text:
Cartagena (Espanha)
Cartagena es una vila de la Region de Múrcia, capitala legislativa d'aquela comunautat e capitala comarcala del Camp de Cartagena. Tanben es el cap de la província maritima. Amb un airal de 550 km² la vila compta 215 186 abitants (2009).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia e relèu[modificar | modificar la font]
La vila de Cartagena se tròba al sud-èst de la Peninsula Iberica (37º36' N, 0º59' W).
Cartagena constituís una granda plana clinada cap al NO-ES limitat al nòrd e nòrd-oèst per de serradas prelitoralas (Carrascoy, Lo Pòrt, Los Villares, Columbares e Escalona), e al sud e sud-oèst per de serradas litoralas (L'Algarrobo, La Muela, Pelayo, Grossa, La Fausilla e Minera, fins al Cap de Pals).
Lo terren es subretot sedimentari, amb de ròcas calcàrias, e metamorficas, coma la lausa, lo marbre, eca.
Lo Centre istoric de la vila se tròba delimitat per cinc pichons puèges (Molinete, Mont Sacro, Bosc de San Josèp, Despeñaperros e Bosc de la Concepcion) qu'a l'origena formavan partit d'una peninsula delimitada per una anciana mar interiora (mar Estero), e l'actuala baia que dubrís a la mar Mediterranèa, un espaci protegit entre los contrafòrts dels monts de San Julian e Galeres, selvas entre que se situa la dintrada al pòrt de la vila. L'anciana mar interiora s'assequèt e se construguèt, ja al començament del sègle XX, un quartièr novèl de la vila.
Demografia[modificar | modificar la font]
Lo 1èr de genièr de 2009[1], la vila de Cartagena 215 186 abitants (104 859 òmes e 102 427 femnas).
12,75% dels abitants de Cartagena son de nacionalitat estrangièra.[2]
L'airal metropolitan, intègra las vilas de La Unión, Fuente Álamo de Murcia, Los Alcázares, San Javier, Torre Pacheco e San Pedro del Pinatar e compta 332 035 abitants.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preistòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Poblada dempuèi de temps fòrça ancian, lo primièr establiment urban data de 1400 AbC amb la fundacion de Contesta pel rei Testa. Al sègle III AbC foguèt colonizada pels cartagineses, pòble que veniá de Cartage en Africa del Nòrd (dins l'actuala Tunisia), e competiá l'egemonia de la mediterranèa amb Roma. Aprèp las guèrras punicas que s'afrontèron Roma e Cartage, Roma prenguèt lo contraròtle de la vila. I aviá de minas d'argent a l'entorn (que al temps dels romans trabalhavan fins a quaranta mila òmes e raportavan 25 000 dracmas al tresaur roman). Foguèt la capitala dels domenis cartagineses en Iberia.
En 209 AbC, pendent la Segonda Guèrra Punica, foguèt atacada per Publi Corneli Scipion African Major amb sonque 1 000 òmes, l'ocupèt e prenguèt un grand butin. En 206 AbC se celebrèt de jòcs en onor del oncle de Scipion. Pendent l'empèri foguèt una colonia romana (Colonia Victrix Julia Nova Cartago) e sèti d'un convent juridic.[4] Aquel convent èra lo mai espandit de totes e arribava a fins al tèrme dels cantabres. Benlèu partajava la capital de l'Ispània Citeriora amb Tarraco.[5] Son territòri se nomenava Carcedonia. Èra lo punt central d'una via cap a Tarraco (al nòrd) e cap a Castulo (al sud).
Edat Mejana Nauta[modificar | modificar la font]
Aprèp la casuda de l'Empèri roman e de sas estructuras; puèi a l'installacion dels reialmes germanics en Ispània romana, Justinian tornèt conquerir la vila en 550. Venguèt alara la capitala de la Province de Spania de l'Empèri Bizantin jol nom de Carthago Spartaria.
Mas en 622 los visigòts capitanejats pel rei Suintila prenguèron la vila e, segon Sant Isidor de Sevilha, devastèron la vila e la destruiguèron gaireben tota, tombèt en decadéncia. Pasmens, aquel comentari es sens dobte exagerat perque la vila mejans son evesque Munulo, capitèt a signat en 675 un dels actes dels concilis de Tolèda.
Pendent la dominacion arabi, Cartagena coneguèt un nòu desvolopament amb la construccion d'une mosqueta e d'una citadèla fortificada sul mont de la Concepcion. la vila èra alara coneguda jol nom de Qartayannat al-Halfa.
Edat Mejana Bassa[modificar | modificar la font]
En 1245 lo prince castelhan Afons, lo futur rei Alfons X lo Savi conqueriguèt la vila. Restaurèt lo diocèsi de Cartagena e crèt l'Òrdre de l'Estela en 1270 per la defensa navala de la Corona de Castelha, que lo sèti principal foguèt establi a Cartagena. Lo passatge, qualques ans aprèp la Reconquèsta del sèti episcopal a Múrcia foguèt un obstacle important al desvelopament urban, economic e demografic de la vila.
En 1296, la vila passèt a la Corona d'Aragon, pel Tractat de Torrelhas, mas lo tractat d'Elx en 1305 la tornèt a la Corona de Castelha.
Cartagena contunhava a venir un important pòrt comercial e una basa navala. Pasmens, las initiativas dels reis coma Pèire Ièr de Castelha permetèron pas de desvelopar arquitecturalament e la creissença urbana d'une vila qu'es totjorn pauc poblada.
En 1464, lo rei Enric IV de Castelha accordèt a Pedro Fajardo e Quesada la senhoriá de la vila de Cartagena amb lo castèl, sos dreches de jurisdiccion, e l'argent du tribút. Aquela situacion contunhèt fins a l'arribada al poder dels Reis Catolics. En 1503, la reina Isabèl ordonèt la restitucion de la vila de Cartagena amb totes los dreches concedits a la Corona de Castelha.
Epòca modèrna[modificar | modificar la font]
En 1873, pendent la Primièra Republica Espanhòla, l'armada destacada a Cartagena promulguèt lo canton de Cartagena coma estat federal dins Espanha comprenent las províncias d'Albacete e Múrcia; la revòlta, practicament limitada a la vila de Cartagena ont i aviá l'armana rebèla, durèt qualques meses; Cartagena foguèt assetjada sièis meses e la vila se trobèt al final apaurida. Arribèt a frapar sa pròpia moneda (lo duro cantonal). Lo cap del Canton de Cartagena foguèt lo murcian Antonete Gálvez.
Cartagena coneguèt un vam a la fin del sègle XIX, amb l'arribada de capitals estrangièrs e de familhas europèas ricas qu'i venian far comèrci amb las minas. Aprèp l'arrèst d'aquelas minas dins los an 1930, Cartagena se trobèt amb fòrça trabalhadors de las minas que demoravan sens emplèc, causa que contribuiguèt a una crisi que se preolonguèt fins als ans 1960.
Pendent la Guèrra Civila, Cartagena foguèt basa navala de la Republica, e i demorèt fidèla fins a abril de 1939.
La decennia de 1960 foguèt aquela de l'industrializacion subte dins lo domeni siderurgicometallurgic, e tanben de la construccion de naus. Malgrat la crisis dels ans 1990 dins lo domeni que faguèt desapreisser una granda partida del teissut industrial Cartagena continua a èsser lo principal pòl industrial del sud-èst de peninsula.
Personatges ligats a la vila[modificar | modificar la font]
- Asdrubal, 270 AbC-221 AbC. General cartagines, que refoncèt Qart Hadasht (Cartagena) sus la ja existenta Mastia en 227 AbC.
- Annibal Barca, 247 AbC – 183 AbC. General cartagines que dempuèi Cartagena tentèt la conquèsta de Roma.
- Hazim al-Qartayanni (حازم القرطاجني) (1284-1211), poeta de la cort del Bey de Tunis, autor de la "Qasida al-Maqsura," òbra majora de la poesia arabicandalusa.
- Isaac Peral, 1851-1895. Engenhaire, marin e inventor cartagenés que dessenhèt un modèl de submarin de propulsion electrica.
- Carmen Conde, 1907-1996. Escrivana cartagenesa fondatritz l'Universitat Popular de Cartagena.
- Arturo Pérez-Reverte, 1951. Romancièr e jornalista
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Donadas de l'INE
- ↑ Font: Institut Nacional de Estadística d'Espanya. Pobulacio per sèxe, vilas e nacionalitat.
- ↑ Font: Institut Nacional de Estadística d'Espanya. [1] [2]
- ↑ (ca)Ferran Soldevila i Zubiburu; Història de Catalunya [3]; ed: Editorial Alpha
- ↑ (ca)Isaías Arrayás Morales; Morfología histórica del territorio de Tarraco, ss. III-I a.C. [4]; ed: Edicions Universitat Barcelona; 2005; ISBN 8447530078


c: text/html

text:
Grécourt
Gricourt en picard ( Grécourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge picard del Santerre situat al sud de Nesle e Ham, facilament accessible per las ancianes nacionalas RN 30 e RN32 (actualas RD 930 e RD 932)
Village picard du Santerre situé au sud de Nesle et Ham, aisément accessible par les anciennes nationales RN 30 et RN32 (actuelles RD 930 et RD 932)
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pòble fòrça deteriorat pendent la Primièra Guèrra mondiala
Village très endommagé pendant la Première Guerre mondiale

