text:
Brassy (Nièvre)
Brassy es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nièvre de la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Brassy Se situa en lo Morvan, près del lac del barrage de Chaumeçon. La municipalitat fa partida del Parc natural regional del Morvan. #Èsser desservie per una estacion de camin de fèrre a partir de Saulieu.
Brassy se situe dans le Morvan, près du lac du barrage de Chaumeçon. La commune fait partie du Parc naturel régional du Morvan. Elle fut desservie par une gare de chemin de fer à partir de Saulieu.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciana Braciacum gallo-romaine, la parròquia a conegut dempuèi 1052.
Henri De Clamecy i #fondar un monastèri bénédictin ligat al abbaye de La Caritat sus Loire.
Brassy #Èsser cap de-luòc de costat fins en 1800 e #èsser désenclavée al sègle XIX per la creacion d'una rota en traversant çò Morvan a partir de Lormes, a l'iniciativa del deputat André Dupin, dicha Dupin Aîné, President de la Cambra dels Deputats jos la Monarchie de Julhet.
En junh 1944, lo castèl de la Chaume de las Val #èsser lo ponch d'adesion de l'estat màger del coronèl Jarry e del capitani Julien, cap dels celèbres maquis Julien, organ de Resisténcia en Morvan.
Ancienne Braciacum gallo-romaine, la paroisse est connue depuis 1052.
Henri de Clamecy y fonda un monastère bénédictin rattaché à l'abbaye de La Charité sur Loire.
Brassy fut capluòc de canton jusqu'en 1800 et fut désenclavée au sègle XIX par la création d'une route traversant le Morvan à partir de Lormes, à l'initiative du député André Dupin, dit Dupin Aîné, Président de la Chambre des Députés sous la Monarchie de Juillet.
En juin 1944, le château de La Chaume des Vaux fut le point de ralliement de l'état major du colonel Jarry et du capitaine Julien, chef du célèbre maquis Julien, organe de Résistance en Morvan.


c: text/html

text:
Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi
Abû `Abd Allah Muhammad ben Mūsā al-Khawārizmī (arabi: أبو عبد الله محمد بن موسى الخوارزمي ), (Khwarezm, 780- Bagdad 850), foguèt un matematician, geograf, astrològ e astronòm persan, membre de l'Ostal de la Sapiença a Bagdad que los escrits redigits en arabi permetèron l'introduccion de l'algèbra en Euròpa[1]. Sa vida se debanèt en totalitat a l'epòca de la dinastia abbassida. Es a l'origina dels mots "algoritme" [1] e "algèbra" o encora de l'emplec de las chifras aràbias que l'espandiment en Orient Mejan e en Euròpa ven d'un de sos libres.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 et 1,1 Encyclopédia Britannica, al-Khwarizmi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La Torre d'Òrb
La Torre d'Òrb (La Tour-sur-Orb en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region d'Occitània, ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela comuna es situada al nord d'Erau, dins los cantons nauts d'Erau. Lo masatge es bastit prep del riu Òrb sus las "rufas".
Dempuèi 2013, la comuna es integrada dins lo Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc.
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- La Tor. L'origina del nom seriá un ancian castèl, lo de la tour de Patau al sègle XVIII [1]. Al sègle XVIII, segon la mapa de Cassini, i aviá un luòc que se disiá Brousson [2] sus una partida de l'emplaçament del vilatge actual.
- (d') Òrb. Lo nom es atestat al primièr sègle : Obris, Orbis, OpoBƖoς, Orobus. Los galleses interpretavan l'afluent coma « l'eretièr », orbios, d'un flume pus grand (mas justament, Òrb es afluent de cap de flume, çò que pausa problèma : benlèu que concebián Òrb coma afluent de Jaur, cors d'aiga abondós ?) [3],[4].
- Boçagas (nom supausat). Deu èsser una fòrma femenina de Boçac (mai d'un luòc), amb tèrras sosentendut. La basa seriá lo nom latin de persona Buccius o Buttius, amb lo sufixe -acum : « las tèrras de Buccius/Buttius » [5],[6]. Boçagas èra donc probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre Buccius o Buttius.
- Clairac. Se l'origina es la meteissa que pels autres Clairac, lo nom ven d'un nom latin d'òme, Clarius, amb lo sufixe -acum [7],[8], latinizacion del sufixe gallés -āco(n). Clairac èra donc probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre Clarius.
Masatges[modificar | modificar la font]
- Bobals
- Lo Bosquet de la balma
- Bossagues
- Clairac
- Frangolha
- Lo mas blanc
- La plana
- Las rufas
- Sant xist
- Senegra
- Vèrèlhas
Istòria[modificar | modificar la font]
- En l'an II, se creèt una comuna de Camplong (Camplong, dins l'Ancian Regime, fasiá partida de la comunautat de Boçagas), destacada de Boçagas ; Sant Estève de Murçan, Estrechors, Sant Martin de Clemençan (auèi dins Lo Bosquet d'Òrb) e Graisseçac son estacadas a Camplong. Dins la seguida, en 1844, Sant Martin de Clemençan faguèt partida de la comuna novèla del Sant Martin d'Òrb, que venguèt Lo Bosquet d'Òrb en 1881; puèi en 1859, Graisseçac venguèt comuna, atal coma Sant Estève d'Estrechós en 1900.
- Pauc a pauc, al sègle XIX, la partida de la comuna situada dins la val d'Òrb prenguèt mai d'importància, mai que mai lo masatge de La Tor, e Boçagas pas tant. Amb las dificultats de comunicacion, aquela partida de la comuna demandèt a se separar de Boçagas. En 1884, lo capluòc de la comuna foguèt desplaçat a la Tor e lo nom de la comuna foguèt tanben cambiat, per venir oficialament en francés La Tour-sur-Orb (B.L. 1884, XXVIII-182). Lo mescòrdi entre las doás partidas de la comuna s'aprigondiguèt, a tal punt que Boçagas e Clairac demandèron a venir una comuna separada, çò que lo Conselh General d'Erau acordèt en 1904, sense realizacion efectiva pr'aquò.
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Bedarius; es ara del canton de Clarmont d'Erau.
Demografia[modificar | modificar la font]
Es l'evolucion demografica de Boçagas, puèi de La Torre d'Òrb après 1884. Al sègle XIX, i a de mancas.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Lo pont medieval de Miranda sus Òrb.
- Lo masatge de Bossagues, es estat bastit entre los sègles XII e XVII. Se pòdon encara veire los dos castèls medievals, las doas glèisas, los barris, e qualques ostals vièlhs.
- lo clastre de Sant Sixt.
- lo pont de camin de fer.
- lo caucinièr vièlh, qu'es encartat als monuments istorials.
- Lo castèl dels abats de Jaucèls.
- La capèla Sant Pèire de Brosson.
- La glèisa de Santa Maria de Frangolhe
- La glèisa de Sant Saturnin de Clairac
- La glèisa de la Trinitat
Galariá[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Frank R. Hamlin, Les noms de lieux du département de l'Hérault, éd. abbé A. Cabrol, 1983, p. 275 e 390
- ↑ https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini
- ↑ Xavier Delamarre, Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne, ed. Errance, 2012, p. 211 e 360
- ↑ Xavier Delamarre, Dictionnaire de la Langue gauloise, ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 242
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 99-100, a Bossay
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 147
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 193
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 121


text:
Chaspaires de maneta, picanhaires de botons, balhaires de jòia a stick e esportius de canapè, adiussiatz !
Nos anam pas contar de fadesas, es rare dins lo videojòc de tombar sus una eroïna femna que siá una eroïna abans que d’èsser femna, creada per sas capacitats, son ròtle, e pas per venir en un ren de temps un objècte de fantasmas mai o mens assumits. Un personatge de femna fòrta, independenta, que se’n laissa pas contar, amai dins un contèxte relativament mascliste, e al qual jogaires e jogairas se pòdon e se podràn identificar.
Es lo cas d’Aloy, personatge principal del jòc Horizon Zero Dawn, e es clarament pas lo sol avantatge d’aquel jòc, succès critic, public e un pauc suspresa de 2017. Aloy a de mai de meritis aumentats pel fach qu’evoluís dins un monde qu’es luènh d’èsser amistós : dins un milierat d’annadas, lo monde es completament roinat, las ciutats abausidas, las veituras rovilhadas, los darrièrs òmes que demòran se son clanificats, tribalizats, son tornats a un novèl Atge de Pèira, de fusta e de cluja, an perdut totas lors tecnologias. Mas de qué s’es passat ?
Es exactament çò que deurà descobrir Aloy, dròlla curiosa, aluserpida, assedada de coneissenças e pas colhona, aquò non. Cal dire qu’Aloy a una vida un pauc en retrach de la societat (o sas sòbras), bandida qu’es dempuèi qu’es nenetona de sa tribú originala, los Noras, e elevada per un autre fòrabandit, Rost, un pair de substitucion per aquela que sap pas res de sos parents. Comprenèm doncas que çò qu’interessa Aloy es de tornar a sas originas, aprene quals son sos pairs, perque es sola, mas son caminament la menarà tanben a tornar a las originas de l’umanitat tota, al mens çò que ne coneis e çò que ne demòra.
E aquò serà pas simple, dins aquel jòc gigant e plan long, qu’Aloy se trobarà totjorn confrontada als autres estatjants d’aquel monde ostil : las maquinas. Sòbra plan viva e en bon estat dels « Ancians » (es a dire nosautres), n’existís de mai d’un tipe mas lo mai sovent seràn de robòts dessenhats coma d’animals preistorics : dinosaures, tigres a dents de sabre, crocodils, guepards, ptedoractiles… E vos pòdi dire que quitament s’Aloy evoluís e qu’aprenètz a vos batre amb ela, vos podètz far espotir en doas segondas benleu tant aisadament a la fin del jòc quand s’es subre-equipada, qu’a la debuta quand es armada d’un baston e d’un arc sonque. Horizon fa doncas plan sentir en permanéncia la pression, l’estrès, la situacion de preda de l’ancian predator que senhorejava sus un monde qu’es ara obligat de partatjar, per aver tròp volgut costejar las estelas… tot un programa, e la filosofia amagada darrièr aquesta vision apocaliptica es volguda pels seus conceptors olandés.
Las dinamicas de jòc rajan naturalament de tota aquela inversion de la plaça de l’òme, de la natura e de la maquina coma tresena variabla de l’equacion : cal evidentament sovent privilegiar l’apròcha discrèta a la carga brutala, pausar de trapèlas, de laces, tirar de sagetas silenciosas, plan agachar e etudiar l’environament, en se servir d’una aisina qu’Aloy es gaireben la sola a possedir : un focus. Mena de plectre que se pega darrièr l’aurelha, aumenta la realitat e dona d’informacions sus çò que vesèm. Per aver trobat, gardar e se servir d’aquesta aisina dels Ancians, Aloy renviarà sul monde encontrats en camin un imatge que trantalharà entre la paur, lo respècte, la mesfisança o la devocion. Perqué òc, cada tribú, dels Noras tradicionalistas als Banuks chamanics, en passant pels corsaris e faures Oseram e pels Carjas bastidors de ciutats meravilhosas e adorators del solelh, a de sistèmas culturals, espirituals, religioses, diferents mai se son ligats, e Horizon laissa lo jogaire soscar, a flor e a mesura de las discutidas amb los uns e los autres, sus la religion, las cresenças avuglas, nòstras certesas, la vertat e çò qu’i sembla, l’evolucion, las sciéncias, çò d’innat e çò d’aquesit, lo pés del passat e la paur de l’avenidor… es plan tot aquò qu’es desvolopat o abordat dins Horizon Zero Dawn, a travèrs del personatge d’Aloy, agach finalament exterior sul monde ont viu, menada per una quista e una sola : ensajar de comprene. Coma un darrièra alenada d’umanitat abans de tornar cabussar dins lo non-res.
Auretz comprés qu’Horizon Zero Dawn es una causida de la redaccion : subrebèl, interessant, unic, pregond, long, immersiu, exigent tanben, es una de las revelacions de 2017 !
Sus aquò vos daissi : ai un sacrifici uman d’anar empachar. Es quicòm de viure amb d’esperits endarrierits, vos disi…


