text:
Seguida del prefaci de Robèrt Lafont a La grava sul camin de Joan Bodon, (Edicion de Roergue, Rodés 1988). Part III.
La debuta es aquí : [Primièra part] - [Segonda part]
De La grava sul camin a L'evangèli de Bertomieu
Èra, la risca, çò qu'avèm dich, testimòni d'escàndol ? Tot comptat, de qué podiá Bodon se'n faire reprovier ? De pas èstre estat « resistent » ? La question me sembla reglada. D'aver presentat leis Alemands dins son umanitat viscuda ? Èra ben çò mendre dins lo restabliment de justícia istorica, en 1956. D'aver denonciat lo « tuar de Bòchas » ? Benlèu que se barrava la via dau succès devèrs una critica encara dominada a senestra per la vulgata comunista. Mai dubrissiá dau meteis còp la via a un retorn sanitós sus se dau sentiment francés. De tot biais, lo vesèm jamai mesclat ai rebombs d'ideologia de la drecha petainista que mancan pas au començament deis annadas cinquanta. Es, dins l'agach deis Avaironés, un mèstre d'escòla de senestra, comunizant, que collabòra a La Voix du Peuple.
La grava cap d'alhors una denóncia de l'anticomunisme dins l'episòdi dau calòt, sovenir dau capitani Bogomolòf. E, se caliá metre en dobte l'orror dei camps de concentracion, Bodon se pòrta garent que n'a vist au mens un, a Friedland, amb sei molons de mòrts.
Benlèu que la risca es, justament, d'escriure un libre destorbaire de la pensada de senestra sens se plaçar en defòra d'ela. Mai ai totjorn pensat que i aviá quicòm de fòrça mai fons e grèu dins lei crenhenças de Bodon e que dins l'escritura de La grava aviá jogat una censura. Se comença pas un libre sus lo crit : « Ai paur ! » sensa una rason intima. L'argument narratiu de l'arribada de l'Armada roja es una explica, es pas una rason vertadiera.
Tornem a una frasa de Molin : « Lo primièr talhon del libre laissa creire un moment que serà una garba de sovenirs d'Alemanha ». Verai ? La garba comença au moment ont lei deportats son liberats. Un raconte dau temps d'abans seriá un flash-back. Ren permet au legeire de l'esperar. Molin aquí s'es traït : eu esperava. Ieu tanben, sus la fe de çò que consentiguèt Bodon en 1951 de dire de son projecte romanesc. L'espèra regna encara dins lei definicions. Quant de còps ai legit, de La grava : « raconte de la vida d'un trabalhador en Alemanha ». Totei parlam d'un tèxt absent. Lei notacions retròspectivas que trobam çai e lai dins l'istòria d'un Enric de Savinhac tornat au sieu ne pòdon pas tenir la plaça.
Lo tèxt absent, vène just de lo legir e ne siáu boloversat. M'esperave a ren de tan fòrt, de tan sosprenent, de tan tragic. Son lei vint paginas retrobadas de L'Evangèli de Bertomieu. Foguèron escrichas dins lo temps d'elaboracion de La grava, inacabadas, abandonadas, perdudas. Bodon lei cresiá vertadierament desaparegudas, inconeissablas. Pasmens lei recomencèt jamai, çò que nos permet de dire que dins aquel afaire de manuscrit esmarrat i a pas solament l'azard de responsable. Son de paginas escafadas. L'autor lei teniá per talas. D'aquela manièra escriurà jamai lo roman de sa vida en Alemanha. Aquela òbra de manca sembla pasmens a totei que lo definís. Mai foguèt pas destrusida : mesa en reserva de coneissença. Bodon èra a respècte d'ela coma una consciéncia sus fons d'inconscient. Mai èra pas ni mai, drechament, un raconte d'Alemanha, aqueu tèxt. La vida en fabrica sus la riba d'Oder i ten una plaça menora, a la mesura de l'imitacion deis Evangèlis. Lo manuscrit complet auriá pogut escambiar lei proporcions, mas ne sabèm pas ren. La descoberta qu'avèm facha es d'aitan pus granda.
Antau, lo mèstre d'escòla comunista ò comunizant de Durenca aviá imaginat d'acostar la misèria dei trabalhadors en Alemanha, lei Francés e lei Rus, que parla dei doas familhas, a la misèria de l'apòstol que ne coneissèm ni la vida ni la paraula, (e que me lo faguère ieu, quaranta ans pus tard e dins l'ignorància totala de l'escrich de Bodon, coma « lo pus trace deis Apòstols »). Una solesa ensenha una autra solesa...
Crese pas que se trachèsse d'un retorn a la fe de l'enfança (òm legirà dins La grava : « èri devociós benlèu mai que totes los autres mas a l'entorn de dètz ans la me copèron la devocion »). La gravitat freja de l'escritura impausa mens de banalitat. Pense puslèu a la necessitat d'enfrontar aquela idèa fondamentala dau crestianisme qu'es la misèria de l'òme, e sa grandor dins la misèria, fins ai termes ò dau desespèr ò de l'abjeccion. La necessitat deviá nàisser a l'interior de la meditacion, devèrs 1947 ò 48, sus lo temps d'Alemanha. Lei presoniers, leis exilhats venián de « testimònis » : lo trabalh obligatòri dins l'ivèrn escur d'amondaut e dins la maquina maudicha dau Tresen Reich preniá la cara d'un « Testament » modèrne.
Non pas que se poguèsse dire que sa misèria aguèsse tocat aqueu fons de l'òme qu'exigís Dieu. Çò mai prenent, d'intrada, dins aquélei paginas, es l'exigéncia de Jèsus. La leiçon crestiana es presa dau costat de l'umiliacion e de l'immolacion dau discípol ; a una coloracion crudela d'extremisme jansenista. Ges de benastre dins lo servici de Jèsus : « Mas crese que ieu èri urós quand campejavi darrièr lo Mèstre ? Tot lo mond me mespresava, e los Apòstols primièrs ». Ges de promèsa de gràcia : « Aital me trigossèri mai de dos ans. Sabi pas solament se lo Mèstre me coneissiá ». L'accent es mes sus l'inumanitat dau Fiu de l'Òme : « Es verai que lo Mèstre fugissiá la siá maire e tota la siá parentat ».
Es aqueu messatge d'absolut que caudrà desenant ausir que restontís sota lo tèxt romanesc de Bodon. Caudrà en particular donar sa dimension e son sens de « figura » de la misèria umana a l'Enric de Savinhac. Lo personatge que diriàm de « paure tipe » (« paure bogre », çò escriu Molin), contraponch d'eroïsme, a la grandor dau « paure » evangelic.
Dins lei primiéreis annadas que fasiáu legir La grava, parlave volontiers d'una grandor de l'absurd, e religave Bodon a l'existencialisme de nòstre temps qu'èra pas de besonh d'èstre filosòf de mestier per lo viure : s'alenava dins l'aire de l'epòca. Vese ara que l'absurditat de la revòuta dau Ricon, clavat coma es per la retombada entre lei cledas de la mediocritat, es tanben l'absurd crestian de la fe sens salut. Es una damnacion predestinada, immeritada. Nòstra comuna condicion de tropèu.
Se Bodon n'arriba a aquela desesperança a Durenca, es segur que l'a concebuda en Alemanha ò a partir d'Alemanha. Es d'aquela misèria essenciala qu'aviá paur ? Es de la paur que laissèt pèrdre per sempre, çò cresiá, son manuscrit ?
La grava sul camin nos apareis ara coma una faula de susfàcia, mondana en soma, biografica e desplegada au nivèu deis eveniments, soscavada d'un messatge que ditz pas, que sa preséncia escond, mai que deviá pas laissar l'escrivan en patz, ben probable.
I a mai : la scena fondamentala ont totei lei libres avenidors se laissan concebre detràs. Lo capítol de l'agónia de la Fräulein. Aquí, una filha significativament sens nom (« lo seu nom, jamai lo me diguèt pas »), que dona au damnat lo reime d'èstre (« èra pas tot lo mond que me parlava aital, aimablament, en me disent vos »), escasença d'amor mancada (« jamai parlèrem pas d'amor, mas sabi que n'i auriái degut parlar »), mòr quasiment, paumonista qu'es, entre lei braç dau deportat. Ela representa mai qu'eu la misèria de la condicion umana. Mai son còrs morent desrevelha lo desir. « Un jorn, pr'aquò la sarrèri, tota replegada sul meu braç. Sentiguèri lo pes del seu còrs e coneguen los replecs de la sia carn » : vaquí per la coneissença. E vaicí per la reconeissença : « La teniái aital, plan sarrada, dins la cisampa de nèu que se levava. La sia rauba pendolava e, mai d'un còp, la pèl doça de la siá camba me frelhava los dets ».
Discutirai pas de la realitat biografica de la scena. Cadun podrà supausar, degun jamai sauprà. Mai de sa realitat animica, siáu segur. A partir d'ela comprenem pron ben que Bodon podiá veire dins la femna qu'un compausat d'eròs e de mòrt : de tot biais una interdicha. La sieuna de misèria èra de non mai trobar l'aisança d'aimar : un còp per totei sa destinada amorosa èra estada jogada e perduda, en images terribles e doç d'Alemanha, en images que, d'efièch, nos donèt jamai a veire.
Aquela filha èra un tau signe de misèria, ela, e tan pus intolerablament dau fach de sa feminitat graciosa, que la condicion umana, la portava tota. D'aquí que l'òme en cò de Bodon es en interrogacion sempiterna davant la femna descasuda, la puta (çò qu'èra pas la Fräulein), desrision d'umanitat. La descasença de la feminitat li pòrge sola un camin practicable devers l'Autra, lo garís de sa solesa. Mai, de bon entendre, au bot dau camin i a ren que la misèria contemplada.
Aquò, dins La grava se debana amb cinc caras, ò masquetas. La filha interdicha, l'amor mancat (simbolicament isolada per la randa de boisson negre) se sona Marinon. La filha caritadosa, l'aculhenta, es successivament la panienka, Feliçon la sirventa, la filha dau bordèu. Lo signe de la misèria es Cristiana la garrèla, que lo Ricon podrà pas fugir, que li representa sa pròpria misèria. L'esparpalhament dei figuras femininas permet la narracion e assegura lo realisme dau roman, dessenha lo nivèu de susfàcia de la tematica. Vesèm ara que sus la femna, La grava aviá de dire quauque ren de mai fons que çò que disiá de fach.
Aqueu d'aquò's, non dich senon dins un tèxt perdut, Bodon, dins Lo Libre de Catòia capitarà de lo desplaçar. Fargarà antau la faula finala de son inconscient. L'« eròi infirmat » tròba dins Catòia l'escasença de se vestir de femna. Dins Las Domaisèlas causirà de venir femna, per castracion, entre lei femnas. La transsexualitat (lo tròç retrobat de L'òme que èri ieu permet plus de s'enganar sus aqueu fantasma) es l'aculhença demandada dempuei tant de temps. Èstre l'Autra, la Fräulein, la panienka, Domaisela (la recurréncia de l'apellacion es pasmens forta ; coma pas la prene coma endrechiera de la compreneson ?), tala es la solucion a la solesa au desespèr. S'abolís pas antau la misèria dau mond : mai se pòt au mens venir demorar au luòc de significacion superiora d'umanitat, misèria e caritat : dins la femna.
La Fräulein es mai que l'absoluda misèria : es la victima absoluda. D'abòrd qu'es Alemanda. Bodon, de per la paraula de Bertomieu, plaça logicament, dins lo temps qu'escriu La grava e protesta contra la condemnacion d'istòria dau pòble alemand, dins la germanitat la desesperança pura (e siáu a me demandar ara se dins Germana, la sòrre dei Domaisèlas, i auriá pas un jòc de mot, conscient o non) : « Mas quin rasonament se podiá tener la filha qu'as amassada aquí sus la nèu ?... Ela n'èra pas sortida, del seu païs ! Coneisses la missantariá del vesin, mas la tiá la coneisses pas. Cossí fariás tu, s'èras Alemand ? »... La victima es mai perfiècha de pas èstre de la mena dei victimas ò dins la causa dei victimas. De pas aver mòrt e desfacha detràs, mai davant ela.
A aqueu ponch de logica dau desespèr, es evident que La grava a, dins la consciéncia de l'autor, mai de poissança d'escàndol que ne pòdon conéisser lei legeires. Tardanças, trantalhs, manuscrit perdut de L'Evangèli de Bertomieu, composicion clausa de La grava que fòrabandís lo temps d'Alemanha qu'a per foncion de ne parlar, dins l'idèa de totei, recors trobat dins la figura de Molin e dins lo mestier de contaire popular, resson en còntraponch de Larsinhac, tot se rejonh dins un drama de creacion, ont se planteja, ara o sabèm, quauque ren d'inaccessible, d'interdich e de non dich, perque fondamentau.
De seguir aquí : [Quatrena part]


