text:
Seleccion naturala
En biologia, la seleccion naturala es un dels mecanismes que guidan l'evolucion de las espècias. Aquel mecanisme es particularament important del fach qu'explica l'adaptacion de las espècias al mitan. La teoria de la seleccion naturala permet d'explicar e de comprendre coment l'environament influís sus l'evolucion de las espècias e de las populacions en seleccionant los individús mai adaptats e constituís doncas un aspècte fondamental de la teoria de l'evolucion.
En brèu, la seleccion naturala desenha lo fach que los traches que favorejan la subrevida e la reproduccion, veson lor frequéncia créisser d'una generacion a l'autra. Aquò ven logicament del fach que los portadors d'aqueles traches an mai de descendents, e tanben qu'aqueles darrièrs pòrtan aqueles traches (perque s'eretan).
Somari
- 1 Istoric
- 2 Principis de la seleccion naturala
- 3 La seleccion naturala explica l'adaptacion de las espècias dins lor mitan
- 4 Origina de las variacions ereditàrias dins una populacion
- 5 La seleccion naturala dins la genetica de las populacions
- 6 Cases de seleccion naturala scientificament provats
- 7 La seleccion artificiala
- 8 La seleccion utilitària e la seleccion sexuala
- 9 Pression de seleccion
- 10 La seleccion naturala permet l'aparicion d'adaptacions biologicas complèxas
- 11 Limits de la seleccion naturala per explicar l'evolucion de la linhada umana
- 12 Seleccion naturala, comportament e cultura
- 13 Los autres mecanismes de l'evolucion
- 14 Dimension universala de la seleccion naturala
- 15 Nòtas e referéncias
- 16 Vejatz tanben
Istoric[modificar | modificar la font]
Alara que plusors teorias evolutivas existissian ja jol nom de transformisme, Charles Darwin (1809-1882) prepausèt aquel mecanisme que se designa jol nom de darwinisme o seleccion darwiniana. Lo tèrme de "seleccion naturala" foguèt imaginat per Darwin en analogia amb la seleccion artificiala practicada pels umans dempuèi de millenaris: los agricultors o noiriguièrs causisson a cada generacion los individús presentant las melhoras caracteristicas per los far se reproduire. Lo mecanisme de seleccion darwiniana permet doncas d'explicar d'un biais naturalista la complexitat adaptativa dels èssers vivents, sens aver recors al finalisme ni a una intervencion subrenaturala, d'origina divina, per exemple.
Principis de la seleccion naturala[modificar | modificar la font]
La teoria de la seleccion naturala inicialament descricha per Charles Darwin, repausa sus tres principis[1]:
- lo principi de variacion
- lo principi d'adaptacion
- lo principi d'ereditat
Principi 1: Los individús diferent los uns dels autres[modificar | modificar la font]
En general, dins una populacion d'individús d'una meteissa espècia, existís de diferéncias mai o mens importantas entre aqueles individús. En biologia, se nomena caractèr, tot aquò qu'es vesible e pòt variar d'un individú a l'autre. Se ditz qu'existisson plusors traches per un meteis caractèr. Per exemple, per l'Èsser uman, la color de la pèl, la couleur des yeux son des caractères pour lesquels il existe de multiples variations ou traits. La variation d'un caractère chez un individu donné constitue son phénotype. C'est là, la première condition pour qu'il y ait sélection naturelle : au sein d'une population, certains caractères doivent présenter des variations, c'est le principe de variation.
Principi 2 : Los individús pus adaptats al mitan subrevivon e se reproduson mai[modificar | modificar la font]
Qualques individús pòrtan de variacions que lor permeton de se reproduire mai que los autres, dins un environament precís. Se ditz que dispausan d'un avantatge selectiu sus lors congenères:
- La primièra possibilitat es, par exemple, que en escapant melhor als predators, en essent mens malauts, en accedissent mai facilament a la noiridura, aqueles individús arriban pus facilament a l'edat adulta, per èsser capable a la reproduccion. Aqueles qu'an una melhora capacitat de subrevida poirián doncas se reproduire mai.
- Dins lo cas particular de la reproduccion sexuada, los individús avent subreviscut pòdon èsser portadors d'un caractèr particularament atractiu pels partenaris de sèxe opausat. Aqueles seràn capables d'engendrar una mai granda descendéncia.
Dins los dos cas, l'aumentacion de la capacitat a subreviure e a se reproduire se tradusís per una aumentacion del taus de reproduccion e doncas per una descendéncia mai nombrosa, pels individús portadors d'aquelas caracteristicas. Se ditz alara qu'aquel trach de caractèr donat ofrís un avantatge selectiu, a respièch d'autres. Es dins aquel principi d'adaptacion unicament, qu'interven lo mitan de vida.
Principi 3 : Las caracteristicas avantatjosas devon èsser ereditàrias[modificar | modificar la font]
La tresena condicion per que i aja seleccion naturala es que las caracteristicas dels individús devon èsser ereditàrias, es a dire que pòscan èsser transmesas a lor descendéncias. En efèit qualques caractèrs, coma lo bronzatge o la cultura, dependent pas del genotipe, es a dire l'ensemble dels gèns de l'individú. Al moment de la reproduccion, son doncas los gèns que, transmeses als descendents, entrainaràn lo passatge de qualques caractèrs d'una generacion a l'autre. Es lo principi d'ereditat.
Aqueles tres primièrs principis entrainan doncas que las variacions ereditàrias que conferisson un avantatge selectiu seràn mai transmesas a la generacion seguenta que las variacions mens avantatjosas. En efèit los individús que pòrtan las variacions desavantatjosas se reproduson pas mai. Amb las generacions, se vei doncas la frequéncia dels gèns desavantatjoses demenir ben lèu fins a disparéisser, alara que las variacions avantatjosas se rependràn dins la populacion, ben lèu fins a èsser partejadas per totes los membres de la populacion o de l'espècia. Per exemple, dins la populacion umana, la bipedia es un caractèr comun de totes los Homo Sapiens.
Una istòria imaginada per Richard Dawkins[modificar | modificar la font]
Aquela istòria amusanta qu'a per but de ben fixar un punt important de la teoria darwiniana.
Dos brontosaures veson un T Rex avançar cap a eles e se meton a corrir tan lèu que pòdon. Puèi un dels dos ditz a l'autre:
« Perque nos fatiguejam al juste ? Avèm dins pas ges de chança d'arribar a corrir mai lèu qu'un T Rex ! »
E l'autre li respond cinic :
« Cèrqui pas de corrir mai lèu que lo T-Rex. Cerqui solament de corrir mai lèu que te ! »
L'idèa es de ramentar que lo procèssus concernís mens una competicion entre espècias, qu'una competicion a l'interior de cada espècia. Es a partir d'aquel constat e de la descobèrta del conflicte sexual que Thierry Lodé[2] desvolopa l'ipotèsi que lo conflicte al sens larg (conflicte sexual, conflicte de reproduccion, coevolucion) seriá un vector d'evolucion poderós, nascut de multiplas interaccions antagonistas. En fach, lo ròtle de las interaccions e dels mecanismes coevolutius es encara benlèu sosestimat.
La seleccion naturala explica l'adaptacion de las espècias dins lor mitan[modificar | modificar la font]
Quand s'obsèrva las espècias dins lor mitan de vida, semblan totas èsser prigondament adaptadas a cadun de lor mitan: lo long còl e las longas patas de la girafa son en efèit plan adaptadas per trapar las fuèlhas nautas dels cacièrs de las savanas africanas. Se poiriá al meteis dire que son los organismes non adaptats que subrevisquèron pas dins aquel mitan.
Pasmens, qualques variacions avantatjosas dins un environament donat pòdon venir marridas sos d'autras condicions. Per exemple, dins un mitan ennevat, une forradura blanca permet de pas èsser vist per sas futuras presas o sos predators, mas se lo mitan ven forestièr e pus escur, i a pas mai de camoflatge e los individús portaires de forradura blanca an perdut lor avantatge selectiu. La consequéncia d'aquel fenomèn es doncas amb las generacions, per la seleccion naturala, los caractèrs observats dins una populacion seràn mai o mens adaptats a la evolucions de son ecosistèma.
Autres exemples, pels umans: la color de la pèl es una adaptacion deguda a la seleccion naturala, e non a un bronzatge que se seriá « fixat » per jamai dins qualques populacions. En zònas solelhadas los individús de la pèl clara an mai de risque de desvolopar un càncer de la pèl a causa dels rais UV, son doncas desavantatjats perque lor esperança de vida es mendre. En zònas mens solelhadas aqueles individús serián avantatjats perque la lutz del solelh permet al còrs de produire de vitamina D, e mai lo còrs economiza l'energia e de nutriments en fabricant mens de melanina, lo pigment de la pèl.
Los factors de l'environament que pòdon doncas entrainar una seleccion naturala pòdon èsser:
- Los factors fisicoquimics (lo biotòp) : clima, mitan ocupat (terrèstre, aqüatic, cavernicòla…)
- D'autras èssers vivents (la biocenòsi) : preséncia de predators, de parasits, de micròbis, de competitors, etc.
Adaptacions convergentas[modificar | modificar la font]
L'adaptacion de las espècias de lor ròdol ecologic pòt a vegadas conduire doas espècias qu'ocupèron un mitan similar per aquerir de semblanças que son pas alara degudas a lor parentat eventuala. Se parla dins aquel cas d'evolucion convergenta. Aquel fenomèn s'interprèta coma lo fach que las meteissas constrentas del mitan menan a las meteissas « solucions adaptativas ».
Los uèlhs dels vertebrats e dels cefalopòdes constituisson un dels exemples pus impressionants de convergéncia alara que l'aujòl comun d'aqueles dos taxons possedissiá pas d'uèlhs complèxes. Aquelas doas linhadas evolucionèron cap a de sistèmas optics que presentan una similitud fòrça granda.
De tals cas de convergéncia evolutiva son sovent meses en abans per argumentar en favor d'una concepcion adaptacionista de l'evolucion per seleccion naturala segon que l'essencial de las caracteristicas observadas dins las espècias viventas son pas degudas a l'azard mas son lo resultat de divèrsas pressions de seleccion al cors de l'istòria evolutiva de las espècias.
Origina de las variacions ereditàrias dins una populacion[modificar | modificar la font]
Per qu'i aja seleccion, encara cal que plusors variacions d'un meteis caractèr sián presentas dins la populacion per que l'individú pus adaptat l'« empòrta » sus los autres. En efèit, dins l'exemple en dessús, se la totalitat dels individús son identics e portadors de la variacion fenotipica « forradura blanca », en cas de rescaufament climatic pas cap d'individú poirà subreviure, e l'espècia s'apagarà. En cas de modificacion de l'environament, per qu'une espècia subrevisca, cal que s'adapte per la seleccion naturala. Es doncas indispensable, qu'abans lo cambiament de mitan presente en son sen una diversitat genetica importanta.
L'informacion genetica portada per l'ADN es relativament instabla[modificar | modificar la font]
La diversitat genetica dins una populacion d'individús a per origina de modificacions de l'informacion genetica dins l'ADN de las cellulas. Se tracta:
- de mutacions pontualas dins la sequéncia d'ADN dels gèns, o de mutacions pus importantas coma de rearrengaments cromosomics ;
- de recombinasons geneticas que se produson pendent de transferiments d'ADN de las bacterias e pendent la reproduccion sexuada dels eucariòtas.
Se pòt apondre a las modificacions del genòma citats supra, una autra font de diversitat genetica, son las migracions que l'estòc genetic dins una populacion donada se vei renovelat amb l'arribada d'autres membres de l'espècia portadora d'un material genetic diferent.
Las modificacions geneticas son aleatòrias: es pas l'environament que « dicta » quin gèn deu mutar, mas ben l'azard. Es per aquò que s'obsèrva dins las populacions fòrça variacions inadaptadas al mitan de vida (par exemple, las malautiás geneticas escassas). Una error correnta consistís a creire que las modificacions geneticas son una consequéncia de la seleccion naturala. Pasmens la seleccion naturala a ben lo poder d'acumular las innovacions adaptadas, aquò abotís a las adaptacions complèxas.
La seleccion naturala agís aprèp las modificacions de l'informacion genetica[modificar | modificar la font]
Es doncas entre la granda diversitat genetica dels individús, que van apuèi èsser seleccionats los fenotipes e los alèls pus adaptats a l'environament. Per ne far la demostracion se poirà simplament mostrar que los fenotipes novèls èran presents abans lo cambiament de mitan. Aquò es pas totjorn evident e mai se foguèsse lo cas, un mecanisme d'inducucion d'una mutacion donada per l'environament es pas d'exclure. Es amb una astúcia matematica que Luria e Delbrück mostrèron que son ben las mutacions preexistentas dins una populacion de bacterias que son seleccionadas quand s'apond un virus.
L'ipotèsi dels caractèrs aquesits[modificar | modificar la font]
La genetica moleculara existissent pas a son epòca, Darwin podiá pas prendre en compte los mecanismes moleculars a l'origina dels novèls caractèrs. Sa teoria de la seleccion naturala inclusiá doncas l'ipotèsi de la transmission dels caractèrs aquesits. Dins son obratge de 1868, La variacion dels animals e de las plantas sos l'efèit de la domesticacion, propausèt fins a una teoria per aquela transmission dels caractèrs aquesits[3]..
Dins la teoria iniciala de Darwin coma l'expausa dins L'Origina de las espècias, aquelas variacions entre los individús tròban lor origina dins lo fach que qualques individús aquesisson de caracteristicas diferentas al cors de lor vida. Aqueles caractèrs aquits serián alara transmeses a lor descendéncia e aquò explicariá las variacions observadas e l'evolucion de las caracteristicas de l'espècia. Tota autra font de variacion demòra pasmens acceptabla, coma per exemple l'azard; al contrari, lo problèma que se pausèron alara seriá de saber coma empachar la dilucion, puèi la possibla disparicion d'aqueles caractèrs se ne son pas "entretengut".
La teoria de l'ereditat dels caractèrs aquits foguèt considerada coma invalida per August Weismann a la fin del sègle XIX. En responsa als neolamarckians que sostenián lo contrari, mostrèt que de mutilacions foguèron pas transmesas. Se deduguèt a tòrt que pas cap de caractèr aquits se podiá pas transmetre, alara qu'una mutilacion se pòt pas assimilar a una aquisicion par l'organisme de foncions novèlas coma o voliá Lamarck. Se pòt pas provar amb certitud l’impossibilitat d'ereditat de caractèrs aquits (una inexisténcia, en matematicas, se pòt solament provar, per l'absoluda). Se pòt a defaut cercar s'existís qualque exemple real refutant aquela impossibilitat. Plusors recèrcas foguèron menadas dins aquel sens al començament del sègle XX, sobretot per Paul Kammerer. Aquò faguèt tanben l'objècte de recèrcas dins lo domeni de l'immunologia.
Los caractèrs inats son plan ben transmeses al cors de la reproduccion mas amb las variacions que seguèron las leis de l'ereditat mendeliana, del nom de lor descobridor, Gregor Mendel (1822-1884) que sos trabalhs sus las linhadas de peses tornèron èsser descobèrts qu'al començament del sègle XX e malurosament ignorats de Darwin. Mendel apòrta la responsa al problèma de la dilucion: un caractèr ven pas flac; es simplament transmés coma dominant, transmés coma recessiu, o eliminat; mas pels individús que lo pòrtan, demòra totalament present, aquò qu'assegura sa perennitat s'es favorable per son portador (o, per èsser pus precís, a la descendéncia de son portador).
La seleccion naturala dins la genetica de las populacions[modificar | modificar la font]
La convergéncia entre la teoria darwiniana e la teoria de l'ereditat donarà alara naissença dins las annadas 1930 a la genetica de las populacions, en particular mercé als trabalhs teorics de Ronald Fisher. Al meteis periòde, amb las experiéncias de Thomas Morgan e Theodosius Dobzhansky sus las moscas drosofilas, los mecanismes moleculars responsables dels fenomèns d'ereditat genetica comencèron d'èsser identificats. Una de las descobèrtas majoras de la biologia foguèt alara de mostrar que la diversitat genetica que garantís la varietat dels fenotipes es deguda a de modificacions aleatòrias del genotipe (mutacions, recombinasons geneticas, …) en particular pendent sa transmission d'una generacion a l'autra, al moment de la reproduccion.
Pasmens s'es pas lo mecanisme que foguèt concebut per Darwin dins sa teoria de la seleccion naturala, demòra qu'aqueles procèssus permeton de rendre perfèitament compte de la seleccion naturala dins lo quadre de çò qu'es considerat coma la teoria centrala de la biologia modèrna, la teoria sintetica de l'evolucion o sintèsi neodarwiniana que fa lo ligam entre los mecanismes al nivèl de la genetica moleculara e los fenomèns d'evolucion a l'escala de las populacions.
Atal la seleccion naturala se pòt "mesurar" mercé a de calculs estatistics.
Cases de seleccion naturala scientificament provats[modificar | modificar la font]
Apareis uèi ara evident que tot organ avent una foncion definida, per exemple l'aleta del peis, es una adaptacion dins un mitan e lo resultat d'una seleccion naturala. Pasmens la demostracion scientifica deu, ela, passar per la mesa en evidéncia d'una correlacion chifrada entre las variacions d'un caractèr ereditari e aquelas d'un paramètre precís de l'environament. Entre los exemples pus celèbres, se pòt citar :
- Los pinçards dels Galapagos : los episòdis de secada foguèron seguits per un arrariment de las granas mòlas e doncas per una aumentacion de la talha del bèc dels pinçards lor permetent de brisar la clòsca de las granas venent pus duras.
