text:
Ciclon
Un ciclon (del grèc kyklos, cercle) es un tèrme meteorologic que designa una granda zona ont l'aire atmosferic es en rotacion a l'entorn d'un centre de bassa pression local. S'agís tanben de "depression" e de "sistèma ciclonic". Per extension, la circulacion ciclonica es la direccion que prendrà lo flus d'aire a l'entorn d'una depression o d'un clòt barometric, antiorari dins l'emisfèri nòrd orari dins o del sud[1],[2].
Quitament se tota depression pòt èsser nomenat un ciclon, lo tèrme es mai sovent utilizat de tipes particulars de sistèmas que se forman al dessús de las aigas caudas de las mars tropicalas, los ciclons tropicals.
Originina del tèrme[modificar | modificar la font]
Lo substantiu masculin « ciclon » es un manlèu de l'anglés cyclone,, substantiu format sul grèc kukλῶv / kuklôn, participa present de kukloun ("amassar tornejant"). Lo tèrme, aplicat als ciclons tropicals, foguèt fabregat pel capitanis de marina anglés Henry Piddington (1797–1858) a la seguida de sos estudis sus la terribla tempèsta tropicala de 1789 qu'aviá tuat mai de 20 000 personas dins la vila costièra indiana de Coringa. En 1844, publica sas òbras jol títol The Horn-book for the Law of Storms for the Indian and China Seas. Los marins del mond reconeguèron la granda qualitat de sas òbras e lo nomenèron president de la Marine Court of Inquiry of Calcutta. En 1848, dins una novèla version agrandida e completada de son libre The Sailor's Horn-book for the Law of Storms, aqueste precursor de la meteorologia compara lo fenomèn meteorologic a una sèrp s'enrotla en cercle, « kyklos » en grec, d'ont ciclon[3].
Caracteristicas generalas[modificar | modificar la font]
Lo còr del ciclon es una region de bassa pression. Lo gradient de pression entre lo sistèma e las zonas de mai nauta pression a l'entorn, engendra un desplaçament d'aire cap al centre. Mai la diferéncia de pression es importanta, mai lo vents son fòrts. Jos l'efièch de la fòrça de Coriolis, aquetes vents son desviats cap a la drecha dins l'emisfèri nòrd (esquèrra dins lo sud) çò que dona una rotacion de l'aire a l'entorn del centre de bassa pression. Atal los ciclons auràn de sens de rotacion diferents segon l'emisfèri: dins lo sens invèrs de las agulhas d'un relòtge dins l'emisfèri nòrd e dins lo sens orari dins l'emisfèri sud[4]. Coma la fòrça de Coriolis es nulla a l'equator e aumenta se dirigissent cap als pòls, la rotacion pòt pas èsser inducha en general qu'a de latituds de mai de 5 a 10 gras. I a donc pas de ciclons près de l'equator.
Fin finala, la trajectòria que prenon los ciclons pendent de lor vida depend del luòc ont se trapan. Los ciclons tropicals van seguir lor font d'energia, las aigas caudas, e lo cisalhament dels vents que lor impausan los sistèmas meteorologics a l'entorn. Las depressions de las latituds mejanas e superioras van elas seguir en general lo flus dels vents d'altituds, subbretot lo corrent jet. Tipes[modificar | modificar la font]
Existís pmai d'un tipes de ciclòns seguent lo luòc ont se forman, lor font d'energia e lor estructura intèrna.
Ciclons tropicals[modificar | modificar la font]
Los ciclòns tropicals, tanben nomenats "auragans" dins l'Atlantic nòrd, lo golf du Mexic e l'èst del Pacific nòrd o « tifons » dins l'oèst del Pacific nòrd e la Mar de China meridionala, se forman al dessús de las aigas caudas de las mars tropicalas e posan lor energia dins la calor latenta de condensacion de l'aiga[5].
De condicions son necessàrias a la formacion d'un tal ciclon[6],[7]:
- La temperatura de la mar deu èsser superiora a 26 °C, sus una prigondor d'ak mens 50 mètres, al luòc de la formacion de la depression que vendrà ciclon.
- Èsser pro alunhat de l'equator per que la fòrça de Coriolis pòsca agir (5 a 10° de latitud).
- Los vents als diferents nivèls de l'atmosfèra devon èsse de direccion e de fòrça omogenèas dins la zona de formacion del ciclon. Se los vents de nauta altitud bufan de biais plan diferent dels vents de bassa altituda, la formacion del ciclon serà contrariada.
Lo largament de calor latenta dins los nivèls superiors de la tempèsta auça la temperatura a l'interior del ciclon de 15 a 20°C al dessús de la temperatura ambianta dins la troposfèra a l'exterior del ciclon. Per aquesta rason, se dich de ciclons tropicals que son de tempèstas de « nuclèu caud ». Notam pasmens qu'aqueste nuclèu caud es present pas qu'en altitud - la zona tocada pel ciclon a la superfícia es abitualament mens freja d'unes gras al respècte la normala, en rason d'aquestes nívols e de las precipitacions. L'intensitat du ciclon es determinada per la fòrça del vent maxim qu'engendra, qu'es lo paramètre mai aisit d'estimar e que caracteriza plan las destruccions potencialas. Dins l'Atlantic Nòrd, s'utiliza coma critèri lo vent mejan sus una minuta. Se lo vent es inferior a 34 noses (63 km/h) es depression tropicala. Se lo vent es compres entre 34 e 63 noses (117 km/h), es una tempèsta tropicala, e lo ciclon recep alara un nom. Se lo vent sostengut passa 64 noses (118 km/h), es un auragan[8]. De variacions d'aquesta classificacion son utilizadas dins lo Pacific e l'Ocean Indian. L'escala utilizada pels ciclons tropicals, amb los auragans, es l'escala de Saffir-Simpson. Utiliza la fòrça dels vents al moment ont l'escala de Beaufort s'arrèsta, es a dire que L'auragan qu'es de Fòrça 12 sus 12 dins l'escala de Beaufort es egal a la Categoria 1 de 5 sus l'escala de Saffir-Simpson.
L’Organizacion meteorologica mondiala (OMM) omologuèt al començament de 2010 lo recòrd de vent mai violent jamai observat scientificament, mas non religat a las tornadas, de 408 km/h lo 10 d'abril de 1996 a l'illa de Barrow (Australia-Occidentala) pendent lo passatge del ciclon Olivia[9].
Los ciclons extratropicals[modificar | modificar la font]
Un ciclon extratropical, a vegada nomenat ciclon de las latituds mejanas, es un sistèma meteorologic de bassa pression, d'escala sinoptica, que se forma entre la linhas dels tropics e le cercle polar. Es associat de fronts, o de zonas de gradients orizontals de la temperatura e del punt de rosada, que se nomena tanben « zonas baroclinas »[10]. Per aquesta rason, son dich de « nuclèus freg » que lo centre del sistèma se situa del costat freg dels fronts e la tropopausa mai bassa (freja) que las regions a l'exterior del sistèma.
Los ciclons extratropicals an donc de caracteristicas diferentas de ciclons tropicals, e de ciclons polars mas al nòrd, que son provesits per la conveccion atmosferica. Son de fach las depressions meteorologicas que passan jornalament sus la gaireben tota la Tèrra. Amb los anticiclons, regisson lo temps sus la Tèrra, produsent nívols, pluèja, vents e auratges.
Ciclons subtropicals[modificar | modificar la font]
Los ciclons subtropicals son de ciclons extratropicals que presentan unas de las caracteristicas dels ciclons tropicals, coma un còr venent caud. Se forman mai sovent al delà dels tropics, fins a une latitud de 50° (nòrd e sud). En efièch, tanben i a una activitat auratjosa a l'entorn de son centre que tend a li formar un còr caud mas se trapa dins una zona frontala fèbla. Amb lo temps, la tempêèsta subtropicala pòt venir tropicala[11].
Ciclons polars[modificar | modificar la font]
Un ciclon polar es un sistèma de depression de larga envergura passant dins las regions articas e antarticas. Son de sistèmas de 1 000 a 2 000 km que naisson dins las nautas latituds, zonas ont los contrastes termics son importants lo long del front artic.
Depression polara[modificar | modificar la font]
Un fenomèn analòg als ciclons tropicals existe sus l'ocean Artic, que se nomena depression polara. S'agís d'una pichona depression que se forma subretot en ivèrn dins una massa d'aire polara o artica situada sus de mars de nautas latituds dins las zonas ont la glaça cobrisson pas totalament la mar[12].
Aquesta depressions pòdon èsser mai violents que los ciclons tropicals mas de talhas mai pichonas. Fan de 100 a 400 km de diamètre amb de vents de fòrças d'auragans, se desvelopant coma de bombas e durant pas qu'unes dos jorns. Aquestes sistèmas depressionnaris naisson dins las zonas de contrastes termics importants coma a la bordura de la zona de las glaças amb la mar obèrta alara que de l'aire fòrça freg passa en altitud.
Per contra, an fòrça mens d'impacte que dins las regions polaras, la densitat de populacion umana e animala es fòrça fèbla. Suls imatges satellits, los nívols s'enròtlan a l'entorn del centre coma per un auragan o un tifon. De son 3FC0 das largada per d'avions de recerca mostran un còr caud coma dins aquestes darrièrs.
