text:
Istòria der Eqüator
Era istòria dera Eqüator se pòt dividir eth tres grani periòdes: eth periòde prehispànic, dempús dera arribada der èsser uman ena zòna enquiara invasion e integracion deth territòri ath empèri inca (fins çò 1535); eth periòde coloniau, qu'eth territòri actuau der Eqüator corresponec pendent eth apuprètz ara Reiau Audiéncia de Quito (1535-1822); fin finau eth periòde republican, dempús dera independéncia, integracion ara Gran Colómbia e posteriora separacion, enquiara actualitat.
Somari
- 1 Er Eqüator preïncaic
- 2 Era integracion ar empèri inca
- 3 Epòca coloniau
- 4 Epòca republicana
Er Eqüator preïncaic[modificar | modificar la font]
Eth territòri deth que aué se coneish coma er Eqüator siguec demorat per diuèrses cultures dempús d'uns 15 000 ans a.C., E dilhèu quitament dempús d'uns 30 000 ans. Eth periòde preïstoric (anterior ara arribada des conquistadors espanhòus) s'acostume a dividir eth quate granes etapes: eth periòde paleoindi (fins uns 3500 ans a.C.), Eth periòde formatiu (deth 3500 ath 300 a.C.), Eth periòde de desvolopament regionau (300 a.C. - 800 d.C.) E eth periòde d'integracion (800 - 1534).
- Eth periòde paleoindi comence damb era arribada der èsser uman ena zòna e s'acabe damb es prumèrs processi de neolitització. Era preséncia d'èssers umans ena zòna andino-equatoriau semble remontar-se a uns 30 000 ans a.C. E s'an trobat rèstes de projectils, mès que mès de obsidiana, apròp de Quito, puntes de javelines e propulsors e, sustot, rèstes umanes a Alangasí e Otavalo e es importants enterraments de Sumpa, ara peninsula de Santa Elena, datadi ath 7000 a.C. Aguest conjunt funerari ei dilhèu eth jadiment mès important der Eqüator paleolític, donques qu'es autes rèstes trobades arreu deth país son fragments umans quasi sense contèxt o simplaments pròves de preséncia umana es determinades cauves.
- El període formatiu coincideix amb el procès de neolitització de les diverses cultures locals. És tema de debat si el procès s'inicià localment o fou introduït exteriorment, teoria sorgida a partir de les similituds de les tècniques ceràmiques trobades a la costa equatoriana amb les de l'Àsia (Japó, Sud-est asiàtic, Polinèsia). En qualsevol cas les novetats neolítiques s'expandeixen ràpidament de la costa cap a l'interior i entren en contacte amb les cultures amazòniques de l'altra banda de la serralada dels Andes. Sorgeixen també les primeres agrupacions urbanes, amb habitatges circulars o ovalades organitzades al volant de places, com les trobades a les excavacions de Real Alto i l'illa Puná (al golf de Guayaquil). El període està dominat per cultures assentades a la costa i s'acostuma a dividir en tres grans etapes: l'etapa primerenca on cal destacar la cultura Valdivia (3500 - 1500 a.C.), amb les seves famoses venus, instal·lada a la zona de la península de Santa Elena; letapa mitjana, amb la cultura Machalilla (2000 - 1000 a.C.); i letapa tardana amb la cultura Chorrera (900 - 300 a.C.), situada a la conca baixa del riu Guayas. En aquesta època les cultures assentades a la serra són menys importants, però podem destacar les de Cotocollao i Chaullabamba o Cerro Narrío.
- Eth periòde de desvolopament regionau (300 a.C. - 800 d.C.) S'inície damb çò que semblen importants movements de poblacion e se pòt detectar un considerable procès de aculturació. Es naues influéncies e tendéncies arriben pera còsta (cultura de Bahía de Caráquez) e semblen progressar cap ath nòrd (cultures de Era Tolita e Jama-Coaque) e era interiora (cultures d'Ángel e Quito) e, posterioraments cap ath sud (cultures Guanguala e Jambelí). Ath madeish temps tanben arriben influéncies dempús des tèrres peruanes: se pòden observar es dera cultura Chavín (sus era cultura Chaullabamba) e posterioraments dera alunhada Tiahuanaco (sus es cultures Narrío e Chordeleg). Totes aguestes influéncies e eth desvolopament posterior son fòrça evidenti ne la ceramica, er era policromia, er eth desvolopament de nuclèus urbans importants e er era metal·lúrgia. Ara cultura de Bahía de Caráquez se tròbe peth prumèr còp era metal·lúrgia dera aur, e ara dera Tolita era deth platí. Er aguesta epòca s'intensifica era estratificació sociau des comunitats e se generalisen es escambis comerciaus, qu'eth bèi uns casi arriben en Mesoamèrica. Era definitiva, er aguesta epòca s'assentissen comunitats importantes, sociauments desvolopades e damb identitats culturaus pro fòrtes; son çò que se nomenten acabdillaments ètnics (señoríos étnicos o cacicazgos).
- Eth periòde d'integracion (800 - 1534) se caracterize pera aparicion, ena zòna andina, d'ua unitat culturau impulsada era bona part peth comèrç e que darà lòc a diuèrses confederacions de pòbles damb un considerable desvolopament sociau. Ua d'aguestes confederacions se forme iniciauments a compdar dera cultura dera Tolita e acabe en tot abastar tota era zòna andina deth nòrd der actuau Eqüator: ei era confederacion caranqui (des quitus, caras o caranquis, tanben nomentadi shiris o scyris), qu'auie a Quito e es sòns voltants un des sòns nuclèus principaus. Aguesta agropacion politica, qu'es espanhòus nomentaràn damb er equívoc nòm de Reiaume de Quito, s'espandís cap ath nòrd enquiara zòna de Pasto (actuau Colómbia), peth sud enquiara zòna de Quevedo, damb contactes damb era rica cultura Milagro-Quevedo, e cap ar autan pera val der arriu Napo (s'an trobat elements quitus ara desbocadura dera Amazones). Ua auta d'aguestes confederacions siguec era confederacion cañari, plaçada ena zòna sud des andes eqüatorians, mès petita qu'era caranqui totun mès homogènia culturauments. Sigueren aguestes confederacions es que s'afrontèren ara menaça que representaue era expansion inca, pendent era dusau mitat deth sègle XV.
Era integracion ar empèri inca[modificar | modificar la font]
Era conquista inca[modificar | modificar la font]
A començaments deth sègle XV eth empèri inca se trobaue era ua epòca de grana expansion; eth Tahuantinsuyo s'estenie alavetz fins la còste nòrd der actuau Peró e era zòna de Cajamarca, a on auie artenhut sométer eth pòble Chimú. Pendent eth govèrn der inca Pachacútec s'inicièc ua naua ofensiva cap ar extrèm nòrd der empèri (eth Chinchaisuyo). Era ofensiva s'inicièc pes volts de 1450 e a banda des arrasons tradicionaus politiques e economiques, s'i junhien bères arrasons de caractèr mitològic e dinàstic, donques que segons bères tradicions es inques e es quitus compartien ua origina comuna ne la figure mitica de Quitumbe; ath delà es regions equatoriaus, domeni deth Solei segons es inques, auien un compausant religiós de grana importància per eri. Es accions conqueridores de Pachacútec alertèren ara confederacion cañari, que presentèc ua fòrta oposicion mès acabèc entà someter-se ar empèri. Eth hilh de Pachacútec, Túpac Yupanqui, sagèc assolidar aguestes conquistes e iniciar ua naua ofensiva entà arribar enes tèrres des quitus. Era resisténcia dera confederacion quitu-caranqui siguec herotja, dirigida pes sòns cabdills Hualcopo Duchicela, Epiclachima e Pillahuasu, que culminèc er ua grana batalha apròp de Latacunga, a on se sagerèc era conquista inca. De contunh Túpac Yupanqui refundà era ciutat de Quito. Era mòrt de Túpac Yupanqui e era proclamacion coma inca deth sòn hilh neishut a Tomebamba (actuau Cuenca), Huayna Cápac, inicièc ua tendéncia a favorir era zòna septentrionau der empèri, que mès tà deuant provocarà grèus conflictes damb eth caplòc, Cusco. Huayna Cápac embellí Era ciutat de Tomebamba e bastic era fortalesa d'Ingapirca. Er aqueri moments se produsic ua revòlte ena zòna de Quito, dirigida peth cabdill Cacha Duchicela, que culminèc era era massacre de Yaguarcocha. Un còp pacificat parciauments eth territòri, Huayna Cápac s'installèc a Quito e, en tot seguir eth procediment abituau inca, desterrà massivament diuèrsi pòbles en d'autes zònes aluenhades der empèri. Per implicar es nòbles locaus er eth aparelh estatau, Huayna Cápac se maridèc damb ua princessa quitu, Paccha (o Tuta Paclla) e qu'auec damb eth un hilh, Atahualpa.
Era guèrra civiu entre Huàscar e Atahualpa[modificar | modificar la font]
Eth 1526 s'arreceberen es prumères notícies de vaishèths e òmes estranhs ara còsta, que corresponen ara prumèra expedicion exploradora de Bartolomé Ruiz e er an següent moric Huayna Cápac. Semble qu'era sua darrèra volontat siguec dividir er empèri eth dus: era part principau serie entath sòn primogènit Huàscar e era auta part, que comprenerie es territòris dera anciana confederacion quitu, serie entà Atahualpa. Es prumèrs ans non se produsic càpies afrontament entre es dus fraires, mès fin finau Huàscar exigic a Atahualpa era renóncia as territòris deth nòrd e mobilizèc es sues armades, que penetraren er eth territòri cañari e s'encaminaren cap a Quito. Es tropes d'Atahualpa, jos es sòns generaus, Quizquiz, Caracuchima e Rumiñahui, se les afrontèren e s'inicièc ua longa e esgotadora confrontacion, damb diuèrses batalhes de resultat incert. Fin finau es tropes d'Atahualpa artenheren superar es de Huàscar e dirigir-se sense oposicion cap a Cusco, a on entrèren pòc dempús, proclamèren inca a Atahualpa e se liurèren ath saqueig e era venjança. Sabudes es naues dera victòria, Atahualpa gessec de Quito entà dirigir-se a Cusco e èster nomentat inca de tot er empèri. Er eth camin s'arturèc a pausar a Cajamarca, a on li arribèren es notícies deth desembarcament de Francisco Pizarro. Era guèrra entre es dus frairs auec gravíssimes conseqüéncies entad empèri inca, e mès se consideram que se produsís eth çò de madeish moment qu'era prumèra expedicion espanhòla desembarcava as sues còstes. Eth conflicte provoquèc despoblacions massives e tuades considerables; Atahualpa hec aucir tota era poblacion cañari masculina e exterminar tota era familha deth sòn germanastre Huàscar. Era division regnant laguens der empèri (er aristocràcia cusquenya jamès acceptèc Atahualpa) serà hàbilment profitada per Pizarro, que s'aufrirà coma alliberador des partidaris de Huàscar deuant der usurpador Atahualpa. Ath delà, es prigondes enemistats entre pòbles e ètnies segons es partits causits serà ua auta afeblit profitada pes espanhòus.
Epòca coloniau[modificar | modificar la font]
Assentament deth poder coloniau[modificar | modificar la font]
Entre 1535 e 1590 (fins la revòlte des alcabales) se produsís er assentament deth domeni coloniau damb era fondacion de naues ciutats e era creacion d'avescats e audiéncies. Es constants abusi e conflites provocadi pes conquistadors provoquèren era proclamacion des Leyes Nuevas çò 1544 que centralitzaven eth poder es mans dera Corona. Er aguesti prumèrs ans se fondèren es ciutats de Guayaquil (1535), Loja (1548), Cuenca (1557) e Riobamba (1575), entre d'autes. Eth 1563 se creèc era Reiau Audiéncia de Quito, que demorèc integrada laguens deth \virregnat deth Peró. Ath costat d'aguestes, se creèren diuèrsi asientos d'indigènes, qu'arresponie ara politica de separacion entre era republica de blancos e era republica d'indios. Cap a fins deth sègle XVI se dèc un conflicte entre eth president dera Audiéncia e eth cabildo dera ciutat de Quito, que culminèc er era nomentada «revòlte des alcabales; de 1592 e demostrèc era existéncia deth conflicte entre era corona e es poders locaus, entre criolls e chapetones (es arribadi d'Espanha).
Eth sègle XVII[modificar | modificar la font]
Çò Sègle XVII represente era epòca d'esplendor dera Reiau Audiéncia de Quito, que se convertís er un gran centratz provedidor de neurituds e teishuts entàs granes explotacions minaires d'America, mès que mès entà Potosí. Destaquèc mès que mès era indústria de confeccion de liròts ena zòna andina nòrd e centrau, atau coma era produccion des drassanes de Guayaquil. Pendent aguest sègle tanben se generalize eth cultiu de productes d'origina europèa e s'espandís er usatge deth \quítxua coma lingua franca entre era majoria de pòbles indigènes. Ath madeish temps comence a aquerir importància era naua classa sociau des mestissos, qu'artenheren obtier bèri privilègis reservadi as blanqui mès nogensmenys demorèren relegats tostemp a ua posicion intermediària entre es criolls e es indigènes. Era relativa riquesa que s'artenhec pendent aguesti ans, ajudèc a un gran impuls constructor e artistic. Comence a aquerir importància era nomentada escòla de Quito de pentura e escultura e eth caplòc s'embelleix considerablaments (convents de Sant Francesc, Sant Agustí, Mercè, eca., eth prumèr palais presidenciau) e se creen es prumères universitats. Tanben siguec ua epòca de gran impuls explorador e missioner, damb fondacion de nombroses missions ara Amazonia.
Era crisi deth sègle XVIII[modificar | modificar la font]
Era crisi e era escassetat qu'assolà es explotacions de metaus des colònies pendent aguest sègle afectèc grèvaments ara Reiau Audiéncia de Quito, que perdec ua grana quantitat des sòns mercats tradicionaus e, ath delà, li calec començar a patir era competéncia de productes europèus de major qualitat e mès barati. Conseqüéncia d'aguesti cambiaments siguec era estenduda des latifundis ara sèrra, que superèren era importància as tradicionaus talhèrs texili. Era arribada des Borbons en tròn espanhòu introdusic ua major centralizacion e importantes restriccions comerciaus ath comèrç intèrne entre es colònies, er un assag de concórrer damb er agressiu comèrç anglés. Es reformes administratves passèren entà suprimir era Reiau Audiéncia e incorporar es sòns territòris ath nau virregnat de Naua Granada çò 1718, damb caplòc a Bogotà. Es problèmes e conflictes subsegüents obliguèren a retornar es territòris ath virregnat deth Peró, entà tornar a passar-les ath de Naua Granada definitiuaments çò 1739, mès damb era restitucion dera Reiau Audiéncia de Quito. Eth 1734 arribèc en Quito era mission geodèsica francesa, dirigida, entre de de autes, per Charles-Marie dera Condamine, que representèc un vertadèr revulsiu entara activitat culturau de Quito, damb era promocion d'estudis scientifics e era divulgacion des naues inventes illustrades qu'influïren eth çò geògraf Pedro Vicente Maldonado. Es corrents illustradi penetraren damb fòrça as següentes generacions, er ua dusau mitat de sègle caracterizat per tensions contínues entre es representants dera Corona e es interèssi des criolls. Er establiment çò 1764 deth monopòli d'aiguardents e era racionalització des alcabales e doanes acabèren damb la revòlte des estancs de 1765, que s'ahigec a ua longa sèria de sollevaments indigènes, reprimidi duraments pes autoritats. Er aguesta epòca tanben comence a aparéisher, nauaments enllaçant damb es idèes illustrades, ua clara consciéncia quitenya, que se pòt observar ne les òbres istoriques deth jesuïta Juan de Velasco e, sustot, damb era incansable activitat culturau progressista e emancipadora de Eugenio Espejo, dilhèu çò de mès de gran illustrat quiteny. Es idèes d'Espejo representen claraments era importància dera naua consciéncia criolla, que cada còp guanhaue mès influéncia e que se consideraue espetada pes chapetones. Damb era arribada ena presidéncia dera Audiéncia deth baron de Carondelet, se sagèc satisfèr es demandes autonomistes des criolls, mès era intervencion napoleonenca en Espanha precipitarie era trencadura definitiva damb era metròpoli.
