text:
Mitologia romana
La mitologia romana es l'ensems de las legendas e dels mites de la Roma antica.
D'origina indoeuropèa, la mitologia romana empruntèt amb los sègles de concepcions religiosas e culturalas dels païses que foguèron pauc a pauc integrats dins lo mond de Roman: Grècia, Egipte, Siria, eca.
Los Romans prenguèron e adaptèron aquelas mitologias per crear un ensems sincretic que se realiza dins la religion romana.
Somari
- 1 Mitologie grecromana
- 2 Mitologia especificament romana
- 3 Los dieus romans
- 4 Notas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Mitologie grecromana[modificar | modificar la font]
La majoritat de las divinitats del panteon roman prenguèron l'influéncia de la Grècia antica e de las divinitats localas (o « indigètas »), levat qualques excepcions, son sovent assimiladas a lors omològs grècs.
Roma avent mai sovent assimilat la cultura ellenistica, es a vegada malaisit de destriar las cresenças dels primièrs Romans. Pasmens, los dieus de Roma an de noms originals diferents de lors omològs grècs. Pasmens, l'estudi meninosa dels noms romans d'aqueles dieus e dels cultes associats permet a vegadas de tornar a la natura primièra d'aquelas ancianas divinitats, que la quita origina èra italica.
Mitologia especificament romana[modificar | modificar la font]
Se se considèra a tòrt la mitologia romana coma negligibla al respècte de la mitologia grèga, es perque los mites romans pòrtan subretot sus l'istòria de Roma, alara que los mites grècs son axats suls dieus e los eròis. Mas malgrat l'abséncia de cosmogonia o de teogonia d'origina romana, la mitologia romana existís vertadièrament, per exemple mejans un nombre important de recits de fondacions de ciutats[1]. De cercaires coma que Georges Dumézil e T. P. Wiseman insistisson tanben[2] sul fach que las nocions de mite e d'Istòria son pas exclusivas l'una de l'autra dins la Roma antica, e es donc possible de parlar de mitologia romana, quitament se foguèt bastida en granda partida sus de recits concebuts coma istorics.
-
- « Roma aguèt la seuna mitologia, e aquela mitologia nos es servada. Solament es que jamai foguèt fantasmagorica ni cosmica: foguèt nacionala e istorica.
Alara que Grècia e Índia devolopavan en imatges grandassas çò que cresián aver estat la genèsi e los temps del mond, los caós e las creacions, l'òbra e las aventuras dels dieus organizaires del "Tot", Roma pretendèt simplament contar, amb la simplicitat de compte rendut, los seus començaments e los seus periòdes, sa fondacion e los seus progreses, l'òbra e las aventuras dels reis que, çò cresiá, l'avián de contunh formada. »
- « Roma aguèt la seuna mitologia, e aquela mitologia nos es servada. Solament es que jamai foguèt fantasmagorica ni cosmica: foguèt nacionala e istorica.
-
- « Mas aqueles recits, datats e situats dins una perspectiva pròche, n'èra pas mens en granda partida fictius e eritats del temps ont Roma existissiá pas encara, e ne jogavan pas mens lo mèsme ròtle que, pels Grècs e los Indians, los recits prodigioses: justificavan, autentificavan los rituals, las leis, las mòrs e totas las composantas de la societat romana, del caractèr e de l'ideal romans; distrasián tanben los filhs de la loba (e cal pas pas negligir aquel servici dels mites), tot en los confirmant dins lor estima d'eles mèsme e dins una bèla fisança dins lors destins. »
-
- « Praticament, es dins los dos primièrs libres de Tit Livi que cal cercar l'equivalent de las teogonias e de las cosmogonias d'autres pòbles indoeuropèus. Atal legidas, totas aquelas legendas reialas recebon un demai d'interés. » — Georges Dumézil, Oraci e los Curiacis
Divinitats romanas[modificar | modificar la font]
Las divinitats dels primièrs Romans (numina) desapareguèron lèu a causa de lor caractèr abstrach que s'opausa a l'antropomorfisme grèc. Malgrat l'influéncia ellenistica, de divinitats localas demorèron presentas, coma dins lo culte de Janus, de Saturn, de Quirin e lo culte privat de Vesta o dels dieus Lars.
Janus e Saturn[modificar | modificar la font]
Janus es una de las solas divinitats dels primièrs Romans que demorèt. Prigondament ligat al mite de l'edat d'aur, Janus seriá lo rei latin avent aculhit Saturn alara que reinava sus tèrra. Après la modificacion del panteon roman, Janus gardèt una plaça mendre, aquela del dieu de las oberturas e de las pòrtas e de protector de Roma en temps de guèrra. Saturn, mai tard assimilat a Cronos, es tanben onorat pendent las Saturnalas.
Quirin[modificar | modificar la font]
Dieu arcaïc, Quirin es d'en primièr lo protector dels ciutadans romans (los Quirits) e, associat a Jupitèr e Mart, fa partit de la triada primitiva de la mitologia romana. Será mai tard assimilat a Romul divinizat.
Faun[modificar | modificar la font]
Protector dels tropèls contra los lops (d'ont son autre nom Lupercus), es onorat pendent las Lupercalas fins a 496. Enseguida es evocat los faunes, pluralitat que fa resson als satirs grècs e Faun es assimilat a Pan.
Culte del fogal[modificar | modificar la font]
Gaireben totas la divinitats dels primièrs Romans ligadas al fogal demoran dins lo culte roman : los Romans onoran los Lars e los Penats, e tanben los aujòls mòrts (manes). Segon la legenda, los Penats originals vendián de Tròia. Es Enèu que, fugissent amb son paire Anquises sus l'espatla e son filh Iul per la man, las auriá portat. A Tròia, aurián agut, lo meteis ròtle qu'aquel que lor èra desvolut a Roma. Lo culte public de Vesta, mai tard assimilat a Estia, es tanben eritièr de las cresenças ancianas (la maire de Romul e Rème es una vestala).
Mites romans[modificar | modificar la font]
Roma possedís los seus mites, sovent ligats a sa fondacion e a son istòria. Assimilará enseguida los mites grècs mas garderá los seus mites fondators al centre de sa cultura.
Mite de l'edat d'aur[modificar | modificar la font]
Lo periòde de l'edat d'aur, tanben nomenat "reialme de Saturn" es lo periòde pendent que Saturn, destronat per son filh, foguèt acuelhit en Itàlia pel rei Janus amb que partejava lo poder. Aquel periòde foguèt marcat per una prosperitat e una equitat absoluda: los òmes vivent de culhida sens aver de trabalhar, coneissent pas la guèrra e vivent en armonia amb los dieus e la natura. Los cultes de Saturn e de Janus venon d'aquela legenda. Lo mite de las raças es eritat de la cultura grèga.
L'Eneïda[modificar | modificar la font]
Lo mite d'Enèu fa partit de las legendas de la fondacion de Roma. Descriu lo vitge d'Enèu dempuèi sa fugida de Tròia fins a son arrivada dins lo Laci. Comandat per August a Virgili, l'Eneïda a subretot per tòca de mostrar lo caractèr divin de Roma e l'ascendéncia divina de la gens Julia (que n'èra August). La legenda dona tanben a Roma una revenge sus Grècia mostrant que Tròia foguèt pas desfacha mas qu'al contrari, los subrevivents fondèron una ciutat poderosa capabla de l'avalir. Aquela perspectiva de propaganda daissa pensar que Virgili tornèt la legenda per satisfar las demandas d'August, mas l'epopèa s'apièja d'en primièr sus la tradicion que donariá coma aujòls al pòble roman Enèu e los darrièrs Troïans.
Romul e Rème[modificar | modificar la font]
Aquela legenda, benlèu mai celèbra de la mitologia romana e contada mai d'un còps pels autors latins, es a l'origina de las institucions romanas: lo murtre de Rème per Romul mòstra la predominança de la patria suls ligams de la sang, lo barri (pomoerium) de Roma traçat per Romul, demorará sacrat (levat pels trionfes). La legenda dona tanben una origina divina a Roma, Mart èra lo paire dels bessons.
Las legendas de l'istòria de Roma[modificar | modificar la font]
Las nombrosas legendas a l'entorn de l'istòria de Roma refortís tanben las institucions romanas. son contadas als joves romans e constituisson la sola literatura enfantina de l'epòca. D'unes se gausisson de la uirtus latina (vertut e coratge), son los exempla; d'autres explican la fondacion de Roma, son los mites fondators. Se pòt citar d'entre los mai celèbres aqueles del raubament de las Sabinas, de Tarpèia (pena de mòrt pels traïdors), da Clelia, d'Oraci Cocles e de Muci Scaevola, de Lucrècia (fin de la reialtat a Roma) e aquel del combat dels Oracis e dels Curiacis.
Los dieus romans[modificar | modificar la font]
Los dieus e divessas presentats coma "equivalents" d'un dieu grèc o son pas que per sincretisme, e avián de per abans de caractèrs pròpris e sovent plan diferents de lors omològs grècs. Pasmens, l'influéncia de la cultura grèga faguèt que fòrça dieus romans, que la figura originala nos es ara malaisida de percebre, prenguèron los atributs dels dieus grècs e venguèron lors omològs exactament.[3].
- Abondanci (Abundantia, ae): personnificacion de l'abondança
- Angita: divessa de la Garison e de la Mascariá;
- Annona (Annona, ae): personificacion;
- Aurora: divessa de l'aurora;
- Bacus: dieu de la vinah, de la fèsta (las Bacanalas) e de l'embriaguesa (transliteracion d'un epitet del dieu grèc Dionís);
- Bellona: divessa de la guèrra;
- Bonus Eventus: personificacion del bonastre;
- Cerbèr: protector de la pòrta dels Infèrs ;
- Ceres: divessa de las sasons e de l'agricultura (equivalenta de Demetèr pels Grècs);
- Clemença (Clementia, ae): personificacion;
- Concòrdia (Concordia, ae): personificacion;
- Constança (Constantia, ae): personnification;
- Cupidon: dieu de l'amor (equivalent d'Eròs pels Grècs);
- Cibèla: divessa de la Feconditat (divinitat d'origina frigiana) ;
- Diana: divessa de la caça e de la Luna (equivalenta d'Artèmis pels Grècs);
- Discòrdia: divessa maire de totes los flagèls (equivalenta d'Eris pels Grècs);
- Equitat (Aequitas, Aequitatis): personificacion de l'equitat
- Esculap: dieu de la medecina (equivalent d'Asclèpi pels Grècs);
- Eternitat (Aeternitas, Aeternitatis): personificacion divina de l'eternitat
- Los Fauns: miègdieus campèstres e forestièrs, associats al culte de Bacus;
- Faun: dieu dels pastres d'Arcadia, divinitat de la feconditat, puèi incarnacion de l'Univèrs;
- Fama: divessa de la renomada et dels comairatges;
- Feconditat (Fecunditas, Fecunditatis): personificacion;
- Felicitat (Felicitas, Felicitatis): personificacion de la jòia;
- Fidelitat (Fides): personificacion;
- Fortuna (Fortuna, ae): personificacion de l'astre;
- Gèni (Genius): personificacion dels gènis e dels esperits;
- Ilaritat (Hilaritas, Hilaritatis): personificacion de l'alegria ;
- Onos: personificacion de l'onor;
- Indulgéncia (Indulgentia, ae): personificacion;
- Iris: personnificacion de l'Arc de Sant Martin;
- Janus: dieu dels passatges;
- Junon: reina dels dieus, protectritz de las femnas maridadas (equivalenta d'Era pels Grècs);
- Jupitèr: rei dels dieus e dieu del cèl (equivalent de Zèus pels Grecs);
- Justícia (Justitia, ae) : personificacion;
- Juventas : divessa de la joventut;
- Leticia (Laetitia, ae) : personificacion de la jòia e del bonaur;
- Laton: Maire de Fèbus e de Diana (equivalenta de Leto pels Grècs)
- Liberalitat: personificacion de la libertat e de la generositat;
- Libertat (Libertas, Libertatis) : personificacion de la libertat;
- Libitina: divessa de las funeralhas;
- Luna: divessa de la Luna, associada a Diana (equivalenta de Selenèa pels Grècs);
- Lupercus: dieu dels troupèls;
- Mart: dieu de la guèrra, del combat (equivalent d'Arès chez les Grecs);
- Mater Matuta: divessa marina benfasenta;
- Mercuri: messatgièr dels dieus (equivalent d'Ermès pels Grècs);
- Minèrva: divessa de las tecnicas, dels combats justes e de la saviesa (equivalent d'Atena pels Grecs);
- Moneda (Moneta, ae): personificacion;
- Neptun: dieu de las mars e dels oceans (equivalent de Poseïdon pels Grecs);
- Nobilitat (Nobilitas, Nobilitatis) : personificacion;
- Òps: personification de la riquesa e de l'abondança;
- Òrc: dieu o messatgièr de la Mòrt;
- Patience (Patentia, ae) : personnification ;
- Pax (Pax, Pacis) : personnification ;
- Fèbus: dieu del cant, de la musica, de la poesia, de la purificacion, de la garison; de la lutz e del solelh (equivalent d'Apollon pels Grècs);
- Pietat (Pietas, Pietatis): personificacion;
- Pluton: dieu dels Infèrns (equivalent d'Adés pels Greès);
- Mutinus Mutunus o Priap: dieu protector dels vergièrs e dels vinhals, personificacion de la virilitat;
- Proserpina: reina dels Infèrns (equivalenta de Persefòna pels Grècs);
- Providéncia (Providentia, ae): personificacion;
- Pudicícia (Pudicitia, ae): personificacion de la modestia e de la castetat;
- Quirin: forma divinizada de Romul ;
- Salus: divessa de la santat;
- Saturn: rei dels Titans (equivalent de Cronòs pels Grècs);
- Securitat (Securitas, Securitatis): personificacion;
- Sol: ancian dieu solelh, equivalent d'Elios ;
- Sòmn: dieu del sòm (equivalent d'ipnos pes Grècs);
- Spes: personificacion de l'esper;
- Silvan: dieu de la sèlva dins la mitologia romana;
- Tellas: personificacio la Tèrra en formacion. Es l'aujòla mairala dels dieus e dels monstres;
- Terminus: dieu de las frontièras;
- Tèrra: divessa maire, personificacion de la Tèrra (equivalent grèc Gaía);
- Trivia: divessa de la mascariá (equivalent roman d'Ecata) ;
- Uberitat o Ubertat: personification de la fertilitat;
- Uranus: personificacion del Cèl (equivalent d'Oranos pels Grècs);
- Vènus: divessa de la beutat e de l'amor; Vènus Victrix sa declinason "victoriosa" (equivalenta d'Afrodita pels Grècs);
- Vesta: divessa protectritz del fogal (equivalenta d'Estia pels Grècs);
- Victòria (Victoria, ae): personificacion, divessa de la oténcia de las armadas romanas;
- Virt: personificacion de la vertut e du coratge;
- Vulcan: dieu del fuòc e del fèrrz, fabre dels dieus (equivalent d'Efast pels Grècs).
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jacqueline Fabre-Serris (1998), p.7.
- ↑ (fr)Georges Dumézil, Horace et les Curiaces ; T. P. Wiseman, The Myths of Rome, pagina de presentacion al començament del volume p.10-12}}.
- ↑ [1]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae (LIMC)
- (fr)Georges Dumézil, Horace et les Curiaces, Paris, 1942.
- (fr)Jacqueline Fabre-Serris, Mythologie et littérature à Rome, Lausanne, Payot, 1998.
- (fr)Pierre Grimal, Le dieu Janus et les origines de Rome, 112 p., Berg international, Collection Faits et Représentations, 1999, ISBN 978-2-911289-17-0
- (fr)Joël Schmidt, Dieux, déesses, héros de la Rome antique, 136 p., Éditions Molière, 2003, ISBN 978-2-84791-005-6
- (en) T. P. Wiseman, The Myths of Rome, Exeter, University of Exeter Press, 2004.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)site de Philippe Remacle : traductions et œuvres latines originales, dont de nombreux textes traitant de mythologie.
- (fr)LIMC-France (LIMC) : corpus numérique d'objets antiques portant des figurations mythologiques gréco-romaines et étrusques.
- (fr)Les divinités sur les monnaies de l'Empire romain


