text:
Reialme Unit
Lo Reialme Unit (var. Reiaume Unit), oficialament Reialme Unit de Grand Bretanha e Irlanda del Nòrd (en anglés United Kingdom, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, UK) es un estat insular del nòrd-oèst d'Euròpa, compausat essencialament de l'illa de Grand Bretanha, del nòrd de l'illa d'Irlanda e de qualques illas pichonas adjacentas. L'estat se compausa de quatre païses o "nacions" oficialament reconegudas :
Cal notar que Cornoalha es pas reconeguda coma nacion: es oficialament una part d'Anglatèrra. En mai de las nacions çai subre, tanben lo Reialme Unit se compausa de possessions divèrsas coma Gibartar e divèrses territòris fòra Euròpa. L'illa de Man e las illas Normandas (dins las illas Britanicas) son de dependéncias de la corona e fan pas part del Reialme Unit.
De sinonims inexactes de Reialme Unit son Grand Bretanha e Anglatèrra.
La capitala es Londres.
Lo gentilici es britanic -a.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 De la Preïstòria a la conquista romana
- 1.2 De la província romania de Britannia a la conquista de Guilhèm de Normandia
- 1.3 De la conquista per lei Normands a la presa dau poder per lei Tudors
- 1.4 Dei Tudors a la formacion dau Reiaume Unit
- 1.5 La lucha còntra lo Reiaume de França per la dominacion mondiala
- 1.6 Lei guèrras revolucionàrias e napoleonencas
- 1.7 Dau Congrès de Viena a la Premièra Guèrra Mondiala
- 1.8 Lei dos conflictes mondiaus e l'afebliment britanic
- 1.9 Lo Reiaume Unit contemporanèu
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Defensa
- 6 Referéncias e nòtas
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a la conquista romana[modificar | modificar la font]
Fins au milleni VI avC, èran liats au continent per una faissa terrèstra dicha Doggerland. Leis Illas Britanicas foguèron donc pobladas après la fin dau Periòde Glaciari de Würm e lei vestigis pus ancians descubèrts per leis arqueològs datan dau Paleolitic. Pasmens, en causa de condicions climaticas duras, la populacion deis illas demorèt pus febla que dins lei regions pus meridionalas coma lo mostra de produccions agricòla e artesenala limitadas. Lei progrès acomencèron durant lo Neolitic gràcias a un melhorament de l'agricultura que permetèt de desvolopar d'estructuras politicas o religiosas pus complèxas. Un exemple d'aqueu desvolopament foguèt la bastida de l'ensems de Stonehenge a partir de 2800 avC.
Vèrs 1000 avC, de tribús cèltas vengudas dau nòrd d'Euròpa e de Gàllia s'installèron dins l'Archipèla en Irlanda, en Escòcia e dins lo sud e l'èst d'Anglatèrra. Coma dins lo rèsta d'Euròpa cèlta, se formèt una civilizacion guerrièra dominada per una classa aristocratica e caracterizada per la bastida d'oppidums e lo desvolopament d'una indústria metallurgica. Gràcias ai ressorsas mineralas deis illas, l'archipèla venguèt rapidament un territòri exportador de metaus (estam en particular) au sen dau comèrci europèu antic.
A partir de 55 avC, lei Romans acomencèron de s'interessar au contraròtle dei ressorsas deis Illas Britanicas ambé la campanha de Juli Cesar. Pasmens, de revòutas en Gàllia l'obligiguèron de se retirar sus lo continent. La conquista vertadiera se debanèt après la formacion de l'Empèri Roman durant lo rèine de l'emperaire Claudi (41-53). En 43, una premiera campanha permetèt ai Romans de desbarcar dins lo sud-èst d'Anglatèrra après la batalha de Medway. Aquò representava lo començament d'una tièra de campanhas de 43 a 84 que van se turtar a una resisténcia acarnada, especialament dins lei regions galesas e escosesas. Lei premierei foguèron somesas après divèrsei campanhas de 47 a 84. En revènge, lo nòrd de l'illa demorèt independent e maugrat d'ofensivas victoriosas dins la region, l'armada romana poguèt jamai la conquistar totalament. Au contrari, au sègle II, leis emperaires Adrian (117-138) e Antonin lo Piós (138-161) ordonèron de construrre de muralhas defensivas per blocar leis atacas dei tribús cèltas dau nòrd (Picts, Scots) en direccion dei zònas romanas que formèron la província de Britannia.
En fòra de la menaça dei tribús cèltas totjorn independentas, l'òrdre roman foguèt tanben contestat dins lo sud de l'illa. La revòuta pus importanta se debanèt de 60 a 61 sota la direccion de la rèina Budicca. Entraïnèt la destruccion d'unei ciutats e temples romans mai s'acabèt per una desfacha a Watling Street. Per s'aparar còntra de dificultats novèlas, l'Empèri gardèt de tropas importantas (generalament quatre legions) dins l'archipèla fins au sègle V e la disparicion de la província.
De la província romania de Britannia a la conquista de Guilhèm de Normandia[modificar | modificar la font]
Coma d'una província de l'Empèri, la romanizacion dau país demorèt parciala e leis elèits autoctònas foguèron integradas a l'administracion locala. Ansin, en fòra dau ret dei vilas (Londres, York...) e dei rotas romanas, l'influéncia romana èra febla e lei tradicions cèltas demorèron vivas. Lo Cristianisme foguèt introduch dins l'archipèla au sègle IV. Trobèt un endrech favorable a son desvolopament car l'emperaire Constantin Ièr (306-324), qu'adoptèt per la seguida l'edicte de tolerància religiosa de Milan, foguèt proclamat per lei legions britanicas e demorèt popular dins la region.
A partir de la fin dau sègle IV, leis ambicions dei generaus romans de venir emperaire entraïnèron un afebliment militar de la província. De 368 a 370, una campanha saunosa permetèt de replegar lei tribús cèltas irlandesas e escocesas qu'avián desbordat la muralha d'Adrian. Una autra guèrra se debanèt en 383 e s'acabèt per una victòria romana. Pasmens, en 406, lei frontieras continentalas de l'Empèri foguèron rompudas e l'archipèla venguèt la buta d'invasions anglas e saxonas. En 407, lei legions britanicas capitèron d'empachar aquelei desbarcaments e proclamèron emperaire una tièra de generaus de l'archipèla. Vèrs 410, totei lei legions romanas de Britannia èran estadas transferidas en Gàllia per sostenir la revendicacion imperiala de lor generau o per assaiar de replegar leis invasions barbaras.
Sensa legion per assegurar sa defensa, Britannia foguèt atacada per de tribús cèltas (Scots, Picts...) e per de pòbles germanics (Saxons, Angles, Jutes). Pasmens, la disparicion de l'òrdre foguèt progressiva car una tièra de caps indigèns capitèron de formar de principats cèltas a partir dei rèstas de l'administracion romana[1] e rapidament un conflicte lòng acomencèt entre lei Cèltas, mai o mens crestianizats, e leis Anglosaxons pagans. Maugrat una resisténcia importanta dei Cèltas (legenda dau Rei Artús), lei pòbles germanics conquistèron pauc a pauc lo sud e lo centre d'Anglatèrra onte fondèron divèrsei reiaumes.
Au sègle VII, se debanèt l'evangelizacion dei pòbles germanics e, en 825, lo rèi de Wessex Egbert lo Grand (802-839) capitèt d'unificar lei principats saxons sota son autoritat. Pasmens, a partir de 865, d'envasidors novèus, lei Vikings ataquèron la region. Wessex resistiguèt dins lo sud e l'oèst d'Anglatèrra. Dins aquò, l'autoritat de son senhor sus sei vassaus demeniguèt e lei Vikings poguèron fondar una tièra de colonias dins l'èst de l'archipèla que formèron un territòri unificat dich Danelaw. En 878, lo rèi Alfred lo Grand (871-899) bloquèt aquela invasion e Anglatèrra foguèt partejada entre Vikings e Saxons. Obtenguèt tanben la conversion au cristianisme de divèrsei caps nordics vencuts. Dins lo rèsta de l'archipèla, lei Vikings conquistèron leis illas lòng dei costats d'Escòcia e quauquei pòrts de País de Galas e d'Irlanda. Pasmens, la resisténcia dei tribús cèltas lei convenquèron de pas assaiar d'avançar mai dins lei tèrras. Au contrari, dins certanei regions (País de Galas en particular), Vikings e Cèltas formèron d'alianças còntra lei Saxons.
Au sègle X, lei posicions vikingas foguèron pauc a pauc conquistadas per lei Saxons e lei dos pòbles acomencèron pauc a pauc de se mesclar. Ansin, après l'unificacion d'Anglatèrra per lo rèi viking Cnut lo Grand (1016-1035) que creèt un empèri a l'entorn de la Mar dau Nòrd, un rèi saxon de l'Ostau d'Alfred lo Grand, Edoard lo Confessor (1044-1066), li succediguèt. Sa mòrt entraïnèt una crisi de successions que va entraïnar en 1066 la Guèrra de succession d'Anglatèrra entre caps saxons e « vikings ».
De la conquista per lei Normands a la presa dau poder per lei Tudors[modificar | modificar la font]
Tres senhors assaièron de succedir en 1066 a Edoard lo Confessor. Lo premier èra Harold II que foguèt elegit rèi per l'aristocràcia anglesa. Lo segond foguèt Harald III. Desbarquèt amb una flòta vikinga mai foguèt vencut e tuat per Harold a Stamford Bridge. Enfn, lo tresen foguèt lo duc de Normandia, Guilhèm lo Conquistaire que desbarquèt dins lo sud-èst d'Anglatèrra. La batalha decisiva se debanèt a Hastings e s'acabèt per la desfacha e la mòrt d'Harold. Après aquela victòria, Guilhèm venguèt rèi d'Anglatèrra e acomencèt una tièra campanhas saunosas per pacificar lo país fins a 1076. Per aquò, eliminèt una partida importanta dei caps saxons que foguèron remplaçats per de senhors normands e formèt un ret de castèus per se protegir còntra lei revòutas.
