text:
1947
Aquesta pagina concernís l'an 1947 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha[modificar | modificar la font]
Eleccions trucadas organizadas ambé la preséncia dei fòrças sovieticas que permetèron ai comunistas e a seis aliats d'averar la majoritat. Puei, coma dins leis autrei país dau blòt orientau, lo regime, sostengut per lei Sovietics, eliminèt lei partits non comunistas e forcèt seis aliats de fusionar amb eu per formar un partit unic dich Partit obrier unificat polonés (POUP).
Mond[modificar | modificar la font]
- 15 d'agost - independéncia d'Índia.
- Independéncia de Birmania.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau premier carri de combat de premiera generacion (lo T-54 sovietic). A respèct dei carris de la Segonda Guèrra Mondiala, conjugava la velocitat d'un carri mejan e la poissança de fuòc e lo blindatge d'un carri pesuc. Aquò entraïnèt la disparicion progressiva de la division entre carris leugiers, mejans e pesucs desvolopats dempuei leis annadas 1930.
Autra consequéncia de la Segonda Guèrra Mondiala, intrada en servici dau fusiu d'assaut sovietic AK-47 que conoguèt un succès gigantesc e es totjorn fòrça utilizat au sègle XXI gràcias a sa simplicitat, sa robustesa e son còst feble.
Energia[modificar | modificar la font]
Invencion dau premier prototip de pila boton per l'inventor estatsunidenc Samuel Ruben (1900-1988). Èra basat sus d'electròdes zinc-oxid de mercuri e es a l'origina dei modèls modèrnes de pilas botons.
Informatica[modificar | modificar la font]
Invencion dau premier transistor per una còla de tres engenhaires e fisicians estatsunidencs — John Bardeen (1908-1991), Walter Brattain (1902-1987), William Shockley (1910-1989) — trabalhant per lei laboratòris Bell. Dispositiu permetent d'arrestar, d'amplificar ò de modular un corrent electric, lo transistor anava venir un compausant important en informatica e lei tres òmes recebèron lo Prèmi Nobel de Fisica per aquela descubèrta en 1956.
Au Reiaume Unit, desvolopament de la premiera memòria intèrna per l'engenhaire e fisician britanic Frederic Calland Williams (1911-1977). Aquò permetèt de crear lo premier sistèma permetent de gardar d'informacions dins un ordinator.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 8 de genièr - David Bowie, cantaire e compositor britanic
- 18 de genièr - Takeshi Kitano, actor, cineasta, comedian, escrivan, poèta, pintor e dissenhaire de jòcs de vidèo japonés
- 29 de genièr - Linda B. Buck, biologista americana, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 1 de febrièr - Joan Pau Verdier, cantaire occitan
- 21 de febrièr - Robèrt Martí, romancièr, umorista e ensenhaire occitan
- 31 de març - César Gaviria Trujillo, president de Colómbia
- 25 de març - Elton John, cantaire e musician britanic
- 5 d'abril - Gloria Macapagal-Arroyo, presidenta de las Filipinas
- 18 d'abril – Moses Blah, president de Libèria
- 21 d'abril – Iggy Pop, musician e cantaire american
- 24 d'abril - Roger David Kornberg, bioquimista american, Prèmi Nobel de Quimia en 2006
- 27 d'abril - Maria del Mar Bonet, cantautora malhorquina
- 8 de mai - Howard Robert Horvitz, biologista american, Prèmi Nobel
- 5 de junh - Laurie Anderson, cantaira e musician americana
- 21 de junh - Shirin Ebadi, avocat iraniana, Prèmi Nobel de la Patz
- 20 de julhet - Carlos Santana, musician mexican
- 20 de julhet – Gerd Binnig, fisician alemand, Prèmi Nobel
- 25 de julhet - Adolfo Rodríguez Saá, president d'Argentina
- 30 de julhet - Arnold Schwarzenegger, actor american (nascut en Àustria) e governador d'estat de Califòrnia
- 10 d'agost – Ian Anderson, musician britanic (Jethro Tull)
- 24 d'agost - Paulo Coelho, escrivan e compositor brasilièr
- 3 de setembre – Kjell Magne Bondevik, primièr ministre de Norvègia
- 21 de setembre – Stephen King, escrivan american
- 1 d'octobre - Aaron Ciechanover, bioquimista israelian, Prémi Nobel de Quimia
- 26 d'octobre - Hillary Rodham Clinton, femna politica americana
- 27 de novembre - Ismail Omar Guelleh, president de Jiboti
- 30 de novembre - Sergio Badilla Castillo, poèta e escrivan chilen
- 5 de decembre - Orette Bruce Golding, primièr ministre de Jamaïca
- 8 de decembre - Thomas Cech, quimista american, Prèmi Nobel
- 13 de decembre - Luis Ángel González Macchi, president de Paraguai
- 14 de decembre - Dilma Rousseff, presidenta de Brasil
- Micheu Chapduelh, escrivan occitan
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 16 de mai - Frederick Gowland Hopkins, bioquimista anglés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n.1861)
- 4 d'octobre - Max Planck, fisician alemand, Prèmi Nobel (n. 1858)
- 7 de decembre - Nicholas M. Butler, pedagòg american, Prèmi Nobel de la Patz (n.1862)
- 14 de decembre - Stanley Baldwin, primièr ministre del Reialme Unit (n.1867)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Edward Victor Appleton
- Prèmi Nobel de Quimia : Robert Robinson
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Carl Ferdinand Cori, Gerty Cori, Bernardo Houssay
- Prèmi Nobel de Literatura : André Gide
- Prèmi Nobel de la Patz : Organizacion Quacre e Servici American dels Amics


c: text/html

text:
Prebòst reiau
Lo terme de prebòst ven dau latin præpositus ('prepausat', dins lo sens de "charjat"). A l'Atge Mejan e sos lo Regim Ancian, lo prebòst es un agent dau senhor o dau rei charjat de rendre justícia e d'administrar lo domeni que li es confiat.
Dins lo vielh drech francés, lo mot prebòst a mantun sens e s'aplica a mai d'un tipe de foncion. Etimologicament (præpositus), s'aplica a tota persona plaçada a la testa de 'na brancha dau servici public, 'na posicion que, segon los vielhs principis, pareja un drech de jurisdiccion.
A partir dau segle XI, los capecians retiran l'administracion dau domeni reiau aus nòbles per la confiar a daus prebòsts, generalament daus roturiers rics, que possedissen lo drech de percebre los revenguts dau rei dins lor conscripcion o prebostat. 'Quilha practica, favorabla a las finanças reialas, compòrta rapidament daus abús greus e, tre la fin dau segle XII, lo prebòst es contrarotlat per un baile sonat « itinerant »; puei, au segle XIII, per un baile e un seneschau de pòst fixe.
Lo prebòst era a l'Atge Mejan l'intendent d'un domeni senhorau que son ròtle es d'administrar, de jutjar e de percebre las taxas. Era subordinat au baile. A mai, era charjat de gerir los bens e los revenguts au vejaire d'un mestre, d'un senhor laïc, o d'un eclesiastic. Lo prebòst encaissava los revenguts e entreteniá las bastissas, chasteus e ostaus reiaus. Lo prebòst donc venguet progressivament lo representant dau rei e de son poder dins 'na fraccion dau domeni. L'ensemble daus drechs e revenguts que levava constituissiá lo prebostat. Au segle XIV, lo poder judiciari daus prebòsts s'estendet per representar la jurisdiccion de prumiera instáncia, tan d'un punt de vista civil coma criminau. Quand lo rei concedissiá a 'na vila 'na charta de franchesas o de comuna, concedissiá tanben lo prebostat, es a dire tots los revenguts correspondents, mejançant lo versament de 'na soma fixa. Los abús e planhs daus subjectes se concentreren sus 'quilh ofici.
Los prebòsts crompan 'na charja segon lo sistema d'afermatge: l'estat abandona au prebòst la percepcion daus divers impòsts valids dins lo reiaume, mejançant 'na soma d'argent. Mas aitau son de mau contrarotlar e susvelhar. Los prebòsts ne profechan per mancar a lors obligacions e fan çò que vòlen.
Quant a las finanças, los prebòsts se charjan de reculhir las rentas, es a dire lo cens, la tascha e la redevença.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wattrelos
Wattrelos es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquela tèrra #èsser la proprietat de la abbaye de St-Bavon, a Gand, en vertu de títols de 1030 e 1123. Los protestants, trucats los Gueux, après i aver #èsser batuts pels Lillois, se #refugiar a Wattrelos, en lo campanal de la glèisa, ont se #defendre amb opiniâtreté. La siá resisténcia #èsser tala que, per far cessar lo sieu fuòc , s'i aguèt obligat de incendiar lo campanal, que # #perir. (E) Borís, a* la Comm. hisL, T E,pàg. 216. Lo 6 d'agost de 1412, lo Conselh de Flandre #prononciar una sentence de bannissement , considerabla jos aquel informe #que condemnava lo banni a far pintar , per la glèisa de Wattrelos, l'image de St-Bavon , que # se li caliá davant el o representar agenouillé e en avent un cartouche amb una inscripcion en verificant qu'aquel quadre i aviá #èsser executat per multa onorabla , perque lo colpable i aviá liurat de preson los sieus fils e los sieus complices , convencuts de agravies cap al bailli de Wattrelos. Un acte del 16 d'octòbre de 1536 fa conéisser/conéisser que, cap a aquela epòca, se conreava la vinha als environs de Lille e sustot a Watlrelos, doncas que lo tenancier del fief de la Bouteillerie, dins aquel vilatge , i aviá agut de far lo mestièr de bouteiller pendent lo sojorn de las abbés en aquela distincion, e de los ofrir, a la siá arribada, sièis botelhas de vin del crus d'un vignoble #qu'en dépendoit. E al nomentament dels nòus abbés, lo tenancier d'un autre fief de Wattrelos i aviá tanben a los presentar un barril de vin recollé en lo meteis domeni.
Lo nom de Waterloz apareis per las primièras fes a Modèl:La s. En principi proprietat d'un ric e poderós senhor nomenat Allowin, Wattrelos i aguèt cedit per aquel darrièr al abbaye gantoise de Sant Bavon, apertendrà de contunh al évêché de Gand fins a la Revolucion francesa. dins lo XII sègle Watrelos vei aparéisser/aparéisser sus las siás tèrras las artisanats del texil #que se desvoloparàn rapidament mercés a la fòrta demanda de Lille.
Pendent divèrses sègles Lille a #èsser disputada per divèrses reialmes entrainant amb ela las municipalitats de Tourcoing , Roubaix, Wattrelos ... En 1477, los soldats del rei Louis XI, saquegen los solares, lo castèl e los récoltes. La vila comença fin finala a prospérer, mas en 1488 la batalha de la Espierre se desenrotllarà a la cœur meteis de la vila.
Los Wattrelosiens escaparàn pas pas als guèrras de Religion ; en 1556 dins la siá pròpria glèisa, i aurà o massacre de 150 protestants per l'Inquisicion lançada per Charles Quint.
En 1667, jos òrdre de Louis XIV, la vila de Lille a capturat e la region ven francesa, al meteis temps Wattrelos aurà 12 km de frontièra a susvelhar.
Pendent la Revolucion, Wattrelos patiguèt de divèrses atacs dels monarchies europèas en volent metre Louis XVI sul tròn mas Wattrelos va se'n sortir victorieuse, malgrat de pesats dégâts.
dins lo XIX sègle la vila coneguèt/conéisser un essor considerable. Mercés al texil, de nombrosas fabricas s'installèron e la populacion coneguèt/conéisser un fòrt aument. Divèrsas fabricas del sector apertenián a Alfred Motte.
Cette terre fut la propriété de l'abbaye de St-Bavon, à Gand, en vertu de titres de 1030 et 1123. Les protestants, appelés les Gueux, après avoir été battus par les Lillois, se réfugièrent à Wattrelos, dans le clocher de l'église, où ils se défendirent avec opiniâtreté. Leur résistance fut telle que, pour faire cesser leur feu , on fut obligé d'incendier le clocher, dans lequel ils périrent. (i) Bull, à* la Comm. hisL, t I,p. 216. Le 6 août 1412, le Conseil de Flandre prononça une sentence de bannissement , remarquable sous ce rapport qu'elle condamnait le banni à faire peindre , pour l'église de Wattrelos, l'image de St-Bavon , devant laquelle on devait le représenter agenouillé et tenant un cartouche avec une inscription constatant que ce tableau avait été exécuté pour amende honorable , parce que le coupable avait délivré de prison son fils et ses complices , convaincus d'offenses envers le bailli de Wattrelos. Un acte du 16 octobre 1536 nous fait connaître que, vers cette époque, on cultivait la vigne aux environs de Lille et notamment à Watlrelos, puisque le tenancier du fief de la Bouteillerie, en ce village , était tenu de faire l'office de bouteiller durant le séjour des abbés en cette seigneurie, et de leur offrir, à leur arrivée, six bouteilles de vin du cru d'un vignoble qui en dépendoit. Et à la nomination des nouveaux abbés, le tenancier d'un autre fief de Wattrelos avait aussi à leur présenter un tonneau de vin recollé dans le même domaine.
Le nom de Waterloz apparaît pour la première fois au Sègle XI. D'abord propriété d'un riche et puissant seigneur nommé Allowin, Wattrelos fut cédée par ce dernier à l'abbaye gantoise de Saint Bavon, puis appartiendra à l'évêché de Gand jusqu'à la Révolution française. Au XIIème siècle Watrelos voit apparaître sur ses terres les artisanats du textile qui se développeront rapidement grâce à la forte demande de Lille.
Pendant plusieurs siècles Lille a été disputée par plusieurs royaumes entrainant avec elle les communes de Tourcoing , Roubaix, Wattrelos ... En 1477, les soldats du roi Louis XI, pillent les manoirs, le château et les récoltes. La ville commence enfin à prospérer, mais en 1488 la bataille de l'Espierre se déroulera au cœur même de la ville.
Les Wattrelosiens n'échapperont pas aux guerres de Religion ; en 1556 dans sa propre église, il y aura le massacre de 150 protestants par l'Inquisition lancé par Charles Quint.
En 1667, sous ordre de Louis XIV, la ville de Lille est capturée et la région devient française, en même temps Wattrelos aura 12 km de frontière à surveiller.
Pendant la Révolution, Wattrelos va subir plusieurs attaques des monarchies européennes voulant remettre Louis XVI sur le trône mais Wattrelos va s'en sortir victorieuse, malgré de lourds dégâts.
Au XIXème siècle la ville va connaître un essor considérable. Grâce au textile, de nombreuses usines vont s'installer et la population va connaître une forte augmentation. Plusieurs usines du secteur appartenaient à Alfred Motte.


