text:
Madagascar
Madagascar es una illa granda e un estat d'Africa Orientala. D'una superficia de 587 040 km², sa capitala es Antananarivo. A una populacion de 23,2 milions d'abitants (2014) quasi unicament eissits dau pòble malgash. Son installacion aguèt luec dins de circonstàncias mau conegudas, probablament dau sègle VII au sègle XVI. Li formèt una tiera de reiaumes independents mai gardèt en partida son unitat culturala, especialament sa lenga. A partir de la fin dau sègle XVI, d'estats poderós acomencèron de si formar. Aqueu procès contunièt fins a l'emergéncia dau Reiaume Merina que dominèt la quasi totalitat dau territòri malgash au sègle XVIII. Pasmens, deguèt faciar leis ambicions dei poissanças colonialas francesa e britanica que luchèron per establir sa dominacion dins l'illa. Finalament atribuida a París, Madagascar venguèt un protectorat puei una colonia francesa a la fin dau sègle XIX. Venguèt tornarmai independenta en 1960 ambé l'afondrament de l'Empèri Francés.
Lo gentilici es malgash -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Organizacion politica e territòriala
- 4 Diplomacia e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Topografia[modificar | modificar la font]
L'illa de Madagascar a una superficia d'environ 587 000 km². D'una longor de 1 600 km, si situa entre 12 e 26° de latitud sud e a una largor que pòu agantar 500 km. Es separada de l'Africa continentala per lo Canau de Moçambic que sa prefondor pòu passar 3 000 m. Geologicament, es eissida de Gondwana e sa basa es un sòcle precambrian que cuebre lei dos tèrç de sa superficia. En causa de l'erosion, es generalament fach de còlas mai certanei regions son marcadas per de relèus pus importants d'origina granitica e volcanica que forman lei Tèrras Autas (au dessüs de 1 000 m) e lo Grand Desbauç Orientau. Si troba la cima pus auta de l'illa (Tsaratanana, 2 886 m). A l'oèst, si troba dos grands bacins sedimentaris que presentan un relèu de cuesta ambé de gres e de cauquiers.
Madagascar presenta un ret idrografic complèx format d'un nombre important de rius qu'an un perfieu similar. An una fònt situada dins lei regions d'altitud e un escorrement relativament rapide en direccion de l'Ocean Indian, especialament dins la partida orientala de l'illa onte lo plan costier a una largor febla. Dins la partida occidentala, la preséncia dei bacins sedimentaris aumenta la longor dei rius e Mangoky e Betsiboka passan 500 km. En causa dau clima tropicau malgasha, aquelei rius an de debits que presentan de variacions fòrtas dins lo corrent de l'annada.
Clima[modificar | modificar la font]
Madagascar pòu èsser devesida entre cinc zònas climaticas principalas :
- au nòrd e au nòrd-oèst, lei precipitacions li son abondosas durant la mosson (decembre-abriu). Lo clima li es de tipe tropicau ambé de temperaturas situadas entre 15 e 37°C.
- lòng de la costat èst, lo clima li es tanben tropicau. Dins aquò, a la particularitat d'èsser expausat tota l'annada a l'influéncia deis alisis. De genier a març, l'endrech pòu tanben èsser tocat per de ciclons.
- a l'oèst, la màger part dau territòri receu mens de plueias e presenta un clima tropicau ambé de savanas. Lei temperaturas li varian entre 10 e 37°C.
- dins lo centre de l'illa, lei Tèrras Autas, sustot situadas entre 1 000 e 1 250 m, an un clima subtropicau ambé de plueias estivencas. La temperatura mejana es d'environ 20°C.
- dins lo sud extrèm, lo clima es de tipe subdesertic. Li es pus sec e lei plueias pus raras amb una amplitud termica importanta entre -6 e 40°C.
Demografia[modificar | modificar la font]
La populacion malgasha èra estimada a 23,2 milions d'abitants en 2014. Son estructura es caracteristica d'un país paure amb una populacion jova (95,8% deis abitants an mens de 55 ans), una esperança de vida limitada a 63,8 ans, un taus de feconditat aut (4,29 enfants per frema) e una aumentacion anuala importanta (+2,6%). L'urbanizacion es tanben limitada (34,5%) mai en aumentacion rapida (+4,6%). La talha dei vilas es donc limitada e solament dètz passavan 50 000 abitants en 2014. Lei pus importantas èran la capitala Antananarivo (1,4 milion d'abitants), Toamasina (206 000), Antsirabe (186 000), Fianarantsoa (167 000), Mahajanga (155 000) e Toliara (115 000).
La composicion etnica dau país pòu èsser considerada coma omogenèa car lo pòble malgash forma la totalitat de la populacion e parla la meteissa lenga. Pasmens, dins lei fachs, se destria mai d'un sotagrop etnic au sen d'aqueu pòble (oficialament 18). Aquelei divisions son la consequéncia deis independéncias localas dei diferentei populacions avans leis unificacions merina e francesa dei sègles XVIII e XIX. Son basadas sus de trachs culturaus e geografics. Pasmens, la primautat merina e la politica coloniala de França que s'apielèt sus l'infrastructura merina per administrar l'illa a creat una division pron importanta entre grops dei Tèrras Autas e dau rèsta de l'illa.
Dempuei l'independéncia, lei diferéncias entre sotagrops son vengudas pus feblas dins la vida vidanta mai l'apartenéncia etnica demora un objècte de fiertat per una partida importanta de la populacion. En particular, foguèt pron fòrt per devesir constitucionalament lo territòri malgash entre sièis regions autonòmas fins a 2007.
Lengas[modificar | modificar la font]
Madagascar a doas lengas oficialas que son lo malgash e lo francés. La premiera es parlada per la totalitat de la populacion. La segonda es sustot la lenga deis elèits e es mestrejada per environ 20% deis abitants. Pasmens, aquela proporcion sembla fòrça lentament demenir dempuei l'independéncia. De 2007 a 2010, una temptativa aguèt luec per apondre l'anglés coma tresena lenga oficiala e atraire leis investiments estrangiers.
Religions[modificar | modificar la font]
La populacion malgasha es devesida entre quatre grops principaus regardant lei creissenças religiosas. Dos son relativament ben identificats. Aperaquí 20% de la populacion es ansin atèa ò agnostica e 7% musulmana. En revènge, la definicion dei dos autrei blòts (environ 75%) es fòrça malaisada en causa de l'interpenetracion dei tradicions crestianas (catolicas ò protestantas) e animistas. Exemple d'aquela dificultat, la part deis animistas au sen de la populacion de Madagascar varia segon leis estudis e lei critèris considerats de 20 a 50%.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo premier poblament de l'illa[modificar | modificar la font]
Lei premiers movements de poblament de Madagascar son fòrça malaisats de depintar en causa de la manca d'informacions claras sus l'origina dau pòble malgash. D'estudis linguïstics mostran d'originas oceanencas e africanas e l'arqueologia indica d'una faiçon quasi segura l'abséncia de poblament uman de l'illa avans son arribada. Pasmens, en l'abséncia d'elements suplementaris novèus, uneis ipotèsis existisson que lei principalei son :
- una migracion de marchands venguts deis illas d'Indonesia actuala. D'efèct, existiá un comèrci actiau entre l'archipèla dau Sud-Èst Asiatic e lo sud d'Índia. Per la seguida, s'estendèt en direccion de l'Africa Orientala e es possible que Madagascar ne'n faguèsse partida. Puei, aquò auriá entraïnat l'installacion permanenta de certanei marchands dins l'illa.
- una tiera de migracions de populacions totjorn vengudas d'Indonesia actuala entre lei sègles V e VII. Lei rasons d'aquela installacion son desconegudas e l'ipotèsi es principalament basada sus d'indicis linguïstics. Après lo sègle VII, lei migracions aurián contuniat fins au sègle XIII.
- una expansion lenta de populacions marchandas, totjorn vengudas d'Indonesia actuala, que s'installèron pauc a pauc lòng dau litorau de l'Ocean Indian e se mestissèron ambé lei pòbles locaus. Segon aquela ipotèsi, lo poblament de Madagascar seriá donc lo fach d'una populacion d'origina oceanenca parcialament mestissada.
La formacion dau pòble malgash[modificar | modificar la font]
Lei premiereis installacions umanas se situavan lòng dei costats nòrd-oèst e èst que son clima es pus umid e pus favorable a l'agricultura. Puei, dins lo corrent de l'Edat Mejana, d'autrei pòbles venguèron s'installar dins l'illa. L'assimilacion deis imigrants foguèt generalament rapida e Madagascar gardèt son unitat culturala e linguistica. Pasmens, fins au sègle XVI, de sota-grops, caracterizats per de trachs culturaus pròpris, se formèron pauc a pauc au sen dau pòble malgash.
Entre lei pòbles que venguèron s'installar dins l'illa, se pòu nòtar :
- leis Antalaotras qu'èran de marchands musulmans swahilis. S'installèron lòng dau litorau nòrd-èst.
- lei Rasikajys qu'èran una populacion parcialament islamizada que s'installèt dins lo nòrd.
- lei Raminias qu'èran tanben una populacion parcialament islamizada. Pasmens, s'installèron dins lo sud de l'illa.
- leis Antemoros, totjorn una populacion en partida musulmana. S'installèron tanben dins lo sud. Aguent adoptat l'escritura aràbia, l'utilizèron per escriure de libres en malgasha depintant sei tradicions.
- lei Hovas que venguèron d'Oceania. Desbarquèron sus la costat orientala avans de progressar en direccion de l'interior dau territòri.
Au començament dau sègle XVI, lei principalei migracions èran acabadas e la division etnica actuala dau territòri èra quasi en plaça. Aquela estabilitat permetèt la formacion dei premiers estats vertadiers de l'illa. Lo premier reiaume de remarca foguèt aqueu dei Sakalava fondat au començament dau sègle XVII dins lo sud-oèst de l'illa. A son apogèu, dins lo corrent dau sègle seguent, s'estendiá sus un tèrç dau territòri malgash. D'autrei Sakalava fondèron lo Reiaume de Menabe dins l'oèst e lo Reiaume de Boina dins lo nòrd-èst. Totjorn dins lei regions meridionalas, lei Zana-Melata fondèron una confederacion poderosa dich Confederacion dei Betsimisaraka. Dins lo centre, lei Hova formèron tanben un reiaume qu'èra una poissança importanta dins l'illa a la fin dau sègle XVI. Dins lo corrent dau sègle XVII, prenguèt lo nom d'Imerina e seis abitants lo nom de Merina. Au sègle XVIII, aquel estat se fragmentèt mai lo sentiment d'unitat demorèt viu.
Lei premiers contactes ambé leis Europèus[modificar | modificar la font]
Lei premiers explorators europèus (Portugués, Anglés, Olandés) arribèron a Madagascar au començament dau sègle XVI. Assaièron de crear de comptadors fortificats sus la costat. Pasmens, l'ostilitat dei Malgashs, lo perilh representat per lei malautiás tropicalas e la manca d'interès comerciaus entraïnèron la revirada d'aquelei projèctes. Au sègle XVII, laissèron la plaça ai Francés que coneissèron un succès pus grand. D'efèct, fondèron Fòrt-Daufin dins lo sud-èst e lo gardèron de 1642 a 1672. Pasmens, en 1664, la Companhiá deis Índias Orientalas que s'ocupava de Fòrt-Daufin decidèt de donar la prioritat au desvolopament de l'illa Borbon entraïnant lo declin de la preséncia francesa. Au sègle seguent, la preséncia europèa se limitava donc a l'illa de Santa Mariá (francesa en 1754) e a l'installacion de piratas francés e britanics dins lo nòrd (magerament en Diégo-Suarez).
Lo Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin dau sègle XIX, lo rèi Andrianampoinimerina (1787-1810) restaurèt l'unitat d'Imerina amb Antananarivo coma capitala. Puei, acomencèt una politica d'expansion militara en direccion dau sud. Se maufisèt deis estrangiers mai acceptèt de cambiar d'esclaus còntra d'armas de fuec. Son fiu Radama Ièr (1810-1828) contunièt sa politica d'expansion mai èra mens ostils ais influéncias estrangieras. En 1810, autorizèt l'installacion d'una mission britanica en Antananarivo. Puei, negocièt un acòrdi ambé Londres que foguèt signat en 1817. Acceptèt de renonciar au trafec d'esclaus en cambi d'una ajuda financiera, militara e tecnica. De progrès tecnics importants aguèron donc luec dins lo corrent de son rèine.
A sa mòrt, foguèt remplaçat per sa frema Ranavalona Ièra (1828-1861). Au contrari de son marit, adoptèt una politica conservatritz que son axe principau èra lo mantenement de la societat e de la religion tradicionalas. Ordonèt l'expulsion dei missionaris crestians cargats de la predicacion. Aqueu contèxte aumentèt lei tensions au sen de la societat malgasha e la fin dau rèine foguèt marcada per de violéncias importantas còntra lei crestians de l'illa. Ansin, son fiu Radama II (1861-1863), qu'aviá autorizat lo retorn dei missionaris francés (catolics) e britanics (protestants), foguèt assassinat après solament doas annadas de rèine.
Après Radama II, très rèinas se succediguèron a la tèsta dau Reiaume Merina : Rasoherina (1863-1868), Ranavalona II (1868-1883) e Ranavalona III (1883-1897). Pasmens, durant aqueu periòde, lo cap vertadier dau país foguèt lo Premier Ministre Rainilaiarivony que venguèt lo marit dei tres sobeiranas. A son iniciativa, una politica de modernizacion accelerada foguèt adoptada ambé l'ajuda dei missionaris (en 1869, Rainilaiarivony e Ranavalona II venguèron protestants). Aquò permetèt de bastir d'escòlas, d'espitaus, de crear un govèrn modèrne e de formar lei basas d'una administracion centrala. Dins aquò, aquela politica èra sostenguda per l'aumentacion deis impòsts eissits dau sistèma feodau mantengut en plaça sus la màger part dau territòri. De tensions socialas grèvas apareguèron donc dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX.
La conquista francesa[modificar | modificar la font]
Au començament deis annadas 1880, França acomencèt de s'interessar a l'illa a l'iniciativa dei mitans d'afaires e mitans catolics. Gràcias a sa preséncia anciana lòng dau litorau, París capitèt de trobar divèrsei pretèxtes per ocupar militarament lei vilas portuàrias de Majunga e de Tamatave en 1883. Vencut, lo Reiaume Merina foguèt obligit de signar un tractat dur en 1885 qu'impausava lo pagament d'una indemnitat de guèrra fòrça importanta e l'instauracion d'un quasi-protectorat francés. Après aquela desfacha, la situacion marrida dei finanças entraïnèt de trèbols grèus dins lo reiaume. En 1890, d'acòrdis coloniaus francobritanics donèron l'illa ai Francés e laissèron lo Reiaume Merica sensa aliat en fàcia de la poissança francesa. En 1895, una expedicion francesa desbarquèt a Majunga e conquistèt Antananarivo après uech mes de campanha malaisada dins la seuva malgasha. Rainilaiarivony deguèt acceptar la creacion d'un protectorat vertadier e foguèt exilat per lei venceires. Puei, en 1897, foguèt de Ranavalona III e Madagascar venguèt oficialament una colonia francesa.
De la colonizacion a l'insureccion de 1947[modificar | modificar la font]
Après la conquista francesa, lo generau Joseph Gallieni dirigiguèt la colonia de 1896 a 1905 e ne'n creèt leis institucions e lei basas. D'efèct, de 1896 a 1899, s'ocupèt de sometre la totalitat de l'illa que foguèt pacificada après una tiera d'operacions saunosas e destructritz. En particular, deguèt reprimir l'insureccion dei Merinas reialistas partisans de la rèina Ranavalona III e conquistar lo territòri dei pòbles encara independents dau sud e de l'oèst. Puei, organizèt l'administracion coloniala, acomencèt una politica de grands trabalhs (camin de fèrre... etc.) e impausèt un programa d'ensenhament laïc en francés.
Lei successors de Gallieni se preocupèron principalament de la mesa en valor de la colonia. Favorizèron lo desvolopament d'una agricultura d'exportacion (cafè... etc.) ambé lo sostèn de grandei companhiás francesas. En revènge, lei condicions de vida de la màger part de la populacion foguèron totalament negligidas. Lo trabalh fòrçat foguèt mantengut e gaire de païsans malgashs aprofichèron lo desvolopament economic de l'illa.
Aquela situacion encoratjèt l'oposicion d'una partida de l'elèit merina — principalament l'aristocracia protestanta — que s'organizèt au sen de l'organizacion secrèta Vy Vato Sakelila (VVS)[1]. Foguèron arrestats en 1915 mai lo nacionalisme malgash contunièt d'existir e de s'estendre dins lo corrent de l'entre doas guèrras. En particular, lo jornalista Jean Ralaimongo creèt un jornau anticolonialista que denonciava leis abús e leis atrocitats de la colonializacion e revendicava l'egalitat dei drechs entre Francés e Malgashs.
Pasmens, aquò mau capitèt e, en 1940, lo sostèn dau governador de la colonia au regime de Vichy agravèt mai lei tensions. D'efèct, l'isolament de l'illa, enceuclada per lei colonias africanas dau Reiaume Unit entraïnèt una aumentacion dei requisicions e dau trabalhs exigits per lo poder. En 1942, de fòrças aliadas (britanicas e sud-africanas desbarquèron per conquistar l'illa. Mau preparada, aquela expedicion foguèt malaisada mai lei fòrças de Vichy foguèron finalament obligits de capitular. En 1943, la direccion de Madagascar foguèt fisada a un representant de la França Liura que deguèron faciar una agitacion importanta.
De l'insureccion de 1947 a l'independéncia[modificar | modificar la font]
