text:
Sant Empèri Roman Germanic
Lo Sant Empèri Roman Germanic (alemand: Heiliges Römisches Reich; latin: Sacrum Romanum Imperium: Sant Empèri Roman de la Nacion Germanica) èra una union de territòris d'Euròpa Centrala entre l'Edat Mejana e l'Edat Modèrna plaçats jos l'autoritat d'un emperaire roman germanic. Lo primièr emperaire roman germanic foguèt Otto I en 962 de l'èra crestiana. Lo darrièr foguèt Francés II, qu'abdiquèt e dissolguèt l'empèri en 1806 durant las Guèrras Napoleonencas.
Lo Sant Empèri nasquèt en 962 de la Francia Orientala, eissida del desmembrament de l'Empèri Carolingian pel Tractat de Verdun, e foguèt l'entitat predominanta d'Euròpa Centrala durant gaireben un millenni, fins a la sa dissolucion en 1806 per Napoleon Ièr.
Al sègle XVIII, compreniá la màger part de las actualas Alemanha, Republica Chèca, Àustria, Liechtenstein, Eslovènia, Belgica e Luxemborg, e tanben una part de la Polonha actuala e una porcion dels Païses Basses. Anteriorament, n'avián format part la totalitat dels Païses Basses e de Soïssa, l'èst de França e lo nòrd d'Itàlia.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La formacion de l'Empèri
- 1.2 La dinastia otoniana
- 1.3 La dinastia franconenca
- 1.4 La Querèla deis Investiduras
- 1.5 La dinastia dei Hohenstaufen
- 1.6 La fin de l'Edat Mejana
- 1.7 La refondacion de l'Empèri per lei Hamsborg
- 1.8 La Reforma e la patz d'Augsborg
- 1.9 La Guèrra de Trenta ans
- 1.10 La rivalitat entre Àustria e Prussia
- 1.11 La disparicion de l'Empèri
- 2 Organizacion politica
- 2.1 Principis principaus
- 2.2 Institucions principalas
- 2.3 Organizacion territoriala
- 3 Ligams intèrnes
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La formacion dau Sant Empèri Roman Germanic acomencèt en 843 pendent lo partiment per lo Tractat de Verdun de l'Empèri Carolingian entre lei tres fius de Loís Ien lo Piós (814-840). Tres estats foguèron formats :
- Francia Occidentala que serà a l'origina dau Reiaume de França.
- Francia Mediana que serà partejada entre lei fius de Lotari Ièr en 855 e serà plus jamai reünificada.
- Francia Orientala que serà a l'origina de l'Empèri.
Aquela division dau territòri carolingian va venir permanenta e l'autoritat dei govèrns centraus va lèu s'afeblir en causa dei divisions intèrnas dei reiaumes e de la pression ai frontieras d'envaïseires coma lei Vikings. Ansin, apareguèron d'ensems autonòms coma lei ducats o lei comtats que dispausavan d'una independéncia fòrça importanta e reconeissián solament un poder sobeiran nominau ai rèis centraus. Aqueu movement serà a l'origina de la societat feodala de l'Edat Mejana. Pasmens, totei leis estats carolingians foguèron pas pertocats au meme gras per aquela evolucion.
La Francia Mediana dispareguèt totalament tre la fin dau sègle IX quand son unitat se descompausèt en causa dei partiments entre leis eiretiers de la dinastia e de l'influéncia de l'aristocràcia locala que desirava venir autonòma. En Francia Orientala, lei ducs foguèron elegits per lei nòbles locaus. Puei, lo rèi foguèt tanben elegit per lei membres pus importants de la noblesa. La dinastia carolingiana perdiguèt donc rapidàment lo contraròtle de l'estat mai l'unitat dau reiaume demorèt. En 919, Enric Ièr de Saxe foguèt elegit. Reinèt fins a 936 e capitèt de convéncer lo rèsta dei grands dau reiaume d'elegir son fiu Oton Ièr coma rèi après sa mòrt. Aquò permetèt de fondar la dinastia otoniana que va dirigir l'Empèri fins a 1024.
La dinastia otoniana[modificar | modificar la font]
De 919 a 1024, la dinastia otoniana dirigiguèt l'Empèri e consolidèt son unitat. Unei principis foguèron la basa d'aqueu procediment. Lo premier foguèt lo mantenement de l'autonomia dei ducats dau reiaume qu'èran a l'origina de la monarquiá electiva de Francia Orientala. Puei, lei rèis capitèron de desvolopar una clientèla importanta de vassaus que permetèt d'assegurar lor poder. Enfin, leis Otonians s'apielèron tanben sus la Glèise crestiana per renforçar l'estructura governamentala.
D'efèct, la relacion entre lo rèi e lei ducs èra l'element primordiau de l'unitat dau reiaume en formacion. Lei ducs èran quasi independents e la fònt dau poder reiau gràcias a l'eleccion dau rèi per lei senhors pus poderós. Per assegurar lor poder, leis Otonians deguèron donc se limitar a l'exercici dau poder de senhoriá sus lei ducs e reconóisser seis poders dins leis afaires intèrnes dei ducats. Aquò permetèt de donar una autonomia granda ai senhors dau reiaume e empachèt una desintegracion sus lo modèle d'aquela de Francia Mediana.
En fòra de la reconoissença dei drechs dei senhors pus importants, lei rèis de Francia Orientala desvolopèron tanben una clientèla pròpria per venir lei senhors feodaus pus poderós dau reaiume. D'efèct a la fin de l'Empèri Carolingian, la possession d'una clientèla importanta èra una condicion necessària per obtenir lo poder. Leis Otonians capitèron de se crear una clientèla d'evesques en cambi de territòris qu'èran recuperats a la mòrt de son titular. Aquò permetèt au rèi de pas dispersar sei domenis entre de familhas nòblas qu'avián tendéncia de venir pauc a pauc independentas dau poder centrau. Gràcias a aqueu sistèma, leis Otonians venguèron lei caps de la premiera clientèla europèa tre lo sègle X.
D'autra part, leis Otonians utilizèron egalament la Glèisa per consolidar l'administracion dau reiaume. L'Emperaire capitèt de prendre lo contraròtle deis institucions de la Glèisa presentas sus son territòri en cambi de divèrsei recompensas. Ansin, lei membres dau clergat aut èran nomats a l'iniciativa dau poder centrau e la Glèisa foguèt donc pauc a pauc integrada dins la gestion deis afaires imperiaus. Aquela politica culminèt a la fin dau sègle X quand lo nòrd d'Itàlia èra sota la dominacion dau Sant Empèri e qu'unei papas foguèron nomats per son cap.
La dinastia franconenca[modificar | modificar la font]
La mòrt sensa eiretier de l'emperaire Enric II en 1024 marquèt la fin de la dinastia otonomiana e lo començament de la dinastia franconenca après l'eleccion de Conrad II. Va dirigir l'Empèri fins a 1125. L'unitat de l'Empèri foguèt renforçada e mai se l'aristocràcia obtenguèt certanei drechs permetent d'assegurar son autonomia.
Ansin, la dinastia franconenca contunièt la politica religiosa deis Otonians per administrar l'Empèri e dirigir la nominacion dei membres dau clergat aut. Per exemple, la nominacion dau clergat dei territòris imperiaus èra pas realizada per lo papa mai solament per l'emperaire. Au contrari, lo cap dau Sant Empèri contunièt de poder nomar o destituir lo papa coma en 1046. D'autra part, la dinastia assaièt d'introdurre e de propagar lo drech roman, en plaça dei lèis germanicas tradicionalas, e la patz entre lei territòris imperiaus. Per aquò, s'estendiguèt l'idèa de « Patz de Dieu » apereguda dins lo sud de França. Enfin, leis emperaires capitèron d'acabar lo procediment d'union de Borgonha dins l'Empèri. Aquela region èra ja sota lo contraròtle de l'emperaire dempuei l'adopcion d'Enric II coma eiretier per lo darrier rèi borgonhon mai lei Franconencs capitèron de l'unificar dirèctament au Sant Empèri.
Pasmens, leis emperaires deguèron acceptar una partida dei volontats d'autonomia dei membres de la noblesa auta de l'Empèri. Certanei fèus periferics coma Ongria venguèron independents. De mai, per l'eleccion d'Enric IV, l'aristocràcia capitèt de condicionar sa somission au rèi a la justesa de son rèine. Enfin, lo periòde de regéncia au començament dau rèine d'Enric IV venguèt la perseguida de l'afebliment de l'autoritat centrala en causa de la division de la Cort. En particular, la papautat retrobèt son independéncia
La Querèla deis Investiduras[modificar | modificar la font]
La Querèla deis Investiduras se debanèt de 1075 a 1122 durant la fin dau periòde de la dinastia franconenca. D'efèct, aprofichant l'afebliment dau poder imperiau, la papautat retrobèt son autonomia e decidiguèt de luchar còntra la nominacion dau clergat dau Sant Empèri per l'emperaire. Entre 1075 e 1077, lo papa utilizèt son drech d'excomunicacion còntra Enric IV a prepaus de la nominacion de l'evesque de Milan. Après un conflicte de doas annadas, Enric IV deguèt se sometre. Pasmens, son fiu Enric V decidiguèt d'acomençar tornarmai aqueu conflicte e una solucion novèla foguèt acceptada per lei dos camps en 1122. L'emperaire gardèt lo drech de confirmar leis eleccions dei membres dau clergat. En revenge, lei procediments d'eleccions èran venguts mai independents, especialament en Borgonha e Itàlia. Enfin, una partida dei devers ancians dau clergat a respèct de l'emperaire dispareguèt. Ansin, la Querèla deis Investiduras s'acabèt per una desfacha politica de l'Emperaire que veguèt son poder demenir fòrtament.
La dinastia dei Hohenstaufen[modificar | modificar la font]
Après la fin de la dinastia franconenca en 1125, doas familhas poguèron pretendre d'èsser elegidas a la tèsta de l'Empèri. La premiera foguèt la familha Welf e la segonda aquela dei Hohenstaufen. Aquò serà la fònt de divèrsei conflictes, especialament dins lo nòrd d'Itàlia, que s'acabèron per lo succès dei Hohenstaufen e per un renforçament de l'autonomia de l'aristocràcia imperiala.
D'efèct, après la mòrt d'Enric IV en 1125, foguèt elegit Lotari III de la familha Welf que reinèt fins a 1137. Au contrari dei dinastias precedentas, sa politica foguèt caracterizada per son sostèn au papa. Pasmens, a sa mòrt, lei Welf foguèron escartats e Conrad III dei Hohenstaufen foguèt elegit cap de l'Empèri. Aquò va entraïnar lo començament d'un conflicte recurrent dins lei vilas dau nòrd d'Itàlia entre lei partisans dau papa (Guelfs) e aquelei de l'emperaire (Gibelins). Aquelei trebols obliguèron Frederic Ien (1152-1190) d'intervenir dins la region per restaurar l'òrdre imperiau. Lo conflicte s'acabèt per una revirada per l'Emperaire, vencut a Legnano en 1176, que veguèt son influéncia demenir en Itàlia. Pasmens, Frederic aprofichèt aqueu conflicte per redurre lei possessions de la familha Welf en Alemanh. D'efèct, en 1175, Enric XII de Baviera, cap de l'ostau dei Welf, refusèt de l'ajudar durant sei campanhas. Aqueu refús foguèt pretèxt a un procès feodau victoriós per insubordinacion gràcias a una aliança entre lo poder imperiau e la màger part dei senhors dau reiaume. Dins aquò, sei territòris foguèron partejats entre lei senhors territoriaus de l'Empèri e lo domeni imperiau pròpri aprofichèt pas l'occasion per s'agrandir.
A la mòrt de Frederic Ien, son successor Enric VI (1190-1197) assaièt de prendre lo contraròtle dau reiaume normand de Sicília e dau sud d'Itàlia e d'instaurar un poder centrau poderós dins l'Empèri. Pasmens, se turtèt a una resistància acarnada dei Normands e ai trebols causats en Alemanha per lo partit Welf. Sa mòrt prematura en 1197 marquèt sa revirada e lo començament d'un periòde d'instabilitat dau tròne imperiau fins a la reconoissança de Frederic II au començament deis annadas 1210. Son rèine veguèt lei Grands de l'Empèri obtenir de privilègis fòrça importants que van permetre lo desvolopament d'estats quasi independents dins l'Empèri. Aquò foguèt renforçat per la fin de la dinastia en 1250 que causèt un afebliment major dau poder imperiau.
La fin de l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Après lo declin dei Hohenstaufen, la fin de l'Edat Mejana veguèt la transformacion de l'Empèri que lo poder centrau venguèt relativament feble e que se centrèt mai e mai sus lei regions alemandas. D'efèct, l'afebliment dau poder imperiau contunièt en fàcia de la formacion d'estats poderós dirigits per lei princes-electors. Aquelei darriers veguèron lor poissança aumentar quand lo papa decidiguèt de fixar lo mòde d'eleccion de l'Emperaire e que venguèron lei membres solets dau collègi electorau. De mai, lo tròne imperiau demorèt vacant durant unei periòdes. Enfin, la papautat, que se desplacèt en Avinhon a partir de 1309, acomencèt tornarmai de luchar còntra lo poder imperiau sus leis afaires de la Glèisa, especialament dins lo nòrd d'Itàlia.