text:
Osteichthyes
Lo sens del tèrme Osteictians es diferent segon qu'òm se situa en classificacion classica o filogenetica.
En classificacion filogenetica, lo clad dels Osteictians compren los peisses ossoses mas tanben los batracians, los reptils e los mamifèrs.
En classificacion classica, la superclassa dels Osteictians (del grèc osteon, os e ichthys, peis), o peisses ossoses, recampa los peisses qu'an una esqueleta ossosa.
Somari
Lista de las classas[modificar | modificar la font]
superclassa Osteichthyes
- classa Actinopterygii
- sosclassa Chondrostei (Esturjons..)
- sosclassa Neopterygii
- infraclassa Teleostei (la granda majoritat dels peisses)
- classa Sarcopterygii
- sosclassa Coelacanthimorpha (Celacant)
- sosclassa Dipnoi (Dipnòus)
Los Osteictians contenon la classa dels Actinopterigians, que recampa l'immensa majoritat de las espècias de peisses, e conten en particular totes los peisses qu'an un interès economic per l'òme (pesca, aqüacultura, aqüariofilia).
Filogenia[modificar | modificar la font]
Per rapòrt al grop parent, l'innovacion pus notabla es l'ossificacion amb la preséncia de dos tipes d'òs d'originas diferentas :
- l'òs encondral que remplaça al cors del desvolopament las pèças cartilaginosas de l'esquelet intèrne.
- l'òs dermic que dona los òsses de la boita craniana e las cinturas escapularas.
S'obsèrva tanben la preséncia de sacs aerians religats al tube digestiu que donaràn los palmons dels vertebrats terrèstres e las vessias natatòrias dels Actinopterigians. Aquestes sacs aerians son sopechats dins cèrts Gnatostòmes fossils. Las temptativas d'emancipacion del mitan aqüatic serián alara aparegudas dins aqueste clad.
Plaça dels peisses ossoses[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncia[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : Osteichthyes (fr) (+ version anglesa (en))


text:
Lei nòstrei palhassas an decidat de se la jogar New-York New York. Pecaire. Assajan de faire ben mai es una chauchavièlha. A la debuta, jogan la peta. La palhassa jòga sus l’instantanèu, lo moment precís e mes a nus sei sentits en agachar lo public dins leis uelhs. Arriban sus lo platèu en se donar la man. Polit parèu de palhassa. Dison qu’an paur. Jogan la paur. Son situats au fons dau platèu. E anoncian que van faire un grand espectacle en bretonejant. La voés diéu de la capolièra clown (la meteire en scèna a un ròtle omnipresent dins ta tèsta, es curiós coma experiéncia… te quita pas.) rembombis dins la nòstra tèsta : n’avèm pron dich, avèm anonciat lo tablèu. Ara passar a l’accion.
Vocalisas clownescas. Mai mèfi. Fau faire veire que la palhassa assaja de s’aplicar. De faire ben. Monstrar sa voés. Avèm de polidei voés totei dos. Lo monstar au public palhassa. Ara la coregrafia. Parier que per la voés : monstram una aplicacion d’escoliers. Se mesclam segur. Es un pauc tragic finala de jamai capitar, mai rai, siam clown, fasèm avans. Ma partenaria jòga amé son boa (una sèrp afrosa dei plumas ròsas). M’atissa aquela causa. Jape coma un chin. Es a venir caluc. Dins mon imaginacion lo boa se transmuda en granda saucissa. Bau ! Bau ! Lo boa ! Bau bau!
Mene ma partenaria sus un cube. Monta coma se montava leis escaliers de Las Vegàs. Mai i a pas qu’un cube… Se crei. Li mene un porta mantèu. Crei qu’es un micrò. Canta dins lo porta mantèu. Assajs micròs. Un dos un dos. Ela sus son cube. Ieu, au sòu. Jògue mezzo per li donar de plaça. Pauc-a-cha-pauc, la gelosiá me pren. Vòle lo porta-mantèu micrò. Saute per l’agantar, per cantar dessús. Ma voés se fa ausir cada còp que capite d’agantar lo micrò.
Demandam la musica (aquí ai un trauc, sabe pas plus a quin moment dau numerò se passa). Disèm a la regia : « Regis ! La régie ! Régis, la musique ! ». E normalament, la regia nos bota la musica. E Franck Sinatrà s’escampa a l’aiga.
Davala de son cube, ma palhassa. Monte sus lo cube. Desvisse lo porta-mantèu. Li fa un capèu. La seguisse amé lo capèu de fèrre. Assaje de la pas perdre. De son capèu redond ne fa un volant de veitura. Monte a chivau sus lo porta-mantèu. Monta darrier. Fasèm lo torn de la scèna. Un còp. Dos còps. Es lo darrier. Siam crebats de la performancia. Bufam. E es la sortida de scèna. Vos dirai çò pensaràn leis autrei palhassa de l’acamp.


text:
Dòna SNCF, lo diluns de matin, ton
tren de 6h45, me t'o cal dire, es un bocin pas possible.
Primièr, lo cai de la gara es tot plen
de mond que fuman. Vòli plan que vòtes de reglaments coma pagar sa
bilheta o enebir de tubar dins tot çò que t'aparten, mas a un
moment m'agradariá plan que los apliquèsses tos reglaments e
empachèsses totes aqueles conasses de m'enfumar los palmonets. Que
crebèsson totes amb una maquina d'oxigèn dins lo cuol. E lèu.
Aprèp, quand monti dins lo tren, i a
quasi pas de plaça. Ja, i a lo gròs del diluns de matin, que me
passa davant e me pren la plaça que i aviá de liura (que crebe
escanat per un pet cunhat!). Puèi, i a aqueles adolescentasses que
prenon MA taula. Son tres: i a lo dròlle qu'a pas comprés que se
penchenar a la Justin Bieber es passat de mòda dempuèi uèch meses
al mens e que dormís dins una posicion de contorsionista chinesa que
mon esquina, quand vei aquò, crida a l'eresia e comença de sortir
las aluquetas, e amb el, i a doas dròllas, una reborsièra de la
vida qu'escota la musica e l'autra que fa sos devers de matematicas,
ai pas encara capitat de desvistar se copiava los devers de la
reborsièra o los de Ronquet.
E i a lo conàs que legís Midi Libre.
Putan, lo tipe, son plaser del matin, es de se crompar a 6h30 lo Midi
Ivre del jorn e de te lo dubrir dins lo tren. Midi Libre es lo grand
condòr dels jornals : 1,50 m d'ample. Aquò te pren de plaça quand
siás sus un sèti d'ochanta centimètres... (l'avètz comprés lo
jòc de mots, è?). E se lo tipe t'a doblidat las clucas, es 1.50m
d'ample x la longor dels braces del tipe, densitat minimala 1 tipe
per 3m2. Urosament, es pichonèl aquel de tipe. Enfin, aital, pòdi
legir la Una e l'oroscòp, uèi, rubrica trabalh, i aurà “des
petits heurts”. 'Fant, me vau encara petar lo genolh contra aquela
puta de tirador del burèu!
E vos parli pas del mostachut que monta
a Seta e que s'empega TOTJORN davant ieu. E pòt pas anar en fàcia
de quauqu'un mai? Que los aimi pas los mostachuts ieu. Sabètz
d'aqueles qu'an una mostacha ponchuda que rebeca suls costats?
Sortís son libre e tot de long del viatge, legís en s'alisant las
mostachas, o se las grata -sembla que la mostacha, aquò te fa te
gratar, e coma s'es despenchenat la mostacha en se la gratant, se la
tòrna alisar, grata-alisa-grata-alisa-vira la pagina-grata-alisa, e
aquò , sens relambi fins a Montpelhièr.E i as d'arnas dedins? A, e
tant que i soi, arrèsta lo tweed.
Çò pièger quand meme es aquel tipe
que monta en Agde. Primièra error, es dagtenc. Segonda error, es
penchenat a la mòda de las annadas 30 (las del sègle passat, pas
las que son per venir!), sabètz aquela èrsa sul costat tota
gominada. Soi segura qu'a un penche dins la vèsta per se la tornar
far tot lo long del jorn son èrsa minabla. PIETAT! Que quauqu'un li
diga qu'aquò's afrós! E es vièlh, aquò rai, es pas sa fauta, mas
a son atge, deuriá èsser la retirada, de qué nos ven prene la
plaça lo diluns de matin e nos impausar son marrit gost? Puta de
vièlh! Mas çò pièger pièger d'aquel òme, es qu'a un mantèu en
pel d'animal. E aquò's pas possible. Ieu, veire de borra de cuol de
lapin sus un òme gominat a 7h del matin, es pas possible. E mai a
Ercules, los Dieus de l'Olimp li faguèron pas aquò!
Lo tren de 6h45, sabi pas se i vau
subreviure.
E puèi i a aquela paura filha de
l'aire reborsièr qu'es totjorn cargada coma una muòla, que t'a una
saca d'esquina mai gròssa qu'ela (çò qu'es ja un recòrd) e que
sembla que pren lo tren de 6h45 per anar montar l'Anapurna. E en mai
de sa saca que i deu portar l'ostal dedins, t'a una saca a costat,
d'aquelas banastas que las vièlhas fan servir per anar far lo
mercat, mas aquela banasta, i a una tela dessús per empachar los
curioses de fintar de qué i pòt ben carrejar aquí dedins, que lo
tròn de Dieu los cure, los curioses! Ela, t'agacha tot lo mond d'un
aire de pitbull atalentat genre “t'aimi pas e se te sarras, te mossegui”
o “se contunhas d'agachar çò que soi a escriure sus mon
ordinator, te vau emplastrar”.
Aquela d'aquí, aquò's ieu.


text:
Baldur's Gate
Baldur's Gate es un videojuec medievau fantastic creat per BioWare e editat per Black Isle Studios sortit en 1998. Es basat sus lei reglas dau juec de ròtle AD&D 2a Edicion e sus l'univèrs dei Reiaumes Oblidats. Premier òpus de la seria dei Baldur's Gate, conta l'istòria d'un eiretier dau dieu Bhaal luchant còntra un complòt organizat per son frairastre malefic Sarevok. Lo jogaire a la possibilitat de seguir la quista principala o unei quistas segondàrias, d'explorar lo mond dau juec, de resòuvre d'enigmas o de combatre d'enemics nombrós e variats.
Lo juec recebèt un acuèlh fòrça favorable de part de la premsa especializada. Una extension (Baldur's Gate: Tales of the Sword Coast) sortèt en 1999 e la seguida (Baldur's Gate II: Shadows of Amn) aguèt un succès encara pus important.


text:
Tamarro
Lo tamarro es una bèstia imaginària fòrça espandida dins las legendas e fablas de la mitologia en Occitània e Catalonha (Pirenèus, Aubrac, Roèrgue...) Lo seu equivalent francés es lo dahu. Uèi lo jorn la legenda evoluiguèt en fèsta. Dins aqueles païses es abitual de galejar los toristas en lor explicar que lo tamarro es una bèstia que cal caçar de nuèch e en grop. Per aquò far, los joves s'amassan amb lo novèl caçaire (o caçaires) que sortís amb lo grop de nuèch per caçar lo tamarro sens, logicament, l'aver jamai vist . La bèstia es totjorn descrita a las victimas de la galejada coma un animal d'aspècte fòrça estranh (per exemple se diu que lo tamarro viu pels pendisses de las montanhas e que per aquesta rason ten las doas patas del costat drech pus cortas que las del costat esquèrre). Après qualques corregudas pels camps e bòsques amb de bastons, amb doas pèiras que se fan picar coma reclam e amb de sacs per prene l'animal (sovent amb d'estancadas estrategicas per beure un còp de vin e per planificar l'estrategia de caça), la caça normalament s'acaba amb un banh d'aiga del novèl caçaire quand la rèsta del grop complotaire lo fa passar jos un arbre ont l'espèran amb un ferrat d'aiga. Pòt tanben s'acabar amb d'autras badinadas. I a fòrça variantas de la caça del tamarro, mas totas s'acaban amb la riseta generala del grop qu'a passat la nuèch en fasent córrer la victima amont e aval.


