text:
Uruguai
Uruguai (oficialament, Republica Orientala d'Uruguai) es un país d'America del Sud, qu'es confrontat al nòrd per Brasil e a l'oèst per Argentina.
Al sud es bordat per lo Riu de la Plata e a l'èst costejat per l'Ocean Atlantic.
La siá capitala es Montevideo.
Lo gentilici es uruguaian -a.
Somari
Origina etimologica[modificar | modificar la font]
Lo nom d' Uruguai proven del guaraní, la lenga del pòble nadiu de la region, mas lo sieu sens demòra escur. Segon Félix d'Azara, lo nom proven d'un pichon ausèl nomenat "urú", qu'abita a las còstas uruguaianas, e lo nom d'uruguai significariá alavetz "riu del país de l'urú". Malgrat tot, un collaborador d'Azara dona una autra version en dividint la paraula en uruguá, que significa "caragòl", e í, que significa "riu", doncas volriá dire "riu dels caragòls". Lo poèta Juan Zorrilla de San Martín li dona lo sens de "riu dels ausèls pintats".
Durant l'epòca coloniala se coneguèt lo país coma la Benda Orientala, en referéncia a la riba orientala del riu Uruguai. Dins los primièrs ans de la lucha independentista se nomenèt Província Orientala, coma part de las nomenadas Províncias Unidas del Riu de la Plata. En se crear la primièra constitucion del país coma nacion independenta, que dintrèt en vigor en 1830, s'apondèt al nom del país la referéncia al riu d'Uruguai. Amb lo temps aquel apondi es vengut la denominacion abituala del país. Malgrat aiçò, los abitants del país an costuma de se nomenar eles meteisses uruguayos (uruguaians) o orientales (orientals) de biais indistint.
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans las exploracions espanhòla e portuguesa, lo territòri èra poblat per qualques etnias indoamericanas nomadas, de que destacan entre el la charrúa e la guaraní.[2]
Los primièrs establiments europèus foguèron los de Soriano, Colonia del Sacramento e Montevideo. Los espanhòls s'establiguèron a partir de 1726, an que se produsiguèt la fondacion de Montevideo, a causa de l'avançada de las tropas portuguesas a travèrs de l'actual territòri uruguaian e a la fondacion de vilas per aqueles.
La vila de Montevideo se fondèt amb caractèr militar e mercantil, e foguèt una plaça militara importanta dels domenis reialistas de l'Empèri Espanhòl al sud al sègle XVIII e lo pòrt principal de l'estuari del Plata. L'importància de Montevideo coma pòrt principal del Virregnat del Riu de la Plata li ocasionèt en divèrsas escasenças d'afrontaments amb la capitala del virregnat, Buenos Aires.
En 1798 e entre 1806 e 1807 se produsisson las invasions anglesas. Las tropas de Montevideo e de Buenos Aires van repel·lir de conselhs los atacs de la flòta anglesa (la primièra comandada pel comodor Sir Home Riggs Popham e la segonda per l'amiral Sir Charles Stirling) venguda a conquistar los territòris de la region del Plata. A la Revolucion de Mai de 1810 e durant lo suslhèuament revolucionari de las províncias de la Plata, Montevideo se manten fisèl a las autoritats espanhòlas.[3]
Al començament del sègle XVIII, sorgiguèron de movements d'independéncia en l'America del Sud. Lo territòri de la Banda Oriental - jol poder de Buenos Aires -, e qu'èra l'ancian nom d'Uruguai, foguèt reclamat per l'Empèri de Brasil influit per d'interèsses de la corona portuguesa. Brasil annexèt lo territòri lo 1821, après una invasion de la part de Portugal lo 1816, mas Uruguai ne detla independéncia en 1825 e 1828 - amb la Convencion Preliminara de Patz de Rio de Janeiro e amb d'interèsses del Reialme Unit - venguèt un país independent, jos tutèla de los sieus dos poderoses vesins fins l'an 1830, quand aqueriguèt la sobeiranetat plena e absoluda.
Uruguai experimentèt inestabilitat politica e economica durant lo sègle XIX. Après la Segonda Guèrra Mondiala l'economia se saturèt en divèrsas escasenças e lo govèrn comencèt de pèrdre lo supòrt ciutadan. Los Tupamaros, un grop radical d'esquèrra, reaccionèt a la crisi amb violéncia e provoquèt la repression de la part del govèrn e la suspension dels dreches individuals. Fin finala, en 1973, l'armada prenguèt lo poder, en donant inici a un periòde d'onze ans de dictatura militar dins un país qu'èra estat una democracia establa. En 1984 la democracia foguèt restaurada.
En las eleccions presidencialas realizadas lo 31 d'octobre de 2004 foguèt elegit Tabaré Vázquez, candidat de la coalicion d'esquèrra Union Progressista-Frent Ampla-Nòva Majoritat amb 50,6% dels vòtes, en atenhent la victòria al primièr torn e en atenhent un parlament amb de majoritats absoludas. Es lo primièr còp dins l'istòria del país qu'un partit politic pas tradicional, e d'aire socialista, accedís al Poder Executiu.
En las eleccions municipalas realizadas lo 8 de mai de 2005, lo Partit Nacional obtenguèt dètz intendéncias, l'EP-FA-nm n'obtenguèt uèch, e lo Partit Colorado n'obtenguèt una.[4]
Politica[modificar | modificar la font]
Uruguai es una republica presidenciala. Lo president, qu'es lo cap d'Estat e tanben lo cap del govèrn, es elegit per un periòde de cinc ans per la populacion.
Lo Parlament se compausa de doas cambras: la Cambra dels Deputats (Cámara de Diputados) amb 99 membres, e lo Senat (Cámara de Senadores) amb 31 membres.
Subdivision administrativa[modificar | modificar la font]
Uruguai se dividís en 19 departaments:
Las vilas principalas son Montevideo, Las Piedras, Punta de l'Aquel, Ciudad de la Còsta, Sauti, Paysandú e Fray Bentos.
Geografia[modificar | modificar la font]
Amb una superfícia terrèstra de 176 215 km² - que 175 016 km² n'es la soma totala dels departaments e 1199 km²; compren la soma dels lacs artificials del Riu Negro -, exercís de mai la siá sobeiranetat sus de divèrsas illas al riu Uruguai, amb un total de 105 km²; 16 799 km² d'aigas jurisdiccionalas (riu Uruguai, riu de la Plata e estanh Merín) e un airal de mar territoriala de 125 057 km². A lo sieu torn Uruguai manten doas disputas limítrofes amb Brasil suls territòris coneguts coma Ilha Brasileira e Rincón d'Artigas, qu'ocupan un airal de 237 km². L'airal total del territòri uruguaian compren 318 413 km²;[5].
Lo relèu es ligat en la part sud dins las tèrras de las Pampas e es constituit per vastes de planas onduladas e solcadas per de tucs d'escassa elevacion coneguts coma cuchillas. Las pus importantas son las qu'apertenon a la Cuchilla de Haedo e a la Cuchilla Grande. Lo sieu ponch mai elevat es lo tuc Catedrala, amb 514 msnm.
La conca idrografica pus importanta es la del riu Uruguai, lo que s'utiliza coma via de comunicacion envèrs los autres païses vesins. La conca del Riu de la Plata es formada de rius de cors cort. La conca de la estanh Merín l'intègran los rius Yaguarón, Tacuarí e de de autras.
Lo clima es temperat al sud e subtropical al nòrd de país, las pluèjas son abondosas e se repartisson entre prima-estiu e tardor. 75% del territòri es terren de pasturas. Los bòsques son escasses (25% del territòri).
Idrografia[modificar | modificar la font]
La ret de rius e riuets que s'estendon per tot lo país noirís la tèrra e provesís a las culturas, en mai de favorizar lo creissement de pastura idonèa per la cria de bestial e autres animals de granja.[6]
Lo riu Uruguai, que servís de limit natural amb la vesina Argentina, al bòrd del Riu de la Plata, lo riu Santa Lucía e lo riu Negro, representan las fonts d'aiga pus importantas del territòri nacional. En lo cas del Riu de la Plata, que separa lo país de Buenos Aires, constituissi en se meteis un atractiu toristic. S'estend dempuèi la còsta de Colonia del Sacramento fins a Punta de l'Aquel, al departament de Maldonado, en comprenent una estenduda aproximada de 300 km de plajas e pòrts fluvials, entre eles, lo de Montevideo.
Lo riu Sant Lucía, que nais al departament de Lavalleja, e s'estend per Florida, Canelones, Montevideo e San José dins un airal de 14 200 km²; servís de limit natural entre aqueles dos darrièrs departaments e provesís d'aiga potabla e energia electrica gaireben mièg país. Es una via aquatica que passan per el embarcacions e de cargas amb destinacion dins las principalas vilas uruguaianas, e es ric en fauna marina, que causa la pesca per el es abituala a lo sieu dragatge.
D'autra banda, lo riu Negro, que dividís Uruguai en doas parts, se caracteriza per la siá color escura, per la siá prigondor e per la siá amplor. Per el se lèvan de ponts d'entre 1 e 2 quilomètres de longor, que crosan d'una près a una autra del país. Lo riu Negro banha las còstas de, e servís de limit natural entre, lo departament omonim, Tacuarembó, Cerro Largo, Durazno, Soriano e Flores. Es un riu navegable, idonèu per la pesca esportiua e lo banh, dins de zònas nautas. Nais al limit amb lo Brasil e desboca al riu Uruguai, cap a la frontièra amb la província de Entre Ríos, en l'Argentina.
I a d'autras rises que, e mai se de mendre importància, son d'afluents importants. Un exemple es lo riu San José, que connècta amb lo de Santa Lucía al sud del país. Lo Cebollatí, lo Yaguarón, l'estanh Merín, al limit de Rocha e Treinta y Tres amb l'estat brasilian de Rio Grande do Sul; lo Yi, a Durazno; lo Queguay, lo Daymán, l'Arapey, lo Guaviyú, e lo Cuareim (o Quaraí), a Sauti, Paysandú e Artigas; e lo Porongos, a Flores, son qualqu'uns dels mai destacats. Lo riu Uruguai, que recep a fòrça d'aqueles afluents, a una paissièra idroelectrica - la de Sauti Grande - que provesís gaireben tot lo territòri uruguaian e part dels departaments argentins vesins.
Fin finala, Uruguai a aperaquí 500 quilomètres de còsta maritima, 300 que n'apertenon al Riu de la Plata e los autres 200 al ocean Atlantic - de departaments de Maldonado e Rocha.[7]
Orografia[modificar | modificar la font]
La tèrra uruguaià es pampeà, leugièrament ondulat e de grandas pastius e de zònas pantanoses. Existisson pas de grandas nautors, que causa se pòt per el dire que gaireben tot lo terren se tròba situat sul nivèl de la mar, es a dire, de 0 a 10 m. Malgrat aiçò, al centre del país, se lèvan altiplans moderats e qualques cadenas de tucs coneguts coma cuchillas. La cuchilla de Haedo, la Grande e la de Santa Ana, son las mai importantas. Ambedoas presentan una capa de pèiras solidas, argilenca e amb vegetacion a lo sieu en virant.[8]
