text:
Fisica
La fisica es la sciéncia naturala qu'estudia lei proprietats fondamentalas de la matèria e de l'espaci temps. Son nom vèn d'un mòt grèc liat a l'explicacion e a la significacion dei causas de la natura. Vengut fòrça rar après la fin de l'Empèri Roman, lo mòt « fisica » venguèt tornarmai popular a partir dau sègle XVII per designar la sciéncia novèla pertocant lo movement dei còrs e dei proprietats dei materiaus. Aquela sciéncia se desvolopa gràcias a l'utilizacion d'un metòde scientific per desvolopar de modèls validats o non per la realizacion d'experiéncias.
La fisica es donc un dei domenis scientifics modèrns pus vièlh de l'Istòria umana. Au començament dau sègle XXI, èra devesida entre divèrsei teorias centralas (relativitat, mecanica quantica...) e disciplinas especializadas (fisica dei particulas, fisica atomica, optica...). Pasmens, per mescla ambé d'autrei disciplinas scientificas, la fisica a tanben donat naissança a de camps interdisciplinaris grands coma la quimia fisica o la biofisica. Gràcias a sei relacions ambé d'autrei disciplinas scientificas, la fisica a tanben un nombre grand d'aplicacions tecnologicas dins la vida quotidiana.
Somari
- 1 Etimologia e evolucion dau sens dau mòt
- 2 Istòria
- 3 Teorias fisicas centralas
- 4 Metòde scientific e domenis de recèrca principaus
- 4.1 Metòde scientific
- 4.2 Domenis de recèrca principaus
- 5 Relacion ambé leis autrei domenis intellectuaus
- 6 Ligams intèrns
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Bibliografia
Etimologia e evolucion dau sens dau mòt[modificar | modificar la font]
Lo tèrme « fisica » vèn d'un tèrme grèc n φuσιk que sa significacion es « significacion de la natura ». Foguèt perpetuat per la tradicion filosofica antica car la fisica èra alora una partida de l'ensenhament filosofic. Vengut fòrça rar après l'afondrament de l'Empèri Roman, lo sens d'aqueu mòt evolucionèt gaire. D'efèct, lo mòt es atestat en francés e anglés ancians au sègle XII. Tracta totjorn de la « conoissança dei causas de la natura » e es magerament utilizat per designar la medecina.
Au sègle XV, conoguèt doas evolucions dins un diccionari latin-francés. D'en premier, lo mòt qu'èra solament un nom a format l'adjectiu « fisic » que sa significacion es « ço que se reporta a la natura ». En segond, lo sens dau nom es d'ara endavant « sciéncia dei causas naturalas » (o dei fenomèns naturaus). Son usatge demora limitat. L'evolucion decisiva se debanèt au sègle XVII car lo mòt va se trobar associat au desvolopament de la « filosofia naturala » e dau metòde scientific modèrn sota l'impulsion de sabents coma Isaac Newton. Per exemple, l'òbra principala d'aqueu darrier es dicha Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (en occitan « Principis matematics de la filosofia naturala »). Au sègle seguent, la creacion d'un nombre grand de cadieras de « filosofia naturala » dins leis universitats europèas va popularizar lo mòt que va designar inicialament la sciéncia experimentala puei dirèctament la sciéncia novèla basada sus la realizacion d'experiéncias.
La quimia, que se desvolopèt tanben a partir dau sègle XVII, demorèt inicialament en fòra d'aqueu movement, en causa de son passat ja vièlh sota la forma d'alquimia e en causa d'una definicion diferenta de la « filosofia naturala ». D'efèct, en 1661, èra l'estudi dei principis materiaus dei compausats mesclats. Ansin, lei doas sciéncias conoguèron un desvolopament separat e l'estudi dei transformacions quimicas (reaccion...) demorèt en fòra dau camp d'aplicacion de la fisica.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
La Preïstòria conoguèt pas d'estudis fisicas sota la fòrma modèrna dau mòt. Pasmens, aquela epòca foguèt marcada per lei premiereis observacions umanas dei fenomèns naturaus. Aqueleis observacions mostrèron la repeticion de fenomèns coma l'alternança dei sasons e la possibilitat de lei reprodurre o de leis utilizar. Ansin, la Preïstòria veguèt l'aparicion dei premierei mesuras astronomicas, de la mecanica per lei besonhs de l'arquitectura o dei premierei tecnicas agricòlas.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Durant l'Antiquitat, apareguèt lei premiers assais per estudiar lo comportament de la matèria. Divèrsei teorias foguèron desvolopadas a partir d'un ponch de vista filosofic o religiós e de l'observacion de fenomèns naturaus. En revènge, l'absència de metòde scientific vertadier empachèt generalament una verificacion e la correccion de teorias erronèas. Pasmens, lo recors a l'experiéncia foguèt pauc a pauc admes. Per exemple, en Grècia antica, d'observacions astronomicas d'Eratòstenes permetèron de determinar l'esferitat dau glòbe terrèstre.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
La disparicion de l'Empèri Roman d'Occident e leis invasions barbaras dei sègles V-VII entraïnèron la disparicion de la màger part de la fisica grèga en Euròpa Occidentala. En revènge, aquela sciéncia demorèt dins lei regions bizantinas e musulmanas. De mai, lei sciéncias indianas e chinesas se mantenguèron permetent un desvolopament important dins lei zonas musulmanas situadas a la crosiera d'aqueleis influéncias. Au sègle X, la descubèrta d'otís matematics novèus va permetre una renaissança de la fisica, especialament sus lo continent europèu. Au sègle XII, lo mòt « fisica » i apareguèt tornarmai per designar la medecina qu'èra alora la sciéncia naturala principala. Sota l'influéncia de traduccions d'òbras d'Aristòtel, venguèt basada sus l'observacion de la natura. Aqueu progrès foguèt decisiu vèrs l'aparicion de la sciéncia experimentala. Lei disciplinas principalas d'aqueu periòde èran l'arquitectura, la navigacion, l'idraulica e la mecanica. Pasmens, au sègle XV, maugrat de progrès tecnics apreciables, lei conoissanças de l'epòca mostrèron sei limits per descriure corrèctament certanei fenomèns naturaus coma lo movement deis objèctes. Aquò va menar vèrs un renfòrçament dau ròtle de l'observacion per verificar una teoria e finalament vèrs la revolucion entraïnada per lei trabalhs de Nicolau Copernic.
L'aparicion e l'apogèu de la fisica classica[modificar | modificar la font]
Lei sègles XVI–XIX son marcats per l'aparicion e l'apogèu de la fisica classica basada sus l'experiéncia e non plus sus lei recèrcas filosofics. D'efèct, au sègle XVI, lei trabalhs dau Polonés Nicolau Copernic marquèron lo començament d'un trevirament major dins lo domeni scientific. Au contrari d'Aristotèl e de Ptolomèu, Copernic considerava un modèl onte la Tèrra èra en rotacion a l'entorn de Soleu. Aquò va permetre la fondacion de la fisica modèrna per Galileo Galilei (1564–1642) que, maugrat sei problemas ambé la Glèisa Catolica, capitèt de melhorar leis otís d'observacion astronomics e de realizar de progrès decisius en cinematica coma l'estudi dei movements accelerats d'un biais unifòrme.
La rigor que mancava a Galilei dins la formulacion matematicas foguèt desvolopada per René Descartes (1596–1650) qu'inventèt lo sistèma de coordinats que tèn son nom e precisèt seis idèas dins lo Discors del Metòde publicat en 1637. Aquela concepcion permetriá de progrès dins lei domenis de la mecanica classica, de l'optica, dau calcul diferenciau o encara de la geometria analitica... Au nivèu filosofic, Descartes ataquèt tanben la sciéncia basada sus lei concepcions d'Aristotèl per denonciar e condamnar seis errors.
Lei trabalhs d'Isaac Newton (1643–1727) que formulèt lei lèis portant son nom e donèt un essor major a la mecanica classica. En 1685, capitèt de generalizar lei lèis de la gravitacion per descriure lo movement deis objèctes. Capitèt de confirmar lo modèl eliocentric dau Sistèma Solar. Sei metòdes de calcul permetèron d'estudiar per la seguida de fenomèns pus complèxes. De son caire, Leibniz (1646–1716) inventèt lo calcul infinitesimau que seis apòrts foguèron considerables e permetèron de desvolopar la fisica vèrs de domenis novèus : energia, lèi de conservacion, definicion de l'espaci e dau temps, dualitat onda-corpuscula. Gràcias a aqueleis evolucions, aqueu periòde veguèt l'evolucion dau sens dau mòt « fisica » qu'acomencèt de designar totei lei sciéncias assaiant d'estudiar lei proprietats generalas de la matèria.