Lei causas de l'insureccion malgasha de 1947 son totjorn mau conegudas a l'ora d'ara. Relativament organizada, la revòuta troba seis originas dins l'agitacion politica de la fin de la Segonda Guèrra Mondiala. D'efèct, dos partits politics s'opausèron ais eleccions de 1946. Lo Movement democratic de la revolucion malgasha (MDRM), que revendicava una autonòmia fòrça importanta, ganhèt leis eleccions mai se turtèt a l'oposicion dau Partit dei deseritats de Madagascar (Padesm) pus moderat e fòrça influent dins lei regions maritimas. Aquela oposicion entraïnèt un clima de tensions importantas e favorizèt lei violéncias. D'autra part, lei condicions de vida marridas dei païsans avián entraïnat un maucontentament prefond au sen dei zònas ruralas. A la fin de març, après lei premiers succès de l'insureccion, lo movement prenguèt donc rapidament una gròssa amplor, magerament dins lei regions orientalas. De combats durs se debanèron còntra lei tropas francesas e un nombre important d'atrocitats marquèron lo conflicte que s'acabèt en decembre en 1948. Environ 2 000 soudats, principalament originaris de l'illa, foguèron tuats. Lo nombre d'insurgents mòrts es oficialament de 80 000 sser pus important.
Designat responsable de la revòta, lo MDRM foguèt dissòus e sei caps arrestats per leis autoritats francesas. Puei, lo Padesm foguèt sistematicament favorizat. En 1956, aqueu partit se transformèt per venir lo Partit sociau democrata (PSD). En 1958, se prononcièt per lo mantenement de l'illa dins l'Union Francesa (environ 70% d'òc). Pasmens, maugrat aqueu vòte, Madagascar venguèt oficialament independenta en 1960 dins l'encastre dau movement d'independéncia generau au sen de l'Empèri Coloniau Francés. Philibert Tsiranana, cap dau PSD, venguèt lo premier president de Madagascar.
Madagascar dempuei l'independéncia[modificar | modificar la font]
Philibert Tsiranana adoptèt una politica de cooperacion larga ambé França. Pasmens, au començament deis annadas 1970, la crisi economica suscitèt de manifestacions importantas, especialament dins la capitala (estudiants en 1971, estudiants e obriers en 1972). Tsiranana ordonèt la dissolucion dau govèrn e fisèt lo poder ai militars dirigits per lo generau Ramanantsoa. Puei, un referendum aprobèt la suspension de la constitucion e leis acòrdis de cooperacion ambé França foguèron denonciats.
Après divèrsei luchas intèrnas au sen de la junta, lo capitani de fregata Didier Ratsiraka prenguèt lo poder en 1975. Fondèt la IIa Republica e engatjèt una politica d'inspiracion socialista (renfòrçament dau ròtle de l'Estat dins l'economia) e nacionalista (promoccion dau malgash dins l'ensenhament au detriment dau francés). Pasmens, lei resultats economics foguèron fòrça marrits e l'armada deguèt reprimir d'esmogudas entraïnadas per de faminas en 1985 e 1986. En 1989, Ratsiraka decidèt donc d'adoptar una politica liberala mai la tension demorèt viva ambé l'oposicion. D'efècte, unificats dins un Comitat dei Fòrças vivas, lei movements d'oposicion organizèron regularament de manifestacions gigantas còntra lo president. En 1991, la situacion se desgradèt mai e la policía tirèt sus una manifestacion. Aquò obligiguèt Ratsiraka de durbir de negociacions vertadieras ambé l'oposicion.
En 1992, una constitucion novèla foguèt votada e en 1993, lo cap dau Comitat, Albert Zafy, foguèt elegit a la presidéncia. Pasmens, son mandat foguèt minat per sei relacions marridas ambé l'Assemblada Nacionala. En 1996, lei deputats votèron sa destitucion e Ratsiraka foguèt tornarmai elegit president l'annada venenta. Mau capitèt d'estabilizar la situacion economica dau país e venguèt fòrça impopular dins certanei region. En 2001, l'eleccion presidenciala entraïnèt donc una crisi grèva entre Ratsiraka e lo premier consòl d'Antananarivo Marc Ravalomanana que contestèron lei resultats dau premier torn. En abriu de 2002, après de mes d'afrontaments entre lei partisans dei dos camps, la Cort constitucionala Auta proclamèt l'eleccion de Ravalomanana. Ratsiraka s'exilèt e lo venceire foguèt tornarmai elegit president en 2006. Pasmens, en 2009, una crisi novèla aguèt luec e Ravalomanana deguèt laissar lo poder sota la pression de la populacion e dei militars. Un govèrn de transicion foguèt format fins a d'eleccions presidencialas e legislativas en 2013 que veguèron la victòria de Hery Rajaonarimampianina.
Organizacion politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
Madagascar es una republica democratica semi-presidenciala multipartita qu'aplica lo principi de la seperacion dei poders executiu, legislatiu e judiciari. Leis institucions, largament inspiradas per aquelei de França, son regidas per una constitucion adoptada en 2010. Lo cap de l'Estat n'es lo President de la Republica.
Lo poder executiu es tengut per lo President qu'es elegit au sufragi universau dirècte. Noma lo cap dau govèrn, dich Premier Ministre, e lei ministres dau gabinet (que son prepausats per lo Premier Ministre). Lo poder legislatiu es entre lei mans dau govèrn e d'un parlament bicamerau que sa chambra auta es dicha Senat e sa chambra bassa Assemblada Nacionala. Lo Senat es compausat de 33 senators que dos tèrç son elegits au sufragi indirècte per lei províncias e un tèrç es nomat dirèctament per lo President. L'Assemblada es formada de 160 deputats elegits au sufragi universau dirècte. La durada dei mandats de senator e de deputat es de cinc annadas. Enfin, la justícia es devesida entre diferentei brancas especializadas que sei juridiccions pus autas son la Còrt Suprèma (per la màger part deis afaires), la Còrt Constitucionala Auta (per leis afaires constitucionaus) e la Còrt de Justícia Auta (per leis afaires de traïment dei caps pus importants de l'Estat).
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
L'organizacion territòriala de Madagascar es inspirada dau sistèma francés ambé teoricament cinc nivèus formats de 6 províncias autonòmas (faritany mizakatena), de 22 regions (faritra), de 116 departaments ò districtes (fivondronana), de 1 548 comunas (kaominina) e de 16 969 fonkotanys (fokontany). Pasmens, en causa dei trèbols politics e sociaus deis annadas 1990-2000, la mesa en plaça de totei lei subdivisions es pas encara efectiva.
Lei províncias autonòmas foguèron en 2000 e d'eleccions se debanèron per formar lei conseus provínciaus. Dins lo corrent de la crisi, cinc províncias sostenguèron lo president Ratsiraka e se declarèron independentas. Aquò entraïnèt sa dissolucion de facto après lo presa dau poder per lo president Ravalomanana. Sa disparicion definitiva foguèt votada en 2007. Lei regions foguèron oficialament creadas en 2004 mai sei competéncias son encara mau definidas. Coma lei departaments an disparegut dei tèxtes de lèi, lei comunas e sei sudivisions son donc lei soleteis entitats que foncionan normalament a l'ora d'ara.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
Lei simbòls nacionaus oficiaus de Madagascar son son drapèu, son sagèu, sa devisa e son imne nacionau :
- lo drapèu malgash foguèt adoptat lo 21 d'octòbre de 1958. Es format d'una benda blanca verticala representant lo ris, produccion agricòla importanta dins l'illa) e doas bendas verticalas roja (color de l'argiela ò dau sang de zebú utilizat per certanei ceremònias funeràrias de l'animisme malgash) e verda (color dau ravenala).
- lo sagèu foguèt adoptat en 1993. Es un disc daurat ambé la siloeta dau país en son centre. Dins la partida superiora, li a una representacion estilizada d'un ravenala ambé lo nom complèt de l'Estat en malgash. Dins la partida inferiora, li a una tèsta de zebú, d'espigas de ris e la devisa nacionala.
- la devisa nacionala es « Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana » (« Patria, Libertat, Progrès » en occitan).
- l'imne nacionau es Ry Tanindrazanay malala ô (« O, Bèla Patria Nòstra » en occitan) adoptat en 1958.
Enfin, lo ravenala (ò aubre dei viatjaires), qu'es un aubre originari de Madagascar, es sovent utilizat coma simbòl de l'illa.
-
-
-
Fotografia d'un aubre dei viatjaires.
Diplomacia e defensa[modificar | modificar la font]
Diplomacia[modificar | modificar la font]
Madagascar es un actor diplomatic segondari d'Africa que sa diplomacia es basat sus quatre axes principaus : lo mantenement de relacions bònas ambé leis institucions financieras (FMI...) e leis estats susceptibles de finançar son desvolopament (França, Estats Units...), lo renfòrçament de l'integracion regionala ambé la participacion a divèrseis organizacions africanas, lo desvolopament de relacions amb Asia (sustot Japon, China e Tailàndia) e la recèrca d'una visibilitat internacionala ambé la participacion a d'organizacions internacionalas (Union Africana, Francofonia...). Après la crisi politica de 2009, lo país foguèt suspendut de mai d'una organizacion mai la situacion s'es normalizada ambé l'organizacion d'eleccions a la fin de 2013.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de Madagascar son formadas dei Fòrças Armadas Popularas (13 500 òmes en 2010) e de la Gendarmariá Nacionala (8 100 òmes). Son budget representava 0,69% dau PIB en 2012 e lo servici èra basat sus lo volontariat. Son eissidas dei fòrças colonialas francesas de l'illa e an pas participat a de guèrras importantas dempuei sa creacion. En revènge, aguèron de còps un ròtle important dins leis afaires intèrnes dau país. Sei missions principalas son de sostenir la populacion dins lo cas de catastròfas naturalas, de protegir lo territòri nacionau còntra lei menaças exterioras (sustot la piratariá de l'Ocean Indian), assegurar la seguritat dins lei regions pus isoladas de l'illa e participar a d'operacions exterioras de mantenement de la patz. Lei Fòrças Armadas Popularas son devesidas entre una branca terrèstra (13 500 òmes en 2010), una marina militara (500 òmes) e una fòrça aeriana (500 òmes). En causa de l'abséncia d'enemic declarat e de la feblessa economica malgasha, leis armaments son ancians e leugiers (PT-76, Mig-17...).
Revendicacions territòrialas[modificar | modificar la font]
Madagascar a de revendicacions sus leis illas francesas de Bassas da Índia, d'Euròpa, de Juan de Nova, dau Banc dau Gueisèr e de l'archipèu deis Illas Gloriosas. Regardant lo Banc dau Gueisèr, l'estèu es tanben l'objècte d'una revendicacion dau govèrn comorian.
Economia[modificar | modificar la font]
Madagascar es un país paure e pauc desvolopat amb un PIB de 11,2 miliards de dolars en 2014 siá 482 $/ab. L'agricultura n'es la basa que forma 28,1% dau PIB e emplega environ 80% de la populacion activa. Sei produccions principalas son lo ris, lo cafè, la vanilha, lo sucre, lo claveu de giròfle, lo cacau, lo maniòc, la banana e l'arachida. La màger part son consomadas localament mai lo país exporta de quantitats importantas de cafè, de vanilha e de sucre. Lo norrigatge, especialament aqueu dau zebú, a tanben un ròtle important dins l'alimentacion deis abitants. L'industria forma 17,4% dau PIB mai es un sector considerat coma important per lo desvolopament de l'economia malgasha. D'efèct, lo govèrn assaia de desvolopar l'industria miniera per esplechar lei ressorsas mineralas importantas dau territòri. Lo país es ja un exportator de mineraus de cròme mai de projèctes regardant lei resèrvas de titani, de carbon, de fèrre, de cobalt, de coire e de niquèl. Si supausa tanben l'existéncia de jaciments de petròli e de gas naturau. Existisse tanben una importanta industria textila liada au còst feble de la man d'òbra locala e una industria agroalimentara que tracta lei produchs locaus coma la vanilha ò lo sucre. Enfin, lei servicis forman 54,5% dau PIB e lo torisme li es considerat coma un axe de desvolopament gràcias a la fauna e a la flòra de l'illa.
Lei partenaires principaus de l'economia malgasha son França (21,6% deis exportacions, 11,9% deis importacions), China (19,2% deis importacions, 8,2% deis exportacions), lies Estats Units d'America (8,2% deis exportacions), Índia (6,4% eis importacions), Sud-Africa (5,6% deis importacions e 4,1% deis exportacions), lei País Bas (5,3% deis exportacions) e Alemanha (5,1% deis exportacions) e divèrseis estats dau Golf Arabic per leis importacions de petròli. En fòra deis idrocarburs, leis importacions de Madagascar regardan la norridura e lei bens manufacturats.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
L'arquitectura tradicionala de Madagascar es particulara en Africa en causa de sa semblança ambé l'arquitectura dau sud de Bornèo. Es caracterizada per d'ostaus rectangulars bastits sus paufics. Lo paufic centrau a un ròtle important per sostenir la teulissa. Es sovent decorat e es l'objècte de rites especiaus au sen de la religion animista malgasha. Lei materiaus de construccion tradicionaus èran la tèrra dins lo centre, la fusta lòng dau litorau e una mescla dei doi matèrias dins lei regions intermediàrias. Au sègle XIX, d'influéncias estrangieras penetrèron dins l'illa e entraïnèron de materiaus novèus coma la brica, especialament per l'aristocracia merina. Enfin, après la fin de la conquista francesa, lei corrents principaus de l'arquitectura internacionala se difusèron au sen dei vilas pus importantas.
-
Ostaus tradicionaus de fusta.
-
-
Ostaus de brica en Antananarivo.
-
Ostau de brica en Antananarivo que son arquitectura es inspirada per lei palais reiaus de la vila.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura malgasha anciana es mau coneguda car èra largament orala e qu'una partida importanta es estada perduda. La poesia, sovent inspiradas per de tematicas mitologicas ò epicas, li aviá un ròtle de remarca. L'òbra majora d'aqueu movement es un poèma epic dich Ibonia. Pasmens, mai d'un racònte foguèt collectat per lei Francés e lei Britanics au sègle XIX, compres lo famós Tantara ny Andriana eto Madagasikara. Existiá tanben una literatura escricha que fèt son aparicion entre lei sègles VII e X gràcias ai contactes ambé lei marchands arabis. L'escritura demorèt lòngtemps l'apanatge d'una partida menora deis elèits e leis escribas se concentrèron sustot sus l'enregistrament dei rites religiós e dei coneissenças medicalas.
La literatura modèrna apareguèt après la fin de la conquista francesa e l'introduccion de l'influéncia europèa dins l'illa. Leis escrivans malgashs adoptèron rapidament leis estiles diferents de la literatura occidentala (poesia, opèra, roman, novèlas...). Un nombre important fasiá de l'organizacion culturala Vy Vato Sakelika que teniá tanben d'objectius nacionalistas, çò qu'entraïnèt una repression viva entre 1915 e 1922. Lei tematicas d'aqueleis autors foguèron principalament centradas sus Madagascar e son passat avans la colonizacion e la lenga pus utilizada èra lo francés. Jean-Joseph Rabearivelo (1901 ò 1903 - 1937) es l'autor pus famós d'aqueu periòde. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX, lo francés gardèt un ròtle important mai lo malgash fèt pauc a pauc sa reaparicion. En revènge, lei tematicas evolucionèron per donar una importància pus granda ais influéncias occidentalas e ai racòntes oraus ancians. Aquò entraïnèt un renovelament de la poesia e l'emergéncia d'estiles novèus (benda dessenhada per exemple).
Musica[modificar | modificar la font]
La musica malgasha es fòrça rica gràcias a l'existéncia de desenaus d'estiles musicaus e d'instruments pròpris ai diferentei regions de l'illa. En mai d'aquelei musicas regionalas, la musica de Madagascar es influenciada per de corrents musicaus venguts d'Asia dau Sud-Èst, d'Africa, de la Peninsula Aràbia, d'Anglatèrra, de França e deis Estats Units d'America. Se pòu devesir entre trei categorias que son lei musicas tradicionala, contemporanèa e populara. La musica contemporanèa es una evolucion de la musica tradicionala que foguèt mesclada ambé d'instruments modèrnes (guitarra electrica, sintetizader...) e la musica populara es dirèctament inspirada per la musica occidentala actuala (hip-hop, reggae, jazz, gospel, folk...).
Teatre e dança[modificar | modificar la font]
Madagascar a una tradicion importanta d'espectacles mesclant teatre e dança dichs hiragasys. Un hiragasy dura environ tota la jornada e sei reglas acomencèron d'èsser fixadas a la fin dau sègle XVIII ambé la formacion dei premierei tropas permanentas per lo prince merina Andrianampoinimerina. Pauc a pauc, leis actors integrèron pauc a pauc d'elements politics e critics e certanei tropas (Tarika Ramilison Fenoarivo) venguèron popularas dins una partida importanta de l'illa. La colonizacion entraïnèt l'introduccion dau teatre e d'instruments europèus (sustot lo pianò), de modificacions dau teatre tradicionau de part d'autors coma Andrianary Ratianarivo (1895–1949) e Naka Rabemananatsoa (1892–1952) e l'emergéncia dau teatre modèrne malgash.
Cinèma[modificar | modificar la font]
Lo cinèma malgash es pauc desvolopat mai es pas inexistent amb un vintenau de films realizats dempuei 1974. Inspirat per lei cinèmas nigerian (Nollywood) e francés, se preocupa sustot de la lucha anticoloniala (Tabataba de Raymond Rajaonarivelo que foguèt seleccionat au Festeval de Canas de 1988) e de documentaris.


