text:
Linx
Lo linx (genre Lynx) es una mena de felids de que i a quatre espècias. Las lors caracteristicas son: talha mejana, patas fòrtas, aurelhlas longas, coa corta o lo pelatge mai o mens tacat.
Espècias[modificar | modificar la font]
- Lynx canadensis- Linx canadenc
- Lynx lynx- lop cervèr o linx boreal o linx d'Euràsia o linx d'Euròpa o linx comun
- Lynx pardinus- Linx iberic o linx pardèla
- Lynx rufus - Linx ros
Totas las espècias abitan exclusivament dins l'emisfèri nòrd, en Euràsia e al Nòrd d'America (que semblon n'èsser originaris). Lo nomenat linx de desèrt (Caracal), qu'abita en Africa e dins una granda partida d'Àsia Centrala e Occidental, es en realitat un felin escassament parent que parteja qualques semblanças extèrnes amb los representants del genre Lynx, fruch de la convergéncia evolutiva, coma exemple i a la seuna coa, plan fòrça corta e las lors grandas aurelhas, coronadas de longs pèls negres a la punta que servisson per aumentar la lor excellanta audicion.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Lo pelatge a diferentas tonalitats segons l'espècia e la sosespècia. Los linxs canadencs e eurasiatics oscillan entre lo marron e lo jaune desvolupant un pelatge mai long e gris pendent l'ivèrn. Lo linx iberic es de color marron alara que lo linx ros, coma l'indica lo seu nom, a una forradura marron rogenca. Les quatre espècies tenen taques i ratlles que varien segons los individús. Los individús mai tacats vivon subretot al sud. L'espècia mai granda es l'eurasiatica, que pòt arribar als 30 kg de pes e l'espècia mai pichona es l'iberica, que capita pas los 20 kg.
Biologia e ecologia[modificar | modificar la font]
Son d'animals de preferéncia forestièrs. Lo linx iberic abita de bòsques de tipes mediterranèu, alara que l'eurasiatic e lo canadenc se trapan dins los bòsques de conifèrs e aqueles de fulèlha caduca. Lo linx rosses se tròba dins los bòsques coma dins las grandas planas e airals de bartas del centre e oèst del Nòrd d'America. La lors presas mai comunas son los Rosegairess e los lagomòrfs, a que s'apon ocasionalament aucèls e ongulats de pichona talha, coma cabretas e pichons del cèrvis. Los pichons carnivòrs, entre el que s'inclou el gat salvatge, tampauc s'escapa pas a la seuna predacion.
Problematica del linx[modificar | modificar la font]
De las quatre espècias conegudas de linx, l'espècia iberica es la mai vulnerable a causa del nombre d'indiviús. Aquela espècia es sus la Lista Roja d'Espècias de la UICN. La poblacion del linx iberic es redusida a 200 exemplars, se repartís a de pichons airals del sud-oèst de la peninsula iberica, entre que se trapa al Coto de Doñana. Malgrat los recents succeses del programa d'abaliment en captivitat menat en Espanha, l'espècia encara merma a causa de la fragmentacion de l'abitat e l'escassetat d'aliments, degut subretot a la mixomatòsi del conilh. Tanben se morrís d'animals tenrapalats a l'ocasion del braconatge.


c: text/html

text:
Energia
En fisica, era energia ei ua quantitat escalar contenguda en quinsevolh sistèma fisic. Era energia d'un sistèma fisic tanben ei era sua capacitat entà realizar un trabalh. En Sistèma Internacionau, se mesure en joules.
Quinsevolh causa qu'estongue en tot trabalhar està a en tot gastar energia. Per açò, quinsevolh causa qu'estongue en disposicion a trabalhar possedís energia. Quan eth trabalh se realize i a ua transferéncia d'energia, parièra qu'eth subjècte pèrd energia. En realitat, era energia càmbie cap a un aute objècte, sus eth quau se realize eth trabalh.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jarville-la-Malgrange
Jarville-la-Malgrange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Jarville Se situa al nòrd-es de la França, al sud de Nancy. Las siás municipalitats limitrophes son las seguentas : Heillecourt, Laneuveville-davant-Nancy, Tomblaine, Vandœuvre-lès-Nancy e Nancy.
Fa partida de la Comunitat urbana del Grand Nancy als costats de 19 autras comunas.
La vila a retalhat dins divèrses quartièrs principals:
- La Califòrnia
- Montaigu
- La Malgrange
- Republica
- Lo Sancy
Jarville se situe au nord-est de la France, au sud de Nancy. Ses communes limitrophes sont les suivantes : Heillecourt, Laneuveville-devant-Nancy, Tomblaine, Vandœuvre-lès-Nancy et Nancy.
Elle fait partie de la Communauté urbaine du Grand Nancy aux côtés de 19 autres communes.
La ville est découpée en plusieurs quartiers principaux:
- La Californie
- Montaigu
- La Malgrange
- République
- Le Sancy
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Primièra mencion de "Jarcivilla" en 1314. La batalha dicha de Nancy #que #opausar en 1477 las armadas del pòrti de Lorraine e de Charles lo Téméraire se #desenrotllar en partida sus la comuna. Fondacion l'an 1787 d'una manufacture per tinturar lo coton. Lo rei Stanislas Leszczyńesquí #residir sovent a la Malgrange entre 1736 e 1766.
- Première mention de "Jarcivilla" en 1314.
- La bataille dite de Nancy qui opposa en 1477 les armées du duc de Lorraine et de Charles le Téméraire se déroula en partie sur la commune.
