text:
Satira
La satira es un sosgenre liric qu'exprimís d'indignacion cap a mantuna causa o persona, amb una tòca moralizairitz, ludica o risolièra. S'escriu en pròsa o en vèrs o en alternant las doas formas (satira menipea).
Origina[modificar | modificar la font]
Sorgís en Grècia (los iambografs Simonides de Amorgos e Arquiloco de Pharos principalament, encara que tanben lo comediograf Aristofanes, l'utilizan dins sas òbras, coma tanben lo poèta Bion e los filosòfs cinics Menip de Gadara e Lucian de Samosata), mas se desvolòpa fondamentalament a Roma (Enni, Lucili, Varron, Catul, Oraci, Juvenal, Persi, Marcial, per ordre cronologic). Marc Fabi Quintilian considerava tanben la satira coma un genre complètament roman.
Estil[modificar | modificar la font]
La satira se servís generalament de l'umor, de l'anecdòta e de l'engenh per tal de ridiculizar los defèctes socials o individuals, en fasent atal una critica sociala; imita de còps l'epigrama, qu'exprimís un sol concèpte e un unic tèma de borla; mas, al contrari, la satira es generalament pus longa e prolixa.
Autors[modificar | modificar la font]
Enni, Lucili e Varron escriguèron de satiras inspiradas per la filosofia cinica o estoica, que s'exprimiá a travèrs discors morals nomenats diatribas. Epictet, Bion, Menip e Lucian de Samosata avián ja escrich aquel tipe de discors que ridiculizavan los defèctes morals e socials e serviguèron de modèl d'aquestes escrivans latins.


c: text/html

text:
Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras
Lo Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras (BIPM) es una dei tres organizacions establidas per mantenir lo Sistèma Internacionau d'Unitats (SI) sota lei nòrmas de la Convencion dau Mètre.
Es situat au Pavillon de Breteuil (48° 49′ 45.56″ N 2° 13′ 12.62″ E / 48.8293222, 2.2201722) a Sèvres[1], dins lo Pargue de Saint-Cloud près de París, onte benefícia de l'extraterritorialitat per un acòrd dau 25 d'abriu de 1969.
Mission[modificar | modificar la font]
Segon lo site oficiau,
- « Lo BIPM a per mission d'assegurar l'uniformitat mondiala dei mesuras e sa traçabilitat a respècte dau Sistèma Internacionau d'Unitats (SI).
- Òbra sota l'autoritat de la Convencion dau Mètre, qu'es un tractat diplomatic conclús entre cinquanta un estats. Exercís son activitat amb l'ajuda de divèrs Comitats consultatius, que sei membres son de laboratòris nacionaus de metrologia deis Estats membres de la Convencion dau Mètre, e mai per son trabalh de laboratòri.
- Lo BIPM efectua de recèrcas liadas a la metrologia. Organiza o participa en de comparasons internacionalas d'escandaus nacionaus de mesura e efectua d'escandalhatges per leis Estats membres. »[1]
Lo BIPM a tanben per mission de mantenir lo Temps Atomic Internacionau (TAI) e lo Temps Universau Coordenat (UTC).
Leis autreis organismes de referéncia son:
- la Conferéncia Generala dei Pes e Mesuras (CGPM) e
- lo Comitat Internacionau dei Pes e Mesuras (CIPM).
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras a per origina la decision deis autoritats revolucionàrias d'utilizar lo sistèma decimau.
Lo 20 de mai de 1875, dètz e sèt Estats signèron à París la Convencion dau Mètre. An aquela ocasion se creèt lo Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras.
Lo Pavillon de Breteuil, a Sèvres, es lo sèti dau BIPM dempuei 1884.
En 1889, la premiera Conferéncia Generala dei Pes e Mesuras aprovèt lei novèus escandaus internacionaus dau mètre e dau quilograma, e demandèt que se depausèsson oficialament au Pavillon de Breteuil.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Sistèma Internacionau d'Unitats
- IERS, lo Servici Internacionau de Rotacion de la Tèrra.
Liame extèrne[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 BIPM, « Page d'accueil »

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Arvei di Rosa
Arvei di Rosa (en francés Hervé di Rosa) es un pintor francés nascut a Seta en 1959. Es estat influenciat pels païses ont visquèt : diferents païses d'Africa e d'Asia, Mexic, los Estats Units...
Amb son fraire Richard di Rosa, François Boisrond, Rémi Blanchard e Robert Combas fondèt lo movement de la «Figuration Libre» a la debuta dels ans 80. Dins la «Figuration Libre» i a un mesclum cultural e geografic, i a pas de ierarquiá entre la "nauta cultura" e la "bassa cultura". Es una pintura qui manleva a la benda dessenhada, al rock e al grafiti. En 2007, Arvei di Rosa a dich qu'aviá pas pus enveja de parlar de «Figuration Libre» («Je n'ai plus très envie d'entendre parler de Figuration libre», Le Monde 14/07/2007).
En 2000, fondèt lo Musèu de las Arts Modèstas, lo "Musée international des arts modestes" (MIAM), a Seta.
Expausa sas òbras a la "Gallery Haim-Chanin" (a Nòva York) e a "Louis Carre et Cie" (a París), mas tanben a expausat dins lo mond entièr.


text:
Walbourg
Walburg en alemannisch (Walbourg en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La localité fa partida de la region naturala En mai de-Bòsc[1].
Walbourg Es un vilatge prèp de Biblisheim, Durenbach e Hinterfeld (comuna).
La localité fait partie de la région naturelle Outre-Forêt[2].
Walbourg est un village proche de Biblisheim, Durenbach et Hinterfeld (commune).
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina del vilatge es çò abbaye de Santa-Walburge fondada en la "Bòsc Sant", al nòrd de Haguenau. L'origina remonta a 1074 amb l'autorizacion donada per Thierry de Montbéliard a fraires de fondar una aquela. La fondacion de la abbaye li cal remontar a l'intervencion a Frédéric de Staufen, pòrti de Souabe, e a Pèira de Lutzelbourg, cap a 1100.
Lo nom de Walbourg es una déformation de Walburge[3].
L'origine du village est l'abbaye de Sainte-Walburge fondée dans la "Forêt Sainte", au nord de Haguenau. L'origine remonte à 1074 avec l'autorisation donnée par Thierry de Montbéliard à des moines de fonder une celle. La fondation de l'abbaye doit remonter à l'intervention à Frédéric de Staufen, duc de Souabe, et à Pierre de Lutzelbourg, vers 1100.
Le nom de Walbourg est une déformation de Walburge[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ « En mai de-Bòsc », in Alsace, Gallimard, París, 2007, pàg. 204
- ↑ « Outre-Forêt », in Alsace, Gallimard, Paris, 2007, p. 204
- ↑ referéncia necessària
- ↑ référence nécessaire


text:
Niedervisse
Niedervisse es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquel pichon vilatge de Moselle a gaireben environat exclusivament de camps. La cultura del dacsa, de la remolatxa, de las pomas e de la poma de tèrra, aital coma la ramaderia de bovins son fòrça desvolopats. Lo pòble es tanben vorejat per la bòsc del camp del Ban-Sant-Jean.
Ce petit village de Moselle est entouré presque exclusivement de champs. La culture du maïs, de la betterave, des pommes et de la pomme de terre, ainsi que l'élevage de bovins sont très développés. Le village est aussi bordé par la forêt du camp du Ban-Saint-Jean.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los vestigis - pèiras e tuiles - d'una via romaine an #èsser descobèrts sul ban de la municipalitat, en portant dins lo pòble vesin de Boucheporn, centre important de produccion de ceramica sigillée pendent la epòca gallo-romaine. Al Mièja Edat, lo pòble es entèrra d'Empèri, en dependent del comtat de Créhange fins en 1793, data de lo sieu rattachement al reialme de França. L'ancian pòble, #que se trobava a costat del cementèri, a destruit en 1636 en lo moment de la guèrra de Trenta Ans. La majoritat dels faches ligats dins lo pòble de Niedervisse son tanben ligats a la guèrra. Una granda part d'aqueles dossièrs an per contra #èsser destruits. Lo sol fach en marcant encara grauat es benlèu lo desplaçament del glèisa al centre del pòble al Sègle XIX.
Los gendarmes d'una municipalitat vesina an descobèrt, en l'an 2000, dels fòssas ont jasián de divèrses còrsses en lo bòsc vesin del camp del Ban-Sant-Jean, totes en datant de la periòde 1939-1945. Demòra fòrça bunkers e de bastissas en avent servit a militars. Lo pòble es sovent traversat per fòrças armadas, en venent se entrainer en lo bòsc del Ban-Sants-Texans #qu'es d'ara endavant enebida als civils.
Les vestiges - pierres et tuiles - d'une voie romaine ont été découverts sur le ban de la commune, menant au village voisin de Boucheporn, centre important de production de céramique sigillée durant l'époque gallo-romaine. Au Moyen Âge, le village est terre d'Empire, dépendant du comté de Créhange jusqu'en 1793, date de son rattachement au royaume de France. L'ancien village, qui se trouvait à côté du cimetière, est détruit en 1636 lors de la guerre de Trente Ans. La plupart des faits liés au village de Niedervisse sont aussi liés à la guerre. Une grande partie de ces dossiers ont en revanche été détruits. Le seul fait marquant encore enregistré est peut-être le déplacement de l'église au centre du village au Sègle XIX.
Les gendarmes d'une commune voisine ont découvert, en l'an 2000, des fosses où gisaient plusieurs corps dans la forêt voisine du camp du Ban-Saint-Jean, tous datant de la période 1939-1945. Il reste beaucoup de bunkers et de bâtiments ayant servi à des militaires. Le village est souvent traversé par des forces armées, venant s'entrainer dans la forêt du Ban-Saint-Jean qui est désormais interdite aux civils.


