text:
Franz Schubert
Franz Schubert (1797–1828) foguèt un musician austrian. Moriguèt solament a 31 ans. Pasmens, e mai se foguèt pauc reconegut de son vivent, son trabalh suscitèt un interés fòrça important après sa mòrt e Schubert s'impausèt donc finalament pauc a pauc coma un compositor major dau sègle XIX.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Enfança[modificar | modificar la font]
Franz Schubert nasquèt lo 31 de genier de 1797 dins una borgada de la vila de Viena. Èra lo dotzen enfant d'una familha de quatorze. Descurbiguèt rapidàment la musica gràcias a son paire Franz Teodor, institutor, que li donèt de leiçons de violon, son fraire Ignaz que li aprenguèt lo piano e un membre de la Glèisa de Lichtental, Michael Holzer, que completèt aquelei leiçons per l'aprendissatge de l'òrgue, dau cant e de la bassa contínua.
En 1808, capitèt lo concors d'intrada dau còr de la capèla imperiala de Viena. Aquò li permetèt d'estudiar au Stadtkonvikt, un intèrnat de la capitala austriana de qualitat. I contunièt d'estudiar la musica e poguèt intrar dins l'orquèstra dau Konvikt. N'en venguèt pauc a pauc lo cap e i rescontrèt de musicians coma Albert Stadler (1784-1888), Josef Kenner (1794-1868) e Josef von Spaun (1788-1865). Aquelei darriers li permetèron d'intrar en contacte ambé lei mitans intelectuaus de Viena. Enfin, 1810, Schubert acomencèt de compausar sei premiers troç e, en 1813, realizèt sa premiera sinfonia.
Jovença[modificar | modificar la font]
Lo jovença de Schubert foguèt un periòde de produccion musicala importanta onte Schubert contunièt de seguir l'ensenhament de musicians austrians de la Cort coma Salieri. Faguèt tanben divèrsei rescòntres dins lei mitans culturalas de Viena e d'autrei vilas austrianas. Enfin, per obtenir son independéncia, assaièt d'obtenir un pòste dins un orquèstre o de publicar en van seis òbras.
D'efèct, leis annadas 1813-1817 veguèron Schubert compausar un nombre de troç de tipes diferents. Lei principalas foguèron sa Messa n°1 en fa major, sa Sinfonia n°2 en si bemòl major, lo lied Gretchen am Spinnrade, sa Sonata per piano n°1 en mi major, sa Messa n°2 en sòu major, sa Sinfonia n°3 en re major, sa Messa n°3 en si bemòl major, son Stabat Mater en fa minor, sa Sinfonia n°4 en ut minor, sa Messa n°4 en ut major e enfin sa Simfonia n°5 en si bemòl major.
En fòra de la realizacion d'aqueleis òbras, Schubert realizèt tanben un nombre important de rescòntres durant aqueu periòde. Lei pus importants aguèron luòc ambé lo poeta Johann Mayrhofer (1787-1836) que li inspirèt unei lieder, Franz von Schober (1796-1882) que va fortàment influenciar la reflexion intelectuala de Schubert e Anselm Hüttenbrenner (1794-1868) que li permetèt d'intrar en contacte ambé lo mitan culturala de la vila de Graz. En paralèl, Schubert, vengut adjonch de son paire dins l'ensenhament, assaièt d'obtenir son independéncia financiera per arrestar aqueu mestier e trobar una libertat de composicion pus importanta.
L'independéncia[modificar | modificar la font]
Leis annadas 1816-1818 foguèron lei premierei onte Schubert poguèt viure d'un biais independent. Durant aqueu periòde, son public evolucionèt dau mitan de sa familha e de sa glèisa a aqueu format per d'intellectuaus joves e de familhas importantas de l'Empèri austrian (Esterházy, Sonnleithner...). En 1818, venguèt lo mèstre de musica deis enfants dau còmte Esterházy. Puei, lo 28 de febrier de 1819, se debanèt la premiera execucion publica d'un de sei troç ambé Schäfers Klagelied. Au nivèu musicau, lei tròç principaus d'aqueu periòde foguèron lei lieder Der Tod und das Mädchen e Die Forelle, la Sonata n°1 per piano a quatre mans en si bemòl major e lei Uech variacions sus un cant francés.
Leis annadas de « crisi »[modificar | modificar la font]
Leis annadas 1819-1823 veguèron l'estil de Schubert evolucionar rapidàment. De mai, un nombre important d'òbras foguèron pas acabadas. En causa d'aquò, lo periòde es qualificat de « crisi ». D'efèct, en fòra d'un cambiament estilic important a prepaus de certanei tipes de composicion fòrça utilizats per Schubert (quatuor, sonata, sinfonia, messa...), se veguèt un posicionament novèu de son orientacion literala, un cambiament de sei rapòrts ambé lo public e una modificacion de l'escritura.
Sa reputacion aumentèt durant aqueleis annadas e lo ret de seis amics acomencèt de s'institucionalizar. D'artistas novèus intrèron dins lei relacions de Schubert, especialament de pintors coma Leopold Kupelwieser (1796-1862), Ludwig Schnorr von Carolsfeld (1788-1853) e subretot Moritz von Schwind (1804-1871). En 1821, de reünions regularas a l'entorn de l'òbra de Schubert apareguèron e aqueu darrier venguèt membre de la Societat deis amics de la musica de Viena, institucion influenta, après una premiera revirada en 1818.
Dins aquò, vèrs la fin de 1822 e lo començament de 1823, Schubert contractèt una malautiá de transmission sexuala, probablament la sifilis. Sa santat va alora pauc a pauc declinar, subretot que lo tractament medicau de l'epòca èra basat sus l'utilizacion de medicaments eissits de mercuri.
Leis annadas de maduretat[modificar | modificar la font]
Leis annadas 1823-1826 foguèron aquelei de la maduretat de Schubert. Sa notorierat aumentèt e seis òbras acomencèron d'èsser tocadas per d'instrumentistas reconegudas coma Ignaz Schuppanzigh o Karl-Maria von Bocklet. De mai, sei premierei sonatas foguèron tornarmai editadas e Schubert n'en obtenguèt un bon pretz e de criticas positivas. Enfin, obtenguèt tanben una reconaissança novèla entre lei musicians ambé son eleccion coma sòci suplent dau Directòri de la Societat deis amics de la musica.
Au nivèu musicau, aqueleis annadas foguèron marcadas per l'acabament dau cicle de lieds Die schöne Müllerin que va prefondar transformar lo genre. A partir de 1824, mestrejèt mai e mai aquel estil d'òbra e lei tròç non acabats venguèron pus rars. De mai, son orientacion se modifiquèt tornarmai, probablament en causa de sa santat marrida : lo romantisme dispareguèt pauc a pauc au profiech de la resignacion e dau pessimisme. Divèrsei poetas acompanhèron aquela evolucion coma Leitner, Seidl, Schulze e Heinrich Heine. Puei, après un retorn dins la familha Esterházy en 1825 onte Schubert escribiguèt quauquei troç per piano, rescontrèt lo poeta Walter Scott que será la fònt d'un ensems de cants publicats en 1826 sota lo nom Das Fräulein vom See.
Lei darriereis annadas[modificar | modificar la font]
A partir de la fin de 1826, l'evolucion de l'estil de la musica de Schubert entraïnèt l'aparicion de divisions dins sei cercles d'amics e dins son public. Pasmens, après la mòrt de Ludwig van Beethoven en març de 1827 e sa santat declinanta, Schubert conoguèt un darrier periòde onte realizèt divèrsei caps d'òbras coma lo cicle de lieds Winterreise. Lo 12 de junh de 1827, foguèt elegit coma sòci titular au Directòri de la Societat deis amics de la musica. Puei, lo 28 de març de 1828, se debanèt lo premier concèrt totalament dedicat ais òbras de Schubert. Pasmens, vèrs la fin de l'annada, la santat de Schubert declinèt fortàment e s'installèt en ço de son fraire onte moriguèt lo 19 de novembre de 1828. Foguèt enterrat dins lo cementèri dau vilatge de Währing. Puei, en 1888, son còrs foguèt transferit dins lo carrat dei musicians dau cimentèri centrau de Viena.
Òbra[modificar | modificar la font]
A sa mòrt en 1828, Schubert aviá compausat aperaquí un milier d'òbra qu'un centenau foguèt publicat de son vivent. Es relativament pauc a respèct de sa productivitat mai pus important que Robert Schumann o Frederic Chopin au meme temps. La màger part dei troç publicats pendent son vivent foguèron de lieder, de danças e de composicions per piano. Pasmens, s'i troba tanben tres sonatas per piano, lo quatuor a còrdas Rosamunda, un trio per piano e còrdas e la Fantasia en ut major Wanderer.
La publicacion dau rèsta de son trabalh s'estendiguèt durant tot lo sègle XIX e s'acabará en 1897 per lo centenari de sa naissança amé la publicacion de la Premiera edicion complèta, realizada sota la direccion de Johannes Brahms. La màger part es compausada per un ensems de 600 lieder basats sus de tèxtes de poetas de lenga alemanda fòrça coneguts (Klopstock, Goethe, Schiller, Rückert e Heine), de seis amics ((Johann Mayrhofer, Karl Theodor Körner, Josef von Spaun, Franz von Schober, Johann Chrysostomus Senn e Matthäus Kasimir von Collin) o de poetas estrangiers (Walter Scott, William Shakespeare...). En fòra de sei lieder, Schubert a escrich per totei lei tipes musicaus, levat dau concerto. Foguèt inflenciat per Haydn e Mozart mai son estil èrafòrça diferent. Dins aquò, demorèt pauc reconegut de son vivent en causa de la revirada de sei projèctes de publicacion de seis òbras e de l'influéncia fòrta de Beethoven sus lo monde de la musica fins a sa mòrt en 1827.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Brown, A. Peter (2002), The Symphonic Repertoire, Indiana University Press. (ISBN 978-0-253-33487-9)
- (fr) Philippe Cassard, Franz Schubert, Actes Sud, Arles 2008.
- (en) Emmons, Shirlee; Lewis,Wilbur Watkin (2006), Researching the Song: A Lexicon, Oxford University Press US. ISBN 978-0-19-515202-9.
- (en) Gibbs, Christopher H. (2000), The Life Of Schubert, Cambridge University Press. ISBN 0-521-59512-6.
- (en) Gibbs, Christopher H. (1997), The Cambridge Companion to Schubert, Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-48424-4.
- (en) Gammond, Peter (1982), Schubert, Methuen. ISBN 0-413-46990-5.
- (fr) Xavier Hascher, Franz Schubert, coll. « L'Esprit curieux » no 15, 1998.
- (fr) Brigitte Massin, Franz Schubert, Fayard, Paris, 1977, 1400 p. (ISBN 2-213-00374-2)
- (en) Newbould, Brian (1999), Schubert: The Music and the Man, University of California Press. ISBN 0-520-21957-0.
- (fr) Marcel Schneider, Schubert, coll. « Solfèges », Seuil, 1957, 192 p. (ISBN 2-02-000224-8)
- (en) Smith, Jane Stuart; Carlson, Betty; Schaeffer, Francis A (1995), The Gift of Music: Great Composers and Their Influence. Good News Publishers. ISBN 978-0-89107-869-2.
- (en) Swafford, Jan (1992), The Vintage Guide to Classical Music. Vintage Books. ISBN 0-679-72805-8.