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Saint-Georges-sur-Fontaine
Saint-Georges-sur-Fontaine es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Segon la legenda, sant Georges, al cap d'una armada romaine de 6000 òmes se'n #venir combatre en la region. La calor de l'estiu esclafava los sieus soldats e fòrça morissián de soif. Sant Georges @frapper lo sòl de la siá espasa e #far jaillir una font #que réconforta la siá armada, d'ont lo nom de Fontaine Nourrice, font #que jaillit als limits del pòble. S'aprendrà plan de sègles après qu'aquel liquid #que découlait d'aquela font èra pas res d'autra #qu'un alcool, fins alavetz desconegut, #que redonnait fòrça e vitalité. De los nòstres jorns, la tradicion a respectat : tot lo dissabte, bon nombre de villageois celèbra la victòria d'aquela armada. Aquela legenda, #que sembla tardana, compren pas cap de évènement prèpa d'una realitat istorica coneguda quelconque.
Lo localité a mencionat per las primièras fes l'an 1188 jos la forma latinisée Sancti Georgii supra Fonte[1]. Lo en determinant complémentaire -sus-Fontaine se réfère ne fa a Fontaine-lo-Bourg (antany simplament Fontaine)[2], Coma l'indican las mencions ancianas, -sus- en significant en aquel cas « a lo-dessus ». Sant-Georges es n'efièch situat sul scenari e Fontaine-lo-Bourg en la vallée.
Sant-Georges-sus-Fontaine a creat pel abbaye de Fécamp, ont lo culte d'aquel sant èra important (cossí l'indica per exemple la dédicace a Sant-Georges del prieuré de Flaçadas en dependent de Fécamp). I desvolòpa una parròquia a partir de 1188. La parròquia en rèsta en dependent fins a la Revolucion. Los fiefs versent las rendas seigneuriales als fraires #qu'an autoritat judiciala pel sénéchal de la baronnie de Fontaine-lo-Bourg. La parròquia compti vint-uèch masures coutumières sus la Bòsc Verd apertenent al abbaye sant-Ouen de Roan. Aquela tradicion s'es perpétuée fins als nòstres jorns jos forma d'intradas sindicalas sus l' espleitacion del bòsc.
Jos Sant-Louis, la populacion comptava un centenat de familha.
Los castèls e la solara son la proprietat de la noblesa de vestit #que deten de mestièrs en los tribunals sobirans siégeant a Roan.
Henri IV travèrsa lo vilatge l'an 1592 abans de caçar la garnison del Pòrti de Parme de Fontaine-lo-Bourg.
En venent comuna l'an 1790, Sant-Georges-sus-Fontaine pèrd una part de lo sieu territòri : los caserius de Bosthroude, de la Haye-Gonnor e de Pimont, an #èsser ligats a la municipalitat de Bòsc-Guérard. La populacion s'elevava en 1794 a 900 abitants.
La siá vocacion agricòla s'esborra pauc a pauc a partir de 1965.
Sul territòri de la municipalitat, lo camin dels Caças-Marées es la una de las mai ancianas vias en condusint las attelages dicha caça-marées, dempuèi los pòrts de Dièpa o de Sant-Valery, fins als lòtjas de París[3].
Selon la légende, saint Georges, à la tête d'une armée romaine de 6000 hommes s'en vint combattre dans la région. La chaleur de l'été accablait ses soldats et beaucoup mouraient de soif. Saint Georges frappa le sol de son épée et fit jaillir une source qui réconforta son armée, d'où le nom de Fontaine Nourrice, source qui jaillit aux limites du village. On apprendra bien des siècles après que ce liquide qui découlait de cette source n'était rien d'autre qu'un alcool, jusqu'alors inconnu, qui redonnait force et vitalité. De nos jours, la tradition est respectée : tous les samedi, bon nombre de villageois fête la victoire de cette armée. Cette légende, qui semble tardive, ne comprend aucun évènement proche d'une réalité historique connue quelconque.
Le localité est mentionnée pour la première fois en 1188 sous la forme latinisée Sancti Georgii supra Fonte[4]. Le déterminant complémentaire -sur-Fontaine se réfère en fait à Fontaine-le-Bourg (jadis simplement Fontaine)[5], comme l'indiquent les mentions anciennes, -sur- signifiant dans ce cas « au-dessus ». Saint-Georges est en effet située sur le plateau et Fontaine-le-Bourg dans la vallée.
Saint-Georges-sur-Fontaine est créé par l'abbaye de Fécamp, où le culte de ce saint était important (comme l'indique par exemple la dédicace à Saint-Georges du prieuré de Mantes dépendant de Fécamp). Elle y développe une paroisse à partir de 1188. La paroisse en reste dépendante jusqu'à la Révolution. Les fiefs versent les rentes seigneuriales aux moines qui ont autorité judiciaire par le sénéchal de la baronnie de Fontaine-le-Bourg. La paroisse compte vingt-huit masures coutumières sur la Forêt Verte appartenant à l'abbaye saint-Ouen de Rouen. Cette tradition s'est perpétuée jusqu'à nos jours sous forme de revenus syndicaux sur l'exploitation de la forêt.
Sous Saint-Louis, la population comptait une centaine de famille.
Les châteaux et les manoirs sont la propriété de la noblesse de robe qui détient des offices dans les cours souveraines siégeant à Rouen.
Henri IV traverse le village en 1592 avant de chasser la garnison du Duc de Parme de Fontaine-le-Bourg.
En devenant commune en 1790, Saint-Georges-sur-Fontaine perd une partie de son territoire : les hameaux de Bosthroude, de la Haye-Gonnor et de Pimont, ont été rattachés à la commune de Bosc-Guérard. La population s'élevait en 1794 à 900 habitants.
Sa vocation agricole s'efface peu à peu à partir de 1965.
Sur le territoire de la commune, le chemin des Chasses-Marées est l'une des plus anciennes voies conduisant les attelages dits chasse-marées, depuis les ports de Dieppe ou de Saint-Valery, jusqu'aux halles de Paris[3].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ François de Beaurepaire, Los noms de las municipalitats e ancianas parròquias de la Seine-Maritima, edicions Picard, 1979, pàg. 136.
- ↑ François de Beaurepaire, Op. Vila.
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
patcom76.
- ↑ François de Beaurepaire, Les noms des communes et anciennes paroisses de la Seine-Maritime, éditions Picard, 1979, p. 136.
- ↑ François de Beaurepaire, Op. cité.


text:
-240
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -240 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra dei Mercenaris e de la crisi economica entraïnada per lei consequéncias de la Premiera Guèrra Punica. L'insureccion capitèt de sometre lei doas vilas importantas de Hippo Diarrhytus e d'Utica après un sètge e assaièt d'organizar lo blocus de la capitala.


text:
Lo Senhor dels Anèls
Lo Senhor dels Anèls (títol original en anglés: The Lord of the Rings) es un roman fantastic epic escrit per l'academician britanic J. R. R. Tolkien. L'istòria comença coma una seguida del primièr libre fantastic de Tolkien, The Hobbit, mas desvolopada dins una istòria mai longa. Foguèt escrita en estapas entre 1937 e 1949, amb la pus granda partida creada pendent la Segonda Guèrra Mondiala. Foguèt a l'origina publicada en tres volums en 1954 e 1955, e foguèt tornar estampada mai d'un còp e traducha en 38 lengas almens, venent una de las òbras pus popularas de la literatura del sègle XX.
Los tres volums :
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Aira (Lanas)
Aira[1] (Aire-sur-l'Adour en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de las Lanas e la region d'Aquitània .
Somari
- 1 Eraudica
- 2 Geografia
- 3 Istòria
- 4 Administracion
- 5 Administracion
- 6 Demografia
- 7 Patrimòni
- 8 Economia
- 9 Personalitats ligadas dab la comuna
- 10 Embessonatge
- 11 Véser tanben
- 12 Nòtas
- 13 Ligams extèrnes
Eraudica[modificar | modificar la font]
Esquarterat, au purmèr e au quatau d'aur deu leon d'azur de la coda horcada, au dusau e au tresau de gulas deu leon de porpra ; lo tot encimat d'un cap d'azur cargat d'ua flor de liri d'aur.
Geografia[modificar | modificar la font]
Aira qu'ei la mai grana comuna de Tursan, parçan deu Sud-Èst de las Lanas. Qu'ei situada dens lo vinhal deus Costalats de Sent Mont a 150 km capsús de Bordèu, 50 km capvath de Pau e 30 km cap Sud-Èst deu Mont, a l'endret on l'Ador entra dens lo departament de las Lanas , on se tòcan las regions de Tursan, d'Armanhac e de Vic Vilh.
Lo còr de la vila qu'ei situat sus l'Ador. L'ostau de vila, lo centre comerçant e la glèisa catedrau que's tròban sus l'arriba esquèrra. Los dus principaus lòcs-dits a despart de la vila que son Subehargas, sus l'arriba dreta, e lo quartièr deu Mas qui susploma l'arriba esquèrra dab la glèisa de Senta Quitèira. La comuna limitròfa de Barçalona de Gers que participa a la medisha aglomeracion. Las comunas tanhentas que son Vergonhan, Lo Hogar, Casèras, Dur Hòrt-Baishen, Baús Sobiran, Sorbets, La Trilha, Segòs, Lanutz, Verneda, Barçalona de Gers.
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Abans l'epòca romana, un oppidum deu nom de Atura qu'existiva suu site d'Aira. D'aqueste nom, emprontat au flumi d'Ador, vienen autan plan lo nom de la vila d'Aira com lo deu Tursan (pagus aturensis). Aqueth país qu'èra poblat peus Tarusates.
Caplòc deus pobles sosmetuts de cap a l'an 56 abans Jèsus Crist per Crassus, lòctenent de Juli Cesar, lo nom d'Aira e principaument lo nom deu son borg, es romanizat en Vicus Julii[2].
Visigòts[modificar | modificar la font]
Per la seguida Aira que vadó, dab Tolosa, l'ua de las duas capitalas deu reiaume visigòt d'Euric (466-484) puish d'Alaric II (484-507), qui i promulgà en 506, lo son Breviari, condensat de dret roman, un an davant d'estar vinçut per Clodovèu.
Qu'es dens aquera tempòra, en 476, que Quitèira (o Quiteria, Guitèira), princessa catolica d'Espanha, hilha deu « rei » Caius e hugent lo son pretendent, seré estada descapitada peus Visigòts arians, a Aira. Lo son cap qu'i auré hèit chorrar ua hont miraculosa. Las legendas tocant senta Quitèira que son numerosas e que mèrcan originas diferentas (sii Espanha, Galícia, Portugau, sii lo reiaume visigòt de Tolosa), de tota mòda ne n'am pas nada hont istorica. Lo son culte qu'èra hòrt corrent capvath Gasconha , on la hasèn guarir los maus de cap, la holia e l'arrauja.
Aira que vaid lo sièti d'un avescat.
L'avescat[modificar | modificar la font]
La preséncia d'un representant de l'avesque d'Aira, Marcellus, au concili d'Agde de 506, que hè pojar hòrt lonh dens lo temps l'assegurança d'un sièti episcopau en aqueste endret. Aira que's perdó l'avescat a la Revolucion Francesa. A la debuta deu Sègle XIX, ua reorganizacion deus diocèsis de França (Concordats de 1801 e de 1817) qu'a aplegat los diocèsis d'Aira e de Dacs. Lo sièti principau de l'avescat qu'es estat oficiaument mudat en 1933 a Dacs, vila mei grana e miélher desservida preu camin de hèr. La glèisa catedrau d'Aira pòrta lo títol de Concatedrau.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Qu'es a Aira, mes en baish, dens la ciutat fortificada bordejant l'Ador, qu'un acòrd estó passat au Sègle XII enter lo rei d'Anglatèrra, Edoard Ièr, e l'avesque d'Aira, l'un balhant la soa proteccion, e l'aut ua part deus sons revienguts.
Lo pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla[modificar | modificar la font]
Aira qu'ei situada sus la Via Podiensis deu pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla.
Qu'i avè a Aira dus espitalets dont l'Espitalet de Manso, dens lo baish de la carrèra qui poja dinc a la glèisa de Senta Quitèira, uei carrèra Félix Despagnet. Los espitalets qu'èran petits espitaus taus romius. Qu'i èran arcuelhuts, neurits, suenhats, aconortats.
Los espitalets qu'èran tienuts per con·hrairias jacobitas compausadas en cada vila d'aqueths e aqueras qui avèn hèit lo pelegrinatge. Atau, en tornant çò qui avèn recebut, que mantienèn la tradicion. Qu'arcuelhèven los pelegrins qui passavan capvath la vila e qu'aprestavan los qui volèn partir. Los espitalets qu'èran tanbenh tienuts per ordis espitalèrs de cavaleria.
Epòca contemporanèa[modificar | modificar la font]
Lo 25 de mai de 1982 la brusla d'un establiment medicoescolar que hasó 24 morts, dont 21 mainatges.
Las annadas qui vienen deurén véder tà la circulacion, l'ubertura d'ua desviacion qui contornejarà la vila per l'oèst e franquirà l'Ador sus un pont navèth.
Administracion[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Patrimòni[modificar | modificar la font]
Civiu[modificar | modificar la font]
L'Ostau de vila (dempuish 1927) qu'aucupa ua partida de l'ancian avescat. Qu'es un bastiment deu Sègle XVII, dab un escalèr de pèira e plafons dab caishons, ua tor redona dab un escalèr deu Sègle XVI, encaperat en agachiu.
Au petit musèu arqueologic de l'Ostau de vila : pèiras escultadas de coscolhas de sent Jacme.
L'ostau de l'oficialitat, deu sègle XVIen, 6 rue Labeyrie, dab hièstras de mainèus, qu'èra la juridiccion on se sedèn los Jurats.
Lo pont de pèira de cinc arcas sus Ador data de 1852. Lo quai sud e los bòrds d'Ador que son estats amainatjats en ua permenada qui mia dinc a las arenas.
La Hala deus grons, octogonau, dab granas arcas de pèira, que data de 1860.
Religiós[modificar | modificar la font]
- La catedrala de Sent Joan Baptista, (avescat d'Aira e de Dacs).
- Glèisa de Senta Quitèira, inscriuta au Patrimòni Mondiau de l'UNESCO. Sus la sèrra deu Mas, au sud-oèst de la vila, qu'es d'estil gotic deu XIIIen - XIVen sègle, manca lo capcèr qui es de la fin deu XIen o de la debuta deu Sègle XII.
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura : Costalats de Sent Mont (AOVDQS)
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
- Paul Cadroy, avocat e deputat francés, nascut lo 26 de decembre de 1751.
- Jean-Baptiste Papin, òmi politic e jurista francés, nascut lo 10 de decembre de 1756 a Aira.
- Michel-Jean-Jérôme Dizé, quimista, vadut a Aira en 1764. (Ensenhat peu Jean Darcet)
- Victor Lourties, òmi politic, president deu Senat, ministre francés nascut lo 22 de juillet de 1844 a Aira.
- Cesari Daugèr, escrivan gascon , vadut a Aira en 1858.
- Florian Cazalot, jogador de rugbi de XV, nascut lo 22 d'avril de 1985.
Embessonatge[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Institut Occitan : Index alfabetic de las comunas de las Lanas e deu Baish Ador
- ↑ Panneau de présentation de la glèisa de Senta Quitèira d'Aira
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sit oficiau de la vila
- Sit oficiau de l'Oficina de Torisme Comunautaire deu canton d'Aira
- Camins de Sant Jacme dens las Lanas
- Camins de Sant Jacme en Aquitània