- La seleccion naturala per las bacterias de resisténcias als virus bacteriofags foguèt provada per l'experiéncia de Luria e Delbrück..
- Lo melanisme industrial de la falèna del bèç en Anglatèrra: dins aquela espècia de parpalhons, la proporcion d'individús clars auriá demenit de fach de la pollucion que destruissiá los liquèns (blancs) que se desvolopavan sus las superfícias dels troncs d'arbre onte se pausavan. En efèit, Los individús clars (inicialament presents en majoritat), essent pus vesibles que los autres sus los troncs negres, èran pus subjèctes èsser pres que los autres. Las falènas escuras qu'existissián abans la pollucion venguèron alara majoritàrias. E lo fenomèn se seriá inversat quand las industrias polluentas dispareguèron progressivament, permetent lo retorn del desvolopament del liquèn sus de troncs.
Seleccion naturala dins l'espècia umana[modificar | modificar la font]
La seleccion naturala produtz tanben sos efèits dins l'espècia umana :
- La capacitat per l'adulte a digerir la lactòsa del lach foguèt seleccionada fa prèp de 9000 ans dins las populacions umanas originàrias de l'Euròpa del Nòrd o de l'Asia Centrala ont s'abarrissiá lo bestial per son lach, mas pas dins d'autras populacions ont aquel aliment foguèt absent[4]. Recentament, foguèt descobèrt qu'aquela capacitat èra presenta tanben per qualques etnias de l'Africa de l'Èst, los Tutsis e Fulanis de Sodan, Tanzania e Kenya, mas a partir de tres autras mutacions, seleccionadas independentament una de l'autra[5]. Aquelas darrièras serián aparegudas fa 7000 a 3000 ans. S'agís aquí d'un exemple de convergéncia evolutiva.
- La persisténcia d'una malautiá genetica coma la drepanocitòsi es deguda al fach que l'alèl responsable de la malautiá conferís atal un avantatge selectiu en aumentant la resisténcia al parasit responsable del paludisme.
Relacion entre seleccion naturala e las activitats umanas[modificar | modificar la font]
L'Òme pòt exercir involontàriament una pression de seleccion sus qualques organismes que l'evolucion, en retorn, pòt èsser narrit per l'economia o la santat umana:
- La resisténcia als antibiotics : Per exemple, dempuèi 1961 las bacterias estafilocòcs daurats se multipliquèron e rendon pas mai eficaces lo tractament per aquel antibiotic dins un grand nombre de cas. Aquelas resisténcias son a l'origina de nombrosas malautiás nosocomialas, dins lo mitan espitalièr.
- La resisténcia dels criquets pelegrins als insecticidas: l'utilizacion massiva d'insecticida per eliminar los criquets provoquèt una pus granda resisténcia. En efèit, los individús subrevivent al tractament pòdon engendrar plusors milièrs de descendents en qualques generacions que pòdon desvolopar aquela capacitat de resisténcia. L'eliminacion d'aquela novèla populacion exigís alara un tractament encara mai agressiu per l'ecosistèma.
Seleccion naturala, coevolucion e competicion[modificar | modificar la font]
Dins los exemples precedents, s'agís d'espècias evolucionant segon los melhoraments tecnics umans mas aquel fenomèn se pòt tanben observar dins las interaccions biologicas entre doas espècias. Un exemple fòrça estudiat d'una tala coevolucion es lo parasitisme de ponta pels cocuts[6]. Dins aquelas espècias, lo parent pond sos uòus dins lo nis d'autres aucèls. Tre sa naissença, lo jove cocut expulsa los uòus presents per èsser lo sol a obtenir l'atencion dels parents de l'espècia òsta atal enganada. Entre las espècias parasitadas, qualques unas evolucionèron estrategias antiparasiticas, es a dire una aptitud a distinguir los uòus de cocut de lors pròpris uòus. Aquò creèt una pression de seleccion per qualques espècias de cocut qu'evolucionèron una forma de mimetisme dels uòus. A lor torn, las espècias parasitadas desvolopèron de capacitats aumentadas de discriminacion de lors pròprís uòus dels uòus mimetics del cocut, capacitat qu'es absenta dins las espècias non o pas parasitadas.
De tals fenomèns de coevolucion s'obsèrvan sovent dins los cases de parasitisme mas a vegadas tanben dins qualques cases de competicion interespecifica o dins lo quadre de competicion intraespecifica de la seleccion sexuala[7]. La coevolucion intersèxes s'obsèrva sovent en responsa a la seleccion sexuala postcopulatòria : per exemple, dins qualques espècias d'aucèls[8] e d'invertebrats[9], lo penís dels mascles a una forma elicoïdala que permet l'eliminacion de l'espèrma dels autres mascles.
La seleccion artificiala[modificar | modificar la font]
L'adjectiu naturala s'opausa per Darwin al concèpte de seleccion artificiala coneguda e practicada dempuèi qualques milièrs d'ans pels noiriguièrs. En efèit los animals d'elevatge domestics o las espècias de plantas cultivadas (vacas, cans, ròsas…) son de variacions absentas dins la natura. Son lo resultat de la lenta seleccion d'individús interessants (pels rendements, o del punt de vista estetic) pels noiriguièrs e los agricultors. Aquela observacion que permetèt a Darwin de constituir l'ipotèsi d'una seleccion facha per la natura sus las espècias salvatjas.
Per exemple :
- La ròsa cultivada es una mutacion d'una ròsa salvatja. Aquela mutacion foguèt seleccionada pels orticultors, s'espand dins los jardins: es la seleccion artificiala.
- Dins la natura de ròsas cultivadas se pòdon pas reproduire, es la seleccion naturala.
La seleccion artificiala, pasmens son intensa pression (eliminacion de tot genitor que respond pas als critèris de causida), arriba pas, aprèp de practicas millenàrias, a far crear de novèlas espècias. Las raças s'isolan pas e se pòdon ibridar sens perduda o baissa de feconditat.
La seleccion utilitària e la seleccion sexuala[modificar | modificar la font]
La seleccion darwiniana s'apuèja sus dos mecanismes conjonches. Lo primièr es la seleccion utilitara (o seleccion de subrevida o seleccion ecologica) lo segond es la seleccion sexuala. Dins lo grand public, aquel darrièr aspècte de seleccion sexuala es sovent ignorat e s'identifica la seleccion naturala amb la seleccion de subrevida. Es una error car aqueles dos mecanismes son ben presents dins lo monde vivent.
La seleccion utilitària correspond a un procèssus de tria entre individús en vertut de lor capacitat de subreviure e/o a èsser feconds [10]. Aquel tèrme designa pus especificament lo mecanisme que faguèt evolucionar las espècias jos la pression "extèrna" de l'environament o "intèrna" de la competicion intraespecifica. En efèit, repausa sus l'idèa que per se poder reproduire, cal en primièr subreviure. Aquel tipe de seleccion favorís doncas los individús capables d'escapar o de s'aparar dels predators mas atal de resistir als parasits : es la competicion interespecifica. Existís tanben una competicion intraespecifica: los individús d'una meteissa espècia essent en competicion entre aqueles per trobar de ressorsas dins l'environament, que siá de presas o d'autras ressorsas non nutritivas coma los abrics (tuta, niu, …). Fin finala, i a de factors diches abiotics que seleccionan los individús mai capables de resistir a l'environament biotopic, a las condicions climaticas, etc.
La seleccion sexuala es un fenomèn qu'arriba a una etapa diferenta de la vida de l'individu. Designa lo fach qu'i a tanben una competicion al sen de cada espècia per accedir als partenaris sexuals dins lo quadre de la reproduccion sexuala. La seleccion sexuala permet doncas d'explicar los caractèrs o de comportaments que penalizan la subrevida se son analisats fòra del contèxte reproductiu, coma la coa del pavon, las banas dels megalocèros. Coma la parada nupciala pels aucèls es fòrça importanta poiriá èsser a l'origina de las plumas qu'explicariá la forma plana per mostrar las colors.
Pression de seleccion[modificar | modificar la font]
A posteriòri, las modificacions successivas amb las generacions de las populacions pareisson orientada, coma se aquelas modificacions foguèsson "tiradas" o "espoussada" dins una direccion precisa. Per exemple, seguent las observacions de Darwin suls pinçards de Darwin, s'obsèrva que qualques espècias pareisson de seguir una tendéncia cap un alarguiment del bèc que ven de mai en mai massiu alara que per las autras espècias de pinçard, la tendéncia es puslèu cap a un afinament del bèc.
Aquelas pressions de seleccion son 'orientadas' per las pressions ditas interioras a l'espècia (seleccion sexuala, competicion intraespecifica) e las pressions dichas exterioras a l'espècia (limitacion de las ressorsas, modificacions de l'environament, predators, parasits…), tot çò qu'influéncia la subrevida e la reproduccion dels individús.
La seleccion naturala permet l'aparicion d'adaptacions biologicas complèxas[modificar | modificar la font]
Aquela complexitat auriá pas pogut existir sens lo poder qu'a la seleccion naturala d'accumular las « bonas » innovacions geneticas :
Cada innovacion evolutiva apareis d'un biais aleatòri. La seleccion naturala favoriza aprèp cadun d'aqueles pichon "sauts" evolutius (a, puèi ab, puèi abc… puèi abcde). Permet atal l'aparicion d'adaptacions de mai en mai possadas (abcde). En efèit, se lo caractèr (a) foguèsse pas estat seleccionat, lo caractèr (abcde) auriá jamai aparegut. Perque (c) depend de (a). Un caractèr complèxe, coma un enzim, resulta d'una acumulacion d'innovacions seleccionadas successivament, e pas de simplas aparicions independentas, a l'azard de las innovacions geneticas (pasmens que qualques "sauts" evolutius pòdon èsser mai o mens importants o graduals, vejatz equilibri pontuat). Doncas la seleccion naturala fa solament que favorizar las adaptacions pus complèxas; permet atal lor aparicion.
Aquò es valable solament se la seleccion naturala se fa de biais continú, aquò es possible amb la competicion intraespecifica, que Malthus e Darwin estimèron inevitabla dins una populacion. En efèit los èssers vivents an una tendéncia naturala e universala per se reproduire en pus grand nombre que dins la generacion precedenta.
Las simplas innovacions degudas a l'azard sus qualques generacions sufison pas a rendre compte de la complexitat dels èssers vivents e de lor adaptacion a lor mitan. Cal la seleccion naturala per acumular las pichonas innovacions e per n'arribar a un organ tan complèxe coma l'uèlh dels mamifèrs, per exemple.
Limits de la seleccion naturala per explicar l'evolucion de la linhada umana[modificar | modificar la font]
Coma totas las autras espècias animalas, l'espècia umana es lo produit de l'evolucion e de la seleccion naturala. Par exemple, se pòt pensar que la bipedia ofriguèt dins lo passat un tal avantatge selectiu que los gèns associats a aquel mòde de locomocion se espandèron dins tota la populacion umana.
Pasmens demòra dificil de reconstituir lo detalh de l'istòria evolutiva de nòstra espècia e en particular d'identificar quins factors precís e quins procèssus precís poguèron intervenir dins l'evolucion umana. Dins qualques cas, es pasmens possible d'identificar las pressions de seleccion e las adaptacions resultant de la seleccion naturala dins las populacions umanas. Un dels exemples fòrça documentat es la capacitat de resisténcia al paludisme. Los individús portadors d'un gèn entraïnant una anomalia de lors cellulas sanguinas resistisson melhor al parasit que causa aquela malautiá. Al contrari, lors enfants corron lo risque de sofrir de drepanocitòsi s'eretan d'aquel gèn dels dos parents. L'avantatge selectiu fornit per la resisténcia al paludisme permet doncas d'explicar perque dins las populacions umanas ont aquel parasit es endemic (Africa) se manten l'alèle d'un gèn podent entraïnar una malautiá gaireben grava.
Seleccion naturala, comportament e cultura[modificar | modificar la font]
Tot comportament a una compausanta genetica e ereditària. Foguèt mostrat que l'environament poiriá agir sus l'evolucion d'un comportament ereditari e inat, per qualques animals[11].
La cultura, ela, se transmetent pas per l'ADN, mas per l'aprendissatge, pòt tanben èsser subjècta a una seleccion. Per exemple, se ai un comportament que m'apòrti de satisfaccion, coma de m'abilhar a la mòda, lo reproduirai e l'ensenharai o òm m'imitarà. E al contrari, aquel comportament serà pas transmé, s'aquò dona pas satisfaccion. La teoria de la memetica emesa per Richard Dawkins, designa aquelas entitats, que se dison mèms, coma elements de basa de la seleccion que subís la cultura, al meteis títol que son los gèns per l'evolucion del vivent.
Los autres mecanismes de l'evolucion[modificar | modificar la font]
Quand las frequéncias de qualques variacions ereditàrias càmbian solament a causa de l'azard, se parla de deriva, e mai (se lo grope es fòrt redusit) d'efèit fondator. Aqueles caractèrs devon èsser gaireben neutres per la seleccion naturala (i a pas d'avantatge, o de desavantatge selectiu). S'una meteissa evolucion se produtz d'un biais repetit dins un meteis mitan dins las generacions, es pas la deriva, mas se pòt parlar de seleccion.
Dimension universala de la seleccion naturala[modificar | modificar la font]
Dins lo quadre d'aquela teoria, tot sistèma ont s'obsèrva aqueles tres primièrs principis dona luòc a un fenomèn d'evolucion par seleccion naturala. Dins lo monde vivent, la transmission ereditària de l'informacion genetica, qu'obeís a aqueles tres principis, resulta doncas dins una evolucion de las espècias per seleccion naturala. Pasmens, d'un punt de vista teoric, l'evolucion per seleccion naturala depend pas de la natura precisa dels mecanismes que permeton l'aparicion de variacion, la transmission ereditària e la traduccion de l'informacion ereditària en caractèrs fenotipics. Lo fach que Darwin el meteis ignorava fins a l'existéncia dels gèns illustra ben la diferéncia que conven de far entre lo quadre teoric de la seleccion darwiniana e sas manifestacions observablas dins los ecosistèmas terrèstres.
En consequéncia, los fenomèns evolucionaris observats dins lo monde vivent poirián justament se manifestar dins d'autres sistèmas que meton en òbra los tres principis fondamentals de la seleccion darwiniana. Es per exemple, l'ipotèsi facha en exobiologia que de formas de vida extraterrèstras poirián èsser aparegudas sus la basa de mecanismes fondamentals diferents d'aquel que se coneis de la biologia terrèstra. Al sen de talas formas de vida evolucionant per seleccion naturala, se deuriá doncas observar de fenomèns similars a aqueles que se coneis sus Tèrra: adaptacion, coevolucion, reproduccion sexuada[12].
Fin finala se pòt tanben citar l'exemple dels algoritmes evolucionaris utilizats dins lo domeni de l'optimizacion en engenhariá. Aqueles permeton de recercar una solucion a un problèma donat en metent en competicion una populacion de solucions potencialas que solas las melhoras son conservadas per tornar èsser combinadas e donar naissença a una novèla generacion de solucions.
Lo metòde de seleccion es lo resultat d'una intervencion umana, daissant mai pensar a la seleccion artificiala.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Cf. Ernst Mayr, The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution and Inheritance, Cambridge, Harvard University Press, 1982
- ↑ (fr)Thierry Lodé La guèrra dels sèxes pels animals, una istòria naturala de la sexualitat. 2006, Ed: Odile Jacob, Paris, ISBN 2-7381-1901-8
- ↑ (fr) André Pichot, Istòria de la nocion de vida, ed. Gallimard, coll. TEL, 1993.
- ↑ (en) Genetic Signatures of Strong Recent Positive Selection at the Lactase Gene. Todd Bersaglieri, Pardis C. Sabeti, Nick Patterson, Trisha Vanderploeg, Steve F. Schaffner, Jared A. Drake, Matthew Rhodes, David E. Reich, and Joel N. Hirschhorn. The American Journal of Human Genetics, volume 74 (2004), pages 1111–1120.
- ↑ (en) [pdf] Convergent adaptation of human lactase persistence in Africa and Europe. Sarah A. Tishkoff, Floyd A. Reed, Alessia Ranciaro, Benjamin F. Voight, Courtney C. Babbitt, Jesse S. Silverman, Kweli Powell, Holly M. Mortensen, Jibril B. Hirbo, Maha Osman, Muntaser Ibrahim, Sabah A. Omar, Godfrey Lema, Thomas B. Nyambo, Jilur Ghori, Suzannah Bumpstead, Jonathan K. Pritchard, Gregory A. Wray & Panos Deloukas. Nature Genetics, volume 39 (January 2007), pages 31-40.
- ↑ (en)[1] Egg mimicry by cuckoos Cuculus canorus in relation to discrimination by hosts. M. de L. Brooke & N. B. Davies. Nature 335, 630-632
- ↑ (en)[url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/b181250q684458u3/] Arms Races between and within Species. R Dawkins, JR Krebs. Proceedings of the Royal Society of London. Series B (1979) 205, 1161.
- ↑ Brennan PL, Prum RO, McCracken KG, Sorenson MD, Wilson RE, et al. (2007) Coevolution of Male and Female Genital Morphology in Waterfowl. PLoS ONE 2(5): e418. doi:10.1371/journal.pone.0000418
- ↑ Arnqvist G, Rowe L. (2002) Antagonistic coevolution between the sexes in a group of insects. Nature 415: 787–789.
- ↑ (fr)E. Danchin, L.-A. Giraldeau & F. Cézilly (2005). Ecologia comportamentala. Dunod
- ↑ (fr)Boyd e Silk, L'aventura umana, de la molecula a la cultura, De Boeck 2004, partida 1, capítol 3, pages 68-72 ; ISBN 2-8041-4333-3
- ↑ (en) Life's Solution Inevitable Humans in a Lonely Universe, Simon Conway Morris, Cambridge University Press, New York, 2003. 486 pp. $30, $18.95. ISBN 0-521-82704-3.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Serre M, Picq P, Vincent J-D (2003) Qu’est-ce que l’Humain ?, ed. Le Pommier et le Collège de la Cité des sciences, (ISBN 2746501309)
- (fr) Chayeux J-P (2003) Gènes et cultures - Symposium annuel, ed. Odile Jacob, 304 pages (ISBN 2-7381-1310-9)


