text:
Guitarra portuguesa
La guitarra portuguesa qu'ei un instrument de còrdas puntejadas tipic de Portugau e deu son cant lo fado. Que sembla pròcha deu cistre (un cordofòn de la Reneishença) qui be n'ei lo principau eretèr.
Qu'ei provesit de 12 còrdas, sian 6 rengadas.
Qu'ostenta duas version pròchas :
- La guitarra de Coimbra : la mei correnta, un drin mei ampla e dab ua voluta plata.
- La guitarra de Lisbona : dab ua volute enrollada com la deus vriulon, un pauc mei petita.
La man esquerra que punteja las còrdas au mejan deu dit poç e de l'index dab las onglas (ua tècnicas aperada dedilho). Genraument, aquò que's hè dab plèctres estacats aus dits (autes còps d'escalhas de tortugas, uei lo dia en platic).
Un deus sons intreprets destacats que ho Carlos Paredes.
Cistre, sègle XVIII, Museo Nazionale degli Strumenti Musicali di Roma
- Intruments ancians : cistre • mandòra
- Familha de l'arpa : arpa classica • arpa celta
- Familha de la mandolina : mandolina • mandòla • mandoloncèl • mandobaisha • mandolina bluegrass • banjolina
- Familha de la guitarra : guitarra barròca • vihuela • guitarra • guitarra baisha •
- Familha deu laüt : laüt • archilaüt • teorba
- Familha deu clavecin : espineta • clavecin
- Monde arabomusulman : ud
- Euròpa
- America
- America Latina :
- America deu Nòrd : autoarpa • banjo • dulcimer


c: text/html

text:
Saône-et-Loire (71)
superficie : 8 575 km² communes : 573 chef lieu : Mâcon
Semur en Brionnais |Cascade de Brisecou |Grottes d’Azé et Blanot |La Roche de Solutré |Chaos d’Uchon-Griffe du diable |Château de Couches |Château de Balleure |Château de Berzé |Château de Bissy-sur-Fley |Château de Brancion |Château de Brandon |Château de Bresse-sur-Grosne |Château de Burnand |Château de La Chapelle-de-Bragny |Château de Chassy |Château du Banchet |Château de la Clayette |Château de Corcelle |Château de Cormatin |Château de Digoine |Château de Dracy-lès-Couches |Château de Drée |Château de Montjeu |Château de Pierre-de-Bresse |Château de Rully |Château de Sercy |Château de Sully |Touroparc |Ecomusée Creusot-Montceau |Musée de la Préhistoire de Solutré |Ecomusée de la Bresse Bourguignonne |Centre Eden |Parc Touristique des Combes |Château de la Verrerie |Abbaye de La Ferté |Théâtre romain d’Autun |Porte Saint-André à Autun |L’Abbaye de Cluny |Musée Nicéphore-Niépce |Bibracte |

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
KT Tunstall
Kate Victoria Tunstall, mai coneguda coma KT Tunstall (Edimborg, 23 de junh de 1975) es una cantautora e guitarrista escocesa. Foguèt revelada durant un passatge dins lo programa Later… with Jools Holland qu'i cantèt sa cançon "Black Horse And The Cherry Tree". En seguida d'aquela interpretacion, son primièr album Eye To The Telescope coneguèt un succès mondial.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Eye to the Telescope (2004)
- KT Tunstall's Acoustic Extravaganza (2006)
- Drastic Fantastic (2007)
- Tiger Suit (2010)
- Invisible Empire // Crescent Moon (2013)


text:
Saint-Palais (Alèir)
Saint-Palais (oficialament en francés Saint-Palais) es una comuna occitana de Borbonés, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat pòrta lo nom de sants Palais, avesque de Santas a la VIen sègle.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]


text:
E.F.C. Aurignac 1 – U.E.
Bossòst 0
Auem patit era eliminacion dera Copa de Comminges per ua
decision arbitrau ena darrèra menuta dera prolongacion quan eth nòste portèr
Marcos auie era pilota enes mans e siguec derribat peth delantèr Fabre der
Aurignac que se´n portèc era pilota e mercaue a porta ueda. Ua accion ena
qu’eth delantèr hèc ua fauta molt clara e qu’er arbitre non volec fiular. Açò
comportèc es protestes de tot er equip aranés e era invasion deth terren de jòc
per part des aficionadi francesi e era posterior expulsion deth nòste portèr. En un
partit que non auie passat cap de problema, ei trist acabar d’aguesta manèra
pera incomprensible decision arbitrau.
Quant ath partit, joguèrem ua
prumèra part deth partit ena que estèrem superiors mes non podérem acabar de mercar
cap de gol. Ena dusaua
mietat, eth partit se tornèc mès físic e aquiu se mos metec mès dificil. Cada
equip auérem ua bona ocasion de mercar damb un shut en garròt. Ena prolongacion,
cap ocasion pera part des dus equips e quan semblaue qu’era eliminatòria
s’anaue a decidir enes lançaments de penalty, er arbitre prenec era decision de
que serie er Aurignac eth que passaue a 1/8 de finau dera Copa de Comminges.
Ei domatge auer quedat eliminadi d’aguesta manèra; ei
vertat que tot s’anaue a decidir ena loteria des penaltys e podie passar de
tot, mès au mens non mos auéssem sentut damb aguesta sensacion d’auer-mos panat
eth partit. Ara, sonque mos quede pensar en campionat e sajar de quedar lo mès tà
naut possible.
Ath delà, patírem es herides musculars de Santi e Ignasi
que seràn baisha tath pròplèu partit
Eth pròplèu partit, jogam en
Bossòst partit de liga contra eth Larboust-OÔ dissabte 19 d’octobre tàs
20 :00 ores
Entrenaments aguesta setmana: dimars e dijaus.
E.F.C. Aurignac : Shiavon,
Ferrere, Moyel, Cazenave, Dignat, Pleifer, Boue, Vignes, Fabre, Guezennec,
Suspene. Remplaçants : Boudes, Gateau, Cazenace.
Trainer : Ane Jean Michel.
Tarjetes auriòles :
Ferrere, Vignes.
U.E. Bossòst : Marcos, Abraham, Chapo, Felipe , Antonio,
Àlex, Luis, Miguel, Santi, Ignasi e Pèir.
Remplaçants: José Ramón, Quique, Miquel.
Trainer: Adrian.
Tarjetes auriòles: Felipe, Antonio, Luis, Santi, Pèir.
Tarjeta vermelha: Marcos
Gols: 1-0 Fabre (119’).
Arbitre: Laven Michaël.


text:
Eth passat diuendres 27 de noveme hérem un Plen extraordinari entara modificacion deth pressupòst municipau 2015 e era aprobacion d’ua declaracion institucionau contra era violéncia de genre, damb era pressència des còssos d’UA e de CORRÒP-Les.
En prumèr punt, de modificacion deth pressupòst, s’an ampliat diuerses partides entà pagar es actuacions sus era illuminacion deth pòble, retorn de part dera paga extra deth 2012 e pagament de partides diuerses damb crèdit insuficient. Son es que seguissen:
Suplement de crèdits: s’amplie perquè eth crèdit previst non ei suficient
Crèdits extraordinaris: no i auie crèdit pressupòstat
Er Ajuntament de Les a un remanent de tresoreria de 627.000 euros, ei d’acieu que se tren es sòs entà pagar aguesta modificacion deth pressupòst, que puge a 110.161,08 euros.
Es còssos de CORRÒP-Les auem preguntat sus es activitats e projèctes pagadi damb aguesta ampliacion, sus eth foncionament deth pressupòst municipau en marc des leis qu’obliguen ara estabilitat pressupostaria e eth calendari entà aprobar eth pressupòst deth 2016.
Díder que tot e qu’er Ajuntament a un remanent positiu de 627.000 euros aguesti sonque se pòden gastar en servicis basics o projèctes de caracter sostenible o projèctes entà evitar maus majors, e que tostemp cau preservar era estabilitat presupòstaria, çò que vò díder que, de bèra forma, es Ajuntament son obligadi a estauviar e non pòden gastar eth remanent positiu en çò que vòlen.
Auem sollicitat un còp mès er estat d’execucion deth pressupòst, entà auer un contròl trimestrau des compdes e tanben eth catalòg de lòcs de trabalh, entà saber qui e com trabalhe ena nòsta institucion.
Entath pressupòst 2016 auem demanant que se tenguen en compde desde bon començament quauqui projèctes ja consolidadi, coma er hestivau Les&Fun o era corsa Trail Carlac. Tanben auem auferit era nòsta collaboracion entà pactar un pressupòst que recuelhe es demanes des vesins e vesies de Les e quemos an hèt arribar. Ei era nòsta voluntat qu’es pressupòsti deth 2016 en Les siguen particupatius e que toti e totes poguesquem díder era nòsta! Era aprobacion ei prevista entà gèr/hereuèr en un aute Plen extraordinari deth que vos en daram compde.
Eth nòste vot a estat ua abstencion ara modificaion, donques encara non èrem en Plen municipau en què s’aprovèc eth pressupòst 2015.
En dusau punt, er Ajuntament de Les a aprobat per unanimitat era manifest contra era non violéncia de genre der Institut Català de les Dones. Le podetz consultar acieu:
http://dones.gencat.cat/web/.content/04_temes/docs/manifest25n.pdf
Lèu vos convocaram tà ua naua assemblada entà parlar sus es punts que voletz que presentesquem en pròplèu Plen deth 21 de deseme. Vos i demoram!