text:
1838
Aquesta pagina concernís l'an 1838 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769 ambé lo pilhatge de Gondar per lei fòrças dau ras Ali II.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- 5 de decembre - Las proteïnas son descobèrtas per Jöns Jakob Berzelius
Quimia[modificar | modificar la font]
Desvolopament d'un procès de sintèsi d'acid nitric amb una oxidacion catalica d'amoniac per Frédéric Kuhlmann (1803-1881).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr - Ernst Mach, fisician austriac (m. 1916)
- 2 d'abril - Léon Gambetta, òme politic francés
- 10 d'abril - Nicolás Salmerón, president de la Primièra Republica Espanhòla (m. 1908)
- 16 d'abril - Ernest Solvay, quimista belga (m. 1922)
- 28 d'abril - Tobias Michael Carel Asser, jurista neerlandés, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1913)
- 10 de mai - John Wilkes Booth, actor american, assassin d'Abraham Lincoln (m. 1865)
- 25 d'octobre - Georges Bizet, compositor francés (m. 1875)
- 30 de decembre - Émile Loubet, president de França (m. 1929)


text:
A un peridode, es un temps preistoric, Baye fasié de bon cinèma. Aqui, sus la foto, amé Truffaut... Lei temps cambian e avèm lei realizaires que meritam... Es pauc parier per lei presidents...
Aquesta passa es la crisi dau cinéma francés. Siam totei d'acordi que vas pas donar ton argènt (as trabalhat parier per ganhar mens) a un telefilm anonciat per una aficha blanca (qu'es lo codi de la comedia dempuèi Pretty Wooman) e que te parla dei crisis dau parèu parisenc que t'en cagues que siés de Moncuc. A! Lo polit cinèma francés tornat en numeric que la pelocha te costa un braç! Amé un ome de color catolic au mitan vo un omo jusiéu blanc (as la causida) per faire "dubertura" e emplenar lei quotàs... Napoleon dirié: "Oui.. Monsieur... Quand on me demande si je vais voir un film français... moi, j'y vais monsieur... et je n'ai pas honte d'aimer le cinéma français Monsieur... Il parle des problèmes du petit français... Comme moi... Et le français, moyen, monsieur est respectacle... Pour conclure, Monsieur, si vous me demandez pourquoi j'aime le cinéma français, monsieur, que si vous n'aimez pas la france, elle vous quitte, c'est parce qu'il me respecte, moi, français, mon histoire et mes adn... Car le cinéma français ne parle-t-il pas en français de divorces français, par exemple, et donc, de rupture au beau pays de France? ". Heu... Je suis énervé par la colère... Lei filmes francés... Aquo son de filmes respectables per mei gents (Truffaut apondrié qu'es "un certain cinéma français"...) que son afogats per lei filmes europencs au ritme germanic: valent-a-dire: Derrick. Aquesta passa, doncas, pos pas escapar au filme franchimand, mema pas telecargable, talament te fa cagar! La reina actritz d'aquèu cinèma "contemporanèu" (après un bèu mestier en co de Truffaut e Spielberg pasmens) es Natalia Baye. Dèu èstre bancabla, la dona. Te fa una pub per un DVD, un filme per mes, es sus cada pagina d'Estudio, rubrica FILM FRANCES. E te joga de longa lo meme rotle de femna aimada, risoliera, divorciada que tuba per faire veire que pensa e que sota sa color rossèla s'escond pas una blondor mai una grisor. L'an sortit i a quauqueis ans dau placard, Baye, capiton pas de la tornar metre, rintra pas plus dins lo moble, qué! Alara, quora mei gents me demanda s'ai vist lo darrier Natalia Baya, responde de "non". E quora me demandan:"perqué". Aqui dise: "perqué es pas balhat, baye".


text:
Antòni Trial
Antòni Trial, cantador deu sègle XVIIIau, vadut a Avinhon en 1737. Que hasó ua grana carrièra a l'operà, au maugrat de la soa votz nasicaira, en jogant ròtles de pecs e de paisans. Per'mor d'aquò, que balhé, en musica, lo tèrme "votz de trial" per designar aquesta mena de votz. Que participé a la creacion de l'operà occitan Dafnís e Alcimadura. Durant la Terror que s'hiqué au costat de Robespierre e aquò que ho, après la caduda d'aqueth regim, sorsa de l'ostilitat deu public qui acabé la soa carrièra. Que s'morí a París lo 5 de heurèr de 1795. D'autes membres de la soa familha que s'escadèn tanben en musica en aqueth temps: lo son hrair, lo violonista e compositor Joan Claudi Trial, La soprano Maria Joana Trial, molhèr d'Antòni, (vaduda Milon), e lo hilh de Maria Joana e d'Antòni, Armand-Emanuèl Trial, pianista e compositor.


text:
Preïstòria de China
Lo territòri qu'ocupa a l'ora d'ara la Republica Populara de China es estat poblat dempuèi fa miles d'ans. S'es trobat de rèstes de homínidos que constituisson los ancessors pus alunhats de l'òme. En fach, per fòrça expèrts es cada còp mai clar qu'aqueste poguèt èsser òm de los scenaris, amassa amb Africa, ont sorgiguèt la civilizacion umana. O demòstran aital los rèstes trobats pertenecientes a l'òme de Renzidong, de fa mai de dos milions d'ans; l'òme de Yuanmou de fa un milion sèt cents mila ans; l'òme de Nihewan de fa un milion cinc cents mila ans; l'òme de Lantian de fa unes sièis cents mila ans; l'òme de Nanjing de fa mièg milion d'ans o l'òme de Pequin, lo mai conegut de totes eles, ja que quand se descobriguèt en 1929 s'identifiquèt coma l'"eslabón perdut" de l'evolucion umana. Sorgirián mai tard d'autras culturas, coma lo òme de Dali, que visquèt en Yunnan fa entre 230 000 e 180 000 ans; l'òme de Maba en Cantón; l'òme de Fujian de fa aperaquí 200 000 ans o l'òme de Dingcun, dins la província de Shanxi, de fa aperaquí 100 000 ans. L'homo sapiens apareis fa aperaquí 40 000 ans. L'òme de la cavèrna superiora, trobat en Zhoukoudian, visquèt fa 18 000 ans e revèla un gra d'evolucion de màger complexitat respecto a d'autras culturas del sud del país. Fa aperaquí 10 000 ans comença de cultivar de ris dins lo riu de Yangzi e pauc après mijo dins la província de Henan. En lo VIII milenio adC las culturas de la zòna de la val del riu Jaune venguèron sedentàrias. Un milenio començariá après la domesticacion d'animals. Es lo començament de çò que coneissèm a l'ora d'ara coma civilizacion chinesa, los primièrs vestigis de la civilizacion an qu'acabariá en assimilant en màger o mendre mesura las autras culturas sorgidas dins lo sud e l'oèst del país.
Entre lo VII e VI milenio adC sorgisson las primièras civilizacions neoliticas, Peilikan e Cishan, precursoras de la cultura de Yangshao, que s'estendriá per las actualas províncias de Gansu e Shaanxi, entre lo V milenio adC e lo III milenio adC. Foguèt la primièra en abastar un grand airal. Son caracteristics los sieus objèctes en ceramica pintada, amb d'inscripcions que poirián èsser lo començament dels caractèrs chineses d'escritura. Una cultura semblabla es la de majiayao, desvolopada en Gansu e Qinghai. Contemporáneamente a la de Yangshao sorgisson d'autras culturas: dins lo dèlta del riu de Yangzi la de Hemudu entre los ans 5000 e 3000 adC e pus tard la de Liangzhu, considerada la siá eretièira; la de Hongshan, entre los ans 4000 e 2500 adC, en l'actuala region de Mongolia Interiora e que s'estend mai tard per las actualas Hebei e Liaoning, que fabrica amuletos de jade e presenta un grand desvolopament de los rituales funerarios; la de Dadiwan, en Gansu e la de Dawenkou. De totas aquestas culturas subreviurián sonque las de Yangshao, Dawenkou e Hongshan, que se fusionarían en la cultura de Longshan, començament de l'unitat territoriala e politica de Plana de lo Nòrd de China. En aqueste substrat cultural sorgisson las figuras semilegendàrias de l'Emperaire Jaune e dels tres augustes e cinc emperaires, lo darrièr que, Yu, ne fondariá la dinastia Xia, en entrant aital Chinesa en la siá epòca istorica.


text:
Dijòus, 3 de mai de 2018, 03h00
Gerard Lattier es un artista nascut a Nimes. Aqueu Gardés que pintra despuèi jovenet, faguèt sa 1èra mòstra en 1958 que marquèt la debuta d'una longa carrièra d'artista pintre. Sei tablèus dei colors vivas, que semblan a d'illustracions de libres per enfants, definisson un estile particular que trabalha dempuèi totjorn e que fai l'identitat de sa pintura. Dins aqueste reportatge, Gerard Lattier nos presenta sei tèlas en omenatge a Ania, sa femna. Un reportatge de Lisa Gròs.


text:
Top 14
Lo Top 14 es lo campionat de França de rugbi de XV de primièra division. Lo campionat es compausat de solament 14 equipas dempuèi 2005. Istoricament la majoritat dels equipas del campionat son situada dins lo miègjorn de la França. Lo club mai recompensat es l'Estadi Tolosenc amb 19 títols de campion de França.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo campionat de França de rugbi de XV existís dempuèi 1892 mas foguèt copada 2 còps, pendent la Primièra Guèrra Mondiala e la Segonda Guèrra Mondiala. Lo nombre d'equipas e l'organizacion de la competicion a fòrça evoluit.
Palmarès[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ L'Estadi Francés París foguèt lo venceire d'un grop finau de cinc equipas. L'Olimpic foguèt segond.
- ↑ L'Estadi Francés París foguèt lo venceire d'un grop finau de cinc equipas. Lo Racing Club de França foguèt segond.
- ↑ Premiera participacion dei clubs de província.
- ↑ Una premiera partida se debanèt a Bordèu amb un resultat finau favorable ai Bordalés (3-0). Pasmens, la partida foguèt annulada que tres jogaires de l'Estadi Bordalés avián pas lo drech de jogar e la federacion decidiguèt d'organizar una segonda partida a París. Aquela decision foguèt pas acceptada per lei Bordalés e l'Estadi Francés París foguèt finalament declarat venceire per la federacion.
- ↑ Lorda foguèt declarat venceire au nombre d'assais.


