text:
Boda
Siddharta Gautama (sanscrit: सिद्धार्थ गौतम; pali: Siddharttha Gotama) (Kapilavastu, Lumbini, actual Nepal, vèrs 566 ab. C - Kushinagar, vèrs 486 ab. C) foguèt un mèstre espiritual de la region nòrd èst del soscontinent indian qu'ensenhèt çò qu'es a l'origina del bodisme[1]. Dins la majoritat de las tradicions bodistas, es considerat coma lo "Boda Suprèm" (Sammāsambuddha) de nòstra epòca. Las datas de sa naissença e de sa mòrt son incertanas: la majoritat dels primièrs istorians del sègle XX datavan sa vida entre 563 ab. C e 483 ab. C mas mai recentament, en un collòqui d'especialistas d'aquela question, « los especialistas son totjorn mas reticents afirmar sens resèrvas sus los faches istorics de la vida del Boda e de sos ensenhaments » [2][3].
Gautama, conegut tanben coma Śakyamuni ("lo savi dels Shakya"), es la figura clau del bodisme, e las istòrias sus sa vida, los discorsses e las règlas monasticas forman part de las cresenças dels bodistas. Divèrses recuèlhs dels ensenhaments atribuits a Gautama se transmetèron per tradicion orala e lo primièr escrich data de 400 ans après. Los primièrs especialistas occidentals tendèron a considerar la biografia de Boda de las escrituras bodistas coma se foguèsse en granda partida istorica, mas actualament « los erudits son totjorn mas reticents afirmar sens resèrvas sus los faches istorics de la vida del Boda e de sos ensenhaments » [4].
Segon la tradicion, Siddharta Gautama foguèt lo filh d'una familha rica e influenta, mas a l'edat de 29 ans abandonèt son benestar e comencèt una vida d'ascèta errant. Se vodèt al coneissement dels Upanixad e a 35 ans, immobil al pè d'un arbre pendent 49 jorns, descobriguèt lo mistèri de la desliurança, lo nirvana. Atal, venguèt Boda, l'"Illuminat". Puèi comencèt de far lo proselitisme de son dharma o vertat bodista e moriguèt a 80 ans. Lo Sermon de las Quatre Nòblas Vertats constituís lo nuclèu de son ensenhament.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Siddharta Gautama nasquèt a Lumbini[5] e grandiguèt al pichon reialme o principat de Kapilavastu, dins lo Nepal d'uèi. En aquel temps (sègle VI ab. C), aquela zòna representava los limits de la civilizacion vedica, es possible que la lenga mairala de Siddharta foguèt pas una lenga indoariana[6]. Sa comunitat sembla d'èsser estada una societat de castas, que s'estructurava pas segon la teoria bramanica. Èra pas una monarquia mas sembla que s'organizava coma una oligarquia o coma una mena de republica[7]. Son paire foguèt lo rei Shuddhodana, cap del reialme de shakya, de l'estat naissent de Koshala.
Gautama èra lo nom de la familha. Sa maire, reina Maha Maya (Māyādevī) e esposa de Shuddhodana, èra una princessa Koliyan. La nuèch ont Siddhartha foguèt concebut, la reina Maya somièt qu'un elefant blanc de sièis defensas dintrava dins son costat drech[8], e dos meses lunars aprèp Siddhartha nasquèt. Segon la tradicion shakya, quand sa maire foguèt emprenhada, daissèt Kapilavastu per anar s'ajaire al reialme de son paire. L'aleujament se passèt pendent lo viatge, a Lumbini, en un jardin, sos un arbre (sal) e la reina moriguèt quand donèt naissença. Siddhartha foguèt elevat per sa sòr, Maha Pajapati[9].
Siddhartha foguèt destinat a aver una vida de luxe de prince, amb tres palais especialament bastits per el, e ont podiá demorar alternativament segon las sasons. Son paire, lo rei Śuddhodana, desirant que son filh venguèsse un grand rei li porgiguèt ensenhaments religioses e coneissements de patiment uman. Quand lo gojat arribèt a l'edat de 16 ans, son paire organizèt son maridatge amb Yaśodharā (pali: Yasodharā), una cosina de son edat, nascuda dins la vila de Ramagama. Aquò es la version tradicionala, pasmens existisson de dobtes rasonables sus l'istoricitat de sa vida matrimoniala[10]. Segon la tradicion, aguèt un filh, Rahula.
Siddhartha passèt 29 ans vivent en prince a Kapilavastu. Son paire garantiguèt que li foguèsse porgit tot lo benestar que desirava, Siddhartha considerèt que la riquesa materiala èra pas l'objectiu final de la vida[11]. Un jorn decidiguèt de visitar la ciutat e ala poguèt veire pel primièr còp la malautiá, la vielhesa e la mòrt, e tanben l'ascetisme. Prigondament impressionat pel patiment uman, lo prince decidiguèt de trobar lo biais de lo superar.
Atal, a 29 ans, just aprèp la naissença de son filh, daissèt son reialme. Durant sièis ans vaguèt per la val del riu Ganges, menant una vida ascetica, trobant de mèstres de totas las tradicions religiosas, amb qui estudièt e practiquèt. Fasiá una vida desprovesida totalament de confòrt, dins un estat de flac fisic extrèm passant los jorns a meditar. Se mainèt que amb ges dels mèstres trobava pas la patz e s'avisèt de son error. Una tradicion ditz qu'ausiguèt de musicas dins una barca sul riu. Lo mèstre explicava al disciple: "Se tibas tròp la còrda, se coparà; se la daissas tròp destibada, sonarà pas ben". Foguèt alavetz que trobèt lo "camin del mitan", futura esséncia de son ensenhament. E decidiguèt de cambiar son biais de viure, se lavèt e mangèt.
Quand recuperèt la santat, se seguèt jos un arbre (pus tard conegut coma l'arbre Bodhi, es a dire, "arbre del despertar") e se prometèt de se levar pas fins a aténher l'illuminacion. Un vèspre, al cap de 49 jorns, atenguèt lo Nirvana ("escantiment", "calma"), e dempuèi venguèt lo Boda, l'illuminat .
A 35 ans comencèt a donar sos ensenhaments als cinc ascètas amb qui aviá partejat qualques ans de sa vida. Pendent las 45 annadas seguentas, ensenhèt als reis e servents lo camin a seguir per se liberar del cicle de las renaissenças samsara, es a dire, per se liberar del patiment.
Moriguèt a 80 ans a Kushinagar, en daissant las claus per dobrir la gàbia del patiment que tot nos impregna . "Remembratz-vos çò que vos ensenhèt. L'afan d'aténher es la causa de totes los mals. Tard o d'ora tot se transforma, de biais que cal pas s'estacar a res. Practicatz la purificacion del vòstre esperit e aplicatz-vos a la recèrca de l'unica felicitat vertadièra e durabla". Foguèt lo jorn de luna plena del quatren mes.
Fugida e vida ascetica[modificar | modificar la font]
A 29 ans, Siddharta daissèt son palais perque voliá viure coma sos subjèctes. Malgrat los esfòrces de son paire per l'aparar dels malauts, dels ancians e del patiment del pòble, la descobèrta de la vielhesa, de la malautiá e de la mòrt foguèt traumatic per Siddhārtha. Comprenguèt que el tanben se trobava somés al meteis patiment, e aquò li cambièt lo caractèr, perque se demandava coma podiá viure en patz e felicitat s'es aquò que nos fa esperar la vida.
Pendent una autra sortida a l'exterior, lo prince vegèt un anacorèta, un monge mendicant, que son caractèr tranquil e seren l'impressionèt. Decidiguèt d'adoptar la vida dels monges que vivián un ascetisme extrèm, vivent uns ans d'almòina. Siddhartha daissèt son palais, acompanhat per Channa e sus son caval Kanthaka, daissant enrè una vida regalada, sa femna e son filh, per venir un mendicant. Se ditz que, « los batas del caval foguèron amortits pels dieus »[12], per evitar que los gardians ausiguèron. Aquel eveniment es tradicionalament conegut coma "La Granda Marcha".
Siddharta s'enanèt lo cap rasat e lo vestit jaune de monge mendicant, sens sòus o bens de cap de mena, per cercar l'illuminacion. Pus tard descobririá que totes los extrèms son marrits. Anèt en primièr a Rajagaha. Aprèp que foguèt reconegut pels òmes del rei Bimbisara, aquel li ofriguèt lo tron perque foguèt esmogut pels ensenhaments de Siddhartha. Refusèt l'ofèrta, mas li prometèt que quand atenheriá l'illuminacion visitariá son reialme, Magadha, abans tot autre.
Siddhartha daissèt Rajagaha e comencèt de practicar amb dos mèstres ermitas. Aprèp dominar los ensenhaments d'Alara Kalama (Skr. Ārāḍa Kālāma), Kalama demandèt a Siddhartha que venguèsse son successor, mas refusèt e se n'anèt aprèp que demorèt insatisfach de las practicas. Venguèt apuèi un disciple d'Udaka Ramaputta (Skr. Udraka Rāmaputra), mas alara que atenguèt un naut nivèl de consciéncia amb la meditacion e que tanben li foguèt demandat de succedir a Ramaputta, foguèt pas encara satisfach del camin, e se ne tornèt anar[13].
Siddhartha e un grop de cinc companhons, dirigit per Kondanna, s'establiguèron dins un luòc per poder aprigondir qualques practicas d'una austeritat encara mai exigenta. Enseguèron de trobar la illuminacion a travèrs de la privacion de quasi totes los bens del monde, incluses los aliments e la practica d'auto-mortificacion. Aprèp de se trobar a prèp de morir de fam, amb un fruch sec e una fuèlha cada jorn, quasi se neguèt dins un riu pendent lo banh. Siddhartha comencèt tornar a considerar son camin. Alavetz, remembrèt un moment de l'enfança quand observèt son paire al començament de la sason de laurada, e casèt dins un estat meditatiu de prigonda quietud e de concentracion, la jhana.
Illuminacion[modificar | modificar la font]
