text:
Bulgaria
Bulgaria (en bulgar Бълrapия (Bălgarija), en turc Bulgaristan) es un país de l'Euròpa balcanica, situat en riba de la mar Negra, al nòrd de Grècia e Turquia, al sud de Romania e a l'èst de Serbia e de la Republica de Macedònia.
Sa capitala es Sòfia.
Lo gentilici es bulgar -a.[1]
Lo 25 d'abril de 2005, a Luxemborg, Bulgaria signa son tractat d'adesion a l'Union Europèa qu'es en vigor dempuèi lo 1èr de genièr de 2007, al meteis moment que Romania.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Preïstòria e Antiquitat
- 1.2 La migracion e l'installacion dei Bulgars dins lei Balcans
- 1.3 Leis Empèris Bulgars
- 1.4 Lo periòde otoman
- 1.5 La Bulgaria independenta
- 2 Ligams extèrnes
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Bulgaria datan d'aperaquí 1,6 milion d'annadas. La preséncia d'èssers umans avançats (Homo sapiens ò Homo neanderthalensis) es atestada dempuei au mens 44 000 ans (bauma de Bacho Kiro). Puei, i a 6 600 ans, la region veguèt lo desvolopament de la cultura de Varna qu'agantèt un nivèu tecnologic e culturau encara desconegut en Euròpa (produccion de terralha, fabricacion d'estatuetas d'òs ò de pèira, otís de coire, joièus d'aur, necropòlis, ierarquia sociala... etc.).
En 1800 av. JC, de populacions indoeuropèas (lei Tracis) migrèron dins la region. Demorèron devesits entre mai d'una tribü fins a son unificacion per lo rèi Teres Ièr vèrs 500 av. JC. Au contacte de la Grècia Antica, s'ellenizèron pauc a pauc, especialament a l'entorn dei comptadors marchands de la Mar Egèa e de la Mar Negra. Dins lo corrent dau sègle V av. JC, intrèron dins l'esfèra d'influéncia aquemenida mai gardèron una autonòmia fòrça larga. Tràcia agantèt son apogèu dins lo corrent dei rèines de Sitalcès e de Cotís durant la premiera mitat dau sègle IV av. JC. Destruch per Felip II de Macedònia, l'unitat politica se fragmentèt. Au sègle I av. JC, foguèon somes per lei Romans. La populacion se romanizèt au sud au sègle I ap. JC e au nòrd au sègle seguent.
La migracion e l'installacion dei Bulgars dins lei Balcans[modificar | modificar la font]
Lo pòble bulgar es originari d'un pòble nomada turc de l'estèpa eurasiatica installat dins la region de la Mar d'Azov au sègle VI. Dins lo corrent dau sègle seguent, sota la pression militara dei Khazars, foguèron obligats de migrar en direccion de l'oèst. Formèron alora dos grops. Lo premier s'installèt dins la Vau mejana de Vòlga e foguèt a l'origina dau Khanat dei Bulgars de Vòlga. Lo segond, sota la direccion d'Asparukh, s'installèt dins la Vau bassa de Danubi au nòrd de l'Empèri Bizantin.
Afeblits per leis invasions aràbias, lei Bizantins foguèron obligats d'acceptar aquela preséncia e, en 681, reconoguèron la sobeiranat dau khan Asparukh sus lei regions au nòrd dei montanhas balcanicas. Aquò favorizèt la formacion d'un estat dirigida per una aristocracia militara formada de nomadas eurasiatics mai principalament poblat de populacions eslavas. Mens nombrós, lei nomadas adoptèron a cha pauc la cultura eslava e lo mestissatge entre lei doas populacions foguèt a l'origina dau pòble bulgar actuau. Pliska venguèt la capitala d'aquel ensems. En 864, la creacion d'una glèisa crestiana (de rite grèc) autonòma amb una liturgia en slavon per lo khan Boris confirmèt l'integracion de Bulgaria au sen de l'esfèra eslava.
Leis Empèris Bulgars[modificar | modificar la font]
En despiech de la religion comuna entre lei Bizantins e lei Bulgars, lei relacions entre lei dos pòbles foguèron sovent conflictualas. Dins lo corrent dau rèine de Simeon (893-927), lei Bulgars capitèron de conquistar Macedònia e venguèron una poissança militara fòrça importanta qu'impausèt lo pagament de tributs regulars ai Bizantins. Constantinòple deguèt tanben reconóisser un títol imperiau au sobeiran bulgar. Pasmens, aqueu Premier Empèri Bulgar declinèt après la mòrt de son fondator. Pèire (927-969) capitèt de gardar la màger part de sei territòris mai, en 971, l'Empèri Bizantin conquistèt lei regions orientalas de l'Empèri Bulgar. Puei, Samuel (991-1014) assaièt de restaurar la poissança bulgara a partir de Macedònia. Dins aquò, son armada foguèt anientada en 1014 per l'emperaire bizantin Basili II. Après aquela desfacha, lo Premier Empèri Bulgar foguèt conquistat per lei Bizantins que formavan tornarmai una poténcia majora sus lo continent europèu après d'annadas de dificultats.
Pasmens, a la fin dau sègle XII, una tiera de crisis dinasticas grèvas minèt l'Empèri Bizantin qu'acomencèt son declin definitiu. Dins lo corrent deis annadas 1180, una revòuta acomencèt au sen dei populacions bulgaras. Dirigidas per Joan Asen e son fraire Pèire, l'insureccion restaurèt aisament un estat independent que sa capitala foguèt installada a Tarnowo. Dich Segond Empèri Bulgar, aquel estat conoguèt son apogèu pendent lo rèine de Joan III (1218-1241). Ocupava alora un territòri similar a aqueu de Simeon e l'autonòmia de la Glèisa bulgara, perduda ambé l'afondrament dau Premier Empèri, foguèt tornarmai declarada en 1235. Pasmens, après lo rèine de Joan III, Bulgaria declinèt rapidament e la situacion dau país foguèt agravada a partir de 1272 per d'incursions dei Mongòls dau Khanat de l'Òrda d'Aur. Puei, au sègle seguent, lei Bulgars deguèron faciar la menaça dei Sèrbes que conquistèron la màger part de son territòri sota la direccion d'Estève Dusan (1331-1355). Aquelei desfachas entraïnèron l'afondrament dau poder centrau e lo rèsta dau Segond Empèri se devesiguèt entre dos principats rivaus en 1371 centrats sus lei vilas de Tarnovo e de Vidin. Aquela division favorizèt leis ambicions deis envaïsseires seguents que foguèron lei Turcs Otomans. Tarnovo foguèt conquistada en 1393 e Vidin en 1396. Aquela meteissa annada, la temptativa dei Francés e deis Ongrés de rebutar leis Otomans en Asia mau capitèt a la batalha de Nicòpolis entraïnant l'instauracion de la dominacion turca sus la region fins au sègle XIX.
Lo periòde otoman[modificar | modificar la font]
La dominacion otomana durèt de la fin dau sègle XIV ais annadas 1870. Fins au sègle XVIII, Bulgaria demorèt alunchada deis autreis estats crestians. Sa glèisa autonòma foguèt suprimida e son clergat restacat au patriarcat grèc de Constantinòple. Aquò entraïnèt la difusion de la liturgia grèga e l'abandon d'aquela en slavon. D'autra part, l'aristocracia bulgara foguèron obligada de se convertir a l'islam (aquelei que refusèron foguèron desportats en Anatolia) e de colonias turcas foguèron installadas. Pasmens, lo nombre de conversion au sen dau pòble demorèt limitat.
A partir de la fin dau sègle XVIII, lo declin de l'Empèri Otoman e l'avançada de la frontiera russa en direccion dau sud rompèt l'isolament dau pòble bulgar. En parallèl, se formèt una elèit novèla, principalament eissida de la borgesiá que contraròtlava lei cambis comerciaus e artesanaus, que comencèt de se preocupar de la cultura e de la defensa dau pòble bulgar. Premier, lo movement èra subretot opausat a la cultura grèga de la Glèisa Ortodòxa (creacion d'escòlas laïcas a partir deis annadas 1830). Aquò foguèt a l'origina d'una agitacion populara importanta e, en 1870, leis autoritats otomanas deguèron acceptar la restauracion novèla de l'autonòmia de la Glèisa Bulgara. Pasmens, lo movement s'èra transformat au contacte deis idèas nacionalistas dau sègle XIX. Ansin, en 1872, un grop de patriotas bulgars organizèt un Comitat centrau revolucionari qu'organizèt una insureccion nacionalista en abriu de 1876.
Militarament, la revòuta foguèt aisament vencuda per leis Otomans. Pasmens, la repression foguèt fòrça saunosa e seis atrocitats indignèron totei lei capitalas europèas. Tre l'annada seguenta, Russia decidèt d'intervenir per protegir lei populacions eslavas de Bulgaria e declarèt la guèrra ais Otomans. En genier de 1878, lei tropas russas èran dins la region de Constantinòple e leis Otomans deguèron acceptar lo tractat de San Stefano que formèt un estat bulgar independent ambé de frontieras inspiradas dei dos Empèris de l'Edat Mejana. Dins aquò, aqueu tractat se turtèt a l'oposicion deis autrei poissanças europèas que refusavan una extension tròp importanta de l'influéncia russa dins la region. Au contrari, en junh e julhet de 1878, lo Congrès de Berlin adoptèt de disposicions fòrça diferentas per mantenir la preséncia otomana dins lei Balcans. Un principat bulgar reduch, teoricament tributari dau sultan mai de facto independent, foguèt creat ambé Sofia coma capitala. Au sud, un segond principat semi-autonòm (dich Romelia Orientala) foguèt tanben creat.
La Bulgaria independenta[modificar | modificar la font]
Dau principat au reiaume de Bulgaria[modificar | modificar la font]
En 1879, una assemblada de captaus reünida a Tarnovo adoptèt una constitucion e elegiguèt Alexandre de Battenberg, nebòt de l'emperaire rus e militar prussian, coma prince. En parralèl, dins lo principat de Romelia Orientala, lei poissanças adoptèron un estatut organic organizant un poder devesit entre un governador crestian designat per lo sultan otoman e una assemblada en partida elegida.
Tre 1881, Alexandre suspendèt la constitucion e decidèt de dirigir lo país d'un biais autoritari. En mai d'aquò, sei relacions ambé Russia se desgradèron. Pasmens, entre 1885 e 1886, capitèt d'organizar un complòt per annexar la Romelia Orientala. D'efèct, un grop de nacionalistas bulgars i prenguèt lo poder en setembre de 1885 e i formèt un govèrn provisòri que demandèt son union au principat de Bulgaria. Aquò foguèt acceptat en 1886 per lei poissanças mai lo succès d'Alexandre foguèt brèu car deguèt abdicar dins lo corrent de l'annada après un còp d'estat organizat per lei Rus.
Una regéncia foguèt alora fisada au Premier Ministre Stefan Stanbolov que venguèt tanben rapidament ostil ai Rus e gardèt la forma autoritària dau regime. En 1887, ambé lo sostèn dau Reiaume Unit e d'Àustria-Ongria, Stanbolov obtenguèt l'eleccion d'un prince novèu, Ferrand de Saxònia-Coborg, per l'assemblada bulgara. Pasmens, Ferrand s'opausèt au regime dictatoriau dau cap dau govèrn que perdiguèt lo poder en 1894 e foguèt assassinat tre l'annada seguenta. Lo regime se liberalizèt un pauc mai demorèt autoritari e Ferrand capitèt de restaurar de relacions bònas ambé l'Empèri Rus. Ansin, en 1908, poguèt aprofichar la revolucion dei Turcs Joves per rompre, ambé l'acòrd de Russia e d'Àustria-Ongria, lei darriers liames de dependéncia ambé l'Empèri Otoman e proclamar oficialament l'independéncia de Bulgaria.
Lei guèrras balcanicas[modificar | modificar la font]
