text:
29/06/2017
Echampada de balons, per Tomas Virondèla
La diumenjada passada fuguet richa en manifestacions charjada coma zo pòt èsser l'estiu en Perigòrd. Tenetz, quauqua ren de brave : lo festenau dau libre en fèsta de Champsavineu. Remirable. Decidiguí de l'i 'nar emb la pita familha.
T'avisí lo programme e, chausa curiosa, me mainí que la besonha 'nava començar emb d'un laschament de balons. Òu espantable ! Quala bona idèia de fotre per l'aire daus balons que van, vira que viraràs, s'enairar e botar de color dins le cèu que tant talament qu'es blu ne'n ven triste.
A vertadièrament veiquí n'idèia qu'es richa...
Non, seriosament, coma s'es facha dins lo cervelon de lo qu'a 'gut l'idèia, la conneccion entre una fèsta que convida libres e autors e una eschampada de balons ? Lo vesetz vautres lo rapòrt ? Explicatz-me, vos en preje, l'interès de fotre daus balons pel l'aire...
Los imagine plan ben, viroletant de çai e de lai, e au cap d'un briu, quora totes lor aurán virat l'eschina per anar s'ocupat d'autra chausa, davalar docetament, començar de se blasir e s'anar entraupar un dins un riu e 'n autre a la cima d'un aubre : « E espia papà ! Un auseu fluò ! » « Que nanni paubre pitit, sabes ben, bogre de nèci, que n'i a pas mai d'auseu que se son totes escanats en engolar dau plastic, qu'an crebat juste aprèp los darrièrs peissons. »
E se doman, en començar la jornada, te fasiá una eschampada de balons ? La vita 'nariá mielhs, cresetz pas ? « Lo plastic, quo es fantastic » quò rima tanben en occitan !
A d'una epòca, te clauvavan de las cheitas sus las pòrtas de las granjas. Tant mai quò vai e tant mai me dise que ne sem pas tant aluenhats de quilhs temps.
T. Virondèla
07/04/2017
Cultura, de Jan-Peire Reidi
Los proverbis son la saviesa dau pòble, pareis, la devinalhas son l’imaginacion metaforica, los mimologismes lo biais d’auvir parlar la natura ; los contes, los costumes, las cresenças, las chançons, la musica populara, las danças, la cosina… fan tots partida de nòstra cultura occitana. Lo biais de dire, lo biais de far, lo biais de viure – tot çò que avem apres dempuei tot pitits – fan que sabem còp sec quau grope sociau es lo nòstre ; parier coma de coneitre d’abòrd nòstra linga quand l’auvem parlar. Nòstra cultura « estructura la personalitat », coma òm ditz, e nos dòna los jalons que nos fan mestier per menar nòstra vita personala e sociala.
Pas aisat de trobar de las limitas entre la cultura populara e la Cultura, la granda, la que es respectada, estudiada, subvencionada. Enclaus daus « arts » numerotats de un a dietz : lo prumier es l’architectura, lo setesme : lo cinema, lo novesme : la benda dessenhada, los quites juecs video an lur numero, lo 10 ! Mai quo es pas totjorn pus aisat de botar l’estiqueta d’una nacionalitat sus un artista que a menat una contribucion importanta au patrimòni de l’umanitat.
Per l’Occitània, prenam lo numero 4 : la musica. Wagner era alemand, Purcell anglés, Verdi italian, Chaicovsqui russe, de Falla espanhòu, Casals catalan, Gershwin american, Debussy, que signava « Claude de France », era… francés, mas podem-nos dire que daus compausitors emigrats d’Occitània coma Emmanuel Chabrier (nascut a Clarmont), Georges Auric (Lodeva), Darius Milhaud (Marselha), eran occitans ? Coneissian benleu l’existència de nòstra linga, mas ne’n ai gaire fait de cas. (Parierament, quo es pas aisat de parlar de l’occitanitat daus pintres Pau Cesana e Tolosa-Lautrèc.) De compausitors occitans renommats, ne’n coneisse dos : l’Auvernhat Josep Cantaloba, que a armonizat e orquestrat los Chants d’Auvernha en occitan, e lo Lengadocian Deodat de Severac (Sant Felitz de Lauragués), autor d’una peça titolada Flors d’Occitània, mai d’autras que illustren « son amor pel territòri miègjornal », coma ditz la Wikipedia.
Per parlar dau cinquesme art, la literatura, siriam pas en pena de citar de las diezenas d’autors occitans de reconeissença internacionala, en començar, segur, per los trobadors e Frederic Mistral. Cresetz pas que los « grands » autors occitans dau segle XX, Joan Bodon, Max Roqueta, Robert Lafont, Marcela Delpastre o Bernat Manciet aurian pas mai meritat una recompensa prestigiosa que lo chantaire american que, antan, obtenguet lo Prèmi Nobel ? Mas i a una chausa que me charmena quante pense a la coneissença que los Occitans an de lur literatura. Avem tots estudiat la literatura francesa a l’escòla e coneissem de las citacions e quitament daus bocins mai o mens longs. Si òm vos dòna la cencena, segur siretz capable(a) de completar quauquas citacions conegudas de tots. Per exemple, Corneille : « À vaincre sans péril…. (on triomphe sans gloire ) » ; Pascal : « L’homme est un roseau… » ; Descartes : « Je pense, … » ; Lamartine : « O temps, … » Victor Hugo : « Et s’il n’en reste qu’un, … », sens parlar de las chançons, coma los textes de Brassens que sabiam de còr quand eram jòunes : « Elle est à toi, cette chanson, … ». L’experiéncia marchariá parier emb los Anglés, que coneissen mai que mai Shakespeare (« To be or not to be… ») e la Bíblia, e d’autres pòbles. Totas ’quelas citacions entradas dins la linga correnta fan partida de nòstre fons culturau ; son una referéncia que dòna fòrma au lingatge e a la pensada. Segur, ne’n passem pas fauta de grands autors occitans que aurian pogut laissar lor piada dins la linga dau pòble : voletz eissaiar lo juec de totaura emb de las citacions d’òbras occitanas ? Pas la pena. Nòstra cultura libresca es francesa mai que mai. Perque ? Coneissem plan la responsa.
Occitans, a l’escòla !
A Javerlhac, lo 22 de març de 2017
Jan-Peire Reidi
29/01/2017
Libertat de pissar, de Jan-Peire Reidi
Quo es una sufrença que se’n parla gaire mas que coneissem tots, mai que mai en venent vielh : una enviá de pissar intenabla quante som loenh d’un pissador. Òm aima mai endurar lo suplici dins l’autobus, en vila o en veitura dins un encombrament, que de coneitre l’umiliacion de molhar sa culòta. La sola chausa pieg que quò siriá de se laissar ganhar per la correnta. Pissar en vila es una chausa que nos fai talament einoiar, los vielhs coma me, que quauqu’un a agut l’idéia de far un libre titolat « Pisser à Paris » : indica los endrechs ente òm pòt far sas necessitats sens paiar : lo cinquesme estatge d’un grand magazin, los chiadors de luxe de l’estacion de metro Madeleine… Problema triviau e sufrença viste obludada que ne’n risem un còp que avem pogut nos aisinar pròpament.
Mas un que quò fai pas rire, quo es l’escrivan american Paul Auster. Conta que l’enviá de tombar de l’aiga fuguet causa que perdet sa concentracion au volant de sa veitura e aguet un accident plan serios sus la Quatresma Avenguda, a cinc minutas de son lotjament a Brooklyn. Manquet se tuar e far tuar sa femna e sa filha perque aviá pas segut lo conselh que li aviá donat un amic de jamai laissar passar lo moment que òm pòt pissar. « Never miss a piss », çò-ditz.
Non, quo es pas ’quela gent que veiriatz ’restar lur veitura sus la banqueta e asaigar lo plais en virar l’eschina a la rota. Una collega americana compreniá pas coma l’architecte de nòstre liceu plan modèrne aviá pogut far daus pissadors ente las dròllas que passavan dins lo corredor podian veire los « guys ». Li parlí pas de ma defunta granda-mair que pissava de’n-pès entre doas veituras parcadas en far semblant de cherchar quauqua ren dins son cabas pausat terra… e de la gent que viravan la testa per pas veire lo riu que rajava jos los cotilhons d’una vielha ’bilhada de negre. Mai dissí ren de las femnas mai ardichas que las autras que se trocen e s’acranen entre doas portieras d’automobila.
Las autras femnas que aimarian mai endurar la mòrt que de se far veire pensen que los òmes an de la chança de far pus aisat que elas per trobar un endrech « propici ». Segur, plànhe las que deven esperar lur torn per pissar aus cabinets de las femnas quand, dau costat daus òmes, ente i a daus pissadors en mai dau cabinets, quò vai dos còps pus viste. E segur, las femnas deurian aver mai de cabinets que los òmes. Au contrari, quo es las femnas que an l’avantatge dins las maisons modèrnas. Quo es pas pròpe e pas comòde per los òmes adultes de pissar sietats sus ’quelas pitas cuvetas pas pro prigondas (dise ren de las daus TGV) e, quante pissen de’n pès, quo es pas pròpe per los que venen aprep. Pareis que, ad una epòca, un fabricaire olandés de cuvetas de porcelana aviá dessenhat una moscha a l’endrech ente faliá far gisclar son aiga per dire de pas espistrolhar la sala de banh : tots los òmes que pissavan de’n-pès esmiravan la moscha !
Parlarai pas daus cabinets metallics que òm pòt pas se’n servir si òm a pas sus se la peça que fau per drubir la pòrta. Una orror mecanica plan igienica e plan umida que setz pas mens preissat de ne’n surtir que quò vos tainava d’i entrar. Los sens-teulada duermen dedins per aver mens freg. Dirai ren daus comuns que los empluiats municipaus laissen totjorn barrats per pas aver mestier de los netiar. Me repropchariatz ma trivialitat e mon meschant gost. Aime mai vos parlar dau bonur daus òmes coma me que an daus ectars de bòscs, de terras e de prats per solatjar lur petairòla.
Fau çò que pòde per far coneitre ’queu plaser a los que venen chas nos, daus vilauds que an l’abituda de pissar dins una cuveta. Ai dessenhat un paneu per quante reçabem totplen de monde per daus espectacles. Una flecha monstra lo comuns per las femnas, la poncha de l’autra flecha, la daus òmes, es virada dau costat daus bòscs. Cresetz-zo si voletz, los quites Anglés comprenen ! A l’entracte, vos promete que los chaisnes e los fraisses son arrosats ! E las conversacions pòden contunhar tan ben coma dins los pissadors.
Ai volgut educar mos pitits-filhs que chauchen lo boton de la reserva d’aiga sai pas quantben de còps dins la jornada per tots lurs pissotatges. Lur ai pas parlat de nòstres juecs de goiats sus la plancha per far a lo que pissariá lo pus loenh dins lo Bandiat. Mai de l’oncle de Chapduelh que voliá puescher pissar defòra per far l’areclana. Lur ai dich lo plaser incomparable de far beure la peluja lo ser avant d’anar au liech quand òm a lo còrs benaise e los raibes sus lo Chamin de Sent-Jaume. Coneisse pas d’espectacle pus brave que lo ceu estelat dessus la maison dins la patz de la nuech. Òm es una partida tota pita d’un monde nuechenc reclamat per las galhaudas au mes d’abriu, lo rossinhòu au mes de mai o lo chavan en ’questa sason. Plejat dins la bruna coma una grana dins la terra, los pès sus l’erba mofla e lo nas dins las estelas, òm sent viure totas las fibras de son còrs. Un frijolament, puei un autre, vos fan tornar dins la clardat dura de la maison…
Libertat de pissar, libertat de viure.
A Javerlhac, lo 27 de genier de 2017
Jan-Peire Reidi
18/01/2017
Mr Jones, de Jan-Peire Reidi
Quo es plan aisat de se laissar afinar per de las istòrias de propaganda messongiera que son bastidas emb daus imatges prefabricats e que nos disem çò que avem enviá de creire.
Dins las annadas quatre-vint legí una novela plan corta de l’escrivan american Truman Capote titolada Mr. Jones que pareguet dins lo recuelh Music for Chameleons. La faguí mai d’un còp estudiar a mos elevas de terminala. Veiquí. Pendent l’ivern de 1945, lo narrator de l’istòria resta a Brooklyn (Nuòva Iòrc), dins una pension tenguda per doas vielhas filhas. Son vesin de chambra, Mr. Jones es un òme tot sol, avugle e endechat, totjorn impeccablament ’bilhat d’un costume de tres peças. Pòrta totjorn de las lunetas negras e a una marca roja en fòrma d’estela sus la jauta mança, pariera coma çò que chas nos ’pelavan una jauta de vin. Suert jamai de son lotjament, mas reçaup totplen de visitas e son telefòne (lo sole telefòne de la maison) sòna sovent, e mai d’un còp en plena nuech. Lo narrator laissa son lotjament ; quand tòrna quauque temps pus tard per prener una caissa de libres, apren que Mr. Jones s’es misteriosament eissubit. Las doas lotjairitz comprenen pas coma un avugle despoderat… Dietz ans pus tard lo narrator es a Moscòu, ente fai una freg dau diable. Es dins lo metro, sietat en faça d’un òme que a una marca roja en fòrma d’estela sus la jauta mança. A pus sas lunetas negras, mas es pas malaisat de coneitre : quo es l’ancian vesin dau narrator a Brooklyn. Miràudia ! L’òme se leva, suert lestament dau metro e l’istòria laissa comprener que, quante era a Nuòva Iòrc, « Mr. Jones » era lo chap d’un malhum d’espions sovietics.
Una fabricacion pariera deviá ben plaire aus Americans de l’epòca dau mccarthysme e, pus larjament, de la guerra freja : « L’enemic es au mitan de nautres ; se fau mesfiar de tot ! » E, de fait, la majoritat daus legeires se ’resten a la prumiera conclusion : Mr Jones era un espion, punt. Mas quand mos elevas estudiavan ’quela novela, voliá que anessan pus loenh. Un còp que lur aviá donat la cencena, quò veniá un juec per ilhs d’amassar las coïncidéncias pauc crediblas e tots los estereotipes, autrament dich de las idéias e daus imatges acceptats d’avança. Per començar : l’estela roja sus la jauta mança. Perque pas lo volam e lo marteu ? Perque pas la jauta drecha ? De creire que l’òme era comunista de naissença ! Las lunetas negras de l’espion, la freg en Russia… Parier per lo pilòt d’estereotipes dau costat american : lo nom de « Mr. Jones » (Perque pas Martinez, Dupont o ben Schmidt ?), la doas lotjairitz, lur brownstone (bastiment de peiras brunas tipic de Nuòva Iòrc), e ch. a., e ch. a. Mas quo es plan aisat de passar a costat de ’quilhs detalhs e d’acceptar ’quela istòria ente òm se tròba dins un monde conegut que afortis nòstras idéias. E la similaritat daus estereotipes russes e daus estereotipes americans laissa pensar que quo los prejutjats eran comparables daus dos costats.
Pense pas que l’autor, Truman Capote, nos voliá donar una leiçon coma : « se fau pas laissar afinar per sos prejutjats… ». Quo era pas son genre. Fasiá pas coma me que me charmene totjorn per de las questions de morala. Era un artista que pensava probablament : « Veiquí mon istòria, fasetz ne’n çò que voldretz. Si quò vos fai plaser de zo prener au prumier degrat, grand ben vos fase. Si zo voletz pas golar, demorará l’òbra d’art. »
Cresetz pas que podriam benleu escrir una istòria pariera aüei en chamjar la pareissença, lo país e l’ideologia (las cresenças) d’un Monsur Jones-Dupont-Martinez-Martini-Schmidt?
A Marennes, lo 18 de genier de 2017
Jan-Peire Reidi
31/12/2016
La filha dau pair nadau, per Gilbert Borgés
Quo era un dimecres matin au mes de decembre. Lo ceu era blu. Lo temps era freg. Un brave temps de decembre. De queste temps, i aviá pas escòla lo dimecres matin. Ma filha deviá aver quauquaren coma cinc ans.
Aviá promés d’anar contar per la fin de las sonalhas. Las sonalhas, quó dura dempuei lo moien atge : pendent la periòda de l’avent, lo monde dau vilatge s’amassan a la ‘gleisa, a jorn falit, per sonar las campanas. Lo divendres o lo dissades ‘vancès la Nadau, fan venir quauques musicaires e daus contaires per passar la serenada ensemble. Questa annada, justament, m’avián damandat d’i ‘nar contar. Z’aviá desjà fach pendent dos ans. Trobava ren de noveu a contar. Testa voida. Pana d’inspiracion. ‘Laidonc, direccion los chamins de Sent-Perdol.
Aviá chaudament vestit ma filha. Malinas de velors e gilet de lana. Manteu d’esqui. Bonet sus la testa. Las mans au chaud dins las mitas. Centura de seguretat bien boclada e en rota. Direccion Sent-Perdol.
Sabe pas si coneissetz Sent-Perdol. Quo es rasis Maruelh. La rota seg un rigalhon. Quo es tot plat. De chasque costat, i a de las p’itat crestas emb daus vestigis de maisons chavadas dins la ròcha. Lo vilatge es pincat sus un terme sus la drecha, darier sa ‘gleisa. Au-dessus de l’ancian vilatge troglodite e dau cementari merovengian.
Parquí ma vielha Peugeot roja davant l’egleisa. Destachí ma filha. Me pausí lo chapeu sus la testa e en rota ! Per començar, un brave chamin blanc. Ma filha coriá davant. De temps en temps, se’n tornava devers io. Preniá ma man. E puei se’n tornava corer davant. Coneissiá los chamins de Sent-Perdol per còr. Quo es aquí qu’aviá apres a marchar.
Venián d’entrar dins lo bòsc. Nonmas apres lo chasteu. Totjorn pas trobat d’istòria a contar divendres. Maria se’n era tornada un còp de mai. Los uelhs petilhants. Me ‘trapet la man e me tiret.
- L’as vist, papá ?
- De que ?
- Lo Pair Nadau !
E tornet partir en corer. Dispareguet dins un viratge. Tornet. Me ‘trapet lo manteu. Tiret.
- Despaicha-te !
E tornet partir.
Eslongí lo pas. Era pas ‘ribat au viratge qu’era tornada.
- Mas despescha-te !
E me tiret, me forçant a corer.
Comprenguí quante surtiguerem dau viratge : a quauquas centenas de metres davant, un vielh tipe. Longs piaus blancs surtant d’un bonet roge. Long manteu roge bordat de forradura blancha. Bòtas de cuèr.
Maria aviá enquera pres lo corer darrier lo vielh bonòme. L’aviá presque junt quante lo vielh se botet de corer a son torn. Per pas perdre tot queu monde, faguí parier.
Ma filha era pas bien granda mas aviá de las melhoras chambas que lo Pair Nadau. Era per lo ‘trapar quand lo vielh viret a drecha e s’enquilhet dins lo bòsc. En profitet per prener un pauc d’avança. Maria perdet un pauc de terrenh mas lo seguet. Entrí dins lo bòsc a mon torn.
- Papá ! Lo tene !
Quo era vrai. Teniá fermament lo manteu teu roge e las chambas dau Pair Nadau. Lo vielh òme se viret quante ‘ribí.
Parlas d’un vielh òme ! Quo era una filha ! Pas mai de vint-e-cinc ans. Daus uelhs blus coma un lac de montanha. De longs piaus tant blonds que semblavan blancs, un brave manteu roge que deviá valer mai cher que ma veitura, una brava rauba roja que se ‘restava au-dessus dau januelh, daus bas roges, de las bòtas negras e un chapeu que, de loenh, fasiá pensar ad un bonet.
- Fasetz excusa, vos am presa per lo Pair Nadau.
Me rendiá compte de çò que disiá en mesme temps que zo disiá.
- Quo es pas greu, çò-ditz la filha. Ai la ‘bituda. Per vos provar que vos en vòle pas, podetz far un vot, lo complirai. Mas calculatz-vos bien : podetz ne’n far nonmas un.
Auriá bien agut mestier d’una novela veitura. La Peugeot aviá desjà dietz-ueit ans. Me seriá bien vut dins una veitura alemanda. En mesma temps, quand ai ‘chaptat la maison, pensava tot adobar e ne’n far quauquaren de plasent e fonccionau en dos o tres ans. Quò fasiá sieis ans qu’i eram e aviá pas fach lo diesesme de çò qu’aviá previst.
- Pòde vos dire mon vot doman ?
- Si voletz, çò-disset.
- A cinc oras davant la ‘gleisa ?
- I serai.
Au sopar, contí tot a ma femna. Li diguí coma balançava entre una novela veitura e una maison ‘chabada.
Parlerem longtemps. Ma femna era mai per damandar un voiatge autorn dau monde e ma filha un magasin de joguets.
La nuech, aguí dau mau per trobar lo durmir. Balançava entre tota las perpausicions. En mesme temps, me disiá que i aviá plen de chausas mai importantas. La patz dins lo monde, per exemple…
A la cliqueta, aviá trobat la solucion.
La jornada fuguet lonja au trabalh. A quatre oras demiá, montí dins la peugeot roja e en rota per Sent-Perdol.
Degun davant la ‘gleisa. Esperí au portau. Cinc minutas. Dietz minutas. Degun. Auriá degut me’n dobtar. Quo era pus de mon atge de creire a quelas faribòlas.
Era per me’n anar quand es ‘ribada. Totjorn bilhada de roge. Io era daborau.
- Mon vot es d’aver pro d’argent per ‘chaptar una novela veitura, un magasin de joguets, far un voiatge autorn dau monde, far ‘chabar ma maison e obrar per la patz dins lo monde.
- Quo es pas possible.
- Me’n dobtava. Setz pas la filha dau Pair Nadau. Avetz pas lo poder de complir un vot. Vos setz mocada de me.
- Pas dau tot. Mas vos vos podietz far nonmas un vot. Avetz damandat un jorn per vos calcular e vos l’ai acordat.
Gilbert Borgés
26/10/2016
Lo liech, de Jan-Peire Reidi
Dins lo filme en occitan Las Sasons, que surtit quo fai desjà quauquas annadas, l’actritz principala damanda ad una femna dau Nontronés que fai coma me, que es pus tròp jòuna, de se sietar sus lo liech per li contar sa vita. Perque, çò-ditz la realizatritz, lo liech es un endrech ente òm se ditz daus secrets (« propice aux confidences »). Coma lo divan dau psicanalista ?
Quo es un de ’quilhs liechs « de rotleus », de brave bois de nogier, coma ne’n aviam chas nos autres còps e que avem gardats, faits per estre plaçats dins un coenh de la chambra o de la quita maison. Òm s’i trobava plan benaise : palhassa de panolhas, linçòus de lin un pauc rufes, cuberta de bona lana cosuda dins dau satin roge, eidredon de plumas. Daus liechs per doas personas que la gent d’aüei tròben tròp estrechs, tròp nauts e tròp pitits. Dins lo temps, la gent s’i anavan coijar per durmir la nuech o ben aprep disnar, l’estiu, quante fasiá tròp chaud per tornar trabalhar dins los prats e las terras, mas jamai a d’autres moments si eran pas malaudes. Degun auriá pensat s’i sietar per platussar en plen còr de jornada. Lo liech, quo era per se pausar, bicar, naistre, morir, pas per blagassar emb daus estrangiers.
Fuguí chucat. Sabiá ben que ’quela brava femna, que restava pas loenh de nautres, zo trobava un pauc esritjos, aitot ela, ’quela idéia de se sietar sus lo liech, mas la gent dau país son gaire contrarios, mai sirian benleu un pauc timides emb ’quilhs jòunes vilauds que an segut las escòlas… Me damande çò que nòstres ancians aurian pensat de veire una persona de ’quel atge escoltar entau una dròlla un pauc fantasiosa, la realizatritz, per far li plaser.
Aprep lo filme, degun parlet de çò que, per me, era una incongruitat culturala. Benleu que degun ne’n faguet de cas. Los autres pensavan benleu coma me que los occitanistas, que son son pas tròp espes, pòden gaire se permetre de se criticar entre ilhs e que valiá mielhs ren dire… O ben que quo era nonmas un detalh sens importança, mai avian benleu rason.
Çò que sentí a ’queu moment me faguet comprener que, tornat viure au país aprep de las annadas, ieu aviá gardat lo biais de pensar e de veire lo monde de nòstres pairs. La cultura era coma la linga ; aviá pas mestier de l’anar querre bien loenh au fons de me. Ieu aviá gardat lo sense de çò que se fai e de çò que se fai pas. La gent valhents se levavan dabora per trabalhar a la clardat, los fenhants demoravan au liech jorn o pas. Los que sabian se tener vos damandavan vòstre portament, las orsas vos ’visavan pas. Los bons vesins aimavan rendre servici e tornavan çò que empruntavan, los autres disian « mercés en atendent », mas òm podiá totjorn esperar… Los curios venian tustar a totas las barricas de vòstra cava… Los gelos, los chaitius, los linga de pelha, las farròlhas, los mocandiers… La referença morala, quo era « la brava gent ».
Las boinas que l’escòla, l’egleisa, la vita a la maison e au vilatge pausavan dins nòstre monde morau eran plan bien plantadas, talament prigondas que i son enquera. Me dise daus còps que quò auriá pogut nos menar a la severitat, la censura, mas pas de dangier ! Diu mercés, la brava gent de nòstre vilatge aimavan colhonar, bien minjar e bien beure ! Çò que me chuquet lo mai, dins ’queu bocin d’un filme que autrament a de las qualitats, quò fuguet que una jòuna cineasta estrangiera a nòstra cultura fagués bombar una de nòstras melhor actritz occitanas, Monica Burg, dins l’intimitat d’una persona pro vielha per meritar mai de respect.
Mas tot compte fait, si volem estre benaises per platussar tranquillament, quo es pas defendut de pausar nòstre fondament sus quauqua ren de mai mofle, de mai « favorable aus eschamges », que nòstras vielhas chadieras e l’archabanc dins lo canton ? Perque pas quauque fautuelh de clessas ? Benleu pas lo liech dins la chambra, perque ne’n sabe quauqu’uns que, los matins que van pas au collègi o ben au liceu, i demòren esvenlats jusc’a las onze oras-onze oras e demiá, jorn o pas…
A Marennes, lo 24 d’octòbre de 2016
Jan-Peire Reidi