Lo sègle XVIII veguèt tanben de progrès novèus e l'aparicion de domenis d'estudis novèus coma aqueu de l'electricitat. Au sègle XIX, Sadi Carnot i apondiguèt la termodinamica e la descubèrta dau magnetisme entraïnèt l'aparicion de l'electromagnetisme sota l'impulsion de James Maxwell (1831–1879). Pasmens, lo periòde veguèt subretot la descubèrta de problemas mostrant lei limits dei teorias eissidas de la mecanica classica coma la natura de la lutz, lo problema dau raionament dau còrs negre o lo movement de certaneis objèctes astronomics coma Mercuri. Ansin, vèrs la fin dau sègle XIX, lo besonh de teorias novèlas venguèt important e va marcar lo declin de la fisica classica.
Lo trevirament de la fisica classica e lo desvolopament de la fisica modèrna[modificar | modificar la font]
Lei darriereis annadas dau sègle XIX e lo sègle XX an vist lo desvolopament de divèrsei teorias novèlas que van permetre de passar lei limits de la fisica classica e entraïnar d'un nombre grand de disciplinas fisicas novèlas que forman la fisica modèrna. Aquò acomencèt amb una tièra de descubèrtas coma aquela de la radioactivitat en 1896. Lei còps decisius son donats ambé la formulacion per Max Planck de sa teoria dei quantas e per Albert Einstein de sei teorias de la relativitat. D'ara endavant, la fisica classica permet solament de descriure una partida limitada dei fenomèns coneguts.
Pasmens, de problemas importants que lo principau es l'incompatibilitat entre la relativitat generala e la mecanica quantica. Òr, la descubèrta de certanei fenomèns coma lei traucs negres a mostrat d'una teoria capabla de passar aquela dificultat. La recèrca modèrna assaia donc de trobar una teoria novèla capabla d'unificar aquelei domenis separats. Dins aquò, un problema important es lo limit dei mejans tecnics existent que la precision es generalament pas encara sufisenta per verificar la màger part deis ipotèsis actualas. D'autra part, la fisica modèrna es tanben caracterizada per doas evolucions importantas. La premiera es lo raprochament ambé d'autrei domenis scientificas per formar de disciplinas novèlas coma la biofisica, mescla de fisica e de biologia. La segonda es l'utilizacion massiva dei capacitats de l'otís informatica per aumentar fòrtament lei capacitats de calcul deis experiéncias de modelizacion.
Teorias fisicas centralas[modificar | modificar la font]
La fiscia tèn d'ensems de teorias diferentas especializadas dins la descripcion de fenomèns diferents. Lei principaus son :
- la mecanica classica que depinta lo movement macroscopic. Es invalida per descriure certanei fenomèns mai sa simplicitat granda fa que sigue encara fòrça utilizada.
- l'electromagnetisme que depinta lei fenomèns conjugant de fenomèns electrics e magnetics coma la propagacion de la lutz.
- la relativitat que depinta l'espaci temps.
- la fisica estatistica que depinta lei fenomèns moleculars e lei cambis de calor.
- la mecanica quantica que depinta lei fenomèns dau monde atomic.
Mecanica classica[modificar | modificar la font]
La mecanica classica permet de descriure lo movement dei còrs macroscopics que tènon una velocitat fòrça febla a respèct de la velocitat de la lutz. Au començament dau sègle XX, lo desvolopament de la teoria de la relativitat d'Einstein a mostrat seis insufiséncias. Pasmens, dins son domeni de validitat, la mecanica classica es pus aisada d'utilizar e permet d'obtenir de resultats fòrça pròches d'aquelei trobats per la relativitat. Es la rason que sa popularitat es encara granda entre lei scientifics e leis engenhaires. Dos tipes de formulacions de la mecanica classica existisson. La premiera es la mecanica newtoniana qu'utiliza dirèctament lei principis e lei nocions desvolopats per Isaac Newton. La segonda es la mecanica analitica qu'utiliza una formulacion matematica que permet d'estudiar lo movement gràcias au calcul de variablas pus generalas. Doas formulacions principalas i son utilizadas que son aquela de Lagrange e aquela d'Hamilton.
Electromagnetisme[modificar | modificar la font]
L'electromagnetisme depinta l'interaccion de particulas cargadas ambé de camps electrics e magnetics. Son concèpte foguèt format au sègle XIX per descriure d'un biais unificat lei fenomèns liant camps magnetics e electrics. D'efèct, la mescla d'aquelei tipes de camps entraïna l'aparicion de fenomèns especiaus qu'èran pas descrichs per l'electrostatica e la magnetostatica. L'electromagnetisme engloba l'electricitat e gropa a l'ora d'ara lei fenomèns electrics e magnetics seguents :
- l'electrostatica qu'estudia lei sistèmas electrics a l'equilibri.
- la magnetostatica qu'estudia lei fenomèns creats per un corrent electric estacionari.
- l'induccion magnetica qu'estudia lei fenomèns creats per un corrent electric variables.
- l'electrodinamica qu'estudia lei fenomèns dinamics entre corrents electrics. Se pòu devesir entre l'electronica e l'electrocinetica. Lo premier domeni pertonant l'utilizacion de corrents febles per lo transferiment, lo contraròtle e lo tractament de l'informacion. Lo segond regarda l'utilizacion de corrents mejans o grands per d'aplicacions domesticas o industrialas.
- la radioelectricitat qu'estudia lei transmissions per ondas electromagneticas.
Relativitat[modificar | modificar la font]
La relavitat foguèt desvolopat magerament per Albert Einstein au començament dau sègle XX. Es basada sus lei teorias de la relativitat restrencha e de la relativitat generala. La premiera es basada sus dos psotulats formulats :
- lei lèis de la fisica an una mema forma dins lei referenciaus inerciaus.
- la velocitat de la lutz dins lo vuege a la mema valor dins totei lei referenciaus inerciaus.
La segonda es una generalizacion de la relativitat restrencha ai referenciaus non galileians. Es una teoria relativista de la gravitacion que depinta lo movement dei còrs en preséncia de matèria. Aquela teoria engloba la mecanica classica. Pasmens, sei principis son diferents car enoncia que la gravitacion es pas una fòrça mai la manifestacion de la corbura de l'espaci temps entraïnada esperela per la distribucion d'energia sota forma de massa o d'energia cinetica.
Fisica estatistica[modificar | modificar la font]
La fisica estatistica depinta lo comportament e l'evolucion dei sistèmas fisicas compausats d'un nombre grand de particulas a partir dei caracteristicas de sei particulas. Aquelei darrierei son generalament de moleculas, d'atòms, d'ions, d'electrons, de fotons, de neutrinos o de particulas elementàrias. Pasmens, la fisica estatistica estudia generalament pas dirèctament lo comportament d'aquelei particulas car es impossible. Per exemple, l'estudi d'un mòl d'aiga necessitariá de mesurar lo comportament de 6,022.1023 moleculas, ço qu'es impossible. L'objectiu es donc de definir lei paramètres macroscopics pertinents (massa volumica, pression, temperatura...) per descriure l'evolucion dau sistèma. Aqueu procediment necessita d'utilizar d'otís matematics estatistics a donat son nom a aquela branca de la fisica.
Mecanica quantica[modificar | modificar la font]
La mecanica quantica depinta lei fenomèns fisics se debanant a l'escala atomica o subatomica. Es tanben definida coma la fisica qu'utiliza la constanta de Planck. Foguèt desvolopada dempuei lo començament dau sègle XX per descriure lei fenomèns de raionament dau còrs negre, l'efèct fotoelectric o l'existéncia de raias espectralas. La mecanica quantica es tanben la basa de la descripcion modèrn de l'estrucututa d'un atòm. D'un biais generau, aquela branca de la fisica es caracterizada per de lèis especialas pertocant l'additivitat dei probabilitats e per l'existéncia de grandors fisicas se manifestant solament per de multiples de quantitats fixas dichas quantas.
Metòde scientific e domenis de recèrca principaus[modificar | modificar la font]
Metòde scientific[modificar | modificar la font]
