text:
Fuòc
Lo fuòc (var. fòc, fuec, huec) es la produccion d'una flamba eissida d'una reaccion quimica exotermica d'oxidacion nomenada combustion.
D'un biais general, lo tèrme « fuòc » designa sovent un fenomèn produsent lutz e / o calor, que venga d'una combustion o pas.
Somari
- 1 Quimia e fisica del fuòc
- 2 Lo fuòc e l'Òme
- 3 Risques
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Voir aussi
Quimia e fisica del fuòc[modificar | modificar la font]
La combustion es una reaccion quimica produsent de calor (exotermica) e de lutz. Existís quand se reünisson tres factors : dos compausats quimics (un combustible e un comburant) e una font d'energia (energia d'activacion), çò que se nomena lo triangle del fuòc.
Amb l'efièit de l'energia d'activacion (coma de la calor), lo combustible se descompausa (pirolisi), lo produit d'aquela es un gas que reagís amb lo comburant (en general lo dioxigèn de l'aire). Atal, se pòt resumir lo procèssus seguent la formula: combustible + calor + oxigèn = fuòc.
La lutz ven de doas fonts:
- d'una part dels escambis d'electrons entre los compausats quand de la reaccion quimica;
- d'autre part la radiacion qu'emet tot còrs portat a nauta temperatura (radiacion del còrs negre).
Lo fuòc e l'Òme[modificar | modificar la font]
Domesticacion per l'Òme[modificar | modificar la font]
La domesticacion del fuòc per Homo erectus marquèt una estapa dins la Preïstòria, l'èsser uman se distinguissent alara de las autras espècias animalas. Es atestada dempuèi prèp de -450 000 ans, subretot dins los sites de Menez-Dregan a Plouhinec en Bretanha, de Bilzingsleben en Alemanha o de Vértesszőlős en Ongria e pus recentament de Tèrra Amata prèp de Niça en Occitània.
Una equipa israeliana fa remontar las pus ancianas traças de la domesticacion del fuòc a -790 000 ans sul site del Gesher Benot Ya'aqov sus las ribas de Jordan [1].
Lo mestritge del fuòc a inspirat fòrça mites, qu'aquel de Prometèu. A l'epòca contemporanèa, plusors òbras de ficcion còntan l'importància del fuòc pels gropes preïstorics, coma lo roman La Guèrra del fuòc de J.-H. Rosny, adaptat al cinèma per Jean-Jacques Annaud.
Simbolica[modificar | modificar la font]
Dins la filosofia chinesa, fa partida dels cinc elements amb lo metal, l'aiga, la fusta e la tèrra.
Pels alquimistas occidentals, fa partida dels quatre elements inèrts de basa compausant cada matèria amb l'aiga, l'aire et la tèrra segon l'ensenhament fòrt anterior d'Aristòtel[2] (lo fuòc es un element central de plusors doctrinas basadas suls quatre elements[3]).
Lo fuòc es naturalament associat al Solelh, qu'es tanben una font de calor e de lutz (se sap uèi que agís pas d'una combustion mas d'una fusion nucleara). Tanben sovent s'assòcia als volcans, coma per exemple lo fuòc de la farga d'Efèst/Vulcan.
Lo fuòc sovent s'assòcia a de cultes divèrs. A vegadas, s'assòcia a la poténcia divina, amb un grand nombre de rituals, passats o actuals, a l'entorn del fuòc. Mas tanben s'assòcia a las fòrças del mal; dins la tradicion crestiana, l'infèrn souvent se representa coma lo reialme de las flambas eternalas.
Aquela dualitat se pòt veire dins los aspèctes morals e juridics del fuòc; de còps qu'i a se considèra coma l'instrument d'una justícia transcendenta (lo lenhièr foguèt una condamnacion penala correnta a l'Edat Mejana, e existís encara fòrça localament a l'epòca contemporanèa; alara que l'immolacion se considèra per qualques uns coma un acte de sacrifici suprèm fàcia a la justícia dels Òmes, tanben dins las societats modèrnas, coma en Checoslovaquia en 1969); de còps qu'i a son usatge se contraròtla en tota rigor, e d'autres grevament sancionat (l'encendi foguèt un dels pus grands crimes a Atenas).
Lo fuòc es tanben un simbòl de purificacion, amb l'utilizacion del lenhièr per qualques condamnacions. Aquel simbòl ven sens dobte de practicas agràrias que consistisson a brutlar la tèrra per la rendre pus fertila (brutladís), mas es certan qu'aquela simbolica ten son origina de plusors fonts. Pasmens, lo fuòc coma simbòl de purificacion foguèt practica correnta per los crestians del Edat Mejana; dins lo temps aquelas practicas (ordalias, lenhièrs, etc.) se perdèron o tot simplament foguèron enebidas[4]
Lo fuòc a tanben un simbolisme erotic. Dins l’Eneïda la passion que Didon aviá per Enèas la consumava de dedins. Aquela simbolica erotica pren son sens dins las metafòras e los imatges que fan coïncidir lo fuòc e l'acte sexual, la passion, l'afectivitat, los sentiments, etc. Dins la mitologia grècoromana, Cupidon foguèt representat per un arc e una entòrcha. De mai, la sciéncia sosten aquela simbolica, perque la motivacion psicofisiologica nais de las variacions termicas e s'acaba par l'acte sexual[5].
Culte del fuòc[modificar | modificar la font]
Lo fuòc se diviniza dins fòrça culturas e foguèt l'objècte de l'adoracion d'un grand nombre de pòbles e de tribús.
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Pels ancians Pèrsas, lo culte del fuòc coma la partida fondamentala de lor religion e las ceremonias d'aquel culte son contadas amb detalhs dins lo Zend-Avesta. Los Pèrsas saludavan totes los matins quand lo solelh sortís, simbòl del fuòc pus pur. Vesián lo fuòc coma lo protector dels Estats e conservavan dins de santuaris lo fuòc sacrat que jamai deurián apagar. Behram, filh d'Ormuzd e un dels 28 Izeds, foguèt lo gèni del fuòc. Al sègle XIX, los Persans actuals, los Guèbres, qu'abitavan subretot dins lo Kerman e lo Guzzerat, avián conservat totas las ceremonias dels ancians Pèrsas concernent lo fuòc.
Grècia e Roma[modificar | modificar la font]
Dins la mitologia grèga, foguèt raubat als dieus e aportat als Òmes per Prometèu.
Lo fuòc inapagable dels Grècs, que brutlava sens acabar a Atenas e a Dèlfes, lo culte de Vulcan, lo fuòc qu'alimentava a Roma les preiressas de Vesta, rapelant encara la deïficacion del fuòc, idolatria comuna pels totes los pòbles de raça pelagica.
Judaïsme[modificar | modificar la font]
Los Josieus alucan una Hanoukkia (candelièr de nòu brancas) pendent la fèsta de Hanoucca per commemorar lo miracle de la fiòla d'òli se remplissent per miracle cada jorn.
Cada divendres ser quand se fa nuèch, es tanben de costuma d'alucar lo Handil o de bogias per onorar la dintrada dins lo Sabatat o de tota granda fèsta religiosa.
Atal, dins qualques familhas, s'aluca tanben lo Handil o las bogias l diluns e l dijòus, jorns que se sortís la Thora, o a la data d'enversairi de la mòrt de familhars.
Crestianisme[modificar | modificar la font]
L'usatge del ciri se generaliza dins las glèisas catolicas e ortodoxas per marcar dels temps liturgics, o en ofèrta pels sants. La flamba simboliza tanben lo Sant Esperit.
Un certan nombre de practicas paganas utilizant lo fuòc foguèron recuperadas dins lo crestianisme popular (los fuòcs de Sant Joan, las candèlas de Santa Lucia en Suècia, etc...).
Asia (Indoïsme, Bodisme…)[modificar | modificar la font]
Los Indós e los Bodistas fan brutlar divèrsas ofèrtas dins lo quadre de lor culte. Practican tanben la cremacion dels defunts.
Utilizacions del fuòc per l'Òme[modificar | modificar la font]
Lo fuòc es un fenomèn natural; dins la natura, pòt resultar dels ulhauces o de la fermentacion (produccion de gases enflamables e de calor). Sa domesticacion per l'Òme — capacitat per lo conservar, puèi de tornar a lo produire quand vòl — permetèt fòrça progrèsses :
- coire d'aliments, çò que permet de tuar de gèrmes e de consomir d'aliments pas manjables autrament;
- se caufar pendent los periòdes freds (ivèrn), esclairatge la nuèch ;
- durcir los espleches de fusta, çò que melhora lor eficacitat ;
- metallurgia, e d'un biais general totas transformacions quimicas e fisicas a nauta temperatura ;
- poténcia motritz : maquina de vapor, puèi motor termic.
En 2009, de cercaires de las universitats del Cap, de Liverpool, de Wollongong e de Bordèu trobèron que lo fuòc foguèt utilizat per fabricar d'espleches de pèira fa 72 000 ans dins lo sud d'Africa. Fins alara, las pus ancianas traças remontavan a 25 000 ans [6].
Risques[modificar | modificar la font]
Lo fuòc produtz de calor e de fum, prelèva de dioxigèn, e a tend a s'espandre sens contraròtle en encendi.
Pels umans, lo risque es triple :
- risque de brutladura, per la calor : brutladura de la pèl al contacte de la flamba o d'un objècte caud, mas tanben brutladura de las vias aèris pel respirament de gases e de fums cauds ;
- asfixia: lo fuòc prelèva lo dioxigèn de l'aire e empacha doncas la respiracion; produsís de gases cauds que cochan l'aire (que lo dioxid de carbòni CO2), çò qu'accentua lo fenomèn ;
- empoisonament: lo fuòc pòt produire de gases toxics; lo pus corrent es lo monoxid de carbòni (CO), en particular en cas de manca d'oxigèn.
Lo fuòc provòca tanben la destruccion d'objèctes o de vegetals, e pòt doncas metre en perilh lo benèsser d'una populacion, sa capacitat per se noirir, se logar, lo foncionament de son economia. Pòt presentar un risc per la biodiversitat, en destrusent d'espècias animalas e vegetalas.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) http://www.futura-sciences.com/fr/news/t/homme/d/decouverte-du-feu-elle-daterait-de-790-000-ans_17147-1/
- ↑ Metafisica, Libre Z
- ↑ Doctrinas de Platon, d'Empedòcle d'Agrigent, etc.
- ↑ « Es pus agradable d'èsser purificat dins una font que dins lo fuòc, los Òmes que serián pas estats purificats dins l'una o seràn dins l'autre. » (Malaquia III, 3)
- ↑ Complèxe de Novalis
- ↑ (fr)Le feu, 50 000 url=http://www.radio-canada.ca/nouvelles/science/2009/08/13/001-utilisation_feu_72000_ans.shtml?ref=ondes
Voir aussi[modificar | modificar la font]
Articles connexes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Feu et flammes; Louis Boyer; éd. Belin; coll. Pour la science 2006 ISBN 2-7011-3973-2
- (fr) Psychanalyse du feu; Gaston Bachelard 1938 ISBN 2-07-032325-0


c: text/html

text:
Galèc
Lo galèc es una lenga originària de la region de Galícia (Espanha), dont pòrta lo nom.
Es una lenga romanica fòrça vesina del portugués, e mai se parla d'una sola lenga galègoportuguesa dins certans sectors de la societat galèga e de la lingüistica romanica. Tant lo galèc coma lo portugués sòrton de la meteissa evolucion del latin, lo galègoportugués, que son nuclèu d'origina èra la Galícia actuala e lo nòrd de Portugal. Cèrtas parts de la societat galèga (los reïntegracionistas) defendon la reïntegracion del galèc dins lo sistèma galègoportugués, en adoptar la nòrma ja en vigor en portugués (al nivèl gramatical e grafic). Afirman l'unitat de la lenga galègoportuguesa. S'opausan a la nòrma oficiala de la region de Galícia, que li repròchan de se calcar tròp subre l'espanhòl. Mas la nòrma portuguesa es pas fòrça logica per representar foneticament la lenga galèga, e es plan dificila pels galècs, pr'amor que lo sistema fonetic del galèc modern es plan diferent del portugués, aital las grafias S e SS, Z e Ç, J e X, GE e XE, GI e XI, e qualques autras, que representan de sons diferents en portugués an pas cap de diferéncia en galèc, alara se pòt dire que la nòrma portuguesa es pas fòrça logica per la lenga galèga, per tant la nòrma oficiala d'aquesta lenga es fòrça mai facila, e gaireben totes los galècs la preferisson.
Lo galègoportugués foguèt del sègle XII al sègle XIII la lenga poetica de la part occidentala de la Peninsula Iberica, dins un movement literari ligat al dels trobadors (Las cantigas de santa Maria, del rei de Castelha, Anfós lo Savi).
La veïculacion d'ora de Galícia dins la corona de Castelha castelhanizèt las classas nautas de la societat e menèt a una castelhanizacion relativa de la lenga. Ça que la, lo galèc a pas daissat d'èsser parlat pels galècs. A l'ora d'ara tres milions de personas parlan galèc dins l'estat espanhòl (Galícia, la Franja occidentala d'Astúrias, lo Bierso dins la comunitat autonòma de Castelha e Leon e los immigrants dins d'autras parts de l'estat espanhòl, en Euròpa e en America.
Lo galèc a un estatut de cooficialitat amb lo castelhan en Galícia.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lupstein
Lupstein en alemannisch (Lupstein en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent la guèrra de las Rustauds, lo data|16|de Modèl:Jamai, lo pòble, refugi de paysans ne revòlta #qu'avián abandonat Saverne se brulé e tota la siá populacion massacrée. Se tròba encara uèi près de la glèisa un ossuaire #que, segond la legenda, contendriá los uasses dels paysans mòrtes.
Pendant la guerre des Rustauds, le , le village, refuge de paysans en révolte qui avaient quitté Saverne est brulé et toute sa population massacrée. On trouve encore aujourd'hui près de l'église un ossuaire qui, selon la légende, contiendrait les os des paysans morts.