c: text/html

text:
Dàvid Grosclaude (1958) es un jornalista e politician bearnés. Participèt a la creacion dels primièrs programas en occitan de France 3, foguèt un dels paires de Ràdio País, e de La Setmana en fondant la societat cooperativa Vistedit, que tanben desvolopèt Plumalhon e Papagai.
Quitèt Vistedit e la carga de president de l’Institut d’Estudis Occitans quand venguèt elegit per la region Aquitània pel Partit Occitan. Es delegat a la politica lingüistica en favor de las lengas basca e occitània al Conselh Regional d’Aquitània.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Era per una nuèit de luna cabròla. La capa sul cap s’èran engulhats per la pòrta de darrèr d’un ostalàs vièlh en tot dire lo mot de gaita. Dins una cava escura, s’ataulèron e l’amassada comencèt :
- Degun non deurà parlar de l’Acadèmia occitana e per aquò, cal donar los òrdres que cal. Tu, que pòdes far ?
- Ieu, me pòdi ocupar d’un jornal. Es ja acostumat a l’informacion selectiva e non serà un problèma per el.
- Plan. Mas fin finala, li poiriás demandar quicòm de mai finàs : per exemple entrevistar personalament un dels membres e, se parla de l’Acadèmia, repréner a cada còp amb lo mot « associacion ». Per dire que non es mai qu’una associacion de mai, sense importància. E non se poirà pensar aital que s’es mesa en plaça una lei del silenci contra l’Acadèmia.
- O farai.
- Non cal parlar tanpauc de las produccions de sos membres, dels libres que publican. E tu, qual es ton punt de vista ?
- Segur, res non passarà demest las informacions que boti sul net cada setmana.
- E los editors que los publican…
- Tòcan de subvencions o non ?
- Es clar.
- I a tanben las denóncias a sos superiors… Qué ne pensas ?
- Ja fait.
- La calomnia es una arma segura : basta de dire un pauc pertot que tal o tal s’ocupa de l’Acadèmia al lòc de se consacrar a son trabalh ordinari, dire qu’es militant occitanista… (rires).
- Ja fait tanben.
- Mas se poiriá tot simplament contestar lors trabalhs, mostrar que s’enganan, que son incompetents, que contan de farivòlas ! Un debat es totjorn salutari !
- …..
Defòra, dins la nuèit e lo vent, una cavèca s’escacalassava.
J.P.


text:
Berlon
Berlon (oficialament en francés Berlou) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d'Occitània, ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Berlon es a la sortida del Massís Septentrional.
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom vendriá d'una planta aigassièra, siá lo creisselon, siá la lentilha d'aiga (en latin berula, del gallés berura, vengut berula tanlèu lo gallés tardiu per dissimilacion), amb lo sufixe -onem [1],[2].
Berlon es tanben un nom de riu, coma per exemple un afluent de Gijon (Tarn), que cal pas confondre amb Rieuberlou (nom francés), que passa a Berlon. Lo nom del vilatge deu venir del nom del riu e lo nom del riu de la planta.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton d'Olargues; es ara del canton de Sant Ponç de Tomièiras
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 73
- ↑ Xavier Delamarre, Dictionnaire de la Langue gauloise, ed. Errance, 2na edicion, 2003, p. 73


