text:
Economia del Reialme Unit
L'economia del Reialme Unit seguís lo modèl anglosaxon: liberalizacion economica, liure mercat, impòsts e regulacions minimas. Basat sus la mesura del produch interior brut en taxa de cambiament del mercat, lo Reialme Unit es la cinquena economia del mond e la segonda d'Euròpa après Alemanha; es la seisena economia del mond en PIB en paritat de poder adquisitiu.
Los britanics foguèron los primièrs dins lo mond a dintrar dins la Revolucion Industriala e coma la rèsta dels estats en industrializacion d'alavetz, la siá economia èra concentrada dins l'industria pesuga: bastison navala, minas, produccion d'acièr e textils. L'Empèri Britanic creèt un mercat mondial pels produches britanics, en permetent que lo Reialme Unit dominèsse lo comèrci internacional al sègle XIX, un avantatge unic que conservèt fins a l'industrializacion d'autras nacions europèas e nòrd-americanas. L'industria pesuga demeniguèt en importància al cors del sègle XX, del temps que lo sector dels servicis a crescut substancialament e representa a l'ora d'ara 73% del PIB. Lo sector dels servicis es dominat per las entrepresas financièras. Londres es un dels centres financièrs pus grands del mond.
L'agricultura representa unicament 1% del PIB e es fòrtament mecanizada. Dins l'industria, las principalas activitats son la maquinària, lo material de transpòrt (veïculs, camin de fèrres e aeronautica) e los produches quimics. Dins l'insdustria minièra, las minas de carbon situadas en Yorkshire, País de Galas, Escòcia e Lancashire provesiguèron a las centralas termicas britanicas l'energia necessària pel desvolopament economic. Mercés al petròli descobèrt en 1970 en mar del Nòrd, lo Reialme Unit es lo segond productor europèu après Norvègia. Lo sector de servicis es lo qu'apòrta mai al PIB del país. Cal senhalar la borsa, los servicis financièrs de la banc e las companhiás d'asseguranças.
La moneda del Reialme Unit es la liura esterlina, representada amb lo simbòl £. Lo Banc d'Anglatèrra es lo banc central de l'Estat encargat de l'emission de la moneda, e mai se los bancs d'Escòcia e Irlanda del Nòrd conservan lo drech d'emetre de bilhets subjèctes a la retenguda de pro bilhets del Banc d'Anglatèrra per ne realizar l'emission. Al cors de l'istòria la liura esterlina s'es mantenguda coma una de las devisas mai establas e fòrtas del mond. Lo Reialme Unit foguèt un dels tres Estats que s'integrèron pas a la zòna èuro en 2002, e mai se lo govèrn s'es engatjat a realizar un referendum se las "cinc condicions economicas" per l'integracion se complisson. La majoritat de la populacion, segon las darrièras enquèstas, s'i opausan, çò que los critics an nomenat l' "euroscepticisme".
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ CIA, « The World Factbook » Consultat lo 21/4/2013
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html


c: text/html

text:
Balvanera
Balvanera qu’ei un quartièr de Buenos Aires. Lo son nom que vien de la parròpia Nosta Dauna de Balvanera, bastida en 1831 e aperada atau per’mor deu mostièr de Valvanera, dens La Rioja Espanha.
La partida deu quartièr autorn de la plaça Miserere on e’s pòt véder lo Mausolèu de Bernardino Rivadavia qu’ei coneguda oficiosament com lo quartièr Once per’mor de l’estacion Once de Septiembre ("Onze de Setembre" en occitan), mentre qui la partida sud-èst qu’ei aperada Congrès (e solide, per’mor qu’ei lo lòc on e s’estar lo Congrès) e lo nòrd-èst, eth, qu’ei designat com l’Abasto per’mor de l’ancian marcat deu medish nom, transformat uei lo dia en un deus centers comerciaus màgers de la ciutat ; l’Abasto qu’ei hortament ligat au sovièr deu famós cantaire occitan de tango Carlos Gardel, susnomat el Morocho del Abasto (lo "Moret de l’Abasto" en occitan) ;
A la debuta deu sègle XX, mantuns emigrants que poblèn Balvanera e l’Once e, enter eths, un sarròt de judius mes tanben arabis, armènis, e, com tostemps a Buenos Aires, galicians e italians.
Lo 18 de julhet de 1994 que marquè tristament aqueth quartièr on e’s troban mantun seti d’organizacion judiva, per’mor de l’atemptat de l’AMIA (la Mutuau Israelita Argentina).
Balvanera qu'acesa la Facultat de Medecina de la Facultat d'Economia de l'Universitat Autonòma de Buenos Aires (UBA) e tanben de cap a 25 000 botigas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pòt
Los pòts son las partidas carnosas qual tèrme de la boca per fòrça animals. Son dos, lo pòt superior e inferior, s'apriman suls costats de la boca per se jónher a las comissuras.
Los pòts son las partidas carnudas, mai pigmentadas de la fàcia, que terminan la boca e couvrisson las dents per l'Òme. An un ròtle important dins la paraula (subretot las consonantas labialas) e l'expression faciala.
Istologia[modificar | modificar la font]
Cobèrtas a l'exterior per la pèl (epitèli pavimentals pluriestratificat queratinizat), amb de pels e de glandolas sebacèa e sudoriparas es cobèrt per un epitèli pavimental pluriestratificat non queratinizat amb de glandolas salivaras (serosas e mucosas). La transicion entre los dos tipes d’epitèli se fa al nivèl del bòrd roge del pòt.


text:
Comunas de Gers
Per las autras comunas, vejatz Listas de las comunas de França.
Lista de las 463 comunas deu departament de Gers per òrdre alfabetic, amb lor còde INSEE e lor còde postau principau. Vejatz tanben la lista dels cantons e la lista de las ancianas comunas.
Fonts[modificar | modificar la font]
- Lo Conselh General de Gers :
- Grafias d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon[1].
- Preconizacions deu CLO :
- En nòrma classica, seguent las règlas d'accentuacion grafica (cf. las Preconizacions deu CLO [2]) (pp. 27 e seguentas), se pòt pas escriure Haulías* o Baísa* o Montesquíu*.
- S'escriu Haulias, Baïsa e Montesquiu sens accent.
- S'escriu tanben Bèucaire e Bèumarchés
- per Beucaire* e Beumarchés* de la mapa de las comunas de Gers en gascon (règlas d'accentuacion grafica).
- P. Pojada :
- Nom occitan de la comuna prepausat per P. Pojada dins LAS COMUNAS DE MIÈGJORN-PIRENÈUS[3]
- Sit Toponimia occitana :
- Nom occitan prepausat per lo sit Toponimia occitana[4]
Comunas[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana (PDF)
- ↑ Nom occitan de la comuna prepausat per P. Pojada dins LAS COMUNAS DE MIÈGJORN-PIRENÈUS, Nouvelles Editions Loubatières, 2009
- ↑ Nom occitan de la comuna prepausat per lo sit Toponimia occitana
- ↑ Basa de Donadas toponimicas de l'IEO
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Comunas de Gers


text:
Lorda
Lorda (Lourdes en francés) qu'ei ua vila de Bigòrra en Gasconha, Occitània. Administrativament qu'ei situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus e era region de Miègjorn-Pirenèus.
Segond eths credents, era Verge que seré apareishuda ara senta dera Glèisa Catolica Bernadeta Sobirós ena Tuta de Massavielha per era domandar de bastir ua glèisa e de béver er'aiga dera hont deras vertuts miraclosas e sanadoras. Per aquesta rason Lorda, lòc de romiatge catolic, qu'arcuèlha cada an mei de 6 milions de romieus venguts deth monde sancèr, e, enter eths antuns malauts e invalids e recerca de guarison.
Somari
Verge e lenga occitana[modificar | modificar la font]
Com era lenga mairau de Bernadeta Sobirós b'èra eth occitan deths Pirenèus gascons, qu'ei dens aquesta lenga (segon eth credents) qu'era auré parlat era Verge. Per aquesta rason, qu'ei en occitan qu'ei marcada ara hont miraclosa era frasa Que soi era immaculada concepcion (dens era grafia originau Que soy era immaculada councepciou). Desempuish era debuta deth sègle XXI, un panèu tradusit en mantuas lengas que cita eras autas paraulas dera Verge : anatz béuer ena hont e v'i lauar (escrivudas : Anat béouè en a hount et vi laoüa).
Geografia[modificar | modificar la font]
Lorda que's situada ath pè deth Pirenèus, en Bigòrra, suu Gave de Pau, ath sud oèst de Tarba. La vila qu'ei bastida ar'entorn d'un lòc arrocalhós que rèsta deth glacèr d'Argelèrs de Gasòst e on que's bastit eth castèth.
Era vila qu'ei en mei desservida entara linha ferroviària de Tolosa a Baiona. Ua via express que religa era vila a Tarba cap ath nòrd (en construccion) e Argelèrs de Gasòst ath sud.
.


text:
Club Atlético San Lorenzo de Almagro
Lo Club Atlético San Lorenzo de Almagro qu'ei ua institucion esportiva de Buenos Aires e un de las 5 granas equipas de fotbòl d'Argentina (amassa dab River Plate, Independientes, Boca e Racing).
Que vadó dens lo quartièr d'Almagro a Buenos Aires quan Lorenzo Massa, un prèste salesian, e perpausè aus mainatges qui hasèvan au fotbòl sus las vias deu tramway de jogar suu terren de la soa congregacion en escambi d'acceptar d'arrecéber ua educacion.
Uei l'estadi de San Lorenzo (aperat lo Gasomètre Navèth - Nuevo Gasómetro en castelhan) que's troba dens lo quartièr deu Baish Flores. Lo gran rival istoric de San Lorenzo qu'ei l'equipa d'Huracán.
Lo chafre de San Lorenzo qu'ei el cuervo (lo "corbaish")


text:
Musèu del Prado
Lo Musèu del Prado (prado vòl dire « prat » en espanhòl) es a Madrid (Espanha). Es un dels màgers musèus de pinturas del monde. A de pinturas flamencas, espanhòlas, francesas, italianas e alemandas del sègle XIV al sègle XIX (colleccions dels Habsborg e dels Borbons).
Lo bastiment es de l'arquitècte neoclassic Juan de Villanueva (1739-1811). Se i tròba mai de 9000 òbras, 1500 en exposicion permanenta.
Dins lo Prado, i a d'òbras de Diego Velázquez, Francisco Goya, Hieronymus Bosch e tanben del Greco, de Tiziano, de Bartolomé Esteban Murillo, de Sandro Botticelli, de Caravaggio, d'Albrecht Dürer, d'Andrea Mantegna, de Rembrandt e de Paul Véronèse.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Las Meninas de Diego Velázquez
-
La Maja Vestida de Francisco Goya
-
Tuin der lusten de Jérôme Bosch
-
Cristo con la Cruz del Greco
-
Adán y Eva de Tiziano
-
Nastagio degli Onesti de Sandro Botticelli
-
Maria Immaculada de Bartolomé Esteban Murillo
-
Autoretrat de Rembrandt
-
Maria de Medici de Rubens
-
-
Carles V d'Espanha, sègle XVI
-