c: text/html

text:
Sceaux (Yonne)
Sceaux es una comuna francesa administrada per lo departament d'Yonne de la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Sagèths presents la particularité d'aver un pòble-centra mens poblat que lo un dels caseriux : lo masatge caseriu de Ostal-Dieu compta près de doas fes mai abitantas que Sagèths. Es a l'ostal-Dieu #que se tròba la comuna de Sagèths.
La municipalitat compòrta un autre caseriu, Lo Vellerot.
A traversat pel autoroute A6 e acuèlh l'airal d'Ostal-Dieu, entre las sortidas 22 - Avallon e 23 - Bierre - Semur-en-Auxois
La commune de Sceaux présente la particularité d'avoir un village-centre moins peuplé que l'un des hameaux : le hameau de Maison-Dieu compte près de deux fois plus d'habitants que Sceaux. C'est à Maison-Dieu que se trouve la mairie de Sceaux.
La commune comporte un autre hameau, Le Vellerot.
Elle est traversée par l'autoroute A6 et accueille l'aire de Maison-Dieu, entre les sorties 22 - Avallon et 23 - Bierre - Semur-en-Auxois
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge apareis en los tèxtes a Modèl:La s sègle, jol nom de Selliacum. De contunh Saulx-jos-Montréal, encara en 1865.
A Modèl:La s, la glèisa i aguèt donat al capítol de Montréal. En 1237, Guy II Besors, senhor de Villarnoult, #donar sièis sextiers de blat per testament al Abbaye de Reigny sus la siá tèrra de Saulx-jos-Montréal[1].
En 1380, la distincion de Sagèths aperteniá a la familha Jaucourt, senhor de Villarnoult.
Le village apparaît dans les textes au XIIen siècle, sous le nom de Selliacum. Puis Saulx-sous-Montréal, encore en 1865.
Au XIIen, l'église fut donnée au chapitre de Montréal. En 1237, Guy II Besors, seigneur de Villarnoult, donna six sextiers de froment par testament à l'Abbaye de Reigny sur sa terre de Saulx-sous-Montréal[2].
En 1380, la seigneurie de Sceaux appartenait à la famille Jaucourt, seigneur de Villarnoult.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Abbé Jacques-François Baudiau:" Lo Morvand" t.III. pàg.136.
- ↑ Abbé Jacques-François Baudiau:" Le Morvand" t.III. p.136.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Manhaut e Tausiar
Manhaut e Tausiar[1][2][3][4] (oficialament en francés Maignaut-Tauzia) qu'ei ua comuna gascoa, situada dens lo departament de Gers e la region d' Occitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- La pòrta-tor medievala
- Lo castèth de Manhaut
- Lo castèth deu Tauzia, « castèth gascon »
- Lo pigeonnier/octroi
- La chapelle d'Auloa
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Manhaut e Tausiar
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Manhaut e Tausiar sus lo sit de l'Associacion Maignaut Passion
- Manhaut e Tausiar sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau


text:
Hilary Hahn
Hilary Hahn (Lexigton, Virgínia, lo 27 de noveme de 1979) qu'ei ua violonista americana.
Que comencè a estudiar lo vriulon au Peabody Conservatory de la Johns Hopkins University de Baltimore dab lo metòde Suzuki. Dinc a 1989 qu'estudiè a Baltimore dab Klara Berkovich e, en 1990, au Curtis Institute of Music a Filadelfia dab Jascha Brodsky.
En 1991 que debutè dab l'Orquèstra Filarmonica de Baltimore. En 1995 que he la soa debuta internacionau en Alemanha dab l'Orquèstra Sinfonica de la Ràdio de Bavirèra.
Desempuish qu'a continuat ua carrièra de las màgers com concertista e interpreta d'enregistraments.
Lo son vriulon qu'ei ua òbra deu mèste francés Jean-Baptiste Vuillaume.


