text:
Swaziland
Swaziland es un pichon reiaume independent de l'Africa Australa situat entre Sud-Africa e Moçambic. Sa capitala economica e administrativa es Mbabane e sa capitala reiala e politica es Lobamba. Aquel estat si formèt dins lo corrent dei sègles XVIII e XIX quand lei Swaris capitèron de s'installar dins la region e de gardar son autonòmia politica maugrat la colonizacion europèa e l'establiment d'un protectorat britanic sus lo reiaume. Tornarmai independent en 1968, Swaziland formèt una monarquia constitucionala que venguèt rapidament absoluda. Dempuei aqueu periòde, lo país dèu faciar un desvolopament economic feble e una epidemia de SIDA que toca la màger part de la populacion adulta dempuei lo començament dau sègle XXI.
Lo gentilici es swazi.[1]
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Territòri[modificar | modificar la font]
Swaziland si situa dins lo sud dau continent african entre Moçambic e Sud-Africa. Sa superficia fa 17 363 km3(159en reng mondiau[2]) e son territòri es montanhós dins sa mitat occidentala e plan dins sa mitat orientala. Sa cima pus auta es lo mont Emlembe (1 862 m) situat au nòrd-oèst dau país sus lo limit ambé Sud-Africa e son ponch pus bas si situa sus lo riu Maputo. Lo clima es puslèu de tipe tropicau mai, en causa de la latitud australa de Swalizand, existisse tanben de regions amb un clima quasi temperat[3]. Lo territòri es organizat en 55 inkhundlas que son gropats en quatre districtes.
Demografia[modificar | modificar la font]
En julhet de 2013, la populacion èra estimada a 1,403 milions d'abitants (154en reng mondiau)[2]. La màger part deis abitants fa partida de l'etnia Swazi. L'urbanizacion èra de 21% mai aumenta de 1,5%/an[2]. En 2010, tres vilas avián una populacion superiora a 10 000 abitants : Manzini (110 537), Mbabane (76 218) e Big Bend (10 342). L'esperança de vida es fòrça febla, inferiora a 50 ans en 2012[2], en causa de l'epidèmia de SIDA au sen de la populacion (50% deis adultas èran malauts en 2009[4]) e dau nivèu feble de desvolopament economic.
Riscs naturaus[modificar | modificar la font]
Swaziland es menaçat per mai d'un risc naturau fòrça perilhós coma la manca d'aiga[2], una erosion importanta causada per l'esplecha intensiva dei zònas agricòlas e per lo risc d'epidèmia de malautiás grèvas.
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion de la nacion swazi[modificar | modificar la font]
Lei vestigis pus ancians de preséncia umana sus lo territòri de Swaziland datan de 100 000 ans. Èra compausada de populacions nomadas de tipe khoisan. Au sègle IV, de migracions de pòbles bantos originaris de l'Africa centrala comencèron pauc a pauc d'ocupar la region. Au sègle XI, aquelei migracions finiguèron d'eliminar lei Khoisans. Au sègle XVIII, lo rèi Ngwane III dau clan Dlamini s'installèt dins lo sud dau Swaziland modèrn e l'i fondèt la nacion swazi[5]. Lei pòbles locaus, militarament mau organizats, acceptèron la dominacion dei Dlamini e gardèron sei poders locaus[6] [7]. Au sègle XIX, Sobhuza Ièr l'i resistèt ai temptativas d'invasion zolo[8]. Aquò permetèt la formacion d'un estat e d'una identitat fòrça solidas que van resistir ai transformacions impausadas per la colonizacion europèa[9] [10]. Enfin, lo rèi Mswati Ièr capitèt d'empachar la formacion de poder rivau gràcias a una politica d'integracion deis elèits localas (mètges, mascs...) au sen de sa dinastia[11].
A partir de la segonda mitat dau sègle XIX, lei Swazis intrèron tornarmai en conflicte ambé lei Zolos[12] e tanben ambé lei Boers[13] [14] a l'oèst e ambé lei Portugués a l'èst. En 1877, lo clan Dlamini demandèt donc la proteccion de l'Empèri Britanic que foguèt acceptada per Londres en 1881. Entraïnèt una definicion precisa dei frontieras de Swaziland que perdèt mai d'un territòri en cambi de sa reconoissença[15] [16]. Pasmens, après aquelei pèrdas e, coma Swaziland èra pas una menaça militara e èra ja dominat economicament, ni lei Boers ni lei Britanics assaièron de'n far la conquista oficiala permetent lo mantenement d'una autonòmia per l'estat swazi. En 1887, aquel acòrd foguèt completat per la definicion dei limits entre Swaziland e Moçambic.
Lo Protectorat de Swaziland[modificar | modificar la font]
Après la creacion dau protectorat, de concessions foguèron atribuidas ai colons europèus per lo rèi Mbadzeni renfòrçant la dominacion economica estrangiera[17]. Aquò entraïnèt un afaire juridic complèx e lo protectorat britanic foguèt anullat e donat a la Republica de Transvaal en 1894[18]. Après la Segonda Guèrra dei Boers, la familha reiala demandèt e obtenguèt tornarmai la proteccion britanica en 1906-1907[19]. Aqueu periòde veguèt de transformacions importantas de la societat swazi en causa dau desvolopament de proprietats agricòlas europèas e de l'emigracion d'abitants vèrs lei regions minieras de Sud-Africa. Lei Britanics pensavan alora integrar Swaziland au sen de Sud-Africa.
Lo 22 de decembre de 1921, comencèt lo rèine personau de Sobhuza II que va dirigir Swaziland fins a sa mòrt en 1982. Sa premiera politica foguèt d'estendre la dubertura economica dau protectorat ais investiments britanics e sud-africans, especialament per favorizar l'esplecha dei minas, e d'ordonar ai caps tradicionaus de recrompar lei tenements dei colons blancs. Aquela politica e l'instauracion progressiva de l'apartheid entraïnèt la fin dei projèctes britanics d'intrada de Swaziland dins l'Union Sud-Africana[20]. Au contrari, après la Segonda Guèrra Mondiala, si preparèt l'independéncia dau país[21].
D'efèct, a partir de 1963, un movement anticolonialista dirigit per lo prince Dumisa Dlamini si desvolopèt. Opausat au parlementarisme, Sobhuza II capitèt de formar la sieuna formacion politica e d'obtenir 85% dei sufragis ais eleccions de 1964. Assegurats dau conservatisme dau rèi, la minoritat blanca si ralièt a son poder en 1967, ço qu'encoratjèt lei Britanics d'acceptar l'independéncia de Swaziland proclamada lo 6 de setembre de 1968.
Lo Reiaume de Swaziland[modificar | modificar la font]
Après son independéncia, lo Reiaume de Swaziland venguèt una monarquia constitucionala. Pasmens, lo rèi capitèt de prendre la màger part dau poder e comencèt d'assaiar de limitar aquelei dau parlament. En 1973, menèt finalament un còp d'estat còntra lo parlament, ordonèt sa dissolucion, proclamèt l'estat d'urgéncia e la suspension de la constitucion. Fins a 1978, Sobhuza II reinèt per decrèt e lei liberaus poguèron pas s'opausar ai negociacions entre Mbabane e Pretoria per participar a la lucha còntra lei movements anti-apartheid[22]. En cambi d'aqueu sostèn, la possibilitat d'una cession de divèrsei territòris sud-africans dins lei bantostans orientaus dau país, permetent un accès a l'Ocean Indian per lei Swazis, foguèt tanben discutida mai lei negociacions mau capitèron[23] [24].
En aost de 1982, la mòrt de Sobhuza II entraïnèt una guèrra de succession entre lei membres de la familha reiala. Lo prince Makhosetive èra l'eiretier designat mai coma èra encara un enfant, una regéncia foguèt organizada sota la direccion de la rèina Dzeliwe. Una premiera crisi s'acabèt per l'eliminacion dau cap dau govèrn sospichat d'organizar un còp d'estat. Puei, lo novèu premier ministre, originari dau camp tradicionalista, assaièt de prendre pauc a pauc lei poders de la regéncia au profiech dau conseu tradicionaus dei caps swazis ostil au mantenement d'eleccions per Dzeliwe. Aqueu projècte capitèt e, en setembre de 1983, en fòra dau sistèma constitucionau, la rèina perdèt donc la regéncia au profiech de la rèina Ntombi. Pasmens, lei crisis intèrnas contunièron e Ntombi deguèt finalament accelerar lo procès de coronament de Makhosetive que venguèt rèi en 1986 sota lo nom de Mswati III per estabilizar la situacion politica.
Lo rèi novèu renforcèt rapidament son poder sus la familha reiala ambé la dissolucion dau conseu tradicionau e amb un cambiament de premier ministre au profiech de faccions pus liberalas. Pasmens, a partir deis annadas 1990, lei revendicacions liberalas venguèron pus importantas. En 1995, una situacion quasi insureccionalas entraïnèt la destruccion de l'Assemblada Nacionala e de l'ostau d'unei ministres. Dins aquò, 1997, lo rèi refusèt de democratizar lo reiaume maugrat lei pressions de Sud-Africa e de Moçambic. Au contrari, dempuei 2000, Swaziland revendica divèrsei territòris segon un tractat de 1982 prepausant lo cambi d'aquelei regions còntra l'ajuda de Mbabane dins la repression de la lucha anti-apartheid[2]. Enfin, en 2005, una constitucion novèla foguèt adoptada. Aplicada a partir de 2006, definisse oficialament Swaziland coma una monarquia absoluda[2].
Dempuei leis annadas 1990, l'epidemia de SIDA faguèt de progrès fòrça importants dins la populacion swazi. En 2009, Swaziland venguèt lo país pus tocat per la malautiá ambé 25,9% de la populacion contaminada[2].
Govèrn e politica[modificar | modificar la font]
Swaziland es una monarquia absoluda que son foncionament es definida per la constitucion de 2005. Lo rèi, dich Ngwenyama, n'es lo centre deis institucions. Contraròtla lei poders executius, legislatius e judiciaris e es tanben lo cap suprèm dei fòrças armadas. Es assistit per la rèina principala, dicha Ndlovukati, per lo govèrn, per una assemblada nacionala e per de caps tradicionaus.
La Ndlovukati es generalament la maire dau rèi ò es chausida entre sei fremas pus ancianas. Es cargada dei rites tradicionaus e de la direccion d'una regéncia eventuala. Lo govèrn es generalament cargat deis afaires quotidians. Son cap es nomat per lo rèi. Enfin, lo poder legislatiu es compausat d'una Assemblada Nacionala de 65 deputats e d'un Senat de 30 senators. 55 deputats son elegits per lei 55 inkhundlas e 10 son nomats per lo rèi. Lo Senat es fach de dètz senators elegits entre lei membres de l'Assemblada per lei deputats e de 20 senators dirèctament nomats per lo rèi. Lei partits politics son defenduts[25]. Gràcias a aqueu sistèma, lei resultats deis eleccions son fòrça favorables au rèi. Lo poder legislatiu a lo drech de discutir e de votar una lèi mai lo rèi a un drech de veto sus sei decisions.
La familha reiala es poligama es lo successor dau rèi es chausit entre seis enfants mascles. La designacion de l'eiretier es facha per la familha reiala qu'es cargada de designar la « Granda Esposa » dicha Indlvukazi. Existisse divèrsei critèris de respectar per aquistar aquel estatut. L'esposa dèu aver solament un fiu, aver un bòn caractèr e far partida d'una familha onorabla. Dins totei lei cas, lei doas premiereis esposas dau rèi son chausidas per sei conselhiers dins lei clans Matsebula e Motsa per de rasons ritualas e pòdon pas venir Indlvukazi.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de Swaziland es pauc desvolopada amb un taus de chaumatge de 30-40% e un PIB de 6,2 miliards de dolars en 2012. Es fòrça dependenta de Sud-Africa[26] e lei cambis ambé Pretoria representan 90% deis importacions e 75% deis exportacions. Existisse un esfòrç per diversificar lei partenaris comerciaus e l'Union Europèa representa 14,2% deis exportacions swazis. Pasmens, lo govèrn es regularament obligat de demander de l'ajuda ais institucions internacionalas per completar son budget.
La basa de l'economia es l'agricultura qu'ocupa 70% de la populacion e lo sector minier qu'es en declin dempuei leis annadas 1990. Dins leis annadas 1980, leis autoritats assaièron donc de renfòrçar l'indústria, magerament basada sus la transformacion de produchs agricòlas, e de favorizar l'esplecha dei minas tròp pichonas per interessar lei grandei companhiás per limitar la baissa de la produccion.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Swaziland fa partida deis institucions internacionalas e regionalas principalas coma l'ONU, lo Commonwealth of Nations, l'Union Africana, lo Mercat Comun de l'Africa Orientala e Australa e la Comunautat de Desvolopament d'Africa Australa. Sei relacions pus importantas son establidas ambé leis estats vesins. Una particularitat d'aquelei relacions es lo mantenement de relacions ambé la Republica de China e non ambé la China Populara. Swaziland revendica divèrsei territòris sud-africans dempuei lei negociacions de cession territòriala deis annadas 1980 e l'afaire es fisat ai tribunaus internacionaus.
Lei fòrças armadas de Swaziland son gropadas au sen d'una fòrça terrèstra e d'una fòrça aeriana. Son dichas Umbutfo Swaziland Defense Force e compausadas de 3 000 militaris volontaris. Lo recrutament de soudat tocat per l'epidemia de SIDA es defendut. L'equipament es d'origina sud-africana, occidentala e israeliana. Es subretot fach d'armas d'infantariá, de veïculs blindats leugiers e d'aeronaus de transpòrt. Aquelei fòrças an jamai participadas a una guèrra mai fogèron utilizadas per luchar còntra lei manifestacions intèrnas.
Lengas[modificar | modificar la font]
Swaziland a doas lengas oficialas que lo swazi qu'es la lenga quotidiana de la màger part de la populacion e l'anglés qu'es la lenga deis afaires economics. Lo zolo, lo tsonga e l'afrikaans son parladas per de minoritats indigènas o blancas.
Religion[modificar | modificar la font]
La màger part dei Swazis son crestians. Pasmens, l'influéncia dei rites tradicionaus es encara importanta. 40% deis abitants mesclan religion anciana e crestianisme[27], 25% son catolics e 35% fan partida d'autrei menas de crestianisme ò d'autrei religions (judaïsme, islam...)[2].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Site oficiau de Swaziland : http://www.gov.sz/
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Masculin & femenin.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 CIA World Factbook : Swaziland, junh de 2013, [1]
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 4.
- ↑ Country programme outline for Swaziland, 2006–2010, United Nations Development Program, novembre de 2009.
- ↑ D. Hugh Gillis, The Kingdom of Swaziland: Studies in Political History, Edicions Greenwood Publishing Group, 1999, p. 11.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, pp. 84-86.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 8.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 86.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 87.
- ↑ Jérôme Vialatte, La prérennisation d'un régime monarchique en Afrique : le royaume du Swaziland, dins Le retour des rois: les autorités traditionnelles et l'État en Afrique contemporaine ; [actes du colloque international ... Paris, les 8, 9, 10 novembre 1999, Centre de Recherches Africaines (Université de Paris I)], Edicions KARTHALA, 1999, p. 512.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 92.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 98.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 105.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, pp. 8-9.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 10.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 114.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, pp. 116-119.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 12.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 13.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 14.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 15.
- ↑ Sylvain Guyot, Rivages zoulous : l'environnement au service du politique en Afrique du Sud, Edicions KARTHALA, 2006, p. 159.
- ↑ Sylvain Guyot, Rivages zoulous : l'environnement au service du politique en Afrique du Sud, Edicions KARTHALA, 2006, pp. 157-160.
- ↑ Suzanne Cronje, Marchandage territorial au Swaziland, Le Monde Diplomatique, febrier de 1982.
- ↑ Anne-Cécile Robert, De Conakry à Nairobi, les Africains votent mais ne décident pas, Le Monde Diplomatique, febrier de 2010.
- ↑ Anne-Cécile Robert, Impériale Afrique du Sud, Le Monde Diplomatique, decembre de 2012.
- ↑ David Levinson, Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook, Edicions Greenwood Publishing Group, 1998, p. 172.