Extrapolacions du tèrme[modificar | modificar la font]
Mesociclons[modificar | modificar la font]
Los mesociclons son pas de sistèmas depressionaris mas puslèu una rotacion encastrada duns un auratge (cumulonimbus). En efièch, lo cambiament dels vents entre la superfícia e lo suct de la sisa limita de friccion de l'atmosfèra (mens de 2 km d'espessor) dona una rotacion orizontala dels vents. Pensam a una gigantèsca eoliana que subiriá mai de vents d'oèst a son suc qu'a sa basa, sas palas començan donc a tornejar qu'aquesta del naut subisson una mai granda fòrça qu'aquesta del bas. Lo corrent ascendent sota un auratge cambiairà l'axe d'aquesta rotacion per lo far vertical. Quand aquò se produch, se pòt observar visualament, o sus las donadas Doppler d'un radar meteorologic, qu'unas partidas del nívol son en rotacion.
Un mesociclon es pas una tornada. Lo restrechament de sa rotacion, per de condicions particularas de circulacion dels vents a l'entorn de l'auratge, pòt pasmens menar a la formacion d'una tornada jol l'auratge. Aquò es identic a l'acceleracion de la rotacion d'un patinaire quand plaça sos braces contra son còrs.
Tornadas[modificar | modificar la font]
Una tornada es pas un ciclone qu'est pas un sistèma depressionari. Es de fach un revolum amb de vents fòrça violents, naissent a la basa dels cumulonimbus, los nívols d'auratge, mas a l'escasença jos de nívols convectius mai minors. Tres elements son necessaris a la formacion d'una tornada: un cisalhament dels vents dins los primièrs quilomètres de l'atmosfèra, un corrent ascendent important degut a la pojada d'Arquimedes dins una massa d'aire instable e una configuracion dels vents de superfícia que pòsca servir a concentrar la rotacion verticala. Un quatren element es util mas pas sempre present: un corrent descendent dins las precipitacions. Lo cisalhament de bas nivèl crea una rotacion dins l'axe orizontal. Quand aquesta rotacion entre en interaccion amb un fòrt corrent ascendent, l'axe orizontal pòt bascular e venir una rotacion a l'entorn d'un axe vertical (imatge a esquèrra). La rotacion serà concentrada enseguida per la circulacion de superfícia, coma una patinaira en rotacion que plaça sos braces contra son còrs. Las condicions que menèron a la formacion d'una tornade son en equilibri instable. Lo corrent ascendent, lo cisalhament dels vents e la friccion varian fòrça d'un luòc cap a l'autre a microescala. Lo quita auratge modifica aquestas condicions pels movements verticals de l'aire qu'engendra. Quand l'equilibri se romp, la tornada feblís e se dissipa.
Fenomèn meteorologic amb poder destructor superior a aqueste d'un ciclon tropical, mas aurosament limitat dins lo temps e dins l'espaci, las tornadas genèran los vents mai fòrts qu'existisson a la superfícia de la Tèrra, crebant esporadicament e amb furor, tuant cada annada mai de personas quin autre fenomèn del genre que siá. Las tornadas son classificadas segon los damatge que provòcan e los vents que genèran. L'escala per los classificar essent l'escala de Fujita ara melhorada. Lors diamètres pòdon variar de 20 a mai de 2 km e daissan per unas de fòrça grandas traças visiblas dempuèi l'espaci.
Coma los diferents tipes de ciclons ja mencionats son associats amb una massa nivolosa que pòt conténer d'auratges, de tornadas pòdon donc i èsser encastradas. Son presents mai sovent dins los ciclons extratropicals mas los ciclons tropicals produson tanben de tornadas, subretot a lor bòrd extèrne après aver toca tèrra que la friccion i crea lo cisalhament necessari[13],[14],[15],[16].
Proteccion e prevencion[modificar | modificar la font]
Se pòt pas totalament s'aparar dels efièch dels ciclons violents, subretot del tropicals. Pasmens, en zona de risc, un amenatjament adaptat e prudent del territòri pòt permetre de limitar los damatges umans e materials duguts als vents, a las precipitacions e aigadas. Una arquitectura donant mens de presa al vent, l'abséncia de construccion en zonas umidas, de ret electrics enterrats e isolats de l'aiga, lo manten o la restauracion de zonas umidas tampon, e de mangròvas e sèlvas litoralas, la preparacion de las populacions, d'antenas e eolianas que pòdon se « jaire » lo temps de la tempèsta, etc. pòdon i contribuir.
En 2008, la FAO a per exemple estimat que se la mangròva del dèlta d’Ayeyarwady (Birmania), existenta abans 1975 (mai de 100 000 ectaras), sián estat gardadas, las consequéncias del ciclone Nargis auriá estat al mens dos còps mendres[17]. Se pòt tanben comparar los fèbles damatges provocats en general per de tempèstas de nèu o d'auragans lo long de la còsta èst dels EUA amb aquestes enòrmes dels sistèmas equivalents en Asia, per far la diferéncia notabla de preparacion e d'equipaments entre las doas regions.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ « Cyclone », Curieux, Météo-France (consultat en 16 avril 2015)
- ↑ Organisation météorologique mondiale, « Dépression », Glossaire météorologique, Eumetcal (consultat en 16 d'abril de 2015)
- ↑ A. K. Sen Sarma, « Henry Piddington (1797–1858): A bicentennial tribute », Weather (Royal Meteorological Society), Wiley, vol. 52, , p. 187–193 (DOI 10.1002/j.1477-8696.1997.tb06306.x, legir en linha)
- ↑ « Dépressions », Glossaire de la météo, Météo-France (consultat en 16 d'abril de 2015)
- ↑ « Comment se forment les cyclones tropicaux ? », Définition de base, Météo-France (consultat en 16 d'abril de 2015)
- ↑ Centre canadien de prévision d'ouragan, « Formation des cyclones tropicaux », Environnement Canada, 18 de setembre de 2003 (consultat en 15 d'abril de 2015)
- ↑ « Conditions de formation de cyclones tropicaux » , Global Change Magazine, Accent, octobre de 2005 (consultat en 16 d'abril de 2015)
- ↑ Centre canadien de prévision d'ouragan, « Classification des cyclones tropicaux (stades de développement) », Environnement Canada, 18 de setembre de 2003 (consultat en 16 d'abril de 2015)
- ↑ (en) Commission for Climatology, « World Record Wind Gust: 408 km/h », Info note, Organisation météorologique mondiale (consultat en 16 d'abril de 2015)
- ↑ « Cyclone extratropical », Glossaire de la météo, Météo-France (consultat en 16 d'abril de 2015)
- ↑ « Glossaire des ouragans », Centre canadien de prévision d'ouragan (consultat en 16 d'abril de 2015)
- ↑ Organisation météorologique mondiale, « Dépression polaire », Glossaire météorologique, Eumetcal (consultat en 16 d'abril de 2015)
- ↑ (en) , « Tornado Outbreaks Associated with Landfalling Hurricanes in the North Atlantic Basin : 1954–2004 », Meteorology and Atmospheric Physics Special Issue on Tropical Cyclones, CIMMS, 14 d'agost de 2006 (consultat en 16 d'abril de 2015)
- ↑ Lon Curtis, « Midlevel dry intrusions as a factor in tornado outbreaks associated with landfalling tropical cyclones from the Atlantic and Gulf of Mexico », Weather and Forecasting, vol. 19, , p. 411–427 (ISSN 1520-0434, DOI 10.1175/1520-0434(2004)019%3C0411:MDIAAF%3E2.0.CO;2, legir en linha)
- ↑ Edwards, R.. American Meteorological Society. Tornado production by exiting tropical cyclones, p. 160–163 (23ème Conférence sur les ouragans et la météorologie tropicale).
- ↑ R. Cecil Gentry, « Genesis of tornadoes associated with hurricanes », Monthly Weather Review, vol. 111, , p. 1793–1805 (ISSN 1520-0493, DOI 10.1175/1520-0493(1983)111%3C1793:GOTAWH%3E2.0.CO;2, legir en linha).
- ↑ Jan Heino, sosdirector general de la FAO, responsable del Departament de las sèlvas explica


c: text/html

collection: archivebot

text:
Declaracioun universalo di dre de l'ome
Article 1.
Tóuti lis uman naisson libre. Soun egau pèrla digneta e li dre. An tóuti uno resoun e uno counsciènci. Se dèvon tenifreirenau lis un 'mé lis autre.
Article 2.Tout èsse uman a tóuti li liberta e tóuti lidre prouclama dins aquesto declaracioun, sènso ges li destria pèr de raço, decoulour, de sèisse, de lengo, de religioun, d'idèio poulitico o d'autro meno,d'óurigino naciounalo o soucialo, de richesso, de neissènço o d'àutricoundicioun. En mai, se fara ges de destriamen foundasubre l'estatut pouliti, amenistratiéu o internaciounau dóu païs o de l'endréde la persouno, fugue aquel endré independènt o sa soubeiraneta countourrouladoo limitado d'un biais o d'un autre.
Article 3.Cado persouno a dre à la vido, à la liberta,e à la segureta.
Article 4.Degun sara soumés à l'esclavitudo o à laservitudo. Es enebi en plen de teni d'esclau o de n'en faire coumèrci.
Article 5.Degun sara soumés à la tourturo nimai à depeno o de tratamen crudèu, inuman o desgradant.
Article 6.Cadun a dre à la recouneissènço de sapersounalita juridico de pertout.
Article 7.Tóuti li gènt soun egau davans la lèi.Memamen an tóuti dre d'èstre apara pèr la lèi sènso ges de destriamen. An tóutidre d'èstre apara parié contro tout ço que vióularié aquesto declaracioun o quebutarié à la vióula.
Article 8.Touto persouno a lou dre de s'apela proche litribunau naciounau coumpetènt. Aquéli ié dèvon l'eficàci e la dèvon defèndrecontro lis ate que violon li dre foundamentau recouneigu pèr la lèi e lacoustitucioun.
Article 9.Degun sara arresta, embarra vo eisila pèrarbitràri.