c: text/html

text:
Gran leçon se despren d’ua bona frasa de Joaquim Nadal, en transcurs deth debat d’investidura d’Artur Mas coma president dera Generalitat: « El Grup Parlamentari Socialista vol ser més alternativa que oposició ». Efectivament, mès important qu’er exercici dera oposicion ei saber articular ua alternativa seriosa de govèrn. Aguesta a estat ua des claus der èxit deth sindic Francés Boya entà guanhar es darrères eleccions ath Conselh Generau: saber bastir alternativa. Per contra, semble qu’era oposicion aranesa, immèrsa ena critica pera critica, non ei en condicions d’aufrir un projècte minimament credible entath país, coma rebrembe aué eth conselhèr Juan Antonio Serrano, en un article d’opinion.
Es principis de « umilitat, responsabilitat e esperança » qu’a sabut plantejar, en quauqua ocasion, eth pròplèu president catalan non son pas exclusius d’un partit e, mès lèu, en Aran les encarnen aué eth Govèrn d’Unitat d’Aran deth sindic Boya: un govèrn solid, damb projècte de país e ath costat dera gent, perque sap escotar es palpitacions dera nòsta societat, en tot assetiar es bases d’ua naua realitat economica e eth besonh de projectar-la en forma de futur compartit entre era màger part possible de persones, mès enlà des opcions ideologiques personaus, perque ei conscient qu’era soma mos hè mès fòrts.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tostemp è creigut ena bondat innata des persones. Ad aguesta credença i aurà contribusit decisivament era mia formacion cristiana e es mies lectures rousseaunianes. Mès tanben vau aprenent que per un aute costat existís era cara fosca dera condicion umana, que genère òdis, envèges e granes dòsis de mala idia, fòrça viatges per incompeténcia e ignorància, fòrça viatges per miei dera rumorologia e eth comentari sotto voce. Eth marqués de Sade darie un pas mès e m’avertirie que tot ei inscrit ena destruccion creativa que govèrne eth mon.
De tota manèra, seguís intacta era mia confidança ena bondat intima des persones. Non i a arrés maishant ath cent per cent. Per aquerò me còste compartir era analisi deth savi professor José Vidal-Beneyto
, tostemp tan incissiu, en afirmar qu’èm en ua societat « en la que lo único que cuenta es ganar dinero, tener poder, ser famoso, a cualquier precio, a golpe de lo que sea, engaños, timos, trampas […], en la que nadie se fía de nadie, en la que nada se da por bueno ».
Totun, a compdar d’aguestes pensades ei interessant de saber enquia quin punt era desconfidança generalizada ena bondat des persones afècte ara governabilitat e ara politica en generau. S’ei vertat qu’ua cèrta suspicàcia ena vida sociau s’agrèuge plan en encastre politic, alavetz òc que i a motius entà compartir damb eth professor era idia qu’era democràcia ei en temps dificils.
Er individualisme hè mau, mès tanben era reduccion dera politica ara defensa der intères pròpri, ath particularisme, sense ne pensar tansevolhe en besonh de formular çò que mos amasse entà auançar. Malurosament, ac auem vist en país damb un projècte indefinit e desgastat sense orizons ne idèes, aluenhat de quinsevolh consideracion de ben comun. As que i èm ara mos tòque méter en plaça justament çò que mos amasse, hèr veir era interdependéncia enter interès particular e comun, refortir er autogovèrn aranés entà activar er esperit de ciutadania comprometuda damb era direccion des ahèrs publics.
Esturments coma eth Conselh de Terçon e eth recentament creat Conselh Sociau deth Miei Ambient servissen entà amiar es projèctes dera causa publica non sonque a compdar dera jerarquia e era autoritat, senon tanben dera deliberacion, era participacion e er acòrd sociau. Atau ei coma se refòrce era capacitat sociau e ciutadana deth país entà rendir compdes e exigir transparéncia. Atau ei coma enter toti aquerim mès modèstia e volentat d’aprenedisatge collectiu. Era politica pòt passar per temps dificils mès tanben auem motius tara esperança.
Like this:
Like Cargament...


text:
János Arany
János Arany, nascut lo 2 de març de 1817 a Nagyszalonta (uèi Salonta, Romania), prèp de Nagyvárad (uèi Oradea, Romania), e mòrt lo 22 d'octobre de 1882 a Budapèst, foguèt poèta e traductor.
Sa vida[modificar | modificar la font]
János Arany (prononciar Ianòch Òrònh, « arany » vòl dire « aur » en ongrés) èra lo darrièr mainatge e sol filh d'una familha de païsans protestants d'una pichona vila de l'èst de la granda plana ongresa (annexada per Romania après la Primièra Guèrra Mondiala). Per ajudar sos parents qu'an pas tròp d'argent, fa plan lèu de regent a l'escòla de Nagyszalonta puèi partís en 1833 estudiar al grand collègi reformat de Debrecen ont demora fins en 1836, quand va barrutlar amb d'amics d'una tropa d'actors. Mòrta sa maire, lo seu paire avugle, torna a Nagyszalonta ont se marida en 1840 amb Julianna Ercsey e ven foncionari. An dos mainatges: Juliska en 1841 e László (que vendrà famós amb sos « Contes ») en 1844. La publicacion de « Toldi » en 1846 càmbia sa vida. Tot d'una, es conegut dins tota Ongria e ven l'amic de Sándor Petőfi, autre poèta vengut del pòble.
Son òbra[modificar | modificar la font]
« Toldi » 1846
« Toldi estéje » (Lo vèspre de Tòldi) 1847
« Daliás idök » (Temps de cançon) 1849 a 1855
« Toldi szerelme » (L'amor de Tòldi) 1863 a 1879


text:
Sant Romieg
Sant Romieg (en francés Saint-Rémy e, dempuèi 1953, oficialament Saint-Rémy-de-Provence) es una comuna occitana de Provença situada administrativament dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Agricultura[modificar | modificar la font]
La comuna de Sant Romieg, produsís d'òli de la vau dei Bauç de Provença, qu'es protegida per l'apellacion (A.O.C), amb un decret de l'INAO, dau 27 d'agost de 1997. Lei varietats d'òli dins l'elaboracion, son la salonenca, la berugueta, la grossana e la verdala dei Bocas de Ròse. Produtz d'olivas copadas e olivas negras. Lei varietats d'oliva negra, copadas, prepausadas a la comercializacion, son la saloneca a la berugueta. Per lei olivas negras, la sola varietat accepada es la grossana.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Sant Romieg es un deis majors luòcs arqueologics romans d'Euròpa e sas restas arqueologicas dins la ciutat antica de Glanum son justament coneissudas coma Lei Antics e mençonadas ansin dins Mirèlha de Frederic Mistral.
-
La nuech estelada, pintrada per Vincent van Gogh a Sant Romieg.
-
-
-
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Miquèl de Nòstra Dama (1503-1566), mètge, apoticari e astrològ
- Joan Josèp Espelit (1719-1793), capelan, istorian e geograf
- Josèp Romanilha (1818-1891), escrivan e creator de la grafia mistralenca
- Marius Girard (1838-1906), escrivan


