text:
1862
Aquesta pagina concernís l'an 1862 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'expedicion mexicana. Mau ensenhat sus la realitat dau país, Napoleon III pensava i crear aisament un empèri conservador, catolic e estable capable d'equilibrar la poissança deis Estats Units — afeblits per la guèrra civila dempuei 1861. Pasmens, seis aliats conservadors mexicans èran tròp optimistas e la premiera temptativa francesa de conquista de Mexico s'acabèt per una revirada en fàcia de la vila de Puebla. D'efèct, lei conservadors mau capitèron d'obtenir la rediccion de la vila e lo còrs expedicionari francés, qu'esperava pas trobar de resisténcia importanta sus son camin, èra pas equipat per bombardar d'un biais eficaç lei fortificacions de la ciutat. Ansin, foguèt obligat d'organizar un assaut d'infantariá que mau capitèt (5 de mai) e de se retirar en Veracruz per i esperar l'arribada de renfòrç importants.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
Adopcion d'un programa de modernizacion accelerada dau país per lo novèu rèi Radama II ambé l'abolicion de la pena de mòrt, l'abolicion dei corvadas, la reduccion dau servici militar, la liberacion de presoniers estremats dins lo corrent dau rèine de sa maire ò la dubertura de l'illa ais Europèus. Aquò suscitèt tant l'estrambòrd que la maufisança au sen de la populacion e de l'aristocracia (→ 1863). Dins certanei regions, d'afrontaments aguèron luòc entre lei dos camps.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Après l'ocupacion de Veracruz per l'expedicion europèa de la fin de 1861 (Reiaume Unit, Espanha e França), de negociacions assaièron de resòuvre la question dau pagament dau deute public mexican. En abriu, Espanhòus e Britanics signèron un acòrd — que foguèt pas respectat — e se retirèron. En revènge, França, que voliá crear un Empèri de Mexic conservador, catolic e estable per equilibrar la poissança estatsunidenca sus lo continent american, demorèt dins lo país per reversar seis autoritats e installar un poder conservador. Pasmens, son còrs expedicionari, mau ensenhat per seis aliats e sensa artilhariá pesuca, mau capitèt de conquistar Puebla (5 de mai) e deguèt se retirar en Veracruz per esperar l'arribada de renfòrç importants.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Organizacion d'una armada novèla gràcias au sostèn britanic dins la region de Shanghai per luchar còntra lei Taiping e protegir lo pòrt, important ponch d'intrada dau comèrci occidentau. En genier e febrier, aquela fòrça capitèt de blocar una ofensiva taiping.
Japon[modificar | modificar la font]
Perseguida deis incidents entre Japonés e estrangiers (→ 1861). En fàcia de l'incapacitat deis autoritats, devesidas entre lei partisans de la modernizacion gropats darrier lo shogun (un enfant de 16 ans) e seis adversaris gropats a l'entorn de l'emperaire, lei poissanças occidentalas decidèron d'organizar de represalhas per mòstrar sa fòrça. De mai, per Londres e París, aquò èra l'occasion de remplaçar l'influéncia deis Estats Units d'America, afeblits per la guèrra civila (→ 1863).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Depaus d'un brevet depintant la premiera mitralhièra vertadiera per l'engenhaire estatsunidenc Richard Jordan Gatling (1818-1903). Sus lei prats batalhiers de la Guèrra de Secession, intrada en servici de la premiera mina terrèstra vertadiera que conjugava un poder explosiu important e un detonator modèrne.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 2 de febrièr - Antoni Maria Alcover, escrivan, modernista e folclorista malorquin (m. 1932)
- 4 de febrièr - Hjalmar Hammarskjöld, primièr ministre de Suècia (m. 1953)
- 28 de març - Aristide Briand, òme politic francés, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1932)
- 2 d'abril - Nicholas M. Butler, president de l'Universitat de Columbia, Estats Units. Prèmi Nobel de la Patz (m. 1947)
- 21 de mai - Willem Einthoven, mètge neerlandés, Prèmi Nobel de Fisiologia o medecina (m. 1930)
- 5 de junh - Allvar Gullstrand, oftalmològ suedés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1930)
- 7 de junh - Philipp Lenard, fisician ongrés-alemand, Prèmi Nobel (m. 1947)
- 27 de junh - Paul Gros Long, pseudonim Pèire Devoluy, escrivan e poèta occitan (m. 1932)
- 22 d'agost - Claude Debussy, compositor francés (m. 1918)
- 29 d'agost - Andrew Fisher, primièr ministre d'Austràlia (m. 1928)
- 29 d'agost - Maurice Maeterlinck, escrivan bèlga, Prèmi Nobel de Literatura (m. 1949)
- 2 de julhet - William Henry Bragg, fisician britanic, Prèmi Nobel de Fisica (m. 1942)
- 25 de setembre - Billy Hughes, primièr ministre d'Austràlia (m. 1952)
- 15 d'octobre - Pau Marieton, escrivan occitan (m. 1911)
- 19 d'octobre - Auguste Lumière, inventor francés (m. 1954)
- 8 de novembre - Andrés Héctor Carvallo Acosta, president de Paraguai (m. 1934)
- 15 de novembre - Gerhart Hauptmann, escrivan alemand, Prèmi Nobel (m. 1946)


c: text/html

text:
Derry
Derry o Londonderry (en anglés) o ben Doire o Doire Cholm Chille (en irlandés), sovent sonat la Maiden City, es una ciutat d'Irlanda del Nòrd. La vièlha vila fortificada s'espandís sus la riba oèst de la ribièra Foyle, e la ciutat actuala cobrís a l'encòp las ribas èst (waterside) e oèst (Cityside) que son religadas per dos ponts. Lo districte s'espandís dins las zonas ruralas al sud-èst de la ciutat. La populacion de la vila sola èra de 83 652 personas en 2001. L'airal urban de Derry (qu'inclutz Culmore, New Buildings e Strathfoyle) ten una populacion de 90 736 personas e es la segonda vila d'Irlanda del Nòrd, e la quatrena d'Irlanda tota.
Disputa sul nom[modificar | modificar la font]
Lo nom oficial de la ciutat es Londonderry dempuèi una decision recenta de la nauta cort (genièr de 2007) e es aquel qu'apareis sus las mapas. Mas la vila es fòrça coneguda coma Derry, qu'es una anglicizacion de l'irlandés Doire, que significa "bòsc de garrics". Lo nom foguèt cambiat de Derry en Londonderry en 1613 pendent lo procèssus de colonizacion nomenat Plantation of Ulster . Ça que la, fòrça irlandeses, a l'ostal o a l'estrangièr, preferisson sempre d'utilizar Derry, alara lo quite nom de la ciutat es un subjècte de bregas. Derry es utilizat per los nacionalistas d'Irlanda del Nòrd; los Unionistas preferisson lo nom oficial de la ciutat, Londonderry. Dins la Republica d'Irlanda, la ciutat e lo comtat son gaireben sempre apelats Derry.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Loupfougères
Loupfougères es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mayenne e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es al nòrd dels Coëvrons, a Unitat|5|km {{}} a l'oèst de Villaines-la-Juhel, lo sieu cap de-luòc de costat.
La commune est au nord des Coëvrons, à 5 km à l'ouest de Villaines-la-Juhel, son chef-lieu de canton.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En luòc e luòc del tradicional luòc Pierre Babillarde, i aviá a Loupfougères un oratoire en pèiras maçonnées, segurament destruit per bastir lo monument als mòrtes.
En lieu et place de la traditionnelle place Pierre Babillarde, il y avait à Loupfougères un oratoire en pierres maçonnées, sûrement détruit pour construire le monument aux morts.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.geoportail.fr/visu2d.Don?ter=metropole modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant
- ↑ « Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée »


text:
Tieffenbach
Tieffenbach en alemannisch (Tieffenbach en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 718, lo nòble Chrodoin fa establir lo sieu testament en favor del abbaye de Wissembourg. I lègue entre unas autras possessions #çò que lududes aperteniá a Tieffenbach, vilatge #que i aviá fach reconstruire de los sieus pròpris mièges.
En 718, le noble Chrodoin fait établir son testament en faveur de l'abbaye de Wissembourg. Il y lègue entre autres possessions ce qui lui appartenait à Tieffenbach, village qu'il avait fait reconstruire de ses propres moyens.


text:
Pese
Pisum sativum
Lo Pese (Pisum sativum L.) es una espècia de planta annala de la familha de las leguminosas (Fabacèas), fòrça cultivada per sas granas, consomida coma legum o utilizat coma aliment del bestial. Lo tèrme designa tanben la quita grana, ric en energia (amidon) e en proteïnas (de 16 a 40 %). Los peses se consomisson frescs o sècs.
Lo pese se cultiva dempuèi l'epòca neolitica e acompanhèt las cerealas dins l'apareisson de l'agricultura en Orient Pròche. Èran dins l'Antiquitat e a l'Edat Mejana un aliment basic en Euròpa e dins lo bacin mediterranèu; l'associacion del pese, o de la fava, e del blat donan una alimentacion equilibrada per exemple en proteïnas (coma l'associacion mongeta-milh pels Amerindians). Uèi, sa cultura se realiza pels cinc continents, subretot dins las regions de clima temperat d'Eurasia e d'America del Nòrd.
Lo pese sec es un aliment tradicionalament important dins unes païses, coma dins aqueles del soscontinent indian e l'Etiopia, mas en un pauc abandonat coma feculent e coma font de proteïnas dins los païses occidentals, ont es ara cultivat per l'alimentacion animala o per l'exportacion. Dempuèi lo sègle XVII, lo peses fresc es un legum fòrça agradat, que la consomacion tot lo long de d'an est favorizada per las tecnicas de conservacion e de surgelacion.
Somari
- 1 Aspèctes botanics
- 2 Istòria
- 3 Utilizacions alimentàrias
- 4 Autras utilizacions
- 5 Cultura
- 5.1 Varietats cultivadas
- 5.2 Tecnicas culturalas
- 5.3 Los enemics del pese
- 5.4 Rendement
- 6 Aspèctes economics
- 7 Nòtas e referéncias
Aspèctes botanics[modificar | modificar la font]
Descripcion morfologica[modificar | modificar la font]
Aparelh vegeatiu[modificar | modificar la font]
Lo pes es una planta escalaira erbacèa annala. Lo sistèma radicular es de tipe pivotant, podent aténher una prigondor d'un mètre dins de condicions de sol favorablas, mas fòrça ramificada, subretot dins la jaça superficiala del sol. Las radicèlas de 2d e 3n òrdre an de nodositats, sèti de la fixacion simbiotica de l'azòt. La bacteria concernida, qu'es tanben presenta suls genres Lathyrus t Lens, es Rhizobium leguminosarum biovar viciae,.