Lo tuc mai naut es la Catedrala, amb 500 mètres, mas destacan tanben lo de San Antonio, lo Brau, e lo Pan d'Azúcar, en Maldonado; lo Sauti del Penitentre e las sèrras de Minas, a Lavalleja; lo Batoví, prèp a l'Iporá, a Tacuarembó; las Sèrras de Mahoma, a San José; e lo Tuc de Montevideo, amb la siá fortalesa istorica, e del que se supausa deriva lo nom de la vila.
La franja orientala del país es clarament argilenca e se presta a la cultura de ris, farratge e de grans. Lo litoral sud, d'autra banda, lo plan e de sablas blancas e finas.
A l'extrèm nòrd se pòdon trobar qualques jaciments de pèiras semipreciosas (cossí amatistes, per exemple), sustot a Artigas e Sauti, aital coma un influx d'aigas termalas qu'emergeixen dempuèi la prigondor de la tèrra.[9]
Flòra e fauna[modificar | modificar la font]
La fauna autoctòna se caracteriza per una granda quantitat d'aus de banhat e corral. Atahualpa, Lo primièr crioll nascut en America, introdusiguèt lo bestial dins la Banda Orientala, a la fin del sègle XVI. Los fraires Goes, arribats d'Euròpa, joguèron tanben un ròtle decisiu en la cria de caps de bestial ovin e bovin, en introdusir de nòus exemplars.
Dins lo grop de las aus de plomatge, destacan la galineta granda (Aramides ypecaha) e lo chiricote o crespó pichon (A. cajanea), Doas de las espècias mai conegudas del país. Son comuns, de mai, la Pardirallus, o gallineta de bèc roge e blau (P. sanguinolentus) E la tacada (P. maculatus). De parièra importància es tanben lo burrito d'anedas rojas (Laterallus leucophyrrus) e lo d'anedas verdas (L. metanophaius), De la meteissa forma que d'espècias de mesura inferiora coma lo burrito de pitrau jaune (Porzana flavivente), lo d'alas clapades (P. spilotera) E fin finala lo burrito pintat (Cotumicops notata)[10]
Çò tero (Vanellus chilensis) Se tròba estendut per tot lo territòri e se caracteriza per la siá velocitat e lo sieu cant, que ne recep lo nom vulgar de "teru teru". D'autra banda, lo nyandú (Rhea americana) se tròba en proporcion establa e en los darrièrs ans la siá carn es estada comercializada dins de mercats estrangièrs, que causa s'es mesa per el de mòda la cria d'aquela espècia jos de suenhs especiales[11]
Lo cardenal (Cardinalis cardinalis), present en tot lo continent american, e d'autras espècias coma la cotorra argentina, lo papagai, lo fornerus (o hornero), lo gal sauvatge, lo cicne, l'anet, lo pavon, l'agró, la gavina e l'oreneta, aital coma lo pelican, lo venteveo, lo corb gris, la grua, e l'agla de montanha, son aus presentas al long del territòri uruguaian.
Per çò qu'es dels quadrupèdes cal destacar, entre autres, lo puma, lo gat salvatge (gato montés), lo guillot gris, la lèbre, lo can "cimarrón" (exemplar autoctòn), l'ossa rentadora, la mulita, lo tatú (Dasypodidae), e lo chajá (Chauna torcuata).
Dins dels animals aquatics, Uruguai dispausa d'una diversitat considerabla a causa de la siá ampla còsta oceanica sus l'Atlantic, als sieus rius cabalosos, e una seria de lacs naturals e artificials. A las plajas de Punta de l'Aquel, per exemple, abita lo lop de mar, que s'alimenta de peisses e representa una menaça pels pescadors de la zona. En plen ivèrn, es a dire, de junh a setembre, es possible de trobar a la còsta de Montevideo qualqu'una balena e, quitament, pingüins.
Se crei que dins lo país i a mai de 200 espècias de reptils, la majoritat d'eles inofensius per l'èsser uman; las serps verinosas se tròban al nòrd, als departaments de Artigas, Rivera, Sauti e Tacuarembó.
Per çò qu'es de la vegetacion, Uruguai lòtja lo bòsc d'ombús (l'arbre de la bellaombra o Phytolacca dioica) mai granda del mond, plaçat al departament de Rocha, al limit amb Brasil. Autras espècias forestalas son la eucaliptus (introdusit dempuèi Austràlia), lo pin, l'araucària, lo gessamí, lo roure, lo cedre sant, lo salze ploraner, lo beç, lo garrofer, lo romaní, lo hibisc, lo ficus, lo cactus, l'èdra, la tacuara, los arbres fruiters (cítrics, guaiaba, pomera, figuera, èca.), lo cep, lo palmièr, Platanus hispanica (o localament conegut coma plátano), de joncs, de plantas enfiladisses, la cana de sucre e d'autras espècias.
Fin finala, lo ceibo, arbre e emblèma nacional amb la siá caracteristica flor de color roja, es fòrça comun en l'interior del país.
Frontièras[modificar | modificar la font]
Amb Argentina[modificar | modificar la font]
Uruguai a de limits amb Brasil e Argentina. Amb aquela darrièra, pel riu Uruguai, dempuèi l'Ilha Brasileira fins al nòrd de l'Ayuí se seguís la linha mejana de la llera del riu (segon la configuracion qu'aviá abans lo bastiment de Sauti Grande).
Dempuèi l'Ayuí fins a l'archipèla davant de la localitat de Nuevo Berlin, lo limit seguís lo canal de navegacion fins a la bifurcacion d'aquel dins lo canal de la Filomena e lo canal del Medio. A la bifurcacion entre ambedós de canals existís dos tipes de limits: a) per las aigas, lo canal de la Filomena e b) per las illas, lo canal del Medio.
Dempuèi la confluéncia d'ambedós de canals fins al parallèl que passa per Punta Gorda (desbocadura del riu Uruguai) se repren lo canal de navegacion.
Dempuèi lo Riu de la Plata, pel parallel de Punta Gorda fins a la linha que jonh Punta Espinillo amb Punta Piedas (Argentina), es lo canal de navegacion. E dempuèi aquel fins a la linha que jonh Punta de l'Aquel amb Punta del Cabi San Antonio (Argentina) s'establiguèt la linha mièja. Fin finala, pel ocean Atlantic se fixèt una linha convencionala del Riu de la Plata fins a las 200 de milas.
Amb Brasil[modificar | modificar la font]
- Zona 1: Riu Cuareim:
- A la confluéncia dels rius Uruguai e Cuareim, dins lo sector de l'Ilha Brasileira, existís pas d'acòrd total, entre ambedós païses ("limit respondut").Geografia d'Uruguai
- Sul riu Cureim, dempuèi l'Ilha Brasileira fins a la desbocadura del riuet de la Hivernada, las aigas son comunas. En lo sector comprés entre los riuets de la Hivernada, Maneco e Cuchilla Negra, es "limit respondut".
- Zona 2: Cuchilla Negra:
- Sus las Cuchilla Negra e Santa Ana (fins a la La Cañada del Cementerio) se seguís la divisòria d'aigas, exceptadas al tram comprés entre lo marc Sobradinhio e lo Cerro de las Piedras, es a dire, entre las vilas de Rivera e Santana don Livramento, s'es marcat aicí una linha convencionala (una carrièra).
- Zona 3: La Cañada del Cementerio - Riu Yaguarón:
- Dempuèi la La Cañada del Cementerio fins a la confluéncia amb La Cañada de la Cerrillada s'utiliza coma limit comun; seguís una linha drecha fins a la part nòrd del riuet San Luis. Al sector de la banhada s'es establida una linha convencionala fins al riuet San Luis.
- Dempuèi la barra del riuet San Luis fins a las naixents del riuet de la Mina, a la Cuchilla Grande, s'a demarcat una linha drecha convencionala.
- Al riuet de la Mina s'utiliza lo limit comun, del temps qu'al riuet Yaguarón Chico, dempuèi que desboca en el lo riuet de la Mina, fins a la siá desbocadura en lo riu Yaguarón e en aquel riu fins a abans qu'aboque las siás aigas en l'estanh Merín, lo limit s'establís sus la linha mejana. Al bas Yaguarón, per èsser navegable, lo critèri càmbia e se regís pel talweg.
- Zona 4: Estanh Merín - Arroyo Chuy:
- Dempuèi la desbocadura del riu Yaguarón a l'estanh Merín s'establís una linha convencionala drecha, fins a un ponch situat davant de Punta Muniz; entre aquel ponch e Punta Parobé, es lo talweg.
- Dempuèi Punta Parobé fins a Punta Rabotieso es una linha rota convencionala. E dempuèi aicí fins a la barra del riuet San Miguel, se seguís la linha mejana, inclusivament en lo riuet, fins al luòc nomenat Paso Real del San Miguel. Dempuèi aquel passatge fins al Paso Real del riuet Chuy, lo limit es una linha drecha convencionala que separa a lo sieu torn las localitats Chuy (Uruguai) de \Chui (Brasil): es aicí una carrièra.
- Dempuèi lo riuet Chuy fins a la siá desbocadura en l'ocean Atlantic, se considèran las aigas comunas.
- Zona 5: Ocean Atlantic:
- Lo limit lateral maritima paissièra coma referéncia la linha que partís del far Chuy en forma perpendicular a la linha de còsta. Aquela linha forma un angle de 128º amb lo meridian que passa pel far. S'estend fins a las 200 milas.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Uruguai.
Cultura[modificar | modificar la font]
La musica uruguaia per excelléncia es lo tango, e lo principal cantaire d'aqueste genre es Carlos Gardel, e la siá sòr mendre, la milonga. Mas Uruguai possedís en mai de ritmes que li son a l'ora d'ara exclusius, coma lo candombe e la murga uruguaia, qu'an lo sieu punt maxim en las llamadas de Carnaval (en lo cas del candombe) e en lo meteis Carnaval, en lo cas de la murga.
Lo rock uruguaian sofrís tanben qualque influéncia dels genres pròpris del país, coma lo tango, la milonga, la murga e lo candombe. Qualqu'uns dels mai coneguts grops de rock del país son los Buitres, Hereford, Los Iracundos, Vinilo e Gasoil.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ CIA The World Factbook - March 21, 2009
- ↑ John Street: Artigas and the Emancipation of Uruguay., Edicions: Cambridge University Press, o. O. 1971, ISBN 0-521-06563-1
- ↑ Pacheco Schurmann; Sanguinetti Coolighan: Historia de l'Uruguay desde l'Época indigèna hasta nuestros Días., Edicions: Palacio del Libro, Montevideo, 1957
- ↑ Equipas Morisca, nivèl d'aprovacion julhet de 2006
- ↑ Servici Geografic Militar - Uruguai: superfícia territoriala. (es)
- ↑ Geografia de l'Uruguai (en)
- ↑ Hidrografia de la Conca del Plata (es)
- ↑ Orografia de l'Uruguai (castelhan)
- ↑ Topografia uruguaiana (en castelhan)
- ↑ Aus de banhat (es)
- ↑ Resèrva autoctòna naturala Pan d'Azúcar, a Piriápolis (es)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