text:
Dioclecian
Gaius Aurelius Valerius Diocletianus[1] (c. 245–c. 312), nascut Diocles (grèc Aιokλής) e conegut coma Dioclecian, èra un Emperaire roman dempuèi lo 20 de novembre de 284 fins al primièr de mai de 305. Dioclecian met fin al periòde abitualament conegut pels istorians coma Crisi del Sègle III (235-284). Establiguèt un govèrn autocratic e es aquel que pausèt los fonadaments de la segonda fasa de l'Empèri Roman, coneguda segon lo biais de veire: Dominat (en oposicion al Principat instituit per August), la Tetrarquia o simplament l'Empèri Roman Tardiu. Las reformas de Dioclecian cambièron fondamentalament l'estructura del govèrn imperial e ajudèron a estabilizar l'Empèri economicament e militarament, li permetant de demorar gaireben intacte pendent los cent ans venents.
Somari
Originas e accession al poder[modificar | modificar la font]
Illirian d'origina umble (de Dioclea, prèp de Salona (Dalmàcia)), Diocles[2] s'aucèt dins los rengs de l'armada. Se sap que foguèt Dux Moesiae, amb la responsabilitat de defendre lo Danubi Inferior. Quand en 282 las legions del Danubi Superior proclamèron Emperaire lo Prefècte pretorian Car, Diocles comencèt a ganhar la confisança del nòu emperaire e n'obtenguèt lo consolat en 283 amb lo reng de Comes domesticorum, es a dire, comandant de la cavalariá e de la gàrdia personala de l'Emperaire.
L'estela ascendenta dins de l'Empèri Roman èra Flavi Aper, lo prefècte pretorian e sògre de Numerian filh de Car. En 283, Car causissèt lo seu filh primièr Carin coma August, amb que daissava lo suenh de l'Occident, e se desplacèt amb Numerian, Aper e Diocles a l'Orient, contra l'Empèri Sassanida. Car ganhèt la capitala sassanida, obtenguent una victòria fòrça importanta, mas moriguèt en julhet/agost, segons los diches tustat per un Eslhauç o benlèu de malautiá. Daissèt Numerian coma nòu August, e una armada que seuriá anar fins a las frontièras de l'Empèri. Apurius Aper afirmava que Numerian tanben èra malaut, per aquò l'emperaire viatjava dins un veïcul tancat, sens cap de contacte amb l'exterior. Quand los soldats notèron la pudor e dubriron lo veïcul, Numerian èra mòrt. Diocles profeitèt de l'ocasion, acusant Aper d'aver tuat Numerian, e tuèt d'esperel lo prefècte pretorian davant las tropas, que sul còp lo proclamèron Emperaire, lo 20 de novembre de 284.[3]
Mas, i aviá un autre emperaire legitim en Occident, Carin, lo filh grand de Carus. Carin e Diocles se trobèron prèp de Belgrad, e lo darrièr ganhèt la Batalha del Riu Margus, tuant Carin e venent l'unic governant de l'Empèri, amb lo nom de Dioclecian. Las fonts sin en desacòrdi sus se que passèt vertadièrament dins la batalha: Aureli Victor afirma (39. 11) que Carin auriá ganhat la batalha, quand un dels seus oficièrs, que la seuna seriá estat sedusida pel jòve emperaire, l'escotelèt per l'esquina; Eutropius sosten (9.20.2) que Carin seriá estat abandonat per la seuna armada. Dioclecian, dins un acte inabitual de cleméncia, tuèt pas nimai despausèt lo prefècte pretorian de Carin e cònsol Aureli Aristobul, mas lo confirmèt, e mai tard li donèt lo procònsolat d'Africa e la dignitat de prefècte urban - una carrièra que qualques savents veson coma una recompensa per la seuna traïson.
Entre 235 e 284 i aviá entre 20 e 25 emperaires successius, una mejana d'un emperaire nòu cada dos o tres ans. Levat dos, totes foguèron assassinats o morts sul camp de batalha. Dioclecian semblava èsser vòudat, d'en primièr, a seguir los passes dels seus predecessors efemèrs, alara que combatiá una seria de longas de guèrras d'un tèrme a l'autre de l'Empèri, mantenent las limitas alunhadas de las frontièras e atudant la revòltas domesticas. En 298, aviá capitat a rebutat la intrusions germanicas de l'autre costat del Danubi e del Ren, aviá arrestat las invasions sassanidas en Siria e Palestina, e aviá alunhat los seus enemics politics.
Las reformas de Dioclecian[modificar | modificar la font]
La seuna posicion estabilizada, una proessa notabla aprèp de cinquanta ans d'inestabilitat intèrna que contribuiguèt l'esfondrament de l'empèri Roman (periòde que se nomena la Crisi del Tresen Sègle), comencèt a far de reformas, que lo sistèma de govèrn imperial empachava. Comencèt un nombre de reformas per evitar un retorn al desòrdre de las generacions anterioras e per manténir la viabilitat de l'Empèri. Aquelas consistián a separar l'Empèri en dos per lo far mai gerible, crear un sistèma nòu de succession imperiala, governar coma autocrata e rebutèt tot lo rèsta de republicanisme e estibliguèt de reformas economicas per far front al problèma de la iperinflacion.
La dignitat d'emperaire èra d'en primièr un pòste dictatorial prudentament amagat jol monarca constitucional. Alara que teniá la seuna legitimitat d'una varietat complèxa de títols e de practicas republicanas, fasent de l'Emperaire lo Princeps ("Primièr entre los egals", e d'aquí lo "Principat"), obtenguèt una granda partida del seu poder vertadièr del domèni sus las legions e la Gàrdia Pretoriana. Aquò traduit lo mai important de totes los títols imperials, Emperator (Comandant Suprem). Aqueles disposicions, pasmens que mal comòdas a vegadas e seguidas de prèp per qualques emperaires mas pas per d'autres, funcionèron pendent los primièrs dos sègles d'existéncia de l'empèri. Mas, començant amb lo reialme de Septimi Sever, los governants comencèron a se ne desempachar e a ignorar fòrça de las convencions republicanas, regnant mai coma dictators que coma monarcas constitucionals. Aquel processus soscavava los fondaments e la legitimitat del pòste. Dioclecian comprenguèt que lo títol deviá se basar sus quicòm mai simple qu'es la fòrça militara, per èsser mai reconegut e estable. Alara ensajèt de bastir un fondament novèl per la legitimitat imperiala bast sus la religion estatala, lo quita monarca essent semidivin e sacerdòta suprèma. L'ancian títol republican de Pontifex Maximus, comencèt alara a prene una nòva importància.
Dioclecian causissèt un títol nòu per el meteis e se faguèt nomenar Dominus et deus ("Senhor e Dieu", e atal comencèt lo periòde del "Dominat"). Teniá sèti, de fach, dins un tròn. Se fasiá pas véser en public, e s'exigissiá una audiéncia per li parlar, teniá de cerimonias elaborades qu'obligava lo participant a se prosternar e qu'enebissiá que se mire l'emperaire, e que permetiá pas que besar lo bòrd de las seunas raubas. D'aquel biais creava una dignitat amunhada, misteriosa, teocratica e autocratica.
Segon un analisi d'Edward Gibbon dins lo seu libre La Decadéncia e Casuda de l'empèri Roman, Dioclecian exigissiá pas un tal ritual per vanitat. Aquel tipe de majestat imperiala ja existissiá dempuèi l'ordinacion d'Octavi August. Mas, alara qu'aquel la dissimulava, Dioclecian simplament l'exibissiá.
La falsificacion dels metals precioses venguèt en un problèma important e l'emperaire ordenèt en 292 la destruccion dels libres d'alquimia.[4]
Tetrarquia e division de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Las experiéncias de Dioclecian pendent los seus primièrs nòu ans de percorrir l'empèri atudant de fuòcs concluguèt que l'empèri simplament èra tròp grand per èsser governat per un sol Emperaire: èra pas possible encledar las incursions dels barbars lo long del Ren e los problèmes d'Egipte al meteis temps que los problèmes intèrnes que l'empèri conessiá. La seuna solucion radicala foguèt de miègpartir l'Empèri, dessenhant una linha decha per la mitat del mapa amb l'axe juste a l'èst de Roma. Pasmens qu'aquela division demorèt pas qu'un cort temps, pausèt lo precedent de la division permanenta de l'empèri aprép 395.
La question de la succession imperiala jamai foguèt resolguda dins lo sistèma roman; i aviá cap de principi clar de succession, que sovent se terminava per de guèrras civilas. Los Emperaires precedents avián preferit lo sistèma d'adopcion, mejant que adoptavan un filh e eretièr. Aquel sistema agradava pas los militars que preferissian la succession biologica, amb lo filh de l'emperaire coma legitima eretièr. D'autre caire, lo senat roman cressiá qu'aviá lo drech d'elegir lo nòu emperaire. Atal, èran plan sovent al minim tres, sinon mai, eretièrs legetimas per la succession.
Per resòlvre aquel problèma, e resòlvre la question de quin governariá las doas mitats de l'Empèri recentament divisat, Dioclecian creèt çò qu'es conegut coma lo sistèma de "Tetrarquia", o "règla de quatre" qu'un emperaire superior governariá l'Èst e un autre emperaire superior l'Oèst, e cada un auriá un emperaire junior. Dentre los multiple títols tradicionalament autrejats als emperaires romans, lo mai important èra aquel d'August e alara sonque los dos emperaires superiors prendrián aquel títol, los emperaires juniors eles gausirian de la dignitat de Cesar. Dioclecian formulèt que quand l'emperaire superior se retirariá o morririá, Lo Cesar prendriá lo seu luòc e causiriá al seu torn un nòu Cèsar, resolvent atal lo problèma de succession.
En 292, Dioclecian metèt lo sistèma al punt e causissèt l'Empèri Oriental per el meteis, donant a Maximian lo contraròtle de l'Empèri Occidental.[5] Lo poder imperial se divisa ara entre doas personas. Los dos emperaires establiguèron de capitalas separadas, cap d'aquelas èra Roma. La capitala antiga èra trò luenh dels luòcs que lo destin de l'empèri se jogava per la fòrça de las armas. Ala que melhorava la capacitat dels dos emperaires per governar l'empèri, la division de poder marginelizava encara mai lo Senat, que demorava a Roma. En 293, Dioclecian e Maximian designèron un Cesar cada un (Galeri e Constanci I Clor, respectivament), los adoptant formalament coma los seus eretièrs. En mai, aqueles èran pas solament de successors: cada un aviá l'autoritat sus gaireben un quart de l'Empèri. En practica, doncas, l'Empèri se divisiá en quatre bocins.[6]
Prenent en compte que pendent lo mièg sègle precedent l'ascension de Dioclecià l'empèri foguèt en estat gairebé de contunh en guèrra civila, es notable que la Tetrarquia s'esfondrèt pas sul còp a causa de la cobesença de cap dels quatre emperaires. Mas, la natura oportunista de la politica imperiala romana lèu provoquèt la desintegracion de la Tetrarquia e lo restabliment de la monarquia. En 305, Dioclecian se retirèt e Maximian se persuadiá far del meteis. Los dos Cesars venguèron emperaires suprèms coma èra, mas quand arribèt lo temps de causir de cesars novèls, los militars e lo Senat intevenguèron e presentèron los seus pròpis candidats. En 307, Constantin (filh de Constancin) comencèt una guèrra civila en Occident, que guanhèt en 312. Prenguèt la mitat orientala de Licini I en 324 e governèt l'empèri en totalitat fins a la seuna mòrt el 337. Lo poder se divisèt encara un còp entre los filhs de Constantin. Malgrat que lo tron siá nominalament unificat jos, entre autres, Julian, Valentinian I e Teodòsi I, en 395 la division entre las mitats orientala e occidentala èra definitiva.
Persecucion dels crestians[modificar | modificar la font]
En 303 comencèt la darrièra persecucion, e la mai granda, de crestians dins de l'empèri Roman. Als començaments del regnat de Dioclecian, Galeri èra l'instigator de tala persecucion. Mas, Dioclecian fin finala adoptèt la politica de persecucion amb un zèl inequivòca, promulgant lo seu primièr "Edicte contra los crestians" (24 de febrièr de 303). D'en primièr, los soldats crestians deguèron quitar l'armada, mai tard los bens de la Glèisa foguèron confiscats e se destruiguèron los libres crestians. Aprèp dos encendis del seu palais, prenguèt de mesuras mai duras contra los crestians: o apostatèron o èran condemnats a mòrt. Aquela onda de persecucion durèt per intermiténcia fins a 313, amb la promulgacion de l'Edicte de Milan per Constantin I e Licini I.
La persecucion faguèt una tala impression als crestians que la Glèisa d'Alexàndria declarèt lo començament del regnat de Dioclecian (284) coma lo començament de la seuna Edat dels Martirs. Entre Los martirs celèbres, i a lo Papa Marcellin I, Filomena, Sebastian, Afra, Llúcia, Erasme de Formia, Florian, Jòrdi, Agnés, Cessian, Sant Dujam (evesque de Salona) e mai fins a Pèire d'Alexàndria (311). Un autre efècte es que Marin el Dàlmata ja retirat al Mont Titano acculhent d'escapats, formèt çò que vendrá la Repeblica de Sant Marin.
Retirada e mòrt[modificar | modificar la font]
En 305, a l'edat de cinquanta nòu ans, aprèp que manquèt de morir d'una malautiá, Dioclecian se retirèt al seu palais en Dalmàcia, prèp del centre administratiu de Salona, a la broa de la Mar Adriatica, per tornar a la seuna passion far butar de caulets. Quand òm li demandava que torne a assumir los onors qu'aviá renunciat volontàriament, la seuna responsa fèra: « Se poiriatz veire las ortalisses plantadas per las meunas mans a Salona, alara jamai no pensariatz a tentar quicòm parelh ». Foguèt lo primièr Emperaire roman qu'abandonèt voluntariament la carga; totes los precedents detentors del títol moriguèron dins l'exercici de la carga o ne foguèron sortit per la fòrça.
Lo Palais de Dioclecian mai tard venguèt l'embrion de la Split modèrna, en Croàcia.
Eretatge[modificar | modificar la font]
L'ensems de las reformas de Dioclecian - subretot aquelas de l'administracion militara, civila, e administrativa - eren tangiblas e ajudèron a prolongar la vida de l'empèri pendent qualques segles. A.H.M. Jones observèt que "benlèu melhora escasuda de Dioclecian es que regnèt durant vint e un ans, e qu'abdiquèt voluntàriament, e passèt los ans restants de la seuna vida retirat".[7] Mas, la seuna Tetrarquia provoquèt una ocasion de guèrra civila. Un còp retirat, lo sistèma de la Tetrarquia s'esfondrèt, amb un nòu governant unic e fòrt trionfèt fin finala. La division de l'empèri en doas mitats finalament vendrá permanent, e la mitat orientala vendrá l'Empèri Bizantin. Alara que l'Empèri Roman d'Occident durará pas pus qu'un parelh de sègles mai, l'Empèri Bizantin, en partida mercé a las quita reformas de Dioclecian, contunhèt jos fòrmas diversas pendent mai de mil ans.
Malgrat que lo seu regnat e apòrts foguèron en granda partida eclipsats per Constantin, marcan un punt important de l'istòria romana. Dioclecian demòra una de las personalitats mai enigmaticas e contradictòrias de l'istòria: alara que destruiguèt fòrça de çò que demorava de la Republica, s'arrestèt los darrièrs ans de la seuna vida daissant lo poder per cultivar la tèrra.
Dioclecian dins las arts[modificar | modificar la font]
La primièra partida de l'Istòria Augusta es consacrada a Dioclecian. Aranykoporson ("Cofret daurat"), la novèla de Ferenc Móra (l'escrivan ongrés del sègle XX) tracta dels darrièrs ans del regnat de Dioclecian.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo nom complet de Diocletianus es derivat del grèc dios kletos ("abalit pel cèl").
- ↑ Èra lo primièr emperaire (aprèp Felip l'Arabi) amb un nom complet grèc que foguèt certificat: Dioclês. Format del meteis biais qu'Eracles (Kléos Hêras, "la fama/glòria d'Hera"), amb la racina de Zeus substituint la d'Hera (Kléos Diós, "la fama/glòria de Zeus"). Aquel foguèt latinizat en Diocletianus quand Diocles venguèt emperaire.
- ↑ L'Istòria Augusta explica aquel assassinat, que seriá estat contat pel Dioclecian al grand paite de l'autor ficticiu d'aquel libre, Flavius Vopiscus: « Quand Dioclecian, diguèt, encara aviá un emplec menor, se teniá dins una alberga dins la tèrra dels tongres en Gàllia, consultava com cada jorns la seuna fortuna amb una druidessa. Aquela li diguèt, 'Dioclecian, es fòrça avariciós e tanben fòrça avar', que Dioclecian responguèt, çò dich, pas seriosament, mas de craca, 'Serai pron generós quand vendrai emperaire.' A aquò la druïdessa repondèt "No conta craca, Dioclecian, perquè seràs emperaire quand aurà tuat un marran ». Diocles auriá començat a buscar de dosenas de marrans, inutilament. Quand se passèt l'episòdi de la descobèrta del cadaver de Numerian, Dioclecian èra obligat de tuar Aper (segon la sovent pauc fiable Istòria Augusta) accomplissent la profecia, perque en lenga latina "aper" significa "marran". (Carus et Carinus et Numerianus xiv-xv)[1].
- ↑ (en) Henry Marshall Leicester, The historical background of chemistry, p.47
- ↑ Sus l'Empèri d'Occident se pòt consultar l'article Empèri Roman d'Occident, mas aquel comença amb la division definitiva de 395
- ↑ (es)Mapa de la division de l'Empèri
- ↑ (en)Jones, A.H.M., The Later Roman Empire, 284-602: A Social, Economic and Administrative Survey, Johns Hopkins University, Baltimore, 1986, p. 40.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (es)Edward Gibbon, Historia de la decadencia y caída del Imperio romano, Barcelona, Alba, 2003
- (es)Gonzalo Bravo, Diocleciano y las reformas administrativas del Imperio, Madrid, Akal, 1990
- (es)José Ignacio San Vicente González de Aspuru, Moneda y propaganda política : de Diocleciano a Constantino, Bilbao, Universidad del País Vasco, 2003
- (es)Jesús Pardo, La gran derrota de Diocleciano : el emperador romano que persiguió a los cristianos, Madrid, La esfera de los libros, 2004