Lo ram, pauc ramificat, de logor variant de 50 cm a 2 m, veire fins a tres mètres pel pese ferratgièr, es de creissença indeterminada. Es clòt, de seccion cilindrica, e escala se penjant als supòts per las vedilha de las fuèlhas. Se caracteriza per de noses que los primièrs son pas que vegetatius (donant de fuèlhas o de rams) e los seguents son reproductors (donat de flors). Per las varietats e cultivars mai precòces, las primièras flors pòdon aparéisser a partir del quatren nos, alara que per las mai tardièras pòdon aparéisser sonque al 25nModèl:25e.
Las fuèlhas, opausadas, son compausadas d'un a quatre parelhs de foliòlas sessilas, opausadas s'acabant per una vedilha simpla o ramificada. Las foliòla son entièras, obovalas, e an de 1,5 à 6 cm de long. Per de varietats, son parcialament transformadas en vedilhas. Per las varietats de tipe 'afila', totas las foliòlas son remplaçats per de vedilhas, las foncions foliaras (fotosintèsi) essent alara realizadas per las estipulas. Al contrari per las varietats de tipe 'acacia', las vedilhas son transformadas en foliòlas.
Las fuèlhas possedisson a lor basa doas grandas estipulas embraçantas, arredondits e dentelhadas a la basa. Sovent mai grandas que las foliòlas, pòdon aténher 10 cm de long. De varietats an d'estipulas alongadas caracteristicas dichas « en aurelha de conilh ». Las estipulas son a vegada pigalhadas de roge (preséncia d'antocianas), caracteristica d'unas varietats, per exemple los peses ferratgièrs.
Las doas primèras fuèlhas primordialas son reduchas a d'escatas.
Aparelh reproductor[modificar | modificar la font]
Los flors, de tipe « papilionacèu », son zigomòrfas, amb ovari supèr e cleïstogamas. Apareisson a l'aissèla de las fuèlhas, solitàrias o amassadas en rasim flac de doas o tres flors. Lo calici, de color verda, es formada de cinc sepals sòudadas e presenta cinc dents inegalas. La coròlla compta cinc petals plan diferenciadas, l'estendard quilhat en posicion posteriora, las doas alas en posicion laterala envelopant la carena, d'esperela formada de dos petals inferiors, parcialament sòudats. La coròla es mai sovent blanca, a vegada rosada, porpra o violeta. L'androcèa que compren dètz etaminas, una liura e nòu sòudadas per lor filat dins una gorguièra dubèrta cap al naut, se dich diadèlf. Lo ginecèu es format d'un carpèla unica uniloculara de placentacion marginala portant d'ovuls corbats (campilotròps). Aquel carpèl es interpretat coma l'evolucion d'una fuèlha plegada lo long de sa nervadura mediana e sòudada per sas margas, a quinas son ligadas los ovuls.
La formula florala es donc 5S 5P 10E 1C (formula simplificada) o •|• S(5) P5 E(9)+1 C1 (formula complèta).
Las flors essent tancadas (cleïstogamia), la fecondacion es subretot autogama amb al mens de 1 % d'allofecondacion, la pollinizacion intervenent abans l'espelida complèta de la flor. Aquel caractèr facilita la seleccion de linhada puras e lo manten de varietats establas mas complica l'obtencion d'ibrids novèls. Pasmens unes insèctes imenoptèrs, coma los megaquils, son capables de penetrar dins las flors e de provocar de pollinizacions crosadas.
Lo fruch es una teca dehiscenta bivalva de 4 a 15 cm de long, contenent de 2 a 10 granas rarament mai. Son redondas lisas o angulosas, de 5 a 8 mm de diamètre. Aquelas tecas presentan de variacions morfologicas segon las varietats; lor forma generala es drecha o mai o mens arcada, lor tèrme mai o mens desfiladas o troncada. Compòrtan mai sovent una membrana esclerificada, lo pergamin, qu'es absenta per las varietats de tipe « manjatot ». Lor color es mai sovent verda, a vegada violeta.
Coma per totas las leguminosas, las granas son exalbuminadas e las sèrvas nutritivas a disposicion de l'embrion son contengudas dins los dos cotiledons emisferics ipertrofiats qu representan gaireben tot lo volum de las granas. Pòdon èsser de color verd palle de madur quand los cotiledons demoran clorofillians, o alara blanquinoses, jaune o burèl. De granas verdas jaunisson amb lo temps. Pòdon èsser liasas o rufas.
Lor talha es plan variabla segon las varietats e cultivars. Lo pes de 1000 grans secs pòt anar de mens de 150 g a 350 g.
Las granas pòdon gardar lor facultat germinativa de tres a cinc ans. son pas somesas al fenomèn de dormicion e pòdon donc germenar immediatament après aver passat l'estadi de la madurason. La germinacion dels peses es « ipogèa ».
Los cotiledons contenon de substàncias de sèrva, en mejana 50 % d'amidon e fins a 25 % de proteïnas. L'amidon es constituit d'amilòsi e d'amilopectina en proporcions variablas: mai d'amilopectina per las varietats de granas lisas et mai d'amilòsi per aquelas de granas rufas, que contenon alara mai de sucres. La partida proteïca es constituida subretot de tres fraccions proteïcas solublas: las albuminas, las vicilinas e las convicilinas, e la legumina. La fraccion de las albuminas conten, en fèble taus, diferentas proteïnas enzimaticas biologicament activas: lipoxiganasas, lectinas, inibitors de proteasas.
Lo genòma del peses compren set parelhs de cromosòmas (2n=14). Sa talha es estimada a 4 500 MModèl:Pb, amb 90 % son constituidas de sequéncias repetadas de tipe retrotransposons.
Ecologia[modificar | modificar la font]
Temperaturas: Lo pese es una planta de clima temperat fresc e relativament umid. Es mens sensible al freg que lo flavòl e pòt germenar a partir de +5 °C. Los brots (abans l'estat de florison) pòdon suportar las gelada, mas las flors pòdon èsser destrisidas pel freg a partir de -3,5 °C e los noses vegetatius a partir de -6 °C. La temperatura mejana optimala de creissença se situa entre 15 e 19 °C. Al delà de 27 °C, la vegetacion e la pollinizacion riscan d'èsser tocadas.
Pluviometria: la pluviometria ideala se situa entre 800 e 1 000 mm per an.
Fotoperiodisme: lo pese es leugièrament sensibla al fotoperiòde, los jorns longs favorizant la florison.
Sols: lo pese s'adapta a totes los tipes de sols del moment que son plan drenats e qu'ofrisson una bona capacitat de retencion en aiga. Lo pH optimal se situa entre 5,5 e 7,0.
Classificacion[modificar | modificar la font]
L'espècia Pisum sativum aparten al genre Pisum, classificat dins la tribú de las Fabeae (o Viciae) en companhiá dels genres pròche Lathyrus L. (gèissas), Lens Mill. (lentilhas), Vavilovia Fed. e Vicia L. (veças). Lo genre Pisum, après aver comptat mai d'una dosena d'espècias, ne conten pas mai que doas: Pisum sativum L. e Pisum fulvum Sm. Totas las autras venguèron de sosespècias o varietats de Pisum sativum, amb quina son totas interfertilas.
L'espècia Pisum sativum presenta una fòrça granda diversitat genetica que se manifesta dins fòrça variacions dels caractèrs morfologics de las flors, de las fuèlhas, de las ramas, de las tecas e de las granas, çò que motivèt diferentas classificacions de las formas intraspecificas. Les principalas sosespècias e varietats son las seguents,:
- Pisum sativum L. subsp. elatius (Steven ex M. Bieb.) Asch. & Graebn.: es forma salvatja dels actuals peses cultivats, originari de la partida orientala del bacin mediterranèu, fins al Caucàs, a l'Iran e al Turcmenistan, s'i liga la varietat pumilio.
- Pisum sativum L. subsp. elatius (Steven ex M. Bieb.) Asch. & Graebn. var. pumilio Meikle (syn. Pisum sativum subsp. syriacum Berger) : sosespècia mai xerofita, presenta dins la vegetacion de las predas secas e los bòscs de casse del Pròche e Mejan Orient, de Chipre et de Turquia fins a la Trancauscasia, l'Iraq e lo Nòrd e l'Oèst de l'Iran.
- Pisum sativum subsp. transcaucasicum Govorov : forma cultivada dins lo nòrd del Caucas e dins la partida centrala dels monts transcaucasians.
- Pisum sativum L. subsp. abyssinicum (A. Braun) Govorov: lo pese d'Abissinia es una forma cultivada en Etiopia e al Iemèn. Presenta pas qu'un sol parelh de foliòlas, de flors violet-roge, de granas lusentas amb bast negre.
- Pisum sativum subsp. asiaticum Govorov: aquela forma es cultivada de l'Orient Pròche e Mejan, fins a la Mongolia, al Nòrd Oèst de la China, al Tibet e al Nòrd de l'Índia, e tanben en Egipte. Las granas son consomidas e son utilizadas, amb la planta entièra, per moirir lo bestial.
- Pisum sativum L. subsp. sativum: es la sosespècia mai importanta actualament; deriva per la domesticacion de la forma Pisum sativum subsp. elatius. Compta tres varietats principalas e d'innombrables cultivars:
- Pisum sativum L. subsp. sativum var. arvense (L.) Poir.: pese proteaginós, pese ferratgièr o pese dels camps;
- Pisum sativum L. subsp. sativum var. sativum : pese ortalièr;
- Pisum sativum L. subsp. sativum var. macrocarpon : pese manjatot.
Aquela classificacion purament botanica est la mai comuna pasmens se la classificacion per grop de cultivars siá mai pertinenta al vejaire agricòla.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preistòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo pese es una planta fòrça anciana cultivada dins l'Ancian mond que sa cultura de segur comencèt fa 8 000 ans dins la region del Creissent fertil, dins lo meteis procediment qu'unas cerealas (blat, òrdi) e d'autres leguminosas (veça, lentilha). Se descobriguèt dins de sites arqueologics del Neolitic de la Grèca a l'Iraq entre 7 500 e 5 000 ans AbC, de rèstes venent o de plantas de culhida, e de plantas domesticadas. Enseguida, sa cultura se difusèt ca pa l'oèst (Euròpa) e cap a l'èst (Índia). Se ne trpa de traças trace dins lo site arqueologic de Tròia, en Euròpa centrala (vèrs -4 000 ans), en Euròpa occidentala e en Índia (vèrs -2 000 ans). De rèstes de peses foguèron trapats dins d'abitats palusenc del començament de l'edat del bronze en Soïssa e en França (lac del Bourget).
Lo pese èra cultivat dins l'Antiquitat pels Grècs e los Romans. Per exemple es citat per Teofrast dins son Istòria de las Plantas al sègle III AbC, puèi per Columèl (De re rustica) e Plini dins son Istòria naturala escricha vèrs l'an 77 ApC. Segon Columèl, lo pese es semenat, coma las autras leguminosas, a l'equinòxi de la davalada, en « tèrra mòbla e leugièra ».
De l'Edat Mejan al sègle XVIII[modificar | modificar la font]
Vers l'an 800, jos Carlesmanhe, lo peses es citat jos nom de pisos mauriscos coma planta ortalenca recomandadas dins lo capitular De Villis. Los peses secs, aisit de gardar, constituissián tot lo long de l'Edat Mejana una de las fonts alimentàrias de las classas pauras. Son sovent cosinadas amb de ventresca.