Aqueu procediment se debanèt en parallèl d'un reculament dei frontieras imperialas e de la pèrda d'influéncia sus lei regions perifericas. Lo fenomèn foguèt fòrtament marcat dins lei regions occidentalas en causa dei trebols de la Guèrra de Cent Ans. Certanei nòbles francés importants avián de fèus dins de reiaumes diferents. Lo rèi Carles V prenguèt possession dau Daufinat e de membres de sa familha obtenguèron de possessions imperialas coma Provença o Borgonha. Certanei familhas reconoguèron la senhoriá francesa. Enfin, de movements d'autonomia se debanèron dins d'autrei territòris occidentaus coma Soïssa ambé la creacion de la Confederacion dei Tres Cantons en 1291 e Itàlia.
Lo centre dau Sant Empèri se desplacèt donc dins lei regions alemandas a l'entorn dei familhas majoras de l'Empèri (Luxemborg, Wittelsbach e Hamsborg). Dins aquò, l'afondrament de l'Ostau dei Luxemborg vèrs la fin dau sègle XIV marquèt l'ascension dei Hamsborg que prenguèron lo poder dins leis institucions imperialas e lo gardèron quasiment fins a la fin de l'Empèri. Òr, lei possessions d'aquela familha èran principalament situadas dins lei regions orientalas de l'Empèri que van venir la fònt de la monarquiá poderosa austriana.
La refondacion de l'Empèri per lei Hamsborg[modificar | modificar la font]
La refondacion de l'Empèri per lei Hamsborg foguèt realizada per lei premiers emperaires d'aquela dinastia, Frederic III (1440-1486), Maximilien Ien (1508-1519) e Carles Quint (1519-1558), gràcias a lor poissança que permetèt de redreiçar lo poder e l'imatge de l'Empèri. Unei reformas majoras foguèron consideras coma un projècte d'impòst comun e de patz generala entre leis estats imperiaus. Pasmens, fin finala, solament dos cambiaments foguèron definitivament adoptats : lei Ceucles imperiaus per organizar la defensa e la collècta de l'impòst e la Chambra imperiala per assegurar lo reglament dei diferents entre estats. La Dièta Imperiala vendriá egalament pauc a pauc lo forum politic e diplomatic de l'Empèri.
La Reforma e la patz d'Augsborg[modificar | modificar la font]
La premiera mitat dau sègle XVI veguèt una tièra de dificultats per l'Empèri que deguèt faciar de guèrras e l'aparicion e lo desvolopament de la Reforma protestanta. D'en premier, durant lo rèine de Carles Quint, se debanèt divèrsei guèrras còntra França, de revòutas intèrnas (païsans entre 1524 e 1526) e còntra leis Otomans sostenguts per lei Francés. Pasmens, lo problema principau venguèt après lo reglament d'aquelei conflictes quand l'Emperaire decidiguèt de s'ocupar de la question religiosa causant una guèrra còntra lei Princes protestants. Va s'acabar per un compromés religiós (patz d'Augsborg) que va marcar la division confessionala de l'Empèri entre Protestants e Catolics.
D'efèct, durant la mager part de son rèine, Carles Quint deguèt luchar còntra leis ambicions francesas en Itàlia e dins lei regions situadas entre lo Reiaume francés e lo Sant Empèri. En 1529, après un premier conflicte lòng e acarnat, una patz foguèt signada per lei dos camps onte França gardèt la region borgonhona mai abandonèt sei pretencions sus lo nòrd d'Itàlia. Pasmens, França s'alièt ambé leis Otomans e de guèrras novèlas se debanèron en 1536-1537 puei entre 1542 e 1544. De lor caire, leis Otomans dirigit per lo sultan Soliman ataquèron l'Euròpa Centrala a partir deis annadas 1520. Venceires a Mohacs còntra Òngria, foguèron replegats per leis Austrians en 1529 e en 1532 dins la region de Viena. Pasmens, en 1541, foguèron lo torn de l'armada imperiala d'èsser vencuda durant una campanha en Òngria. Ansin, se Carles Quint capitèt d'arrestar lei progrès otomans en Euròpa, la frontiera orientala dau Sant Empèri demorèt un frònt major onte de fòrças importantas èran estacionadas.
Après aquelei succès, Carles Quint assaièt de reglar la question religiosa causada per l'aparicion dau Protestantisme en 1515. En 1521, Martin Luther foguèt condamnat per l'edicte de Worms. Pasmens, aquò empachèt pas lo desvolopament de la religion novèla e la conversion d'uneis estats. Crenhent una intervencion militara, leis estats protestants se gropèron dins una aliança militara dicha liga Smalkalda. En 1535, recebiguèron lo sostèn francés còntra l'Emperaire. Dins aquò, en 1546, la patz entre Carles Quint e Francés Ien entraïnèt lo començament de la guèrra per una ofensiva preventiva còntra lei fòrças catolicas. Pasmens, Carles Quint capitèt de redreiçar la situacion e averèt un succès decisiu a Mühlberg lo 24 d'abriu de 1547. Lei negociacions de patz foguèron malaisadas e s'acabèron solament en 1555 per la patz d'Augsborg. Marquèt un afebliment de l'autoritat imperiala restaurada per lei Hamsborg e lo principi deis estats imperiaus foguèt tornarmai afirmat. De mai, leis estats obtenguèron de drechs sobeirans novèus (batuda de la moneda...) e la division religiosa demorèt.
La Guèrra de Trenta ans[modificar | modificar la font]
Lei divisions religiosas entre protestants e catolics foguèron pas amaisadas per la patz d'Augsborg. En plaça, leis estats formèron d'alianças militaras e preparèron un conflicte generau qu'acomencèt en 1618 a prepaus de la succession dau prince-elector de Boèmia. La guèrra se devesiguèt en quatre periòdes diferents de 1618 a 1648 e va constituir lo còp decisiu còntra l'unitat de l'Empèri. Veguèron l'intervencion dei poissanças vesinas coma Danemarc, Suècia e França e causèron de destruccions fòrça importanta sus tot lo territòri de l'Empèri.
Inicialament venceire, lo camp catolic deguèt pauc a pauc faciar leis armadas deis aliats deis estats protestants. Aqueleis intervencions èran motivadas per la desirança d'ajudar la religion protestanta o d'empachar la formacion d'un Empèri amb un poder centrau restaurat e sota l'influéncia de l'Ostau dei Hamsborg. L'intrada en guèrra de França foguèt l'element decisiu dau conflicte e va permetre la victòria dau camp protestant. A partir de 1641, leis estats catolics arrestèron lo conflicte e desmobilizèron sei fòrças sensa autorizacion de l'Emperaire. L'idèa de l' Empèri foguèt pauc a pauc abandonada e lei tractats de Vestfàlia establiguèron definitavament la libertat deis estats alemands. D'efèct, l'Empèri foguèt devesit entre 350 entitats dotats dau drech de vòte a la Dièta imperiala. Aquò permetèt de limitar l'influéncia dei Hamsborg e d'empachar la formacion d'una majoritat capabla de dirigir l'Empèri.
La rivalitat entre Àustria e Prussia[modificar | modificar la font]
Après la Guèrra de Trenta Ans, la fin dau sègle XVII foguèt marcada per la politica de l'Emperaire Leopold Ien qu'assaièt de protegir l'Empèri còntra leis ambicions de Lóis XIV. Pasmens, la desintegracion contunièt dins leis annadas 1650 quand lo Dièta confirmèt lo drech deis estats d'obtenir d'impòsts de lor populacion per formar d'armadas. A partir dau sègle seguent, l'Empèri foguèt devesit entre lei zonas d'influéncia d'Àustria e de Prussia. Aquelei darriers èran venguts d'estats majors dau continent european e despassèron largament lo quadre dau Sant Empèri. Leis institucions de l'Empèri declinèron e venguèron solament un otís dins la politica de poissança dei dos estats. Dins leis annadas 1770, perdiguèron lo rèsta de lor importància e la patz de Teschen entre Prussia e Àustria foguèron pas garantida per leis estrucuturas imperialas mai per de reiaumes estrangiers coma Russia.
La disparicion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
En 1792, durant la Revolucion Francesa, lei doas poissanças principalas de l'Empèri s'alièron dins la Premiera Coalicion per luchar còntra França. Pasmens, aquela aliança aviá pas per objectiu la defensa de l'Empèri mai solament empachar l'autre d'aprofichar la victòria. De mai, certaneis estats, especialament Prussia, aviá tanben la desirança d'annexar de territòris eclesiastic per pagar lor esfòrç de guèrra. Ansin, lei tropas coalizadas poguèron pas resistir ais ofensivas francesas e divèrsei tractats de patz foguèron signats ambé la Republica francesa entre 1795 e 1797 marcant la revirada de la Premiera Coalicion.
Gràcias a son succès militar, França obteguèt lei territòris de la riba senèstra dau Rin. Ansin, entre 1801 e 1803, una tièra de negociacions s'ocupèt de modificar lei frontieras entre leis estats imperiaus per reparar lei pèrdas deis estats annexats per lei Francés. Aquò va entraïnar un cambiament important deis estats alemands car França assaièt de crear un emsems de poissanças mejanas capablas de causar de problemas au rèsta de l'Empèri sensa aguer lei mejans de menaçar la Republica. Lei territòris eclesiastics foguèron largament utilizats coma compensacions per dessenhar lei frontieras novèlas causant la disparicion de la Glèisa imperiala.
Pasmens, aqueu reglament foguèt provisòri car en 1804, Napoleon decidiguèt d'afeblir Prussia e Àustria en sostenent certaneis estats alemands. Bavièra, Wurtemberg e Bada venguèron de reiaumes coma Prussia e Àustria. Puei, lo 12 de julhèt de 1806, uneis estats alemands decidiguèron de fondar la Confederacion dau Rin a París. Quitèron oficialament l'Empèri lo 1en d'aost seguent e se placèron sota proteccion francesa. Menaçat d'una ataca francesa còntra Àustria, l'emperaire Francés II acceptèt d'abdicar lo 6 d'aost de 1806 marcant la fin finala dau Sant Empèri Roman Germanic.
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
L'organizacion politica dau Sant Empèri Roman Germanic foguèt lo resultat d'unei procediments mai o mens ancians. La mager part èran compausats per de tradicions o de privilègis medievaus. Lei tèxts pus ancians foguèron escrichs a partir de la fin de l'Edat Mejana. Ansin, la nocion de constitucion foguèt definida solament dins lo corrent dau sègle XVII e se compausèt d'un assemblatge d'elements, escrichs o non, fòrça complèxe. Sa caracteristica principala foguèt que la sobeiranetat èra partejada entre leis estats imperiaus (Majestas realis) e l'Emperaire elegit (Majestas personalis).
Principis principaus[modificar | modificar la font]
Lei lèis fondamentalas[modificar | modificar la font]
Unei tèxts, escrichs a partir dau sègle XII, compausan lei lèis fondamentalas de l'estructura imperiala. Lo premier foguèt lo Concordat de Worms de 1122 que permetèt de reglar lei questions suscitadas per la Querèla deis Investiduras. Marquèt una premiera separacion entre l'Estat e la Glèisa e donèt una basa novèla a la gestion deis afaires religiós. La segonda etapa importanta se debanèt en 1231 quand Frederic II deguèt donar dei drechs sobeirans a una partida de l'aristocràcia que va formar per la seguida l'ensems dei Princes imperiaus. Enfin, en 1356, foguèt adoptada la Bula d'Aur qu'es considerada coma la fondacion vertadiera de la Constitucion de l'Empèri. Permetèt de definir lo sistèma d'eleccion dau rèi e assaièt de redurre lei guèrras entre estats imperiaus.
S'apondiguèt durant lo sègle XIV lei concordats signats en 1447 entre lo Papa Nicolau V e l'Emperaire Frederic III. Regardavan leis afaires religiós coma lei libertats dau clergat, son mòde d'eleccion e lo sistèma de succession a la mòrt dau titular d'un territòri eclesiastic. Peui, en 1495 e 1521, doas decisions pertocavan l'adopcion dau principi de la patz entre leis estats e lo nombre de soudats que cada estat deviá fornir a l'armada imperiala. Aqueu sistèma foguèt completat en 1555 per la patz d'Augsborg qu'estendèt la patz au nivèu religiós.
Enfin, a partir de la Guèrra de Trenta Ans, lei tractats de reglament dei conflictes se debanant sus lo territòri completèron lei lèis fondamentalas de l'Empèri. Lei pus importants foguèron lei tractats de Vestfàlia que cambièron prefondament lei drechs de sobeiranetats entre leis estats imperiaus e permetèron de reglar la question religiosa creada per l'aparicion de la religion calvinista. Lei tractats de Nimegue (1678) e de Ryswick (1697) aguèron una importància pus febla mai foguèron la basa de cambiaments de frontieras. Foguèt tanben lo cas dei decisions de la Dièta imperiala de 1654 puei de 1663.
Lei costumas[modificar | modificar la font]
Au costat dei tèxts escrichs, lei costumas e la tradicion aguèron tanben un ròtle fòrça important dins l'organizacion politica de l'Empèri. Èran gropadas segon dos ensems. Lo premier regardava lei costumas elei e lo segond pertocava lo biais de leis aplicar. Lei costumas regardant la gestion deis afaires de l'Estat èran gropadas dins un ensems dich Reichsherkommen. Certaneis èran relativament importantas coma l'acòrd d'elegir solament un Alemand coma rèi de l'Empèri.
Institucions principalas[modificar | modificar la font]
L'Emperaire[modificar | modificar la font]
L'Emperaire èra lo cap oficiau dau Sant Empèri Roman Germanic. Se considerava coma lo successor deis emperaires romans e carolingians e son títol oficiau èra « Rèi dei Romans ». Èra elegit per l'aristocràcia imperiala segon un sistèma que foguèt definitivament organizat per la Bula d'Aur en 1356. Segon lei periòdes, lo poder de l'Emperaire foguèt mai o mens poderós. Pasmens, d'un biais generau, son autoritat demeniguèt pauc a pauc e leis estats imperiaus obtenguèron una quasi-independéncia dins lo corrent de l'Edat Mejana.