Après lei rèines dei dos fius dau Conquistaire, la question de la succession reiala entraïnèt una guèrra civila de 1135 a 1154 que s'acabèt per la designacion d'Enric Plantagenêt (1154-1189), senhors d'Anjau e Normandia coma rèi d'Anglatèrra. Son maridatge en 1152 amb Alienòr d'Aquitània li donèt un domeni continentau fòrça important que va venir una fònt de tensions e de guèrras ambé de rèis francés desirós de limitar la poténcia anglesa dins lo Reiaume de França. Aprofichant lei dificultats anglesas durant la Tresena Crosada, Felip II de França (1190-1223) capitèt de conquistar la màger part dei fèus anglés, franc de Guiana, au començament dau sègle XIII.
Aquela desfacha entraïnèt una crisi intèrna grèva en Anglatèrra e la noblesa se revoutèt còntra lo rèi Joan I d'Anglatèrra (1199-1216). Vencut, lo rèi deguèt acceptar de signar en 1215 la Magna Carta que limitèt lo poder reiau au profiech d'un conseu de la noblesa e d'una independéncia importanta de la justícia. En 1258, un grop de nobles dirigit per Simon V de Montfòrt, fiu dau cap crosat Simon IV de Montfòrt, obtenguèt un renfòrçament d'aquelei mesuras. Pasmens, la mòrt de Montfòrt a Eversham còntra lei partisans dau rèi Enric III (1216-1272) permetèt de restablir l'autoritat reiala maugrat lo mantenement d'un parlament.
Lo rèine d'Edoard Ièr (1272-1307) marquèt lo començament d'un periòde d'expansion anglesa. País de Galas foguèt conquistat en 1284. Escòcia acceptèt lo rèi anglés coma senhor en 1291 mai la dominacion anglesa foguèt mau acceptada per la populacion locala e, tre 1314, la batalha de Bannockburn s'acabèt per la restauracion de l'independéncia escocesa. En 1337, Edoard III (1327-1377) revendiquèt la succession de Felip IV de França après la mòrt de sei tres fius. Aquò foguèt lo començament de la Guèrra de Cent Ans que marcarà prefondament lei dos país.
D'efèct, lei premiereis annadas de la guèrra veguèron una tièra de victòrias anglesas a Crécy (1346), Calais (1347) e Peitius (1356). Pasmens, Carles V de França (1364-1380) redreicèt lo Reiaume de França e capitèt de conquistar la màger part dei fèus continentaus anglés. Aquelei desfachas obligiguèron lei rèis anglés de faciar de revòutas de païsans e d'acceptar de donar mai de poders au parlament. Una autra consequéncia d'aquelei reviradas foguèt la demenicion de l'influéncia dei senhors francés — es a dire continentaus — sus leis afaires d'Anglatèrra que favorizèt lo remplaçament progressiu dau francés per l'anglés coma lenga de govèrn.
La guèrra acomencèt tornarmai durant lo rèine d'Enric V (1413-1422). Devesits per una guèrra civila, lei Francés foguèron esquichats a Azincourt (1415) e leis Anglés s'alièron ambé Borgonha per dominar lo nòrd e lo sud-oèst de França. Aprofichant la foliá dau rèi Carles VI de França (1380-1422), impausèt la signatura dau tractat de Troyes que sei condicions permetián d'unificar lei dos reiaumes sota l'autoritat dau rèi d'Anglatèrra. Dins aquò, lo fiu de Carles VI refusèt aqueu tractat e contunièt la lucha a partir dau centre e dau sud dau Reiaume de França. A partir de 1429, prenguèt l'avantatge e acomencèt una reconquista progressiva dau territòri francés que s'acabèt per una desfacha anglesa en 1453.
Coma au sègle XIII, aquela desfacha entraïnèt una crisi intèrna grèva en Anglatèrra en causa de la feblessa e de la foliá dau rèi Enric VI (1422-1461 puei 1470-1471). En 1455, acomencèt una guèrra civila lònga, dicha Guèrra dei Doas Ròsas, entre leis Ostaus de York e de Lancastre. S'acabèt solament en 1485 per la presa dau poder dei Tudors que fondèron una dinastia novèla ambé l'acòrd dei York e dei Lancastre fòrça afeblits per lo conflicte.
Dei Tudors a la formacion dau Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVI foguèt marcat per lei tensions causadas per la politica e lei divisions de la dinastia Tudor. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, la poténcia anglesa capitèt de se renfòrçar durant aqueu periòde. D'efèct, après lo rèine d'Enric VII (1485-1509), Enric VIII (1509-1547) prenguèt una tièra de decisions fondamentalas. La premiera d'Enric VIII foguèt la separacion religiosa ambé la Glèisa Catolica Romana e la creacion de l'Anglicanisme en 1533. Permetèt au rèi de divorciar e de prendre lo contraròtle d'una partida dei bens dau clergat anglés. La segonda decision foguèt l'adopcion de l'Acte d'Union de 1536 entre Anglatèrra e lo País de Galas. Aquò renforcèt l'integracion entre lei doas regions e foguèt la premiera etapa de la fondacion dau Reiaume Unit. Puei, en partida gràcias au tesaur confiscat dins lei monastèris, decidiguèt de fondar la premiera flòta anglesa permanenta per s'aparar còntra lei naviris dau rèi escocés aliat ai Francés. Enfin, en 1541, prenguèt tanben lo títol de rèi d'Irlanda après l'extension de la dominacion anglesa sus tota l'illa en 1494[2].
La segonda mitat dau sègle XVI foguèt marcada per lei rèines de tres enfants d'Enric VIII. Foguèt un periòde de crisi religiosa car Maria Ièra (1553-1558) assaièt de restablir lo Catolicisme mentre qu'Edoard VI (1547-1553) e Elisabeta Ièra (1558-1603) renforcèron la reforma anglicana. Lo rèine d'aquela darriera foguèt l'apogèu de la Renaissença anglesa e permetèt d'estabilizar pauc a pauc la societat anglesa. Pasmens, a partir de 1585, una guèrra malaisada còntra Espanha entraïnèt de dificultats financieras e s'acabarà en 1604 per un resultat indecís. D'autra part, la mòrt sensa eiretier dirèct de la rèina causèt la fin de la dinastia.
Son successor foguèt lo rèi d'Escòcia Jaume Stuart (1567-1625) sota un regime d'union personala dei dos reiaumes. Coma lei periòdes precedents, lei rèines de premiers sobeirans Stuart foguèron marcats per de tensions religiosas. Pasmens, conjugadas ai temptativas de renfòrçament de l'absolutisme reiau, la situacion s'agravèt rapidament e entraïnèt una tièra de guèrras civilas de 1642 a 1651 entre lo rèi e lo parlament. Après un començament relativament equilibrat fins a 1644, lei fòrças parlementària aprofichèron lei reformas d'Oliver Cromwell per prendre l'avantatge e esquichar totei leis aliats dau rèi Carles Ièr (1625-1649) que foguèt executat. Après sa victòria, Cromwell venguèt lo Lord Protector d'un govèrn republican dich Commonwealth d'Angletèrra e impausèt la dominacion anglesa ais Escocés e ais Irlandés. Renforcèt tanben la politica de colonizacion anglesa d'Irlanda que va venir la fònt d'unei conflictes fins au sègle XX.
Pasmens, lo Commonwealth d'Angletèrra subrevisquèt pas a la mòrt de son fondator e la monarquia foguèt restaurada après la mòrt de Cromwell segon un sistèma de monarquia parlementària. En particular, en 1679, lo Parlament adoptèt l'Habeas corpus, jalon major de l'istòria dau drech, que permetèt de renfòrçar la separacion dei poders. Lo periòde foguèt tanben marcat per l'extension, sostenguda per la creissença dau comèrci triangular, de l'empèri coloniau anglés dins lei Caribas e en America dau Nòrd.
A la mòrt de Carles II (1660-1685), son fraire catolic Jaume II (1685-1688) li succediguèt. Sei temptativas de restablir l'absolutisme reiau entraïnèron una guèrra civila que s'acabèt per sa desfacha e son exil. Guilhèm III d'Aurenja Nassau lo remplacèt e adoptèt en 1689 una declaracion dei drechs que limitèt d'un biais definitiu lei poders dau rèi au profiech dau Parlament. Capitèt tanben d'estabilizar la situacion religiosa e de demenir pauc a pauc lei tensions entre lei diferentei glèisas. Pasmens, leis acòrds negociats ambé lei Catolics irlandés en 1691 foguèron pas respectats. Enfin, en 1707, l'Acte d'Union permetèt d'unificar lei reiaumes d'Escòcia e d'Anglatèrra dins un ensems administratiu unic.
La lucha còntra lo Reiaume de França per la dominacion mondiala[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XVII, Londres venguèt lo poténcia emergenta d'Euròpa. En particular, la rivalitat ambé França acomencèt tornarmai en causa dei tensions colonialas en America e en Índia entre lei dos país e de l'oposicion anglesa ais ambicions continentalas de París. Ansin, de 1688 a 1815, França e lo Reiaume Unit foguèron dins un estat de guèrra quasi permanent. Lo conflicte decisiu foguèt la Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) que s'acabèt per la conquista de la màger part de l'empèri coloniau francés e faguèt dau Reiaume Unit la premiera poissança mondiala. Maugrat una desfacha durant la Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America (1775-1783) e la pèrda dei colonias estatsunidencas, lo Reiaume Unit gardèt aquela posicion fins a la Premiera Guèrra Mondiala e va fondar lo premier empèri coloniau mondiau.