c: text/html

text:
Blieus
Blieus (Blieux en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat a 950 m d'altitud[1], en la vallée de la Asse de Blieux, en lo massís del Montdenier.
Le village est situé à 950 m d’altitude[1], dans la vallée de l’Asse de Blieux, dans le massif du Montdenier.
Istòria[modificar | modificar la font]
En l'Antiquitat, lo vilatge installat en a l'arribada de las Romains es aquel de las Sentii[2].
La localité apareis per las primièras fes en las chartes en 1110, coma apertenenta a Raimundus de Blaus[3]. Lo fief aperten al capítol episcopal de Senez, passa de contunh als Castelana a Modèl:La s, a las Pontevès a Modèl:La s, a las Engelfred a Modèl:La s [4]. Las glèisas de las parròquias de Blieus (a Blieus e a Melle), e las intradas #que i an ligat, passan successivament al abbaye Sant-Victor de Marselha, al avesque de Senez, de contunh al abbaye de Lérins[3].
En 1342, la comunitat de Blieus a ligat a la viguerie de Castellane pel comte de Provence[5],[3].
A la fin dels guèrras de religion, los abitants de Blieus destruisson la siá glèisa per evitar que los sieus enemics se n'apoderan[3].
Pendent la Revolucion, la municipalitat compta una societat patriotique, creada après la fin de 1792[6].
Dans l’Antiquité, le peuple installé dans à l’arrivée des Romains est celui des Sentii[2].
La localité apparaît pour la première fois dans les chartes en 1110, comme appartenant à Raimundus de Bleus[3]. Le fief appartient au chapitre épiscopal de Senez, puis passe aux Castelana au Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, aux Pontevès au Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, aux Engelfred au Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle [4]. Les églises des paroisses de Blieus (à Blieus et à Melle), et les revenus qui y sont attachés, passent successivement à l’Marselha, à l’évêque de Senez, puis à l’abbaye de Lérins[3].
En 1342, la communauté de Blieus est rattachée à la viguerie de Castellane par le comte de Provence[5],[3].
À la fin des guerres de religion, les habitants de Blieus détruisent leur église pour éviter que leurs ennemis s’en emparent[3].
Durant la Révolution, la commune compte une société patriotique, créée après la fin de 1792[6].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 et 1,1 Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
La Torre.
- ↑ 2,0 et 2,1 Raymond Boyer e Guy Barruol, mapa 12 « Pòbles e abitats de l'epòca pré-romaine », in Baratier, Duby & Hildesheimer, Atlàs istorica de la Provence, e comentari Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « AHP-c12 » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- ↑ 3,0, 3,1, 3,2, 3,3, 3,4, 3,5, 3,6 et 3,7 Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
archeo-provence.
- ↑ 4,0 et 4,1 Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
AHP.
- ↑ 5,0 et 5,1 Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
histo_sous-pref.
- ↑ 6,0 et 6,1 Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
club.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
05 June 2006
lo francitan
O cal reconéisher, e mai nos faga cagar, la llengua propia (coma dison los catalans) d'Occitània es lo francitan.
Las cronicas saburosas d'en A. Estarquandinni sul francitan son ara disponiblas jol format pdf sul siti de Mesclum, lo suplement setmanièr en occitan del quotidian comunista marselhés La Marseillaise. Telecargatz-las e congostatz-vos!
Las cronicas saburosas d'en A. Estarquandinni sul francitan son ara disponiblas jol format pdf sul siti de Mesclum, lo suplement setmanièr en occitan del quotidian comunista marselhés La Marseillaise. Telecargatz-las e congostatz-vos!
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Labord
Labord (Lapurdi en basco, Labourd en francés, Labort en navarrés e en castelhan) qu'estó un vescomtat feudau deu ducat d'Aquitània. Las soas tèrras, limitadas au nòrd per Ador e au sud per Bidassoa e peus Pòrts, que son geograficament e istoricament ligadas a la mar. Qu'ei, en part, un territòri arrancat a l'ocean per l'acumulacion de grans sediments quaternaris on s'installèn los vascons. Arron d'un periòde d'ocupacion romana superficiau qu'arribèn a constituir lo ducat independent de Vasconia.
Los sons abitants que son los labordins.
La mar qu'a avut un ròtle primordiau dens l'evolucion istorica d'aquera region. Òm qu'atribueish a Baiona l'estatut de capitau de Labord. Aquò qu'ei vertat dinc au sègle XIIau, data a la quau n'estó administrativament destacada. La capitau istorica que vadó alavetz Ustàrits dens la quau s'organizè lo Biltzar de Labord (l'assemblada generau de tots los maires). Arron deu maridatge de la duquessa d'Aquitània Alienòr dab Enric II Plantagenèst, en 1152, las tèrras de Labord que passèn devath la dependéncia de la corona anglesa e que serén l'objècte de multiplas intrigas, atau las protagonizadas per Ricard Còr de Leon, mèste deu desvolopament comerciau e economic de Baiona. Aquera influéncia anglesa que durè dinc a 1450, quan Labord tornar vadó possession de la corona francesa, arron de la signatura deu tractat de patz dens lo castèth d'Aiherra. En 1609, un procès de broishas que i estó condusit peu conselhèr d'estat Jean d'Espagnet e peu conselhèr au Parlament Pierre de Lancre entà « purgar lo país de tots los broishes e broishas devath l'empresa deus demònis ».
Blason[modificar | modificar la font]
Qu'ei dividit en dus. Lo leon arroi que sembla viéner deu Vescomtat de Labord e la flor de liri sus hons blau que commemòra l'adesion a la corona francesa arron de tres sègles d'apartenença ad Anglatèrra.


text:
De mai en mai divèrses estudis scientifics balhan una importància màger al ròtle jogat per la cultura equèstra nomada asiatica. Segon aquestes, los movements nomadas ajudèron fòrça a la circulacion d’objèctes, de personas e tanben d’informacion en Asia pendent sa preïstòria. Lo desvolopament de la cultura de l’òme a caval seriá estat doncas un dels cambiaments mai grands realizats en Eurasia. Ara, un nòu estudi n’a pogut determinar l’edat.
Lo nòu estudi afirma que la cultura nomada mongòla del caval –restacada de còps a Genghis Khan e sas armadas mongòlas– auriá mai de 3000 ans e lo luòc d’origina seriá l’estepa eurasiatica del territòri conegut uèi lo jorn coma Mongolia. L’estudi es estat publicat dins la revista numerica Journal of Arqueological Science per una còla scientifica de l’institut alemand Max Planck per la Sciéncia de l’Istòria Umana, las universitats estatsunidencas de Yale e Chicago e lo Musèu Nacional de Mongolia, entre d’autres. Las pròvas qu’a balhadas aquesta còla an coma origina un estudi e una analisi de divèrses luòcs arqueologics situats en Mongolia, coneguts tanben coma lo complèxe de la Pèira del Cèrvi –Khiringsuur–.
Aquesta cultura foguèt aital nommada pr’amor de las polidas pèiras gravadas (pèiras amb de cèrvis) e los pichons puèges artificials o khiringsuur bastits long de l’estepa mongòla fa longtemps. Èran restacadas amb las traças mai ancianas de la cultura nomada asiatica mas o caliá poder demostrar.
De rituals amb de cavals domestics
En aquestes luòcs d’enterrament son estats trobats de centenats –e de còps de milièrs– de cavals domestics sacrificats al pè de cadun d’aquestes monuments. Per n’estudiar l’edat, los arqueològs an utilizat la tecnica del radiocarbòni.
Segon aquesta tecnica, quand un organisme morís, lo radiocarbòni que i a sustot dins sos òsses, comença de declinar. E los scientifics pòdon estimar quantes ans fa que l’animal moriguèt. Amb l’ajuda de l’analisi estatistica coneguda coma bayesiana, los autors de l’estudi an pogut precisar de manièra segura l’origina d’aquela cultura e de la cultura nomada euroasiatica del caval.
Segon William Taylor, cap de l’estudi a l’Institut Max Planck, “lo modèl a permés pel primièr còp de restacar la mòrt dels cavals e lo desvolopament cultural que i aguèt dins l’anciana Mongolia e l’èst d’Eurasia. De mai –çò diguèt Taylor– avèm pogut analisar lo ròtle jogat pel clima e lo cambiament environamental pendent l’origina locala d’aquela cultura nomada”.
Aital, aqueste nòu estudi soslinha qu’aquel ritual amb de cavals domèstics s’espandiguèt lèu per tota l’estepa mongòla vèrs l’an 1200 a.C., plusors centenats d’ans abans las primièras fonts escrichas suls òmes a caval.
D’autras traças tanben confirmarián lo transpòrt de las pèiras del complèxe de Khiringsuur amb de cavals. Tot aquò fariá de Mongolia un país que seriá estat un luòc clau dins lo desvolopament de l’anciana cultura equèstra euroasiatica.
L’estudi, çò dison ara los arqueològs, aurà d’importantas consequéncias sus la compreneson de las reaccions umanas al cambiament climatic. Una ipotèsi emesa fins ara disiá que la cultura nomada equèstra mongòla s’èra desvolopada mai o mens a l’epòca pr’amor que i aviá una secada plan granda. Taylor e sos collègas an pogut demostrar, totun, que lo començament d’aquela cultura nomada se tenguèt pendent un periòde mai umid, una epòca que i aviá mai d’animals domestics, mai de cavals e tanben mai de transpòrt d’objèctes e d’informacion e de circulacion de personas.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet , lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.


text:
Pangermanisme
Lo pangermanisme es un movement politic irredemptista dei sègles XIX e XX que son objectiu èra l'unificacion dei germanofòns d'Euròpa au sen d'un meteis estat. Aguèt una influéncia majora sus lo procès d'unificacion d'Alemanha e sus la vida politica alemanda. A partir de la fin dau sègle XIX, venguèt la basa ideologica de partits e d'organizacions racistas coma lo NSDAP d'Adolf Hitler. Per aquela rason, la pangermanisme es considerat coma una causa de la Segonda Guèrra Mondiala e es vengut un subjècte quasi tabó dins l'Euròpa actuala.


text:
Lo Congrès permanent de la lenga occitana qu’ei ua institucion scientifica e morau qui representa los actors e los utilizators de l’occitan – aperat tanben lenga d’Òc.
L’objectiu deu Congrès qu’ei la contribucion a la vitalitat e au desvolopament de l’occitan, en tribalhant a la soa coneishença e a la soa codificacion mercés a la produccion d’utís pertocant mantuns aspècts de la lenga occitana (lexicografia, lexicologia, terminologia, neologia, fonologia, grafia, gramatica e toponimia). Que hè segon principis d’accion atau com l’unitat e la diversitat de l’occitan l’estabilitat, la representativitat de las regions lingüisticas du territòri d’Òc, la collegialitat de las decisions e la difusion de l’informacion.
Lo Congrès qu’amassa las institucions e las federacions istoricas de la lenga occitana de tres Estats de l’Union Europèa (França, Espanha, Italia). Qu’a peu miei deus sòcis publics las Regions Aquitània, Lengadòc-Rosselhon, Mieidia-Pirenèus e Ròse-Aups, e qu’ei sostienut peu Ministèri de la culture e de la comunicacion – D.G.L.F.L.F..