L'Arquevesque de Maiança[modificar | modificar la font]
L'Arquevesque de Maiança èra un Prince-Elector qu'aviá un ròtle especiau, e principalament simbolic, segon la Bula d'Aur. Èra lo president dau collègi electorau e encargat dau sacre de l'Emperaire novèu. Èra tanben de drech archicancelier de l'Empèri e premier conselhier de la Dièta imperiala. Enfin, aviá una plaça particulara dins lo Conseu Aulic e dins la Chambra Imperiala de Justícia.
La Dièta imperiala[modificar | modificar la font]
La Dièta d'Empèri faguèt son aparicion dins lo corrent dei reformas de la fin dau sègle XV e dau començament dau sègle XVI. Inicialament assemblada legislativa e forum de discussion entre representants dei territòris imperiaus, vendriá pauc a pauc l'institucion constitucionala e juridica suprèma de l'Empèri. Se reüniguèt regulament dins una vila de l'Empèri fins a 1653-1654. A partir de 1663, vendriá permanenta e s'installèt a Ratisbona. Èra devesit entre tres grops compausats dei Princes-Electors, dei Princes d'Empèri e dei Vilas d'Empèri. Una lèi necessitava l'acceptacion per lei tres grops e sa ratificacion per l'Emperaire. A partir de la Guèrra de Trenta Ans, lei membres catolics e protestants foguèron separats. La majoritat èra necessària per un vòte levat deis afaires religiós onte la regla èra lo consensus.
Lei Ceucles imperiaus[modificar | modificar la font]
Lei Ceucles imperiaus apareguèron a partir de la fin dau sègle XV. Gropèron uneis estats mai pas aquelei dei Princes-Electors. Sièis foguèron formats en 1500 e s'apondiguèron quatre novèus en 1517. Lei fèus italians e la Cavalariá d'Empèri demorèron en fòra d'aquela organizacion. Avián per objectiu de desvolopar la solidaritat entre estats vesins, de protegir la patz dins l'Empèri, d'aplicar lei lèis, d'obtenir lo pagament deis impòsts e de condurre una politica comerciala. Avián una Dièta e venguèron d'elements importants per lo reglament deis afaires juridics au costat de la Chambra Imperiala de Justícia.
La Chambra Imperiala de Justícia[modificar | modificar la font]
La Chambra Imperiala de Justícia foguèt creada oficialament en 1495 mai una institucion similara èra estada ja en plaça dempuei 1415. Sei membres èran nomats per l'Emperaire, lei Princes-Electors e lei Ceucles. Sa creacion marquèt un progrès major deis estats imperiaus còntra lo poder imperiau. Son objectiu èra de permetre lo reglament dei conflictes d'un biais juridic e non militar. Pasmens, son foncionament foguèt perturbat per de dificultats financieras regularas.
Lo Conseu aulic[modificar | modificar la font]
Creat en 1501, lo Conseu aulic èra l'organ de justícia suprèm ambé la Chambra Imperiala de Justícia. Certaneis afaires, coma lei questions regardant lei fèus de l'Empèri, èran tractats solament per lo Conseu aulic. Sei membres èran nomats per l'Emperaire. Pasmens, coma l'Emperaire èra catolic, sei decisions èran consideradas coma parcialas per lei senhors protestants.
Organizacion territoriala[modificar | modificar la font]
Leis Estats imperiaus[modificar | modificar la font]
La nocion d'estats imperiaus gropa lei territòris qu'avián un sèti a la Dièta Imperiala. Èran devesits d'un caire entre estats temperaus e espirituaus e d'autre caire segon lor reng. Lo premier critèri aviá un ròtle important car certanei membres dau clergat èra lei caps espirituaus d'un territòri eclesiastic coma un diocèsi e tanben lei senhors temporaus d'un territòri imperiau. De mai, lei fèus eclesiastics avián de reglas de succession particularas e sovent defenidas dins leis acòrds entre l'Emperaire e la Papautat. La segonda caracteristica permetèt de destriar l'importància dau territòri :
- lei Princes-Electors èran la basa de l'Emperaire e lei membres dau collègi electorau per la designacion de l'Emperaire. Èran inicialament sept : tres princes-arquevesques (Maiança, Trèva e Colonha) e quatre senhors laïcs (Boèmia, Saxe, Brandeborg e Palatinat). En 1632, lo rèi de Bavièra venguèt tanben Prince-Elector per decision de l'Emperaire Ferdinand II. Puei, en 1692, foguèt lo torn dau duc de Brunswick-Luneborg. Perdiguèron una partida de lor influéncia politica a partir dau desvolopament de la Dièta Imperiala dins leis annadas 1680 mai demorèron un grop poderós fins a la fin de l'Empèri.
- lei Princes d'Empèri que son lei senhors dei fèus dirèctament dependents de l'Emperaire. Lor nombre evolucionèt segon lei periòdes. Pasmens, durant lo periòde d'existància de l'Empèri, lo nombre de vassaus laïcs aumentèt pauc a pauc mentre qu'aqueu dei vassaus eclesiastics demeniguèt.
- lei Prelats d'Empèri son compausats deis entitats eclesiasticas que son senhors d'un territòri pichon coma una abadiá. Aqueu grop veguèt lo nombre de sei membres demenir durant tot l'Empèri. Pasmens, dins la Dièta Imperiala, capitèt de formar un grop que son vòte èra egau a aqueu dei Princes d'Empèri. Aquò li permetèt d'obtenir una importància relativament fòrta a respèct de l'influéncia economica o militara de sei membres.
- lei Còmtes d'Empèri que son lei senhors dei fèus pus pichons de l'Empèri.
- lei Vilas d'Empèri qu'an l'Emperaire per sobeiran. Dins lei fachs, formavan de vilas liuras dependentas d'un conseu autonòm.
Leis autrei territòris autonòms de l'Empèri[modificar | modificar la font]
En fòra deis estats imperiaus, existissiá d'autrei tipes de territòris autonòms de l'Empèri :
- la Cavalariá d'Empèri qu'èra formada per l'aristocràcia bassa. Assaièt de s'organizar a partir de la fin de l'Edat Mejana per protegir sei drechs e gardar lor autonomia.
- lei Vilatges d'Empèri qu'èran d'ensems fòrça pichons sota la sobeiranetat dirècta de l'Emperaire. Avián de sistèmas d'autoadministracion.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Jean-Pierre Cuvillier, L'Allemagne médiévale, 2 volumes, 1984.
- (de) Gerhard Hartmann, Die Kaiser des Heiligen Römischen Reiches, Marix-Verlag, 2008, (ISBN 3-86539-938-X).
- (de) Klaus Herbers e Helmut Neuhaus, Das Heilige Römische Reich – Schauplätze einer tausendjährigen Geschichte (843–1806), Böhlau-Verlag, 2005, (ISBN 3-412-23405-2)
- (fr) Jean-François Noël, Le Saint-Empire, Paris, 1986.
- (fr) Francis Rapp, Le Saint-Empire romain germanique. D’Otton le Grand à Charles Quint, Taillandier, 2000.
- (fr) Jean Schillinger, Le Saint-Empire, 2002.


c: text/html

text:
Eveniments
Occitània
França
Euròpa
Refusant de venir un protectorat italian, lo govèrn dau negus Menelik II denoncièt lo
tractat de Wuchale signat en 1889. Aquò foguèt a l'origina de la represa de la guèrra còntra Itàlia en 1895-1896. Regardant la politica d'expansion vèrs lo sud, annexion oficiala de la region de Kambata qu'èra ocupada dempuei 1890.
Extension dau drech de vòte ai fremas (19 de setembre).
Arts
Sciéncias e tecnicas
Armament
Per contrar lo desvolopament e la multiplicacion dei torpilhaires, aparicion dau concèpte de
còntra-torpilhaire ò de destroièrs destinat a la creacion de naviris leugiers d'escòrta. Fòrça eficaç, se generalizèron rapidament e son totjorn utilizats au començament dau sègle XXI.
En matèria d'armament terrèstre :
- depaus d'un brevet per una mitralhièra utilizant un emprunt de gas per l'oficièr austro-ongrés
Adolf Odkolek von Ujezd. Cedèt rapidament sei drechs sus l'invencion a la companhiá francesa
Hotchkiss que desvolopèt per la seguida divèrsei modèls adoptats per plusors armadas d'Euròpa (especialament la
Hotchkiss modèl 1914).
- depaus d'un brevet per l'engenhaire alemand
Hugo Borchardt (1844-1924) depintant lo premier pistolet semi-automatic vertadier.
Economia

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Copa deu Monde de fotbòl de 1930
La Copa deu Monde de fotbòl de Uruguai de 1930 ho la I edicion deu tornei de la Copa deu Monde, que s'joguè en Montevideo e la copa que ho ganhada per la Seleccion Uruguaiana.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- FIFA.com - Uruguay 1930 (espanhòl)
- ESPN.com - Uruguay 1930 (espanhòl)
- Todos Los Mundiales - Uruguay 1930 (espanhòl)
- World Cup History - Uruguay 1930 (anglés)
- World Cup 1930 Final
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Wikipèdia:esbòs
- Categoria Commons amb ligam local identic sus Wikidata
- Article utilizant lo modèl Commonscat
- Pagina utilizant Commonscat sens afichatge personalizat
- Bon article en arabi
- Bon article dins una autra lenga
- Article de qualitat en anglés
- Bon article en asturian
- Article de qualitat en finés
- Article de qualitat en portugués
- Article de qualitat en ordó
- Bon article en espanhòl
- Article de qualitat en corean
- Article de qualitat en chinés
- Bon article en italian
- Portal:Fotbòl/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Copa deu Monde de fotbòl


text:
Léger (riu)
Léger o Leir(e) (en francés: Loire) es un flume d'Occitània, de França e de Bretanha. Se tròba enteirament dins l'estat francés e es lo flume mai long d'aquel estat. L'apèlan la Grand Aiga al Linhon velaiés.
Sas fonts se tròban al pè del Jarbeir de Jòu , un ancian volcan atudat situat dins la comuna de Santa Eulàlia en Vivarés. Lo flume s'escola cap al nòrd oèst duscas Orleans, puèi cap a l'oèst en asagar las vilas de Tors, Angieus e Nantas. Son estuari se tròba per los Païses de Léger a l'oèst d'Anjau, ont se geta dins l'Ocean Atlantic a Sant-Nazer.


text:
Lo sieu primièr grop foguèt The Mynah Birds, al bòrd de Neil Young e Bruce Palmer. Après èsser arrestat per evadir la conscripcion, visquèt un temps en lo Reialme Unit, ont liderèt lo grop Main Line. A lo sieu retorn, va reiniciar la siá carrièra coma cantautor e productor, amb la siá banda de supòrt The Stone City Band.
Lo sieu primièr succès foguèt la cançon d'uèch minutas "You and E" de lo sieu primièr album Come Get It (1978). La siá cançon mai famosa es "Super Freak" (de l'album Street Songs (1981)), que foguèt la basa per "U can't touch this" de MC Hammer.
Addicte A la cocaïna, dempuèi 1993 fins a 1995 compliguèt condemna per dos atacs a femnas.
James ensagèt tornar dins lo mond musical amb un nòu disc e una virada en 1997, mas un atac cardíac leugièr pendent un concèrt metèt fin en la practica a la siá carrièra. Moriguèt d'un arrèst cardiorespiratòri dins lo sieu ostal de Burbank, comtat de Los Angeles, en 2004[1]. Aviá 56 ans.


text:
E puei s’agís de socializar la lenga, am’una politica de visibilitat, de sinhaletica en vila, e de presencia dins de medias, tau lo magasina dau Consèu Despartamentau.
Enfin, pèr l’elegida, crear a animar un malhum sembla essenciau : amé la Regien, leis associaciens, o d’organismes volontàris tau coma lo Geoparc d’Auta Provença a Dinha….
La nòva delegada a acabat, demandant ais associaciens d’avançar unidas, que l’ajudarà a menar una « politica pèr gardar la lenga vidanta ».
« Volem dreissar pereu un descriure dei luecs onte s’ensenha, se pratica, o se parla de la lenga, o encara se troban de ressorças » qu’a dich : « coma leis Archius despartamentaus, lo centre d’etnografia de Salagon e de musèus… »


text:
Son espandiment es limitat au nòstre per un plan preventiu que mena lo Consèu Generau dei Bocas dau Ròse amé de collectivitats, e qu’una associacion de Despartaments (Auda, Gard, Eraut, Var e BdR) baileja, l’Entente Interdépartementale de Démoustication.
Per un d’aquelei plans, en 2006, lo CG13 aviá consacrat 4 M€. La lucha es pas sensa consequéncias sus lei finanças publicas ! Mai es una question de santat publica, que despuei 1958 e lei premiers plans d’aparament, la denga o paludisme es quasi inhorat au nòstre.
Tot aquò, dins leis annadas seissantas, siguèt fach per, premier, afavorisar l’agençament touristic de la riba de mar. Lei « marinas » devián pas, per l’Estat, devenir de fogaus de malautiás, e la Provença litorala deviá pas faire fugir lei investissèires.
Mai sus aqueu ponch, qu diriá que li a pas agut consensus ? Lo lop s’atròba ben d’aparaires, l’ors tanben. Mai se volèm aparar l’environament litorau, quau vòu se faire un aligat dau moissau ? Bzzzzzz !