text:
De l’occitan deus trobadors, lo gascon qu'a eretat dauguns mots qui son de bon arreconéisher. Com ac vederatz, los dus exemples de mots qui’vs prepausi en aqueth pòst d’auei non son pas tròp ligats a convivéncia o a paratge ni a l’amor cortés. Que son meslèu mots deus caires militar e juridic. De qué voletz, la poesia qu’ei ua causa, lo romantisme ua auta e la realitat n'ei enqüèra ua tresau.
Un qu'ei l’agachiu. En gascon, un agachiu que designa lo lòc deu gaitader, la gaita, laguens ua fortificacion militara. Lo mot qu’ei derivat de l’occitan non-gascon agach (en gascon: gait) cf. agachar (en gascon: güeitar).
L'aute qu'ei talar. En gascon, lo sens prumèr de tarar qu'ei podar, talhar las brancas d'un arbo tà provocar la formacion de taths o taras (brots) e obtiéner atau mei fruts. En occitan non-gascon, lo mot corresponent qu'ei talar, e lo tath o la tara que s'i ditz lo tal. En catalan, qu’ei tallar, e la tara o lo tath que s’i ditz lo tall.
L’occitan talar que significava tanben talhar peu pè un arbo en deishà'n sonque la soca qui's disèva (e qui's ditz enqüèra) lo talòs. Atencion: l'occitan non-gascon talòs que s'arrevira en taròs en la lengua d'aqueth blòg. Talòs que i a ua significacion diferenta en gascon, que designa un vèrmi: lo lombric.
E de la d'abatuda d’arbos, la significacion deu mot talar que s’extiengó a la destruccion de tota sòrta de plantas cultivadas en camp, en particular de blat. Lo mot qu'estó manlhevat en gascon e en catalan (dejà au sègle XIII).
.
Ueratz aqueth exemple tirat d’un manuscrit en gascon deu sègle XIII: :
Homi de Pau dise que Ossalés l'aven feyte tale de blatz. (Libe Roge d’Aussau, datat deu 1277. Lo tèxte qu’ei citat per Lespy).
O sia, en gascon contemporanèu : Un òmi de Pau que ditz qu'Aussalés e l'an hèita ua tala de blat. Qu’ei a díser que lo tipe de Pau e’s planh qu'aussalés s’an comportat dens lo son camp de blat com lo José dens un camp de milhòc transgenic.
Adara ueratz un aute exemple, aqueth tirat d’un manuscrit catalan deu sègle XIII o XIV:
Aquests blats... talam-los tots, car conegren los moros que si's defenessen, la tala fóra pro de nós e dan d'els, Jacme I, Cronica, lo tèxte qu’ei citat per l’Alcover-Moll.
Aquera significacion de damatjar un camp deu hèit de gent o d'animaus qu’ei conservada en la lengua catalana de las islas Balearas, ua de las mes conservadoras de tot lo maine occitanocatalan.
Aqueth sens de destruccion que miè tà inventar ua significacion navèra per lo mot tala, de caire juridic : lo de damatge.
La tale sera estimade per expers (Costuma de Sola, 1520 , citat per Lespy)
Qu’ei a díser qu’expèrts qu’evaluaràn lo damatge.
En las lenguas de la peninsula iberica, aquera significacion de "destrusir" arbos o culturas, que s’extiengó a tota sòrta de destruccions per tota sòrta de mejans.
En catalan, los mots occitans talar e talòs que i son estats incorporats e la significacion silvicòla deu mot que s’i arretròba plan. Ueratz las definicions deu Gran Diccionari de la Llengua Catalana:
1-v tr 1 FUST/SILV Tallar arran de terra els arbres d'un bosc, o, per extensió, abatre'ls per qualsevol altre procediment
2- Arrasar poblats, camps, etc., enderrocant, cremant, etc
Deu catalan, lo vèrbe talar que pogó passar tau castelhan.
En espanhòu, segon lo Diccionario de la real Academia, talar qu'a las significacions qui segueishen:
1. tr. Cortar por el pie una masa de árboles.
2. tr. Arrasar campos, edificios, poblaciones, etc.
3. tr. And. y Ext. Podar olivos o encinas.
4. tr. germ. Quitar o arrancar.
Talar (espanhol talar)
v. tr.
1. Sulcar um campo para o desalagar; drenar a superfície. (o sia en gascon: reguejar, arregar un camp entà desaigà'u; drenar la superficia)
2. Assolar; devastar.
3. Derribar.
Notatz que l’espanhòu s’a guardat locaument lo sens prumèr deu mot occitan talar, qu’ei a díser podar.
L’etimologia prepausada per en Coromines per “talar”, d’un ipotetic germanisme occidentau *talon qui voleré díser devastar (?), n’ei pas briga plausibla. Non pòt pas explicar la relacion intima qui trobam enter d’ua part la tala e l’arbo (cf. lo talòs) ni la enter la tala e lo camp. Lo gran lingüista catalan non semblè pas avisà's que lo mot talar èra plan un mot indigèn occitan (non-gascon), a l’origina un mot tecnic d’agricultura e de silvicultura. En Coromines que degó èster enganat per l'emplec deu mes modèrne “talhar” comun au gascon e a l’occitan non-gascon (un manlhèu o ua reconstruccion sabenta a partir de taliare), la fòrma deu quau e coincideish dab lo mot catalan (e castelhan) tallar. En realitat, lo vèrbe *tallare que balhè de manèra hèra regulara tallar en castelhan, tallar en catalan, talar en occitan non-gascon e tarar en gascon. En occitan ancian, talar qu’avè un doble sens. Lo prumèr qu’ei lo medish que'u deu mot gascon qui s’i correspón etimologicament: tarar, o sia podar. Aqueth sens de talar qu’ei conservat locaument en espanhòu. En lengadocian, pr'amor de la concurréncia deu mot sabent talhar, talar que deishó de significar podar e que s'a prengut un sens ligat a l'efèit deu podar, qu'ei a díser a la produccion de taths (tals en occitan non-gascon) e, per conseqüéncia, a la produccion de brancas navèras. Doncas, fin finala, talar, en lengadocian contemporanèu, que significa créisher (per ua planta). En gascon tanben, tarar qu'a prengut aqueth sens de produsir taths, de créisher (per ua planta); totun, tarar dab lo sens de podar que i ei enqüèra emplegat aumens locaument (cf. Palay). Lo segon sens deu talar en occitan ancian qu’èra lo d’abàter arbos, plan conservat en catalan e castelhan e testimoniat en lengadocian peu mot talòs (soca d’arbo, mot adoptat peu catalan). De l’abatuda d’arbos que vengó la nocion d’arrasar camps qu’arretrobam ligada au mot talar dejà au sègle XIII. E per extension, deu sens d'arrasar camp, lo mot qu'arribè tà significar arrasar de manèra generau e d'un biaish devastador (edificis, vilatges etc) en catalan e en castelhan. Atau, talar que prengó lo sens de devastar en las lenguas romanicas de la peninsula vesia. Ua auta innovacion semantica derivada d’aquera nocion d’arrasatge campèstre qu’ei especifica a la lengua portuguesa: “reguejar, arregar un camp entà desaigà'u; drenar la superficia". B’èm arribats luenh de la significacion de podar qui èra la de tallare !


text:
Antoni Grabowski
Antoni Grabowski (Nowe Dobre, 15 de junh de 1857 - Varsòvia, 4 de julh de 1921) foguèt un engenhaire quimic e escrivan esperantista polonés. Aqueste autor, que recebèt l'escais de "paire de la poesia en esperanto", s'interessèt tre la debuta a aquela lenga artificiala e foguèt un dels activistas mai notables dins la difusion de l'esperanto gràcias a sa produccion literària e a sas traduccions. Grabowski, que foguèt lo primièr a parlar la lenga amb Zamenhof, presidiguèt durant un brave temps la Societat Polonesa d'Esperanto e dirigiguèt la seccion de gramatica de l'Acadèmia de l'Esperanto tre 1908.


text:
Fleury-Mérogis
Fleury-Mérogis es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Essonne e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dempuèi 1968, la municipalitat acuèlh sus lo sieu territòri la ostal d'estancada de Fleury-Mérogis, çò de mès de grand centre pénitentiaire d'Euròpa.
Depuis 1968, la commune accueille sur son territoire la maison d'arrêt de Fleury-Mérogis, le plus grand centre pénitentiaire d'Europe.


text:
Leonardo Favio
Leonardo Favio (Luján de Cuyo, Província de Mendoza, lo 8 de mai de 1938) qu'ei un cantaire, compositor, actor e realizator argentin.
Com cantaire que ho un deus purmèr a interpretar baladas romanticas en America Latina, au cors de las annadas 1960 e 1970.
Com realizator que he dus filmehèra presats : Crónica de un niño solo e El romance del Aniceto y la Francisca.
Durant la soa vita que ho hèra engatjat au costat deu peronisme.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Sus youtube.com lo videoclip de Simplement le regale una flor.