text:
Clima oceanic
Las regions de clima oceanic s'espandisson sus la faciada occidentala d'Euròpa, de Galícia a Norvègia, e sul litoral occidental d'America, d'Oregon a Alaska en passant per la Colómbia Britanica. Dins l'emisfèri sud, lor domeni compren Chile, la Nòva Zelanda e Tasmania.
Aquel clima se caracteriza per d'ivèrns doces e pluvioses, e d'estiu fresques e relativament umids, que lo maximum de precipitacion se produsís pendent la sason freda.
Somari
Temperaturas[modificar | modificar la font]
La temperatura mejana es compresa entre 8 °C e 16 °C.
Precipitacions[modificar | modificar la font]
Las precipitacions pareisson fòrça abondantas alara que o son mens: lor total annal despassa gaire lo mètre, mas se repartisson sus tot l'an e tomban sovent jos la forma de bruina o encara en tubas espessas, amb un maximum en sason freda ligat al passatge de las depressions que se desplaçan al bòrd del front polar.
Una caracteristica majora de las regions oceanicas es que i a pas de diferenciar segon la latitud; las bendas climaticas semblan dispausadas al nòrd e al sud. Atal de Galícia a Norvègia lo flac escart de las mejanas termicas se manten tot lo long de la faciada atlantica. Aquel clima se degrada al contrari quand se dintra dins los continents; las pluèjas demenisson, los escarts termics aumentan, los ivèrns venon mai freds e los estius mai cauds: aquela regions de clima semicontinental forman la transicion amb los climas ont ganhan las caracteristicas continentalas.
Donadas[modificar | modificar la font]
Precipitacions mejanas annalas en millimètres :
- Sus la còsta oèst d'Euròpa, del nòrd cap al sud:
- Sus la còsta oèst dels Estats Units d'America, del nòrd cap al sud :
- Seattle, Washington: 972 mm [2]
- Aberdeen, Washington : 2141 mm[3]
- Portland, Oregon: 1085 mm[4]
- Cloverdale, Oregon: 2125 mm[5]
- Cap Blanco, Oregon: 1945 mm[6]
- Crescent City, Califòrnia: 1691 mm [7]
- Punta Arena, Califòrnia: 1048 mm [8]
- Sus la còsta nòrd d'Anatolia:
- Sus la còsta sud-oèst de l'America del Sud:
- Sus la còsta sud-èst d'Oceania:
- Hobart, Tasmania, Austràlia: 616 mm
- Wellington, Nòva Zelanda: 1249 mm
- Christchurch, Nòva Zelanda: 648 mm
Lo clima de l'Estat de Washington se qualifica d'oceanic doç o ben de clima breton[9] ; Se rapròcha d'aquel d'Irlanda o de l'oèst d'Escòcia, amb d'estius pus secs que dins aquelas regions. Situada sul litoral nòrd-oèst dels Estats Units d'America, l'aglomeracion de Seattle se tròba a la meteissa latitud que Nantas en França. Mas mercé als corrents marins e a l'influéncia del Pacific, los ivèrns sont relativament doces (gèla pas sus la còsta) e regats.
Principalas formacions vegetalas[modificar | modificar la font]
Las formacions vegetalas càmbian segon lo clima mas tanben d'un grand nombre d'autres factors que definisson lo biotòp. Es perque es gaire aisit de ne far una tipologia generala de la flòra dins lo clima oceanic. Se pòt pasmens notar qualques caracteristicas comunas :
- Lo clima oceanic favorís la creissença vegetala.
- Suls primièrs mètres del litoral, se pòt veire generalament un païsatge de landa (brugas, ginèstas, èrbas).
- Mai a l'interior e dins las zònas aparadas dels vents d'oèst, la selva es la vegetacion naturala del domeni oceanic: Faus, garrics dins l'Euròpa de l'Oèst
- Selvas temperadas de caducs e mixtas, Selvas atlanticas mixtas (Euròpa), Selvas temperadas de conifèrs, Selva temperada de persistents.
Atots, constrenchas e risques pels Òmes[modificar | modificar la font]
Atots del clima oceanic[modificar | modificar la font]
Lo clima oceanic es favorable a l'installacion a a las activitats dels Òmes. Las temperaturas relativament clementas en ivèrn permeton de reduire lo còst de l’energia (caufament). Per consequéncia, las densitats umanas son mejanas o fòrtas dins las regions de clima oceanic, aquò fa de païsatges grandament antropizats. Los Òmes poblèron e agencèron aquelas regions tre la Preïstòria. En Euròpa, los Cèltas valorizèron una granda partida del domeni oceanic. Sus la còsta nòrd-oèst dels Estats Units d'America (Washington (estat), Oregon, Califòrnia del Nòrd), las societats amerindianas utilizèron las fonts qu'ofriguèron lo mitan oceanic : expleitèton per exemple la fusta per fabricar los totèms, barcas e ostals. Las activitats agricòlas son en general desvolopadas dins las regions de clima oceanic. La secada essent escassa e lo gèl quasi absent, la policultura e l'abaliment ocupèron de grands espacis, en foncion de la natura del sòl. Levat en periòdes de secada e de culturas especificadas, irrigar es pas necessari. Pasmens, lo clima oceanic permet pas la cultura de la vinha, dels agrumes o des plantas tropicalas, fòra de las sèrras. L'escassetat del gèl permet als Òmes de far venir de palmièrs fins a de latituds plan nautas.
Constrenchas e risques[modificar | modificar la font]
Las constrenchas de clima pòdon tocar lo torisme, a causa del temps fòrça cambiadís caracteristic d'aquel clima: la melhora sason sembla èsser l'estiu, pasmens que las temperaturas sián frescas e los jorns de pluèjas fòrça nombroses que dins las regions mediterranèas par exemple. Los risques ligats al clima oceanic son pauc importants: lo pus important son las tempèstas oceanicas. Aquela de 1999 provoquèt de damatges considerables en Euròpa de l'Oèst.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Météo France
- ↑ Font: Seattle
- ↑ Font: Aberdeen
- ↑ Font : Portland
- ↑ Font : Cloverdale
- ↑ Font : Cape Blanco
- ↑ Font : Crescent City
- ↑ Font : Point Arena
- ↑ Jean-Paul Amat, Lucien Dorize, Charles Le Cœur, Emmanuelle Gautier, Éléments de géographie physique, Paris, Bréal, coll. Grand Amphi, 2002, ISBN 2-7495-0021-4, page 112 ; Georges Viers, Éléments de climatologie, Paris, Nathan, 1990, ISBN 2-09-190267-5, p 111-113
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Jean-Paul Amat, Lucien Dorize, Charles Le Cœur, Emmanuelle Gautier, Éléments de géographie physique, París, Bréal, coll. Grand Amphi, 2002, ISBN 2-7495-0021-4
- Georges Viers, Éléments de climatologie, París, Nathan, 2001, 2a ed ISBN 978-2-09-191187-8


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Schweighausen en alemannisch (Schweighouse-Thann en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
La municipalitat se situa a una desena de quilomètres abans l'intrada de la vallée de Thann.
La commune se situe à une dizaine de kilomètres avant l'entrée de la vallée de Thann.
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Cort metratge
Un cort metratge es un filme de cinèma d'una durada mai corta que la durada classica dels filmes comercials que se veson al cinèma. Lo tèrme de "metratge" fa referéncia a la longor de la bobina.
La definicion d'un cort metratge[modificar | modificar la font]
Lo limit entre cort, mejan e long metratge pòt variar segon las definicions :
- Segon lo Centre Nacional de la Cinematografia (CNC) francés, un cort metratge es un filme que son metratge passa pas 1 600 mètres en format 35 mm (o la longor equivalenta dins los autres formats), siá environ 59 minutas.
- Sul sit american IMDb, son classificats coma « shorts » los filmes de mens de 45 minutas.
- Pr'aquò als filmes de mai de 30 minutas lor dison generalament metratges mejans, e son rarament acceptats dins los festivals de corts.
- Dempuèi quelques annadas lor dison plan corts o fòrça corts d'unes filmes que lor durada passa pas tres a quatre minutas. Competicions especialas son montadas sonca per aquestes.


text:
Triangle (constellacion)
Triangulum (en occitan lo Triangle) es una pichona constellacion de l'emisfèri nòrd situada entre Persèu, Andromèda, lei Peis e l'Aret.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Leis estelas de la constellacion dau Triangle foguèron observadas tre l'Antiquitat Auta e rapidament integradas au sen de constellacions. Per exemple, leis astronòm babilonians formèron ambé leis tres estelas de la constellacion actuala e ambé Gamma Andromedae una constellacion dicha Mul.Apin (l'araire). Lei Chinés i formèron una constellacion dicha Grand Generau Celèst. Lei Grècs ancians son a l'origina de la constellacion modèrna que foguèt dicha Triangulum Deltoton dins lo corrent de l'Antiquitat Grèga. Puei, lei Romans l'adoptèron tanben sota l'apelacion latinizada Deltotum. En fòra de la letra deltà, l'associèron tanben ambé l'illa de Sicília e lo deltà de Nil. D'aqueu nom, leis astronòms grècs coma Ptolemèu avián adoptat lo nom de Trigonon que s'estendiguèt pauc a pauc en direccion d'Euròpa Occidentala onte venguèt Trigonum
Au sègle XVII, l'astronòm alemand Johann Bayer li donèt lo nom de Triplicitas and Orbis terrarum tripertitus per desginar lei tres continents d'Euròpa, d'Asia e d'Africa. Puei, apareguèt lo nom de Triangulus Septentrionalis que foguèt utilizat per destriar lei doas constellacions dichas Triangle. Vèrs la fin dau sègle XVII, lo Polonés Johannes Hevelius prepausèt de formar una constellacion dau Triangle Pichon ambé d'estelas vesinas mai sa prepausicion foguèt pas retenguda quand leis astronòms acomencèron d'estabilizar lo traçat dei constellaicons ai sègles XIX e XX.
Estelas principalas[modificar | modificar la font]
Maugrat sa forma caracteristica, lei tres estelas dau traçat de la constellacion an una luminositat relativament febla. Bayer i cataloguèt ansin solament cinc estelas que foguèron completadas per d'apondons de John Flamsteed :
- a Trianguli (dicha tanben Metallah, Mothallah, Ras al Muthallah, Elmuthalleth, Caput Trianguli ò Atria) ocupa la cima dau triangle. Aquò es la causa de sa notacion alfà car es pas l'estela pus luminosa de la constellacion amb una magnitud aparenta de 3,41. Es una estela dobla situada a 64 annadas lutz de la Tèrra.
- B Trianguli (dicha tanben Deltotum ò Deltotron) es l'estela pus luminosa de la constellacion amb una magnitud de 3,0. Es una estela dobla gropant una sota-giganta e una nana jauna similara au Soleu. Lo sistèma es enviroutat per un disc de poussa.
- Y Trianguli es l'estela mens luminosa dau traçat de la constellacion amb una magnitud de 4,03. Situada a 118 annadas lutz, forma una estela multipla optica ambé δ Trianguli e 7 Trianguli que son respectivament situadas a 47 e 235 annadas lutz.
Autreis estelas de remarca[modificar | modificar la font]
En fòra dau traçat principau, d'autreis estelas presentan de particularitats de remarca :
- δ Trianguli es la quatrena estela pus luminosa de la constellacion. En fòra dau sistèma optic format ambé Y Trianguli e 7 Trianguli, es una estela dobla vertadiera formada de doas estelas de tipe solar.
- ι Trianguli es un sistèma doble doble compausat d'una estela jauna e d'una estela blava qu'an tanben una companha.
- R Trianguli es una estela variable de tipe Mira qu'evoluciona entre lei magnituds 5,30 e 12,6 amb un periòde de 266,9 jorns.
Objècts celèsts de remarca[modificar | modificar la font]
L'objèct celèst principau que se pòu observar dins la constellacion dau Triangle es la galaxia espirala M 33 (tanben dicha Galaxia dau Triangle) que fa partida dau Grop Locau ambé la Via Lactèa e la Galaxia d'Andromèda. Pasmens, en causa de son nuclèu pauc luminós e de son extension (70' x 42'), es un objèct malaisat d'observar maugrat una magnitud de 6,7. Aquela galaxia presenta unei nebulosas fòrça estenduda coma NGC 604.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) David Lévy, Guide pratique de l'astronomie, 1995.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Notícies
Dijous 24.01.2013 13:10
Eth Parlament de Catalonha qu'apròve era declaracion de soberaneitat
Traducció en occità aranès
Preambul
Eth pòble de Catalonha, long dera sua istòria, a manifestat democraticaments era volontat d’autogovernar-se, damb er objectiu de melhorar eth progrès, era benestança e era egalitat d'oportunitats de toti es ciutadans, e entà refortir era pròpria cultura e era sua identitat collectiva.
Er autogovèrn de Catalonha se fonde tanben sus es drets istorics deth pòble catalan, sus es sues institucions seculares e ena tradicion juridica catalana. Eth parlamentarisme catalan qu’a es sòns fondaments ena Edat Mejana, damb es assemblades de Patz e Trèva e dera Cort Comtau.
En sègle XIV se cree era Deputacion deth Generau o Generalitat, qu'aquerís mès autonomia enquia actuar, pendent es sègles XVI e XVII, coma govèrn deth Principat de Catalonha. Era queiguda de Barcelona en 1714, en conseqüéncia dera guèrra de Succession, comportèc que Felip V e abolisse damb eth Decrèt de Naua Planta eth dret public catalan e es institucions d'autogovèrn.
Aqueth itinerari istoric qu’ei estat partejat damb d’auti territòris, çò qu'a configurat un espaci comun lingüistic, culturau, sociau e economic, damb vocacion de refortir-lo e promòir-lo partent dera reconeishença mutuau.
Pendent tot eth sègle XX era volontat d’autogovernar-se des catalanes e des catalans ei estada ua constanta. Era creacion dera Mancomunitat de Catalonha en 1914 representèc un prumèr pas ena recuperacion der autogovèrn, que siguec abolida pera dictadura de Primo de Rivera. Damb era proclamacion dera Dusau Republica espanhòla se constituïc un govèrn catalan en 1931 damb eth nòm de Generalitat de Catalonha, que se dotèc d'un Estatut d'Autonomia.
Era Generalitat siguec abolida de nau en 1939 peth generau Franco, qu'instaurèc un regim dictatoriau enquia 1975. Era dictadura compdèc damb ua resisténcia activa deth pòble e eth govèrn de Catalonha. Ua des hites dera luta pera libertat ei era creacion dera Assemblada de Catalonha en 1971, prèvia ara recuperacion dera Generalitat, damb caractèr provisòri, damb eth retorn en 1977 deth sòn president en exili. Ena transicion democratica, e en eth contèxt deth nau sistèma autonomista definit pera constitucion espanhòla de 1978, eth pòble de Catalonha aprovèc mejançant referendum er Estatut d'Autonomia de Catalonha en 1979, e celebrèc es prumères eleccions en Parlament de Catalonha en 1980.
Aqueri darrèri ans, sus era via der apregondiment democratic, ua majoritat des fòrces politiques e sociaus catalanes an impulsat mesures de transformacion deth marc politic e juridic. Era mès recenta, concretada en procès de reforma der Estatut d'Autonomia de Catalonha iniciat peth parlament en 2005. Es dificultats e es arrefusi des institucions der estat espanhòu, qu’entre eres cau entre destacar era senténcia deth Tribunau Constitucionau 31/2010, compòrten un arrefús radicau ena evolucion democratica des volontats collectives deth pòble catalan laguens er estat espanhòu e crèe es bases entà ua involucion en autogovèrn, qu'aué s'exprimís damb claretat totau enes aspèctes politics, competenciaus, financèrs, sociaus, culturaus e lingüistics.
De diuèrses manères, eth pòble de Catalonha a exprimit era volontat de superar era actuau situacion de blocatge en sen der estat espanhòu. Es manifestacions multitudinàries deth 10 de junhsèga de 2010, jos eth lèma 'Èm ua nacion, nosati decidim', e era der 11de seteme de 2012, jos eth lèma 'Catalonha nau estat d'Euròpa', son expression der arrefús des ciutadans envèrs era manca de respècte des decisions deth pòble de Catalonha.
Damb era data de 27 de seteme de 2012, mejançant era resolucion 742/IX, eth Parlament de Catalonha constatèc eth besonh qu'eth pòble de Catalonha e podesse determinar liuraments e democraticaments eth sòn futur collectiu mejançant ua consulta. Es darrères eleccions ath Parlament de Catalonha deth 25 de noveme de 2012 an exprimit e confirmat aguesta volontat de manèra clara e inequivòca.
Entà amiar a tèrme aguest procès, eth Parlament de Catalonha, amassat ena prumèra session dera X legislatura, e en representacion dera volontat des ciutadans de Catalonha exprimida democraticaments enes darrères eleccions, formule era següenta declaracion de sobeiranetat e eth dret de decidir deth pòble de Catalonha.
Declaracion de sobeiranetat e eth dret de decidir deth pòble de Catalonha
En acòrd damb era volontat majoritària exprimida democraticaments peth pòble de Catalonha, eth Parlament de Catalonha acòrde iniciar eth procès entà hèr efectiu er exercici deth dret de decidir entà qu’es ciutadans e es ciutadanes de Catalonha e poguen decidir eth sòn futur politic collectiu, en acòrd damb es principis següents:
-Sobeiranetat. Eth pòble de Catalonha a, per arrasons de legitimitat democratica, caractèr de subjècte politic e juridic sobeiran.
-Legitimitat democratica. Eth procès der exercici deth dret de decidir serà escrupolosament democratic, en tot garantir mès que mès era pluralitat d'opcions e eth respècte a totes aqueres, a trauèrs dera deliberacion e deth dialòg en sen dera societat catalana, damb er objectiu qu'eth prononciament que ne resulte e sigue era expression majoritària dera volontat populara, que serà eth garent fonamentau deth dret de decidir.
-Transparéncia. Se facilitaràn totes es airines de besonh entà qu'er ensemble dera populacion e dera societat civiu catalana e agen tota era informacion e era coneishença precisa entar exercici deth dret de decidir e se ne promòigue era participacion en procès.
-Dialòg. Se dialogarà e se negociarà damb er estat espanhòu,damb es institucions europèes e damb er ensemble dera comunitat internacionau.
-Coesion sociau. Se garentirà era coesion sociau e territoriau deth país e era volontat exprimida fòrça còps pera societat catalana de mantier Catalonha coma un solet pòble.
-Europeïsme. Se defeneràn e se promoiràn es principis constitutius dera Union Europèa, particularaments es drets fonamentaus des ciutadans, era democracia, er engatjament damb er estat dera benestança, era solidaritat entre es pòbles d'Euròpa e era escomesa peth progrès economic, sociau e culturau.
-Legalitat. S'utilizarà toti es marcs legaus existents entà hèr efectiu er enfortiment democratic e er exercici deth dret de decidir.
-Ròtle principau deth parlament. Eth parlament, coma institucion que represente eth pòble de Catalonha, qu’a un ròtle principau en aguest procès e, alavetz, s'auràn d'acordar e concretar es mecanismes e es dinamiques de trabalh que garantisquen aguest principi.
-Participacion. Eth Parlament de Catalonha e eth Govèrn dera Generalitat deuen hèr que siguen participants actius eth tot aguest procès eth mon locau, e eth maximal nombre de fòrces politiques, agents economics e sociaus, e entitats culturaus e civiques deth nòste país, e concretar es mecanismes que garantisquen aguest principi.
Eth Parlament de Catalonha encoratge ar ensemble de ciutadans e de ciutadanes a èster actius e protagonistes d'aguest procès democratic der exercici deth dret de decidir deth pòble de Catalonha.