c: text/html

text:
L’Almanach des Provençaux
Etudes Comtadines.
Azalaïs
Cansounié prouvençau
L’Almanach dauphinois pèr 2009
Femna mon amor de Sèrgi Bec.
Diciounàri de l’Ariege
l’Almanach des Provençaux 2009
Coume chasque an, l’Almanach des Provençaux a baneja vers li marchand de prèisso. La tinado 2009 èi drudo d’un mouloun de recèto, pichot tèste, conte e raconte, ditoun e reprouvèrbi. Fai un pau de plaço à la lengo nostro, mai pas proun de noste avejaire. Pamens, fai lou laus de noste ami lou countaire dóu Leberoun, lou regreta Jan-Glaude Rey, qu’avié forço countribuï is armana dis annado d’avans. Ié trouvan pièi li signaturo de :
L’Almanach des Provençaux es ilustra d’un fube de carto poustalo anciano, de dessin, de pichòti biougrafìo de gènt celèbre de Prouvènço e, bèn segur, de semanié que se ié podon nouta rendèsvous em’ evenimen impourtant.
Signalaren, touto-fes, que definis Prouvènço d’un biais un pau curious : uno part dis Aup de Prouvènço-Auto e lis Àutis-Aup n’en fan pas partido! Pèr lou mounde prouvençau d’eila, ié fau croumpa un autre armana que vai enjusqu’i raro de Lioun e que ié caupon, dedins, de territòri franco-prouvençau.
Bonur pamens pèr lou mounde de Droumo e d’Ardecho qu’an un armana pèr éli soulet. Mai n’en vai pas parié pèr la Prouvènço gardounenco que s’atrovo, coupado de la ribo d’empi, dins l’armana dóu Lengadò. Èi de souveta que l’Almanach des Provençaux pèr 2010 siegue un pau mai drud e cuerbe l’ensèn di territòri prouvençaloufone.
Saludaren, quand meme, lou pres-fa dis Edicioun CPE que prepauson uno tiero de 41 armana qu’interèsson tóuti li terraire de Franço metroupoulitano. Lou fau faire!
1117708

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
740
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 740 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman d'Orient[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra leis Arabis ambé tres incursions importantas en Anatolia. Pasmens, lei Bizantins menats per Leon III e son fiu Constantin poguèron concentrar de fòrças importantas còntra l'invasion. Una dei tres armadas foguèt totalament esquichada e perdiguèt dos tèrç de sei fòrças (aperaquí {{formatnum:13000 mòrts) a Akroinon. Après aquela desfacha, leis Arabis se retirèron e lei Bizantins prenguèron l'avantatge dins lo corrent deis annada seguentas. Lo succès permetèt tanben a Leon III de renfòrçar sa posicion dins l'encastre de la garrolha de l'iconoclasme.
A l'autona, un tèrratrem causèt de destruccions importantas dins la capitala.


text:
Aliança deis Uech Nacions
L'Aliança deis Uech Nacions foguèt una aliança concluda entre lei nacions europèas principalas mai lo Japon e leis Estats Units per luchar còntra la Revòuta dei Boxers e lo govèrn chinés qu'ajudèt l'insurreccion. Sei membres èran Japon, Russia, lo Reiaume Unit, França, leis Estats Units, Alemanha, Itàlia e Àustria-Ongria. En dificultat durant lo mes de junh de 1900, aquelei tropas deguèron se replegar e esperar per de renfòrç fins au mes d'aost. L'ofensiva decisiva vèrs Pequin acomencèt lo 4 d'aost e permetèt sa conquista lo 14. Puei, lei tropas de l'Aliança demorèron per s'ocupar de la repression dau movement dei Boxers fins a setembre de 1901.


text:
736
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 736 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Calakmul[modificar | modificar la font]
A partir d'aquela annada, lei documents e leis informacions sus Calakmul son rars mostrant lo declin de la ciutat-estat.


text:
Azalaís d'Altièr
Azalaís d'Altièr es una trobairitz que visquèt al sègle XIII.
Es eissida de la nòbla familha dels senhors d'Altièr[1] en Gavaudan. Èra contemporanèa del trobador Uc de Sant Circ[2] que li dediquèt una cançon epistolara[3]. Es la sola femna coneguda qu'aja escrich un Salut d’amor[3].
De còps, es confonduda amb Almucs de Castèlnòu, una autra trobairitz eissida de la noblesa gavaudanesa.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Informacion sul sit del canton de Vilafòrt e Bulletin de la Société des lettres, sciences et arts du département de la Lozère, 1899.
- ↑ Eva Martin Sartori e Dorothy Wynne Zimmerman, French Women Writers, p. 499
- ↑ 3,0 3,1 Universitat d'Ottawa.


text:
Phascolarctos cinereus
Coala
Coala
Phascolarctos cinereus
(Golfuss, 1817)
Lo coala (Phascolarctos cinereus) es un marsupial arboricòl erbivòr endemic d'Austràlia e lo sol representant encara vivent de la familha Phascolarctidae. Lo coala se tròba per las regions costièras de l'Austràlia meridionala e orientala, d'Adelaïda a la part sud de la peninsula del cap York. Las populacions s'estendon tanben sus de distàncias considerablas dins lo rèire país australian (outback) ont l'umiditat es sufisenta per lo manten dels bòsques. Los coalas d'Austràlia Meridionala foguèron largament exterminats a la debuta del sègle XX, mas aquel Estat federat foguèt tornar poblat mercé a de transferiments dempuèi l'estat de Victòria. Lo coala es pas present ni en Tasmania ni en Austràlia Occidentala. Lo coala es estrechament ligat a l'eucaliptus o gomièr, que ne manja las fuèlhas d'unas espècias. Pòt viure en mejana 15 ans per los mascles e 20 ans per las femes.
Es vengut amb lo cangoro, un dels simbòls principals d'Austràlia. Après d'èsser estat caçat massisament per sa pèl, es uèi principalament amenaçat per la desaparecion de son biotòp.


text:
Tournai-sur-Dive
Tournai-sur-Dive es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es distant de Trun, lo sieu cap de-luòc de costat de 4 km, de Argentan de 11 km e de Chambois de 5 km. La siá superficie es de 1 239 a, #que 35 n'a sus la bòsc de Gouffern. La municipalitat a un bourg fòrça concentrat e tres caserius #que son Magny, Montmilcent e Miguillaume.
La commune est distante de Trun, son chef-lieu de canton de 4 km, d'Argentan de 11 km et de Chambois de 5 km. Sa superficie est de 1 239 ha, dont 35 ha sur la forêt de Gouffern. La commune a un bourg très concentré et trois hameaux que sont Magny, Montmilcent et Miguillaume.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
1105 : lo glèisa ont s'es refugiat la populacion a incendiat per Robert II de Bellême.
1105 : l'église où s'est réfugiée la population est incendiée par Robert II de Bellême.


