunicacion a la lor defensa de las cargas retengudas au contra d'eths e basadas sus declaracions de "testimònis shens cara”, hurgadas de las cellulas e transferiments a contunhar.
Aqueste divés 2 d'octobre, la magèra partida deus presoèrs Mapuches que deishèn la cauma de la hami pr'amor d'un acòrd, passat dab lo govèrn chilian, on aqueste darrèr que s'engatja a non pas aplicar dens lo lor cas leis normaument aplicadas entà la luta antiterrorista.
Totun, los 14 Mapuches empresoats, tà la magèra partida a Angòl, que considèran qu'aquesta acòrd ne cambiarà pas arren au ponhastrèr judiciari dont son victimas, puish que lo procuraire generau de Chile que estremè l'idea de deishar las cargas que cachan suus nostes camaradas Mapuches.
Tanben, Libertat! que sentencia la manipulacion mediatica mondiau deu govèrn chilian qu'emplega los 33 minaires chilians entad amagar la realitat sociau e politica deu son estat.
Que desiram un còp mei brembar la nosta solidaritat e balhar lo noste supòrt aus 14 Mapuches empresoats atau com au pòble Mapuche sancèr.
Que'ns mobilizaram entà dar a conéisher la lor situacion, e invertir l'imatge deu pòble Mapuche qu'es vehiculada peus mèdias.
Libertat peu pòble Mapuche !
Libertat peus camaradas Mapuches !!


text:
Modèl:Nobr
- Utilizacion
- Lo modèl {{nobr}} rend son tèxt en paramètre totalament insecable, e simplifica l'escritura en evitant d’utilizar explicitament un espaci insecable ( ).
Fonciona quitament se lo tèxt en paramètre conten d'imatges (per exemple una bandièra), o conten de ligams, contràriament a l'espaci insecable, qu'es ineficaç pels imatges e romp los ligams.
- Sintaxi
{{nobr|tèxt de rendre insecable e que pòt conténer d'imatges
}}
La documentacion d�queste modèl es inclusa dempuèi sa sospagina de documentacion (modificar | istoric).
Los editors pòdon trabalhar dins lo bac à sable (crear) e la pagina de test (crear).
Plaçatz las categorias dins la sospagina /Documentacion.


text:
Províncias Unidas de l'Arriu de la Plata
Las Províncias Unidas de l'Arriu de la Plata qu'ei ua de la denominacion de la Republica Argentina, tanben aperada Confederacion Argentina ; aqueth nom que ho mei que mei emplegat durant las purmèras annadas de l'emancipacion d'Argentina e en referéncia a las províncias emancipadas o en cors d'emancipacion de l'autoritat espanhòla dens l'anciana Vicereiautat de l'Arriu de la Plata. Los sons ciutadans qu'èran qualificats de rioplatenses o d'argentin.
Dens l'Imne Nacionau Argentin comandat per l'Amassada de l'An XIII que s'emplega lo nom de Províncias Unidas deu Sud e en 1816 la declaracion d'independéncia que designè lo navèth estat com Províncias Unidas d'America deu Sud.


text:
Villes et mairies de la Région de Bruxelles-Capitale
Liste des communes
Bruxelles
Ville de Bruxelles, localité de Belgique de 140 000 habitants.
La mairie de Bruxelles a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence d'activités sur la ville.
Schaerbeek
Ville de Schaerbeek, localité de Belgique de 110 000 habitants.
La mairie de Schaerbeek a une adresse e-mail et un site Internet.
Anderlecht
Ville d'Anderlecht, localité de Belgique de 99 000 habitants.
La mairie d'Anderlecht a une adresse e-mail et un site Internet.
Molenbeek-Saint-Jean
Ville de Molenbeek-Saint-Jean, localité de Belgique de 83 000 habitants.
La mairie de Molenbeek-Saint-Jean a une adresse e-mail et un site Internet.
Ixelles
Ville d'Ixelles, localité de Belgique de 79 000 habitants.
La mairie d'Ixelles a une adresse e-mail et un site Internet.
Uccle
Ville d'Uccle, localité de Belgique de 76 000 habitants.
La mairie d'Uccle a une adresse e-mail et un site Internet.
Woluwe-Saint-Lambert
Ville de Woluwe-Saint-Lambert, localité de Belgique de 49 000 habitants.
La mairie de Woluwe-Saint-Lambert a une adresse e-mail et un site Internet.
Forest
Ville de Forest, localité de Belgique de 48 000 habitants.
La mairie de Forest a une adresse e-mail et un site Internet.
Saint-Gilles
Ville de Saint-Gilles, localité de Belgique de 45 000 habitants.
La mairie de Saint-Gilles a une adresse e-mail et un site Internet.
Jette
Ville de Jette, localité de Belgique de 44 000 habitants.
La mairie de Jette a une adresse e-mail et un site Internet.
Etterbeek
Ville d'Etterbeek, localité de Belgique de 42 000 habitants.
La mairie d'Etterbeek a une adresse e-mail et un site Internet.
Woluwe-Saint-Pierre
Ville de Woluwe-Saint-Pierre, localité de Belgique de 38 000 habitants.
La mairie de Woluwe-Saint-Pierre a une adresse e-mail et un site Internet.
Evere
Ville d'Evere, localité de Belgique de 34 000 habitants.
La mairie d'Evere a une adresse e-mail et un site Internet.
Auderghem
Ville d'Auderghem, localité de Belgique de 30 000 habitants.
La mairie d'Auderghem a une adresse e-mail et un site Internet.
Watermael-Boitsfort
Ville de Watermael-Boitsfort, localité de Belgique de 24 000 habitants.
La mairie de Watermael-Boitsfort a une adresse e-mail et un site Internet.
Saint-Josse-ten-Noode
Ville de Saint-Josse-ten-Noode, localité de Belgique de 24 000 habitants.
La mairie de Saint-Josse-ten-Noode a une adresse e-mail et un site Internet.
Ganshoren
Ville de Ganshoren, localité de Belgique de 21 000 habitants.
La mairie de Ganshoren a une adresse e-mail et un site Internet.
Berchem-Sainte-Agathe
Ville de Berchem-Sainte-Agathe, localité de Belgique de 20 000 habitants.
La mairie de Berchem-Sainte-Agathe a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Empèri Otoman
L'Empèri Otoman (Osmanlı İmparatorluğu en turc modèrne), es un estat turc fondat per leis Otomans. Existent de 1299 a 1922, venguèt una dei poissanças majoras au Pròche Òrient puei en Euròpa après la presa de Constantinòble en 1453. Conoguèt un periòde d'expansion fins ai sègles XVI e XVII onte sei caps obtenguèron lo títol de Califa. A son apogèu, s'estendiá dei Balcans a la Peninsula Aràbia e de Siria a Argèria. Pasmens, lei sègles XVII e XVIII veguèron una crisi majora dau govèrn e una tièra de desfachas que van causar divèrsei pèrdas territorialas durant lo sègle XIX, especialament au Magreb, en Egipte e dins lei regions europèas de l'Empèri. Maugrat d'assais de refòrmas e de modernizacion durant la segonda mitat dau sègle XIX, lo declin contunièt e leis Otomans venguèron enemics d'estats aliats a França e au Reiaume Unit. Après lei Guèrras Balcanicas (1913), l'Empèri venguèt l'aliat d'Alemanha durant la Primièra Guèrra Mondiala e foguèt batut en 1918 entraïnant son afondrament definitiu e son explosion en divèrsei territòris.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La formacion de l'Empèri
- 1.2 L'apogèu de l'Empèri
- 1.3 Lei reviradas dei sègles XVI e XVIII
- 1.4 La fin e l'esclatament de l'Empèri
- 2 Organizacion politica
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Cultura
- 6 Bibliografia
- 7 Referéncias e nòtas
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Originas deis Otomans[modificar | modificar la font]
L'origina deis Otomans es probablament situada dins la tribú dei Kayi que fasiá partida dei Turcs Occidentaus qu'envaïguèron l'Iran e sa region au sègle XI. En 1224, èran installats dins la region orientala de Turquia modèrna a l'entorn de la vila d'Alat. Pròche de la frontiera ambé l'Empèri Bizantin, aqueu fèu desvolopèt donc sei capacitats militaras durant lo sègle XIII. Ansin, son armada se renforcèt e leis Otomans obtenguèron lor independéncia en 1299 durant lo rèine d'Osman Ièr Gazi. Fondant sa dinastia dins lo corrent d'aquel eveniment, capitèt de prendre la vila bizantina de Bursa que venguèt sa capitala.
Fondacion de l'Estat Otoman[modificar | modificar la font]
La fondacion de l'Estat Otoman foguèt l'òbra dau fiu e successor d'Osman Ièr Gazi. D'efèct, dich Orhan Gazi, aqueu darrier organizèt una administracion, bateguèt moneda e creèt una armada professionala formada d'un còrs d'infantariá e d'un autre de cavalariá. Dins leis afaires estrangiers, gràcias a una politica abila, capitèt de conquistar lo Principat musulman de Karesi (1335-1345) e d'aprofichar lei luchas e divisions de l'Empèri Bizantin per s'emparar de Íznik (1331) e de Ízmit (1337).
Son successor, Murad Ièr (1360-1389), prenguèt lo títol de sultan. Persuadit que Constantinòble èra encara una posicion defensiva fòrça solida per sei fòrças, decidiguèt de contornejar la vila per anar en Euròpa. En 1361 o 1362, conquistèt Andrinòple que venguèt sa capitala europèa. Intervenent pus luench en Bulgaria, deguèt faciar una coalicion formada per lei rèis d'Ongria, de Bòsnia, de Serbia, de Valaquia e de Bulgaria. Venceire en 1363 e en 1371, Murad esquichèt seis adversaris a la batalha de Kosovo en 1389 e poguèt annexar la màger part de Serbia.
Leis invasions de Tamerlan[modificar | modificar la font]
Bayezid Ièr Yildirim foguèt lo successor de Murad Ièr. La premiera partida de son rèine (1389-1402) foguèt consacrada a l'organizacion dei províncias asiaticas deis Otomans. Enterin, de campanhas militaras aguèron luòc en Euròpa, en direccion d'Ongria, de Bosnia, de Valaquia e còntra Constantinòble, e en Asia vèrs l'Eufrates. En 1396, obtenguèt un succès decisiu còntra una coalicion de país europèus que lo permetèt d'ocupar la màger part de Grècia. Pasmens, aquela expansion entraïnèt de problèmas per assegurar la defensa de l'empèri. Ansin, en 1402, lei fòrças otomanas foguèron esquichadas per lei Mongòls de Tamerlan. Bayezid foguèt capturat e moriguèt en captivitat. Gràcias a lor victòria, lei Mongòls ocupèron totei lei regions asiaticas de l'Empèri Otoman que se repleguèt sus sei territòris europèus.
La restauracion dau Sultanat Otoman[modificar | modificar la font]
Après l'ocupacion de la màger part dau Sultanat, la restauracion de la poissança otomana foguèt l'òbra de sei dos successors. D'efèct, la captivitat e la mòrt de Bayezid Ièr entraïnèt una guèrra civila entre sei tres fius. Son venceire foguèt Memed Ièr que reinèt de 1413 a 1421. L'eliminacion de sei fraires inaugurèt la lèi de succession dau tròne otoman que permetiá l'assassinat deis autrei candidats. Après aqueu succès, Memed Ièr capitèt de reconquistar Anatòlia après dotze annadas de combats.
Son fiu Murad II (1421-1451) aguèt un rèine guerrier que permetèt ais Otomans de replegar leis armadas crestianas vèrs lei Balcans e l'Euròpa Centrala enterin que lo rèsta de l'Empèri Bizantin èra enceuclat. Dins aquò, lei premiereis operacions militaras dau periòde foguèron malaisadas per leis Otomans batuts a Belgrad. La situacion cambièt en 1444 a Varna (1444) puei au Kosovo onte lei Crestians subiguèron doas desfachas grèvas. Aqueu darrier succès permetèt l'ocupacion dei Balcans per leis Otomans e alunchèt Constantinòble dau rèsta deis estats crestians preparant sa conquista dos ans après.
L'apogèu de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La conquista de l'Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après lo periòde de Murad II, lo rèine de son fiu Memed II (1451-1481) veguèt l'afirmacion de l'Empèri entre lei poténcias majoras d'Euròpa. D'efèct, lo Sultan novèu foguèt l'autor d'una òbra importanta ai nivèus militar e legislatiu. Ansin, de 1453 e 1461, capitèt de conquistar lei rèstas de l'Empèri Bizantin que sa capitala, Constantinòble, foguèt presa en 1453. Puei, après la mòrt de Jan Hunyadi en 1456, la resisténcia crestiana dins lei Balcans demeniguèt fòrtament entraïnant una tièra de conquistas dins la region fins a 1467. Enfin, Crimèa deguèt venir vassau deis Otomans enterin que lei marchands de Gènoa perdeguèron totei sei basas sus lei còstas de la Mar Negra. Au nivèu legislatiu, Memed II desplacèt sa capitala a Constantinòble e organizèt la societat de l'Empèri. Lei Crestians obtenguèron de libertats importantas e divèrsei Glèisas (grèga, armènia...) foguèron organizadas per lo poder otoman. Ansin, foguèt codificada la division de la populacion entre de grops religiós possedent una autonomia relativa. Enfin, foguèt tanben promulgat lo premier còde de lèis turcas.