Eth Departament deth Sud dera Grana Colómbia[modificar | modificar la font]
Dempús dera victoria s'inicièc era negociacion entà incorporar es territòris ara naua republica de Colómbia (actuauments coneishuda coma era Gran Colómbia). Quito, Cuenca E totes es ciutats andines se junheren sense massa problèmes ath nau projècte; Guayaquil per contra, ère dividida entre partidaris dera Grana Colómbia e partidaris de junher-se ara naua republica deth Peró. Fin finau, e dempús de diuèrses intervencions militares pòc importantes, Guayaquil demorèc tanben integrada ena Grana Colómbia. Toti es territòris dera Reiau Audiéncia de Quito formèren eth nomentat Departament de Quito o deth Sud, posterioraments cambiat a Districte deth Sud damb es departaments d'Eqüator, Azuay e Guayaquil. Es prumèrs ans d'integracion ena Grana Colómbia representèren un considerable esfòrç, donques que se dediquèren fòrça esfòrci ara guèrra de desliurança deth Peró, encara ne partís e que non culminèc fins çò 1824. Pòc dempús, era naua republica de Peró inicièc un conflicte termierèr damb Colómbia (que dempús heretaria er Eqüator). Aguest conflicte se materializèc çò 1829 era ua invasion peruana dera part meridional deth Departament deth Sud. Es armades peruans siguessen derrotadi pes grancolombians ara batalha de Tarqui (27 de hereuèr de 1830) e se signèren acòrds de patz e tractadi de limits que jamès sigueren respectadi per cap des partits (veigatz er article «Guèrra Eqüator-Peró; entà ua descripcion detalhada des origines deth conflicte). Maugrat toti es esfòrci, eth projècte bolivarià dera Grana Colómbia ère menaçat pes conflictes d'interèssi entre es oligarquies regionaus e pes demandes d'autonomia des sues regions, atau coma pera accion politica des poténcies capitalistes deth moment (basicaments çò Reiaume Junhut e es Estats Units), pòc interessades era era formacion d'un estat fòrt a Sud-amèrica. Çò Cèrt ei qu'eth 1830 s'inicièc un procès de disgregació imparable que dèc lòc enes naui estats de Veneçuèla, Colómbia e Eqüator.
Epòca republicana[modificar | modificar la font]
Era neishença dera Republica der Eqüator[modificar | modificar la font]
Eth 13 de mai de 1830 se constituic definitiuaments eth nau estat integrat pes territòris deth Departament deth Sud, jos eth govèrn deth generau Juan José Flores. Pòc dempús s'amassèren es corts constituents e se cristianèc er estat coma Republica der Eqüator, donques qu'eth nòm de Quito denominacion tradicionau des ancians territòris dera Reiau Audiéncia non siguec acceptat pes representants de Guayaquil e Cuenca. Pòc dempús, çò 1832, er Eqüator prenec possession des isles Galápagos. Flores controtlèc era politica eqüatoriana fins çò 1845, ans eth qué eth país siguec sometut a revòltes contínues, coma es grops oligàrquics dera sèrra e dera còsta sostenguessen a determinadi grops o d'autes. Maugrat es assagi liberalitzadors de Vicente Rocafuerte (president entre 1835 e 1839), Flores aqueric mès poder e en tot convertir-se er un dictator de facto enquia qu'ua aliança de militares e notables de Guayaquil eth derrocà (era nomentada Revolucion Marcista). Eth generau José María Urvina (president e dictator entre 1851 e 1856) instaurèc mesures progressistes, coma era abolicion dera esclavatge, era supression des tributs indigènes e er emparament des petiti proprietaris ruraus. Açò l'afrontèc damb es grani latifondistes, ath madeish temps afrontadi entre eri er ua inacababla luta ressègue-còsta. Eth conflicte s'agravèc eth temps deth sòn successor Francisco Robles, enquiath punt que se creèren diuèrsi govèrns simultanis a diuèrsi punts deth país (Quito, Guayaquil, Cuenca e Loja). Damb eth país prèst de desaparéisher, Gabriel García Moreno, membre der aristocràcia quitenya, era ua sèria de campanhes militares e politiques artenhec amassar eth poder e arténher ua coesion minimau entre es diuèrses fòrces.
Era epòca de García Moreno[modificar | modificar la font]
García Moreno artenhec erigir-se ne eth factor unificador des diuèrses tendéncies des oligarquies dera sèrra e era còsta. Açò permetec crear ues estructures estataus modèrnes, articular eth país (que sonque a compdar d'aguest moment comence a aquerir ua vertadèra consciéncia nacionau) e, en generau, racionalitzar eth sistèma. Es resultats deth programa de García Moreno se notèren plan lèu: aument des exportacions de cacau, vinculacion deth país as corrents comerciaus internacionaus, aument dera recaptacion estatau, proliferacion espectaculara d'òbres publiques, reforma der ensenhament segondari e superior (creacion d'academies e instituts, dera Escòla Politecnica, dera observatòri astronòmic, eca.) e modernizacion dera armada. Mès eth procès de modernizacion auec un prètz anautit, consistent er ua fòrta repression, censure e contraròtle estatau de toti es aspèctes sociaus. Ath delà, eth prigond conservadorisme de García Moreno çò portèc a establir eth monopòli dera Glèisa sus era educacion e es mejans de comunicacion. Eth 1869, era naua Constitucion aprovada peth Congrès, nomentada era Carta Nera, confirmaue e enfortie encara mès eth regim repressor e reaccionari. Era situacion venguec extrèma e fin finau García Moreno siguec assassinat eth 1875. Era mòrt de García Moreno, mès, non signifiquèc un cambiament immediat de politica. Es grops proprietaris conservadori dera sèrra mantengueren eth poder quauqui ans. Totun, era dinamica comerciau internacionau favorie es comerçants, dinamics e liberaus, de Guayaquil, que maldaven entà arribar en poder. Er aguesta epòca se comencen a perfilar es partits politics tradicionaus e maugrat era dictadura de Ignacio de Veintemilla, era tendéncia cap a un major liberalisme se hè evident.
===Dera Revolucion Liberau (1895) ara Revolucion Juliana (1925)===
Maugrat S'auanci progressista arribent se darrèri ans, aguesti èren insufisenti a opinion dempús de progressistes mès radicaus, dirigidi per Eloy Alfaro. Per aquerò, quan eth govèrn s'afrontèc a ua crisi relativaments fòrta a principis de 1895, aquerò siguec profitat pes liberaus entà dar un còp d'Estat, damb eth supòrt dera borgesia, e proclamar a Guayaquil ua nau govèrn çò 5 de junh: siguec ère nomentada Revolucion Liberau. Damb Eloy Alfaro, que dirigie se sectors camparòus e burgesos dera còsta, se procurèc establir eth laïcisme e se separèc definitiuaments Glèisa e Estat, arribèc au sude conclusion eth camin de hèr Guayaquil-Quito e se garantiren ère majoria de liberades ciutadanes. Eth progressisme sociau D'Alfaro se combinaue damb un liberalisme economic que condemnaue çò proteccionisme e favorie çò lliurecanvisme a ultrança, hèt que non favorie eth desvolopament industriau pròpri deth país. Alfaro tanben tendec a sajar anullar se sòns adversaris politics e s'afrontèc damb ua tendéncia dissident deth sòn pròpri partit, dirigida peth generatz Leónidas Plaza e constituida pera nauta borgesia guayaquilenya. Er afrontament acabèc damb Ère tragica mòrt d'Alfaro e ua etapa d'acusat liberalisme economic (1912-25), que permetec enes bancs aquerir eth domeni quasi complèt deth país. Quan eth 1924 assumic ère presidéncia Gonzalo Córdova, eth liberalisme auie perduda bona part deth sòn supòrt populara e se tendéncies conservadores guanhauen fòrça. Eth malcontentament Popular deuant ère inflacion facilitèc eth còp d'Estat dempús de militars joeni e progressistes (9 de junhsèga de 1925, ère nomentada Revolucion Juliana) que, eth tot auançar-s'ara reaccion conservadora, se prepausauen empréner reformes substanciaus, executades dempús parciauments pendenta ère presidéncia de Isidro Ayora (1926-31), eth reordenar ère economia, establir eth Banc Centratz coma er unic autorizat entà eméter moneda e crear ua nau sistèma de pressupòst e de doanes. A compdar dempús d'ans trenta ère vida politica der Eqüator siguec dominada pera figura de José María Velasco Ibarra, qu'inicièc eth sòn prumèr mandat presidenciau eth 1934 (posterioraments aucupèc ère presidéncia ues autes quate còps). Maugrat Se sudes deficiéncies coma administrador, eth sòn acusat populisme e ère suda vinculacion as grops oligàrquics, impulsèc ambicioses òbres publiques e reformes educatives e mantenguec ua politica exteriora d'independéncia. Dempús de diuèrsi conflictes, eth decènni de 1930 s'acabi damb eth brèu dictadura deth generatz Alberto Enríquez Gallo, qu'autregèc eth poder a ua semblada constituent. Posterioraments, eth Discutit trionf electorau de Carlos Arroyo deth Río, eth tot representar dempús d'interèssi dempús de Estats Units, da eth poder ath liberalisme mès extrèm. Eth sòn govèrn Se ven perturbat pera desastrosa guèrra damb eth Peró (1941) e eth subsegüent Protocòu de Rio de Janeiro (gèr de 1942), qu'Eqüator renonciaue entà eth a ua grane part de territòri amazonic. Eth caotic Estat deth país dempús dera guèrra, junhut ara dura repression governamentau, facilitèc eth retorn ath poder de Velasco Ibarra, er ère nomentada Jornada Gloriosa (o simplaments Ère Gloriosa) deth 28 de jamès de 1944.
Deth dusau velasquisme ath fenomèn migratori e era inestabilitat[modificar | modificar la font]
Eth retorn de Velasco Ibarra coïncidic damb er eclosió d'un nau producte entà produsir e exportar: eth plàtan, vertadèr motor dera economia eqüatoriana d'aquera epòca (lèu se convertirie eth çò de prumèr exportador mondiau). Eth nau sector permeté ua considerabla entrada de caps-lòcs, que se rebatec era ua politica fòrça mès establa, eth creishement economic, era dinamizacion de sectors terciaris e un foncionament normau deth sistèma democratic. Dempús dera queiguda de Velasco Ibarra eth 1961, lo remplacèc eth sòn vicepresident Carlos Julio Arosemena, qu'a eth sòn torn siguec desrocat junhsèga de 1963 per ua Amassa Militara. Eth fracàs economic determinèc eth nomentament (març de 1966) d'un mandatari provisionau, Clemente Yeroví, e ueit mesi mès tard era naua assemblada constituent encarguèc era direccion deth país a Otto Arosemena; alavetz se descorbiren rics jadiments de petròli es zònes deth nòrd deth Amazonia. Es comicis de 1968 tornèren un còp mès ath poder a Velasco Ibarra, que nauaments siguec destituit per un còp militar hereuèr de 1972. Assumic alavetz era direccion suprèma çò de generau Guillermo Rodríguez Lara, depausat ath sòn torn eth 1976 per ua Amassa Militara. Era Amassa Militara restablic es libertats democratiques e mejançant un referendum s'aprovèc ua naua Constitucion (1978). Es es eleccions de 1978-79 trionfèc eth candidat dera Concertacion de Fòrces Populares, Jaime Roldós. Dempús dera sua mòrt er un accident d'aviacion çò 24 de mai de 1981, lo succedic eth vicepresident Osvaldo Hurtado. Aguesta epòca coïncidís damb era fin deth boom petrolièr, qu'inicièc ua clara recession economica. Er es presidenciaus de 1984 vencec León Fèbres Cordero, candidat deth dretà Tèsta de Reconstruccion Nacionau. Pendent eth sòn mandat, sofric diuèrsi assagi de còp d'Estat e ua sequestracion, mentre era sua politica ère claraments neoliberau. Er es presidenciaus de 1988 vencec eth socialdemocrata Rodrigo Borja e eth 1992 Sixto Durán Ballén. Gèr de 1995 se produsiren afrontaments armadi damb eth Peró ara sèrra deth Còndor (era guèrra deth Cenepa); dempús de diuèrses escaramusses, eth Peró e er Eqüator signèren ua dobla declaracion de patz. Abdalá Bucaram, Deth Partido Roldosista (que dempús dera mòrt de Jaime Roldós auie anat degenerant er un partit claraments populista) vencec er es presidenciaus de 1996, mès era sua desastrosa gestion economica provoquèc protèstes populares massives e ua grèva generau. Eth Congrès optèc entà destituir-lo per «incapacitat mentau» hereuèr de 1997 e nomentèc president interin a Fabián Alarcón, enquias naues presidenciaus de 1998, er es quaus resultèc vencedor Jamil Mahuad, deth Partit Popular Democratic; aqueth an tanben s'artenhec un acòrd termierèr, aparentaments definitiu, damb eth Peró. Es darrèri vint ans deth sègle XX an representat ua epòca de crisi entath país, afrontat damb ua inflacion e un deute public creishenti, ath delà der imparable aument deth deute extèrne. Es mesures dràstiques de Jamil Mahuad, damb era dolarització, artenheren frenar era inflacion (actuauments inferiora a 2% annau) mès aboquèren ua part importanta dera poblacion ara praubesa. Aguesta situacion ei ara origina dera grana ondada migratòria qu'a sofrit eth país a compdar de 1995, dirigida mès que mès cap a Estats Units, Espanha e Itàlia. Aguesti ans tanben an presenciat eth ressorgiment e reforçament dera identitat indigèna, peth prumèr còp organizada sociauments (CONAIE, Confederacion de Nacionalitats Indigènes der Eqüator) e politicaments (Pachakutik) e damb un poder impensable ans enrera. Membres destacadi des comunitats indigènes an accedit fin finau a cargues publics d'importància, e es lengües e cultures (mès que mès çò quítxua) s'an vist refortilhades e promoigudes.
Es prumèrs ans dera s. XXI[modificar | modificar la font]
Er an 2000 se produsiren naui suslhèuaments militars e dera CONAIE e Jamil Mahuad renoncièc en tot èster remplaçat per Gustavo Noboa. Es es eleccions de 2002 vencec era exgeneral Lucio Gutiérrez que siguec derrocat eth 2005, ath miei de naui casi de corrupcion e mala gestion, e ath sòn lòc assumic eth poder eth sòn vicepresident Alfredo Palacio, enquias eleccions presidenciaus deth 15 d'octobre de 2006. Palacio Artenhec mantier era estabilitat politica e cedir sense problèmes eth poder ath guanhador des eleccions, era esquerrà Rafael Correa, que s'inscriu era era tendéncia, generau en America Latina n'es darrèri ans, de caps de govèrn de quèrra mès o mens populista, damb un programa basat era era nacionalizacion de bèri recorsi naturaus e eth contrarestar ua excessiva influéncia des Estats Units en país. Correa S'a afrontat ara partitocràcia tradicionau der Eqüator e çò 15 d'abriu de 2007 artenhec un ample supòrt eth çò referendum entara reforma constitucionau e era creacion d'ua Assemblada Constituent (78% de vòtes en favor).