text:
Per Mans de Breish, paraulas de Joan Bodon
Ara sabi çò que vòli
L’amor serà la mia vida
Per un pòble que me dòli
La nuèch monta la mia crida
Sonarai Occitania
Escorgarai pas la femna
Una pèl de Barbaria
Val pas un ase que petna
Sab cossí far la tria
Cèrqui pas mai cap de retna
Pastarai dins la mia tèrra
La sal de sus la calada
Lo brau pòrta pas la fèrra
Quand l’asir pren la volada
Passa la nau de las armas
Me cal arrepar l’ancora
Borronan las rómecs larmas
Tornarem culhir l’amora
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Esparta
Esparta (Eπάptn / Spártē en grèc ancian, Eπάptn / Spárti en grèc modèrne, Eπάpta / Spárta en dorian) ò Lacedemònia (Aakeδaίuwv / Lakedaímōn) foguèt una vila grèga anciana de Peloponés. Situada en Lacònia sus lo riu Eurotes, foguèt una dei ciutats-estats pus poderosa de la Grècia antica amb Atenas e Tebas.
D'efèct, ciutat caracterizada per son organizacion militarista, foguèt lòngtemps la premiera poissança terrèstra de Grècia. Après una lònga guèrra còntra Atenas de 431 av. JC a 404 av. JC, venguèt la premiera ciutat grèga fins a sa desfacha de Leuctra còntra Tebas en 371 av. JC. Après aquela revirada, son prestigi li permetèt de mantenir son independéncia. Pasmens, comencèt de declinar en causa d'una crisi sociala importanta. Divèrsei reformators assaièron sensa succès de restaurar sa poissança a la fin dau sègle III av. JC e au començament dau sègle II av. JC. Finalament, la vila foguèt somesa per Roma que li laissèt una autonòmia fòrça importanta. Destrucha per leis invasions barbaras e de tèrratrems, la vila foguèt abandonada dins lo corrent de l'Edat Mejana au profiech de Mistra.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La formacion e l'emergéncia d'Esparta
- 1.2 L'apogèu
- 1.3 Lo declin e la somission ai Romans
- 1.4 Esparta après l'Antiquitat
- 2 Organizacions politica e militar
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion e l'emergéncia d'Esparta[modificar | modificar la font]
La formacion de la vila[modificar | modificar la font]
Avans lo Periòde Classic, l'istòria d'Esparta es fòrça mau coneguda en causa de la manca de documents escrichs. Pasmens, lo poblament dei ribas d'Eurotes sembla relativament ancian que leis arqueològs i an descubèrt 21 sites aquèus datant de 2 000 a 1 500 av. JC. L'afondrament de la civilizacion micenèa au sègle XII av. JC trevirèt la region ambé l'installacion de Dorians. Aqueu pòble i fondèt de vilatges e, a la fin dau sègle IX av. JC, quatre d'entre elei s'assemblèron per fondar Esparta.
La ciutat novèla estabilizèt seis institucions e sei lèis durant lo periòde dau legislator, mai ò mens legendari, Licurg (fin dau sègle IX - començament dau sègle VIII av. JC). D'inspiracion aristocratica[1], metèt en plaça un estat oligarquic, austèr e autarquic. Lo poder èra tengut per dos rèis, per un conseu d'ancians (la gerúsia) e per cinc efòras elegits per l'assemblada. A sa basa, se trobava un còrs civic de 9 000 ciutadans (leis homoioi[2]). En mai d'aquò, lei tèrras espartencas foguèron devesidas entre 9 000 lòts redistribuits entre lei ciutadans[3]. Esplechats per d'esclaus ò per d'Ilotes, permetián teoricament d'assegurar un revengut sufisent a cada ciutadan per viure e per se concentrar sus l'entraïnament militar que venguèt l'activitat civica per excelléncia. Ansin, Esparta desvolopèt rapidament una armada fòrça eficaça que foguèt considerada coma la premiera dau mond grèc.
L'expansion espartenca[modificar | modificar la font]
Durant lei sègles VIII e VII av. JC, Esparta menèt plusors guèrras que li permetèron de venir la premiera poissança de Peloponés. En particular, ocupèt Lacònia e obtenguèt un accès a la mar a Gítion. Pasmens, sa conquista pus importanta foguèt aquela de Messènia que sa populacion foguèt asservida. Lei vencuts formèron leis Ilotes qu'èran una populacion de sèrvs formant la màger part de la man d'òbra agricòla necessària au foncionament deis institucions espartencas.
Esparta participèt gaire au movement de colonizacion grèga en Mediterranèa. Foguèt pasmens a l'origina de la fondacion de Tarenta (Taras) vèrs 700 av. JC. Dins lo corrent dau sègle VII av. JC, la vila venguèt un important centre intellectuau e culturau reputat per sa poesia (Alcman, Tirteu, Terpandre), sa dança, sa musica, son cant corau, sa terralha e sa metallurgia dau bronze. Dins aquò, la vila venguèt tanben pauc a pauc un bastion dau conservatisme e refusèt tota evolucion dau sistèma de Licurg[4]. D'efèct, après son expansion, Esparta deviá gerir un important territòri. La menaça d'una revòuta deis Ilotes ò dei ciutadans dei vilas somesas venguèt lo centre de sa politica, çò qu'entraïnèt un enreddiment de la societat espartenca. De lèis estrictas foguèron donc adoptats per defugir una insureccion e Esparta comencèt de sostenir totei lei regimes aristocratics ò oligarquics grècs.
L'apogèu[modificar | modificar la font]
La Liga de Peloponés[modificar | modificar la font]
Esparta establiguèt pauc a pauc una politica d'aliança ambé leis autrei ciutats dorianas de Peloponés. Aqueu sistèma foguèt a l'origina de la Liga de Peloponés que gropava la màger part dei ciutats-estats de la region. Gràcias a sa poissança militara, Esparta i tenguèt un ròtle preeminent. En 464 av. JC, la ciutat foguèt destrucha per un tèrratrem. La catastròfa entraïnèt una revòuta deis Ilotes que foguèt reprimida en 459 av. JC après un conflicte lòng e saunós.
Esparta participèt pas a la Premiera Guèrra Medica en 490 av. JC[5]. Aguèt un ròtle pus important durant lo segond conflicte còntra Pèrsia en 480-479 av. JC. D'efèct, la resisténcia e lo sacrifici dau rèi Leonidas e de sei 300 soudats a la batalha dei Termopilas donèron un prestigi durable a la ciutat. De mai, leis Espartencs assegurèron lo comandament dei fòrças grègas unidas que rebutèron definitivament lei Pèrsas de Grècia a la batalha de Platea. Pasmens, aquelei succès poguèron pas eclipsar lei victòrias d'Atenas. Ansin, après lei guèrras medicas, Esparta conoguèt un periòde de retirament sus seis interès en Peloponés onte deguèt se defendre còntra leis ambicions de Tegea, d'Elis e sustot d'Argòs qu'èra sostenguda per leis Atenencs.
La Guèrra de Peloponés[modificar | modificar la font]
A partir de la segonda mitat dau sègle V av. JC, l'imperialisme atenenc comencèt de menaçar seriosament lei regimes oligarquics de Peloponés e lei ciutats rivalas d'Atenas (coma Corint). En 431 av. JC, possada per seis aliats, Esparta intrèt donc en guèrra còntra Atenas per defendre lei « libertats » dei ciutats-estats grègas. Incapabla de faciar l'armada espartenca, Atenas utilizèt sei barris per se protegir deis incursions espartencas e organizèt d'atacas maritimas per secutar dirèctament lo territòri de sa rivala. En 425 av. JC, obtenguèt un succès resclantissent sus l'illa d'Esfacteria onte, per lo premier còp de l'Istòria, de soudats espartencs vencuts capitulèron puslèu que de morir sus lo prat batalhier. Pasmens, l'annada seguenta, lo generau Brasidas capitèt de restablir la situacion ambé la presa de la vila portuària d'Amfipòlis. Afeblits, lei dos camps preferiguèron alora negociar e signar una patz en 421 av. JC.
Dins aquò, aqueu tractat permetèt pas de restablir la patz en Grècia car plusors enemics d'Atenas contunièron la guèrra. Puei, en 415 av. JC, leis Atenencs ataquèron Siracusa que demandèt e obtenguèt l'ajuda de Lacedemònia. L'expedicion atenenca s'acabèt per un desastre militar ambé la mòrt ò la captura de 40 000 òmes. En 412 av. JC, Esparta concluguèt una aliança ambé Pèrsia que li permetèt d'obtenir de naviris e de sòus per bastir una flòta pròpria. Aquò li permetèt ansin d'atacar l'empèri maritim d'Atenas. En 405 av. JC, capitèt de destrurre la flòta atenenca a la batalha d'Aegospotami e d'establir un sètge vertadier de sa rivala que capitulèt l'annada seguenta.
L'egemonia[modificar | modificar la font]
Après sa victòria còntra Atenas, Esparta establiguèt son egemonia sus l'ensems de Grècia. Pasmens, aqueu periòde durèt gaire car la ciutat de Licurg deviá totjorn concentrar son atencion sus lei menaças de revòuta intèrna. De mai, èra dependenta de l'ajuda financiera de Pèrsia. Sa dominacion foguèt donc contestada tre 395 av. JC per una coalicion gropant Atenas, Tebas, Corint e Argòs. Vencuda sus mar per leis Atenencs, leis Espartencs foguèron venceires sus tèrra e lo conflicte s'acabèt en 386 av. JC amb un arbitratge pèrsa (patz d'Antalcidas) que preservèt l'egemonia espartenca.
Reconeguda coma arbitre dei libertats dau mond grèc per aqueu tractat, Esparta aprofichèt aquel estatut per establir de govèns oligarquics dins mai d'una ciutat. En particular, en 382 av. JC, Tebas foguèt ocupada per suspresa per un grop de soudats espartencs. Tres ans pus tard, la vila se revoutèt sota la direccion dau generau Epaminondas. Bòn tactician, lo cap teban esquichèt l'armada espartenca a la batalha de Leuctra en 371 av. JC. 400 homoioi (sus un totau de 1 200 a 2 000) i foguèron tuats e Esparta perdiguèt son egemonia. Puei, lei Tebans pilhèron una partida de Lacònia, liberèron Messenia e establiguèron de fortalesas (Megalopolis) per isolar son adversari dins lo sud de Peloponés. Nòu ans après aqueu desastre, la batalha saunosa de Mantinèa agravèt aquela situacion en despiech de la mòrt d'Epaminondas tuat per de soudats espartencs.
Lo declin e la somission ai Romans[modificar | modificar la font]
[modificar | modificar la font]
Après lei desfachas còntra Tebas, Esparta limitèt seis ambicions a la reconquista de Lacònia e assaièt de reformar son sistèma politic. D'efèct, la populacion deis homoioi èra venguda fòrça reducha e lei richessas èran concentradas entre lei mans d'un grop encara pus limitat de ciutadans. Afeblida, la ciutat poguèt donc pas s'opausar a l'ascension de Macedònia. Pasmens, son prestigi èra encara fòrça important e ni Felip II ni Alexandre lo Grand l'ataquèron.
Lo rèi Agis III aprofichèt aquela situacion e la mobilizacion dei fòrças macedonianas en Asia per assair de restaurar la poissança espartenca. En 333 av. JC, ocupèt Creta que venguèt una fònt de mercenaris per la vila fins au sègle II av. JC. Puei, ataquèt Megalopolis. Pasmens, lo generau macedonian Antipaper reagiguèt rapidament e infligiguèt una desfacha importanta ais Espartencs e a seis aliats. Agis III moriguèt sus lo prat batalhier e Esparta foguèt obligada de jónher la Liga de Corint qu'èra una aliança sota dominacion macedoniana.
Lei temptativas de reformas[modificar | modificar la font]
En despiech de sa desfacha, Esparta acceptèt pas la dominacion macedoniana. Per aquò, divèrsei reformators assaièron de restaurar sei lèis ancianas ò de lei modernizar. Lo premier foguèt lo rèi Agis IV (244-241 av. JC). Prepausèt de devesir lo territòri civic d'Esparta entre 4 500 lòts per tornar crear la classa dei homoioi. Pasmens, se turtèt ais interès dei proprietaris terrencs e foguèt arrestat e executat per seis adversaris.
Instrugut per aquela revirada, lo rèi Cleomenes III (235-222 av. JC) adoptèt un biais pus autoritari per impausar de reformas. Suprimiguèt leis efòras e exilèt plusors gerontas. Puei, restaurèt lo sistèma de Licurg (enebiment de l'òci e dau luxe), donèt de tèrras a 4 000 Perioikoi per tornar crear de homoioi e modernizèt l'equipament dei soudats espartencs. Aquò li permetèt de tornar dotar la ciutat d'una armada poderosa, çò qu'èra vengut necessari per resistir ais ambicions de la Liga Aquèa, dirigida per Aratos, que voliá unificar Peloponés a son profiech. Cleomenes III ganhèt ansin plusors batalhas (presa de Corint e d'Argòs) mai son adversari demandèt finalament l'ajuda dei Macedonians. En despiech d'un succès important (la destruccion de Megalopolis en 223 av. JC), Cleomenes III foguèt batut a la batalha de Selassia en 222 av. JC e obligat de s'exilar. Lei venceires restabliguèron l'òrdre sociau anterior a sei reformas.