Lei rèines de Bayezid II e de Selim Ièr[modificar | modificar la font]
Lei rèines de Bayezid II e Selim Ièr marquèron un periòde d'expansion novèla de l'Empèri Otoman que son cap venguèt califa durant lo rèine dau segond. D'efèct, Bayezid II (1481-1512) adoptèt una politica relativament pacifica en Euròpa e en Asia. De tractats foguèron signats ambé lei Mamelocs (Egipte), Iran, Ongria e Venècia.
En 1512, foguèt rebutat per son fiu Selim Ièr (1512-1520) sostengut par l'armada. Atacant l'Iran e l'Egipte, capitèt de prendre Tabriz puei de conquistar l'Anatolia sud-orientala. En 1516, dirigiguèt una campanha còntra lei Mamelocs e s'emparèt d'Alèp, de Damasc e de Jerusalèm. Lo 22 de genier de 1517, la batalha dau Mont Mugattam s'acabèt per la desfacha finala dei Mamelocs. Lo cherif de La Mèca reconoguèt la supremacia deis Otomans dins la proteccion dei Luòcs Sants de l'Islam e lo califa abassida foguèt capturat. Ansin, lo sultan Otoman prenguèt la carga de Califa e sa familha poguèt revendicar l'autoritat suprèma sus lei musulmans.
Lo rèine de Soliman[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Soliman Ièr (1520-1566) marquèt l'apogèu de l'Empèri Otoman que venguèt la poissança majora d'Euròpa e recebèt seis institucions definitivas. D'efèct, servits per de generaus e de diplomatas remarcables, Soliman realizèt unei conquistas e venguèt l'arbitre deis afaires europèus. Una tièra de campanhas militaras permetèron la conquista de Tunis e d'Argier (1516), Belgrad (1521), de Ròdes (1522), de Buda après la victòria de Mohacs (1526) e sei fòrças agantèron lei barris de Viena en 1529. De mai, l'Empèri concluguèt una aliança ambé França qu'èra tanben l'enemic de l'Ostau dei Habsborg. Au nivèu interior, lo periòde de Soliman foguèt caracterizat per una activitat arquitecturala que veguèt la construccion de mosquetas a Istambol e a Andrinòple.
Son fiu e successor, Selim II (1566-1574), foguèt un prince gaire capable qu'abandonèt l'exercici dau poder a son vizir Mehmed Pasa Sokollu. Aqueu darrier capitèt de cochar lei Crestians de Chipre e d'agrandir l'Empèri fins a la Mar Caspiana. Puei, lo rèine de Murad III (1574-1595) veguèt lei conquistas de Georgia e de Lorestan marcant l'apogèu territoriau d'un Empèri que seis institucions acomençavan de presentar de signes de declin.
Lei reviradas dei sègles XVI e XVIII[modificar | modificar la font]
La crisi deis institucions otomanas[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVI foguèt caracterizat per una crisi prefonda deis institucions otomanas qu'entraïna un afebliment dau poder e una diminucion dei capacitats militaras de l'Empèri. Ansin, lo Harem venguèt lo luòc centrau deis intrigas politicas e de l'exercici dau poder. De mai, l'armada, especialament leis unitats de la gàrdia imperiala (Janissaris), an pres un ròtle major dins la succession e lo mantenement dau Sultan. Enfin, après la descubèrta d'America, lo centre dau comèrci mondiau s'alunchèt de l'Orient Pròche que perdeguèt sa posicion estrategica marcant lo començament d'un declin economic de l'Empèri.
Lo rèine dau Sultan Memed III (1595-1603) foguèt donc caracterizat per l'influéncia de sa maire que foguèt lo cap reau dau govèrn. Son successor Amed Ièr (1603-1617) assaièt de reprendre son autoritat mai mau capitèt d'enraiar lo desvolopament de la corrupcion. Foguèt tanben obligat d'arrestar lo conflicte europèu per la signatura de la patz de Zsitvatorok (1606) que reconoguèt lo statu quo entre Otomans e Imperiaus. Durant lei rèines de sei successors, Mustafa Ièr (1617-1618) e Osman II (1618-1622), sei tendéncias s'accentuèron e l'armada acomencèt dins leis afaires de succession dau tròne. Contunièron durant lei premiereis annadas dau rèine de Murad IV (1623-1640) que restabliguèt l'òrdre per una politica de repression implacabla. Obtenguèt egalament lei darriers grands succès militars de l'Empèri dins lo corrent d'una guèrra còntra Pèrsia (presa de Bagdad en 1638).
Pasmens, sei successors foguèron pas capables de dirigir lo país abandonant la màger part dau poder au Harem, ai ministres e ai janissaris. Ansin, a partir de 1656 fins ais annadas 1710, lo poder es dirigit per lei vizirs de la familha Koprulu que capitèron de mantenir la poissança deis Otomans maugrat de reviradas coma lo sètge de Viena en 1683. De mai, Russia es venguda un enemic perilhós per lei territòris nòrd de l'Empèri. En 1699, lo tractat de patz de Karlowitz marquèt son premier reculament en Euròpa au profiech d'una coalicion d'estats europèus (Àustria, Russia, Venècia e Polonha-Lituània).
Lei desfachas dau sègle XVIII[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVIII foguèt un periòde marcat per una tièra de desfachas per l'Empèri que sa crisi foguèt encara renforçada per l'abséncia d'un sultan pron poderós per s'impausar còntra lei faccions diferentas de sa Cort. Ansin, lei reviradas militaras se succediguèron durant tot lo sègle enterin que lo comèrci otoman èra menaçat per l'expansion d'aqueu dei país europèus.
D'efèct, maugrat la reconquista de Morea en 1715, leis Otomans mau capitèron a l'entorn de Corfo. Perdeguèron Temesvar (Timisoara) en 1716 e Belgrad en 1717. Aquelei pèrdas foguèron confirmadas per la patz de Passarowitz en 1718. Lo conflicte de la fin deis annadas 1730 foguèt pus equilibrat gràcias a una intervencion diplomatica de França mai Azov venguèt russa. En revenge, leis Otomans foguèron tornarmai batuts per lei Rus durant la guèrra de 1768-1774. Crimèa venguèt un protectorat rus. Enfin, entre 1788 e 1792, una guèrra còntra l'aliança d'Àustria e de Russia comencèt d'un biais desastrós per lei Turcs. Pasmens, lo començament de la Revolucion Francesa obliguèt Àustria d'arrestar lei combats e d'acceptar un patz sensa cambiament territoriau en 1791. Gràcias au sostèn diplomatic britanic, leis Otomans poguèron donc resistir ai Rus qu'obtenguèron solament Crimèa e Bessaràbia.
La fin e l'esclatament de l'Empèri[modificar | modificar la font]
L'independéncia deis estats maugrabins[modificar | modificar la font]
L'extension e la creissença dau comèrci dei país crestians d'Euròpa isolèron pauc a pauc lo Magreb dau rèsta de l'Empèri. Tre la fin dau sègle XVI, l'influéncia dei marchands francés, britanics e olandés causèt un declin accelerat de la preséncia otomana dins lo nòrd d'Africa. Leis estats de Tunis e d'Argier venguèron donc independents dins lo corrent dei sègles XVII e XVIII. Ansin, au començament dau sègle XIX, lei guèrras navalas entre estats europèus e reiaumes d'Africa dau Nòrd regardavan pas l'Empèri Otoman. Foguèt egalament lo cas de l'invasion francesa d'Argièr en 1830.
Leis assais de reformas[modificar | modificar la font]
Lo sègle XIX veguèt de sultans diferents assaiar de reformar l'organizacion de l'Empèri. Aqueu movement se debanèt principalament sota lei rèines de Mamud II (1808-1839) e d'Abdulmecid Ièr (1839-1861). Va permetre un transformacion prefonda deis estructuras de l'Empèri.
D'efèct, aprofichant lei trebols causats per la Revolucion Francesa, Selim III (1789-1807) assaièt d'introdurre una premiera tièra de reformas. Pasmens, sa politica se turtèt a l'oposicion dei militars e dei religiós. Foguèt donc rebutat e assassinat en 1807. Aprofichant lo desvolopament de trebols grèus dins l'Empèri après aquel assassinat, Mamud II (1808-1839) poguèt per la seguida adoptar un premier ensems de reformas. Abandonèt lo palais de Topkapi ocupat per la dinastia dempuei lo sègle XV, donèt un estatut novèu a sei ministres que lor ròtle venguèt similar ai ministres deis autrei govèrns europèus. Puei, en 1826, s'ocupèt dau cas dei fòrças armadas. Lei Janissaris foguèron executats après una revòuta organizada per lo Sultan e una armada novèla foguèt organizada segon lo modèl europèu.
Aquò permetèt a sei successors, Abdulmecid Ièr (1839-1861) e Abdulaziz (1861-1876), de realizar un ensems de reformas pus importantas. D'ara endavant, lei diferents ciutadans de l'Empèri, musulmans o non, foguèron considerats coma egaus, la justícia venguèt identica per cada abitant, l'impòst foguèt pagat directament a l'Estat... etc. D'autra part, l'administracion anciana dei províncias foguèt transformada en prefondor ambé l'abolicion de cargas de pachas au profiech de governadors nomats per lo govèrn. Lei mercats d'esclaus negres foguèron tanben enebits.
Leis insurreccions nacionalas[modificar | modificar la font]
Maugrat lei reformas realizadas durant lo sègle XIX, l'Empèri Otoman foguèt victima dau desvolopament dau nacionalisme entre lei pòples europèus. Acomença de se manifestar tre lo començament de transformacions enregadas per Mamud II. Va venir rapidament la causa principala de sa desagregacion. D'efèct, cada país vengut independent venguèt un fogau anti-turc e lo ponch de partença de nacionalisme novèu entre lei pòples vesins. De mai, lei movements nacionalistas dei populacions crestianas (Grècs, Sèrbes...) podián tanben obtenir aisadament lo sostèn de país occidentaus.
Ansin, la màger part deis insurreccions de populacions musulmans mau capitèron e s'acabèron per de victòrias, mai o mens malaisadas, per leis Otomans. Per exemple, foguèt lo cas de la revòuta de Osman Pazvandoglu en Bosnia (1796-1807) o d'aquela dau pacha Ali de Tebelen en Albania (1803-1822). En revenge, l'eissida deis insurreccions de populacions europèas foguèt generalament diferenta. Ansin, de 1804 a 1830, la question sèrba foguèt un ponch essenciau de la diplomàcia europèa e lo país obtenguèt l'estatut de territòris vassaus de l'Empèri amb una autonomia importanta.
Puei, dins leis annadas 1820, se debanèt la guèrra d'independéncia grèga. Acomençat en 1821 per la crida de l'arquevèsque de Patras, lo conflicte s'agravèt en 1822 après unei chaples de Turcs e de Grècs. Leis Otomans ocupèron lei vilas principalas de Morea e lei Grècs obtenguèron lo sostèn de Russia fins a la signatura dau tractat d'Akkerman que donèt lo protectorat de Valaquia e Moldàvia ai Rus. Abandonats per son aliat, lei Grècs capitèron adonc d'obtenir l'ajuda de França e Anglatèrra que destruguèron la flòta turca a Navarin (1827). En 1828, Russia s'impliquèt tornarmai dins la guèrra e prenguèron Andrinòple e Erzurum menaçant Trebizonda. Ansin, en 1830, l'Empèri deguèt reconóisser l'independéncia grèga e lo drech per lei Rus de s'installar sus lo Danubi.
Après Grècia, foguèt lo torn d'Egipte qu'obtenguèt son independéncia en 1833 e lo contraròtle de Siria e de Palestina. Una guèrra novèla aguèt luòc per la seguida entre 1839 e 1841 que permetèt au sultan de reprendre aquelei doas regions. Puei, maugrat la victòria turca durant la Guèrra de Crimèa (1854-1856), lei movements nacionalistas, sostenguts per Russia o Àustria, contunièron. Ansin, en 1860, Valaquia e Moldàvia s'uniguèron per crear Romania maugrat l'oposicion dau Sultan. Enfin, la formacion de Bulgaria, que venguèt independenta en 1908, entraïnèt la pèrda de la màgert part dei territòris europèus de l'Empèri. Aqueu movement foguèt renforçat per leis iniciativas de país europèus coma Russia e França. Lo premier averèt una novèla guèrra en 1877 e lo segond ocupèt Liban en 1860 per ajudar la formacion d'una província autónoma e Tunisia onte foguèt establit un protectorat (1881).