text:
Egipte antica
E mai que se pòsca definir dins lo temps l'Egipte antica coma lo periòde de l'istòria egipciana entre l'invencion de l'escritura e la fin de l'Antiquitat, aquesta nocion s'aplica mai que mai a la civilizacion que visquèt a la broa de Nil durant aqueste periòde d'aperaquí quatre mila ans d'istòria. De l'acamp de las tribús egipcianas que fondèron lo primièr empèri faraonic fins a la sieuna casuda al començament de l'èra crestiana, l'Egipte antica foguèt lo teatre d'eveniments màgers qu'an influenciat prigondament la cultura d'una part importanta dels pòbles d'Africa, de Mediterranèa e de l'Orient Mejan.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Geografia
- 3 Agricultura
- 4 Pòble
- 5 Organizacion politica
- 6 Art egipcian
- 7 Mitologia e religion egipciana
- 8 Sciéncia de l'Egipte antica
- 9 L'Egipte antica dins las arts
- 10 Referéncias
- 11 Ligams extèrnes
Istòria[modificar | modificar la font]
Es cap a la fin del Neolitic que de tribús comencèron de s'amassar dins la fertila val de Nil, per arribar a la constitucion de dos reialmes politicament distints mas estrechaments ligats per una cultura comuna : la Nauta Egipte, al sud, e la Bassa Egipte, al nòrd (Nil raja del sud cap al nòrd). La tradicion atribuís al reialme del sud l'unificacion del país (que ven aital lo primièr estat del mond) e l'establiment de las primièras institucions faraonicas (segurament pel faraon Narmer).
Lo descopatge de l'istòria d'Egipte en grands periòdes e en trenta una dinastias es eretat del prèire-istorian Manton, quitament se los egipcians anteriors fasián pas aquesta distincion : per eles la monarquia èra continuala.
- Periòde predinastic : periòde precedent l'unificacion del país ;
- Periòde tinita : las primièras dinastias faraonicas (capitala This, prèp d'Abidos) ;
- Ancian Empèri : considerat pels ancians egipcians se meteisses coma l'edat d'aur de sa civilizacion amb, entre autre, la bastison de las pus grandas piramidas ;
- Ièr periòde intermediari : periòde d'inestabilitat politica e d'esberlament del país en dos reialmes rivals ;
- Mejan Empèri : periòde fast, estable e de granda activitat artistica ;
- IInd periòde intermediari : periòde de treboladisses grèus, ocupacion del país per los Icsòs, liberacion del país per Amosis ;
- Novèl Empèri egipcian : periòde pus drud de tota l'istòria egipciana ; se caracteriza per una espelida culturala e artistica que son apogèu es atengut amb las XVIIIena e XIXena dinastias egipcianas ; es l'epòca dels Thoutmôsis, dels Amenhotep (en grèc : Aménophis) e dels Ramessides (dont Ramsès II) ;
- Tresen periòde intermediari : periòde de guèrra civila, los reis-prèires, dominacion libiana puèi etiopana (reialme de Koush), invasion assiriana ;
- Bassa epòca : dinastia saïta, ocupacion pèrsa, darrièras dinastias autoctònas puèi dominacion grèga (Alexandre, los Ptolemèus).
La fin de l'istòria egipciana antica varia en foncion del punt de vista adoptat. S'acaba :
- d'un punt de vista etnologic, a la mòrt del darrièr faraon autoctòn, Nectanebo II en -343 ;
- d'un punt de vista politic, a la mòrt del darrièr sobeiran autonòm, Ptolemèu XV Césarion en -30 ;
- d'un punt de vista cultural, a la conversion del darrièr temple egipcian en glèisa còpta, lo temple d'Isis a Philae en 535 (tancadura en 551).
Istòria resumida[modificar | modificar la font]
L'Egipte faraonica pendent sos 3000 ans d'istòria es pas un afar de frontièras geograficas. Sus aqueste plan coneguèt de situacions nombrosas en possedir d'en primièr Nubia puèi en se dirigir cap a l'Orient Mejan abans de regressar d'un biais general pendent la Bassa Epòca. Pasmens se pòt pas negar que d'unes caractèrs geografics son inseparables de l'identitat egipciana. Aital Nil farguèt lo biais de viure e la civilizacion d'Egipte.
Se pòt observar que de grands principis se son mantenguts tot al long de l'istòria d'Egipte. I aguèt sempre un poder central fòrt en la persona del rei. Quand aquesta veniá flaca, i aviá de crisis coma lo primièr periòde intermediari a la mòrt de Pepi II ont regnèron amassa mai d'unas familhas. Lo sistèma ont totes los poders èran tenguts pel faraon evoluiguèt. Se complexifiquèt en una administracion importanta. Jos Sesostris III, la foncion de vizir foguèt doblada per assegurar una gestion melhora. Mas d'aquel temps l'institution faraonica foguèt mantenguda e mai durant las dominacions estrangièras. Aquesta donava una legitimitat al poder en plaça.
Aquò es pas per azard se los Icsòs, los Pèrsas, Alexandre lo Grand e sos generals grècs se faguèron nomenar faraon. Lo fait de seguir la costuma antica lor conferissiá una legitimitat respècte als egipcians. L'idèa meteissa es valabla per totas las dinastias eissidas d'Egipte, la foncion de Faraon referís un simbòl màger. D'efièch las dinastias se seguissián pas per filiacion. L'estat de faraon permetiá la reduccion d'aquel valat familial. Aital Ramsès Ièr abans d'èsser coronat èra general e vicerei.
Mas benlèu aquesta unitat dins la concepcion del poder auriá pas tant durat se la foncion de faraon aviá pas un ideal espiritual. Lo faraon èra un ligam entre lo terrèstre e lo divenc. Sa foncion se limitava pas al temporal, èra lo primièr prèire d'Egipte. De segur, sul plan istoric, es mai complicat. Aital se vegèt la rompedura amb lo Periòde amarnian o la presa de poder progressiva del clergat d'Amon. Mas pels faraons qu'avián un poder real, sas foncions ne fasián los garants del divenc.
Geografia[modificar | modificar la font]
La geografia de l'Egipte antica, d'un punt de vista climatic, es pro pròcha de la de l'Egipte contemporanèa. Egipte es un país de clima semidesertic que sola la faissa fertila dels dos costats de Nil, lo Dèlta e qualques oasis esparpalhats, son pròpris a l'implantacion umana. Lo rèsta es ocupat pel Desèrt Libic à l'oèst, lo Desèrt Arabic à l'èst e Sinai al nòrd-èst. Las frontièras « traditionalas » de l'Egipte antica son pro semblablas a las de l'Egipte actuala. Aital, dins l'Ancian Empèri, lo país confrontava al nòrd la Mediterranèa, al sud la primièra cataracta de Nil, a l'oèst lo Desèrt Libic, a l'èst la mar Roja e lo desèrt de Sinai. Lo territòri egipcian èra descopat en regions administrativas, los nòmes, qu'èran governats, al nom de faraon, per de nomarcas.
Agricultura[modificar | modificar la font]
Los ancians egipcians cultivavan d'òrdi e una varietat de blat, e d'autras cerealas, qu'utilizavan per fabricar los dos aliments principals, lo pan e la bièrra.[1] Las plantas de lin, desrabadas abans de florir, èran cultivadas per las fibras de sas cambas. Aquestas fibras se partejavan transversalament e s'entornejavan en fials, qu'èran utilizats per téisser de lençòls de lin e per fabricar de teissut pels vestits. Lo papir que creissiá pel lèit del riu Nil servissiá per fabricar lo papièr. Las ortalissas e la frucha butavan en parcèlas d'òrts, a costat de las abitacions subre un terren enauçat, e se devián asaigar a la man. Las ortalissas inclusián pòrres, alhs, melons, carabassas, peses, lentilhas, lachugas, e autras culhidas, apondudas als rasims que se'n fasiá lo vin, dàtils, figas e miugranas.[2]
Una combinason de factors geografics favorables contribuiguèron a la capitada de la cultura en Egipte antica, lo pus important dels quals essent lo ric sòl fertil resultant dels aigats annadièrs del riu Nil. Los ancians egipcians èran aital capables de produir d'aliments en abondància, permetent a la populacion d'emplegar mai de temps e de ressorsas a de passatemps culturals, tecnologics e artistics. La gestion de la tèrra èra cruciala en Egipte antica perque las taxas èran assignadas en se basant sus la quantitat de tèrra que cada persona teniá.[3]
L'agricultura en Egipte èra ligada als cicles del riu Nil. Los egipcians avián establits un calendièr solar que lor permetiá de preveire los sieus aigats e coneissián tres sasons: Akhet (aigat), Peret (plantacion), e Shemu (culhida). La sason dels aigats durava del mes de junh fins a setembre, depausant pel lèit del riu un jaç ric en minerals ideal per la cultura. Passadas las inondacions, la sason de la plantacion durava d'octobre fins a febrièr. Los païsans lauravan e plantavan de granas pels camps, los quals èran asagats amb besals e canals. Egipte recebiá paucas pluèjas, e los païsans utilizavan Nil per asagar las seunas culturas.[4] De març fins a mai, los païsans utilizavan un volam de fusta o de cana per segar, puèi batián amb un flagèl per separar la palha del gran. En remenant se removiá l'espigal del gran, que après se moliá en farina, que se fasiá fermentar per fabricar la bièrra, o que se gardava per pus tard.[5]
Pòble[modificar | modificar la font]
L'origina dels primiers Egipcians es questionejada, que mantuna teoria existís sus aquel sicut..
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
L'Egipte antica èra una teocracia. Mai qu'un rei, lo faraon èra a l'encòp l'administrador principal, lo cap de las armadas, lo primièr magistrat e lo prèire suprèm d'Egipte. D'efièch, Faraon aviá una mission de complir : metre en òbra la règla de Maat sus la Tèrra; valent a dire assegurar l'armonia entre los òmes e lo cèl, èsser lo garant de la morala de son pòble, en contribuir aital a assegurar son eternitat.
Art egipcian[modificar | modificar la font]
L'Art de l'Egipte antica se caracteriza per une idèa d'òrdre : de linhas claras e simplas, associadas a de fòrmas simplas e d'unes aplats de color.
Los artistas utilizavan de linhas perpendicularas, verticalas e orizontalas, per formar un quadrilhatge e donar de proporcions condrechas a sas òbras.
L'art rebatiá l'importància sociala, religiosa e politica.
La nautor dels personatges dépendiá per exemple de son ròtle dins la societat : los mai importants èran los pus bèls, que i n'aviá gessa perspectiva.
Lo faraon es aital tostemps representat coma lo mai grand dels òmes e tot parièr los diuses son mai o mens imposants segon ne son considerats mai o mens potents.
Veire tanben :
Mitologia e religion egipciana[modificar | modificar la font]
Los egipcians de l'Antiquitat (idem egiptes...) cerquèron d'interpretar totes los fenomèns que podián observar pel prisma de la lor cresença seculara.
La nocion mai importanta per eles es la de cicle :
- lo cicle del jorn amb lo solelh que renais cada matin
- lo cicle dels ans amb l'aigat annadièr de Nil que ne podiá èsser quora font de gaug quora de malastre (per en cas de tròp flac o tròp potent asondi de Nil)
- lo cicle de la vida amb las naissenças que seguísson las mòrts
Vejatz tanben :
Sciéncia de l'Egipte antica[modificar | modificar la font]
La sciéncia de l'Egipte antica ne gausís d'un prestigi màger dempuèi los tempses pus ancians.
Çò ne mòstra del nivèl màger d'aquela civilizacion e l'ample de sas coneissenças.
L'Egipte antica dins las arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
- Maison égyptienne, plaça del Caire a París, bastida en 1805 e que la siá façada ne presenta una frisa amai de caps égiptes ancians.
- Egyptian Hall a Londres en 1812.
Pintura[modificar | modificar la font]
- David Roberts (1796-1864) pintrèt moltas òbras amb per decòr l'Egipte antica.
Musica[modificar | modificar la font]
- Aïda, opèra de Giuseppe Verdi.
- Mozart l'egipcian, Raubatòri al seralh, L'auca del Caire, Dhikr (requiem) e autras sinfonias
- Dança egipciana dins Samson e Dalila per Camille Saint-Saëns
- Juli Cesar en Egipte / Giulio Cesare in Egitto, de Georg Friedrich Haendel
e ca
Literatura[modificar | modificar la font]
N'es espectaclós lo nombre de romans que son tèma es l'Egipte antica.
Çai citarem sonque :
- Lo Roman de la momia / Le roman de la momie de Théophile Gautier
- Lo Nabab / Le Nabab d'Anfós Daudet
- La primièra piramida / La première pyramide de Bernard Simonay
- Ramsès, La Reina libertat / La Reine liberté, Champolion l'egipcian / Champollion l'Egyptien, L'afar Totankhamon / L'Affaire Toutankhamon... de Christian Jacq
e ca
En benda dessenhada se pòt citar :
- la seria Papirus [6]
- Lo mistèri de la granda piramida / Le Mystère de la grande pyramide d'Edgar P. Jacobs
- La fièra dels immortals / La Foire aux immortels, d'Enki Bilal
- En per las tèrras d'Horus / Sur les terres d'Horus , d'Isabelle Dethan
- Asterix e Cleopatra / Astérix et Cléopâtre de René Goscinny e Albert Uderzo
e ca
Cinèma[modificar | modificar la font]
- La tèrra dels Faraons, filme american de Howard Hawks, de 1955 amb participation al scénario de William Faulkner
- Cleopatra, filme de Joseph Mankiewicz, de 1963
- Faraon , filme polonés de Jerzy Kawalerowicz, de 1966
- Asterix e Obelix : Mission Cleopatre, una adaptacion per Alain Chabat de la benda dessenhada, de 2001...
- amai la seria televizada de sciéncia ficcion ianqui-caqui Pòrta Estelam / Stargate / EUA 1997-2007 que fòrça s'utiliza ( se pilha... amb unas teorias pro fumosas tanben... ) del patrimòni egipte ancian
e ca
Jòcs de ròtle[modificar | modificar la font]
- Egipte : 1156 av. J.-C. L'enigma de la tomba reiala / L'énigme de la tombe royale ... © 1997 Réunion des Musées Nationaux, Canal+ Multimédia, Cryo Interactive...
- Kemi, Aventuras en tèrra d'Egipte
- GURPS Egipte / Egypt... Thomas M. Kane...
Editor : Steve Jackson Games, 1998, lenga : anglés (version originala), (ISBN 1-55634-342-6)
- Égyptis, jòc en linha gratuit que dedins incarnatz un Egipcian de l'Antiquitat vivent al ritme de Nil.
e ca
etc
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Nicholson (2000) p. 510
- ↑ Nicholson (2000) p. 577 and 630
- ↑ Manuelian (1998) p. 361
- ↑ Nicholson (2000) p. 514
- ↑ Nicholson (2000) p. 506
- ↑ Sit sus Papyrus per Lucien de Gieter e Jean-Pol Schrauwen
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- La categoria Egipte antica de l'annuari dmoz.
- Las unitats de mesura dins l'Egipte antica
- Els tres fills de Noè i la història de la civilització mediterrània (Simone Weil) (tradusit en catalan)