text:
Analgesic
Un analgesic es un medicament que permet d'obténer l'analgesia, es a dire d'avalir las sensacions dolorosas sens entraïnar una pèrda de consciéncia. Las drògas analgesicas agisson de diferents biais sul sistèma nerviós periferic o central; incluson lo paracetamol (paraacetilaminofenòl, conegut als EUA jol nom d'acetaminophen), los antiinflamatòris non esteroïdians coma los salicilats, e los opioïdes coma la morfina e l'òpi. Son de substàncias diferentas dels anestesics, qu'avalisson reversiblament las sensacions.


text:
Romania
Romania (România en romanés) es un país de l'Euròpa balcanica, situat en riba de la mar Negra, al nòrd de Bulgaria, al sud d'Ucraïna e a l'èst d'Ongria e Serbia. La "Romania" culturala, istorica e lingüistica inclutz Moldàvia mas l'estat de Moldàvia es separat de l'estat de Romania.
Sa capitala es Bucarèst.
Lo gentilici es romanés -esa.
Romania signèt son tractat d'adesion a l'Union Europèa qu'es en vigor dempuèi lo 1èr de genièr de 2007, al meteis moment que Bulgaria.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Transilvània foguèt una de las províncias de Dacia conquistadas pels romans, en mai d'èsser lo sèti de la capitala dels dacis, Sarmizegetusa. Alavetz, los romaneses capitèron pas de s'amassar jol poder d'un meteis cap, e la region foguèt conquistada pels ongreses al començant del sègle XI, amb la victòria d'Esteban I d'Ongria tèsta a Gyula, proprietari del nòrd de Transilvania[1].
Ja Valaquia e Moldàvia lor calguèt s'afrontar a l'Empèri Otoman (e a d'autres enemics) a travèrs dels sègles, en de repetidas escasenças en avent de pagar de tributs per manténer la siá independéncia. Malgrat las contínuas guèrras, s'atenguèron tanben d'assolidatges culturals, coma pendent lo reinatge de Mircea cel Bătrân, Matei Basarab, Constantin Brâncoveanu o Dimitrie Cantemir. Quand los dos de principats arribèron a èsser gradualament vassals de l'Empèri Otoman, mantenguèron la sià autonomia intèrna e lo drech a una politica exteriora pròpria, a l'èsser l'Empèri sol interessat en los importants tributs financièrs e en los soldats que podiá obténer d'aicí.
En lo sègle XVIII los dos principats perdèron los sieus drechs a una politica exteriora pròpria, fins a l'independéncia definitiva del país en 1878. Los romaneses (incluses los de Transilvània) participèron tanben a la Revolucion de 1848, animats pels ideals del nacionalisme romantic. Alexandru Ioan Cuza (1859 - 1866) foguèt lo primièr governant dels "Principats Units de Valaquia e Moldàvia", e comencèt de reformas politicas amb modèl francés. Malgrat aiçò, Cuza foguèt obligat pels sectors pus reaccionaris a abdicar, e s'optèt per portar a un prince estrangièr per regir los Principats Units.
Entre 1878 e lo començament de la Primièra Guèrra Mondiala Romania comencèt la siá industrializacion jols principis del capitalisme. Quand lo conflicte comencèt, lo país se declarèt neutre, jos lo govèrn del rei Ferdinand, felen de Carol I, mas acceptèt après d'entrar en la guèrra en fasent partida de la Tripla Ententa en 1916, amb l'esperança de regropar totas las províncias amb majoritat de populacion romanesa. Amb la fin de la guèrra, l'Empèri Austrian-Ongrés e l'Empèri Rus avián saturat, en daissant Bassaràbia, Bucovina e Transilvània, se jónher liurament amb Romania en 1918.
Politica[modificar | modificar la font]
Romania es una republica parlamentària. Lo president, elegit per la populacion per un periòde de cinc ans, es lo cap d'Estat. Actualament es Traian Băsescu. Lo primièr ministre, actualament Emil Boc, es lo cap de govèrn.
La Constitucion actuala de Romania foguèt redigida en 1991, après la casuda de Nicolae Ceaucescu, e modificada en 2003. S'establís l'eleccion populara d'un President e un Parlament mejançant votacion dels ciutadans màgers de 18 ans, e l'existéncia d'una Cort Constitucionala e una autra cort mendre.
Geografia[modificar | modificar la font]
Capitala: Bucarèst. Autras ciutats: Cluj-Napoca, Timişoara, Iaşi, Constanţa, Craiova, Galaţi, Braşov, Oradea, Sibiu.
Romania es devesida en 41 comtats apelats judeţe:
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Romania.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lengas de Romània[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de Romània es lo romanés. Es la lenga mairala d'aperaqui 90,6% de la populacion[2]. I a tanben de minoritats significativas.
Vèire: lengas de Romània
Demografia[modificar | modificar la font]
Segon lo recensament de 2011, i auriá 19 042 936 estatjants. (2002: 21 680 974). Aquela baissa es la consequéncia d'una emigracion importanta (mai de 250 000 per an sul periòde 2002-2011), atal coma d'una feconditat flaca (1,36). En 2011, lo taus de natalitat èra de 10,3 e la mortalitat de 13,2.
vèire: demografia de Romània
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/transylvania-history.htm
- ↑ recensament de 2011


text:
Lu Siqing
Lu Siquing (en chinés simplificat : 吕思清 - Qingdao, 1969) qu'ei un violonista virtuòse chinés e guerdonat peu purmèr prèmi deu Prèmi Paganini en 1987.
Que comencè a estudiar lo vriulon aus 4 ans e aus 8 qu'apregondí au Conservatòri Centrau de Musica de Pequin. A 11 ans que ho causit per Yehudi Menuhin entà estudiar en Anglatèrra. Tornat en China, que perseguí ua prestigiosa carrièra de concertista e qu'enregistrè dab l'ostau d'enregistrament Naxos. Enter los sons enregistraments mei importants que's pòt mentàver Las Quate Sasons d'Antonio Vivaldi e sustot lo Concerto deus Aimadors parpalhòus.


text:
1695
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1695 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Tayasal[modificar | modificar la font]
Revirada de la quatrena ofensiva espanhòla organizada dempuei 1685 per leis Espanhòus desirós de conquistar e de convertir la ciutat au catolicisme.


text:
L'alfabet cirillic
L'alfabet cirillic es un alfabet fòrça emplegat dins l'Euròpa de l'èst, principalament dins los païses eslaus mas tanben dins qualques lengas vesinas que coneguèron una fòrta influéncia russa.
Coma d'autres alfabets, lo cirillic a tanben de ligams fòrts amb la religion. Sa creacion es venguda de l'evangelizacion ortodòxa en partir de l'alfabet grèc amb l'addicion de letras novèlas.
Evolucion de l'alfabet cirillic[modificar]
L'alfabet cirillic, eiretat de l'alfabet grèc, coneis de variacions en foncion dels païses per marcar de sons particulars. Aquí enjós l'alfabet estandard.


text:
-454
Aquesta pagina concernís l'an -454 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Pèrda d'una flòta mandada sostenir la revòuta d'Egipte còntra l'Empèri Aquemenida. Aquò entraïnèt un afebliment provisòri de la poissança atenenca. Inquiet d'una revòuta possibla dei ciutats de la Liga de Delos, Pericles ordonèt lo transferiment dau tesaur de la Liga de l'illa de Delos a l'Acropòli. A partir dau decenni seguent, aqueu tesaur foguèt utilizat per finançar lo programa de bastida de Pericles.
Esparta[modificar | modificar la font]
Reglament quasi definitiu de la revòuta deis Ilotes acomençada en 464 avC. Lei subrevivents foguèron autorizats de se retirar mai una guerilha — fòrça limitada — demorèt en plaça còntra leis Espartencs durant d'annadas.
Republica Romana[modificar | modificar la font]
En fàcia dau blocatge deis institucions e dei perilhs entraïnats per la crisi de la Lex Terentilia, lei tribuns de la plèba e lo patriciat capitèron de trobar una compromes. En cambi de l'abandon de la lèi, una comission de dètz magistrats foguèt creada per redigir una lèi escricha regardant totei lei Romans.


text:
Cultura de Mississipí
La cultura de Mississipí èra una cultura indigèna d'America dau Nòrd que s'estendiguèt magerament entre 800 e 1500 a l'èst de Mississipí. Apareguèt dins lei regions drudas de la vau d'aqueu fluvi e influencièt pauc a pauc d'autrei vaus liadas a de rius vesins. Desvolopèt una civilizacion caracterizada per la bastida de torets rectangulars protegits per de fortificacions de fusta, d'un artesanat magerament format de terralhas e d'objèctes de fusta d'una religion probablament inspiradas d'aquela de Mesoamerica.
Lei rasons de son declin son mau conegudas mai la màger part dei centres importants èran abandonats quand lei premiers explorators arribèron dins la region durant la premiera mitat dau sègle XVI. Pasmens, se mantenguèt dins certanei regions fins au sègle XVIII e la colonizacion sistematica dau territòri deis Estats Units d'America actuaus per de colons blancs.


text:
Unitat d'Aran
Unitat d'Aran-Partit Nacionalista Aranés (UA-PNA o UA) ei un partit politic aranés constituit en 1980 qu'ei afiliat ath Partit des Socialistes Catalans. Era figura màger deth partit, e eth sòn secretari generau, ei eth senador Paco Boya.
Eth 9 de seteme de 2013, dus dies abantes era celebracion dera Via Catalana que vòu era independéncia catalana, Unitat presentèc un manifèst en catalan entà demanar eth dret de decidir se es aranesi vòlen ligams tamb Catalonha o Espanha, ei a díder ua mena de procès d'autodeterminacion deth país. [1]
Somari
Representacion[modificar | modificar la font]
En 2011 guanhe 5 conselhèrs ath Conselh Generau d'Aran e pèrd lo poder en Aran.
Ei tanben ath cap de 3 municipis aranés:
Deputacion de Lhèida[modificar | modificar la font]
Aran envie un representant ara deputacion provinciau. Unitat d'Aran agot eth sèti de 2003 a 2007 (perdut en 2011).
Parlament de Catalonha[modificar | modificar la font]
Era preséncia d'un aranés ath parlament depend des causides des partits ath nivèu catalan.
- 1999-2007: Francés Boya Alòs (UA, 3au sus era lista PSC en 1999, 4au en 2003)
Senat espanhòu[modificar | modificar la font]
Era preséncia d'un aranés ath parlament depend des causides des partits ath nivèu espanhòu.
- 2011-2015: Francés Boya Alòs (UA, 1èr sus era lista PSC tà Lhèida)
Mèdis[modificar | modificar la font]
Unitat d'Aran publica eth bulletin Vediau.