L'introduccion del pese dons lo Nòu Mond se faguèt pel primièr còp a Sant Domingo per Cristòl Colomb pendent son primièr viatge en America.
La consomacion de tecas entièras (peses manjatot) es atestada dempuèi lo sègle XVI als Païses Basses e en França. Es mencionat per Jean Ruel dins son obratge De Natura Stirpium libri tres publicat en 1536.
La consomacion de grana de peses frescs se desvolopèt en França a l'epòca de Loís XIV. Foguèron destecats e preparats a la francesa pel rei, la rena e lo cardenal et le cardinal e lo vam prenguèt a la cort.
Dempuèi lo sègle XIX[modificar | modificar la font]
Thomas Jefferson, lo tresen president dels EUA, de 1801 a 1809, èra passionat de sciéncias e subretot d'agronomia. Ne cultivèt fòrça varietats que cercavan a melhorar la precocitat dins son domèni de Monticello.
Pendent lo sègle XIX, lo vam de peses frescs s'espandiguèt en França e lo nombre de varietats aumentèt. Denaiffe et fils, seleccionaires, ne presentan unes 250 dins lor obratge en 1906.
Vers la fin del sègle XIX, se desvelopa la produccion dels peses secs que lo tegument, relativament indigèst, foguèt levat per abrasion.
Dempuèi lo començament del sègle XX, la produccion dels peses frescs s'industrializa dins los païses occidentals (Euròpa, America del Nòrd) gràcia al desvelopament de l’apertizacion en bocal o bóstia de consèrva e a la surgelacion. Aquel moviment s'acompanha de la cultura en plan camp que se mecaniza rapidament.
Dins los ans 1920, un inventor american, Clarence Birdseye, fondator de la societat General Seafood, produch los primièrs peses surgelats.
En 1926, la societat americana Minnesota Valley Canning Company, venguda Green Giant, comercializa de peses mas grands que los abituals. Ongan en França, la societat Bonduelle, venguèt lo numèro un en Euròpa de legums en consèrva.
A partir de 1979, un semencièr american, Rogers (filiala de Syngenta), comercializa, jol nom de 'sugar snap pea', un cultivar nòu de peses manjatot que lo mercat se desvelopa als EUA. Aquel tipe de pese èra ja conegut dins lo passat; qu'una èra presentat per Vilmorin-Andrieux en 1883.
Lo pese sec coneguèt desvelopament novèl a la fin del sègle XX, subretot per l'alimentacion animala, d'en primièr en Euròpa, puèi al Canadà e en Austràlia.
En França, las superfícia cultivadas passèron de 500 ectaras en 1977 a 500 000 ectaras en 1985. Dempuèi la fin dels ans 1990, las superfícia semenadas en peses mermèt a causa de la bassa de las ajudas comunautàrias, e de l'estagnacion dels rendements, fins a aténher 100 000 ectaras en 2008. E en 2009, un "plan proteaginós" francés faguèt pujar la superfícia cultivada a 182 000 ectaras en 2011.
Dempuèi lo començament dels ans 1990, lo Canadà, cercant a diversificar sas produccions agricòlas, doblèt sa produccion de peses secs (cultivats subretot dins las províncias de Manitòba, Saskatchewan e Albèrta) que venguèt lo primièr productor mondial e tanben lo primièr exportator, coma cap a l'Índia - per la consomacion umana en alimentacion umana sobretot.
En 1998, una mapa genetica consensuala de pese es establida e validada pels resultats obtenguts dins tres laboratòris diferentsN.F. Weeden, T.H.N. Ellis, G.M. Timmerman-Vaughan, W.K. Swiecicki, S.M. Rozov et V.A. Berdnikov, « A consensus linkage map for Pisum sativum », hermes.bionet.nsc.ru, .
Utilizacions alimentàrias[modificar | modificar la font]
L'espècia Pisum sativum dona mai d'un tipes d'aliments per l'òme e per l'animal:
- los peses secs, es a dire las granas culhidas maduras, constituisson un legum sec, e son atal donadas als animals domestics (polalhas) o jos forma farinas (porcins, bovids); aquelas granas son tanben una matèria primièra per l'industria de transformacion (amidonariá, extrachs proteïcs),
- los peses frescs, jos forma de granas immaduras, o de tecas entièras tanben immaduras, son un legume fresc,
- los brots folhats son tanben consomits en legum, subretot en Asia, e tanben las granas germenadas,
- la planta entièra dona un ferratge als romiants, sec, verd, frescs o ensilat; per aquò s'utiliza la rama demorant après la culhida de las tecas e granas.
Composicion e valor nutritiva[modificar | modificar la font]
Fresca o secs, los peses an encomun d'èsser d'aliments rics en energia e proteïna.
Los peses secs (12 % d'umiditat) son de feculents, comparables a d'autras leguminosas (mongetas, lentilhas, favas secas, césers), e a las autras cerealas per lor valor energetica (330 cal/100 g). La partida glucidica dels peses es formada subretot d'amidon (amilòsa e amilopectina en proporcion variabla segon las varietats) que presenta en mejana 50 % de la grana, e de sucres (≈ 6 %), comprenent de sacaròsa e d'oligosacarids, coma l'estaquiòsa, que pòdon èsser responsables de fenomèns de flatuléncia. Coma totas las granas de leguminosas, an un indèx glicemic moderat, vesin de 32 (100 essent la valor atribuida per convencion al glucòsa).
Son tanben rics en proteïnas. A un taus naut en lisina, pasmens li manca unes aminoacids essencials coma la metionina e lo triptofan. Los associant amb d'aliments a base de cerealas (per exemple de pan), qu'al contrari lor manca de lisina, s'obten una bona complementaritat. En alimentacion animala, lo pese fa partit de las plantas proteaginosas e constituís una de las « matèrias ricas en proteïnas » (MRP) amb d'autres produchs o sosproduchs dintran dins la composicion de las racions animalas, coma la favaròla, lo lupin, la lusèrna, los pastèls de sòja, de còlza, de virasolèlh, etc.
Lor riquesa en fibras es considerada coma un atot en nutricion umana, mas pas en nutricion animala que contrarián l'assimilacion de las proteïnas e de l'amidon pels animals monogastrics.
Los peses son una bona font de minerals, coma en potassi, fosfòr, calci e fèrre, e tanben en vitaminas B, coma de vitamina B9 (70 ug/100 g). Se destria tanen per lor paure taus en matèrias grassas, mens de 2 %, subretot constituits d'acids grasses insaturats o poliinsaturats, e per l'abséncia de glutèn.
Los peses frescs, mai rics en aiga (74 %), balhan pas que 92 cal/100 g (cruds), mas son mai energetics que la majoritat dels legums verds. Son mai rics en sucres solubles que los peses secs. Son tanben interessants per lors apòrts en lisina e en fibras, compausadas en majoritat d'emicellulòsas quand son joves. Los peses frescs son tanben una bona font de vitamina C (acid ascorbic) amb 25 mg/100 g.
Las granas de peses secs contenon diferents factors antinutricionals, coma de factors antitripsics, de fitoemaglutininas e de tanins, en quantitat pasmens plan mai fèbles que per las leguminosas coma la mongeta e lo sòja. Los tanins presents dins lo tegument de las granas donan de peses de color burèl. Las varietats de granas verdas e jaunas an un tegument sens tanins daissant veire per transparéncia la color dels cotiledons, verds se contenon de clorofilla, jaunes senon. Las varietats de flors blancas son plan generalament sens tanins. Totas las varietats de peses proteaginoses son de flors blancas. Los peses ortalencs son de flors blancs que son destinats a èsser manjats frescs e a vegada violetas pels manjatots. Los tanins donan un gost amr a las granas e merma lor digestibilitat.
La consomacion de peses pòt provocar de reaccions allergicas per unas personas, per exemple en reaccion crosada amb d'allergèns de la lentilha. Son provocadas per unas proteïnas, las vicilinas, presentas tanben dins la lentilhas e d'autres leguminosas.
Alimentacion unama[modificar | modificar la font]
Lo pese ortalenc se consomís secs o frescs.
De la grana seca se lèva los teguments e los dos cotiledons son separats. Lo peses sec es sovent preparat en purèas. Es verd o jaune.
Fresc, se consomís las granas solas amb la teca: es lo « manjatot » qu'a una taca plana e se consomís abans la formacion complèta de las granas (senon, de pergamin se forme sus la teca). En America se lancèt lo sugar snap pea, una mena de manjatot que se consomís un còp las granas formadas e que la teca es redonda e carnuda. Es mai sucrat e crocant.
Los brots e fuèlhas joves son tanben consomits, subretot en Asia.
Lo pese fresc es la matèria primièra d'una importanta industria de mesa en consèrva (apertizacion e surgelacion).
Las granas dels peses secs torradas son un substitut del cafè.
Comercializacion[modificar | modificar la font]
Los peses frescs en grana se presentan jos tres formas: frescs, en consèrva o susgelats. En França se consomís 2,2 kg per persona e per an, amb sonque 250 g de peses frescs de destecar (2001).
Los peses frescs, comercializats en tecas, son un produch de sason que la consomacion demora marginala. Dins l'Union europèa, los peses de destecar e los manjatot devon respectar de normas de comercializacion fixadas per un reglament comunautari de 1999, que prevei per exemple la classificacion es doas categorias.
Los peses frescs en consèrva apertizada son disponibles tota l'annada e constituisson l'essencial del mercat. Son sovent venduts en mescla amb de pastenagas joves.
La comercializacion dels peses susgelats se desvolopa dempuèi la fin de la Segonda guèrra mondiala. Lor taus tend a aumentar.
Tradicions culinària[modificar | modificar la font]
Los peses frescs[modificar | modificar la font]
Los peses frescs son utilizats coma un legum d'acompanhament son cuèchs dins de l'aiga salada bolhissenta. A la fins de da la cosesons son escolats e s'i apond de burre (Los angleses apondon tanben de menta). Tanben pòdon èsser cuèchs a l'estofat amb burre, amb cebeta e lachuga, molhat d'un pauc d'aiga. Al moment de servir, son ligats amb de burre o de crèma. Se'n pòt apondre a de saladas, macedònias e mesclas de legums e a de purèas.
Agrada lor sabor sucrada, se son culhits frescs los peses pòdon se consomir cruds.
Las tecas de manjatot, nomenadas hé lán dòu, 荷兰豆 en chinés son utilizat per exemple sautat en padena o al wok, subretot dins la cosina chinesa desl EUA. Las tecas de peses se consèrvan pas aisidament un còp culhidas, e devon èsser servadas per desidratacion, apertizadas o susgeladas una oras après la culhida.
En Índia, los peses frescs dintran dins de recèptas coma l'alū matar (freginat de trufas e peses) o lo matar panir (pese al formatge), preparat amb de fromatge calhat panir, se pòt utilizar de susgelats.
A Malta, se prepara de pastizzis, mena de friands en pasta fulhetada farcits d'una purèa de peses frescs o de ricotta.