text:
Durença
Durença es un riu d'Occitània que nais dins leis Auts Aups au mont Chenalhet e raja sus 305 km a travèrs de Provença.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Geografia e idrologia
- 3 Istòria
- 4 Ecologia e pollucion
- 5 Liames intèrnes
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme « Durença » vèn de l'apelacion antica dau riu qu'èran Druentia en latin e Drouentios potamos en grèc. Durant l'Edat Mejana, aquelei formas evolucionèron per donar Durantia (854 e 1271) e Durentia (1127) a l'origina dau nom occitan actuau. La fòrma en provençau es Durènça, segon çò que ne ditz Mistral [1].
Geografia e idrologia[modificar | modificar la font]
Fònt e cors[modificar | modificar la font]
Durença a plusors fònts que son situadas vèrs 2 390 m au prat de Gondran a Montginebre pròche la frontiera entre França e Itàlia. Après un trajècte de 305 km, se gita en Ròse au sud-oèst d'Avinhon. Son bacin versent es de 14 225 km e son cors es tradicionalament devesit entre tres partidas que fòrman lei vaus auta, mejana e bassa de Durença.
Vau auta[modificar | modificar la font]
La vau auta de Durença va de sei fònts au lac de Sèrra Ponçon. Lòng d'aqueu camin, son cors es generalament orientat vèrs lo sud ò lo sud-èst. Son aspèct es aqueu d'un riu aupenc classic de tipe torrent que passa dins una vau estrecha enviroutada per lei cimas autas dau massís de Pelvós. I a un regime nivau que li assegura en permanéncia un debit relativament important.
Avans d'arribar a Briançon, reçaup leis aigas de Clarèia e de Guisana. Se Durença es lo riu pus feble dei tres, es pasmens considerat coma lo cors principau car sa vau, au contrari dei doas autrei, es un axe de comunicacion fòrça important e ancian. Puei, passa sus lo territòri dei comunas de Guilhèstra e de Montdaufin avans d'agantar lo lac de Sèrra Ponçon. I es jonhada per Ubaia que se gita ara dirèctament dins lo lac[2]. Amb un debit mejan de 20,5 m3/s, Ubaia es l'afluent principau de la partida superiora de Durença. Ansin, a la sortida de la restanca, lo debit mejan dau riu es de 81 m3/s.
Vau mejana[modificar | modificar la font]
La Durença mejana raja de la restanca de Sèrra Ponçon a la clusa de Mirabèu. Lei relèus i son mens importants e lei montanhas son pauc a pauc remplaçats per de platèus. La penda i es pus doça mai lo liech es sovent ensarrat car passa dins de terrassas de sediments cavats per l'erosion. Lo regime i es de tipe mediterranèu amb una demenicion fòrça importanta dau debit durant lei mes d'estiu e de vengudas deis aigas fòrça violentas pendent lei periòdes de precipitacion. La vau vèn mens estrech e aganta 5 km de largor a Manòsca, çò que permetèt lo desvolopament d'una agricultura modèrna e lo passatge de l'autorota A51.
Durença reçaup sei dos darriers afluents dins aquela partida de son cors. Dichs Buech (23 m3/s) e Verdon (26,8 m3/s), sei confluéncias se situan respectivament un pauc avans la clusa de Sisteron e vèrs lo centre de recèrca de Cadaracha. Lo debit mejan dau riu aganta alora 174 m3/s. Pasmens, la màger part comença d'èsser desviada vèrs lo canau EDF per alimentar de rets d'aigatge ò de centralas idroelectricas.
Vau bassa[modificar | modificar la font]
La vau bassa va de la clusa de Mirabèu a la confluéncia ambé Ròse. Raja en direccion de l'oèst entre Leberon au nòrd e leis Aupilhas au sud. Lòng d'aqueu camin, reçaup ges d'afluent important. Son aspèct i es totjorn relativament similar an aqueu de la vau mejana car, maugrat la pèrda de la màger part de son aiga, lo riu demòra ensarrat dins un liech larg cavat per l'erosion e lei montadas deis aigas. Pasmens, la vau vesina vèn pauc a pauc pus larga. Aperavans, èra formada de paluns que son uei venguts pus rars. Per aquela rason, franc d'Avinhon, lei vilas principalas de la vau bassa, coma Pertús ò Cavalhon, son relativament alunchadas dau cors d'aiga.
Idrografia[modificar | modificar la font]
Durença es un riu capriciós conegut per sei vengudas deis aigas violentas e destructritz. A sa confluéncia ambé Ròse, son debit naturau es de 190 m3/s amb un maximom de 250 a 330 m3/s a la prima e un minimom de 100 m3/s d'estiu. D'una superficia de 14 225 km², son bacin versent passa dins de territòris variats anant dei glaciers aupencs a de plans bas de clima mediterranèu. Lo riu a ansin un regime mixt ambé d'apòrts eissits tant de la fonda dei nèus que dei precipitacions mediterranèas.
Durant son trajècte vèrs Ròse, Durença a 27 afluents identificats. Lei pus importants son Verdon (175 km), Calavon (88 km), Buech (85 km) e Ubaia (83 km). La geografia fòrça ensarrat de son bacin versent dòna un aspèct torrenciau au riu e favorizan lo regolament (63%). Ansin, a Cadaracha, per de precipitacions anualas d'aperaquí 750 mm, l'autor de la lama d'aiga escolada es de 472 mm.
Aqueu regolament e la violéncia dei pluejas mediterranèas son a l'origina dei vengudas deis aigas caracteristicas de Durença. Quasi anualas, pòdon aisament passar un debit de 1 000 m3/s e agantan regularament de valors superioras (2 400 m3/s en 1957 e 1994). Dins lo corrent dau sègle XIX, la disparicion dei seuvas dins la vau mejana agravèt lo regolamente e entraïnèt una tièra de montadas deis aigas egalas ò superioras a 5 000 m3/s (1843, 1856, 1882 e 1886). L'amainatjament dau riu, au sègle XX, permet de mestrejar lei vengudas deis aigas dins la vau auta mai a gaire d'influéncia sus aquelei — lei pus importantas — que se fòrman dins la vau mejana. Aquò explica l'urbanizacion fòrça quasi inexistenta dei ribas dau riu.
Istòria[modificar | modificar la font]
Formacion dau riu[modificar | modificar la font]
Durença es un riu ancian qu'existiá ja i a 12 milions d'ans. Situat dins una region fòrça influenciada per leis avançadas e lei reculaments dei glaciers aupencs, conoguèt plusors modificacions importantas de son cors. D'efèct, i a 12 milions d'ans, sa fònt èra situada vèrs Sisteron, au limit dei glaciers, e lo riu se gitava dirèctament dins la Mar Mediterranèa. I formava alora un larg deltà que la mar de Bèrra e la Crau d'Arle ne son de vestigis[3].
Pasmens, la disparicion dei glaciers entraïnèt una aumentacion fòrta dau debit e facilitèt l'erosion. Vèrs la fin de la glaciacion de Würm, Durença poguèt durbir lo pas d'Orgon e se dirigir vèrs Ròse a l'oèst. Aqueu cambiament de cors foguèt favorizat per l'acumulacion de sediments dins lo liech ancian. L'influéncia dei glaciers es tanben a l'origina de la topografia particulara de la vau de Durença. D'efèct, leis importantei massas de glaç an format una tiera de terrassas. Situadas en dessota dau liech actuau, son a l'origina de l'aspèct ensarrat dau riu.
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Durant lei periòdes preroman e roman, Durença èra un riu malaisat de passar que sa vau èra pasmens un axe de penetracion dins leis Aups. Marquèt ansin la frontiera entre Salians (pòble installat dins la region d'Ais) e Cavares (pòble de la region de Cavalhon). Puei, après la conquista romana e la formacion de Narbonesa, la via Domícia la costejèt de Sisteron a Briançon. De mai, après un contorn per Ate, la via passava lo riu a Cavalhon, probablament gràcias a una barca a tralha.
Dins lo corrent d'aquela epòca, una activitat comerciala importanta se desvolopèt dins la vau. N'assegurèt la prosperitat entre lei sègles I e V apC maugrat una crisi pendent lo sègle III. Aqueu comèrci èra permés per la dificultat dau passatge dau favorizèt la creacion de corporacions especializadas dins lo transpòrt terrèstre e fluviau. La vila de Sisteron, situada a la crosiera de la via Domícia e de rotas regionalas venent de Frejús e de Niça n'èra l'etapa principala. En particular, assostava doas corporacions de transportaires fluviaus e l'unic pònt de pèira permetent de franquir lo riu[4].
De l'Edat Mejana au sègle XIX[modificar | modificar la font]
Après la disparicion de l'Empèri Roman, Durença venguèt tornarmai una frontiera. En 470, limitèt l'avançada dei Burgondas. Sièis ans pus tard, definiguèt lo limit dei territòris visigòts. Puei, en 526, après divèrsei guèrras, Ostrogòts e Burgondas l'adoptèron coma frontiera comuna de sei reiaumes. L'intensitat de l'activitat comerciala durant aqueu periòde es mens coneguda mai sembla disparéisser. Pasmens, deguèt se redreiçar car de documents pus tardius – eissits dau Comtat de Forcauquier – indican una utilizacion per lo transpòrt de fusta en provenància dei seuvas aupencas. Totjorn durant l'Edat Mejana, d'autrei marchandisas èran tanben transportadas lòng dau riu coma lo sau.
A partir dau sègle X, aquò entraïnèt la construccion de divèrseis amainatjaments. En particular, lei barcas se multipliquèron e i aguèt aperaquí un passatge totei lei 9 a 11 km. De mai, tres pònts de fusta foguèron bastits vèrs la fin dau periòde medievau a Caumont (sègle XII, destruch en 1241), Mirabèu (sègle XIII) e a Savina (sègle XV). Lo pònt de Sisteron foguèt tanben restaurat en 1365.
En parallèl, l'aiga de Durença comencèt d'èsser utilizada per l'aigatge dei zònas agricòlas. Lo premier foguèt bastit en 1171 (canau Sant Julian) per irrigar la region de Cavalhon[5]. En 1554-1559, un important ret de canaus foguèt cavat a l'iniciativa de l'engenhaire Adam de Crapona (1526-1576) per alimentar Selon de Provença, la Crau d'Arle e lo sud deis Aupilhas. Puei, d'autrei canaus venguèron completar aquel ensems. Fin finala, entre lei sègles XVI e XIX, 540 km de cors d'aiga artificiaus permetián de liar Durença a Marselha, ais Aupilhas, a Carpentràs e a Manòsca. La màger part es totjorn en activitat e tèn un ròtle major dins l'achaminament d'aiga potable vèrs lei vilas de Provença. En particular, Durença es a l'origina dei dos tèrç de l'alimentacion d'aiga de Marselha.
En fòra d'aqueleis amainatjaments limitats, lo periòde entre lei sègles XIV e XIX foguèt marcat per plusors vengudas deis aigas catastròficas que donèron sa reputacion marrida au riu. D'efèct, durant aquelei sègles, plusors factors climatics aumentèron lei precipitacions lòng dei regions mediterranèas. Conjugadas ambé lei consequéncias de la disparicion dei seuvas aupencas que limitavan l'escorrement de l'aiga vèrs lo fons de la vau, aquò entraïnèt de concentracions d'aiga fòrça importantas e de destruccions recurrentas. Per exemple, òm pòu citar la montada deis aigas de 1345 que destruguèt lei recòltas e foguèt a l'origina d'una famina grèva.
L'amainatjament dau riu[modificar | modificar la font]
Au sègle XIX, una tiera de vengudas deis aigas fòrça violentas (1843, 1856, 1882 e 1886) qu'agantèron mai de 5 000 m3/s atirèt l'atencion deis autoritats sus la necessitat d'amainatjar lo riu e sa vau. Per exemple, aquela de 1856 destruguèt lei tèrras cultivadas, lei restancas e lei canaus de Sisteron an Avinhon. D'episòdis mens violents, coma aqueu de 1877 qu'emportèt lo pònt de Talard, causèron tanben de degalhs non negligibles.
Ansin, a partir de 1850, d'estudis comencèron per descubrir lo foncionament dau riu e d'amainatjaments pus importants foguèron bastits. Dins lo corrent d'aqueu periòde, una autra evolucion de remarca foguèt lo remplaçament dau transpòrt fluviau sus Durença per lei transpòrts rotier e ferroviari. Aqueu declin s'illustrèt ambé la disparicion dei pilòts de radèus (solament 10 en 1896 e 1 en 1908). Enfin, lo desviament de l'aiga dau riu foguèt aumentat ambé la construccion dau canau de Marselha. Dins aquel encastre, plusors pònts foguèron bastits per permetre lo passatge dau cors d'aiga a Volona, a Manòsca, a Mirabèu, a Pertús e a Cadenet.
Au sègle seguent, aquel esfòrç d'amainatjament contunièt, principalament per contentar lei besonhs d'electricitat de la region provençala. Ansin, plusors restancas idroelectricas foguèron construchas sus Durença, sus Verdon, sus Buech e sus Blèuna. Aquò entraïnèt lo desviament de la màger part dau debit vèrs lo canau EDF, lei rets d'aigatge e lei vilas. Causèt pereu de modificacions importantas dau cors ambé la formacion d'un important lac artificiau a Sèrra Ponçon e amb una demenicion dau debit dins la vau bassa.
Ecologia e pollucion[modificar | modificar la font]
Fauna e flòra[modificar | modificar la font]
Riu sovent remanejat per lei vengudas deis aigas e pauc prefond, Durença a seleccionat leis organismes capables de s'adaptar rapidament an aquelei condicions cambiadissas. En particular, leis espècias aqüaticas dèvon subreviure ai variacions importantas de la temperatura de l'aiga segon la sason (de 0 a 28°C entre ivèrn e estiu) e segon l'ora de la jornada (variacions de 7,5 a 10°C). Ansin, s'observa mai d'espècias de macrovertebrats (entre 150 e 200) que d'algas e de plantas aqäuticas (un centenau) e d'invertebrats (77). En fòra de l'aiga, Durença assosta 110 espècias d'aucèus sedentàrias e 82 migratritz. Aperaquí 75 espècias de mamifèrs son tanben recensadas coma lo vibre d'Euròpa e plusors ratapenadas.
Ambé l'amainatjament dau riu, lo mitan naturau se modifica pauc a pauc. D'efiech, la construccion de restancas e lo desviament deis aigas per l'agricultura an entraïnat una fòrta demenicion dau debit, especialament dins la vau bassa. De mai, ambé la reaparicion dei seuvas aupencas, la violéncia dei vengudas deis aigas a demenit. Ansin, una fauna pus duradissa (pibla, vèrna...) es a progressar dins lei zònas pus protegidas còntra lei consequéncias dei vengudas deis aigas. De mai, lo corrent pus feble protegís pas lo riu còntra l'arribada de certanei plantas invasivas coma lei jussièas que son aparegudas dins leis aigas estadissas.
Leis amainatjaments an tanben d'efiechs negatius sus la fauna en causa dau blocatge dau cors per la construccion de restancas e de lindaus. Leis espècias migratritz coma leis anguielas, leis alausas e lei lampres son en cors de disparicion. L'aumentacion dei quantitats de sediments que son plus eliminats menaça pereu la reproduccion de certanei pes coma la trocha. Enfin, la demenicion dau debit entraïna una concentracion pus importanta de la pollucion que causa la disparicion deis espècias sensiblas ai modificacions quimicas de l'aiga coma l'apron de Ròse. Certanei mammifèrs son egalament tocats coma la loira qu'a probablament dispareguda de la vau.
Pollucion[modificar | modificar la font]
Durença es principalament polluida per lei regets urbans e per lo complèx industriau de Sant Auban (produchs quimics e alumini) fondat en 1916 per sostenir l'esfòrç de guèrra. Dins lo corrent deis ans 1920 e 1930, totei lei residüs de produccion, compres lei fanjas rojas, èran dirèctament gitats dins lo riu. D'accions son en cors per restabir una bòna qualitat d'aiga dempuei leis ans 1970. Aquò a permés certanei progrès mai la demenicion dau debit complica la situacion car entraïna una concentracion dei polluents.
Uei, lei pollucions son subretot importantas dins la vau mejana ambé l'apòrt de produchs quimics a partir de l'usina de Sant Auban e d'idrocarburs a partir dei rius passant dins l'aglomeracion de Gap. La reproduccion dei pes es ansin mau assegurada dins mai d'una zòna d'aquela partida de Durença. En revènge, dins lei vaus auta e bassa, la situacion es relativament ben mestrejada.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Ròse.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Fr. Mistral, Lou Tresor dóu Felibrige, reedicion Culture Provençale et Méridionale, Raphèle-lès-Arles, 1979, t. 1, p. 832
- ↑ La confluéncia anciana entre lei dos rius foguèt negada après la construccion de la restanca.
- ↑ Aqueu cors es uei mai ò mens tornat utilizar per lo EDF que va de Durença a la mar de Bèrra a partir de Malamòrt.
- ↑ Aqueu pònt demorèt unic fins au sègle XIX.
- ↑ Es totjorn en activitat a l'ora d'ara.


text:
La 10ena dintrada de La Calandreta d’Albi, carrièra de la Croix Verte, es un succès.
De mai en mai de parents causisson l’ensenhament dels pichons en occitan e los efectius dels dròlles augmentan cada annada. Ongan son 61 enfants que van reçaupre un ensenhament tot en occitan. Èran pas que 3 detz ans a. Los temps cambian, las novèlas generacions de parents sabon que lo bilingüisme praticat d’ora favoriza l’aptitud a assimilar las abstraccions e las matematicas tant coma la facilitat a parlar rapidament mantunas lengas.
La Calandreta d’Albi deguèt agrandir sos locals per respondre a la demanda. L’occitan es d’una riquesa considerabla. Es la lenga qu’inventèt la poesia en Euròpa ! Representa una rasiga e un simbòl fòrt. La region se sona ara «Occitània». Los tabós cap a la lenga occitana son ara del passat. Anhès Mathon, presidenta de La Calandreta e sas doas co-presidentas, Amelia Labat e Alèxia Demay nos presentan l’ensenhament : «Los parents vènon pel bilingüisme e la pedagogia que fasèm. Avèm tres classas : los pichons-mejans de 3 a 4 ans, los grands-CP de 4 a 6 ans, puèi los CE1, CE2, CM1 e CM2. Tot l’ensenhament es en occitan fins al CM2 ont fan , a aqueste nivèl, las palancas, que falicitan l’aprendissatge e la compreneson de la lenga francèsa. Es un plaser de los veire estudiar amb tant de facilitat l’estructura dels mots en francés amb las claus de la lenga occitana».
Las 5 Calandretas de Lavaur, Castras, Galhac, Albi e Caramaus aculhisson a l’ora d’ara 200 escolans e fan lo plen. son en contracte amb l’Educacion Nacionala.
Adaptacion de l’article de Henri Assier, paregut dins La Dépêche.


