text:
La Mal coiffée - E los leons
Poèma e musica de Laurenç Cavalié, inspirat de Diotime et les lions de Henry Bauchau (amb l'autorizacion amistosa de las edicions Actes Sud).
La Mal Coiffée : Karine Berny (bombo leguero, chacha), Myriam Boisserie (petador, chacha, kayamb, adufe), Marie Coumes (tambor sus quadre, canavèra), Laëtitia Dutech (tambureddu, adufe, bendhir, tambor).
D'una cançon a l'autra, la Mal coiffée vos contar l'istòria d'una joventa tiralhada entre l’educacion de sa maire e la de son grand. Sa maire la vodriá pròcha d'ela, que s'apliquèsse a aprene lo trabalh de l'ostal. Son grand li prepausa l’art de la caça. La joventa capita de convéncer tot lo monde que participerà a la guèrra rituala que los òmes de sa tribú fan cada annada als leons, lors aujòls.
Es sonque quand aurà agotada aquela pulsion de sang que poirà enfin trobar la patz e l’amor.
Títols :
1 - Aicí lo grand !
2 - Pichona soi
3 - La maire
4 - Lo grand
5 - Grandeta soi
6 - Leona siás
7 - Lo jorn de la batalha
8 - Son e resson de la victòria
9 - La dança dal temps barrejat
10 - Trufarèlas
11 - Gara l'aicí lo mes de mai
12 - Ren qu'un desir
13 - La lei
14 - Bèstia-constellacion
15 - Lo sòrt
16 - Tira-camin
17 - Es aquí lo gigant
18 - La guèrra darnièra.
Lo CD es inserit dins un libron religat (tèxtes en occitan amb revirada francesa en regard), illustrat per de pinturas plan polidas de Laurent Bonneau.
Labèl Sirventés.
Veire e escotar un extrach de l'album ? Es aicí.
Lo tèxte solet vos interèssa ? Es aicí.


c: text/html

text:
Fresney-le-Vieux
Fresney-le-Vieux es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
En cobrint 248 ectaras, lo territòri de Fresney-lo-Vièlh es lo mens estendut del costat de Bretteville-sus-Laize.
Couvrant 248 hectares, le territoire de Fresney-le-Vieux est le moins étendu du canton de Bretteville-sur-Laize.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
samedi, 13 décembre 2008
Visita politica d'un Parlament catalan
Avem visitat un Parlament, èran tot fièrs de nos bailar documents que los Parlaments decentralizats franchimands en Occitània son pas capables de nos bailar naturalament sense aver lo cargat de mission !
Son las doás deputadas (CiU e ERC) que nos an bailat aqueste dos documents, que vesètz aquí la cobèrta, tròp contentas d'o far ! E se podrà entendre e comprendre ... totes los visitants País Nòstre n'èran conscients.
E lo segond ...
08:00 Publié dans Associations | Lien permanent | Commentaires (0) | Tags : occitan, parlament de catalonha | Facebook


text:
Dictada occitana
La Dictada Occitana foguèt creada en 1998 pel Centre Occitan del País Castrés.
L'annada d'apuèi 2 vilas i participavan : Castras e...Barcelona. Lèu lèu, d 'annada en annada, d'autras vilas li se venguèron ajustar. Entre Vilanòva d'Òlt, Castras e Barcelona se fèt en videò-conferéncia la dictada.
Dempuèi 1998, pren vam la dictada occitana : lo public fa en creissent, e los mediàs i s'interessan que mai. De costuma se passa lo darrièr dissabte de genièr.
E duèi, totjorn pel vam del Centre Occitan del País Castrés, la dictada concernís ara Occitania tota, es a dire los territòris de lenga occitana. Mai d'un quarantenat de vilas en França son oficialament marcadas amb Barcelona la Catalana que totjorn nos demòra fisèla. Emai foguès pas en domèni occitan, fa de la dictada una manifestacion europenca.
L'amira de la dictada es de far valer lo patrimòni lingüistic de lenga d'òc. Fa valer la riquesa de la literatura occitana, mena a tornar descobrir la quita lenga d'òc, e far conéisser que totjorn es lenga de creacion. Mai s'estima lo plaser d'escriure, ni non se truca pas lo candidat amb de dificultats ortograficas. Es un quite escrivan que ven dictar un extrach d'un roman seu.
Estant qu'es a gratis, demòra populària e dubèrta a totes, joves e adultes. De fèt es plan presada per las escòlas : escòlas bilinguäs, calandretas, collègis, licèus e estudiants tantes e maites. Lo tèxte es pro simple que permet a totes los que coneisson un bocin de lenga de se lançar a escriure.
La Dictada Occitana se passa aital :
- Qualques meses abans la dictada, un comitat de lectura se reunís e causís l'autor.
- Lo jorn de la dictada, l'autor convidat dicta el-meteis lo tèxte.
- Del temps de la correccion per tota una còla , se prepausa al public un espectacle . Amai se pervei un moment que lo public escontre l'autor.
- Apuèi se ten la remesa dels prèmis que totes i participan.
- De prèmis s'atribüisson.
- E per acabar se beu lo vin d'aunor.
Programa de l'edicion de 2018
La Dictada Occitana se passarà lo divendres 26 de genièr a-s Albi.
La Dictada Occitana se passarà lo dissabte 27 de genièr a Castras: Sala Loïsa Paulin (carrièra Lois David).
Telecargar lo desplegant d'un costat e de l'autre.
Telecargar qualques règlas de grafias.
-
Dictada de Castras
-
- 14h00 :
- Acuèlh dels participants.
- Taulièr de libres (tota la vesprada).
- 14h45 :Dictada tirada d'una de las òbras de Pèire BEZIAT.
- 16h00 :
- Vespertin pels joves.
- Venda de golardisas.
- Correccion de las còpias per la jurada.
- 16h15 : Espectacle amb lo grop Tradalam e amb de participacions de volontaris.
- 17h30 : Crida de las resultas e remesa dels prèmis per las personalitats.
- 18h00 : Vin d'aunor.
- 14h00 :
-
Dictada d'Albi
- 14h00 : acuèlh dels participants e de las personalitats.
- 14h45 :
- Animacion.
- Dictada.
- 15h45 :
- Espectacle.
- Correccion de las còpias per la jurada.
- 16h45 : Crida de las resultas e remesa dels prèmis.
- 17h00 : Vin d'aunor.
Las edicions passadas
Avètz mancada una dictada, o ne tornariatz far n'autra ? (Qual sap, benlèu vos sètz amelhonats dempuèi ?)


text:
Tròbas del reumàs aücaire
| mai 1995 | Commentaires fermés
Isorimas esternudairas
Sèrgi Rossèl
O : consí fa bon trobar quand òm se met d’empachas. Aquelas tròbas, dins lo biais de l’OuLiPo, son pas per rire mas per esternudar.
Solstici d’amor
| décembre 1992 | Commentaires fermés
La capacitat d’agachar sas angoissas en fàcia, mas tanben, a tocar tèrra, la de se meravilhar de nòstra insuportabla e adorabla, umana e inumana condicion.
Direm a la nòstra nena
| juin 1992 | Commentaires fermés
Loïsa Paulin
Antologia poetica bilingüa – Revirada francesa de l’autor – Prefaci de Jòrdi Blanc
De poemas occitans per dire a las nenas e als dròlles. Los aucèls e los nises, lo bèl matin e lo silenci de l’auton, la bona pluèja e la ronda dels mòrts, lo Nadal dels vencits e de breçairòlas.
La vida en tecnicolor
| novembre 1984 | Commentaires fermés
La vie en technicolor
Joan Bernat Vaselhas
Revirada francesa de F. de la Bretèque
Poesia d’aligança, coma l’arca de la Bíblia e l’arca de las bòrias comola de totas las riquesas de la tèrra, de consentiment de l’òme al mond e del mond a l’òme e d’amor.
Las renadivas
| août 1982 | Commentaires fermés
Espetament, esquiçament del poèta que cèrca sa votz sens la poder causir, carcanhat per l’abséncia de resson, la solesa e la mòrt e que sona totes los faidits, rebalaires, poètas, arands o femnas batudas, a inventar una autra vida.... [>>]


text:
Portal:Gasconha
Portau de Gasconha [ modificar ]
Gasconha qu'ei ua region istorica: lingüisticament que hè partida d'Occitània; politicament qu'ei partejada enter França (per guaireben tot lo son territòri) e Espanha (per la Vath d'Aran). Qu'ei limitada per l'ocean Atlantic a l'oèst, per l'estuari de Gironda au nòrd, per la part centrau de Garona o Arièja a l'èst e peus Pirenèus au sud. Qu'èra a la Hauta Edat Mejana un principat puish mei tard, tanben que vadó un fèu d'Anglatèrra e ua part deu reiaume de França. Mentre lo Ducat de Gasconha que s'aprima a partir de 1032 entà desaparéisher com entitat politica, ua identitat culturau gascona que subsisteish a travèrs deu Regim Ancian e dinc aus nòstes jorns.
Lo capdulh istoric de Gasconha qu'ei Aush.
Lo gentilici qu'ei gascon -a.
Lutz sus... [ modificar ]
Pèir de Garròs (Leitora, enter 1525 e 1530 - Pau, 1581) qu'ei un escrivan gascon.
Que vadó en çò d'ua familha leitoresa de petita noblessa de Rauba. Que comencè los sons estudis dens lo collègi de la soa vila nadau abans de seguir ua carrièra de teologia (en bèth estudiar l'ebrèu),e de dret a Tolosa on obtiengó los grads de licenciat puish de doctor. Humanista, que's he protestant e que's liguè dab lo clan paulin de Joana de Labrit,Regina de Navarra. Qu'arrevirè los Psaumes de David en vers occitans de Gasconha(Arnaut de Saleta que'us arrevirè un pauc mei tard en bearnés e dens un estile diferent) e que compausè poesias gasconas on s'exprimiva en favor deu restabliment d'un estatut d'egalitat enter lo gascon e lo francés "Per l'onor deu país sosténguer, e per sa dignitat manténguer." Après l'ocupacion de Leitora per las òsts de Blasi de Monluc, Garròs que s'establí a Pau, auprès de la cort protestanta, on e's morí.
Geografia fisica e natura [ modificar ]
- Arrius de Gasconha : Ador, Baïsa, Garona, Gave d'Auloron, Gers, Gimona...,
Cultura e tradicions [ modificar ]
- Musica occitana :
- Classica : Maurici Ravèl,
- Tradicionau :
- Cançons : Cant tradicionau en occitan,
- Grops : Los Menestrèrs gascons, Nadau, Los Pagalhós, Los Parpalhons, Eths d'Azun, Arraya, Lous de l'Ouzoum, "Caps Negues", Gric de Prat, Verd e Blu, Familha Artús, Gasconha Plus, Escotasiplau, Trio Espinasse,
- Instruments : boha, vriulon, sansonha, pifre (ripataulèra), flabuta,
- Escrivans :
- De lenga occitana e d'expression gascona : Pèir de Garròs, Guilhèm de Sallusti deu Bartàs, Guilhem Ader, Francés de Corteta, Joan Francés Blader, Cesari Daugèr, Miquèu de Camelat, Filadèlfa de Gerda, Bernat Manciet, Pèire Bèc, Alan Viaut,
- De lenga francesa : Montanha, Montesquiu, Teofil Gautièr, Francés Mauriac,
- Jòcs e espòrts : Quilhas de nau, Corrudas de vacas,
- Gastronomia : Caçolet, Vins : Juranson, Armanhac, garbura, ceps de Bordèu, limacs, paloma, pastís landés, vins de Bordèu, cohard, bueu de Vasats, anhèth de Paulhac, hitge gras, ustras, camanhon de Tonens, tomatas de Marmanda, Flòc de Gasconha,
Torisme [ modificar ]
Portaus connèxes [ modificar ]
Las categorias [ modificar ]
Geografia umana [ modificar ]
- Parçans :
- Regions e departaments :
Espòrt [ modificar ]
Espòrts
- Basquetbòl :
- Canoè-caiac :
- Ciclisme :
- Fotbòl :
- Rugbi de XV : Fotbòl club Aush Gers
- Tennis :
Clubs
- Rugbí :
- Fotbòl : Girondins de Bordèu
Activitats de montanha:
Esqui Esqui de hons Esqui d'escorreguda Aupinisme o Pireneisme Escorreguda a pè Caminada Nordica o Nordic Walking o Caminada dab bastons (Sauvakaväly) Naus espèorts de montanha (canioning etc...)
Politica [ modificar ]


text:
Menina
Fa tant de temps que las ai pas pus vistas, mas drolletas. Tant de temps, que sabi ieu, un an e mièg, pel mens, que dels ans n'ai perdut lo compte, ara. Quand i son pas, aicí, l'ostal sembla vuèg.
Mon filh e ma nòra fan pas cap de bruch. Despuèi que son a la retirada totes dos e que son tornats viure aicí, al mieu, mon filh passa totas sas jornadas defòra, dins l'òrt, a la pesca, a la caça, o bricolèja, dins la passada.
E ma nòra fa lo tren de l'ostal, gaita la television, va veire las vesinas. Los ausissi gaireben jamai. I a pas que quand ma pichòta filha e son òme arriban, per las vacanças, qualques jorns solament que lor cal tanben anar veire la familha d'el, del costat de Tolosa, que i a un pauc de vida dins l'ostal.
Que las pòdi ausir, las pichonetas, que corrisson d'en pertot, que cridan, que se ploran, que se carpinhan, que cantan. Que rison. Mas fa tant de temps que las ai pas pus vistas. Dos ans gaireben. Cossí devon aver cambiat, Angelica, la granda, qu'a fach uèch ans en abrial, e Ninon , la pichoneta, que n'a cinc despuèi setembre. Qué donariái pas per las tornar veire. Paura de ieu! Mas las vacanças son aquí, aqueste còp, ne soi solida.
Extrach tirat de «Menina» de VERNET, Florian, Vidas e engranatges, IEO edicions, Castres, 2004.