Article 10.Tóuti li persouno an lou meme dre de pleidejapublicamen sa defènso davans un tribunau que lis escoutara em'un esperitd'independènci e de justiço, que se prounounciara pièi siegue toucant si dre esis óubligacioun, siegue toucant la foundamento de touto acusacioun contro eloen matèri penalo.
Article 11.
1. Touto persouno acusado d'un ate fautible es regardado coume innoucènto jusco que fugue legalamen establido sa coupableta pèr un proucès publi. Dins aquéu proucès, tóuti li garantido necito à sa defènso ié saran estado pourgido.
2. Res sara coundana pèr d'ate o d'óublit qu'èron pas counsidera fautible segound lou dre naciounau o internaciounau quouro fuguèron fa. Mai qu'acò, se pòu pas coundana li gènt en de peno mai forto d'aquéli que se poudien aplica quouro l'ate fautible fuguè coumés.
Article 12.Se pòu pas sènso resoun valablo bouta lou nasdins la vido privado, la famiho, l'oustau o lou courrié di gènt. Se pòu nimaiataca soun ounour e sa reputacioun. Touto persouno a lou dre d'èstre aparadopèr la lèi contro aquéli malafacho.
Article 13.
1. Cadun a lou dre d'ana d'ounte vòu, de planta caviho d'ounte vòu dedins li raro d'un Estat.
2. Cadun a lou dre de quita un païs e lou siéu tambèn. Cadun a lou dre de s'entourna au païs siéu.
Article 14.
1. Quouro secutado, touto persouno a lou dre de cerca un recate dins d'àutri païs e de lou prouficha.
2. Pòu pas s'apela d'aqueste dre uno persouno perseguido de-bon pèr un crime de dre coumun o d'ate countràri i principe emai i toco di Nacioun Unido.
Article 15.
1. Cadun a dre à uno naciounalita.
2. Se pòu leva en res pèr arbitràri sa naciounalita o lou dre de la chanja.
Article 16.
1. L'ome e la femo, s'un cop soun maridadou, an lou dre de se marida e de founda uno famiho, sènso ges d'empache pèr encauso de raço, de naciounalita o de religioun. Li dre dis ome e di femo soun parié raport au maridage, que siegue dóu tèms que soun marida o quouro se divorçon.
2. Lou maridage se pòu faire soulamen se li nòvi se volon de-bon.
3. La famiho es la foundamento naturalo de la soucieta. A dre d'èstre aparado pèr la soucieta e l'Estat.
Article 17.
1. Touto persouno, souleto o coutrìo 'mé d'àutri gènt, a dre à la prouprieta.
2. Degun sara despoussedi de soun bèn pèr arbitràri.
Article 18.Touto persouno es libro de sa pensado, de sacounsciènci e de sa religioun. En aquéu dre ié caup la liberta de cambia dereligioun o de crèire, e tambèn de manifesta sa religioun o si crèire, soulet o'mé d'àutri gènt, dins la vido publico o privado, pèr l'ensignamen, lis usage,lou culte emai l'acoumplissamen di rite.
Article 19.Tout persouno a dre à la liberta d'óupinioune d'espressioun. En aquéu dre ié caup de rèn se capita carcagna pèr encauso deço que pensas, e tambèn de cerca, reçaupre e espandi lis enfourmacioun e lisidèio, coume que siegue lou mejan d'espressioun, sènso empache à respèt difrountiero.
Article 20.
1. Tóuti li gènt an lou dre de s'acampa e de s'assoucia dins un esperit de pas.
2. Degun pòu èstre óublija de faire partido d'un groupamen.
Article 21.
1. Touto persouno a lou dre de partecipa au gouvernamen de soun païs, siegue direitamen siegue depèr de representant chausi libramen.
2. Touto persouno a lou dre d'óuteni de founcioun publico de soun païs dins de coundicioun d'egalita.
3. La voulounta dóu pople es la foundamento de l'autourita di poudé publi. Aquesto voulounta se dèu espremi depèr d'eleicioun ounèsto que saran estigançado à cadènço reglado, au sufrage universau emé buletin secret, o d'un biais equivalènt que posque assegura la liberta dóu vote.
Article 22.Touto persouno, en fasènt partido de lasoucieta, a dre d'uno prouteicioun soucialo e de coumpli si dre ecounoumi,souciau e culturau ; e acò bonadi lis esperfors naciounau e l'entre-ajudointernaciounalo, segound l'ourganisacioun e li mejan de chasque païs, que ladigneta e lou desvouloupa libre de la persounalita podon pas faire sènso.
Article 23.
1. Cadun a lou dre de travaia, de chausi libre soun mestié, dins de coundicioun equitablo d'obro e de prouteicioun contro lou chaumage.
2. Tóuti an dre en uno memo pago pèr uno memo obro, sènso ges de destriamen.
3. Un que travaio a dre en uno pago justo e counvenènto, que sara coumpletado se ié fai besoun pèr tóuti lis àutri mejan de prouteicioun soucialo. Dins tout acò, dèu pousqué viéure de-segur dignamen emé sa famiho.
4. Touto persouno a lou dre de founda emé d'autro de sendicat e d'èstre sòci d'un sendicat pèr defèndre sis interès.
Article 24.Cadun a dre de se pausa e de s'espaça. A dreà uno tanco resounablo de la journado de travai, à de counget regulié e paga.
Article 25.
1. Tóuti an dre à un nivèu de vido que i'assegure la santa e lou bèn-èstre emai à sa famiho, mai que mai pèr lou manja, lou vèsti, l'oustau, li siuen de santa e pèr tóuti li service souciau necite. Pèr escasènço que un posque pas mai se gagna sa vido sènso l'avé vougu, pèr eisèmple se vèn vièi, malaut, endeca o chaumaire, a dre à la segureta.
2. Li femo embarrassado, li maire e li pichot an dre à uno ajudo particuliero. Siegon pas si gènt marida, e lou fuguèsson pas quouro lou nistoun es nascu, tóuti li pichot proufichon pamens la memo prouteicioun soucialo.
Article 26.
1. Touto persouno a lou dre d'èstre educado. L'educacioun dèu èstre à-gràtis, lou plus pau pèr ço que pretoco l'ensignamen elementàri e foundamentau. L'ensignamen elementàri es óubligatòri. L'ensignamen di teinico e di mestié dèu èstre d'atencho pèr tóuti. Lis estùdi superiour dèvon èstre dubert à tóuti parié à respèt de si merite.
2. La toco de l'educacioun es que la persounalita di gènt s'espeligue, e que lou respèt degu i dre de l'ome e i liberta foundamentalo s'afourtigue. Dèu favourisa la coumprenènço, la touleranço e l'amista entre tóuti li nacioun, li group etni vo religious, emai lou crèis dis ativeta di Nacioun-Unido. pèr manteni la pas.
3. Lou paire emai la maire an lou dre de chausi, bèu proumié, lou biais d'educacioun que volon pèr si pichot.
Article 27.
1. Touto persouno a lou dre de partecipa libramen à la vido culturalo de la coumunauta, au prougrès scientifi e i bèn-fa qu'aduson.
2. Tout lou mounde a lou dre de prouficha lou plesi coungreia pèr lis art. L'autour d'uno obro scientifico, literàri o artistico a dre à l'aparamen de sis interès mourau e financié.
Article 28.
Touto persouno a lou dre de viéure dins unmitan souciau e internaciounau proun ourdouna, que li dre esplica dins aquestodeclaracioun d'aqui se ié poscon aplica en plen.
Article 29.
1. Touto persouno a de devé à respèt de la coumunauta, qu'es en soun dintre soulet que lou desvouloupamen libre e coumplet de sa persounalita i'es poussible.
2. Se pòu restanca li dre e li liberta de chascun soulamen dóu biais que la lèi l'a vougu pèr fin d'assegura la recouneissènço dis autre, lou respèt de si dre e liberta ; e tambèn pèr fin de respeta lis eisigènci justo de la mouralo, de la tranquileta di gènt, e dóu bèn-èstre generau dins uno soucieta demoucratico.
3. Aquésti dre e liberta poudran jamai e de ges de biais èstre emplega pèr faire de causo countràri i principe di Nacioun-Unido.
Article 30.
Res, ni Estat ni groupamen nimai unopersouno, poudra assaja de tira d'aquesto declaracioun lou dre de fairequaucarèn pèr escracha li dre e li liberta que ié soun esplica.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Batalha de Budapèst
La batalha de Budapèst se debanèt dau 29 de decembre de 1944 au 13 de febrier de 1945 dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala. Opausèt lei fòrças de l'Axe (Alemanha e Ongria) ai tropas sovieticas e romanesas. S'acabèt per una victòria sovietica malaisada après un sètge fòrça saunós de la capitala ongresa. D'efèct, Adolf Hitler aviá ordonat de defendre la vila per gardar Ongria dins son camp e i concentrèt de tropas importantas e experimentadas qu'opausèron una resisténcia dura ais ofensivas de l'Armada Roja. De mai, dins lo corrent de genier, lei Sovietics deguèron replegar unei còntra-ofensivas alemandas e ongresas destinadas a rompre lo sètge. Pasmens, lo 27, l'enceuclament venguèt definitiu e la garnison de Budaèst foguèt totalament isolada dins Buda. Enfin, lo 13, foguèt obligada de capitular.
Leis Alemands e leis Ongrés perdiguèron entre 100 000 e 150 000 tuats e presoniers e lei Sovietics e lei Romanés entre 70 000 e 160 000.