text:
Ivan Pavlov
Ivan Petrovich Pavlov (en rus: ИBaH ПeTpoBич ПaBлoB) (nascut a Riazan, Russia en 1849 - mòrt a Leningrad, URSS en 1936) èra un fisiologista e psicològ rus guerdonat amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1904 e lo primièr que descriguèt lo fenomèn ara conegut coma condicionament classic amb d'experiéncias suls gosses.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Pavlov nasquèt lo 14 de setembre de 1849 dins la vila russa de Riazan, situada dins la província de Riazan. Filh d'un patriarca ortodòxe comencèt per estudiar la teologia, pasmens la laissèt de caire per entamenar d'estudis de medecina e de quimia a l'Universitat de Sant Petersborg. Aprèp qu'acabèsse son doctorat en 1883 apregondiguèt sos estudis en Alemanha, ont s'especializèt en fisiologia intestinala e dins lo foncionament del sistèma circulatòri.
En 1890 foguèt nomenat professor de fisiologia a l'Académia Medicala Imperiala e puèi director del Departament de Fisiologia de l'Institut de Medecina Experimentala de Sant Petersborg.
Moriguèt lo 27 de febrièr de 1936 a la vila de Sant Petersborg, qu'en aquel moment se sonava Leningrad.
Recèrca scientifica[modificar | modificar la font]
A partir de 1890 centrèt son trabalh sus l'estudi de l'aparelh digestiu e l'estudi dels sucs gastrics. Pavlov espepissèt lo sistèma gastric dels gosses, e sas manifestacions extèrnas jos la forma de la salivacion, arribant a mesurar la fam dels animals en observar la quantitat de saliva que generavan aprèp èsser estats privats d'aliments. Observèt que los gosses avián tendéncia a salivar abans que l'aliment dintrèsse a debon dins sas bocas, e vist qu'observava pas cap d'explicacion fisiologica per un fenomèn aital comencèt a desvolopar l'idèa de "secrecion psiquica".
Pr'amor de las circonstàncias, Pavlov decidiguèt d'estudiar mai precisament aqueste fenomèn que veniá tot bèl just de descobrir en cambiar la forma de presentar los aliments als animals. Aquò faguèt que descobriguèt una relacion intima entre las causas mentalas e la responsa fisiologica seguidoira que nomenèt los reflèxes condicionats. Es a dire, las responsas reflèxas, coma la salivacion, se fan sonque condicionalament sus d'experiéncias anterioras especificas de l'animal. Sas seves recèrcas lo portèron a formular la lei del reflèxe condicionat, que desvolopèt entre 1890 e 1900 aprèp d'aver observat que la salivacion dels gosses que utilizava per sas experiéncia podia èsser la resulta d'una activitat psiquica. Aital, realizèt una experiéncia que consistissiá a far sonar una campana just abans de provesir lo manjar a un gos, e n'arribèt a la conclusion que, quand lo gos aviá talent, començava de salivar sonque d'ausir lo son de la campana.
Per encausa d'aquestas recèrcas Pavlov aguèt per recompensa lo Prèmi Nobel de Medecina o Fisiologia en 1904. Mai tard lo psicològ american John B. Watson, assabentat de las experiéncias de Pavlov, utilizèt aquelas resultas per las aplicar als èssers umans e aital creèt una novèla escòla de psicologia que seriá sonada conductisme.
La Guèrra Civila Russa e l'arribada del comunisme cambièron pas ges l'endraiament de sas recèrcas. Malgrat que se sentiguèsse pas en simpatias amb lo regim novèl, foguèt pas secutat per l'aparelh comunista. Aprèp la Revolucion d'Octobre foguèt nomenat director dels laboratòris de fisiologia a l'Institut de Medecina Experimentala de l'Acadèmia de las Sciéncias de l'URSS. Pendent las annadas 1930 elaborèt lo principi que la foncion del lengatge uman es la resulta d'una cadena de reflèxes condicionats qu'encabirián de mots.
Estudis de Pavlov[modificar | modificar la font]
Las observacions basicas de Pavlov èran simplas. Se s'introdusisson d'aliments o cèrts acids diluïts en boca d'un gos afamat, comença aqueste a secretar un flux de saliva que sortís de glandolas determinadas. Observèt Pavlov que l'animal salivava tanben abans que lo manjar arribèsse dins la boca, çò que significava que la vista o l'òlga del manjar provocava una meteissa responsa fisiologica. A mai, lo gos salivava parièr davant la preséncia de la persona qu'en general li provesissiá sos aliments. Aquesta constatacion lo portèt a desvolopar un metòde experimental per estudiar l'aquesiment de connexions novèlas d'estimulacion-responsa. Sens cap mena de dobte, les quals havia observat en els seus gossos no podien ser innates o connaturals d'aquesta mena d'animal.
Estimulacion e salivacion[modificar | modificar la font]
La magnitud de las responsas a las diferentas estimulacions se pòt mesurar en foncion del volum total o del nombre de degots de saliva segregades en una determinada unitat de temps.
Al realitzar l'experiment de la campana Pavlov, des de l'habitació contigua i a través d'un veire, poguèt observar lo comportar del gos, aplicant las estimulacions e valorant las responsas. Abans de començar l'experiéncia, Pavlov mesurèt las reaccions de salivacion al menjar dins lo morre, que va ser considerable, mentre que el gos salivèt molt poc al ser sotmès a l'estímul del so (toc de la campana). A continuació, va iniciar les proves de condicionament. Toca la campana estímul neutral, e immediatament après va presentar menjar a l'animal estímul incondicionat, amb un interval molt breu. Va repetir aquest parell d'estímuls moltes vegades durant diverses setmanes, sempre quan el gos estava famolenc. Transcorreguts diversos dies va tocar tan sols la campana i la resposta de saliva va aparèixer a l'escoltar-se el so, a pesar que no es va presentar el menjar. La resposta havia quedat condicionada a un estímul que no havia pogut produir-la prèviament.
La salivacion del gos davant el menjar és una reposada incondicionada; la salivació après escotar la campana es una responsa condicionada. L'estímul neutre que suposa inicialament la campana es converteix finalament en un estímul condicionat. Aquest estímul condicionat (so), és com un senyal que avisa que l'estímul incondicionat (menjar), està a punt d'aparèixer. Finalament, existeix el reforç, que és l'enfortiment de l'associació entre un estímul incondicionat amb el condicionat. El reforçament és un esdeveniment qu'aumenta la probabilitat que ocorri una determinada resposta. La definicion de condicionament classic es la formacion (o reforçament) d'una associacion entre un estímul neutre e un reflèxe.
Quan es presenta sobtadament un estímul condicionat mas sense associar-li l'estímul incondicionat, deixa de provocar la responsa. En el cas del gos de Pavlov, quitariá de salivar davant la campana se, sulpic, no va acompanyada d'aliment. Quan l'estímul condicionat ja no provoca la responsa, es diu que el reflèxe condicionat s'ha "extingit". La reaparicion d'una responsa condicionada extingida prèviament, aprèp un periòde de repaus, es conegut coma "recuperacion espontanèa". Se lo gos de Pavlov tornèsse en situacion experimentala, aprèp d'algun temps d'absència, la campana podria provocar novament la resposta de salivació. La generalització de l'estímul suposa una tendéncia a produir la resposta condicionada davant estímuls similars al condicionament, així mateix el gos respondrà a sons més o menys similars al de la campana. Així mateix s'aprèn a discriminar, això és, a aprendre a respondre a un estímul i a inhibir aquesta resposta a un segon estímul semblant.
Primièr sistèma de senhals[modificar | modificar la font]
Així denomina Pavlov a la relacion per la qual el sistema nerviós central, especialament el cervell associa, per exemple, una campanada amb el possible aliment: la campanada (o altre estímul substitutiu) resulta un senyal. Per Pavlov la majoria dels animals es regeix per un "pensament" basat en aquest sistema de substitucions reflecteixes, un primer sistema de senyals.
Segond sistèma de senhals[modificar | modificar la font]
Però, a diferència dels conductistes clàssics Pavlov té més agudesa en referència a les "conductes" umanas, i està luènh de considerar-les un sistema de reflèxes condicionats, no almenys en lo modèl esquematic "estímul-responsa". En l'Homo sapiens sapiens Pavlov considèra que se produsís un salt qualitatiu respecte al primièr sistèma de senyals, en l'humà aquesta question ja no es restringeix a reflèxes condicionats o a estímuls substitutius, la complexitat del cervèl uman facilita un segond sistèma de senyals que és lo lengatge verbal o simbolic, dins aqueste las substitucions a partir dels estimuls semblan infinidas e pasmens plan ordonadas (logicas). Pavlov entén qu'aquesta capacitat apareis en bèla mesura perquè considèra que dins l'èsser uman existís una capacitat d'autocondicionament que, encara que semble contradictòri, l'és alliberador: l'èsser uman pot reaccionar davant estímuls que ell mateix va generant e que pot transmetre mitjançant una informacion.
Reconeissenças[modificar | modificar la font]
Per tal de li portar omenatge se nomenèt lo cratèr Pavlov sus la superfícia de la Luna e tanben l'asteroïde (1007) Pawlowia descobèrt lo 5 d'octobre de 1923 per Vladimir Aleksandrovich Albitzky.


text:
Acheulean
L'Acheulean es una cultura del Paleolitic Inferior que deu lo nom al site de Saint-Acheul, pròp d'Amians. Es present en Africa, Orient Mejan, Asia e Euròpa. Las ustensilhas pus caracteristicas son las bifàcias, las capoladoiras e d'autres polièdres.
- L'Acheulean Ancian sembla derivar de l'Abbevillean e se desvolopa pendent lo periòde interglaciari de Mindel-Riss (300 000-200 000 abC), de durada longa e clima caud. Las bifàcias s'afinan e sorgissen las ellipticas mai que mai planas. Se desvolopan las aisinas de produccion de fuòc.
- L'Acheulean Mejan se desvolopa pendent la màger part de la glaciacion de Riss (200 000-110 000 abC). Los vestigis de fuòc, que èra alavetz fòrça de besonh, s'i multiplican. I a una varietat granda de bifàcias planas, lanceoladas, amigdaloïdas e d'espleches de produccion de fuòc (de gratadors, de puntas, d'aisinas denticuladas, de perforadors...).
- L'Acheulean Superior comença a la fin de la Glaciacion de Riss (benlèu vèrs 140 000 abC), se contunha pendent lo periòde interglaciari de Riss-Würm (110 000-90 000 abC) e s'acaba dins lo primièr periòde würmian (a partir de 90 000 abC). Las bifàcias se perfeccionan (lanceoladas de punta finament retocada e d'arestas lateralas rectilinèas, amigdaloïdas, cordifòrmas...).
En Euròpa, los sites pus representatius son las terrassas de Somme, Terra Amata e la Cauna del Lazaret a Niça, la Cauna de l'Aragó a Talteüll, Torre in Pietra a Fiumicino, Pinedo a Toledo, El Castillo a Puente Viesgo e Atapuerca.


text:
Lingulata
Los Lingulata son una classa de braquiopòdes, demest los mai ancians braquiopòdes qu'aguèssen existit ja abans lo Cambrian (mai de 550 MA). Las formas actualas son longtemps estadas consideradas coma de fossils vivents, e o son de còps encara pels paleontològs, perque sola lor cauquilhas èra estudiadas. Gràcias a de descripcions recentas de lor anatomia tant çò las formas actualas coma fossilas, lor evolucion morfologica es estada mesa en evidéncia e los concèptes ancians - considerats encara coma tradicionals - son pauc a pauc abandonats. Çaquelà, los Lingulata presentan de formas de cauquilhas fòrça variadas, quitament çò las espècias actualas. Aquestas apartenon a las doas superfamilhas dels Linguloidea (familha dels Lingulidae : genre Lingula e Glottidia) e dels Discinoidea (familha dels Discinidae : genres Pelagodiscus, Discina, Discinisca, Discradisca).
Taxons de reng inferior[modificar | modificar la font]
S'agís dels òrdres seguents :
- Acrotretida (atudat)
- Lingulida
- Siphonotretida (atudat)
Lo genre Lingula[modificar | modificar la font]
Lo genre Lingula Bruguière, 1791 foguèt longtemps considerat - a tòrt - coma lo genre animal conegut mai ancian. Aqueste genre a l'origina indopacifica es recoltat per la consomacion umana de Japon fins a Austràlia. Son extension geologica va del començament del Terciari, benlèu del Cretacèu, fins a nòstres jorns.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Introduccion als Lingulata
- Proof that Lingula (Brachiopoda) is not a living-fossil, and emended diagnoses of the Family Lingulidae by Christian C. Emig.


