text:
Wikiccionari:Lista de las lengas
Somari
- 1 Modèls per las lengas
- 1.1 Per òrdre alfabetic de las lengas
- 1.2 Per òrdre alfabetic dels còdes
- 2 Vejatz tanben
Modèls per las lengas[modificar]
Cada lenga es reperada per un còde de doas o tres letras (en foncion de l’ISO utilizat). Aqueste còde servís per :
- Reperar lo nom de la lenga (los modèls {{xx}} renvian al nom de la lenga) ;
- Introduire los mots apartenent a aquesta lenga (dins los modèls de tipe {{=xx=}}) ;
- Categorizar los mots (per exemple dins las categorias Prononciacions mancantas o Etimologias mancantas) ;
- Se reperar dins las reviradas (dins los modèls del tipe {{trad|xx|mot}}).
Per cada lenga, son las meteissas letras que servisson dins totes los cases.
Los dos tablèus seguents indican, per cada lenga, son nom e son còde. Lo primièr es classat per òrdre alfabetic de lengas, lo segon per òrdre alfabetic de còdes.
Per òrdre alfabetic de las lengas[modificar]
Per òrdre alfabetic dels còdes[modificar]
Vejatz tanben[modificar]
- Lista de totes los autres modèls
- Modèls especifics a cada lenga
- Categoria fondamentala de las lengas
- Lo Wikiccionari dins d'autras lengas
- Coordinacion multilenga dels projèctes Wiktionary (en anglés)
Lingüistica[modificar]
- Còde de las lengas ISO 639-2 e -1
- Ethnologue 15 - ISO/DIS 639-3 - 7299 lengas repertoriadas en anglés.
- Linguist List - Lista de las lengas ancianas (en anglés)
- Linguist List - Lista de las lengas construchas (en anglés)


c: text/html

text:
Baia de Guanabara
La Baia de Guanabara es una baia situada dins l'Estat de Rio de Janeiro, Brasil. La vila de Rio de Janeiro, capitala de l'estat, es situada dins lo marge occidental de la baia.
La baia es la en resultant d'una depression tectonica formada en lo Cenozòic, entre dos blòcs de la falha geologica nomenada Serra dos Órgãos e diversas montanhas costeras mai pichonas. Constituissi la segonda màger baia en extension del litoral brasilièr, amb un airal d'aperaquí 412 km².
Las prigondors mièjas a la baia son de 3 mètres dins l'airal del fons, 8,3 mètres a la nautor del Pont Rio-Niterói e de 17 mètres dins lo canal d'en primièr de la barra.dins l'airal del fons, ont desenboquen la màger part dels rius, l'acumulacion de sediments constituissi manglars, environats per la quita vegetacion del Bòsc Atlantic.
Illas a la baia[modificar | modificar la font]
- Illa d'Água
- Illa da Boa Viagem
- Illa da Conceição
- Illa da Laje
- Illa das Cobras
- Illa das Enxadas
- Illa das Flores (Illas do Engenho, Ananases, Mexinguira e Carvalho)
- Illa do Brocoió
- Illa de Mocanguê
- Illa de Paquetá
- Illa de Villegagnon
- Illa do Bom Jesus da Coluna
- Illa do Boqueirão
- Illa del Governador
- Illa do Rijo
- Illa do Pinheiro
- Illa do Sol
- Illa Fiscal

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Banca
Una banca es una institucion financièra, los servicis qu'an a veire amb los afars de prèsts, credits, cambis, eca.
Somari
Istòria de la banca[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, los cambistas (banquièrs d'uèi), avián los burèls dins de luòcs que lo èran autrejats dins las fièras, a l'air liure o jos cobèrts. Aquel burèl èra fòrça simple doncs e sovent constiut d'un banc o una planca sus estaudèls; aquela planca es çò que se nomenava la banca. Sus ela se comptava l'argent, se fasian los pagaments e las collèctas e tot tipes d'operacions bancàrias.
La banca o lo sistèma bancari, es l'ensems d'entitats o institucions que, dins d'una economia determinada, rendon de servicis de banca. La primièra trapanèla automatica foguèt plaçada al Reialme Unit en 1967[1]
I a diferentas classas de bancas segon l'origina del capital o segon lor tipe d'operacions:
Bancas segon l'origina del capital[modificar | modificar la font]
- Bancas publicas: Lo capital es aportat per l'Estat.
- Bancas privadas: Lo capital es aportat per accionaris privats.
- Bancas mixtas: Lo capital es format amb apòrts privats e oficials.
Bancas segon lo tipes d'operacion[modificar | modificar la font]
- Bancas correntas: son las mai comunas que tractan amb las gents. Lor operacions abitualas incluson de despauses en compta a compta, caissa d'estalviament, prèsts, recòbrament, gardia de titòls e valors, locacion de caissas fòrtas, finançament, etc.
- Bancas especializadas: an una finalitat credit especifica.
- Bancas d'emission: bancas oficialas que lor ròtle es acualament comfondut amb las bancas centrala.
- Bancas centralas: Son las bancas de categoria superiora qu'autrjan lo foncionament de las instiucion de credits, las supervisan e las contrarotlan.
- Bancas de detalh: Son aquelas que canalizan las ressorsas financièras del mercat mejans d'autres institucions financièras que agisson coma intermediaris. Son utilizadas fondamentalament per canalizar la ressorsas cap a de sectors productius.


text:
Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1964
Los Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1964 (Jòcs de l'11ena Olimpiada) se debanèron a Innsbruck Àustria ( 19 de genièr - 9 de febrièr de 1964 ).
Somari
- 1 Genèsi
- 2 Delegacions
- 3 Debanar
- 4 Espets e endevenenças
- 5 Programa
- 6 Medalhièr general
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Ligams videografics
- 11 Nòtas & referéncias
Genèsi[modificar | modificar la font]
Delegacions[modificar | modificar la font]
1091 atlètas de 36 equipas participèron a aicestes primièrs jòcs ivernencs austriacs.Èra lo primièr còp que mai de 1000 atlètas o fasián.
Debanar[modificar | modificar la font]
Espets e endevenenças[modificar | modificar la font]
Programa[modificar | modificar la font]
Espòrts e espròvas[modificar | modificar la font]
Biatlon[modificar | modificar la font]
Bobsleigh[modificar | modificar la font]
Esqui alpenc[modificar | modificar la font]
Esqui nordic ( Combinat nordic / Esqui de fons / Saut amb esquis )[modificar | modificar la font]
Lièja[modificar | modificar la font]
Oquei gèl[modificar | modificar la font]
Patinatge artistic[modificar | modificar la font]
Patinatge de velocitat[modificar | modificar la font]
Medalhièr general[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 80 documents subre Innsbruck 1964 en picar coma clau Winter Olympic Games 1964


text:
Silvèstre Ier
Silvèstre Ièr foguèt lo 33en papa de la Glèisa Catolica Romana dau 31 de genier de 314 au 31 de decembre de 335. Succediguèt a Eusèbi (311-314) e fuguèt remplaçat per Marc (genier - octòbre de 336).
Maugrat un pontificat lòng, son autoritat fuguèt eclipsada per la de l'emperaire Constantin. En particular, participèt pas au sinòde d'Arle (314) ni au concili de Nicèa (325) reünit a l'iniciativa imperiala. Pasmens, son periòde fuguèt marcat per la bastida d'unei monuments crestians importants coma la Glèisa dau Sant Sepulcre de Jerusalèm ò lei basilicas de Sant Joan de Latran e de Sant Pèire de Roma e tanben per l'establiment de l'autoritat de la Glèisa sus la comunautat crestiana.
En fòra de son òbra eventuala au sen de la Glèisa, lo papa Silvèstre Ièr es tanben considerat l'autor d'unei miracles coma una victòria còntra un drac ò la resureccion d'un buòu.


text:
Dalfin (mamifèr)
Los Dalfins (o regionalament daufins) son de mamifèrs de la familha dels Cetacèus que vivon dins la mar. Son d'animals fòrça intelligents. Son nom, dalfin, ven del grèc ancian δeλφίς (delphis) que significava "qu'a una matritz", qu'un còp èra se pensava que lo dalfin èra un peis amb un utèr. Ara se sap qu'es plan diferent dels peisses, qu'alena d'aire e que sa sang es cauda, coma totes los autres mamifèrs.
Los dalfins son d'animals marins e vivon majoritàriament dins los oceans. I a quatre espècias que se sonan dalfins de riu, que vivon dins los estuaris e los flumes d'aiga fresca.


text:
Valèga
Valèga (fr. Vallègue) es una comuna lengadociana de Lauragués situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la region Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada en Lauragués sus l'anciana RN622 a 36 km al Sud-Èst de la vila.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòc e monuments[modificar | modificar la font]
- Castèl de Valèga dels sègles XIII, XVI e XVIII (monument istoric)