text:
Anglés
L'anglés es una lenga indoeuropèa dau grop germanic qu'es principalament parlada en America dau Nòrd, dins leis Illas Britanicas e en Oceania. Lenga principala dei relacions internacionalas (politica, economia, sciéncia...) dempuei la premiera mitat dau sègle XX, aviá, au començament dau sègle XXI, aperaquí 400 milions de locutors primaris e, benlèu, un miliard de locutors segondaris.
Sa formacion comencèt au sègle VI apC ambé l'invasion de l'archipèla britanic per plusors tribüs germanicas pendent lei Grandeis Invasions. Durant l'Edat Mejana, l'anglés vielh foguèt fòrça influenciat per lo noroèc, per lo normand e per lo francés. Parlat inicialament per lei classas popularas, comencèt de venir la lenga de l'elèit d'Anglatèrra a partir dau sègle XV. Aprofichant l'expansion coloniala britanica, se difusèt sus totei lei continents e formèt d'ensems lingüistics importants en fòra de l'archipèla britanic, ais Estats Units, en Canadà e en Austràlia.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'anglosaxon[modificar | modificar la font]
La premiera forma d'anglés foguèt la lenga anglosaxona (ò vièlh anglés), parlada dau sègle VI apC a 1066. Se desvolopèt a partir dei lengatges d'un ensems de tribüs germanicas originàrias de Frísia, de Saxònia, de Jutlàndia e dau sud de Suècia (Angles, Saxons e Jutes). Aprofichant l'afondrament de l'Empèri Roman[1], desbarquèron dins leis Illas Britanicas e comencèron de repossar lei populacions cèltas, que parlavan britonic[2] e latin, vèrs l'oèst.
Lo vièlh anglés èra devesit entre quatre grops de dialèctes que correspondián ai parlars de Mercia[3], de Northumbria[4], de Kent e dei principats saxons occidentaus. Après divèrsei conflictes, especialament còntra leis invasions vikingas, lo Reiaume de Wessex s'impausèt coma la principala poissança, durant lo rèine d'Alfred lo Grand (871-899), e lo saxon occidentau venguèt la basa de l'estandard escrich. Pasmens, lei diferents dialèctes subrevisquèron lòngtemps a l'orau, benlèu fins au sègle XIII.
En parallèl d'aquela evolucion, l'anglosaxon adoptèt l'alfabet latin en plaça d'un alfabet runic[5]. Aqueu fenomèn aguèt luòc dins lo corrent dau sègle VI e sembla 80E relativament rapid. D'efiech, leis inscripcions runicas son raras e fòrça ancianas. Dins aquò, en despiech d'aqueu cambiament, lo vièlh anglés èra relativament alunchat de l'anglés dau sègle XXI. Sa gramatica èra pròcha de l'alemand actuau e i aviá un sistèma de declinasons per lei noms ò un sistèma de conjugason pus complèx. L'òrdre dei mots èra pereu fòrça liure.
L'anglés mejan[modificar | modificar la font]
Lo tèrme « anglés mejan » designa divèrsei formas de la lenga anglesa, parladas entre lo sègle VIII e lo sègle XVI. Durant aqueu periòde, l'anglés conoguèt mai d'una evolucion importanta en causa de contactes ambé de populacions vikingas e francesas (subretot normandas). L'apòrt dei Nordics aguèt principalament entre lei sègles VIII e IX quand lei Vikings conquistèron la mitat d'Anglatèrra e i fondèron un ensems territòriau dich Danelaw. Aqueleis envaïsseires parlavan lo noroèc e influencièron lei dialèctes anglosaxons pus septentrionaus. Aquò entraïnèt la difusion au sen de l'anglosaxon de trachs nordics coma lei pronoms començament per th- (they, them, their) que remplacèron seis equivalents anglosaxons (hie, him, hera).
L'autre apòrt major dau periòde foguèt entraïnat per la conquista normanda d'Anglatèrra en 1066. Après de combats saunós, lo duc de Normandia Guilhem lo Conquistaire venguèt rèi d'Anglatèrra e i importèt lo sistèma feudau francés. La tèrra foguèt ansin donada a de senhors d'origina francesa e mai occitana ambé leis evolucions dinasticas ulterioras. Aquò impausèt de lengas d'oïl, principalament l'anglonormand[6] e lo francés, coma lengatge deis elèits. Favorizèt tanben la difusion d'un gròs nombre d'emprunts, especialament dins lei domenis de la politica, de la legislacion e dau prestigi sociau.
L'invasion normanda aguèt un autre efiech major regardant l'evolucion de l'anglés car permetèt la simplificacion de sa gramatica. D'efiech, l'anglosaxon e lo noroèc demorèron d'aqueu temps la lenga dei classas popularas. Òr, aquelei lengas èran morfologicament pròchas. Lo besonh d'una comunicacion aisada entraïnèt donc l'abandon progressiu deis estructuras gramaticalas divergentas. En particular, i aguèt una disparicion dau destriament entre nominatiu e acusatiu. L'instrumentau dispareguèt tanben e l'utilizacion dau genitiu foguèt limitada a la descripcion de la possession. De mai, plusors formas irregularas foguèron suprimidas. En contrapartida de la disparicion dei declinasons, l'òrdre dei mots venguèt mens liure.
L'anglés premodèrne[modificar | modificar la font]
L'anglés premodèrne designa l'anglés parlat entre 1500 e 1700. Sei caracteristicas principalas son l'evolucion dei vocalas lòngas de l'anglés mejan, que cambièron de prononciacion, e un esfòrç important d'estandardizacion.
L'evolucion de la prononciacion dei vocalas lòngas, dich grand cambiament vocalic, comencèt tre lo sègle XIV e durèt fins a la fin dau sègle XVI. En anglés mejan, lei vocalas lòngas avián la meteissa prononciacion que son equivalent dau bas latin, lei vocalas « puras ». En plaça, en anglés premodèrne, aquelei vocalas lòngas venguèron de diftongs ò veguèron son autor aumentar. Per exemple, lo /aː/ evolucionèt pauc a pauc vèrs [eɪ] (coma dins make) ò lo /eː/ venguèt [iː] (coma dins mice). Aquelei transformacions explican lei diferéncias actualas de prononciacion entre lei vocalas anglesas e lei meteissei letras dins d'autrei lengas.
Durant aqueu periòde, lo prestigi de l'anglés aumentèt fòrtament e, ambé lo declin de l'usatge de l'anglonormand e dau francés a la Cort, la lenga foguèt tornarmai parlada per leis elèits. Aquò permetèt l'emergéncia d'un estandard novèu que se desvolopèt a partir de divèrsei fònts :
- una origina administrativa, centrada sus lei dialèctes de Londres e deis East Midlands, utilizada tre leis ans 1430 per la cancelariá de Westminster. En 1476, aquela nòrma foguèt adoptada per William Caxton, qu'introduguèt l'estampariá en Anglatèrra, çò que ne favorizèt la difusion[7].
- una origina literària ambé d'autors fòrça influents coma William Shakespeare (1564-1616), Ben Jonson (1572-1637), Thomas Dekker (1572-1632), John Fletcher (1579-1625), Francis Beaumont (1584-1616) e John Webster (vèrs 1580 - vèrs 1634).
- una origina religiosa ambé divèrsei traduccions de la Bíblia ordonadas per leis autoritats, especialament aquela demandada per lo rèi Jaume Stuart (1604-1625).
L'anglés modèrne[modificar | modificar la font]
L'anglés modèrne apareguèt dins lo corrent dau sègle XVIII. A respèct de la forma premodèrna de la lenga, l'usatge de l'auxiliar do se generalizèt, aqueu dei cas se limitèt a solament quauquei pronoms (she, he, her'...) e l'òrdre SVO foguèt adoptat. Regardant la conjugason, lei formas progressivas en -ing foguèron a l'origina de construccions novèlas e la demenicion dau nombre de vèrbes irregulars contunièt de demenir.
En parallèl d'aqueleis evolucions, l'anglés modèrne foguèt clarament codificat e son estandard foguèt largament ensenhat gràcias a la formacion de sistèmas educatius destinadas a tota la populacion. Entre lei trabalhs pus importants, pòdon èsser citats lei diccionaris A Dictionary of the English Language, escrich en 1755 per Samuel Johnson (1709-1784), que permetèt de fixar la nòrma dins leis Illas Britanicas, e l’American Dictionary of the English language, publicat en 1828 per Noah Webster (1758-1843), qu'aguèt un ròtle similar per l'anglés american. D'autra part, l'usatge de dialèctes non estandards foguèt fòrça estigmatizat, especialament au Reiaume Unit. Aquò menèt a la disparicion progressiva dei parlars pus populars.
A partir dau sègle XVII, l'anglés comencèt de se difusar sus totei lei continents gràcias a l'expansion coloniala britanica. En particular, la lenga s'implantèt en America dau Nòrd, en Oceania, en Índia, dins lo Sud-Èst Asiatic e dins divèrsei territòris africans. Au sègle XX, lei periòdes sucessius de dominacion de l'Empèri Britanic e deis Estats Units d'America entraïnèron lo remplaçament dau francés per l'anglés coma lenga dominanta dei relacions internacionalas. Pasmens, dempuei 1945, lo primat politic, economic e culturau estatsunidenc a entraïnat un desplaçament dau centre de gravitat de la lenga vèrs leis Estats Units.
Alfabet runic utilizat avans l'adopcion de l'alfabet latin per escriure l'anglosaxon.
Extrach dau poèma Beowulf escrich en anglosaxon entre lei sègles VII e X.
Poèma The Wife of Bath's Tale, escrich en anglés mejan.
Premiera pagina de The Tragedie of Gorboduc, pèça de teatre escrich en anglés premodèrne (1565).
Extrach de la Bíblia dau rèi Jaume VI e I (vèrs 1611).
Pagina dau Dictionary of the English Language de Samuel Johnson (1755).