c: text/html

text:
Mont-de-Lans
"Mont-de-Lans" (nom francés; lo nom occitan es pas documentat) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
A la cœur del Oisans, a las pòrtas del parc nacional dels Écrins, la municipalitat de Mont-de-Lans es la una de las doas comunas #que compausa la station de las 2 Alpes. A las multiplas basas, es a las fes una station vilatge ont "fa bon viure", e una station a la reputacion internacionala, ivèrn coma #èsser. Familial O "de questions", lo torisme representa l'activitat economica màger de la municipalitat de Mont-de-Lans. En una decoració de montanhas excepcionalas, lo sieu domeni skiable, entre los mai grands dels Alpes, lo sieu glacièr a unitat|3200|m {{}} d'altitud, las siás sentiers de randonnées, las siás pistas de VTT… ofrisson als visitants un real retorn a las fonts !
Au cœur de l'Oisans, aux portes du parc national des Écrins, la commune de Mont-de-Lans est l'une des deux communes qui compose la station des 2 Alpes. Aux multiples atouts, elle est à la fois une station village où "il fait bon vivre", et une station à la renommée internationale, hiver comme été. Familial ou "d'affaires", le tourisme représente l'activité économique majeure de la commune de Mont-de-Lans. Dans un décor de montagnes exceptionnel, son domaine skiable, parmi les plus grands des Alpes, son glacier à 3 200 m d'altitude, ses sentiers de randonnées, ses pistes de VTT… offrent aux visiteurs un réel retour aux sources !
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Mont-de-Lans es la una dels #vint-e-u comuna #que compausan la Oisans. Situada entre la vallée de la Romanche e la vallée del Vénéon, s'estend sus una superficie de 4166 ectaras.
Indignatz çò cap de-luòc #que pòrta lo sieu nom, lo territòri communal compren divèrses caserius disséminés, e una bona part de la station de las 2 Alpes (aperaquí las 2/3), antany alpage ont se fasiá las foins.
Lo glacièr del Mont-de-Lans, calotte glaciaire la mai estenduda d'Euròpa, a espetat en superbe domeni skiable.
L'istòria de Mont-de-Lans remonta fòrça luènh en lo temps. Es probable #qu'una rastreja ligure i arribava. D'en un autre luòc s'es trobat vestigis en datant de l'edat del fèrre. Un cavòt de l'epòca del Hallstatt, en contenent bracelets e de pèrlas de ambre e de veire, i a #èsser descobèrta l'an 1860.
Dejós del masatge masatge caseriu de Bones, se pòt observar traces de via anciana, e sustot la famosa « Pòrta Romaine ». De nombrós savis e d'investigadors, intrigats per aquela curiositat, son venguts la veire e l'estudiar sus luòc.
Dempuèi 1073 la municipalitat apareis suls documents ancians jol nom de « Parocchia de Lento ». Se pòt seguir al fil del temps l'existéncia d'aquela bourgade, importanta doncas que situada sus una de las escassas vias de comunicacion amb l'Itàlia trucada « la pichona rota ». Aquela pichona rota èra pas ne fa #qu'un dolent camin muletier practicable a las pichonas carretes solament 3 o 4 mes en l'an.
En 1502, Louis XII, retent-se en lo duché de Milà, s'i #arturar amb una part de lo sieu continuament. En 1509 aquel #èsser Bayard al cap de los sieus soldats. L'istòria de Mont-de-Lans es jalonnée de passatges de tropas segon las desparièras guèrras amb l'Itàlia, e la populacion i aguèt fòrça a sofrir d'aqueles visitants #que réquisitionnaient, saquejaven, volavan, en daissant la désolation darrièr d'eles.
Las guèrras de religion de contunh la Revolucion #passar sul vilatge sens atrocité ni execucion barbara, coma se'n #cometre #cridar, en las municipalitats vesinas.
Cossí en de nombroses pòbles de montanha, los òmes emigraven pendent l'ivèrn, quand los trabalhs dels camps avián acabat, per temptar de ganhar la siá vida en fasent del colportage. Las femnas demoravan dins l'ostal amb los ancians e los mainats e s'ocupavan de la ramaderia. Los colporteurs avián las siás viradas #que li avián abituat a el: lo nòrd, l'èst e lo centre de la França, a pè o amb un mulet. Qualque còp fòrça mai luènh: l'Espanha, la Russia, l'America e quitament la China. Se qualqu'uns unes fasián fortuna, aquel èra pas pas lo cas del mai grand nombre e qualqu'uns tornavan arruïnats o quitament pas tornavan çò tot, mòrts al luènh de misèria e de malautiá.
Al començament de la XIXen sègle, lo Primièr Empèri comença lo bastiment de la rota actuala, seguenta la vallée de la Romanche. Los trabalhs duraràn 70 ans. #Caler perforar de tunèls per afranquir lo famós « verrou de Mont de Lans » : lo Infernet. Mas la dubertura a la circulacion d'aquela nòva rota, en 1807, relégua Mont-de-Lans en l'isolament. Pendent de longs ans la municipalitat #demorar desservie unicament per lo sieu vièlh camin muletier.
En 1885, Mont-de-Lans #recebre un accès carrossable per encorbellements hardis a lo-dessus del Infernet. Es l'actuala rota de las Travers. La rota actuala dempuèi lo Chambon data pas que de 1938.
1938, data de la ponduda n'aiga del lac del Chambon, autre periòde important per la comuna. Los trabalhs del barrage hydroélectrique, començats l'an 1926, #durar 12 ans. Tres caserius aguèron estofat, e lo païsatge definitivament cambiat. Mont-de-Lans se desvelhèt a la vida modèrna. Après la guèrra, e en los ans 1950, la station, #que se truca pas encara pas las 2 Alpes, pren lo sieu envol. En principi doçament de contunh de mai en mai rapidament. En los ans 1970, es una autentica fèbre de bastiment e d'innovacion. Mont-de-Lans e la siá vesina Venosc, an donat naissença als 2 Alpes, station uèi de reputacion internacionala, ont se pòt berenar las jòias de l'esquí, del VTT e de la montanha, tanben plan l'ivèrn que l'estiu.
Mont-de-Lans est l'une des vingt et une communes qui composent l'Oisans. Située entre la vallée de la Romanche et la vallée du Vénéon, elle s'étend sur une superficie de 4166 hectares.
Outre le chef-lieu qui porte son nom, le territoire communal comprend plusieurs hameaux disséminés, et une bonne partie de la station des 2 Alpes (environ les 2/3), autrefois alpage où l'on faisait les foins.
Le glacier du Mont-de-Lans, calotte glaciaire la plus étendue d'Europe, est exploité en superbe domaine skiable.
L'histoire de Mont-de-Lans remonte très loin dans le temps. Il est probable qu'une piste ligure y passait. D'ailleurs on a retrouvé des vestiges datant de l'âge du fer. Une tombe de l'époque du Hallstatt, contenant bracelets et perles d'ambre et de verre, y a été découverte en 1860.
En dessous du hameau de Bons, on peut observer des traces de voie antique, et surtout la fameuse « Porte Romaine ». De nombreux savants et chercheurs, intrigués par cette curiosité, sont venus la voir et l'étudier sur place.
Dès 1073 la commune apparaît sur les documents anciens sous le nom de « Parocchia de Lento ». On peut suivre au fil du temps l'existence de cette bourgade, importante puisque située sur une des rares voies de communication avec l'Italie appelée « la petite route ». Cette petite route n'était en fait qu'un mauvais chemin muletier praticable aux petites charrettes seulement 3 ou 4 mois dans l'année.
En 1502, Louis XII, se rendant dans le duché de Milan, s'y arrêta avec une partie de sa suite. En 1509 ce fut Bayard à la tête de ses soldats. L'histoire de Mont-de-Lans est jalonnée de passages de troupes selon les différentes guerres avec l'Italie, et la population eut beaucoup à souffrir de ces visiteurs qui réquisitionnaient, pillaient, volaient, laissant la désolation derrière eux.
Les guerres de religion puis la Révolution passèrent sur le village sans atrocité ni exécution barbare, comme il s'en commit hélas, dans les communes voisines.
Comme dans de nombreux villages de montagne, les hommes émigraient pendant l'hiver, quand les travaux des champs étaient achevés, pour tenter de gagner leur vie en faisant du colportage. Les femmes restaient à la maison avec les vieillards et les enfants et s'occupaient du bétail. Les colporteurs avaient leurs tournées auxquelles ils étaient habitués: le nord, l'est et le centre de la France, à pied ou avec un mulet. Quelquefois beaucoup plus loin: l'Espagne, la Russie, l'Amérique et même la Chine. Si quelques uns faisaient fortune, ce n'était pas le cas du plus grand nombre et certains revenaient ruinés ou même ne revenaient pas du tout, morts au loin de misère et de maladie.
Au début du XIXen siècle, le Premier Empire commence la construction de la route actuelle, suivant la vallée de la Romanche. Les travaux dureront 70 ans. Il fallut percer des tunnels pour franchir le fameux « verrou de Mont de Lans » : l'Infernet. Mais l'ouverture à la circulation de cette nouvelle route, en 1807, relégua Mont-de-Lans dans l'isolement. Pendant de longues années la commune resta desservie uniquement par son vieux chemin muletier.
En 1885, Mont-de-Lans reçut un accès carrossable par des encorbellements hardis au-dessus de l’Infernet. C'est l'actuelle route des Travers. La route actuelle depuis le Chambon ne date que de 1938.
1938, date de la mise en eau du lac du Chambon, autre période importante pour la commune. Les travaux du barrage hydroélectrique, commencés en 1926, durèrent 12 ans. Trois hameaux furent noyés, et le paysage définitivement changé. Mont-de-Lans va s'éveiller à la vie moderne. Après la guerre, et dans les années 1950, la station, qui ne s'appelle pas encore les 2 Alpes, prend son envol. D'abord doucement puis de plus en plus vite. Dans les années 1970, c'est une véritable fièvre de construction et d'innovation. Mont-de-Lans et sa voisine Venosc, ont donné naissance aux 2 Alpes, station aujourd'hui de renommée internationale, où l'on peut goûter les joies du ski, du VTT et de la montagne, aussi bien l'hiver que l'été.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Joan Josèp Cassanea de Mondonvila
Joan Josèp Cassanea de Mondonvila (Narbona, batejat lo 25 de deceme de 1711 – Belleville, lo 8 d'octobre de 1772 ; en francés Jean-Joseph Cassanéa de Mondonville) que ho un compositor e violonista concertista màger deu sègle XVIIIau. Gessit deu fecond mitan musicau de l'Occitania barròca e classica, qu'escrivó lo libret e la musica de l'opèra occitan Dafnís e Alcimadura. Que li devem tanben la prumèra òbra dab armonicas (nòtas agudas produsidas sens prémer las còrdas contra la tòca de l'instrument) estampada peu vriolon.
Biografia[modificar | modificar la font]
Mondonvila que vadó a Narbona lo 25 de deceme de 1711 dens ua familha d'origina aristocratica. Lo son pair qu'èra organista. En 1733 que comencè la soa carrièra a París com violonista en çò deu Concert Spirituel. De tira que ho presat peu Mercure de France per la soa virtuositat. En 1734 qu'èra tanben membre deu Concèrt de Lilla, puish qu'entrè en la Capèra Reiau en 1739, que'n vadó sosmèste en 1740 e mèste en 1744. En 1748 qu'esposè ua grana clavecinista d'aqueth temps: Anna Jeanne Boucon.
Que publiquè la soa purmèra òbra (Sonatas per vriolon Op. 1) en 1733 seguida peu segond opus en en 1734, e en 1738 que he progressar la tecnica deu vriolon dab Les Sons Harmoniques. Que ho tanben l'annada qui presentè los sons Grands Motets, la soa òbra la mei presada e la mei interpretada enqüèra au dia de uei.
Mercés a Mondonvila, 1754 que ho per la cultura occitana ua data importanta, per'mor que presentè, a Fontainebleau e davant la cort, lo son opèra en occitan : Dafnís e Alcimadura. Interpretat mantuns còps, imitat, tradusit, presat e criticat, que ho ua grana escaduda. Qu'èra dus ans après la famosa Querelle des Bouffons, e Mondonvila qu'ecrivèva alavetz ua òbra de musica francesa mes en ua auta lenga que non pas lo francés, ua lenga d'un certe biais a la mòda e accentuada d'un biais mei pròche de l'italian. Per'mor d'aquò lo critic d'art Grim que critiquè la musica, mes que ho tanben per eth lo parat de vantar la lenga occitana (foneticament pròcha de l'italian). Dafnís e Alcimadura que soslinha tanben lo pes deus occitans dens lo mitan musicau e liric francés de l'epòca : los ròtles principaus qu'èran interpretats peus dus cantadors màgers (ambs occitans): lo bearnés e prim uomo Jeliòt e la bordalesa Mla Fèl, qui èran acompanhats per mantuns autes cantadors occitans com Trial (provençau e ligat arron dab la Terror).
Joan Josèp Cassanea de Mondonvila que s'morí a Belleville en 1772.
- Compositors italians : Albinoni • Caccini • Corelli • Dall'Abaco • Frescobaldi • Gabrielli • Geminiani • Locatelli • Manfredini • Marcello • Monteverdi • Pergolesi • Popora • Sammartini • A. Scarlatti • D. Scarlatti • Tartini • Torelli • Uccellini • Vivaldi • Zipoli
- Compositors alemans : Bach • Buxtehude • Fasch • Händel • Pachelbel • Pezel • Quantz • Schütz • Telemann • Pepusch
- Compositors occitans : Barrièra • Bosinhac • Camprat • Mondonvila • Moret • Santa-Coloma
- Compositors francés : Boismortier • Couperin • Charpentier • Chédeville • Hotteterre• Leclair • Lully • Marin Marais • Rameau
- Instruments de la musica barròca : Vriulon barròc • Viòla d'amor • Viòla de gamba • Clavecin • Espineta • Trompeta barròca • Teorba • Laüt • Guitarra barròca • Flabuta barròca
Autors
Bearn : Pèir d'Esbarrebaca • Ciprian Desporrins • Teofil de Bordèu
Lengadòc : Mondonvila • Abat Fabre• Fabre d'Olivet
Roergue : Peiròt
Provença : Còia • d'Agevila • Germain • Gròs • Pelabon
Obras
Roman : Istòria de Joan-l’an-pres
Opèra : Dafnís e Alcimadura
Teatre : Lo Nòvi parat • Manicla
Sermon Burlesque : Lo Sermon deu Curé de Vidèren
Antologia e critica
J.F. Achard : Lo Boquet provençau
- Portal:Vriulon/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Musica/Articles ligats
- Portal:Lengadòc/Articles ligats
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Compositor d'opèra
- Compositor barròc
- Compositor occitan
- Naissença en 1711
- Decès en 1772
- Violonista barròc
- Violonista occitan
- Violonista francés
- Compositor francés
- Musician classic occitan