En octòbre de 1912, Bulgaria participèt a una coalicion dirigida còntra l'Empèri Otoman ambé Serbia e Grècia. Dich Premiera guèrra balcanica, lo conflicte s'acabèt per una desfacha turca ambé la conquista d'Andrinòple per lei Bulgars en març de 1913. Lo tractat de Londres assaièt d'organizar lo partiment dei darriers territòris otomans europèus. Pasmens, apareguèt un desacòrdi grèu entre lei tres venceires : Bulgaria se considerava coma lo venceire principau de la guèrra e voliá donc la possession de son objectiu principau, Macedònia, ocupat per seis aliats. En fàcia dau blocatge de la situacion, Ferrand ordonèt en junh de 1913 d'atacar per suspresa lei tropas serbas e grègas entraïnant la Segonda guèrra balcanica. Dins aquò, Grècia e Serbia foguèron militarament ajudadas per Romania, desirosa de participar au partiment dei conquistas, e per l'Empèri Otoman, desirós de limitar sei pèrdas. L'armada bulgara foguèt ansin rapidament vencuda e lo tractat de Bucarèst (aost de 1913) limitèt sei conquistas. I obtenguèt la Tràcia Occidentala (e un accès a la Mar Egèa) mai deguèt laissar Macedònia a Serbia e a Grècia, cedir la Dobrodja dau Sud a Romania e restituir Andrinòple e sa region a l'Empèri Otoman.
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Après la crisi dei doas guèrras balcanicas, Bulgaria proclamèt sa neutralitat au començament de la Premiera Guèrra Mondiala. Pasmens, après la declaracion de guèrra de l'Empèri Otoman e d'esitacions lòngas, chausiguèt de jonher lo camp deis Empèris Centraus en setembre de 1915. L'armada bulgara participèt a la conquista de Serbia, que son armada èra menaçada d'enceuclament après la declaracion de guèrra bulgara, a la fin de 1915 e a la conquista de la màger part de Romania en 1916 permetent au Reiaume de reprendre lo contraròtle de la Dobrodja dau Sud. L'Empèri Otoman li cedèt tanben una zòna frontaliera situada a l'oèst d'Andrinòple en 1915. Pasmens, a partir d'octòbre de 1916, Bulgaria deguèt faciar una armada aliada novèla desbarcada per lo pòrt grèc de Salonica. Puei, Grècia jonhèt lo camp de l'Entenduda e una armada serba foguèt reconstituida per lei Francés. En setembre de 1918, lo front bulgar foguèt romput e Ferrand deguèt demandar un armistici avans d'abdicar au profiech de son fiu Boris III. En novembre de 1919, lo tractat de Neuilly impausèt divèrsei pèrdas territòrialas au reiaume bulgar que deguèt abandonar tornarmai la Dobrodja dau Sud a Romania, cedir la Tràcia Occidentala a Grècia (entraïnant la pèrda de l'accès dau país a la Mar Egèa) e cedir quauquei regions lòng de sa frontiera occidentala a Iogoslavia. En 1923, aquelei clausas foguèron agravadas per l'expulsion de 250 000 Bulgars de Tràcia Occidentala per leis autoritats grègas.
L'entre doas guèrras[modificar | modificar la font]
Lo periòde de l'entre doas guèrras foguèt caracterizat per una tiera de crisis politicas e economicas. D'efèct, en 1919, la monarquia afeblida deguèt laissar lo poder a Alexandre Stambolijski, cap d'un partit agrarian (l'Union populara agrariana fondada en 1899) e presonier dau regime de 1915 a 1918. En 1920, ganhèt leis eleccions e organizèt una reforma agrariana importanta. Ganhèt largament leis eleccions seguentas en 1923 mai foguèt reversat e fusilhat per un còp d'estat militar. Après una temptativa mancada d'insureccion comunista, un govèrn conservador e reaccionari se formèt, dirigit per Alexandar Cankov. Aperaquí 20 000 comunistas ò stambolijistas foguèron executats fins a 1926. Puei, Cankov foguèt remplaçat per lo generau Andrej Ljapcev de 1926 a 1931. En 1931, d'eleccions democraticas foguèron organizadas e ganhadas per lei partisans de la democratizacion dau regime. Pasmens, en 1934, un còp d'estat militar novèu se debanèt. Tre 1935, Boris III capitèt d'eliminar lei militars de la direccion dau país. Dins aquò, lo regime demorèt dictatoriau.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
En febrier de 1940, en fàcia dei tensions intèrnas e extèrnas, Boris III nomèt Premier Ministre Bogdan Filov qu'èra un admirator d'Adolf Hitler. Bulgaria se raprochèt alora rapidament d'Alemanha. Gràcias a son sostèn, poguèt reprendre possession de la Dobrodja dau Sud en setembre de 1940. Aqueu succès favorizèt l'integracion dau país au sen dau sistèma d'alianças alemand e, en març de 1941, Sofia jonhèt lo Pacte Tripartita signat entre Alemanha, Itàlia e Japon. Lo govèrn bulgar autorizèt lo passatge e l'installacion de tropas alemandas sus son territòri e participèt ai campanhas d'Iogoslavia e de Grècia. I obtenguèt quauquei regions frontalieras sèrbas, Macedònia e la Tràcia Occidentala. Lo govèrn de Boris III i expulsèt 100 000 Grècs en respònsa ais expulsions de 1923. En revènge, acceptèt pas de liurar lei Josieus de Bulgaria ais Alemands ni de participar a la guèrra còntra l'Union Sovietica.
Après la mòrt sobda de Boris III en aost de 1943 que foguèt remplaçat per Simeon II, un enfant de sièis ans, leis autoritats bulgaras assaièron de cambiar de camp. Negocièron sensa succès un acòrd ambé leis Aliats occidentaus dins lo corrent de 1944. Puei, en aost, l'intrada dei tropas sovieticas en Romania entraïnèt una declaracion de guèrra de part de Moscòu lo 5 de setembre. Lo govèrn bulgar demandèt un armistici mai s'afondrèt rapidament remplaçat tre lo 9 per un Front de la patria dirigit per lei comunistas. Lo poder novèu ordonèt l'abandon dei regions ocupadas e declarèt la guèrra au Tresen Reich. Consequéncia de l'invasion sovietica, Bulgaria intrèt au sen de l'esfèra d'influéncia de l'URSS en Euròpa de l'Èst. Pasmens, en 1947, lo tractat de patz signat per Bulgaria li permetèt de gardar la Dobrodja dau Sud.
Lo regime comunista[modificar | modificar la font]
L'impausicion d'un regime comunista prosovietic foguèt relativament aisada en Bulgaria e observèt lei meteisseis etapas que dins la màger part deis autrei país dau blòt orientau. Premier, tre 1945, lo Front de la patria, que gropava de comunistas, de sociaus-democratas e deis agrarians, menèt de purgas duras còntra lei partisans dau regime ancian. Puei, ganhèt sensa dificultat leis eleccions de 1945 (86%) e un referendum organizat en 1946 permetent d'abolir la monarquia. Enfin, après 1947 e la signatura de la patz ambé leis Aliats, lei comunistas eliminèron leis autrei partits formant lo Front de la patria. Enfin, en decembre, una constitucion novèla foguèt adoptada que transformèt lo país en republica populara.
En 1949, Georgi Dimitrov, qu'èra lo cap dau govèrn comunista, desmissionèt e foguèt remplaçat per Valko Cervenkov. Fidèu d'Estalin, Cervenkov organizèt una purga violenta còntra lei veterans dau partit sospichats de « titisme » e favorizèt la nominacion de foncionaris formats en URSS. Gardèt lo poder fins a la destalinizacion iniciada per Khruchtchev. Entre 1954 e 1956, deguèt pauc a pauc laissar la direccion dau país a Todor Jivkov que demorèt en plaça fins a 1989. Dins lo corrent d'aqueu periòde, Bulgaria aderèt au Pacte de Varsòvia e foguèt un aliat fòrça fidèu de l'Union Sovietica. Coma dins leis autreis estats de l'Èst, la prioritat foguèt donada ais industrias pesucas e a l'aparelh militar.
En fòra dei dificultats economicas caracteristicas dau blòt sovietic, la question principala d'aqueu periòde foguèt aquela dei 700 000 Turcs e dei Pomacs[2] installats sus lo territòri bulgar. Tre 1949, Cervenkov assaièt de leis expulsar vèrs lo territòri turc. Fins a la sarradura de la frontiera per Ankara en 1951, au mens 150 000 Turcs quitèron lo país. A partir de la mitat deis annadas 1950, Jivkov contunièt aquela politica anti-turca mai la limitèt inicialament a de mesuras vaxatòrias (sarradura d'escòlas turcas, limits impausats a la practica dau culte musulman... etc.). Pasmens, dins leis annadas 1980, per desviar l'ostilitat de la populacion, adoptèt tornarmai una politica d'expulsion (300 000 Turcs expulsats per fòrça en 1989) e d'assimilacion fòrçada (defensa d'utilizar lo turc dins lei luòcs publics... etc.).
Aquelei mesuras empachèron pas Jivkov de perdre lo poder en novembre de 1989 dins l'encastre de l'afondrament generau dei regimes comunistas d'Euròpa de l'Èst. Foguèt remplaçat per Petar Mladenov. Lei partits d'oposicion formèron alora una coalicion dicha Union dei fòrças democraticas (UFD) mentre que lo Partit comunista se transformèt en Partit socialista bulgar (PSB). Lei Turcs e lei Pomacs — 150 000 expulsats de 1989 rintrèron entre 1990 e 1991 — formèron lo Movement dei drechs e libertats dei Turcs e musulmans (MDL). En julhet de 1990, una assemblada foguèt elegida per redigir una constitucion novèla. Ambé 211 deputats sus 400, lo FSB ganhèt leis eleccions mai de manifestacions obliguèron Mladenov de laissar lo poder a Jeliu Jelev, cap de l'UFD. Puei, en 1991, la fin de la redaccion de la constitucion entraïnèt la fin dau periòde comunista.
Bulgaria dempuei 1991[modificar | modificar la font]
Dempuei la fin dau regime comunista, Bulgaria conoguèt divèrsei problemas economics e sociaus en despiech de son intrada dins lo camp occidentau (adesions a l'OTAN en 2004 e a l'Union Europèa en 2007). D'efèct, en 1991, leis eleccions foguèron ganhadas per l'UFD e lo MDL (respectivament 110 e 24 deputats còntra 106 per lo FSB) mai lo govèrn deguèt faciar lei condicions fòrça malaisadas de la transicion vèrs lo capitalisme e de l'afondrament de l'economia socialista. Ansin, en 1994, lo FSB ganhèt leis eleccions (125 deputats). Pasmens, mau capitèt a son torn de reglar la situacion e foguèt obligat de desmissionar en 1996 après d'importantei manifestacions popularas. Aquò permetèt un retorn au poder de l'UFD en 1997. Sota la direccion dau Premier Ministre Ivan Kostov, menèt una politica financiera dura per limitar l'inflacion qu'aguèt de consequéncias negativas sus la populacion. Aqueu resultat favorizèt l'emergéncia d'una fòrça politica novèla dirigida per l'ancian rèi Simeon II : lo Movement nacionau Simeon II (MNSII) que prenguèt lo poder ais eleccions de 2001 (120 deputats sus 240). Puei, en 2005, se debanèt una alternància novèla ambé la victòria dau FSB que formèt una aliança ambé lo MNSII e lo MDL per dirigir lo país. Pasmens, maugrat aquela instabilitat politica, l'economia acommença de se melhorar pauc a pauc mai Bulgaria demora un país fragil.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Govèrn de Bulgaria (en bulgarés)
- (en) wikisource:en:Essential History of Bulgaria in Seven Pages
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ ... & bulgarés -esa per la lenga, per exemple, o tot autre emplèc sabent... Tanben, de tal biais se ne defugísson omofonia e confusion entre bulgar e vulgar... o çò pegotet d'un bulgar vulgar...
- ↑ Lei Pomacs sont de Bulgars venguts musulmans après conversion dins lo corrent dau periòde otoman. Son principalament installats dins lo sud dau país.