text:
Colchicum
Colchicum es un genre de plantas erbacèas vivaças de la familha de las Liliaceae, o de las Colchicaceae segon la classificacion filogenetica. La World Checklist (Kew liste[1]) ne repertòria una centana d'espècias. Lo nom Colchicum es derivat de Colchide, que la magiciana Medèa abitava. Lo mai grand nombre d'espècias s'encontra dins los Balcans e en Asia menora.
Se sonan en occitan colquic o bramavaca .
Somari
- 1 Descripcion
- 2 Nomenclatura
- 3 Espècias de tepals sòudats
- 4 Espècias de tepals liures
- 5 Fotos d’autras espècias
- 6 Seleccions orticòlas
- 7 Toxicitat e usatge terapeutic
- 8 Lista d'espècias
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 fonts
Descripcion[modificar | modificar la font]
Los colquics son de plantas de Còrm. Las flors de gaireben totas las espècias apareisson a la fin d'estiu. La planta desapareis enseguida fins a la prima degenta, quand las fuèlhas e lis fruchs emergisson (Filium ante patrem).
Qualques espècias coma Colchicum bulbocodium Ker Gawl. dels Alps occidentals, Colchicum hungaricum Janka dels Balcans e Colchicum luteum Baker d'Asia centrala - la sola espècia de flors jaunas -, florisson a la fin de l'ivèrn entra las fuèlhas ja plan desvelopadas.
Gaireben d'espècias an la partida inferiora de la perianta sòudada en un long tub. Lors flors, que semblan a aquelas dels Crocus sativus, possèdon sièis etamins (contra tres pel crocus).
Nomenclatura[modificar | modificar la font]
La nomenclatura del genre Colchicum es ara fòrça confusa.
L'identificacion corrècta d'una espècia demanda sovent un examèn atentiu de las flors e de las fuèlhas; çò qu'es en practica dificil de realizar sul terren, perque, coma mencionat en dessús, las fuèlhas e las flors de gaireben totas las espècias apareisson a de sasons diferentas.
- Las flors automnalas de Colchicum autumnale, Colchicum lusitanum e Colchicum neapolitanum son fòrça semblablas. Las fuèlhas de prima son al contrari fòrça diferentas.
- Al contriar, las fuèlhas de prima de Colchicum cilicium e Colchicum speciosum son fòrça semblables. Lors flors automnalas son al contrari diferentas.
Fòrça espècias recebèron dos o tres noms per diferents autors e un meteis nom foguèt d'autre costat donat a d'espècias diferentas per aqueles meteisses o d'autras autors.
Las filogenias publicada par Vinnersten e Reeves[2] indican que las espècias de tepals fòrça liures, plaçat fins a pauc dins los genres Merendera - estils entièrament liures (prèp de 15 espècias) - e Bulbocodium - estiles sòudats levat al suc (2 espècias), devon èsser (re)integradas dins lo genre Colchicum. Las òbras mai recentas suggerisson en mai que le genre Androcymbium deuriá tanben èsser integrat dins lo genre Colchicum[3]. Androcymbium es un genre mediterranèu e african comportant qualques 40 espècias, que doas existisson en Euròpa:
- Androcymbium europaeum (Lange) K.Richt. (Espanha)
- Androcymbium rechingeri Greuter (Crèta)
Espècias de tepals sòudats[modificar | modificar la font]
Qualques espècias europèas[modificar | modificar la font]
- Colchicum alpinum DC., - lo Colquic dels Alps ; espècia miniatura dels Alps occidentalas, de Corsega e d'Itàlia
- Colchicum autumnale L. (Syn. Colchicum multiflorum Brot.) - lo Colquic d'automne ; espandit dins tota l'Euròpa mejana. Los exemplars de grandas flors d'Euròpa orientala son nomenadas Colchicum pannonicum Griseb. & Schenk.
- Colchicum bivonae Guss., espècia mediterranèa de grandas flors
- Colchicum corsicum Baker, espècia endemica de Corsega pròche de Colchicum alpinum
- Colchicum cupanii Guss., espècia mediterranèa miniatura que las flors apareisson dentre las joves fuèlhas
- Colchicum hungaricum Janka, espècia miniatura dels Balcans de florason printanièra
- Colchicum lusitanum Brot. (Syn. Colchicum tenorii Parl.), espècia d'Itàlia e de la peninsula iberica, pròche de Colchicum autumnale
- Colchicum neapolitanum (Ten.) Ten., espècia mediterranèa pròche de Colchicum autumnale que se tròba sobretot en Provença
- Colchicum parnassicum Sart., Orph. & Heldr. ex Boiss., espècia endemica dems monts de Grècia
- Colchicum variegatum L., espècia miniatura de Grècia e de Turquia, que los tepals que s’espandís en estela presentan un motiu prim en damièr, un pau coma aquel de la fritillaria pintarda (Fritillaria meleagris).
Qualques espècias d'Asia menora[modificar | modificar la font]
- Colchicum baytopiorum C.Brickell, espècia miniatura que las flors apareisson dentre las jovas fuèlhas
- Colchicum cilicicum (Bois.) Dammer - lo colchic de Cilicia, espècia leugièrament perfumada fòrça florifèra
- Colchicum speciosum Steven, espècia variabla de grandas flors en calici de tub robust, que resistisson plan al mal temps.
- var. bornmuelleri (Freyn) Bergmans, sovent elevat al reng d'espècia (Colchicum bormuelleri Freyn), a de mai grandas flors en copa de larga gòrja blanca, etaminas brunencas e tub emeralda.
- Lo taxon nomenat Colchicum giganteum S. Arn. es una forma de fòrça grandas flors.
Espècias de tepals liures[modificar | modificar la font]
Florason printanièra[modificar | modificar la font]
- Colchicum bulbocodium Ker Gawl.,- Syn. Bulbocodium vernum L., Colchicum vernum (L.) Stef. : Pirenèus orientals, Alps occidentals. florís entre las joves fuèlhas a las nèus fondudas, sembla a un safran.
- subsp. versicolor (Ker Gawl.) K.Perss. - Syn. Bulbocodium versicolor (Ker Gawl.) Spreng., Colchicum versicolor Ker Gawl. : Euròpa orientala fins al Caucàs. De flors mai pichonas.
- Colchicum androcymbioideum (Valdés) K.Perss. – Syn. Merendera androcymbioides Valdés : endemica del sud d’Espanha (Torre del Campo)
- Colchicum soboliferum (Fisch. et C.A.Mey.) Stef. - Syn. Merendera sobolifera C.A.Mey. : Balcans e Asia menora. Los còrms femes apareisson al tèrme dels estolons.
- Colchicum trigynum (Adams) Stearn - Syn. Merendera trigyna (Steven ex Adams) Stapf, Merendera caucasica M.Bieb. : Balcan, Asia menora
- Colchicum kurdicum Stef. - Syn. Merendera kurdica Bornm. : Asia menora
- Colchicum robustum (Bunge) Stef. - Syn. Merendera persica Boiss., Merendera hissarica Regel : Asia menora e centrala.
Florason automnala[modificar | modificar la font]
- Colchicum montanum L., lo colquic dels Pirenèus - Syn. Merendera montana Lange, Merendera pyrenaica (Pourr.) P. Fourn. : Pirenèus centralas e peninsula iberica. Las fuèlhas canaliculadas apareisson en fin de florason.
- Colchicum atticum Spruner ex Tommas - Syn. Merendera attica (Spruner ex Tomm.) Boiss. & Spruner, Merendera rhodopaea Velen. : endemic de Bulgaria e de Grècia
- Colchicum filifolium (Cambess.) Stef. - Syn. Merendera filifolia Cambess. : region mezditerranèa occidentala, de fuèlhas filifòrmas ; fò®ça rare e protegida en França : litoral de las Bòcas de Ròse (Còsta Blava)
Fotos d’autras espècias[modificar | modificar la font]
Seleccions orticòlas[modificar | modificar la font]
Cultivars[modificar | modificar la font]
- Existís de seleccions de Colchicum autumnale de flors dobles (‘Pleniflorum’), blancas simplas (‘Album’) e dobles (‘Albumplenum’), e vinosa (‘Atropurpureum’).
- Colchicum speciosum 'Album' es una seleccion de flors blancas en forma de tulipa e de tub esmeralde.
Ibrids[modificar | modificar la font]
- Colchicum ×agrippinum ort. ex Baker, es un ibrid fòrça ancian de formula probable Colchicum autumnale × Colchicum variegatum. C. agrippinum a de flors mai claras e de motiu en damièr mens marcat qu'aquela de C. variegatum. Florís mai lèu e es mai rustic qu'aquel darrièr.
- Colchicum ×byzantinum Ker Gawl. (Syn. Colchicum autumnale 'Major'), lo colquic de Bizanci, es un taxon esteril fòça florifèr, conegut dempuèi lo sègle XVII. Se considèra qu'es un ibrid de formule probabla Colchicum autumnale × Colchicum cilicicum. 'Album' es una seleccion de flors blancas amb una mica de ròse.
- Los ibrids de grandas flors, coma 'Lilac Wonder' e 'Giant', son eissits de crosament entre subretot Colchicum bivonae Guss. e Colchicum speciosum Steven.
- 'Waterlily' - de flor doble semblant a un ninfea miniatur - foguèt obtengut al començament del sègle XX en pollinisant Colchicum speciosum 'Album' per du pollen de Colchicum autumnale 'Alboplenum'[4].
Toxicitat e usatge terapeutic[modificar | modificar la font]
A las paginas 624 e 625 del toma tresen del Dictionnaire raisonné universel d'histoire naturelle[5] se pòt legir:
-
- « Totas las partidas d'aquela planta an una odor mai o mens fòrta & que causa a vegadas de soslèu. La racina excita la saliva & la fa pareisser una paux amara: presa interiorament es un poison; car confla coma una esponga dins la gòrja & dins l’estomac, de biais qu'efega: sentèm al meteis temps una pesantor & una calor considerables a l'entorn de l'estomac, una granda dolor dins las entralhas, de prusinas per tot le còrs; fasèm de sang per las sèlas amb de tròces de la quita racina: independentament de l'emetica, l'usatge del pichon lach & des lavaments adocissent & emolliant son fòrça salutaris dins pareissièr cas. »
-
- « Lo colquic pres interiorament es, coma acabam d'o dire en dessús, un poison fòça violent; mas coma los mai grands poisons pòdon venir de grands remèdis, quand son maniats coma cal, aquel pareis èsser ara dins aquel cas. Es a M. Stork, Mètge a Vièna en Àustria, que siams redevables d'aver descobèrt las vertuts medicinalas del colquic. Aquel abil Mètge digna de la reconeissença de totes los òmes, aprèp aver reconegut los efèctes del colquic, per d'epròvas fachas sus el meteis, decobriguèt que la racina d'aquela planta a la dòsi d'una onça dins una liura de vinagre, que reduisèm enseguida en oximèl, pòt èsser presa interiorament sens dangièr; & qu'aquel oximèl es un dels mai poderoses diuretics que poscam emplegar. M. Stork gueriguèt amb aquel remèdi, & coma per miracle, mai d'una idropisias que pareissián desesperadas. La dòsi d'oximèl de colquic es d'un gòt, un o mai còp per jorn, segeuent los cases, que lo Mètge es sol en estat de jutjar. La Dissertacion que M. Stork publiquèt a aquel subjècte foguèt traducha en Francés. M. Haller dich que l'onguent de colquic capitèt pas en Anglatèrra. »
La mòrt pòt subvenir fins a 10 jorns aprèp l'ingestion[6].
La colquicina[modificar | modificar la font]
La planta entièra produch un alcaloïde fòça toxic, la colquicina, que possedís de proprietats mutagènas e antimitoticas (que blòca las mitòsis).
La colquicina, que l'indici terapeutic es estrech, es utilizat:
- coma medicament dins las crisis agudas de gota et la malautiá periodica,
- coma reactiu, per exemple per determinar los cariotipes.
En orticultura, la colquicina es utilizada coma agent mutagèn per modificar geneticament de plantas, sens insercion de gèns estrangièrs, per tòca de produire a l'azard de novèlas varietats d'entre los subjèctes viables produchs. Es un mejan de doblar o quadruplar lo nombre de cromosomes (poliploïdia). Aquel tipe de molecula poiriá eventualament jogar dins la natura un ròtle en produsent de novèlas varietats, veire de novèlas espècias, mas las mutacions induchas per aquela molecula son rarament viablas.
La demecolcina es una molecula pròcha de la colquicina, mas es gaire utilizada a l'ora d'ara. Lo tiocolquicosid (Coltramyl®, Miorel®), un derivat miègsintetic, es utilizat coma miorelaxant.
Lista d'espècias[modificar | modificar la font]
Segon Kew liste[7]:
- Colchicum alpinum DC. (1805)
- Colchicum androcymbioides (Valdés) K.Perss. (2007)
- Colchicum antepense K.Perss. (2007)
- Colchicum antilibanoticum Gomb. (1957)
- Colchicum arenarium Waldst. & Kit. (1810)
- Colchicum arenasii Fridl. (1999)
- Colchicum asteranthum Vassiliades & K.M.Perss. (2002)
- Colchicum atticum Spruner ex Tommas. (1840)
- Colchicum autumnale L. (1753)
- Colchicum balansae Planch., Ann. Sci. Nat. (1855)
- Colchicum baytopiorum C.D.Brickell (1983)
- Colchicum bivonae Guss. (1821)
- Colchicum boissieri Orph. (1876)
- Colchicum bulbocodium Ker Gawl. (1807)
- Colchicum burttii Meikle (1977)
- Colchicum chalcedonicum Azn. (1897)
- Colchicum chimonanthum K.Perss. (1999)
- Colchicum chlorobasis K.Perss. (2005 publ. 2006)
- Colchicum cilicicum (Boiss.) Dammer (1898)
- Colchicum confusum K.Perss. (1999)
- Colchicum corsicum Baker, J. Linn. Soc. (1879)
- Colchicum cretense Greuter (1967)
- Colchicum crocifolium Boiss. (1844)
- Colchicum cupanii Guss. (1827)
- Colchicum davisii C.D.Brickell (1998)
- Colchicum decaisnei Boiss. (1882)
- Colchicum doerfleri Halácsy, Denkschr. Kaiserl. Akad. Wiss. (1897)
- Colchicum dolichantherum K.Perss. (1999)
- Colchicum eichleri (Regel) K.Perss. (1992)
- Colchicum euboeum (Boiss.) K.Perss. (1998)
- Colchicum fasciculare (L.) R.Br. (1826)
- Colchicum feinbruniae K.Perss. (1992 publ. 1993)
- Colchicum figlalii (Varol) Parolly & Eren (2007)
- Colchicum filifolium (Cambess.) Stef. (1926)
- Colchicum freynii Bornm. (1917)
- Colchicum gonarei Camarda (1978)
- Colchicum gracile K.Perss. (2009)
- Colchicum graecum K.Perss. (1988)
- Colchicum greuteri (Gabrieljan) K.Perss. (2007)
- Colchicum haynaldii Heuff. (1858)
- Colchicum heldreichii K.Perss. (1999)
- Colchicum hierosolymitanum Feinbrun, Palestine J. Bot. (1953)
- Colchicum hirsutum Stef. (1926)
- Colchicum hungaricum Janka (1886)
- Colchicum ignescens K.Perss. (2007)
- Colchicum imperatoris-friderici Siehe ex K.Perss. (1999)
- Colchicum inundatum K.Perss. (1999)
- Colchicum kesselringii Regel (1884)
- Colchicum kotschyi Boiss. (1854)
- Colchicum kurdicum (Bornm.) Stef. (1926)
- Colchicum laetum Steven (1829)
- Colchicum lagotum K.Perss. (2007)
- Colchicum leptanthum K.Perss. (2001)
- Colchicum lingulatum Boiss. & Spruner (1844)
- Colchicum longifolium Castagne (1845)
- Colchicum lusitanum Brot. (1827)
- Colchicum luteum Baker, Gard. Chron., n.s. (1874)
- Colchicum macedonicum Kosanin (1911)
- Colchicum macrophyllum B.L.Burtt (1950 publ. 1951)
- Colchicum manissadjianii (Azn.) K.Perss. (2007)
- Colchicum micaceum K.Perss. (1999)
- Colchicum micranthum Boiss. (1882)
- Colchicum minutum K.Perss. (1999)
- Colchicum mirzoevae (Gabrieljan) K.Perss. (2007)
- Colchicum montanum L. (1753)
- Colchicum multiflorum Brot. (1804)
- Colchicum munzurense K.Perss. (1999)
- Colchicum nanum K.Perss. (2007)
- Colchicum neapolitanum (Ten.) Ten. (1826)
- Colchicum parlatoris Orph. (1876)
- Colchicum parnassicum Sart., Orph. & Heldr. (1859)
- Colchicum paschei K.Perss. (1999)
- Colchicum peloponnesiacum Rech.f. & P.H.Davis (1949)
- Colchicum persicum Baker, J. Linn. Soc. (1879)
- Colchicum polyphyllum Boiss. & Heldr. (1859)
- Colchicum pulchellum K.Perss. (1988)
- Colchicum pusillum Sieber (1822)
- Colchicum raddeanum (Regel) K.Perss. (1992)
- Colchicum rausii K.Perss. (1999)
- Colchicum ritchii R.Br., Narr. Travels Africa (1826)
- Colchicum robustum (Bunge) Stef. (1926)
- Colchicum sanguicolle K.Perss. (1999)
- Colchicum schimperi Janka ex Stef. (1926)
- Colchicum serpentinum Woronow ex Miscz. (1912)
- Colchicum sfikasianum Kit Tan & Iatroú (1995)
- Colchicum sieheanum Hausskn. ex Stef. (1926)
- Colchicum soboliferum (C.A.Mey.) Stef. (1926)
- Colchicum speciosum Steven (1824)
- Colchicum stevenii Kunth (1843)
- Colchicum szovitsii Fisch. & C.A.Mey. (1835)
- Colchicum trigynum (Steven ex Adam) Stearn (1934)
- Colchicum triphyllum Kunze (1846)
- Colchicum troodi Kotschy (1865)
- Colchicum tunicatum Feinbrun, Palestine J. Bot. (1953)
- Colchicum turcicum Janka (1873)
- Colchicum tuviae Feinbrun, Palestine J. Bot. (1953)
- Colchicum umbrosum Steven (1829)
- Colchicum varians (Freyn & Bornm.) Dyer (1904)
- Colchicum variegatum L. (1753)
- Colchicum verlaqueae Fridl. (2009)
- Colchicum wendelboi K.Perss. (1992)
- Colchicum woronowii Bokeriya (1990)
- Colchicum zahnii Heldr. (1900)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Kew Liste
- ↑ (en)A. Vinnersten & G. Reeves. Phylogenetic relationships within Colchicaceae. Amer. J. Bot. 90:1455-1462, 2003
- ↑ (en)J. Manning, F. Forest, A. Vinnersten. The genus Colchicum L. redefined to include Androcymbium Willd. based on molecular evidence. Taxon, 56 (3): 872-882, 2007 - ISSN: 00400262
- ↑ (en)Royal Horticultural Society : Parentage de Colchicum 'Waterlily'
- ↑ (fr)Jacques Christophe Valmont de Bomare, Dictionnaire raisonné universel d'histoire naturelle (4a ed), 1791, Bruyset Frère, Lion.
- ↑ (fr)"plantes.toxiques.free.fr"
- ↑ (en)Kew liste
fonts[modificar | modificar la font]
- (fr)Paul Schauenberg, Les plantes bulbeuses, Delachaux & Nestlié, 1964
- (en)L. Jellito & W. Schacht, Hardy Herbaceous perennials, Volume I, Timber Press, 1995 - (ISBN 0-88192-159-2)
- (en)John E Bryan, Bulbs (revised edition), Timber press, 2002 – (ISBN 0-88192-529-2)
- (fr)Réginald Hulhoven, Les bulbes rustiques à floraison automnale, Les Jardins d'Eden, 15: 88-95, 2002