c: text/html

text:
Lauburu
Lo lauburu o crotz basca es un dels simbóls recents (sègle XVI a sègle XVIII) de la cultura basca.
Lo lau buru ("quatre caps" en euscar), es en realitat una esvastica que lo nom que ven del latin labarum el meteis procedís de l'estandard cantabra d'origina cèlta, nomenada labar. D'aquí la similitud amb l'esvastica, comuna a totes los pòbles indoeuropèus.
Lo sens original coma signalitica basca es discutit: per d'unes representariá lo solelh, per d'autres, es representacion nacionalista dels quatre teritòris bascs del sud dels Pirenèus: Alaba, Biscaia, Guipuscoa e Navarra, encara que siá fòrça improbable que siá atal. Una autra interpretacion ditz que la rotacion cap a la drecha es lo simbòl de la vida, e la rotacion cap a l'esquerra, lo simbòl de la mòrt, causa qu'aparéis d'aquela forma en monuments funeraris.
Lo lauburu pas jamai foguèt lo simbòl oficial dels bascs: aparéis sus cap d'escut d'armas dels territòris de cultura basca, ni tanpauc sus de bandièras ni autres estandards.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Marcieu
Marcieu es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Mièja Edat, Marcieu es lo banc d'una distincion, en dependent del mandement de La Mure. Lo enquèsta de 1339, indica que lo castèl a agut en fief del dauphin Humbert II pel chevalier Lantelme Aynard. D'aquela distincion depen un ostal fòrt agut pels fraires de Bricon a designat en l'enquèsta cossí : « molarium e murus fòrtas »[1].
Au Moyen Âge, Marcieu est le siège d'une seigneurie, dépendant du mandement de La Mure. L'enquête de 1339, indique que le château est tenu en fief du dauphin Humbert II par le chevalier Lantelme Aynard. De cette seigneurie dépend une maison forte tenu par les frères de Bricon est désigné dans l'enquête comme : « molarium et murus fortes »[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Élisabeth Sirot 2007, p. 33.
- ↑ Élisabeth Sirot 2007, p. 33.


text:
Economia de Danemarc
L'economia de Danemarc opèra amb mercats eficientes, amb estandards de vida superiora a la mejana europèa[2][3]. L'economia danesa es modèrna, amb tecnicianas agricòlas de nauta tecnologia, una moneda establa e una nauta dependéncia del comèrci internacional[1]. La taxa de caumatge es bassa (2% lo 2008), e lo govèrn a aplicat de politicas amplas de benestar[1].
Danemarc es membre de l'Union Europèa, e a implementat e superat los critèris de convergéncia per adoptar l'Èuro, mas la populacion s'i opausèt en un referendum lo 2000, malgrat que la corona danesa es fixada amb l'èuro mejançant lo Mecanisme de Taxa de Cambiament Europèu[4].
Malgrat èsser un pichon país, Dinamarca es un exportador net de neurituds e energia, e gaudís d'un excedent en la siá balança de pagaments[1].
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 CIA, « The World Factbook ». Consultat lo 6/5/2013
- ↑ Human Development Report 2007/2008
- ↑ List of countries by Human Development Index
- ↑ Denmark and the Euro, Danmarks Nationalbank Consulta lo 3 de febrièr de 2007


text:
Val-de-Saâne
Val-de-Saâne es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del país de Caux
Commune du pays de Caux
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Val-de-Saâne s'es constituit lo 1er Modèl:En febrièr 1964 per la fusion de quatre ancianes comunas :
La commune de Val-de-Saâne s'est constituée le Modèl:1er février 1964 par la fusion de quatre anciennes communes :


text:
Istòria de China
L'Istòria de China a mai de 4000 ans de registres escriches e un abondant patrimòni preïstoric. Es, doncas, l'istòria d'un dels primièrs païses civilizats.
Preïstòria[modificar | modificar la font]
La preséncia d'Homo erectus remonta a près d'un milion d'ans als jaciments de Longgu, Lantian e Zhoukoudian (Òme de Beijing). La preséncia d'Homo sapiens foguèt descobèrta dempuèi fa 18 000 ans (paleolític). Amb la fin de la darrièra glaciacion lo òoblament de las concas del riu Huanghe e del riu Yangzi es ja fòrça important. La transicion cap al neolitic es fòrça rapida al començament del quatren millenni aC. Se forman las culturas Yangshao e Longshan dins la part bassa del Riu Jaune (Huanghe) qu'amb lo temps s'espandisson al long del riu. Al meteis temps apareisson d'autras culturas dins la conca del riu Yangzi.
Lo mond ancian[modificar | modificar la font]
A partir del Sègle IV aC se va fargar una cultura originala. La geografia particulara ne'n marca lo caractèr, perque las vals dels dos grands rius son environadas al nòrd per las estèpas mongòlas, a l'oèst pels desèrts de Asia centrala, al sud per l'Imalaia e a l'èst per la mar. Dins aquel mitan barrat apareisson e desapareisson de reialmes.
Societat esclavagista[modificar | modificar la font]
Las dinastias Xia, Shang e Zhou de l'oèst son de dinastias que contròtlan pas qu'una part del territòri. Lor cal guerrejar de longa amb los estats vesins. Los clans familials se transforman en senhors feudals.
L'Edat Imperiala[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'instauracion de la Dinastia An en 206 aC fins a la casuda de la darrièra dinastia, la Dinastia Qing en 1912, l'istòria de China es una succession de periòdes estables e d'unificacion jos una sola dinastia, e d'autres de fragmentacion e d'inestabilitat, siá ja d'origina intèrna o per d'invasions dels pòbles del nòrd. Pendent las dinastias pus longas e establas, An, Tang, Yuan, Ming e Qing, s'escometen de grandas òbras publicas idraulicas e defensivas. Los exemples mai coneguts son lo bastiment de la Granda Muralha de China o lo Grand Canal. La Dinastia An, li succedís un periòde convulsat d'aperaquí 300 d'ans fins en 589 amb l'instauracion de la Dinastia Sui. La brèva dinastia Sui cèda lo pas a la prospera Dinastia Tang. Segon qualques autors es lo periòde de esplendor maximala de la cultura chinesa. La Dinastia Tang pacifica lo nòrd, òbra de grandas rotas comercialas (Rota de la Seda) cap a la Índia e Asia central e produsís un grand augmentament de la produccion. Après lo long periòde de patz lo país se tòrna fraccionar e se tòrna pas pacificar fins que se complèta pas la conquista de las tribús nomadas del nòrd, se fonda la Dinastia Iuan d'origina mongòla. Amb las darrièras dinastias, lo sistèma imperial es fòrça consolidat. La maturitat e l'estabilitat intèrna de la dinastia Ming e après la dinastia Qing d'origina manxur, fan que se produsisca un cèrt estancament social e cultural. China pensava qu'o aviá tot, que i aviá pas dins lo mond degun a qual témer o de qual aprene.
L'Edat Modèrna[modificar | modificar la font]
Cap al sègle XVIII China quita d'èsser lo centre del mond perque apareisson las poténcias maritimas europèas. Aiçò met encara mai en evidéncia la decadéncia de la Dinastia Qing per comparativa amb cogant. L'imperialisme Europèu s'impausa en tot Asia en una carrièra per controtlar de territòris e de mercats. La China imperiala se desfà pendent un sègle de guèrras e transformacions durant lo qual lo nacionalisme chinés pren fòrça. En 1912 s'instaura la Republica de China e lo Guomingtan, o Partit Nacionalista pren lo poder. Mas la corrupcion dels dirigents del Guomingtan e l'entorn belic internacional fan que las guèrras contunhen. Persistisson los saquejos de las poténcias occidentalas, Japon ocupa primièr Manxúria e après la rèsta del país. Pendent los decènnis de 1930 e 1940 se barreja la guèrra civila e la guèrra contra l'invasion estrangièra, en aquel entorn lo Partit Comunista de China e l'Armada Roja prenon fòrça. Primièr, la fin de la Segonda Guèrra Mondiala supausa la desbranda del poder militar japonés, se repren après la guèrra civila qu'acabarà amb la percaça del govèrn nacionalista a Taiwan e l'instauracion de pel Partit Comunista Chinés de la Republica Populara de China en 1949. Dempuèi l'instauracion de la Republica Populara de China fins a l'actualitat cal distinguir dos periòdes. Lo primièr periòde dominat per la figura de Mao Zedong arriba fins en 1975. Mao volguèt totjorn transformar e modernizar lo país en usant lo comunisme, per aiçò lo convulsionèt amb de grandas reformas o d'experiéncias socioeconomicas, las pus importantas se nomenan: las Milas Flors, lo Grand Saut Endavant e la Revolucion Culturala. Après la mòrt de Mao, China dintra dins lo periòde que se nomena reforma e dubertura de China (改革开放), iniciat per Deng Xiaoping e que contunha fins ara. Aquel periòde se caracteriza per un fòrt creissement economic e per la normalizacion de las relacions internacionalas.