text:
Ventor o pus rarament lo Mont Ventor (mount Ventour segon la nòrma mistralenca; Vinturi en latin, d'una basa prelatina Vĭn-t-ŭru; Mont Ventoux en francés) es una montanha d'Occitània, en Provença, dins lo departament de Vauclusa. Lo mont a per escais lo Gigant de Provença.
Es lo ponch culminant dau massís dei Baroniás amb 1912 m a la cima.
Son vielh nom de Ventor vèn dei racinas prelatinas Vĭn-t-ŭru, de sens mau conegut[2]; es associat dins l'imaginacion populara a l'idèa de « ventós ». Es verai que lo mistrau i bofa sovent a mai de 100 km/h, e de còps fins a 300 km/h. Lo Mont Ventor deten d'alhors un dei recòrds de granda rapiditat de vent recordat en França metropolitana amb un vent avent bofat a 320 km/h lo 19 de novembre de 1967. D'efiech, lo mont s'estira perpendicularament au vent, donc s'i congrèa un efiech Venturi abrivant lo flux d'aire, coma sus l'extradòs d'una ala d'avion.
La cima es ocupada per un observatòri de la Meteorologia Nacionala despuei 1882 e un emetor de television bastit dins leis annadas 1960.
Frederic Mistral en 1859 faguèt l’expedicion de nuech per assistir au levar dau soleu a son som. Relatèt aquel eveniment en aquelei mots: « Vegueriam lo soleu sorgir, tau qu'un supèrbe rei de glòria, d'entre lei cimas esbleugissentas e nevosas deis Aups » (Memòrias e Racòntes).


text:
Juan de Zúñiga Avellaneda y Bazán
Juan de Zúñiga Avellaneda y Bazán (1551 - lo 4 de seteme de 1608) que ho un nòble, militar, e òmi d'estat espanhòl au servici de Felip II d'Espanha puish de Felip III.
Hilh dei IVau comte de Miranda, Francisco de Zúñiga y Avellaneda e de María de Bazán y Ulloa, qu'èra donc gessit deu gran ostau de Zúñiga e que'n vadó quitament cap en tot esposar la soa neboda María de Zúñiga, çò qui he d'eth un Gran d'Espanha.
Que lutè dens los rengs espanhòus durant la Rebellion de la Alpujarras puish en Italia.
Après que vadó vicerei de Catalonha e de Nàpols e tanben president de la Junta de Castelha.


text:
Avelanièr comun
L'avelanièr comun (var. avelanier, auglanièr, aulanhièr, aulanhier, averanhèr, averoèr) (Corylus avellana) es un arbre silvèstre o cultivat per sos fruches secs, las avelanas (var. auglanas, aulanhas, averans). Aperten a la familha de Betulaceae. I a una desena d'espècias dintre del genre Corylus. Totes son d'arbres caducifòlis que demòran dins l'emisfèri nòrd dins de climas temperats.
L'avelanièr a de fuèlhas redondas simplas e ressegadas. Las flors son de pollinizacion anemofila e los mascles començan de se desvolopar a la fin de l'estiu e contunhan de créisser fins a l'ivèrn seguent. Las flors femes son pus tardivas e pauc visiblas e sonque los pichons estils roges s'i remarcan. Los fruches de 1 a 2 cm de diamètre, son parcialament dintre d'una bractea de color verda al començament e marron a maduracion. Coma arbre silvèstre forma las avelanièras de nauta montanha e a mendre altitud se tròba pròche dels rius.
L'avelana es una notz comestibla, fruch de l'avelanièr comun (Corylus avellana L.). A una forma esferoïdala e son diamètre sòl èsser de 10 a 15 mm. Ten una clòsca fibrosa extèrna que envolopa un cobèrt lis ont s'amaga la grana; aquesta clòsca se seca pendent la maturacion.
Lo nogalh de la grana es comestible e se pòt emplegar cru o cuèch (entièr o en pasta). La pèl fosca que cobrís la grana a un gost amar, çò que fa sovent es tirat quand se deu consumir. S'emplega l'avelana per far un òli de gost fòrt e caracteristic per un emplec alimentari mas subretot per èsser barrejada amb de chocolat.
Las avelanas silvèstras son tanben comestiblas mas lors arbres son pauc productius. Se cultiva sens o amb asagatge, e a besonh de vent pendent la pollinizacion que se produtz en ivèrn.


text:
Aranés (parlar)
Er aranés ei eth nom dera modalitat d'occitan parlada ena Val d'Aran, on ei lengua cooficiau. Er aranés apartien ath grup sud-orientau deth gascon (damb eth naut-comengés e eth coseranés) e siguec oficializat coma lengua occitana ena Val d'Aran (en 1990) e en Catalonha (a partir de 2006).
Segontes es donades dera darrèra Enquèsta d'Usatge Lingüistics, realizada en 2013 pera Generalitat de Catalonha, ei era lengua pròpia de 20,85% dera populacion d'Aran, donques segona darrèr er espanhòu qu'ei lengua mairau de 44,10% des abitants dera Val.
Somari
Era oficialitat der aranés
Tamb era aprovacion dera lei 16/1990, de 13 de junhsèga, sus eth règim especiau dera Val d’Aran, er aranés siguec reconeishut coma lengua oficiau. Era Lei 1/1998 de 7 de gèr, de politica lingüistica, en sòn article 7 hè referéncia ara proteccion der aranés.
Tamb era aprovacion deth nau Estatut d'Autonomia de Catalonha er an 2006, er aranés siguec reconeishut coma lengua oficiau de Catalonha. Er article 6.5 ditz eth següent: "Era lengua occitana, nomentada aranés en Aran, ei era lengua pròpria d'aguest territòri e ei oficiau en Catalonha cossent damb eth que establissen aguest Estatut e es leis de normalizacion lingüistica"
Caracteristiques der aranés
Trets evolutius comuns tamb eth gascon pirenenc.
- Pas de F latina a H: FERRUM> hèr
- Queiguda de N intervocalica: FARINA> haria
- Aparicion de A- protetica deuant de R iniciau, en tot doblar-se atau era R: ROTA> arròda
- Evolucion de LL latina interiora o finau a TH: VITELLU> vedèth
- LL intervocalica passe a R: BELLA> bèra
- Cap de L finau de sillaba a U semivocau: SAL> sau
- Metatèsi de –R: VENTRUM> vrente
- Article pirenenc eth/era
Bèri trets particulars d'er aranés.
- Era aspiracion dera H non se hè capmès en Aran (totun, se pòt encara sénter un shinhalon a Canejan e Bausen).
- Prononciacion /a/ dera -a atòna finau (tret comun tamb es parlars de Luishon e de bères vaths de Bigòrra (Asun, Ador, etc) e, en Bearn, dera Hauta Vath deth Gave de Pau.
- Eth /b/ intervocalic passa a /w/ grafiat u: deuant, víuer sauv Pujòlo. Aqueth biaish de prononciar ei frequent en gascon, mès la grafia la nòte tostemp v en gascon der estat francés.
- Passatge en posicion finau deth diftong -ÈI a -È: tornarè deman. Qu'èi un tret frequent en grup sud-orientau deth gascon (Comenge, Coserans) e en d'auti parlars gascons tanben.
- Passatge en posicion finau deth diftong - ÒU a -Ò (tret compartit damb bèris parlars gascons, mès que mès de Bigòrra e deu grop sud-orientau).
- Article plurau definit epicèn (qu'a era madeisha fòrma ath masculin e femenin): es .
- Plurau en -es des noms en -a: es pèires, coma en luishonés.
- Plurau en -i des determinants, pronoms e de quauqui noms e adjetius: aguesti, toti. Aqueth tret qu'a ua origina lengadociana antiga.
- AVER qu'ei eth solet auxiliar: a estat.
Quadre comparatiu tamb d’autes lengües romaniques
Normativizacion der aranés
Er aranés ei normativizat segon era nòrma classica e unitària der occitan, definida iniciaument per Loís Alibèrt. Es nòrmes deth Conselh de la Lenga Occitana son reconegudes oficiaument peth Conselh Generau d'Aran (e donques pera Oficina de Foment e Ensenhament der Aranés) despús 1999.
Mès bèri detalhs dera adaptacion d'aquera normativa ar aranés divergissen der usatge preferenciau des autes varietats gascones: es particularitats araneses son en teoria aplicables tanben en autes varietats de gascon, mès en practica s'utilizen sonque en aranés, ja qu'era rèsta deth gascon preferís solucions mès unitàries. Essenciauments se tracte:
- dera forma deth plurau femenin en -es en lòc dera grafia -as qu'ei mès unitària e englobanta (ja que pòt prononciar-se [es/ɔs/as] segon es parlars). Ex: hemnes araneses en lòc de hemnas aranesas.
- de u entre dues vocales en lòc dera grafia v qu'ei mès unitària e englobanta (poguent prononciar-se [w/B] segon es parlars). Ex: auer en lòc d'aver.
Segon era normativa occitana, en absolut, arren non impedís qu'er aranés utilize es formes grafiques mès unitàries coma -as e v.
Era normativa de l'occitan, aplicada ar aranés e a quauques parlars gascons vedins, nòte bères particularitats morfologiques coma es pluraus sensibles masculins en -i (es aranesi "eths aranés") e es articles pirinencs (eth, era, es; aquí es qu'ei era varianta aranesa per eths, eras).
Ispanizacion der aranés
Pr'amor dera sua pertanhença ar estat espanhòu, er aranés ei sometut a influéncies pesugues deth castelhan e deth catalan. Atau er aranés a incorporat aquestes darrères decades un arramat de neologismes meridionaus coma actuar (vs. agir), empresa (vs. entrepresa), increment (vs. aumentacion), laborau (vs. professionau), matrícula (vs. inscripcion), oficina (vs. burèu, totun burèu ei un francesime) ath sòn vocabulari tecnic. I a tanben de deformacions de paraules coma abantes (abans) o despuès (dempús), e er ús d'ispanismes coma hasta.
Usatge dera lengua
Ena escòla
Er aranés qu'ei era lengua d’aprenedissatge des escolans de 3 a 7 ans e era lengua veïculara en toti es centres d’educacion infantila e primària ena Val d'Aran. Eth curriculum der aranés ei eth conjunt d'objectius, contenguts, metòdes pedagogics e critèris d'avaluacion de cadun des nivèus, etapes, cicles, grads e modalitats deth sistèma educatiu que guiden era accion docent. Eth Conselh Generau d'Aran qu'aprovèc per unanimitat eth curriculum der aranés der ensenhament obligatòri en session plenària deth 13 de hereuèr de 1998.
Vejatz tanben
Ligams intèrnes
Ligams extèrnes
- Normes ortografiques der aranés
- Corsi d'aranés en linha deth conselh generau d'Aran
- Cens linguistic der aranés de 2001. Grafics damb es principaus resultats
- Curriculum der aranés der ensenhament obligatòri
- Traductor automatic occitan aranés - catalan e occitan aranés - castelhan