text:
01/07/2017
Una visita au chasteu dau Chasteu, per Claude Seignolle, revirat per Joan-Claudi Dugros
Anèrem au Chasteu (frç Château-l’Évêque), dins los pròpches ranvers de Perigüers, sadolats per una deleitosa ambiança nasala, odors enniurantas que saubrán jamai nòstres pitits-enfants : susors daus chavaus, cròta frescha, cuer molhat, lo tot solidament acompanhat a tot moment per daus pets e de repets reddes e precís. A ! Onte son las odors d’autres còps ?
La gardaira dau chasteu, una vielha grassa a lard emb un gròs-còu e sadola de tics, nos aculhiguet, ranhosa, per çò que, probablament, los mestres, vergonhós, aimaven pas que se visitessen lors obluedas tragicas, mas tanben per abrandar la generositat de mon pair, en tener compte daus risques que preniá per far plaser aus estrangiers. Se botet jos lo braç quauques vielhs jornaus e los faguet paiar argent bas lo pretz de dietz chandelas. Puei, nos menet a mia-tastons dins lo sorne e móstie ventre dau gigant de peira, ‘lumant de temps en temps un pitit brandon de papier que, en la bruslar, li fasiá nos maudire. Mas sabiá baissar l’eslanç e se far migrosa d’a mesura que apropchaven dau mistèri. Talament que me sentí pauc a pauc destachat dau temps present, de mos acompanhants, e que tremolave de jamai tornar veire lo jorn, nimai degun, menat non gran vers un espectacle secret, mas per rusa dins una preison onte me laissarián per totjorn per fin de me chastiar de mon bolegadís.
E entau, emb daus còps de jornaus e, per io, daus dobtes creissents, ‘ribèrem a una darniera cava voutada, carrada e crebada per terra d’un grand cròs. Sus un signe de nòstre guide, nos botèrem de januelhs, nos clinant vers çò de mai negre enquera que remplissiá l’oblueda rasís-bòrd. Una òrra odor de musit e d’escaravats espotits rodava per aquí. La femna faguet de gròssas bolas emb las paginas daus jornaus, que ‘lumet e gitet viste l’una apres l’autra dins lo cròs, e veguí...
... Veguí, a dietz metres benleu, au fons de l’oblueda redonda coma una subrebela gèrla, veguí los restes ossuts, esqueletas fòrt ben conservats, d’un grope de sodards anglés de la guerra de Cent Ans ; una mia-dotzena de preisoniers mau-chanciers, martirizats e gitats aquí sens pietat, probablament enquera vius, abandonats a la mòrt lenta e crebats de fam coma sus un radeu perdut dins la mar.
En credar tots nòstra emocion, en far daus ò ! e daus ò coma si descrubissiá per lo prumier còp quela scena macabra, la femna sabiá manejar la curiosetat, l’esmai e la páur tant adrechament coma sas entòrchas de jornaus, bolas luminosas que davalaven suausament e, pissaratas arderosas, planaven sus quilhs restes d’òmes subrebeus, alonjats en estela, pès vers lo mitan, ‘bilhats emb daus vestits roges o gris, estòfas puridas per endrechs, fasent veire de las grilhas toracicas, daus conchons de bacins e daus bastons de tibià botats.
Deve reconeisser que ma paur faguet còp sec plaça a una jòia que se pòt pas contar, coma si era io que aviá butit l’enemic dins queu cròs crudeu ? E quel embelinament en veire los subtes e corts revelhs de quilhs cranes que desgaunhaven la colera de las ombras desplaçadas, e queu frijolament glaciau en devinhar quilhs bufeus movements de las chambas e de braç en se rebutant per eissaiar de levar lors còrs per fin de me prejar d’en-pè, a pietat o a esmanciadas, io lo prince d’Aquitània emb son onor venjat ! Afrós e miraudiós tableu qu’es quela oblueda aus Anglés, giton de mai d’una nuech de chaucha-vielhas, mas umús daus mai feconds dins lo quau mon imaginacion desenant se plantet e frotget.
Claude Seignolle, Una Enfància fachilhièra, in L’âpre verdeur des légendes, textes de Claude Seignolle choisis et traduits en occitan par Jean-Claude Dugros, Éditions de l’Anguis, Mussidan, 2010, p. 21-22.
L'oncle Feliç, per Claude Seignolle, revirat per Joan-Claudi Dugros
L’annada d’apres, mon pair ‘chaptet la novela Chenard, tant nauta de pautas que fasiá pensar a una vielha domaisela que vòu pas s’engaulhar la caissa sus nòstras rotas perigòrdas tant fanhosas. Bolide en man, decidet de l’estrenar en far un torn dins la vau de Vesera, endrech raibat per un futur troçaire de mistèris preïstorics. Entau faguí coneissença emb las cròsas de Las Eisias - prononciar : las Zeiziàs -, en queu temps liuradas a qui voliá d’elas e desirava emportar daus remembres paleolitics de prumiera man, destarrats coma òm culhís de las pompiras mas impressionants emb lors dietz mila ans d’atge au mens. Òm aviá nonmàs entrar dins la prumiera cròsa venguda, cluseu o fenda alluvionaira qu’avián de queu temps ni pòrta nimai romzes de fer, e òm era segur de tornar a la surfàcia, en quauques còps de trencha, una plena biaça d’ustilhs e d’armas de fojau. Era gran coma anuech que, per chavar lo mai pitit jasiment, destarrar un clau merovingian o un tesson gallés, fau tant d’autorizacions que per ‘nar bufar l’er de Pekin. E quantben de còps avem rebondut nòstras sòbras apres aver minjat dins la terra cromanhona ; òs de jarra o de polet en part de dents d’orsa e d’òssas de rènes ! Tot quò sens meschantas intencions de portar quauquas futuras confusions rencurablas per la sciéncia de las cròsas.
Segur, se pòt pensar qu’ere laidonc plan jòune per comprener o me far una simpla idéia de la preïstòria ; se figurar lo monde e la vita de quela epòca... E ben non, que, per un treblant azard, se trobava que mon pair era lo qu’aimava lo mielhs un de sos vielhs oncles, qu’anaven visitar pas lonh d’aquí, en Corresa, los diumencs quand ploviá, en fauta de Zeiziàs, passant entau dau parier au quasi parier, endrechs e imatges que s’alternaven e se completaven perfiechament dins mon jòune esperit tot belujós.
Mon grand-oncle Feliç, qu’aviá laidonc quatre-vint-cinc ans, demorava a Briva e viviá sens vergonha sa natura primitiva. Sa desgaina lenta e son anar tot d’una massa m’impressionaven plasentament e demorave mut, treblat davant sa pivelanta testa dolicocefala, òs espés, front cort, pialut, maissas subrebelas e ponchudas qu’avián de larjas dents usadas rasís las gengivas mas non gran brejadas e que podián, en gafar un calhau, ne’n far dau sable. Quantben de còps, en lo badant, l’ai vist crussir una aucha entiera e escicar una jarra de molton en tres còps de cisalhas de bocha !
L’ògre Feliç viviá tot sol dins doàs peças plan negras, a penas ventiladas, emb la saletat per terra, vertadier fons de cròsa qu’era sa chambra e sa cosina, quela d’aquí era sa preferada. I apilotava son minjar per lo mes, o b’etot mesma per la sason coma l’òme de Cròs Manhon que auriá paur d’una invasion d’autres sauvatges o d’un deluvi que durariá sieis mes. Reservas que mon parent anava querre emb la sacha sus l’espatla, laissant son abric a reir-còr, mas escarrabilhat coma si partiá per chaçar l’orsa. L’auvissián pausar lo pè a trenta metres a l’entorn, bravas solhas claveladas, rondinadas e desplaçaments d’er en mai, çò que lo fasiá crànher daus comerçants, que son anar d’auròcs mau lengat e tanben sos ronhaments raucenós eran totjorn prés per de las esmanciadas, coma si l’oncle voliá jugar emb sa fòrça preïstorica per emportar sens lo paiar una meitat de buòu o b’etot una ovelha entiera, eu tant oneste ! mas que se gardava ben de privar de plaser la bèstia que marronava en d’eu.
De segur, lo biais de vita primitiu de l’oncle Feliç, darnier sauvatjon de la familha e segurament darnier modele viu daus semens de la peira talhada, finiguet per me balhar un secret desei de m’interessar a d’autres homo de sa raça, e mai fuguessen dins l’estat d’òssas fossilizadas, de cendres misteriosas o b’etot de preséncias problematicas. (Queu darnier cas plan espandit dins la preïstòria e daus mai aisats de tirar au clar.)
Claude Seignolle, Una Enfància fachilhièra, in L’âpre verdeur des légendes, textes de Claude Seignolle choisis et traduits en occitan par Jean-Claude Dugros, Éditions de l’Anguis, Mussidan, 2010, p. 27-28.
La tanta Cecilia, per Claude Seignolle, revirat per Joan-Claudi Dugros
Non solament la vita de ma pita enfància fuguet monlada a còps de sarcofages romans e d’arenas emb de las sauvatginas totjorn dangierosas jos la fòrma de bricas, d’obluedas per Anglés vencuts, de grand-pair Jan de l’Orsa, de granda-mair amija dau Jusiu chaminaire, d’oncle preïstoric, mas tanben, fuguet embarbolicada per un subre-realisme sanguinós, que podiá pas, emb son origina tragica, èsser separat de la produccion rupestra de las cròsas vesinas emb las parets ‘vodadas autres còps a las ritualas giscladas de sang uman o de bèstia. E tot quò gràcia a la sòr de l’oncle Feliç, Cecília, un brin mai jòuna, mas que valiá ben son originalitat, tots los dos tot-parier despassats per un tresesme frair, un drollichon de quatre-vints ans, pitit e rebondut coma un capucin, l’òme lo mai medalhat de la Corresa, e que aviá gloriosament participat a tots los Tonkin, Crimée, guerras colonialas e autra China onte se podiá ganhar una medalha, que aimava pareisser poderós, eu qu’era de santat grolauda comparat a sos frairs mas que, tot-parier, auriá fach envèia a un mamot.
Era tant fòrt de medalhas, queu d’aquí, que ne’n portava d’unas, meritadas per son coratge mas balhadas per de las batalhas que s’eran passadas longtemps avant sa naissença ! L’auriatz forçat un pauc dins sos remembres, que vos auriá explicat coma aviá ajudat l’armada de Napoleon a passar la Beresinà ! Quò fuguet nonmàs apres sa mòrt que se descrubiguet la mair au niu en virant las decoracions dins lor escrinh en velós e en i legissent, gravats darreir, daus noms desconeguts per çò que anava se las procurar, apres de solidas batalhas sus los pretz, chas los merchands de vielhariás de Limòtges e de Tula, per fins que se’n sapcha ren a Briva onte tot se sap. Auriá aimat lo sarrar mai sovent dins mos braç, quel enginjaire de batalhas, queu gascon de bona fe, que aviá ‘chabat per se creire lo eròs de sas medalhas ; e venguesse a contar sas nafras imaginàrias, veiquí que tot plen de dolors vos fissaven, de que meritar sas medalhas a vòstre torn...
Parlave donc de ma tanta Cecília. Comediana que lo diable e, emb aquò, minharda ! Audaciosa enquera, dins sos quatre-vints ans, anava vos far esperar defòra un quart d’ora, que plòga o que vente, avant de drubir, jugant l’endurmida que venetz d’esvelhar, laidonc qu’aviá fòrt ben auvit quand aviatz fach dindrinar l’eschinleta mas aviá botat queu temps per espandre sus son chais un maquilhatge daus mai reüssit onte senhorejaven, espés, l’òcra fondamentau e lo negre que fai besonh, desjà utilizats per los artistas magdalenians vint mila ans en per avant a... trenta quilometres d’aquí, lo long de la Vesera ! Treblanta reproduccion de çò que deguet èsser lo mascarat fugidís d’una fachilhiera paleolitica, talament que anuech, rancure de pas aver pogut fotografiar en colors la tanta Cecília per ‘mor d’illustrar un article sus la subrevita de l’art preïstoric. Mas fau jamai dire mai que pendre de las femnas faròtas : nos eschivan de veire lor vertat.
Mielhs, un còp entrat dins son salon minhard, e sietat davant una tassa de cafe, veniá lo moment daus remembres-per-purar. Durbissiá una limanda e ne’n surtiá emb mila precaucions un large bocin de tela bisa, escicada e esgirdada de vagas tacas negras, gitadas aquí emb la pus crudela de las fantasiás per la mòrt, quela artista de qualitat.
Òc, m’explique sens tardar. S’agissiá tot simplament daus canaçons ensangnosits de son filh, l’Edmond, tuat a Baccarat en 1917, e qu’era ‘nada querre tanleu que aprenguet la trista novela, en partir, escarrabilhada, per lo front, trompant los contròlles militars e ‘riebant a prener sus lo còrs de son dròlle, segurament emb lo biais daus fetichistes de nòstras cròsas veserianas, queu sol remembre dau malurós. Ne’n demandava lo reconfòrt dau temps passat, en tot conjurar las esmanciadas que podián balhar daus meschants sòrts a son autra dròlla, la Ròsa, un fenomène dins son genre, partida per sos vint ans a la conquesta de l’America, presta a far que que sià, e que venguet una quasi-vedeta dau cinemà mut, a Los Angeles, quand l’emplejaven dins tots los filmes que l’accion se debanava en França. Per los Americans, quo era vertadier, representava la Francesa modela, si tant ben que tenguet daus ròtles consequents aus costats de Rudòlf Valentinò, de Raquel Meller que ne’n venguet l’amija e de plan d’autras estelas que veguí sovent sus las telas mudas de mon jòune temps. Enquera mai comediana que sa mair, tornava en França un còp per an, cruberta emb de las pelhingas curiosas, colier de dos metres de long, lo parlar yankee forçat jusca a la minhardisa mas, çò que me conortava, sens poder se desfar d’un inexpugnable rotlament de rocalhas brivistas e preïstoricas que gargolhava dins lo torrent de son gorjareu.