- Fondation en 1787 d'une manufacture pour teindre le coton.
- Le roi Stanislas Leszczyński résida souvent à la Malgrange entre 1736 et 1766.


text:
Sant Orenç de Gamevila
Sant Orenç de Gamevila[1][2] ( Saint-Orens-de-Gameville en francés) es una comuna d'Occitània (Lengadòc) del departament francés de la Nauta Garona (Miègjorn-Pirenèus).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada dins son pòl urban a l'Èst de la vila de Tolosa a gaireben 10 km. Es bordada per lo riu Saune e traversada per lo riu Marcaissona.
Accès[modificar | modificar la font]
- Pel periferic Èst de Tolosa sortida 18.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina de Sant Orenç de Gamevila ven del nom d’un evesque espanhòl del sègle V, Orentius qu'auriá liberat Tolosa de l'empresi dels romans en 438. Sas preguièras repetidas aurián provocat un nivolàs a l'entorn del general roman Litorius que se perdèt a la dintrada de la vila de Tolosa ont foguèt fach presonièr. Aprèp sa mòrt en 439, Orentius foguèt canonizat Sant Orenç. En son omenatge, se faguèt construire la glèisa en son nom sul site de la batalha.
La creacion de la comuna ven de la fusion, lo 31 de decembre de 1790, de tres comunautats : Cairas, Gamevila e Lantorvila que faguèron part del diocèsi de Tolosa. Lo primièr maire de la vila foguèt Joan Bellières que ne balhèt lo seu nom a la plaça ont i a l’espaci cultural Altigone.
En 1791, lo conselh municipal votèt una soma destinada a pagar un cirurgian pels paures e en 1818 la creacion d'un burèu particular de caritat.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Lo castèl Catalan del sègle XVII
- La Glèisa de Sant Orenç del sègle XV
- La crotz inscricha sus las tièras dels Monuments istorics del sègle XII
- Lo Molin de Quint
- L’anciana Pòsta (1912)
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
760
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 760 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra entre Bizantins e Bulgars. Lei Bizantins menèron una ataca fòrça importanta amb una armada terrèstra e una flòta. Lei fòrças terrèstras se dirigiguèron vèrs la fortalesa de Markellai e i averèt una batalha saunosa per lei dos camps. La flòta desbarquèt dins la region de Danubi que foguèt pilhada. Lei Bulgars se retirèron vèrs lo nòrd e acceptèron una trèva.
En revènge, en Anatolia, fin de la trèva signada en 757 ambé leis Arabis. Ataquèron lo nòrd de la region ont una armada bizantina foguèt batuda e son cap tuat.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Importanta campanha dau califa Al-Mansur dins la region iraniana per i renfòrçar son autoritat qu'èra fòrça contestada per lei populacions localas. I conquistèt tanben la region de Tabaristan qu'aviá sostengut d'insureccions anti-abbassidas.


text:
Louis Pasteur
Louis Pasteur (nascut lo 27 de decembre de 1822 – mòrt lo 28 de setembre de 1895) èra un microbiologista e quimista francés. Foguèt conegut en general per sa demostracion de la teoria del gèrme de las malautiás e sas tecnicas pionièras de desvolopament e d'inoculacion. Foguèt lo creador del primièr vaccin contra la ràbia. A mai faguèt una descobèrta essenciala dins lo domeni de la quimia de cap a la polarizacion de la lutz per de moleculas assimetricas.
Aquí la frasa mai famosa de Pasteur: Le hasard favorise l’esprit preparé ("L'azard favoriza l'esperit preparat")
Primièra istòria[modificar | modificar la font]
Louis Pasteur nasquèt a Dole, vila del departament de Jura en França. Sos parents èran Jean Joseph e Jeanne Pasteur e aviá tres sòrres: Virginie, Josephine, e Emilie Pasteur. Sa sòrre Emilie aviá una malautiá que li aviá causat un retard mental, e a mai se creissiá normalament son esperit demorava encara a una edat equivalenta a la d'un nenon de cinc ans. Louis Pasteur anèt a l'École Normale Supérieure a París en 1843 e obtenguèt son doctorat en 1846. Estudièt en quimia, pasmens semblava pas dels bons a la debuta (un de sos professors lo descriguèt coma "mediòcre"). Malgrat aquò, venguèt un dels scientifics mai importants del sègle XIX.


text:
Ar C'hloastr-Plourin
{{Infobox Comuna de França
|carta=bre | nom2=Le Cloître-Saint-Thégonnec | nomcomuna =Ar C'hloastr-Plourin
[[Fichièr:DSCN0402.JPG|thumb|Asphodèle d'Arrondeau
| lògo= | imatge= | descripcion= La nòstra-Madama del Cloître Sant-Thégonnec | escut= | escais= | region ist =Bretanha | parçan= | arrondiment= Morlaix | canton= Saint-Thégonnec
| sitweb= | cp=29410 | insee =29034 | cònsol =Jean-René Péron | mandat = 2008-2014 | gentilici = Cloîtrien, Cloîtrienne (en francés) | alt mej= m | longitud=-3.793333 | latitud=48.480833
| alt mini =
| alt maxi = | km² =28.48
}} Ar C'hloastr-Plourin en breton ( Le Cloître-Saint-Thégonnec en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat, situada a 12 km al sud de Morlaix, a d'altituds compresas entre 300 m e 100 m, lo bourg en se trobant cap a 210 mètres d'altitud. La municipalitat a situat en la part orientala de las Monts de Arrée e fa partida del Parc natural regional de Armorique.