text:
Val d'Aran
Aran o era Val d'Aran (mens locaument era/la Vath d'Aran, la Vau d'Aran) ei un parçan d'Occitània, situat ena region istorica de Gasconha, e formant ua comarca semiautonòma, administratiuament e istoricament assignada ath Principat de Catalonha e mès tard ar Estat espanhòu.
Eth caplòc ei era vila de Vielha.
Eth gentilici ei aranés -esa.
Somari
Generalitats[modificar | modificar la font]
Era Val d’Aran se trape ena part centrau dera sarrada pirenenca e ei era soleta val des Pirenèus espanhòus d'aiguavessant atlantic. Era sua estenuda ei de 620 km2, tèrmie ath nòrd tamb eths parçans occitans de Comenge e Coserans (oficiaument en França, enes departaments d'Arièja e Nauta Garona), ath sud damb era comarca dera Nauta Ribagòrça e era region d'Aragon, ar èst damb era comarca catalana deth Palhars Sobeiran. Eth sòn arriu principau, Garona, trauèsse e vertèbre tota era Val e desbòque en Atlantic (Bordèu). Aguest emplaçament geografic, ei a díder era sua orientacion naturau cap ara rèsta d'Occitània, amassa damb era manca ath long des sègles d’unes bones comunicacions tamb Catalonha e Aragon, an hèt qu’era Val d’Aran age clares diferéncies damb es vals e contrades catalanes vesies tant en aspècte fisic com culturau. Era pròva mès clara d’aguesta diferéncia se manifèste en hèt d’auer coma lengua pròpia er occitan, coneishut en Aran com aranés. Era populacion censada ena Val d’Aran er an 2015 ei de 9 985 abitants e era sua economia ei completament orientada tath sector des servicis.
Istòria[modificar | modificar la font]
Era Antiquitat[modificar | modificar la font]
Era toponimia aranesa semble justificar qu'era poblacion anteriora as Romans ère mixta: cèlta e bascona. Polibi nomente es airenosi. Era romanizacion siguec prohonda e siguec alavetz quan s'introdusic eth cultiu dera vinha, totun non s'efacèren pas es caracteristiques araneses. Era ciutat principal ere "Vetula", era Vielha d'aué, e siguec un pagus deth Convent juridic de Lugdunum (Sant Bertran de Comenge). Ua via romana anaue des dera actuau Tolosa a Esterri d'Anèu, e a Urgèl. Formèc part dempús de Novempopulània, e dempús queiguec en mas des problacions germaniques enquia colsolidà-se eth domeni visigòt en tota era region. Es musulmans estèren bèth viatge ena Val enes sues expedicions de pilhatge e represalha, totun jamès i auec ua aucupacion permanenta.
Era Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Sometuda as francs demorèc integrada ath comdat de Comenge, mès a compdar deth segle X apartien soent ath comdat de Palhars. Es disputes territoriaus feudaus afavoriren eth manteniment d'ua independéncia reiau encara que non juridica.
En 1036 Gerbèrga de Fois aportèc era Val coma dòt ath sòn òme Ramir I d'Aragon, totun es comdes de Comenge sagèren fòrça viatges de hèr a valer es sòns drets, mès es aranesi se i opausèren e es soldats deth comde sigueren refusats.
En 1130[1] es autoritats dera Val se meteren jos era proteccion d'Anfós I, rei d'Aragon: eth Tractat de Sant Andrèu de Barrabés, dit Tractat d'Emparança, establic era emparança catalana a cambi deth pagament d'un galin reiau o tribut de blat. Mès eth rei, damb motiu des sues actuacions politiques, ne hec donacion a Centul III de Bigòrra a cambi de vassalatge d'aguest e des sòns successors, tant tara Val coma tath madeish comdat de Bigòrra. Era arrehilla de Centul III, Peironèla, se maridèc damb Gaston VI de Bearn en 1192, e Anfós I les balhèc eth comdat de Bigòrra mès se sauvèc eth domeni util dera Val. Eth nau rei de Catalonha e Aragon, Pèire II, cedic era Val en 1201 ath comte Bernat IV de Comenge, a cambi (com auie estat abantes tà Bigòrra) deth vassalatge de Bernat, tant tara Val com tath madeish comdat de Comenge. Es aranesi non acceptèren damb resignacion eth domeni de Bernat e lo combatiren damb es armes. Era des·hèta des fòrces occitanocatalanes en front des imperialistes fondamentalistes francesi en Murèth, en 1213, metec fin ara aliança occitanocatalana. Era Val d'Aran demorèc en mans dera corona catalana e Jaume I pretenec infeudà-la tà Guilhèm d'Entença en 1220, mès es aranesi mostrèren era sua oposicion. Alavetz Jaume I acceptec era decision aranesa e prometec qu'era Val jamès tornarie a serà-se dera corona catalana. Era fidelitat des aranesi des d'alavetz siguec constanta.
En 1295 era invasion francesa contra Catalonha siguec des·hèta, totun es francesi aucupèren era Val en tot annexà-la ara senescalia de Tolosa e en tot abolir es intitucions pròpies dera Val, e caleren negociacions fòrça dures entara sua restitucion. En 1298 er acòrd d'Argelers transferic era sobeiranetat dera Val a un sobeiran nèutre, eth rei Jaume II de Malhòrca (que comprenie tanben Rosselhon). Pendent uns ans es governadors malhorquins (Arnau de Sant Marçal de 1298 a 1307, Pere Bernat d'Asnava, de 1307 ath 1310, e Pere de Castell, de 1310 a 1313) restabliren es institucions araneses. En 1313 un arbitratge retornèc era Val ath rei Jaume II de Catalonha, qui confirmèc es Usatges e Constitucions des sòns abitants amassadi en Privilègi dera Querimònia, confirmat de nau peth rei Anfós III en 1328, e respectat tanben per Pèire III dempús d'acceptar era oposicion aranesa ara venta deth territòri ath comde Uc de Palhars en 1385. Non guaire mès tard eth rei Joan II concedic as aranesi diuèrses exempcions e drets e en 1389 es Corts de Montson declarèren era Val part deth territòri deth Principat de Catalonha (integracion confirmada dempús pera Generalitat pendent er interregne esdevengut ena mòrt deth Rei Martin en 1410), çò que metec fin de hèt ara independéncia dera Val qu'enquia alavetz sonque ère ligada a Catalonha pera comunautat de sobeiran. En 1390 es francesi manats per Loís d'Anjau tornèren a atacar era Val mès sigueren refusats. En 1396 era invasion deth comde de Fois siguec tanben refusada, e dempús era deth rei de França Carles VI en 1410, eth quau aprofitèc era mòrt deth rei catalan. Totun era mancança de guarnison permanenta afavoric era presa de poder ena Val des capdulhs Cabdet, Ramonet e Maixicot que la dominèren enquia que sigueren vençuts en 1477. Eth rei Ferrand II d'artenhec era pacificacion completa en 1491.
Era Edat Modèrna[modificar | modificar la font]
En 1579 es uganauds arribèren tara Val mès sigueren refusadi pes aranesi ajudats pes fòrces enviades peth rei Felip II de Castelha.
Ena Guèrra des Segadors, ena qué era Generalitat de Catalonha nomentèc un nau rei (eth francés Loís XIII, I de Catalonha) opausat ath rei de Castelha, es aranesi non acceptèren eth sobeiran francés e siguec de besonh era preséncia des tropes catalanes. En 1651 es castelhans aucupèren era Val mès es libertats araneses sigueren respectades.
Era Patz des Pirenèus en 1659 permetec a França dominar ua part de Catalonha (domeni qu'encara dure) mès era Val d'Aran se mantenguec ena sua situacion juridica d'abantes dera guèrra.
En sègle XVIII quan esclatèc era Guèrra de Succession, ena quau Catalonha pren part ath costat deth rei-archiduc Carles III, es aranesi sigueren tanben partidaris deth madeish; totun es francesi artenheren plaçar coma rei a Felip V e era Val siguec conquerida peth francés Arpajon en tot èster sometuda a hòrti tributs. Gaspar, baron de Les, siguec nomentat governador (era familha senhorau de Les ère tradicionaument francofila e sigueren ath cap de quauques revòutes a favor de França; eth pair de Gaspar siguec executat pr'amor dera sua actitud a favor de França ena Guèrra de Succession). Eth nau governador se caracterizèc peth sòn despotisme.
En 1715 era Val demorèc excluida deth decret de Nava Planta que metec fin ara independéncia des reines dera Corona Catalana (eth Principat, Aragon, Valéncia e Malhòrca). Felip V confirmèc es drets des aranesi mès en 1717 Gaspar tornèc a èster nomenat governador.
En 1719 es tropes franceses aucupèren era Val e exerciren ua repression forena (mès encara que Gaspar) jos eth comandament deth francés Champier, que finaument siguec destituit en conseishé-se es sòns excèssi. Eth Tractat de Madrid retornèc era Val a Espanha e Felip V restablic es libertats des aranesi e eth dret deth liure comèrci damb França. En 1735 les concedic era exempcion der impòst deth papèr segerat (Privilègi qu'encara se manten).
Eth periòde contemporanèu[modificar | modificar la font]
Eclesiasticament era Val d'Aran depenie deth Bisbe de Comenge mès en 1770 eth Sant Pare Clement XIV accedic a que passèsse tara jurisdiccion deth Bisbat d'Urgèl, traspàs que siguec efectiu en 1804. En 1794 siguec aucupada pes francesi pendent era Gran Guèrra e retornada dempús (1796) a cambi d'auantatges ena isla de Sant Domingo. Conquerida Catalonha per Napoleon pendent era Guèrra deth Francés (1810), era Val siguec aucupada pes tropes franceses establides en Principat. En 1812 siguec incorporada ath departament francés dera Nauta Garona e totes es libertats sigueren abolides. Derrotadi es francesi (1814) era aucupacion encara contunhèc damb era esperança de conservà-la enquia qu'en 1815 Ferrand VII n'ordenèc eth conqueriment e era incorporacion ath corregiment der Talarn, causa que non siguec acceptada de bon grad pes aranesi.
En 1820 era Constitucion liberau includís era Val ena província de Lhèida, en tot créisher eth descontet e en tot méter as aranesi en braci der absolutiste Carles. En 1822 se proclame era regéncia d'Urgèl en nòm deth rei Carles, e encara que vençuda era regéncia, era Val se mantenguec carlina enquia 1823 damb era queiguda deth regim liberau. En 1835 torne a èster en mas deth pretendent carlin Carles, totun es liberaus la recupèren as pògui mesi, maugrat que tornèc a quèir en mans des carlins diuèrsi còps enquia 1840. Dempús d'ans de tranquillitat, en 1944, damb era derrota de Hitler en França, es exilats catalans e espanhòus, dirigits sustot peth Partit Socialista Unificat de Catalonha e eth Partit Comunista d'Espanha dominèren era region ben lèu. Franco manèc er exercit mès enquiar an 1948, en qué se dauric un tunèl que permetec mantíer es conunicacions en iuèrn, non se podec expulsar as resistents antifranquistes.
En 1979 er Estatut d'Autonomia de Catalonha remassèc es singularitats dera Val en tot reconéisher es peculiaritats istoriques e administratiues e restablic es sues institucions, eth Conselh Generau e eth Sindic, restabliment efectiu en 1991. En 1983 eth President dera Generalitat signèc eth Decret qu'adoptaue nòrmes ortografiques tar aranés. Eren ues nòrmes elaborades per ua comission d'expèrts occitans (dont aranesi) e catalans e que seguien es plantejaments dera grafia tradicionau qu'establie er Institut d'Estudis Occitans; dab ua actualizacion ulteriora segontes eth trabalh normatiu deth Conselh dera Lengua Occitana. Desempuish 1982 er aranés comencèc a impartí-se en totes es escòles dera Val, e en 1994 eth Conselh Generau aprovèc eth reglament der usatge oficiau der aranés.
Administracion tradicionau[modificar | modificar la font]
Era administracion tradicionau dera Val ère a tres nivèus: es vesins, assemblada generau des caps de familha; es còssos, formats pes representants de cada vila; e eth Conselh Generau d'Aran, format per representants nomenats pes còssos. Eth rei ère representat peth baile, mès tard governador, eth quau recaptaue es tributs.
Es municipis aranesi[modificar | modificar la font]
- Arres (67 abitants)[2]
- Bausen (58 abitants)
- Es Bòrdes (237 abitants)
- Bossòst (1 137 abitants)
- Canejan (100 abitants)
- Les (953 abitants)
- Naut Aran (1 760 abitants)
- Vielha e Mijaran, damb eth caplòc, Vielha (5 450 abitants)
- Vilamòs (164 abitants)
Es ancians municipis:
- Arròs e Vila (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970)
- Arties (fusionat dens Naut Aran eth 1968)
- Bagergue (fusionat dens Naut Aran eth 1968)
- Betlan (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970)
- Escunhau (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970)
- Gausac (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970)
- Gessa (fusionat dens Naut Aran eth 1968)
- Salardú (fusionat dens Naut Aran eth 1968)
- Tredòs (fusionat dens Naut Aran eth 1968)
- Vilac (fusionat dens Vielha e Mijaran eth 1970)
Es terçons aranesi[modificar | modificar la font]
Aran ei divisada en sièis terçons, qui serveishen tanben com circonscripcions electoraus deth Conselh Generau :
Ligams[modificar | modificar la font]
- (oc) Conselh Generau d'Aran
- (oc) Municipi de Vielha e Mijaran
- (es) Val d'Aran
- (es) Municipi de Naut Aran
- (es) Fotos dera Val d'Aran
- (es) Llistat de restaurants en Aran
- (ca) Municipi de Bossòst
- (es)(en) Nou Tunel de Vielha
- (es) Notícies toristiques dera Val d'Aran
Referéncies[modificar | modificar la font]
- ↑ Modèl:Ref-publicació
- ↑ Chifras de 2015 segond l'INE


