text:
Passavant-sur-Layon
Passavant-sur-Layon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna angevine del marge esquèrre del Layon, situada en las Mauges al limit del Saumurois, aquel territòri rural de l'oèst de la França se tròba a qualques quilomètres al sud-es de Vihiers, en lo Maine-e-Loire al limit dels Dos-Sèvres[1]. Lo sieu territòri es essencialament rural.
País de bocage, lo Vihiersois se situa en un triangle entre Angieus, Cholet e Saumur.
Las municipalitats los mai prèps son Nueil-sus-Layon (2 km), Cléré-sus-Layon (3 km), Los Cerqueux-jos-Passavant (6 km), Genneton (7 km), Trémont (7 km), Cersay (8 km), Tancoigné (8 km), Concourson-sus-Layon (8 km), La Fosse-de-Tigné (9 km) e Los Verchers-sus-Layon (9 km)[2].
A qualques quilomètres al nòrd e a l'èst del Vihiersois se tròba la vallée del Layon, #que marca la transition entre las Mauges e lo Saumurois[3]. Lo sud de l'Anjau compòrta a l'èst dels terrens secondaires e terciaris (Saumurois) e a l'oèst dels terrens primaris (Mauges). En aqueles darrièrs, se tròba un país de bocage sus terrens de schistes e de granites[4].
Passavant-Sus-Layon se situa sus l' unitat paysagère del Correder del Layon[5].
L'altitud de la municipalitat vària de 62 a unitat|112|mètres {{}}[6], Per una altitud mièja d'unitat|91|mètres {{}}. Lo sieu territòri s'estend sus una superficie de près d'unitat|5|km|2 {{}} (491 ectaras)[7].
Lo riu lo Layon travèrsa lo territòri de la comuna (al Sud e a l'Èst)[1].
Lo sieu climat a temperat, de tipe océanique. Lo climat angevin es particularament doç, de per la siá situacion entre las influéncias océaniques e continentalas. Generalament los ivèrns son pluvieux, los congelats escasses e los estius ensoleillés[8].
Commune angevine de la rive gauche du Layon, située dans les Mauges à la limite du Saumurois, ce territoire rural de l’ouest de la France se trouve à quelques kilomètres au sud-est de Vihiers, dans le Maine-et-Loire à la limite des Deux-Sèvres[1]. Son territoire est essentiellement rural.
Pays de bocage, le Vihiersois se situe dans un triangle entre Angers, Cholet et Saumur.
Les communes les plus proches sont Nueil-sur-Layon (2 km), Cléré-sur-Layon (3 km), Les Cerqueux-sous-Passavant (6 km), Genneton (7 km), Trémont (7 km), Cersay (8 km), Tancoigné (8 km), Concourson-sur-Layon (8 km), La Fosse-de-Tigné (9 km) et Les Verchers-sur-Layon (9 km)[2].
A quelques kilomètres au nord et à l'est du Vihiersois se trouve la vallée du Layon, qui marque la transition entre les Mauges et le Saumurois[3]. Le sud de l'Anjou comporte à l'est des terrains secondaires et tertiaires (Saumurois) et à l'ouest des terrains primaires (Mauges). Dans ces derniers, on trouve un pays de bocage sur des terrains de schistes et de granites[4].
Passavant-sur-Layon se situe sur l'unité paysagère du Couloir du Layon[9].
L'altitude de la commune varie de 62 à 112 mètres[6], pour une altitude moyenne de 91 mètres. Son territoire s'étend sur une superficie de près de 5 km2 (491 hectares)[7].
La rivière le Layon traverse le territoire de la commune (au Sud et à l'Est)[1].
Son climat est tempéré, de type océanique. Le climat angevin est particulièrement doux, de par sa situation entre les influences océaniques et continentales. Généralement les hivers sont pluvieux, les gelés rares et les étés ensoleillés[8].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Lo castèl
Cara al Peitau, sus la nautor Layon, lo comte d'Anjau Foulques Nerra fa bastir un castèl a Modèl:La s-. Arruïnat, Es reconstruit après 1210 amb una enceinte isolada de torns, ont s'apond a la s-|XV|e}} un abitatge a anautit torn d'escalièr. Lo castèl a estrossejat pels huguenots l'an 1574[10].
A Modèl:La s- un nòu abitatge a bastit, de contunh cap a 1930 l'amassa es réaménagé dins ostal viticole amb celliers.
- Lo pòble
S'es desvolopat a l'entorn de doas labors, lo castèl bastit a Modèl:La s- e lo prieuré La nòstra Madama de la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle. Aqueles dos centres seràn a l'origina a Modèl:La s- de las doas parròquias Santas-Étienne e La nòstra-Madama. La glèisa Santa-Étienne i aurà destruit l'an 1626[10].
L'estructura actuala del vilatge rebat encara aquela bipolarisation.
- La municipalitat
A la vespra de la Revolucion francesa, una part del Vihiersois dépendait de la sénéchaussée d'Angieus (La Sala-de-Vihiers, Vihiers, Coron) e una autra de la sénéchaussée de Saumur (Tigné, Cernusson, Las Cerqueux, Sant-Paul-de detlo-Bòsc, La Plana)[11].
A la réorganisation administrativa #que seguida la Revolucion, après i aver #èsser cap de-luòc de costat Passavant i aguèt ligat al costat de Nueil e al district de Vihiers, de contunh en 1800 al costat de Vihiers e al arrondiment de Saumur[12].
Cossí en la rèsta de la region, a la fin de la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle se #desenrotllar la guèrra de Vendée, #que #marcar de la siá estampada la region.
A la fin de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle a bastit la linha de camin de fèrre del Pichon Anjau. Dobèrta l'an 1896 la linha Cholet-Saumur passava per Santa-Hilaire, Vihiers, Las Cerqueux, Cléré, Passavant e Nueil[13].
- Le château
Face au Poitou, sur le haut Layon, le comte d'Anjou Foulques Nerra fait construire un château au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle. Ruiné, il est reconstruit après 1210 avec une enceinte cantonnée de tours, où s'ajoute au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle un logis à haute tour d'escalier. Le château est ravagé par les huguenots en 1574[10].
Au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle un nouveau logis est construit, puis vers 1930 l'ensemble est réaménagé en maison viticole avec celliers.
- Le village
Il s'est développé autour de deux ouvrages, le château bâti au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle et le prieuré Notre Dame du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle. Ces deux centres seront à l'origine au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle des deux paroisses Saint-Étienne et Notre-Dame. La glèisa Saint-Étienne sera détruite en 1626[10].
La structure actuelle du village reflète encore cette bipolarisation.
- La commune
À la veille de la Révolution française, une partie du Vihiersois dépendait de la sénéchaussée d'Angers (La Salle-de-Vihiers, Vihiers, Coron) et une autre de la sénéchaussée de Saumur (Tigné, Cernusson, Les Cerqueux, Saint-Paul-du-Bois, La Plaine)[14].
À la réorganisation administrative qui suivie la Révolution, après avoir été chef-lieu de canton Passavant fut rattaché au canton de Nueil et au district de Vihiers, puis en 1800 au canton de Vihiers et à l'arrondissement de Saumur[12].
Comme dans le reste de la région, à la fin du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle se déroula la guerre de Vendée, qui marqua de son empreinte la région.
À la fin du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle est construit la ligne de chemin de fer du Petit Anjou. Ouverte en 1896 la ligne Cholet-Saumur passait par Saint-Hilaire, Vihiers, Les Cerqueux, Cléré, Passavant et Nueil[15].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0, 1,1, 1,2 et 1,3 IGN e BRGM, Géoportail Passavant-sus-Layon (49), consultat lo 11 de julhet de 2011 Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « geoportail » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- ↑ 2,0 et 2,1 Las distàncias anonciadas son distàncias orthodromiques (a panatòri d'ausèl).
Leon1906, Distàncias orthodromiques a partir de Passavant-sus-Layon (49), consultat lo 2 de julhet de 2012 Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « distances » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- ↑ 3,0 et 3,1 Departament de Maine e Loire - DIREN País de la Loire - DDE Maine e Loire, Atlàs dels païsatges de Maine-e-Loire, Lo Polygraphe, 2003, Modèl:Pàg.146 Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « atlas146 » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- ↑ 4,0 et 4,1 Louis Poirier, Pròva sus la morphologie de l'Anjau meridionala (Mauges e Saumurois), Anals de Geografia, 1935, Modèl:T.44 n 251 Modèl:Pàg.474 Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « lpoirier » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- ↑ Atlàs dels païsatges de Maine-e-Loire, Modèl:Op. cit. - Donadas consultables sus las_jonh%C3%A9s_paysag%C3%A8res_de_Maine-e-Loire WikiAnjou.
- ↑ 6,0 et 6,1 IGN, Repertòri Géographique de las Municipalitats (RCG 2010), consultat lo 2 de febrièr de 2012 - Donadas consultables sus detlas_municipalitats_de_Maine-e-Loire WikiAnjou. Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « ign » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- ↑ 7,0 et 7,1 Dels pòbles de Cassini a las municipalitats d'uèi (Modèl:Op. cit.), Consultat lo 26 de genièr de 2011 Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « surface » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- ↑ 8,0 et 8,1 Comitat meteorologic départemental, Climat de Maine-e-Loire, consultat lo 24 de mai de 2011 Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « cmd » est défini plusieurs fois avec des contenus différents
- ↑ Atlas des paysages de Maine-et-Loire, Modèl:Op. cit. - Données consultables sur WikiAnjou.
- ↑ 10,0, 10,1, 10,2 et 10,3 Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
cport1878.
- ↑ Mapa del Saumurois jos l'Ancian regim sustot realizada a partir de la labor de Maïté Lafourcade, La Frontièra de las originas als nòstres jorns, Premsas Univesitàries de Bordeaux, 1998
- ↑ 12,0 et 12,1 Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
cassini.
- ↑ Michel Raclin e Michel Harouy, Vihiers al temps del Pichon Anjau, los Dossièrs del AAPA n 18, 1996
- ↑ Carte du Saumurois sous l'Ancien régime notamment réalisée à partir de l'ouvrage de Maïté Lafourcade, La Frontière des origines à nos jours, Presses Universitaires de Bordeaux, 1998
- ↑ Michel Raclin et Michel Harouy, Vihiers au temps du Petit Anjou, les Dossiers de l'AAPA n 18, 1996


c: text/html

text:
Er Ajuntament de Bossòst e era asociacion culturau Lee o Muere convòquen eth prèmi de narracions policiaus Montanha Nera, d’acòrd damb es bases següentes:
1/ Eth prèmi ei dubèrt a toti es alumnes de prumèr, dusau, tresau e quautau d’ESO que corsen estudis ena Val d’Aran.
2/ S’establissen tres categories segontes era lengua utilizada: aranés, catalan e castelhan.
3/ Es narracions, ua per concursant, s’an d’inscríuer laguens deth genre policiau (comission o resolucion de quinsevolh tipe de delicte) o mistèri, e poderàn èster ambientades en quinsevolh lòc e epòca, en tot avalorar era originalitat e era qualitat literària des tèxtes.
4/ Es relats, damb un minim de cinc planes e un maxim de dètz, damb interlinhat de doble espaci, letra Times 12 o semblanta e marge per huelha de 2,5 centimètres, s’an d’enviar abantes deth 31 de març per corrèu electronic a montanhanerabossost@gmail.com, en tot indicar en ahèr deth missatge er idiòma eneth quau concorrissen.
5/ Enes trabalhs, aurà de constar unicament eth nòm deth relat e anaràn acompanhats d’ua plica adjunhuda a part, document nomentat damb eth nòm deth relat seguit dera paraula “PLICA”, eneth quau figurarà eth nòm der alumne, es sues donades postaus, eth telefon e eth corrèu electronic.
6/ Formaràn part deth jurat professors e persones restacades damb era cultura.
7/ Era decision deth prèmi aurà lòc ena sala de plens der Ajuntament de Bossòst eth deluns 1 de mai, entàs 13 ores, laguens dera prumèra edicion deth festivau de genre nere Black Mountain Bossòst / Montanha Nera Bossòst. Serà presidit per alcalde Amador Marqués e liurat as guanhadors pes escrivans Andreu Martín, Alicia Giménez Barlett e José Luis Muñoz.
8/ Eth prèmi entà cadua des categories consistirà en un lòt de libres dera sèrie juvenila Flannagan de Jaume Ribera e Andreu Martín, dedicats per autor present en acte.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
VerduNissa : un nissart qui part à la guerre
Estil : Roman
Sector : Literatura
Lenga : Bilingue Occitan-Français
Annada de parucion : 2017
Creator: Coletta, Pascal, Crosa, Michaël. Illustrateur
Editor : Editions Mémoires Millénaires
Ange es un Niçard, un garç del Comtat de Niça. Sortís pas d'un vilatge en particular, sortís de totes. Aperten pas a ges de comunautat, aperten a totas. Es un soldat ordinari que complís un dever extraordinari : téner al front, amont, en França, dins las trencadas de Verdun ! Quinas emocions e dolors foguèron seunas dempuèi lo jorn que foguèt mobilizat ? Nos conta dins son jornal la guèrra, sa guèrra mentre que l'apocalipsi li tomba dessús.
Entre francés e occitan, nos liura alara un testimòni d'òme desrasigat que ven soldat.