Aprèp l'ascèsi, la concentracion, la meditacion e la practica de l'anapanasati, amb aquel dirigiguèt son atencion cap al movement de la respiracion, Siddhartha descobriguèt çò que los bodistas nomenan la via del mièg, un camin que recèrca la moderacion entre los extrèms de l'auto-indulgéncia e auto-mortificacion. Un jorn acceptèt un pauc de ris amb de lach que li ofriguèt una mainada del pòble de nom Sujata, que confondèt Siddhartha amb un esperit qu'esperava que li acodiriá un vòt; tal foguèt l'aspècte fòrça amagrit e lamentable de Siddharta. Arribat a aquel pont, se seguèt jos un arbre, lo figuièr sagrat (Ficus religiosa) posteriorament conegut coma l'arbre bodhi e que se tròba a Buddhagayā (Índia), e decidiguèt que se levariá pas fins a qu'aguèsse pas trobat la Vertat. Kaundinya e los autres quatre companhons, creguèron qu'aviá abandonat la recèrca esperitala e que venguèron indisciplinat, e l'abandonèron. Aprèp 49 jorns de meditacion, a l'edat de 35 ans, atenguèt l'illuminacion. Segon qualques tradicions, aquò se passèt lo cinquen mes lunar e, segon d'autras, lo dotzen mes. Gautama, a comptar d'alavetz, foguèt conegut coma lo Boda o "Lo despertat". Boda de còps que i a se tradusís tanben per "l'Illuminat". Sovent, se fa referéncia dins lo bodisme al Boda Shakyamuni o "savi del clan dels Shakya."
Se pensa qu'atenguèt la comprension completa de la natura e de las causas del patiment uman (que nais de l'ignorància), e de las mesuras necessàrias per l'eliminar. Aquò foguèt nomenat las "Quatre Nòblas Vertats". L'estat suprèm d'elevacion esperitual es lo Nirvana. Posteriorament, sembla que capitèt las nòvas caracteristicas que totes los bodas an.
Segon una de las istòrias reculhidas dins Āyācana Sutta (Samyutta Nikaya VI.1), ont i a lo tèxte del Pali e d'autres canons, immediatament aprèp son illuminacion, Siddharta Gautama se demandava se deviá o non ensenhar lo dharma als èssers umans. Foguèt preocupat pel fach que los èssers umans son dominats per la coardiá, l'òdi e l'engan, serián pas capables de comprendre lo vertadièr dharma, qu'es subtil, prigond e de mal comprendre. Alara, Brahma Sahampati, intercediguèt e li demandèt qu'ensenhèsse lo dharma, a causa que "un poiriá entendre lo dharma". Amb sa granda compassion cap a totes los èssers de l'univèrs, lo Boda foguèt consent per venir un mèstre.
Formacion de la Sangha[modificar | modificar la font]
Aprèp que foguèsse vengut un illuminat, Boda se trobèt amb dos comerciants nomenats Tapussa e Bhallika que venguèron sos primièrs discípols. Lo boda lor donèt qualques pèls de son cap, se pensa que alara foguèt consagrat al temple de Shwe Dagon, a Rangon (Birmania). Boda temptèt de visitar Asita, e sos ancians mèstres, Kalama e Uddaka Ramaputta, per explicar sa descobèrtas, mas ja èran mòrts.
Anèt a Deer Park, prèp de Varanasi (Benarès), al nòrd d'Índia, e amodèt la ròda del Dharma (dharmacakra) per la liurason de son primièr sermon al grop de cinc companhons amb qui aviá ja cercat l'illuminacion. Aqueles e lo Boda foguèron la primièra sangha, la primièra comunitat de monges bodistas, e atal, foguèt complèta la primièra formacion de las tres jòias o triple tresaur (triratna) –Boda, Dharma e Sangha–, e amb Kaundinya s'atenguèt lo primièr flux complet (sotāpanna) de la via cap al nirvana. Totes cinc lèu se convertiguèron en arahants (disciple), e amb la conversion de Yasa e cinquanta quatre de sos amics, lo nombre d'arahants aumentèt fins a 60 los primièrs dos meses. La conversion dels tres fraires Kassapa e sos 200, 300 e 500 disciples formèron la sangha amb mai de 1000 adèptes, e alara foguèron enviats per explicar lo dharma al pòble.
Se sap pas quina lenga mairala parlava Boda. Los saberuts modèrnes, principalament los filològs, pensan que plan segur los sermons e los ensenhaments se fasián dins una varianta de las lengas indoarianas de l'èst d'Índia, que lo pali n'es una mena d'estandard.
Viatges e mèstres[modificar | modificar la font]
Pendent las darrièras 45 annadas de sa vida, lo Boda auriá viatjat per las planuras del nòrd d'Índia, dins la nauta val de Ganges, dins lo territòri qu'actualament compren Uttar Pradesh, Bihar e lo sud de Nepal. Ensenhèt sa doctrina a una granda diversitat d'individús, dels nòbles fins als dalit o intocables, assassins coma Angulimala e canibals coma Alavaka. Fòrça seguidors d'autras filosofias e religions adoptèron lo messatge de Boda, e aquel fondèt la comunitat de monjas e monges bodistas, la sangha. Atal poguèt contunhar a s'espandir a de milièrs de convertits, après que Boda aguèsse atengut lo Parinirvāna (pali: Parinibbāna) o lo "nirvana complet". Sa religion foguèt dubèrta a totes las raças e classas e prenguèt pas en compte l'estructura de las castas. Tanben foguèt objècte d'atacas de grops religioses d'oposicion, amb de temptativas d'assassinat.
La sangha viatjava d'un luòc a un autre en Índia, ensenhant lo dharma, tota l'annada levat los quatre meses de la sason de las pluèjas (vassana). Los ascètas de totas las religions viatjavan pas per pas trepejar o tuar los animals submergits. Pendent aquel periòde, la sangha se retirava dins un monastèri, dins un parc public o dins un bòsc, e èran las gents qu'anavan fins a eles.
La primièra vassana passèt a Varanasi, se constituiguèt la primera sangha. Après, viatgèt a Rajagaha (Rajgir), capitala de Magadha, per visitar lo rei Bimbisara, segon la promesa de Boda aprèp son illuminacion. Foguèt pendent aquela visita que Sariputta e Moggallana se convertiguèron per Assaji, un dels primièrs cinc disciples de Boda, que venguèron sos dos principals ajudants. Lo Boda puèi passèt tres sasons al monastèri de Veluvana Bamboo Grove, dins la capitala de Magadha. Lo monastèri pròche del centre de la vila foguèt un don del rei Bimbisara.
Après la coneissença de l'illuminacion, Suddhodana envièt de delegacions per demandar al Boda que tornèsse a Kapilavastu. Ne mandèt nòu successivament, mas los delegats acabèron totjorn per aderir a la sangha. Oblidavan las causas mondanas e arribavan pas a liurar lo messatge. La desena delegacion, menada per Kaludayi, un amic d'enfància, capitèt a liurar lo messatge. Alara que ja foguèt pas lo periòde del vassana, Boda acceptèt, e dos ans aprèp son illuminacion faguèt un viatge a pè de dos meses cap a Kapilavastu, predicant lo dharma en camin. Quand arribèt al palais reial, lo dinnar èra prèst, alara qu'èra pas convidada, la sangha faguèt un torn per reculhir d'almòina a Kapilavastu. Quand o sabèt, Suddhodana diguèt al Boda que « Sèm del linhatge del guerrièr de Mahamassata, e ges de guerrièr jamai deu anar cercar d'almòinas ». Boda respondèt: « Aquela es pas la costuma del vòstre linhatge reial. Mas es la costuma de mon linhatge de Boda. Qualques milièrs de bodas son anats cercar d'almòinas ».
Suddhodana convidèt la sangha a dinnar al palais. I aguèt una charrada sul dharma, e aprèp, fòrça membres de la familha reiala rejonguèron la sangha. Sos cosins Ananda e Anuruddha se convertiguèron en dos de sos cinc principals disciples. Son filh Rahula tanben s'uniguèt a la sangha a l'edat de sèt ans. Son frairastre Nanda tanben venguèt un arahant. Un autre cosin, Devadatta, tanben se faguèt monge, mas pus tard venguèt un enemic e temptèt mai d'un còp de tuar Boda.
Pendent la cinquena vassana, Boda s'installèt a Mahavana, prèp de Vaishali. Suddhodana son paire foguèt convertit en un arahant abans sa mòrt. La mòrt rendèt possibla la creacion d'un òrdre de monges. Los documents dins de tèxtes bodistas mòstran que foguèt reticent a ordenar de femnas coma monjas. Sa maire adoptiva Maha Pajapati li demandèt de s'unir a la sangha, mas Siddharta refusèt, e comencèt lo viatge de retorn de Kapilavastu cap a Rajagaha. Pasmens Maha Pajapati amb un grop de damas reialas sakies e koliyans, i seguiguèron la sangha fins a Rajagaha. Boda finalament las acceptèt, cinc ans aprèp la formacion de la sangha, amb l'argument que la capacitat d'illuminacion de las femnas es egala a aquela dels òmes. Pasmens, donèt qualques nòrmas addicionalas a respectar (vinaya). Ananda e Yasodhara venguèron monjas puèi arahants.
Pendent son ministèri, Devadatta, qu'èra pas arahant, sovent temptèt de contradire Boda. Un jorn Devadatta demandèt a Boda de dirigir la sangha. Boda refusèt e declarèt que las accions de Devadatta reflectissián pas lo Triple tresaur. Devadatta faguèt una conspiracion amb lo prince Ajatasattu, filh de Bimbisara, per fin de tuar Boda e d'usurpar la corona de Bimbisara. Devadatta temptèt tres còps de tuar Boda. Lo primièr còp contractèt un grop d'arquièrs, mas quand trobèron Boda se convertiguèron en disciples. Pel segon còp temptèt de far rotlar una gròssa pèira dempuèi un bauç; mas la ròca feriguèt solament Boda leugièrament al pè. Pel darrièr còp temptèt de bandar un elefant mas son plan tanpauc capitèt pas. Devadatta temptèt de far un esquisma a la sangha, propausant de restriccions suplementàrias a las nòrmas del vinaya. Quand lo Boda declinèt la proposicion, Devadatta comencèt de far un esquisma a l'òrdre en criticant lo laxisme de Boda. Atal, temptèt de convertir qualques bhikkhus, mas Sariputta e Mahamoggallana intervenguèron e empachèron un còp de mai, que Devadatta o faguèsse.
Quand Boda atenguèt 55 ans, nomenèt Ananda coma son cap assistent.
Mòrt[modificar | modificar la font]