c: text/html

collection: archivebot

text:
1872
Aquesta pagina concernís l'an 1872 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Annada dominada per la question dau regime d'adoptar. D'efècte, en despiech de la majoritat reialista, lei dos partits favorables a la monarquia poguèron pas se reünir sus un candidat comun. Ansin, a la fin de l'annada, en fàcia d'aquelei dificultats, una partida deis orleanistas acomencèron d'acceptar l'idèa d'una republica conservatritz.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Après sa victòria de l'annada precedenta, lo ras Kassa Mercha foguèt coronat negus a Aksum lo 21 de genier sota lo nom de Yohannes IV. Aquò indicava sa volontat de restaurar leis ancianei tradicions etiopianas. Puei, organizèt la conquista de Begameder e de Godjam.
Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
A l'iniciativa dau Premier Ministre Rainilaiarivony, arribada d'instructors britanics per melhorar l'entraïnament e l'equipament de l'armada merina.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font 1000 a>]
Mòrt de Benito Juárez. Sebastián Lerdo de Tejada li succediguèt acomençant un programa de modernizacion (bastida dau premier camin de fèrre entre Veracruz e Mexico).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Depaus de brevet depintant lo premier pistolet semi-automatic. Pasmens, son autor, dich Plessner, es mau conegut e lo premier pistolet semi-automatic que foguèt un succès es l'arma d'Hugo Borchardt en 1893.
Energia[modificar | modificar la font]
Concepcion de la premiera generatritz de corrent electric capabla de produrre de corrent intens e d'alimentar d'installacions industrialas. Son autor èra l'engenhaire bèlga Zénobe Gramme (1826-1901). Aquò marquèt lo començament de l'utilizacion importanta de l'electricitat dins l'industria (especialament après la concepcion de sistèmas eficaç de transpòrt dau corrent continü en 1884).
Economia
[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 9 de genièr - Ivar Lykke, primièr ministre de Norvègia (m. 1949)
- 7 de març - Piet Mondrian, pintor neerlandés (m. 1944)
- 9 d'abril - Léon Blum, òme politic francés, primièr ministre en doas ocasions (m. 1950)
- 18 de mai - Bertrand Russell, matematician e filosòf britanic (m. 1970)
- 19 de junh - Juho Vennola, primièr ministre de Finlàndia (m. 1938)
- 4 de julhet - Calvin Coolidge, president dels Estats Units (m. 1933)
- 12 de julhet - Emil Hácha, president de Checoslovaquia (m. 1945)
- 16 de julhet - Roald Amundsen, explorador norvegian de las regions polaras (m. 1928)
- 20 de julhet - Deodat de Severac, compositor occitan (m. 1921)
- 3 d'agost - Rei Haakon VII de Norvègia (m. 1957)
- 13 d'agost - Richard Willstätter, quimista alemand, Prèmi Nobel (m. 1942)
- 10 d'octobre - Fernand Masson, poèta gascon (m. 1948)
- 12 d'octobre - Ralph Vaughan Williams, compositor britanic (m. 1958)
- 26 de decembre - Ralph Norman Angell, òme politic e jornalista britanic, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1967)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 de març - Giuseppe Mazzini, revolucionari e patriòta italian (n. 1805)
- 2 d'abril - Samuel Morse, inventor american (n. 1791)
- 18 de julhet - Benito Juárez, president de Mexic (n. 1806)
- 18 de setembre - Rei Carles XV de Suècia (n. 1826)
- 23 d'octobre - Teofil Gautièr, escrivan gascon de lenga francesa (n. 1811)
- 28 de novembre - Mary Somerville, escrivana e fisiciana anglesa (n. 1780)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1871
Aquesta pagina concernís l'an 1871 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après la revirada d'una darriera temptativa de sortida de la garnison francesa de París arrestada per lei Prussians a Buzenval, capitulacion de la capitala. Aquò entraïnèt la signatura d'un armistici (29 de genier) ambé l'Empèri Alemand que foguèt proclamat lo 18 de genier. D'eleccions foguèron organizadas per negociar lo tractat de patz finala. Se debanèron lo 8 de febrier e donèron una majoritat reialista ambé 214 deputats orleanistas, 182 legitimistas per 112 republicans moderats e 38 republicans radicaus. Lei liberaus obtenguèron 72 deputats e lei bonapartistas 20.
Lei premierei decisions d'aquela chambra (installacion a Versalhas, fin dau moratòri sus lei rendas adoptat durant la guèrra...) entraïnèt una rompedura rapida entre lei deputats e la populacion parisenca fòrça favorabla ai republicans. Dins lo corrent de març, una temptativa de Versalhas per prendre lo contraròtle de l'artilhariá parisenca entraïnèt l'insureccion de la capitala e la formacion d'un govèrn revolucionari di 1000 ch Comuna de París. Adoptèt una politica sociala fòrça avançada mai mau capitèt d'organizar de fòrças armadas eficaças. A partir d'abriu, la guèrra civila acomencèt entre lo govèrn provisòri de Versalhas dirigit per Adòlf Tièrs e la Comuna. Aprofichant sa superioritat numerica gràcias au sostèn de l'armada regulara, lei fòrças de Versalhas avancèron pauc a pauc en despiech de la resisténcia acarnada de pichonei tropas parisencas. Entre lo 21 e lo 28 de mai, lei tropas versalhesas intrèron dins París que foguèt conquistat après una setmana de combats. Una repression saunosa foguèt alora mesa en plaça còntra lo movement revolucionari que perdèt aperaquí 40 000 òmes (10 000 dins lei combats, 20 000 fusilhats e 10 000 presoniers ò exilats). Lo movement socialista parisenc perdiguèt son influéncia fins a la fin dau sègle XIX. Dins lo sud de França, doas autrei comunas se formèron a Narbona e a Marselha mai foguèron rapidament reprimida per leis autoritats.
Après aquela victòria, lo govèrn de Tièrs negocièt la patz amb Alemanha e deguèt acceptar de condicions duras. Lei clausas pus importantas foguèron la cession d'Alsàcia-Lorena e lo pagament d'una indemnitat de 5 miliards de francs-aur. Se pausèt alora la question dau regime d'adoptar. D'efècte, lei reialistas èran majoritaris dins l'Assemblada mai devesits entre elei a prepaus dau candidat legitime au tròne.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
A partir de junh, acomençament de combats entre lo negus Tekle Giyorgis II e lo ras Kassa Mercha de Tigre. Gràcias a l'entraïnament modèrne donat a sei tropas per sei conselhiers britanics, Kassa ganhèt la batalha de Zulawu còntra una armada numericament pus nombrosa. Puei, lo 11 de julhet, se debanèt la batalha d'Assam onte Tekle Giyorgis II foguèt bleçat e capturat. Après aquela desfacha, son armada s'afondrèt e de milièrs d'òmes, compres unei genereus, capitulèron puei acceptèron d'intrar au sen de l'armada dau venceire. Lo negus descaigut foguèt emborniat e estremat dins una preson bastida a la cima d'una montanha.