Après la desfacha de Selassia, la darriera temptativa de redreiçar la poissança espartenca foguèt l'òbra de Nabis (207-192 av. JC). Rèi usurpator, aboliguèt la dobla monarquia tradicionala e creèt un còrs civic de 6 000 ciutadans. Puei, menèt un jòc diplomatic complèx entre Romans e Macedonians qu'èran a s'afrontar per lo contraròtle de Grècia. En 197 av. JC, Felip V li fisèt ansin la garda d'Argòs e Nabis se raprochèt alora dei Romans per gardar la vila. Pasmens, Roma refusèt de reconóisser l'annexion e, après una brèva guèrra, Esparta deguèt abandonar Argòs e la màger part de son territòri (compres lo pòrt de Gítion). Puei, Nabis foguèt assassinat tres ans pus tard per seis aliats etolians.
La somission ais Aquèus e ai Romans[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de Nabis, Esparta foguèt integrada per fòrça dins la Liga Aquèa e conoguèt un lòng periòde d'instabilitat que durèt fins a 180 av. JC. En 148 av. JC, la vila assaièt de se liberar mai foguèt vencuda e ocupada per leis Aquèus. Pasmens, aquò entraïnèt una intervencion dau Senat Roman qu'ordonèt ais Aquèus d'abandonar Esparta e Corint. Après lo refús d'aquel ultimatum, leis Aquèus foguèron vencuts per lei legions e Esparta oficialament liberada en 146 av. JC. Pasmens, dins lei fachs, la vila perdiguèt tota importància car lei venceires li rendèron pas son territòri ancian.
D'ara endavant totalament enceuclada per l'Empèri Roman, Esparta gardèt una independéncia nominala que dispareguèt pauc a pauc per èsser remplaçada per una autonòmia au sen de l'Empèri. La vila venguèt alora un centre toristic per lei Romans e se concentrèt sus sa particularitat, l'educacion espartenca. Aquò entraïnèt l'emergéncia de rituaus violents e espectaclós que necessitèron la construccion d'un important amfiteatre per acueilhir totei lei visitaires. Aqueu torisme antic durèt fins au sègle IV ap. JC.
Pilhada un premier còp en 267 per lei Herules, la vila foguèt destrucha en 375 per un tèrratrem avans de subir una novèla invasion en 396 de part dei Visigòts.
Esparta après l'Antiquitat[modificar | modificar la font]
Après la fin de l'Antiquitat, Esparta demorèt un centre demografic relativament important au sud-èst de Peloponés. Patiguèt deis invasions eslavas mai lei Bizantins la repoblèron. En 1204, foguèt presa per lei Francs de la Quatrena Crosada que bastiguèron en 1249 la fortalesa de Mistra a quauquei quilomètres de la vila. Esparta foguèt alora rapidament abandonada per seis abitants.
En 1834, après l'independéncia de Grècia, una vila foguèt tornada fondar a l'emplaçament d'Esparta. Sa populacion èra de 15 828 abitants en 2001.
Organizacions politica e militar[modificar | modificar la font]
La populacion[modificar | modificar la font]
La populacion espartenca èra devesida entre tres classas principalas qu'èran lei ciutadans (dichs homoioi), lei ciutadans dei ciutats somesas a Esparta (lei Perioikoi) e leis Ilotes. Lo premier grop teniá lo poder politic e deviá menar una vida austèra e centrada sus leis activitats militaras. Per ne far partida, quatre condicions èran necessàrias : èsser lo fiu d'un ciutadan espartenc e de la filha d'un ciutadan espartenc, aver seguit l'educacion espartenca, participar ai repàs collectius e i pagar son escòt (gràcias a l'esplecha de son lòt de tèrra dich kleros). Éran gaire nombrós. Licurg aviá solament previst 9 000 kleros dins sa constitucion e lo nombre de homoioi demeniguèt pauc a pauc per agantar solament quauquei centenaus de sòcis après la desfacha de Leuctra.
Lei Perioikoi vivián segon lei lèis de sei ciutats. Podián tenir de tèrras e far partida de l'armada espartenca. En revènge, podián pas participar ai decisions de l'assemblada ni venir magistrat. Leis efòras podián tanben lei condamnar a mòrt sensa l'acòrd dei gerontas. Per lo rèsta, l'organizacion politica e sociala d'aquelei ciutadans es mau coneguda mai semblan poder gerir leis afaires de sa ciutat.
Leis Ilotes èran una classa de sèrvs destinats a servir lei ciutadans espartencs. Fòrça nombrós (entre 150 000 e 200 000 a l'apogèu de la ciutat), èran considerats coma una menaça constanta per leis Espartencs. Divèrsei lèis èran destinats a leis avilir ò a lei terrorisar. Pasmens, de biais d'afranquiment existián e èran regularament utilizats, principalament au profiech d'Ilotes aguent participat a d'expedicions militaras. L'estatut deis Ilotes afranquits, dichs Neodamodes, èra similar a aqueu dei Perioikoi.
En fòra d'aquelei tres categorias principalas, i avián d'autrei grops sociaus coma lei ciutadans aguent perdut son estatut en causa de sa pauretat ò lei ciutadans mespresats en causa d'un acte de coarditge sus lo prat batalhier (lei Tresantes).
Leis institucions politicas[modificar | modificar la font]
Lo sistèma politic espartenc èra basat sus quatre institucions principalas qu'èran l'assemblada, lei rèis, la gerúsia e leis efòras :
- l'assemblada èra formada per lo recampament dei ciutadans espartencs e èra reünida d'un biais regular. Elegissiá lei gerontas e leis efòras e votava lei lèis somesas per la gerúsia ò leis emendaments prepausats per leis efòras. Pasmens, lei ciutadans avián pas lo drech de discutir lei projèctes de lèi e la gerúsia podiá pas faire cas dei decisions de l'assemblada. Lei vòtas e leis eleccions èran generalament per aclamacion[6].
- lei rèis, après lei reformas de Licurg, avián sustot un ròtle militar e religiós. En particular, un rèi en campanha èra lo cap suprèm de son armada.
- la gerúsia èra un conseu format de 28 òmes de mai de 60 ans, elegits a vida per l'assemblada, e dei dos rèis. Cada ciutadan podiá se presentar ais eleccions per venir geronta mai la chausida èra generalament facha au sen dei familhas pus importantas. La gerúsia aviá l'iniciativa dei lèis, podiá pas faire cas dei vòtas dei ciutadans e formava lo tribunau suprèm d'Esparta en carga dei crimes[7]. Reünits ambé leis efòras, lei gerontas podián jutjar lei rèis.
- leis efòras èran un grop de cinc ciutadans elegits per l'assemblada per una durada d'un an. Son ròtle principau èra de susvelhar lei rèis e lei ciutadans per assegurar lo respèct dei tradicions. Podián donar d'emendas ai ciutadans, prononciar de penas de preson e ordonar l'execucion deis Ilotes sensa jutjament. Èran pereu cargats deis afaires estrangiers, de la mobilizacion de l'armada e podián adoptar de mesuras d'urgéncia sensa consultar leis autrei caps de la ciutat. Generalament chausits entre lei ciutadans paures, tenián un ròtle major dins lo mantenement de l'egalitarisme espartenc. Un efòra èra pas reeligible.
L'armada espartenca[modificar | modificar la font]
L'armada espartenca èra un element fòrça important de la ciutat e totei lei ciutadans ne fasián partida de 20 a 60 ans. Coma la màger part deis autrei ciutats-estats grègas, Esparta se concentrava sus l'infantariá pesuca e cada ciutadan èra oplita. De ciutadans dei vilas dau territòri espartenc e d'Ilotes podián tanben servir coma oplitas au sen de l'armada. La disciplina èra la basa de l'entraïnament per assegurar la coësion de la falanja sus lo prat batalhier. En particular, la mòrt au combat èra fòrça valorada au sen de la ciutat e lei ciutadans tuats sus lo prat batalhier avián drech a una tomba que portava son nom (çò qu'èra pas lo cas dei ciutadans defuntats de mòrt naturala).
Dins lo corrent dau sègle V av. JC, l'armada espartenca creèt tanben d'unitats leugieras per completar sa falanja ò per cumplir de missions d'auxiliaris. Generalament formada per lei ciutadans d'autrei ciutats ò per d'Ilotes, permetián de secutar lei tropas enemigas. Durant la Guèrra de Peloponés e la Guèrra de Corint, Esparta desvolopèt pereu una flòta de guèrra importanta dirigida per de navarcas elegits per un an.
L'educacion espartenca[modificar | modificar la font]
L'educacion espartenca èra obligatòria, collectiva e organizada per la ciutat. Èra destinada a formar de soudats per protegir la ciutat e èra reputada dura. Pasmens, es fòrça mau coneguda car lei testimoniatges son rars, especialament aquelei regardant l'educacion durant lo Periòde Classic. Particularitat espartenca, existiá un sistèma educatiu per lei filhas basada sus un important entraïnament esportiu, militar (per assegurar una descendéncia vigorosa) e religiós (musica e dança).
Drechs dei fremas[modificar | modificar la font]
Per assegurar lo bòn foncionament deis institucions e lo renovelament de l'armada, lei fremas espartencas dispausavan de drechs fòrça importants a respèct deis autrei fremas de l'Antiquitat. Ansin, a la naissença e durant l'enfança, èran corrèctament norridas e recebián una educacion avançada amb aprendissatge de l'escritura e de la comptabilitat. Lo maridatge — per raubament segon una tradicion arcaïca — aviá generalament luòc entre 18 e 20 ans amb un òme aguent un temps similar.
En causa dau mòde de vida collectiu deis òmes, la vida conjugala èra limitada e lei fremas èran donc en carga de la gestion dei bens dau pareu. Per aquò, podián se desplaçar liurament en fòrça de l'ostau ò parlar publicament ambé d'autreis òmes. Ambé l'acòrd de son marit, podián tanben aver de relacions sexualas ambé d'autreis òmes (especialament per aver d'enfants pus fòrts). En cas de relacions marridas ambé son marit, lei fremas espartencas podián divorciar sensa crenhença de perdre sei revenguts ò sei bens. Enfin, avián lo drech de tenir personalament de proprietats. Ansin, a la fin dau Periòde Classic, 35% dei tèrras èran tengudas per de fremas.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
En causa de son mòde de vida austèr, Esparta negligiguèt l'arquitectura. Segon l'istorian atenenc Tucidides, la vila teniá ges de monument ò de temple important. Pasmens, en fòra de la ciutat, se pòu citar lo santuari d'Artèmis Orthia qu'èra lo complèx religiós pus important dau territòri de Lacedemònia. Bastit entre lei sègles IX e VIII av. JC, foguèt agrandit vèrs 570 av. JC per lei rèis Leon e Agasiclès. Durant lo periòde roman, de trabalhs de restauracion se debanèron au sègle II av. JC e un amfiteatre foguèt bastit au sègle III ap. JC per acuelhir lei visitaires dei ceremònias espartencas.
Escultura e terralha[modificar | modificar la font]
L'escultura espartenca es mau coneguda e sembla de qualitat febla a respèct deis autrei regions grègas. La terralha aguèt mai de succès, especialament durant lo sègle VI av. JC. N'existís dos tipes diferents. Lo Laconian I es un estile geometric dau sègle VII av. JC caracterizat per una alternància de carrats e de ponchs negres ò de renguieras de granadas. Lo decòr figuratiu èra quasi unicament compausat de lions. Lo Laconian II introduguèt la figura negra e èra sustot destinat a l'exportacion (principalament vèrs Tarenta). Lo decòr venguèt alora pus variat ambé de representacions de satiras, d'escènas de la guèrra de Tròia ò dau mite d'Eracles. Pasmens, aquela produccion s'arrestèt vèrs 530 av. JC en causa dau desvolopament de la terralha de vernís negre.
Litertatura, cant e musica[modificar | modificar la font]
Tre la fin dau sègle VII av. JC, Esparta èra un centre literari important ambé de poetas coma Tirteu, Alcman, Terpandre, Thalétas ò Timotèu de Milet. La vila èra tanben un centre intellectuau marcat per lei trabalhs dei filosòfs coma Quilon e Mison que fasián partida dei Sèt Savis de Grècia. Enfin, leis Espartencs donavan una certana importància ai formas tradicionalas de cant e de musica.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En Grècia Antica, l'aristocracia designava l'elèit d'una ciutat. En foncion dei ciutats-estats, sa composicion èra fòrça variabla e podiá gropar dei nobles, dei captaus, deis elegits, de militars, de sabents... etc.
- ↑ Es a dire leis « Egaus » en occitan.
- ↑ I aviá pereu 30 000 lòts destinats ais òmes liures non ciutadans (lei Perioikoi).
- ↑ Aqueu refús de modificar lo sistèma de Licurg contunièt durant lo declin d'Esparta. Ansin, frac de Nabis, totei lei reformators volián solament restablir lo sistèma originau més en plaça per lo legislator.
- ↑ Un còrs de soudats foguèt mandat per la ciutat per ajudar Atenas e Platèa. Pasmens, arribèt après la batalha.
- ↑ Existiá tanben un sistèma, pus rarament utilizat, de vòte per desplaçament dei ciutadans.
- ↑ En particular, la gerúsia podiá prononciar la pena de mòrt e deschaire un ciutadan de sei drechs civics.