text:
Avelanièr comun
L'avelanièr comun (var. avelanier, auglanièr, aulanhièr, aulanhier, averanhèr, averoèr) (Corylus avellana) es un arbre silvèstre o cultivat per sos fruches secs, las avelanas (var. auglanas, aulanhas, averans). Aperten a la familha de Betulaceae. I a una desena d'espècias dintre del genre Corylus. Totes son d'arbres caducifòlis que demòran dins l'emisfèri nòrd dins de climas temperats.
L'avelanièr a de fuèlhas redondas simplas e ressegadas. Las flors son de pollinizacion anemofila e los mascles començan de se desvolopar a la fin de l'estiu e contunhan de créisser fins a l'ivèrn seguent. Las flors femes son pus tardivas e pauc visiblas e sonque los pichons estils roges s'i remarcan. Los fruches de 1 a 2 cm de diamètre, son parcialament dintre d'una bractea de color verda al començament e marron a maduracion. Coma arbre silvèstre forma las avelanièras de nauta montanha e a mendre altitud se tròba pròche dels rius.
L'avelana es una notz comestibla, fruch de l'avelanièr comun (Corylus avellana L.). A una forma esferoïdala e son diamètre sòl èsser de 10 a 15 mm. Ten una clòsca fibrosa extèrna que envolopa un cobèrt lis ont s'amaga la grana; aquesta clòsca se seca pendent la maturacion.
Lo nogalh de la grana es comestible e se pòt emplegar cru o cuèch (entièr o en pasta). La pèl fosca que cobrís la grana a un gost amar, çò que fa sovent es tirat quand se deu consumir. S'emplega l'avelana per far un òli de gost fòrt e caracteristic per un emplec alimentari mas subretot per èsser barrejada amb de chocolat.
Las avelanas silvèstras son tanben comestiblas mas lors arbres son pauc productius. Se cultiva sens o amb asagatge, e a besonh de vent pendent la pollinizacion que se produtz en ivèrn.