Dins la cosina chinesa, los grelhs de pese (豆苗; dòu miáo) son sautas en padena, lo prètz es gaireben car. Las fuèlhas joves dels peses son utilizadas tanben coma legum.
Los peses secs[modificar | modificar la font]
Los peses secs se preparan mai sovent en sopa, en puèa o simplament preparats atal. Los peses secs devon èsser trempar al minim 12 oras abans la coseson. Se pòt apondre de bicarbonat de sòdi per los far mai doces.
Al Japon, en China, à Taïwan e de païses d'Asia dels Sud Èst coma Tailàndia e Malàisia, los peses secs son rostits e salat, e consomits coma amusacais; al Japon, son aromatizat de wasabi.
Los peses secs de granas verdas rufas (marrowfat), reïdratat e esotits (mushy peas). Es un plat popular, originari del nòrd d'Anglatèrra mas ara espandit endacòm mai, acompanha lo fish and chips.
En Grècia, en Tunisia, en Turquia, a Chipre, e dins d'autras regions mediterranèas, los peses secs son preparats en fricòt amb de vianda e trufas. En grèc esarakas, a Chipre e en Turquia es mpizeli o mpizelia.
En Alemanha, se vend una « salcissa de peses » (Erbswurst), jos la maca Knorr. Es una pasta compausada majoritàriament de peses amb d'autres ingredients, formada en salsissa, que s'utiliza per preparar una sopa instantanèa amb d'aiga bolhissenta. Foguèt inventada en 1867 per Johann Heinrich Grüneberg que la vendiá l'Estat prussian per alimentar los soldats de la guèrra francoprussiana de 1870.
En Etiopia, ont la consomacion de peses es pro importanta (6 a 7 kg per persona e per an), se'n prepara de fricòts (shiro wot, amb peses secs molinats, kik wot, peses secs cuèch dins d'aiga).
Alimentacion animala[modificar | modificar la font]
Aqueles peses son utilizats per l'alimentacion dels pòrcs e de la polalhas per lor riquesa en energia digestiva (equivalenta aquela del blat) e en lisina. D'estudis mostrèron que las proteïnas del pese son plan mens assimiladas pels monogastrics qu'aquela del sòja. Es pasmens possible de compausar d'aliments porcins equilibras amb de blat e de pastèl de còlza, que donan d'acids aminats mancant dins lo pese, coma la metionina e la cistina, per remplaçar d'aliments dels tipe milh.
Autras utilizacions[modificar | modificar la font]
Engrais verd[modificar | modificar la font]
Lo pese, coma d'autres leguminosa de creissença rapida coma la veça o la gèissa, se pòt cultivar coma engrais verd. Ten l'avantatge, interessant en cultura biologica, d'enriquir lo sol en azòt e melhorar son estructura.
Extraccion dels derivats de l'amidon e de las proteïnas[modificar | modificar la font]
Una partida de la produccion es transformada per l'industria agroalimentària, que ne tira, en mai de las purèas instantanèas, de derivats l'amidon, de las proteïnas, e de fibras (fibras micronizadas, es a dire trissada per obténer de particulas de la talha del micron) contengudas dins las grans de peses.
Aqueles produchs, en concurréncia amb aqueles tirats d'autras leguminosas e feculents, coma lo sòja o lo milh, son destinats subretot dins lo sector agroalimentari (pastissariá, biscuèits aperitius, carnsalada, iaorts, aliments dietetics e de santat, aliments infantils, etc.), mas tanben dins los sectors farmaceutic, quimic, papelièr, pegatius, etc. De recercas son en cors per utilizar los derivats dins de novèlas aplicacions, coma los films d'embalatge biodegradablesSègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle.
Usatge medicinal[modificar | modificar la font]
La farina desl peses secs foguèron utilizadas per realizar de cataplasmas emollients.
D'estudis realizats en Índia mostrèron que l'òli extracha dels peses secs a de proprietats contraceptivas. Lo principi actiu es la m-xilofidroquinòna. Donada a las femnas per via orala jos forma de capsulas de gelatina, permet una reduccion de 60 % del taus de prenhensa.
Planta d'ornament[modificar | modificar la font]
Sens poder rivalizar amb lo peses d'odor (Lathyrus odoratus), de varietats de pese an un vertadièr interès d'ornament per lor flors, coma 'Magnum bonum' amb flors blancas, o 'Blauwschokker' amb flors ròse e violet e tecas porpras.
Utilizacions dins la recerca[modificar | modificar la font]
A la mitat del sègle XIX, lo pese foguèt utilizat per Johann Gregor Mendel, monge e botanista austriac, per establir las primièras leis que fondèron la genetica modèrna, las leis de Mendel. La causida d'aquela espècia se deu a son cicle cort sa cultura facila, à son caractèr autogama que facilita creacion de linhadas e lo contraròtle de las ibridacions e a l'existéncia de cultivars amb caractèrs destriats aisit d'analisar, coma la color de las flors, color e forma de las granas e de las tecas.
D'estudis mostrèron la possibilitat d'utilizar de granas de peses transgenics coma veïculs per la produccion d'anticòrs recombinants utils pel diagnostic e la terapia d'unes càncers.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lo pese es l'objècte de mai d'un de culturas segon los païses e la destinacion dels produchs. Los peses secs son cultivats tradicionalament dins de païses de Tèrç Mond ont son una cultura ortalenca, practicada en sason frega dins de regions d'altitud, subretot en Africa orientala (Etiopia, Oganda, Kenya). Dins los païses desvelopats (Euròpa, Canadà, EUA), es subretot una cultura mecanizada per l'alimentacion animala. Los peses frescs son subretot cultivats dins los païses occidentals, subretot en granda cultura per la consèrva e la surgelacion, mas tanben en ortalatge professional pel mercat dels fresc. Los peses son sovent presents dins los òrts familials.
Lo pese se reproduch pas que per granas. Mas sovent es pas necessari d'inocular las semenças amb de socas de Rhizobium, mas pòt venir necessari dins de sols naturalament mal provesirs en bacterias.
Dins los païses temperats, lo pese se semena fin d'ivèrn o començament de prima, o a la davalda, dins las regions ont se crenh pas tròp las geladas. Lo pese es una planta annala sens dormicion, que se pòt semenar sens necessitat de vernalizacion. Las varietats d'ivèrn permeton de ganhar en precocitat de la culhida e en rendement. Per los peses de consèrva, semenats a la prima, las semenadas s'escalonan de biais a repartir la carga de trabalh de las usinas, precedisson los faviòls e autres cotelets. Dins los païses tropicals e subtropicals, lo pese se cultiva en sason freja.
Lo cicle vegetatiu des peses es de gaireben 140 jorns per las varietats de prima e de 90 jorns per las varietes precòças e de 240 jorns per las varietats d'ivèrn.
Varietats cultivadas[modificar | modificar la font]
Totas la varietats de pese son de linhadas puras. Se coneis de milièrs de cultivars locals pel mond. Dins los catalògs europèus de las varietats autorizadas a la cultura per las espècias reglamentadas, figuran près de 1 200 varietats (de fachs de cultivars),, que 387 de peses ferratgièrs e proteaginoses e tanben 712 de peses ortalencs (abril de 2016).
La distincion entre las varietats se pièja sus fòrça caractèrs morfologics. Aqueles caractèrs pòrtan sus la forma e la color de las granas, de las tecas, de las fuèlhas, dels rams, la nautor de las plantas, la preséncia d'antocianas, la forma de las granas d'amidon, la resisténcia a de malautiás.
Diferents organismes pel mond son encargats de mantenir de colleccions de cultivars per gardar las fonts geneticas, coma l'institut Vavilov a Sant Petersborg, lo John Innes Centre a Norwich e l'Australian Temperate Field Crops Collection a Horsham (Estat de Victòria, Austràlia). En França las colleccion son geridas per d'organismes publics coma l'INRA e lo GEVES (Groupe d'étude et de contrôle des variétés et des semences) o privats coma lo Gropament dels seleccionaires de peses.
Los critèris principals que faguèron l'objècte de melhoracions per seleccion o mutacion son lo rendement, la resisténcia a las malautiás, la resisténcia a l'abocada, la resisténcia al freg, la maturitat gropada (per la culhida dels peses de consèrva), la finesa e la tenor de las granas, las qualitats nutricionalas per l'alimentacion animala.
32 varietats de peses foguèron obtengudas per mutagenèsi inducha, tecnica que permetèt per exemple de crear los cultivars de tipe afila de foliòl transformats en vedilhas. Catòrze varietats foguèron obtengudas per l'usatge de rais X o gamma e los autres per des crosaments. Mai d'una varietats de peses foguèron obtengudas per transgenic dempuèi 1990 dins un contèxte de recerca fondamentala, mas pas una faguèt l'objècte de cultura comerciala.
Peses ortalencs[modificar | modificar la font]
Pel pese ortalenc, se destria las varietats o los cultivars segon que las granas son lisas o rufas (mai sucradas); aquel caractèr es un d'aqueles utilizats per Gregor Mendel dins sos estudis sus la genetica, e tanben segon la color de las granas (jaune o verd). La seleccion se fa tanben sus la precocitat e la preséncia o l'abséncia de « pergamin » que fa los "manjatot". Se destria tanben las varietats nanas e aqueles de ramas, devent paisseladas.
Peses de conserva[modificar | modificar la font]
Los peses de consèrva son de varietats de prima que fan l'objècte de cultura de plen camp per l'apertizacion o la surgelacion. Per de rasons de presentacion e d'aspècte, las granas lisas verd clar son cercada per la mesa en bòstia e las granas rufas e verd escur pel susgelat. Las granas de pichon calibre èran la mai cercadas, que sinonimes de tendror qu'èran de varietats de gròssas granas culhidas precòçament, mas los seleccionaires avent produch de varietats de granas plan finas, la finesa del calibre es pas pus necessària per una un gatge de tendror. Dins lo cas dels susgelats o de las consèrvas, lo Codex alimentarius impausa una valor maxim pel taus en sucres insolubles dins l'alcoòl, ligat al gras de maturitat dels peses, los sucres se transformant pauc a pauc en amidon dins las granas que maduran e que venon alara mai farinoses,. L'apond de sucres (sacaròsa, siròp de glucòsa…), que permet d'enforçar lo gost sucrat dels peses, es autorizada per aquel quita Codèx.
Peses ferratgièrs[modificar | modificar la font]
Los peses ferratgièrs son los peses destinats a l'alimentacion animala, jos forma de ferratge culhit fresc. S'agís mai sovent de varietats de flors porpras e de granas gris de la forma Pisum sativum L. subsp. sativum var. arvense (L.) Poir.
Peses proteaginoses[modificar | modificar la font]
Las varietats de peses proteaginoses foguèron seleccionadas en França a partir de 1976 destinadas a èsser utilizadas en sec per l'alimentacion animala. Son de peses de granas lisas, de color verd o jaune, de gròs calibre, totes de flors blancas, sens tanins, avent un taus naut de proteïnas e una fèbla activitat antitripsica.