text:
En botanica e en micologia, una varietat es un ensemble d'individús (una populacion) apartenent a una espècia que diferís de las autras populacions d'aquesta espècia per un ensemble de caractèrs. Aquestes caractèrs particulars, determinats per un genotipe comun, se pòdon reproduire de generacion en generacion per las semenças o los espòrs.
Una varietat es pas de confondre amb un cultivar. Una diferéncia entre una varietat e un cultivar es lo fach que lo cultivar es cultivat (varietat cultivada) e es estat causit per sas caracteristicas unicas, que devon èsser transmesas d'una generacion a l'autra per de metòdes apropriats, siá reproduccion vegetativa (clonatge), siá per de culturas de linhadas puras, siá per autofertilizacion, etc.
Per acréisser la confusion, los tèrmes de varietat e de cultivar s'utilizan d'un biais intercambiable dins lo mitan orticòla.


text:
LED
Un diòde LED, acronim de l'anglés Light Emitting Diode (diòde emetor de lutz) es un dispositiu semiconductor qu'emet de lutz incoerenta d'espèctre redusit quand se polariza de forma directa l'union PN e es traversat per un corrent electric. La color depend del material semiconductor utilizat dins la construccion del diòde, e pòt variar de l'ultraviolet, passant per l'espèctre de lutz visibla, fins a l'infraroge. Dins lo darrièr cas, se nomenan diòdes IRED (per Infra-Red Emitting Diode).
Lo dispositiu semiconductor es sovent encapsulat dins una capa de plastic de mai granda resisténcia qu'aquelas de veire que s'utilizan abitualament dins las ampolas. Que lo plastic siá colorat, es sonque per de rasons esteticas. Abitualament, la capa a una fàcia plana ont es lo catòde, qu'es un pauc mens cort que l'anòde (veire fòto).
Al contrari que las ampolas d'incandescéncia que pòdon èsser alimentadas amb lo corrent alternatiu o continú, lo diòde LED fonciona pas que amb aquel darrièr, perque sonque condusís l'electricitat quand se polariza en dirècte, coma los diòdes p-n convencionals. Se deu ben destriar lo corrent que travèrsa lo LED per n'obtenir una bona intensitat luminosa; lo voltatge deu èsser d'1,5 a 2,2 V e la gamma d'intensitats que deu circular per el va de 10 a 20 mA dins los diòdes de color roja e d'entre 20 e 40 mA per los autres LEDs.
Lo primièr diòde LED qu'emetiá dins l'espectre visible foguèt desvolopat per l'engenhaire de General Electric Nick Holonyak en 1962.
Tecnologia LED[modificar | modificar la font]
En dirècte, totes los diòdes emeton una certana quantitat de radiacion quand los parelhs electron-vuèit se recombinan, es a dire, quand los electrons cason dempuèi la benda de conduccion (de pus granda energia) a la benda de la valéncia (de mendre energia). Indobtablament, la frequéncia de la radiacion emesa e alara de sa color, dependrà de la nautor de la benda enebida (diferéncias d'energia entre las bendas de conduccion e valéncia), es a dire, dels materials utilizats. Los diòdes convencionals, de silici o de germani, emeton de radiacion infraroja fòrça alunhada de l'espèctre visible, encara que de materials especials pòdon aténher de longors d'onda visiblas. Los diòdes LED e IRED, en mai an de formas especialas per evitar que la radiacion emesa torne èsser absorbida pel material a l'entorn del quite diòde, çò qu'arriba pel convencionals.
Los primièrs diòdes construits èran los diòdes infraroges e de color roja, permetent lo desvolopament tecnologic posterior la construccion de diòdes per de longors d'onda cada còp mendres. En particular, los diòdes blaus foguèron desvolopats a la fin de las annadas 1990, s'apondent als roges e verds desvolopats de per abans, çò que permetèt, per combinason de totes, l'obtencion de lutz blanca. Lo diòde de seleniur de zinc tanben pòt donar de lutz blanca s'es mesclada amb la lutz blava qu'emet amb la roja e verda creada per fotoluminescéncia. La pus recenta innovacion dins lo domeni de la tecnologia LED son los diòdes ultraviolets, que foguèron utilizats amb succès dins la produccion de lutz blanca per enlusir de materials fluorescents.
Tant los diòdes blaus coma los ultraviolets son relativament cars en comparason amb los mai comuns (roge, verd, jaune e infraroge) son atal mens utilizats per las aplicacions comercialas.
Los LED comercials tipics son dessenhats per de poténcias de l'òrdre de 30 a 60 mW. Vèrs 1999 foguèron introdusits sul mercat de diòdes capables de trabalhar amb de poténcias d'1 W per usatge de contunh; aqueles diòdes an plan segur de materials semiconductors de dimensions encara mai grandas per poder suportar de talas poténcias e incorporan en mai alatas metallicas per dissipar la calor (veire conveccion) generada per l'efècte Joule.
Al començament del sègle XXI apareguèron los OLED (diòdes LED organics), fabricats amb de polimèrs organics semiconductors. Malgrat que l'eficiéncia capitada amb aqueles dispositius es luenh d'aquela dels diòdes anorganics, sa fabricacion promet d'èsser considerablement mens cara, se pòdon tanben dispausar en granda quantitat sus una superfícia quina que siá utilizant de tecnicas de pintura per crear d'ecrans de color.
Aplicacions[modificar | modificar la font]
Los diòdes d'infraroges (IRED) s'usan dempuèi la mitat del sègle XX per las telecomandas de las televisions, l'usatge se generalizèt per d'autres equipaments electrics domestics.
Los diòdes LED s'utilizan amb profusion dins totes tipes d'indicadors d'estat (alucat/apagat) dins de dispositius de senhalizacion (de transpòrt, d'urgéncia, eca.) e dins los panèls d'informacion (lo pus grand del mond, aquel del NASDAQ, a 36,6 mètres de naut e es a Times Square, Manhattan). Tanben s'utilizan per enlusir los ecrans de cristal liquid de televisions, telefòns mobils, calculadoiras, agendas electronicas, eca. e mai per las bicicletas, semafòrs, indicadors logistics e de transpòrt de tot biais.
La Torre Agbar utiliza mai de 4000 luminaris qu'enclusisson de LEDs per enlusir sa faciada amb diferents imatges.
L'usatge d'ampolas LED lo domeni de las illuminacions (senhalizacion de transpòrt enclusa) poiriá aumentar encara dins lo futur perque presenta d'avantatges indiscutibles fàcia als sistèmas d'incandescéncia subretot mercé sa longa vida utila, e sa fragilitat mendre.
Indicadors e senhals[modificar | modificar la font]
La bassa consumacion d'energia, lo manteniment aisit e la talha reduita dels LEDs modèrnes donan luòc a d'aplicacions coma indicators d'estat e es presenta dins una granda varietat d'equipaments e installacions. Los ecrans LED de zona larga s'utilizan coma ecrans estatics e dinamics d'usatge decoratiu. D'ecrans pus leugièrs e prims que mòstran de messatges s'utilizan dins los aeropòrts e las estacions de tren, e donan al public d'informacions sus la destinacion dels trens, autobuses, trams e mai.