text:
29/08/2014
Où trouver des livres en occitan en Dordogne?
Onte trobar daus libres en occitan en Dordonha?
Veiqui la reponsa.
Liste évolutive, bien sûr
Denis Gilabert.
Liste points de vente livres en occitan Dordogne.odt
19:23 Publié dans Actualitats, actualité, Le coin des libraires, Literatura en òc | Lien permanent | Commentaires (0)
27/08/2014
Nouvelle saison pour Meitat-chen, meitat-pòrc
La célèbre émission dominicale en occitan sur France-Bleu Périgord animée par Joan-Pau Verdier et Martial Peyrouny fait sa rentrée dimanche 31 août avec quelques changements de formule, nous dit Joan-Pau Verdier.
« Tout d'abord, l'émission retrouve la tranche horaire de 11h à midi, ce qui permet d'éviter la pause information méridienne et de gagner un peu de temps d'antenne. Nous aurons la possibilité de pousser un peu plus les interviews, de recevoir deux invités ou de et de donner plus de part à l'actualité. Martial remplacera ses proverbes par une chronique de toponymie, dont nous savons qu'elle passionne nos auditeurs. Bien évidemment, vous retrouverez la programmation musicale, comme à l'accoutumée. »...Le tout en occitan, bien sûr.
Il faut savoir que l'émission occitane de France Bleu Périgord compte parmi les 6 plus écoutées via internet de tout le réseau national France Bleu. Pas mal après 18 ans d'existence, non ?
L'invité de cette semaine sera Nicolas Quint pour sa nouvelle méthode Assimil pour apprendre l'occitan.
Cliquez ci-après: http://fr.assimil.com/methodes/l-occitan
16:16 Publié dans Actualitats, actualité, Espectacles, La lenga e sos dialectes, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
24/08/2014
La littérature en occitan à Lalinde
La librairie "Grain de lire" , 18 rue des Déportés à Lalinde, 24150, tenue par Sabine Agraffel (notre photo), vient de créer un rayon de littérature occitane périgourdine d'une vingtaine de références, des plus récentes aux classiques. Vous les trouverez au rayon Périgord du magasin. La libraire pourra également fournir certains ouvrages sur commande.
Le magasin est ouvert du mardi au samedi, voici les horaires.
Mardi: 9 h 30 à 12 h 30 et de 15 h à 19 h
Mercredi: 9 h 30 à 12 h 15 h à 19 h
Jeudi : 9 h 30 à 12 h 30 15 h à 19 h
Vendredi : 9 h 30 à 12 h 30 15 h à 19 h
samedi : 9 h 30 à 12 h 15 h à 19 h
Voir également le site de la librairie: http://www.graindelirelalinde.fr/
Et voici le N° de téléphone: 05 53 22 65 88
Concertò per pissarata, epilògue, per Joan Ganhaire
Vei nos qui arribats en musica a la fin dau Concertò per Pissarata de Joan Ganhaire... Per legir los episòdis d'avant, de veire los ligams a la fin d'aquela nòta.
°°
Gershwin, Rachmaninoff, Debussy, Ravel, De Falla… Caüsac se gorniflet de musica leugiera per se venjar daus qua’iment dos jorns de silenci forçat per causa de violença excessiva. Drubet nonmas los uelhs e agalhet sas cubertas sus lo còp de cinc oras per se beure ‘na bona tisana bien chauda. “Quo es vrai que se semblavan, quilhs dos lai…” Puei se tornet enfonsar dins sas pelingas e son univers musicau.
Nòstra rencontra coma Mr Middleton fuguet mai suausa que lo prumier còp. Fuguerem assabentats de la ‘prueimada de son campament per la bramada de Kate o de Lucy. Aviá pas fait bien de chamin, que lo cuenh deviá èsser a sa conveniença. Lo troberem de bochadent, bolegant ni det ni dent. Sola sa man levada per nos far estar e far silenci era signe de vita. Quauques truquetatges de son vielh aparelh fotò, quò i era, podiam tornar començar de viure. Era un pauc mai cuech que l’autre jorn, mas petava lo fuòc que sa coleccion de flors e de barbotins s’embelissiá jorn a prep jorn. Dins sas pitas trapelas, aviá quitament massat un especimen rarissime de parpalhòu, que a se tot sol valiá lo viatge. Soperem ensemble, mas Caüsac que tesicava de tornar sas aisinas, donet lo signau dau despart. Per lo cas que Colin s’interessariá a las pissaratas, li coneissiá una plaça de prumiera, e quante tornariá chas se, podriá se restar a la Talhada sens cranher peiras e chenalha. Veiqui los dos messatges que laisserem a nòstre companh de rencontra. Li laisserem tanben nòstre restant d’aiga que nos fasiá pus mestier, çò que empaischet pas mossur lo Comte Gaëtan Caüsac daus Ombradors de marmusar entre sas dents “sabetz comben quò costa, l’aiga ?”
‘Riberem a la Negrariá a la nuech. I ‘viá pus degun per las charrieras per èsser tesmonh dau miracle : quauqu’un era tornat viu de la Talhada. La legenda de mòrt podriá enquera s’espandre quauque temps. Eram ben tornats dins lo monde normau, que de son portable, mut dempuei tres jorns, Caüsac poguet junher lo chasteu e donar consinha a Ròsa de far de son mielhs per tres tipes que venián de lonh, “a per quòqui, Comissari, ne’n ai contentat mai que quò, - quo es pas çò que vòle dire, Ròsa, quòqui zo sabe, quo es per sopar, nonmas per sopar, que som fangalits d’aver minjat de l’escota tres jorns de temps, e puei, Ròsa, sabes, io sente ! io sente ! - A mas quòqui, zo sabem, que sentetz, mai pas trop bon, fau ben zo dire, mai que…” Gaëtan copet la comunicacion, quela Ròsa, quala pera ! Mas, anetz, la festa fuguet completa que la quita Lili era quí. I aguet nonmas quauquas pissaratas per venir treblar las rejauvissenças.
A la fin julhet, daus auratges furiós assauteren los Ombradors que en naut de lor terme son virats aus quatre vents. E quo es entau qu’un dimarç aprep miegjorn, Mestre Pradier fuguet foitat, tot abeurat, saqueta, chapeu e quite parasòl, dins lo grand all dau chasteu per ‘na brava ventada de mata-chabra. Queste còp, deguet s’eissurir a quauques martelaments de Webern. Faguet mina d’èsser contranhat quante fuguet assabentat de la decision de Marius. S’esmalisset quitament de saber una fortuna entau a l’abandon. Avem saubut quauques jorns pus tard que s’era fait nommar curator de Marius. Fuguerem bra’ment solatjats de saber la fortuna de Marius a l’acialat.
E los jorns passen aus Ombradors. Jorns lents, jorns sens fin. Musica. Còps de fuòc assordesits dins las cavas dau chasteu ente l’ancian legionari tascha moien de pas perdre la man. Clòcha regulara de Ròsa convidant a la sopa… Permenada au vergier per se brejar coma las becas per quauqua frucha. Vendenhas. Partidas de cartas tristardas. Serenadas fachas de te sovenes quante… A si, una noveutat. La chaça a las pissaratas. Quò li put aurà, quilhs bestiaus, a mossur lo Comte. Julian, çò-disset, vòle pus ne’n sentir la coa d’una. Quo es pas de pitit trabalh de desmenajar totas quelas familhas de la bela cima dau chasteu per las conhar dins la granja ente an l’aer de s’aisinar. Mas pòde pas ne’n empaischar quauqu’una, de temps en temps, de venir voletejar a l’entorn de la piaia dau patron. Laidonc, quo es sinnadas desgostadas, larjas esbraceiadas espauridas e un brava badada, Julian ! Que voletz, quilhs bestiassons, quò escota pas totjorn.
E puei eimatin, la cana que tusta a las pòrtas de las chambras, d’en pè, fenhants, depeschatz vos, despart dins una ora, an mestier de io ! Diu mercès, quo es tornat partir !
Joan Ganhaire
Concertò per pissarata episòdi 1
Concertò per pissarata episòdi 2
Concertò per pissarata episòdi 3
Concertò per pissarata episòdi 4
Concertò per pissarata episòdi 5
Concertò per pissarata episòdi 6
Concertò per pissarata episòdi 7
Concertò per pissarata episòdi 8
Concertò per pissarata episòdi 9
Concertò per pissarata episòdi 10
Concertò per pissarata episòdi 11
Concertò per pissarata episòdi 12
Concertò per pissarata episòdi 13
12:54 Publié dans Literatura en òc | Tags : joan ganhaire, concertò per pissarata | Lien permanent | Commentaires (0)
Dins la chambra, per Nadau Rebeiròl
Veiqui un texte de Nadau Rebeiròl dau talhier de lenga de Moissídan, mandat per son animator Joan-Claudi Dugros.
°°
Quo era, autres còps ente los parents a la ferma, trabalhaven jusc’a la nuech e los mainatges devián esser coijats avant que tots sián rentrats.
E queste ser coma a l’abituda, las tres filhas aneren se coijar, totas dins la mesma chambra car n’i aviá que doas peças, la granda cosina ente coijaven los parents e la memé, e dins l’autra las tres filhas dins dos liechs còsta a còsta.
Una de las filhas rentra dins lo liech e ne’n tòrna surtir tota afolida e a s’esjaulhar, i a quauqu’un dins lo liech, ai sentit una chamba chauda !
La memé estant aicí, tot bien reflechit, trapa lo piquet que aviá estat botat dins la chaminèia per fin d’esser brutlat, lo trapa e sens saber-far, en veire un monticolet dejós la cuberta, balha una granda escodiada, e suspresa, paguna reaccion, descruba e que vai veire, la sopiera de sopa que la mamà aviá botat per demorar chauda en esperar que tots sián rentrats.
Sigueren rassegurats, mas pas la sopiera ni la sopa.
Nadau Rebeiròl.


text:
Saint-Saire
Saint-Saire es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo país de Bray, sul marge esquèrre de la Béthune.
La commune est située dans le pays de Bray, sur la rive gauche de la Béthune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Preséncia d'un monastèri destruit pels Vikings al Sègle X.
Présence d'un monastère détruit par les Vikings au Sègle X.


text:
Mosqueta
Una mosqueta es un luòc de culte per lei fidèus de l'islam, lei musulmans. Lo mot occitan de mosqueta ven de l'arabi masjid (plurau masājid).
Ròtle de la mosqueta[modificar | modificar la font]
La foncion majorala de la mosqueta es de servir de luòc d'amassada ai musulmans per que se i pòscan acampar e pregar. Dau ponch de vista arquitecturau, lei mosquetas an evolucionat significativament dempuei leis espacis a l'aire liure que constituissián lo tipe de la mosqueta de Quba coma la Masjid An Nabawī dau sègle VII. Uei la màger part dei mosquetas tenon de copòlas elaboradas, de minarets e de salas per pregar. Culturalament, son simplament de luòcs per adorar mai tanben per aprene l'islam e conéisser d'autrei fidèus.


