text:
Nigèr (fluvi)
Nigèr es un flume d'Africa occidentala, lo tresen del continent per sa longor aprèp Nil e Còngo.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
L'etimologia del nom del flume es incertana. Sus las ancianas mapas europèas, lo nom se balhèt al braç mejan del flume al Mali actual. Sus la mapa olandesa de 1660, a costat, Nigèr apareis coma identic al flume de Senegal (rio senega) que lo prolonga aprèp Tomboctó prenent alara lo nom de fluvius niger. Aquela mapa mòstra que los Europèus coneissián l'existéncia d'un grand flume a l'interior de las tèrras, mas ne coneissián pas clarament la font (sus la mapa, d'aperaquí dins la region dels Grands Lacs) e tanpauc lo dèlta (confondut amb aquel del flume de Senegal). Dins lo golf de Benin, lo flume que s'escampa es pas identificat pel cartograf.
Es temptant, amb un pauc d'eurocentrisme, de far del mot latin niger (« negre ») l'etimon del flume. Mas los Portugueses, primièrs explorators e colonizators de las còstas africanas, daissèron, sens aver recors al latin, un Rio Negro (coma o faguèron alhors, en Brasil, per exemple) en utilizant la lor lenga sus las mapas. E mai, las aigas del flume son pas negras (çò qu'explica pus sovent lo nom de rio negro). Una temptativa d'explicacion seriá de dire que lo flume foguèt nomenat atal per lo designar coma lo « flume dels Negres ». Mai pas cap d'autre riu african, asiatic[1] o americana que prenguèt lo nom de la color del pòble qu'abitan las ribas.
L'explicacion plus probabla es que los Portugueses, coma o faguèron per Senegal, adoptèron lo nom local del flume e l'etimologia pus probabla, amb aquela ipotèsi, es lo toarèg gher n gheren (« flume dels flumes ») abreujat en ngher e en usatge lo long de las ribas a Tomboctó[2].
En sosten de l'etimon d'origina berbèr, la taula de Peutinger menciona un flume african, le flumen Girin e la legenda : Hoc flumen quidam Grin vocant, alii Nilum appellant, dicitur enim sub terra Etyopium in Nylum ire Lacum, « Aquel flume se nomena Grin, d'autres l'apelan Nil. Se ditz que corrís al sud de (« jos ») Etiopia (« Africa ») e s'escampa dins lo lac de Nil. » Se nòta, pasmens d'aquela explicacions, Girin e Nil son pas, topograficament parlant, religats pel cartograf.
Nigèr a plusors noms locals: Jeliba o Joliba o Dhioliba en mandingue , Isa Ber en songhai .
Geografia[modificar | modificar la font]
L'enigma de Nigèr[modificar | modificar la font]
Nigèr demorèt longtemps un enigma per los geografs. Las caravanas sahelianas que comerçavan amb l'Africa del Nòrd dempuèi Tomboctó raportèron qu'aquela vila es irrigada per un grand flume mas foguèt la sola informacion de que dispausan los geografs europèus que, d'un biais mai o mens seriós, mai o mens documentat, rempliguèron los blancs. Las ipotèsis pus fantasierosas foguèron avançadas.
Qualques lo confondèron amb Senegal o amb Còngo, d'autres ne faguèron una branca de Nil e per d'autres encara, foguèt un riu tributari d'un lac interior.
Dins lo libre V de L'Istòria naturala, Plini lo Vièlh menciona mai d'un còp aquel flume [3] : « lo flume Nigris separa Africa e Etiopia ». « Dins l'interior d'Africa, del costat de miègjorn, en dessús dels Getules, e aprèp aver traversat de desèrts, se tròba primièr los Libiegipcians, puèi los Leucetiopians; pus lèu, de nacions etiopianas: los Nigritas, atal nomenats d'un flume qu'avèm parlat. » Aquela mencion corrobòra l'ipotèsi sus l'etimologia del nom: lo pòble african pren, per l'autor latin son nom del flume e non l'invèrs. « Nigris a la meteissa natura que Nil; produsís de canavèra, de papir e los meteisses animals ; l'aigat se fa a la meteissa epòca; a sa font entre los Etiopians Tareleans e los Oecalics. » Ailàs pels geografs futurs, Plini ensenha pas suls dos pòbles. La font de Nigèr demorava doncas un mistèri imprecís. Pus lèu, Plini supausa que Nil e Nigèr son religats: « [Nil] se fugís encara un còp dins los desèrts de vint jornadas de marcha, fins al confinh d'Etiopia; e quand reconeis derecap la preséncia de l'Òme, se lança, sens dobte gisclant d'aquela font que nomenèron Nigris. Aquí, separant Africa d'Etiopia, las ribas ne son pobladas, sinon d'Òmes, almens de bèstias e de mostres : creant de forèsts dins son cors, travèrsa per la mitat Etiopia, jos lo nom d'Astapus, mot que, dins la lenga d'aqueles pòbles, significa una aiga sortissent de las tenèbras. »
Al mitan del sègle XIV, lo viatjaire e geograf arabi, Ibn Battuta, traversèt lo Sahara, longa Nigèr que crei, el meteis, èsser Nil, per aténher Gao, e l'emperaire de Mali. Remonta lo flume fins a Tomboctó que daissa en traversant lo desèrt vèrs son Marròc nadal — tempta pas, ailàs per la precision geografica, de lo remontar fins a Egipte.
Un sègle pus tard, los explorators portugueses son los primièrs a explorar sistematicament e a colonizar las còstas africanas per securizar la rota maritima cap a Índia. Nigèr es tojorn mencionat sus lors mapas mas, gaireben tot temps, coma cap amont de Senegal. Es a dire que l'Africa interiora los interèssa pauc.
Aquò demòra vertadièr per las poténcias colonialas successivas que prenon la man nauta en mar : Olandeses, Franceses, Angleses, totas dessenhan de mapas e totas s'enganan al subjècte d'aquel flume.
A la fin del sègle XVIII, venguèt clar que Nigèr es pas Nil tanpauc Senegal e Tomboctó es una vila mitica dins l'imaginari europèu aprèp las descripcions daissadas per Leon l'African sus sa riquesa en aur, estòfas e esclaus, que provòca desir de coneissenças (en mai d'aur) dels Europèus. Los Angleses fondan, en 1788, l'Associacion Africana per la Promocion e la Descobèrta de las Partidas Interioras d'Africa (Association for Promoting the Discovery of the Interior Parts of Africa), pus coneguda jos lo nom abreujat d'Associacion Africana. Lo seu but es la localizacion precisa de Tomboctó e la definicion del traçat de Nigèr. S'organizèt plusors expedicions.
Lo major Daniel Houghton (1740-1791) esatbliguèt que lo cors del flume orientat oèst-èst empacha que siá lo prolongament del flume Senegal. Moriguèt pendent una expedicion. Son successor, Mungo Park, pendent una expedicion en 1805, seguèt lo flume sus 1 600 km de Bamako a Bossa per trobar son camin exacte cap a l'ocean Atlantic. Demorava de ne trobar la font.
Alexander Gordon Laing, militar britanic en pòste en Sierra Leone, es lo primièr explorator que, al començament de las annadas 1820 estimèt amb precision las coordenadas geograficas de la font del flume (malgrat que poguèt aténher, la region essent dins las mans dels indigènas). Moriguèt, el meteis, a Tomboctó en 1826 pendent una mission geografica sul cors de Nigèr. En 1828, René Caillé foguèt lo primièr Europèu a tornar viu de Tomboctó, per aquò recebèt un prèmi de la Societat de Geografia. Racontèt sas descobèrtas dins Voyage à Temboctou et à Djenné dans l'intérieur de l'Afrique, publicat en 1830.
Bacin idrografic[modificar | modificar la font]
A sa font prèp dels monts de Loma, a la frontièra de Sierra Leone e de Guinèa. Pren una direccion nòrd-èst, traversant Guinèa e lo sud de Mali, passa a Bamako, Tomboctó e Gao.
Entre KéMacina e Tomboctó s'espand dins una vasta planura inondada de prèp de 40 000 km2 al maximum de l'aigada, dins çò que se nomena lo dèlta interior, ont son debit es redusit. Pèrd entre 25 e 50% de sas aigas, principalament per evaporacion.
Vira apuèi capa al sud-èst, travèrsa l'oèst de Nigèr que la capitala Niamey, longa la frontièra Nigèr Benin, puèi Nigèria ont vira encara mai cap al sud, cap a un dèlta palunós. Abans de s'escampar dins l'Atlantic a Port Harcourt aprèp un viatge de 4 184 km, recep a Lokoja sus sa riba esquèrra son principal afluent, Benoe, venent de Cameron, que dobla son debit abans lo dèlta maritim.
Malgrat sa flaca antropizacion, lo flume de Nigèr fa partida d'aqueles flumes (amb Senegal) que foguèron fòrça agençats dempuèi las annadas 1980 a causa de l'accentuacion de la secada. Per l'Autoritat del Bacin de Nigèr (ABN), organisme de cooperacion internacionala entre nòu païses traversats e la creacion de l'Ofici de Nigèr (1932), lo flume constituís un vertadièr enjòc agricòla mas tanben electric. L'agençament de barratges (lo barratge idroelectric de Selingue e aquel de Kainji]]) a uèi la vocacion de sortir los païses africans de la dependéncia energetica (idroelectricitat) e cerealiara (rizicultura).
Los païses membres de l’Autoritat del Bacin de Nigèr signèron a Niamey lo 30 d'abril de 2008} la carta de l’aiga del bacin de Nigèr. Aquel instrument juridic concernís l’ensemble de las « activitat consagradas a la coneissença, lo govèrn, la preservacion, la proteccion, la mobilizacion e l’utilizacion del potencial en aiga del bacin » e s’aplica al flume de Nigèr, a sos afluents, sosafluents e defluents[4].
Afluents[modificar | modificar la font]
Lo cors del flume se pòt dividir en quatre seccions:
- Lo dèlta central de Niger es asagat per Bani.
- Lo Nigèr mejan a l'apòrt dels afluents Goroòl, Dargol, Sirba, Tapoa, Gorobi, Diamango, Mekro, Alibori e Sota. L'Azawagh es un afluent fossil.
Principalas vilas ribejairas[modificar | modificar la font]
D'amont cap al aval:
- Bamako capitala de Mali
- Koulikoro
- Sego
- Djené
- Mopti
- Tomboctó
- Gao
- Tillaberi
- Niamey
- Onitsha
- Port Harcourt.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo fluvi Jaune deu son nom a las alluvions que carreja e non als Chineses qu'abitan las ribas.
- ↑ Font : version anglesa d'aquel article sus Wikipedia.
- ↑ [1]
- ↑ Comunicat del Conselh dels Ministres de Mali del 13 de mai de 2009 [2]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (nl)L'aiga e lo drech internacional : bibliografia selectiva, Bibliotèca del Palais de la Patz
- (nl)Fabio Spadi, « The ICJ Judgment in the Benin-Niger Border Dispute: the interplay of titles and ‘effectivités' under the uti possidetis juris principle », 2005 Leiden Journal of International Law18: 777-794
- (en) T. C. Boyle, Water Music, 1981 : un roman sus l'explorator escocés Mungo Park.