text:
Paraguai
Paraguai (escrich tanben Paragüai) (en lenga guaraní Paraguái, en espanhòl Paraguay) es un país e un estat d'America del Sud qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta Bolívia al nòrd, Brasil a l'èst e Argentina al sud e a l'oèst.
Sa capitala es Asunción.
Lo gentilici es paraguaian -a.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La colonizacion espanhòla
- 1.2 Lo periòde jesuista
- 1.3 Lo Paraguai independent
- 1.3.1 L'independéncia
- 1.3.2 Lo periòde de José Gaspar Rodríguez de Francia
- 1.3.3 Lo periòde de Carlos Antonio Lopez
- 1.3.4 La guèrra de la Tripla Aliança
- 1.3.5 « L'entre doas guèrras » paraguaian
- 1.3.6 La guèrra de Chaco
- 1.3.7 Lo regime militar
- 1.3.8 La dictatura d'Alfredo Stroessner
- 1.3.9 Paraguai dempuei 1989
- 2 Politica
Istòria[modificar | modificar la font]
La colonizacion espanhòla[modificar | modificar la font]
L'istòria de Paraguai avans l'arribada deis Espanhòus es quasi desconeguda en causa de l'abséncia de documents escrichs. Au començament dau sègle XVI, èra poblat per divèrsei tribús semi-nomadas. En 1537, una expedicion espanhòla en cèrca d'El Dorado i establiguèt un camp fortificat lòng dau riu Paraguai. Una aliança foguèt rapidament concluda ambé lei Guaraní per luchar còntra un ensems de tribús ostilas installadas dins lo nòrd dau Paraguai actuau.
Lei relacions entre Espanhòus e Guaraní demorèron relativament equilabradas e un mestissatge important aguèt luòc entre lei dos pòbles. Au contrari dau rèsta de l'Empèri Espanhòu, aquelei mestís foguèron reconeguts coma legitims e integrats a la societat coloniala. Pasmens, a partir de 1556, lei relacions adoptèron lo modèl coloniau classic e lo sistèma de l'encomienda foguèt introduch en Paraguai. Leis Amerindians foguèron batejats per fòrça e deguèron pagar d'impòsts ò trabalhar au profiech dau poder espanhòu. Aquò entraïnèt de revòutas fòrça importantas e leis autoritats perdiguèron lo contraròtle dau país.
Espanha menèt una repression saunosa mai preferiguèt pas restablir l'òrdre coloniau tradicionau. En plaça, fisèt la gestion de Paraguai a d'òrdres religiós. Après un periòde franciscan que durèt fins a 1585, chausiguèt lei jesuistas que gropèron leis Amerindians dins d'ensems de vilatges dich « reduccions ».
Lo periòde jesuista[modificar | modificar la font]
Lo periòde jesuista permetèt de restablir la patz dins la region e de redreiçar son economia. Dins lei reduccions, leis Amerindians vivián dins de vilatges fortificats organizats segon lo modèl sociau dei Guaraní. Cada familha aviá un tenement personau per subvenir a sei besonhs mai deviá un certan nombre de jorns de tèrras comunas. Aqueu sector communautari èra destinat a assegurar l'alimentacion dei personas que trabalhavan pas (clergat, malauts, ancians... etc.) e a produrre de bens agricòlas exportables (generalament coton ò mate). Dins aqueu sistèma, lei Guaraní gardèron una libertat importanta car èran pas dirèctament dependents deis autoritats espanhòlas e car i aviá pauc d'Europèus en Paraguai. De mai, desvolopèron un sentiment d'unitat qu'explica la vigor de la resisténcia paraguaiana durant la guèrra de 1865-1870.
Relativament prospèra, la Republica Jesuista recebèt una autonòmia fòrça importanta au sen de l'Empèri Espanhòu en cambi dau pagament regular d'un impòst a la corona. En 1639, lei jesuistas obtenguèron lo drech de tenir d'armas de fuòc per se protegir còntra leis incursions des cercaires d'aur e dei caçaires d'esclaus. Son existéncia permetèt tanben de blocar l'avançada portuguesa e de limitar lo poder de l'aristocracia dei regions vesinas. Per exemple, leis armadas guaraní dei jesuistas participèron a la repression de mai d'una insureccion amerindiana dins lei colonias espanhòlas.
Pasmens, a partir deis annadas 1730, quand Espanha assaièt de tornar prendre lo contraròtle dirècte de sei colonias, l'autonòmia dei jesuistas foguèt considerada coma una menaça importanta. En 1750, Espanha donèt plusors regions de Paraguai ai Portugués en cambi de la colonia de Sacramento (en Uruguai). Aquò entraïnèt una insureccion dei Guaraní e dei jesuistas que foguèron definitivament vencuts en 1767 (Guèrra dei Sèt Reduccions[1]). Lei reduccions foguèron alora donats a de colons espanhòus e leis Amerindians perdiguèron lei drechs aquistats durant lo periòde jesuista.
Lo Paraguai independent[modificar | modificar la font]
L'independéncia[modificar | modificar la font]
Paraguai aprofichèt lei trèbols tocant l'Empèri Espanhòu per declarar son independéncia en 1811. Una junta se formèt rapidament per defendre lo país e arrestar una expedicion argentina que voliá lo « liberar » un segond còp. En mai, José Gaspar Rodríguez de Francia proclamèt oficialament l'independéncia de Paraguai a respèct d'Espanha e dau Rio de la Plata.
Lo periòde de José Gaspar Rodríguez de Francia[modificar | modificar la font]
José Gaspar Rodríguez de Francia gardèt lo poder fins a sa mòrt en març de 1840. Avocat austèr admirator dei revolucionaris francés e de Napoleon Bonaparte, Francia creèt un regime fòrça autoritari destinat a la construccion d'un estat-nacion independent. Proprietaris dei tèrras que fasián aperavans partida dei domenis de la Corona, de la Glèisa ò de partisans d'una insureccion liberala esquichada en 1820, l'Estat arrendèt de tenements ai païsans en cambi de loguiers simbolics, mantenguèt la patz civila, exportèt la quasi totalitat de la produccion de mate e limitèt leis importacions au minimom. Aquò permetèt de favorizar lo desvolopament d'una importanta classa de païsans favorables au regime e relativament ben educats gràcias a un ret d'escòlas elementàrias.
Lo periòde de Carlos Antonio Lopez[modificar | modificar la font]
Après lo decès de José Gaspar Rodríguez de Francia, son nebòt Carlos Antonio Lopez li succediguèt. Coma son oncle, gardèt lo poder fins a sa mòrt (en 1862). Gardèt lo modèl autoritari en plaça mai acomencèt una modernizacion de l'economia dau país e liberalizèt lo mond intellectuau (creacion de jornaus... etc.). Dins lo corrent deis annadas 1850, la dubertura de Parana a la navigacion permetèt de rompre l'isolament geografic de Paraguai. Aquò permetèt la creacion d'industrias modèrnas coma un centre siderurgic, un arsenau ò un talhièr navau.
La guèrra de la Tripla Aliança[modificar | modificar la font]
En 1862, Francisco Solano Lopez succediguèt a son paire. Sei relacions ambé Brasil se desgradèron rapidament a prepaus de la definicion dei frontieras — mau definidas — entre lei dos país. En 1865, chausiguèt d'utilizar la fòrça per impausar sei revendicacions e ataquèt lo sud de Brasil. En parallèl, demandèt l'autorizacion d'Argentina d'utilizar son territòri per de transferiments de tropas vèrs lo teatre d'operacions. Après un refús de Buenos Aires, que preferiguèt gardar de relacions bònas ambé son vesin septentrionau, Lopez ataquèt tanben Argentina per i ocupar la vila d'Uruguaina.
Aqueleis atacas entraïnèron la formacion d'una aliança entre Argentina, Brasil e Uruguai. Foguèron sostenguts per lo Reiaume Unit que voliá eliminar la poissança economica de Paraguai que son independéncia geinava leis interès britanics en America dau Sud. La guèrra durèt cinc ans e foguèt una catastròfa per lei Paraguains.
D'efèct, entre 1865 e 1867, leis Argentins e lei Brasilièrs capitèron de tornar conquistar lei territòris perduts au començament de la guèrra. Puei, bloquèron Parana per asfixiar l'economia de son adversari. Pasmens, l'invasion dau territòri paraguaian foguèt fòrça malaisada car la populacion e lei soudats paraguaians resistiguèron. En 1868, de combats fòrça violents entraïnèron la conquista d'Asunción per leis Argentins e leis Uruguaians. Pasmens, en fàcia de l'importància de sei pèrdas, aquelei país abandonèron la lucha. En revènge, Brasil contunièt e, gràcias a sa superioritat numerica, poguèt pauc a pauc ocupar lo país. Aquò entraïnèt lo chaple de la màger part de la populacion. Fin finala, la guèrra s'acabèt en 1870 ambé la mòrt de Francisco Solano Lopez. Aperaquí 300 000 Paraguains èran estats tuats (sus una populacion estimada entre 550 000 e 800 000 abitants en 1865) còntra 100 000 soudats de la Tripla Aliança).
Paraguai foguèt ocupat per Brasil fins a 1876. Perdiguèt la mitat de son territòri, deguèt pagar d'indemnitats de guèrra fòrça importantas a Brasil e foguèt obligat d'abandonar son sistèma proteccionista. Aquò afebliguèt grèvament l'economia nacionala e Paraguai venguèt de facto una colonia economica anglobrasilièra.
« L'entre doas guèrras » paraguaian[modificar | modificar la font]
Après la guèrra, la vida politica paraguaiana acomencèt de semblar a aquela deis estats vesins. Una constitucion d'inspiracion liberala foguèt adoptada e dos partits politics dominats per lei grands proprietaris dirigiguèron lo país. Leis « azules » gropèron l'oligarquia liberala e anticlericala e lei « colorados » l'oligarquia conservatritz e catolica. En mai d'aquò, de còps d'estat recurrent se debanèron e Paraguai conoguèt un periòde de trèbols intèrnes que durèt fins a 1923.
Lei presidéncias d'Eligio Ayala (1923-1928) permetèron de tornar estabilizar lo país gràcias a una tiera de reformas. Lei finanças e l'economia foguèron redreiçadas, lei relacions foguèron melhoradas ambé Brasil e d'armaments foguèron crompadas en prevision dau reglament militar de la question de Chaco.
La guèrra de Chaco[modificar | modificar la font]
Chaco es una region situada entre lei rius Paraguai e Picolmayo. Gaire poblada, èra partejada entre Paraguai e Bolívia. La frontiera i èra mau definida e d'incidents frequents i aguèron luòc dins lo corrent deis annadas 1920. Pasmens, de negociacions permetián de reglar aquelei problemas. Aquò cambièt en 1930 ambé lo president bolivian Daniel Salamanca Urey.
Per de rasons de politica interiora, chausiguèt una politica pus dura e rompèt lei relacions diplomaticas ambé Paraguai en 1931. Un an pus tard, de combats frontaliers opausèron d'importantei fòrças. Se transformèron en guèrra vertadiera en 1932. Bolívia organizèt una ataca generala en Chaco entraïnant la mobilizacion generala en Paraguai. Fòrça murtriera ambé mai de 100 000 tuats[2], la guèrra conoguèt un periòde de guèrra de posicions que s'acabèt en 1934. Lei Paraguaians capitèron alora de rompre lo frònt advèrs. Agantèron leis Andes avans d'èsser a son torn batuts e obligats de se retirar. Una alta-au-fuòc foguèt signada en 1935. Dins aquò, lei soudats paraguaians gardèron lo contraròtle de Chaco que foguèt reconegut coma territòri paraguaian per lei dos camps en 1938. La conclusion de la Guèrra de Chaco donèt sei limits actuaus au país.
Lo regime militar[modificar | modificar la font]
De 1936 a 1951, Paraguai conoguèt tornarmai un periòde trebolat dominat per lei militars. Acomencèt en 1936 amb un còp d'estat dau coronèu Rafael Franco còntra lo govèrn liberau. Tres ans pus tard, d'eleccions veguèron la victòria dau generau José Félix Estigarribia. Adoptèt una constitucion fòrça autoritària mai moriguèt après mens d'un an au poder en causa d'un accident d'avion. Foguèt remplaçat per lo generau Higinio Morínigo qu'instaurèt una dictatura militara e policièra fòrça dura.
Pasmens, Morínigo se turtèt a una oposicion generalizada de la societat paraguaiana, compres d'una partida de l'elèit economic liberau. Aquò entraïnèt una multiplicacion dei grèvas. En 1947, una aliança entre lo Partit Liberau, lei Febreristas (un partit sociau-democrata), lo Partit Comunista e certaneis oficiers entraïnèt una insureccion populara que se transformèt en guèrra civila. Gràcias au sostèn de la màger part de l'armada e dei colorados, Morínigo capitèt de vencre leis insurgents mai l'oligarquia lo remplacèt en 1948. De 1949 a 1954, lo colorado Federico Chaves dirigiguèt lo país e amaisèt la situacion amb una politica sociala que s'inspirava en partir d'aquela de l'Argentin Juan Peron. Dins aquò, foguèt reversat per lo generau Alfredo Stoessner.
La dictatura d'Alfredo Stroessner[modificar | modificar la font]
Alfredo Stroessner gardèt lo poder de 1954 a 1989 gràcias au sostèn deis Estats Units d'America e a una politica de division deis oposicions interioras. D'efèct, capitèt pauc a pauc d'eliminar lei caps dau partit colorado que venguèt lo sieu partit. Puei, prenguèt lo contraròtle indirècte de la màger part deis organizacions politicas dau país (sindicats, organizacions estudiantas... etc.). Enfin, neutralizèt leis oficiers superiors de l'armada gràcias a l'atribucion de monopòlis comerciaus lucratius (cigaretas, alcòl, dròga... etc.). Sovent illegaus, aquelei monopòlis faguèron de Paraguai un dei centres de la còntrabanda internacionala mai permetèron de limitar lo ròtle dei militars dins la vida politica.
Aquò permetèt un redreiçament economic mai seis efècts foguèron en partida annulats per la corrupcion generalizada dau sistèma Stroessner. De temptativas de crear una guerilha foguèron sostengudas per Cuba mai mau capitèron en causa de l'abséncia d'organizacions localas capablas d'enquadrar la lucha. En plaça, 1,8 milion de Paraguaians s'exilèron (siá un tèrç de la populacion). Stroessner sostenguèt tanben activament l'Operacion Condòr que permetiá ai dictators sud-americans d'eliminar seis opausants pus perilhós.
A partir deis annadas 1980, ambé lo restabliment de la democracia en Argentina e en Brasil, la posicion de la dictatura venguèt pus fragila e Stroessner deguèt adoptar de mesuras de liberalizacion. En 1988, lo papa Joan Pau II, en viatge dins lo país, reclamèt una evolucion dau regime vèrs la democracia. Pasmens, Stroessner assaièt de transmetre lo poder a son fiu. Se turtèt a l'oposicion dau generau Andrés Rodríguez Pedotti qu'èra lo cap dei fòrças armadas. Mes a la retirada, Pedotti refusèt d'abandonar son pòste e prenguèt lo poder amb un còp d'estat en 1989.
Paraguai dempuei 1989[modificar | modificar la font]
Dempuei 1989, Paraguai conoís una lenta democratizacion. D'efèct, lo generau Pedotti organizèt e ganhèt d'eleccions trucadas lo 1èr de mai de 1989. Gardèt lo poder fins a 1993 e foguèt a l'origina de l'adopcion d'una constitucion democratica en 1992. Après son retirament de la vida politica, Juan Carlos Wasmosy (colorado) foguèt elegit a l'eissida dei premiereis eleccions democraticas organizadas en Paraguai dempuei 1811.
La politica liberala de Wasmosy e la nominacion d'èx-collaborators de Stroessner au govèrn venguèron fòrça impopulars. En 1996, lo generau Lino Oviedo assaièt sensa succès de menar un còp d'estat. En 1998-1999, lo país foguèt dirigit per lo president Raúl Cubas Grau (colorado) que deguèt demissionar après l'assassinat de son vice-president Luis María Argaña qu'aviá demandat sa destitucion. Pasmens, lei colorados gardèron lo poder ambé leis eleccions successivas de Luis Ángel González Macchi (1999-2003) e de Nicanor Duarte Frutos (2003-2008). Lo premier assaièt de luchar còntra la corupcion mai obtenguèt ges de resultat. En revènge, lo segond obtenguèt quauquei resultats.
Dins aquò, lo partit colorado perdiguèt leis eleccions de 2008 e un ancian evesque, Fernando Lugo (Aliança patriotica per lo cambiament), venguèt president. Lo nacionalisme economic, la lucha còntra la corupcion e la reforma agrària foguèron sei prioritats mai perdiguèt sa majoritat parlamentària tre 2009. Puei, foguèt destituit en 2012 a l'iniciativa de son vice-president, Federico Franco (Partit Liberau Radicau Autentic) que venguèt president, e dei colorados. En despiech d'aqueu succès, Federico Franco mau capitèt de s'impausar e se presentèt pas ais eleccions de 2013 ganhadas per lo colorado Horacio Cartes.
Politica[modificar | modificar la font]
Paraguai es una republica presidenciala. Lo president es lo cap d'Estat e tanben lo cap de govèrn. Es elegit per la populacion per un periòde de cinc ans.
Lo Poder legislatiu se compausa de doas cambras: la Cambra dels Deputats (Cámara de Diputados) amb 80 membres elegits per un periòde de cinc ans, e lo Senat (Cámara de Senadores) amb 45 membres tanben elegits per un periòde de cinc ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Paraguai.
Cultura[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Gobierno del Paraguay en castelhan.