text:
Marvin Minsky
Marvin Lee Minsky (nascut lo 9 d'agost de 1927) es un scientific american. Trabalha dins lo domèni de las sciéncias cognitivas e de l'intelligéncia artificiala. Es tanben cofondator, amb l'informatician John McCarthy del Grop d'intelligéncia artificiala del Massachusetts Institute of Technology (MIT) e autor de nombrosas publicacions sus intelligéncia artificiala e la filosofia coma, per exemple, La Societat de l'Esperit (1986). Son darrièr obratge, The Emotion Machine (2006) prepausa de nòus desvolopaments sus aquelas teorias.
Realizacions[modificar | modificar la font]
En 1969, dins Perceptrons, coescrich amb Seymour Papert per criticar Frank Rosenblatt, mostrèt las limitas dels malhum de neuronas de tipe perceptron, coma l’impossibilitat de tractar dels problèmas non linearis o de connexitat. Aquò permetèt de balhar l'essencial dels credits de recerca cap a l'intelligéncia artificiala simbolica.
Marvin Minsky defend l'idèa que l'intelligéncia artificiala deu utilizar d'apròches multiples, coma dins la representacion de las coneissenças, puslèu que de se limitar a un sol apròche que seriá censat èsser lo melhor. Los sistèmas devon dispausar de "gestionaris", capables de selectionar las solucions melhoras a un problèma donat.
Per representar las coneissenças, Marvin Minsky desvolopèt lo concèpte de frame e lo Frame representation language.
Dins La Societat de l'Esperit, Marvin Minsky presenta l'esperit coma una arquitectura d'agents elementaris, independants, mas sustot ierarquizats. Los agents mai corrents son las linhas k (K-lines), agents de memòria de cort tèrme servent d'activar un ensems d'agents donats. L'activacion de linhas K pòt per exemple permetre de tornar una configuracion particuliara d'agents que s'averèt eficaç.
Los nèms son d'agents representant las coneissenças, alara que los nòms sont d'agents capables de tractar las coneisenças. Los polinèms permetan d'activar d'agents representant d'aspèctes diferents d'un mèsme objècte. Los paranòms permeton de manipular simultanèament diferents mòdes de representacions de las coneissenças.
Aqueles agents de basa van se combinar per formar d'agençaments de talha mai granda capables d'operacions complèxas (frames, frame-arrays, transframes). Minsky introduch la nocion de "cervèl B", que lo ròtle es de susvelhar e d'examinar non pas lo mond exterior, mas lo quite esperit (cervèl A), ne corrigent las errors o acabant amb una activitat mentala improductiva (boclas, repeticions). Aquela division de l'esperit en "nivèls de reflexion" fa l'objècte de nòus desvelopaments dins los trabalhs mai recents de Minsky.
Un sistèma intelligent dispausará de dos tipes d'agents, d' especialistas e de gestionaris. Los especialistas pòdon implementar las tecnicas conegudas d'intelligéncia artificiala per resòlvre de problèmas precises (sistèmas de basa de règlas, malhum semantics, malhum bayesians). Los gestionaris sont encargats de planificar, de seleccionar los especialistas, d'evaluar los resultats obtenguts.
Marvin Minsky es tanben le coautor del problèma de Turing, roman de Sciéncia-ficcion e thriller ont es question d'un jove gèni que concep la primièra intelligéncia artificila fòrta en 2023.


text:
848
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 848 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Pauc favorable au mutazilisme e inquiet de l'influéncia dau chiisme, lo califa Al-Mutawakkil abandonèt la politica religiosa de sei predecessors. D'efèct, decidèt de dissòuvre lo tribunau religiós fondat per lo califa Al-Mamun (813-833). Lo mutazilisme perdèt son estatut de religion oficiala de la Cort e lo sunisme foguèt tornarmai favorizat. Pasmens, lo periòde de persecucions avián permes ais ulémas de venir un grop poderós e entraïnat un afebliment suplementari dau poder dau califa.


text:
1942
Aquesta pagina concernís l'an 1942 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 10 de novembre - Invasion de la França de Vichèi per de tropas alemandas.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 7 de genièr - Fin de la Batalha de Moscòu, amb victòria sovietica estrategica.
- 18 de julhet - Primièr tèst de l'avion alemand Messerschmitt Me-262.
- 30 d'agost - Annexion de Luxemborg al Reich alemand.
- 25 d'octobre - Deportacion dels presonièrs josieus de Norvègia a Auschwitz.
- 19 de novembre - Batalha de Stalingrad: contra-atac de las tropas sovieticas.
Mond[modificar | modificar la font]
- 2 de genièr - Tropas japonesas ocupan Manila.
- 11 de genièr - Japoneses ocupan Kuala Lumpur.
- 7 de genièr - Ruptura de las relacions diplomaticas entre Brasil e los païses de l'Ais.
- 15 de genièr - Rendicion de Singapor als japoneses.
- 19 de genièr - Tropas japonesas envasisson Birmania.
- 23 de genièr - Començament de la Batalha de Rabaul.
- 25 de genièr - Tailàndia declara la guèrra al Reialme Unit e als Estats Units.
- 19 de febrièr - Avions japoneses atacan la vila de Darwin.
- 18 d'abril - Bombardament de Tòquio per d'avions B-25 Mitchell americans, comandats per James Doolittle.
- 1 de junh - Mexic declara la guèrra a Japon, Alemanha e Itàlia.
- 4-7 de junh - Batalha de Midway.
- 1-27 de julhet - Primièra Batalha de El Alamein, entre tropas britanicas, sud-africanas, australianas, indianas e nouzelandesas contra los alemands e italians.
- 3 d'agost - Tropas de Japon ocupan Guadalcanal.
- 22 d'agost - Brasil declara la guèrra a Alemanha e Itàlia.
- 27 d'octobre-5 de novembre - Segonda Batalha de El-Alamein, amb derrota dels alemands e italians.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 3 de genièr - László Sólyom, president d'Ongria
- 8 de genièr - Stephen Hawking, fisician britanic
- 8 de genièr - Junichiro Koizumi, primièr ministre de Japon
- 8 de genièr - Yvette Mimieux, actritz americana
- 17 de genièr - Muhammad Ali, boxeador american
- 9 de febrièr - Carole King, cantaira e compositora americana
- 12 de febrièr - Ehud Barak, primièr ministre d'Israèl
- 27 de febrièr - Robert H. Grubbs, quimista american, Prèmi Nobel
- 28 de febrièr - Brian Jones, musician anglés (The Rolling Stones) (m. 1969)
- 2 de març - Lou Reed, cantaire, compositor e musician american
- 5 de març - Felipe González, primièr ministre d'Espanha
- 9 de març - John Cale, musician e compositor britanic
- 21 de març - Fradique de Menezes, president de São Tomé e Príncipe
- 21 de març - Françoise Dorléac, actritz francesa, sòrre de Catherine Deneuve (m. 1967)
- 25 de març - Aretha Franklin, cantaira americana
- 25 de març - Richard O'Brien, actor britanic
- 27 de març - John E. Sulston, quimista britanic, Prèmi Nobel
- 27 de març - Michael York, actor anglés
- 28 de març - Neil Kinnock, òme politic britanic
- 5 d'abril - Peter Greenaway, realizaire de cinèma galés
- 24 d'abril - Barbra Streisand, actritz de cinèma e teatre, cantaira e compositora americana
- 26 d'abril - Bobby Rydell, cantaire american
- 13 de mai - Pál Schmitt, president d'Ongria
- 15 de mai - Barnabas Sibusiso Dlamini, primièr ministre de Swaziland
- 28 de mai - Stanley B. Prusiner, scientific american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 3 de junh - Curtis Mayfield, musician american (m. 1999)
- 12 de junh - Bert Sakmann, fisiologista american, Prèmi Nobel
- 17 de junh - Mohamed ElBaradei, director de l'IAEA, Prèmi Nobel de la Patz
- 18 de junh - Paul McCartney, musician, cantaire e compositor britanic (The Beatles)
- 20 de junh - Brian Wilson, cantaire american (The Beach Boys)
- 24 de junh - Eduardo Frei Ruiz-Tagle, president de Chile
- 24 de junh - Mick Fleetwood, compositor american (Fleetwood Mac)
- 24 de junh - Gilberto Gil, cantaire, musician e òme politic brasilièr
- 27 de junh - Bruce Johnston, musician american (The Beach Boys)
- 2 de julhet - Vicente Fox Quesada, president de Mexic
- 13 de julhet - Harrison Ford, actor american
- 1 d'agost - Jerry Garcia, musician american (Grateful Dead) (m. 1995)
- 2 d'agost - Isabel Allende, escrivan chilena
- 4 d'agost - David Lange, primièr ministre de Nòva Zelanda (m. 2005)
- 7 d'agost - Caetano Veloso, cantaire brasilièr
- 20 d'agost - Isaac Hayes, cantaire american (m. 2008)
- 28 d'agost - José Eduardo dos Santos, president d'Angòla
- 19 de setembre - Freda Payne, actritz e cantaira americana
- 29 de setembre - Jean-Luc Ponty, musician francés
- 8 d'octobre - Nguyễn Minh Triết, president de Vietnam
- 20 d'octobre - Christiane Nüsslein-Volhard, biologista alemanda, Prèmi Nobel
- 21 d'octobre - Elvin Bishop, musician american
- 2 de novembre - Stefanie Powers, actritz americana
- 10 de novembre - Robert F. Engle, economista american, Prèmi Nobel
- 17 de novembre - Martin Scorsese, director american de cinèma
- 27 de novembre - Jimi Hendrix, musician e cantaire american (m. 1970)
- 31 de decembre - Andy Summers, musician britanic
- Muammar al-Gaddafi, líder de Libia
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 9 de febrièr - Lauri Kristian Relander, president de Finlàndia (n. 1883)
- 13 de febrièr - Epitácio Pessoa, president de Brasil (n. 1865)
- 22 de febrièr - Stefan Zweig, escrivan austriac (n. 1881)
- 10 de març - William Henry Bragg, fisician anglés, Prèmi Nobel (n. 1862)
- 23 de març - Marcelo Torcuato de Alvear, president d'Argentina (n. 1868)
- 17 d'abril - Jean Baptiste Perrin, fisician francés, Prèmi Nobel (n. 1870)
- 3 de mai - Thorvald Stauning, primièr ministre de Danemarc (n. 1873)
- 28 de julhet - William Matthew Flinders Petrie, egiptològ anglés (n. 1853)
- 3 d'agost - Richard Willstätter, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1872)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : non atribuit
- Prèmi Nobel de Quimia : non atribuit
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : non atribuit
- Prèmi Nobel de Literatura : non atribuit
- Prèmi Nobel de la Patz : non atribuit


text:
Tèrratrem
Un tèrratrem (var. tèrratremol, tèrratrémol) o sisme, es lo resultat de la liberacion subta d'energia acomolada dins la crosta terrèstra per seguida dels desplaçaments e fretadas de las divèrsas placas (fenomèn nomenat tectonica de las placas). Los tèrratrems produson d'ondas sismicas que son mesuradas per de sismomètres, pus coneguts jol nom de sismografs. La magnitud d'un tèrratremol es generalament mesurada sus una escala de magnitud dicha escala de Richter.
Las ondas sismicas produitas se manifèstan a partir d'un punt sonat epicentre e provòcan de saquejaments de la superfícia terrèstra que pòdon, dins los tèrratremols màgers, causar de grandas destruccions.
Tanben veire[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- [Euro-Mediterranean Seismological Centre, http://www.emsc-csem.org]


text:
Hudiviller
Hudiviller es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Los comunas limitrophe son (en lo sens horaire còlportaire del Nòrd) : Flainval, Anthelupt, Rosières-a las-Salines e Dombasle-sus-Meurthe.
Les communes limitrophe sont (dans le sens horaire en partant du Nord) : Flainval, Anthelupt, Rosières-aux-Salines et Dombasle-sur-Meurthe.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Preséncia mérovingienne.
- PC Del general Foch lo 28 d'agost de 1914.
- Présence mérovingienne.
- PC du général Foch le 28 août 1914.


text:
Escritura automatica
L'escritura automatica es un biais de far sorgir lo subconscient. Consistís a situar lo gredon sul papièr e començar d'escriure, en daissant vagar las pensadas sens cap de censura morala, sociala ni de cap de tipe. Es un metòde aparat e utilizat principalament per André Breton e los surrealistas, dins la primièra mitat del sègle XX, en considerant que d'aquela manièra lo ieu del poèta participa en una manifestacion liura de que repression que siaga e en daissant créisser lo poder creator.
La seuna intencion es de véncer la censura que s'exercís sus l'inconscient, mercé a d'actes creatius non programats e sense sens immediat per la consciéncia, qu'escapan a la volontat de l'autor. Compausa alavetz dirèctament l'inconscient, liberat de la censura.


text:
-240
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -240 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra dei Mercenaris e de la crisi economica entraïnada per lei consequéncias de la Premiera Guèrra Punica. L'insureccion capitèt de sometre lei doas vilas importantas de Hippo Diarrhytus e d'Utica après un sètge e assaièt d'organizar lo blocus de la capitala.