c: text/html

text:
1651
Aquesta pagina concernís l'an 1651 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après lei combats de l'annada precedenta, la Fonda foguèt agravada per la rompedura entre Gaston d'Orleans, oncle dau rèi, e lo cardenau Mazarin, ministre principau de la regenta Ana d'Àustria, au començament de l'annada ambé la signatura lo 30 de genier d'un acòrd entre Gaston d'Orleans e lei caps principaus de la Fonda per exigir la partença dau cardenau. Lo 6 de febrier, Mazarin s'enfugiguèt de la capitala mai lo rèi e la rèina deguèron i demorar en causa dau risc d'insureccion de la populacion. Dins la nuech dau 9 au 10 de febrier, de Parisencs intrèron dins lo Palais per s'assegurar de la preséncia de Loís XIV. En fàcia d'aquelei dificultats, Ana d'Àustria deguèt acceptar la liberacion de Condé, Conti e Longueville arrestats au començament de 1650.
Lo 15 de març, la noblesa e lo clergat demandèt oficialament la reünion deis Estats Generaus, çò que foguèt acceptat per la rèina. Pasmens, Ana d'Àustria chausiguèt una data situada après la majoritat de Loís XIV. De mai, aprofichèt lei mes de preparacion per devesir la coalicion eteroclita dei frondejaires. Ansin, lo Parlament de París, sostèn important de l'insureccion, èra opausat ais Estats Generaus susceptibles de limitar son influéncia politica. D'autra part, l'adopcion d'una declaracion per lo Parlament exclusent lei cardenaus dau govèrn menacèt la posicion dau frondejaire Gondi que son objectiu èra de venir cardenau. Puei, l'arrogància de Condé acomencèt rapidament de l'isolar permetent lo raliment au rèi d'unei frondejaires moderats coma Turenne ò lo duc de Bouillon. Enfin, leis interès contraris dei parlamentaris e de l'aristocracia auta entraïnèt la rompedura de l'aliança entre lei dos grops. Lo 7 de setembre, après la proclamacion de sa majoritat, Loís XIV poguèt aisament annular leis Estats Generaus e formar un govèrn compausat d'adversaris de Condé.
Condé deguèt abandonar la capitala. Se retirèt dins sa província de Guiana onte ralièt sei sostèns e signèt una aliança ambé leis Espanhòus. A la fin de l'annada, aviá lo contraròtle de la màger dau sud e dau centre dau Reiaume. Lòng de la frontiera nòrd, sei partisans tenián tanben unei posicions estrategicas permetent d'assegurar de liasons entre lei rebèls e leis Espanhòus. Dins la capitala dirigida per Gondi e Gaston d'Orleans, s'installèt una faccion ostila tant a Condé qu'a Mazarin que lo rèi demandèt lo retorn (12 de decembre). Leis operacions militaras s'acabèron a l'avantatge de l'armada reiala que capitèt de replegar leis ofensivas espanhòlas dins lo nòrd e ganhèt una tiera de batalhas còntra Condé dins lo sud-oèst.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Mòrt dau shogun Tokugawa Iemitsu (1623-1652) que son rèine foguèt marcat per la definicion clara de la politica japonesa isolacionista dau Periòde Edo. Foguèt remplaçat per son fiu ainat Tokugawa Ietsuna (1651-1680) qu'èra un enfant de 10 ans. Una regéncia formada de cinc regents (Sakai Tadakatsu, Sakai Tadakiyo, Inaba Masanori, Matsudaira Nobutsuna e Hoshina Masayuki) foguèt creada per dirigir lo país. Deguèron rapidament reprimir una temptativa de còp d'estat organizat per un grop de ronins favorables a l'ancian clan Toyotomi destruch en 1615.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
713
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 713 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra leis Arabis que capitèron de conquistar e de destrurre la vila d'Antiòquia de Pisídia a la prima. D'autra part, lei Bulgars de Tervel ataquèron lei regions occidentalas de l'Empèri e s'avancèron fins ai fortificacions de Constantinòple.
En fàcia d'aquela situacion marrida, lo còmte Teodori Myakios, cargat de la lucha còntra lei Bulgars, organizèt un complòt per eliminar e remplaçar l'emperaire. Lo complòt capitèt e Filípicos foguèt emborniat per l'empachar de dirigir l'Empèri. Pasmens, leis abitants preferiguèron nomar Anastasi II coma emperaire novèu. Leis autors dau complòt foguèron emborniats e exilats. Una dei premierei decisions de l'emperaire foguèt d'anullar la politica religiosa de son predecessor.


text:
Saint-Pierre-de-Varengeville
Saint-Pierre-de-Varengeville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat sul marge drech de la Seine.
Una ròca @dénommer « la Cadièra de Gargantua » domina la Seine près de de lo masatge caseriu de la Fontaine.
La commune est située sur la rive droite de la Seine.
Une roche dénommée « la Chaise de Gargantua » domine la Seine près du hameau de la Fontaine.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
S'es trobat dos marteaux de Thor sul territòri de la municipalitat[1]. Son pas probablament pas a metre n'informi amb los raids vikings de l'IXen sègle, mas plan mai lèu a l'establiment de colons anglo-scandinaves en la region a partir de laModèl:X e sègle. N'efièch, Jens Christian Moesgaard, conservador al musèu nacional del Dinamarca aima que los marteaux de Thor son mai nombroses a partir de la segonda mitat de laModèl:X e sègle, en los darrièrs tempses del paganisme, sens dobte en reaccion al desvolopament del cristianisme[2]. Lo luòc Hectot sus la meteissa comun es un indici d'aquela implantacion nordique (cf. Los nombroses Ectot, ex : Ectot-lo Auber, la Haye-de Ectot, èca.), perque remonta al vièlh norrois Eski-topt « granja del frêne ». Yggdrasil, L'arbre-mond de la mythologie scandinave es generalament un frêne.
- 1823 : Sant-Pierre-de-Varengeville absorbeix La nòstra-Madama-de-Varengeville.
- 1871 : aucupacion per l'armada prussienne
- Camp american « Twenty Grand » en 1944-1946.
- On a trouvé deux marteaux de Thor sur le territoire de la commune[3]. Ils ne sont probablement pas à mettre en rapport avec les raids vikings du IXen siècle, mais bien plutôt à l'établissement de colons anglo-scandinaves dans la région à partir du Xen siècle. En effet, Jens Christian Moesgaard, conservateur au musée national du Danemark estime que les marteaux de Thor sont plus nombreux à partir de la seconde moitié du Xen siècle, dans les derniers temps du paganisme, sans doute en réaction au développement du christianisme[4]. Le lieu Hectot sur la même commune est un indice de cette implantation nordique (cf. les nombreux Ectot, ex : Ectot-l'Auber, la Haye-d'Ectot, etc.), car il remonte au vieux norrois Eski-topt « ferme du frêne ». Yggdrasil, l'arbre-monde de la mythologie scandinave est généralement un frêne.
- 1823 : Saint-Pierre-de-Varengeville absorbe Notre-Dame-de-Varengeville.
- 1871 : occupation par l'armée prussienne
- Camp américain « Twenty Grand » en 1944-1946.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Elisabeth Ridel, Dos marteaux de Thor descobèrts en Normandie in Patrice Lajoye, Mythes e de legendas scandinaves en Normandie, OREP edicions, Cully, 2011, pàg. 17.
- ↑ Elisabeth Ridel, Ibidem.
- ↑ Elisabeth Ridel, Deux marteaux de Thor découverts en Normandie in Patrice Lajoye, Mythes et légendes scandinaves en Normandie, OREP éditions, Cully, 2011, p. 17.
- ↑ Elisabeth Ridel, Ibidem.


text:
Comtat de Niça
Lo o la Comtat de Niça[1] (o Contea de Niça mai generalament), que si sòna finda lo País Niçard, es una region istorica d'Occitània, a l'èst, a l'entorn de la vila de Niça e que s'espandisse entre la mar Mediterranèa (Còsta d'Azur), lo riu de Var e la cresta de l'extrèm sud dei Alps.
La sieu capitala es la vila de Niça.
Lo gentilici es niçard -a.
La sieu populacion es de 506 694 abitants (en lo 1999).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Veire:Lista dei Comunas dau Comtat de Niça
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'inici èra una part de l'ancian comtat de Provença, pi a partir dau 1388 foguèt una partida dau ducat de Savòia (que venguèt lo reiaume de Sardenha en lo 1720). Pilhèt lo nom de Comtat de Niça a una data indeterminada après lo restacament a Savòia. Foguèt restacat a l'estat francés en lo 1860. Despí aquò, forma l'arrondiment de Niça qu'es la màger part dau departament dei Aups Maritims, totun si garda lo nom de Comtat de Niça per designar aquela region culturala e istorica que la sieu personalitat es tot plen fòrta.
Istoricament, lo Principat de Mónegue es enclavat dins lo Comtat de Niça mas non ne fa partida. La vila de Menton, embau País Mentonasc, faïan partida dau Principat de Mónegue (fins en lo 1861, quand foguèron restacats a l'estat francés).
Galaria[modificar | modificar la font]
-
-
-
Lo vilatge de Sant Estève de Tiniá, dins lu Alps Occitans (Gavotina e Comtat de Niça)
-
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
BARELLI Herve [Hervé], ROCCA Rogier [Roger] (1995) Histoire de l'identité niçoise, Niça: Serre
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ En occitan si di lo comtat (masculin) o la comtat (femenin).


text:
Desvres
Desvres es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A Wimereux, Ferques, Montreuil sus Mar, de las traces de aucupacion umana fòrça ancianas an #èsser de amassadas. Los romains #èsser De contunh presents en la region, de contunh dels barbars.
A Wimereux, Ferques, Montreuil sur Mer, des traces d'occupation humaines très anciennes ont été trouvées. Les romains furent ensuite présents dans la région, puis des barbares.