text:
Categoria:Teoria scientifica
Aquesta categoria a per tòca d'acampar totes los articles concernent las teorias scientificas : expausat de las teorias dins las diferentas brancas de la sciéncia (Teoria de la relativitat, Mecanica quantica, per exemple per la fisica), articles concernent los qu'an construït aquestas teorias, e mai los articles sus la metodologia per elaborar una teoria scientifica.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa pas que de la soscategoria seguenta.
C
- ► Controvèrsia scientifica (1 P)
Articles dins la categoria « Teoria scientifica »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Nesplièr
Lo Nesplièr o Mesplièr (Mespilus germanica L.) es un pichon arbre de la familha de las rosacèas (tribí de las Crataegeae), a vegadas cultivat, subretot dins lo sud-èst d'Euròpa, pels seus fruches, las nesplas o mesplas.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Malgrat lo seu nom scientific (Mespilus germanica) es pas originari d'alemanha mai d'Anatolia onte se cultiva dempuèi l'an 1000 AbC. Los romans lo portèron en Euròpa e dintrèt mai tard dins las espècias recomandadas per Carlesmanhe dins lo capitulari De Villis. Lo cal pas confondre amb lo nesplièr de Japon.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Es un arbrilhon o un pichon arbre de portada pron espandida, de 5 a 6 m de naut, de camba e de rams torts e presentant una rusca escatosa.
Las fuèlhas simplas, alternas, son de forma elliptica, un pauc aguda a la cila, e irregularament dentadas. De color verdenc clar, son glabras sus la fàcia superiora e un pau peludas al revèrs.
Las flors blancas an 3 cm de diamètre a peraquí. Apareisson tardièrament, vèrs la fin de mai.
Los fruches, de 2 a 3 cm de diamètre (4 a 6 cm per las varietats de fruches grosses), an la forma d'un pera pichona e pòrtan de sepals persistents a la cima. Sul plan botanic, aquel fruch es una drupa falsa, coma la poma, la pera, lo codonh.
Distribucion[modificar | modificar la font]
L'espècia es espontanèa en Asia occidentala e centrala (Turquia, Caucàs, Iran, Iraq, Turcmenistan) tanben en Euròpa del Sud-Èst (Macedònia, Crimèa, Serbia, Bulgaria, Grècia, Itàlia.
Es tanben cultivada e naturalizada dins los païses temperats.
Es comun dins la region mediterranèa d'Occitània.
Cultura[modificar | modificar la font]
Espècia pauc exigenta de sol, pasmens l'agrada pas l'excès d'umiditat. Fòrça rustic, supòrta las fortas geladas, en dejos de - 20 °C, mas demanda de calor per la maturacion dels fruches.
Lo nesplièr se cultiva subretot a miègcamba. Los portaempèuts utilizables, segon las condicions de sol, son lo perièr franc, le codonhièr, lo sorbièr o l'acinièr.
La culhida dels fruches se fa tardièrament, sovent en octobre aprèp las primièras geladas o al començament de l'estiu début dins las partida mai caudas d'Occitània. Los fruches se devon gardar qualques setmanas dins un luòc airejat, fin l'amoliment o al bletejament de la polpa que los fa consommables. Supòrtan mal la talha anadièra parque an pas qu'una flor a cada tèrme dels joves rams, una poda totes los dètz ans sufís.
Lo nesplièr es sensible al fuòc bacterian.
Propagacion[modificar | modificar la font]
La germinacion naturala de las granas es lenta e capriciosa a causa d'una sisa pro dura e impermeabla. Demanda al mens dos ivèrns d'estratificacion per s'amolir.
Los professionals banhan las grana dins l'acid sulfuric per accelerar la germinacion..
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Lo neplièr es cultivat coma arbre fruchièr (vèire nespla).
La fusta del nesplièr de gran fòrça fin se pòt polir. Es dens e s'ascla pauc, qualitas que fa qu'es utilizat pels margues d'aisina e dels flagèls. Al Bascoat se fabrica un baston per caminar ornamentat nomenat makhila, que la fusta del nesplièr demanda abans d'èsser trabalhada per l'artesan, una durada de secada entre dètz e vint ans segon la soliditat cercada.
Es a vegada cultivat coma arbre d'ornament.
Voir aussi[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Mespilus germanica 'Monstrueuse d'Evreinoff' : un cultivar contrasté
- (fr)Néflier et Makhila (profil du bois, etc.)
- (fr)Inventaire des variétés de Mespilus germanica


text:
Polisacarid
Los polisacarids son de polimèrs d'òsas, los que son jonchs per de ligams glucosidics. Aquestes compausats arriban a aver un pes molecular fòrça naut, que depend del nombre de residus o unitats de monosacarids que participan a son estructura. Aqueste nombre es gaireben totjorn indeterminat, variable dins de marges, a diferéncia de çò qu'arriba amb los biopolimèrs informatius, coma l'ADN o los polipeptids, qu'an dins lor cadenas un nombre fixe de pèças, en mai d'una sequéncia especifica.


text:
Aulan
Aulan (Aulan en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aulan es situat en Baronnies en la vallée del Toulourenc, a 26 km de Buis-los-Baronnies, a 7km de Montbrun-los-bains e a 20 km de Séderon.
Aulan est située en Baronnies dans la vallée du Toulourenc, à 26 km de Buis-les-Baronnies, à 7km de Montbrun-les-bains et à 20 km de Séderon.
=10.55
{{Image label|x=10.55
Istòria[modificar | modificar la font]
Se lèva una preséncia neolític sul luòc de Aulan de contunh romaine.
Al Sègle XII, la glèisa Santa-Pierre de Cumbis e las siás intradas levavan del abbaye Sant-André de Villeneuve-lès-Avignon[1].
Aquela distincion de las Mévouillon #passar a las de Aulan al Sègle XVII (Madame del Deffand es la polida-sœur del marques de Aulan).
On relève une présence néolithique sur le site d'Aulan puis romaine.
Au Sègle XII, l’église Saint-Pierre de Cumbis et ses revenus relevaient de l’abbaye Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon[2].
Cette seigneurie des Mévouillon passa aux d'Aulan au Sègle XVII (Madame du Deffand est la belle-sœur du marquis d'Aulan).
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Guy Barruol, Michèle Bòsc, Yann Codou, Ostal-Pierre Estienne, Élizabeth Sauze, « Lista dels establiments religioses en levant del abbaye Sant-André del Modèl:Xe al Modèl:XIIIe sègle », inGuy Barruol, Roseline Bacon e Alain Gérard (directors de publicacion), La abbaye de Sant-André de Villeneuve-lès-Avignon, istòria, arqueologia, rayonnement, Actes del colloque interrégional agut l'an 1999 a l'escasença del millenari de la fondacion de la abbaye Sant-André de Villeneuve-lès-Avignon, Éd. Alpes De Lums, Quasèrns de Salagon pas 4, Comandi, 2001, 448 pàg. (ISSN 1254-9371), (ISBN 2-906162-54-X), p 213
- ↑ Guy Barruol, Michèle Bois, Yann Codou, Marie-Pierre Estienne, Élizabeth Sauze, « Liste des établissements religieux relevant de l’abbaye Saint-André du Modèl:Xe au Modèl:XIIIe siècle », inGuy Barruol, Roseline Bacon et Alain Gérard (directeurs de publication), L’abbaye de Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon, histoire, archéologie, rayonnement, Actes du colloque interrégional tenu en 1999 à l'occasion du millénaire de la fondation de l'abbaye Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon, Éd. Alpes de Lumières, Cahiers de Salagon no 4, Mane, 2001, 448 p. (ISSN 1254-9371), (ISBN 2-906162-54-X), p 213


text:
Fonèma
Lo fonèma es l'abstraccion del son, es a dire, la realizacion ideala d'un son sens prene en compte sa prononciacion fisica vertadièra dins un contèxte concret. De còps, arriba qu'un fonèma (ideal) siá representat per de sons (fisics) diferents segon lo contèxte. Cada lenga ten un nombre concret de fonèmas, qu'agisson coma d'unitats minimalas pr'amor de distinguir de significats diferents entre las paraulas.
Los fonèmas se pòdon transcriure unitàriament gràcias a l'alfabet fonetic internacional, (AFI; en anglés: IPA, International Phonetic Alphabet).
Los fonèmas son l'objècte d'estudi principal de la fonologia, una de las brancas de la lingüistica (e de la filologia).


text:
Antibiotic
Un antibiotic (del grèc anti : contra, et bios : vida) es una substància quimica capabla, a bassa concentracion, d'enebir lo creissement de microorganismes o de los eliminar.
Generalament, los antibiotics agisson sus las bacterias, e qualqu'uns tanben sus cèrts virus de granda dimension, o sus de cellulas d'individús pluricellulars, animals o vegetals, en provocant d'alteracions o de la paret cellulara, o de la membrana protoplasmatica, o de la sintèsi proteïca, o del metabolisme dels acids nucleïcs... Los antibiotics son mai o mens tòxics per las cellulas umanas o las dels organismes superiors. Aquela toxicitat oscilla entre de valors força elevadas (actinomicina) e de valors infimas (penicillina).
Los antibiotics de toxicitat bassa e mejana se pòdon emplegar en terapeutica per fòrça malautiás causadas per de microorganismes (bacterias mai que mai). Dins cada cas, cal pas delembrar lo marge de toxicitat, e veire fins a quin ponch los avantatges obtenguts amb lo tractament a basa d'antibiotics compensan o supèran las alteracions produsidas per aqueles. Normalament, e dins unes limits rasonables, lo balanç es positiu en favor dels antibiotics. Se parla d'antibiotics amb accion bacteriostatica se se limitan a inibir lo creissement de las bacterias, o bactericida, se arriban a las destruire.
En realitat, lo fach que l'accion siá bacteriostatica o bactericida depend sovent mai de la dòsi que non pas de l'antibiotic emplegat. Segon l'eficacitat d'un antibiotic davant divèrses microorganismes, se li pòt atribuir un espèctre d'accion mai o mens larg. Los antibiotics, evidentament, an revolucionat la terapeutica d'un grand nombre de malautiás. Se pòt dire que totas las malautiás d'etiologia bacteriana rèstan compresas dins las possibilitats terapeuticas d'un antibiotic o d'autre, e solament qualques unas d'origina virala o fongica ne son del tot indiferents. La medecina umana e veterinària consoman la màger part dels antibiotics que son produsits a l'ora d'ara.
Los primièrs antibiotics utilizats èran produches per de microorganismes o resultavan d'una biosintèsi especifica. A l'ora d'ara, la majoritat dels antibiotics son de produches de sintèsi e, constantament, se n'obten de nòus amb la fin d'aténher un efièch antiinfecciós mai eficaça e per tal d'eliminar al maximum los efièches segondaris e toxics. Es, a l'ora d'ara, abituala la sintèsi d'analògs de moleculas bioquimicas coma los aminoacids que los microorganismes confondon a l'ora de sintetizar, de sòrta que genèran solament de proteïnas que son pas viablas que los menan cap a la mòrt.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo primièr antibiotic descobèrt foguèt la penicillina per Alexander Fleming.