Segon lo Mahaparinibbana Sutta –lo sotra pus long del canon Pali–, a l'edat de 80 ans Boda anoncièt qu'arribava sa fin, lo parinirvana, l'estat en que s'abandona lo còs terrèstre. Après aquò, Boda prenguèt son darrièr repais, amb noiriduras qu'aviá recebut d'un ferrièr nomenat Cunda. Pauc aprèp venguèt fòrça malaut, e prevenguèt son assistent Ananda que lo manjar de Cunda aviá ges de veire amb sa mòrt e que, al contrari, aquel dinnar seriá l'ocasion d'un fòrça grand merit, perque se caldriá remembrar que foguèt l'ultim repais de Boda[14] Mettanando e von Hinüber argumentan que Boda moriguèt d'un infart mesenteric, un simptòma de la vielhesa, e non per intoxicacion alimentària.[15].
Lo Sotra de Vimalakirti, un dels tèxtes mai prigonds del bodisme mahayana, al capítol III, ditz que lo Boda vertadièrament emmalautiguèt o moriguèt pas de vielhesa, mas que foguèt una aparéncia destinada a servir d'ensenhament als nascuts al samsara, coma modèl sus l'immanència o la dolor del monde, e per encoratjar d'aténher lo Nirvana.
Traches fisics[modificar | modificar la font]
Boda es un dels escàs savis que se pòt parlar de sas caracteristicas fisicas. Per naissença èra un kshatrīya, la casta dels governants e dels guerrièrs, e foguèt entraïnat coma militar, e segon la tradicion shakya foguèt obligat a capitar las espròvas per demostrar sa valor coma guerrièr per poder contractar un maridatge. Aviá un còs plan corpulent per se demarcar entre los reis e per comandar l'armada. Los bodistas penson qu'aviá "los 32 signes del grand òme" (pali: Lakkhana Mahapurisa 32). Lo brahman Sonadanda lo descriguèt coma: « Agradiu e agradable a la vista, e de la mai bèla figura. A una forma e una cara divina . »
Un disciple nomenat Vakkali, que vendrà un arahant, foguèt tan obsedit per la preséncia fisica que Boda li deguèt dire que caliá conéisser lo Boda per son dhamma e non pas per son aparéncia fisica.
Malgrat que Boda foguèsse pas representat per ges de retrait fins a l'entorn del sègle I, las caracteristicas fisicas dels bodas totalament illuminats se basèron sus las descripcions del Boda tal coma apareis dins lo Dīgha Nikāya del sotra Lakkhaṇa (D, I: 142)[16]. En mai, Yasodhara, la femna de Siddharta, descriguèt a Rahula l'aparéncia fisica de son paire, aprèp lo primièr retorn a son palais princièr, quand aviá atengut l'illuminacion[17].
Fòrça occidentals assòcian lo nom de "Boda" amb la representacion tipica d'una figura grassa, calveta e sorrisenta. Mas aquela representacion es pas Siddharta Gautama mas Bodai (o Hotei), un monge bodista chinés que visquèt al sègle X.
Filosofia[modificar | modificar la font]
Buddha es, segon lo bodisme, la denominacion que recebon los individús qu'an realizat sa natura Buddha. A l'ora d'ara aquel nom identifica Siddhārtha Gautama, lo mèstre fondador esperital del bodisme, qu'es considerat coma «lo Boda de la nòstra èra». Una autra accepcion es lo nom d'un èsser uman qu'es "despertat".
A causa d'interpretacions marridas fòrça frequentas, cal dire que lo Boda es pas Dieu. Aquò o diguèt el meteis Boda Gautama, e la meteissa vision globala bodista ditz que l'estat de Boda lo pòdon solament aténher los èssers umans.
Lo Boda Gautama tanben diguèt qu'i a pas ges d'intermèdis entre l'umanitat e la divinitat. Los dieus tanben son regits pel karma. Lo Boda es solament un exemple, un guida e un mèstre per aqueles èssers que devon far lo camin per lor compte, aténher lo despertar esperital e veire la vertat e la realitat talas coma son.
Lo sistèma bodista de filosofia e practica de meditacion es pas ges una revelacion divina, mas puslèu la compreneson de la natura de l'esperit. Totòm pòt i arribar. La vertat se pòt entendre coma dintrar dins la realitat. L'ignorància se pòt eliminar.
Lo despertar del nirvana es la tòca ont totòm pòt arribar. L'escòla Mahayana parla de fòrça bodas e bodhisattvas. Dins lo Tripitaka —lo tèxte fondamental del bodisme— lo boda del futur a lo nom de Maitreya.
Ensenhaments fondamentals[modificar | modificar la font]
Qualques sabents creson que qualques parts del Canon Pali e los āgama poirián contenir la substància meteissa dels ensenhaments istorics e, benlèu, las paraulas de Boda[18][19]. Es pas lo cas dels sotres mahayana posteriors[20]. Las òbras amb escrits primieirencs precedisson lo bodisme Mahayana, e son compresas per fòrça sabents occidentals coma la principala font d'informacion digna de crèdit dels ensenhaments istorics vertadièrs de Gautama Boda.
Qualques uns dels fondaments dels ensenhaments de Gautama Boda son:
-lo patiment es una part essenciala de l'existéncia
-l'origina del patiment es lo desir
-de suprimir lo desir cessa lo patiment
-lo camin cap a supression del patiment es lo Nòble camin Octuple
-compreneson corrècta
-pensament corrècta
-paraula corrècta
-conduita corrècta
-subsisténcia corrècta
-esfòrç corrècte
-atencion corrècta
-concentracion corrècta
- Dependéncia de l'origina: quin que siá lo fenomèn "existís" solament a causa de l'"existéncia" d'uns autres fenomèns, amb una relacion de causa a efècte qu'atenh lo temps passat, present e futur. Perque totes las causas son, doncas, condicionadas e transitòrias (anicca); a pas d'identitat independenta (anatta).
- Lo refús de l'infalhibilitat de l'escritura : caldriá pas acceptar los ensenhaments, se son pas confirmats per nòstra experiéncia e lausats pels savis[21].
- Anicca (sanscrit: anitya): tot es immanent
- Anatta (sanscrit: anātman): la percepcion del "ièu" es una illusion
- Dukkha (sanscrit: duḥkha): totes los èssers patisson a causa de l'esperit
Existís de desacòrds entre las divèrsas escòlas del bodisme sus qualques aspèctes dels ensenhaments de Boda, e tanben sus qualques nòrmas disciplinàrias destinadas als monges.
Segon la tradicion, Boda insistiguèt sus l'etica e la compreneson corrècta. Emetèt de dobtes suls concèptes de la divinitat e la salvacion. Diguèt qu'i a pas cap d'intermèdi entre l'umanitat e la divinitat. Los dieus son somés a la lei del karma, e lo Boda es solament una guida pel mèstre e los èssers que devon far lo camin cap al Nirvana (Pali: Nibbāna), per aténher lo despertar esperital nomenat Bodhi e veire la vertat e la realitat tala coma son. La meditacion bodista es pas revelada pels dieus, mas per la compreneson de la natura de l'esperit, que cada individú deu descobrir en fasent un camin esperital guidat pels ensenhaments de Boda.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)The Buddha a ancientindia.co.uk
- ↑ (en)L.S. Cousins (1996). "The dating of the historical Buddha: a review article", Journal of the Royal Asiatic Society (3)6(1): 57–63.
- ↑ The Jains, 2ª edicion, p. 24
- ↑ (en) Buddhism in Practice, Princeton University Press,1995 p16 }}
- ↑ (en)http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/lumbini.htm
- ↑ (en)Richard Gombrich. Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo. Routledge and Kegan Paul, 1988, p. 49.
- ↑ Gombrich, pp. 49-50.
- ↑ (en)http://www.sacred-texts.com/bud/lob/lob04.htm
- ↑ Narada (1992), p. 14
- ↑ Carrithers, p. 25.
- ↑ Narada (1992), p14
- ↑ Narada (1992), pp. 15-16
- ↑ Narada (1992), pp. 19-20
- ↑ (en)Maha-parinibbana Sutta (Digha Nikaya, 16), vèrs 56
- ↑ (en)Mettanando Bhikkhu e Oskar von Hinueber. "The Cause of the Buddha's Death". Journal of the Pali Text Society, vol. XXVI, 2000. Vejatz tanben seguent article online de Mettanando, a buddhanet.net.
- ↑ (en)Maurice Walshe. The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya, 1995, Boston: Wisdom Publications, "[DN] 30: Lakkhaṇa Sutta: The Marks of a Great Man," pp. 441-60.
- ↑ (en)Ven. Elgiriye Indaratana Maha Thera. Vandana: The Album of Pali Devotional Chanting and Hymns, 2002, pp. 49-52, consultat el 8-11-2007 a BuddhaNet. [pdf]
- ↑ (en)Alexander Wynne. How old is the Suttapitaka? St John’s College, 2003, p. 22 [www.ocbs.org/research/Wynne.pdf] [pdf]
- ↑ (en)J.W. de Jong, 1993: "The Beginnings of Buddhism". A The Eastern Buddhist, vol. 26, núm. 2, p. 25
- ↑ Indian Buddhism, A.K. Warder, 3ª edicion, 1999, p. 335.
- ↑ Vejatz lo sotra Kalama
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Ambedkar, B.R. (1957). The Buddha and His Dhamma. Bombay: People's Education Society.
- (en) Armstrong, Karen (2001). Buddha. New York: Penguin Books.
- (en) Bechehttp, Heinz, ed (1996). When Did the Buddha Live? The Controversy on the Dating of the Historical Buddha. Delhi: Sri Satguru.
- (en) Conze, Edward, trans. (1959). Buddhist Scriptures. London: Penguin Books.
- (en) Ñāṇamoli, Bhikku (1992). The Life of the Buddha According to the Pali Canon (3rd ed.). Kandy, Sri Lanka: Buddhist Publication Society.
- (en) Ortner, Jon (2003). Buddha. New York: Welcome Books.
- (en) Rahula, Walpola (1974). What the Buddha Taught (2nd ed.). New York: Grove Press.
- (en) Reps, Paul; Senzaki, Nyogen (1957). Zen Flesh, Zen Bones: A Collection of Zen and Pre-Zen Writings. New York: Doubleday.
- (en) Robinson, Richard H.; Johnson, Willard L.; Wawrytko, Sandra A.; DeGraff, Geoffrey (1996). The Buddhist Religion: A Historical Introduction. Belmont, CA: Wadsworth Publishing Co..
- (en) Sathe, Shriram (1987). Dates of the Buddha. Hyderabad: Bharatiya Itihasa Sankalana Samiti.
- (en) Senzaki, Nyogen; McCandless, Ruth Strout (1953). Buddhism and Zen. New York: Philosophical Library.