text:
Per meditar : A la fiera, manca pas d'ases que se semblan.
Per meditar : L'argènt meno l'ome a l'infèr, mai éu rèsto a la porto.
Per meditar : Lo bòn pastre fai lo bòn aver.
Per meditar : Se pèr travaia l'on devenié riche, lis ase pourtarien lou bast d'or.
Per meditar : Cu non a bòna tèsta, fau qu'ague bònei cambas.
Per meditar : Chasque topin troba sa curbecela.
Per meditar : Fai bon saupre rèn, l'on apren toujour.
Per meditar : Quau a mestié a segnourié.
Per meditar : Amic de cadun, amic de degun.
Per meditar : Se la barbo blanco fasié lou sage, li cabro lou devrien èstre.
Per meditar : Dins lo besonh, leis amics se coneisson.
Per meditar : Es pas bèu çò qu'es bèu, es bèu çò qu'agrada.
Per meditar : Badar coma una gerla sènsa òli.
Per meditar : Mistrau de dissate a jamai vist lou dilun.
Per meditar : Bòn e marrit, coma la lenga.
Per meditar : Vau mai uno arencado sus lou pan qu'un pijoun que volo.
Per meditar : Quau trop sarro l'anguielo, l'anguielo i'escapo.
Per meditar : Vau mai esquilhar dau ped que de la lenga.
Per meditar : Cu maneja lei peiras se quicha lei dets.
Per meditar : Fau pas crompar cat en sac.
Per meditar : Lou brut fai pas de bèn, lou bèn fai pas de brut.
Per meditar : Lo pan dur ten l'ostau segur.
Per meditar : Lou courage se counèis à la guerro, la sagesso à la vido, l'amista au besoun.
Per meditar : Entre dous gendarmo, lou plus brave ome dóu mounde a l'èr d'un couquin.
Per meditar : Fau prene lou tèms coume es, l'argènt coume vèn, li gènt coume soun.
Per meditar : Quau semena d'espinas vague pas descauç.
Per meditar : Se la barbo dounavo la sciènci o se la barbo blanco fasié lou sage, lei cabro sarien tóutei dóutour.
Per meditar : Lo temps e l'usatge rendon l'òme sage.
Per meditar : Se fai pas lo civier avans d'aver la lèbre.
Per meditar : Quau a ben dinat crèi leis autrei sadol.
Per meditar : Qu toujour pren e rèn noun douno, a la fin cadun l'abandouno.
Per meditar : Un pau d'ajuda fa ges de mau, fòrça ajuda fa grand ben.
Per meditar : Entre volurs e volats, tot país es abitat.
Per meditar : Touto bèuta s'escoulouris, e lou renoun jamai peris.
Per meditar : Mistrau, Parlament e Durença son lei tres flèus de la Provença.
Per meditar : A l'ase sadol lei cardons amarejan.
Per meditar : Pron d'ases pòrtan pas lo bast !
Per meditar : Quau tèn la coa de la sartan la vira d'onte vòu !
Per meditar : Aqueu qu'a ben dinat crèi leis autrei sadol.
Per meditar : Quau a que de cabras aurà lèu tondut.
Per meditar : Sensa pastre, mila fedas fan pas un tropèu.
Per meditar : A la pluma e a la cançon se reconeis l'aucelon.
Per meditar : Vau mai una abelha que mila moscas !
Per meditar : L'ase se coneis ais aurelhas, e lo fòu au parlar.
Per meditar : Lenga muda a jamai estat batuda.


text:
L’engenh d’òc e l’òme mediterranèu
Feurier de 1943: en plena tormenta de la segonda guerra mondiala, Joë Bousquet consacra un numèro daus Cahiers du Sud a "l’engenh d’òc e l’òme mediterranèu". Simone Weil i balharà son interpretacion filosofica, quasi mistica, de la metafisica occitana. Quela edicion es acompanhada d’un comentari de Matiàs Gibert, professor de filosofia, que reviret lo texte.
Extrach: "L’esperit de la civilizacion d’òc al XIIen sègle, tal coma lo podèm entreveire, respond a d’aspiracions qu’an pas desparegut e que devèm pas daissar desparéisser, emai se podèm pas esperar las satisfar."
Disponible notadament sus 7switch, Decitre.fr e iBooks.


text:
Fa cent ans comencèt un dels periòdes revolucionaris mai grands de l’istòria contemporanèa de l’umanitat. En 1917 sorgissiá la revolucion russa e finissiá la revolucion mexicana. Ambedoás determinèron lo sègle seguent e los crits de “libertat” encara pòdon èsser escotats en plusors luòcs del mond.
La revolucion mexicana (1910-1917) foguèt un dels mai grands movements socials e culturals, tanben violents, que i aviá agut al continent american dempuèi fasiá annadas. Aguèt una granda influéncia en las reivindicacions socialistas mas tanben nacionalistas dels trabalhadors mexicans e puèi de tota l’America del Miègjorn e finiguèt – pas oficialament pr’amor que i aguèron batalhas fins l’an 1920 – en la constitucion de 1917. Aquesta foguèt una de las primièras constitucions de la planeta que reconeissiá los dreches laborals e socials collectius de las personas.
Tot comencèt l’an 1910 quora lo president mexican Porfírio Díaz qu’ajudava basicament l’inversion estatsunitenca, francesa e anglesa en tot subreexplotar las classas trabalhadoras e indigènas, decidiguèt tuar lo candidat Madero González, qu’aviá d’idèas socialistas e liberals. Mas poguèt pas o far. Madero s’exilièt a Tèxas e escriguèt lo Plan de San Loís per se levar amb las armas tot lo país lo 20 de novembre de 1910.
De mai, Madero nomenava los indigènas coma proprietaris de las sieunas tèrras e confirmava qu’un president mexican podiá pas mai èsser tornat causit. – Porfírio Díaz o foguèt mai de cinc còps -.
Porfírio Díaz s’exilièt en 1911 e i aguèt un nòu govèrn provisional presidit per Francisco Leon primièr e Madero puèi. Totun, en 1913 lo general Victoriano Huerta balhèt un còp d’estat en tot tuar Madero après recebre l’ajuda de l’ambaissador dels Estats Units, contrari a las nòvas reformas socialas e laboralas liberalas, qu’anavan contra los interèsses petrolièrs d’aquel país e dels britanics.
Una constitucion revolucionària
Foguèt alara quand la revolucion mexicana dintrariá en una de las pejors etapas. D’un costat Carranza formèt l’Armada Constitucionalista. De mai, i avián tanben las armadas indigènas d’Emiliano Zapata al nòrd e Pancho Villa al sud.
Après la conquista de la capital en 1917, foguèt escricha la constitucion qu’encara a uèi lo jorn aquel país. L’òbra de Carranza foguèt cuerta maugrat poder crear sindicats e centralas obrièras abans d’èsser assassinat en 1920.
Mas la sang perduda pendent la revolucion foguèt utila. La nòva constitucion mexicana foguèt una de las mai progressistas e socialas del mond, sustot en tot reconéisser los dreches de los trabalhadors e indigènas. Los presidents que i aguèt puèi contunhèron l’òbra revolucionària en tot expropriar lo petròli, balhar de tèrras als indigènas e crear l’educacion gratuïta bilingüe e una Assegurança Sociala Nacionala.
Mai d’una tematica qu’aviá la nòva constitucion balhèt una influéncia evidenta a la luta de trabalhadors de la planeta tota pendent tot lo sègle XX. Divèrses dreches son estats acceptats dins plusors païses mas d’autres encara lutan per i arribar. Aquò ne seriá, de segur, un simbòl de la sieuna capitada en America e en tota la planeta. Entre aqueles dreches trobam; educacion gratuita, universala, obligatòria e laica. La tèrra es proprietat de la nacion mexicana. Se reconeguèt lo drech de cauma, sindical, repaus, imdemnizacion e reparticion de beneficis de l’entrepresa per los trabalhadors. Finiguèt amb la punicion de mòrt e foguèt enebida la reeleccion dels politics.
Uèi lo jorn benlèu encara mai de la mitat de la planeta luta per aqueles dreches. En America èran nòus e divèrsas constitucions europèas del sègle XX los aguèron fòrça puèi. Totun, la sang de personas coma Madero, Carranza, Villa o zapata e milièrs d’autres foguèt pas inutila. Los mexicans dintrèron dins la modernitat e aquò cal pas o desbrembar. La revolucion que i aguèt en Mexic ara fa cent ans foguèt, de segur, una revolucion universala.
Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
La planeta a milièrs de lengas. Qualqu’unas son parladas per centenats de milions de personas. D’autras solament per 50, 60 o encara mens èssers umans. Totas elas an la meteissa valor. Totas son la mòstra de la vision particulara d’un grop uman d’un luòc a la Tèrra. E totas meritan subreviure. Tanben las que son pas realas.
Paucs òmes en l’istòria an ensajat de crear lengas artificialas. O far es un fach malaisit. Mas n’i a totun. Entre aqueles un autor de literatura fantastica anglés que creèt tot un mond imaginari ont èran parladas plusors lengas. Es pro conegut uèi lo jorn a la planeta mercés als filmes de las sieunas òbras màgers: l’Obit e lo Senhor dels Anèls. En efièch, es pas autre que J.R.R. Tolkien.
Maugrat aquò, Tolkien foguèt pas brica conegut pendent la sieuna epòca. Formava part d’un grop d’escrivans que l’academicisme literari anglés de començaments de sègle XX considerèt coma estranh.Fasián d’amassadas literàries e creavan èssers imaginaris, istòrias pas realas e tanben… de lengas.
Mai d’una lenga per un solet parlaire
Tolkien es plan conegut per la creacion de la Tèrra del Mièg. Un mond qu’a en lo detalh una riquesa susprenenta. Lors abitants son d’èlfes, nans, umans, trolls, orques e totes eles an una caracteristica comuna; totes parlan lengas desparièras. Lengas que Tolkien creèt e que uèi encara an un vocabulari e una gramatica. E encara pòdon èsser apresas.
Segon lo pròpri Tolkien laissèt escrich, las istòrias que se debanan en aquel mond foguèron creadas per balhar supòrt a las lengas. “Es un mond ont lo nom arriba primièr – çò diguèt – Tolkien – e l’istòria après”.
Divèrses estudis publicats los darrièrs ans an reculhit l’esséncia d’aquelas lengas pr’amor que Tolkien ne creèt mai d’una. Ansin, l’escrivan anglés desvolopèt la lenga quenya, lo sindarin o lo telerin coma lengas elficas, lo nanian coma lenga dels òmes, etc. Tanben expliquèt cossí èran nascudas aquelas lengas, qualas èran las sieunas originas e cossí èra estada la sieuna evolucion lingüística. Totas s’èran desvolopadas e avián evolucionat segon desparièrs principis, logics e racionals mas que solament existissián en la ment de Tolkien.
Las lengas que Tolkien creèt avián d’influéncias de lengas realas. Per ansin, lo sindarin a de reminiscències celticas, lo quenya latinas e l’aduncic connotacions judaïcas. Son prèp d’aquelas lengas realas en la gramatica e la fonetica mas pas en la manièra de las parlar. Èran vertadièras creacions lingüisticas nòvas e pas de còpias de lengas umanas realas.
Lengas amb evolucion pròpria
L’origina e evolucion de las lengas elficas creadas per Tolkien nasquèt pendent los sieus primièrs libres. Mai de cinquanta ans après, lo sieu vocabulari e morfologia son cambiadas. Son evolucionadas la lenga elfica amb de connotacions celticas, lo goldogrin – o lenga parlada pels nans -, lo sindarin. E, de mai, i a tanben un sindarin ancian, ancessor de la meteissa lenga parlada uèi al Senhor dels Anèls.
Maugrat que son lengas basicament escritas – lo quite Tolkien las parlava pas brica – qualqu’unas d’elas an 7000 paraulas – coma lo gondorin – e la sieuna gramatica es plan coneguda. D’autras, coma lo quenya, an 2000 paraulas e lo sindarin 1200. La mens coneguda es lo telerin, que solament a mens de 300 paraulas e es utilizat en l’òbra tolkieniana de manièra marginala. L’avarin es la lenga mai pichona que creèt Tolkien pr’amor que solament a 6 paraulas e pro.
Uèi lo jorn i a una granda comunautat d’afogats de l’òbra de Tolkien que vòlon parlar elfic. D’unes ne fan analisis academicas, d’autres crean nòvas paraulas per nòvas necessitats. Son dos grops que an pas brica simpatia l’un per l’autre. La comunautat lingüística de lengas elficas de Tolkien, apelada “editoriala” publica d’òbras qu’analisan l’evolucion de las lengas, en la pròpria òbra de Tolkien. Puèi, los aimants de jòcs de ròl utilizan aqueles trabalhs per aprene l’elfic. Los primièrs son mai conservadors, los segondes mai liberals, coma los parlaires reals de las lengas realas umanas.
Son, benlèu, lo reflex de l’umanitat: lengas grandas, lengas prichonas, lengas a mand de morir. De lengas qu’an una gramàtica e d’autras que son parladas cossí vòlon los parlaires. Son de lengas elficas pas realas mas que son l’imatge de las lengas realas, de l’èsser uman que demora a la planeta nòstra .
Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
Placa tectonica
Una placa tectonica o litosferica es una de las parts mobilas que forman lo segond jaç pus superficial de la Tèrra (la litosfèra). Aquelas placas forman un mosaïc en forma de copacap e son en movement de contunh a causa dels corrents convectius del mantèl superior. Las placas litosfericas subrenadan sus una capa pastosa nomenada astenosfèra que s'estend fins una prigondor de 250 quilomètres.
La tectonica de las placas es la teoria qu'explica l'estructura e dinamica de la superfícia de la Tèrra. Establís que la litosfèra, la porcion superiora pus freda e rigida de la Tèrra, es fragmentada en una seria de placas que se desplaçan sul mantèl terrèstre. Aquela teoria descriu tanben lo movement de las placas, las siás direccions e interaccions. La litosfèra terrèstra es dividida en 12 grandas placas e en divèrsas placas mendres o microplacas. A la broa de las placas se concentra activitat sismica, volcanica e tectanica. Aquò dona luòc a la formacion de grandas cadenas e concas.