text:
Numeracion aràbia
La numeracion aràbia es la representacion dels nombres mai utilizada a l'ora d'ara. Se nomena "arabia" perque son los arabis que l'introduguèron en Euròpa, mas foguèt en Índia que foguèt inventada.
Concèpte[modificar | modificar la font]
Es un sistèma de numeracion posicional e decimal, es a dire, basat sul nombre 10; compta 10 nombres per representar cadun dels 10 chifras. La valor del chifra varia segon la posicion qu'ocupa dins lo nombre, perque se multiplica d'esperel per la base 10 elevada a la posicion. Atal, lo primièr chifra (començant per la drecha) a la valor que representa lo seu simbòl multiplicat per (=1); lo chifra imediatament seguent a la valor que representa lo seu simbòl multiplicat per (=10); e de meteis en seguida. Se pòt definir una formula matematica per un nombre de n chifras del seguent biais:
, ont es lo chifra situat a la posicion (començant per la drecha).
Exemples:
Variantas[modificar | modificar la font]
Lo sistema arabi actual se representa de biais diferent segon lo sistèma d'escritura.
Dintre los sistèma europèu tanben i a pichons diferéncias. Dempuèi una epòca fòrça recenta, lo zèro en mai s'escriure coma un cercle o una ellipsa se representaa amb una barra, "Ø" (coma una de las letras danesas), per lo diferenciar de la letra "O". En Euròpa, lo chifra sèt (7) s'escriu amb una barra orizontal per lo diferenciar del chifra un (1).
Istòria[modificar | modificar la font]
L'ipotèsi mai acceptada es que la numeracion arabia a la seuna origina en Índia, entre 400 AbC e 400 ApC. De fach, dins mond islamic aqueles nombres son nomenats de "nombres indians" (أرقام هندية, arqam hindiyya). Encara que poirián èsser nascut en China, a causa de las grandas similituds amb lo sistèma chinés Hua Ma: tanben es posicional e de basa 10.
Los símbols de l'1 al 9 de la numeracion indiana son un pas intermèdi cap al sistèma arabi mai modèrne.
Lo sistèma apareis descrit dins una òbra del matematician persan Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi, escricha a l'entorn de l'an 825, e traducha en latin al sègle XII amb lo títol Algoritmi de numero Indorum (algoritmi, que venguèt lo tèrma algoritme, ven del nom del quita matematician Al Khwarazmi).
Un autre matematician, Al-Kindi, espandiguèt lo sistèma indian de numeracion per l'Orient Mejan amb los seus quatre volums de Kitab fi istimal al-adad al-hindiyya (Libre sus l'usatge de la numeracion endiana), en 830.
La primièra inscripcion reconeguda del zèro, representat per un punch o una boleta, data del sègle IX e se localiza a Gwalior. Un còp adoptat pels arabis recebèt el nom de as-sifr (أَلصِّفْر), que deriva lo mòt Chifra. Mas, l'existéncia del zèro remonta a fòrça sègles avant, e sembla que la seuna origina tanben es d'Índia.
En 952 lo sistèma arabi adoptèt las fraccions, çò que paréis evident amb un tractat del matematician Sirian Abu'l-Hasan al-Uqlidisi.
A través de l'Al Andalús, lo sistèma arabi e l'abac penetrèron en Euròpa, qu'utiliza lo sistèma de numeracion romana. La primièra mencion en Occident apareis dins lo Codex Vigilianus (976). En 984, Gerbèrt d'Orlhac demanèt a l'astronòm barcelonés Sunifred Llobet (lupitus), una traduccion d'un tractat d'astronomia en arabi, lo Sententiae astrolabii, traduccion qu'incluguèt lo sistèma de numeracion.
D'ans aprèp, Fibonacci, matematician italian qu'estudièt a Bugia (actualament en Argèria), contribuguèt a la difusion del sistèma per Euròpa, mercé a la seuna òbra Liber Abaci (publicat en 1202). Foguèt sonque al sègle XV qu'el seu usatge comencèt a se normalizar per tota Euròpa.


text:
-600
Aquesta pagina concernís l'an -600 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Babilònia[modificar | modificar la font]
En Palestina, perseguida dei combats entre Egipcians e Babilonians. Coma l'annada precedenta, leis operacions demorèron indecisas. Babilònia gardèt sei posicions conquistadas dempuei 609 avC dins la region mai Egipte contunièt d'i suscitar de revòutas e d'organizar d'operacions de reconquista. En particular, lo Reiaume de Juda refusèt de contuniar lo pagament de son tribut ai Babilonians. Ocupat per l'organizacion d'una campanha còntra lei tribüs aràbias nomadas dau Desèrt, Nabucodonosòr II se contentèt de mandar de tropas leugieras que pilhèron lo territòri dau reiaume ebrieu.


text:
Associacion Europèa de Liure Escambi
L'Associacion Europèa de Liure Escambi (AELE, en anglés European Free Trade Association - EFTA) es una associacion qu'a per tòca d'establir una zona de liure escambi en Euròpa.
Somari
Membres actuals[modificar | modificar la font]
En mai dels 3 Estats que son pas membres que de l'Espaci Economic Europèu o EEE (totes exceptat Soïssa), son tanben considerats coma signataris de l'acòrdi la Comunautat Europèa e los 25 Estats membres de l'Union Europèa :
En efièch, l'Espaci Economic Europèu espandís las atribucions de l'AELE (qu'auriá degut desaparéisser, en se fondant dins l'EEE) a totes los Estats membres de l'AELE e de l'UE.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'AELE foguèt fondada a Estocòlme en 1960 per de païses europèus non-membres de la CEE, per contrapesar l'influéncia d'aquesta. Volián simplament crear una zona de liure escambi mentre que los de la CEE volián una union doanièra e un mercat comun. Puèi, l'AELE foguèt considerada coma una antecambra de l'Union Europèa. A l'ora d'ara, los membres demorants de l'AELE son pas candidats a l'adesion a l'Union Europèa.
Membres que quitèron l'AELE[modificar | modificar la font]
Los païses qu'aderiguèron a la Comunitat Economica Europèa puèi a l'Union Europèa quitèron l'AELE, per la reïntegrar en 1994 amb l'entrada en vigor de l'Espaci Economic Europèu.
- Reialme Unit (partença en 1973)
- Danemarc (partença en 1973)
- Portugal (partença en 1986)
- Àustria (partença en 1995)
- Suècia (partença en 1995)
- Finlàndia (adesion a l'AELE en 1986, partença en 1995).
Institucions[modificar | modificar la font]
- Lo Secretariat de l'AELE
- Lo Conselh de l'AELE
- L'Autoritat de Susvelhança de l'AELE
- La Cort de l'AELE
Liure escambi[modificar | modificar la font]
L'AELE a tanben d'acòrdis de liure escambi amb Bulgaria, Chile, Croàcia, Israèl, Jordania, Liban, Macedònia, Marròc, Mexic, l'Autoritat Palestiniana, Romania, Singapor, Tunisia e Turquia. Los acòrdis qu'aviá amb la Republica Chèca, Eslovaquia, Polonha, Ongria, Eslovènia, Estònia, Letònia, Lituània venguèron caducs lo 1èr de mai de 2004 quand aquestes païses rejonhèron l'Union Europèa.
De negociacions son en cors per la conclusion d'acòrdis de liure escambi amb Sud-Africa, Canadà, la Corèa del Sud, e Egipte.
D'autra part, de declaracions de cooperacion comuna son estadas signadas amb Albania, Argeria, lo Conselh de Cooperacion del Golf, Egipte, lo Mercosur, Serbia e Montenegro e Ucraïna.
Tres païses de l'AELE (Islàndia, Liechtenstein e Norvègia) amb l'Union Europèa an constituit l'Espaci Economic Europèu en 1994. Soïssa èra tanben partida prenenta de l'acòrdi, mas lo pòble e los cantons soïsses refusèron aquela adesion per referendum lo 6 de decembre de 1992 per 50,3% de las voses e 16 cantons sus 23. Soïssa cerquèt alara de reglar sos rapòrts amb l'UE per de tractats bilaterals.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- Site oficial de l'AELE (en anglés)