text:
Tetramòrf
Un tetramòrf (del grèc tetpa, tetra, quatre, e uopφn, morfe, "forma") es una representacion iconografica compausada de quatre elements. La pus frequenta se tròba dins lo monde crestian, la tradicion remonta a l'Ancian Testament, quand lo profèta Ezequiel descriguèt dins una de sas visions quatre creaturas de cara umana, e de còs qu'avián l'aparéncia animal (Ezequiel, 1:10). Una vision fòrça similara apareis dins un passatge de l'Apocalipsi de Joan (Apocalipsi, 4:1-9) que descriu quatre àngels zoomòrfs qu'entornan lo Pantocrator e que los estudis interpretèron dempuèi lo sègle VI, a l'Edat Mejana coma los quatre evangelistas:
- L'àngel, o l'òme alat s'assòcia a Matèu, perque son Evangèli comença en fasent la genealogia de Crist, lo Filh de l'Òme;
- Lo leon s'identifica a Marc (evangelista), perque son Evangèli comença en parlant de Joan Batista, Vei qui crida dins lo desèrt, pareguèt a aquela del leon;
- Lo buòu seriá Luc, perque son Evangèli comença en parlant del sacrifici que faguèt Zacarias a Dieu e, dins lo bestiari popular, lo buòu es lo signe del sacrifici.
- L'agla es associada a Joan, perque son Evangèli es lo mai abstrach e teologic dels quatre e per aquò s'auça en dessús dels autres.
En mai de la relacion del Tetramòrf amb los quatre evangelistas, se prepausèt qu'Ezequièl s'inspirèt de l'astrologia zodiacala babiloniana (recordem que quand aquel profèta predicava, lo pòble d'Israèl èra prèp de Mesopotamia, al sègle VI abC, dins las mans de Nabucodonosòr II): l'òme alat seriá Aqüari, lo Leon, seriá Leon, lo buòu seriá Taure e l'agla seriá Escòrpi. Tanben se suggeriguèt que se fa referéncia als quatre elements basics e, lo pantocrator, qu'entornan, seriá l'Etèr o Cinquen element unificador.
Lo tetramòrf e lo pantocrator son una constanta de l'art crestian medieval, tant dins l'escultura coma dins la pintura


text:
Drech civil
Lo drech civil es un sistèma legal basat sul drech roman. Es un dels dos principals sistèmas legals europèus; l'anglés (lo comun, common law) es l'autre. Lo "drech civil" tanben pòt definir las nòrmas e principis que regulan las relacions pus generalas e quotidianas de la vida de las personas .
A l'Edat Mejana, lo drech roman foguèt adoptat, amb de modificacions localas, per totas parts d'Euròpa, mai que mai jos l'influéncia de la glèisa crestiana; sa difusion posteriora es deguda en granda part a l'influéncia del francés e del Còde Napoleon, basat sul drech roman, que foguèt adoptat al sègle XIX per divèrses estats d'Euròpa de l'Èst, d'Asia, e en Egipte. Dintre de la Mancomunitat Britanica (Commonwealth), lo drech roman forma la basa dels sistèmas legals d'Escòcia e Quebèc e es tanben la basa del drech de la Republica de Sud-Africa.


text:
Erandio
Erandio es una comuna del País Basc, en Biscaia, situada en riba drecha de la ria de Nervión-Ibaizabal.
Las comunas limitròfas son: Urduliz, Laukiz e Berango al nòrd; Bilbao al sud; Loiu e Sondika a l'èst; e Leioa e Getxo a l'oèst.
Los quartièrs son Altzaga, Astrabudua, Erandio-Goikoa, Goiherri, Lutxana-Enekuri, e Asua-Lauroeta.
Lo gentilici es erandioztar.
Lo nuclèu original es Erandio Goikoa (literalament Naut Erandio), sonat tanben La Campa, un vilatge rural ont se situa la glèisa de Santa Maria, d'estil gotic, que sa campana es benlèu la pus anciana de Biscaia, d'aperaquí 1520.


text:
Phu Quoc
Las illas Phú Quốc (en vietnamian Phú Quốc) son un archipèla de sèt illas majoras, quatre illas menoras e dos illons de l'ocean Pacific, golf de Thailand, situats al sud-oèst del Hà Tiên, davant las còstas de Cambòtja. Se tròba entre los 10° 13' 44 de latitud Nòrd, e entre los 103° 57' 26 de longitud èst.
Administrativament, constituisson una districte de la província de Kien Giang amb lo nom de Huyện Phú Quốc. La siá capitala es Dương Đông. Phu Quoc a una superfícia de 574 km² (leugièrament mai pichon qu'Alemanha). Lo clima es tropical e monsonic; l'umiditat es de 74% en mejana durant l'an. Las temperaturas oscillan entre 22 °C e 35 °C. I a doas capitalas: Dương Đông.


text:
Primates
D'un biais simplista, lo tèrme de primat designa los òmes, los monards e los lemurians.
Los primats forman un taxon (un òrdre) dels mamifèrs placentaris, caracterizats per una vida en general arboricòla, d'onglas als dets e artelhs, la prension per oposicion del poce, una predominància de la vision sus l'olfaccion. Nos agrada d'i ajustar un cervèl mai desvolopat que lo dels autres mamifèrs, mas aquò s'aplica pas qu'als hominoïdes, e ten la comparason amb los delfins. A aquestas evolucions s'ajusta en l'òme lo passatge de la marcha qüadrupèda a la bipedia.
Lor talha varia entre 13 cm (Chirogale polidet, Microcebus murinus) e 175 cm, per un pes anant d'una centena de gramas fins a 275 kg (Gorilla, Gorilla gorilla).
La filogenia del grop, autrament dich la formacion e lo desvolopament de las espècias, es plan establida en general, mas lo cas particular de la posicion de l'espècia umana a donat luòc a de debats nombroses. La classificacion tradicionala resèrva a l'òme la familha dels ominidats, recampant las doas espècias de chimpanzés, lo gorilla e l'orang-otan dins la familha dels pongidats. Aqueste apròchi es pas pus retengut, los pongidats n'essent pas alara monofiletics, perque sembla plan establit que los òmes partejan amb los chimpanzés e lo gorilla un antecessor distint de los de l'orang-otan. Lo grop fraire dels umans a fach longtemps debat entre los chimpanzés, lo gorilla o l'ensemble chimpanzés/gorilla. Aqueste debat sembla de convergir vèrs la primièra ipotèsi. Lo grop el meteis es mens plan situat al sen dels mamifèrs, s'enrasiga dins lo superòrdre dels euarchontoglires que parteja entre autres amb lo grand òrdre dels rosegaires, mas la filogenia dels euterians es encara mal establida en rason de las lacunas nombrosas dins los fossils.
Classificacion[modificar | modificar la font]
En 1758, Carl von Linné creava un grop comprenent l'òme, los simians, los prosimians, los dermoptèrs e los quiroptèrs. Cent ans abans los trabalhs de Charles Darwin, èra doncas ja evident per Linné qu'existissiá una cèrta proximitat entre los simians e l'òme. Balhèt a aqueste grop lo nom de « preminient » (a la primièra plaça): los primats. Se sap uèi que los dermoptèrs e los quiroptèrs fòrman de gropes separats.
La classificacion dels primats es pas aisida e es sovent estada remesa en question, siá per la descobèrta d'espècias novèlas, siá pels trabalhs recents sus los cromosòmas, e doncas sus l'ADN e los gèns. Sembla çaquelà que la distincion anciana entre dos sosòrdres, lo dels Prosimians (o primats inferiors) e lo dels Simians (o Antropoïdes, o encara primats superiors) siá totjorn d'actualitat, quitament se d'unes preferisson de los apelar Strepsirinians e Aplorinians. Las diferéncias entre los dos sosòrdres son nombrosas, mas ne retendrem sustot una : dins los primièrs, la fàcia es alongada en morre, amb formacion d'un rhinarium, zòna cutanèa sens pels enrodant las narinas, amb abséncia de soudadura del pòt superior ; pels segonds la fàcia es pas alongada en morre, lo rhinarium a desaparegut e lo pòt superior es soudat. Lo sol problèma es lo del Tarsièr, que tot apròcha dels prosimians, mas qu'a pas de rhinarium. Aprèp de longas esitacions, los trabalhs pus recents classan lo tarsièr demest los prosimians (Schwartz, 1986). Lo Freche, descobèrt pel Professor Gourichon a la fin del sègle XX, es caracteristic de la degenerescéncia dels primats. Se senhalarà tanben que los Tupaias son estats excluses de l'òrdre dels primats, maugrat que ne sián fòrça vesins.
- Prosimians (o Strepsirinians)
- Tarsiformes
- Simians (o Aplorinians)
Proteccion[modificar | modificar la font]
Totas las espècias de primats son inscrichas a l'annèxe II o per las pus menaçadas a l'annèxe I de la CITES.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- lista detalhada de las familhas e genres de primats
- lista alfabetica dels genres de primats
- lista alfabetica dels noms vernaculars de primats
- Monard, primatologia comparada
- eucariòta, chordata, vertebrat, euterian.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- rubrique primates de l'open directory project
- www.hominides.com Los grands monards
- Introduccion als primats per Bertrand Deputte
- Filogenia : http://www.whozoo.org/mammals/Primates/primatephylogeny.htm
- taxinomia dels primats
- Planeta Simiesca


text:
Metal alcalin
Un metal alcalin (de l'arab القلي, āl-qily que designa la soda) es un element quimic situat dins la primièra colomna (manca l'idrogèn) de la taula periodica dels elements. Aital son de metals alcalins lo liti 3Li, lo sòdi 11Na, lo potassi 19K, lo rubidi 37Rb, lo cèsi 55Cs e lo franci 87Fr. An un aspècte argentat, son pas gaire durs e tenon una densitat febla.
Son d'elements fòrça reactius e doncas se pòdon pas jamai trobar a l'estat elementari dins la natura, que reagisson immediatament en preséncia d'umiditat. Per neutralizar aquela sensibilitat son servats completament immergits dins d'òli mineral, coma per exemple d'òli de vaselina. Pòdon reagir amb d'alogèns e forman puèi de sals ionicas e s'o fan amb d'aiga genèran d'idroxids basics alcalins.