text:
Convergéncia Democratica Aranesa
Convergéncia Democratica Aranesa-Partit Nacionalista Aranés (CDA o CDA-PNA) ei un partit politic aranés qui ei eth sector aranés de Convergéncia Democratica de Catalonha.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Creat eth 30 de març de 1995 per Jusèp Loís Boya qui deishè era presidéncia en 2007 a Carles Barrera.
Organizacion[modificar | modificar la font]
Un comitat executiu damb:
- President: Carles Barrera
- Vicepresident: Juan Pau Perdices Pla
- Secretari Generau: Alex Moga Vidal
- Secretària d’Organizacion: Victòria Saurina Fernández
Representacion[modificar | modificar la font]
As eleccions de 2011 guanhe 7 sètis e ven majoritari ath Conselh Generau d'Aran. Tanben ei ath cap de 6 des 9 municipis aranesi:
Deputacion de Lhèida[modificar | modificar la font]
Aran envie un representant ara deputacion provinciau:
Parlament de Catalonha[modificar | modificar la font]
Era preséncia d'un aranés ath parlament depend des causides des partits ath nivèu catalan.
- 1992-1999: Jusèp Loís Boya (9au sus era lista CiU en 1992, 8en sus era lista CDA en 1995)
- Dempuish 2012: Alex Moga Vidal (6au sus era lista CiU per Lhèida)


text:
Chailly-en-Brie
Chailly-en-Brie es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es desservie per una parca de la linha París - Coulommiers - La Ferté-Gaucher. Las municipalitats limitrophes incluent : Beautheil, Boissy-lo-Châtel, Marolles-en-Brie, Sant-Siméon e Chauffry.
La commune est desservie par une gare de la ligne Paris - Coulommiers - La Ferté-Gaucher. Les communes limitrophes incluent : Beautheil, Boissy-le-Châtel, Marolles-en-Brie, Saint-Siméon et Chauffry.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Sus la taula de Peutinger, Chailly-en-Brie a mencionat jol nom de Calagum per Caliacum sus gaulois caliá « pèira » e suffixe -acum. Cf. Unes autres Chailly e Cailly.
Sur la table de Peutinger, Chailly-en-Brie est mentionné sous le nom de Calagum pour Caliacum sur gaulois *calia « pierre » et suffixe -acum. Cf. Autres Chailly et Cailly.


text:
Club de Madrid
Lo Club de Madrid es una organizacion independenta, de tòca non lucrativa qu'a coma objectiu de promòure la democracia e lo cambiament dins la comunitat internacionala. L'institucion, que foguèt creada en 2001 aprèp la Conferéncia sus la Transicion e Consolidacion Democratica (CDTC) que se debanèt a Madrid, a coma membres d'ancians caps d'estat o de govèrn reunits per portar "responsa a la demanda d'ajuda creissenta dels dirigents sus doas linhas d'accion fondamentalas: capitanejar la governança democratica e donar de responsas a de situacions de crisi e de pòstcrisi". Son nom li ven del luòc ont foguèt concebut aquel an.
.


text:
Pastre
Un pastre (o una pastra) (dim. pastron o pastrilhon) (var. pastor, -a, -essa ; aulhèr, -a ; oelhèr, -a) es la persona que se consagra a far venir, guidar e gardar lo bestiar a l'aire liure. Especialament referit a las fedas, tanben s'aplica a las cabras e vacas dins l'elevatge extensiu. Abitualament, per l'exercici de son trabalh lo pastre es acompanhat de cans que, dirigits per son mèstre, menan lo tropèl, pel que dichs cans se nomenan cans de pastre.
Ancianament los pastres, per exemple al Bascoat, podián pas aver de teules subre lors cabanas, pr'amor que lo teule representava la proprietat.


text:
1621
Aquesta pagina concernís l'an 1621 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Batalha de Khotin lo 24 de setembre còntra lei fòrças de Polonha-Lituània. S'acabèt per una desfacha otomana saunosa (42 000 tuats còntra 14 000) maugrat una superiotat numerica fòrça importanta. Osman II deguèt se retirar e signar un tractat de patz restaurant lo statu quo. Après aquela revirada, decidiguèt d'adoptar un programa de modernizacion de l'Empèri Otoman, especialament de l'armada e de l'administracion.


text:
Sent Joan lo Vielh (Baisha Navarra)
Sent Joan lo Vielh (Donazaharre en basco, Saint-Jean-le-Vieux en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, situada dens lo País de Cisa. Administrativament, que's tròba dens lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Qu'ei traucada per l'arriu de Lauribar e peu son afluent l'arrivet d'Arzubi.
Los quartièrs que son Urrutia e Zabaltza.
Las comunas tòcatocantas que son Jatsu Garazi au nòrd, Buztintze-Hiriberri au nòrd-èst, Bussunarits-Sarrasqueta a l'èst, Izpura a l'èst, Ahatsa-Altzieta-Bazkazane au sud-èst, Sent Joan Pè de Pòrt e Zaro au sud-oèst e Aintzila au sud.
Istòria[modificar | modificar la font]
Durant l'Empèri Roman que s'aperava Imus Pyrenaeus. En 1177 Ricard Còr de Leon que destrusí lo castèth.
Dens l'ostau Priorena ("deu prior") que s'amassavan los deputats de Sent Joan Pè de Pòrt e deu parçan de Cisa.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Qu'ei ua arrestada deu Camin de Sant Jaume enter Larzabale-Arroze-Zibitze e Sent Joan Pè de Pòrt.
Hèstas[modificar | modificar la font]
Las hèstas patronaus que s'i celèbran lo purmèr dimenge d'aost.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
Dens lo quartièr Urrutia que's tròba la glèisa romanica de Sant Joan e las rèstas deu castèth de Harrieta, los dus deu sègle XIIIau.
- Sant Pèire Usakoa
Glèisa deu sègle XIIau: que dependèva deu Monastèri de Roncesvaus ; qu'estó desbastida e que se'n guarda sonque l'entrada romanica ; reabilitada en 1630.
- Apat-Ospitale
Com lo son nom ac ditz, qu'estó un monastèri-espitau, obèrt en 1286 peus Cavalièrs Espitalèrs de Jerusalèm, entà suenhar los romius deu Camin de Sant Jaume. Que se'n guarda sonque la capèra romanica de Sant Blasi, au ras d'un molin vielh.


text:
Batalha de Solferino
La batalha de Solferino se faguèt lo 24 de junh de 1859 pendent la Campanha d'Itàlia. Se debanèt en Lombardia, dins la Província de Màntoa. Es essida una victòria de l'armada francesa de Napoleon III aliat a l'armada sarda sus l'armada austriaca de l'emperador Francés Josèp Ièr.
Mai de 330 000 soldats combatèron dins aquela batalha. I aviá gaireben 150 000 soldats austriacs e un total de gaireben 190 000 francosardes.
Dins la batalha s'utilizèt de tecnicas novèlas coma lo transpòrt de las tropas francesas pel tren, que se desplacèron sonque en quatre jorns per anar de Lion fin al Piemont, los canons e fusilhs ranurats (mai precises e poderoses). L'artilhariá tenguèt un grand ròtle, pauc de combats se faguèron còs a còs.
Condicions sanitàrias[modificar | modificar la font]
A Castiglione, los ferits son pertot. La glèisa e l’escòla foguèron transformadas en espitals. S'ajancèron los victimas per las carrièras. Qualques abitant n'abriguèron quin que siá lor bord. Henri Dunant es testimòni d'aquela vision d'orror e decidiguèt alara d'ajudar lo pau d'infirmièras presentas enluòc. Pendent quatre jorns, s'investiguèt còs e bens per l'ajuda als maluroses. En efèit, curava, comprava d'esperel manjar e vestits pels rescapats de la batailha (que sián italians, francés o austriacs); tanben escriguèt a lor familha. Perque se sabiá pas res sus la contaminacion per las bacterias èra conegut, fòrça moriguèron d'infeccion. Capitèt, per mejan de la Societat Evangelica de Genèva, que Dunan n'èra membre actiu, a informar lo public de las ajudas escassas pels ferits de guèrra. Genèva decidiguèt alara d’enviar una mission de secors a Castiglione.


text:
Roybon
Nom desconegut en arpitan ( Roybon en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Luòc del bourg en l'anautita vallée de la Galaure
- Luòc sauvatge del abbaye
- Vast bòsc domaniale de Chambaran (Modèl:Nombre) : flore escàs, étangs
- Parc natural de Chambaran (Modèl:Nombre)
-
Fichier:Païsatge rural en ivèrn.JPG
Roybon, Scenari de Chambaran
- Site du bourg dans la haute vallée de la Galaure
- Site sauvage de l'abbaye
- Vaste forêt domaniale de Chambaran (Modèl:Nombre) : flore rare, étangs
- Parc naturel de Chambaran (Modèl:Nombre)
-
Fichier:Paysage rural en hiver.JPG
Roybon, Plateau de Chambaran


text:
Comte-duc d'Olivares
Gaspar de Guzmán y Pimentel (Roma, lo 6 de genièr de 1587 - Toro, lo 22 de julhet de 1645), nòble e òme politic espanhòl, pus conegut coma lo Comte-duc d'Olivares, èra lo favorit (valido en castelhan) del rei Felip IV d'Espanha.
Vita[modificar | modificar la font]
Lo Comte-duc d'Olivares que vadó a Roma on lo son pair, Pedro Pérez de Guzmán y Zúñiga, purmèr Comte d'Olivares (l'Ostau d'Olivares qu'èra un arram capdet gessit de l'Ostau de Medina-Sidonia) b'èra embaishador d'Espanha. Qu'èra lo tresau hilh e, per aquesta rason, que ho vodat a la religion e, a l'etat de 14 ans, que'u mandèn estudiar lo dret canonic a l'Universitat de Salamanca. Totun, la mort deus sons hrairs que hen d'eth l'eretèr e que cambiè lo son hat ; qu'avó atau de s'anar víver hens la Cort d'Espanha. Las intrigas de la cort que'u mièn a aquesir la hidança deu rei Felip IV d'Espanha e de vàder lo son valido. Aquesta foncion especifica a Espanha que correspond au còp a ua mena de favorit personau e de purmèr ministre deu rei. Lo son temps de valido que ho marcat per la guèrra dab las Províncias Unidas, l'oposicion diplomatica e politica dab lo son omològ francés : lo Cardinau de Richelieu, e la temptativa d'unificar lo Reiaume d'Espanha devath lo poder deu rei. Aquesta segonda enterpresa que culminè dab la reforma coneguda com l'Union de las armas qui miè a la susmauta de Catalonha e, après, a la caduda en disgràcia deu Comte-duc e au son exili dens los sons domenis.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- El conde-duque de Olivares, de John H. Elliott. ISBN 84-397-0248-5
- El Conde-Duque de Olivares. La pasión de mandar. Gregorio Marañón, (1936), reed. Espasa, Madrid, 2006. ISBN 84-670-2285-X
- Yo, conde-Duque de Olivares. El arte de lo imposible. Eduardo Chamorro, (1989), ed. Planeta DeAgostini, 1992. ISBN 84-395-5407-9


text:
1838
Aquesta pagina concernís l'an 1838 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- 5 de decembre - Las proteïnas son descobèrtas per Jöns Jakob Berzelius
Quimia[modificar | modificar la font]
Desvolopament d'un procès de sintèsi d'acid nitric amb una oxidacion catalica d'amoniac per Frédéric Kuhlmann (1803-1881).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr - Ernst Mach, fisician austriac (m. 1916)
- 2 d'abril - Léon Gambetta, òme politic francés
- 10 d'abril - Nicolás Salmerón, president de la Primièra Republica Espanhòla (m. 1908)
- 16 d'abril - Ernest Solvay, quimista belga (m. 1922)
- 28 d'abril - Tobias Michael Carel Asser, jurista neerlandés, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1913)
- 10 de mai - John Wilkes Booth, actor american, assassin d'Abraham Lincoln (m. 1865)
- 25 d'octobre - Georges Bizet, compositor francés (m. 1875)
- 30 de decembre - Émile Loubet, president de França (m. 1929)


text:
Senescaucia de las Lanas
La Senescaucia Principau de las Lanas que s'estendèva suber ua part substanciau de l'actuau departament de las Lanas e tanben sus bèras zonas de l'actuau departament deus Pirenèus Atlantics, com la vila de Baiona e Labord.
Presentacion[modificar | modificar la font]
Que's creè en 1255, per division de la Senescaucia de Guiana. Qu'estó erigida en circonscripcion particulara en 1454 peu rei Carles VII.
A l'origina, qu'englobava Labord, la vila de Baiona, ua vintea de parròquias puish restacadas au departament deus Pirenèus Atlantics (subertot dens los sectors de Bidaishe e Arsac) e ua bona part de l'actuau departament de las Lanas, dilhèu tanben (au mensh dens un purmèr temps) lo vescomtat de Sola. Que's sosdividí rapidament de hèit en tres senescaucias segondàrias, los siètis de las quaus èran Baiona, Dacs e Sent Sever, circonscripcions judiciàrias dens la practica autonòmas las uas de las autas mes qui èran en teoria unidas devath l'autoritat d'un senescau d'espasa (dens lo ròtle purament protocollari) qui residiva a Sent Sever, puish a Dacs.
- La Senescaucia de Baiona que cobriva la vila de Baiona e Labord.
- La Senescaucia de Dacs qu'englobava 73 parròquias.
- La Senescaucia de Sent Sever qu'èra formada de 112 parròquias.