text:
9 décembre 2014
A la seguida de l’unificacion de Lengadoc-Rosselhon e de Miègjorn-Pirenèas, lo jornal La Despacha lança un sondatge per causir lo renèc novèl de la region.
D’efièit, es necite, dins una amira d’unificacion, de renegar d’una sola votz dins la region tota. Los lectors se devon pronónciar en favor del renèc que convendriá.
(suite…)
21 juillet 2014
L’escrivan sarladés plan conegut presentarà son libre novèl divendres 25 a 11 oras a l’Estivada. Es un libre escrit a la seguida de collectatges efectuats en Aquitània, Peitau-Charentas e Lemosin.
Lo darrièr libre de Micheu Chapduèlh se deviá sonar a l’origina « Mites e Legendas peiregordins ». Mas, amb la reforma novèla de las regions, e per poder contunhar de tocar d’ajudas del conselh regional, li an demandat d’alargar sas recèrcas a la region novèla tota. (suite…)
4 juin 2014
Amb la novèla mapa de las Regions francesas, presentada per l’Elysée lo diluns 2 de mai, se pausa la question dels lògos de las novèlas collectivitats.
Es la granda question en Lengadòc-Rosselhon (LR) e en Miègjorn-Pirenèus (MP) : après la fusion de las doas regions, qual serà lo lògo que serà gardat ? Lo dels sèt solelhs, adoptat pel LR en 2004, o la crotz occitana del MP ? Manaset a rencontrat d’estatjants de las doas regions per reculhir lor vejaire.
(suite…)
2 mai 2014
Auriá poscut èstre un trabalh manual coma tantes son perpausats dins las revistas pels pichons, mas lo kit de descopatge regional destacable en paginas centralas del darrièr Papagai lancèt un debat acarnassit. En causa : l’intervencion a l’esconduda del govèrnament francés…
Se presenta jos la forma d’una mapa de França, pro simpla, acompanhada de qualquas consinhas amassadas jol títol « Farga tas pròpias regions ! ». Convida de fach los pichons a descopar (amb l’ajuda d’un adulte, segur) França segon de regions qu’auràn dessenhadas aperabans, puèi eventualament a las coloriar e a las mandar a la redaccion de la revista.
(suite…)


text:
31 mai 2009
Relativitat : de Galilei fins au graviton
La premièra version d'aqueu tresen article es finida. Per entegrar lei comentaris dau Clapassier, vau escriure l'article sus l'electro-manhetisme (e donc la lum), que vendrà lo tresen article, aqueu sus la relativitat venent lo quatren.
23 mai 2009
Lo monde es simetrias
Vaqui, li siáu tornat e ai finit aqueu nòu article. Ara es lo moment de faire un pauc de publicitat et de vos demandar ço qu'en pensatz.Li a força trabalh per revirar tota aquela teoriá força matematica sensa emplegar una soleta equacion, en fach es mai dificil que ço que pensavi. Mai bensai li a encara de trabalh de faire...Es pas jamai aisit si metre dins la pèu d'un qu'es luèn dau nòstre univers, esperi de commentaris...
17 mai 2009
Una primera trempeta dins l'univers dei quarks
Lo premier article qu'ai fach. Siéu pas força content d'aqueu : ai provat de faire quauquaren un pauc mai originau e un pauc mai fisic que ço que podetz totjorn legir dins lei magasines de vulgarisacion, ma fin finala cresi que siéu pas estat força clar. En fach aqueu article es un pauc un exercici empauat que non m'agrada.


text:
Vielha, 13 de març de 2018.- Ager auec lòc en Barcelona era presentacion oficiau dera 98au Vòlta Ciclista en Catalonha 2018, en un acte ath qu’assistic eth sindic d’Aran, Carlos Barrera, acompanhat dera conselhèra de Torisme e Desvolopament economic d’Aran, Anna Díaz. Er acte de presentacion siguec presidit peth secretari generau der Espòrt dera Generalitat, Gerard Figueras e peth president dera Vòlta Ciclista en Catalonha, Rubèn Peris.
Dempús de 25 ans d’abséncia era Vòlta Ciclista en Catalonha torne entara Val d’Aran damb eth finau dera 5au etapa en Vielha e Mijaran e era gessuda londeman dera 6au etapa dera carrèra entre Vielha e Torrefarrera.
Eth deluns 19 de març comence en Calella era Vòlta Ciclista Catalonha 2018 qu’acabarà eth dia 25 en Barcelona e que passarà pera Val d’Aran es dies 23 e 24 de març.
En aguest 2018 era Vòlta tornarà a presentar un pannèu de gran nivèu. Ciclistes coma Alejandro Valverde, Nairo Quintana, Rigoberto Uran, Fabio Aru, Warren Barguil, Thibaut Pinot, Louis Meintjes, Sergio Luis Henao, Tejay Van Garderen, Simon e Adam Yates, Esteban Chaves, Michael Woods o Nacer Bouhanni, mercaràn ua setmana de fòrça espectacularitat e fòrça competitivitat.
Eth sindic d’Aran, Carlos Barrera, expliquèc que damb era arribada e gessuda d’etapa dera “Volta” 2018 ena Val d’Aran, se reafirme era apòsta deth Govèrn d’Aran entà restacar-se a grani eveniments esportius e sustot ath ciclisme, que compde damb un gran nombre d’aficionadi ena Val d’Aran que manten ua aufèrta unica en tot eth Pirenèu de rotes de ciclotorisme e de BTT damb mès de 400 Km de rotes omologades e accessibles entà toti es nivèus.
Eth sindic a arrebrembat que serà ua bona ocasion entà tornar a veir es melhors ciclistes deth mon coma ja auérem oportunitat de hè’c damb era etapa deth Tour de França deth 10 de junhsèga deth 2016 qu’auec era sua gessuda des dera Val d’Aran.
Pera sua part, eth president dera Volta Ciclista en Catalonha, Rubèn Peris, a comunicat qu’eth darrèr dia de competicion, en Barcelona, era Vòlta presente ua des sues granes novetats, era “reVolta”, era pròva femenina que se viuerà laguens deth circuit de Montjuïc per prumèr còp ath long dera istòria dera carrèra.
Enguan era Vòlta Ciclista Catalonha se poderà veir a trauès dera television enquia en 190 païsi des cinc continents.


text:
Zoroastrisme
Lo Zoroastrime es una religion monoteïsta basada sus la doctrina de Zoroastre.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Tèxtes fondators, principis e rituaus
- 3 Difusion contamporanèa
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
La religion prezoroastriana[modificar | modificar la font]
Avans l'aparicion dau zoroastrisme, lei cultes de la region presentavan ja un nombre important de trachs qu'aquela religion va gardar o transformar. Lei principaus regardan lei divinitats veneradas d'un caire e lei concepcions a prepaus de la lutz e dau fuòc de l'autre. D'en premier, se fau notar l'existéncia dins lo centre d'Asia, magerament de lòng dei fluvis de la region vèrs lo periòde 2200-1700 avC, d'una cultura que teniá un culte dau fuòc coneissent de concepcions de la lucha entre la lutz e lei tenèbras e de la lucha entre la vida e la mòrt. Aqueleis idèas serán la basa dei religions indo-iranianas dei periòdes seguents. Ansin, dins lei territòris iranians contemporanèus, la religion dau periòde prezoroastrian d'Iran e la religion indiana avián una divinitat quasi comuna dicha Mitra qu'ocupava lei foncions de divinitat solara. Dins lo rèsta de Pèrsia, la religion mazdeana aviá egalament evolucionat e e leis abitants veneravan tant Ahura Mazdā que Mitra, i comprés lei populacions grègas que consideravan Ahura Mazdā coma l'equivalent de Zeus.
L'aparicion dau zoroastrisme[modificar | modificar la font]
Zoroastr auriá començat sa vida coma prèire dau culte d'Ahura Mazda. Après una tièra de visions, acomencèt de predicar una reforma d'aquela religion segon quatre principis majors :
- la venguda dau Reiaume de Justicía, la cooperacion a l'òbra de Dieu (Ahura Mazda) sota pena de castigament totau.
- lo dieu Ahura Mazda es lo dieu suprèm dau panteon.
- la critica dei practicas de la religion tradicionala magerament lo culte de Mitra e sei sacrificis d'animaus.
- la condamnacion de bevendas enebriantas.
Coma la religion tradicionala èra magerament sostenguda per l'aristocràcia guerriera, leis arguments de justicía e de conscéncia personala acipèron lei classas au poder e Zoroastr deguèt s'exilar en Asia Centrala. Obtenguèt la proteccion dau rèi de Bactres que se convertiguèt au zoroastrisme e obliguèt lo rèsta de sei subjèctes d'adoptar la religion novèla. A partir d'aqueu territòri, lo zoroastrisme s'espandiguèt pauc a pauc en Pèrsia e lei Parts li donèron d'institucions eclesiasticas ambé la creacion de la casta dei Modabs que son influéncia subre leis afaires de l'Estat èra granda.
Lo zervinisme[modificar | modificar la font]
Lei fondaments d'aquela escòla son contenguts dins l'ensenhament de Zaratostra qu'afirmèt que leis Espèrits Bon e Marrit èran gemèus. Es una doctrina filosofica tenhuda de mites. Se dís que Zurvan, lo dieu primitiu, realizava de sacrificis dins l'esperança d'aver un fiu. Coma seis espèrs foguèron pas satisfachs, Zurman aguèt dobtança de l'utilitat vertadiera d'aquelei sacrificis. Ansin, quand obtèn finalament un fiu dich Ahura Mazdā o Ohrmazd, sei dobtes entraïnèron la naissança d'un gemèu dich Ariman o Angra Mainyu. Durant la jacina, Ariman sortiguèt en premier mai èra sorn e pudent. Son paire reconoguèt solament per fiu Ahura Mazdā qu'èra sortit après mai qu'èra luminós e suau. Pasmens, coma Ariman èra l'ainat, poguèt dominar lo monde e Ahura Mazdā deguèt luchar còntra eu. Se pensava que sa victòria auriá luòc après 9 000 ans.
La teologia zervanista es coneguda per de tèxtes coma lo Bundahishn e per de testimoniatges d'Aràbis. Existiá un grop de divinitats creadas per la Lutz que Zurvan èra lo premier d'entre elei. En fòra de Zurgan, lei principaus èran Ashōqār (la virilitat), Ashōqār (l'esclat) e Zarōqār (lo vielhum).
Periòdes achemenida e grèc[modificar | modificar la font]
Cir II lo Grand e la màger part dei sobeirans de Pèrsia antica assaièron gaire d'impausar lor religion durant sei conquistas. Au contrari, an generalament sei subjèctes chausir liurament sei religions. Lo zoroastrisme poguèt donc se desvolopar. De mai, la religion dei caps de l'Empèri Pèrs sembla èstre fòrça similara au zoroastrisme ambé la veneracion de la divinitat Ahura Mazdā e l'adopcion de concepcions dualistas. En revènge, aquela situacion cambièt après la conquista de la region per Alexandre lo Grand. L'incendi d'unei bibliotecas entraïnèt la pèrda de divèrsei tèxtes zoroastrians meme s'un nombre important de tractats scientifics o filosofics foguèron sauvats.
Periòde sassanida[modificar | modificar la font]
Lo periòde sassanida marquèt l'apogèu dau zoroastrisme que venguèt oficialament religion d'Estat. Lei prèires superiors èran dichs mobadh segon la casta creada per lei Parts. Éran lei caps d'una unitat territoriala religiosa e dirigits per lo mōbadhān mōbadh. Au reng inferior, se situan lei mōgh. Lei mōghān mōgh èran lei caps dei temples importants. Lo nom mōgh será a l'origina dau latin magus puei de l'occitan e dau francés mage. Lo zoroastrisme aguèt alora una influéncia decisiva sus leis afaires de l'estat e tanben subre la vida quotidiana de la populacion.
Arribada de l'islam[modificar | modificar la font]
Vèrs la mitat dau sègle VII, lei desfachas sassanidas còntra leis armadas aràbias entraïnèt la conquista de Pèrsia e sa conversion progressiva a l'islam. Maugrat un estatut protegit dins l'islam[1], lo zoroastrisme declinèt pauc a pauc e lo nombre de sei fidèus representa au sègle XXI una minoritat fòrça febla de la populacion iraniana. Dins aquò, lo zoroastrisme aguèt una influéncia importanta subre lo desvolopament de la cultura iraniana contemporanèa. Per exemple, lo calendièr iranian a d'originas zoroastrianas.
Tèxtes fondators, principis e rituaus[modificar | modificar la font]
Lei principis[modificar | modificar la font]
Zoroastr se considerava pas coma un profèta e donava solament de direccion de recèrca espirituala. Ansin, lei zoroastrians pensan que lor dieu a pas besonh d'adoracion ni d'intermediaris. Dins la doctrina zoroastriana, cada persona respond de seis actes en vertut de la natura de son « Fravahr », l'equivalent dau karma indoïsta. La doctrina se resumís donc per la maxima « Bònas Pensadas, Bònas Paraulas, Bònas Accions ». Lei rites e lei sacrificis tradicionaus de la religion pèrsa anciana foguèron condamnats e Zoroastr gardèt solament lo culte dau fuòc.
Lo dieu Ahura Mazda es la poissança a l'origina de la creacion dau monde e dei quatre elements (fuòc, tèrra, aiga e èr). Aquelei quatre elements son fòrça venerats per lei zoroastrians coma òbra dirècta d'Ahura Mazda. L'òme es estat creat ambé lo franc arbitri per chausir entre lo ben e lo mau. Aquelei doas tendéncias existisson dins cada èstre uman. Après la mòrt, lei zoroastrians admeton l'existéncia d'una vida e d'un jutjament deis armas en foncion de sei meritis. Se leis accions bònas son superioras ais accions marridas, leis armas son mandadas vèrs l'Ostau dei Cants onte son esperadas per Ahura Mazda. Dins lo cas contrari, son mandadas vèrs l'Ostau dau Druj.
L'Avesta[modificar | modificar la font]
L'Avesta es lo tèxte sacrat dau zoroastrisme e tèn un nombre important de partidas d'epòcas diferentas. Lei partidas pus vièlhas serián estadas escrichas per Zoroastre espereu sota la direccion d'Ahura Mazda. Durant la conquista d'Alexandre lo Grand, divèrsei tèxtes sacrats zoroastrians foguèron cremats per lei tropas grègas per destrurre la pensada zoroastriana. Dins aquò, lei partidas regardant d'aspècts scientifics foguèron presas per lei Grècs. Un premier assai per restaurar aquelei tèxtes foguèt realizat pendent lo rèine de Valax de la dinastia Arsacis e aquela òbra foguèt acabada per lo prèire Tansar durant lo periòde sassanida. Puei, lo rèi Shapur I capitèt de mandar de prèires per localizar lei troç tenguts per lei Grècs.
Durant lo règne de Shapur II, Arderbad Mahrespandand foguèt cargat de revisar lo caractèr ortodòx dei tèxtes restaurats e pendent lo rèine de Khosrow I, l'Avesta foguèt traduch en palavi. La compilacion dei tèxtes ancians foguèt finalament acabada durant lo rèine deis emperaires sassanidas. Pasmens, en causa dei guèrras menadas dins la region, la màger part d'aquelei tèxtes es estada perduda. A l'ora d'ara, lei tèxtes subrevivents son lei Gathas, lo Yasna, lo Visperad e lo Vendidad.
Se fau notar l'existéncia de divèrsei tèxtes datant dei sègles IX e X. Son considerats coma de tèxtes secondaris mai tènon una influéncia importanta subre lei fidèus contemporanèus.
Lei rites[modificar | modificar la font]
Lei rites de la religion zoroastriana son relativament limitats. D'efèct, son pas mencionats dins lei Gathas e son pas obligatòris. Lei rites principaus de la vida quotidiana son de pregar cinc còps cada jorn per se remembrar que lo Ben es una causa bòna, de faire una fèsta un còp cada mes mai cinc jorns per preparar l'annada novèla e se purificar per manjar.
Per leis enfants, i a ges de rite especiau per la naissança. Lo ninet se pòu presentar au temple per una ceremonia per son premier anniversari mai es pas obligatòri. En revènge, es pas lo cas de la ceremonia dicha naojota que deviá èstre realizada avans lo quinzen anniversari. Marca l'intrada de l'enfant dins la comunautat deis adults.
Per lei Parsis, lo maridatge es obligatòri e l'esterilitat es considerada coma una malediccion. Lei maridatges an luòc solament entre Parsis. Aquò èra ja lo cas dins l'Empèri Sassanida onte un zoroastrian deviá pas esposar un non-zoroastrian. De mai, lo contacte ambé d'infidèus es una font d'impuretat. Lo manjar preparat per un non-zoroastrian necessita tanben de rites de purificacion.
Enfin, coma la vida es considerada coma un don dAhura Mazdā, la mòrt es una orror que necessita divèrsei rituaus car se pensa que la descomposicion dau còrs es l'òbra d'un demon. Lei Parsis tènon donc una casta cargada de menar lei mòrts dins de Tors dau Silenci, dichas dakhmā. L'arma dau mòrt es supausada i demorar tres jorns. Lo quatren jorn, la quitèt e dèu alora passar un pònt. Durant aqueu passatge, l'arma es jutjada en foncion de seis actes. La practica dau descarnament dei còrs es una tracion fòrça vièlha que se rescòntra encara dins certanei vilatges de Tibet.
Difusion contamporanèa[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XXI, lo zoroastrisme tèn aperaquí 250 000 fidèus dins lo monde, magerament en Índia, en Iran, en Afganistan e dins de diasporas ais Estats Units e au Reiaume Unit. Lo declin d'aqueu nombre contunièt de demenir especialament en causa d'un nombre feble de naissanças.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Coma lei Crestians e lei Josieus, lei Zoroastrians son generalament considerats coma de Gens dau Libre. An donc lo drech de gardar lor religion en cambi dau pagament d'un impòst especiau e de divèrsei limitacions, magerament dins la predicacion.