Demorave chasque còp sangglaçat davant quilhs canaçons sanguinós, traça de mon reire-cosin, impudicament monstrada per quela tanta fardada, ausariá io dire, a la mòda de la... Manhon Las Caus, tenent au bot dau braç, sens lassiera, quitament emb complasença, lo vestit de dejós, estranja tela expressiva digna de figurar dins una expausicion subre-realista e d’i trobar lo succès.
Quela òrra flor, tirada dau cosin Edmond, fasiá espectacle dins lo còr de la tanta tant coma dins la sensiblariá daus visitors, per çò que esparnhava degun, familha o non. E quant de dolors auturosas aviá degut costar a l’artista maugrat eu ! Per tant que m’en sovene, la bala li aviá laborat lo ventre. Se vesiá una lonja trainada au mitan que pareissiá un semblant de tronc d’aubre a qui de las levadas tòrtas botaven de las raiç entrebreschadas, las mai curiosas eran quelas esteluras giscladas de la ruscha, parieras coma de las chaucidas verenosas. Extraordinària flor d’un monde que nos es desconegut, tremol materializat surtit dau país daus mòrts, eschapat au cort passatge d’entre vita e mòrt. Un messatge tanben que degun podiá, nimai cerchava a comprener l’eime plen d’ensenhament metafisic, chascun desvirant lo regard, oblijant quitament la tanta a sarrar viste l’afrós tableu.
Òc, quela taca, surtida lerpeiosa dau ventre traucat, chauda puei venguda glaça, contava emb daus treblants dessenhs ieroglifics : contava emb intensitat dins una apocaliptica pintura que fasiá simpla una corta e crudela epopéia ; contava en pintura los plan fins detalhs de la mòrt martirizanta que se gardava nonmàs lo biais d’una ordinària chaulhadura.
Per mon compte, sens intencion sadica, demandave totjorn a tornar veire l’òbra de mestre, çò que me valiá los còps d’uelh esmalits de mos parents e, daus uns còps, una discreta mas crana pinçada de ma peu, que, en me pompar de bruscas grumilhas de dolor, provocaven las de la tanta desvirada per quela involontària comunion emb sa sofrença de mair. Mas, per io, quala pertocanta atirança vers l’art magic e la crudeutat, quelas partidas vitalas que fau aimar laidonc que l’òm es apelat a trevar queu cople format emb la plan imaginativa dama Arquelogia e lo plan sorniaud Conte fantastic.
Claude Seignolle, Una Enfància fachilhièra, in L’âpre verdeur des légendes, textes de Claude Seignolle choisis et traduits en occitan par Jean-Claude Dugros, Éditions de l’Anguis, Mussidan, 2010, p. 28-31.
29/06/2017
La mauvenguda (extrach) de Claude Seignolle, revirat per Joan-Claudi Dugros
Son rasís lo mur de rauchas engraissadas d’aiga. La Jana sec lo Blasi que a prés la sacha a plen braç e que tòrna pensar a las monstruosas volontats de la filha. De las trainadas color de cendres se son placadas sus lo chais brunesit de la Mauvenguda coma se, per endrechs, la vita se’n anava. Quo es que se tòrna veire quí, la velha, las chambas dins quela fanha silenciosa e afamgalida.
- T’apropches pas de tròp, marmusa, migrosa.
- ... Faudriá èsser neci per se laissar prener quí dedins, çò-ditz mocandier emb una votz que, ela-mesma, a de mau a se surtir d’una autra nauva : quela promessa criminala que ven de far emb l’intencion de l’acomplir... Un goiasson de quatre ans, dise pas... mas tu o io !...
La Jana ditz ren. Tòrna veire las aparicions. Puei las balaja en se las explicant emb una luor de bel eime : quela lebre descharnada e quela femna sus l’aiga an pogut èsser nonmàs de las farfantelas, degudas a l’alcòl begut a las Rudessas. Tanben la color bruna de la vita li tòrna sus las jautas.
’Rieban contra la partida mens espessa de la cintura de las rauchas. L’aiga de la Mala Nauva es pas lonh darreir. La filha ditz au Blasi de voidar la sacha per terra. Zo fai, e apres ’massa un daus calhaus. Lo passa d’una man dins l’autra, lo vira, l’èspia, lo sospesa e lo tusta contra son esclòp que respond.
- Estonanta peira, remarca en fin.
- Fai coma io... li ditz vivament la Mauvenguda.
Pren un esclapon de l’estatua, e emb una brava lançada dau braç, l’envia en plen mitan de la Mala Nauva. Quita la man quasiment tot sol. Una leugiera escuma se pausa sus l’aiga suausa que se fruncís d’aneus ondulós, soples coma l’eschina d’una colobra. Lo Blasi fai parier. Lança emb sa fòrça d’òme, mai brutala. Mas sa peira vai a penas mai lonh que la peira lançada per la filha. L’un apres l’autre, tustan l’aiga e, a mesura que gitan, la surfàcia escuma en gròs bolhons que montan dau fons purit e esclatan emb de las pudentors enfetosas. Leu, los aneus liquides se fan ersas. Òm diriá que la Mala Nauva es tot d’un còp un immense pairòu bulhent sus una de las bochas de l’infern. Lo Blasi e la Jana credan per s’encoratjar e veire loquau anirá lo mai lonh. Bòtan talament d’estrambòrd a gitar las peiras que se renden pas compte de quela chausa estranja. Juegan e vesen pas que quelas ersas montan e s’espandissen sus la terra, a lors pès. Non, lo vesen pas. Son tròp ocupats per lo juòc. Vesen que demòran enquera nonmàs quatre bocins a gitar : dos per chascun. Lo Blasi en gieta un... la Jana un autre... Lo Blasi gieta lo darnier que fai un vòu corbe... Lo veiquí que a disparegut. Lo dròlle alena fòrt e ritz. La Jana ritz tanben emb lo mesme rire. Las chambas ben plantadas per terra, se prepara per gitar lo darnier de tots, mas son rire s’arresta redde. Dins sa man la peira ven de bolegar. Sos dets se deisserran tots sols. Sembla que lo calhau sautica. Quo es quò, tribola. La filha creda tant de plaser coma de paur.
- Blasi, tene un còr viu !...
Lo dròlle ufla lo rire.
- Anem, gieta viste queu còr de peira avant que sagne sus ta rauba... podriá la tacar...
Lo rire e las paraulas de l’autre la cinglan. Tanben la gieta emb la fòrça dau despiech. Seguen la corba de la peira e vesen montar una enòrma gerba d’aiga mai escumanta que las autras, espantosa e tant gròssa coma un tronc de casse centenari tres còps. La filha ‘trapa bruscament lo braç dau dròlle. Prenen en fin consciéncia de la turmenta que secod las aigas de la Mala Nauva maudicha. I a pagun dobte, venen de la provocar.
Un vent bufa de las remolinadas. Udola parier coma una bèstia malauda. Aspira e laissa tombar en cascada l’aiga uflada daus rebats negrauds. L’escuma mossa en far daus gròs bolhons. Las rauchas son desrabadas per queu còp de rauja estrange. La Mauvenguda s’agripa aus ‘bilhaments dau Blasi. An dau mau per recular. A chasque pas, lo vent eslarja sa corsa. Òm diriá que los vòu far cabussar dins l’aiga fòla. La Jana cròcha la chamisa dau dròlle. Las onglas li arpian la peu. L’estòfa ceda. Lo ‘trapa a braçat. Son chais s’escrasa sus sa peitrena d’òme. Sent chaud la peu dau dròlle. I preissa las pòtas. Lo Blasi lucha per ilhs dos. Veu pas qu’aurá, per la Jana, ren d’autre exista nonmàs eu. Sent sus sa peitrena nonmàs una pita cramada que ven de mai en mai larja.
Tot d’un còp, una luor trauca lo ceu. Leva bruscament la testa. Una granda ombra s’es desplejada. Ocupa tot lo jorn. Un trundiment sec la luor. L’auratge es quí, entier, portant totas las brasas que barrutlan din lo ceu. Lo Blasi brandís la Jana. Per fin de s’en fugir, la buta emb tota sa plena fòrça. En fin, la filha li montra sa chara : sos uelhs onte viran de las cendres mirgalhadas d’aur e de moira, pesentas e incisivas au còp. Veu sas pòtas que se tenden en desei. Un noveu esclaire lo neja de fuòc molhat e lo clina vers la Mauvenguda. Fond sas pòtas sus las soàs dins lo temps que s’esbolha la montanha de bruchs esversada per lo fuòc dau ceu.
Lo vent s’assuausa. Tanleu de las gròssas gotas tébias raian lo ceu que a lo ventre malaude. Tomban emb una corsa drecha. Son lordas e espetan sus la terra assedada. Se rodelan dins la pouvera d’aut. Leu son versadas a plenas citernas. Quo es un pauc parier coma se l’aiga braçada de la Mala Nauva tombava en plòia. Cruvelan la chaumassa que barrutla demest las niblas de colera e la terra que començan de ravinar.
Las prumieras gotas se prenen dins los piaus de la Jana e dau Blasi plunhats l’un contra l’autre. Lo dròlle fai tot son possible per acialar la Jana en la plejant emb sos grands braç, mas quita pas sas pòtas de las pòtas de la dròlla. Las grandas flambas d’amont grasilhan a l’eschala dau Bon Diu, o dau diable (Anatz veire, v’autres, qui esmància entau !...) Leu, la plòia ven mai espessa, macha. Arnhosa, tusta queu cople que demòra aquí jos sos timplats. Lo Blasi resista mas, dins sos braç, la Jana trantalha de plaser. Lo dròlle la leva e la pòrta a l’acialat daus bòscs. Los longs piaus de la Mauvenguda son placats per l’aiga que, tanben, blanqueja la peu de sa chara. L’estòfa es engemada sus sas fòrmas qu’òm diriá nudas. La sarra emb fòrça contra sa peitrena. Li demòra dins la bocha lo gost sauvatge e perfumat de las pòtas de la Jana. Se regala coma se ‘viá a beure nonmàs una sola golada d’un vin miraudiós e rare. A botat lo front contra son còu. Aurá, lo Blasi pòrta la Jana coma voliá portar quela sauvatgina que, jusca aquí li a eschapat e que, aurá, ven de se gitar dins la trapela de sos braç. Una fina vapor blancha monta de la terra. Daus uns còps, lo solelh vòu traucar demest las niblas sornas e grassas que engeman lo ceu. Lo bruch de l’aiga que copinha la terra es eissordissent.
E la Jana pesa tot d’un còp. Es lorda coma una lonja rocha. Lo Blasi la pòt pus portar. Laidonc la pausa dins la fanha que trassauta pertot sus la terra. La Jana tira lo Blasi vers ela. S’alonja a costat d’ela, jos la plòia, dins la fanha.
Lo Blasi vòu lo còrs de la Jana. Tira l’estòfa engemada a la peu. La dròlla se rend mai leugiera per l’ajudar. Quò plòu, plòu... Lo Blasi perd paciéncia. A un geste mai brusque. Tot ven d’un còp. L’aiga dau ceu riva... La Jana es nuda, lusenta de plòia. Leva los braç e los barra sus lo Blasi. La peu d’un glissa sus la peu de l’autre. Lo Blasi la sarra, la sarra... e tot d’un còp ela, bruscament creda. Per quilhs dos, plòia e fanha an subran disparegut.
Claude Seignolle, La Mauvenguda, in L’âpre verdeur des légendes, textes de Claude Seignolle choisis et traduits en occitan par Jean-Claude Dugros, Éditions de l’Anguis, Mussidan, 2010, p. 378-381.
La dobla, per Claude Seignolle, revirat per Joan-Claudi Dugros
Quo era tanben lo reiaume de las serps emb un sobeiran cranhut. Entau, dins la Dobla, lo cingle, serp emb daus muscles e daus cròcs, qu’es pas verenosa mas qu’es sens pietat per estofar quau que siá que s’apropchava sens far atencion de son jaciaud onte engulissiá sens s’arrestar per los constants besonhs de sos sieis a uech metres de còrs gròs coma la jarra. Serp qu’era pas bric mitica e que monstraven la testa pariera coma la d’un brochet emb daus cròs de l’uelh voides mas que l’òm se figurava capables d’aver portat los fuòcs de l’embelinament e de la mòrt. E quelas serps de tots semens trevaven lo trabalh daus champs o daus bòscs dau monde de per ençai, talament fasián de las victimas a veren-en-vòles-aquí-n’as, daus uns jorns d’auratge que los rendián fòlas, folia contra qui los « enclovaires » de viperas podián ren, ilhs que tot-parier ‘ribaven, emb de las pregieras e daus gestes magics, a las empaichar d’apropchar los fens onte s’amagaven en cercha de mans per fissar.
Ne’n veguí tot plen ma pita enfància, fermijant tot lo long de las nauvas, o b’etot aus pès de las ròchas, talament que anuech enquera dins las rocalhas, las gresas o las estolhas, i a la projeccion de las fotòs de quelas salopariás dau diable e que ne’n vese onte i a pas mas onte porriá se’n trobar.