text:
Tramvai
Lo tramvai (e non pas *tramvia qu'es un catalanisme) o Tram es un tipe de trens leugièrs de propulsion electrica que circulan pels airals urbans, quitament dins las carrièras a vegadas sens separacion del rèsta de la via o alara de pichona nautor.
Dins los païses d'Euròpa Centrala e una granda partida d'Euròpa de l'Èst foguèt e es un mejan de transpòrt fòrça utilizat.
S'utilizèt pendent una partida del sègle XX dins las grandas vilas d'Occitània coma Marselha, Tolosa o Bordèu, mas foguèron abandonats durant dins los ans 1960, e al començament del sègle XXI tornèron al vam e tornèron èsser introdusits dins aquelas meteissas vilas.
Somari
Infrastructura[modificar | modificar la font]
Dins la majoritat dels cases, los tramvais utilizan una via especiala amb un amainatjament del paviment per que a l'encòp circulen automobilas e veituras del tram. D'autres còps existisson de vias separadas del transit automobil. Se pòt utilizar los meteisses ralhs que per las vias ferradas (mens largada e mens pesuc al mètre linear), amb de travèrsas e balast. Las travèrsas pòdon èsser de beton, de fusta o metallicas.
L'energia electrica se pren per un cable conductor aerian, per mejan d'un trolei, que sovent es un pantograf, encara que n'existisson que la prenon d'un tresen ralh.
Avantatges e inconvenients[modificar | modificar la font]
Lo tramvai a per avantatges que: fa mens de bruch, consumís mens d'energia per viatjaire transportat que l'autobús, polluís mens (almens al luòc per ont circula; la pollucion pòt èsser ont se genèra l'electricitat). Consumís mens d'energia electrica que lo camin de fèrre metropolitan sosterranh. Son infrastructura es mens cara, es perque es mai economic que lo mètro.
Al contrari a: la rigiditat dels percors, pòdon pas evitar un obstacle que sorgís sus la via (accidentologia pus importanta). Es de capacitat e una velocitat mendre que lo mètro.
Lo tramvai en Occitània[modificar | modificar la font]
Lo tramvai a Marselha[modificar | modificar la font]
A la diferéncia de fòrça vilas europèas, lo vam de supressions dels tramvais dins los ans 1950 faguèt pas desaparéisser tot lo malhum: la celèbra « linha 68 » perseguèt son servici fins a 2004 per començar las òbras d'un novèl ret, que la primièra linha tornèt foncionar 3 ans e mièg mai tard, lo 4 de julhet de 2007.
Lo malhum actual compren:
- linha 1: Noalhas - Los Calhòls per la Blancarda
- Linha 2: Euromediterranèu - Blancarda per la Canebièra e las Cinc Avengudas.
Lo tramvai a Tolosa[modificar | modificar la font]
Lo primièr tramvai de Tolosa foncionèt entre 1862 e 1957, dans la vila de Tolosa e a l'entorn. Lo retorn del tram comencèt amb las òbras de la linha T1 de l'estiu 2007 per s'acabar l'11 de decembre de 2010. Longa de 10,9 km amb 18 estacions (que 7 a Tolosa e la autras a Bausèla e Blanhac), transpòrta quotidianament 6000 viatjaires fins a 16 000. Fa connexion amb la linha A del mètro a l'estacion Arenas. Lo 20 de decembre de 2013 la linha foguèt prolongada per aténher 14,3 km amb 24 estacions traversant Garona fins al palais de justicia ont se connecta amb l'estacion de la linha B.
Lo tramvai de Bordèu[modificar | modificar la font]
La primièra linha de tramvai electric foguèt inaugurada en febrièr de 1900. Los tramvais despareguèron de l’aglomeracion de Bordèu en 1958 e tornèron dins la vila en decembre de 2003. Lo malhum actual se compausa de:
- Linha A: es la pus longa de las 3 linhas; va del nòrd a l'èst en traversant Garona sul pont de Pèira. Es longa de 19,9 km e compòrta 41 estacions.
- Linha B: es orientada nòrd-èst sud-oèst es longa de 15,2 km e compòrta 32 estacions. Va tanben a Talença e Peçac. Lo talhièr Achard es al cap de linha terminus al nòrd d'aquela linha.
- Linha C: es la mai corta. Fa 8,3 km e a 17 estacions.
Tramvai de Niça[modificar | modificar la font]
Lo primièr malhum de tramvai de Niça data de 1900 e lo ret de Tramvia de Niça e del Litoral acabèt d'èsser electrificat en 1910. Lo malhum departamental comptèt dins los ans 1920 fins a 11 linhas. La darrièra linha s'acabèt lo 10 de genièr de 1953.
Lo 24 de novembre de 2007 foguèt inaugurada la linha T1 del novèl tramvai. Es longa de 8,7 km e i a 21 estacions
Sus aquela linha, l'alimentacion en electricitat se fa per mejan d'un cable aerian de contacte levat pendent la traversada de las plaças Massena e Garibaldi. Las ramas baissan lor pantograf e basculan lor alimentacion sus de batariás. Aquò fach per pas installar de cables aerians sus las plaças istoricas.
Lo tramvai de Montpelhièr[modificar | modificar la font]
Las doas primièras linhas del tram electric datan de 1897 e l'autra de 1898 sul territòri de Montpelhièr e de Castèlnòu de Les. La plaça de la Comèdia es lo principal luòc del crosament dels las cinc linhas e tanben a la gara ferroviària e la plaça davant la glèisa de Sant Denis. Aquel servici de tramvai s'acabèt lo 31 de genièr de 1949.
Pendent los ans 1990, la municipalitat de Georges Frêche prepausèt de tornar crear un malhum de tres linhas de tramvai. Lo 7 d'abril lo malhum compta quatre linhas.
- Linha 1 Mosson ↔ Odysseum: es longa de 15,7 km, en servici dempuèi lo 30 de junh de 2000 . Lo 24 de setembre de 2009, foguèt alongada cap a l'Èst per anar cap al centre comercial Odysseum, modificada en 2012.
- Linha 2 Jacon ↔ Sant Joan de Vedats Centre: es en servici dempuèi lo 16 de decembre de 2006, modificada en 2012. Es longa de 17,5 km sus las comunas de Jacon, Castèlnòu de Les, Montpelhièr e Sant Joan de Vedats.
- Linha 3 Juvinhac ↔ Peròus Etanhs de l'Aur: Las òbras comencèron lo 19 de març de 2009 e s'acabèron a la prima de 2012. Es longa de 17,2 km sus las comunas de Juvinhac, Montpelhièr, Latas, e Peròus.
- Linha 4 Plaça Albèrt Ier ↔ Sant Denís: Es una linha creada en 2012 dedicada al centre vila, en longa de 8,6 km
Tramvai de Clarmont d'Auvèrnhe[modificar | modificar la font]
En 1890 Clarmont foguèt equipada d'un tramvai electric que foncionèt fin a 1956, quand foguèt remplaçat per d'autobusses. Uèi lo tramvai de Clarmont es un sistèma ferroviari urban de tipe tramwai sus pneumatics Translohr de propulsion electrica, guidat per un ralh central. La linha es longa de 14,2 km e i a 31 estacions. Dempuèi sa mesa en servici en 2006, lo tram1 es integrat al malhum de transpòrts en comun de la vila.


text:
Canis lupus familiaris
Lo can (var. chan, chen) o gos o chin es un mamifèr de l'òrdre dels carnivòrs e de la familha dels Canidae, coma tanben los lops, las mandras e los coiòts. Se pensa que foguèt d'en primièr la resulta de la domesticacion de lops que se seriá facha fa aperaquí 15 000 ans. La femèla es la canha o la gossa e los pichòts (cadèls) son de canhòts o gossets. Lo fach d'aver de gossets se pòt dire canhotar o gossetar. De scientifics pensan que lo gos domestic es una sotespècia de lop, Canis lupus familiaris.
La societat canina se caracteriza per una ierarquia de companhoniá, ont cada membre ten un reng dins la societat, e cadun a una leialtat de las grandas envèrs lo grope. Los cans creisson en societat umana perqué las sieunas relacions ambe d'umans imitan los sieus esquèmas socials naturals. Lo gos es totjorn conscient de son reng de cara a sa posicion dins lo grope, e cal remarcar qu'un gos sovent se considèra el meteis l'animal màger, mentre considèra que lo sieu proprietari uman li es subordinat.
Etimologia e taxonomia[modificar | modificar la font]
L'especia foguèt originalament classificada coma "Canis familiarus domesticus" per Linnaeus al 1758 [2]. En 1993, los cans foguèron reclassificats coma una sosespecia del lop gris, Canis lupus, per la "Smithsonian Institution" e la "Societat Americana de Mamiferofíls". Lo mot can pòt far referéncia a d'animals que son pas de cans. Un exemple pòt èsser lo can de la prada, qu'es pas mai qu'un tipe d'esquiròl o rat. Lo mot can ven de la raiç indoeuropèa kwon, qu'es l'etimon del mot grèc kuwv (kuōn) e del mot alemand Hund, e que donèt una forma kani en latin. D'aquí provenon totas las formas romanicas coma can, ca, cão, chien, cane, câine...
Latin: Canis familiaris, Canis lupus familiaris, Canis domesticus, Canis canis
Provèrbis[modificar | modificar la font]
- "Totes los gosses que jaupan mossegan pas".
- "Cal totjorn donar un òs al can fòl".
- "Lo can pel pan mòu la coa".
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Canis lupus (en)
- Referéncia ITIS : TSN 180596 Canis lupus Linnaeus, 1758 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Canis lupus (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Canis lupus familiaris (en)
- Referéncia NCBI : Canis lupus (en)
- Referéncia NCBI : Canis familiaris (en)
- Referéncia IUCN : espècia Canis lupus Linnaeus, 1758 (en)
- Referéncia IUCN : espècia Canis lupus familiaris (en)


text:
Isis
Isis (en version grèga, en egipcian èra Aset) es la diva de la maternitat e la fertilitat en Egipte antica. Es una divinitat de la vida, de la mòrt e de la renaissença.
A la debuta, èra una diva de la reialtat. Mai tard, èra considerada coma la diva dels marins.
Isis èra la filha de Nut, diva del cèl, e de Seb, dieu de la tèrra. Se maridèt amb Osiris, son fraire e lo paire de son filh Òrus. Osiris foguèt assassinat per son fraire Set mas Isis repetacèt son còs e faguèt nàisser aital Òrus a Khemnis, un estanh. Isis èra tanben la maire de Min.


text:
XVI Dictada Occitana a Barcelona
Dissabte 26 de genièr de 2013 faguèrem a Barcelona la XVI DICTADA OCCITANA, a la sala de conferéncias del Departament de la Cultura de la Generalitat de Catalonha (Rambla de Santa Mònica, 8).
Aprèp comencèt lo concors, amb doas lecturas del tèxt de la Dictada, lecturas faitas pels professors catalans d’occitan Raquel Olivella e Jaume Figueras.
Un còp acabada la Dictada, una jurada compausada pels professors e pels ensenhaires d’occitan faguèt la correccion dels trabalhs dels participants. Après la Dictada, los participants poguèron gaudir d’un vespralh. A la seguida, i aguèt l’intervencion del grop de musica tradicionala occitana Fonèsia amb la soprano Mireia Latorre e lo musician Peter Krivda.
Fin finala, arribèt lo moment de conéisser los ganhants d’ongan. Doas representantas de la jurada, Raquel Olivella e Meritxell Pueyo, legiguèron los noms dels diferents premiats, dins las categorias de joves e d’adultes, que son:
JOVES
Primièr prèmi: JORDI CASTELLS
Segond prèmi: ROGER FERRAN
ADULTES
Primièr prèmi: AGUSTÍ FARRAN
Segond prèmi: JOSEP ESTRUCH
Los primièrs ganhants de cada categoria ganhèron, en mai dels prèmis balhats a aquel moment, una borsa per assistir a l’EOE ongan, e los 10 primièrs classificats del concors aguèron de prèmis especials.
An collaborat los Departaments d’Ensenhament e de Politica Lingüistica de la Generalitat de Catalonha, Pagès Editors, Diari Ara, La Vanguardia, Gran Enciclopèdia Catalana, Publicacions de l’Abadia de Montserrat, Ara Llibres, Sàpiens, La Setmana, Plataforma per la Llengua, Associació Conèixer Catalunya (ACCAT), Teleòc, La Caixa e BTV.
[mudslide:picasa,0,caoc.cat,5839369226280976673]


text:
1262
Aquesta pagina concernís l'an 1262 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Song[modificar | modificar la font]
Per melhorar lei finanças publicas, lo premier ministre Jia Sidao decidèt d'acomençar una refòrma importanta de la proprietat. En particular, acomencèt de nacionalizar una partida dei zònas agricòlas. L'objectiu èra d'aumentar lei revenguts de l'Estat gràcias a una esplecha dirècta dei culturas. Pasmens, se turtèt a l'ostilitat dei confucianistas, partisans d'impòsts febles e de la proprietat agricòla privada, e dei paisans. Aquò agravèt son impopularitat e afebliguèt mai lo poder.


text:
Ròse
Ròse o lo Ròse (en alemand Rhone o en Valés: Rhone/Rotten, en francoprovençau Rôno, en francés Rhône) es un flume important d'Euròpa que nais del glacier eponim en Soïssa e que raja en França e en Occitània avans de se getar dins la mar Mediterranèa. Sa longor es de 812 km. Es un dei flumes majoraus d'Occitània.
Ròse: frontiera e passatge[modificar | modificar la font]
Ròse es un flume abòrd important per lo territòri occitan vist que separava istoricament lei regions de Provença e Lengadòc (respectivament lei tèrras d'Empèri e de Reiaume). Pasmens, en despiech d'aquela frontiera politica, leis influéncias de Provença s'espandiguèron sus lei país de Nimes e d'Usès que se definisson actualament coma provençaus puslèu que lengadocians (en particular, son parlar s'es provençalizat tre lo sègle XVII).
Ròse e la literatura[modificar | modificar la font]
Ròse es fòrça important per la literatura occitana de la fin dau sègle XX vist qu'es un dei luòcs recurrents dins l'òbra de Frederic Mistral. Es lo títol d'una de seis òbras màgers: Lo poèma dau Ròse (en version originala Lou Pouèmo dóu Rose, grafia mistralenca).


text:
Magma
Lo magma es un materiau rocassós en fusion e non cristalizat que sa consisténcia es fluida o viscosa. Contèn tanben de gas volcanics en solucion e qu'es formada a partir de la fusion totala o parciala dau mantèu terrèstre. Es a l'origina dau volcanisme a la superficia terrèstre. D'efèct, lo magma remonta generalament vèrs la superficia en causa de sa densitat pus febla. Forma alora de sèrvas dins la litosfèra onte va subir una cristalizacion parciala o totala e un començament de desagatge. Se la pression o la coesion dei jaç geologics a l'entorn de la sèrva son pas sufisentas per lo contenir, lo magma va contuniar de remontar de lòng d'una chaminèia volcanica fins au volcan. Quand lo magma aganta la superficia, forma de produchs volcanics solids coma la lava o lei tefras.
La proprietat principala d'un magma es sa concentracion de silici que va influénciar la velocitat de remontada e la liberacion dei gas :
- un magma ultramafic a una concentracion de SiO2 inferiora a 45%. Aqueu tipe de magma es fòrça rar e fòrça fluid.
- un magma mafic a una concentracion de SiO2 inferiora a 52%. Aqueu tipe de magma es frequent dins lei zonas de dorsalas e de ponch cauds.
- un magma intermediari a una concentracion de SiO2 entre 52 e 64%.
- un magma felsic a una concentracion de SiO2 superiora a 64%. Aqueu tipe de magma es frequent dins lei zonas de subduccion.