text:
Ferrière-la-Grande
Ferrière-la-Grande es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ferrière-la-Granda se situa al sud de Maubeuge al bòrd de la Solre sus la D938 de Maubeuge a Cousolre.
Ferrière-la-Grande se situe au sud de Maubeuge au bord de la Solre sur la D938 de Maubeuge à Cousolre.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
L'Épine-aux-Bois
L'Épine-aux-Bois es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de l'Espina als Bòsques a situat al extremitat Sud del departament de l'Aisne. Es per una pichona rota sinueuse, environada d'òrtas, pradas e camps #qu'arribaretz al centre del pòble. Ajatz pas pas paur d'i comprometre, lo détour en val la chandelle!
La commune de l'Épine aux Bois est située à l'extrémité Sud du département de l'Aisne. C'est par une petite route sinueuse, entourée de vergers, prairies et champs que vous atteindrez le centre du village. N'ayez pas peur de vous y engager, le détour en vaut la chandelle!
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo pòble, bastit sus un anautit scenari propice a las culturas, es fòrça escampilhat. Lo bourg compren pas que qualques ostals reagrupades a l'entorn de la comuna e de la glèisa.
Lo sieu caseriu mai importanta es l'Anautita Espina, sens dobte pel fach que la rota départementale i arriba. (E abans ela, los camins carrossables), #çò que fa que los bastiments son venguts se adossar-i. Es d'en un autre luòc en aquel caseriu #que se tròban la majoritat dels comèrcis del pòble. L'Espina als Bòsques es un villatge del anciana Brie Champenoise #que dépendait antany de la intendance de Soissons, de las bailliages e eleccion de Castell-Thierry e del diocèse de Soissons. Los senhors seguents an #èsser levats a l'archiu départementales : - 1116 : Simon, chevalier de l'Espina als Bòsques - 1222 : Pierre, chevalier - 1240 : Simon II, chevalier, ne darrièr luòc, lo chevalier del Jay de Rozoy. Lo 11 de febrièr de 1814, lo General rus Sacken s'establís dins lo castèl de l'Anautita Espina e i i aguèt atacat a la baïonnette per la guarda imperiala de Napoleon. Los Russes #èsser culbutés e #pèrdre Modèl:Nombre.
Le village, bâti sur un haut plateau propice aux cultures, est très dispersé. Le bourg ne comprend que quelques maisons regroupées autour de la mairie et de l'église.
Son hameau le plus important est la Haute Épine, sans doute par le fait que la route départementale y passe. (et avant elle, les chemins carrossables), ce qui fait que les constructions sont venues s'y adosser. C'est d'ailleurs dans ce hameau que se trouvent la majorité des commerces du village. L'Épine aux Bois est un village de l'ancienne Brie Champenoise qui dépendait autrefois de l'intendance de Soissons, des bailliages et élection de Château-Thierry et du diocèse de Soissons. Les seigneurs suivants ont été relevés aux archives départementales : - 1116 : Simon, chevalier de l'Épine aux Bois - 1222 : Pierre, chevalier - 1240 : Simon II, chevalier, en dernier lieu, le chevalier du Jay de Rozoy. Le 11 février 1814, le Général russe Sacken s'établit au château de la Haute Épine et y fut attaqué à la baïonnette par la garde impériale de Napoléon. Les Russes furent culbutés et perdirent Modèl:Nombre.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
NON REGIONALISTA, donc d'esperit dubèrt. Democracia, perqué es aital que podèm participar, sense demandar un qualificatiu positiu a la democracia. Occitània, perqué es lo meu país e que cal debutar a trabalhar aquí abans de pensar als autres pòbles, e jà aqueste trabalh es una solidaritat ambe los autres pòbles. Bilhet INDEPENDENT e escrit dempuèi Occitània.
vídeos
La novèla ensenha d'Aquitània explicada per Alain Rousset, president de la region novèla
Région Nouvelle-Aquitaine Présentation du logo par le Président Alain ROUSSET from Région Nouvelle-Aquitaine on Vimeo.
Erdoğan en lenga alemanda, umor !
Erdogan, la realitat en cançon (lenga alemanda)


text:
Recherche
- Tout
- Dossiers
- Illustrations
- Toutes les personnalités
- Haubold Bernard (16)
- Ventre André (6)
- Fossier Louis-Joseph (4)
- Margotin Léon (4)
- Guéritte Armand (3)
- Pillet Paul (3)
- Thiérot Edouard (3)
- Bray Albert Louis (2)
- Bruyère J. (2)
- Gosset Pierre-Louis (2)
- Herbé Edmond (2)
- Roubert Jacques (2)
- Tortrat et Fils (2)
- AUDOUARD J. (1)
- Beaumet Georges (1)
- Berger R. (1)
- Bouchette Paul (1)
- Bridault (1)
- Brunette Narcisse (1)
- Chevallier et Lusso (1)
- Corcy Georges (1)
- Duhamel Georges (1)
- ERNEST Gaston (1)
- Fossier Joseph (1)
- Gaillot U. (1)
- Gatier Pierre-Antoine (1)
- Gras Maurice (1)
- Guiard Georges (1)
- Hennequin Pierre (1)
- Hollandaise (1)
- Huet V. (1)
- Jouve Jean-Pierre (1)
- LESAGE et MILTGEN (1)
- Lacote-Wary (1)
- Leclère Ernest (1)
- Leduc Adolphe (1)
- Montandon Maurice (1)
- Ouvière Constant (1)
- Pagny (1)
- Rafine (1)
- Reimbeau Louis-Auguste (1)
- Robert Abel (1)
- Toutes les périodes
- 12e siècle (62)
- 13e siècle (18)
- 2e quart 20e siècle (17)
- 15e siècle (12)
- 1er quart 20e siècle (11)
- 18e siècle (7)
- 2e moitié 19e siècle (7)
- 3e quart 19e siècle (7)
- 16e siècle (6)
- 17e siècle (5)
- 1ère moitié 20e siècle (5)
- 20e siècle (5)
- 3e quart 20e siècle (5)
- 14e siècle (4)
- 19e siècle (4)
- 4e quart 19e siècle (4)
- 1er quart 19e siècle (3)
- 2e moitié 18e siècle (3)
- 2e moitié 16e siècle (2)
- 2e quart 19e siècle (2)
- 4e quart 18e siècle (2)
- 4e quart 20e siècle (2)
- 10e siècle (1)
- 11e siècle (1)
- 1er quart 13e siècle (1)
- 1er quart 17e siècle (1)
- 1er quart 21e siècle (1)
- 1ère moitié 13e siècle (1)
- 1ère moitié 18e siècle (1)
- 2e moitié 17e siècle (1)
- 2e quart 16e siècle (1)
- 2e quart 18e siècle (1)
- 3e quart 17e siècle (1)
- 3e quart 18e siècle (1)
- 4e quart 17e siècle (1)
- limite 11e siècle 12e siècle (1)
- limite 15e siècle 16e siècle (1)
- limite 18e siècle 19e siècle (1)
- milieu 18e siècle (1)
- Tous les départements
- Marne (62)
- Toutes les communes
- Jonquery (3)
- Prouilly (3)
- Courville (2)
- Marfaux (2)
- Montigny-sur-Vesle (2)
- Muizon (2)
- Saint-Thierry (2)
- Sermiers (2)
- Val-de-Vesle (2)
- Aubilly (1)
- Baslieux-sous-Châtillon (1)
- Beine-Nauroy (1)
- Branscourt (1)
- Brouillet (1)
- Chambrecy (1)
- Champaubert (1)
- Chaumuzy (1)
- Chenay (1)
- Courcelles-Sapicourt (1)
- Courcy (1)
- Cuchery (1)
- Fresne-lès-Reims (1)
- Germigny (1)
- Gueux (1)
- Janvry (1)
- Jonchery-sur-Vesle (1)
- Lagery (1)
- Lavannes (1)
- Les Mesneux (1)
- Lhéry (1)
- Loivre (1)
- Maffrécourt (1)
- Pontfaverger-Moronvilliers (1)
- Prosnes (1)
- Reims (1)
- Reuil (1)
- Rilly-la-Montagne (1)
- Romigny (1)
- Rosnay (1)
- Sacy (1)
- Saint-Souplet-sur-Py (1)
- Sarcy (1)
- Tous les types d'enquête
- enquête thématique régionale (60)
- opération ponctuelle (2)
-
Eglise Paroissiale Saint-Rémi de Champaubert Champaubert - rue des Ormeaux - en village - Cadastre : 1987 AA 26 1824 C2 165Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralCanton :Dormans-Paysages de Champagne
-
Eglise paroissiale Saint-Nicolas Maffrécourt - rue de l'église - en village - Cadastre : 1988 ZK 38Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire général
-
Église paroissiale Saint-André de Marfaux Marfaux - en village - Cadastre : 2014 AB 4Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralRéférence documentaire :Champagne-Ardenne : architecture et sculpture romanes. St-Juste-près-Brioude, 2009 BRAUN, Suzanne . Champagne-Ardenne : architecture et sculpture romanes. St-Juste-près-Brioude : Créer, 2009. 207 p. ) Archives Départementales de la Marne, Châlons-en-Champagne. Série W : 1338 W 20. Antiquités et objets d'art Dictionnaire des églises de France. Volume 5 : Champagne, Flandre, Artois, Picardie. 1969 Dictionnaire des églises de France. Volume 5 : Champagne, Flandre, Artois, Picardie. Paris : Robert Laffont TOURTEBATTE. Promenade dans l'art roman en Champagne : découverte des églises de la Vallée de l'Ardre et de ses environs. 2001 TOURTEBATTE, Philippe (coord.). Promenade dans l'art roman en ChampagneCanton :Dormans-Paysages de Champagne
-
Église paroissiale Saint-Julien de Chambrecy Chambrecy - en village - Cadastre : 2014 B02 2013Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralRéférence documentaire :Photographies du service de l'inventaire de Champagne-Ardenne. 1983, 2008 (SRI, classeurs verts ) Chambrecy : église Saint-Julien. Photographies du service de l'inventaire de Champagne-Ardenne / Isabelle ) Archives Départementales de la Marne, Châlons-en-Champagne. Série W : 1338 W 17. Antiquités et objets d'art TOURTEBATTE. Promenade dans l'art roman en Champagne : découverte des églises de la Vallée de l'Ardre et de ses environs. 2001 TOURTEBATTE, Philippe (coord.). Promenade dans l'art roman en ChampagneCanton :Dormans-Paysages de Champagne
-
Église paroissiale Notre-Dame de Brouillet Brouillet - rue Haute - en village - Cadastre : 2016 C 40Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralRéférence documentaire :TOURTEBATTE. Promenade dans l'art roman en Champagne : découverte des églises de la Vallée de l'Ardre et de ses environs. 2001 TOURTEBATTE, Philippe (coord.). Promenade dans l'art roman en ChampagneCanton :Dormans-Paysages de Champagne
-
Église paroissiale Saint-Nicolas de Lhéry Lhéry - en village - Cadastre : 2014 AA 27Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralRéférence documentaire :) Archives Départementales de la Marne, Châlons-en-Champagne. Série W : 1338 W 20. Antiquités et objets d'art TOURTEBATTE. Promenade dans l'art roman en Champagne : découverte des églises de la Vallée de l'Ardre et de ses environs. 2001 TOURTEBATTE, Philippe (coord.). Promenade dans l'art roman en ChampagneCanton :Dormans-Paysages de Champagne
-
Église paroissiale Saint-Cancien de Chaumuzy Chaumuzy - rue du Capitaine Chesnay - en village - Cadastre : 2014 F04 296Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralRéférence documentaire :TOURTEBATTE. Promenade dans l'art roman en Champagne : découverte des églises de la Vallée de l'Ardre et de ses environs. 2001 TOURTEBATTE, Philippe (coord.). Promenade dans l'art roman en ChampagneCanton :Dormans-Paysages de Champagne
-
Église paroissiale Saint-Just de Sarcy Sarcy - place Louis-Bellot - en village - Cadastre : 2014 B1 241Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralRéférence documentaire :TOURTEBATTE. Promenade dans l'art roman en Champagne : découverte des églises de la Vallée de l'Ardre et de ses environs. 2001 TOURTEBATTE, Philippe (coord.). Promenade dans l'art roman en ChampagneCanton :Dormans-Paysages de Champagne
-
Église paroissiale Saint-Médard de Romigny Romigny - en village - Cadastre : 2014 AB 69Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralRéférence documentaire :TOURTEBATTE. Promenade dans l'art roman en Champagne : découverte des églises de la Vallée de l'Ardre et de ses environs. 2001 TOURTEBATTE, Philippe (coord.). Promenade dans l'art roman en ChampagneCanton :Dormans-Paysages de Champagne
-
Église paroissiale Saint-Martin de Lagery Lagery - en village - Cadastre : 2014 AA 48Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralRéférence documentaire :TOURTEBATTE. Promenade dans l'art roman en Champagne : découverte des églises de la Vallée de l'Ardre et de ses environs. 2001 TOURTEBATTE, Philippe (coord.). Promenade dans l'art roman en ChampagneCanton :Dormans-Paysages de Champagne
-
Eglise paroissiale de Saint-Martin de Jonquery Jonquery - en village - Cadastre : 2014 AB 77Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralRéférence documentaire :TOURTEBATTE. Promenade dans l'art roman en Champagne : découverte des églises de la Vallée de l'Ardre et de ses environs. 2001 TOURTEBATTE, Philippe (coord.). Promenade dans l'art roman en ChampagneCanton :Dormans-Paysages de Champagne
-
Eglise paroissiale Saint-Martin de Reuil Reuil - en village - Cadastre : 2014 AB 175Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralRéférence documentaire :-Champagne. Série J : 7 J 26. Enquêtes paroissiales. Tableau de l'état des paroisses des archiprêtrés de -Champagne. Série V : V 166. Liste des biens cultuels. (1908). TOURTEBATTE. Promenade dans l'art roman en Champagne : découverte des églises de la Vallée de l'Ardre et de ses environs. 2001 TOURTEBATTE, Philippe (coord.). Promenade dans l'art roman en ChampagneCanton :Dormans-Paysages de Champagne
-
Eglise paroissiale de Saint-Maurice de Cuchery Cuchery - en village - Cadastre : 2014 AE 138Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralRéférence documentaire :-Champagne. Série V : V 166. Liste des biens cultuels. (1908). ) Archives Départementales de la Marne, Châlons-en-Champagne. Série W : 1338 W 17. Antiquités et objets d'artCanton :Dormans-Paysages de Champagne
-
Église paroissiale Saint-Léger de Baslieux-sous-Châtillon Baslieux-sous-Châtillon - en village - Cadastre : 2014 AI 119Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralCanton :Dormans-Paysages de Champagne
-
Fonts baptismaux n°2 Jonquery - en village - Cadastre : 2014 AB 77Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralCanton :Dormans-Paysages de Champagne
-
Fonts baptismaux n°1 Jonquery - en village - Cadastre : 2014 AB 77Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralCanton :Dormans-Paysages de Champagne
-
Fonts baptismaux Marfaux - - en village - Cadastre : 2014 AB 4Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralCanton :Dormans-Paysages de Champagne
-
Église paroissiale Notre-Dame de Villers-Marmery Villers-Marmery - avenue de Champagne - en village - Cadastre : 2016 AB 123Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralCanton :Mourmelon-Vesle et Monts de ChampagneLocalisation :Villers-Marmery - avenue de Champagne - en village - Cadastre : 2016 AB 123
-
Ancienne église paroissiale Saint-Remi Vaudesincourt - en village - Cadastre : 2014 AA 57Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralRéférence documentaire :L'église de Vaudesincourt (Champagne). 1857 (BM Carnegie, Reims. Réserve CHGG54-55) L'église de Vaudesincourt (Champagne), 1857 / H. Durand del, Eugène Cicéri lith. 1 est. : en noir. Tiré de : TAYLOR, NODIER Voyages pittoresques et romantiques dans l'ancienne France. Champagne. 1872 TAYLOR, Isidore (dir .). Voyages pittoresques et romantiques dans l'ancienne France. Champagne. CAILLEUX, Alphonse de, NODIERCanton :Mourmelon-Vesle et Monts de ChampagneIllustration :L'église de Vaudesincourt (Champagne), 1857, d'après un dessin par H. Durand. IVR21_19945100185X
-
Église paroissiale Saint-Remi de Prosnes Prosnes - en village - Cadastre : 2014 F 347Copyrights :(c) Région Champagne-Ardenne - Inventaire généralRéférence documentaire :-Champagne. Série V : V 166. Liste des biens cultuels. (1908). La Guerre en Champagne 1914 - 1917. Prosnes - L'Église (carte postale) (BM Carnegie, Reims. BMR 59 -280) La Guerre en Champagne 1914 - 1917. Prosnes - L'Église / Collection G. Dubois. [s.d.] 1 imprCanton :Mourmelon-Vesle et Monts de ChampagneAnnexe :d’un fondeur de Mohon dans les Ardennes. Des travaux de réfection du plafond de la nef, des voûtes du