text:
Ent.
Landorthe 1 – U.E. Bossòst 2
Aguest dissabte joguèrem en
Landorthe eth partit aplaçat que non se poguec jogar en sòn dia ; atau,
toti es equips auem ara es madeishi partits disputats.
Eth partit ena prumèra mietat
siguec igualat ath començament, mès a compdar deth prumèr quart d’ora auérem es
melhores oportunitats. Mos fiulèrem un parelh de dehòres de jòc a Ignasi fòrça
dubtosi quan marxaue tot solet enquiara porteria. En ua bona jogada Paba se
plantaue dauant eth portèr Smara, mès en sòn shut ras gessie a tocar deth garròt.
Eth domini aranés auie eth sòn premi quan Charles susprenie ath portèr francés
damb un shut naut per dessús dera sua gessuda. Ère eth 0-1 resultat damb eth que s’arribaue ath
descans.
Ena dusaua mietat, sonque començar, en ua bona jogada
d’Ignasi era pilota arribaue as pès de Miguel que damb un shut doç plaçaue era
pilota ena esquaira dera porteria. Ère eth 0-2. Era joia sonque mos durèc ua
menuta; eth Landorthe que non auie shutat ena porteria ena prumèra mietat, profitaue
ua pilota centrada Lazorat entà mercar de cap a lèu deth dusau garròt. Ère eth
1-2 e encara quedaue mès de mieja ora de jòc. Eth
Landorthe passèc a èster eth clar dominador deth jòc. Semblèc qu’eth terren de
jòc s’inclinaue ath sòn favor. Er equip aranés cansat sonque se defensaue damb
poques arribades en àrea francesa. Ath del+a, er arbitre mos castiguèc damb un
parelh de fautes ath bòrd der àrea e dus cornèrs que non ac heren. Se
joguèc 5 menutes de prolongacion, mès ath finau eth resultat non se botjaue
entara joia des jogadors dera U.E. Bossòst.
Ath finau victòria super
trebalhada : pensàuem que damb eth 0-2 auíem ua bona diferéncia, mès eth sòn
gol tan ràpit mos hèc a retrasar es línees e mos calèc luitar enquiara darrèra
menuta entà mantier eth resultat.
Eth pròplèu partit serà eth
darrèr deth prumèr torn, jogam en Encausse eth dissabte 16 de gèr tàs
20 :00 ores contra er equip locau.
Ent. Landorthe : Smara,
Rodriguez, Lacaze, Nebra, Lopez, Bosc, Lazorat, Jibbou, Ferreira, Perroud e
Gouaze. Remplaçants : Cappe, Dutheil, Fethi.
U.E. Bossòst: Marcos, Miquel, Borja, Felipe, Àlex, Luis, Paba,
Charles, Miguel, Ignasi, e Salva. Remplaçants: Kevin, Carlos.
Trainer: Jordi.
Gols : 0-1 Charles (38’), 0-2 Miguel (54’), 1-2 Lazorat (55’).
Arbitre: Duprat Philippe.


text:
Dampierre-sur-le-Doubs
Dampierre-sur-le-Doubs es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bastit sul marge esquèrre del Doubs, en aval de Montbéliard, Dampierre sul Doubs a un territòri communal #que se étire tot en longitud de part e d'autra de la Combe del Tartre, perpendicularment a lo ritz[1].
Bâti sur la rive gauche du Doubs, en aval de Montbéliard, Dampierre sur le Doubs a un territoire communal qui s'étire tout en longueur de part et d'autre de la Combe du Tartre, perpendiculairement a la rivière[1].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 et 1,1 diccionari de las municipalitats del Doubs Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « DICO1 » est défini plusieurs fois avec des contenus différents


text:
Perqué simplament limitar a l'anglés ? Perqué la revista Books es especializada dins la coneisséncia de las edicions en libres de lenga dichas foranas, dins d'autras lengas (mas pas las lengas minorizadas, sonque las lengas ambe mercat, las lengas pre-mondializacion o liberala). Donc, ma question es : perqué París es pas lo simpla problèma per TOTAS LAS REGIONS de França ? La rason n'es lo formatatge de l'educacion, al nivèl lo mai bais europèu.
La Sorbonne es lo problèma, mas ont es la Sorbonne, senon a París...


text:
Butan
Lo butan es un idrocarbur saturat de la familha dels alcans e de formula bruta C4H10. Exitís jos dos formas isomèrs, lo n-butan e l'isobutan o 2-metilpropan.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Lo butan es un gas subretot utilizat coma combustible a usatge domestic (gasinièra, calfa aiga) e tanben de complement, per exemple pel caufatgee (radiator de gas per l'interior dels locauls d'abitacion, comèrcis e talhièr e tanben en plen aire). Es mai sovent condicionat en botelha de 13 kg.
Per un usatge en exteriorr, lo propan es mai indicat en causa de sa temperatura de bolh mai bassa.
Al novèl industrial, lo butan es un reactiu per la sintèsi de l'etilèn e propilèn mejans lo vapocracatge, du butadièn amb la deidrogenacion catalitica r de l'anidrid maleïc pel procediment de Dupont. L'oxidacion non-catalitica del butan es utilizada per la sintèsi de l'acid acetic e l'isomerizacion per catalisi acida permet de convertir lo n-butan en isobutan[1].
Coma fòrça idrocarburs, lo butan reagís amb lo clòr per formar de 1-cloro- e del 2-clorobutan, mas tanben d'autres compausats mai substituits. Los taus de cloracion pòdon parcialament s'explicar per las diferentas energias de dissociacion, 425 e 411 kJ/mole pels dos 2 tipes de ligams C-H (los 2 carbònis centrals an de ligams C-H mai fèbles).
Proprietats fisicoquimicas[modificar | modificar la font]
Es soluble dins l'alcoòl e l'etèr, mas pauc dins l'aiga. Pauc reactiu, e demanda un catalisor per participar e de reaccions quimicas, levat segur per la reaccion de combustion amb lo dioxigèn.
Pression de vapor saturanta[2]:
Produccion e sintèsi[modificar | modificar la font]
Lo n-butan s'obten per distillacion jos pression del G.P.L (gas de petròli liquefiat) e tanben per la purificacion del gas natural.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ , Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, Hydrocarbons, Wiley-VCH Verlag GmbH & Co,
- ↑ (en) {{Obratge}} : paramètre
titremancant


text:
A la seguida de las dificultats pertocant las doas associacions, lors responsables an anonciat davant la premsa la fusion de las estructuras.
L’associacion novèla se dirà «l’Estivada d’Estiu ». Vaqui la presentacion del projècte que foguèt faita :
« La fusion es venguda necita vist que nos sèm trachat que de mai en mai de mond frequentavan a l’encòp l’Escòla e l’Estivada. Pensam doncas, per reduire tant los còstes coma l’emprenta energetica, de faire pas qu’un eveniment que regroparà los dos.
Perfin de renovelar lo còr de cibla costumièr, prepausarem lo matin de corses de lenga occitana en mai d’un dialèctes especialament adaptats al public dels concèrts, amb son lexic e sa gestuala particulièra.
L’aprèp dinnar, una iniciacion a la consomacion accelerada de bièra a la pinta se farà pels legeires de literatura occitana, amb d’especialistas bèlgas e alemands, mercé al sosten d’un fons cultural europèu.
A partir de 21 oras, de conferéncias e taulas redondas se tendràn sus l’empont bèl a prepaus de la musica punk, la scèna electrò e lo ròc-metal.
Los dançaires seràn pas doblidats amb dos talhièrs : fabricacion d’escassas e iniciacion a la brassa parpalhon.
De grops de musica son çaquelà previstes, per assegurar lo fons sonòr dels debats politics que sèm a programar.
Enfin, a partir de mièja nuèit, los enfants de las calandretas se veiràn prepausar d’activitats manualas a partir de material escampat recuperat dins la jornada.
Un talhièr de cants funèbres se debanarà al moment de l’aperitiu, previst en debuta de matinada per ganhar de temps pel repais.
Las associacions occitanas seràn convidadas a animar per lors discutidas las fortificacions Vauban del vilatge vesin.
L’informacion e la comunicacion seràn asseguradas per Manaset, per una chifra encara desconeguda mas que las previsions mai bassas despassan ja çò que podètz imaginar.
Enfin, un espaci buveta restauracion especialitats localas es previst, assegurat per la societat Eusobras.
La data e lo luòc son pas encara completament fixats, quitament se podèm dire que la primièra edicion de l’Estivada d’Estiu se va probablament tenir en estiu.
L’associacion dels nòstre saber-far e la modernizacion dels dos concèptes pòt pas que portar la capitada. »
Fòto : Mediatèca occitana


