text:
Scepticisme
Lo scepticisme (del grèc skeptikos, « qu'examina ») èra un corrent filosofic iniciat per Pirron d'Elis (360 AbC-270 AbC). La primièra forma de scepticisme tradicionalament admesa foguèt lo pirronisme. Los primièrs sceptics, en mai dels sceptics o pirronians, avián tanben abitualament per nom zetics; aquel darrièr tèrme significa "cercaires que cercan sens trobar res".
E mai qu'existisca de posturas scepticas dins fòrça periòdes de l'istòria (dempuèi la primièra sofistica fins a la postura radicalament critica de Nietzsche, e encara mai endavant), lo movement conegut popularament coma scepticisme es format principalament per son fondador Pirron, per son disciple Timon, pels platonicians Arcesilas e Carneades e de sègles mai tard, per Enesidèma e per Sext Empiric (e d'autres membres segondaris de l'escòla).
Los sceptics se mesfisavan de la capacitat de la rason a descobrir la veritat, perque las sensacions per las qualas se percep la realitat mòstran sonque l'aparéncia de las causas.
Las idèas centralas del scepticisme son:
- Se pòt pas saber cossí son las causas en se meteis (al maximum, se'n pòdon coneisser "las aparéncias" que se'n veson), e lo mai prudent es de s'abstenir de formular cap de jutjament, perque res es fals nimai vertadièr.
- Se pòt pas fisar a la rason perque sas coneissenças son fondadas sus las sensacions.
- Voler arribar a de coneissenças absoludas es una font d'inquietud. L'abstencion de jutjament (es a dire, d'opinion e de critica) es l'etapa abans lo bonaür e l'ataraxiá.
- L'unica causa qu'importa dins la vida, coma o diguèrem, es de capitar a aténher la tranquillitat d'esperit o ataraxiá. Sus aquel subjècte, lo scepticisme a de punts de contacte amb l'epicurisme e, dins una mesura encara mendra, amb l'estoïcisme.
- Tot çò exterior a l'òme es indiferent.
- Considerant que se deu viure dins un monde d'aparéncias, totjorn caldrá se concentrar cap al mai probable. (Sus aquel subjècte, lo sceptic Carneades faguèt una taula de las coneissenças probablas, que i voliá donar son opinion sus quals faches an una mai granda probabilitat, e quals an una probabilitat menora.).
Cal dire, pasmens, que lo scepticisme dels primièrs sceptics a pauc o fòrça pauc a veire amb lo scepticisme modèrne, o amb lo scepticisme que prediquèron de pensaires individualistas (coma Hume). Tanben i a de pensaires que practican un scepticisme moderat, o alara un scepticisme que servís de portal a d'autres coneissenças dogmaticas; per exemple, Descartes o Kant.
Brèu esquèma istoric del scepticisme.[modificar | modificar la font]
- Primièrs pensaires de caractèr sceptic e relativista: qualques sofistas, los megarics, Democrit.
- Primièrs pensaires oficialament descrichs coma sceptics: Pirron e lo pirronisme, Timon. Lo scepticisme original mòstra gaireben de similituds amb l'epicurisme, e, dins una mesura encara mendra amb l'estoïcisme.
- Academia nòva, qu'adopta qualques aspèctes de l'escepticisme: Arcelisas, Carneades.
- Darrièrs pensaires sceptics antics: Enesidem e Sext Empiric.
- Pensaires modèrnes qu'adoptan lo scepticisme coma metòde e coma teoria, pel mens parcialament: Hume e Nietzsche, entre d'autres.
- Pensaires modèrnes qu'adoptan l'escepticisme coma un camin per arribar a una postura dogmatica: Descartes e Kant, entre d'autres.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)Dossièr sul scepticisme en Grècia, amb tèxtos de Ramon Alcoberro


c: text/html

text:
Araneae
Las aranhas o araneids (òrdre dels Araneae) son d'artropòdes de la classa dels aracnids, amb uèch patas, sens alas ni antenas, d'uèlhs simples, e que tipicament produson de seda. L'estudi scientific de las aranhas se nomena l'araneologia. La paur irracionala de las aranhas se nomena l'aracnofobia, una de las fobias pus comunas.
Aquel òrdre Aranae se devesís en subòrdres: Mygalomorfae (aranhas primitivas), Araneomorphae (aranhas modèrnas) e Mesothelae (sonque en Àsia)
Maitas aranhas fan de trapèlas amb de telaranhas (o rantelas) per caçar los insèctes. Las telaranhas son fachas amb una substància sedosa plan resistenta que sortís de l'abdomèn de l'aranha.
Las aranhas tenon 8 pautas e son còrs es devesit en cefalotorax e abdomèn. Son esqueleta extèrna se compausa subretot de quitina. Possedisson normalament 8 uèlhs simples e pedipalps que son dos segments a ras de la boca que las ajudan a manjar. Dins lo cas dels mascles dins l'acoblament.
Qualques aranhas injèctan de verin a sas presas e la tarantula possedís ela de pels urticants sus son abdomèn.
La metamorfòsi de l'aranha compren tres estadis: l'estadi embrionari, larval e ninfoimaginal (adulte)
Los rituals d'acoblament sovent son plan elaborats; dins lo cas de l'aranha coneguda coma la veusa negra Latrodectus mactans aquesta tua e se manja lo mascle après l'acoblament.
Las aranhas segon son espécia pòdon viure un an o mai.
-
Pisaura mirabilis o Pisaura remirabla.
-
-
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Araneae (en)
- Referéncia ITIS : TSN 82732 Araneae (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Araneae (en)
- Referéncia NCBI : Araneae (en)
- Veire un esquèma detalhat de la morfologia e de l'anatomia intèrna d'una aranha
- Deutsche Arachnologische Gesellschaft e. V. - Societat Alemanda d'Aracnologia Associacion legala [FR/DE]
- Las telaranhas dins totes lors estats (estructura, proprietats, construccion) : las telaranhas.
- Macrophotographie - Fòtos d'aranhas

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Plueja acida
Une plueja acida (var. pluèja acida, plueia acida, ploja acida) designa una precipitacion anormalament acida. Se destria lei precipitacions umidas (plueja, nèu...) e secas (gas, particulas finas...). Aquela expression apareguèt per lo premier còp en 1872.
L'acidificacion dei precipitacions es causada per la preséncia dins l'atmosfèra de gas capables de se dissòuvre dins l'aiga (generalament SO2, SO3, NO ò NO2) e d'i formar de compausats acids (generalament H2SO4 ò HNO3). La fònt d'aquelei gas pòu èstre naturala (erupcion volcanica...) ò umana (pollucion...). Lei pluejas acidas pòdon entraïnar una acidificacion dau sòu e deis aigas de superficia (lacs, oceans...). Aquò pòu aver d'impactes sus la fauna e la flòra, en particular sus sei capacitats de subrevida ò de reproduccion de certaneis espècias e, de còp, entraïnar sa disparicion.


text:
Leet
Leet (escrit 31337, 1337, L337, 13370rz o l33t[1][2]), o Leetspeak, es un sistèma d'escritura usat principalament a Internet, qu'emplega diverses combinasons de caractèrs ASCII per substituir l'alfabet latin.
Inicialament lo mot leet s'utilitzava coma adjectiu, per derscriure lo comportament de personas de la comunitat. Amb la proliferacion de l'us d'Internet dempuèi lo decenni de 1990, lo Leet es vengut part de la cultura d'Internet.[3]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Escrit en "leet"
- ↑ Urban Dictionary:leet
- ↑ Mitchell.


text:
1864
Aquesta pagina concernís l'an 1864 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'expedicion en Mexic. Lei Francés capitèron d'estendre sa zòna d'ocupacion dins lo centre e poguèron proclamar la creacion d'un Empèri de Mexic dirigit per Maximilian de Habsborg (10 d'abriu). Dins aquò, lei republicans mexicans contunièron de combatre dins lo nòrd e, en fòra dei tropas francesas, Maximilian aviá solament lo sostèn dei tropas pauc eficaças dei conservadors e d'un nombre limitat de volontaris venguts de l'Empèri d'Àustria.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Rus[modificar | modificar la font]
Victoriós de la batalha d'Opatów (21 de febrier), lei Rus prenguèron l'avantatge còntra l'insurreccion polonesa començada en 1861. Après aquela desfacha, lo movement foguèt pauc a pauc esquichat fins a la prima de 1865.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Mexic. Incapables de s'opausar dirèctament ai tropas francesas que renforcèron sa preséncia dins lo centre dau país ambé divèrsei campanhas victoriosas li permetent d'ocupar lei vilas principalas, lei Mexicans fidèus au govèrn de Benito Juárez se retirèron vèrs lo nòrd e lei regions isoladas per i formar de guerilhas que secutèron lei Francés e seis aliats. De son caire, Napoleon III capitèt de convéncre Maximilian de Habsborg, fraire de l'emperaire d'Àustria, de venir emperaire de Mexic. L'Empèri de Mexic foguèt proclamat lo 10 d'abriu en Mexico. Pasmens, l'estat novèu mancava de sostèn en fòra dei tropas francesas e de certanei grops conservadors. De mai, Àustria mandèt solament una ajuda limitada a l'emperaire novèu.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Après l'ivèrn, començament d'una tièra d'ofensivas còntra Nanquin que foguèt enceucla marcant lo començament d'un sètge murtrier en causa de la manca d'avitalhament dins la vila. Lo 1èr de junh, moriguèt Hong Xiuquan après una intoxicacion alimentara. Puei, lo 19 de julhet, lei fòrças Qing capitèron de destrurre lo barri de la vila e lei tropas e partisans taiping i foguèron chaplats (au mens 100 000 mòrts). Aquò marquèt la fin deis operacions majoras de la Revòuta Taiping mai de guerilhas contunièron de se batre fins a 1871.
Una partida dei subrevivents de l'armada taiping jonhèt tanben la Revòuta dei Nian que sei fòrças conoguèron un redreiçament important de sei capacitats dins lo corrent de l'annada. Li permetèt en particular de reformar son infantariá anientada per leis ofensivas menadas leis annadas precedentas per l'armada imperiala.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Publicacion per lo fisician estatsunidenc per James Clerk Maxwell (1831-1879) de la sintèsi de son estudi de generalizacion dei trabalhs de Michael Faraday (1791-1867) et André-Marie Ampère (1775-1836) regardant l'electricitat e lo magnetisme. Presentèt lei quatre equacions dichas equacions de Maxwell depintant lo comportament e lei relacions dau camp electromagnetic e demostrèt la natura ondulatòria e electromagnetica de la lutz. Aquò marquèt la fin dau periòde de fondacion de l'electromagnetisme que faguèt d'ara endavant partida dei camps importants de la fisica modèrna.