text:
Baruj Benacerraf
Baruj Benacerraf (n. 29 d'octobre de 1920 - m. 2 d'agost de 2011[1]) foguèt un mètge veneçolan-american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1980.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 29 d'octòbre de 1920 dins la vila de Caracas, en una familha d'origina josieva sefardita marroquina - argeriana. L'an 1925 se transportèt amb la siá familha a París, e lo 1940 als Estats Units, ont lo 1943 foguèt naturalizat nòrd-american. Estudièt medecina a la Universitat de Columbia e a l'escòla Medica de Virgina, situada dins la vila de Richmond.
Après participar a la Segonda Guèrra Mondiala coma mètge foguèt nomenat membre investigador de la Universitat de Columbia entre 1948 e 1950, de l'Espital Broussais de París entre aquel an e lo 1956, de l'Universitat de Nòva York fins lo 1968 e l'Universitat de Harvard entre 1970 e 1991, d'ont foguèt tanben professor de patologia. Entre 1968 e 1970 foguèt membre de l'Institut Nacional de Salut dels Estats Units. Dempuèi 1972 es membre de l'Academia nòrd-americana d'Arts e Sciéncias e del 1973 de l'Academia de Sciéncias dels Estats Units.
Moriguèt lo 2 d'agost de 2011 als Estats Units.


text:
World Trade Center
Lo World Trade Center (Centre del Comèrci Mondial) de Nòva York èra un complèxe de sèt edificis situat dins la part sud de l'isla de Manhattan (en anglés: Lower Manhattan), celèbre mai que mai per sas torres bessonas o Twin Towers, e per l'atemptat de l'11 de setembre de 2001 que las tombèt. Quand tombèron las torres (sonadas WTC 1 e WTC 2) los autres gratacèls menors (WTC 3, WTC 4, WTC 5, WTC 6 e WTC 7) tanben foguèron destruïts o destrantalhats d'un biais desreversiu, e doncas abatuts los meses seguents.
Las Twin Towers[modificar | modificar la font]
Las torres bessonas foguèron bastidas per l'arquitècte nipoamerican Minoru Yamasaki entre 1966 e 1977. Cada torre aviá una aira de 400 000 m². S'agissiá fin finala (amb lo Pentagòn e la Muralha de China) de l'òbra mai impausanta que construiguèron jamai los òmes sus la Tèrra.
L'11 de setembre[modificar | modificar la font]
Cap a las 9 oras del matin de l'11 de setembre de 2001, dos avions de linha (de l'American e de la United Airlines) s'espotiguèron, l'un qualques minutas après l'autre, contra las doas torres, en i causar un incendi e la destruccion parciala de mantun nivèl. Lo nombre de victimas totalas es estimat a 2817 personas.


text:
Benda dessenhada
Una benda dessenhada es una narracion realizada mejançant una sequéncia d'imatges o illustracions juxtapausats de manièra deliberada, qu'an coma objectiu de transmetre una istòria o mantuna informacions al lector, e al meteis temps de produire una impression estetica. Sa definicion tanben se resumís coma art sequencial.
L'origina del mot remonta a las illustracions satiricas e ironicas, anterioras a las bendas dessenhadas modèrnas. La diversitat dels genres e los publics es actualament la meteissa que la dels autres lengatges. Fòrça cercaires considèran qu'una benda dessenhada se deu reprodusir e difusar per de sistèmas mecanics, donc, plaçan lo començament del comic en 1829, quand lo soís Rodolphe Töpffer publiquèt son primièr album. D'autres identifican las bendas del jornal Yellow Kid coma la primièra benda dessenhada. D'autres cercaires especializats en dessenh e comunicacion supralingüistica exigisson pas qu'una benda dessenhada siaga difusada de manièra massissa per la considerar atal, e per aquò plaçan las primièras mòstras dins de manifestacions fòrça pus ancianas coma los relèus romans o las pinturas de l'art de l'Egipte antica.
Per fòrça personas, la benda dessenhada es considerada l'art novèl.