text:
Romania
Romania (România en romanés) es un país de l'Euròpa balcanica, situat en riba de la mar Negra, al nòrd de Bulgaria, al sud d'Ucraïna e a l'èst d'Ongria e Serbia. La "Romania" culturala, istorica e lingüistica inclutz Moldàvia mas l'estat de Moldàvia es separat de l'estat de Romania.
Sa capitala es Bucarèst.
Lo gentilici es romanés -esa.
Romania signèt son tractat d'adesion a l'Union Europèa qu'es en vigor dempuèi lo 1èr de genièr de 2007, al meteis moment que Bulgaria.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 De la Preïstòria a l'Edat Mejana
- 1.2 Entre Otomans, Austrians e Rus
- 1.3 La Romania independenta
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Lengas de Romania
- 5 Demografia
- 6 Liames intèrnes
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Leis originas[modificar | modificar la font]
Situada au sud-èst d'Euròpa, Romania foguèt una dei premierei regions dau continent onte penetrèt l'agricultura. A partir dau millenari VIII av. JC, plusors culturas preïstoricas se desvolopèron donc sus lo territòri romanés (Salcuta, Hamangia, Gumelnita, Cucuteni-Tripolie, Delul Melcilor-Glina, Cucuteni II...). Mestrejèron la produccion de terralhas, d'otís e de joièus e laissèron de vestigis artistics (esculturas) ò religiós (tombas). Pasmens, au sègle XII av. JC, una crisi climatica entraïnèt una importanta demenicion de la populacion e l'abandon de mai d'un site.
Aqueu vuege demografic favorizèt l'installacion de populacions indoeuropèas a l'origina dei civilizacions de Tei-Monteoru e dei tombas d'arcana. Donèron naissença ai pòbles illirians e tracians qu'ocupavan la region durant l'Antiquitat. En particular, au sègle I av. JC, lei Dacis, un pòble tracian septentrionau, s'installèt dins lei regions orientalas de la Romania actuala. A la fin dau sègle seguent, ataquèron l'Empèri Roman sota lo comandament dau rèi Diuppaneus. La repòsta romana foguèt violenta e l'emperaire Trajan (98-117) conquistèt lo territòri daci entre 101 e 106.
Dacia venguèt una província romana qu'atraiguèt un nombre important de colons gràcias a sei ressorsas minièras. De lenga latina, leis arribants se mesclèron ambé la populacion daci e la romanizèron rapidament. Dins aquò, la region èra malaisada de protegir e l'emperaire Aurelian (270-275) ordonèt son abandon en 271. La màger part deis abitants foguèron tornats installar au sud de Danubi e lo rèsta deguèt faciar una tiera d'invasion de pòbles nomadas (Huns, Avars, Ongrés...) entre lei sègles IV e IX.
La formacion de Valaquia e de Moldàvia[modificar | modificar la font]
Valaquia comencèt d'aparéisser lentament a partir de l'evangelizacion de la region, sota dominacion bulgara, entre lei sègles VII e X. Ambé lo declin bulgar, passèt sota lo contraròtle de divèrsei pòbles nomadas : Pechenegs fins a 1122 e Cumans ai sègles XII e XIII. Après l'incursion mongòlas de 1240-1242 en Euròpa Centrala, leis Ongrés l'ocupèron per i establir una marcha militara. Pasmens, se turtèron a una resisténcia viva. En 1330, foguèt batuts per lo vovoida Basarab Ièr Intemeietorul (vèrs 1310 - 1352) a la batalha de Posada. Lo venceire organizèt una Valaquia independenta. Un metropolita ortodòx s'installèt en 1359 a Arges e la capitala foguèt transferida en 1385 a Tirgoviste.
Pus expausada que Valaquia ais atacas vengudas de l'estèpa, Moldàvia venguèt tributària de l'Òrda d'Aur avans d'èsser somesa a d'influéncias polonesas e ongresas. Pasmens, en 1359, lo vovoida Bogdan de Cuhea (1359-1365) capitèt de venir independent. Puei, durant lo rèine de Petru II Musat (1375-1391), s'organizèt un estat moldau ambé Suceava coma capitala. Un metropolita ortodòx s'i installèt en 1401. Dins aquò, lei Tatars demoravan perilhós. Ansin, Petru II se reconoguèt vassau de Polonha en 1387.
Entre Otomans, Austrians e Rus[modificar | modificar la font]
La conquista otomana[modificar | modificar la font]
Après aver passat leis Estrechs dins lo corrent dau sègle XIII, lei Turcs Otomans ataquèron lei principats crestians dei Balcans. Valaquia foguèt atacada a partir de 1394 e venguèt tributària en 1396 ambé la revirada de la Crosada de Nicopolis. Pasmens, sei voivodas assaièron de tornar trobar una independéncia complèta. En 1444, Valaquia participèt sensa succès a la campanha de Jan Hunyadi que foguèt batut a Varna. Puei, en 1459, Vlad III Tepes (1456-1462[2]) — qu'inspirèt lo Dracula de la literatura — refusèt de pagar lo tribut mai foguèt vencut après tres annadas de resisténcia acarnada. Après aquela desfacha, Valaquia gardèt una importanta autonòmia intèrna mai sei caps demorèron somés ais Otomans fins au sègle XVIII. En 1659, Bucarèst ne venguèt la capitala.
Moldàvia conoguèt un sòrt similar ben que pus tardiu. D'efèct, un an après lo pagament d'un tribut impausat en 1456 per leis Otomans e lei Tatars, lo voivoda Estève III lo Grand (1457-1504) decidèt de resistir. Gràcias ai sostèns d'Ongria e de Polonha-Lituània, infligiguèt una tiera de desfachas a seis adversaris, especialament a Vaslui en 1475. Pasmens, abandonats per seis aliats, deguèt finalament reconóisser la senhoriá turca en 1489. Aquò empachèt pas en 1538 una ataca de Soliman lo Magnific (1520-1566) qu'annexèt la region litorala de Moldàvia.
Entre Otomans e Habsborg[modificar | modificar la font]
Durant lei sègles XVI e XVII, Valaquia e Moldàvia demorèron tributàrias de l'Empèri Otoman mai gardèron un estatut fòrça autonòm : cada principat gardèt seis institucions pròprias (compres diplomaticas e militaras) e lei tropas turcas i establiguèron ges de garnison permanenta. Au contrari d'autrei regions balcanicas, i aguèt donc pas de colonizacion musulmana en Romania. En revènge, lei Turcs susvelhèron l'eleccion dei voivodas. Aquò li permetèt donc de tenir aisament lo país franc dau periòde de revòuta de Miquèu lo Brave (1593-1601).
La revirada dau sètge de Viena en 1683 entraïnèt lei premiers cambiaments dempuei la conquista turca. D'efèct, en 1699, lo Tractat de Karlowitz laissèt la Ongria Turca e Transilvània ais Austrians. Aqueu reculament expausava lei voivodats romanés e leis Otomans decidèron d'i renfòrçar son contraròtle. Ansin, dins lo corrent deis annadas 1710, i impausèron de governadors grècs (dichs hospodar) eissits de l'aristocracia marchanda e administrativa de Constantinòble. Renovelats totei lei doas ò tres annadas, lei hospodar dirigiguèron lei dos principats fins a 1821.
L'irrupcion dei Rus[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVIII, l'equilibri balcanic entre Àustria e l'Empèri Otoman foguèt trebolat per l'arribada dei Rus dins la region. En 1774, lo tsar obtenguèt un drech de « remonstrança » sus la gestion turca dei dos principats. Puei, en 1792, lei Turcs deguèron cedir sei territòris en delà de Dniestr, çò qu'entraïnèt la formacion d'una frontiera entre Russia e Moldàvia.
Per limitar l'influéncia russa dins lei principats romanés, la tutèla otomana i venguèt alora pus pesanta. Pasmens, en 1806, la destitucion dau governador Constantin Ypsilanti, jutjat tròp favorable ai Rus, entraïnèt una guèrra novèla. Tornarmai perduda per lei Turcs, entraïnèt l'annexion de Bessaràbia e de Budjak (la zòna litorala annexada en 1538 per Soliman). Una partida de la populacion romanesa venguèt ansin russa e lo demorèt fins a la Premiera Guèrra Mondiala.
La tutèla russoturca e l'emergéncia dau nacionalisme romanés[modificar | modificar la font]
Après la Revolucion Francesa, leis idèas novèlas agantèron la societat romanesa e favorizèron l'emergéncia de movements nacionalistas coma l'Eteria grèga que teniá de relèus au sen de la populacion grèga de Romania e coma lo movement de Tudor Vladimirescu. La revòuta aguèt luòc en 1821 e lei dos caps ocupèron Bucarèst. Pasmens, mau capitèron de s'unir e foguèt Vladimirescu per Alexandre Ypsilanti (cap locau de l'Eteria). Puei, ostil ai movements revolucionari, l'Empèri Rus laissèt leis Otomans restablir l'òrdre.
Pasmens, l'entenduda entre Rus e Turcs durèt gaire e una novèla guèrra se debanèt en 1828-1829. Ganhada per lei premiers, establiguèt una mena de « condominium » turcorus sus Valaquia e Moldàvia. Definit dins lei Reglaments Organics de 1830, entraïnèt la formacion d'institucions modèrnas (assemblada generala, conseu dei ministres...) dins cada principat. Lei hospodar foguèron remplaçats per dos princes reinants elegits per la vida ambé l'acòrd de Constantinòble e susvelhats per dos cònsols rus.
L'insureccion de 1848[modificar | modificar la font]
En 1848, Valaquia e Moldàvia foguèron tocadas per lei contracòps de la Revolucion Francesa de 1848. En junh, sota l'influéncia de nacionalistas coma Alexandre Ion Cuza ò Ion Bratianu, una insureccion comencèt a Bucarèst exigissent de reformas politicas e la formacion d'una Romania unida e independenta. Pasmens, en setembre, de tropas otomanas e russas intrèron dins lei dos principats per i restablir l'òrdre. Lei Reglaments Organics foguèron suspenduts en 1849 e lo sistèma dei hospodar restablit.
De l'autonòmia a l'independéncia[modificar | modificar la font]
La revirada de la revòuta de 1848 entraïnèt l'exili de mai d'un patriota romanés en Euròpa Occidentala, especialament en França. Aquò permetèt d'interessar París e Londres a la causa romanesa e la segonda mitat dau sègle XIX veguèt la mesa en plaça progressiva de l'independéncia. D'efèct, en 1856-1858, dins l'encastre de la Guèrra de Crimèa (1853-1856), lei Francobritanics impausèron la fin dau protectorat rus sus la region, la creacion d'un divan cargat de revisar lei Reglaments Organics e la creacion d'una cort de justícia comuna ai dos principats. En 1859, leis assembladas de Valaquia e de Moldàvia elegiguèron lo meteis prince (Alexandre Ion Cuza) entraïnant de facto l'unificacion dau país (reconeguda per lo sultan en 1861).
Alexandre mau contentèt lei conservadors amb une reforma agrària e lei liberaus ambé l'instauracion d'un regime autoritari. En 1866, foguèt donc obligat d'abdicar. Carles de Hojenzollern-Sigmaringer, prince alemand parent dau rèi de Prússia e de l'emperaire de França, foguèt alora proclamat prince de Valaquia e de Moldàvia en mai. Puei, la meteissa annada, una constitucion novèla creèt un principat unificada de Romania.
En 1878, aprofichant un ennau conflicte entre Rus e Otomans, Romania jonhèt lo camp rus e negocièt son independéncia a la Conferéncia de Berlin. Per aquò, deguèt abandonar lei territòris rus annexats lòng de la frontiera moldava a l'eissida de la Guèrra de Crimèa. En cambi, obtenguèt Dodrudja (e i reconóisser ai musulmans de drechs politics egaus ai Romanés). Ansin, l'independéncia foguèt internacionalament reconeguda en 1880.
La Romania independenta[modificar | modificar la font]
De l'independéncia a la desfacha de 1916[modificar | modificar la font]