Durant aqueu periòde, lo Reiaume Unit conoguèt un desvolopament economic important que preparèt la Revolucion industriala dau sègle XIX. Ansin, la valor deis importacions passèt de 6 a 24 milions de liuras entre 1701 e 1798, aquela deis exportacions de 4,5 a 18 milions e aquela dei reexportacions de 2,1 a 12 milions. Un sistèma bancari modèrn e eficaç (4% còntra generalament 10% sus lo continent) e l'aumentacion dau nivèu tecnologic permetèron de sostenir aquela evolucion gràcias a de taus febles e au melhorament deis otís de produccion.
Lei guèrras revolucionàrias e napoleonencas[modificar | modificar la font]
La Revolucion Francesa e l'Empèri Napoleonenc foguèron una menaça majora per la posicion anglesa que desirava empachar l'emergéncia d'una nacion dominanta sus lo continent. Ansin, maugrat una simpatia iniciala per la monarquia parlementària francesa, lo Reiaume Unit venguèt rapidament l'enemic pus acarnat de França e lei dos estats foguèron en guèrra permanenta de 1793 a 1814 franc d'una trèva en 1802-1803. En 1815, formèt tanben la fòrça principala que s'opausèt au retorn de l'emperaire a Waterloo.
Protegida per sa posicion insulara e ais victòrias de l'amirau Horatio Nelson a Abokir, a Copenaga e a Trafalgar. En 1807, aquò foguèt completat per la destruccion dau rèsta de la flòta danesa durant la segonda batalha de Copenaga e per d'atacas còntra lei colonias francesas. En revènge, sus lo continent, Londres aguèt de dificultats per formar una armada vertadiera e preferiguèt finançar leis esfòrç de guèrra deis autrei poténcias colonialas coma Prússia, Àustria e Russia. En 1808, lo començament de la guèrra d'Espanha foguèt l'occasion per lei Britanics de desbarcar pauc a pauc de fòrças importantas sus lo continent e d'avançar vèrs lei Pirenèus. Pasmens, lei desfachas francesas decisivas foguèron infligidas per lei Rus, leis Austrians, lei Prussians e lei Suedés a Leipzig en 1813 e durant la campanha de França en 1814.
Durant lei negociacions de patz, lo Reiaume Unit aguèt un ròtle primordiau que foguèt renfòrçat per la victòria dau duc de Wellington a Waterloo en 1815 e la captura britanica de Napoleon. En particular, lo Reiaume Unit reprenguèt lo contraròtle de Hanovre, conquistèt Heligoland, Malta e leis Illas Ionianas e establiguèt un protectorat sus la partida europèa de Portugal. De mai, capitèt de limitar l'afebliment de França per restaurar la basa deis equilibris continentaus de la fin dau sègle XVIII. Ansin, Londres venguèt l'arbitre dei relacions europèas fins a la formacion de l'Empèri alemand dirigit per lo cancelièr Otto von Bismarck. Enfin, en 1800, s'acabèt la formacion dau Reiaume Unit quand Irlanda i foguèt integrada après la revirada d'una revòuta en 1796.
Dau Congrès de Viena a la Premièra Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Après la victòria còntra Napoleon Ièr, lo Reiaume Unit perdèt rapidament sei posicions principalas sus lo continent e Londres deguèt se contentar de sa posicion d'arbitre. Se concentrèt donc subretot sus lo mantenement dau statu quo, son desvolopament economic e l'extension de son empèri coloniau.
Ansin, en 1820, una revòuta portuguesa entraïnèt la fin dau protectorat britanic. Puei, en 1837, lei règlas de succession diferentas dau Reiaume Unit e dau Reiaume de Hanovre entraïnèron la separacion dei dos estats sota lei direccions respectivas de Victòria Ièra (1837-1901) e d'Ernest August Ièr de Hanovre (1837-1851)[3]. En fòra d'aquelei pèrdas territòrialas, lo Reiaume Unit participèt a la formacion de Belgica, de Grècia e a l'emergéncia de nacions novèlas dins lei Balcans dins lei províncias europèas de l'Empèri Otoman. Pasmens, maugrat aqueu sostèn, Londres empachèt la disparicion de l'Empèri Otoman e s'opausèt militarament ais ambicions russas dins la region deis Estrechs durant la Guèrra de Crimèa (1853-1856). Acceptèt tanben leis unificacions d'Itàlia e d'Alemanha dins leis annadas 1860 e 1870. Aqueleis evolucions entraïnèron quauquei cambiaments territòriaus : leis Illas Ionianas foguèron balhadas a Grècia en 1864, Chipre foguèt ocupada en 1878 en cambi dau pagament d'una redevença anuala ais Otomans e Heligoland foguèt cambiada còntra Zanzibar en 1890.
L'acòrd de cambi entre Heligoland e Zanzibar mostrava l'evolucion de la poténcia britanica dins lo corrent dau sègle XIX. D'efèct, en causa de l'extension de son empèri coloniau, son centre de gravitat se desplacèt pauc a pauc dau continent europèu vèrs lo rèsta dau mond, especialament vèrs lo continent asiatic onte lei Britanics formèron l'Empèri deis Índias Britanicas en 1858. Ansin, au començament dau sègle XX, Londres contrarotlèt Canadà, divèrseis illas americanas, la mitat orientala d'Africa, lo sud de la Peninsula Aràbia, Índia, la màger part dau sud-èst asiatic e la màger part d'Oceania, compres Austràlia e Nòva Zelanda.
Lei dos conflictes mondiaus e l'afebliment britanic[modificar | modificar la font]
Après la desmission de Bismarck en 1890, la politica alemanda cambièt d'orientacion e adoptèt una politica expansionista que s'opausèt ais interés britanics. En particular, lo modernizacion e l'aumentacion numerica de la flòta alemanda èra una menaça per lo Reiaume Unit que sa marina èra pus nombrosa mai dispersada per protegir lei linhas d'avitalhament de l'Empèri. Ansin, au començament dau sègle XX, Londres formèt una aliança ambé França, segonda poissança coloniala mondiala e enemiga acarnada d'Alemanha dempuei 1871, e Russia, subretot opausada au govèrn de Viena qu'èra l'aliat deis Alemands. La rivalitat entre aquelei blòts foguèt la causa de la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918). Sensa armada vertadiera au començament dau conflicte, lei Britanics utilizèron sei naviris per blocar lei liasons maritimas amb Alemanha e formèron pauc a pauc una armada terrèstra per participar a la guèrra continentala. Lei colonias qu'avián de còps de fòrças terrèstras pus importantas que la metropòli en 1914 participèron a l'esfòrç de guèrra e ataquèron lei colonias alemandas o lei territòris otomans.
Fins a 1914, lei tropas britanicas perdiguèron 890 000 soudats tuats mai la guèrra s'acabèt per una victòria. L'Empèri Rus, rivau dei Britanics en Asia Centrala, dispareguèt e la conquista d'una partida dei colonias alemandas permetèt a l'Empèri Britanic d'agantar son apogèu territòriau e economic dins leis annadas 1920 e 1930. Pasmens, tre la fin dei combats, lei premiers indicis de declin apareguèron. Premier, lo còst èra estat important e Londres perdiguèt sa posicion de premiera plaça bancàriaau profiech de Nòva York. Puei, la dificultat dei combats aviá començat de crear un sentiment nacionau au sen de certanei regions de l'Empèri. Ansin, l'autonòmia dei dominions aumentèt pauc a pauc e, en 1923, lo drech de Canadà e de Sud-Africa d'aver una politica estrangiera differenta dau Reiaume Unit foguèt reconegut. Dins lei zònas, de movements de contestacion se formèron tanben per revendicar l'independéncia. Per exemple, foguèt lo cas d'Índia a partir de 1922. Pasmens, en Irlanda, lo movement nacionalista esperèt pas la fin de la guèrra e una insureccion armada acomencèt en 1916. S'acabèt en 1921 per l'independéncia de l'illa franc de la region d'Ulster au nòrd-èst.
La Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) foguèt l'eveniment decisiu qu'afebliguèt lo govèrn centrau e entraïnèt la desintegracion de l'Empèri. D'efèct, sei desfachas còntra leis Alemands en 1940 e subretot còntra lei Japonés en 1941 (batalha de Singapor) entrainèron la disparicion dau mite de l'invinsibilitat britanica e encoratjèron la formacion d'insureccions independentistas après la guèrra. De mai, lei bombardaments alemands avián causat de destruccions importants sus lo territòri britanic e, en 1945, lo Reiaume Unit èra dependent de l'ajuda economica estatsunidenca.
Lo Reiaume Unit contemporanèu[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala, lo plan Marshall permetèt de redreiçar l'economia britanica e lo país participèt ai reünions ambé lei Sovietics per assaiar de reglar lei consequéncias dau conflicte. Après la rompedura entre lei venceires, intrèt dins l'OTAN tre sa fondacion en 1949 e desvolopèt l'arma nucleara en 1952. Pasmens, aquelei succès empachèron pas la desintegracion de l'Empèri a partir de 1947 ambé l'independéncia d'Índia, de Birmania e la retirada dau mandat de Palestina.
En 1956, la revirada de l'expedicion de Suèz e leis atacas estatsunidencas còntra la moneda britanica mostrèron l'estenduda de la pèrda de poissança dau Reiaume Unit e entraïnèt un renfòrçament dei movements anticolonialistas. Conjugats ambé lei guèrras d'independéncia lòngas e acarnadas dins leis empèris coloniaus francés e portugués, aquò ecidiguèt lo govèrn britanic d'acceptar e de favorizar l'independéncia de sei colonias. Ansin, dins leis annadas 1960, la màger part de l'Empèri dispareguèt au profiech d'estats independents novèus. Lei darrierei colonialas importantas foguèron abandonadas en 1981 fins a la restitucion de Hong Kong en 1997 que marquèt la fin de l'Empèri. Una autra consequéncia de la revirada de Suèz foguèt l'abandon d'una politica estrangiera independenta d'aquela deis Estats Units e Londres venguèt l'aliat pus fidèu e pus pròche de Washington.