c: text/html

text:
<< Retour à la page principale de présentation de l'atelier
En vist de l'espectacle de fin d'annada, parlère amb Julian Gravina, un professor de dança contemporanèu especializat dins lo Hip-hòp, de l'idèia qu'aviái de mesclar poesia e dança per l'espectacle de fin d'annada.
L'idèia èra de daissar causir als calandrons una poesia apresa dins lo recuèlh en occitan e de veire cossí l'òm poiriá racontar aquela poesia en dançar. L'idèia agradèt a Julian que venguèt nos veire qualques còps per veire çò que poidiam far.
Amb los calandrons, scenarizariam un pauc cada poesia causida per se donar dels repèris sus la dança e Julian aportèt sos conselhs en mostrar als calandrons de las possibilitats gestualas sus las poesias e las musicas prepausadas.
L'idèia finala seriá que lo monde poguèsson ausir lo tèxt recitat en fons e atanben de legir una revirada del tèxt projetada (o un resumit) per ajudar los parents a sègre la coregrafia.
<< Retour à la page principale de présentation de l'atelier

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
-312
Aquesta pagina concernís l'an -312 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Segonda Guèrra Samnita ambé de victòrias romanas dins la vau de Liri. Pasmens, aquò entraïnèt una intervencion deis Etruscs — desirós de limitar la poissança romana — dins lo conflicte (→ 311 av. JC).
D'autra part, fondacion de la colonia d'Intermna per renfòrçar la susvelhança dei Volscs. Acomençament de la bastida de la Via Appia — premiera rota romana — de Roma a Càpoa.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Acomençament de la bastida de la Via Appia que marquèt l'acomençament de la construccion de l'important ret rotier roman.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dissabte, 12 de novembre de 2011
De l'akonting au banjo de cinc còrdas.
.
A l'origina, segon las illustracions deu sègle XIX, los banjos que podèvan presentar un nombre variable de còrdas, cinc, sièis, sèt, o mei, dab tostemps la cantarela (la còrda qui non va pas dinc au cap deu margue) que trobam dejà sus l'akonting.
L'evolucion de l'akonting, o un instrument pròche, de cap tau banjo de 5 còrdas d'uei que's debanè dens las montanhas deus Apalaches. Lo banjo que serviva tà jogà'i aires de dançar en duo dab lo vriulon. L'instrument african que degó adaptà's au repertòri american d'origina britanica. Totun, la tecnica africana de tocar las còrdas que s'i ei conservada, a despieit de las diferéncias ritmicas e modaus enter las duas culturas.
Lo banjohaire qu'èra plan soent eth medish vriulonaire e vice-versa. Lo vriulonaire qui vedem a jogar dens la video qui segueish qu'ei Brad Leftwich, autor d'un metòde de banjo d'estile clawhammer tradicionau deu son comtat de Round Peak, dens los Apalaches de la Carolina deu Nòrd, mentre lo banjohaire qu'ei Ken Perlman, tanben hèra conegut.
Dinc a la fin de las annadas 1860, lo margue deu banjo n'avèva pas nat "fret" (los "frets" que son las barretas qui separan las nòtas suu margue) e las còrdas èran de budèth. Enqüèra uei lo dia la version shens fret e dab còrdas de nilon, afinadas en acòrd de la en lòc de sòl, qu'ei plan populara tà acompanhar lo vriulon en mes d'un lòc deus Apalaches, e particularament en comtat de Round Peak, NC, dejà mentavut). L'abséncia de "fret" que facilita los "slides" (glissandos) comuns au jòc deu banjo e au deu vriulon. La version modèrna deu banjo n'a urosament pas completament acaçada la version anciana, shens fret, deu banjo. E las graulhas be se'n tròban plan urosas!
Uei lo dia, los fabricants de banjo de 5 còrdas que't tornan prepausar modèles deus "fretless" a mes deus banjos "normaus", dens los catalògs.


text:
Basilica de Sant Sarnin
La basilica de Sant Sarnin es un dels edificis religioses mai importants d'Occitània, e subretot lo mai emblematic de Tolosa (Lengadòc). Es un santuari bastit per recaptar las relíquias de Sant Sarnin, avesque de Tolosa, martirizat en 250. La carrièra del Taur que mena de la plaça del Capitòli a la basilica tira d'efièch son nom de las circonstàncias del martiri, Sarnin essent estat trach per un taure furiós per çò qu'èra una rota sortissent de la vila. L'edifici sèrva 260 capitèls romanics[1] e es lo simbòl de l'arquitectura romanica occitana. Tolosa recebiá la visita de nombroses romieus pel Camin de Sant Jaume de Compostèla, o venguts onorar las relíquias de Sant Sarnin. Sant Sarnin foguèt puèi un dels centres de pelegrinatge pus importants de l'Occident medieval. Venguèt monument istoric en 1840 e es estada inscricha al Patrimòni Mondial de l'UNESCO en 1998.
Lo plan de la basilica[modificar | modificar la font]
- 1 Pòrta dels Comtes
- 2 Arcossòli dels Comtes
- 3 Portal de l'anciana abadiá
- 4 Pòrta Mièjavila
- 5 Portal occidental
- 6 Emplaçament de las ancianas clastras
- 7 Capèla de Sant Pèire
- 8 Sacristia
- 9 Capèla del Crucifix
- 10 Capèla de las armas del Purgatòri
- 11 Capèla de l'Immaculada Concepcion
- 12 Capèla de Sant Jòrdi
- 13 Capèla del Sant Esperit
- 14 Capèla de Sant Marçal, Sant Ciergue e Santa Julieta
- 15 Capèla de Santa Silvia
- 16 Capèla de la Verge
- 17 Capèla de Sant German
- 18 Autar màger
- 19 Pintura romanica: Noli me tangere
- 20 Cicle de la Resurreccion
- 21 Pintura representant Sant Agustin
- 22 Rèstas de pinturas: la crucifixion
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Capèlas e campanal
-
-
-
-
-
-
-
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Georges Duby, Jean-Luc Daval, La sculpture, ..., pagina 276


text:
Féy
Féy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait Del país messin en lo Isle.
- Possession del capítol de la catedrala fins a la Revolucion.
- Destruccions al cors de la guèrra 1939/45.
- Dépendait du pays messin en l'Isle.
- Possession du chapitre de la cathédrale jusqu'à la Révolution.
- Destructions au cours de la guerre 1939/45.


text:
30/10/2016
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat de l'emission dau diumenc 30 d'octòbre 2016 a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera Yann Lespoux, president de la FELCO ( Federacion dels Ensenhaires de Cultura e de Lenga Occitana) per parlar dau congrés de la FLAREP ( fédération des enseignants de langues régionales de l’enseignement public) que se tenguet a Montpelhier los 22 , 23 e 24 d'octòbre 2016.
Per ne'n saber mai, de veire lo site de la FELCO: http://felco-creo.org/
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
09:55 Publié dans Actualitats, Musica e chançon, Onte aprener, parlar, escriure la lenga | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Guèto
Un guèto (var. guetò, gueto, guèt, ghetto per lo tèrme generau e judariá, juteria per lo tèrme especific ai comunautats josievas) designava inicialament un quartier reservat ò impausat ai Josieus. I avián generalament lo drech de viure segon sei lèis e costumas.
Per extension, lo tèrme designa tanben a l'ora d'ara de quartiers onte son concentrats una minoritat etnica, culturala ò religiosa. Aquela minoritat es generalament desfavorizada mai lo tèrme comença d'èstre utilizat per designar de quartier onte certanei minoritats de populacions richas se concentran. Dins totei lei cas, lo mòt a generalament una conotacion pejorativa.


text:
sei personaument en tren de legir de dietzenats de libres chaptats chas de boquinistes o sus de merchats lemosins (armanacs, recuelhs de nhorlas dau segle 19 eca) e figuratz-vos que sei ben content de descubrir, gracia a la grafia patoesa, la prononciacion "autentica" de mots que sia ai jamai auvit dins la bocha de mos contemporaus, sia "deformats" per lu temps e lor mau empleg...
e v'autres, 'quo vos riba daus cops?
bon de segur la grafia classica es ben mai aisida de legir, mas la grafia patoiesa permes de tornar descubrir de mots vielhs pus usitats nimai auvidats e que prene plaser a tornar empleiar...


text:
Maniquerville
Maniquerville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los sires de Thiboutot, patrons de Maniquerville son demorats fisèles dins la siá glèisa. Lo sieu castèl èra vesin. Darrièr de la glèisa, una motte de tèrra environada de fossés, #que passa per i aver #èsser la basa d'aquela fortalesa de la châtellerie de Thiboutot. Aquel vièlh castèl, #que los titulars ne remontan a 1107, i aguèt pres pels angleses l'an 1418. La siá capitulació, facha per Còlen, senhor de Thiboutot, se tròba en lo papièr de las tèrras liuradas a la Normandie. Los châtelains #portar òc elevat lo sieu nom, la glòria d'aquel nom, #que Louis XV #erigir en Marquisat la tèrra de las Thiboutot en junh 1720. Maniquerville Èra a la s-|XVIII|e}} una parròquia de 32 paroissiens e 34, de fuòcs. A la fin de la Modèl:S-, aquel èra pas mai #qu'una annèxa de 242 abitantas amassadas a Gerville. En la visita de la Archidiaconale de 1708, s'i tròba 150 communiants #qu'an totes fa lo sieu dever de Pâques.
Les sires de Thiboutot, patrons de Maniquerville sont restés fidèles à leur église. Leur château était voisin. Derrière l'église, une motte de terre entourée de fossés, qui passe pour avoir été la base de cette forteresse de la châtellerie de Thiboutot. Ce vieux château, dont les titulaires remontent à 1107, fut pris par les anglais en 1418. Sa capitulation, faite par Colin, seigneur de Thiboutot, se trouve dans le rôle des terres délivrées à la Normandie. Les châtelains portèrent si haut leur nom, la gloire de ce nom, que Louis XV érigea en Marquisat la terre des Thiboutot en juin 1720. Maniquerville était au Modèl:S- une paroisse de 32 paroissiens et 34, feux. À la fin du Modèl:S-, ce n'était plus qu'une annexe de 242 habitants réunie à Gerville. Dans la visite de l'Archidiaconale de 1708, on y trouve 150 communiants qui ont tous fait leur devoir de Pâques.


text:
14/11/2015
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat de l'emission de diumenc 15 de novembre a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera Jean-Jacques Gillot per lo libre « Le Périgord, d'une guerre mondiale à l'autre » que escriguet coma Gilbert Beaubatie e Stéphane Courtois.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
France-Bleu Périgord
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
09:17 Publié dans Actualitats, Cultura e literatura en òc, Musica e chançon | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Navegador web
Un navegador web es una aplicacion que permet a l'utilizaire de recuperar e reproduire de documents d'ipertèxte, generalament escrits en HTML, dempuèi un servidor web situat dins quin luòc del mond que siá. Aqueste malhum es conegut coma Telaranha mondiala o World Wide Web (WWW). Los navegadors actuals permeton de mostrar de grafics, sequéncias de vidèo, sons, animacions e programas divèrs a mai de tèxtes e ligams.
La foncion basica d'un navegador web es de mostrar de documents de tèxt, segurament amb ressorsas multimèdia incrustadas. Los documents pòdon èsser situats dins l'ordenador de l'utilizaire, mas tanben podon èsser dins quin que siá autre dispositiu que i siá connectat (a travèrs d'Internet, per exemple) e que tenga las ressorsas necessàrias per lo transmetre (un logicial de servidor web). Aquestes documents, abitualament nomenats paginas web, an de ligams amb d'autres documents, porcion de tèxt o imatge.


text:
Comèrci
Lo comèrci es l'activitat principala d'escambi dels bens e dels servicis entre los èssers umans. Per extension, lo tèrme s'utiliza per designar lo luòc o l'organizacion ont s'exercís aquesta activitat, coma un magazin.
Lo comèrci cobrís l'ensemble de las transaccions entre individús, entre organizacions o entre individús e organizacions, los individús podent representar d'associacions, de firmas o d'entrepresas. Complèta l'activitat de produccion en permetent de remunerar lo porgiment d'un ben o d'un servici, principalament pel recors a la moneda.


text:
Égllése grèca-catolica mèlquita
L’Égllése grèca-catolica mèlquita ou Égllése catolica mèlquita (en arabo : كنيسة الروم الكاثوليك) est una des Églléses catoliques levantenches. Lo ch·èf de l’Égllése pôrte lo titre de Patriarch·e d’Antioch·e et de tot lo Levant, d’Alèxandrie et de Jèrusalèm des Mèlquitos, avouéc rèsidence a Damas en Sirie (titulèro actuâl : Sa Bèatitude Grègouère III Laham dês 2000).
Liyens èxtèrnos[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- (en) Seto de l’Égllése
- (en) Melkite Greek Catholic Church Information Center
- (en) CNEWA - Melkite Catholic Church


text:
Belrain
Belrain es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena. De 1972 a 1987, la comuna foguèt associada damb Gimécourt, Rupt-devant-Saint-Mihiel e Ville-devant-Belrain dens la comuna de Villotte-sur-Aire.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los senhors de Belrain #èsser vassaux dels Comtes de Champagne, de contunh dels Comtes de Bar e dels Comtes de Bar e Lorraine. La distincion de Belrain #far partida del Barrois en movent.
Les seigneurs de Belrain furent vassaux des Comtes de Champagne, puis des Comtes de Bar et des Comtes de Bar et Lorraine. La seigneurie de Belrain fit parti du Barrois mouvant.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De 1972 a 1987, la comuna foguèt associada damb Gimécourt, Rupt-devant-Saint-Mihiel e Ville-devant-Belrain dens la comuna de Villotte-sur-Aire.