Proclamat rèi, Carol Ièr (1866-1914) renoncièt a la conquista de Transilvània (tenguda per Àustria-Ongria) e se preocupèt de desvolopament economic. Fondèt ansin plusors universitats (Bucarèst, Iasi...). Diplomaticament, èra inicialament un aliat d'Alemanha mai se raprochèt pauc a pauc de França e de Russia en causa dei besonhs de finançament de sa politica d'industrializacion. En 1912, demorèt ansin neutre durant la Premiera Guèrra Balcanica còntra l'Empèri Otoman (octòbre de 1912 - mai de 1913) avans de participar a la segonda còntra Bulgaria (junh-aost de 1913). Aquò permetèt a Romania d'annexar la Dobrudja dau Sud. Enfin, demorèt tanben neutre au començament de la Premiera Guèrra Mondiala.
Son nebòt Ferrand Ièr (1914-1927) li succediguèt en octòbre de 1914. Pròche deis Aliats, declarèt la guèrra ais Empèris Centraus en aost de 1916 en cambi de Transilvània. Lei tropas romanesas ocupèron Brajsov mai deguèron rapidament se retirar en fàcia de còntra-ofensivas alemandas, ongresas[3] e bulgaras. En decembre de 1916, lei Romanés perdiguèron Bucarèst e lei rèstas de son armada deguèt s'enfugir en Moldàvia ont una ajuda russa li permetèt de se restablir.
La formacion de la Granda Romania[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de 1916, l'armada romanesa tenguèt un ròtle segondari sus lo frònt orientau. Après lo començament de la Revolucion Russa, foguèt enceuclada per seis adversaris e obligada de signar un armistici en decembre de 1917. Deguèt restituir la Dobrudja dau Sud a Bulgaria e laissar leis Empèris Centraus esplechar lei ressorsas de Valaquia per son esfòrç de guèrra. Pasmens, Bucarèst aprofichèt lo caòs en Ucraïna per estendre son territòri vèrs l'èst. En particular, en març de 1918, de Romans prenguèron lo contraròtle de Chisinau onte proclamèron la reünion dei regions romanesas de l'Empèri Rus a Romania.
Puei, en novembre de 1918, lei Romans se revoutèron còntra leis Empèris Centraus e participèron tornarmai a la guèrra. Ocupèron Transilvània e lo mes seguent, una assemblada de captaus ne votèt l'annexion. La Conferéncia de Versalhas definiguèt lei frontieras novèlas dau país qu'annexèt Transilvània, Bucovina e Bessaràbia. En mai d'aquò, Bulgaria deguèt tornarmai cedir la Dobrudja dau Sud. Aquelei modificacions territòrialas foguèron fòrça mau acceptadas per leis Ongrés qu'assaièron de s'i opausar. Pasmens, la mesa en plaça d'un regime comunista a Budapèst permetèt ai Romanés de menar una guèrra d'amplor còntra sei vesins, d'ocupar militarament sa capitala d'aost e de novembre de 1919 e de li impausar de concessions suplementàrias (mitat de Banat e divèrsei territòris frontaliers ambé lei vilas d'Arad, d'Oradea e de Satu Mare).
L'entre doas guèrras[modificar | modificar la font]
En 1920, Romania aviá ansin doblat sa superficia de 1914. Pasmens, son territòri assostava d'ara endavant mai d'una minoritat etnica (8% d'Ongrés, 4% d'Alemands, 4% de judieus, 3% d'Ucraïnians). En mai d'aquò, la diversitat religiosa èra tanben fòrça importanta ambé d'ortodòxs (72% de la populacion), de catolics, d'uniates, de protestants (luterians, calvinistas...), de judieus e de musulmans. Per reglar aquelei questions, la constitucion de 1923 assegurava un respèct estricte dei drechs dei minoritats. Pasmens, dins lei fachs, ambé la desagregacion rapide de la democracia romanesa, lei tensions se multipliquèron.
D'efèct, a sa mòrt, Ferrand Ièr assaièt d'empachar son fiu Carol de prendre lo poder. Nomèt donc son segond fiu, Miquèu, coma eiretier. Pasmens, coma lo rèi novèu èra un enfant, aquò necessitèt la creacion d'una regéncia que foguèt reversat en 1930 per Carol e e sei partisans. En 1938, après uech de regime parlamentari ineficaç, Carol II prenguèt dirèctament lo poder, enebiguèt lei partits politics e executèt lei caps dau movement faissista de la Garda de Fèrre.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Au començament de la Segonda Guèrra Mondiala, Carol II assaièt de demorar neutre. Pasmens, en junh de 1940, deguèt cedir Bessaràbia e la Bucovina dau Nòrd a l'URSS après un ultimatum d'Estalin. Après aquela desfacha, lo rèi decidèt donc de se raprochar d'Alemanha e nomèt lo novèu cap de la Garda de Fèrre, Horia Sima, coma cap dau govèrn. Aquò empachèt pas lei pèrdas de la Transilvània dau Nòrd e de la Dobrudja dau Sud respectivament donada per Adolf Hitler a seis aliats ongrés e bulgar. Aqueleis abandons entraïnèron de manifestacions importantas dins lo país e Carol II foguèt obligat d'abdicar per lo manescau Ion Antonescu, novèu cap dau govèrn.
Antonescu obtenguèt rapidament lo sostèn deis Alemands, çò que li permetèt de resistir a una temptativa de còp d'estat organizada per la Garda de Fèrre. En junh de 1941, acceptèt de participar a l'invasion de l'Union Sovietica en cambi de la cession de divèrsei territòris en Moldàvia e en Ucraïna. Lei tropas romanesas i participèron a divèrseis atrocitats, especialament dins la region d'Odessa. Pasmens, foguèron decimadas a la batalha d'Estalingrad en 1942-1943. Aquela desfacha entraïnèt una reduccion importanta de la participacion romanesa a la guèrra.
En abriu de 1944, lei fòrças sovieticas arribèron lòng dei frontieras romanesas. Lo 23, un còp d'estat reversèt lo manescau Antonescu e fisèt lo poder a Miquèu Ièr. Romania jonhèt alora lo camp de la Granda Aliança e acabèt la guèrra còntra l'Axe. Pasmens, deguèt renonciar definitivament ai territòris annexats per lei Sovietics e per lei Bulgars en 1940. De mai, de tropas sovieticas foguèron estacionadas sus son territòri.
Lo periòde comunista[modificar | modificar la font]
A partir de març de 1945, lei tropas sovieticas de Romania meteguèron en plaça un govèrn dirigit per Petru Groza que menèt una reforma agrària, demobilizèt l'armada romanesa e organizèt d'eleccions liuras en novembre de 1946. Probablament trucats, lei resultats donèron la victòria ai comunistas e a seis aliats. Puei, en decembre de 1947, lo rèi Miquèu foguèt obligat d'abdicar entraïnant la proclamacion d'una republica populara. Lo modèl sovietic foguèt alora largament impausat a la societat romanesa e Gheorghe Gheorghiu-Dej venguèt la figura principala dau regime.
Pasmens, dins lo corrent deis annadas 1950, Romania obtenguèt una certana autonòmia au sen dau blòt sovietic ambé lo retirament dei tropas sovieticas, l'organizacion d'una politica industriala pròpria e un raprochament ambé lei país occidentaus. Après la mòrt de Gheorghiu-Dej en 1965, lo regime foguèt dominat per Nicolae Ceausescu que contunièt la politica de son predecessor (reconóissença de la RFA, refús de participar a l'invasion de Checoslovaquia...). Pasmens, au sen de son país, Ceausescu renforcèt lo ròtle de la polícia politica (Securitate) e dau Partit. Pauc a pauc, donèt tanben una orientacion nacionalista au regime.
Leis annadas 1970 foguèron marcadas per l'aparicion de dificultats economicas que se transformèron pauc a pauc en crisi grèva. Entraïnèron de restriccions mai e mai importantas e l'adopcion de la politica de « sistematizacion ». Destinada a racionalizar la produccion, entraïnèt la destruccion de mai d'un vilatge e lo desplaçament deis abitants dins de lotjaments collectius. Vengut fòrça impopular, Ceausescu foguèt reversat e executat après una brèva revolucion que se debant dau 22 au 25 de decembre de 1989.
Romania dempuei 1989[modificar | modificar la font]
Dempuei 1989, Romania a adoptat d'institucions democraticas e jonhat lo blòt occidentau. Pasmens, lo país contunia de faciar de problemas economics importants. D'efèct, leis eleccions de mai de 1990 foguèron ganhadas per lo Frònt de Salut Nacionau (FSN) dirigits per de captaus de la nomenklatura dau periòde comunista. Sa figura principala, Ion Iliescu, foguèt elegit a la presidéncia. Dins un contèxte economic malaisat en causa de l'afondrament generau dau blòt sovietic, Iliescu gardèt lo poder gràcias au sostèn dei fòrças eissidas dau regime comunista (nomenklatura, companhiás estatalas, sindicat dei minaires...). Tornat elegir president en 1992 (66% dei sufragis exprimits), limitèt la liberalizacion de l'economia mai poguèt pas empedir lo desvolopament de la corrupcion. Pasmens, l'economia comencèt de se redreiçar a partir de 1994.
L'oposicion ganhèt leis eleccions de 1996 e Emil Constantinescu remplacèt Ion Iliescu. Engatjèt una politica de reformas liberalas e raprochèt lo país de l'Union Europèa e de l'OTAN. Pasmens, sei mesuras entraïnèron una novèla crisi economica que durèt de 1997 a 1999. En 2000, Ion Iliescu foguèt tornarmai elegit e son Premier Ministre, Adrian Nastase, capitèt de redreiçar la situacion economica. Romania venguèt ansin membre de l'OTAN e de l'UE en 2007. Pasmens, leis escandòls financiers minèron la populacion dau govèrn que perdiguèt leis eleccions de 2004 au profiech de Traian Basescu. Lo país foguèt durament tocat per la crisi economica de 2008 e Basescu apliquèt de mesuras d'austeritat drasticas (aumentacion deis impòsts indirèctes, licenciament de 200 000 foncionaris...). En 2014, lo liberau Klaus Iohannis foguèt elegit a la presidéncia.
Politica[modificar | modificar la font]
Romania es una republica parlamentària. Lo president, elegit per la populacion per un periòde de cinc ans, es lo cap d'Estat. Actualament es Traian Băsescu. Lo primièr ministre, actualament Emil Boc, es lo cap de govèrn.
La Constitucion actuala de Romania foguèt redigida en 1991, après la casuda de Nicolae Ceaucescu, e modificada en 2003. S'establís l'eleccion populara d'un President e un Parlament mejançant votacion dels ciutadans màgers de 18 ans, e l'existéncia d'una Cort Constitucionala e una autra cort mendre.
Geografia[modificar | modificar la font]
Capitala: Bucarèst. Autras ciutats: Cluj-Napoca, Timişoara, Iaşi, Constanţa, Craiova, Galaţi, Braşov, Oradea, Sibiu.
Romania es devesida en 41 comtats apelats judeţe:
Lengas de Romania[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de Romània es lo romanés. Es la lenga mairala d'aperaqui 90,6% de la populacion[4]. I a tanben de minoritats significativas installadas dempuèi de sègles.
Vèire: lengas de Romania
Demografia[modificar | modificar la font]
Segon lo recensament de 2011, i auriá 19 042 936 estatjants. (2002: 21 680 974). Aquela baissa es la consequéncia d'una emigracion importanta (mai de 250 000 per an sul periòde 2002-2011), atal coma d'una feconditat flaca (1,36). En 2011, lo taus de natalitat èra de 10,3 e la mortalitat de 13,2.
vèire: Demografia de Romania
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=fr&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1
- ↑ Vlad III Tepes reinèt tanben brèvament en 1448 e en 1476.
- ↑ Ongria fasiá partida d'Àustria-Ongria mai teniá lei sieunas fòrças militaras.
- ↑ recensament de 2011