La disparicion de l'Empèri obligiguèt lo Reiaume Unit de reorientar sa politica en direccion d'Euròpa e d'America dau Nòrd. En 1973, venguèt donc memebre de la Comunautat Economica Europèa. Pasmens, Londres deguèt tanben faciar un conflicte novèu en Irlanda dau Nòrd menat per lei nacionalistas irlandés de l'IRA a partir deis annadas 1960. En 1979, l'eleccion de Margaret Thatcher entraïnèt un cambiament major de la politica economica britanica qu'adoptèt un modèl fòrça liberau. Maugrat de grèvas importantas organizadas per lei sindicats, especialament en 1984-1985 per leis obriers de l'indústria miniera, capitèt d'aumentar lei taus d'interés, de demenir leis impòsts dirècts au profiech dei taxas indirèctas, de limitar l'inflacion e de privatizar unei companhiás nacionalas. Aquò causèt una desindustralizacion importanta dau país (-30% d'emplechs dins lo sector de 1979 a 1984). En revènge, permetèt l'emergéncia dau premier centre financièr europèu a Londres que venguèt la basa de l'economia dau Reiaume Unit. L'eleccion dau trabalhista Tony Blair de 1997 a 2007 cambièt pas aquela orientacion de diminucion dau ròtle de l'estat dins leis afaires economics (independéncia de la Banca d'Anglatèrra). En revènge, Tony Blair capitèt de reglar lo conflicte nòrd-irlandés ambé lo desarmament de l'IRA e la participacion dei partits catolics ais institucions d'Ulster.
Politica[modificar | modificar la font]
Lo Reialme Unit es una monarquia constitucionala onte lo poder executiu es presidit en representacion del monarca pel primièr ministre e los autres membres del gabinet. Lo gabinet, que compren lo primièr ministre, e los autres ministres constituisson lo Govèrn de Sa Majestat. Los ministres provenon del Parlament, lo còrs legislatiu, considerat coma organisme « suprèm » (es a dire, que pòt legiferar de quin tèma que siá e es pas limitat per las decisions de los sieus predecessors). Lo Reialme Unit es actualament un dels paucs estats del mond qu'an pas cap de constitucion codificada, mas qu'es regulat per las tradicions e las leis constitucionalas divèrsas e separadas.
Lo Reialme Unit compta amb un govèrn parlamentari, basat en lo sistèma Westminster, qu'es estat emulat a l'entorn del mond; lo monarca es lo cap d'Estat e a teoricament tot lo poder executiu, lo primièr ministre es lo cap de govèrn. Lo parlament del Reialme Unit que s'amassa al Palais de Westminster a doas cambras: la Cambra dels Comuns (elegida pel pòble) e la Cambra dels Lords. Tota lei aprovada pel Parlament requerís lo consentiment real per venir una lei. Lo fach que lo parlament descentralizat en Escòcia e las assembladas en Irlanda del Nòrd e País de Galas son pas d'organs sobeirans e pòdon èsser abolits pel parlament britanic, fa qu'aqueste darrièr siá l'organ legislatiu pus important del país. Lo primièr ministre actual es David Cameron del Partit Conservator Britanic, dempuèi 2010. Los ministres, totun, an pas l'obligacion legala de provenir del Parlament; es una costuma recenta.
Al Reialme Unit, lo monarca a de poders executius vastes, mas teorics, que son ròtle es principalament, mas pas exclusivament, ceremonial. Lo monarca es part integrala del Parlament (coma la "Corona dins lo Parlament") e dona teoricament l'autorizacion al Parlament per s'amassar e per legiferar. Un Acte del Parlament pòt pas venir una lei s'es pas signat pel monarca (accion coneguda coma l'Aprovacion Reiala), e mai se cap de monarca a pas refusat las actas aprovadas pel Parlament dempuèi los tempses de la reina Anna, lo 1708. Per signar la lei, lo monarca utiliza la formula « Le Roi/La Reine le veut » (en francés: « Lo Rei/La Reina o vòl »). E mai se s'es prepausat l'abolicion de la monarquia, la siá popularitat es encara nauta. Lo supòrt al sistèma republican fluctua entre 15 e 25% de la populacion, amb 10% d'indiferents. Lo monarca actual es la reina Elisabeta II que pugèt al tròn en 1952 e foguèt coronada en 1953.
Geografia[modificar | modificar la font]
Veire tanben: Anglatèrra, Escòcia, País de Galas, Irlanda del Nòrd.
La superfícia totala del Reialme Unit es d'aperaquí 243 610 km2 [4] que comprenon l'illa de Grand Bretanha e la part nòrd-orientala de l'illa d'Irlanda (Irlanda del Nòrd) e d'autras illas mai pichonas[4]. Lo país se tròba entre l'ocean Atlantic e la mar del Nòrd, a 35 quilomètres de la còsta nòrd-oèst de França, que se'n tròba separada per la Marga[4].
La Grand Bretanha se tròba entre las latituds 49° e 59° N (las Illas Shetland s'estendon gaireben als 61° N) e las longituds 8° O a 2° E. L'Observatòri de Greenwich, en Londres, es lo punt de definicion pel meridian de Greenwich. Quand se mesura dirèctament del nòrd al sud, la Grand Bretanha mesura un pauc mai de 1100 quilomètres de longor e un pauc mens de 500 quilomètres dins la siá part pus larga. Malgrat aiçò, la màger distància entre dos punts dins l'illa es de 1350 quilomètres entre la fin de la tèrra en Cornoalha (près de Penzance) e John o' Groats en Caithness (près de Thurso). Irlanda del Nòrd parteja una frontièra de tèrra de 360 km amb la Republica d'Irlanda [4].
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia del Reialme Unit
L'economia del Reialme Unit seguís lo modèl anglosaxon: liberalizacion economica, liure mercat, impòsts e regulacions minimas. Basat sus la mesura del produch interior brut en taxa de cambiament del mercat, lo Reialme Unit es la cinquena economia del mond e la segonda d'Euròpa après Alemanha; es la seisena economia del mond en PIB en paritat de poder adquisitiu.
Los britanics foguèron los primièrs dins lo mond a dintrar dins la Revolucion Industriala e coma la rèsta dels estats en industrializacion d'alavetz, la siá economia èra concentrada dins l'industria pesuga: bastison navala, minas, produccion d'acièr e textils. L'Empèri Britanic creèt un mercat mondial pels produches britanics, en permetent que lo Reialme Unit dominèsse lo comèrci internacional al sègle XIX, un avantatge unic que conservèt fins a l'industrializacion d'autras nacions europèas e nòrd-americanas. L'industria pesuga demeniguèt en importància al cors del sègle XX, del temps que lo sector dels servicis a crescut substancialament e representa a l'ora d'ara 73% del PIB. Lo sector dels servicis es dominat per las entrepresas financièras. Londres es un dels centres financièrs pus grands del mond.
L'agricultura representa unicament 1% del PIB e es fòrtament mecanizada. Dins l'industria, las principalas activitats son la maquinària, lo material de transpòrt (veïculs, camin de fèrres e aeronautica) e los produches quimics. Dins l'insdustria minièra, las minas de carbon situadas en Yorkshire, País de Galas, Escòcia e Lancashire provesiguèron a las centralas termicas britanicas l'energia necessària pel desvolopament economic. Mercés al petròli descobèrt en 1970 en mar del Nòrd, lo Reialme Unit es lo segond productor europèu après Norvègia. Lo sector de servicis es lo qu'apòrta mai al PIB del país. Cal senhalar la borsa, los servicis financièrs de la banc e las companhiás d'asseguranças.
La moneda del Reialme Unit es la liura esterlina, representada amb lo simbòl £. Lo Banc d'Anglatèrra es lo banc central de l'Estat encargat de l'emission de la moneda, e mai se los bancs d'Escòcia e Irlanda del Nòrd conservan lo drech d'emetre de bilhets subjèctes a la retenguda de pro bilhets del Banc d'Anglatèrra per ne realizar l'emission. Al cors de l'istòria la liura esterlina s'es mantenguda coma una de las devisas mai establas e fòrtas del mond. Lo Reialme Unit foguèt un dels tres Estats que s'integrèron pas a la zòna èuro en 2002, e mai se lo govèrn s'es engatjat a realizar un referendum se las "cinc condicions economicas" per l'integracion se complisson. La majoritat de la populacion, segon las darrièras enquèstas, s'i opausan, çò que los critics an nomenat l' "euroscepticisme".
Defensa[modificar | modificar la font]
Alianças e cooperacions militaras[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume Unit es una poténcia militara majora que fa partida de divèrseis organizacions militaras. La principala es l'OTAN que lo país n'es membre fondador. Entre lei membres d'aquela organizacion, tèn de relacions fòrça pròchas amb los Estats Units e certaneis aliats europèus coma França. D'acòrds existisson egalament per l'utilizacion de basas o l'obtencion de facilitats ambé de país coma Austràlia, Paquistan o Arabia Saudita. Enfin, dispausa de territòris vestigis de l'Empèri Britanic que pòdon èsser utilizats per sei fòrças armadas.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
De veire: Fòrças armadas dau Reiaume Unit
Lei fòrças armadas britanicas son devesidas entre tres còrs principaus que son :
- l'Armada Britanica (British Army) que gropa l'ensems dei fòrças terrèstras.
- la Fòrça Aeriana Reiala (Royal Air Force) qu'es compausada per leis unitats aerianas.
- la Flòta Reialia (Royal Navy) que gropa lei fòrças navalas.