text:
Seleccion naturala
En biologia, la seleccion naturala es un dels mecanismes que guidan l'evolucion de las espècias. Aquel mecanisme es particularament important del fach qu'explica l'adaptacion de las espècias al mitan. La teoria de la seleccion naturala permet d'explicar e de comprendre coment l'environament influís sus l'evolucion de las espècias e de las populacions en seleccionant los individús mai adaptats e constituís doncas un aspècte fondamental de la teoria de l'evolucion.
En brèu, la seleccion naturala desenha lo fach que los traches que favorejan la subrevida e la reproduccion, veson lor frequéncia créisser d'una generacion a l'autra. Aquò ven logicament del fach que los portadors d'aqueles traches an mai de descendents, e tanben qu'aqueles darrièrs pòrtan aqueles traches (perque s'eretan).
Somari
- 1 Istoric
- 2 Principis de la seleccion naturala
- 3 La seleccion naturala explica l'adaptacion de las espècias dins lor mitan
- 4 Origina de las variacions ereditàrias dins una populacion
- 5 La seleccion naturala dins la genetica de las populacions
- 6 Cases de seleccion naturala scientificament provats
- 7 La seleccion artificiala
- 8 La seleccion utilitària e la seleccion sexuala
- 9 Pression de seleccion
- 10 La seleccion naturala permet l'aparicion d'adaptacions biologicas complèxas
- 11 Limits de la seleccion naturala per explicar l'evolucion de la linhada umana
- 12 Seleccion naturala, comportament e cultura
- 13 Los autres mecanismes de l'evolucion
- 14 Dimension universala de la seleccion naturala
- 15 Nòtas e referéncias
- 16 Vejatz tanben
Istoric[modificar | modificar la font]
Alara que plusors teorias evolutivas existissian ja jol nom de transformisme, Charles Darwin (1809-1882) prepausèt aquel mecanisme que se designa jol nom de darwinisme o seleccion darwiniana. Lo tèrme de "seleccion naturala" foguèt imaginat per Darwin en analogia amb la seleccion artificiala practicada pels umans dempuèi de millenaris: los agricultors o noiriguièrs causisson a cada generacion los individús presentant las melhoras caracteristicas per los far se reproduire. Lo mecanisme de seleccion darwiniana permet doncas d'explicar d'un biais naturalista la complexitat adaptativa dels èssers vivents, sens aver recors al finalisme ni a una intervencion subrenaturala, d'origina divina, per exemple.
Principis de la seleccion naturala[modificar | modificar la font]
La teoria de la seleccion naturala inicialament descricha per Charles Darwin, repausa sus tres principis[1]:
- lo principi de variacion
- lo principi d'adaptacion
- lo principi d'ereditat
Principi 1: Los individús diferent los uns dels autres[modificar | modificar la font]
En general, dins una populacion d'individús d'una meteissa espècia, existís de diferéncias mai o mens importantas entre aqueles individús. En biologia, se nomena caractèr, tot aquò qu'es vesible e pòt variar d'un individú a l'autre. Se ditz qu'existisson plusors traches per un meteis caractèr. Per exemple, per l'Èsser uman, la color de la pèl, la couleur des yeux son des caractères pour lesquels il existe de multiples variations ou traits. La variation d'un caractère chez un individu donné constitue son phénotype. C'est là, la première condition pour qu'il y ait sélection naturelle : au sein d'une population, certains caractères doivent présenter des variations, c'est le principe de variation.
Principi 2 : Los individús pus adaptats al mitan subrevivon e se reproduson mai[modificar | modificar la font]
Qualques individús pòrtan de variacions que lor permeton de se reproduire mai que los autres, dins un environament precís. Se ditz que dispausan d'un avantatge selectiu sus lors congenères:
- La primièra possibilitat es, par exemple, que en escapant melhor als predators, en essent mens malauts, en accedissent mai facilament a la noiridura, aqueles individús arriban pus facilament a l'edat adulta, per èsser capable a la reproduccion. Aqueles qu'an una melhora capacitat de subrevida poirián doncas se reproduire mai.
- Dins lo cas particular de la reproduccion sexuada, los individús avent subreviscut pòdon èsser portadors d'un caractèr particularament atractiu pels partenaris de sèxe opausat. Aqueles seràn capables d'engendrar una mai granda descendéncia.
Dins los dos cas, l'aumentacion de la capacitat a subreviure e a se reproduire se tradusís per una aumentacion del taus de reproduccion e doncas per una descendéncia mai nombrosa, pels individús portadors d'aquelas caracteristicas. Se ditz alara qu'aquel trach de caractèr donat ofrís un avantatge selectiu, a respièch d'autres. Es dins aquel principi d'adaptacion unicament, qu'interven lo mitan de vida.
Principi 3 : Las caracteristicas avantatjosas devon èsser ereditàrias[modificar | modificar la font]
La tresena condicion per que i aja seleccion naturala es que las caracteristicas dels individús devon èsser ereditàrias, es a dire que pòscan èsser transmesas a lor descendéncias. En efèit qualques caractèrs, coma lo bronzatge o la cultura, dependent pas del genotipe, es a dire l'ensemble dels gèns de l'individú. Al moment de la reproduccion, son doncas los gèns que, transmeses als descendents, entrainaràn lo passatge de qualques caractèrs d'una generacion a l'autre. Es lo principi d'ereditat.
Aqueles tres primièrs principis entrainan doncas que las variacions ereditàrias que conferisson un avantatge selectiu seràn mai transmesas a la generacion seguenta que las variacions mens avantatjosas. En efèit los individús que pòrtan las variacions desavantatjosas se reproduson pas mai. Amb las generacions, se vei doncas la frequéncia dels gèns desavantatjoses demenir ben lèu fins a disparéisser, alara que las variacions avantatjosas se rependràn dins la populacion, ben lèu fins a èsser partejadas per totes los membres de la populacion o de l'espècia. Per exemple, dins la populacion umana, la bipedia es un caractèr comun de totes los Homo Sapiens.
Una istòria imaginada per Richard Dawkins[modificar | modificar la font]
Aquela istòria amusanta qu'a per but de ben fixar un punt important de la teoria darwiniana.
Dos brontosaures veson un T Rex avançar cap a eles e se meton a corrir tan lèu que pòdon. Puèi un dels dos ditz a l'autre:
« Perque nos fatiguejam al juste ? Avèm dins pas ges de chança d'arribar a corrir mai lèu qu'un T Rex ! »
E l'autre li respond cinic :
« Cèrqui pas de corrir mai lèu que lo T-Rex. Cerqui solament de corrir mai lèu que te ! »
L'idèa es de ramentar que lo procèssus concernís mens una competicion entre espècias, qu'una competicion a l'interior de cada espècia. Es a partir d'aquel constat e de la descobèrta del conflicte sexual que Thierry Lodé[2] desvolopa l'ipotèsi que lo conflicte al sens larg (conflicte sexual, conflicte de reproduccion, coevolucion) seriá un vector d'evolucion poderós, nascut de multiplas interaccions antagonistas. En fach, lo ròtle de las interaccions e dels mecanismes coevolutius es encara benlèu sosestimat.
La seleccion naturala explica l'adaptacion de las espècias dins lor mitan[modificar | modificar la font]
Quand s'obsèrva las espècias dins lor mitan de vida, semblan totas èsser prigondament adaptadas a cadun de lor mitan: lo long còl e las longas patas de la girafa son en efèit plan adaptadas per trapar las fuèlhas nautas dels cacièrs de las savanas africanas. Se poiriá al meteis dire que son los organismes non adaptats que subrevisquèron pas dins aquel mitan.
Pasmens, qualques variacions avantatjosas dins un environament donat pòdon venir marridas sos d'autras condicions. Per exemple, dins un mitan ennevat, une forradura blanca permet de pas èsser vist per sas futuras presas o sos predators, mas se lo mitan ven forestièr e pus escur, i a pas mai de camoflatge e los individús portaires de forradura blanca an perdut lor avantatge selectiu. La consequéncia d'aquel fenomèn es doncas amb las generacions, per la seleccion naturala, los caractèrs observats dins una populacion seràn mai o mens adaptats a la evolucions de son ecosistèma.
Autres exemples, pels umans: la color de la pèl es una adaptacion deguda a la seleccion naturala, e non a un bronzatge que se seriá « fixat » per jamai dins qualques populacions. En zònas solelhadas los individús de la pèl clara an mai de risque de desvolopar un càncer de la pèl a causa dels rais UV, son doncas desavantatjats perque lor esperança de vida es mendre. En zònas mens solelhadas aqueles individús serián avantatjats perque la lutz del solelh permet al còrs de produire de vitamina D, e mai lo còrs economiza l'energia e de nutriments en fabricant mens de melanina, lo pigment de la pèl.
Los factors de l'environament que pòdon doncas entrainar una seleccion naturala pòdon èsser:
- Los factors fisicoquimics (lo biotòp) : clima, mitan ocupat (terrèstre, aqüatic, cavernicòla…)
- D'autras èssers vivents (la biocenòsi) : preséncia de predators, de parasits, de micròbis, de competitors, etc.
Adaptacions convergentas[modificar | modificar la font]
L'adaptacion de las espècias de lor ròdol ecologic pòt a vegadas conduire doas espècias qu'ocupèron un mitan similar per aquerir de semblanças que son pas alara degudas a lor parentat eventuala. Se parla dins aquel cas d'evolucion convergenta. Aquel fenomèn s'interprèta coma lo fach que las meteissas constrentas del mitan menan a las meteissas « solucions adaptativas ».
Los uèlhs dels vertebrats e dels cefalopòdes constituisson un dels exemples pus impressionants de convergéncia alara que l'aujòl comun d'aqueles dos taxons possedissiá pas d'uèlhs complèxes. Aquelas doas linhadas evolucionèron cap a de sistèmas optics que presentan una similitud fòrça granda.
De tals cas de convergéncia evolutiva son sovent meses en abans per argumentar en favor d'una concepcion adaptacionista de l'evolucion per seleccion naturala segon que l'essencial de las caracteristicas observadas dins las espècias viventas son pas degudas a l'azard mas son lo resultat de divèrsas pressions de seleccion al cors de l'istòria evolutiva de las espècias.
Origina de las variacions ereditàrias dins una populacion[modificar | modificar la font]
Per qu'i aja seleccion, encara cal que plusors variacions d'un meteis caractèr sián presentas dins la populacion per que l'individú pus adaptat l'« empòrta » sus los autres. En efèit, dins l'exemple en dessús, se la totalitat dels individús son identics e portadors de la variacion fenotipica « forradura blanca », en cas de rescaufament climatic pas cap d'individú poirà subreviure, e l'espècia s'apagarà. En cas de modificacion de l'environament, per qu'une espècia subrevisca, cal que s'adapte per la seleccion naturala. Es doncas indispensable, qu'abans lo cambiament de mitan presente en son sen una diversitat genetica importanta.
L'informacion genetica portada per l'ADN es relativament instabla[modificar | modificar la font]
La diversitat genetica dins una populacion d'individús a per origina de modificacions de l'informacion genetica dins l'ADN de las cellulas. Se tracta:
- de mutacions pontualas dins la sequéncia d'ADN dels gèns, o de mutacions pus importantas coma de rearrengaments cromosomics ;
- de recombinasons geneticas que se produson pendent de transferiments d'ADN de las bacterias e pendent la reproduccion sexuada dels eucariòtas.
Se pòt apondre a las modificacions del genòma citats supra, una autra font de diversitat genetica, son las migracions que l'estòc genetic dins una populacion donada se vei renovelat amb l'arribada d'autres membres de l'espècia portadora d'un material genetic diferent.
Las modificacions geneticas son aleatòrias: es pas l'environament que « dicta » quin gèn deu mutar, mas ben l'azard. Es per aquò que s'obsèrva dins las populacions fòrça variacions inadaptadas al mitan de vida (par exemple, las malautiás geneticas escassas). Una error correnta consistís a creire que las modificacions geneticas son una consequéncia de la seleccion naturala. Pasmens la seleccion naturala a ben lo poder d'acumular las innovacions adaptadas, aquò abotís a las adaptacions complèxas.
La seleccion naturala agís aprèp las modificacions de l'informacion genetica[modificar | modificar la font]
Es doncas entre la granda diversitat genetica dels individús, que van apuèi èsser seleccionats los fenotipes e los alèls pus adaptats a l'environament. Per ne far la demostracion se poirà simplament mostrar que los fenotipes novèls èran presents abans lo cambiament de mitan. Aquò es pas totjorn evident e mai se foguèsse lo cas, un mecanisme d'inducucion d'una mutacion donada per l'environament es pas d'exclure. Es amb una astúcia matematica que Luria e Delbrück mostrèron que son ben las mutacions preexistentas dins una populacion de bacterias que son seleccionadas quand s'apond un virus.
L'ipotèsi dels caractèrs aquits[modificar | modificar la font]
La genetica moleculara existissent pas a son epòca, Darwin podiá pas prendre en compte los mecanismes moleculars a l'origina dels novèls caractèrs. Sa teoria de la seleccion naturala inclusiá doncas l'ipotèsi de la transmission dels caractèrs aquits. Dins son obratge de 1868, La variacion dels animals e de las plantas sos l'efèit de la domesticacion, propausèt fins a una teoria per aquela transmission dels caractèrs aquits[3]..
Dins la teoria iniciala de Darwin coma l'expausa dins L'Origina de las espècias, aquelas variacions entre los individús tròban lor origina dins lo fach que qualques individús aquerisson de caracteristicas diferentas al cors de lor vida. Aqueles caractèrs aquits serián alara transmeses a lor descendéncia e aquò explicariá las variacions observadas e l'evolucion de las caracteristicas de l'espècia. Tota autra font de variacion demòra pasmens acceptabla, coma per exemple l'azard; al contrari, lo problèma que se pausèron alara seriá de saber coma empachar la dilucion, puèi la possibla disparicion d'aqueles caractèrs se ne son pas "entretengut".
La teoria de l'ereditat dels caractèrs aquits foguèt considerada coma invalida per August Weismann a la fin del sègle XIX. En responsa als neolamarckians que sostenián lo contrari, mostrèt que de mutilacions foguèron pas transmesas. Se deduguèt a tòrt que pas cap de caractèr aquits se podiá pas transmetre, alara qu'una mutilacion se pòt pas assimilar a una aquisicion par l'organisme de foncions novèlas coma o voliá Lamarck. Se pòt pas provar amb certitud l’impossibilitat d'ereditat de caractèrs aquits (una inexisténcia, en matematicas, se pòt solament provar, per l'absoluda). Se pòt a defaut cercar s'existís qualque exemple real refutant aquela impossibilitat. Plusors recèrcas foguèron menadas dins aquel sens al començament del sègle XX, sobretot per Paul Kammerer. Aquò faguèt tanben l'objècte de recèrcas dins lo domeni de l'immunologia.
Los caractèrs inats son plan ben transmeses al cors de la reproduccion mas amb las variacions que seguèron las leis de l'ereditat mendeliana, del nom de lor descobridor, Gregor Mendel (1822-1884) que sos trabalhs sus las linhadas de peses tornèron èsser descobèrts qu'al començament del sègle XX e malurosament ignorats de Darwin. Mendel apòrta la responsa al problèma de la dilucion: un caractèr ven pas flac; es simplament transmés coma dominant, transmés coma recessiu, o eliminat; mas pels individús que lo pòrtan, demòra totalament present, aquò qu'assegura sa perennitat s'es favorable per son portador (o, per èsser pus precís, a la descendéncia de son portador).
La seleccion naturala dins la genetica de las populacions[modificar | modificar la font]
La convergéncia entre la teoria darwiniana e la teoria de l'ereditat donarà alara naissença dins las annadas 1930 a la genetica de las populacions, en particular mercé als trabalhs teorics de Ronald Fisher. Al meteis periòde, amb las experiéncias de Thomas Morgan e Theodosius Dobzhansky sus las moscas drosofilas, los mecanismes moleculars responsables dels fenomèns d'ereditat genetica comencèron d'èsser identificats. Una de las descobèrtas majoras de la biologia foguèt alara de mostrar que la diversitat genetica que garantís la varietat dels fenotipes es deguda a de modificacions aleatòrias del genotipe (mutacions, recombinasons geneticas, …) en particular pendent sa transmission d'una generacion a l'autra, al moment de la reproduccion.
Pasmens s'es pas lo mecanisme que foguèt concebut per Darwin dins sa teoria de la seleccion naturala, demòra qu'aqueles procèssus permeton de rendre perfèitament compte de la seleccion naturala dins lo quadre de çò qu'es considerat coma la teoria centrala de la biologia modèrna, la teoria sintetica de l'evolucion o sintèsi neodarwiniana que fa lo ligam entre los mecanismes al nivèl de la genetica moleculara e los fenomèns d'evolucion a l'escala de las populacions.
Atal la seleccion naturala se pòt "mesurar" mercé a de calculs estatistics.
Cases de seleccion naturala scientificament provats[modificar | modificar la font]
Apareis uèi ara evident que tot organ avent una foncion definida, per exemple l'aleta del peis, es una adaptacion dins un mitan e lo resultat d'una seleccion naturala. Pasmens la demostracion scientifica deu, ela, passar per la mesa en evidéncia d'una correlacion chifrada entre las variacions d'un caractèr ereditari e aquelas d'un paramètre precís de l'environament. Entre los exemples pus celèbres, se pòt citar :
- Los pinçards dels Galapagos : los episòdis de secada foguèron seguits per un arrariment de las granas mòlas e doncas per una aumentacion de la talha del bèc dels pinçards lor permetent de brisar la clòsca de las granas venent pus duras.