text:
Origami
L'origami (折り紙, de oru, plegar, e de kami, papièr) es lo nom japonés de l'art de plegar lo papièr.
Istòria[modificar | modificar la font]
Aqueste art es originari de Japon, que i es sonat jiezhi, tèrme qu'amassa las tecnicas de plegatge de papièr e de papièr talhat, que lo descopatge i supera lo plegatge. L'origami japonés a sas originas dins las ceremonias, que lo papièr aital plegat permetia d'ornar las taulas (mai que mai las crugas de sake).
Lo pus ancian usatge de l'origami en religion conegut a l'ora d'ara es lo Katashiro, representacion d'una divinitat, utilizada pendent las ceremonias Shintoistas del temple Ise.


text:
Rumilly-en-Cambrésis
Rumilly-en-Cambrésis es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Rumilliy Èra la una dels 12 pairies del Cambrésis.
- Sus la ranqueja de 1775, se tròba lo nom d'un membre de la familha De Anneux, senhor de Rumilly e de Sant-Souplet[1].
- Rumilliy était l'une des 12 pairies du Cambrésis.
- Sur la cloche de 1775, se trouve le nom d'un membre de la famille D'Anneux, seigneur de Rumilly et de Saint-Souplet[1].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Font: Cambrésie terred'istòria Error de citacion : Invalid
tag; name "Cambr.C3.A9sie" defined multiple times with different content


text:
161
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 161 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Mòrt d'Antonin lo Piós lo 7 de març. Son rèine es sovent considerat coma l'apogèu de l'Empèri Roman. Son fiu adoptiu Marc Aurèli li succediguèt e nomèt rapidament l'autre fiu adoptiu d'Antonin, Lucius Verus, coma coemperaire. Gràcias a la popularitat d'Antonin, lei dos òmes capitèron aisament d'assegurar son poder.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Antonin lo Piós (7 de març), emperaire roman.


text:
Crosville-sur-Scie
Crosville-sur-Scie es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) {{{Títol}}}. Consultat lo 30 de julhet de 2010.
- ↑ (fr) Tout sur la commune, www.annuaire-mairie.fr. Consultat lo 30 juillet 2010.


text:
Pau Grossac
Pau Francés Grossac (en francés Paul-François Groussac, vadut lo 15 de heurer de 1848 - mort lo 27 de julhet de 1929), qu'èra un critic literari, istorian, e bibliotecari argentino mondin. Que vadó a Tolosa dens ua familha de vielha soca lengadociana, hilh de Catherine Deval e de Pierre Groussac.
Arron d'estar educat a Tolosa, qu'entrè a l'École Navale en 1865, mes totun per non pas seguir mei tard dens la marina. Un an après que traversè la mar grana per s'anar installar en Argentina per la resta de la soa vita. Durant las setanta annadas seguentas que ho professor e director de l'Escòla Normau de Tucumán. En 1883 que viatgè entà França. En 1885, arron deu son retorn, que ho nomat inspector d'education e cap de la Biblioteca Nacionau çò qui demorè per quaranta quate annadas dinc a la soa mort.
De las soas òbras que podem mentàver "La Biblioteca" (1896) e "Anales de la Biblioteca" (1900), au còp ensags istorics suu Rio de la Plata e istòria literària de la biblioteca. Que ho tanben capdirector de la revista "Sudamérica", çò qui, en mei de las soas foncions oficiau en la biblioteca, e hasó d'eth ua figura centrau deu monde literari Argentin. Que ho pròche de grans escrivans com lo Nicaraguian Ruben Darío, o lo mexican Alfonso Reyes. Qu'escrivó tanben : "Estudios de historia argentina", "Ensayo histórico sobre el Tucumán", "Mendoza y Garay", "Los que pasaban", "Fruto vedado", "Relatos argentinos", "Crítica literaria", "Las islas Malvinas". De las soas òbras literàrias que podem destacar "La Divisa Punzó" (atau qu'aperavan la benda arroia qui calèva porta har mòstra de sostien de cap au cap deu govern), ua pèça qui s'escad deus temps deu regim de Juan Manuel de Rosas.
Alfonso Reyes e Jorge Luis Borges (qui ocupava, mantuas annadas arron, lo medish pòste de bibliotecari de Grossac abans d'estar autrejat, com castig deu regim peroniste, lo pòste d'Inspector d'ausèths e conilhs) que hasón hèra per la memòria de Grossac e de la soa òbra. Dens lo son ensai autobiografic "La Ceguera", Borges que mentau l'influència deu tolosan suber Alfonso Reyes : "Alfonso Reyes, lo miélher escrivan en pròsa en castelhan de tot los temps que'm digué: 'Groussac que m'ensenhé quin escríver en castelhan'". (Siete Noches. Fondo de Cultura Economica, Mexico, 1980, p. 156.) Com critic, Groussac qu'èra famós peu son temperament intractable e pelut. Borges qu'analitzè quauques uas de las atacas literàrias de Groussac en 1933 lo son ensag de "Sur" : "Arte de injuriar" .
Ligams[modificar | modificar la font]
- (es)Bruno, Paula, "Paul Groussac en la cultura", en Criterio, N ° 2321 - Noviembre 2006 - Año 79
- (es)Bruno, Paula, “Paul Groussac. Un articulador cultural en el pasaje del siglo XIX al XX argentino”, en Araucaria. Revista Iberoamericana de Filosofía, Política y Humanidades, Universidad de Sevilla, a. 8 núm. 15, primer semestre de 2006, pp. 176-186
- (es)Demarchi, Rogelio, "¿Estratega o piola? Un atractivo ensayo sobre el siempre atractivo Groussac"
- "Groussac en Letras Libres"
- [1]
- [2]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Bruno, Paula, Paul Groussac. Un estratega intelectual, Buenos Aires, Fondo de Cultura Económica, 2005.
Bruno, Paula (Estudio preliminar y selección de textos), Travesías intelectuales de Paul Groussac, Buenos Aires, Editorial de la Universidad Nacional de Quilmes, 2005.
Bruno, Paula, Pioneros culturales de la Argentina. Biografías de una época, 1860-1910, Buenos Aires, Siglo XXI Editores, 2011.


text:
-439
Aquesta pagina concernís l'an -439 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Fin de la revòuta de Samos acomençada l'annada precedenta ambé la capitulacion de la vila. Lei vencuts deguèron liurar sa flòta e pagar una indemnitat de guèrra fòrça importanta. Una democracia inspirada per lo sistèma atenenc foguèt tornarmai installada per dirigir Samos. Puei, la flòta, en despiech dau maucontentament dei marins, anèt reprimir una revòuta a Bizància.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Sostèn aquemenida a la Revòuta de Samos còntra Atenas. Aquò permetèt de renfòrçar lei defensors mai pas d'empachar sa defensa après nòu mes de sètge.


text:
Estat
L'estat es una dei formas d'organizacion politica e juridica d'una societat (coma comunautat de ciutadans o de subjèctes) o d'un país. Foguèt precedit per la Polis grèga, la res publica romana, lo Sant Empèri Roman Germanic... Es delimitat per de frontieras territorialas qu'a l'interior sei leis s'aplican e es constituit d'institucions per exercir autoritat e poder; la legitimitat d'aquela autoritat repausa sus la sobeiranetat (dau pòble o de la nacion per exemple).
Lo concèpte d'Estat varia segon leis autors; d'unei lo definisson coma un ensems d'institucions que tenon autoritat e poder per establir lei nòrmas que regulan una societat avent sobeiranetat intèrna e extèrna sus un territòri determinat. Max Weber, en 1919, definís l'Estat coma una organizacion que reclama per se meteissa, amb succès, lo "monopòli de la violéncia legitima"; segon eu, dintre de l'Estat s'incluson d'institucions coma lei fòrças armadas, l'administracion publica, lei tribunaus e la polícia; assumís tanben l'estat lei foncions de defensa, govèrn, justícia, securitat, e lei relacions exterioras.
L'evolucion dau concèpte menèt au desvolopament de « l'Estat de drech » que s'articula a l'entorn dau règne de la lei, de la division dei poders (executiu, legislatiu, judiciari) e d'autrei foncions mai subtilas coma l'emission de sa moneda pròpria.
Lei elements constitutius de l'Estat entendut al sens de país[modificar | modificar la font]
N'i a tres :
- Territòri ;
- Populacion ;
- Govèrn.


text:
Geofisica
La geofisica es la sciéncia que s'encarga de l'estudi de la Tèrra dempuèi lo ponch de vista de la fisica. Lo sieu objècte d'estudi abasta totes los fenomèns ligats a l'estructura, de condicions fisicas e istòria evolutiva de la Tèrra. A l'èsser una disciplina experimentala, usa per lo sieu estudi metòdes quantitatius fisics coma la fisica de reflexion e refraccion d'ondas mecanicas, e una seria de metòdes basats en la mesura de la gravetat, de camps electromagnetics, magnetics o electrics e de fenomèns radiactius. En qualques cases diches de metòdes aprofièchan de camps o de fenomèns naturals (gravetat, magnetisme terrèstre, mareas, de tèrratrems, de tsunamis, etc) e en unes autres son indusits per l'òme (de camps electrics e de fenomèns sismics).
Dins la geofisica se distinguisson doas grandas brancas: La geofisica intèrna e la geofisica extèrna.


text:
1887
Aquesta pagina concernís l'an 1887 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 11 de genièr - Lo mètge Joseph Grancher defend lo tractament creat per Louis Pasteur contra la ràbia a l'Acadèmia Nacionala de Medecina de França.
- 27 de genièr - París (França): començan las òbras de la Torre Eiffel.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 4 de març - Gottlieb Daimler presenta la sieuna primièra automobila.
- 21 de junh - Celebracion del Jubilèu d'Aur del reinatge de Victoria del Reialme Unit.
- 26 de julhet - L. L. Zamenhof publica lo primièr libre en esperanto: Unua Libro
Mond[modificar | modificar la font]
- 20 de genièr - Començament d'una expedicion en Africa per Stanley e Stairs destinada a portar d'ajuda a Mehmed Emin Pasha.
- Abril - Partença de Bamako de l'expedicion de Binger en naut Nigèr e en Còsta d'Evòri (1887-1889).
- 6 de junh - Depaus de la marca Coca-cola als Estats Units.
- 1 d'octobre - Lo Reialme Unit ocupa Balochistan.
- 11 de novembre - Estats Units: a Chicago executan 4 obrièrs anarquistas que lutavan per la jornada de 8 oras.
- 31 de decembre - Lo govèrn de Colómbia signa un concordat amb la Glèisa Catolica Romana. Aquela signatura revèla l'orientacion nòva e conservadora de Colómbia : lo liberalisme e lo federalisme son pauc a pauc abandonats del temps que s’aumentan los poders presidencials.
- Iemèn - Adèn ven un protectorat anglés.
- Se crèa l'Union Indochina.
- Japon annèxa Iwo Jima.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
En genier, tiera de combats lòng dei frontieras nòrd e orientala. Au nòrd, leis Etiopians deguèron protegir lo Plan Etiopian e Tigre còntra una invasion italiana. Lei combats se concentrèron a l'entorn dau fòrt de Saati onte leis Italians se fortifiquèron e rebutèron aisament leis atacas de l'armada imperiala que teniá pas d'artilhariá capabla de destrurre lei defensas adversas. Lo 25 de genier, un assaut s'acabèt per de centenaus de victimes dins lei rengs etiopians. En revènge, l'endemans, una colona italiana suspresa foguèt anientada a Dogali.
Après aquelei combats, de negociacions acomencèron mai mau capitèron en causa deis exigéncias italianas. Dins lei fachs, leis operacions s'arrestèron. Leis Italians renforcèron la garnison de Saati e lo negus Yohannes IV reüniguèt una gròssa armada (80 000 òmes) mai foguèt obligat de la dirigir vèrs la frontiera occidentala menaçada per lei Sodanés. Maugrat lo retirament dei fòrças imperialas, leis Italians quitèron pas sei fortificacions car èran encara en inferiotat numerica.
Enterin, a l'èst, lo senhor Menelik de Choa ganhèt l'importanta batalha de Chelengo que li permetèt de conquistar la vila de Harrar, enemic ancian d'Etiopia. Dins lo corrent deis annadas seguentas, s'ocupèt de pacificar lo rèsta de l'Emirat de Harrar.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Venguda deis aigas catastrofica dau Fluvi Jaune que rompèt sei levadas lo 28 de setembre après plusors jorns de precipitacions fòrça importantas. La premiera rompedura se debanèt probablament dins la region de Huayankou e entraïnèt l'afondrament dau sistèma de levadas locau. Aquò causèt finalament una inondacion giganta dau nòrd de China (aperaquí 130 000 km² tocats) que tuèt entre 900 000 e 2 000 000 d'abitants.
Arts[modificar | modificar la font]
- 5 de febrièr - Primièra presentacion de l'opèra Otelo, de Giuseppe Verdi, a Milan, Itàlia.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- Descobèrta de l'electromagnetisme per Heinrich Hertz
Energia[modificar | modificar la font]
Depaus d'un brevet per una turbina idraulica novèla creada per l'inventor estatsunidenc Leston Allen Pelton (1829-1908). Èra un melhorament de la turbina Francis ben adaptat per lei cascadas de mai de 200 mètres d'autor.
Regardant lo desvolopament de maquinas industrialas electricas, la descubèrta dei camps magnetics viradís per Galileo Ferraris (1885) trobèt una aplicacion importanta ambé lo premier depaus d'un brevet pertocant una maquina asincròna per l'engenhaire serbo-estatunidenc Nikola Tesla (1856-1943).
Medecina[modificar | modificar la font]
Premier enregistrament d'un electrocardiograma uman per lo Britanic Augustus Désisé Walter (1856-1922).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 28 de genièr - Arthur Rubinstein, pianista polonés (m.1987)
- 10 de febrièr - John Franklin Enders, scientific american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m.1985)
- 12 de febrièr - Edelmiro Julián Farrell, president d'Argentina (m. 1980)
- 5 de març - Heitor Villa-Lobos, compositor brasilièr (m.1959)
- 23 de març - Juan Gris, pintor espanhòl (m.1927)
- 10 d'abril - Bernardo Houssay, fisiologista argentin, Prèmi Nobel (m.1971)
- 31 de mai - Saint-John Perse, escrivan e diplomata francés, Prèmi Nobel de Literatura (m.1975)
- 7 de julhet - Marc Chagall, pintor rus (m.1985)
- 22 de julhet - Gustav Hertz, fisician alemand, Prèmi Nobel (m.1975)
- 28 de julhet - Marcel Duchamp, artista francés (Dadaisme) (m.1968)
- 8 d'agost - Shmuel Yosef Agnon, escrivan israelian, Prèmi Nobel (m. 1970)
- 12 d'agost - Erwin Schrödinger, fisician alemand, Prèmi Nobel (m.1961)
- 22 d'agost - Lutz Graf Schwerin von Krosigk, primièr ministre d'Alemanha (m. 1977)
- 1 de setembre - Blaise Cendrars, escrivan soís (m.1961)
- 13 de setembre - Lavoslav Ružička, quimista croat, Prèmi Nobel (m.1976)
- 5 d'octobre - René Cassin, jutge francés, Prèmi Nobel de la Patz (m.1975)
- 24 d'octobre - Victoria Eugenia de Battenberg, princessa britanica (m.1969)
- 31 d'octobre - Chiang Kai-shek, president de Taiwan (m.1975)
- 19 de novembre - James Batcheller Sumner, quimista american, Prèmi Nobel de Quimia (m.1955)
- 23 de novembre - Boris Karloff, actor britanic (m.1967)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 27 de febrièr - Aleksandr Borodin, compositor e quimista rus (n.1833)
- 8 de mai - Lorenzo Batlle y Grau, president d'Uruguai (n. 1810)
- 29 de julhet - Agostino Depretis, primièr ministre d'Itàlia (n. 1813)
- 17 d'octobre - Gustav Kirchhoff, fisician alemand (n.1824)
- Armand Duportal - fondator del jornal l'Emancipation (1848) (n. 1814)