La Premiera Guèrra Mondiala e l'esclatament de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Leis annadas 1900 e 1910 foguèron un periòde de crisi grèva per l'Empèri que sa participacion a la Premiera Guèrra Mondiala va causar son explosion e sa disparicion.
D'efèct, en 1908, se debanèt la Revolucion dei Turcs Joves que l'objectiu èra de modernizar tornarmai l'Empèri. Desvolopant lo nacionalisme turc, foguèron pas capables de s'opausar a l'annexion de Bosnia per leis Austrians e a l'invasion de Libia per leis Italians. Puei, entre 1912 e 1913, l'Empèri perdeguèt la màger part dau rèsta de sei territòris europèus a l'eissida dei Guèrras Balcanicas.
Lo sultanat perdeguèt adonc son poder e lo contraròtle dau país èra sota la direccion d'un triumvirat que negocièron una aliança amb Alemanha pendent la Premiera Guèrra Mondiala. Pasmens, la guèrra veguèt una tièra de desfachas otomanas. Ansin, en genier de 1915, una expedicion còntra Suèz mau capitèt. En mai de 1915, una partida d'Anatòlia foguèt ocupada per lei Rus. En Iraq, lei Britanics, maugrat la desfacha de Kut-al-Amara en 1916, avancèron pauc a pauc vèrs lo nòrd dau país. La situacion sus lo frònt palestinian e sirian foguèt similara e caracterizada per de progrès britanics malaisats vèrs lo nòrd. A partir de genier de 1918, la resisténcia dei fòrças otomanas demeniguèt e l'Empèri foguèt pas capable d'aprofichar la Revolucion Russa per se restablir. En 1918, la capitulacion de Bulgaria menacèt sa frontiera nòrd e deguèt acceptar l'armistici de Modros. En aost de 1920, lo tractat de Sèvres marquèt la dissolucion de l'Empèri que foguèt proclamada per lo govèrn novèu de Mustafa Kemal lo 1èr de novembre de 1922.
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
Lo sistèma d'organizacion politica de l'Empèri èra relativament simple. Èra basat sus doas dimensions que la premiera èra l'administracion civila e la segonda lei fòrças armadas. Lo sultan ocupava la cima d'aquela organizacion e èra ajudat per un govèrn e de governadors de províncias.
La direccion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Lo Sultan[modificar | modificar la font]
Lo Sultan èra l'autoritat suprèma de l'Empèri dins lei domenis administratius, militars, economics e, a partir de la premiera mitat dau sègle XVI, religiós. Èra ajudat per un ensems de conselhiers e de ministres que forman lo Divan, que foguèt remplaçat per un govèrn vertadier au sègle XIX, e teniá una administracion fòrça descentralizada per contrarotlar lei províncias.
Pasmens, en realitat, l'autoritat dau Sultan èra limitada. Foguèt principalament lo cas au nivèu de l'administracion de províncias onte lei governadors èran capables d'agir d'un biais quasi independent. De mai, un nombre important de sultans èran de sobeirans relativament febles en fàcia de la poissança de certanei ministres, de membres dau Harem o dei Janissaris.
La succession imperiala se debanèt de tres biais diferents segon lei periòdes. Au començament de la dinastia otomana, la succession aviá luòc entre lei fius dau sultan decedit. Entraïnava generalament una guèrra civila corta e l'eliminacion dei vencuts per lo sultan novèu. Aqueu periòde s'acabèt durant lo rèine de Soliman e foguèt remplaçat per un sistèma de primogenitura. Lei fius dau Sultan demoravan dins lo Harem fins a la mòrt de lor paire. Aquò permetèt d'empachar la formacion de faccions capablas de rebutar lo paire o la naissença d'un eiretier suplementari. Lo successor imperiau èra lo fiu màger que, generalament, assassinèt lo rèsta de sei fraires per assegurar son poder. Aqueu sistèma demorava fins au sègle XVII onte foguèt adoptada la succession per agnacion primogenic : premier, lei successors d'un sultan èran sei fraires puei, après lor mòrt, sei fius.
Lo govèrn[modificar | modificar la font]
Lo govèrn de l'Empèri aguèt doas formas principalas. La premiera foguèt lo Divan que foguèt dich la Pòrta a partir dau sègle XVII. La segonda foguèt un govèrn dau tipe europèu que faguèt son aparicion dins lo corrent dei reformas dau sègle XIX.
Au començament de la dinastia, lo Divan èra compausat per leis Ancians de la tribú deis Otomans. Sa composicion foguèt modificada pauc a pauc au profiech deis elèits militars, politicas e religiosas. Sa direccion foguèt donada a un Grand Vizir a partir deis annadas 1320. Aqueu darrier aviá un poder fòrça important, quasi sensa limit, e foguèt au sègle XVI lo cap vertadier de l'Estat. Aqueu sistèma demorava fins a 1908 quand la Revolucion transformèt l'Empèri en monarquia constitucionala. Un govèrn e un parlament foguèron creats fins a la desfacha de 1918.
Lei governadors[modificar | modificar la font]
L'administracion imperiala dei províncias èra organizada d'un biais fòrça descentralizat. Ansin, un nombre important de governadors nomats per lo sultan avián una autonomia fòrça granda e lo liame de vassalitat ambé lo Sultan venguèt de mai en mai teoric. Puei, dins certanei cas, aquela autonomia se transformèt en independéncia coma en Egipte, en Argeria o en Tunisia.
Lei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas èran lo pielon principau dau poder otoman. Ansin, au començament de la dinastia, foguèt l'otís de l'extension e de la formacion de l'Empèri. Pionieras dins l'utilizacion d'armas modèrnas coma l'artilhariá, patiguèt dau declin imperiau. D'efèct, sei còrs d'elèit, especialament lei Janissaris, participèron ai complòts de la Cort enterin que lo nivèu generau dei tropas demeniguèt. A la fin dau sègle XVII, lei signes d'aquela pèrda de capacitat apareguèron durant lei combats còntra lei fòrças crestianas. La tendància contunièt au sègle XVIII fins ais assais de modernizacion realizats au sègle XIX. Pasmens, l'armada otomana mau capitèt de defendre l'Empèri e son afondrament en 1918 annoncièt la fin de la dinastia.
Economia[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
La conoissença de la demografia es relativament malaisada en causa de l'abséncia de donadas precisas. D'efèct, lo premier recensament aguèt luòc solament entre 1881 e 1893. Pasmens, durant l'Edat Mejana, l'Empèri foguèt un país amb una populacion importanta estimada a aperaquí a 15 milions d'abitants au sègle XVI. Per la seguida, seriá situada entre 20 e 30 milions fins au començament dau sègle XIX. Vèrs aquela epòca, l'Empèri foguèt distanciat per leis autrei poissanças europèas principalament en causa de sei pèrdas territorialas. Ansin, lo recensament de 1893 obtenguèt una populacion de 20,9 milions d'abitants que demeniguèt encara après l'independéncia de Bulgaria e lei desfachas dei Guèrras Balcanicas en 1913.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Lei transpòrts èran un domeni que foguèt generalament de la responsabilitat deis autoritats. Lo nivèu de desvolopament e de qualitat evoluciona donc segon l'eficacitat dau govèrn. Lo ret de transpòrts, terrèstres o maritims, conoguèt donc divèrsei periòdes malaisats.
Avans la Revolucion Industriala, lei transpòrts terrèstres èran realizadas per un sistèma de caravanas. Pasmens, sa seguritat foguèt menaçada a partir dei sègles XVI e XVII per una tièra de revòutas. Ansin, la qualitat dei transpòrts terrèstres èra pus feble au sègle XVIII qu'au sègle XVI. Sus la mar, la politica otomana varièt en foncion dei sultans. Certaneis assaièron de crear una politica d'intervencion dau govèrn dins lo comèrci maritim enterin que d'autreis decidiguèron lo contrari.
La situacion cambièt au sègle XIX ambé l'aparicion dei premierei maquinas de vapor. Lei sistèmas de transpòrt dei regions europèas de l'Empèri e de sa capitala foguèron modernizadas. Pasmens, en causa d'un budget feble, leis Otomans poguèron pas bastir un ret desvolopat mai deguèron puslèu se concentrar sus un nombre limitat de linhas. Lei finanças èran generalament d'origina europèa donant un poder important a certaneis entrepresas d'Euròpa Occidentala coma Alemanha, Anglatèrra o França. De mai, lei formas ancianas de transpòrt continuèron d'existir, especialament dins lei regions aràbias de l'Empèri.
Agricultura[modificar | modificar la font]
Coma per la màger part deis autreis estats importants de l'epòca, l'agricultura èra lo centre de l'economia de l'Empèri Otoman. Son organizacion èra fòrça variada segon lei regions e sei legislacions. Pasmens, lo modèl principau, fònt de 40% de revenguts dau govèrn, èra aqueu d'un domeni pichon tengut per una familha. Certanei familhas èran tanben capablas de realizar una activitat d'artisanat, especialament dins lei Balcans. Aquela situacion demorèt fins au sègle XIX quand la Revolucion Industriala entraïnèt una modernizacion dins certanei regions. Permetèt una aumentacion deis exportacions mai causèron una crisi entre lei païsans qu'èran pas capables de crompar d'aparelhs modèrnes. De mai, a la fin de l'Empèri, leis exportacions estatsunidencas concurrencèron fòrtament lei produccions otomanas.
Indústria[modificar | modificar la font]
Au començament de la dinastia, l'indústria èra gaire presenta e seis esquèmas d'organizacion son mau coneguts. Son emergéncia aguèt luòc durant lo sègle XVI per lo sistèma de guildas. Aqueu darrier permetèt a l'indústria de demorar relativament dinamica. Puei, au sègle XVIII, foguèt melhorat per l'aparicion de guildas de fremas.
Au sègle XIX, la Revolucion Industriala entraïnèt l'aparicion d'unitats de produccion modèrnas utilizant de maquinas de vapor. Pasmens, en causa de la manca de capital, aquela modernizacion foguèt limitada e sa produccion represantava una fraccion febla de l'economia otomana. Ansin, lo sistèma de guilda èra totjorn dominant a la fin de l'Empèri.
Comèrci[modificar | modificar la font]
Lo comèrci otoman èra devesit entre un mercat interior qu'es mau conegut e un mercat internacionau que sei caracteristicas son conegudas gràcias ai donadas dei marchands d'Euròpa Occidentala. Lo premier èra lo pus important. Aguèt luòc a l'entorn dei centres urbans nacionaus e regionaus. Au començament de la dinastia e a l'apogèu de l'Empèri, lo comèrci internacionau èra principalament dirigit vèrs l'exportacion. Ansin, levat d'Istambol, la màger part dei pòrts otomans exportavan mai qu'importavan. La situacion cambièt a partir dau sègle XVIII. De mai, se lo comèrci e seis exportacions demoravan importants, lei principalei familhas de marchands èran d'ara endavant d'origina non musulmanas. Aquò permetèt una aumentacion deis exportacions a la fin dau sègle XIX mai causèt una pèrda d'influéncia dau govèrn centrau dins de regions coma Siria.
Religion[modificar | modificar la font]
L'Islam[modificar | modificar la font]
La religion oficiala de l'Empèri èra l'Islam sunnita. A partir dau sègle XVI, lo Sultan èra egalament Califa, es a dire cap de la communautat musulmana. Leis autreis tendàncias de l'Islam èran generalament toleradas mai de persecucions aguèron regularament luòc magerament còntra lei populacions chiitas. Per exemple, Selim I ordonèt lo chaple d'aperaquí 40 000 Chiitas anatolians.
La tolerància religiosa[modificar | modificar la font]
En fòra de l'Islam, lo Judaïsme e lo Crestianisme èran egalament autorizats dins l'Empèri ambé de limitacions. Lei principalas èran l'existéncia d'un impòst especiau per lei non-musulmans e de limitacions au nivèu juridics. Per exemple, lo testimoniatge d'un crestian podiá pas èsser retengut còntra un musulman. Pasmens, en causa dau nombre fòrça important de crestians dins l'Empèri, lo govèrn foguèt pas capable de realizar de campanhas de conversion eficaças. Ansin, preferiguèt integrar aquelei comunautats e una proteccion relativa existissiá. Son expression principala foguèt l'organizacion de clergats crestians que sei caps èran membres oficiaus de la Cort imperiala.