text:
Misantropia
La misantropia es una tendéncia sociala e/o psicologica caracterizada per una antipatia generala cap a la raça umana. Representa un regèt per de personas concrètas, mas l'aborriment dels traches comuns de tota l'umanitat, dins lo temps e l'espaci, inclús se meteis. Un misantròp es, en consequéncia, una persona que mòstra antipatia cap a l'umanitat.
Foguèt atribuit a fòrça escritors satirics, coma William S. Gilbert (« Asiri los meus congenères »), encara que de talas identificacions devon èsser examinadas, doncas una vision critica o tragicomica de l'umanitat se deu pas confondre amb la misantropia vertadièra. Jonathan Swift foguèt dubertament acusat de misantropia.
Existís una distincion importanta entre lo pessimisme filosofic e la misantropia. Immanuel Kant diguèt que « de la natura tortuòsa de l'umanitat, cap de causa drecha se pòt obtenir », encara qu'aquo es pas una expression sus l'inutilitat de l'umanitat ela meteissa. Tanben, Samuel Beckett faguèt remarcar un còp que « l'infèrn deu èsser coma (…) se remembrar los bons temps passats, quand volguèrem èsser mòrts » — una cita que pòt, benlèu, èsser percebut coma sornarut e desesperat, mas pas coma antiuman o expressiu de l'òdi per l'umanitat.
Lo filosof aleman Arthur Schopenhauer, d'un autra costat, foguèt gaireben tan vertadièrament misantròp que sa reputacion. Escriguèt que « l'existéncia umana deu èsser una especia d'error ». Pasmens aquò cal dire que la misantropia es pas necessariament una actitud inumana cap a l'umanitat. Schopenhauer conclusís, de fach, que lo tractament etic cap als autres seriá la melhora actitud, doncas totes sèm actors e partits de la meteissa volontat de viure; també analizèt lo suicidi coma una actitud comprensiva alara qu'èra estranh a son epòca, perque èra un tema tabó.
Martin Heidegger tanben mostrèt una certana misantropia amb sa preocupacion dels els — la tendéncia de las gents a se conformar amb un punt de vista sus que degun pensèt, mas es portat perque « es atal que lo diguèon els ». A la diferéncia de Schopenhauer, Heidegger èra opausat a quina que siá etica o rason per tractar los autres amb respècte. A l'epòca actuala, Anton LaVey amb sa tendéncia Satanista exprimèt una misantropia militanta, anant fins a inocar l'esterilizacion de partidas de la populacon e reduire en guetos « las formas mai bassas de vida umana ».
Encara que rara, la misantropia tanben apareis dins de formas de divertiment popular. Molière dins Lo Misantròp o l'Atrabilari Amorós conta las mesaventuras d'un Misantròp. Lo comediant de monològs american Bill Hicks mostrèt de traches de misantropia dins son òbra, anomenant a la raça humana « un virus amb de putanièras sabatas », e fasent reféncias a se meteis, en mai d'un còp, comd "un misantròp umanista". Tanben, de tèmas de misantropia apareisson dins The Holy Bible (La Sagrada Bíblia), lo tercer àlbum del grop gallésa de rock Manic Street Preachers amb las paraulas coma « tot aquò que predii es extincion » e transcriu un discors de l'autor J.G. Ballard exprimisiá aquò que semblavan èsser de sentiments prigondament misantròps. Lo Dr Gregory House, interpretat per Hugh Laurie dins la seria TV es un misantròp.
Dins los cases extrèms, la misantropia conduguèt a d'assassinats massís. Assassin 21 personas, Carl Panzram diguèt, en 1922, dempuèi la preson de Washington DC: « Òdi tanta la putanièra raça umana. Gaudissi matar gents ». Certans penson qu'aqueles que patisson d'una prigonda misantropia pòdon sofrir d'una bassa autoestima, depression e, fins finala, de tendéncias suicidàrias.
Lo contrari de la misantropia es la filantropia.


text:
Diffembach-lès-Hellimer
Diffembach-lès-Hellimer es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Situat sus la rota départementale 674 (anciennement rota nacionala 74) entre las municipalitats de Sant-Jean-Rohrbach a l'èst (4,8 km) e Hellimer a l'oèst (0,8 km), Diffembach es un pichon vilatge rural.
- Fòrça centrat en l'èst mosellan, es distant d'unitat|22|km {{}} de Sarreguemines, 24 km de Forbach, 23 km de Sant-Avold, 20 km de Morhange, 27 km de Dieuze e 22 km de Sarralbe.
- El se étire sus près d'unitat|1.4|km {{}} e compòrta sèt carrièras : Carrièra Principala, Carrièra de las òrtas, Carrièra del bòsc, Atzucac Sant-Marguerite, Carrièra de la Glèisa, Atzucac dels jardins, Atzucac de las nogueres. Lo sieu ban a traversat pels ruisseaux Santa-Marguerite al sud-oèst e Schnappbach al nòrd-es. S'i tròba egalament dos étangs privats.
- Situé sur la route départementale 674 (anciennement route nationale 74) entre les communes de Saint-Jean-Rohrbach à l'est (4,8 km) et Hellimer à l'ouest (0,8 km), Diffembach est un petit village rural.
- Très centré dans l'est mosellan, il est distant de 22 km de Sarreguemines, 24 km de Forbach, 23 km de Saint-Avold, 20 km de Morhange, 27 km de Dieuze et 22 km de Sarralbe.
- Il s'étire sur près de 1,4 km et comporte sept rues : Rue Principale, Rue des vergers, Rue de la forêt, Impasse Sainte-Marguerite, Rue de l’Église, Impasse des jardins, Impasse des noyers. Son ban est traversé par les ruisseaux Sainte-Marguerite au sud-ouest et Schnappbach au nord-est. On y trouve également deux étangs privés.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Diffembach Es un pichon bourg #que se desvolòpa a l'entorn d'una granja fortificada #que se'n fa estat en escrits episcopales de la Modèl:S mini- sègle coma en essent part intégrante de la Distincion de Hellimer, ela-quitament al se de la châtellenie de Albestroff. Bailliage De Dieuze, possession de la évêché de Mètz.
- En 1571, Un tractat #partejar la distincion de Hellimer per un quatren a l'avesque de Mètz, #que demorava suzerain dels consagrats, e tres quatrens al pòrti de Lorraine #que #venir aquel dels senhors. Cela #aver per consequéncia de partejar cada vilatge en doas parts. Diffembach E Ackerbach, #qu'èran partits d'aquela distincion #èsser aital en majoritat jos l' autoritat de la évêché e per una mendre part possession del duché de Lorraine, del temps que sola una pichona part de Hellimer levava de la évêché e la rèsta aperteniá a la Lorraine.
- De 1618 a 1648 (Guèrra de 30 ans), tota la region Lorraine es aital venguda una fòrça complèxe mosaic de territòris apertenentes a fiefs #que dépendent del Sant Empèri, del Duché de Lorraine e dels 3 évêchés. La famine, la peste e las raids militaras homicidas en condusint a de incessants de cambiaments d'autoritat, desbocan a un dépeuplement rapid. Aquel #èsser particularament cèrt per Diffembach e Hellimer en lo moment de l'atac de la châtellenie de Albestroff e de las siás dependéncias en junh 1637. Los regiments de Suedeses del pòrti de Weimar e las tropas de la garnison de Saverne #èsser particularament homicidas. Segon lo testimoniatge del châtelain de Albestroff, rescapé de l'atac, en datant de decembre 1637, demorava pas mai que 11 abitants sus 300 a Albestroff, 7 sus 80 a Hellimer, e 4 sus 45 a Diffembach[1]. Qualques ans mai tard, en 1642, aquel son las tropas de Louis XIII #que prenon lo castèl de Hellimer e parlan encara de pèrdas. De nombroses pòbles de la region son alavetz desèrtes. Aquel es pas qu'en lo darrièr quatren de la Modèl:S- que lo pòble, coma fòrça d'autras en la region, #èsser repeuplé per una onda d'immigrants venguts Ardennes, de Belgica, de Sarre, del Tyrol e de Bavière.
- De 1630 fins a la Revolucion, Diffembach fa partida del fief de la familha Del Xaval, Barons del Sant Empèri, de contunh Comtes Lorrains de Hellimer[2].
- En 1765, Diffembach a ligat a Hellimer alavetz erigit dins Comtat[3].
- En 1766, La mòrt de Stanislas Leszczynski, Rei de Polonha e darrièr Pòrti de Lorraine condusit al rattachement definitiu dels territòris a la França.
- En 1789, Jean Mennel, alavetz cònsol del pòble, e Claude Jager aguèron de nomenats deputats representants del tèrç-estat de la municipalitat dins los Estats Generales[4].
- En 1792, al avènement de la Republica, lo pòble es oficialament una Municipalitat, aital coma en testifica l'existéncia d'un registre de estat civil independent e compte alavetz 334 abitants.
- De 1811 a 1813, una onda de regroupements administratius a operat sus tot lo departament, e es aital coma lo pòble #èsser a nòu ligat a Hellimer en 1811[5], abans de redevenir independent l'an 1836[6].
- En 1846, la populacion del pòble es a lo sieu apogée e compte 635 abitants[7].
- En 1871, Après la desbranda de Sedan, Diffembach-lès-Hellimer passa jos juridiction alemanda, e i aurà integrat en lo Landkreis de Mörschingen.
- 1914-1918, Après la Primièra Guèrra mondiala, lo sieu attachement a las França lududes val una cita a l'òrdre de la Crotz de guèrra 1914-1918. Aquela darrièra a expausat ne comuna.
- 1939-1945, La Segonda Guèrra mondiala arriba rapidament e lo pòble se tròba a nòu jos juridiction alemanda après la annexion de la Alsace-Moselle. Nombrós son #çò qu'an alavetz #èsser obligats de partir, e es principalament en Charanta que los Diffembachois an emigrat. Lo pòble es fin finala liberat la Mois invalide (de novembre)M per la 212en bataillon de la sièisena armada american.
- Diffembach Es egalament un del nombrós pòble de l'Èst #qu'a #aver l'onor d'aculhir una visita del general de Gaulle après la guèrra.
- Diffembach est un petit bourg qui se développe autour d'une ferme fortifiée dont on fait état dans des écrits épiscopaux du Modèl:S mini- siècle comme étant partie intégrante de la Seigneurie de Hellimer, elle-même au sein de la châtellenie d'Albestroff. Bailliage de Dieuze, possession de l'évêché de Metz.
- En 1571, Un traité partagea la seigneurie de Hellimer pour un quart à l'évêque de Metz, qui restait suzerain des voués, et trois quarts au duc de Lorraine qui devint celui des seigneurs. Cela eut pour conséquence de partager chaque village en deux parties. Diffembach et Ackerbach, qui étaient parti de cette seigneurie furent ainsi en majorité sous l'autorité de l'évêché et pour une moindre part possession du duché de Lorraine, alors que seule une petite partie de Hellimer relevait de l'évêché et le reste appartenait à la Lorraine.
- De 1618 à 1648 (Guerre de 30 ans), toute la région Lorraine est ainsi devenue une très complexe mosaïque de territoires appartenant à des fiefs qui dépendent du Saint Empire, du Duché de Lorraine et des 3 évêchés. La famine, la peste et les raids militaires meurtriers conduisant à d'incessants changements d'autorité, aboutissent à un dépeuplement rapide. Ce fut particulièrement vrai pour Diffembach et Hellimer lors de l'attaque de la châtellenie d'Albestroff et de ses dépendances en juin 1637. Les régiments de Suédois du duc de Weimar et les troupes de la garnison de Saverne furent particulièrement meurtriers. Selon le témoignage du châtelain d'Albestroff, rescapé de l'attaque, datant de décembre 1637, il ne restait plus que 11 abitants sur 300 à Albestroff, 7 sur 80 à Hellimer, et 4 sur 45 à Diffembach[8]. Quelques années plus tard, en 1642, ce sont les troupes de Louis XIII qui prennent le château de Hellimer et causent encore des pertes. De nombreux villages de la région sont alors déserts. Ce n'est que dans le dernier quart du Modèl:S- que le village, comme beaucoup d'autres dans la région, fut repeuplé par une vague d'immigrants venus des Ardennes, de Belgique, de Sarre, du Tyrol et de Bavière.
- De 1630 jusqu'à la Révolution, Diffembach fait partie du fief de la famille Du Gaillard, Barons du Saint Empire, puis Comtes Lorrains de Hellimer[9].
- En 1765, Diffembach est rattaché à Hellimer alors érigé en Comté[10].
- En 1766, La mort de Stanislas Leszczynski, Roi de Pologne et dernier Duc de Lorraine conduit au rattachement définitif des territoires à la France.
- En 1789, Jean Mennel, alors maire du village, et Claude Jager furent nommés députés représentants du tiers-état de la commune aux États Généraux[11].
- En 1792, à l'avènement de la République, le village est officiellement une Commune, ainsi qu'en atteste l'existence d'un registre d'état civil indépendant et compte alors 334 habitants.
- De 1811 à 1813, une vague de regroupements administratifs est opérée sur tout le département, et c'est ainsi que le village fut à nouveau rattaché à Hellimer en 1811[12], avant de redevenir indépendant en 1836[13].
- En 1846, la population du village est à son apogée et compte 635 habitants[14].
- En 1871, Après la défaite de Sedan, Diffembach-lès-Hellimer passe sous juridiction allemande, et sera intégré dans le Landkreis de Mörschingen.
- 1914-1918, Après la Première Guerre mondiale, son attachement à la France lui vaut une citation à l'ordre de la Croix de guerre 1914-1918. Cette dernière est exposée en mairie.
- 1939-1945, La Seconde Guerre mondiale arrive vite et le village se retrouve à nouveau sous juridiction allemande après l'annexion de l'Alsace-Moselle. Nombreux sont ceux qui ont alors été contraints de partir, et c'est principalement en Charente que les Diffembachois ont émigré. Le village est finalement libéré le par le 212en bataillon de la sixième armée américaine.
- Diffembach est également un des nombreux village de l'Est qui a eu l'honneur d'accueillir une visite du général de Gaulle après la guerre.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Archiu départementales de Meurthe e Moselle, Archiu del évêché
- ↑ Diccionari de la Noblesa-François Alexandre Aubert De la Chesnaye-Desbois, Segond Edition, Tome VII, Pàg. 12-13
- ↑ Ordonnance Ducale datada del 2 d'agost de 1765
- ↑ Archiu départementales de Meurthe e Moselle, Quasèrn de doléances dels bailliage dels généralités de Mètz, Bailliage de Dieuze, Quasèrn del tèrç estat
- ↑ Decrèt imperial datat del 16 d'abril de 1811
- ↑ Ordonnance reial datada del 8 de setembre de 1836
- ↑ Recensement de 1846, en Memòria de lo mieu pòble n° 7 Michel Mann Edition 1990
- ↑ Archives départementales de Meurthe et Moselle, Archives de l'évêché
- ↑ Dictionnaire de la Noblesse-François Alexandre Aubert De La Chesnaye-Desbois, Seconde Edition, Tome VII, P. 12-13
- ↑ Ordonnance Ducale datée du 2 août 1765
- ↑ Archives départementales de Meurthe et Moselle, Cahier de doléances des bailliage des généralités de Metz, Bailliage de Dieuze, Cahier du tiers état
- ↑ Décret impérial daté du 16 avril 1811
- ↑ Ordonnance royale datée du 8 septembre 1836
- ↑ Recensement de 1846, dans Mémoire de mon village n° 7 Michel Mann Edition 1990