text:
Maria (maire de Jèsus)
Maria (en aramèu מרים Maryām, en ebrieu מִרְיָם Miryām, en grèc ancian Mapιau Mariam e en arabi مريم Maryam), coneguda dins lo cristianisme e l'islam coma a Santa Maria, Verge Maria o Maria, maire de Jèsus (? - Jerusalèm o Efès?, 42 AbC o 45 AbC?) es la maire de Jèsus de Nazaret, que segon la doctrina crestiana, quand donèt naissença, èra la promesa de Josèp, e esperava encara que venga lo temps de las nòças per consumir lo matrimòni; es a dire, creson que Maria èra verge quand nasquèt Jèsus. La majoritat dels crestians e musulmans creson que Maria èra verge quand concebèt l'Esperit Sant, amb miracle de Dieu. Los cresents crestians la reconeisson coma Maire de Dieu.
Maria es venerada dins la fe crestiana, subretot dins la Glèisa Catolica Romana e la Glèisa Ortodòxa. Lo camp d'estudi sus Maria en teologia crestiana se nomena "Mariologia".
Somari
- 1 Maria dins l'istòria
- 2 Maria, segon las Escrituras
- 3 Teologia de Maria
- 4 Concèptes e criticas non biblicas sus la vida de Maria
- 5 Nòtas
- 6 Vejatz també
- 7 Ligams extèrnes
Maria dins l'istòria[modificar | modificar la font]
La majoritat, gaireben, dels istorians s'acòrdan que Jèsus de Nazaret es un personatge istoric, encara que accèptan pas las istòrias miraculosas dels evangèlis. Tres dels quatre evangèlis canonics mencionan Maria, tanben dins los actes dels apòstols. L'evangèli segon Joan menciona pas son nom. L'Alcoran tanben nomena Maria, encara que aquel foguèt escrich 600 ans aprèp.
Pasmens, i a cap de referéncias o informacion verificabla levat los evangèlis, subre l'existéncia e la vida de Maria. Existís un evangèli non canonic del sègle II sus son enfança, l'evangèli de Jaume. Una granda partida de las tradicions catolicas e ortodòxas son centradas cap a la figura de Maria, e lo long dels sègles se desvolopèt lo culte marial basat sus la fe, las tradicions dels Paires de la Glèisa e las interpretacions de las Escrituras, subretot de l'Apocalipsi.
Maria, segon las Escrituras[modificar | modificar la font]
Escrituras crestianas[modificar | modificar la font]
Las Escrituras crestianas donan pas fòrça informacion sus la vida de Maria. Segon lo Nòu Testament èra parenta d'Elisabèt, qu'èra de la linhada d'Aaron. Viviá a Nazaret amb sos parents quand foguèt promesa a Josèp. Abans las nòças, l'àngel Gabriel li anoncièt que seriá la maire del Messias profetic essent verge, per l'òbra de l'Esperit Sant. (Aquel eveniment es conegut dins lo cristianisme coma "L'Anonciacion" (lo catolicisme la celèbra lo 25 de març, 9 meses abans Nadal). Aprèp, visitèt Elisabèt, que viviá amb son espós Zacàrias. Elisabèt la nomenava "maire del meu Senhor". Elisabèt respond amb un imne de gratitud a Dieu, nomenat "Magnificat".
Tres meses aprèp Maria tornèt a son ostal. Un àngel diguèt a Josep que no rebute Maria per sa condicion. Pauc aprèp del decret d'August, Josèp e Maria anèron a Betelèm, ont nasquèt Jèsus. Lo faguèron circoncire uèit jorns aprèp e foguèt presentat al temple, en acòrd amb la tradicion joseva. Los mages d'Orient visitèron la familha, mas la novèla del "nòu rei dels josièus" provoquèt la persecucion e lo masèl dels enfants ordenat per Eròdes, Josèp ne foguèt avertit per un àngel e fugiguèron en Egipte. Quand Eròdes moriguèt, tornèron en Israèl, s'establissent a Nazaret.
Aprèp, Maria apareis dins lo Nòu Testament, dins de situacions especialas coma dins lo viatge al Temple quand Jèsus atenguèt 12 ans, las Nòças de Caná, quand Maria e los fraires de Jèsus volián parlar d'el pendent son ministèri, e a l'episòdi de crucifixion. Dins los actes dels apòstols Maria es presenta a Pentacosta. I a pas mai d'informacion sus sa vida. Segon la tradicion crestiana, e a la demanda de Jèsus, l'apòstol Joan s'ocupèt d'ela.
Tradicion crestiana non canonica[modificar | modificar la font]
Segon l'evangèli apocrif de Jaume, Maria èra filha de Joaquim e Anna. Abans la concepcion de Maria, Anna èra esterila, e sos parents èran vièlhs. Coma dins l'istòria de Samuèl, foguèt presentada al Temple de Jesuralèm a l'edat de tres ans. Alara que los crestians dels primièrs sègles considerèron aquel evangèli coma apocrif, e que uèi encara fa pas partida de la compilacion del Nòu Testament crestiana, las tradicions catolicas e ortodòxas considèran que las istòrias poirián èsser vertadièras o possiblas.
Segon la Glèisa Catolica e la Glèisa Ortodòxa, 13 o 15 ans aprèp la mòrt de Jèsus, Maria moriguèt a Jerusalèm o a Efès, en preséncia dels apòstols. Qualques jorns aprèp, quand los apòstols visitèron sa tomba, èra vueita, e ne concluguèron qu'aviá montat còs e arma al cèl (l'Assompcion). De catolics afirman que moriguèt pas jamai.
Maria dins l'Alcoran[modificar | modificar la font]
Maria (Mariam) a una posicion d'onor entre las femnas de l'Alcoran. Es l'unica femna que son nom apareis dins lo libre, e foguèt declarada, amb Jèsus (Issa), lo Senhal de Dieu per l'umanitat, que gardèt sa castetat, qu'èra obesissenta, e que foguèt causida e dedicada a Allá abans de nàisser, acceptada (l'unica femna) al servici d'Allá. Los recits de la sora de l'Alcoran son gaireben identics al recit de l'Evangèli segon Luc, e ambedós començan amb la visitacion de l'àngel a Zacàrias e l'anonciacion de la naissença de Joan (Yahya), seguida de l'anonciacion de la naissença de Jèsus a Maria. D'autras seccions son pus similaras als libres apocrifs del cristianisme, subretot del pseudo-libre de Matieu i de l'evangèli de l'enfança de Jèsus segon Sant Jaume lo Juste.
Teologia de Maria[modificar | modificar la font]
Naissença virginala de Jèsus[modificar | modificar la font]
Totas las denominacions crestianas accèptan la doctrina de la naissença virginala de Jèsus, confirmada pel credo apostolic e lo Credo de Nicèa. Segon aquela doctrina, Maria concebèt Jèsus per l'òbra de Dieu Esperit Sant, e pas per Josèp. La negacion d'aquel dògma es considerada coma una eretgia dins lo catolicisme, lo cristianisme ortodòxe e lo protestantisme.
Jèsus es pas l'unic fondator de religion que nais d'una maire verge; aquel miracle se faguèt per fòrça religions orientalas. Las criticas sostenon que los primièrs compiladors grècs èran fòrça influenciats per aqueles cultes e que volguèron donar a Jèsus un ligam amb los grands eròis religioses coneguts pels publics. D'autres afirman que tot es provocat per una error de traduccion. Lo mot "almah" ebrieu que s'utiliza per se referir a Maria significa verge mas tanben jove. L'interpretacion josieva de la profecia afirma que lo Messias deu nàisser d'una femna jove, mas pas que siá verge. La traduccion en grèc la transformèt en "partenos", que sonque a lo sens de verge.
Virginitat eternala de Maria[modificar | modificar la font]
Lo catolicisme e l'ortodoxia de l'èst ensenhan que Maria èra verge abans, pendent e aprèp la naissença de Jèsus. La majoritat dels protestants uèi encara creson que Maria èra verge quan nasquèt Jèsus, que foguèt concebut per l'òbra de l'Esperit Sant, mai que aprèp aguèt de filhs de Josèp, perque lo Nòu Testament menciona los fraires de Jèsus, e Jaume, dins sa letra, es considerat coma lo fraire de Jèsus. Los catolics considèran que lo tèrme "fraire" de Jèsus, dins lo Nòu Testament fa referéncia als cosins o benlèu mièg fraires de Jèsus, filhs de Josèp d'un matrimòni davancièr del matrimòni amb Maria. Lo catolicisme associa aquela virginitat eternala a la puretat e per aquò es totjorn vestida de las colors blava e blanca.
L'immaculada concepcion de Maria[modificar | modificar la font]
Lo concèpte de l'immaculada concepcion de Maria, es una doctrina del catolicisme qu'afirma que Maria foguèt preservada per Dieu del pecat original quand foguèt concebuda, rason per que foguèt pas atenguda pel pecat nimai de la privacion de la gràcia de santetat, e visquèt una vida liura del pecat. Aquel concèpte foguèt afirmat coma un dògma pel Papa Piu IX lo 8 de decembre de 1854, concèpte que nasquèt de sègles abans. Lo protestantisme, al contrari, rebuta aquela doctrina, subretot basada sul "Magnificat", perque Maria canta "Mon esperit s'alègra en Dieu mon salvador", que per eles, mòstra que Maria tanben aviá besonh del Salvador. E mai, considèran que totes los èssers umans naisson amb una natura de pecat, e an besonh de l'òbra redemptritz de la crotz, Maria enclusa. Jèsus, segon los protestants, per la vertut de sa concepcion de l'Esperit Sant foguèt l'unic òme que foguèt liure del pecat, per aquò, poguèt prendre al luòc de castig e de mòrt aqueles de l'umanitat, e véncer la mòrt, ressuscitant e prometent la resurreccion als cresents de son òbra de redempcion. Se Maria seriá estat una femna amb gracia especiala sul pecat, doncas, per la teologia protestanta, lo sacrifici de Jèsus seriá pas estat global, perque una gràcia especiala poiriá restaurar la condicion de pecat de l'òme sense necessitat d'aplicar la justícia divina (mòrt) sul pecat de tota l'umanitat. Un dògma parallèl es aquel de l'assompcion, qu'indica que Maria pugèt al cèl còs e arma e pas sonque en arma coma las autras personas.
Maire de Dieu[modificar | modificar la font]
Los primièrs crestians consideravan que Maria èra la maire de Jèsus, Dieu Filh, sus la Tèrra. Aprèp lo IIIn concili ecumenic, lo Concili d'Efès, en 431 ApC, se considerèt corrècte de se referir a Maria coma theotokos, "maire de Dieu", per solinhar que Jèsus èra Dieu (segonda persona de la Trinitat), en oposicion al nestorianisme, l'arrianisme e mai eretgias que negavan la divinitat de Jèsus. Pasmens, aquel títol creèt una confusion, foguèt objècte de controvèrsia entre los crestians d'aquela epòca, e aprèp entre protestants e catolics, perque supausava la superioritat e preeminéncia de Maria sus l'eternitat de Dieu. Pels protestants Maria, es maire de Jèsus, la femna que gràcias a ela Dieu Filh arribèt sus Tèrra, mas qu'es pas Maire de Dieu (trinitat).
Veneracion a Maria[modificar | modificar la font]
Lo catolicisme e lo cristianisme ortodòxe accèptan la veneracion a Maria, que se realiza per mejan d'oracion e d'intercession (o qu'ela faga intercession de las demandas dels òmes davant Jèsus), e mai los cantics, poèmas, pinturas e icònas. Tanben se prostèrnan davant estatuas o imatges en senhal de respècte e veneracion. Maria tanben recep los títols d'exaltacion superiora a totes los sants, e que los protestants atribuisson a Jèsus. Lo segond concili del Vatican (1962-1965) descriu Maria coma essent superiora a totes los èssers creats, inclusent los àngels, al dessús de totas las creaturas del cèl e de la Tèrra. Pasmens, l'analisi finala la declara umana e non divina de natura. La creissença del culte Marial, comencèt a l'Edat Mejana, subretot gràcias a Bernat de Claravals. Bernat declarèt que la « Verge es la via reiala *mejans que lo Salvador vei nostra vida ».
Lo protestantisme, al contrari del que s'afirma sovent, rebuta pas la veneracion nimai lo respècte degut a Maria (o als sants)[1]. En cambi, rebuta l'intercession dels sants e de la Maire de Dieu: creson pas que pòsca escotar nimai far de miracles dempuèi lo cèl, perque aquò implica qu'ela (e los sants) partejan los atributs divins que sonque son aqueles de Dieu, coma l'omnisciéncia (poder escotar las preguièras de tota l'umanitat, tanben las preguièras mentalas), omnipreséncia (poder escotar e respondre a las preguièras dels òmes per tot lo monde) e omnipoténcia (se los miracles son faches per eles e non per Dieu d'esperel). En consequéncia es la persona que deu parlar directament amb Dieu, sens necessitar cap d'intercession.
Concèptes e criticas non biblicas sus la vida de Maria[modificar | modificar la font]
Las personas que son pas crestianas nimai musulmanas generalament dobtan de la concepcion virginala de Maria. Una teoria non crestiana suggerís que Maria auriá agut de relacions amb un soldat roman, e pus tard se maridèt amb Josèp que l'aparèt de las leis josievas que l'aurián condemnada a mòrt. Aquela version foguèt prepausada pel primièr còp al sègle III per Origèn, que diguèt que l'aviá ausida d'autres romans, e aqueles de josieus contemporanèus.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Los protestants critiquèron la veneracion excessiva que fasián los catolics, que consideravan que despassava lo limit de l'idolatria e veniá adoracion, enebida dins los primièr e segon dels dètz comandaments. Alara, e per evitar confusions, los protestants utilizan pas lo tèrme de "veneracion" mas d'autres coma "respècte" o "onor".
Vejatz també[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en)Pagina sus la Verge Maria
- Sus l'immaculada concepcion de Maria:
- (es)Suzanne Stratton, La Inmaculada Concepción en el arte español, Cuadernos de Arte e Iconografia, Tomo I- 2. 1988. Disponible en linha


text:
Jerusalèm Èst
Jerusalèm Èst es la part de Jerusalèm capturada e annexada per Jordania durant la Guèrra Araboisraeliana de 1948 puèi capturada e annexada per Israèl en 1967 pendent la Guèrra dels Sièis Jorns. Aquò inclutz la Vila Vièlha e d'unes luòcs sants del Judaïsme, Cristianisme, e Islam, coma lo Mont del Temple, lo Mur de las lamentacions, la Mosqueta Al Aqsa, e la Glèisa del Sant Sepulcre.
Jerusalèm Èst se pòt referir tanben al sens larg a tot l'airal que demorèt jos administracion jordaniana entre 1948 e 1967, e que foguèt après incorporat a la municipalitat de Jerusalèm (aperaquí 70 km²), o unicament a la municipalitat jordaniana anteriora a 1967, cobrissent en aqueste cas sonque 6,4 km².
Après la Guèrra Araboisraeliana de 1948, Jerusalèm foguèt dividida en doas parts: la porcion oèst d'en primièr poblada de josieus, passèt jos poder israelian, mentre que la porcion èst, poblada mai que mai de musulmans e de crestians palestinians, passèt jol poder jordanian. Los arabs que demoravan dins los quartièrs oèst de Jerusalèm coma Katamon o Malha foguèron forçat de los daissar; foguèt parièr pels josieus dels airals èst, inclús la vila vièlha e Silwan. Lo sol airal de l'èst de la vila que demorèt a las mans dels israelians durant los 19 ans de poder jordanian foguèt lo Mont Scopus, ont se situa l'Universitat Ebraïca de Jerusalèm, e que formèt un enclavament israelian dintre del territòri jordanian durant aqueste periòde e que, encara uèi, es pas considerat part de Jerusalèm Èst.
Après la Guèrra dels Sièis Jorns, la part èst de Jerusalèm passèt jos poder israelian, amb la totalitat de Cisjordania. Pauc de temps aprèp la presa de contraròtle israeliana, Jerusalèm foguèt annexat, amb mantun vilatges vesins de Cisjordania. En novembre de 1967, lo Conselh de Securitat de las Nacions Unidas votèt la resolucion 242, que cridava Israèl al retrach "dels territòris ocupats dins lo conflicte recent". En 1980, la Knesset votèt la Lei de Jerusalèm, que declarèt "Jerusalèm, completa e unida, capitala d'Israèl"[1], en tot formalizar l'annexion unilaterala per Israèl. Aquesta declaracion foguèt declarada "nulla e voida" per la resolucion 478 del Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas.


text:
Perrignier
Perrignier en arpitan (Perrignier en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De 1974 a 2001, Perrignier a #èsser associada amb la municipalitat de Draillant[1] :
- Mois invalide (en genièr)M : fusion-associacion amb Draillant,
- Mois invalide (de febrièr)M : restabliment de la municipalitat de plen exercici.
De 1974 à 2001, Perrignier a été associée avec la commune de Draillant[2] :
- Mois invalide (janvier)M : fusion-association avec Draillant,
- Mois invalide (février)M : rétablissement de la commune de plein exercice.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Font : nomenclaturas/cog/fichecommunale.asp?codedep=74&codecom=210 Ficha de la municipalitat en lo Còdi oficial géographique.
- ↑ Source : Fiche de la commune dans le Code officiel géographique.


text:
Vinhal de Marcilhac
Lo vinhal de Marcilhac es un vinhal de 161 ha situat dins lo departament d'Avairon que benefícia d'una AOC dempuèi 1990[1]; es l'unic vinhal del departament d'Avairon que benefícia d'una AOC. La produccion de vin roge es de 7000 hl per an, la produccion de vin rosat es de 400 hl per an.
Lo vitatge principal es lo Fer servador, qu'es present almens a 90% dins lo vin; los autres vitatges son lo Merlòt e lo Cabernet[2].
Situacion[modificar | modificar la font]
Lo rasim ven d'11 comunas : Balsac, Claravals, Gotrens, Marcilhac, Moret, Nòuviala, Prunas, Sent Cristòfa, Sent Cebrian, Salas Comtals, Valadin[3].