- La seleccion naturala per las bacterias de resisténcias als virus bacteriofags foguèt provada per l'experiéncia de Luria e Delbrück..
- Lo melanisme industrial de la falèna del bèç en Anglatèrra: dins aquela espècia de parpalhons, la proporcion d'individús clars auriá demenit de fach de la pollucion que destruissiá los liquèns (blancs) que se desvolopavan sus las superfícias dels troncs d'arbre onte se pausavan. En efèit, Los individús clars (inicialament presents en majoritat), essent pus vesibles que los autres sus los troncs negres, èran pus subjèctes èsser pres que los autres. Las falènas escuras qu'existissián abans la pollucion venguèron alara majoritàrias. E lo fenomèn se seriá inversat quand las industrias polluentas dispareguèron progressivament, permetent lo retorn del desvolopament del liquèn sus de troncs.
Seleccion naturala dins l'espècia umana[modificar | modificar la font]
La seleccion naturala produtz tanben sos efèits dins l'espècia umana :
- La capacitat per l'adulte a digerir la lactòsa del lach foguèt seleccionada fa prèp de 9000 ans dins las populacions umanas originàrias de l'Euròpa del Nòrd o de l'Asia Centrala ont s'abarrissiá lo bestial per son lach, mas pas dins d'autras populacions ont aquel aliment foguèt absent[4]. Recentament, foguèt descobèrt qu'aquela capacitat èra presenta tanben per qualques etnias de l'Africa de l'Èst, los Tutsis e Fulanis de Sodan, Tanzania e Kenya, mas a partir de tres autras mutacions, seleccionadas independentament una de l'autra[5]. Aquelas darrièras serián aparegudas fa 7000 a 3000 ans. S'agís aquí d'un exemple de convergéncia evolutiva.
- La persisténcia d'una malautiá genetica coma la drepanocitòsi es deguda al fach que l'alèl responsable de la malautiá conferís atal un avantatge selectiu en aumentant la resisténcia al parasit responsable del paludisme.
Relacion entre seleccion naturala e las activitats umanas[modificar | modificar la font]
L'Òme pòt exercir involontàriament una pression de seleccion sus qualques organismes que l'evolucion, en retorn, pòt èsser narrit per l'economia o la santat umana:
- La resisténcia als antibiotics : Per exemple, dempuèi 1961 las bacterias estafilocòcs daurats se multipliquèron e rendon pas mai eficaces lo tractament per aquel antibiotic dins un grand nombre de cas. Aquelas resisténcias son a l'origina de nombrosas malautiás nosocomialas, dins lo mitan espitalièr.
- La resisténcia dels criquets pelegrins als insecticidas: l'utilizacion massiva d'insecticida per eliminar los criquets provoquèt una pus granda resisténcia. En efèit, los individús subrevivent al tractament pòdon engendrar plusors milièrs de descendents en qualques generacions que pòdon desvolopar aquela capacitat de resisténcia. L'eliminacion d'aquela novèla populacion exigís alara un tractament encara mai agressiu per l'ecosistèma.
Seleccion naturala, coevolucion e competicion[modificar | modificar la font]
Dins los exemples precedents, s'agís d'espècias evolucionant segon los melhoraments tecnics umans mas aquel fenomèn se pòt tanben observar dins las interaccions biologicas entre doas espècias. Un exemple fòrça estudiat d'una tala coevolucion es lo parasitisme de ponta pels cocuts[6]. Dins aquelas espècias, lo parent pond sos uòus dins lo nis d'autres aucèls. Tre sa naissença, lo jove cocut expulsa los uòus presents per èsser lo sol a obtenir l'atencion dels parents de l'espècia òsta atal enganada. Entre las espècias parasitadas, qualques unas evolucionèron estrategias antiparasiticas, es a dire una aptitud a distinguir los uòus de cocut de lors pròpris uòus. Aquò creèt una pression de seleccion per qualques espècias de cocut qu'evolucionèron una forma de mimetisme dels uòus. A lor torn, las espècias parasitadas desvolopèron de capacitats aumentadas de discriminacion de lors pròprís uòus dels uòus mimetics del cocut, capacitat qu'es absenta dins las espècias non o pas parasitadas.
De tals fenomèns de coevolucion s'obsèrvan sovent dins los cases de parasitisme mas a vegadas tanben dins qualques cases de competicion interespecifica o dins lo quadre de competicion intraespecifica de la seleccion sexuala[7]. La coevolucion intersèxes s'obsèrva sovent en responsa a la seleccion sexuala postcopulatòria : per exemple, dins qualques espècias d'aucèls[8] e d'invertebrats[9], lo penís dels mascles a una forma elicoïdala que permet l'eliminacion de l'espèrma dels autres mascles.
La seleccion artificiala[modificar | modificar la font]
L'adjectiu naturala s'opausa per Darwin al concèpte de seleccion artificiala coneguda e practicada dempuèi qualques milièrs d'ans pels noiriguièrs. En efèit los animals d'elevatge domestics o las espècias de plantas cultivadas (vacas, cans, ròsas…) son de variacions absentas dins la natura. Son lo resultat de la lenta seleccion d'individús interessants (pels rendements, o del punt de vista estetic) pels noiriguièrs e los agricultors. Aquela observacion que permetèt a Darwin de constituir l'ipotèsi d'una seleccion facha per la natura sus las espècias salvatjas.
Per exemple :
- La ròsa cultivada es una mutacion d'una ròsa salvatja. Aquela mutacion foguèt seleccionada pels orticultors, s'espand dins los jardins: es la seleccion artificiala.
- Dins la natura de ròsas cultivadas se pòdon pas reproduire, es la seleccion naturala.
La seleccion artificiala, pasmens son intensa pression (eliminacion de tot genitor que respond pas als critèris de causida), arriba pas, aprèp de practicas millenàrias, a far crear de novèlas espècias. Las raças s'isolan pas e se pòdon ibridar sens perduda o baissa de feconditat.
La seleccion utilitària e la seleccion sexuala[modificar | modificar la font]
La seleccion darwiniana s'apuèja sus dos mecanismes conjonches. Lo primièr es la seleccion utilitara (o seleccion de subrevida o seleccion ecologica) lo segond es la seleccion sexuala. Dins lo grand public, aquel darrièr aspècte de seleccion sexuala es sovent ignorat e s'identifica la seleccion naturala amb la seleccion de subrevida. Es una error car aqueles dos mecanismes son ben presents dins lo monde vivent.
La seleccion utilitària correspond a un procèssus de tria entre individús en vertut de lor capacitat de subreviure e/o a èsser feconds [10]. Aquel tèrme designa pus especificament lo mecanisme que faguèt evolucionar las espècias jos la pression "extèrna" de l'environament o "intèrna" de la competicion intraespecifica. En efèit, repausa sus l'idèa que per se poder reproduire, cal en primièr subreviure. Aquel tipe de seleccion favorís doncas los individús capables d'escapar o de s'aparar dels predators mas atal de resistir als parasits : es la competicion interespecifica. Existís tanben una competicion intraespecifica: los individús d'una meteissa espècia essent en competicion entre aqueles per trobar de ressorsas dins l'environament, que siá de presas o d'autras ressorsas non nutritivas coma los abrics (tuta, niu, …). Fin finala, i a de factors diches abiotics que seleccionan los individús mai capables de resistir a l'environament biotopic, a las condicions climaticas, etc.
La seleccion sexuala es un fenomèn qu'arriba a una etapa diferenta de la vida de l'individu. Designa lo fach qu'i a tanben una competicion al sen de cada espècia per accedir als partenaris sexuals dins lo quadre de la reproduccion sexuala. La seleccion sexuala permet doncas d'explicar los caractèrs o de comportaments que penalizan la subrevida se son analisats fòra del contèxte reproductiu, coma la coa del pavon, las banas dels megalocèros. Coma la parada nupciala pels aucèls es fòrça importanta poiriá èsser a l'origina de las plumas qu'explicariá la forma plana per mostrar las colors.
Pression de seleccion[modificar | modificar la font]
A posteriòri, las modificacions successivas amb las generacions de las populacions pareisson orientada, coma se aquelas modificacions foguèsson "tiradas" o "espoussada" dins una direccion precisa. Per exemple, seguent las observacions de Darwin suls pinçards de Darwin, s'obsèrva que qualques espècias pareisson de seguir una tendéncia cap un alarguiment del bèc que ven de mai en mai massiu alara que per las autras espècias de pinçard, la tendéncia es puslèu cap a un afinament del bèc.
Aquelas pressions de seleccion son 'orientadas' per las pressions ditas interioras a l'espècia (seleccion sexuala, competicion intraespecifica) e las pressions dichas exterioras a l'espècia (limitacion de las ressorsas, modificacions de l'environament, predators, parasits…), tot çò qu'influéncia la subrevida e la reproduccion dels individús.
La seleccion naturala permet l'aparicion d'adaptacions biologicas complèxas[modificar | modificar la font]
Aquela complexitat auriá pas pogut existir sens lo poder qu'a la seleccion naturala d'accumular las « bonas » innovacions geneticas :
Cada innovacion evolutiva apareis d'un biais aleatòri. La seleccion naturala favoriza aprèp cadun d'aqueles pichon "sauts" evolutius (a, puèi ab, puèi abc… puèi abcde). Permet atal l'aparicion d'adaptacions de mai en mai possadas (abcde). En efèit, se lo caractèr (a) foguèsse pas estat seleccionat, lo caractèr (abcde) auriá jamai aparegut. Perque (c) depend de (a). Un caractèr complèxe, coma un enzim, resulta d'una acumulacion d'innovacions seleccionadas successivament, e pas de simplas aparicions independentas, a l'azard de las innovacions geneticas (pasmens que qualques "sauts" evolutius pòdon èsser mai o mens importants o graduals, vejatz equilibri pontuat). Doncas la seleccion naturala fa solament que favorizar las adaptacions pus complèxas; permet atal lor aparicion.
Aquò es valable solament se la seleccion naturala se fa de biais continú, aquò es possible amb la competicion intraespecifica, que Malthus e Darwin estimèron inevitabla dins una populacion. En efèit los èssers vivents an una tendéncia naturala e universala per se reproduire en pus grand nombre que dins la generacion precedenta.
Las simplas innovacions degudas a l'azard sus qualques generacions sufison pas a rendre compte de la complexitat dels èssers vivents e de lor adaptacion a lor mitan. Cal la seleccion naturala per acumular las pichonas innovacions e per n'arribar a un organ tan complèxe coma l'uèlh dels mamifèrs, per exemple.
Limits de la seleccion naturala per explicar l'evolucion de la linhada umana[modificar | modificar la font]
Coma totas las autras espècias animalas, l'espècia umana es lo produit de l'evolucion e de la seleccion naturala. Par exemple, se pòt pensar que la bipedia ofriguèt dins lo passat un tal avantatge selectiu que los gèns associats a aquel mòde de locomocion se espandèron dins tota la populacion umana.
Pasmens demòra dificil de reconstituir lo detalh de l'istòria evolutiva de nòstra espècia e en particular d'identificar quins factors precís e quins procèssus precís poguèron intervenir dins l'evolucion umana. Dins qualques cas, es pasmens possible d'identificar las pressions de seleccion e las adaptacions resultant de la seleccion naturala dins las populacions umanas. Un dels exemples fòrça documentat es la capacitat de resisténcia al paludisme. Los individús portadors d'un gèn entraïnant una anomalia de lors cellulas sanguinas resistisson melhor al parasit que causa aquela malautiá. Al contrari, lors enfants corron lo risque de sofrir de drepanocitòsi s'eretan d'aquel gèn dels dos parents. L'avantatge selectiu fornit per la resisténcia al paludisme permet doncas d'explicar perque dins las populacions umanas ont aquel parasit es endemic (Africa) se manten l'alèle d'un gèn podent entraïnar una malautiá gaireben grava.
Seleccion naturala, comportament e cultura[modificar | modificar la font]
Tot comportament a una compausanta genetica e ereditària. Foguèt mostrat que l'environament poiriá agir sus l'evolucion d'un comportament ereditari e inat, per qualques animals[11].
La cultura, ela, se transmetent pas per l'ADN, mas per l'aprendissatge, pòt tanben èsser subjècta a una seleccion. Per exemple, se ai un comportament que m'apòrti de satisfaccion, coma de m'abilhar a la mòda, lo reproduirai e l'ensenharai o òm m'imitarà. E al contrari, aquel comportament serà pas transmé, s'aquò dona pas satisfaccion. La teoria de la memetica emesa per Richard Dawkins, designa aquelas entitats, que se dison mèms, coma elements de basa de la seleccion que subís la cultura, al meteis títol que son los gèns per l'evolucion del vivent.
Los autres mecanismes de l'evolucion[modificar | modificar la font]
Quand las frequéncias de qualques variacions ereditàrias càmbian solament a causa de l'azard, se parla de deriva, e mai (se lo grope es fòrt redusit) d'efèit fondator. Aqueles caractèrs devon èsser gaireben neutres per la seleccion naturala (i a pas d'avantatge, o de desavantatge selectiu). S'una meteissa evolucion se produtz d'un biais repetit dins un meteis mitan dins las generacions, es pas la deriva, mas se pòt parlar de seleccion.
Dimension universala de la seleccion naturala[modificar | modificar la font]
Dins lo quadre d'aquela teoria, tot sistèma ont s'obsèrva aqueles tres primièrs principis dona luòc a un fenomèn d'evolucion par seleccion naturala. Dins lo monde vivent, la transmission ereditària de l'informacion genetica, qu'obeís a aqueles tres principis, resulta doncas dins una evolucion de las espècias per seleccion naturala. Pasmens, d'un punt de vista teoric, l'evolucion per seleccion naturala depend pas de la natura precisa dels mecanismes que permeton l'aparicion de variacion, la transmission ereditària e la traduccion de l'informacion ereditària en caractèrs fenotipics. Lo fach que Darwin el meteis ignorava fins a l'existéncia dels gèns illustra ben la diferéncia que conven de far entre lo quadre teoric de la seleccion darwiniana e sas manifestacions observablas dins los ecosistèmas terrèstres.
En consequéncia, los fenomèns evolucionaris observats dins lo monde vivent poirián justament se manifestar dins d'autres sistèmas que meton en òbra los tres principis fondamentals de la seleccion darwiniana. Es per exemple, l'ipotèsi facha en exobiologia que de formas de vida extraterrèstras poirián èsser aparegudas sus la basa de mecanismes fondamentals diferents d'aquel que se coneis de la biologia terrèstra. Al sen de talas formas de vida evolucionant per seleccion naturala, se deuriá doncas observar de fenomèns similars a aqueles que se coneis sus Tèrra: adaptacion, coevolucion, reproduccion sexuada[12].
Fin finala se pòt tanben citar l'exemple dels algoritmes evolucionaris utilizats dins lo domeni de l'optimizacion en engenhariá. Aqueles permeton de recercar una solucion a un problèma donat en metent en competicion una populacion de solucions potencialas que solas las melhoras son conservadas per tornar èsser combinadas e donar naissença a una novèla generacion de solucions.
Lo metòde de seleccion es lo resultat d'una intervencion umana, daissant mai pensar a la seleccion artificiala.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Cf. Ernst Mayr, The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution and Inheritance, Cambridge, Harvard University Press, 1982
- ↑ (fr)Thierry Lodé La guèrra dels sèxes pels animals, una istòria naturala de la sexualitat. 2006, Ed: Odile Jacob, Paris, ISBN 2-7381-1901-8
- ↑ (fr) André Pichot, Istòria de la nocion de vida, ed. Gallimard, coll. TEL, 1993.
- ↑ (en) Genetic Signatures of Strong Recent Positive Selection at the Lactase Gene. Todd Bersaglieri, Pardis C. Sabeti, Nick Patterson, Trisha Vanderploeg, Steve F. Schaffner, Jared A. Drake, Matthew Rhodes, David E. Reich, and Joel N. Hirschhorn. The American Journal of Human Genetics, volume 74 (2004), pages 1111–1120.
- ↑ (en) [pdf] Convergent adaptation of human lactase persistence in Africa and Europe. Sarah A. Tishkoff, Floyd A. Reed, Alessia Ranciaro, Benjamin F. Voight, Courtney C. Babbitt, Jesse S. Silverman, Kweli Powell, Holly M. Mortensen, Jibril B. Hirbo, Maha Osman, Muntaser Ibrahim, Sabah A. Omar, Godfrey Lema, Thomas B. Nyambo, Jilur Ghori, Suzannah Bumpstead, Jonathan K. Pritchard, Gregory A. Wray & Panos Deloukas. Nature Genetics, volume 39 (January 2007), pages 31-40.
- ↑ (en)[1] Egg mimicry by cuckoos Cuculus canorus in relation to discrimination by hosts. M. de L. Brooke & N. B. Davies. Nature 335, 630-632
- ↑ (en)[url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/b181250q684458u3/] Arms Races between and within Species. R Dawkins, JR Krebs. Proceedings of the Royal Society of London. Series B (1979) 205, 1161.
- ↑ Brennan PL, Prum RO, McCracken KG, Sorenson MD, Wilson RE, et al. (2007) Coevolution of Male and Female Genital Morphology in Waterfowl. PLoS ONE 2(5): e418. doi:10.1371/journal.pone.0000418
- ↑ Arnqvist G, Rowe L. (2002) Antagonistic coevolution between the sexes in a group of insects. Nature 415: 787–789.
- ↑ (fr)E. Danchin, L.-A. Giraldeau & F. Cézilly (2005). Ecologia comportamentala. Dunod
- ↑ (fr)Boyd e Silk, L'aventura umana, de la molecula a la cultura, De Boeck 2004, partida 1, capítol 3, pages 68-72 ; ISBN 2-8041-4333-3
- ↑ (en) Life's Solution Inevitable Humans in a Lonely Universe, Simon Conway Morris, Cambridge University Press, New York, 2003. 486 pp. $30, $18.95. ISBN 0-521-82704-3.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Serre M, Picq P, Vincent J-D (2003) Qu’est-ce que l’Humain ?, ed. Le Pommier et le Collège de la Cité des sciences, (ISBN 2746501309)
- (fr) Chayeux J-P (2003) Gènes et cultures - Symposium annuel, ed. Odile Jacob, 304 pages (ISBN 2-7381-1310-9)