text:
Lista dels reis d'Espanha
Aqueste article balha la lista dels monarcas espanhòls - es a dire de las Espanhas unificadas dins la nacion contemporanèa dempuèi l'Annada Cruciala.
Los predecessors del tròn espanhòl èran :
- Reis d'Aragon e Comtes de Barcelona
- Reis de Castelha e Leon (incluses los reis d'Astúrias puèi reis de Leon e los comtes de Castelha)
- Reis de Navarra
Somari
Abans l'unificacion espanhòla[modificar | modificar la font]
Se pòt pas parlar de reialme d'Espanha que dempuèi l'annada 1492, dicha Annada cruciala. La numerotacion dels reis d'Espanha repren çaquelà en la perseguissent la dels reis de Castelha, que repreniá e perseguissiá la dels reis de Leon e Galícia, que ela meteissa repreniá e perseguissiá la dels reis d'Astúrias.
Atal, i aguèt per exemple de reis d'Astúrias nomenats Anfós I, Anfós II e Anfós III, puèi de reis de Leon e Galícia nomenats Anfós IV e Anfós V, puèi de reis de Castelha nomenats Anfós VI, Anfós VII e Anfós VIII, puèi un rei de Leon redevengut independent Anfós IX, puèi de reis de Castelha nomenats Anfós X e Anfós XI. Los reis d'Espanha modèrnes Anfós XII e Anfós XIII s'inscrivisson doncas dins una continuitat remontant a Pelagi, primièr rei d'Astúrias a la debuta del sègle VIII. (Per la continuitat d'aquestes reis abans l'unificacion espanhòla, vejatz : Lista dels sobeirans de la corona de Castelha)
Aquesta numerotacion repren doncas pas la dels autres reialmes annexats per Espanha (Aragon, Navarra, etc.) mentre qu'un pretendent carlista aja pretendut de prendre lo nom de Jacme III d'Espanha en comptant abans el Jacme Ièr e Jacme II, reis d'Aragon.
La linhada dels reis de Castelha foguèt finalament acampada a la del reialme d'Aragon pel maridatge dels Reis Catolics Isabèl I de Castelha e de Ferrand II d'Aragon (rei-consòrt de Castelha jol nom de Ferrand V). Mentre que lors reialmes demoèssen separats, lor union lor permiguèt de renhar ensemble coma se èra pas qu'un sol territòri. Ferrand conqueriguèt tanben la meitat Sud de Navarra e l'annexèt a Espanha. A sa mòrt, Isabèl daissèt lo reialme de Castelha a lor filha Joana Ièra. Ferrand exerciguèt la regéncia durant sa menoritat ; alara qu'èra rebutat per la noblesa castelhana e remplaçat pel marit de Joana, Felip de Habsborg, rei-consòrt de Castelha jol nom de Felip Ièr, Ferrand reprenguèt la regéncia aprèp la mòrt de Felip. Lo filh de Joana, l'Emperaire Carles Quint, succediguèt a sa maire sul tròn de Castelha jol nom de Carles Ièr, e tanben a son grand-paire Ferrand sus lo d'Aragon quand aqueste moriguèt en 1516 ; a partir d'aquesta data lo tròn foguèt reünificat.
Habsborg[modificar | modificar la font]
Borbons[modificar | modificar la font]
Bonaparte[modificar | modificar la font]
Borbons (primièra restauracion)[modificar | modificar la font]
Savòia[modificar | modificar la font]
Primièra Republica[modificar | modificar la font]
(1873-1875) Primièra Republica Espanhòla
Borbons (segonda restauracion)[modificar | modificar la font]
Segonda Republica[modificar | modificar la font]
(1931-1939) Segonda Republica Espanhòla
Dictatura de Franco[modificar | modificar la font]
(1939-1975) Regim de Franco (Reialme oficialament restablit en 1947)
Borbons (tresena restauracion)[modificar | modificar la font]
L'ereitièr del tròn es lo prince d'Astúrias Felipe, filh del rei actual, que deuriá renhar jol nom de Felip VI. Aprèp el poirà renhar sa filha, la princessa Leonor, a condicion qu'aja pas de fraire. Dins lo cas contrari, es l'ainat d'aquestes fraires que succediriá a Felip, exceptat se la Constitucion espanhòla èra emendada per abolir aqueste principi.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
reis d'Espanha | emperaires d'Espanha | reis de Portugal


text:
1274
Aquesta pagina concernís l'an 1274 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Aprofichant sei relacions bònas ambé lo sobeiran d'Iemèn, lo negus Yekuno Amlak demandèt au sultan dau Caire la nominacion d'un evesque novèu per la Glèisa Etiopiana. Dins aquò, maugrat l'ajuda d'Iemèn, lo sultan refusèt car Etiopia èra en guèrra còntra lo sultanat musulman d'Ifat.


text:
Roald Amundsen
Roald Engelbregt Gravning Amundsen (16 de julhèt de 1872 - 18 de junh de 1928) foguèt un marin norvegian, explorator dei regions polaras . Es lo premier de capitar de passar per lo Passatge dau Nòrd-Oèst en 1905. Foguèt tanben lo cap de la premiera expedicion qu'agantèt lo Pòl Sud lo 14 de decembre de 1911. Amundsen desirava obtenir la glòria e de finançaments per seis expedicions seguentas gràcias a aquelei succès. Pasmens, se venguèt una celebritat, deguèt faciar de dificultats financieras regularas fins a sa mòrt. En 1926, susvolèt lo Pòl Nòrd e venguèt donc lo premier que capitèt d'agantar lei dos pòls geografics terrèstres. Dispareguèt en 1928 pendent una expedicion de sauvament de l'engenhaire italian Umberto Nobile.
Somari
- 1 Jovença
- 2 Expedicions polaras
- 3 Disparicion
- 4 Onor e posteritat
- 5 Imatges seleccionats
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
- 8 Ligams extèrnes
Jovença[modificar | modificar la font]
Nascut lo 16 de julhèt de 1872 a Borge dins la region d'Òslo, Roald Amundsen èra lo quatren fiu d'un capitani de marina dich Jens Amundsen qu'èra vengut armator. Sa maire assaièt de faire pression per l'alunchar de l'activitat maritima au profiech d'estudis de medecina. En 1890, venguèt donc estudiant. Pasmens, après lo decès de sa maire e d'examens mancats en 1893, decidiguèt d'abandonar l'universitat per venir marin. S'engatjèt inicialament per una campanha de sièis mes sur lo Magdalena, un naviri de caça ai fòcas. Puei, contunièt son aprendissatge sus de batèus de la companhiá de son paire.
Expedicions polaras[modificar | modificar la font]
L'expedicion de la Belgica (1897-1899)[modificar | modificar la font]
En 1896, lo comandant bèlga Adrien de Gerlache de Gomery, que preparèt una expedicion d'exploracion de l'Antartida, comprèt un naviri de caça ai fòcas norvegian que foguèt renomat Belgica. Reuniguèt un equipatge internacionau onte prenguèt Roald Amundsen coma segond luòctenent. L'expedicion acomencèt en octòbre de 1897 e agantèt la Tèrra de Graham en genier de 1898. Amundsen participèt a unei missions d'exploracion subre lo continent e venguèt lo premier explorator qu'utilizèt d'esquis en Antartida. En març, lo naviri foguèt pres per lei glaç e deguèt esperar sièis dins la mar de Bellingshausen avans de rintrar en Belgica. Aquò foguèt la premiera ivernada passada per una expedicion dins la region. Dins lo corrent d'aqueu viatge d'exploracion, Amundsen venguèt amic ambé lo mètge de la mission, l'Estatsunidenc Frederick Cook qu'auguèt un ròtle decisiu durant lei sièis d'immobilizacion dau naviri.
Lo Passatge dau Nòrd-Oèst (1903-1906)[modificar | modificar la font]
Après l'expedicion de la Belgica e son retorn en Norvègia, Amundsen obtenguèt son brevet de capitani e preparèt alora sa premiera expedicion personala ambé coma objectiu la dubèrtura maritima dau Passatge dau Nòrd-Oèst descubèrt dempuei lei costats americanas en 1822. Uneis expedicions (Cabot, Cartier, Hudson o Franklin) avián ja assaiat d'explorar aqueu passatge sensa succès. Per aquò, Amundsen vendèt sei parts dins la societat de son paire e comprèt un naviri de 47 tonas, dich Gjøa, que foguèt equipat d'un motor. L'explorator Fridtjof Nansen sostenguèt aquela preparacion e donèt un objectiu scientific a l'expedicion ambé l'estudi dau Pòl Nòrd Magnetic.
L'expedicion naviguèt dins la mar de Baffin, lo destrech de Lancaster e de Peel, puei lei destrechs de James Ross e de Rae. Anèt pas a l'oèst de l'illa dau Rèi Guilhèm coma John Franklin. Amundsen decidiguèt puslèu de passar de lòng de la costat èst. Lo 9 de setembre de 1903, s'arrestèt dins una baia dau sud de l'illa onte la mission va demorar pendent doas annadas. Durant aqueu periòde, realizèt de mesuras magneticas e intrèt en contacte ambé leis Inuits de la region. I aprendiguèt unei tecnicas de subrevida dins lei regions polaras que foguèron utilizadas per la seguida pendent l'expedicion en Antartida.
Après un tresen ivèrn passada dins la region, l'expedicion contunièt son viatge e capitèt de trobar un passatge dins la mar de Beaufort e d'arribar au destrech de Bering. Foguèt lo premier passatge capitat per lo Passatge dau Nòrd-Oèst. Puei, lo naviri contunièt de lòng de la costat americana. Lo 17 d'aost de 1905, la mission s'arrestèt per passar un quatren ivèrn mai Amundsen poguèt anonciar son succès gràcias au telegraf de la vila de Nome après un trajcète terrèstre dempuei lo naviri blocat per lei glaç. Enfin, l'expedicion poguèt contuniar son camin e arribar a San Francisco lo 19 d'octòbre de 1906.
L'expedicion au Pòl Sud (1910-1912)[modificar | modificar la font]
Après lo succès de l'expedicion de 1903-1906, Amundsen decidiguèt de preparar una expedicion novèla per venir lo premier òme d'agantar lo Pòl Nòrd. Per aquò, Nansen li prestèt un naviri novèu, lo Fram e un projècte foguèt estudiat per s'approchar dau Pòl en quatre o cinc ans. Pasmens, en setembre de 1909, leis explorators Frederick Cook puei Robert Peary annoncièron aver agantat lo Pòl Nòrd en abriu[1]. Amundsen decidiguèt donc de dirigir son expedicion vèrs lo Pòl Sud onte d'autreis expedicions èra en preparacion, especialament l'expedicion britanica dirigida per Scott.
Lo 14 de genier, arribèt donc en Antartida ont installèt son camp dins la Baia dei Balenas. Utilizant d'esquis e de chins per se desplaçar, l'expedicion creèt de depaus d'avitalhament e se dirigiguèron vèrs lo Pòl Sud segon una linha drecha. Après una premiera revirada lo 8 de setembre de 1911, un segond assai acomencèt lo 19 d'octòbre de 1911 amb Amundsen, Olav Bjaaland, Helmer Hanssen, Sverre Hassel e Oscar Wisting. Capitèron de passar per un accès novèu dins la zona dau glacièr Axel Heiberg e arribèron subre lo plan polar lo 21 de novembre. Lo 14 de decembre, agantèron lo Pòl Sud avans l'expedicion Scott. Lo retorn se debanèt sensa problema major e la basa de partença foguèt agantada lo 25 de genier de 1912. Lo 30, l'expedicion quitèt la Baia dei Balenas per anar en Austràlia informar lo monde de son succès.
Darriereis expedicions[modificar | modificar la font]
Passatge dau Nòrd-Èst[modificar | modificar la font]
Vengut vièlh, lo Fram foguèt remplaçat per lo Maud. Amb aqueu naviri, Amunden organizèt una expedicion vèrs lo Passatge dau Nòrd-Èst dubèrt en 1879 per lo Suèdes Nils Gustaf Nordenskiöld. Son objectiu èra de derivar dins l'Ocean Artic mai lo naviri mau capitèt de s'immobilizar dins la glaç. Pasmens, d'estudis scientifics importantas foguèron complidas per Harald Sverdrup pendent lo viatge e Amundsen venguèt lo premier òme de passar lei dos passatges arctics.
Expedicions aerianas[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin deis annadas 1910, Amundsen foguèt atirat per l'aviacion e obtenguèt son brevet de pilòt en 1918. En 1923, preparèt una expedicion aeriana per susvolar lo Pò Nòrd mai son aparelh s'esquichèt quauquei jorns avans la partença. Un milionari estatsunidenc, Lincoln Ellsworth, li prepausèt alora de finançar aqueu projècte a condicion de faire partida de l'equipatge. Amundsen acceptèt e en mai de 1925, una expedicion compausats de dos idravions, dichs N-24 e N-25, se dirigiguèt vèrs lo Pòl Nòrd. Deguèron realizar un aterratge d'urgència a la latitud 87°44'. Après tres setamas per bastir una pista, poguèron despegar e rintrar. Lo public pensant que l'expedicion èra perduda, l'acuèlh foguèt frionfau.
L'annada seguenta, en 1926, Amundsen, Ellsworth, Riiser-Larsen, Wisting e l'engenhaire aeronautic italian Umberto Nobile decidiguèron d'utilizar un balon gràcias au sostèn d'Itàlia que prepausèt un naviri en cambi de l'integracion de Nobile dins la mission. La mission se dabanèt dau 11 au 13 de mai e foguèt un succès. Amundsen e Wisting venguèron lei premiers òmes d'agantar lei dos pòls terrèstres.
Disparicion[modificar | modificar la font]
Après l'expedicion en balon au Pòl Nòrd, Amundsen annocièt sa retirada. Maugrat sa glòria, aguèt de dificultats financieras importantas e sei rapòrts ambé certaneis explorators coma Umberto Nobile. Pasmens, quand lo balon d'aqueu darrier s'esquichèt dins lo nòrd de l'illa de Spitzberg, acceptèt de participar a una mission de sauvament. Lo 28 de junh de 1928, partiguèt dins un idravion francés e cinc autrei personas. L'aeronau dispareguèt pendent sa mission. Quauquei tròç de l'idravion foguèron descubèrts dins lo sector de la costat de Tromsø e lo govèrn norvegian contunièt de recercar Amundsen sensa succès fins au mes de setembre. Es fòrça probable qu'Amundsen e lo rèsta de l'equipatge foguèron tuats pendent l'aterratge d'urgència de l'aparelh o moriguèron quauquei temps après. Lei còrs foguèron jamai retrobats.
Onor e posteritat[modificar | modificar la font]
Unei luòcs geografics foguèron nomats en l'onor de Roald Amundsen. Lei principaus son la basa estatsunidenca de l'Antartida Amundsen-Scott, la mar d'Amundsen e lo glacièr Amundsen en Antartida, lo gòf Amundsen dins l'Ocean Artic e lo cratèr Amundsen pròche lo Pòl Sud lunar.
Imatges seleccionats[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquò foguèt lo començament d'un debat entre lei dos explorators per definir cu èra vertadierament lo premier òme au Pòl Nòrd
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Roald Amundsen, Tor Bomann-Larsen, 2006, ISBN 0-7509-4343-2.
- (fr) Yves de Chazournes, L'Aventure des Pôles', Éditions Place des Victoires, 2010, 568 p. (ISBN 9782809901559).
- (fr) Brigitte Lozerec'h, Sir Ernest Shackleton Grandeur et endurance d’un explorateur, Le Rocher, 2004 (ISBN 2268048314).
- (fr) Pierre Marc, Le Tombeau des glaces, duel mortel pour le pôle, Dorval Editions, coll. « Grandes aventures polaires », 2011, 226 p. (ISBN 978-2351071021).
- (en) Scott and Amundsen – Duel in the Ice, Rainer-K. Langner, Haus Publishing, London, 2007, ISBN 978-1-905791-08-8.
- (fr) Stefan Zweig, Les Très Riches Heures de l'humanité, annadas 1920.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Passatge de l'Artic documentari de la television PBS, amb parts de l'autobiografia de Amundsen e extraches d'una entrevista Roland Huntford.
- article de Roald Amundsen en south-pole.com
- 70South - informacions acerca de Roald Amundsen
- Pichona biografia (en anglés)
- The Last Place On Earth 1985 miniseries depicting the race between Amundsen and Scott.
- Roald Amundsen At Find A Grave