text:
Maria Antonieta d'Àustria
Maria Antonieta d'Àustria, reina de França, (Viena, 1755 - París, 1793). Archiduquessa d'Àustria, e princessa d'Ongria e de Boèmia amb lo doble títol d'altessa reiala e imperiala. Aperteniá a la dinastia dels Habsborg e venguèt reina de França.
Nascuda a Viena lo 23 d'agost de 1755 essent filha de l'emperaire Francés I e de l'archiduquessa Maria Terèsa I d'Àustria. Maria Antonieta èra felena per via pairala del duc Leopold III de Lorena e de la princessa Elisabet Carlòta d'Orleans; mentre que per via mairala o èra de l'emperaire Carles VI e de la princessa Elisabet Cristina de Brunsvic-Wolfenbüttel.
Maridada en 1770 amb qui seriá quatre ans mai tard Loís XVI de França, filh de Loís de França e de la princessa Maria Josepa de Saxònia. Lo parelh aguèt quatre mainatges:
- SAR la princessa Maria Terèsa de França, nascuda a Versalhas en 1778 e mòrta al Castèl de Frohsdorf en 1851. En 1799 se maridèt amb lo duc d'Engoleime.
- SM lo rei Loís XVII de França, rei titular (1793-1795), nascut a Versalhas en 1785 e mòrt a París en 1795.


text:
Ali ibn Ridwan
Abu'l Hasan Ali ibn Ridwan Al-Misri, sovent designat ulteriorament coma Haly o Haly Abenrudian en Euròpa (a l'entorn de 988 - a l'entorn de 1061) foguèt un mètge islamic, tanben astrològ e astronòm egipcian. Aquel erudit èra un comentador de la medecina antica grèga. Estudiava mai que mai los tèxtes de Claudi Galèn, e los comentaris que faguèt d'un dels libres del savi grèc, l'Ars Parva, foguèron revirats per Gerard de Cremòna.
Pr'aquò çò que li portèt notorietat foguèt son observacion detalhada de la supernova qu'es coneguda jol nom de SN 1006, qu'es la descripcion mai completa que se faguèt d'aquel astre, qu'aguèt l'escasença de l'observar en 1006.
Segon l'istorian australian Alistair Cameron Crombie, Ali ibn Ridwan contribusiguèt a la teoria de l'induccion. S'èra tanben engatjat dins una polemica celèbra contra un mètge de Bagdad, Ibn Butlan.


text:
Mitsvà
Segon lo judaïsme, la Torà compta 613 mitzvòt (singular: mitzvà מצוה - comandament, prescripcion; de צוה, tzavah- prescriure, ordonar),
Dins son introduccion del Sefer Hamitzvot (libre/tractat de las mitzvà), l'autoritat principala en matèria de las prescripcions, Maimonides escriu : "Los Josieus recebèron 613 comandaments, segon lo Talmud, demest los quals: 248 Mitzvòt Assè (prescripcions de çò que cal far, dichas "prescripcions positivas") e 365 mitzvòt lo taasè (prescripcions de çò que cal pas far, o "prescipcions negativas"). Lo nombre de las prescriptions positivas es lo de las partidas del còrs; lo nombre de las mitzvòt négativas es lo dels jorns dins una annada solara."
La tradicion de las 613 mitzvòt foguèt desvolopada per Rabbi Simlaí :


text:
Estònia
Estònia (en estonian Eesti) o oficialament la Republica d'Estònia es un Estat de l'Euròpa del Nòrd, bordat per la mar Baltica a l'oèst e pel golf de Finlàndia al nòrd, que parteja sa frontièra amb sa vesina baltica, Letònia al sud, e amb Russia a l'èst.
La capitala es Tallinn. Lo gentilici es estonian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Se supausa que los primièrs pòbles qu'abitèron lo territòri actual d'Estònia foguèron los Aesti, nomadas d'origina finés que vivián en tribús semiorganizadas, mas sens unitat entre elas. Al sègle XIII, la Glèisa Catolica organizèt mejançant lo Rei Valdemar II de Danemarc, una crosada per cristianizar las tribús paganas de la mar Baltica La lucha durèt gaireben 20 ans, en delimitant lo territòri estonian al nòrd amb Danemarc e al sud, dividit entre divèrses avescats e l'Òrdre dels Livonians, un poderós òrdre crestian que sometèt totas las tribús localas e dominèt la màger part del territòri.
En 1248, Tallinn (Reval) adoptèt un govèrn autonòm basat en la lei de Lübeck e d'ans aguèt après la siá intrada a la Liga Anseatica, en fasent de la region un centre comercial important e en soslinhant la pèrda del domeni danés a la region. Après divèrses tractats amb los lituans e los rus, Danemarc poguèt pas conténer l'aument del poder militar dels vassals influenciats per Vestfàlia e d'autres per Livònia, fins que, en 1343, los estonians, fins a alavetz subjugats e aguts solament coma sèrfs dels nòbles, organizèron la Revòlta de la Nuèch de Sant Jordi, renoncièron al cristianisme e lutèron contra la servitud. L'Òrdre Teutonic, que controtlava Livònia, acabèt amb la revòlta dos ans après e crompèt lo territòri de Danemarc. Aital, començava lo periòde del domeni dels teutons sus Estònia.
Domeni suedés[modificar | modificar la font]
Dos sègles après lo territòri d'Estònia tornèt aver d'importància. Lo recent format Empèri Rus, en la siá idèia d'imperialisme e favorit per la debilitat de l'Òrdre Teutonic, a causa del litigi amb l'Union Lituanopolonesa al sud, ocupèt la Livònia, en la considerant tèrra dels sieus ancestres. Mentres Que, Danemarc, Suècia e Polonha, qu'aprovavan pas l'avançada russa sus de tèrras tan vesinas dels sieus domenis, formèron una aliança militara per conténer l'avançada russa a la region. Aguèt inici alavetz, en 1559, la Guèrra de Livònia, que lutèron daneses, suedeses e poloneses, per obténer lo territòri de la Livònia e conténer l'avançada russa, qu'aviá ja conquistat l'avescat de Dorpat. Quand los suedeses dominèron la region nòrd, los poloneses la region sud, e los daneses las illas del avescat de Ösel-Wiek, comencèt una autra guèrra, la Guèrra Nordica dels Sèt Ans(1563-1570). Se consolidèt aicí l'avançada e lo subseguent domeni suedés de la region, derrotats los russes a Narva, e conquistadas lo 1629 las tèrras de Livònia, fins a alavetz contarotladas pels poloneses.
Alavetz, lo 1645, après la nòva desbranda de Danemarc, los suedeses foguèron la tresena nacion a dominar lo territòri d'Estònia, mas lo fach que portèt mai beneficis dins lo pòble estonian, antigament solament aguda coma serf dels nòbles que dominavan la region. Foguèt en aquela epòca, que sorgiguèron las primièras escòlas a las vilas estonianas, qu'èran capablas d'ensenhar lo pòble a legir qualques ensenhaments religioses. Foguèt dobèrta tanben, pel Rei Gustau II Adolf, a Tartu, la primièra universitat en Estònia. D'ans après, après la Guèrra dels Trenta Ans, de mèstres alemands venguèron a l'academia de Tallinn, en dirigint de salas coma las academias alemandas, en aumentant l'influéncia que los alemands aguèron totjorn en Estònia.
Empèri Rus[modificar | modificar la font]
Après una guèrra amb lo prince de Brandeborg, Suècia faguèt una refòrma[1] dins las tèrras dels nòbles a Estònia, en generant un malcontentament e en favorizant lo retorn d'autras nacions al territòri estonian. Se generèt alavetz, en febrièr de 1700, la granda Guèrra del Nòrd, amb en participant encara un còp Danemarc, Polonha, Russia e Saxònia contra los suedeses. Après fòrça batalhas e reviravòltas, coma la batalha de Poltava, los russes capitèron de batre las tropas personalas del Rei Carles XII e conquistar Tallinn, en dominant fin finala Estònia e Livònia, fach requerit dempuèi l'epòca del Tzar Ivan IV.
Al sègle XVIII, la creacion de las universitats en Estònia favorizèt un fòrt creissement cultural de la populacion, amb la màger utilizacion de l'idiòma pròpri e de la mesa en valor de la cultura estoniana. Foguèt lo primièr còp que los estonians se volquèron coma un pòble e los intellectuals cercavan la creacion d'una nacion. En aprofechant l'inevitabla casuda de l'Empèri Rus, e ja malcontents de qualques mesuras de l'Empèri, se revoltèron amassa pendent la Revolucion de 1905 e foguèron fòrtament reprimits per l'armada russa. Mas aquel foguèt lo primièr passatge real per l'independéncia que seriá obtenguda après la Revolucion de 1917, que donariá pel primièr còp una tèrra independenta als estonians, la Republica d'Estònia, amb la bandièra que significava lo blau dels lacs e del cèl, lo negre del sòl de la tèrra natala e lo blanc la felicitat del pòble.[2]
Estònia independenta[modificar | modificar la font]
Durant los primièrs 22 ans d'independéncia (1918-1940), Estònia passèt per una trebolada vida politica amb la dissolucion d'unes partits e lo primièr president foguèt pas elegit abans 1938. Mas en l'aspècte cultural, foguèt un periòde fòrça fòrt, amb la creacion de fòrça escòlas qu'ensenhavan en estonian e lo gatge de l'autonomia culturala de las minoritats, compausada per josieus, russes ortodòxes e descendents de tribús ancianas estonianas. Unica en tota l'Euròpa de l'Èst. Mas a causa d'aquela politica de neutralitat, Estònia foguèt amira de l'ocupacion pendent la Segonda Guèrra Mondiala. A causa d'una engana sovietica,[3] Estònia foguèt ocupada en 1940 per l'URSS. Lo 1942, los alemands ocupèron l'Union Sovietica e comencèron per ocupar Estònia. En un primièr moment, los estonians foguèron contents, a causa de l'anciana proximitat culturala amb los alemands e tanben per somiar al retorn d'una Estònia independenta, fach que foguèt immediatament escartat pel govèrn de Hitler. Quand l'Invasion alemanda de l'URSS fracassèt e que los alemands partiguèron d'Estònia, la nòva invasion sovietica se mostrèt inevitabla, a causa de l'usura del país per la guèrra. S'establiguèt aital la Republica Socialista Sovietica d'Estònia.
Ans recents[modificar | modificar la font]
Entre 1940 e 1991 Estònia foguèt una republica sovietica, jol nom de Republica Socialista Sovietica d'Estònia, lo 20 d'agost de 1991 recobrèt son anciana independéncia (1918-1940). Desempuèi a refortit los ligams amb los païses occidentals, e en 2004 entrèt dins l'OTAN e l'Union Europèa.
Politica[modificar | modificar la font]
Estònia es una republica parlamentària.
Geografia[modificar | modificar la font]
Estònia es un país fòrça planièr, amb una altitud mejana de solament 50 m, e 318 m d'altitud maximala, a la montanha Suur Munamägi, situada a l'extrèm sud-oriental. Los bòsques cobrisson 47% de la superfícia totala. S'i tròban gaireben 1400 lacs e estanhs (qualques uns fòrça pichons, e d'autres pus grands, lo lac Peipsi, a la frontièra amb Russia, fa 3555 km²). A 3794 km de litoral maritim accidentat e un grand nombre de golfes e estreches. Lo nombre d'illas e illòts es de 1500, amb doas que son pro gròssas per formar sos pròpris comtats : Saaremaa e Hiiumaa.
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia d'Estònia.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lectura addicionala: Lo Reialme suedés en las Nacions Bálticas
- ↑ La bandièra d'Estònia (en anglés)
- ↑ veire Pacte Ribbentrop-Molotov