text:
Sistèma Solar
Lo Sistèma Solar es l'ensems de totei leis astres qu'orbitan a l'entorn dau Soleu e que i son ligats gravitatoriament. Es format de uech planetas, d'aumens 162 satellits naturaus o lunas e de centenaus de miliers de planetas menoras o planetoïdes, d'asteroïdes, de meteorits e de cometas. A mai, i a tanben çò que se sòna lo mitan interplanetari, format per de gas e de poussa. Aquel ensems tot es situat dins un deis braè de la galaxia de la Via Lactèa, que vira a l'entorn de son centre a 26 000 ans lutz de distància e a una velocitat de 220 km/s.
Somari
- 1 Composicion e estructura dau Sistèma Solar
- 1.1 Generalitats
- 1.2 Lo Soleu
- 1.3 Lo Sistèma intèrne
- 1.4 Lo Sistèma extèrne
- 1.5 Lei regions transneptunianas
- 1.6 Lei regions alunchadas
- 1.7 Donadas dei còrs principaus dau Sistèma Solar
- 2 Formacion
- 3 Referéncias
Composicion e estructura dau Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
Lo Sistèma Solar s'estructura de la maniera seguenta.
- A son centre trobam lo Soleu, una estela.
- A son entorn viran los uech còrs màgers, sonats planetas, que son (ordenats dau pus pròche au mai luenchenc dau Soleu): Mercuri, Vènus, la Tèrra, Mart (o Mars), Jupitèr, Saturne, Uranus e Neptun.
- Lei planetas nanas coma Pluton, Èris e Cères. Pluton, dempuei lo 24 d'aost de 2006, es pas mai considerat coma una planeta, mas coma una planeta nana.
- Tanben a l'entorn dau Soleu viran de centenats de miliers de còrs mendres que, segon lor talha, composicion e orbita se classifican en planetas menoras o planetoïdes, meteorits e cometas.
- Lei planetas menoras se dividisson en dos grops: leis asteroïdes e leis objèctes transneptunians, encara que de còps quand se parla d'asteroïdes se fa referéncia a tot l'ensems dei planetas menoras. Lei podèm trobar escampadas per tot lo Sistèma Solar mai principalament se concentran dins doas regions: la Cencha d'asteroïdes o cencha principala, situada entre leis orbitas de Mart e Jupitèr e la Cencha de Kuiper, que se tròba delà l'orbita de Neptun.
- Lei meteorits son de ròcas pichonas de mens de 50 m de diamètre que son escampadas per tot lo Sistèma Solar.
- Lei cometas son de blòts enòrmes de glaç e de ròca amb d'orbitas fòrça excentricas. Se crei que poiriá existir una region fòrça alunchada dau Soleu nomenada nívol d'Oort que seriá la fònt d'ont provenon lei cometas.
Lo Soleu[modificar | modificar la font]
Lo Soleu es una estèla naneta jauna qu'es quasi esferica amb un diamètre mejan egau a 1 392 000 quilomètres e una massa egala a 332 900 còps la massa de la Tèrra. Son temps es d'aperaquí 4,6 miliards d'annadas[1]. Es donc una estèla de la sequéncia principala constituida principalament d'idrogèn (74% de sa massa) e d'èli (24% de sa massa). Fa partida de la Via Lactèa e orbita a una distància de 26 000 annadas lutz de son centre.
Lo Sistèma intèrne[modificar | modificar la font]
Lei planetas intèrnas[modificar | modificar la font]
Lei quatre planetas pus pròchas dau Soleu son dichas « planetas intèrnas » o « planetas rocassosas » en causa de seis estructuras intèrnas. D'efècte, tènon un nuclèu, generalament aumens parcialament en fusion, un mantèu e una crosta solida. Sei densitats son fòrça autas mai son egalament lei planetas pus pichonas dau Sistèma Solar amb una talha variant entre quasi 4 900 quilomètres per Mercuri fins a 12 700 per la Tèrra. Tres (Mart, Vènus e la Tèrra) an una atmosfèra espessa.
Mercuri[modificar | modificar la font]
De veire : Mercuri
Mercuri es la planeta pus pròcha dau Soleu, amb un semiaxe major de 58 milions de quilomètres (0,4 UA), e la pus pichona amb un diamètre de 4 900 quilomètres. Sa massa representa solament 5,5% de la massa terrèstra. Es coneguda dempuei l'Antiquitat e es dicha en onor dau dieu messatgier dei Romans car son movement aparent es relativament rapid. A pas d'atmosfèra ni de satellit. Sa superficia sembla aquela de la Luna amb un nombre important de cratèrs d'impacte. Tèn un camp magnetic probablament entraïnat per un nuclèu metallic d'una talha importanta. Enfin, en causa de la proximitat ambé lo Soleu e de l'abséncia d'atmosfèra, Mercuri subís de variacions de temperatura autas entre lo jorn (427 °C) e la nuech (-183 °C).
Vènus[modificar | modificar la font]
De veire : Vènus
Vènus se situa a 0,7 UA dau Soleu. Es similara a la Tèrra per lo diamètre e la massa (81,5%). Son estructura intèrna tèn un nuclèu metallic, un mantèu important fach de silicats, una crosta espessa e una activitat geologica intensa. Dins aquò, lei temperaturas de l'atmosfèra de Vènus son fòrça superioras a la Tèrra. D'efècte, l'atmosfèra de Vènus es facha de dioxid de carbòni e tèn una pression egala a 92 còps la pression terrèstra. En consequéncia, la superficia subís un efècte de sèrra important entraïnant lei temperaturas pus autas dau Sistèma Solar (450 °C)[2]. La planeta a pas de satellit o de camp magnetic.
La Tèrra[modificar | modificar la font]
De veire : Tèrra
La Tèrra es la pus granda (12 700 km) e densa dei planetas intèrnas. Orbita a una distància mejana de 150 milions de quilomètres dau Soleu e tèn un satellit naturau dich la Luna. Aqueu satellit es un cas unic dins lo Sistèma Solar en causa de sa talha relativament importanta. Dins aquò, la caracteristica pus excepcionala de la Tèrra es qu'es la soleta planeta coneguda qu'assosta la vida. Ansin, son atmosfèra es egalament fòrça particulara car es alterada per la preséncia de formas de vida. Es donc principalament facha d'oxigèn (21%) e d'azòt (78%)[3]. Permet la formacion d'aiga sus lei formas liquida, solida e gasosa car sa temperatura varia entre -80 °C e 50 °C au nivèu de la superficia. Enfin, una autra caracteristica de la Tèrra es son activitat geologica importanta, especialament sa tectonica dei placas.
Mart[modificar | modificar la font]
De veire : Mart
Mart a un diamètre mejan de quasi 6 800 quilomètres, una massa egala a 10,7% massa terrèstra e orbita a una distància mejana de 220 milions de quilomètres dau Soleu. Tèn dos satellits pichons que son probablament d'asteroïdes capturats per gravitat[4]. Son atmosfèra es relativament tèuna e facha principalament de dioxid de carbòni. Sa superficia es desertica amb una temperatura variant entre -100 °C e 20 °C. Certanei relèus son fòrça auts coma lo Mons Olympus qu'es lo volcan pus grand dau Sistèma Solar. Ansin, la planeta aviá una activitat geologica probablament fins a una èra recenta[5].
La Cencha d'asteroïdes[modificar | modificar la font]
De veire : Cencha d'asteroïdes
Leis asteroïdes son d'objèctes pichons fachs de rocas e de minerals metallics. Lor concentracion principala se situa entre leis orbitas de Mart e Jupitèr entre 2,3 e 3,3 UA dau Soleu. Son probablament lei rèstas d'una planeta de qué la formacion foguèt empachada per la gravitat importanta de Jupitèr[6]. La talha deis asteroïdes es generalament fòrça pichona e lor forma irregulara. Ansin, la Centura principala d'asteroïdes assosta de milions d'asteroïdes. Dins aquò, certaneis an un diamètre pus important, entre 250 e 1 000 quilomètres, e una forma quasi esferica.
Cères[modificar | modificar la font]
De veire : Cères
Cères es lo premier asteroïde descubèrt en 1801 e lo còrs pus grand de la cencha principala amb un diamètre de 980 quilomètres aperaquí. Inicialament, foguèt considerat coma una planeta fins ais annadas 1850. Puei, lo nombre important d'asteroïdes descubèrts entraïna sa retrogradacion. Enfin, dempuei 2006, a l'estatut de planeta nana. A l'ora d'ara, son estructura es supausada d'èsser facha d'un nuclèu rocassós e d'una crosta de glaç. Sa superficia es desconeguda en causa de la distància importanta ambé la Tèrra. Una mission espaciala mandada per la NASA la deu explorar en 2015.
Lo Sistèma extèrne[modificar | modificar la font]
Lei planetas extèrnas[modificar | modificar la font]
Lo Sistèma Solar extèrne tèn quatre planetas que son dichas « planetas gigantas ». Representan 99% de la massa orbitant a l'entorn dau Soleu. Son principalament compausadas de gas (idrogèn, èli)) e tanben de glaç per Uranus e Neptun. En causa d'aquelei composicions diferentas, certaneis astronòms pensan donc qu'Uranus e Neptun forman una categoria particulara de planetas gigantas nomadas « gigantas geladas ». Pasmens, totei lei planetas gigantas tènon de ponchs comuns coma la preséncia d'un sistèma d'anèus, d'un nombre important de satellits, una densitat bassa e d'una atmosfèra fòrça perturbada.
Jupitèr[modificar | modificar la font]
De veire : Jupitèr
Jupitèr orbita a quasi 780 milions de quilomètres (5,2 UA) dau Soleu. Es la planeta pus granda dau Sistèma Solar amb una massa egala a 318 còps la massa de la Tèrra e un diamètre d'aperaquí 140 000 quilomètres. Aquela massa representa 2,5 còps la massa deis autreis planetas. Tèn un sistèma d'anèus tèunes e un nombre fòrça important de satellits. Lei quatre pus gròs son dichs satellits galileians en onor de Galileo Galilei. L'estructura intèrna de Jupitèr a un nuclèu probablament fach de rocas e d'idrogèn metallic, un mantèu d'idrogèn metallic e una atmosfèra fòrça espessa. Aquela atmosfèra tèn una circulacion important de vents e de tempèstas coma la Granda Taca Roja. Jupitèr produtz egalament un camp magnetic important e sa gravitat a una influéncia auta dins lo Sistèma Solar. D'efècte, pòt modificar o contraròtlar lei trajectòrias de divèrseis objèctes coma d'asteroïdes o de cometas.
Saturne[modificar | modificar la font]
De veire : Saturne
Saturne orbita a l'entorn dau Soleu a una distància d'aperaquí 1,425 miliards de quilomètres (9,5 UA). Sa massa representa 95 còps la massa terrèstra per un diamètre de quasi 121 000 quilomètres. Tèn un sistèma d'anèus fòrça coneguts e un nombre important de satellits. Son estructura intèrna es similara a aquela de Saturne. Dins aquò, son nuclèu seriá pus pichon e lei vents de son atmosfèra son pus rapids ambé de velocitats mesuradas fins a 1 800 km/h.
Uranus[modificar | modificar la font]
De veire : Uranus
Uranus tèn una massa de 14 còps la massa terrèstra amb un diamètre egau a 50 000 quilomètres. Orbita a una distància mejana de 2,94 miliards dau Soleu. Foguèt descubèrta en 1781. Tèn un sistèma d'anèus relativament desvolopat e un nombre aut de satellits. Sa temperatura es pus freja que leis autrei planetas dau Sistèma Solar e son raionament de calor es feble. De mai, Uranus a una autra caracteristica unica qu'es son axe de rotacion clinat de 97,77°.
Neptun[modificar | modificar la font]
De veire : Neptun
Neptun es leugierament pus pichona qu'Uranus amb un diamètre de 49 000 quilomètres mai sa massa es pus auta amb una valor egala a 17 massas terrèstras. Es donc egalament pus densa. Foguèt descubèrta en 1846. Neptun tèn un sistèma d'anèus tèunes e 13 satellits. Pasmens, coma Neptun es fòrça alunchada e que foguèt explorada per solament una sonda, aqueu nombre podriá èsser pus important.
Leis objèctes dau Sistèma extèrne[modificar | modificar la font]
Leis asteroïdes troians[modificar | modificar la font]
De veire : Asteroïde
Leis asteroïdes troians son una categoria d'asteroïdes descubèrta en 1906 e devesida en dos grops situats sus l'orbita de Jupitèr ai ponchs de Lagrange L4 e L5. Aqueu grop podriá aver un nombre fòrça important d'asteroïdes. D'autreis asteroïdes troians existisson sus l'orbita de Mart o de Neptun. Per analogia ambé Jupitèr, son dichs « troians de Mart » e « troians de Neptun ».
Lei cometas[modificar | modificar la font]
De veire : Cometa
Lei cometas son d'objèctes pichons dau Sistèma Solar, generalament quauquei quilomètres, principalament compausats de glaç. Seis orbitas son fòrça clinadas e tènon egalament d'excentricitats importantas amb un perièli situat dins lei regions intèrnas e un afèli en delà de Neptun. Ansin, lo passatge d'una cometa dins lei zonas intèrnas dau Sistèma Solar entraïna la sublimacion dei glaç, l'ionizacion de sa superficia e, a la perfin, la formacion de tirassieras de gas e de poussas.
Lei cometas amb un periòde cort, coma la cometa de Halley, realizan seis orbitas en mens de 200 annadas. Lor origina seriá situada dins la centura de Kuiper. En revenge, lei cometas que tènon un periòde lòngs, mai de 2 000 ans coma la cometa Hale-Bopp, vendrián dau nívol d'Oort. Enfin, certanei cometas an una trajectòria iperbolica e vendrián de l'exterior dau Sistèma Solar. Dins aquò, seis orbitas son fòrça dificilas de calcular. Lei cometas ancianas que totei sei glaç son estats sublimats son generalament consideradas coma d'asteroïdes[7].
Lei centaures[modificar | modificar la font]
De veire : Centaure
Lei centaures son una categoria d'objèctes orbitant entre 9 e 30 UA, entre leis orbitas de Jupitèr e Neptun. Lo premier foguèt descubèrt en 1920 mai lo tipe dei centaures foguèt solament identificat en 1977. Lo pus grand, (10199) Chariklo, tèn una talha estimada entre 200 e 250 quilomètres[8]. Seis estructuras intèrnas son desconegudas mai certanei centaures an de còps un comportament similar ai cometas, especialament la formacion d'una coa. Seis orbitas son egalament variadas, evolucionant entre de trajectòrias fòrça clinadas o non e d'excentricitats importantas o non.
Lei regions transneptunianas[modificar | modificar la font]
Lei zonas en delà de l'orbita de Neptun son dichas « regions transneptunianas ». Son totjorn mau conegudas e gaire exploradas. Son probablament compausadas d'objèctes d'una talha pichona, amb un diamètre egau a un cinquen de la Tèrra e una massa inferiora a la Luna, fachs de rocas e de glaç.
Centura de Kuiper[modificar | modificar la font]
La Centura de Kuiper es l'estructura majora dei regions transneptunianas. Es facha d'un grand anèu de brigas repartidas dins doas zonas principalas e relativament similaras a la Centura principala d'asteroïdes. La premiera partida s'estend entre 30 e 50 UA dau Soleu e la segonda en delà de 100 UA. Aquelei regions son probablament la fònt dei cometas de periòde cort.
La màger part deis objèctes de la Centura de Kuiper son pichons mai certanei còrs an una talha pus importanta e podrián venir de planetas nanas dau Sistèma Solar. De mai, lo nombre d'objèctes amb un diamètre superior a 50 quilomètres es estimat a 100 000. Dins aquò, la massa totala seriá solament egala a un centen de la massa terrèstra. Leis orbitas d'aqueleis objèctes son generalament fòrça clinadas a respècte dau plan ecliptic. Enfin, unei còrs de la Centura tènon un sistèma de satellits.
Aquelei còrs podrián èsser devesits en dos tipes principaus segon que son en resonància amb Neptun o non. Un exemple es la categoria dei plutinos que realizan tres orbitas quand Neptun vira dos còps a l'entorn dau Soleu. Es a dire que lei plutinos son en resonància 3:2 ambé la planeta giganta. Lei regions de la Centura de Kuiper en resonància acomençan a l'interior de l'orbita de Neptun. Puei, lei premierei regions classicas de la Centura son situadas entre 39,4 e 47,7 UA. Lei membres d'aquela partida de la Centura son dichs « cubewanos » segon lo nom dau premier objècte d'aqueu tipe, (15760) 1992 QB1.
Pluton e Caront[modificar | modificar la font]
De veire : Pluton
Pluton es una planeta nana qu'orbita a una distància mejana de 5,85 miliards de quilomètres (39 UA) dau Soleu. Es l'objècte pus grand conegut dins la Centura de Kuiper. Descubèrt en 1930, foguèt considerat coma una planeta fins a 2006. Son orbita es clinada de 17° a respècte dau plan ecliptic amb un perièli d'aperaquí 29,7 UA e un afèli situat vèrs 49,5 UA.
Pluton (39 UA en mejana), una planeta nana, es lo pus grand objècte conegut de la centura de Kuiper. Descubèrt en 1930 e considerat coma una planeta, foguèt classificat tornarmai en aost de 2006 quand s'adoptèt una definicion formala d'aquelei divèrs còrs. Pluton a una orbita excentrica enclinada de 17° sus lo plan ecliptic e que s'estend de 29,7 UA au perièli a 49,5 UA a l'afèli. Es egalament en resonància 3:2 ambé Neptun. Es a dire que Pluton realiza tres orbitas quand Neptun fa dos torns dau Soleu.
Pluton tèn un sistèma de tres satellits. Lo pus grand, Caront, a una massa sufisenta per que lo centre de gravitat dau sistèma Pluton-Caront sigue situat a l'exterior de Pluton.
Makemake e Haumea[modificar | modificar la font]
Makemaka e Haumea son de planetas nanas dau Sistèma Solar que fan egalament partida de la Centura de Kuiper. Orbitan a de distància mejanas dau Soleu respectivament egalas a 6,86 e 6,5 miliards de quilomètres ambé d'enclinasons de 29° e 28°. Son lei còrs pus grands dei regions independentas de l'influéncia de la gravitat de Neptun.
Leis objèctes dispersats[modificar | modificar la font]
Leis objèctes dispersats son situats largament en delà de la Centura de Kuiper. Leis astronòms supausan que podrián ne'n venir après èsser mai que foguèron ejectats per l'influéncia de la gravitat de Neptun pendent sa formacion. La màger part deis objèctes dispersats an un perièli dins la Centura de Kuiper e un afèli podent montar a 150 UA. Seis orbitas an una enclinason a respècte dau plan ecliptic e una excentricitat importantas.
Eris[modificar | modificar la font]
De veire : Èris
Èris es l'objècte dispersat pus important que se conegue a l'ora d'ara. Son diamètre, probablament 2 400 quilomètres, es 5% pus grand que Pluton; es donc una planeta nana dau Sistèma Solar dempuei 2006. Son orbita a una excentricitat auta amb un perièli a 38,2 UA e un afèli egau a 97,6 UA. Son enclinason a respècte dau plan ecliptic es tanben importanta ambé 44°. Tèn un satellit.
Lei regions alunchadas[modificar | modificar la font]
Lei nívols de Hills e d'Oort[modificar | modificar la font]
Lo nívol de Hills es una zona ipotetica, intermediària entre la Centura de Kuiper e lo Nívol d'Oort.
Lo nívol d'Oort es egalament una region ipotetica enviroutant lo Sistèma Solar entre 50 000 e benlèu 154 000 dau Soleu. Seriá la fònt dei cometas que tènon un periòde lòng. La velocitat deis objèctes dau nívol d'Oort es febla e aquelei còrs podrián subir l'influéncia gravitacionala d'eveniments rars coma de collisions, d'efèctes gravitacionaus d'estèlas vesinas o de marèias galacticas.
Sedna[modificar | modificar la font]
De veire : Sedna
Descubèrt en 2003, Sedna es un objècte similar a Pluton amb una orbita fòrça clinada que son perièli es situat a 76 UA dau Soleu, e son afèli a 928 UA. Sedna percor son orbita en 12 050 ans. Ansin, son orbita seriá tròp alunchada per subir l'influéncia de Neptun. Sedna podriá donc èsser un objècte dei regions intèrnas dau nívol d'Oort.
Lei limits dau Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
Lei limits dau Sistèma Solar son mau coneguts e pas precisament definits. L'influéncia dau vent solar es supausada de cessar a quatre còps la distància Neptun-Soleu. Dins aquò, l'esfèra de Hills, es a dire l'influéncia gravitacionala dau Soleu, podriá s'estendre fins a de distàncias 1 000 còps superioras coma 154 202 UA ambé la cometa C/1992 J1.
Donadas dei còrs principaus dau Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
Formacion[modificar | modificar la font]
Formacion dau Soleu[modificar | modificar la font]
Segon l'ipotèsi principala prepausada per lo premier còp per Emmanuel Kant en 1755 e teorizada per Pierre-Simon Laplace, la formacion dau Sistèma Solar acomencèt a partir de l'afondrament de la nebulosa solara fa 4,6 miliards d'annadas[9]. Aqueu nívol molecular aviá una talha d'uneis annadas lutz e a probablament entraïnat la creacion d'uneis estèlas. L'afondrament d'aqueu nívol foguèt probablament causat per la proximitat d'una explosion dau tipe supernova. D'efècte, l'onda de tuert creèt de regions amb una densitat pus auta. Permetèt donc que la gravitat d'aquelei zonas venguèsse pus fòrta que la pression dei gas. Ansin, l'equilibri dau nívol foguèt romput e l'afondrament entraïnat[10].
La region que vendriá après lo Sistèma Solar aviá un diamètre entre 7 000 e 20 000 UA e una massa leugierament superiora a la massa solara, entre 1,001 e 1,1 massas solaras[11] [12]. Lo centre de la nebulosa venguèt rapidament pus caud. Puei, en causa de la gravitat, dei camps magnetics e de la rotacion, la nebulosa s'aplatiguèt per formar un disc de quasi 200 UA de diamètre a l'entorn d'una protoestèla densa e cauda[13].
Après 100 milions d'annadas, la pression e la densitat de l'idrogèn dau centre de la nebulosa agantèron un nivèu sufisent per entraïnar lo començament de reaccions de fusion. Lo diamètre dau Soleu aumentèt fins a l'equilibri entre sa gravitat e son energia termica. Ansin, venguèt una estèla vertadiera[14].
Formacion deis autreis objèctes dau Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
Leis autreis còrs dau Sistèma Solar se formèron a partir dei rèstas dau nívol de poussa e de gas per lo mecanisme d'acrecion. Inicialament, la poussa orbitèt a l'entorn de la protoestèla e formèt de còrs pichons de quauquei mètres. Puei, après de collisions, la talha dei còrs capitèt d'aumentar fins a aperaquí cinc quilomètres. Enfin, aqueleis objèctes aumentèron lor talha a un ritme de 15 cm/an gràcias ai collisions successivas[15].
Lei regions dau Sistèma Solar intèrne, entre 0 e 4 UA, èran adonc probablament tròp caudas per permetre la condensacion de gas leugiers coma l'aiga o lo metan. Ansin, lei planetas d'aquelei zonas podrián solament èsser formadas d'elements amb un nivèu de sublimacion important coma lei metaus e lei silicats. Aquelei còrs rocassós venguèron donc de planetas dau tipe terrèstre. Dins aquò, coma leis elements pesants son rars, probablament 0,6% de la massa iniciala de la nebulosa, lor creissença foguèt lenta e limitada. Per exemple, la proto-Tèrra acabèt probablament d'acumular de materiaus 100 000 ans après la formacion dau Soleu. D'efècte, après aqueu periòde, solament lei collisions ambé d'autrei quasiplanetas permetèron finalament la formacion definitiva dei planetas intèrnas.
Lei planetas gigantas gasosas se formèron dins de regions exterioras en delà de la linha de glaç. Aqueu limit es situat entre Mart e Jupitèr. Designa lo ponch onte lei compausats pus leugiers pòdon restar solids e s'acampar. Ansin, aquelei protoplanetas capitèron d'atraire lei gas fòrça leugiers e escampats que son l'idrogèn e l'èli. La massa dei quatre protoplanetas dei gigantas actualas èra donc ja egala a quatre massas terrèstras après solament tres milions d'annadas.
La posicion de Jupitèr, vèrs 5 UA, permetèt probablament d'acumular lei materiaus venent dau rèsta dau disc mai que podián pas intrar dins lei zonas centralas. Aqueleis excès de matèria entraïnèron donc la formacion d'una protoplaneta gròssa amb una massa de 10 massas terrèstras. Après 1000 ans suplementaris, sa massa èra ja d'aperaquí 150 massas terrèstras. Saturne tèn una massa significativament pus febla car sa formacion auriá acomençat après aquela de Jupitèr segon un mecanisme similar.
Uranus e Neptun se serián formadas après Jupitèr e Saturne quand lo vent solar acomencèt de dispersar au luench lei rèstas dau disc protoplanetari. Aquelei planetas aurián donc agut un periòde pus cort per acampar de materiaus de la nebulosa solara. Enfin, après 3 o 10 milions d'annadas, lei rèstas d'aquela nebulosa èran definitivament dispersats. Aquela dispersion permetèt d'obtenir l'estabilitat deis orbitas dei planetas, especialament aquelei d'Uranus e Neptun que s'alunchèron probablament dau Soleu.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Than, Ker (January 30, 2006). "Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single". SPACE.com. [1]
- ↑ Mark Alan Bullock (1997) (PDF). The Stability of Climate on Venus. Southwest Research Institute. [2]
- ↑ Anne E. Egger, M.A./M.S.. "Earth's Atmosphere: Composition and Structure". VisionLearning.com. [3]
- ↑ Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna (2004). "A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness". The Astronomical Journal. [4]
- ↑ David Noever (2004). "Modern Martian Marvels: Volcanoes?". NASA Astrobiology Magazine. [5]
- ↑ Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J. (2001). "The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt". Icarus 153: 338–347. doi:10.1006/icar.2001.6702
- ↑ Fred L. Whipple (abriu de 1992). "The activities of comets related to their aging and origin".
- ↑ John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot (2007). "Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope".
- ↑ . J. J. See, « The Past History of the Earth as Inferred from the Mode of Formation of the Solar System », dans Proceedings of the American Philosophical Society, vol. 48, no 191, 23 avril 1909, p. 119–128.
- ↑ Jeff Hester, « New Theory Proposed for Solar System Formation [archive] », Arizona State University, 2004.
- ↑ J. J. Rawal, « Further Considerations on Contracting Solar Nebula », dans Physics and Astronomy, vol. 34, no 1, janvier 1985, p. 93–100.
- ↑ Yoshimi Kitamura, Munetake Momose, Sozo Yokogawa, Ryohei Kawabe, Shigeru Ida et Motohide Tamura, « Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a 1 Arcsecond Imaging Survey: Evolution and Diversity of the Disks in Their Accretion Stage », dans The Astrophysical Journal, vol. 581, no 1, 10 décembre 2002, p. 357–380.
- ↑ J. S. Greaves, « Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems », dans Science, vol. 307, no 5706, 7 janvier 2005, p. 68–71.
- ↑ Antonio Chrysostomou et Phil W Lucas, « The formation of stars [archive] », Department of Physics Astronomy & Mathematics University of Hertfordshire.
- ↑ P. Goldreich et W. R. Ward, « The Formation of Planetesimals », The American Astronomical Society, 1973.