Cultura[modificar | modificar la font]
La cultura de l'Empèri Otoman èra constituida per d'ensems variats adoptats dins lei regions conquistas e per leis evolucions qu'i foguèron portadas. Ansin, es malaisat de definir una cultura « otomana » unica. L'aspècte multiculturau èra fòrça present, especialament a la Cort onte vivián un nombre important de personas d'originas e de religions diferentas.
Ansin, l'arquitectura otomana foguèt inicialament sota l'influéncia deis arts pèrsas, islamics e bizantins. A partir dau sègle XVIII, lei tendéncias europèas foguèron tanben presentas fins a la fin de l'Empèri. D'exemples de construccions classicas otomanas existissián dins la màger part dei vilas principalas coma Istambol, Edirme e egalament dins lei províncias d'Egipte, de Tunisia, dei Balcans e d'Ongria.
La musica èra tanben un aspèct major de la cultura otomana e un domeni important de l'educacion deis elèits. Coma per l'arquitectura, seis originas èran persanas, bizantinas e aràbias. Son principi èra similar a la musica europèa amb una organizacion a l'entorn de la ritmica. L'integracion de la musica europèa dins aqueu domeni foguèt diferenta segon lei regions entraïnant l'aparicion d'estils de musica regionaus diferents. De mai, certanei grops especiaus de la Cort, coma lei Janissaris, avián un estil de musica pròpri.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Karen Barkey, Empire of Difference: The Ottomans in Comparative Perspective (2008), 357 paginas.
- (en) Edward S. Creasy, History of the Ottoman Turks: From the beginning of their empire to the present time (1877), Edicions R. Bentley and Son.
- (en) Caroline Finkel,Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923 (2005), Edicions John Murray, ISBN 0-7195-5513-2.
- (en) Jason Goodwin, Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire, (2003).
- (en) Colin Imber, The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power (2002), Palgrave Macmillan, ISBN 0-333-61386-4.
- (en) Halil Inalcik e Donald Quataert, An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914 (1995), 1026 paginas.
- (fr) Dimitri Kitsikis, L'Empire ottoman, Presses Universitaires de France (1994), 3a edicion, ISBN 2-13-043459-2.


text:
Òrgue
L'òrgue es un aerofòn multifòrme que la caracteristica es de produire los sons mejans un ensemble de tudèls sonors accordats seguent una escala definida e provesits per una bufariá. L'òrgue se jòga subretot mejans al mens un clavièr e mai sovent d’un pedalièr.
Existís une autre categoria d'instruments populars nomenats tanben òrgues que l'emission sonora es assegurada per de tudèls sonors, o flautas, mas l'activacion se fa par un sistèma automatic de reproduccion (cilindres, cartons, memòria electronica). D'aqueles òrgues dispausan tanben d'un clavièr mai o mens espandit.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Caracteristicas e particularitats
- 3 Descripcion generala e foncionament
- 4 Diferentas esteticas d'instruments
- 5 Galariá de fotos
- 6 La musica d'òrgue
- 7 Notas e referéncias
- 8 Bibliografia
- 9 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
Mitologia e preïstòria de l’òrgue[modificar | modificar la font]
La preïstòria mitologica de l’òrgue comença amb la figura grèga del satir Marsias, un jogaire d’aulos, lo « patron » dels organistas, que se sap aver estat en luta amb Apollon, lo « patron » dels jogaires de lira.
Pasmens, se dich que lo primièr òrgue foguèt inventat per un Grèc d’Alexàndria, Ctesibios[1], al sègle III AbC. Aquela aujòl foncionava amb d'aiga (servissiá a egalizar la pression de l'aire).
L'iconografia nos aprend que l'òrgue idrolic acompanhava los combats de gladiators dins l' amfiteatre roman. Petròni, dins son Satiricon, dich que l'essedari, gladiator que combatava suc un cari coordonava sos gèsts a la musica de l'instrument[2].
D'òrgues pichons comparables als òrgues de maneta èran en usatge pels Romans, coma dins los teatres; çò qu'explica la fisança dels primièrs evesques crestians al respècte dels jogaires d’instruments e dels musicians, quin que sián[3]. Neron auriá descobèrt aquel instrument pendent un viatge en Grècia, faguèt lo vòt de ne jogar per celebrar son triomf se la victòria li èra donada suls Galleses pendent la sedicion de 67. Sos successors, Elagàbal, Sever Alexandre, Gallien, foguèron de grnds admirators de l’òrgue[4].
De rèstes d'òrgue d'epòca romana foguèron trobats, coma aquel d'Avenches[5] en Soïssa. L’òrgue pasmens desaparéis en Occident pendent las invasions barbaras.
A Bizanci, l’òrgue venguèt un instrument de la pompa imperiala après lo transferiment del sèti de l’Empèri roman. Un òrgue foguè ofèrt per una ambassada de Constantin V, emperaire de Bizanci, a Pepin lo Brèu en 757. Aquela novèla introduccion de l’instrument en Occident, serviguèt d'en primièr pas qu'a auçar a pompa profana dels palais.
Mai tard faguèt pauc a pauc son intrada dins la crestiantat occidentala: dins los clastres d’en primièr (coma « guida-cant ») al sègle XI, puèi al XII dins las glèisas. Al sègle XIII, las grandas glèisas europèas rivalizan entre elas: fan grandir los instruments o ne fabrica de novèls. L’òrgue es alara per sempre reconegut pel mond religiós[6].
De l'Edat Mejana fins ara[modificar | modificar la font]
Del sègle XIII al XV apareguèron las progrés tecnics que provoquèron lo desvelopament del repertòri.[7] Lo pedalièr tanben apareguèt, los claviers se multipliquèront e la possibilitat de diferenciar los jòcs, abandonada al començament de l'Edat Mejana tornèt èsser descobèrta.
Lo periòde de l’òrgue barròc s’espandís aproximativament del començament del XIV a la mitat del sègle XIV. Pendent aquel periòde de quatre sègles e mièg, los progrés tecnics acompanhan e provòcan lo desvelopament del repertòri, amb l'apogèu pendent los sègles XVII e XVIII dins los centres màger europèus: Itàlia, França, païses germanics, Païses Basses, Angletèrra e Espanha, amb d'escolas d'estils diferents.
A la mitat del XVIII e del sègle XIX, l'òrgue desapareguèt del registre musical (coma lo clavecin) al benefici de l'orquèstre simfonic, quitament dins lo registre religiós.
Al sègle XIX, torna aparéisser l'òrgue amb l'estil musical romantic. La factura d'ògue romantic repren los progrès tecnologics, jol vam d'Aristide Cavaillé-Coll: aqueles tòcan d'en primièr lo biais de transmission e la produccion del vent, mas tanben l'estetica musicala. Los compositors a l’utilizar a l'epòca son per exemple César Franck e Felix Mendelssohn. La fin del sègle XIX e lo començament del XX consacran un òrgue-orquèstre: l’estetica simfonica.
Lo sègle XX vei tanben un interés grandissent pels instruments ancians e lors estils. Aquel movement començat en Alemanha dins los ans 1920 contunnèt en França e dins los autres païses fins ara. Dins un primièr temps, constituiguèt una estetica novèla cap a una sintèsi dels òrgues del sègle XIX e dels estils precedents: l'òrgue neoclassic. Puièi mai tard, se torna bastir d'òrgues dins los estils d'avant lo sègle XIX, dins un vam neobarròc.
A l'ora d'ara, de creacions novèlas, vengudas a causa del retorn del òrgues dins lqs salas de concèrt (per exemple al Japon, Russia e Estats Units d'America), seguisson la dralha l'òrgue neobarròc o simfonic, i balhant de tecnologias novèlas mecé a l'informatica o lo numeric.
Caracteristicas e particularitats[modificar | modificar la font]
L’òrgue se diferéncia de totes los autres instruments de musica per un cert nombre de caracteristicas que lo fan a l'encòp unic e excecional dins fòrça aspèctes.
- Pòt èsser monumental, tan grand qu’un ostal amb estatges.
- Sa tessitura es mai larga de totes los instruments e conten aquela de totes los instruments. Un òrgue de dimension mejana compta mai sovent de jòcs anant del 16 pès al 1 pès, çò que li dona una tessitura anant de 33 Hz (primièr ut greu del jòc de 16 pès) a 16 000 Hz (frequéncia producha per la nota mai aguda. Sus un òrgue mai imposant, se pòt trobar un o mai jòcs de 32 pès, e tres òrgues al mond comptan un jòc de 64 pès. La nota mai greu d’un jòc de 32 pès (totjorn un ut) fa entendre 16,5 Hz e lo primièr ut del jòc de 64 pès dona una onda sonora inaudibla de 8,25 Hz.
- L’òrgue es lo sol instrument que pòt ofrir au musician una consòla comportant mai de dos clavièrs (unes clavecins e armoniums n'en tres, mas son d'excepcions) e podent anar fins a set clavièrs.
- Pasmens s'existèron de clavecins e pianos amb pedalièr, son ara oblidats, e fòra de la batariá, l’òrgue es lo sol instrument de clavièr que se jòga a l'encòp amb las mans e los pès e que dispausa d’un grand pedalièr permetent la virtuositat.
- Los clavièrs de l'òrgue pòdon èsser muts. En efièt, se pas cap de registre de jòc es pas tirat, l'enfonzament d'una tòca dona pas cap de son[8].
- Amb sas nombrosass possibilitats sonoras, l’òrgue pòt jogar d'òbras compausadas per orquèstra en solò, amb de transcripcions minimas.
- L’òrgue, per causa de sa foncion - un nombre a vegada impressionant de servicis de realizar - e de las possibilitats ofèrtas d'èsser jogat per un sol musician, es un instrument que l'istòria es plan marcada per l'improvisation musicala. Al subjècte, l'aprencissatge de l'improvisation a l'òrgue l'aprenguèon fòrça compositors, e las composicions escrichas per l'òrgue son benlèu pas qu'una fòrça pichona partida de çò que foguèt lo repertòri d'aquel instrument.
Diferents tipes d'òrgues existissents[modificar | modificar la font]
D'entre totes, las caracteristicas pòdon variar plan tortament d’un instrument a l’autre:
- caractèr portatiu dels mai pichons instruments (òrgue bíblia e òrgue regala), eventualament transportable dels òrgues arcas e « òrgues positius » (que se pausa), o fixe dels grands instruments de glèisa o de concèrt;
- nombre e espandida dels clavièrs (de un a set);
- existéncia - o non - e espandida d’un pedalièr;
- nombre e natura dels jòcs (o registres) d'1 a mai de 400 per instrument;
- armonizacion, adaptada al luòc (salon, auditori, sala de concèrt, glèisa, catedrala) e a l'estil temperament);
- tipe de transmission, o de tiratge de las notas e dels registres (mecanica, pneumatica, tubulària, electromagnetica, electropneumatica…).
Del mai pichon cap al mai grand[modificar | modificar la font]
Cada grand instrument es un obratge unic. Es adaptat a la sala que l’abriga, a sa destinacion musicala o liturgica, a l’importança del budget que li foguèt consacrat: per natura, l'òrgue es fabricat sus mesura et subretot a la man. Es donc una fabricacion qu'ocupa fòrça artisans nautament qualificats, ne fasent un instrument fòrça carestiós, que siá per la factura, l'entreten o la restauracion. Per exemple una restauracion d'un òrgue de tipe simfonic d'una cinquantena de jòcs pòt costar mai de 900 000 € [9]. A l’epòca barròca, l’òrgue representa un dels sucs de la tecnologia - sols unes instruments de relotjariá o de sarralhariá pòdon aténher una complexitat comparabla.
L’organista fa sos exercicis sus un piano, un clavicòrda o un clavecin se possedís pas un òrgue. Se n'a, s’agís o d’un òrgue d'estudi, o d’un òrgue de salon.
Dempuèi lo sègle XX, tanben existís d'òrgues electromecanics, coma los celèbres òrgues Hammond, puèi electronics, amb de caracteristicas analògas en tèrmes de clavièr e de registracion, mas ont la produccion dels sons resulta d’una sintèsi. Ara, son los òrgues numerics qu'equipan los particulièrs (organistas, estudiants d’òrgue e amators).
Dos instruments americans bastits l'un a Filadelfia dins lo grand magazin Macy's [10] e l'autre a Atlantic City dins la vasta sala d'espectacle (17000 plaças) de Boardwalk Hall, son considerats coma mai grands del mond.
L'òrgue automatic[modificar | modificar la font]
L'òrgue pòt èsser dotat d'un sistèma de jòc automatic. Foguèt lo primièr de beneficiar d'aquela invencion, provocant l'estonament dels contemporanèus, e èra mogut mecanicament per un cilindre eriçat de tant de picons que de notas de jogar. Haydn, Mozart t Beethoven foguèron comanditats per la composicion de musica per aquel tipe d'òrgue. I a la serineta, la peroqueta, l'òrgue de maneta e fòrça autres d'orquestrions. Al sègle XIX nais lo carton coma supòrt d'enregistrament, d'en primièr legits mecanicament puèi pneumaticament. Al sègle XX se faguèt la lectura electrica e optoelectronica dels cartons e papièrs, puèi apareguèron los supòrts entièrament electronics coma la carta memòria.