text:
29/05/2014
Peinture, danse contemporaine et chant traditionnel à Léguillac
Jaumeta Beauzetie de l'Union Occitane Camille Chabaneau (UOCC) de Nontron présente le prochain spectacle qui se tiendra au café associatif de Léguillac de Cercles le dimanche 08 juin à 20h30.
°°
Lo diumenc 8 de junh, au Cafe associatiu de Lagulhac (Léguillac de Cercles a costat de Maruelh), a 20 oras 30,
Dans cette création originale, « Ecòrça e còrps/Ecorce et corps » Carole Desroches ( voir photo) danseuse de la Compagnie des âmes clochardes et Gaëlle, par l’expression de la danse contemporaine feront le lien entre des peintures de l’artiste-peintre Odilulysse, des peintures éphémères de Pierre Rapeau, qui fut illustrateur des contes et légendes de la mythologie occitane du Limousin, (peintures du Bòsc dau Leberon). Les danseuses présenteront aussi les bustes de Sylvie Capellino, sculpteur, plasticienne ainsi que les pendules et lampes de Mathilde Lorenzo, artisan d'art.
Le groupe vocal « La tireta duberta» accompagnera les danseuses de ses chants traditionnels en occitan, à quatre voix.
10:47 Publié dans Actualitats, actualité, Espectacles, Musica, chants e dança | Tags : carole desroches, pierre rapeau, uocc, café associatif léguillac de cercles, la tireta duberta | Lien permanent | Commentaires (0)
Michel Chadeuil à la ferme du Parcot
Le samedi 31 mai, dans le superbe cadre de la ferme du Parcot à Echourgnac en forêt de la Double, Michel Chadeuil fera une présentation de son livre « J'ai refermé mon couteau ».
Debut du « platussadis » à 14h30. Profitez de l'occasion pour découvrir ce superbe domaine de 46 ha de forêts, zones humides et bâtiments, inscrit à la fois à l'inventaire des sites pittoresques et à celui des monuments historiques.
Voir le site http://www.parcot.net/.
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau diumenc 1er de junh
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que los convidats de l'emission du diumenc 1er de junh seran Sergi Lespinassa e Gui Boisson de l'ASCO ( Atelier Sarladais de Culture Occitane).
Anem tornar parlar de la Ringueta de Sarlat 2014 que se debanara los 7 e 8 de junh, plaça de la Granda Rigaudia.
De veire : http://www.ringueta-sarlat.fr/
e lo site de l'ASCO : http://www.asco-sarlat.org/asco-sarlat/ACCUEIL.html
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras 30 sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
07:57 Publié dans Actualitats, actualité, Associacions, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
26/05/2014
Jornadas cultura òc de Sarlat: encore un succès
Chaque année depuis dix ans, enseignants itinérants et bénévoles organisent au dernier trimestre des journées festives pour les élèves des écoles du Sarladais. Cette année, c'était les mardi 19 et mercreedi 20 mai.Jean-Luc Meyre, organisateur de l'événement, enseignant itinérant en occitan et directeur d' école à Belvès ainsi que Sébastien Girard du Pôle Occitan de l'Agence Culturelle départementale nous en parlent.
Co-ditz lo Jean-Luc : « L'ideia venguet daus regents chaminaires de passar en fin d'annada un moment en òc coma los mainatges. Las escòlas del ranvers de Sarlat deven s'inscriure e fin finala reçaubem 20 classas e 400 escolans sur doas jornadas. Los benevòles perpauson pendant dos jorns en matinada dels talhiers de 30 minutas en gropes d'una dietzenada d' escolans. Los temas dels talhiers son la pratica d'instruments de musica (questa annada acordeon diatonic, viela , violon), la dança, las rondas e los juòcs cantats, los cants, los juòcs( ringueta, de strategia, valisa Cap Oc...), la biblioteca, los contes, en tot una quinzenada de talhiers ».E lo Sebastien d'apondre : « L'Agença Culturala sosten l'eveniment dempuei 2008. Fasem venir daus gropes de pertot per los espectacles de l'apres-mieijorn. Questa annada, qu'era la companhia Auboi, de Mauguiò dins l'Erau, que faguet un brave espectacle de dança tradicionala e contemporana que s'apela « Cossissefa ou Comment je suis devenu debout ». Un còp passat, qu'era « Lo chabretaire d'Essiduelh » per Alain Calendreau, un autre còp, una peça de teatre. Devem grandmercejar la vila de Sarlat per botar a la dispausicion daus ensenhaires la brava sala dau Centre Cultural, quò es ben la pròva que lo monde d' aqui son duberts a la lenga e la cultura occitanas, e lo public es de mai en mai nombros a segre. »
Jean-Luc et Sebastien ont tenu à remercier les bénévoles : « L'eveniment exista mercès los 25 benevòles plan motivats, membres de l'Asco, de la Ringueta, regents a la retirada, fidels companhons dempuei la debuta, coma per exemple Patric Ratineaud, (chafrat lo Ratinòc)que ven cada annada del païs de Nontron ». Un rendez-vous très apprécié des écoliers qui sont ainsi sensibilisés dans les meilleures conditions à la richesse et la variété de la culture occitane du Périgord et d'ailleurs.
Denis Gilabert
Photo: Patrick Ratineaud fidèle de la manifestation et les enfants lors d'un atelier de chant.
19:15 Publié dans Actualitats, actualité, Associacions, Espectacles | Lien permanent | Commentaires (0)
21/05/2014
Concertò per pissarata episòdi 10, per Joan Ganhaire
Onte vesem que Monsur lo Comte tòrna trobar sos senses aprep aver eschapat ad una tentativa de muertre...
°°
L’era quí, lo nais dau bruch : pendut per la coa, un tais se torcinhava, e de temps en temps, sas arpias de davant fasián rudelar una peira d’un pilòt sonhosament agalhat jos la paubra bestia. Botem pas longtemps per comprener. Bombem coma daus trasfòus. Quo es desjà tròp tard. Una lonja flama lerpa lo motor de la veitura. Dins cinc secondas tot vai petar e lo comte daus Ombradors aveque. Mas quo es sens comptar coma queu diable de Franciscò. I es desjà, a la veitura, josleva l’arreir, fot un grand còp de pè dins lo fotgier de pomas de pinhier que esmancia lo reservador, de las lutas pertot, lo fuòc que prend a l’erba secha, mas sei quí, aurà, e a dos, d’una dança sauvatja, tuem los abrandaments que naissen deçai delai. Podem bufar. E Gaëtan a pas bolegat d ‘un piau, benleu perdut dins sa musica. Tu parlas… L’autre bota-fuòc i es pas ‘nat de man mòrta. Sos auvidors de bingois, los uelhs barrats, eu risca pas nos respondre. Es mòrt. O gaire mens. Una granda talhassa li cort sus la clòsca e pissa lo diable de sang. Quo es prueva que n’es pas mòrt. Quo es Franciscò que zo dich, eu s’i coneis en cadabres. La seguida fuguet boleganta. Tirerem lo Caüsac en defòra de la veitura, totjorn sanhós e esplamit. Un crid au còp ratjós e mocandier nos venguet d’en quauque luòc amont. Franciscò laisset tombar lo patron, enquera urós, teniá nonmas los pès, e bombet vers lo salòpard que risiá dins la nuech, mesfia te, Franciscò, de par far coma los chens… Demori sol a tener la testa ensagnosida dau mestre daus Ombradors, a l’entorchilhonar d’un meschant bocin de pelha per ‘mor que se perde pas per sang, e coma un con a li credar quò vai ‘nar, quò vai ‘nar, tu vas veire, vam te tirar d’aqui, artelha te, “disa donc, Julian, t’ai pas autorisat a me tunar, pense”, merda, s’era raviscolat, e totjorn plasent mossur lo Comte … A, eu vai mielhs, vos en responde, esmalit coma ‘na serp de s’essèr fait massar, quo es queu con de Rachmaninoff que ne’n es l’encausa, mai son concertò per pianò que fai lo diable de bruch. Se soven nonmas d’aver vut se drubir la portiera, “quo es tu Julian ?” Puei ren pus. En tot sarrabingar lo pelhon, que lo sang contunha de pissar, li conte la trapela ente som tombats, la rapiditat de Franciscò, lo fuòc jos la veitura, la maufasent que se raleta dins la nuech, la chaça ente es partit lo Franciscò, ten veilo-quí que tòrna, fanit, deslenat, en suor. A plan vut quauquaren que fugiá davant se, puei ren pus, coma si l’autre s’era fondut dins la nuech. Aviá cherchat un moment de rochier en rochier puei la prudença li ‘viá fait laissar son fosinatge. Que quo es que sent entau ? La question de Gaëtan nos laissa badants. Dempuei que l’avem tornat trobar, s’es totjorn plangut de ren pus sentir, mai lo quite gost dau minjar. Totjorn quela puta de malaudia e quela salopariá d’operacion. D’un còp, s’aperçaup de çò que ven de dire. Se bòta de niflar coma un perdut, io sente, io sente ! Quò fai un moment que l’avem pas vut entau urós. Que quò poguesse lo far de bona umor, quò seriá pas de tròp de temps en temps. E veilo-quí que nos raconta la sentor daus pinhiers dins la nuech chauda, l’odor dau fuòc nonmas tuat, l’olor de sos tres gilets de lana, e puei quauquaren que a sentit au quite moment ente son atacaire li a fotut un meschant còp de bilhon, juste avant de virar de l’uelh, una odor acra, mauplasenta, benleu de pissa, mas pas umana, de bestia segur, mas laquala… Nautres podem pas l’aidar que nòstres cròs de nas nos menen nonmas de las odors bien umanas de suòr, de còrs que an pas tròp vut d’aiga nimai de sablon dempuei quauque temps. Eu se ten pus de jòia, nòstre comte daus Ombradors, e nifle que te nifle, veilo-quí que permena sas nasieras pertot, que tomba sus nòstre fons de nhòla, lo flaira, se’n fot una bona eslampiada, fai clapetar la lenga, i tòrna, fau ben celebrar quò, e, nautres tanben vodrián ben beure a ton sentit retrobat ! E quo es la festa a l’entorn de la veitura sauvada dau fuòc i a pas longtemps. A fau lo veire, Gaëtan Caüsac daus Ombradors, emb son pelhon sanhós que li fai los piaus enquera mai pincats que d’avesat, trapat a dançar tot sol, ‘na botelha a la man e estuflant la debuta d’un American a Paris, çò qu’es signe d’una excepcionala bona umor. M’esvis que deuriam li tustar sus la clòsca mai sovent a Mossur lo Comte...(de segre)
Joan Ganhaire