text:
Païses possessors de l'arma nucleara
Arsenaus nuclears en 2011.
Dempuei 1945 e lei premierei bombas atomicas fabricadas per leis Estats Units, divèrsei païses an desvolopat de programas per aquistar d'armas nuclearas. Fòrman tres ensems distints que son lei possessors reconeguts per lo
Tractat de Non-Proliferacion, lei possessors non reconeguts per aqueu tractat e lo cas particular d'Israèl. Dins totei lei cas, lo nombre d'ogivas activas es un secrèt ben gardat e l'estenduda de cada arsenau es donc unicament l'objècte d'estimacions mai ò mens fisablas.
Regardant lei cinc poissanças « oficialas », lo nombre es en demenicion regulara dempuei la fin de la Guèrra Freja. En 2011, Russia teniá lo premier arsenau ambé 6 480 ogivas (2 427 activas) e leis Estats Units lo segond ambé 6 400 ogivas (aperaquí 2 100 activas). Francés e China avián aperaquí 300 ogivas (290 activas per França) e lei Britanics 225 (160 activas)[8].
En fòra dei cinc membres permanents dau Conseu de Seguretat dei Nacions Unidas, Índia e Paquistan semblan aver d'arsenaus de talha similara amb aperaquí un centenau d'ogivas activas. L'arsenau de la Corèa dau Nòrd es totalament desconeguda e leis estimacions ne son fòrça variablas ambé de cifras entre 10 e 20. Enfin, i a lo cas israelian que sa capacitat nucleara, estimada a 200 ogivas activas, es pas oficialament reconegut per Tel Aviv per defugir una proliferacion en Orient Mejan.
Au sen de l'OTAN, existís tanben lo concèpte d'armas nuclearas partejadas que regarda Alemanha, Belgica, lei País Bas e Turquia. Aqueleis armas son tengudas per leis Estats Units (compres lei còdis d'activacion) mai son plaçadas sus de vectors eissits dei quatre país beneficiaris de l'acòrd de partiment.
D'autra part, a l'ora d'ara, quauqueis estats son sospichats de menar de programas nuclears militars. Lo principau es Iran qu'a pasmens signat en 2013 un acòrd provisòri d'aplant de sei recèrcas. Dins la meteissa region, l'Arabia Saudita seriá interessada per lo desvolopament d'un armament pròpri ò per la crompa dei tecnologias paquistanesas. Brasil a tanben, dempuei 2008, un ensems de recèrcas sus lo nuclear susceptible d'escondre una partida pertocant la construccion d'armas nuclearas.
Enfin, se fau nòtar l'existéncia de dos estats que desvolopèron una capacitat nucleara durant la Guèrra Freja mai qu'an plus d'armas nuclearas activas. Lo premier es Suècia que construguèt una bomba atomica dins lo corrent deis ans 1960 avans d'arrestar son programa. Lo segond es Sud-Africa que se dotèt d'un pichon arsenau dins lo corrent deis ans 1980 avans de lo suprimir après la casuda dau regime d'apartheid.


text:
Fuòc
Lo fuòc (var. fòc, fuec, huec) es la produccion d'una flamba eissida d'una reaccion quimica exotermica d'oxidacion nomenada combustion.
D'un biais general, lo tèrme « fuòc » designa sovent un fenomèn produsent lutz e / o calor, que venga d'una combustion o pas.
Somari
- 1 Quimia e fisica del fuòc
- 2 Lo fuòc e l'Òme
- 3 Risques
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Voir aussi
Quimia e fisica del fuòc[modificar | modificar la font]
La combustion es una reaccion quimica produsent de calor (exotermica) e de lutz. Existís quand se reünisson tres factors : dos compausats quimics (un combustible e un comburent) e una font d'energia (energia d'activacion), çò que se nomena lo triangle del fuòc.
Amb l'efièit de l'energia d'activacion (coma de la calor), lo combustible se descompausa (pirolisi), lo produit d'aquela es un gas que reagís amb lo comburent (en general lo dioxigèn de l'aire). Atal, se pòt resumir lo procèssus seguent la formula: combustible + calor + oxigèn = fuòc.
La lutz ven de doas fonts:
- d'una part dels escambis d'electrons entre los compausats quand de la reaccion quimica;
- d'autre part la radiacion qu'emet tot còrs portat a nauta temperatura (radiacion del còrs negre).
Lo fuòc e l'Òme[modificar | modificar la font]
Domesticacion per l'Òme[modificar | modificar la font]
La domesticacion del fuòc per Homo erectus marquèt una estapa dins la Preïstòria, l'èsser uman se distinguissent alara de las autras espècias animalas. Es atestada dempuèi prèp de -450 000 ans, subretot dins los sites de Menez-Dregan a Plouhinec en Bretanha, de Bilzingsleben en Alemanha o de Vértesszőlős en Ongria e pus recentament de Tèrra Amata prèp de Niça en Occitània.
Una equipa israeliana fa remontar las pus ancianas traças de la domesticacion del fuòc a -790 000 ans sul site del Gesher Benot Ya'aqov sus las ribas de Jordan [1].
Lo mestritge del fuòc a inspirat fòrça mites, qu'aquel de Prometèu. A l'epòca contemporanèa, plusors òbras de ficcion còntan l'importància del fuòc pels gropes preïstorics, coma lo roman La Guèrra del fuòc de J.-H. Rosny, adaptat al cinèma per Jean-Jacques Annaud.
Simbolica[modificar | modificar la font]
Dins la filosofia chinesa, fa partida dels cinc elements amb lo metal, l'aiga, la fusta e la tèrra.
Pels alquimistas occidentals, fa partida dels quatre elements inèrts de basa compausant cada matèria amb l'aiga, l'aire et la tèrra segon l'ensenhament fòrt anterior d'Aristòtel[2] (lo fuòc es un element central de plusors doctrinas basadas suls quatre elements[3]).
Lo fuòc es naturalament associat al Solelh, qu'es tanben una font de calor e de lutz (se sap uèi que agís pas d'una combustion mas d'una fusion nucleara). Tanben sovent s'assòcia als volcans, coma per exemple lo fuòc de la farga d'Efèst/Vulcan.
Lo fuòc sovent s'assòcia a de cultes divèrs. A vegadas, s'assòcia a la poténcia divina, amb un grand nombre de rituals, passats o actuals, a l'entorn del fuòc. Mas tanben s'assòcia a las fòrças del mal; dins la tradicion crestiana, l'infèrn souvent se representa coma lo reialme de las flambas eternalas.
Aquela dualitat se pòt veire dins los aspèctes morals e juridics del fuòc; de còps qu'i a se considèra coma l'instrument d'una justícia transcendenta (lo lenhièr foguèt una condamnacion penala correnta a l'Edat Mejana, e existís encara fòrça localament a l'epòca contemporanèa; alara que l'immolacion se considèra per qualques uns coma un acte de sacrifici suprèm fàcia a la justícia dels Òmes, tanben dins las societats modèrnas, coma en Checoslovaquia en 1969); de còps qu'i a son usatge se contraròtla en tota rigor, e d'autres grevament sancionat (l'encendi foguèt un dels pus grands crimes a Atenas).
Lo fuòc es tanben un simbòl de purificacion, amb l'utilizacion del lenhièr per qualques condamnacions. Aquel simbòl ven sens dobte de practicas agràrias que consistisson a brutlar la tèrra per la rendre pus fertila (brutladís), mas es certan qu'aquela simbolica ten son origina de plusors fonts. Pasmens, lo fuòc coma simbòl de purificacion foguèt practica correnta per los crestians del Edat Mejana; dins lo temps aquelas practicas (ordalias, lenhièrs, etc.) se perdèron o tot simplament foguèron enebidas[4]
Lo fuòc a tanben un simbolisme erotic. Dins l’Eneïda la passion que Didon aviá per Enèas la consumava de dedins. Aquela simbolica erotica pren son sens dins las metafòras e los imatges que fan coïncidir lo fuòc e l'acte sexual, la passion, l'afectivitat, los sentiments, etc. Dins la mitologia grècoromana, Cupidon foguèt representat per un arc e una entòrcha. De mai, la sciéncia sosten aquela simbolica, perque la motivacion psicofisiologica nais de las variacions termicas e s'acaba par l'acte sexual[5].
Culte del fuòc[modificar | modificar la font]
Lo fuòc se diviniza dins fòrça culturas e foguèt l'objècte de l'adoracion d'un grand nombre de pòbles e de tribús.
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Pels ancians Pèrsas, lo culte del fuòc coma la partida fondamentala de lor religion e las ceremonias d'aquel culte son contadas amb detalhs dins lo Zend-Avesta. Los Pèrsas saludavan totes los matins quand lo solelh sortís, simbòl del fuòc pus pur. Vesián lo fuòc coma lo protector dels Estats e conservavan dins de santuaris lo fuòc sacrat que jamai deurián apagar. Behram, filh d'Ormuzd e un dels 28 Izeds, foguèt lo gèni del fuòc. Al sègle XIX, los Persans actuals, los Guèbres, qu'abitavan subretot dins lo Kerman e lo Guzzerat, avián conservat totas las ceremonias dels ancians Pèrsas concernent lo fuòc.
Grècia e Roma[modificar | modificar la font]
Dins la mitologia grèga, foguèt raubat als dieus e aportat als Òmes per Prometèu.
Lo fuòc inapagable dels Grècs, que brutlava sens acabar a Atenas e a Dèlfes, lo culte de Vulcan, lo fuòc qu'alimentava a Roma les preiressas de Vesta, rapelant encara la deïficacion del fuòc, idolatria comuna pels totes los pòbles de raça pelagica.
Judaïsme[modificar | modificar la font]
Los Josieus alucan una Hanoukkia (candelièr de nòu brancas) pendent la fèsta de Hanoucca per commemorar lo miracle de la fiòla d'òli se remplissent per miracle cada jorn.
Cada divendres ser quand se fa nuèch, es tanben de costuma d'alucar lo Handil o de bogias per onorar la dintrada dins lo Sabatat o de tota granda fèsta religiosa.
Atal, dins qualques familhas, s'aluca tanben lo Handil o las bogias l diluns e l dijòus, jorns que se sortís la Thora, o a la data d'enversairi de la mòrt de familhars.
Crestianisme[modificar | modificar la font]
L'usatge del ciri se generaliza dins las glèisas catolicas e ortodoxas per marcar dels temps liturgics, o en ofèrta pels sants. La flamba simboliza tanben lo Sant Esperit.
Un certan nombre de practicas paganas utilizant lo fuòc foguèron recuperadas dins lo crestianisme popular (los fuòcs de Sant Joan, las candèlas de Santa Lucia en Suècia, etc...).
Asia (Indoïsme, Bodisme…)[modificar | modificar la font]
Los Indós e los Bodistas fan brutlar divèrsas ofèrtas dins lo quadre de lor culte. Practican tanben la cremacion dels defunts.
Utilizacions del fuòc per l'Òme[modificar | modificar la font]
Lo fuòc es un fenomèn natural; dins la natura, pòt resultar dels ulhauces o de la fermentacion (produccion de gases enflamables e de calor). Sa domesticacion per l'Òme — capacitat per lo conservar, puèi de tornar a lo produire quand vòl — permetèt fòrça progrèsses :
- coire d'aliments, çò que permet de tuar de gèrmes e de consomir d'aliments pas manjables autrament;
- se caufar pendent los periòdes freds (ivèrn), esclairatge la nuèch ;
- durcir los espleches de fusta, çò que melhora lor eficacitat ;
- metallurgia, e d'un biais general totas transformacions quimicas e fisicas a nauta temperatura ;
- poténcia motritz : maquina de vapor, puèi motor termic.
En 2009, de cercaires de las universitats del Cap, de Liverpool, de Wollongong e de Bordèu trobèron que lo fuòc foguèt utilizat per fabricar d'espleches de pèira fa 72 000 ans dins lo sud d'Africa. Fins alara, las pus ancianas traças remontavan a 25 000 ans [6].
Risques[modificar | modificar la font]
Lo fuòc produtz de calor e de fum, prelèva de dioxigèn, e a tend a s'espandre sens contraròtle en encendi.
Pels umans, lo risque es triple :
- risque de brutladura, per la calor : brutladura de la pèl al contacte de la flamba o d'un objècte caud, mas tanben brutladura de las vias aèris pel respirament de gases e de fums cauds ;
- asfixia: lo fuòc prelèva lo dioxigèn de l'aire e empacha doncas la respiracion; produsís de gases cauds que cochan l'aire (que lo dioxid de carbòni CO2), çò qu'accentua lo fenomèn ;
- empoisonament: lo fuòc pòt produire de gases toxics; lo pus corrent es lo monoxid de carbòni (CO), en particular en cas de manca d'oxigèn.
Lo fuòc provòca tanben la destruccion d'objèctes o de vegetals, e pòt doncas metre en perilh lo benèsser d'una populacion, sa capacitat per se noirir, se logar, lo foncionament de son economia. Pòt presentar un risc per la biodiversitat, en destrusent d'espècias animalas e vegetalas.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) http://www.futura-sciences.com/fr/news/t/homme/d/decouverte-du-feu-elle-daterait-de-790-000-ans_17147-1/
- ↑ Metafisica, Libre Z
- ↑ Doctrinas de Platon, d'Empedòcle d'Agrigent, etc.
- ↑ « Es pus agradable d'èsser purificat dins una font que dins lo fuòc, los Òmes que serián pas estats purificats dins l'una o seràn dins l'autre. » (Malaquia III, 3)
- ↑ Complèxe de Novalis
- ↑ (fr)Le feu, 50 000 url=http://www.radio-canada.ca/nouvelles/science/2009/08/13/001-utilisation_feu_72000_ans.shtml?ref=ondes
Voir aussi[modificar | modificar la font]
Articles connexes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Feu et flammes; Louis Boyer; éd. Belin; coll. Pour la science 2006 ISBN 2-7011-3973-2
- (fr) Psychanalyse du feu; Gaston Bachelard 1938 ISBN 2-07-032325-0