text:
Mar d'Irlanda
La Mar d'Irlanda (irlandés: Muir Éireann; galés: Môr Iwerddon) separa las illas d'Irlanda e Grand Bretanha. Es religada a l'Ocean Atlantic per lo Canal de Sant Jòrdi entre la Republica d'Irlanda e lo País de Galas e Cornoalha al sud e per lo Canal del Nòrd entre Irlanda del Nòrd e Escòcia al nòrd-èst. L'Illa de Man es situada al mitan de la Mar d'Irlanda.
La mar es d'una nauta importància economica per lo comèrci regional, la navigacion, lo transpòrt, la pesca e la produccion d'energia eoliana o nucleara. I aguèt una longa discussion sus un projècte de construccion d'un tunèl amb camin de fèrre per religar Grand Bretanha e Irlanda; lo trafec annal entre las doas illas es de mai de 12 milions de personas e 17 megatonas de merças.


text:
Vocala quasibarrada quasianteriora arredondida
La vocala quasibarrada quasianteriora arredondida es una vocala emplagada dins qualques lengas parladas. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ʏ, e son equivalent X-SAMPA es Y.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Son degràs d'apertura es quasibarrat, es a dire que la posicion de la lenga es similara a la d'una vocala barrada, mas leugièrament mai dobèrta.
- Son ponch d'articulacion es quasianterior, valent a dire que la lenga es gaireben plaçada tan luònh coma possible en avant de la boca.
- Son caractèr de redondetat es arredondit, valent a dire que las labras son arredondidas.
En Occitan[modificar | modificar la font]
En occitan, existís pas qu'en gardiòl. Totas las "u" prononciadas [y] endacòm mai, se pronóncian [ʏ] en gardiòl. Tanben, la "e" davant una nasala, s'es en posicion tonica, se pronóncia [ʏ]. Existís pas endacòm mai en occitan.
Dins las autras lengas[modificar | modificar la font]
- Alemand : hübsch [hʏpʃ] « polid »
- Francés dau Quebec : sud [sʏd] « sud »
- Ongrés : üt [ʏt] « còp »
- Neerlandés : fuut [fʏ̈ɥt] « cabusset » (punt d'articulation mai centrau que dins las autras lengas)
hut [hʏ̞t] « cabina » (degràs d'apertura mai bas que dins d'autras lengas)


text:
Masturbacion
La masturbacion es una practica sexuala que provòca lo plaser sexual per l'estimulacion de las partidas genitalas o de l'anús amb l'ajuda de las mans o d'objèctes coma los joguets sexuals.
L’etimologia proven dirèctament del latin per sufixacion sabenta del vèrbe deponent latin masturbari que significa « practicar l’onanisme ».
Tecnicas[modificar | modificar la font]
Las tecnicas de masturbacion son fòrça diferentas pels òmes e per las femnas, en rason de lors aparelhs genitals diferents, mas presentan tanben de variacions fòrtas d'un òme a l'autre e d'una femna a l'autra.


text:
Economia de Liban
L'economia de Liban, plan aital la siá qualitat de vida, foguèt ja de las mai prospèras de tot l'Orient Mejan. Malgrat aiçò amb la guèrra civila libanesa entre 1975 e 1990, tota l'economia del país foguèt afectada, la produccion nacionala foguèt talhada per la mitat e lo país quitèt de figurar coma centre financièr regional.[1]
Amb lo tèrme del conflicte intèrne e la recuperacion de l'estabilitat politica, lo país se mobilizèt en la reconstruccion. Per la realizar, Liban recebèt immediatament près de 15 miliards de dolars de païses coma França e Alemanha e, a l'ora d'ara, tanben dels Estats Units. Amb l'infrastructura rebastida, l'economia tornèt créisser amb una de las mai nautas taxas del mond, en se fasent un pòl de creissença a la region. La capitala, Beirot (cridada de "París de l'Orient") tornèt ganhar destaque en lo scenari regional, en aculhent divèrses eveniments.
Lo país tornèt èsser cridat de "Soïssa de l'Orient" a causa de las activitats financièras ailà realizadas. La reconstruccion de monuments e infrastructura a atrach lo torisme que creis cada an.
A l'ora d'ara, Liban tornèt aver un dels mai anautits patrons de vida d'Orient Mejan. Son economia es basada en lo liure mercat e i a pas de restriccions del govèrn a las inversions estrangièras. Malgrat aiçò, lo clima de las inversions sofrís amb suborns, corrupcion, decisions arbitràrias de concessions de licéncias, nauts impòsts e taxas, legislacion ultrapassada e pauca proteccion als dreches de proprietat intellectuala[1]. Los servicis, principalament las bancas e lo torisme, son d'importantas fonts de riquesa[1].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 The World Factbook. Consultat lo 3 de mai 2011


text:
Meudon
Meudon es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Nauts de Sèina e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Louis Eugène Robert - un mètge naturalista #que viu la Vila de Meudon - publica en 1843 : Istòria e descripcion naturala de la municipalitat de Meudon (disponibla en Wikisource), libre #que descriu en detalh l'istòria e l'istòria naturala de la vila.
Lo nom de Meudon Meodum es celtique, e significa montanha de sable[2].
Louis Eugène Robert - un médecin naturaliste qui habite la Ville de Meudon - publie en 1843 : Histoire et description naturelle de la commune de Meudon (disponible dans Wikisource), livre qui décrit en détail l'histoire et l'histoire naturelle de la ville.
Le nom de Meudon Meodum est celtique, et signifie montagne de sable[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Tirat de l'exemplar del libre "Istòria e descripcion naturala de la municipalitat de Meudon" de la Bibliotèca del Michigan e escanejat per Google Books
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
D.
- ↑ Tiré de l'exemplaire du livre "Histoire et description naturelle de la commune de Meudon" de la Bibliothèque du Michigan et scanné par Google Books


text:
Manuel Dorrego
Manuel Dorrego (Buenos Aires, l'11 de junh de 1787 - Navarro, lo 13 de deceme de 1828) que ho un militar e un òmi politic argentin. Que participè a la Guèrra d'Independència e que ho governador de Buenos Aires.
La soa execucion autrejada a la responsabilitat deu generau unitari Juan Lavalle que marquè la debuta de la longa guèrra civila argentina enter Unitaris e Federaus.
En referéncia a l'illegalitat de la soa execucion e en prevision de la seguida deus eveniments la darrèra frasa domentada de Dorrego que seré estada : "Que's hasca dab jo atau com s'ac volha, mes avisatz las consequéncias !".