text:
Faugièiras (Erau)
Falhièiras, fòrma grafica probabla, de verificar, d'après lo testimoniatge d'Ernèst Negre[1] (oficialament en francés Faugères) es una comuna occitana situada dins lo departament d'Erau e la region d'Occitània, ancianament de Lengadòc-Rosselhon. La comuna es eponima del vin. L'escais dels faleiròls es sauta-ròcs.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son de Felgueriis en 1139, villam Felgueriarum en 1147, de Felgariis en 1153, de Felgeriis en 1159-1161, de Falgueriis en 1210, de Falgariis en 1233, Faugieres en 1571, Faugeres en 1643. Lo sens es « falguièras, falguieràs, luòc cobèrt de falguièras » segon Ernèst Negre dins Toponymie générale de la France[2]. Las primièiras atestacions son de latinizacions, doncas de traduccions, que permeton pas de conéisser exactament la fòrma occitana medievala (Falguiè(i)ras o dejà Falhièiras ?) e las francizacions modèrnas son de fòrmas mixtas entre las fòrmas occitanas possiblas e lo tipe francés fougère/fougiere, amb una dominanta francesa pr'aquò. Negre evòca lo tipe general Falguièras (coma i a un tipe general castèl per castèth, chastèu, etc), que se cal plan gardar d'interpretar coma la fòrma grafica de [fa'lɣɛjrɔs], (alga se pronóncia pas ['alɔ] dins la comuna e una ala d'aucèl s'escriu pas una *alga) fòrma que se pòt temptar d'inferir de la grafia d'Ernèst Negre (Negre o nòta «fal’è:ros» dins sa notacion fonetica personala ont lo signe «l’» equival a [ʎ]) e l'alongament de [-è :] deu èsser en rapòrt, a precisar, amb [-ɛj-]). Lo nom occitan es escrit Faugièiras, a las dintradas del vilatge, resultat de decisions presas, çò sembla, sense estudis sul terrenh, mas que marcan la consciéncia que localament -aria > -ièira.
NB. Alibèrt escriu en caractèrs grasses, doncas a egalitat, falguièra ~ faugièra ~ falhièra, sense téner compte de las variantas en -ièira, probablament generalas dins la region de Besièrs, qu'accèpta çaquelà dins la grafia e que son doncas sosentendudas [3]. La varianta faugièra que cita deuriá èsser nòrd-occitana puslèu qu'estrictament lengadociana.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la reforma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Bedarius; es ara del canton de Càsols de Besièrs.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Ernèst Negre: Toponymie générale de la France, Volum 2, la prononciacion modèrna es [fa'lè:ros]
- ↑ Ernèst Negre: Toponymie générale de la France, Volume 2
- ↑ Louis Alibèrt, Dictionnaire Occitan-Français d'après les parlers languedociens, Institut d'Études Occitanes, Toulouse, 1966, p. 390, a falgar