Descripcion generala e foncionament[modificar | modificar la font]
Quina que siá la talha de l’instrument, l’òrgue se compausa dels elements seguents:
- la consòla, regropant clavièrs e comandas.
- la bofariá, regropant sèrvas e production de vent.
- lo trau, permetent l’accès del vent als tudèls.
- la tudelariá, englobant lo materiel sonòr.
Aqueles elements pòdon èsser regropats en totalitat o en partida dins un mòble. Pòt i aver mai d'un mòble distinctes. Dins una sala de concèrt, lo mòble d’òrgue se plaça darrièr las plaças dels autres instrumentistas de l’orquèstre, mas tanben en tribuna. Dins las glèisas, se pòt situar a diferents luòcs, mai o mens favorables a l’acostica:
- en tribuna, al dessús del portal occidental (posicion mai comuna) ;
- en niu d’ironda:
- sus un costat de la nau, o dins lo transèpt;
- dins lo trifori (corsièra al dessús de las naus lateralas), disposicion penjada mai correnta en Espanha;
- Sul sol, dins lo còr:
- dins l’absida, posicion regulara de l’òrgue dich « de còr », instrument mai pichon e istoricament dedicat a l’accompanhament de la corala. Amb l'emergéncia del cant d'assemblada, l'òrgue de còr prend dins unas glèisas tot o partida del ròtle d'acompanhator de l'assemblada. Cal far de diferéncias segon las confessions. Las glèisas catolicas romanas e de glèisas nautament liturgicas en Alemanha e Àustria per exemple, son dotadas de doas veire mai d'òrgues. Las glèisas protestantas an mai sovent un òrgue; quand an un òrgue de còr, es mai sovent mai o mens mobil.
- sus un costat o los dos del còr, mai souvent penjat. Aquela disposicion se vei subretot en Itàlia, en Espanha e dins los païses d'influéncia ispanica. Aquela disposicion se rei tanben dins las grandas glèisas catolicas del sud de l'Alemanha.
- Sul jube, coma se vei a vegada en Angletèrra.
- Al dessús de l'altar e de la cadèira, mai sovent dins las glèisas reformadas o pietistas en Alemanha, als Païses Basses e en Soïssa.
Mòble[modificar | modificar la font]
Los òrgues an sovent un ròtle decoratiu important.
Lo mòble, que las doas foncions primièras son d'amagar e aparar, a tanben un ròtle essencial de pòrta votz e de resonator; es sovent una òbra d’ebenistariá testimòni de l'estil de son epòca, contenent de partidas de menusariá ricament escultadas e espacis ocupats pels tudèls de mòstra plaçats fàcia plana e torelas de nombre variat (2, 3, o mai). Dins la tradicion francesa, la fusta es mai sovent brut; pels Alemands, Italians, Olandeses, las decoracions se fan amb pintura e dorura e a vegada exuberantas. Se en Itàlia e en Angletèrra lo mòble es sovent unic e reünís l’ensemble de l’instrument, en Espanha i a sovent dos mòbles se fasent fàcia dins lo còr. Dins los païses germanics, lo Werkprinzip associa estrechament l’arquitectura exteriora e l’arquitectura musicala dels plans sonòrs.
Dins la factura modèrna, lo mòble es sovent pro aleugiat e tend a valorizar los tudèls de mòstra coma element màger de decoracion. Quitament desaparéis pendent los ans 1930 a 1960, fasent pas qu'amagar los mecanismes de transmission e de distribucion del vent e daissant aparent los tudèls.
Mecanisme[modificar | modificar la font]
Consòla[modificar | modificar la font]
- lo o los clavièrs, superpausats e estatjats en retrach al respècte de l’autre de bas cap al naut ;
- lo pedalièr, s’existís;
- los rampèls de registres, dispausats mai sovent de cada costat dels clavièrs o alara sus un sol costat o al dessús;
- los rampèls o anullators de jeòc de combinasons ;
- los acoblaments que permeton d'acoblar entre eles los clavièrs, es a dire qu’una nota jogada sus un clavièr serà tanben jogada sus l’autre;
- las tirassas que permeton d'acoblar los clavièrs al pedalièr;
- la o las eventualas pedalas d’expression comandant la bòstia expressiva;
- lo rotlèu d'introduccion progressiva dels jòcs (lo crescendo) ;
- las commandas del combinator, que permet d'enregistrar de registracions e las rampelar per un sol boton;
- lo banc ont se sèi l'organiste e que susplomba le pedalièr.
Los clavièrs comandan cadun de plans sonòrs de l’òrgue: prenon alara le nom del plan sonòr que comandan. Aqueles noms pòdon variar. Ara comptan en principi 56 o 61 notas mas pòdon n'aver mens seguent l'epòca o l'estil de lor construccion. L'òrgue italian fa tradicionalament dependre l'espandida del clavièr de la talha de la sala de sonorizar. Als Estats Units d'America, i a ocasionalament d'òrgues qu'un o mai clavièrs an l'espandida d'un piano.
Noms ed'unes plans sonòrs sovent encontrat:
- Grand Òrgue (plan sonòr màger de confondre pas amb lo tèrme designant l’ensemble de l’instrument).
- Positiu (rarament expressiu abnas l'epòca romantica, plan sonòr dels jòcs mai sovent mai aguts e mens provesits)
- Recit (sovent Recit expressiu comportant de jòcs de detalhs recitants o de jòcs de lenguetas romanticas)
- Bombarda (clavièr regropant de bateriás de jòcs de lenguetas)
- Rebomb (clavièr regropant de jòcs dispausats de biais de crear un efièt d’alunhament)
- Grand Còr (division del Grand Òrgue dins los fòrça grands instruments)
- Solò (clavièr regropant de jcs solistas coma l'aubòis o lo saxofòn)
L'òrgue de còr - antifonal als Estats Units d'America - pòt èsser a vegadas jogat dempuèi la consòla màger, quitament al tèrme opauza de la glèisa, mercé a la transmission electrica. Aquò es mai frequent als Estats Units d'America
Los clavièrs (per exemple als sègles XVI e XVII) pòdon èsser partejats en bassas e dessús. Aquela division se vei subretot en Itàlia e en Espanha.
L’acoblament permet de jogar simultaneament las tocas de dos o mai clavièrs ne tocant qu’un sol, e donc d’accionar simultaneament l’ensemble dels registres que lor associats. I a tanben d'acoblaments d'octava greus e aguts. Un Do3 jogat per exemple sul Grand-Òrgue pòt jogar lo Do4 del Recit e lo Do2 del Positiu. Lo tèrme de tirassa designa l’acoblament dels clavièrs amb lo pedalièr.
Las notes o tòcas del pedalièr pòdon èsser dispausadas en parallel amb de tòcas longas (« a l’alemanda »), en parallel amb de tòcas cortas (« a la francesa ») o radiantas (« en ventalh ») subretot difusat als Estats Unit d'America, en Granda Bretanha e en Alemanha. A l'ora d'ara lo pedalièr compta mai sovent 30 tòcas (Do 1 cap a Fa 3), a vegada 32 (Do 1 cap a Sol 3).
A l’origina, la consòla es integrada al mòble. Sovent se la pòt tancar amb de contravents o de pòrtas. Tanben se pòt trobar sur la fàcia avant o sur un dels costats del mòble. Pòt, per exemple, èsser orientada de biais que l’organista gaita lo còr de la glèisa. Dins de cases rares, se plaça a l’arrièr. Amb l’evolucion de las tecnicas de traccion (pneumatica e electrica), pòt èsser separada del mòble per venir una pèça independanta de l’instrument, donant mai de libertat per sa localizacion. Unes instruments possedisson doas consòlas, l’una en tribuna de traccion mecanica, l’autre, electrica e mobila, al nivèl del sol. Aquel tipe de consòlas mobilas dona als interprètas la possibilitat de jogar, dins de fòrça bonas condicions, amb orquèstre o d’autres instruments solistas permetent una perfiècha escocha de l’instrument, l'organista essent pas mai assourdit per la poténcia sonora d'aquel e demorant visible del public. Pasmens una distança tròp importanta entre la consòla e l'òrgue pausa de problèmas a causa del delai de propagacion de l'onda sonora pel jòc de las notas rapidas.
L’electronica puèi l'informatica tanben balhèron lors contribucions al mòde de foncionament de l’òrgue. De pretzfaches son donats a un modul electronic o a l’ordinator. Es l’assistent per la registracion e s’ocupa de cambiar los jòcs seguent una programacion establida per l’organista, alara qu'aquel es ocupat a jogar: es lo combinator. Los primièrs combinators èran sonque electromecanics. Es totjorn mai frequent que los òrgues sián equipats d'una interfàcia MIDI, permetent de jogar l'òrgue dempuèi un autre instrument midi, o lo contrari. L'ordinator permet tanben d’enregistrar e de retornar çò que foguèt jogat.
Bufariá[modificar | modificar la font]
La bufariá tradicionala èra constituida de grands bufets mai sovent de forma de cunh, mogut a la man o als pès per un o mai assistents[11]. A causa de la plaça ocupada per aquela installacion dins los òrgues importants, èra sovent reportada dins un luòc contigú de la nau. Mai sovent es a l'arrièr de l’òrgue, veire en dejòs del mòble. Lèu se cerquèt a se'n passar de la man d’òbra, sovent dificila de mobilizar al moment que l’organista volgava jogar, se mecanizèt lo foncionament dels bufets pompas amb la maquina de vapor o tanben a la fòrça idraulica, puè del motor electric. A l'ora d'ara, levat de raras excepcions (reconstitucions d’instruments istorics), la productcon de l’aire jos pression se fa amb un ventilador electric que lo bruch del motor se deu èsser tan bas que possible. Per de questions de temperatura e d'igrometria se cal que l’aire siá aspirat dins lo meteis mitan que l’òrgue que provesís.
L’aire mes jos pression, lo vent, es dirigit cap a una (o mai) restanca de bufet, en forma de conh (las taulas inferioras e superioras son ligadas per una articulacion), o de taula parallèla; aquel bufet a per foncion d’establir una pression del vent constant mejans de peses dispausat sus la taula superiora; tanben deu suprimir las variacions subte de pression prejudiciablas a la qualitat del son emes, variacions que venon quand l’organista jòga d'acòrdis repetits per exemple. Es precedit per un regulator que comanda mecanicament l’accion. Aquel regulator servís a contrarotlar en permanéncia la quantitat d’aire introducha dins lo bufet, en foncion de la consomacion d’aire inducha pel jòc mai o mens provesit de l’organista. Son principi pòt repausar sus l’obertura variabla d’una sopapa o d’un contravent de rotlèu per exemple.
Lo factor d’òrgues pòt tanben apondre suls pòrta vents d'antibrandidas per ajustar la pression. Son de pichon bufets o tauletas mobilas plaçadas en equilibri per la pression de l’aire. A l’oposat, un autre dispositiu, lo tremolant, et destinat a far ondejar lo vent e donc lo son dels tudèls de biais regular, per donar un caractèr expressiu a de pèças musicalas. Lo tremolant pòt foncionar « dins lo vent », mejans un simple contravent mobil tapant parcialment un pòrta vent e mogut d’un batejament produch pel passatge de l’aire, o « de vent perdut », crèa alara d'escapaments d’aire repetis (dispositiu sonòr).
Los grands instruments pòdon aver de pressions d’aire diferentas per cada trau. Alara cadun dispausa de la sieuna restanca de bufet regulator dispausat a proximitat; aquela regulacion de la pression pòt quitament èsser localizada dins lo quita trau, segon un dispositiu aparegur a la mitat del sègle XX.
Lo vent es enseguida distribuit dempuèi la restanca regulator a l’ensemble dels traus mejans un malhum a vegada complèxe de pòrta vents. S’agís de canals mai sovent de fusta, de seccion carrada mai frequentament, adaptada als besonhs en aire dels traus que provesís.
La bufariá deu dins son ensemble respondre als besonhs en vent de l’òrgue que provesís. Atal, los ancians òrgues presentavan sovent de mancas al subjècyes, a causa dels sosdimensionament d'unes elements de distribucion o de pompas pas gaire performantas. Fòrça elements intran en compte pel calcul dos besonhs en vent d’un òrgue: lo nombre dels jòcs, lo tipe d’armonizacion practicada, la quita concepcion estilistica de l’instrument; los factors d’òrgues de contunh capitèron a mestrejar lo provesiment del vent dels instruments pendent los sègles.