c: text/html

text:
Caravaggio
« Quand i a pas d'energia i a pas de color, pas de forma, pas de vida »
Michelangelo Merisi[1] da Caravaggio, dich Caravaggio, nascut a Milan lo 28 de setembre de 1571, mòrt a Porto Ercole lo 18 de julhet de 1610, foguèt un pintre italian. Actiu a Roma, Nàpols, Malta e en Sicília entre 1593 e 1610, es considerat coma lo premier grand representant de l'escòla barròca e un dei pintres pus celèbres dau Mond.
Somari
- 1 Biografia
- 1.1 La joventut (1571-1595)
- 1.2 Lei succès deis annadas romanas (1595-1606)
- 1.3 Lei darriereis annadas (1606-1610)
- 2 Activitat artistica
- 3 Òbras
- 4 Musèus
- 5 Liames intèrnes
- 6 Nòtas e referéncias
Biografia[modificar | modificar la font]
La joventut (1571-1595)[modificar | modificar la font]
Michelangelo Merisi nasquèt en 1571, a Milan coma o pròva lo certificat de naissença descubèrt en 2007[2]. Son paire, Fermo Merisi, èra intendent e arquitècte decorator (« magister ») de Francesco Ier Sforza, marqués de Caravaggio. Sa maire, Lucia Aratori, aparteniá a una familha aisada de l'encontrada. En 1576 la familha se mudèt a Caravaggio en Lombardia per fugir l'epidemia de pèsta que devastava Milan. Lo paire e lo grand i moriguèron en 1577. Se supausa que lo futur artista cresquèt ailà, e que la familha restèt en relacion amb lei Sforza e seis aliats (per maridatge), lei poderós Colonna, que devián jogar puei un ròtle major dins la vida de Caravaggio.
En 1584, dins sei tretze ans, Michelangelo intrèt per aprendís dins l'obrador dau pintre lombard Simone Peterzano, actiu a Milan, d'una cèrta renomada a l'epòca, e escolan de Tician[3]; i deviá restar quatre ans. Entandaumens, aprenguèt la leiçon dei mèstres de l'escòla lombarda e venèta. Giulio Mancini, un de sei biografs, dins lei Considerazioni sulla pittura de 1621, sotalinha lo fòrt caractèr de l'artista ja dins aquelei premiereis annadas: «Estudièt dins son enfança pendent quatre o cinc ans a Milan, amb diligéncia, e mai de temps en temps faguèsse quauqua extravagança causada per aquel afogament e aquel esperit tant viu.»[4]
Lo 6 d'abriu de 1588 tombava tèrme lo contracte amb son mèstre; tant se pòt que lo jove pintre n'aprofichèt per visitar Venècia e veire leis òbras dei grands mèstres de la color, Giorgione, Tician e Tintoretto.
Lo sejorn a Roma (1592)[modificar | modificar la font]
Quauquei biografs dau pintre (subretot Giovanni Baglione), fan allusion a un omicidi probable que Caravaggio, qu'aviá alora gaire mai de vint ans, auriá comés aquel an, supausant que lo viatge a Roma foguèsse estat en fach una fugida.
Lei premiers temps foguèron durs e depriments, subretot a causa de son caractèr menèbre e agressiu que facilitava pas sei relacions amb leis autrei. Giovanni Pietro Bellori, un istorian de l'epòca e un dei premiers biografs de Caravaggio, lo descriu ja afectat an aqueu moment per la malària, malautiá que condicionèt tota la vida son sistèma nerviós e rendèt son fisic fragil e vulnerable, en contrast perfiech amb son temperament irascible.
Dins lo premier periòde roman, Caravaggio se veguèt obligat de faire de còpias de quadres sagrats: se'n serviá per pagar son lotjament modèst dins la pension menada per un monsignor Pandolfo Pucci (que se li disiá « Monsignor Insalata », a causa dau manjar gaire regissent qu'aviá costuma de servir a sei clients).
Alassat d'aquela situacion, l'artista s'installèt près de l'obrador de Lorenzo lo Sicilian, pintre mediòcre que saupèt pas valorar e sasir lo talent dau jove aprendís en cu fasiá pintar ren que de tèstas de sants. Après lo Sicilian, Caravaggio aguèt brevament per mèstre Antiveduto Gramatica, un pintre manierista sienés alambicat.
Gràcias a l'aprendissatge dins leis obradors d'aquelei dos artistas, Caravaggio aquistèt la rapiditat d'execucion: estent que lei dos pintres produsián d'òbras « en seria », en un grand nombre de còpias, elei e seis escolans, que seguissián sei directivas, èran constrenchs de pintar rapidament. Foguèt tanben gràcias a sei premiers mèstres se Caravaggio dins lo corrent de vint ans de carriera capitèt a crear tant de caps d'òbra.
L'obrador dau Cavalier d'Arpino[modificar | modificar la font]
Après l'experiéncia en cò de Gramatica, Caravaggio faguèt tèsta dins l'obrador de Giuseppe Cesari, dich lo Cavalier d'Arpino, un dei pintres qu'èran en vòga a Roma sus lo mercat de l'art. En cò d'aqueu mèstre, coma o ditz Bellori: «s'apliquèt a pintar de flors e de fruchs tant ben imitats, que ne venguèt a li donar la beutat incomparabla que nos agrada tant uei.»[5] Aquelei flors e fruchs representan en fach la començança dau genre picturau que serà puei conegut coma natura mòrta. L'ensenhament dau Cavalier d'Arpino satisfasiá pas lo jove pintre que se sentiá gaire estimulat per çò que li prepausava lo mèstre. Aquela insatisfaccion, aponduda an un episòdi que veguèt Caravaggio espitalizat per la reguitnada d'un cavau, sensa que son mèstre li faguèsse visita, foguèt motiu de garrolha entre lei dos; lo caractèr marridàs de l'escolan menèt a la rompedura dei liames amb l'obrador de Cesari.
Caravaggio, se volent afirmar, decidiguèt de s'establir a son còmpte. Durant aqueu periòde, coma tota sa vida, aguèt un comportament puslèu desreglat; sovent se citèt dins lei rancuras per divèrs actes de violéncia dins lei quartiers mau famats de la ciutat, çò qu'a mai que mai alimentat lo mite de l'artista boèmi que tirava l'inspiracion de la vida de la carriera e dei maufachs que i èra acostumat.
Dins lo Jove Bacus malaut, una de sei premiereis òbras complidas, se representa lo Caravaggio d'aquelei premiereis annadas romanas; son regard viu e intens contrasta amb la malanconiá provocada per la malautiá que ne patissiá lo jove pintre e que l'acompanhèt fins a la mòrt.
Lei personatges que pausavan per sei pinturas venián directament de la carriera: èran de gents dau pòble que eu trevava cada jorn; de mai, Caravaggio se podiá pas permetre de pagar de modèls de profession, en rason dau pauc de comandas qu'obteniá, amb malei penas.
Lei succès deis annadas romanas (1595-1606)[modificar | modificar la font]
L'amistat amb lo cardinau Del Monte[modificar | modificar la font]
Gràcias a Prospero Orsi (que se conois mielhs coma Prosperino delle Grottesche), pintre per cu aviá una gròssa amistat, Merisi en 1595 rescontrèt son premier protector: lo cardinau Francesco Maria Del Monte, òme d'una vasta cultura e apassionat d'art que, pivelat per sa pintura, aquistèt quauqueis uns de sei quadres; lo jove lombard intrèt a son servici, i restant per environ tres ans. Segon Bellori, Del Monte «metèt Michele dins l'aisança e l'aucèt en li donant una plaça onorabla dins l'ostau entre lei gentilòmes.»[6]
Gràcias a son important mecènas, la renomada de l'artista comencèt de s'espandir dins lei pus importants salons de l'auta noblesa romana. Lo mitan foguèt bolegat per sa pintura revolucionària que se trobèt immediatament au centre de discussions animadas e de polemicas enfuocadas. Bònadich lei comandas e lei conseus dau prelat influent e esclairat, Caravaggio tremudèt son estil: abandonèt lei telas de pichonei dimensions e lei retrachs individuaus e comencèt de se consagrar a la realizacion d'òbras complèxas amb de gropes de mai d'un personatge interagissent entre elei, descrivent dins un luòc un episòdi especific. Una dei premiereis òbras d'aqueu periòde es lo Repaus pendent la fugida en Egipte.
En pauc d'annadas sa renomada cresquèt d'un biais espectaclós; Caravaggio venguèt un mite vivent per una generacion entiera de pintres que n'exaltavan l'estil e lei tematicas.
Lei premierei comandas importantas[modificar | modificar la font]
En 1599 Caravaggio, gràcias a l'ajuda dau cardinau Del Monte, recebèt la premiera comanda publica de doas grandei telas per plaçar dins la Capèla Contarelli de la Glèisa de Sant Loís dei Francés a Roma. Lei pinturas que Caravaggio deviá realizar pertocavan d'episòdis de la vida de Sant Matieu: la vocacion e lo martiri.
En mens d'un an lo pintre acabèt lei doas òbras; aguèron un tau succès que Caravaggio recebèt immediatament un autre pretzfach important per la Glèisa de Santa Maria dau Pòble. Per òrdre de monsignor Tiberio Cerasi, qu'aviá aquistat una capèla de la glèisa romana, se li comandèt doas pinturas: la Crucifixion de Sant Pèire e la Conversion de Sant Pau. En meteis temps se li demandèt de realizar una tresena tela per la Glèisa de Sant Loís dei Francés: Sant Matieu e l'Àngel. Lo pintre, e mai coneguèsse ben lei gosts estetics de sei clients, chausiguèt de modèls populars per exprimir lo debanar deis eveniments dins son costat reau e dramatic, representant ansin lei valors espiritualas dau corrent « pauperista » a l'interior de la Glèisa Catolica.
La premiera version dau Sant Matieu e l'Àngel, destrucha en Alemanha durant la Segonda Guèrra Mondiala, foguèt pasmens refusada puei remplaçada per aquela que se i tròba encara, pintada en 1602. Ansin foguèt dei dos quadres comandats per la Capèla Cerasi de Santa Maria dau Pòble, qu'après èsser estats refusats, foguèron crompats per lo cardinau Giacomo Sannesio.
La descripcion per Bellori de l'episòdi dau refús dau retaule de Sant Matieu e l'Àngel sèrve d'introduccion a un autre protector important de Caravaggio:
- « D'aqueu temps un eveniment destorbèt mai que mai Caravaggio e lo metèt quasi au desespèr, que crenhiá per sa reputacion; en fach, quand aguèt acabat lo quadre centrau dau retaule de Sant Matieu e que l'aguèt plaçat sus l'autar, lei prèires lo levèron, disent qu'aquela figura aviá ni la dignitat ni la semblança d'un sant, car se teniá d'assetada, cambas crosadas e mostrant lei pès au pòble d'un biais desconvenent. Caravaggio èra desesperat, que l'avián escornat per sa premiera òbra destinada a una glèisa, quand lo marqués Vincenzo Giustiniani lo venguèt sostar, e lo desliurèt d'aqueu pensament: s'entremetèt dins lo litigi, se crompèt lo quadre e li ne faguèt faire un autre, diferent, qu'es aqueu que se vei ara sus l'autar. »[7]
Lo marqués Giustiniani èra un ric banquier genovés dins l'orbita de la cort pontificala — e vesin d'ostau, amb son fraire lo cardinau Benedetto Giustiniani, dau cardinau Del Monte. Protector de Caravaggio pendent fòrça annadas, colleccionèt tot plen de seis òbras e contribuiguèt grandament a la formacion culturala dau pintre. En mai d'una ocasion, gràcias a seis influéncias multiplas, capitèt a sortir l'artista dei dificultats judiciàrias onte se trobava sovent en rason de son naturau agressiu.
Lei problèmas amb la justícia[modificar | modificar la font]
Lo 28 de novembre de 1600, dau temps que sejornava au Palazzo Madama, demòra dau cardinau Del Monte, Merisi maumenèt e piquèt amb un baston Girolamo Stampa, un nòble qu'èra l'òste dau prelat; s'enseguiguèt una rancura. Après aquel incident, leis episòdis de chafarets, batèstas e violéncias anèron aumentant; sovent lo pintre foguèt arrestat e menat a la preson de Tor di Nona.
Coma que siá, sembla pas que foguèsse son premier problèma amb la justícia. Bellori va fins a sostenir que devèrs 1590-1592, Caravaggio, ja conegut per de bagarras entre bandas de marriàs, auriá comés un omicidi qu'a causa d'eu s'èra enfugit de Milan, d'en premier per Venècia (ont estudièt la pintura locala, en particular aquela de Giorgione), puei per Roma. Sa partença per la Ciutat Etèrna, doncas, seriá pas estada premeditada, mai puslèu la consequéncia d'una fugida.