text:
1990
Aquesta pagina concernís l'an 1990 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha[modificar | modificar la font]
Perseguida de la transicion vèrs lo capitalisme ambé la dissolucion dau POUP que son unitat se rompèt ambé l'afondrament dau blòt sovietic. A la fin de l'annada, Wojciech Jaruzelski demissionèt de la preséncia de la republica e Lech Walesa foguèt elegit per lo remplaçar ambé 74,25% dei sufragis.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
En Eritrèa, la situacion contunièt de s'agravar per l'armada etiopiana que perdiguèt la vila e lo pòrt de Massaua après una ataca suspresa (8-10 de febrier) de la guerilha eritrèa. L'aviacion contunièt de bombardar la ciutat mai aquò permetèt pas de la reconquistar. L'avitalhament de l'armada etiopiana venguèt donc fòrça malaisat e lo regime dau Derg s'afondrèt tre l'annada seguenta.
Namibia[modificar | modificar la font]
Independéncia de Namibia lo 21 de març en vertut deis acòrds de patz signats en 1988-1989. Sam Nujoma (SWAPO) ne'n venguèt lo president. Maugrat son ideologia marxista, adoptèt una politica progressista moderada en causa dei dificultats dau blòt sovietic. Ansin, son projècte de reforma agrària (transferiment de tèrras de la minoritat blanca vèrs de païsans negres) regardèt finalament solament 12% dei tèrras e durèt fins a 2007.
America[modificar | modificar la font]
Peró[modificar | modificar la font]
Victòria suspresa d'Alberto Fujimori (Cambio 90) a l'eleccion presidenciala en fàcia de l'escrivan Mario Vargas Llosa maugrat sa temptativa d'estigmatizar l'origina asiatica de son adversari. Pasmens, aquela origina donèt a son adversari una popularitat importanta au sen dei classas popularas d'origina amerindiana e lo programa economica fòrça liberala de Vargas Llosa acabèt de minar sa posicion. Pasmens, après son eleccion, lo venceire desvelèt rapidament un programa encara pus liberala qu'aqueu de son adversari que li permetèt d'obtenir lo sostèn dau FMI. Decidèt tanben d'intensificar la lucha còntra lei guerilhas comunistas perovianas.
Oceania[modificar | modificar la font]
Samoa[modificar | modificar la font]
Suppression dau sufragi censitari e instauracion dau sufragi universau per lei ciutadans dei dos sèxes.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Mesa en orbita dau telescòpi espaciau Hubble per la naveta espaciala Discovery. Pasmens, en causa d'un defaut sus un mirau, lo desvolopament de correccions foguèt necessari per utilizar corrèctament lo telescòpi e una mission espaciala suplementària foguèt finalament decicida (en 1993).
Dins lo Sistèma Solar, capitada de la mesa en orbita de la sonda Magellan a l'entorn de Vènus per la NASA. Fins a 1994, permetèt de realizar una cartografia fòrça detalhada de la planeta e divèrsei mesuras sus son estructura.
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Après l'accident dau petrolier Exxon Valdez (→ 1989), l'intrada en vigor d'una lèi estatsunidenca rendèt obligatòria la còca dobla per totei lei petroliers intrant dins leis aigas territòrialas deis Estats Units d'America. Aquò entraïnèt rapidament la difusion dei petroliers de còca dobla dins lo rèsta dau mond, especialament en Euròpa e au Japon. Lo principi d'aqueu tipe de còca es l'intercalacion d'un espaci liure format de balasts entre lei cistèrnas e la còca. Aquò permet de limitar lei riscs de pèrda dau cargament e donc de pollucion. Pasmens, aquela arquitectura sembla ai premiers petroliers e entraïna un risc d'acampament de vapors explosivas dins l'espaci liure, çò que necessita una entretenença pus importanta.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - Toni Kroos, fotbolaire alemand
- 6 de genièr - João de Lucca, nataire brasilièr
- 3 de febrièr - Sean Kingston, cantaire jamaican-american
- 9 de febrièr - Camille Winbush, actritz americana
- 20 de març - Marcos Rojo, fotbolaire argentin
- 26 de març - Sarah Menezes, judoka brasilièr
- 30 de març - Cassie Scerbo, actritz americana
- 11 d'abril - Ville Larinto, saltaire amb esquís finlandés
- 16 d'abril - Arthur Zanetti, gimnasta brasilièr
- 21 de mai - João Pedro Pereira Silva, fotbolaire portugués
- 6 de julhet - Jeremy Suarez, actor american
- 11 de julhet - Caroline Wozniacki, jogaira de tennis danesa
- 16 de julhet - Johann Zarco, pilòte de motò francés
- 12 d'agost - Mario Balotelli, fotbolaire italian
- 15 d'agost - Jennifer Lawrence, actritz americana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - Alberto Lleras Camargo, president de Colómbia (n. 1906)
- 6 de genièr - Pavel Alekseievich Cherenkov, fisician rus, Prèmi Nobel (n. 1904)
- 22 de genièr - Mariano Rumor, primièr ministre d'Itàlia (n. 1915)
- 25 de genièr - Ava Gardner, actritz americana (n. 1922)
- 23 de febrièr – José Napoleón Duarte, president de Lo Salvador (n. 1925)
- 24 de febrièr - Sandro Pertini, president d'Itàlia (n. 1928)
- 3 d'abril - Sarah Vaughan, cantaira americana de [[jazz] (n. 1924)
- 15 d'abril - Greta Garbo, actritz suedesa (n. 1905)
- 23 d'abril - Paulette Goddard, actritz americana (n. 1910)
- 25 d'abril - Dexter Gordon, musician american de jazz (n. 1923)
- 16 de mai - Sammy Davis Junior, actor de comèdia american (n. 1925)
- 22 de junh - Ilia Frank, fisician rus, Prèmi Nobel (n. 1908)
- 7 de julhet - Cazuza, cantaire e compositor brasilièr (n. 1958)
- 18 de julhet - Yun Po Sun, president de la Corèa del Sud (n. 1897)
- 22 de julhet - Manuel Puig, escrivan argentin (n. 1932)
- 29 de julhet - Bruno Kreisky, cancelièr d'Àustria (n. 1911)
- 18 d'agost - Burrhus Frederic Skinner, psicològ american (n. 1904)
- 27 d'agost - Stevie Ray Vaughan, musician american (n. 1954)
- 26 de setembre - Alberto Moravia, novelista italian (n. 1907)
- 30 de setembre - Patrick White, escrivan australian, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1912)
- 13 d'octobre - Le Duc Tho, òme politic e militar vietnamian, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1911)
- 14 d'octobre - Leonard Bernstein, musician e compositor american (n. 1918)
- 23 d'octobre - Louis Althusser, filosòf marxista francés (n. 1918)
- 27 d'octobre - Ugo Tognazzi, actor italian (n. 1922)
- 27 d'octobre - Jacques Demy, realizator francés de cinèma (n. 1931)
- 27 d'octobre - Xavier Cugat, musician cuban (n. 1900)
- 11 de novembre - Iannis Ritsos, escrivan e poèta grèc (n. 1909)
- 17 de novembre - Robert Hofstadter, fisician nòrd-american, Prèmi Nobel (n. 1915)
- 2 de decembre - Aaron Copland, compositor american (n. 1900)
- 6 de decembre - Tunku Abdul Rahman, primièr ministre de Malàisia (n. 1903)
- 18 de decembre - Paul Tortelier, violoncelista francés (n. 1914)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Jerome Isaac Friedman, Henry Way Kendall, Richard Edward Taylor
- Prèmi Nobel de Quimia : Elias James Corey
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Joseph E. Murray, E. Donnall Thomas
- Prèmi Nobel de Literatura : Octavio Paz
- Prèmi Nobel de la Patz : Mikhaïl Gorbachov
- Prèmi Nobel d'Economia : Harry Markowitz, Merton Miller, William Sharpe


text:
Copa d'America
La Copa d'America (en anglés America's Cup) es una regata internacionala de vela basada en una escomesa (en anglés Challenge) e un acte notarial de transferiment d'una dòna (en anglés Deed of Gift).
L'escomesa primièra foguèt lançada al rèsta del mond per la Marina Reiala anglesa a la mitat del sègle XIX per mostrar sa superioritat navala e invincibilitat. La dòna es una dorna d'argent valent cent ginèas d'aur. Aquela dorna es considerat coma lo trofèu mai ancian dins lo mond de l'espòrt.
L'escomesa se tornèt lançar amb lo temps de la part del ganhant titular, metent en jòc la meteissa dòna coma trofèu.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1851, a Londres, a l'escasença de la primièra Exposicion Internacionala, se programèt la regata de l'escomesa lo 22 d'agost, lo ganhant obtendrà la dorna d'argent.
La virada consistissiá en un torn de l'Illa de Wight, al sud d'Anglatèrra. Los membres del NYYC, New York Yatch Club (Club de Iòts de Nòva York), a bòrd de la goleta America s'afrontèron, e ganhèron, a 14 naus de l'Esquadron reial dels Iòts, de Londres.
Una anecdòta fòrça famosa, al subjècte de l'espectaculara de la victòria de l'America, conta cossí la reina Victòria demandèt al final de la regata alara que las naus acabavan lo torn de l'illa: "Alara, quin serà lo primièr?", Se li respondèt "L'America, Majestat", "E segond?", Contunhèt la reina, "Majestat, i a pas segond!", Foguèt la responsa.
Lo armador de la goleta America faguèt la dòna del trofèu al NYYC. Dempuèi l'ora, lo trofèu venguèt a èsser nomenat Copa de l'America (en onor de la nau) o alara Copa America.
Lo 1870 pel primièr còp se defendèt lo trofèu a Nòva York e capitèron encara las naus de NYYC, fins a 1983, mas perdèron la 25a defensa, contra l'Australia II, del RPYC, Royal Perth Yatch Club (Reial Club dels Iòts de Perth), après 132 ans d'egemonia americana.
A l'edicion seguenta edicion (1987) la nau Stars & Stripes del SDYC, San Diego Yatch Club californian, patronejat per Dennis Conner, recuperèt la "Dorna de las 100 Guinèas" per un club dels Estats Units, fins que en 1995 lo Black Magic de Nòva Zelanda de nòu prenga lo títol als nòrds americnas la gardan pendent doas edicions.
Istòria recenta[modificar | modificar la font]
Competicion[modificar | modificar la font]
La competicion se divisa en doas partida: la Copa Louis Vuitton e la quita Copa de l'America.
- La Copa Luis Vuitton, en circonstàncias normalas, servís a causir la nau que desfisarà lo defensor de la Copa de la America. Per la Copa Louis Vuitton i a dos tipe de regatas, las regatas en flòta (totes contra totes, mai espectacularas) e las regatas un contra un (Match Race). Lo campion vendrà aquel qu fa l'escomesa.
- La Copa de la America, afronta fin finala coma defensor lo tenent del trofèu amb l'equipa en desfianta. Lo venceire de l'afrontament ganha la "Dorna de las 100 Guinèas", e ven alara lo defensor.