text:
Dmitrii Mendeleiev
Dmitrii Ivanovich Mendeleiev (en rus : ДMи́Tpий ИBáHoBич MeHдeлéeB ; Verhnie Aremzyani, près de Tobolsk, Empèri Rus lo 8 de heurèr - lo 27 de genèr deu calendrièr Julian - de 1834 – Sant Petersborg, lo 2 de heurèr - lo 20 de genèr deu calendrièr Julian de 1907) que ho un quimista rus famós per'mor d'aver creada e publicada la purmèra version de la Taula periodica deus elements qui, en se bèth basar suber observacions dejà disponiblas de las proprietats deus elements e en bèth concludir qu'en plaçant los elements en òrdi creishent de massas qu'un cèrte nombre de proprietats quimicas comunas que tornavan regularament. Aquò que'u dè l'idèa de plaçar los elements dehens ua taula segon en òrdi creishent de massas donc e en los bèth amassar segon las loas afinitats de proprietats. Atau, que podó predíser proprietats d'elements alavetz enqüèra de descrobir.


text:
Satira
La satira es un sosgenre liric qu'exprimís d'indignacion cap a mantuna causa o persona, amb una tòca moralizairitz, ludica o risolièra. S'escriu en pròsa o en vèrs o en alternant las doas formas (satira menipea).
Origina[modificar | modificar la font]
Sorgís en Grècia (los iambografs Simonides de Amorgos e Arquiloco de Pharos principalament, encara que tanben lo comediograf Aristofanes, l'utilizan dins sas òbras, coma tanben lo poèta Bion e los filosòfs cinics Menip de Gadara e Lucian de Samosata), mas se desvolòpa fondamentalament a Roma (Enni, Lucili, Varron, Catul, Oraci, Juvenal, Persi, Marcial, per ordre cronologic). Marc Fabi Quintilian considerava tanben la satira coma un genre complètament roman.
Estil[modificar | modificar la font]
La satira se servís generalament de l'umor, de l'anecdòta e de l'engenh per tal de ridiculizar los defèctes socials o individuals, en fasent atal una critica sociala; imita de còps l'epigrama, qu'exprimís un sol concèpte e un unic tèma de borla; mas, al contrari, la satira es generalament pus longa e prolixa.
Autors[modificar | modificar la font]
Enni, Lucili e Varron escriguèron de satiras inspiradas per la filosofia cinica o estoica, que s'exprimiá a travèrs discors morals nomenats diatribas. Epictet, Bion, Menip e Lucian de Samosata avián ja escrich aquel tipe de discors que ridiculizavan los defèctes morals e socials e serviguèron de modèl d'aquestes escrivans latins.


text:
Region Sud-Èst (Brasil)
La Region Sud-èst (en portugués Região Sudeste) es una region del Brasil formada dels estats de Espírito Santo, Minas Gerais, Rio de Janeiro e São Paulo.
Amb una superfícia de 924.511 km² (10,85% del territòri brasilian), es la region mai populosa del Brasil: lo 2010 aviá 77.656.762 abitants.[1] Lo Sud-èst es tanben la region mai rica del país, e la region mai industrializada de l'America Latina, responsabla de gaireben 60% del PIB brasilièr.
Aquela region es lo territòri que servís de transicion entre la region Nòrd-èst e la region Sud. Per definir aquela division s'usèron de critèris coma l'afinitat socioculturala e de semblanças naturalas, talas coma lo relèu, lo clima, la vegetacion e lo tipe de sòl. La region Sud-èst es extrèmament urbanizada (90,5%),[2] e acuèlh los tres airals metropolitans pus importants del país, a l'entorn de las vilas de São Paulo, Rio de Janeiro e Belo Horizonte, en mai d'agropar lo màger cens electoral del país.[3]
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia del Sud-Èst es fòrça fòrt, desvolopada e diversificada. Aquela es la principala region geoeconomica del país en tèrmes economics.
L'agricultura se practica dins totes los estats de la region. Los principals produchs agricòlas son la cana de sucre, lo cafè, lo coton, lo milhòc, la tapioca, la arròs, la mongetas e las fruchas.
L'elevatge tanben se practica arreu. Lo tipe de bestial pus destacat es lo de bovins e l'estat de Minas Gerais n'es lo principal productor. I destacan tanben los cavals e los pòrcs.
A la region Sud-èst se practica la mineracion. Los principals minerales explorats son lo fèrre, lo manganès, l'aur e las pèiras preciosas. Los màgers jaciments se tròban dins l'estat de Minas Gerais.


text:
Grop dels 20
Lo Grop dels 20 (o G20) es un grop de 19 païses mai l'Union Europèa que lors ministres, lors caps de las bancas centralas e lors caps d'Estat se reünisson regularament. Foguèt creat en 1999, aprèp la seguida de crisis financièras dins las annadas 1990[1]. Vòl favorir la concertacion internacionala, en avent per principi un dialòg larg prenent en compte lo pes economic creissent pres per nombre de païses.
Lo G20 representa los dos tèrces del comèrci e de la populacion mondiala e mai de 90 % del produch mondial brut (soma dels PIB de totes los païses del monde)[2].
Lo 15 de novembre de 2008, pel primièr còp de son istòria, foguèron los caps d'Estat o de govèrn que se reüniguèron e pas unicament los ministres de las finanças. Ara lo G20 se reünís de tres bandas : los G20 regropant los caps d'Estat e de govèrn, los G20 finança regropant los ministres de las finanças e los governadors de las bancas centralas e, dempuèi los 20 e 21 d'abril de 2010, los G20 socials, reünissent los ministres de l'emplec.
Somari
- 1 Creacion
- 2 Membres del G20
- 3 Montada en poténcia dels païses surgents, marginalizacion politica d'Euròpa
- 4 Presidéncia
- 5 Soms passats e venents (G20 Caps d'Estat e de govèrn)
- 6 G 20 dels ministres de las finanças e dels governadors de las bancas centralas
- 7 G 20 Social
- 8 Nòtas e referéncias
Creacion[modificar | modificar la font]
Lo G20 foguèt creat en marge del G7 del 25 de setembre de 1999 de Washington, jos l'iniciativa del ministre de l'economia canadian Paul Martin, pendent una reünion dels ministres de las finanças del grop[3]. Lo but d'aquel novèl grop venguèt de favorir l'estabilitat financièra internacionala e de crear de possibilitats de dialògs entre païses industrializats e païses surgents, çò que las reünions dels ministres de las finanças del G7 permetián pas.
Per Fareed Zakaria[4], « la governància mondiala poirà evolucionar solament per mejan del G20 ». D'autras rasons explican aquel ponch de vista. D'una banda, lo Conselh de Securitat de las Nacions Unidas es paralisat pel drech de vèto. Sas missions poirián se reüssir melhor pel G20 pus representatiu dels rapòrts de fòrça mondials. D'autra banda, se los Estats Units d'America an pas mai la fòrça d'impausar sols lors visions, pòdon per mejan d'aquela instància aver un ròtle positiu de catalisor.
Membres del G20[modificar | modificar la font]
Los membres del G20 sont representats pels ministres de las finanças e los directors de las bancas centralas dels 20 païses o organizacion seguentas :
- Sud-Africa
- Alemanha
- Arabia Saudita
- Argentina
- Austràlia
- Brasil
- Canadà
- China
- Corèa del Sud
- Estats Units
- França
- Índia
- Indonesia
- Itàlia
- Japon
- Mexic
- Reialme Unit
- Russia
- Turquia
- Union Europèa
Montada en poténcia dels païses surgents, marginalizacion politica d'Euròpa[modificar | modificar la font]
Lista dels Estats per PIB en 2009 donada pel Fons Monetari Internacional[5]
Lista dels Estats donada en 2010 per la Central Intelligence Agency [6]
Doncas i a :
- 25 % de païses asiatics (Japon, China, Índia, Corèa del Sud, Indonesia);
- 25 % de païses europèus (Alemanha, França, Reialme Unit, Itàlia, Union Europèa);
- 15 % de païses d'America del Nòrd (Estats Units d'America, Canadà, Mexic);
- 10 % de païses d'America del Sud (Brasil, Argentina);
- 5 % de païses africans (Africa del Sud);
- 10 % de païses del Orient Mejan (Turquia, Arabia Saudita);
- 10 % d'autres païses (Russia, Austràlia).
Lo G20 es en primièr un grop politic que lo grop dels 20 primièras economias mondialas. Los païses europèus deurián en teoria representar 40 % e pas 25 % dels Estats membres del G20. En efèit, quatre Estats son pas membres del G20 alara que fan partida dels 20 primièrs PIB de la planeta:
- Espanha, 9a economia mondiala;
- Los Païses Basses, 16a;
- Soïssa 19a
- Belgica 20a;
Los quatre païses non membres son totes de païses europèus. Se pòt remarcar una marginalizacion d'Euròpa dins las instàncias decisionalas internacionalas. Cal ramentar que los païses europèus representan 70% dels Estats membres del G7 en 1976.e representan pas mai que 25% del G20 -supausat de se substituir al G7- en 2008.
Al contrari se tròban tres païses non membres de las 20 primièras economias mondialas e presents al G20:
- L'Arabia Saudita, 26a;
- Argentina, 30a;
- l'Africa del Sud, 32a.
D'autra banda, la localizacion dels soms al nivèl dels cap d'Estat dempuèi 2008 marca la dominacion dels païses anglosaxons: Washington, DC (Estats Units d'America, octobre de 2008), Londres (Reialme Unit, mai de 2009), Pittsburgh (Estats Units d'America, setembre de 2009), Toronto (Canadà, junh de 2010).
L'Union Europèa es representada pel President del Conselh Europèu e aquel de la Banca Centrala Europèa, çò qu'explica lo nom de G20. Pasmens los presidents de la Banca Mondiala e del Fons Monetari Internacional son tanben presents al G20, aquò relativiza la preséncia de las institucions europèas.
Los membres actuals del G20 representan prèp de 65,2% de la populacion mondiala. Los regims se repartisson atal : 1 union de tipe confederal, 14 republicas (que 7 republicas federalas e 1 republica populara) e 5 monarquias (que 1 monarquia absoluda).
Los 3 Estats de l'ALENA son membres del G20 que compta tanben 2 Estats del MERCOSUR, 4 Estats de l'Union Europèa (que sèti tanben esperela) e 3 Estats membres de l'Organizacion de la Conferéncia Islamica. Lo continent asiatic es relativament plan representat amb de païses coma China, la Corèa del Sud, Índia, Indonesia, Japon e tanben Turquia e l'Arabia Saudita ; l'Africa del Sud es sola representant del continent african al G20.
Presidéncia[modificar | modificar la font]
- de 1999 a 2001 : Canadà
- en 2002 : Índia
- en 2003 : Mexic
- en 2004 : Alemanha
- en 2005 : China
- en 2006 : Austràlia
- en 2007 : Africa del Sud
- en 2008 : Brasil
- en 2009 : Reialme Unit
- en 2010 : Corèa del Sud
- en 2011 : França
Soms passats e venents (G20 Caps d'Estat e de govèrn)[modificar | modificar la font]
- 1999 : Berlin, Alemanha
- 2000 : Quebèc, Canadà
- 2001 : Ottawa, Canadà
- 2002 : Nòva Delhi, Índia
- 2003 : Morelia, Mexic
- 2004 : Berlin, Alemanha
- 2005 : Pequin, China
- 2006 : Melbourne, Austràlia
- 2007 : Lo Cap, Africa del Sud
- 2008 : São Paulo, Brasil
- 2008 : (15 de novembre) Washington, Estats Units d'America
- 2009 : (2 d'abril) Londres, Reialme Unit
- 2009 : (24 e 25 de setembre) Pittsburgh, Estats Units
- 2010 : (26 e 27 de junh) Toronto, Canadà
- 2010 : (11 e 12 de novembre) Seol, Corèa del Sud
- 2011 : novembre de 2011. Niça, França
G 20 dels ministres de las finanças e dels governadors de las bancas centralas[modificar | modificar la font]
- Los 22 e 23 d'abril de 2010 foguèt organizat a Washington, una reünion d'aquel grope per tractar coma regular e velhar sul sistèma financièr. Lo som acabèt amb un desacòrdi suls mejans a utilizar[7]
- Lo som del G20 que foguèt organizat dels 3 al 5 de junh de 2010 a Pusan en Corèa del Sud auriá degut preparar lo G20 dels cap d'Estats dels 26 e 27 de junh venents a Toronto. Auriá « enterrat »[8] lo projècte de taxa bancari internacionala volgut pels Estats Units d'America, Alemanha e França pasmens que lo FMI deuriá presentar a Toronto dos tipes de taxa bancària[9].
G 20 Social[modificar | modificar la font]
S'agís de far progressar lo drech social e sindical al nivèl mondial
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ [1] Harper contra una refonda globala del sistèma financièr, Alexandre Shields, Le Devoir, 15 e 16 de novembre de 2008
- ↑ id supra
- ↑ (fr)Universitat de Quebèc a Montreal : Del G10 al G20 Modèl:PDF
- ↑ (fr) Les Echos, del 14/09/2009, Entrevista de Fareed Zakaria per Pierre de Gasquet
- ↑ BIP 2009 nach Ländern in der World Economic Outlook Database, April 2010 des Internationalen Währungsfonds
- ↑ CIA_R2001, site de la CIA(page consultée le 25 juin 2010)
- ↑ (fr) Richard Hiault, Les Echos del 26/04/2010
- ↑ (fr) Frédéric Ojardias et Robert Jules " Le G20 enterre la taxe bancaire internationale" La Tribune 7 de junh de 2010
- ↑ id supra