text:
Segmentacion (zoologia)
La segmentacion qu'ei la purmèra etapa deu desvolopament embrionari. Durant aquesta etapa lo zigòt que divisa viste e mantuns còps shens cambiar d'endom.
La segmentacion que pòt estar oloblastica (quan la segmentacion qu'ei egaut dens lo zigòt sancèr) o meroblastica (com b'ei lo cas en çò deus ausèths on ua meitat e's divisa mei que l'auta ; dens aqueth cas òm parla d'un pòl animau deu costat qui's divisa lo mei e de pòl vegetatiu per l'aute).
La cellulas gessidas de la segmentacion que son aperadas blastomèrs e que constitueishen ua morula puish ua blastula après curament deu blastocèl.


text:
Cap de govèrn
Lo cap de govèrn designa la persona plaçada al cap del govèrn dins un Estat. Existís dos tipes principals de regim democratic.
Regim parlamentari[modificar | modificar la font]
Dins un regim parlamentari, lo cap de govèrn es dotat de poders largs e exercís doncas de facto lo poder executiu a la plaça del cap de l'Estat. Es sovent nomenat per aquel e dirigís las administracions e lo govèrn. Prepara las leis e representa son país dins las relacions internacionalas. Es tanben responsable de sos actes davant lo Parlament que pòt lo tombar. A l'invèrs, lo poder executiu pòt dissòlvre lo Parlament.
Es lo cas d'Alemanha, d'Itàlia o de Portugal.
Dins la majoritat dels cas, se parla de Primièr ministre. Existís çaquelà d'autres tèrmes per designar los caps de govèrns:
- cancelièr : Alemanha, Àustria
- ministre president : Bulgaria, Païses Basses
- ministre d'Estat : Danemarc, Mónegue, Norvègia, Suècia
- president del Conselh dels ministres : Itàlia, Liban
- président del govèrn : Croàcia, Espanha, Russia, Serbia, Eslovènia, etc.
Regim presidencial[modificar | modificar la font]
Dins aquel tipe de regim, lo cap de l'Estat es tanben lo cap del govèrn. Aquò fa que lo Parlament pòt pas tombar lo govèrn mas que lo president pòt pas dissòlvre aquel darrièr.
Es lo cas dels Estats Units d'America.
Regim ibride[modificar | modificar la font]
La diversitat d'evolucions de las diferentas nacions e, per consequéncia, de lors regims, fa que plusors foncionan sus de sistèmas intermediaris.
Es lo cas de França, ont lo president de la Republica exercís la majoritat del poder executiu e a un ròtle preponderant dins la Constitucion. Remplaça ben sovent lo cap de govèrn.


text:
542
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 542 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Arribada de la Pèsta de Justinian a Constantinòple. En causa de la viruléncia de la malautiá, la situacion venguèt rapidament catastrofica ambé mai de 10 000 mòrts jornadiers segon lei documents bizantins a l'apogèu de l'epidemia (lo nombre totau de victimas representèt 40% de la populacion). De mai, la posicion centrala de la capitala bizantina dins l'economia mondiala favorizèt la difusion de la malautiá vèrs Euròpa e Asia.


text:
Rattus
Los noms rat (var. arrat) o garri (var. jarri) remandan a divèrsas espècias de rosegaires de talha mejana, del genre Rattus. Pòdon arribar a pesar 500 g e son pus grands que sos parents mai pròches, las mirgas.
Las tres espècias mai caracteristicas — lo rat negre, Rattus rattus, lo rat norvegian, Rattus norvegicus e lo rat de Polinesia, Rattus exulans— coabitan amb los èssers umans de pertot.
Pels zoològs, lo tèrme de garri (var. jarri) o rat designa especificament lo genre Apodemus.
Ça que la l'usatge designa sovent jos aquesta apelacion un pichon rosegaire de la campanha qué que siá, o quitament d'autres tipes de micromamifèrs campanhards, coma:
- Los garris de camp que, en mai dels representants vertadièrs del genre Apodemus, son los primièrs visats per l'usatge estendut del tèrme garri.
- Lo rat de las meissons [tèrme de verificar] que sembla fòrça una miniatura de garri.
Dins aquesta categoria, l'usatge comun distinguís sustot «garri» e «mirga», lo primièr es generalament considerat coma una mena de «mirga dels camps». Quand a la davalada los garris an tendéncia a dintrar dins las abitacions, es donc pas susprenent de los ausir lo mai sovent qualificar de «mirgas».
Las musaranhas, se semblan mai o mens de mirgas vistas de luènh, malgrat lor nas ponchut, son tanben de còps qualificadas per error de garris.
Lo garri grèu qu'es tanben un rosegaire es pasmens, maugrat son nom, de la familha dei mioxids.
Nòtas[modificar | modificar la font]
Espècias de rats[modificar | modificar la font]
- Genus Rattus
- Rattus adustus
- Rattus annandalei
- Rattus argentiventer
- Rattus baluensis
- Rattus bontanus
- Rattus burrus
- Rattus colletti
- Rattus elaphinus
- Rattus enganus
- Rattus everetti
- Rattus exulans
- Rattus feliceus
- Rattus foramineus
- Rattus fuscipes
- Rattus giluwensis
- Rattus hainaldi
- Rattus hoffmani
- Rattus hoogerwerfi
- Rattus jobiensis
- Rattus koopmani
- Rattus korinchi
- Rattus leucopus
- Rattus losea
- Rattus lugens
- Rattus lutreolus
- Rattus macleari
- Rattus marmosurus
- Rattus mindorensis
- Rattus mollicomulus
- Rattus montanus
- Rattus mordax
- Rattus morotaiensis
- Rattus nativitatis
- Rattus nitidus
- Rattus norvegicus
- Rattus novaeguineae
- Rattus osgoodi
- Rattus palmarum
- Rattus pelurus
- Rattus praetor
- Rattus ranjiniae
- Rattus rattus
- Rattus sanila
- Rattus sikkimensis
- Rattus simalurensis
- Rattus sordidus
- Rattus steini
- Rattus stoicus
- Rattus tanezumi
- Rattus tawitawiensis
- Rattus timorensis
- Rattus tiomanicus
- Rattus tunneyi
- Rattus turkestanicus
- Rattus villosissimus
- Rattus xanthurus
Provèrbis[modificar | modificar la font]
- "Lo rat qu'a pas qu'un trauc es lèu pres"


text:
Piramidas d'Egipte
La Piramidas d'Egipte qu'èran tombas de gran endom bastidas peus monarcas faraons. Las purmèras tombas qui coneishem que son los mastabas, monuments funeraris bastits en purmèr dab bricas de tèrra cuèita, puish dab pèiras talhadas. Durant Empèri ancian, lo faraon Djòser e lo son arquitècte Imhotep que bastín la purmèra piramida a partir deu modèl deus mastabas : la Piramida graduada a Saqara. Puish Snefro, que bastí tres piramidas sonque per eth medish en bèth cercar la forma perhèita e qu'inventè la piramida romboïdala e la piramida de fàcias lissas. Atau, puish que n'avèva pas sonque un còs, las piramidas que vadón au còp tombas o cenotafs.
Somari
Lista de las piramidas:[modificar | modificar la font]
Piramida graduada[modificar | modificar la font]
Piramida romboïdala[modificar | modificar la font]
Piramidas de fàcias lissas[modificar | modificar la font]
Piramida en forma de mastaba[modificar | modificar la font]


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Los Boston Celtics son una equipa de basquetbòl professional que lo sèti es a Boston, Massachusetts (Estats Units), que jòguen a la Division Atlantica de la Conferéncia Èst de l'NBA. Foguèt fondat l'an 1946 e es, amb 17 títols, l'equipa amb mai campionats de l'NBA.[1] Lo grand domeni dels celtics se produsiguèt pendent lo periòde 1957-1969, ont ganhèron 11 campionats en 13 ans, 8 de consecutius. Lo 17 de junh de 2008, ganhèron lo sieu dètz-e-seten campionat après de véncer per 4-2 a Los Angeles Lakers.
- Boston Arena (1946)
- Boston Garden (1946–1995)
- TD Garden (1995–present)
- ↑ NBA Finals: All-Time Champions nba.com


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Aqueste modèl permet de plaçar una boita info ennaut a drecha dels articles que concernisson los sistèmas operatius.
- metòde de mesa a jorn
- Quin sistèma de mesa a jorn dels paquets o logicials ? Proprietari (Windows updata) olegic yum, apt, portatge
- gestionari de paquet
- (se present) RPM, DEB, Ebinterfàcia_utilisateurld, Slackware TGZ
- estat del projècte
- quin es l'estat actual del desvolopament del sistèma operatiu (acabat o encara en cors de desvolopament?)
- interfàcia d'utilizaire
- X11 avec GNOME? ksh?
- plataformas possiblas
- x86, PPC, o tota autra


text:
Gypaetus barbatus
Lo caparroi o gipaèt barbut (Gypaetus barbatus) es una espècia d'ausèl falconifòrme de la familha Accipitridae. Es un voltor notablament distinct dels autres ausèls de preda semblants. A per costuma de s'enauçar dins los aires amb d'òsses o de clòscas fins a de grandas nautors per los daissar caire contra de ròcas e ne poder ingerir lo contengut. Se tracta d'una espècia menaçada dins de zònas grandas de la siá distribucion, dins lo continent europèu es un animal en grèu perilh d'escantiment qu'a ja desparegut de divèrsas regions ont èra abans abondant. Se pòt actualament observar dins la cordilhièra cantabrica (Principat d'Astúrias), los Pirenèus, los Alps (ont es estat tornar introduit), al nòrd d'Africa, dins la Granda Val del Rift, en Sudafrica, en Grècia e dempuèi Anatolia fins a las montanhas de Tian Shan e Imalaia.