text:
1842
Aquesta pagina concernís l'an 1842 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Julius Robert von Mayer (1814-1878) publiquèt dins Annalen der Chemie und Pharmacie lo resultat de divèrsei recèrcas regardant la termodinamica naissenta, especialament una formulacion dau principi de l'equivaléncia trabalh-calor. Pasmens, son òbra demorèt ignorada fins a sa mòrt.
Medecina[modificar | modificar la font]
Premiera anestesia generala realizada gràcias ai proprietats anestesicas de l'etèr gasós per lo mètge estatsunidenc Crawford Long (1815-1878). Aquela tecnica se generalizèt a cha pauc a partir de 1846.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 11 de febrièr - Erik Gustaf Boström, primièr ministre de Suècia (m. 1907)
- 18 de març - Stéphane Mallarmé, poèta francés (m. 1898)
- 11 de març - Leandro N. Alem, òme politic argentin (m. 1896)
- 18 d'abril - Antero de Quental, poèta portugués (m. 1891)
- 24 de junh - Ambrose Bierce, escrivan american (m. c. 1913)
- 25 de junh - Eloy Alfaro Delgado Gabriel, president d'Eqüator (m. 1912)
- 21 de setembre - Sultan Abdul Hamid II de l'Empèri Otoman (m. 1918)
- 12 de novembre - John William Strutt Rayleigh, fisician anglés, Prèmi Nobel (m. 1919)
- 15 de novembre - Antòni Ros, felibre de Montpelhièr (m. 1915)
- Henry Louis Champy, personalitat de la Comuna de París (1871) (m. 1902)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 7 de març - Eusebio Bardají Azara, primièr ministre d'Espanha (n. 1776)
- 23 de març - Stendhal, escrivan francés (n. 1783)
- 30 de març - Elisabeth Vigée Le Brun, pintora francesa (n. 1755)
- 8 de mai - Jules Dumont d'Urville, explorator francés (n. 1790)
- 23 de mai - José de Espronceda, escrivan espanhòl (n. 1808)
- 24 d'octobre - Bernardo O'Higgins, cap d'Estat chilen (n. 1778)


text:
1789
Aquesta pagina concernís l'an 1789 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 5 de mai - Primièra reünion dels Estats Generals en França aprèp 175 ans.
- 14 de julhet - Començament de la Revolucion Francesa: lo pòble assauta la fortalesa de la Bastilha.
- 26 d'agost - Es publicada la Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan durant la Revolucion Francesa.
- 12 d'octobre - Lo comte d'Artés, fraire de Loís XVI, demanda a l'emperaire Josèp II d'Àustria d'intervenir en França.
- 9 de decembre - Decret de division de França en departaments.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 6 de novembre - Lo papa Piu VI nomena lo primièr evesque catolic dels Estats Units.
Mond[modificar | modificar la font]
- 7 de genièr - Primièra eleccion presidenciala als Estats Units d'America.
- 6 d'abril - George Washington es proclamat primièr president dels Estats Units.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- 28 d'agost - Descobèrta d'Encelada, satellit natural de Saturne, per William Herschel.
Quimia[modificar | modificar la font]
Descubèrta dei proprietats de l'aiga de Javel per lo quimista francés Claude Louis Berthollet (1748-1822).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 16 de març - Georg Simon Ohm, fisician francés (m. 1854)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 7 d'abril - Abdul Hamid I, sultan otoman (n. 1725)


text:
Nucleosòma
Lo nucleosòma es una estructura que constituís l'unitat fondamentala e essenciala de la cromatina, qu'es la forma d'organizacion de l'ADN en los eucariòtas. Los nucleosòmas son formats d'un nuclèu proteïc constituit per un octamèr d'istònas, proteïnas fòrtament basicas e fòrça conservadas filogeneticament. L'octamèr es format de doas moleculas de cada istòna (H2a, H2b, H3 e H4). En lo vesent en un microscopi electronic, se vei amb forma de rosari o "collar de pèrlas", car es formada de l'eliç dobla d'ADN enrollada envolopa successiva octamèrs d'istònas, en existint entre dos nucleosòmas consecutius un fragment d'ADN, ADN espaciador. Cada octamèr d'istònas es entornejat per gaireben 2 torns d'ADN bicatenari. Autra istòna (H1) s'estend envolopa la molecula d'ADN fòra de la part centrala del nucleosòma.
L'enrollament de la molecula d'ADN en torn al nucleosòma redusís fins a 6 còps la longor de la cadena d'ADN.
En 1974 Roger Kornberg descriguèt lo nucleosòma e las pròvas qu'usèt per aiçò foguèron:
- La cromatina conten gaireben lo meteis nombre de moleculas d'istònas H2a, H2b, H3 e H4 e pas mai de la mitat de H1.
- La cristallografia de rais X indica qu'en la cromatina existís una estructura regular que se repetís cada 100 Å sobre la fibra. Aqueste meteis patron s'obsèrva quand l'ADN purificat se barreja amb de quantitats equimolares d'istònas, except H1.
- De micrografias electronicas de la cromatina revèlan que consistís en de particulas de gaireben 100 Å de diamètre connectadas mejançant ADN despolhi (coma un collar de comptes) e son aparentament las responsablas del patron de rais X.
- En controtlant lo temps de digestion de la cromatina amb la nucleasa de micrococ (que trinca l'eliç dobla de l'ADN), s'obtenon de fragments d'a l'entorn de 200 parelhs de basas (cuantificat mejançant d'experiéncias d'electroforèsi en gel).
Las observacions de Kornberg o amièren a conclure que lo nucleosòma es format de l'octamèr (H2A)2(H2B)2(H3)2(H4)2, en mai de gaireben 200 parelhs de basas d'ADN. Quand l'ADN se replica in vivo, las cadenas filhas son incorporadas immediatament en nucleosòmas.


text:
Dødheimsgard
Dødheimsgard (si vetz tanben DHG despuei 2000) èra a l'origina un grope norvegian de black metal format en 1994, mai seis albums e EP passats semblan mai de l'avant-garde metal. En 2003, lo line-up càmbia, ambé lo remplaçament d'Aldrahn, de Zweizz e de Czral. En 2006, acaban l'album Supervillain Outcast, que sa sortida a Moonfog es retardada fins en genier de 2007.
Dødheimsgard es la contraccion de tres mots : Død que significa "mòrt", heim que significa "ostau", e gard que significa "castèu". En occitan, Dødheimsgard significariá doncas "Castèu de la Mòrt" ò encara "Reiaume dei Mòrts" ò "Reiaume de la Mòrt".


text:
Baish Ador
Lo Baish Ador (var. non locau Bas Ador) qu'ei un parçan d'Occitània situat en Gasconha segon las dadas scientificas de la lingüistica (totun, qu'ei tanben un territòri reïvindicat peus militants basquistas coma part deu Bascoat)[1]. Que's situa dens lo sud-oèst de Gasconha, au hons deu golf de Gasconha, on l'arriu d'Ador e's geta dens lo peugue.
Las soas vilas principaus que son Baiona, Anglet e Biàrritz: que fòrman la conurbacion aperada BAB [ˈbap], (comunautat d'aglomeracion Baiona-Anglet-Biàrritz), qui a 112 026 abitants (2006) e qui aucupa la màger part deu Baish Ador.
Lo Baish Ador que hè part de la província istorica de Labord e deu departament deus Pirenèus Atlantics (region d'Aquitània).
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga tradicionau deu Baish Ador qu'ei l'occitan (gascon), segon las enquèstas filologicas deus sègles XIX e XX (vejatz en particular l'Atlas linguistique de la Gascogne), mes que i a ua hòrta preséncia deu basco deguda a ua immigracion rurau recenta de l'arrèrpaís bascofòne. En tot cap la lenga dominanta qu'i ei lo francés dempuish lo sègle XX. Los movements culturaus locaus que reïvindican l'occitan e lo basco e qu'an obtengut ua senhalizacion trilingua en francés, en basco e en occitan.
Los movements occitanistas que reïvindican lo Baish Ador com ua part d'Occitània, çò que hè en particular l'associacion culturau locau Ací Gasconha. Los movements basquistas que'u reïvindican com ua part deu Bascoat.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Dens la classificacion deus parçans de Frederic Zégierman, lo Baish Ador qu'ei integrat dens lo parçan deu Bascoat Nòrd.


text:
Francofonia
La francofonia es un tèrme parapluèja per recampar totas las personas que parlan francés coma lenga mairala o non.
Es tanben lo nom d'una organizacion internacionala d'una importància culturala majora.
L'organizacion[modificar | modificar la font]
L'organizacion foguèt fondada en 1970 a l'occasion de la Conferéncia de Niamey (Nigèr). Recampa 56 estats e govèrns, e mai 19 observators (chifras per 2010). Es de notar qu'e mai los membres ajan dat en general un estatut al francés, los observators son mens francofòns. Se tracha puslèu d'estats francofils o qu'utilizan lo francés coma lenga forestièra.
L'Organizacion fa la promocion del multilinguisme e del respècte de la diversitat. Ça que la, dins l'encastre de França, aquel respècte es encara de trobar coma lo o rementa lo Canadian Jacques Leclerc[1].
Nombre de francofòns[modificar | modificar la font]
Segon l'Organizacion, i a almens 220 000 000 de francofòns en 2010 que sabon legir, parlar, entendre e escriure. Lo nombre real dels que pòdon parlar francés es probablament superior a 250 000 000.
Los qu'an lo francés coma lenga mairala son mens nombroses, de 75 000 000 a 125 000 000 segon los autors e los critèris.
Mapa de la francofonia


text:
-625
Aquesta pagina concernís l'an -625 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Assirian[modificar | modificar la font]
Desfacha grèva deis Assirians còntra lei Caldèus de Nabopolassar dins la region de Nippur. Lo rèi Assur-etil-ilani i foguèt tuat. Son fiu Sin-shar-ishkun li succediguèt e deguèt faciar lei diferentei revòutas que menaçavan l'Empèri dempuei 627 avC. En mai d'aquò, deguèt se preocupar de la restauracion d'un estat mede ostil lòng de sa frontiera nòrd-èst. Pasmens, dins lo corrent de l'annada, capitèt d'eliminar l'eunuc Assur-etel-ilani qu'èra un aliat important de Nabopolassar.
Babilònia[modificar | modificar la font]
Tiera de victòrias de Nabopolassar que capitèt d'eliminar Sin-shar-ishkun e Assur-etil-ilani que moriguèron dins de combats còntra l'armada babiloniana. Aquò li permetèt de renfòrçar sa posicion dins lo centre e lo sud de Mesopotamia.
Urartu[modificar | modificar la font]
Mòrt de Sarduri IV que foguèt remplaçat per Erimena qu'èra probablament son fraire.


text:
Ostau Arroset
L'Ostau Arroset (en espanhòu la Casa Rosada ; reg. Ostau Arròse, Ostal Ròse o Ostau Ròse) qu'ei lo sèti deu poder executiu argentin. Que's troba a Buenos Aires suber la plaça de Mayo (costejada tanben per la catedrau e lo cabildo) suu lòc exacte qu'ocupava autes còp la hortalessa e on e s'estava lo vicerei deu temps de la vicereiautat de l'arriu de la Plata e on, après l'independéncia, los purmèrs caps d'Estat be gavidèn lo país.
Après la caduda de Juan Manuel de Rosas, la hortalessa, qui èra estada abandonada au prohèit de l'ostau de Rosas (conegut com quinta de Rosas) que ho en grana partida destrusida entà poder bastir la Doana Nava. En 1873, dejus la presidéncia de Domingo Faustino Sarmiento lo Palais deu corrièr, òbra de l'arquitècte suedés K. Kihlberg, que ho au son torn bastit suber ua partida deu terren liberada per la destruccion de la hortalessa e au ras de çò qui'n remanava qui ho pintrat en arròset en mesclar la pintrura blanca dab sang de bueu, utilizada ad aquesta epòca per las soas proprietats estabilizatritz e idrofòbas.
Lo president Julio Argentina Roca que he espandir lo sèti deu govèrn en seguir lo projècte de l'arquitècte E. Aberg en destrusent tot çò qui demorava de l'anciana hortalessa puish, lo president Luis Sáenz Peña que decidí d'unificar l'Ostau Arroset e lo palais deu corrièr en omogeneitzan los lors estils en qui hidar lo prjècte a l'arquitècte Francisco Tamburini.
Lo bastiment, dens lo son estat actuau que ho inaugurat en 1898, deu temps deu segond mandat presidenciau de Roca.
Uei lo dia, a despart de la soa activitat politica, lo bastiment qu'ei tanben un musèu on e son expausats objèctes pertanhent aus ancians presidents (com los lors barròts presidenciaus) e on se pòt vesitar los espacis sosterranhs de l'anciana hortalessa, tornar trobats arron de recercas arqueologicas vadudas possiblas mercés a la destruccion de la Doana Nava.