text:
Suècia
Suècia (en suedés Sverige) es un país de l'Euròpa del Nòrd, en Escandinàvia. Suècia a de frontièras terrèstras amb Norvègia a l'oèst e amb Finlàndia al nòrd-èst, e es religada a Danemarc pel pont sus l'estrèch d'Ø̈resund.
Son gentilici es suedés -esa.
Amb 450 000 km2, Suècia es lo tresen país de l'Union Europèa en superfícia. Ten una populacion totala de 9,2 milions d'abitants. Suècia a una densitat de populacion de 20 abitants per quilomètre carrat, mas la densitat pus fòrta es dins la mitat meridionala del país. A l'entorn de 85% de la populacion viu en airal urban[1]. La capitala de Suècia es Estocòlme, la quala es tanben la vila pus poblada, amb 1,3 milions d'abitants, e 2 milions dins l'airal metropolitan. Las autras vilas pus pobladas son Göteborg e Malmö.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Preïstòria e Antiquitat
- 1.2 L'Eda 1000 t Mejana
- 1.3 L'apogèu de Suècia
- 1.4 Lo declin suedés
- 1.5 Suècia dempuei 1814
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Bibliografia
- 7 Vejatz tanben
- 8 Ligams extè 1000 rnes
- 9 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo territòri suedés foguèt cubèrt de glaç durant lei periòdes glaciaris. L'installacion de l'èsser uman dins la region se debanèt après lo rescaufament dau clima. Lei traças pus ancianas, en Escània, datan de 8 000 av. JC. Formadas de caçaires culheires, aquelei populacions avancèron pauc a pauc vèrs lo nòrd. Fins a 6 000 av. JC, lo Maglonesian foguèt la cultura dominanta seguit per la cultura de Kongemose (6 000-5 200 av. JC) e per la cultura d'Ertebolle (5 200-4 000 av. JC). En parallèl d'aquela cultura, d'autrei grops existiguèron au nòrd coma lei culturas de Fosna e de Hensbacka, contemporanèas dau Maglonesian, que foguèron remplaçadas per lei culturas de Nostvet e de Lihult. A partir de 4 000 av. JC, de culturas caracterizadas per terralhas particularas (cultura megalitica dei betas d'embut, cultura de la terralha perforada, cultura de la terralha cordada) apareguèron ambé lo desvolopament de l'agricultura.
L'utilizacion dau bronze apareguèt dins lo corrent dau millenari II av. JC. La societat escandinava dau periòde acomencèt tanben de s'organizar a l'entorn de clans ierarquizats prefigurant lo modèl viking. A partir dau sègle VI av. JC, de contactes èran establits ambé lei culturas dau sud de la Mar Baltica. Lei premierei descripcions — limitadas — de la region foguèron l'òbra d'autors romans coma Tacit. L'utilizacion dau fèrre foguèt relativament tardiva que comencèt au sègle VI ap. JC. Lo modèl clanic se renforcèt coma lo mostra lei cavaments de tombas de guerriers mostrant l'importància de l'armament. Lo periòde veguèt tanben l'aparicion dei premiers navigators escandinaus. Se contentant encara de viatges d'exploracion ò amb un objectiu unicament comerciau, foguèron a l'origina dei premierei rotas maritimas utilizadas per lei Vikings.
L'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Lo periòde viking[modificar | modificar la font]
Au començament de l'Edat Mejana, Suècia fasiá partida de l'espaci viking e partejava alora una cultura comuna ambé lo rèsta d'Escandinàvia. Navigators audaciós e combatents disciplinats, lei Vikings organizavan d'incursions còntra leis estats europèus pus rics qu'entraïnavan sovent lo pilhatge deis endrechs mau defenduts. A respèct dei Norvegians e dei Danés, lei Suedés, dichs Varegs, s'interessèron ai rius de Russia e a la Mar Negra ont intrèron en relacion ambé l'Empèri Bizantin. Maugrat de pilhatges recurrents, fondèron un important ret comerciau ambé la construccion de comptadors e de vilas e aguèron un ròtle primordiau dins la formac ff6 ion dau Rus' de Kiev, premier estat eslau situat entre Novgorod e Kiev.
La formacion de Suècia[modificar | modificar la font]
La formacion acomencèt dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XI amb una dinastia originària de Gotaland qu'entreprenguèt d'impausar lo cristianisme. En 1164, un arquevescat foguèt fondat a Uppsala. Au sègle seguent, la pression de la Liga Anseatica entraïnèt la dubertura dau reiaume au comèrci estrangier. Estocòlme, fondada en 1252, ne'n venguèt la capitala.
En despiech de la fin dau periòde vareg, lei Suedés gardèron d'ambicions territòrialas en Mar Baltica. Una crosada — probablament legendària — seriá estada organizada tre lo sègle XII per convertir lei Finés. En revènge, a partir de 1249, lei crosadas suedesas son ben attestadas. Durèron fins a 1323 e foguèron marcadas per de combats murtriers còntra lei pòbles finés e baltics. Au sègle XIV, Suècia èra venguda una poissança regionala de remarca gràcias ai ressorsas mineralas de Dalarna (fèrre, coire... etc.). Assaièt de conquistar lei territòris danés sus la riba orientala de Sund. Prenguèt Escània en 1332 mai deguèt finalament l'abandonar en fàcia dei còntra-ofensivas danesa organizadas per lo rèi Valdemar IV (1340-1375).
L'Union de Kalmar[modificar | modificar la font]
{veire|Union de Kalmar}}
A la mòrt sensa eiretier de Valdemar IV, sa filha Margarida qu'èra la frema dau rèi Haakon VI de Norvègia, faguèt designar son fiu Oluf coma rèi e obtenguèt la regéncia. Après la mòrt de son marit, venguèt tanben regenta de Norvègia. Òr, gràcias ai liames tescuts entre lei diferentei dinastias escandinavas, Oluf èra tanben pretendent a la corona suedesa. Après sa disparicion prematura en 1387, Margarida gardèt lo contraròtle de Danemarc e de Norvègia e se portèt candidat a la corona de Suècia. Lo rèi Albèrt de Mecklembourg foguèt reversat per son aristocracia e Margarida dirigiguèt lei tres reiaumes nòrdics fins a sa mòrt en 1412. En 1397, chausiguèt son nebòt Eric coma successor e una assemblada de senhors danés, norvegians e suedés definiguèt a Kalmar lei modalitats de l'union entre lei tres estats.
Segon lo tèxte adoptat a Kalmar, l'Union èra limitada ais afaires estrangiers e a la defensa, especialament còntra leis Alemands, e cada reiaume deviá gardar seis institucions e son autonòmia. Dins lei fachs, Danemarc dirigiguèt l'ensems e Norvègia ne'n venguèt rapidament una despendéncia. En revènge, Suècia resistiguèt e se dotèt dins lo corrent dau sègle XV de regents mai 1000 ò mens ostils au poder danés. De son caire, Danemarc aprofichèt sa poissança novèla per afeblir la Liga anseatica que declinava dempuei l'acomençament dau sègle XV. En particular, en 1429, un peatge foguèt instaurat per lei naviris passant Sund.
Pasmens, lo conflicte entre Danés e Suedés s'agravèt e entraïnèt l'abdicacion d'Eric de Pomerània en 1439. Cristian d'Oldenborg restaurèt un temps l'Union mai en Suècia, la realitat dau poder passèt pauc a pauc a de regents. Son fiu Joan Ièr foguèt elegit rèi de Danemarc sensa dificultat (1483) mai deguèt luchar per sometre Suècia (1497). Son successor Cristian II decidèt d'assassinar seis adversaris au sen de l'aristocracia suedesa (chaple d'Estocòlme en 1520), çò que precipitèt la fin de l'Union. Dalecàrlia se revoutèt sota la direccion de Gustav Vasa (1523-1560). Leis insurgents capitèron de caçar lei Danés fòra de Suècia en 1523.
L'apogèu de Suècia[modificar | modificar la font]
La Reforma[modificar | modificar la font]
Après sa victòria, Gustav Vasa reorganizèt lo reiaume e la monarquia i venguèt ereditària en 1544. La Reforma recebèt un acuelh favorable e una dieta l'adoptèt oficialament en 1527. Pasmens, a la fin dau sègle, lo rèi Sigismond III Vasa (1587-1632), qu'èra rèi de Suècia e de Polonha-Lituània en union personala, assaièt de restaurar lo catolicisme. Aquò entraïnèt una revòuta dirigida per un fiu de Gustav Vasa, Carles IX (1604-1610). Divèrsei guèrras contunièron entre lei dos reiaumes a prepaus dau contraròtle dei regions balticas. Venguèron un conflicte periferic de la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648) e s'acabèron en 1629 per la conquista suedesa de Livònia franc de la partida sud-èst d'aquela region. Aperavans, lo país aviá pres Estònia (1561-1582), Ingria e Carèlia (1617).
La Guèrra de Trenta Ans[modificar | modificar la font]
Suècia, encoratjada per França, participèt a la 1000 Guèrra de Trenta Ans a partir de 1630 dins lo camp protestant. Lo rèi Gustau II Adolf (1611-1632) ganhèt una tiera de batalhas còntra leis Imperiaus mai foguèt finalament tuat a la batalha de Lutzen. Sa filha Cristina (1632-1654) sota la regéncia d'Axel Oenstierna que contunièt la politica dau rèi. Après l'intervencion dirècta de França dins lo conflicte, la situacion dei Suedés, menaçadas per de còntra-ofensivas imperialas, se melhorèt e Suècia faguèt partida dei venceires de la guèrra. Ai Tractats de Vestfàlia, obtenguèt la Pomerània Anteriora, lo pòrt de Wismar e lei principats eclesiastics secularizats de Brema e de Virden.
L'expansion au detriment de Danemarc[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XVI, Danemarc e Suècia participèron ensems a la Guèrra de Livònia que permetèt ai Suedés d'obtenir Estònia en 1561-1582 e ai Danés l'illa d'Ösel en 1573. Pasmens, la rompedura de l'equilibri europèu — favorable ai Suedés — entraïnat per la Guèrra de Trenta Ans foguèt la fònt de tensions entre Copenaga e Estocòlme. De 1643 a 1645, una premiera guèrra s'acabèt per una victòria suedesa e l'annexion de Jämtland, de Gotla 1000 nd e d'Ösel. Puei, una segonda guèrra opausèt tornarmai Danemarc, aliat a Polonha-Lituània, e Suècia. S'acabèt per una victòria novèla dei Suedés que prenguèron lo contraròtle de Bohus, d'Halland e d'Escània.
Lo declin suedés[modificar | modificar la font]
Lo reculament suedés en fàcia de Russia[modificar | modificar la font]
Una guèrra aguèt tornarmai luòc entre Danemarc e Suècia dins l'encastre de la Guèrra d'Olanda de 1675 a 1679. Aliada a la França de Loís XIV, Suècia ataquèt leis aliats alemands dei Províncias Unidas per leis empachar de concentrar sei fòrças còntra lei Francés. Pasmens, l'armada suedesa foguèt desfacha a la batalha de Fehrbellin per Brandeborg. Estocòlme mantenguèt son integritat territòriala car Loís XIV refusèt d'acceptar la mendra pèrda per son aliat au Tractat de Nimega.
Lo sègle seguent foguèt caracterizat per l'emergéncia de la poissança russa que s'afirmèt en Mar Baltica au detriment de Suècia. D'efèct, en 1700, acomencèt la Granda Guèrra dau Nòrd qu'opausèt Suècia a la quasi totalitat de sei vesins. En 1700, Danemarc foguèt aisament vencut e se retirèt dau conflicte fins a 1709. Lei Rus subiguèron tanben una desfacha dura a Narva mai la lònga campanha còntra polonesa li permetèt de se reorganizar. Ocupèron Ingria, Livònia e Estònia. En 1709, lo rèi Carles XII (1697-1718) foguèt batut a Batalha de Poltava que s'acabèt per la destruccion de la màger part de l'armada suedesa. Aquò donèt l'avantatge ai Rus que conquistèron Finlàndia en 1714 e intrèron en Suècia en 1718. Après la mòrt de Carles XII, lei Suedés foguèron obligats de cessar lo combat e d'abandonar la màger part de sei conquistas dau sègle XVI (Carèlia, Estònia, Livònia, sud de la Pomerània anteriora e leis evescats de Brema e de Verden). De mai, Suècia fasiá d'ara endavant plus partida dei poissanças majoras dau continent europèu.
Après aquela desfacha, la Cort se devesiguèt entre doas faccions favorablas siá a una aliança anglorussa siá au mantenement de l'aliança francesa. Lo partit favorable ai Francés capitèt de convencre lo govèrn d'acomençar una guèrra còntra Russia en 1741. Pasmens, s'acabèt per una revirada e per la pèrda dau sud-èst de Finlàndia en 1743. Aquò amaisèt pas la situacion au sen de la Dieta e lo lassitge generau fàcia au blocatge politic dau reiaume permetèt au rèi Gustau III (1771-1792) de demenir lo poder de la chambra en 1772. D'ara endavant mèstre dau govèrn, engatjèt una politica de modernizacion dau país. Pasmens, de tensions intèrnas importantas contunièron d'agita 1000 r la vida politica e la populacion. En 1788, Gustau III declarèt la guèrra ai Rus per assaiar sensa succès de resòuvre aqueu problema. Lo conflicte s'acabèt per una patz blanca e lo rèi foguèt assassinat dos ans pus tard.
Lei guèrras napoleonencas[modificar | modificar la font]
Lei guèrras napoleonencas foguèt un periòde de dificultats per Suècia, aliada au Reiaume Unit. Inicialament, lo país assaièt de demorar neutre e participèt en 1800 au projècte de liga de neutralitat per la proteccion dau comèrci maritim gropant Russia, Danemarc e Prússia. Pasmens, en 1808, son aliança ambé Londres foguèt utilizat coma pretèxte per Russia, alora aliada de Napoleon Ièr, per atacar e conquistar Finlàndia a l'eissida de la guèrra de 1808-1809.
En 1810, lo manescau francés Bernadotte foguèt elegit prince eiretier de Suècia. Tre l'annada seguenta, prenguèt la direccion dau país en causa de la senilitat dau rèi Carles XIII (1808-1819). Après la revirada francesa en Russia, rompèt sei relacions ambé Napoleon Ièr e jonhèt lei coalizats. En particular, se destri ff6 èt a la batalha de Leipzig (1813) e menacèt Danemarc, aliat dei Francés. Aquò li permetèt d'obtenir Norvègia per compensar la pèrda de Finlàndia. Pasmens, aqueu restacament foguèt pas una annexion mai una union personala que laissèt ai Norvegians seis institucions e sa constitucion.
Suècia dempuei 1814[modificar | modificar la font]
Dempuei 1814, Suècia a pas participat a una guèrra e sa neutralitat foguèt respectada durant lei dos conflictes mondiaus. Pasmens, dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala, lo país, totalament enceuclat per l'Axe, deguèt adoptar una neutralitat globalament favorabla ais Alemands (circulacion de permissionaris, exportacions de metaus... etc.). En 1905, Norvègia obtenguèt son independéncia d'un biais pacific après lo refús suedés de laissar Òslo crear lo sieu servici diplomatic. A la fin dau sègle XX, Suècia intrèt au sen de l'Union Europèa (1995) mai adoptèt pas l'èuro coma moneda après un referendum en 2003.
En parallèl d'aquela politica estrangiera, la dinastia fondada per Bernadotte favorizèt la modernizacion de Suècia. Fins a la mitat dau sègle XIX, foguèt a l'origina d'un regime conservador favorizant lo melhorament dei tecnicas, especialament dins l'agricultura ambé l'introduccion de la tartifla. A partir de la Revolucion Industriala, l'industria (textil, transformacion de la fusta) se desvolopèt entraïnant una aumentacion dau nivèu de vida e de la populacion maugrat un important movement d'emigracion ais Estats Units d'America (un milion de personas entre 1850 e 1890). La societat se liberalizèt tanben pauc a pauc ambé l'abolicion dei monopòlis dei guildas, l'emergéncia d'una premsa lira, l'introduccion de reformas fiscalas e electoralas, la creacion d'un servici nacionau e l'aparicion de tres partits (sociau democrat, liberau e conservador) dominant e estabilizant la vida politica. Au sègle XX, Suècia creèt un sistèma de proteccion sociala fòrça avançada sota l'influéncia dei sociaus democrats que dirigiguèron lo país quasiment de contünia de 1928 a 1996. Dich modèl suedés, aquela politica permetèt a Suècia de venir un deis estats pus prospèrs de la planeta.
Politica[modificar | modificar la font]
Suècia es una monarquia parlamentària que son cap d'Estat es lo rei Carles XVI Gustau. Lo cap del govèrn es lo primièr ministre, actualament Stefan Löfven (S).
Lo Parlament suedés (Riksdag) es unicameral e a actualament 349 membres, elegits per un mandat de quatre ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Division administrativa[modificar | modificar la font]
Comtats (län)[modificar | modificar la font]
Suècia es un estat centralizat devesit en vint-e-un comtats o län:
Municipalitats (kommuner)[modificar | modificar la font]
Cada comtat es devesit en maitas municipalitats o kommuner, qu'èran un total de 290 en 2004.
Parçans istorics[modificar | modificar la font]
Regions istoricas (Landsdelar)[modificar | modificar la font]
Suècia s'es formada a partir de tres regions istoricas o Landsdelar : Götaland, Svealand e Norrland. An pas actualament de foncion administrativa.
Províncias istoricas (landskap)[modificar | modificar la fon 1000 t]
Las províncias de Suècia, o landskap, son de regions istoricas, geograficas e culturalas. Suècia a 25 províncias qu'an pas cap de foncion administrativa, mas que demòran un eiretatge istoric e un element important d'identificacion culturala.
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la fon 1000 t]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ Statistics Sweden. Yearbook of Housing and Building Statistics 2007. Statistics Sweden, Energy, Rents and Real Estate Statistics Unit, 2007. ISBN 978-91-618-1361-2. Available online in PDF format