c: text/html

text:
Província de Missiones
Missiones qu'ei ua província argentina qui ei limitada per Paraguai (a l'oest), Brasil (a l'est) e la província argentina de Corrientes. La soa capitala qu'ei Posadas. Qu'ei famosa per las soas cataractas d'Iguazú (dens lo Parc Nacionau Iguazú) e per las arrueinas de las missions jesuistas. La region que possedeish ua rica flòra e tanben ua importanta fauna dens la soa seuva tropicau. La cultura e la lenga guaraní qu'ocupan ua plaça de las granas dens lo patrimòni culturau d'aquesta província.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Òme de Neandertal
L'Òme de Neandertal (var. òmi de Neandertal) (Homo neanderthalensis) o simplament neandertalian, es una espècia estencha del genre Homo que visquèt en Euròpa e en Orient Mejan al Paleolitic mejan, entre fa 250 000 e fa 28 000 ans. Se autrescòps èra classificat coma una sosespècia d'Homo sapiens (e anomenat per consequent Homo sapiens neanderthalensis), a l'ora d'ara la majoritat dels autors lo consideran coma una espècia distinta.
L'analisi del genòma dels neandertalians, segon l'article publicat dins lo numèro del 7 de mai de 2010 de la revista Science, mòstra qu'es fòrça probable que i aguèsse agut de crosaments amb los umans modèrnes. Entre 1% e 4% del genòma d'Homo sapiens derivariá del genòma dels neandertalians[1].
Foguèt lo protagonista d'una rica cultura materiala nomenada Mosterian e mostrava de preocupacions esteticas e espiritualas (sepulturas). Aguèt una reconeissença malaisida, durant longtemps l'òme de Neandertal es estat vist negativament en comparason d'Homo sapiens. Dins l'imaginacion populara apareis coma un èsser simiesc, ruste, lag e piòt. D'efièch, es pus robust que Homo sapiens e son cervèl es leugièrament pus voluminós, en mejana. Los progresses de l'arqueologia preïstorica e de la paleoantropologia dempuèi lo decenni de 1960 an revelat un èsser d'una granda riquesa culturala. Pasmens, encara demòran fòrça punts d'esclarcir, coma per exemple las causas de son estenhement.
Istòria de la descobèrta[modificar | modificar la font]
Dos fossils de neandertalians foguèron descobèrts abans aquel de l'individú eponim. En 1830, un crani d'enfant foguèt mes al jorn per P.C. Schmerling a Engis (Belgica). En 1848, un cran d'adult foguèt trapat a Gibartar dins lo site de la Peirièra de Forbes. Se lo primièr aperten a un individú jove que los traches caracteristics neandertalians i son mens evidents, lo segond auriá degut menar a la reconeissença d'una espècia umana fossila.
Lo nom de Neandertal deriva del de Neandertal, una pichona val situada subre lo territòri de las vilas d'Erkrath e de Mettmann, entre Düsseldorf e Wuppertal (Alemanha). Al mes d'agost de 1856, dins l'encastre de l'esplecha d'una peirièra, d'obrièrs voidèron una pichona cavitat d'aquesta val, la cauna de Feldhofer e i descobriguèron d'esqueletas e un fragment de cran que mandèron a Johann Carl Fuhlrott, institutor d'Elberfeld e afogat per l'istòria naturala[2][3].
Per una coïncidéncia curiosa, lo toponim Neandertal significa "val de l'òme nòu". Lo nom de Neander èra estat donat a aquesta val (thal, en alemand, es « val ») en onor de Joachim Neumann (1650-1680), nomenat tanben Joachim Neander, que seguent una costuma familiala que datava de sos grands se fasiá dire pel sieu nom d'ostal traduit en grèc. Aqueste pastre e compositor, autor de cantics religioses encara uèi populars dins lo protestantisme alemand, sonque cercava l'inspiracion dins aquesta val, antan idillica.
Una reconeissença malaisida[modificar | modificar la font]
Fuhlrott comprenguèt lèu lèu l'interès de la descobèrta e arribèt a Neandertal per ensajar de descobrir d'autres òsses o vestigis associats. S'èra remarcat que s'agissiá d'òsses ancians mas subretot incrediblament primitius, apertenents a un òme nòu, d'una "conformacion naturala desconeguda fins ara"[4][5].
D'efièch, l'òme de Neandertal foguèt lo primièr òme fossil diferent d'Homo sapiens d'èsser descobèrt. L'idèa meteissa qu'una espècia d'òme diferent aguèsse existit dins lo passat (e aguèsse desaparegut) èra particularament malaisida d'admetre. Foguèt pas qu'en 1859 que Charles Darwin publiquèt L'origina de las espècias e en 1871 qu'estendeguèt sa teoria als umans amb la publicacion de La descendéncia de l'òme e la seleccion ligada al sèxe.
Descripcion[modificar | modificar la font]
L'òme de Neandertal se caracteriza per sa granda capacitat craniana (1 600 cm3), una estructura corporala massissa e robusta, lo front pichon, la cara prognata, lo maxillar superior proeminent e los arcs ciliars fòrça prononciats. Èran d'estatura mai o mens bassa, amb las extremitats cortas, amb de proporcions semblantas a las dels òmes modèrnes que vivon dins los climas freds. Las formas dels neandertals d'Euròpa occidentala son pus robustas e dichas "Neandertal classic". Los neandertals d'autres luòcs tendián a èsser mens robusts. D'estudis genetics demostrèron qu'avián la pèl palla, los uèlhs clars, e lo pel ros èra fòrça comun, caracteristicas ligadas amb los climas freds. Los neandertals èran, generalament, de 12 a 14 cm pus pichons que l'òme actual, contradisent aiçí la cresença populara que serián estats fòrça pichons o en dessos dels 150 cm d'auçada. Un estudi realitzat de 45 òsses apertanents, al minimun, a 14 mascles e 7 femelas, dona una estatura mejana de 164-168 cm e 77,6 kg pels mascles e 152-156 cm e 66,4 kg per las femelas. [6]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Universitat de Califòrnia - Santa Cruz (6 de mai de 2010). Neanderthal genome yields insights into human evolution and evidence of interbreeding with modern humans. ScienceDaily. Consultat lo 7 de mai de 2010 a http://www.sciencedaily.com /releases/2010/05/100506141549.htm
- ↑ Groenen, M. Pour une histoire de la préhistoire, Ed. J. Millon, (1994) ISBN 2-905614-93-5
- ↑ Trinkaus, E. i Shipman, P. Les Hommes de Neandertal, Seuil, (1996) ISBN 2-02-013178-1
- ↑ Fuhlrott, C.J. (1859) - « Menschliche Ueberreste aus einer Felsengrotte des Düsselthals. Ein Beitrag zur Frage über die Existenz fossiler Menschen », Verhandl. Naturhist. Ver. Preuss. Rheinlande Westphalen, 16, p. 131-153.
- ↑ Fuhlrott, C.J. (1865) - Der fossile Mensch aus dem Neanderthal und sein Verhältniß zum Alter des Menschengeschlechts, Duisburg, 78 S. 2 Abb.
- ↑ Froehle. Andrew W. Chruchill. Steven E (2009), Energetic Competition Between Neandertals and Anatomically Modern Humans "PaleoAnthropology" paginas=96–116


text:
Marianna Madia
Marianna Madia (nascuda en 1981 a Roma) es una femna politica italiana de centre esquèrra. Es membre de la Cambra dels deputats italiana e ministra de l'administracion publica e de la simplificacion[2] dins lo govèrn de Matteo Renzi.
Sa vida[modificar | modificar la font]
Nascuda a Roma en 1980, lo paire es l'actor e jornalista Stefano Madia.
Carrièra politica[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
.