text:
440
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 440 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman d'Orient[modificar | modificar la font]
Aprofichant la mobilizacion de l'armada d'Orient en Sicília per preparar una expedicion de reconquista de Cartage, lei Sassanidas ataquèron en Armenia. Aquò entraïnèt lo retorn dau còrs expedicionari de Sicília. Gràcias a aquelei renfòrç, lei Romans bloquèron leis atacas sassanidas. En revènge, lòng de Danubi, l'abséncia de fòrças importantas encoratjèt lei Huns d'organizar una incursion massiva per pilhar lei regions balcanicas.
Huns[modificar | modificar la font]
Aprofichant la mobilizacion dei fòrças romanas en Armenia, lo rèi Bleda menèt una incursion còntra lo territòri de l'Empèri d'Orient. Trobèt gaire d'oposicion e rintrèt au nòrd de Danubi amb un butin important.
Africa[modificar | modificar la font]
Reiaume Vandal[modificar | modificar la font]
Començament d'atacas navalas còntra la Peninsula Italica.


text:
Tetí
Tetí que ho lo purmèr faraon de la VIau dinastia egipciana. Que regnè durant lo sègle -XXIV. Qu'ei mentavut per Maneton dab lo nom de Orthoes e lo Canon Reiau de Turin qu'ei deficient sus la soa mencion.
Que seré arribat au poder en esposant Ipot, hilha deu darrèr faraon de la Vau dinastia mort shens nat eretèr masculin. Segon Maneton, que seré estat aucit per un cortesan dens ua conspiracion de palais.
Que ho sepelit dens la soa piramida, uei pro arrueinada, de Saqqarah e entornejat de tombas de notables de la soa cort (en particlular deu mastaba deus sontiati Mereroka qui esposè la soa hilha Seshehset) e de piramidas de las soas reinas.
Honts[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.


text:
967
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 967 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
En Sicília e dins lo sud d'Itàlia, onte lei possessions bizantinas e aràbias èran menaçadas per lo Sant Empèri Roman Germanic, conclusion d'una patz ambé lei Fatimidas per luchar còntra l'enemic comun. Dins lei Balcans, Nicèfor Focas refusèt de contuniar lo pagament dau tribut anuau ai Bulgars e encoratjèt, amb una donada fòrça importanta, una ataca dei Rus' de Kiev còntra Bulgaria. Aquò foncionèt ben e lo nòrd dau país foguèt devastat per lei Rus'.
Au sen de l'Empèri, la pression deis impòsts (aumentacion deis impòsts, extension de son pagament per lo clergat...) e la politica d'economia sevèra Nicèfor Focas acomencèron d'agitar la populacion. Dins lo corrent d'una procession, la preséncia de l'emperaire entrïnèt una esmoguda a Constantinòble.


text:
Santa Alària (Cantal)
Santa Alària[1] [santo agàrio/augàlio] (veire toponimia), oficialament en francés Sainte-Eulalie, es una comuna auvernhata, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Ali (7,8 km)
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Ecclesia Sanctœ Euladiœ, en latin, al sègle XII, Sancta Eulalia, en latin, en 1464, Sancta Eulalia Danlarie, en 1535, Saincte-Aularie, en 1597, Saincte-Aulharie, en 1610, Sainct-Halary, en 1624, Sainct-Haliers, en 1646, Saincte-Aulalie, en 1654, Saincte-Halyre, en 1654, Saincte-Heullalye, en 1658, Saincte-Ullalie, en 1659, Saincte-Geulalye, en 1660, Saincte-Houlalie, en 1665, Saincte-Eulalye, en 1665, Saincte-Eulaye, en 1667, Sainct-Hilaire, en 1670, Sainct-Hilère, en 1672, Saincte-Olazeile, en 1683, Saincte-Heulalye, en 1684 ?, Saincte-Heulalie, en 1684, Saincte-Eustache, en 1688, Saincte-Eulelie, en 1690, Saincte-Eullalie, en 1695, Sainte-Ulalye, en 1702, Sainte-Eûlalie, en 1768, Sainte-Aulleire, en 1778 ?, Sainte-Aullair, en 1778 ?, Sainte-Olaize, en 1778. Son de valor informativa inegala : quauques testimònis de Aulalha, de Aulària (fòrma anciana supausada), encara pus rares de Alària (1624), possibilitat d'autras fòrmas occitanas perdudas (Aulàdia ? Aulàsia ?) e mai que mai de fòrmas latinas o francesas latinizadas, de còps qu'i a prononciadas à l'occitana (1702), confusions, a causa de las fòrmas autenticas qu'an una r, amb Hilarius o Illidius (proximitat de Sant Alire).
La prononciacion seriá dobla : [santo agàrio/augàlio], en grafia espontanèa (veire l'introduccion). Chaldriá verificar se lo -o de santo es vertadièrament prononciat davant a-; es pas l'usatge pus espandit. Seriá donc riscat de transcriure aquelas prononciacions en grafia AFI.
La senta onorada dins lo nom de la comuna es Sancta Eulalia, martirizada a Barcelona en 304 (atestacion del sègle XII, S. Eulalia). L'elision, segon Dauzat, [en realitat, i a aferèsi, supression de la vocala iniciala del segond mot, remplaçada per la vocala finala del primièr] de -a final de santa davant la vocala iniciala E-[2], dona *Santa Aulalha e, pr'amor de l'alteracion de -l- intervocalica en naut-auvernhat, lo resultat es la fòrma transcrita [augàlio] (dins la grafia, aquelas alteracions se nòtan pas); per la fòrma [agàrio], i a en mai dissimilacion : la succession de doás -l- fai que la segonda es remplaçada per una vocala diferenta, -r- (logicament, es après que la primièra -l s'alterèt en -g-); i a tanben pèrda del diftongue; la fòrma grafica seriá Alària.
Grafiar Eulàlia la primièra prononciacion seriá una error dobla. Primièrament, lo nom de la santa es comprés Aulalha, o se se vòl, Augalha, per o escriure pus foneticament : seriá anar contra la lenga de tornar a E- de la fòrma primitiva latina Eulalia. Segondament, dins los mots de formacion populara, çò qu'es lo cas de la fòrma transcrita [augàlio], -li- passa regularament a -lh- (l palatalizada); exemples : MULIERE > molhèr, FILIA > filha, TALIARE > talhar, ALLIU > alh [aʎ], vengut sovent [al] : la finala s'escriu donc -alha segon las règlas de la grafia classica. Chal donc escriure Santa Aulalha per la prononciacion notada [santo augàlio] e Santa Alària per la prononciacion notada [santo agàrio]. Es permés de pensar que la finala de Aulalha, sense la dissimilacion pro generala en occitan, s'explica per una influéncia sabenta e qu'una fòrma anciana èra *Aulària; la dualitat de las prononciacions s'explica melhor atal. Segon Cristian Omelhièr, Santa Alària es la prononciacion locala actuala [3], mas benlèu que chal compréner Senta Alària ?
Veire tanben Senta Aulària.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Pleus; es ara del canton de Mauriac.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Seccion departamentala de l'IEO usa aquesta forma
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 586, a St-Araille
- ↑ IEO Cantal, Communes Cantal.xls.pdf


text:
(R. Porcet, T. et C. Marin)
Arrepic :
Canta la hont, cola l'arriu,
I a tostemps aiga a la paishèra,
Dempuish longtemps vira la Tèrra,
Après l'ivèrn torna l'estiu.
Passan los mes, se'n va lo temps,
Mès i aurà tostemps joens sus Tèrra,
Drin de gòi après las misèras,
E cad'an torna lo primtemps.
Quan hè escur a Pau que hè clar a Melborna,
Se plau en quauque lòc, alhurs lo sorelh torna ;
Après huec e sequèra pòt càger un gran shagat,
Après guèrra e misèra deu véngu'un temps de patz.
Drets non son pas los camins de la Tèrra,
Mès tot n'ei pas maishant sus la vielha galèra ;
Bròcs e flòcs que's segueishen sense lo noste avis,
Un còp venguen los plors, un aute còp los arrirs.
Quan lo gran casso cai suus còps de la picòla,
Per lo gland que s'aubrish lo vielh arbe reneish ;
L'espoer non se pòt pèrder s'i a mainats a l'escòla,
Moriràs pas, Janton, ton petit hilh que creish.
Fermer


text:
Las Jornadas Occitanas que son accions de sensibilizacion a l'occitan au près deus liceans de la region Navèra Aquitània, comanditadas per l'ÒPLO (Ofici Public de la Lenga Occitana) e realizadas per l'InÒc Aquitània (qui acompanha lo professor d'occitan entad aquò har).
Dens aqueth encastre, sèt licèus de la region qu’arcuelhen augan animacions e activitats de sensibilizacion a l’occitan.
A l’entorn d’ua mustra installada pendent ua setmana, conferéncias de professionaus deu sector, animacions musicaus e teatraus, activitats esportivas, disnars tematics, projeccions cinematograficas…que son organizadas.
Atau que s’ageish autanplan de revelar l’occitan com lenga de comunicacion e de cultura de uei, com de har juntà's los eslhèves e las produccions culturaus occitanas deu lor territòri.
La prumèra accion que's hasó deu 10 au 16 de març 2018 au Licèu Jacques Monod de Lescar (Pirenèus Atlantics). Tà’n saber mei
La dusau que's debanè au licèu Borda de Dacs (Lanas), deu 30 d'abriu au 4 de mai 2018. Tà'n saber mei
En parallèle, a Sent Pèr de Lèren (Pirenèus Atlantics), que’s hasó lo 5 d'abriu passat la prumèra de las tres jornadas occitanas de ligason collègis-licèus 2018 dens l’encastre deu hestau « Lo Primtemps de l’Arribèra » e qui amassè un centenat d’eslhèves de las Lanas e deus Pirenèus Atlantics. Tà'n saber mei