text:
Toul
Toul es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toul A situat sus la Moselle, a l'oèst de Nancy, en una cuvette formada a l'oèst dels còstas de Meuse, egalament trucadas còstas de Toul, denominacion géographique atribuida als famoses vins grises de Toul ; e a l'èst pels còstas de Moselle. La localité a situat a 40 quilomètres del futur luòc de enfouissement de déchet radioactifs de Bure, en lo departament vesin de la Meuse.
Toul est située sur la Moselle, à l’ouest de Nancy, dans une cuvette formée à l’ouest par les côtes de Meuse, également appelées côtes de Toul, dénomination géographique attribuée aux fameux vins gris de Toul ; et à l’est par les côtes de Moselle. La localité est située à 40 kilomètres du futur site d'enfouissement de déchet radioactifs de Bure, dans le département voisin de la Meuse.
Istòria[modificar | modificar la font]
Toul E las immeditaeses de la Moselle recellent de luòcs d'abitats préhistoriques ancians. Tullum Es una vila romaine fondada al Modèl:Ier sègle sul marge esquèrre de la Moselle près d'una granda isla : ambiciosa, engloba en la siá primièra estacada de emblée onze ectaras. Se lo remplissage intra muros a #èsser realizat en los primièrs decenis de la siá existéncia, es una de las mai grandas vilas de la Gaule romaine. Contròtla lo transbordement de la Meuse a la Moselle, rius navigables. La siá plana es fèrtil. Apareis al segond Empèri romain jol nom de Tullium Leucorum. Malgrat los éphèmères reconquêtes de Julien, la vila li cal èsser fortificada per Valentinien. Las siás còstas calcaires al solelh se cobrisson de vinhas al Modèl:IVe sègle.
Toul et les abords de la Moselle recellent de sites d’habitats préhistoriques anciens. Tullum est une cité romaine fondée au Modèl:Ier siècle sur la rive gauche de la Moselle à proximité d'une grande île : ambitieuse, elle englobe dans sa première palissade d'emblée onze hectares. Si le remplissage intra muros a été réalisé dans les premières décennies de son existence, elle est une des plus grandes cités de la Gaule romaine. Elle contrôle le transbordement de la Meuse à la Moselle, rivières navigables. Sa plaine est fertile. Elle apparaît au second Empire romain sous le nom de Tullium Leucorum. Malgré les éphèmères reconquêtes de Julien, la cité doit être fortifiée par Valentinien. Ses côtes calcaires au soleil se couvrent de vignes au Modèl:IVe siècle.


text:
Guilhèm Adèr
Guilhèm Adèr (Gimont ?[1], 1567 ? - Gimont1638) qu'èra un mètge e un escrivan gascon d'expression occitana deu sègle XVIIau, originari de Gimont, Gasconha . Qu'ei autor, enter autas causas, d'un poème eroïc en aunor deu Noste Enric (Lo gentilòme gascon) e d'ua òbra medicau en latin tractant de la pèsta e de çurgeria en francés.
Somari
Vita[modificar | modificar la font]
Que's sap chic de causas suber las purmèras annadas d'aqueste mètge gimontés. Que's sap au contra qu'estudiè la medecina a Tolosa on ho membre (au mens a partir de 1587) de la con·hrairia deus Penitents Blaus.
Que serví com mètge dens l'armada de Juèsa (de Joyeuse, en francés).
En 1603, qu'avó ua mainada vaduda a Gimont dab la soa molhèr Magdalena de Lux. Un hilh, batejat Pèir, que seguí en 1608.
Que sembla donc per aquera annada, que practicava jà lo son art dens la soa vila nadau sustot que signa e data l'edicion deu Catonet Gascon a Gimont en 1607. Lo Gentilòme gascon que pareishó en 1610, l'annada de la mort deu son protagonista eponim, lo Noste Enric. En 1628 que he estampar la soa òbra medicau latina (De Pestis cognitione et remediis) e francesa (De la méthode de consulter les maladies chirurgicales).
Que's morí a Gimont lo 23 de junh de 1638 mentavut com "doctor en medecina e mètge de la vila de Gimont".
Lo Catonet Gascon[modificar | modificar la font]
Qu'ei ua colleccion de cent maximas alexandrianas en gascon. Ader qu'obreish lo son libe dab l' ex-libris seguent :
Si non soi a ta guisa / E si non parli com tu vòs, / Hè'm com te volha la camisa, / Mes lèisha'm lo mesòth dens l'òs.
L'òbra qu'ei vodada a Miquèu d'Estarac, "Governador de las comtats d'Armanhac" e la dedicaça que comença atau :
Lo Catonet, Monsénher, après aver corrut la Grècia dab los sèt sages, l'Italia dab Caton lo vielh, l'Aspenha (sic) dab Berin, la França dab Pibrac, se'n va per la Gasconha , a la vòsta favor. E com aqueris l'avèn vestit a la mòda deu lor país, ara jo l'èi botat a la sisa deu nòste.
Enter las maximas, que podem mentàver:
I. Si vòs saber quauque petit passatge
Per víver au mond sens tara, san e net,
Escota, Amic, lo petit Catonet
On pòdes hèr lo ton aprendissatge.
II. Per anar donc caplevat e sens crenta,
Bremba't de Diu, e de sons mandaments,
Ondra lo pair, la mair e totas gents,
Non haças tòrt a persona viventa.
V. Apren totjorn coma cau que tu viscas,
No't trufes pas, ça ditz òm, deu men mau,
Que, quan sia vielh, lo ton que serà nau,
Non i aurà lòc que tenn'arregausiscas.
XXVI. Las sajas gents non disen en batles :
Hemna que vòu tant de jòias portar,
Si sons moien n'ac pòden suportar,
O se hè mau o ben pòrta las bragas.
XXVIII. Non haças mau d'aquesta o d'auta sòrta,
Pensant qu'après degun n'ac saberà :
Tu non poirés tant lo huec caperar
Qu'a la perfin la humada no'n sòrta.
LXIV. Endura tot, qué que't digan o haçan,
Que, com òm ditz, qui sofric e viscoc
Dab lo temps vic çò que véser voloc :
Lo temps e gents, tots amassas passan.
Lo Gentilòme Gascon[modificar | modificar la font]
Lo títol sancèr de l'òbra qu'ei :
Lo Gentilòme gascon, e los hèits de Guèrra deu gran e poderós Enric, Rei de França e de Navarra. Vodat a Monsenhor lo duc d'Espernon. Per Guilhèm Ader Gascon.
En aquera biografia epica d'Enric de Navarra, que podem citar lo capítol « L'esgrima » deu purmèr libe qui'ns conda l'educacion deu protagonista :
En aquò de prumèr nòstre capdèth s'endreça.
E per aver com cau d'un cavalièr l'adreça,
Com aquiu dab los pès, ara ací dab las mans,
Apren, espadassin, lo jòc deu cotelàs :
Per aquò dab florets o d'espasa soleta,
Cap et cap vigorós d'un aute s'acoleta.
Per dessús lo punhau, per devath, entre garda,
E quauque còp suu nas an d'estauviar la harda.
Aquiu de pantaishar, de bohar non i a fin.
Eths hèn l'arresolut, contrahèn lo mutin.
Mes dessús tots los còps a la presa ei la guèrra,
Quan s'endravan los pès an de gitar per tèrra,
Crotzan armas e braç, on lavetz qui mes vau
Deu gipon de son òme hè gaina au punhau.
Mei luenh, dens lo libe dusau, que podem léger lo capítol « Perpaus de Gascon » :
Anem, coma davant, fanfarra la trompeta !
Non leishem deu guarrèr la campanha soleta,
Ditz lo brave lavetz, huratem lo país,
Netegem de lairons passatges e camins.
Haçam parlar de nos, anem, braves gendarmas,
Abriga gents de ben l'ombra de nòstas armas.
Haça, valent e just, la tropa deu Gascon
Que sia tornat com cau a cadun lo son,
Que posca lo pagés acoeitivar sa tèrra,
traficar lo marchand en despieit de la guèrra.
L'òbra d'Adèr, sus 2690 alexandrins, que desplega atau un ample lexic. L'escrivan e critic occitan Pèir Bec que he atau un estudi suu merro lexic musicau deu tèxte. Peu parla-occitan de uei lo dia, l'endom d'aqueth tèxte que pòt servir d'exemple lexicau e estilistic d'un gascon classic e enqüèra d'un registre mei haut e mei sancèr : la lenga de 1610, ua lenga reiau, pas enqüèra vaduda lenga burlesca. Fausta Garavini, dens la soa òbra critica en italian que soslinha « qu'èm davant la mei clara manifestacion deu barròc occitan, en aquera fanfarra verbau qui procedeish per acumulacion asindetica deus tèrmes e que parla d'ua « agitacion lingüistica » (47).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Edicions d'Ader[modificar | modificar la font]
Lo catonet[modificar | modificar la font]
- Ader, Guillaume. Lou catounet gascoun. 1607. 1607 Disponible en linha suu site de la bibliotèca de Tolosa
- Ader, Guillaune. Lou catounet gascoun. Tolose [Toulouse] : Boude, 1611. Disponible en linha suu site gallica.bnf.fr
- Ader, Guillaume. Lou Catounet gascoun. Toulouse : Colomiez, 1612. Disponible en linha suu site gallica.bnf.fr
- Ader, Gullaume. Lou Catounet gascoun. Toulouse : Colomiez, 1628. Disponible en linha suu site gallica.bnf.fr
- Ader, Guillaume. Lou Catounet gascoun. Bordeau : Lafargue, 1865. Disponible en linha suu site gallica.bnf.fr
- Guilhèm Ader. Lo Catonet gascon, Ortès : Per Noste, [1607] 2008.
Lo Gentilòme gascon[modificar | modificar la font]
- Ader, Guillem. Lou Gentilome gascoun, é lous heits de gouerre deu gran é pouderous Henric Gascoun, rey de France é de Naouarre. Toulouse : Colomoies, 1610. Disponible en linha suu site gallica.bnf.fr
- Ader, Guillaume - Alfred Jeanroy, Poésies de Guillaume Ader, publiées avec notice, traduction et Notes. Toulouse : Privat, 1904. Édition disponible en linha sus google.com
- Guilhèm Ader. Lo Gentilòme gascon, Ortès : Per Noste, [1610] 2010.
Òbra medicau en latin[modificar | modificar la font]
- Ader, Guilhem. Guillelmi Ader medici Enarrationes, De aegrotis et morbis in Evangelio. Opus in miraculorum Christi Domini amplitudinem ecclesiae christianae elimatum. 1620. Edicion disponibl suu site de l'Universitat de Tolosa
Critica[modificar | modificar la font]
- Fausta Garavini, La letteratura occitanica moderna, Sansoni, Bologne, 1970.
- Felip Gardy, Guilhem Ader (1567?-1638), actes du colloque de Lombez (21-22 septembre 1991), Centre International de Documentacion Occitana, Béziers, 1992.
- Philippe Gardy, Histoire et anthologie de la littérature occitane, Tome II, l'âge du baroque - 1520 -1789, Presses du Languedoc, Montpellier, 1997.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Saramon que serè la soa vila nadau, e 1688 la data, segond A. Philibert abadie, dens la soa introduccion deu Parterre Gascon (paja 55), Auch, 1850 [1].
Autors
Auvèrnhe : Cordat
Bearn : Fondevila
Gasconha : Adèr • Astròs • Giraud Bedot • Dugay • Bertran Larada • Andriu du Pré
Lengadòc : Godolin • Francés de Corteta
Provença : Brueis • Zerbin • Micolau Sabòli • Pèire Chabèrt • Joan de Cabanas • Tronc de Codolet
Obras
Teatre : La Pastorala deu Paysan
Poesia : Lo Ramelet Mondin • Lo Gentilhòme gascon • La Margalida Gascoa