text:
Tectonica de las placas
La tectonica de las placas (var. tectonica dei/deras placas) (del latin tardiu tectonicus) es una teoria scientifica que descriu los movements a granda escala de la litosfèra terrèstra. La teoria es bastida sul concèpte ja ancian de la deriva dels continents, desvolopat pendent los primièrs decennis del sègle XX (que un dels pus famoses avocats èra Alfred Wegener), e foguèt acceptada per la majoritat de la comunitat geoscientifica quand lo concèpte d'expansion dels fons oceanics èra desvolopat a la fins dels ans 1950 e la debuta dels ans 1960.
La litosfèra es rompuda en çò que se ditz de placas tectonicas. Dins lo cas de la Tèrra, i a actualament sèt a uèit placas majoras e qualques placas menoras. Las placas litosfericas se mòvon dins l'astenosfèra. Aquestas placas se mòvon en relacion amb un autra dins tres tipes de limits de placas: convergent, o limit destructiu; divergent, tanben sonat centres d'expansion; e falha transformanta. Tèrratrems, activitat volcanica, ereccion de montanhas, e formacion de fossa oceanica se produson lo long d'aquestes limits de placas. Lo movement lateral relatiu de las placas varia, generalament entre 0 e 100 mm l'an. Las placas tectonicas son compausadas de dos tipes de litosfèra: la continentala pus espessa e l'oceanica pus prima. La part pus nauta es dita escòrça, sempre de dos tipes (continentala e oceanica). Aquò significa qu'una placa pòt èsser d'un, o de dos tipes. Un del punts màgers de la teoria es que la quantitat de superfícia de la placa (continentala e oceanica) que desapareis dins lo mantèl al long dels limits convergents per subduccion es mai o mens en equilibri amb l'escòrça nòva (oceanica) que s'es formada al long del limit divergent per expansion del fons oceanic.
Principis claus[modificar | modificar la font]
Las sisas extèrnas de la Tèrra son devesidas en litosfèra e astenosfèra. Aquò se basa sus las diferéncias de proprietats mecanicas e sus lo metòde de transferiment de calor. Mecanicament, la litosfèra es pus freja e pus rigida, mentre que l'astenosfèra es pus cauda e raja pus aisidament. En tèrmes de transferiment de calor, la litosfèra pèrd la calor per conduccion mentre que l'astenosfèra transferís la calor per conveccion. Aquesta division es pas de confondre amb la subdivision quimica d'aquestas meteissas sisas dins lo mantèl (que comprenon a l'encòp l'astenofèra e la part de mantèl de la litosfèra) e l'escòrça: un tròç de mantèl donat pòt èsser una part de la litosfèra o de l'astenosfèra a de moments diferents, en foncion de sa temperatura e de sa pression.
Lo principi clau de la tectonica de las placas es que la litosfèra es formada de placas distintas e separadas, que se mòvon sus una astenosfèra gaireben fluida. Lo movement de las placas atenh entre 10–40 mm/a (Dorsala mesoatlantica; aperaquí tant rapid coma la creissença de las onglas), e aperaquí 160 mm/a (Placa Nazca; velocitat de creis dels cabels)
Las placas tectonicas son formadas pel mantèl litosferic cobèrt per un o dos tipes d'escòrça: l'escòrça oceanica (nomenada dins los tèxts ancians sima de silici e magnèsi) e l'escòrça continentala (sial de silici e alumini). L'espessor mejana de la litosfèra es generalament de 100 km (Turcotte e Schubert 2002); aquesta espessor es foncion de son edat: quora lo temps passa, se refreja e ven pus espessa. Coma se forma al nivèl d'un dorsala oceanica e desvia cap a l'exterior, son espessor es tanben foncion de la distància amb la dorsala oceanica que s'i formèt la litosfèra. Per aténher una distància representativa la litosfèra oceanica deu viatjar abans la subduccion, l'espessor varia doncas entre aperaquí 6 km al nivèl de la dorsala dusca mai de 100 km al nivèl de la zona de subduccion.


text:
Alisis
Los alisis o los vents alisis bufan d'un biais relativament constent l'estiu e mens en l'ivèrn. Circulan entre los tròpics, entre lo 30-35º de latitud cap a l'Eqüator. Se dirigisson dempuèi la nautas pressions subtropicalas, cap a las bassas pressions eqüatorialas. Lo movement de rotacion de la Tèrra desvia los Alisis cap a l'oèst e, per aquò, bufan del nòrd èst cap al sud oèst dins l'emisfèri nòrd e del sud èst cap el nòrd oèst dins l'emisfèri sud.
Los periòdes ont los alisis bufavan amb mens intensitat constituissian un perilh del temps de la navigacion de vela pels vitges que se dirigissian cap al continent american, perque se formavan temps calmas de pauc de vent qu'empachavan d'avançar.
A l'Eqüator se produsís un massís d'aire calent ascendent, provòca una zòna de bassas pressions que va ocupar una autra massa d'aire que representa los alisis. Las massas d'aire calent pujan, venent fred progressivament e se dirigisson en sens contrari als Alisis, cap a las latitudas subtropicalas, d'ont venon aqueles. Los vents alisis forman part de la circulacion de Hadley que transpòrta la calor dempuèi las zònas equatorialas fins a aquelas subtropicalas remplaçant l'aire caud per un aire mas fred de las latitudas superioras. La rotacion terrèstre produsís aqueles vents en modificar los corrents miègjornals de transpòrt de calor.


text:
Bauma de Font Chavada
La bauma preïstorica de Font Chavada se tròba dins lo País d'Òrta e Tardoira, en Charanta Occitana.
Geografia[modificar | modificar la font]
Se situa a 2 km au nòrd-oest de la vila de Montberol, 27 km a l'est d'Engoleime, au limit de la comuna d'Orjaduelh, au pè dau vilaret de Font Chavada, dins un valon orientat vers lo sud-oest ente raja un riusset, Font Chavada, afluent de la riba drecha de Tardoira, prep de las baumas de Mont Gaudier e dau Placard.
Istòria[modificar | modificar la font]
Fuguet cerchada a partir de 1870 per Paire e Fermond; Durousseau-Dugontier de 1902 a 1910; Vallade en 1913-1914; Saint-Perrier en 1921; e Pierre David, qu'en 1933 efectuet de las exploracions dins lo niveu aurinhacian.
Germaine Henri-Martin tornar entreprenguet de las cerchas de 1937 a 1955. En 1947 s'i trobet 'na calòta craniana umana atribuida a un preneandertalian, que seriá l'òs uman mai ancian dau departament de Charanta.
Topografia[modificar | modificar la font]
Es un tunèl de 6 m de larjor e d'aperaquí 30 m de longor emb un corredor en U.
Estratigrafia[modificar | modificar la font]
Germaine Henri-Martin senhalet en 1957 sieis jaç de A a E e un jaç d'argila subre lo sòu de la bauma, emb de jaç B de l'Aurinhacian, de jaç C dau Mosterian e de jaç E dau Taiacian. 'Quilha ocupacion taiaciana fuguet situada dins l'Interglaciari Riss-Würm, fai aperaqui 150 000 ans.
De las cerchas recentas balhan 'na estratigrafia de uech jaç.
Preséncia umana[modificar | modificar la font]
Germaine Henri-Martin trobet en 1947 daus fragments de frontau e de parietau e 'na partida de calòta craniana compausada de frontau e de 'na partida daus parietaus de drecha e de mança, d'un uman vielh estant las suturas soudadas, atribuits a un preneandertalian.


text:
Monceaux-l'Abbaye
Monceaux-l'Abbaye es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Cantieradas-lo Abbaye se situa al extremitat oèst del departament de l'Oise, en bordure dels departaments de la Seine-Maritima.
La commune de Monceaux-l'Abbaye se situe à l'extrémité ouest du département de l'Oise, en bordure du départements de la Seine-Maritime.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 917, la vila se truca Monticelli.
En 917, la ville s'appelle Monticelli.


text:
Albèrt Arnavièla
Albèrt Arnavièla, escaissat l'arabi per encausa de son aparença fisica (en francés Albert Arnavielle; Alès, 22 de julh de 1844 - Montpelhièr 11 de novembre de 1927) foguèt un poèta e jornalista occitan. S'impausèt tre la publicacion de sos Cants de l'auba en 1868 coma una de las figuras màgers del reviscòl occitan de Cevena. Catolic e reialista fervent, Mistral lo sonèt "lo Sant del Felibritge".
Biografia[modificar | modificar la font]
Albèrt Arnavièla nasquèt dins la capitala de la Cevena, Alès, en 1844 dins una familha modèsta, filh d'un paire marbrièr. Escriviá en francés e en lenga d'òc e foguèt gràcias a la lectura de la Fara-Alès que s'avodèt a l'occitan. Majoral del Felibritge de Frederic Mistral, tanben foguèt un militant reialista de l'Accion francesa, pròche de Charles Maurras. Se maridèt en 1871 e comencèt a trabalhar dins la companhiá de camin de fèrre P.-L.-M. Puèi fondèt amb qualques collègas l'Escòla de la Tabò en 1877.
Òbras principalas[modificar | modificar la font]
- Lous Cants de l'aubo, poesias lengadocianas, amb la traduccion francesa en regard, per Albert Arnavielle, Nîmes, J. Roumieux, 1868.
- Per Toulouso, au noum de Diéu, poesia lengadociana, traduccion francesa per Albert Arnavielle, seguida de Donnez aux pauvres inondés, poesia, per J. Albran, Alais, J. Martin, 1875.
- Lous Gorbs, amb traduccion francesa, Montpelhièr, Hamelin et frères, 1880.
- Pouẽsìos dau troubaire-massou Matiéu Lacroix, emb' uno Noutiço biougrafico par Frederi Mistral e uno letro, e uno pouẽsìo d'Albert Arnavielle, La Grand' Coumbo, D. Coronel, 1899.
- Las Raiolos, poesias lengadocianas, amb la traduccion en regard per Albert Arnavielle, Montpelhièr, Éditions Languedociennes, 1932.


text:
Golf de Gasconha
Primèra definicion[modificar | modificar la font]
Lo golf de Gasconha o lo golf de Biscaia o la mar Cantabrica (en basc Bizkaiko golkoa / Kantauri Itsasoa; en espanhòu golfo de Gascuña / golfo de Vizcaya / mar Cantábrico; en francés golfe de Gascogne / golfe de Biscaye / mer Cantabrique) es un golf gran de l'ocean Atlantic situat a l'oèst d'Euròpa. En anant dempuish lo nòrd de Galícia fins au sud de Bretanha, confronta las còstas de Galícia, Espanha, deu Bascoat, d'Occitània, França e Bretanha, e en tèrmes d'estats, confronta Espanha e França.
Segonda definicion[modificar | modificar la font]
Existeish ua auta concepcion, subertot utilizada dens l'estat espanhòu, e pro ispanocentrista, segon la quau:
- La mar Cantabrica seré ua mar litorala de l'ocean Atlantic que banharé la còsta nòrd de la Peninsula Iberica. S'espandiré dempuish la punta d'Estaca de Bares (Galícia) fins a l'embocadura deu riu Bidassoa (au mitan deu País Basc e exactament au limit deus estats espanhòu e francés).
- Lo golf de Gasconha (o golf de Biscaia) seré pas qu'un annèxe orientau de la mar Cantabrica (lo son "hons" d'ua certana manèra). Situat a l'èst de Bidassoa, que seré la partida que banharé las còstas de l'estat francés (País Basc septentrionau e Gasconha).
Aquera definicion espanholista non precisa pas guaire la plaça exacta de las còstas francesas e bretonas.
Fauna[modificar | modificar la font]
Lo litorau qu'ei l'airau de l'abitat de hèra ausèth, qui la majoritat non s'i reprodusissen pas mes qui i son en tròp coneishuts e las loas visitas i son pro frequentas. A maugrat de la hòrta pression cinegetica, miles d'anatids limicòls e'autes ausèths marins qui son cada an obligats de crotzar lo golf, que reposan e que's noiren dens las soas còstas, los estuaris e las paluns gaireben desapareishudas.


text:
Artèria
Ua artèria qu'es un canèr qui chiscla sang despuish deu còr enlà, dab pression hauta . Que podem destriar la circulacion arteriau en dus. D'un costat l'artèra pulmonara, que sòrteish deu còr dret entà'u paumon, que conten sang non oxignada que s'en va cuelher l'oxigèn hens capilars pulmonars. De l'aute costat, qu'avem la ciriculacion arteriau generau, la sang qu'es chisclada despuish lo còr esquerra, dab sang oxigenada ende oxigenar cada cellula deu còr.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dinc a Reneishença, que pensavam ne contengossin pas nada sang mes que miava lo "pneuma" aus organis. Aqueste pneuma qu'èra la calor de vita creada hens lo còr. Aquò pr'amor un còp mòrt, la sang s'en va hens veas e las artèrias s'en tròban uèitadas.


text:
Héricourt-sur-Thérain
Héricourt-sur-Thérain es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Héricourt-sus-Thérain se situa a la extremitat oèst del departament de l'Oise, en bordure del departament de la Seine-Maritima.
La commune de Héricourt-sur-Thérain se situe à l'extrémité ouest du département de l'Oise, en bordure du département de la Seine-Maritime.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat se trucava Héricourt-Sant-Samson fins en 1946.
La commune s'appelait Héricourt-Saint-Samson jusqu'en 1946.


text:
Le Poiré-sur-Vie
Le Poiré-sur-Vie es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendèa e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Poiré sus Vida a situat en lo bocage Vendéen, sus un promontori en dominant la Vida
Le Poiré sur Vie est situé dans le bocage Vendéen, sur un promontoire dominant la Vie
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Mémorial del Poiré sus Vida, luòc consagrat als òmes del Poiré sus Vida « Mòrta per la França », dempuèi la guèrra de 1870 fins als nòstres jorns.
- Mémorial du Poiré sur Vie, site consacré aux hommes du Poiré sur Vie « Mort pour la France », depuis la guerre de 1870 jusqu'à nos jours.