text:
Jan-Pèire Tennevin.
L'Astrado n° 44
Lou decor à la jardiniero
de Nino Martinent-Savidan
Camin crousa
de Felipe Blanchet
Marsiho, tras li siècle
de Gabriéu Cassin
UNO o DE lengo d'O
pèr Jean Lafitte e Guilhem Pépin
Ié disien Cèio e Marto, dos santo à l'ounour
Couleicioun Lenga d’Oc.
Ièu savo una chançon.
pèr Parlarem en Vivarés
«La Pounchudo
Cercle Langue d’Oc
La Targo
pèr L’Escolo de la Targo
Beatritz de Mongalvanh
pèr Reinat Toscano
154
" Diciounàri de prouvèrbi "
de Camihe Moirenc
1827-1892
Dins lou numerò 153 di Nouvello de Prouvènço, pajo 26, avèn fa la crido pèr lou Dictionnaire sérieux et comique, pittoresque et burlesque de la langue provençale, recueil alphabétique de dictons et proverbes provençaux de Camihe Moirenc. Vuei es Mèste Jan-Miquèu Jausseran, un de si descendènt, que vous presènto aquesto soumo, bord que s’es encarga de sa publicacioun vers lis Edicioun Equinoxe :
Lou brès de la famiho Moirenc èro à Rustrèu e noste persounage, Camihe Moirenc (1827-1892) èro nascu en Ate, en Nord Leberoun, mounte passavo, dóu tèms di Rouman, la Via Domitia, de-long de Calavoun.
Si gènt tenien un coumerce dins la vilo vièio. Ate, cap d’arroundimen, coumtavo 5.000 abitant à-naquesto pountannado.
La lengo prouvençalo èro la lengo de cadun e de toujour dins la coumuno e dins la famiho Moirenc. Lou drole seguiguè sis escolo au coulège d’Ate e, à la sourtido, pousquè prendre un poste i Pont e Caussado, en esperant de faire soun armado (1848-1856). Aquelo longo periodo militari mudè noste couscri prouvençau en Africo dóu Nord, dins li burèu de l’Engèni.
Dins la pountannado de 1858 à 1872, lou jouve Camihe s’entournè dins soun brès atés. Fuguè l’epoco de soun crèis armounious dins soun mestié i Pont e Caussado; pèr soun obro literàri, es la periodo dóu diciounàri; e dins sa famiho, emé sa mouié, aguèron quatre enfant.
A la coumuno d’Ate, Moirenc devenguè architèite e, dins soun tèms de lesi, coume èro apassiouna d’arqueoulougio, estudiè li vestige e li pèiro roumano, escriguè d’article que lou counduguèron à l’Academìo de Vaucluso en Avignoun. *La geougrafìo de soun terraire e sa restountido lenguistico saran pas sènso enfluènci sus la grafìo de Moirenc. Lou bàrri mountagnous dóu Leberoun, óurienta dóu Levant au Pounènt, desseparo tres regioun lenguistico : lou Païs Gavot au Nord e au Levant, lou païs mieterran au Miejour, e la regioun roudanenco dins la Coumtat au Pounènt.
Coume vai que Camihe Moirenc devenguè leissicougrafe?
A seguramen agu la pressentido de l’amoussage de sa lengo, de nosto lengo, souto lou quicha de la lengo naciounalo dins lis escolo e l’amenistracioun. Escriguè soun diciounàri de prouvèrbi pèr sauva li mot e li prouvèrbi li mai carateristi e goustous de soun terraire, l’èime de sis estajant.
Aquesto obro, Moirenc l’a coumençado davans que F. Mistral diguèsse i proumié Jo Flourau dóu Felibrige en Ate : «Pèr releva lou païsan, valènt-àdire, l’ome dóu païs, pèr que s’estaque à soun terraire, pèr que s’enourguligue de soun obro, releven dounc la lengo dóu païs».
Erian en setèmbre de 1862 e Moirenc èro presènt à-n-aquéli Jo, ounte presentè soun obro sus la descuberto d’un brounze anti à Menerbo, à-n-uno assemblado recampado pèr Berluc-Perussis.
Perdequé, quàuquis annado pus tard, l’autour es pas ana enjusquo l’edicioun de soun obro? N’en sabèn rèn! Uno ipoutèsi pourrié èstre qu’à la fin dóu pres-fa de Moirenc, «Lou Tresor dóu Felibrige» de Mistral coumençavo soun espelido pèr fuiet e acò a bessai maucoura noste ome! Mai l’envejo de l’edicioun èro escricho dins soun pourtissoun.
Lou prouvençau dóu Leberoun
La mountagno luberounenco es uno baragno que desseparo la Prouvènço di mount d’aquelo di plano e de la mar. Es tambèn un jougnènt entre li diferènt dialèite percoulant dins li valado dóu Rose, de Durènço e dóu Calavoun-Couloun.
Acò douno uno mescladisso dialeitalo que fai dire à Marc Dumas :
- En Ate, sian asseta sus tres cadiero (dialeitalo).
Se pòu tambèn legi dins l’Annuaire du Vaucluse de 1804 : «Les moeurs, les usages et le dialecte ou patois des Vauclusiens ne sont point exactement semblables dans tout le département; ils empruntent plus ou moins à cet égard des Dauphinois, des Provençaux et des Languedociens, selon qu’ils touchent à ces anciennes provinces, ou qu’ils en étaient partie intégrante».
Dins l’Armana Prouvençau de 1856, F. Mistral, que signo «Lou felibre de Bello-Visto», noto que li divers lengage de «la lengo prouvençalo, o, s’amas miéus, la lengo d’O», se partejon en quatre parla principau, lou parla dóu Rose, lou parla marsihés, lou parla lengadoucian e lou parla gascoun. A prepaus dóu marsihés, lou Mèstre dis : «Lou parla marsihés (…) regno entre-mitan Marsiho, Ais, Seloun, Ate, Digno, Niço e Touloun, voulounta-dire, dins la partido mountagnouso de la Prouvènço».
Pèr Felipe Blanchet, lou dialèite dóu quart Miejour- Levant de Vaucluso es de prouvençau «maritime et intérieur».
Li sourso de l’autour
Camihe Moirenc, dins soun mestié i Pont e Caussado, a de-segur proun barrula dins lou terraire atés, la valado de Calavoun e lis entour dóu Leberoun, pèr rescountra e escambia sus la lengo e li reprouvèrbi emé lis estajant.
Mai à-n-aquelo veto autentico soun vengu s’apoundre quàuqui libre e diciounàri dóu siècle 19en. L’autour a respeta la lengo dóu païs, li variacioun dialeitalo e dis ancians escri.
Li leissique de Barjavel e de Castor soun toujour dins la famiho de l’autour. Lou dóutour Barjavel, d’Avignoun, a publica en 1849 un libre sus li prouvèrbi e lis escais-noum di vilage de Vaucluso, mai lou diciounàri de Moirenc denoumbro forço mai de noum d’intrado e de vilajoun.
J. J. Castor, dins «L’interprète provençal», publica en Ate en 1843, a subre-tout redegi un librihoun qu’èro fa pèr aprendre la lengo franceso i pichot Prouvençau, emai i grand. Moirenc a seguramen aprouficha de soun ensignamen e n’en fai citacioun.
«La bugado prouvençalo», atribuïdo à Jan Roize (1649), e reestampado encò de Makaire à-z-Ais en 1859, recampo 2.800 reprouvèrbi e Moirenc l’a desegur legido. Mai a emplega sa grafìo persounalo : «cadeous creisson et bouton dens, et puy mouerdon quand an lou tens» (pèr La bugado) es devengu pèr Moirenc «cadèu creissoun e boutoun dens e puis mordoun quand an lou tems».
Pèr ço qu’es di diciounàri eisistènt, sabèn, bonodi li citacioun facho, que lou leissicougrafe a legi lis óubrage de C.F. Achard (Marsiho 1785), de J.T. Avril (Ate, 1840), d’E. Garcin (Marsiho,1823) que countèn 2.500 prouvèrbi, e de S. J. Honnorat (Digno, 1848).
En subre d’aquélis óubrage, Moirenc a fa de citacioun d’un centenau d’autour, despièi li troubaire enjusqu’i proumié felibre, pèr enfloureja soun capd’obro.
Camina de la grafio de Moirenc
Pèr lou sujèt de sa grafìo, Moirenc pòu èstre arrengueira dóu coustat di troubaire marsihés (Desanat, Bellot..) pèr proun de resoun : sis emprunt e citacioun noumbrouso i journau marsihés (Lou Bouiabaisso, Lou Rabaiaire…); soun independènci, lou fa qu’es pas intra au Felibrige; sa grafìo varaianto. Mai, quouro fasèn uno analiso preciso di 2.508 mot d’intrado dóu diciounàri, se pòu vèire à flour e mesuro de l’avançamen di letro, uno enfluènçi mai que mai grando de la grafìo felibrenco. Pèr eisèmple quouro un mot es escri mai que d’un cop, lou segound es d’escrituro mistralenco : «mangea… manja».
Avèn redegi, pèr coumpleta lou diciounàri, un leissique francés-prouvençau em’ uno courrespoundènci entre lou mot francés, lou de Moirenc e lou de Mistral (TdF). Acò nous a permés de faire un estùdi estatisti sus l’equivalènci di mot de Moirenc e de Mistral. Dins la proumiero mita dóu diciounàri (letro A à L) lou pèr-cènt de courrespoundènci es de 57%. Dins la partido de M à Z lou pèr-cènt passo li 70%.
Pèr nautre, acò ‘s la provo que Camihe Moirenc a senti l’aflat de si leituro li mai recènto, coume «L’Armana prouvençau» e lis escri felibren.
Lis enfluènci dialeitalo
Lis enfluènci li mai vesiblo soun aquéli dóu dialèite marsihés. Acò ‘s pas sousprenènt quouro sabèn que lou dialèite luberounen es tencha de marsihés e que Moirenc legissié li journau de Marsiho.
Quàuqui mot pèr servi d’eisèmple : sarca encò Moirenc pèr cerca, souen pèr som, nouèço pèr noço, nouèro pèr noro, cabrien pèr cabrioun… Trouvan pas au contro : bouon, fouart, joueine, coume l’escrivon à Marsiho.
Lis enfluènci dis Aup e dóu Dóufinat vènon en seguènt, bono-di la pousicioun de la vilo d’Ate à l’adré dis Aup. En mai de l’enfluènci gavoto, Moirenc couneissié lou diciounàri d’Honnorat, di Bàssis-Aup, e lou cito mai que d’un cop. Pèr eisèmple trouvan : majoun pèr meisoun, manechau pèr manescau, jué pèr jo.
Li mot roudanen nouta pèr Mistral dins soun «Tresor » soun souvènt emplega pèr Moirenc. Vesèn pèr eisèmple : pèndo (mot d’intrado dóu TdF), pento pèr Moirenc e pènto en roudanen; lou mot predica (TdF), es precha pèr éu e en roudanen.
La grafìo proupramen dicho
Pèr ço qu’es dóu biais d’escriéure, l’escrituro de Moirenc es uno vertadiero caligrafìo, mai acò ‘s pas noste prepaus qu’es de classa la formo de sa lengo prouvençalo escricho.
Moirenc manejo li verbe à la façoun di felibre, lou verbe es identi au participe passa e à l’infinitiéu. Lis infinitiéu n’an pas lou «r» à la terminesoun e li participe passa pas de «t». Pèr li reprouvèrbi, li tèms li mai emplega soun lou presènt, l’emperatiéu e lou futur :
- Vou mies teni un passeroun, qu’espera uno auco.
- En terro de baroun noun plantes toun bourdoun.
- Fara coumo leis toupin, perira que pèr la co.
Lou gènre e lou noumbre, pèr lou leissicougrafe, soun marca seguènt la gramatico di felibre, lou feminin es marca pèr un «o». Ato, Mistral dins soun «TdF» cito César de Nostredame que dins soun «Histoire de la Provence» en 1614 disié deja : «tous les mots provençaux qui se terminent en «a» se doivent prononcer en «o», ainsi que le français prononce l’«e», mais un peu plus crûment et tout à plein».
Lou plurau di sustantiéu es marca pèr l’article defini «lei o leis», qu’es lou «li o lis» roudanen. Pèr l’article countrata, trouvan dins lou diciounàri : dou, d’où, d’òu pèr «du», e tambèn pèr «au» : au, àu, òu, ou. Lis article indefini an ges de particularita.
Ditongo e tritongo pèr Moirenc soun jamai escricho oou, aou coume se pòu legi dins Lou Boui-abaisso o encò Castor, d’Ate. Pèr noste autour la ditoungo es marcado pèr un acènt grèu : mourràu, òumenta, gròulo, pèr mourrau, aumenta, groulo. Dins li tritongo li variacioun soun manifèsto : vieil, vièio, rièu, biou, pèr : vièi, vièio, riéu, biòu.
Pèr lou «L» bagna e lou «H», dins soun «TdF» Mistral noto : «L’H accompagnant l’L représente en langue d’Oc, les deux LL mouillés du français». Moirenc escriéu : granailho, pailho,vieilho, en liogo de granaio, paio, vièio. Sauvages (1) de soun coustat escriéu : cardounîlio, rafatâlio…Dins lou diciounàri mistralen li formo lengadouciano soun marcado : granalho, palho, bièlho. Mistral apound pièi : «Mais dans la Provence propre…cette double lettre (LL) est remplacée aujourd’hui par un L, autant dans l’écriture que dans la prononciation».
Li galicisme
Li galicisme soun esta bèn estudia pèr J. Bonifassi (La presse régionale de Provence en langue d’Oc) dins li journau marsihés dóu siècle dès-e-nouven ounte Moirenc a souvènt cerca d’eisèmple. A leissa «escapa» aperaqui 2% de galicisme dins li mot d’intrado dóu diciounàri. Aquéli formo se rescontron subre-tout pèr nouma li mes de l’annado e li noum de liò dins l’oubrage. Se pòu legi dins soun diciounàri : serment, mariage, patienço, Pierrot, point, prière, orgueil, mèla; pèr : sarramen, maridage, (mariage en aupin), paciènci, Peirot, poun, preguiero, ourguei, mescla.
Quauqui biais d’escriéure soun quàsi de galicisme :
- manqua, risqua, pèr : manca, risca.
- serco, maçoun, mouçèu, pèr : cerco, massoun, moussèu.
- mangea, negligea, changea, pèr : manja, neglegi, chanja.
- jibous, jibaciè, pèr : gibous, gibassié.
- pecetto, souffranço, moutto, pèr : peceto, soufranço, mouto.
- parpelo, rebele, pèr : parpello, rebelle, pèr Honnorat : parpela, rebele.
Pèr d’ùnis mot emé un «h» à la debuto en francés, Moirenc lou counservo : herbo, hiver, home…Pèr lou lenguisto Felipe Blanchet, acò ’s degu à-n’ : «une habitude ancienne française d’abord, puis provençale par imitation».
Lis acènt
Lis acènt soun un vertadié esmaradou dins la proso de Moirenc. Aquel autour couneissié perfetamen l’acentuacioun en francés. En prouvençau, l’autour emplego quàsi toujour l’acènt grèu! Lis acènt agut fan si sourtido à la fin de l’óubrage e pènse qu’es degu à l’aflat de la leituro de «L’Armana Prouvençau ». Aquéli variacioun d’acènt soun bessai en raport emé li variacioun de prounounciacioun loucalo.
Pèr li noum de mestié, legissèn dins lou diciounàri de Moirenc : carbouniè, oubriè, pelissiè (2) pèr carbounié, oubrié, pelissié…Quouro l’acentuacioun es mai coumplèisso se póu legi encò d’éu : paniè, panièro, parent, móuniè, oulivo, pendre, pinedo, pèr panié, paniero, parènt, móunié, óulivo, pèndre, pinedo.
Li varaiage d’escrituro soun pas rare dins aquelo obro e se pòu trouva dins un meme paragrafe uno ourtougràfi diferènto pèr un mot identi. Acò ‘s bessai à respèt de variacioun dialeitalo o de chancello de l’autour. Trouvan pèr eisèmple : miech, miècho, miejo, pèr «demi»; mairastro, meirastro, pèr «marâtre ». Aquéli varaiage soun bèn vesible à prepaus di prounoum : cadun, chasqun, chacun, chaquun; cauqueis, quauqueis, cauqu’un, quauquun…
Lou countengut dóu diciounàri
Coume l’escriéu Moirenc dins lou titre, s’agis d’un «Dictionnaire sérieux et comique, pittoresque et burlesque de la langue provençale, recueil alphabétique de dictons et proverbes provençaux».
L’óubrage coumto 2.508 mot d’intrado segui de la reviraduro au francés e de l’enumeracioun di prouvèrbi en relacioun (mai de 200 pèr lou mot fremo).
En mai di prouvèrbi, lou diciounàri recampo de noumbróusis espressioun e lis escais-noum de vilo e vilage de Prouvènço.
Li tradicioun di fèsto e di voto soun retracho.
A-n-acò, ai apoundu un leissique francés-prouvençau, un ensignadou à prepaus di noum de vilo e vilage, un autre à prepaus dis autour cita pèr Moirenc, e uno sanflourado di prouvèrbi li mai goustous.
Lou diciounàri, un testimòni dóu passage dóu patouas à la lengo
Pèr nautre, aquest óubrage es uno rejouncho requisto de la vido vidanto en Prouvènço despièi la Revoulucioun de 1789 au siècle 19en.
Pèr ço qu’es de la grafìo, es un doucumen pèr la couneissènço de l’escrituro pre-mistralenco dins lou terraire luberounen dins la segoundo mita dóu siècle 19en.
Camihe Moirenc, dins soun diciounàri, s’aprouprìo la noucioun de Lengo Prouvençalo e escafo lou mot de patouas emplega pèr soun davancié Barjavel, d’Avignoun.
L’autour a veraiamen vougu leissa à sa descendènci e is enfant de Prouvènço un «Tresor di prouvèrbi prouvençau».
L’ome s’es pas embregada dins lou Felibrige, mai a pamens coumprés que falié segui, mai que mai, la «lèi di felibre» pèr que la grafìo de la lengo siguèsse duradisso e vehiculàri.
Noto.
La bibliougrafìo detaiado d’aquest article s’atrobo dins l’entrouducioun dóu diciounàri :
Dictionnaire des proverbes provençaux de Camihe Moirenc.
Editions Equinoxe, à Saint-Rémy de Provence, 13260.
Vèire lou numerò 153 di Nouvello de Prouvènço , pajo 26.
1) - Dictionnaire languedocien-françois (1753) de l’abat de Sauvages.
2) - N’es parié en cevenòu e se dis bèn «è» à la fin dóu mot.
1121663