text:
ASEAN
L'Associacion de las Nacions del Sud-Èst Asiatic[1] (ASEAN segon la sigla en anglés per Association of Southeast Asian Nations) es una associacion d'Estats del sud-èst d'Asia amb finalitats politicas, economicas e culturalas.
Foguèt fondada lo 8 d'agost de 1967 per Indonesia, Malàisia, las Filipinas, Singapor e Tailàndia sus la basa de la Declaracion de Bangkòk[2]. Aprèp s'i incorporèt coma membres Brunei, Birmania, Cambòtja, Laos e Vietnam, e i a a l'ora d'ara 10 Estats. Los principals objectius de l'ASEAN son d'accelerar la creissença economica, lo progrès social, lo desvolopament cultural entre sos membres, de mantenir la patz e l'estabilitat regionala e de porgir als païses membres un quadre ont pòdon discutir sus lors diferents d'un biais pacific[3].
L'ASEAN establiguèt un forum amb Japon, e a un acòrdi de cooperacion amb l'Union Europèa (UE). Lo sèti permanent de l'ASEAN es a Jakarta. Totes los Estats membres se reünisson cada novembre en un som. Per l'an 2020 se prevei una integracion de tipe economic.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Estats membres[modificar | modificar la font]
Membres fondadors:
Membres qu'aderiguèron pus tard:
- Brunei (1984)
- Vietnam (1995)
- Laos (1997)
- Birmania (1997)
- Cambòtja (1999)
- Papoa-Nòva Guinèa (solament coma observator).
Candidat:
Soms[modificar | modificar la font]
Cimèls de l'ASEAN[modificar | modificar la font]
Lo cimèl formal se reünís pendent tres jorns. Lo contingut abitual es lo seguent:
- Los caps dels Estats membres fan una reünion d'organizacion intèrna.
- Los caps dels Estats membres fan una conferéncia amb los ministres de las Relacions Exterioras del Forum Regional de l'ASEAN.
- Una autra reunion, coneguda com ASEAN mai tres, s'apondon los caps d'Estats dels tres Dialogue Partners (partenaris de dialòg), la Republica Populara de China, Japon e la Corèa del Sud.
Cimèl de l'Asia Orientala[modificar | modificar la font]
Lo Cimèl de l'Asia Orientala (East Asia Summit o EAS) es un fòrum panasiatic que reünís cada an los cap de 16 païses de l'Asia Orientala e la region del sud-èst asiatic, e l'ASEAN essent al cap. Lo som discutís sul comèrci, l'energia o la seguretat e un ròtle important dins la construccion de que serà la Comunautat d'Asia Orientala.
Los participants al som son los 10 membres de l'ASEAN amb China, Japon, Corèa del Sud, Índia, Austràlia e Nòva Zelanda, que ensemble representan gaireben la mitat de la populacion mondial. Rússia demandèt a aderir en 2005 e foguèt invitada per Malàisia al primièr som de l'EAS[4].
Forum Regional[modificar | modificar la font]
Lo Forum Regional de l'ASEAN (ASEAN Regional Forum o ARF) es un forum de dialòg formal, oficial e multilateral de la region Asia-Pacific. Los objectius de l'ARF son l'organizacion del dialòg e las consultacions, e la promocion de la confisança e la diplomacia preventiva dins la region[5].
Lo Forum Regional se reüniguèt pel primièr còp en 1994. Los participants actuals son los seguents: totes los membres de l'ASEAN, Austràlia, Bangladèsh, Canadà, la Republica Populara de China, l'Union Europèa , Índia, Japon, la Corèa del Nòrd, la Corèa del Sud, Mongolia, Nòva Zelanda, Paquistan, Papoa-Nòva Guinèa, Russia, Timòr Èst, Estats Units e Sri Lanka[6].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ [1] Overview, ASEAN
- ↑ Bangkok Declaration, site web de l'ASEAN
- ↑ id aseansec
- ↑ [url=http://www.aseansec.org/18104.htm] Chairman's Statement of the First East Asia Summit Kuala Lumpur, pub: ASEAN
- ↑ About Us, ASEAN Regional Forum official website. [consultat el 9 d'octubre del 2010]
- ↑ Official Website of Australian Department of Foreign Affairs and Trade.


text:
Drech
Lo drech (var. dreit, dret) es l'ensemble de las règlas, definidas e acceptadas pels òmes per regir los rapòrts socials, e garantidas per l'intervencion del poder public, valent a dire de l'Estat. La sancion ligada a la règla de drech es çò que destria aquesta de las autras règlas, coma las règlas moralas e de civilitat. Lo fach qu’aquesta sancion provenga de l'Estat, e doncas d'une creacion artificiala umana presupausada acceptada per totes, destria lo drech de la religion.
Somari
Generalitats[modificar | modificar la font]
Lo drech positiu es l'ensemble dels tèxtes de lei d'una comunautat, e de lor aplicacion per la justícia, la jurisprudéncia. Visa un apròchi scientific ont « lo drech s'explica pel drech » segon la ierarquia de las nòrmas. Aqueste biais de veire lo drech permet de desbarrassar son estudi de tota question religiosa, sociologica, etnologica o istòrica. Es lo drech dels juristas, ensenhat dins las universitats actualament.
Çaquelà, se la vision positivista permet al drech d'aver una certana rigor e logica, cal pas qu’aquesta definicion, que decopa lo real amb l'ajuda de categoria juridica preexistenta, siá la sola presa en compte. Lo drech, al sens larg, es una recèrca del rapòrt d’efectuar entre de circonstàncias de faches e de leis. Lo tèxt de lei es pas alara la sola donada de prendre en compte. Conven tanben d'observar la natura dels faches, l'efectivitat del drech, etc. En efècte, i a pas tant de leis que de situacions de faches, e i a de leis que demòran letras mòrtas. Es abans tot per l'analisi dels faches que se sauprà quina lei aplicar e quina poirà « regir melhor los rapòrts socials ».
Lo drech objectiu[modificar | modificar la font]
Lo drech objectiu es l'ensemble de las règlas juridicas obligatòrias aplicadoiras dins un país. Aquestas règlas son establidas pel poder regularament en plaça dins lo país e son destinadas al manten de l'òrdre e de la securitat, a « preservar los interèsses subjectius legitims e a reprimir los interèsses subjectius illegitims (Huguette Jones, 2002-03) ». Se parla alara melhor del Drech.
Dins lo drech francés, coma dins fòrça dreches romano-germanics, se destria lo drech public e lo drech privat. Aquesta distincion es mens presenta al sen dels sistèmas juridics anglosaxons tanben nomenats sistèmas de common law.
Los dreches subjectius[modificar | modificar la font]
Los dreches subjectius son de prerogativas personalas reconegudas pel drech objectiu. Son oposables als tèrces. Aquestes son per exemple, lo drech de proprietat, lo drech de crèdit,... Se parla alara pus volontièrs dels dreches.
Un drech subjectiu pòt èsser absolut o relatiu :
- Los dreches absoluts s'aplican a l'esgard de tot tèrç (ex. : drech de proprietat). Se ditz que s'aplican erga omnes.
- Los dreches relatius s'aplican a l'esgard d'un o maites tèrces determinats (ex. : dreches resultant d'un contracte).
Las fonts del drech[modificar | modificar la font]
L'expression "fonts del drech" remanda a totas las fòrças e donadas moralas, economicas, socialas, politicas a l'origina del drech. Las fonts formalas en s'interessant solament a las que conduson dirèctament a l'elaboration del drech.
Las fonts formalas del drech internacional son las Convencions internacionalas, la costuma internacionala, la jurisprudéncia internacionala e los principis generals del drech reconeguts per la màger part dels païses.
Dins los païses de tradicion romano-germanica e de drech escrich coma França, las solas fonts formalas son la lei lato sensu, comprenent la constitucion, la lei stricto sensu, los tèxtes subordenats (règlaments), coma los decrets, los arrestats, las circularas e la costuma. La jurisprudéncia, los principis generals del drech formulats especialament per la doctrina son pas que parcialament reconeguts coma de fonts del drech.
A las fonts del drech correspond una ierarquia de las nòrmas qu’establís la plaça de las nòrmas dins l'òrdre juridic.
Las grandas brancas del drech[modificar | modificar la font]
Lo drech privat[modificar | modificar la font]
Lo drech privat es la partida del drech que regís los rapòrts entre los particulars, que sián de personas fisicas o de personas moralas de drech privat.
Las brancas principalas del drech privat son :
- Lo drech civil :
- Lo drech de la familha
- Lo drech dels bens (o dreches reals, del latin res, "causa"))
- Lo drech de las obligacions :
- Lo drech penal es generalament ligat al drech privat, car sa sancion depend de las jurisdiccions judiciàrias : lo tribunal correccional es en realitat una cambra especializada del Tribunal de Granda Instància ; en darrièr recors, los afars penals son jutjats per la Cort de Cassacion, etc. Mas, per natura, lo drech penal aperten puslèu al drech public : organiza los rapòrts entre l'Estat e los individús. Es pas solament per facilitat que s’accèpta que la victima pòrte davant lo tribunal repressiu sa demanda de reparacion, per la quala lo jutge civil auriá degut èsser competent (« se portar partida civila »). Lo drech penal a pas per vocacion primièra d'organizar los rapòrts entre delinquent e victima, mas entre la societat e lo delinquent.
- Lo drech social
- Lo drech internacional privat
- Lo drech dels afars. Son contengut es subjècte a debat mas es admés que recampa :
- Lo drech comercial
- Lo drech de las societats
- Lo drech de la concurréncia
- Lo drech de la consomacion
- Lo drech bancari e lo drech de las asseguranças
- Lo drech financièr inclutz lo drech borsièr
- Lo drech de l'informatica
- Lo drech del secret dels afars existís als Estats Units e dins los païses anglosaxons, mas pas encara en França.
- Lo drech economic.
- Lo drech de la concurréncia
- Lo drech de la proprietat intellectuala, dont :
- Lo drech de la proprietat literària e artistica que compren :
- Lo drech de la proprietat industriala, que compren :
Lo drech public[modificar | modificar la font]
Lo drech public regís l'existéncia e l'accion de la poténcia publica.
Las quatre brancas principalas del drech public son :
- lo drech constitucional ;
- lo drech administratiu ;
- las finanças publicas ;
- lo drech internacional public.
D’aquestas quatre matèrias son derivats :
- lo drech de las collectivitats territorialas ;
- lo drech de la foncion publica ;
- lo drech del servici public ;
- lo drech dels mercats publics ;
- lo drech de l'urbanisme ;
- lo drech de l'environament ;
- lo drech fiscal (aqueste drech es pr’aquò al limit del drech privat, especialament del drech dels afars, e del drech public)
- una partida del drech de la santat (en çò que concernís las responsabilitats de l'espital public) ;
- lo drech public economic ;
- lo drech europèu es un cas a despart, inicialament fòrtament enrasigat dins lo drech internacional public (rapòrt entre Estats e institucions internacionalas), es d’ara enlà creator de rapòrts de dreches privats.
Istòria del drech[modificar | modificar la font]
- Drech primitiu : Còde d'Hammourabi,
- Drech roman : Lei de las Dotze Taulas, Còde de Teodòsi o Còde teodosian, Còde de Justinian, Digeste,
- Drech de l’Edat Mejana : Breviari d'Alaric, Lei salica
- Drech canonic
- Drech intermediari : Durant la Revolucion Francesa
Filosofia del drech[modificar | modificar la font]
Ubi societas, ubi jus (« ont i a societat, i a drech »), maxima de la Roma antica. Aquesta donada permet d'armonizar los rapòrts dins una collectivitat. Balha un poder de formular, d'adoptar e promulgar de règlas de conducha imperativas per regir las relacions dels individús que la compausan.
- Drech natural dins las teorias liberalas.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Fonts del drech :
Teorias principalas:
Dreches particulars :
Autres :
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Terry Olson e Paul Cassia. Edicions Droit et justice. PUF: Le droit international, le droit européen, et la hiérarchie des normes (en francés).