Lei fisicians utilizan un metòde scientific per experimentar e validar una teoria fisica. Lei teorias fisicas son generalament caracterizadas per una utilizacion importanta de l'otís matematica per lo desvolopament de modèls complèxs capables de depintar lei fenomèns observats pendent leis experiéncias. Lo ròtle deis experiéncias es de confirmar la validitat dei modèls e la descubèrta de fenomèns novèus non explicats per lei modèls existents. Pasmens, dempuei lo sègle XX, la fisica tèn una diferéncia importanta a respèct deis autrei sciéncias en causa de la separacion creissenta entre la teoria e l'experiéncia. D'efèct, mai d'un modèl se pòu pas verificar a l'ora d'ara en causa de l'impossibilitat tecnologic de realizar una experiéncia per lei validar. Ansin, aquò a entraïnat la formacion d'aquela especializacion e lo fach d'una partida importanta de la fisica modèrn es admesa per la communautat scientifica mai pas encara demostrada. Per exemple, lo boson de Higgs, que son existéncia foguèt prevista en 1964, foguèt probablament observat per lo premier còp en 2012.
Domenis de recèrca principaus[modificar | modificar la font]
Cosmologia[modificar | modificar la font]
La cosmologia es lo domeni qu'estudia l'Univèrs coma sistèma fisic. Se caracteriza per lo desvolopament de modèls capables d'explicar la formacion de l'Univèrs observat. Es tanben un camp de desvolopament de teorias novèlas per assaiar d'explicar lei fenomèns mau descrichs per lei teorias actualas.
Planetologia[modificar | modificar la font]
La planetologia es la sciéncia de l'estudi dei planetas. Coma aquel objècte d'estudi evoluciona dei còrs rocassós fòrça pichons ai planetas gigantas gassósas, aqueu domeni gropa mai d'un aspèct scientific coma la geologia o la quimia. Dempuei la descubèrta dei premiereis exoplanetas en 1995, la planetologia conois un desvolopament important.
Fisica dei plasmas[modificar | modificar la font]
La fisica dei plasmas es la branca de la fisica qu'estudia lei proprietats, la dinamica e leis aplicacions dei plasmas. Lo nombre grand de plasmas existents entraïna una division importanta que necessita l'utilizacion d'unei disciplinas coma la fisica quantica o la fisica estatistica. De mai, la fisica dei plasmas tèn d'objectius e d'aplicacions variadas segon lei plasmas estudiats car aquel estat de la matèria es fòrça present dins l'environament e dins l'industria.
Fisica deis astroparticulas[modificar | modificar la font]
La isica deis astroparticulas es un domeni novèu pertocant la fisica dei particulas, l'astronomia e la cosmologia. Son objectiu es l'estudi dei proprietats dei particulas composant l'Univèrs. Aquelei particulas pòdon èstre conegudas coma lei neutrinos e lei fotons o ipoteticas coma lei gravitons. Dempuei la fin dau sègle XX, aqueu domeni a vist un desvolopament espectaclós ambé, per exemple, la bastida de laboratòri sosterranhs gigants per estudiar lei particulas pus raras de l'Univèrs.
Fisicas atomica e moleculara[modificar | modificar la font]
La fisica atomica es lo camp de la fisica qu'estudia leis atòmes coma de sistèmas isolats. Se concentra magerament sus l'arrenjament deis electrons a l'entorn dau nuclèu e sus lei modificacions d'aqueu darrier. La fisica moleculara estudia de son caire lei moleculas coma de sistèmas isolats. En causa de l'importància dei raionaments electromagnetics sus aquelei sistèmas, lei fisicas atomica e molecula an d'aplicacions importantas dins lo domeni de l'optica.
Optica e fotonica[modificar | modificar la font]
L'optica es la branca de la fisica qu'estudia lo tractament e lei proprietats de la lutz e dei raionaments electromagnetics, la vision e lei sistèmas permetent d'emetre o de recebre un raionament electromagnetic. La fotonica es generalament associada a l'estudi dei compausants permetent la generacion, la transmission, lo tractament e la conversion de sinhaus optics. Necessita d'utilizar d'aspècts de l'electronica per la fabricacion deis aparelhs fotonics.
Fisica dei particulas[modificar | modificar la font]
La fisica dei particulas es lo domeni qu'estudia lei constituents elementàris de la matèria e dau raionament e seis interaccions. Es de còps dicha fisica deis energias autas car la màger part dei particulas elementarias son pas establas e pòdon solament èstre observada dins d'accelerators de particulas pendent de collisions d'energia auta entre particulas establas.
Termodinamica[modificar | modificar la font]
La termodinamica es la sciéncia de la calor e dei maquinas termicas. Inicialament, èra un domeni grand de la fisica que fa d'ara endavant partida de la fisica estatistica. Tèn donc una importància majora e d'aplicacions dins un nombre grand de domenis fisics diferents.
Fisica de la matèria condensada[modificar | modificar la font]
La fisica de la matèria condensada es la branca de la fisica qu'estudia lei proprietats macroscopicas de materiaus formadas d'un nombre grand de constituents liats per d'interaccions fòrtas. Aquò gropa lei solids, lei liquids, lei polimèrs, lei veires... etc. Per de rasons istoricas, se limita ai sistèmas capables d'èstre estudiats dins un laboratòri e non ai sistèmas pus grand de l'Univèrs observable. Segon lo materiau estudiat, es tanben devesida entre divèrsei especializacions coma la fisica dau solid, la fisica dei polimèrs, l'estudi de la matèria mòla... etc.
Biofisica[modificar | modificar la font]
La biofisica es una disciplina situada a la frontiera entre fisica e biologia que se concentra sus l'estudi de fenomèns biologics necessitent d'utilizacion d'aparelhs d'observacion fisics. Aquela branca conois un desvolopament important.
Relacion ambé leis autrei domenis intellectuaus[modificar | modificar la font]
Relacion ambé leis autrei sciéncias[modificar | modificar la font]
La fisica tèn de relacions importantas ambé leis autrei sciéncias. Lei pus importantas son ambé lei matematicas car la màger part dei lèis e dei relacions fisicas utilizan de notacions matematicas. Ansin, fins au sègle XIX, lei progrès e lei besonhs de la fisica permetèron de desvolopar lei matematicas per donar e desvolopar d'otís novèus. Lei fisicians, coma Isaac Newton o Joseph Fourier, èran donc sovent matematicians e inversament. La fisica tèn tanben de relacions importantas ambé la quimia qu'es la sciéncia dei moleculas e dei compausats quimics. Mai d'un domeni scientific modèrn son partejats entre fisica e quimia coma la mecanica quantica, la termoquimia o l'electromagnetisme. Ansin, aqueu domeni interdisciplinari a entraïnat l'emergéncia dau concèpte de quimia fisica (o de fisica quimia). Per la seguida, d'autrei camps interdisciplinaris an aparegut ais interfàcias ambé d'autrei sciéncias coma la biologia (biofisica) o l'astronomia (astrofisica).
Relacion ambé la tecnica[modificar | modificar la font]
La fisica a de relacions importantas ambé lo camp tecnologic. D'en premier, lei descubèrtas fisicas pòdon trobar d'aplicacions tecnologicas permetent l'aparicion o lo melhorament de produchs o d'aparelhs. L'exemple pus famós es lo desvolopament de l'arma nucleara que foguèt l'òbra de grops de fisicians e d'engenhaire a partir dei teorias desvolopadas dempuei lo començament dau sègle XX. Pasmens, se pòu citar lo laser que son invencion necessitèt la descubèrta de la mecanica quantica per descriure certanei fenomèns optics. A l'invèrs, la fisica despend tanben de la tecnologia per realizar leis experiéncias necessàrias e validar sei modèls. Per exemple, es lo cas en cosmologia que seis experiéncias necessitan d'utilizar de telescòpis mai e mai complèxs o lo mandadís de sattelits a l'entorn de Tèrra. Dins totei lei cas, es necessàri d'utilizar de mejans tecnologics complèxs que lo foncionament es assegurat per un nombre grand d'engenhaires o de tecnicians.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Jean Baudet (2006). Penser le monde : une histoire de la physique jusqu’en 1900, Vuibert (en francés).
Boudenot, Jean-Claude (2001). Histoire de la physique et des physiciens, de Thalès au boson de Higgs, Ellipses (en francés).
Albert Einstein e Léopold Infeld (1983). L’évolution des idées en physique, Flammarion (en francés).
Jean Perrin (1991 (tèxte de 1913)). Edicions Flammarion: (en francés).