En 1602 pintèt L'arrestacion dau Crist e Amor Vincit Omnia (tanben conegut coma l'Amor victoriós). En 1603 lo jutgèron per aver difamat un autre pintre, Giovanni Baglione, que portèt rancura còntra Caravaggio amb sei discípols Orazio Gentileschi e Onorio Longhi, copables d'aver escrich de rimas ofensantas a son esgard. Gràcias a l'intervencion de l'ambaissador de França, Merisi, condemnat, foguèt liberat puei mes per gaire de temps ais arrèsts domiciliaris (qu'aperavans, aviá ja complit un mes de preson a Tor di Nona).
Entre mai e octobre de 1604, lo pintre foguèt arrestat mai d'un còp per possession illegala d'armas e injúrias ai gàrdias de la ciutat; de mai, lo citèt en justícia un garçon de tavèrna per li aver mandat a la figura un plat de carchòfas.
En 1605 se deguèt sauvar a Gènoa per environ tres setmanas, qu'aviá nafrat grevament un notari, Mariano Pasqualone da Accumuli, a causa d'una frema: Lena, l'amanta de Caravaggio. L'intervencion dei protectors de l'artista permetèt d'enterrar l'afaire e mai se, quand tornèt a Roma, lo pintre foguèt citat per Prudenzia Bruni, sa proprietària, estent qu'aviá pas pagat lo loguier; per se venjar, Merisi mandèt de nuech de pèiras sus sa fenèstra, e foguèt citat un còp de mai. En novembre de la meteissa annada, lo pintre foguèt espitalizat per una nafra, qu'a son dire se l'èra facha solet en tombant sus son espasa.
Pasmens, lo fach mai grèu se debanèt a Campo Marzio, lo vèspre dau 28 de mai de 1606, jorn que l'artista tuèt, benlèu involontariament, Ranuccio Tommasoni. En seguida d'una garrolha per una fauta au jòc de pauma, lo pintre foguèt nafrat e, a son torn, nafrèt a mòrt lo rivau, amb cu aviá ja agut aperavans de rasons, sovent conclusas per de batèstas. Tanben aqueu còp èra question d'una frema, Fillide Melandroni, que totei dos se disputavan sei gràcias. Probablament darrier lo murtre de Ranuccio i aviá pereu de questions de sòus (benlèu quauque deute de jòc que lo pintre auriá pas pagat) o quitament politicas: d'efècte, la familha Tommasoni èra notoriament dau partit espanhòu, mentre que Merisi èra assostat per l'ambaissador de França.
Lo verdicte dau procès per lo crime de Campo Marzio foguèt implacable: la mòrt per decapitacion. Après la condemnacion de Caravaggio, comencèron d'aparéisser dins seis òbras, coma una idèa fixa, de personatges supliciats amb la tèsta copada, onte son autoretrach preniá sovent la plaça dau condemnat.
La fugida de Roma[modificar | modificar la font]
Caravaggio podiá plus restar dins la Ciutat Etèrna: es lo prince Filippo I Colonna que l'ajudèt a fugir, e que lo recaptèt dins un de sei fèus laciaus de Marino, Palestrina, Zagarolo e Paliano.
Lo nòble roman apliquèt una seria d'escapadors, sostengut per lei membres de sa familha que testimonièron de la preséncia dau pintre en d'autrei vilas d'Itàlia, fasent ansin pèrdre sei traças.
An aquela epòca, Caravaggio executèt divèrsei pinturas per lei Colonna, la pus importanta estent la Cena a Emmaús, dins la version esplendida e sòbria qu'es uei a la Pinacotèca de Brera.
Lei darriereis annadas (1606-1610)[modificar | modificar la font]
Lo periòde napolitan[modificar | modificar la font]
A la fin de 1606 Caravaggio arribèt a Nàpols, onte restèt aperaquí un an. La renomada dau pintre dins la ciutat èra ben establida. Lei Colonna lo recomandèron a una branca collaterala de la familha: lei Carafa-Colonna, membres importants de l'aristocracia napolitana. Ailà Merisi visquèt un periòde urós e fecond en çò que pertòca lei comandas: la pus importanta, d'un mercant croat de Ragusa, Nicola Radulovic, foguèt la Madòna dau Rosari; lo client eu meteis definiguèt l'iconografia de la pintura, mai fin finala vouguèt plus de l'òbra; aquesta foguèt modificada per lo pintre e plaçada a l'interior de la Capèla dau Rosari dins la glèisa dei dominicans. D'aqueu temps realizèt lei Sèt òbras de Misericòrdia.
Lo sejorn a Malta[modificar | modificar la font]
En 1607 Michelangelo Merisi partiguèt per Malta, sostat un còp de mai per lei Colonna. Ailà intrèt en contacte amb lo Grand Mèstre de l'Òrdre dei Cavaliers de Sant Joan, Alof de Wignacourt, que lo pintre ne faguèt tanben un retrach. Sa tòca èra de venir Cavalier per obtenir l'immunitat, que sus eu pesava encara la senténcia de mòrt.
En 1608 Caravaggio pintèt la Degolacion de Sant Joan Baptista, son quadre mai grand per lei dimensions, totjorn conservat dins la Catedrala de La Valeta.
Après un an de noviciat, lo 14 de julhet de 1608, Caravaggio foguèt investit de la carga de Cavalier de gràcia, de reng inferior an aquela de Cavalier de justícia (reservada ai nòbles). Ailà tanben aguèt de problèmas: l'arrestèron per violéncias còntra un cavalier de reng superior e perque se saupèt que sus eu pesava una condemnacion a mòrt. Embarrat dins la preson de Sant Àngel a La Valeta, lo 6 d'octòbre, capitèt a s'escapar e a se refugiar en Sicília, a Siracusa. Lo 6 de decembre, lei Cavaliers l'embandiguèron de l'Òrdre «Coma membre fetid e putrid.»
Caravaggio en Sicília[modificar | modificar la font]
A Siracusa, Caravaggio foguèt l'òste de Mario Minniti, son amic de vièlha data, conegut durant lei darriereis annadas romanas. Dins la ciutat siciliana s'interessèt fòrça a l'arqueologia, estudiant lei pèças ellenisticas e romanas; pendent una visita amb l'istorian Vincenzo Mirabella, creèt lo nom d'Aurelha de Danís per designar la Grotta delle Latomie (« Bauma dei Latomias »)[8].
Durant aqueu sejorn pintèt per la Glèisa de Santa Lúcia un retaule de l'Enterrament de Santa Lúcia (la patrona de la ciutat siciliana), que son decòr sembla d'èsser precisament aqueu dei baumas vesinas qu'admirava tant.
Pendent son viatge, segon fòrça critics e segon l'escrivan Andrea Camilleri, se seriá arrestat a Licata, pintant lo Sant Jiròni dins la fòssa dei lions (pintura supausada d'èsser a l'origina dau culte de la fèsta dau Divendres Sant dins aquela localitat de l'Agrigentin) e lo Sant Jaume de la misericòrdia present dins la glèisa omonima.
A Messina pintèt la Resurreccion de Làzer, dei colors mau conservadas, que sa part centrala es ocupada per Làzer, « sostengut fòra dau sepulcre e durbent lei braç a la votz dau Crist que lo sòna » (segon la descripcion de Bellori), e l'Adoracion dei pastres, umila, reculhida, essenciala, serena.
Faguèt a Palèrme per l'Oratòri de la Companhiá de Sant Laurenç una Nativitat amb Sant Laurenç e Sant Francés, mencionada per Giovanni Pietro Bellori, puei sostracha per Cosa nostra dins la nuech dau 17 au 18 d'octòbre de 1969. Segon lo repentit Gaspare Spatuzza, l'òbra, passada de « familha » en « familha » e expausada dins leis acamps de caps coma simbòl de poder e de prestigi, foguèt cremada dins leis annadas 1980 car rosegada per lei ratas dau temps que lei Pullarà la gardavan dins un estable[9]. L'episòdi dau raubament inspirèt lo darrier roman de Leonardo Sciascia, Una storia semplice, « Una istòria simpla ».
Lo retorn e la fin[modificar | modificar la font]
A la fin de l'estiu de 1609 Caravaggio tornèt a Nàpols. Lo 24 d'octòbre, atacat per quauqueis òmes que se saup pas cu leis assoudava, restèt desbregat e la novèla de sa mòrt comencèt de circular denantora. La fasa creativa de son segond periòde napolitan es reconstituida per leis istorians amb fòrça conjecturas: de tot segur pintèt lo Martiri de Santa Orsula per Marcantonio Doria, lo Renegament de Sant Pèire, e lo Sant Joan Baptista conservat a la Galleria Borghese.
Atribuits au periòde napolitan o, se se preferís de considerar la comanda, maltés, son lei dos quadres amb lo meteis tèma: Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista expausat dempuei gaire en prest a la National Gallery a Londres, que lo pintre auriá degut remetre ai Cavaliers de l'Òrdre de Malta, e Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista, conservat a Madrid. En mai d'aquò, lo Sant Francés recebent leis Estigmatas, lo Sant Francés meditant e una Resurreccion (aquesta se conois uei per una còpia de Louis Finson as Ais de Provença) foguèron perduts durant lo tèrratrémol de 1805 amb la derrunada de la Glèisa de Santa Anna dei Lombards, per la quala èran estats pintats.
De Roma se li mandèt la novèla que lo Papa Pau V èra a preparar una revocacion dau bandiment. Caravaggio, de Nàpols, ont abitava vèrs la marquesa Costanza Colonna, s'encaminèt dins una feloca que cada setmana fasiá lo trajècte Nàpols-Porto Ercole e retorn; se gandissiá secretament a Palo, fèu deis Orsini en territòri papau, luòc situat a 40 km de Roma. I auriá esperat en part de sauvetat la gràcia papala avans de tornar a Roma, en òme libre.
La seguida es pas clara. Sembla qu'a l'escala de Palo, Caravaggio foguèt arrestat (per error o mauvolença), restèt dos jorns en preson, onte tombèt malaut, avans d'èsser alargat. Sei bagatges èran restats dins la feloca. Anèt a Porto Ercole per lei recuperar, e i moriguèt lo 18 de julhet de 1610, sus la plaja segon la tradicion, en realitat a l'espitau locau de Santa Maria Ausiliatrice[10]. Lo perdon papau foguèt expedit quauquei jorns après a la Marquesa Costanza.
Activitat artistica[modificar | modificar la font]
Estil picturau[modificar | modificar la font]
La tecnica particulara picturala e d'execucion de Caravaggio foguèt una dei claus de son succès. Avans son aveniment dins la pintura, i predominava un estil fondat mai que mai subre l'estudi academic de l'art classic, amb d'influéncias fòrtas dei grands artistas de l'edat d'aur de la Renaissença italiana, especialament Miquèl Àngel e Rafèu en Itàlia centrala, Tician, Correggio e Leonardo da Vinci en Itàlia septentrionala.
La revolucion de Caravaggio tèn au naturalisme de son òbra, que s'exprimís dins lei subjèctes de sei pinturas e mai dins lo tractament de la lutz, que sotalinha teatralament lei volums dei còrs sorgissent de la sorniera. Son rars lei quadres onte lo mèstre pinta lo fons, segondari a respècte dei personatges, lei veritables e solets protagonistas de son òbra. Per realizar sei pinturas, Caravaggio plaçava dins son obrador de lantèrnas en d'endrechs chausits per que lei modèls foguèsson esclairats ren qu'en partida, laissant lo restant dau còrs dins l'escuritat de la pèça.
Lei personatges[modificar | modificar la font]
Lei personatges efebics e l'omosexualitat presumida[modificar | modificar la font]
Leis òbras de joventut de Caravaggio mòstran sovent de dròlles sedusents, ocupats de costuma a jogar d'un instrument (acompanhament tradicionau de l'amor) o a manjar un fruch (simbòl de la satisfaccion dei sens); son de jovents rescontrats per carrieras, o dins d'endrechs que eu trevava volontiers coma lei tavèrnas, ostaus de jòc, bordèus e luòcs mau famats de la ciutat. La preséncia continuala d'aquelei personatges a portat de critics nombrós a emetre de suposicions per quant a l'omosexualitat presumida de l'artista e de sei dos crompaires pus importants, lo cardinau Del Monte e lo marqués Giustiniani, que gardavan fòrça d'aqueleis òbras dins son gabinet particular; la mai famosa es l'Amor victoriós, pintura de la forta tonalitat sensuala, que l'artista ne deguèt faire una replica per cadun dei dos crompaires. E mai sián plausiblas, aquelei tendéncias omosexualas son pas establidas e rèstan que de presompcions.
Leis autrei personatges[modificar | modificar la font]
La natura[modificar | modificar la font]
Dins lei premiereis òbras de Caravaggio s'atròba sovent d'elements esplendids de natura mòrta, mai nos es pervengut ren qu'una composicion completa, la Canestèla de frucha, contemporanèa dau periòde d'aprendissatge dins l'obrador dau Cavalier d'Arpino.
Lei retrachs[modificar | modificar la font]