text:
Sant Faliç (canton de Concas)
Sant Faliç[1][2][3] (Saint-Félix-de-Lunel en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region d' Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Sent Faliç es lo de tres papas canonizats, d'avesques e martirs, dont un martir a Girona en 304 [4].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Concas; es ara del canton de Lot et Dourdou (en francés), donc Ólt e Dordon.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2011 : 414; 2013 : 416 abitants (22 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Conques, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1993
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984


text:
-397
Aquesta pagina concernís l'an -397 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'expedicion acomençada en 401 av. JC per protegir lei ciutats-estats grèga còntra lo retorn de l'expansionisme aquemenida. Maugrat lo refús dei principalei ciutats grègas continentalas de venir sostenir l'esfòrç espartenc l'annada precedenta, lo rèi Agelisas II capitèt d'organizar sei tropas per menar una campanha ambiciosa en direccion de Sardes.
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra acomençada l'annada precedenta còntra Siracusa. Lei Grècs contunièron lo sètge de Mòtia, colonia feniciana situada sus una illa a l'extremitat occidentala de Sicília. Esperant l'arribada d'una expedicion de renfòrç cartaginesa preparada per lo generau Himilcon, leis abitants opausèron una resisténcia acarnada. Foguèron exterminats per lei Grècs que conquistèron finalament la vila avans l'arribada dei secors de Cartage.


text:
Harry Govier Seeley
Harry Govier Seeley (1839-1909) siguéc un paleontològ anglés que determinéc qu'es dinosaures se classificauen en dus grops: es saurisquis e es ornitisquis. Tà hér açò se baséc ena natura des ossi e articulacions dera pelvis.
Publiquéc es sòns resultats en 1888. Es paleontològs deth sòn temps auien estat classificant es dinosaures de diuersi maneres, segontes era estructura des sòns pès e era forma deres dents. Totun, era division de Seeley a resistit eth pas deth temps. Adara s'a descurbit qu'es audèths non descénen pas des ornitisquis (maluc d'audèth) més des saurisquis (maluc de ludèrt).
Seely trapéc es dus grops tan diferenti que tanben defenséc un origen desseparat. Va éster pas enquia es ans 1980 qu'es naues tecniques d'analisi cladística demostraren qu'andús grops de dinosaures auien compartit un ancessor comun en eth triassic.
Seely descriguéc e aperéc nombrosi dinosaures a partir des sòns fossils ath long dera sua vida laboral. Eth sòn libe sus es pterosaures, Dragons de l'aire (1901), senhaléc qu'es audèths e es pterosaures an plan de semblances. Era sua credença qu'auien un origen comun siguéc incorrecta e ataquéc era caracterizacion de Richard Owen des pterosaures coma planors lenti de sang hreda e es reconeguéc coma voladors activi de sang cauda.
Seely siguéc ajudant d'Adam Sedgwick en eth Woodwardian Museum de Cambridge de 1859 endauant. Dehugéc trabalhs en eth British Museum e en eth Geological Survey deth Reialme Unit tà contunhar eth sòn trabalh, més , fin-finau, admetéc un trabalh en eth King's College de Cambridge.