c: text/html

text:
1068
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1068 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de l'annada, Folc IV d'Anjau capitèt de prendre la tèsta dau Comtat d'Anjau amb una intriga còntra son fraire. Per defugir una intervencion de Felip Ièr, donèt Gatinès au rèi de França. Felip acceptèt aquel acòrd que li permetèt de ganhar l'aliança de Folc e d'aumentar lo Domeni Reiau.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Acuèlh a la Cort dau senhor saxon Edgar Atheling qu'èra l'adversari principau dei Normands.
Africa[modificar | modificar la font]
Almoravides[modificar | modificar la font]
Maridatge entre Abu Bakr ibn Umar e Zaynab an-Nafzawiyyah. Fòrça rica e diplomata eficaça, aquela darriera venguèt un pielon dau movement. D'efèct, sa richessa permetèt la fondacion d'un estat almoravide vertadier dins lo corrent deis annadas seguentas (→ 1070).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Cartografia[modificar | modificar la font]
Publicacion a Còrdoa dau Kitāb al-Masālik wa-al-Mamālik (Libre dei Rotas e dei Reiaumes) òbra principala de l'istorian e geograf Al-Bakri (1014-1094). Depintava lei regions dau nòrd e dau centre d'Africa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Trirema
Una trirema èra una galèra de combat antica desvolopada a partir de la pentecontera. Èra equipat d'una vela, de 170 remaires organizats en tres rengs e d'un ròstre de bronze permetent d'esperonar un naviri enemic. Mens lòng e pus rapide que son predecessor, aqueu naviri èra leugier e manejable e dominèt la guèrra navala en Mediterranèa entre lei sègles VI e IV avC. Foguèron alora despassadas durant lo periòde ellenic per de naviris pus pesucs amb una proteccion melhora. Puei, venguèron tornarmai lo naviri dominant de la flòta imperiala romana que l'adoptèt per contentar sei besonhs navaus limitats. Dispareguèt au sègle IV dins lo corrent dau declin de l'Empèri Roman e dau desvolopament novèu d'afrontaments navaus en Mediterranèa.


text:
-300
Aquesta pagina concernís l'an -300 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Mantenement dau contèxte de tensions militaras e diplomaticas en vigor en Itàlia Centrala dempuei dos ans (→ 302 e 301 av. JC). Pasmens, ges d'operacion importanta aguèt luòc dins lo corrent de l'annada.
Au sen de la ciutat, la lex Ogulnia foguèt adoptada. Permetèt ai plebèus d'accedir ai foncions religiosas de pontifes e d'augurs, aumentèt lo nombre de pontifes de cinc a nòu e donèt cinc pòstes d'augur a la pleba. Aquò èra l'acabament d'una lònga lucha de classa entre la pleba e lo patriciat romans. Porta lo nom dau tribun Quintus Ogulnius Gallus.
En parallèl de la lex Ogulnia, una partida importanta de la lex Porcia foguèt probablament adoptada dins lo corrent de l'annada. Completada mai d'un còp durant lo periòde republican, aquela lèi permetiá a cada ciutadan roman de far apèu d'una pena capitala.


text:
Anneville-sur-Scie
Anneville-sur-Scie es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Anneville A situat sul marge esquèrre de la Ressèga, en lo país de Caux.
Anneville A situat a Unitat|5|km}} de Longueville-sus-Serra, a Unitat|7|km {{}} de Offranville, a Unitat|10|km {{}} de Bacqueville-en-Caux e a Unitat|13|km {{}} de Dièpa.
En avent perdut la siá estacion, es ara desservie per las estacions de Longueville-sus-Serra e de Sant-Aubin-sus-Serra situadas a Unitat|5|km {{}}.
Anneville est située sur la rive gauche de la Scie, dans le pays de Caux.
Anneville est située à 5 km de Longueville-sur-Scie, à 7 km d'Offranville, à 10 km de Bacqueville-en-Caux et à 13 km de Dieppe.
Ayant perdu sa gare, elle est maintenant desservie par les gares de Longueville-sur-Scie et de Saint-Aubin-sur-Scie situées à 5 km.