text:
Devinalhas
Ai un uèlh al cap de la coeta, sabes qual siái, Malfeta ?
A pas ni coa ni cap, mas fa un nenon plan mannat.
Voja son ventre per emplenar lo de son mèstre.
Totjorn a córrer e jamai lassa, totjorn a parlar sens saber qué ditz.
A la seu òssa sus la pèl; ela es blanca, el rossèl.
Son dos fraires, mas se pòdon pas véser.
Blanc parpalhonèl que pertot me pausi, sus la mar non ausi.
Ai un ventre, ai un còl, mas pas ges de cap, qual siái ?
Ai pas ni carn ni mai òs, e de la man me'n manca pas un tròç.
Siái plen lo jorn e vuèg la nuèch, qual siái ?
Quand a dejunat, entremièg las cambas met lo nas.
Laurat e relaurat, cap de lauraire i es pas passat.
Cinc lauraires, mas pas qu'una rega.
Quatre cambas lo matin; doas a miègjorn; tres lo ser.
Una gleisòta blanca; quand se dobrís, jamai pus non se tampa.
Teulat e reteulat, cap de teulièr i es pas passat.
Doas mòrtas que pòrtan un viu, endevinha qual sèm, Matieu?
Sèm plen lo jorn e vuèges la nuèch, qual sèm?
La maire de Calicòt a d'òsses, e son filh Calicòt n 'a pas.
Quatre domaisèlas per un prat que quand plòu se banhan pas.
Long long coma cordon, e de dents coma raton.
Ven a caval e s'entorna a pè.
Lo trobatz a vòstra pòrta, e pèrdre vos pòt menar.
Granda domaisèla, mas pel cap a pas qu'un pel.
De fust, portariá un castèl ; de fèr, pòrta pas un clavèl.
Quand passèsse lo rei, quitariá pas lo capèl.
A cada pas que fa, se pèrd un tròç de coeta.
Tanlèu conegut e tanlèu fotut.
Ventre gròs e rebombèl, a las còstasjos la pèl.
Assetat sus un soquet, pissa coma un canholet.
Quand a dinnat tot son sadol, se cunha lo nas dins lo cuol.
D'ont pus tèunha la veiretz e d'ont mai de paur n'auretz.
Petaçat, repetaçat, cap d' agulha i es pas passat.
Beu son sang e manja sas tripas, sabes qu'es aquò, Monica?
A dos parelhs d'alas, mas vòla pas; vòli jogar que devinharàs pas!
D' ont mai la peltiran per la garganta e d' ont mai canta.
D'ont mai i n'a d'ont mens pesa.
Estira sos braces pr'amor d'i penjar sos mainatges.
Negra maire, paire reganhut, mas filhòta polida.
Cabironat, recabironat, cap de fustièr i es pas passat.
Totjorn dedins mas totjorn banhada, gara quand se met a la fenèstra!
Sèm dos rengs de serventas blancas, al meteis palatz abitam ; un dòna roja al mitan, nos leca lo ventre e las ancas.
Tot un pòble de domaisèlas, totas plan polidas e bèlas, regassan tota la nuèch, e lo matin se'n van al lièch.
D'ont mai i n'a d'ont mens pesa, d'ont mens i n'a d'ont mai pesa.
Dòna Negreta monta en cadieireta, Monsen Roget li dona lo foet; se Monsen Roget foita tròp, Dòna Negreta li escopís pels pòts.
Quatre que penjan, quatre que pòrtan, doas que defendon, dos que fan lum, mas tot aquò fa pas qu'un.
Passa per un bartàs, per un camin passariá pas.
Cobèrt de pèl siái pas una bèstia, plen de fuèlhas siái pas un arbre, camini pas, mas me fau portar.
A ni man ni braces ni cap, pasmens, dimenges e setmanas trabalha que degun non sap, amb sas banas.
Camp blanc semenat de negre, tres buòus que butan la relha.
Una dòna que coneissètz, vos fugís quand la seguètz, e vos sèc quand la fugissètz.
De jorn e de nuèch, amb sas agulhas trabalha ; i vei pas, mas se poncha pas.
Sèm de la meteissa familha: sèt garçons e pas cap de filha, cadun de nosautres a un nom, cadun morís al cap d'un jorn, mas ressuscita totjorn.
Quatre patas sus quatre patas, quatre patas espèran quatre patas, quatre patas venon pas, quatre patas se'n van, quatre patas demòran.
Long coma los blats, verd coma los prats, blanc coma lo lach.
Tanlèu nascut, tanlèu claus; fa cent lègas dins un saut.
Pòrti corona, mas siái pas rei, ai cent femnas malgrat la lei, ai d'esperrons e siái pas cavalièr.
Pesa pas dos uòus, e laura pus plond qu 'un parelh de buòus.
Quicòm m'es tombat del cuol, qual sap qué pòt èsser?
Ai un lençòl que pòdi pas plegar, d' escuts que pòdi pas comptar e una poma que pòdi pas manjar.
Manja pel ventre, caga per l'esquina; endevinha - o, Franquina !
Se me tustan, m'ausisson ; se m'ausisson, arriban ; mas me cali quand son aquí.
Vaca cardina, traucada per l'esquina, molsa pel front, devinha qu'es aquò, luron !
A lo cap d'un ase, a l'esquina d'un ase, a las patas d'un ase, a la coa d'un ase, mas un ase es pas.
A lo cap e lo morralh tot coma un caval, a l' esquina e lo moscalh tot coma un caval, a la coeta e lo pendalh tot coma un caval, a los pès e los pesalhs tot coma un caval, e pasmens es pas un caval.
Pindolin pindolava, Gingolin gingolava, Pindolin tombèt, Gingolin l' amassèt.
Ausissètz aquel crime tant òrre: cada matin, sens pietat, lo fraire tua la sòrre, e puèi, lo ser arribat, a l'ora de s'anar jaire, la sòrre tua lo fraire.
Dètz frairons, en tota sason, passan fòrça temps en preson, e pasmens, causa plan rara, i languisson pas pauc ni pro ni per la lei que los separa e los claus separadament, cinc dins cade compartiment.


text:
Eth Nadau s’aprope. Non ac digui pas pes prumèrs flòcs de nhèu qu’an queigut –ja ère ora–, ac comenti pes quantitats de persones qu’aguesti dies invadissen centres comerciaus plens d’arbes blancs, holets aufrint mochets as mainatges, paquets de presents, panèus gigants, eca. Tot ua escenificacion que mos transpòrte ath talhèr de Pair Nadau ena madeisha Lapònia entà un unic objectiu: trèir-mos es sòs.
A trauérs dera aparicion de tres esperits (passat, present, futur) en casa d’un praube desfortunat e malurós, Conde de Nadau de Dickens critique es desparietats economiques dera societat. Un messatge, escrit a miejans deth sègle XIX, damb molt chuc tad aguestes dates. Semble qu’aué en dia es tres esperits se passegen entre botigues fomentant un consumisme massiu. S’eth escriptor inglés se lheuesse deth cavòt, non tardarie en crompasse –o prèner prestada– ua arma entà tornar-se-n’hi.
Dies heiredi e de còrs geladi. Non cau desbrembar es valors qu’antigaments se premoiguien tà Nadau; començant per ajudar as que mès n’an de besonh –qu’enes temps que corren èm era majoria– e mantier alugada era illusion des mainatges.
A tot açò, continuam aumplint era pilòta deth capitalisme –jo eth prumèr– enquia que pete. Aqueth dia non poiram ne crompar un tròç de pan –coma ena Alemanha dera Republica de Weimar– e auram de tornar a escambiar bestiar e minjar.
Cinc garies per un vedèth? Quin panatòri!!


text:
Lo son [u] s’escriu OU en francés, O en occitan, U en espanhòl e itlaian… alara legirètz d’una autra manièra aquel article que valoriza la manièra fonoca que de pronóncia ROM a Marselha ?
L’article es alara tirat del jornal parisenc Journal du Dimanche e publicat anuèch, anuòch que díson en país provençal d’Occitània. E me sembla èstre mai clar que los comunicats dels partits politics qu’ai recebut, particularament d’EELV.
La populacion qu’a sortit lo camp dels Ròms, son los migrants argerians de Marselha, occitan de vertat de la societat de Masrelha uèi… Se cal recordar que lo camp es estat installat sense o poder legalament tirar, malgrat totas las impossiblitats sanitàrias, sanatàrias que son bonas en majoritat e son costumièras als barris de Marselha (enfin o pensi).
Cal remarcar tanben qu’es la ciutadanetat qu’a considerat que se caliá prendre en man, e que la polícia es rara dins los barris aqueles. Es per aiçò que son devenguts o assimilats a militants d’extrèma-dreita ? Del FN ? Marselha vòl pas dire FN, çaquelà !
Pertot ont aquesta populacion Ròm passa, daissa en partir, las daissas – o podèm comprebar aquí tanben a Tolosa sul riba de Garona. Pel moment res es estat fait a Tolosa per netejar, vist qu’i a pas un sol vesin… S’espèra segurament qu’ecologicament o naturalament que Garona montèsse netejar ? Garona seriá alara la portuguesa d’una borgesiá tolzana que non vòl prendre en man lo problèma. La ciutadanetat de Marselha o faguèt.
Encara la fòto es fosca (presa sul bòrd de la pista cliclista en passar), vos podètz imaginar perqué Marselha a netejat las daissas dels Ròms.
E alara aprèp la legida de l’article, se cal questionar de qu’es l’emplec de la migracion aquesta, quí un jorn explicarà qu’es la fauta del govèrn de Romania e del seu racisme ontologic que fan las migracions aquestas ? Quí o gausarà escriure, dire, e cridar dins un comunicat, al nivèl europèu ? Quí acceptarà de dire que lo govèrn de Romania es la cara civilizada d’un pòble roman que refusa la populacion minoritària Ròm sul seu supausat «territòri etnic de lenga romana». Lo nacionalisme roman, de netejament etnic, es tanben contra la minoritat ongaresa… Tornèm a las situacions etnicas d’un còp èra, e Romania es de cap manièra natre sus aquel subjecte.
Que pòt far Euròpa sul subjecte ? Que pòt far per evitar als politicians franceses de mandar comunicats estupids sl tèma, e se mostrar realament tal que son, es de dire manipuladors dels problèmas per trabalhar la clientèla electorala, manipular conceptes en los vóler aplicar pels Ròms, al moment que lo pòble occitan, de tota provenéncia (es aiçò lo pòble nòstre), pòble de Marselha n’a pron de las estupiditats europèas a prepaus de las migracions.
Car fòra las migracions forçadas pels racismes nacionalistas romaneses, avèm tanben las migracions «civilizazadas» que son simplament unas causas economicas que son las consequéncias de l’abséncia politicas federalas (bastida la Comission Europèa o la regulacion dels Estat-nacion de l’Union Europèa), e l’incompeténcia europèa de non aver bastiur un sistèma democratic regulat pel Parlament.
Eurasmus es pels joves quadres qu’an decidit Euròpa, l’Union Europèa, los camps de páures son las consequéncias de las politicas d’aquestes quadres politics europèus.
A E I O UUUUUUUUUU !