text:
Loís XIV de França
Loís XIV (Saint-Germain-en-Laye, lo 5 de seteme de 1638 – Versalhas, lo 1 de seteme de 1715), tanben conegut coma lo Rei Só (var. Rei Sorelh, Rei Solelh, o Rei Soleu) foguèt rèi de França e de Navarra de 1643 a 1715. Fiu e successor de Loís XIII, foguèt remplaçat per Loís XV e un conseu de regéncia.
A partir de l'òbra realizada per son paire, lo cardiau Richelieu e lo cardinau Mazarin, Loís XIV renfòrçèt l'autoritat reiala per una centralizacion mai granda, l'intervencion dirècta de l'Estat per desvolopar l'economia e una lucha lònga còntra la papautat e lei minoritats religiosas (revocacion de l'edicte de Nantes en 1685) per unificar la religion dau reiaume e prendre lo contraròtle de la Glèisa francesa. Lo rèi aguèt tanben una politica importanta de promocion e de proteccion deis arts e ordonèt la bastida d'unei monuments coma lo Palais de Versalhas. Pasmens, la caracteristica politica de son rèine foguèt sa politica estrangiera agressiva qu'entraïnèt una tièra de conflictes permetent d'agrandir lo reiaume de divèrsei províncias coma Franca Comtat o Alsàcia mai causant de dificultats financieras grandas.
Somari
- 1 Naissança, jovença e educacion
- 2 Personalitat e descendència
- 3 Contèxte generau de son rèine
- 4 Politica
- 4.1 Lo renfòrçament de l'absolutisme
- 4.2 Reformas principalas de l'administracion
- 4.3 Politica estrangiera
- 4.4 Politica economica
- 4.5 Politica religiosa
- 4.6 Politica culturala
- 5 Fin de vida
- 6 Consequéncias de son rèine
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
Naissança, jovença e educacion[modificar | modificar la font]
Naissança[modificar | modificar la font]
Fiu de Loís XIII e d'Ana d'Àustria, Loís XIV es l'eiretier de divèrsei maridatges entre lei dinastias pus poderosas d'Euròpa entre Borbons e Hamsborg per sei parents e lei Borbons, lei Medicis e lei Hamsborg per sei grands. A sa naissança, èra donc Daufin de Daufinat e Premier fiu de França. Son nom complèt èra Loís-Dieudonné car après d'annadas de relacions marridas entre sei parents, sa naissança foguèt una sospresa e foguèt considerada coma un miracle.
Doas annadas après Loís-Dieudonné, nasquèt son fraire Felipe que venguèt duc d'Anjau puei duc d'Orleans après la mòrt de Gaston d'Orleans fraire de Loís XIII. Aquelei doas naissanças permetèron d'alunchar aqueu darrier, ja implicats dins un nombre grand de complòts còntra Loís XIII e Richelieu, dau tròne de Francés.
Educacion[modificar | modificar la font]
A la mòrt de Loís XIII, Ana d'Àustria venguèt regenta dau Reiaume de França e aprofichèt l'occasion per quitar lo Lovre per s'installar au Palais Cardinau[1]. En març de 1646, lo cardinau Mazarin, ministre principau de la Regéncia, foguèt cargat oficialament de l'educacion de Loís XIV e de son fraire. Pasmens, maugrat leis esfòrç de divèrsei de professors per li faire seguir de cors de latin, de matematicas, d'italian, d'istòria e de dessenh, foguèt pas un escolan fòrça trabalhaire. En revènge, foguèt sensible au caractèr colleccionaire de Mazarin e s'interessèt fòrtament a la pintura, a l'arquitectura, a la musica e subretot a la dança.
D'autra part, la jovença de Loís XIV foguèt tanben per la guèrra civila de la Fronda de 1648 a 1653. Opausèt Ana d'Àustria e Mazarin ai revòutas dei Parlaments puei dei Grands dau reiaume que contestèron l'autoritat reiala. En 1648, lo rèi deguèt abandonar París dos còps per defugir de complòts dei revòutats. En 1651, capitèt pas de sortir de la vila e foguèt un temps presonier au Lovre. Perdiguèt tanben lo contraròtle de la capitala unei còps e l'armada reiala faguèt lo sètge de París en 1650 e 1652.
Personalitat e descendència[modificar | modificar la font]
Loís XIV se mariguèt un premier còp en 1660 ambé Maria Teresa d'Àustria e aguèt sièis enfants. Solament l'ainat, Loís, subrevisquèt fins a l'edat adulte. Lo rèi demorèt pas fidèu lòngtemps a sa frema e aguèt un nombre fòrça importanta de mestrejas e de favoritas. I aguèt uneis enfants que certanei foguèron legitimats dins lo corrent dau rèine. Lei principalas foguèron Louise de La Vallière, la marquesa de Montespan e la marquesa de Maintenon. Aquela esposèt en secrèt lo rèi en 1683 après la mòrt de la rèina Maria Teresa.
La descendència dau rèi es donc fòrça importanta. Ambé Maria Teresa :
- Loís de França, Grand Daufin de França (1661-1711).
- Ana-Elisabeta de França (1662).
- Maria-Ana de França (1664).
- Maria-Teresa de França (1667-1672).
- Felip-Carles de França, duc d'Anjau (1668-1671).
- Loís-Francés de França, duc d'Anjau (1672).
La consanguinitat granda entre lo rèi e la rèina es probablament la causa dau taus de mortalitat important d'aqueleis enfants. Ambé Louise de la Vallière, Loís XIV aguèt quatre enfants legitimats :
- Carles (1663-1672).
- Felip (1665-1666).
- Maria-Ana, madamisèla de Blois (1666-1739) qu'esposèt lo prince de Conti.
- Loís, còmte de Vermandois (1667-1683).
Sept enfants suplementaris foguèron legitimitats de la relacion ambé la marquesa de Montespan :
- Loïsa-Francesca (1669-1672).
- Loís-August, duc dau Maine (1670-1736).
- Loís Cesar, còmte dau Vexin (1672-1683).
- Loïsa-Francesca, madamisèla de Nantes (1673-1743) qu'esposèt lo duc de Borbon.
- Loïsa-Maria, madamisèla de Tours (1674-1681).
- Francés-Maria, madamisèla de Blois (1677-1749), qu'esposèt Felipe d'Orleans.
- Loís-Alexandre, còmte de Tolosa (1678-1737).
En fòra de sei relacions legitimas o illegitimas, lo rèi èra passionat de dança, d'espectacles, de jòc de pauma, de caça e d'equitacion. Teniá una resisténcia fisica e morala granda e foguèt capable de caçar fins ai darriereis annadas de sa vida. Aquò li permetèt tanben de subreviure a divèrsei malautiás car sa santat foguèt paradoxalament totjorn relativament fragila.
Contèxte generau de son rèine[modificar | modificar la font]
Accession au poder[modificar | modificar la font]
Segon lei lèis de la monarquia francesa, Loís XIV venguèt rèi a la mòrt de son paire en 1643. Dins aquò, en causa de sa jovença, una regéncia foguèt exercida per sa maire Ana d'Àustria fins a la proclamacion de la majoritat dau rèi lo 7 de setembre de 1651. Lo sacre oficiau dau rèi se debanèt lo 7 de junh de 1654 a Reims. Pasmens, durant aqueleis annadas, lo rèi laissèt la direccion deis afaires regardant la gestion dau reiaume au cardinau Mazarin. Es solament après la mòrt d'aqueu darrier en 1661 que Loís XIV decidiguèt de s'ocupar dirèctament de la direccion de França.
Lo renfòrçament de l'autoritat reiala[modificar | modificar la font]
Leis annadas avans l'accession au poder de Loís XIV foguèron caracterizadas per la demenicion dau poder e de l'influéncia deis institucions e dei classas socialas apreravans capablas de limitar l'autoritat reiala. Ansin, la guèrra civila de la Fronda s'acabèt per la desfacha militara dei fòrças mobilizadas per lei parlaments de províncias, magerament aqueu de París, puei per l'aristocràcia granda coma lo prince de Condé. Lei consequéncias politicas foguèron importantas. D'en premier, lei parlaments qu'avián assaiat d'obtenir un poder similar au Parlament d'Anglatèrra foguèron definitivament limitats au ròtle de chambras d'enregistrament dei decisions reialas. En segond, la noblesa perdiguèt sei capacitats militaras de s'opausar au rèi francés. Après l'eliminacion dei fòrças protestantas a la fin deis annadas 1630 per Richelieu e Loís XIII, lo poder militar reiau aguèt donc plus de rivaus importants dins lo reiaume.
Lo renfòrçament de la poissança internacionala francesa[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Loís XIII e l'òbra dau cardinau Richelieu veguèt lo renfòrçament de la poissança de França qu'èra venguda la premiera poissança continentala. D'en premier, Richelieu aviá reorganizat lei fòrças armadas permetent magerament lo desvolopament d'una marina eficaça e lo mantenement de tropas terrèstras importantas. A la fin deis annadas 1620, lo poder centrau capitèt donc de vencre lei Protestants francés qu'avián lo drech d'entretenir una armada e de forteressas pròprias au sen dau reiaume dempuei l'edicte de Nantes formant dins certanei regions un ret d'institucions parallèlas au poder reiau. Puei, pendent leis annadas 1630 e 1640, França aviá participat ambé succès a la Guèrra de Trenta Ans permetent d'eliminar definitivament la menaça d'una unificacion de l'Empèri Roman Germanic sota lo contraròtle d'un poder centrau fòrt. Dins lo corrent d'aquelei combats, França capitèt de vencre unei còps lei tropas espanhòulas mostrant lo declin de l'empèri Hamsborg qu'èra la poissança europèa majora dempuei Carles Quint.
Politica[modificar | modificar la font]
Lo renfòrçament de l'absolutisme[modificar | modificar la font]
A partir de l'òbra realizada per Loís XIII, Richelieu e Mazarin, Loís XIV poguèt renfòrçar tornarmai l'autoritat reiala qu'agantèt un nivèu alora sensa equivalent dins l'istòria francesa. Tre lo mòrt de Mazarin, decidiguèt de contraròtlar l'ensems dei decisions politicas regardant l'avenidor dau reiaume e eliminèt rapidàment sei rivaus coma lo Subreintendent Nicolas Fouquet. En 1673, lo rèi capitèt de redurre lo ròtle dei parlaments provinciaus que perdiguèron lo drech de faire d'observacions sus lei decisions legislativas reialas avans l'enregistrament deis edictes, ço que permetèt de lei morralhar durant tot lo rèsta de son rèine. Ansin, Loís XIV poguèt reinar sensa limitacion importantas fins a sa mòrt.
Reformas principalas de l'administracion[modificar | modificar la font]
La premiera partida dau rèine veguèt l'adopcion e l'aplicacion de divèrsei reformas de l'administracion francesa. D'en premier, la preocupacion principala dau govèrn venguèt lei finanças dau reiaume en plaça dei questions de justícia. Pendent lo rèine, la foncion reiala va evolucionar dau modèl dau « rèi rendent justícia » au modèl dau « rèi cap de l'administracion ». Per aquò, la fiscalitat foguèt reformada magerament sota la direccion dau ministre Colbert e de còdes foguèron adoptats per fixar e definir la lèi coma lo Còde Loís en 1667, lo Còde criminau en 1670 o l'Ordenança de comèrci en 1673.
En fòra de l'impòst e de son pagament, l'autra reforma principala dau rèine de Loís XIV regardèt l'organizacion de la policía en 1667 sota lo contraròtle d'un protegit de Colbert dich La Reynie. Aqueu darrier va reorganizar e reünir lei servicis diferents cargats de la seguritat e luchar còntra la criminalitat parisenca qu'èra vengut un problema grèu per un rèi qu'aviá alora pas encara acomençat la bastida dau palais de Versalhas. A sa mòrt en 1697, son òbra foguèt contuniada per son successor, lo marquis d'Argenson, e va permetre de melhorar pauc a pauc la seguritat dins la capitala.
Politica estrangiera[modificar | modificar la font]
Loís XIV assaièt d'afirmar la poissança de son reiaume sus lo teatre europèu. Per aquò, va utilizar activament la diplomàcia tradicionala (ambaissada, tractats, alianças, maridatges dinastics, sostèn ais opausants de seis enemics...) e entraïnar divèrsei guèrras. D'en premier, son estrategia èra similara a aquela de sei predecessors dempuei Francés Ièr per rompre l'enceuclament de França per lei territòris Habsborg. Puei, durant lei darriers decennis de son rèine, va aprofichar la succession d'Espanha per plaçar un Borbon a la tèsta d'aqueu país e unificar, sensa succès, lei dos país. A sa mòrt en 1715, França èra totjorn la poissança dominanta d'Euròpa e una branca dei Borbons èra installada en Espanha. Pasmens, lo reiaume deviá luchar còntra la rivalitat novèla d'Anglatèrra e d'Àustria.
La lucha còntra lei Habsborg (1643-1672)[modificar | modificar la font]
Durant lo premier periòde dau rèine, Mazarin e Loís XIV contunièron la politica francesa tradicionala per rompre l'enceuclament Habsborg. Per aquò, França concluguèt d'alianças ambé leis estats protestants e menèt una tièra de guèrras còntra la dinastia Habsborg. Aqueu conflicte se debanèt en quatre fasas principalas. Au començament dau rèine, França sostenguèt dirèctament lei poissanças protestantas durant lei darriereis annadas de la Guèrra de Trenta Ans que s'acabèt en 1648 per lei tractats de Westfàlia. Aquelei darriers foguèron un succès major per França car cada territòri de l'Empèri Roman Germanic obtenguèt una autonòmia fòrça importanta rendent impossible lo projècte Habsborg d'unificar l'Empèri sota la direccion d'un poder centrau poderós. Puei, pendent la Fronda, Espanha sostenguèt la revòuta dau prince de Condé que foguèt finalament vencuda. En 1659, de victòrias francesas e una aliança ambé lei puritans anglés impausèron a Espanha la signatura dau tractat dei Pirenèus entraïnant l'annexion dau nòrd de Catalhona per França. Enfin, en 1665, lei Francés aprofichèron lei dificultats espanhòulas au Portugal per atacar e conquistar unei vilas frontalieras de Flandra.
L'isolament (1672-1697)[modificar | modificar la font]
A partir de 1672, sota l'influéncia de son Secretari a la Guèrra Louvois, Loís XIV abandonèt l'aliança protestanta e acomencèt una politica mai agressiva per conquistar lo « prat carrat » francés meme s'aquela politica isolèt diplomaticament lo país. Pasmens, la poissança militara li permetèt de luchar victoriosament còntra l'ensems d'Euròpa e d'annexar Franca Comtat en 1678 e Alsàcia en 1697 dins lo corrent dei guèrras d'Olanda (1672-1678), de Reünion (1683-1684) e de la liga d'Augsborg (1688-1697).
La succession d'Espanha (1697-1715)[modificar | modificar la font]
La politica estrangiera de la fin dau rèine foguèt marcada per la question de la succession d'Espanha que son felen Felipe èra l'eiretier. Pasmens, en causa de la poissança d'un reiaume unificat de França e d'Espanha, lo rèsta d'Euròpa s'i opausèt e se debanèt una guèrra murtriera e acarnada entre França, ajudada per Espanha, Bavièra e Colonha e lo rèsta d'Euròpa. Fòrça indecisa, lo conflicte s'acabèt en 1713 per una patz de compromés. Felipe V gardèt la corona espanhòula mai deguèt abandonar sei drechs sus la succession francesa permetent d'empachar l'unificacion de França e d'Espanha. La guèrra veguèt tanben lo premier afebliment de França que foguèt pas totalament capabla de s'impausar còntra Àustria e lo Reiaume Unit e perdiguèt quauquei territòris de lòng de sa frontiera nòrd.
Politica economica[modificar | modificar la font]
La politica economica de Loís XIV foguèt fòrtament marcada per lei despensas militaras. Lei ministres, magerament Colbert, assaièron donc d'aumentar regularament lei revenguts de l'Estat per una aumentacion e un melhorament dau pagament de l'impòst e per un desvolopament de la produccion industriala per crear d'excedents comerciaus. Ansin, renforcèt la politica mercantilista de França per la creacion de manufacturas, la creacion d'ajudas d'estat per l'exportacion, l'invitacion d'artesans estrangiers qualificats dins lo reiaume, la bastida d'infrastructuras per facilitar lei cambis comerciaus, lo melhorament dei pòrts e de la marina, lo desvolopament de l'empèri coloniau e la creacion de companhiá de comèrci per favorizar lo comèrci coloniau, magerament lo comèrci triangular, aqueu ambé leis Índias e aqueu ambé lei regions orientalas de Mediterranèa.
Dins aquò, après la mòrt de Colbert e de son fiu que li succediguèt, la gestion economica dau reiaume se degalhèt e lei finanças conoguèron regularament de deficits importants en causa de l'aumentacion dau còst dei guèrras. A la mòrt de Loís XIV, la situacion financiera èra donc fòrça malaisada e lei revenguts dei doas annadas seguentas èran ja despensats.
Politica religiosa[modificar | modificar la font]
La presa de contraròtle de la Glèisa francesa[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Loís XIV foguèt caracterizat per una politica que son objectiu èra d'afirmar la supremàcia dau poder reiau sus lo clergat francés. De mai, lo rèi voliá tanben unificar e sometre lei cresenças de sa noblesa. Lei basas d'aquela politica foguèron d'inspiracion galicana. Tre 1660, anoncièt donc son intencion de luchar còntra lo corrent jansenista. En 1664, decidiguèt de dissòuvre lei congregacions secrètas coma la Companhiá dau Sant Sacrament dau partit devòt de la Cors. Enfin, afirmèt sei drechs sus lei possessions dau clergat francés en fàcia de la papautat durant l'afaire de la regala.
A partir de 1672 e de la rompedura de l'aliança ambé lei protestants, Loís XIV deguèt s'apielar sus lo partit catolic francés e sa Glèisa. Ansin, s'abandonèt pas lo principi dei reformas precedentas, sa posicion venguèt mai moderada. Pasmens, lei relacions malaisadas ambé lo papa e una rompedura novèla en causa deis afaires estrangiers francés e dau sostèn dau papa ai Habsborg va entraïnar l'emergéncia dau partit devòt favorizant lo gallicanisme.
A partir de la mitat deis annadas 1680, la question de la succession espanhòula entraïnèt un raprochament diplomatic ambé lo papa e la declaracion d'independéncia galicana foguèt retirada en 1693. Pasmens, durant la guèrra , lei desfachas francesas entraïnèron l'aparicion de menaças sus lei territòris de la papautat e lo papa Clement XI cambièt d'alianças. Après lo redreiçament militar de França, Loís XIV decidiguèt donc de cambiar a son torn de politica e fòrcèt lo papa d'acceptar la reconaissança d'un galicanisme estrict que son enregistrament foguèt impausat au Parlament de París. Dins aquò, a la mòrt dau rèi, totei lei questions regardant lo partiment de l'autoritat entre lei poders reiaus e papaus èran pas regladas.
La repression dei minoritats religiosas[modificar | modificar la font]
La repression dei minoritats religiosas protestantas e jusievas foguèt la segonda caracteristica de la politica religiosa de Loís XIV. La premiera foguèt la principala. Acomencèt rapidàment après la presa de poder de Loís que voliá eliminar lo camp protestant de França. Exigiguèt la conversion dei nobles non catolics e prenguèt pauc a pauc de mesuras per demenir lei libertats religiosas e economicas dei protestants. Aquò permetèt de suprimir lei caps dau partit protestant francés e d'utilizar la repression militara a partir de 1679 per obtenir de conversions. Enfin, en 1685, lei protestants poguèron pas s'opausar a la revocacion de l'Edicte de Nantes e deguèron siá se convertir au catolicisme siá quitar lo reiaume.
Regardant la minoritat jusieva, Loís foguèt inicialament mens ostil ai Jusieus que sei precedessors gràcias a l'influéncia de Colbert. De mai, la minoritat jusieva èra situada dins de territòris conquists après la Guèrra de Trenta Ans coma Lorena o lo relarg de Bordèu. L'edicte d'expulsion dei Jusieus de 1394 foguèt pas aplicat e lei communautats poguèron aprofichar una patz relativa. Pasmens, coma per lei protestants, leis annadas 1680 veguèron divèrsei cambiaments e un retorn de persecucions mai o mens importantas coma l'expulsion deis Antilhas entre 1683 e 1685.
Politica culturala[modificar | modificar la font]
Après l'arrestacion de Nicolas Fouquet, Loís decidiguèt d'imitar sa vida fastuosa. Adoptèt una politica de despensas importantas per lo desvolopament e lo melhorament dei palais reiaus e deis arts de la Cors. Ansin, lo rèi foguèt lo mecènas d'artistas coma l'escriban Molière, lo musician Jean-Baptiste Lully o lo jardinier André Le Nôtre. De mai, prenguèt lo contraròtle de l'Acadèmia Francesa e ne'n venguèt lo « protector » oficiau. Dins aquelei condicions favorablas, divèrsei caps d'òbras foguèron escrichs o realizats sota lo rèine de Loís XIV coma lo teatre de Molière o de Racine, la poesia de La Fontaine o la musica de Lully
En fòra d'aquela politica de promoccion artistica, lo rèi apliquèt tanben una politica de bastida. La pus coneguda es aquela dau palais de Versalhas acomençada en 1664. Dos autrei palais foguèron tanben bastits o restauracion a Marly e Saint-Germain. Pasmens, de trabalhs foguèron tanben realizats dins la capitala e d'autrei vilas majoras de França coma Lilles, Besançon o Belfort. Dins París, lei monuments principaus foguèron la restauracion dau palais dei Tuileries, lo pònt Reiau, l'observatòri, lei Aliscamps, l'Ostau deis Invalids, la plaça Vendôme, la plaça dei Victòrias e dos arcs de trionf. Enfin, per melhorar lei comunicacions, acomencèt unei trabalhs per bastir d'axes de comunicacion coma lo canau dau miegjorn en 1681.
Fin de vida[modificar | modificar la font]
Lei darriereis annadas de la vida dau rèi foguèron ensornidas per lei problemas de succesion e sa santat degradada. En 1711, son fiu Loís de França moriguèt a 49 ans. L'annada seguenta, foguèt lo fiu ainat d'aqueu darrier, duc de Borgonha e daufin novèu, que moriguèt a son torn a 29 ansen causa d'una epidemia de senepion. Enfin, lei dos premiers fius dau duc de Borgonha èran ja mòrts e, finalament, foguèt son tresen fiu que venguèt l'eiretier dau tròne e lo futur Loís XV.
Durant lo mes d'aost de 1715, lo rèi foguèt victima de la gangrena e son agonia s'acabèt solament lo 1en de setembre de 1715 après una evolucion lenta. Assaièt d'instaurar un govèrn de regéncia per limitar lo poder de Felipe d'Orleans dins son testament. Pasmens, tre lo 4 de setembre, Felipe capitèt d'obtenir l'annulacion d'aquelei disposicions per lo Parlament de París en cambi d'una restauracion dau drech d'observacions dei parlaments provinciaus suprimit per Loís XIV en 1673. Son còrs foguèt enterrats lo 9 de setembre de 1715 dins la basilica de Saint-Denis. La ceremonia se debanèt de nuech per evitar de celebracions la mòrt per la fòga.
Consequéncias de son rèine[modificar | modificar la font]
L'instauracion de l'absolutisme[modificar | modificar la font]
La concentracion dei poders dins lei mans dau rèi agantèt un ponch sensa precedent sota lo rèine de Loís XIV donant un aspèct novèu dich absolutisme reiau a la monarquia francesa. Va demorar fins a la fin dau Regime Ancian en 1789 e se caracterizar per de mecanismes de presa de decision limitats au rèi e a un grop restrenh de ministres e de conselhiers. L'influéncia dei contrapoders principaus demorèt relativament limitada car la noblesa aviá perdut son poder militar a l'eissida de la Fronda e lei decisions dei parlaments podián èstre contornejadas per lo rèi.
Lo renfòrçament de la centralizacion de l'Estat[modificar | modificar la font]
Lo renfòrçament de la centralizacion de l'Estat foguèt una consequéncia de l'instauracion de l'absolutisme reiau. D'efèct, l'òbra administrativa dau govèrn de Loís XIV permetèt d'unificar una partida dei lèis francesas e l'utilizacion dei mejans de l'Estat per favorizar certanei domenis economics permetèron de'n aumentar l'influéncia. La situacion foguèt similara dins leis afaires militars e religiós. Dins lo premier cas, la demenicion importanta dei tropas dei senhors vassaus e la reorganizacion de l'armada permetèt de crear una estructura mai somesa au rèi. Per exemple, d'escòlas militaras foguèron creadas e certanei pòste d'oficiers èran d'ara endavant atribuit dirèctament per lo rèi e non per la crompa d'una carga. Dins lo domeni religiós, maugrat de divisions e d'oposicions entraïnadas per la querèla lònga entre Loís XIV e la papautat permetèt de formar una Glèisa mai nacionala.
Lo desvolopament economic[modificar | modificar la font]
Maugrat lo còst creissent dei despensas militaras, lei destruccions e la pauretat causadas per lei combats e lei taxacions, lo periòde de Loís XIV veguèt un desvolopament economic important ambé la creacion de divèrsei sites de produccion e l'aquisicion de tecnologias estrangieras. La prioritat foguèt donada a l'indústria per Colbert que permetèt a França de s'equipar d'una indústria modèrna e productiva. Per exemple, dins lo domeni dau textil que produguèt de lançòu famós dins lei regions de Rouen, Roubaix o Tourcoing. La produccion e la transformacion de canebe per la construccion navala venguèt tanben un sector important. La metallurgia conoguèt egalament un desvolopament important per sostenir lo devolopament economic e l'esfòrç militar. Per exemple, en 1643, l'artilhariá francesa desplegada pendent la batalha de Rocroi teniá 14 canons. En 1709, durant la batalha de Malplaquet, ne'n alinhava un centenau e de desenaus d'unitats de la flòta tenián entre 30 e 120 canons. Enfin, darrier exemple, lo domeni de la veirariá ambé la creacion de la manufactura dei Gobelins. La segonda realizacion, que va permetre d'assegurar la prosperitat dau país e son redreiçament rapide pendent lei periòdes de patz, foguèt lo desvolopament d'una flòta de comèrci importanta favorizant un flux de cambis importants ambé China e America. Lei pòrts de Nantes e de Marselha i conoguèron una creissença importanta.
L'agrandiment dau territòri francés[modificar | modificar la font]
La politica de guèrra de conquista de Loís XIV permetèt d'agrandir lo reiaume d'unei províncias :
- lo sud d'Alsàcia per lo tractat de Vestfàlia en 1648.
- lo nòrd de Catalonha e una partida d'Artois per lo tractat dei Pirenèus en 1659.
- lei vilas de Lille e Dunkerque en 1668.
- Franca Comtat e quauquei territòris de Flandra en 1679.
- lo centre e lo nòrd d'Alsàcia en 1697.
- la vila de Barcilona de Provença en 1713.
La construccion d'un patrimòni culturau major[modificar | modificar la font]
A la mòrt de Loís XIV, França èra venguda la premiera poissança culturala d'Euròpa. Lei caracteristicas majoras d'aquela dominacion foguèron la predominància de la literatura e de l'arquitectura francesas e l'influéncia fòrta de seis autrei formas d'arts coma la musica. Lo francés venguèt la lenga deis elèits europèas fins au començament dau sègle XX e l'estil dau poder francés foguèt copiat per la màger part dei princes europèus.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Lucien Bély, Louis XIV : le plus grand roi du monde, (ISBN 978-2-87747-772-7)
- (en) Colin Jones, The Great Nation: France from Louis XIV to Napoleon (1715–1799),
- (en) William Beak, Louis XIV and Absolutism: A Brief Study with Documents, Gisserot,
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo Palais Cardinau cambièt alora de nom per venir lo Palais Reiau.