text:
Pizza
La pizza es una especialitat gastronomica caracteristica de la cosina tradicionala napolitana, probablament la mai coneguda e consomada dins lo mond entièr.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
A mai se la pizza deriva da pietanze analogas difusas dempuèi l'antiquitat coma la focaccia, una de las primièras pizzas modèrnas in assoluto foguèt preparada a Genova: La "Pissa d'Andrea" appareguèt en 1490, nomenada aital en onor a l'amiralh genovés Andrea D'Oria que n'èra particularamente ghiotto. Aquesta focaccia dicha 'pissa' (ovvero 'pezza' en genovés), èra diferenta de la napolitana ja qu'èra cuècha dins un tegame; es pasmens de granda preséncia dins tot lo Ponent ligur a mai tanben en defòra dels limits actuals de l'estat italian. Se retròba en realitat en Occitània, dins las ancianas possessions de la Republica de Genova, jol nom de Pissaladièra o Pizzalandeira, leugièrament mai bassa e croccante. La recèpta originala s'es long dels sègles enriquida dels ingredients novèls en començar per la tomata (aprèp la "descobèrta" de l'America) que èra aponduda a las olivas rivierasche, de ceba, a un formatge de pasta mòla ligur gaireben liquid que se coneis tanben jol nom squaquarone, que s'emplega tanben dins la recèpta della Focaccia al formatge genovesa e a las acciughe, un dels peisses tipics de la tradicion ligura. Una anciana varianta de la pizza èra la 'Sardenaira', valent a dire una pizza amb de sardas, una autra version del meteis plat genovés, ont las acciughe son remplaçadas appunto per las sardas. Pas de longa, uèi, se respècta la tradicion e totas doas variantas tendon sovent a s'omogeneizar e donan un plat unic de noms divèrses mai o mens derivats e storpiati de la prononciacion originala: pisciadela, piscirà, sardenaira, machetaera, machetusa, pasta cu a pumata. La preparacion originala de la Pizza demandava: focaccia de farina a la Genovesa, d'aiga, de sal, d'òli e de levat, cobèrta d'una barreja de ceba, salsa de tomata e d'acciughe (Macchettu). A una epòca mai recenta nasquèt la pizza napolitana que foguèt ideada e preparada, tala coma la conéissem, a l'entorn dels ans 1730 dins la varianta Marinara e, pendent lo primièr decenni del sègle XIX, dins la varianta Margherita, que peraltro prenguèt aqueste nom a la fin del sègle XIX a l'ocasion d'una visita a Napoli de la reina d'Itàlia Margherita de Savoia.
Tre la debuta del Settecento a Napoli comencèron de se difondre de locals especializats dins la preparacion di tale pietanza e in queste trattorie, sonadas apuèi pizzerias, la pizza, aliment d'origina populara, venguèt una especialitat consomada per totas las classas socialas. Fins al començament del sègle XX la pizza e las pizzeriás demorèron un fenomèn especificament napolitan mas mai tard, sus l'onda de l'emigracion, comencèron de s'espandir en defòra. Pasmens foguèt sonque aprèp la Segonda Guèrra Mondiala que venguèron un fenomèn mondial.
Los napolitans emigrats an fach conéisser e apreciar la pizza dins fòrça païses e ormai tanben fòrça cosinièrs de mantuna nacionalitat divèrsa son venguts d'expèrts pizzaiòli: existís difatti un campionat mondial pels pizzaiòli especializats. Alcuni abili imprenditori, nòrdamericans e europèus, amb lo servici della pizza a domicili venguèron tant rics que la revista americana Forbes, especialista del mond financièr e de las entrepresas, los ha inseriti dins la classificacion dels 100 imprenditori pus rics del mond: çò que segur demòstra quanto aqueste produch sia diffuso e consomat.
La pizza napolitana[modificar | modificar la font]
La pizza napolitana, venguda gràcias a sa difusion, dins lo demai de l'estat italian e de l'exterior, l'emblèma de la cosina italiana dins lo mond entièr, es presada per sas caracteristicas culinàrias e nutricionalas. Es conselhada pels dieteticians que la consideran part de la dieta mediterranèa.
La Pizza Margherita ten divèrsas menas de substàncias nutrienti: l'amido de la farina, los lipids vegetals de l'òli extraverge d'oliva, los lipids animals de la mozzarella de bufala o flor de lach e las proteïnas vegetalas donadas per la tomata e pel basilico. La cottura se fa tradicionalament dins un forn de lenha. La pizza tradicionala, dando un adeguato quantitatiu d'energia e un apòrt equilibrat de carboidrats, de grassas e de fibras, constituís un ottimo plat unic que se pòt integrar a mai dins las dietas ipocaloricas.
La pizza marinara preparada a Napoli ten pas frutti de mar, mas sonque de tomata passato, d'alh e d'origan. Son nom es derivat del fach que los ingredients, de bon conservar, se podián essere portati dai marinai per preparar de pizzas nel corso de sos longs viatges.
La pizza napolitana obtenguèt, en 2004, lo marchio di qualità "Specialità Tradizionale Garantita" (STG). Per potersi fregiare di tale marchio, cal que la pizza siá estada preparada amb d'ingredients e metodiche codificate. In particolare, l'unica operacion que se pòt efectuar amb una maquina es la preparacion dell'impasto. Il taglio in panetti e la manipulacion de la pasta per obtenir lo disc se devon far a man.
Son previstas sonque tres variantas per çò qu'es dels condiments:
- Pizza marinara: amb de tomata, d'alh, d'origan e d'òli.
- Pizza Margherita: amb de tomata, de mozzarella STG a listelli, de basilico e d'òli.
- Pizza Margherita extra: amb de tomata, de mozzarella de bufala campana DOP a listelli o flor de lach, basilico e olio.
La pizza deve essere cotta in forno a legna a circa 485 °C, la cottura deve durare al massimo 90 secondi. La pasta e gli ingredienti non devono presentare bruciature. La pizza deve essere morbida, facilmente piegabile a portafoglio. Deve essere consumata appena sfornata.
La lavorazione e gli ingredienti della verace pizza napoletana artigianale sono definiti nella norma UNI 10791:98.
Autras menas de pizza[modificar | modificar la font]
A mai de la pizza napoletana, vi sono innombrablas variantas in grado d'acontentar tota mena de cèls de boca: dempuèi la pizza al taglio (diffusa mai que mai dins l'Itàlia centrala e cuècha en teglie dins lo forn electric) en passar per la pizza alla romana (particularamente subtila e croccante) fins a la pizza all'americana (contraddistinta dalla morbidezza e dal notevole condiment). A Napoli la dicha pizza chiusa, ossia pizza ben condita e cobèrta per la quita pasta, si chiamava anche calzone, ma in seguito autra varietat de calzone con un tipe de pasta diferent son state ideate e preparate nella vicina Puglia, ragion per cui il calzone è divenuto di fatto un altro prodotto culinario. Una piccola pizza chiusa è il panzerotto, il quale può essere cotto al forno o fritto in padella. Nel palermitano è diffuso lo sfincione, pizza morbida con ceba. Pendent los darrièrs ans del sègle XX si è andata affermando anche la pizza sens glutine, preparada amb de farinas non a basa de blat, adaptadas a los que subisson de celiaquia.
Ont se manja la pizza[modificar | modificar la font]
Los endreches que s'i cosina e se manja la pizza se sonan pizzeriás. Las pizzeriás foncionan en general d'un biais independent, geridas sovent per d'emigrants napolitans e costituiscono nelle terre più lontane vere e proprie ambasciadas de la cosina napolitana dins lo mond.
Per encausa de la fòrta immigracion e influéncia italiana, la vila con il più alto consumo de pizzas del mond es la vila de San Paolo in Brasile: ogni ora vengono sfornate 12 mila pizze, quasi 8 milioni al mese. Quasi tutte le pizzerie della città conservano la ricetta italiana originale e le pizze sono fatte principalmente in forni a legna. Spesso le pizze hanno guarnizioni derivanti dalla gastronomia locale, come il palmito e la mozzarella di bufala. thumb|Pizza nordamericana Per molti nordamericani la pizza è sinonimo di una grande catena in franchising: Pizza Hut, la quale ha aperto propri restaurants dins 86 païses del mond, sens pasmens se gausar implantar en Itàlia. Negli Stati Uniti e in varie parti del mondo esistono peraltro numerose catene di pizzerie. Dal 1989 è attiva en Itàlia la cadena Spizzico, ora collegata al marchio Autogrill del grop Benetton, que prepausa un concèpte de pizza a metà strada entre la pizza napolitana e il fast-food tipico del Nordamerica. Inoltre Autogrill, attraverso una societat americana crompada en 1999, controlla (indirèctamente) Pizza Hut. Dins l'estat espanhòl es plan populara la companhiá Telepizza, la quale effettua tanben consegne a domicili.
Lista de las pizzas mai comunas[modificar | modificar la font]
- Marinara (tomata, alh, origan, òli)
- Margherita (tomata, mozzarella, basilic, òli)
- Romana (tomata, mozzarella, acciughe, origan, òli)
- Diavola (tomata, mozzarella, salame picant, origan, òli)
- Siciliana (tomata, mozzarella, basilico, melanzane, òli)
- Prosciutto e funghi (tomata, mozzarella, cambajon, bolets)
- Capricciosa (tomata, mozzarella, bolets, carciofini, cambajon cuèch, olivas, òli)
- Quattro stagioni (normalament gli stessi ingredients de la capricciosa, ma con una disposizione diversa, in cui cada ingredient assumís lo significat d'una sason; ad es. la mozzarella indica la neu e doncas l'ivèrn, los bolets l'auton e così via)
- Quattro formaggi (mozzarella, los autres formatges a discrecion)
- Bianca (mozzarella)
- Pugliese (tomata e ceba)
- Calzone (ripieno di mozzarella, prosciutto, funghi e/o altri ingredienti con aggiunta di pomodoro versato sopra dopo la cottura). Il calzone non è tuttavia un'autentica pizza, anche se è preparato in quasi tutte le pizzerie utilizzando la medesima pasta. A Napoli è detto semplicemente "ripieno" e contiene sempre, oltre agli ingredienti tradizionali, della ricotta.
Los puristas partenopei citano solo due tipi de pizza tradicionala: la Margherita e la "Salsiccia e friarielli", preparada amb de mozzarella, salsiccia e cime di rapa, servida l'ivèrn, quand i a pas de tomatas.
Dal moment que cada pizzeria agisce a propria discrecion es comunque de plan mal individuar d'estandards valables universalament.