text:
Nontronh
Nontronh [nun’trum] (en francés Nontron) es una vila occitana francesa, que se tròba en Perigòrd (departament de Dordonha e region d'Aquitània).
Se pensa que l'etimologia de Nontronh ven dau nom d’òme Nantirionius, atestat a l'epòca galloromana.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Chapluòc de l'arrondiment mai au nòrd de Dordonha, Nontronh se tròba au mitan dau Perigòrd verd, dins la valada de Bandiat. La vila es bastida sus lo granit, quitament se lo calcari comença quauques quilometres au sud. Au còr dau país de l'aubre e de l'aiga, dins lo Parc Naturau Regionau de Perigòrd-Lemosin, se situa a distància quasi egala de Perigüers, Lemòtges e Engolesme..


text:
Deputats de la XIIIena legislatura
Los deputats de la XIIIena legislatura de la Vena Republica de l'Assemblada Nacionala foguèron elegit en 2007 per un mandat s'acabant en 2012 e que lo president èra Bernard Accoyer, de l'UMP.
Somari
Resultat de las eleccions[modificar | modificar la font]
Composicion de l'Assemblada de 2007[modificar | modificar la font]
Grops politics[modificar | modificar la font]
Segon lo règlament de l'Assemblada Nacionala, los « deputats se pòdon regropar per afinitats politicas » en grops parlamentaris. Devon conténer almens 20 membres (dempuèi 1988, de per abans aqueste nombre èra fixat a 30 al minimum). En 2007, lo Partit Comunista Francés, que dispausa pas pus que de 15 elegits e 2 aparentats e doncas pòt pas mai, dins las condicions actualas, formar cap de grop, demanda un abaissament novèl d'aqueste nombre a 15 membres. Lo grop politic deu presentar al moment de la dobertura de la legislatura al president de l'Assemblada Nacionala una declaracion politica signada per sos membres.
Otra los membres de plen drech del grop, que son generalament membres del meteis grand partit (UMP, PS, UDF, PCF, etc.), d'unes deputats pòdon « s'aparentar » a un grop : alara son pas incluses dins lo quota minimum de 20 necessaris per la formacion del grop. S'agís en règla generala de membres eissits de pichons partits o sens etiqueta pròches de la tendéncia del movement politic principal a l'origina de la formacion del grop.
Los grops decidisson, amb lo president de l'Assemblada Nacionala, de las zònas de l'emicicle ont sieràn. Apuèi son sols jutges del biais de repartir lors membres e aparentats al sen d'aquesta zòna. An lor pròpria organizacion e lor reglament interior pròpri, elegisson en lor sen un president que los representarà al sen de la Conferéncia dels Presidents e que dispausarà de maitas prerogativas importantas (coma la demanda o al contrari l'oposicion a la creacion d'una comission especiala, lo drech d'obténer una suspension de sesilha per acampar lo grop, de demandar lo vòte a l'escrutinh public, d'apelar en sesilha a la verificacion del quorum a l'ocasion d'un vòte, de preparar l'òrdre del jorn parlamentari mensual pròpri a lor grop, de prepausar o de s'opausar a l'engatjament de proceduras d'engatjament simplificadas, o encara lo « drech de tiratge » que lor permet d'obténer un còp per an l'examèn en sesilha publica d'una resolucion que prepausa la creacion d'una comission d'enquèsta, etc.). Cada grop, en foncion de son pes numeric al sen de l'Assemblada, designa sos representants al sen del Burèu e de las diferentas comissions. An a mai d'aquò, en foncion de lor talhq, una subvencion financièra pròpria e dispausan de burèus e de salas per s'acampar.
En defòra dels deputats "inscriches" a un grop, conven de discernir los deputats solament "aparentats" a un grop, e mai los deputats "non inscriches". Çaquelà, aquesta darrièra categoria es quasi nulla a l'Assemblada Nacionala.
Al moment de la dobertura de la XIIIena legislatura lo Mois invalide (de junh de)M, quatre grops politics son estats presentats : lo largament majoritari de l'UMP, un autre dominat pels socialistas als quals se son aparentats los elegits del Partit Radical d'Esquèrra, del Movement dels Ciutadans e qualques divèrs esquèrra. Lo Centre Novèl, que fa partida de la Majoritat presidenciala, a pogut constituir un grop a part entièra alara que los elegits del MoDem de François Bayrou sèison coma non inscriches amb d'autres elegits divèrses. Enfin, fauta d'avèr obtengut abans lo començament de la legislatura un abaissament a 15 del minimum de 20 membres d'acampar per formar un grop, los comunistas se son aligats al sen d'un grop tecnic de la presidéncia tornanta cada 10 meses amb los elegits Verds, apelat Esquèrra democratica e republicana.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Composicion dels grops politics, sul sit de l'Assemblada Nacionala Francesa
- ↑ arredondit als centens