text:
Seleccion naturala
En biologia, la seleccion naturala es un dels mecanismes que guidan l'evolucion de las espècias. Aquel mecanisme es particularament important del fach qu'explica l'adaptacion de las espècias al mitan. La teoria de la seleccion naturala permet d'explicar e de comprendre coment l'environament influís sus l'evolucion de las espècias e de las populacions en seleccionant los individús mai adaptats e constituís doncas un aspècte fondamental de la teoria de l'evolucion.
En brèu, la seleccion naturala desenha lo fach que los traches que favorejan la subrevida e la reproduccion, veson lor frequéncia créisser d'una generacion a l'autra. Aquò ven logicament del fach que los portadors d'aqueles traches an mai de descendents, e tanben qu'aqueles darrièrs pòrtan aqueles traches (perque s'eretan).
Somari
- 1 Istoric
- 2 Principis de la seleccion naturala
- 3 La seleccion naturala explica l'adaptacion de las espècias dins lor mitan
- 4 Origina de las variacions ereditàrias dins una populacion
- 5 La seleccion naturala dins la genetica de las populacions
- 6 Cases de seleccion naturala scientificament provats
- 7 La seleccion artificiala
- 8 La seleccion utilitària e la seleccion sexuala
- 9 Pression de seleccion
- 10 La seleccion naturala permet l'aparicion d'adaptacions biologicas complèxas
- 11 Limits de la seleccion naturala per explicar l'evolucion de la linhada umana
- 12 Seleccion naturala, comportament e cultura
- 13 Los autres mecanismes de l'evolucion
- 14 Dimension universala de la seleccion naturala
- 15 Nòtas e referéncias
- 16 Vejatz tanben
Istoric[modificar | modificar la font]
Alara que plusors teorias evolutivas existissian ja jol nom de transformisme, Charles Darwin (1809-1882) prepausèt aquel mecanisme que se designa jol nom de darwinisme o seleccion darwiniana. Lo tèrme de "seleccion naturala" foguèt imaginat per Darwin en analogia amb la seleccion artificiala practicada pels umans dempuèi de millenaris: los agricultors o noiriguièrs causisson a cada generacion los individús presentant las melhoras caracteristicas per los far se reproduire. Lo mecanisme de seleccion darwiniana permet doncas d'explicar d'un biais naturalista la complexitat adaptativa dels èssers vivents, sens aver recors al finalisme ni a una intervencion subrenaturala, d'origina divina, per exemple.
Principis de la seleccion naturala[modificar | modificar la font]
La teoria de la seleccion naturala inicialament descricha per Charles Darwin, repausa sus tres principis[1]:
- lo principi de variacion
- lo principi d'adaptacion
- lo principi d'ereditat
Principi 1: Los individús diferent los uns dels autres[modificar | modificar la font]
En general, dins una populacion d'individús d'una meteissa espècia, existís de diferéncias mai o mens importantas entre aqueles individús. En biologia, se nomena caractèr, tot aquò qu'es vesible e pòt variar d'un individú a l'autre. Se ditz qu'existisson mantuns traches per un meteis caractèr. Per exemple, per l'Èsser uman, la color de la pèl, la color dels uèis son des caractèrs pels qual existís de multiples variacions o traches. La variacion d'un caractèr per un individú donat constituís son fenotipe. Es atal, la primièra condicion per que aja seleccion naturala: al sen d'una populacion, de caractèrs devon presentar de variacions, es lo principi de variat-cion.
Principi 2 : Los individús pus adaptats al mitan subrevivon e se reproduson mai[modificar | modificar la font]
Qualques individús pòrtan de variacions que lor permeton de se reproduire mai que los autres, dins un environament precís. Se ditz que dispausan d'un avantatge selectiu sus lors congenères:
- La primièra possibilitat es, par exemple, que en escapant melhor als predators, en essent mens malauts, en accedissent mai facilament a la noiridura, aqueles individús arriban pus facilament a l'edat adulta, per èsser capable a la reproduccion. Aqueles qu'an una melhora capacitat de subrevida poirián doncas se reproduire mai.
- Dins lo cas particular de la reproduccion sexuada, los individús avent subreviscut pòdon èsser portadors d'un caractèr particularament atractiu pels partenaris de sèxe opausat. Aqueles seràn capables d'engendrar una mai granda descendéncia.
Dins los dos cas, l'aumentacion de la capacitat a subreviure e a se reproduire se tradusís per una aumentacion del taus de reproduccion e doncas per una descendéncia mai nombrosa, pels individús portadors d'aquelas caracteristicas. Se ditz alara qu'aquel trach de caractèr donat ofrís un avantatge selectiu, a respièch d'autres. Es dins aquel principi d'adaptacion unicament, qu'interven lo mitan de vida.
Principi 3 : Las caracteristicas avantatjosas devon èsser ereditàrias[modificar | modificar la font]
La tresena condicion per que i aja seleccion naturala es que las caracteristicas dels individús devon èsser ereditàrias, es a dire que pòscan èsser transmesas a lor descendéncias. En efèit qualques caractèrs, coma lo bronzatge o la cultura, dependent pas del genotipe, es a dire l'ensemble dels gèns de l'individú. Al moment de la reproduccion, son doncas los gèns que, transmeses als descendents, entrainaràn lo passatge de qualques caractèrs d'una generacion a l'autre. Es lo principi d'ereditat.
Aqueles tres primièrs principis entrainan doncas que las variacions ereditàrias que conferisson un avantatge selectiu seràn mai transmesas a la generacion seguenta que las variacions mens avantatjosas. En efèit los individús que pòrtan las variacions desavantatjosas se reproduson pas mai. Amb las generacions, se vei doncas la frequéncia dels gèns desavantatjoses demenir ben lèu fins a disparéisser, alara que las variacions avantatjosas se rependràn dins la populacion, ben lèu fins a èsser partejadas per totes los membres de la populacion o de l'espècia. Per exemple, dins la populacion umana, la bipedia es un caractèr comun de totes los Homo Sapiens.
Una istòria imaginada per Richard Dawkins[modificar | modificar la font]
Aquela istòria amusanta qu'a per but de ben fixar un punt important de la teoria darwiniana.
Dos brontosaures veson un T Rex avançar cap a eles e se meton a corrir tan lèu que pòdon. Puèi un dels dos ditz a l'autre:
— « Perque nos fatiguejam al juste ? Avèm pas ges d'escasença d'arribar a corrir mai lèu qu'un T Rex ! »
E l'autre li respond cinic :
— « Cèrqui pas de corrir mai lèu que lo T-Rex. Cerqui solament de corrir mai lèu que te ! »
L'idèa es de ramentar que lo procèssus concernís mens una competicion entre espècias, qu'una competicion a l'interior de cada espècia. Es a partir d'aquel constat e de la descobèrta del conflicte sexual que Thierry Lodé[2] desvolopa l'ipotèsi que lo conflicte al sens larg (conflicte sexual, conflicte de reproduccion, coevolucion) seriá un vector d'evolucion poderós, nascut de multiplas interaccions antagonistas. En fach, lo ròtle de las interaccions e dels mecanismes coevolutius es encara benlèu sosestimat.
La seleccion naturala explica l'adaptacion de las espècias dins lor mitan[modificar | modificar la font]
Quand s'obsèrva las espècias dins lor mitan de vida, semblan totas èsser prigondament adaptadas a cadun de lor mitan: lo long còl e las longas patas de la girafa son en efèit plan adaptadas per trapar las fuèlhas nautas dels cacièrs de las savanas africanas. Se poiriá al meteis dire que son los organismes non adaptats que subrevisquèron pas dins aquel mitan.
Pasmens, qualques variacions avantatjosas dins un environament donat pòdon venir marridas sos d'autras condicions. Per exemple, dins un mitan ennevat, une forradura blanca permet de pas èsser vist per sas futuras presas o sos predators, mas se lo mitan ven forestièr e pus escur, i a pas mai de camoflatge e los individús portaires de forradura blanca an perdut lor avantatge selectiu. La consequéncia d'aquel fenomèn es doncas amb las generacions, per la seleccion naturala, los caractèrs observats dins una populacion seràn mai o mens adaptats a la evolucions de son ecosistèma.
Autres exemples, pels umans: la color de la pèl es una adaptacion deguda a la seleccion naturala, e non a un bronzatge que se seriá « fixat » per jamai dins qualques populacions. En zònas solelhadas los individús de la pèl clara an mai de risque de desvolopar un càncer de la pèl a causa dels rais UV, son doncas desavantatjats perque lor esperança de vida es mendre. En zònas mens solelhadas aqueles individús serián avantatjats perque la lutz del solelh permet al còrs de produire de vitamina D, e mai lo còrs economiza l'energia e de nutriments en fabricant mens de melanina, lo pigment de la pèl.
Los factors de l'environament que pòdon doncas entrainar una seleccion naturala pòdon èsser:
- Los factors fisicoquimics (lo biotòp) : clima, mitan ocupat (terrèstre, aqüatic, cavernicòla…)
- D'autras èssers vivents (la biocenòsi) : preséncia de predators, de parasits, de micròbis, de competitors, etc.
Adaptacions convergentas[modificar | modificar la font]
L'adaptacion de las espècias de lor ròdol ecologic pòt a vegadas conduire doas espècias qu'ocupèron un mitan similar per aquerir de semblanças que son pas alara degudas a lor parentat eventuala. Se parla dins aquel cas d'evolucion convergenta. Aquel fenomèn s'interprèta coma lo fach que las meteissas constrentas del mitan menan a las meteissas « solucions adaptativas ».
Los uèlhs dels vertebrats e dels cefalopòdes constituisson un dels exemples pus impressionants de convergéncia alara que l'aujòl comun d'aqueles dos taxons possedissiá pas d'uèlhs complèxes. Aquelas doas linhadas evolucionèron cap a de sistèmas optics que presentan una similitud fòrça granda.
De tals cas de convergéncia evolutiva son sovent meses en abans per argumentar en favor d'una concepcion adaptacionista de l'evolucion per seleccion naturala segon que l'essencial de las caracteristicas observadas dins las espècias viventas son pas degudas a l'azard mas son lo resultat de divèrsas pressions de seleccion al cors de l'istòria evolutiva de las espècias.
Origina de las variacions ereditàrias dins una populacion[modificar | modificar la font]
Per qu'i aja seleccion, encara cal que plusors variacions d'un meteis caractèr sián presentas dins la populacion per que l'individú pus adaptat l'« empòrta » sus los autres. En efèit, dins l'exemple en dessús, se la totalitat dels individús son identics e portadors de la variacion fenotipica « forradura blanca », en cas de rescaufament climatic pas cap d'individú poirà subreviure, e l'espècia s'apagarà. En cas de modificacion de l'environament, per qu'une espècia subrevisca, cal que s'adapte per la seleccion naturala. Es doncas indispensable, qu'abans lo cambiament de mitan presente en son sen una diversitat genetica importanta.
L'informacion genetica portada per l'ADN es relativament instabla[modificar | modificar la font]
La diversitat genetica dins una populacion d'individús a per origina de modificacions de l'informacion genetica dins l'ADN de las cellulas. Se tracta:
- de mutacions pontualas dins la sequéncia d'ADN dels gèns, o de mutacions pus importantas coma de rearrengaments cromosomics ;
- de recombinasons geneticas que se produson pendent de transferiments d'ADN de las bacterias e pendent la reproduccion sexuada dels eucariòtas.
Se pòt apondre a las modificacions del genòma citats supra, una autra font de diversitat genetica, son las migracions que l'estòc genetic dins una populacion donada se vei renovelat amb l'arribada d'autres membres de l'espècia portadora d'un material genetic diferent.
Las modificacions geneticas son aleatòrias: es pas l'environament que « dicta » quin gèn deu mutar, mas ben l'azard. Es per aquò que s'obsèrva dins las populacions fòrça variacions inadaptadas al mitan de vida (par exemple, las malautiás geneticas escassas). Una error correnta consistís a creire que las modificacions geneticas son una consequéncia de la seleccion naturala. Pasmens la seleccion naturala a ben lo poder d'acumular las innovacions adaptadas, aquò abotís a las adaptacions complèxas.
La seleccion naturala agís aprèp las modificacions de l'informacion genetica[modificar | modificar la font]
Es doncas entre la granda diversitat genetica dels individús, que van apuèi èsser seleccionats los fenotipes e los alèls pus adaptats a l'environament. Per ne far la demostracion se poirà simplament mostrar que los fenotipes novèls èran presents abans lo cambiament de mitan. Aquò es pas totjorn evident e mai se foguèsse lo cas, un mecanisme d'inducucion d'una mutacion donada per l'environament es pas d'exclure. Es amb una astúcia matematica que Luria e Delbrück mostrèron que son ben las mutacions preexistentas dins una populacion de bacterias que son seleccionadas quand s'apond un virus.
L'ipotèsi dels caractèrs aquesits[modificar | modificar la font]
La genetica moleculara existissent pas a son epòca, Darwin podiá pas prendre en compte los mecanismes moleculars a l'origina dels novèls caractèrs. Sa teoria de la seleccion naturala inclusiá doncas l'ipotèsi de la transmission dels caractèrs aquesits. Dins son obratge de 1868, La variacion dels animals e de las plantas sos l'efèit de la domesticacion, propausèt fins a una teoria per aquela transmission dels caractèrs aquesits[3]..
Dins la teoria iniciala de Darwin coma l'expausa dins L'Origina de las espècias, aquelas variacions entre los individús tròban lor origina dins lo fach que qualques individús aquesisson de caracteristicas diferentas al cors de lor vida. Aqueles caractèrs aquits serián alara transmeses a lor descendéncia e aquò explicariá las variacions observadas e l'evolucion de las caracteristicas de l'espècia. Tota autra font de variacion demòra pasmens acceptabla, coma per exemple l'azard; al contrari, lo problèma que se pausèron alara seriá de saber coma empachar la dilucion, puèi la possibla disparicion d'aqueles caractèrs se ne son pas "entretengut".
La teoria de l'ereditat dels caractèrs aquits foguèt considerada coma invalida per August Weismann a la fin del sègle XIX. En responsa als neolamarckians que sostenián lo contrari, mostrèt que de mutilacions foguèron pas transmesas. Se deduguèt a tòrt que pas cap de caractèr aquits se podiá pas transmetre, alara qu'una mutilacion se pòt pas assimilar a una aquisicion par l'organisme de foncions novèlas coma o voliá Lamarck. Se pòt pas provar amb certitud l’impossibilitat d'ereditat de caractèrs aquits (una inexisténcia, en matematicas, se pòt solament provar, per l'absoluda). Se pòt a defaut cercar s'existís qualque exemple real refutant aquela impossibilitat. Plusors recèrcas foguèron menadas dins aquel sens al començament del sègle XX, sobretot per Paul Kammerer. Aquò faguèt tanben l'objècte de recèrcas dins lo domeni de l'immunologia.
Los caractèrs inats son plan ben transmeses al cors de la reproduccion mas amb las variacions que seguèron las leis de l'ereditat mendeliana, del nom de lor descobridor, Gregor Mendel (1822-1884) que sos trabalhs sus las linhadas de peses tornèron èsser descobèrts qu'al començament del sègle XX e malurosament ignorats de Darwin. Mendel apòrta la responsa al problèma de la dilucion: un caractèr ven pas flac; es simplament transmés coma dominant, transmés coma recessiu, o eliminat; mas pels individús que lo pòrtan, demòra totalament present, aquò qu'assegura sa perennitat s'es favorable per son portador (o, per èsser pus precís, a la descendéncia de son portador).
La seleccion naturala dins la genetica de las populacions[modificar | modificar la font]
La convergéncia entre la teoria darwiniana e la teoria de l'ereditat donarà alara naissença dins las annadas 1930 a la genetica de las populacions, en particular mercé als trabalhs teorics de Ronald Fisher. Al meteis periòde, amb las experiéncias de Thomas Morgan e Theodosius Dobzhansky sus las moscas drosofilas, los mecanismes moleculars responsables dels fenomèns d'ereditat genetica comencèron d'èsser identificats. Una de las descobèrtas majoras de la biologia foguèt alara de mostrar que la diversitat genetica que garantís la varietat dels fenotipes es deguda a de modificacions aleatòrias del genotipe (mutacions, recombinasons geneticas, …) en particular pendent sa transmission d'una generacion a l'autra, al moment de la reproduccion.
Pasmens s'es pas lo mecanisme que foguèt concebut per Darwin dins sa teoria de la seleccion naturala, demòra qu'aqueles procèssus permeton de rendre perfèitament compte de la seleccion naturala dins lo quadre de çò qu'es considerat coma la teoria centrala de la biologia modèrna, la teoria sintetica de l'evolucion o sintèsi neodarwiniana que fa lo ligam entre los mecanismes al nivèl de la genetica moleculara e los fenomèns d'evolucion a l'escala de las populacions.
Atal la seleccion naturala se pòt "mesurar" mercé a de calculs estatistics.
Cases de seleccion naturala scientificament provats[modificar | modificar la font]
Apareis uèi ara evident que tot organ avent una foncion definida, per exemple l'aleta del peis, es una adaptacion dins un mitan e lo resultat d'una seleccion naturala. Pasmens la demostracion scientifica deu, ela, passar per la mesa en evidéncia d'una correlacion chifrada entre las variacions d'un caractèr ereditari e aquelas d'un paramètre precís de l'environament. Entre los exemples pus celèbres, se pòt citar :
- Los pinçards dels Galapagos : los episòdis de secada foguèron seguits per un arrariment de las granas mòlas e doncas per una aumentacion de la talha del bèc dels pinçards lor permetent de brisar la clòsca de las granas venent pus duras.
- La seleccion naturala per las bacterias de resisténcias als virus bacteriofags foguèt provada per l'experiéncia de Luria e Delbrück..
- Lo melanisme industrial de la falèna del bèç en Anglatèrra: dins aquela espècia de parpalhons, la proporcion d'individús clars auriá demenit de fach de la pollucion que destruissiá los liquèns (blancs) que se desvolopavan sus las superfícias dels troncs d'arbre onte se pausavan. En efèit, Los individús clars (inicialament presents en majoritat), essent pus vesibles que los autres sus los troncs negres, èran pus subjèctes èsser pres que los autres. Las falènas escuras qu'existissián abans la pollucion venguèron alara majoritàrias. E lo fenomèn se seriá inversat quand las industrias polluentas dispareguèron progressivament, permetent lo retorn del desvolopament del liquèn sus de troncs.
Seleccion naturala dins l'espècia umana[modificar | modificar la font]
La seleccion naturala produtz tanben sos efèits dins l'espècia umana :
- La capacitat per l'adulte a digerir la lactòsa del lach foguèt seleccionada fa prèp de 9000 ans dins las populacions umanas originàrias de l'Euròpa del Nòrd o de l'Asia Centrala ont s'abarrissiá lo bestial per son lach, mas pas dins d'autras populacions ont aquel aliment foguèt absent[4]. Recentament, foguèt descobèrt qu'aquela capacitat èra presenta tanben per qualques etnias de l'Africa de l'Èst, los Tutsis e Fulanis de Sodan, Tanzania e Kenya, mas a partir de tres autras mutacions, seleccionadas independentament una de l'autra[5]. Aquelas darrièras serián aparegudas fa 7000 a 3000 ans. S'agís aquí d'un exemple de convergéncia evolutiva.
- La persisténcia d'una malautiá genetica coma la drepanocitòsi es deguda al fach que l'alèl responsable de la malautiá conferís atal un avantatge selectiu en aumentant la resisténcia al parasit responsable del paludisme.
Relacion entre seleccion naturala e las activitats umanas[modificar | modificar la font]
L'Òme pòt exercir involontàriament una pression de seleccion sus qualques organismes que l'evolucion, en retorn, pòt èsser narrit per l'economia o la santat umana:
- La resisténcia als antibiotics : Per exemple, dempuèi 1961 las bacterias estafilocòcs daurats se multipliquèron e rendon pas mai eficaces lo tractament per aquel antibiotic dins un grand nombre de cas. Aquelas resisténcias son a l'origina de nombrosas malautiás nosocomialas, dins lo mitan espitalièr.
- La resisténcia dels criquets pelegrins als insecticidas: l'utilizacion massiva d'insecticida per eliminar los criquets provoquèt una pus granda resisténcia. En efèit, los individús subrevivent al tractament pòdon engendrar plusors milièrs de descendents en qualques generacions que pòdon desvolopar aquela capacitat de resisténcia. L'eliminacion d'aquela novèla populacion exigís alara un tractament encara mai agressiu per l'ecosistèma.
Seleccion naturala, coevolucion e competicion[modificar | modificar la font]
Dins los exemples precedents, s'agís d'espècias evolucionant segon los melhoraments tecnics umans mas aquel fenomèn se pòt tanben observar dins las interaccions biologicas entre doas espècias. Un exemple fòrça estudiat d'una tala coevolucion es lo parasitisme de ponta pels cocuts[6]. Dins aquelas espècias, lo parent pond sos uòus dins lo nis d'autres aucèls. Tre sa naissença, lo jove cocut expulsa los uòus presents per èsser lo sol a obtenir l'atencion dels parents de l'espècia òsta atal enganada. Entre las espècias parasitadas, qualques unas evolucionèron estrategias antiparasiticas, es a dire una aptitud a distinguir los uòus de cocut de lors pròpris uòus. Aquò creèt una pression de seleccion per qualques espècias de cocut qu'evolucionèron una forma de mimetisme dels uòus. A lor torn, las espècias parasitadas desvolopèron de capacitats aumentadas de discriminacion de lors pròprís uòus dels uòus mimetics del cocut, capacitat qu'es absenta dins las espècias non o pas parasitadas.
De tals fenomèns de coevolucion s'obsèrvan sovent dins los cases de parasitisme mas a vegadas tanben dins qualques cases de competicion interespecifica o dins lo quadre de competicion intraespecifica de la seleccion sexuala[7]. La coevolucion intersèxes s'obsèrva sovent en responsa a la seleccion sexuala postcopulatòria : per exemple, dins qualques espècias d'aucèls[8] e d'invertebrats[9], lo penís dels mascles a una forma elicoïdala que permet l'eliminacion de l'espèrma dels autres mascles.
La seleccion artificiala[modificar | modificar la font]
L'adjectiu naturala s'opausa per Darwin al concèpte de seleccion artificiala coneguda e practicada dempuèi qualques milièrs d'ans pels noiriguièrs. En efèit los animals d'elevatge domestics o las espècias de plantas cultivadas (vacas, cans, ròsas…) son de variacions absentas dins la natura. Son lo resultat de la lenta seleccion d'individús interessants (pels rendements, o del punt de vista estetic) pels noiriguièrs e los agricultors. Aquela observacion que permetèt a Darwin de constituir l'ipotèsi d'una seleccion facha per la natura sus las espècias salvatjas.
Per exemple :
- La ròsa cultivada es una mutacion d'una ròsa salvatja. Aquela mutacion foguèt seleccionada pels orticultors, s'espand dins los jardins: es la seleccion artificiala.
- Dins la natura de ròsas cultivadas se pòdon pas reproduire, es la seleccion naturala.
La seleccion artificiala, pasmens son intensa pression (eliminacion de tot genitor que respond pas als critèris de causida), arriba pas, aprèp de practicas millenàrias, a far crear de novèlas espècias. Las raças s'isolan pas e se pòdon ibridar sens perduda o baissa de feconditat.
La seleccion utilitària e la seleccion sexuala[modificar | modificar la font]
La seleccion darwiniana s'apuèja sus dos mecanismes conjonches. Lo primièr es la seleccion utilitara (o seleccion de subrevida o seleccion ecologica) lo segond es la seleccion sexuala. Dins lo grand public, aquel darrièr aspècte de seleccion sexuala es sovent ignorat e s'identifica la seleccion naturala amb la seleccion de subrevida. Es una error car aqueles dos mecanismes son ben presents dins lo monde vivent.
La seleccion utilitària correspond a un procèssus de tria entre individús en vertut de lor capacitat de subreviure e/o a èsser feconds [10]. Aquel tèrme designa pus especificament lo mecanisme que faguèt evolucionar las espècias jos la pression "extèrna" de l'environament o "intèrna" de la competicion intraespecifica. En efèit, repausa sus l'idèa que per se poder reproduire, cal en primièr subreviure. Aquel tipe de seleccion favorís doncas los individús capables d'escapar o de s'aparar dels predators mas atal de resistir als parasits : es la competicion interespecifica. Existís tanben una competicion intraespecifica: los individús d'una meteissa espècia essent en competicion entre aqueles per trobar de ressorsas dins l'environament, que siá de presas o d'autras ressorsas non nutritivas coma los abrics (tuta, niu, …). Fin finala, i a de factors diches abiotics que seleccionan los individús mai capables de resistir a l'environament biotopic, a las condicions climaticas, etc.
La seleccion sexuala es un fenomèn qu'arriba a una etapa diferenta de la vida de l'individu. Designa lo fach qu'i a tanben una competicion al sen de cada espècia per accedir als partenaris sexuals dins lo quadre de la reproduccion sexuala. La seleccion sexuala permet doncas d'explicar los caractèrs o de comportaments que penalizan la subrevida se son analisats fòra del contèxte reproductiu, coma la coa del pavon, las banas dels megalocèros. Coma la parada nupciala pels aucèls es fòrça importanta poiriá èsser a l'origina de las plumas qu'explicariá la forma plana per mostrar las colors.
Pression de seleccion[modificar | modificar la font]
A posteriòri, las modificacions successivas amb las generacions de las populacions pareisson orientada, coma se aquelas modificacions foguèsson "tiradas" o "espoussada" dins una direccion precisa. Per exemple, seguent las observacions de Darwin suls pinçards de Darwin, s'obsèrva que qualques espècias pareisson de seguir una tendéncia cap un alarguiment del bèc que ven de mai en mai massiu alara que per las autras espècias de pinçard, la tendéncia es puslèu cap a un afinament del bèc.
Aquelas pressions de seleccion son 'orientadas' per las pressions ditas interioras a l'espècia (seleccion sexuala, competicion intraespecifica) e las pressions dichas exterioras a l'espècia (limitacion de las ressorsas, modificacions de l'environament, predators, parasits…), tot çò qu'influéncia la subrevida e la reproduccion dels individús.
La seleccion naturala permet l'aparicion d'adaptacions biologicas complèxas[modificar | modificar la font]
Aquela complexitat auriá pas pogut existir sens lo poder qu'a la seleccion naturala d'accumular las « bonas » innovacions geneticas :
Cada innovacion evolutiva apareis d'un biais aleatòri.
La seleccion naturala favoriza aprèp cadun d'aqueles pichon "sauts" evolutius (a, puèi ab, puèi abc… puèi abcde). Permet atal l'aparicion d'adaptacions de mai en mai possadas (abcde). En efèit, se lo caractèr (a) foguèsse pas estat seleccionat, lo caractèr (abcde) auriá jamai aparegut. Perque (c) depend de (a). Un caractèr complèxe, coma un enzim, resulta d'una acumulacion d'innovacions seleccionadas successivament, e pas de simplas aparicions independentas, a l'azard de las innovacions geneticas (pasmens que qualques "sauts" evolutius pòdon èsser mai o mens importants o graduals, vejatz equilibri pontuat). Doncas la seleccion naturala fa solament que favorizar las adaptacions pus complèxas; permet atal lor aparicion.
Aquò es valable solament se la seleccion naturala se fa de biais continú, aquò es possible amb la competicion intraespecifica, que Malthus e Darwin estimèron inevitabla dins una populacion. En efèit los èssers vivents an una tendéncia naturala e universala per se reproduire en pus grand nombre que dins la generacion precedenta.
Las simplas innovacions degudas a l'azard sus qualques generacions sufison pas a rendre compte de la complexitat dels èssers vivents e de lor adaptacion a lor mitan. Cal la seleccion naturala per acumular las pichonas innovacions e per n'arribar a un organ tan complèxe coma l'uèlh dels mamifèrs, per exemple.
Limits de la seleccion naturala per explicar l'evolucion de la linhada umana[modificar | modificar la font]
Coma totas las autras espècias animalas, l'espècia umana es lo produit de l'evolucion e de la seleccion naturala. Par exemple, se pòt pensar que la bipedia ofriguèt dins lo passat un tal avantatge selectiu que los gèns associats a aquel mòde de locomocion se espandèron dins tota la populacion umana.
Pasmens demòra dificil de reconstituir lo detalh de l'istòria evolutiva de nòstra espècia e en particular d'identificar quins factors precís e quins procèssus precís poguèron intervenir dins l'evolucion umana. Dins qualques cas, es pasmens possible d'identificar las pressions de seleccion e las adaptacions resultant de la seleccion naturala dins las populacions umanas. Un dels exemples fòrça documentat es la capacitat de resisténcia al paludisme. Los individús portadors d'un gèn entraïnant una anomalia de lors cellulas sanguinas resistisson melhor al parasit que causa aquela malautiá. Al contrari, lors enfants corron lo risque de sofrir de drepanocitòsi s'eretan d'aquel gèn dels dos parents. L'avantatge selectiu fornit per la resisténcia al paludisme permet doncas d'explicar perque dins las populacions umanas ont aquel parasit es endemic (Africa) se manten l'alèle d'un gèn podent entraïnar una malautiá gaireben grava.
Seleccion naturala, comportament e cultura[modificar | modificar la font]
Tot comportament a una compausanta genetica e ereditària. Foguèt mostrat que l'environament poiriá agir sus l'evolucion d'un comportament ereditari e inat, per qualques animals[11].
La cultura, ela, se transmetent pas per l'ADN, mas per l'aprendissatge, pòt tanben èsser subjècta a una seleccion. Per exemple, se ai un comportament que m'apòrti de satisfaccion, coma de m'abilhar a la mòda, lo reproduirai e l'ensenharai o òm m'imitarà. E al contrari, aquel comportament serà pas transmé, s'aquò dona pas satisfaccion. La teoria de la memetica emesa per Richard Dawkins, designa aquelas entitats, que se dison mèms, coma elements de basa de la seleccion que subís la cultura, al meteis títol que son los gèns per l'evolucion del vivent.
Los autres mecanismes de l'evolucion[modificar | modificar la font]
Quand las frequéncias de qualques variacions ereditàrias càmbian solament a causa de l'azard, se parla de deriva, e mai (se lo grope es fòrt redusit) d'efèit fondator. Aqueles caractèrs devon èsser gaireben neutres per la seleccion naturala (i a pas d'avantatge, o de desavantatge selectiu). S'una meteissa evolucion se produtz d'un biais repetit dins un meteis mitan dins las generacions, es pas la deriva, mas se pòt parlar de seleccion.
Dimension universala de la seleccion naturala[modificar | modificar la font]
Dins lo quadre d'aquela teoria, tot sistèma ont s'obsèrva aqueles tres primièrs principis dona luòc a un fenomèn d'evolucion par seleccion naturala. Dins lo monde vivent, la transmission ereditària de l'informacion genetica, qu'obeís a aqueles tres principis, resulta doncas dins una evolucion de las espècias per seleccion naturala. Pasmens, d'un punt de vista teoric, l'evolucion per seleccion naturala depend pas de la natura precisa dels mecanismes que permeton l'aparicion de variacion, la transmission ereditària e la traduccion de l'informacion ereditària en caractèrs fenotipics. Lo fach que Darwin el meteis ignorava fins a l'existéncia dels gèns illustra ben la diferéncia que conven de far entre lo quadre teoric de la seleccion darwiniana e sas manifestacions observablas dins los ecosistèmas terrèstres.
En consequéncia, los fenomèns evolucionaris observats dins lo monde vivent poirián justament se manifestar dins d'autres sistèmas que meton en òbra los tres principis fondamentals de la seleccion darwiniana. Es per exemple, l'ipotèsi facha en exobiologia que de formas de vida extraterrèstras poirián èsser aparegudas sus la basa de mecanismes fondamentals diferents d'aquel que se coneis de la biologia terrèstra. Al sen de talas formas de vida evolucionant per seleccion naturala, se deuriá doncas observar de fenomèns similars a aqueles que se coneis sus Tèrra: adaptacion, coevolucion, reproduccion sexuada[12].
Fin finala se pòt tanben citar l'exemple dels algoritmes evolucionaris utilizats dins lo domeni de l'optimizacion en engenhariá. Aqueles permeton de recercar una solucion a un problèma donat en metent en competicion una populacion de solucions potencialas que solas las melhoras son conservadas per tornar èsser combinadas e donar naissença a una novèla generacion de solucions.
Lo metòde de seleccion es lo resultat d'una intervencion umana, daissant mai pensar a la seleccion artificiala.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Cf. Ernst Mayr, The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution and Inheritance, Cambridge, Harvard University Press, 1982
- ↑ (fr)Thierry Lodé La guèrra dels sèxes pels animals, una istòria naturala de la sexualitat. 2006, Ed: Odile Jacob, Paris, ISBN 2-7381-1901-8
- ↑ (fr) André Pichot, Istòria de la nocion de vida, ed. Gallimard, coll. TEL, 1993.
- ↑ (en) Genetic Signatures of Strong Recent Positive Selection at the Lactase Gene. Todd Bersaglieri, Pardis C. Sabeti, Nick Patterson, Trisha Vanderploeg, Steve F. Schaffner, Jared A. Drake, Matthew Rhodes, David E. Reich, and Joel N. Hirschhorn. The American Journal of Human Genetics, volume 74 (2004), pages 1111–1120.
- ↑ (en)[PDF] Convergent adaptation of human lactase persistence in Africa and Europe. Sarah A. Tishkoff, Floyd A. Reed, Alessia Ranciaro, Benjamin F. Voight, Courtney C. Babbitt, Jesse S. Silverman, Kweli Powell, Holly M. Mortensen, Jibril B. Hirbo, Maha Osman, Muntaser Ibrahim, Sabah A. Omar, Godfrey Lema, Thomas B. Nyambo, Jilur Ghori, Suzannah Bumpstead, Jonathan K. Pritchard, Gregory A. Wray & Panos Deloukas. Nature Genetics, volume 39 (January 2007), pages 31-40.
- ↑ (en)[1] Egg mimicry by cuckoos Cuculus canorus in relation to discrimination by hosts. M. de L. Brooke & N. B. Davies. Nature 335, 630-632
- ↑ (en)[url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/b181250q684458u3/] Arms Races between and within Species. R Dawkins, JR Krebs. Proceedings of the Royal Society of London. Series B (1979) 205, 1161.
- ↑ Brennan PL, Prum RO, McCracken KG, Sorenson MD, Wilson RE, et al. (2007) Coevolution of Male and Female Genital Morphology in Waterfowl. PLoS ONE 2(5): e418. doi:10.1371/journal.pone.0000418
- ↑ Arnqvist G, Rowe L. (2002) Antagonistic coevolution between the sexes in a group of insects. Nature 415: 787–789.
- ↑ (fr)E. Danchin, L.-A. Giraldeau & F. Cézilly (2005). Ecologia comportamentala. Dunod
- ↑ (fr)Boyd e Silk, L'aventura umana, de la molecula a la cultura, De Boeck 2004, partida 1, capítol 3, pages 68-72 ; ISBN 2-8041-4333-3
- ↑ (en) Life's Solution Inevitable Humans in a Lonely Universe, Simon Conway Morris, Cambridge University Press, New York, 2003. 486 pp. $30, $18.95. ISBN 0-521-82704-3.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Serre M, Picq P, Vincent J-D (2003) Qu’est-ce que l’Humain ?, ed. Le Pommier et le Collège de la Cité des sciences, (ISBN 2746501309)
- (fr) Chayeux J-P (2003) Gènes et cultures - Symposium annuel, ed. Odile Jacob, 304 pages (ISBN 2-7381-1310-9)