text:
Pòbles indigènas d'America
Los pòbles indigènas d'America o amerindians o americans natius son los abitants precolombians del continent american, lors descendents e d'autres grops etnics que s'identifican amb aqueles pòbles istorics. D'en primièr, segon las recercas scientificas recentas, los èssers umans apareguèron en America en arribant per mar o pel pont de glaça o de tèrra que ligava Asia amb l'America del Nòrd, encara que d'autres teorias suggerisson que qualques grops arribèron de Polinesia per l'ocean Pacific. Aqueles grops se diversifiquèron formant fòrças nacions e tribús per tot lo continent.
Qualques pòbles indigènas d'America se desvolopèron en de societats avançadas basadas sus l'agricultura pendent fòrça sègles. Dins qualques regions crèeron de civilizacions fòrça desvolopadas amb de sistèmas religioses e politics complèxes. Las estimacions de la populacion originala d'America abans l'arribada dels europèus varia dins lo temps entre 10 milions a 120 milions, encara que un chifra mejana, a l'entorn de 50 milions siá pus acceptada.[1] La majora partida de la populacion viviá en Mesoamerica o dins la region occidentala de l'America del Sud.
Las malautiás desconegudas al Nòu Monde tuèron un percentatge fòrça important de la populacion amerindiana. La veròla, Lo tifus, la gripa, la difteria e lo sarrampiu causèron una de las calamitats mai granda de l'istòria umana. De fach, la primèra granda epidèmia comencèt abans de la conquista de Tenochtitlan. En America del Nòrd, almens 98 ondas d'epidèmias afectèron las populacions amerindianas dempuèi lo primièr contacte amb los europèus al sègle XX.[2] D'autras rasons explican la descreissença drastica de la populacion amerindiana coma l'utizacion de forçats per trabalhar dins las minas d'aur o las plantacions agricòlas o las guèrras de contunh amb los europèus e entre las comunitats indigènas.
A partir del sègle XX, la majoritat dels estats americans metèron en òbra de programas o aprovèron de leis per la proteccion de las culturas, lengas e dels sistèmas d'organizacion sociala dels pòbles indigènas. En Argentina, Mexic, Colómbia, Peró, Bolívia e Paraguai lors lengas gaudisson d'un tipe de reconeissença legala o oficiala. Als Estats Units d'America e Canadà, son pas somesas a totas las leis federalas o estatalas mas gaudisson del drech d'autonomia dins de las resèrvas (o vast territòris coma al Canadà) ont vivon. Los pòbles indigènas actualament son un percentatge considerable de la poblacion de qualques païses: Bolívia (55%), Peró (45%), Eqüator (25%), e Mexic (12%). Pasmens dins la majoritat dels païses lo compausent etnic predominant es lo mestís, es a dire d'ascendéncia europèa e amerindiana.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)New World, Old Myths de Bruce S. Thornton
- ↑ (en)Enciclopedia Encarta