text:
Platon
Platon (en grèc ancian Πλάtwv / Plátôn, Atenas, 427 ab. J.-C. / 348 ab. J.-C.) es un filosòf grèc, discípol de Socrates. Dich lo « divin Platon », es sovent tengut per un dels primièrs grands filosòfs de la filosofia occidentala. Segon una formula famosa d'Alfred North Whitehead, « La descripcion d'ensemble mai segura de la tradicion filosofica europèa es que consistís a una seria d'anotacions a Platon. »[1].
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ A. N. Whitehead, Process and Reality, 1929
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Déu en Plató (Simone Weil) (revirat al catalan)


text:
Primièra Guèrra de Succession de Bretanha
La Premiera Guèrra de Succession de Bretanha se debanèt de 1341 a 1364. Opausèt per la succession au tròne de Bretanha lei partisans de l'Ostau de Montfòrt ai partisans de l'Ostau de Blois. En causa dau debanament simultanèu de la Guèrra de Cent Ans e de la posicion estrategica de Bretanha entre França e leis illas britanicas, cada camp recebiguèt l'ajuda de França (Ostau de Blois) o d'Anglatèrra (Ostau de Montfòrt). Lo conflicte s'acabèt en 1364 durant la batalha d'Auray onte moriguèt lo cap de l'Ostau de Blois.
Pasmens, Anglatèrra aprofichèt pas lo succès de son aliat còntra lei Francés. D'efèct, en causa de sa frontiera comuna ambé lo rèi de França, Bretanha preferiguèt abandonar la causa anglesa e s'aliar ambé lei Francés. Un nombre important de chivaliers bretons, coma du Guesclin, van alora participar ai succès dei campanhas de Carles V de França.


text:
Portivechju
Portivechju en còrs (Porto-Vecchio en francés) es una comuna francesa situada dins lo departament de Corsega del Sud e la region de Corsega. La vila es situada al sud-èst de Corsega. Es la tresena vila de Corsega amb una populacion de 11 326 abitants en 2007.
Somari
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Tresena vila de Corsega en populacion, Porto-Vecchio es una station balnéaire sus la còsta es de la Corsega, sus la rota nacionala 198, entre Solenzara (al nòrd) e Bonifacio (al sud), vorejada a l'oèst pel relief de lo Ospedale (1 381 mètres) e a l'èst per la Mar Tyrrhénienne. Per la siá superficie, Porto Vecchio es la 26en mai granda vila de França metropolitaine[1].
Es particularament réputée per las siás plajas : #Calar #Engiponar, Palombaggia, Santa Giulia.
A tanben la particularité d'aver marais salants de 10 ectaras, #que produsissián aperaquí 1 000 tonas de sal per an.
Troisième ville de Corse en population, Porto-Vecchio est une station balnéaire sur la côte est de la Corse, sur la route nationale 198, entre Solenzara (au nord) et Bonifacio (au sud), bordée à l'ouest par le relief de l'Ospedale (1 381 mètres) et à l'est par la Mer Tyrrhénienne. Par sa superficie, Porto Vecchio est la 26en plus grande ville de France metropolitaine[2].
Elle est particulièrement réputée pour ses plages : Cala Rossa, Palombaggia, Santa Giulia.
Elle a aussi la particularité d'avoir des marais salants de 10 hectares, qui produisaient environ 1 000 tonnes de sel par an.
Istòria[modificar | modificar la font]
Es lo banc principal de la civilizacion dicha torréenne (Modèl:-mi2-) #que subsisteix a Porto-Vecchio los principals vestigis, al luòc-dich éponyme, Tor. Lo pòrt actual n'es sens dobte fondat o represes pels Grècs de Syracuse a Modèl:La -s- e se situa a la localizacion del « Portus Syracusanus » romain.
La region, malgrat aiçò fèrtil, a desertat a la Nautor-Mièja Edat en rason de la malaria #que la infeste aital coma de las persecucions dels colons génois installats dins la vila de Bonifacio. Del Modèl:Sp-, los senhors de la Rocca conservan aquela contrée jos la siá autoritat, e las populacions autochtones en residint dins la montanha contunhan a i portar la siá ramaderia pendent l'ivèrn.
Après lo passatge de la distincion de la Rocca jos l' administracion dirècta de la Banc de Sant-Georges, los Génois i fondan una colònia e fan bastir una fortalesa #que ne demòran de nombrós bastions (1539) amb la fin de se protegir dels Barbars. Destinada a èsser un cap-luòc de juridiction e a permetre la ponduda en valor de la plana, la colònia génoise de Porto Vecchio se revèla èsser un échec : del fach de la malaria, de la menaça permanenta de las corsaires turcos en chaupant a proximitat e de las agarrissèm Còrsas, la vila es divèrsas fes abandonada. après Divèrsas temptativas de peuplement, la republica de Gènoa decidís de favorir l'installacion en la citadelle de las familhas insulaires procedentas de la montanha, Quenza essencialament.
En lo corrent de la Modèl:S-, Porto Vecchio es en fach poblada per las populacions montagnardes. Malgrat aiçò la fòrça granda majoritat dels abitants #contunhar pendent generacions a recuperar la montanha pendent l'estiu, en fugent çò paludisme e en empedint d'aquel fach un desvolopament real del luòc. Al cors de la Modèl:S-, las marécages #èsser asséchés.
Demorada longtemps una pichona bourgade per çò qu'es de de unas autras vilas del sud de la Corsega, Sartène o Bonifacio, a beneficiat del assainissement dels marécages après la Segonda Guèrra mondiala, e conegut un desvolopament significatiu pendent l'administracion de Jean-Paul de Rocca Ressèga, per venir un centre touristique màger dempuèi los ans 1980, amb lo bastiment de l'aeropòrt de Figari sustot.
De los nòstres jorns, Porto-Vecchio es vengut la vila de las stars, Laetitia Linhatge, Mylene Farmer, París Hilton, Nicolas Sarkozy e Carla Bruni, possedisson una residéncia a Porto-Vecchio.
C'est le siège principal de la civilisation dite torréenne (Modèl:-mi2-) dont subsiste à Porto-Vecchio les principaux vestiges, au lieu-dit éponyme, Torre. Le port actuel est sans doute fondé ou repris par les Grecs de Syracuse au VIe sègle abC. et se situe à l'emplacement du « Portus Syracusanus » romain.
La région, pourtant fertile, est désertée au Haut-Moyen Âge en raison de la malaria qui l'infeste ainsi que des persécutions des colons génois installés dans la cité de Bonifacio. Du Modèl:Sp-, les seigneurs de la Rocca conservent cette contrée sous leur autorité, et les populations autochtones résidant à la montagne continuent à y mener leur bétail durant l'hiver.
Après le passage de la seigneurie de la Rocca sous l'administration directe de la Banque de Saint-Georges, les Génois y fondent une colonie et font construire une forteresse dont demeurent de nombreux bastions (1539) afin de se protéger des Barbares. Destinée à être un chef-lieu de juridiction et à permettre la mise en valeur de la plaine, la colonie génoise de Porto Vecchio se révèle être un échec : du fait de la malaria, de la menace permanente des corsaires turcs mouillant à proximité et des agressions des Corses, la cité est plusieurs fois abandonnée. Après diverses tentatives de peuplement, la république de Gênes décide de favoriser l'installation dans la citadelle des familles insulaires originaires de la montagne, Quenza essentiellement.
Dans le courant du Modèl:S-, Porto Vecchio est de fait peuplée par les populations montagnardes. Cependant la très grande majorité des habitants continuèrent durant des générations à regagner la montagne durant l'été, fuyant le paludisme et empêchant de ce fait un développement réel du lieu. Au cours du Modèl:S-, les marécages furent asséchés.
Restée longtemps une petite bourgade par rapport à d'autres villes du sud de la Corse, Sartène ou Bonifacio, elle a bénéficié de l'assainissement des marécages après la Seconde Guerre mondiale, et connu un développement significatif durant l'administration de Jean-Paul de Rocca Serra, pour devenir un centre touristique majeur depuis les années 1980, avec la construction de l'aéroport de Figari notamment.
De nos jours, Porto-Vecchio est devenu la ville des stars, Laetitia Casta, Mylene Farmer, Paris Hilton, Nicolas Sarkozy et Carla Bruni, possèdent une résidence à Porto-Vecchio.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 9 de julhet de 2010
- ↑ Classement des villes par superficie. Consultat lo 9 juillet 2010


text:
908
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 908 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau califa Al-Muktafi que foguèt remplaçat per Al-Muqtadir. Lo rèine novèu acomencèt amb una regéncia en causa dau temps tròp jove d'Al-Muqtadir. Al-Muktafi es considerat coma lo darrier califa poderós de la dinastia abbassida.