Pagina de l’American Dictionary of the English language de Noah Webster (1828).
Classificacion[modificar | modificar la font]
L'anglés es una lenga indoeuropèa que fa partida dau grop occidentau dei lengas germanicas. Au sen d'aquel ensems, es enclusa dins lo sosgrop anglofrison que se devesís entre lei lengas anglosaxonas (anglés, scòts e anglosaxon) e lo frison.
Difusion geografica e usatges de la lenga[modificar | modificar la font]
Difusion geografica[modificar | modificar la font]
L'anglés fa partida dei lengas pus difusadas dins lo mond amb, en 2006, 400 milions de locutors primaris e 1,1 miliards de locutors segondaris[8][9]. Pasmens, aqueleis estimacions varian fòrça segon lo biais d'estimar lo nivèu requist per èsser considerat coma locutor.
L'anglés èra, en 2017, la lenga mairala de la màger part de la populacion deis Estats Units (257 milions[10]), dau Reiaume Unit (60 milions), de Canadà (20,9 milions[11]), d'Austràlia (17,8 milions[12]), d'Irlanda (4,2 milions) e de Nòva Zelanda (4,0 milions[13]). Una gròssa comunautat anglofòna existís tanben en Africa dau Sud (5,2 milions[14]). Enfin, i a plusors país pichons, generalament eissits de l'Empèri Britanic, que son considerats coma de país anglofòns coma Jamaica, Guyana, Belize, divèrseis illas antilhesas[15].
Pasmens, l'anglés es lenga oficiala dins plusors autrei país ont es mestrejat solament per una pichona partida de la populacion. Dins aqueu cas, pòu tanben tenir lo ròtle de lenga veïculara, de lenga d'ensenhament ò de lenga marchanda. Es sovent lo cas de territòris que faguèron partida de l'Empèri Britanic sensa conóisser un poblament europèu important e que gardèron una partida de seis institucions pròprias[16]. D'exemples caracteristics son Índia e Nigèria[17].
Enfin, en causa de l'influéncia internacionala actuala deis Estats Units dins lei domenis scientifics e economics, l'anglés es parlat per la màger part deis elèits mondiaus. En mai d'un país, coma França, son ensenhament es vengut obligatòri e certanei populacions, coma aquelei dei regions escandinavas, an desenant l'anglés coma lenga segonda de la vida vidanta.
Dialèctes[modificar | modificar la font]
En causa de la difusion mondiala, l'anglés es una lenga que presenta un gròs nombre de dialèctes. Segon seis originas e seis influéncias, es possible de lei classar dins cinc ensems principaus que son lei dialèctes deis Illas Britanicas, dialèctes d'America dau Nòrd, lei dialèctes d'Oceania, l'ensems dei dialèctes caribs, africans e sud-asiatics e lei dialèctes filipins.
Lei dialèctes deis Illas Britanicas[modificar | modificar la font]
Leis Illas Britanicas presentan de variacions basadas sus la region e sus la classa sociala dau locutaire. Lo pus prestigiós es lo dialècte dich Received prononciation (RP) qu'es utilizat per l'elèit dau sud-èst d'Anglatèrra e, normalament, per lei mèdias nacionaus coma la BBC[18]. Dins aquò, son usatge vertadier es limitat a 3% de la populacion.
Per lo rèsta, i a quatre dialèctes principaus en Anglatèrra (nòrd, centrau, sud-oèst e sud-èst), dos en Irlanda (anglés d'Ulster e anglés irlandés), un au País de Galas e un en Escòcia. Totei an mai d'un sosdialècte. Lei parlars pus septentrionaus presentan de trachs eissits dau noroèc (per lei dialèctes nòrd, escocés e d'Ulster) e dau scòts (en Escòcia e en Ulster). Au País de Galas, lei parlars utilizan plusors mots cèltas coma « cwm » en plaça de « coombe » (« vau » en occitan). Enfin, lei dialèctes irlandés an gardat de formas gramaticalas disparegudas dins leis autrei dialèctes e presentan plusors variacions de prononciacions.
Lei dialèctes d'America dau Nòrd[modificar | modificar la font]
A respèct de l'archipèla britanic, l'America dau Nòrd presenta una certana omogeneïtat dialectala. D'efiech, lei transicions entre dialèctes son continuas, lei diferéncias relativament feblas e lei trachs principaus identics. Lo parlar nòrd-american estandard es dich « General American » (GA). Un aspèct major dei dialèctes americaas es la prononciacion dau son /r/ qu'es generalament realizada, au contrari dei dialèctes britanics que l'an abandonada. L'anglés american, especialament ais Estats Units, a tanben un ensems de mots que li son pròpri. Certanei son passats dins l'anglés internacionau coma « O.K. », « human resources » ò « blizzard ».
D'un biais generau, es possible de destriar sièis ensems dialectaus en America dau Nòrd que son lei cinc parlars estatsunidencs principaus (nòrd, interior, sud e oèst), l'anglés african vernacular (parlat per lei populacions d'origina africana) e l'anglés canadenc. Lei pus marcats son lo dialècte estatsunidenc meridionau, l'anglés african vernacular e l'anglés canadenc. A respèct dau GA, presentan sustot de diferéncias dins la prononciacion dei vocalas.
Lei dialèctes d'Oceania[modificar | modificar la font]
Oceania foguèt colonizada per lei Britanics a partir de 1788. Inicialament, i mandèron de presoniers, de foncionaris e de militars. Pasmens, pauc a pauc, i aguèt tanben un movement d'imigracion, especialament après la descubèrta de jaciments de metaus preciós dins lo corrent dau sègle XIX. Ansin, lei dos dialèctes anglés principaus de la region, aquelei d'Austràlia e de Nòva Zelanda, son relativament pròches e son demorats similars a l'anglés sud-african – egalament un anglés d'origina coloniala – e a l'anglés dau sud-èst d'Anglatèrra (pròche dau GA). Son marcats per un contrast marcat entre vocalas lòngas e cortas. Au nivèu gramaticau, l'anglés australian imita l'anglés estatsunidenc en conjugant lei subjèctes pluraus collectius a la tresena persona dau singular.
Lei dialèctes caribs, africans e sud-asiatics[modificar | modificar la font]
Lei dialèctes caribs, africans e sud-asiatics de l'anglés fòrman ges d'ensems omogenèu. Lei dialèctes estandards sud-african e indian son basats sus la gramatica dau RP britanic. Pasmens, lo premier a tendància de prononciar certanei sons sensa aspiracion (/p, t, t͡ʃ, k/) e lei r son sovent prononciats [ɾ] en plaça dau r fricatiu present dins lo RP. Lo segond presenta de diferéncias dins la prononciacion dei consonantas /t/, /d/, /θ/ e /ð/. De còps, lei locutors de l'anglés indian utilizan de prononciacions que marcan la preséncia d'un h mut (per exemple, dins « ghost »).
Dins leis autrei regions anglofònas africanas e sud-asiaticas e dins lei Caribas, l'anglés tèn generalament un estandard locau, basat sus lo RP, qu'es concurrenciat per un creòl, generalament parlat per la màger part deis abitants. Lo cas pus caracteristic es Jamaica onte la populacion utiliza tant l'anglés jamaïcan que lo creòl jamaïcan. L'usatge d'aquelei parlars despend dau contèxte : lo creòl es sovent adoptat per la vida vidanta e l'anglés locau per leis eveniments pus formaus.
Lei dialèctes filipins[modificar | modificar la font]
Ai Filipinas, lo dialècte principau es l'anglés filipin qu'es basat sus l'anglés estatsunidenc generau en causa de la colonizacion de l'archipèla per Washington. En causa d'aquela influéncia, totei lei /r/ son prononciats e l'accent dei Filipins educats presenta de similaritats amb aqueu de Califòrnia. Pasmens, l'anglés filipin presenta de diferéncias importantas de prononciacion de plusors autrei sons. Son liadas ai lengas mairalas (tagalòg, cebuano...) deis abitants dau país. Regardant la gramatica, l'anglés filipin seguís aquela de l'anglés estatsunidenc mai a adoptat de manieras pròprias de notar lei datas e leis enumeracions.
Usatges de la lenga[modificar | modificar la font]
En 2018, l'anglés èra la lenga oficiala de jure ò de facto de 54 estats sobeirans e de 27 entitats non sobeiranas. Es tanben lenga oficiala e lenga de trabalh de la màger part deis institucions internacionalas coma l'Organizacion dei Nacions Unidas (ONU), de l'Organizacion dau Tractat de l'Atlantic Nòrd (OTAN) ò l'Organizacion Mondiala dau Comèrci. De facto, es pereu la lenga premiera de la màger deis institucions de l'Union Europèa (UE).
De mai, dempuei la segonda mitat dau sègle, l'anglés s'es impausat coma la lenga principala dei sciéncias e dei tecnicas. Ansin, uei, totei lei publicacions pus prestigiosas, coma Nature, son anglofònas e la quasi totalitat deis articles scientifics importants son traduchs en anglés. Dins lo camp tecnic, l'usatge de l'anglés es preponderant dins la quasi totalitat dei domenis novèus coma l'informatica ò l'aviacion[19].
Enfin, la lenga a una influéncia culturala majora, especialament dins lo cinèma, en causa de l'importància culturala deis Estats Units d'America dins lo mond actuau. Aquò contribuís fòrtament a la difusion de la lenga, generalament dins sa forma nòrd-americana.
Escritura e prononciacion[modificar | modificar la font]
Alfabet[modificar | modificar la font]
L'anglés utiliza l'alfabet latin de 26 letras. Utiliza de còps de diacritics per escriure de mots d'origina estrangiera, especialament per leis emprunts dau francés (fiancé, à la carte, soupçon...).