text:
Mausolèu d'Alicarnàs
Lo Mausolèu d'Alicarnàs o la Tomba del rei Mausòl a Alicarnàs foguèt un edifici sepulcral considerat coma una de las sèt Meravilhas del Monde antic, construit entre los ans 353 e 350 abC a Alicarnàs (uèi Bodrum, en Turquia) per Mausòl, un satrapa de Cariá dins l'Emperi Persan. Foguèt bastit per Artemisia II de Cariá pel seu marit e fraire Mausòl, mòrt en 353 abC. La construccion foguèt confiada a de grands artistas en arquitectura e escultura de las escòlas ionicas e atica. La reina volèt que lo monument subrepasse tot autre que jamai se vegèt. Los arquitèctes èran Fileu (o Fiteu) e Satir (aruitècte); aquel escriguèt una descripcion de l'òbra e de las decoracions esculturalas, fachas pels artistas de l'escòla atica Escopas, Briaxis, Leocarès, e benlèu Timotèu e Praxitelès segon Vitruvi. Los artistas competiguèron entre eles e cadun faguèt una faciada; a la mòrt d'Artemisia, que sobrevisquèt al seu marit dos ans, l'òbra contunhèt cap a la fin. Plini lo Vièlh nomena tanben un artista de nom Pitis que faguèt una quadriga a la cima del monument amb las estatuas dels dos monarcas.
Los autors que parlan del Mausolèu donan pauc detalhs de la construccion; alara que qualques monedas ne donan una representacion son de creacions tardièras e la realitat se pòt estabir; tanpauc se sap pas si d'esculturas qu'aviá se conservèt vertadièrament. Lo sol que ne fa una descripcion complèta es Plini lo Vièlh, mas sa descripcion es complicada. Ditz que mesurava 19 mètres de nòrd al sud, e èra mai cort als frontals; son perimètre èra de prèp de 125 mètres e lo naut de 11 mètres; estava entornejada per 36 colomnas, zona nomenada Pteron, adornada amb esculturas de relèu fachas per Escopes sus la partida orientala, Briaxis sus la partida nòrd, Timotèu sus la partida sud e Leocarès a l'oèst; sus aquel Pteron i aviá una piramida de meteis nautor diminuida en 24 passes a la cima ont èra la quadriga de Pitis. Lo naut total inclusent l'ornament èra de 46 mètres. L'edifici estava format per una partida quadrangular (pteron) entornejada d'un peristíl de colomnas (segurament ionicas) e elevat per una basa.
L'edifici existissiá encara al sègle IV e benlèu sobreviure fins al sègle X. Qualques marbres trobats sus las muralhas de Bodrum foguèron portada a Anglatèrra per l'ambaissador britanic Sir Strafford Canning en febrièr de 1846 e son ara al Musèu Britanic, essent coneguts coma "Marbres de Budrum"; representan batalhas dels grècs amb las Amazonas.
Lo mot mausolèu es usat dempuèi aquels temps per designar tota tomba granda, perque "Mausolm—eion" originalament significava "dedicat a Mausòl".
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Bodream, Jean-Pierre Thiollet, Anagramme Ed. (Paris), 2010, ISBN 978-2-35035-279-4.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dijous, 28 de febrer de 2013
Peticion e manifèste vists per un agnostic.
dimecres, 27 de febrer de 2013
La miaça de demission deu coprinci.
Non soi pas briga especialista deu dret constitucionau andorran e non sèi pas quinas consequéncias la demission d'un deus dus coprincis e poderé aver sus la governança de las vaths. En tot cas, adara los deputats andorrans que saben quin e's pòden virar las moscas d'un coprinci reaccionari. Aquò, òc, que promet d'estar interessant.
diumenge, 24 de febrer de 2013
Quíchoa equatorian: Leçon 1
Aquiu qu'avetz ua leçon tirada deu metòde Ross de quíchoa. Qu'èi sonque modificada la grafia de l'autora tà respectar la nòrma oficiau.
1. ¿Allillachu kanki?
Quasi tots los vèrbes que's conjugan parièr en quíchua. Quan e saps conjugar un vèrbe, que'us saps conjugar tots o quasi.
Quauques remarcas sus la pronóncia:
Lo quíchoa septentrionau (com lo quéchoa tot e l'aimara) qu'a sonque tres vocaus: a, i e u. Totun, com en quéchoa tot e en aimara, la pronóncia de i que pòt semblar a ua e e la de u a ua o, aquò que depen de l'environament de la vocau.
Que soa m davant p (e b en la grafia velha, p qu'englòba p,b e f en quíchoa unificat ), que's pronóncia dentau (la n de joen, an...) sequenon.
Lo digraf ll que pòt préner las duas valors de la j gascona segon los locutors, com en gascon (y e j).
Sh com en gascon, ch com en espanhòu (ch a miei camin enter ts e ch gascons)
L'accentuacion qu'ei de manera regulara sus l'avant-darrèr sillaba. Qu'ei sus la darrèra sillaba tà marcar l'enfasi, alavetz la sillaba accentuada que pòrta un accent.
1 Punlla chayarka, uyanamari kanchi
Pachamamaka shukshina tukunami
Llakikuna tyanmi, mutsurinami kanchik
Kawsayka tukuyta yalli sumakmi
2 Ama shuyashun, shukticuna rurachun
Nanaykuna kampak punkuma chayamunga
Tantanakushka animata manchashun
Tukuykuna yachanami kanchik
Còr 1: Yuyaimi kanchi, pachami kanchi
Sumaklla michashina punchayachishunchik
Alli yuyakunawan, alli ruraykunawan
Tukuylla, kampash, ñukapash, yanaparishun
3 Shunkumanta, wuyashka kacta yachachun
Wikikuna ama yanka kachun, na paykunallachun
Yanapangapagmi kanchik, tukuy nukanchikpa ushaywan
Còr 2
Yuyaymi kanchi, pachami kanchi
Sumaklla michashina punchayachishunchik
Alli yuyakunawan, alli ruraykunawan
Tukuylla, kampash, ñukapash yanaparishun
4 Llakikunawan mana ashtawan ushashpa
Ama kunkaychu ñuka kanwanmi kasha
kaypy ñuka maky allylla kankapak
Tukuy kashpamy ushashun
Còrs 3,4,5,6
Yuyaymi kanchi, pachami kanchi
Sumaklla michashna punchayachishunchik
Alli yuyakunawan, alli ruraykunawan
Tukuylla, kampash, ñukapash yanaparishun
dimarts, 19 de febrer de 2013
Lo doble instrument de Wilson Cruz
Que n'avetz un bon exemple dab aqueras pòlcas paraguaianas:
dissabte, 16 de febrer de 2013
Esquerrèr e charanguista.
dissabte, 9 de febrer de 2013
L'eretatge deu "Gringo" Gilbert Favre
Qui's bremba deu "Gringo" de los Jairas, lo gran Gilbert Favre? Jo, en tot cas.
Gilbert Favre (1936-1988) qu'èra un musician soís, etnològue de formacion, clarinetista de jazz e quenista. Que's passè ua partida de la vita en Bolivia e en Chile. En Bolivia que fondè dus grops musicaus. Puish, en las 1970, que se'n tornè definitivament tà víver en Euròpa. La chilena Violeta Parra, de quinze ans mei atjada qu'eth e dab laquau lo musician mantienó ua relacion amorosa complicada, no's remetó pas jamei d'aqueth doble abandon, lo de Chile -Favre que deishè Chile tà installà's au nòrd, en Bolivia, on i passè quauques annadas abans de deishar lo navèth continent- e lo de la quita Violeta: lo quenista que s'i maridè ua boliviana shens ac gausar díser a l'artista chilena qui èra demorada en Chile.
La separacion qu'inspirè a la Violeta ua de las soas darrèras composicions: "Run run se fue pal norte".
En 1986, acompanhat de musicians francés, Gilbert Favre que hasó un viatge de tornada tà Bolivia dab l'idèa d'i organizar un hestenau de musica boliviana.
Qu'èra l'epòca urosa qui i èra possible de jogar de musica hens un avion...
A l'arribada a l"aeropòrt de La Paz, que i estó arcuelhut triomfaument per de musicians bolivians qui no'u avèn pas briga desbrombat. Que i reconeishem lo gran mèste deu charango Ernesto Cavour, dab qui Favre joguè hens la formacion Los Jairas e dab qui formè lo trio Domínguez-Favre-Cavour .
Suu aqueth sojorn musicau de G. Favre a La Paz, que trobaratz quauques videos mesas en linha mercès au charanguista breton Jean Vidaillac, de l'associacion "Sagarnaga", qui èra deu viatge (suu youtube, picatz Gilbert Favre).
En la video qui segueish, que'us vedem a jogar hens la Peña Naira, petit centre musicau localizat carrèra Sagárnaga (La Paz) e fondat peu quiti Favre de cap a 1965, apuish représ peu (gran) charanguista Ernesto Cavour, lo son companh de musica de la debuta. Uei lo dia lo centre no'i existeish pas mei.
A la seguida d'aqueth eveniment deu viatge de Favre, qu'estó creada en 1987 l'associacion Sagarnaga qui amassa musicians de l'Euròpa francofòna jogant de musica boliviana. Aquera associacion qu'organiza talhèrs, cors d'estiu, rencontres, etc., autorn d'aquesta musica.
En 2010, l'amassada qu'avó lòc a La Paz... Un centenat de membres s'i retrobèn, joens en hèra gran part, tà i jogar musica i visitar los país on i vivó Gilbert Favre: Bolivia e Chile. L'eretage deu mèste quenista qu'ei assegurat. Felip Carcassés, musician setòri d'expression occitana, bolivian de còr e gran quenista davant l'Eternau, que i èra, que'u poderatz apercéber sus las tres videos qui segueishen.
Que'u podem arregraciar e felicitar a Jean Vidaillac, gran mèste de l'associacion, peu tribalh realizat.
dijous, 7 de febrer de 2013
Alban Faust
Aquiu qu'avetz petit documentari qui'u ei consacrat. Qu'ei en alemand, entaus qui comprenen aquera lenga:
E entaus qui non saben pas l'alemand, que'us demora la musica suedesa. Aquiu, ua polska seguida per ua valsa:
Ua auta polska:
Ua tresau polska (ja v'aví dit que la polska èra la dança emblematica deus suedés?)
E, entà cambiar, ua mazurca:
E, fin finala, un shòtish (escotisha):
dissabte, 2 de febrer de 2013
La parroqueta d'aurelhas jaunas e la palmèra de cera
La palmèra de cera qu'abriga ua espècia de parroquet: la parroqueta d'aurelhas jaunas (Ognorhynchus icterotis, loro orejiamarillo en espanhòu). Aqueth papagaiet andin qu'ei completament dependent deus palmerars de Ceroxylon spp. tau son cicle biologic. Que's sòu passar las nueits apitat sus la palmèra e que's neureish en ne minjant los fruts. Que contribueish a la disseminacion de la planta en dispersant los òs deus fruts. Non nidifica sonque hens cavitats qui's forman hens los estipes deus especimèns morts de Ceroxylon spp. La palmèra vienosse a desaparéisher, que seré tanben probablament lo cas d' aqueth parroquet. L'ausèth que i ei dejà extint en Equator, victima de la caça, de la captura e de la rarefaccion deus palmerars. Urosament, qu'ei protegit en Colómbia, com la quita palmèra de cera, declarada arbo nacionau de Colómbia per efèit de lei. Que i conviven en resèrvas adaptadas tà la proteccion de las duas espècias, l'animau e la vegetau.
La municipalitat de Roncesvalle, hens lo department colombian de Tolima, qui n'i compda ua d'aqueras resèrvas, que s'ei implicada hens la valorizacion de l'ausèth non solament com objècte de proteccion, mès tanben com pretèxte e prètz-hèit tà en·hortir los ligams socioculturaus en çò deus membres de la comunautat e com tèma d'educacion e de sensibilizacion taus escolans e taus poblants . Qu'organiza un hestenau dedicat a l'ausèth dab danças, passacarrièras etc.