text:
Nauvoo
Nauvoo (נָאווּ "èster polida", ebrèu Nåvu, ebrieu tiberian Nâwû) ei ua petita ciutat en comtat de Hancock, en extrèm oèst deth estat de Illinois, Estats Units. Compde damb ua poblacion de 1,071 abitants (cens actuau) des 20,121 abitants deth comtat de Hancock, Nauvoo atrè un gran nombre de visitants cada an per arrason deth sòn legat istorico-religiós, tant entàs membres dera Glèisa de Jesucrist des Sants des Darrèri Dies e d'auti grops derivadi deth movement des Sants des Darrèri Dies, atau coma er auer estat ua des notables comunitats utopiques icarianas nòrd-americanes. Eth sòn entorn ath riu Misissipi li ahig elements naturaus peculiars der estat d'Illionis. Era ciutat siguec fondada per Joseph Smith (hilh), e nomentada per eth der idiòma ebrèu damb ortografia anglosajona, mot que proven deth libre d'Isaías 52:7, «Quin polida ei er envolòpa des montanhes ...!» Er aspècte religiós que dominaue eth passat de Nauvoo a perdut ímpetu aué en dia, ara ei ua region mès que mès productora de vin, en tot auer eth vitatge mès ancian der estat. Eth còde postau de Nauvoo ei 62354.
Fondacion de Nauvoo[modificar | modificar la font]
A començaments de 1839, es membres dera Glèisa de Jesucrist des Sants des Darrèri Dies que hugien de Misuri coma resultat dera Guèrra Mormona de 1838, e ua proclamacion legau coneishuda coma era òrde d'exterminación, sentenciada per alavetz governador d'aguest estat, Lilburn W. Boggs, Arribèren a Quincy. Es abitants de Quincy, estonadi per eth tracte dificil des sòns vesins en Missouri, dauriren era sua ciutat e es sues pòrtes as refugiats. Jusep Smith, eth president dera glèisa, demorèc empresoat ena Preson de Liberty, en Missouri. Un des sòns conselhèrs ena Prumèra Presidéncia, Sidney Rigdon, auie estat liberat e s'amassèc damb eth còs dera glèisa en Quincy. Israèl Barlow, un que n'auie hugit de Missouri, entrèc a Illinois mès ath nòrd qu'era resta deth grop de mormon, e dant-se compde en aguest airau qu'un agent, Isaac Galland, auie metut ara venta ua grana quantitat de terren en airau de Commerce. Barlow contactèc es caps dera glèisa damb era prepausa, en tot hèr que Galland auesse era oportunitat d'aufrir a Rigdon e es membres dera glèisa títols de tèrres en comtat de Hancock, atau coma en airaus ar aute costat der arriu, en comtat de Lieg deth territòri d'Iowa. Es caps dera recentaments fondada glèisa crompèren era tèrra, atau coma es quasi enterament vacants lòcs de Commerce en 1839, en tot començar immediataments era colonizacion de Sants, coma se cridauen entre s'es fidèus. Fèbles ath cap de mesi de mautractament, se les permetec a Smith e auti caps dera religion, escapar de Liberty, aplegant-se damb Sants des Darrèri Dies en Commerce, en mai de 1839. Smith tornèc a anomenar eth pòble coma Nauvoo, en tot voler díder, era polida. Maugrat eth nòm, eth lòc siguec, ath començament, un pantano qu'arrés auie desvolopat. Epidemias de cólera, malària e fèbre tifoidea crubèc eth sòn prètz entre es mormones, enquia qu'eth pantano siguec drenado.[1] Era mès petita comunitat de Commerce auie uns pòqui bastiments, de manèra que, en responsa ara immediata demanda d'abitacions, eth bastiment d'edificacions comencèc rapidaments. Cèrti elements deth plan generau d'ua ciutat un còp sometut per José Smith en 1833, coneishuda entre era glèisa coma eth mapa de Sión, sigueren usadi en dessenh de carrèrs e distribucion des lòts en Nauvoo. Era comunitat comencèc a bastir cases damb marcs de husta, anexos, jardins, òrts e parcèles entà pastoreo e apacentamiento d'animaus, cadun lòc en un ordenat sistèma cuadriculado. En generau, es edificacions èren unifamiliares, similares as estils de bastiment de Naua Anglatèrra, damb bastisses comerciaus e industriaus en tot seguir eth madeish patron.
Nauvoo istorica[modificar | modificar la font]
Nauvoo ei un pòble damb un ric eretatge istorica entath \movement de Santos des Darrèri Dies. Era proprietat de diti punts istorics ei entre era Comunitat de Crist e era Glèisa de Jesucristo de Santos des Darrèri Dies, qui compartissen es madeishes origines. Era Comunitat de Crist, organizada peth hilh de José Smith, ei proprietària dera major part d'edificacions des planicies deth sud e manten diuèrsi lòcs istorics d'importància localizada en e ath torn de Nauvoo. Entre eri s'includissen era granja de José Smith, era cridada botiga de ladrillos ròis, la Maride Mansion e eth \cementèri familiau de Smith que guarde cap ar arriu Mississippi, eth lòc a on José e Emma Smith son enterradi atau coma eth sòn frair, Hyrum Smith. Es guides toristiques s'organizen e partissen deth Centre de Visitants d'aguesta glèisa, localizat en la partís sud dera ciutat, accessibla des dera carretèra 96. Pera sua part, era Glèisa de Jesucristo de Santos des Útlimos Dies son proprietària dera majoritat des lòcs istorics restants en Nauvoo, en tot includir era casa de Brigham Young, Heber C. Kimball E d'auti membres dera glèisa des dies des sòns inicis, atau coma d'autes bastisses istorics d'importància. Era majoritat d'aguesti lòcs ei daurida entath public, a on s'exibissen articles istorics, e es gires son supervisadas per misioneros de servici, generauments dirigides peth torista madeish. Ei frequent presenciar produccions teátricas en scenaris e près der arriu Mississippi. Aguesta glèisa tanben compde damb un centre de visitants damb sales de teatre e un mapa relèu de Nauvoo der an 1846.
Comunitats[modificar | modificar la font]
Nauvoo ei plaçada près der arriu Mississippi, compde damb 3 otèls o motelei en ua ràdio de 15 km, totalizando 216 abitacions entà huéspedes. Adicionalmente I a 8 posadas damb un totau de 25 abitacions e 20 cases disponibles entà renda a visitantes. ena madeisha ràdio de distància, i a 7 restaurants, ua pista de gòlf, 2 pistes publiques de tennis, 6 capèles de glèises protestantes, 1 parròquia catolica e accès public ar arriu Misisipi. Pas compde encara damb un Country Club, piscinas publica ne sinagogas josiva.
Educacion[modificar | modificar la font]
Nauvoo compde damb escòles publiques laguens eth sistèma Nauvoo-Colusa qu'includissen ua escòla primària, combinada damb era escòla segondària. Era escòla primària a 130 mainatges inscriti damb 14 mèstres, e era escòla segondària ath sòn còp a a 190 adolescents damb 19 mèstres. Era taula directiva escolara a estat recentaments en tot considerar era possibilitat de júnher es darrèri dus ans dera segondària damb eth sistèma vesin d'escòles publiques de Warsaw. Nauvoo Pas compde damb universitatei de pre-grad, posgrado o tecniques. Era universitat mès pròplèu ei a 80 km e era escòla universitària tecniciana a uns 20 km. Eth promiei dera pròva pre-universitària ACT d'estudiants de Nauvoo ei de 22.7, eth promiei der estat d'Illinois ei 21.4 deth temps que eth promiei deth país ei de 21.
Referéncies[modificar | modificar la font]
- ↑ Brooks, Juanita (1962), written at Glendale, Califòrnia, John Doyle Lieg, Zealot, Pioneer, Builder, Scapegoat, Arthur H. Clark Co. pp. 47-48