E, coma per mielhs joslinhar la fantasmagoria de queu país vispolat per las trevanças, un daus chamins secrets que va vers Compostela lo traversava, drenant per ençai daus vrais e daus faus cauquilhards, cerchant lor pan de segur coma daus traina-biaças privilegiats. O b’etot enquera, daus Crists-Chaminaires que vese enquera lo pièger demest ilhs, magre e esblanchurit penitent vestit entau per plaire a Diu (que, quo es vrai, ne’n demanda pas tant per los sents repentiments !), valent-a-dire de gaire ren sus la peu mas de tot sus l’eschina e la testa. Fau aver vist passar coma dins una chaucha-vielha quilhs personatges de pas creire en sofrença de còrs, a penas cruberts emb una sacha de juta balhada per quauque monier apietosit, trainant emb l’espatla una pesenta crotz de sapin o de casse. Fau aver vist lor còrs pesar lo doble jos lo fais, ilhs-mesmes crotz d’òs crostada emb totas las saletats de la rota e dau ceu. Fau aver vist lo sang calhat sus lor front per las arpiadas d’una corona de romzes presa aus plais dau chamin e totjorn renovelada. Fau aver vist lor regard absent de queu monde, espiant per terra, indiferent a las mocariás daus pitits o b’etot a la pietat daus grands : lor regard totjorn lonh davant ilhs, desjà quasiment ‘ribat au sublime Compostela, tot-parier enquera a tres cents legas. E tot quò d’aquí dins un rasclament de ferralhas, maisei que se trobava, çai e lai sus lor passatge, de las armas pro pietadosas per clavelar un esclòp en fer a la pauta de la crotz, per ‘mor que s’usesse pas tròp viste, o per ‘crochar de las eschinlas per las vachas aus braç en boesc per ‘mor que lo « Crist » demoresse en contact emb la realitat e s’endurmesse pas de lassiera en marchar... Òc, fau aver vist o auvit quilhs extraordinaris tesmonhatges per comprener la vertadiera existéncia d’un Diu-Grand, mas farjat emb tots los pitits dius pagans, totjorn aquí, per lo moment amagats e exigents, tainós coma la raca en esperar lor retorn victoriós, maisei que senhorejaven totjorn per la supersticion.
Ranvers onte deviá tornar mai d’un còp quand ere dròlle, endurant de las estrementidas novelas, descrubissent chasque còp d’enqueras mai negras maniganças de la maucresença nativa, en far de las novelas constatacions que apilotave en pagalha, quasiment materialisadas, dins lo granier de mon enfància : idòlas talhadas dins la fanha durcida coma un ròc ; espleitas magicas pestridas dins de la nibla solida e imatges pagans pinturats emb dau sang que se pòt pas esfaciar sus la prumiera peira dau passat, sarrant quelas richessas que mon eime anava aver rudament mestier per sos pretzfachs a venir : l’arqueologia, lo folclòre, lo contatge e l’escritura, tots goluts de remembranças.
Claude Seignolle, Una Enfància fachilhièra, in L’âpre verdeur des légendes, textes de Claude Seignolle choisis et traduits en occitan par Jean-Claude Dugros, Éditions de l’Anguis, Mussidan, 2010, p. 39-40.


text:
1221
Aquesta pagina concernís l'an 1221 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Tolosa[modificar | modificar la font]
En febrier, fin dau sètge de Castèlnòu d'Arri acomençat en aost de 1220. S'acabèt per una victòria occitana e foguèt la darriera temptativa de còntra-ataca menada per Amalric VI de Montfòrt. Après aquela victòria, una importanta armada occitana ataquèt Montreal que sa garnison, ben organizada e avitalhada, resistèt amb acarnament fins a la bleçadura de son cap, Alain de Roucy. Lei defensors negocièron alora l'abandon de la plaça en cambi de sa libertat, çò que foguèt acceptat. En mai de la desfacha, la mòrt d'Alain de Roucy, quauquei jorns après la batalha, foguèt una pèrda suplementària importanta per lei Montfòrt.
Après aquela victòria, lo debanament precís de la reconquista occitana es mau conegut. Pasmens, s'acabèt en 1224 per una victòria ambé la capitulacion d'Amalric VI de Montfòrt dins lo castèu de Carcassona e sa partença definitiva.
França[modificar | modificar la font]
Dins lo sud, lei Crosats deguèron levar lo sètge de Castèlnòu d'Arri en febrier (→ 1220). Aquò marquèt la revirada de la darriera ofensiva d'amplor d'Amalric de Montfòrt. Après aquela victòria, lei senhors e faidits occitans acomencèron la reconquista sistematica de sei tèrras dins de circonstàncias mau conegudas (→ 1224).
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion maia[modificar | modificar la font]
Data probabla de l'acomençament d'una revòuta majora dei Maias còntra lei senhors d'origina toltèca de Chichen Itza que dominavan la peninsula de Yucatan dempuei lo sègle X. Una guèrra civila rapida entraïnèt l'afondrament de la ciutat e de son autoritat. Lei venceires, gropats a l'entorn dau generau Hunac Ceel, decidiguèron de bastir una capitala novèla que venguèt la vila fortificada de Mayapan, darrier grand centre urban maia. Lo sobeiran maia novèu foguèt chausit au sen dei Cocomes mai unei dinastias importantas obtenguèron una plaça assegurada au sen dau govèrn.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra lo Sultanat de Khwarezm fòrça afeblit après sei desfachas de 1220. Après la desfacha d'un pichon còrs a Pervan, lei Mongòls capitèron de conquistar Ghazni puei de destrurre lei darrierei fòrças de Jalal ad-Din lo 24 novembre a Nesawi. En revènge, totjorn en novembre, deguèron la revòuta de Herat que chaplèt sa garnison mongòla e que foguèt pas atacada avans la fin de l'annada. De mai, Jalal ad-Din capitèt de s'enfugir a Delhi.
Empèri de Nicèa[modificar | modificar la font]
Fatigat, l'emperaire Teòdor Lascaris signèt una trèva ambé Robert de Courtenay, emperaire latin de Constantinòple. Aquò li permetèt d'acabar un ponch important de sa politica : obtenir la reconóissança de l'Empèri de Nicèa coma estat successor de l'Empèri Bizantin.
Sultanat de Khwarezm[modificar | modificar la font]
A partir dei tropas gropadas a la fin de l'annada a l'entorn de Ghazni, Jalal ad-Din assaièt de repostar ais atacas mongòlas. Capitèt d'esquichar un pichon còrs a Pervan mai foguèt alora dirèctament atacat per lei principalei fòrças de Gengis Khan. Obligat d'abandonar Ghazni, foguèt batut a Nesawi onte son armada foguèt anientada. Capitèt de s'escapar fins a Delhi. Aquò marquèt quasiment la disparicion dau Sultanat de Khwarezm maugrat una temptativa novèla de Jalal ad-Din entre 1224 e 1231.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]


text:
Jan Marc Simonin, illustracion per Melhau, Petit e Simeonin, Glòria de la mòrt, Plein Chant, 2002
Corta istòria d’una tentativa mancada per reviscolar la reivindicacion occitanista en Lemosin (septembre de 2013-julhet de 2014)
De còps que i a, sens censura particulara, d’iniciativas collectivas qu’an fach quinquanèla s’escafan de la memòria talament regde regde que los quites actors se podon demandar se quicòm es estat vertadièrament, o s’èra pas un sòmi.
Es mon impression estranha, un an aprèp los darrièrs subresauts de la Plata Forma Lemosina per la Lenga e de la Coordinacion occitana dau Lemosin, dins lo silenci absolut de tota reivindicacion occitanista collectiva dins la (futura ex) region. Aqueste silenci s’es pogut mesurar ongan al moment de la cauma de la fam a Bordèu de David Grosclaude (27 de mai- 3 de junh de 2015) per la creacion de l’ofici public de la lenga occitana, sus lo pauc de plaça per l’ensenhament de la lenga dins la reforma del colegi (i ajèt pr’aquò una accion importanta a Periguèrs lo 6 de juhn passat), o encara, quora s’aprenguèt que la manifestacion panoccitana se farà ongan a Montpelièr, es a dire al pus lenh del Lemosin, aparentament d’ara endavant escafat de la carta. Mas podèm quitament pas cridar, un còp de mai, a la prepoténcia lengadociana[1], perqué es plan d’autoescafament que se tracha.
Me sembla qu’aqueste consent per pas balhar de seguida e quitament pas se sovenir de çò qu’es estat (tròp) sovent viscut per la manada d’actors implicats coma la darrièra, l’ultima escasença de l’occitanisme lemosin, fa part d’aquesta tentacion letala d’autoavaliment. Sabi plan que sufís pas de dire ni mai d’escriure que quicòm s’es passat que benlèu valdriá la pèna de s’en sovenir, per far tornar la memòria e lo vam de l’accion, ma me sentissi tot parièr lo deber de balhar aquí una corta istòria d’aqueste moviment crebat dins l’uòu l’an passat. Aprèp tot, podriá servir a d’autres, aquí o endacòm mai.
Evidentament es mon vejaire d’actor implicat e non pas una istòria objectiva e distanciada, mas vòli ensajar de demorar a pus prèp del faches e de pas me daissar prene dins la pèga dels sentiments e de las passions. De tot biais cadun poirà rectificar e discutir mon vejaire. Zo fai en occitan, entre nòstres, perqué, zo confessi, me fariá vergonha de zo far en francés : auriái tròp l’impression de balhar de que rire e de rasons en mai de nos mespresar a nòstres adversaris, que ne’n mancam pas.
L’idèia de partença, qu’avèm aguda, lo Tiston (Batista Crestian) e ièu, èra plan simpla, amai simplòta[2] : ramusar a l’entorn d’una taula lo mai possible d’actors de l’occitanisme, foguesson membres d’associacions (idealament de totas la associacions concernidas) o pas, per veire se se podiá fargar una plata forma de reivindicacion comuna. La rason èra ela tanben fòrça simpla : lo silenci s’èra deja installat dins la region, un silenci pesuc, mortifèr, glaçant. La darrièra accion importanta remontava a 2006, es a dire a las Assisas per la Lenga que l’IEO organizèt a la facultat de dreit de Limòtge. Malgrat tot lo trabalh fach per aquesta associacion an’aquesta escasença, los nombroses convits oficials (mas dejà maites institucions joguèron la politica de la cadièra vuèja), res s’èra pas fach entre temps e, tot al contrari, fòrça s’èra perdut : l’ensenhament veniá vertadièrament un desert a totis los nivels d’estudis (lo quite cors a l’universitat èra estat suprimit) ; res en lenga dins los mèdias publics e privats escrits e audiovisuals ; pas de politica publica per la lenga en defòra de qualquas magras subvencions...
Mercés als organisators de la Quinzena occitana que festejava los quinze ans del Pargue Natural Regional Perigord-Lemosin, l’amassada se faguèt lo dissabte 14 de septembre 2013 a Aissa. Foguèt una polida capitada. Venguèron de monde actius per la lenga de mai d’una associacion e d’un pauc pertot en Lemosin. Se discutèt d’un biais constructiu, sens garolhar. Se creèt una entitat sonada Plata-fòrma Lemosina per la Lenga e se farguèt amassa lo borrolhon d’una « credada » comuna, articulada sus de reivindicacions legitimas, clarament formuladas, sens cap de fraselogia. La version finala se pòt encara legir en linha. Ailàs es totjorn d’actualitat, vist que quasiment res de çò que demandavem es estat obtengut.
La « credada » foguèt josmessa a peticion : se sollicitava las signaturas de las personas e de las associacions : los partits politics podián nos balhar lor sosten mas pas signar. L’idèia èra de far signar en primièr los actors engajats dins la promocion de la lenga e de la cultura occitana lemosina, de demostrar aital nòstra legitimitat e nòstra coesion, tot en daissant a totis los que, en defòra del mitan lemosin, volián mostrar lor solidarietat, la possibilitat de signar. Es per aquò qu’avèm pas volgut far una peticion automatica en linha duberta al monde entièr. Aquò benlèu èra una error (qu’auriam agudas segurament fòrça mai de noms), amai se la peticion circulèt plan, e l’objectiu primièr foguèt largament agantat. Es a dire que çò me sembla, en Lemosin, totas las associacions directament concernidas per la lenga e totas las personalitats occitanistas e los militants mai o mens coneguts dins lo mitan an signat aqueste tèxte fòrça reivindicatiu (levats dos refuses : un perqué s’èra parlat de « lenga lemosina » a costat de l’expression « occitan lemosin », del segond la rason s’es pas encara compresa). D’actors « istòrics », coma Melhau o Lavalada, nos diguèron qu’aquesta accion serviriá a res de res (profecia autorealisatriça), mas signèron tot parièr. Aital, en pauc de temps (2 meses), gracia al trabalh de totis, associacions, grops de lectura e d’ensenhament, simples particulièrs que nos manderan de mails e sovent de fuelhas plenas de signaturas jos lo tèxte fotòcopiat amb de letras d’encoratjament, avèm pogut recampar las signaturas de mai de 700 personas (deus quaus 70 eligits) e mai de 40 associacions. En mai d’aquò 4 partits balhèron lor sostén (lor aviam pas demandar de signar per pas se far recuperar). Las tièras son encara visiblas sul malhum. L’unica causa que nos a mancat son las signaturas dels eligits occitanistas de’n defòra del Lemosin : Alirol, Grosclaude, Latrubesse, etc… Avèm pas jamai saput perqué (vertat qu’avèm quitament pas insistit per zo saber, e auriam degut zo far).