text:
Froville
Froville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Froville Se situa entre Épinal e Nancy.
Froville se situe entre Épinal et Nancy.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Eglise De "Frodonis Villa" bastida pels fraires de Clunhic dempuèi 1080.
- Charte De fondacion del prieuré confirmada per l'avesque de Toul en 1091 ; meses en commende a Modèl:La s mini-.
- Eglise de "Frodonis Villa" construite par les moines de Cluny dès 1080.
- Charte de fondation du prieuré confirmée par l'évêque de Toul en 1091 ; mis en commende au Modèl:S mini-.


text:
Jerusalèm Èst
Jerusalèm Èst es la part de Jerusalèm capturada e annexada per Jordania durant la Guèrra Araboisraeliana de 1948 puèi capturada e annexada per Israèl en 1967 pendent la Guèrra dels Sièis Jorns. Aquò inclutz la Vila Vièlha e d'unes luòcs sants del Judaïsme, Cristianisme, e Islam, coma lo Mont del Temple, lo Mur de las lamentacions, la Mosqueta Al Aqsa, e la Glèisa del Sant Sepulcre.
Jerusalèm Èst se pòt referir tanben al sens larg a tot l'airal que demorèt jos administracion jordaniana entre 1948 e 1967, e que foguèt après incorporat a la municipalitat de Jerusalèm (aperaquí 70 km²), o unicament a la municipalitat jordaniana anteriora a 1967, cobrissent en aqueste cas sonque 6,4 km².
Après la Guèrra Araboisraeliana de 1948, Jerusalèm foguèt dividida en doas parts: la porcion oèst d'en primièr poblada de josieus, passèt jos poder israelian, mentre que la porcion èst, poblada mai que mai de musulmans e de crestians palestinians, passèt jol poder jordanian. Los arabs que demoravan dins los quartièrs oèst de Jerusalèm coma Katamon o Malha foguèron forçat de los daissar; foguèt parièr pels josieus dels airals èst, inclús la vila vièlha e Silwan. Lo sol airal de l'èst de la vila que demorèt a las mans dels israelians durant los 19 ans de poder jordanian foguèt lo Mont Scopus, ont se situa l'Universitat Ebraïca de Jerusalèm, e que formèt un enclavament israelian dintre del territòri jordanian durant aqueste periòde e que, encara uèi, es pas considerat part de Jerusalèm Èst.
Après la Guèrra dels Sièis Jorns, la part èst de Jerusalèm passèt jos poder israelian, amb la totalitat de Cisjordania. Pauc de temps aprèp la presa de contraròtle israeliana, Jerusalèm foguèt annexat, amb mantun vilatges vesins de Cisjordania. En novembre de 1967, lo Conselh de Securitat de las Nacions Unidas votèt la resolucion 242, que cridava Israèl al retrach "dels territòris ocupats dins lo conflicte recent". En 1980, la Knesset votèt la Lei de Jerusalèm, que declarèt "Jerusalèm, completa e unida, capitala d'Israèl"[1], en tot formalizar l'annexion unilaterala per Israèl. Aquesta declaracion foguèt declarada "nulla e voida" per la resolucion 478 del Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas.


text:
Senebkay
Senebkay (escrich tanben Seneb Kay) foguèt un faraon egipcian del Segond Periòde Intermediari (a l'entorn de -1650 abans Crist). Sa tomba foguèt descobèrta en genièr de 2014 per Josef W. Wegner, un arqueològ de l'Universitat de Pennsilvània, e d'arqueològs egipcians. Aquesta trobalha sembla de confirmar l'existéncia d'una dinastia d'Abidos, contemporarnèa de las Quinzena e Setzena Dinastias. Es probable que son nom aparega dins lo Canon de Turin, que i figuran dos noms de sobeirans egipcians parcialament preservats. Aqueste rei èra grand que mesurava aperaquí 1,78 m e moriguèt un pauc abans cinquanta ans.


text:
Mario Monti
Mario Monti (Varese, Lombardia, 19 de març de 1943) es un economista e universitari italian. Es l'actual President del Conselh (lo primièr ministre) de la Republica Italiana designat après la demission de Silvio Berlusconi un còp que lo Parlament italian aguèt aprovat lo plan anticrisi exigit per l'Union Europèa. Lo sieu govèrn es compausat de tecnicians non elegits. Acarat a la crisi del deute dels estats europèus botèt en plaça una sèria de mesuras d'austeritat per fin de melhorar l'activitat economica del país e de restablir la fisança dels mercats financièrs.
Cronologia[modificar | modificar la font]
- 1943 : Naissença a Varese, Lombardia, Itàlia.
- 1965 : Diplomat de l'universitat Bocconi a Milan. Puèi contunha d'estudiar a l'Universitat de Yale (Estats Units).
- 1970-1985 : Professor d'economia a l'universitat de Turin.
- 1994-2004 : Comissari europèu. Dos mandats : al mercat interior puèi a la concurréncia.
- 2005 : nomenat conselhièr internacional en cò de Goldman Sachs
- 16 de novembre de 2011 : nomenat president del conselh italian.
.


text:
CONADEP
La CONADEP qu'ei en Argentina l'acronim de la Comicion Nacionau suber la Desaparecion de Personas ; que ho creada e convocada peu president Raúl Alfonsín e qu'amassè custòdias argentinas dab la mission de horrucar los cas de violéncia e de crimes perpetrats peu regim anticonstitucionau de la Dictatura Militara. A la fin finala la CONADEP que tornè ua compte-rendut devath lo títol de Nunca Más (formula qui's pòt tornar per que no's torne pas jamei escàder) dab ua lista de 30 000 noms de desapareguts identificats (donc, dilhèu pas exautiva segon los sons redactors).
Los membres de la comission qu'èran :
- Ernesto Sábato (escrivan e president de la comission)
- Ricardo Colombres.
- René Favaloro (mètge).
- Hilario Fernández Long (engenhaire).
- Carlos T. Gattinoni.
- Gregorio Klimovsky (filosòf).
- Marshall Meyer (Rabin).
- Jaime de Nevares (òmi de la Glèisa Catolica).
- Eduardo Rabossi (filosòf).
- Magdalena Ruiz Guiñazú (jornalista).
- Santiago Marcelino López
- Hugo Diógenes Piucill
- Horacio Hugo Huarte
Que comptè tanben dab 5 secretaris :
- Graciela Fernández Meijide: arrecebuda deus planhs
- Daniel Salvador: Documentacion de tractament deus dats
- Raúl Aragón: tractament
- Alberto Mansur: questions legaus
- Leopoldo Silgueira: administracion


text:
Wikiccionari:Benvenguda e benvengut al Wikiccionari
Lo Wikiccionari, o diccionari occitan d'Internet, la version occitana del wiktionary anglosaxon, es un projècte qu'i podètz contribuir totes. Es fondamentat sul principi de la wiki, çò que significa que podètz modificar cada pagina. Vos demandam pas d'èsser d'especialistas de lingüistica, sonque de mostrar d'enveja de participar e de far progressar l'aisina. Existisson tot un fum de causas que podètz far, d'unas mai pichonetas coma crear de categorias e d'autras plan mai complicadas coma crear la dintrada en occitan amb totas las reviradas. Amb lo temps progressaretz e podretz passar d'una tasca a una autra sens cap de problèma. Comptam sus ta participacion que sèm pas gaires nombroses e te balharem un còp de man se cal e amb plaser, vèni!
Somari
- 1 Lo Wikiccionari, qu'es aquò?
- 2 Quines son los autres wikiccionaris?
- 3 Quinas son las contribucions que pòdi portar?
- 4 I compreni pas res a la sintaxi wiki e a l'utilizacion dels botons
- 5 Mèfi!!!
- 6 L’avenidor del Wikiccionari
- 7 Vejatz tanben
Lo Wikiccionari, qu'es aquò?[modificar]
Lo Wikiccionari es la partida occitanofòna del projècte Wiktionary de diccionari liure e universal menat per un ensemble d'internautas e al qual podètz contribuir.
La tòca[modificar]
Aqueste diccionari occitan a per tòca de descriure en lenga d'òc totes los mots de totas las lengas.
A tanben per objectiu de donar las reviradas d'aquestes mots de l'occitan vèrs totas las autras lengas e dels mots estrangièrs cap a l'occitan. Mai generalament, permet de donar, per totes los mots occitans e estrangièrs (e per las lengas mòrtas), una descripcion en lenga occitana, e mai una traduccion, mas tanben de donar son etimologia, sa prononciacion, sos sinonims, antonims, omofòns, las expressions e locucions associadas, los mots parents e derivats, etc.
Vos convidam per mai de precisions a legir la pagina A prepaus del Wikiccionari.
L'estatut actual[modificar]
Actualament, dimars 21 d'octobre 2014, son aperaquí 24 018 los mots occitans e forastièrs descriches en lenga occitana.
Quines son los autres wikiccionaris?[modificar]
Se pòt citar en particular lo Wiktionary anglés que seguís lo meteis objectiu qu'aqueste Wikiccionari nòstre, mas en anglés. N'existisson ara fòrça autres wikiccionaris ; los podètz trobar a la pagina des autres wikiccionaris o a la pagina multilingue del projècte per accedir a una tièra mai generala.
Quinas son las contribucions que pòdi portar?[modificar]
Tot aquò depend de vòstre perfil e de vòstre temps. Dins totes los cases, vos cal ensajar de seguir lo guida d'estil, en far servir las divèrsas paginas d'ajuda que generalament son ricas e precisas:
Parlaires d'occitan[modificar]
- Vos cal venir escriure d'articles sus de mots occitans que son pas encara marcats (veire aquí).
- Vos cal legir los articles, e de pas corregir las errors se per cas ne vesètz.
- Pels articles existents, i podètz apondre d'informacions que fan sofracha (coma l'etimologia, o la prononciation, de precisions amb los sinonims o mai d'imatges.
Autras lengas conegudas[modificar]
- En cas qu'un mot que seriá pas occitan foguèsse pas encara descrich dins lo Wikiccionari, lo podètz anar pescar amb sa descripcion suls autres wikiccionaris, per exemple.
- A mai i podètz apondre d'exemples d'utilizacion dels mots en lenga estrangièra:
Per ich, un alemand o una persona que ten una coneissença pro corrècta de l'alemand pòt apondre:
-
- Ieu.
- Ich bin Berliner. — Soi berlinés.
- Ieu.
- Vist que s'agís de la part occitanofòna del projècte, es pas mestièr de metre una seccion de traduccions dins los articles que son pas occitans, que la quita definicion a aquesta tòca.
Vos remembram que totas las contribucions al Wikiccionari se devon far en occitan.
Se pòdon trobar d'informacions complementàrias dins la pagina Wikiccionari:Qué far?
I compreni pas res a la sintaxi wiki e a l'utilizacion dels botons[modificar]
La pagina Cossí editar una pagina e tanben la pagina Basas de la sintaxi del Wikiccionari solide vos podràn ajudar. Per mai d'entresenhas, podètz consultar la pagina d'ajuda del Wikiccionari.
Podètz anar far d'ensages sul Nauc de sabla; pas cap de rason de trantalhar, es estat bastit amb aquesta tòca!
Mèfi!!![modificar]
Ja que s'agís d'una wiki, las informacions dels articles pòdon tenir de decas (e d'unes còps que i a per malastre es estat fach intencionalament, veire Wikiccionari:Vandalisme). Aital doncas cal saber prendre amb precaucion las informacions donadas, coma las de la Wikipèdia o de tota autra mena de mejan de comunicacion generalament.
Los Wikidemicians que i contribuisson en general fan de braves esfòrces per fargar d'articles qualitadoses, particularament en far servir de referéncias lingüisticas. La tendéncia actuala es de marcar aquestas referéncias al bas de la pagina. Pr'aquò un còp encara, a mai se pòdon semblar una garantia de qualitats las referéncias, cal servar de longa un agach critic cap a las dintradas del Wikiccionari, subretot se son emplec vòl aténher una tòca seriosa.
Lo Wikiccionari pòt pas en consequéncia servir de referéncia solida, subretot a aqueste estadi pas gaire avançat del projècte. Podrà venir pasmens de segur una aisina plan utila a flor e mesura de son evolucion. E podètz a mai ajudar lo projècte a créisser en qualitat: trantalhetz pas de contribuir, i a un fum de causas diferentas de far.
Enfin, vist qu'es publicat jos las condicions de la licéncia GFDL, lo contengut del Wikiccionari es liurament reutilizable, dins lo respècte de cèrtas condicions simplas (consultar Wikiccionari:Reutilizacion del contengut del Wikiccionari a aqueste prepaus).
L’avenidor del Wikiccionari[modificar]
A mai de las amelioracions e apòrts constants per çò qu'es de la lingüistica, son previstas qualques evolucions importantas a mai long tèrme.
Una autra evolucion de las mai importantas es lo cambiament cap a una basa de donadas mai adaptada au contengut d’un diccionari, qu'amassariá tanben totes los wikiccionaris de totas las lengas ja existentas. Aqueste projècte sonat OmegaWiki es encora en desvolopament e deuriá prendre de temps abans de veire lo jorn. Un prototip se pòt visualizar a l’adreça http://www.omegawiki.org/.
Vejatz tanben[modificar]
- La pagina d'acuèlh generala per un accès mai aisit al contengut del Wikiccionari
- La pagina d'acuèlh de la comunautat per contribuir al projècte
- La pagina d'ajuda per una multitud d'informacions utilas
- Las particularitats del Wikiccionari per los que coneisson ja lo principi del Wiki, notament per Wikipèdia
- La dintrada Wikiccionari dins lo Wikiccionari