text:
Ghisoni
Ghisoni es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo révérend paire Salvadore Vital soslinha l'existéncia a Ghisoni, en l'an 430 de lo nòstre ère, d'una glèisa San Thoma de Grisino.
Lo Sr. Cosimi, Autor de la Toponymie grèga de la Corsega (publicada l'an 1953), demòstra l'existéncia d'un coan o d'una capèla aguda per fraires byzantins al Modèl:VIIIe sègle.
Las primièras mencions de Ghisoni datan de cronicas de l'istorian Giovanni della Gròssa (1388 - 1464)[1]. Mai tard, lo atlas manuscrit del Génois Vesconte Maglioni, datat del 20 de genièr de 1511, menciona tanben l'existéncia del pòble. Se la data exacta de la creacion del vilatge es incerta, totun establit #qu'a #èsser creat plan abans Aiacciu (1380) e Bastissiá (1412)[ref. necessària].
N'en agost 1739, Noël de Jourda, comte de Val, a atacat a Ghisoni[2] amb los sieus 200 òmes pels Naziunali, mas a socorregut pel Regiment de Auvergne. A ferit al cors de la batalha e daissa 27 soldats aucits o de ferits; lo Regiment de Auvergne pèrd 44 òmes e 7 officiers aucits o ferida[3]. Vencedor de las tropas de Pascal Paoli a Ponte Novu (lo 9 de mai de 1769), lo comte Noël de Jourda, nomenat en comandant general de las tropas francesas a Corsega, recep la soumission dels abitants de Ghisoni en junh 1769. dins aquel meteis mes de junh 1769, anóncia al rei Louis XV : « ...Tota la Corsega a somés al Roy ».
La lei del 9 de julhet de 1845[4] erigeix Ghisonaccia en municipalitat desparièra, per #encobrir, una part del territòri es paissièra sus Lugo di Nazza #que se tròba redusida de mai de mitat. Lo vilatge de Ghisonaccia a #èsser poblat per abitants de Ghisoni, #qu'en essent obligats de far lo sieu récolte, i an bata de las marides[5].
Ghisoni Ven cap de-luòc de costat per la lei del 20 d'abril de 1861 #que forma un nòu costat en separant d'aquel de Vezzani quatre de las siás ancianes comunas : Ghisoni, Ghisonaccia, Lugo di Nazza e Poggio di Nazza. Al darrièr recensement de 1999, lo costat comptava 3 723 abitants (sens doble compte).
Al cors de la segonda guèrra mondiala, a la crida de la Tèsta nacionala de la resisténcia, Ghisoni s'es liberat lududes-quitament lo 9 de setembre de 1943, sustot mercés als fraires Carlotti (Francis e Angel). Arriban a amassar qualques òmes e caçan lo deslligament alemand #que lotjava en lo grop escolar llaurant lo fuòc sus la bastissa amb un fusell mitrailleur FM 24 dempuèi las nautors del quartièr de Pianelli. Qualques combats an contunhats los jorns seguents en la desfilada de la Inzecca, ont quatre joves ghisonais an #èsser de faches presoèrs e fusillés al luòc-dich de Pinzalone, s'agís de Paul-Toussaint Martelli, Bruno Chiodi aital coma Antoine e Toussaint Pieri[6]. Un cinquen, Jean-François Martelli, survécut a la fusillade e #arribar a prene la fugida. Un deslligament de blindèsse de la 16e Panzergrenadier Division SS Reichsführer-SS a enviat de la plana orientala cap al pòble. Lo convoi de carris es partiellement destruit e bloquejat a l'intrada de la desfilada de la Inzecca per un tir de artillerie italiana guidat per partidaris locales en salvant aital lo pòble de représailles[7].
Lo General Giraud, en comandant en cap de las fòrças francesas liuras, visitarà Ghisoni lo 27 de setembre de 1943[8], en lo moment de la siá virada d'inspeccion (Bastissiá i aurà pas liberat que lo 4 d'octòbre de 1943). A l'endeman d'aquela desliurança, totes los Ghisonais, de 20 a 25 ans encara presents a pòble, an #èsser mobilizats a Africa del Nòrd. Nombre de dintratz eles an preses part als combats #qu'an precedit la capitulació alemanda del 8 de mai de 1945.
Dempuèi lo 1er {{}} en genièr 2008, la municipalitat de Ghisoni a integrat la comunitat de municipalitats del Fium'orbo.
Le révérend père Salvadore Vitale signale l'existence à Ghisoni, en l'an 430 de notre ère, d'une église San Thoma de Grisino.
M. Cosimi, auteur de la Toponymie grecque de la Corse (publiée en 1953), démontre l'existence d'un couvent ou d'une chapelle tenue par des moines byzantins au Modèl:VIIIe siècle.
Les premières mentions de Ghisoni datent des chroniques de l'historien Giovanni della Grossa (1388 - 1464)[9]. Plus tard, l'atlas manuscrit du Génois Vesconte Maglioni, daté du 20 janvier 1511, mentionne aussi l'existence du village. Si la date exacte de la création du village est incertaine, il toutefois établi qu'il a été créé bien avant Ajaccio (1380) et Bastia (1412)[ref. necessària].
En août 1739, Noël de Jourda, comte de Vaux, est attaqué à Ghisoni[10] avec ses 200 hommes par les Naziunali, mais est secouru par le Régiment d'Auvergne. Il est blessé au cours de la bataille et laisse 27 soldats tués ou blessés; le Régiment d'Auvergne perd 44 hommes et 7 officiers tués ou blessés[11]. Vainqueur des troupes de Pascal Paoli à Ponte Novu (le 9 mai 1769), le comte Noël de Jourda, nommé commandant général des troupes françaises en Corse, reçoit la soumission des habitants de Ghisoni en juin 1769. En ce même mois de juin 1769, il annonce au roi Louis XV : « ...toute la Corse est soumise au Roy ».
La loi du 9 juillet 1845[12] érige Ghisonaccia en commune distincte, pour cela, une partie du territoire est prise sur Lugo di Nazza qui se retrouve réduite de plus de moitié. Le village de Ghisonaccia a été peuplé par des habitants de Ghisoni, qui étant contraints de faire leur récolte, y ont bati des maisons[13].
Ghisoni devient chef-lieu de canton par la loi du 20 avril 1861 qui forme un nouveau canton en séparant de celui de Vezzani quatre de ses anciennes communes : Ghisoni, Ghisonaccia, Lugo di Nazza et Poggio di Nazza. Au dernier recensement de 1999, le canton comptait 3 723 habitants (sans double compte).
Au cours de la seconde guerre mondiale, à l'appel du Front national de la résistance, Ghisoni s'est libéré lui-même le 9 septembre 1943, notamment grâce aux frères Carlotti (Francis et Ange). Ils parviennent à rassembler quelques hommes et chassent le détachement allemand qui logeait dans le groupe scolaire en ouvrant le feu sur le bâtiment avec un fusil mitrailleur FM 24 depuis les hauteurs du quartier de Pianelli. Des combats ont continués les jours suivants dans le défilé de l'Inzecca, où quatre jeunes ghisonais ont été faits prisonniers et fusillés au lieu-dit de Pinzalone, il s'agit de Paul-Toussaint Martelli, Bruno Chiodi ainsi que Antoine et Toussaint Pieri[14]. Un cinquième, Jean-François Martelli, survécut à la fusillade et parvint à prendre la fuite. Un détachement de blindés de la 16e Panzergrenadier Division SS Reichsführer-SS est envoyé de la plaine orientale vers le village. Le convoi de chars est partiellement détruit et bloqué à l'entrée du défilé de l'Inzecca par un tir d'artillerie italienne guidé par des partisans locaux sauvant ainsi le village de représailles[15].
Le Général Giraud, commandant en chef des forces françaises libres, visitera Ghisoni le 27 septembre 1943[16], lors de sa tournée d'inspection (Bastia ne sera libérée que le 4 octobre 1943). Au lendemain de cette libération, tous les Ghisonais, de 20 à 25 ans encore présents a village, ont été mobilisés en Afrique du Nord. Nombre d'entre eux ont pris part aux combats qui ont précédé la capitulation allemande du 8 mai 1945.
Depuis le 1er janvier 2008, la commune de Ghisoni a intégré la communauté de communes du Fium'orbo.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Marc-François Martelli, "Ghisoni", Archiu départementales de la Corsega, 1960
- ↑ Cronica di a Corsica - Orsu Ghjuvanni Caporossi
- ↑ Societat de las Sciéncias Istoricas e Naturalas de la Corsega - Pèças e documents divèrses per servir a l'istòria de la Corsega pendent los ans 1737-1739, recuillis pel Sr. Abbé Letteron.
- ↑ Archiu départementales
- ↑ Istòria illustrada de la Corsega, Abbé Jean-Angel Galetti - 1863
- ↑ Una plaque commemorativa mesa sul Grop escolar los ret aumenatge aital coma una stèle erigida al luòc-dich de Pinzalone
- ↑ Pierre Dominique Cervetti, Ghisoni, Legenda e realitats, 1997.
- ↑ Paul Silvani, ...E la Corsega i aguèt liberat, edicion Albiana
- ↑ Marc-François Martelli, "Ghisoni", Archives départementales de la Corse, 1960
- ↑ Cronica di a Corsica - Orsu Ghjuvanni Caporossi
- ↑ Société des Sciences Historiques et Naturelles de la Corse - Pièces et documents divers pour servir à l'histoire de la Corse pendant les années 1737-1739, recuillis par M. Abbé Letteron.
- ↑ Archives départementales
- ↑ Histoire illustrée de la Corse, Abbé Jean-Ange Galetti - 1863
- ↑ Une plaque commémorative placée sur le Groupe scolaire leur rend hommage ainsi qu'une stèle érigée au lieu-dit de Pinzalone
- ↑ Pierre Dominique Cervetti, Ghisoni, Légende et réalités, 1997.
- ↑ Paul Silvani, ...Et la Corse fut libérée, édition Albiana


text:
Artèria
Ua artèria qu'es un canèr qui chiscla sang despuish deu còr enlà, dab pression hauta . Que podem destriar la circulacion arteriau en dus. D'un costat l'artèra pulmonara, que sòrteish deu còr dret entà'u paumon, que conten sang non oxignada que s'en va cuelher l'oxigèn hens capilars pulmonars. De l'aute costat, qu'avem la ciriculacion arteriau generau, la sang qu'es chisclada despuish lo còr esquerra, dab sang oxigenada ende oxigenar cada cellula deu còr.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dinc a Reneishença, que pensavam ne contengossin pas nada sang mes que miava lo "pneuma" aus organis. Aqueste pneuma qu'èra la calor de vita creada hens lo còr. Aquò pr'amor un còp mòrt, la sang s'en va hens veas e las artèrias s'en tròban uèitadas.


text:
Quetzalcoatl
Quetzalcoatl (Ketsalkoatl que en nauatl modèrne significa "sèrp emplumada") es lo nom nauatl de la divinitat de la Mesoamerica anciana, un dels dieus de la civilizacion astèca principalament.
Lo nom, "Quetzalcoatl", significa literalament sèrp-aucèl quetzal o sèrp amb plumas de quetzal (çò que vòl dire qu'es divin o apreciat) en lenga nahuatl. La civilizacion maia lo coneissián jol nom Kukulkan, e los quichés coma Gukumatz. Aquesta divinitat foguèt plan importanta per l'art e la religion de gaireben tota l'America Centrala pendent 2000 ans, dempuèi lo periòde preclassic fins a la conquista espanhòla. Las civilizacions olmèca, la mixtèca, la toltèca, astèca e la civilizacion maia adoravan la sèrp emplumada. L'adoracion de Quetzalcoatl compreniá de sacrificis animals, e dins d'autras tradicions se disiá que Quetzalcoatl s'opausava als sacrificis umans, contràriament a d'autres dieus dels astècas.
Los toltècas tenián un sistèma dual de cresenças. L'opausat de Quetzalcoatl èra Tezcatlipoca, que fugiguèt en exilh a causa de Quetzalcoatl. Los astècas adoptèron la cultura dels toltècas, pr'aquò ne faguèron de bessons, opausats, mas parius; Quetzalcoatl ne venguèt a èsser conegut coma lo Tezcatlipoca Blanc, en oposicion amb lo Tezcatlipoca Negre. Totes dos amassa, se pensava que creèron lo mond.
L'emperaire astèca Moctezuma II creguèt inicialament que l'arribada d'Hernan Cortés en 1519 èra lo retorn de Quetzalcoatl. Cortés aprofechèt aquela escasença per eliminar las oposicions a sa dominacion pendent la conquista.