Lo pintre pintèt gaire de retrachs e ne sobra solament quatre o cinc (l'unic retrach femenin, aqueu d'una cortesana, probable Fillide Melandroni, que serviguèt de modèl a l'artista, foguèt destruch a Berlin, dins lo Kaiser Friedrich Museum durant la Segonda Guèrra Mondiala). En mai d'aquò, rèstan lo retrach dau cardinau Maffeo Barberini (que vendrà papa sota lo nom d'Urban VIII), aqueu dau Grand Mèstre dei Cavaliers de Malta Alof de Wignacourt amb un patge, lo retrach d'un autre Cavalier de Malta, Antonio Martelli, aqueu d'un gentilòme desconegut e aqueu dau Papa Pau V (d'atribucion mausegura).
Comandas importantas[modificar | modificar la font]
Entre 1600 e 1606 Caravaggio pintèt per quauquei glèisas romanas quatre telas lateralas importantas e cinc retaules (compresa la Mesa au tombèu, ara a la Pinacotèca Vaticana, mai pintada per la segonda capèla a drecha a Santa Maria in Vallicella, la glèisa Nòva de Roma), que tres d'entre elei (Sant Matieu e l'Àngel, la Mòrt de la Verge e la Madòna dei Palafreniers) foguèron refusadas o levadas perqué consideradas coma de representacions gaire convenentas d'un subjècte sagrat.
Fòrça quadres de Caravaggio representan de sants; lei tres pus representats son Sant Francés, Sant Jiròni e Sant Joan Baptista. Sant Francés apareis en generau coma una figura ascetica en preguiera, Sant Jiròni coma un vièlh ocupat a escriure e Sant Joan coma un jovent, practicament nus, dins lo desèrt.
La redescubèrta[modificar | modificar la font]
Celèbre e admirat de son vivent, Caravaggio foguèt oblidat quasi completament dins lei sègles que seguiguèron sa mòrt, e cauguèt esperar lo començament dau sègle XX per que se reconeguèsse universalament son importància dins lo desvolopament de l'art picturau modèrne. Maugrat aquò, son influéncia subre lo Barròc novèu — l'estil picturau qu'emergiguèt dei roïnas dau Manierisme — foguèt fonsa.
André Berne-Joffroy, autor de Le Dossier Caravage, ditz d'eu: « Çò que comença amb l'òbra de Caravaggio es tot simplament la pintura modèrna »[11].
Òbras[modificar | modificar la font]
- Dròlle amb una canestèla de frucha (1593-1594) - Roma, Galleria Borghese.
- Jove Bacus malaut (1593 - 1594) - Roma, Galleria Borghese.
- Lei trichaires (1594) - Fort Worth, Kimbell Art Museum.
- Devinarèla, (1594) - Roma, Musei Capitolini.
- Sant Francés en extasi (1594-1595) - Hartford (Connecticut), Wadsworth Atheneum.
- Magdalena penitenta (1594-1595) - Roma, Galleria Doria Pamphilj.
- Concèrt (1595) - Nòva York, Metropolitan Museum of Art.
- Jogaire de laüt (1595 - 1596) - Sant Petersborg, Musèu de l'Ermitage.
- Dròlle mordut per un laïmbèrt (1595 - 1596) - Florença , Fondazione Longhi.
- Repaus pendent la fugida en Egipte (1595 - 1596) - Roma, Galleria Doria-Pamphilj.
- Bacus (1596-1597) - Florença, Galariá deis Oficis.
- Devinarèla (1596-1597) - París, Musèu dau Lovre.
- Santa Catarina d'Alexàndria (1597) - Madrid, Museo Thyssen-Bornemisza.
- Canestèla de frucha (1597-1598) - Milan, Pinacotèca Ambrosiana.
- Dàvid e Goliat (1597-1598) - Madrid, Musèu dau Prado.
- Tèsta de Medusa (1598) - Florença, Galariá deis Oficis.
- La vocacion de Sant Pèire e Sant Andrieu (1598) - Londres, Hampton Court Palace, Royal Gallery.
- Crist a la colomna (1598) - Cantalupo in Sabina (Rieti), Palazzo Camuccini
- Judit e Olofèrnes (1599) - Roma, Palazzo Barberini.
- Narcís (1599) - Roma, Palazzo Barberini.
- Vocacion de Sant Matieu (1599-1600) - Roma, Capèla Contarelli, Glèisa de Sant Loís dei Francés.
- Martiri de Sant Matieu (1600-1601) - Roma, Capèla Contarelli, Glèisa de Sant Loís dei Francés.
- Conversion de Sant Pau (1600) - Roma, Colleccion privada Odescalchi.
- Conversion de Sant Pau (1600 - 1601) - Roma, Capèla Cerasi, Glèisa de Santa Maria dau Pòble.
- Crucifixion de Sant Pèire (1600 - 1601) - Roma, Capèla Cerasi, Glèisa de Santa Maria dau Pòble.
- Incredulitat de Sant Tomàs (1600 - 1601) - Potsdam, Bildergalerie.
- Cena a Emmaús (1601) - Londres, National Gallery.
- Sacrifici d'Isaac (1602) - Modena, colleccion privada. (*)
- Sant Matieu e l'Àngel (1602) - Roma, Capèla Contarelli, Glèisa de Sant Loís dei Francés.
- Arrestacion dau Crist (1602) - Dublin, National Gallery of Ireland.
- Coronament d'espinas (1602-1603) - Prato, Galleria di Palazzo degli Alberti.
- Amor Vincit Omnia (1602-1603) - Berlin, Staatliche Museen.
- Sant Joan Baptista (1602) - Roma, Pinacotèca Capitolina.
- Mesa au tombèu (1602-1604) - Roma, Pinacotèca Vaticana.
- Coronament d'espinas (1603) - Viena, Kunsthistorisches Museum.
- Sacrifici d'Isaac (1603-1604) - Florença, Galariá deis Oficis.
- Mòrt de la Verge (1604) - París, Musèu dau Lovre.
- Madòna dei Pelegrins (1604-1606) - Roma, Glèisa de Sant Agustin.
- Sant Jiròni meditant (ca. 1605) - Monastèri de Montserrat, Catalonha.
- Madòna dei Palafreniers (1605- 606) - Roma, Galleria Borghese.
- Sant Francés meditant (1605) - Glèisa de Sant Pèire, Carpineto Romano, en depaus a la Galleria Nazionale d'Arte Antica, Palazzo Barberini, Roma.
- Santa Familha amb Sant Joan Baptista (1605-1606) - Caracas, colleccion privada, en depaus au Metropolitan Museum, Nòva York.
- Sant Jiròni (1605-1606) - Roma, Galleria Borghese.
- Sant Francés en preguiera (1605-1606) - Cremona, Museo Civico.
- Dàvid amb la tèsta de Goliat (1605-1606) - Roma, Galleria Borghese.
- Cena a Emmaús (1606) - Milan, Pinacotèca de Brera.
- Madòna dau Rosari (1607) - Viena, Kunsthistorisches Museum.
- Dàvid amb la tèsta de Goliat (1607) - Viena, Kunsthistorisches Museum.
- Sèt òbras de Misericòrdia (1607) - Nàpols, Pio Monte della Misericordia.
- Crucifixion de Sant Andrieu (1607) - Cleveland, Museum of Art.
- Flagelacion dau Crist (1607) - Roan, Musée des Beaux-Arts.
- Flagelacion dau Crist (1607-1608) - Nàpols, Museo di Capodimonte.
- Retrach d'Alof de Wignacourt (1608) - París, Musèu dau Lovre.
- Retrach de fra Antonio Martelli, Cavalier de Malta (1608-1609) - Florença, Galleria Palatina di Palazzo Pitti.
- Degolacion de Sant Joan Baptista (1608) - La Valeta (Malta), Musèu de la Cocatedrala de Sant Joan.
- Sant Jiròni escrivent (1608) - La Valeta (Malta), Musèu de la Cocatedrala de Sant Joan.
- Amor dorment (1608) - Florença, Galleria Palatina di Palazzo Pitti.
- Enterrament de Santa Lúcia (1608) - Siracusa, Glèisa de Santa Lúcia, en depaus a la Galleria Regionale di Palazzo Bellomo.
- Nativitat amb Sant Laurenç e Sant Francés (1609) - Palèrme, Sostrach de l'Oratòri de Sant Laurenç.
- Resurreccion de Làzer (1609) - Messina, Museo Nazionale.
- Adoracion dei pastres (1609) - Messina, Museo Nazionale.
- Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista (1609) - Madrid, Palais Reau.
- Anonciacion (1609-1610) Nancí, Musée des Beaux-Arts.
- Renegament de Sant Pèire (1609-1610) - Metropolitan Museum, Nòva York.
- Martiri de Santa Orsula (1609-1610) - Nàpols, Galleria di Palazzo Zevallos Stigliano.
- Sant Joan Baptista (1610) - Roma, Galleria Borghese.
Musèus[modificar | modificar la font]
Lista dei musèus que tènon d'òbras de l'artista:
- Académia de Bellas Artes de San Fernando a Madrid
- Galleria Borghese a Roma
- Galleria Nazionale d'Arte Antica a Roma
- Galariá deis Oficis a Florença
- Galleria Doria Pamphilij a Roma
- Metropolitan Museum of Art a Nòva York
- Musèu dau Lovre a París
- Musèu de Capodimonte a Nàpols
- Musèu dau Prado a Madrid
- Musèu de l'Ermitage a Sant Petersborg
- Museo Nazionale di Palazzo Bellomo a Siracusa
- Museo Regionale di Messina
- Museo Thyssen-Bornemisza a Madrid
- National Gallery a Londres
- National Gallery of Ireland a Dublin
- Palazzo degli Alberti di Prato
- Galleria Palatina di Palazzo Pitti di Firenze
- Pinacotèca Capitolina a Roma
- Pinacoteca del Museo Civico di Cremona
- Pinacotèca de Brera
- Pinacotèca Vaticana
- Staatliche Museen a Berlin
- Kimbell Art Museum a Fort Worth
- Kunsthistorisches Museum
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ o Merigi o Amerighi.
- ↑ La descubèrta clava un debat dubèrt en 1973, quand per lo premier còp se metèt en dobte que foguèsse nascut a Caravaggio dins la província de Bergam, tradicion sensa fondament, mai comunament acceptada dempuei de sègles. Segon de recèrcas recentas dins leis archius parroquiaus lombards, Michelangelo Merisi nasquèt dins la parròquia de Santo Stefano in Brolo (Milan) lo 28 de setembre de 1571 e i foguèt batejat lo 30: « Adi 30 fu bat[tezzato] Michel Angelo f[ilio] de D[omino] Fermo Merixio et d[omina] Lutia de Oratoribus. Compare Francesco Sessa ». Cf. Sole24ore, suplement dominicau, 25 de febrier de 2007.
- ↑ Segon lo contracte d'aprendissatge.
- ↑ « Studiò in fanciullezza per quattro o cinque anni in Milano, con diligenza ancorché di quando in quando, facesse qualche stravaganza causata da quel calore e spirito così grande. »
- ↑ « fu applicato a dipinger fiori e frutti sì bene contraffatti, che da lui vennero a frequentarsi a quella maggior vaghezza che oggi tanto diletta. »
- ↑ « ridusse in buono stato Michele e lo sollevò dandogli luogo onorato in casa fra i gentiluomini. »
- ↑ « Qui avvenne cosa, che pose in grandissimo disturbo, e quasi fece disperare Caravaggio in riguardo de la riputazione; poiché avendo egli terminato il quadro di mezzo di San Matteo e postolo sù l'altare, fu tolto via dai Preti, con dire che quella figura non aveva decoro, né aspetto di santo, stando à sedere con le gambe incavalcate, e co' piedi rozzamente esposti al popolo. Si disperava il Caravaggio per tale affronto nella prima opera da esso pubblicata in chiesa, quando il Marchese Vincenzo Giustiniani si mosse à favorirlo, e liberollo da questa pena; poiché interpostosi con quei Sacerdoti, si prese per sé il quadro, e glie ne fece fare un altro diverso, che è quello che si vede ora sul'altare. »
- ↑ (fr) Catherine Puglisi : Caravage, traduit de l'anglais par Denis-Armand Canal, Paris : Phaidon, 2005, p. 313 (ISBN 978-07-1489-475-1).
- ↑ (en) Lost Caravaggio painting 'was burnt by Mafia'
- ↑ Lo document atestant la mòrt de Michelangelo Merisi.
- ↑ (fr) André Berne-Joffroy, Le Dossier Caravage, Ed. de Minuit (1959)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sent Joan le Vièlh (País Tolosan)
Sent Joan le Vièlh[1] (oficialament en francés Saint-Jean) es una comuna d'Occitània (Lengadòc) del departament francés de la Nauta Garona (Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus).
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'Airal urban de Tolosa e de la Comunautat urbana del Grand Tolosa Nòrd-Èst de la vila.
Accès[modificar | modificar la font]
Per la rota departamentale 888, (anciana rota nacionale 88) o rota d'Albi (sortida 14 del periferic de Tolosa).
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina del nom de Sant Joan vendriá del sègle XII. I a un luòc de preguièra fondat pels Cavalièrs de l'Òrdre de Malta, sus de tèrras qu'espleitèron al luòc encara uèi nomenat Estacabuòu.
La comuna ten una istòria mai que mai complèxa.
Jos lo Regim Ancian, i aviá doas comunautats que formèron una sola parròquia, installadas dels dos costats del grand camin d'Albi, sus las comunas de Sent Joan lo Vièlh e de Sent Joan le Nòu.
En març de 1791, l'administracion despartamentala las reüniguèt en una sola comuna novèlament nomenada Saint-Jean de Kyrie-Eleison. Malgrat l'oposicion dels abitants, lo Directoire departamental persistiguèt dins la reünificacion mas en cambiant lo nom.
En 1816, lo Conselh municipal torna separar las comunautats.
Administracion[modificar | modificar la font]
Monuments e luòcs[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Siti de la vila de Sant Joan lo Vièlh
- Autre site sus Sant Joan lo Vièlh
- Sant Joan lo Vièlh sul site de l'IGN