En 2008, lo budget militar èra situat entre 2,3 e 2,5% dau PIB per 230 000 òmes. Es un nivèu entre lei pus auts d'Euròpa Occidentala ambé França e Grècia. De mai, l'armada britanica fa partida dei fòrças pus modèrnas de la planeta. Enfin, lo país es un dei cinc possessors oficiaus de l'arma nucleara.
Ansin, en 2008, lei fòrças terrèstras èran devesidas entre 2 divisions e 8 bregadas activas. Seis equipaments principaus èran 345 carris de combats Challenger 2, 325 carris leugiers, aperaquí 4500 veïculs de combat o de transpòrt de tropas, 304 canons d'artilhariá e 42 MLRS. L'aviacion dei fòrças terrèstras se compausava de 218 aparelhs que 206 son d'elicoptèrs. L'aviacion militara dispausava de son caire de 988 aparelhs que 220 èran de combats. Enfin, la flòta britanica èra capabla d'alinhar 79 naviris que certanei fan partida dei naviris europèus pus importants.
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Chandler, David (2003), The Oxford History of the British Army, Oxford Paperbacks (ISBN 0-19-280311-5).
- (en) A History of Britain: At the Edge of the World, 3500 BC - 1603 AD, Simon Schama, Hyperion Books, 2000 (ISBN 0-7868-6675-6).
- (en) A History of Britain, Volume 2: The Wars of the British 1603-1776, Simon Schama, Hyperion Books, 2001 (ISBN 0-7868-6675-6).
- (en) A History of Britain III: The Fate of Empire 1776-2000, Simon Schama.
- (en) The British Isles: A History of Four Nations, Hugh Kearney, Cambridge University Press 2nd edition 2006, (ISBN 978-0-521-84600-4).
- (en) The Isles, A History, Norman Davies, Oxford University Press, 1999, (ISBN 0-19-513442-7).
- (en) Shortened History of England, G. M. Trevelyan Penguin Books (ISBN 0-14-023323-7).
- (en) This Sceptred Isle: 55BC-1901, Christopher Lee Penguin Books (ISBN 0-14-026133-8).
- (en) The Reduced History of Britain, Chas Newkey-Burden.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aqueu periòde es mau conegut. Pasmens, sembla que certaneis administracions d'origina romana foguèsson totjorn activas fins a la fin dau sègle V sota l'autoritat de caps cèltas.
- ↑ La politica de colonizacion anglesa acomencèt dins lei regions occidentalas de l'illa au sègle XII sota lei rèis normands. S'estendèt pauc a pauc en direccion de l'èst mais demorèt fòrça contestada.
- ↑ La lèi salica enebissiá l'accession d'una frema sus lo tròne de Hanovre.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 CIA The World Factbook - United Kingdom (2010)


c: text/html

text:
Ars-sur-Moselle
Ars-sur-Moselle es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Mejan-age, Ars-sus-Moselle i aviá @dénommer Arcus, o encara Arx, en rason dels vestigis romains del aqueduc de Gorze a Mètz conservats sul luòc. Una charte de 881 menciona l'existéncia del pòble. Aquel #èsser mai tard una comuna episcopala del Val de Mètz a la bas Mièja Edat. Lo vilatge i aviá la mai granda superfícia de vignobles de Moselle.
En 1817, Ars, vilatge del anciana província de las Tres Évêchés sul marge esquèrre de la Moselle e traversat per la Mance aviá per annèxas çò molin de Mance e Lanoue. A aquela epòca i i aviá 1203 abitants repartits dins 221 ostals. Lo pòble #conéisser un essor industrial important dempuèi 1850, mercés a l'espleitacion del fèrre. La fabrica sidérurgique « Sant-Paul » s'installa a aquela data en efièch sus la comuna. Compreniá 4 anautits-foguets e dels forns a puddler, en permetent la transformacion de la fonte en fèrre[1].
Coma los autres comunas de l'actual departament de la Moselle, Ars-sus-Moselle a annexat al Empèri alemand de 1871 a 1918. La cenh fortificada de Mètz, bastida a partir de 1868, a completat pels Alemands. Divèrses fòrts an bastit sus las nautors de la municipalitat, #que çò Grop fortificat Driant, sul marge sud de la Mance, sus las nautors de las còstas de Moselle. En dispausant de divèrsas batariás de gròsses calibres, aqueles fòrts ne cobrisson la vallée de la Moselle aital coma lo scenari, #que #èsser lo teatre dels violentes combats al cors de la guèrra de 1870. Aqueles fòrts demoraràn inactifs pendent la Primièra Guèrra mondiala. En 1914, la primièra maquina a fabricar rodam a implantat sul luòc de la fabrica sidérurgique de Ars[1].
Quand la Primièra Guèrra mondiala esclata, las Mosellans se baton naturalament per la Empèri alemand. Fòrça joves gents #quèir al camp d'onor jos l'uniforme alemand, sul Tèsta de l'Èst, mas tanben al Oèst, en particular a França e en los Flandres. Afars leiales del Emperaire, los Mosellans acuèlhon totun amb jòia la fin dels hostilités e la patz, fin finala trobada.
La Segonda Guèrra mondiala e lo drama del Annexion marcaràn longtemps los esperits. Fòrça joves gents incorporadas de fòrça en las armadas alemandas aguèron enviat sul Tèsta de l'Èst. Qualqu'uns pas #tornar jamai. Un camp de Ostarbeiter, dels trabalhadors de l'Èst, implantat sul luòc del depaus del enginy de la linha Maginot, permet dins la fabrica de las « Forges e Boulonnerie » de participar a l'esfòrç de guèrra del Reich. Continuament a las bombardements americanes, aquela produccion es partiellement transferida en la enceinte del fòrt Driant[2]. Davant l'avançada de las tropas americanas, l'armada alemanda decidís n'en agost 1944 de réarmer los fòrts situats a l'oèst de Mètz. En setembre 1944, los soldats de la 462e Volks-Magraner-Division s'entèrran en los fòrts del sector e afrontan la IIIe armada del general Patton. La populacion civila a deslotjat. Lo fòrt Driant, verrou d'accès sus la vallée de la Moselle, es a la cœur de fòrça violentes combats, #que van prosseguir-se pendent tres mes. La Batalha de Mètz s'acaba fin finala en decembre 1944 per la victòria dels Aliats.
Au Moyen-age, Ars-sur-Moselle était dénommée Arcus, ou encore Arx, en raison des vestiges romains de l’aqueduc de Gorze à Metz conservés sur le site. Une charte de 881 mentionne l’existence du village. Ce fut plus tard une mairie épiscopale du Val de Metz au bas Moyen Âge. Le village avait la plus grande surface de vignobles de Moselle.
En 1817, Ars, village de l’ancienne province des Trois Évêchés sur la rive gauche de la Moselle et traversé par la Mance avait pour annexes le moulin de Mance et Lanoue. À cette époque il y avait 1203 habitants répartis dans 221 maisons. Le village connut un essor industriel important dès 1850, grâce à l’exploitation du fer. L’usine sidérurgique « Saint-Paul » s'installe à cette date en effet sur la commune. Elle comprenait 4 hauts-fourneaux et des fours à puddler, permettant la transformation de la fonte en fer[1].
Comme les autres communes de l'actuel département de la Moselle, Ars-sur-Moselle est annexée à l’Empire allemand de 1871 à 1918. La ceinture fortifiée de Metz, construite à partir de 1868, est complétée par les Allemands. Plusieurs forts sont construits sur les hauteurs de la commune, dont le Groupe fortifié Driant, sur la rive sud de la Mance, sur les hauteurs des côtes de Moselle. Disposant de plusieurs batteries de gros calibres, ces forts couvrent la vallée de la Moselle ainsi que le plateau, qui fut le théâtre des violents combats au cours de la guerre de 1870. Ces forts resteront inactifs pendant la Première Guerre mondiale. En 1914, la première machine à fabriquer des boulons est implantée sur le site de l'usine sidérurgique d'Ars[1].
Lorsque la Première Guerre mondiale éclate, les Mosellans se battent naturellement pour l’Empire allemand. Beaucoup de jeunes gens tombèrent au champ d'honneur sous l’uniforme allemand, sur le Front de l’Est, mais aussi à l’Ouest, en particulier en France et dans les Flandres. Sujets loyaux de l'Empereur, les Mosellans accueillent cependant avec joie la fin des hostilités et la paix, enfin retrouvée.
La Seconde Guerre mondiale et le drame de l'Annexion marqueront longtemps les esprits. Beaucoup de jeunes gens incorporés de force dans les armées allemandes furent envoyés sur le Front de l'Est. Certains ne revinrent jamais. Un camp d'Ostarbeiter, des travailleurs de l'Est, implanté sur le site du dépôt du génie de la ligne Maginot, permet à l'usine des « Forges et Boulonnerie » de participer à l'effort de guerre du Reich. Suite aux bombardements américains, cette production est partiellement transférée dans l'enceinte du fort Driant[3]. Devant l'avancée des troupes américaines, l'armée allemande décide en août 1944 de réarmer les forts situés à l'ouest de Metz. En septembre 1944, les soldats de la 462e Volks-Grenadier-Division se terrent dans les forts du secteur et affrontent la IIIe armée du général Patton. La population civile est évacuée. Le fort Driant, verrou d'accès sur la vallée de la Moselle, est au cœur de très violents combats, qui vont se poursuivre durant trois mois. La Bataille de Metz s'achève finalement en décembre 1944 par la victoire des Alliés.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Basa de donadas BASOL suls luòcs e sòls pollués sus entorn.gouv.fr
- ↑ René Caboz, La Batalha de Mètz. 25 d'agost - 15 de setembre 1944, Sarreguemines, 1984. (pàg. 78)
- ↑ René Caboz, La Bataille de Metz. 25 août - 15 septembre 1944, Sarreguemines, 1984. (p. 78)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mesa en abisme
La mesa en abisme qu'ei la representacion d'ua òbra dens ua auta òbra creant un espectator intermediari enter la scena e lo public. Qu'ei per exemple lo cas dens l’Illusion Comica de Pierre Corneille on lo public que ved Pridamant e Alcanre (dus personatges sus l'empont) ad espiar las hèitas deus autes personatges. Qu'ei tanben lo cas de la pintrura Las Meninas de Diego Velázquez on lo pintre be s'ei representat a printrar lo quite tabléu mentre qui los Reis d'Espanha e son representat espiant lo pintre e la scena dens lo miralh deu hons de la sala (çò qui implica que's trobin logicament au quite lòc on e's tien lo public qui espia la pintrura).