text:
Promièrament, siáu content de veire que l'a de reaccien a mon trabalh.
Ce que vòli far emé meis imatges, es de far bolegar l'esperit dei gens e tornar metre la lenga occitana dins la vida visuala de cada jorn.
Aquò's per donar un minimum de clau ai gens...meme se pensavi a la basa qu'era pas la pena, per ieu, l'imatge deu parlar soleta, se fau petre una noticia es pas la pena de far de grafisme. Mai ai ben compres que l'imatge emplega la lenga monte si pòu veire una frema nusa pauva problema en quauquei gens, e es per aquò qu'ai decidit de venir aqui escriure un tròç d'eisplicacien.
Promièra cava. Dé qué si pòu veire sus aquela imatge?
Podem veire un còrs de frema sensa la testa. Mai dé qué si vei mai? ren. Si pòu pas veire ni lei possas, ni lo seise, nimai lo cuòu...Podètz veire mai de nudetat a la platja vò a la farmacia sus una pub per la crema solara.
Donca cresi pas qu'es un problèma de nudetat.
Ieu sabi ce que pauva problèma, perqué es aquò que voliáu, ce que chòca, es la mescladissa entre l'imatge d'una frema qu'escarta sei gambas e ce qu'es escrich. E aquò si passa dins vòstra IMAGINACIEN. Es vòstra imaginari que pauva problèma, perqué pensatz que l'occitan es una lenga per parlar de cultura, de coina vò sabi pas qué, e qué si deu pas parlar en occitan de seisualitat, d'erotisme..Per ieu es un ponch de vista nèci coma aqueu dei gens que parlon pas occitan per penson qu'es una lenga per de gens vielhs de la campanha.
Capon de Dieu, l'erotisme es de cultura! GES DE LENGA SENS EROTISME (lònga vida en Tilo Lagalla!)
La lenga es facha per parlar de tot, e per ieu l'occitania es pas solament l'ailhòli, la trufada, Frederic Mistral, Jaufre Rudel e lo carnavàs de Limós! E n'ai fòrça respect per tot aquò.
L'occitania es tamben l'amor, e l'amor es pas que de lètras e de potons sus un banc, l'en a que parlan dei trobadors, mai cresètz que lei trobadors n'an jamai estat dins lo liech dei fremas?
Vau vos dire perqué mon imatge es pas seisista, perqué per ieu es un acte d'amor d'anar "emplegar la lenga" entre lei gambas d'una filha. Siam latins vò qué? A ieu m'agrada de far aquò en aquela qu'aimi perqué li agrada en èla e aquò li dòna de PLASER! Vaqui, per ieu es una imatge que lei filhas deurián donar en son amic se li far pas de potons en aquel endrech. BASTA. A jamai estat per dire que lei fremas son d'objectes, e vos vau dire, en cò mieu e es parier per toei lei autrei dau còr de la plana, puei qu'era questien d'elei, es l'òme que fai lo manjar per sa frema, e que fai lo menatge en mai dau reste.
Ti voliáu dire occitaneta, peui qu'es tu qu'a escrich lo mai, que fau far una diferencia entre un seisiste, e un qu'aima lei fremas.
Per acabar, vos vau metre un poëma que m'agrada fòrça e que va illustrar lo prepaus:
Be m'agrada-l bels tems d'estiu
E dels ausels magrada-l chanz;
E-l fueilla magrad'e-ll verjans
E-ill prat vert mi son agradiu;
E vos domna, magradatz mil aitans,
e agrada-m qan fas vostres comans:
Mas vos non platz que re-m deingnes grazir,
Mas agrada-us car me muor de desir.
Ramon de Miraval.
e aquò's per la frema objecte!


text:
Piussa
Piussa[1] (Pieusse en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ [1] e Loís Alibèrt, Gramatica occitana "Piussa" (Piusso)


text:
1741
Aquesta pagina concernís l'an 1741 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Meteorologia[modificar | modificar la font]
Invencion de son termomètre per lo fisician suedés Anders Celsius (1701-1744). Conoguèt un succès important e remplacèt pauc a pauc lo termomètre de Fahrenheit dins la màger part d'Euròpa.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 8 de febrièr - André Grétry, compositor francés (m. 1813)
- 23 d'agost - Joan Francés de La Peirosa, comte francés (m. 1788?)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 28 de julhet - Antonio Vivaldi, compositor italian (n. 1678)
- 19 de decembre - Vitus Bering, explorator danés (n. 1681)


text:
821
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 821 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Adopcion d'una politica iconoclasta mai pus moderada qu'aquela de sei predecessors, per l'emperaire novèu Miquèu II Psellos. Dins lo corrent de l'annada, començament de la revòuta dau generau Tòmas l'Eslau per de rasons mau conegudas. Gràcias a sa reputacion, obtenguèt lo sostèn d'unei regions d'Anatolia onte Miquèu èra quasi desconegut. Son movement s'estendèt rapidament e franc dei themas deis Opsikion e deis Armeniacs, tota Anatolia passèt sota son contraròtle. De mai, negocièt un sostèn deis Abassidas — que sei fòrças èran blocadas dins la region fòrça agitada de Korasan — que li permetèron d'anar a Antiòquia èstre coronat emperaire per lo patriarcat de la vila. De son caire, Miquèu moderèt encara sa politica religiosa e demeniguèt lei regions dins lei themas anatolians encara fidèus.
Dins lo corrent de l'estiu, Tòmas reüniguèt sa flòta per atacar dirèctament Constantinòple defenduda per la flòta e la garda imperialas. Pasmens, au contrari dei províncias, leis unitats militaras e leis abitants de la capitala èran fòrça fidèus a Miquèu e opausèron una resisténcia acarnada ais assauts tant terrèstres que maritims. Au començament de l'ivèrn, lei condicions climaticas venguèron marridas, especialament per la flòta, e lei fòrças de Tòmas se retirèron fins a la prima seguenta.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Nominacion dau generau Tahir ibn Husayn coma governador de Khorasan per lo califa Al-Mamun. Aquò èra un remerciament per lei victòrias importantas dau generau dempuei lo començament dau rèine.


text:
Palais de la Cultura e de la Sciéncia
Lo Palais de la Cultura e de la Sciéncia, en polonés Pałac Kultury i Nauki, es un gratacèu de Varsòvia bastit entre 1952 e 1955. Sa construccion foguèt decidica per Ïosif Stalin coma dona dau pòble sovietic au pòble polonés. Ansin, l'arquitectura d'inspiracion estaliniana dessenhada per l'arquitècte rus Lev Roudnev integrèt quauqueis elements de l'arquitectura polonesa de la Renaissença e lo còst de la bastida foguèt finançat unicament per l'Union Sovietica.
Tre sa construccion, l'aspèct generau dau bastiment causèt — e causa totjorn — de contestacions importantas au sen de la populacion de la capitala polonesa. Pasmens, lo Palais evolucionèt pauc a pauc de l'estatut de simbòl de la dominacion sovietica sus Polonha vèrs aqueu de simbòl de Varsòvia. Ansin, en 1989, après la casuda dau regime comunista, leis autoritats novèlas decidiguèron de pas destrurre lo bastiment qu'es a l'ora d'ara lo sèti d'unei musèus, salas de concèrt de congrès e cinèma, de dos teatres e d'un restaurant panoramic.