text:
Solgne
Solgne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait Del ancià duché de Bar e banc d'un fief de la baronnie de Viviers.
- En 1324, Solgne èra camina de estaut entre País Messin e lo évêché.
- Cedit a la França en 1661.
- En 1810, Ancy-lès-Solgne fusiona amb Solgne.
- Dépendait de l'ancien duché de Bar et siège d'un fief de la baronnie de Viviers.
- En 1324, Solgne était marche d'estaut entre Pays Messin et l'évêché.
- Cédé à la France en 1661.
- En 1810, Ancy-lès-Solgne fusionne avec Solgne.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Paul Valéry
Ambroise Paul Toussaint Jules Valéry es un escrivan d'expression francesa, poèta, filosòf e epistemològ, nascut a Seta le 30 d'octobre de 1871 e mòrt a París lo 20 de julhet de 1945.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Nascut de paire d'origina corsega e de maire genoesa, Paul Valéry comencèt sos estudis a Seta amb los dominicans, puèi al collègi de Seta e al licèu de Montpelhièr. Comencèt en 1889 d'estudis de drech. Aquel meteis an, publiquèt sos primièrs vèrses dins la Revue maritime de Marseille. Sa poesia d'aquela epòca se plaça dins lo movement simbolista.
Nuèch de Gènoa[modificar | modificar la font]
Dins la nuèch del 4 al 5 d'octobre de 1892, coneguèt a Gènoa çò que descriu coma una grava crisi existenciala. Ne sortís resolgut a repudiar las idolas de la literatura, de l'amor, de l'imprecision, per consacrar l'essencial de son existéncia a çò que nomena la vida de l'esperit. Ne testimònian los Quasèrns ont s'esfòrça de notar totas sas reflexions de bon matin. Aprèp que, apond en mena de galejada, avent consacrat aquelas oras a la vida de l'esperit, me senti lo drech d'èsser nèci lo rèsta de la jornada.
La poesia es exclusa d'aquel biais de sa vida? Non, perque de vertat, segon Valéry, tot poèma avent pas la precision exacta de la pròsa val pas res. Pel mai al subjècte d'aquela a la meteissa distància que Malherbe afirmant seriosament qu'un bon poèta es pas pus util a l'Estat qu'un bon jogaire de quilhas.
De tot biais, Paul Valéry indica mai d'un còp que considèra aquela nuèch passada a Gènoa coma sa vertadièra origina, lo començament de sa vida mentala.
En 1894, s'installèt a París, e comencèt de trabalhar coma redactor al Ministèri de la Guèrra, e se liguèt amb Paul Léautaud. Demorèt alunhat de l'escritura poetica per se consacrar a la coneissença del ieu e del monde. Dempuèi 1900 fins a 1922, secretari particular d'Édouard Lebey, administrator de l'agéncia Havas, se consacrava cada matin a las primièras oras a la redaccion de sos Quasèrns, jornal intellectual e psicologic qu'una granda partida foguèt publicada pas qu'aprèp sa mòrt.
En 1900, se maridèt amb Jeannie Gobillard, una primièra cosina de Julie Manet (tanben filha de Berthe Morisot e d'Eugène Manet, lo fraire d'Edouard Manet) que se maridèt lo meteis jorn amb Ernest Rouart. Lo doble maridatge foguèt celebrat a la glèisa de Saint-Honoré-d'Eylau, dins lo quartièr de Passy a París. Lo coble Valéry-Gobillard aguèt tres enfants e demorèt ligat al coble Rouart-Manet (qu'aguèt tres filhs), e las doas familhas partejavan lors vacanças dins l'ostal « Le Mesnil », comprada per Berthe Morisot e Eugène Manet sus las ribas de Sèina[1].
Paul Valéry segava los « mardis » de Stéphane Mallarmé, carrièra de Roma a París, a l'ostal del poèta que ne demorèt un fidèl discipòl.
La poesia[modificar | modificar la font]
En 1917, jos l'influéncia de Gide entre autres, tornèt a la poesia amb La Jeune Parque, publicada per Gallimard. Escriguèt un poèma de 500 vèrses que i consacrèt quatre ans. En principi, auriá degut escriure - a la demanda de son editor Gallimard e de son amic André Gide - un prefaci poetic d'una trentena de linhas per acompanhar una novèla edicion de sos premièrs poèmas. Mas fin finala escriguèt çò qu'es consedrarà coma son cap d'òbra: lo monològ interior d'una jove femna en presa a un combat entre lo còs e l'esperit, escrit dins un formalisme digne de son mèstre Mallarmé.
Un autre grand poèma seguèt qualques ans mai tard: Le Cimetière marin (1920), puèi un recuèlh, Charmes (1922).
Aprèp la Primièra Guèrra Mondiala, Paul Valéry venguèt coma un « poèta oficial », plan fòrça celèbre — pas candid, se n'amusa — e fòrça onorat. En 1924, venguèt president del Pen Club français, puèi foguèt elegit membre de l'Acadèmia francesa l'an seguent. Dins lo discors de recepcion que prononcièt lo 23 de junh de 1927, Paul Valéry faguèt l’elògi d'Anatole France, son davancièr, sens prononciar son nom un sol còp[2]. En efècte perdonava pas qu'Anatole France se foguèsse opausat a la publicacion dels poèmas de Mallarmé.
En 1932, venguèt conselhièr dels musèus nacionals; en 1933, foguèt nomenat administrator del Centre Universitari Mediterranèu de Niça; en 1936, foguèt nomenat president de la Comission de sintèsi de la cooperacion culturala per l'exposicion universala; en 1937, foguèt creada per el la cadièra de poetica al Collègi de França; en 1939, fin finala, venguèt president d'onor de la SACEM.
Son òbra vertadièra, dins lo meteis temps, contunhava totjorn dins l'escur. La prigondor de las reflexions que foguèt donada dins sas òbras exigentas (Introduccion al metòde de Leonardo da Vinci, La serada amb monsieur Teste), sas reflexions sus l'avenidor de la civilizacion (Regards sul monde actual) e sa viva curiositat intellectuala ne faguèt un interlocutor de Raymond Poincaré, Louis de Broglie, Henri Bergson e Albert Einstein.
Ocupacion alemanda[modificar | modificar la font]
Jos l'ocupacion alemanda, Paul Valéry, refusant de collaborar, prononcièt coma secretari de l'Acadèmia francesa l'elògi funèbre del josieu Henri Bergson. Aquò li faguèt pèrdre aquel pòste, coma aquel d’administrator del Centre Universitari de Niça. Moriguèt lo 20 de julhet de 1945, qualques setmanas aprèp la fin de la Segonda Guèrra Mondiala. Aprèp de funeralhas nacionalas comandada per Charles de Gaulle, es inumat à Seta, al cementèri marin qu'aviá celebrat dins son poèma.
Son òbra[modificar | modificar la font]
Los ensags de Valéry mòstran sos inquietuds sus la perennitat de la civilizacion (« Nosautres, civilizacions, sabèm ara que sèm mortalas »), l'avenidor dels « dreches de l'esperit », lo ròtle de la literatura dins la formacion, e la retroaccion del progrès sus l'Òme.
Sa seria « Variété » (I, II, III, IV, V) se compausa d'un autre tipe d'escriches: aqueles que li foguèron comandats e si non sens dobte, d'esperel, auriá jamai escrit. Pasmens es una analisi prigonda impressionanta se tròba dins la seria de corts ensags sus divèrses subjèctes d'actualitat del sègle XX publicada jol titre: Regards sur le monde actuel.
Sa correspondéncia amb André Gide foguèt publicada en 2009.
Tanben publiquèt L'Idée fixe.
Filosofia[modificar | modificar la font]
La portada filosofica e epistemologica de l'òbra de Valéry es pauc coneguda es un dels pensadors del constructivisme[3].
Lo rapòrt que Valéry a amb la filosofia es particular. Dins sos Quasèrns escriguèt : « Legissi mal e amb languiment los filosòfs, que son tròp longs e que lor lenga m'es antipatica. » (T1 p197) En efècte, se s'inspira liurament de Descartes d'una mena de son metòde de « pensar », es pasmens fòrça critic sul discors filosofic d'esperel. Per Valéry, lo filosòf es mai un sofista biaissut, manejaire de concèptes, qu'un artesan al servici del Saber coma lo scientific es.
Pasmens, son desir de comprendre lo monde dins sa generalitat e fins al procèssus de la pensada ela meteissa — caracteristica del filosòf — orienta fortament son trabalh, çò que se manifèsta en particular dins:
- La Crise de l’esprit (Variété I) (« Nosautres, civilizacions, sabèm ara que sèm mortalas »)
- Petite Lettre sur les mythes (Variété II)
- La Politique de l’esprit, Le bilan de l'intelligence (Variété III) (« Dintram dins l'avenidor enrèire »)
- Discours de réception à l’Académie française
- Discours de l’histoire (Variété IV)
- Discours aux chirurgiens, L’Homme et la coquille (Variété V)
- Notre destin et les lettres (Regards sur le monde actuel)
e tot lo long de sos Quasèrns.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Òbras[modificar | modificar la font]
- Introduction à la méthode de Léonard de Vinci (1895) (introduccion al metòde de Leonardo da Vinci)
- La Soirée avec monsieur Teste (1896) (La serada amb monsieur Teste)
- Essai d'une conquête méthodique (1897) (Ensag d'una conquesta metodica)
- La Jeune Parque (1918) (La Jove Parca)
- La Crise de l’esprit (1919) (La Crisi de l'esperit)
- Le Cimetière marin (1920) (Lo Cementèri marin)
- Album de vers anciens (1920) (Album de vèrses ancians)
- Charmes (1922) (Embelinament)
- Eupalinos ou l'Architecte (1923) (Eupalinòs o l'Arquitècte)
- L'Âme et la danse (1923) (L'arma e la dança)
- Variété I (1924) (Varietat I)
- Propos sur l'intelligence (1925) (Convèrsa sus l'intelligéncia)
- Monsieur Teste (1926)
- Variété II (1930) (Varietat II)
- Regards sur le monde actuel (1931) (Regards sul monde actual)
- Amphion (1931)
- Pièces sur l'art (1931) (Pèças sus l'art)
- L'idée fixe ou Deux Hommes à la mer (1932) (L'idèa fixa)
- Discours en l'honneur de Goethe (1932) (Discors en onor de Goethe)
- Sémiramis (1934) (Semiramis)
- Notion générale de l’art (1935) (Nocion generala de l'art)
- Variété III (1936) (Varietat III)
- Degas, danse, dessin (1938) (Degas, dança, dessenh)
- Discours aux chirurgiens (1938) (Discors als cirurgians)
- Variété IV (1938) (Varietat IV)
- Mauvaises pensées et autres (1942) (Ideassas e autras)
- Tel quel (1941, puis 1943) (Cossí es)
- Dialogue de l'arbre (1943) (Dialòg de l'arbre)
- Variété V (1944) (Varietat V)
Postums :
- Mon Faust (1946) (Lo meu Faust)
- L'Ange (1947) (L'Àngel)
- Histoires brisées (1950) (Istòrias copadas)
- Vues (1948) (Vistas)
- Œuvres I (1957) (Òbras I)
- Les Principes d'anarchie pure et appliquée (1984) (Los principis d'anarquia pura e aplicada)
- Corona et Coronilla (2008) (Corona e Coronilha)
Estudis sus Paul Valéry (fr)[modificar | modificar la font]
- Frédéric Lefèvre, Entretiens avec Paul Valéry, Le Livre, Chamontin et chez Flammarion, 1926.
- Marcel Doisy, Paul Valéry. Intelligence et Poésie, Les Univers de la Littérature IV, Paris, Le Cercle du Livre/ Édition Paul Mourousy, 1952.
- Octave Nadal, La Jeune Parque, manuscrit, présentation, étude critique, Le Club du Meilleur Livre, 1957.
- Jacques Derrida, « Qual Quelle. Les sources de Valéry », 1971, repris dans Marges – de la philosophie, Minuit, 1972.
- Michel Philippon, Paul Valéry, une Poétique en poèmes, Presses Universitaires de Bordeaux, 1993
- Sylvie Ballestra-Puech, Lecture de la Jeune Parque, Klincksieck, 1993.
- Denis Bertholet, Paul Valéry, 1871-1945, Plon, 1995.
- Michel Philippon, Un Souvenir d'enfance de Paul Valéry, Éditions InterUniversitaires, 1996
- Fabien Vasseur commente La Jeune Parque, Poésies, Foliothèque, Gallimard, 2006.
- Emil Cioran, Valéry face à ses idoles, L'Herne, Essais Et Philosophie, 2007.
- Michel Jarrety, Paul Valéry, Fayard, 2008.
- Anna de Noailles, En relisant les Cahiers de Paul Valéry, 3 tomes
- Philippe Baudry, Valéry trouveur: métaphysique et littérature, Kindle, 2010; CreateSpace, 2011. Valéry Finder: Metaphysics and Literature, Kindle, 2011; CreateSpace, 2011.
- Aimé Lafont, Paul Valéry, l'homme et l'oeuvre, Jean Vigneau, 1943
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Œuvres de Paul Valéry (domaine public au Canada)
- (fr)Paul Valery - les harpes secrètes du Cimetière marin à la Jeune Parque (Françoise Manodritta)
- (fr)« L’aventure éditoriale des cahiers Paul Valéry : vingt ans après » par Julia Peslier sur le site Fabula, La recherche en littérature
- (fr)"Paul Valéry" (Michel Jarrety)
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jornal de Julie Manet, ed: Scala
- ↑ (fr)Paul VALÉRY
- ↑ (fr)Jean-Louis Le Moigne, Les épistémologies constructivistes, 1995, PUF, « Que sais-je ? ».