text:
Preïstòria
La Preïstòria designa lo periòde de la vida de l'Umanitat qu'es situat entre l'aparicion de l'Òme e l'invencion de l'escritura. Es devesida en divèrsei periòdes que lei principaus son lo Paleolitic e lo Neolitic. Lo premier acomença amb lei premiers òmes e se finís i a 10 000 o 12 000 ans. Es caracterizada per una industria basada sus la pèira e una economia de caça e de culhida. Vei tanben l'aparicion de l'art e de manifestacions religiosas. Puei, vèrs 8 000 avC, leis abitants de Mesopotamia venguèron sedentaris marcant la fin d'aqueu periòde e donc lo començament dau Neolitic. Aquela epòca es adonc marcada per la formacion de vilatges permanents e la naissença d'una economia de produccion amb lo desvolopament de l'agricultura, de la teissedura, de la metallurgia e de cambis comerciaus. Ansin, la fin dau Neolitic, e donc de la Preïstoria, es contemporanèa de l'aparicion dei civilizacions dau començament de l'Antiquitat.
Somari
- 1 Definicion de la Preïstòria
- 2 Periòdes de la Preïstoria
- 3 Evolucion deis espècias de la linhada umana e poblament de la planeta
- 4 Desvolopament dei tecnicas
- 5 L'art de la Preïstoria
- 6 Ligams intèrnes
- 7 Nòtas
- 8 Referéncias
- 9 Bibliografia
Definicion de la Preïstòria[modificar | modificar la font]
La definicion de la Preïstòria es malaisada car lei limits d'aquela epòca pòdon aisadament variar en foncion dei critèris considerats.
Ansin, la Preïstòria acomença amb l'aparicion de l'Òme. Pasmens, la data d'aquela aparicion es diferenta segon qu'es considerada l'aparicion sus la Tèrra dau genre Homo fa 2,9 milions d'annadas o aquela de seis ancessors dau genre Australopithecus fa aperaquí 5 milions d'annadas. D'efèct, lei dos genres avián desvolopat la marcha drecha e èran capables de produrre d'otís litics fòrça similars. Ansin, la data dau començament de la Preïstoria depend sovent de l'adopcion d'una definicion de l'Òme en foncion d'aspècts culturaus e antropologics que pòu considerar un genre o l'autre.
La definicion de la fin de la Preïstòria — l'aparicion de l'escritura — pausa tanben de questions e de problèmas per doas rasons principalas. Premier, aquela aparicion aguèt pas luòc simultanèament sus la planeta mai, en mai d'aquò, varia fortàment segon lei regions. Per exemple, la preséncia de l'escritura es atestada en Egipte dempuei 3400 avC mai solament dempuei 1400 avC en China. D'autra part, certanei societats, especialament en America, avián una tradicion orala importanta e un nivèu de desvolopament fòrça superior e diferent dei societats preïstoricas. Es benlèu lo cas de la civilizacion de Nazca o de la civilizacion inca ont a l'ora d'ara se conois ges de forma d'escritura maugrat la preséncia d'un estat e d'una economia evolucionats.
Ansin, una tendància novèla apareis amb la definicion de critèris economics e sociaus per caracterizar la Preïstòria. La Preïstòria stricto sensu seriá lo periòde marcat per l'existéncia de grops d'òmes vivent de la caça e de la culhida sensa èsser capables de lei mestrejar. Un periòde novèu, sonat Protoïstòria, es prepausat per designar l'èra de formacion de societats pus organizadas amb una transformacion de l'organizacion deis abitacions per formar de vilatges, l'aparicion d'un poder ierarquizat, de cambis comerciaus... etc.
Periòdes de la Preïstoria[modificar | modificar la font]
La cronologia de la Preïstòria acomencèt d'èsser establida au sègle XIX, après leis òbras dei sistematicians dau sègle precedent coma Linné o Buffon.
Ansin, en 1820, Christian Jürgensen Thomsen organizèt lei colleccions de son musèu segon lei materiaus principaus utilizats per produrre d'otís. Creèt donc la classificacion dicha dei « tres temps » : lo Temps de la Pèira, lo Temps dau Bronze e lo Temps dau Fèrre[1]. Puei, en 1865, John Lubbock prepausèt de devesir lo Temps de la Pèira en lo Paleolitic (« Temps de la Pèira anciana »), onte la pèira èra solament talhada, e lo Neolitic (« Temps de la Pèira lisca »), onte la pèira èra talhada e tanben liscada[2].
Aquelei periòdes existisson totjorn dins la classificacion modèrna de la Preïstòria. Pasmens, un nombre important de sota-periòdes es estat creat per detalhar leis evolucions dei tecnicas e deis otís descubèrts durant lei cavaments. Dos temps suplementaris son definits entre lo Paleolitic e lo Neolitic. Se tracta de l'Epipaleolític, tanben dich Paleolitic tardiu, e dau Mesolitic. Lei tipes de produccion d'otís son tanben utilizats per caracterizar certanei culturas o epòcas d'un periòde pus grand.
Evolucion deis espècias de la linhada umana e poblament de la planeta[modificar | modificar la font]
La linhada umana es l'ensems deis espècias qu'an un ligam de parentat pus pròche amb l'uman Homo sapiens qu'amb lo chimpanzé. Dempuei leis annadas 1980, la descubèrta de divèrsei fossils a considerablament complicat sa descripcion. Ansin, l'ensems dau grop es d'ara endavant considerat coma una linhada boissonanta e ni mai linear. La consequéncia principala es qu'un nombre important d'ipotèsis existís per depintar l'aparicion d'Homo sapiens e son desvolopament.
Lei premiereis espècias dau genre Homo[modificar | modificar la font]
Lei premiereis espècias conegudas dau genre Homo foguèron Homo habilis e Homo rudolfensis. Apareguèron probablament en Africa i a 2,5 milions d'annadas. Sei capacitats cerebralas son pus importantas qu'aquelei dau genre Australopithecus e èran capables de fabricar e d'utilizar d'otís rudimentaris. Homo habilis èra encara acostumat a la vida dins leis aubres. En revenge, Homo rudolfensis aviá ja una bipedia pus afiermada e un regim alimentari pus carnivòr. Lei dos dispareguèron fa 1,6 milion d'annadas.
Contemporanèus dei darriers Homo habilis, Homo ergaster presenta de caracteristicas pus pròchas de l'òme modèrne. Sa talha es pus auta, sa bipedia es venguda exclusiva, lo volum de son crani aganta 800 cm3 e sa fàcia es arredonida. Seis otís son tanben venguts pus complèxes (bifàcias, premierei destraus...). Aqueleis elements li permetèron de se desplaçar e de poplar una partida d'Euròpa e d'Asia, bensai tre 1,8 milion d'annadas. Enfin, es capable de practicar un lengatge articulat.
Fa un milion d'annadas, lei Homo ergaster d'Asia son probablament a l'origina d'una espècia pus evolucionada, Homo erectus, qu'es l'autor d'une industria litica novèla. Homo erectus seriá tanben lo premier Homo que pòu mestrejar la fabricacion e l'utilizacion dau fuòc vèrs 450 000 avC.
L'aparicion de l'òme modèrne[modificar | modificar la font]
L'aparicion de l'òme modèrne, Homo sapiens, e son expansion au rèsta de la planeta son generalament descrichas per la teoria de l'origina africana de l'òme. Seriá aparegut fa 200 000 ans e auriá migrat sus leis autrei continents remplaçant pauc a pauc leis autreis espècias dau genre Homo coma Homo erectus e Homo neanderthalensis.
D'efèct, en Euròpa, leis annadas 600 000 a 200 000 foguèron marcadas per la preséncia d' Homo heidelbergensis. L'origina d'aquela espècia es desconeguda mai una linhada implicant Homo ergaster puei Homo antecessor es sovent avançada. Lei periòdes de glaciacion terrèstra aurián alora isolada lei populacions d'Homo heidelbergensis que donèron naissença a Homo neanderthalensis fa 200 000 ans aperaquí. Aquela espècia presenta de senhaus d'adaptacion ai mitans fregs e una intelligéncia fòrça superiora ai membres precedents dau genre Homo. Es l'autor d'òbras artisticas (gravaduras, formas geometricas, utilizacion de l'òcre... etc.) e bensai dei premiers rites funèbres[3] [4] [5].
De son caire, Homo sapiens seriá egalament aparegut fa 200 000 ans en Africa segon de fossils descubèrts. Vèrs 100 000 avC, presenta lei marcas d'una industria força sofisticada. 50 000 ans pus tard, lei senhaus d'un comportament modèrne son presents amb l'aparicion de rites funèbres, d'otís novèus e d'un començament d'estandardizacion[6]. Après una premiera tièra de migracions infructuosas vèrs 100 000 avC en causa de cambiaments climatics, Homo sapiens capitèt de sortir d'Africa fa 50 000 ans. Lei fossils mòstran una expansion rapida en Eurasia, en Austràlia fa 40 000 ans e benlèu en America fa 30 000 ans[Nòta 1].
Son arribada en Euròpa marca lo començament d'una coabitacion brèva amb Homo neanderthalensis que dispareguèt fa 29 000 ans. Pasmens, lei rasons d'aquela disparicion son pas encara esclarzidas. S'avança divèrseis ipotèsis coma aquela d'una epidemia o aquela de l'absorcion de l'espècia per Homo sapiens. D'estudis son en cors sus de fossils d'òmes arcaïcs per avalorar la preséncia de gèns neandertalians dins l'ADN dei Homo sapiens modèrnes[7] [8]. A partir de 18 000 ans, amb la desparicion dei darrierei populacions d' Homo floresiensis que seriá un descendent d' Homo habilis isolat sus l'illa de Flores, Homo sapiens es vengut l'espècia soleta dau genre Homo sus la planeta.
Desvolopament dei tecnicas[modificar | modificar la font]
La mestreja dau fuòc[modificar | modificar la font]
La data de la mestreja dau fuòc per leis umans es encara un subjècte de discussions entre lei scientifics. Pasmens, lei cavaments sus certanei sites ocupats fa au mens 400 000 ans an descubèrt de traças d'utilizacion dau fuòc per Homo erectus en Africa e en Euròpa[9] [10]. Puei, lo nombre de vestigis aumentan e venon frequents vèrs 200 000 avC[9]. En revenge, dau fach de la conservacion malaisada deis objèctes, leis objèctes pus ancians permetent de produrre dau fuòc que son coneguts a l'ora d'ara datan aperaquí de 30 000 avC.
Lo desvolopament deis otís[modificar | modificar la font]
Se considèra generalament que la premiera manifestacion de l'intelligéncia umana foguèt lo premier otís fabricat. L'òme a pauc a pauc descubèrt e aprés a mestrejar e modificar lei materiaus disponibles (fusta, òs, pèira, rèstas d'animaus...) per produrre d'otís e d'armas. Pasmens, la màger part dei materiaus utilizats, coma lo cuer o lei pelissas pòdon pas èsser descubèrts per lei scientifics car son destruchs per lo temps. D'autrei materiau, coma l'òs, que se degradan pus malaisament, son principalament trobats dins lei sites pus recents e demòran rars per lei periòdes pus ancians. Pasmens, l'industria preïstòrica leis utiliza dempuei lo començament dau Paleolitic. En fach, la pèira es generalament lo produch unic qu'es conservat.
Constituís donc l'element de basa deis otís preïstorics coneguts gràcias a sa duretat, sei proprietats talhantas e lei possibilitats variadas existent per la faiçonar. Ansin, se lei premiers otís en pèira èran somaris, se diversifiquèron au fieu dau temps e existís de diferéncias importantas entre lei periòdes preïstorics. Lei produccions d'objèctes litics son donc fòrça caracteristics d'una epòca e d'una cultura. Testimònian pereu dei progrès tecnologics realizats per leis espècias successivas dau genre Homo fins a l'aparicion d'Homo sapiens.
Classificacion e foncion deis otís[modificar | modificar la font]
De veire : Industria litica.
Leis otís son d'objèctes frequents dins lei cavaments preïstorics. Lei scientifics an donc realizat una classificacion segon sei tecnicas de produccion, sei formas e sei foncions. Puei, lei correlacions entre aqueleis elements permeton de crear una tipologia deis objèctes diferents descubèrts. Leis ensems similars d'objèctes diferents son gropats en cultura que forman de sota-periòdes de cada èra de la Preïstorica. Aquelei culturas son generalament nomenadas segon lo nom dau site onte foguèron identificadas per lo premier còp. Se tracta donc de « Tecnica Levallois » o de « Badegoulian ».
Leis otís son dichs d'un biais intuitiu per analogia amb de formas modèrnas o segon leis utilizacions supausadas. Existís de « burins » o de « rascladors ». Pasmens, l'usatge de certaneis otís, coma lei « bastons de comandament », es totjorn pas conegut e la màger part deis objèctes devián aver divèrseis usanças. Ansin, lei recèrcas pus recentas assaian de descubrir lei tecnicas de fabricacion e leis utilizacions deis objèctes per comparasons amb d'otís produchs e utilizats dins de condicions similaras a aquelei de la Preïstòria. Permeton especialament de saber se l'otís desgatjat per lei cavaments es complèt o se manca una partida (manche, pèça en òs... etc). Dins aquò, lei noms ancians son estats conservats.
Tecnicas de fabricacion[modificar | modificar la font]
Lei tecnicas de produccion deis otís en pèira evolucionan segon lo materiau utilizat. Se practicava dos tipes d'operacions principalas : l'espeçament e lo faiçonament. L'espeçament consistís de destacar de brigas d'una pèira per de percussions successivas fins a obtenir un esclat utilizable. Lo faiçonament a per but de modificar la forma de la pèira esperela. Vèrs la fin de la Preïstòria, leis òmes èran capables de fabricar d'objèctes litics relativament pichons amb una espessor de quauquei millimètres. Aqueleis otís, per exemple de ponchs de sageta, èran generalament associats amb d'autrei materiaus (fusta, òs... etc.) per crear d'objèctes pus complèxes.
La fabricacion d'otís en òs es pus complèxa qu'aquela d'objèctes en pèira. Necessita de tecnicas pus evolucionadas e l'existéncia preliminara d'otís en pèira. En fòra de l'òs, s'utilizava lei banas e l'evòri per fabricar d'objèctes coma d'arpons o de musclaus.
Lo desvolopament de l'agricultura[modificar | modificar la font]
L'aparicion de l'agricultura marca lo començament dau Neolitic e un cambiament capitau amb l'abandon progressiu dau nomadisme. Aquò entraïna l'invencion de tecnicas novèlas que permetèron a l'òme de modificar son environament d'un biais durable. De mai, l'aumentacion de la norridura disponibla causa aquela de la populacion enterin que leis estructuras basicas de la societat modèrna (estat, govèrn, guèrra...) apareguèron pauc a pauc.
Aquelei premierei comunautats sedentàrias se formèron en Mesopotamia e en Orient Pròche vèrs lo millenari X avC dins una region sonada lo « Creissent Fertil ». S'estend sus lei territòris de Siria, de Liban, d'Iran e d'Iraq. La domesticacion d'espècias fèras acomencèt tre lo millenari seguent. De cavaments an tanben mostrat qu'aqueu desvolopament aguèt luòc en Paquistan durant lo millenari VIII avC puei en China, en Euròpa Orientala e dins lo Sahara au millenari VI avC. Leis premiereis espècias domesticadas foguèron lo blat e l'òrdi entre lei cerealas e la cabra e lo moton entre leis animaus[11] [12]. Lo buou foguèt domesticat vèrs 8 000, lo pòrc vèrs 7 000 e lo chivau vèrs 4 000 avC[13].
Au nivèu tecnologic, leis otís umans venguèron pus diversificats, especialament après l'aparicion de la metallurgia e de la ceramica. Pasmens, lei cambiaments pus importants se debanèron dins l'organizacion de la societat. D'efèct, divèrsei caracteristicas dei societats modèrnas apareguèron. Leis abitacions venguèron permanentas e lei materiaus de construccion cambièron au profiech d'elements solids coma la pèira o la fusta. Leis abitants venguèron tanben pus especializats dins certanei pretzfachs coma l'agricultura, l'artisanat o lo comèrci. Ansin, d'inegalitats acomencèron d'aparéisser amb lei premierei formas de ierarquia e de govèrn. Lei sègles neolitics veguèron donc la formacion d'estructuras politicas e militaras coma Uruk o Kish en Mesopotamia. Enfin, lei descubèrtas realizadas sus lo còrs de la momia europèa d'Ötzi au nivèu de sei bleçaduras e de son armament mòstran tanben l'aparicion de conflictes entre lei comunautats umanas.
L'aparicion de la metallurgia[modificar | modificar la font]
L'aparicion de la metallurgia aguèt probablament luòc entre lei millenaris VII e V avC coma o mòstra de cavaments dins lei Balcans, en Anatolia o la descubèrta d'armas en coire sus la momia d'Otzï. Lo premier metau utilizat foguèt lo coire puei lo bronze a partir de 3 500 avC aperaquí. Aquò marca la fin dau Temps de la Pèira. En revenge, la premiera utilizacion dau fèrre seriá lo fach deis Ititas vèrs 1 200 avC durant l'Antiquitat.
Ansin, durant la fin de la Preïstòria, lei metaus utilizats son essencialament l'aur, l'argent, lo coire, l'estam e lo bronze qu'es un aliatge de coire et d'estam. Lo començament de l'utilizacion dau bronze evoluciona segon lei regions :
- tre lo millenari IV avC en Egipte e en Mesopotamia.
- au millenari III avC en Anatolia, en Grècia, en Creta e en Índia.
- au millenari II avC dins lo rèsta d'Euròpa e en China.
Doas tecnicas principalas son conegudas per la realizacion d'objèctes. Se tracta de l'utilizacion de mòtle en pèira e de la tecnica dicha de la ciera perduda. La premiera permetèt generalament la fabricacion d'armas e la segonda la produccion d'objèctes pus complèxes amb de clòts grands coma un boton de ròda.
L'art de la Preïstoria[modificar | modificar la font]
L'art paleolitic[modificar | modificar la font]
De veire : L'art paleolitic
L'aparicion de l'art es atestada vèrs la fin dau Paleolitic mejan mai podriá èsser pus anciana. Lei marcas pus ancianas presentas sus un objècte sensa but utilitari datan de 75 000 avC. Pasmens, lei cavaments sus de sites preïstorics datant de 300 000 a 100 000 an descubèrt de mineraus coma lo qüars (cristau de ròca) o l'obsidiana que sa preséncia se pòu explicar per de rasons esteticas. Leis espècias arregardadas per aquelei manifestacions artisticas son Homo sapiens e Homo neanderthalensis.
Vèrs 32 000 avC, l'art es ben desvolopat, especialament dins lei sites abitats per Homo sapiens. Lei tecnicas e lei supòrts utilizats son variats. La pèira, l'òs, l'evòri o l'argiela son utilizats e bensai de materiaus mens resistents au temps coma lo teissut. Doas formas d'art son conegudas a l'ora d'ara que son :
- l'art parietau que designa l'ensems deis òbras d'art realizadas per l'òme subre lei parets de baumas. Es lo cas dei pinturas de la bauma de Las Caus.
- l'art mobilier, que l'escultura, que designa l'ensems de decoracions sus leis objèctes, utilitaris o non. Per exemple, es lo cas de l'estatua pichona en evòri descubèrta dins la bauma de Hohlenstein-Stadel[14].
Lei figuracions son similaras per lei doas formas e pòdon èsser gropadas en representacions :
- de senhaus (ponchs de sageta, man umana...) que forman la màger part deis elements artistics descubèrts e lei pus malaisats d'interpretar. Son generalament presents amb lei representacions d'animaus mai existís tanben de realizacions fachas solament amb de trachs coma dins la Cauna de Niaus. La color de l'òbra podriá egalament tenir un ròtle important.
- d'animaus que son lo segond tèma principau de l'art preïstoric. Representan leis espècias d'animaus presentas dins l'environament deis autors. Ansin, leis animaus representats evolucionan segon l'epòca e la region e mai se leis erbivòrs grands coma lei chivaus o lei bisonts son pus frequents. Leis animaus pòdon èsser gropats per representar una scena. Lei representacions de vegetaus o d'animaus fantastics existisson mai son fòrças raras.
- d'umans que son pus raras, especialament lei representacions masculinas. De lor caire, lei representacions femeninas son generalament associadas amb la feconditat.
L'art neolitic[modificar | modificar la font]
De veire : L'art neolitic
L'art neolitic s'exprimís coma per lo periòde precedent au nivèu deis arts parietaus e mobiliers. Pasmens, se desvolopa tanben lei premierei formas d'arquitectura amb la construccion de megalits. De mai, l'art neolitic explòra de tèmas novèus e melhora certaneis arts coma l'escultura o la decoracion d'objèctes. L'art dau Neolitic es donc variat e depend de la region considerada. Lei fogaus pus coneguts son situats en Euròpa, au Sahara e en Mesopotamia. Lei fònts d'inspiracions son egalament variadas. Lei representacions animalas son totjorn presentas mai l'òme, subretot la frema, venguèt pus present dins l'art. Lei supòrts demorèron probablament identics au periòde precedent.
La pintura demora fòrça presenta au Neolitic, especialament au Levant Espanhòu e au Sahara. Leis òbras d'Espanha son datadas entre 8 000 e 5 000 avC. Son situadas dins de baumas pauc prefondas o sus de bauç. Lei representacions son estilizadas e monocròmas. Lei tematicas principalas son liadas a la vida quotidiana coma la caça, la garda dau bestiau e mai la guèrra entre òmes. Au Sahara, lei pinturas representan tanben de scenas dau quotidian. Foguèron descubèrtas sus lei parets de bauç o sus d'objèctes. Au contrari dei pinturas d'Espanha, son associadas amb d'autrei tipes artistics coma l'escultura.
De son caire, l'escultura conoguèt un desvolopament fòrça important durant lo Neologic car la màger part dei culturas presentan una produccion d'estatuas. Ansin, d'estatuas en pèira e en argiela son conegudas en Mesopotamia tre lo millenari VII avC. Son associadas amb de representacions femeninas e l'idèa de feconditat. Leis estatuas femeninas son tanben frequentas en Euròpa e existisson en China.
Enfin, lo periòde marca lo començament de l'arquitectura monumentala, especialament en Euròpa, amb lo començament dau megalitisme. Son aparicion seriá situada vèrs la fin dau millenari V avC, de lòng de l'Ocean Atlantic, d'Espanha fins a Escòcia. Son existéncia contuniariá après lo Neolitic durant l'Edat dau Bronze. Un megalit es definit coma una construccion importanta realizada en pèira. Quatre tipes son coneguts pendent lo Neolitic :
- lo menhir qu'es una pèira isolada e dreiçada verticalament.
- l'alinhament qu'es una associacion de menhirs en linha.
- lo cromlèc qu'es una associacion de menhirs en ceucle.
- lo dolmèn qu'es una tomba generalament recubèrta per un tumulus de tèrra.
Certanei megalits an una decoracion qu'es inicialament facha de formas geometricas abstrachas. Pasmens, amb lo temps, venguèron mai e mai de formas representant d'objèctes (armas...), d'animaus o d'umans.
L'art de la fin de la Preïstòria[modificar | modificar la font]
L'art de la fin de la Preïstòria evoluciona d'un biais aut segon lei regions e lor nivèu tecnologic. Pasmens, per la màger part dei civilizacions, lo periòde es caracterizat per l'aparicion de la metallurgia e donc dei premiers joièus. Enterin, l'aparicion d'otís en metau permet de melhorar lei tecnicas precedentas coma la gravadura.
Ansin, lei regions a l'entorn de la Mar Mediterranèa conoguèron una èra artistica remarcabla amb lei realizacions d'estatuas de maubre o de bronze en Grècia o en Italia. Aqueleis òbras prefiguran l'art dei civilizacions de l'Antiquitat. Per exemple, leis Etruscs contunièron de decorar sei temples amb d'estatuas de bronze coma lei premiers pòples de la Peninsula italica. Es tanben lo cas en Asia onte lei reiaumes qu'acomencèron lor formacion vèrs lo millenari II avC tenián un art desvolopat. Pasmens, lei cavaments scientificas an mostrat que lei civilizacions mens avançadas o mens conegudas avián egalament de formas d'arts pròprias e de culturas importantas. Per exemple, es lo cas de pòples d'Euròpa Orientala coma leis Scitas que lors tombas an mostrat la preséncia d'objèctes fòrça rafinats.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Existís tanben una teoria que situa l'arribada d'Homo sapiens en America fa 14 000 ans.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Ledetraad til Nordisk Oldkyndighed, 1836.
- ↑ Lubbock, J., Prehistoric Times, Londres, Williams and Norgate, 1865.
- ↑ Lorblanchet, M. (1999) La naissance de l'Art. Genèse de l'art préhistorique, Paris, Éd. Errance, 304 paginas.
- ↑ Jaubert, J. Chasseurs et artisans du Moustérien, La Maison des Roches (1999).
- ↑ Maureille, B. Les premières sépultures, Le Pommier / Cité des sciences et de l'industrie, (2004)
- ↑ Maureille, B. (2004) - Les premières sépultures, Paris, Le Pommier, Cité des sciences et de l'industrie, 123 paginas.
- ↑ Evans, P.D., Mekel-Bobrov, N., Vallender, E.J., Hudson R.R. et Lahn, B.T., (2006) - « Evidence that the adaptive allele of the brain size gene microcephalin introgressed into Homo sapiens from an archaic Homo lineage » [archive], Proceedings of the National Academy of Sciences, vol. 103, n°. 48, pp. 18178-18183.
- ↑ Plagnol, V., Wall, J.D., (2006) - « Possible Ancestral Structure in Human Populations », PLoS Genetics, vol. 2, n° 7, julhet de 2006.
- ↑ 9,0 9,1 Perlès, C., « L'apparition du feu », in: Le temps de la Préhistoire, 1989, vol. 2, Société Préhistorique Française, Édition Archeologia, pp. 110-112.
- ↑ Monnier, J.-L., Hallegouet, B., Hinguant, S., Van Vliet-Lanoe, B., Falguères, Ch., Laurent, M., Bahain, J.-J., Marguerie, D., Mercier, N., Geigl, E. et Molines, N. (1996) - « Menez Dregan (Plouhinec, Finistère) et le Paléolithique inférieur à l’ouest de la France », in: Actes du XIIIème Congrès UISPP, Facchini, F., Palma di Cesnola, A., Piperno, M. et Peretto, C., (Éds.), Forlì, ABACO éd., vol. 2 - Lower and Middle Palaeolithic, pp. 99-108.
- ↑ Melinda A. Zeder, Goat busters track domestication.(physiologic changes and evolution of goats into a domesticated animal), Abriu de 2000.
- ↑ Michaël Lallemand, Courte synthèse sur l'histoire du mouton, de la domestication à nos jours, 2002.
- ↑ Giuffra E, Kijas JM, Amarger V, Carlborg O, Jeon JT, Andersson L, The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression.
- ↑ Nicholas J. Conard, « A female figurine from the basal Aurignacian of Hohle Fels Cave in southwestern Germany », dins Nature, no 459, 2009, p. 248-252 (ISSN 0028-0836).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (de) Pedersen, Hilthart (2008), "Die jüngere Steinzeit auf Bornholm", München & Ravensburg. ISBN 978-3-638-94559-2.
- (en) Christopher Boehm (1999) "Hierarchy in the Forest: The Evolution of Egalitarian Behavior" page 198 Harvard university press
- (en) Leften Stavros Stavrianos (1991). A Global History from Prehistory to the Present. New Jersey, USA: Prentice Hall. ISBN 0-13-357005-3
- (en) Bellwood, Peter (2004). First Farmers: The Origins of Agricultural Societies. Wiley-Blackwell. ISBN 0631205667.
- (en) Lévêque, F., Backer, A.-M. et Guilbaud, M. (1993), Context of a late neandertal. Implications of multidisciplinary research for the transition to Upper Paleolithic adaptations at Saint-Césaire, Charente-Maritime, France, Monographs in World Archaeology, Prehistory Press, Madison, Wisconsin, 130 paginas.
- (es) Cervera, J., Arsuaga, J.L., Bermudez de Castro, J.M. et Carbonell, E. (2000), Atapuerca - Un millón de años de historia, Madrid, Plot Ediciones, Editorial Complutense, 240 paginas.
- (fr) Inizan, M-L., Reduron-Ballinger, M., Roche, H. et Tixier, J. (1995), Préhistoire de la Pierre Taillée - t. 4 : Technologie de la pierre taillée, Meudon, CREP, 199 paginas.
- (fr) Dictionnaire de la Préhistoire, soota la direccion d'A. Leroi-Gourhan, PUF, Paris, 1988 (rééd. 1994).
- (fr) La Préhistoire dans le monde, sota la direccion de J. Garanger, PUF, Paris, 1992.
- (fr) L'invention de la Préhistoire, une anthologie, Presses Pocket, 1992.
- (fr) Hublin, J.-J. (2001) - « La conquête des vieux continents », dins Aux origines de l'humanité - de l'apparition de la vie à l'homme moderne, Coppens, Y. et Pick, P., (Éds.), Fayard.
- (fr) Ghesquière, E. e Marchand, G. (2010), Le Mésolithique en France - Archéologie des derniers chasseurs-cueilleurs, La Découverte, Inrap, 177 paginas.
- (fr) Barbaza, M. (1999), Les Civilisations postglaciaires - La vie dans la grande forêt tempérée, Histoire de la France préhistorique, La Maison des Roches, 128 paginas.
- (fr) Cauwe, N., Dolukhanav, P., Kozlowski, J. e van Berg, P.-L. (2007), Le Néolithique en Europe, Paris, Armand Colin, coll. U Histoire.
- (fr) Teyssandier, N. (2007), En route vers l'Ouest : les débuts de l'Aurignacien en Europe, Oxford, British Archaeological Reports, int. ser. 1638, 312 paginas.
- (fr) Bon, F. (2002), L'Aurignacien entre Mer et Océan - Réflexion sur l'unité des phases anciennes de l'Aurignacien dans le sud de la France, Société Préhistorique Française, Mémoire XXIX, 253 paginas.
- (fr) Lumley, H. de (dir.) (1981), Les premiers habitants de l'Europe, Paris, Laboratoire de Préhistoire du Musée de l'Homme, 199 paginas.
- (fr) Foucher, P., San Juan-Foucher, C. et Rumeau, Y. (2007), La grotte de Gargas, un siècle de découvertes, Communauté de communes du canton de Saint-Laurent-de-Neste, 128 paginas.
- Portal de la Preïstòria
-
Insert non-formatted text here