text:
Espanha
Espanha es un país dau sud-oèst d'Euròpa qu'ocupa la màger part de la Peninsula. Sa capitala es Madrid. Es frontalier de França, d'Andòrra e de Portugal. Au nòrd e au sud, es limitat per l'Ocean Atlantic e a l'èst per la Mar Mediterranèa. Leis illas Canàrias, situadas dins l'Ocean Atlantic, ne'n fan partida. A una geografia montanhosa marcada per un clima generalament mediterranèu ò semi-arid. Resultat d'un procès lòng de fusions d'unei reiaumes iberics formats dins lo corrent de la Reconquista, presenta d'identitats regionalas fòrtas e una organizacion politica fòrça descentralizada.
Poissança mondiala majora pendent lo sègle XVI après la descubèrta e la colonizacion d'America, lo país conoguèt un declin lòng fins au sègle XX marcat per la pèrda progressiva de son empèri. De 1936 a 1939, una guèrra civila saunosa entraïnèt la formacion d'un regima faissista dirigit per lo generau Francisco Franco. Après sa mòrt en 1975, una transicion permetèt de formar un regime democratic que permetèt d'integrar Espanha a l'Union Europèa. Aquò favorizèt lo desvolopament economic dau país que venguèt la cinquena poissança economica de l'Union.
Lo gentilici es espanhòl -òla (var. espanhòu -òla).
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria e Antiquitat
- 2.2 La formacion e l'expansion de l'Espanha de l'Edat Mejana e de la Renaissença
- 2.3 Lo declin d'Espanha
- 2.4 L'Espanha modèrna
- 3 Organizacions politica e territòriala
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Vejatz tanben
- 10 Ligams extèrnes
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Espanha es un país montanhós d'una superficia de 497 000 km² que 56% de son territòri es situat entre 400 e 1 000 m d'altitud. Sus lo continent europèu, solament Soïssa a una altitud mejana pus auta. En revènge, au contrari dei regions aupencas lei cimas pus importantas passan pas 3 500 m. Lo pus aut es lo mont Mulhacén (entre 3 478 e 3 482 m) dins la Sierra Nevada au sud. Pasmens, fau nòtar l'existéncia dau mont Teide (entre 3 715 e 3 718 m) dins leis illas Canàrias.
Sièis ensems compausan leis elements majors de la topografia dau país :
- la region de Meseta cuerb aperaquí 40% de sa superficia e es l'ossatura de la peninsula. Es format de plans d'altitud auta enviroutat de cadenas de montanhas coma lei monts Cantabrics e la cordilhera Iberica centrala. Au centre, es marcat per la vau de Tage qu'es lo fluvi pus lòng de la Peninsula Iberica. Dos autrei rius majors, Douro e Guadiana, passan tanben dins la region respectivament au nòrd e au sud.
- lo bacin d'Èbre fa geologicament partida de Meseta. Fluvi pus poderós d'Espanha, forma una vau importanta entre lei regions centralas e lei Pirenèus.
- lei cordilheras catalanas forman un relèu d'altitud mejana magerament situada en Catalonha. Son percorrudas per divèrsei rius a l'origina d'una erosion importanta.
- lei Pirenèus forman un relèu important au nòrd que marca la frontiera ambé França dempuei l'Edat Mejana.
- lei cadenas beticas son situadas dins lo sud lòng de la Mar Mediterranèa. La longor dau sistèma principau aganta 800 km. D'autrei cadenas mai ò mens isoladas existisson a l'entorn d'aquel ensems fins a la region de Meseta.
- lo plan de Guadalquivir es una region sedimentària situada a l'oèst e au nòrd dei cadenas beticas. Es lo pus estendut d'Espanha.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo territòri espanhòla se devesís entre tres zònas climaticas :
- una region sud, nòrd-èst e nòrd-oèst que presenta un clima mediterranèu caracterizat per d'estius secs e cauds. Doas variantas existisson en foncion de l'altitud e de latitud que son aumentacion demenís l'aspèct canicular dei periòdes cauds.
- una region sud-èst que presenta un clima semi arid. Pron similar au clima mediterranèu, es caracterizada per una sason seca lònga que pòu s'estendre sus la prima e sus l'autona.
- una region que s'estend sus lo rèsta dau territòri que presenta un clima d'influéncia continentala. D'efècte, es pas un clima continentau tipe e sei caracteristicas vertadieras oscillan entre un clima sec moderat per lei precipitacions e l'èr portats per l'Ocean Atlantic.
Demografia[modificar | modificar la font]
Espanha aviá oficialament 47 059 533 abitants lo 1èr de genier de 2013. Aquò representava una densitat de populacion de 93 ab/km². Èra fòrça inegalament despartida sus lo territòri e concentrada lòng dei regions litoralas e au sen de la region de Madrid. Son estructura es caracteristica d'un país desvolopat amb una esperança de vida auta (81 ans en 2012), de taus de feconditat e de mortalitat febles e una populacion que son temps se situa magerament entre 15 e 64 ans. L'imigracion a donc un ròtle importanta dins lo mantenement de la creissença demografica.
La premiera vila espanhòla es Madrid que son aglomeracion agantava 5,8 milions d'abitants en 2005 e qua fa partida dei vilas pus importantas d'Euròpa. Barcelona (4,7 milions en 2005) es la segonda vila pus importanta e es tanben un centre europèu major. Sa posicion pus pròcha dau rèsta dau continent li permet d'aver un ròtle primordiau au sen de l'economia nacionala. Quatre autreis aglomeracions passan lo milion d'abitants (Valéncia, Malaga, Sevilha e Bilbao). Son situadas dins de regions litoralas.
Lengas[modificar | modificar la font]
Unei lengas territorialas existisson en Espanha. An divèrseis estatuts. L'espanhòl ò castelhan es la lenga oficiala de l'estat. Es la lenga premiera de 74% de la populacion — magerament dins lei regions sud e centralas — e es mestrejada per la màger part deis abitants. Domina leis autrei lengas dins un rapòrt de diglossia.
Quatre lengas a un estatut locau de cooficialitat definit per lei comunautats autonòmas :
- lo catalan es la lenga premiera de 17% de la populacion. Es cooficiau dins la Generalitat de Catalonha, lo País Valencian e leis illas Balearas. En revènge, a ges d'estatut dins lei regions perifericas de l'espaci catalan situadas dins d'autrei regions.
- lo galèc es la lenga premiera de 7% de la populacion. Es coficiau en Galícia mai pas en Astúrias ont es parlat perifericament.
- lo basco es la lenga premiera de 2% de la populacion concentrada dins lei regions bascas (Comunautat Autonòma Basca, Comunautat Forala de Navarra) ont es cooficiau.
- l'occitan (dialècte aranés) es la lenga premiera de la Val d'Aran. Es cooficiau dins la Generalitat de Catalonha.
D'autrei lengas existisson encara sus lo territòri espanhòu mai an una reconóissança limitada ò, sovent, ges d'estatut oficiau :
- l'aragonés es parlat au nòrd d'Aragon. De projèctes regionaus de proteccion existisson que se son gaire concretizats.
- l'asturleonés (nomenat asturian en Astúrias, leonés en Leon e mirandés en Portugal) es parlat dins lo nòrd-oèst. Beneficia d'una proteccion parciala en Astúrias[1].
- l'estremenu es parlat au nòrd d'Extremadura. Es considerat coma menaça en causa de la disparicion rapida de sei locutors.
- lo berbèr es parlat dins l'enclava de Melilla e per de minoritats deis illas Canàrias (dialècte guanche).
- l'arabi es parlat dins l'enclava de Ceuta.
Religions[modificar | modificar la font]
Espanha es un país fòrça omogenèu regardant la religion de seis abitants. En 2011, 70,1% se considerava coma catolic e 24,1% coma sensa religion. Pasmens, coma dins la màger part d'Euròpa Occidentala, l'influéncia de la Glèisa Romana demenís e mai de la mitat dei fidèus an una practica limitada. Leis autrei religions son minoritàrias.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Preïstòria e premiers pòblaments antics[modificar | modificar la font]
Lei traças pus ancianas de preséncia d'ominidats (Homo antecessor) en Espanha foguèron descubèrtas sus lo sèti paleontologic d'Atapuerca e datan de 1,2 milions d'annadas[2]. Puei, s'i desvolopèron ò s'i installèron divèrseis espècias pus desvolopadas coma Homo heidelbergensis ò Homo neanderthalensis. Enfin, l'òme modèrne (Homo sapiens) i arribèt i a 35 000 ans après lo passatge dei Pirenèus.
Après la Preïstòria, leis Ibèrs son le premier pòble mencionat dins la peninsula dins de documents escrichs. Avans lo sègle V avC, lei Cèltas migrèron dins la peninsula onte se mesclèron ai pòbles locaus. A partir dau sègle IX avC, lei Fenicians comencèron d'installar de comptadors maritims (Malaga, Cadix, Ibiza, Cartagèna...). Puei, au sègle VII avC, de colons grècs s'installèron tanben lòng dei costats. Aquelei marchands e colons aguèron una influéncia importanta sus certanei populacions indigènas. Per exemple, se desvolopèt a l'entorn de la vila de Tartessos una lenga e una escritura pròprias fòrça marcadas per l'influéncia cultura feniciana e egipciana.
Periòdes cartaginés e roman[modificar | modificar la font]
Après la desfacha cartagenisa a l'eissida de la Premiera Guèrra Punica (264-241 avC), la Peninsula Iberica venguèt lo còr de la poissança novèla de Cartage sota l'impulsion de l'ostau Barca. La màger part de son territòri foguèt conquista ò somesa per lei Cartaginés mai aquela expansion causèt de tensions novèlas ambé Roma. En 219 avC, lo sètge e la conquista de la vila de Sagonta, aliada ai Romans, foguèt a l'origina de la Segonda Guèrra Punica (218-201 avC) que s'acabèt per una desfacha novèla e majora de Cartage. Una partida de sei possessions ibericas foguèt ocupada per lei Romans e l'autra capitèt de restaurar son independéncia.
Dins lo corrent dau sègle II avC, lei Romans acomencèron la conquista sistematica de la peninsula (dicha Hispania). Se turtèt a de resisténcias importantas, especialament dins lo nòrd, e s'acabèt solament pendent lo rèine d'August (37 avC - 9 apC). L'influéncia romana aguèt d'efèctes importants dins la region — franc dei zònas montanhosas dau nòrd — regardant la politica, l'economia e la tecnica. L'aristocracia locala foguèt integrada au sen deis òrdres dei senators e dei chivaliers e, en 74, lo drech latin e la ciutadanetat romana foguèron estenduts a la region. Hispania foguèt la província d'origina d'uneis emperaires (Trajan, Adrian...) ò conselhiers importants dau govèrn (Senèca...). Gràcias a l'instauracion de la Pax Romana, Hispania conoguèt un desvolopament economic important (exportacions de vin, d'òli, de metaus) e lei Romans creèron unei vilas novèlas coma Saragossa ò Valéncia. Favorizèt tanben l'expansion dau crestianisme.
A partir dau sègle III, l'Empèri Roman acomencèt de declinar e son territòri deguèt faciar divèrseis invasions de pòbles barbaras venguts d'Euròpa Centrala e d'Asia. En 406-407, l'afondrament dei defensas romanas d'Occident entraïnèt l'installacion dei Vandals dins l'Andalosia actuala e dins lo nòrd de Galícia e dei Sueves dins lo sud de Galícia e leis Alans dins lo Portugal modèrne en 411. En 429, lei Visigòts obliguèron lei Vandals de se desplaçar en Africa dau Nòrd e formèron un reiaume important estendut sus la Peninsula Iberica e sus Gàllia.
La formacion e l'expansion de l'Espanha de l'Edat Mejana e de la Renaissença[modificar | modificar la font]
Periòde visigòts e conquista musulmana[modificar | modificar la font]
En 454, lei Visigòts acomencèron de conquistar la Peninsula Iberica que foguèt totalament ocupada levat dau nòrd-oèst e dau litorau nòrd. Après la batalha de Vouillé (507) e la pèrda d'Aquitània, la peninsula venguèt lo centre dau Reiaume Visigòt que sa capitala foguèt installada a Toledo en 554. En 586, ne'n ocupèt la màger part après la somission dei Sueves. Dins lo corrent dau sègle VI, capitèt d'integrar leis aristocracias germanicas e romanas au sen d'una classa dirigenta unica e leis envaïsseires foguèron tanben assimilats per lei populacions indigènas (abandon dau gòtic au profiech dei parlars romans). Pasmens, aquel edifici demorèt fragil en causa dei conflictes entre lo rèi e sei senhors pus importants.
En 711, aquelei tensions foguèron belèu la causa de l'invasion d'una armada berbèra venguda sostenir lei princes en lucha còntra lo poder centrau. Lo rèi visigòt e son armada foguèron esquichadas e tota la peninsula, franc dei montanhas meridionalas onte se formèt lo Reiaume deis Astúrias, foguèron annexadas per lo Califat Omeiade en 732. En 756, après l'afondrament dau Califat Omeiade, un eiretier de la dinastia capitèt de conquistar lo poder en Espanha e d'i formar l'Emirat de Còrdoa que venguèt un califat en 929.
Lei musulmans s'installèron lòng dau litorau mediterranèu, especialament en Andalosia e dins lo bacin de l'Èbre. Dicha Al Andalús, la region musulmana de la Peninsula Iberica conoguèt un desvolopament important gràcias a l'introduccion de tecnicas novèlas (subretot d'aigatge) per lei venceires. Lei crestians e lei josieus obtenguèron l'estatut de dhimmis e demorèron relativament liures. L'islamizacion de la peninsula acomencèt de progressar a partir dei sègles IX e X quand la pression per convertir lei populacions indigènas a l'islam venguèt pus fòrta. Pasmens, a partir de 1002, lo Califat de Còrdoa declinèt rapidament en causa de guèrras de succession ò de poder entre lei faccions arabias, berbèras e indigènas de son aristocracia. En 1031, aquò entraïnèt sa division entre 23 emirats locaus dichs taifas.
La Reconquista[modificar | modificar la font]
La Reconquista designa lo lòng procès — de 718 a 1492 — que permetèt ai reiaumes crestians de la Peninsula Iberica de conquistar lei territòris sota contraròtle de princes musulmans. Associat ai Crosadas e renfòrçat per de chivaliers venguts d'Euròpa Occidentala, lo movement aguèt un ròtle primordiau sus l'estructuracion politica d'Espanha.
Acomencèt tre lo sègle VIII quand lo Reiaume deis Astúrias capitèt d'estendre son influéncia en direccion de Galícia e vèrs lo sud. Installats a Oviedo, sei sobeirans se presentèron coma lei successors dei Visigòts. En 912, installèt sa frontiera ambé lo Emitat de Còrdoa lòng dau fluvi Douro. En revènge, dins lo bacin de l'Èbre — poblat per de populacions musulmanas nombrosas — resistiguèt ais ofensivas francas, especialament durant aquelei menats per Carlesmanhe que poguèt solament ocupar una faissa territòriala estrecha au sud dei Pirenèus.
Dins lo corrent dau sègle XI, la fragmentacion deis estats musulmans après la disparicion dau Califat de Còrdoa foguèt una occasion novèla d'expansion per lei reiaumes crestians. Èran militarament pus poderós que lei taifas e poguèron impausar de tribúts importants en cambi d'un mantenement de la patz. Son organizacion acomencèt tanben de s'estabilizar après la mòrt dau rèi de Navarra Sanç lo Grand (1004-1035) ambé la formacion de tres reiaumes dirigits per sei fius : lo Reiaume d'Aragon a l'èst, lo Reiaume de Navarra — que gardèt son independéncia mai demorèt un estat pichon — au nòrd e lo Reiaume de Castelha — aumentat per l'absorpcion dau Reiaume de Leon (estat successor dau Reiaume deis Astúrias) tre 1037 — au nòrd e a l'oèst. Completat per la formacion de Portugal en 1139, aquel esquèma demorèt en plaça fins a la fin de l'Edat Mejana.
L'avançada militara d'aquelei reiaumes, especialament de Leon e de Castelha, foguèt inicialament aisada car progressèron dins lei regions vuejas entre Douro e la Cordilhera Centrala. En revènge, lei regions pobladas d'Arabis ò de convertits a l'islam resistiguèron. En 1086, en fàcia de la pression militara creissenta dei crestians (presa de Toledo en 1085 per Alfons VI de Leon), lei taifas demandèron l'ajuda deis Almoravides. Ocupèron leis estats musulmans de la peninsula e ganhèron la batalha de Sagrajas (1086) que permetèt d'arrestar lei progrès crestians.
Au sègle XIII, la Reconquista contunièt gràcias a la creacion deis òrdres religiós militars e a l'estrambòrd dei chivaliers crestians desirós de participar ai Crosadas. Pasmens, en 1195, aquelei fòrças foguèron esquichadas a Alarcos per leis Almohades — qu'avián conquistat leis estats musulmans espanhòus entre 1145 e 1172. Aquela desfacha suscitèt un apèu de la papautat qu'entraïnèt la reünion d'una coalicion gropant lei reiaumes de la peninsula sostenguts per d'importants còrs de chivaliers venguts d'Euròpa (principalament de França). En 1212, ganhèt la batalha de Las Navas de Tolosa onte la màger part dei fòrças musulmanas foguèron anientadas. Après aquela victòria, la màger part de la peninsula foguèt conquistada per leis estats crestians (Còrdoa en 1236, Sevilha en 1248, Cadis en 1263) franc dau Reiaume de Granada que gardèt son independéncia fins a 1492 en cambi dau pagament d'un tribút important.