text:
Per Patric
Coma l’aucèl volaire e cantarèl
Vendrai pausar un poton sus ta pèl
L’ivèrn aurà levat son blanc mantèl
Te contarai la novèla dau sèr
Te cantarai una cançon d’espèr
Coma l’aucèl passatgièr liure e fièr
Coma l’aucèl volaire e parlufièr
Mormolharai prèp de ton cabecièr
E te dirai un secret vertadièr
Te contarai coma es endacòm mai
Te cantarai una cançon de lai
Coma l’aucèl passatgièr mai que mai
Repic :
La prima e l’estiu per t’aimar
E la tardor per te quitar
E l’ivèrn per te regretar)
Coma l’aucèl volaire e infidèl
Passarai pas a ton det un anèl
Mas te dirai lo jurament mai bèl
Te contarai que tornarai un jorn
Te cantarai una cançon d’amor
Coma l’aucèl passatgièr per totjorn
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
lundi 7 juin 2010
D'espargas salvatjas en junh
M'anetz pas creire e pasmens... ai trapat d'espargas salvatjas
en me passejant dins la garriga de Sauve !
Una planponh d'espargas tendras, verdas, bèlas,
de que faire una polida pascada.
Amb un tròç de lard, un crostet de bon pan e un gòt de vin roge del canton, farai un repais de fèsta.
En junh ! I a pas pus de sason...
2 commentaires:
- manjacostel a dit…
-
Polida culida e bon pascadon.
Nosautres que l'estiu es pas encara arrivat . Sonque dos jorns de bel sus Tolosa.;;e cap d'espargas
- 7 juin 2010 à 20:04
- Sylvie Berger a dit…
-
Mercé ! Me soi regalada.
L'estiu èra aquí dissabte, uèi es puslèu... la davalada !
Mas me rampèli pas d'aver culhit d'espargas aprèp lo mitan de mai per las mai tardièras !
- 8 juin 2010 à 14:51


text:
Guèrra de Crimèa
La Guèrra de Crimèa se debanèt d'octòbre de 1853 a setembre de 1856 entre l'Empèri Rus e una aliança formada de l'Empèri Otoman, de França, de l'Empèri Britanic e dau Reiaume de Sardenha. Faguèt partida de la lucha d'influéncia entre poissanças europèas sus lei territòris d'un Empèri Otoman en declin. La màger part deis operacions importantas se debanèt dins la Peninsula de Crimèa. Lei causas dau conflicte foguèron la volontat francobritanica de protegir l'Empèri Otoman còntra l'expansionisme rus, lo refús britanic de veire leis estrechs entre la Mar Negra e la Mar Mediterranèa sota lo contraròtle rus e la question de la proteccion dei Luòcs Sants entre França e Russia.
Ansin, quand en 1853, Russia ocupèt lei principats otomans de Valaquia e Moldàvia, lo govèrn de Constantinòple foguèt encoratjar de resistir militarament per lei Francés e lei Britanics. Après la destruccion de la flòta otomana per lei Rus, un còrs expedicionari francobritanic foguèt mandat en Crimèa per conquistar la basa navala de Sebastopòl. Aqueu sètge se debanèt dau 9 d'octòbre de 1854 au 11 de setembre de 1855 e s'acabèt per una victòria aliada. D'autreis operacions mens importantas se debanèron ai frontieras entre leis Empèris Rus e Otoman : leis Otomans foguèron venceire a Eupatoria dins la region de Danubi e lei Rus conquistèron la vila de Kars dins lo sector de Caucàs.
A partir de 1855 e de la conquista de Sebastopòl, de negociacions acomencèron e foguèron concludas en 1856 per lo Tractat de París :
- substitucion d'una tutèla colectiva d'Euròpa au protectorat rus sus lei principats de Valaquia e Moldàvia.
- libertat de navigacion sus Danubi.
- desmilitarizacion deis illas Aland.
- abandon dei revendicacions russas sus la proteccion dei crestians ortodòxs de l'Empèri Otoman.
- revision de la convencion de 1841 sus leis estrechs.


text:
Hè ath torn de 70 milions d’ans, ena èra segondària, laguens deth Mesozoïc e concrètament en Cretaci superior, era tèrra ère plan diferenta dera actualitat e era Conca Dellà ère ua plana dubèrta ara mar damb un clima suau e vegetacion abondosa quan es Pirenèus tot just començauen a lheuar-se. Precisament ei pendent aguest periòde que se situen es rèstes de dinosaure que s’an trobat en aguesta zòna.
Es descorbiments de fossils de dinosaures en Catalonha son relativament recents; era prumèra trobalha d’un uas de dinosaure siguec ena restanca der embassament de Sant Antoni, en Tremp (Pallars Jussà), er an 1927. Enes ans 40 se heren quauques trobalhes isolades mès ei pendent era decada des 50 e 60 qu’investigadors allemands e francesi, en collaboracion damb er Institut Lucas Mallada de Madrid, heren es descubèrtes mès importantes.
A principis de 1980, dempús d'un temps sense excavacions, ua naua equipa, formada per investigadors der Institut de Paleontologia de Sabadell e dera Universidad Autónoma de Madrid, reprenec es estudis en aguesta zòna.
Des der an 2001 ua equipa de scientifics deth Museu de la Conca Dellà, er Institut Català de Paleontologia e era Universitat Autònoma de Barcelona a représ es excavacions e es estudis, autant en jadiments que ja se coneishien com en naui.
Es rèstes mès significatives se pòden veir en aguesta sala, atau com era reproduccion a mesura reau deth Pararhabdodon isonensis.