text:
17/02/2009
L’óuliveto de mèstre Jan
Pour mes amis Provençaux qui lisent mon blog voici la traduction de ma dernière note - amicalement à vous tous - Denyse
L’óuliveto de mèstre Jan èro perdudo dins lis eùse, pichoto isclo au mitan de la mar di bos. Lou tèms a passa, la bouscarato es esta bastido….
L’óuliveto es toujour aqui un pou esquichado, mai tambèn isclo de resistanço dins li counstrucion mouderno.
Pouden veire encare aquelo meraviheto de « Sinfòni Pastouralo », un pradoun mounte passon li bedigo, lis ave, uno capitelo per faire pauseto e s’apara dóu soulèu coume de la pluèio, pantaia un brèu, alena, oublida lis ouvàri de la vido que nous secuton……
Uno leio d’amelié pas’caro flourido, pamèns sian au mitan de febrié ! aquest an aven agu fre, lou printems es tras que capricious, noun se vei moureja, mai vendra ben ‘mé touti li flour, lou soulèu, et lou cèu blu.
Enfin, oundejante li fuèio argènt dis òulivié danson dins lou vènt coume di fadeto.
Tout èro aqui per apasima, estre en armounìo emé la naturo, aquelo naturo qu’agusan a cop d’estrouncarelo.
Counstruire dins li bos ! Quete bonur ! O ! mai…. Aquel aubre es tras que toucant, se faudrié pas que lou fiò prenguesse….. et zou…. estrouncarelo ! aquèu souloumbrejo lou bagnadou….zou… estrouncarelo…. Volé une bello tepo….zou estroucarelo .
Ah ! la vilo à la campagno acò es tras que bèn…..Li Camp d’Alis dins la garrigo !
Mai l’óuliveto élo résisto encaro, per quant de tèms ? Se pou pas dire…. Mai per arò
S’atroubo encaro, en sus de l’apasimen, en aquelo seison de roumanièu-counièu.
Vous dirai pas mounte la podès veire, mai adeja es assiejado de tóuti part et belèu un marrit jour s’esvalira coume un pantai…..
Les commentaires sont fermés.