text:
Mercè Rodoreda
Mercè Rodoreda i Gurguí (Barcelona, 10 d'octobre de 1908 - Girona, 13 d'abril de 1983) foguèt una escrivana catalana que recebèt, demest d'autres guerdons, lo Prèmi d'Onor de las Letras Catalanas de 1980. Es considerada coma l'escrivana mai importanta de la literatura catalana contemporanèa, coma o atèstan las referéncias d'autres autors a sas òbras e a l'encòp la repercussion internacional d'aquestas, que compta actualament de traduccions dins mai de trenta lengas. Encara que siá mai coneguda per son talent de romancièra, cultivèt tanben d'autres genres coma la poesia e lo teatre.
Escriguèt mantes libres celèbres coma Mirall trencat o Aloma, mas son òbra principala e mai prestigiosa foguèt La plaça del Diamant, que se representèt mantun còp al teatre e se vegèt adaptada al cinèma en 1982 pel realizador Francesc Betriu.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Enfància e adolescéncia[modificar | modificar la font]
Mercè Rodoreda nasquèt en 1908 dins lo barri de Sant Gervasi de Cassoles a Barcelona. Èra l'enfant unica d'Andreu Rodoreda Sallent, que trabalhava coma comptable e de Montserrat Gurguí Guàrdia.[1] Sos parents èran afogats per la literatura e de teatre, çò que marquèt son enfància. Durant aquel periòde de sa joventut foguèt tanben influenciada per la figura del grand mairal, Pere Gurguí, un amic del poèta Jacint Verdaguer.[2] Aqueste li inculquèt un sentiment catalanista prigond que l'acompanhèt de longa sa vida tota.
La mòrt del grand en 1921 portèt de cambiaments considerables dins l'ostal familial. Lo fraire de la maire, Joan Gurguí, se venguèt installàr amb eles, çò qu'ocasionèt una ruptura dins l'estil de vida de la familha que se vegèt venir subran mai austèr e convencional. La jove Mercè èra admirativa del carisme de son oncle qu'aviá ja idealizat a partir de la correspondéncia qu'avián aguda abans son arribada. Aital, lo 10 d'octobre de 1928, a l'edat de 20 ans, la futura escrivana se maridèt amb son oncle, Joan Gurguí, qu'aviá catòrze ans de mai qu'ela. Per encausa del gra de consanguinitat elevat, aguèron mestièr d'obtenir una dispensa papala abans de se poder maridar.[3] Aguèron pas qu'un enfant, Jordi, lo 23 de julh de 1929.
Per ensajar d'escapar a la monotonia causada per son maridatge e de se desfar de la dependéncia economica envers son marit que li agradava pas gaire, Mercè Rodoreda comencèt a escriure; e dapasset aquel léser venguèt una passion.[3]
Los primièrs temps de l'escritura[modificar | modificar la font]
En 1931, Mercè Rodoreda comencèt a seguir de corses al Licèu Dalmau. Ailà melhorèt pauc a cha pauc sa coneissença e mestresa del catalan gràcias a l'ensenhament que recebiá del pedagòg e lingüista figuerenc Delfí Dalmau i Gener. L'influéncia de l'erudit, que venguèt lèu un amic pròche, la marquèt prigondament e l'incitèt a enriquir e completar sa formacion.[4]
L'an seguent, en 1932, foguèt publicat son primièr roman Sóc una dona honrada? a l'ostal d'edicion Catalònia e a l'encòp qualques contes dins divèrses jornals. L'òbra foguèt pas remarcada manca a partir del moment que foguèt causida coma candidata al Prèmi Crexells en 1933; mas lo prèmi aquel an foguèt ganhat pel dramaturg e poèta Carles Soldevila.[5]
L'1 d'octobre de 1933, comencèt a trabalhar coma jornalista dins la revista setmanala Clarisme. I publiquèt 24 contribucions: cinc pròsas a prepaus de la cultura tradicionala, tretze entrevistas, dos comptes renduts, un conte e tres comentaris de tematica politicoculturala, musicala e cinematografica.[6] Lo meteis an, dintrèt dins l'Associació de la Premsa de Barcelona e se ne faguèt membre, çò que fasiá evidenta sa volontat de trabalhar dins l'univèrs del jornalisme.[7]
Durant la prima de 1934, Mercè Rodoreda publiquèt sa segonda òbra, Del que hom no pot fugir, que pareguèt dins las edicions de la revista Clarisme.[5][8] En mai d e la meteissa annada, recebèt lo Prèmi del Casino Independent dels Jòcs Florals de Lheida amb lo conte «La sireneta i el delfí», qu'es actualament perdut.[8]
Aprèp qu'escriguèsse aqueste segond libre, Joan Puig i Ferreter, lo director d'Edicions Proa, la venguèt veire e manifestèt son interès de publicar son òbra seguenta: Un dia en la vida d'un home.[5] Se publiquèt lèu, durant l'auton d'aquel an, dins una colleccion de Proa. Rodoreda començava aital a penetrar gradualament lo mond literari catalan gràcias a l'ajuda de Puig i Ferreter. Aqueste li aviá dobert las pòrtas d'El Club dels Novel·listes, un cercle format per d'autors coneguts coma Armand Obiols, Francesc Trabal o Joan Oliver, qu'èran a l'encòp d'ancians membres de La Colla de Sabadell.[9] Foguèt durant aquel temps qu'entamenèt una lectura entosiasta dels romans de l'escrivan rus Fiòdor Dostoievski.
Los ans seguents, entre 1935 e 1939, publiquèt un total de setze contes pels enfants dins lo jornal La Publicitat. Apareissián dins una seccion sonada Una estona amb els infants.[10] Demest totes aqueles, un dels mai remirables es probablament El noiet i la casona, qu'aviá dedicat a son dròlle, e puèi èra tanben qualitadós lo tèxt La fulla, escrich en omenatge a l'escrivan Josep Carner. A mai, tota aquela activitat creadoira se fasiá al meteis moment que publicava d'autres contes dins de mejans de premsa en catalan de primièr òrdre coma La Revista, La Veu de Catalunya o Mirador, demest mantun autre.[11]
Publiquèt son quatren roman, Crim en 1936. Posteriorament Rodoreda rebutèt aqueste roman, amassa amb los tres autres editats anteriorament, en considerar qu'èran lo fruch de son inexperiéncia.[3][12]
L'arribada de la notorietat[modificar | modificar la font]
A partir de 1937, Rodoreda ocupèt la carga de correctritz de catalan dins lo Comissariat de propaganda de la Generalitat Catalana. Gràcias a aquela ocupacion aguèt l'escasença d'i encontrar las escrivanas mai coneguda de l'epòca coma Aurora Bertrana, Maria Teresa Vernet, e de venir una amiga intima de Susina Amat, Julieta Franquesa, Anna Murià e Carme Manrubia.[3]
Gràcias a son òbra Aloma emportèt en 1937 lo Prèmi Joan Crexells de narrativa de l'any 1937 s'atorgà a Mercè Rodoreda per la seva obra Aloma.[13] Foguèt durant aqueste meteis an que se disseparèt de son marit,[3] Joan Gurguí, aprèp que visquèssen amassa uns onze any e malgrat son enfant en comun. Son amant supausat, lo traductor e politician revolucionari Andreu Nin i Pérez,[14] foguèt arrestat lo 16 de junh davant la sedença de son partit, lo POUM, situada sus La Rambla de Barcelona, e foguèt puèi torturat e assassinat, qualques jorns mai tard, per d'agents de la polícia sovietica per òrdre del General Alexander Orlov a la preson d'Alcalá de Henares.[15]
En 1938, l'Institucion de las Letras Catalanas faguèt la publicacion del cinquen roman de Mercè Rodoreda titulada Aloma. Foguèt aquesta la primièra òbra que Rodoreda acceptèt de reconéisser coma una obra sia vertadièra, e mai se ulteriorament la transformèt e la tornèt publicar. Aquela meteissa annada visitèt en representacion del PEN Club de Catalonha, e en companhiá de l'escrivan de Sabadell Francesc Trabal, lo congrès internacional del PEN club a Praga, ont legiguèt una benvenguda qu'èra estada escricha per un dels escrivans màgers d'aquel temps, lo barcelonés Carles Riba.[3]
Temps d'exili (1939-1972)[modificar | modificar la font]
Lo 23 de genièr de 1939, qualques meses abans la desfacha de las fòrças republicanas, Mercè Rodoreda partiguèt per l'exili. Coma l'escrivana pensava que la separacion seriá brèva laissèt son fill en companhiá de sa maire.[16] E mai se Mercè Rodoreda aviá pas jamai participat en politica, se n'anèt en seguir los conselhs de sa maire. Li diguèt de fugir qu'aviá paur dels problèmas que li podián causar a sa filha sas activitats ligadas a las publicacions en catalan, al catalanisme en general e tanben a qualques revistas d'esquèrra durant las annadas anterioras.[17] Viatgèt dempuèi Barcelona a Girona, dins un bibliobús qu'èra la proprietat de la Conselhieriá de Cultura de la Generalitat de Catalonha. Los ocupants d'aquel bibliobús foguèron los escrivans Xavier Benguerel, Pere Calders, Sebastià Gasch, Domènec Guansé, Cèsar August Jordana, Lluís Montanyà, Anna Murià, Armand Obiols, Joan Oliver, Mercè Rodoreda e Francesc Trabal.[18] Qualque temps aprèp, a ras de la termièra, seguiguèt son camin pel Mas Perxés, dins lo municipi d'Agullana, fins que poguèt traversar la frontièra administrativa pel Pertús. Arribèt a l'estat francès sèt jorns aprèp d'aver laissat la capitala catalana, lo 30 de genièr. Aprèp d'aver passat la nuèch al Voló, se dirigiguèron totes cap a Perpinhan. I demorèron pas que tres jorns, e a partir de la capitala rosselhonesa viatgèron fins a Tolosa amb lo tren.
Partiguèt puèi cap a París ont arribèt a la fin de febrièr e qualques meses mai tard se n'anèt viure dins una localitat vesina de la capitala francesa, Roissy-en-Brie, un vilatge de l'èst d'Isla de França. S'installèt alara dins lo castèl de Roissy-en-Brie, una construccion del sègle XVIII, qu'en aquel moment èra estat concebut coma refugi d'escrivans.[18] Ailà visquèt durant fòrça meses amb d'autres intellectuals catalans, refugiats coma ela en França. Partetgèt aquel espandi amb los escrivans Anna Murià, Cèsar August Jordana, Armand Obiols, Francesc Trabal e Carles Riba.[16]
Durant lo temps que passèt a Roissy-en-Brie nasquèron divèrsas relacions amorosas. La mai famosa d'aquestas foguèt la que visquèt Mercè Rodoreda amb l'escrivan Joan Prat i Esteve, mai conegut jos son pseudonim d'Armand Obiols. La relacion generèt fòrça problèmas dins la coesion del grop pel fach qu'Armand Obiols èra maridat amb la sòrre de Francesc Trabal e qu'avián un enfant amassa qu'èra demorat amb la maire a Barcelona.[19] A mai, la sògra d'Armand Obiols e maire de Trabal, aviá viatjat amb son filh fins al castèl amb d'autres membres de la familha Trabal.[19] En consequéncia, l'adulteri devesiguèt los exiliats catalans en dos camps opausats.[19] Segon Anna Murià, qu'èra la confidenta de Francesc Trabal, aqueste s'i opausava pas sonque per sa sòrre mas tanben per encausa de sa gelosiá, ja qu'aviá agut aparentament una relacion secreta amb Mercè Rodoreda a Barcelona, coneguda sonque per totes dos e per Murià.[20]