text:
Falabreguier
Lo falabreguier (var. falabreguièr, micocolièr) (Celtis australis L.) es un arbre de la familha dei Cannabaceae que se tròba en Provença e en Lengadòc e pus generalament dins lei regions tropicalas e temperadas. Son fruch, la falabrega, es comestible.
En Occitània e Catalonha la fusta dau falabreguier es tradicionalament emplegada dins la fabricacion de forcas.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 565053 Celtis australis L. (en)
- Referéncia NCBI : Celtis australis (en)


text:
1091
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1091 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
En Normandia — comtat independent dempuei 1058-1059 — conflicte novèu per lo contraròtle de la region entre Guilhèm II lo Ros e son fraire Robèrt Courteheuse. Lo rèi de França, Felip, aprofichèt aquela guèrra per perseguir sa politica d'afebliment de Normandia e chausiguèt de sostenir Robèrt Courteheuse. Pasmens, Guilhèm II li ofriguèt una gròssa sòma per se retirar. Aquò foguèt acceptat e entraïnèt la victòria dau rèi d'Anglatèrra. Robèrt Courteheuse deguèt laissar plusors fortalesas a son fraire que permetèron ais Anglés de s'installar sus lo continent.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Rompedura novèla de la patz entre Escòcia e Anglatèrra a l'iniciativa dau rèi Malcolm III que menèt una incursion en Northúmbria. I agantèt la vila de Durham. Puei, au contrari de 1072 e 1080, capitèt de resistir a la repòsta anglesa que foguèt blocada per de condicions climaticas fòrça marridas.


text:
Teatre de la crudeltat
Lo Teatra de la crudeltat es un tèrme introduit per Antonin Artaud per designar la forma dramatica que trabalhaba dins son ensag Lo teatre e son doble. Amb « crudeltat » cal entendre « sofriment d'existir ». L'actor deu montat sus scèna coma un supliciat sus son lenhèr. Segon Artaud, lo teatre deu cobrir sa dimension sacrada, metafisica et portar lo spectator fins a l'estransi.
Importància de la mesa en scèna[modificar | modificar la font]
Segon Artaud, per que lo teatre torna venir grèu e que los eveniments lo despassan pas, lo teatre deu abandonar lo primat de l'autor per aquel del meteire en scèna. Los mots devon pas èsser utilizats per çò que son, mas puslèu « dins un sens incantatòti, vertadièrament magic – per lor forma, lors emanacions sensiblas e pas mai sonque per lor sens »[1]. « s’agís pas de spprimir la paraula articulada, mas de donar als mots a pauc près l’importància qu’an dins los sòmis »[2].
S'alunhant del tèxte, Artaud vòl s'alunhar del realisme per butar lo teatre a daissar de « terminar a nos far penetrar dins l’intimitat de qualques fantòchas » [3] e « de l’arrancar a son trepejament psicologic e uman » [4]
Pèças[modificar | modificar la font]
Lo primièr e unic espectacle de la crudeltat es la tragèdia Los Cenci (tragèdia de quatre actes e dètz tablèu segon Shelley e Stendhal). La representacion se faguèt lo 6 de mai de 1935 al Teatre de las Folies-Wagram. Artaud avoa qu'aquela pèça n'aparten pas vertadièrament al teatre de la crudeltat mas l'anoncia e lo prepara. La pèça es basada sul movement de la gravitacion. Artaud escriguèt dins la Bèstia negra n°2 del 1èr de mai de 1935: « Per Los Cenci, me sembla que lo teatre torna a son plan e que torna trobar aquela dignitat gaireben umana sens que es pas util de destorbar l'espectator. »
Michel de Ghelderode es un autor se podent revendicar coma fasent partida del teatre de la crudeltat.
Un autre espectacle sovent religat al teatre de la crudeltat es aquel de Purificats (1999) de Sarah Kane.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Artaud, Antonin.1964. Lo teatre e son doble. (fr) Le théâtre et son double. Paris : Gallimard. p.189
- ↑ Artaud, Antonin.1964. Lo teatre e son doble. (fr) Le théâtre et son double. Paris : Gallimard. p.142
- ↑ Artaud, Antonin.1964. Lo teatre e son doble. (fr) Le théâtre et son double. Paris : Gallimard. p.129
- ↑ Artaud, Antonin.1964. Lo teatre e son doble. (fr) Le théâtre et son double. Paris : Gallimard. p.136
Bibliographie[modificar | modificar la font]
- (fr) Antonin Artaud :Le théâtre et son double, Gallimard, Paris, 1938.
- (fr) Antonin Artaud : Le Théâtre de la Cruauté, n°5-6 spécial Artaud de la Revue 84, Paris, 1948
- (fr) Antonin Artaud :Œuvres, Quarto Gallimard, 2004
- (it) Franco Ruffini : I teatri di Artaud. Crudeltà, corpo-mente, Il Mulino, Bologna, 1996.


text:
Portal:Botanica
Partida integranta de la biologia, la botanica es la sciéncia consagrada a l'estudi dels vegetals (grèc Botάvn « èrba, planta »). Presenta mantuna faceta que la restaca a las autras sciéncias del vivent.
La botanica, que sas originas remontan a l'Antiquitat grècoromana, foguèt longtemps un annèxe de la medecina ; l'estudi de las plantas èra alara sustot motivat per lors proprietats medicinalas o quitament magicas. Posteriorament, se consagrèt essencialament a la classificacion de las plantas, la sistematica, al punt que se trobèt caricaturada coma essent « l'art d'insultar las plantas en latin ». Al cors del sègle XX , aquesta sciéncia s'es diversificada en un grand nombre de disciplinas de mai en mai especializadas, anant de la fisiologia a l'ecologia vegetala, en passant entre autras per la genetica e la fitosociologia.
Ensag d'estructuracion del contengut disciplinari de la Botanica
-
... l'etnobotanica ! Es la sciéncia de l'estudi de las relacions entre l'òme e la planta : las diferentas utilizacions al cors dels tempses, las practicas tradicionalas de cultura, la descobèrta de las proprietats de las plantas, etc. ne saber mai...
Categorias
Arborescéncia de las categorias
Indèx
Listas
- Familhas de plantas de flors
- Lista d'abreviacions d'autor en taxinomia vegetala
- Lista de jardins botanics
- Lista de botanistas per país
- Lista de las espècias vegetalas desaparegudas
- Lista de plantas
Ligams extèrnes
Aqueste tèma vos interèssa e avètz de coneissenças de partejar, alara venètz participar al projècte botanica.