Tecnicas culturalas[modificar | modificar la font]
Rotacion de las culturas[modificar | modificar la font]
En granda cultura, lo pese es sovent lo cap de rotacion e un bon precedent per las cerealas que pòdon profitar de l'enriquiment del sòl en azòt. Un delai de cinc ans entre doas culturas limita los riscs de malautiás.
Semenadas[modificar | modificar la font]
La cultura del pese demanda un sol plan airejat. La semenada se fa en linhas regularament espaciadas de 20 a 50 cm, a una prigondor mejana de 3 a 5 cm. L'utilizacion de semenaires de precision (monogranas) permet de mestrejar melhor la prigondor de la rebombida de las granas e la densitat del semenat. Aquò pòt variar de 80 a 120 brot a mèstre carrat segon las varietats. Per la culhida mecanizada, lo terren deu èsser plan aplanit per facilitar lo passatge de la barra de copa près del sol, per exemple en cas d'abocada.
Contraròtla de las plantas adventícias[modificar | modificar la font]
Es necessari de contrarotlar lo desvelopament de las adventícias dins la primièra fasa de la cultura, abans l'installacion del cobèrt vegetal. En ortalatge, l'escart de las linhas permet lo deserbatge mecanic, mas en cultura de plen camp, l'utilizacion de deserbant en preemergéncia o postemergéncia es necessari. Per obténer un terren pròpre, se pòt utilizar lo metòde de la « falsa semenada » que consistís en una preparacion superficiala del sol unas setmanas abans la semenada per far levar las èrbas marridas que son destruchas abans la semenada. Pels peses de consèrva, una atencion particulara se deu portat a la morèla negra (Solanum nigrum), adventícia comuna e toxica coma las baias immaturas, redondas e verdas, son dificils de separar de peses. Las granas culhidas son rapidament subjèctas a fermentacion e devon èsser tractats en usina dins las oras seguent la culhida.
Paisselatge[modificar | modificar la font]
Los peses manjatot son mai sovent paisselats, e tanben los peses en òrts de familha. Diferents tipes de paissèls son emplegats: filat, fial, cledís, ramas, etc. Lo paissèl mesura mai sovent entre 1,50 e 2 mètres de naut. Lo paisselatge es mens necessari per las varietats nanas e seriá d'un còst proïbitiu en granda cultura; impossible dins lo cas de las culturas mecanizadas. Los peses proteaginoses, cultivats en plen camp, son sovent de varietats de tipe afila, que se tenon melhor mercé a lors nombrosas vedilhas e lor superfícia foliara mai reducha.
Fertilizacion[modificar | modificar la font]
L'apond d'azòt es en principi inutil, los besonhs, gaireben 250 kg/ha, essent cobèrts pels rèstes presents dins lo sol e subretot (≈ 70 %) per la fixacion simbiotica que se realiza dins las nodositats, e que l'activitat seriá inibida per un apòrt massís d'azòt.
Las exportacions de potassa e de fosfòr devon èsser compensada per una femada fosfopotassica que deu portar al maxim, prenent en compte lo taus inicial del sol, 50 kg de potassa (K2O) e 160 kg de fosfòr (P2O5) per ectara, aquela darrièra puslèu jos forma de sulfat de potassi, per portar lo sofre necessari.
Irrigacion[modificar | modificar la font]
Las culturas de peses an grand besonhs d'aiga, subretot a l'estadi « començament de la florison - nodada », al total de l'òrdre de 300 mm pendent un cicle de cultura. L'irrigacion pòt èsser necessari dins de regions o per de sols a fèble retencion d'aiga. Dins los païses temperats, las sèrvas del sol e las precipitacions son sovent sufisentas pendent lo periòde de vegetacion.
Culhida[modificar | modificar la font]
La culhida se fa a la mai pels peses de destecar destinats pel mercat del fresc e los manjatots. Pòt se far en mai d'un passatges, amb lo gra de maturitat. Lo pese en tecas supòrta pas l'entrepausatge e se deu comercializar rapidament.
Pels peses frescs destinats a l'industria de la conservacion/surgelation, la culhida se realiza amb d'acampairas-desgrunadaires récolteuses-égreneuses automotriças. Aquelas maquinas culhisson pas que las tecas e lo tèrme de las rams. Amb una cambra d'escodeson constituida de tres tambors: una contra-escodeire mobila de granda dimension ont torneja un escodeire excentrat e un desgrunadaire tornejant al sens contrari dels precedent, que permeton de desgrunadar las tecas per fregadís sens damatjar las granas pro fragilas. Aquela culhida s'acompanha de pèrdas, d'unes 5 %, fins 25 % dins la escasenças mai desfavorablas.
Pels peses frescs, un dels principals critèris de qualitat es la tendror mesurada per l'indici tenderometric. Aquel indici, que correspond a la pression (exprimida en liuras per poç carrat) necessari per espotir un cèrt volum de peses, servís a determinar la data de la culhida dintra en compte dins le calcul del prètz pagat a l'agricultor.
Los peses secs se culhisson a la meissonaira-bateira amb de reglatges adaptats a las caracteristicas de la grana. La culhida se fa quand los peses an un taus d'umiditat de gaireben 14 %, taus que se deu menar per secatge a 12 % per la conservacion.
Los enemics del pese[modificar | modificar la font]
Accidents de vegetacion[modificar | modificar la font]
Los peses son sensibles a la gelada, a l'abocada (levat per las varietats 'afila' o de rama rigidas), a l'atapiment, e mancas mineralas.
Malautiás[modificar | modificar la font]
Lo pese pòt èsser tocat per de malautiás criptogamicas, bacterianas o viralas.
Las principalas malautiá avent una incidéncia economica notabla suls peses de granda cultura son los seguents:
- los poiriments de las semenadas deguts a diferents fungis del sol per exemple del genre Pythium, las necròsis racinàrias, dugudas entre autres a Fusarium solani e als Aphanomyces;
- lea malautiás criptogamicas tocant l'aparelh vegetatiu: lo mildió del pese (Peronospora pisi), la poiridura grisa (Botrytis cinerea), l'oïdium del pese (Erysiphe pisi), la sclerotinòsi (Sclerotinia sclerotiorum), la rovilha (Uromyces pisi) e l'antracnòsi (Colletrichum pisi),
- e de malautiás viralas, coma la jaunissa apicala del pese deguda al virus PTYV (Pea Top Yellow Virus) e lo mosaïc comun del pese, degut al virus PCMV (Pea Common Mosaic Virus).
Aphanomyces euteiches es un oomicèt patogèn provocant de necròsis racinàrias. Es present pel mond entièr e foguèt identificat en França a partir de 1993. Existís pas cap de fongicid eficaç e economic per lo combatre, tanpauc de varietat resistenta economicament interessanta. De tèsts permeton de determinar se una parcèla es contaminada. Se conselha alara als agricultors de renonciar a la cultura del pese e lo cas escasent de causir un autre proteaginós, la favaròla (Vicia faba) qu'es insensible a aquel fongi,.
Degalhadors[modificar | modificar la font]
Fòrça cucas degalhadors atacan las culturas de peses a lors diferents estadis,.
Frankliniella robusta) e Thrips angusticeps son de minusculs fissaires (talha de 1 mm) qu'atacan las flors e tecas que las larvas se desvelopan dins las tecas. Provòcan de dessecament e agarrussiment de las plantes. Sitona lineatus es un pichon coleoptèr que devòra lo limbe de las fuèlhas fasent d'asclas miègcircularas sul bòrd e que la larva rosega las raiças e las nodositats, aflaquissent las plantas.Contarinia pisi es un diptèr que provòca la formacion de galas dins las flors que avortan. Acyrthosiphon pisum fissa las fuèlhas e estipiuls e pauc causar de damatges en cas de pullulacion. Es tanben lo vector de diferentas malautiás viralas. Cydia nigricana se manifèsta per tòra jaunenca de cap negre d'unes 15 mm e que viu dins las granas e ne pòt devorar mai d'una successivament. Aquel insècte pòt complir son cicle complet pas que dins las culturas dels peses secs.Bruchus pisorum es un pichon coleoptèr que pond dins las tecas en formacion e que los adults se desvolopan dins las granas maduras e sècas, ne sortissent per un trauc circular. Existís una version tropicala Zabrotes subfasciatus Boh. originària d'America del Sud.
Dins los ans 1995-2000, l'institut de recercas australian (CSIRO) (Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation, es a dire « Organizacion per la recerca scientifica e industriala del Commonwealth ») realizèt una varietat de pese geneticament modificat per resistir a laBruchus pisorum, que en Austràlia seriá responsable de la destruccion de 30 % de la culhida de peses secs. Lo gèn transferit dempuèi la monja comuna (Phaseolus vulgaris) permet la produccion per la planta d'un inibitor d'alfamilasa aAI-1 que s'opausa a la digestion de l'amidon de las granas par la larva. Aquel inibitor present dins los cotiledons blòca la creissença de las larvas, e se mostrèt d'una fòrça granda eficacitat. Aquelas recercas foguèron abandonadas en 2005 après la descobèrta de reaccions allergicas sus de mirgas de laboratòri noiridas amb aqueles peses transgenics.
Los peses susceptibles d'èsser atacats per las tòras desfoliatrises de mai d'una espècia de noctuas: Melanchra pisi L.,Lacanobia oleracea L.,Autographa gamma L.,Pseudaletia unipuncta L..
De nematodas son susceptiblas d'atacar lo sistèma racinari, e d'aucèls, coma los graulas (Corvus frugilegus) e las palombas (Columba palumbus), pòdon provocar de damatges sus las semenadas e brots, mas tanben pilhant las tecas maduras.
Parasits vegetals[modificar | modificar la font]
Dins les regions mediterranèas, las culturas de peses pòdon èsser parasitadas per des plantas del genre Orobanc, coma Orobanche crenata Forssk.
Biais de luta[modificar | modificar la font]
La luta contra las malautiás e degalhadors dels peses se realiza diferents biais:
- d'accions preventivas per limitar los riscs, subretot lo respècte d'una rotacion minimala de cinc ans sus la meteissa parcèla e la mestresa de l'irrigacion per evitar l'excès d'umiditat que pòt favorizar la proliferacion d'unas malautiá criptogamicas,
- la limitacion de la transmission per la semenada utilizant de semenadas certificadas sanas o las tractant, subretot contra l'antracnòsi del pese, lo poiriment de las semenadas e lo mildió,
- la causida varietats resistentas a unas malautiá,
- la luta dirècta, subretot per de tractaments quimics (insecticids o fongicids) utilizant diferentas matèrias activas autorizadas.
Rendement[modificar | modificar la font]
Pels peses secs, lo rendement mejan al nivèl mondial s'establís a 14,7 q/ha, a 16,6 q/ha en Euròpa e a 20,5 q/ha en America, mas sonque 7,1 q/ha en Africa. Los rendements melhors son registrats dins l'Union europèa amb 25,5 q/ha en mejana, e 29,3, 35,1 e 37,2 q/ha respectivament en Alemanha, al Reialme Unit e en França (FAO, 2007).