L'afirmacion dau Reiaume de Castelha e lo declin catalan[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume de Castelha foguèt lo beneficiari principau de la Reconquista e son sobeiran esitèt pas d'adoptar lo títol d'Imperator totius Hispaniae ai sègles XI e XII. Après l'union definitiva dei Reiaumes de Leon e de Castelha en 1230, èra la premiera poissança territòriala de la region. Adoptèt una politica pus dura — a respèct per exemple d'aquela d'Aragon — còntra lei populacions musulamanas que foguèron marginalizadas ò expulsadas après de revòutas. Aquò empachèt pas d'acòrds concluts per certanei rèis coma Alfons VI ò Ferdinand III per limitar la resisténcia musulmana dins lo corrent dei periòdes d'avançadas. Pasmens, au sègle XIV, una crisi de succession e una lònga guèrra civila — que se transformèt en conflicte periferic de la Guèrra de Cent Ans — entre lei partisans de Pèire Ièr e d'Enric de Trastamare entraïnèt un novèu periòde d'ostilitat còntra lei musulmans e tanben còntra lei josieus. Aqueu periòde causèt una demenicion de la poissança castelhana durant lo sègle XIV (desfacha còntra lei Portugués en 1385) mai favorizèt l'emergéncia d'una aristocracia militara e un començament de sentiment d'unitat nacionala.
D'aqueu temps, lo Reiaume d'Aragon èra vengut una poissança mediterranèa importanta. D'efècte, basat sus una aliança entre leis Ostaus d'Aragon e de Barcelona definitivament concluda en 1137, aqueu reiaume aguèt un ròtle important dins la Reconquista au sègle XII (presa de Saragossa, de Lerida e de Terual). En revènge, sa temptativa d'expansion au nòrd dei Pirenèus s'acabèt per una revirada e per la mòrt de Pèire II a la batalha de Murèth (1213). Puei, blocat après la conquista de Valéncia dins son expansion vèrs lo sud per la conquista castelhana de Múrcia, dirigiguèt sa politica militara vèrs la Mar Mediterranèa (conquista deis illas Balearas).
Aquelei conquistas foguèron integradas au sen d'un ensems complèx de reiaumes segondaris dirigits per de fius cadets de l'Ostau de Barcelona e liats entre elei per de pactes destinats a la proteccion dei libertats de cada entitat. Lei populacions aràbias conoguèron donc de sòrts variables segon lei regions : expulsion deis illas Balearas, mantenement dins lo bacin d'Èbre (pasmens ambé pèrda de l'usatge oficiau de l'arabi) e a l'entorn de Valéncia (ambé mantenement de l'usatge oficiau de l'arabi). A la fin dau sègle XIII, lo rèi aragonés capitèt tanben de venir rèi de Sicília segon un procès complèx que se debanèt entre 1282 e 1296 e que li permetèt tanben d'obtenir lo drech de conquistar Sardenha (conquista realizada entre 1323 e 1412) e Corsega (ges de temptativa importanta per ocupar l'illa que demorèt possession de Gènoa). Enfin, en 1442, lo reiaume de Napòli foguèt conquistada.
Aquò entraïnèt la formacion d'un reiaume important dependent de l'Ostau de Barcelona que gropava Aragon, la mitat sud d'Itàlia, leis illas Baleares, Sardenha e Sicília. Pasmens, a partir dau sègle XV, acomencèt de declinar en causa d'una crisi economica, de revòutas periodicas de paisans e de la disparicion d'Ostau de Barcelona que foguèt remplaçat per un Ostau castelhan eissit dei Trastamare. Aqueu cambiament de poder entraïnèt de tensions importantas entre lo rèi d'origina castelhana e son aristocracia d'origina catalana. En 1462, una guèrra civila comencèt entre lei dos camps. Marcada per d'intervencions estrangieras, en particular aquela de França que poguèt ocupar Cerdanha e Rossilhon fins a 1493, accelerèt lo declin dau reiaume e favorizèt son union ambé Castelha gràcias au maridatge entre Ferrand II d'Aragon e Isabèl Ièra de Castelha.
Lo Sègle d'Aur Espanhòu e l'apogèu d'Espanha[modificar | modificar la font]
Ferrand II d'Aragon e Isabèl Ièra de Castelha dirigiguèron ensems lo novèu reiaume. Cada entitat i gardèt seis institucions e sei drechs mai Castelha — reiaume pus poblat d'Espanha — prenguèt pauc a pauc l'egemonia. En 1492, foguèt aumentada de l'Emirat de Granada que sa conquista marquèt la fin de la Reconquista. Aquò renforcèt una politica religiosa, començada en 1478 ambé la creacion d'una Inquisicion espanhòla, fòrça repressiva còntra lei non crestians. Ansin, en 1492, lei Josieus dau reiaume deguèron « chausir » entre la conversion ò l'expulsion. En 1502, foguèt lo torn dei musulmans de Castelha (levat de Granada) puei d'aquelei d'Aragon en 1526. En 1568, aquela politica entraïnèt una revòuta massiva dei musulmans de Granada que foguèt esquichada. Enfin, entre 1609 e 1614, lei musulmans foguèron expulsats d'Espanha.
En fòra de l'annexion dei darrierei regions musulmans de la peninsula, 1492 foguèt tanben l'annada de la descubèrta d'America per Cristòl Colomb. En 1494, Espanha capitèt de s'assegurar la sobeiranetat — fòrça teorica — sus lei tèrras novèlas e acomencèt de lei conquistar. Aprofichant lei divisions politicas localas, lei desvastacions causadas per lei malautiás novèlas vengudas d'Euròpa e sa superiotat tecnologica (arma de fuòc), leis Espanhòus capitèron de conquistar leis estats astècs en 1521, l'Empèri Incà en 1533[3] e la màger part dei ciutats-estats maias entre 1520 e 1547[4]. Puei, l'expansion espanhòla contunièt en Asia (conquista dei Filipinas dins leis annadas 1560) e sus lo rèsta dau continent american, especialament en America dau Sud. Enterin, divèrsei pòrts arabis de Mediterranèa foguèt tanben atacats e ocupats coma Melilla (1497) ò Oran (1509). Espanha èra d'ara venguda una poissança mondiala majora — basada sus la poissança economica dei jaciments d'aur americans — qu'agantèt son apogèu durant lei rèines de Carles Quint (1516-1555) e de Felipe II d'Espanha (1556-1598).
D'efècte, Carles Quint capitèt d'unificar lei territòris espanhòus amb aquelei — alemands e austrians — de l'Ostau Habsborg. Premier prince europèu, se turtèt a l'oposicion acarnada de la França de Francés Ièr mai capitèt de rompre leis ambicions francesas en Itàlia. En revènge, poguèt pas sometre França que contunièt d'assaiar de rompre la dominacion espanhòla en Euròpa. Après son abdicacion, foguèt remplaçat en Espanha, en Itàlia e ai País Bas per Felipe II[5]. En 1580, i foguèt apondut Portugal, sei colonias e son comèrci d'espècias après la mòrt sensa eiretier de son rèi e l'adopcion d'una union personala entre lei coronas espanhòla e portuguesa.
Lo declin d'Espanha[modificar | modificar la font]
Lo declin dei Habsborg d'Espanha e la Guèrra de Succession d'Espanha[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XVI, Espanha acomencèt de subir una tièra de desfachas que minèron rapidament sa poissança. Dins l'encastre dau desvolopament de la Reforma protestanta, Felipe II assaièt de se pausar coma lo defensor dau catolicisme e mau contentèt leis estats e sei subjèctes protestants. En 1581, lei Províncias Unidas se proclamèron independentas e la guèrra navala començada còntra l'Anglatèrra anglicana s'acabèt per una revirada en 1588. Dins leis annadas 1620, lo país s'engatjèt dins la Guèrra de Trenta Ans que s'acabèt tornarmai per una desfacha espanhòla ai tractats de Vestfàlia (reconóissança de l'independéncia dei Províncias Unidas en 1648) e au tractat dei Pirenèus (pèrda de Rossilhon annexat per França en 1658). Enterin, divèrsei guèrras se debanèron dins la peninsula còntra Portugal que restaurèt son independéncia en 1649 e còntra Catalonha que faguèt secession sensa succès. Enfin, Espanha foguèt la victima principala de l'expansion francesa menada per Loís XIV.
La situacion s'agravèt a la fin dau sègle XVII quand lo rèi Carles II moriguèt sensa eiretier. D'efècte, leis Espanhòus chausiguèron Felipe V un eiretier de Loís XIV coma rèi menaçant de permetre una unificacion entre França — alora premiera poissança mondiala — e Espanha — premiera poissança coloniala — èra pas acceptabla per leis autrei poissanças europèas. Una guèrra lònga e saunosa de 1701 a 1714 s'acabèt per un compromés : Felipe V demorèt rèi d'Espanha mai deguèt renonciar au tròne de França e perdiguèt lei territòris espanhòus d'Itàlia (ocupats per lo candidat austrian a la corona d'Espanha), Gibraltar e Menòrca (annexats per Londres). Deguèt tanben tornarmai sometre Barcelona e sa region en seccession dempuei 1705.
Lo declin dau sègle dei Lutz e lei dificultats dau periòde revolucionari[modificar | modificar la font]
Après la fin de la Guèrra de Succession d'Espanha, Felipe V renoncièt pas ai territòris italians de la corona espanhòla. Gràcias a una diplomacia fòrça activa e a una reorganizacion de la flòta e de l'armada, capitèt de reconquistar lo ducat de Parma (1731) puei Sicília e Nàpols (1734). Poguèt pas annexar dirèctament aquelei territòris que formèron un reiaume distint. En Espanha, sei successors assaièron sensa succès de contuniar sa politica de reformas en causa de la manca de sostèn popular a la politica novèla. Lo país declinèt donc lentament dins lo corrent dau sègle dei Lutz.
En 1793, participèt a la Coalicion opausada a la Revolucion Francesa mai sei fòrças foguèron rapidament desfachas e la patz signada. En 1796, Madrid cambièt d'aliança au profiech de la França Revolucionària per reconquistar Gibraltar. Pasmens, en fòra d'una guèrra frontaliera ambé Portugal — aliat tradicionau deis Anglés — aquela aliança aguèt ges de resultat. Au contrari, en 1805, la signatura d'una convencion navala francoespanhòla entraïnèt la destruccion de sa flòta a Trafalgar. Puei, lei relacions se desgradèron ambé Napoleon Ièr e França ocupèt Espanha en 1808. Aquò foguèt l'acomençaça de la Guèrra d'Espanha còntra l'ocupacion francesa que s'acabèt per una victòria mai causèt de pèrdas e de destruccions considerablas dins lo reiaume. En 1814, Ferdinand VII poguèt i restablir aisament l'autoritat dei Borbons. Pasmens, la desfacha continentala de 1808 demeniguèt lo prestigi espanhòu e favorizèt lei movements independentistas dins lei colonias d'America. Après una tièra de reviradas suplementàrias, Espanha perdiguèt la màger part de son empèri e gardèt en 1825 solament Cuba, Puerto Rico e lei Filipinas.
L'instabilitat dau sègle XIX[modificar | modificar la font]
Maugrat la fin dei Guèrras Napoleoncas, Espanha aguèt gaire d'estabilitat politica durant lo sègle XIX en causa d'una succession de còps d'estat e d'insureccions. Lo premier se debanèt en 1820 quand l'armada — bastion dei tendàncias liberalas espanhòlas fins ais annadas 1870 — prenguèt lo poder per installar un regime liberau que demorèt en plaça fins a una intervencion francesa en 1823, sostenguda per la Santa Aliança.
Puei, dins leis annadas 1830, acomencèron lei crisis carlistas après la mòrt de Ferdinand. D'efècte, dins lo corrent de son rèine, aviá abolit la lèi salica permetent a una frema de lo remplaçar. Pasmens, aquela decision èra mau acceptada per una partida de la populacion. Ansin, en 1833, la filha de Ferdinand, Isabèu II venguèt rèina d'Espanha mai son coronament foguèt refusat per lei partisans de Carles de Borbon e de la lèi salica. La Premiera Guèrra Carlista (1833-1840) s'acabèt per una victòria malaisada d'Isabèu que deguèt demandar l'ajuda dei Francés e dei Britanics. Doas guèrras suplementàrias se debanèron en 1846-1848 e en 1872-1876 sensa mai de succès per lei carlistas.
Per faciar la pression carlista, la monarquia espanhòla assaièt de se raprochar dei movements liberaus. Pasmens, aquela aliança mau capitèt de dirigir lo país d'un biais eficaç e foguèt reversat en 1868 per un còp d'estat militar comandat per Joan Prim que foguèt rapidament assassinat. L'objectiu dei militars èra de fondar una monarquia parlementària. Acomencèt un periòde de trèbols intèrnes (abdicacion d'Amadèu de Savòia après un rèine cort de 1870 a 1873, guèrra carlista, Ièra Republica esquichada per lei militars, restauracion dau fiu d'Isabèu en 1874) que s'acabèt en 1876 ambé l'adopcion d'una constitucion.
Dins aquò, lo regime novèu se destrièt rapidament per la generalizacion dau clientelisme, de la corrupcion e de la frauda electorala. En 1898, Espanha foguèt donc totalament vencuda per leis Estats Units d'America après dètz setmanas de conflicte. Perdiguèt Cuba, Puerto Rico e lei Filipinas.
L'Espanha modèrna[modificar | modificar la font]
La Segonda Republica e la Guèrra Civila[modificar | modificar la font]
Après sa desfacha de 1898, Espanha acomencèt de participar a la corsa ai colonias en Africa. Pasmens, en causa de la feblessa de sei fòrças, limitèt seis ambicions a la region de Marròc que foguèt partejat ambé França. Madrid obtenguèt lo nòrd e lo sud mentre que París ocupèt lo centre. Pasmens, l'armada espanhòla aguèt de dificultats importantas per conquistar sa zòna (desfacha d'Anoal en 1921) e la guèrra dau Rif (1921-1926) s'acabèt en victòria solament gràcias a l'ajuda de l'armada francesa.
De son caire, la societat espanhòla conoguèt d'evolucions politicas importantas ambé l'arribada d'idèas politicas novèlas (socialisme, anarquisme) e lo desvolopament de movements nacionalistas dins lei regions bascas e catalanas. A partir de 1917, la crisi economica causada per lei reduccions dau comèrci internacionau entraïnadas per la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) suscitèt de tensions socialas importantas. En 1923, un còp d'estat militar menat per lo generau Primo de Rivera assaièt d'establir un regime autoritari per assaiar d'acabar la crisi e de redreiçar l'economia dau país. Aguèt inicialament un sostèn larg (dei monarquistas moderats ai sindicats socialistas) mai son govèrn mau capitèt e s'afondrèt en 1930.
Après l'abdicacion d'Alfons XIII en 1931, la IIa Republica foguèt proclamada e lei partits de senèstra, majoritaris dins lei Cortes cargats de preparar una constitucion, adoptèron de mesuras de reorganizacion de l'armada, de l'agricultura e dei relacions entre la glèisa e l'estat. Pasmens, lei divisions entre partits conservadors e progressistas empachèron de trobar un acòrd per adoptar una politica establa. Au contrari, lo desòrdre ganhèt la màger part dau país e la victòria dei partits de senèstra en 1936 entraïnèt un còp d'estat militar sostengut per lei conservadors. Aquò foguèt lo començament de Guèrra Civila Espanhòla. S'acabèt en 1939 per la victòria de l'armada dirigida per lo generau Franco sostenguda per l'Itàlia faissista e l'Alemanha Nazia.
L'Espanha franquista[modificar | modificar la font]
Autoproclamat cap de l'estat per la durada de la guèrra, Franco demorèt en plaça fins a sa mòrt en 1975. Establiguèt un regime fòrça autoritari basat sus lei principis dau faissisme e sus la defensa dei valors tradicionalas de la societat espanhòla. Refusèt de participar a la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) mai Espanha foguèt isolat en Euròpa après la desfacha nazia fins a la generalizacion de la logica diplomatica eissida de la Guèrra Freja que favorizèt un raprochament ambé leis Estats Units. Puei, a partir deis annadas 1960, Franco acomencèt una politica de modernizacion economica que menacèt pauc a pauc son regime. A la fin deis annadas 1960, Franco deguèt acceptar la restauracion de la monarquia après sa mòrt e nomèt Joan Carles coma successor.
La restauracion de la democracia[modificar | modificar la font]
Vengut rèi en 1975, Joan Carles adoptèt una politica de democratizacion d'Espanha. Fins a 1977, divèrsei reformas permetèron de fondar una monarquia parlementària e democratica maugrat de temptativas de còps d'estat menats sensa succès per de partisans d'una restauracion de l'Espanha franquista. En 1986, aquò permetèt a Espanha de venir membre de la Comunautat Economica Europèa puei de la Zòna Èuro en 1999. Favorizèt lo desvolopament economic dau país que venguèt la cinquena poissança economica de l'Union après Alemanha, França, lo Reiaume Unit e Itàlia.
En parallèl, Espanha adoptèt una politica en favor de l'autonòmia locala ambé la creacion dei comunautats autonòmas localas entre 1979 e 1983. Aquò permetèt de contentar certanei revendicacions nacionalistas. Pasmens, dins lo País Basc ò en Catalonha, l'influéncia d'aquelei movements demora importanta. En particular, dempuei 2010 e lo refús d'un estatut d'autonòmia avançada, de tensions fòrtas existisson entre Madrid e Barcelona, agravada en 2013 per l'anóncia d'un referendum sus l'independéncia de Catalonha per la fin de 2014.
Organizacions politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Organizacion generala[modificar | modificar la font]
Espanha es una monarquia constitucionala democratica e multipartita que seis institucions son regidas per la constitucion de 1978. Aplica lo principi de separacion dei poders executiu, legislatiu e judiciari.
L'executiu es dirigit per lo rèi d'Espanha e per lo cap dau govèrn. Lo premier es lo cap oficiau de l'estat e lo comandant suprèm dei fòrças armadas. Pasmens, son ròtle es subretot simbolic. En realitat, es lo cap dau govèrn qu'es cargat de la màger part dau poder executiu e de la definicion de la politica espanhòla. Lo Parlament es compausat de doas chambras que son lo Congrès dei Deputats elegits au sufragi universau dirèct e lo Senat que sei membres son elegits dirèctament ò designats indirèctament per lei regions.