text:
Ieu l'Estivada li sei 'nat en 2003! Li setz 'nat en 2003? Quand sei 'ribat après 'na jornada de tren e la despensa daus 3/4 de mon budget vacanças, ai trobat nonmas un cementari de crotz blanchas emb marcat dessur "bassista", "tecnician son", "cantaire" e autres...
E oc, en 2003 'qu'era la chauma daus intermitents dau spectacle, e paubre de ieu l'avia dins lu cuol! E se sei completament d'accord emb la bela majoritat de lors revendicacions (que lor combat es pas 'chabat, avetz seguit Avinhon 2007?), 'queu ser de julhet 2003 que sei 'ribat a Rodes, auria tuat lu prumier intermitent qu'auria trobat...
E dempuei n'ai jamai pogut li tornar, que coma ujan pode pas prener mas vacanças en julhet...a 'qu'era tant bon d'estre estudiant e d'anar liurament de festenaus en festenaus...
Bon per tornar au sujet pense personalament que i'a ren de chucant a ço que l'Estivada sia "occitan-centrada"...un festenau de reggae es "reggae-centrat", un concors de petanqua es "bola-tornat" e 'na feira au saucisson es "ganhon-tornada"!
Trobe plasent de banhar dins 'n'ambiança 100 per 100 occitana o 100p.100 africana o 100p.100 alsaciana quand vau dins un festenau o 'na feira qu'a un teme donat...après se i'a d'autras culturas convidadas tant mielhs!
Boiretz dos problemas:
-la joia d'un amassada dau mitan occitanista o mesme "occitan-friendly" (sus lu modele "gay-friendly") e SUBRETOT la possibilitat d'auvir pendant quauques jorns de dietzenats de creacions occitanas que passen quasi jamai dins vostres ranvers e que fau se far 150 qm per 'nar las veire... 'qu'es lu principi d'un festenau!
-lu dever qu'avem, o pusleu l'obligacion qu'um s'a se-mesme balhat de promover la cultura occitana a l'entorn de se...'qu'es ço que faras Ceba, e qu'es vertadierament important, a las Ferias per exemple...'qu'es ço que fasem tots aqui (dau mens pensi) auprès de nostres colegas, de nostres amics non sensibilisats eca...
Los dos son pas antagonics, pas dau tot, au contrari...Nos am mestier de nos 'massar daus cops coma a Rodez o a las manifestacions de Carcassona e Besiers per nos donar lu coratge de preschar la bona parola occitana tota l'annada emb d'interlocutors sovent mesfiants o ostiles...
Lu niveu de representacion o pusleu de consideracion, de coneissança sociala de la lenga que tant nos platz es tant bas que devem ren laissar passar per la reviscolar, ne'n parlar, ne'n far parlar...tot es bon a prener!
Segur après 'qu'es possible de far de criticas, e 'qu'es sovent lu cas, daus libres, daus discs, daus spectacles, daus festenaus eca que nos an pas agradat...um n'es pas oblijat d'aimar quauquaren per la quita rason que 'qu'es en occitan! Mas fau 'menar de criticas objectivas, rigorosas...
Lu mielhs, Ceba, es qu'anes a l'Estivada se podes li 'nar e que en segua ne'n fases 'na critica que sera tot a fach legitima...
Segon me, per 'chabar, occitanista
'quo vuou ren dire, o pusleu 'quo vuou tot dire e ren dire...me me sente occitanista quand aprene a quauqu'un que son patois
, ben que 'qu'es en fach de l'occitan, e que li parle un pauc de l'istoria de la lenga, e de la literatura eca...me sente tamben occitanista quand vau manifestar a Besiers...me sente occitanista quand responde a quauqu'un sus la tiala qu'a "denigrat" lu "patois" lemosin o provençau...Certans benleu me diran que sei pas occitanista perque ne fau pas partida de p'un'organisacion (coma Conselh de la joventut o simplament IEO)... Pense que 'qu'es coma se sentir Occitan, qu'es 'na chausida personala e degun puot te dire que tu lu ses pas...e se um a enveja de se dire occitanista, um l'es! Punt finau!
ps: volia ajostar, se i'a desbat tendut, enrajat, 'qu'es pertant beleu pas la pena de se mandar de las frasas dau tipe: "subretot emb ço qu'as fach per l'occitan...." Qu'es lu melhor moien de perdre daus militants!


text:
1235
Aquesta pagina concernís l'an 1235 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
En Lengadòc, de trèbols importants foguèron entraïnats per leis enquistas de l'Inquisicion. En particular, en novembre, plusors captaus de Tolosa foguèron menaçats per lei dominicans, çò qu'entraïnèt d'esmogudas popularas e l'expulsion de la vila de l'inquisitor Guilhèm Arnaud (→ 1236).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Famina grèva dins lo reiaume.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Song[modificar | modificar la font]
A la seguida de la rompedura de l'aliança entre Song e Mongòls e l'ocupacion per lei Chinés dei vilas de Kaifeng, de Luoyang e de Chang'an l'annada precedenta, l'Empèri Song deguèt faciar una invasion mongòla dirigida per lo generau Kuoduan Hequ. Lei Mongòls ataquèron la region dau plan de Chengdu. L'armada chinesa s'i trobèt en dificultat car aquelei regions èran estadas destruchas per lei campanhas còntra lei Jin e mancavan de ressorsas economicas.


text:
Khentkaós I
Khentkaós I que ho ua reina egipciana qui viscó a la fin de la IVau dinatia e a la debuta de la Vau dinastia. Qu'ei coneguda peus sons dus tombèu qui soslinhan la soa importaància dehens aqueth periòde de trasicion. Totun, la soa parentat exacta dehens la ua o ambs d'aquestas dinastias b'ei pas clara.
Que ho dilhèu esposa de Shepsekaf, lo darrèr faraon de la IVau dinastia, o dilhèu la mair deu purmèr faraon de la Vau : Oserkaf. Que's perpausa tanben que sia estada sia la hilha deu faraon Menkaora sia de Djedefher (un deus hilhs de Khofo - Keòps - qui seré estat deishat a despart deu poder).
Grimal que perpausa que la molhèr deu prèste qui deu portar enfants Reiaus dens lo reconte deu Papirus de Westcar que poderé estar ua evocacion de Khenkaós.
Hont[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988.


text:
Booba
{{{talha imatge}}}
Elie Yaffa (nascut lo 9 de decembre de 1976) mai conegut per son nom de scèna qu'es Booba es un cantaire francés de rap de maire francesa e de paire senegalés. Es originari de Boulogne-Billancourt, comuna de la banlèga de París.
Carrièra[modificar | modificar la font]
Nascut a Boulogne-Billancourt en França, Booba a format amb lo seu amic Ali qu'es de la vila d'Issy-les-Moulineaux un grop de rap nomenat Lunatic. En 2000, an fach un disc nomenat Mauvais Œil qu'es lo sol del grop. Lo grop se dessepara en 2002 per una rason inconeguda. Booba enregistra un album sol, Temps mort, que s'es vendut a 250 000 exemplars.
Albums[modificar | modificar la font]
- 2002: Temps mort
- 2004: Panthéon
- 2006: Ouest Side
- 2008: 0.9
- 2010: Lunatic
- 2012: Futur
Mixtapes[modificar | modificar la font]
- 2005: Autopsie volume 1
- 2007: Autopsie volume 2
- 2009: Autopsie volume 3
- 2011: Autopsie volume 4


text:
Sant Cosme
Sant Cosme[1][2][3] (oficialament en francés Saint-Côme-d'Olt) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en la vallée del Lòt, près de la confluence amb la Boralde de Sant-Chély-de Aubrac.
La commune est située dans la vallée du Lot, près de la confluence avec la Boralde de Saint-Chély-d'Aubrac.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Espalion, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1993
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Abraham Lincoln
Abraham Lincoln, nascut lo 12 de febrièr de 1809 dins lo comtat de Hardin en Kentucky e defuntat assassinat lo 15 d'abril de 1865 a Washington, foguèt le setzen president dels Estats Units. Es estat elegit per dos mandats de quatre ans, en 1860 e 1864, sens acabar aqueste. Foguèt lo primièr president republican de l'istòria del país. Dirigiguèt los Estats Units durant la pièger crisa constitucionala, militara e morala de son istòria — la Guèrra de Secession —, e capitèt de preservar l'Union. Es durant aquesta que faguèt ratificar lo XIIIe amendament de la Constitucion dels Estats Units e aboliguèt l’esclavatge. Sortiguèt victoriós de la guèrra mas moriguèt assassinat dos meses pus tard, après un complot dels partisans confederats al començament de son segond mandat.


text:
Marcq-en-Ostrevent
Marcq-en-Ostrevent es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dels registres archéologiques en un camp près de de l'estadi an revelat traces d'abitat a Modèl:La s- justa après Clovis e la reina Brunehilde[1].
Des fouilles archéologiques dans un champ près du stade ont révélé des traces d'habitat au Modèl:S- juste après Clovis et la reine Brunehilde[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La Votz del Nòrd del 31 de julhet de 2009
- ↑ La Voix du Nord du 31 juillet 2009