text:
1656
Aquesta pagina concernís l'an 1656 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra Espanha amb una desfacha importanta a la batalha de Valenciennes (16 de julhet). Lei Francés perdiguèron mai de 5 000 òmes còntra solament 500 per l'armada adversa. Pasmens, Turenne capitèt de restaurar sa situacion dins lo corrent de l'estiu e limitèt l'avançada deis Espanhòus. Pertocant leis afaires intèrnes dau Reiaume, creacion de l'Espitau generau de París per i gropar lei mendicants, lei vagabonds e lei prostituidas. En despiech de son nom, aquela institucion s'ocupava pas de suenhs medicaus e se transformèt rapidament en preson.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Províncias Unidas[modificar | modificar la font]
En Indonesia, la decision de la Companhiá neerlandesa deis Índias orientalas de concentrar la cultura de clavet dins sei possessions d'Ambon conoguèt un succès important ambé la somission dau sultan de Ternate obligat d'acceptar la destruccion de sei culturas de clavet en cambi d'una ajuda per redurre certanei rebellions activas sus son territòri.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
L'estructura descubèrta en 1610 a l'entorn de Saturne per Galileo Galilei foguèt identificat per Christian Huygens coma un anèu.
Matematicas[modificar | modificar la font]
Premiera utilizacion d'expausants negatius per l'Anglés John Wallis.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 31 de mai - Marin Marais, musician e compositor barròc francés (m. 1728)
- 5 de junh - Joseph Pitton de Tournefort, botanic francés (m. 1708)
- 29 d'octobre - Edmund Halley, astronòm e engenhaire britanic (m. 1742)


text:
Mar Roja
La mar Roja (var. Mar Arroja) es un golf o braç de mar de l'ocean Indian situat entre Africa e Asia. Al sud es religada a l'ocean Indian per l'estrech de Bab al Mandab e lo golf d'Adèn. Al nòrd de la mar Roja se trapa la peninsula de Sinai situada entre lo golf d'Aqaba e lo golf de Suèz, ont lo Canal de Suèz fa un passatge cap a la mar Mediterranèa.
La mar Roja fa aproximativament 1900 km de long sus 300 km de larg ; la superfícia marina es de 438 000 km² a 450 000 km². Lo fons marin ten una prigondor maximala de 2500 m e en mejana de 500 m. Mas ten tanben unas plataformas pauc prigondas, famosas per la sieuna vida marina e los coralhs. Es l'abitat de mai de 1000 espècias d'invertebrats e de 200 de coralhs. La Mar Roja ocupa una partida de la Val del Rift.


text:
1793
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1793 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra leis estats còntra-revolucionaris que s'organizèron au sen de la Premiera Coalicion per luchar còntra la Revolucion Francesa. Atacada per la màger part d'Euròpa (Anglatèrra, Russia, Sardenha, Espanha, Nàpols, Prússia, Àustria e lo Sant Empèri, lei doas Èssa, Baden, Toscana e Hannover), la França Revolucionària votèt unei mesuras d'urgéncia.
La principala foguèt la Levada en massa de totei leis òmes capables de portar leis armas (23 de febrier). Aquò entraïnèt un maucontentament important entre lei païsans e de trèbols aguèron luòc en Rouen, Amiens e Montargis. La Convencion capitèt de lei reprimir. En revènge, la natura e l'amplor dei trèbols en Vendèa foguèron fòrça diferents e la repression mau capitèt entraïnant lo començament de la saunósa Guèrra de Vendèa lei 13 e 14 de març. Pasmens, a partir dau 23 d'aost, la Levada en massa s'organizèt a cha pauc e permetèt d'aumentar rapidament leis efectius militars francés de 200 000 soudats en febrier a 804 000 en decembre. Gràcias a aquela mobilizacion, França, batuda a Neerwinden (18 de març), capitèt d'arrestar l'invasion de son territòri a Hondschoote (6-8 de setembre). Puei, poguèt atacar a son torn leis armadas coalizadas e ganhèt lei batalhas de Wattignies (16 d'octòbre) e de Wissemborg (26 de decembre). Aquò permetèt de desgatjar la frontiera nòrd e de liberar la totalitat dau territòri.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769. Après lei cambiaments successius d'alianças de l'annada precedenta e la liberacion de l'ancian negus Tekle Giyorgis Ièr, divèrsei combats aguèron luòc dins lo país. En particular, lo dejazmach WOlde Gabriel, teoricament partisan de Tekle Giyorgis Ièr, capitèt de conquistar Gondar. I adoptèt una tiera de mesuras en favor de sa familha mai deguèt finalament abandonar la vila sota la pression dei fòrças dau balambaras Asserat.


text:
Valhadolid
Valhadolid (Valladolid en espanhòl) es la capitala de la província de Valhadolid e de la comunautat autonòma espanhòla de Castelha e Leon[1]. Sa populacion èra estimada a 321 713 abitants en 2004. Sa superfícia totala es 197,5 km².
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ L'Estatut d'Autonomia de Castelha e Leon establís pas de capitala. Inicialament lo Parlament de Castelha e Leon s'installèt provisoriament a Burgos. Fins finala, una lei de 1987 establiguèt que las institucions de la comunautat autonòma (Junta de Castilla y León e Cortes de Castilla y León) aurián lor sèti definitiu dins la ciutat de Valhadolid


text:
Fernando Alonso
Fernando Alonso Díaz (n. en 1981) es un pilòt espanhòl de Formula 1 que demòra actualament en Oxford e milita a l'equipa Renault F1.
Filh de José Luis Alonso e Ana Díaz. Fins l'an 2000, estudièt al Institut Leopoldo Alas Clarín de San Lázaro, moment en lo qu'abandonèt los estudis a causa de los sieus compromises esportius.
Biografia[modificar | modificar la font]
Fernando Alonso nais a Uviéu un 29 de julhet de 1981. Dempuèi fòrça pichon sabiá que lo sieu futur anariá ligat al automobilisme. Comencèt a pilotar amb 3 ans, edat que li comencèt a el a condusir karts, l'escor melhor, segon Ayrton Senna e Michael Schumacher, per la Formula 1.
O a ganhat tot en divèrsas categorias de karts. Es tricampion de Espanha, vicecampion de Euròpa e campion del mond en 1996.


text:
Geminacion
En fonetica, la geminacion consistís en redoblar una consonanta. Cal doncas prononciar clarament las doas meteissas consonantas.
En occitan[modificar | modificar la font]
Dins nòstra lenga, es un fenomèn major:
- geminacion de la consonantas doblas: parallèl.
- assimilacion regressiva e geminacion: femna.
- protèsi e geminacion: arrecordar (varianta de recordar).
En catalan[modificar | modificar la font]
Lo digraf l.l nòta una geminacion.
Autras lengas[modificar | modificar la font]
- En italian, es un fenomèn plan important, coma en occitan. Ten tanben, a vegadas, una valor distinctiva.
- En francés es relativament rare, mas normalament, se deu destriar entre condicional e imperfach dins lo cas que i a doas r. De comparar: je courais (imperfach), je courrais (condicional present) (geminacion obligatòria dins una prononciacion academica).
- Es pas solament un fenomèn plan frequent dins las lengas romanicas. Es tanben pro frequent dins mantunas lengas coma per exemple en japonés o en rus.


text:
Microsoft Windows XP
Microsoft Windows XP o Windows XP es un sistèma operatiu iniciat lo 25 d'octobre de 2001 de la seria dels Windows, de la branca NT. Lo nom XP ven del mot anglés Experience (experiença). I a mai de de 400 milions de còpias vendudas en 2008. Existís 2 principalas versions de Windows XP : Windows XP Home edition (edicion familiala) e Windows XP Professional edition (edicion professionala).
Mesas a jorn amb los Service pack[modificar | modificar la font]
Las mesas a jorn de Windows XP son a gratis. Los mesas a jorn son nomman Service pack. Los Service pack (mot anglés) permeton d'ajustar qualques foncions a Windows XP.
Service Pack 1[modificar | modificar la font]
Iniciat lo 9 setembre 2002, lo Service pack 1 permet lo supòrt de l'USB version 2.0. Permet tanben d'utilizar los disques durs de mai de 137 GB.
Service Pack 2[modificar | modificar la font]
Iniciat lo 6 d'agost de 2004, lo Service pack 2 permet lo supòrt del Bluetooth, lo supòrt de 25 lengas (Arabi, Chinés(simplificat), Chinés (traditiocal), Chèc, Danés, Neerlandés, Finés, Francés, Alemand, Grèc, Ebrieu, Ongrés, Italian, Japonés, Corean, Norvegian, Polonés, Portugués (Brasil), Portugués, Rus, Eslovac, Eslovèn, Espanhòu, Suedés, Turc) e de manièra generala permet de melhorar lo sistèma operatiu.


text:
Avienguda de 9 de Julio
L'avienguda de 9 de Julio qu'ei un deus eish principau de la ciutat Buenos Aires on ei reputada e chafrada com "la mei larja avienguda deu monde" (títol totun disputat segon la condicions d'apreciacions per d'autes aviengudas).
Que ho planificada desempuish la fin deu sègle XIX mes non ho pas inaugurada sonque en 1937. Lon son establiment que damandè l'expropriacion e l'expulsion forçada (acabada per la darrèra dictadtura militara) de milèrs d'abitants atau com la destruccion de monuments de grana valor, com per exemple la glèisa de San Nicolás de Bari, ua de las mei ancianas de Buenos Aires (qu'èra estada bastida au sègle XVIII) e on e s'èra hèit ondejar lo drapèu argentin peu purmèr còp ; lo son emplaçament qu'ei marcat per l'Obelisc de Buenos Aires. L'avançada de l'avienguda de 9 de Julio que ho estancada per l'ambaishada francesa (dens lo palais d'Ortiz Basualdo) qui non ho pas avalit e qui marca un deus caps ; l'aute qu'ei la plaça Constitición.
Suber l'avienguda de 9 de Julio òm tròba :
- l'ambaishada de França (palais d'Ortiz Basualdo)
- L'obelisc de Buenos Aires
- Un Chalet au som d'un edifici de mantuns solèrs
- Lo Teatro Colón
- L'Edifici deu Ministèri de la Santat (sol edifi demorat suu son percors e quilhat au bèth miei)
- La gara Constitución
L'Avienguda 9 de julio que costeja la linha C deu Subte e qu'ei traucada tanben per las linhas A, B, D e E. En devath de l'obelisc un correder sosterranh qu'acesa ua galeria comerciau.


text:
Lo primièr govèrn de Santa Anna de 1833 a 1836 foguèt una victòria temporala dels liberales mexicanes. Pendent lo sieu primièr mandat, totun, portava solament lo títol, mas exercissiá pas gaire la carga, e lo govèrn se trobava en mans del vice-president Valentín Gómez Farías, mentre lo president residissiá a la siá finca a Veracruz.
Per'mor de prevenir los còps d'Estats e limitar l'influéncia de l'armada, pendent la siá administracion, Gómez Farías ne redusiguèt lo nombre de soldats, e aboliguèt los privilègis qu'exclusián los militars dels jutjaments civils. Los atacs al Glèisa Catolica Romana s'agravèron. En seguir los modèls de reforma dels monarcas de l'ostal dels Borbons pendent l'epòca coloniala, Gómez Farías provèt de limitar lo poder politic e economic de la Glèisa Catolica. Al començament, aconselhèt lo clergat de limitar lo contengut de lors sermons a tèmas religioses e a n'exclure los comentaris politics. Aquela òrdre provoquèt pas cap de reaccion dels conservadores, que causa los sieus conselhièrs principals pressionèron per el lo Congrès per aprovar una sèria de leis anticlericalas. La primièra èra secularizar l'educacion mexicana. L'Universitat de Mexic, la majoritat dels professors que n'èran de sacerdòts, foguèt barrada e reorganizada. Posteriorament, Gómez Farías organizèt d'escòlas laicas, las qu'educarián a una generacion de liberales futurs, coma Benito Juárez e Melchor Ocampo.