L'ambient de relativa estabilitat que lo castèl oferissiá se vegèt trebolat pel començament de la Segonda Guèrra Mondiala. Foguèt en aquel moment que d'unes decidiguèron de s'exiliar tornarmai e de se dirigir cap als païses d'America Latina mentre que d'autres preferiguèron de demorar en França. Rodoreda, ela, s'estimèt mai de partir pas e de viure amb Obiols dins l'airal.[16] Amassa, s'installèron dins un ostal, sonat Villa Rosset, situat dins la periferia del vilatge.[18]
Fugida dels nazis[modificar | modificar la font]
Mercè Rodoreda, amassa amb d'autres escrivans qu'èran encara refugiats en França, deguèt fugir de París cap a la mitat del mes de junh de 1940 per encausa de la progression de l'armada alemanda que se dirigissiá devèrs Orleans per la via d'Artenay. Josep Maria Esverd poguèt trobar una camioneta per fugir de França pasmens aguèron pas d'astre que l'endeman lo veïcul foguèt confiscat per las tropas francesas.[21] Aprèp d'ensajar en van de prendre lo tren, lor calguèt fugir en caminar cap al sud. Son objectiu èra de traversar lo flum Leire per se poder refugiar dins la zòna dicha liura, pr'aquò un pauc de temps abans d'arribar a Orleans, s'avisèron de la progression de l'invasion que vegèron la vila en flamas e que demorava pas cap de pont per poder passar Leire. Fin finala, aguèron de cambiar sos projèctes inicials e de causir una autra rota.[18]
Durant 12 jorns s'abriguèron totes dins una granja de Meung-en-Loire fins que l'armistici del 22 de junh de 1940 foguèsse signat. Dempuèi aquela localitat s'endralhèron encara mai al sud fins a s'installar aqueste còp a Lemòtges.[18]
A Lemòtges, l'escrivana demorèt dins una cambra del numèro 12 de la carrièra de las Filhas de Nòstra Dòna. Foguèron de temps dificils per l'autora, que lo 5 de junh de 1941 vegèt cossí son companhon sentimental, Armand Obiols, èra arrestat. Visquèt puèi soleta fins al mes d'octobre d'aquel annada.[18] Durant aquel periòde, Armand Obiols deguèt far de trabalhs forçats a Saillat-sur-Vienne dins una peirièra. Pasmens, gràcias a de contactes e divèrsas demandas Mercè Rodoreda capitèt d'obtenir que foguèsse mandat a Bordèu.[14] Quand Obiols se trobèt dins de condicions de vida melhoras en país bordalés, Rodoreda se faguèt membre d'un cercle d'estudi dedicat a la lectura e a l'aprendissatge de la lenga anglesa.[22]
Durant los meses seguents, la relacion entre Mercè Rodoreda e Armand Obiols se faguèt subretot a distància, e se poguèron trobar sonque esporadicament en persona. Foguèt sonque cap a la fin del mes d'agost de 1943, que Rodoreda se n'anèt viure al numèro 43 de la carrièra Chauffor a Bordèu ont se retrobèt amb son amant. Dins la vila occitana, l'escrivana catalana visquèt de moments fòrça durs, e per subreviure fasiá de costura dins una botiga durant una bèla part de la jornada, e son trabalh li preniá talament de temps qu'aviá pas cap de pausa per se consagrar a l'escritura.[22]
Lo retorn a París[modificar | modificar la font]
En setembre de 1946, Rodoreda e son companhon Armand Obiols causiguèron de tornar a París, e lai s'installèron dins l'ostal de Rafael Tasis i Marca, que viviá alara al numèro 9 de la carrièra de Coëtlogon. Un pauqueton de temps mai tard, lo parelh decidiguèt de mudar per s'implantar dins un apartament, situat dins un immòble al numèro 21 de la carrièra de Cherche-Midi, fòrça al ras de la zòna residenciala de Saint-Germain-des-Prés, qu'èra en aquel moment un dels luòcs preferits de reunion per un nombre considerable d'intellectuals franceses de l'epòca. Ailà demorèron durant uèch ans, e mai, en realitat l'escrivana se desfaguèt pas totalament d'aquel lotjament fins a l'an 1977.[22]
Al començament de 1947, Mercè poguèt abandonar son ocupacion de cordurièra per anar trabalhar, tornarmai, coma collaboradora de la Revista de Catalunya. A mai de publicar durant aquel an de racontes dins las edicions divèrsas de la revista, aguèt tanben l'escasença de ne far espelir qualques uns en America Latina, a Chile e a Mexic subretot.[23]
De 1947 a 1953, Rodoreda poguèt pas cultivar una literatura de granda extension que dempuèi 1945 aviá començat a patir de problèmas de santat, que coincidiguèron amb la reaparicion d'una paralisi somatica de son braç drech. Per aquesta rason, intensifiquèt sa creacion poetica e trobèt dins la figura de Josep Carner un mèstre, e mantenguèt una correspondéncia constanta amb el durant fòrça temps. En 1952, l'autora entamenèt una terapia de recuperacion de sa motricitat al balneari de Chátel-Guyon.[16] Durant aquelas annadas que visquèt a París comencèt l'escritura de dos romans qu'acabèt pas jamai.[16]
En 1947, del temps dels Jòcs Florals de la Lenga Catalana que se debanèron a Londres aquel an, ganhèt sa primièra Flor Naturala gràcias a sièis sonets: Rosa, Amor novell, Adam a Eva, Ocell e dos autres escriches qu'avián pas de títol.[24]
L'an seguent, foguèt amb son poèma Món d'Ulisses que Rodoreda obtenguèt, pel segond còp, la Flor Naturala dels Jòcs Florals de 1948 a París. Lo poèma apareguèt un pauc mai tard aquel meteis an dins lo periodic literari La nostra Revista.[25]
Amb son tèxt Albes i nits aguèt l'escasença d'emportar una tresena victòria al concors dels Jòcs Florals, çò que li portèt la possibilitat d'èsser nomenada «Mestre en Gai Saber» a Montevideo en 1949.
Durant aquela mateissa annada realizèt un viatge a Barcelona, qu'èra la primièr vegada qu'i tornada dempuèi que s'èra exiliada.
Qualques ans mai tard, en 1951, se sarrèt al mond de la pintura, interessada subretot per de pintors coma Pablo Picasso, Paul Klee e lo catalan Joan Miró, e comencèt de realizar qualques creacions personalas. Dins una de las letras qu'escriguèt a Armand Oriols en 1954 explicava qu'aviá ja aquesit un «estil e un mond» dins la pintura,[23] en reconéisser pr'aquò que son univèrs veritable se trobava dins l'escritura. D'un autre costat, son companhon aviá ja començat a trabalhar coma traductor per l'UNESCO gràcias als contactes de l'escrivan Quiroga Plá, e al cap de dos ans, en 1953, decidiguèt de s'installar definitivament dins la capitala soïssa, a Genèva.[26]
La vida en Soïssa[modificar | modificar la font]
Mercè Rodoreda seguiguèt Obiols en Soïssa. En 1954 lo parelh se venguèt installar dins un apartament situat al numèro 19 de la carrièra de Violet, dins un barri borgés de la ciutat de Genèva. Pr'aquò, sa novèla vida dins aquela granda ciutat li agradèt pas gaire a l'escrivan que de contunh s'i sentiguèt coma una estrangièra exiliada, aital reconeissiá que la localitat soïssa «és una ciutat fòrça enutjanta, apta per escriure».[27] Pas gaire de temps aprèp, venguèt una autra mudason, per encausa de son trabalh Obiols deguèt partir demorar a Viena, en Àustria. Durant aquela meteissa annada, Rodoreda se n'anèt a Barcelona e faguèt aquel viatge subretot per assistir al maridatge de son enfant unic, Jordi Gurguí i Rodoreda.[14]
En aquel periòde, sa produccion literària floriguèt. En 1956 se ganhèt lo Prèmi d'Ensag Joan Maragall amb l'òbra Tres sonets i una cançó que foguèt publicada dins lo suplement literari "la Gaseta de Lletres" de La Nova Revista.[28] Gaireben al meteis moment, recebèt lo Prèmi Joan Santamaria que li foguèt autrejat a Barcelona aquela meteissa annada, gràcias a son conte Carnaval.[14]
Dos ans aprèp, en 1958 foguèt editat un recuèlh de contes sieus sonat Vint-i-dos contes qu'aviá ja recebut anteriorament lo prestigiós Prèmi Víctor Català.[29] Qualques contes compreses dins l'òbra èran ja estat publicats a Mexic del temps de l'exili en França, mentre que mantun autre èran encara inediches. Segon o confessèt la quita autora, aquel libre èra espelit d'una crisi de tecnicas qu'entrainèt un nivèl literari desparièr entre los divèrses contes, e mai s'èran units per una tematica comuna.[30]
Òbras mai importantas[modificar | modificar la font]
- Aloma (1938)
- Vint-i-dos contes (1958)
- La plaça del Diamant (1962)
- El carrer de les Camèlies (1966)
- Jardí vora el mar (1967)
- La meva Cristina i altres contes (1967)
- Mirall trencat (1974)
- Semblava de seda i altres contes (1978)
- Viatges i flors (1980)
- Quanta, quanta guerra... (1980)
- La mort i la primavera (postuma, 1986)
- Isabel i Maria (postuma, 1991)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Jornada Mercè Rodoreda, Clopés, J., Red Telemática Educativa, Generalitat de Catalunya
- ↑ Cronologia - 1908-1921, Fundació Mercè Rodoreda
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Cronologia - 1928-1938, Fundació Mercè Rodoreda
- ↑ Real Mercadal (2005) p. 79
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Real Mercadal (2005) p. 78
- ↑ Real Mercadal, Neus (2005) p. 84
- ↑ Real Mercadal, Neus (2005) p. 80
- ↑ 8,0 8,1 Real Mercadal, Neus (2005) p. 77
- ↑ Mercè Rodoreda i Joaquín Soler Serrano (1981) 'A fondo' Televisión Española
- ↑ Cortés Orts, Carles (1997) p. 105
- ↑ Mercè Rodoreda, els fruits de l'exili, Universitat Oberta de Catalunya
- ↑ Mercè Rodoreda Joc de Miralls - Cronologia, Universidad Abierta de Cataluña, Generalitat de Catalunya i Fundació Mercè Rodoreda
- ↑ Premio Joan Crexells, Ateneu Barcelonès
- ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 Aleph, Lectores contades - Cronologia
- ↑ Ángel Viñas, « Un agente estalinista, cerebro del asesinato de Nin », El País
- ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 Cronologia - 1939-1953, Fundació Mercè Rodoreda
- ↑ Mercè Rodoreda i Joaquín Soler Serrano (1981) A fondo. Editor Televisión Española. Mercè Rodoreda en la entrevista A fondo (1981)
- ↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 18,5 Real Mercadal (2008) p. 1
- ↑ 19,0 19,1 19,2 Murià (2003) p. 450
- ↑ Murià (2003) p. 451
- ↑ Mercè Rodoreda y Joaquín Soler Serrano (1981 ) A fondo. Editor Televisión Española
- ↑ 22,0 22,1 22,2 Real Mercadal(2008) p. 2
- ↑ 23,0 23,1 Real Mercadal (2008) p. 3
- ↑ Rodoreda, Mercè, « {{{Títol}}} », Els Marges (1984) p. 17
- ↑ Rodoreda, Mercè, Món d'Ulisse. Editor La Nostra Revista n 35-36 (1948) p.367
- ↑ Antoni Rovira i Virgili, Maria Capdevila, « Cartes de l'exili, 1939-1949 », Publicacions de l'Abadia de Montserrat. P. 427 ISBN 8484154068
- ↑ Vilallonga, Mariàngela (2008) pp.73-74
- ↑ Rodoreda, Mercè Tres sonets i una cançó Editor La Nova Revista n. 6 (1956), pp. 21-22
- ↑ Cronologia1954-1959, Fundació Mercè Rodoreda
- ↑ Arnau i Faidella (1974) p.1