text:
Lo pòrt de Baiona qu’es fòrt ligat a l’istòria de la vila. Deu temps de la sobiranetat anglesa, a l’Edat Miejancèira, Baiona qu’es vadut un vertadèir pòrt maritime e fluviau e que s’a coneishut l’apogèu enter los sègles XIIau e XIVau. Pitat a la confluéncia de l’Ador e de la Niva, parçan aperat Mar grana, la vila que s’espandish las activitats marinas sus las arribas de la Niva. La vila que ganha tèrras sus las bartas e los igars. Lo son quartièr baish qu’es lo deus pòrts interiors qui son canaus pujats per la mareja e suus quaus navigan petits batèus atau com tilhòlas e galupas. La reputacion deu pòrt qu’es hòrta pr’amor deus talhèrs navaus qui hèn vaishèths de plenmar (naus, galeras, pinassas…) Las relacions comerciaus que son prospèras dab la Navarra, la Flandra, las vilas hanseaticas e mes que tot dab Anglatèrra. Entà favorizar aquera activitat essenciau tà la vila, los baionés n’an pas nat cès de lutar entà mestrejar lo fluvi e lo son bocau de cap a la Mar grana.
A l’Edat Miejancèira, l’Ador que’s gita a Capberton, vertadèir avant-pòrt a un quinzenat de quilomètres de Baiona. De cap a 1410-1430, fenomèns naturaus que provòcan lo desplaçament deu bocau mes au nòrd, a 32 Km de la vila, entrainant la caduda de las activitats marinas. En 1578, après un obrador monstre miat per l’engenhaire Loís de Foish, un estuari artificiau qu’es creat a 6 Km de la ciutat. Aquesta obertura deu Bocau nau que bonifica la vila e los país vesins. Au sègle XVIIau, la vila de Baiona qu’es reconeishuda com un pòrt famós e de gran trafic. D’ara enlà que’s concentra las activitats sus las arribas d’Ador, de cade costat deu pont Sent Esprit. A capvath, sus l’arriba dreta, Colbert que crea en 1666 l’Arsenac deu Rei qui hornish batèus subertot pendent guèrras maritimas. La guèrra de corsa, miada peus Corsaris deu Rei, que torna aviar regularament la construccion navau pendent l’Ancian Regime. En 1784 iva franquesa qu’es acordada : las mercaderias estrangèiras que son exemptadas de tota espècia de polícia, de formalitats e de drets. Au sègle XVIIIau, lo pòrt de Baiona qu’es mes que tot un pòrt de cabotatge de cap ad Espanha o au reiaume. Lo trebuc màger entau trafic n’es pas reglat : lo bocau de l’Ador, lo franquiment de la barra (bancs de bedosas) que damora iva vertadèira trava entaus vaishèths de plenmar. Au sègle XIXau, après un long periòde de maishanta activitat, Baiona que vad un pòrt industriau dab l’implantacion de las Hargas de l’Ador en 1881-1883 ; qu’es un deus premèrs exemples de siderurgia sus aiga en l’Estat francés. La fabrica que recep matèrias premèras de l’exterior (holha gualesa e anglesa, minerau de her de Bilbo). Los navius qui se’n tornan de cap a la Biscaia que son vueits mes lestats e los qui se’n tornan cap a l’Anglatèrra que son cargats de travèrsas e de bigas de minas tirats deu pinhadar gascon. Aquestas hargas que tròban mercats importants en çò deus hialats de camins de hèr deu Mijorn e d’Orleans mes especiaument. Despuish 1887 la gestion deu pòrt qu’es concedida per l’Estat a la Crampa de comèrci.
Sofre de Lac, milhòc de Gasconha, produits quimics, idrocarburs, herralhas e bilhetas d’acèr que son las matèrias qui hèn lo dinamisme portuari.
Au bocau de l’Ador, amainatjaments deus importants que permeten l’arcuelh deus navius : paishèra nòrd en 1966, paishèra sud en 1977 e navèra paishèra sud en 2000. Qu’es possible l’entrada de batèus de 20 000 tonas. Uei, lo pòrt de Baiona, industriau e comerciau que s’espandish sus quate comunas de l’estuari de l’Ador : Baiona, Anglet, lo Bocau (Pirenèus Atlantics) e Tarnòs (Lanas). Dab 800 emplecs dirèctes e 3 000 emplecs indusits, que participa tà l’istòria e tà l’actualitat economica de Baiona e deu son parçan.
Hont : www.bayonne.port.fr
L’Arklow Faith que passa lo bocau de l’Ador. Qu’es un cargo irlandés de 3000 tonas de carga qui arriba deu Portugau tà har lo plein au pòrt de Baiona. Entà seguir lo batèu, clicatz ací.
(musica : Desamarra ! – Mossu T e lei Jovents)


text:
1365
Aquesta pagina concernís l'an 1365 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Trabalhs importants d'agrandiment dau Sanctuari d'Al-Hussayn ibn Ali a l'iniciativa dau sultan jalayírida Uways ibn Hasan Jalayiri. Lo dòme e lei muralhas dau bastiment principau foguèron restaurats e l'encencha enviroutant la mosqueta foguèt bastida.
Literatura[modificar | modificar la font]
Acabament de l'escritura dau Nagarakertagama qu'es l'òbra de Mpu Prapanca. Es un elògi dau rèi Hayam Wuruk de Majapahit qu'es una òbra majora de la literatura javaesa d'avans lo sègle XV e una fònt istorica fòrça importanta per l'estudi de Majapahit a son apogèu.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]


text:
Trombon
Lo trombon o trombòne (o familiarament buta-tira) es un instrument musical de la familha dels aerofons, sosclassa dels octons. Dins sa version modèrna e la mai espandida es conegut coma trombon a coulisse, e se caracteriza per una pompa mobila (“coulisse”) en forma de U que religa dos tubes parallèls e es aital alongable modificant doncas lo percors de l'aire e l'intonacion de l'armonica de basa.
Existís a mai lo trombon de pistons que es estructurat sul meteis principi que la trompa. Lo musician que jòga del trombon se sona trombonista.
Lo trombon foguèt lo primièr dels octons a dispausar dels armonici nelle sèt posicions degli attuali instruments de piston, e di conseguenza della gamma cromatica, gràcias a la coulisse, que per aquò èra considerat a la debuta coma lo mai perfièch dels instruments a embocadura.


text:
Plumalhon-126
19 août 2008 19:56 0 messages
Cobertura : Au Tògo ; la biodiversitat
Jòcs paginas 2 e 15
lo bon ordi : mots de 6, 7 e 8 casas
chifras a plaçar : nombres dens una grasilha
26 mots mesclats de tornar trobar
sudoku : aisit, mejan e dificil
Actualitat
Mustra internacionau sus l’aiga en Saragossa dinc au 14/09/08
Purmèra mustra universau a Londres en 1851
Tògo, ua jornada dab los mainats au vilatge de Agbatitoé
Tèxte e fòtos de M.A. Paris
l’aiga, tot suu cap
causida deus noms petits
responsabilitats deus mainats
cosina a l’airejada
jòcs
Lo sanglar
los cosins sauvatges deus porcs
Dans la même rubrique
4 février 2008 – Plumalhon-121
21 décembre 2007 – 120-Plumalhon
26 novembre 2007 – 119-Plumalhon
6 novembre 2007 – 113-Plumalhon
6 novembre 2007 – 114-Plumalhon