text:
Recherches effectuées sur Saint-Denis-lès-Bourg (01000)
Plus de 495 recherche immobilières effectuées
- location hameau des artistes saint denis les bourg
- maison a louer rue des vavres 01000 saint DENIS LES BOURG
- les hameaux des artistes
- Hameau des Artistes
- location logement avec terrasse saint denis les bourg
- cherche location saint denis les bourg
- le hameaux des artistes st denis les bourg
- programme appartement neuf saint denis les bourg
- appart a louer st denis les bourg
- LE HAMEAU DES ARTISTES ST DENIS LES BOURG
- Résidence le "Hameau des Artistes"
- le hameau des artistes
- hameau des artistes st denis les bourg
- le hameau des artistes saint-denis-lès-bourg
- Recherche location appart type 3 st denis les bourg
- appart a louer le hameau des artistes st denis les bourg
- hameaux des artistes saint denis les bourg
- le hameau des artistes saint denis les bourg
- programme neuf st denis les bourg
- maison à vendre 01000 st denis les bourg
- le hameau des artsites
- vente appartement st denis les bourg
- APPARTEMENT ST DENIS LES BOURG
- Maison à vendre à Saint-Denis-lès-Bourg
- maison saint denis les bourg
- maison saint denis bourg independant
- maison saint denis bourg independant 735
- achat maison saint denis les bourg
- appartement à louer hameau des artistes
- appartement le hameau des artistes
- maison saint dénis les bourg
- sccv le hameau des artistes
- le hameau des artistes tranche 3
- Hameau des Artistes nogent
- logement bbc saint denis les bourg
- IMMOBILIER SAINT DENIS LES BOURG
- vente maison st denis les bourg 01000
- location t3 saint denis les bourg
- LOCATION APPARTEMENT NEUF saint denis les bourgs
- vente maison piscine saint denis 01
- appartement à louer hameau des artistes saint denis les bourgs
- 12 allee grange maman
- maison vendre saint denis les bourg
- location appartement st denis les bourg
- pavillon hameau des artistes saint-denis-lès-bourg
- hameau des artistes saint denis les bourg
- ARTCITE 01000
- location maison st denis les bourg
- appartement vendre saint denis les bourg
- locatition maisonSAINT DENIS LES BOURG
- recherche villas a 01000 st denis les bourg
- recherche villas maison 01000 saint denis les bourg
- guy hoquet immobilier st denis les bourg
- LE HAMEAU DES ARTISTES T3
- vente appartement plein pied saint denis les bourg
- maison st denis les bourg location
- t2 hameau des artistes
- appartement loue saint denis les bourg
- VILLA Avendre ast denis les bourg par guy hoquet
- location appartement saint denis les bourg
- appartement t3 saint denis les bourg
- MEAU DES ARTISTES SAINT DENIS LES BOURG
- cherche T4 st denis les bourg
- vente appartements st denis les bourg
- appartement hameau des artistes à saint denis lès bourg
- at appart a saint denis les bourg
- le clos des artistes saint denis les bourg
- maison st denis les bourg
- achat appartement st denis les bourg
- terrain st denis le bourg 01
- ST DENIS LES BOURG T5
- VENTE MAISON ST DENIS LES BOURG 01
- location t2 paris saint denis
- villa plein pied saint denis les bourg
- maisons saint denis les bourg 01
- cherche villas a 230 000 a saint denis les bourg
- location st denis les bourg
- locations le hameau des artistes
- IMMOBILIER SAINT DENIS BOURG
- appartement a louer st denis les bourgs
- maison vente saint denis les bourg
- construire 0 st denis les bourg
- t4 st denis les bourg
- t3 neuf à st denis les bourg 01
- terrain a saint denis les bourg
- achats maison à saint denis les bourg
- appartement a louer st denis les bourg
- immobilier saint denis les bourg
- location logement saint denis les bourg
- appartement a louer t2 st denis les bourg
- appartement a vendre le clos guynemer st denis les bourg
- st denis les bourg immobilier
- location appartement les allées saint denis 01
- location d'appartement stdenislesbourg
- appartement à louer sur st denis les bourg
- location hameau des artiste
- maison en vente 01000 saint denis lès bourg
- location saint denis les bourg
- le hameau des artistes st denis les bourg
- maison avec piscine à St Denis les bourgs


text:
Destroièr
Lo tèrme destroièr designa diferentei menas de naviris de guèrra desvolopats dempuei la fin dau sègle XIX. A l'origina, èra un naviri qu'utilizava de torpilhas per atacar e de pèças d'artilhariá mejana per se defendre o per protegir una escadra o un convòi. Pauc a pauc, venguèt un naviri d'escòrta destinat a la proteccion d'unitats pus important. Enfin, a l'ora d'ara, es un naviri important equipat d'un armament complèt (anti-aerian, anti-sosmarin e anti-naviri) capables de defendre un grop de bastiments civius o militars o d'atacar un grop de naviris mejanament protegits.


text:
Chamouilley
Chamouilley es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge del nòrd del departament de l'Anautita-Marna a mens de 10 km al sud-es de Sant-Dizier.
Village du nord du département de la Haute-Marne à moins de 10 km au sud-est de Saint-Dizier.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los abitants de Chamouilley son los Camoléusiens.
Les habitants de Chamouilley sont les Camoléusiens.


text:
812
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 812 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lei Bulgars per Miquèu Ièr Rangabé que refusèt divèrsei prepausicions de patz. Pasmens, poguèt pas empachar la pèrda de la vila de Messembria permetent au khan Crum de preparar una ataca còntra Constantinòple. Au començament de l'ivèrn, lei dos camps preparèron d'ofensivas d'amplor per l'annada seguenta.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra civila entre lo califa Al-Amin e son fraire Al-Mamun. Après sei victòrias de l'annada precedenta, l'armada d'Al-Mamun dirigida per lo generau Tahir ibn Husayn organizèt en març una incursion fins a Bagdad que permetèt de proclamar oficialament Al-Mamun coma califa. Pasmens, poguèt pas s'i mantenir après l'arribada de renfòrç sirians importants dins lo amp d'Al-Amin.
A partir de la prima, Tahir ibn Husayn ataquèt tornarmai e ganhèt unei batalhas dins lei sectors de Khuzestan e de Basra. Muhammad ibn Yazid al-Muhallabi, governador favorable a Al-Amin foguèt tuat e Basra conquistada permetent d'organizar un sètge vertadier de Bagdad a partir d'aost.


text:
Aigatinta
Aigatinta[1][2][3] (Ayguetinte en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna qu'ei situada suus departamentala D930, sus Auloa
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Joseph Raulin, médecin
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Trompeta baisha
La trompeta baisha qu'ei un instrument de coire mei gran e de canèr mei long que la trompeta classica modèrna. Qu'ei acordada ua octava en devath d'aquesta, sia en Ut sia en Sib. Qu'ei generaument jogada per un trombonista e dab la medisha embocadure deu trombon. Las soas particularitats fisicas, en dehòra de la soa tessitura devuda a un canèr mei long, que son las de la trompeta e lo son timbre qu'ei lo timbre d'ua trompeta, mei sec e estiglant que lo timbre deu trombon. Tanben, com la trompeta, que pòt estar provesida sia dab pistons, sia dab paletas entà poder interpretar totas las gamas cromaticas.


text:
Tresnay
Tresnay es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Tresnay Es la municipalitat la mai meridionalae del departament e se situa entre Molins (Aliar) e Nivèrns a la punta sud-oèst de la Nièvre en bordure de la Aliar.
Tresnay est la commune la plus méridionale du département et se situe entre Moulins (Allier) et Nevers à la pointe sud-ouest de la Nièvre en bordure de l'Allier.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Trenaco O Traines e Trenay es una parròquia de l'ancian regim #que la curació en 1164, n'es al benefici del Abbaye de Sant-Martin de Autun, coma lo confirma la bulle del Pape Alexandre III, alavetz refugiat a França." Ecclesiam De Traines. "[1].
Trenaco ou Traines et Trenay, est une paroisse de l'ancien régime dont la cure en 1164, est au bénéfice de l'Abbaye de Saint-Martin d'Autun, comme le confirme la bulle du Pape Alexandre III, alors réfugié en France." Ecclesiam de Traines. "[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Cartulaire Del Abbaye de Sant-Martin de Autun: Charte n°XVIII
- ↑ Cartulaire de l'Abbaye de Saint-Martin d'Autun: Charte n°XVIII


text:
1051
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1051 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Maridatge entre Enric Ièr, veuse dempuei sèt annadas, e Ana de Russia. Regardant lo conflicte a l'entorn dau Mans, la mòrt dau còmte de la vila permetèt au còmte d'Anjau de la conquistar. Puei, capitèt d'ocupar Alençon e Domfront. De son caire, l'armada reiala, totjorn dirigida per lo duc de Normandia Guilhèm, ataquèt e comencèt lo sètge de Domfront.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- En Anglatèrra, Godwin de Wessex es forçat de s'exiliar pel rey Eduardo el Confesor pr'amor qu'aviá refusat de far vengança contra los abitants de Dovras.