text:
Ponts Bessons
Los Ponts Bessons son los dos ponts bastits en 1774 per Joseph-Marie de Saget, engenhaire de las òbras publicas de la província de Lengadòc, sul pòrt de l'embocadura a Tolosa. En fait, i a tres ponts, cadun a la dintrada d'un canal: lo Canal del Miègjorn pel pont del centre, lo canal lateral a Garona pel pont del nòrd, e lo canal de Brienne pel pont del sud. Lo pont del nòrd foguèt apondut durant las òbras del canal lateral a Garona en 1844. Lo basrelèu foguèt realizat entre los dos ponts al sud per l'artiste tolosan François Lucas en 1775 en marme de Carrara. Aquesta escalpradura representa Occitània coma una femna que sosten la proa d'una barca amb las armas de Lengadòc.
Occitània comanda al canal de recebre las aigas de Garona, pendent que dos joves terrassièrs, acabalats de pic, cavan lo canal de Brienne. Autra femna de l'escalpradura, Garona ten una bana d'abondància, amb a son costat un laurador destrigant sos buòus per laurar en Lauragués.
Los Ponts Bessons es tanben lo nom d'un quartièr residencial del nòrd de Tolosa.


text:
George Enescu
George Enescu (Liveni, lo 19 d'agost de, 1881 – París, lo 4 de mai de 1955, París) que ho un violonista, un cap d'orquèstra e un compositor moldav e qu'ei considerat com un deus musicians màgers de Romania.
Qu'estudiè au conservatòri de Viena puis a París (dab Jules Massenet e Gabriel Fauré) ; que gavidè lo Philadelphia Orchestra e lo New York Philharmonic. Que s'installè definitivament a París arron la Segonda Guèrra Mondiau e l'instauracion deu regim prosovietic en Romania. Yehudi Menuhin, Christian Ferras, Ivry Gitlis e Arthur Grumiaux, que hon los sons eslhèves.
Qu'ei sepelit au cemitèri deu Père Lachaise a París.


text:
Cheppy
Cheppy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Bòsc de Cheppy,
- vallée e de marges de la Buanthe.
- Bois de Cheppy,
- vallée et rives de la Buanthe.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Luòc de batalhas de la Primièra Guèrra mondiala. Cementèris alemands e de franceses e monument del Missorí, monument dédié als volontaris americanes del Estat del Missorí.
Site de batailles de la Première Guerre mondiale. Cimetières allemand et français et monument du Missouri, monument dédié aux volontaires américains de l'État du Missouri.


text:
Vitré (Deux-Sèvres)
Vitré es una comuna peitavina, situada dins lo departament de las Doas Sèvras e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent la Segonda Guèrra mondiala, Vitré a aculhit de nombroses refugiats dels Ardennes #que cèrts procedentes de Polonha.
Durant la Seconde Guerre mondiale, Vitré a accueilli de nombreux réfugiés des Ardennes dont certains originaires de Pologne.