text:
01
Mar
L'Agenda de març de 2018 de la FaBrica e d'ÒCtele
De veire tanben sus ÒCtele
Descobrir tot lo detalh de l'actualitat presentada mercés a la FaBrica :
- Lo Bal de la Caneta 2018
- Fasètz la lenga en Cabardés
- Conferéncia de JJ Le Creurer : « L'acordeon diatonic en Euròpa »
- Carnaval occitan de Besièrs
- Hestiv'òc de nèu
- Traces de danses 3
- Sul pont de veire
- La musique des joutes languedociennes
- Contes e istòrias de Carcin par Clément Bouscarel
- Còrnamusas occitanas peus nuls de JM Espinasse
- Tralhaires : découvrir la création en film et CD
- Salade niçoise de Zine
- Aur / Or / רוא - par la compagnie Mayaan


text:
Conferéncia "Occitània, Catalonha, Baleares : Itineraris literaris"
Publicat lo 06 junh per CIRDÒC-Mediatèca occitana
Dins l'encastre de la programmacion literarià del CIRDÒC a l'Estivada 2015 e del Forum euroregional "Patrimòni e creacion" (Euroregion Pirenèus-Mediterranèa), la taula redonda Occitania, Catalonha, Baleares : Itineraris literaris ensajava de questionar las relacions entre las literaturas occitanas e catalanas.
Taula redonda enregistrada lo 25/07/2015 per Ràdio Lenga d'Òc.
Per de rasons de respècte del dreit de la proprietat intellectuala, los extraches cantats per Eric Fraj, son estats copats per la mesa en linha del document.


text:
Breviari d'Alaric
Lo Breviari d'Alaric (en latin: Breviarium Alaricianum), es un recuèlh de drech roman promulgat pel rei visigòt Alaric II, en 506. Aquesta denominacion apareguèt al sègle XVI per remplaçar la Lex Romana Visigothorum. Se tracta principalament d'una compilacion e d'una interpretacion del còdi teodosian (438), destinat a las populacions galloromanas e ispanoromanas del reialme visigòt, e non pas als nòbles visigòts qu'avián sas leis pròprias ja redigidas per Euric. Lo breviari compren:
- Sètze libres del Codex Theodosianus;
- Las novèlas de
- Las institucions de Gaius;
- Cinc libres de Sententiae Receptae de Julius Paulus;
- Tretze títols del Còdi Gregorian;
- Dos títols del CòdI Hermogenian;
- e un tròç del primièr libre de Responsa Papiniani.


text:
AELOC : Collòqui sus la lenga e l'identitat en PACA
L'Associacion tà l'Ensenhament de la Lenga d'òc organisa lo XIIen Collòqui de l'AELOC lo 25 de novembre a la sala de las fèstas Emilien Ventre a Rosset (13).
Lo sicut tractat serà « La lenga d'òc e la question de l'identitat en PACA ».
Lo cònse de la vila, los representants de las collectivitats partenàrias del collòqui e los responsables e divèrs actors de l'Educacion nacionala inauguraràn lo collòqui a partir de 14 o 15. La vici-presidenta de l'AELOC, Nathalie Wurbel, parlarà de la situacion de l'ensenhament de la lenga nòstra dins la Region.
A 15 o, Mireille Benedetti, conselhièra regionala e Bruno Genzana, conselhièr regional e vici-president del Conselh Departamental de las Bocas de Ròse interveniràn sus l'identitat regionala.
Christian Lagarde, professor a l'Universitat de Perpinhan parlarà del concèpte d'identitat aplicat a las lengas de França. Son intervencion serà seguida d'un debat amb lo public present.
Pendent una ora, una taula redonda sul subjècte « Contra l'identitat d'exclusion : una lenga per recampar » amb Pierre Blache, inspector de l'Educacion nacionala, Abdelhak Elhadi, Christian Lagarde, Marie-Françoise Lamotte e Mathieu Poitavin.
La darrièra intervencion serà facha per Miquèu Montanaro pertocant a l'autenticitat provençala e l'obertura al mond.
Lo jorn s'acabarà per un concèrt del Duo Montanaro-ki a 18 o 30.
L'eveniment se debana en partenariat amb l'Academia de Niça e l'Associacion l'Aigo Vivo de Rousset. Serà bilingüe. A costat, mòstra, venda de libres e documents, taulièrs de las assocacions partenàrias.
Creada en 1987, l'AELOC recampa de monde que transmeton la lenga d'òc dins lor vida professionala o a títol benevòle atal coma los parents d'escolans que l'estúdian.
Inf. : This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. — Site : www.aeloc.fr