Vocalas[modificar | modificar la font]
Lo tablèu ai 3FC0 cí dessota representa la prononciacion estandarda dei vocalas anglesas :
Consonantas[modificar | modificar la font]
Lo tablèu aicí dessota representa la prononciacion estandarda dei consonantas anglesas :
Gramatica[modificar | modificar la font]
L'anglés es una lenga SVO que sa gramatica despend de l'òrdre dei mot e de l'utilizacion d'auxiliars.
Noms[modificar | modificar la font]
L'anglés destria pas lo genre de sei substantius franc d'aqueu deis individús, dei país e dei naviris (considerats coma femenins) e, dins certanei cas, deis animaus. Lo plurau es generalament marcat per l'apondon d'un -s a la fin dau mot. Dins certanei cas, aquò entraïna una transformacion limitada de la fin dau substantiu coma, per exemple, process que vèn processes, church que vèn churches ò story que vèn stories. I a tanben quauqueis excepcions, sustot de tèrmes eissits dau latin, qu'an un plurau pròpri coma fungus que vèn fungi.
Se, dins lo corrent de son evolucion, l'anglés a abandonat la quasi totalitat de son sistèma de cas, n'a gardat una traça per marcar la possession. D'efiech, lo genitiu es totjorn utilizat dins aqueu cas. Se fòrma ambé l'apondon de l'ensems « 's » ò d'un apostròf après l'objècte tengut. Per exemple, the cat's balll (« la bala dau cat ») ò James's ball (« la bala de James »).
Pronoms[modificar | modificar la font]
Lo tablèu aicí dessota presenta lei diferents pronoms anglés. Aquelei escrichs en italics son arcaïcs ò informaus.
Adjectius[modificar | modificar la font]
Leis adjectius anglés son invariables. L'adjectiu epitèt se plaça sistematicament avans lo substantiu que qualifique.
Conjugason[modificar | modificar la font]
La conjugason anglesa se caracteriza per un nombre limitat de formas verbalas que son usatge despend principalament de l'aspèct de l'accion. Conoís tres personas au singular e au plurau, cinc mòdes (indicatiu, participi, infinitiu, condicionau e subjonctiu) e doas votz (activa e passiva). Lo genre es portat per lo pronom ò per lo contèxte. Es jamai marcat dins la forma verbala.
L'anglés utiliza diferenteis auxiliars coma be (èsser), have (aver), do, shall/will (marca d'una accion futura), should/would (marca dau conditionau)... etc. Son mestritge precís deis auxiliars es important que permèton d'exprimir tota la subtilitat de la conjugason anglesa. En aparéncia, la conjugason anglesa es relativament simpla car lei vèrbes regulars i an solament quatre formas. Pasmens, i a plusors vèrbes irregulars, especialament au sen dau vocabulari de la vida vidanta.
Vocabulari[modificar | modificar la font]
L'anglés a ges d'institucion que recensa oficialament lo lexic e i a ansin ges de lista complèta dau vocabulari anglés. L'ensems dei diccionaris pus importants, coma l’Oxford English Dictionary (600 000 intradas) ò lo Webster's Third New International (450 000 intrada), permet d'agantar un totau d'au mens 750 000 mots mai de tèrmes novèus son creats cada jorn, especialament dins lo domeni scientific[20]. Aquò constituís lo lexic pus important entre lei lenga actualas.
Aquela basa lexicala fòrça larga a tres originas principalas que son la lenga d'oïl (28,3%), lo latin (28,2%) e l'ensems anglosaxon/noroèc (25%). La premiera es liada ais apòrts entraïnats per la conquista normanda d'Anglatèrra. La segonda regarda subretot de mots scientifics e tecnics d'aparicion recenta. Enfin, la tresena representa lei parlars ancians deis envaïsseires germanics e vikings.
En fòra d'aquelei basas majoras, se tròban doas fònts menoras que lo grèc (5,3%) e lei mots derivats de noms pròpris (3,3%). Aperaquí 4% dau lexic a una origina etimologica desconeguda ò pas clara e 1% es format d'emprunts divèrs.
Annèxs[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ A partir de 406, l'Empèri Roman d'Occident foguèt envaït per plusors pòbles barbars germans e, per faciar aquela crisi, retirèt totei sei fòrças deis Illas Britanicas en 410.
- ↑ Lo britonic èra la lenga dei populacions urbanas durant lo periòde roman, dau sègle I au sègle V apC. A partir dau sègle VI, comencèt d'evolucionar per formar lei lengas cèltas actualas e dispareguèt probable dins lo corrent dau sègle VII.
- ↑ Lo Reiaume de Mercia, fondat au començament dau sègle VI, ocupava lo centre de l'Anglatèrra actuala. Agantèt son apogèu durant lo sègle VIII mai declinèt après la batalha d'Ellendun perduda en 825 còntra Wessex. Dispareguèt finalament en 919.
- ↑ Lo Reiaume de Northumbria foguèt fondat au començament dau sègle VII dins lo nòrd de l'Anglatèrra actuala. Foguèt ocupat per de Vikings dins lo corrent dau sègle IX e dispareguèt en 951.
- ↑ H. Gneuss, "Chapter 2: The Old English Language", in The Cambridge companion to Old English literature (Second ed.), Cambridge University Press, p. 29.
- ↑ L'anglonormand es lo dialècte dau vièlh normand parlat par l'aristocracia de la Cort d'Anglatèrra.
- ↑ T. Nevalainen e I. Tieken-Boon, "Chapter 5: Standardization", in A History of the English language, Cambridge University Press, 2006, pp. 274-279.
- ↑ David Crystal, « English worldwide », dins David Denison e Richard M. A Hog, History of the English language, Cambridge University Press, 2006, pp. 420–439.
- ↑ En 2016, en fòra dau mandarin e de l'espanhòu, i a ges de lenga qu'aviá mai de locutors.
- ↑ The World Factbook, article « United States », consultat lo 7 de mai de 2018, [1]
- ↑ The World Factbook, article « Canada », consultat lo 7 de mai de 2018, [2]
- ↑ The World Factbook, article « Australia », consultat lo 7 de mai de 2018, [3]
- ↑ The World Factbook, article « New Zealand », consultat lo 7 de mai de 2018, [4]
- ↑ The World Factbook, article « South Africa », consultat lo 7 de mai de 2018, [5].
- ↑ Dins lei fachs, dins aquelei país, la lenga pus parlada es sovent un creòl de l'anglés.
- ↑ Dins aquò, lo colonialisme estatsunidenc es egalament a l'origina de quauquei territòris d'aqueu tipe, especialament lei Filipinas.
- ↑ The World Factbook, article « India », consultat lo 7 de mai de 2018, [6]
- ↑ Lo dialècte RP es de còps dich « anglés BBC ».
- ↑ Per exemple, en 1951, l'Organizacion de l'aviacion civila internacionala adoptèt oficialament l'anglés coma lenga de comunicacion.
- ↑ En comparason, l'occitan usuau tèn probable 50 000 a 60 000 mots e un nombre totau de mots qu'aganta benlèu 450 000.


text:
Judaïsme
Lo judaïsme (en ebrieu יהדות Yahadut) designa la tradicion e la cultura religiosa dels jusieus, los descendents dels ebrieus israelitas de Judèa e los que se son convertits. Lo judaïsme compòrta d'elements religioses, de còde de conducha, una legislacion, de rites, e de costumas pas especificament religiosas.
Segon sos tèxtes fondadors, particularament lo Tanakh, la fe dels ancians israelitas, e de lors descendents, los jusieus, es basada sus una aliança (en ebrieu: ברית brit) contractada entre Dieu e Abraam e tornarmai amb Moïses. Lo judaïsme es, doncas, una religion abraamica, fondada sus la Lei mosaïca, los escriches profetics e los autres Escrichs, collectivament apelats Tanakh, Miqra o Bíblia ebraïca.
Se fonda sul culte del Dieu d'Abraam, Isaac e Jacòb, YHWH, Elohim del Nom inefable, Un, Unic, omniscient, omnipotent, just, caritable, misericordiós, transcendent, agent creat lo mond, e continuant de s'implicar dins sa destinada, fasent irrupcion dins l'Istòria, coma o demòstra en far sortir d'Egipte los mainatges d'Israèl. Son culte èra assegurat pels cohanim e centrat sul Temple de Jerusalèm, destruch dos còps.
Lo judaïsme es una de las primièras fes purament monoteïstas conegudas, e una de las pus ancianas tradicions religiosas encara practicadas de nòstres jorns. Las valors e l'istòria del pòble jusieu son la fònt d'autras religions abraamicas, coma lo cristianisme, l'islam e lo Bahá'í.


text:
Cir II lo Gran
Cir II de Pèrsia (entre 600 e 576 avC - vèrs 530 avC), de còp dich Cir II lo Grand o Cir l'Ancian, èra un rèi pèrs que foguèt lo fondator de l'Empèri Aquemenida o Empèri Pèrsa. Son rèine durèt entre vingt-e-nòu e trenta-e-un ans. Sota sa direccion, aquel empèri conquistèt pauc a pauc la màger part deis estats de l'Orient Mejan, d'Anatolia a Índia e de Caucàs au Golf Persic, gràcias a sei succès militars còntra lei Medes, lei Lidians, lei Babilònians. Moriguèt durant una campanha còntra lei populacions de la region dau fluvi Sirdarià vèrs l'annada 530 avC. Son fiu Cambís II li succediguèt e contunièt son òbra.