text:
Praseodimi
Praseodimi es un element quimic, de simbòl Pr e de numèro atomic 59.
Es un metal gris argent del grop de las tèrras raras. Fa partit de la familha dels lantanids. A temperatura ambianta, es ductil, malleable e s'oxida lentament a l'aire. Se serva dins l'òli minerala, pr'amor que reagís fortament amb l'aiga.
Son nom ven dels mots grècs prason (πpάσov - « pòrre») e didymos (δίδuuoς - « besson »), per encausa de la color verda de son nitrat.
Los quimists creguèron longtemps que la mescla d'oxid de praseodimi-neodimi èra un còs simple entrò que Carl Auer von Welsbach los desseparan en 1885.


text:
Lengadocian
Lo lengadocian es lo dialècte occitan parlat sus una granda part del Lengadòc istoric (fòra Velai, lo nòrd de Vivarés e la region de Nimes), una part de Guiana (Roergue, Carcin e qualques parçans d'Agenés e de Peiregòrd) e dins lo sud-oèst d'Auvèrnha. Lo nimesenc, generalament considerat coma una varietat del provençal rodanenc, es en realitat una varietat ibrida, lengadociana a l'origina, que fa de transicion amb l'ensems provençal.
Sas caracteristicas màgers son, se se pren pas en compte mantun parlar periferic:
- lo manten de las oclusivas finalas: cantat [kanˈtat] (en provençal: [kãnˈta])
- lo manten de la -s finala: los òmes [luˈzɔmes] (en provençal: [lejˈzɔme])
- la casuda de la -n finala dins los noms (pas sistematica en morfologia verbala): occitan [utsiˈta] (en provençal: [usiˈtãn])
- la non-palatalizacion dels grops CA e GA: cantar, gal (en auvernhat: chantar, jal)
- lo manten de la -l finala non vocalizada: provençal (en provençal: provençau)
Aquelas caracteristicas son pas jamai exclusivas e son partejadas amb un o mantun dialècte, çò que ne fa un dialècte a l'encòp central e conservador. Es per aquò que d'unes vòlon far l'estandardizacion de l'occitan (occitan larg) a partir d'aqueste dialècte.
Domergue Sumien, dins sa tèsi de novembre 2004, prepausa una estandardizacion pluricentrica per que concernisca pas mai que lo lengadocian e respècte los divèrses centres de l'espaci occitan.
Somari
- 1 Variacion intèrna
- 2 Fonologia
- 3 Conjugason regulara
- 4 Ligams extèrnes
- 5 Vejatz tanben
Variacion intèrna[modificar | modificar la font]
Aquesta classificacion dels sosdialèctes del lengadocian es la de Loís Alibèrt amb d'ajustaments (bas-vivarés e sarladés). D'autras classificacions son possiblas.
Las varietats meridionalas e l'agenés forman, amb lo gascon, lo diasistèma aquitano-pirenenc.
Sosdialèctes meridionals[modificar | modificar la font]
Sosdialèctes orientals[modificar | modificar la font]
Sosdialèctes septentrionals[modificar | modificar la font]
Sosdialèctes occidentals[modificar | modificar la font]
Fonologia[modificar | modificar la font]
En seguida avètz una descripcion detalhada de la fonologia del lengadocian en general, e mai regionalament.
Vocalas[modificar | modificar la font]
Remarcas:
- La vocala u se pronóncia generalament [y], mas dins un grop de parlars de la còsta mediterranèa (e mai dins qualques endreches dels parlars continentals coma a Saurat per exemple) dempuèi lo narbonés fins al país d'Arle se pronóncia [œ]. Dins d'autras localitats a ras del litoral provençal (coma a Marselha) pòt existir un polimorfisme [y]/[œ] en foncion dels mots.
- La vocala á se pronóncia [ɔ] en general; pasmens dins una part bèla del lengadocian oriental (tre l'èst de Mesa), se pronóncia [ɛ].
- La vocala a finala e abans lo -ment dels adjectius se pronóncia [ɔ], màs dins los airals de Montpelhièr, Nimes e Seta, la vocala a se pronóncia totjorn [a] (Ex: vaca ['baka] en luòc de ['bakɔ], parlament [parla'men] en luòc de [parlɔ'men]).
- La sequéncia ieu se pronóncia [jew], mas en lengadocian septentrional se pronóncia [ju] (adieu [a'd̪jew] mas [a'dju] dins los parlars septentrionals).
Alternança vocalica[modificar | modificar la font]
- En posicion atòna, existís una reduccion del nombre de vocalas e en general es pas abitual d'aver una vocala dobèrta dins aquesta posicion:
- Dins los mots qu'an una vocala tonica [ɛ] (è) la vocala correspondenta en posicion atòna es [e] (e). Per exemple (solinham l'accent tonic): tèrra [ˈt̪ɛrɔ] > terrassa [t̪eˈrasɔ].
- Dins los mots qu'an una vocala tonica [ɔ] (ò) correspond en posicion atòna la vocala atòna [u] (o). Per exemple (solinham l'accent tonic): còde [ˈkɔðe] > codificar [kuðifiˈka].
- Dins certans parlars locals del lengadocian de Guiana, la vocala tonica [a] (a) pòt correspondre en posicion atòna a la vocala [ɔ](a). Per exemple (solinham l'accent tonic): bala [ˈbalɔ] > balon [bɔˈlu].
- En Guiana, la vocala a, quand es tonica, se pronóncia [ɔ] al contacte d'una consonanta nasala coma [n, m, ɲ] (n, m, nh) o d'una -n finala venguda muda: montanha, pan [mun̪ˈt̪ɔɲɔ, ˈpɔ] (en luòc de [mun̪ˈt̪aɲɔ, ˈpa]).
- Dins qualques vèrbs qu'an una "o" [u] pretonica existís una alternància vocalica amb "ò" [ɔ], o en "uè" [ɥe] quand aquesta "o" se tròba en posicion tonica. Per exemple (solinhant l'accent tonic) "trobar" [t̪ɾo'Ba], màs "tròbi" ['t̪ɾɔBi]. "Sonhar" [su'ɲa], màs "suènhi" ['sɥɛɲi]
- Qualques verbes qu'an una "e" pretonica, an aquesta "e" [e] coneisson una alternància vocalica en "è" [ɛ] en posicion tonica. Per exemple: "levar" [le'Ba], mas "lèvi" ['lɛBi].
Remarcas:
- Las "e/é" plaçadas abans una consonanta se pronóncian [e̞].
- La vocala a es prononciada [ä] (centrala).
Consonantas[modificar | modificar la font]
Remarcas:
- Las consonantas sonòras finalas venon sordas (Ex: b [b] ven [p], z [z] ven [s]).
- Lo g final se pronóncia [k] se ven del son [g], mas se pronóncia [tʃ] se ven del son [dʒ] (g+i/e o j).
- Las consonantas [d̪], [b] e [g]/[gʷ], quand son entre doas vocalas o al contacte dels sons [l], [ɾ]/[r] e [z], venon [ð], [B] e [ɣ]/[ɣʷ]. Mas al contacte d'una nasala, [d̪], [b] e [g]/[gʷ] venon pas jamai de fricativas.
- La consonanta s finala se pronóncia [s] se lo mot seguent comença per una consonanta sorda o en fin de frasa, mas se pronóncia [z] se lo mot seguent comença per una vocala o per una consonanta sonòras e que la s es après una vocala.
- Los grops consonantics bl e gl se pronóncian [Bl] e [ɣl], mas entre doas vocalas a l'interior d'un mot o a la fin d'un mot se pronóncian [pl] e [kl].
- Las sequéncias -ps, -ts e -cs convergisson e se pronóncian [ʦ] (Ex: los còps [lus ˈkɔʦ], los baobabs [luz BauˈBaʦ], la sinòpsi [la siˈnɔʦi], los amics [luz aˈmiʦ], occitan [uʦiˈta], bòxa [ˈbɔʦɔ], fax [ˈfaʦ]).
Assimilacion consonantica[modificar | modificar la font]
En lengadocian, se fa pro sovent una assimilacion consonantica. Aquesta assimilacion consonantica seguís las règlas seguentas:
- Se doas consonantas oclusivas sont en contacte e se son dins lo meteis mot, alara la primièra pren la pronóncia de la segonda (Ex:captar [ka't̪:a], acte [ˈat̪:e], subjècte [sy'd:ʒɛtte], fotbòl [fu'b:ɔl])
- Las letras t e d plaçadas davant una laterala (l, lh) o una nasala (n, m, nh) prenon la pronóncia de la laterala (Ex: aumetlièr [awme'l:jɛ], setmana [se'm:anɔ],…)
- Las nasalas m e n prenon lo ponch d'articulacion de la consonanta seguenta s'es una oclusiva o una nasala e se son dins lo meteis mot(Ex: anterior [an̪t̪e'rju], encara [eŋ'karɔ], Montpelhièr [mumpe'ʎjɛ]. Mas dins Montpelhièr [din.mumpe'ʎjɛ])
- Dins qualques mots coma pas, pus, res, dins (ont la s se pronóncia pas avant una consonanta) an la s final que pren la pronóncia de la consonanta seguenta s'es una oclusiva, una laterala o una nasala.
- La sequéncia gd se pronóncia [t̪].
- Se las doas letras fòrman un digrama, l'assimilacion consonantica s'emplega pas.
Conjugason regulara[modificar | modificar la font]
Modèls: Parlar, Finir, Batre
Present de l'indicatiu[modificar | modificar la font]
Imperfach de l'indicatiu[modificar | modificar la font]
Preterit definit de l'indicatiu[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- occitan
- dialectologia
- fonetica
- fonologia
- morfologia
- lingüistica
- Lengadòc
- Occitània
- diccionari de las lengas
- lengas per familha
- lengas indoeuropèas
- lengas romanicas


text:
1321
Aquesta pagina concernís l'an 1321 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra civila entre l'emperaire Andronic II Paleòleg (1282-1328) e son felen, lo futur Andronic III Paleòleg. Brèvament arrestat, Andronic III capitèt de s'enfugir a Andrinòple onte foguèt proclamat emperaire per sei partisans. Puei, se dirigiguèt vèrs Constantinòple ont Andronic II acceptèt de negociar. Ansin, lo 6 de junh, un tractat organizèt lo partiment de l'Empèri entre lei dos emperaires. Pasmens, de desacòrdis dins lo camp dau felen minèron sa posicion (Syrgiannès Paleòleg ganhèt lo camp dau grand) e entraïnèron una represa de la guèrra dins lo corrent de decembre (→ 1322).
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 14 de setembre - Dante Alighieri, poèta italian (n. 1265)


text:
Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America
La Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America se debanèt de 1775 a 1783. Opausèt leis Estats Units d'America, aliats a França, a Espanha e ai Províncias Unidas, au Reiaume Unit. Foguèt entraïnada per la revòuta puei la declaracion d'independéncia dei Tretze Colonias anglesas que formèron leis Estats Units d'America en 1776. L'insureccion obtenguèron rapidament un sostèn secrèt de França, en guèrra quasi permanenta còntra leis Anglés dempuei lo rèine de Loís XIV (1643-1715). Puei, après sei premierei victòrias còntra l'armada britanica, se formèt d'alianças oficialas ambé França, Espanha e lei Províncias Unidas qu'ataquèron lei posicions anglesas sus tota la planeta. Après la victòria francoestatsunidenca de Yorktown, leis Anglés acceptèron de negociar e signèron la patz de París en 1783. Reconoguèron l'independéncia deis Estats Units e acceptèron la pèrda de quauquei conquistas de la Guèrra de Sèt Ans (1756-1763).