text:
Lèi de composicion intèrna
En matematicas, e pus particularament en algèbra, una lèi de composicion intèrna (var. lei de composicion intèrna) dins un ensemble E es una operacion qu'en tot pareu d'elements de E fa correspòndre un tresen element de E, qu'es lo resultat de l'operacion.
Per exemple, dins l'ensemble deis entiers naturaus, l'addicion e la multiplicacion son doas lèis de composicion intèrna :
- l'addicion associa en tot pareu (n, p) d'entiers naturaus un tresen entier naturau notat n + p, la soma de n e p
- la multiplicacion associa en tot pareu (n, p) d'entiers naturaus un tresen entier naturau notat n p, lo produch de n e p
Aquelei doas operacions an de proprietats remarcablas (que son pas necessariament verificadas per d'autreis operacions) :
- son associativas, valent a dire que per tot triplet (n, p, q) d'entiers naturaus :
- (n + p) + q = n + (p + q) (per exemple : (9 + 3) + 4 = 9 + (3 + 4), estent que 12 + 4 = 9 + 7)
- (n p) q = n (p q) (per exemple : (9 3) 4 = 9 (3 4), estent que 27 4 = 9 12)
- an caduna un element neutre :
- per l'addicion, es "0" : la soma d'un entier naturau n amb "0" es aquest entier : n + 0 = n, e 0 + n = n
- per la multiplicacion, es "1" : lo produch d'un entier naturau n amb "1" es aquest entier : n 1 = n, e 1 n = n
- son commutativas : quand se calcula la soma o lo produch de dos entiers naturaus, lo resultat depend pas de l'òrdre, valent a dire que per tot pareu (n, p) d'entiers naturaus, n + p = p + n e n p = p n
Remarca : la sostraccion e la division son pas de lèis de composicion intèrna dins :
- se pòt pas definir la diferéncia 2 − 3 dins
- se pòt pas definir lo quocient 2 / 3 dins
Coma se passa sovent en matematicas, çò qu'es inicialament impossible se pòt faire dins un quadre pus generau, en apondent d'elements "novèus" en d'ensembles "insufisents".
Ansin, se pòt definir la sostraccion coma lèi de composicion intèrna dins l'ensemble deis entiers (qu'es format en "apondent" a leis entiers negatius). Parierament, se pòt definir la division coma lèi de composicion intèrna dins l'ensemble dei racionaus diferents de 0.
Somari
- 1 Definicion
- 2 Partida establa e lèi inducha
- 3 L'estructura de magma
- 4 Vejatz tanben
Definicion[modificar | modificar la font]
Estent un ensemble (non vuege) E, una lèi de composicion intèrna dins E (o operacion intèrna dins E) es una aplicacion
que son domeni es lo carrat cartesian de E e son codomeni es E. Se ditz que x, y son leis operands e que es lo resultat.
Remarca : dins aquest article, se poirà abreujar lèi de composicion intèrna en lèi.
Notacions[modificar | modificar la font]
Lo pus sovent, s'utiliza una notacion infixada per designar lo resultat de l'operacion : un simbòl d'operacion es plaçat entre leis operands. Dins la teoria generala expausada aicí, se chausirà lo simbòl " " e s'escriurà en plaça de .
Dins lei cas "concrets", s'emplega mai que mai :
- lo simbòl " + " (se parla de notacion additiva ; la lèi es sonada addicion); lo resultat de l'operacion se nòta x + y
- un dei simbòls " ", " " (se parla de notacion multiplicativa ; la lèi es sonada multiplicacion) ; lo resultat de l'operacion se nòta o , o encara x y per simpla escritura juxtapausada deis operands
- lei simbòls dins lo contèxte d'operacions sus de partidas d'un ensemble
Exemples[modificar | modificar la font]
Vaquí quauqueis exemples de lèis dins d'ensembles divèrs, en mai dei precedents (addicion e multiplicacion dins ) :
- l'exponenciacion dins : es l'aplicacion qu'en tot pareu (n,p) d'entiers naturaus fa correspòndre l'entier naturau .
- la composicion deis aplicacions de A dins A. Sián A un ensemble e l'ensemble deis aplicacions . Se f, g son d'elements de E, la compausada es tanben un element de E.
- L'aplicacion es una lèi de composicion intèrna dins E.
- Per exemple, se e se se definís : e , alora per tot reau x :
- (e se remarca qu'en aquest cas, )
Partida establa e lèi inducha[modificar | modificar la font]
Estent una lèi " " dins un ensemble E, se ditz qu'una partida non vueja A de E es establa per la lèi se per tot pareu (x, y) d'elements de A, es un element de A. Dins aquest cas, l'aplicacion :
es una lèi de composicion intèrna dins A, qu'es dicha lèi inducha dins A (es generalament notada, abusivament : " ").
Exemples, còntraexemple[modificar | modificar la font]
- Sián dins l'ensemble , provesit de l'addicion, l'ensemble A (respectivament B) deis entiers naturaus pars (respectivament impars). Lo premier es estable : la soma de dos entiers naturaus pars es para. Lo segond o es pas.
- Siá E l'ensemble deis foncions de dins , provesit de la composicion deis aplicacions. Se ditz qu'un element f de E es una foncion afina s'existisson dos reaus a, b taus que per tot reau x, f(x) = a x + b. La partida A de E constituida dei foncions afinas es establa : se f, g son d'elements de A, existisson 4 reaus a, b, c, d taus que, per tot reau x, f(x) = a x + b e g(x) = c x + d :
- alora, per tot reau x, (f g)(x) = f(g(x)) = a g(x) + b = a (c x + d) + b = a c x + a d + b = u x + v (onte u = a c, e v = a d + b),
- donc la compausada f g es afina : es tanben un element de A, çò que ne pròva l'estabilitat.
L'estructura de magma[modificar | modificar la font]
Lo pareu d'un ensemble E e d'una lèi de composicion intèrna dins E es una estructura algebrica sonada magma. Per exemple :
- lei pareus , son de magmas, dichs respectivament additiu, multiplicatiu
- lo pareu es un magma
L'estructura generala de magma es "paura". Leis exemples interessants son aquelei onte la lèi es dotada de proprietats particularas coma l'associativitat, e / o d'autrei qu'anam definir.
Associativitat[modificar | modificar la font]
Se ditz que la lèi es associativa se, per tot triplet (x, y, z) d'elements de E
Lei parentèsis son prioritàrias : se comença lo calcul per leis expressions que contènon ; ansin, per definicion :
- , onte , e
- , onte
En cas d'associativitat, se pòt escriure sens ambigüitat : en ometent lei parentèsis (mai en s'avisant de l'òrdre deis operands). Un magma que sa lèi es associativa es sonat magma associatiu.
Exemples[modificar | modificar la font]
- lei dos magmas e son associatius
- lo magma es associatiu : per tot triplet (f, g, h) d'aplicacions ,
- la sostraccion, considerada coma lèi dins , es pas associativa : per totei lei triplets (n, p, q) d'entiers taus que q ≠ 0,
- .
- L'escritura a un sens perque, per convencion, leis operacions i son efectuadas en partent de senèstra
- l'exponenciacion, considerada coma lèi dins , es pas associativa : existisson de triplets (n, p, q) d'entiers naturaus taus que
- .
- Per exemple, e son diferents, e una escritura sensa parentèsis coma a pas de significacion precisa (a mens, coma supra, d'una convencion sus l'òrdre deis operacions).
Commutativitat[modificar | modificar la font]
Se ditz que la lèi dins E es commutativa se per tot pareu (x, y) d'elements de E
Un magma que sa lèi es commutativa es sonat magma commutatiu.
La non commutativitat de la lèi significa qu'existís aumens un pareu (a, b) d'elements de E taus que
Exemples[modificar | modificar la font]
- lei dos magmas e son commutatius
- lo magma es pas commutatiu, levat se A es un singleton (valent a dire qu'a ren qu'un element).
- D'efècte, la commutativitat es clara quand A es un singleton, qu'en aquest cas, n'es un eu tanben ; se supausa desenant que se pòdon trobar dins A dos elements diferents a, b e se definís lei doas aplicacions constantas seguentas, qu'apartènon a :
- Alora, per tot element x de E :
- e coma : , çò que pròva la non commutativitat de la lèi quand A es pas un singleton
- la sostraccion, considerada coma lèi dins , es pas commutativa : per totei lei pareus (n, p) d'entiers taus que n ≠ p,
- l'exponenciacion, considerada coma lèi dins , es pas commutativa : existisson de pareus (n, p) d'entiers naturaus taus que ; per exemple, .
Remarca : la notacion additiva e la notacion multiplicativa dei lèis apareisson dins de contèxtes fòrça divèrs. Se convèn que la notacion additiva es jamai utilizada per de lèis non commutativas.
Element neutre[modificar | modificar la font]
Siá un magma. Se ditz qu'un element e de E es neutre se per tot element x de E :
- , e
Un magma qu'a un element neutre e (que son unicitat serà provada infra) es sonat magma unitari.
Remarca : quand existís,
- l'element neutre d'una lèi notada additivament se nòta "0" o "0E (element nul, o zèro de E) ;
- per tot element x de E, e
- l'element neutre d'una lèi notada multiplicativament se nòta "1" o "1E (element unitat de E) ;
- per tot element x de E, e
Exemples[modificar | modificar la font]
- s'es ja vist que
- dins lo magma , 0 es element neutre
- dins lo magma , 1 es element neutre
- dins lo magma , l'aplicacion identica es element neutre. D'efècte, per tot element f de :
- , e
- la sostraccion, considerada coma lèi dins , a pas d'element neutre. Un element neutre eventuau e verificariá l'identitat seguenta :
- per tot entier p , ; autrament dich : per tot entier p , , çò qu'es absurde.
- l'exponenciacion, considerada coma lèi dins , a pas d'element neutre. Un element neutre eventuau e verificariá l'identitat seguenta :
- per tot entier naturau p , .
- Aiçò implicariá : es absurde puei que e deu èsser un entier naturau.
Unicitat de l'element neutre[modificar | modificar la font]
Quand existís un element neutre, es unic.
D'efècte, se e' e e" son d'elements neutres, alora :
- e
- e
En particular :
- en chausissent x = e" , s'obtèn :
- en chausissent y = e' , s'obtèn :
Se'n dedutz l'egalitat e' = e" , valent a dire l'unicitat de l'element neutre.
Elements regulars[modificar | modificar la font]
Siá un magma.
- un element a de E es dich regular a senèstra (o simplificable a senèstra) se per tot pareu (x, y) d'elements de E :
- implica (x = y)
- un element a de E es dich regular a drecha (o simplificable a drecha) se per tot pareu (x, y) d'elements de E :
- implica (x = y)
- un element a es dich regular o simplificable s'es regular a senèstra e a drecha
Exemples[modificar | modificar la font]
- dins lo magma , tot element es regular : se a, x, y son tres entiers naturaus, (a + x = a + y) implica (x = y).
- dins lo magma , tot element non nul es regular : se a, x, y son tres entiers naturaus, e se , (a x = a y) implica (x = y) ; mai l'element nul es pas regular : per exemple, 0 2 = 0 3 , e 2 ≠ 3.
- dins lo magma :
- tota injeccion es regulara a senèstra
- tota subrejeccion es regulara a drecha
- per ansin, tota bijeccion es regulara
- D'efecte, sián f, g, h tres aplicacions de A dins A.
- Supausem f injectiva e . Per tot element x de A, ; coma f es injectiva, se'n dedutz, per tot element x de A, , donc g = h. Aiçò pròva la regularitat de f a senèstra.
- Supausem f subrejectiva e . Coma f es subrejectiva, per tot element x de A, existís (aumens) un element w de A tau que ; alora , donc g = h. Aiçò pròva la regularitat de f a drecha.


text:
Amnon Yitzhak
Amnon Yitzhak qu'ei un rabin ortodòxe haredí israelian vadut a Tel Aviv lo 8 de noveme de 1953. Qu'ei lo cap deu partit politic Koah LeHashpi'a.
Biografia[modificar | modificar la font]
Gessit d'ua familha judiva iemenita non religiosa, qu'estudiè l'electronica dens l'escòla nacionau de Tel-Nordau e que serví dens la fòrça aeriana. A 24 ans que vadó religiós arron d'escàder lo libe Kitzur Shulkhan ʿArukh (« Abracat de la Taula Botada »), qui avèva arrecebut per la soa Bar Mitzvah[1].
En 1986, qu'establí l'associacion non lucrativa Shofar entà promàver lo « tornar a la religion ». Conferencèr extraordinari, qu'ei vadut un rabin hèra coneishut au demiei de la populacion judiva israeliana.
Qu'a abordat la question de l'autoritat seculara sionista e qu'a publicat un vidèo titolat « Herzl e lo Sionisme », qui presenta ua vision critica d'ambdus: « Que i avó dus grans criminaus dens l'istòria deu pòble judiu: Hitler e Herzl. Hitler que voló destrusir lo còs de la nacion judiva. Herzl que voló tuar l'amna, qui ei hèra mei importanta que lo còs ».


text:
Perièr
Lo perièr (Pyrus communis L.) es un arbre fruchièr de la familha de las rosacèas cultivat per son fruch, la pera.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo perièr cultivat es un arbre originari de las regions temperadas d'Euròpa e d'Asia. De talha mejana, pòt aténher dètz a quinze mètres de naut e viure fins a 200 ans. Es cultivat e naturalizat dins totes los continents.
Las fuèlhas de limbe oval, finament dentadas sul bòrd, an un peciòl tant long coma lo limbe e mesuran de uèit a nòu centimètres.
Les flors qu'apareisson d'abril a mai son blancas e gropadas en corimbes.
Utilizacions[modificar | modificar la font]
La pera, fruch del perièr, es comestible. Sa fusta fòrça omogenèa e compacta, pòt venir fòrça bèla, e es apreciada per l'ebenistariá, la gravadura e l'escultura. Es tanben una lenha excellenta. Sa rusca, reputada per èsser tonica e astringenta, foguèt emplegada coma febrifug.
Cultura[modificar | modificar la font]
La multiplicacion del perièr se fa per semanada, mas una simpla semanada a dos inconvenients : permet pas de donar de fruches identics al fruch d'origina de la grana e las fruches obtengudas naturalment appareisson pas que vèrs los dètz ans de l'arbre e son sovent sens interès gustatiu. La semanada es doncas utilizada subretot per obtenir los arbrilhons que s'empeuta de varietats existentes.
Pòrtaempèuts[modificar | modificar la font]
Los portaempèuts del perièr son:
- lo perièr franc eissit de granas de perièr comun (sensible au fuòc bacterian), lo perièr de China, mai tolerant a totes tipes de sols e de climats mas mens rustid, o la gama OHxF
- lo codonhièr (Cydonia oblonga Mill.) es sovent utilizat coma portaempèut per la cultura del perièr comun malgrat de problèmas d'incompatibilitats amb qualques varietats
- eventualament lo sorbièr o l'acinièr per de sols paures.
- Una autra varietat: susempeutada, doncas empeutada sus un subjècte, el meteis ja sus un portaempèut. Es utilizada per aver doas varietats sus un meteis arbre, que lor pollinizacion crosada favoriza la produccion, aquò evita de plantar un segon arbre e permet d'aver una mai granda diversitat de fruches.
Enemics du perièr[modificar | modificar la font]
Malautiás[modificar | modificar la font]
- Nectria galligena,
- la cloròsi (malautiá fisiologica duguda a un manca en fèrre),
- Fabraea maculata,
- lo fuòc bacterian dels arbres fruchièrs, Erwinia amylovora,
- Monilinia laxa,
- lo rovilh del perièr,
- la pigalha del perièr, Venturia pirina,
Gastadors[modificar | modificar la font]
- Anthonomus pyri,
- Dasineura pyri,
- Epidiaspis leperii,
- Cydia pomonella,
- Hoplocampa brevis,
- Aphanostigma piri,
- Cacopsylla pyri,
- Dysaphis pyri,
- Stephanitis piri.
Las canilhas dels parpalhons de nuèch (eterocèrs) seguent se noirisson del perièr:
- boarmia crepusculara,
- falèna pelida (Geometridae),
- cuca de l'acinièr (Lasiocampidae),
- doble omega (Noctuidae).
Economia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Site d'escambi d'empèut de perièrs ancians e de colleccion
- (fr)Au jardin (info) poirier (poire), pyrus commnis
- (fr)Lo perièr