text:
Peter Paul Rubens
Peter Paul Rubens que ho un deus màgers pintres barròcs. Originari deus País Baish espanhòus e hilh d'un pair calvinista qui huejó a Sieguen, Vesfàlia, que ho educat après per la soa mair dens la religion catolica.
Qu'ei donc atau au còp un pintre catolic, olandés e barròc representatiu de la Contra Reforma.
La soa pintrura que's destaca per la soa exageracion sesuala, picturala e iconografica barròca e mei que mei dens las soas òbras religiosas, istoricas, dens los sons pertrèits e païsatges.
Que ho tanben un important diplomata deu son temps.
Vita[modificar | modificar la font]
Que neishó a Sieguen on lo pair, Jan Rubens, èra refugiat per'mor d'estar calvinista. Acerà, Jan que ho conselhèr d'Anna de Saxònia, son galant e lo pair d'ua hilha illegitima, çò qui'u mandè en preson. Chic après la soa sortida, qu'es morí e Maria Pypelincks, la mair deu pintre, que tornè a Anvèrs (la soa vila d'origina) on Peter Paul e hore eslhevat dens lo catolicisme, e on arrecebore ua educacion classica de las suenhadas, inclusent la possibilitat d'estudiar dab grans pintres d'aquesta ciutat.
En 1598 que ho admés dehens la Guilda de Sant Luc, vodada aus pintres.
Que viatgè après en Italia on e demorè mantuas annadas, en bèth percorrér las corts dotadas de colleccions de pintruras qui l'ensenhèn los estils deus mèstes mei prestigiós. Aqueth sejorn italian que ho interromput en 1603 per un viatge e ua mission diplomatica entau Duc de Màntoa auprès de Felip II d'Espanha on podó atau estudiar las colleccions espanhòlas de tablèus. D'aquesta epòca e data lo son famós pertrèit equèstre deu Duc de Lerma.
A partir de 1609 que's tornè installar a Anvèrs, alavetz partida de l'Empèri Espanhòu ; durant aqueth periòde qu'avó ua grana activitat artistica e que ho pintre de la cort deu Duc Albèrt VII d'Àustria e de l'Infanta Isabel Clara d'Espanha qui, era, èra establida a Brussèlas.
En 1621 Rubens executè ua seria de tablèus comandat per la reina de França e de Navarra Maria de Medici coneguda com lo Cicle de Maria de Medici. Après aquesta comanda, lo pintre que tornè har lo diplomata per la coroa d'Espanha e aqu2 que comencè atau entà eth ua tempsada de viatges durant laquau e ho hèit duas vegadas cavaèr per Felip IV d'Espanh en 1624 e tanben perCarles I d'Anglatèrra en 1630. Aquesta annada, Rubens, veude, que's tornè maridar dab ua hilha de 16 ans, Hélène Fourment qui inspirè quauques representacions feminias deus sons darrèrs tablèus, com Lo jutjament de Paris. Qu'avó tres mainatges deu son prumèr maridatge e cinc deu segond.
Que's morí en 1640.


text:
1771
Aquesta pagina concernís l'an 1771 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats acomençadas l'annada precedenta entre lo ras-bitwoded Mikael Sehul, qu'ocupava Gondar ont èra installat lo negus fantòche Tekle Haymanot II, e una coalicion gropant lei Gallas de Ras Gucho, lo prince de Begamder e lo prince de Godjam. Après tres batalhas saunosas, Mikael Sehul foguèt obligat de capitular lo 4 de junh. Wand Bewossen de Begamder prenguèt lo poder dins la capitala fins a l'annada seguenta.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Transpòrt terrèstre[modificar | modificar la font]
Fin de la construccion dau « fardier » creat per lo generau francés Joseph Cugnot (1724-1804). Èra un veïcul d'artilhariá destinat au transpòrt de canons amb una velocitat d'aperaquí 3,5 km/h. Es considerat coma la premiera automobila.


text:
1963
Aquesta pagina concernís l'an 1963 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 14 de genièr - Charles de Gaulle rejeita la candidatura del Reialme Unit al mercat comun.
- 14 de genièr - De Gaulle refusa la creacion d'una fòrça nucleara multilaterala amb los Estats Units.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 26 de junh - Viatge de John F. Kennedy en Euròpa, amb visita a Berlin.
Africa[modificar | modificar la font]
Kenya[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 12 de decembre.
Sodan[modificar | modificar la font]
Fondacion de l'Union Africana Nacionala de Sodan (SANU) que son objectiu èra de defendre leis interès dei pòbles dei províncias meridionalas que s'opausavan a l'arabizacion e a l'islamizacion de la societat sodanesa.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Premier vòl espaciau (Vostok 6) d'una frema ambé la cosmonauta sovietica Valentina Terechkova (16-19 de junh).
Energia[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau premier subregenerator (ais Estats Units) e dau premier tokamak (en Union Sovietica).
Medecina[modificar | modificar la font]
Desvolopament dau premier vaccin còntra lo sarrampiu per la còla dau biologista estatsunidenc Maurice Hilleman (1919-2005).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 17 de febrièr - Michael Jordan, jogaire de basquetbòl american
- 19 de febrièr - Seal, cantaire american
- 20 de febrièr - Charles Barkley, jogaire de basquetbòl american
- 12 de març - Joaquim Cruz, atlèta brasilièr
- 13 de març - Fito Páez, cantaire argentin
- 27 de març - Quentin Tarantino, actor, director e autor de cinèma
- 7 d'abril - Jaime de Marichalar, espós d'Elena de Borbon.
- 8 d'abril - Julian Lennon, cantaire britanic, filh de John Lennon
- 13 d'abril - Garry Kasparov, jogaire d'escac rus
- 26 d'abril - Jet Li, actor chinés
- 25 de mai - Mike Myers,
- 9 de junh - Johnny Depp, actor american
- 25 de junh - George Michael, cantaire britanic
- 16 de julhet - Fatboy Slim, (Norman Cook), DJ anglés
- 17 de julhet - Rei Letsie III de Lesotho
- 18 de julhet – Martín Torrijos Espino, president de Panamà
- 24 de julhet - Karl Malone, jogaire de basquetbòl american
- 22 d'agost - Tori Amos, cantaira americana
- 6 d'octobre – Vasile Tarlev, president de Moldàvia
- 28 d'octobre - Eros Ramazzotti, cantaire italian
- 1 de novembre - Rick Allen, musician britanic (Def Leppard)
- 20 de decembre – Elena de Borbon, filha del rei Joan Carles I d'Espanha
- Joan-Daniel Bezsonoff, escrivan francés de lenga catalana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 11 de febrièr - Sylvia Plath, escrivan americana (m. 1932)
- 3 de junh - Papa Joan XXIII (n. 1881)
- 11 d'octobre - Édith Piaf, cantaira francesa (n. 1915)
- 11 d'octobre - Jean Cocteau, poèta, grafista e dessenhaire francés (n. 1889)
- 2 de novembre - Ngo Dinh Diem, president del Vietnam del Sud (n. 1901)
- 22 de novembre - John Fitzgerald Kennedy, president dels Estats Units d'America, assassinat (n.1917)
- 22 de novembre - Aldous Huxley, escrivan anglés (n. 1894)
- 24 de novembre - Lee Harvey Oswald, acusat de l'assassinat del president John F. Kennedy (n. 1939)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Eugene Paul Wigner, Maria Goeppert-Mayer, Hans Daniel Jensen
- Prèmi Nobel de Quimia : Karl Ziegler, Giulio Natta
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : John Carew Eccles, Alan Lloyd Hodgkin, Andrew Fielding Huxley
- Prèmi Nobel de Literatura : Giorgos Seferis
- Prèmi Nobel de la Patz : Comitat Internacional de la Crotz Roja


text:
Lido (Venècia)
Lo Lido de Venècia es un fin cordon litoral que s’espandís sus una dotzena de quilomètres entre la lòna de Venècia e la mar Adriatica dins la region de Venèt en Itàlia del nòrd.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Lido s’espandís entre lo pòrt de San Nicolò e le pòrt de Malamocco, ligada a la ciutat de Venècia e la tèrra fèrma per de ligams fluvials ferry-boat e vaporetti. Es una de las raras illas de la laguna que de carrièras carretalas son presentas.
Lo cordon litoral[modificar | modificar la font]
La lòna de Venècia comprend, del nòrd al sud, lo Lido de Jesolo, Cavallino-Treporti, lo Lido de Venècia, Pellestrina, Sottomarina e Isola Verde. Tèxte en italica
Istòria, art e cultura[modificar | modificar la font]
L’illa es caracterizada per de construccions del sègle XVIII, coma los « murazzi », òbras de defensa de la laguna contra la mer, que s’espandís garreben fins a l’esplanada del Casino e del Palais del Cinèma, bastits dins los ans 1930, e lo site que la Bienala de Venècia organiza, entre autres d'eveniments culturals, lo concors internacional d’art cinematografic de Venècia.
Dins le centre de l’illa, l’arquitectura s’enrequit d’edificis d'estil « liberty » e de zonas de verdas coma lo Granviale, la carrièra larga e bordada d'arbres qui travèrsa l’illa perpendicularament e que possedís d'edificis e ostals del sègle XIX.
De l’esplanada, dempuèi lo monuments als mòrts de la Primièra Guèrra mondiala, la Ribièra San Nicolò es una longa passejada lo long la laguna e mena fins a San Nicolò, que se trapa la mai granda fortificacion de l’illa e la glèisa bastida nòvament al sègle XVII. Es aquí que lo Dijòus de l'Ascension se celèbre la « fèsta de la Sensa » (maridatge de la mar).
Se l'autre costat de la Glèisa, le cementèri israelita de 1389, restaurat, se visita. Sus la partida oposada, una autra larga passejada lontja la mar sus tota la longor de l’illa.
La plaja[modificar | modificar la font]
La plaja del Lido qu'es renomada per las montilhas naturalas d'arena fina e daurada, e per l'aiga clara e calma, es aparada per las doas levadas de San Nicolò al nòrd e d’Alberoni al sud, e d'autras levadas intermediàrias perpendicularas al cordon litoral.
Lo pòrt[modificar | modificar la font]
Al nòrd se trapa lo pòrt del Lido, larg de 800 m e prigond de 12, separa la quita illa d'aquela de Cavallino-Treporti. Lo canal, viá d’accès al pòrt de Venècia, es en cors d'òbra de defensa contras las marèas dins l'ecastre del Projècte Mose.
Al sud se trapa lo pòrt de Malamocco, via d’accès de las naus grossas e petrolièrs cap a pòrt de Marghera e Mestre (Venècia).
Centres abitars[modificar | modificar la font]
- San Nicolò, pòrt de partença/arribada dels ferry-boat per/de la tèrra fèrma
- S.Maria Elisabetta, pòrt de partença/arribada de las naus per/de Venècia e la tèrra fèrma
- Città Giardino
- Ca’Bianca
- Malamocco
- Isola degli Alberoni
- Faro Rocchetta, pòrt de partença/arribada de las naus de ligam per l'illa de Pellestrina e Chioggia
Esports[modificar | modificar la font]
A Città Giardino son presents un estadi de rugbi e una patinadoira (concors internacionals) e a Alberoni i a un grand terren de gòlf. A Ca’Bianca se trapa una piscina olimpica. En mai, coma dins las autras localitats de la laguna son presentas de societats de navigacion per practica la rama, lo canoè. Son tanben praticticadas la pèsca esportiva e le sotada.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (it)Vista aeriana de l’intrada del Pòrt del Lido
- (it)Site de la laguna e del projècte Mose
- (it)ACTV : Site dels ligams per nau e servicis publics
- (en)Organizacion NO MOSE
- (it)Municipalitat de Lido-Pellestrina