text:
Lèi de composicion intèrna
En matematicas, e pus particularament en algèbra, una lèi de composicion intèrna (var. lei de composicion intèrna) dins un ensemble E es una operacion qu'en tot pareu d'elements de E fa correspòndre un tresen element de E, qu'es lo resultat de l'operacion.
Per exemple, dins l'ensemble deis entiers naturaus, l'addicion e la multiplicacion son doas lèis de composicion intèrna :
- l'addicion associa en tot pareu (n, p) d'entiers naturaus un tresen entier naturau notat n + p, la soma de n e p
- la multiplicacion associa en tot pareu (n, p) d'entiers naturaus un tresen entier naturau notat n p, lo produch de n e p
Aquelei doas operacions an de proprietats remarcablas (que son pas necessariament verificadas per d'autreis operacions) :
- son associativas, valent a dire que per tot triplet (n, p, q) d'entiers naturaus :
- (n + p) + q = n + (p + q) (per exemple : (9 + 3) + 4 = 9 + (3 + 4), estent que 12 + 4 = 9 + 7)
- (n p) q = n (p q) (per exemple : (9 3) 4 = 9 (3 4), estent que 27 4 = 9 12)
- an caduna un element neutre :
- per l'addicion, es "0" : la soma d'un entier naturau n amb "0" es aquest entier : n + 0 = n, e 0 + n = n
- per la multiplicacion, es "1" : lo produch d'un entier naturau n amb "1" es aquest entier : n 1 = n, e 1 n = n
- son commutativas : quand se calcula la soma o lo produch de dos entiers naturaus, lo resultat depend pas de l'òrdre, valent a dire que per tot pareu (n, p) d'entiers naturaus, n + p = p + n e n p = p n
Remarca : la sostraccion e la division son pas de lèis de composicion intèrna dins :
- se pòt pas definir la diferéncia 2 − 3 dins
- se pòt pas definir lo quocient 2 / 3 dins
Coma se passa sovent en matematicas, çò qu'es inicialament impossible se pòt faire dins un quadre pus generau, en apondent d'elements "novèus" en d'ensembles "insufisents".
Ansin, se pòt definir la sostraccion coma lèi de composicion intèrna dins l'ensemble deis entiers (qu'es format en "apondent" a leis entiers negatius). Parierament, se pòt definir la division coma lèi de composicion intèrna dins l'ensemble dei racionaus diferents de 0.
Somari
- 1 Definicion
- 2 Partida establa e lèi inducha
- 3 L'estructura de magma
- 4 Vejatz tanben
Definicion[modificar | modificar la font]
Estent un ensemble (non vuege) E, una lèi de composicion intèrna dins E (o operacion intèrna dins E) es una aplicacion
que son domeni es lo carrat cartesian de E e son codomeni es E. Se ditz que x, y son leis operands e que es lo resultat.
Remarca : dins aquest article, se poirà abreujar lèi de composicion intèrna en lèi.
Notacions[modificar | modificar la font]
Lo pus sovent, s'utiliza una notacion infixada per designar lo resultat de l'operacion : un simbòl d'operacion es plaçat entre leis operands. Dins la teoria generala expausada aicí, se chausirà lo simbòl " " e s'escriurà en plaça de .
Dins lei cas "concrets", s'emplega mai que mai :
- lo simbòl " + " (se parla de notacion additiva ; la lèi es sonada addicion); lo resultat de l'operacion se nòta x + y
- un dei simbòls " ", " " (se parla de notacion multiplicativa ; la lèi es sonada multiplicacion) ; lo resultat de l'operacion se nòta o , o encara x y per simpla escritura juxtapausada deis operands
- lei simbòls dins lo contèxte d'operacions sus de partidas d'un ensemble
Exemples[modificar | modificar la font]
Vaquí quauqueis exemples de lèis dins d'ensembles divèrs, en mai dei precedents (addicion e multiplicacion dins ) :
- l'exponenciacion dins : es l'aplicacion qu'en tot pareu (n,p) d'entiers naturaus fa correspòndre l'entier naturau .
- la composicion deis aplicacions de A dins A. Sián A un ensemble e l'ensemble deis aplicacions . Se f, g son d'elements de E, la compausada es tanben un element de E.
- L'aplicacion es una lèi de composicion intèrna dins E.
- Per exemple, se e se se definís : e , alora per tot reau x :
- (e se remarca qu'en aquest cas, )
Partida establa e lèi inducha[modificar | modificar la font]
Estent una lèi " " dins un ensemble E, se ditz qu'una partida non vueja A de E es establa per la lèi se per tot pareu (x, y) d'elements de A, es un element de A. Dins aquest cas, l'aplicacion :
es una lèi de composicion intèrna dins A, qu'es dicha lèi inducha dins A (es generalament notada, abusivament : " ").
Exemples, còntraexemple[modificar | modificar la font]
- Sián dins l'ensemble , provesit de l'addicion, l'ensemble A (respectivament B) deis entiers naturaus pars (respectivament impars). Lo premier es estable : la soma de dos entiers naturaus pars es para. Lo segond o es pas.
- Siá E l'ensemble deis foncions de dins , provesit de la composicion deis aplicacions. Se ditz qu'un element f de E es una foncion afina s'existisson dos reaus a, b taus que per tot reau x, f(x) = a x + b. La partida A de E constituida dei foncions afinas es establa : se f, g son d'elements de A, existisson 4 reaus a, b, c, d taus que, per tot reau x, f(x) = a x + b e g(x) = c x + d :
- alora, per tot reau x, (f g)(x) = f(g(x)) = a g(x) + b = a (c x + d) + b = a c x + a d + b = u x + v (onte u = a c, e v = a d + b),
- donc la compausada f g es afina : es tanben un element de A, çò que ne pròva l'estabilitat.
L'estructura de magma[modificar | modificar la font]
Lo pareu d'un ensemble E e d'una lèi de composicion intèrna dins E es una estructura algebrica sonada magma. Per exemple :
- lei pareus , son de magmas, dichs respectivament additiu, multiplicatiu
- lo pareu es un magma
L'estructura generala de magma es "paura". Leis exemples interessants son aquelei onte la lèi es dotada de proprietats particularas coma l'associativitat, e / o d'autrei qu'anam definir.
Associativitat[modificar | modificar la font]
Se ditz que la lèi es associativa se, per tot triplet (x, y, z) d'elements de E
Lei parentèsis son prioritàrias : se comença lo calcul per leis expressions que contènon ; ansin, per definicion :
- , onte , e
- , onte
En cas d'associativitat, se pòt escriure sens ambigüitat : en ometent lei parentèsis (mai en s'avisant de l'òrdre deis operands). Un magma que sa lèi es associativa es sonat magma associatiu.
Exemples[modificar | modificar la font]
- lei dos magmas e son associatius
- lo magma es associatiu : per tot triplet (f, g, h) d'aplicacions ,
- la sostraccion, considerada coma lèi dins , es pas associativa : per totei lei triplets (n, p, q) d'entiers taus que q ≠ 0,
- .
- L'escritura a un sens perque, per convencion, leis operacions i son efectuadas en partent de senèstra
- l'exponenciacion, considerada coma lèi dins , es pas associativa : existisson de triplets (n, p, q) d'entiers naturaus taus que
- .
- Per exemple, e son diferents, e una escritura sensa parentèsis coma a pas de significacion precisa (a mens, coma supra, d'una convencion sus l'òrdre deis operacions).
Commutativitat[modificar | modificar la font]
Se ditz que la lèi dins E es commutativa se per tot pareu (x, y) d'elements de E
Un magma que sa lèi es commutativa es sonat magma commutatiu.
La non commutativitat de la lèi significa qu'existís aumens un pareu (a, b) d'elements de E taus que
Exemples[modificar | modificar la font]
- lei dos magmas e son commutatius
- lo magma es pas commutatiu, levat se A es un singleton (valent a dire qu'a ren qu'un element).
- D'efècte, la commutativitat es clara quand A es un singleton, qu'en aquest cas, n'es un eu tanben ; se supausa desenant que se pòdon trobar dins A dos elements diferents a, b e se definís lei doas aplicacions constantas seguentas, qu'apartènon a :
- Alora, per tot element x de E :
- e coma : , çò que pròva la non commutativitat de la lèi quand A es pas un singleton
- la sostraccion, considerada coma lèi dins , es pas commutativa : per totei lei pareus (n, p) d'entiers taus que n ≠ p,
- l'exponenciacion, considerada coma lèi dins , es pas commutativa : existisson de pareus (n, p) d'entiers naturaus taus que ; per exemple, .
Remarca : la notacion additiva e la notacion multiplicativa dei lèis apareisson dins de contèxtes fòrça divèrs. Se convèn que la notacion additiva es jamai utilizada per de lèis non commutativas.
Element neutre[modificar | modificar la font]
Siá un magma. Se ditz qu'un element e de E es neutre se per tot element x de E :
- , e
Un magma qu'a un element neutre e (que son unicitat serà provada infra) es sonat magma unitari.
Remarca : quand existís,
- l'element neutre d'una lèi notada additivament se nòta "0" o "0E (element nul, o zèro de E) ;
- per tot element x de E, e
- l'element neutre d'una lèi notada multiplicativament se nòta "1" o "1E (element unitat de E) ;
- per tot element x de E, e
Exemples[modificar | modificar la font]
- s'es ja vist que
- dins lo magma , 0 es element neutre
- dins lo magma , 1 es element neutre
- dins lo magma , l'aplicacion identica es element neutre. D'efècte, per tot element f de :
- , e
- la sostraccion, considerada coma lèi dins , a pas d'element neutre. Un element neutre eventuau e verificariá l'identitat seguenta :
- per tot entier p , ; autrament dich : per tot entier p , , çò qu'es absurde.
- l'exponenciacion, considerada coma lèi dins , a pas d'element neutre. Un element neutre eventuau e verificariá l'identitat seguenta :
- per tot entier naturau p , .
- Aiçò implicariá : es absurde puei que e deu èsser un entier naturau.
Unicitat de l'element neutre[modificar | modificar la font]
Quand existís un element neutre, es unic.
D'efècte, se e' e e" son d'elements neutres, alora :
- e
- e
En particular :
- en chausissent x = e" , s'obtèn :
- en chausissent y = e' , s'obtèn :
Se'n dedutz l'egalitat e' = e" , valent a dire l'unicitat de l'element neutre.
Elements regulars[modificar | modificar la font]
Siá un magma.
- un element a de E es dich regular a senèstra (o simplificable a senèstra) se per tot pareu (x, y) d'elements de E :
- implica (x = y)
- un element a de E es dich regular a drecha (o simplificable a drecha) se per tot pareu (x, y) d'elements de E :
- implica (x = y)
- un element a es dich regular o simplificable s'es regular a senèstra e a drecha
Exemples[modificar | modificar la font]
- dins lo magma , tot element es regular : se a, x, y son tres entiers naturaus, (a + x = a + y) implica (x = y).
- dins lo magma , tot element non nul es regular : se a, x, y son tres entiers naturaus, e se , (a x = a y) implica (x = y) ; mai l'element nul es pas regular : per exemple, 0 2 = 0 3 , e 2 ≠ 3.
- dins lo magma :
- tota injeccion es regulara a senèstra
- tota subrejeccion es regulara a drecha
- per ansin, tota bijeccion es regulara
- D'efecte, sián f, g, h tres aplicacions de A dins A.
- Supausem f injectiva e . Per tot element x de A, ; coma f es injectiva, se'n dedutz, per tot element x de A, , donc g = h. Aiçò pròva la regularitat de f a senèstra.
- Supausem f subrejectiva e . Coma f es subrejectiva, per tot element x de A, existís (aumens) un element w de A tau que ; alora , donc g = h. Aiçò pròva la regularitat de f a drecha.