text:
Knockout
Lo knockout (KO), de l'anglés to knock out, "far sortir en picant", es lo tèrme que significa, dins leis espòrts de combat, la mesa fòra combat d'un combatent après un còup portat per son adversari e que li fa pèrdre temporariament sei capacitats (la persona si ditz "sonada"). Aquò pòu èstre una pèrda de consciéncia temporària, mai pòu simplament venir de la dolor o de la fatiga.
An aquest moment l'arbitre arrèsta lo combat, que la persona si tròba dins un estat qu'es incapabla de contunhar lo combat e es completament incapabla de si defendre. En bòxa per exemple, l'arbitre prononciá lo KO dau moment qu'un dei boxaires rèsta au sòu après un còup advèrs mai de 10 segondas. Es una dei condicions de victòria possibla, si ditz per aqueu cas "victòria per KO".
L'arbitre decidisse lo KO tecnic o TKO (de l'anglés technical knockout) quand un deis adversaris es ferit e es incapable de contunhar lo combat o quand decidisse d'abandonar lo combat per qué rason que sieche.
Lo knockdown es lo tèrme que s'utiliza au moment qu'un practicant es mes au sòu per un còup mai s'aubora dins lei 10 segondas (dins lei règlas de la bòxa o dei bòxas pès-ponhs per exemple).