Pels peses frescs, lo rendement pòt aténher 40 a 70 q/ha.
Aspèctes economics[modificar | modificar la font]
Production[modificar | modificar la font]
Los principals païses produson de peses de tipe verd o jaune. L’Austràlia e l'Índia produson majoritàriament de peses burèls.
Amb mai de 18 milions de tonas culhidas en 2007, lo pese (pese sec + pese fresc) es la quatrena leguminosa al nivèl mondial, pasmens luènh de sòja (216 Mt), l'arachida (35 Mt) e la mongeta (28 Mt).
Segon las estatisticas de l'Organizacion de las Nacions unidas per l'alimentacion e l'agricultura (FAO), en 2007, la produccion mondiala de peses secs es naut à 10 128 486 tonas per una superfícia semenada de 6 896 172 ectaras, o un rendement mejan de 14,69 quintals per ectara.
Lo meteis an, la produccion de pese fresc ven a 8 264 769 tonas per una superfícia semenada de 1 087 674 ectaras, o un rendement mejan de 7,6 quintals per ectara. Los dos principals productors de peses frescs, China e Índia, representan près de 70 % du total mondial.
Pels peses secs, i amai 90 païses productors pel monde, pasmens los cinc primièrs representan mai de dos tèrces de la produccion totala e los quinze primièrs mai de 90 %. Lo Canadà, amb 3 milions de tonas, o 30 % de la produccion mondiala, es de luènh lo primièr país productor. L'Union europèa, que totaliza 1,53 milion de tonas, es lo segond productor mondial. La França produch 42 % de peses secs del total de l'Union europèa.
Après aver atengut un primièr pic a 13,2 milions de tonas en 1964, la produccion mondiala de peses secs que va entre 8 e 10 milions de tonas dins los ans 1960-1970 coneguèt una fòrça creissença dins los ans 1980 per aténher 16,6 milions de tonas en 1990. Merma dempuèi, varia entre 10 e 12 milions de tonas. Aquela dels peses frescs coneguèt una creissença pro regulara amb un taus mejan de 1,7 % per an, passant de 3,6 Mt en 1961 a 8,3 Mt en 2007.
Comèrci internacional[modificar | modificar la font]
Los escambis de pese tractan subretot los peses secs. En 2005, èran de gaireben 4,2 milions de tonas, o 36,5 % de la produccion totala, amb gaireben 4 milions de tonas de peses secs et 200 000 tonas de peses frescs, e per aqueles sonque 2,5 % de la produccion.
Las exportacions son fòrça concentradas: los sièis primièrs païses exportators (Canadà, França, EUA, Ucraïna, Austràlia, Russia) representan 90 % del total. Lo Canadà es de luènh lo primièr país exportator amb près de 60 % (2,35 Mt).
Las importacions son mai dispersadas, los detz primièrs païses representan un pauc mens de 80 % del total. Dos païses se destacan: l'Espanha amb 1 Mt (25,5 %) e l'índia, 810 000 tonas (25 %).
Lo prètz del pese sec sul mercat internacional es indexat sus aqueles del blat tendre e del pastèl de sòja. Se situa a gaireben 20 % al dessús d'aquel del blat. La demanda es tenguda pels besonhs en alimentacion umana (Índia, Paquistan) e en alimentacion animala (Euròpa).
Los escambis portant suls peses manjatots son pro limitats. L'Union europèa (subretot lo Reialme Unit, los Païses Basses et la França) n'impòrtan 25 000 tonas per an (2006). Los exportators sont de païses d'Africa e d'America (Kenya, Guatemala, Zimbabwe, Marròc, Egipte, Zambia, Peró). Ce commerce, qui bénéficie de coûts de main d'œuvre réduits (cueillette manuelle) et d'une production à contre-saison permettant de prolonger la saison de consommation, rappelle celui des haricots verts.
Bilanç de las utilizacions[modificar | modificar la font]
Al nivèl mondial, la produccion de peses secs es destinada subretot a l'alimentacion umana (per la mitat de la produccion), puèi a l'alimentacion animala (35 %), lo tresen pòste essent l'utilizacion coma semenadas (2003, font FAO.
Al subjècte de l'alimentacion umana, per una consomacion mondiala d'un pauc mens de 4 milions de tonas, lo soscontinent indian ne representa 37,2 %, anb 31,2 % per l'Índia. Dins aquela region del mond, las leguminosas jògan un ròtle important dins l'apòrt en proteïnas dins l'alimentacion, la majoritat de la populacion essent vegetariana, pasmens lo pese jòga un ròtle segondari après de fòrça autras espècias coma lo céser, lo pese cajan, e autras mongetas, las lentilhas etc. Los autres consomators importants son la China (12,8 %), lo reialme unit (5,8 %), la Russia (5,7 %), los EUA (4,1 %) e l'Etiopia (3,7 %).
L'Índia jòga un ròtle màger sul mercat internacional del pese sec; aquel país es en efièch primièr consomator mondial, lo primièr importator e lo quatren productor. L'Uttar Pradesh es la principala region productritz.
Al subjècte de l'alimentacion animala, la consomacion es fòrça concentrada en Euròpa e en China. Los tres primièrs consomators, Russia, França e China, totalizan près de 60 % del total (respectivament 22,1 %, 18,7 % e 17,7 %).
La transformacion industriala dels peses per ne tirar de derivats amilacèus e proteïc es pro marginala.
Lo peses dins l'Union europèa[modificar | modificar la font]
L'Union europèa es lo segond productor de peses, rèire lo Canadà, mas demora importatritz neta. Los peses proteaginoses son plan majoritàriament destinats a l'alimentacion animala. Pendent l'exercici 2005/2006, sus una consomacion totala de 3,85 milions de tonas, 3,33 Mt (86,5 %) foguèron incorporats dins los aliments per animals, alara que l'alimentacion umana, las semenadas e l'exportacion representava respectivament 5,2 %, 4,5 % e 3,7 %. La produccion de l'UE donèt per aquel exercici 2,44 Mt, o un taus d'autosufiséncia de 63,2 %. La França es de luènh lo primièr productor (amb 48,6 % del total) davant l'Alemanha, l'Espanha e lo Reialme Unit.
Lo desvolopament de la cultura del pese proteaginós en Euròpa foguèt lançat après l'embarg american de 1973 suls pastèls sòja qu'aviá mostrat la fòrta dependéncia de l'Euròpa al respècte de las importacions de proteïnas vegetalas del continent american e la fragilitat de provesiment des sieus elevatges fòra sol (porcins, polalhas).
En França, la produccion de peses proteaginoses, qu'aviá atenh son maxim amb 3,8 milions de tonas en 1993, mermèt fòrça, atenguent 1,04 milion de tonas en 2006. Lo pese i representa 75 % de la produccion totala de proteaginoses (pese, favaròla, lupin).
Lo desvolopament del peses (de las plantas proteaginosas en general) e de son utilizacion en alimentacion animala demandèt un esfòrç important de recerca fondamentala e aplicada, sul plan de la genetica e sas aplicacions agronomicas e zootecnicas, mobilizant fòrça organismes, coma l'INRA en França o lo John Innes Centre al Reialme Unit. Aquelas recercas son coordonadas al nivèl europèu per l'associacion europèa dels proteaginoses (AEP), que las activitats son vulgarizadas sus Internet pel « Grain Legume Portal ».


text:
Dimars, 5 de decembre de 2017, 03h00 Politica,Internacional
L'estadi olimpic de Barcelona aculhiguèt dissabte passat un concertàs per la libertat dels presonièrs politics catalans
© Pere Virgili
Lo jutge a decidit aqueste diluns de manténer embarrats lo vicepresident de la Generalitat de Catalonha, Oriol Junqueras, lo ministre de l’Interior Joaquim Forn e los dos presidents de las associacions independentistas Jordi Cuixart e Jordi Sànchez. Los autres ministres inculpats, Dolors Bassa, Meritxell Borràs, Carles Mundó, Raül Romeva, Josep Rull e Jordi Turull, an pogut quitar la preson en pagant cadun una caucion de 100 000 èuros. Tanlèu conéisser la decision del jutge, las associacions independentistas avián anonciat que la caissa de resisténcia aviá amassat pro d'argent per pagar aquelas caucions.
Los presonièrs politics catalans foguèron entenduts pel jutge divendres passat a lor demanda, car ara es la Cort Suprèma qu'a reclamat l'afar a l'Audiéncia Nacionala, lo tribunal d'excepcion que se trachava de la procedura. Totes son acusats de sedicion e rebellion e riscan una pena de 30 ans de preson.
Lo vicepresident Oriol Junqueras e los sèt ministres èran empresonats dempuèi lo 2 de novembre passat, mentre que los presidents de l'Assemblada Nacionala Catalana e d’Òmnium, Jordi Sánchez e Jordi Cuixart, son encarcerats dempuèi lo 16 d'octòbre.
Lo ministèri public e l'acusacion particulara realizada pel partit ultradrechista Vox demandavan que foguèsson totes mantenguts en preson car consideravan que i aviá risc de fugida, de destruccion de pròvas e reïteracion del delicte.
La decision del jutge va condicionar, de tot segur, la campanha electorala de las eleccions al Parlament de Catalona previstas pel 21 de decembre qu’es començada aquesta nuèch. Aquelas eleccions se debanaràn amb lo govèrn de la Generalitat destituit per l’estat espanhòl e qualques-unes de sos membres en preson o en exili.
Lo problema non es pas Espanha, lo problema d' Espanha es lo PP.
Lo problema es pas la Constitucion Espanhola, sinon de sa interpretacion pepera.
Lo problema es pas la justicia espanhola, sinon la injusticia pepera.
Lo problema es que la dreta pp ha comprat l'estat democratic amb sa corrupcion, e los banquiers pp als quals ha donat 72.000.000.000 euros.
Lo problema es pas de la policia que pegava als votants, senon del govern pp qu'els ho manava.
Lo problema es pas de los jutges senon de Rajo... Legir mai
1 aha, excellent. Lo Puigdemont foguèt mai avisat, poirà acabar sa vida en las Antilhas, Espanha lo demandarà pas mai, ç'an dich . Farà un magnific ex-president en exili, pauròt.
1) « Lo ministèri public e l'acusacion particulara realizada pel partit ultradrechista Vox demandavan que foguèsson totes mantenguts en preson car consideravan que i aviá risc de fugida, de destruccion de pròvas e reïteracion del delicte. » Donc, per aqueste jutge, èsser ultradreitista coma Franco, non es un dilècte, mas èsser independentista, republican e democrata coma los dos Jòrdis, si qu'es un delicte ! Compreni melhor perqué lo Jòrdi esculptat subre lo Palatz de la Generalit... Legir mai


text:
Desfaita daus socialistasAbei un tax d’abstencion augmentat de viament cinc
puents – l’ei passat dau 33,46% au 38,72 respecte a las presidencialas -, le
second torn de las municipalas francesas de mars confirma la tendencia dau
primier: la França se tinhís de blau, le Front National avança e los
socialistas arreiron considerablament. Se los socialistas arribon a servar París
ont Anne Hidalgo ven la primiera femna consol de la capitala en battent la
rivala de l’UMP Nathalie Kosciusko-Morizet – las listas de la primiera obtenon
le 53,3% contra le 44,06 de la seconda en permetent a la gaucha d’aguer una
majornaça de 91 conselhiers contra los 71 de l’UMP-UDI –, l’UMP ganha dins
fòrça de comunas en n’en arranchant au PS un numre considerable.