text:
Ubuntu
Ubuntu es un sistèma operatiu liure GNU/Linux sostengut per la Fondacion Ubuntu e la societat Canonical.
Mot banto[modificar | modificar la font]
Ubuntu es un mot banto que cuèrb un concèpte fòrça general, intradusible en occitan. D'unes traduson lo mot per: « umanitat pels autres ».
I a una definicion comuna que nos balha lo sens la qualitat inerenta al fach d'èsser una persona amb d'autras personas. Doncas Ubuntu significa : « soi çò que soi perque sètz çò que sètz » o encara : « soi çò que soi gràcias a çò que sèm totes » (traduccion de : "I am what I am because of who we all are").
Contèxt istoric[modificar | modificar la font]
Le tèrme ubuntu es ligat a l'apartheid en Africa del Sud. En 1995, la Comission vertat e reconciliacion dirigida per Desmond Tutu se donèt per objectiu d'amnistiar individualament los autors de violacions dels Dreches de l'Òme. En cambi, aqueles s'engatgèron a revelar totas lors accions. La procedura fa resson a la Constitucion de 1993, qu'enóncia lo « besonh d'ubuntu e non pas de victimizacion ».
Distribucion Linux[modificar | modificar la font]
Ubuntu Linux foguèt causit coma nom per una distribucion de Linux, començada pel sud-african Mark Shuttleworth e basada sus la populara distribucion Debian. Son nom complet es Ubuntu Linux.
Es possible d'ajudar a traduire Ubuntu en occitan : http://www.totenoc.eu.


text:
Arcaishon
Arcaishon[1] es una comuna gascoa situada dins lo departament de Gironda e la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Au començament, Arcaishon n'èra qu'una partida de La Tèsta. Avant qu'obrissi, en 1823, lo prumèir otèl-establissament de banhs deu virat, las estructuras d'aculh n'èran pas que cabanas de gemaires en locacion. Estut donc l'essòr d'Arcaishon, e las celebritats frequentent l'endret esturen nombrosas. Aquò's lo 2 de mai 1857 que Napoleon III creèt, per decret imperiau, la comuna d'Arcaishon, per desmembrament de La Tèsta. A d'aquesta mèsma data, lo camin de hèr de Bordèu a La Tèsta estut prolongat dinc a d'Arcaishon. Per rentabilisar aqueth investissament, los frairs Emile e Isaac Péreire crompèren 96 ha de terranhs forestèirs e creèren la vila d'ivèrn[2]. En 1862, ruas son traçadas, casinòs e villàs bastits. En 1926, Arcaishon es classada estacion balneària. [3]
Un deus maires d'Arcaishon au XIX° siègle, Alphonse Lamarque de Plaisance, membre de societats sabentas, collectèt cançons tradicionalas en gascon dens lo Sud-Gironda e ne'n hit una publicacion.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Inscrivuda a l'inventari deus monuments istorics desempui 1985.
- ↑ http://www.arcachon.com/pageseditos,16,left_3E121B4B,histoire,decouverte,office,tourisme,arcachon.html


text:
Primièr ministre
Lo primièr ministre es al cap del poder executiu del sistèma parlamentari, d'un govèrn, compausat de l'ensemble dels ministres, de còps apelat cabinet. Demest aquestes ministres, segon los païses, se tròba diferentas categorias : de ministres d'Estat, de ministres amb o sens portafuèlhas, de ministres delegats o viceministres e de secretaris d'Estat. Fòrman amassa lo Conselh dels Ministres.
La terminologia de primièr ministre insistís sus la primautat d'aqueste suls autres ministres. En Alemanha e en Àustria, lo cap del govèrn es apelat cancelièr, en Itàlia, president del Conselh, en Espanha o en Eslovènia, per exemple, president del govèrn, en Serbia, per exemple, ministre-president. Als Païses Basses, lo tèrme de primièr ministre (eerste minister o primièr) s'utiliza coma sinonim de « ministre-president », lo títol oficial del cap del govèrn.
Dins la màger part dels païses democratics, lo primièr ministre es siá designat pel cap de l'Estat, siá elegit pel Parlament, eissit de la majoritat politica o d'una coalicion, aprèp èsser estat nomenat o consultat pel cap de l'Estat (president o monarca). Es çò que s'apèla un regim parlamentari. Arriba que siá de còps tanben lo cap de l'Estat: coma a las Kiribati ont lo president de la Republica dirigís lo govèrn, mas pòt èsser renversat pel Parlament que n'es eissit.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Sud-Africa
- 3 Argeria
- 4 Antigua e Barbuda
- 5 Austràlia
- 6 Belgica
- 7 Canadà
- 8 China
- 9 Còsta d'Evòri
- 10 França
- 11 Guinèa
- 12 Grècia
- 13 Índia
- 14 Iran
- 15 Irlanda
- 16 Islàndia
- 17 Israèl
- 18 Japon
- 19 Corèa del Sud
- 20 Corèa del Nòrd
- 21 Kiribati
- 22 Liban
- 23 Madagascar
- 24 Marròc
- 25 Nòva Gàllia del Sud
- 26 Norvègia
- 27 Nòva Zelanda
- 28 Polonha
- 29 Reialme Unit
- 30 Suècia
- 31 Tunisia
- 32 Ucraïna
Istòria[modificar | modificar la font]
En França, lo cardinal de Richelieu es estat sovent designat coma Primièr ministre, « principal ministre » de Loís XIII. Tanben de còps es considerat coma lo primièr en data dels Primièrs ministres que lo mond aja conegut. Son accion englòba tant plan de dimensions culturalas e religiosas coma administrativas, colonialas, politicas e diplomaticas.
Al Reialme Unit, jol règne de Jòrdi Ièr seriá apareguda la foncion de Primus inter pares : fins alara elector d'Hannover, e marcant son estacament a sas originas alemandas per son refús d'aprendre l'anglés, lo rei novèl aguèt besonh d'un ministre particular per coordenar l'accion de totes los autres e traduire sos òrdres (balhats en lenga germanica).
Sud-Africa[modificar | modificar la font]
- Primièr ministre de Sud-Africa, remplaçat dempuèi 1984 per la foncion de president de la Republica de Sud-Africa
Argeria[modificar | modificar la font]
Sul plan politic, Argeria a adoptat un regim republican dempuèi l’aveniment de son independéncia en 1962. La Constitucion actuala conferís al cap de l’Estat un ròtle central dins la gestion dels afars del país, es atal qu’en vertut de sos articles, lo president de la Republica es lo cap de l’executiu, cap suprèm de las fòrças armadas e ministre de la Defensa. Lo cap de l’Estat deten tanben lo poder de nomenar son primièr ministre e los membres del govèrn sus proposicion d’aqueste darrièr. L’eleccion del president de la Republica se fa al sufragi universal dirècte, cada cinc ans. L'actual president en exercici es Abdelaziz Bouteflika. Elegit per un primièr mandat de 1999 a 2004, es reelegit la meteissa annada per un segond mandat que s'acabarà en 2009.
D'un autre costat, lo poder legislatiu es de tipe bicameral dempuèi la refòrma constitucionala de 1996, es de notar çaquelà que los poders que li son atribuits son fòrtament demenits per la preeminéncia del poder executiu. La reparticion dels diferents elegits al nivèl de las doas cambras del Parlament revèla la composicion seguenta:
- lo Conselh de la Nacion (Cambra nauta) : compausat de 144 membres dont lo tèrç es designat pel president de la Republica ;
- l’Assemblada Populara Nacionala (Cambra bassa) : Compausada de 389 membres elegits al sufragi universal dirècte per una mandatura de cinc ans.
La Constitucion argeriana foguèt adoptada lo 10 de setembre de 1963. Pus tard, foguèt revisada tres còps. D'en primièr en 1976, aquesta primièra revision constitucionala foguèt aviada jos l'impulsion de Houari Boumediène; visava en primièr luòc a perfaire las institucions de l'Estat argerian en lo dotant d'una Assemblada Legislativa, e en creant tanben lo pòst de President de la Republica, somés al sufragi universal dirècte e aqueste, en remplaçament de la foncion de President del Conselh de la Revolucion. La segonda revision de la Constitucion foguèt menada lo 28 de febrièr de 1989, data a la quala lo multipartisme e la libertat d’expression foguèron instaurats, es doncas dins lo silhatge d’aquesta refòrma que lo regim del partit unic foguèt dissolgut e que fòrça partits politics foguèron creats per la meteissa ocasion. La tresena e darrièra revision constitucionala foguèt menada en 1996 amb per objectiu principal l'instauracion d'un Parlament bicameral. Aquestas institucions foguèron elegidas lo 5 de junh de 1997, e constituisson lo primièr Parlament pluralista de l’Argeria independenta.
Antigua e Barbuda[modificar | modificar la font]
Austràlia[modificar | modificar la font]
Belgica[modificar | modificar la font]
Canadà[modificar | modificar la font]
Canadà fa partida del Commonwealth britanic. Per aquesta rason, son sistèma parlamentari es fòrtament inspirat del qu'a cors en Grand Bretanha. Tot coma al Reialme Unit, los poders de la Reina de Canadà, representada pel Governador general, son simbolics alevat de qualques excepcions.
Al moment d'una eleccion federala, cada partit politic federal tempta de far elegir lo mai de membres possibles al Parlament. Un còp elegits, son apelats deputats e siètan a la Cambra de las Comunas de Canadà. Lo primièr ministre es lo que pòt comandar la fisança de la Cambra - en practica, lo cap del partit qu'a lo mai de deputats. A aqueste moment, deven lo cap del govèrn e lo cap del Cabinet dels Ministres. Es pas legalament necessari que siá deputat, mas la tradicion o exigís.
Son partit pòt èsser majoritari, es a dire possedir pro de deputats per totjorn obténer la majoritat al moment dels diferents vòtes en cambra, o minoritari. Dins l'istòria del país, aqueste darrièr cas s'es presentat mai d'un còp. Dins aquesta situacion, segon diferentas règlas de proceduras, la Cambra de las Comunas pòt demandar que lo primièr ministre siá destituit. Aquesta procedura es apelada una mocion de fisança. S'es destituit, lo Governador general pòt siá apelar la populacion a las eleccions segon las proceduras en vigor, siá demandar a qualqu'un mai de formar un govèrn.
La residéncia oficiala del Primièr ministre de Canadà es situada al 24, promenade Sussex a Ottawa.
Las províncias e territòris de Canadà an recors a un sistèma de representacion semblable, amb un Primièr ministre. (En anglés, lo primièr ministre de Canadà se ditz Prime Minister e los Primièrs ministres de las províncias e territòris se dison Primièrs.)
- Mai d'informacions : Primièrs ministres de las províncias e territòris de Canadà
- Vejatz tanben : Monarquia canadiana
China[modificar | modificar la font]
Còsta d'Evòri[modificar | modificar la font]
França [modificar | modificar la font]
En França, jos la Vena Republica, lo Primièr ministre es designat pel president de la Republica per determinar e conduire la politica generala de frança, en particular en establissent lo budgèt.
De costuma, es causit perque es al cap del corrent politic mai poderós de la majoritat parlamentària de l'Assemblada Nacionala, o demest sos representants, siquenon demest las personalitats pròchas d’aqueste corrent majoritari. Lo president de la Republica a çaquelà la libertat de nomenar una personalitat qu'es ni deputat ni senator abans sa nominacion al cap del govèrn : èra lo cas de Jòrdi Pompidor o de Raymond Barre, o pus recentament de Dominique de Villepin. Un còp elegit president de la Republica, Jòrdi Pompidor declarèt que "lo primièr ministre es pas que lo primièr dels ministres".
Quand es d'un corrent politic opausat al del president de la Republica, se parla de coabitacion perque, dins aqueste cas, los dos caps del poder executiu agisson dins lors domenis de competéncia respectius.
En cas d'insatisfaccion publica, pòt èsser prepausat al primièr ministre de renovelar la totalitat o una partida de son govèrn, se parla alara de remanejament ministerial, o quitament d'èsser remplaçat aprèp aver presentat sa demission al president de la Republica.
Abita a l'Hôtel Matignon, situat a París, carrièra de Varennes, dins lo VII(en) arrondiment.
Jos las Republicas precedentas (IIIena Republica, de 1875 a 1940, e IVena Republica, de 1946 a 1958), lo cap del govèrn portava lo títol de president del Conselh (apelacion abreujada de president del Conselh dels Ministres). Los acamps avián luòc, coma uèi, al palais de l'Élysée, en preséncia del president de la Republica, mas aqueste presidissiá pas formalament las sesilhas del Conselh, mentre qu'es lo cas ara.
- Vejatz tanben
- Lista de caps del govèrn francés
Guinèa[modificar | modificar la font]
Grècia[modificar | modificar la font]
Índia[modificar | modificar la font]
Iran[modificar | modificar la font]
Irlanda[modificar | modificar la font]
Islàndia[modificar | modificar la font]
Israèl[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Corèa del Sud[modificar | modificar la font]
Corèa del Nòrd[modificar | modificar la font]
Kiribati[modificar | modificar la font]
- Lista dels presidents de Kiribati (inclusa la lista dels caps del govèrn).
Liban[modificar | modificar la font]
Madagascar[modificar | modificar la font]
Marròc[modificar | modificar la font]
Nòva Gàllia del Sud[modificar | modificar la font]
Norvègia[modificar | modificar la font]
Nòva Zelanda[modificar | modificar la font]
Polonha[modificar | modificar la font]
Reialme Unit[modificar | modificar la font]
Veire tanben :
Suècia[modificar | modificar la font]
Tunisia[modificar | modificar la font]
Nomenat pel president de la Republica, qu'a la possibilitat de lo demetre, lo primièr ministre es le cap de govèrn tunisian. Lo pòst es actualament ocupat per Mohamed Ghannouchi.