text:
Unicode, qu'es aquò?
Unicode provedís un nombre unic per cada caractèr,
pauc impòrta la plata-forma,
pauc impòrta lo programa,
pauc impòrta la lenga.
Fondamentalament, los ordinators an de far qu'ambe los nombres.
Emmagazínan las letras e autres caractèrs jos la forma de nombres.
Denant l'invencion d'Unicode, i aguèt de centanas de sistèmas de codificacion de
caractèrs per assignar aquestes nombres.
Minga d'ell podiá conténer pro de caractèrs:
per exemple, res que l'Union Europenca a besonh de mantun
sistèmas de codificacion per cobrir totas las siás lengas d'usatge.
Res que per una soleta lenga coma l'occitan, nat sistèma de codificacion
cobrava pas totas las letras, los signes de ponctuacion e los
simbòls tecnics d'usatge corrent.
Aquestes sistèmas de codificacion son fòrça sovent
en contradiccion entre ells.
Atal, dos sistèmas pòdon utilizar un nombre parier per dos caractèrs diferents
o utilizar de nombres diferents per lo meteis caractèr.
Los ordinators, e mai especialament los servidors,
dèvon suportar mantun sistèmas de codificacion de caractèrs,
adonc quora las donadas van passar d'una codificacion
o d'una platafòma a una autra,
aquellas donadas córron totjorn un risc de corrompement.
Unicode càmbia tot aquò!
Unicode provedís un nombre unic per cada caractèr,
qual que siá la plata-forma, qual que siá lo logicial
e quala que siá la lenga.
L'estandard Unicode a estat adoptat per de caps de rengueta
de l'informatica coma Apple, HP, IBM, JustSystem, Microsoft,
Oracle, SAP, Sun, Sybase, Unisys e
fòrça autres.
Unicode es requist per de nombrós estandards moderns
coma XML, Java, ECMAScript (JavaScript), LDAP, CORBA 3.0, WML, etc.
e es lo biais oficial per implementar la nòrma ISO/CÉI 10646.
Unicode es utilizat dins de nombrós sistèmas d'expleitament,
dins tots los navigators moderns,
e dins de
nombrós autres produchs. L'aparicion del estandard Unicode,
e la disponibilitat d'espleches que lo van suportar,
son las tendencias tecnologicas las mai significativas
dels logicials moderns.
L'incorporacion d'Unicode dins las aplicacions client-servidor,
las aplicacions multi-nivels e los sitis web permés una
reduccion dels costs en relacion a l'emplec dels sistèmas de codificacion traditionnals.
Unicode rende un solet logicial o un solet siti web capable de mirar
mantunas plata-fòrmas, lengas et país.
Unicode permés a de donadas d'ésser trasportadas sobre diferents sistemas
sensa corrupcion.
A prepaus del Consòrci Unicode
Lo Consòrci Unicode
es una organisacion sensa profiech, fondada per desfolopar, estendre et promòure
l'us de l'estandard Unicode que definís la representacion dels texts
dins los produchs logicials e los estandards moderns.
Los membres del consòrci represéntan una larga gama d'entrepresas
e d'organisacions dins lo domeni dels ordinators e de l'informatica.
Le consòrci es solament finançat
per las cotisacions dels sieus membres.
L'adesion al consòrci Unicode
es duberta a totas las organisacions e
personas que sostégan l'estandard Unicode e desíran
favorizar la siá extension e lo sieu emplec.
Se trobarà mai d'entresenhas dins lo
glossari,
l'introduccion tecnica
e las
ressorças utilas [ligams en Englès].
Occitan translation by Miquèl Botin


text:
Oahu
Oahu (O'ahu, AFI: [oˈʔɐhu] en hawaiian), es la tresena pus granda isla de las Islas d'Hawaii e la pus poblada de las islas dels Estats Units a Hawaii.
La capitala de l'estat Honolulu es situada sus la còsta sud-oèst.
Cobrís un total de 2 545,34 km², en inclure l’isla de Ford e los illets de la baia de Kaneohe e de la còsta èst. L’isla s’es formada jos l’accion conjunta dels volcans Wai’anae e Ko’olau, en daissar una val granda entre los dos. Lo tuc pus naut n'es lo mont Ka’ala que culmina a 1 225 mètres en desubre lo nivèl de la mar.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
L'èst d'Oahu, amb Hawai'i Kai, la Baia d'Hanauma e lo Cratèr de Koko.
-
La vila d'Honolulu, son pòrt e lo Cratèr de Punchbowl.
-
La Platja de Waikiki, una de las pus conegudas al mond.
-


text:
DMOZ
L'Open Directory Project, abreujat ODP, tanben conegut jol nom de DMOZ (Directory Mozilla), es un annuari web creat en 1998, jos licéncia Netscape Open Directory License. Es gerit per una vasta comunautat d'editors benevòls del monde entièr, cadun estant responsable d'una o mai d'una categoria.
A la fin de febrièr de 2006, l'annuari conten mai de 4,75 milions d'adreças de sits, classadas dins mai de 700 000 categorias. Mai de 71 000 editors an participat al projècte dempuèi son lançament; prèp de 8000 son totjorn actius. L'annuari repertoria de ressorsas dins 78 lengas.
L'ODP es entièrament gratuit. L'ajust d'un sit novèl e l'utilizacion de las donadas costan pas res. Las donadas pòdon èsser descargadas e utilizadas gratuitament, mejançant lo respècte de la licéncia e l'ajust del còde HTML d'atribucion.
De sites nombroses utilizan las donadas de l'ODP, en complement d'autres servicis, lo pus conegut estant Google.


text:
1017
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1017 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Associacion au tròne de França d'Uc, fiu ainat de Robèrt II.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida de la conquista bizantina de Bulgaria afeblida per sei desfachas deis annadas precedentas e sei divisions intèrnas. Dins lo corrent de l'annada, Ivan Vladislav, lo tsar novèu dei Bulgars, foguèt desfach en Pelagònia onte lei Bizantins conquistèron divèrsei plaças fortificadas.


text:
Satira
La satira es un sosgenre liric qu'exprimís d'indignacion cap a mantuna causa o persona, amb una tòca moralizairitz, ludica o risolièra. S'escriu en pròsa o en vèrs o en alternant las doas formas (satira menipea).
Origina[modificar | modificar la font]
Sorgís en Grècia (los iambografs Simonides de Amorgos e Arquiloco de Pharos principalament, encara que tanben lo comediograf Aristofanes, l'utilizan dins sas òbras, coma tanben lo poèta Bion e los filosòfs cinics Menip de Gadara e Lucian de Samosata), mas se desvolòpa fondamentalament a Roma (Enni, Lucili, Varron, Catul, Oraci, Juvenal, Persi, Marcial, per ordre cronologic). Marc Fabi Quintilian considerava tanben la satira coma un genre complètament roman.
Estil[modificar | modificar la font]
La satira se servís generalament de l'umor, de l'anecdòta e de l'engenh per tal de ridiculizar los defèctes socials o individuals, en fasent atal una critica sociala; imita de còps l'epigrama, qu'exprimís un sol concèpte e un unic tèma de borla; mas, al contrari, la satira es generalament pus longa e prolixa.
Autors[modificar | modificar la font]
Enni, Lucili e Varron escriguèron de satiras inspiradas per la filosofia cinica o estoica, que s'exprimiá a travèrs discors morals nomenats diatribas. Epictet, Bion, Menip e Lucian de Samosata avián ja escrich aquel tipe de discors que ridiculizavan los defèctes morals e socials e serviguèron de modèl d'aquestes escrivans latins.