En nos concentrant sus le vot dau sud, a Marselha 7
circoscripcions sus 9 son anaas a l’UMP – e una au FN – en permetent au consol
sortent Jean-Claude Gaudin d’èsser reelegit abei un resultat de 61 conselhiers
sus un total de 101: s’ei realizaa parier…


text:
-374
Aquesta pagina concernís l'an -374 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra Atenas e Tebas. Lassada d'una guèrra qu'èra principalament menada au profiech de Tebas dempuei la reconstitucion de la Confederacion Atenenca, leis Atenencs assaièron de se retirar dau conflicte. Un acòrdi de patz foguèt signat mai durèt gaire car Esparta ataquèt Còrcira ambé l'ajuda de Siracusa. Òr, l'illa èra aliada ais Atenencs que mandèron una flòta per l'ajudar entraïnant la represa de la guèrra entre Lacedemònia e Atenas. Lei combats navaus s'acabèron per una desfacha espartenca au larg d'Acarnania e l'installacion d'una garnison atenenca en Còrcira.
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Perseguida de la crisi entraïnada per lo refús dau patriciat d'acceptar lei lèis de reformas prepausadas en 376 avC per lei tribuns de la plèba Caius Licinius Stolon e Lucius Sextius Lateranus. Contunièron donc de blocar gràcias a son drech de vetò leis eleccions e, segon Tite-Live, ges de magistrat foguèt elegit franc dei tribuns de la plèba. Stolon e Lateranus foguèron tornarmai elegits li permetent de contuniar sa lucha còntra lo Senat.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
En Chipre, assassinat dau rèi Evagoras qu'aviá menat una lònga rebellion de 391 a 381 av. JC e una politica favorabla a l'ellenizacion. Foguèt remplaçat per son fiu Nicoclès que deguèt menar una politica prudenta per contentar lei diferentei faccions de sa Cort. Aquò aguèt per consequéncia de neutralizar l'illa que sostenguèt pas leis insureccions de la fin dau rèine d'Artaxerxès II.


text:
Sant Andrieu de Ròcalonga
Sant Andrieu de Ròcalonga (oficialament en francés Saint-André-de-Roquelongue) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la regionOccitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Pau Albarèl (1873-1929) : felibre nascut a Sant Andrieu de Ròcalonga.


text:
Été fêté et festivals officiels dans le Grand SudSummer feast and officials festivals in Occitània
E i qualqu'un que pòt m'explicar çò que fa lo cargat de mission per l'occitan al Conselh General de Nauta Garona ? (Nauta-Garona = Comenge e País Tolsan = en numerologia identitària, 31 ). Dèu pas saber ont es lo servici de comunicacion del Conselh Generau o servici cultural del Conselh Generau ! Car quant costariá d'aver aquestas aficas en doás lengas : francés e occitan ?
Per los que cèrcan fanatisme, ne vaquí un, los politicians d'Occitània an mestièr de competéncias per pas fargar una politica per l'occitan, politica gratuïta ! Car en doás lengas, francés e occitan seriá gratuït !! Es benlèu aquí lo problema, seriá gratuït ?
E segur que n'i a segurament que an demandat l'anglés melhor que l'occitan, e alara perqué pas lo chinés ? Es encara mai parlat sus la planeta ? O lo rus es la lenga la mai parlada en Euròpa ... E quand disi "n'i'a", parli segur dels tecnofoncionaris de la decentralizacion francesa en Occitània.
E amics o amigas d'Occitània, o d'alhors, que pensatz d'una dobla signaletica "31 Nòtas d'Estiu / 31 Notes d'Été", fanatic, non ? E gratuït !!
Es vertat que aqueste "cargat de mission" a un salari alternatiu, a basa de subvencions donadas per d'associacions ; es vertat que la faciada per l'occitan es simplament per far ben sul mercat politic, e lo conselhièr en cap es fòrt per aquò far, veire Ròca de Garona e lo seu centre cultural dedicat a las relacions occitano-catalanas, per recebre las subvencions europèas, mas que la promocion se fa quitament pas dins las villas al entorn del centre...


text:
Fin finala lo Musèu dei Civilisaciens de l’Euròpa e de la Mediterranèa (Mucem de Marselha) a ajustat en lenga occitana la frasa que mena lo visitor, en mai que d’una lenga, a l’intrada d’aquela institucien que fa mestier de parlar d’istòria e de culturas dau relarg
mediterranèan.
Lo Mucem parteja pas sei cartels en lenga nòstre, nimai prepausa que que siegue en provençau. Fa dos ans, la lexicografa Josiana Ubaud l’aviá denonciat dins una letra dubèrta.
Sus lei resons d’aquela benvenguda iniciativa, l’institucien museala d’Estat nos a pas encara respondut. « Ges de temps per lei decisionaris, mai ne’n parlarem »
que nos dison.
Disabte 20 decembre Denis Capian, aquò dich, aviá plantat cavilha
davant lo Mucem per reclamar aquela presencia de la lenga, amé l’article 14 de la Declaracien Universala dei Drechs de l’Òme, "contra lei persecussions cadun a drech de cercar asil… » qu’aviá escrichs sus una bandièra davant la pòrta dau Mucem.
Lo militant occitanista vengut d’Ardècha nos aviá pas avisat de l’iniciativa, nimai nos a avisat dau resultat.


text:
«Siái pas un escrivan, siái un contaire, l'ai totjorn dich» tòrna dire davans l'assemblada. Eu, l'apassionat, eu, que cabussèt dins lo passat occitan ambé son esposa Iveta. Eu, que partiguèt ambé «una vintenada de personatges» e que ne'n gardèt qu'un, l'Anna Bresson.
Ela, que viatjarà coma viatjèron lo cople Gròs. Eu, que restituís au passat lo viscut e lo fantasme, la realitat e lo pantalh. Eu, que mena son eroïna a travèrs Occitània coma l'aucèu que migra. Eu, ela, elei que, coma l'aucèu, se'n tòrnan aquí onte lei racinas creisson sus leis ans.
«Lei bugadièiras blavas» son cargadas d'una imagariá fòrta e d'una lenga que se fai fluida coma lo rajament d'un rieu.
Lisa, la filha ainada de Jòrgi, tanben presa dins la tradicion dau cònte, faguèt la lectura d'un tròç que revelava un estile a l’encòp espontanèu e travalhat.
Dins aquelei «cronicas d'una pantaissada», lo personatge d'Anna Bresson es inspirat de la tatà Anna. Se tracta d'una eroïna que va de vila en vila a travèrs Occitània en cèrca d’un luòc vist sus un imatge de calendièr.
La familha de l'autor es, de segur, la sòrga d'inspiracion que norrís lo ventra de son escritura. I nais una poësia certana, que l'oralitat se fai sentir.
A rason, lo Jòrgi Gròs, non es pas qu'un escrivan, es mai qu'aquò. Es un cantaire languissós, un contaire modèrne.


text:
I – D’en promier fau explicar çò qu’es questa mecanica qu’es mai que mai descorrenta per l’uman lambda.
Dins nòstre monde de cada jorn, lei causas son determinadas per seis estats. Podèm à l’ora d’ara determinar la massa, la velocitat, la posicion d’un objècte, son energia per de mesuras gràcias à d’aparelhs fachs per aquò.
Dins lo monde quantic de l’infinidament pichon es autra causa. Dins la fisica quantica, un objècte es descrich per una foncion d’onda qu’a de variacions dins lo temps, son energia es religada à questa foncion per un operator dich « hamiltonian » (cf. William R. HAMILTON, fisician irlandés, 1805-1865). L’operator dona pas una valor soleta mai tot un ensèms de valors qu’an caduna una cèrta probabilitat.
Se tròba qu’es possible de superpausar de foncions d’onda. Es aquesta proprietat de superposicion que permete de bastir d’ordinators quantics (en anglés quantum computers). Leis ordinators classics son basats sus lo sistema de numeracion binària fach soncament de zèro (ges de corrent) e de un (lo corrent passa), generat per de transistors. Son lei bits : binary digit (nombre binari). Un calculator quantic trabalha amé de qubit quiper quantum bit : per « binari digit ». Lei qubits pòdon aguer mai d’una valor. Tre lei ans 1990, son estats construchs de pichons ordinators quantics.
La dificultat de faire grand complica la recèrca, estent que quora passam à l’escala macroscopica, se debana un fenomène dich de descoeréncia, valent à dire una disparicion deis efèctes quantics.
Urosament, per la vida vidanta ! Avètz bessai ausit charrar dau cat de Schrodinger, que podrié èstre à l’encòup mòrt e viu. E se mon estilo siguèsse dins ma man e au meme moment dins la man de mon felen ?
Lo monde quantic es estrani qu’estrani. Una particula pòu passar, ela qu’es unica, d’un còup, per de traucs diferents. Quora lo principi de superposicion es aplicat à dos fotons (lei particulas de lume), se debana lo fenomène dich « d’intricacion », qu’es estat estudiat e validat de 1972 fins à 1982 à l’Universitat d’Orsay per lo fisician francés Alain ASPECT. Quora doi fotons son estats superpausats per sei foncions d’ondas e puei son estats separats, quora son luènh un de l’autre, son intricats : dins aquélei experiéncias sus la polarisacion, la coneisséncia de la polarisacion d’un foton per una mesura indutz la valor de la polarisacion de l’autre, e mai s’es à una granda distància de centenas de quilomètres ò ben mai.
Mon diccionari LAROUSSE de 2017 ditz (en francés) :
« INTRICATION n.f. (du lat. intricare, embrouiller)
Etat de ce qui es intriqué, enchevêtrement. »
Dins lo monde quantic existisse lo principi d’incertituda d’HEISENBERG (fisician alemand, 1901-1976), datat de 1927, qu’indica qu’es impossible de mesurar à l’encòup la velocitat e la posicion d’un objècte quantic. Leis objèctes quantics son l’onda e lo corpuscule. De còups, es l’onda que vèn, d’àutrei còups es lo corpuscule, e demai, l’avèm vist, lei dos ensèms, amé tota una escala de probabilitat.
Sabèm uèi que dins un atòme leis electrons son repartits sus divèrsei jaças electronicas, de verai se díson de « niulas electronicas », estent sei probabilitats de preséncia. Tot aquò es regit per l’eqüacion de SCHRÖDINGER (fisician austrian, 1887-1961), datada de 1926. Es eu, e l’avèm vist, qu’a imaginat l’experiéncia de pensada dau cat mòrt-vivent. Es quauqua ren d’un formalisme poderós.