text:
Eth marc legau
Tamb era aprobacion dera Lei 16/1990, de 13 de juriòl, sus eth règim especiau dera Val d’Aran er aranés siguec reconeishut coma lengua oficiau. Aguesta Lei dedique er article 2 ar aranés:
Article 2
1. Er aranés, varietat dera lengua occitana e pròpria d’Aran, ei oficiau ena Val d’Aran. Tanben ne son eth catalan e eth castelhan, d’acòrd tamb er article 3 der Estatut d’Autonomia de Catalonha.
2. Cossent tamb er article 3.4 der Estatut d’Autonomia de Catalonha, er aranés a d’èster objècte d’ensenhament e d’especiau respècte e proteccion, e se n’a de garantir er us tant en sistèma educatiu com ena activitat dera Administracion dera Generalitat de Catalonha e es mieis depenents dera CCRTV en territòri dera Val d’Aran.
3. Era Generalitat e es institucions d’Aran an d’adoptar es mesures que s’an de besonh entà garantir eth coneishement e er us normau der aranés e entà possar-ne era sua normalizacion.
4. Era Generalitat e es institucions d’Aran an de velhar pera mantenença, era promocion e era difusion dera cultura aranesa.
Era Lei 1/1998 de 7 de gèr, de politica lingüistica en sòn article 7 hè referéncia ara proteccion der aranés:
Er aranés varietat dera lengua occitana pròpria dera Val d’Aran, se regís entad açò que tanh ar us, pera Lei 16/1990, deth 13 de juriòl, sus eth règim especiau dera Val d’Aran, e supletòriament, pes precèptes d’aguesta Lei, es quaus jamès non pòden èster interpretats en perjudici der us der aranés.
Era Lei organica 6/2006, de 19 de juriòl, de reforma der Estatut d’autonomia de Catalunya, establís en article 6:
5. Era lengua occitana, denominada aranés en Aran, ei era lengua pròpria d’aguest territòri e ei oficiau en Catalonha, d’acòrd damb aquerò qu’establissen aguest Estatut e es leis de normalizacion lingüistica.
Percentatge de coneishement der aranés
Evolucion deth nombre de persones que lo comprenen, lo saben parlar, lo saben liéger e lo saben escríuer.
Cens lingüistic 2001
Lo compren
1996: 90,05 % – 2001: 88,88 %
Lo sap parlar
1996: 64,85 % – 2001: 62,24 %
Lo sap liéger
1996: 59,29 % – 2001: 58,44 %
Lo sap escríuer
1996: 24,97 % – 2001: 26,69 %
Hònt: Idescat
Er ensenhament der aranés ena escòla
Er aranés ei era lengua d’aprenedissatge des escolans de 3 a 7 ans e era lengua veïculara en toti es centre d’educacion infantila e primària.
- Educacion infantila: era lengua base d’aprenedissatge ei er aranés. Tanben s’ensenhe eth castelhan e catalan a nivèu orau.
- Educacion primària: s’ensenhen es 3 lengües oficiaus e s’utilizen es tres lengües entà impartir es diuèrses matèries. En cicle miei, s’introdusís era primèra lengua estrangèra e en cicle superior era segona lengua estrangèra.
- Etapa d’ESO: dues ores setmanaus de cada ua des lengües oficiaus
Mieis de comunicacion
RÀDIO
En desconnexion entara Val d’Aran ena emissora de Catalunya Informació. 98.0 FM:
Noticiari, de deluns a diuendres de 8,00 a 8,30 .
Actualitat locau en programa Aran, meddia aranés, de deluns a diuendres, de 12,00 a 13,00 . Reemission de 19,00 a 20,00.
Tanben les podetz escotar en www.catradio.cat
TELEVISION
En desconnexion entara Val d’Aran en TV3:
Noticiari setmanau, es diuendres, de 14,08 a 14,20, espaci Telenotícies comarques.
Literatura
Era lengua occitana, instrument des trobadors ena edat mieja, deishèc ua grana òbra tant en qualitat com en quantitat. Ath long des sègles tostemp i a agut produccion literària en occitan: en sègle XIX eth moviment Felibritge suposèc ua reneishença entar occitan, en quau Frederic Mistral, er an 1904, auec eth Prèmi Nobel de literatura.
Era produccion literària en aranés a estat escassa. Totun cau remercar era òbra de Mossen J. Condò Sambeat (1867-1919).
Actuaument bona part dera creacion literària en aranés son òbres presentades e premiades enes concorsi literaris convocadi peth Conselh Generau: prèmi Mn Condò Sambeat e prèmi Aran de Literatura e eth prémi Raconte en Occitan (Les Talúries) convocat per IEI.
Er Airau de Politica Lingüistica
Forme part deth Departament de Cultura deth Conselh Generau d’Aran e a com activitats principaus:
- Servicis lingüistics: traduccions, correccions, consultes, assessorament.
- Ensenhament d’aranés entà adults, corsi especifics entà collectius.
- Normalizacion sociau: campanhes de sensibilizacion, convènis e gestions entà promòir era lengua tamb diuèrses empreses e institucions.
- Dinamizacion culturau: convocatòria de concorsi literaris, seminaris, conferéncies…
- Materiau escolar en aranés.
- Publicacions diuèrses.


text:
11 octobre 2009
Una istòria de pingoín
/archives/2009/10/11/15388545.html De còps que li a lei fisicians an d'inspiracions estranjas, encuèi vos vau parlar dau diagrama pingoín. Aquò es una classa de diagrama de Feynman que sa fòrma sembla vagament (mai alora vagament...) a un pingoín. Lo tèrme foguèt inventat per lo teorician inglés John Ellis qu'explica [ref] : "Mary K. [Gaillard], Dimitri [Nanopoulos] e iéu foguèron d'en premier interessats a ço qu'ara dison diagramas pingoín mentre qu'erem estudiant la violacion de simetria CP dins lo Model Estandard en 1976...... [Lire la suite]
10 octobre 2009
La masse du monde
/archives/2009/10/02/15285347.html La masse est un concept qui n'est souvent pas si naturel qu'on le pense. Vous vous souvenez peut-être de votre prof de collège qui vous emmerdait avec ses "il faut pas confondre poids et masse". Mais même pour les scientifiques ce n'est pas toutjours une notion bien claire, j'ai pu remarquer ça récemment dans une discussion aux Houches. Ici je vais essayer d'expliquer un peu ce concept jusqu'à l'explication de la création de la masse dans l'univers. La masse en general Le concept de... [Lire la suite]
02 octobre 2009
La massa dau monde
/archives/2009/10/10/15374966.html La massa es un concèpte qu'es soventi fes pas tan naturau que si pensa. Bensai vos remembratz vòstre prof de fisica dau collègi que vos esgassava embé sei "cau pas mesclar pes e massa". Mai finda per lei scientifics es pas totjorn una nocion qu'es ben clara, aquò ai pougut lo remarcar dins una discussion ais Houches. Aqui vau provar d'explicar un pauc aqueu concèpt fins a l'explicacion de la creacion de la massa dins l'univers. La massa en generau Lo concèpte de massa es utilisat dins un... [Lire la suite]
26 septembre 2009
La majorité des états quantiques sont trop intriqués pour "quantifier" un ordinateur classique
/archives/2009/09/22/15161538.html [1] D. Gross, S.T. Flammia, J. Eisert, Physical Review Letters 102, 190501 (2009).[2] M.J. Bremner, C. Mora, A. Winter, Physical Review Letters 102, 190502 (2009). L'information quantique est un domaine de la physique qui a un saint-graal bien particulier : elle veut pouvoir construire un ordinateur quantique. Ce nouveau genre d'ordinateur aura une capacité de calcul imposante, dans un sens qui ne signifie pas simplement qu'on pourra faire les choses deux ou trois fois plus vite, mais que... [Lire la suite]
22 septembre 2009
La mager part deis estats quantics son tròp entricats per "quantificar" un computador classic
/archives/2009/09/26/15213592.html [1] D. Gross, S.T. Flammia, J. Eisert, Physical Review Letters 102, 190501 (2009).[2] M.J. Bremner, C. Mora, A. Winter, Physical Review Letters 102, 190502 (2009). L'informacion quantica es un domèni de la fisica qu'a un sant-graal ben particular : vòu poder construire un computador quantic. Aquela mena de nòu computadors aurà una capacitat de carcul dei gròssas, en un sens que significa pas simplament que podriam faire lei cauvas dos o tres fes mai vito, mai que podriam vertadierament... [Lire la suite]
21 septembre 2009
Podèm "sonhar" de rats paraplegics !
Siéu absoludament pas un especialiste de biologia, mai vau parlar un pauc d'un nòu papièr que m'a espantat. Es lo darrièr gros papièr en vòga de Nature (un dei dos principaus jornaus scientifics generalistes). Enfin en fach es pas exactament dins Nature, es dins Nature Neuroscience. Dins aquest article, una còla americano-soïssa mòstra de resultats que van dins la direccion d'una cura de la paraplegia. Utilisan mantunas tecnicas combinadas (inclusent una estimulacion electrica) per remplaçar lo signau dei cerveus per un signau... [Lire la suite]
19 septembre 2009
Lei gents lambda e la sciença
Veni de veire aquò sus un blòg francimand. L'ai panca legit mai sembla interessant. Vos balhi unei grafics çai-sota (en inglès, desencusatz) : L'informacion principala es que leis europencs son pas vertadierament mai intelligents que leis americans, contrarament a ço que si pensa generalament. Una autra cauva que m'a estonat es la cabussada, despi l'an 2000, dau sosten a l'ecologia coma prioritat. E a dire qu'anèm drech dins lo mur... Caquela vesi de lònga un molon de bobos ecologistes, e finda Sarko si deu dire ecologiste. Alora... [Lire la suite]
18 septembre 2009
La fisica dau bèu juèc
Ai tot bèu juste recebut un mèl amusant, sus la miéua adreça de l'ENS, vos fau la revirada : John Bush, Professor au MIT, balharà diluns 15 de junh que ven ai 15oun seminari sus la fisica dau fotbal.Afogat(da)s dau balon redon e/o dei fenomènas fisics, es unaescasença unica de combinar li vòstres doas passions...----------------------------------------------------- The Physics of The Beautiful GameJ. W. M. Bush (MIT, USA)diluns 15 de Junh, 15oSala dei TèsisJohn Bush combina li tecnicas de modelisacion theorica embé lu... [Lire la suite]
15 septembre 2009
L'OM es melhora que Bordèu, e contradigatz pas lei scientifics ;-)
/archives/2010/12/15/19880974.html Ai agut l'idèia d'analisar lei resultats de la Liga 1, coma lo fariam se eran d'experiments scientifics. Vòu dire que la question es pas simplament "cu es lo melhor entre l'OM e Bordèu" ma "embé quau percentage d'asegurança podèm dire que l'OM es melhora que Bordèu sus tau o tau ponch". Pensi qu'aquò vos pòu balhar una idèia dei metòdas d'analisi statistica dei experiments scientifics. Lo modèle Ja que parlam de probabilitat, nos cau un modèle, nos cau definir una fòrma per la... [Lire la suite]
11 septembre 2009
Coma ben triar un juèc de cartas ?
Aqueu problèma de la vida vidanta apartene a la problematica generala de la triada, qu'es fòrça important en informatica. Donc l'informatica teorica a estudiat la cauva, e nos pòu dire quina es la melhora performança possibla d'un algoritme de triada, nos balhant d'exemples d'aquelei bòns algoritmes. Ai agut l'idèia de parlar d'aquò au vesent un amic triar de cartas embé una metòda siéuna : prim triar lei colors, puèi les numerò de cada color. En fach aquò es una aplicacion dau principi divisar per reinar, qu'es lo principi de basa de... [Lire la suite]


text:
Lo repertòri que comprén mei o mens ua òra e mieja de tèmas tradicionaus armonisats e interpretats a las mòdas vasca e gascona.
Musicas tradicionaus deus dus costats deus Pirenèus occidentaus, deu Biarn, de las Lanas e deu País Vasco, que hèn lo repertòri de las cantas, danças e melodias de Xarnege.
En dehòra de la proximitat geografica, la Gasconha e Euskal Herria que partatjan ua tropa de trèits culturaus e etnografics, la musica que n'ei un de mei.
La musica de Xarnege qu'ei tradicionau, rica en tonalitats arcaïcas de mau classificar. Qu'ei sus lo son ritme que dançam e cantam coma ac hasón los nostes ajòus.
Qu'avem hicat en davant las melodias qui apartienen a la dobla cultura e qu'avem mei precisament perfeccionat l'instrumentacion, entà respectar lo tribalh de Joan (laütèr e cercaire dens lo maine deu folclòre deu son país), qui a hèit la màger part deus instruments utilizats peu grop en los concèrts.


text:
Dragoun e dra dins l’imaginàri prouvençau
I’a de libre que passon pèr maio… N’en vai ansin de Dragons et dracs dans l’imaginaire provençal de Doumenique Amann. Es dounc pèr lou desen anniversàri de sa parucioun que vous lou presentan. L’autour, dóutour en sicoulougìo, beilejè lou service de recerco en sicoulougìo de la Marino naciounalo. Apassiouna d’Antiqueta e de lengo anciano, de paleougrafìo, d’istòri e de culturo mediterrano n’en venguè tout naturalamen à s’interessa i dra e dragoun dóu Miejour.
Despièi la Biblo e la tradicioun grèco-roumano, l’autour li seguis fin qu’à l’Age Mejan tras li tèste óuriginau dis archiéu (presenta dins sa lengo d’óurigino – latin, vièi francés, prouvençau e memamen grè – e revira). Nous esplico pièi coume au siècle XIII, li “sabènt” deleissèron l’animau mitoulougi que devenguè alor un afaire de fóucloure e coume lou dra ramplacè lou dragoun…
Doumenique Amann a recampa tóuti li tèste que li depinton o n’en parlon. Lis estùdio dóu biais sicoulougi, etnoulougi, soucioulougi. E despièi l’Antiqueta fin qu’au dra de Rose dins touto nosto literaturo (de Gervais de Tilbury à Frederi Mistral), nous permèno permeno dins l’imaginàri prouvençau tout-de-long de 2000 an de tèms.
D’annèisso forço chanudo apoundon encaro à l’interès de l’oubrage ilustra pèr lou pintre Acimrof.
Peireto Berengier
Dragons et dracs dans l’imaginaire provençal, de Dominique Amann, éditions La Maurinière (286 pajo).
*+*+*+*