text:
501
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 501 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Reiaume Ostrogòt[modificar | modificar la font]
A Roma, la temptativa dei partisans de Laurenç per prononciar l'excomunicacion de Simmac agravèt lei tensions au sen de la Glèisa Romana. D'efèct, uneis evesques refusèron d'ara endavant d'acceptar Simmac coma papa — sensa acceptar son rivau — e de partisans de Laurenç aprofichèron la crisi per ocupar divèrsei glèisas romanas.
Visigòts[modificar | modificar la font]
Aprofichant la guèrra entre Francs e Burgondas, lei Visigòts reconquistèron Arle qu'èra estada perduda en 499 ò en 500. Pasmens, aquelei conflictes permanents agravèron lo declin de la vila.
America[modificar | modificar la font]
Palenque[modificar | modificar la font]
Mòrt de B'utz Aj Sak Chiik que foguèt remplaçat lo 5 de junh per Ahkal Mo' Naab' Ièr.


text:
Eugèni Trutat
Eugèni Trutat (nascut Charles Louis Eugène Trutat; Vernon, Eure, 25 d'agost de 1840 - Fois, Lengadòc, 6 d'agost de 1910) foguèt un fotograf, pireneïsta, geològ e naturalista occitan. Foguèt director del Musèu d’Istòria Naturala de Tolosa.
Biografia[modificar | modificar la font]
Eugèni nasquèt a Vernon (Eure) ont son paire èra afectat coma oficièr d'artilhariá. Aqueste foguèt mandat puèi a Tolosa ont lo jove Eugèni faguèt d'estudis al Collègi dels Jesuitas. S'apassionèt per las sciéncias naturalas e entamenèt en seguida d'estudis de medecina que decidiguèt de contunhar a París, en 1856, a la Facultat de medecina e al Musèu d'istòria naturala. Tornèt a la vila mondina en 1860 per tal d'i acabar los estudis. Participèt alara a la creacion del Musèu d'istòria naturala de la vila e foguèt membre de mantuna societat sabenta, coma per exemple la Societat de Fotografia de Tolosa que ne foguèt fondador.
Tanben participèt activament a l’exploracion dels Pirenèus, subretot a l'entorn de Luishon e del país d'Arièja. Realizèt d'estudis suls glacièrs, en mesurar lor progression, amb Maurice Gourdon (Aneto e Maladeta). En 1876, amb Charles Fabre, fondèt la seccion Pirenèus centrals del Club Alpin Francés.
Comencèt a s'avodar a la fotografia en 1859 e publiquèt regularament d'òbras tecnicas sus aqueste sicut. Es autor de gaireben 15 000 fotografias, que d'unas son d'autocròms (fotografias de color). Foguèt president de la Societat Fotografica de Tolosa e mai membre de la comission dels monuments istorics de Tolosa.
En 1890, venguèt lo successor de Joan Baptista Nolet al cap del Musèu de Tolosa, fins a sa demission en 1901[1].
Son cosin Félix Trutat (1824-1848) foguèt un pintor francés reconegut de l'escòla de Dijon. Foguèt l'amic de mantun occitanista d'aquel temps coma Antonin Perbòsc que ne farà divèrsas fotografias amb sa familha.
Òbra[modificar | modificar la font]
La bibliotèca de Tolosa a servat un fons de 5000 fotografias sus placas de veire, que foguèron presas entre 1870 e 1910, e qu'an per tematica los Pirenèus. Lo Musèu de Tolosa ten 15 000 placas, d'entre 1875 e 1910, que i a d'autocròms e las solas fotografias qu'existiscan suls aigats de 1875 a Tolosa. Sas fotografias cubrisson un ventalh ample de representacions e an bastit una font de documentacion unica suls Pirenèus de la fin del sègle XIX: païsatges, sits, vida quotidiana, ascensions e excursions, e sos amics los pireneistas e las guidas: Maurice Gourdon, Émile Belloc, Henri Beraldi, etc. Beraldi que çò ne ditz d'el:[2]
- Trutat ne foguèt l'apòstol, lo vulgarizator de la conferéncia pireneïsta; conferencièr sòbre e elegant, professor amb una longa experiéncia de çò qu'es un cors davant un auditòri cochat (al Museum de Tolosa), es el pr'aquò que ne considerèt lo principi vertadièr aquel de la conferéncia amb projeccions: paucas paraulas e subretot gessas consideracions preliminàrias, que ne petna d'impaciéncia lo public: la lanterna magica sul pic! e garatz-aicí çò qu'es la conferéncia amb projeccions, qu'es la projeccion amb çò mens que possible de conferéncia.Es un divertiment dintrat dins las mors.[3]
Publicacions[modificar | modificar la font]
- La Photographie appliquée à l’archéologie, París, Gauthier-Villars, 1879
- Traité élémentaire du microscope, París, Gauthier-Villars, 1883
- La Photographie appliquée à l’histoire naturelle, 1884
- Les Papiers photographiques par développement,
- Une excursion à Montpellier-le-Vieux (Aveyron), Tolosa, imp. Durand, 1885
- Le Midi pittoresque, la Vallée de la Garonne, Lemòtges, Marc Barbou et Cie, 1894
- Les Pyrénées, París, librariá J.-B. Baillière, 1896
- La Photographie animée, 1899
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Le Muséum de Toulouse et l'invention de la préhistoire, 2010 (ISBN 978-2-906702-18-9)
- ↑ Henri Beraldi, Cent ans aux Pyrénées, p. 152
- ↑ Trutat a été l'apôtre, le vulgarisateur de la conférence pyrénéiste ; conférencier sobre et élégant, comme un professeur qui a la longue expérience d'un cours devant un auditoire empressé (au Muséum de Toulouse), c'est lui cependant qui a tenu pour le vrai principe de la conférence à projections : peu de paroles, et surtout pas de considérations préliminaires, le public en piaffe d'impatience : la lanterne magique tout de suite ! Et voilà ce qu'est la conférence à projections, c'est la projection avec le moins de conférence possible. C'est un divertissement entré dans les mœurs.


text:
Bonneuil-les-Eaux
Bonneuil-les-Eaux es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge rural del Scenari picard, situat entre los vallées de la Selle e de la Noye.
La municipalitat a situat entre Beauvais e Amians, als confins de l'Oise e de la Soma, e es accessibla per la sortida Modèl:Sofr de la autoroute A16 o la Rota nacionala 1.
Village rural du Plateau picard, situé entre les vallées de la Selle et de la Noye.
La commune est située entre Beauvais et Amiens, aux confins de l'Oise et de la Somme, et est accessible par la sortie Modèl:Sofr de l'autoroute A16 ou la Route nationale 1.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Un vicus gallo-romain ocupava lo luòc, traversat per una via romaine en connectant Beauvais a Amians.
La distincion aperteniá al Sègle IX al Comte d'Amians e #passar per matrimòni al comte de Clermont al Sègle XII.
Bonneuil Possedís un ric passat istoric. Aquela pichona municipalitat rurala protegís una magnifica glèisa a la géométrie pro particulara. A costat d'aquela, se tròban los vestigis d'un prieuré. A la cœur del vilatge se lèva egalament una motte féodale del Sègle XI, fòrça plan conservada e #que fa l'objècte de nombroses estudis.
Lo Pape Léon III confirma la fondacion de la abbaye La nòstra-Madama, prèpa de la motte féodale.
Lo vilatge a sofèrt de la peste l'an 1668 e #èsser en partida dévasté per divèrses incendis. De nombrosas muches sortidas de l'activitat de extraction de calcaire minen lo pòble.
L'anciana fabrica de velours es uèi reconvertie...
Un vicus gallo-romain occupait le site, traversé par une voie romaine reliant Beauvais à Amiens.
La seigneurie appartenait au Modèl:IXe siècle au Comte d'Amiens et passa par mariage au comte de Clermont au Sègle XII.
Bonneuil possède un riche passé historique. Cette petite commune rurale abrite une magnifique église à la géométrie assez particulière. À côté de celle-ci, se trouvent les vestiges d'un prieuré. Au cœur du village se dresse également une motte féodale du Sègle XI, très bien conservée et qui fait l'objet de nombreuses études.
Le Pape Léon III confirme la fondation de l'abbaye Notre-Dame, proche de la motte féodale.
Le village a souffert de la peste en 1668 et fut en partie dévasté par plusieurs incendies. De nombreuses muches issues de l'activité d'extraction de calcaire minent le village.
L'ancienne usine de velours est aujourd'hui reconvertie...


text:
Lac de Tiberiàs
Lo lac de Tiberiàs (ebrieu: Kinneret; arabi: Bahr al-Tabariyya), tanben nomenat lac de Galilèa, mar de Galilèa (dins los evangèlis), lac de Genesarèt o lac de Kinneret (de l'ebrieu kinnor, que significa «en forma de lira»), es un lac d'aiga doça plaçat al nòrd-èst d'Israèl al delà de 200 m jos lo nivèl de la mar e amb una superfícia de 144 km². Es traversat pel riu de Jordan. Es situat a 250 m jol nivèl de la mar. Sus sas ribas se trapa mantun vilatge ligat a l'istòria del cristianisme (Tiberiàs, Cafarnaom, Betsaida, Magdala e d'autres) e foguèt lo teatre de nombroses episòdis de la vida evangelica de Jèsus. Ric en peisses, es conegut per sas tempèstas violentas. Constituís actualament una ressorsa idraulica importanta per lo país. D'òbras de canalizacion an permés lo provesiment de las ciutats en aiga doça e l'irrigacion amb finalitats agricòlas, essencialament dins lo desèrt de Nèguev.
D'autras caracteristicas :
- Longor: 21 km
- Largor: 12 km
- Prigondor: entre 42 e 48 m
- Annalament: 700 000 000 m³ d'aiga recebuda e 500 000 000 m³ d'aiga emetuda
Sus la riba oèst del lac foguèt bastida la ciutat de Tiberiàs, a 210 m jos lo nivèl de la mar. Capitala de Galilèa, foguèt fondada e bastida per Eròdes Antipas en onor de l'emperaire roman Tibèri. Es uèi una ciutat costièra de 31 000 abitants, coneguda per sas fonts termalas de proprietats terapeuticas, ont plòu mens de 50 jorns per an e ont la temperatura mejana ivernala es de 20 °C.
Ancianament i aviá a l'oèst las tribús d'Isacar e Zabulon, e a l'èst la de Manasseh. Plini menciona una ciutat sus sa riba nomenada Tariquea e ditz que lo lac èra de còps que i a nomenat coma aquesta ciutat. Plaçat a la termièra entre Israèl e Siria, dempuèi l'ocupacion israeliana de las nautors de Golan, la riba orientala es complètament contrarotlada per aqueste estat, doncas Siria a perdut son accès al lac.


text:
Compay Segundo
Compay Segundo (nascut lo 18 de novembre de 1907 – mòrt lo 13 de julhet de 2003), èra un dels musicians e compositors cubans mai famoses.
Lo nom vertadièr de Segundo èra Máximo Francisco Repilado Muñoz nasquèt e visquèt a Santiago de Cuba. A mai d'èsser un compositor e cantaire famós conegut per totes los fans de la musica, èra tanben l'inventor de l'armonic (armónico), un instrument que se sembla a una guitarra de sèt còrdas.
Dins sa joventut jogava de la guitarra, la clarineta e los bòngos. Jogava tanben dels congas.
Son nom de scèna estranh deriva del fach que faguèt la segonda votz dins un duo popular pendent las annadas 1950 sonat Los Compadres (compadre, o jos una forma mai corta compay, un gasconisme d'us general en aragonés e colloquial en espanhòl, significa en America latina "fraire de bateg", mas dins la vida vidanta s'emplega tanben per designar un bon amic).
Pasmens, la glòria internacionala arribèt sonque en 1997 a partir de la sortida de l'album Buena Vista Social Club, un enregistrament que capitèt fòrça e que ganhèt maites Grammys. Compay Segundo apareguèt dins lo filme Buena Vista Social Club, fach mai tard per Wim Wenders.
Sa composicion mai celèbra es "Chan Chan", la cançon de dobertura de l'album Buena Vista Social Club, que sas quatre opening chords èran reconegudas sulpic dins lo mond entièr. "Chan Chan" foguèt enregistrada pel quite Segundo mantun còp coma tanben per d'innombrables autres artistas latinoamericans.
A una fèsta cantèt pel President Fidel Castro, que prenguèt son pulse e galegèt a prepaus de sa vitalitat malgrat sas mai de nonanta annadas. "Qual podiá aver imaginat aquò?" demandèt quand se trobèt al Vatican, performing "Chan Chan" davant lo Papa Joan Pau II. Explicava sa longevitat simplament: mutton consommé a a drink de rom.
Prediguèt que viuriá fins a 115 ans, mas se moriguèt d'una insufisença renala a la Havana, vint ans abans sa prevision.
Discografia[modificar | modificar la font]
- 1942-1955
- "Sentimiento Guajiro"
- "Cantando en el Llano"
- "Compay Segundo y Compay Primo"
- "Mi Son Oriental"
- "Los Reyes del Son"
- "Los Compadres"
- 1956-1995
- "Balcón de Santiago"
- "Balcón de Santiago - Reedición"
- "Saludo, Compay"
- 1996-2002
- "Cien Años de Son"
- "Son del Monte"
- "Buena Vista Social Club"
- "Antologia" (1997)
- "Lo Mejor de la Vida"
- "Calle Salud" 1999
- "Yo Soy del Norte"
- "Antologia" (2001)
- "Las Flores de la Vida"
- "Duets" 2002 Antologia dels duos de Compay Segundo


text:
Remigny (Aisne)
Remigny es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge del ancià Vermandois, situat en una plana anautita e ondulée, a las immeditaeses d'una cauçada gauloise, en connectant Laon a Péronne.
Village de l'ancien Vermandois, situé dans une plaine élevée et ondulée, aux abords d'une chaussée gauloise, reliant Laon à Péronne.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ancians noms :
- 956 : Reminiacus
- 1145 : Ruminiacus
Dépendait antany del intendance de Soissons, del bailliage de Chauny, eleccion e diocèse de Soissons.
Anciens noms :
- 956 : Reminiacus
- 1145 : Ruminiacus
Dépendait autrefois de l'intendance de Soissons, du bailliage de Chauny, élection et diocèse de Soissons.