text:
Ipolit Bochard
Ipolit Bochard (Bòrmas, lo 15 de genèr de 1780 - Peró, lo 4 de genèr de 1837) que ho un marin provençau qui vadó corsari de las Províncias Unidas de l'Arriu de la Plata (futura Republica Argentina) a la neishença d'aqueth país e qui lutè (a San Lorenzo e suber las aigas) per l'independéncia argentina.
La soa mission com corsari que ho d'atacar los interèsses espanhòus, de perseguir la luta per l'independéncia e de representar Argentina suber las mars.
Qu'ei per aqueths motius qu'ataquè navius espanhòus, que liberè esclaus a Madagascar, qu'assegurè ua entrepresa diplomatica dab lo rei de Hawaii, qu'ataquè las còstas de Califòrnia e que participè a la liberacion de Peró.
La banèra argentina deu son vaishèth qu'inspirè au son passatge los drapeus de quauques futuras nacions d'America Centrau (per'mor e ho per eras la purmèra banèra antiespanhòu de l'independència e que ho la purmèra banèra de las ancianas Província Unidas d'America Centrau) : Guatemala, Lo Salvador, Honduras, Nicaragua (mei vededer dens la purmèra version istorica d'aquesta banèra) e l'efemèra Republica de Chiapas.
Formacion[modificar | modificar la font]
Hilh de Loís Bochard e de Terèsa Brunet e vadut Bòrmas, au ras de Sant Tropetz, Bouchard qu'avó mantuns còps mainatge de decobrir la vita de la mar. En 1798 qu'entrè dens la marina francesa qui'u hè exerçar en Egipte e Haití devath los òrdis de Charles-Victor-Emmanuel Leclerc.
Qu'arribè a Buenos Aires (alavèts Vicereiautat de l'Arriu de la Plata) chic abans la Revolucion de Mai e que ho nomat comandant dens la flòta revolucionària ; au cap deus son vaishèth (lo 25 de Mayo) qu'avó la soa batejada deu huec a San Nicolás de lo Arroyos lo 2 de març de 1811.
Enrollat après dehens los Granadèrs a Chivau deu Libertador José de San Martín, que participè d'un biais determinant dens lo famós Combat de San Lorenzo (que ho destacat per aver presa la banèra enemiga).


text:
Puiseaux
Puiseaux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Puiseaux a situat al Nòrd-Es del departament, a qualques km dels departament de Seine-e-Marna e del Essonne, a 19 km de Pithiviers, 19 km de Nemours, 30 km de Fontainebleau, 38 km de Montargis, 40 km de Étampes, 59 km de Orléans e 90 km de París. Lo sieu ponch culminant, La Montanha, s'elèva a 141 m.
La commune de Puiseaux est située au Nòrd-Est du département, à quelques km des département de Seine-et-Marne et de l'Essonne, à 19 km de Pithiviers, 19 km de Nemours, 30 km de Fontainebleau, 38 km de Montargis, 40 km d'Étampes, 59 km d'Orléans et 90 km de Paris. Son point culminant, La Montagne, s'élève à 141 m.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los vestigis neolítics pròvan que lo territòri de la municipalitat #èsser fòrça d'ora ocupat per l'òme.
Cap a l'an 1000, Puiseaux dépendait dels senhors del Gâtinais, e i aguèt ligat a la corona de França en 1062. En 1112, Louis VI lo Gròs i fonda una abbaye en l'onor de la Vèrge Marida, un an mai tard, dona la vila e los sieus abitants al abbaye Sant-Victor de París. Existís pas de traces en datant d'aquela fondacion, la glèisa actuala a #èsser bastida de 1200 a 1260. Una fòrça i aguèt bastit a aquela epòca per protegir los fraires de las guèrras féodales. Cap a 1370, Loys de Marval, senhor del castèl, #prene possession del fòrt de Puiseaux, mas lo rei #intervenir e los fraires #dintrar en los sieus dreches.
Pendent la guèrra de #Cent Ans la vila i aguèt protegit per las siás remparts, contràriament a las campanhas environnantes #que #èsser saccagées. En 1493, la vila en s'essent estenduda defòra dels murs, lo prieur André de Rély (fraire del confesseur del rei Charles VIII), #obténer del rei l'autorizacion de bastir una segonda enceinte fòrça mai estenduda. Se #utilizar per aquel far las pèiras de las primièras fortificacions #que #desaparéisser entièrament a l'excepcion d'un soubassement de torn #que se pòt veire en los jardins de la comuna. Pendent lo meteis periòde de grands trabalhs, se #bastir tanben la lòtja. La Mois invalide (de junh)M, los fraires Hutin de Châtillon #assassinar lo prieur André de Rély, #çò que los #valer d'èsser bannis a perpétuité.
Las muralles de la vila la #protegir pendent las Guèrras de religion, Condé, las protestants, de las mercenaires alemands, totes #renonciar a l'atacar, vist la tiença de las siás muralles.
Pendent la Segonda Guèrra mondiala, Puiseaux i aguèt ocupat, mas pas i agut ni combat, ni bombardement. La Mois invalide (d'agost)M, catorze notables de la vila aguèron pres en otages e déportés a las camps de concentracion de Buchenwald, #Daurar e Ellrich ; de sòlas tres personas en #tornar.
Les vestiges néolithiques prouvent que le territoire de la commune fut très tôt occupé par l'homme.
Vers l'an 1000, Puiseaux dépendait des seigneurs du Gâtinais, et fut rattaché à la couronne de France en 1062. En 1112, Louis VI le Gros y fonde une abbaye en l'honneur de la Vierge Marie, un an plus tard, il donne la ville et ses habitants à l'abbaye Saint-Victor de Paris. Il n'existe pas de traces datant de cette fondation, l'église actuelle a été construite de 1200 à 1260. Un fort fut construit à cette époque pour protéger les moines des guerres féodales. Vers 1370, Loys de Marval, seigneur du château, prit possession du fort de Puiseaux, mais le roi intervint et les moines rentrèrent dans leurs droits.
Durant la guerre de Cent Ans la ville fut protégée par ses remparts, contrairement aux campagnes environnantes qui furent saccagées. En 1493, la ville s'étant étendue hors les murs, le prieur André de Rély (frère du confesseur du roi Charles VIII), obtint du roi l'autorisation de construire une deuxième enceinte beaucoup plus étendue. On utilisa pour ce faire les pierres des premières fortifications qui disparurent complètement à l'exception d'un soubassement de tour que l'on peut voir dans les jardins de la mairie. Durant la même période de grands travaux, on construisit aussi la halle. Le Mois invalide (juin)M, les frères Hutin de Châtillon assassinèrent le prieur André de Rély, ce qui leur valut d'être bannis à perpétuité.
Les murailles de la ville la protégèrent durant les Guerres de religion, Condé, les protestants, des mercenaires allemands, tous renoncèrent à l'attaquer, vue la solidité de ses murailles.
Pendant la Seconde Guerre mondiale, Puiseaux fut occupée, mais il n'y eu ni combat, ni bombardement. Le Mois invalide (août)M, quatorze notables de la ville furent pris en otages et déportés aux camps de concentration de Buchenwald, Dora et Ellrich ; seules trois personnes en revinrent.


text:
Vila Chã
Vila Chã peut désigner :
- au Portugal :
- homonymies exactes :
- Vila Chã, paroisse civile de la municipalité d'Alijó, située dans le district de Vila Real et la région Nord ;
- Vila Chã, paroisse civile de la municipalité d'Esposende, située dans le district de Braga et la région Nord ;
- Vila Chã, paroisse civile de la municipalité de Fornos de Algodres, située dans le district de Guarda et la région Centre ;
- Vila Chã, paroisse civile de la municipalité de Vale de Cambra, située dans le district d'Aveiro et la région Nord ;
- Vila Chã, paroisse civile de la municipalité de Vila do Conde, située dans le district de Porto et la région Nord ;
- homonymies partielles :
- Santiago de Vila Chã, paroisse civile de la municipalité de Ponte da Barca, située dans le district de Viana do Castelo et la région Nord ;
- São João Baptista de Vila Chã, paroisse civile de la municipalité de Ponte da Barca, située dans le district de Viana do Castelo et la région Nord ;
- Vila Chã da Beira, paroisse civile de la municipalité de Tarouca, située dans le district de Viseu et la région Nord ;
- Vila Chã de Braciosa, paroisse civile de la municipalité de Miranda do Douro, située dans le district de Bragance et la région Nord ;
- Vila Chã de Ourique, paroisse civile de la municipalité de Cartaxo, située dans le district de Santarém et la région de l'Alentejo ;
- Vila Chã de Sá, paroisse civile de la municipalité de Viseu, située dans le district de Viseu et la région Centre ;
- Vila Chã do Marão, anciennement « Vila Chão do Marão », paroisse civile de la municipalité d'Amarante, située dans le district de Porto et la région Nord.
- homonymies exactes :
Voir aussi[modifier | modifier le code]
- Vila Cã, paroisse civile de la municipalité de Pombal, située dans le district de Leiria et la région Centre.


text:
Cuculinae
Los cocuts (Cuculinae) recampan mantuna espècias d'ausèls qu'apartenon a la familha dels Cuculids
Somari
Lista de las familhas[modificar | modificar la font]
- Cacomantis
- Caliechthrus
- Cercococcyx
- Chrysococcyx
- Clamator
- Cuculus
- Eudynamys
- Microdynamis
- Pachycoccyx
- Rhamphomantis
- Scythrops
- Surniculus
- Urodynamis
- Qualques espècias particularas
- Cocut gris : Cuculus canorus Linnaeus, 1758 — lo mai comun en Euròpa.
- Cocut oriental : Cuculus saturatus Blyth, 1843 — present en estiu dins lo nòrd de Siberia, en ivèrn dins l'èst d'Índia.
- Cocut gag : Clamator glandarius (Linnaeus, 1758) – present dins lo sud extrèm d'Euròpa.
- Cocut didric - Chrysococcyx caprius (Boddaert, 1783).
Compòrtament[modificar | modificar la font]
Lo cocut es reconegut, amb d'autras espècias, coma avent un comportament de parasitatge durant lo periòde de ponda. La femèla cocut, aprèp aver causit un nis d'una autra espècia d'ausèl, lèva un o mantun uòu de la clocada e i depausa son uòu. L'auselon qu'a una durada d'incubacion mai corta que la màger part de las espècias parasitadas serà elevat e noirit pels proprietaris del nis.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Article connèxe[modificar | modificar la font]
Referéncias extèrnas[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 705286 Cuculinae (en)


text:
Tournus
Tournus es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela vila de la près de Saône a situat en Bourgogne, a parièra distància de Dijon e Lion. Al nivèl départemental, es lo ponch de contacte entre lo Mâconnais e lo Chalonnais.
Cette ville du bord de Saône est située en Bourgogne, à égale distance de Dijon et Lyon. Au niveau départemental, elle est le point de contact entre le Mâconnais et le Chalonnais.


text:
Aubervilliers
Aubervilliers es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina Saint Denis e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila, situada en La Plana Santa-Denis a vorejat a l'oèst per Sant-Denis, al nòrd per La Courneuve, a l'èst per Pantin e al sud per París. Se tròba en lo unitat urbana e en la airal urban de París.
Lo canal Sant-Denis travèrsa l'oèst de la vila.
La ville, située dans La Plaine Saint-Denis est bordée à l’ouest par Saint-Denis, au nord par La Courneuve, à l’est par Pantin et au sud par Paris. Elle se trouve dans l’unité urbaine et dans l’aire urbaine de Paris.
Le canal Saint-Denis traverse l’ouest de la ville.