text:
Sobrarb
Sobrarb (en aragonés SLA/GO: o Sobrarbe, el Sobrarbe[1]; en castelhan Sobrarbe) ei ua comarca (o parçan politic) deu nòrd d'Aragon, plaçat au nòrd de la Província d'Òsca, inclusent sosparçans naturaus (e tradicionaus) coma la Vath de La Fueva, Gistau, las Vaths de Bielsa, lo dit Vielh Sobrarb, lo Baish Sobrarb, las vaths d'Ara e de Cinca, las vaths de Puertolas, de Vio e de la Solana de Burgasé, l'arribèra de Fiscal e la Tierra d'o Buxo ("tèrra deu boish").
Sobrarb que horneish un deus tres comtats originaus que hasèvan part deu reiaume d'Aragon. Lo son caplòc administratiu qu'ei Boltaña e lo son caplòc istoric e tradicionau qu'estó la vila de L'Aínsa. Sobrarb qu'ei ansin un parçan de parçans de natura montanhòla, que's tròba dens la conca entre los Pirenèus mei elevats deu nòrd e las sèrras deus Prepirenèus oscans deu sud, on per l'obligacion de la soa geografia tota activitat, cultura, vita e societat tradicionaus avèvan ben versat, dab pichòtas diferéncias entre los parçans, vèrs los sons dos èishs fluviaus: la Vath d'Ara e la Vath de Cinca.
Lo gentilici qu'ei sobrabenc -a (en aragonés sobrarbenco -a).
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Albricotièr
L’Albricotièr, (Prunus armeniaca), es un arbre fruchièr del genre Prunus de la familha dels Rosaceae, cultivada per son fruch, l'albricòt.
Somari
- 1 Sinonims
- 2 Origina
- 3 Descripcion
- 4 Desvolopament
- 5 Agronomia
- 6 Cultura
- 7 Utilizacion
- 8 Principalas varietats
- 9 Produccion
- 10 Referéncias
- 11 Vejatz tanben
Sinonims[modificar | modificar la font]
- Amygdalus armeniaca (L.) Dumort. [≡ Prunus armeniaca var. armeniaca]
- Armeniaca ansu (Maxim.) Kostina [≡ Prunus armeniaca var. ansu]
- Armeniaca vulgaris Lam. [= Prunus armeniaca var. armeniaca]
- Prunus ansu (Maxim.) Kom. [≡ Prunus armeniaca var. ansu]
Origina[modificar | modificar la font]
L'albricòt e lo persec son los dos fruches de clòsc del genre Prunus originaris de China.
Los albricotièrs salvatges butan dins la serrada dels Tian Shan, d'Asia Centrala (Quirguizstan e Xinjiang en China) e dins divèrsas regions de China (Gansu, Hebei, Henan, Jiangsu, Liaoning, Nei Mongol, Ningxia, Qinghai, Shaanxi, Shandong, Shanxi, Sichuan) e en Corèa e al Japon[1].
L'abricotièr es cultivat en China dempuèi 2000 ans[2]. A causa d'aquela cultura anciana sus de vastas zonas a l'oèst e al nòrd del territòri chinés, es dificil de determinar sa distribucion d'origina exacta, perque se pòt pas saber quinas son las formas vertadièrament salvatjas. Pasmens los darrièrs estudis de l'estructura genetica de las populacions permet a Yuan e d'autres[3] (2007), d'afirmar que lo centre de diversitat de l'albricotièr se tròba en Xinjiang. Las fonts genetics i son fòrça.
L'introduccion de l'albricotièr dins l'Orient Mejan se faguèt per Iran e Armenia, vèrs lo sègle I AbC[4]. Los Grècs puèi los Romans coneguèron de l'albricotièr a aquela epòca. Desconegut del temps de Teofrast (-372, -288), foguèt al sègle I que tròba de mencions d'aquel fruch dins los tèxtes: lo mètge grèc Dioscorid lo nomena Mailon armeniacon « poma d'Armenia » e Plini lo Vièlh fa una mencion escura a une varietat portant lo nom de praecocium (precòç).
La denominacion en latin scientific de armeniaca foguèt utilizada pel primièr còp pel naturalista soís Gaspard Bauhin (1560-1624) (dins Pinax Theatri Botanici). La cresença de l'origina armènia foguèt adobada per Carl von Linné que bategèt l'espècia Prunus armeniaca (1753). Aquela error contunhèt en Occident fins al sègle XX. Segon De Candolle (Origina 1882), seriá lo botanista Joseph Decaisne (1807-1882) que lo primièr auriá sopçonat l'origina chinesa de l'arbre.
Al començament de nòstra èra, qualques centenats d'ans aprèp son arribada en Armenia, la cultura de l'albricotièr èra plan establida en Siria, Turquia, Grècia e Itàlia[5].
Foguèt introduch en Espanha pels Moros aprèp 714.
Mai tard segon GILLES Frédéric[6]l'albricotièr d'un costat arribèt en Provença pel Rosselhon benlèu abans lo sègle XV e d'un autre costat arribèt traversèt los Alps e s'escampant per la val de Léger alara que lo Rei Rainier (1409-1480), eritièr del Reialme de Nàpols, lo menèt dins sa region natala vèrs 1560.
Los descendents dels albricotièrs de la val de Léger, cultivats en Vauclusa e la val de Ròse, presentan las caracteristicas del phylum europèu: una amètla doça, l'autofertilitat e una flaca exigéncia per l'empèut. Los descendents de la populacion d'albricots del Rosselhon possedisson eles las caracteristicas del phylum Nòrd-african: una amètla amara, l'autosterilitat e de fòrças exigéncias per l'empèut[7].
Descripcion[modificar | modificar la font]
L'albricotièr es una espècia vigorosa: pòt aténher mai de 6 mètres de naut en situacion naturala favorabla. A tendéncia a aver una fòrta vegetacion. Lo tronc es cobèrt d'una rusca cruissinenta brun-negre. La portadura pòt èsser quilhada o penjada. Se multiplica par empèut. Se caracteriza per une florison precòça; çò que lo fa sensible a las geladas de prima.
Las fuèlhas, altèrnas, sessilas son de forma elliptica cordiforma, amb d'estipuls, de bòrd dentelhat.
Las flors, pro grandas, blanchas o rosencas, apareisson abans las fuèlhas. An 25 etaminas.
Lo fruch de forma globulosa es una drupa comestibla de pèl velosada, de color jauna iranjada. La popa mòla a maduritat. Los clòcs, qu'aderís pas a la popa, contenon una amètla doça o amara segon la varietat.
Desvolopament[modificar | modificar la font]
L'albricotièr a une creissença policiclica. Lo borron situat just en dejós prend lo relais e una novèla unitat de creissença (UC) se constituís. Una a quatre UC son produchas cada an segon lo clima, la varietat e la carga de l'arbre.
Florison[modificar | modificar la font]
Los borrons florals son situats a costat o a la plaça dels borrons vegetatius, contenon en general qu'una sola flor. L'induccion florala se realiza pendent l'an precedent la florison. Comença en junh e contunha fins a la fin de l'estiu. La diferenciacion del meristèma s'efectua pendent l'estiu e continua fins a la prima seguenta. Se pòt fa sonque se las sèrvas glucidicas atengan un nivèl. L'induccion florala es favorizada per una superfícia foliara importanta, una fotosintèsi activa, una creissença moderada e una abséncia de fruches per qualques varietats. Es perque una carga excessiva en fruch provocarà una mendre carga de l'arbre l'an que ven. Los borrons florals dintran en dormença pendent l'estiu. Se las temperaturas d'ivèrn son tròp bassas, las pèças floralas son necrosadas.
Pollinizacion[modificar | modificar la font]
La majoritat de las varietats tradicionalas es autofertil fa que la preséncia d'abelhas es pas indispensabla. Mas actualament, fòrça varietats d'origina americana esterilas foguèron introduchas e demandan la preséncia d'una varietat pollinizatritz adaptada.
Agronomia[modificar | modificar la font]
Lo sòl[modificar | modificar la font]
L'albricotier es tolerant sus la natura del sòl. Pasmens, ama pas las argilas prigondas e las tèrras fredas e umidas (asfixia de las racinas). Suporta de sòls a dòsi elevada de calcari actiu. S'adapta tanben a de tèrras peirosas mai preferís las tèrras leugièras, caudas e permeablas de pH vesin de 0.
Lo clima[modificar | modificar la font]
L'albricotier es un arbre de clima continental suportant de temperaturas ivernalas de –20 °C. Crenh los cambis termics precòces (risc de destruccion dels organs florals e la creissença de la sensibilitat als fongis). La quantitat d'aiga disponibla per l'arbre a une incidéncia dirècta sus la creissença de la vegetacion qu'indutz atal la possibilitat e la qualitat de la culhida e sus la preparacion de la futura produccion. La consomacion aumenta de contunh fins a junh, s'estabiliza puèi demenís a la fin de sason. La fasa critica de sensibilitat a la secada se situariá entre lo començament del durciment del clòsc (mitan de mai) e la culhida. Un asagatge tròp important pòt favorizar lo calibre dels albricòts al detriment del gost, de la fermetat, e de la presentacion (aument de la fragilitat, problèmas d’esclatament…).
Cultura[modificar | modificar la font]
L’albricotièr es una espècia de clima caud, que prospèra plan jol clima mediterranèu, pasmens es rustic fins al nòrd de França. Resistís a de temperaturas anant fins a -30 °C mas es fòça sensible als freds de prima.
Multiplicacion[modificar | modificar la font]
- Semenason pels pòrta empèuts e qualques varietats ancianas se reproduson pro semblant
- Empèut sus abricotièr o perseguièr fin d'agost, sus ameltièr o prunièr fin julhet
Poda[modificar | modificar la font]
Es destinada a assegurar un bon equilibri entre la creissença vegetativa e la fructificacion. Los objectius son:
- de constituir una estructura de las brancas fòrta.
- d’assegurar una mesa en fruch progressiva e regulara, de bèl aspècte e de bon calibre.
- de permetre un bon desvolopament de las ramas.
Esclariment[modificar | modificar la font]
L'operacion consistís a suprimir una partida dels fruches sus de rams en subrecarga per limitar lo fenomèn d'alternança, d'obtenir de fruches de bon calibre e un bon equilibri de l'arbre. En suprissent los fruches tròp pròches, aumentam lor aeracion, los fruches son alara mens sensibles a l’oïdium, a las atacas de forficuls que cèrcan los luòcs escurs e subretot als fongis patogèns que provòcan de poiriments sus l’arbre e de malautiás de conservacion.
Malautiás[modificar | modificar la font]
Las tres principalas malautiás de l’albricotièr son degudas a de virus, a de micoplasmas e a de bacterias.
- L’Enrolament clorotic de l’albricotièr es una malautiá de fitoplasme. L’agent patogèn se multiplica dins los tubes criblats que va obturar s'es present en quantitat, condusent a la mòrt de l’arbre.
- La Sharka es causada pel Plum Pox Virus. Los damatges causats son variables, pòdon anar de la simpla pèrda dins la culhida a una importanta deformacion dels fruches que se pòdon pas vendre. Pòt se transmetre pendent l'empèut per las aisinas, o per de vectors coma lo pesolh verd del perseguièr (Myzus persicae).
- Los damatges causats per la « Bacteriòsi » son lo resultat de doas malautiás, lo cranc bacterian Pseudomonas syringae e Pseudomonas mors prunorum e las tacas bacterianas causadas per Xanthomonas campestris pv. pruni. Se traduson per d'atacas estivalas suls rams e suls fruches enebissent la creissença de la planta e damatjant la qualitat de produccion.
Noisibles[modificar | modificar la font]
- Anarsia lineatella : Son las canilhas que provòcan mai de damatges. Escavan de galariás dins los joves brots d’albricotièr que penjan e secan daissant pèrdre de gotetas de goma. Pòdon tanben penetrar dins los fruches.
- Forficula auricularia L. : Las forficulas provòcan subretot de damatges suls fruches. Manjan l’epidèrma dels albricòts. Los traucs son una pòrta de dintrada pels fongis responsables de las malautiás de conservacion (Monilia, Alternaria). Fugisson la lutz cercant tot element que dona l'escuritat e mantenon l'umiditat.
- Hyalopterus pruni e Mysus persicae: Las fissadas dels pesolhs provòcan un crespament de las fuèlhas jos que s’aparan; los fruches se desvolopan mal pòdon secar e tombar.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
L’albricotièr es cultivat subretot pel fruch, mai rarament per la fusta. Son amètla es tanben consomida dins qualques païses.
Lo fruch se pòt consomir frecs mas la sason es corta e la sèrva fòrça corta.
Es tanben transformat (en còca, confitura, en siròp) o secat.
De son clòsc, se fa de licors coma lo Noyau de Poissy o l’amaretto.
Es tanben un arbre d’ornament per sa florison de prima.
Principalas varietats[modificar | modificar la font]
Produccion[modificar | modificar la font]
Dins lo monde[modificar | modificar la font]
La produccion mondiala d'albricòts èra de prèp de 2 600 000 t en 2004. Un tèrç d'aquela produccion ven d'Euròpa e un tèrç ven de l'Orient Mejan. Turquia es lo primièr productor mondial amb 16% del volum total. La majoritat d'aquela culhida es destinada al secatge, mercat qu'aquel país n'a un quasimonopòli. Venon apuèi Iran, Itàlia e França.
En Euròpa[modificar | modificar la font]
- En Espanha, se fa sobretot dins las zonas de Valéncia et de Múrcia, pasmens s'existís una pichona produccion en Aragon e dins lo centre. Valéncia es una zona de produccion precòça que los produchs son majoritariament destinats al mercat del fresc e a l’exportacion. Los accidents climatics, de problèmas sanitaris e lo flac taus de renovacion del vergièr fan que la zona es en declin.
- En Grècia, la produccion d’albricòts es puslèu concentrada en Creta, Tessalia e Peloponès. Los vergièrs son tradicionals es plan adaptada al mercat del fresc.
- La produccion italiana d’albricòts se situa subretot al Sud, en Campània, en Basilicata e en Calàbria. Dins lo Nòrd i a tanben une produccion tradicionala en Emília-Romanha.
En França[modificar | modificar la font]
Es dins lo Gard, e subretot dins la val de Ròse, que lo potencial de produccion es uèi mai important.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Flora of China Armeniaca vulgaris]}}
- ↑ (zh)Food Plantas de China, Shiu-ying Hu, ed: The Chinese University Press (HK), 2005
- ↑ Population Genetic Structure in Apricot (Prunus armeniaca L.) Cultivars Revealed by Fluorescent-AFLP Markers in Southern Xinjiang, China, Zhaohe Yuan, Xuesen Chen, Tianming He, Jianrong Feng, Tao Feng, Chunyu Zhang, in Journal of Genetics and Genomics, 2007
- ↑ id:zo Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Cultivated Plants in West Asia, Europe, and the Nile Valley; Daniel Zohary, Maria Hopf; Oxford University Press, USA; 2001
- ↑ id=zo
- ↑ (fr)ETUDE DES DETERMINANTS GENETIQUES DE CARACTERES D’INTÉRÊT AGRONOMIQUE CHEZ L'ABRICOTIER; GILLES Frédéric; Ecole Pratique des Hautes Etudes; 2003
- ↑ (fr)Narbonne et son histoire; HERBEZ., F, GIRAULT DE SAINT-FARGEAU.A., JOANNE. P., VATTIER D’AMBROYSE. V.; Editions du bastion; 1995


text:
Celiaquia
La celiaquia, apelada tanben malautiá celiaca e intolerància au glutèn, es una malautiá autoimmuna caracterizada per l'inflamacion cronica de la partida proximala dau budèu prim, causada per lo glutèn, una proteïna vegetala dei grans de blat, d'òrdi, de segal, d'espelta, de kamut e de triticale. La civada conten pas de glutèn, mas ne pòt aver per de contaminacion crosada amb l'òrdi e amb lo blat. Lo glutèn provòca la pèrda dei vellositats que cobrisson lo budèu prim, que pèrd la capacitat de digerir e d'absorbir lei noiriduras. Se pòt diagnosticar dins totei leis etapas de la vida. Lei personas celiacas se devon absténer de consomir de produchs que contenon de glutèn çò que permet una regression complèta dei simptòmas de la malautiá. La celiaquia es pus frequenta dins la raça blanca e dins de climas tropicaus.