text:
Roian
Roian (Royan en francés, Roeyan en peitavin-santongés) es una comuna francesa situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de Peitau-Charantas. La vila es situada sus l'estuari de Gironda
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Geograficament, la vila es situada a 64 km de La Rochèla, 97 km de Bordèu, 34 km de Santas e 37 km de Rochefort.
- L'altitud mejana es de 20 m.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Roian es ligat a Saintes per la rota RN 150, a La Rochèla per la RN 137, a Bordèu e París per l'autorota A10.
Dau costat ferroviari, la vila a de las ligasons TER amb Bordèu, Engolesme, Rochefort, París via Saintes.
Administracion[modificar | modificar la font]
- Roian es devesida en 2 cantons : Royan-Est, Royan-Ouest
Bastiments religioses[modificar | modificar la font]
Bastiments e luòcs publics remarcables[modificar | modificar la font]
- Lo frent de mar
Populacion de Roian[modificar | modificar la font]
Espòrt[modificar | modificar la font]
- Fotbòl : amb lo Roian-Vaux Ocean Fotbòl Club
- Rugbi
- Surf
Embessonatges[modificar | modificar la font]
La vila de Roian es bessonada amb las vilas seguentas :
- Gosport
- Balingen
- Nauplie
- Annapolis
Personas celèbras nascudas a Roian[modificar | modificar la font]
- Pierre Dugua de Mons
- Jacques Fontaines III
- Auguste Rateau
-
-
Esplanade front de mer.jpeg
La vila de Roian


text:
I a pas de consensus suls critèris per qu'un contributor siá eligible. Atal, totes los contributors enregistrats pòdon accedir a l’estatut d'administrator.
Mas al vist dels resultats recents sembla recomandat, quand òm se presenta :
- d'aver una bona coneissença de la sintaxi wiki, de las règlas e del foncionament de wikipèdia,
- d'aver participat al minimum a d'òbras de mantenença,
- d'aver almens 1000 contribucions, amb almens 2 meses (non necessàriament consecutius) d'activitat al delà de 100 contribucions significativas per mes.
Totes los contributors enregistrats se pòdon prononciar quant a la causida d'un administrator.
Çaquelà, lo votant deuriá aver almens :
- 1 setmana d'existéncia abans la dobertura del vòte
- 20 contribucions significativas a son actiu al jorn de la creacion de la pagina de vòte
Los candidats a l’estatut d'administrator son convidats a s'instruire sul ròtle al qual aspiran, sus çò que la comunautat espèra d'eles, e suls resultats dels vòtes ancians, en consultant en particular aquestes articles :
Per qu'una candidatura siá valida, es imperatiu de respectar los punts del règlament citats çai jos. Per mai d'informacions sul subjècte, es possible de se referir al règlament de l'administrator.
Cal declarar vòstra candidatura en dos exemplars :
- sus la pagina aicí-meteis (vejatz çai jos pel costat tecnic),
- sus la pagina d'anoncis de Wikipèdia.
Tanben se recomanda de la declarar :
- sul Tavèrna,
- sus la lista de difusion occitana (wikioc-l), e
- sul Modèl:Anoncis vòtes (en s'avisant de respectar la sintaxi precisa)
Lo tèxt de declaracion es liure, s'i pòt escriure çò qu'òm vòl. D'abitud, aqueste anonci es pro formal, e conten çaquelà un ligam dirècte vèrs la pagina de vòte.
La practica vòl que lo vòte per l'accès a l’estatut dure quinze jorns. Al cap d'aquestes quinze jorns, dins lo cas que los vòtes serián favorables a l'accès a l’estatut, lo candidat serà nomenat administrator. Res es pas estat decidit quant a la definicion vertadièra de « favorable » (quin ratio de per/contra), mai, en cas de consensus, l'estatut es aquerit. Dins los faches, aquesta nominacion depend del poder discrecionari dels burocratas.
En practica, l'estatut d'administrator es pas acordat qu'als candidats recolhissent una majoritat fòrça larga de vejaires favorables. En fach, lo pes dels vejaires desfavorables se pòt considerar coma fòrça mai important que lo dels vejaires favorables, e se recomanda vivament d'emetre pas un vòte d'oposicion a la leugièra e d'acordar una importància tota particulara a la justificacion d'aquesta oposicion.
Los punts çai jos son pas obligatòris, mas de los respectar facilita la vida de los que van emetre un vejaire sus la candidatura. Atal, auràn pas de prendre de temps per finalizar tecnicament la candidatura o de recercar d'informacions sul candidat.
Un candidat serà pas penalizat per aver pas seguit aquestes usatges e conselhs.
Tecnicament, per realizar una proposicion corrèctament, cal respectar las etapas seguentas :
- Creacion de la pagina Wikipèdia:Administrator/VòstreEscais (remplaçar « VòstreEscais » per vòstre escais utilizat per vos autentificar sus la Wikipèdia occitana) :
- Escriure dessús « {{subst:Proposicion de vòte}} », e salvagardar.
- Reeditar la pagina, remplaçaz los camps « Títol » per « [[Utilizaire:VòstreEscais|VòstreEscais]] » e « Presentacion del vòte » per vòstre tèxt de candidatura, e salvagardar.
- Ajust de la candidatura aicí meteis :
- Editar la seccion #Candidaturas d'aquesta pagina, inserir « {{Wikipèdia:Administrator/VòtreEscais}} », e salvagardar.
- Siatz pas ni tròp cort ni tròp long (podètz totjorn crear una pagina especifica — per exemple : Utilizaire:VòstreNom/Candidatura — mas sa lectura serà facultativa, vòstre tèxt de candidatura sus la pagina de vòte devent se bastar a el-meteis)
- Ajustatz un ligam vèrs la pagina de discussion dedicada a vòstra candidatura : [[Discussion Wikipèdia:Administrator/VòstreNom|discutir]]
- Ajustatz un ligam vèrs la pagina de vòstras contribucions : [[Special:Contributions/VòstreNom|mas contribucions]]
- Asseguratz-vos d'aver fach la procedura sus la pagina d'editcount se vos ne servissètz coma d'un argument.
- E doblidetz pas d'explicar perqué desiratz d'èsser administrator !


text:
Goincourt
Goincourt es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna picarde de l'aglomeracion de Beauvais, situada a 4 km al sud-oèst de la prefectura de l'Oise e desservie per la anciana rota nacionala 181 (actuala RD 981), rota Gisors - Beauvais, aital coma per la rota de Roan, la rota nacionala 31.
Commune picarde de l'agglomération de Beauvais, située à 4 km au sud-ouest de la préfecture de l'Oise et desservie par l'ancienne route nationale 181 (actuelle RD 981), route Gisors - Beauvais, ainsi que par la route de Rouen, la route nationale 31.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Goincourt Es segurament d'origina préhistorique, perque s'es trobat, sus la municipalitat dels bifaces en silex.
Goincourt est certainement d'origine préhistorique, car on a trouvé, sur la commune des bifaces en silex.


text:
Jean Dubuffet
Jean Philippe Arthur Dubuffet (31 de julhet de 1901 a L'Havre - 12 de mai de 1985 a París) èra un pintre e escultor francés.
Biografia[modificar | modificar la font]
Dubuffet nasquèt a L'Havre. E anèt a París en 1918 per estudiar la pintura a l'Acadèmia Julian, mas aprèp sièis meses daissèt l'acadèmia per estudiar d'esperel. En 1924, dobtant de la valor de l'art, cessèt de pintar e faguèt carrièra dins lo comerci de vins venent del paire. Tornèt a la pintura dins los ans 1930, mas arrestèt un còp mai, fins a 1942.
Sa primièra mòstra individuala se faguèt en 1944. S'aprochèt del surrealisme en 1948, a aprèp a la patafisica en 1954. Influenciat pel libre de Hans Prinzhorn, Artistry of the Mentally Ill, Dubuffet inventèt lo terme d'Art Brut definissent una art produida per de non professionals que trabalhan fòra de las normas esteticas, coma las arts dels pacients mentals, presonièrs e mainats.
Faguèt la seuna colleccion d'art, inclusent d'artistas coma Aloïse Corbaz e Alfredo Pirucha. Dubuffet pretendiá crear un art liure de consideracions intellectualas, e de còps qu'i a, son òbra sembla primitiva o infantila. Fòrça dels trabalhs de Dubuffet son de realizacions d'òlis, utilizant una tela reforçada de materials coma sabla, quitran e palha, donant a son trabalh una superfícia de textura inabituala.
A partit de 1962 produguèt una seria d'òbras que se limitava volontàriament a las colors roja, negra, blanca e blava. Fins a la fin dels ans 1960 se dediquèt sonque a la realizacion d'esculturas, produint treballs en poliestirèn, que pintava de vinilic.


text:
Loís Lucian Bonaparte
Loís Lucian Bonaparte (Louis Lucien Bonaparte en francés) (Thorngrove, Worcestershire, Anglatèrra, 4 de genèr de 1813 - Fano, Marchas, Itàlia, 3 de noveme de 1891) qu'estó prince, senator deu Dusau Empèri e filològ especialista deu basco.
Que publiquè la Carta de las sèt províncias bascas (1863), Lo Vèrbe Basco en colomnas (1869), Estudis suus tres dialèctes bascos de las vaths d'Aezkoa, de Salazar e de Roncal (1873), Observacions suu basco de Hont Arràbia, d'Irun, etc (1877).


text:
Nucleotid
Un nucleotid qu'ei ua molecula compausada d'un sucre pentòsa, d'un grop fosfat e d'ua basa azotada, sia ua purina, sia ua pirimidina. Las divèrsas menas de nucleotids qu'entran dens la composicion de macromoleculas com l'ADN e los ARN, mes tanben dens la composicion de moleculas mei petitas com l'adenosina trifosfat (abreujada ATP) o lo coenzim A (CoA), d'ua importància màger dens lo metabolisme deus èstes vius.
Composicion[modificar | modificar la font]
Los nucleotids que son diferents segond que pertanhin a ua molecula d'ADN (que son alavetz aperats desoxiribonucleotids) o d'ARN (dens aqueth cas que's tracta de ribonucleotids).
- En ambs cas, qu'ostendan un acid fosforic de medisha composicion H3PO4
- Lo lor sucre pentòsa qu'ei, respectivament, la ribòsa peus ribonucleotids e la desoxiribòsa peus desoxiribonucleotids.


text:
Dièsi
Ua (o un) dièsi, dens lo solfegi qu'ei un signe d'alteracion qui, hicat davant ua nòta deu pentagrama, e lhèva aquesta d'un miei ton.
Ua o mantuas dièsis que pòden estar estar marcadas a la clau e atau aplicà's suber tota la particion. Dens aqueste cas un becaire hicat sus la particion davant ua nòta qu'anulla temporaument sus era l'alteracion de la dièsi. Se la dièsi b'ei marcada dens ua mesura, que s'aplica sus totas las nòtas de medish nom dinc au cap de la mesura au mens qu'un becar e vienga restituir la valor iniciau de la nòta.
A la clau, las dièsis que's botan dens l'òrdi seguent : Fa, Do, Sol, Re, La, Mi, Si ; aquò e significa que si la clau be conta pas sonque ua dièsi, qu'ei lo fa ; se son duas, alavetz que son fa e do ; se son tres, fa, do e sol eca. Lo nombre de dièsis que determina la tonalitat d'ua particion : sia sus ua gama majora, sia dens la soa relativa menora.
Ua dobla dièsi qu'existeish tanben e que hè alavetz pujar la nòta d'un ton sancèr.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Per las tonalitats majoras e menoras determinadas peu nombre de dièsis espiar :


text:
Incertae sedis
Incertae sedis es una expression latina que significa « de sèti incertan » utilizadae per designar un taxon que la posicion dins la classificacion scientifica del vivent es pas encara totalament definida.
L'incertitud se pòt situar a mai d'un escalons de l'arborescéncia : per exemple pel lactari deliciós, l'incertitud se situa al nivèl de la sosclassa. aparten plan al genre Lactarius dins la familha dels Russulacèas que fa partida de l'òrdre dels Russulales ; d'un autre costat los Russulales son evidentament de campairòls (Fungi) de la division des Basidiomycètes e de la classa dels Agaricomycètes mas son pas membres — dins la classificacion actuala — ni de la sosclassa dels Agaricomycetidae ni de la dels Phallomycetidae : se dirà que son d'Agaricomycètes incertae sedis.