Somari
- 1 Jovença e formacion
- 2 Politica de conquistas
- 3 Politica intèrna
- 4 La fin dau rèine de Cir II e sa mòrt
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Ligams intèrns
- 7 Bibliografia
Jovença e formacion[modificar | modificar la font]
Contèxte politc[modificar | modificar la font]
Situat sus lo plan iranian, lo reiaume de la dinastia aquemenida acomencèt sa formacion au sègle IX avC. Son premier centre important èra l'estat de Parsumash organizat au sud-èst de l'estat iranian contemporanèu per Achaemenes, lo fondator de la dinastia. Lo segond sobeiran de la dinastia, Teispes, conquistèt la vila d'Anshan durant son rèine e prenguèt donc lo títol de « rèi d'Anshan ». Après sa mòrt, son fiu Cir Ièr reinèt a la fin dau sègle VII avC. Son successor foguèt Cambís Ièr, lo paire de Cir II, que va reinar fins a 559 avC.
Durant aqueu periòde, lo reiaume aquemenida èra una poissança segondària vassala de l'Empèri Mède. A la fin dau sègle VII avC sota lo rèine de Ciaxares, aquel empèri aviá aprofichat una aliança ambé Babilònia per conquistar e destrurre l'Empèri Assirian. Vengut la premiera poissança de la region, l'Empèri Mède ocupèt la màger part dau plan iranian, lo nòrd de Mesopotamia e una partida d'Anatolia. L'estabilitat de l'estat foguèt assegurada per la fòrça militara, l'integracion au poder deis elèits dei regions conquistadas e una politica de tolerància religiosa. Vèrs 585 avC, a la mòrt de Ciaxares, li succediguèt son fiu Astíages. Lo sobeiran novèu contunièt la politica d'estabilitat e capitèt de la renfòrçar per d'alianças ambé lei reiaumes lidian, situat dins la mitat occidentala d'Anatòlia, e babilonian, situat de lòng dei fluvis mesopotamians, en Siria e en Palestina.
Familha e formacion au poder[modificar | modificar la font]
Lo nom Cir vèn de la forma latinizada d'una forma grèga dau nom pèrs ancian Kūruš que significava probablament « coma lo Soleu »[1]. Aqueu nom èra ja aqueu de son grand, Cir Ièr, car donar lo nom de son paire a son fiu èra alora una tradicion pèrsa[2]. En revènge, la data de sa naissança, entre 600 e 575 avC, es mau coneguda e lei fònts pertocant sa jovença e sei premiereis annadas son raras. Coma d'autrei sobeirans antics, una legenda foguèt escricha per depintar sa jovença e justificar seis accions quand venguèt rèi, especialament la guèrra còntra Astíages. Ansin, la màger part deis informacions coneguts regardan sa familha, sei maridatges e seis enfants.
Segon Erodòt e la legenda principala[3], Cir II èra lo fiu de Cambís Ièr e de Mandane, filha dau rèi mède Astíages. Òr, Astíages pantaièt que son felen prendriá rèi a sa plaça : ordonèt donc au generau Harpagos d'eliminar l'enfant. Pasmens, Harpagos volguèt pas venir lo murtrier e preferiguèt fisar l'enfant a Mitridatès, lo boièr de la Cort reiala dei Mèdes. Mitridatès utilizèt un còrs de ninet ja mòrt per enganar Astíages. L'a 1000 stúcia foguèt descubèrta dètz annadas pus tard. Dins lo corrent d'un jòc, Cir tenguèt lo ròtle dau rèi e donèt una punicion sevèra au fiu d'Artembarès, un noble mède. Artembarès denoncièt aqueu comportament au rèi Astíages que reconoguèt son felen. Per venjança, organizèt un festin ambé lei rèstas dau fiu d'Harpagos e i invitèt son generau. En revènge, lei mascs reiaus assegurèron lo rèi mède de la disparicion de la menaça car l'enfant aviá tengut lo nom de rèi durant lo jòc. Cir foguèt donc esparnhat e remandat dins sa familha vertadiera per Astíages.
Segon lei vestigis e lei documents istorics, Cir èra lo fiu de Cambís Ièr, rèi d'Anshan, e de Mandane, filha d'Astíages. Lo debanament de sa jovença es fòrça mau coneguda en causa de l'absència de documents. Se mariguèt dos còps. Sa premiera frema foguèt Cassandana qu'èra la filha d'un noble pèrs. Lo pareu foguèt probablament amorós car la mòrt de Cassandana toquèt prefondament Cir II qu'ordonèt un dòu de sièis jorns dins son empèri en 538 avC[4][5]. Quatre enfants nasquèron d'aquela union : Cambís II que vendriá lo successor de son paire, un segond fiu dich Smerdis, una filha dicha Atossa que vendriá la frema de Darius Ièr e una segonda filha que son nom es desconegut. Sa segonda frema seriá una filha dau rèi Astíages. Lo pareu aguèt una filha dicha Artistona.
La presa dau poder per Cir II se debanèt en 559 quand son paire li laissèt o l'associèt a la direccion dau reiaume. Pasmens, la direccion vertadiera foguèt rapidament aquela dau fiu e Cir II èra donc ja lo mèstre dau país quand Cambís Ièr moriguèt en 551 avC.
Politica de conquistas[modificar | modificar la font]
Revòuta còntra Astíages e conquista de l'Empèri Midian[modificar | modificar la font]
Coma per son paire Cambís Ièr, Cir II èra inicialament vassau de l'Empèri Mède. Segon la legenda d'Erodòt, Cir II ajudèt Harpagos de se venjar de l'assassinat de son fiu par Astíages. Dins lei fachs, Harpagos e Cir II se revoutèron còntra Astíages en 553 avC probablament en causa de desacòrds regardant la politica de lor sobeiran. Lei premierei batalhas se debanèron en 552 avC e la guèrra s'acabèt per la conquista d'Ectebana, la capitala dei Mèdes en 549 avC[6]. Tres annadas après aquela victòria, la màger part dei vassaus d'Astíages avián acceptat sa sobeiranetat e Cir II prenguèt lo títol de « rèi de Pèrsia ». Per aquò, aprofichèt de son oncle Arsames, rèi de Parsa, que li permetèt de fusionar lei terr 1000 itòris de Parsa e d'Anshan. Aquela transicion foguèt fòrça amicala e Arsames demorèt probablament lo governor de Parsa. Son fiu obtenguèt tanben lo contraròtle de divèrsei territòris.
Conquista de l'Empèri Lidian[modificar | modificar la font]
La guèrra còntra l'Empèri Lidian marquèt la segonda conquista principala de Cir II. Se debanèt probablament vèrs 547-546 avC a l'iniciativa dei Lidians qu'ataquèron la ciutat aquemènida de Pteria en Anatòlia Orientala. Après la presa de la vila, Cir assaièt d'encoratjar una revòuta dei ciutats grègas d'Anatòlia Occidentala que refusèron e demorèron fidèlas au rèi lidian Cresus. En fàcia d'aquela revirada, Cir decidiguèt d'atacar dirèctament lei Lidians. Una premiera batalha, fòrça saunósa per lei dos camps, se debanèt a l'entorn de Pteria e Cresus decidiguèt de se retirar dins sa capitala Sardes. Demandèt l'ajuda de seis aliats per replegar lei Pèrs. Pasmens, Cir II ataquèt immediatament per empachar aquela mobilizacion e bloquèt Cresus dins la vila. La temptativa lidiana de rompre lo sètge s'acabèt per una desfacha a Timbrea còntra lei tropas de Cir II e d'Harpagos. Après aqueu succès, lei Pèrs conquistèron la capitala e Cir II venguèt lo senhor de l'Empèri Lidian.
Pasmens, deguèt rapidament faciar una revòuta generala de la region dirigit per Pactías, un oficièr lidian vengut vassau de Cir II e cargat dau transferiment dau tesaur reiau lidian vèrs Pèrsia. Per sostenir sa guèrra, Pactías reuniguèt una tropa de mercenaris, especialament dins lei regions grègas. Còntra eu, Cir II mandèt una armada comandada per lo generau Mazares. Ataquèt lei vilas grègas e capturèt Pactías. Puei, contunièt sa campanha per conquistar totei lei vilas grègas d'Anatòlia. Après sa mòrt, Harpagos finiguèt victoriosament aquela òbra en 542 avC.
Conquistas en direccion d'Asia Centrala[modificar | modificar la font]
Après lo sètge de Sardes e sa partença d'Ana 1000 tòlia, Cir II se dirigiguèt vèrs la partida orientala de son empèri per reprimir la revòuta d'unei tribús d'Asia Centrala. Aquela campanha es mau coneguda. Dins aquò, s'acabèt per una victòria pèrsa car, au començament de la guèrra còntra Babilònia en 540 avC, Partía, Drangiana, Aria, Coràsmia, Bactriana, Sogdiana, Gandara, Escítia, Satagídia, Aracòsia e Makran èran estats conquists.
Conquista de l'Empèri Caldean[modificar | modificar la font]
La conquista de l'Empèri Caldean e de sa capitala Babilònia foguèt la darriera victòria majora dau rèine de Cir II. Lei rasons d'aqueu conflicte son mau conegudas mai se debanèt a Babilònia un conflicte religiós important entre lo rèi Nabonide e lo clergat dau dieu Marduk. L'Empèri Caldean èra donc fòrça devesit e una partida de seis elèits èran favorablas ai Pèrs. Nabonide assaièt de resistir a Opis mai sei fòrças i foguèron esquichadas. Aquò entraïnèt l'afondrament totau dei fòrças militaras babilonianas e lo rèsta de la campanha veguèt l'ocupacion sensa resisténcia dei vilas caldeanas per l'armada de Cir II.