Regardant l'organizacion politica de son territòri, Espanha es caracterizada per una descentralizacion importanta, en particular au profiech dei comunautats autonòmas. Aqueleis entitats presentan d'estatuts variats mai son competentas per tractar d'afaires importants, compres de seguritat ò de finanças.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es tengut per lo rèi e per lo cap dau govèrn dich president dau govèrn. Lo rèi fa ofici de cap de l'Estat e de cap de l'armada. Sei ròtles principaus son de designar lo cap dau govèrn (après designacion per lo Congrès) e de representar diplomaticament lo país, especialament dins l'encastre dei relacions amb America. Au sen dei províncias espanhòlas, es cargat de designar lei presidents deis autonòmias (totjorn après designacion per lo parlament locau).
Lo govèrn es compausat de son president, de vice presidents e de minisitres. Lo mandat dau president es de quatre annadas. Son ròtle principau es de dirigir la politica interiora e exteriora, l'administracion civila e la defensa. Tèn tanben un poder reglementari e es cargat de la gestion dau budget. Es responsable davans lo Congrès dei Deputats.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu es tengut per un Parlament bicamerau. Es compausat d'una chambra bassa dicha Congrès dei Deputats e formada de 350 deputats elegits au sufragi universau dirèct segon un sistèma proporcionau de lista. La durada dau mandat es de quatre annadas. Es tanben compausat d'una chambra auta dicha Senat qu'es formada de 264 senators elegits per lei províncias de peninsula (4 per cada província), per lei províncias insularas (3 per cada província) e per leis enclavas de Ceuta e Melilla (2 per cada enclava). Aquelei senators elegits dirèctament son completats per d'autrei senators elegits per lei parlaments regionaus (1 per cada parlament e un suplementari per un milion d'abitants).
Lei doas chambras a de poders diferents. Lo Congrès es cargat de l'iniciativa legislativa, dau contraròtle dau govèrn e dau vòte dei lèis. Dèu tanben vòtar lo budget e pòu reversar lo govèrn. De son caire, lo Senat a per drech principau la possibilitat de s'opausar ai decisions dau Congrès gràcias a un drech de vetò.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
Lo poder judiciari espanhòu es tengut per divèrsei tribunaus superiors cargats d'afaires diferents organizats segon un ret nacionau piramidau. Lo Tribunau Constitucionau es ansin en carga deis afaires constitucionaus e dau contraròtle deis eleccions. Un Conseu Superior dau Poder Judiciari es cargat de la regulacion e de l'organizacion de la justícia. Enfin, existís un Tribunau Suprèm que s'ocupa deis afaires jutjats en apèu e de certaneis afaires grèus ò especializadas. Lei tribunaus inferiors son generalament fòrça especializats.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
L'organizacion territòriala es basada sus una division entre comunautats autonòmas compausadas de províncias. A son torn, lei províncias son compausadas de comunas. D'autrei divisions existisson dins certaneis endrechs coma lei comarcas que son de gropaments de comunas. Aqueu descoptage es basat sus lei principis d'autonòmia dei comunautats autonòmas (compres financiera), de solidaritat entre lei diferentei comunautats e d'unitat politica e economica dau país. Es a dire que lei comunautats an una autonòmia locala importanta mai son obligadas de respectar divèrsei lèis nacionalas en matèria d'economia ò de politica. En particular, existís un fons nacionau per assegurar un equilibri financier entre lei comunautats gràcias a un sistèma de transferiment dei riquessas dei regions pus ricas vèrs lei pus pauras.
Lei drechs de cada comunautats pòdon variar car lo procès de creacion foguèt pas identic per totei lei comunautats. Per exemple, lo País Basc e Navarra an l'autonòmia financiera gràcias au mantenement dei cartas medievalas assegurant de poders particulars a aquelei regions. La creacion d'aquelei comunautats foguèt rapide après la fin dau franquisme per lei « nacionalitats istoricas » (Catalonha, Bascoat, Galícia) e lo drech foguèt estendut ais autrei regions espanhòlas que s'organizèron en comunautats entre 1979 e 1983.
Regardant l'organizacion intèrna, cada comunautats dèu adoptar un sistèma democratic. Sa basa es generalament un parlament que son nom varia segon l'endrech (Generalitat en Catalonha, Junta General en Astúrias...). Maugrat lei diferéncias entre regions, lei comunautats an generalament de competéncias per organizar son sistèma de santat e d'educacion, adoptar sa politica urbana, organizar una fòrça de polícia locala, adoptar un còde civiu regionau, definir de lengas oficialas suplementàrias. Lei domenis de l'estat centrau son lei relacions internacionalas, la defensa, l'administracion de la justícia, lo comèrci, lei legislacions criminala e economicas, leis afaires financiers generaus, la legislacion generala, la coordenacion generala dei politicas e lo dèute public.
Questions regionalistas e independentistas[modificar | modificar la font]
Divèrsei formas de regionalisme existisson en Espanha. Revendican l'idèa qu'Espanha sigue un estat format d'unei nacions diferentas. Lei movements moderats defendon generalament aqueleis identitats localas sènsa contestar lo mantenement de l'unitat espanhòla. Lei movements pus radicaus defendon lo drech a l'autodeterminacion d'aquelei pòbles. Dins la practica, certanei movements mesclan lei doas tendàncias.
Aquelei movements son fòrts dins lei regions perifericas que formèron a passat temps d'estats independents ò autonòms e an gardat la sieuna lenga (Bascoat, Catalonha, Navarra, Galícia...). Pasmens, n'existís dins de regions istoricas dau reiaume de Castelha coma Andalosia. Dins dos cas, aquelei movements an una importància primordiala. Lo premier es Bascoat que foguèt marcat per la guèrra lònga (1958-2011) menada per lo movement armat ETA revendicant l'independéncia de la region. Lo segond es Catalonha qu'a decidit d'organizar un referendum sus son independéncia per la fin de 2014 maugrat l'oposicion dau govèrn centrau.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Espanha participa ai principaleis organizacions internacionalas (ONU, OMC...) e regionalas (UE, OTAN...). Sa diplomacia es caracterizada per tres axes principaus que son la participacion a l'OTAN e ai liames transatlantics, lo desvolopament de relacions bònas ambé lei país mediterranèus e lo renfòrçament dei liames ambé lei país ispanofòns.
La participacion a l'OTAN e l'aliança ambé leis Estats Units d'America son l'axe pus important de la diplomacia internacionala de Madrid. Ansin, lo govèrn espanhòu se representa coma un aliat fidèu de Washington e alinha generalament[6] sa politica estrangiera sus aquela deis Estats Units (sostèn e participacion a la guèrra d'Iraq, participacion a aquela d'Afganistan... etc). Regardant lo renfòrçament dei relacions entre país mediterranèus, Espanha se concentra magerament sus Marròc que lei relacions son de còps marridas entre lei dos estats en causa de divèrsei questions deis enclavas de Ceuta e Melilla, de l'imigracion e de Sahara Occidentau. Enfin, pertocant lei liames amb Ispanoamerica, an un ròtle important dins leis afaires estrangiers espanhòus car son considerats coma un factor de desvolopament economic per lo país. Per aquò, doas politicas parallèlas son menadas per promòure e defendre la lenga espanhòla e encoratjar lei cambis economics.
En fòra dei questions frontalieras ambé Marròc, existís tanben de territòris contestats ambé Portugal. Lo premier regarda la sobeiranetat sus la comuna d'Olivença qu'es revendicada per Portugal mai administrada per Espanha. Pasmens, lei temptativas portuguesas per faire reconóisser sei drechs son gaire activas. Lo segond es pus important e regarda leis illas Selvagens, una archipèla situada dins leis illas Canàrias, que sa situacion es invèrsa. Son administradas per Portugal e revendicadas per Espanha. Entraïnèt cada annada l'intercepcion d'unei naviris per la marina portuguesa.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Espanha fa partida de l'OTAN dempuei 1982[7] qu'es lo fondament de la defensa dau país. En 2012, lei fòrças armadas espanhòlas alinhavan 123 000 militars professionaus amb un budget de 6,3 miliards de dolars. Èran devesits entre de compausantas terrèstra (75 000 òmes), aeriana (20 000 òmes) e navala (21 000 òmes) equipadas d'armaments modèrnes. Lei principaus èran 327 carris de combat (Leopard II A4 e A6), mai de 2 100 veïculs blindats de combat, 192 pèças d'artilhariá pesuca, aperaquí 153 aeronaus de combat e 56 naviris (compres un naviri amfibí utilizat tanben coma pòrta-avions leugier, 2 naviris de transpòrt, 11 fregatas e 3 sosmarins).
Conflictes intèrnes[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX e lo començament dau sègle XXI, Espanha conoguèt unei conflictes intèrnes d'intensitat bassa opausant lei govèrns centraus successius a de movements d'extrema drecha, d'extrema senèstra e independentistas. Lo pus important èra la Guèrra de Bascoat (1958-2011) que causèt la mòrt d'aperaquí un milièr de personas. S'acabèt en 2011 après la decision de l'organizacion indepentista basca ETA d'arrestar la lucha armada. Pasmens, n'existiguèt d'autrei en Catalonha (fins ais annadas 1990) e còntra lo movement maoista GRAPO (un centenau de tuats de 1975 a 2008).
Economia[modificar | modificar la font]
Dempuei son intrada au sen de l'Union Europèa en 1986, Espanha es venguda un país desvolopat e la 5a poissança economica de l'Union après Alemanha, França, lo Reiaume Unit e Itàlia amb un PIB egau a 1 352 miliards de dolars en 2012. En particular, conoguèt una creissença economica anuala d'aperaquí 3,8% sus lo periòde 1997-2007. Pasmens, entraïnèt tanben la formacion d'una bofiga especulativa fòrça importanta dins lo sector de la construccion immobiliària. La crisi financiera començada en 2008 causèt l'afondrament d'aqueu sector e d'unei partidas de l'economia espanhòla. En 2011, lo taus de caumatge agantèt 26% de la populacion activa e lo govèrn adoptèt divèrsei mesuras fòrça duras per restaurar sa competitivitat ambé la disparicion ò la demenicion d'unei drechs sociaus.
Sector primari[modificar | modificar la font]
En 2012, lo sector primari representava 4,2% deis emplechs e 3,1% dau PIB. L'agricultura permet pas d'assegurar l'auto-suficiéncia alimentara dau país e dèu faciar una manca frequenta d'aiga, de tenements sovent pauc druds e d'altituds autas. Aquò entraïna la formacion de regions agricòlas — e de produccions — variadas. Lo nivèu de modernizacion dei tecnicas agricòlas presenta tanben de variacions importantas segon l'endrech.
Lei culturas principalas son l'òrdi (4en reng mondiau), lo blat, lo gròs blat, la bleda-raba de sucre, la tartifla, lo vin (3en), l'òli d'oliva (1en), leis agrumes (1èr exportator mondiau d'aranges, lei fruchs e leis èrbas, lo norigatge de pòrcs, d'ovins e de bovins. Una partida importanta d'aquelei produccions es destinada a l'exportacion vèrs leis autrei país de l'Union Europèa.
Espanha a tanben de ressorsas naturalas diversificadas mai generalament sota la forma de jaciments limitats ò gaire concentrats. Ansin, maugrat la preséncia d'un centenau de mineraus sus son territòri, solament 17 èran esplechats en 2009. Lei produccions principalas regardavan lo fèrre, lo coire, l'estam, lo plomb, lo mercuri, lo tungstèn, lo sau e la fluorita.
Sector segondari[modificar | modificar la font]
Lo sector segondari espanhòu representava en 2012 26,3% dau PIB nacionau e 24% deis emplechs. Tres regions principalas — Madrid, Catalonha e lo País Bacc — ne'n gropavan la màger part. Aquela industria èra diversificada e desvolopada especialament dins lo tèxtil, la metallurgia, lo sector agroalimentari, la quimia, la construccion navala, la produccion automobila (5en reng mondiau), la fabricacion de maquina otís, la produccion de materiaus de construccion, lo sector farmaceutic e l'equipament medicau.
Sector terciari[modificar | modificar la font]
En 2012, lo sector terciari representava 70,7% dau PIB e 71,7% de la populacion activa. Es caracterizat per l'importància de l'administracion publica e dau sector toristic. D'efècte, Espanha es lo quatren país pus visita de la planeta ambé mai de 55 milions de toristas anuaus. Aqueu sector representava 11% dau PIB e un motor economic major per tota l'economia dau país, especialament dins lei regions situadas lòng de la Mar Mediterranèa.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
L'arquitectura es un art fòrça present en Espanha. D'efècte, lei premiereis òbras arquitecturalas bastidas sus lo territòri de l'Espanha actuala apareguèron tre la Preïstòria (megalits) e l'Antiquitat anciana (construccions celticas e ibericas). La conquista punica puei romana entraïnèron un desvolopament important dei vilas (Emerita Augusta) e deis infrastructuras (pòrta-aiga de Segòvia).
Per la seguida, la conquista musulmana favorizèt lo desvolopament d'una arquitectura islamica caracterizada per la bastida de mosquetas (Granda Mosqueta de Còrdoa, Giralda de Sevilha...), de palais (Alhambra), de fortalessas, de tombas e d'infrastructuras urbanas (banhs publics...). D'aqueu temps, se desvolopèt au nòrd d'arts arquitecturaus d'origina crestiana (roman, gotic...) que foguèron influenciats per l'art islamic. Dins lei regions reconquistadas per lei reiaumes crestians, se desvolopèt donc l'estil mudejar marcat per l'utilizacion de tecnicas ò de materiaus de construccion musulmans per la bastida d'edificis crestians.
Après la fin de la Reconquista, se desvolopèt fins a la fin dau sègle XVIII leis arts de la Renaissença, lo periòde barròc (catedrala de Granada), l'arquitectura coloniala espanhòla e lo neoclassic (Musèu del Prado). Au sègle XIX, apareguèt divèrseis estils regionaus, especialament d'estils basats sus l'utilizacion de veire. Enfin, lo sègle XX foguèt dominat per lo modernisme catalan (Sagrada Familha de Gaudí) e l'arquitectura contemporanèa.
-
Sagrada Familha, Barcelona
-
-
-
-
-
-
-
Pintura e escultura[modificar | modificar la font]
Espanha aguèt mai d'un pintor famós dempuei lo començament dau sègle XVII e lo país es un centre major d'aquel art ambé d'artistas coma El Greco, Bartolomé Esteban Murillo, Diego Velázquez, Francisco Goya, Pablo Picasso, Salvador Dalí, Juan Gris, Joan Miró e Antoni Tàpies.
Literatura[modificar | modificar la font]
Lo tèrme literatura espanhòla designa la literatura escricha en espanhòu. Pasmens, en Espanha, existís tanben a l'ora d'ara divèrsei literaturas escrichas dins d'autrei lengas coma lo catalan, lo basc ò lo galèc. Dins lei sègles precedents, existís tanben d'òbras escrichas dins de lengas ancianas ò ancianament parladas en Espanha coma lo latin ò l'arabi. Aquela literatura es un centre culturau major dempuei lei sègles XV e XVI e l'aparicion dau roman modèrne a l'inicitiava d'autors coma Miguel de Cervantes e son Don Quichòte.
Cinèma[modificar | modificar la font]
Coma per lei domenis culturaus precedents, Espanha es un centre de remarca dau cinèma mondiau e europèu maugrat de dificultats importantas dins lo corrent dau periòde franquista que foguèt marcat per l'exil d'unei realizators. Dos realizators, Luis Buñuel e Pedro Almodóvar aguèron un ròtle important dins aqueu desvolopament ambé d'actors venguts d'estelas mondialas coma Antonio Banderas ò Penélope Cruz
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En revènge, lo mirandés es cooficiau dins certanei regions de Portugal.
- ↑ (en) E. Carbonell et al., The first hominin of Europe, Nature, vol. 452, p. 465-469.
- ↑ Lo reiaume de Vilcabamba resistiguèt fins a 1572.
- ↑ Unei ciutats maias, isoladas dins la jungla continentala demorèron independentas. La darriera, Tayasal, foguèt conquistada en 1697.
- ↑ Lei territòris austrians demorèron en revènge sota lo contraròtle de la branca austriana de l'Ostau Habsborg.
- ↑ Lo limit principau dau govèrn espanhòu es lo refús de reconóisser l'independéncia de Kosova en crenhença d'encoratjar lei volontats independentistas sus lo sieu territòri.
- ↑ Dins l'encastre de la Guèrra Freja, Espanha èra ja pròcha dau blòt occidentau ambé l'installacion de basas estatsunidencas sus son territòri.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo Reialme Unit inicièt lo periòde necessari per la sortida de l'EU