text:
Cereala
Las cerealas (del nom de la divessa romana de la grana; Cerès) son de plantas que se n'utiliza la grana per la consomacion, que botanicament se nomena cariopsi, e conten d'amidon que se pòt transformar en farina, basa de divèrsas preparacions alimentàrias (pan, pastas, pastís, etc.) e son la matèria primièra per la fabricacion de begudas alcolicas (bièrra, whisky, sake); tanben lo gèrme se pòt utilizar dins lo regimens e per alimentacion animala, se'n trai d'òli, especialament del milh.
Al sens estricte, las cerealas son de graminèas (Poaceae) mas tanben se considèran coma cerealas las granas de qualques autras familhas cultivadas pel consum uman o animal.
Actualament las cerealas fornisson la màger part (45%) de las calorias alimentàrias de l'umanitat.[1]
En tèrmes botanics, las cerealas apartenon a la familha poacea (o gramacèas). D'autras grandas familhas botanicas s'assimilan a vegadas a las cerealas: la grana del blat negre (poligonacea), la quinoa (quenopodiacea) e lo sesam (pedaliacea).
Somari
L'influéncia de las cerealas dins l'istòria de l'umanitat[modificar | modificar la font]
Las cerealas, amb las Fabaceae (leguminosas), foguèron las primièras familhas de plantas a èsser cultivadas al neolitic. Inicialament se plantava de varietats salvatjas, mas amb la seleccion se produguèt la domesticacion d'aquelas espècias, e en seguent, la transformacion en varietats domesticas pus rendablas, las plantas venguèron pus grandas (aumentant atal la productivitat) e que tombèron pas l'espiga (ne facilitant la culhida).[2]
Se considèra que la cultura de las cerealas permetèt lo desvolopament de las grandas civilizacions. En efèit, en donant una nutricion regulara e abondanta al pòble, las cerealas permetèron l'organizacion de societats pus densas e pus complèxas. Atal prenent en compte que los rendements de las cerealas resultèron elevats e la conservacion foguèt pro facila, permetèt de constituir d'excedents que en mai rendèron possible lo comèrci.[3]
Las cerealas de basa sus las qualas se bastiguèron las civilizacions, foguèron divèrsas. En Orient Mejan e Euròpa foguèt lo blat, en Orient Extrèm de las condicions umidas foguèt lo ris; los pòbles d'America modifiquèron las plantas salvatjas e creèron fòrça varietats de milh. Finalament las civilizacions en Africa saheliana e subsahariana cultivèron lo milh menut, una planta capabla de s'adaptar a una sason umida corta.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Alimentacion umana[modificar | modificar la font]
En alimentacion umana s'utiliza lo blat e lo ris, las divèrsas varietats de milh menut e milhòca, e lo blat negre.
L'òrdi s'utiliza per far lo malt, basa de la bièrra.
De cerealas segondàrias se tornan utilizar en quantitats creissentas amb implantacion de l'agricultura biologica, coma l'espèuta, lo segal o la civada.
D'autras plantas coma la quinoa, cultivada tradicionalament en America del Sud, se desvolopan, tanben gràcias al sector de l'agricultura ecologica.
- Principalas formas de consum de cerealas :
- En grana: totas, especialament lo ris, lo milh, lo milh menut, lo blat negre e l'òrdi, mas tanben lo blat dur (sovent precosit), l'espèuta, la civada, la quinoa.
- En farina: blat, segal, blat negre, espèuta per la fornariá (pan, galetas e la pastissariá).
- semola: blat dur (coscós, bolgor, pastas alimentàrias), milh (polenta), milh menut.
- En farinetas o cremas: civada (gruau o porridge).
- En flocons: civada
- En pastas alimentàrias : blat dur, segal, espèuta, ris, milh menut, blat negre.
Alimentacion animala[modificar | modificar la font]
Una granda partida de la produccion mondiala es destinada a l'alimentacion dels animals domestics: dins los païses desvolopats, 56% del consum de cerealas servís a alimentar lo bestial, e dins los païses en via de desvolopament es de solament de 23 %.[4] 37% de la produccion de cerealas del monde se destina alimentacion dels animals d'elevatge.[5]
Dins l'alimentacion animala practicament s'utiliza totes los tipes de cerealas, subretot lo blat tradicionalament reservat al consum uman, jos divèrsas formas :
- granas entièras ;
- granas trissadas ;
- plantas entièras cortadas abans sa maduretat, jos forma d'ensilatge: blat e milhòca.
Aprèp la culhida los rèstas se pòdon utilizar coma palha per la jaça
Utilizacions industrialas[modificar | modificar la font]
- Produccion d'alcòl etilic e de begudas alcolicas per fermentacion e destillacion : aquavit, bièrra, sake, vodka, whisky…
- Derivats de l'amidon: siròps, dextròsa, dextrina subretot del milh, e utilizats dins l'industria agroalimentària, la papetariá, la farmacia e mai.
- La palha, utilitzada dins la construccion tradicionala e, recentament, dins l'ecologica.
Caracteristicas nutritivas[modificar | modificar la font]
Las granas de las cerealas contenon generalament :
- Fòrça glucids, a l'entorn de 70 % a 80 %, jos la forma de midon ;
- proteïna (fins a 15 % dins lo blat dur) ;
- lipids en bassa proporcion (mens del 5 %), venent del gèrme ; d'ont se n'extrai d'òli dins certanas cerealas ;
- sals minerals.
La grana es envolopada per una cuticula essencialament facha de cellulòsa.
Las cerealas son subretot interessantas per son apòrt energetic, jos forma de sucres lents. Tanben son una font de vitaminas e de fibras. Sas proteïnas mancan de divèrses aminoacids essencials coma la lisina o lo triptofan. Qualques cerealas contenon una proteïna particulara, lo glutèn, que permet de far de pan, las cerealas panificablas: son lo blat, l'espèuta e lo segal).
Lo consum de ris descorticat (ris blanc) pòt provocar un manca de vitamina B1 o tiamina, causa, sens complements alimentaris, lo beriberi. Lo consum excessiu de milh, que seguèt pas lo procèssus de nixtamalizacion, pòt conduire a una manca de vitamina PP, causa de la pellagra. Per certanas personas predispausadas, lo glutèn pòt provocar la malautiá celiaca, que produsís una atrofia de la mucosa intestinala.
Importància economica[modificar | modificar la font]
La colhida mondiala de cerealas atenh 2,07 miliards de tonas (an 2003). Atal representa una mejana bruta de 345 kg per abitant e per an (per 6 miliards d'abitants en tot), mejana de 155 kg per las cerealas destinadas a l'alimentacion umana.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Donadas de la FAO, 2001-2003 [pdf]
- ↑ (es)FULLOLA, J.M., NADAL, J. Introducción a la prehistoria. Barcelona, 2005. Editorial UOC.
- ↑ (fr) De l'inégalité parmi les sociétés, Jared Diamond, Gallimard
- ↑ (en) World Resources Institute, Earth trends, Agriculture & food, Table data base , [1] o [2]
- ↑ (en) Lester Brown, Lo plan B, per un pacte ecologic, capítol 9, disponible en línia en anglés


text:
Núñez (Buenos Aires)
Núñez qu'ei lo quartièr mei septentrionau de la Ciutat Autonòma de Buenos Aires. Qu'ei limitat per las aviengudas Av. Guillermo Udaondo, Av. del Libertador, Av. Congreso, Zapiola, Av. Crisólogo Larralde, Av. Cabildo e Av. General Paz (termèra de la Ciutat Autonòma de Buenos Aires) ; qu'ei tanben limitat per l'Arriu de la Plata.
Qu'ei associat sovent dab l'Estadi Monumentau qui totun se tròba dens lo quartièr vesin de Belgrano. Lo club de fotbòl vertaderament acesat per Núñez qu'ei lo Club Atlético Defensores de Belgrano.
La sinistra anciana Escòla de Mecanica la Marina (ESMA) lòc de tortura e de dentacion clandestina de la represion illegau de l'estat durant la Dictatura que's tròba a Nuñez. Uei qu'ei un musèu entaus drets de l'òmi.


text:
Nicolau Rei Bèthvéder
Nicolau Rei Bèthvéder, (en francés : Nicolas Rey-Bèthbéder) neishut a Morencs en Bearn en 1970, qu'ei un escrivan, lexicografe e jornalista d'expression occitana.
Que publiquè un recuelh de novèlas literàrias, dab lo son hrair Eric Rei Bèthvéder en 2002, titolat : Blanc e Roi. Qu'ei tanben l'autor deu diccionari de l'occitan gascon tolosan en 2004 a las edicions de l'IEO, e un libe sus la toponimia de Sent Lis, vila on demòra, edicions Lobatièras, en 2000.
Qu'estó tanben un collaborator regular de La Setmana de 1995 a 2010, puish adara que participa au Jornalet.
Qu'estudiè Sciéncias Politicas a Tolosa e Barcelona, puish ara qu'ei ensenhant d'occitan au licèu de L'Isla de Baish e a Murèth. Qu'ei membre deu conselh lingüistic deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
Diccionari francés-occitan gascon tolosan en linha sul site deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana


text:
Alèir (departament)
Alèir (o Alièr, z-Alavièr, mens localament Alier) (03) z-es un departament francés de la region d'Auvèrnhe, escambarlat sobre lo nòrd d'Occitània (domeni lingüistic occitan) e lo sud dau domeni lingüistic francés. Coïncidís quasi amb la província istorica de Borbonés.
Son chapluòc z-es Molins.
Son còde estatistic e postau z-es 03.
La populacion de la part occitana dau departament es de 221 210 abitants de 353 036 (2011).
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo departament d’Alèir z-es creat lo 4 de març de 1790.


text:
Turin
Turin (Turin en piemontés, Torino en italian) es una vila d'Itàlia e la capitala de Piemont. A 895 034 estatjants (2010) e n'i a 1,7 milion dins l'aglomeracion. Sa província es una de las mai grandas de l'estat, amb 6.830 km², e tanben una de las mai pobladas, amb 2.165.619 abitants segon lo censament de 2001.
Turin foguèt la capitala del Ducat de Savòia tre 1563, del Reialme de Sardenha a partir de 1720, e puèi la primièra capitala d'Itàlia de 1861 a 1865. La vila es un dels centres universitaris, culturals, toristics e scientifics mai importants de l'estat italian.
Lo gentilici es turinés -esa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Epòca romana[modificar | modificar la font]
Durant lo primièr sègle abans Crist, probablament en 28 abans Crist, los romans creèron un camp militar (Castra Taurinorum), que foguèt dedicat mai tard a August (Augusta Taurinorum). The typical Roman street grid can still be seen dins la vila modèrna, e d'un biais encara mai precís dins lo neighborhood que se coneis jol nom de Quadrilatero Romano. Via Garibaldi traces la dralha exacta Decumanus de la Ciutat romana que començava a la Porta Decumani which was later incorporated dins lo Castello o Palazzo Madama. La Porta Palatina, a la part septentrionala del districte, es estada preservada fins uèi dins un parc còsta la Catedrala. Turin teniá aperaquí 5.000 abitants en aquel temps, que totes vivián a l'interior de las grandas muralhas.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Aprèp la casuda de l'Empèri roman, la ciutat foguèt conquistada pels lombards, puèi pels francs de Carlesmanhe en 773. La Marca de Turin (un comtat) foguèt fondat dins las annadas 940, e foguèt dominat per la dinastia Arduinic fins a 1050. Aprèp lo maridatge d'Adelaïda de Susa amb lo filh d'Humbert Biancamano, Otto, la familha dels Contes de Savòia prenguèt lo contraròtle. While la dignitat de conte was held per l'avesque coma conte de Turin (1092–1130 e 1136–1191) èra regit coma una prince-bishopric pels avesques. En 1230–1235 èra a lordship jos la Marqués de Montferrat, styled Lord de Turin. A la fin del sègle XIII, quand foguèt annexada al Ducat de Savòia, la vila comptava ja 20.000 abitants. Un bèl nombre dels jardins e palaises nasquèron durant lo sègle XV quand la vila foguèt remodelada. L'Universitat de Turin foguèt tanben fondada en aquel periòde.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Pena (Tarn)
Pena [1][2] (Penne en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Penjat a un puèg rocasut que tresplomba la riba esquèrra d'Avairon, lo vilatge vièlh de Penna es dominat per las roïnas de son castèl.
Protoistòria e istòria[modificar | modificar la font]
- Dempuèi la mitat del sègle XIX, Jean-Baptiste Noulet escavèt l'espeluga dicha Lo Cosòl d'Armand a Pena, datant de l’Edat del Bronze. Los objèctes son conservats al Museum de Tolosa.
- En 580, a l'epòca dels primièrs senhors de Pena, una glèisa foguèt bastida patronizada per sant Salvi, evesque d'Albi.
- Al sègle XII e XIII foguèt bastida la glèisa actuala, orientada a l'èst e integrada dins las fortificacions del vilatge. L'absida dominava lo valat que venguèt la plaça actuala.
- En 1562, pendent las guèrras de religion, los protestants de Pena e aqueles de Montflanquin vinquèron Charry, un luòctenent de Montluc. Blasi de Montluc, al cap de l’armada reiala e dels catolics, prenguèt la vila e 700 protestants i foguèron massacrats, tanben las femnas qu'avián aparat la vila[3].
- En 1568 lo cap dels protestants Felip de Rabastens prenguèt la vila demorada catolica. La glèisa foguèt en partida destruida[4].
Quand la patz religiosa tornèt, la glèisa foguèt restaurada dins l'estil gotic occitan. Una pòrta es alara dubèrta a l'èst sul valat uèi aterrit, e la glèisa cambièt d'orientacion cap a l'oèst.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Vilatge medieval
- Glèisa del sègle XIII dins las murlhas.
- Espeluga de la Magdelena dels Albis.
- Castelar dominant la val d'Avairon.
Personnalités liées à la commune[modificar | modificar la font]
Noel Arnaud (escrivan e editor) comprèt son primièr ostal a Pena a la fin dels an 40. En primièr estivant, s’instalèt dins lo vilatge per i demorar fins a la sa mòrt en 2003.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ (fr)Miquel, Guerres de religion, p 234
- ↑ font : Informacion presenta dins la glèisa.