text:
País Valencian
Lo País Valencian o Valéncia o pus tradicionalament lo Reialme de Valéncia (var. Reiaume de Valéncia) (en catalan valencian País Valencià, València, Regne de València) es un país o region d'Euròpa e del Mediterranèa situat a l'èst de la Peninsula Iberica. Uèi jorn es una comunautat autonòma d'Espanha amb lo nom oficial de Comunitat Valenciana, e es reconegut coma nacionalitat en son Estatut d'Autonomia. S'estend entre lo riu Sénia a Vinaròs e fins a Pilar de la Foradada, al delà de la desbocadura del riu Segura, amb una delimitacion terrèstra de 840 km de longor, e 518 km de longor de còsta. De mai de mai, las islas mediterranèas de Nòva Tabarca e de las Columbretes, son tanben d'administracion valenciana. Sa posicion geografica es 40º 47' a l'extrèm nòrd, 37º 51' a l'extrèm sud, 0º 31' E a l'extrèm oriental, e 1º 32' W a l'extrèm occidental.
Sas originas remontan a l'istoric Reialme de Valéncia creat al sègle XIII coma causa de la colonizacion feudala de catalans e aragoneses, fondamentalament e per aquel òrdre, dels reialmes de taifas islamics de Valéncia, Dénia, e part de Múrcia. Après la supression del Reialme en 1707 pels Decrèts de Nòva Planta del rei Felip V d'Espanha, tanben conegut coma Felip el Socarrat, e dels frustrats assages d'aténher l'autogovèrn a la fin del sègle XIX e al començament del XX, en 1982 obten fin finala l'autogovèrn amb un Estatut d'Autonomia qu'es estat reformat en 2006.
Administrativament limita a l'oèst amb Castelha - la Mancha e Aragon, al sud amb Múrcia, e al nòrd amb Catalonha. I vivon mai de 4,5 milions de personas, e mai se la chifra es fòrça superiora se comptabilizam los abitants de segonda residéncia d'autres païses d'Euròpa e los immigrants pas al cens. Aital, las vilas amb mai de 100 000 abitants son Valéncia (785 732 ab.), Alacant (310 330 ab.), Elx (209 439 ab.), e Castelló de la Plana (163 088 ab.).
Sa capitala es Valéncia.
Lo gentilici es valencian -a.
Somari
Organizacion territoriala
Lo País Valencian quitèt d'èsser un Estat administrativament e juridicament independent après la Batalha d'Almansa a l'an 1707 quand passèt jos administracion castelhana por derecho de conquista segon los Decrèts de Nòva Planta de Felip V de Borbon, en exclusent la localitat de Cabdet de las delimitacions del reialme conquistat.
Províncias
Per de rasons politicas, al sègle XIX l'administracion espanhòla ensagèt sens succès de separar lo territòri entre la província d'Alacant, per una banda, e las de Valéncia e de Castelló per autra, en apondent a la primièra las províncias espanhòlas de Múrcia e Albacete per crear un sud-èst espanhòl, e a la segonda Teròl e Conca per crear un orient espanhòl.
En 1822 se prepausa pel primièr còp de províncias semblablas a las actualas, que se dividís lo País, de nòrd a sud, en las províncias de Castelló, Valéncia, Xàtiva e Alacant. Fin finala, en 1833, es amb la division prepausada per Javier de Burgos, quand fin finala lo nombre de províncias demòra en tres, en suprimint la de Xàtiva.
En 1851 s'apondon al País Valencian los territòris istoricament castelhans de Villena dins la província d'Alacant, e de Requena dins la de Valéncia. D'autra banda, la localitat istoricament valenciana de Cabdet, malgrat qu'aja sollicitat sens succès en 1861 son annexion a la província d'Alacant, jamai pas a tornat far partida territorialament del País Valencian dempuèi 1707, e demòra a l'ora d'ara ligada al territòri istoric de Castelha, joncha amb la província d'Albacete.
Aquela division provinciala demòra sens cambiaments fins ara, e seguís solament de critèris omogenèus d'estenduda territoriala e demografica per çò qu'es d'Espanha, e pas de critèris istorics, sociologics o lingüistics.
Comarcas e regions
D'autra banda, al País Valencian existís una fòrça enrasigada tradicion de comarcalisme, se plan la division comarcala actuala, basada en la proposicion de delimitacion de Joan Soler i Riber en 1970, se diferéncia de la division comarcala tradicionala, descricha per Emili Beüt en 1937.
Malgrat tot aquò, l'agropacion de las comarcas en quatre regions prepausadas per Joan Soler recebèt pas supòrt politic en la creacion de la comunitat autonòma valenciana en l'an 1982, e los s'ajustèt a la division provinciala espanhòla preexistent. Aquelas regions s'agissián d'agropacions comarcalas segon critèris istorics, lingüistics, e socioeconomics. Per darrièr, en l'an 1999 se crèa lo Consòrci de las Comarcas Centralas del País Valencian amb l'objectiu d'aténher una quatrena província espanhòla, que s'i apond una cinquena region valenciana.
Demografia
La demografia del País Valencian se concentrava tradicionalament dins de localitats e de zònas de coitiu al bòrd dels rius mai importants (Xúquer, Túria, Segura, Vinalopó), e mai dins de vilas litoralas importantas amb pòrts, segon las activitats agricòlas o comercialas. Las populacions mai importantas solien èsser, pus ancianament, Sagont o Dénia, pendent una granda part de son istòria, Valéncia, Xàtiva, Oriola, Alacant, Elx, Gandia o Vila-real e, pus recentament, Alzira e Castelló de la Plana.
D'aquela distribucion tradicionala, qu'a son origina dins las caracteristicas orograficas e la possibilitat de l'agricultura amb aiga, se deriva que, encara a l'ora d'ara, la densitat de populacion es màger dins las comarcas del centre e del sud e mendre dins las comarcas del Nòrd e de l'interior. Afectèt tanben la demografia (e es benlèu l'excepcion a la distribucion mencionada) la granda activitat industriala o de produchs derivats de l'agricultura, pendent lo sègle XX, dins de vilas de l'interior coma Alcoi, Elda, Novelda, Ontinyent, Petrer, Villena e la Val d'Uixó.
Dins los darrièrs ans, s'es accentuat la concentracion dins las grandas capitalas e sas localitats dels airals metropolitans (en ne destacant Torrent, Mislata, Paterna, Burjassot, Sant Vicent del Raspeig, èca.) e, fòrça mai que mai, dins pòbles e vilas litoralas. Aital, de localitats tradicionalament menudas, (coma Benidorm o Torrevella) an patit un aument demografic fòrça remarcable (encara mai remarcable pendent las sasons caudas de l'an) degut fondamentalament a las migracions generadas pel torisme.
Poiriam dire, doncas, que la demografia del País Valencian a l'ora d'ara es ja clarament majoritàriament urbana, amb granda influéncia de migracions a causa del torisme e de las migracions sasonièras de segonda residéncia, e amb una clara tendéncia cap a las populacions litoralas.
Istòria
De la Preïstòria, s'es constat la primièra preséncia umana dins las tèrras valencianas près de l'an 40000 aC, amb dèishas dels neandertals a la Cova Negra (Bellús), las coves del Salt (Alcoi) e del Cochino (Villena). De l'Epòca Anciana, se considèra lo País Valencian coma brèç de la civilizacion ibera, los que s'i assenton a comptar de l'an 5000 aC de provenença pas esclarida del tot, se se sap plan qu'èran de raça semita. Aquel pòble portava un intens escambi comercial e cultural amb tartessos, grècs, e cartagineses, e culminarián amb son esplendor près del sègle V aC, coma reflèxe de son expression artistica, que la mai coneguda n'es la Dama d'Elx.
Las guèrras entre cartagineses e romans s'acabèron amb la civilizacion autoctòna, lo resultat que ne foguèt l'integracion de tot lo litoral valencian a l'autoritat de Roma a la debuta del sègle III aC. L'origina de la vertebracion del País Valencian sorgís pendent la romanizacion, a l'entorn de la fondacion de Colonia Valentia (Valéncia) en l'an 158 aC e de Colonia Julia Illici Augusta (Elx) al sègle I aC, e las divisions provincialas d'Ilercavònia, al nòrd, Edetània, al centre e Contestània, entre lo Xúquer e lo Segura, en se basant sus la preséncia anteriora de pòbles ibèrs.
Après la desintegracion de l'Empèri Roman, dempuèi lo començament del sègle VII fins a la debuta del VIII grand part del territòri foguèt subjècte al reialme visigòt de Toledo, e l'autra part, dempuèi Dénia fins a Cartagena foguèt jos dominacion de Bizanci primièr, e del Reialme de Tudmir après amb centre a Oriola. Lo pacte de Abd al-Aziz amb Tudmir en l'an 713 permetèt l'intrada dels arabis a la Peninsula, que i comença amb el una de las estapas mai importantas del País Valencian, l'epòca de l'Al Andalús. Malgrat qu'aquela epòca siá pas encara pro estudiada e constituisca un dels periòdes pus escurs de l'Istòria del País Valencian, es generalament acceptada l'importància de l'influéncia de sa cultura e sa lenga sus la cultura valenciana actuala, que faguèron del Xarq al-Andalós un dels endrechs amb mai cultura d'Euròpa.
Malgrat aquò, l'origina dirècta e mai prèp de País Valencian d'uèi jorn es principalament ligat amb la fondacion del Reialme de Valéncia, de caractèr feudal: en l'an 1233 lo rei Jacme lo Conquistaire enceta la conquista dels territòris marcats per tres sègles de preséncia sarrasina: los reialmes taifa de Balansiya, Dénia e Múrcia. A pena fondat lo reialme, s'i demòra plan la populacion tagarina, inicialament majoritària, se faguèron de repoblacions amb colons crestianes d'origina catalana e aragonesa, fondamentalament. Aqueles crestians reestructurèron l'economia e organizèron lo territòri a l'entorn de las vilas amb representacion a las Corts Valencianas. A l'an 1304 lo Reialme s'estend fins a Oriola per la Senténcia de Torrellas, e èra ja provesit d'un estatut politicament independent amb los Fòrs de Valéncia dempuèi l'an 1261, e la societat valenciana desvolopa son identitat pròpria malgrat partejar rei, cultura, e lenga amb los territòris ispanics de la Corona d'Aragon.
Après lo prestigi economic, social e cultural al cors del Sègle d'Aur propiciat per l'expansion mediterranèa de la Corona d'Aragon dins lo sègle XV, lo reialme se vei somés a una pression de mai en mai creissenta del centralisme castelhan. Après divèrses conflictes socials, lo país cedís fin finala pels Decrèts de Nòva Planta en 1707, que se suprimís lo Reialme en abolissent sos fòrs, òm passa amb el far partida del Reialme d'Espanha en l'assimilant a la legislacion castelhana, e lo se priva d'autonomia, lenga, e cultura pròpria.
Al sègle XIX lo País Valencian agrandís los airals d'agricultura, sustot ligats al coitiu de de la mòta, lo ris, los irangièrs, e l'ametlièr. Lo passatge cap a l'indústria lo situarà en lo quatren luòc d'Espanha fins l'actualitat. Al començament del sègle XX la societat valenciana reivindica l'autogovèrn del País Valencian e, après un primièr assag pendent la Segonda Republica Espanhòla e après un periòde de totalitarisme de 1939 a 1975, dispausa fin finala d'autonomia en 1977 pendent la Transicion Espanhòla. Pendent la segonda mitat d'aquel sègle sorgís un nòu sector economic que substituissi practicament lo luòc de l'agricultura en çò que tanh al nivèl d'intradas economicas, lo torisme. Amb l'aprovacion de son Estatut en 1982 recupèra son pròpri govèrn, la Generalitat Valenciana, que n'assegura l'administracion.
Lenga
- Per mai informacion, vejatz l'article principal de valencian
Lo valencian, dins lo domeni lingüistic que se nomena tanben catalan a autres territòris dels Païses Catalans, es reconegut coma lenga pròpria de la Generalitat Valenciana dempuèi 1983 amb la Lei d'Usatge e Ensenhament del Valencian (Llei d'Ús i Ensenyament del Valencià), e tanben pròpria del País Valencian dempuèi 2006 a l'Estatut d'Autonomia. Cossí totas las variantas d'una lenga, a unes traches lingüistics diferencials, e la siá evolucion dempuèi l'Edat Mejana es estada -en fòrça aspèctes- mai conservadors que, per exemple, en Catalonha.
Existisson a l'ora d'ara al País Valencian doas zònas de predominança lingüistica: lo valencian e lo castelhan. Istoricament, dempuèi la colonizacion feudala medievala, lo valencian foguèt la lenga majoritària dins tot lo país, mercé a una leugièra majoritat en lo nombre de colons provenents de Catalonha. L'excepcion foguèron las comarcas amb frontièra amb Aragon (Racó d'Ademós, Alt Millars, Alt Palància e Serrans), ont los colons aragoneses foguèron majoritaris e implantèron lo castelhan. La rèsta de las comarcas castelhanoparlantas actualas (Foia de Bunyol, Canal de Navarrés, Vall de Cofrents, e qualques municipalitats del Vinalopó) son produch de la repoblacion amb castelhans del sègle XVII, après la percaça dels moriscos, doncas qu'aquelas comarcas foguèron de majoritat andalusina dempuèi lo sègle XIII fins al XVII. La comarca del Baix Segura patiguèt un procès de substitucion lingüistica del castelhan pel catalan que s'atenguèt al sègle XVII après una epidèmia de pèsta, en 1648, qu'afectèt la populacion anteriora valencianoparlanta. La comarca de la Plana d'Utiel, coma la municipalitat de Villena, apertenián pas fins al sègle XIX al País Valencian, e son de parlar e cultura castelhans. Lo Reialme de Valéncia, doncas, foguèt pas a l'Edat Mejana un país amb dualitat lingüistica valencian/castelhan, coma a l'ora d'ara, mas que las doas lengas que se parlavan majoritàriament èran lo valencian e l'arabi, a l'excepcion de las comarcas de parlar castelhan dins la frontièra amb Aragon.
Uèi jorn, dins las grandas vilas de las comarcas istoricament valencianoparlantas (e a quina part que siá del territòri, se plan de forma pas tan acusada), la preséncia del valencian es cada còp mendre, a causa del procès de minorizacion d'aquela lenga que s'i patís en favor del castelhan, en bona mesura per fauta de supòrt politic. En fach, lo darrièr sondatge de 2005 revèla que près de 37% dels enquestats de la predominança valenciana afirma l'emplegar preferentament, del temps qu'en 1995 lo percentatge èra de 50%. Se dona la circonstància que lo Partit Popular governa en la Generalitat del País Valencian dempuèi l'an 1995, que causa divèrsa associacions culturalas e lingüisticas assòcian per el la descenuda per motius politics. De mai de mai, aquel procès s'es vist agravat los primièrs ans del sègle XXI, amb la granda immigracion qu'a supausat, en pauc mens de cinc ans, almens mièg milion d'abitants mai, de parlar castelhan original (provenents de la rèsta d'Espanha o America del Sud), o d'autres endrechs e qu'aprenon solament lo castelhan.
Existís una varietat dialectala en caduna de las regions del País Valencian. Aital, dins las Comarcas del Nòrd se considerada zòna de transicion lingüistica e se tròban los dialèctes de Valencian de transicion e valencian castellonenc; dins las Comarcas del Xúquer se parla lo valencian apitxat, lo dialècte parlat al "cap i casal"; dins las Comarcas Centralas e a la Marina Baixa se parla lo valencian meridional, la varietat mai utilizada pels valencianoparlants, en tèrmes demografics; e, per darrièr, dins las Comarcas del Sud (a l'excepcion de la Marina Baixa) se parla lo valencian alacantí, un dialècte fòrtament castelhanizat, benlèu a causa de la substitucion lingüistica istorica del Baix Segura.
Ligams extèrnes
Vejatz tanben