text:
Vouthon-Bas
Vouthon-Bas es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Vouthon-Es bas una fòrça pichona vila situa al nòrd-es de la França en lo departament Meusien en Lorraine compta a l'ora d'ara 64 abitants
Vouthon-bas est une très petite ville situe au nord-est de la France dans le département Meusien en Lorraine elle compte actuellement 64 habitants


text:
Cosinièr
Lo cosinièr (var. cosinier, coisinier), al femenin cosinièra (var. cosiniera, cosinèira, coisiniera...) es la persona que fa la cosina. Pòt trabalhar dins un restaurant classic o dins un restaurant de collectivitat. Son mestièr consistís a far la cosina per d'autras personas. Un cosinièr deu èsser afogat e curiós, deu possedir un cèrt sens artistic per realizar los plats. Coratjós e dotat d'una bona condicion fisica, deu suportar d'oraris pesucs e de condicions de trabalh fatigantas. Viu, rapid e eficaç, fa pròva d'òrdre e de metòde per se pas daissar desbordar; se preocupa de la netetat e de l'igièna.
Citacion d'un cosinièr: « Qualqu'un que li agrada pas de manjar pòt pas far aquel mestièr ».


text:
Aeronautica
L'aeronautica es la sciéncia o disciplina en relacion amb l'estudi, la concepcion e la fabricacion dels aparelhs mecanics pesucs capables de s'auçar en vòl o las tecnicas de contraròtle d'avions. L'aeronautica inclutz una branca nomenada aerodinamica. Aquela branca estúdia lo movement de l'aire a l'entorn dels objectes en movement, coma los avions. Aquelas doas brancas son una partida de la sciéncia fisica.
Se deu pas confondre aeronautica amb aviacion (que se referís a la gestion dels avions), emai que en practica frequentament s'utilize un tèrme per se referir a l'autre.
Somari
Los començaments de l'Aeronautica[modificar | modificar la font]
Plan abans lo començament de l'aventura scientifica de l'aeronautica, las gents avián idèa de desvolopar de biaisses de volar. Dins la legenda grèga, Icar e son paire Dedal construiguèron d'alas de plumas empegadas amb de cera, e s'escapèt de la preson. Alara Icar, meravilhat, volèt tròp prèp del solelh, la cera se fondèt e se desfaguèron las alas, casèt a la mar. Quand se comencèt d'estudiar scientificament lo biais de volar, se comencèt de comprendre la basa l'aerodinamica, de mena primitiva. Coma scientifics que comencèron d'estudiar l'aeronautica i a Leonardo da Vinci. Da Vinci estudièt lo vòl dels aucèls per desvolopar d'esquèmas de las primièras maquinas volantas al sègle XV ApC. Sos esquèmas, coma per exemple l'Ornitoptèr, faguèron fracas quand s'ensagèt en practica. Las maquinas de batement d'alas que se dessenhèt èran tròp pichonas per s'auçar pro, o alara trop pesugas per èsser accionadas pels umans. Malgrat que l'Ornitoptèr venguèt un tèma d'interès per de scientifics passionats, aquel instrument foguèt remplaçat pel planaire al sègle XIX.
Sir George Cayley dessenhèt de modèls de planaires en 1804; lo primièr planaire amb equipatge, lo "Coachman Carrier", s'aucèt en 1853. Volèt pendent prèp de 130 mètres traversant una val a Brompton-by-Sawdon, prèp de Scarborough, ambedós dins lo comtat de Yorkshire, en Anglatèrra.
Aeronautica modèrna[modificar | modificar la font]
La recèrca dins l'aeronautica modèrna es subretot contrarotlada per d'entrepresas independentas e d'universitats. Existisson tanben, divèrsas agéncias de govèrn qu'estúdian l'aeronautica, coma la NASA, als Estats Units d'America e l'Agéncia Espaciala Europèa (ESA) en Euròpa
Engenhariá aeronautica[modificar | modificar la font]
L'engenhariá aeronautica es un camp de recèrca, dessenh, fabricacion e manteniment en bon estat de productes coma los avions, missils e satellits espacials. Es en relacion amb los camps scientifics de l'Aerodinamica, Materials, Tecnologia, Estructuras dels avions e Mecanica dels fluids.


text:
Dança
La dança es l'art de mòure lo còrs uman segon un cèrt acòrd entre l'espaci e lo temps, acòrd qu'es perceptible gràcias al ritme e a la composicion coregrafica.
La dança es un art corporal constituit d'una tièra de movements, sovent ritmats per una musica.
Las danças se fondan sus un ensemble definit de movements desprovesits de significacions d'espereles, coma sovent dins lo balet o las danças folcloricas europèas, siá sus un bolec simbolic, mena de mime o de pantomima, coma dins la màger part de danças asiaticas. Cada pòble dança, per de motius e de biais diferents.


text:
Alfabet còpte
L'alfabet còpte (o coptic) es l'alfabet utilizat per notar la lenga còpta.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'alfabet còpte foguèt creat a l'entorn del sègle 1 de nòstra èra. L'escritura ieroglifica daissèt la plaça a un sistèma derivat de l'alfabet grèc (24 caractèrs) al qual s'ajustèron 7 caractèrs demotics (derivats dels ieroglifes). Foguèt utilizat per noter de tèxtes variats mas, amb la predominéncia de l'arabi, son ròtle se limitèt pauc a pauc a notar sonque de tèxtes sul crestianisme.
Usatge[modificar | modificar la font]
Coma la lenga còpta, l'alfabet còpte a quasi desaparegut de l'usatge corrent. Es mai que mai utilizat dins l'encastre de la liturgia còpta.
L'alfabet còpte a agut una influéncia al sud d'Egipte e a donat naissença a l'alfabet nubian.
- Wolfgang Kosack: Koptisches Handlexikon des Bohairischen. Koptisch - Deutsch - Arabisch. Verlag Christoph Brunner, Basel 2013, ISBN 978-3-9524018-9-7.
Alfabet còpte


text:
Flacey (Eure et Loir)
Flacey es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La glèisa Santa Lubin de la Modèl:S mini- a mencionat al Sègle XII jol nom de "ecclesia sancti leobini flacciaci".
Lo pichon bourg ancian a #èsser fòrtament décalé pel attirance de la rota d'Espanha a l'ora d'ara RN10
Se pensa que lo Flacciacum de 1140 i auriá #èsser lo domeni d'un Flaccus latin, a mens #qu'en indicant un luòc de Flache (del latin Flacca, al sens de "void sus la rota"), al temps ont èra via romaine.
La glèisa Saint Lubin du Modèl:S mini- est mentionnée au Sègle XII sous le nom de "ecclesia sancti leobini flacciaci".
Le petit bourg ancien a été fortement décalé par l'attirance de la route d'Espagne actuellement RN10
On pense que le Flacciacum de 1140 aurait été le domaine d'un Flaccus latin, à moins qu'indiquant un lieu de Flache (du latin Flacca, au sens de "creux sur la route"), au temps où elle était voie romaine.


text:
Pont de Tacoma Narrows
47° 16′ 8.4″ N 122° 33′ 3.4″ O / 47.269000, -122.550944 Lo Pont de Tacoma Narrows es un pont penjant d'una mila de long (lo tresen mai long del monde quand foguèt bastit en 1950) que travèrsa la gòrja de Tacoma, dins l'estat de Washington, Estats Units d'America. La primièra version del pont, dissenhada per Leon Moisseiff, es celèbre per una dramatica manca estructurala (que foguèt filmada) en 1940.
Lo pont èra bastit solide, amb de tirants d'acièr de carbles ancorats dins de grands blòcs de beton. Los dessenhs previsionals normalament deuriá aver un trelís jos la calçada. Aquel foguèt lo primièr pont a utilisar de travèrsas de grandas bigas en forma de I per mantener la calçada. Amb los dessenhs precedent lo vent passava simplament mejans lo trelís, mas amb lo nòu dessenh lo vent se divisava en dessús e en dejós de l'estructura. Pauc aprèp de sa construccion en julhet de 1940 (dobèrt al trafic del 1èr de julhet), lo pont oscillava dangièrosament jol vent. Aquesla ressonància èra longitudinala, çò que vòl dire que lo pont oscillava dins tota sa largor — per exemple, una mitat de la travada centrala pujava alara que l'autra mitat baissava-. Los conductors vesèron las veituras que vinián en direccion contrària apareissent e desapareissent dins los "vals" de la calçada.
Lo pont casèt al punt ont arribèt a una torsion tala que jamai sobservèt abans. De fach, se tractava del segon un torsion (non longitudinal), que qual lo centre del pont demorava tanquila alara que las doas mitats del pont se tordián dins de direccions opausadas. Fin finala, l'amplitud del movement augmentèt al delà de la tolerància de l'estructura e se rompèron de cables de la suspension. Un còp que los cables casèron, el pes del malon se transferèt als cables adjacents, se rompèron a lor torn, e gaireben tot lo còs central del pont casèt dins l'aiga.
L'espectaculara destruccion del pont es un a exemple que mòstra la necessitat de considerar l'aerodinamica e los efèctes de ressonància dins las escòlas d'enginheria. Pasmens, es pas lo melhor exemple de ressonància, perque la ressonància normalament implica una ressonància forçada (coma lo movement periodic indusit per un grop de soldats desfilant e anant al pas). Mas, dins lo cas del pont de Tacoma, i aguèt pas de fòrça periodica. Lo vent èra constant a 67 km/h. La frequéncia del mode destructiu , 0,2 Hz, èra pas un mode natural de l'estructura (isolada) nimai la frequéncia dels vortex turbulents creats per las ribas del pont que acceleravan lo vent..
Aürosament, aguèt pas de víctimas umanas (moriguèt un can que demorèt terrorizat dins una veitura)
Lo pont tornèt èsser dessenhat e bastir (utilisant los pilars originals) amb trelís, barras rigidificatrisas e doberturas per daissar passar lo vent. Lo nòu pont foguèt dobrèt al trafic lo 14 d'octobre de 1950, e a una longor de 1822 m (12 m mai long que lo predecedent e es el 5n pont suspendut mai long dels Estats Units d'America).
Aprèp de leisson de Tacoma, los ponts suspendut mai modèrnes qu'an pas de trelís an de molons de forma aerodinamicas (amb los costats en forma de punta).
A causa de l'augmentacion de contunh del tafic automobil se bastiguèt en parallel un segon pont.