text:
Pedro Passos Coelho
Pedro Manuel Passos Coelho (n. 1964) economista e òme politic, es l'actual primièr ministre de Portugal.
Biografia[modificar | modificar la font]
Als catorze ans se jonguèt a la Joenessa Sociala Democrata, ont foguèt membre del Conselh Nacional, entre 1980 e 1982, e arribèt a la presidéncia de la Comission Politica lo 1990, en ocupant la carga fins al 1995. Foguèt deputat a l'Assemblada Nacionala, per la circonscripcion de Lisboa, entre 1991 e 1999, ont se jonguèt a l'Assemblada Parlamentària de l'OTAN fins a 1995 e foguèt vicepresident del Grop parlamentari del Partit Socialdemocrata - PSD, de 1996 fins a 1999. Se presentèt coma candidat per cònsol de Amadora e foguèt elegit conselhièr entre 1997 e 2001.
Als trenta sièis ans se va graduar en Economia a l'Universitat Lusíadas de Lisboa lo 2001. Al 2004 dintrèt en lo Grop Fomentinvest, en se convertint en lo braç drech de Ângelo Correia. Foguèt director financièr fins a 2006 e membre del Comitat Executiu dempuèi 2007 fins a 2009, al meteis temps que presidiguèt lo Conselh d'Administracion de las participantas CRH e Ribatejo Tage, a comptar de 2005 e 2007, respectivament. Tanben a comptar de 2007 ensenhèt a l'Institut Superior de Sciéncias de l'Educacion.
Passos Coelho foguèt cofondator del Movement Pensar Portugal lo 2001. Ocupèt tanben la vicepresidéncia de la Comission Politica Nacionala del Partit Socialdemocrata jos la direccion de Luis Marques Mendes, de 2005 a 2006, e foguèt president del Conselh Municipal de Vila Reala, dempuèi l'an 2005. En mai de 2008 concorreguèt pel primièr còp per la presidéncia del PSD, en prepausant una revision del programa politic en sometent una orientacion neoliberala. Foguèt derrotat per Manuela Ferreira Leite. Davant aquel resultat, fondèt amb un grop de simpatizants, lo think-tank Pensar Ideias. En genièr de 2010 traguèt lo libre Mudar ("Cambiar") e se postulèt coma candidat per las eleccions de març de 2010. Foguèt elegit president del PSD lo 26 de març de 2010.
Las eleccions presidencialas antecipadas lo 5 de junh de 2011 li donèron una sobrada victòria dins lo congrès contra lo Partit Socialista.


text:
Trondes
Trondes es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Preséncias gallo-romaine e mérovingienne.
- Populacion masculina déportée en partida en camp de concentracion (1944) ; i i aguèt 35 mòrts.
- Présences gallo-romaine et mérovingienne.
- Population masculine déportée en partie en camp de concentration (1944) ; il y eut 35 morts.


text:
Recenze doplňku Correcteur Occitan-Languedocien
1 recenze tohoto doplňku
Corregidor non vesible Ohodnoceno 4 z 5 hvězdiček
Siáu sota MacOS X 10.9 e utilizi Thunderbird 24.1.1. Malastrosament non vedhi lo Corregidor quora cliqui sobre lo boton "Ortograf". Es normal? Se non d'ont es l'error?
Me sembla qu'aparecia ámbe las precedentas versions de MacOS-Thunderbird.
Corregidor non visible
bonjorn,
Ai fach aquel version novèla per resòlvre lo problèma qu'avètz.Ai pogut faire de tests sus Windows/Linux mas pas per Mac mas normalament fa pas de diferéncia.
Calria dins u primièr temps, desinstallar lo corregidor occitan lengadocian, desinstallar aprèp thunderbird, escafar los fichièrs tots de thunderbird sus vòstra maquina e torna installar tot. I a benlèu un fichièr vièlh qu'es actiu que calriá pas.
Domatge, ai pas de Mac donc vos pòdi pas ajudar pus. Aimariai plan testar tot aquò per veire lo problèma. M'en vau veire quauqu'un qu'a un Mac se a lo meteis problèma.
A lèu,
Brunon
Pro založení své vlastní sbírky musíte mít účet na serveru Doplňky Mozilly.