Per la teoria dei quantas, fau parlar de:
EINSTEIN (Albert), fisician alemand (1879-1955) qu’es tambèn à l’origina de la teoria de la relativitat qu’a modificat lei nocions d’espaci e de temps, e ligat la massa e l’energia (cf. la famosa formula E=MC2, onte E es l’energia, M la massa e C la celeritat dau lume, valent à dire ≈ 300000 km/s).
BOHR (Niels), fisician danés (1885-1962) que li devèm l’estructura atomica deis electrons mesclant la forma planetària e lei quantas de PLANCK.
PLANCK (Max), fisician alemand (1858-1947) qu’a pensat à prepaus dau rasonament dau « còr negre » que leis escambis d’energia se passàvon d’una mena descontinua per grans, paquets d’energia, qu’a sonat « quantas ».
DE BROGLIE (Louis), fisician francés (1892-1987) qu’es l’inventor de la mecanica ondulatòria qu’assòcia onda e particula. À una particula es associada un longor d’onda. Es l’origina de la mecanica quantica.
Lo lume, lo sabèm ara, es dual : onda electromagneica e corpuscule foton. Avant la teoria dei quantas, i avié despièi fòrça ans un grand debat sus sa natura : onda ? corpuscule ?
II – Mai pròche de nosautres, li a Richard FEYNAM, fisician american (1918-1988) qu’a fach un trabalh important sus lei fenomènes quantics à l’entorn deis electrons e dei fotons, a agut lo Prèmi Nobèl en 1965. A agut l’idea d’utilisar la poténcia dei fenomènes quantics per anar mai luènh que lei ordinators classics amé d’ordinators quantics.
Lo promier processor quantic es estat creat en 2009 à l’Universitat de Yale. Avié dos qubits compausats cadun d’un miliard d’atòmes d’alumini depausats sus un supòrt supraconductor.
Peter SCHOR, matematician american naissut à New-Yòrk en 1959 (Professor au M.I.T.) a imaginat un algoritme fach per un circuit quantic que deu permetre de calculs que leis ordinators classics non pòdon faire.
De tota mena, fau pensar que, segond la lèi de MOORE, dins pas gaire de temps lei transistors auran la talha de l’atòme, e quora sarèm dins lo domèni quantic (sota 8 nanomètres), lei compausants electronics saran destorbats justament per leis efèctes quantics.
Alora, lei fisicians pènson à de grands ordinators quantics de mai de 300 qubits per faire de calculs gigants. Li siam pas’ncara !
Lo 19 de decembre de 2007, amé un calculator quantic de 7 cubits, gràcias à l’algoritme de SHOR, lo nombre 15 es estat factorisat : 15 = 3 x 5, 3 e 5 estent promiers, valent-à-dire soncament partibles per 1 e per élei-memes.
Sembla èstre un calcul aisat, mai es estat la promiera factorisacion obtenguda m’un ordinator quantic.
En 2014, çò qu’es lo recòrd actuau : un ordinator quantic de 4 qubits a factorisat lo nombre 56153, m’un autre metòde que l’algoritme de SHOR. Lo precedent recòrd èra de 143. Se coneissètz la règla de multiplicacion per 11, veirètz que 13 x 11 = 143 e que 4 = 3 + 1.
Es previst un ordinator quantic de 6 qubits per factorisar lo nombre 291311
NB : Sus lo site MATH PRACTICE, se tròba lo factorisaire. En entrant lo nombre 56153, se tròba 233 x 241, en entrant lo nombre 291311 se tròba 523 x 557. Es çò que deurà trobar l’ordinator quantic : 291311 = 523 x 557, onte 523 e 557 son dos nombres promiers.
Aqueu factorisaire es poderós. Ai notat d’azard 1425783125, partible per 5. A donat leu leu 54 x 13 x 175481 (ai verificat : es just !). ai notat 175481, a donat « promier ». Òsca !
Cronica matematica de Joan-Glaudi Babois * per Sapiéncia, març de 2017, amé l’ajuda de Reinat TOSCANO, que s’es encargat de la sasida.
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
PLANVENGUT L’AUTO VOLADOR
Dubai a confirmat que serà lo primièr país al mond que dintrarà en lo futur en tot autorizar lo vòl del modèl chinés d’auto volador – e sens conductor – eHang 184. L’inici de l’utilizacion d’aquestes autos voladors – que son de drònes gigants – serà julhet de 2017. Aqueste modèl pòt arribar a volar fins a 160 quilomètres/ora e serà utilizat coma servici de taxi, çò es dire per menar personas d’un luòc a l’autre.
L’eHang 184 es un tipe de dròne qu’es estat provat abans en divèrses vòls e a pogut demostrar la sieuna utilitat. De fach, lo eHang 184 es un pichon avion que pòt menar fins a 100 Kg de pes e qu’a una durada maximala de vòl de 30 minutas. Pr’aquò lo govèrn de Dubai a pensat que seriá fòrça util en un servici de taxi sens conductor. Lo passatgièr solament aurà un ecran tactil per seleccionar la sieuna destinacion.
Sens cap autre contraròtle dins l’auto, lo dròne chinés Ehang 184 serà pilotat automaticament dempuèi un centre de comandament que i aurà en la vila de Dubai. Lo radi maxim de marcha d’aquesta nòva invencion chinesa es de 50 quilomètres sens aver de tornar a cargar un autre còp la bateria. L’inici dels vols regulars es estat ja confirmat pel cap de l’Agéncia del Transpòrt e Rotas, Matt al-Tayer, en una amassada governamentala a nivèl mondial que i a pendent aqueste jorns en Dubai.
“Es un nòu servici que volèm ofrir als ciutadans de Dubai pr’amor que l’ eHang 184 pòt arribar a menar un pes de fins a 100 quilogramas e a una capacitat de vòl de fins a 30 minutas – çò diguèt Matt al-Tayer- . Per l’utilizar lo passatgièr aurà a la sieuna disposicion un panèl de contraròtle ont poirà marcar la sieuna destinacion finala. Cal soslinhar que i pas cap contraròtle mai en aqueste panèl e que lo passatgièr solament poirá utilizar lo contraròtle de la destinacion e pro”.
Un auto volador pilotat de luenh
Aital, l’ eHang 184 serà lo primièr auto volador de la planeta e serà pilotat, totun, dempuèi un centre de contraròtle central que i aurà en la meteissa vila de Dubai. De mai, pendent aqueste anonci èra fach public, tanben s’es conegut que las pròvas per aqueste meteis modèl son estadas fachas en l’estat estatsunidenc de Nevada en junh de 2016.
Totun, ja son estadas lançadas las primièras criticas per qualqu’uns expèrts en aviacion. Aital, divèrsas votzes ja an alertat que maugrat qu’aqueste tipe de drònes fonciona plan, de còps tomban, e aquò seriá dangierós per las personas que ne son passatgieras. Al delà d’aquò, qualqu’unas criticas son encara mai radicalas e an confirmat que cal far fòrça mai pròvas per poder demostrar qu’aquò es segur per los umans. Unas criticas qu’an lo sieu valor après poder veire lo video del pròpri modèl eHang 184 que a lançat lo govèrn de Dubai. Se poiriá dire que sembla un auto volador brica segur: https://www.youtube.com/watch?v=F8shiw6zY_A
De mai, lo darrièr mes, l’agéncia israeliana Urban Aeronautics anoncièt que lo sieu modèl de dròna per passatgièrs, sonat Cormorant, poiriá començar d’èsser utilizat amb de fins militaras dempuèi 2020. Aqueste dròne, totun, pòt menar fins a 500 quilogramas de pes, arriba als 185 Km/ora e a costat 14 milions d’euros.
La Redaccion


text:
Se sarran Calendas, lo temps de fèsta a l’entorn de Nadal e del solstici d’ivèrn. La cultura occitana s’i manifèsta plan, amb los repaisses en familha, de recèptas tradicionalas, los tretze dessèrts, lo cachafuòc o la soca de Nadal, las pastoralas, los nadalets, la decoracion de l’ostal e los tradicionals preseps tanben nomenats presepis, betlèms o grépias.
Per tant, Jornalet vòl organizar un còp de mai son concors de grépias, que son ganhant recebrà de polits presents. Pendent aqueste mes de decembre, e fins al 6 de genièr, mandatz-noslas fotografias de vòstre presep o presepi o betlèm o grépia. Publicarem vòstres imatges regularament e aital totes poirem veire cossí los autres legeires vivon las fèstas.
Dins las annadas precedentas faguèrem de concorses similars, que nos permetèron de descobrir la riquesa de las tradicions ivernalas d’Occitània tota, e de conéisser cossí se passan Calendas en cò dels legeires de Jornalet. Lo concors de 2012 lo ganhèt Quentin Willaume pel presep qu’el meteis faguèt en representant un vilatge dels Alps de Provença, lo de 2015 lo ganhèt Beneset Thauvin del país de las Mauras, amb un presep tipicament provençal, e lo de 2016 lo ganhèt Josette Moll de Narbona Plaja per sa subrebèla grépia que representa un vilatge de la còsta de Lengadòc.
Tresia Pambrun-Lavit
Tresia Pambrun-Lavit nos a mandat una fòto tota negra. "Mercés de voler trobar ací junt ua fotò de lo noste presep", çò ditz. "A per titòu «religion e mort» jos titulat «religion e intoleráncia».
Pambrun-Lavit precisa qu'aquesta òbra "aquesta òbra qu'ei la premèra d'ua seria nommada «cap ara lutz!».
Josette Moll
La ganhanta del concors d'arunan, Josette Moll, de Narbona Plaja, nos manda las fòtos e un vidèo de son presep, que fa 3 mètres de long e qu'ongan representa Narbona amb lo mercat cobèrt, la Robina e al lonh la Catedrala.
Josette Moll
La ganhanta del concors d'arunan, Josette Moll, de Narbona Plaja, nos manda las fòtos e un vidèo de son presep, que fa 3 mètres de long e qu'ongan representa Narbona amb lo mercat cobèrt, la Robina e al lonh la Catedrala.
Josette Moll
La ganhanta del concors d'arunan, Josette Moll, de Narbona Plaja, nos manda las fòtos e un vidèo de son presep, que fa 3 mètres de long e qu'ongan representa Narbona amb lo mercat cobèrt, la Robina e al lonh la Catedrala.
Jana e Roger Andreu Vidal
Vaicí lo presep qu'an fach Jana Andreu Vidal (8 ans) e son fraire Roger Andreu Vidal (7 ans). Els an mandat las fòtos "amb tot l'amor e illusion a Jornalet per lo partejar amb los legeires. Demoran a Reus (Catalonha)
Alejandro Benito Rusiñol
Lo legeire Alejandro Benito Rusiñol, de Sant Adrià de Besòs (Catalonha) nos manda la fòto de son presep
Jana e Roger Andreu Vidal
Vaicí lo presep qu'an fach Jana Andreu Vidal (8 ans) e son fraire Roger Andreu Vidal (7 ans). Els an mandat las fòtos "amb tot l'amor e illusion a Jornalet per lo partejar amb los legeires. Demoran a Reus (Catalonha)