Un acòrd favorable au clergat de Marduk foguèt probablament negociat per Cir II e lo 7 d'octòbre de 540, lo generau Gubaru intrèt sensa combat dins la capitala[7]. Lo 10, Sippar, luòc de residéncia costumier de Nabonide, foguèt tanben capturat sensa oposicion de la garnison caldeana. Nabonide foguèt capturat pendent seis operacions e Cir II poguèt venir a Babilònia lo 29 per assegurar son poder e i apondre a son títol aqueu de « rèi de Babilònia, de Sumer e d'Akkad, rèi dei Quatre Cantons dau Monde ».
Durant leis annadas seguentas, una politica de redreiçament economic foguèt adoptada per leis autoritats pèrsas e la dominacion de Cir II s'installèt aisament sus la ciutat. En revènge, lo destin (Siria, Judèa...) dei províncias caldeanas es mau conegut. Una partida deguèt èstre ocupada per lei fòrças de Cir II. Pasmens, coma Cambís II deguèt menar una campanha dins la region après la mòrt de son paire, es pas segur que lo contraròtle pèrs i foguèsse totau sota lo rèine de Cir II.
Politica intèrna[ modificar | modificar la font]
La politica intèrna de Cir II es mau coneguda en causa de la manca de fònts istorics. Segon lei documents e lei vestigis coneguts, regardèt magerament lo renfòrçament de l'Empèri gràcias a una politica de tolerància religiosa e d'integracion deis elèits conquistas a son administracion. L'exemple religiós es lo famós gràcias a la liberacion dei Jusieus exilats a Babilònia per lei Caldeans. D'efèct, Cir II lo Gran permetèt ai pòbles de son reiaume de contuniar d'observar liurament lei sieunas religions. Espereu èra probablament zoroastrian mai de documents mostran tanben de demandas d'ajuda a d'autrei dieus segon lei regions o lei besonhs. Per exemple, es lo cas dau Cilindre de Cir que tèn de passatges adreiçats ai dieus babilonians Marduk, Bêl, e Nabu[8].
En defòra de la question religiosa, Cir II creèt una organizacion eficaç per contraròtlar lei províncias de son empèri e integrar lei pòbles vencuts. Ansin, l'Empèri èra devesit entre quatre estats principaus (Pasargada, Babilònia, Susa e Ectabana). Cada estat teniá una autonòmia certana e èra tanben devesits en unitats inferioras egalament autonòmas. L'ensems èra susvelhat per una administracion centrala e per un sistèma de pòsta per facilitar lei comunicacions e l'ensenhament. Lei familhas pus importantas dei pòbles conquists foguèron integrats a aqueu sistèma e de non Pèrs poguèron agantar de posicions autas dins lo govèrn, l'administracion o lei fòrças de l'Empèri.
La fin dau rèine de Cir II e sa mòrt[modificar | modificar la font]
Coma lo rèsta de sa vida, la mòrt de Cir II e sei circonstàncias son mau conegudas[9]. Se debanèt probablament pendent una campanha militara còntra lei Masagetes, un pòble vivent entre lei Mars Caspiana e d'Aral. Cir II assaièt de prendre lo contraròtle dei territòris masagetes gràcias a un maridatge mai la prepausicion foguèt refusat. Acomencèt donc una campanha malaisada dins una region ai condicions climaticas ostilas e foguèt tuat pendent una batalha. Pasmens, existís d'autrei racòntes depintant una mòrt suava de Cir II dins sa capitala.
Dins totei lei cas, aquela mòrt se debanèt vèrs decembre de 530 avC segon d'archivis de la vila de Babilònia[10]. Son fiu Cambís II li succediguèt. Lo còrs foguèt enterrat dins una tomba situada dins la capitala imperiala de Pasargada. Parcialament pilhat durant l'invasion de Alexandre lo Grand, lo monument foguèt restaurat mai d'un còp per de dinastias seguents e es totjorn visible encuei.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Rüdiger Schmitt, Cyrus I, the name, Edicions Routledge & Kegan Paul (2010), p. 515.
- ↑ (en) Schmitt, R., "Iranian Personal Names i.-Pre-Islamic Names", Encyclopaedia Iranica, Vol. 4, "Naming the grandson after the grandfather was a common practice among Iranians".
- ↑ (en) Stories of the East From Herodotus, The Birth and Bringing Up of Cyrus (capitól V), pp. 66–72.
- ↑ (en) Benjamin G. Kohl, Ronald G. Witt, Elizabeth B. Welles, The Earthly republic: Italian humanists on government and society, Edicions Manchester University Press ND (1978), p. 198.
- ↑ (en) Traduccion anglesa de la Crònica de Nabònides, [1].
- ↑ (en) P. Briant, From Cyrus to Alexander, pp. 31–33.
- ↑ (fr) Gauthier Tolini, Quelques éléments concernant la prise de Babylone par Cyrus.
- ↑ Linha 35 dau Cilindre de Marduk.
- ↑ (en) Nino Luraghi, The historian's craft in the age of Herodotus, Edicons Oxford University Press US (2001), p. 155.
- ↑ (en) R. A. Parker e W. H. Dubberstein, Babylonian Chronology 626 B.C. – A.D. 75 (1971).


text:
Lengas afroasiaticas
Las lengas afroasiaticas o l'afroasiatic son una superfamilha de lengas fòrça anciana d'Africa, d'Asia e tanben d'Euròpa (a Malta).
Se sonan tanben lengas camitosemiticas mas aquel tèrme es de mai en mai contestat e abandonat en lingüistica perque "camita" e "camitic" son una categoria non scientifica que ven de l'imaginari eurocentrista e colonial. Es lo linguista Joseph Greenberg, dins The languages of Africa (1963), qu'a fach valer lo nom d'afroasiatic e sa composicion aperaquí definitiva.
Composicion[modificar | modificar la font]
Las lengas afroasiaticas se compausan de las familhas seguentas:
- Las lengas omoticas, en Africa de l'Èst (dins una region reducha del sud-oèst d'Etiopia), forman una branca mai distinta que las autras. Considèran sovent que la lenga ongota es omotica, mas sa classificacion es controversiada perque mancan de donadas.
- Las lengas coshiticas ocupan una vasta zona de l'Africa de l'Èst, de la mar Roja al còr de Tanzania (per exemple: lo somali). La lenga beja se classa en general dins lo coshitic mas segon d'unes cercaires, seriá una branca distinta del coshitic.
- Las lengas semiticas son en Africa de l'Èst e del Nòrd, en Asia de l'Oèst e en Euròpa (a Malta) (per exemple: l'amara e d'autras lengas d'Etiopia e Eritrèa, l'arabi, lo maltés, l'ebrieu, l'aramèu e ancianament l'akkadian, lo fenician, l'assirian...).
- L'egipcian es en Egipte (egipcian ancian puèi còpte): es una lenga formant una familha.
- Lo berbèr es en Africa del Nòrd: es una lenga formant una familha.
- Las lengas chadicas se parlan al centre de l'Africa de l'Oèst, sustot al nòrd de Nigèria (per exemple: l'hausa).
Aquesta classificacion coneis de nuanças intèrnas segon los cercaires. Mas sa composicion globala es acceptada e aquerida dempuèi las recèrcas de Greenberg (1963).
Fogal[modificar | modificar la font]
Lo fogal d'origina de las lengas afroasiaticas es discutit. En tot cas es extremament ancian e remonta ben al començament del Neolitic o saique a la fin del Paleolitic.
Lo protoafroasiatic se pensa en general qu'a son origina al nòrd-èst d'Africa [1][2]. Certans universitaris, coma Igor Diakonoff e Lionel Bender, an prepausat Etiopia perque inclutz la majoritat de la diversitat de la familha afroasiatica e ten de grops plan divèrses dins una granda proximitat geografica (omotic, coshitic, semitic), çò que se considèra sovent coma un indici de fogal de dispersion lingüistica. D'autres cercaires, coma Christopher Ehret, situan lo fogal entre la mar Roja e las cataractas de Nil (Nubia, Eritrèa e Etiopia) vèrs 13 000 abans lo Crist, en fasent la correlacion amb de donadas 1000 arqueologicas. L'istorian Martin Bernal vei lo fogal dins la Granda Val del Rift.
Una minoritat, coma lo lingüista Alexander Militarev (seguit per l'arqueològ Colin Renfrew), suggerís un fogal a l'Orient Mejan, pus exactament al Levant, en ligam amb la cultura natufiana. Aital lo semitic seriá la sola branca demorada en Asia [3].
La lengas semiticas son la sola branca de l'afroasiatic que, abans l'expansion recenta de l'arabi en Africa, se trobava essencialament en Asia, mas tanben dins una pichona part d'Africa amb las lengas semiticas etiopianas (dins de regions d'Eritrèa e Etiopia). D'unes universitaris pensan qu'a una epòca antica (o preïstorica), de locutors del semitic passèron la mar Roja per anar del sud d'Arabia cap a Eritrèa e Etiopia, mentre que d'autres, coma A. Murtonen (seguit per M. Bernal), contèstan aquela vision e suggerisson que la branca semitica es ben originària d'Etiopia (doncas près del fogal african de l'afroasiatic) e que se seriá difusada puèi, durant lo Neolitic, en Arabia e a l'Orient Mejan.
Bibliografia[modificar | modificar 1000 la font]
- EHRET Christopher (1995) Reconstructing Proto-Afroasiatic (Proto-Afrasian): Vowels, Tone, Consonants, and Vocabulary Berkeley / Los Angeles: University of California Press
- EHRET Christopher (2002) The Civilizations of Africa, a history to 1800, Charlottesville: University of Virginia Press
- GREENBERG Joseph (1963) The Languages of Africa, L'Aia: Mouton + Bloomington: Indiana University Center