text:
Norvègia
Norvègia (en norvegian: Norge segon lo bokmål o Noreg segon lo nynorsk), oficialament lo Reialme de Norvègia, es un país d'Euròpa que bordeja Russia e Finlàndia al nòrd-èst e Suècia a l'èst. Al sud e a l'oèst es bordat per l'Ocean Atlantic, e al nòrd per l'Ocean Artic. Sa capitala es Òslo.
Lo gentilici es norvegian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Deis originas a l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Poblada dempuei aperaquí 12 000 ans, lo territòri norvegian demorèt lòngtemps fòrça isolat e son istòria es mau conegut avans lo començament dau periòde viking. De mai, en causa d'un clima e d'una topografia marrits, lei comunicacions terrèstras foguèron lòngtemps malaisadas en Norvègia. Lei premiereis informacions sus lei Vikings norvegians datan dau sègle VIII quand colonizèron leis illas Shetland, leis Orcadas e leis illas Ebridas. A partir de la fin dau sègle, utilizèron aqueleis endrechs per preparar d'expedicions vèrs Islàndia, Groenlàndia, Canadà ò la Mar d'Irlanda e per pilhar lo litorau irlandés.
Pasmens, mens nombrós, lei Vikings installats dins lei regions colonizadas adoptèron pauc a pauc la cultura e la religion — principalament lo catolicisme — dei pòbles locaus. Ansin, dins lo corrent dau sègle XI, leis incursions vikingas s'arrestèron. En Norvègia, un reiaume comencèt de s'estructurar sota l'accion dau rèi Olaf Haraldsson (1016-[[1028])) que favorizèt tanben l'evangelizacion de son pòble.
Au sègle XII, un arquevescat foguèt creat a Nidaros (uei T 1000 rondheim) que permetèt de dotar Norvègia d'una Glèisa independenta. Puei, sota Sverre Sigurdsson (1184-1202), una dinastia novèla afiermèt la poissança norvegiana au nòrd-oèst d'Escandinàvia. En particular, sei sucessors s'ocupèron de restaurar sa senhoriá sus Islàndia en 1262-1264. En revènge, perdiguèron plusors possessions dins leis illas Britanicas onte leis Escocés tornèron conquistar leis illas Ebridas e l'illa de Man. La capitala foguèt installada a Bergen fins a son transferiment a Òslo au començament dau sègle XIV.
Pasmens, dins lo corrent dau sègle XIV, lo poder reiau e l'aristocracia declinèron. En parallèl, d'alianças ambé leis ostaus reiaus de Danemarc e de Suècia entraïnèron l'union dei tres reiaumes escandinaus en 1397 au sen de l'Union de Kalmar.
L'union ambé Danemarc[modificar | modificar la font]
L'union dei tres reiaumes durèt fins a la restauracion de l'independéncia de Suècia entre 1521 e 1523. En revènge, Norvègia e Danemarc demorèron units fins a 1814. Lei dos país demorèron teoricament d 1000 istints mai dins lei fachs, Danemarc dominava largament l'union. Ansin, per exemple, lo rèi Cristian III chausiguèt lo luterianisme coma religion en 1536 e l'impausèt sensa consultacion en Norvègia. L'istòria de Norvègia es donc largament confonduda amb aquela de Danemarc durant aqueu periòde. En particular, de conflictes frontaliers regulars còntra Suècia entraïnèron la pèrda de Jämtland en 1645.
Durant lei guèrras napoleonencas, Danemarc chausiguèt de s'aliar ambé França après una ataca suspresa britanica còntra Copenaga en 1801. Après la desfacha francesa en 1814, foguèt obligat de cedir Norvègia a Suècia qu'aviá perdut Finlàndia au profiech de Russia. Lei Norvegians acceptèron lo transferiment en cambi dau respèct de sa constitucion per lei Suedés.
L'union ambé Suècia[modificar | modificar la font]
Leis autoritats suedesas respectèron lo particularisme norvegian mai assaièron d'assegurar la coesion de l'union novèla. En particular, resistiguèron ai demandas norvegianas aguent per objectiu d'aumentar son autonòmia. Per exemple, acceptèron solament en 1884 l'instauracion d'un regime parlamentari vertadier en Norvègia. Puei, la revendicacion d'una politica estrangiera pròpria minèt lei relacions entre lei dos reiaumes. En 1905, lo Storting (lo parlament norvegian) decidèt de vòtar la creacion de consulats norvegians en despiech de l'oposicion dau rèi. En fàcia d'aqueu refús, lei parlamentaris votèron la fin de l'Union. Puei, a la demanda de Suècia, un vòte dau pòble ratifiquèt aquela chausida e Norvègia tornèt venir independenta. Un prince danés foguèt elegit rèi sota lo nom de Haakon VII (1905-1957).
La Norvègia independenta[modificar | modificar la font]
Lei doas guèrras mondialas[modificar | modificar la font]
Lei doas guèrras mondialas foguèron un periòde malaisat per Norvègia en despiech de sa neutralitat. Durant lo premier conflicte, perdiguèt la mitat de la flòta marchanda qu'èra alora una fònt de revenguts majora per son economia. Puei durant la Segonda Guèrra Mondiala, foguèt ocupada per l'Alemanha Nazi d'abriu de 1940 a mai de 1945. Leis Alemands i formèron un govèrn de collaboracion dirigit per Vidkun Quisling e i mantenguèron de fòrças importantas per empedir un desbarcament aliat.
Norvègia dempuei 1945[modificar | modificar la font]
Après 1945, Norvègia abandonèt sa neutralitat e participèt a la fondacion de l'OTAN. Lo Plan Marshal permetèt la reconstruccion de l'economia e la formacion d'un estat sociau democrata ambé de reformas progressitas fòrça avançadas. La descubèrta de jaciments de petròli e de gas naturau en Mar dau Nòrd favorizèt aquela politica. En 1972 e en 1994, lei Norvegians refusèron dos còps de jónher l'Union Europèa. En revènge, lo país jonhèt l'espaci Schengen.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[ modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Norvègia.