Trau[modificar | modificar la font]
Es lo còr de l’instrument qu’est el que provesís l’aire jos pression cap als tudèls sonòrs en foncion de las tòcas mogudas e dels registres causits per l’organista. Lo trau es la partida mai delicata de l’òrgue, que deu assegurar una distribucion parfeicha e equilibrada del « vent » (aire jos pression) venent de la bufariá e la distribuir als registres seleccionats, sens pèrda d’aire que poiriá far « cornar » l’instrument, e a dire far parlar de tudèls alara que las tòcas son pas enfonzadas. L’estanqueïtat deu èsser perfècta, tot coma l’« ataca » de las notas.
Lo vent ven a la partida inferiora del trau dins una mena de caisson estanc (l'arca de vent) que pòt sortir per de sopapas mogudas per l’organista. La cama que tira une sopapa penètra dins l'arca de vent mejans d’una borseta en cuèr fòrça sopla que realiza l’estanqueïtat tot permetent lo movement.
Quand una sopapa s’abaissa, l’aire penètra dins un autre espaci, la gravadura, que servís l’ensemble dels tudèls correspondent a la nota causida. La gravadura es subremontada de bas cap a naut:
- per una taula perforada de traucs en fàcia de cadun dels tudèls;
- pels registres, tauletas de fusta alongadas et perforadas de traucs qui coulissan sus la taula, perpendicularament a la gravadura;
- per una capa comparabla a la taula, e que pòrta la basa dels tudèls.
La posicion del registre, tirat o possat, met en comunicacion, o non, la gravadura amb lo o los tudèls correspondants: l’aire pasa alara, pels traus mes en regard, la taula, lo registre e la capa.
Un tudèl es donc causit, e ressona, quand son registre es en posicion adequata e que s'apièja sus la tòca que lo comanda.
Transmission[modificar | modificar la font]
Se nomena transmission l’ensemble dels organs que transmeton a las sopapas situadas dins lo trau lo movement de la tòca qu'es piejada per l’organista. Los meteisses principis s’aplican al manejament dels registres situats dins lo trau e moguts dempuèi la consòla, mas que se nomena traccion.
A l’origina, la transmission èra pas que mecanica e èra compausada d’un ensemble de palfèrs, de retorn en escaire, de tringles mobils o verguetas, ligant l’arrièr de la tòca a la sopapa. Aquela tecnologia (totjorn en usatge ara) demandava una granda minucia de realizacion per que lo movement siá precís e lo mecanisme mai leugièr possible al tocar. La reduccion dels frejaments aviá una granda importança, e demandava que la consòla siá mai près possible del trau: l’organista jogava gaireben totjorn en tribuna. Lo mecanisme èra mai simple quand lo clavièr èra a proximitat del trau: pasmens l’escart entre las tòcas essent necessariament mai pichon qu'aquel de las sopapas (en rason de l’espaçament dels tudèls), lo mecanisme minim demandava çò que se nomena l’abreujat. Aquel principi de transmission demora en usatge a l'ora d'ara, beneficiant de las coneissenças e dels mejans de fabricacion modèrnes.
A partir del sègle XIX, los principis de transmission se multiplican:
- mecanica assistada per una maquina Barker. Un sistèma d’assistencia pneumatic (foncionant amb le vent de l’òrgue), inserit entre lo clavièr e las sopapas correspondantas, permet de limitar l’esfòrt necessàri a l’enfonzament de las tòcas.
- pneumaticas: es l’aire jos pression que servís a menar las comandas;
- electropneumatica: sopapas mogudas per l’aire jos pression liberada per une autra sopapa moguda per electrasimant ;
- electricas: las sopapas son mogudas per d'electroasimants que lo corrent de servici es comandat per las tòcas del clavièr;
Aqueles dispositius eliminan d'inconvenients de la transmission mecanica mas alunha l’interprèta dels organs sonòrs e lo privan del tocar especific a aquela.
Registres[modificar | modificar la font]
Los òrgues se caracterisan e se differencian los uns dels autres per lor composicion que resulta de l'ensemble dels jòcs disponibles espandits suls diferents plans sonòrs. Lo jòc designa l'ensemble dels tudèls donant lo metèis timbre. De jòcs pòdon èsser constituits de mai d'un reng de tudèls (mixturas o cornets per exemple) e i aurà donc mai d'un tudèl per nota. Lo registre, el, designa lo mecanisme que permet de rampelar lo jòc o tot autre capacitat de l'òrgue (tremolant per exemple), es a dire lo tirant visible a la consola e las barretas permetent de transmetre l'action fins a trau.
I a mai d'un tipes de mecanismes prr mòure un registre:
- La traccion mecanica es la mai anciana: lo tirant es ligat mecanicament al registre. Sufís de le tirar cap a se per obrir lo registre e lo rebutar per lo tapar. Dins l'òrgue classic italian, lo registre es un palfèr que se desplaça lateralament (mai sovent d'esquèrra a drecha) e que se blòca dins una òsca. Sortissent de son òsca, es rampelat a sa posicion d'origina per un ressòrt.
- La traccion pneumatica: lo rampèl se pòt far per un tirant o per un dominò de bascula. L'ensemble de barretas es remplaçat per un tub que torna d'aire jos pression cap a un piston plaçat dins l'axe du registre que dobrís o que tapa.
- La traccion electrica: lo rampèl se pòt far amb quina mena que siá de contactor electric (dominò, tirant, boton tactil). L'accion se transmet per de fials electrics cap al motor de registre qu'es un electroasimant de doas posicions, obèrt o tapat.
- La traccion numerica utiliza ela de signals codats (sistèma MIDI per exemple) per comandar los servomotors e electroasimants e pòt donc utilizar las possibilitats donadas per l’informatica. La transmission se pòt far per fial (cables malhum, fibra optica) o sens fial (Wi-Fi).
Tudèls[modificar | modificar la font]
L’emission sonora se fa mejans de tudèls que recebon, a lor basa, l’aire jos pression venent del trau. Mai sovent, los tudèls son en posicion verticala; pòdon tanben èsser pausat orizontalament sovent utilzat en Espanha.
Los tudèls diferisson entre eles per fòrça paramètres:
- la matèria: Mai sovent: de fusta (garric, pins, avet, fustas exoticas...) e metal (aliatge d’estanh e plom mai sovent, zinc, coire). Mas a vegada d'autre matèrias: l’aur (en placatges), du veire, du bambó (celèbre òrgue de bambó a la Filipinas), e quitament de carton, de pasta de papièr, de plastic coma lo pvc.[12];
- la longor que determina la nautor de la nota emesa pels sols jòcs de boca e la portada o poténcia sonora pels jòcs d'encha;
- lo diamètre, qu'agís sul timbre e qu'es a l'origina d'una caracteristica fondamentala en factura d'òrgues:
- la « talha » qu'es lo rapòrt entre aquel diamètre (mesurat al nivèl de la bòca) e la longor del tudèl;
- tudèl obèrt o tudèl tancat al tèrme superior pels jòcs de boca;
- la forma, cilindrica, conica, afusada, carrada, triangulària e mai;
- l’organ sonòr (jòc de boca o d'enche).
Los tubèls se destrian en doas grandas categorias:
- los jòcs de boca, comprenent los fons e bordons, los ondulants, las mutacions simplas, las mutacions compausadas e las mixturas;
- los jòcs d'enche, caracterizats per la preséncia d’una langueta de metal que vibra a la basa del tubèl e que solas las caracteristicas fisicas (longor e largor) condicionan la nautor dl son emes.
Jòcs de boca[modificar | modificar la font]
Lo principe de foncionament es aquel de la flaüta de bèc
- los fons: tudèls obèrts, nomenats mòstra o prestant quand son presentats en faciada de l’instrument, principals essent lo tèrme generic. Lor longor de dona en pès. Los tudèls mai longs corentament emplegats, los « 32 pès », mesuran gaireben 10,40 m. Existís sus d'òrgues raras, de registres de 64 pès davalant encara una octava mai bas que los 32 pès. Dins gaireben totes los cases s'agís d'una « resultanta basa », es a dire una frequéncia eissida de l'accion combinada de mai d'un tubèls mesurant al mai 32 pès[13]. Sols dos òrgues al mond, installats respectivament als Estats Units d'America e en Austràlia, dispausan d'un tudèl obèrt mesurant vertadierament 64 pès de long[14]. La longor indicada correspond a la partida dicha « sonora », mesurada al dessús de la boca del tudèl, que se deu apondre lo pè del tudèl, lo dispositiu d'acòrdi e a vegada de subrelongors pels tudèls de faciada, per de rasons d'estetica. Los mai aguts mesuran 1/32e de pè, gaireben 1 cm. Lo diamètre es un paramètre important de lor timbre.
- los tudèls tampats (los bordons) an una sonoritat mai sorda. Per que son tampats, donan de sons d’una octava mai greu qu’un tudèl obèrrt de meteissa dimension, mas perdon en armonicas.
- los jòcs de mutacions simples emeton de sons diferents de la nota jogada coma lo nazard fasent entendre la quinta. La tèrça, la setena e la novena ne son d'autres exemples: son destinats a èsser associats a d’autres jòcs per ne modificar la color.
- las mutacions compausadas son formadas de mai d'un reng de tudèls gropats de biais indissociables e que donan ensemble de combinasons armonicas: aqueles jòcs son pauc nombroses e plan tipats, se trapa subretot la sesquialtera, lo cornet, lo trelhon e la teòrba.
- las mixturas son formadas de mai d'un reng de tudèls gropats de biais indissociables e que donan ensemble de sons rics en armonicas superiors.
- los jòcs ondulants constituison encara una particularitat inventada per l'òrgue, mas utilizada en seguida dins l'armonium e l'accordeon. S'agís mai sovent de dos jòc identics desaccordats d'un commá l'un al respècte de l'autre, çò que dona un ef!èch d'ondulacion.
Los tudèls d'òrgue mai grands, de 32 e 64 pieds, son capables d'emetre de frequéncia sonoras anant plan mai bas que la limita inferiora de l'audicion umana, sovent admesa a 20 Hz, amb respectivament uns 16 e 8 Hz. A aquelas frequéncias, solas las armonicas son audiblas, en mai de las vibracions fisicament perceptiblas.
Jòcs d'enche[modificar | modificar la font]
Se destria dos tipes de jòs d'enche: los jòcs d'enche batent e los jòcs d'enche liura.
Lo principi de foncionment de l'enche batent paréis a aquel de la clarinetta de l'orquèstre: una lengueta en laton que l’armonista dona una corbadura particulara, entre en vibracion sus un canal ont se manten per un conh de fusta dura; son timbre es amplificat per un còs de metal o de fusta, conic, cilindric o d'autras formas segon lo timbre cercat. L’acòrdi se dona amb una pichona tija de metal permetent de modificar la longor batenta de l’enche, e tanben sa frequéncia vibratòria. Dins lo tudèl d’òrgue, la lenguèta clantís violentament a cada vibracion sul canal (çò que s’entend aisidament dins las notas mai gravas d’un jòc de 32 pès per exemple).
Los jòcs d'enche liura foncionan sul meteis principi que l'armonica, l'armonium o l'accordeon.
Lo caractèr dels jòcs d'enche pòt èsser fòrça variat: aqueles registres imitan a vegada d'instruments de vent de l'orquèstre (lo cromòrne, la clarineta, l'autbòi, lo basson...); d’autres presenton un còs de tudèl fòrça acorchi, coma los jòcs en orizontal, al timbre prim, imitant lo crit del còrb. Lo caractèr cambia segon l'epòca e lo país.
Se pòt classificar los jòcs d'enche de la familha de las enches batents en tres categorias:
- los enches batents que forman un ensemble que se nomena « lo grand còr », puslèu poderosass, coma lo resonator, de forma conica, a una talha « normala », es a dire de meteissa longor qu’un tudèl de bouca obèrt produsent la meteissa nota. Aquela familha comprend: Contrabombarda, Bombarda, Trompeta, Claron, Oficleïde, eca;
- los enches bassonants que lo caractèr es donat pel tipe d'enche emplegat: los bassons (còs cilindric de longor reala o acostic de 1/2 longor); los autres jòcs que possedisson un resonator mai larg sul naut coma l'Autbòi o lo Calamèl, eca;
- las enches de còs cort que lo resonator es cilindric, d'autras formas, acorchi, a vegada en partida tampat o susmontat d'un capèl prenent de formas variadas. Dins aquela familha i a: Cromòrne, Clarineta, Docena (resonator 1/2 nautor), Votz umana, Cabreta, Ranqueta, Regala (resonateur 1/4 nautor)
Autres tipes de registres[modificar | modificar la font]
Las òrgues produson pas lo son sonque amb de l’aire e tudèls. Existís fòrça instruments que dispausan tanben de registres de percussions e d'autres accessòris d'efèits sonòrs.