text:
08/10/2017
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Nicolas Peuch nos informan que los convidats de l'emission dau diumenc 8 d'octobre 2017 sur França Blu Perigòrd sera Patric Salinhier per parlar de son libre de novelas « Les Marelles » coma son illustrator Francis Pralong.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Per escotar l'emission en directe o en redifusion, clicar sur lo ligam: França Blu Perigòrd
Veiqui lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
e los ligams vers lo sites de Nicolas Puech: www.nicolaspeuch.com e anemtrio.com e facebook.com/nicolaspeuch
01/10/2017
La cavala dau diable
Jean-Claude Dugros nous livre la version occitane du conte « La jument du diable», collecté à Quinsac par Claude Seignolle, dans « Contes populars de Perigòrd», livre bilingue occitan français, 25€ éditions Novelum IEO 2016.
Un jòune òme tornava la nuech de la frairiá de Tivier quand fuguet jungut per un cavalier que aviá pas auvit sa corsa. L’òme, que coneissiá pas, li perpauset de lo prener coma se sus sa béstia, una brava cavala fringarela. Lo dròlle gaste e que era pas sauvatge acceptet la perpausicion e montet a pilharòt darreir l’òme. Queu d’aquí parlava gaire e parava sovent l’aurelha. A-d’un moment, un chen udolet a la mòrt, coma se ditz. Còp-sec, l’òme faguet galopar sa cavala dins quela direccion.
‘Ribat rasís la maison escartada onte udolava lo chen, lo cavalier sautet per terra e confiet sa montura au goiat.
– Me sonan emperaquí, espera-me, çò-disset, e fai ‘tencion que s’eschape pas.
Tanleu l’òme entrat dins la maison, la cavala comencet de bufar e, tot d’un còp, se plànhet emb… una votz de femna :
– Un, lo pòde portar, mas dos, quò pesa tròp per io.
Estonat, lo dròlle sautet per terra e, pensant que son imaginacion li fasiá sa testa, parlet a la béstia en se trufant quitament de se :
– Anem, brava cavala, veiquí que vene trasfòu… m’a semblat t’auvir parlar.
– Non, respondet la cavala, as ben auvit… sei una domaisela de Nontronh que, ailàs, s’es venduda au diable que te menet aquí… si me creses pas, èspia mos onglons.
Espiet e veguet que la cavala aviá daus gentes pès de dròlla.
– Seriá tu, disset ‘laidonc la cavala, demorariá pas quí, lo diable a justament mestier d’un fòrt chavau per tirar lo fems de sas escúrias…
Lo dròlle se’n fugiguet e, a las darnieras novelas, galopava totjorn.
Contat per M. Duverneuil, de Quinçac (Dordonha).
17/09/2017
Lo diable es meschant obrier de Claude Seignolle revirat en òc per Joan-Claudi Dugros
Jean-Claude Dugros nous livre la version occitane du conte « Le diable est mauvais ouvrier», collecté à Brantôme par Claude Seignolle, dans « Contes populars de Perigòrd», livre bilingue occitan français, 25€ éditions Novelum IEO 2016.
Aquí deve far un a-part-se e revelar que i a de las lengas de pelha que disen que lo diable es un obrier plan grole(1).
Un jorn que voliá venir mestre maçon, acceptet de segre los conselhs d’un bon obrier per amor d’aprener (2)totas las finessas dau mestier.
Ailàs, e mai siá aprendís, l’Emmaliciat (3)se montrava mai neci qu’un aprendís. Quand li damandavan dau mortier, lo botava en casson e lo liava emb-d’una còrda per lo portar… Quand avián besonh d’aiga, la botava dins un panier a salada… Quand volián de las bricas, las ‘molonava dins una sacha de papier… Quand se montava un enart(4), demorava aquí a lo mantener a fòrça de braç tota la jornada en plaça d’i botar un madrier.
De tau biais que tot lo monde podiá pas s’empaichar de far de las meschantas remarcas coma : « Prestan tròp au diable », o bentot : « Un dròlle es mai fòrt que se », o mai : « Lo fan p… pus naut que a lo cròs ».
Talament que, mortifiat, lo diable se’n fugiguet e galòpa totjorn.
Contat, en 1934, per Madama Rey, que teniá un osteu a Brantòsme (Dordonha).
Vocabulari : (1) piètre(2)afin de(3)le malin (4)échafaudage
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 26
Caüsac ven nos junher, e, meschanta surpresa, mena coma se son vielh amic Bosquet. Sabe pas si quo era eu dau temps de mas chenadas, mas me renconhe un pauc sus mon sieti, lo nas dins ma taça de cafe. Franciscò a cloncat dins una obludença ben fasenta, e quo es per io tot sol que Caüsac fai lo resumat de la situacion. Chapeirós a pas dich grand chausa, mas los comissaris avián pogut comprener que s’era rendut compte que los dos dròlles eran pas de se, que era vengut meitat fòu de colera, aviá talament secutat sa femna que la paubra s’era empoisonada. Demai, l’ainat, Marc s’apela, pas Gaspard, semblava pas tot a fet normau. Chapeirós s’ i era tornat, nonmàs per que sa novela femna s’ocupe daus dròlles, puei aviá laissat Clarmont per un autre cabinet d’avocats a Vilafrancha. E aqui, degun aviá jamai vut los dròlles. La seconda femna aviá jamai ren dich de çò que se passava a la maison per paur de la violença de son òme, totjorn presta a espetar. E puei un jorn Marc s’era enfugit. Chapeirós sabiá ben que lo paubre dròlle podriá ren dire a daus enquestaires, mas de saber qu’un professor s’era botat en testa de lo sonhar, la paur l’aviá près, e si jamai eu ‘nava mielhs, seriá fotut de parlar. Aviá pas ‘gut tròp de mau a trobar l’òrre arcandier que aviá ‘chabat sa carriera dins lo granier daus Ombradors. La seguida, la coneissiam. Franciscò suertet de son maucòr, dos cafes bien sarrats, era preste a tornar menar la lonja veitura negra. Los dos comissaris se tuqueren de man, e Bosquet se’n anet. Mas se reviret sus lo bassolh, lo det guinhaire vers io, Julian Vernhanegra, çò-disset, quo era pas mau lo còp de las menòtas, mas faudriá pas lo tornar far tròp sovent…( de segre)
Joan Ganhaire
09:13 Publié dans Cultura e literatura en òc, Joan Ganhaire, Daus òmes que tomban | Lien permanent | Commentaires (0)
10/09/2017
La boítia daus diabletons, Claude Seignolle, revirada en òc per Joan-Claudi Dugros
Jean-Claude Dugros nous livre la version occitane du conte « La boite des diabletons», collecté à La Nouaille par Claude Seignolle, dans « Contes populars de Perigòrd», livre bilingue occitan français, 25€ éditions Novelum IEO 2016.
Un còp, un chastelan dau ranvers de La Noalha damandet a son vàslet de li tornar (sabem pas d’onte) una certana bóitia e subretot de pas la drubir.
Lo vàslet partiguet a chavau, trobet la boítia misteriosa, l’estachet solidament a sa sela e tornet.
Tot parier, ‘ribat a Resónzac, sa curiosetat fuguet mai fòrta. Se plantet, entredrubiguet la boítia per amor de veire çò que i aviá dedins. Malur, se’n eschapet còp-sec una tropelada de diabletons que se boteren a li montar dessús au punt que, jos lor pés, tombet per terra.
– Qué vòles que fasam… qué vòles que fasam… credavan en contunhant de l’estofar jos lo nombre qu’aumentava totjorn.
Lo vàslet veguet son sauvament en lor credant d’empeirar la rota.
Còp-sec los diabletons galoperen au riu, amasseren las peiras dau liech e, los gitant a tota fòrça, empeireren la rota de Resónzac.
Pensatz si nòstre paubre curiós ne’n profiechet per s’en fugir aus quatre galaups. Mas, ailàs, los diabletons anavan talament viste que tocavan tot lo temps montura e cavalier, talament que queu d’aquí manquet morir jos los còps que lo machavan de mai en mai.
Urosament lo chastelan veguet de lonh volar las peiras. Galopet a las Quatre Rotas de Bòrd, au davant de son vàslet e lai, d’un signe, faguet rentrar los diabletons dins lor boítia.
En atendent, la rota d’entre Resónzac e las Quatre Rotas de Bòrd es estada tant solidament empeirada qu’exista enquera anuech. Culhit a La Noalha (Dordonha).
08:51 Publié dans Cultura e literatura en òc, La Vita en òc ( archivas DL papier) | Lien permanent | Commentaires (0)
26/08/2017
La lebre de las Quatre Rotas, Claude Seignolle revirat en òc per Joan-Claudi Dugros
Jean-Claude Dugros nous livre la version occitane du conte « Le lièvre des Quatre Routes», collecté à Montpon par Claude Seignolle, dans « Contes populars de Perigòrd», livre bilingue occitan français, 25€ éditions Novelum IEO 2016.
Mai d’una nuèch en seguent, un boschatier de la Dobla veguet, a la capforcha de las Quatre Rotas, un brave lebraud qu’era totjorn quí e que, chausa estranja, demorava quilhat sus sas pautas de darreir e fasiá, l’un après l’autre, devers las quatre direccions dau ciau, daus signes de sonada en levar una pauta e en la bolegar emb insisténcia.
Vielh chaçaire, nòstre òme decidet de lo tuar. ‘Laidonc, lo quatresme ser, li fotet una charja de chabrotina qu’auriá tuat un lop. Mas lo lebraud, e mai aguesse recebut lo plomb en plen còrs, boleguet pas e contunhet son manetge misteriós.
Tornat au vilatge, lo boschatier anet parlar de quò au curet e queu d’aquí li disset :
– Mon paubre amic, pòdes t’escornholar a tirar, quitament emb de las balas… queu lebraud es ren mai que lo diable… e los signes que li veses far ‘tiran son monde a-d’un Sabat que deu balhar dins lo ranvers… Si vòles rendre un grand servici e eschivar a ton vielh curet de zo far se-mesma, tòrna lai queste ser mas, queste còp, charja ton arma emb quelas boletas de pan qu’ai benesidas a la Sent Joan passada…
E mai tremolesse de páur, lo boschatier faguet coma li damandava lo curet. Tiret lo lebraud e fuguet fòrt content de li veire far lo pincaperier. Tot parier, après èsser demorat un moment estabosida, la béstia se tornet quilhar e se’n fugiguet en se tener lo cuol emb doas pautas… ‘Laidonc, a flor e a mesura que se’n anava, nòstre òme l’auviguet torn a torn janglar, benlar, japar, bramar e udolar…
E, en tot far quò, se vegueren de las chambas eschacieras, puei daus braç secs, enfin un long còrs magre, sale coma lo d’un charbonier.
Manca d’aver agut la berluja, lo boschatier aviá bravament vist lo diable.
Contat per M. Chaumeil, de Mont Páun (Dordonha).


text:
Vallières-les-Grandes
Vallières-les-Grandes es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loir e Char e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La una de las mai grandas municipalitats de Loir-e-Doncas que, Vallières-lès-Grandas a situat a l'extrèm oèst del departament. Es limitrophe de 2 comunas d'Indre-e-loire : Mosnes e Souvigny de Touraine.
Comuna environada de bòsques hormis a lo sieu extremitat oèst, a traversat per l'Acumula #que pren la siá font en lo bòsc de Chaumont per se #tirar en la Loire a Amboise.
L'une des plus grandes communes de Loir-et-Cher, Vallières-lès-Grandes est située à l'extrême ouest du département. Elle est limitrophe de 2 communes d'Indre-et-loire : Mosnes et Souvigny de Touraine.
Commune entourée de forêts hormis à son extrémité ouest, elle est traversée par l'Amasse qui prend sa source dans la forêt de Chaumont pour aller se jeter dans la Loire à Amboise.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Anglars de Sant Flor
Anglars de Sant Flor ( Anglards-de-Saint-Flour en francés) z-es 'na comuna auvernhata, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Perimètre delh territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Castrum Anglarense, en latin, en 926, Anglars, en 1286, Anglare, al sègle XIV, Anglards, en 1406, De Anglaribus, latinizacion de 1458, Anglartz, en 1470, Anglars, Anglart, en 1494, De Anglaris, latinizacion de 1499, Anglardz, en 1622, Anglartz, en 1623, Anglard, en 1731, Anglars près Saint-Urcize, en 1784 [1]. Lo nom ven delh latin angulus, « angle », amb lo sufixe -aris. Lo nom es motivat per lo contengut d'un angle, mai que mai una tèrra en fòrma de coenh, de chanton [2],[3]. La prononciacion es [an'glar] a Lastiguet e a Vabres [4].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra delh canton de Sant Flor-nòrd; es ara delh canton de Nòvaglèisa de Truèire.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Pèire Biron (escrivan)
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a0113514968540X1j9V
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 18
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 277
- ↑ enquèsta Sivadon junh 2018


text:
Oneux (Somme)
Oneux (Somme) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat a aperaquí 15 km de la vila de Abbeville, lo vilatge se tròba sus un scenari #que culmini a 53 m a lo-dessus del nivèl de la mar. Lo climat i es océanique.
Situé à environ 15 km de la ville d'Abbeville, le village se trouve sur un plateau qui culmine à 53 m au-dessus du niveau de la mer. Le climat y est océanique.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo luòc levava antany del comtat del Ponthieu, província de Picardie.
Lo sant patron es Sants-Martin, nom de l'ancian vilatge #que se trobava antany 2 km mai al nòrd e #que patís un incendi l'an 1692. Es continuament a aquela destruccion que las villageois #venir s'installar dins l'actual pòble.
Le lieu relevait autrefois du comté du Ponthieu, province de Picardie.
Le saint patron est Saint-Martin, nom de l'ancien village qui se trouvait jadis 2 km plus au nord et qui subit un incendie en 1692. C'est suite à cette destruction que les villageois vinrent s'installer dans l'actuel village.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Oblast de Transcarpàcia
Transcarpàcia (en ucraïnian ЗakapпaTcbka oблacTb, Zakarpatska óblast o ЗakapпaTTя, Zakarpàttia; en ongrés Kárpátalja) es una de las 24 províncias o oblasts d'Ucraïna. Se tròba a l'extremitat occidentala de l'estat, confronta Polonha al nòrd, Eslovaquia al nòrd-oèst, Ongria al sud-oèst, Romania al sud, e las oblasts ucraïnianas de Lviv al nòrd-èst e d'Ivano-Frankivsk al sud-èst.
A una superfícia de 12.800 km² e una populacion de 1.249.663 abitants (2004). La capitala es Ojhorod (ýжropoд) e las vilas mai importantas Mocachève (MykáчeBe) e Txop (Чoп), notz de comunicacions. L'economia regionala es basada sul comèrci transfrontalièr e l'espleitacion vitivinicòla e forestièra.


text:
Le ravaudeur n'a pas collecté toutes les pièces du puzzle. Le ravaudeur ravaude, j'entends par là qu'entre les morceaux de sa peine il suture, et que suturant il renonce à l'unité de ce qu'il rassemble et sa tâche c'est de faire tenir ensemble, et son travail un manteau d'Arlequin.
vendredi 25 novembre 2016
Il faut
1 commentaire:
Traduction en Oc de Stéphane Lombardo:RépondreSupprimer
Cau
Es a mon torn de botar dins leis envelòpas leis actes de decès, lei fotocòpias dau libret de familha, leis entresinhes dau notari. Cada fuelh pesa, cada sagèu destacat es un arrancament. Cau respòndre ai letras de simpatia, cau tornar prene lo trabalh, se cau plegar ai devers que solets me tenon, cau dau moment que vòle pus ren. Auràs pas coneigut lo dòu repetit, lei mòrts ploran pas lei mòrts, lei mòrts mancan mancas coma manca mair. Lo diacre s'es enganat dins la bestiesa de sa fe, que pretendiá qu'Armelle aviá rejonch Flavie damont, dins la lutz, es faus, se vos es un luec comun, es l'abséncia en nautres qu'avètz cavat vautrei, mei mòrtas, aqueu trauc sensa fin que me rosiga, e que m'esquine a destriar dau rondèu insensat dei remembres dei caras e mai dei pèus. Ton còu linge coma un pèu, tei cilhas desmesuradas, la boca dubèrta de mair dins l'esfòrç d'un autre buf, la plueja que nos trempèt Laurent Philippe amb ieu dins la nuech de novembre, leis onglas rosigadas de l'emplegat dei pompas funèbras, lo cant faus dei vièlhs prèga-dieus, cau far amb aqueste magma, valent a dire far sensa vautrei, vos subreviure, tornar prene lo rondèu, esperar mon torn.