text:
Finlàndia
Finlàndia (en finés Suomi, en suedés Finland) es un país del nòrd d'Euròpa que confronta Norvègia al nòrd, Suècia a l'oèst e Russia a l'èst. Al sud e al sud-òest es bordat per la mar Baltica.
Sa capitala es Helsinki.
Lo gentilici es finlandés -esa.
Las lengas oficialas son lo finés e lo suedés.
Lo finés es una lenga aglutinanta qu'aparten a la familha de las lengas finoogricas, que compren tanben l'estonian, lo same (lapon) e l'ongrés. Aquestas lengas se distinguisson de las autras lengas parladas en Euròpa perque, coma lo basc, son pas indoeuropèas.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Liames intèrnes
- 7 Ligams extèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a la conquista suedesa[modificar | modificar la font]
Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Finlàndia datan d'aperaquí 11 000 av. JC. De Proto-Samis ocupavan alora ja la mitat meridionala dau país. A la seguida de contactes ambé de pòbles fino-ogrians originaris dau bacin de la Vòlga Mejana que migrèron en direccion de Finlàndia, d'Estònia e d'Ongria, formèron pauc a pauc lei Samis actuaus. Lo sud-oèst finlandés èra abitat per de tribüs germanicas. Lei Fino-Ongrians ocupèron lentament lo rèsta. Fins au sègle XI, Finlàndia demorèt poblada per de tribüs pauc bellicosas e sensa coeréncia politica comuna. Pasmens, d'incursions vikingas obliguèron lei pòbles finés de delaissar lo litorau au profiech d'installacions situadas dins lei tèrras interioras. Aquò renforcèt probablament la preséncia germanica lòng de la Mar Baltica ambé l'installacion de populacions suedesas.
Lei periòdes suedés e rus[modificar | modificar la font]
Lo periòde suedés[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XII, l'ocupacion e son evangelizacion de Finlàndia venguèron un enjòc important per lei reiaumes escandinaus de Suècia e de Danemarc e per la Republica de Novgorod, estat eslau fondat per de Varegs (Vikings d'origina suedesa). Ja installats dins leis illas Aland dempuei lo sègle XI, lei Suedés organizèron a partir deis annadas 1150 una tiera de crosadas destinadas a la conquista dau sud-oèst finlandés. I fondèron la vila d'Abo e mandèron de missionaris catolics. En parallèl, de Rus ortodoxs venguts de Novgorod intrèron en Carelia. I realizèron tanben de conversions e i fondèron un evescat a Olonets.
Au començament dau sègle XIII, de combats acomencèron d'opausar Suedés e Rus. Batuts per lei Rus a la batalha de la Neva en 1240, lei Suedés, sostenguts per la papautat ostila a l'expansion de l'ortodoxia, decidèron de mobilizar de mejans importants per abacar la conquista de Finlàndia. Abo foguèt nomada capitala de la region e la fortalesa de Vyborg foguèt fondada dins lo sud-èst en 1293. Après de combats suplementaris còntra lei Rus de Novgorod, l'istme de Carelia foguèt partejat au tractat de Nöteborg (1323). Vyborg e sa region demorèron suedesa e lei Rus gardèron lo contraròtle dei ribas de la Neva e dau lac Ladoga.
Au contrari dei populacions de Livònia e d'Estònia, autrei conquistas suedesas dau periòde, lei pòbles finés foguèron pas asservits. Lo desvolopament d'una noblesa e d'un clergat finés foguèt favorizat e Finlàndia venguèt un ducat en 1353 puei un grand-ducat en 1581. En 1527, foguèt ansin un prèire finés, Pietari Särkilahti, qu'introguèt la Reforma protestanta (de tendància luteriana) dins lo país. En 1548, la traduccion de la Bíblia en finés permetèt de'n establir la premiera forma escricha. Pasmens, son usatge oficiau foguèt pas reconegut avans 1739 e lo suedés venguèt rapidament la lenga deis elèits.
A partir dau sègle XVI, de combats novèus opausèron Suedés e Rus. Venceires, lei Suedés renfòrcèron sa preséncia en Estònia, ocupèron Ingria e lo nòrd e l'oèst dau lac Ladoga. L'apogèu de la poissança suedesa correspond a un periòde de prosperitat per Finlàndia ambé la fondacion de vilas, de rotas e lo desvolopament deis institucions (creacion de l'universitat d'Abo). Pasmens, dins lo corrent de la Granda Guèrra dau Nòrd (1700-1721), lo país foguèt devastat per leis armadas  russas en 1710. La desfacha suedesa entraïnèt un reculament de la frontiera e la pèrda de Vyborg. En 1743, una guèrra novèla entraïnèt la pèrda d'una faissa territòriala suplementària au sud-oèst. Puei, durant lei guèrras napoleonencas, un acòrd entre França e Russia permetèt ai Rus d'envaïr liurament Finlàndia que foguèt annexada a l'Empèri Rus en 1809 (Guèrra de Finlàndia).
Lo periòde rus[modificar | modificar la font]
Après sa victòria de 1809, lo tsar Alexandre Ièr tornèt formar lo Grand-Ducat de Finlàndia a partir dei conquistas russas de 1721, de 1743 e de 1809. Ne'n venguèt lo senhor mai laissèt una autonòmia fòrça larga ais abitants. Ansin, Finlàndia gardèt la sieuna Dieta, lei sieunas fòrças armadas, la sieuna moneda e lei sieunas lengas oficialas. De mai, la cultura finlandesa aprofichèt leis esfòrçs realizats per lei Rus per demenir l'influéncia suedesa per se desvolopar. Ansin, l'usatge dau finés foguèt encoratjat e la literatura nacionala conoguèt un desvolopament important. L'ensenhament foguèt tanben reformat per donar mai d'importància au finés. Enfin, autra evolucion importanta, la capitala foguèt transferida en 1812 d'Abo a Helsinki.
Dins aquò, la politica russa entraïnèt pauc a pauc l'emergéncia d'un sentiment nacionau finlandé 1000 s que foguèt a son torn considerat coma una menaça per lo regime tsarista. L'estatut d'autonòmia finlandés foguèt ansin reduch a partir de la fin dau sègle XIX. En particular, en 1899, l'armada finlandesa foguèt dissòuta e lo rus foguèt impausat coma lenga administrativa. Maucontenta, la populacion participèt ansin d'un biais massís a la Revolucion Russa de 1905. I obtenguèt una constitucion novèla amb un parlament elegit au sufragi universau. Pasmens, aqueu periòde durèt gaire ambé lo succès electorau dei socialistas en 1907 qu'entraïnèt un retorn de la repression e una acceleracion de la russificacion.
La Finlàndia independenta[modificar | modificar la font]
L'independéncia[modificar | modificar la font]
L'independéncia finlandesa foguèt proclamada lo 6 de decembre de 1917 dins l'encastre dei trèbols que tocavan alora l'Empèri Rus. Pasmens, la populacion se devesiguèt entre dos camps : lei socialistas jonhèron lei Bolchevics e lo govèrn independentista conservador autor de la declaracion d'independéncia demandèt au generau Carl Mannerheim de formar una « garda civica » per luchar còntra lei « Roges ». En despiech de la pèrda de la capitala dins lo corrent de genier de 1918, lei conservadors prenguèron ansin rapidament l'avantatge. En abriu, lei « Roges » avián perdut lo contraròtle dei vilas principalas e foguèron definitivament vencuts lo mes seguent. Aquela victòria permetèt a Mannerheim de resistir ai pressions deis Alemands, desbarcats dins lo corrent d'abriu, per nomar un prince alemand a la tèsta dau país e una assemblada elegida adoptèt una constitucion republicana en 1919.
La definicion dei frontieras foguèt l'objècte de negociacions importantas ambé Russia e Suècia. A l'èst, Helsinki revendicava totei lei territòris poblats de Carelians mai deguèt se contentar de la region de Petsamo que li donava un accès a l'Ocean Artic. En revènge, obtenguèt la totalitat dau Grand-Ducat. A l'oèst, la populacion suedesa deis Illas Aland demandava son restacament a Suècia. Un arbitratge de la Societat dei Nacions en 1920 confirmèt la sobeiranetat finlandesa sus l'endrech mai donèt un estatut d'autonòmia fòrça important a l'archipèu (neutralitat, sobeiranetat partejada amb Helsinki sus lei tractats internacionaus implicant Finlàndia... etc.). Aquel estatut foguèt confirmat en 1947.
L'entre doas guèrras[modificar | modificar la font]
Lo periòde de l'entre doas guèrras foguèt caracterizat per la persisténcia dei tensions politicas intèrnas entre « Roges » e « Blancs ». En particular, en 1929, de trèbols dins la vila de Lapua entraïnèron una viva reaccion anticomunista e, favorizats per lei consequéncia de la crisi economica de 1929, de partits faissistas, coma lo Movement de Lapua, se desvolopèron. Assassinèron mai d'un militant socialista ò comunista e organizèron sensa succès un còp d'estat militar en 1932. Pasmens, après aquela revirada, lei tensions s'amaisèron pauc a pauc gràcias a la represa economica e en causa dau risc creissent de guèrra.
La Segonda Guèrra Mondiala e sei consequéncias[modificar | modificar la font]
Finlàndia participèt a la Segonda Guèrra Mondiala coma aliada d'Alemanha. Vencuda en 1944, capitèt de gardar son independéncia mai deguèt faire de concessions au vesin sovietic que placèt lo país sota son influéncia fins a la fin de la Guèrra Freja.
D'efèct, en 1939, lo Pacte Germanosovietic organizèt lo partiment de l'Euròpa de l'Èst entre Berlin e Moscòu. Finlàndia se trobèt dins la zòna d'influéncia sovietica e en octòbre d'aquela annada, lei Sovietics demandèron un reculament de la frontiera d'aperaquí 25 km dins l'istme de Carelia per protegir Leningrad d'una ataca suspresa e la concession d'una basa navala dins la lenga de Hanko en cambi de rectificacions frontalieras dins d'autrei sectors. Lo govèrn finlandés acceptèt de negociar mai refusèt finalament lei condicions sovieticas. En novembre, l'URSS decidèt d'obtenir l'alunchament de la frontiera de la vila de Leningrad per fòrça e ataquèt Finlàndia. Mau preparada, l'armada sovietica subiguèt de pèrdas fòrça importantas en causa dau clima e de la resisténcia acarnada dei soudats finlandés comandats per Mannerheim. Pasmens, a partir de la fin de febrier, capitèt de prendre l'avantatge gràcias a sa superioritat numerica e Helsinki deguèt acceptar lei demandas sovieticas. En març de 1940, lo tractat de Moscòu enterinèt donc la pèrda de la totalitat de l'istme de Carelia, compres Vyborg, dei ribas dau lac Lagoda, de quauquei territòris en Carelia e de Hanko mai Finlàndia sauvèt son independéncia.
La desfacha de 1940 entraïnèt rapidament un raproch 1000 ament entre Finlàndia e l'Alemanha Nazia. Ansin, tres jorns après l'invasion dau territòri sovietic per lo Tresen Reich lo 22 de junh de 1941, Helsinki èra tornarmai en guèrra còntra Moscòu. Sei fòrças participèron au sètge murtrier de Leningrad e prenguèron Vyborg e Petrozavodsk. Pasmens, una còntra-ofensiva generala dei Sovietics en junh de 1944 li permetèt de reconquistar la màger part dei territòris perduts. En setembre, menaçats d'enceuclament après lo retirament alemand d'Estònia, lei Finlandés demandèron e obtenguèron un armistici.
Confirmadas au Tractat de París (1947), sei clausas foguèron duras. Au nivèu territòriau, lei Finlandés deguèron restituir lei territòris sovietics encara tenguts, abandonar Petsamo e cedir la basa de Porkkala (a solament 30 km de la capitala) en plaça de Hanko. En mai d'aquò, lei Sovietics expulsèron lei populacions finesas de l'istme de Carelia per lei remplaçar per de populacions russas, çò qu'entraïnèt l'arribada de 400 000 refugiats en Finlàndia. Au nivèu economic, lo país deguèt pagar d'importantei reparacions fins a 1952[1]. Enfin, au nivèu politic, lo govèrn finlandés deguèt arrestar e jutjar lei responsables de la guèrra — Mannerheim s'enfugiguèt en Soïssa onte moriguèt en 1951 — e, après la signatura d'un Pacte d'Amistat en 1948, l'URSS obtenguèt un drech de regard sus leis afaires estrangiers finlandés. Dich « finlandizacion », aqueu sistèma permetèt pasmens au país de gardar son regime capitalista, seis institucions democraticas e de pas venir membre dau Pacte de Varsòvia.
Finlàndia dempuei leis annadas 1950[modificar 1000 | modificar la font]
Après la mòrt d'Estalin, la tutèla sovietica evolucionèt lentament per venir pus leugiera. En 1956, abandonèron la basa de Porkkala e permetèron l'adesion de Finlàndia au Conseu Nòrdic. Sièis ans pus tard, autorizèron egalament l'adesion a l'Associacion de Liure Cambi Europèa. Fins a la fin de la Guèrra Freja, lei govèrns finlandés successius adoptèron ansin una mescla de neutralitat estricta, de contentament dei demandas sovieticas e d'independéncia dich « linha Passikivi-Kekkonen » dau nom dei presidents Juho Kusti Passikivi (1946-1956) e Urho Kekkonen (1956-1982). Helsinki assaièt tanben de favorizar lo dialòg entre lei dos blòts. Per exemple, aculhiguèt de 1973 a 1975 la Conferéncia sus la seguretat e la cooperacion en Euròpa. En parallèl, lo país conoguèt un desvolopament economic important maugrat una crisi grèva dins lo corrent deis annadas 1980-1990.
L'afondrament de l'URSS en 1991 marquèt la fin d'aqueu periòde e Finlàndia retrobèt alora la totalitat de sa sobeiranetat. En 1995, intrèt au sen de l'Union Europèa e adoptèt l'euro coma moneda en 2002. En revènge, a mantengut sa politica de neutralitat e refusat d'intrar au sen de l'OTAN.
Politica[modificar | ff6 modificar la font]
Finlàndia es una republica parlamentària. Lo cap d'Estat es lo president, elegit per la populacion per un periòde de sièis ans.
Lo Parlament (Eduskunta en finés, o Riksdag en suedés) a 200 membres.
Geografia[modificar | modificar la font]
La ciutat mai granda es Helsinki. Autras ciutats: Espoo, Tampere, Vantaa, Turku. Dempuèi 1997, Finlàndia se compausa de 6 províncias (läänit en finés, län en suedés).
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Finlàndia.
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ D'un biais paradoxau, aquò favorizèt l'industrializacion dau país e explica en partida sa prosperitat economica de l'après guèrra.


text:
Espòrt
L'espòrt es un ensemble d'exercicis fisics o mentals que se pratican jos forma de jòcs individuals o collectius e que pòdon donar luòc a de competicions. Una autra acepcion, mai larga lo definís coma recreacion, passatemps, léser, o exercici fisic a l'aire liure. La Carta Europèa de l'espòrt lo definís coma: Totas las formas d'activitats fisicas que, mejançant una participacion organizada o non, tenon coma objectiu l'expression o lo melhorament de la condicion fisica e psiquica, lo desvolopament de las relacions socialas o l'obtencion de resultats en competicion de totes los nivèls.[1]


text:
Times Square
Times Square es la plaça emblematica de la vila de Nòva York (EUA), situada al centre de Manhattan, entre las avengudas sieisena e novena, e las carrièras 39 a 52 . En son centre se crosan la carrièra 42 e l'avenguda Broadway, ont se forma una plaça originalament coneguda coma plaça Longacre. La plaça tornèt èsser nomenada per Times Square en 1904, perque lo burèu central del jornal The New York Times se situava al canton. Per celebrar lo cambiament de nom, lo jornal 2487 organizèt una fèsta publica de l'an nòu. Quand lo jornal cambièt d'adressa dins la carrièra 46 en 1913, Lo nom Times Square èra ja reconegut, e mai l'estacion de mètro de la zona foguèt nomenada tanben atal. La fèsta d'an nòu contunhèt a se far fòra de l'edifici original del jornal, fins a venir una de las fèstas de referéncia de la nuèch de l'an.
Se caracteriza per sas desenas de publicitats luminosas publicitàrias. Far una publicitat a Times Square es fòrça car; l'anoncia mens cara es aquela de Coca-cola, que paga un milion de dolars cada an, a causa d'un ancian contracte. La rason del pres de la publicat a Times Square es que s'estima que la plaça recep 26 milions de passejaires cada an. Times Square es, amb lo parc central de Nòva York, la zona metropolitana dels Estats Units d'America qu'apareis lo mai de còps dins los filmes e programas de television.


text:
I N C I P I T
*
Solombroses e marrits sòmis. Negre raconte a l'imatge de la negror del mond.
Univèrs fictiu, epòca imaginària, mas semblanças tre-bolantas, de s'i mespréner, emai que falsas pasmens.
Narracion que las gents i revertan pas degun mas ont cadun pòt, se ne vira per tal astre, rementar, de biais curiós e enganaire, qualqu'un, endacòm, un bricon.
Saunes estranhs e entristits que s'i butassan, a cò dels actors, remembranças, espèrs, crenhenças, conviccions, iras, mas tanben a còps, totun, regaudiments fugitius atal coma remiracion de beutats naturalas.
Personatges, tempses e luòcs lanhoses e irreals, mes-cladís pantaissaire que cachavièlhas i caben de sembla-realitats ganelejairas.
Endevenanças tan de mal concebre, espaurugantas de vertat e, pasmens, tan d'encontrar a l'encòp dins la vida vidanta, per malastre.
*


text:
Alexei Navalni
Alexei Anatòlievich Navalni (en rus: Aлekcéй AHaTóлbeBич HaBáлbHый; 4 de junh de 1976) es un jurista, politician e activista financièr rus. Dempuèi 2009, sa po 1000 pularitat a crescut d'un biais enòrme en Russia, e subretot dins los mejans de comunicacion del país e internacionals, coma un critic ferotge de la corrupcion dins la societat russa e a l'encòp del president Vladímir Potin. Capitèt d'organizar de manifestacions multitudinàrias en favor de la democracia e contra la corrupcion politica, contra lo govèrn de Potin, e sos aliats politics. En 2012, lo jornal american Wall Street Journal lo descriguèt coma "l'òme que mai paur fa a Vladímir Potin"
En julh de 2013, la justícia russa jutgèt que Navalni èra estat copable d'aver desviat d'argent. Foguèt doncas condemnat a cinq ans de preson, jutjament que foguèt denonciat pels Estats Units e l'Union Europèa coma un procès politic per encausa de son oposicion al regim.