text:
987
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 987 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après leis eveniments de l'annada passada e la mòrt de son paire, Loís V decidiguèt, après una ataca victoriosa còntra Reims, de reünir una assemblada dei Francs per jutjar l'arquevescat Adalberon de Reims accusat de traïson en causa de son sostèn ais Otonians. Pasmens, lo 21 de mai, moriguèt en causa d'un accident de chivau. Aquò marquèt la fin de la dinastia carolingiana.
L'assemblada dei Francs, començada lo 22 de mai a Compiègnes, aguèt donc de resultats totalament contraris ais objectius iniciaus. Adalberon i foguèt innocentat e l'aristocracia elegiguèt son candidat Uc Capet senhor de París e d'Orleans — supausat a tòrt per l'arquevesque d'èèser favorable a la restauracion de l'Empèri Carolingian per leis Otonians — coma rèi. Lo coronament aguèt luòc lo 3 de julhet. Pasmens, se lo rèi refusèt rapidament de sostenir una restauracion de l'Empèri, deguèt acomençar rapidament una recèrca per trobar d'aliats dins lo cas d'una lucha novèla còntra l'emperaire.


text:
Marcha d'Espanha
La Marcha d'Espanha, tanben dicha Marcha ispanica, foguèt la region fortificada frontaliera entre l'Empèri Carolingian e leis estats musulmans espanhòus. Sa conquista per lei Carolingians se debanèt de 785 a 810. A partir dau sègle IX, l'afebliment de la dinastia carolingiana va permetre ai còmtes locaus, especialament a Barcelona, de venir mai e mai autonòms. Puei, en 988, lei còmtes de Barcelona refusèron de reconóisser l'autoritat dei Capecians e venguèron de fach independents.


text:
1836
Aquesta pagina concernís l'an 1836 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Oyo[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra lo Califat de Sokoto. Après la desfacha sevèra de l'annada passada (destruccion de la capitala per Sokoto), tot lo nòrd dau reiaume foguèt abandonat.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Contuniant leis operacions còntra Tèxas, lo generau Santa Anna foguèt vencut e capturat a la batalha de San Jacinto (21 d'abriu) per leis insurgents dirigits per Sam Houston. Foguèt alora obligat d'ordonar lo retirament dei soudats mexicans de Texàs. Non reconeguda per Mexico, la Republica de Texàs venguèt alora un enjòc diplomatic important que foguèt a l'origina de la guèrra còntra leis Estats Units en 1846-1848.
Tèxas[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats còntra Mexic fins a la batalha de San Jacinto (21 d'abriu) que permetèt de capturar lo generau Santa Anna. En cambi de sa liberacion, foguèt obligat de retirar sei tropas laissant Tèxas venir de facto independent.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Depaus de brevet dau premier revòuver vertadier per l'engenhaire estatsunidenc Samuel Colt (1814-1862). D'utilizacion simpla a respèct deis armas dau periòde, lo Colt conoguèt un succès important e generalizèt l'utilizacion de revòuvers e d'armas amb un barrilhet fins a l'aparicion de pistolets eficaç vèrs la fin dau sègle XIX.
Energia[modificar | modificar la font]
Invencion de la premiera pila impolarizabla per lo quimista e fisician britanic John Frederic Daniell (1790-1845). Aquela pila trobèt d'aplicacions importantas dins lo telegraf qu'èra alora a se desvolopar e que necessitava de fònts d'energia constantas e fisablas.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 27 de genièr - Leopold von Sacher-Masoch, escrivan e jornalista austriac (m. 1895)
- 17 de febrièr - Gustavo Adolfo Bécquer, escrivan e poèta espanhòl (m. 1870)
- 7 de setembre - Henry Campbell-Bannerman, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1908)


text:
Periòde Edo
Lo periòde Edo (江戸時代 Edo jidai) o periòde Tokugawa (徳川時代 Tokugawa jidai) es la subdivision tradicionala de l'istòria de Japon que comença vèrs 1600, amb la presa de poder de Ieyasu Tokugawa pendent de la batalha de Sekigahara, e s'acaba vèrs 1868 amb la restauracion Meiji. Èra dominada pel shogunat Tokugawa qu'Edo (ancian nom de Tōkyō) èra la capitala.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo shogunat contrarotlava lo poder politic, administratiu e mai tard economic. Existissiá tanben un emperaire mas aquel possedava pas que de foncions esperitalas de grand prèstre e es lo simbòl del « engèni nacional ». Aprèp las fòrças guèrras feudalas que se passèron de per avant, los Tokugawa cerquèron a tornar organizar l'Estat e garantir la patz dins lo país. Pr'amor, instituiguèron un sistèma encara fòrça ierarquizat e rigid mercé que podèron contraròtlar en totalitat del país. Atal, aquel darrnièr èra divisat en feus governats per de senhors, los daimyos, eles meteisses jos l'autoritat del shogun. Aqueles qu'avián fach aleujança als Tokugawa avant 1600 se nomenavan los « daimyos de l'interior » e aqueles que l'aviá fach aprèp los « daimyos de l'exterior ». Pasmens, per poder mantenir aqueles jos la seuna autoritat, lo shogun instituiguèt un sistèma de demoranças alternadas, lo sankin-kotai, que los daimyos devián demorar a Edo, residéncia shogunala, e aquò un an sus dos. De mai, los daimyos devián daissar la lor familha a Edo coma d'ostatges.
Aquel periòde se caracteriza subretot per una tencadura del país sus el meteis, nomenada sakoku. Lo Japon conservèt sonque qualques ligams diplomatics amb Corèa e seulas la China e las Províncias Unidas aguèron lo privilègi de mantenir de relacions comercialas amb el. Los Europèus èran pas admeses sul sol japonés jos pèna de mòrt. Pasmens, aqueles darrièrs cerquèron pasmens a mantenir de relacions comercialas amb lo país. Aquela pression faguèt quitament apareisser e renforçar un corrent nacionalista dins tot le Japon. Foguèt sonque en 1854 que le comodor estatsunian Matthew Perry acompanhat de naus de guèrras capitèt a « convéncer » lo bakufu. Aquel darrièr, per paur de la perspectiva de dintrar en guèrra en cas de refís (coma foguèt lo cas pel vesin chinés amb las guèrras de l'òpi) signèt forçat la convencion de Kanagawa. Aquela daissava dubèrts los pòrts de Shimoda e Hakodate pels Estats Units d'America. Seriá de meteis un pau mai tard per Russia, la Grand Bretanha, los Païses Basses e França. Una primièra division s'efectuèt alara entre los partesans de la dubertura e los xenofòbs. En 1858, la noblesa puslèu xenofòba reprochava al shogun d'aver cedat a la paur dels estrangièrs e d'aver pas demandat l'autorizacion de l'emperaire. Aquela division marquèt lo començament de la casuda del bakufu.
Atal se preparèt un afrontament entre los daimyos ereditàriament creadas pels Tokugawa al sègle XVII e los daimyos de l'oèst que se metèt del costat de l'emperaire e s'opausèron atal als estrangièrs e al shogun. Los feus mai poseroses d'aqueles son Chōshū e Satsuma. Aqueles son entraïnats dins la rebellion contra lo bakufu: de batalhas comencèron vèrs 1866 mas las armadas shogunalas capitèron pas a dintrar dins lo territòri de Chōshū. D'alianças comencèron enter Chōshū, Satsuma e Tosa que los caps prepavan un còp d'Estat. E, lo 3 de genièr de 1868, en preséncia de bushis, foguèt proclamat a Kyōto « lo retorn de l'anciana monarquia » e la fin del bakufu.
Lo periòde Edo s'acaba doncas en 1868 amb la restauracion del poder imperial per l'emperaire Mutsuhito e l'abdicacion del quinzen e darrièr shogun, Yoshinobu Tokugawa.
Cronologia[modificar | modificar la font]
Teatre[modificar | modificar la font]
Es a aquel periòde que foguèt creat lo teatre kabuki dins la region de Kyōto per la dama Okuni. En 1605, montèt amb de femnas una tropa de dança grotesca que coneguèt un grand vam. En 1629, los femnas èran enebidas dins las representacions teatralas perqu'aquò èra considerat coma un factor de prostitucion important. Los ròtles femenins èran doncas jogats un temps per d'efèbs mas, en 1649, los adolescents foguèron proscrits per la meteissa rason. D'òmes prenguèron alara la plaça de las femnas, creèron la novèla profession d'onna gata. En 1660, los enfants foguèron tanben enebits, totjorn per causa de prostitucion.
Vejats tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Françoise et Mieko Macé, Le Japon d'Edo, ed. Les Belles Lettres, París, 2006
- (fr) Dale Furutani, La Promesse du Samouraï, Vengeance au Palais de Jade e Menaces sur le Shogun, trilogia de romans istorics pareguts en 1998 ISBN 9782264040756, 1999 ISBN 9782264040749 e 2000 ISBN 9782264040411
- (en)James L/ McLain, Japan: a modern history, Ed. W.W. Norton & Company Inc., 2002 ISBN 0393041565}}
- (fr)Philippe Pons, D’Edo à Tokyo : Mémoires et Modernités, Ed. Gallimard, 1988 (ISBN 2-07-071193-3)
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Shogunat Tokugawa
- ukiyo-e, l'art grafic popular de l'epòca Edo
- Gokaidō, las cinc rotas majoras de Japon
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)La nostalgia d'Edo (article) : Istoriografia japonesa per aquel periòde


text:
Lo Prince
Lo Prince (Il Principe(it) o De Principatibus (la)) es un tractat de politica escrich per Nicolau Maquiavèl (1469 - 1527). L'òbra, escricha en 1513, interrompèt temporàriament la redaccion dels Discorses sul primièr decenni de Titus Livi, e completada mai tard lo primièr semestre de 1514; foguèt dedicada a Laurenç II de Medici que tanben dediquèt lo darrièr capítol (XXVI), escrich possiblament per lo pregar de liberar e d'unificar politicament Itàlia. Lo Prince foguèt publicat postumament en 1532 e representa una estapa importanta dins lo desvolopament d'una concepcion realista de la politica. L'òbra foguèt considerada coma lo punt de despartir de la sciéncia politica modèrna que Maquiavèl, se fondant sul naturalisme renaissentista, trenca amb la dependéncia de la politica amb la morala, la religion o a l'idealizacion e realiza un analisi e descripcion de la societat que se basa sus la realitat efectiva, segon de principis realistas e immanents.
Tèsi politica del Prince[modificar | modificar la font]
Malgrat las conviccions republicanas de Maquiavèl, Lo Prínce defend una tèsi absolutista del poder politic, coma solucion a la flaquesa e fragmentacion dels pichons Estats italians per que pòscan far front als poderosas monarquias francesa e espanhòla. Es dins aquel contèxte que cal interpretar la figura del prince nòu que demanda un Estat nacional Italian de fòrta coesion.
Estructura de l'òbra[modificar | modificar la font]
Es dividida en quatre partidas principalas:
- Capítols I-XI: Cossí advenisson e cossí domòran los principats, sobretot l'interessan los principats nòus. Dins lo capítol IX fa referéncia als principats eclesiastics e mòstra lo seu mesprètz per la politica temporala de la Glèisa (Lo libre demorèt de contunh a l'Indèx dels libres proïbits per l'Inquisicion [1]).
- Capítols XII-XIV: Sul problèma de la securitat e las armas, las considèra indispensablas e que lo prince siá al front de l'armada.
- Capítols XV-XXIII: Comportament del prince al respècte dels subjèctes e amics. Fa una politica realista conscient que las aparéncias son sovent mai efectivas que la veritat, que, avegadas la morala se cal daissar de costat (al favor dels interesses collectius que lo governant deu de donar sobretot e sens èsser odiat pel seu pòble.
- Capítols XXIV-XXVI: Estudia la situacion contemporanèa de l'Itàlia de la seuna epòca per n'assegurar lo reviscòl. Dins aquel aspècte la posteritat se trufèt de Maquiavèl, considerant que el, "l'oportunista", "lo maquiavelic", pretendava pas vertadièrament descriure la politica, mas unicament crear "una aisina" per l'Itàlia oprimida pels estrangièrs (e non pas un escrich vertadièrament dedicat a totòm que vòlga ne far usatge, es a dire, a tota l'umanitat).
En definitiva encara que Maquiavèl dota pas de la validitat de la morala, la subordona a las finalitats de l'Estat. Pasmens destaca que lo prince no es lo mèstre del principat mas lo seu servitor. Maquiavèl vei un modèl contemporanèu de l'Estat nòu dins la figura de Cesar Borgia.