text:
Uranus (planeta)
Uranus es la setena planeta dau Sistèma Solar per òrdre de distància au Soleu après Saturne e avans Neptun. Es una planeta giganta e gasosa coma Jupitèr, Saturne e Neptun. Tèn donc la tresena talha e la quatrena massa dau Sistèma Solar. Son atmosfèra de color blava es fòrça espessa e es la pus freja entre lei planetas. De mai, coma leis autrei planetas gigantas, Uranus tèn un sistèma d'anèus. Dins aquò, sa caracteristica pus espectaclosa es son axe de rotacion clinat de maniera quasi parallèla au plan dau Sistèma Solar. Aquela especificitat se retròba egalament dins la forma de la magnetosfèra e dins leis orbitas dei 27 satellits coneguts que tèn Uranus.
En causa de son alunchament, Uranus es coneguda per sei temperaturas fòrça bassas e per lei dificultats per l'estudiar. Ansin, foguèt la premiera planeta desconeguda durant l'Antiquitat que foguèt descubèrta amb un telescòpi en 1781 per William Herschel. De mai, a l'ora d'ara, gaire de telescòpis pòdon veire de detalhs de la planeta e una unica sonda espaciala visitèt lo sistèma d'Uranus. Foguèt la mission estatsunidenca Voyager 2 en 1986 après un viatge de nòu ans.
Aquela planeta foguèt nomada Uranus en onor d'aqueu dieu roman qu'èra lo paire de Saturne. L'apelacion foguèt donada de la mema maniera que lo dieu Saturne èra lo paire de Jupitèr.
Somari
- 1 Caracteristicas fisicas
- 2 Orbita e rotacion
- 3 Satellits
- 4 Observacion
- 5 Descubèrta, recèrca e exploracion
- 6 Cultura
- 7 Nòtas
- 8 Referéncias
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Uranus fa partida dei planetas gigantas gasosas amb Jupitèr, Saturne e Neptun. Sa densitat es donc relativament febla amb una valor de 1,27. Sa massa, egala a 14,5 còps la massa de la Tèrra, es la quatrena dau Sistèma Solar mai son rai eqüatoriau de quasi 25 000 km, representant quatre còps lo rai terrèstre, es lo tresen dau Sistèma Solar.[1],[2]
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
La composicion d'Uranus es mau coneguda e varia segon lei modèls utilizats. Leis elements principaus formant la planeta serián de glaç d'aiga, d'amoniac e de metan que comptarián per una massa compresa entre 9,3 e 13,5 massas terrèstras.[3],[4] Idrogèn e èli, fòrça presents dins lei composicions de Jupitèr e Saturne, son pus rars sus Uranus amb solament una massa situada entre 0,5 e 1,5 massas terrèstras.[3] Lo rèsta de la massa de la planeta, entre 0,5 e 3,7 massas terrèstras, seriá rocassós.[3]
Lo modèl classic de l'estructura intèrna d'Uranus es un nuclèu rocassós au centre de la planeta, enviroutat per un mantèu fach de glaç e subremontat d'una envolopa gasosa d'èli e d'idrogèn.[3],[5] Lo nuclèu seriá relativament pichon amb una massa de 0,55 massa terrèstra e auriá un rai egau a 20% dau rai de la planeta.[3],[5] Sa densitat seriá pròcha de 9 amb una pression de 800 GPa e una temperatura de 4 800 °C.[4],[5] Lo mantèu de glaç [Nòta 1] representariá la màger part de la planeta amb una massa de 13,4 massas terrèstras.[3],[5] Enfin, l'atmosfèra [Nòta 2] d'èli e d'idrogèn aviá una massa egala a 0,5 massa terrèstra per una espessor egala a 20% dau rai planetari.[3],[5]
Dins aquò, aqueu modèl es pas totalament satisfasent. Ansin, de quantitats de materiaus rocassós o d'idrogèn podrián èsser mescladas dins lo mantèu de glaç. La consequéncia es que lei percentatges dei materiaus rocassós o d'idrogèn podrián èsser pus importants. A l'ora d'ara, i a pas de donadas per resòuvre aqueu problèma.[4]
Un autre fach incomprés pertocant l'estructura intèrna d'Uranus es son flux termic relativament feble a respècte deis autrei planetas gigantas dau Sistèma Solar.[6],[7] Per exemple, Neptun emet un flux 2,6 còps superior a la quantitat d'energia recebuda dau Soleu.[6] Òr, en comparason, dins l'infraroge, Uranus emet solament 1,08 còps lo flux solar absorbit per son atmosfèra.[8],[9] Ansin, lo flux termic, egau a 42 mW/m², es inferior au flux terrèstre.[9] Una ipotèsi per explicar aqueleis observacions seriá l'existéncia d'un jaç que, per exemple, dispersariá la calor per conveccion e empachariá adonc son passatge vèrs la superficia.[9]
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
A respècte dau rèsta de la planeta, l'atmosfèra d'Uranus a una composicion fòrça diferenta, tenent principalament d'idrogèn (83 %), d'èli (15 %) e de metan (1,99 %). De mesuras espectroscopicas mostrèron tanben la preséncia de traças d'etan, d'acetilèn, de metilacetilèn, de diacetilèn, de dioxid de carbòni, de monoxid de carbòni e d'aiga.[10] Leis aparelhs scientifics pòdon obtenir de mesuras fins a una prefondor de 300 km sota la superficia nominala.[11] En aquel endrech, la pression es egala a 100 bar amb una temperatura de quasi 50 °C.[11] Aquela atmosfèra se pòt devesir en divèrseis estructuras : una troposfèra entre -300 e 50 km, una estratosfèra entre 50 e 4 000 km e una termosfèra/corona entre 4 000 e 50 000 km.[8] I a pas de mesosfèra.
D'autra part, l'atmosfèra d'Uranus sembla d'èsser calma a respècte d'aquelei de Jupitèr o de Saturne amb una color blava unida sus leis imatges de la sonda Voyager 2. Pasmens, Uranus tèn tanben una estructura de nívols en bendas e una activitat climatica activa.
Troposfèra[modificar | modificar la font]
La troposfèra es lo jaç bas de l'atmosfèra e lo pus actiu entre leis altituds -300 km e 50 km. La temperatura baissa amb l'altitud de 47 °C a -300 km a -224 °C a 50 km onte se situa la tropopausa.[7],[8] Pasmens, la temperatura de la tropopausa varia leugierament entre -224 e -216 °C amb la latitud.[7],[8] Aquelei valors fan qu'Uranus a l'atmosfèra pus freja dau Sistèma Solar. Enterin, la pression varia de 100 bar a 0,1 bar.[8] L'estructura dei nívols seriá complèxa amb la preséncia de nívols d'aigan dins lei zonas amb una pression situada entre 50 bar e 100 bar, de nívols d'idrosulfur d'amòni entre 20 e 40 bar, de nívols d'amoniac o de sulfur d'idrogèn entre 3 e 10 bar e finalament de nívols de metan entre 1 e 2 bar.[12] Pasmens, la màger part dei jaç de nívols es especulativa car Voyager 2 a solament observat la preséncia dei nívols de metan.[13]
Estratosfèra[modificar | modificar la font]
L'estratosfèra es lo jaç intermediari de l'atmosfèra d'Uranus. Sa temperatura varia de -220 °C a la basa a 530 °C - 580 °C a la cima.[8] Lo rescaufament es probablament causat per lei transferiments de calor dempuei la termosfèra e la preséncia de metan e d'autreis idrocarburs formats per la dissociacion dei moleculas de metan sus lei rais solars.[14],[15] Aqueleis idrocarburs son situats dins un jaç relativament fin entre 100 e 280 km.[10],[16] Forman adonc una bruma probablament responsabla de l'aspècte calme de la planeta.[14]
Termosfèra e corona[modificar | modificar la font]
L'atmosfèra exteriora d'Uranus es compausada de la termosfèra e d'un jaç dich corona. La temperatura de la termosfèra es quasi constanta entre 530 °C e 580 °C.[17] Es donc pus importanta que per la termosfèra de Saturne (environ 150 °C) mai se conois pas la rason d'aqueu fenomèn. D'efiech, lei radiacions ultravioletas dau Soleu o l'activitat d'auròras polaras fornisson pas l'energia necessària.[18] De mai, l'activitat deis auròras polaras es insignificanta a respècte de Jupitèr o de Saturne. La corona es facha de moleculas de diidrogèn e d'atòms d'idrogèn.[17] Aquela composicion explica la talha unica dins lo Sistèma Solar de la corona fins a 50 000 km[17] amb, per consequéncia, la creacion d'una tirassiera per lei particulas orbitant près d'Uranus. Ansin, la corona entraïna especialament una reduccion de la quantitat de poussa dins lo sistèma d'anèus de la planeta.[17]
Ionosfèra[modificar | modificar la font]
L'ionosfèra d'Uranus es situada entre 2 000 e 10 000 km dins lei partidas auta de l'estratosfèra e bassa de la termosfèra. Es pus densa que leis ionosfèras de Saturne e de Neptun, probablament en causa de la preséncia d'una concentracion febla d'idrocarburs dins l'estratosfèra.[18],[19] L'ionosfèra es principalament sostenguda per lei rais ultraviolets dau Soleu. Leis auròras polaras an pas de ròtles importants coma per Jupitèr o Saturne.[20]
Bendas, vents e nívols[modificar | modificar la font]
En 1986, la sonda Voyager 2 observèt l'emisfèri sud d'Uranus d'estiu mai manca l'emisfèri nòrd. Leis observacions de la sonda, puei de telescòpis Hubble, e Keck mostrèron que l'emisfèri sud èra devesit entre una calòta polara brilhanta e de bendas sornas a l'eqüator. Lo limit èra una benda estrecha, entre lei latituds -45° e -50°, dicha còl polar.[21],[22] Se supausa que la calòta e lo còl polars tènon de nívols de metan amb una pression entre 1,3 e 2 bar. La planeta sembla donc assimetrica amb de regions lusentas e sornas.
La mission Voyager 2 vetz tanben de nívols d'auta altitud au nòrd dau còl. La durada de vida dei nívols varia entre quauquei jorns e uneis annadas mai permetèron de definir unei zonas dei vents de la partida superiora de la troposfèra. Ansin, la circulacion dei vents de l'eqüator es dins lo sens retrograd. Lei velocitats, enregistradas entre 50 e 100 m/s, aumentan en s'alunchant de l'eqüator.[21] Vèrs lo pòl nòrd, lei vents se desplaçan dins lo sens prograd e la velocitat monta a 240 m/s per la latitud +50° per venir nulla au pòl.[22] En revenge, l'abséncia de nívols dins la region polara sud empacha de conóisser lei vents en dessota dau còl. Dins aquò, la velocitat dei vents dins l'emisfèri sud sembla pus rapida que dans l'emisfèri nòrd, especialament entre lei latituds ±20 e ±40°.
En 2006, una tempèsta similara a la taca blava observada per Voyager 2 sus Neptun foguèt detectada per lei telescòpis Hubble e Keck dins l'emisfèri nòrd vers la latitud +28°. La taca aviá una talha relativament pichona a respècte dei tempèstas similaras de Neptun amb una longor de 1 300 km en longitud e 2 700 km en latitud.[23] Sa preséncia mòstra que l'atmosfèra d'Uranus deu subir de cambiaments climatics importants durant lei periòdes d'equinòcci.[23]
Sistèma d'anèus[modificar | modificar la font]
Uranus a un sistèma d'anèus tèunes descubèrt en 1977 per azard durant una observacion de l'atmosfèra de la planeta.[24] Foguèt lo segond sistèma conegut dins lo Sistèma Solar.[25] Aqueu sistèma es pas tant complèxe coma leis anèus de Saturne mai es pus important qu'aquelei que s'obsèrva a l'entorn de Jupitèr o de Neptun. A l'ora d'ara, se conois 13 anèus amb una espessor eqüatoriala de quauquei quilomètres. Son probablament joves e dos pichons satellits partejan seis orbitas. Son fachs de particulas e de blòts d'una talha variant dau micromètre au mètre.[21]
Camp magnetic[modificar | modificar la font]
Lo camp magnetic d'Uranus a una forma particulara en causa de l'enclinason fòrça importanta de l'axe de rotacion de la planeta e dau fach que lo centre dau camp es desplaçat a respècte dau centre geometric de la planeta. En consequéncia, la forma de la magnetosfèra es assimetrica e lei valors enregistradas vàrian de maniera importanta entre lei pòls nòrd e sud.[26] Ansin, l'intensitat mejana dau camp es 0,23 µT mai pòu baissar a 0,1 µT dins l'emisfèri sud e montar a 1,1 µT au nòrd.[26] Coma Neptun presenta un comportament similar, podriá èsser una caracteristica frequenta dei planetas gigantas d'aqueu tipe.[27] L'origina d'aquelei camps magnetics seriá de movements dins lei jaç d'aiga e d'amoniac dau mantèu de la planeta.[28],[29]
La magnetosfèra creada per aqueu camp magnetic a un un arc de tuert vèrs 23 rais planetaris causat per l'interaccion amb lo vent solar. Enviroutant la magnetosfèra, se tròba la magnetopausa, situada vèrs 18 rais planetaris, onte lo camp magnetic vèn feble e desorganizat.[30] Puei, lo vent solar interagís amb aquelei regions e estira la magnetosfèra sus una distància de quauquei milions de quilomètres. Pasmens, la rotacion particulara de la planeta deforma aquela coa e li dona una forma de tiratap.
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Uranus orbita a l'entorn dau Soleu a una distància mejana egala a quasi 3 miliards de quilomètres en 84 annadas terrèstras dins un plan clinat de 0,77° a respècte dau plan ecliptic. L'excentricitat de son orbita es 0,044. Pasmens, la caracteristica pus remarcabla es l'enclinason de l'axe de rotacion de la planeta egala a 97,77°; ansin, l'axe es quasi parallèl au plan dau Sistèma Solar. Lo periòde de rotacion a l'entorn d'aquel axe es 17 h 14 min 24 s. Lei pòls an donc de periòdes de jorn e nuech continús d'environ 42 ans.[31] Se conois pas l'origina d'aquela rotacion. L'ipotèsi principala es la collision amb un còrs de la talha de la Tèrra dins lei premiers temps dau Sistèma Solar.[32]
Satellits[modificar | modificar la font]
Uranus a 27 satellits naturaus coneguts dichs segon de personatges de William Shakespeare e Alexander Pope.[33] Son devesits en tres grops. De mai, Uranus podriá tanben aver de quasi-satellits estables amb una durada de vida egala a aquela dau Sistèma Solar.[34] Pasmens, ges d'objècte d'aqueu tipe es estat observat.
Satellits interiors[modificar | modificar la font]
Uranus a tretze satellits pichons amb una orbita situada a l'interior de la trajectòria de Miranda.[35] Totei lei satellits d'aqueu grop son liats ais anèus. Lo pus grand es dich Puck amb un diamètre egau a 162 km. Aquelei satellits an un albedo fòrça feble, a l'entorn de 0,10.[36] Son fachas d'una mescla d'aiga e de poussas sornas. De mai, lei calculs mòstran que lo sistèma dei satellits interiors es pas estable es que de collisions entre lunas son possiblas.[35] Totei lei satellits semblan estacats ais anèus.[37]
Satellits principaus[modificar | modificar la font]
Lei cinc satellits principaus d'Uranus son Miranda, Ariel, Umbriel, Titània e Oberon. Pasmens, Aqueu sistèma de lunas es lo mens massís dau Sistèma Solar : la massa dei cinc grands satellits monta pas a la mitat de la massa de Triton. Titània es lo pus grand satellit amb un rai mejan egau a 788,9 km.
Totei lei lunas an un albedo feble, variant de 0,20 a 0,35, e son probablament fachas d'una mescla de glaç e de ròcas. Lo glaç podriá tanben tenir de percentatges importants de dioxid de carbòni e d'amoniac dins sa composicion.[38],[39] Ges d'atmosfèra espessa foguèt detectada. Ansin, la pression atmosferica sus Titània passa probablament pas 10-20 nPa.[40] Miranda podriá aver una activitat geologica anciana en causa de fòrças de marèia amb Uranus.[41] D'efiech, un criovolcanisme ancian podriá explicar la preséncia d'estructuras semblablas a de volcans dau tipe coronae.[42],[43] Dins aquò, totei lei satellits dau grop principau an una superficia amb una craterizacion importanta.
Enfin, lei periòdes de rotacion dei satellits principaus a l'entorn d'Uranus son comprés entre 1,4 e 13,5 jorns terrèstres. Lor axe de rotacion es quasi parallèl a l'axe d'Uranus. Lei satellits an donc una enclinason fòrça similara a la planeta. Enfin, i a de resonàncias 3:1 entre Miranda e Umbriel e 4:1 entre Ariel e Umbriel.[41],[44]
Satellits irregulars[modificar | modificar la font]
En 2005, Uranus aviá nòu satellits dichs irregulars a l'exterior de l'orbita d'Oberon. Son d'objèctes probablament capturats per la gravitat de la planeta gaire de temps après sa formacion.[45] Lor talha varia de 18 a 150 km per Sícorax, lo pus important. La màger part d'aquelei satellits an una trajectòria retrograda. Ges de satellit irregular a una enclinason compresa entre 60 e 140° car l'estabilitat dins aquela region es limitada, e la durada de vida d'un satellit d'aqueu tipe es estimada a environ 10 milions d'annadas.[45]
Observacion[modificar | modificar la font]
Entre 1995 e 2006, la magnitud d'Uranus èra situada entre +5,6 e +5,9 amb un diamètre angular entre 3,4 e 3,7 segondas d'arc.[46] Èra donc un objècte dificilament visible a l'uèlh mai observable durant una nuech sorna.[46] En revenge, vèn una buta facila per un pòrtavista, e mai en vila. Amb un telescòpi amator d'un diamètre de 150 a 230 mm, la planeta apareis coma un disc blau. Enfin, un telescòpi de 250 mm de diamètre, o pus grand, pòu mostrar de bendas de nívols o certanei dei grands satellits coma Titània o Oberon.[47]
Descubèrta, recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Descubèrta[modificar | modificar la font]
Uranus foguèt observada per divèrseis astronòms avans sa descubèrta oficiala. D'efiech, lo premier que notèt sa posicion foguèt John Flamsteed (1646-1719) en 1690 sota lo nom 34 Tauri.[48] Lo Francés Pierre Lemonnier (1715-1799) la veguèt tanben dotze còps entre 1750 e 1769.[49] En 1781, William Herschel foguèt donc lo premier astronòm que comprenguèt qu'Uranus èra pas una estela. Pasmens, pensèt premier que vesiá una cometa.[50],[51],[52] Pasmens, de dobtes apareguèron e leis astronòms rus Anders Johan Lexell e alemand Johann Elert Bode calculèron l'orbita de l'objècte descubèrt per Herschel.[53],[54] Lei resultats mostrèron la preséncia d'una orbita quasi circulara e concluguèron que se tractava d'una planeta. Lo fach foguèt finalament confiermat en 1783 per Herschel au president de la Royal Society.[55]
Nom[modificar | modificar la font]
En onor dau rèi d'Anglatèrra Jòrdi III (en anglés George III), Herschel vouguèt nomar la planeta Georgium Sidus (Estela de Jòrdi) mai lo nom èra pas veritablament popular en Euròpa. L'astronòm Jérôme Lalande prepausèt l'apelacion Herschel e lo Suedés Erik Prosperin lo nom Neptun per celebrar lei victòrias de la flòta britanica durant la Guèrra d'Independéncia deis Estats Units.[56] Enfin, Bode prepausèt Uranus qu'es lo paire de Saturne dins la mitologia grèga. Aqueu nom venguèt pauc a pauc lo pus espandit e s'impausèt definitivament vèrs 1850 quand l'HM Nautical Almanac Office renoncièt a l'apelacion d'Herschell.
Recèrca amb lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Avans lo passatge de la sonda Voyager 2, lei conoissenças sus Uranus èran limitadas.[57] A l'ora d'ara, l'exploracion d'Uranus amb de telescòpis necessita generalament l'utilizacion dei telescòpis Hubble o Keck que pòu observar la planeta dempuei la Tèrra. Aqueleis observacions mostrèron la preséncia de fenomèns climatics coma de tacas blavas similaras a Neptun en 2006. Descurbiguèron tanben dos anèus e dotze satellits naturaus suplementaris.
Exploracion amb de missions espacialas[modificar | modificar la font]
La mission espaciala estatsunidenca Voyager 2 es la soleta sonda que foguèt mandada dins lo sistèma d'Uranus en 1986. Descurbiguèt dètz satellits naturaus suplementaris e la forma asimetrica dau camp magnetic. Estudièt tanben la composicion dei cinc grands satellits e realizèt de fotografias detalhadas de Miranda. Enfin, la sonda observèt l'atmosfèra d'Uranus.
Cultura[modificar | modificar la font]
Uranus es lo nom latinizat dau dieu grèc Ouranós (Oὐpavός) representant lo cèu. Foguèt lo paire dei Titans e foguèt reversat per son fiu Crònos. L'urani, descubèrt en 1789 per lo quimista alemand Martin Heinrich Klaproth, foguèt nomat en onor dau nom prepausat per la novèla planeta per Johann Elert Bode.[58] En 1943, lei Sovietics nomèron tanben lor còntraofensiva a l'entorn de Stalingrad Operacion Uranus.
Nòtas[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Jacobson, R.A.; Campbell, J.K.; Taylor, A.H.; Synnott, S.P. (1992). "The masses of Uranus and its major satellites from Voyager tracking data and Earth-based Uranian satellite data". The Astronomical Journal 103 (6): 2068–2078.
- ↑ Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al. (2007). "Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006". Celestial Mech. Dyn. Astr. 90: 155–180.
- ↑ 3,0, 3,1, 3,2, 3,3, 3,4, 3,5 et 3,6 Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M. (1995). "Comparative models of Uranus and Neptune". Planet. Space Sci. 43 (12): 1517–1522.
- ↑ 4,0, 4,1 et 4,2 Podolak, M.; Podolak, J.I.; Marley, M.S. (2000). "Further investigations of random models of Uranus and Neptune". Planet. Space Sci. 48: 143–151.
- ↑ 5,0, 5,1, 5,2, 5,3 et 5,4 Faure, Gunter; Mensing, Teresa (2007). "Uranus: What Happened Here?". in Faure, Gunter; Mensing, Teresa M.. Introduction to Planetary Science. Springer Netherlands.
- ↑ 6,0 et 6,1 Sromovsky, L.A.; Fry, P.M. (2005). "Dynamics of cloud features on Uranus". Icarus 179: 459–483.
- ↑ 7,0, 7,1 et 7,2 Hanel, R.; Conrath, B.; Flasar, F.M.; et al. (1986). "Infrared Observations of the Uranian System". Science 233 (4759): 70–74.
- ↑ 8,0, 8,1, 8,2, 8,3, 8,4 et 8,5 Lunine, Jonathan. I. (1993). "The Atmospheres of Uranus and Neptune". Annual Review of Astronomy and Astrophysics 31: 217–263.
- ↑ 9,0, 9,1 et 9,2 Pearl, J.C.; Conrath, B.J.; Hanel, R.A.; and Pirraglia, J.A. (1990). "The Albedo, Effective Temperature, and Energy Balance of Uranus as Determined from Voyager IRIS Data". Icarus 84: 12–28.
- ↑ 10,0 et 10,1 Burgorf, Martin; Orton, Glenn; van Cleve, Jeffrey; et al. (2006). "Detection of new hydrocarbons in Uranus' atmosphere by infrared spectroscopy". Icarus 184: 634–637
- ↑ 11,0 et 11,1 dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K. (1991). "Possible Microwave Absorption in by H2S gas Uranus’ and Neptune’s Atmospheres" (PDF). Icarus 91: 220–233.
- ↑ Atreya, Sushil K.; Wong, Ah-San (2005). "Coupled Clouds and Chemistry of the Giant Planets – a Case for Multiprobes". Space Sci. Rev. 116: 121–136.
- ↑ G.F. Lindal, J.R. Lyons, D.N. Sweetnam et al., « The Atmosphere of Uranus: Results of Radio Occultation Measurements with Voyager 2 », dans J. of Geophys. Res., vol. 92, 1987, pp. 14 987 – 15 001.
- ↑ 14,0 et 14,1 Summers, Michael E.; Strobel, Darrell F. (1989). "Photochemistry of the Atmosphere of Uranus". The Astrophysical Journal 346: 495–508.
- ↑ Young, Leslie A.; Bosh, Amanda S.; Buie, Marc; et al. (2001). "Uranus after Solstice: Results from the 1998 November 6 Occultation" (PDF). Icarus 153: 236–247.
- ↑ Bishop, J.; Atreya, S.K.; Herbert, F.; and Romani, P. (1990). "Reanalysis of Voyager 2 UVS Occultations at Uranus: Hydrocarbon Mixing Ratios in the Equatorial Stratosphere" (PDF). Icarus 88: 448–463.
- ↑ 17,0, 17,1, 17,2 et 17,3 Herbert, Floyd; Sandel, B.R.; Yelle, R.V.; et al. (1987). "The Upper Atmosphere of Uranus: EUV Occultations Observed by Voyager 2". J. Of Geophys. Res. 92: 15,093–15,109.
- ↑ 18,0 et 18,1 Floyd Herbert et Bill R. Sandel, « Ultraviolet Observations of Uranus and Neptune », dans Planet. Space Sci., vol. 47, 1999, p. 1119–1139.
- ↑ Trafton, L.M.; Miller, S.; Geballe, T.R.; et al. (1999). "H2 Quadrupole and H3+ Emission from Uranus: the Uranian Thermosphere, Ionosphere, and Aurora". The Astrophysical Journal 524: 1059–1023.
- ↑ Hoanh An Lam, Steven Miller, Robert D. Joseph et al., « Variation in the H+3 emission from Uranus », dans The Astrophysical Journal, vol. 474, 1997, p. L73–L76.
- ↑ 21,0, 21,1 et 21,2 B.A. Smith, L.A. Soderblom, A. Beebe et al., « Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results », dans Science, vol. 233, 1986, p. 97–102
- ↑ 22,0 et 22,1 H.B. Hammel, I. de Pater, S. Gibbard et al., « Uranus in 2003: Zonal winds, banded structure, and discrete features », dans Icarus, vol. 175, 2005, p. 534–545
- ↑ 23,0 et 23,1 Hammel, H.B.; Sromovsky, L.A.; Fry, P.M.; et al., K.; Showalter, M.; De Pater, I.; Van Dam, M.A.; Lebeau, R.P. et al. (2009). "The Dark Spot in the atmosphere of Uranus in 2006: Discovery, description, and dynamical simulations". Icarus 201: 257–271.
- ↑ Elliot, J. L.; Dunham, E.; Mink, D. (1977). "The rings of Uranus". Cornell University. [1]
- ↑ Esposito, L.W. (2002). "Planetary rings". Reports on Progress in Physics 65: 1741–1783.
- ↑ 26,0 et 26,1 Ness, Norman F.; Acuna, Mario H.; Behannon, Kenneth W.; et al. (1986). "Magnetic Fields at Uranus". Science 233 (4759): 85–89.
- ↑ Russell, C.T. (1993). "Planetary Magnetospheres". Rep. Prog. Phys. 56: 687–732.
- ↑ Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K. (2006). "Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune?" (pdf). Geophysical Research Abstracts 8: 05179. [2].
- ↑ Stanley, Sabine; Bloxham, Jeremy (2004). "Convective-region geometry as the cause of Uranus’ and Neptune’s unusual magnetic fields". Letters to Nature 428 (6979): 151–153.
- ↑ Krimigis, S.M.; Armstrong, T.P.; Axford, W.I.; et al. (1986). "The Magnetosphere of Uranus: Hot Plasma and radiation Environment". Science 233 (4759): 97–102.
- ↑ Lawrence Sromovsky (2006). "Hubble captures rare, fleeting shadow on Uranus". University of Wisconsin Madison. [3]
- ↑ Bergstralh, Jay T.; Miner, Ellis; Matthews, Mildred (1991). Uranus. pp. 485–486.
- ↑ Sheppard, Scott S.; Jewitt, David; Kleyna, Jan (2006). "An Ultradeep Survey for Irregular Satellites of Uranus: Limits to Completeness". The Astronomical Journal 129: 518–525.
- ↑ P. Wiegert and K. Innanen, « The stability of quasi satellites in the outer solar system », dans The Astronomical Journal, vol. 119, no 4, 2000, p. 1978–1984.
- ↑ 35,0 et 35,1 Showalter, Mark R.; Lissauer, Jack J. (2006). "The Second Ring-Moon System of Uranus: Discovery and Dynamics". Science 311: 973–977.
- ↑ Karkoschka, Erich (2001). "Comprehensive Photometry of the Rings and 16 Satellites of Uranus with the Hubble Space Telescope". Icarus 151: 51–68.
- ↑ Esposito, L. W. (2002). "Planetary rings" (pdf). Reports On Progress In Physics 65: 1741–1783.
- ↑ W.M. Grundy, « Distributions of H2O and CO2 ices on Ariel, Umbriel, Titania, and Oberon from IRTF/SpeX observations », dans Icarus, vol. 184, 2006, p. 543–555.
- ↑ Hussmann, Hauke; Sohl, Frank; Spohn, Tilman (2006). "Subsurface oceans and deep interiors of medium-sized outer planet satellites and large trans-neptunian objects". Icarus 185: 258–273.
- ↑ Widemann, Thomas; B. Sicardy, E. Lellouch (2008). "Upper Limits for a Titania's Atmosphere and for a Large KBO's Atmosphere From Stellar Occultations [archive]" in DPS meeting #40, #36.05. , American Astronomical Society.
- ↑ 41,0 et 41,1 Tittemore, W. C.; Wisdom, J. (1990). "Tidal evolution of the Uranian satellites III. Evolution through the Miranda-Umbriel 3:1, Miranda-Ariel 5:3, and Ariel-Umbriel 2:1 mean-motion commensurabilities". Icarus (Elsevier Science) 85 (2): 394–443.
- ↑ Pappalardo, R. T.; Reynolds, S. J., Greeley, R. (1997-06-25). "Extensional tilt blocks on Miranda: Evidence for an upwelling origin of Arden Corona". Journal of Geophysical Research (Elsevier Science) 102 (E6): 13,369–13,380.
- ↑ Chaikin, Andrew (2001-10-16). "Birth of Uranus' Provocative Moon Still Puzzles Scientists". Space.Com.
- ↑ Tittemore, W.C. (1990). "Tidal Heating of Ariel". Icarus 87: 110–139.
- ↑ 45,0 et 45,1 Sheppard, Scott S.; Jewitt, David and Kleyna, Jan (2005). "An ultradeep survey for irregular satellites of Uranus: Limits to completeness". The Astronomical Journal 129: 518–525.
- ↑ 46,0 et 46,1 Espenak, Fred (2005). "Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995 - 2006". NASA. [4]
- ↑ Nowak, Gary T. (2006). "Uranus: the Threshold Planet of 2006". [5]
- ↑ John Flamsteed, Historia coelestis Britannica, 1712
- ↑ Iain Nicholson, Patrick Moore, L'Univers, Edicions dau Club France Loisirs (1990), p. 14.
- ↑ William Herschel; Watson, Dr. (1781). "Account of a Comet, By Mr. Herschel, F. R. S.; Communicated by Dr. Watson, Jun. of Bath, F. R. S". Philosophical Transactions of the Royal Society of London 71: 492–501.
- ↑ Royal Astronomical Society MSS W.2/1.2, 23.
- ↑ Journal of the Royal Society and Royal Astronomical Society 1, 30.
- ↑ A. J. Lexell (1783). "Recherches sur la nouvelle planete, decouverte par M. Herschel & nominee Georgium Sidus". Acta Academia Scientarum Imperialis Petropolitanae (1): 303–329.
- ↑ Johann Elert Bode, Berliner Astronomisches Jahrbuch, p. 210, 1781.
- ↑ Dreyer, J. L. E., (1912). The Scientific Papers of Sir William Herschel. 1. Royal Society and Royal Astronomical Society. p. 100.
- ↑ Francisca Herschel (1917). "The meaning of the symbol H+o for the planet Uranus". The Observatory.
- ↑ Michel Marcelin, L'Astronomie, Edicions Compagnie Internationale du Livre (1988), p. 70.
- ↑ James Finch (2006). "The Straight Scoop on Uranium". allchemicals.info: The online chemical resource. [6]
Planetas
Mercuri · Vènus · Tèrra · Mart · Jupitèr · Saturne · Uranus · Neptun
Planetas nanas
Cères · Pluton · Èris
Pichons còrses
Asteroïdes · Cencha d'asteroïdes · Cometas · Cencha de Kuiper · Objèctes eparses · Nívol d'Oort
Satellits
T (1) : Luna — M (2) : Fòbos · Deimos — J (67) : Io · Euròpa · Ganimèdes · Callisto — S (62) : Titan · Rhea · Mimas · Enceladus · Tethys · Dione — U (27) : Miranda · Ariel · Umbriel · Titània · Oberó — N (14) : Triton
Error: No pot estar buit l'atribut
name dels indicadors d'estat de la pàgina.
- Pagina utilizant lo modèl Referéncias amb un paramètre obsolèt
- Article de qualitat en catalan
- Bon article en estonian
- Bon article en chinés
- Article de qualitat en rus
- Bon article en espanhòl
- Article de qualitat en georgian
- Article de qualitat en arabi
- Bon article en chinés classic
- Article de qualitat en eslovac
- Article de qualitat en latin
- Article de qualitat en norvegian
- Bon article en bielorús
- Article de qualitat en portugués
- Article de qualitat en anglés
- Article de qualitat en vietnamian
- Bon article en armèni
- Article de qualitat en chèc
- Bon article en polonés
- Portal:Astronomia/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- 1000 articles fondamentals
- Pagina utilizant una icòna de títol sens identificant
- Uranus