text:
Sortida extraveïculara
Una sortida extraveïculara es una activitat realizada dins l'espaci — a l'exterior d'un veïcul espacial — per un espacionauta vestit d'una combinason espaciala.
Aquela expression es mai sovent utilizada per las activitats extraveïcularas realizada en orbita a l'entorn de la Tèrra prèp d'un veïcul espacial (spacewalk), mas se referís tanben a las sortidas sus le superfícia lunara (moonwalk). Atal, las sortidas extraveïcularas son utilas per d'òbras d'assemblatge o de reparacion de navetas espacialas e de las estacions espacialas coma a l'exploracion e la culhida de mòstras lunaras.
La primièra sortida extraveïculara se faguèt pel cosmonauta sovietic Alexei Leonov lo 18 de març de 1965, dempuèi la nau Voskhod 2. L'American Edward White o seguèt mens de tres meses mai tard, lo 3 de junh.


text:
Prebòst reiau
Lo terme de prebòst ven dau latin præpositus ('prepausat', dins lo sens de "charjat"). A l'Atge Mejan e sos lo Regim Ancian, lo prebòst es un agent dau senhor o dau rei charjat de rendre justícia e d'administrar lo domeni que li es confiat.
Dins lo vielh drech francés, lo mot prebòst a mantun sens e s'aplica a mai d'un tipe de foncion. Etimologicament (præpositus), s'aplica a tota persona plaçada a la testa de 'na brancha dau servici public, 'na posicion que, segon los vielhs principis, pareja un drech de jurisdiccion.
A partir dau segle XI, los capecians retiran l'administracion dau domeni reiau aus nòbles per la confiar a daus prebòsts, generalament daus roturiers rics, que possedissen lo drech de percebre los revenguts dau rei dins lor conscripcion o prebostat. 'Quilha practica, favorabla a las finanças reialas, compòrta rapidament daus abús greus e, tre la fin dau segle XII, lo prebòst es contrarotlat per un baile sonat « itinerant »; puei, au segle XIII, per un baile e un seneschau de pòst fixe.
Lo prebòst era a l'Atge Mejan l'intendent d'un domeni senhorau que son ròtle es d'administrar, de jutjar e de percebre las taxas. Era subordinat au baile. A mai, era charjat de gerir los bens e los revenguts au vejaire d'un mestre, d'un senhor laïc, o d'un eclesiastic. Lo prebòst encaissava los revenguts e entreteniá las bastissas, chasteus e ostaus reiaus. Lo prebòst donc venguet progressivament lo representant dau rei e de son poder dins 'na fraccion dau domeni. L'ensemble daus drechs e revenguts que levava constituissiá lo prebostat. Au segle XIV, lo poder judiciari daus prebòsts s'estendet per representar la jurisdiccion de prumiera instáncia, tan d'un punt de vista civil coma criminau. Quand lo rei concedissiá a 'na vila 'na charta de franchesas o de comuna, concedissiá tanben lo prebostat, es a dire tots los revenguts correspondents, mejançant lo versament de 'na soma fixa. Los abús e planhs daus subjectes se concentreren sus 'quilh ofici.
Los prebòsts crompan 'na charja segon lo sistema d'afermatge: l'estat abandona au prebòst la percepcion daus divers impòsts valids dins lo reiaume, mejançant 'na soma d'argent. Mas aitau son de mau contrarotlar e susvelhar. Los prebòsts ne profechan per mancar a lors obligacions e fan çò que vòlen.
Quant a las finanças, los prebòsts se charjan de reculhir las rentas, es a dire lo cens, la tascha e la redevença.


text:
Tractat de Troyes (1420)
Lo Tractat de Troyes foguèt signat lo 21 de mai de 1420 durant la Guèrra de Cent Ans. Après la desfacha francesa d'Azincourt en 1415, la foliá dau rèi Carles VI (1380-1422) e la guèrra civila entre Borgonha e Armanhac, marquèt l'apogèu de la supremàcia anglesa pendent lo conflicte. Sa clausa principala previsiá de donar lo tròne de França après la mòrt de Carles VI au fiu d'Enric V (1413-1422) per unificar lei dos reiaumes. Una segonda clausa importanta atacava la legitimat dau fiu de Carles VI, lo futur Carles VII (1422-1461), per l'empachar de rèinar. Pasmens, Carles VII refusèt de reconóisser lo tractat e, gràcias au sostèn dei senhors dau sud de França, poguèt contuniar la guèrra fins a sa victòria finala en 1453.


text:
Isles-sur-Suippe
Isles-sur-Suippe es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Isles-Sus-Suippe a situat al nòrd de la vila de Rems en lo departament de la Marna, en Champagne-Ardenne.
Isles-sur-Suippe est située au nord de la ville de Reims dans le département de la Marne, en Champagne-Ardenne.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Isles-Sus-Suippe, Insula supèr Suppia al commencement del XIe sègle, es un vilatge situat entre dos braç de la Suippe, sus la rota de Rems a Rethel. I aviá comprés antany en l'eleccion de Rems. La parròquia dépendait del doyenné de Lavannes. La glèisa a mes jol vocable de sant Rémi. La distincion temporala aperteniá als religioses de Sant-Rémi de Rems ; i aviá #èsser aquerida per eles al començament del XIIe sègle[1]. Al XVe sègle, lo nom de la parròquia se orthographiait « Ysle ».
Isles-sur-Suippe, Insula super Suppia au commencement du XIe siècle, est un village situé entre deux bras de la Suippe, sur la route de Reims à Rethel. Il était compris autrefois dans l'élection de Reims. La paroisse dépendait du doyenné de Lavannes. La glèisa est placée sous le vocable de saint Rémi. La seigneurie temporelle appartenait aux religieux de Saint-Rémi de Reims ; elle avait été acquise par eux au début du XIIe siècle[2]. Au XVe siècle, le nom de la paroisse s'orthographiait « Ysle ».
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ G. Robert, « Isles-sus-Suippe a la Mièja Edat » (Revista de Champagne, 1910, pàg. 369)
- ↑ G. Robert, « Isles-sur-Suippe au Moyen Âge » (Revue de Champagne, 1910, p. 369)


text:
Day-trading
Lo day-trading es un mot anglés que significa « especulacion en jornada » o « especulacion en sesilha ». La disciplina dau day-trading consistís a faire d'anar-venir especulatius en sesilha solament. A cada fin de sesilha, totei lei posicions presas dins dins la jornada son clausas. Ansin, un jorn o l'autre (o puslèu despuei la fin d'una sesilha fins lo començament d'una autra), se possedís ges d'engatjament e lo capitau demòra completament disponible per l'endeman. Gràcias ai nòvei tecnologias, lo day-trading a agut tendéncia aquelei darriereis annadas a se vulgarizar.
Lo Day trading es la practica de crompar e de vendre de produchs financiers pendent una sesilha borsiera ambé l'esper que tot dau lòng de la jornada, lo prètz anarà sempre que pus aut o que pus bas. Lei fluctuacions dau cors dau títol permeton ansin de beneficis o de pèrdas rapidas. Lei produchs mai escambiats incluson leis accions, leis opcions, lei contractes a tèrme e de devisas. Aquò pòu èstre de fòrça bòn profiech; pòrta pasmens una risca significativa.


text:
Pèire de Castèlnòu
Pèire de Castèlnòu (cap a 1170-Sant Geli, 15 de genièr de 1208) siaguèt un religiós de Cistèl e archidiague de Magalona, Cistercenc francés, temptèt vanament d'endigar l'eretgia catara en Occitània, amb la qualitat de legat extraordinari del papa Innocenci III, per recercar los erètges albigeses e los liurar al braç secular, e aguèt per collèga Ramièr, monge de Cistèl. Èran acompanhats entre autres de Domenge de Guzmán, fondador de l'òrdre dels Fraires Presicaires. Aquestes enquisidors rescontrèron una viva resisténcia, e Castèlnòu acabèt per èsser assassinat a proximitat d'Arle sus las tèrras de Raimon VI, comte de Tolosa (1208), al moment que veniá d'enjónher a aquel prince d'abandonar la causa dels Albigeses; aquel murtre faguèt escomenjar Raimon e foguèt la causa del començament de la Crosada dels Albigeses.
Declarat martir per Innocenci IV, puèi beatificat, es celebrat lo 15 de genièr dins las diocèsis de Carcassona e Nimes.


text:
Primièra Visión
En la teologia del Movement dels Santos dels Darrièrs Jorns, la Primièra Vision foguèt una teofanía experimentada per Joseph Smith, Jr, pendent lo decenni de 1820 en un luòc prèp dins lo sieu ostal, cridat uèi jorn l'arboleda sagrada, a l'oèst de Naua Yòrk. Smith diguèt qu'en orar per saber coma glèisa èra la vertadièra, coma responsa, messatgièrs celestials li diguèron que totas las glèisas existentas en l'epòca èran falsas e s'avián corromput.
« Vegèri una colomna de lum, mai brilhant que lo sol, dirèctament naut de lo mieu cap; e aquela lutz gradualment descenèt fins a pausar sus mi [...] En reposar sus mi la lutz, vegèri en l'aire naut de ieu a dos Personatges, lo fulgor qu'e glòria n'admeton pas descripcion. Un d'eles me parlèt, en me cridant per lo mieu nom, e diguèt, en soslinhant a l'autre: Aquel es lo mieu Filh Aimat: Escota-o! »