text:
Clarques
Clarques es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Clarques a mencionat per las primièras fes l'an 1194 en un chartier de St Bertin. Lo nom vendriá de Clariacum (lo domeni de Clarius)[1]
Le nom de Clarques est mentionné pour la première fois en 1194 dans un chartier de St Bertin. Le nom viendrait de Clariacum (le domaine de Clarius)[2]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Denise Pol : de Noms de luòcs del Nòrd - -Calava, Edition Bonneton, 1997
- ↑ Denise Poulet : Noms de lieux du Nord - Pas-de-Calais, Edition Bonneton, 1997


text:
Harold en Italia
Harold en Italia (o Sinfonia en quate partidas dab alto principau « Harold en Italia », op. 16 o H 68) qu'ei ua sinfonia d'Hector Berlioz escrivuda entà har estinglar l'alto (çò qui la hè d'un genre particular enter sinfonia e concerto).
Istòria[modificar | modificar la font]
Dens los sons Memòris las circonstàncias particularas de la soa composicion : lo violonista Niccolò Paganini que seré anat trobar Berlioz entà eth comandar la soa composicion per'mor de la soa aquesida d'un vriulon alto stradivari e que sentiva la manca de musica entà lo jogar ; quan Berlioz e presentè lo son tribalh, Paganini no'u voló pas interpretar, decebut de la part tròp modesta vodada au son instrument. Totun, en l'audir que s'anè tornar véder Berlioz entà'u testimoniar la soa immensa admiracion que soslinhé en eth auherir 20 000 francs qui Berlioz arrecebé en ua tempsada qui'us s'avèva efectivament besonh.
Aquesta òbra qu'ei literariament inspirada peu roman en vers de Lord Byron Childe-Harold's Pilgrimage (lo « Romiatge de l'enfant Harold ») e musicaument per las camadas de Berlioz dens los Abruç durant lo son sejorn en Italia.
Que ho interpretat peu purmèr còp lo 23 de noveme de 1834 au Conservatòri de París per l'altista Chrétien Urhan.
Estructura[modificar | modificar la font]
Harold en Italia que's compausa de quate movements :
- Purmèr movement : Harold hens las montanhas (Harold aux montagnes)
- Dusau movement : La marcha deus romius (La marche de pélerins)
- Tresau movement : Serenada (Sérénade)
- Quatau movement : Orgia de bandolèrs (Orgie de Brigands)
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Serenada de Harold en Italia sus youtube.


text:
Hundling
Hundling es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Hundling apareis per las primièras fes en un acte del 1° de novembre de 1257(in festo omnium sanctorium, la fèsta dels mòrtes, doncas qu'existissiá pas de calendari) quand Gérard de Marimont (Mörsberg doncas que se parlava alemand), a cedit per vint libres de Mètz, una part de las siás possessions de Hundling a l'òrdre dels chevaliers Teutonique. La rèsta de los sieus bens tornaràn a l'òrdre après lo sieu defalhiment e aquel de la siá esposa Adélaïde.
En 1298 los chevaliers Teutonique confian lo molin de Hundling en fermage a Johannes Von Hersinensinga. Aquel molin i aviá situat sul luòc dich « bruehl » e puisait la siá aiga del ruisseau trucat « Strichbach ».
Lo vilatge es alavetz proprietat de l'òrdre dels chevaliers teutoniques de l'ostal de Saarbrück, e lo demorarà fins a la Revolucion. Las abitacions, en mai del molin, lor caliá pas pas comptar mai d'una o doas granjas #çò que fasiá tot al mai 20 a 30 personas.
Pendent sègles de contunh, los noms de Hundling, Ippling (lo vilatge vesin), e lo ban de Hersing (una banda de tèrra de doas #cent ectaras en se trobant entre los dos pòbles) apareisserà freqüentment en las cronicas judicialas.
1648. Amb lo tractat de Westphalie, la guèrra de trenta ans pren final. Lo Comte Jean Daniel Lothar de Kerpen, e mai se en levant del Sant Empèri Romain Germanique, ret aumenatge en una carta al rei de França Louis XIV. Per çò qu'es dels sobrevivents del pòble, recomencen a défricher las tèrras, a conrear lo sòl e a elevar de la ramaderia.
1680. La patz en essent ara plan installada, los comtes de Kerpen per Hundling e las chevaliers Teutoniques pel ban de Hersing decidisson de procedir a un bornages e un découpage dels parcelles perque, la guèrra en avent parlat defalhiment e de sortidas, convidan de redistribuir las tèrras als abitants encara presents e als nòus arrivants. Lo pòble compta pas del temps que setze familhas #çò que fa pas pas mai de 100 personas. La reparticion se fa coma seguís : Nicolas Molhèr 25 A, Georg Kill 22 A, Pierre Hergott 22 A, Jean Sébastien Wernett 18 A, Jean Ostermann 7 A, Jean Nicolas Nickes 7 A, Hartmann Mertz 9 A, Sébastien Reuter 5 A, Nicolas Schloesser 5A, Jean Georges Siebert 4 A, Lo senhor de Kerpen 20 A, La glèisa de Nousseviller 18 A, La glèisa de Hundling 20 A, Los eretièrs de Caspar Hein 2,5 A, Los eretièrs de Jean klein 2,5 A, Los eretièrs de Nicolas Siebert 10 A, Los eretièrs de Studinger 5 A. La disparitat de las attributions de tèrras es pas pas explicada. D'unas autras familhas vivon lo pòble mas an pas recebudas cap de tèrra. Jean Novier, Jean Theobald Gorius, Balthasar Wernett, Philippe Gruenenwald, Jean Pierre Trunckenwaldt, Nicolas Loyson.
1789. Los pòbles alentours son franceses e, a la creacion dels departaments, Hundling es pas pas inclus en lo departament de la Moselle e lèva totjorn de l'empèri. En 1794, los abitants demandan a far partida de la França mas aquel serà pas lo cas #qu'après lo tractat de Campoformio, lo 18 d'octòbre de 1797. Lo pòble serà alavetz ligat al departament de la Sarre. Aquela situacion met qualques problèmas religioses perque la glèisa se tròba a Nousseviller e aquel pòble fa partida de la Moselle. Oficialament, lo rattachement a la Moselle a luòc per decrèt imperial lo 5 d'abril de 1813.
En 1800, lo pòble compti 300 abitants.
Cossí venèm d'o veire, Hundling a #èsser pendent sègles, una localité a vocacion exclusivament agricòla. Totes trabalhan e vivon de la tèrra. Cela explica los innumerables procèsses a aquel afar en avent opausat los abitants de Hundling e Ippling, mas tanben los senhors de Kerpen e lo Pòrti de Lorraine per pas citar que los intervenants los mai importants. La tèrra doncas, es un element vital per aquelas gents. Mas los proprietaris son nombroses e sonque qualqu'uns-unes possedisson pro de tèrras aital coma lo caval o la bœuf e la arada per trabalhar pro de tèrra per alimentar la familha. Los autres lor cal trobar o aprene un trabalh de appoint per survivre e alimentar la siá familha. Es perque se tròba jornalers, dels ferrièrs, dels charrons, dels maçons, dels fustièrs, tonnelier, tisserand, colporteur, pâtre, potier, chasseur, aubergiste, meunier, cordier, èca. …Cèrts abitants exercisson de divèrses mestièrs en foncion dels besonhs o de l'estacion. Aquela lista dona una indicacion a de besonh pro sus la vida del pòble #que podiá doncas viure en una relativa autarcie. Aquel es pas #qu'a la fin Modèl:S- #que vendràn s'apondre las instituteurs, curé, postièr, épicier, e ja dels cheminots e dels obrièrs de fabricas perque la linha de camin de fèrre arriba a la fin del sègle.
Le nom de Hundling apparaît pour la première fois dans un acte du 1° novembre 1257(in festo omnium sanctorium, la fête des morts, puisqu’il n’existait pas de calendrier) lorsque Gérard de Marimont (Mörsberg puisque l’on parlait allemand), a cédé pour vingt livres de Metz, une partie de ses possessions de Hundling à l’ordre des chevaliers Teutonique. Le reste de ses biens reviendront à l’ordre après son décès et celui de son épouse Adélaïde.
En 1298 les chevaliers Teutonique confient le moulin de Hundling en fermage à Johannes Von Hersinensinga. Ce moulin était situé sur le lieu dit « bruehl » et puisait son eau du ruisseau appelé « Strichbach ».
Le village est alors propriété de l’ordre des chevaliers teutoniques de la maison de Saarbrück, et le restera jusqu'à la Révolution. Les habitations, en plus du moulin, ne devaient pas compter plus d’une ou deux fermes ce qui faisait tout au plus 20 à 30 personnes.
Durant des siècles ensuite, les noms de Hundling, Ippling (le village voisin), et le ban de Hersing (une bande de terre de deux cent hectares se trouvant entre les deux villages) apparaîtra fréquemment dans les chroniques judiciaires.
1648. Avec le traité de Westphalie, la guerre de trente ans prend fin. Le Comte Jean Daniel Lothar de Kerpen, bien que relevant du Saint Empire Romain Germanique, rend hommage dans une lettre au roi de France Louis XIV. Quant aux survivants du village, ils recommencent à défricher les terres, à cultiver le sol et à élever du bétail.
1680. La paix étant maintenant bien installée, les comtes de Kerpen pour Hundling et les chevaliers Teutoniques pour le ban de Hersing décident de procéder à un bornages et un découpage des parcelles car, la guerre ayant causée décès et départs, il convient de redistribuer les terres aux habitants encore présents et aux nouveaux arrivants. Le village ne compte alors que seize familles ce qui ne fait pas plus de 100 personnes. La répartition se fait comme suit : Nicolas Muller 25 Ha, Georg Kill 22 Ha, Pierre Hergott 22 Ha, Jean Sébastien Wernett 18 Ha, Jean Ostermann 7 Ha, Jean Nicolas Nickes 7 Ha, Hartmann Mertz 9 Ha, Sébastien Reuter 5 Ha, Nicolas Schloesser 5Ha, Jean Georges Siebert 4 Ha, Le seigneur de Kerpen 20 Ha, L’église de Nousseviller 18 Ha, L’église de Hundling 20 Ha, Les héritiers de Caspar Hein 2,5 Ha, Les héritiers de Jean klein 2,5 Ha, Les héritiers de Nicolas Siebert 10 Ha, Les héritiers de Studinger 5 Ha. La disparité des attributions de terres n’est pas expliquée. D’autres familles habitent le village mais n’ont reçues aucune terre. Jean Novier, Jean Theobald Gorius, Balthasar Wernett, Philippe Gruenenwald, Jean Pierre Trunckenwaldt, Nicolas Loyson.
1789. Les villages alentours sont français et, à la création des départements, Hundling n’est pas inclus dans le département de la Moselle et relève toujours de l’empire. En 1794, les habitants demandent à faire partie de la France mais ce ne sera le cas qu’après le traité de Campoformio, le 18 octobre 1797. Le village sera alors rattaché au département de la Sarre. Cette situation pose quelques problèmes religieux car l’église se trouve à Nousseviller et ce village fait partie de la Moselle. Officiellement, le rattachement à la Moselle a lieu par décret impérial le 5 avril 1813.
En 1800, le village compte 300 habitants.
Comme nous venons de le voir, Hundling a été durant des siècles, une localité à vocation exclusivement agricole. Tout le monde travaille et vit de la terre. Cela explique les innombrables procès à ce sujet ayant opposé les habitants de Hundling et Ippling, mais aussi les seigneurs de Kerpen et le Duc de Lorraine pour ne citer que les intervenants les plus importants. La terre donc, est un élément vital pour ces gens. Mais les propriétaires sont nombreux et seuls quelques-uns possèdent suffisamment de terres ainsi que le cheval ou le bœuf et la charrue pour travailler assez de terre pour nourrir la famille. Les autres doivent trouver ou apprendre un travail d’appoint pour survivre et nourrir leur famille. C’est pourquoi on trouve des journaliers, des forgerons, des charrons, des maçons, des charpentiers, tonnelier, tisserand, colporteur, pâtre, potier, chasseur, aubergiste, meunier, cordier, etc. …Certains habitants exercent plusieurs métiers en fonction des besoins ou de la saison. Cette liste donne une indication assez précise sur la vie du village qui pouvait donc vivre dans une relative autarcie. Ce n’est qu’à la fin Modèl:S- que viendront s’ajouter les instituteurs, curé, facteur, épicier, et déjà des cheminots et des ouvriers d’usines car la ligne de chemin de fer arrive à la fin du siècle.


text:
TARDIS
Lo TARDIS es una maquina per viatjar dens lo temps e l'espaci dens la seria britanica de sciéncia-ficcion Doctor Who. Son nom es l'acronim de Time And Relative Dimension In Space.
Quitament se lo mot "TARDIS" correspon normaument ad un tipe de veïcul, lo TARDIS deu Doctor es generaument nomat "Lo" TARDIS o, dens las purmèiras sasons de l'anciana seria, "lo vaishèth".
Doctor Who es vengut tant popular en Grand Bretanha e en Irlanda deu Nòrd (la seria hè part de la cultura populara), que la cabina de polícia blua es uèi lo dia mei associada au TARDIS qu'a una cabina telefonica. Tanben, lo mot "TARDIS" es utilizat per definir un objècte mei gran a l'interior qu'a l'exterior. Lo nom TARDIS es una marca reservada de la British Broadcasting Corporation (ou BBC).


text:
1382
Aquesta pagina concernís l'an 1382 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Prepausicion d'Ais de formar una liga dei vilas provençalas per luchar còntra leis enemics de la rèina. Una ambaissada foguèt mandada a Marselha per assaiar sensa succès d'obtenir lo sostèn de la ciutat focèa. En revènge, l'idèa aguèt mai de succès dins lo rèsta dau comtat, especialament dins leis endrechs ostils a Loís d'Anjau. A partir febrier, quand Ais refusèt de reconóisser la senhoriá de Loís vengut en Avinhon per obtenir lei juraments de fidelitat dei senhors provençaus, lo movement evolucionèt rapidament per gropar seis advèrsaris e formèt l'Union d'Ais. Acomencèt de reünir de tropas per liberar la rèina Joana.
Pasmens, après l'assassinat de la rèina Joana a l'iniciativa de Carles III de Duràs, la question principala venguèt aquela de la succession de la defunta. Carles Duràs capitèt de paréisser innocent de l'assassinat de la rèina[1] e obtenguèt lo sostèn de l'Union que lo reconoguèt coma còmte de Provença. En revènge, Marselha refusèt e sostenguèt la legitimat de Loís d'Anjau. A la fin de l'annada, aquò entraïnèt de tensions grèvas dins lo comtat que foguèron a l'origina de la guèrra de l'Union d'Ais tre 1383. Niça jonhèt tanben lo movement sensa intrar formalament au sen de l'Union.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha-Ongria[modificar | modificar la font]
Mòrt de Loís d'Anjau. Sa filha ainada, Maria, li succediguèt coma rèi d'Ongria. En revènge, l'aristocracia polonesa refusèt de mantenir l'union personala entre lei dos reiaumes e chausiguèt sa filha cadeta, Edvija, per lo remplaçar.