text:
Toshiro Mifune
Toshiro Mifune (Mifune Toshiro del sieu nom vertadièr, segon l'us tradicional millenari nipon d'emplec dels noms pichons e d'ostal; Qingdao, 1 d'abril de 1920 - Mitaka, Tòquio, 24 de decembre de 1997) foguèt un actor japonés.
Somari
La Vida[modificar | modificar la font]
L'Òbra cinematografica[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
La pilha occidentala[modificar | modificar la font]
Resson critic a Japon[modificar | modificar la font]
Resson critic... endacòm mai[modificar | modificar la font]
Prèmis e guerdons[modificar | modificar la font]
Filmografia[modificar | modificar la font]
- 1948 : Yoidore Tenshi L'Àngel èbri
- 1949 : Shizuka Naru Ketto Düèl silentós
- 1949 : Norainu Gos fòl
- 1950 : Shubun Escàndol
- 1950 : Rashomon Rashomon
- 1951 : Hakuchi L'Idiòt
- 1954 : Shichinin no Samurai Los Sèt Samorais
- 1955 : Ikimono no Kiroku Viure dins la paur
- 1957 : Kumunosu-jo Lo Castèl de l'aranha idem Lo Sòli de sang
- 1957 : Donzoko Los Fonsals
- 1958 : Kakushitoride no San Akunin La Fortalesa amagada
- 1960 : Warui Yatsu hodo Yoku Nemuru Dormísson plan plan los poirits
- 1961 : Yojimbo Yojimbo idem Lo gardacòs
- 1962 : Tsubaki Sanjuro Sanjuro
- 1963 : Tengoku no Jigoku Entremièg cèl e infèrn
- 1965 : Akahige Barbarossa
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
-
- (fr)(en) Toshiro Mifune sus l'Internet Movie Database
- Fondacion Mifune Toshiro (en + jp)
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Nousseviller-lès-Bitche
Nousseviller-lès-Bitche es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Çò Pòble de Nousseviller se situa en lo nòrd del Bitscherland, a sièis quilomètres e mitat de la frontièra alemanda, sus la expedís de Bitche a Volmunster. Situat sus un scenari al relief pauc accidentat, lo pòble e la siá annèxa de Dollenbach possediscan lo un dels mai pichons bans del país de Bitche, en comptant solament 474 ectaras.
Près de la bordure orientala del país descobèrt, lo pòble a pauc evolucionat dempuèi lo mièg del Sègle XVIII, a l'epòca ont la Atlàs topographique del comtat de Bitche a establit, en 1758. Destinat a avalorar las riquesas forestal de la region, presenta ostals pas jointives, dispausadas en òrdre la longitud de la sola carrièra del aglomeracion. Los jardins vorejades per barralhas an representat per hachures esquissées a tecles leugièras. Per çò qu'es dels entèrras labourables, an simbolizat per hachures alternant amb ponches e los pradas per touffes de èrba. Comparada a las mapas actualas e en particulara al cadastre, lo document apareis fisable en lo sieu ensems mas lo relief, retut per ombrejas, demòra pro approximatif.
Le village de Nousseviller se situe dans le nord du Bitscherland, à six kilomètres et demi de la frontière allemande, sur la route de Bitche à Volmunster. Situé sur un plateau au relief peu accidenté, le village et son annexe de Dollenbach possèdent l'un des plus petits bans du pays de Bitche, comptant seulement 474 hectares.
À proximité de la bordure orientale du pays découvert, le village a peu évolué depuis le milieu du Sègle XVIII, à l'époque où l'Atlas topographique du comté de Bitche est établi, en 1758. Destiné à évaluer les richesses forestières de la région, il présente des maisons non jointives, disposées dans ordre le long de la seule rue de l'agglomération. Les jardins bordés par des haies sont représentés par des hachures esquissées à touches légères. Quant aux terres labourables, elles sont symbolisées par des hachures alternant avec des points et les prairies par des touffes d'herbe. Comparée aux cartes actuelles et en particulier au cadastre, le document apparaît fiable dans son ensemble mais le relief, rendu par des ombres, reste assez approximatif.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò Pòble a mencionat per las primièras fes en 1298 jos la forma Nussiwilre, del nom d'òme germanique Nosso e del substantiu vilare, weiler, lo pòble. Lo pòble actual remonta pas pas al delà de la fin del Sègle XVII, los primièrs abitants en essent immigrantas luxembourgeois.
Le village est mentionné pour la première fois en 1298 sous la forme Nussiwilre, du nom d'homme germanique Nosso et du substantif vilare, weiler, le village. Le village actuel ne remonte pas au-delà de la fin du Sègle XVII, les premiers habitants étant des immigrants luxembourgeois.


text:
Sainte-Suzanne (Mayenne)
Sainte-Suzanne (Mayenne) es una comuna francesa administrada per lo departament de Mayenne de la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila medievala de Santa-Suzanne, sobrenomenada la « pèrla del Maine », se situa a la reünion d'un tuc isolat en dominant d'un a-pic de 70 mètres lo marge drech del Erve. La siá situacion géographique a longtemps #èsser estrategica a la cœur del Maine perque se situa en lisière dels monts dels Coëvrons (Alpes mancelles, extremitat sud de la Normandie) e de la plana de Anjau, que # se llaura un fòrça vast panorama. La vila a bastit sus el a 170 mètres d'altitud mas lo sieu ponch en culminant se situa al Mont-Negre (222 mètres).
Al nòrd, se descobrís los tucs dels Coëvrons, dempuèi la carrièra de la Kabylie (Voutré) fins a Bais, pel bòsc de Crun, lo Mont Rochard (350 m) e lo Montaigu (291 m). En la meteissa direccion, las nautors de la Nautor-Rocher (141 m), de Changemer (135 m), de contunh, a l'oèst, lo Montis (130 m) #que separan la conca de la Erve d'aquel de la Jouanne.
Aquelas nautors, en direccion de Évron, an separat de la vila per una part bassa, una sòrta de vasta cuvette #que formava antany lo Grand étang, uèi asséché. A l'èst, lo luòc del Tertre Ganne, d'ont se jouit d'un magnific panorama sus la vila medievala. Se se garda cap al sud-es, se descobrís lo bòsc de la Charnie #que separa Santa-Suzanne de las siás vesinas Blandouet, Thorigné-en-Charnie, Sants-Texans-sus-Erve. Cap a Chammes e Vaiges, se llaura una immensa plana, al sud cap a la Mayenne angevine, a l'oèst cap a Laval e los confins de la Bretanha.
Santa-Suzanne es a 7 km de Évron, 16 km de Montsûrs, 21 km de Sillé-lo-Guillaume, 28 km de Conlie, 32 km de Sablé-sus-Sarthe, 35 km de Laval, 48 km del Mans e 88 km de Angieus.
Divèrses quartièrs e caserius compausan la municipalitat de Santa-Suzanne : la Vila intra-muros, la Taconnière, los Grands-jardins, la Boulière, la Crotz-Cobèrta, lo Riu, lo Gohard, lo Pont-Nòu, lo Grand-Molin, la Madeleine e las Granjas.
Las municipalitats limitrophes son Blandouet, Chammes, Châtres-lo-Bòsc, Évron, Torcèt-Viviers-en-Charnie e Voutré.
Pichona vila de caractèr, station verda de vacanças, Santa-Suzanne aperten al País d'Art e d'Istòria Coëvrons-Mayenne, #que ne protegís lo CIAP (Centre d'interpretacion de l'arquitectura e del patrimòni).
La cité médiévale de Sainte-Suzanne, surnommée la « perle du Maine », se situe au sommet d'une colline isolée dominant d'un à-pic de 70 mètres la rive droite de l'Erve. Sa situation géographique a longtemps été stratégique au cœur du Maine car elle se situe en lisière des monts des Coëvrons (Alpes mancelles, extrémité sud de la Normandie) et de la plaine d'Anjou, sur laquelle s'ouvre un très vaste panorama. La cité est bâtie à 170 mètres d'altitude mais son point culminant se situe au Mont-Noir (222 mètres).
Au nord, on découvre les collines des Coëvrons, depuis la carrière de la Kabylie (Voutré) jusqu'à Bais, par le bois de Crun, le Mont Rochard (350 m) et le Montaigu (291 m). Dans la même direction, les hauteurs du Haut-Rocher (141 m), de Changemer (135 m), puis, à l'ouest, le Montis (130 m) qui séparent le bassin de l'Erve de celui de la Jouanne.
Ces hauteurs, en direction d'Évron, sont séparées de la cité par une partie basse, une sorte de vaste cuvette qui formait autrefois le Grand étang, aujourd'hui asséché. À l'est, le site du Tertre Ganne, d'où l'on jouit d'un magnifique panorama sur la cité médiévale. Si l'on regarde vers le sud-est, on découvre la forêt de la Charnie qui sépare Sainte-Suzanne de ses voisines Blandouet, Thorigné-en-Charnie, Saint-Jean-sur-Erve. Vers Chammes et Vaiges, s'ouvre une immense plaine, au sud vers la Mayenne angevine, à l'ouest vers Laval et les confins de la Bretagne.
Sainte-Suzanne est à 7 km d'Évron, 16 km de Montsûrs, 21 km de Sillé-le-Guillaume, 28 km de Conlie, 32 km de Sablé-sur-Sarthe, 35 km de Laval, 48 km du Mans et 88 km d'Angers.
Plusieurs quartiers et hameaux composent la commune de Sainte-Suzanne : la Cité intra-muros, la Taconnière, les Grands-jardins, la Boulière, la Croix-Couverte, la Rivière, le Gohard, le Pont-Neuf, le Grand-Moulin, la Madeleine et les Granges.
Les communes limitrophes sont Blandouet, Chammes, Châtres-la-Forêt, Évron, Torcé-Viviers-en-Charnie et Voutré.
Petite cité de caractère, station verte de vacances, Sainte-Suzanne appartient au Pays d'Art et d'Histoire Coëvrons-Mayenne, dont elle abrite le CIAP (Centre d'interprétation de l'architecture et du patrimoine).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dotada del mai ancian monument de la Mayenne, lo dolmen dels Erves, la vila a conegut una istòria particularament rica. Sòl donjon a aver-i resistit victorieusement a Guillaume lo Conquistador, invaincu de contunh pendent mai de tres sègles, lo castèl de Santa-Suzanne cavòt a las mans dels Angleses en 1425 e rèsta anglesa catorze ans abans d'èsser represes pels Franceses del sire de Bueil. Un ministre de Henri IV, Fouquet de la Varenne, primièr governador general de las Plaças, bastit « l'abitatge » en 1608. En 1661, dels cartas brevets signadas de Louis XIV conferiscan dins la vila sièis fièras e mercats annals #que ne faguèron una bourgade économiquement prospère pendent dos sègles. Al Sègle XVIII, l'establiment d'un graèr a sal lududes conferís un papièr administratiu e fiscal sus 26 parròquias de la region. La vila coneis tanben un sursaut economic mercés als 17 molins installats sul Erve, los sieus papeteries e carteries ; compta mai de 1 800 abitants al mièg del sègle XIX, abans de tornar a una economia agricòla. Uèi, lo agricultura, la artisanat e l'animacion touristique constituisson las principalas basas de la comuna. Lo luòc e las basas de las muralles del castèl son internationalement coneguts dins lo mond dels archéologues pels vestigis de murs vitrifiés #que presentan, en comun amb qualques autres luòcs a França e en un autre luòc.
Los articles seguents detalhan l'istòria de la vila e lo sieu contèxt :
Los personatges istorics ligats a l'istòria del castèl an detalhat en los articles aicí-dessus.
Dotée du plus ancien monument de la Mayenne, le dolmen des Erves, la cité a connu une histoire particulièrement riche. Seul donjon à avoir résisté victorieusement à Guillaume le Conquérant, invaincu ensuite pendant plus de trois siècles, le château de Sainte-Suzanne tombe aux mains des Anglais en 1425 et reste anglais quatorze ans avant d'être repris par les Français du sire de Bueil. Un ministre de Henri IV, Fouquet de la Varenne, premier gouverneur général des Postes, construit « le logis » en 1608. En 1661, des lettres patentes signées de Louis XIV confèrent à la cité six foires et marchés annuels qui vont en faire une bourgade économiquement prospère durant deux siècles. Au Sègle XVIII, l'établissement d'un grenier à sel lui confère un rôle administratif et fiscal sur 26 paroisses de la région. La ville connaît aussi un sursaut économique grâce aux 17 moulins installés sur l'Erve, ses papeteries et carteries ; elle compte plus de 1 800 habitants au milieu du sègle XIX, avant de revenir à une économie agricole. Aujourd'hui, l'agriculture, l'artisanat et l'animation touristique constituent les principaux atouts de la commune. Le site et les bases des murailles du château sont internationalement connus dans le monde des archéologues pour les vestiges de murs vitrifiés qu'ils présentent, en commun avec quelques autres sites en France et ailleurs.
Les articles suivants détaillent l'histoire de la cité et son contexte :
Les personnages historiques liés à l'histoire du château sont détaillés dans les articles ci-dessus.