text:
Joan Antòni Verdièr
Joan Antòni Verdièr, nascut a Tolosa lo 2 de mai de 1767, mòrt en 1839, èra un general de la Revolucion Francesa.
Dintrèt al regiment de La Fère lo 18 de febrièr de 1785. Ajuda de camp d’Augereau, en 1792, a l’Armada dels Pirenèus Orientals, prenguèt, amb espasa , un batalhon de tirahadors, un camp retirat defendut par 4000 Espanhòls e 80 bòcas de fuòc. Atal se rendèt Figueres e valguèt al capitani Verdièr lo gra d’ajudant general.
Cap de brigada en 1795, s'anèt, l’an seguèt en Itàlia, al cap de tres batalhons de grenadièrs, ganhar la redota de Mont Melodano (Màntoa), dins la batalha de Castiglione. Foguèt ferit e botat fòra del combat a Arcole e foguèt de totes los combats fins al Tractat de Leoben.
En campanha d'Egipte, encapitèt une brigada de la division Kléber a las Piramidas, e anèt a l’assaut de Sant Joan d'Acre ; i foguèt ferit.
Rapelat en França abans l’evacuacion d’Egipte, lo general Verdièr anèt en Itàlia e en Àustria, de 1801 a 1806. Lo 10 de junh de 1807, prenguèt una redota a la batalha d'Heilsberg e faguèt presonièrs fòrça enemics. En Espanha, foguèt del combat de Logronh e faguèt lo primièr sèti de Saragossa. Pus tard prenguèt Girona e de posicions supausadas inexpugnablas.
Dins la campanha de Russia, lo comte Verdièr se distinguiguèt encara e foguèt gravament ferit a Polotsk.
En 1813 e 1814 capitanegèt lo còrs d’armada francoitalian jols òrdres d’Eugène de Beauharnais. Al combat d'Aca, atengut d’una bala que li traversèt la cuèissa, demorèt estoïcament a son pòste sostengut per son ajuda. Lo 8 de febrièr de 1814, a la batalha del Mincio, lo comte Verdièr, avec la division Fressinet, de gaireben 5 000 òmes, resistiguèt e capitèt de passar lo riu.
La Restauracion lo rendèt sana en activitat.
Pendent los Cent Jorns, foguèt nomenat Par e comandant de la 8a division militara (Marselha). Aprèp la batalha de Waterloo, capitèt a conservar per la França Tolon intacta e sens pilhatge.
L’ordenança del 1èr d'agost de 1817 l'obliguèt a la retirada, e aprèp 1830 tornèt dins la resèrva, mas lèu dintrèt en retirada.
L’Emperaire li balhèt lo titre de comte lo 19 de març de 1808.
La senhora Verdièr foguèt citada dins les relacions de las campanhas francesas coma una eroïna. Acompanhava son marit sul camp de batalha.
Font[modificar | modificar la font]
(fr)Charles Mullié, Biographie des célébrités militaires des armées de terre et de mer de 1789 à 1850, 1852


text:
Hauconcourt
Hauconcourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Separacion la granja de Amelange.
- Écart la ferme d'Amelange.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de las Tres-Evêchés (Val de Mètz).
- Vilatge incendiat l'an 1324 e 1386.
- Dépendait de l'ancienne province des Trois-Evêchés (Val de Metz).
- Village incendié en 1324 et 1386.


text:
Per La Talvera
Aval al fons de la pradèla
Ie n’a una polida bergèra
Polida coma lo solelh
Revelhada coma un calelh.
De tan polida la trobèri
Qu’al pè d’ela ieu m’assetèri
"Adissiatz la bèla del bon jorn
Ne voldriatz pas logar un pastron ?
- De pastron ieu me’n
chauti gaire
Pel trabalh que ieu n’ai a faire
Tot pastorèl que val quicòm
N’es pas a logar per San Joan.
- Se ieu duèi ne vali pas gaire
Demandi pas a ganhar gaire
Una embraçada e un poton
Ieu serai vòstre servitor.
- Monsur m’escusaretz par ara
Que la mamà me n’a sonada
Tornaretz deman après miègjorn
Serai la bèla del bon jorn."
E lo pastor manquèt pas l’ora
Que i aviá dicha la pastora
Quand lo pastorèl soguèt al prat
La pastora n’agèt anat.
A tu coquina de
pastora
Que se jamai te trapi sola
Quand paire e maire ie serián
Una embraçada te’n fariái.
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Montceaux-Ragny
Montceaux-Ragny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Dintre Saône e Grosne se appuie sul extremitat septentrional dels Monts del Mâconnais, chaine de tucs orientats nòrd/nòrd-es - sud/sud-oèst estrech a l'oèst per la vallée de la Grosne e a l'èst per la plana de la Saône en limit de las culturas de Oc e de Oïl e del Franco-Provençal.
Le territoire d’Entre Saône et Grosne s’appuie sur l’extrémité septentrionale des Monts du Mâconnais, chaine de collines axées nord/nord-est - sud/sud-ouest enserrée à l’ouest par la vallée de La Grosne et à l’est par la plaine de La Saône en limite des cultures d’Oc et d’Oïl et du Franco-Provençal.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Situat al septentrion del principal chainon calcaire dels Monts del Mâconnais, en un pur écrin de verdure e de bòsc, lo pichon vilatge de Montceaux-Ragny compren lo Bourg a 300 mètres d'altitud amb la capèla Santa-Isidore e tres calvaires, lo masatge caseriu d'En Fralin e aquel de Ragny totes situats sul rebord es d'una calga géologique orientat nòrd-sud al pè #que doas fonts jaillissent. Aquela de Fralin, totjorn abondiu, n'apòrta una aiga fraiche a un polit lavoir voûté en cara d'un pichon jardin barrat d'un muret. Aquela de Ragny, mai al sud, alimenti un modèst abreuvoir pels animals de contunh un pichon lavoir.
Las siás aigas se reagrupen en un pichon ruisseau #que seguís la vallée e alimenti de contunh lo parc del castèl de Ruffey. De costum fòrça en calma, lo ruisseau pòt venir en lo moment de las gròssas e longas pluèjas d'abril un autentic torrent dévastant la rota.
Al mièg del XIXe sègle Montceaux-Ragny comptava 50 li cal de vinhas per una populacion de 140 abitants. Après 3 guèrras (1870 – 14/18 e 39/45) e lo phylloxéra la superficie de las vinhas #quèir a mens d'un a e la populacion a solament 16 abitants l'an 1975. I i aviá ja longtemps que l'escòla communale i aviá barrat las siás pòrtas.
La déprise agricòla consecutiva al dépeuplement a modelat lo païsatge en benefici del bòsc #que recobra ara los quatre cinquens dels 253 li cal la comuna.
Del temps que los vessants als sòls superficiales exposicions al sud an ocupat per una vegetacion rasa de pelouses calcaires shutas, domeni dels orchidées, o de primes bòsques de roures marcescents e de buis, los combes dobèrtas al nòrd-oèst demòran frescas, quitament fredas, e possedisson sus sòls colluviaux prigonds de polidas e de rics bòsques de roures sessiles baralhas de hêtres viscuts pel Pic negre, la Chouette hulotte o la Martre, de érables, de encants e de tilleuls. Guèines e blaireaux aprofèchan manques jos las ròcas per se protegir. Las tèrras argilo-calcaires son propices al blat o a la luzerne ; es lo territòri de la Lauseta lulu, del Chevreuil e de la Lèbe.
La vallée es essencialament ocupada per prés de còps humides vorejats de àlbers e de saules têtards. D'abondiuas barralhas e qualques vièlhas òrtas de plen vent provesisson n'ivèrn a l'alimentacion de nombrós passereaux.
La vinha ocupa las coteaux exposicions a l'orient rapidament caud dempuèi los primièrs rais de sol. Qualques ancianas nogueres demòran çà e ailà.
D'ancianas vinhas, uèi a l'abandon, suls marnes calcaires a genévriers tòrnan lentament al bòsc.
Qualques secrètas cadoles, pierriers e murgers en pèiras shutas ont se dauran al sol lo Lézard verd e la Vipère aspic existisson encara çà e ailà mai o mens amagats pel bòsc.
A partir d'ans 1975-1980 lo renauiment de las generacions #permetre l'arribada de nòus abitants atraches per l'interès paysager del luòc e la siá quiétude.
Pichon a pichon las abitacions aguèron restaurat e ocupadas per arribar a una populacion de 50 armas. Las vinhas #èsser replantées mas la ramaderia caprin desaparegut amb lo darrièr paysan del pòble. Sòlas de las bèstias charolaises pasturen ara en tota la vallée.
Una politica voluntarista de préservation del païsatge e del luòc a condusit a l'inscripcion de tot lo territòri communal a l'inventari dels luòcs classificats e un sentier de descobèrta de la natura recor la comuna.
L'anciana carrièra, descarga longtemps municipala, a #èsser reabilitada per venir un teatre de verdure de mai de 400 luòcs ont dels espectacles se desenrotllen l'estiu. Es d'ailà #que debuta la randonnée sul sentier de descobèrta de la natura. Al retorn trobaretz un ponch d'aiga potabla al pè de la comuna.
Divèrses endroits sus aquel sentier, sovent prèps d'un calvaire, ofrisson de polits punts d'enguarda sul pòble, sul païsatge, la glèisa de Sant-Martin-de-Laives, lo Castèl de Ruffey e sus tot lo val de Saône fins al Mont Poupet prèp de Salí-los-Bains en lo #Jurar. Mas atencion la Bise tròba ailà los primièrs reliefs mâconnais e pòt se mostrar fòrça mordante sus la nèu.
A l'èst e en crête, lo Camin dels Fraires (GR 76a), #que condusís lo pelegrin de Sennecey-lo-Grand a Clunhic en una jornada de camina, marca lo limit oriental de la municipalitat en transeünt per la còsta sommitale : 400 m.
Situé au septentrion du principal chainon calcaire des Monts du Mâconnais, dans un pur écrin de verdure et de forêt, le petit village de Montceaux-Ragny comprend le Bourg à 300 mètres d’altitude avec la chapelle Saint-Isidore et trois calvaires, le hameau d’En Fralin et celui de Ragny tous situés sur le rebord est d’une faille géologique orientée nord-sud au pied de laquelle deux sources jaillissent. Celle de Fralin, toujours abondante, apporte une eau fraiche à un beau lavoir voûté en face d’un petit jardin clos d’un muret. Celle de Ragny, plus au sud, alimente un modeste abreuvoir pour les animaux puis un petit lavoir.
Leurs eaux se regroupent en un petit ruisseau qui suit la vallée et ensuite alimente le parc du château de Ruffey. D’habitude très calme, le ruisseau peut devenir lors des grosses et longues pluies d’avril un véritable torrent dévastant la route.
Au milieu du XIXe siècle Montceaux-Ragny comptait 50 ha de vignes pour une population de 140 habitants. Après 3 guerres (1870 – 14/18 et 39/45) et le phylloxéra la superficie des vignes tomba à moins d’un ha et la population à seulement 16 habitants en 1975. Il y avait déjà longtemps que l’école communale avait fermé ses portes.
La déprise agricole consécutive au dépeuplement a modelé le paysage au profit de la forêt qui recouvre maintenant les quatre cinquièmes des 253 ha de la commune.
Alors que les versants aux sols superficiels exposés au sud sont occupés par une végétation rase de pelouses calcaires sèches, domaine des orchidées, ou de maigres forêts de chênes marcescents et de buis, les combes ouvertes au nord-ouest demeurent fraîches, même froides, et possèdent sur des sols colluviaux profonds de belles et riches forêts de chênes sessiles mêlées de hêtres habités par le Pic noir, la Chouette hulotte ou la Martre, d’érables, de charmes et de tilleuls. Renards et blaireaux profitent des failles sous les roches pour s’abriter. Les terres argilo-calcaires sont propices au blé ou à la luzerne ; c’est le territoire de l’Alouette lulu, du Chevreuil et du Lièvre.
La vallée est essentiellement occupée par des prés parfois humides bordés de peupliers et de saules têtards. D’abondantes haies et quelques vieux vergers de plein vent pourvoient en hiver à l’alimentation de nombreux passereaux.
La vigne occupe les coteaux exposés au levant vite chauds dès les premiers rayons de soleil. Quelques anciens noyers demeurent çà et là.
D’anciennes vignes, aujourd’hui à l’abandon, sur les marnes calcaires à genévriers retournent lentement à la forêt.
Quelques secrètes cadoles, pierriers et murgers en pierres sèches où se dorent au soleil le Lézard vert et la Vipère aspic existent encore çà et là plus ou moins cachés par la forêt.
À partir des années 1975-1980 le renouvellement des générations permit l’arrivée de nouveaux habitants attirés par l’intérêt paysager du site et sa quiétude.
Petit à petit les habitations furent restaurées et occupées pour atteindre une population de 50 âmes. Les vignes furent replantées mais l’élevage caprin disparu avec le dernier paysan du village. Seules des bêtes charolaises paissent maintenant dans toute la vallée.
Une politique volontariste de préservation du paysage et du site a conduit à l’inscription de tout le territoire communal à l’inventaire des sites classés et un sentier de découverte de la nature parcourt la commune.
L’ancienne carrière, longtemps décharge municipale, a été réhabilitée pour devenir un théâtre de verdure de plus de 400 places où des spectacles se déroulent l’été. C’est de là que débute la randonnée sur le sentier de découverte de la nature. Au retour vous trouverez un point d’eau potable au pied de la mairie.
Plusieurs endroits sur ce sentier, souvent proches d’un calvaire, offrent de beaux points de vue sur le village, sur le paysage, l’église de Saint-Martin-de-Laives, le Château de Ruffey et sur tout le val de Saône jusqu’au Mont Poupet proche de Salin-les-Bains dans le Jura. Mais attention la Bise rencontre là les premiers reliefs mâconnais et peut se montrer très mordante sur la neige.
A l’est et en crête, le Chemin des Moines (GR 76a), qui conduit le pèlerin de Sennecey-le-Grand à Cluny en une journée de marche, marque la limite orientale de la commune en passant par la côte sommitale : 400 m.