text:
Secretari General de las Nacions Unidas
Lo Secretari General de las Nacions Unidas (abreviat en anglés: UNSG) es lo president del Secretariat de l'Organizacion de las Nacions Unidas (ONU). Foncionari mai important d'aquesta entitat, deu generalament saber parlar correntament las doas lengas oficialas de trabalh de l'ONU, l'anglés e lo francés.
Lo Secretari General actual d'aquesta organizacion es lo sud-corean Ban Ki-moon qu'ocupa aquesta foncion dempuèi l'1 de genièr de 2007 e foguèt reelegit en 2011.


text:
Borlesc
Lo borlesc (tanben burlesc) es un registre literari que se desvolopèt bravament en Italia e en França e que faguèt flòri a l'epòca classica e barròca.
Coma registre literari se retròba tanben dins gaireben totas las epòcas dins la literatura occidentala. De consultar tanben: new borlesc, borlesc american, borlesc italian, poesia borlesca.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot ven de l'italian burlesco. Los mots occitans[1] "borla", "borlar" an la meteissa etimologia coma l'adjectiu italian burlesco.
Caracteristicas formalas[modificar | modificar la font]
Dins la literatura occitana del sègle XVII[modificar | modificar la font]
Lo borlesc foguèt un registre plan utilizat pendent aquel sègle. La dimension parodica èra plan presada.
Qualques òbras occitanas borlescas d'aquela epòca:
- Virgili desguisat o l'Eneïda burlesca (Vergèli deguisat o l'Eneïdo burlesco), 1648, de Joan de Valès.
- L'embarràs de la fièra de Bèucaire, en vèrs burlescs vulgars.(L'embarras de la fieiro de Beaucaire, en vers burlesques vulgaris), de Joan Miquèl, 1657.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Mistral, Tresor dou Felibrige pagina 338


text:
Austràlia
Austràlia (oficialament Commonwealth of Australia) es un país que cobrís la mai granda illa d'Oceania e l'illa de Tasmania. Los païses vesins son Indonesia, Timòr Èst, Papoa-Nòva Guinèa, las Illas Salamon, Vanuatu, Nòva Caledònia e Nòva Zelanda. Sa capitala es Canberra. Sa populacion es estimada a 21 300 000 estatjants. Lo Commonwealth d'Austràlia es una monarquia parlamentària e un sòci del Commonwealth de las Nacions.
Lo gentilici es australian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los primièrs estatjants d'Austràlia arribèron al continent entre 48 000 e 42 000 ans enrè. Lo primièr europèu que desbarquèt dins lo continent foguèt Willem Janszoon en 1606.
En 1770 James Cook faguèt la mapa d'una granda part del litoral oriental del continent. Reinvendiquèt Austràlia per Anglatèrra. Los britanics fondèron la primièra vila, Port Jackson, lo 26 de genièr de 1788.
Tasmania venguèt una colonia separada en 1825. D'autras colonias foguèron creadas en Austràlia del Sud (1836), Victòria (1851), e Queensland (1859). Austràlia foguèt pas una colonia penala, mas acceptèt de condemnats fins a 1848.
Austràlia creèt sa constitucion e se faguèt independenta del Reialme Unit lo 1 de genièr de 1901.
Politica[modificar | modificar la font]
La Comunautat d'Austràlia es una monarquia constitucionala e a un sistèma de govèrn parlamentari. La Reina Elisabèt II del Reialme Unit es a l'ora d'ara lo cap de l'Estat australian e utiliza lo títol formal de Reina d'Austràlia, en complint un ròtle diferent al qu'exercís en d'autres renhes del Commonwealth. Es representada pel Governador General d'Austràlia al nivèl federal e pel governador de cada estat. E mai se la constitucion conferís de largs poders executius al Governador General (Quentin Bryce), lor mesa en practica es menada a tèrme generalament sonque amb l'assisténcia del Primièr ministre.
Geografia[modificar | modificar la font]
Austràlia es l'unic país qu'ocupa un continent entièr e es lo seisen del mond per la superfícia. Es entornejat per las aigas de l'Ocean Pacific, de la Mar d'Arafura, de l'Ocean Indian e de l'Ocean Austral. La Granda Barrièra de Coralh, amb 2000 km de longor e una largor entre 100 e 300 km, constituís la màger del mond[1], e daissa al nòrd-oèst del país una granda quantitat d'illas. En çò que pertòca lo relèu, Austràlia ocupa una de las massas continentalas pus ancianas e mens *anautitas de la planeta. Lo sieu ponch culminant es la Montanha Kosciuszko amb 2228 m d'altitud e se plaça entre Nòva Galas del Sud e Victòria.
Los 7 686 850 km² de superfícia d'Austràlia se tròban en la Placa Indoaustraliana. Entornejada pels oceans Indian, Glacial Antartic e Pacific, es separada d'Asia per las mars d'Arafura e de Timòr. Austràlia a una linha costièra de 25 760 km e reclama una larga zòna economica exclusiva de 8 148 250 km². Aquesta zòna d'exclusivitat economica inclutz pas lo Territòri Antartic Australian.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Austràlia.
Cultura[modificar | modificar la font]
Durant los darrièrs 50 ans, la cultura australiana es estat fòrtament influida per la cultura populara nòrd-americana (particularament en la television e lo cinèma), per l'immigracion a granda escala de païses pas anglofòns e pels païses asiatics vesins. La vigor e l'originalitat de las arts australianas - filmes, opèra, musica, pintura, teatre, danças e arts manualas - an obtengut reconeissença internacionala.
Austràlia a una longa istòria en çò referent a las arts visualas que comença amb las pinturas rupestras realizadas pels indigènas. Dempuèi los tempses de l'assentament europèu lo païsatge australian es estat un tèma comun en l'art nacional, çò que se fa evident en los trabalhs de Arthur Streeton, Arthur Boyd e Albert Namatjira, entre d'autres. Las tradicions dels aborigèns son transmesas majoritàriament en forma orala (tradicion orala) e son fòrça ligadas a de ceremònias e a d'istòrias de sa mitologia. La musica aborigèna, las danças e l'art aborigèn an una notabla influéncia en las arts scenicas e visualas de l'Austràlia contemporanèa. La nacion possedís una tradicion activa de musica, balet e teatre; fòrça de las companhiás d'arts scenicas recebon de fons publics a travèrs del Conselh Australian per las Arts. Existís una orquèstra dins cada vila principala, e una companhiá d'opèra nacional, l'Opèra d'Australia, qu'aqueriguèt importància mercé a la cantaira d'opèra Joan Sutherland. La musica d'Austràlia inclutz la musica classica, lo jazz e fòrça autres genres de musica populara.
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ UNEP World Conservation Monitoring Centre (1980), "Protected Areas and World Heritage – Great Barrier Reef World Heritage Area", Department of the Environment and Heritage.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Denoon, Donald, et al. (2000). A History of Australia, New Zealand, and the Pacific. Edicions Oxford Blackwell. ISBN 0-631-17962-3.
- (en) Hughes, Robert (1986). The Fatal Shore: The Epic of Australia's Founding. Edicions Knopf. ISBN 0-394-50668-5.
- (en) Davison, Graeme; Hirst, John; Macintyre, Stuart (1999). The Oxford Companion to Australian History. Edicions Oxford University Press (Melbourne). ISBN 0-19-553597-9.
- (en) Emily Kngwarreye, Paintings (1996). North Ryde NSW: Craftsman House / G + B Arts International. ISBN 90-5703-681-9.
- (en) Germaine, Max (1990). Artists & Galleries of Australia. Edicions Craftsman House (Roseville). ISBN 976-8097-02-7.
- (en) Johnson, Vivien (2007). Papunya Painting: Out of the Desert. Edicions National Museum of Australia (Canberra). ISBN 978-1-876944-58-2. http://www.nma.gov.au/exhibitions/papunya_painting/catalogue/.
- (en) Jupp, James (2001). The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people, and their origins. Edicions Cambridge University Press. ISBN 0-521-80789-1.
- (en) Macintyre, Stuart (2000). A Concise History of Australia. Edicions Cambridge University Press. ISBN 0-521-62359-6.
- (en) McCulloch, Alan; Susan McCulloch, Emily McCulloch Childs (2006). The new McCulloch's encyclopedia of Australian art. Edicions Aus Art Editions in association with The Miegunyah Press. ISBN 0-522-85317-X.
- (en) Powell JM (1988). An Historical Geography of Modern Australia: The Restive Fringe. Edicions Cambridge University Press. ISBN 0-521-25619-4.
- (en) Robinson GM, Loughran RJ, and Tranter PJ (2000) Australia and New Zealand: economy, society and environment. Edicions Arnold; NY: OUP; 0340720336.
- (en) Smith, Bernard; Smith, Terry (1991). Australian painting 1788–1990. Edicions Oxford University Press. ISBN 0-19-554901-5.
- (en) Teo, Hsu-Ming; White, Richard (2003). Cultural history in Australia. Edicions University of New South Wales Press. ISBN 0-86840-589-2.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) About Australia from the Department of Foreign Affairs and Trade.
- (en) Governments of Australia website (govèrns federaus, d'estats e territoriaus).
- (en) Australian Government website (govèrn australian).
- (en) Parliament of Australia: Who's Who (includes head of state) (parlament e govèrn australian).
- (en) Australian Bureau of Statistics (Burèu australian d'estatisticas).
- (en) Community organisations portal
- (en) Tourism Australia