text:
Carbon vegetal
Lo carbon vegetal es un material combustible solide, fragil e porós amb un naut contengut en carbòni (aproximativament 80%). Se produtz per caufament de fusta e d'autres residús vegetals, a de temperaturas que varian entre 400 e 700 °C, en abséncia d'aire.
Lo poder calorific del carbon vegetal varia entre 29 000 e 35 000 kJ/kg, e es fòrça superior a aquel de la fusta, que varia entre 12 000 e 21 000 kJ/kg.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo carbon vegetal foguèt utilizat coma combustible dempuèi de temps antics dins de carbonièras, mas la produccion descresquèt remplaçada per l'utilizacion del gas natural, de l'electricitat e del petròli, perque èran de produccions mai economica. Actualament lo carbon vegetal es d'usatge pauc abitual coma font de poder calorific domestic e la produccion dins las carbonièras es una apròcha mai etnografica que productiva.


text:
Rodentia
De l'esquèrra cap a la dreita e del naut cap al bas : un Capibara, una Lèbre sautaira, un espermofil de mantèl daurat, un Castòr de Canadà e una ratuga que representan respectivament los cinc sosòrdres de rosegaires Hystricomorpha, Anomaluromorpha, Sciuromorpha, Castorimorpha e Myomorpha.
Sosòrdres de reng inferior
Un rosegaire (var. arroganhaire) es un animal qu'aparten a l'òrdre dels Rodentians (en latin Rodentia), que son de mamifèrs vegetarians o omnivòrs que sa denticion caracteristica es desprovesida de caninas e compòrta doas incisivas de creissença continua, talhadas en bisèl e talhentas. Los rosegaires an una articulacion de lor maissa que permet a aquesta de se mòure dins lo sens vertical coma los carnassièrs, mas tanben dins un movement orizontal de darrièr en abans, pròpri a limar las substàncias duras entre las incisivas, e a las trissar entre las molaras.
Las espècias de rosegaires se son desplegadas dins fòrça nichas ecologicas e son presentas dins los mitans terrèstres, dels mai arids als mitans dulçaquicòlas. I a de rosegaires arboricòlas, terrèstres, escavaires, anfibís, e mai planaires.
Lo rat de camp, lo campanhòl, lo rat, la mirga, lo chinchilhà, lo vibre o l'esquiròl son d'exemples de rosegaires. Contràriament a çò que se pensa sovent, la talpa es pas un rosegaire mas un soricomòrf. Lo cas de la lèbre e del conilh es pus delicat: an, coma los rosegaires, doas incisivas fòrtament desvolopadas, mas n'an tanben un autre parelh, que demòra a l'estat de monhon. De mai, son exclusivament erbivòrs. Fan partida d'un autre òrdre, lo dels Lagomòrfs. Çaquelà, certanas classificacions fan dels rosegaires un grop comprenent al còp los Rodentians e los Lagomòrfs.
Lo màger dels rosegaires es lo capibarà que pòt mesurar 1,25 m de long e 50 cm de nautor e que son pes pòt aténher 65 kg.
Somari
Classificacion[modificar | modificar la font]
D'aprèp Carleton (1984), existisson mai de dos mila espècias viventas classadas en trenta familhas.
Sosòrdre Sciurognathi[modificar | modificar la font]
- Anomaluridae.
- Aplodontidae.
- Castoridae.
- Ctenodactylidae.
- Dipodidae.
- Geomyidae.
- Heteromyidae.
- Muridae.
- Myoxidae.
- Pedetidae.
- Sciuridae.
Sosòrdre Hystricognathi[modificar | modificar la font]
- Abrocomidae
- Agoutidae
- Bathyergidae
- Capromyidae
- Caviidae
- Chinchillidae
- Ctenomyidae
- Dasyproctidae
- Dinomyidae
- Echimyidae
- Erethizontidae
- Heptaxodontidae
- Hydrochaeridae
- Hystricidae
- Octodontidae
- Petromuridae
- Thryonomyidae
Classificacion recenta[modificar | modificar la font]
La classificacion sistematica es actualament mesa a mal pels estudis genetics e la qu'es presentada es doncas ja benlèu despassada.
Se distinguisson cinc sosòrdres (al luòc de dos) :
- Anomaluromorpha Bugge, 1974
- Anomaluridae Gervais, 1849
- Pedetidae Gray, 1825
- Hystricognatha Woods, 1976
- Abrocomidae Miller e Gidley,
- Agoutidae Gray, 1821
- Bathyergidae Waterhouse, 1841
- Capromyidae Smith, 1842
- Caviidae Gray, 1821
- Chinchillidae Bennett, 1833
- Dinomyidae Troschel, 1874
- Echimyidae Gray, 1825
- Erethizontidae Bonaparte, 1845
- Heptaxodontidae Anthony, 1917
- Hydrochaeridae Gray, 1825
- Hystricidae G. Fischer, 1817
- Laonastidae Jenkins, Kilpatrick, Robinson e Timmins, 2005
- Octodontidae Waterhouse, 1840
- Petromuridae Tullberg, 1899
- Thryonomyidae Pocock, 1922
- Myomorpha Brandt, 1855
- Dipodidae G. Fischer, 1817
- Geomyidae Bonaparte, 1845
- Heteromyidae Gray, 1868
- Muridae Illiger, 1815
- Myoxidae Gray, 1821
- Sciuravida
- Ctenodactylidae Gervais, 1853
- Sciuromorpha Brandt, 1855
- Aplodontiidae Brandt, 1855
- Castoridae Hemprich, 1820
- Sciuridae Hemprich, 1820
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- lista detalhada de las familhas e genres de rosegaires
- lista alfabetica dels genres de rosegaires
- lista alfabetica dels noms vernaculars de rosegaires
Per extension, lo tèrme de rosegaire es emplegat coma adjectiu a prepaus de quicòm que :
- ataca, destrutz una matèria en l'absorbent, coma d'insèctes rosegant de lenha, altèra la substància de quicòm o ne recobrís la superficia, coma lo rovilh,
- destrutz pauc a pauc un organisme vivent, coma una malautiá coma la gangrena.
- mina pauc a pauc sul plan moral e que tormenta, coma de penas, de laguis, de remembranças.
- 1000 articles fondamentals
- Taxobox utilizant una classificacion pas precisada
- Article amb taxobox-animal
- Article amb taxobox de corregir
- Bon article en polonés
- Article de qualitat en alemand
- Article de qualitat en catalan
- Article de qualitat en anglés
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Portal:Biologia/Articles ligats
- Rosegaire