Lo territòri communal, fòrça vallonné, a situat sul vessant nòrd dels Monts de Arrée, actiu dels Rochers del Cragou e de la Ròca Santa-Barnabé al sud (dins aquela zòna, lo territòri communal déborde un pauc sul vessant sud dels Monts de Arrée fins a la tourbière del Mendy), #que forman una alineació gaireben oèst-es de nautors e de rochers #que culminent a divèrsas endroits a 282 mètres d'altitud e #que forman lo limit amb la municipalitat de Scrignac ad a penas mai de 100 mètres d'altitud al nòrd-oèst, ailà ont çò Queffleuth #que forma limit séparative a l'oèst amb las municipalitats de Plounéour-Ménez e Pleyber-Crist e #que se flueix cap al nòrd en direccion de la riu de Morlaix, abandona lo limit communale. A l'èst, un autre cors d'aiga a vallée dintrada, lo Jarlot, lududes tanben tributaire de la riu de Morlaix, separa la municipalitat d'aquela de Plougonven. Lo limit nòrd, amb Plourin-lès-Morlaix, se appuie egalament per la màger part de lo sieu traçat sul vallon dintrat d'un pichon afluent de marge drech del Queffleuth, de contunh mai a l'èst après un pichon interfluve, sus un vallon d'un pichon afluent de marge drech del Jarlot. Lo bourg es excentré clarament cap al nòrd al se del territòri communal[1].
Aquel divèrs cors d'aiga, en separant la municipalitat de las siás vesinas, an permeses los sègles passats l'implantacion de nombroses molins (principalament "a papièr"), situats segon lo marge ont se son implantats sul territòri de la municipalitat, siá sus aqueles de las municipalitats vesinas (veire Plounéour-Ménez, Pleyber-Crist, Plougonven, Plourin-lès-Morlaix).
Lo bourg del Cloître-Sant-Thégonnec es a la separacion dels aisses de circulacion principala #que manlèvan d'itineraris de direccion méridienne transeünt mai a l'oèst sul scenari (via romaine) o, mai sovent en las vallées del Queffleuth (départementale 769 Carhaix-Morlaix, anciana nacional 169) o del Jarlot : anciana via ferrée a via estrecha del Ret breton (halte del Cloître- Lanneanou près de de lo masatge caseriu de Kermeur en la municipalitat de Plougonven) de la siá dubertura en 1891 a la siá clausura en 1962 pel tràfec merças e 1967 pels viatgèrs.
La commune, située à 12 km au sud de Morlaix, a des altitudes comprises entre 300 m et 100 m, le bourg se trouvant vers 210 mètres d'altitude. La commune est située dans la partie orientale des Monts d'Arrée et fait partie du Parc naturel régional d'Armorique.
Le territoire communal, très vallonné, est situé sur le versant nord des Monts d'Arrée, allant des Rochers du Cragou et de la Roche Saint-Barnabé au sud (dans cette zone, le territoire communal déborde un peu sur le versant sud des Monts d'Arrée jusqu'à la tourbière du Mendy), qui forment un alignement presque ouest-est de hauteurs et de rochers qui culminent à plusieurs endroits à 282 mètres d'altitude et qui forment la limite avec la commune de Scrignac à à peine plus de 100 mètres d'altitude au nord-ouest, là où le Queffleuth qui forme limite séparative à l'ouest avec les communes de Plounéour-Ménez et Pleyber-Christ et qui s'écoule vers le nord en direction de la rivière de Morlaix, quitte la limite communale. À l'est, un autre cours d'eau à vallée encaissée, le Jarlot, lui aussi tributaire de la rivière de Morlaix, sépare la commune de celle de Plougonven. La limite nord, avec Plourin-lès-Morlaix, s'appuie également pour la majeure partie de son tracé sur le vallon encaissé d'un petit affluent de rive droite du Queffleuth, puis plus à l'est après un petit interfluve, sur un vallon d'un petit affluent de rive droite du Jarlot. Le bourg est excentré nettement vers le nord au sein du territoire communal[2].
Ces divers cours d'eau, séparant la commune de ses voisines, ont permis les siècles passés l'implantation de nombreux moulins (principalement "à papier"), situés selon la rive où ils se sont implantés sur le territoire de la commune, soit sur ceux des communes voisines (voir Plounéour-Ménez, Pleyber-Christ, Plougonven, Plourin-lès-Morlaix).
Le bourg du Cloître-Saint-Thégonnec est à l'écart des axes de circulation principaux qui empruntent des itinéraires de direction méridienne passant plus à l'ouest sur le plateau (voie romaine) ou, plus souvent dans les vallées du Queffleuth (départementale 769 Carhaix-Morlaix, ancienne nationale 169) ou du Jarlot : ancienne voie ferrée à voie étroite du Réseau breton (halte du Cloître- Lanneanou près du hameau de Kermeur dans la commune de Plougonven) de son ouverture en 1891 à sa fermeture en 1962 pour le trafic marchandises et 1967 pour les voyageurs.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Mapas al 1/25000ème del IGN 0616 oèst Morlaix e 0616 es Plouigneau
- ↑ Cartes au 1/25000ème de L'IGN 0616 ouest Morlaix et 0616 est Plouigneau


text:
Bearnés
Lo bearnés o biarnés qu'ei lo nom dat a l'occitan parlat en Bearn. Qu'ei ua version deu gascon e era medisha que presenta variantas segon lo parçan bearnés qui la parla. Qu'ei estada emplegada coma lenga administrativa e juridica en Bearn e dens los país ligats dab eth : Reiaume de Navarra, Sola e Foish. En Bearn, lo son emplec oficiau qu'entrè en concurréncia dab lo francés despuish la Reneishença e mei que mei a partir de l'Edicte d'integracion Bearn dens lo Reiaume de França (1620). Totun, lo bearnés que continuè d'estar emplegat dens lo actes oficiaus e legaus dinc a le Revolucion Francesa, quan lo francés e vadó lenga oficiau.