text:
Modèl:GeoTemplate
» Sistèmas globals
» America del Nòrd
» Euròpa
» Oceania
» Asia
» America del Sud
» Autras planetas
» Autras ressorsas
» Vejatz tanben
|} Aquesta pagina servís a trobar de mapas e vistas satellitas en linha, gràcias a las coordenadas geograficas provesidas dins los articles de Wikipèdia. Avètz seleccionat las coordenadas seguentas (dins lo sistèma WGS 84) :
Sistèmas globals[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech (Satellit, Vista ibrida) amb Google maps [1].
- Articles de Wikipèdia al mai pròche sus una mapa, amb WikiWix [2]
- Afichar aqueste endrech (Satellite,Vista ibrida) amb MapQuest [3]. Rotas e itineraris.
- Afichar aqueste endrech (Satellite, Vista ibrida) sus Yahoo Maps [4]. (besonh del plugin Flash)
- Afichar aqueste endrech (Vista aeriana, Vista ibrida) sus Live Search Maps [5]. (Totes los navegadors son pas compatibles, vejatz la lista.)
- Afichar aqueste endrech amb Maps-For-Free (Intégrée lo plan del relèu en Google Maps (example))
- Afichar aqueste endrech sus MSN World Atlas [6].
- Afichar aqueste endrech sus Ask.com Maps [7].
- Afichar aqueste endrech amb Map24 [8].
- Afichar aqueste endrech amb Flash Earth [9]. Vistas aerianas e satellitas de la Tèrra, en Flash.
- Afichar aqueste endrech sus ACME Mapper [10].
- Afichar aqueste endrech sus Multimap [11]. Mapas rotièras.
- Afichar aqueste endrech amb GeaBios [12]. Vistas satellitas e mapas (besonh del plugin Flash).
- Afichar aqueste endrech suls imatges de nuèch de Blue Marble Navigator [13].
- Afichar aqueste endrech sus GeoNames [14]. Noms de luòcs geografics sus mapas de Google Maps.
- Afichar aqueste endrech amb Fourmilab [15]. Imatges satellits projectats sus un glòbe.
- Afichar aqueste endrech amb Norkart Virtual Globe [16]. Donadas d'altitud SRTM e imatges de Landsat 7.
- Afichar aqueste endrech amb MapTech [17]. Mapas nauticas e qualques mapas topologicas.
- Veire aquesta mapa sus USMapServer-WorldMapServer [18].
- Afichar aqueste endrech amb Geody [19]. Motor de recèrca geospacial, permet de cercar d'endreches sus la Tèrra, las planetas, l'espaci, etc., e supòrta Google Earth, NASA World Wind, Celestia e Stellarium.
- Mapa d'aqueste endrech amb GPS Visualizer [20]. Lo ligam balha un formulari amb d'opcions nombrosas.
Logicials extèrnes[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech dins NASA World Wind. Necessita lo logicial NASA World Wind.
- Afichar aqueste endrech dins Google Earth. Necessita lo logicial Google Earth.
Sistèmas qu'incluson d'informacions de Wikipèdia[modificar | modificar la font]
- Wikipèdia amb Google maps
- Afichar aqueste endrech amb Google Earth en mostrant un calc suplementari amb d'informacions de Wikipèdia dins mai d'una lengas, o d'imatges de Commons. Necessita lo logicial Google Earth. (nòta : d'unes calques pòdon èsser meses per defaut dins vòstra colleccion permanenta).
- Mapas Wikipedia-World simplificadas, en francés.
Autres wikis o sits similars[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb WikiMapia [21].
- Afichar aqueste endrech amb Flickr Map [22].
- Afichar aqueste endrech amb Wiki.WorldFlicks.org [23]. Photos d'endroits et panoramas, ainsi que vues satellites et cartes.
- Afichar aqueste endrech amb WhereTo.org [24]. Descriptions modifiables comme sur un wiki.
- Afichar aqueste endrech sur Panoramio [25].
- Trouver les lieux proches amb Geocaching.com [26].
- Trouver les lieux proches sur GeoURL [27].
- Afichar aqueste endrech amb CyberPharos.com [28].
- Afichar aqueste endrech amb Loc.alize.us [29].
- Afichar aqueste endrech amb OpenStreetMap [30].
- Voir l'utilisation de la terre à cet endroit amb GlobalGuide.org [31].
- Afichar aqueste endrech sur Liftershalte.info [32].
Vistas satellitas gaireben en temps real[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech sur les vues satellite météo de la NASA.
- Explorar aqueste endrech amb NASA Daily Planet + METAR (Airport) Weather information, mapa interactiva.
Mapas en mòde SIG[modificar | modificar la font]
- Topografia, mòde elevacion numerica 30sec d'aqueste endrech.
- Afichar aqueste endrech (Satellite, Vista ibrida) amb ArcWeb Explorer [33].
America del Nòrd[modificar | modificar la font]
Canadà[modificar | modificar la font]
- National Atlas of Canada, mapa interactiva de Canadà amb mapas topograficas e satellitas fins a l'escala 1:20 000.
Estats Units[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech sus Topozone [34]. Mapas topograficas.
- Afichar aqueste endrech sus TerraServer-USA [35]. Fòtos satellitas de l'USGS e mapas topograficas.
- Trobar las zònas atenentas sus las mapas de l'US Census [36].
- Afichar aqueste endrech suls imatges del satellit metèo GOES-E (Geostationary Operational Environmental Satellite) de la NASA.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- ViaMichelin : mapas e itineraris.
Alemanha[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb GoYellow. [37]
Danemarc[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb Findvej.dk : Google Maps combinat amb la recèrca d'adreças danesas. Mapas satellita/ibridas. Findvej.dk
- Afichar aqueste endrech amb Findvej.dk. Coma çaisús, mas amb de ligams cap a la Wikipèdia en danés.
- Afichar aqueste endrech amb Eniro. Mapas, itineraris ; vistas satellitas e mapas. kort.eniro.dk/
Indirècte :
- Kort & Martikelstyrelsen : Mapas topologicas de Danemarc, illas Fèroe e Groenlàndia.
Finlàndia[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech sul sit national finlandés d'informacion geografic. Mapas topologicas, recèrca per adreça, coordenadas. [38]
- Afichar aqueste endrech sus Eniro. Rotas, topografia, itineraris. [39]
Eslovènia[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb GeaBios : images satellites, cartes. [40]
França[modificar | modificar la font]
Grand Bretanha[modificar | modificar la font]
{osgb36ref} dins la grasilha de referéncia nacionala britanica.
- Afichar aqueste endrech amb lo servici Get-a-map de l'Ordnance Survey.
- Afichar aqueste endrech amb l'esplech MAGIC del govèrn. (Mapas al 1:10 000))
- Afichar aqueste endrech amb StreetMap. [41]
- Fòtos d'aquest endroit del Geograph British Isles project.
- Vilatges e comunautats a aqueste endroit sus UKVillages. [42]
Itàlia[modificar | modificar la font]
Norvègia[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb Eniro. Rotas e itineraris. [43]
- Afichar aqueste endrech amb Gule Sider. Rotas e itineraris.
- Afichar aqueste endrech amb Inatur. Topografia e informacions toristicas. [44]
Indirècte :
- Norgesglasset. Topografia, navigacion per coordenadas UTM. [45]
- Visveg. Rotas e topografia, itineraris.
- WebAtlas. Rotas, fòtos aerianas, topografia.
- Finn.no. Rotas, fòtos aerianas.
Polonha[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb Mapa Polski Targeo [46]
Republica chèca[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech (Vue aérienne, Vue hybride, Vue historique) amb Mapy.cz.
- Afichar aqueste endrech amb mapy.atlas.cz
Russia[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb Kosmosnimki [47]. Imatges satellits de Russia centrala.
Suècia[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb Eniro. Rotas, topografia, itineraris, fòtos aerianas, vistas ibridas. [48]
Indirècte:
- Stadskartan : mapas dels comtats e vilas.
- Kartguiden. Mapas de vilas.
Soïssa[modificar | modificar la font]
{ch1903easting} / {ch1903northing} sus la grasilha soïssa.
- Afichar aqueste endrech amb Swisstopo. [49]
- Afichar aqueste endrech amb Swissinfo, mapas de Swisstopo. [50]
- Afichar aqueste endrech amb map.search.ch (amb imatges e mapas de Teleatlas) [51]
- Afichar aqueste endrech amb MySwitzerland.com, informacions toristicas (mapas de Teleatlas/Endoxon) [52]
- Cantons de Saint-Gall, Appenzell Ròdes Interioras e Ròdes Exteriorzs : Afichar aqueste endrech amb geoportal.ch [53]
- Canton de Zurich : Afichar aqueste endrech amb GIS-ZH (GIS cantonal) [54]
- Canton d'Argovia : Afichar aqueste endrech amb AGIS (GIS cantonal) [55]
- Canton de Neuchâtel : Afichar aqueste endrech amb Guichet cartographique SITN (GIS cantonal) [56]
- Ville de Bâle : Afichar aqueste endrech amb GeoPortal Basel-Stadt (mapas e SIG) [57]
- Canton de Zoug : Afichar aqueste endrech amb ZugMap (cantonal GIS) [58]
- Canton de Vaud : Afichar aqueste endrech amb Guichet cartographique GéoPlaNet (SIG cantonal) [59]
Oceania[modificar | modificar la font]
Austràlia[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb Street-Directory.com.au. Mapas, plans de carrièras dins Austràlia tota, mapas del repertòri Ausway.