text:
Sumo
Lo sumo es un espòrt de lucha tradicional multisecular japonés ont dos òmes pesucs pesugasses ensajan de butar mutualament l'autre fòra d'un cercle gaireben perfièch de 4,50 m de diamètre, situat sus un ring de 5,50 m de costat apelat dohyo, o lo s'abausir al sòl, demercé de tecnicas que sovent ne semblan las del judo o de l'aikido, qu'es quicòm de pro extraordinari per de clapas d'òmes atal. De còps que i a, pr'aquò, lo combat, que ne dura lèumens sonque vint o trenta segondas, ne pòt èsser rèireviolent, quand se ne carpanejan o trucan directament a la cara, tè tu tè ieu, que non sai.
Generalament, lo luchaire mai grand es sovent lo que ganha mas pas sempre, que se ne devon conéisser mantuna tecnica de lucha sofisticada e que necessitan d'annadas e d'annadas d'estudis pacients e molts sacrificis. D'efièch, per arribar de n'èsser pesucs atal, mai que pus, los luchaires de sumo o sumotori manjan una alimentacion especiala que los ajuda fòrça per grossir.
Ne devon èsser gròsses, de segur, que d'ont mai son gròsses e d'ont mai serà dificil de los bolegar o abatre al sòl. Lo luchaire mai pesuc pòt pesar mai de 270 kg mas la mejana es d'unes 150 o 160 kg. Ne depen tot parièr de la siá talha, que d'unes son pro bèls e d'autres pichons, per çò quar i a pas cap règla per poder practicar lo sumo.
Dempuèi un quinzenat d'annadas, n'assistissèm a l'arribada demest los melhors luchaires de, primièr, d'unes mongòls (coma n'Asashoryu, un dels 2 sols yokozuna actuals...) e coreans mas tot parièr ara de russes, georgians, bulgars e un hawaiian que foguèt lo primièr non japonés a èsser designat yokozuna, id est campion màger, lo grade suprèm dins la ierarquia complèxa dels sumotori.
Los torneges màgers del circuit de l'eleit son 6, 3 a Tòquio, e los autres a Osaka, Nagoya e Fukuoka. Cada combatent se rescontra los catorze autres concurrents, per un total de quinze combats.Lo venceire es lo que comptarà maitas victòrias e i pòt aver d' ex aequo e mai d'un venceire.
Tot parièr, d'unes prèmis pòdon recompensar la valor o lo coratge idem la combativitat dels rikishi (id est luchaires, autre nom dels sumotori) e tanben la melhora tecnica.D'a vegadas, s'autrejan de prèmis especials, o nat, se los s'ameritan pas.
Es la competicion esportiva mai seguida e fervorosament amai apassionada, de Japon.Se ne pòt explicar aquel fenomèn sociocultural per l'origina religiosa e shamanica d'aicesta practica, dirèctament religada al shinto, la religion nacionala de Nihon.
Somari
- 1 Originas
- 2 Istòria
- 3 Torneges e competicions
- 4 los Yokozuna
- 5 Grades e ierarquia
- 6 Bibliografia generala
- 7 Ligams extèrnes
- 8 Ligams videografics
- 9 Nòtas & referéncias
Originas[modificar | modificar la font]
D'al mite a l'istòria[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Una tradicion seculara[modificar | modificar la font]
Torneges e competicions[modificar | modificar la font]
las règlas[modificar | modificar la font]
los rituals[modificar | modificar la font]
los Yokozuna[modificar | modificar la font]
lo grade suprèm[modificar | modificar la font]
Lista dels yokozuna istorics[modificar | modificar la font]
Grades e ierarquia[modificar | modificar la font]
Bibliografia generala[modificar | modificar la font]
a l'entorn del sumo[modificar | modificar la font]
civilizacion japonesa[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
- sus YouTube... mai de 25 100 documents subre lo sumo en picar coma clau sumo wrestling
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Pel centenari del trescolament de Frederic Mistral, las universitats de Bordèu-III, Pau-Pays de l'Adour, Nice-Sophia Antipolis, Montpelhièr-III, Tolosa-II e lo CIRDÒC-Mediatèca occitana prepausèron los 20 e 21 de novembre de 2014 un grand rendètz-vos scientific dedicat a la relectura de l'òbra del grand escrivan d'òc dins sa dimension estetica e universala, luènh dels prejutjats d'una literatura regionalista. Occitanica vos permet de tornar veire aqueste collòqui, que se debanèt dins l'auditorium de la mediatèca d'aglomeracion de Béziers Méditerranée.
Argumentari del collòqui
Lo centenari de la mòrt de Frederic Mistral fai partida dei commemoracions nacionalas per l’annada 2014. Aquò podriá èstre l’escasença, en delai dei festivitats e manifestacions previstas, de tornar au lume l’òbra dau grand poèta provençau. D’efiech, siam quauqueis uns que pensam que se lo nom de Mistrau es encara mai o mens coneissut, de còps que i a citat mai o mens coma cau, son òbra n’i a gaire que la legisson, i a gaire de criticas per ne’n parlar, e se quauquei libres an pareigut aquestei darriereis annadas, bastan pas per faire reconéisser coma se l’ameritariá l’òbra mistralenca. Nos prepausam d’organizar un collòqui sus l’òbra de Frederic Mistral. Aquela manifestacion la farem a Besiers, au CIRDOC, lei 20 e 21 de novembre de 2014. Tre ara, mai d’un establiment universitari (Pau, Bordeus, Tolosa, Montpelhier, Niça) e mai d’un cercaire an fach conéisser son interès. Vos prepausam doncas de menar vòstra reflexion long de quatre ais diferents :
- L’òbra mistralenca en se. Se tracharà de renovelar leis apròchis critics (textuaus, estilistics, generics, genetics, psicoanalitics…) e d’acarar lo tèxte mistralenc a una lectura critica, tant per lei grands poèmas (Mirèio, Calendau, Nerto e Lou Pouèmo dóu Ròse) coma per de pèças menoras o esparpalhadas (poèmas reculhits dins Lis Isclo d’Or o Lis Oulivado mai que mai) poësias o pròsas. La critica ja identifiquèt diversei tematicas mistralencas que seriá bon de lei cavar e estudiar tornarmai.
- L’estrategia literària mistralenca es dobla, provençala e francesa. Caup dins l’istòria literària dei país d’òc, en Provença bèla promièra, mai s’espandís pron lèu, e largament, sus l’ensems dei territòris de la lenga d’òc. Amb aquò, la lectura francesa de Mirèio marquèt grandament aquela reconoissença, e Mistral es un dei promiers escriveires d’oc qu’aguèsse trobat un resson a París. Assajarem de veire d’un biais mai agut leis anterioritats e posteritats mistralencas, dins la produccion d’òc en ela meteissa, tant coma lei ressons qu’aquela òbra a pogut congrear dins leis letras francesas coma dins lei literaturas « perifericas », sens oblidar, segur, Catalonha.
- La recepcion critica de l’òbra mistralenca es importanta. Ne caudriá far mai amplament l’istòria, ne mesurar l’ancoratge dins la critica dau sègle XIX fins a nòstre temps, n’evaluar la portada sociala sus l’imatge de l’òbra, e, en delai, sus aquela de Provènça. Dins una autra amira, seriá necite d’estudiar lei contenguts e lei formas deis assags critics consagrats a Mistral, sens oblidar la personalitat deis assagistas, coma la plaça que donan a aquela òbra dins son camp de recèrca.
- La constitucion de l’òbra mistralenca tresvira lo païsatge literari d’òc, mai tanben la lenga e sei diversei representacions. L’espelison d’aquela òbra vai cotria, en aquò de Mistral e de seis amics felibres, de la construccion d’una expression a l’autor de la literatura que la vòlon instituir. Aquela lenga, que la posteritat reconeis coma mistralenca, trobèt en literatura una astrada particulara. Dins la construccion de l’òbra en se, coma dins son espandiment, nos pausarem de questions sus leis elements que constituisson aquela lenga, sus lei marcas literàrias que vòl dessenhar, sus son origina e sei fondamentas, sus son inscripcion fin finala dins una realitat e una representacion qu’apartenon au sègle XIX.
Comitat Scientific
Joan-Ives Casanòva (Pau), Katy Bernard (Bordèu), Guiu Latry (Bordèu), Felip Gardy (Montpelhier), Joèla Ginestet (Tolosa), Joan-Francés Courouau (Tolosa), Patric Sauzet (Tolosa), Francés Pic (Tolosa), Felip Martel (Montpelhier), Maria-Joana Verny (Montpelhier), Romieg Gasiglia (Niça)


text:
20/02/2013
L'invité-lo convidat-de "Meitat chen, Meitat pòrc" dau 24 de feurier
Joan-Pau Verdier nos informa que lo convidat de l'emission de questa setmana sera :
Romain Baudouin,
de La familha Artus per la surtida de lor noveu opus Feiz Noz Morc'h e tota lor activitat musicala ...Tot quò-qui sur :
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras 30 sur França Blu Perigòrd!
Per ne'n saber mai , clicar qui-dejòs:
e veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
19:56 Publié dans Actualitats, actualité, Espectacles, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
tèma : vita vitanta a Marslac e dens los vilatges autorn, de 1918 dinc a 1939
scenari : mesclanha de tròç de tèxtes de Roger Lapassada e de tròç de collectatges dab los vielhs deu vilatge de Marslac :
R
Lapassada que s'arretròba presoèr au Stalag, e, dab d'autes gascons,
que's bremba de la vita vitanta abans guèrra ( familha, hèstas,
tribalhs dens los camps, dens la saliga, bugada, pelèra, enguisera,
esperoquèra, etc.).
Empontatge : Alan Munoz
70 personas sus empont
teatre, canta, dança, musica, decòr, costumes
lòc : glèisa de Marslac
datas : divés 21 de deceme a 21 h
dissabte 22 de deceme a 21h
dimenge 23 de deceme a 17 h
prètz : 12 euros
reservacion : 05 59 67 65 10 / 05 59 67 61 12
Mercés tà la vòsta ajuda . que v'esperam !


text:
Califat Fatimida
Lo Califat Fatimida èran un estat african qu'existiguèt de 909 a 1171. Fondat en Tunisia per de chiitas ismaïlistas, venguèt una poissança majora dau bacin mediterranèu dins lo corrent dau sègle X. En 969, conquistèt Egipte onte transferiguèt sa capitala en 973. Lo centre de gravitat dau Califat se desplacèt alora a l'entorn dau Caire que conoguèt una creissença fòrça importanta. Pasmens, dins lo corrent dau sègle XI, lo poder fatimida acomencèt de declinar ambé lo passatge de la realitat dau govèrn ai vizirs e l'aparicion d'inegalitats importantas. Aquò entraïnèron de revòutas qu'afebliguèron lo Califat que deguèt demandar l'ajuda dei Turcs Seldjokides per se protegir còntra lei Crosats. Aquelei darriers capitèron de rebutar leis assauts francs mai annexèron finalament lo Califat en 1171.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas e formacion[modificar | modificar la font]
La dinastia fatimida es eissida d'una sècta chiita ismaïlista qu'esperava l'arribada d'un mahdi — descendent d'Alí, cosin e gendre de Maomet, e de Fatima, filha dau profèta de l'islam — que son ròtle es de renovar l'islam e de restablir la justícia entre lei òmes. Gràcias au trabalh de missionaris mandats en Africa dau Nòrd, lo cap d'aquela sècta, Ubayd-Allah Said, poguèt fondar una dinastia dins la region en 909. Entre març d'aquela annada e lo 5 de genier de 910, una tiera de campanhas militaras li permetèron de sometre la màger part de Magrèb, de prendre lo títol de mahdi e de se proclamar Ubayd-Allah al-Mahdí e « prince dei cresents ».
Periòde african[modificar | modificar la font]
De 909 a 973, lo Califat Fatimida foguèt principalament centrat sus Magrèb onte deguèt luchar còntra divèrseis oposicions. D'efèct, l'Africa dau Nòrd-Oèst èra alora una region periferica dau mond musulman onte s'èran refugiats mai d'un corrent dissident ò rebèl coma lo kharidjisme ibadita ò sufrita ò coma d'autrei tendàncias chiitas non ismaïlistas. Per complicar la situacion politica, diferentei dinastias poderosas tenián de territòris importants dins la region e participavan de còps ai conflictes religiós, especialament lei Rustàmidas de Tahert e leis Idrissidas de Marròc. Enfin, lei divisions etnicas de la region representavan una fònt de tensions suplementàrias.
Dins aquel encastre, l'arribada dei Fatimidas destabilizèt mai lo nòrd-oèst african e lo califat novèu se turtèt rapidament a una ostilitat quasi generala. Per faciar aquela situacion, lei Fatimidas renforcèron premier sa basa territòriala e adoptèron una fiscalitat importanta per obtenir lei ressorsas necessàrias a l'entretenança de seis armadas. Aquò permetèt de reprimir lei revòutas berbèras, de vencre ò de corrompre l'oposicion lei princes sunitas ostils de Tunisia e d'Argiera (afondrament deis Idrissidas dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle X, guèrras còntra lo Califat de Còrdoa per lo contraròtle de Magrèb...) e de luchar còntra lei sèctas kharidjitas[1] (revòuta de la premiera mitat deis annadas 940). En Sicília, lei Fatimidas capitèron tanben de rebutar lei Bizantins. Ansin, a partir deis annadas 960, Magrèb èra relativament ben tengut per lo Califat que poguèt se concentrar sus la conquista d'Egipte e la lucha còntra leis Abbassidas.
Periòde egipcian[modificar | modificar la font]
Lo transferiment dau poder vèrs Lo Caire[modificar | modificar la font]
De 973 a 1171, Egipte foguèt lo centre dau Califat e leis autrei regions africanas foguèron lentament abandonadas. Aquò comencèt en 969 ambé la conquista d'Egipte e de la vau bassa de Nil per lo generau Jawhar al-Siqilli. Aprofichant la desorganizacion politica dau país — leis Abbassidas èran en plen declin — e de faminas grèvas, despensèt de sòmas importantas per obtenir lo sostèn de la populacion, restablir l'òrdre e melhorar la situacion alimentària. Quatre ans pus tard, lo país èra pacificat e lo califa Al-Muizz li-Din Allah (953-975) poguèt transferir sa capitala au Caire.
En revènge, lo projècte de perseguida la conquista e l'unificacion dau mond musulman mau capitèt car Orient Mejan èra tengut per de poissanças importantas (Crosats, Bizantins, Turcs Seldjokides... etc.) que podián resistir ais armadas fatimidas. Lei temptativas de conquista de la region s'acabèron per de resultats limitats coma lo contraròtle d'Iemèn (987-1039), de La Mèca e de Medina (fins a la fin dau sègle XI) e d'una partida de Palestina e de Siria (Damasc e Alèp (durant la fin dau sègle X e la premiera mitat dau sègle XI). En parallèl, l'autoritat fatimida sus Magrèb demeniguèt rapidament e en 1051, Muizz ben Badis venguèt independent. Ansin, lei limits dau Califat Fatimida venguèron rapidament aquelei d'Egipte.
Lo declin e la disparicion dau Califat[modificar | modificar la font]
L'administracion e lo mantenement de la prosperitat d'Egipte venguèron alora lei preocupacions premieras de la dinastia. Pasmens, pauc a pauc, la realitat dau poder passèt entre lei mans dei vizirs. Après la mòrt d'Al-Mustansir Billah (1035-1094), sei successors gardèron solament de poders onorifics. Lei vizirs renforcèron l'administracion que permetèt a l'Estat de reünir de ressorsas fòrça importantas gràcias a l'agricultura, au desvolopament de l'artesanat e de l'industria (fabricacion navala, textil, papier, metallurgia... etc.) e au comèrci amb Itàlia, Índia, Etiopia ò lo rèsta d'Orient Mejan.
Dins aquò, lo fast de la cort e l'aumentacion progressiva dau nivèu de vida dei foncionaris venguèron pauc a pauc una carga importanta per la populacion. Ansin, en despiech dau dinamisme economic dau país, la misèria e leis inegalitats se desvolopèron. En 1054-1055 e en 1065-1072, de vengudas deis aigas tròp feblas de Nil entraïnèron tanben una crisi agricòla e un retorn dei faminas. Lo poder fatimida perdiguèt donc la fisança de la populacion, demorada fidèla au sunisme, e foguèt pauc a pauc afeblit per de revòutas popularas. L'institucion militara declinèt tanben en causa dei rivalitats entre oficiers berbèrs, turcs, negres ò armènis. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XII, aquela feblessa foguèt identificada per lei Crosats qu'assaièron de conquistar lo país. Lo govèrn demandèt alora l'ajuda de Nur al-Din, senhor de Damasc, que mandèt una armada dirigida per Shirku assegurar la proteccion dau territòri egipcian. Après de combats durs, lei Francs e lei Bizantins renoncièron a sei temptativas de conquista en 1169. Aquela meteissa annada, Shirku moriguèt e foguèt remplaçat per son nebòt Saladin. Aqueu darrier recebèt l'òrdre de dissòuvre lo Califat Fatimida, çò que foguèt realizat d'un biais prudent entre 1169 e 1171 gràcias au sostèn de la populacion[2].
Cultura[modificar | modificar la font]
Lei califas de la dinastia fatimida an una reputacion de sobeirans tolerants, letruts e bastisseires car son periòde foguèt marcat per un novelum culturau, per la bastida d'un nombre important de monuments e d'infrastructuras e per lo desvolopament dau Caire. En particular, lei Fatimidas portèron un interès atentiu a la literatura e a l'arquitectura.
D'efèct, la literatura ocupèt una plaça importanta a la cort e lei Fatimidas bastiguèron plusors bibliotecas, compres dins son palais. Aculhiguèron e sostenguèron d'intellectuaus, d'escrivans, d'istorians, de juristas, d'erudits e de poètas. Entre leis autors pus importants, se pòu citar Muhammad ibn Hani (mòrt en 973) coneguts per seis agiografias, Emara al-Yamane, Uthman Ibn al-Wazzin (mòrt en 957), Ali Ibn Muhammad al-Ayadi (mòrt en 976) ò Muhammad Ibn Jafar Al-Kazzaz Tamimi (mòrt en 956).
L'arquitectura fatimida se pòu principalament observar au Caire ambé lei mosquetas d'al-Azhar e d'al-Hakim bi-Amr Allah. Aquelei bastiments utilizan un plan arabi classic amb un aspèct exterior massiu e quasi fortificat e d'ornaments rafinats dins un decòr relativament sòbri.
Enfin, en fòra deis arts majors, lo sostèn dei califas e dei vizirs a l'artesenat favorizèt l'emergéncia d'un saber-faire de remarca regardant la fabricacion d'objèctes de luxe. En particular, lei sectors de la veirariá, dau textil e de la fabricacion d'aisinas de fusta, de terralha ò de cristau èran fòrça reputats. Conoguèron una difusion importanta en Euròpa.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Dossiers d'Archéologie, « L'âge d'or des Fatimides », n° 233, mai de 1998.
- (fr) Trésors fatimides du Caire (cat. exp., Paris, Institut du monde arabe, 1998), IMA/Snoeck Ducaju & Zoon, 1998.
- (en) R. Ettinghausen e O. Grabar, Islamic art and architecture, 650 – 1250, Yale University Press, 1987.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En despiech de l'oposicion religiosa entre sunisme e kharidjisme, leis insurgents recebèron un sostèn non negligible de part dau Califat de Còrdoa.
- ↑ En despiech dau sostèn de la populacion, Saladin foguèt obligat de tenir còmpte de l'ostilitat de la garda negra fatimida e de certanei tribüs chiitas d'Egipte Auta.
- ↑ Lei minarets son pas d'origina famitida. Datan dei sègles XV e XVI durant lo periòde mameloc.