Faguèrem una segonda amassada de la plata forma lo 16 de novembre dins lo locals de Calandreta a Lemòtges. Aquí tanben lo monde – maites qu’avián pas pogut èsser presents lo primièr còp – venguèron, amai de lenh. Se prenguèt la decision de crear una Coordinacion (Coordinacion occitana dau Lemosin), es a dire una còla de monde per rapresentar la plata forma e las associacions, consignar la Credada e tractar amb los elegits, las administracions, etc. Aquesta coordinacion èra formada de las personas seguentas : Jiròni Boulesteix, Jan-Mari Caunet, Batista Crestian, Jan-Cristoù Dordet, Joan-Glaudi Ducourtieux, Hubert Leray, Jan-Lois Ranc et ièu. Magali Urroz e Joan-Frances Vinhau, se junhèron puèi a la còla.
Una Conferéncia de premsa foguèt convocada a l’ostal de region, lo 10 de decembre de 2013 per publicar e mandar la credada als eligits, als responsables admnistratius, als patrons dels jornals, etc. Èran presents una jornalista de l’Écho du Centre, un de France Bleu Limousin e un de RCF. Dins los jorns seguents dos articles pareguèron : un dins lo Populaire du Centre (dijòus 12) e l’autre dins l’Écho (dimercres 11).
La credada foguèt mandada, amb demandas personalas de rendètz-vos, als tres presidents dels conselhs generaus del Limosin, al president del conselh regional, al rector d’academia de Lemotges, a la presidenta de l’universitat de Lemòtges, a la directriça de la DRAC Lemosin, al president del comitat regional de torisme, als directors de l’Écho du Centre e del Populaire du Centre, de France 3 Lemosin, de France Bleu Creusa e de France Bleu Lemosin.
Las responsas pr’aquò foguèron mai que magras : respondèron los conselhs generaus de Corèsa e de Nauta-Vinhana e las antènas de France Bleu Creusa e de France Bleu Lemosin. Venguèt puèi un convit del Conselh regional per un encontre. Per ièu aquesta indiferéncia e aqueste mesprès èran vertadièrament escandaloses. Caliá ensajar de far entendre nòstra propesta a tot prètz. D’autres membres de la coordinacion disián que « per lo Lemosin » (formula insuportabla que me calguèt suportar mai d’un còp) èra deja quicòm de positiu e que nos caliá nos contentar.
Foguerèm reçauputs al Conselh General de Nauta Vinhana, lo 4 de febrièr de 2014, non pas pecaire pels eligits mas per Viviane Deville (responsable del « pòl ciutadanetat e torisme »). Èra benlèu lo primièr còp qu’aquesta institucion mostrava per l’occitan quicòm mai que l’indiferéncia o l’ostilitat. L’acuelh, al contrari, foguèt dels bons e se parlèt de las possibilitats d’ajuda a la difusion d’espectacles vius e de formacions a l’occitan dels personals d’EHPAD e d’oficicis de torisme. I aviá donca quicòm a tirar d’aqueste encontre mas, a ma coneisséncia i agèt pas cap, de lor costat nimai del nòstre, de seguida del dorsièr.
Lo 13 de mars lo president de region, Jean-Paul Denanot nos balhèt rendètz-vos a l’ostal de region, enrodat per son monde e acompanhat, entremièg d’autres, de David Buchet, director general en carga de l’amejament del territòri. Lo president se diguèt prèp a endralhar una enquesta sociolinguistica sus la situacion de la lenga occitana en Lemosin e sus las aspiracions dels Lemosins a son prepaus. Aquò èra l’una de las nòstras majoras reivindicacions. Aprèp còp, me disi qu’aquesta promessa èra pas cap seriosa. En efeit, lo sol geste concret que lo president èra prèp a far (e que a ma coneissença faguèt pas) èra en tot e per tot de reclutar un empleg jove (perque solucion la mai economica) per menar aqueste trabalh gròs, sens brica discutir del cossí se podiá menar un enquesta amb una sola persona sens experiéncia e sens competéncias especificas. Se parlèt tanben de la nominacion d’un encargat de mission per l’occitan, mas sens cap de proposicion concrèta e seriosa. Ièu, aviái pas l’abitudi d’encontrar un d’aquels gròs eligits e me semblèt un princilhon enrodat de sa cort, que te fasiá plan sentir qu’èra el e pas digus mai que copava e traçava. Aviái l’impression d’èsser un vilan recebut per son bon senher, debonari, mas plen d’una severitat contenguda e d’una superioritat segura de se.
Lo 20 de mai de 2014, enfin, i agèt un encontre de quatre membres de la coordinacion amb lo monde de France Bleu Limousin. Ne’n sortiguèt quicòm de positiu : la creacion d’una emission quotidiana fòrça corteta de devinalhas en occitan (Qué quo qué queï ?), animada per J.-C. Dourdet et J.-F. Vignaud. Se faguèt un ensaj pendent l’estiu, l’emission agèt un grand succès, mas foguèt pas reconducha. Donca ne sèm totjorn al mème punt : cap d’occitan lemosin a la ràdio (en defòra de France Bleu Périgord), cap dins la premsa, quasiment res a la television. Disi quasiment perqué cal senhalar tot parièr la novèla emision sus França 3, Pajas Occitanas, cada dissabte (4 minutas), mas solament per las vacanças d’invern e d’estiu, amb un Jan Francés Vinhau mai que brave coma a l’acostumat e tanben, amb lo mème ustre e lo mème engenh, los subjèctes plan faches de TV Viennes Glanes. Mas aquestas polidas initiativas (per modestas que siagan dins la durada) an pas res a veire, çò me sembla, amb lo pichon rambalh del 2013-2014.
Perqué, an aquesta epòca, ne’n demorèrem aquí pels rendètz-vos amb lo monde que comptan. Totis los autres (rectorat, universitat, jornals, etc.) jutgèron pas necessari de respondre a nòstras demandas d’encontres. Entre temps, e ben, entre temps, lo monde de la coordinacion, pauc a pauc desapareissián, tranquillament, un a un, sens bruch, sens rason aparenta si que non, segurament, qu’avián de causas mai importantas o agradablas de far. S’èra presa la decision de fargar un questionari per los candidats a las eleccions municipalas dels 23 e 30 mars. Gracia al trabalh de tres o quatre personas se poguèt realisar, mas foguèt mandat tròp tard e a pas grand monde, amai se per internet poguèrem tocar totas las comunas dels tres despartaments (mai de 700). La resulta pr’aquò foguèt quasiment nula, avèm quasiment pas agut de responsas.
Lo vam e l’enveja de perseverar aviá visiblament quitat la majora part dels membres de la coordinacion, que se rescontravan de mens en mens. Dempuèi la debuta, i aviá pr’aquò un problema magèr que se deviá pagar : la majora part dels membres se disián pas « militants », mas puslèu d’associatius que fasián deja sovent dos trabalhs, lo per ganhar lor crosta e lo de las associacions e que devián, en mai d’aquò, trobar de temps per assigurar lo prefach de la coordinacion. Mas s’entendiá tanben tròp sovent dins la quita coordinacion un discors, vertat fòrça corent al jorn d’uèi, de depreciacion, amai de mesprès per l’accion militanta. « Militant » es vengut una mèna de mot pejoratiu, amai dins lo quite mitan occitanista ! Es çò qu’ai descobert, a mon grand estonament… ièu èri pas cap un militant acarnassit nimai experimentat, mas me semblava evident que s’implicar dins la coordinacion voliá dire, de tot, biais, militar.
Quora nos sèm ramusar pel darrièr còp, lo 3 de juhn a la Libraria Occitana, carrièra Nauta-Vinhana a Lemòtges, demorava dins la coordinacion, en mai dels dos iniciators del projècte, pas que lo monde de l’IEO. Aqueste encontre se passèt mau. Ièu èri trucat per çò que me semblava la manca de motivacion e de determinacion de la còla. Me foguèt respondut que mon ton agre e mauplasent balhava gaire enveja de continuar a trabalhar aital. Ne prenguèri acte, comprenent mas un pauc tard, qu’èri pas fach per ocupar aquesta plaça d’iniciativa, d’organisacion e, cal gausar lo mot, d’autoritat. Un qu’a pas brica d’autoritat ni mai de carisme dèu segre los autres e evitar a tot prètz de se trobar dins una posicion de menaire. Aqueste jorn foguèt quitament pas possible de prepausar una data e un luòc per amassar de nòu la Plata forma per la lenga, unica mejan – me pensavi – per tornar crear una coordinacion activa e legitima.
D’aqueste jorn, de fach, la coordinacion èra defuntada, amai se capitèrem a escriure dins la setmana seguenta una letra de protesta comuna contra lo restacament del Lemosin a la region Centre e, mercés a Magali Urroz, que foguèt fòrça activa dusca a la fin, de’n far una peticion en linha que recuelhiguèt un pauc mens de 1000 signaturas en solament un mes de temps (vesètz sus aqueste site).
Lo còp de gracia, o puslèu la constatacion del fach que la coordinacion existissiá pas mai per degus, foguèt un recampament a l’ostal de region lo 11 de junh de 2014 per discutir de l’adesion de la region Lemosin a l’Ofici Public de la Lenga Occitana. Èri convidat amb un vintenat d’autras personas conegudas per lor accion occitanista en Lemosin. Cossí foguèt facha aquesta tièra d’eleits ? Per la region (Catherine Rolland, direccion del desvelopament cultural) que demandèt conselh al director de l’IEO. Almens es çò qu’ai compres. Aquesta còla, donca, causida pel poder regional amb l’ajuda d’una associacion, aviá pas cap de legitimitat ni mai d’unitat de reivindicacion. Es per se balhar aquesta legitimitat e aquesta unitat que s’èra fargada la coordinacion, mas de coordinacion, visiblament, degun ne voliá pas mai entendre.
Ai un òrre remembre d’aqueste encontre. Sèm estats recebuts pel conselhèr Jean Daniel que, vist qu’èra en carga de « l’agricultura, de la forèst e del monde rural » èra tanben responsable, çò disián (es quitament pas escrit dins l’organigrame de la region), de l’occitan, e partecipavan tanben Catherine Rolland (vesètz supra) e Joëlle Cartigny, conselhèra a la DRAC (patrimòni escrit, archivas e lengas de França). Lo Jean Daniel plastronava, esparacat sus sa cadièra de mèstre de cerimonia, visiblament completament estrangièr e indiferent a la lenga e a sa situacion de fin de vida. De tot biais, tot aqueste monde cercavan pas nòstres vejaires, se’n fotián plan, volián solament nos avisar que se lo Lemosin joscriviá a l’Ofici public de la lenga occitana e que i auriá pas mai, mas puslèu mens d’argent per l’occitan ; las decisions èran deja presas e aquò èra l’unic messatge que nos volián far passar. Evidentament faguèron finta de sollicitar nòstras opinins e Catherine Rolland nos demandèt de li mandar nòstras proposicions (a titre individual) al pus viste. Agèri la flaquèsa, l’ingenuitat o la colhardisa de zo far, tant me semblava important de pas perdre l’escasença almens d’ensajar d’aver l’enquesta sus la lenga. Va de far fotre ! Un an aprèp espèri totjorn la responsa amai l’acusat de recepcion. Una causa que podriai jamai doblidar es, aprèp la fin de la sesilha, ma tentativa, a titol personal de parlar a Joëlle Cartigny, vist qu’es en carga de las lengas de França, de la question de la lenga sinti (la lenga parlada pels manoches) en Lemosin. Aviái davant ièu una paret d’incompreension e una sola responsa : « avèm pas d’argent ! ». Mas ièu parlavi pas d’argent, solament de la realtat d’una autra lenga en perdicion… Aviái l’impression d’un abséncia complèta e definitiva de possibilitat de comunicacion.
Mas cal dire, per èsser juste, que del costat dels convidats, vist un còp de mai que s’èran pas concertats e que cadun balhava son vejaire coma li veniá, foguèt una polida cacofonia. Qualqu’un diguèt que caliá èsser positius e arrestar de criticar los eligits e las administracions… I ajèt mème un ex membre de la coordinacion que trobèt a dire que lo rectorat (que nos a pas jamais respondut e que dempuèi d’annada seguís una politica d’eradicacion sistematica de l’ensenhament) èra pas en causa, e qu’èra al mitan associatiu a far dins cada canton de proposicions per entrar dins las escòlas, coma el zo fasiá. Me pecigavi per èsser segur de pas trevar…
Dins los jorns que seguèron, tres dels presents, cadun de son costat, mandèron de letras de protestas virulentas, mai fòrtas benlèu que non pas çò que disi aquí : Luc de Goustine, Olivier Peyrat e Jan dau Melhau. Aqueste encontre, çò disian, èra estat un indigne simulacre de dialòg, vist que tot èra deja clavat e plegat abans mème de començar, e d’una sola frasòta : « pas de moneda ! », qu’escondiá un non dich, mas espetant « nos en fotèm ». Aquestas tres letras disián, simplament, qu’aqueste monde nos avián preses per de colhons e far solament perdre nòstre temps. Avián plan rason. Mas i ajèt degun per dire que las causas serián estadas plan diferentas se i aviá pas agut d’un costat la poténcia convidanta e de l’autre de personas separadas e donca despoderadas, se i aviá agut, per lo dire d’un autre biais, coma endaquòm mai en occitania, una coordinacion amb de reivindicacions e de proposicions comunas.
Vaquí l’istòria, que me caliá botar per escrich abans de tot doblidar, d’èsser pres ièu tanben per la demembrança, aquò deguèsse me far perdre dins lo mitan qualques amics en mai.
Joan-Pèire Cavalièr
15 de julhet de 2015
[1] Teni pr’aquò a dire que degun en Lemosin m’a encara reprochat mon estatut de lengadocian exiliat (e d’èsser per exemple lo fer de lança d’una cinquena colona lengadociana), tot al contrari, e aquò me rend admiratiu e plen de gratituda.