text:
Suècia
Suècia (en suedés Sverige) es un país de l’Euròpa del Nòrd, en Escandinàvia. Suècia a de frontièras terrèstras amb Norvègia a l’oèst e amb Finlàndia al nòrd-èst, e es religada a Danemarc pel pont sus l’estrèch d’Ø̈resund.
Son gentilici es suedés -esa.
Amb 450 000 km2, Suècia es lo tresen país de l’Union Europèa en superfícia. Ten una populacion totala de 9,2 milions d’abitants. Suècia a una densitat de populacion de 20 abitants per quilomètre carrat, mas la densitat pus fòrta es dins la mitat meridionala del país. A l’entorn de 85% de la populacion viu en airal urban[1]. La capitala de Suècia es Estocòlme, la quala es tanben la vila pus poblada, amb 1,3 milions d’abitants, e 2 milions dins l’airal metropolitan. Las autras vilas pus pobladas son Göteborg e Malmö.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Preïstòria e Antiquitat
- 1.2 L'Edat Mejana
- 1.3 L'apogèu de Suècia
- 1.4 Lo declin suedés
- 1.5 Suècia dempuei 1814
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Bibliografia
- 7 Vejatz tanben
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo territòri suedés foguèt cubèrt de glaç durant lei periòdes glaciaris. L'installacion de l'èsser uman dins la region se debanèt après lo rescaufament dau clima. Lei traças pus ancianas, en Escània, datan de 8 000 av. JC. Formadas de caçaires culheires, aquelei populacions avancèron pauc a pauc vèrs lo nòrd. Fins a 6 000 av. JC, lo Maglonesian foguèt la cultura dominanta seguit per la cultura de Kongemose (6 000-5 200 av. JC) e per la cultura d'Ertebolle (5 200-4 000 av. JC). En parallèl d'aquela cultura, d'autrei grops existiguèron au nòrd coma lei culturas de Fosna e de Hensbacka, contemporanèas dau Maglonesian, que foguèron remplaçadas per lei culturas de Nostvet e de Lihult. A partir de 4 000 av. JC, de culturas caracterizadas per terralhas particularas (cultura megalitica dei betas d'embut, cultura de la terralha perforada, cultura de la terralha cordada) apareguèron ambé lo desvolopament de l'agricultura.
L'utilizacion dau bronze apareguèt dins lo corrent dau millenari II av. JC. La societat escandinava dau periòde acomencèt tanben de s'organizar a l'entorn de clans ierarquizats prefigurant lo modèl viking. A partir dau sègle VI av. JC, de contactes èran establits ambé lei culturas dau sud de la Mar Baltica. Lei premierei descripcions — limitadas — de la region foguèron l'òbra d'autors romans coma Tacit. L'utilizacion dau fèrre foguèt relativament tardiva que comencèt au sègle VI ap. JC. Lo modèl clanic se renforcèt coma lo mostra lei cavaments de tombas de guerriers mostrant l'importància de l'armament. Lo periòde veguèt tanben l'aparicion dei premiers navigators escandinaus. Se contentant encara de viatges d'exploracion ò amb un objectiu unicament comerciau, foguèron a l'origina dei premierei rotas maritimas utilizadas per lei Vikings.
L'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Lo periòde viking[modificar | modificar la font]
Au començament de l'Edat Mejana, Suècia fasiá partida de l'espaci viking e partejava alora una cultura comuna ambé lo rèsta d'Escandinàvia. Navigators audaciós e combatents disciplinats, lei Vikings organizavan d'incursions còntra leis estats europèus pus rics qu'entraïnavan sovent lo pilhatge deis endrechs mau defenduts. A respèct dei Norvegians e dei Danés, lei Suedés, dichs Varegs, s'interessèron ai rius de Russia e a la Mar Negra ont intrèron en relacion ambé l'Empèri Bizantin. Maugrat de pilhatges recurrents, fondèron un important ret comerciau ambé la construccion de comptadors e de vilas e aguèron un ròtle primordiau dins la formacion dau Rus' de Kiev, premier estat eslau situat entre Novgorod e Kiev.
La formacion de Suècia[modificar | modificar la font]
La formacion acomencèt dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XI amb una dinastia originària de Gotaland qu'entreprenguèt d'impausar lo cristianisme. En 1164, un arquevescat foguèt fondat a Uppsala. Au sègle seguent, la pression de la Liga Anseatica entraïnèt la dubertura dau reiaume au comèrci estrangier. Estocòlme, fondada en 1252, ne'n venguèt la capitala.
En despiech de la fin dau periòde vareg, lei Suedés gardèron d'ambicions territòrialas en Mar Baltica. Una crosada — probablament legendària — seriá estada organizada tre lo sègle XII per convertir lei Finés. En revènge, a partir de 1249, lei crosadas suedesas son ben attestadas. Durèron fins a 1323 e foguèron marcadas per de combats murtriers còntra lei pòbles finés e baltics. Au sègle XIV, Suècia èra venguda una poissança regionala de remarca gràcias ai ressorsas mineralas de Dalarna (fèrre, coire... etc.). Assaièt de conquistar lei territòris danés sus la riba orientala de Sund. Prenguèt Escània en 1332 mai deguèt finalament l'abandonar en fàcia dei còntra-ofensivas danesa organizadas per lo rèi Valdemar IV (1340-1375).
L'Union de Kalmar[modificar | modificar la font]
{veire|Union de Kalmar}}
A la mòrt sensa eiretier de Valdemar IV, sa filha Margarida qu'èra la frema dau rèi Haakon VI de Norvègia, faguèt designar son fiu Oluf coma rèi e obtenguèt la regéncia. Après la mòrt de son marit, venguèt tanben regenta de Norvègia. Òr, gràcias ai liames tescuts entre lei diferentei dinastias escandinavas, Oluf èra tanben pretendent a la corona suedesa. Après sa disparicion prematura en 1387, Margarida gardèt lo contraròtle de Danemarc e de Norvègia e se portèt candidat a la corona de Suècia. Lo rèi Albèrt de Mecklembourg foguèt reversat per son aristocracia e Margarida dirigiguèt lei tres reiaumes nòrdics fins a sa mòrt en 1412. En 1397, chausiguèt son nebòt Eric coma successor e una assemblada de senhors danés, norvegians e suedés definiguèt a Kalmar lei modalitats de l'union entre lei tres estats.
Segon lo tèxte adoptat a Kalmar, l'Union èra limitada ais afaires estrangiers e a la defensa, especialament còntra leis Alemands, e cada reiaume deviá gardar seis institucions e son autonòmia. Dins lei fachs, Danemarc dirigiguèt l'ensems e Norvègia ne'n venguèt rapidament una despendéncia. En revènge, Suècia resistiguèt e se dotèt dins lo corrent dau sègle XV de regents mai ò mens ostils au poder danés. De son caire, Danemarc aprofichèt sa poissança novèla per afeblir la Liga anseatica que declinava dempuei l'acomençament dau sègle XV. En particular, en 1429, un peatge foguèt instaurat per lei naviris passant Sund.
Pasmens, lo conflicte entre Danés e Suedés s'agravèt e entraïnèt l'abdicacion d'Eric de Pomerània en 1439. Cristian d'Oldenborg restaurèt un temps l'Union mai en Suècia, la realitat dau poder passèt pauc a pauc a de regents. Son fiu Joan Ièr foguèt elegit rèi de Danemarc sensa dificultat (1483) mai deguèt luchar per sometre Suècia (1497). Son successor Cristian II decidèt d'assassinar seis adversaris au sen de l'aristocracia suedesa (chaple d'Estocòlme en 1520), çò que precipitèt la fin de l'Union. Dalecàrlia se revoutèt sota la direccion de Gustav Vasa (1523-1560). Leis insurgents capitèron de caçar lei Danés fòra de Suècia en 1523.
L'apogèu de Suècia[modificar | modificar la font]
La Reforma[modificar | modificar la font]
Après sa victòria, Gustav Vasa reorganizèt lo reiaume e la monarquia i venguèt ereditària en 1544. La Reforma recebèt un acuelh favorable e una dieta l'adoptèt oficialament en 1527. Pasmens, a la fin dau sègle, lo rèi Sigismond III Vasa (1587-1632), qu'èra rèi de Suècia e de Polonha-Lituània en union personala, assaièt de restaurar lo catolicisme. Aquò entraïnèt una revòuta dirigida per un fiu de Gustav Vasa, Carles IX (1604-1610). Divèrsei guèrras contunièron entre lei dos reiaumes a prepaus dau contraròtle dei regions balticas. Venguèron un conflicte periferic de la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648) e s'acabèron en 1629 per la conquista suedesa de Livònia franc de la partida sud-èst d'aquela region. Aperavans, lo país aviá pres Estònia (1561-1582), Ingria e Carèlia (1617).
La Guèrra de Trenta Ans[modificar | modificar la font]
Suècia, encoratjada per França, participèt a la Guèrra de Trenta Ans a partir de 1630 dins lo camp protestant. Lo rèi Gustau II Adolf (1611-1632) ganhèt una tiera de batalhas còntra leis Imperiaus mai foguèt finalament tuat a la batalha de Lutzen. Sa filha Cristina (1632-1654) sota la regéncia d'Axel Oenstierna que contunièt la politica dau rèi. Après l'intervencion dirècta de França dins lo conflicte, la situacion dei Suedés, menaçadas per de còntra-ofensivas imperialas, se melhorèt e Suècia faguèt partida dei venceires de la guèrra. Ai Tractats de Vestfàlia, obtenguèt la Pomerània Anteriora, lo pòrt de Wismar e lei principats eclesiastics secularizats de Brema e de Virden.
L'expansion au detriment de Danemarc[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XVI, Danemarc e Suècia participèron ensems a la Guèrra de Livònia que permetèt ai Suedés d'obtenir Estònia en 1561-1582 e ai Danés l'illa d'Ösel en 1573. Pasmens, la rompedura de l'equilibri europèu — favorable ai Suedés — entraïnat per la Guèrra de Trenta Ans foguèt la fònt de tensions entre Copenaga e Estocòlme. De 1643 a 1645, una premiera guèrra s'acabèt per una victòria suedesa e l'annexion de Jämtland, de Gotland e d'Ösel. Puei, una segonda guèrra opausèt tornarmai Danemarc, aliat a Polonha-Lituània, e Suècia. S'acabèt per una victòria novèla dei Suedés que prenguèron lo contraròtle de Bohus, d'Halland e d'Escània.
Lo declin suedés[modificar | modificar la font]
Lo reculament suedés en fàcia de Russia[modificar | modificar la font]
Una guèrra aguèt tornarmai luòc entre Danemarc e Suècia dins l'encastre de la Guèrra d'Olanda de 1675 a 1679. Aliada a la França de Loís XIV, Suècia ataquèt leis aliats alemands dei Províncias Unidas per leis empachar de concentrar sei fòrças còntra lei Francés. Pasmens, l'armada suedesa foguèt desfacha a la batalha de Fehrbellin per Brandeborg. Estocòlme mantenguèt son integritat territòriala car Loís XIV refusèt d'acceptar la mendra pèrda per son aliat au Tractat de Nimega.
Lo sègle seguent foguèt caracterizat per l'emergéncia de la poissança russa que s'afirmèt en Mar Baltica au detriment de Suècia. D'efèct, en 1700, acomencèt la Granda Guèrra dau Nòrd qu'opausèt Suècia a la quasi totalitat de sei vesins. En 1700, Danemarc foguèt aisament vencut e se retirèt dau conflicte fins a 1709. Lei Rus subiguèron tanben una desfacha dura a Narva mai la lònga campanha còntra polonesa li permetèt de se reorganizar. Ocupèron Ingria, Livònia e Estònia. En 1709, lo rèi Carles XII (1697-1718) foguèt batut a Batalha de Poltava que s'acabèt per la destruccion de la màger part de l'armada suedesa. Aquò donèt l'avantatge ai Rus que conquistèron Finlàndia en 1714 e intrèron en Suècia en 1718. Après la mòrt de Carles XII, lei Suedés foguèron obligats de cessar lo combat e d'abandonar la màger part de sei conquistas dau sègle XVI (Carèlia, Estònia, Livònia, sud de la Pomerània anteriora e leis evescats de Brema e de Verden). De mai, Suècia fasiá d'ara endavant plus partida dei poissanças majoras dau continent europèu.
Après aquela desfacha, la Cort se devesiguèt entre doas faccions favorablas siá a una aliança anglorussa siá au mantenement de l'aliança francesa. Lo partit favorable ai Francés capitèt de convencre lo govèrn d'acomençar una guèrra còntra Russia en 1741. Pasmens, s'acabèt per una revirada e per la pèrda dau sud-èst de Finlàndia en 1743. Aquò amaisèt pas la situacion au sen de la Dieta e lo lassitge generau fàcia au blocatge politic dau reiaume permetèt au rèi Gustau III (1771-1792) de demenir lo poder de la chambra en 1772. D'ara endavant mèstre dau govèrn, engatjèt una politica de modernizacion dau país. Pasmens, de tensions intèrnas importantas contunièron d'agitar la vida politica e la populacion. En 1788, Gustau III declarèt la guèrra ai Rus per assaiar sensa succès de resòuvre aqueu problema. Lo conflicte s'acabèt per una patz blanca e lo rèi foguèt assassinat dos ans pus tard.
Lei guèrras napoleonencas[modificar | modificar la font]
Lei guèrras napoleonencas foguèt un periòde de dificultats per Suècia, aliada au Reiaume Unit. Inicialament, lo país assaièt de demorar neutre e participèt en 1800 au projècte de liga de neutralitat per la proteccion dau comèrci maritim gropant Russia, Danemarc e Prússia. Pasmens, en 1808, son aliança ambé Londres foguèt utilizat coma pretèxte per Russia, alora aliada de Napoleon Ièr, per atacar e conquistar Finlàndia a l'eissida de la guèrra de 1808-1809.
En 1810, lo manescau francés Bernadotte foguèt elegit prince eiretier de Suècia. Tre l'annada seguenta, prenguèt la direccion dau país en causa de la senilitat dau rèi Carles XIII (1808-1819). Après la revirada francesa en Russia, rompèt sei relacions ambé Napoleon Ièr e jonhèt lei coalizats. En particular, se destrièt a la batalha de Leipzig (1813) e menacèt Danemarc, aliat dei Francés. Aquò li permetèt d'obtenir Norvègia per compensar la pèrda de Finlàndia. Pasmens, aqueu restacament foguèt pas una annexion mai una union personala que laissèt ai Norvegians seis institucions e sa constitucion.
Suècia dempuei 1814[modificar | modificar la font]
Dempuei 1814, Suècia a pas participat a una guèrra e sa neutralitat foguèt respectada durant lei dos conflictes mondiaus. Pasmens, dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala, lo país, totalament enceuclat per l'Axe, deguèt adoptar una neutralitat globalament favorabla ais Alemands (circulacion de permissionaris, exportacions de metaus... etc.). En 1905, Norvègia obtenguèt son independéncia d'un biais pacific après lo refús suedés de laissar Òslo crear lo sieu servici diplomatic. A la fin dau sègle XX, Suècia intrèt au sen de l'Union Europèa (1995) mai adoptèt pas l'èuro coma moneda après un referendum en 2003.
En parallèl d'aquela politica estrangiera, la dinastia fondada per Bernadotte favorizèt la modernizacion de Suècia. Fins a la mitat dau sègle XIX, foguèt a l'origina d'un regime conservador favorizant lo melhorament dei tecnicas, especialament dins l'agricultura ambé l'introduccion de la tartifla. A partir de la Revolucion Industriala, l'industria (textil, transformacion de la fusta) se desvolopèt entraïnant una aumentacion dau nivèu de vida e de la populacion maugrat un important movement d'emigracion ais Estats Units d'America (un milion de personas entre 1850 e 1890). La societat se liberalizèt tanben pauc a pauc ambé l'abolicion dei monopòlis dei guildas, l'emergéncia d'una premsa lira, l'introduccion de reformas fiscalas e electoralas, la creacion d'un servici nacionau e l'aparicion de tres partits (sociau democrat, liberau e conservador) dominant e estabilizant la vida politica. Au sègle XX, Suècia creèt un sistèma de proteccion sociala fòrça avançada sota l'influéncia dei sociaus democrats que dirigiguèron lo país quasiment de contünia de 1928 a 1996. Dich modèl suedés, aquela politica permetèt a Suècia de venir un deis estats pus prospèrs de la planeta.
Politica[modificar | modificar la font]
Suècia es una monarquia parlamentària que son cap d’Estat es lo rei Carles XVI Gustau. Lo cap del govèrn es lo primièr ministre, actualament Stefan Löfven (S).
Lo Parlament suedés (Riksdag) es unicameral e a actualament 349 membres, elegits per un mandat de quatre ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Division administrativa[modificar | modificar la font]
Comtats (län)[modificar | modificar la font]
Suècia es un estat centralizat devesit en vint-e-un comtats o län:
Municipalitats (kommuner)[modificar | modificar la font]
Cada comtat es devesit en maitas municipalitats o kommuner, qu’èran un total de 290 en 2004.
Parçans istorics[modificar | modificar la font]
Regions istoricas (Landsdelar)[modificar | modificar la font]
Suècia s'es formada a partir de tres regions istoricas o Landsdelar : Götaland, Svealand e Norrland. An pas actualament de foncion administrativa.
Províncias istoricas (landskap)[modificar | modificar la font]
Las províncias de Suècia, o landskap, son de regions istoricas, geograficas e culturalas. Suècia a 25 províncias qu’an pas cap de foncion administrativa, mas que demòran un eiretatge istoric e un element important d'identificacion culturala.
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ Statistics Sweden. Yearbook of Housing and Building Statistics 2007. Statistics Sweden, Energy, Rents and Real Estate Statistics Unit, 2007. ISBN 978-91-618-1361-2. Available online in PDF format