text:
E diluns èra l’error, e l’orror, e dimarts èra la vertat. Diluns sus France Inter èra, coma se ditz, la fèsta pels Flamencs, colpables de totes los mals de la tèrra per aver ganhat d’eleccions, e lo parallèl amb los Catalans s’impausava naturalament dins un amalgama requist. Non èra question que d’egoïsmes « regionals », de populisme encoratjat per la crisi etc. Jamai de lenga, de cultura o de libertat. Dimarts, la meteissa radio recebiá la primièra ministra de Quebèc e cap de paraula non èra pro doça per ela quand parlava d’autonomia, d’independéncia, de defensa de la lenga. E s’extasiavan quand « la nòstra cosina » precisava qu’èra « la première ministre », e non « le premier ministre », una feminizacion evidenta en flamenc, catalan o occitan mas gaire en francés que per aquò tant es superior a aquestes… Quand, dins la meteissa setmana, sus una cadena del servici public, Manuel Valls foguèt presentat coma poliglòt, citèron « l’espanhòl », l’anglés e lo francés, mas oblidèron lo catalan. E l’interessat, dins sa responsa, non mençonèt tanpauc sa lenga mairala ! Mas non es pas d’aquò que vos voliái parlar. Una idèa m’es venguda, un bon conselh per nòstres amics Flamencs : deurián convéncer los francofòns de Belgica de demandar eles lo destacament. Seriá plan mai eficaç per obténer lo sosten de França Inter e de França en general. E se sap que de jacobins acarnassits d’esquèrra -que non ne donarai los noms per respècte pels lectors-, son favorables a lor annexion a França.
J.P.


text:
Andriu de Gavaudan : « S'aprenga coma cal… »
- Escriut per Setmana
- Publicat dens Point de langue
Se sap que los qu’an per mestièr d’ensenhar la lenga quitan pas de dire als aprenents qu’a nòstra lenga li agrada lo present del subjontiu e quitament l’imperfach ! Lo present del subjontiu se tròba tanben dins de frasas qu’an pas res d’optatiu amb l’omission de la conjoncion que : Me vengan pas quèrre per o far ! Las tripas, ne pòdi manjar dos còps dins la jornada… mas me’n tornen pas balhar lo lendoman ! S’aprenga coma cal nòstra lenga e… la mitat del camin serà fach ! Se pòt remarcar a còps una abséncia de conjoncion dins de proposicions qu’indican mai o mens una alternativa : Per pas res, sovent, volgatz o non, vos fan clavar las maissas ! O florissa la patz, o toquèsse l’alarma, la justícia, la fe […] coma l’aiga a la mar se rendián a son arma (Godolin). Es lo Ramon Chatbèrt, de segur, que nos a fornit la matèria…
Fonts : Chatbèrt (Ramon). Questions de lenga (1983). Romieu & Bianchi. Gramatica de l’occitan gascon contemporanèu (2005). Loís Alibèrt Gramatica occitana.


text:
Var (riu)
Var es un riu d'Occitània que s'escola dins lo departament deis Aups Maritims.
Sa font raja a Estenc, masatge de la comuna d'Entraunes, a 1 790 mètres, au sud dau còl de la Calhòla (2 326 m). Son escorreguda es de 114 km abans de se getar dins la mar Mediterranèa a l'oèst de Niça. Son cors inferior fa lo limit tradicionau entre la Comtat de Niça e la rèsta de Provença, mentre que son cors mejan e superior es dins la Comtat de Niça. A donat son nom au departament de Var perque a passat temps, lo riu de Var èra lo limit orientau d'aqueu departament.
Idrografia[modificar | modificar la font]
Le Var reçaup 5 afluents principaus :
- riba senèstra :
- Chans (25 km) au luec-dich dau Pònt de Chans, avau dau Puget Tenier
- Tiniá (75 km) dins lei gòrjas de la Mescla e
- Vesubiá (48 km) au nivèu de Plan de Var ;
- riba drecha :
- Colomp (20 km) au pònt de Guèidan, amont d'Entrevaus,
- Esteron (66,7 km) au nivèu de Sant Martin de Var.
Reçaup en mai nombroses afluents secondaris : Tuebi (a Guilherme), Chalvanha (a Entrevaus), la Rodola (au Puget Tenier).
Lo nivèu dau riu es abitualament bas, 50 a 100 m³/s en regla generala, mai es reputat per seis aigats subtes e importants, son debit puja alara en quauques oras a 1 000 m³/s, atenh 3 500 m³/s en aigat centenau e entrò 5 000 m³/s en aigat millenau . Son darrièr aigat important se debanèt lo 5 de novembre de 1994.


text:
ficcion7
Mas que li veniá d’asenadas parièras ?. Èra a mand de venir fat ?N’empècha qu’i aviá una mena de vida que s’èra desvelopada dins lo conduch. Una vida qu’èra pas de creire que semblable un pichòt nivol blanc, just un pauc mai espès, e que trobava de que, se repassimar ambe los demais de l’usança. Poa ! Qu’èra una vida speciala que s’acrencava als cambas de pilòtas, specialamant lo qu’es oblidat per sa copilòta, sonada Sofia. La filha que pren des banhs al lach de sauma, òc coma Cleopatra. E que la sauma èra ela, …


text:
1018
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1018 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Lo refús de Ponç de Fòs, vescòmte de Fòs e senhor d'Ieras, de restituir son castèu de Fòs e de rendre omenatge a Guilhèm II de Provença entraïnèt una guèrra entre Ponç e Guilhèm, sostengut per lo vescòmte Fulco de Marselha e d'autrei senhors importants dau Comtat. Lo conflicte s'acabèt rapidament per una victòria de Ponç de Fòs gràcias a la mòrt de Guilhèm au sètge de Fòs. La mòrt de Guilhèm II entraïnèt lo partiment de sei fèus entre sei tres fius Guilhèm IV de Provença, Folc Bertran de Provença e Jaufre Ièr de Provença. L'aristocràcia acomencèt tanben d'assaiar de limitar lei poders dei novèus còmtes.
França[modificar | modificar la font]
Viatge dau rèi Robèrt II dins lo sud dau reiaume. Incendis de Peitieus e de Beauvais.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra còntra lo Khanat Bulgar totalament conquistat per lei Bizantins après la desfacha e la mòrt de son darrier cap dins la region de Dyrrachium en genier. Una campanha militara fòrça aisada e la distribucion de títols a l'aristocracia bulgara permetèron de sometre lei darrierei zònas de resisténcia e d'establir tornarmai la frontiera de « l'Empèri Roman » lòng de Danubi.
Escòcia[modificar | modificar la font]
Expedicion dei rèis d'Escòcia e de Strahclyde còntra la region de Bernícia. Lo Reiaume de Northúmbria, senhor de la region, i mandèt de renfòrç. Pasmens, au contrari de 1006, leis Escocés ganhèron la batalha permetent d'aparar la region de Lothian deis incursions vengudas de Northúmbria.
Polonha[modificar | modificar la font]
Signatura dau tractat de Bautzen lo 30 de genier ambé lo Sant Empèri que marquèt la fin de la guèrra començada en 1002. L'emperaire deguèt cedir una partida de Lusàcia, Milzenland e Moràvia ai Polonés mai lo contraròtle de Boèmia li foguèt confirmat. Deguèt tanben fisar de tropas au rèi de Polonha per atacar lo Rus' de Kiev qu'èra son aliat dins lo corrent de la guèrra. Aquela ataca permetèt ai Polonés de pilhar Kiev mai Boleslau Ièr mau capitèt de se mantenir dins la region e se'n retirèt tre 1019.


text:
Podem pas levar a Joanda mant unei causas :
1 - fa de musica de qualitat dins son biais (e coma l'agrada, lei questiens de gosts son autra causa)
2 - es una capacitat de far de CREACION en occitan. Valent a dire que repren pas XXX còps lei memei cançons qu'avem ja auvidas milanta còps (La targa, lo politi mes de mai, adieu paure, etc...). Es la diferéncia entre quauqun que considèra l'occitan coma una lenga viva e quauqun que si ne'n sierve coma una lenga mòrta.
3 - es umanament simpatic, çò qu'a gaire de veire per la qualitat de la musica mai qu'ajuda totjorn. L'a de grops que fan au còp de merda musicala e que son d'escurei merdas umanas (e ne'n conoissi qu'an lei numèros 1 e 2 en de mai ! ), eu es pas lo cas.
4 - es mon collèga.