text:
Croissy-sur-Seine
Croissy-sur-Seine es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Sègle IX la populacion locala, se consagrava principalament al persec. En març 845, un centenat de drakkars Vikings condusida per Ragnar Lodbrok remonten la Seine per saquejar París. Arturats a Charlevanne, passan sul braç drech del fleuve e desembarquen a la pêcherie de Croissy ont afrontan la populacion locala. Los abitants aguèron penjat dins l'isla o crucifiés suls ostals, lo vilatge saquejat e destruit… Lo luòc de débarquement #prene mai tard lo nom de Mauport, « pòrt maudich »[1],[2].
Al Sègle XI la distincion de Croissy aperten als senhors de Marly.
Jos Philippe lo Hardi, los reliques de Sant Léonard #que possedissiá la glèisa, i atrasián un grand concors de pelegrins.
Croissy A estrossejat de contunh abandonada pendent la guèrra de #Cent Ans. En lo moment de la chevauchée de Édouard III l'an 1346 çò Prince negre, fils del rei de Angleterre, cremason Croissy e Chatou e s'apodera de Sant-Germain-en-Laye.
Henri IV, n'aquerís de vasts arpents #que fa réaménager traçant de grandas vias #que son, uèi encara, los principals aqueles del sud de la Sivella.
Al Sègle XVII los servidors del rei e de la reina, demòran en Croissy. La navegacion sus la Seine s'efectua pel braç #que dessert Rueil e Bougival. Lo braç costat Croissy, es un braç mòrt, cargat d'anautits-fons e d'illòts e vorejat de zònas inundables. Per alimenter n'abondància las nombrosas concas dels jardins e bosquets del castèl de Versailles, Louis XIV a agut de besonh de fòrça d'aiga, d'ont lo bastiment a Marly d'una maquina gigantesca : barra la mitat de la Seine amb 14 ròdas a albes de 12 mètres de diamètre, #que comunican los sieus movements, per un jòc de manivelles, a un enòrme sistèma de pompas repartidas sus tres nivèls, #que pòrta l'aiga, per la aqueduc de Louveciennes, fins a Versailles. La realizacion d'aquel ensems, considerat alavetz coma laModèl:8 e Meravilha del Mond, révolutionne localement la navegacion e los bòrds de Seine. La Maquina en barrant lo braç navigable, cal condicionar lo braç mòrt de Croissy. Lo vilatge pèrd aital una quantitat importanta de terrens en bordure del fleuve.
En 1644, Croissy a crompat pel chevalier François de Patrocles, genet principal de la Reina.
En 1779, la tèrra de Croissy passa a las mans del receveur general de las finanças Jean Chanorier. En 1790, es lo primièr cònsol elegit de Croissy.
En 1793, Joséphine de Beauharnais i #demorar dins un otèl particular situat al 6 bis Granda Carrièra per se protegir de la Terror.
Al Sègle XIX, Croissy, coma la siá vesina Chatou, viu se desvolopar la mòda del canotage sus la Seine. Una guinguette installada dins l'isla de Croissy, la Grenouillère, #conéisser un grand succès fins a la siá destruccion en 1889 per un incendi. I aguèt freqüentat sustot pels pintors impressionistes, tales #que Edgar Degas, Claude Monet, Auguste Renoir, Vincent Van Gogh, Alfred Sisley...
Croissy #Èsser longtemps una tèrra de culturas maraîchères, #que los produchs, sustot navets e de carròtas, n'avián liurat a las lòtjas de París.
Au Modèl:IXe siècle la population locale, se consacrait principalement à la pêche. En mars 845, une centaine de drakkars Vikings conduits par Ragnar Lodbrok remontent la Seine pour piller Paris. Arrêtés à Charlevanne, ils passent sur le bras droit du fleuve et débarquent à la pêcherie de Croissy où ils affrontent la population locale. Les habitants furent pendus dans l'île ou crucifiés sur les maisons, le village pillé et détruit… Le lieu de débarquement prit plus tard le nom de Mauport, « port maudit »[3],[4].
Au Sègle XI la seigneurie de Croissy appartient aux seigneurs de Marly.
Sous Philippe le Hardi, les reliques de Saint Léonard que possédait l'église, y attiraient un grand concours de pèlerins.
Croissy est ravagée puis abandonnée pendant la guerre de Cent Ans. Lors de la chevauchée d’Édouard III en 1346 le Prince noir, fils du roi d’Angleterre, brûle Croissy et Chatou et s’empare de Saint-Germain-en-Laye.
Henri IV, en acquiert de vastes arpents qu’il fait réaménager en traçant de grandes voies qui sont, aujourd’hui encore, les principaux axes du sud de la Boucle.
Au Sègle XVII les serviteurs du roi et de la reine, habitent à Croissy. La navigation sur la Seine s’effectue par le bras qui dessert Rueil et Bougival. Le bras côté Croissy, est un bras mort, encombré de hauts-fonds et d’îlots et bordé de zones inondables. Pour alimenter en abondance les nombreux bassins des jardins et bosquets du château de Versailles, Louis XIV a besoin de beaucoup d’eau, d’où la construction à Marly d’une machine gigantesque : elle barre la moitié de la Seine avec 14 roues à aubes de 12 mètres de diamètre, qui communiquent leurs mouvements, par un jeu de manivelles, à un énorme système de pompes réparties sur trois niveaux, qui amène l'eau, par l'aqueduc de Louveciennes, jusqu'à Versailles. La réalisation de cet ensemble, considéré alors comme la 8en Merveille du Monde, révolutionne localement la navigation et les bords de Seine. La Machine barrant le bras navigable, il faut aménager le bras mort de Croissy. Le village perd ainsi une quantité importante de terrains en bordure du fleuve.
En 1644, Croissy est achetée par le chevalier François de Patrocles, écuyer principal de la Reine.
En 1779, la terre de Croissy passe aux mains du receveur général des finances Jean Chanorier. En 1790, il est le premier maire élu de Croissy.
En 1793, Joséphine de Beauharnais y demeura dans un hôtel particulier situé au 6 bis Grand Rue pour se protéger de la Terreur.
Au Sègle XIX, Croissy, comme sa voisine Chatou, vit se développer la mode du canotage sur la Seine. Une guinguette installée dans l'île de Croissy, la Grenouillère, connut un grand succès jusqu'à sa destruction en 1889 par un incendie. Elle fut fréquentée notamment par les peintres impressionnistes, tels qu'Edgar Degas, Claude Monet, Auguste Renoir, Vincent Van Gogh, Alfred Sisley...
Croissy fut longtemps une terre de cultures maraîchères, dont les produits, notamment navets et carottes, étaient livrés aux halles de Paris.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Informat pel fraire Aimoin del abbaye de Sant-Germain-de detlos-Prés
- ↑ lo-fil-de detlos-siecles.html Istòria de Croissy sul luòc de la comuna.
- ↑ Rapporté par le moine Aimoin de l'abbaye de Saint-Germain-des-Prés
- ↑ Histoire de Croissy sur le site de la mairie.


text:
Luttange
Luttange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa en lo luòc inscrich de la vallée de la Canner[1].
La commune se situe dans le site inscrit de la vallée de la Canner[2].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Ancià fief luxembourgeois.
- Plaça militar pendent lo periòde gallo-romaine.
- A Modèl:La s, fief dels comtes de Luxemborg, donat pel évêché de Mètz.
- Lo 16 de setembre de 1538, los Messins #cremar Luttange per venjar-se de lo pòrti de Lorraine #que i aviá meses lo fuòc a Rembervillers, après aver-ne fach massacrer los abitants.
- En 1810 lo vilatge de Kirsch-lès-Luttange a ligat a la municipalitat de Luttange.
- Ancien fief luxembourgeois.
- Poste militaire durant la période gallo-romaine.
- Au Sègle XIII, fief des comtes de Luxembourg, donné par l'évêché de Metz.
- Le 16 septembre 1538, les Messins brûlèrent Luttange pour se venger du duc de Lorraine qui avait mis le feu à Rembervillers, après en avoir fait massacrer les habitants.
- En 1810 le village de Kirsch-lès-Luttange est rattaché à la commune de Luttange.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.lorraine.ecologie.gouv.fr/liens_carmen/paysage/sitei/Se57331a.pdf
- ↑ http://www.lorraine.ecologie.gouv.fr/Liens_CARMEN/Paysage/SITEI/SI57331A.PDF


text:
Ramon de Miraval
Ramon[1] de Miraval foguèt un trobador de la fin del sègle XII e de la debuta del sègle XIII que segon sa vida, èra un paure cavalièr de Carcassés que possedissiá mens d'un quart del castèl de Miraval."[2][3] Protegit per Ramon VI de Tolosa, foguèt pus tard tanben asssociat a Pèire II d'Aragon e Anfós VIII de Castelha. Son pseudonim literari èra Audiartz.[2]
Se desseparèt de sa molhèr Gaudairenca qu'ela tanben compausava coblas e danças; s'enamorèt successivament de Na Loba de Penautièr, castelana de Cabaret; puèi de Brunessen, molhèr del baron Pèire Rogièr de Clarmont Ferrand, e d'Azalaís de Boisseson, molhèr de Bernat de Lombers, que ne cantèt la beutat talament ben, que lo rei En Pèire II d'Aragon la venguèt cortejar. Après la desfacha de Murèth, Raimon de Miraval se refugièt a la cors d'Aragon.
De sos trabalhs , demora uèi 45 cançons, que 22 servan sas melodias. Fòrça de sos trabalhs son dins l'estil trobar lèu. Raimon adreicèt maites trabalhs a qualqu'un que se disiá "Pastoret", mas l'identificacion d'aquesta persona es problematica, pasmens se pensa generament qu'èra Ramon Rogièr Trencavel.[2][4] Raimon èra admirat pels sieus contemporanèus e per la màger part dels poètas de las generacions successivas e èra famós per son biais de tractar lo subjècte de l'amor cortés. Raimon s'aluenhèt de la canso tradicionala celebrant lo jois d'amor o l'amor de lonh, mas soslinhèt al contrari la cortesia , l'onor, e la reputacion.[5] La pus nauta vertut es la fidelitat, mas aquesta depend de la cortesia (pretz e valor).[5]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Las formas Ramond e Raimon son tanben posssiblas en occitan
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Graham-Leigh, 28.
- ↑ Raimon Miravals se fo uns paubre cavalliers de Carcases, que non avia mas la quarta part del castel de Miraval, et en quel castel non estaven XL homes
- ↑ Topsfield, ''Les Poésies du troubadour Raimon de Miraval, 26.
- ↑ 5,0 5,1 Topsfield, "Raimon de Miraval and the Art of Courtly Love", 35–36.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
Sas òbras:


text:
Ion
En fisica e quimia, un ion (dau grèc ion, qu'es lo participi de iénai, "anar") es un atòm o molecula amb carga electrica. S'apèla cation un ion amb carga positiva, e anion un ion amb carga negativa. Lo procès de ganhar o pèrdre d'electrons (a respècte de l'atòm o de la molecula neutre) se nomena ionizacion. Se representa lei cations e leis anions amb lo simbòl de l'atòm correspondent e lo simbòl "+" o "-", respectivament (per exemple, Na+ o F-). Se lo nombre d'electrons ganhats o perduts es mai grand qu'un, aiçò s'indica tanben (per exemple, Mg2+ o O2-). Lei cations e anions son pipats per la catode e l'anode, respectivament. Michael Faraday foguèt lo primièr que prepausèt l'existéncia deis ions, en 1830, mas foguèt Arrhenius que ne desvolopèt la teoria correspondenta en 1884. Aiçò li vauguèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1903. L'energia que fau per arrancar un electron d'un atòm dins lo vuege es lo potenciau d'ionizacion o energia d'ionizacion d'aquel atòm. Lei potenciaus d'ionizacion atomica son de constantas fisicas, caracteristicas de cada atòm. Lo meteis concèpte se pòt aplicar en de moleculas e solids. Generalament, lei potenciaus d'ionizacion descreisson d'aut en bas, e creisson de senèstra a drecha dins la Taula periodica. Aquela tendéncia es invèrsa d'aquela que se tròba per lei rais atomics. Aiçò es a causa dau fach que, dins leis atòms pichons, leis electrons son atrachs pus fòrtament per lo nuclèu e fau mai d'energia per leis arrancar. Lo primièr potenciau d'ionizacion es çò que fau per arrancar lo primièr electron d'un atòm neutre, lo segond potenciau es çò que fau per arrancar dos electrons, e aitau successivament. Lei potenciaus d'ionizacion aumentan gradualament. Generalament, i a un saut considerable d'energia en quauque ponch de la seria. Aiçò fa que cada atòm tenda a formar un cèrt tipe de cation. Per exemple, lo sòdi (Na) forma Na+, mas pas Na2+.


text:
Cellulas glialas
La cellulas glialas que son la màger part de las cellulas deu cervèth, au ras de las neurònas (qui representan sonque 10 per cent de las celulas d'aqueth organ). Las cellulas glialas que jogan un ròtle dens lometabolisme deu cervèth, qu'asseguran lo son sostien en tot pleant los vueits deishats per las neurònas, qu'isoplan las neurònas enter eras e que las emparan contra las infeccions. Despuish chic de temps, la sciéncia que s'intresa au ròtle qui jogarén dilhèu dens la propagacion deu briu nerviós.
Microglia[modificar | modificar la font]
La macroglia qu'ei constituida de cellulas macrofags qui emparan las neurònas per fagocitòsi.