Somari
Literatura e Istòria[modificar | modificar la font]
Lo bearnés qu'apareish per escrit dab lo Fòr d'Auloron compausat en 1080 devath mes deu quau non demòra pas sonque ua version deu sègle XIIIau, au medish temps donc qu'un aute famós texte juridic : la Carta de carniceria d'Ortès. A espart deus fòrs, d'aquesta administracion e canceleria en bearnés, quauques textes que son vaduts famós com la Declaracion d'independéncia de Bearn (en vertat ua repòsta provocatora de Gaston Fèbus a Felip VI de Valés entà'u díser que tienèva Bearn sonque de Diu e de la soa espada) e la letra deu Noste Enric, alavetz rei de França, a jurats de la Vath d'Aussau. A maugrat d'estar virada de cap a las letras fancesas, la Reforma, adoptada per la reina Joana de Labrit, qu'utilizè lo bearnés en bèth essajar d'evangelizar au mei lèu ; que li devèm lo Psalmes de David metut en rima bearnesa deu pastor Arnaut de Saleta. A la fin deu sègle XVIIau, Joan Enric de Fondevila que compausè òbras de teatre en alexandrins qui la mei famosa qu'ei La pastorala de paisan qui cerca mestièr au son hilh sens ne trabar au son grat. Quauques annadas arron, lo sègle XVIIIau que ns'a legat l'anonim Sermon deu curé de Vidèren e la cantas e poesias de Ciprian Desporrins qui son enqüera conegudas e cantadas uei lo dia en Bearn. Deu sègle XIXau, que cau mentàver lo poèta Auloronés Xavièr Navarròt qui compausè poemas liric e politics. A la fin d'aqueth sègle, lo filològue Vastin Lespin que consacrè recèrcas lexicograficas e eruditas a la lenga ; que li devem un diccionari e gramaticas. Lo Felibritge que prengó en Bearn lo nom d'Escole Gastoû Febus e un son majorau, l'escrivan Simin Palay, qu'escrivó un gran diccionari deu Bearnés e deu gascon moderne. Tà çò qui ei de l'ispanista, filològ e escrivan Joan de Boset, que redigí ua gramatica entà l'ensenhament de la lenga dens las escòlas. Com en d'autes país occitans, lo bearnés que desapareishèva au cap de las annadas shishanta e setanta ; totun, las annadas ueitanta que vedón l'espelida de las purmèras calandretas e de Ràdio País.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Emplec deus enonciatius d'ua faiçon qui's pòt haut o baish resumir atau : que (afirmatiu), be (exclamatiu) e e (interrogatiu o afirmatiu dens ua subordonada).
- Conservacion de la d intervocalica latina : véder (enlòc de véser), audir (enlòc d'ausir).
- Utilizacion (com en Gasconha) de dus sistèmas d'articles definit : lo/los, la/las com dens la plana e eth/era dens la montanha (com en Bigòrra e en Val d'Aran), dab las lors formas contractadas (peu/per la - peth/pera eca).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Diccionaris e gramaticas[modificar | modificar la font]
- Grosclaude, Miquèu. Guilhemjoan Patric. Narioo, Gilabert. Diccionnaire français-occitan. Ortès : Per Noste, 2004.
- Raimon, Pau - Lespin, Vastin. Dictionnaire du Béarnais Ancien et Moderne.
Estudis de la lenga[modificar | modificar la font]
- Grosclaude, Miquèu. Le Béarn : témoignage sur mille ans d'histoire. Pau : Marpimoeuy, 1979.
Literatura[modificar | modificar la font]
Fondevila, Joan Enric de. Calvinisme de Bean Divisat en siex ecloges. C.E.P.B : Ortès, 2002.
Joan Enric de Fondevila. La pastorala deu paisan. Per Noste : Pau, 2001.
Saleta, Arnaut de. Los Psalmes de David metuts en rima bernesa. Per Noste : Ortès, 1983.
Ligams[modificar | modificar la font]
- L'Ostau Bearnés, La Maison de la Cultura Bearnesa


text:
man
Somari
Occitan
Etimologia
Del latin manus.
Prononciacion
['ma]
Sillabas
man (1)
Nom comun
man femenin (plural: mans)
- Anat. Partida del còs dels umans e de qualques mamifèrs situada al cap del braç que permet d'agantar los objèctes o de s'arrapar.
- Manuèla d'un vam foguèt sus el, sarrant de las doas mans la tèsta joveneta e, sens un mot, de son sicap, sos pòts brosents de fèbre quichèron aquela boca que veniá de parlar. (Leon Còrdas, Sèt pans)
- fig. Direccion, costat.