text:
Arsène Darmesteter
Arsène Darmesteter (Château-Salins, 5 de genièr de 1846 - París, 16 de novembre de 1888) foguèt un filològ e erudit del judaïsme francés.
Biografia[modificar | modificar la font]
Arsène Darmesteter nasquèt en 1846 a Château-Salins, un vilatjòt al costat de Metz, dins una familha de classa mejana de confession jusieva. Son paire, Calmann Darmesteter, èra religaire de libres e sa maire, Rosalie Darmesteter (nascuda Brandeis), d'origina chèca, disiá èsser descendenta del famós Marahal de Praga. Son fraire James, que vendriá un orientalista famós aprèp, nasquèt tres ans mai tard, en 1849. La familha s'installèt a París en 1852. Lo paire voliá qu'Arsène venguèsse rabin e lo mandèt a una escòla rabinica, Talmud-Tora, de la capitala francesa. Pr'aquò la carrièra religiosa l'interessava pas; obtenguèt puèi son bacheleirat quand aviá 16 ans e dos ans aprèp capitèt de venir licenciat en letras. Puèi, estudièt la filologia francesa a l'École des Chartes, a l'École des Hautes Études e a la Sorbonne. Tre 1869, gràcias a la recomandacion del lingüista parisenc Gaston Paris, foguèt missionat pel Ministèri de l'Instruccion Publica francés per estudiar las glòsas del savi Rashi dins los manuscriches ancians de las bibliotècas anglesas. Aital, a travèrs los comentaris d'aquel erudit jusieu, Darmesteter pensava de poder conéisser la lenga francesa d'aquel temps. Publiquèt divèrses articles suls resultats de sas recercas tre 1872 dins divèrsas revistas coma Romania, çò que li balhèt un prestigi considerable dins los estudis del francés ancian. Aquel meteis an comencèt a trabalhar coma repetidor en lengas romanicas a l'École des Hautes Études.


text:
Benzèn
Lo benzèn es un compausat quimic que sa formula es C6H6. Fa partida deis idrocarburs aromatics monociclics. Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, es un liquid incolòr, volatil, fòrça inflamable e cancerogèn. Es fòrça utilizat dins l'indústria quimica car es un compausat de basa per la sintèsi de moleculas complèxas e un solvent organic fòrça eficaç. Pasmens, en causa de sa toxicitat, d'esfòrç son realizats per assaiar de limitar pauc a pauc son utilizacion e seis emissions.


text:
L'Hôpital-du-Grosbois
L'Hôpital-du-Grosbois es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquel pichon vilatge al pè de la còsta de Anroz, jouit d'un panorama amb vista sus las reünions de la nautor-Doubs, tala çò Crêt Moniot.
Ce petit village au pied de la côte d'Anroz, jouit d'un panorama avec vue sur les sommets du haut-Doubs, tel le Crêt Moniot.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Espital en dependent de l'espital Sant Jacques al XVe sègle.
Hôpital dépendant de l'hôpital Saint Jacques au XVe siècle.


text:
851
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 851 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Après lei conquistas realizadas en 850 per lei fòrças dei Bretons e dau còmte desleiau Lambert II de Nantas, lo rèi Carles lo Calvet decidèt de liurar batalha. Pasmens, foguèt vencut a Jengland (22 d'aost). En setembre, Carles deguèt donc acceptar de condicions duras. Lo cap breton Erispoe, fiu de Nominoe, venguèt rèi de Bretanha e recebèt lei Comtats de Nantas, de Rennes e lo País de Retz. Aquela patz durèt fins a 863 e fixèt lei limits de la Bretanha istorica.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
En Armenia, perseguida e extension de la revòuta acomençada en 850. Lo governador de la region assaièt de s'i opausar mai foguèt tuat per leis insurgents.


text:
Soire
Soire o Le Soire segon L'Auvergnat de poche (pronóncia auvernhata classica: [ˈsujrə]; pronóncia auvernhata locala: [ˈsɥirə]; formas arcaïcas: Ussoire, Issoire) z-es 'na vila d'Auvèrnhe (Occitània), administrada per lo departament dau Puèi Domat de la region d'Auvèrnhe. Z-es 'na de las quatre sosprefecturas dau Puèi Domat (amb Tièrn, Riam e Embèrt).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Soire z-es situada au sud de Clarmont-Ferrand a rasa de l'autorota A75. Z-es traversada per lo riu Alèir.
Istòria[modificar | modificar la font]
Una abadiá seriá estada fondada sus lo sit de Soire au sègle IV per Sant Astremòni mas seriá estada destrusida per los Visigòts pauc de temps après.
Una autra abadiá fuguèt bastida per los benedictins e consacrada en 937 per Bernat, evesque de Clarmont.
Au sègle XVI, Soire visquèt las Guèrras de Religion e fuguèt victima daus dos camps (los protestants dau capitani Merle e l'armada reiala catolica). Fuguèt tan tochada per lo conflicte de la Liga.
La vinha fuguèt durament tochada per la filloxèra au cors dau sègle XIX e l'arribada dau tren en 1855 provoquèt la falhita daus batelièrs qui transportavan la fusta. Un regiment s'installèt dins la vila ajudant un pauc a sobreviure economicament.
Au sègle XX, Soire s'industrializèt amb d'usinas metallurgicas e lo regiment fuguèt remplaçat per l'Escòla Nacionala daus Sosoficièrs d'Activa.
Eraudica[modificar | modificar la font]
Blasonament : d'azur amb la letra d'aur, la coa inversada a mança e enrotlada per la punta, susmontada d'una corona de marqués dau mesme.
Las armas de Soire pòrtan 'na "Y" perque lo nom de la vila s'escriviá en francés Yssoire, amb aquesta letra, entrò a la Revolucion Francesa.
Monuments[modificar | modificar la font]
- sègle XII. Victima de la repression de l'armada protestanta durant las Guèrras de Religion, fuguèt restaurada aus sègles XIX e XX. Z-es classada monument istoric despuèi 1835. Z-es 'na de las pus bèlas glèisas romanicas dau Puei Domat.
Demografia[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Site de la préfecture du Puy-de-Dôme, consulté le 8 janvier 2008


text:
Biòma
Un biòma es una unitat biogeografica ampla, zonala, facha d'un ensemble de collectivitats vegetalas e animalas, pro omogenèas, sonadas ecosistèma, e qu'an una estructuracion, un foncionament e una evolucion ligats tot drech al clima. Cada biòma se caracteriza per las espècias vegetalas e animalas qu'i vivon e qu'i son adaptadas. Es l'expression de las condicions ecologicas del luòc a l'escala regionala o continentala.
Los biòmas se classan en biòmas terrèstres o aquatics.
Los factors climatics que los caracterizan son:
- latitud: artica, boreala, temperada, subtropicala, tropicala.
- umiditat: umid, semiumid, semiarid, e arid e variacions sasonièras)
- altitud: l'altitud provòca una distribucion dels abitats similara a la deguda a la latitud.
Los biòmas terrèstres[modificar | modificar la font]
- Artics e subartics
- Temperats
- Selvas temperadas de conifèrs (temperat fred, umid) - 52 o 53 ecoregions
- Selvas temperadas caducifoliadas e mixtas (temperat, umid) - 84 ecoregions
- Pradas, savanas e bartasses temperats (temperat, semiarid) - 45 ecoregions
- Selvas, bòsques e bartasses mediterranèus (temperat caud, umid) o selva esclerofila - 39 a 50 ecoregions
- Tropicals e subtropicals
- Selvas tropicalas e subtropicalas de conifèrs - 17 ecoregions
- Selvas tropicalas e subtropicalas umidas caducifoliadas o Selva ombrafila - 231 ecoregions
- Selvas tropicalas e subtropicalas secas caducifoliadas o Selva tropofila - 59 ecoregions
- Pradas, savanas e bartasses tropicals e subtropicals (semiarid) - 49 ecoregions
- Mangròva (tropical - aigat) - 50 ecoregions
- Pradas e savanas aigadas (tropical) - 26 ecoregions
- Azonal
- Desèrts e bartasses xerofits (arid) - 99 ecoregions
- Pradas e bartasses de montanha o pelencs alpencs (temperat a tropical - nauta altitud) - 50 ecoregions
Los biòmas aqüatics[modificar | modificar la font]
- D'aiga doça
- D'aiga de mar


text:
Carcin
Carcin [karˈsi ~ kɔrˈʃi] (Quercy en francés) es una region culturala e istorica d'Occitània, que fa partida de la region pus vasta de Guiana.
S'alarga sus l'airal d'influéncia de l'antica ciutat galla dels Cadurcs (Cadurci en latin), anant de Solhac a Montalban en passar per Fijac. L'etimologia de Carcin ven del latin Cadurcinum, tirat del nom dels Cadurcs.
Carcin coïncidís amb lo departament d'Òlt e amb la part del departament de Tarn e Garona situada al nòrd de Garona.
La capitala istorica es Caors. Las vilas majoralas son Caors, Montalban e Fijac.
Lo gentilici es carcinòl -a (var. -òu -òla).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Portal de Carcin
-
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Vènus d'Arle
La Vènus d'Arle es un escupltura romana de 1.94m. descubèrta dins la vila d'Arle. Es facha de maubre d'Imet e data de la fin del sègle I abans lo Crist. Seriá una copia de l'Afrodita de Tèspies realizada per Praxiteles, e comandada per la cortesana Frine.[1]
Descubèrta[modificar | modificar la font]
Descubèrta en 1651 pendent d'excavaments dins lo teatre roman d'Arle au pè de doas colonnas plaçadas au costat drech de la pòrta reiala (valva regia), la Vénus seriá eissida de la decoracion dau postscaenium[2], una paret granda, amb tres estatges de colonnas, situada darrièr lo pulpitum (l'estrada de scèna) qu'amagava lei coladissas dei teatres antics, apolidit per una importanta estatuària inspirada dei modèls grècs, en particular de dançairas, encadrant coma per lo celebrar, la representacion majestuosa d'August en Apollon.
L'impact de la descubèrta fuguèt tant important que lei consols de la vila d'Arle s'abrivèron de la crompar[3] abans de la metre a disposicion dau public. Fuguèt expausada pendant 30 ans dins aquesta vila, amont de l'escalièr d'onor de l'Ostau de vila. Mas la fama de la descubèrta faguèt que lèu lèu lo rei Loís XIV se la volguèt apropriar e los consols de la vila, comols de detas la li cediguèron en esperar en retorn un gèst reial que venguèt pas jamai.
Adobament[modificar | modificar la font]
Conformament a la practica de l’epòca, l'esculptor François Girardon, collaborador de Le Brun, restaurèt puèi l'estatua a la demanda de Loís XIV, en 1683[4], per ondrar la galariá dei miralhs au castèu de Versalhas ont prenguèt plaça efectivament lo 18 d'abril de 1685[5]. En 1684, après aver reçebut l'autorizacion dau rei, Girardon restaurèt la tèsta (lo nas, lo còu e l'aurelha senèstra), lo davant de l'artelh gròs drech, lo pè drech e lo pedestau. Repren lo modelat dau bust e lo traçat dei plècs, suprimís leis apontèus que demoravan subre la fàcia extèrna de l'anca drecha, e de l'espatla drecha, mas subretot, Girardon apond lei braç, un braç drech levat e un abans-braç senèstre amb una part dau drapat que s'i restaca. I plaça dos atributs: la poma dins la man drecha (en referéncia a la victòria d'Afrodita au jutjament dau mont Ida) e lo miralh dins la man senèstra, censat rebatre sa bèutat suprèma.
Un còp adobada, la Vènus ondrèt lo castèu de Versalhas duscas 1797 (siá pendant 112 ans), data que fuguèt requisicionada per lo musèu dau Lovre.
Celebracion dins la literatura[modificar | modificar la font]
Aquesta Vènus es la patrona deis arlatencas que ne fuguèt un ideau de bèutat. Teodòr Aubanèu la celebrèt dins son poèma La Venus d'Arle publicat dins Li Fiho d’Avignoun [6] en 1885. Ne vaiçi un extrach en grafia mistralenca originala:
« ...O douço Venus d'Arle ! O fado de jouvènço !
Ta bèuta que clarejo en touto la Prouvènço,
Fai bello nòsti fiho e nòsti drole san !
Souto aquelo car bruno, o Venus ! i'a toun sang,
Sèmpre viéu, sèmpre caud. E nòsti chato alerto,
Vaqui perqué s'envan la peitrino duberto !
E nosti gai jouvènt, vaqui perqué soun fort
I lucho de l'amour, di brau e de la mort !...
E vaqui perqué t'ame, e ta bèuta m'engano,
E perqué iéu crestian, te cante, o grand pagano
Frederic Mistral ne fa l'evocacion mai d'un còp[7]. Per exemple aquestei vèrs trach de Mirèlha :
« Un voit de chato viroulavon,
E su'n refrin qu'ensèn quilavon,
En danso ardènto se giblavon
Autour d'un fio de marbre en guau disien Vénus
Canten Venus, la grand divesso
De quau prouvèn touto alegresso !
Canten Venus, la segnouresso,
La Maira de la terrò e dou pople arlaten l
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ The attribution, as a youthful work of Praxiteles, was advanced by Adolf Furtwängler, ''Meisterwerke der Griechischen Plastik (Berlin), 1893.
- ↑ Jules Formigé, op. cit., p. 658
- ↑ Délibération du conseil de la ville du 26 juin 1651 pour le rachat de la Venus d'Arles à l'abbé Brun
- ↑ (Cf. R. Venture, « L’affaire de la Vénus », op. cit., pp. 44-45). Veire tanben subre lo site de la vila d'Arle L'affaire de la Vénus. )
- ↑ Journal du marquis de Dangeau, Firmin-Didot, 1854-1860, 19 vol.* [Clermont-Ferrand, Paleo, 2002, 1 vol. paru]). Cf. tanben, Thierry Sarmant, Les demeures du soleil. Louis XIV, Louvois, et la surintendance des bâtiments du Roi, Edicions Champ Vallon, 2003, pp. 223 et s.
- ↑ Per lo tèxte integrau : La Venus d'Arle in Li Fiho d'Avignoun
- ↑ Per exemple, dins son Discours i chatouno en 1904 - Bulletin de l'Association des Amis du Viel Arles, n° 38, Septembre 1980, p. 11