text:
Corèa del Nòrd
La Corèa del Nòrd (en corean usual: Bukjoseon "Corèa del Nòrd"; en corean oficial: Joseon Minjujueui Inmin Gonghwaguk "Republica Democratica Populara de Joseon/Corèa") es un estat d'Asia de l'èst, dins lo nòrd de la Corèa istorica. Confronta la Corèa del Sud al sud, China e Russia al nòrd, e se tròba entre la mar de China Orientala e la mar de l'Èst.
Sa capitala es Pyeongyang.
Lo gentilici es nòrd-corean -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
La dominacion japonesa subre la Peninsula de Corèa s'acabèt amb la fin de la Segonda Guèrra Mondiala en 1945. Corèa demorèt devesida en doas parts pel parallèl 38: l'URSS prenguèt lo contraròtle de la part Nòrd, e los Estats Units de la part sud. Aquò menèt a çò que en 1948 s'establissen dos govèrns independents, un al Nòrd e l'autre al Sud, cadun reclamant sa sobeiranetat subre la totalitat de la peninsula.
Les tensions creissentas entre los govèrns del Nòrd e del Sud desboquèron sus la Guèrra de Corèa quand lo 25 de junh de 1950 l'armada de Corèa del Nòrd passèt lo parallèl 38 (que servissiá de frontièra) e ataquèt per la fòrça. La guèrra contunhèt fins al 27 de julhèt de 1953, quand lo Comitat de las Nacions Unidas, los volontaris de la Republica Populara de China e la Corèa del Nòrd signèron l'armistici. Una zona desmilitarizada foguèt establida per separar los dos païses.
La Corèa del Nord es estada dirigida per Kim Il-sung de 1948 fins a sa mòrt lo 8 de julhèt de 1994. Après, lo 8 d'octobre de 1997, son filh Kim Jong-il foguèt nomenat Secretari General del Partit dels Trabalhaires Corèans. En 1998 foguèt nomenat President de la Comission Nacionala de Defensa e sa posicion foguèt declarada coma "la fonccion pus nauta de l'Estat". Generalament las relacions internacionalas se melhorèron e i aguèt una encontra istorica Nòrd-Sud en junh de 2000. Pasmens, las tensions an tornat a se far vesedoiras amb la represa per la Corèa del Nòrd de son programa d'armas nuclearas.
Durant lo mandat de Kim Jong-il a la fin del decenni dels 90, l'economia del país descréissèt considerablament e l'escassetat de manjar venguèt evident en de nombroses endreches. Segon d'unas organizacions d'ajuda, un grand nombre de personas moriguèron de fam, causa agravada per un disfonccionament del sistèma de distribucion de manjar. Nombroses nòrd-coreans passèron illegalament en China a la recerca de manjar.
La Corèa del Nòrd es un dels luòcs pus isolats del mond, amb de restriccions severas a la dintrada e sortida del país. La premsa es contrarotlada per l'Estat, e l'ideologia Juche, que consistís a non dependre dels autres, es la pus impulsada pel govèrn.
Lo 10 de febrièr de 2005, la Corèa del Nòrd declarèt que possediá l'arma nucleara. Aquesta anoncia provoquèt una granda consternacion e de peticions dins lo mond entièr. Lo 9 d'octobre de 2006 la Corèa del Nòrd realizèt un assag nuclear, consistent en una explosion atomica sosterranha. Aquesta assag nuclear provoquèt, a travèrs de l'ONU, la condemnacion unanima de la comunitat internacionala.
Politica[modificar | modificar la font]
La Corèa del Nòrd es un regim comunista, de tipe estalinian, e totalitari[1],[2]; existís un culte de la personalitat a l'entorn de Kim Il-sung e de sos descendents, e lo país ten un dels pus bas nivèl dels Dreches de l'Òme al mond[3]. Lo regim es tanben dinastic : après la mòrt de Kim Jong-il en 2011, son filh cabdèt Kim Jong-un li succediguèt[4].
La Corèa del Nòrd es lo país pus militarizat al mond per çò qu'es de la proporcion de la populacion engatjada dins las fòrças armadas amb un total de 9 495 000 òmes d'activa, de resèrva e paramilitaris. Lo país desvolopa un programa nuclear, e un programa espacial[5].
Una comission d'enquèsta de l'ONU en 2014 estima que de centenats de milièrs d'oposants politics son mòrt dins de camps pendent las 50 darrièras annadas çò qu'es qualificat de crim contra l'umanitat e que entre 80 000 e 120 000 presonièrs politics son detenguts dins los camps a aquesta data[6].
Geografia[modificar | modificar la font]
La Corèa del Nòrd se trapa a la mitat nòrd, a partir del parallèl 38, de la peninsula de Corèa. Es bordada per doas mars: a l'oèst pel mar de l'Oèst (o Mar Jauna) e la baia de Corèa; e a l'èst per la mar de l'Èst (o Mar de Japon). La part Nòrd de la peninsula ont se trapa la Corèa del Nòrd ten nombroses sèrres e montanhas, separadas per de vals prigondas e estrechas. A la còsta oèst predominan las planas. Lo punt pus naut del país es lo pic de Paektu-sant, a 2774 mètres d'altitud subre lo nivèl de la mar. Entre los rius mai importants se trapan Tumen e Yalu, los quals forman la frontièra Nòrd amb China.
La vila pus granda de Corèa del Nòrd es sa capitala, Pyeongyang (o P'iŏ*ngyang). Las autras vilas importantasson: Kaesŏng, al sud; Senseŭiju, al nòrd-oèst; Wŏnsan e Hamhŭng a l'èst; e Ch'ŏngjin al nòrd-èst.
Division administrativas[modificar | modificar la font]
La Corèa del Nòrd compta nòu províncias, doas vilas jos estatut administratiu pròpri e tres regions administrativas especialas.
- Las nòu províncias
- Kangwon, al sud-èst (capluòc de província : Wonsan, autra vila importanta : Kosong), ont se situan los monts Kumgang o Kumgangsan (san significa montanha en corèan) ;
- Jagang, al nòrd-oèst, frontalièra amb China (capluòc de província : Kanggye) ;
- Ryanggang, al nòrd (capluòc de província : Hyesan), lo Mont Paektu, punt culminant de la Corèa del Nòrd a la frontièra sinocorèana, aparten al Ryanggang ;
- Pyongan du Nord al nòrd-oèst (capluòc de província : Sinuiju, a la frontièra chinesa) ;
- Pyongan du Sud, a l'oèst (capluòc de província : Pyongsong, autra vila importanta : Kangso) ; los monts Myohyang se situan al limit de la província de Jagang ;
- Hamgyong du Nord (capluòc de província : Chongjin) a l'extrèm nord-est ;
- Hamgyong du Sud, al nòrd èst del país (capluòc de província : Hamhung, autra vila importanta : lo pòrt de Sinpo dins lo Sud Hamgyong) ;
- Hwanghae du Nòrd, al sud del país (capluòc de província : Sariwon) ;
- Hwanghae del Sud, a l'extrèm-sud-èst del país (capluòc de província : Haeju).
- Las doas vilas
- Pyeongyang, la capitala, e sa província
- la vila de Rasŏn, a la frontièra amb Russia
- Las tres regions administrativas especialas
- la region toristica dels monts Kumgang
- la region administrativa especiale de Sinŭiju a la frontièra amb China
- la zona industriala de Kaesong, près de la Corèa del Sud.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima de Corèa del Nòrd es pus fred que lo de Corèa del Sud. Es un tipe de clima continental umid amb pluèjas de tipe monsonic. Lo clima de Pyongyang amb un total de 934 litres de pluèja annadièr e una temperatura mejana annadièra de 10,7 °C, es representatiu del de tot lo país:
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de la Corèa del Nòrd
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font 1000 a>]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ Error de Lua a Mòdul:Biblio/Comun a la línia 408: utilizacion d'una variabla globala, liste.
- ↑ Error de Lua a Mòdul:Data a la línia 203: attempt to call field 'erreur' (a nil value).
- ↑ Error de Lua a Mòdul:Data a la línia 203: attempt to call field 'erreur' (a nil value).
- ↑ Error de Lua a Mòdul:Biblio/Comun a la línia 427: utilizacion d'una variabla globala, jour.
- ↑ Error de Lua a Mòdul:Data a la línia 203: attempt to call field 'erreur' (a nil value).
- ↑ ONU : le terrifiant rapport sur les crimes contre l'humanité en Corée du Nord, Le Parisien, 17/2/2014


text:
Biàrritz
Biàrritz[1] (Miarritze e Biarritz en basco) es ua vila d'Occitània (Gasconha) segon las dadas lingüisticas scientificas e segon los occitanistas (mes es ua vila deu País Basco segon los militants basquistas).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Biàrritz se tròba dens lo parçan deu Baish Ador. Qu'ei administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region d'Aquitània. Qu'apartiengó a Labord au sègle XII, arron n'estó desligada. Que hè partida deu "Bascoat" dens lo sens de la lei Pasqua de 1995.
Es banhada per l'ocean Atlantic (golf ff6 de Gasconha). Qu'es hèra pròcha de Baiona e Anglet dab las quaus forma ua conurbacion e lo parçan deu Baish Ador.
Lo casinò de Biàrritz (obèrt tre lo 10 d'agost de 1901) e las soas plajas que hèn de la vila un center toristic. Lo surf que tròba a Biàrritz un deus punts mei importants entà la soa practica. Biàrritz que viu en fàcia de la mar. Qu'estó a las soas originas un vilatge balenèr.
Istòria[modificar | modificar la font]
Durant lo sègle XVIII los mètges que recomandavan los banhs de mar a Biàrritz per las lors proprietats terapeuticas. Biàrritz qu'arribè a la fama en 1854, an que l'Emperairitz Eugènia (esposa de Napoleon III) hasó constrúser un Palais a la plaja (uei lo dia conegut coma Ostalaria deu Palais).
La familha reiala britanica que passè temporadas a Biàrritz.
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga tradicionala de la conurbacion formada per Biàrritz, Baiona e Anglet (nuclèu deu Baish Ador) qu'ei l'occitan (gascon), segon las enquistas filologicas deus sègles XIX e XX (vejatz en particular l'Atlas linguistique de la Gascogne), mes que i a ua hòrta preséncia deu basco deguda a ua immigracion rurala recenta de l'arrèrpaís bascofòn.
En tot cas la lenga dominanta i es lo francés dempuish lo sègle XX. Los movements culturaus locaus que revendican l'occitan e lo basco e qu'an obtengut ua senhalizacion trilingüa en francés, en basco e en occitan.
Los movements politics occitanistas que revendican lo Baish Ador (dab Biàrritz) coma ua part d'Occitània. Los movements politics bascos que'u revendican coma ua part deu Bascoat.
.


text:
Leontopithecus rosalia
Tamarin leon daurat
Leontopithecus rosalia
(Linnaeus, 1766)
EN B1ab(iii) : En dangièr
Estatut CITES
Annèxe I , Rev. del 01/07/1975
Lo tamarin leon daurat es un primat endemic de Brasil, de la familha dels Callitrichidae e del genre Leontopithecus. Es present unicament dins la selva atlantica brasiliana, dins l'Estat de Rio de Janeiro, e segon d'unes autors tanben dins lo sud d'Espírito Santo. A l'ora d'ara se trapan principalament dins la resèrva biologica de Poço das Antas e dins la resèrva biologica d'União, e vivon dins las plus nautas estratas de la selva primària. Se pòdon encontrar tanben dins las espandidas de selvas segondàrias. Èra autrecòps considerat coma una sosespècia, uèi es una espècia a part entièra, coma las autras espècias de tamarins leons. Las pròbas d'estudis filogenetics mòstran que lo tamarin leon negre es l'espècia pus pròche del tamarin leon daurat. I a pas de fossil conegut de l'espècia.
Amb d'autres tamarins leons, es lo sòci pus bèl de la sosfamilha dels Callitrichinae e pòt pesar fins a 800 g. Lo pelatge varia del daurat a l'iranja amb una crinièra caracteristica, que li donèt son nom popular. Ten d'arpas en plaça de las onglas e lo tresen det de la man es fòrça long e servís per cercar de predas. Lo dimorfisme sexual es pas marcat. Lo cran es pichon e mens robust que los autres tamarins leons. A 30 dents, las incisivas essent similaras als ulhals.
Son d'animals diurnes e fòrça actius a las primièras oras del matin. Los comportaments socials son fòrça similaris a los dels autres primats. Vivon en grops de 9 individús maximum, organizats en grops familials, la poliandria essent correnta. La poliginia se pòt produire dins una mendra mesura. Los territòris varian en talha e pòdon aver fins a 217 ectaras de superfícia. La fragmentacion de l'abitat a fait cavalcar nombroses territòris. Son d'animals omnivòrs, se noirrisson de fruits, d'invertebrats e de pichons vertebrats pendent la sason de las pluèjas e de nectar pendent la sason sèca. An un repertòri variat de vocalizacions, que son emesas dins des contèxtes especifics. Donan naissença a de bessons après una gestacion de 130 jorns. Los mascles ajudan s'ocupar de la progenitura, e de la progenitura dels ans passats.
Es una espècia en perilh d'escantiment, classada coma espècia en perilh per l'UICN e l'ICMBio. SE reproduson gaireben exclusivament dins la réserva biologica de Poço das Antas, e d'União e dins de fragments de selva a proximitat, dins lo bacin del flume São João, dins l'Estat de Rio de Janeiro. I a aperaquí 3 200 individús en libertat, gràcia a d'innombrables esfòrces de conservacion e de reproducion de l'espècia. Las populacions captivas son relativament importantas e establas. Lo tamarin leon d'aur es una espèce emblematica de la conservacion de la selva atlantica brasiliana.