text:
Lista dels papas
Somari
- 1 La lista dels papas
- 1.1 millenni I
- 1.2 millenni II
- 1.3 millenni III
Vaquí la lista dels papas presentada volontàriament del biais pus simple possible. Per aténher aquesta tòca, los detalhs e comentaris son estats reportats dins los articles connèxes seguents :
Papa : per la definicion d'aqueste mot en general, e per sa definicion pus restrictiva tala coma s'emplega exclusivament aicí, es a dire al sens de cap de la Glèisa Catolica.
Lista detalhada dels papas : per una lista pal mai detalhada qu'aquesta, amb lo nom e luòc de naissença dels papas, de datas precisas (naissença, començament e fin del pontificat, decès), de comentaris, etc. Los antipapas i son tanben indicats. En introduccion, se trobarà d'explicacions detalhadas sus çò que s"entend pel mot « papa », sus çò que deu figurar e pas figurar dins la lista e sus la dificultat d'establir una lista acceptabla per totes.
Nom de renhe dels papas : per d'explicacions detalhadas suls noms dels papas, e doncas sus las anomalias constatadas sus cèrts noms dins aquesta lista.
Lista dels primats de la Glèisa Còpta Ortodòxa e Lista dels catholicos de la Glèisa Armènia : perque aquestes dignitaris religioses tanben pòrtan lo títol de papa, dins sa definicion pus generala.


text:
Vauclusa (fònt)
Vauclusa o la fònt de Vauclusa, situada pròche Avinhon, au pè d'un bauç abrupte de 230 m, amb sei 630 000 000 m3 annuaus, es una fònt naturala de Provença. Es lo giscle d'aiga pus grand d'Occitània e lo cinquen dau Mond entier.
Vauclusa a donat son nom a la comuna de Vauclusa (nommada tanben La Fònt de Vauclusa) e au departament de Vauclusa. Son nom latin es Vallis Clausa. Lo nom occitan de Vauclusa, valent a dire «vau clusa, vau clausa, vau tancada», se referís a la posicion topografica dau luòc.
Geografia[modificar | modificar la font]
Subre la fònt se tròba un blòt calcari de 500 m a 800 m d'espessor, recorregut de trencaments e de falhas innombrables. Aqueu jòga lo ròtle d'un aqüifèr carstic ont l'aiga e circula seguent lei discontinuitats fins a trobar una barriera de calcari e d'argila.
La fònt es lo ponch de sortida unenc d'un bacin sosterranh de 1100 km² recuperant leis aigas de Ventor, dei monts de Vauclusa e de la còla de Lura. Alimenta lo riu de la Sòrga.
Exploracion[modificar | modificar la font]
La primiera immersion en escafandre pesant se faguèt en 1879, Nello Ottonelli s'aventurèt a 23 m. Après cauguèt esperar l'arribada de l'escafandre autonòm en 1946 e Jacques-Yves Cousteau per aténher 46 m, e 74 m nòu ans puei. Es lo limit deis immersions amb aire. En 1981 Claudi Touloumdjian atenguèt 153 m amb una mescladissa oxigèn-èli. Finalament en 1983 Jochen Hasenmayer atenguèt 205 m. Per descendre encara mai e tocar lo fons caudrà utilizar de robòts.
El 1985, la mission Modexa 350 levèt lo mistèri de son origina: lo robòt descendèt fins a 305 m, e en 1989 un autre robòt, l'Spélénaute, atenguèt lo ponch mai bas dau sifon a 308 m de profondor. Son pas segurs que siá lo fons vertadier.
Istòria[modificar | modificar la font]
Leis ofrendas anticas[modificar | modificar la font]
L'endrech foguèt durant l'Antiquitat romana, un luòc d'ofrendas ritualas. I an trobat de pèças d'aur e d'argent dins lo sifon. Se supausa que lei desbordaments imprevisibles de la fònt foguèron percebuts coma una manifestacion divina.
Lo sejorn de Petrarca[modificar | modificar la font]
La fònt es celèbra tanben per lei «Clarei, fresqueis e doceis aigas» («Chiare, fresche e dolci acque») que lo poèta Petrarca cantèt en italian.
Lo vilatge de Vauclusa es un borg tipic medievau ont Petrarca s'èra refugiat solet. Lei «Clarei, fresqueis e doceis aigas» que canta son aquelei de la fònt naturala, que se tròba a quauquei minutas de la plaça centrala, dins un bosquet.


text:
Pissy
Pissy(Pisso en Picard) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Per #çò que tanh la vida religiosa, per decision de l'avesque d'Amians, la municipalitat de Pissy depen de la parròquia Santa-Simon del Molliénois.
Pour ce qui concerne la vie religieuse, par décision de l'évêque d'Amiens, la commune de Pissy dépend de la paroisse Saint-Simon du Molliénois.


text:
Trompeta baisha
La trompeta baisha qu'ei un instrument de coire mei gran e de canèr mei long que la trompeta classica modèrna. Qu'ei acordada ua octava en devath d'aquesta, sia en Ut sia en Sib. Qu'ei generaument jogada per un trombonista e dab la medisha embocadure deu trombon. Las soas particularitats fisicas, en dehòra de la soa tessitura devuda a un canèr mei long, que son las de la trompeta e lo son timbre qu'ei lo timbre d'ua trompeta, mei sec e estiglant que lo timbre deu trombon. Tanben, com la trompeta, que pòt estar provesida sia dab pistons, sia dab paletas entà poder interpretar totas las gamas cromaticas.


text:
Grop de musica
Un grop de musica qu'ei un ensemble de personas qui hèn musica amassas. Un(a) musician(a) sol(a) ne pòt pas estar considerat(da) com un grop mes autanlèu qui n'i a du(a)s (au mensh) que n'ei un.
Un grop de duas personas que s'apèra tanben un duo. Un grop de tres personas que s'apèra tanben un trio. Un grop de quate personas que s'apèra tanben un quartet. Un grop de cinc personas que s'apèra tanben un quintet. Un grop de sheis personas que s'apèra tanben un sextet.
Los grops de musica qu'an noms diferents segon las culturas. Atau, peus musicians americans de jazz, un grop de mensh de uèit personas qu'ei un combo mes un grop de mei de uèit personas qu'ei un big band. Dens la musica classica europèa, l'apellacion ensemble (ensemble vocau, ensemble instrumentau) qu'ei mei utilizada que la de grop. Enfin, passada ua cèrta importància (20 o 30 membres), un ensemble de musician(a)s classic(a)s n'ei pas mei un grop mes ua orquèstra.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Musica
- Lista dels musicians Flamenco
- Lista dels musicians musica afroamericana
- Lista dels musicians musica tzigana
- Lista dels musicians jazz
- Lista dels musicians rock per genre
- Lista dels musicians electro
- Lista dels musicians hip-hop
- Lista dels musicians world music modèrna
- Lista dels musicians pop
- Lista dels gropes de rock (alfabeticament)
- Categoria:Grop de musica


text:
Al Gore
Albert Arnold Gore, Jr., mai conegut sos lo nom d'Al Gore, es un òme politic e òme d'afars american nascut lo 31 de març de 1948 a Washington (Estats Units). Es estat membre de la Cambra dels Representants de 1977 à 1985, senador de Tennessee de 1985 à 1993 e vicepresident de Bill Clinton de 1993 a 2001.
Es estat lo candidat del Partit Democrata pendent l'eleccion presidenciala de 2000. Es estat batut per lo candidat del Partit Republican, George Bush.
En 2007, es laureat, amb lo GIEC, del Prèmi Nobel de la Patz per « lors esfòrces per fin de de metre en plaça e difusar una melhora comprenença del cambiament climatic causat per l'òme, e de getar las basas de las mesuras necessàrias per contrar un tal cambiament »[1].
Es l'actor e l'orator del documentari ecologista realizat per David Guggenheim, An Inconvenient Truth (Una Veritat que Truca). Lo 25 de febrièr de 2007, lo filme a obtengut dos Oscars : Oscar del melhor filme documentari e Oscar de la melhora cançon originala.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ for their efforts to build up and disseminate greater knowledge about man-made climate change, and to lay the foundations for the measures that are needed to counteract such change (Sit web del Prèmi Nobel de la Patz)


text:
Chicago
Chicago qu’ei la mei grana ciutat de l’estat american d’Illinois. La soa populacion qu’èra estimada a 2 842 518 abitants en 2005. Aquò que’n hè la tresau ciutat mei poblada deu país après Nava York e Los Angeles.
La soa superfícia totau qu’ei de 606,2 km².
Qu’ei chafrada The Windy City, la "Ciutat Ventosa."
Somari
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima de Chicago qu’ei continentau, tan vau díser qu’ei ua ciutat dab diferéncias de temperaturas extrèmas dab estius hèra cauds (dab temperaturas qui pujan dinc a 30 °C) e ivèrns extremament hreds (on la temperatura e pòt baishar dinc a -20 °C).
Que pòt nevar intensament e la nèu que pòt caperar ua importanta partida de la vila durant setmanas.
Avienguda[modificar | modificar la font]
La Michigan Avenue qu’ei pròcha deu Lac Michigan e qu’ei la mei toristica e comerciala dab botigas de tot escantilh e mei que mei de gran luxe.
Gratacèu[modificar | modificar la font]
Chicago qu’ei considerada com un deus lòcs de neishença deus gratacèus. Que possedeish lo gratacèu mei haut deus Estat Units, la Tor Sears. Enter los mei famós que’s pòden mentàver:
- La Tor Sears
- Lo Temple Maçonic
Monuments[modificar | modificar la font]
Aeropòrt[modificar | modificar la font]
- L’Aeropòrt Internacionau de O'Hare es un deus principaus deus Estats Units.
Musèus[modificar | modificar la font]
- L’Institut d'Art de Chicago qu’amassa òbras qui comptan enter las mei famosas au monde, e mei que mei en pintura francesa impressionista.
- Lo Museum Campus de Chicago dab lo Musèu Field d’Istòria Naturala.
Espòrts a Chicago[modificar | modificar la font]
Chicago que compta dab ua grana equipa de fotbòl american, los Chicago Bears e tanben dab ua famosa equipa de basquet, los Chicago Bulls. L’estadi deus Bears qu’ei lo monumentau Estadi deu Soldat Field.
Universitats a Chicago[modificar | modificar la font]
L’Universitat de Chicago qu’ei ua institucion privada e ua de las universitats màgers deu país. La cau pas con·hóner dab l’Universitat d'Illinois a Chicago. La DePaul University qu’ei la mei grana universitat catolica au monde e Chicago que compta tanben dab la Loyola University, l'universitat jesuista màger deus Estats Units.
Mejan de transpòrt[modificar | modificar la font]
Personalitats de Chicago[modificar | modificar la font]
- Hillary Rodham Clinton (nascuda a Chicago)
- Barack Obama
- Harrison Ford (nascut a Chicago)