Exitisson a partir de l'epòca de la renaissença, ont de mascarons situats dins lo mòble produson un efièt de percussion mercé a una pedala moguda per l'organista (exemple: l'òrgue de Sent Savin en nauts Pirenèus). En Alemanha, i a sovent de registres de glockenspiel, e d'accessòris coma lo Zymbelstern (trelhon), lo cocut, lo rossinhòl, eca.
I a tanben l'exemple dels òrgues-orquèstres de factura italiana del sègle XIX, subretot dins la val de la Ròia, en Ligúria e Piemont amb d'accessòris coma Usignolo, Viela, Rollante, Timpani, Banda militare. I a tanben lo jòc d'esquila o trelhon (Campane).
L’òrgue de cinema a tanben de jòcs tipics que son pas presents o rarament dins l’òrgue barròc e encara mens dons l’òrgue de glèisa. Son d'accessòris d'efièt donòr: la granissa, lo vent, lo tròn, lo fiulet de locomotiva, la sirèna, la còrna, l rossinhòl. E sus d'instruments de granda talha, i a tanben de jòcs de percussions cromatics: xilofòn, vibrafòn, marimba, celesta e quitament piano, gòng, trelhon, arpa e clavecin.
Diferentas esteticas d'instruments[modificar | modificar la font]
Òrgues classics francés[modificar | modificar la font]
Los òrgues franceses dichs « classics » son d'instruments rebatent l’estetica e los metòdes de construccion dels sègles XVII e XVIII: traccion mecanica penjada, tudelariá copada al ton, per cas de temperament inegal, pedalièr de tòcas parallèlea cortas, acoblaments de tiretas.
Los plans sonòrs s'articulan entre lo Grand Òrgue e lo Positifu, a vegada amb un Recit permetent de jogar lo dessús d'unes jòcs (cornet). La composicion dona una larga partida als jòcs plen e jòcs de mutacions. Suls grands instruments, un clavièr de Bombarda regropa una partida del còr dels jòcs d'enches nomenars « grands jòcs » e un clavièr de resson pòt comandar un plan sonòr alunhat.
- Exemple d'òrgues classics a çò nostre: Catedrala de Santa Ceselha d'Albi (Moucherel, 1736) glèisa de Senta Gabèla (Moucherel, Lépine, 1742-54) ; Abadiala de Santa Cròtz de Bordèu (Dom Bedos de Celles, 1748) ; Catedrala de Sant Sacerdos de Sarlat (Lépine, 1752) ; Basilica de Sant Maissemin de la Santa Bauma (Isnard, 1774).
- Endacòm mai: l'òrgue de la glèisa de Sant Tomas d'Estrasborg, del factor Silbermann (1741); Catedralad de Sant Pèire de Peutièus, François-Henri Clicquot (1790)
Òrgues de transicion entre l'òrgue classic e romantic[modificar | modificar la font]
Aqueles instruments foguèron bastits subretot dins lo segond quart del sègle XIX, de traccion mecanica dirècta. Lor composicion s’enriquís a vegada d'un jòc de flauta armonica, gambas, vòtz celèsta veire d'enches liuras mas demora inspirada de la factura classica, amb una tudelariá copada al ton e mai sovent un manten de las mutacions, simplas e compausadas.
- Òrgues de transicion remarquables a çò nòstre: los òrgues de Solliès-Pont (1846), l'orgue Beaucourt & Voegli de Bèucaire (1849).
- Endacòm mai en França: los òrgues Callinet de Sermersheim (1836), de la glèisa Nòstra Dòna de Sant Esteve (1837), de Guémar (1843). L'Òrgue Zeiger de la catedrala Sant Francés de Sala a Chamberí (1847).
Òrgues romantics[modificar | modificar la font]
Los òrgues dichs « romantics » son d'instruments bastits a la mitat del sègle XIX, ont se vei desaparéiser pauc a pauc las caracteristicas de l'òrgue classic francés, al benefici de la multiplicacion dels jòcs de fond e d'enches, sovent d'una nautor d'uièt pès. Aparéis un recit expressiu remplaçant lo positiu coma segond clavièr, ee un pedalièr de tòcas parallèlas longas dich « a l'alemanda ». Lo nombre de notas del clavièr dins los aguts es augmentat.
- Òrgues romantics remarquables a çò nòstre: Fois (Arièja), abadiala de Sent Volusian (J.Fermis, 1868) ;Tolosa, Basilica de la Daurada (Poirier et Lieberknecht, 1864)
- Endacòm mai en França: catedrala de Nòstra Dòna de Saint-Omer (Cavaillé-Coll, 1855) ; basilica Santa Clotilda de París (Cavaillé-Coll, 1859) ; Sant Denís, Basilica de Sant-Denís (primièr grand-òrgue romantic de Cavaillé-Coll, 1841) catedrala de Nòstra-Dòna de Bayeux ; glèisa de Sant Sulpici de Pariís (Cavaillé-Coll, 1862); Glèisa de Sant Pau d'Etrasborg (E. F. Walcker, 1897). París, Glèisa de Santa Elisabèt d'Ongria (Suret, 1853) ; Glèisa d'Insming (Rivinach et Blesi, 1844 e 1892).
- Al Reialme Unit: Londres, Saint Ann's Limehouse (Gray & Davison, 1855), Salford, glèisa de Saint Philip with Saint Stephen (Renn, 1829).
Òrgues simfonics[modificar | modificar la font]
Los òrgues dichs « simfonics » son d'instruments bastits segon los critèris musicals de la fin del sègle XIX, amb generalizacion del talh de timbre per la tudelariá, adopdion de talhas grandas, omnipreséncia de bòstias expressivas e utilizacion dels rampèls de grop de jòcs e de combinasons.
- Exemples remarquables plan conservats:
- Òrgues Cavaillé-Coll a çò nòstre: basilica de Sant Sarnin de Tolosa (1889).
- Òrgues Cavaillé-Coll endacòm mai : Catedrala de Nòstra Dòna de l'Annonciacion de Nancí (1861), Catedrala Santa Crotz d'Orleans (1875) ; Lion, Glèisa de Sant Francés de Sala (1880) ; Glèissa de Sant Esteve de Can (1885) ; abadia de Sant Oen de Rodent (1890).
- Òrgues Joseph Merklin a çò nòstgre: Catedrala de Nòstra Dòna de l'Assompcion de Clarmont-Ferrand (1877), glèisa de Sant Vincenç de Pau dicha « dels Reformats » de Marselha (1888).
- Òrgues Joseph Merklin endacòm mai: catedrala de Murcia (1856), basilica de Sant-Epvre de Nancí (1869), Temple Nòu d'Erasborg (1878), catedrala de Moulins (1880), catedrala de Blois (1882).
- Òrgues Puget : Tolosa, glèisa de Nòtra Dòna de la Dalbada (1888) e glèisa de Nòtra Dòna del Taur (1878) ; glèisa de Santa Magdalena d'Albi (1887) ; Montpelhièr: basilica Nòstra Dòna de las Taulas (1884).
- Òrgues John Abbey & fils : Châlons-en-Champagne, catedrala de Sant Esteve (1898).
- Autres factors d'òrgues representatius d'aquel estil: Louis Debierre (Nantas, Glèisa Nòstra Dòna de bon pòrt, 1891), Stoltz, Wenner (Montmorillon, glèisa de Sant Martial[15], 1880), Jean Baptiste Ghys (Glèisa de Sant Martin, Nolay, 1898).
- En Angletèrra: Henry Willis 1 °, W. Hill, Gray & Davison, Rushworth and Dreaper, Schültze.
- En Alemanha: W. Sauer, E.F. Walcker, Manufactura d'òrgues Link…
Òrgues pòstsimfonics[modificar | modificar la font]
Instruments bastits al començament del sègle XX, amb una generalizacion de la traccions pneumatica o electrica, que la composicion garda los critèris simfonics, amb un retorn als jòcs de mutatcions que la foncion es pasmens diferenta d'aquela de l'òrgue classic, e an per tòca d'elargir la paleta sonòra.
- Exemples celèbres a çò nòstre: catedrala de Sant Just e Sant Pastor de Narbona, Collegiada de Sant Salvi d'Albi, glèisa de Sant Jiròni de Tolosa.
- Endacòm mai: catedrala de Nòstra Dòna de Verdun, catedrala de Nòtra Dòna e San Vaast d'Arras, catedrala Sant Pèire d'Engoleime.
Òrgues neoclassics[modificar | modificar la font]
Los òrgues neoclassics bastits a partir dels ans 1930 tendon a un retorn a de caracteristicas de l’òrgue classic ques e vòl armonizar amb las caracteristicas de l'òrgue romantic, inclusissentt de consòlas modèrnas per poder interpretar tot lo repertòri. Los noms dels factors d'òrgue Victor Gonzalez e Georges Danion son mai sovent ligats a aquel corrent estetic promogut per André Marchal e Norbert Dufourcq.
- Exemples: catedrala de Sant Gervasi e Sant Protais de Soissons, glèisa de Nòstra Dòna de l'Assompcion de Roian, catedrala de Sant Pèire de Beauvais.
Òrgues neobarròcs[modificar | modificar la font]
(Ahrend 1981)
Los òrgues neobarròcs son d'instruments del sègle XX e XXI bastits o restaurats per jogar la musica barròca, subretot alemanda e aquela de Bach, de biais mai repectuós de l'esperit d'origina. La composicion depend de l'escòla causida (Olandesa, Francesa, Alemanda del Nòrd, Centrala o del sud...). Lo temperament es mai sovent causit inegal amb un diapason que pòt èsser diferent de la nòrma actuala del La a 440 Hz (per exemple 415 Hz).
- Exemple d'òrgues d'aquel sestil: Musèu dels Agustins de Tolosa (Ahrend 1981)
Galariá de fotos[modificar | modificar la font]
La musica d'òrgue[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
L’òrgue, amb sas possibilitats de registracion e de sa plaça coma acompanhament dins la liturgia o las ceremonias recurrentas, es un instrument que l'istòria es plan marcada per l'improvisacion musicala.
Las pèças per òrgue sol an una escritura dependent fòrça de l'epòca, coma las capacitats tecnicas de l'instrument (espandida del clavièr, tòcas, expression...) e d'influéncias dels compositors.D'entre los tipes de pèças mai espandida se pòt citar:
- los corals
- las suites, duòs o triòs
- los dialògs entre los diferents jòcs (plens jòcs o grands jòcs)
- las toccatas
- las passacalhas
- las bassas o dessús o recits de jòcs solistes (cromòrne, cornet, trompeta, nazard...)
- las fugas
- los preluds
- los versets e repons de la liturgia
- las fantasias
- las simfonias per òrgue.
A causa de las nombrosas possibilitats sonòras, l’òrgue pòt jogar d'òbras compausadas per orquèstre en solò, amb de retranscripcions minimas.
Pòt tanben servir a l’accompanhament, dins lo continuo (s'utiliza alara un positiu, pichon òrgue d'un sol clavièr e sens pedalièr), o en formacion dins d'òbras coma:
- concertos per òrgue e orquèstre (Haendel, Michel Corrette, Francis Poulenc, Joseph Rheinberger…);
- simfonias amb òrgue (François-Joseph Fétis, Camille Saint-Saëns, Joseph Jongen, Aaron Copland, Alexandre Guilmant…);
- duós òrgue e piano, òrgue e clavecin, òrgue e accordeon ont los instruments son tractats de biais egal, a la diferéncia del genre concerto ont i a totjorn oposicion entre un solista e un accompanhator;
- duós òrgue e trompeta, òrgue e bombarda, òrgue e flauta, eca. ont jòga pas qu'un ròtle d'acompanhator;
- i a tanben d'òbras escrichas per doas o mai òrgues (Padre Antonio Soler, Jean Langlais, Jean Guillou) ont cada instrument es a son torn solista e acompanhator.
Lo mestièr d'organista[modificar | modificar la font]
A causa del cost e de l'encombrament dels grands òrgues, l'organista es un musician que jòga gaireben pas que sus d'instruments que n'es pas le proprietari.
Las competéncias dels organistas tòcan mai d'una especialitats musicalas: una mestresa sufisenta del repertòri de l'instrument mejans las epòcas; l'acompanhament del cant, çò qui supausa una bona coneissença de l'armonia car sovent sola la linha de cant es donada a l'organista que deu realizar son armonizacion; L'improvisacion ven completar lo saber far: en efièt, lo debanament dels oficis permet pas totjorn de dispausar d'un temps sufisent per executar una pèça de repertòri.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Marcel Thomann, Le monde mystérieux de l'orgue, Strasbourg, Éditions du Signe, , 96 p.
- ↑ Petrone, dins son Satiricon, capítol 36.
- ↑ Lo concili d’Arla en 314 aviá excomuniat totas las gents del teatre, jogaire de citars e organistas.