- Afichar aqueste endrech amb MSN Maps Australia.
- Afichar aqueste endrech amb Geoscience Australia (mapas topograficas).
- Afichar aqueste endrech amb l'Atlas numeric Bonzle australian.
Indirècte :
- SIX - New South Wales - fotografias aerianas, rotas, topografia.
- LIST - Tasmania - Topografia, mapas toristicas.
Nòva Zelanda[modificar | modificar la font]
- NZTopoOnline - Mapas topograficas.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb Google 地图.
Indirècte :
Índia[modificar | modificar la font]
Indirècte :
- MapMyIndia, mapas interactivas.
- Maptell. Mapas rotièras e ferroviàrias indianas.
Japon[modificar | modificar la font]
Los sits seguents utilizan las coordenadas WGS84.
- Afichar aqueste endrech (Satellite, Vue hybride) amb Google Japan. [60]
- Afichar aqueste endrech amb las mapas topograficas del Geographical Survey Institute. [61]
Los sits seguents utilizan las coordenadas relativas a Tòquio ; se vòstras coordenadas son basadas sus WGS84, lo punt mostrat se tròba environ 450 m al nòrd-oèst del punt real.
- Afichar aqueste endrech amb Mapion. [62]
- Afichar aqueste endrech amb MapFan Web. [63]
- Afichar aqueste endrech amb Yahoo! Japan. [64]
- Afichar aqueste endrech amb Goo. [65]
- Afichar aqueste endrech amb Its-mo Guide. [66]
- Afichar aqueste endrech amb Livedoor. [67]
Taiwan[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb Urmap. [68]
America del Sud[modificar | modificar la font]
Brasil[modificar | modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb MSN Maps Brazil.
Chile[modificar | modificar la font]
Indirècte :
- Office of Territory Studies - Diferents tipes de mapas de Chile.
Autras planetas[modificar | modificar la font]
- Luna :
- Afichar aqueste endrech amb Google Moon (Élévation, Colors visiblas)..
- Afichar aqueste endrech amb Geody.
- Mart :
- Afichar aqueste endrech amb Google Mars (Couleurs visibles, Infraroge).
- Afichar aqueste endrech amb Geody.
- Mercuri :
- Afichar aqueste endrech amb Geody.
- Vènus :
- Afichar aqueste endrech amb Geody.
Autras ressorsas[modificar | modificar la font]
Mapas sens ligam dirècte[modificar | modificar la font]
Los servicis infra se pòdon pas ligar dirèctament, mas es possible d'i navigar gràcias a las coordenadas; lo tablèu çaijós balha las coordenadas dins diferents sistèmas, aquò vos pòt èsser util.
las coordenadas qu'an per basa WGS84 tanben seràn valablas per NAD83 e EU89.
Levar / clucar de solelh[modificar | modificar la font]
- Ex :: Natura Horaires de lever et coucher de soleil pour cet endroit (en, de)
- www.sunrisesunset.com : Levar e clucar de solelh, luna, crepuscul. (GMT sens DST)
- Geody Sunrise and Sunset (GMT) per una data quina que siá.
Geocaching[modificar | modificar la font]
- geocaching.com : lista de geoamagatals a l'entorn d'aqueste endrech.
- geocaching.com map : lista de geoamagatals a l'entorn d'aqueste endrech. (amb Google Maps).
Fus orari[modificar | modificar la font]
- www.earthtools.org : fus orari d'aquesta zòna (resultat formatat en XML).
Fotografia[modificar | modificar la font]
- www.flickr.com : imatges geolocalizates pels utilizaires de Flickr.


text:
Purmèr Periòde Intermediari egipcian
Lo Purmèr Periòde Intermediari egipcian que ho un temps d'aflaquiment deu poder faraonic qui s'escadó après las temporas dauradas de l'Ancian Empèri de l'Egipte Antic. Durant aqueth periòde (qui regnèn las dinastias de la VIIau a la Xau enter, haut o baish, -2150 e -2022) los capdaus deus nòmes (teoricament nomats peu faraon enta'u servir) que proheitèn de l'aflaquiment deu poder centrau (dilhèu devut a l'etat hèra avançada de faraon deu hèra long regnat deu faran Pepi II de la VIIau dinastia) per préner lo poder e vàder monarques. Fin finala, la XIau dinastia, gessida de Tebas, que tornè unificar lo país en bèth aubrir l'Empèri Mejan.
D'aqueth temps be demoran texts egipcians coneguts com planhs qui contan quin lo país e auré patit la decadéncia, l'injustícia, l'anarquia e profanacions de la religion e de las tombas deus reis (çò qui en Egipte b'èra considerat hèra grèu puisque, a despart d'estar dius, un còp mort, los faraons que demoravan faraons deu lor pòble dens l'aute monde). Aute testimoniatge del'inseguritat e deu poder deus monarques locaus, lo texte deu Lo pagés eloquent que nse conda l'istoèra d'un oasian viatjant dab la son aso, qui's he panar tot per ac tornar crubar per la fòrça deu son plait davant lo senhor deu nòme.
Los reis de la Xau dinastia que comencèn de tornar bastir ua autoritat reiau desempuish la loa ciutat baisha egipciana de Eracleòpolis. Los de la XI que s'apiegèn sus la vila de Tebas. Au cap d'annadas de tension per conquestar l'autoritat suu país sancer, la XIau dinastia que ho victoriósa suber Eracleòpolis e Montohetep II que's hasó coronat sénher de las duas tèrras e atau que s'obreish lo temps deu Mejan Empèri.
De véder:
- Peus personatge d'aqueth periòde: Pepí II, Merenrà II, Nitocris, Kheti Ièr, Neferkarà, Kheti II, Kheti V, Merikarà I, Montohetep I, Antef I, Antef II, Antef III, Montohetep II.
- Per la dinastias: VIIau dinastia, VIIIau dinastia, IXau dinastia, Xau dinastia e XIau dinastia.
- Testimòniatges: Canon Reiau de Turin, Lista Reiau d'Abidòs, Planh de Ipur, Conte deu pagés eloquent.


text:
Tractat dels Pirenèus
Lo Tractat dels Pirenèus (var.Tractat daus/deus Pirenèus) o Patz dels Pirenèus foguèt signat lo 9 de novembre de 1659, pels representants de Felip IV d'Espanha e III d'Aragon, Luis de Haro e Pedro Coloma, e aqueles de Loís XIV de França, Cardenal Mazarino e Hugues de Lionne, sus l'illa dels Faisans (sul riu Bidasoa, als tèrmes del Bascoat Nòrd), e atal acaba lo litigi de la Guèrra de Trenta Ans. Una de las consequéncias d'aquel tractat foguèt l'attribucion a França del comtat del Rosselhon e una partida del de la Cerdanha [1] e a Espanha de la Val d'Aran.
Antecedents[modificar | modificar la font]
França dintrèt dins la Guèrra de Trenta Ans aprèp las victòrias espanhòlas contra las revòltats neerlandesas, en 1620, e contra los suedeses a Nördlingen, en 1634. En 1640, França comencèt a intervenir dins la politica espanhòla, se posicionant en favor de Catalonha dins la Guèrra dels Segadors, alara qu'Espanha sosteniá la Guèrra de la Fronda en 1648. Dins las negociacions de la Patz de Vestfàlia, en 1648, França ganhèt los territòris d'Alsàcia e de Lorena copan atal a Espanha l'accès als Païses Basses, aquò provoquèt una la guèrra dubèrta entre França e Espanha.
Aprèp 10 ans de guèrra, França, aligada amb Anglatèrra, ganhèt la batalha de las Dunas, en 1658, e signèt la patz en 1659.
Las negociacions[modificar | modificar la font]
Dins las negociacions per delimitar la frontièra, Luis de Haro, nebot del comte Duc d'Olivares e representant de Felip IV, temptèt de conservar los comtats de Rosselhon e Cerdanha dins la corona. Los negociaires franceses presentèron una linha frontièra fòrça favorabla als seus interèsses, alara que los representants castelhans, ignorants las caracteristicas e costumas d'aqueles defendèron las posicions de Flandra abans de conservar l'unitat territoriala del Principat.
Lo tractat establiguèt que, del comtat de Cerdanha, serián cedits trenta tres vilatges a França. Aqueles foguèron definits en 1660 a la Conferéncia de Ceret e lo Tractat de Llívia delimita definitivament la frontièra nòva entre los territòris de las doas coronas.
Al final, la corona francesa ganhèt los territòris del comtat de Rosselhon (que compren Vallespir, Conflent e Capcir) e la mitat de Cerdanha; Artés, Luxemborg e Flandra. La frontièra amb la corona espanhòla se fixèt doncas fixar mai o mens lo trescòl dels Pirenèus, levat l'enclava de Llívia, e tota la part nòrd-catalana. Los franceses tornèron a Espanha lo Charolais e las conquèstas d'Itàlia.