text:
Quand una persona se sona Simon a Tolosa, se sap clarament qu'es pas de Tolosa ... Quand se sona lo pichon Simon, Simeon, se sap pas encara quina son las resorgas intellectualas d'oblidança occitana que fasquèron qu'es possible de lo dire aital, el lo protestant, lo filh de pastor protestant : mas aquel Simeon èra de Lauragués, se marridèt amb una ciutadana de Lauragués ; es estat un migrant de la Granda Occitània, per devenir mètge dels Paures a Marselha, lo pòrt colonial republican dels tempses ancians del XIXen e XXen sègle.
Conselh de lectura «Histoire universelle de Marseille» Alèssi Dell'Umbria, filh o pichon filh, o rèire-pichon filh dels migrants italians que son tanben passats per Marselha abans d'anar o pas a las Americas.
Donc segon la fabla occitana, siam pastat de convivéncia ... en remembrança dels trobadors, e sobretot se remembra dels chaples contra los catars, contra los protestants ; mes el, aquel cònsol de Marselha, malgrat d'èstre mètge e donc pro saberut per l'epòca, o dèu aver oblidar...
Es de la meteissa manièra que cap a las annadas 1980, lo cònsol de Marselha, Defferre, cridarà l'Estat per lo salvar de la gestion complicada de la vila, d'una granda vila o pòrt cosmopolit ; el fargarà lo concepte de delegacion de poder jacobin, la decentralizacion, debuta en 1982.
Mas Simeon aurà de recebre migrants, en nombre grand, donc aprèp aver de recebre un onda de migrants armenians, serà lo temps de dire pron, n'i a pron ; coma s'entend jà ambe Manolito Valse al govèrn fàcia a l'arribada dels Sirians musulmans, Assirians de totas las religions, Curdes, Afgans de tot tipe, joves Eritreans, Somalians, etc. O tanben coma un Michel Rocard quand «desirava pas recebre tota la misèria del monde» ; se fau tanben pensar que migrar dins aquelas condicions fabrica que problèmas de sentat directe o indicrecte, los desbalançats mentals se fabrícan aital tanben :
« S'anoncia que 40 000 d'aquelei òstes son en camin cap a nosauts, çò que vòu dire que lo biton, lo tifus e la mòrt nègra se caminejan cap a nosauts, se son pas jà en granas pulluentas dempuèi l'arribada dels primièrs d'aquelei immigrants, despoderats de tot, refractaris de las manièras occidentalas, rebèls de totas las mesuras de sanitat publica, immobilizats dins las loras indoléncias resignadas, passivas, ancestralas. [...] La populacion de
Marselha crida pel govèrn qu'interdise de vertat l'entrada dels pòrts franceses a-n aquestei immigrants e que los tòrne sense delai aqueleis lamentables tropèus umans, gròs dangièr public pel país tot sancièr. »
— Siméon Flaissières, cònsol de Marselha aprèp-guèrra de 14/18
Marselha èra lo pòrt de la coloniazacion francesa, representa fRança al mens pendent tot lo temps del colonialisme republican francés.
Tota la pensada del sègle XIXen es dins la semantica de la frasa famosa, lo XIXen sègle a pas cambiat aquela semantica francesa, nacionalista francesa ; se fargava un monument a Joana d'Arc a Tolosa al meteis temps.
Lo Lauragués, filh de pastor protestant, es estat cambiat en arribar mètge a Marselha, o en arribar cònsol de Marselha ? Moriguèt senador francés e al pòst de cònsol de Marselha, elegit dinca 1931 !
Victor Gèlu èra encara dins los caps, mai qu'en 2016 :
Èran pas feniants, e cresián al meteis Diéu que los de la Provença que se remembrava las grand'messas dels Felibres, d'un Frederic Mistral, mas èran jà al ment las tiradas d'un Maurràs... nostalgic d'ancian regime o de la restauracion del sègle XIXen.
Èran pas feniants, faguèron la riquèssa de mantunes cap-d'entrepresas qu'i trapèran lèu de man-d'òbra mens cara, per las usinas novèlas creadas pendent la guèrra de 14/18 quand lo nòrd del país vesin èra en guèrra.
Èran pas feniants, faguèron una novèla economica dins tot lo val de Ròse pendent mai de las 50 annadas que seguiràn.
Èran los Armenians percaçats pels novèls poders kemalistas turcs, lo sol problèma que la guèrra de 14/18 a far sobreviure, diplomaticament, dinca pausar problèmas grèus per tot lo sègle XXen e dinca ara al XXIen sègle, ara. E lo poder dels joves turcs es en camin de tornar en 2016 ... e digun en Euròpa ne sembla aver paur, sobretot pas l'OTAN...
Las annadas d'aprèp 14/18 s'encamina tornar mai al XXIen sègle, de fargarà d'un autre biais, mas aprèp Niça, l'atemptat de Niça, s'entendrà jà que la remembrança del passat es pus d'actualitat ; siam ambe la dificultat d'aver -en mai- una societat inculta, e aculturada, çò que dona mai grèu lo problèma de societat ; e amai son pas los mai paures, los mai incultes ! Sovent son professors d'universitat... legitim per parlar en public pel sistèma politic ; l'incultura se cultiva a tot festenal per un sistèma administratiu net de tota pensada politica, tecnocratica.
Lo problèma d'aquel personal politic que pensa local quand s'arriba a li èstre utile, oblida de pensar a la politica francesa en Siria-Liban, sobretot d'aquel temps elonhat ... e de las causidas diplomaticas francesas (espaci blau es jamai estat respectat per las autoritats francesas, veire mapa) ; las causas an pas cambiat ; l'estructura trabalha pel mercat-Estat-nacion francés, dedins coma defòra ; e las migracions son juste elements de regulacion fosca a desfaut d'aver una potinga politica ambe lo problèma economic, la causida economica que favoriza sempre una casta de govèrn, pauc impòrta lo regime republican o pas ; d'unes díson corrupcion, d'autres lòbis.... eficacetat economica per un poder dedins una entrepresa qu'ajudarà pus tard lo politic a damorar al poder.
Lo malastre, es que lo sistèma dit anticapitalista faguèt del meteis biais, en fabricar sa pròpria casta roja de tota las pensadas politicas ; car l'URSS èra un impèri colonial del meteis biais, un mercat pels amics qu'an una economia a desvolopar (vesèm en China). Sovent l'ideologia d'esquèrra, dita d'esquèrra, confond lo capital e la finança... fauta de saber coma fonciona un compte de foncionament e un balanç d'entrepresa, ont lo capital es indicat ; enfin totas las estructuras que fan la vida de las entrepresas pichonas e grandas.
Lo problèma es que la migracion creada per far fòra una populacion d'un territòri, es manipulada pel meteis mercat dins lo territòri novèl e forçat, aprèp migracion forçada e violenta. Lo ciment Lafarge es lo meteis ambe DAESH, pseudò Estat mas militarament potent, o dedins lo mercat-Estat-nacion dita fRança. Los projectes inutils e betonizacions d'acompanhament son la responsa del politic per la casta dels quadres e de la familha Lafarge qu'an mestièr del mercat-Estat-nacion per betonejar per sempre la tèrra qu'es supausar noirrir la populacion.
Siam dins una societat turifarària d'autodestruccion de la planèta umana, de l'umanisme. Lo sampitèrne Simeon de Marselha es una pichoneta votz de la mòrt que pòrta lo regime francés sus aquesta planèta.


text:
Motu proprio
Un motu proprio es un document de la Glèisa Catolica emanant de Papa de la sieuna pròpia iniciativa e amb la sieuna pròpia autoritat. Lo primièr motu proprio de l'istòria lo promulguèt Innocenci VIII en 1484. Son mai sovent de documents breus, que tractan de qüestions concrètas; los documents papals de tipe juridic e de contenguts mai long recebon lo nom de Constitucion apostolica. Los documents doctrinals se nomenon Enciclicas.
Dins lo lengatge corrent, s'utiliza coma expression per indicar quicòm que se fa de biais espontanèu, sens respondre a la demanda.
Aquela expression latina es un cas del representatiu d' "ablatiu absolut" que se pòt traduire per "essent realizat per la sieuna iniciativa", es a dire, sens que pas degus intervenga dins la resolucion.


text:
Jean Racine
Jean Racine, vadut a La Ferté-Milon en Picardia en 1639 e mort a París en 1699, qu'ei un poèta tragic francés, lo mei gran dab Pierre Corneille qui'u davantejava d'ua generacion.
Orfalin a quate ans, qu'estó neurit peus sons grans-parents dinc a la mort deu son pairbon en 1649. Ad aquera data, la soa mairbona qu'entrè au convent jansenista de Port-Royal pròche de París e que s'i hasó seguir lo mainatge qui avó atau lo parat de recéber ua instruccion excepcionau per l'epòca a las petitas escòlas de Port-Royal.
Arron ua temptativa mauescaduda entà obtiéner un benefici eclesiastic a Usès, que causeish de's consacrar a la literatura. lo teatre qu'ei en vòga au sègle XVIIau per'mor que correspond a las aspiracions d'un public drin instrusit mes qui lei pòc, e qu'ei favorizat dens las annadas 1660 e 1670 per Loís XIVau qui s'i hè a ajudar las arts dens l'encastre de la soa politica de prestigi.
Arron ua pèça sus Alexandre lo Gran, la soa pèça Andromaque (1667), en prumèras representada dens l'apartament privat de la reina, que l'assegura lo succès e la reconeishença, qui non van pas totun shens criticas de las parts de'us qui regretan l'estille de Pierre Corneille.
Arron ua comedia, la sola, Les Plaideurs, en 1668, que torna definitivament tà la tragedia e que da successivament Britannicus (1669), Bérénice (1670), Bajazet (1672), Mithridate (1673), Iphigénie (1674) et Phèdre (1677).
A comptar de 1677, que's retira deu teatre, per'mor qu'ei nomat dab Nicolas Boileau istoriografe deu rei, e per'mor tanben, ç'asseguran los istorians de la literatura, qu'auré cedit a las criticas jansenistas deu teatre.
Que i tornarà, totun, dab duas tragedias inspiradas de la Bíblia Esther (1689) e Athalie (1691), òbras pedagogicas destinadas a las escolanas de Saint-Cyr, escrivudas a la demanda de Madame de Maintenon, la devòta favorita deu rei.


text:
Troposfèra
La troposfèra es la partida de l'atmosfèra terrèstra situada al mai pròche de la superfícia del glòb a una altitud compresa entre 8 e 15 quilomètres, segon la latitud e la sason. Es mai espassa a l'eqüador qu'als pòls. La frontièra entre la tropofèra e l'estratosfèra se nomena la tropopausa.
Aquela jaça atmosferica representa gaireben 80 % de la massa totala de l'atmosfèra, es d'importança perque s'i trapa l'aire que respirem.
En mejana, la temperatura merma amb l'altitud, de gaireben 6,4 °C cada 1000 mètres. Se tròba dins aquela jaça gaireben totes los fenomèns meteorologics. Es doncas dins aquela jaça que se debana lo cicle de l'aiga, s'il trapa una massa importanta de vapor d'aiga (H2O).
Es tanben ela que recupèra los gases eisits de l'activitat terrèstra:
- dioxid de carbòni (CO2), ~ 0,039 %
- metan (CH4)
- oxid nitrós (N2O)
- monoxid de carbòni (CO)
- ozòn (O3)
- sulfats (SO4)
- dioxid d'azòt (NO2)
- radical idroxil (OH)


text:
Categoria:Categorias amagadas
Aquesta categoria recensa totas las categorias qu'an lo mot magic
__HIDDENCAT__, que servís per amagar aquestes categorias en bas dels articles (tipicament per las categorias d'esbòs o de mantenença). Es possible pels utilizaires enregistrats de totjorn afichar aquestas categorias dins las preferéncias (onglet Preferéncias divèrsas).
Las categorias amagadas, quitament dins lo cas que son inclusas per l'intermediari d'un modèl, son de tot biais reveladas a l'utilizaire en bas de l'onglet "modificar" de cada pagina que l'inclutz (mas l'onglet "modificar" de la suscategoria que l'inclutz demòra mut).
Nòta : Cal pas categorizar de categoria dirèctament aicí, solament per l'intermediari del mot magic
__HIDDENCAT__ !
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 24 soscategorias, sus un total de 24.
A
- Article d'illustrar (2 C, 1 P)
- ► Article d'illustrar/Taxobox animal (1 P)
- Article de traduire (7 C, 285 P)
- ► Autor incomplet o mancant (void)
D
- ► Data de precisar (9 P)
L
- ► Ligam a una traduccion demandada (19 P)
P
- Pages using duplicate arguments in template calls (2 C, 5713 P)
- ► Portal:Aqüariofilia/Articles ligats (40 P)
- ► Portal:Biografia/Articles ligats (void)
- ► Portal:Botanica/Articles ligats (64 P)
- ► Portal:Cinèma/Articles ligats (230 P)
- ► Portal:França/Articles ligats (22 P)
- ► Portal:Geografia/Articles ligats (18 P)
- ► Portal:Lengas/Articles ligats (162 P)
- ► Portal:Medecina/Articles ligats (89 P)
- ► Portal:Occitània/Articles ligats (28320 P)
- ► Portal:Zoologia/Articles ligats (137 P)
W
- WikiAfrica report (1 C)
- ► Wikipèdia:Filme (void)


text:
Nebulosa
Una nebulosa es una region del mitan interestellar format per de gas e poscas. Èran formadas a la fondacion per d'idrogèn, l'element quimic mai abondant dins l'univèrs, amb quasi 10 % d'èli e de grand quantitats de pichonas d'autras substàncias. A una importància cosmologica notabla perque son lo luòc ont naisson las estelas per de fenomèns de condensacion e agregacion de matèria, alara que dins d'autras ocasions son de rèstes d'una estela que moriguèt.
Las nebulosas se localizan dins lo discs de las galaxias espiralas e quina que siá la zona de las galaxias irregularas, mas se vei pas dins las galaxias ellipticas car pauc possedisson de fenomèns de formacion estelara e son constituidas per d'estelas fòrça vièlhas.
Abans l'invencion del telescòpi, lo tèrme nebulosa s'aplicava a totes los objèctes celestes d'aparéncia difusa. Atal, existisson de galaxias son nomenadas impròpiament nebulosas; es un eritatge de l'astronomia del sègle XIX que domòra dins lo lengatge astronomic contemporanèu.
Tipes de nebulosa[modificar | modificar la font]
- Nebulosas brilhantas
- Nebulosas difusas
- Nebulosas presolaras