- ↑ Jean Guillou Orgue, Souvenirs et Avenir, p27
- ↑ Anne Hochuli-Gysel, « L’orgue romain d’Avanches/Aventicum », Les Dossiers d’archéologie, no 320, mars/avril 2007.
- ↑ Lo Concili de Milan de 1287 admet l’òrgue enibissent tot autre instrument per l’ofici.
- ↑ Jakob, L'orgue, Lausanne, Payot-Lausanne, coll.
- ↑ Exitís tanben sus d'òrgues la possibilitat de far nut la nautor normala d'un clavièr per jogar pas que d'acoblaments sus el meteis.
- ↑ site du ministère français de la culture
- ↑ (fr) L'orgue Wanamaker
- ↑ Praetorius, De Organographia, Wolfenbüttel 1619, p26, mòstra una gravadura permetent d’apercebre dètz plaças de bofaires per l’òrgue d'Halberstadt datant de 1361
- ↑ http://voixhumaine.org/2.html
- ↑ (en) Un exemple: la ficha tecnica de l'òrgue de la catedrala anglicana de Liverpool compta una « resultanta bassa » de 64', listada dins lo jòc de pedalas.
- ↑ (en) Los òrgues mai grands del mond e lors caracteristicas.
- ↑ L'orgue Wenner de l'église Saint-Martial, consulté le 18 juillet 2014.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Dins lo domèni de l'istòria de l'òrgue[modificar | modificar la font]
- Jakob, L'orgue, Payot-Lausanne, coll. « Instruments de Musique », (ISBN 2-601-00233-6)
- Cellier et Bachelin, L'orgue, ses éléments, son histoire, son esthétique, librairie Delagrave, , 254 p.
Préface de Ch.M. Widor
- J. Chailley, histoire musicale du Moyen Âge, Paris,
- Norbert Dufourcq, Le livre de l'orgue français, Paris, Picard, 1969-1982
- Claude Noisette de Crauzat, L'Orgue Français, Paris, Atlas,
- Jean Fellot, L'orgue classique français, Sevres, coll. « Musique de tous les temps »,
rééditions Edisud en 1991 et 1995
- Marcel Thomann, Le monde mystérieux de l'orgue, Strasbourg, éditions du Signe, 96 p. (ISBN 978-2-87718-655-1)
- Un clavier d'orgue du XIe, dans Revue de musique,
- A. Gastoué, L’orgue en France de l'antiquité a la période classique, Paris,
- Jean Guillou, L'Orgue, souvenir et avenir, Éditions Buchet/Chastel, 3e ed. 1989
- (en) Peter Williams, The European Organ 1450-1850, Londres,
- (en) Orpha Ochse, The History of the Organ in the United States, Indiana, USA, indiana university press,
- (en) Georges Ashdown Audsley, The Art of Organ Building, vol. 1, New-York, Dover Publications, (ISBN 0-486-21314-5)
première publication par Dood, Mead & Company en 1905
- F. Raugel, Recherches sur quelques maîtres de l'ancienne facture, Paris, sans date
- G.Schmitt et C.Simon, Nouveau manuel complet de l'organiste, Laguet, 1978 (fac similé), 328 p. (ISBN 2-85204-065-4)
- Norbert Dufourcq, Esquisse d'une histoire de l’orgue en France, Paris,
2 volumes
- P. Hardouin, Les orgue que pouvaient toucher… en 1600, Paris, dans musique instrumentale de la Renaissance,
- R. Lunelli, Der Orgelbau in Italien, Mayence,
- F.L. Tagliavini, Le monde sonore de l'orgue italien classique, Lausanne, dans Tribune de l'orgue, XI, 2
- H.J. Ply, La facture moderne, Lyon,
- N. Fris, Orgelbygning in Danemark, Copenhague,
- Mahrenholz, Die Orgelregister,
- Willis, Stephen Charles, Tuyaux et jeux: pages d'histoire de l'orgue au Canada (ISBN 0-662-52397-0)
Pipes and Pedals: Chronicles of Canadian Organs and Organists. Préparé pour une exposition, ainsi intitulée, à la Bibliothèque nationale du Canada, dès le 16 mai 1983; certains exemplaires comprennent, tel qu'inséré dans le document, la liste publiée, par C.-P. G. Parker, de la musique enregistrée qui servait comme fond sonore de l'exposition, et aussi une liste des récitals d'orgue qui étaient offerts comme des événements ancillaires
- Les anciens buffets d'orgue du département de la Marne, Paris,
- Les anciens buffets d'orgue du département de la Seine, Paris,
- Les anciens buffets d'orgue du département de Seine-et-Oise, Paris,
- Les anciens buffets d'orgue du département de Seine-et-Marne, Paris,
- La décoration artistique des buffets d'orgue, Paris,
Dins lo domèni tecnic[modificar | modificar la font]
- Actes des 2e journées nationales de l’orgue, Toulouse, ADDOCC Midi-Pyrénées, , 288 p.
Toulouse, 7-11 nov.1986
- Actes des 3e journées nationales de l’orgue, Saint-Brieuc, ADDM (Association départementale pour le développement de la musique), , 331 p.
- Actes des 4e journées nationales de l’orgue à Strasbourg, 8-12 mai 199l, Strasbourg, ARADAM (Association régionale pour le développement de l’action musicale en Alsace), , 414 p.
- Analyse économique et financière des entreprises, Monograph ie “ musique ”, Paris, Direction de la musique et de la danse,
Marché de la facture d’orgue en France et dans le cadre du marché unique, Rapport d’étude qualitative (état des lieux du marché)
- Anonyme, La peste de l’étain : base d’une bibliographie et conclusions,
étude réalisée à la demande de M. Michel Denieul, directeur de l’architecture
- Louis Aubeux, L'orgue et sa facture, L'imprimerie de l'Anjou,
- Philippe Bachet, Qu’est-ce qu’un orgue ?, Toulouse, , 114 p.
6e éd., Orgues méridionales
- Philippe Bachet, Restauration des orgues historiques en Languedoc, Paris (CTHS), Études Languedociennes, , 355-382 p.
in : Congrès national des sociétés savantes, Montpellier, 1985
- B.T.K. Barry, Tuyaux d’orgues au Xxe siècle, in L’étain et ses usages,
°89, pp.12 à 15
- François (Dom) Bedos de Celles, L'art du facteur d'orgue, édition Slatkine, 1766-2004 (ISBN 2-05-101939-8)
- François (Dom) Bedos de Celles, L'art du facteur d'orgue, Paris, Reprint (Laget) 1976, Reprint (Slatkine) 1984
25 vol.
- Henri Bovet, La maladie de l’étain, in La tribune d’orgue,
n°3, 22e année
- Alexandre Cellier, L'orgue moderne, Librairie Delagrave,
- Alexandre Cellier et Henri Bachelin, L'Orgue, ses éléments, son histoire, son esthétique, Delagrave,
- Alexandre Cellier et Henri Bachelin, L’Orgue, ses éléments, son histoire, son esthétique, Marseille, Laffitte, , 254 p.
- Centre national de formation d’apprentis facteurs d’orgues : plaquette de présentation, Eschau, CNFA, , 11 p.
- Georges Danion, Facteur d’orgues, La reconstruction du grand orgue de la cathédrale de Bordeaux, in bulletin du G.P.F.O
n°5 2e trimestre 1983
- Charles Didier-Van Caster, Orgues construites ou transformées, Nancy, s.l.n.d,
- René Dinkel, Procédures de dévolution des marchés dans l’Europe des Douze et Information sur les procédures de protection des orgues et sur le déroulement administratif d’un projet de restauration d’orgue classé, Strasbourg,
Communications aux Journées nationales de l’Orgue
- René Dinkel, La protection des instruments dans : Guide de l’orgue et de l’organiste en Île-de-France, Paris, Ariam,
- Norbert Dufourcq, L'orgue, Paris, « Coll. Que sais-je ? » PUF, 1re édition 1948
- Norbert Dufourcq, L'orgue, Paris, Presses universitaires de France, , 128 p.
Que sais-je ? n° 276
- Norbert Dufourcq, Le livre de l’orgue français, Paris,
- Sous la direction de Jean Favier et Michel Le Moël, Les orgues de Paris, réédition Action Artistique de la Ville de Paris (ISBN 2-913246-54-0)
- Rémy Fonbon, chargé de mission, Vice-Président de l’association nationale pour la formation des organistes liturgiques (ANFOL), Guide pratique de l’orgue et de l’organiste, Les guides du CENAM
- J. Guédon, L’orgue moderne (complément à dom Bedos), Paris,
- Henri Jarrie, Dictionnaire de l’orgue, Arles, Éditions Harmonia Mundi,
- Yves Kœnig, facteur d’orgues, La lèpre de l’étain, in Revue du G.P.F.O. n°6,
- G. Lecerf et E. Labande, Les traités d’Harmonie Arnaut de Zwolle, Paris,
- Karl Lôhhberg et Hassan Moustapha, Einflu ß einer mechanischer Wechselbeanspruchung auf die Zinnenwandlung, Université de Berlin Bd 67 - H15,
- B. Lemanceau, L’étain : propriétés physiques et chimiques
- L’orgue, Lettre de l’académie des Beaux-Arts,
N°30
- L’orgue Italien, guide pratique pour le Comté de Nice, Cahier des Alpes - Maritimes,
n°7
- R. Macintoch, directeur au Tin Research Institute Inc. USA, L’emploi de l’étain à basse température, in L’étain et ses usages, n°72,
- Magnificence de l’étain dans l’art baroque, in L’étain et ses usages, n°43,
- Jean Martino, Répertoire des travaux de facteurs d’orgues du IXe siècle à nos jours, Paris, , 416 p.
- Marin Mersenne, Harmonie universelle, Paris,
- François-Xavier Mathias, Compte-rendu Congrès d’orgues tenu à l’université de Strasbourg, 5-8 mai 1932, Strasbourg, , 98 p.
- C. Mutin, L’orgue, ses éléments, article in Lavignac II,
- Pierre Pelissero et Françoise Monnier, Facture d’orgues, lutherie, Paris, Hachette, , 224 p.
Redécouvrir les métiers d’art
- Michael Praetorius, De organographia. Syntagma musica, II, 1619, rééd. Cassel 1929
- J.M. Ringue, Chanoine, archevêché de Strasbourg, Commission des orgues, Directoire pour la conservation, la restauration et l’entretien des orgues historiques
Texte établi par la Commission des orgues du diocèse de Strasbourg et inspiré, en partie, par les instructions publiées, en 1968, par le service fédéral des monuments historiques de Vienne (Autriche)
- Adrien Rougier, Initiation à la facture d'orgue, Lyon,
- Peter Rupp, L’administration des orgues hors de France, Un survol des cadres d’intervention et de protection dans un échantillon de pays européens, Paris, Département des affaires internationales, Ministère de la Culture,
- Arnolt Schlick, Spiegel der Orgelmacher. 1511 Mayence 1931 et 1959
- Marcel Thomann, Le Monde mystérieux de l’Orgue, Strasbourg, Version langue française Éditions du Signe, Strasbourg 1998, et version allemande Éditions OLMS (Hildesheim-New York), 96 p. (ISBN 2-87718-655-5)
- Le site de Didier Guiraud de Willot, très complet "Orgue à nos logis" apporte une description technique assez poussée.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Sites oficials[modificar | modificar la font]
- (fr) Site del ministèri francés de la cultura
- (fr) Site de l'associacion de la promocion de l'òrgue en França
- (de) Site de l’associacion dels amics de l'òrgue en Alemanha
- (fr) Site del Gropament dels factors d'òrgues franceses (GPFO)
Sistematica[modificar | modificar la font]
- (fr) Inventari e actualitats dels òrgues de Val d'Oise
- (fr+en) Inventari dels òrgues de França e fonts diversas
- (fr) Site personal Los òrgues de Quebèc, du Canadà, dels Estats Units d'America e de l’Euròpa.
- (fr) Site pedagogic mostrant las diferentas estapas de la construccion d'un òrgue.
- (en) Inventari nacional dels òrgues al Reialme Unit.
Fonts istoricas[modificar | modificar la font]
- (fr) Orgues à nos logis: partidas consacradas a l'òrgue de tractats istorics (Arnaut de Zwolle, Schlick, Mersenne, Sauveur), etc.
- (fr) Orgues et Vitraux : òrgues en Euròpa centrala (e tanben dins lo mond). Inventari soís en progression regulara. Larga plaça daissada a l'òrgue italian al Tessin
- (fr) Orgues en Suisse : causida d'òrgues en Soïssa amb ligams e composicions
Fonts audiovisualas[modificar | modificar la font]
- L'orgue au cœur de l'histoire de la musique : cicle de tres conferéncias donadas per Jean Ferrard, Bernard Foccroulle e Dominique Thomas (2011).