text:
Sant Joan Ligora
Sant Joan Ligora, localament Sent Joan Ligora (se desconselha lo francisme Sant/Sent Jan* Ligora; oficialament en francés Saint-Jean-Ligoure) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin.
Sos abitants s'apelan los santjoans (sentjoans).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Peiròt de Fontans, rotèr dau partit anglés, fuguèt Capitani de Chalusset, de 1381 a 1393[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits :
- Prononciacion : Ch- ; g-, j-
Demografia[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Intercomunalitat[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Edmond René Labande ; Histoire du Poitou, du Limousin et des pays charentais: Vendée, Aunis ... 1976 ; Page 207.


text:
Pomerània
Pomerània (en polonés Pomorze, en alemand Pommern) es una region tradicionala de Polonha e d’Alemanha, en riba de la mar Baltica. Sei vilas principalas son Szczecin, Koszalin, Słupsk. Lei sòus paures de sei còlas moranicas son boscats o cultivats (sigau, trufas; elevatge boïn e porcin). Sobre la còsta i a de pòrts de pescha (Kołobrzeg, Łeba).
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Pomerània es la forma latinizada d’un mot eslau que significa «lo país long de la mar». Designava inicialament tota la còsta èst de la mar Baltica.
La region èra abitada despuèi lei sègles V e VI per d’Eslaus pagans. La Pomerània Orientala o Vistuliana visquèt larjament l’influéncia de la Polonha vesina; per quant a la Pomerània Occidentala, passèt al sègle XII sota la dominacion del margravi de Brandeborg e se germanizèt. Puèi la Pomerània Vistuliana, sonada tanben Pomerèlia, pertanhèt a Polonha puèi a Brandeborg. Annexada finalament per Prússia en 1772, formèt la província de Prússia Occidentala fins a 1919. Lo Tractat de Versalhas ne’n donèt la màger part a Polonha, mentre que Danzig deveniá vila liura. La Pomerània Occidentala, o Pomerània pròpriament dita, obtenguèt en 1529 l’immediatetat d’Empèri. Pasmens perdèt son independéncia al sègle XVII, que lei Tractats de Vestfàlia l’atribuiguèron a Suècia, que la deguèt abandonar en 1815 a Prússia.
Despuèi 1944, la partida de Pomerània situada a l’èst de l’Oder se tròba integrada a Polonha; la partida demorada alemanda es estada restachada a Meclemborg.
Celebritats[modificar | modificar la font]
Lo grand pintor romantic Caspar David Friedrich nasquèt a Greifswald en Pomerània en 1774. La vila a d’uèi 67 965 abitadors. Es un pòrt de pescha, mas a tanben d’industria metallurgica, textila e agroalimentària. A tanben una centrala atomica e una universitat.


text:
Economia de Zambia
L’economia de Zambia a experimentat una fòrt creissença en los darrièrs ans. Entre 2005 e 2008 lo país agèt un creis annal d’aperaquí 6%.[1] Lo país depend, en granda mesura, del coire, mineral del que Zambia es un dels primièrs productors mondials e que representa 90% de la valor de las exportacions. Aquel país aperten a la nomenada "centura de coire", prolongament dels jaciments de Katanga (Republica Democratica de Còngo). La privatizacion de las minas estatalas de coire, en 1990, liberèt lo govèrn sas despensas dins lo sector. La produccion de minerala de coire creissèt dempuèi 2004 a causa de l’aument dels prèses internacionals e dels investiments estrangièrs.[1] Malgrat aquò, lo país es un dels pus paures del mond: lo PIB per capita es solament de 4 100 dolars americanes en 2014[1]. L’agricultura es l’activitat economica de 85% dels trabalhadors del país.
Lo petròli es importat e arriba dempuèi lo pòrt de Dar es Salaam (Tanzania). Dins del sector industrial se destaca la branca de tractament de minerales (sustot la refinacion del coire), mas tanben la produccion de ciment e las indústrias derivadas de l’agricultura: d’òlis vegetals, manufacturas de coton, sucre, sabons, etc.


text:
Biòma
Un biòma es una unitat biogeografica ampla, zonala, facha d'un ensemble de collectivitats vegetalas e animalas, pro omogenèas, sonadas ecosistèma, e qu'an una estructuracion, un foncionament e una evolucion ligats tot drech al clima. Cada biòma se caracteriza per las espècias vegetalas e animalas qu'i vivon e qu'i son adaptadas. Es l'expression de las condicions ecologicas del luòc a l'escala regionala o continentala.
Los biòmas se classan en biòmas terrèstres o aquatics.
Los factors climatics que los caracterizan son:
- latitud: artica, boreala, temperada, subtropicala, tropicala,
- umiditat: umid, semiumid, semiarid, e arid e variacions sasonièras,
- altitud: l'altitud provòca una distribucion dels abitats similara a la deguda a la latitud.
Los biòmas terrèstres[modificar | modificar la font]
- Artics e subartics
- Temperats
- Selvas temperadas de conifèrs (temperat fred, umid) - 52 o 53 ecoregions
- Selvas temperadas caducifoliadas e mixtas (temperat, umid) - 84 ecoregions
- Pradas, savanas e bartasses temperats (temperat, semiarid) - 45 ecoregions
- Selvas, bòsques e bartasses mediterranèus (temperat caud, umid) o selva esclerofila - 39 a 50 ecoregions
- Tropicals e subtropicals
- Selvas tropicalas e subtropicalas de conifèrs - 17 ecoregions
- Selvas tropicalas e subtropicalas umidas caducifoliadas o Selva ombrafila - 231 ecoregions
- Selvas tropicalas e subtropicalas secas caducifoliadas o Selva tropofila - 59 ecoregions
- Pradas, savanas e bartasses tropicals e subtropicals (semiarid) - 49 ecoregions
- Mangròva (tropical - aigat) - 50 ecoregions
- Pradas e savanas aigadas (tropical) - 26 ecoregions
- Azonal
- Desèrts e bartasses xerofits (arid) - 99 ecoregions
- Pradas e bartasses de montanha o pelencs alpencs (temperat a tropical - nauta altitud) - 50 ecoregions
Los biòmas aqüatics[modificar | modificar la font]
- D'aiga doça
- D'aiga de mar


text:
Subduccion
En geologia, la subduccion es lo fenomèm que se debana al limit de doas placas tectonicas convergentas e segon lo qual una placa cabussa jos una autra e s'enfonza dins lo mantèl terrèstre. Aquestes airals del mantèl terrèstre se dison "zonas de subduccion". La velocitat del fenomèn es de 2 a 8cm l'an, es a dire a pauc près la velocitat de buta de las onglas .
Las placas pòdon èsser formada per la litosfèra oceanica o la litosfèra continentala. Una placa oceanica pòt limpar jos una placa continentala o jos una autra placa oceanica. Las zonas de subduccion son generalament de zonas terrèstras amb un taus enauçat de volcanisme, tèrratrems e ereccion de montanhas.


text:
Luminància
Dins lo domeni de la fotometria, la luminància es la densitat angulara e superficiala del flux luminós que incidís, travèrsa o emergís d'una superficia seguent una direccion determinada. Se pòt tanben definir coma la densitat superficiala d'intensitat luminosa en una direccion donada.
La definicion anteriora se formalizava amb l'expression seguenta:
ont:
- LV es la luminància, mesurada en candelas per mètre carrat (cd/m2).
- F es lo flux luminós, en lumens.
- dS es l'element de superficia considerat, en mètres carrats.
- dΩ es l'element d'angle solid, en estereoradiants.
- θ es l'angle entre la normala de la superficia e la direccion considerada.
La luminància se definís a partir de la magnitud radiometrica de la radiància sens mai que ponderar cada longor d'onda per la corba de sensibilitat de l'uèlh. Atal, se LV es la luminància, Lλ representa la radiància espectrala e V(λ) simboliza la corba de sensibilitat de l'uèlh:
Luminància e brilhantor (TV)[modificar | modificar la font]
D'un biais non rigorós, se pòt considerar que l'equivalent psicologic de la luminància es la "brilhantor". Per exemple, considerant lo cas de l'emission o reflexion de lutz per partida de superficias planas e difusas, la luminància indicariá la quantitat de flux luminós que l'uèlh percebriá per a un punt de vista particular. En aquel cas, l'angle solid que interèssa es lo sostengut per la pupilla de l'uèlh.
En una transmission de senhal de vidèo, la luminància es lo compausant que codifica l'informacion de luminositat de l'imatge. En tèrmes generals, es fòrça similara a la version en blanc e negre de l'imatge original. Luminància e crominància son las partidas de la codificacion de vidèo dels estandards de TV NTSC e PAL, entre autres.
La luminància s'utiliza dins l'industria de la vidèo coma mesura de la brilhantor dels ecrans de television o d'ordinator. Un ecran classic d'ordinator emet entre 50 e 300 cd/m². Lo solelh a una luminància de prèp de 1,6·109 cd/m² a miègjorn.[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ [url=http://www.nfsa.gov.au/preservation/audiovisual_terms/audiovisual_item.php?term=Luminance] Luminénce


text:
Ipnòsi
img
L'ipnòsi es un estat de sòm incomplèt amodat artificialament. L'ipnòsi implica la màger part del temps una persona qu'ipnotiza e un subjècte ipnotizat; existís tanben cas d'autoipnòsi. L'estat d'ipnòsi se caracteriza per:
- una concentracion intensa
- una relaxacion extrèma
- una nauta suggestibilitat
La vision comuna de l'ipnòsi la considèra coma un estat de consciéncia alterada. Poiriá induire de conduitas coma arrestar de fumar, far resurgir de sovenirs inconscients o demesir la sensibilitat a la dolor.