text:
Sofòcles
Sofòcles (en grèc: Eoφokλῆς (Sophoklễs)), nascut a Colonos (actual quartièr popular d'Atenas) en 496 o 495 ab. C. e mòrt en 406 o 405 ab. C. es un dels tres grands tragedians grècs que lor òbra es en partida coneguda, amb Esquil (526-456) e Euripides (480-406). Es subretot l'autor de cent vint-e-doas pèças (que una centena de tragedias), mas se ne coneis pas que sèt uèi. Citat coma paradigma de la tragedia par Aristòtel, subretot per l'usatge que fa del còr[1] e per sa pèça Edip rei[2], ganhèt tanben lo pus grand nombre de victòrias al concors tragic de las grandas Dionisias (dètz e uèit), e jamai foguèt darrièr.
Son teatre rompèt amb la trilogia « ligada » e aprigondiguèt los aspèctes psicologics dels personatges. Sas pèças metent en scèna d'eròis, sovent solitaris o fòragetats (Aias, Antigòna, Edip, Electra), e confrontats a de problèmas morals que venon de la situacion tragica. Comparat amb Esquil, Sofòcles met pas o pauc en scèna los dieus, qu'intervenon solament amb los oracles que lor caractèr escur engana sovent los òmes, sul mòde de l'ironia tragica.
Somari
- 1 Elements biografics
- 2 Òbras
- 3 Lo teatre de Sofòcles
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Elements biografics[modificar | modificar la font]
Los detalhs de la vida de Sofòcles son coneguts, pasmens fòrça mal, mercé a una compilacion anonima[3][4], la Soda (Eoῦδa)[5] e a d'autres coma Plutarc o Atenèa[6]. Foguèt lo filh de Sofilòs e nasquèt en 496 (segon la cronica de Paros[7]) o en 495 (segon son biograf anonim[8]), a Colonos, vilatge près d'Atenas, ont situèt sa darrièra pèça Edipe a Colonos. Seguèt una fòrt bona educacion, subretot en musica, avent per mèstre lo celèbre Lampros, e en gimnastica: a setze ans, foguèt el que conduguèt lo còr del trionf de Salamina[9][10]. Contemporanèu de Pericles, Sofòcles coneguèt l'apogèu atenenc, e participèt a la vida politica: foguèt designat entre los elenotames (tresorièrs de la Liga de Delos) en 443 442, e entre los estrategias dos còps[11]. A uechanta tres ans, foguèt tanben un dels dètz conselhièrs designats aprèp lo desastre de Sicília.
La carrièra de tragedian de Sofòcles comencèt en 468. Aquela annada, la trilogia, e en particular son Triptolèm, es coronada del primièr prèmi, davant Esquil. Sofòcles foguèt lo rival d'aquel pendent dotze ans, abans qu'Euripides lo concurrencièsse a son torn a partir de 455.
Sofòcles moriguèt en 406 o 405. Foguèt lo paire de Iofon, filh de l'atenenca Nicostrata, e d'Ariston, filh de la sicioniana Toris[12]. E tanben Leostenès, Stefanos e Menecleidès[13]. Ariston es lo paire de Sofòcles lo Jove, tanben dramaturg
Òbras[modificar | modificar la font]
Sofòcles es l'autor de cent vint-e-tres tragedias[14][15], e mai de dramas satirics[16]. Fòrça son perdudas: demòran cent catòrze títols[17] e solament sèt pèças, amb los fragments importants del drama satiric Los Limièrs, trobats en 1912[18]. Sofòcles ganhèt en 468 sa primièra victòria, per la trilogia que Triptolèm, vencent Esquil. Ganhèt en tot dètz e uèit victòrias a las grandas Dionisias[19] e sièis autras a las Leneanas, per un total de vint-e-quatre victòrias, jamai egalat dins la Grècia classica[20]. Ganhèt la darrièra en 409, a uechanta sèt ans, per Filoctetes[21].
En mai de sas pèças, Sofòcles es l'autor d'òbras divèrsas, coma una òda a Erodòt[22] o, segon Plutarc, un tractat Sul còr (Πepὶ xopoῦ), ont expliquèt son pròpri estil e son evolucion[23]. On lui attribue aussi un Πaιάv (pean) [24] per Asclepiòs, que Sofòcles participèt a n'introduire lo culte.[25]
Aias[modificar | modificar la font]
Ben lèu representada vèrs 445, çò que ne fariá la pus anciana de las pèças conservadas de Sofòcles[26], Aias (Aἴaς) conta l'episòdi de la foliá d'Aias: lo guerrièr massacrèt lo bestial de l'armada en cresent d'assassinar los caps Atrides. Davant lo còr dels marins de Salamina, Aias revengut, desesperat, refusa d'èsser consolat per sa companha Tecmessa, exòrta son filh Eurisaces a l'onor e anóncia que se va purificar, se suicidant sus la scèna meteissa, solament amagat per un bartàs. Los pròches constatant sa mòrt se ploran, e Agamemnon accèpta aprèp las suplicacions de Teucros la sepultura d'Aias.
Antigòna[modificar | modificar la font]
Antigòna (ἈvtιYόvn, Antigónê) es datada amb precision de 442[27]. Per aver enterrat son fraire rebèl Polinices, tuat dins sa luta amb son fraire Eteocles, Antigòna qu'enfrangís la lei de Creon deu èsser punida de mòrt. Lo tiran refusa de cambiar sa decision malgrat los plors del còr dels aujòls de Tebas e las suplicacions de son pròpri filh Emon, promés d'Antigòna. Son los presagis de Tiresias que lo fan cambiar d'avís, mai èra tròp tard: Antigòna e Emon se tuèron l'un l'autre, e la femna del prince, Euridice, se suicidèt tanben.
Las Traquínias[modificar | modificar la font]
De datacion imprecisa mas considerada coma una de las pus ancianas tragedias de Sofòcles, Las Traquínias (Tpaxίvιaι, Trakhíniai) an per subjècte la mòrt d'Eracles. A Traquis, sa femna Deianèira (Anϊάveιpa), prevenguda per son filh Illos (Ὕλλoς) del retorn d'Eracles, mas inquieta de veire aquel davançat per la jove Iòla (Ἰόλn) que desira, aquela fa enviar per Illos una tunica banhada dins lo sang del centaure Nessos (Nέσσoς). Pensant atal de garantir l'afeccion d'Eracles, de fach lo tua. Quand apren l'eveniment, se suicida mentre que son espós arriba a Traquis e, ausent de la boca d'Illos la novèla d'aquela mòrt, aquel darrièr compren que morís per l'engana d'un mòrt, Nessos, coma o aviá predich un oracle.
Edip rei[modificar | modificar la font]
Modèl, cap d'òbra de l'ironia tragica, Edip rei (Oἰδίπouς tύpavvoς, Oidípous Týrannos) seriá anterior a 425, objècte d'una brèva citacion dins Los Acarnians (Ἀxapveῖς) d'Aristofanes, e posterior a l'epidemia atenenca de pèsta de 430-429, la pèça ne remembrarà lo sovenir[28]. A Tebas ravajada per la pèsta, Edip alara rei cèrca de conéisser l'identitat del murtrièr de Laïos (Aάϊoς), a causa de la malediccion. Lo devinaire Tiresias (Teιpeσίaς), sollicitat, apren la terribla vertat a Edip: serà murtrièr de son paire e espós de sa maire Iocasta (Ἰokάσtn), mas aquel i vei una injúria inspirada per Creon (Kpέwv) . Mas los revelaments successius venon alara refortir la revelacion, e Edip deu admetre qu'en temptant de desjogar l'oracle, en fach lo compliguèt. La pèça s'acaba amb lo suicidi de Iocasta e l'aparicion d'Edip mutilat aprèp que se crebèt los uèlhs, lo visatge ensagnosit, reclamant l'exili.
Electra[modificar | modificar la font]
La question de l'anterioritat entre l’Electra de Sofòcles (Ἠλέktpa, Êléktra) e la d'Euripides demòra dubèrta[29][30]. Sul tèma de Los Coefores (Xonφόpeς) d'Esquil (e conservant lo còr de las femnas joves), Sofòcles descriu lo retorn a Micenas d'Orestes (Ὀpέσtnς), venjador de son paire Agamemnon (ἈYauέuvwv). Torna veire sa sòrre Electra, que son totjorn mai desesperava son retour e projectava se venjar d'esperela. La scèna de reconeissença interven dins lo darrièr episòdi e lo murtre de Clitemnestra (Kλutaιuvήσtpa), e aquel d'Egistos (AἴYισθoς), son complits dins l'exodos (darrièra partida de la pèça).
Filoctetes[modificar | modificar la font]
Precisament datada de 409, los Filoctetes (Φιλoktήtnς, Philoktḗtēs) ganhèt aquel an lo primièr prèmi[31]. Mandat per Ulisses per tornar menar a Tròia Filoctetes, ferit e abandonat alara per el e los Atridas sus una illa desèrta, amb son arc, lo jove Neoptolemos (Neoπtόλeuoς), filh d'Aquiles, es confrontat a una causida morala delicada. Sa mission es indispensabla segon l'oracle, mas lo jovent pòt pas se resòlvre a traïr l'infortunat. Neoptolemos rend l'arc aprèp l'aver raubat, e tempta d'utilizar la persuasion onèsta; mas Filoctetes testut refusa de seguir e de perdonar als Atridas, pasmens que li foguèt assegurat que seriá curat a Tròia. Es l'aparicion d'Eracles que salva la situacion e fa cambiar d'avís Filoctetes.
Edip a Colonos[modificar | modificar la font]
Pèça jogada a títol postum en 401 dirigida pel seu pichon filh, Sofòcles le Jove, e primièr prèmi aquel an[32], Edip a Colonos (Oἰδίπouς ἐπὶ Koλwvῷ Oidípous epì Kolônỗi) descriu l'arribada del faidit, cec e maudit, a Colonos, prèp d'Atenas. Foragetat, podent comptar solament sus sas filhas Antigona e Ismèna, (ἈvtιYόvn e Ἰσuήvn) s'esfòrça de se disculpar dels crimes qu'es acusat. Edip deu tanben defendre sa libertat fàcia a sos filhs: Creon (Kpέwv), mandat per Eteocles (Eteokλής), ven per lo prendre el e las filhas, mas l'ajuda preciosa de Tesèu (Θnσeύς), rei d'Atenas, los salva. Puèi es Polinices (Πoλuveίknς) que ven demandar son sosten per la guèrra dels sèt que se prepara. Fòragetant sos filhs, Edip se prepara a morir: acompanhat de Tesèu, desapareis en un luòc secret en prometent sa proteccion a Atenas. A l'apèl dels dieus, lo maudit es elevat al reng dels eròis.
Los Limièrs[modificar | modificar la font]
De fragments de Los Limièrs (Ἰxveutaί, Ikhneutaí) foguèron descobèrts en Egipte en 1912[33]. Representan una mitat. Los critèris estilistics e metrics fan que Los Limièrs datan probablament d'abans 440[34].
Los fragments permeton de ne reconstituir lo resumit. Lo subjècte es lo meteis qu'aquel de l’Imnes omerics a Ermes, es a dire la raubariá dels tropèls d'Apollon per Ermès novèl nascut. La pèça comença pel planh d'Apollon, que lo còr del satires prepausa d'ajudar contra la promessa d'èsser liberats de l'esclavatge. Las pesadas los conduson a la balma de la ninfa Cillèna (Kuλλήvn), que velha sus l'enfant. La fin del drama deuriá presentar la reconciliacion entre Apollon e Ermés mercé a la lira d'aquel[35].
Pèças perdudas[modificar | modificar la font]
Sus las cent vint-e-tres pèças escritas per Sofòcles se coneis cent catòrze títols[36].
Lo teatre de Sofòcles[modificar | modificar la font]
Aspèctes formals[modificar | modificar la font]
L'innovacion mai remarcabla de Sofòcles, se se compara son òbra a la Esquil, es l'abandon de la tragedia « ligada », perque amb çò que sabèm compausèt pas una[38]. Aquel cambiament accentua los enjòcs individuals, l'analisi psicologica[39], a l'escala d'una pèça, al delà de las decisions divinas e las malediccions pertocant los òmes sus plusors generacions.
A aquela evolucion correspond tanben amb la creacion d'un tresen actor (tritagonista), atribuida a Sofòcles per Aristòtel (coma tanben l'utilizacion del decòr) : « Amb Sofòcles, aguèt tres actors e de decòrs pintats sus la scèna[40] ». Aquela innovacion, que permet d'enriquir las interaccions e oposicions entre los personatges[41], e a tanben per consequéncia de reduire significativament la part del còr dins lo debanar de la tragedia. L'exemple del títol de la pèça sul retorn d'Orestes es parlant: alara qu'Esquil met en abans lo còr (Los Coefòres), la sòrre d'Orestes passa al primièr plan per Sofòcles: la tragedia pren lo nom de l'eroïna, Electra, e los eròis coma ela donan lor nom a totas las pèças conservadas de Sofòcles, levat una (Las Traquínias).
La tension morala[modificar | modificar la font]
Levat las doas pèças de Sofòcles consacradas a Edip (ont l'obstinacion del eròis a pas de justificacion morala, e concernís pas una oposicion de valors[42]), lo primièr punt comun entre las pèças conservadas es la plaça centrala ocupada pels enjòcs morals jos forma de causida[43]. Antigòna es l'exemple pus frapant, per l'oposicion entre plusors « cobles de devèrs » que recensèt Jacqueline de Romilly[44]: familha e Estat, umanitat e autoritat, religion e respècte de las leis. Coma o remarca Jean-Pierre Vernant, lo conflicte se resumís pas a aquel de la lei dels òmes e de la lei divina, « opausa pas la pura religion [...] a l'irreligion complèta, mas dos tipes diferents de religiositat: d'una banda, una religion familiala, purament privada, [...] de l'autra, una religion publica ont los dieus tutelars de la ciutat tendon finalament a se confondre amb las valors suprèmas de l'Estat[45] ». Lo tòrt d'Antigòna es de privilegiar una religiositat a respècte de l'autra, la « Dice (Aίkn) dels mòrts » a la « dice celèsta »[46].
L'autre grand exemple es Electra: lo murtre de Clitemnestra e d'Egistos interven a la darrièra fin de la tragedia, que desvolopa subretot la psicologia de l'eroïna, e lo tèma de la venjança del paire a travèrs lo murtre de la maire[47].
Las oposicions del meteis òrdre travèrsan las tres autras pèças consideradas. Dins Aias, pel contrast entre l'eròi inflexible dins sa concepcion de l'onor e los plors fidèls de Tecmessa, puèi per l'enjòc de la reabilitacion de l'eròi per Agamemnon, fin finala per l'oposicion entre la moderacion d'Ulisses e l'orguèlh d'Aias; dins Las Traquínias, pel contrast entre Eracles e sa femna, Deianèira de caractèr somés, e mai entre Aias e Tecmessa[48]. Fin finala, lo Filoctetes es tot entièr consacrat al dilemna de Neoptolemos, del qual Ulisses reclama al nom de l'interès dels Grècs lo vòl de l'arc de Filoctetes, ferit e aflaquit. L'eròi se refusa a la fin a tota compromission : « L'onestetat aquí val fòrça melhor que l'agilitat[49]. »
Lo ròtle dels dieus[modificar | modificar la font]
Alara que pesan de tot lor pes sul teatre d'Esquil, los dieus an un ròtle fòrça diferent per Sofòcles. Son mai alunhats dels eveniments : « lo clima de sas pèças banha pas mai dins lo ritualisme religiós de las originas del teatre[50]. » Levat Atena al començament d’Aias, los dieus apareisson pas dins las pèças conservadas. Mas aquela distància a per consequéncia de soslinhar lo contrast entre lo monde dels òmes, qu'evoluan sus la scèna, e lo dels dieus, coma o soslinha lo còr d’Antigòna[51] o aquel d’Edip rei[52][53]. Al contrari, Sofòcles qualifica l'òme d'« efemèr[54] » e soslinha son sòrt derisòri davant lo temps que passa[55] : coma o cantan los marins del còr d’Aias, « I a pas res qu'esface lo temps tot poderós[56]. »
E la distància atal establida empacha pas l'intervencion divina. Solament aquela interven per d'oracles e lo teatre de Sofòcles pòrta pas mai sus la « justícia divina » coma per Esquil, mas sul sens d'aqueles oracles, que son lo sol indici que los òmes dispausan de la decision divina[57]. Al començament de las Traquínias, Deianaire anóncia l'oracle que concernís Eracles: « Se trobarà aquí lo tèrme de sa vida, ont trionfarà e dempuei alara par jamai passarà dins lo calme lo rèsta de sos jorns[58] »; dins Aias, lo presagi de Calchas es raportat pel messatgièr, la colèra d'Atena deu perseguir l'eròi qu'« un sol jorn »: « subreviu pasmens a aquel jorn, benlèu lo salvarem, amb l'ajuda de qualque dieu[59] ». Segon los mots d'Eracles, Filoctetes pòt èsser garit a Tròia solament: mas va i arribar[60]? Coma se pòt veire, los oracles son sovent imprecís, escurs, « daissan doncas plaça a l'esperança e a l'error[61]. » A vegadas, es la comparason entre mai d'un oracles que dona la solucion, coma o constata Eracles al moment de morir: coma se foguèt profetizat a son paire, morís pel fach d'un mòrt, Nessos, que lo baume mortal foguèt aplicat per Deianaire sus sa tunica[62]. Per aquela plaça daissada a l'error arriban la suspresa e la peripecia, mas subretot l'espectacle del destin de l'òme se jogant: « tota la dramaturgia de Sofòcles repausa sus l'idèa que l'òme es lo joguet de çò que se poiriá nomenar l'ironia del sòrt[63] », una « ironia tragica, que son sens s'inscriu en clar jos los uèlhs dels espectators, alara que los personatges ne distinguisson pas totjorn lo sens[64] », e pròpri a Sofòcles. Aquela ironia que fa de Deianaire l'instrument de la mòrt d'Eracles, que fa intervenir la mòrt aprèp los cants d'esper e de jòia del còr dins Las Traquínias [65], dins Aias[66], dins Antigòna[67]. Per Esquil[68] o Euripides[69], l'ironia tragica pòt far d'un personatge lo candid d'un autre, mas per Sofòcles los òmes s'enganan pas entre eles, levat escassas excepcions.
Aquela distància e aquela ironia tragica tròban lor illustracion mai abotida dins Edip rei, « cèrca tragica » d'Edip qu'apren çò qu'es, es a dire murtrièr de son paire e espós de sa maire, e que, avent tot fach per fugir l'oracle prononciat contra el, lo realizèt dins l'ignorància complèta de la portada de sos actes. La portada religiosa d'aquela perfeccion de l'ironia, particularament dins Edip rei, deu pasmens pas èsser considerada coma lo fach de dieus crusèls o indiferents (Edip ven lo protegit dels dieus dins Edip a Colonos[70]). Pel piós Sofòcles, « los òmes an pas de comprendre, mas d'adorar[71]. » Creon, Edip o Iocasta pagan lor manca de respècte dels devinaires e dels oracles, la tragedia es lo fach de l'error dels òmes.
L'eròi sofoclesan[modificar | modificar la font]
Alara, se pòt rapelar que l'òme es al centre del teatre de Sofòcles, coma o atèstan las evolucions formalas. L'eròi dona generalament son nom a la pèça e se tròba en oposicion a d'autres personatges: es aquò meteis que definís son estatut d'eròi, son « isolament progressiu de tota ajuda e de tot sosten umans[72]. » Antigòna envita en primièr sa sorre a una accion conjunta, mas lo refús d'Ismena l'enfèrra dins lo reget de tota assisténcia, atal quand s'agís per Ismena de se jónher a aquela davant la colèra de Creon: « as pas volgut, tu, me seguir, e ai pas, ieu, associat tu a mon acte[73] ». Antigòna es doncas alara sola, « sens amics, sens espós[74] ». Lo còr constatant son acte la crei fòla[75], d'una foliá comparabla a aquela d'Aias al començament de sa tragedia: malgrat lo còr del marins, malgrat Tecmessos e son filh, refusa tot consolament, « fa paréisser dins son còr la solitud[76] », e la pèça s'articula a l'entorn de la scèna ela meteissa solitària de son monològ e de son suicidi. Los adieus d'Aias son efectuats sens pas degun per los entendre, e se donan a pas cap d'òme mas al Solelh, a Salamina, a Atenas, al païsatge troian[77].
Aqueles elements existisson dins Electra: fòragetada per sa familha e per lo còr, sa solitud culmina quand crei Orestes mòrt e que, coma dins Antigòna, sa sòrre Crisotemis li refusa son ajuda. Alara Electra pren sa decision : « E ben ! soi ieu que, de ma man e tota sola, acabarai l'entrepresa[78]. » Coma o nòta Jacqueline de Romilly, es doncas de la solitud que nais l'estatut eroïc[79]. Filoctetes fin finala es sol, abandonat, e a pas mai que son arc que Neoptolemos ven lo ne privar.
Es encara un còp dins Edip que Sofòcles tròba la melhora aplicacion d'aquelas causidas. Dins Edip a Colonos, l'eròi es un vagabond cec, fòragetat per sos filhs e fugit dels òmes. Una solitud de fach (agravada pendent de la pèça per Creon, que priva Edip de sas filhas), ont s'apond una solitud morala, Edip afirmant atal mai d'un còp d'aver subit fòrça mai que comés sos actes[80]. Sofòcles càmbia pas fondamentalament aquela solitud: Edip morís sol e sens testimònis, demòra en marge[81]. Mas aquela solitud ven un signe de superioritat, de privilègi divin[82]. « Es coma los eròis de las autres tragedias, un èsser a despart. Mas es un pauc mai que los autres: es a despart dels òmes[83]. »
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aristòtel, Poetica (XVIII), 1456a 26
- ↑ Tragedia pus sovent citada dins la Poetica
- ↑ la Soda, una enciclopedia grèga de la fin del sègle IX
- ↑ La Soda (Eoῦδa) Bίoς Eoφokλέouς, ed. Westermann in Vitarum Scriptores Graeci Minores, Brunswick, 1845, pp. 126-132 legir en linha. Aquel obratge se referís a d'escrits perduts de Doris de Samos, Ister, Aristoxèna, Neanta, Satiros e mai.
- ↑ « Eoφokλῆς », Adler sigma,815 legir en linha
- ↑ Smith lire en ligne
- ↑ Cronica de Paros, 56 legir en linha
- ↑ id: La Souda
- ↑ Atenèa I, 20, f
- ↑ La Soda
- ↑ id: La Soda
- ↑ id: La Soda
- ↑ id: soda
- ↑ id: soda
- ↑ Romilly 1970, p. 82-91
- ↑ Romilly 1980, p. 87
- ↑ Demont & Lebeau, p. 97
- ↑ Romilly
- ↑ Inscriptiones Graecae II², 2325, I, col. 1, l.5 legir en linha
- ↑ id: La Soda
- ↑ id: Romilly
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 99
- ↑ cant collectiu e solemne
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 100
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 104
- ↑ Romilly 1980, p. 89
- ↑ Demont & Lebeau, p. 106
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 108
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 110-111
- ↑ Demont & Lebeau
- ↑ Demont & Lebeau, p. 97
- ↑ De fragments dels Epigòns foguèron descobèrts en abril de 2005 per d'ellenistas de l’Universitat d'Oxford. La tragedia raconta lo sètge de Tebas. Matthew Murray, « Newly Readable Oxyrhynchus Papyri Reveal Works by Sophocles, Lucian, and Others », Theatermania, 18 d'avril de 2005.
- ↑ Demont & Lebeau, 111
- ↑ Romilly 1970, p. 37-39
- ↑ Poetica (IV, 14), 1449a, trad. Michel Magnien, LGF, 1990
- ↑ Romilly
- ↑ Jean-Pierre Vernant, « Ambiguïté et renversement. Sur la structure énigmatique d'Œdipe-roi », Vernant & Vidal-Naquet, I, p. 104
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly 1970, p. 84
- ↑ Jean-Pierre Vernant
- ↑ Jean-Pierre Vernant, « Tensions et ambiguïtés dans la tragédie grecque », Vernant & Vidal-Naquet, I, p. 33
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly
- ↑ V. 1246, trad. Paul Mazon
- ↑ Baldry, p. 136
- ↑ « Insensible a l'edat e al temps, demòras lo mèstre absolut de l'Olimp de l'esbleugissenta clartat » (v. 609-610, trad. Paul Mazon)
- ↑ « A! faga lo Destin que totjorn consèrvi la santa puretat dins totes los meus mots, dins totes los meus actes. Las leis que los comandan sèson dins las nautors: nasquèron dins l'etèr celèst, e l'Olimp es lor sol paire; pas cap d'èsser mortal lor donèt lo jorn; jamai l'oblit los endormirà: un dieu poderós es en aquela, un dieu que vielhís pas. » (v. 863-971, trad. Paul Mazon)
- ↑ Romilly 1970, p. 97-113
- ↑ Aias, 399 ; Antigòna, 790
- ↑ Las Traquínias, 126-135 ; Antigòna, 1155-1160 ; Edip rei, 1186-1192
- ↑ V. 713, trad. Paul Mazon
- ↑ Romilly
- ↑ V. 166-168, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 747-782, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 1014-1015
- ↑ Romilly
- ↑ V. 1159-1163
- ↑ Romilly 1970, p.102
- ↑ Romilly 1970, p. 104
- ↑ V. 633-662
- ↑ V. 692-717
- ↑ V. 1140-1152
- ↑ Agamemnon, v. 973-974
- ↑ Ecuba, v. 1021-1022
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly 1970, p. 112
- ↑ Romilly 1970, p. 91-97
- ↑ V. 539, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 876, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 383
- ↑ V. 614, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 855-864
- ↑ V. 1019-1020, trad. Paul mazon
- ↑ Romilly
- ↑ V. 267-273, 538-539, 964, 977, 987
- ↑ Pierre Vidal-Naquet, « Œdipe entre deux cités », Vernant & Vidal Naquet, II, p. 204
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly 1970, p. 97
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Fonts
- (fr)Aristote, Poétique
- Bίoς Eoφokλέouς, éd. Westermann in Vitarum Scriptores Graeci Minores, Brunswick, 1845, pp. 126-132 lire en ligne
- Suidas, « Eoφokλῆς », Adler sigma, 815 lire en ligne
- Estudis sus Sofòcles
- (it) Vincenzo di Benedetto, Sofocle, Florence, La Nuova Italia, 1983
- Gabriel Germain, Sophocle, Paris, Le Seuil, 1969
- (de) Karl Reinhardt, Sophokles, Berlin, 1933, 2en éd., Francfort, 1941, (fr) trad. française, Sophocle, Paris, Minuit, 1971, (en) trad. anglaise, Sophocles, Oxford, 1979
- Jacques Jouanna, Sophocle, Paris, Fayard, 2007
- Gilberte Ronnet, Sophocle poète tragique, Paris, De Boccard, 1969
- William Smith, article « Sophocle » du Dictionnaire des auteurs grecs et latins, 1844-1880, trad. Caroline Carrat lire en ligne
- Obratges generals
- (en) Harold Caparne Baldry, The Greek Tragic Theatre, Cambridge University Press, 1951, (fr) trad. en français : Le Théâtre tragique des Grecs, Paris, Maspero/La Découverte, 1975, éd. revue et corrigée Presses Pocket, coll. « Agora », 1985
- Paul Demont et Anne Lebeau, Introduction au théâtre grec antique, Livre de Poche, coll. « Références », Paris, 1996
- Jacqueline de Romilly, La Tragédie grecque, PUF, 1970, 8en éd., coll. « Quadrige », 2006
- Jacqueline de Romilly, Précis de littérature grecque, PUF, 1980, 2en éd., coll. « Quadrige », 2007
- Jean-Pierre Vernant et Pierre Vidal-Naquet, Mythe et tragédie en Grèce ancienne (2 vol.), Maspero, 1972, rééd. La Découverte, coll. « La Découverte/Poche », 1986, 1995, 2001