text:
17/11/2016
Raibe negre 38 per Gilbert Borgés
Estagi. Una setmana. Normalament, podem coijar. Quo es escrich sus los papier. Mau organizat. Pas pro de plaça per tot lo monde. Diluns au ser, durmiguí dins la chambra de quauqu’un que ‘ribava nonmas dimarç.quo es la recepcion de l’ostau que me zo perpauset. Dimarç, partatgí la chambra de Eli. Mas deser, Eli a quauqu’un mai dins sa chambra. Una filha.
Era ‘sietat au bar de l’ostau quante la valeria ‘ribet. Se sietet rasis io, un cafe a la man. Li parlí de ma situacion.
- Pas greu, çò-ditz. Ven durmir dins ma chambra. I a un grand liech.
E nos veiquí partits. Montador. Coredors estrechs. Bocins d’eschaliers. Montar. Davalar. Davant sa pòrta.
- Te balharai lo còde, çò-ditz.
Entrem.
I a desjà dau monde dins la chambra. Quo es vrai que lo liech es grand. Cent-seissanta o cent-quatre-vint. Dins lo liech, un tipe. Pitit. Negre de peu. Los piaus frisats. Large d’espatlas.
- Denis, çò-ditz la Valeria.
Sus la moqueta, un gars, una filha, embarrats dins lors sacs de durmir. Sabe pus lor nom. Nos desbilhem e nos coijem. Denis es au mitan dau liech. Entre Valeria e me.
- Denis, podes prener ton sac de durmir e anar sus la moqueta, çò-ditz la Valeria ?
Entau fai.
Comencem de nos careçar ? Quo es bon. Valeria me balha un preservatiu. Lo tire de son envelòpa. Es negre coma dau godron. Me l’enquilhe. Penetre Valeria. Barre los uelhs. Valeria gema doçament. E puei una espessa de marmusament puei de bramada monta d’autorn dau liech :
- Vai-l’i Denis ! Vai-l’i Denis ! Vai-l’i Denis !..
Gilbert Borgés
20:22 Publié dans Raibes negres e Istòrias minuta de Gilbert Borgés | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Equacion de Drake
L'equacion de Drake (a vegadas nomenada equacion de Sagan) es una formula prepausada per l'astronòm britanic Frank Drake, amb per tòca d'estimar la quantitat de civilizacions dins la galaxia nòstra, la Via Lactèa, susceptiblas de difusar d'emissions de radiofrequéncia detectablas per nosautres. Foguèt concebuda en 1961 per Drake quand trabalhava a l'Observatòri Nacional de Radioastronomia de Green Bank, Virgínia Occidentala (Estats Units d'America).
L'equacion de Drake identifica los divèrses factors especifics que se crei aver un ròtle important dins lo desvolopament de las civilizacions. Pasmens es una estimacion e la valor dels factors qu'i participan es en granda partida indeterminada; la comunitat scientifica l'acceptèt coma una aisina comòda per examinar aqueles factors e las conclusions que se'n derivan. L'equacion se pòt exprimir de mai d'un biais, segon los factors que se considèron mai pertinents; una formulacion possibla es la seguenta:
- N es lo nombre de civilizacions que poirián ipoteticament comunicar amb nosautres dins la galaxia nòstra.
- R* es lo ritme de formacion d'estelas dins la galaxia (nombre d'estelas per an).
- fp es la fraccion de las estelas qu'an de planetas en orbita.
- ne es lo nombre de las planetas que se tròban dins l'ecosfèra de l'estela (la zona de l'espaci qu'una planeta es pas tròp freda nimai tròp cauda per la vida).
- fl es la fraccion de las planetas que la vida realament se desvolopèt.
- fi es la fraccion de las planetas que la vida donèt luòc a la vida intelligenta.
- fc es la fraccion de las planetas que la vida intelligenta desvolopèt la tecnologia per poder comunicar amb ondas electromagneticas.
- L es lo temps de vida d'una civilizacion tecnologica (ans).
Un fach remarcable de l'equacion de Drake es que en introdusent de valors aparentament plausiblas per cadun dels paramètres, lo resultat obtengut per N es abitualament >> 1. Aquel fach donèt fòrça al projècte SETI. Pasmens, aquò entra en contradiccion amb lo fach observat que N = 1, una sola civilizació tecnologica en tot l'univèrs (nosautres). Aquel conflicte se nomena sovent «paradòxa de Fermi», e suggerís que las estimacions aparentament prudentas en realitat son tròp optimistas o ben qu'existís d'autres factors en jòc per enebir lo desvolopament de civilizacions tecnologicas.
Valors possiblas dels paramètres e resultat de l'equacion[modificar | modificar la font]
L'equacion dona de resultats fòrça diferents segon las valors dels paramètres utilizats, la majoritat de que son simples especulacions, basadas en partida en l'unica experiéncia qu'avèm de las civilizacions tecnologicas: la nòstra. De contunh presentam qualques arguments emplegats per estimar las valors dels diferents paramètres e, amb las valors pus pessimistas e pus optimistas poirem obtenir una estimacion minimala e una autra de maximala per N.
- R* - Pasmens que lo percentatge de formacions d'estelas convenables siá gaireben segur per la granda majoritat concernissent la galaxia nòstra, encara se pòt veire d'estelas de naisser. Existisson nombrosas pròvas de «gardariás estellaras» dins fòrça zonas de la galaxia (p. ex. dins la nebulosa d'Orion e a la nebulosa de l'Agla), que de grands nívols de gas s'esfondran per formar las estelas. Las estimacions per aquela formacion d'estelas es entre 10 e 30 per an. R = 10 – 30.
- fp - fòrça dels nívols de formacion d'estelas son en rotacion. Quand s'esfondra, lo nívol pren de la velocitat a cada torn. Aquò provòca que lo nívol es en forma de disc gasós plan. Dins lo centre, se forma l'estela principala. Gaireben mai alunhats, de pichons grops pòdon formar de planetas. Fins fa pauc, existissiá pas de pròva de planetas fòra del Sistèma Solar nòstre; dempuèi 1995, pasmens, divèrsas equipas d'astronòms an anonciat la descobèrta de planetas a l'entorn d'estelas pròchas (actualament se'n coneisson mai de 100). Aquel descobriment aumenta la probabilitat de planetas a l'entorn de fòrça estelas. Podèm estimar, amb prudéncia, que la mitat de las estelas forman de sistemas planetaris. fp = 0,5.
- ne - Aquel factor es un pauc mai complicat. Las estelas pichonas son fredas e rojas. Las planetas deurián orbitar fòrça prèp per èsser dins sa «zona de vida» o ecosfèra, que seriá força prèp, sens tròp d'espaci entre las planetas. Las planetas qu'orbitan fòrça prèp de sas estelas abitualament son fortament atrachas e presentan totjorn una meteissa fàcia cap a l'estela. L'atmosfèra d'una planeta atal seriá gelada dins la fàcia opausada a l'estela, e aquò favoriza pas la vida. Per las grandas estelas blavas, an una ecosfèra mai granda. Per comptat, lo fasèm amb nòstre Sistèma Solar per escandalh, las planetas son pus espaciadas seguisson s'alunhar de las estelas, de biais que una ecosfèra mai granda es compensada per aquel efècte. Aquelas estelas grandas tanben creman mai de combustible e duran pas gaire. Normalament aquel brèu periòde dona pas la possibilitat que s'i desvolope la vida abans que se càmbie en una nova o una supernova e destrugan tot lo sistèma. Dins nòstre Sistèma Solar, amb nòstra estela jauna de talha mejana, i a doas planetas (Tèrra e Mart), o benlèu tres (s'inclusèm Vènus) dins l'ecosfèra. Un calcul prudent del nombre de planetas dedian la «zona de vida» es de sonque un. ne = 1 – 2.
- fl - Aquel factor es encara mai complicat. Lo problèma es qu'avèm pauc d'exemples de planetas amb de condicions corrèctas per que se desvolope la vida. Coma se diguèt, Vènus, Tèrra e Mart ne poirián aver, lo meteis temps, las condicions adeqüadas. Sabèm que la vida se desvolopèt sus Tèrra, e evaluam a pro penas las pròvas de la vida primitiva sus Mart fa de milions d'ans. Un calcul prudent per aquel nombre seriá 0,2 (cada cinc planetas amb de condicions per que la vida se desvolope); en 2002, Charles H. Lineweaver e Tamara M. Davis estimèron fl en superior a > 0,33 utilizant d'arguments estatistics basats sul temps que la vida prenguèt per se desenvolopar sus Terra. fl = 0,1 – 0,4.
- fi - Quinas planetas desvoloparàn una vida intelligenta? D'unes afirman 100%: la vida intelligenta es un resultat natural de l'evolucion, alara que mai afirman que l'intelligéncia es sonque una dentre la fòrça formas possiblas de subreviure e a pas cap d'avantatge especial al respècte de las autras formas d'adaptacion. D'en primièr Drake considerava una valor de 0,01 (un 1%); actualament los sistèmas solars amb nivèls de radiacion galactica tan basses coma dins nòstre Sistèma Solar se considèran fòrça mai rares, amb una valor de fi de 10-7. fi = 10-7 – 0,05
- fc - Quantas d'aquelas espècias intelligentas desvoloparàn de tecnologia e l'utilizaràn per comunicar? S'observam la Tèrra, vesèm que los umans o faguèron, mas tanben vesèm balenas e dalfins que possedisson un nivèl moderat d'intelligéncia mas desenvolopèron pas de tecnologia. Drake estima aquel paramètre a 0,01. fc = 0,01 – 0,1
- L - Aquel paramètre es lo nombre d'ans qu'una civilizacion tecnologica e que comunica perdura. Nosautres sonque sèm dins aquela fasa de la nòstra evolucion dempuèi un centenat d'ans (dempuèi 1938, data de la construccion del primièr radiotelescòpi). Se destruiguèron de civilizacions avançadas pauc aprèp la descobèrta de la tecnologia per i capitar? O resolvèron totes sos problèmas abans que capitèron? Dins un article de Scientific American, Michael Shermer estima L a 420 ans, dempuèi la durada de las seissentas civilizacions istoricas. Amb las 28 civilizacions pus recentas que l'Empèri Roman, se calcula una chifra de 304 ans per de civilizacions «modèrnas». Cal remarar, pasmens, que dins lor casuda las civilizacions, en general, destruguèron pas lor tecnologia, e foguèron seguidas per d'autres qu'utilizèron la meteissa tecnologia, de biais que los calculs de Shermer se pòdon considerar pessimistas. L = 100 – 100 000
Amb aquelas estimacions podèm introduire la valor dins l'equacion e obtenir una estimacion pessimista e una optimista, totjorn remembrant que de totes los paramètres aquel que podèm conéisser melhor es lo primièr, los autres son simplament d'estimacions basadas sus d'idèas fòrça vagas e generalas:
- N (pessimista) = 10 × 0,5 × 1 × 0,1 × 10-7 × 0,01 × 67 = 0,33×10-7 = 0,000000033
- N (optimista) = 30 × 0,5 × 2 × 0,4 × 0,05 × 0,1 × 100 000 = 6000
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) The E.T. Equation, Recalculated - Article de Frank Drake in Wired, decembre de 2004.
- (en) Beyond the Drake Equation - Explicacion fòrça detalhada, amb calcul de N en linha.
- (en) Article de gener de 2002 a space.com sus l'estimacion de planetas extrasolaras.
- (en) Preprint de Lineweaver i Davis estimacion de fl > 0,33.
- (en) Pagina en Flash per modificar las valors de l'equacion e veire çò que se passa.


text:
30/01/2015
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat l'emission dau diumenc 1er de feurier a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera Sebastian de l'Agença Culturala Dordonha Perigòrd per parlar de la dictada occitana que se debanara lo 7 de feurier a l'amfiteatre Jean Moulin de la biblioteca Pierre Fanlac de Perigüers,mai de l'actualitat dau pòle occitan de l' Agença Culturala.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
Les commentaires sont fermés.


text:
Saint-Aubin (Aisne)
Saint-Aubin es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Aubin es un vilatge del ancià Soissonnais situat en la vallée de la Ailette, a l'intrada d'una gargamèla, a 35 km a l'oèst de Laon.
Saint-Aubin est un village de l'ancien Soissonnais situé dans la vallée de l'Ailette, à l'entrée d'une gorge, à 35 km à l'ouest de Laon.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Antany Del bailliage de Coucy, del intendance, eleccion e diocèse de Soissons, a ligat uèi al costat de Coucy-lo-Castèl, arrondissement de Laon e al diocèse de Soissons.
La siá populacion actuala es de 275 abitants per 440 tot a la longitud del sègle darrièr.
Sant-Aubin levava de la distincion de Coucy.
Autrefois du bailliage de Coucy, de l'intendance, élection et diocèse de Soissons, il est rattaché aujourd'hui au canton de Coucy-le-Château, arrondissement de Laon et au diocèse de Soissons.
Sa population actuelle est de 275 habitants pour 440 tout au long du siècle dernier.
Saint-Aubin relevait de la seigneurie de Coucy.