text:
Lo Dorcàs me diguèt "montaràs sus l'Amitié amb lo Franqui e lo Pèire, son los dos melhors de l'estanh." OK.
L'Amitié l'avètz sus la primièra fòto, vela plegada, e aquí dejós la vela desplegada (amb lo cuol de Franqui en prima)
Vaquí. Me n'anavi explorar lo mond sus un tròç de fusta de 7 mètres de long sus meme pas un mètre d'ample, amb dos tipes que los coneissiái ni d'Eva ni d'Adam e anaviam dormir sai pas ont, manjariam sai pas ont, sabiái solament pas ont poiriam cagar, mas fa pas res, qu'aviái l'autbòi amb ieu. E fai tirar Marius, vai-zi Franqui es bon!
E partiguèrem.
Vos cal saber que sus aquelas betas, i a pas de motor. I a una vela triangulara, doas remas e dependes de la natura e de tos braces (enfin, puslèu dels braces de Franqui e Pèire) per avançar.
Aquò relisca sus l'aiga. Es suau.
As pas lo bruch del motor.
Mas n'as un autre de bruch: aquò cracineja. Tota aquela fusta de quora en quora cracineja, e fòrt. As l'impression que l'arbre a petat, que lo banc s'es escrancat, que lo fons s'es traucat, òc, tot a l'encòp!
"Èra normal aquel crac?
- Òc, es normal."
E lo Pèire de t'explicar lo foncionament d'aquelas betas.
Lo cracinejar es normal, es la fusta que bolega.
Aprèp, t'explica qu'aquela beta, son biais de navegar melhor, es d'èsser clinada. Tu dises "a ok" per la forma sens tròp comprene çò que te ditz... mas agachatz:
Vesètz coma es clinada aquela puta de barca? Es tan clinada qu'as l'impression que l'aiga va dintrar dedins.
A un moment, aviái la man sus la partida jauna e puta bòrnia, l'aiga me toquèt ! Mas es NORMAL. Tot va plan.
Me ditz qu'aquela de beta, pòt pas cabussar, es tota de fusta, doncas cossí que siaga, acabarà jamai de la vida al fons de l'estanh. Me ditz tanben que cossí que siaga, cal pas jamai abandonar lo batèu. I a un problèma? Te cal demorar amb çò que te demòra de barca. Que cal pas partir e nadar fins a la riba, e mai semblèsse pròche, perque sas pas jamai, que que se i demòras arapat a ton tròç de fusta, t'arribarà pas res. As comprés?
E m'explica que quand la beta se clina coma aquò, l'aiga dintra per l'espaci entre la fusta, mas es normal, fa pas res. Un batèu, aquò pren totjorn l'aiga.
Quand as comprés aquò, as comprés que t'arribarà pas res e que pòs anar fins a Nòva Zelanda amb l'Amitié. E fai tirar Marius, vai-zi Franqui es bon!
E ben figuratz-vos qu'aquesta de barca e ben rescontrèt Vincent Van Gogh. E oè!
Agachatz lo dessenh sus la còca davant. E agachatz lo tablèu de Vincent :
E òc, l'Amitié es una beta VIP !
Rocairòl i pòs anar qu'en batèu. Es entre Seta e Bosigas, al mitan de l'aiga. Nos trobèrem un vintenat per sopar. Mas pas que uèch cabordasses i demorèrem per dormir.
Èsser alai es ben estranh. Siás ben isolat del mond, l'accès es en batèu, pòs cridar t'ausiràn pas, pòs pas partir que te negariás de tant que caldriá nedar, siás coma Robinson sus son iscla.
Enfin una iscla que i as tota la pollucion sonòra e visuala de Las Vegas :
Çò que fa que l'endeman de matin, a 6h30, quand me lèveri, semblavi a aquò:
Un mite s'escranca, o sabi.
Mas èri sus una iscla desèrta que los sèt autres dormissián encara, aquò compta pas!
Lo matin, lo Dorcàs me portèt lo Midi Libre e partiguèri amb Leon e tota la còla a Bosigas per prene l'aperitiu. Dintrèrem dins lo pòrt que jogavi Se Canta quilhada davant, jols aplaudiments de la toristalha.
La data sus l'agenda es reservada: anarai jogar d'autbòi a Bosigas per la Sant-Pèire,la fèsta das pescaires e das marins. Venètz?
Granmercegi per aquela aventura lo Dorcàs que m'i a convidada, lo Franqui e lo Pèire que foguèron d'iniciators de tria, la Patricia per la generositat, lo Bruno per la poesia, lo collagista per l'umor, lo Iop de m'aver prestat sas sabatas per anar dins l'aiga, 7chiffres per sa disponibilitat e la super passejada dins son batèu jaune e ròse e totes los autres per la bona umor :)
Tornam començar quand volètz!
Se ne volètz saber mai sus las velas latinas, anatz sul pòrt a Bosigas e se vesètz un mostachut vestit de blau, li fasètz "òu, siás tu lo Dorcàs" e vos dirà la rèsta.
- Agachatz aqueste blòg i trobaretz tot lo vocabulari, un pauc d'istòria, de causas intelligentas.
- Se la causa vos apassiona e ne volètz saber mai, podètz crompar lo libre Voiles latines publicat per Chasse Marée
De velas latinas, ne vos parlèri un pauc ja en abrial de 2014 e en octòbre de 2010