text:
Alfabet
Un alfabet (d’alfa/alpha e bèta/bêta, las doas primièras letras de l'alfabet grèc) es un ensemble de simbòls utilizat per representar mai o mens precisament los fonèmas d'una lenga.
Cadun d’aquestes simbòls es apelat una letra ; cada letra, en teoria, deuriá notar un fonèma.
Cèrtas letras pòdon recebre un o mantun signes diacritics (coma à, ï, ç), e tanben las letras se pòdon combinar en grops (per exemple un grop de doas letras coma nh es un digrama) o encara se pòt crear de letras suplementàrias (coma ð en islandés). Tota letra, letra amb diacritic e combinason de letras es un grafèma.
L'aumentacion dels grafèmas permet de compensar lo nombre de letras s'aquel es insufisent per notar los sons de la lenga o permetre d'evitar las ambigüitats.
Las evolucions foneticas d'una lenga se produson a un ritme diferent de l'evolucion escricha, l'escritura alfabetica garentís pas de cap de biais la correspondéncia un a un entre los fonèmas e los grafèmas : en occitan, /s/ se pòt notar ç, s o ss. A contrario, s se pòt prononciar /s/ o /z/. Cèrtas lengas, coma l'ongrés, lo turc o lo sèrbocroat, an ça que la una escritura quasi fonetica. Dins la majoritat dels cases, i a de lengas escrichas dempuèi pauc e la transcripcion pel mejan de signes alfabetics n'a fach l'objècte d'una recèrca planificada.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los primièrs alfabets de l'istòria son l'alfabet ugaritic e l'alfabet linear, dos abjads ja classats dins l'òrdre alfabetic levantés. Es seguit pel dels Fenicians, que sos descendents son nombroses : tant l'alfabet arabi coma l'alfabet latin.
Las doas primièras letras de l'alfabet grèc, a (alfa/alpha) e B (bèta/bêta), an per origina las doas primièras letras fenicianas : lo còp de glòti e /b/, que son nom significada versemblablament « taure » e « ostal ».
Françoise Briquel-Chatonnet (encargada de recèrca al laboratòri dels estudis semitics ancians, CNRS-Collègi de França) a prepausat en 2005 una genealogia dels alfabets :
──o Escrituras protosemiticas ├─o Alfabet linear o protosinaïc (sègle XVI ab. J.-C.) ├─o Ugaritic (sègle XIII ab. J.-C.) ? ? | └─o Fenician (sègle XI ab. J.-C. - sègle X ab. J.-C.) | ├─o paleoebrieu (sègle IX ab. J.-C., remplaçat al sègle VI ab. J.-C. per l'ebrieu carrat) | ├─o Punic | ├─o Aramèu (sègle IX ab. J.-C.) | | ├─o Ebrieu carrat (sègle VI ab. J.-C.) | | ├─o Escrituras d'Asia Centrala (sogdian, oigor, mongòl, manchó, etc.) | | ├─o Karoshti (sègle III ab. J.-C.) | | ├─o Brahmi (mièg del sègle III ab. J.-C.) | | ├─o Nabatèu (sègle Ièr ab. J.-C.) | | └─o Siriac (sègle Ièr ap. J.-C.) | | : | | └─o Arabi (sègle VI ap. J.-C.) | └─o Grèc (sègle IX ab. J.-C.) | ├─o Etrusc (sègle VIII ab. J.-C.}}) | | └─o Latin (sègle V ab. J.-C.}} - sègle IV ab. J.-C.}}) | ├─o Còpte (sègle IV ap. J.-C.) | ├─o Georgian (començament del sègle V ap. J.-C.) | ├─o Armèni (començament del sègle V ap. J.-C.) | └─o Cirillic (sègle IX ap. J.-C.) └─o Escrituras arabicas (començament del sègle X ab. J.-C.) ├─o Nòrd-arabicas (safaïtic, tamudèu, etc.) └─o Sud-arabicas ├─o himyarita
Alfabets[modificar | modificar la font]
Alfabet occitan[modificar | modificar la font]
Per mai de detalhs, consultatz: alfabet occitan.
Per escriure l'occitan, s'utiliza l'alfabet latin modèrne amb sas vint e tres letras :
L'alfabet fondamental es enriquit per de signes diacritics :
Alfabets recents e de transcripcion[modificar | modificar la font]
Las lengas que lor notacion escricha es recenta (coma pro de lengas de totas las parts del Mond), las que lor escritura es pas latina o quitament pas alfabetica (mandarin, japonés) o las que lor escritura es ambigua e necessita una explicitacion fonetica dins lo quadre de tèxtes didactics, son mai sovent escrichas o transcrichas mejançant de signes alfabetics (latins per l'essencial). Atal, cèrtas lengas africanas son escrichas mejançant l'alfabet pannigerian, una lenga d'escritura non alfabetica coma lo mandarin pòt èsser transcricha en pinyin (transcripcion codificada en alfabet latin). De lengas purament oralas o son de mai en mai gràcias a l'alfabet fonetic internacional (AFI) (que permet tanben de notar totas las lengas). D'autres alfabets fonetics existisson mas ara son en via de desparicion, coma la transcripcion de Bourciez per las lengas romanicas.
Òm se reportarà a la lista dels metòdes de transcripcion per mai de detalhs.
Vejatz tanben Alfabet fonetic internacional (AFI).
Autres alfabets[modificar | modificar la font]
- alfabet arabi (abjad) ;
- alfabet aramèu (abjad) ;
- alfabet armèni ;
- alfabet avestic ;
- alfabet batak ;
- bopomofo ;
- alfabet braille ;
- alfabet còpte ;
- alfabet cirillic (cèrtas lengas eslavas e divèrsas lengas de l'èx-URSS) ;
- alfabet dactilologic o alfabet manual
- alfabet de l'esperanto ;
- alfabet etrusc ;
- alfabet gotic ;
- alfabet grèc ;
- alfabet georgian (mxedruli e asomtavruli) ;
- alfabet glagolitic ;
- hangeul ;
- alfabet ebrieu (abjad) ;
- alfabet japonés ;
- alfabet latin ;
- alfabet linear (o protocananèu o encara protosinaïtic, e mai totes aquestes tèrmes sián pas exactament equivalents) ;
- alfabet mande (abjad) ;
- alfabet Morse ;
- alfabet nubian ;
- alfabet ugaritic (abjad o alfabet, segon l'interpretacion que se'n fa) ;
- pehlevi (abjad) ;
- alfabet pèrsoarabi
- alfabet fenician (abjad) ;
- alfabet nabatèu (abjad) ;
- alfabet ràdio ;
- alfabet runic ;
- alfabet siriac (abjad) ;
- alfabet tai ;
- tifinagh (abjad).
Nòtas :
- S'es classat dins aquesta lista d'escrituras que son pas vertadièrament d'alfabets mas d'abjads, es a dire d'escrituras notant pas que las consonantas o principalament las consonantas, sovent nomenadas de biais corrent alfabets. Òm se reportarà a l'article en question per mai de detalhs. Dins aquelas escrituras, de mai, las letras an mai o mens tendéncia a cambiar de forma segon lo contèxt ;
- Los alfasillabaris ─ escrituras notant las consonantas acompanhadas d'una vocala fondamentala per un sol signe mas indicant las autras vocalas per un signe annèxe ─ son recensats dins lor pròpri article, mentre qu'òm las nomena sovent mas impròpriament tanben alfabets. Dins aquelas escrituras, las letras càmbian sovent de forma segon lor plaça dins la sillaba ;
- Lo foncionament de l'hangeul ne fa una escritura plan originala mas ben alfabetica : los fonèmas i son visualament recampats per sillaba mas los blòts sillabics creats constituisson pas de grafèmas independents.
Alfabet imaginaris[modificar | modificar la font]
- Vejatz la categoria Escritura fictiva.
Cèrts autors de literatura fantastica e de sciéncia-ficcion an desvolopat un alfabet imaginari per balhar un relèu suplementari als pòbles e a las culturas qu'an creats :
- tengwar, una escritura de tipe èlf de la Tèrra Mejana de J.R.R. Tolkien (lo monde del Senhor dels Anèls) ;
- alfabet klingon.
Sistèma de codatge[modificar | modificar la font]
Lo tèrme d'alfabet es de còps utilizat per designar divèrses sistèmas de codatge :
- alfabet Morse
- còdes o « alfabets » informatics
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Alfabet occitan
- Escritura, Ortografia ;
- abjad ;
- logograma, sinograma ;
- signes diacritics, ligatura ;
- transliteracion ;
- classament alfabetic ;
- caractèrs especials ;
- ISO 15924
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Françoise Briquel-Chatonnet, La Révolution de l'alfabet, Les collections de l'Histoire, 29, 2005.
- Sit presentant diferents alfabets e formas d'escrituras dins lo Mond, e mai l'evolucion e l'influéncia dels alfabets entre eles


text:
L'espaci occitan
L'organizacion de l'IEO
Aderir a l'IEO
Edicions IEO 26
Estagi Viure en Òc
La Dictada Occitana
Jornaas dau patrimòni
Occitan en Ròse-Aups
356407 visitaires
1 visitaire en linha
Creaa en 1977, Daufinat-Provença, tèrra d'òc es la seccion dromenca de l'Institut d'Estudis Occitans. Sa mission es lo manten, la promocion e lo desvolopament de la lenga d'òc. Benvenguá sus nòstre site!
Daufinat-Provença, Tèrra d'òc - IEO 26
Maison des services publics - Vie associative
1 avenue Saint Martin
26200 MONTELIMAR
ieo26@ieo-oc.org