text:
E era setmana ei lèu passada… e, totun, s’an succedit ahèrs plan importants entà Aran. De prumèr, ei fòrça destacable qu’eth Proòm dera Val d’Aran, era figura qu’eth Sindic de Grèuges adòpte en Aran d’acòrd damb eth convèni ath quau s’arribèc en 2009 damb eth Conselh Generau, age començat a estudiar era possibilitat qu’era lei de vegueries, atau coma ei plantejada en aguesti moments, non resòl com cau er encastre d’Aran coma « entitat territoriau laguens de Catalonha », segontes mane er Estatut. Pro que se n’a encuedat de denoncia’c eth sindic enes darrèri mesi.
Era actuacion deth Proòm, possada pera encomana deth Conselh entà susvelhar es drets d’Aran, era persisténcia deth madeish sindic Boya e era volentat explicita deth pòble aranés obliguen ath Parlament a reconsiderar er ahèr e, a despièch dera impossibilitat immediata d’aplicar era lei, dar compliment a çò qu’Aran se merite. Demoram auer bones notícies ad aguest respècte, coma de bones en seràn lèu respècte dera naua lei d’Aran, pr’amor qu’era negociacion damb era cramba catalana, especiaument damb es nòsti aliats en Parlament, non s’a arturat pas ací. E cau díder, en aunor ara vertat, que venguem de trobar plan bona predisposicion.
Bona predisposicion… coma era qu’an demostrat auer es trenta entitats, organismes, associacions, institucions e partits qu’an acordat e dat eth sòn visteplatz finau ath manifèst pera lengua pròpria d’Aran entà que lo prengue en consideracion eth Parlament ara ora d’abordar era lei der occitan, aranés en Aran, era prumèra lei d’aguestes caracteristiques que prebotge eth Govèrn dera Generalitat en trenta ans. Qu’ei merit de toti, sustot des qu’an hèt possible era perviuença dera lengua en carrèr, en casa, enes institucions, ena escòla. Domatge que Convergéncia non l’age volut signar, fin finau. Demorem qu’eth consens, ath marge des diferéncies, pogue èster pro ampli entà arténher ua lei plan vitau entath futur der aranés.