text:
8
Aquesta pagina concernís l'an 8 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Part[modificar | modificar la font]
Assassinat d'Orodès III — jutjat tròp autoritari — durant una partida de caça. Foguèt remplaçat per Vononès Ièr, un fiu de Fraates IV educat a la Cort de Roma[1]. Pasmens, maugrat aquela educacion estrangiera, l'acuèlh dau sobeiran novèu foguèt bòn.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Marie-Louise Chaumont, L'Arménie entre Rome et l'Iran : I de l'avènement d'Auguste à l'avènement de Dioclétien, dins Aufstieg und Niedergang der römischen Welt, II, 9.1, 1976, p. 83.


text:
Erzsébet Báthory
La comtessa Erzsébet Báthory (Báthory Erzsébet en ongrés, Alžbeta Bátoriová-Nádasdy en eslovac, Elżbieta Batory en polonés), nascuda lo 7 d'aost de 1560 e defuntada lo 21 d'aost de 1614, siguèt una comtessa ongresa de la familha prestigiosa dei Báthory.
Es un dei murtriers mai celèbres de l'istòria ongresa e eslovaca. Es sovent evocada per lo subrenom de "dòna saunosa de Čachtice", dau nom dau castèu près de Trenčín (en Ongria Reiala, uèi una partida d'Eslovaquia), onte restèt la màger part de sa vida.
Après la mòrt de son òme, ela ambé quatre collegas presumits siguèron acusats de tortura e de murtre de fòrça dròllas e fremas joinas que lo nombre demòra incertan. En 1610, deguèt anar au castèu de Čachtice, sa preson, onte restèt fins que morissèt, après quatre ans. Son origina nòbla li evitèt un procès e una execucion.
Erzsébet Báthory inspirèt fòrça istòrias e legendas onte si sariá banhada dins lo sang de sei victimas per gardar sa jovença, e aguèt ensin de subrenoms coma la Comtessa saunosa ò la Comtessa Dracula. Aquelei legendas siguèron largament refutadas per leis istorians modèrnes, mai contunhan de persistir dins lei crèires populars.


text:
Joseph Kessel
Joseph Kessel foguèt un romancier francés d'origina russa (Clara, Argentina, 1898 — Avernes, en Val d'Isa, 1979). En concebent lo monde coma un terren d’aventuras, Joseph Kessel s’estampa dinc la tradicion dis escrivans-reportaires. Nasquet per astre en Argentina, lo 10 de febrier de 1898. Son paire èra un metge rus, avia racaçat dinc la pampa un pòste qu’ocupet pas que tres ans. Puei li Kessels tòrnon en Russia, a Orenborg, l’enfant s’acostuma al passatge di caravaniers e di petòras En 1908, la familha s’establís a Niça e Josep va al liceu Massena. Son ambicion es de se faire boxador. Chau dire qu’a d’espallas d’atlèta e qu’es pro batostier. Mas sap legir lo francés despuei l’atge de quatre ans, e la legida de Dumas l’orienta atanben vers la literatura. Per alestir lo bac, puei sa licéncia de letras, monta a París, onde crei avedre una vocacion de comedian. Fa si començaments al teatre de l’Odeon e ensaja d’escriure una pèça. Dintra, a detz-e-sèt ans e mieg, al Jornau di debats, e quò’s aquí que comença sa rota.
Durant la Primièra Guèrra Mondiala, s’engatja coma volontari; sarà dinc la cavalaria, puei dins l’aviacion. L’experiença li inspirarà, quauquas annadas daprès, l’Equipage, istòria d’una sorda rivalitat amorosa entre dos pilòts pres dinc la tormenta de la guèrra. Una mission lo mena a Vladivostok, d’onde tòrna en França per un long periple. Rescontra « Sandi », qu’esposarà leu, e tasta a l’òpi, que contunharà d’utilizar tota la vida, çò ditz, ambe « saviesa e cauta ». Tanleu que tòrna se fa grand reportaire. Escriu coma aquò una novèla publicada dinc una revista, e Gaston Gallimard lo contacta e fa leu paréisser son primier roman, L’estèpa roja, en 1922. Lo succès es immediat, seguit be leu d’un segond, enquera mai bèl, ambe L’equipatge (1923), que tornaraun editar ochanta dos còps en trenta mes. A vint-e cinc ans, Kessel es ja un escrivan conegut. Es atanben un jove rambalhós, qu’aima lo jòc, lei femnas, l’alcòl, l’aventura, e li veires copats dinc leis auberjas.
Son gost di païsatges e dei situacions extremas lo fai córrer lo monde. Un reportatge sobre Siria e Palestina lo mena al Pròche Orient, e una enquista sobre l’esclavatge lo fai anar en Abissinia. Cherca tanben l’exotisme dinc sa vida parisenca en se fasent ambi li truands de Montmartre o li mitans de russes emigrats. Ne’n farà Nueits de princes, en1927, Nueits de Montmartre e Genta de jorn, en 1928.
Pèrd sa femna a l’atge de trenta ans e passa una maissanta pontanada. Urosament, Gallimard li fisa la direccion de la revista « Détective », onte publica d’istòrias de nèrvis senhadas Francis Carco, Pierre Mac Orlan, Albert Londres, e, de segur atanben, Joseph Kessel. Se rescombelís. En 1932 pareis Fortuna quairada, que se passa a l’entorn de la mar Roja, omenatge a la grandor e a la sauvatjaria d’aquessas tèrras ond’a seguit Enric de Monfreid sobre la pista di merchands d’esclaus. Coma se vei, son gost de l’exotisme li fai apreciar de realitats engertablas. Guel que cherca lei situacions extremas sap pas que l’Istòria lo vai servir leu dins son pròpri país.
En Alemanha, Adolf Hitler prend lo poder. Kessel, qu’es plan de dreita, es impressionat per la violéncia del regim contra li Josieus. Es guel-meteus d’origina josiva. Quita laidonc lo jornau « Gringoire », que comença de virar a l’antisemitisme, e escriu La passanta del Sens Socit, sa primiera publicacion antifascista en 1936. Mas se mescla pas per aquò a la vida politica, part is Estats Units onde lo cinèma li fa de proposicions, despuèi sa collaboracion al filme Mayerling. L’afaire vira codet e tòrna d’America amb un libre desencantat, Hollywood vila miratge. Fa quauques viatges de reportatge en America del Sud, sobre las piadas del paure Mermòz, e un sejorn dinc l’Espanha desquiçada per la guèrra civila. La declaracion de guèrra li fai contunhar son trabalh de correspondent en França. La desbaruta lo laissa meque. Sosca un temp a se n'anar en America o a Londres, puei decida de demorar en Occitània. Es contactat per dintrar dins la Resisténcia, e accepta puei que, coma que saia, es menaçat tanben se fa pas res. Landa un pauc en Euròpa del Sud, puei va a Londres. I escriu d’articles, e, ambi son nebot Maurici Druon, escriu lo celèbre Chant di partisans, sobre una musica d’Anna Marly, que servirà d’imne a la Resisténcia. Escriu atanben l’Armada de las ombras, que pareis en Argier en 1943. Kessel tòrna volar tanben, e tòrna dins la França deliurada capitani de l’esquadrilha Sussex.
A la Liberacion trabalha desenant a « France‑Soir ». I cobrís, en particular, lo procès de Pétain e lo procès de Nürnberg. Publica Lo batalhon del cèu, puei lo Torn del malur en 1950, roman autobiografique, e Tèrra de fuòc, sobre la naissença d’Israèl. Mas a l’ora de l’existencialisme e del « roman novèl », li racontes d’aventuras passon de mòda. Amai, copa palhas ambi Peire Lazareff, lo director de « France‑Soir ». Se tòrna maridar ambi Miquèla, una Irlandesa qu’avia rescontrada a Londres durant la guèrra. A mai de cinquanta ans, creson que planta l’ancora.
Mas va dins l’Africa di Grands Lacs, en Extrem Orient ; en Afganistan tanben ambe Peire Schoendoerffer que l’i fa un filme La passa del diable, que cramarà fins la darriera còpia dinc un encendi.
D’un viatge en Kenya fa Lo leon, en 1958, a destinacion dis enfants. Ne’n vendrà de milions d’exemplars. La critica lo salhuda, lo generau de Gaulle li escriu. Lo succès ganha atanben l’America. Garda pasmens son trabalh de reportaire. Publica un reportatge Ambe lis Alcolics anonims e cobrís, en Israèl, lo procès d’Adòlf Eichmann.
En 1963, fa sa dintrada a l’Academia francesa. Aquò’s l’atge de la retirada, e li chau renonçar al jornalisme. Sa vida conjugala se complica ambe son esposa alcolica. Escriu enquera Li cavaliers, que se passa en Afganistan.
Puei se retira dinc son ostau d’Avernes. Viatja pas mai, mas publica enquera De pertot un amic, D’òmes (1972), e collabòra a la revista « les Combats d'Israël ». Son darrier libre sarà Li temps sauvatges (1975). Maugrat una primiera ataca cardiaca, quita pas de beure ni de fumar. Lo 23 de julhet de 1979, es esclafat per una crisi cardiaca: l’entèrran al cementèri de Montparnasse.
Es un romancier reportaire, coma Albèrt Londres e Ernèst Hemingway. Admira fòrça Josep Conrad. Aima pas las introspeccions, Kessel se sentís mai a son aise dins lei guèrras o lei revolucions, ambi de gents podats per lei situacions tibadas e las passions. Mas, al contrari de Malraux per exemple, arpenta pas lo monde en quista d’un motiu de chifrada sobre la portada de l’empenhament o lo sens de l’existéncia. Es aquò que fai qu’es inferior a Malraux en qualitat, e mai fornit en quantitat. S’afana mai que mai de viscar plenament : « A pas res d’un intellectuau, d’un pensaire, d’un moralista », çò escriguet lo critique André Billy, « aquò’s un contaire e pas qu’un contaire. A d’autri que ieu de lo’n plànher.»
Aquel aspet de contaire faguet de còps que si personatges foguesson plan simples, monolitics. Sosca pas d’utilizar de personatges reaus e de lor inventar de pensadas qu’aun pas agudas sonque per obtenir un rebomb dinc l’intriga. Per exemple lis anarquistas li retrason plan un roman, urosament plan doblidat, Makhno e sa josiva, onde l’anarquista Makhno sedutz una Josiva – mentre qu’era maridat e fisèl -, e vers la fin del roman, a la sorpresa de toti, la convertís a l’Ortodoxia e se marida a la glèisia !
Almens si scenaris plan cordelats an plagut al cinèma que l’a abondosament adaptat. Citessam « Belle de jour », de Luis Buñuel, ambe Catarina Deneuve e Peire Clementi, que faguet un escandalonet en 1966, « l’Armée des ombres », de Joan Peire Melville en 1969, e « La passante du Sans Souci », ambe Romy Schneider e Michel Piccoli dins leis annadas setanta.