text:
1992
Aquesta pagina concernís l'an 1992 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 7 de febrièr - França signa lo Tractat de Maastricht.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 13 de genièr - Reeleccion de Mário Soares coma president de Portugal.
- 15 de genièr - Començament de la fin de la Iogoslavia, amb l'independéncia de Croàcia e Eslovènia.
- 5 d'abril - Declaracion d'independéncia de Bòsnia e Ercegovina.
- 23 de mai - Assassinat del jutge italian Giovanni Falconi per la mafia, dins la província de Palèrme.
- 25 de junh - La Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias es aprovada coma Convencion pel Comitat dels Ministres del Conselh d'Euròpa, a Estrasborg.
Georgia[modificar | modificar la font]
Començament de la Guèrra Civila de Georgia après la pèrda dau poder per Zviad Gamsakhourdia. Opausèt divèrsei faccions : partisans dau govèrn centrau novèu, partisans de Gamsakhourdia, independentistas d'Abcazia e Ossetia dau Sud.
America[modificar | modificar la font]
Peró[modificar | modificar la font]
Lo 5 d'abriu, lo president Alberto Fujimori decidèt de reversar lo sieu govèrn. Capitèt d'obtenir una dissolucion inconstitucionala dau Congrès e una restructuracion dau sistèma judiciari. Foguèt sostenguda per la populacion qu'esperava probablament un melhorament de sa situacion economica e qu'èra ostila a un parlament fòrça opausat au president. Plusors país suspendèron seis ajudas e sei politicas de cooperacion (Argentina, Chile, França, Espanha, Reiaume Unit ... etc.) mai lo sostèn dau president George H. W. Bush permetèt a Fujimori de legitimar sa posicion. L'arrestacion de Abimael Guzmán, cap de la guerilha comunista dau Sendier Luminós l'ajudèt tanben d'un biais decisiu (12 de setembre). D'efèct, aquò foguèt un succès important car lo cap novèu dau Sendier, Óscar Ramírez, aviá pas son influéncia de son predecessor. La guerilha se devesiguèt ansin entre divèrsei frònts rivaus e de còps enemics marcant l'acomençament de son declin. Enfin, lo 13 de novembre, una temptativa de còp d'estat militar mau capitèt permetent au president de neutralizar una partida de seis adversaris (→ 1993).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr - Frans Tähkävuori, saltaire amb esquís finlandés
- 5 de febrièr - Neymar, fotbolaire brasilièr
- 7 de febrièr - Jain, cantaira francesa
- 11 de febrièr - Taylor Lautner, actor american
- 23 de març - Kyrie Irving, basquetbolaire american
- 12 d'abril - Chad le Clos, nataire sudafrican
- 14 d'abril - Tory Nyhaug, ciclista canadian
- 26 d'abril - Sebastian Klinga, saltaire amb esquís finlandés
- 9 de junh - Yannick Agnel, nataire francés
- 14 de junh - Daryl Sabara, actor american
- 24 de junh - David Alaba, fotbolaire austrian
- 22 de julhet - Selena Gomez, cantaira americana
- 20 d'agost - Demi Lovato, cantaira e actritz americana
- 7 de setembre - Martin Hinteregger, fotbolaire austrian
- 15 de setembre - Camelia Jordana,cantaira provençala de lenga francesa
- 20 d'octobre - Ksenia Semenova, gimnasta russa
- 23 de novembre - Miley Cyrus, cantaira americana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 3 de genièr - Judith Anderson, actritz australiana (n. 1897)
- 9 de genièr - Michel Miniussi, escrivan occitan (n. 1956)
- 16 de febrièr - Jânio da Silva Quadros, president de Brasil (n. 1917)
- 9 de març - Menachem Begin, primièr ministre d'Israèl, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1913)
- 23 de març - Friedrich Hayek, economista e filosòf britanic, Prèmi Nobel en 1974 (n. 1899)
- 6 d'abril - Isaac Asimov, escrivan rus-american (n. 1920)
- 8 d'abril - Daniel Bovet, farmacològ soís, Prèmi Nobel en Fisiologia o Medecina (n. 1907)
- 10 d'abril - Peter Dennis Mitchell, quimista britanic, Prèmi Nobel (n. 1920)
- 21 d'abril - Väinö Linna, escrivan finlandés (n. 1920)
- 23 d'abril - Satyajit Ray, realizator indian (n. 1921)
- 23 d'abril - Tanka Prasad Acharya, primièr ministre de Nepal (n. 1912)
- 28 d'abril - Francis Bacon, pintor britanic (n. 1909)
- 6 de mai - Marlene Dietrich, actritz e cantaira alemanda-americana (n. 1901)
- 23 de mai - Atahualpa Yupanqui, cantautor, musician e escrivan argentin (n. 1908)
- 30 de mai - Karl Carstens, president d'Alemanha (n. 1914)
- 21 de junh - Joan Fuster, escrivan valencian en lenga catalana (n. 1922)
- 4 de julhet - Ástor Piazzolla, musician argentin de tango (n. 1921)
- 15 de julhet - Hammer DeRoburt, president de Nauru (n. 1922)
- 23 de julhet - Suleiman Frangieh, president de Liban (n. 1910)
- 12 d'agost - John Cage, compositor american (n. 1912)
- 2 de setembre – Barbara McClintock, geneticiana americana, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1902)
- 12 de setembre - Anthony Perkins, actor american (n. 1932)
- 29 de setembre - Paul Jabara, actor, cantaire e compositor american (n. 1948)
- 8 d'octobre – Willy Brandt, cancelièr d'Alemanha (n. 1913)
- 25 d'octobre - Adelino da Palma Carlos, primièr ministre de Portugal (n. 1905)
- 5 de novembre - Jan Oort, astronòm neerlandés (n. 1900)
- 7 de novembre – Alexander Dubček, politician checoslovac (n. 1921)
- 15 de decembre - Sven Delblanc, escrivan suedés (n. 1931)
- 21 de novembre - Kaysone Phomvihane, president de Laos (n. 1920)
- 25 de novembre - Joseph Arthur Ankrah, president de Ghana (n. 1915)
- 3 de decembre - Nureddin al-Atassi, president de Siria (n. 1929)
- 21 de decembre - Nathan Milstein, violonista ucraïnés (n. 1903)


text:
Granda Barrièra de Coralh
La Granda Barrièra de Coralh (en anglés Great Barrier Reef) es l'escuelh de coralh pus grand de la planeta. Formada per mai de 2.900 escuèlhs individuals e 900 illas en una franja de mai de 3.000 quilòmetres subre un airal d'aperaquí 348.000 quilomètres carrats. L'escuèlh es situat dins la mar del Coralh, sus la còsta de l'estat de Queensland al nòrd-èst d'Austràlia.
La Granda Barrièra de Coralh se pòt veire de l'espaci exterior e es l'estructura mai granda del mond fargada per d'organismes vius. L'estructura de l'escuèlh es compausada de milions d'organismes pichon nomenats polips de coralh. Se podon trobar mai de 400 espècias de coralh, d'unas microscòpicas e d'autras qu'arriban als 2 metres de long. La Granda Barrièra de Coralh es lo sèti d'un granda diversitat biologica, e foguèt seleccionada coma Patrimòni Mondial de l'Umanitat en 1981. Entre los escuèlh s'i troban mai de 1.500 espècias de peisse e crustacèus.


text:
Khofo
Khofo (tanben conegut dab la version ellenizada deu son nom Keòps), faraon egipcian de la IVau dinastia bastidor de la mei grana de las tres Piramidas de Giza: la Grana Piramida de Giza dab las piramidòtas de las reinas, un temple e un mastaba per ua de las soas hilhas. Que he tanben bastir lo temple de la divessa Atòr a Dendera e ua inscripcion de las fondacions deu temple de Bastet a Bubastis que'u mentau.
Deu punt de vista administratiu que desenvolopè la foncion de tiati (mena de purmèr ministre) entà ahortir lo poder deu faraon ; lo son hilh Kaoab qu'aucupè aquesta foncion shens non pas vàder rei arron per'mor d'etsra mort abans lo son pair.
Pendent annadas (sègles en realitat) que s'a credut que la bastida de la piramida que s'auré hèita mercès a ua man d'òbra esclava. Lo quites Egipcians, segon las epòcas que den testimoniatges contradictòris (certes documents, com, per exemple lo Papir de Westcar, o l'istorian grèc Erodòt dens l'Equista II, que pintran ua legenda negra mentre qui d'autas honts egipcianas, au contre, que'u muishan com un gran diu). Las cavas arqueologicas, totun, que muishèn que la piramida que ho bastida per obrèrs hèra especializats e logats dens un vilatge bastit per aqueth projècte e, sustot, çò qui demora deus los còs que nse muisha de qu'èra plan neurits. Que sabem que la bastida deu monument funerari deu faraon (diu vivant mei que rei peu son pòble) qu'èra ua òbra de fe. Lo faraon que hore faraon deu son quite pòble dens l'aute monde. Los obrèrs qu'aurén donc dilhèu podut tribalhar en partida per la loa fe (com dens lo cas de la bastida d'ua catedrala) e sustot, que cau brembà's que la creishuda e l'aigada annau de Nil be liberava cad an ua tempora qui non se podèva pas tribalhar.
Khofo qu'èra lo hilh deu faraon Snefro ; a la soa mort que i avó divisions enter los sons hilhs (Djedefra, [[Khafra], [Djedeher]] e Baefra) qui s'acabèn dab la victòria de Khafra (Khefren en grèc) qui bastí la dusau mei grana piramida de Giza e dilhèu lo Gran Esfinx de Giza, medish se i a un debat per'mor de la semblança enter lo cap de l'Esfinx e l'estatua de Khofo trovada a Abidòs per l'egiptològ anglés Flinders Petrie.
Hont[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988.
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.