text:
Cristallografia de rais X
La cristallografia de rais X es una tecnica que consistís a far passar un fais de rais X a travèrs d'un cristal de la substància subjècta a estudi. Lo fais s'escinde en de divèrsas direccions a causa de la simetria de l'agropacion d'atòms e, per difraccion, dona luòc a un patron d'intensitats que se pòt interpretar segon la posicion dels atòms dins lo cristal, en aplicant la lei de Bragg. La cristallografia de rais X exerciguèt un rotle essencial dins la descripcion de l'eliç dobla de la molecula d'ADN (Vejatz tanben: Rosalind Franklin, James D. Watson, Francis Crick). Aquesta tecnica s'utiliza largament dins la determinacion d'estructuras de proteïnas.


text:
Cèltas
Dins l'antiquitat los cèltas qu'arribèron, a partir del primièr millenari, vèrs 1200 en Euròpa e vèrs 900 dins la Peninsula Iberica, èran un ensems de pòbles liats entre eles qu'abitavan en Euròpa Centrala; totes aqueles pòbles parlavan de lengas indoeuropèas marca d'una origina comuna. Uèi, lo tèrme "Cèlta" s'utiliza sovent per descriure las gents, las culturas lengas de fòrça grops etnics de las illas Britanicas, de las regions de Bretanha (França), de Minho (Portugal) e de Galícia (Espanha). Tanben las tribús o nacions, coma los Atrebatas, Menapii, e Parisii, de las de regions cèltas de tèrra fèrma, coma Gàllia e Belgica, se sap que se moguèron cap a Grand Bretanha e Irlanda e contribuiguèron a la creissença d'aquelas populacions. L'usatge del terme cèlta per se referir als gents d'Irlanda e Grand Bretanha apareguèt al sègle XVIII. Vivián en poblacion dedins de barris nomenats castrum.
Los grècs antics, los nomenèron en primièr "iperboris"; e mai tard keltoi o gents ocultas, que ven del grèc ancian Hecateu en 517.
Se pòt pas parlar d'un Estat pròpriament cèlta, perque cada zona aviá son cap, e coma èran un pòble guerrièr, totjorn i aguèt de rivalitats entre eles.
Societat e cultura[modificar | modificar la font]
Lo ròtle de las femnas dins la societat, èra fòrça plan considerada, perque existissiá pas lo masclisme dels autres pòbles de l'epòca, coma los romans. Al contrari, las femnas cèltas fasián lo servici militar e anavan a la guèrra. Fins a èsser melhoras dins las batalhas que los òmes, coma o explica Juli Cesar, segon que la batalha èra perduda se se jonhèron las femnas cèltas. Se podián maridar amb qui desiravan, e podián refusar fins als a princes o grands guerrièrs. Un còp casats, capitava lo cople qu'aviá lo reng guerrièr pus elevat e lo mai de possessions. Coma las femnas cèltas podián anar a la guèrra e eretar de tèrras, i aviá de maridatges ont capitava la femna e d'autres l'òme.
I aguèt fòrça reinas cèltas importantas, coma de grandas guerrièras, druidesas.
Lo divorci existissiá dins la societat cèlta. Es a dire que, abans lo maridatge "per tota la vida" (perque èra pas de costuma de trencar) i aviá un autre que durava un an e un jorn, pendent que lo cople viviá ensemble dins lo meteis ostal e decidissiá se se volián maridar per totjorn o non e se volián renovelar lo matrimòni.
Èran totalament en favor de las relacions sexualas abans lo matrimòni, fach qu'estonava los romans e los autres pòbles amb qui venguèron en contacte.
Lenga[modificar | modificar la font]
I a tres ipotèsis per explicar la naissença del protocèlta. La primièra afirma que se desvolopèt al periòde de la Cultura de La Tena a partir del continuum dialectal parlat sul continent europèu. Una segonda teoria prepausa que nasquèt amb la segonba onda de migracions indoeuropèa vèrs 2400. La tresena sosten que venguèt amb la revolucion neolitica, vèrs 5000.
Aquel protocèlta se fragmentèt en dos grands grops, lo continental e l'insular (parlat en Grand Bretanha e Irlanda), que donarián luòc a diferentas lengas cèltas posterioras.


text:
Ormona
Las ormonas son principalament de peptids, de proteïnas o d'esteroïdes qu'en çò dels èssers vivents pluricellulars regulan e coordinan l'activitat de las cellulas. Son de messatgièrs bioquimics produsits per de glandolas endocrinas o de secrecion intèrna doncas que libèran las ormonas dins lo mitan intèrne (sang, emolimfa o saba). Agisson unicament sus un organ determinat nomenat organ cibla e sus las cellulas que son las unicas qu'an sus la membrana plasmica de receptors ormonals especifics per aquelas ormonas.


text:
Modèl:Article principal
Aqueste modèl permet de presentar un ligam vèrs un article principal.
Se pòt utilizar :
- per las categorias, per remandar a la lectura d'un article ;
- pels sosarticles, per renviar a la lectura d'un article principal.
La sintaxi d'aqueste modèl es identica a la de {{Article detalhat}}. La preséncia de mantun paramètre, es possibla, mas pasmens desconselhada.
Exemples[modificar | modificar la font]
Especificitats[modificar | modificar la font]
A l'invèrsa de {{Article detalhat}}, {{Article principal}} se pòt utilizar sens paramètre, dins las categorias. Dins aqueste cas, remandarà vèrs l'article qu'aurà lo meteis nom que la categoria. Çaquelà, se recomanda d'utilizar un paramètre, per uniformizar la sintaxi generala de Wikipèdia.


text:
Fòrça centripèta
Lo tèrme fòrça centripèta ("que tend a s'aprochar del centre", en latin) designa una fòrça permetent de mantenir un objècte dins una trajectòria circulària o, mai sovent, elliptica. En efècte, tot objècte descrivent una trajectòria elliptica possèda en coordonadas cilindricas una acceleracion radiala non nula, nomenada acceleracion centripèta, qu'es dirigida cap al centre de corbadura. D'un punt de vista dinamica, lo Principi Fondamental de la Dinamica (PFD) indica alara la preséncia d'una fòrça radiala dirigida ela tanben cap al centre de corbadura.
Aquela fòrça es al sens de Newton una fòrça vertadièra, que poiriá aver divèrsas originas, per exemple:
- fòrça d'exageracion (movement dels neutrons)
- fòrça de gravitacion (movement de las planetas)
- fòrça de tension (movement circulari d'una massa ligada a un fial tendut que l'autre extremitat es mai sovent fixe (o gaireben))
Sens fòrça centripèta, l'objècte pòt pas tornejar o s'arrèsta de tornejar. Dins l'illustracion del costat, se lo fial se romp, la pelòta s'arrèsta de tornejar e contunha per simple inercia un movement rectilinha, tangent a son anciana trajectòria circulària. Aquel punch de vista es aquel d'un observator situat fòra del dispositiu tornant (coma lo lector que regarda l'esquèma - aquel repari es galilean). Per un observator situat al centre de rotacion e tornejant amb el (lo repari es alara non galilean) l'ejeccion de la pelòta es percebut diferentament, coma l'efècte d'una fòrça dicha fòrça centrifuga (la fòrça centrifuga es dicha fictiva perque interven sonque dins lo repari en rotacion, per interpretar un efècte subjectiu).
Dins un referencial galilean un còrs isolat possèda, s'es en movement, una trajectòria rectilinha uniforma (velocitat constanta). Li far percorrir una trajectòria elliptica torna a lo desviar de contunh, e doncas a li aplicar a tot instant una fòrça dirigida cap al centre de corbadura. Aquela fòrça es alara qualificada de centripèta. Lo caractèr centripèt d'una fòrça es pas intrinsèc, mas li es conferit per son efècte sus la trajectòria de l'objècte. Seriá mai corrècte de parlar de fòrça amb efècte centripèt.
Per construccion, la fòrça centripèta es radiala, dirigida cap al centre de corbadura, e son intensitat es inversament proporcionala al rai de corbadura de la trajectòria du punch d'aplicacion.
Somari
Formula de basa[modificar | modificar la font]
Lo vector velocitat es definit per la velocitat e la direccion del movement. Se la resultanta (es a dire la soma dels vectors) de fòrças aplicadas a un objècte es nula, aquel objècte n'accelèra pas e doncas se desplaça sus une linha drecha a velocitat constanta: lo vector velocitat es constant. Al contrari, un objècte que se desplaça a velocitat constanta e que la trajectòria es un cercle cambia de contunh de direccion de movement. Lo taus de variacion del vector velocitat es alara nomenat acceleracion centripèta.
Aquela acceleracion centripèta depend del rai r del cercle e de la velocitat v de l'objècte. Mai la velocitat es granda, mai l'acceleracion aumenta, tanben mai lo rai es pichon, mai aumenta. De biais mai precís, l'acceleracion centripèta es donat per la formula
ont w = v / r es la velocitat angulara. Lo signe negatiu indica que la direccion d'aquela acceleracion es dirigida cap al centre du cercle, es a dire opausada al vector posicion . (Supausam que l'origina de es plaçada al centre del cercle.) designa lo vector unitari dins la direccion de .
Segon la Segonda lei de Newton, , la fòrça fisica deu èsser aplicada a una massa m per produire une tala acceleracion. La quantitat de fòrça necessària per se desplaçar a la velocitat v sul cercle de rai r es:
l'expression foguèt formulada de diferents biais equivalents. Aquí, es lo vector de velocitat angulària. Aquí encara, lo signe negatiu indica que la direccion es dirigida cap a l'interior cap al centre del cercle e dins la direccion opausada al vector rai . Se la fòrça aplicada es mens fòrta respectivament mai fòrta que , l'objècte s'introduirá cap a l'exterior respectivament l'interior, se desplaçant sus un cercle mai grand, resp. mai pichon.
S'un objècte se desplaça sus un cercle a une velocitat variabla, son acceleracion pòt èsser divisida en doas compausantas: l'acceleracion radiala (l'acceleracion centripèta) que cambia la direccion de la velocitat e una compausanta tangenciala que cambia l'amplitud de la velocitat.
Exemples[modificar | modificar la font]
Per un satellit en orbita a l'entorn d'una planeta, la fòrça centripèta es porgida per l'atraccion gravitacionala entre lo satellit e la planeta e agís en direccion del baricentre dels dos objèctes.
Per un objècte ligat al tèrme d'una còrda e tornejant a l'entorn d'un axe de rotacion vertical, la fòrça centripèta es la compausanta orizontala de la tension de la còrda qu'agís cap al du baricentre entre l'axe de rotacion e l'objècte.
Per un objècte en movement circulari unifòrma, aquela fòrça val . essent la velocitat e , lo rai del cercle.
Exemple numeric[modificar | modificar la font]
Exemple: una pelòta de 1 kg va a 2m·s-1 a una distança de 0,5m du pal central, doncas una fòrça de 8 newtons (0,8 kgf)
ont la conversion en quilogramme-fòrça s'exprimís atal: .
Confusions usualas[modificar | modificar la font]
La fòrça centripèta se deu pas confondre amb la fòrça centrifuga. Aquela darrièra es una fòrça fictiva dicha d'inercia qu'interven se se plaçam dins un referencial en rotacion, per interpretar l'alunhament d'un còrs qu'escapa a aquela rotacion. Per poder utilizar las leis de Newton se cal plaçar dins un referencial non accelerat, dich referencial galilean. Dins un tal referencial las fòrças d'inercias despareisson tot simplament al benefici de las solas fòrças vertadièras (non fictivas).
La fòrça centripèta tampauc se deu pas confondre amb la fòrça centrala. Las fòrças centralas son una classa de fòrças fisicas entre dos objèctes que seguisson doas condicions:
- la magnitud despend sonque de la distança entre los dos objèctes
- la direccion punta le long de la linha ligant los centres d'ambedos.
Per exemple, la fòrça gravitacionala entre doas massas o la fòrça electroestatica entre doas cargas electricas son de fòrças centralas. La fòrça centripèta manten un objècte en movement circulari es sovent una fòrça centrala, mas es pas la sola.
Derivacion geometrica[modificar | modificar la font]
Lo cercle d'esquèrra mòstra un objècte se desplaçant sus un cercle a velocitat constanta a quatre instants diferents sur l'orbita. Son vector posicion es e son vector velocitat .
Lo vector velocitat es totjorn perpendicular al vector posicion (perque es torjorn tangent al cercle); atal, coma se desplaça en cercle, fach lo meteis. Lo movement circulari de la velocitat es indicat sul dessenh de drecha, amb lo movement de l'acceleracion . La velocitat es lo taus de variacion de la posicion, l'acceleracion es lo taus de variacion de la velocitat.
Coma los vectors posicion e velocitat se desplaçan ensemble, tornejan a l'entorn de lors cercles respectius a un meteis instant T. Aquel temps es la distança percorrida divisada per la velocitat:
e per analogia,
Egalant aquelas doas equacions e resolvent per , obtenèm:
la comparason dels dos cercles indica que l'acceleracion punta cap al centre del cercle R. Per exemple, a un instant donat, lo vector posicion punta cap a 12 oras, lo vector velocitat punta cap a 9 oras que (regardant sul cercle de drecha) a un vector d'acceleracion puntant cap a 6 oras. Atal lo vector acceleracion es opausat al vector posicion e punta en direccion del centre del cercle.
Derivacion per l'analisi[modificar | modificar la font]
Una autra estrategia de derivacion es d'utilizar un sistèma de coordonadas polaras, supausant que lo rai demòra constant, e de derivar dos còps.
Siá lo vector descrivant la posicion d'una massa a un instant t. Coma supausam que lo movement es circular unifòrme, avèm ont r es constant (rai del cercle) e es lo vector unitari puntant dempuèi l'origina cap a la massa. La direccion es descricha per θ, angle entre l'axe de las abscissas (x) e le vector unitari, mesurat dins le sens trigonometric (sens contrari al las agulhas d'un relòtge). Exprimit dins lo sistèma de las coordonadas cartesianas en utilizant los vectors unitaris (axe de las abscissas, x) e (axe de las ordonadas, y), avèm
Nota: Al contrari dels vectors unitats cartesians, que son constants, la direccion del vector unitat en coordonadas polaras depend de l'angle θ, e doncas las seunas derivadas dependan del temps.
En desribant per obtenir lo vectpr velocitat:
ont w es la velocitat angular dθ/dt, e es lo vector unitari qu'es perpendicular a e que punta cap a de θ aumentant. En coordonadas cartesianas, avèm .
Aquel resultat indica que lo vector velocitat es dirigit a l'entorn del cercle e en tornant derivar obtenèm l'acceleracion
E Atal, la compausanta radiala de l'acceleracion es:
- aR = −w2r