- Espièt de tota man se i aviá pas quauqu'un (Max Roqueta, trach de "Lo Cromir" dins Lo grand teatre de Dieu)
Derivats
Reviradas
Neerlandés
Nom comun
man masculin


text:
Alois Alzheimer
Alois Alzheimer (Markbreit, Bavièra, 14 de junh de 1864 - Breslau (uèi Wrocław), 19 de decembre de 1915) foguèt un mètge psiquiatre, neurològ e neuropatològ alemand. Venguèt famós mondialament per sa descripcion de la degenerescéncia de las foncions cerebralas que pòrta uèi son nom, la malautiá d'Alzheimer. Observèt e identifiquèt los sintòmas de la malautiá tre 1901 a travèrs d'una de sos pacients, Auguste Deter, e publiquèt mai tard, en 1906, las descobèrtas que faguèt en analisar lo cervèl d'aquesta aprèp sa mòrt.
Biografia[modificar | modificar la font]
Alois Alzheimer nasquèt en 1864 a Markbreit dins una familha de notables d'aquela vilòta baveiresa. Èra lo segond enfant del notari Eduard Alzheimer e de sa segonda esposa Theresa Busch, sòrre de sa primièra molhèr mòrta en 1862, Eva-Maria Busch. Estudièt primièr dins una escòla catolica de Markbreit abans d'èsser mandat a l'edat de 10 ans al Kronberg-Gymnasium d'Aschaffenburg. Partiguèt mai tard far d'estudis de medecina a l'Universitat de Würzburg.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lo ladin (en ladin ladin) es una lenga romanica, de la familha retoromanica, que se parla dins las montanhas Dolomitas en Itàlia, entre las regions de Trentin-Aut Adige e Venèt. Aquesta lenga que compta set dialèctes es parenta pròcha del romanch e del friolan. La lenga es estada reconeguda per l'estat italian tre 1999, mejançant la lei 482/1999 e compta qualques dreches d'oficialitat dins la region de Trentin-Sud del Tiròl, mentre qu'a pas cap d'estatus oficial dins la província de Bellun. Compta actualament aperaquí 30.000 locutors, bilingues o trilingues totes, dins un airal que compta a l'entorn de 92.000 abitants. Lo ladin es regulat per maitas entitats coma lo Servisc de Planificazion y Eleborazion dl Lingaz Ladin, l'Istitut Cultural Ladin, l'Istitut Ladin Micurà de Rü e l'Istituto Ladin de la Dolomites.


text:
Joan de la Crotz
Juan de Yepes Álvarez (Fontiveros, 24 de junh de 1542 - Ubeda, 14 de decembre de 1591), conegut coma sant Joan de la Crotz, foguèt un poèta e religiós castelhan d'ascendéncia josieva.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Èra filh de Gonzalo de Yepes e de Catalina Álvarez, teissidors. Lo paire e lo fraire menor, Luis, moriguèron quand Joan aviá sonque tres ans, doncas que la maire e los dos filhs (Francisco e lo pròpri Joan), per causa de la pauretat se desplaçan d'en primièr a Arevalo (que i foguèron pendent quatre ans) e en 1551 a Medina del Campo que, melhorats economicament pel creissement de fortuna que lo maridatge del fraire màger lor donèt, s'i installan definitivament.
Joan, gràcias a sa condicion de paure de solennitat (que pels patiments sofrits foguèt un òme de corporança magra e de talha tan bassa que Terèsa de Jèsus l'apelava « mon fraire mejan »), poguèt assistir al Collègi dels Mainatges de la Doctrina, privilègi que li obligue a realizar mai d'una contraprestacion, coma d'assistir dins lo convent, d'ajudar a far de messa e d'autres mestièrs, d'acompanhar d'enterraments e de demandar d'almòina. La formacion recebuda al collègi li permetèt de continuar sa formacion al novèl collègi dels jesuistas (1551), ont recebèt una basa solida en Umanitats. Coma escolan extèrne e a temps parcial, deviá conciliar sos estudis amb lo trabalh assistencial a l'Espital de la Verge de la Concepcion, a Medina, especializat dins lo tractament de las malautiás venerianas contagiosas. Atal, entre 1559 e 1563, estúdia amb los jesuistas; pendent los primièrs tres ans, recep una formacion segon la ratio studiorum novèla, que lo latin n'èra la basa de totes los estudis; la quatrena annada, recep una formacion en retorica, escriu en latin, fa de vèrses latins e tradutz Ciceron, Juli Cesar, Virgili, Ovidi, Marcial e Oraci. Simultanèament, viu l'epòca novèla de l'umanisme crestian, qu'a de novèls estils e comportaments pedagogics. A vint-e-un ans, en 1563, dintrèt dins l'òrdre dels Carmes jos lo nom de fraire Joan de Sant Matias.
Après realizar lo noviciat (novelariat) entre 1563 e 1564 al convent de Santa Ana, se desplaça a Salamanca qu'al Collègi de Sant Andrieu de los Cármenes entre 1564 e 1567 i estudia los tres corses preceptius per obténer lo bachelierat en Arts. Pendent lo tresen cors, foguèt nomenat, per sas abiletats dialecticas, prefècte dels estudiants a aquel collègi.
En 1567 torna a Medina del Campo per èsser ordenat prèire e celebrar sa primièra messa en preséncia de sa familha e de sos amics del convent. A Medina coneguèt Teresa de Cepeda e Ahumada, futura Terèsa de Jèsus, qu'èra arribada a la ciutat per tal de fondar un sèti novèl de sa Reforma Carmelita, los apelats carmes descauces. Terèsa convenç Joan de s'unir a sa causa reformista dels carmes. Aquel òrdre reformat sofriguèt una ostilitat granda dels carmes cauçats.