text:
Nombre de Mach
Lo nombre de Mach es un nombre sens dimension, notat Ma, qu'exprimís lo rapòrt de la velocitat locala d'un fluid a la velocitat del son dins lo quite fluid. La velocitat del son dins un gas variant amb sa natura e sa temperatura, lo nombre de Mach correspond pas a una velocitat fixe, depend de las condicions localas. Es nomenat en l'onor del fisician e filosòf autriac Ernst Mach.
Somari
Defincion del nombre de Mach[modificar | modificar la font]
A las temperaturas abitualas, val apr'aquí 340 m⋅s-1 o 1 224 km⋅h-1.
Mesura lo rapòrt entre las fòrças ligadas al movement e la compressibilitat del fluid.
ont
- es lo nombre de Mach
- es la velocitat de l'objècte (al repècte del seu environament)
- es la velocitat de propagacion o celeritat del son dins l'environament considerat.
Representa la velocitat de propagacion de tota estremendida producha dins lo mitan.
La velocitat del son dins l'aire, considerat coma un gas perfècte, s'exprimís per
p essent la pression e la massa volumica
amb
- cp e cv essent las capacitats termicas massicas isobaricas e isocoricas. Aquel nombre depend sonque del nombre d'atòms dins la molecula e val 1,4 per l'aire.
L'equacion d'estat permet de la tornar escriure en foncion de la constanta especifica del gas Rs (287 J⋅kg-1⋅K-1 per l'aire) e de la temperatura T en kelvins :
Depend doncas sonque de la temperatura.
Tipes d'escorriments a l'entorn d'un objècte volant[modificar | modificar la font]
D'un biais general, levat obstacle, aquela estrementida se propaga del meteis biais dins totas las direccions. Atal, se retròba al tèrme d'una segonda repartida sus una esfèra de 340 mètres de rai. La superfícia d'una esfèra essent proporcionala au carrat del seu rai, l'intensitat de la perturbacion merma fòrça leu amb la distància : es la causa principala de l'atenuacion d'un son, fòrça mai importanta que la viscositat.
Dins çò que ven, un objècte volant en movement uniforme a la velocitat V será assimilat un punt.
Escorriment subsonic[modificar | modificar la font]
Se (), l'objècte volant, qu'a una velocitat inferiora a aquel creisement de las esfèras de perturbaxion que crèa a cada instant, se trapa en permanéncia a l'interior d'aquelas que s'èran creadas de per abans. Es lo fenomèn que totas aver fach l'experiéncia: l'observator fixe ausís lo son fòrça flac de las primièras esfèras plan dilatadas, puèi l'intensitat aumenta fins a qu'aquel objècte volant siá al mai pròche e merma fins à l'atudament.
E mai, l'escorriment d'un punt d'emission de las esfèras de perturbacion dona naissença a l’Efècte Doppler.
Escorriment sonic[modificar | modificar la font]
Se , l'objecte volant coïncida de contunh a l'avant de totas las esfèras creadas per abans que se trapan doncas a totas la tangentas a un plan perpendicular al movement de l'objècte volant. La superposicion d'una multitud de pichonas perturbacions crèa una grossa perturbacion qu'augmenta considerablament la resisténcia de l'aire: es la paret del son.
Escorriment supersonic[modificar | modificar la font]
Quand , l'objècte volant daissa al contrari totas las esfèras de perturbacion derrèr el. Un rasonament simple mòstra que son totas tangentas a un còn nomenat çò de Mach.
Fòra del còn de Mach, davant de l'objècte volant, es lo silenci absolut perque cap de perturbacion encara a atengut l'observator. L'observator situat dins lo còn ausís un son que descreis coma en subsonic. Sul còn, lo bang correspond a la superposicion de pichonas perturbacions.
Donadas practicas[modificar | modificar la font]
Las consideracions que precedisson donan una idèa de l'importança del nombre de Mach mas la realitat es plan mai complicada. Se distinga mai sovent las plajas de velocitats venentas:
- Ma < 0,94 : se dich d'escorriment subsonic,
- 0,94 < Ma < 1,2 : se dich d'escorriment transsonic,
- 1,2 < Ma < 5 : se dich d'escorriment supersonic,
- Ma > 5 : se dich d'escorriment ipersonic.
Se pòt negar la compressibilitat de l'aire pels nombres de Mach inferiors a 0,3 gaireben. Lo cas sonic definís per abans coma frontièra entre lo subsonic e lo supersonic a pas de realitat fisic: es remplaçat per una zona de transicion pron larga, dicha transsonica, en que los fenomèns son plan complicats. En supersonica, lo còn de Mach, obtengut en considerant un obstacle pontual, es pas qu'un imatge simplificat de l'onda de tust (o de doas ondas de tust que crean lo doble bang) a la proximitat d'un obstacle vertadièr. Lo regim ipersonic es lo domèni ont apareisson de fenomèns fisicoquimics.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Nombre de Reynolds (intervenent dins la classificacion ds regims d'escorriments)
- Paret del son
- Singularitat de Prandtl-Glauert
- Efècte Vavilov-Čerenkov (analogia amb las particulas)
- Felix Baumgartner


text:
Andrzejów
Andrzejów est le nom de plusieurs localités polonaises :
- dans la voïvodie de Lublin
- Andrzejów, village du powiat de Chełm
- Andrzejów, village du powiat de Janów Lubelski
- Andrzejów, village du powiat de Włodawa
- dans la voïvodie de Łódź
- Andrzejów, village du powiat de Wieruszów
- Andrzejów, village du powiat de Zduńska Wola
- Andrzejów, village du powiat de Bełchatów
- dans la voïvodie de Mazovie
- Andrzejów, village du powiat de Sochaczew
- Andrzejów, village du powiat de Zwoleń


text:
Senàs
Senàs (Sénas en francés) es una comuna de Provença administrada per lo departament dei Bocas de Ròse de la region provençala de Provença-Aups-Còsta d'Azur .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo centri-vila de Sénas a environat de maraîchers e una anciana part de lo sieu territòri al nòrd a #èsser cedida a la municipalitat de Orgon #que la frontièra actuala amb Sénas se'n situa al nivèl del camin de las Parts. Sénas Es una dels setze comunas en compausant çò parc natural regional dels Alpilles.
Le centre-ville de Senàs est entouré de maraîchers et une ancienne partie de son territoire au nord a été cédée à la commune d'Orgon dont la frontière actuelle avec Senàs se situe au niveau du chemin des Parties. Senàs est une des seize communes composant le parc naturel régional des Alpilles.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitat liada ambé la comuna[modificar | modificar la font]
- Sextius Miquèu : escrivan de lenga occitana e cònsol dau XVen Arrondiment de París.


text:
Antoni Ramallets
Antoni Ramallets i Simón, conegut coma Ramallets e escaissat popularament el gat(o) de Maracaná (Barcelona, 1 de julh de 1924 - Vilafranca del Penedès, 30 de julh de 2013) foguèt un fotbolaire e entrainador catalan. Aqueste portièr, demest los mai fòrts de son temps e que jogava sens gants, passèt una granda part de sa carrièra, aperaquí 15 ans, de 1946 a 1961, al FC Barcelona. Aviá tanben un segond escais que li foguèt donat per la premsa brasiliana, "o guapo goleiro".
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Antoni Ramallets nasquèt en 1924 dins lo carrer Marina del barri de Gràcia a Barcelona dins una familha modèsta. Son paire, Antoni Ramallets, èra un mèstre d'òbras originari de la Fuliola qu'èra dintrat recentament dins l'industria del textil, un vilatge del país de Lhèida, e sa maire, María Simón, èra murciana, venguda de San Pedro del Pinatar, e s'ocupava de l'ostal e dels enfants.[1]. Antoni èra l'ainat dels dos enfants qu'aguèt lo parelh, seguit per una sòrre dos ans mai jove qu'el. Faguèt sos estudis primaris dins un collègi municipal dins lo barri del Guinardó, còsta l'Espital de Sant Pau. Fòrça jove, comencèt a jogar al fotbòl amb d'amics de l'airal e coma èra un pauc grosset e que li agradava pas tròp de córrer, sos collègas li diguèron de gardar las pòrtas. Entamenèt sa carrièra esportiva en jogar dins d'equipas localas tre qu'aviá 12 o 13 ans, primièr a la Penya Petits Catalanets e puèi a d'autres clubs coma lo Racing del Guinardó o lo Marfà. Progressèt fòrça rapidament, e aital quand aviá pas que 17 ans, en 1941, signèt son primièr contracte professional amb lo club CE Europa de Gràcia. Sa passion pel fotbòl èra tant fòrta que decidiguèt d'abandonar los estudis d'expèrt en mecanica textila qu'aviá començat a l'Escòla Industriala del carrer d'Urgell a Barcelona e que puèi contunhèt a Terrassa, influenciat pel mestièr que son paire aviá pres quand Antoni èra jovenet. Quitèt a l'encòp son trabalh a la fabrica Casacuberta, causidas que foguèron aculhidas fòrça frejament per sa familha quand o anoncièt.
Mai tard, l'arribada del servici militar l'obliguèt a partir cap a Andalosia, sus la Basa Navala de San Fernando, a Cadis, ont joguèt dins l'equipa locala del temps de sa conscripcion ailà. Mai tard se vegèt mandat a Palma de Malhòrca, ont contunhèt de jogar al fotbòl, aqueste còp amb lo RCD Mallorca fins a 1946.
L'arribada al FC Barcelona[modificar | modificar la font]
Foguèt aquel meteis an, lo 15 d'agost, que dintrèt al FC Barcelona ont deviá venir tres ans mai tard un dels jogaires mai remarcats. Pasmens sa debuta dins lo club blaugrana foguèt dificila qu'i jogava pas gaire. Puèi per la sason 1946/47 se vegèt cedit al Real Valladolid, un club qu'en aquel temps se trobava en tresena division espanhòla. Se revelèt alara un element clau dins las victòrias de l'equipa qu'aital capitèt de montar a la segonda division del país. Aquelas performanças de Ramallet generèron un interès considerable per son retorn al Barça tre la fin de la sason esportiva.
Malgrat aquò demorèt dos ans en situacion de suplent e jogava pas gaire. Pasmens tot cambièt tre 1949 que se vegèt titularizat quand lo portièr titular, Juan Zambudio Velasco, patiguèt una lesion oculara grèva. Sa prestacion durant la Copa del Mond de Fotbòl de 1950 que se debanava a Brasil li donèt l'escasença de mostrar son talent. Sas intervencions de granda qualitat e remarcadas li valguèron l'escais del "gat de Maracanà" aprèp que Matías Prats, lo jornalista espanhòl que comentava lo partit, lo comparèsse a "un gat amb d'alas".
Foguèt cinc còps lo portièr que se faguèt marcar mens de gòls de la liga espanhòla (1951-52, 1955-56, 1956-57, 1958-59 i 1959-60). Recebèt sonque doas vegadas lo Trofèu Zamora, qu'aqueste prèmi existiguèt pas la sason 58-59. Per çò qu'es de son club ganhèt sièis ligas, cinc copas e doas copas de fièras, totes aqueles títols en defensar lo camiset blau-grana. Mas aguèt un partit que se revelèt malastrós. Foguèt la finala de la Copa d'Euròpa de futbol de Bèrna en 1961 quand lo Barça perdèt per 3 a 2 e Ramallets se marquèt un autogòl. Aquel eveniment precipitèt sa retirada definitiva coma fotbolaire.
Los aficionats barcelonistas li faguèron un omenatge lo 6 de març de 1962 del temps d'un partit contra l'Hamburger SV que lo Barça ganhèt per 5 a 1 e ont foguèt remirabla l'aturada fenomenala que faguèt al tir de l'alemand Uwe Seeler; Ramallets aviá alara 38 ans. Recebèt un segond omenatge l'11 de març de 2008, quand li foguèt concedida la clau de Barcelona de las mans de l'ancian president del FC Barcelona, Joan Gaspart.
Long de sa carrièra disputèt 35 partits internacionals amb la seleccion nacionala espanhòla.
Sa carrièra d'entrainador[modificar | modificar la font]
En 1962 comencèt a trabalhar coma entrainador del Real Valladolid, qu'amb el lo club castelhan capitèt d'arribar en 4ena posicion de la 1a division, çò que marquèt sa melhora classificacion dins tota l'istòria de l'equipa. L'an seguent partiguèr en Aragon e entrainèt lo Real Zaragoza. De 1964 a 1965 trabalhèt amb lo Real Murcia, e mai tard se trachèt de clubs de segonda division coma lo Valladolid, lo Club Deportivo Logroñés, l'Hércules e l'Ilicitano.
Lo temps de la retirada[modificar | modificar la font]
Aprèp sa carrièra esportiva trabalhèt dins una banca e se ditz que fòrça clients i venián subretot per lo veire e charrar un moment amb el. Quand venguèt la retirada s'installèt a Mediona, un vilatge de l'Alt Penedés. Mai tard i creèt un ostal-musèu amb de remembres de sa trajectòria esportiva. Lo 22 d'abril de 2009 recebèt la Medalha d'Argent de l'Òrdre Reial del Meriti Esportiu, que li foguèt decernida pel rei d'Espanha, Joan Carles, a Barcelona[2]. L'an seguent, en julh de 2010, la comuna de Mediona lo nomenèt filh adoptiu del municipi. A l'encòp se donèt son nom al Pavalhon Poliesportiu de Sant Joan de Mediona.
Lo 20 d'agost de 2012, sa femna, Francesca "Paquita" Domínguez, se moriguèt. La pèrdia de son esposa li causèt una granda tristesa qu'aguèt de consequéncias nefastas sus la santat del jogaire. Aital, mens d'un an aprèp, lo 17 de junh de 2013, Antoni Ramallets aguèt de problèmas de santat grèus e deguèt èsser portat a l'espital de Vilafranca del Penedès. Aprèp qualque temps de convalescéncia, ne sortiguèt lo 29 del meteis mes. Tornèt a son ostal de Mediona ont se deviá pausar que son estat de santat èra encara delicat. Al cap de qualques setmanas, lo 30 de julh de 2013, mens d'un mes aprèp d'aver passat los 89 ans, se moriguèt.


text:
-32
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -32 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Rompedura novèla entre Octavius e Marc Antòni qu'entraïnèt una guèrra civila au sen de la Republica Romana entre lei fòrças dei dos caps. Au contrari dei conflictes precedents, Egipte e Cleopatra deguèron i participar e lo país mobilizèt de fòrças navalas importantas (aperaquí 200 [[naviri]s) per sostenir Marc Antòni.


text:
Maxim Venguerov
Maxim Venguerov (en ebrieu : מקסים וונגרוב ; en rus : MakcиM AлekcaHдpoBич BeHrepoB - Novossibirsk, Siberia, alavetz Union Sovietica, l'20 d'agost de 1974) qu'ei un violonista virtuòse academic neishut sovietic, puish vadut rus e israelian per'mor de las soas originas judivas.
Que vadó dens ua familha de musician de Novosibirsk (la soa mair, director d'un orfanatge, qu'èra tanben cantaira e lo son pair qu'èra clarinista dens l'orquèstra filamonic de Novossibirsk). Qu'ei ací on e comencè los sons estudis deu vriulon despuish l'atge de 4 ans. En 1990 qu' emigrè en Israèl dab la soa familha on avó de har l'armada.
Arron ua carrièra d'interpret rica en concerts e enregistraments, qu'ei, desempuish 2005, professor de vriulon a la Royal Academy of Music de Londres.