text:
Meteorit
Un meteorit es un còrs celèst relativament pichon qu'arriba a la superfícia terrèstra. Dins l'espaci, aqueles còrses se nomenan meteoroïdes que generalament son lo resultat de la collision de dos asteroïdes o mai). En dintrar en contacte amb l'atmosfèra, la friccion de l'aire fa que lo còrs s'escalfa, emetent de lutz e formant un meteòr, bola de fuòc o estela que tomba.
Lo mot meteorit significa « fenomèn del cèl » e descriu la lutz que se produsís quand un fragment de matèria dintra dins l'atmosfèra de la Tèrra e se desintègra. Lo mot meteoroïde s'aplica a la particula pròpria, sens far referéncia al fenomèn que se produsís quand dintra dins l'atmosfèra. I a fòrça meteoroïdes qu'i dintraràn jamai.
Qualques meteorits que foguèron estudiats semblan de venir de la Luna e d'autres de Mart. La majoritat, çaquelà, son de fragments d'asteroïdes o de cometas.
I a tanben de corrents de meteoroïdes, que se formèron per la desintegracion de nuclèus de cometas. Quand coïncidisson amb la Tèrra se pòt veire una pluèja de meteorits (o, amb mai d'intensitat, una tempèsta) que pòt durar qualques jorns.
L'estudi dels meteorits revela de donadas interessantas. Son de bons exemples de la matèria primitiva del Sistèma Solar, encara que dins qualques cases lors proprietats foguèron alteradas. Lo fèrre que coneissián los umans abans l'invencion de la farga veniá dels meteorits. Los minerals terrèstres que contenon de fèrre an pas de resisténcia. Lo fèrre extraterrèstre foguèt a l'origina de la metallurgia.
Qualques catastròfas del passat pòdon èsser estadas causadas pels meteorits, coma l'extincion dels dinosaures del Cretacèu, fa 65 milions d'annadas, provocada per la casuda d'un asteroïde de gaireben 10 km de diamètre, coma o pensan d'unes astronòms.


text:
Valsa
La valsa es una dança de salon e una dança tradicionala. A un caractèr ternari (normalament escrich en compàs 3/4) e l'accent menor sul primièr temps. Es una dança de parelhs, que lo primièr temps s'obrís sus una camba en diagonal, dins lo segond l'autra camba se jonh s'unissent de nòu los pés, e dins lo tresen temps se fa un pihon pas sens desplaçament amb lo primièr pé. Aprèp se repetís del meteis qu'al començant amb l'autre pé.
S'i a cap de consensus sus son origina, d'unes l'atribuisson a una dança del sègle XVIII, nomenada ländler, que dançavan los païsans d'Àustria e del sud d'Alemanha, d'autres, a una dança italiana de fa mai de quatre sègles, nomenada volte.
Las mai famosas sont las valsas vienesas dels membres de la familha Strauss, e tanben l'omenatge que ne fa Ravel amb la seuna òbra La Valse, al entrar lo sègle XX.


text:
Lo bulgar(Бълrapckи = Bǎlgarski) es la lenga principala de Bulgaria, e sa lenga oficiala. Lo bulgar es una lenga qu'aperten al grop de las lengas eslavas meridionalas de la familha de las lengas indoeuropèas, e es fòrça pròche del macedonian que d'unes considèran coma un dialècte del bulgar. La lenga a 12 milions de locutors. Tanben foguèt la primièra lenga eslava que produguèt una literatura, e la forma del primièr estadi d'aquesta lenga serviguèt de lenga eclesiastica per la Glèisa Ortodòxa. Lo bulgar s'escriu amb l'alfabet cirillic, amb pasmens qualques diferéncias a respècte del rus. Se compausa en efièch de 30 letras, e la prononciacion del bulgar es pro diferenta d'aquela del rus.
Lo bulgar es un cas particular dins l'ensems de las lengas eslavas, amb doas especificitats: es l'unica lenga del grop que possedís pas de flexions de cas, e es l'unica lenga del grop que possedís un article (postpausat). Aquela darrièra particularitat ne fa un dels membres de l'union lingüistica balcanica amb lo romanés, lo grèc e l'albanés. Ça que la lo bulgar a conservat tota la complexitat del sistèma verbal que caracteriza las lengas eslavas.


text:
Roches-lès-Blamont
Roches-lès-Blamont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat sul Scenari de Blamont, Ròcas-lès-Blamont a per municipalitats limitrophes Bondeval, Blamont e Thulay.
Situé sur le Plateau de Blamont, Roches-lès-Blamont a pour communes limitrophes Bondeval, Blamont et Thulay.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Préhistoire : Dels enregistres an meses n'evidéncia un camp préhistorique, en lo bòsc de "Chataillon" #que l'aucupacion se n'es estendut del Neolític mièg fins a l'edat del bronze ancian. Aquel abitat i aviá situat sus un esperó barrat per un rempart e una terrassa.
Préhistoire : Des fouilles ont mis en évidence un camp préhistorique, dans la forêt de "Chataillon" dont l'occupation s'est étendue du Néolithique moyen jusqu'à l'âge du bronze ancien. Cet habitat était situé sur un éperon barré par un rempart et une terrasse.


text:
Òme de Vitruvi
L’« Òme de Vitruvi » es lo nom comunament donat al dessenh de pluma, tinta e lavat sus papièr, nomenat Estudi de proporcions del còs uman segon Vitruvi e realizat per Leonardo da Vinci vèrs 1492.
Aquel dessenh apartenguèt a la colleccion d’òbras d’art grafic de Giuseppe Bossi abans d’èsser comprat en 1822 par las Gallerie dell’Accademia de Venècia.
Somari
Una traduccion del tèxte de la pagina de Leonardo da Vinci[modificar | modificar la font]
-
- « […] que la Natura distrièt las mesuras del còs uman cossí.
-
- Quatre dets fan una palma, e quatre palmas fan un pè, sièis palmas fan una coidada: quatre coidadas fan lo naut d’un òme. E quatre coidadas fan un doble pas, e vint-e-quatre palmas fan un òme; e utilizèt aquelas mesuras dins sas construccions.
-
- Se dobrissètz las cambas de biais a baissar vòste naut d’un quatorzen, e se estiratz vòstres braces de biais que lo bot de vòstres dets siá al nivèl del suc de vòtre cap, devètz saber que lo centre de vòstres membres estirats será al monilh, e que l’espaci entre vòstras cambas serà un triangle equilateral.
-
- La longor dels braces estirats d’un òme es egala a son naut.
-
- Dempuèi la racina dels cabels fins al bas del menton, i a un desen del naut d’un òme. Dempuèi lo bas del menton fins al suc del cap, un ueiten. Dempuèi lo naut de la peitrina fins al suc del cap, un sieisen; dempuèi lo naut de la peitrina fins a la racina dels cabels, un seten.
-
- Depuèi los tetons fins al suc de la tèsta, un quatren del naut de l’òme. La mai granda largor de las espatlas es contenguda dins lo quatren d’un òme. Dempuèi lo coide fins al bot de la man, un cinquen. Dempuèi lo coide fins l’angle de l’abans braç, un ueiten.
-
- La man complèta es un desen de l’òme. Lo començament de las partidas genitalas es al mitan. Lo pè es un seten de l’òme. Dempuèi la sòla fins al dejós del genolh, un quatren de l’òme. Dempuèi jol genolh fins al començament de las partidas genitalas, un quatren de l’òme.
-
- La distància del bas del menton al nas, e de las racinas dels cabels a las subrecilhas es la meteissa, atal que l’aurelha: un tresen de la cara. »
-
- Vitruvi, in De l’arquitectura.
Utilization coma lògo[modificar | modificar la font]
- Fins a 2006, l'Òme de Vitruvi èra lo lògo de l'entrepresa Manpower.
- L'Òme de Vitruvi serviguèt de lògo per la candidatura de Milan a l'Exposicion Universala de 2015.
- Es sus la pèça d'1 € italiana.


text:
Lengas maias
Las lengas maias forman una familha de lengas parladas en Mesoamerica e al nòrd de l'America Centrala. per aperaquí 6 milions de personas, mai que mai en Guatemala, Mexico, Belize e Honduras. En 1996, Guatemala reconeguèt formalament 21 lengas maias pels sieus noms,[1] e Mexico ne reconeguèt uèit de mai.[2]
La familha de las lengas maias es una de las melhoras documentadas e pus estudiada de las Americas[3]. Las lengas maias modèrnas davalan del protomaia, una lenga que foguèt parlada fa 5000 ans e qu'es estada parcialament reconstrucha per lo metòde comparatiu.
Las lengas maias forman una part de l'Aira Lingüistica Mesoamericana, una zòna de convergéncia ligüistica que s'es desvolopada a travèrs los millennis per las interaccions entre los pòbles de Mesoamerica.


text:
Mendibe
Mendibe en basco o Mendive en francés qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Lo gentilici qu'ei mendibar.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Quartièrs[modificar | modificar la font]
- Basaburua
- Bastida
- Xenberro
- Txilardoi
- Laurhibarrea
- San Salbador
Miei[modificar | modificar la font]
L'arriu de Lauribar (afluent de Niva) e los sons afluents que passan per la vila. Irati e mantun deus sons afluents, que i passan tanben.
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Behorlegi au nòrd
- Aucet-Aucet Juson-Sunarreta en Sola a l'èst
- Lekunberri a l'oèst
- Larrau en Sola au sud-èst
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- Capèra de Sant Salvador d'Irati, deu sègle XII
- Glèisa de Sant Vincenç de Dacs, deu sègle XII ; qu'arcuelh ua estatua de la Maria (maire de Jèsus dab lo mainatge Jèsus deu sègle XVII.
- La crotz deu cemitèri qu'ei monument istoric.


text:
Constantina
Constantina (Qacentina en arabi: قسنطينة) es una vila del nòrd èst d'Argeria, cap luòc de la Wilaya de Constantina que compta mai de 840 000 abitants. Es considerada coma la tresena vila mai importanta del país per sa populacion.
De son ancian nom Cirta,[1] Constantina es tanben escaissada la « vila dels ponts penjats »(Madinat Al Jossour) o ben « vila dels aglas ». Sa fondacion remonta a l'an -202. Anciana vila imperiala fortificada, aprofecha d'una posicion estrategica, amb son ròc e sos barris. La vila de Cirta èra tanben une importanta vila feniciana abans de venir capitala de la Numidia pendent lo reialme de Massinissa, aliada de Roma, puèi foguèt destruita en 311 per Maxenci e Domici Alexandre. Pauc aprèp l'emperaire Constantin I lo Grand la tornèt bastir e li donèt lo nom que pòrta dempuèi lo sègle XVII. Constantina, es una del las mai ancianas ciutats del monde, es sbretot coneguda per l'art de viure rafinat del abitants. Constantina es tanben una vila importanta dans l'istòria mediterraneana, simbòl de la cultura araboandalosa. Per son istòria, venguèt l'arbitre de l'elegància de Al Andalús, pels biases de vestir e l'art rafinat de la cosina. Vila del malof, la musica araboandalosa, e dels olemas (savents de l'islam), es la capitala de l'Èst du país e la tresena vila d'Argeria.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
-
pont de Sidi m'sid sul Rummel
-


text:
Guèrra d'Indepéndencia de Grècia
La Guèrra d'Indepéndencia de Grècia es un conflicte se debanant de 1821 e 1830 entre l'Empèri Otoman e una insureccion grèga ajudada per una coalicion d'estats europèus formada de Reialme Unit, de França e de Russia. S'acabèt per una victòria grèga e la formacion d'un reiaume grèc dirigit per Oton Ier.
La guèrra comencèt lo 25 de març de 1821 per una revòuta de crestians ortodòx de Grècia còntra la dominacion otomana. L'insureccion foguèt mau reprimida e lu Grècs poguèron proclamar la formacion d'un estat grèc independent lo 1er de genier de 1822. Puei, de 1822 a 1824 ajudats per la communautat grèga europèa e per una partida de l'elèit grèc de Constantinòple, lu Grècs avèron una tièra de batalhas còntra li fòrças otomani. En revènge, mau capitèron de trobar un sostèn auprès dei poissanças europèi. La rason principala d'aquela manca èra lo pensament austrian de mantenir l'equilibri dau continent e d'empachar una poissança d'aprofichar lo declin otoman.
En 1824, lu Otomans aprofichèron la division dei tropas grègi entre faccions diferenti per cridar a l'ajuda son vassau egipcian Muhammad Ali. L'arribada dei tropas egipciani permetèt mai d'un succès turcs mai entraïnèt tanben una multiplicacion dei chaples. Aquela situacion permetèt donc una intervencion de Russia, poissança protectritz dei crestians ortodòxs. Entraïnèt tanben una reaccion britanica car Reailme Unit voliá limitar lu progrès rus dins la region. Enfin, França mandèt tanben un còrs expedicionari en Mediterranèa Orientala amb una posicion ambigua. D'efèct, per son govèrn, lu Grècs èran de liberaus mentre que lo govèrn francés de la Restauracion èra un país actiu de la Santa Aliança. Pasmens, aquela guèrra èra tanben l'occasion de protegir de populacions crestiani còntra l'opression d'un estat musulman.
En 1827, França, Anglatèrra e Russia decidiguèron d'organizar una demonstracion militara per maucorar la contuniacion de la guèrra per l'Empèri Otoman. Li flòtas turca e egipciana foguèron anientadi a Navarin per lu aliats e d'operacions terrèstri foguèron organizadi per França e Russia. Russia aprofichèt la situacion per declarar una guèrra dubèrta e annexar divèrsei territòris (Bessaràbia, Georgia, sud d'Armenia) au tractat d'Andrinòple. Li intervencions francesa e russa entraïnèron la fin de la guèrra en Grècia. Una conferéncia organizada a Londres en 1830 confirmèt l'indepéndencia de Grècia que foguèt acceptada per Àustria e Prússia. Enfin, sensa l'ajuda d'una autra poissança, l'Empèri Otoman deguèt finalament l'acceptar en 1832 au tractat de Constantinòple.