text:
Els Segadors
Els Segadors es l'imne oficial de Catalonha. La siá origina data de la Guèrra dels Segadors, pendent lo sègle XVII.
Las paraulas actualas son d'Emili Guanyavents e datan de 1899.
Fa servir elements de tradicion orala qu'èran ja estats reculhits anteriorament per l'escrivan e filosòf Manuel Milà i Fontanals en 1882. La version musicala es de Francesc Alió, que la compausèt en 1892 en adaptant la melodia a la cançon qu'existissiá ja. Se pòt véser darrièr l'imne una cançon primitiva nascuda per l'insurreccion de Catalonha en 1640: la guèrra dels catalans contra lo rei d'Espanha Felip IV.
L'imne fa una crida per defensar la libertat de la tèrra.
A ran de la lei del Parlament de Catalonha lo 25 de febrièr de 1993, Els Segadors foguèt declarat l'imne de Catalonha.
Lo registre sonòr oficial foguèt realizat e presentat en 1994.
Istòria[modificar | modificar la font]
Quand esclatèt la Guèrra de Trenta Ans, en 1618, al començament per causas religiosas, a mai se s'i barrejavan questions politicas e economicas, Felip IV d'Àustria, rei d'Espanha, i participèt obligat per sa parentat amb l'emperaire alemand de la dinastia dels Habsborg.
Pr'aquò las guèrras que còstan car, e una guèrra tan longa arroïnèt la tresaurariá reiala. Es atal que se demandèt que Catalonha aportèsse tanben òmes e argent a la guèrra. Aquò portèt un rebufal profond e l'indignacion de la populacion catalana, que se vegèt forçada d'aculhir las tropas imperialas per tal de defensar la frontièra espanhòla de l'ataca francesa.
Los actes del comte-duc d'Olivares, primièr ministre de Felip IV, entrainèron un grand òdi dins lo pòble catalan, pr'amor de la violéncia e dels abuses dels soldats sieus, e plan de vilas se revoltèron. Lo jorn del Còrpus de 1640 comencèt a Barcelona la revòlta dels dalhaires (l'anomenat Còrpus de Sang). La Generalitat e lo conselhièr en cap, Pau Claris, foguèron favorables als revoltats.
De la Guèrra dels Segadors, s'es conservat la musica de çò qu'aprèp es vengut l'Imne Nacional de Catalonha e simbòl de l'identitat catalana, Els Segadors.
Los dos tèxtes pus espandits son estats l'istoric, publicat ja per Milà i Fontanals en 1882 dins lo sieu Romancerillo Catalán e, dins la primièra edicion musicala, per Francesc Alió en 1892 dins lo sieu recuèlh de Cançons populars catalanes, e l'actual d'Emili Guanyavents, lo mai politic e reivindicatiu, ganhaire d'un concors convocat amb aquesta finalitat per l'Unió Catalanista en 1899 e que provoquèt una polemica publica e jornalistica passionada.
Amb l'adaptacion d'Emili Guanyavents, las paraulas originalas dels Segadors foguèron simplificadas, reduïdas de sièis estròfas a tres, las que se cantan actualament.
Demest los nombroses arranjaments collectius de l'imne nacional catalan, los mai espandits e coneguts probable son lo de Francesc Pujol, per las còblas, lo de Joan Lamote de Grignon, per las bandas, e l'armonizacion corala de Josep Viader. Recentament es estada faita una version per còr e orquèstra sinfonica, òbra d'Antoni Ros Marbà. Existís una version en musica makina d'aqueste imne.
Paraulas[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
- Guèrra dels Segaires - Guèrra qu'afectèt una brava part del Principat de Catalonha entre las annadas 1640 e 1652.


text:
Italo Svevo
Italo Svevo, pseudonim d'Aron Hector Schmitz, italianizat puèi en Ettore Samigli aprèp l'annexion italiana de la region (Trieste, 19 de decembre de 1861 - Motta di Livenza, 13 de setembre de 1928) es estat un escrivan italian dels mai importants per la literatura italiana del sègle XX. Aital sas òbras son estadas reviradas dins mai de 20 lengas. L'italian èra pas que la lenga segonda de l'autor que sa lenga primièra èra lo triestin, una varietat del venèt impregnada de friolan.
Biografia[modificar | modificar la font]
Italo Svevo nasquèt en 1861 a Trieste (vila austro-ongresa que venguèt aprèp la Primièra Guèrra Mondiala italiana) dins una familha amonedada d'origina ebrèa, cinquen enfant de nòu. Son paire, Franz Schmidt, èra un comerçant alemand e sa maire, Allegra Moravia, èra italiana. Seguiguèt los passes de son paire e faguèt doncas d'estudis comercials, bèl primièr en Alemanha e puèi a Trieste. En 1880 trabalhèt dins una banca, e entamenèt una collaboracion amb l'«lndipendente». En 1892 se faguèt la publicacion de son primièr roman Una vita, òbra que foguèt a sa sortida pro ignorada per la critica e pel public.
Òbras[modificar | modificar la font]
- L'avvenire dei ricordi (1877)
- Ariosto Governatore (1880)
- Il primo amore (1880)
- Le roi est mort, vive le roi! (1880)
- I due poeti (1880)
- Difetto moderno (1881)
- La storia dei miei lavori (1881)
- I tre caratteri, sonat puèi La gente superiore (1881)
- L'assassinio di via Belpoggio (1890)
- Una vita (1892)
- Senilità (1898)
- La coscienza di Zeno (1923)
- La madre (1926)
- Una burla riuscita (1926)
- Vino generoso (1926)
- La novella del buon vecchio e della bella fanciulla (1926)
- Terzetto spezzato (1927)
- Il vecchione (inacabat, postum)
- Corto viaggio sentimentale (inacabt, postum)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Òbras d'Italo Svevo en italian disponiblas en linha
- Obres d'Italo Svevo: tèxt, concordàncias e lista de frequéncia


text:
Santa Túllia
Santa Túllia (Sainte-Tulle en francés)[1] es una comuna e una vila pichona d'Occitània, en Provença, dins lo País de Manòsca. Se situa a quauquei quilomètres au sud de Manòsca, dins la vau de Durença e a l'èst de Leberon. Es dins lo departament deis Aups d'Auta Provença. Sa populacion es de 3230 abitants (2006). .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Santa-Tulle a situat a l'extrèm sud del departament, abans Corbières e la frontièra entre las Bocas-de detlo-Rhône e lo Vaucluse. Lo vilatge a situat a 299 m d'altitud[2].
La commune de Santa Túllia est situé à l'extrême sud du département, avant Corbières et la frontière entre les Bouches-du-Rhône et le Vaucluse. Le village est situé à 299 m d’altitude[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Santo Tùli en nòrma mistralenca.
- ↑ 2,0 2,1 Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
La_Torre.


text:
Gigantopithecus
Eth Gigantopithecus (deth grec gigas, gegant, e pithecus , mona), ei un genre de mona que demorec enter 9 milions d'ans e sonque 100.000 ans. Açò vò díder que tant Homo erectus coma Homo neanderthalensis coma Homo sapiens sapiens l'an conegut (1) (2).
Demorec ena China, Índia e Vietnam. Es fossils diden qu'era espècia aperada Gigantopithecus blacki siguec ua des mones mès granes de toti es temps damb 3 metres e 540 Kg (4).
Somari
Fossils[modificar | modificar la font]
Es trobalhes de Gigantopithecus sigueren descrites en 1935 peth paleontològ Ralph Von Koenigswald en ua botiga d'apotecari chinesa. Aguesti uassi fossilitzadi son sovent het pols e utilizadi coma elements basics dera medicina tradicionau chinesa (5). Von Koenigswald aperec aguesta naua espècia coma Gigantopithecus (6).
Des d'alavetz que plan d'uassi de Gigantopithecus qu'an estat descorbits. Se n'an trapat en apotecaris chineses mès tanben ena bauma de Liucheng, en Liuzhou, China (3). D'autes trobalhes mos diden qu'eth territòri de Gigantopithecus erá tot eth sud-est asian.
En 1955 47 dents de Gigantopithecus blacki sigueren trapades en un enviament d'uassi de drac tàra China. Damb aguesti uassise trapec tanben ua dintadura plan grana. En 1958 se traparen tres dintadures a més de 1.300 dents. Es sues trobalhes s'an trapat en lòcs coma Hubei, Guanxi e Sichuan en botigues atau coma baumes. Non toti es ossi son dera madeisha epòca e es ossi de Hubei son mès tardièrs qu'era resta d'ossi chinesi. Tanben son mès grani.
Caracteristiques[modificar | modificar la font]
Com caminaua Gigantopithecus enqüera ei pas cert pr'amor que cap d'os pelvic a estat trapat. Se cre que caminaua a grapas (7) coma eth gorilla a eth chimpanzé. Totun, tanben i a opinions favorables ara locomocion bipeda, era més soslinhada qu'ei era de Grover Krants. Era cresença dera marjoritat ei que se ua bèstia coma aguesta caminaua a grapas aurie mès estress.
Dieta[modificar | modificar la font]
Es dintadures de Gigantopithecus son granes e primes e podien mastegar causes plan dures. Es premolars que son amples e son pareishuts as molars. Es ulhals son pas ponchadissi. Açò arremerca qu'era bèstia minjaua (8) apais de filandres e auia de mastegar plan. Es dents auien tanben uns horats coma es des pandes gegants que minjen plan de bambó (7).
Eth Gigantopithecus que minjaua tanben d'autes fruites a més deth bambó (3).
Especies[modificar | modificar la font]
I a tres especies de Gigantopithecus, toti escandides;
º Gigantopithecus blacki
º Gigantopithecus bilaspurensis
º Gigantopithecus giganteus
Eth prumèr que s'a trapat en baumes deth sud-est asian. Es dintadures que son mès granes qu'es de gorilla mès que i a pas d'autes trobalhes. Se cre que visquec enter un milion e 100.000 ans ena madeisha epoca qu'es Homo erectus e Homo sapiens sapiens.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Se cre que heia enquia tres metres e pesaua 540 Kg (1)(3)(4) e pesauen de dus a tres viatges més qu'es gorilles e cinc còps més qu'eth orangutan. Es mascles auien ua longada de braces de 3,6m. Era espècie qu'era sexualment dimorfica e es hemelles pesauen sonque era mitat qu'es mascles. Quaqu'ns disen qu'era plan més petit (1,8m).
Aguesta especie visquec en Asia en bosqui de bambós. Es sòns ossi que se trapen tostemps ath costat des der ancessor deth panda. Minjaua de plantes.
Ei possible que siguec gran coma un gorilla e social. Mès quauques cercaires disen qu'era mès ben coma un orangotan (9). Tant gran erá qu'auia pas d'enemics coma adulte. Totun, bèsties debils o vielhes podien auer estat occides per tigres, pythons, crocodils, machairodonts, hienes, ossi e tanben per Homo erectus. Gigantopithecus bilaspurensis se coneish per quauque trobalhes hetes ena Índia. Visquec enter 6 e 9 milions d'ans en eth Miocen. Gigantopithecus giganteus, finauments, eia ua espècia desseparada que visquec en eth nòrd dera Índia e dera China. Ena region de Guanxi, ena China, s'an discurbert dents sues en formacions de hang a Daxin e Wuming, en eth nòrd de Nanning. Maugrat eth nom erá era mitat de gran que Gigantopithecus blacki (3) (4). Erá una gran ervibòr que minjaua bambó e erbes.
Referències[modificar | modificar la font]
1.- ^ a b c Christmas, Jane (2005-11-07). "Giant Ape lived alongside humans". McMaster University. Retrieved 2007-12-06.
2.- ^ a b c Ciochon, R.; et al. (1996). "Dated Co-Occurrence of Homo erectus and Gigantopithecus from Tham Khuyen Cave, Vietnam" (PDF). Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 93 (7): 3016–3020. doi:10.1073/pnas.93.7.3016. PMC 39753. PMID 8610161. Retrieved 2007-12-06.
3.- ^ a b c d e Coichon, R. (1991). "The ape that was – Asian fossils reveal humanity's giant cousin". Natural History 100: 54–62. ISSN 0028-0712. Retrieved 2007-12-06.
4.- ^ a b c d e Pettifor, Eric (2000) [1995]. "From the Teeth of the Dragon: Gigantopithecus Blacki". Selected Readings in Physical Anthropology. Kendall/Hunt Publishing Company. pp. 143–149. ISBN 0-7872-7155-1. Retrieved 2008-01-30.
5.- ^ "How Gigantopithecus was discovered". The University of Iowa Museum of Natural History. Archived from the original on 2007-10-12. Retrieved 2007-12-06.
6.- ^ a b Relethford, J. (2003). The Human Species: An Introduction to Biological Anthropology. McGraw-Hill. ISBN 978-0-7674-3022-7.
7.- ^ a b Poirier, F.E.; McKee, J.K. (1999). Understanding Human Evolution (fourth ed.). Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall. p. 119. ISBN 0130961523.
8.- ^ Olejniczak, A.J.; et at (2008). "Molar enamel thickness and dentine horn height in Gigantopithecus blacki". American Journal of Physical Anthropology 135: 85–91. doi:10.1002/ajpa.20711. PMID 17941103.
9.- ^ [The Primata, 2007. Subfamily Ponginae. A Taxonomy of Extinct Primates. Accessed 21 February 2013.]
Libes tà léger[modificar | modificar la font]
º Park, Michael Alan. Biological Anthropology. Mayfield Publishing Co., 1996, ISBN 1-55934-424-5
Pàgines web externes[modificar | modificar la font]
º Online article about Gigantopithecus including discovery, lifestyle and extinction, as well as visual reconstruction and size estimates, prehistoric-wildlife.com


text:
683
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 683 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Palenque[modificar | modificar la font]
Mòrt de K'inich Janaab Pakal Ièr. Foguèt remplaçat per K'inich K'an B'alam II.


text:
Sant Pau de Tricastin
Sant Pau de Tricastin (Saint-Paul-Trois-Châteaux en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Sant Torquat, avesque de Sant Pau de Tricastin au sègle IV