text:
Batalha de l'illa de Cadsant (1337)
La batalha de l'illa de Cadsant foguèt un dei premiers combats de la Guèrra de Cent Ans. L'expedicion anglesa aviá per objectiu d'ocupar l'illa de Cadsant per causar una reaccion de la garnison locala e averar una batalha aisada per sostenir lo morau deis aliats dau rèi anglés. D'efèct, la fòrça anglesa dirigida per Walter Manny desbarquèt sensa problema sus l'illa que foguèt pilhada. Puei, la garnison locala conducha per Guy, lo bastard de Flandra, foguèt egalament rapidàment destrucha e sei caps principaus capturats. Lor objectiu agantat après aqueu succès, lei tropas de Manny abandonèron rapidàment l'illa.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
'Les Côtes-de-Corps' (nom francés; lo nom occitan es pas documentat) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Las Còstas-de-Còrsses a situat en la region del Beaumont.
Les Côtes-de-Corps est située dans la région du Beaumont.
Les Côtes-de-Corps
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Bouxwiller (Bas Ren)
Buchsweiler en alemannisch ( Bouxwiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò massís dels Vòges e la plana de Alsace an per prolongement a Alemanha, la plana del País de Bade e lo massís de la Bòsc-Negre. Los dos massises an per origina comuna lo bombement d'una pénéplaine post-hercynienne. Aquela déformation a parlat per una compression engendrée per la orogenèse de las Alpes. Aquel bombement s'es vist seguir per un effondrement tectonique central ont çò Rhin, de Bâle a Frankfurt, constituissi lo graben central.
Al començament del Cénozoïque (-65 La miá), lo climat en Alsace es de tipe équatorial. Las ruscas sortidas de la ère mésozoïque (−251 a unitat|−65.5|La miá {{}}), son déformées per la compression sortida de la formacion de las montanhas aupinas. Al mièg del Éocène (-50 La miá), lo futur fossé rhénan comença a s'enfonsar. A Bouxwiller, aquel fenomèn favorís la formacion d'un lac. S'i alternen dels sédimentations de calcaire, de argila e de lignite, ricas en fossils de gastéropodes, de ostracodes, de peisses, èca. Lo periòde del Oligocène (de -34 a unitat|-23|La miá {{}}) marca lo començament del effondrement rhénan. Una mar pauca prigonda fa alavetz aparicion e se produsís una acumulacion de sédiments d'origina marina. Après lo retrach d'aquela mar, la sédimentation a una origina fluviale al Miocène (de -23 a unitat|-5|La miá {{}}). Lo fossé se llaura en principi cap al sud. Ailà, lo Rhin se flueix en direccion de la Saône. Al Pliocène (de -5 a unitat|-2|La miá {{}}), los principals rius alsaciennes tales la Moder o la Zorn produsiscan de grandas cônes de déjection a la siá débouché. Al començament del Quaternaire (lo nòstre periòde géologique), jol pes dels depauses sédimentaires e jos l' accion de las déformations, lo lent movement de affaissement del fossé atrai lo fleuve cap al nòrd. Los periòdes de metes de alluvions alternen amb periòdes de creusements. Se forma alavetz un amassa de terrassas retalhadas pel Rhin e pel Ill lo sieu principal afluent en Alsace. En dominant a l'ora d'ara lo Rhin de cinc a cinquanta mètres, aquelas terrassas an #èsser recobertes de lœss sus dètz a vint mètres pendent las darrièras glaciations del Quaternaire[1].
Modèl:Article connexe Le massif des Vosges et la plaine d’Alsace ont pour prolongement en Allemagne, la plaine du Pays de Bade et le massif de la Forêt-Noire. Les deux massifs ont pour origine commune le bombement d'une pénéplaine post-hercynienne. Cette déformation est causée par une compression engendrée par l’orogenèse des Alpes. Ce bombement s'est vu suivre par un effondrement tectonique central où le Rhin, de Bâle à Francfort, constitue le graben central.
Au début du Cénozoïque (-65 Ma), le climat en Alsace est de type équatorial. Les couches issues de l'ère mésozoïque (−251 à −65,5 Ma), sont déformées par la compression issue de la formation des montagnes alpines. Au milieu de l'Éocène (-50 Ma), le futur fossé rhénan commence à s'affaisser. À Bouxwiller, ce phénomène favorise la formation d'un lac. Il s'y alternent des sédimentations de calcaire, d'argile et de lignite, riches en fossiles de gastéropodes, d'ostracodes, de poissons, etc. La période de l’Oligocène (de -34 à -23 Ma) marque le début de l'effondrement rhénan. Une mer peu profonde fait alors apparition et il se produit une accumulation de sédiments d’origine marine. Après le retrait de cette mer, la sédimentation a une origine fluviale au Miocène (de -23 à -5 Ma). Le fossé s’ouvre d’abord vers le sud. Là, le Rhin s’écoule en direction de la Saône. Au Pliocène (de -5 à -2 Ma), les principales rivières alsaciennes telles la Moder ou la Zorn produisent de grands cônes de déjection à leur débouché. Au début du Quaternaire (notre période géologique), sous le poids des dépôts sédimentaires et sous l’action des déformations, le lent mouvement d’affaissement du fossé attire le fleuve vers le nord. Les périodes de poses d’alluvions alternent avec des périodes de creusements. Il se forme alors un ensemble de terrasses découpées par le Rhin et par l’Ill son principal affluent en Alsace. Dominant actuellement le Rhin de cinq à cinquante mètres, ces terrasses ont été recouvertes de lœss sur dix à vingt mètres durant les dernières glaciations du Quaternaire[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 28 d'abril de 2011
- ↑ Formation et structure - Département de Géographie, le site du département de géographie de l'école normale supérieure. Consultat lo 28 avril 2011


text:
Lagremas de Jòb
Las Lagremas de Jòb (Coix lacryma-jobi), es una planta angiospèrma, de la familha Poaceae, utilizada dins l'alimentacion e la medicina d'Asia orientala. Es tanben coneguda jol nom de Coix Lacryma-Jobi. Aquela planta es originària de Birmania, mas es largament utilizada dins un fum de païses asiatics.
Somari
Qualitats e proprietats[modificar | modificar la font]
Aquela planta es tradicionalament utilizada dins la medicina chinesa per sas proprietats diureticas. Mai recentament se son descobertas de vertuts fins ara amagadas[1]. Se ditz atal que pòt quitament luchar contra qualques fòrmas de càncer e contra lo colesteròl.
Es tanben utilizada coma una cereala, o per far d'alcòl o encara coma ingredient dins de sopas.
Noms dins los païses asiatics[modificar | modificar la font]
Sanscrit: Vyjanti beads, gavedhuka, Moosho capuanas
Chinés: las plantas se sonan chuān gǔ (川谷) o yì yǐ (薏苡). Los grans se sonan yì rén (薏仁) o 'yì mǐ (薏米).
Vietnamian: bo bo, hột bo bo , cườm gạo, o ý dĩ' (del chinés 薏苡)
Japonés: juzudama (数珠玉 or ジュズダマ) o hatomugi (鳩麦 or ハトムギ)
Corean: yulmu (율무)
Noms dins las lengas europèas[modificar | modificar la font]
Catalan: Llàgrimes de Job
Anglés: Job's Tears
Francés: larme-de-Job
Espanhòl: lágrimas de Job
Lo nom utilizat fa referéncia a Jòb (personatge biblic que patiguèt e lagremèt fòrça) pr'amor que los grans semblan de lagremas.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Vèire lo ligam seguent (en anglés) http://www.wisegeek.com/what-are-jobs-tears.htm#lbimages


text:
Bèuluec de Mar
Bèuluec de Mar[1] (Beaulieu-sur-Mer en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bèuluec de Mar se tròba sus la Còsta d'Azur, entre Niça e Mónegue, en riba de la mar Mediterranèa sus la rota dau litorau. La vila es situada a l'èst dau Cap Ferrat. Confronta leis aglomeracions de Vilafranca de Mar, Sant Joan de Cap Ferrat e Esa. Bèuluec de Mar faguèt administrativement partida de la comuna de Vilafranca de Mar fins en 1891.


text:
Durant lo segond govèrn de Caldera foguèron amnistiats e demòran en libertat los militars implicats en l'assag golpista de 1992, que s'agropèron en lo partit politic Movimiento V Republica (MVR), dirigit per Hugo Chávez Frías, per aténher lo supòrt dels grops d'esquèrras dins lo sieu precari govèrn de minoritat parlamentaria.
De qualque forma se poiriá dire que lo periòde de govèrn de Caldera assenta las basas per l'ascens de Hugo Chávez a la magistratura nacionala. Caldera ganhèt las eleccions presidencialas après èsser-se separat de lo sieu partit e aver creat un movement politic nomenat Convergencia amb supòrt de grops d'esquèrras, que derrotèt fin finala als partits socialdemocratas e democrata crestian, qu'avián s'alternat en lo governi durant 35 ans (dempuèi 1959 fins 1994) e avián perdut la màger part de la siá influència en lo panorama politic de Veneçuèla. La casuda dels partits tradicionales e lo movement populista iniciat per Caldera, donèron pè a Chávez per iniciar lo sieu pròpri movement, lo que se cristallizà al legalizar lo partit MVR provenent del MBR-200, qu'aténher una clara victòria en las Eleccions Presidencialas de Veneçuèla l'an 1998.


text:
Nyctosaurus
Nyctosaurus siguéc un genre de pterosaure dera familha des Nyctosauridae que demoréc en eth cretacèu tardièr en Kansas més tanben en Brasil. Era longada des sues ales éra de 2.9 m.
Quan més material de pterosaure foguéc trapat enes Smoky Hill River, a l'oest de Kansas, en 1870, Othniel Charles Marsh reconeguéc qu'includien trobalhes d'esqueleta d'un aute tipe, més petit que no pas Pteranodon. Es aperéc Nyctosaurus ( reptil nud ). En 1900 van éster descrites diuerses esqueletes per part de S.W. Williston, que tanben va hèr ua prumèra resbatida.
Era longada de Nyctosaurus éra de 2.4-2.9 m, sonque d'un terç d'eth pteranodon. Era sua clusca éra baisha e longa (30 cm) e acabava en un bec long e escanaulit. Nyctosaurus auia pas de dents e auia ua cresta cuerta sus era clusca. Era sua esqueleta éra diuersa d'autes. Per açò se li déc ua familha per si madeish, es Nyctiosauridae. Ua caracteristica d'eth éra qu'eth det de vuòl consistia en tres falanges soletes més que non pas quate coma de costum.
Un humer e ua vertebra dorsal deth lèu cretacèu marin d'Oregon qu'ei semblant au de Nyctosaurus més lèu foguéc descrit coma ua especia més grana, descrita en 1928 per Gilmore coma Pteranodon oregonensis.
Es trobalhes de Pterosaure deth cretacèu tardièr tanben an estat trapades en d'autes luochs de Nòrd-America e benlèu que son pteradontids. Quauques rapòrts rellevants son venguts de Delaware, Georgia, Montana e Alberta.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
The illustrated Directory of Dinosaurs and other prehistoric creatures, Greenwich Editions, 2005


text:
Valira
La Valira (sovent nomenada amb article masculin: lo Valira) es un riu pirenenc, afluent del Segre per la drecha e que vertèbra l'idrologia d'Andòrra. La granda part del país i drena, a l'excepcion de la solana d'Andòrra que se tròba al vessant d'Arièja. La Valira nais al circ dels Pessons, dins la parròquia d'Encamp (Andòrra), e desboca al Segre mai aval de la Seu d'Urgèl (Aut Urgèl).
La Valira a una forma de Y. Los braces superiors son la Valira d'Ordino (dicha tanben de la Massana, del Nòrd o ribièra d'Ordino) e la Valira d'Encamp (dicha tanben d'Orient, de Canillo o de Soldeu). Se jonhon a Escaldes-Engordany.
Un dels afluents del Valira es lo riu Runer que fa de limit natural entre Andòrra e l'Aut Urgèl.


text:
Sassetot-le-Mauconduit
Sassetot-le-Mauconduit es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat a una quinzena de quilomètres a l'èst de Fécamp, lo vilatge de Sassetot se tròba sus la falaise dintre las Pichonas-Lòsas e las Grandas-Lòsas, doas plajas.
Situé à une quinzaine de kilomètres à l'est de Fécamp, le village de Sassetot se trouve sur la falaise entre les Petites-Dalles et les Grandes-Dalles, deux plages.