[2] Per èsser precis, la primièra idèia èra d’organizar una taula redonda amb un programa d’intervenents sus de subjèctes arestats de per abans. Aquò foguèt pas possible per manca de proposicions.


text:
Laval
«Laval» té aquests significats:
- Toponímia:
- Laval (Quebec), al Canadà
- Districte de Laval, un dels tres districtes del departament francès de la Mayenne, a la regió del País del Loira
- Laval (Mayenne), municipi francès al departament de Mayenne i a la regió del País del Loira
- Laval (Isèra), al departament d'Isère
- Laval-Atger, al departament de Lozère
- Laval-d'Aix, al departament de Drôme
- Laval-d'Aurelle, comuna francesa al departament d'Ardèche
- Laval-de-Cère, comuna francesa al departament d'Òlt
- Laval-du-Tarn, comuna francesa al departament de Lozère
- Laval-en-Brie, comuna francesa al departament de Seine-et-Marne
- Laval-en-Laonnois, comuna francesa al departament d'Aisne
- Laval-le-Prieuré,comuna francesa al departament de Doubs
- Laval-Morency, comuna francesa al departament de les Ardenes
- Laval-Pradel, comuna francesa al departament de Gard
- Laval-Roquecezière, comuna francesa al departament d'Aveyron
- Laval-Saint-Roman, comuna francesa al departament de Gard
- Laval-sur-Doulon, comuna francesa al departament d'Haute-Loire
- Laval-sur-Luzège, comuna francesa al departament de Corrèze
- Laval-sur-Tourbe, comuna francesa al departament de Marne
- Laval-sur-Vologne, comuna francesa al departament de Vosges
- Bonchamp-lès-Laval, comuna francesa al departament de Mayenne
- Le Poët-Laval, comuna francesa al departament de Drôme
- Magnac-Laval, comuna francesa al departament de Haute-Vienne
- Mont-de-Laval, comuna francesa al departament de Doubs
- Saint-Genis-Laval, comuna francesa al departament de Rhône
- Saint-Germain-Laval (Loire), comuna francesa al departament de Loire
- Saint-Germain-Laval (Sena i Marne), comuna francesa al departament de Seine-et-Marne
- Saint-Pierre-Laval, comuna francesa al departament d'Allier
- Viols-en-Laval, comuna francesa al departament d'Hérault
- Organitzacions:
- Stade lavallois Mayenne Football Club, club de futbol francès
- Université Laval, universitat del Quebec
- Biografies:
- François de Laval, primer bisbe del Quebec
- Gustav de Laval, científic suec
- Pierre Laval, primer ministre francès


text:
Manchó
Lo manchó (ᠮᠠᠨᠵᡠ ᡤᡳᠰᡠᠨ manju gisun en manchó cursiu) es una lenga de la familha tongoza de las lengas altaïcas, uèi quasiment extincta (qualques locutors). En 2015, l'UNESCO estimava a 10 los locutors de lenga mairala[1] . Los autres Manchós an lo mandarin coma lenga mairala.
Lo nombre dels Manchós èra de 10 410 585 al recensament de 2010 de la Republica Populara de China[2].
La lenga foguèt la lenga oficiala de China del temps de la dinastia Qing mas es a l'ora d'ara dins una situacion de quasi desaparicion. Lo xibe, dialècte manchó considerat a l'ora d'ara coma una lenga separada e parlada dins la província de Xinjiang, es la sola rama viva d'aquesta lenga amb mai de 30 000 locutors natius.
Somari
Istòria de la lenga[modificar | modificar la font]
Lo manchó prenguèt naissença oficialament en 1635 quand Hong Taiji decidiguèt de tornar nomenar los Jurchens en Manchós. Lo jurchen constituís una fòrma mai anciana del manchó. Lo jurchen èra atestat jos una fòrma escricha dempuèi al mens 1119 quand l'escriptura jurchen foguèt creada per Wanyan Xiyin.
Lo manchó jos la dinastia Qing[modificar | modificar la font]
La conquèsta de China pels Manchós (1644) aguèt coma consequéncia lingüistica l'imposicion del manchó coma lenga oficiala de la Cort. Totun, los venceires coneguèron una sinizacion rapida e tre lo règne de l'emperaire Yongzheng (1722-1735) la flaquesa de la transmicion del manchó[3] èra avançada. A la fin del sègle 19, la lenga èra moribonda mas èra encara ensenhada oficialament.
Lo manchó entre 1911 e uèi[modificar | modificar la font]
La fin de la dinastia Qing marquèt la fin de l'oficialitat e dels privilegis del manchó. La lenga que ja èra pauc parlada, venguèt una lenga regionala emplegada per de communautats plan reduchas en nombre. En 2007, i aviá encara 18 octogenaris[4] per parlar manchó dins lo vilatge de Sanjiazi (província de Heilongjiang). Lo manchó s'ensenha dins l'universitat de Heilongjiang e dins qualques escòlas de Manchoria mas i a pas cap de programa de revitalizacion. Es probable que la lenga serà lèu desapareguda en Manchoria sensa cambiament major de tendéncia e de politica lingüistica. Totun, lo dialècte xibe de Xinjiang demòra encara pro dinamic.
Gramatica[modificar | modificar la font]
La lenga manchóa es una lenga amb declinasons e seguís l'òrdre SOV (vèrb en finala de frasa). Coneis pas los genres e los articles.
Declinasons[modificar | modificar la font]
Lo manchó utiliza un sistèma complèxe de declinason. Se utiliza los 6 cases simples (nominatiu, accusatiu, genitiu, datiu, locatiu, ablatiu), utiliza tanben de cases mai rares. Al total, i a 19 cases en manchó.
Lo prolatiu per indicar l'origina d'una accion
L'iniciatiu per indicar lo ponch d'origina d'una accion
Lo terminatiu per indicar lo ponch de fin d'una accion
L'allatiu indefinit per indicar un endrech o una situacion quand la resulta n'es desconeguda
Lo locatiu indefinit per indicar un endrech (o una situacion) quand es pas segur que l'accion se debana ailà.
L'accusatiu indirèct per indicar que l'accion operada pel vèrb es de segur incompleta
Lo translatiu per indicar un cambiament de qualitat o de fòrma
L'ablatiu indefinit per indicar un endrech o una situacion quand òm es pas segur de l'endrech o de l'origina l'accion
Lo distributiu per indicar cada causa o cada persona
Lo formal per indicar la semblança
L'identical per indicar l'identicitat
L'orientatiu per indicar la posicion e la direccion mas es pas utilizat pel movement
Lo revertiu per indicar l'opposicion, contra
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger". 27 October 2015.
- ↑ 《中国2010年人口普查资料(上中下)》(the Data of 2010 China Population Census). China Statistics Press. 2012.
- ↑ Edward J. M. Rhoads, Manchus & Han: Ethnic Relations and Political Power in Late Qing and Early Republican China, 1861–1928. University of Washington Press, 2000. Pages 52–54.
- ↑ Chinese Village Struggles to Save Dying Language, By David Lague. The New York Times, March 18, 2007


text:
Damb era arribada dera naua jutgessa substituta, Sra. Natalia Plaza en jutjat de Vielha, er aranés a començat a formar part dera vida judiciau deth nòste País.
Per iniciatiua dera Sra. Plaza e dempús de contactar damb Carlos Barrera, Sindic d’Aran des de hè lèu un an es senténcies tanben se reviren ar aranés. Enquiath moment son un totau de 90 es documents reviradi ara nòsta lengua, era majoria de jurisdiccion civila, atau coma quauqua senténcia penau.
Carlos Barrera afirmèc qu’ei fòrça de besonh compdar damb era iniciatiua privada, coma ei aguest cas, entà qu’er aranés pogue èster present cada còp mès en toti es ambits sociaus.
Aguest non ei eth prumèr còp que surgís aguesta iniciatiua, ja que pendent es ans 90 er alavetz Notari de Vielha, Sr. Vicent Simó, tradusic ath torn deth 18% des escritures pendent eth periode que siguec en Aran.
Entà amiar tà deuant aguesta iniciatiua eth Govèrn d’Aran metec a disposicion dera jutgessa es servicis d’ua traductora deth Conselh qu’a estat era que se n’a encuedat de hèr aguesti trabalhs.
Barrera tanben manifestèc era intencion de sollicitar ara Coselleria de Presidéncia e ara de Justicia eth possible refòrç deth servici de lingüística deth Conselh, entà poder atíer es demanes que poguen sorgir.


text:
Reprodusisqui ara seguida er article d’opinion qu’aué li publique eth diari Segre ath sindic d’Aran e deputat ponent dera lei der aranés per part deth grop Socialistes – CpC, Francés Boya.
ARA ÒC! UA LEI ENTAR ARANÉS
Francés X. Boya Alós, sindic d’Aran
Ara òc! Ara fin, eth Parlament de Catalonha a aprovat era lei der aranés, era lei que desplegue era oficialitat der “occitan, aranés en Aran” en ensem de Catalonha. Aguesta lei ère d’un besonh imperiós tà Aran e tà tota Occitània, per’mor dera grèu situacion en qué se tròbe era nòsta lengua. Ua lengua vielha, digna e damb era quau, pendent sègles, era poesia e eth saber enlumenèren bona part d’Euròpa.
Eth Parlament a mostrat ara Euròpa mès intoleranta que, justament, eth món sonque se pòt bastir d’ençà deth respècte ara diversitat e era generositat des fòrts damb es fèbles. Tanben cau reconéisher especiaument era apòsta e era volentat fèrma deth Govèrn dera Generalitat tà aprovar e reconéisher era lengua d’un pòble que la vò seguir aportant ara umanitat coma eth sòn mielhor tresaur. E volh tornar a arregraïr a toti es que trabalhen pera lengua era sua discrecion e tenacitat.
Ei vertat qu’era discussion sus eth títol dera lei non a estat pas un ahèr menor. Tot çò de contrari, aguest a estat un ahèr qu’a monopolizat es debats enes compareishences dera ponéncia. Mès pensi que, de forma rasoada, era lei respon as demanes des que volien sonque ua lei der occitan e era des qu’auem defenut era lei der aranés, d’acòrd damb eth manifèst qu’ua trentia d’entitats, associacions, institucions, escòles e toti es partits politics, a excepcion de CiU, signèrem en favor dera lengua.
Me cau plànher d’auer demorat 30 ans de democràcia tà qu’aguesta Lei arribe e arribe en un moment en qu’era situacion dera nòsta lengua ei d’ua grana precarietat, donques ei miaçada per factors diuèrsi, mès sustot pr’amor que se tròbe en un espaci sociau fòrça redusit. Ei mès, aguesta lei, en bon sens, aurie auut d’arribar parelha dera prumèra Lei de politica lingüistica aprovada en 1983. Mès non a estat atau, e ei ara, en an 2010, que venguem d’aprovar-la.
Aguesta norma complís tres objectius principaus: eth prumèr, adequar eth marc juridic ath nau Estatut aprovat en an 2006. Eth dusau ei complir damb es compromisi dera Carta europèa des lengues minoritàries. En tresau lòc, dar coeréncia ath regim juridic der aranés aué dispèrs en diuèrses normatives.
Era Lei definís eth concèpte de lengua pròpria e es lengües oficiaus en Aran. Definís es drets lingüistics e remèrque eth compromís damb era unitat dera lengua occitana. Tanben definís er aranés com lengua veïculara en ensenhament e es obligacions dera Corporacion Catalana de Mieis Audiovisuaus e des auti mieis de radiodifusion. Era Lei concrète es accions tath foment e difusion e es mesures qu’an de garantir era sua perviuença. Ua sintèsi que mòstre era concrecion dera lei com un marc juridic ben estructurat tà arténher es objectius plantejadi. Objectius entre es quaus cau soslinhar eth que tanh ath significat fòrt dera lengua tà un pòble: un significat junhut ara sua esséncia, ara sua identitat, ath sòn sentit de país.
Ara ben, non cau obviar que cap lengua non a cap possibilitat de supervíuer sense un podèr politic que la defene. Ei per’mor d’aguesta conviccion que cau reclamar eth dret deth Conselh Generau d’Aran a gestionar aqueri ahèrs que son vinculadi ara lengua e, en conseqüéncia, a reclamar generositat as institucions catalanes ara ora d’interpretar es precèptes dera Lei.
E cau compréner qu’aguesta lei, en tot èster der occitan, ei ua lei adreçada, en esséncia, a protegir e fomentar er aranés. Non calerie repetir er argument reiterat qu’er aranés ei era varianta pròpria der occitan en Aran e, per extension, en Catalonha. Mès enlà des plantejaments “estandarizants”, impère eth besonh de sauvar eth binòmi irrepetible d’un pòble e era sua lengua. Per aguest motiu, è defenut tostemp qu’aguest ahèr non ei unicament scientific. Ei un ahèr vitau ath torn d’ua realitat culturau e politica que conviu damb Catalonha e que se ditz Aran.
Cau tanben eth compromís des instituciuons catalanes tà ajudar a Aran e a Occitània a superar er estigma istoric qu’a portat er occitan ath cant dera sua aniquilacion. E aquerò vò dider compromís e recorsi tà arténher un grad de normalitat qu’aué mos manque. Aran trabalhe contracorrent tà pr’amor qu’era expression genuïna dera sua identitat non se pèrde en desbrembe. Mos cau conviccion e capacitat tà transméter a toti es que viuen e trebalhen en nòste país qu’eth mielhor patriotisme ath servici d’Aran ei respectar e normalizar era sua lengua.