text:
Taiga
La taiga es un biòma caracterizat principalament per de bòsques de conifèrs en un clima freg.
La taiga s'estend generalament per dessús los 60º de latitud nòrd fins arribar dins la zòna de la tondra. Al sud es limitada pel bòsc caducifòli temperat.
Lo mot taiga es manlevat al rus e s'emplega tant per Euràsia coma per America del Nòrd que son los unics luòcs ont s'estend aquel tipe de vegetacion. Dins l'emisfèri sud las tèrras emergidas arriban pas a de latituds tan meridionalas ont se pòscan desvolopar aqueles bòsques. Bòsc boreal de conifèrs es un sinonim de taiga.
Ocupa de grandas espandidas dels païses escandinaus, nòrd de Russia (mai que mai en Siberia), de parts de Mongolia e del Nòrd de China, Canadà en la siá màger part e l'extrèm nòrd dels Estats Units.
Clima de la taiga[modificar | modificar la font]
- Se tracta d'un clima freg continental ont las diferéncias entre las temperaturas mejanas d'ivèrn e las d'estiu van de de 20 °C (Finlàndia) a mai de 60 °C (Sibèria Orientala).
- L'ivèrn las temperaturas son totjorn en dejós de zèro e las geladas nocturnas contunhan pendent la prima seguís un cort periòde de 30 a 45 jorns liures de temperaturas negativas e a la fin de l'estiu tòrna ja gelar.
- La temperatura mejana pòt èsser encara positiva en los luòcs relativament temperats 4 o 5 °C annala mas es en general negativa de -5 °C a -15 °C.
- L'ivèrn es fòrça fred mas dins una granda part del biòma en aquela sason i nèva pauc a causa de la preséncia d'un anticiclòn persistent que fa tanben que l'umiditat ambienta siá bassa e que aja pauc de vent. Per la nauta latitud pendent l'epòca freda las oras de lutz son fòrça cortas.
- L'estiu (de temperaturas mejanas entre 12 °C e 19 °C) es lo moment que s'i produsís gaireben tota la creissença vegetala ajudat pel fach que i plòu mai (la pluviometria annala vària entre 500 e 200 litres) e son los jorns pus longs.
Sòls[modificar | modificar la font]
- Dins la màger part d'aquel biòma lo sòl es de longa gelat e se fond pas que lo jaç superficial, sus un pauc mai d'un mètre, ont s'enrasiga la vegetacion.
- Los sòls son acids e paures en nutriments someses a un lavatge intens e amb una activitat biologica redusida per l'escassetat de microorganismes e de l'activitat biologica en general.
- Es comuna la preséncia de torbièras dins de luòcs amb fòrça aiga e matèria organica.
Flòra e vegetacion[modificar | modificar la font]
- I a pauc d'espècias capablas de s'adaptar a la taiga e d'i subreviure mas las qu'o capitan ocupan la màger part del territòri e atal forman la vegetacion dominanta del païsatge.
- Dins la taiga i creisson principalament de conifèrs: pin roge (Pinus sylvestris) qu'es una sosespècia diferenta de la que creis en de luòcs pus meridionals, ocupa los luòcs mai secs de la taiga. Divèrsas espècias d'avets e de piceas se tròban en Euràsia e Nordamèrica ont la flòra es mai rica perque après las glaciacions la vegetacion a pas trobat d'obstacle geografic per s'espandir.
- Beces e pibols se tròban après los incendis o a la broa dels rius.
- Divèrses tipes de molsa recobrisson lo sotabòsc.
- Entre los pichons arbusts es fòrça corrent l'avajon vaccinum myrtillus
Fauna[modificar | modificar la font]
- Entre los grands mamifèrs cal notar l'ors brun o gris. Los rangièrs (caribó en America del Nòrd) se refugian dins la taiga pendent l'ivèrn e manjan de brots de conifèrs e la sieuna rusca. L'elan es un grand cervid mai meridional que los rens. Lo lop, lo guèine e lo singlar (de talha pus gròssa que los que vivon en de latituds mai meridionalas) son totjorn presents. I a tanben fòrça pichons mamifèrs e de nombrosas espècias d'ausèls.
Populacion umana[modificar | modificar la font]
- 60% de las gents qu'abitan en dessús dels 60° de latitud nòrd son finlandés, dich d'una autra manièra i a aperaquí 10 milions d'abitants dins la taiga e la densitat de populacion arriba pas a un abitant per quilomètre carrat al nòrd de Canadà.
Dins la taiga se pòt pas far gaire de culturas (òrdi, trufas, cebas, plantas pasturencas) e l'agricultura se practica a escala pichona. L'esplecha forestièra demanda a l'ora d'ara pauc de man d'òbra. Abans èra fòrça importanta la caça e la trapa per las pèls preciosas (marta, castor ...), causa que foguèt una empencha per la colonizacion. L'industria minièra (aur e diamants) es a l'ora d'ara importanta en Siberia Orientala.


text:
Parlament Europèu
Lo Parlament Europèu es lo còrs parlamentari de l'Union Europèa, elegit dirèctament per los estajants de l'Union Europèa cada cinc ans. Amb lo Conselh dels Ministres, compausa la branca legislativa de las institucions de l'Union, que tenon dos sètis : Estrasborg e Brussèlas.
Lo Parlament a de poders legislatius limitats. Pòt pas iniciar una legislacion, mas pòt emendar o metre son vèto dins mantun sector politic. Dins d'autres sectors, a sonque lo drech d'èsser consultat. Supervisa tanben la Comission Europèa. Deu aprovar totas las nominacions de la comission, e las pòt relevar per un vòte de censura. A tanben lo drech de contrarotlar lo budgèt de l'UE.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Chapeiry
Chapèri en arpitan (Chapeiry en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Anautita Savoie
Haute Savoie
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La parròquia de Chapeiry i aguèt jonch a aquela de Montagny-las-Lanches fins en 1596 e de 1803 a 1872.
La paroisse de Chapeiry fut unie à celle de Montagny-les-Lanches jusqu'en 1596 et de 1803 à 1872.


text:
Perrigny-sur-Armançon
Perrigny-sur-Armançon es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yonne e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Una polida estatua de Sant Martin a caval en partejant la mitat de lo sieu abric amb un mendiant a mes a lo-dessus de la pichona glèisa del pòble
Une belle statue de Saint Martin à cheval partageant la moitié de son manteau avec un mendiant est posé au-dessus de la petite église du village


text:
Violon alto
Lo violon alto (o vriulon alto...) o mei simplament alto qu'ei un instrument de còrdas hregadas de la familha deu vriulon e qui las soas quate còrdas (de la mei grava a la mei aguda : Sol, Re, La, Mi) be son acordadas ua quinta mei baisha que las deu vriulon ; tan vau díser que lo dò de l'alto (la còrda grava) qu'ei ua quinta mei baisha que lo sòl deu vriulon e que lo mi d'aqueth darrèr (la soa còrda mei aguda) qu'ei ua quinta mei hauta que lo la de l'alto ; aquò que significa tanben que los dus instruments que partatjan tres còrdas acordadas a la medisha hautor : los lors Sol, Re e La.
Lo còs deu violon alto qu'ei mei gran que lo deu violon e, au contra deu violonaire qui legeish las soas particions en clau de Sol, l'altista que las s'ac legeish en clau d'Ut.
- Caracteristicas generaus : arquet, pontet, barra d'armonia, amna, colofònia
- Ajòus : Rebec • Lira da braccio • viela
- Familha deu vriulon : vriulon • vriulon piccolo • vriulon alto • vriulon tenor • violoncèl • violoncèl piccolo
•Vriulon barròc •Pochette •Vriulon de Stroh •Norvègia : Hardingfele •Vriulon de Stroh
- Viola pomposa
- Arpeggione
- Familha de la viòla de gamba
- Contrabassa • octobassa
- Bariton
- Trompeta marina
- Sonsaina


text:
Bailleau-l'Évêque
Bailleau-l'Évêque es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Los caserius :
- Senarmont
- Levesville
- Dallonville
- Lo Molin
Les hameaux :
- Senarmont
- Levesville
- Dallonville
- Le Moulin
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'anciana denominacion èra Bailleau-los-Bòsques.
En lo moment de la Segonda Guèrra mondiala la municipalitat a protegit un depaus de munitions[1]
L'ancienne dénomination était Bailleau-les-Bois.
Lors de la Seconde Guerre mondiale la commune a abrité un dépôt de munitions[2]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Archiu départementales, Ref 37 W 31
- ↑ Archives départementales, Ref 37 W 31


text:
Edicte de Fontainebleau
L'Edicte de Fontainebleau, mai conegut jol nom de Revocacion de l'Edicte de Nantas, foguèt signat per Loís XIV de França lo 18 d'octobre de 1685[1], e revoquèt l’Edicte de Nantas autrejat per Enric IV de França en 1598.
Tre la debuta de son règne, Loís XIV, volguèt unificar son reialme tant sul plan religiós qu'administratiu e politic, en redusir lo protestantisme. Prenguèt d'en primièr de mesuras vexatòrias : faguèt suprimir las escòlas protestantas, enebir als protestants de crompar d'oficis, aumentar sos impòsts.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Bernard Pujo - Vauban - pagina 128


text:
Gnòsi
La gnòsi (del grèc Yvῶσις gnōsis, "coneissença") es la coneissença esperitala intuïtiva e perfiècha, aquerida pel mejan d'una experimentacion intèrna dirècta, e que construís una compreneson transcendentala e aperceptiva. Opausa la sciéncia e la fe religiosa, consideradas coma de vias de coneissença imperfièchas.
Aquela coneissença s'obten pel mejan de l'introspeccion o la contemplacion, utilizant sovent tecnicas esperitalas de tipe mistic o d'autres preconizadas en general pels ensenhaments esoterics, fins a experimentar l'illuminacion o epifania.
Dins las culturas d'ont es originari lo tèrme (grèga e bizantina) la gnòsi definissiá la coneissença de l'infinit, lo divin o l'increat, alara que la coneissença estricta del monde finit, natural o material se menava "coneissença epistemologica".
Lo judaïsme desvolopèt la coneissença gnostica amb la cabala. Pendent los primièrs sègles del Cristianisme, apareguèron dos corrents gnostics: las escòlas conegudas amb lo nom de gnosticisme e declaradas ereticas, e encara la gnòsi mas o mens vivent de las glèisa ortodoxas orientalas. Dins l'islam, lo sofisme tanben es un corrent portant un ensenhament gnostic.