text:
Somalia
Somalia es un estat de la Bana d'Africa situat lòng dau Golf d'Adèn e de l'Ocean Indian qu'es frontalier de Jiboti au nòrd, d'Etiopia a l'èst e de Kenya au sud-èst. Son clima es umid lòng de l'ocean mai rapidament sec e mai desertic dins lei regions interioras. La populacion es estimada a 10 milions d'abitants. Aperaquí 85% es compausada de Somalis (85%). Lo somali e l'arabi son lei doi lengas principalas de la populacion e l'islam es quasiment la religion unica deis abitants (99,8%).
Lentament poblada per lei Somalis dins lo corrent dau millenari II ap. JC, la region foguèt colonizada per Itàlia e lo Reiaume Unit a la fin dau sègle XIX. En 1960, lei Somalia Britanica e Italiana foguèron unificadas e venguèron independentas lo 1èr de julhet. En 1969, Siad Barre prenguèt lo poder amb un còp d'estat e va gardèt fins a 1991. Sota sa direccion, Somalia ataquèt sensa succès Etiopia en 1978 (Guèrra d'Ogaden) e s'enfonsèt pauc a pauc dins una tiera de guèrras civilas qu'entraïnèron l'afondrament totau deis institucions centralas. Dempuei lo començament deis annadas 1990, lei regions meridionalas e centralas son tengudas per diferentei faccions dirigidas per de senhors de guèrra e au nòrd, Somaliland es de facto independent dempuei 1991 e assaia d'obtenir la reconeissença de la comunautat internacionala.
Mogadisho es la capitala oficiala. Lo gentilici es somali[1] o somalian, -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Somalia si situa a la poncha de la Bana d'Africa. Es enviroutada per Jiboti au nòrd-oèst, lo Golf d'Aden au nòrd, l'Ocean Indian a l'èst, Kenya au sud-oèst e Etiopia a l'oèst. La superficia de son territòri es de 637 657 km². Au nòrd, lo relèu es dominat per lo plan litorau que sa largor varia entre 2 e 13 km e per un plan semi-desertic dich Guban qu'ocupa lei regions interioras. Au nòrd-èst, si troban entre lei vilas de Bosaso e d'Erigavo una cadena montanhósa dicha Cal Madow. Sa cima pus importanta (2 416 m) es la montanha pus auta dau país. Au nòrd, si troba tanben una segonda cadena montanhósa, dicha Monts Karkaar, que s'estend segon un axe èst-oèst au sud dau Golf d'Aden. Pasmens, son altitud es pus febla. Aquelei montanhas son a l'origina de platèus dins lei regions centralas que son altitud demenisse a cha pauc en direccion dau sud.
En causa de son clima arid, l'idrografia de Somalia es limitada. Li a solament dos rius permanents que vènon d'Etiopia. Lo pus important es Juba que si gita dins l'Ocean Indian a Kismayo. L'autre es Chebele que si gita teoricament dins l'ocean dins lo relarg de Mogadisho. Pasmens, dins lei fachs, l'aiga s'arresta dins la region de Jilib.
Clima[modificar | modificar la font]
Somalia a un clima fòrça caud qu'es umid lòng dau litorau e sec dins lei regions interioras. D'efèct, en causa de sa proximitat ambé l'eqüator terrèstre, lei temperaturas li son fòrça importantas. Certaneis endrechs fan partida dei luecs pus cauds de la planeta coma la region de Berbeira onte la temperatura li passa reguralament 45°C. Quauqueis excepcions existisson dins lei zònas d'altitud mai d'un biais generau, lei temperaturas minimales dins lo corrent de la jornada son situadas entre 15 e 30°C e lei maximalas entre 30 e 40°C.
La feblessa dei precipitacions es l'autra caracteristica dau clima somalian car, au contrari de mai d'un país tropicau, lei pluièas pòdon èsser fòrça raras sus lo territòri. Es magerament lo cas dei regions dau nòrd-èst ambé mens de 100 mm anuaus de precipitacions e dau plan centrau leugierament mens sec ambé de valors situadas entre 200 e 300 mm. Dins aqueleis endrechs, lo clima li es desertic e sovent caud. Lei regions pus umidas si troban lòng dau litorau (en partida gràcias a la condensacion de l'evaporation de l'aiga oceanica) e dins lo sud-oèst e lo nòrd-oèst (entre 510 e 610 mm) que son pus sovent tocadas per la mosson.
Lei Somalians definisson quatre sasons que son caracterizadas per lo cambiament dei vents dominants : jilal (decembre-març) qu'es la pus seca, gu (abriu-junh) qu'es la sason umida principala ambé l'arribada de la mosson, xagaa (julhet-setembre) qu'es la segonda sason seca de l'annada e dayr (octòbre-decembre) qu'es una sason umida ambé de precipitacions mens importantas qu'aquelei de la mosson.
Demografia e vilas principalas[modificar | modificar la font]
La populacion somaliana es estimada a aperaquí 10 milions d'abitants. Aquò indica l'existéncia d'una creissença demografica fòrça importanta car li aviá solament 3,3 milions d'abitants en 1975. Pasmens, en causa de l'afondrament deis institucions, es pas possible d'organizar un recensament precís. Lei Somalis forman la màger part de la populacion (probablament 85%). Divèrsei minoritats etnicas existisson, principalament dins lei vilas dau sud dau país. Son principalament liadas ai pòbles bantós, indians e etiopians. Lei Bantós son lei descendents d'esclaus importats per lei marchands arabis. Leis Indians son principalament eissits de marchands originaris d'Índia e installats dins lei pòrts dau litorau de l'Ocean Indian. Avans 1991, li aviá tanben de minoritats europèas (subretot italiana) qu'an quitat lo país dins lo corrent de la guèrra civila. Lo taus d'urbanizacion de la populacion es desconegut. Dins aquò, leis aglomeracions de la capitala Mogadisho e de Hargeisa passan lo milion d'abitants. Uech autrei vilas an mai de 100 000 abitants.
Lengas[modificar | modificar la font]
Lo somali e l'arabi son lei doi lengas oficialas de Somalia. Lo somali es una lenga cushitica qu'es la lenga mairala dei Somalians que forman la màger part de la populacion (aperaquí 85%). Tres dialèctes principaus existisson que son dichs somali septentrionau, benadir e maay. Lo dialècte septentrionau es parlat dins lei regions dau nòrd e dau centre. Es utilizat coma basa dau somali estandard. Lo benadir (ò somali costier) es parlat lòng dei regions maritimas d'Adale au sud de Merca. En particular, es la forma de la lenga que si parla en Mogadisho. Enfin, lo maay es principalament parlat dins lei regions pus meridionalas dau país. Dins lo corrent de l'Istòria, divèrseis alfabets diferents son estats utilizats per escriure lo somali. Dempuei 1972, es un alfabet latin inspirat per l'anglés qu'es oficialament utilizat. Pasmens, existisse tanben de sistèmas basats sus d'alfabets eissits d'autrei lengas, especialament l'arabi, ò sus d'alfabets inventats localament (sistèmas Osmanya, Borama ò Kaddare).
L'arabi es parlat per una partida importanta de la populacion, principalament coma lenga segonda, en causa dei liames istorics importants entre Somalia e lei país arabis. Es fòrça utilizat per lei medias ò dins lei mitans religiós. Dins aquò, l'abséncia de recensament permet pas d'estimar d'un biais precís lo nombre de locutors. L'anglés a ges d'estatut mai es pereu fòrça utilizat per la populacion, magerament per lei cambis economics. En revènge, l'italian dispareissèt après la colonizacion.
Divèrsei lengas minoritàrias son identificadas sus lo territòri somalian. An ges d'estatut particular. Lei pus importantas son d'origina bantó e son parladas per lei descendents deis esclaus importats dins la peninsula per leis Arabis ò leis Europèus. Si troban principalament dins lo sud dau país.
Religions[modificar | modificar la font]
Somalia es un país que la quasi totalitat de sa populacion es musulmana (probablament a 99,8%). L'islam li es considerat coma religion d'Estat e la lèi islamica es la basa dau sistèma judiciari. Leis autrei religions son donc fòrça raras (0,1% per lo catolicisme e 0,1% per l'animisme). La libertat religiosa es pas assegurada, compres per lo govèrn provisòri qu'an per exemple enebit de celebracions crestianas en 2013.
Istòria[modificar | modificar la font]
La migracion somali[modificar | modificar la font]
L'origina dau poblament dau territòri somalian actuau es mau coneguda en causa de la manca de documents escrichs ò de vestigis. Segon l'ipotèsi pus frequenta, lei Somali serián originaris de la riba sud dau Golf d'Aden. Sa migracion vèrs la Somalia actuala auriá començada vèrs la fin dau milleni I ap. JC. D'aqueu temps, lo mòde de vida dei Somali èra aqueu de norriguiers nomadas. Au sègle XIII, agantèron la region de Mogadiscio. Èran devesits entre cinc grops principaus. Lei Dir s'installèron dins la region de Zeila, leis Issak dins aquela de Berbera, lei Darod en Ogaden e fins au riu Djouba, lei Hawiye e lei Sab entre Ogaden e l'Ocean Indian. Dins lei regions de Chebeli e de Djouba, lei Somalis trobèron de populacions bantós probablament installadas dempuei la fin dau milleni I ap. JC. D'afrontements s'acabèron per la desfacha dei Bantós que foguèron somes per lei senhors somalis.
L'islamizacion dei Somalis[modificar | modificar la font]
L'islam èra veïculat dins lei regions occidentalas de l'Ocean Indian dempuei lo sègle VIII per lei marchands arabis que dominavan lo comèrci regionau. Lei pòrts de Zeila e de Berbara, escalas importantas au sud de la Mar Roja, èran ansin venguts de centres comerciaus importants e de relèus majors de la difusion de l'islam en Africa Orientala. Lei Dir e leis Issak foguèron donc lei premiers Somalis que venguèron musulmans. Puei, foguèron imitats per lei Darod dins lo corrent dei sègles XV e XVI. L'islamizacion dei Sab e dei Hawiye foguèt pus lònga. Si debanèt a partir dei pòrts dau sud e s'acabèt solament au sègle XIX.
L'integracion dei Somalis au comèrci d'Africa Orientala[modificar | modificar la font]
Senhors de pòrts importants, lei Somalis intrèron en contacte ambé lei marchands arabis e bantós que circulavan lòng dau litorau. Coma dins la region swahili, leis Arabis si mestissèron pauc a pauc ambé lei populacions bantós e somalis. Pasmens, en causa de son importància numerica, lei Somalis predominèron e sa lenga finiguèt de venir la lenga de la region. Formèron de ciutats-estats marchandas que venguèron generalament l'enjòc de conflictes entre lei poissanças principalas dau litorau (subretot Oman e Portugal). Au començament dau sègle XVI, d'atacas portuguesas còntra Mogadiscio mau capitèron e lei vilas marchandas de Somalia demorèron sota lo contraròtle de senhors locaus fins au sègle XIX. Vèrs 1840, foguèron obligidas de reconeisser la senhoriá dau sultan omanés de Zanzibar. Pasmens, aquela tutèla demorèt febla en causa dau declin progressiu deis Omanés.
La colonizacion[modificar | modificar la font]
Somalia foguèt colonizada per lo Reiaume Unit e per Itàlia qu'aprofichèron lo declin dau Sultanat de Zanzibar a la fin dau sègle XIX. Interessats per la region dau Golf Persic e per lo sud de la Peninsula Aràbia en causa de sa posicion sus la rota d'Índia, lei Britanics ocupèron Zeila e Berbera en 1884. Puei, establiguèron son protectorat dins lei regions interioras en 1887. De negociacions amb Itàlia e Etiopia permetèron de fixar lo traçat dei frontieras respectivas en 1894 e 1897.
Leis Italians arribèron dins la region entre 1887 e 1889 quand establiguèron un protectorat sus lo Sultanat d'Obbia e sus la vila de Hafun. En 1892, negocièron ambé lo Sultanat de Zanzibar la cession dei vilas de Brava, de Merca e de Mogadiscio. Puei, establiguèron pauc a pauc de protectorats dins lei regions continentalas. En 1897, un acòrdi amb Etiopia permetèt de defenir lo limit de la Somalia Italiana que venguèt oficialament una colonia en 1905. Dins aquò, la preséncia italiana foguèt pus malaisada d'impausar d'aquela dei Britanics. D'efèct, de 1900 a 1920, lo cap somali Sayyid Muhammed menèt un movement de resisténcia (Revòuta dei Derviches) que s'acabèt solament ambé sa mòrt.
En 1924, de negociacions novèlas entre Italians e Britanics entraïnèron la cession de la riba drecha de Djouba a Itàlia. En 1935-1936, la Somalia Italiana foguèt utilizada per l'invasion d'Etiopia. Puei, en 1941, la colonia foguèt conquistada per leis Aliats (principalament representats per de fòrças britanicas). Londres assaièt d'annexar una partida d'Etiopia (Ogaden) mai lo projècte mau capitèt. Puei, au contrari d'Eritrèa, la Somalia Italiana foguèt restituida a Roma.
De l'independéncia a la dislocacion[modificar | modificar la font]
En 1956, lo Reiaume Unit creèt un govèrn autonòm en Somalia Britanica. Puei, en 1960, quand la Somalia Italiana venguèt independenta, lei doas Somalia foguèron unificadas per formar un estat unic. Lo partit Somali Youth League (SYL) prenguèt lo poder sota la presidéncia d'Aden Abdullah Osman (1960-1967) e Abdirachid Ali Shermarke (1967-1969). Tre l'independéncia, de tensions vivas apareissèron amb Etiopia a prepaus d'Ogaden, region poblada per de populacions d'origina somaliana e donc revendicada per Mogadiscio. En 1964, lo govèrn somalian comencèt de sostenir de guerilhas antietiopianas en Ogaden.
En 1969, lo president Shermarke foguèt assassinat entraïnant la presa dau poder per una junta militara dirigida per lo generau Siyyad Barré. Pròche deis idèas socialistas, Barré adoptèt oficialament un programa de "socialisme scientifica" en 1971 e si raprochèt de l'URSS. Una tiera d'acòrdis de cooperacion foguèron signats entre lei dos país e, en particular, la flòta sovietica obtenèt de facilitats navalas en Berbera e en Kismayo. Pasmens, aquelei relecions durèron gaire car foguèron rompudas quand Somalia ataquèt Etiopia, autre aliat de Moscòu, en 1977 per conquistar Ogaden. Gràcias au sostèn dau blòt sovietic, l'armada etiopiana capitèt de rebutar l'ofensiva somaliana en 1978. Afeblit per aquela desfacha, Barré decidèt alora de si raprochar deis Estats Units d'America. Deguèt pereu luchar còntra de guerilhas sostengudas per leis Etiopians.
L'insureccion pus importanta foguèt aquela dau Movement nacionau somalian (MNS) basat dins la region d'Ogaden e sostengut per Etiopia. Fins a 1988 e la signatura d'un acòrdi de patz ambé lo govèrn de Mengistu, demorèt una menaça importanta. Après la pèrda de l'ajuda d'Abbis-Abeba, lo MNS assaièt d'organizar una ofensiva generala còntra lo regime de Siyyad Baré. L'operacion s'acabèt per una revirada e per la destruccion de la vila de Hargeisa bombardada per l'armada. Pasmens, la victòria dau regime foguèt brèva. Tre 1990, una guerilha novèla, dicha Congrès de la Somalia unida (CSU), si formèt dins lo sud dau país. En genier de 1991, capitèt de conquistar Mogadiscio entraïnant l'exili de Siyyad Barré e l'afondrament totau de l'Estat.
Somalia dempuei 1991[modificar | modificar la font]
Après la partença de Siyyad Barré, lei venceires si devesiguèron entre elei e ges d'autoritat novèla posquèt si formar per dirigir lo país. En Mogadiscio, divèrsei clans luchèron entre elei per lo poder sensa trobar una solucion militara au conflicte. Dins lo nòrd, lo MNS proclamèt l'independéncia de Somaliland. Enfin, lei fòrças armadas si desintegrèron en foncion dei solidaritats etnicas ò clanicas dei diferenteis unitats. Entre 1992 e 1994, una mission internacionala de l'ONU dirigida per leis Estats Units assaièt de restablir l'òrdre dins la capitala. Pasmens, leis Estatsunidencs subiguèron de pèrdas importantas e si retirèron entraïnada la revirada de tota la mission. En 1998, la region de Puntland proclamèt a son torn la formacion dau sieu estat autonòm.
En 2004, una temptativa novèla foguèt organizada per assaiar de resòuvre la crisi. Un govèrn de reconcialicion nacionala foguèt creada e assaièt de s'installar en Mogadiscio en 2005. Pasmens, la resisténcia dei senhors de guèrra locaus l'obligiguèt de renonciar a aqueu projècte. Puei, en 2006, la situacion s'agravèt ambé l'aparicion d'un movement islamista dich Union dei tribunaus islamics. Fòrça dinamic e ben equipat, aqueu movement conquistèt la màger part de la capitala entraïnant una intervencion militara de l'armada etioiana sostenguda per leis Estats Units. Après de combats saunós, leis Etiopians capitèron d'ocupar Mogadisho e Kismayo. Pasmens, l'Union demora poderosa dins lei zònas ruralas, lo govèrn somalian format en 2004 mau capitèt de s'impausar e de tensions son apareissudas entre leis armadas estrangieras (Etiopia, Tanzania, Kenya... etc.) e la populacion. A l'ora d'ara, la guèrra contunia e si pòu destriar tres zònas principalas :
- au nòrd, Somaliland es vengut un estat democratic relativament estable e de facto independent. Assaia d'obtenir la reconeissença de son independéncia per la comunautat internacionala.
- au nòrd-èst, Puntland revendica un estatut d'autonòmia larga au sen d'una federacion. L'autoritat centrala li es fòrça febla e lo territòri es en realitat tengut per de senhors de guèrra que certanei practivan la piratariá. En 2007, la region de Maakhir a proclamat sa volontat de formar lo sieu estat autonòm.
- dins lo centre e lo sud, lo territòri es tengut per leis armadas estrangieras que sostènon lo govèrn de reconcialicion nacionala, leis islamistas de l'Union dei tribunaus islamics e de senhors de guèrra que cambian regularament d'alianças. Es 2006, la region de Galmudug li a proclamat la formacion d'un estat autonòm.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Somalia a un patrimòni arquitecturau de remarca datant principalament dei periòdes medievau e modèrne. D'efèct, una arquitectura de pèira si desvolopèt rapidament — benlèu gràcias a de contactes amb Egipte — e foguèt a l'origina de la bastida de construccions megaliticas e de fortificacions. Aquò sembla liat a l'aparicion d'un ret urban e d'una societat agricòla. Entre lei construccions d'aqueu periòde, si fau nòtar l'existéncia de monuments funeraris piramidaus dichs taalos. Ambé l'emergéncia de ciutats-estats marchandas e l'islamizacion de la region, l'arquitectura somaliana si diversiquèt ambé l'aparicion de bastiments novèus coma de mosquetas ò de fortificacions pus complèxas, de materiaus novèus (corau...) e l'adopcion d'estiles arabis e iranians.
Musica[modificar | modificar la font]
La musisa somaliana tradicionala es caracterizada per l'utilizacion d'una gamma pentatonica — coma leis autrei musicas de la region — e d'instruments pròpris coma lo batar (un tambor) e lo kaban (un laüt). Dins lo corrent dau sègle XX, son apareissudas de formas musicalas pus modèrnas a partir dei país estrangiers (rock, jazz, bassa nova... etc.) que foguèron fusionadas amb aquela musica (Ahmed Cali Cigal, Maryam Mursal).
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura somaliana es apareissuda ambé l'islamizacion de la region gràcias a la difusion de la literatura aràbia e pèrsa. Aquò foguèt a l'origina de l'adopcion d'estiles variats (de la poesia au hadith) e demorèt la fònt d'inspiracion principala deis escribans somalians fins a la segonda mitat dau sègle XX. En 1972, l'adopcion de l'alfabet latin favorizèt l'introduccion de corrents e formas literaris modèrnes coma lo roman ò la novèla. Aquela literatura conoissèt un succès internacionau de remarca ambé d'autors coma Nuruddin Farah, Farah Mohamed Jama Awl e Mohamed Ibrahim Warsame que seis òbras son sovent marcadas per una mescla entre tradicion somaliana (dervís... etc.) e modernitat.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Masculin e femenin.


text:
Juli Cesar Scaliger
Juli Cesar Scaliger (o Giulio Cesare della Scala) (23 d'abril de 1484 – 21 d'octobre de 1558) foguèt un saberut italian a l'encòp escrivan, filosòf e mètge que passèt la màger par de sa carrièra en Occitània. Usèt de las tecnicas e descobèrtas de l'Umanisme de la Renaissença per defendre l'Aristotelianisme contre aqueste darrièr. Malgrat son caractèr arrogant e cerca bregas, sa reputacion entre sos contemporanèus èra nauta, amor que foguèt jutjat subre sas coneissenças e sos talents, e segon Jacques August de Thou, cap dels ancians podián lo subrepassar, e son epòca aviá pas d'egal.


text:
Vos presentam un parpalhòl qu’es nascut dins nòstra classa.
Dins nòstra classa, comencèrem un elevatge de canilhas (erugas), es amusant e interessant. Trobèrem canilhas dins un camp, lor balhèrem fuèlhas, las gaitèrem.
Un escolan amassèt canilhas negras e blancas e lo 1èr d’octobre, formèron de crisalidas. Un parpalhòl sortiguèt d’una crisalida lo 10 d’octobre : èra roge e negre, amb de punts blancs. Es lo que vesètz sus la fotografia.
Sabètz perqué nos interessam a las canilhas ? Es per çò que votèrem per nos balhar un nom : es de nos sonar la classa de las canilhas que ganhèt lo mai de voses.
Es lo 1èr còp qu’un parpalhòl nais dins la calandreta !
Adieussiatz,
Las canilhas, classa de CE1, CE2, CM1, CM2 !