text:
Granada
Granada (Granada en espanhòl) es la capitala de la província de Granada dins la comunautat autonòma espanhòla d'Andalosia. Sa populacion èra estimada a 236 207 abitants en 2007. Sa superfícia totala es de 88 km².
Es situada al pè de la Sierra Nevada, al jonhent de tres rius: Beiro, Darro, e Genil. La vila foguèt situada istoricament a la crosada de las influéncias musulmana, josieva e crestiana e es famosa per la preséncia del palais fortalesa de l'Alhambra, lo monument mai visitat d'Espanha tota. D'exemples bèls de l'arquitectura Almohada se pòdon admirar dins las partidas preservadas del quartièr d'Albaicín. La vila es tanben una ciutat modèrna que possedís un aeropòrt important e una universitat renommada.
Monuments[modificar | modificar la font]
- Alhambra
- Albaicín
- Generalife
- Catedrala de Granada
- Capèla reiala de Granada
- Sacromonte
- Chartrosa de Granada


text:
Moai
Los Moai (o mo‘ai) (AFI:[ˈmoʊ.aɪ]) son de figuras umanas monoliticas talhadas dins la ròca entre los ans 1250 e 1500 e presentas sus l'illa polinesiana de Rapa Nui (Illa de Pascas) . Aperaquí la mitat son sempre a Rano Raraku, la principala peirièra de moai, mas de centenas foguèron carrejadas e quilhadas sus de peirons sonats Ahu dins tot lo perimètre de l'illa. Gaireben totes los moai tenon un cap que fa los tres cinquens de la talha de son còs. Los moai representan las 'caras vivas' (aringa ora) dels avis deïficats.[1] Las estatuas èran encara sus las tèrras de sos clans quand los primièrs europèus visitèron l'illa, mas fòrça foguèron abatudas pendent los darrièrs conflictes entre clans.
La produccion e lo carreg de las estatuas es considerat coma un remarcable trabalh intellectual, creatiu, e fisic .[2] Lo pus naut moai quilhat, sonat Paro, fa 10 m de naut e pesa 75 tonas;[3] Lo pus pesuc quilhat es pus cortet, installat a Ahu Tongariki, pesa 86 tonas; e una escultura inacabada, auriá mesurat aperaquí 21 m de naut e pesat 270 tonas.


text:
41
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 41 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Assassinat de l'emperaire Caligula durant una revòuta de sa garda personala lo 24 de genier. Divèrsei membres de la familha julioclaudiana foguèron tanben tuats e l'unic subrevivent, Claudi, venguèt emperaire.


text:
Guèrra d'Ivèrn
La Guèrra d'Ivèrn se debanèt dau 30 de novembre de 1939 au 13 de març de 1940 e opausèt l'URSS a Finlàndia. S'acabèt per una victòria sovietica malaisada qu'entraïnèt la pèrda de divèrsei territòris frontaliers per lei Finlandés.
Aquela guèrra foguèt entraïnada per la revirada de negociacions entre lei dos país en 1939. En causa dei menaças de guèrra entre Sovietics e Alemands, lei Sovietics èran desirós de renfòrçar lei defensas de la vila de Leningrad, segonda vila dau país, qu'èra fòrça pròcha de la frontiera. Demandèron tanben lo drech d'installar de basas navalas dins lo sud dau país. Lei Finlandés refusèron totei lei preposicions de Moscòu e finalament, Stalin ordonèt d'atacar Finlàndia en novembre de 1939.
La guèrra comencèt lo 30 de novembre de 1939 amb una ataca generala de l'Armada Roja sus la frontiera. L'URSS foguèt condamnada per la Societat dei Nacions sensa consequéncia vertadiera e Francés e Britanics assaièron tanben d'organizar sensa succès una fòrça per ajudar lei Finlandés. Mau equipadas e mens nombrosas, lei fòrças finlandesas capitèron de resistir gràcias a la topografia malaisada de la region, a la conóissança dei tecnicas de subrevida dins lei regions polaras e ais errors de comandament sovieticas. Puei, aprofichèron lei condicions duras de l'ivèrn d'aquela annada per causar de pèrdas importantas ai Sovietics que son equipament èra pas adaptat. Per exemple, incapablas de se desplaçar, tres divisions sovieticas foguèron esquichadas a Suomussalmi per solament tres batalhons finlandés entraïnant la pèrda de 23 000 òmes còntra solament 800 entre lo 7 de decembre de 1939 e lo 8 de genier de 1940. Sus lei teatres maritims e aerians, lei fòrças finlandas capitèron de resistir gràcias ai defensas navalas dei costats ò a una tièra d'innovacions dins lo combat aerian. Lo 7 de genier, Stalin deguèt finalament mandar de fòrças novèlas e fisar lo comandament a un generau competent, Semion Timochenko, que decidèt de concentrar sei fòrças e seis equipaments dins lo sud. S'ocupèt tanben de melhorar lei movements entre l'infantariá, l'artilhariá, lei blindats e l'aviacion. Ansin, poguèt aprofichar sa superiotat materiala còntra lei Finlandés que sei linhas foguèron rompudas entre lo 11 e lo 19 de febrier. Lo 29, lo govèrn finlandés acceptèt de negociar tornarmai ambé lei Sovietics e un tractat de patz foguèt signat lo 12 de març.
Aqueu tractat es dich tractat de Moscòu. Sei clausas principalas regardèron l'annexion de Carelia, de la region de Salla e de la lenga de Rybachi per l'URSS. La lenga d'Hanko èra tanben laissada ai Sovietics per una durada de 30 ans. Ansin, lei demandas inicialas dei Sovietics foguèron contentadas. Obtenguèron tanben la vila de Vyborg. Aquelei pèrdas e la volontat finlandesa de lei reconquistar entraïnèron tre 1941 una segonda guèrra, dicha Guèrra de Contuniacion, entre Finlàndia, d'ara endavant aliat a l'Alemanha nazia e l'Union Sovietica. S'acabèt tornarmai per una victòria sovietica. En Euròpa, lei reviradas sovieticas còntra un país rurau e militarament mau equipat entraïnèron d'errors sus l'estimacion de la capacitat de combat de l'Armada Roja, especialament per leis Alemands que pensavan vencre aisament en 1941. De son caire, l'Armada Roja aprofichèt aqueu conflicte per melhorar sei tecnicas, especialament per combatre dins lei condicions duras d'un ivèrn fòrça freg. Aquò li permetèt de protegir victoriosament Moscòu en 1941 còntra l'ofensiva alemanda.


text:
Cassiopèa (constellacion)
Cassiopèa es una de las 88 constellacions del cèl, vesibla dins l'emisfèri nòrd. A l'opausat de la Granda Orsa a respièch de la Pichona Orsa, Cassiopèa se pòt facilament reconéisser gràcias a sa forma de « W ». Los vertèxes d'aquel W son, de l'èst cap a l'oèst, e, δ, a, et B Cassiopeiae, las quatre estelas pus brilhantas de la constellacion. La punta centrala del W marca fòrça aproximativament la direccion de l'estela polara, a Ursae Minoris.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Citada per Aratus de Soles[1], puèi per Ptolemèu dins l'Almageste, la constellacion representa la reina Cassiopèa dins la mitologia grèga, femna de Cefèa e maire d'Andromèda, a costat de dont se tròba.
Aquela constellacion fa partida del grope de constellacions restacadas al mite d'Andromèda.
Se ditz tanben que per son orguèlh, la reina foguèt encadenada a son tròne, condemnada a virar a l'entorn del pòl Nòrd e qualque còps de pendre a l'envèrs d'un biais fòrça pauc digne.
Observacion de las estelas[modificar | modificar la font]
- Localizacion de la constellacion
La constellacion se localiza dirèctament per sa forma fòrça caracteristica en « M » o « W » (seguent la sason). Aquelas estelas plan brilhantas (mag 2) demòran longtemps vesiblas, e s'utilizan elas meteissas per localizar d'autras constellacions.
- Forma de la constellacion
Lo tròne de la reina es ben vesible dins la forma generala de la constellacion, mas la reina pas gaire.
- Alinhaments remarcables
Cassiopèa permet de trobar l'estela polara, que marca lo pòl nòrd. I a gaire besonh de prendre un alinhament quin que siá, l'estela polara (prèp del bòrd superior de l'illustracion) es la sola estela brilhanta situada dins aquela direccion. En seguent lo prolongament d'aquel axe, arribam sus la constellacion de la Granda Orsa, generalament bassa sus l'orizont quand Cassiopèa es plan vesibla.
L'alinhament del bòrd drech del « W », entre Caph (B Cas) e Shedar (a Cas), se prolonga vèrs los pès d'Andromèda, 51 And per lo pè Nòrd, e finalament Almach (Y And), son pè Sud, totas doas vesiblas sus l'illustracion. Dins l'autre sens, aquel alinhament condutz a la mitat de la constellacion de Cefèa, lo marit un pauc pichon de Cassiopèa.
L'alinhament intèrne del « W », entre Tsih (Y Cas) e Ruchbah (δ Cas), condutz a l'espatla de Persèu, Mirphak (a Per), dins l'alinhament format per Y, a e δ Per.
Estelas principalas[modificar | modificar la font]
a Cassiopeiae (Schedar)[modificar | modificar la font]
a Cassiopeiae (Schedar), lo Pièch en arabi, es l'estela pus brilhanta de la constellacion. Es una giganta irange, 42 còps pus granda que lo Solelh e 855 còps pus luminosa. Semblariá que la fusion de l'idrogèn s'acabèt dins son nuclèu e qu'aquela de l'eli auriá pres la relèva.
Tsih (Y Cassiopeia)[modificar | modificar la font]
E mai siá situada al centre de la constellacion, e tant brilhanta coma las autras, Y Cassiopeia possedís pas de nom daissat per las civilizacions mediterranèas. En chinés, es nomenada Tsih, lo foet.
Tsih es una estela variabla eruptiva, una estela blava de tipe Be, lo « e » significant « emission ». Las estelas de tipe Be son d'estelas de rotacion fòrça rapida ; Tsih vira sus aquela meteissa a mai de 300 km/s a l'eqüator, 150 còps pus aviat que lo Solelh, e aquela rotacion balha de pèrdas de matèria : la formacion de tores o de discs a l'entorn de l'estela acompanhada d'una baissa de luminositat, anant fins a 1,5 magnitud.
Autras estelas[modificar | modificar la font]
B Cassiopeiae (Caph) es una estela variabla de la classa Delta Scuti : passa de la magnitud 2,25 a 2,31 en solament 2 oras e mièja. S'agís tanben d'una giganta per venir, son envelopa es en expansion e son nuclèu en contraccion.
n Cassiopeiae (Achird) es una estela dobla fòrça prèpa del Sistèma Solar (19 annadas lutz). La primièra es fòrça semblabla al Solelh (1,28 còp sa massa, de classa G3), la segonda es un pauc pus pichona (una nana de classa K, de 0,7 còp la massa del Solelh). Aquelas doas estelas irange viran l'una a l'entorn de l'autra en 480 ans a 70 ua.
Objèctes celèstes[modificar | modificar la font]
La constellacion conten l'amàs dubèrt M52, que se pòt trobar en projectant una linha de a a B Cassiopeiae e en la prolongant sus la meteissa distància a l'oèst. La Via lactèa passa per aquela region del cèl, çò que la rend fòrça rica en estelas. La constellacion albèrga tanben Cassiopèa A, la font de ràdio pus brilhanta del cèl.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Los Fenomèns : Debans Cefèa torneja amb lo cèl la malurosa Cassiopèa, que pareis a pro pena dins una nuèit esclairada per la Luna, perque las estelas pauc nombrosas qu'es escampilhada la fan pas gaire apercebre, aquelas de sas estelas que son coma las doas mitats d'una travèrsa que tend una pòrta barrada en dedins, representant sos braces estenduts e elevats de cada costat, coma se plorava lo sòrt de sa filha.


text:
Diarrèa
La diarrèa (tèrme medical), sonada tanben l'escorrença o l'escorrement (tèrmes corrents), es pas una malautiá mas lo simptòma d'un tresvirament. Consistís en l'evacuacion frequenta de matèrias fecalas aigosas, çò que provòca una absorcion bassa de liquids e substàncias nutritivas. La diarrèa ven generalament amb de dolor, de fèbre, de vòmit, de flaquesa o una pèrda de l'apetit. D'après las chifras de l'Organizacion Mondiala de la Santat, la diarrèa es una de las causas principalas de mòrt dins los païses sosdesvolopats o del Tèrç Mond.
Causas[modificar | modificar la font]
Pòt èsser causada per una infeccion virala o per de toxinas bacterianas, per una lesion, per una malautiá, per una allergia, per l'intolerància al glutèn (celiaquia), a la fructòsa, a la lactòsa... o per un excès de vitamina C. Ven amb de dolor de ventre e de vòmit. La diarrèa arriba quand lo colon absorbís pas de fluide sufisent. Un colon damat o conflat pòt pas absorbir l'aiga e la matèria fecala ven aigosa. La diarrèa pòt menar a una desidratacion grèva que pòt èsser mortala. Pòt tanben èsser un simptòma de malautiás pus seriosas, coma la disenteria, lo còlera o lo botulisme e pòt tanben èsser indicativa d'un sindròm cronic coma la malautiá de Crohn. Los pacients d'apendiciti an pas normalament de diarrèa mas aquela es un simptòma comun d'un apendix trincat. La diarrèa es tanben un dels efèctes de la contaminacion grèva per radiacion. Pòt èsser causada per la consomacion excessiva d'alcòl. Lo tractament terapeutic comun contra la diarrèa consistís a consomir d'aiga amb de sals mineralas essencialas, en quantitat sufisenta per remplaçar la pèrda dels liquids.