text:
1016
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1016 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida deis operacions bizantinas de conquistas de Bulgaria ambé la presa de la fortalesa de Mogléna. Puei, Basil II aprofichèt la guèrra civila bulgara per conquistar Ohrid. Enfin, capitèt d'empachar la formacion d'una aliança entre Bulgars e Petchenegues.


text:
Calendièr gregorian
Lo calendièr gregorian (var. calendari gregorian), es lo calendièr actualament utilizat en Euròpa e dins una granda partida del monde. Concebut per un collègi de scientifics jos la direccion de Christophorus Clavius per corregir la deriva seculara del calendièr julian, pòrta lo nom de son instigator Gregòri XIII, papa de 1572 a 1585.
Estructura del calendièr[modificar | modificar la font]
L'estructura del calendièr gregorian es analòga a la del calendièr julian de la Roma antica en vigor fins a alara. Es un calendièr solar, se basant sus la revolucion de la Tèrra a l'entorn del Solelh en 365,2422 jorns de 24 oras de 60 minutas de 60 segondas metricas. Lo calendièr gregorian balha un temps mejan de l'an de 365,2425 jorns ; per assegurar un nombre entièr de jorns per an, s'i ajusta regularament (cada 4 ans en principi) un bissèxt o jorn bissextil, lo 29 de febrièr (vejatz annada bissextila).
Lo cicle complet del calendièr gregorian dura 400 ans : tres sègles constituits de 24 cicles julians (tres ans de 365 jorns, puèi una annada de 366 jorns) seguits de quatre annadas de 365 jorns, puèi un sègle constituit de 25 cicles julians. Lo calendièr gregorian utiliza las règlas del comput gregorian.
Subdivisions[modificar | modificar la font]
Lo calendièr gregorian es devesit en dotze meses, acampats en quatre trimèstres :
Un periòde de sèt jorns fòrma una setmana. Los jorns d’una setmana an cadun un nom : en occitan, diluns, dimars, dimècres, dijòus, divendres, dissabte e dimenge.
L’èra ordinàriament utilizada amb lo calendièr gregorian es l’èra crestiana, es a dire « aprèp Jèsus-Crist » (Anno Domini en latin, locucion encara utilizada en anglés, lo pus sovent notada aprèp l’annada jos sa forma abreujada AD, e autres còps designada coma an de gràcia o an del Sénher). Lo zèro èra pas encara conegut, i aguèt pas d’annada zèro : los sègles e los millennis comencèron amb l’an numèro un, de biais ordinal. Doncas, lo sègle XXI e lo millenni III començan lo 1èr de genièr de l’an 1 del millenni III, es a dire en 2001.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Setmana
- Mes
- Passatge al calendièr gregorian
- Formulas de calcul del calendièr gregorian
- Calendièr
- Comput gregorian
- Calendièr gregorian proleptic
- Calendièr gregorian astronomic
- 366 jorns del calendièr gregorian
- Calendièr julian
- Calendièr republican (França)
- Dimenge
- ISO 8601


text:
Estrech d'Ormuz
L'estrech d'Ormuz (en persan تنگه هرمز, Tangeh-ye Hormoz; en arabi مضيق هرمز, Madiq Hurmuz), es un braç de mar fòrça estrech (d'una largor entre 60 e 100 km) entre lo golf d'Oman, situat al sud-èst, e lo golf Persic, al sud-oèst. Sus la còsta nòrd i a Iran e sus la còsta sud los Emirats Arabis Units e una enclava d'Oman (Musandam). Foguèt un refugi de piratas dempuèi lo sègle VII abC fins al sègle XIX e l'economia tradicionala de las tèrras de las ribas èra basada sus la pesca e lo comèrci de las pèrlas. Uèi a pres una granda importància estrategica perque se tròba a la sortida del golf Persic, ric en petròli. Compta las illas d'Ormuz, Laraq, Qeshm, Tonb e Abu Musa, totas jos sobeiranetat iraniana; que las doas darrièras, ne se disputan la sobeiranitat Iran e los Emirats Arabis Units. La vila principala de l'estrech es lo pòrt iranian de Bandar Abbas.
Trafic maritim[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'acòrdi del 1èr de genièr de 1975, Oman e l'Iran asseguran, ensems, la vigilància del liure transit. En realitat, tot lo passatge se fa dins la partida omanesa de l'estrech, ont se tròba la zona mai prigonda e lo dispositiu de separacion del trafic. Las naus que travèrsan l'estrech seguent de corridors de circulacion largs de 3 km (un dins lo sens èst-ouèst, e l'autre dans le sens oèst-èst), separadas per un espaci enebit per la navigacion de 3 km. Aquelas disposicions foguèron presas segon la Convencion de las Nacions Unidas sul Drech de la Mar; e mai, Oman dispausa d'una estacion radar situada a la punta de la Musandam per contrarotlar lo trafic maritim.
Segon lo Departament American de l'Energia, prèp de 17 millions de barils i transitan cada jorn, o 2400 petrolièrs cada an.


text:
Juan Gregorio de Las Heras
Juan Gregorio de Las Heras (Buenos Aires, l'11 de julhet de 1780 - Santiago de Chile, heurèr de 1866), que ho un militar argentin qui gavidè ua colomna de l'Armada deus Andes e, atau, que trauquè los Andes entà liberar Chile durant las Guèrras d'Independéncia argentina e de Chile. Après la campanha de Chile, que participè a la liberacion de Peró (en particular que liurè las batalhas de Chacabuco, Talcahuano e Maipú.
Après, que ho tanben governador de la Província de Buenos Aires.
Abans la Guèrra d'Independéncia, que comencè la soa carrièra com comerçant. Durant las Invasions anglesas de l'arriu de la Plata que pelegè com sargent dens los Usars deu bearnés Joan Martin Pueyrredon
Opausant au regim federau de Juan Manuel de Rosas, que s'exiliè mantuas annada en Chile on e tribalhè entà l'armada d'aqueth país.


text:
1877
Aquesta pagina concernís l'an 1877 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
La guèrra que menaçava dempuei la repression saunosa de l'insureccion de Bulgaria en 1876 comencèt après un periòde de preparacion diplomatic que permetèt ai Rus de formar una coalicion gropant lei principats crestians ò esclaus dei Balcans. Àustria acceptèt de demorar neutra en cambi de Bòsnia e Ercegovina. Solament Grècia, sostengut per Londres, refusèt de participar. Lo conflicte comencèt en junh e lei fòrças otomanas foguèron rapidament vencudas.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Regardant leis afaires religiós dau país, Diáz reglèt lo conflicte ambé lei catolics que refusavan de reconóisser lo govèrn e anoncièt la fin dei persecucions còntra la Glèisa.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Premierei liquefaccions d'oxigèn realizadas d'un biais independent per lei Francés Louis-Paul Cailletet (1832-1913) e Raoul Pictet (1846-1929).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Juan Manuel de Rosas, cap d'Estat argentin.


text:
Camin de fèrre
Lo camin de fèrre (var. chamin de fèrre, camin de hèr) es un mejan de transpòrt que circula sus ralhs, normalament d'acièr, compausat per un o mai d'un vagons o de veituras rebaladas per una locomotritz. A costat de la via convencionala, i a la circulacion per cables (telefèric) o d'autres tipes de via, coma las de levitacion magnetica o la dels trens maglev.
Los camins de fèrre pòdon portar una locomotritz o mai d'una, acoblades davant o en configuracion push pull (una davant e l'autra a la coa). Los vagons pòdon èsser rebalats o autopropulsats (automotors).
Lo sieu desvolopament se produsiguèt a la primièra mitat del sègle XIX, coma element de la Segonda Revolucion Industriala, en aprofechant l'avantatge tecnic que supausa lo bas coeficient de rodament metal sus metal –de l'òrdre de 3 per 1000 e fòrça inferior al coeficient de rodament sus rota. La siá implantacion causèt una transformacion completa de la societat en permetre lo transpòrt de personas e merças amb un bas còst e de forma regular e segura.
Lo tren a agut una granda influéncia en lo desvolopament de fòrça societats; lo sieu usatge e importància vària segon l'epòca. Foguèt un element essencial per fòrça nacions e a presentat un grand avantatge dins l'industrializacion, en comparason amb los païses qu'an pas dispausat d'aquel mejan de transpòrt.