text:
Pterosaures
Los pterosaures son un grop d'animals fossils, descendents dels Ornithodira. Aquestes animals abitèron la Tèrra entre 250 m. e 65 m. d'annadas a. Foguèron los "reis" del cèl abans los aucèls.
Eran de reptils de sang cauda, cosins dels dinosaures (mas pas de dinosaures) amb una capacitat de volar excellenta, subretot melhora que la dels aucèls modèrnes, amb un cervèl fòrça grand per l'epòca; completament adaptats al vòl, èran ovipar. Totes los pterosaures coneguts uèi èran piscivòrs, trobats dins de luòcs qu'èran d'ancianas mars, oceans, rius, lacs, sanhas, etc.


text:
Ateïsme
L'ateïsme (del grèc atheos) es negar l'existéncia de Dieu. En un sens mai ample pòt èsser autant l'incredulitat coma l'indiferéncia davant lo fach religiós.
Evolucion conceptuala[modificar | modificar la font]
Al començament, en Grècia antica, significava "abandonat pels dieus". Aqueriguèt una significacion addicionala al sègle V aC: "que refusa los dieus" o "impiu". Ciceron transcriguèt atheos al latin. Los primièrs crestians e los pagans discutissián sul sens del mot ja que s'acusavan d'athenoi.
Tipologia[modificar | modificar la font]
L'ateïsme pòt èsser explicit quand nèga dirèctament l'existéncia de Dieu. Dins lo cas contrari es ligat a l'Agnosticisme, apelat tanben « ateïsme feble », qu'afirma que se pòt pas argumentar en favor o en contra de l'existéncia d'un dieu e lo Deïsme, qu'admet l'existéncia d'un Dieu creador mas non pas la religion. L'ateïsme practic se pronóncia pas sus l'existéncia de Dieu, mas li dona cap de valor dins la vida reala, mentre que l'ateïsme teoric admet pas l'existéncia d'un èsser transcendental. L'ateïsme teoric pòt prene diferentas formas:
- L'Ateïsme scientific, qu'opausa Dieu e la natura. De l'inutilitat de Dieu dins la practica scientifica se conclutz son inexisténcia, en lo remplaçant de vegadas per d'autras entitats.
- L'Ateïsme existencialista, sostengut sus la contradiccion entre Dieu e lo mal.
- L'Ateïsme umanista que prepausa l'incompatibilitat entre Dieu e la libertat umana.
- L'Ateïsme ontologic, qu'opausa l'infinit a Dieu, retrè lo Cristianisme d'aver anullat l'infinit pròpriament uman.


text:
Explosion
Una explosion es un fenomèn fisic ò quimic de transformacion rapida d'un ò de plusors materiaus en una autra matèria aguent un volume fòrça pus important. Aquò entraïna alora la formacion d'una suspression que sa destenduda crea una bofada e una emission de bruch. D'autrei fenomèns pòdon se debanar d'un biais simultanèu coma un desgatjament de calor ò una emission de raionaments. En foncion de la velocitat de desplaçament de la suspression, se parla de deflagracion (se la velocitat de la suspression es inferiora a la velocitat dau son dins lo mitan de propagacion) ò de detonacion (se la velocitat de la suspression es superiora a la velocitat dau son dins lo mitan de propagacion). Dins lo cas d'una detonacion, i a formacion d'una onda de tuert en mai deis autrei fenomèns explosius.
Leis explosions son un fenomèn perilhós car pòdon entraïnar de bleçaduras fòrça grèvas. D'efèct, la suspression pòu causar de degalhs intèrnes ais organismes vivents, especialament au nivèu dei timpans e dei paumons. Pòu tanben èsser a l'origina de l'afondrament de bastiments. Lei fenomèns segondaris d'una explosion (aumentacion de la temperatura, projeccions d'objèctes...) son pereu una fònt de riscs importants.
Dos tipes principaus d'aplicacions existisson per leis explosions. Lo premier es utilizat per destrurre d'objèctes ò d'èssers umans dins d'encastres civius ò militars. Lo segond s'utiliza dins lei motors d'explosion per propulsar de veïculs.


text:
Paradòxa de Fermi
La paradòxa de Fermi es una paradòxa de fisica que fa emergir la contradiccion entre la possibilitat qu'agan aparegut un grand nombre de civilizacions tecnologicament avançadas dins l'univèrs e lo fach constatat que sonque coneissèm la civilizacion de la Tèrra.
L'edat de l'univèrs e lo grand nombre d'estelas sonque dins la galaxia nòstra, combinat amb l'equacion de Drake per estimar lo nombre de civilizacions extraterrèstras amb que eventualament nos poirem metre en contacte, semblan d'implicar que la vida extraterrèstra intelligenta seriá pas estada fòrça rara. Alara, s'existisson un grand nombre de civilizacions extraterrèstras, perqué n'avèm pas cap de pròva, amb las sondas, las naus espacialas o las transmissions de ràdio? Lo fisician Enrico Fermi se demandava «Ont son, doncas?». La paradòxa se pòt formular mai precisament atal:
- « La cresença que l'univèrs conten fòrça civilizacions tecnologicament avançadas, combinada amb la nòstra manca de pròvas eissida de l'observacion per piejar aquela idèa, es inconsistent. O ben la premissa es incorrecta (e, alara, la vida intelligenta es fòrça mai rara que o cresèm) o ben las observacions actualas son incomplètas (simplement encara los avèm pas detectats) o ben los nòstres metòdes de recèrca son incorrèctes (cercam pas amb los indicadors corrèctes). »
Aqueles que creson que la manca d'una pròva clara es un argument conclusiu per la non existéncia de civilizacions extraterrèstras avançadas a una distància de la Tèrra que permet la comunicacion, se referisson a aquela manca de pròva coma lo principi de Fermi. Sociologicament es interessant de soslinhar que la formulacion de la paradòxa emergiguèt dins una epòca que Fermi trabalhava sul Projècte Manhattan, que sa finalitat èra lo desvolopament de la bomba atomica. La responsa de Fermi a la paradòxa es que tota civilizacion avançada desvolopa, amb la seuna tecnologia, lo potencial de s'exterminar ela meteissa, alara considerava que veniá dins l'actualitat a son epòca. Lo fach se tròba pas d'autras civilizacions extraterrèstras implicava per el un destin tragic per l'umanitat.


text:
Argument ad hominem
Un argument ad hominem (o un argumentum ad hominem o encara ex concessis) es un argument que s'interessa a la pers 1000 onalitat de l'adversari, a sas accions passadas e a sas contradiccions.
Utiliza çò que l'adversari a declarat[1]. Es per aquò qu'es tanben apelat ex concessis, per designar las paraulas dichas (concedidas) per l'adversari e utilizadas contra el.
Specificitats[modificar | modificar la font]
Es un argument dich fallaciós qu'aparten a la categoria de la fallàcia ( o enganariá). Es sovent considerat coma un argument malonèste, mas es pas totjorn vertat, pòt tanben porgir d'informacions utilas per l'argumentacion. Per exemple s'utiliza quand se vòl defugir una confrontacion d'arguments desfavorables e qu'òm pòt s'apièjar sus de detalhs de la vida de l'adversari o sus sas contradiccions per tornar trobar de vam dins l'argumentacion.
Es pasmens mens violent que l'argument ad personam qu'ataca dirèctament la persona independentament de l'argumentacion. Se tracha puslèu dins aquel cas, d'invectivas e mai, de còps que i a, d'insultas.
Exemple[modificar | modificar la font]
Un amic es per l'interdiccion de las veituras dins lo centre de sa vila. Mas el, abita dins lo centre e n'a una de veitura. Se, quand discutatz del subjècte amb el, li fasètz arremarcar sa contradiccion, creatz un argument ad hominem que pòrta sus sas contradiccions e sas accions.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Declercq, Gilles. 2003. « Avatars de l'argument ad hominem : éristique, sophistique, dialectique », Declercq, Gilles, Michel Murat & Jacqueline Dangel (éds). La parole polémique (Paris : Champion), 327-376


text:
Sumèr
Sumèr (Ki-en-gi en sumerian e Shumer en akkadian) foguèt una region al sud de la Mesopotamia antica, entre l'embocadura dels rius de Tigre e d'Eufrates. Los sumerians son considerats coma la primièra e pus anciana civilizacion del mond. Lor origina es desconeguda e existisson al seu prepaus d'ipotèsis nombrosas, encara que las teorias pus seriosas prepausen una origina autoctòna amb d'influéncias extèrnas, provenent possiblament de l'oèst (d'Índia o d'Iran).
Protoistòria[modificar | modificar la font]
Al nòrd de Mesopotamia se localizan al Neolitic las culturas de Jarmo (6700 aC-6500 aC), Hassuna (5800 aC-5500 aC) e Samarra (5600 aC-5000 aC) e al sud, Obeid (5000 aC-3750 aC), Uruk (3750 aC-3150 aC) e Jemdet Nasr (3150 aC-2900 aC).
Uruk, l'Erek biblica e actualament Warka, es lo luòc de descubèrtas fondamentalas per l'istòria de l'umanitat: apareis la ròda cap a 3500 aC e l'escritura en 3300 aC (la datacion pus anciana de taulas d'argila en escritura cuneïforma). Aqueles registres escriches confirman que los sumerians èran pas un pòble indoeuropèu ni semita. Lor lenga es de tipe aglutinant e monosillabica, amb de similituds constructivas amb d'autras lengas aglutinantas.
La societat sumeriana[modificar | modificar la font]
Lo rei aviá lo màger poder politic de Sumèr, gràcias a sos nombroses foncionaris. Tanben aviá lo poder legislatiu, executiu e judiciari. Los foncionaris se suicidavan quand morián; mas aquela practica s'arrestèt.
Los sumerians foguèron d'astronòms e d'astrològs expèrts. Al delà, inventèron la clepsidra, un relòtge d'aiga fòrça utilizat en Grècia antica. La medecina sumeriana èra tanben importanta. Los sumerians coneissián tanben la geometria (mens que los egipcians).
Los sumerians creèron l'escritura cuneïforma e fondèron d'escòlas d'escribas (edubba). Al delà, foguèron los inventors del diccionari, mas sonque de substantius. A las escòlas assistissián sonque los filhs de las familhas ricas. L'escòla èra dirigida pel «paire de l'escòla» e los escolans èran coneguts coma «filhs de l'escòla» e los ajudants s'apelavan «fraires de l'escòla».
Los òmes portavan la barba e vestián de kaunakes, una falda de lan. Dins la guèrra, l'armadura èra de cuèr. Lo vestiment femenin èra semblable al masculin: una tunica.
Las ciutats èran, coma en Grècia Antica, de ciutats-Estats.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia sumeriana se basava sus l'agricultura, pr'amor qu'aquela tèrra èra fòrça feconda. I aviá d'aisinas agricòlas fòrça eficaças. Se trabalhava tanben l'aur e la ceramica. Las aisinas èras de cana, d'òs o de pèira, e s'utilizava tanben lo coire e lo bronze. Lo comèrci èra tanben important. Formavan de caravanas de carris. Coma moneda s'utilizava lo sicle; 60 sicles fasián una mina.


text:
Bíblia
Lo mot Bíblia ven del grèc ancian Bιϐλίa biblía, que significa "libres" al plural neutre, par l'intermediari del latin biblia. Lo sens èra: "Los Libres (sants)" o "la bibliotèca (sagrada)" en designant l’ensems del corpus religiós. S'agís, en fach, sus l’aparéncia d’un obratge unic, d’una colleccion d’escriches fòrça variada (relats de las originas, tèxtes legislatius, relats istorics, tèxtes sapiençals, profetics, poetics, agiografics, letras) que sa redaccion s’es escalonada pendent mai d’un millenni.
La Bíblia crestiana es devesida en Ancian Testament, comprenent los libres eretats del judaïsme, e en Novèl Testament, escriches testimoniant de Jèsus Crist. Lo mot Testament ven del latin testamentum, traduccion del grèc διaθήkn que significa "disposicion escricha", d'ont "testament", "convencion ", e dins aqueste contèxte "pacte", "aliança".
Dins la Glèisa, la Bíblia es apelada la paraula de Dieu.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- La Bíblia - Ancian testament, revirada de Joan Larzac, Letras d'òc (2013)