text:
Montson
Montson (nom occitan classic) (en aragonés SLA Monçon, en aragonés GO e en castelhan Monzón) es ua vila d'Aragon. A 17 050 abitants (2008) sus ua superfícia de 155 km². Se tròba dens la província d'Òsca e la comarca deu Cinca Mejan.
Geografia[modificar | modificar la font]
Montson se situa au costat deus rius de Cinca e Sosa, devath un castèth elevat sus un puei. L'estrada N-240 (Madrid-Barcelona) travèrsa la vila. Possedeish indústrias quimicas importantas.
Istòria[modificar | modificar la font]
La catedrala de Santa Maria del Romeral de plan romanic e lo castèth de Montson d'origina aràbia son los edificis mei remarcables. La ciutat s'es estenuda devath lo castèth.
A l'epòca d'Al Andalús (dominacion musulmana) se disputavan Montson los Banu Sabrit d'Òsca e los Banu Qasi de Lhèida. Au sègle XI pertanhèva aus Banu Hud e disen que la prengó lo Cid en 1083.
Aus crestians que'us calèva conquerir Montson entà talhar las comunicacions entre los reiaumes de taifas de Saragossa e Lhèida.
L'infant Pèire reconquerí Montson en 1089 durant lo règne deu son pair Sanç Remíriz d'Aragon. Sanç Remíriz creè lo reiaume de Montson entà l'infant, futur Pèire I d'Aragon, abans d'estar rei d'Aragon. Lo castèth arcuelhó l'enfança deu rei Jaume I lo Conquistaire, qui èra sota la tutèla deus templèrs. La situacion privilegiada dens los pas de las vaths de Segre e de Cinca hasó deu castèth e de la vila un centre estrategic important.
En 1143 passè a la possession deus templèrs. Montson es important peu hèit qu'estó primèr ua comanda templèra e mei tard espitalèra. Estó en divèrsas ocasions lo sèti de las Corts d'Aragon e de las Corts de la Corona d'Aragon, entre los sègles XIII e XVII.
Nom[modificar | modificar la font]
Provieneré de Mont de Sion, nom que pòt illustrar las relacions deus templèrs dab las crosadas en Tèrra Santa.
Monuments[modificar | modificar la font]
Un impressionant castèth construit peus templèrs.
Hèstas[modificar | modificar la font]
- Sant Matieu (Hèstas Majors), 21 de setembre.
- Lunes de Pascua, romavatge a l'ermitatge de nuestra siñora d'o Enfuelgo.