text:
Iac
Lo iac (Bos grunniens) es una granda espècia de romiaire de longa toison d'Imalaia. La femèla del iac nomenada dri o drimo pels tibetans e nak pels sherpas.
Lo iac viu en Tibet, Nepal e Botan, al nòrd de China, en Gansu fins en Mongolia, fins a d'altituds de 5 400 mètres.
Somari
Iac domestic[modificar | modificar la font]
La varietat domestica (Bos grunniens grunniens Linnaeus, 1766) es utilizada coma animal de bast (un iac pòrta finsa 130 quilogramas) e de montar e progís de lana (amb que se fa vestits, feutre e còrdas), cuèr, carn (secada a l'aire fred e sec), lach (natura o fermentat), burre e fromatge. E mai, las bosas secadas son un combustible fòrça utilizat. En Mongolia lo iac es crosat amb de vacas, los ibrides son lo dzo e remplaçan fòrça plan los iacs a bassas nautors. Son utilizats coma animals de bast e pels trabalhs als camps[1].
D'elevaires constituiguèron de gasalhas de iacs als Estats Units d'America e en Euròpa, subretot en Alemanha e en Soïssa[2].
Iac salvatge[modificar | modificar la font]
Lo iac salvatge (Bos grunniens mutus Przewalski, 1883), solament present al Tibet, es mai grand que lo iac domestic, pòt pesar fins a una tona. Viu abitualament en gropes de 10 a 30 subjèctes. Son abitat es compausat de nautas planuras desgarnidas, puèges e monts a nautors compresas entre 3200 e 5400 mètres. Se noirís d'èrbas, de liquèns e d'autres plantas. Pendent la sason cauda, viu dins las regions prèpa de las nèus eternalas; puèi descend capa a de tèrras de clima melhor quand la sason freda arriba. Lo iac pòt afrontar lo fred fins a -40 °C mercé a una sosbora fòrça densa e a un long e espés pelatge de superfícia. E mai, secreta una substància vescosa dins sa sudacion qu'agís coma un isolant. Aquela substància s'utiliza en medecina tradicionala al Nepal. Lo iac salvatge a una vista fòrça flaca mas un odorat fòrça desvolopat e subretot una ausida remarcabla que li permet d'entendre a de quilomètres.
L'espècia es menaçada: la populacion totala actuala es estimada a 15 000 individús.
Morfologia[modificar | modificar la font]
- Longor del còrs: 3,25 m
- Longor de las banas: lateralas de 65 a 102 cm, escartament 95 cm
- Nautor al garròt: 1,6 a 2,0 m
- Pes adulte (salvatge): 300 kg (feme) a 1000 kg (mascle)
- Pes adulte (domestic): 230 kg (feme) a 580 kg (mascle)
Fisiologia[modificar | modificar la font]
- Maduretat sexuala: 6-8 ans
- Portadura: 9 mois
- Nombre de joves per portada: 1
- Nombre de portadas par an: 1 cada dos ans
- Longevitat:
- En libertat: 25 ans
- En captivitat: 20 ans
Reparticion[modificar | modificar la font]
- Tibet, Mongolia, China , Nepal...
Ibrides[modificar | modificar la font]
Se trapan subretot dins de Monts Imalaians :
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
Tropèl de iacs en Mongolia
-
Iacs utilizats per l'agricultura sul planòl tibetan
-
-
-


text:
DE CORNUDÈRA A PALOMÈRA (DVD)-Trabalhar l’oral
Patrimòni immateriau deths Pirenèus – Oralitat de Gasconha
Ostau Comengés http://ostau-comenges.ifrance.com
Eras entradas deth DVD que son multiplas : pastoralisme, caça, utilizacion dera aiga, microtoponimia... Eths informators que parlan totis un occitan de casa en ame quauqu’un gallicisme pr’aquò.
Qu’é possible de hèr trebalhar eths escolans sus eth documentari en espaci lenga o non (eth DVD que dura 39 mn e que’s pòt sostitolar en òc) en ame un questionari, sus era version papèr d’un tròç deth DVD, sus eras cançons dera banda-son (tres cançons sus era montanha). Eth objectiu finau que poderiá èster de hèr realizar ua presentacion orala enregistrada d’aqueth documentari (orau en contunh), ua sòrta de reportatge de 3 mn.
Exemples de documents d’expleitacion (J.P Ferré):
1- Sequéncia sus era montanha (professor)
2- Sequéncia sus era montanha (escolan)
3- Ficha d’ajuda: preterit
Autras informacions :
Jean-Paul Ferre :collègi d’Aurinhac-licèu Bagatèla Sent Gaudenç
Joan-Miquèu Espinasse
Articles d’aqueth autor
oc_gsc PER LA CLASSA (2nd gra) SEQUENCIAS ?
Sit realizat dab SPIP 3.0.16 + AHUNTSIC
6 visiteurs en ce moment


text:
Eckwersheim
Eckwersheim en alemannisch (Eckwersheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Eckwersheim A situat a una desena de quilomètres aperaquí al nòrd de Estrasburg. Aquela municipalitat fa partida la Comunitat Urbana d'Estrasburg, #çò que lududes permet d'èsser desservie per la linha de beguts 71 de la Companhiá dels transpòrts strasbourgeois.
Eckwersheim est situé à une dizaine de kilomètres environ au nord de Strasbourg. Cette commune fait partie la Communauté Urbaine de Strasbourg, ce qui lui permet d'être desservie par la ligne de bus 71 de la Compagnie des transports strasbourgeois.
Istòria[modificar | modificar la font]
Eckwersheim Apareis per las primièras fes en un document jol nom de Eccfrydesheim coma proprietat de la Évêché de Mètz en lo moment del parteja de l'empèri de Charlemagne l'an 814. Aquel domeni #èsser de contunh transmeses al abbaye de Sant-Etienne l'an 850. A Modèl:La s-, l'avesque de Mètz #donar lo vilatge en fief als Ochsenstein. #Passar de contunh de familhas en familhas (dos-Ponts-Bitche, Lichtenberg, Hanau-Lichtenberg). Las doas croses crestianas sus la écusson del vilatge commémorent los Hanau-Lichtenberg. En 1554, los abitants aguèron tocat per la Reforma e se convertirent. En 1780, Eckwersheim #passar jos l' autoritat del Rei de França. Continuament a aquel episòdi istoric, la flor de lys #èsser rajoutée sus la écusson. En 1793, pendent la Revolucion francesa, las tropas francesas #incendiar la mitat del pòble. Pendent près d'un sègle, una bassa importanta de la populacion i aguèt verificat. Una estabilizacion de contunh un aument de la populacion #portar aquel nombre a aperaquí 1 500 abitants l'an 2009. En fasent partida de la Comunitat Urbana d'Estrasburg, Eckwersheim s'es transformat ne pòbli-residéncia ont l'activitat agricòla s'es redusida coma en fòrça d'unes autres pòbles alsaciens.
Eckwersheim apparaît pour la première fois dans un document sous le nom de Eccfrydesheim comme propriété de l'Évêché de Metz lors du partage de l'empire de Charlemagne en 814. Ce domaine fut ensuite transmis à l'abbaye de Saint-Etienne en 850. Au Modèl:S-, l'évêque de Metz donna le village en fief aux Ochsenstein. Il passa ensuite de familles en familles (deux-Ponts-Bitche, Lichtenberg, Hanau-Lichtenberg). Les deux croix chrétiennes sur l'écusson du village commémorent les Hanau-Lichtenberg. En 1554, les habitants furent touchés par la Réforme et se convertirent. En 1780, Eckwersheim passa sous l'autorité du Roi de France. Suite à cet épisode historique, la fleur de lys fut rajoutée sur l'écusson. En 1793, durant la Révolution française, les troupes françaises incendièrent la moitié du village. Pendant près d'un siècle, une baisse importante de la population fut constatée. Une stabilisation puis une augmentation de la population ramena ce nombre à environ 1 500 habitants en 2009. Faisant partie de la Communauté Urbaine de Strasbourg, Eckwersheim s'est transformé en village-résidence où l'activité agricole s'est réduite comme dans beaucoup d'autres villages alsaciens.


text:
Camp de Gurs
Lo camp de Gurs que ho un camp d'internament bastit peu govèrn francés situat dens la vila bearnesa de Gurs. Que ho ubèrt en 1939 entà i concentrar los refugiats qui huegèvan l'Espanha franquista. A la debuta de la Segonda Guèrra Mondiau, França qu'i detiengó presoèrs de guèrra (alemands e francés considerats com ua miaça). Lo Regim de Vichèi que'n he un centre de concentracion entaus judius non francés e tanben entaus sons opausants politics. A la fin de la Guèrra, presoèrs alemands e collaborators qu'i hon detienguts. Abans d'estar clavat en 1946, uns ancians resistents espanhòus que hon los darrèrs detienguts deu camp per rasons ideologicas.


text:
Swatch Group
Swatch Group es una entrepresa multinacionala quotada au Swiss Market Index. Son sèti sociau si situa a Bienne en Soïssa. Es la societat de relotjariá la mai gròssa dau monde, que produtz fòrça varietats de mòstras e d'elements per la fabricacion dei mòstras.
Nasquèt en 1983 de la fusion dei dos gròs gropes relotgiers soís ASUAG (Longines, Rado...) e SSIH (Omega, Tissot, Lemania Watch), après un estudi estrategic de la societat Hayek Engineering. Son president actuau es Nicolas Hayek.


text:
Lola Mora
Lola Mora (de son nom vertadèr Dolores Mora Vega, lo 17 de noveme de 1866 – lo 7 de junh de 1936) que ho ua escultriz argentina.
Un dobte be demora suber lo son lòc de neishença : sia Tucumán, sia Salta. Qu'èra la hilha d'un proprietari terrenh de la província de Tucumán, e qu'avó ua carrièra dab hauts e baish per' mor de la soa personalitat rebèlla dens ua societat hèra conservadora. Hilhòta deu president Nicolás Avellaneda, que beneficié de l'empara d'un aute president : Julio Argentino Roca.
Que comencé los sons estudis dens la ciutat de Tucumán puish que perfeccioné las soas coneishenças artisticas en Italia ; ad aquera epòca que comencé a escultar comandas deu govern argentin, çò qui tornore har mantuns còps au long de la soa vita.
La soa òbra mei famosa qu'ei la hont de las Nereidas, ua grana escultura qui ho inaugurada davant l'Ostau Arroset abans d'estar desplaçada de cap au quartièr Costanera Sur per' mor d'ostender còs nuds.
En 1998 lo Congrès argentin que decidí que lo son aniversari que hore la diada nacionau "de l'Escultor e de las Arts Plasticas"


text:
Montserrat (Buenos Aires)
Montserrat (mei sovent aperat e escrivut Monserrat) qu'ei un quartièr de Buenos Aires on e podem trobar la partida la mei anciana de la ciutat. Lo son nom que vien de la soa glèisa parroquiala on e's venera despuish lo sègle XVIII la Moreneta, la verge deu monasteri catalan de Montserrat au ras de Barcelona (e on e's pòt justament véder un "mont" "serrat").
Chic après la fondacion de la ciutat, la hortalessa de Buenos Aires que ho bastida au ras de l'arriu de la Plata, a l'exacte emplaçament actuau de l'Ostau Arroset. Uei lo dia, l'arribèra qu'a reculat après qui las bastidas de la Doana Nava puish de Puerto Madero b'aja hèit ganhar terrens suber l'arriu.
Dens Montserrat be trobam la plaça de Mayo dab la Catedrau Metropolitana, l'Ostau Arroset, lo Cabildo, l'ostau deu govern de la ciutat e d'autes bastiments oficiaus los setis de la Banca de la Nacion Argentina o la SIDE (lo servici d'intelligéncia argentin). La plaça de Mayo e lo Congrès que son religats per l'avienguda de Mayo traucada dens un esperit estetic e urbanistic inspirat per la politica que lo Baron Hausman miè a París.
Au ras de l'ostau Arrosat be comença la Manzana de la Luces, la partida la miélher conservada de la ciutat. Qu'ei toca tocanta dab lo quartièr ancian de San Telmo.


text:
Kerprich-aux-Bois
Kerprich-aux-Bois es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Kerprich-A los-Bòsques (Kirchberg en 1178), parròquia de la Sègle XII en avent apertengut als senhors de Forbach, Lutzelstein, Sarreck e Lutzelbourg.
- Kerprich A #èsser desligat de Diane-e-Kerprich en 1984.
- Kerprich-aux-Bois (Kirchberg en 1178), paroisse du Sègle XII ayant appartenu aux seigneurs de Forbach, Lutzelstein, Sarreck et Lutzelbourg.
- Kerprich a été détaché de Diane-et-Kerprich en 1984.