Joan tornèt a Salamanca e comencèt d'estudis de Teologia pendent lo cors 1567-1568, mas realiza solament un cors (entre los quatre preceptius), doncas qu'obtenguèt lo sol grad de bachelièr. En agost de 1568 daissa Salamanca per tal d'acompanhar Terèsa a sa fondacion femenina a Valhadolid. Lo 28 de novembre de 1568 fonda a Duruelo lo primièr convent de Descauces de la branca masculina del Carmèl Descauç en seguissent la Règla Primitiva que sosteniá la tornada a la practica originala de l'òrdre; dins la ceremònia, càmbia son nom pel de fraire Joan de la Crotz.
En 1570 sa fondacion se desplacèt a Mancera, ont Joan exerciguèt la carga de jos-prior e mèstre dels novicis (novelaris); après un sejorn a Pastrana per tal de metre en marcha son noviciat (novelariat), s'establiguèt en 1571 a Alcalá de Henares, coma rector del collègi recentament fondat. Joan venguèt un dels principals formadors dels proselits novèls d'aquela reforma carmelitana. En 1572, Joan de la Crotz viatja, a invitacion de Terèsa de Jèsus, al Convent de l'Encarnación, que i assumiguèt los prètzfachs de vicari e de confessor dels monges. Demorèt aquí fins a 1577, donca qu'acompanhèt Terèsa dins la fondacion de divèrses convents de Descauç, coma lo de Segòvia. Pendent aquel periòde, s'èran agravats los conflictes jurisdiccionals entre los carmes cauçats e los descauces a l'òrdre del Carmèl, deguts a de punts de vista espirituals divergents sus la reforma; i aviá tanben una confrontacion entre lo poder reial e lo pontifici per tal de dominar lo sector dels òrdres religioses. Atal, en 1575, lo capítol general dels Carmes decidiguèt de mandar un visitador de l'òrdre per tal de suprimir los convents fondats sens la licéncia del general e de reclure Terèsa dins un convent. Fin finala, en 1580 lo Carmèl Descauç s'erigís en Província lliura e en 1588 es reconegut coma òrdre. Dins aquel contèxt se produsiguèt l'empresonament de Joan de la Crotz, qu'en 1575 èra ja estat detengut e empresonat a Medina del Campo pendent mai d'un jorn pels carmes cauçats. La nuèch del 3 de decembre de 1577, Joan de la Crotz es tornarmai capturat e desplaçat al convent dels carmes de Toledo, ont deu comparéisser davant un tribunal de carmes cauçats per que se retractèsse de la reforma teresiana. Davant son refús, es reclaus dins una prison conventuala pendent uech meses, que i escriu las trenta una primièras estròfas del Cantic Espiritual (version del protocantic), mai d'un romanç e lo Poèma de la fonte. Après prene consciéncia que seriá pas desliurat, projectèt atentivament l'evasion e entre lo 16 e lo 18 de mai de 1578, amb l'ajuda d'un gardian, s'escapèt pendent la nuèch e se refugièt al convent de las Carmelitas Descauças, tanben a Toledo. Per una pus granda seguretat, las monjas lo mandan a l'Espital de Santa Crotz, que i demorèt pendent un mes e mièg. En 1578 va en Andalosia per tal de se recuperar complètament. Passa per Almodóvar del Camp e arriba puèi coma vicari al Convent del Calvari dins la region montanhosa de Jaén. Fa d'amistat amb Ana de Jèsus, après mai d'una visita a la fondacion de Beas de Segura. En junh de 1579 s'establís dins la fondacion de Baeza, que i demorèt coma rector del Collègi Màger fins a 1582, que i partís a Granada après èsser nomenat tresen definidor e prior dels Martirs dins aquela ciutat. Realiza de viatges nombroses per Andalosia e Portugal, en rason de sa carga.
En 1588 es elegit per primièr definidor e tresen consiliari de la Consulta, que lo desplaça a Segòvia. Après un afrontament doctrinal novèl en 1590, es destituit en 1591 de totas sas cargas, en venent un simple subjècte de la comunautat. Pendent son viatge de retorn a Segòvia, tomba malaut al convent de La Peñuela e es transportat a Úbeda, ont moriguèt la nuèch del 13 al 14 de decembre.
Beatificacion e canonizacion[modificar | modificar la font]
Après sa mòrt començan los litigis entre Úbeda e Segòvia per la possession de sas rèstas. En 1593 sas rèstas, mutiladas, son transportadas clandestinament a Segòvia que i repausan actualament. Lo procèssus de beatificacion e canonizacion comencèt en 1627 e s'acabèt en 1630. Foguèt beatificat en 1657 per Clamenç X e canonizat per Beneset XIII en 1726. Mai tard, en 1926 Pío XI lo proclama Doctor de la Glèisa Universala e en 1952 es nomenat patron dels poètas espanhòls.
Òbra literària[modificar | modificar la font]
L'òbra de Joan de la Crotz es estada, dempuèi tostemps, estudiada a partir de doas perspectivas, la teologica e la literària.
En combinant la simbologia anciana del Cantic dels Cantics e las formulas pròprias del petrarquisme, faguèt una literatura mistica granda, que son origina es dins la teologia tomista e dins los mistics medievals alemands e flamencs. Es tanben influenciat pel Cançonièr tradicional del sègle XVI, subretot sus l'emplec de l'amor profan (las figuras de l'amant e de l'amada) per tal de simbolizar e de representar lo sentiment mistic de l'amor divin. L'estròfa pus emplegada dins sos poèmas es la lira, encara que demòstra abiletat pel romanç octosillab.