text:
Charlotte Corday
Charlotte Corday (Saint-Saturnin-des-Ligneries près de Vimoutier, 27 de julhet de 1768 - París, 17 de julhet de 1793), que ho ua personalitat importanta de la Revolucion Francesa. Que ho guilhotinada per'mor d'aver executat Jean-Paul Marat. Normanda, qu'èra decendenta deu damaturge Pierre Corneille.
Qu'èra la hilha de praubes gentius normands : François de Corday d’Armont e de Marie-Jacqueline de Gautier des Authieux de Mesnival. A la mort de la soa mair, que ho plaçada aus 13 ans dens l'Abadia de las Daunas on vadó secertària de l'abadessa. Aqueth convent que ho barrat lo 13 de deceme de 1790 e Charlotte Corday qu'avó d'anar en çò de sa tanta a Caen.
Qu'avèva simpatias entaus revolucionaris girondins mes per aquesta temporas Jean-Paul Marat e los jacobins que daunejavan dens la tirania e la sang. Que s'anè a París on aucidè lo capdau jacobin en çò son carrèra deus Cordeliers dab un ganivet e dens la soa banhadèra. Que ho arrestada de tira, embarrada dens lo palais de la Concergeria e exucatada.


text:
Vielha, 24 de noveme de 2017.- Jos eth lèma “Non ei non”, entàs 12 deth meddia d’aué diuendres s’a liejut ena plaça deth Conselh Generau d’Aran eth manifèst en commemoracion deth Dia Internacionau contra era Violéncia de Genre.
Era conselhèra de Salut e Benèster d’Aran, Anna Díaz, a estat era encargada de dar lectura ath manifèst.
Era lectura deth manifèst e es actes restacadi damb eth Dia Internacionau contra era Violéncia de Genre, son organizadi peth SIAH Servici d’Informacion e Atencion as Hemnes deth Conselh Generau d’Aran.
Religat damb era violéncia de genre, pendent eth mes de deseme, eth SIAH organize un cors de formacion dirigit a trabalhadors sociaus e personau qualificat que trabalhen damb familhes vulnerables, sus mesures d’auto-contraròtle e d’auto-defensa.
Eth Dia Internacionau contra era Violéncia de Genre se commemòre a nivèu mondiau eth dia 25 de noveme.


text:
Loís Josep de Montcalm
Loís Josep de Montcalm-Goson, marqués de Sant Veran (dich de Montcalm), nascut lo 27 de febrièr de 1712 a Candiac en Lengadòc e mòrt lo 14 de setembre de 1759 a Quebèc[1], foguèt lo senhor de Candiac, Sant Veran, Tornamira , Vestric, Sant Julian, e Arpajon, baron de Gabriac e lòctenent-general de las armadas en Nòva França.
Eissit d'una familha nòbla originària de Roergue, nascut al castèl de Candiac, foguèt batejat a Vauverd, vila vesina, que un masatge i pòrta uèi son nom. Se maridèt lo 2 d'octobre de 1734 amb Angélique Talon du Boullay.


text:
Diluns, 4 de decembre de 2017, 03h00 Politica,Internacional
Corsega a fach d'eleccions aqueste dimenge. Se tracta d’elegir la nòva Assemblada de Corsega, ara que la collectivitat territoriala a fusionat los dos departaments. La candidatura nacionalista Pè a Corsica (un 45,36% dels vòts) e l'independentista d’esquèrra Core in Fronte (un 6,69%) obtenon lo 52% dels sufragis. Pè a Corsica es dirigida per Gilles Simeoni, actual president del conselh executiu, lo govèrn de l’illa; e Core in Fronte a per cap de lista Paul-Félix Benedetti.
Vaicí los resultats del primièr torn de las eleccions a l’Assemblada Còrsa qu'a agut una participacion d’un 52,17%:
Es una gran causa que hagin guanhat a la primera volta los partits nacionalistas corsos e pas los francesos. Cal seguir e guanhar a la segona volta amb los partitd d'esquerras nacionalistas corsos. Per lo reconeissement oficial de la lenga Corsa e l'autonomia e tot lo que sia de sa Nacion.
Ai ausit las paraulas balançadas e respectuosas de la democracia de Simeoni, que s'en ten a l'autonomia per ara. Le punt fèble de Còrsega es son economia e sa pauretat, e es pas dit que les separatistas ne sian inconscients, o prép de vóler un micro-estat a estatut de paradís fiscal.
Vòlen servar identitat, lenga...e mestrejar estatut de resident e urbanisme...
Qual pöt èsser contra ?
Òsca companhs còrses per aver capitat de fendasclar un pauc la capa de plomb que cobrís l'Exagòn dempuèi tròp de temps! Ara vos podètz mesfisar,qu'un estat larga pas de poder aquí ne vòls aquí n'as, emai s'es un estat jacobin. Vos podètz preparar a totas las trapèlas possiblas e imaginablas per afrabar vòstre projècte. Son de practicas que se son ja vistas e que se tornaràn veire. Mèfi!
#1 Qu'èi çò que'vs an hèit los còrses ta'us desirar ua tant maishanta causa?
#5
A noste, l'indici de desvelopament qu'ei d'aver hicat Bordèu a duas òras de Paris mercés au TGV...
#1 Lo paure Senegas sera pas d'ataca facia a Tino Rossi !
Gausi pas imaginar un sondatge o una eleccion en Occitania tota sul tema de l'autonomia (gausi pas dire independéncia que n'i a que creson qu'es un mot grossièr). Sèm aquí a agachar çò que se passa endacòm mai (Corsega, catalonha), e aquò nos poiriá balhar un pauc d'esper mas o ben cal dire, tot aquò es per los autres. Sèm pas capable de federar lo monde d'aicí a l'entorn d'aquelas idèas e son complètament virats cap a París. E los qu'an aquelas idèas son plan tròp sovent a se ... Legir mai
#3 Non, 47,83%.
Malurosament, tròp d'abstencion (56%), un còp de mai. Es pas un bon senhal per nòstras democracias. .
Ara la diversitat dels pòbles (o de las nacions al sens occitan) de França es una realitat politica concrèta. Mercés a la nacion còrsa e als partits nacionalistas còrsas.


text:
Dimenge, 13 de mai de 2018, 03h00 Cinèma
La conferéncia de premsa de Jean-Luc Godard per presentar son darrièr filme Livre d'image (Libre d’imatge) al Festenal de Canas a portat aqueste dissabte de moments particulars, en començant per l'estonament dels jornalistas quand an vist qu'interrogarián lo realizaire per mejan d'una telefonada de Facetime. Assetat en cò sieu, lo realizaire soís d'87 ans recebèt los jornalistas que se plaçavan en fila indiana davant un telefòn mobil portat per un dels organizaires del festenal. Badinèt amb lo cigarro al bòrd dels pòts en daissant de pensadas coma la democracia modèrna contribuís al totalitarisme o Internet servís pas a res.
Lo realizaire parlèt de l'imatge plan, en respondent a las observacions dels jornalistas que remarcavan que son filme conten mai que mai d’images d’archius. Godard manifestèt son interès pel montatge sul rodatge, en disent que la pòstproduccion d’images es tan manipulaira que mai que donar lo sens d’un imatge, ne pòt arribar de portar lo significat. E es amb aquela idèa que jòga son Libre d'imatge, en imaginar cossí juxtapausar d'images amb una tòca a l’estil experimentalista del videoart mai alonhat del cinèma de sala, que lo pivelèt en abandonant son estapa mai politica que l’aviá distanciat del public general.
“Dins lo futur, mos filmes benlèu atenheràn ni mai las 100 000 entradas, mas aquò èra lo nombre de personas presentas a las funeralhas de Pierre Overney, militant maoïsta francés abatut pel cap del servici de seguretat de l’usina Renault Billancourt en 1972.” A aquel moment de la conferéncia de premsa,evoquèt egalament lo remembre de Gilles Tautin, un autre militant maoïsta mòrt en junh de 1968, negat dins Sèina en ensajant de fugir una carga de gendarmas antisusmautas. “Vaquí çò qu'es Mai de 68”, çò afirmèt, en fasent un parallelisme amb “los zadistas”.
Foguèron sas conviccions politicas que faguèron a Jean-Luc Godard , après los eveniments de Mai de 1968, quitar son estapa prolifica que dins los ans 1960 li aviá valgut la reputacion mondiala. Per la version pus maoïsta de Jean-Luc, aquò se rebatèt dins tota la maquinària de produccion de sos filmes, en implicant qu'un filme de Godard dins lo grop Dziga Vertov abandonèsse la realizacion individuala per que se faguèsse de filmes de biais collectiu. Dins Vents de l’Est se prepausava un nòu lengatge revolucionari del cinèma per l’ideologia revolucionària. Dempuèi aquel moment, sa carrièra divaga en reflexions semioticas que lo menan fins a son cinèma actual. Godard, s’exigís amb son darrièr filme “la separacion del son per rapòrt a l'imatge”, tant coma defend que “lo tèxt es un image”, es mai çò que representa coma icòna que non pas lo messatge textual e literal del tèxt.
Omenatge a Catalonha
Es benlèu aquela darrièra reflexion que nos esmòu quand lo filme Livre d’Image projècta brèvament lo titolet “Hommage à la Catalogne" (Omenatge a Catalonha). Dins la conferéncia de premsa, Godard o explica a una jornalista que li demanda se fasiá referéncia al libre de George Orwell, o als eveniments actuals. Vaicí sa reflexion sus l’art revolucionari:
“Pendent lo montatge se son debanats los eveniments en Catalonha, e Orwell… —cal recordar que lo primièr títol de son libre èra 1948, e los editors aguèron tant de paur que l’apelèron 1984—. Puèi, Orwell escriguèt Omenatge a Catalonha. Òc, pensi que lo cinèma es pròche del cinèma d’Epstein, e de fòrça autres classics”.
“Èran preparats, aqueles anarquistas e radicalistas del POUM”, çò disiá tot en evocant los movements socials de la Catalonha republicana dels ans 1930. “Es çò que podiam far, o remembrar, poiriam metre "Orwell", "Catalonha uèi", e pensi que lo cinèma, tal coma ieu lo concebissi, es una pichona Catalonha qu'a de mal a existir”.
Als tempses d’Orwell, e ara, la Catalonha revolucionària contunha d'èsser una inspiracion pel cineasta soís.
Zep Armentano
Als tempses d’Orwell, e ara, la Catalonha revolucionària contunha d'èsser una inspiracion per nosautrez tanben, per totes los democrats autentics de la ciutadania europèa. E mai se ieu, amb un caractèr plan mens pacient que lo d'un Catalan, soi a me demandar cossí aquel grand pòble capita tant testudament a se gardar quiet dabans lo delavaci neofranquista que li tomba per las espatlas…


text:
occitan. Lo BLOG TOT EN OC du pays Occitan.Langue occitana.Occitan occitanie, occitanesque. Diversite de l'Occitanie culturelle. Differentes formes dialectales.Peintures logiciels informatiques, nouvelles. Commentaires de la mode de l'actualite defini par les mass medias dominants.Poesie. coups de coeur.
Politique et diversite. l'unesco e la diversite en France. Hypocrisie de droite et de gauche. Le cancer jacobin. croisade e cathare. Grands massacres.
Viatge a Itaca
Obtenir le lien
Facebook
Twitter
Pinterest
Google+
E-mail
Autres applications
Un viatge que farai pas ....
Que m'agradariá fòrça .
La Tèrra blava , lachosa
Coma la popa de la maire
Orange giganta jos la man. Poma d'amor, pel trobador, Sai que....Benlèu
Me pivèli , de levar son vel ,
Qu' amaga sa pel de sèda.
E vòla la fada dins sa gàbia
Coma l' aucèl desalatat. E Vòla.... Vòla.... òla Qual es dins la gàbia. Qual vòla en libertat? Gàbia d'argent e de misèria
Assatj per comprendre perqué son d'unes pòbles que li donan l'independia, e que d'autres l'auran pas jamai...
Savem totes que l'ex Iugoslavia foguèt espetada en mantuns estats e qu'encara es pas acabat. Totes los democratas braman de contentament. Slovenia, Macedoina, Croatia, Bosnia, Montenegrò , Kosovo. Alara que Catalans , Basques , Kanaques , Escossèses devon totjorn parliquejar de longua, e que per d'autres pòbles , Kurdes , Abkhases, Ossètas, Transnistrians o Cristians del Sodan, Tibet (mas per el i a quicòm mai) aquò's pas question de lor donar que que sia.
Curios. Mas al revers se prenem lo temps de portar sus una mapa los potz de petròli e las reservas tot cambia. E quicòm , me sembla de s'esclairar. Sus la figura pinturlurada çai sus aven portat en roge los païs pro american. En verd los païs que simpatison amb la Russia . E jaune los païses que blocan lo "grand vam" de la democracia es a dire l'Iran e l'Afganista…
Lo poèta dins NON a l'ecran plat . Aqui un poèta occitan a mand de dire non , a l'ecran plat. Mas mantuns còps aquò's l'ecran plat que dis non al poèta occitan. Alara coma dis l'ecran plat: es pas bèla la França ? E Franca respond : " qu'es bèla la França!" E que volètz cambiar quicòm? Vosautres los gemegaires E lo poèta banda dabant l'ecran voide de la França urosa. Que podria li far cridar cèba lo poèta ame sas colhas frenissantas . Mas 'quò's aital . Franca es urosa ambe lo vibro pastaire de Nicolas. Es pas bèla França ambe sas telas d'aranhas al cuol?
La fin es aqui que se sarra, Me dison que tot va plan . I a maites biaisses de mascanhar la cara roja de la vida . Pòdi pas dire lo mot de mòrt, sens deslargar de rires gròs. Doncas me cal morir per de rire Per far pas de pena a degun , m'engolar mon amarun. E racar mon vomit. Per far lo brave , lo fièr. Consensus o coardisa, Sens pet de lèbre e sens paur; tal l'ase vièlh, al merlin. Lo cap baissat prèst per l'oblit.