text:
Suzeiranetat
La Suzeiranetat es una situacion ont una region o una nacion es tributària d'una entitat mai poderosa, apelada lo suzeiran, que li permet d'autonomias domesticas limitadas mentre que contraròtla sos afars estrangièrs. Dins lo sistèma feudal, lo suzeiran `èra un senhor qu'autrejava un fèu a son vassal durant la ceremonia de l'omenatge.
China[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Istoricament, l'emperaire de China se considerava coma lo centre del mond civilizat, e las relacions diplomaticas dins l'Asia de l'Èst se fondavan sus la teoria que totes los caps del mond avián obtengut lor autoritat de l'Emperaire. La teoria politica chinesa reconeissiá pas res qu'un emperaire e afirmava que son autoritat èra suprèma a travèrs del mond entièr. Las relacions diplomaticas amb l'emperaire de China èran quilhadas sus la teoria d'estats tributaris, e mai que lo resultat de las relacions tributàrias èra una forma de comèrci, jos la teoria que l'emperaire dins sa benvolença recompensariá l'estat tributari amb de presents de valor egala o pus granda.


text:
Talmud
Lo Talmud (תלמוד en ebrieu) es un escrich d'importància e d'autoritat del Judaïsme, que conten de discussions rabinicas sus la lei josieva, l'etica josieva, las tradicions, las legendas... Es una font fondamentala de la legislacion, de las tradicions e de las exortacions moralas. A dos components: la Mishnah e la Gemara (una discussion de la Mishnah), mas los tèrmes Talmud e Gemara son usats de manièra intercambiabla. Lo Talmud espandís los escriches de la Torà, e es la basa de la màger part de la literatura rabinica. Lo Judaïsme considèra lo Talmud coma una partida de la tradicion orala e lo Tanakh una partida de la tradicion escricha. Lo Talmud pòt completar e explicar lo Tanakh mas, per definicion, lo pòt pas contradire.


text:
Franklin Delano Roosevelt
Franklin Delano Roosevelt foguèt president dels Estats Units d'America entre 1933 e 1945. Sol president que siá estat elegit quatre còps, Roosevelt metèt en òbra la politica del New Deal per lutar contra la Granda Depression e tanben foguèt president pendent la Segonda Guèrra Mondiala. Marquèt l'istòria de son país.
- 1000 articles fondamentals
- Cap d'Estat o de govèrn de la Segonda Guèrra Mondiala
- Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Democrata
- Governador de Nòva York
- Ancian escolan d'Harvard
- Francmaçon
- Filatelista
- President dels Estats Units d'America
- Naissença en 1882
- Decès en 1945
- Familha Roosevelt


text:
Mostre del lac Ness
Lo mostre del lac Ness, familiarment ditz Nessie, es lo nom d'una creatura legendària qu'abitariá lo lac Ness, un prigond lac d'aiga doça (sonat en Escòcia Loch Ness) situat près de la vila d'Inverness. Amassa amb Pè Grand e lo Ieti, Nessie es benlèu lo "mistèri" mai espandit de la criptozoologia.
La majoritat dels scientifics e d'autres expèrts afirman que las pròvas de l'existéncia de Nessie son pas convencentas, e considèran aquestas informacions falsas o coma de fraudas o d'identificacions erronèas de creaturas realas.


text:
Myomorpha
Lo sosòrdre dels miomòrfes (Myomorpha) compren quasi lo quart de totas las espècias de mamifèrs. S’agís sustot de rosegaires que se semblan a la mirga, inclusas las gerbilhas, los rats, las mirgas e los campanhòls. Se los recampa en foncion de l'estructura de las gautas e de l'estructura de las molaras : lors dos muscles masseter medial e lateral son desplaçats cap a l'abans, los rendent aptes a rosegar. Lo muscle masseter medial passa per la soca de l'uèlh, una situacion unica demest los mamifèrs.
La màger part dels miomòrfe aparten a la familha dels Muridae. Las familhas d'aqueste sosòrdre son :
- familha Dipodidae G. Fischer, 1817
- familha Geomyidae Bonaparte, 1845
- familha Heteromyidae Gray, 1868
- familha Muridae Illiger, 1815
- familha Myoxidae Gray, 1821
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 180273 Myomorpha Brandt, 1855 (en)
- Referéncia NCBI : Sciurognathi (en)


text:
Hérange
Hérange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De la distincion episcopala de Lutzelbourg.
- #Venir distincion independenta a Modèl:La s ; possedida per Fénétrange a Modèl:La s, venduda a la Lorraine ; una part i aguèt cedit a la França en 1661.
- Dépendait de la seigneurie épiscopale de Lutzelbourg.
- Devint seigneurie indépendante au Sègle XIII ; possédée par Fénétrange au Sègle XIV, vendue à la Lorraine ; une partie fut cédée à la France en 1661.


text:
Andrea Amati
Andrea Amati (c. 1511 - c. 1580) que ho un laütièr de Cremona en Lombardia, autor deus mei vielhs vriulons tostemps en existéncia e lo fondator de la mei prestigiosa dinastia de laütiers de Cremona.
Qu'ei l'autor deus mei ancians vriulons coneguts au dia de uei e qu'ei considerat com un possible inventor d'aqueste instrument. Que frabriquè instruments per la cort de França de Caterina de Medici e deus sons hilh, mei que mei Carles IX de França
Qu'avò dus hilhs laütièr: Antonio Amati (c. 1540) e Girolamo Amati (1561–1630). Lo hilh deu segond, Niccolò Amati (3 de deceme de 1596 – 12 d'abriu de 1684) qu'ei mei famós enquera que lo son ajòu e que ho lo mèste et d'Andrea Guarneri e d'Antonio Stradivari.
Vedetz tanben: La familha Amati


text:
Zellwiller
Zellweiler en alemannisch (Zellwiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Zellwiller, pichona municipalitat rurala,a la separacion de las grandas vias de comunicacion, a situat sus un scenari pauc anautit, en las pradas del Ried, suls bòrds del scenari en dominant çò Bruch del Andlau.Zellwiller Possedís una banlèga força estenduda e limitada per la siás per terrens de vana pâture. Lo vilatge fa partida del costat de Obernai e del arrondissement de Sélestat-Erstein. Zellwiller A situat a 4 km al sud deBarr e 10 km de Benfeld.
Zellwiller, petite commune rurale,à l'écart des grandes voies de communication, est située sur un plateau peu élevé, dans les prairies du Ried, sur les bords du plateau dominant le Bruch de l'Andlau.Zellwiller possède une banlieue fort étendue et bornée par l'est par des terrains de vaine pâture. Le village fait partie du canton d'Obernai et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein. Zellwiller est situé à 4 km au sud deBarr et 10 km de Benfeld.
Istòria[modificar | modificar la font]
En principi entèrra salique, Zellwiller #èsser amb Soultzbach lo solelh fief dels ducs de Lorraine existent en Alsace. A Modèl:La s-, lo nom del pòble #aparéisser per las primièras fes en una charte de l'avesque d'Estrasburg, Burkhard, en confirmant los privilègis del abbaye de Baumgarten. En 1334, lo emperaire Louis de Bavière #preténer retre'n la mouvance a l'Empèri e inféoda aquel pòble a Texans de Landsberg, senhor de Niedernai @dénommer Zellen Wilr. Mas dempuèi 1362 çò fief redevint lorrain pel investidura #que Jean, pòrti de Lorraine, en #donar al chevalier Werlin del meteis ostal. Aquela investidura es demorada fins a la Revolucion a la mouvance lorraine ; los barons de Landsberg aguèron pas cessa d'aver lo fief a aquel títol. En 1444 çò castèl de Zellwiller i aguèt pres sus eles aital coma aquel de Niedernai pels Armagnacs. #Èsser de contunh reconstruit de contunh represes aperaquí dos sègles mai tard pels Suedeses #que lo #desmantellar. Crompat en 1830 per Louis Schwebel, ancian cònsol de França a Tunis, #que i #acabar la siá longa e onorabla carrièra ; passa de contunh entre las mans de las siás neveux (L. Levrault). Lo castèl i aguèt rasat en 1894. Dintratz la XVIen e lo començament de la Sègle XX de 1563 a 1930 Zellwiller protegissiá encara una importanta comunitat josieva, trenta tres familhas en 1784 e solament dètz-e-sèt personas en 1920. Lo pòble comportava alavetz una escòla josieva, una sinagoga e un bain ritual.
Zellwiller Possedissiá un pòrt sul Andlau ont transitavan los barrils de vin sustot cap a Estrasburg. Lo blason del pòble garda la traça de la possession dels luòcs pels Senhors de Landsberg #que i practicavan la caça.
Al començament de la Modèl:S-, los abitants vivián essencialament de la polyculture, #que la cultura del tabac, aital coma del ramaderia. De contunh, la cultura del pinot negre #èsser desvolopada, en donant naissença al roge de Zellwiller. Aquel pichon pòble rural ne possedís calvaires considerabla e una charmante capèla.
Aquela istòria a totun durat mai de 350 ans, de 1563 a 1930.
D'abord terre salique, Zellwiller fut avec Soultzbach le seul fief des ducs de Lorraine existant en Alsace. Au Modèl:S-, le nom du village apparut pour la première fois dans une charte de l'évêque de Strasbourg, Burkhard, confirmant les privilèges de l'abbaye de Baumgarten. En 1334, l'empereur Louis de Bavière prétendit en rendre la mouvance à l'Empire et inféoda ce village à Jean de Landsberg, seigneur de Niedernai dénommé Zellen Wilr. Mais dès 1362 le fief redevint lorrain par l'investiture que Jean, duc de Lorraine, en donna au chevalier Werlin de la même maison. Cette investiture est restée jusqu'à la Révolution à la mouvance lorraine ; les barons de Landsberg n'eurent cesse de tenir le fief à ce titre. En 1444 le château de Zellwiller fut pris sur eux ainsi que celui de Niedernai par les Armagnacs. Il fut ensuite reconstruit puis repris environ deux siècles plus tard par les Suédois qui le démantelèrent. Acheté en 1830 par Louis Schwebel, ancien consul de France à Tunis, qui y acheva sa longue et honorable carrière ; il passe ensuite entre les mains de ses neveux (L. Levrault). Le château fut rasé en 1894. Entre le XVIen et le début du Sègle XX de 1563 à 1930 Zellwiller abritait encore une importante communauté juive, trente-trois familles en 1784 et seulement dix-sept personnes en 1920. Le village comportait alors une école juive, une synagogue et un bain rituel.
Zellwiller possédait un port sur l'Andlau où transitaient les tonneaux de vin notamment vers Strasbourg. Le blason du village garde la trace de la possession des lieux par les Seigneurs de Landsberg qui y pratiquaient la chasse.
Au début du Modèl:S-, les habitants vivaient essentiellement de la polyculture, dont la culture du tabac, ainsi que de l'élevage. Puis, la culture du pinot noir fut développée, donnant naissance au rouge de Zellwiller. Ce petit village rural possède des calvaires remarquables et une charmante chapelle.
Cette histoire a néanmoins duré plus de 350 ans, de 1563 à 1930.


text:
Escaudain
Escaudain es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Escaudain A situat près de la vila de Denain.
Escaudain est situé près de la ville de Denain.
Istòria[modificar | modificar la font]
- En 847 lo vilatge i aguèt donat al Abbaye de Sant-Amand per Charles II lo Chauve.
- En 877uèch manses del vilatge an donat al Abbaye de Hasnon
- l'an 899 Charles çò de Simple ratifica la donation
Escaudain a una istòria fòrça rica
- en 847 le village fut donné à l'Abbaye de Saint-Amand par Charles II le Chauve.
- en 877huit manses du village sont données à l'Abbaye d' Hasnon
- en 899 Charles le Simple ratifie la donation
Escaudain a une histoire très riche