text: Autres villes proches de APPILLY : Noyon, Chauny, Pont l'évêque, Sinceny, Guiscard, Carlepont, Blérancourt, Ognes, Crisolles, Bichancourt, Cuts, Salency, Genvry, Autreville, Sempigny, Villequier aumont, Caumont, Muirancourt, Baboeuf, Abbécourt, Morlincourt, Caisnes, Pontoise lès noyon, Camelin, Quierzy, Caillouël crépigny, Varesnes, Saint paul aux bois, Béthancourt en vaux, Brétigny, Marest dampcourt, Manicamp, Saint aubin, Grandrû, Pierremande, Mondescourt, Maucourt, Guivry, Béhéricourt, Quesmy, Commenchon, Besmé, Ugny le gay, Neuflieux, Bourguignon sous coucy, Beaugies sous bois,


text:
Valjouffrey
Vaujofrei (oficialament Valjouffrey) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Una part de la municipalitat de Vaujofrei situat en lo Parc nacional dels Escrinhs.
Vaujofrei s'estend sus la part amont de la val de la Bòna, que pòrta lo nom de Vaubonés, aital coma sus la totalitat de la valada del Beranger.
La municipalitat t'en cinc amèus: La Capèla, La Chalm, Las Fauras, Lo Desèrt, e Valsenestra (sol masatge de la comuna situat en la Val del Beranger).
La val es barrada en amont pel massís dels Escrinhs.
Es traversada pel GR54, itinerari de randonada dels Escrinhs.
Qualques soms de Vaujoufrei : L'Olan, Agulha d'Olan, Pic Turbat, Pic de las Bufas?? (Pic des Souffles), Agulha de las Arias (??), Agulha dels Marmes, Clapier del Peiron, Senhal del Lauviteu.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Es comunament admés que lo Vaujoufrei deu lo sieu nom a Josfredi, personatge d'origina germanica camarada o vassal de Gaudemar, darrièr rei burgondi que, batut a Autun en 531 pels filhs de Clovís, se seriá refugiat en la val vesina apelada dempuèi Vaugaudemar.[ref. necessària]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Dimars, 23 de decembre de 2014, 03h00 Espòrt
Lo mesclanha neozelandés Shaun Johnson, jogaire de l'annada 2014
Una palancada d’ensages
La tretzena jornada del campionat d’Elèit se dobriguèt dissabte amb lo dèrbi entre Dragonets e Palau a Sant Estève. La fin de la primièra fasa ven longanha e refastinhosa pels palauencs que pleguèron 40-10.
Dimenge, lo dèrbi audenc foguèt plan mai disputat sus la pelena de L’Agulha. Carcassona prenguèt los davants a la pausa, 20-18, puèi signèt dos ensages tre la represa: 30-18. E aquí los Canaris pensèron que las vacanças èran arribadas. Dins lo darrièr quart d’ora, Limós signèt tres ensages, Murcia ne transformèt un e ajustèt un tombat: 33-30 al final pels locals que gardan un briconet d’espèr de dintrar dins la pola bèla. La recepcion dels Dragonets pel compte de la partida en retard serà decisiva lo dimenge 4 de genièr.
Avinhon, un còp de mai, tenguèt una orada fàcia a son adversari Lesinhan aqueste dimenge, mas l’esquipa de las Corbièras finiguèt per ganhar 25-18. A Vilanuèva, los locals avián de besonh d’una victòria per servar una plaça per la pola bèla. A un quart d’ora de la fin, menavan, mas dos ensages tolzans e una penalitat lor i daissèron un gost amar e la fin del sòmi: 22-18.
Tròp fòrts, los Schoolboys
Aprèp Anglatèrra, ont ganhèron un tèst e ne perdèron un autre, la seleccion escolara australiana dels Schoolboys joguèt contra la seleccion francesa dels U19 diluns 15 a Brutus. Los joves jogaires occitans e catalans faguèron plan mai que de se contentar de defendre. Prenguèron d’iniciativas e perdèron amb la marca de 30-20.
Dijòus, a Tolosa, lo prètzfach èra mai complicat e malaisit pels U18 e l’escart final mai bèl: 40-4.
Montanha e repaus pels Dracs
Los Dracs passèron tres jorns a la montanha del costat de Sallagosa del 19 al 21 de decembre. Al programa: entraïnaments collectius, musculacion, passejadas en raquetas, bòlas, banhs dins las aigas caudas naturalas... E una setmana de repaus abans la represa dels entraïnaments, las partidas amicalas del 17de genièr contra los London Broncos e del 24 a Carcassona contra los Chivalièrs Catars e la primièra partida de la Superliga lo 6 de febrièr cò del campion, Saint Helens.
Solièr d’aur
Lo mesclanha neozelandés Shaun Johnson es estat designat coma lo melhor jogaire de XIII de l’annada 2014.
Alan Roch
Fòto: Lo mesclanha neozelandés Shaun Johnson, jogaire de l’annada 2014


text:
Testosterona
La testosterona es una ormona androgena. Produsida pels testiculs. En realitat es una proormona, es a dire que per realizar son accion fisiologica o farmacologica deve se redusir en 5-alfa-diidrotestosterona, qu'es l'ormona activa. Es una ormona pròpria del genre masculin, que permet desvolopar los muscles amb fòrça pauc esfòrç. Las femnas produsisson una quantitat fòrça mendre, que complís tanben d'importantas foncions en la regulacion d'aspèctes coma son umor, son enveja sexuala e sensacion de benestar.


text:
Se creèc en 1975 entà promòir era creacion d’un Musèu Etnologic ena Val d’Aran. Aguest Musèu se cedic ara Generalitat de Catalonha en an 1983 e aguest ath Conselh Generau d’Aran en 1992.
Es sòns objectius, son promòir era recuelhuda e custòdia des hons deth musèu, promòir activitats culturaus de sauvaguarda e difusion der auviatge aranés, difóner damb publicacions e actes culturaus era cultura d’Aran.
Des der an 1984 era Tor deth generau Martinhon, bastissa plaçada en Cap dera Vila de Vielha ei era sedença deth Musèu dera Val d’Aran.
Eth Musèu dera Val d’Aran ei dividit en tres airaus: era exposicion permanenta, era atencion ath visitaire e er airau d’administracion.
Era exposicion permanenta presente ua sintèsi dera istòria dera Val d’Aran, des dera preistòria enquiàs nòsti dies. S’i expause ua interessanta colleccion d’objèctes arqueologics, artistics e etnografics.
Hònt: Institut Estudis Aranesi


text:
[per una version en francés d'aquel article picatz aquí]
Depardon : perfils paísans e mòrt de la lenga
Quora òm es estacat al mestièr de paísan, quora òm es estacat a la lenga nòstra, es gaire possible de pas èsser esmogut, e mai tresvirat per la Vida Moderna, film virat en grand part dins las Cevenas. Coma o fasiá dins las doas primièras partidas de sos Perfils paísans, lo cineasta escruta, al mai proche, amb un agach d’una intensitat e d’una doçor insosteniblas, la cara e la votz d’aquels que vivon al fons de las bòrias perdudas, al cap del camin, dins lo campestre manjat per la bosiga, entre los paredons esbodenats, contra las establas e la jaças tebèsas ont encara batega lo còr de la vida animala domestica, vacas e fedas, amenaçadas per la decision irrevocabla de la venda, quora ven lo vielhum, la malautia, a la fin, e ven la fin, per las establas, per los fenials, los tropèls e los òmes. Depardon nos mòstra aquesta fin, sens complasença, dins la beutat del paisatge que s’ensalvatja, lo long del camin que davala cap a la bòria, nos mòstra la plaça del paísan, de son còs d’òme dins lo campestre, al raz del pòrt, al moment de la partença, abans de cabussar, a la fin del film, de l’autre costat, l’autre costat… « Anatz veire Raimond », çò ditz, Raimond Privat, e lo podèm veire aital, quilhat dins son camp, mentre l’uèlh s’espaça, avans que l’agach cabusse[1].
Vertat que, de còps que i a, lo miracle d’una sang novela se produsís, d’un reprim de vida dins lo mas, ò lo passatge del flambèu, la « represa » de la bòria. E Depardon filma aquò tanben. Mas l’òme cambia, tot de l’òme cambia, d’una generacion l’autra, d’un biais de trabalhar la terra l’autre, son biais de viure e de se tener, de caminar, son ligam amb la bestia, son biais de parlar, son accent e sa lenga, e mai lo quite biais de se calar. Lo prepaus pr’aquò es pas de mòstrar que los òmes que se morisson, en emportant amb elis tot çò que fa que son çò que son, lors gestas e lors mots, farián part d’una « autra » umanitat, pus nauta e mai autentica, mai essenciala. Pas ges. Los que vesen aquò dins la Vida moderna, butan dins aquels images lora nostalgia campestra, lor folclòre intim. Es benlèu, plan segur inevitable, mas es pas lo prepaus. E puèi, en prenent la plaça que pren, de facia ò de tres-quart, en utilisant lo plan fixe, en prenent son temps, en fasent de questions grèvas ò leugièras, Depardon, arriba a agafar, a travèrs los trachs unencs de las caras, jovas ò vielhas, risolièras ò tampadas, quicòm de mai prigond e de mai universal, ont se balha lo (non)sens primièr de tota vida unama.
Mas en fasent aquò, agafa, mièlhs que totis los autres los trachs particulièrs dels biais d’èsser e de parlar que desaparéisson irremediablament amb los darrièrs paísans d’un còp èra. Aquò va de las gestas mai simplas – lo biais de tener lo baston, de trespassar lo sulhet, de beire lo cafè – , dusca al biais de parlar de las bestias e a las bestias. Que las bestias son vertadièrament al mitan de la vida, recevon totas las atencions e tots los laguis : quora una de sas vacas es a man de crevar d’una mamita, Raimond Privat se daissa enaigar per la colèra e lo tristum ; balhariá, çò ditz, lo doble de son prètz, e encara mai s’aquò la podiá salvar.
E mai son projècte es pas de balhar d’informacions, res escapa a l’agach de Depardon : las dificultats del mestièr, cada jorn mai precari e amenaçat, las bregas entre las generacions, sens oblidar l’espinosa question dels arrengaments de familha. Aquelas figuras aspras e taciturnas, e mai se fa tot per en trapar la quintesséncia d’umanitat, Depardon cerca pas a las mistificar ; quora fa parlar los dos vièlhs celibataris a prepaus de la femna del nebot paracasudada del Pas-de-Calais, nos balha per exemple una vertadièra scèna de comedia. Fa tanben parlar aquels que los debon suportar. E los vielhs an pas l’aire comòdes ! La dròlla, arribada del Nòrd amb la maire, los aima pas e a de bonas rasons : pòt pas suportar lor biais de tractar son bel paire, de lor cridar totjorn dessus... Aquò cambia pas res, aquò leva pas res a l’intensitat de la cara, la justesa de la paraula sus la vida que se’n va. E mai l’embarràs, si que non l’engarçament provocats de còps que i a pel questionaire sus son monde (quora òm coneís un pauc – e aquò es son cas – las règlas de las conversas dins aquels países, li arriba d’èsser un pauc tròp acanit, e mai francament desplaçat) es ric de sens : mòstra las limitas dins aquela societat rurala de çò qu’es decent ò pas de demandar e la prigonda saviesa del refus obstinat de degalhar inutilament sas paraulas per charar dels ligams affectius, de la solituda, de la malautia et de la mòrt.
La lenga, plan segur, es per nosautres una de las causas mai importantas que se morís amb los vielhs païsans de las Cevenas. Depardon, que la coneís pas, que ven d’endacòm mai, es benlèu pas tròp ben plaçat per en rendre compte. En parla pr’aquò, per exemple quora ditz que la canha Mireta « compren pas que l’occitan », ò quora demanda als dos celibataris de la codena dura, se lor « resèrva » (per utilisar una litòta que respond plan a lor biais de parlar dabant la camerà) facia a la nòvia del nebòt, ven pas de çò que parla pas « occitan ». Respondon puèi categoricament qu’aquò fa pas res a l’afar, que demest lors relacions mai prochas n’i a mai d’un que l’a pas jamais parlat. Qualqu’un, sus un forum qu’ai pas pogut tornar trobar, li faguèt la remontrança d’utilisar un mot qu’es pas a biais : auriá degut dire « patoès », coma dison los paísans. Me pensi que ièu tanben auriaí fach aital, qu’als païsans d'aquí disi « patoès ». Es pr’aquò Depardon qu’a rason, perqué parla tant a sos espectators coma a sos interlocutors, que de tota manièra comprenon perfièchament lo sicut. A rason de pas cercar de se fondre dins los biais de parlar e d’èsser del monde que filma, e puslèu de los interogar e de fargar amb elis dels ligams en partent de çò qu’es el, sens fénher una empatia que podriá solament èsser falsa e risibla, per sos interlocutors e mai per los ragardaires. E puèi, aital, fa passar lo messatge mai important : qu’aqueste monde an una lenga e qu’aquèla lenga a un nom. Aviá pas trantalhar d’enregistrar dins lo primièr dels tres filmes – l’Aprocha –, l’escambi entre Marcela Brès et Raimond Privat, en disent als regardaires qu’èra d’occitan. Entre temps, la paura Marcela es defuntada e Raimond perdèt una de sas darrièras comparsas dins la lenga. Depardon subretot, presenta actualament a la fondacion Cartier (donca a Paris, forçadament !) d’entretens filmats amb de femnas e d’òmes d’un pauc pertot dins lo monde que parlan de loras lengas amenaçadas. Aquò se sona Balhar la paraula. Dins la presentacion video, sostitolada en anglés, se pòt ausir e veire Raimond Privat parlar de l’occitan en occitan (el ditz evidentament patoès), a la seguida e avans d’indians d’Amazonia e d’autres parlaires de lengas minoradas. Aquesta simpla associacion, lo fach de tractar l’occitan al meteis nivel dels parlars natius d’Amazonia, es lo signe evident que a dich de clamar dins lo desert, e a jogar a gula que gularas, qualqu’un almens nos a ausit. Plan segur caldrà anar veire aquela mòstra…
Donca voli pas, per res al monde, faire un proces fals e marrit a Depardon, mas un languiment me pren, un infinit languiment. Es de pas aver un Depardon occitanofòn, un cineasta (que « documentarista » es pas aquí lo mot que cal) capable d’arribar amb l’occitan a una poissença aital, a l’encòp estetica e – gausi lo mot – metafisica, al pus lenh del film etnografic ò de collectage, que pr’aquò vòli pas ges criticar. Perqué, vertat, una part importanta de la Vida moderna auriá pogut èsser virada en occitan, e i auriám trobat un profièit enòrme, plan segur, qu’aquí la lenga pòt èsser solament evocada, invocada coma una realtat inseparabla de l’accent en francés dels parlaires e que se morrís ambe elis, per manca de transmission e de reconeissença, per anequiliment de lor micròsocietat rurala. Cal pr’aquò mercejar Depardon de nommar la lenga, mas es significatiu, fòrça significatiu, que per ausir d’occitan dins un film capable de toccar un public (relativament) larg, calga se revirar cap a un cineasta italian (Giorgio Diritti, L’aura fa son vir, 2007).
Jean-Pierre Cavaillé
[1] Podètz legir lo polit article d’Olivier Beuvelet, « Vous allez voir Raymond ».