text:
Illa de Pascas
L'Illa de Pascas (var. Illa de Paschas) (en maòri: Rapa Nui, en espanhòl: Isla de Pascua) es una illa polinesiana del sud-èst de l'Ocean Pacific, situada al punt sud-èst del triangle polinesian. L'illa es un territòri especial de Chile. Rapa Nui es famosa per sas estatuas monumentalas, sonadas moai (AFI: [moʊ.aɪ]), creadas per lo pòble Rapanui. Fa partida del Patrimòni Mondial de l'Umanitat e una granda part de l'illa es protegida per lo Pargue Nacional de Rapa Nui
L’illa se tròba a 3700 km de las còstas chilenas e a 4000 km de Tahiti; l’illa abitada pus pròcha es Pitcairn a mai de 2000 km a l’oèst. L’illa de forma triangulara, d'aperaquí 23 km dins sa pus granda dimension, cobrís 162 km². La populacion comptava 3304 abitants en 2002 [1].
Lo sieu capluòc es Hanga Roa.
Foguèt visitada pel primièr europèu, lo navigaire neerlandés Jakob Roggeveen, lo jorn de Pascas, lo 5 d'abril de 1722, e comptava alara aperaquí 4000 abitants. Foguèt annexada per Espanha en 1770 e venguèt una possession chilena en 1888.
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Vela
Una vela es una pèça de tela fòrta de talha mai o mens granda que fixada a l'arbre, la vèrga o l'antena d'una nau, recep l'impulcion del vent per propulsar l'embarcacion.
Las velas foguèron d'en primièr utilizadas sus mar, coma sistèma de propulsion pels batèus. Amb los imperatius del comèrci, las velas foguèron lèu remplaçadas per d'autras formas de propulsion, coma la maquina de vapor puèi lo motor de combustion intèrna. Ça que la, coma ocupacion de léser las naus de vela tornèron venir popularas.


text:
Avarícia
L'avarícia es l'ànsia de possedir mai que çò necessari, especialament de causas materialas. Es catalogada coma un pecat per la majoritat dei religions e lo tèrme a sempre de connotacions negativas. Dante Alighieri lo considerava lo cinquen pecat en importància. Se liga amb de concèptes coma la cobesiá, lo gasanh o l'ànsia. Es lo vici per excelléncia dau capitalisme segon sei detractors, ja que l'avarícia sosten l'afan de consomir que permet de sostenir lo sistèma. Per aquò la publicitat incita generalament a l'avarícia. Lo bodisme ditz que l'avarícia ven dau liame erronèu entre riquesa e felicitat e per aquò pretend d'eliminar lo liame amb lo mond materiau, faus e fònt de patiment.


text:
742
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 742 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
A la prima de 742, represa de la guèrra civila entre Artavasde e Constantin V. Una ofensiva dei fòrças d'Artavasde foguèt batuda dins la region de Sardes e Constantin se dirigiguèt en direccion de Constantinòple. En aost, la batalha saunosa de Modrine permetèt a Constantin de començar lo sètge de Constantinòple ont Artavasde foguèt totalament isolat après la captura d'un convòi d'avitalhament vèrs Abydos.