text:
Èva
Segon la Genèsi, Èva (en ebrieu חַוָּה Hawwah e en arabi حواء Hawwa) foguèt la primièra femna e atal es vista dins lo judaïsme, lo cristianisme, l'islam e d'autras religions.
Somari
Recit biblic[modificar | modificar la font]
Segon la Bíblia, Dieu creèt l'òme, Adam, e lo placèt dins lo Jardin de l'Edèn, ont viviá feliç e aviá de se preocupar de res. Lèu, pasmens, comencèt de se sentir sol e preguèt per aver de companhiá. Alara, Dieu lo liurèt a un sòm prigond, li arrenquèt una costèla e creèt una femna. Al despert, Adam foguèt fòrça alègre e la nomenèt Èva, que significa «vivent».
Satan, un àngel expulsat del cèl per Dieu jos forma de sèrp enganèt Èva e convenciguèt Adam de manjar lo fruch de l'arbre proïbit.
Alara foguèron expulsats del Jardin de l'Edèn e condemnats a sofrir de malautiás, dolors, patir per ganhar lo manjar e a vielhir e morir. E mai, Dieu condemnèt totas las femnas a patir pendent la grossessa, patir de dolors e se sentir atiradas pels òmes fins a qu'aqueles las dominen.
Segon la Genèsi, amb Adam aguèron:
Lo Libre dels Jubilèus (sègle II aC) dona los noms de doas filhas d'Adam e Èva:
Èva dins l'Islam[modificar | modificar la font]
Èva es mencionada dins l'Alcoran. Son nom es pas donat, mas es designada coma essent l'esposa d'Adam. .
Dins l'Alcoran, Èva es pas responsabla de l'expulsion del Jardin de l'Edèn. Satan (la Sèrp segon la Genèsi) convinquèt a l'encòp Èva e Adam de manjar lo fruch de la coneissença. Tanpauc foguèt pas creada a partir d'una costèla d'Adam.
Dins los sègles, de viatjaires mencionan la preséncia d'una « tomba d'Èva » a Djeddah. Lo site arqueologic foguèt tampat en 1975 per las autoritats per prevenir que lo luòc venga un site de preguièra.
Lectura de l'istòria d'Èva[modificar | modificar la font]
Aquela istòria pòt aver mai d'unas interpretacions segon la lectura que se fa de la Genèsi es un libre format a partir del jonhent de divèrses fonts e pòt cambiar fòrça d'un passatge a un autre:
La Creacion d'Èva[modificar | modificar la font]
Pendent lo sègles s'utilizèt lo fach qu'Èva nasquèt d'una costèla d'Adam coma un argument per justificar la supremacia mascle, atal volguda per Dieu e doncas de criticar pas las estructuras patriarcalas. Pasmens una autra lectura se basa justament qu'Èva nasquèt d'un èsser uman, amb una Arma, en comparason a Adam sorguèt de la fanga, per dire qu'Èva seriá pus pròcha de Dieu, de la meteissa mena que Maria, maire de Jesús.
Lo pecat original[modificar | modificar la font]
Un autre punt controversiat es lo ròtle d'Èva coma la temptatritz (e en consequéncias, font de tot lo mal perque causèt l'expulsion del Paradís) o coma amant la coneissença, que fa lo tèst del fruch malgrat lo tabó per esprovar lo ben e lo mal. Es a dire, renonciar a l'immortalitat per accedir al saber. De fach, dins l'Islam la sèrp tempta los dos e pas sonque Èva.
Èva foguèt enganada per la sèrp e pel catolicisme atal s'explica lo pecat original, que se deu lavar pel baptisme. Se tota l'umanitat descend d'Èva e perque pequèt, totes eretam d'aquela falta morala. Es un simbòl de l'imperfeccion umana, que lo sagrament neteja.
Aquela doctrina es negada per divèrsas Glèisas e grops religioses, que sostenon que se pòdon pas transmetre los pecats de paires a filhs.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Mosaïca d'Èva dins la Glèisa de Dormicion, Jerusalèm
-
-
Èva a Autun, Musèu Rolin, Gislebertus
-
Èva e la sèrp dins la Biblia Pauperum
-
Creacion d'Èva al plafon de la Capèla Sixtina, Michelangelo
-
Adam, Èva e la sèrp representada coma una femna a la Catedrala de Nòstra Dòna de París
-
Creacion d'Èva dins la catedrala d'Orvieto, Itàlia
-
Èva, Hubert van Eyck 1426-1432
-
Èva e la sèrp segon Jean Agélou (1878-1921); anciana fotografia artistica
-
Èva e Adam segon Ludwig Krug, Nuremberg 1514
-
Èva aprèp la casuda, Alexandre Cabanel
-
Èva sus una fresca de la Glèisa de St. Jakob a Wasserburg am Inn, Alemanha


text:
Filh illegitim d'un comerçant de Florença, Boccaccino da Chellino, e d'una femna umbla, Giovanna. Boccaccio, al luòc de seguir la carrièra comerciala de son paire, estudièt la literatura classica e la poesia a l'Universitat de Nàpols e frequentèt la cort cultivada e rafinada de Roberto d'Angion qu'èra amic personal de son paire. En 1340 deguèt tornar a Florença a causa de la quincanèla dels afars pairals. Entre 1346 e 1348 visquèt a Ravenna e a Forlin, onte foguèt l'òste de Francés II Ordelaffi e dintrèt en relacion amb los poètas Nereo Morandi e Checco Miletto de Rossi.
En 1348 la pèsta negra toquèt Florença (episòdi istoric que se desvolopa lo “Decameron”) e l'an seguent la mòrt del paire s'ocupèt de çò que demorava del negòci familhar. En 1350 faguèt la coneissença de Petrarca que venguèt un grand amic.
Los darrièrs ans de sa vida estudièt a fons las òbras de Dante e comencèt a vida esperituala e religiosa.
Per fin de fugir l’epidemia de Pèsta Negra que devasta la ciutat de Florença, dètz jovents (sèt femnas e tres òmes) se recaptan al campèstre pendent qualques jorns. Per s’espaçar, establisson per règla que cadun deurà contar cada jorn una istòria aprochant un tèma qu’aquel que serà estat nomenat rei (o reina) del jorn aurà causit.


text:
La Cambe (Calvados)
La Cambe es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Cambe es una municipalitat del Calvados situada en lo Bessin e lo Parc natural regional dels Marais del Cotentin e del Bessin, a 7,5 quilomètres de Isigny-sus-Mar e 23 quilomètres de Bayeux. La Cambe se tròba sul trajècte de la rota nacionala 13 #que connècta Cherbourg a París.
La Cambe est une commune du Calvados située dans le Bessin et le Parc naturel régional des Marais du Cotentin et du Bessin, à 7,5 kilomètres d'Isigny-sur-Mer et 23 kilomètres de Bayeux. La Cambe se trouve sur le trajet de la route nationale 13 qui relie Cherbourg à Paris.


text:
Valerian
Valerian (vèrs 190 - après 260) foguèt un emperaire roman que reinèt d'aost de 253 a 260. Succediguèt a Emilian e foguèt remplaçat per son fiu Gallien.
Senator e militar, Valerian èra un luòctenent de Deci. Durant lo rèine de Trebonian Gal, foguèt cargat de reprimir l'usurpacion d'Emilian mai foguèt a son torn proclamat emperaire per sei legions. Après una guèrra civila brèva, Trebonian Gal e son fiu foguèron capturats e assassinats per lei tropas d'Emilian. Puei, Emilian, que teniá d'efectius inferiors a Valerian, foguèt egalament abandonat per sei fòrças e assassinat. Ansin, Valerian venguèt emperaire en aost de 253.
Son fiu Gallien foguèt rapidament associat a son rèine coma coemperaire e l'Empèri foguèt partejat entre lei dos òmes per melhorar sa defensa. D'efèct, la proteccion dei frontieras foguèt l'element centrau de sa politica. Pasmens, foguèt capturat en 260 durant una guèrra còntra lei Sassanidas. Moriguèt en captivitat dins de circonstàncias mau conegudas.


text:
Cuèissa
La cuèissa (var. cueisha) es la partida del membre inferior ligant per l'Óme la ancas a la camba. Sa foncion es subretot locomotritz. Pels aucèls, coma lo polet o la piòt, la cuèissa es un dels membres posteriors de l'animal, per oposition a las alas.
Estructura anatomica[modificar | modificar la font]
Ososa[modificar | modificar la font]
Lo maluc es l'òs de la cuèissa, òs mai long de l'esqueleta uman e plan resistent a la fòrças de portança que deu portar. Coma totes los òsses longs, se distinga un còrs o diafisi e doas extremitats o epifisis.
L'extremitat nomenada la tèsta del maluc e es ligat al còs pel còl. La tèsta: 2/3 d'esfèra d'un diamètre mejan de 25 mm. Cobèrta de cartilatge articular, es lo luòc d'insercion del ligament triangulari (que liga lo maluc a l'òs iliac). Lo còl es fusifòrma. Sus la fàcia posteriora del còs del maluc, i a una linha aspra, luòc d'insercion de fòrça muscles.
L'extremitat distala es compausada de dos condíls del maluc. Aquel s'articulan amb lo tibià e la noseta per formar l'articulacion del genolh.
Vasculara[modificar | modificar la font]
La cuèissa fa passar de gros vaissèls sanguins arterials e venoses.
- Artèrias: artèria femorala, artèria prigonda de la cuèissa, artèrias perforantas
- Venas : vena granda esafena e vena peichona esafena jos la pel, vena femorala situada contra l'artèria femorala, en prigondor.
Nerviosas[modificar | modificar la font]
Lo nèrvi sciatic e de brancas nerviadan los muscles de la cuèissa, abans de venir lo nèrvi tibial dins la region del genolh.
Musculària[modificar | modificar la font]
Los muscles de la cuèissa son repartits en tres lojas : la loja anteriora, la loja posteriora e la loja intèrna.
La loja anteriora es occupada per:
- lo muscle articular del genolh
- sartòri (o muscle coturièr)
- muscle quadricèps femoral:
- Drech anterior
- Vast medial
- Vast lateral
- Vast intermediari
La loja intèrna, formada pels muscles aductors :
- muscle pectinat
- muscle gracil (o drech intèrne)
- muscle long aductor
- muscle cort aductor
- muscle grand aductor
La loja posteriora se compausa dels muscles isquiocambièrs:


text:
Ais (omonimia)
Las formas ais e èish se pòdon referir a las causas seguentas:
- L'ais o en gascon l'èish, part centrala d'un objècte que vira:
- L'ais de la Tèrra / l'èish de la Tèrra, en geografia
- L'ais de la ròda / l'èish de l'arròda, en tecnologia
- L'ais de revolucion / l'èish de revolucion, en geometria
- Las Poténcias de l'Ais / las Poténcias de l'Èish, una aliança durant la Segonda Guèrra Mondiala.
- Ais es la forma corta per
- la vila d'Ais de Provença.
- la vila d'Ais d'Alemanha o Aquisgran


text:
Viana
Viana que pòt estar :
- Viana, ua comuna occitana d'Òut e Garona
- Viana, ua comuna occitana de Tarn
- Viana, ua comuna d'Angòla
- Viana, ua comuna de l'estat d'Espírito Santo de Brasil
- Viana, ua comuna arpitana d'Isèra
- Viana, ua comuna de l'estat de Maranhão de Brasil
- Viana, ua comuna de Navarra
- Viana, ua comarca de Galícia, en Espanha
Que i a tanben lòcs dab qualificatius :
- Viana de Cega, comuna de la província de Valhadolid en Espanha
- Viana de Duero, comuna de la província de Sòria en Espanha
- Viana de Jadraque, comuna de la província de Guadalajara en Espanha
- Viana de Mondéjar, comuna de la província de Guadalajara en Espanha
- Viana do Bolo, comuna de Galícia, en Espanha, caplòc de la comarca de Viana
- Viana do Castelo, comuna e caplòc de districte de Portugal