text:
Euristica
L'euristica (del grèc ancian eὑpίσkw, eurisko, « tròbi ») es un tèrme de didactica qui significa « l'art d'inventar, de far de descobèrtas ». Se nomena euristica la capacitat d'un sistema per a realizar de forma immediata innovacions positives per als seus fins.
La capacitat euristica es un trach caracteristic dels umans. D'aquel punt de vista se poíria descriure coma l'art e la sciéncia de las descobèrtas e de la invencion o de resòlvre de problèmas mejans de la creativitat e la pensada laterala.
L'etimologia d'"euristica" es la meteissa qu'aquela del mot eureka, l'exclamacion atribuida a Arquimèdes dins un episòdi tan famós coma apocrif. Quand es utilizat coma substantiu, es l'art o la sciéncia de la descobèrta, una disciplina susceptibla d'èsser un camp de recerca. Quand s'utilisa coma adjectiu, se referís a de causas mai concrètas, com estratagias euristicas, règlas euristicas o sillogismes e conclusions euristicas. Es evident qu'aqueles dos usatges son intimament ligats perque l'euristica sovent prepausa d'estratagias euristicas que guidan la descobèrta.
La popularizacion del concèpte se deu al matematic George Pólya, amb son libre Cossí lo resòlvre (How to solve it). Avent estudiat un fun de demostracions matematicas dempuèi jove, voliá saber cossí los matematicians i arriban. Lo libre conten l'ensems de recèptas euristicas qu'ensejavan d'ensenhar a sos escolans de matematicas. Quatre exemples extrachs d'aquel illustran lo concèpte melhor que cap aure definicion:
- Se capitas pas a comprendre un problèma, dessenha un esquèma.
- Se tròbas la solucion, fas coma se ja l'auriás e cèrca de veire çò pòdes deduire d'aquela (rasonament cap enrè).
- Se lo problèma es abstrach, ensaja d'examinar un exemple concrèt.
- Ensaja d'abordar d'en primièr un problèma pus general (es la "paradòxa de l'inventor": Lo subjècte mai ambiciós es aquel qu'a mai d'astre de succès).
Matematica[modificar | modificar la font]
En matematica, l'euristica existís dempuèi la Grècia Antica. Mas, la formalizacion e lo naut gra de rigor en matematica minora importància de l'estudi de la descobèrta, avent alara mai d'interès per la psicologia. Pasmens qu'existís lo camp de la teoria de la demostracion, çò qu'a res a veire amb trobar d'esquèmas de demostracion o de règles per resòlvre las demostracions dels teorèmas.
Psicologia[modificar | modificar la font]
En psicologia l'euristica es en relacion amb la creativitat e se prepausèt que siá la règla simpla e eficienta per orientar la presa de decisions e per explicar dins un plan practic cossí las personas capitaràn un problèma o resolveràn un problèma. Abitualament una euristica opèra quand un problèma es complèxe o lo problèma pòrta d'informacions incomplètas. En general, una euristica se pòt considerar coma una acorcha pels processus mentals actius e, alara, es una mesura qu'estalvia o sèrva las ressorsas mentalas. Las euristicas foncionan de fach dins la majoritat de las circonstàncias mas, pasmens, tanben pòt menar a d'errors sistematicas dins la presa de decisions o l'elaboracion d'ensags. L'ideacion de solucions euristicas sovent es lo començament d'un rasonament per analogia.
Un exemple d'acorcha mentala es l'usatge d'un estereotipe. Quand se jutja un individú se basant sus l'estereotipe d'un grop a que aparten, l'usatge de l'estereotipe pòt menar en una error, perque l'individú pòt èsser mai o mens representatiu de l'estereotipe.
Altras accepcions[modificar | modificar la font]
- Una teoria scientifica a una nauta valor euristica s'es capabla de generar de nòvas idèas o induire de nòvas invencions. Atal, pas que siá pertinent, es pas essencial que la teoria siá exacta.
- S'inspirant de Sartre; mercé a sa capacitat euristica, malgrat las predeterminacions geneticas e d'autres condicionaments, es probable que l'èsser uman (vaquí es l'aparenta paradòxa de la frasa) siá condemnat a èsser liure dels tèrmes que lo mitan li impausa.


text:
Lo libre del Causse
Transcripcion en grafia normalizada de Domenja BLANCHARD
De la Bèla Epòca a 1968, de la Guèrra de 14 a l’Occupacion, a la Resisténcia, e al reviscòl de las Trentas Gloriosas, una saga familiala sus très generacions ont, del Causse roergàs fins a Montpelhièr, es pas solament question de trabalh e de bòrias a sauvar, mas d’argent, de sèxe e de passion.
« A cima, i a lo país. Sens illusion de país perdut. La misèria, l’orguèlh. Los òmes. Tot s’intègra al roman. Pas un sol personatge, e mai lo mèstre d’escòla, e mai Lisòta qu’es pas mai qu’una filha de bòria, e mai… e mai…, pas un sol personatge que non siá de carn e d’òsses, que son astrada siá pas escricha dins las realitats economicas et socialas del temps, vertadièr fins que dins sa retenguda, fins dins aquela non-libertat que sembla los caracterizar totes. Un país d’explosions dintradas. Vos convidi a i dintrar. » (Ives Roqueta)
En 1968 sortís Lo Libre del Causse, seguit en 1970 pel Segond Libre del Causse. Pèire Escodornac : l’eròi del libre, ronfut, espatlut, tan larg coma naut, escaissat Palfèrre. Es segut entre dos gendarmas al palatz de justícia de Riòm d’Auvèrnha. Per de qué ? O saurem pas qu’a la tota fin del libre segond.
Dos libres que ne fan qu’un, dins un vestit flame nòu. Tant per la lenga coma per l’escritura, pel debanar e la mestresa de l’accion coma per la riquesa psicologica de sos personatges, un dels melhors romans de nòstra literatura modèrna.


text:
Sul procèssus d'aculturacion dels occitans per las institucions francesas e subretot sul cambiament dels noms de lòcs, aquí un article de Frederic Mistral dins l'Armana Prouvençau de 1889, pagina 52. Lo tèxt es presentat en provençal modèrne, avèm daissada l'ortografia originala dels noms de lòcs citats per l'autor.
Lei noms de carrieras - Un amable erudit, M. Octavi Teissier, fasiá, i a quauque temps, ressortir dins un jornal lo necitge deis administracions marselhesas qu'an remplaçat lei vièlhs noms provençaus de fòrças carrieras per d'apelacions novèlas qu'an ni rima ni reson. Es ansin que leis andronas de la Cambo d'araire, de Roumpe-cuou e de la Pisseto, son devengudas bestiament lei « rues de l'Araignée, de Beauregard et de la Piquette ».
A Marselha, coma pertot, passa, una fes dau temps, tant de darnagàs dins la comuna, que se fau signar del coide s'an pas encara desbatejat lei carrieras Baussenco, de la Pèiro que rajo, dei Fabre, deis Aufié, dei Ferrat, de l'Estriéu, de la Téulisso, de la Clauvisso, dau Miradou, dau Mau-couina, dei Mau-vesti, dei Martegalo, de M'en-pènti, etc. come s'es dejà fach de la carriera dei Faisso Roujo, qu'es marcado au-jorn-d'uei « rue des Festons Rouges. » Vos demande un pauc vèire que rapòrt aquò a amb lei talhòlas rojas qu'autre-temps se vendián aquí, ò amb leis abitants que portavan la faissa !
An bèu a dire e bèu a faire : i a res come lo pòple per denomar clarament, e simplament, e a prepaus lei quartiers onte abita... E amb aquò, totei lei jorns, fau vèire de rasclets, que l'asard dau sufrage a fach municipau, se permetre d'escafar lei denominacions venerablas e galòias que fan partidas de l'istòria e de l'esperit locau, per i metre a la plaça leis apelacions banalas que se rescòntran pertot.
Volètz-ti quauquaren de mai particulier, volètz-ti quauquaren de mai memoratiu e de mai regalant per leis enfants d'una mema vila, qu'aquelei noms granats, saborós, salivós, que se tròban a jaba dins nòstrei vilas dau Miegjorn ! come, per exemple, en Arle, lei carrieras de Bramo-fam, de Pico-mouto e dau Grand jas ; en Avignon, aquelei dau Gau, dau Luchet, de la Pouso-raco ; a Tarascon, aquela deis Auco ; a-z-Ais, Esquicho-couide, Courto-eissado, Papo-sòudi ; a Bordèu, Toumbo-l'òli ; a Tolosa, Pes-de-l'òli ; a Tolon, Mario-de-l'òli, etc. etc.
Avètz puèi lei Fustarié, Argentarié, Peiroularié, Curatarié, Sabatarié, e Canebassarié, que, ren que dins un mot, vos dison quau i rèsta ò ben quau i restava. Avètz a Carpentras la fònt de l'Ange que pisso ; avètz a Nimes lo potz de Cour-coumaire ; a Dinha, lo Cous dis aret ; a Cavalhon, lo Plan de l'Eigré ; en Aurenjo, lo Crèbo-cor ; a Niça, Raubo-capèu ; a Sisteron, leis Escursinasses, N.-D. de Signas-vous ; a Tarascon, leis Adoub ; a Bèu-Caire, l'Ouradou ; a Sant-Romié, lo Rougadou ; a Tolosa, la Plaço maje ; ai Baus, la Porto maje ; dins fòrça endrech, la Porto aurouso ; dins d'autre, la Porto eiguiero, etc. etc.
Es qu'aquò n'es pas plus fièr, mai nacionau, mai populari, qu'aquelei noms novèu que nos empegan uei, qu'aquelei noms escabissós que nòstre pòple compren pas e que la plus-part estropian ?
En Aurenja, come sabètz, i a un monument supèrbe come n'i a gaire enluòc : es aqueu teatre antic onte, aqueste mes d'agost, lo grand actor Mounet-Sully a jogat l'Edipe rèi. De meme que lei Romans designan seis Arenas per lo nom de Culiseo ben de Colosseo, de meme lei gents d'Aurenja designan son vièlh teatre per lo nom especiau de Cièri o de Cièli. D'onte ven aqueu mot ? retrais-ti a gyrus qu'en latin vòu dire « rond » o a sirus que vòu dire « trauc », pauc enchau : es totjorn que lo pòple a sei resons per aver counservat, pendent dètz-e-uech-cents an, aqueu polit nom de Cièri. E ! ben, lo creiriatz-ti ? de totei lei jornaus qu'aquest estiu passat, an parlat e reparlat dau vièlh teatre d'Aurenja, n'i a pas un qu'ague mencionat lo nom tradicionau e provençau dau Cièri.
A ! se lou Cièri èra un mot qu'en Itàlia, per exemple, ò en Espanha, ò en Asia, designèsse un monument d'aquelei país d'aquí, totei lei journalistas e faseires de libres parlarián que dau Cièri. Mai come Cièri es un mot que sent lo provencau, segond lo partit pres dei grands esperits de uei, vau mai lo leissar perdre que de lo prononciar !.. Aquò's ansin, plantatz-i un cade.
Frederic Mistral