Joan utiliza fòrça ressorsas estilisticas, d'expressions paradoxalas («captivitat doça») e d'exclamacions impressionantas («O, flama d'amor viva!») abitualas dins los cançonièrs. Çò que mai definís sa poesia es son extraordinària intensitat expressiva, mercé a l'adequacion perfècta e l'equilibri de cadun dels imatges. Cèrca sempre una juxtaposicion constanta d'elements poetics de granda plasticitat.
Òbras[modificar | modificar la font]
Nuèch escura, Cantic Espiritual e Flama d'amor viva son sas tres òbras poeticas capitalas, ligadas amb d'òbras en pròsa que'n escriguèt de corollari explicatiu.
Fònts literàrias[modificar | modificar la font]
La poesia de Joan de la Crotz ven d'una tradicion literària anciana. En fach, sa lirica intègra de tradicions literàrias d'originas divèrsas que prenon de significacions e de valors novèlas. La critica, dempuèi Dámaso Alonso, a mes en relèu tres influéncias: d'una banda, del Cantic dels Cantics biblic e, per d'una autra banda, la tradicion de la poesia culta italianizanta e la tradicion de la poesia populara e dels cançonièrs de la Renaissença castelhana. L'influéncia de la Bíblia fa de motle e de catalizador de la rèsta de lecturas que fan lo bagatge cultural de Joan de la Crotz, particularament lo Cantic Espiritual, que l'origina de son simbolisme e de sos imatges es lo Cantic dels Cantics.
Doctrina[modificar | modificar la font]
Tota sa doctrina vira entorn del simbòl de la «nuèch escura», pròpri de la literatura mistica, que Joan de la Crotz lo tracta d'una manièra novèla e originala.
Versions musicalas de sos poèmas[modificar | modificar la font]
En 1991 lo compositor Carmelo Bernaola presentèt Cantata Mistica suls vèrses de Joan de la Crotz, dins la XI edicion d'Europa Cantat, a Vitòria. En 1977 Amancio Prada introdusiguèt de musica al Cantic Espiritual, amb sa votz acompanhada unicament de guitarra, violon e violoncèl.


text:
Separacion dels poders
La separacion dels poders (en latin trias politica) es l'atribucion distributiva de las foncions de l'Estat, ont caduna d'aquelas es fisada a un organ o organisme public distint. Amb l'adopcion d'una constitucion dels dreches fondamentals, es un dels principis que caracterizan l'Estat de Drech modèrne.
Actualament la doctrina juridica interprèta aquela teoria, dins un sens estricte, de la separacion de las foncions o separacion de las facultats, fins a considerar lo poder coma unic e indivisible que l'apertenéncia a l'origina e per esséncia es aquela de la sobeiranetat (nacion o pòble), aquò redent impossible de concebre que l'exercici d'aquela pòsca èsser divisada.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
La teoria de la separacion dels poders foguèt comuna a fòrça pensadors del sègle XVIII que la descriguèron pendent lo Sègle de las Luses, coma Alexander Hamilton, John Locke, Jean-Jacques Rousseau e Montesquieu.
Segon la vision de las Luses, l'Estat existís amb la finalitat d'aparar l'òme contra los autres òmes. L'òme, alara, sacrifica una plena libertat per sa securitat d'èsser pas dometjat dins lo drech a la vida, la integritat, la libertat e la proprietat. Pasmens, l'existéncia d'un tal Estat es pas una garantida per aparar de los drechas de la persona. En efècte, sovent l'òme se vei aparat contra los autre òmes, mas pas contra l'Estat el meteis, aquel podiá l'oprimir impunidament per mejan de las foncions coercitivas que d'esperela la collectivitat li balhèt.
Dins la formulacion classica, las foncions de l'Estat consideradas coma necessàrias per la proteccion del ciutadan foguèron fondamentalament aquela de donar las Leis, de metre aquelas leis en practica en forma generala e pus particularament, amb la finalitat de resòlver los conflictes e l'administracion de l'aparelh del govèrn, foncions que pendent el Regim Ancian èran lo monopòli d'una sola entitat: monarquia absoluda que lo practiquèt amb despotisme.
Checks and balances (Contraròtles e Equilibres)[modificar | modificar la font]
Per empachar qu'una branca del poder suplante una autra, e per las incitar a cooperar, los sistèmas de govèrn que practican la separacion dels poders crèan sovent un sistèma de "checks and balances" (Contraròtles e Equilibris). Alara que lo concèpte de separacion dels poders es atribuit Montesquieu, lo tèrme Checks and balances se referís a las règlas de foncionament constitucional anglosaxon que permeton qu'una de las brancas limitar l'autra, per exemple, per mejan del vèto que lo president dels Estats Units d'America a sus la legislacion aprovada pel Congrès, o lo poder del Congrès d'intervenir sus la composicion e lo poder jurisdiccional dels tribunals federals. Cada país que practica la separacion dels poders deu trobar son pròpri mecanisme de checks and balances; d'ont mai un país s'apròcha d'un sistèma presidencial, d'ont mai contraròtles deurián existir entre los distintas brancas del poder, e mai egals deurián èsser dins sos poders relatius.
Los constitucionalistas anglosaxons ne tròban l'origina dins la Magna Carta, l'utilizant en practica dins las luchas entre la monarquia e lo parlament pendent las guèrras civilas anglesas del sègle XVII. Montesquieu, al sègle XVIII, melhorèt la formulacion teorica d'aquò que los angleses practicavan lo sègle precedent.
De l'Esperit de las Leis[modificar | modificar la font]
La formulacion definitiva es deguda al baron Carles Loís de Secondat, baron de La Breda e de Montesquieu dins son òbra "De l'Esperit de las Leis" ont definís lo poder al meteis temps coma foncion e coma organ. Dins son òbra se descriu la division de los Poders de l'Estat en poder legislatiu, executiu e judiciari e prepausa d'atribuir las cargas respectivament al Parlament o Congrès, al Govèrn e los Tribunals de Justicia.
Adopcion[modificar | modificar la font]
Los principis meses en evidéncia foguèron adoptats pels corrents del liberalisme politic. Lo respècte dels dreches fondamentals de las personas, la division o separacion de poders venon ambedós l'element fondamental de çò se que nomena l'Estat Liberal e que, encara, es l'element de basa del Constitucionalisme Modèrne.
Pasmens, lo principi de separacion de poders foguèt aplicat de forma diferenta dins los divèrses sistèmas de Govèrn, aquel principi doctrinal que de facto faguèt del parlament lo poder central se modifiquèt segon la doctrina de la separacion en poder constituissent e los poders constituits d'Emmanuel Joseph Sieyès faguèron de la separacion de poders una interrelacion (la separacion de poders desapareis pas per evitar atal lo contraròtle per un sol grope o òme, mas l'interrelacion entre los depositaris dels deferents poders ven mai entravacós), l'Estat arrèsta d'èsser abstencionista e daissa intervenir la societat, autreja lo sufragi universal (no solament pe la borgesiá) e fa emergir los partits politics de massas, davancièr de l'estat actual, l'Estat Social, ont s'acaba l'idèa de confusion entre parlament e nacion, alara la lei es l'expression de la volontat de la majoritat, e quand càmbia la formacion del parlament, càmbian las leis, atal la lei es pas mai l'expression de la rason, de la sobeiranetat, per venir aquela de la majoritat.
Desapareis la legitimacion del sistèma juridic coma consequéncia d'aqueles cambis e par aquò s'adòpta la distincion de Sieyès entre "poder constituent" e "poder constituit", dins lo primièr es el pòble qu'exercís lo seu poder sobeiran, mejans aquel apròva la constitucion e crèa los poders constituits: l'executiu, lo legislatiu i lo judiciari; e ont lo legislatiu apròva las leis, leis dempuèi alara demòran subjèctes de la Constitucion aquela exprimís las valors patejadas per totes e se crèa un tribunal [1] per garantir aquelas valors.
Nòtas[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (es) Vázquez, E., Aguilera, C., y Olmeda, C., «Checks and balances» en el “Diccionario Histórico y Artístico” en La expansión de Gran Bretaña, Sarpe, 1985. ISBN 84-7291-890-4


text:
Grappling
Lo grappling (de l'anglés "lucha") designa l'ensèms dei tecnicas de contraròtle, projeccion, immobilizacion e somission d'un adversari dins un combat de drech o au sòu, sensa arma. Lei tecnicas de somission incluson lei luxacions e estranglaments. Lo concèpte de grappling s'opausa generalament a aqueu dei tecnicas de percussion (còups de ponhs, pès...), e si distinguisse d'espòrts, règlas o sistèmas marciaus particulars (lucha grèga-romana, judo...).
Lo grappler o grapplaire es un practicant qu'utiliza principalament de tecnicas de grappling. S'opausa a-n un striker, qu'eu utiliza de tecnicas de percussion coma de còups de ponhs e de pès.
Lo grappling si pòu practicar en posicion drecha (stand-up grappling) o au sòu (ground grappling), mai es lo combat au sòu que li dién mai sovent "grappling".


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Entre Rios es una província argentina que he part de la region situada enter los rius Uruguai e Paranà, amb las províncias de Missiones e Corrientes, constituisson la Mesopotamia argentina.
Palais San José, bastit per Justo José de Urquiza.
Limita al nòrd amb la Província de Corrientes, al sud amb la Província de Buenos Aires, a l'èst amb la Republica Oriental d'Uruguai e a l'oèst amb la província de Santa Fe.
La província es dividida en dètz-e-sèt departaments:
Division administratiu de la província d'Entre Ríos
e la siá capitala.


text:
Hajj
Lo Hajj (arabi: حج Ḥaǧǧ) es lo pelegrinatge a La Mèca. Es a l'ora d'ara lo mai grand pelegrinatge annadièr al mond[1], e lo cinquen pilar de l'Islam, una obligacion morala qu'a d'èsser realizada almens un còp dins la vida de cada musulman qu'a los mejans d'o far. Lo Hajj es una demostracion de solidaritat dels musulmans, e de sa somession a Allà (Dieu).[2] Lo pelegrinatge se debana del 7en al 13en jorn de Dhu al-Hijjah, lo 12en mes del calendièr islamic. Pr'amor que lo calendièr islamic es un calendièr lunar, onze jorn mai cort que lo calendièr gregorian utilizat en Occident, la data del Hajj dins lo calendièr gregorian càmbia cada an.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Atlas of Holy Places, p. 29
- ↑ Dalia Salah-El-Deen, Significance of Pilgrimage (Hajj)