Lo tractat tanben prevei lo maridatge de Loís XIV de França e Maria Terèsa d'Àustria. Maria Terèsa deguèt renonciar als seus dreches al tròn d'Espanha, en escambi d'una compensacion financièra. Aquela compensacion foguèt pas pagada e foguèt un dels factors que menèron a la Guèrra de Succession Espanhòla, en 1702.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Sapiens Sílvia Marimon, Catalunya esquerdada, Barcelona, ed Sàpiens núm. 72, oct 2008 p. 42-45
Bibliografia[modificar | modificar la font]
(ca)* Èrika Serna i Coba, "Aproximació a l'estudi del Tractat dels Pirineus: les conferències de Figueres (1660-1666)", Annals de l'Institut d'Estudis Empordanesos, 21 (1988), 111-134. (ca)* Conselh de la Vila de Puigcerdà del 7 d’agost de 1659 a la Bibliotèca Comtat de Cerdanha


text:
Bascoat
Lo Bascoat [1] o lo País Basco o lo País Basc (Euskal Herria en basco) es lo país del sud-oèst d'Euròpa ont se parla lo basco o basc. Se parteja entre los dos estats de França (part del departament dels Pirenèus Atlantics) e d'Espanha (part de la Comunautat Autonòma Basca e de la Comunautat Forala de Navarra).
Lo gentilici es basco basca o basc basca (o fòrça rarament bàscol basca).
Províncias[modificar | modificar la font]
Lo Bascoat a sèt províncias istoricas o tradicionalas (en basc lurraldeak), tres al nòrd e quatre al sud.
- Dins lo Nòrd (en basco Iparralde), partida situada en França, en jaune sus la mapa:
- (1) Labord (en basco Lapurdi)
- (2) Sola (en basco Zuberoa)
- (3) la Bassa Navarra (en basco Nafarroa Beherea)
- Dins lo Sud (en basco Hegoalde), partida situada en Espanha:
- (4) Comunautat Forala de Navarra (Nafarroako Foru Erkidegoa en basc), en verd sus la mapa
- dins la Comunautat Autonòma Basca, en malva sus la mapa:
- (5) Biscaia (en basco Bizkaia)
- (6) Guipuscoa (en basco Gipuzkoa)
- (7) Alaba (en basco Araba).
- Treviño o Trebiñu es una enclava en Alaba qu'aperten oficialament a la region de Castelha e Leon e a la província de Burgos. Una part de la populacion e dels elegits locals e tanben los movements basquistas considèran qu'es una part del Bascoat, donc demandan son incorporacion a la província d'Alaba.
-
"Mapa de las sèt províncias bascas mostrant la delimitacion actuala de la lenga basca e sa division en dialèctes, sosdialèctes e varietats" deguda al prince Loís Lucian Bonaparte
-
-
-
Percentatge actual de bascofòns (lenga mairala)
-


text:
Lannildud
Lannildud en breton ( Lanildut en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo soubassement (aperaquí 100 tonas) de la obélisque de Louksor, erigit l'an 1836, sus la met de la Concòrda a París, proven de carrièras de granit de la Aber-Ildut.
Le soubassement (environ 100 tonnes) de l'obélisque de Louksor, érigé en 1836, sur la place de la Concorde à Paris, provient des carrières de granit de l'Aber-Ildut.
Istòria[modificar | modificar la font]
La parròquia de Lanildut, mencionada a partir de la Modèl:S-, dépendait antany de la ancià évêché de Léon. Lanildut Protegissiá lo banc de la distincion de Gouerbian.
Al Sègle XVI, Lanildut fasiá partida de la sénéchaussée de Brèst e Sant-Renan [1].
La municipalitat de Lanildut s'a engrandit, en 1869, al detriment de la municipalitat de Porspoder.
La paroisse de Lanildut, mentionnée à partir du Modèl:S-, dépendait autrefois de l'ancien évêché de Léon. Lanildut abritait le siège de la seigneurie de Gouerbian.
Au Sègle XVI, Lanildut faisait partie de la sénéchaussée de Brest et Saint-Renan [2].
La commune de Lanildut s’est agrandie, en 1869, au détriment de la commune de Porspoder.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Jean Kerhervé, Anne-Françoise Pérès, Bernard Tanguy, Los bens de la Corona en la sénéchaussée de Brèst e Sant-Renan, d'après lo rentier de 1544, Institut cultural de Bretanha, 1984.
- ↑ Jean Kerhervé, Anne-Françoise Pérès, Bernard Tanguy, Les biens de la Couronne dans la sénéchaussée de Brest et Saint-Renan, d'après le rentier de 1544, Institut culturel de Bretagne, 1984.


text:
Idèa
Una idèa es un produch de la pensada, l'expression d'un concèpte. Lo tèrme idèa tradusís la paraula grèga eidos, que tanben se pòt traduire per forma, e a una relacion dirècte amb lo Una idèa és un producte del pensament, l'expression d'un concèpte. El terme idea tradueix la paraula grega eidos, que també es pot traduir per forma, i té relació directe amb al significat aquò que se pòt veire. Pren en compte que lo terme "forma" (en relacion amb idea) deu se comprendre dins lo sens d'in-formacion, e que lo tèrme grèc relacionat amb "vèiure" es teorein (teoria), aquò mòstra la relacion entre aquelas significacions. Atal, una idèa seriá tot çò que se concebre mentalment, l'objècte de las teorias o, mai precisement, la significacion d'una oralizacion. Los concèptes, en cambi, farián referéncia puslèu als tèrmes generals.
Somari
Las idèas en filosofia[modificar | modificar la font]
Las idèas en filosofia equivalon a l'esséncia de la coneissença. Lo tèrme nais amb Platon e sa division del monde entre lo monde sensible (visible, coma ditz Platon) e lo monde de las idèes, aquel qu'es vertadièrament real. Atal, las idèas son, per Platon, l'autentica realitat que lo monde visible o sensible (nomenats atal perqua son trapats pels sens, en oposicion al monde de las idèas o intelligible perque se trapan per la ment) se limita a copiar. Atal, dins la perspectiva platoniciana, de meteissa mena, per exemple, una casa fisica es la realizacion (imperfècta) dels dessenhs produches per la ment de l'arquitècte, l'ensems del monde fisic es possible perque realiza las idèas perfèctas de las entitats matematicas (carrats, cercles, esfèras, nombres…) e lors relacions. Aristòtel, al contrari, dona mai de pertinéncia a la nocion d'idèa coma forma. Tot aquò qu'existís es una composicion de matèria e de forma, e l'idèa es una relacion indissociable: pòt pas existir cap matèria que siá pas determinada per una forma (o posedís una determinada informacion), del meteis biais que se pòt pas donar cap de forma que siá pas d'una matèria. Aquela es la concepcion coneguda com ilemorfisme. A diferéncia de Platon, doncas, crèu pas que pòsca existir d'idèas o de formas "separadas". Alara que Platon defend un dualisme ontologic (dos mondes diferents e separats, coma se existissián las idèas separadas de las causes), Aristòtel pensa que las formas o idèas podan pas aver una existéncia separada. Dins la pensada crestiana s'impausèt la perspectiva platoniciana e d'autres autors, coma sant Agustin, per exemple, que contunhèt la teoria de Platon considerant que las idèas serián coma los contenguts de la ment divina e lo monde fisic (creat per Dieu) seriá sa concretizacion. La filosofia escolastica tornèt nomenar aquelas idèas de la ment divina coma idèas exemplaras.
L'idealisme es lo corrent que defend l'existéncia de las idèas en dessús de las aparéncias dels sentiments. Segon los racionalistas, qualques idèas son innatas, son l'activitat mentala pròpria de l'òme, a diferéncia dels animals. De fach Descartes distinguís entre tres classas d'idèas:
- 1) idèas adventicias (que son aquelas que semblan de procedir de nòstres senses);
- 2) idèas facticias (de factum), que serián d'idèas fabricadas per nòstra imaginacion (coma las entitats mitologicas, fadas, personatges literaris, etc.) e
- 3) idèas innatas, que nòstra ment podèt pas bastir.
En cambi pels empiristas son simplament de noms, abstraccions per designar un ensems de processus mentals sintetizadas a partir de donadas de l'experiéncia, son totjorn produchs segundaris, d'etiquetas. Una posicion intermediaria es defenduda per Kant, per aquel que pensar se cal dispausar -coma lo defendavan los empiristas- de donadas fornidas pels sentits, mas aquelas donadas d'esperelas -coma lo disián los racionalistas- podan pas donar luòc a de pensadas, mas que se cal distinguir aquelas que son estructuradas mentalament per las categorias de la pensada o per las intuïcions puras de la sensibilitat. Atal, per exemple, se pensèm en una taula que es al mièg de doas cadièras, nòstres sentits nos an sumbinistrat los imatges d'objèctes, mas la nocion d'una X qu'es al mièg de doas Y son d'elaboracions mentalas. De fech jamai degun pas vist una, mas que a vist d'objèctes que nòstra ment "unifica"; tampauc avèm pas vist jamai al mièg, mas d'objèctes que nòstra ment ordona dins l'espaci e dins lo temps. Nòstre enteniment pòrta aquelas categorias: unitat, relacion, causa, etc. e dispausa los objèctes dins l'espaci e dins lo temps. Aquela concepcion se nomena idealisme transcendental
Las idèas en istòria o "istòria de las idèas"[modificar | modificar la font]
L'estatsunidenc Arthur Lovejoy desenvolopèt una "istòria de las idèas" o una "istòria intellectual" fòrça diferenciada de la tradicional istòria de la filosofia. Amb ela i a fòrça òbras de pensaires tan divèrses coma lo filosof José María Valverde, l'istorian de l'art Erwin Panofsky e lo politic e ensagista Isaiah Berlin. Malgrat los grandas diferéncias, son d'accòrdi per far una enquèsta interdisciplinària sus l'evolucion dels grands concèptes culturals [1]
Las idèas en psicologia[modificar | modificar la font]
Las idèas son ocurréncias, pensadas o continguts de la ment. Supausa una reponsa del cervèl a un problèma (a una idèa per resòlvre una situacion) o una nòva invencion. Las idèas pòdan èsser comunicadas a d'autras personas e pòdan influir en la conducha jos la forma de prejutjat, motivacion per capitar una mira o projeccion de çò que pòt se passar.
Aver una idèa[modificar | modificar la font]
O una pensada. O una ocurréncia. N'aver una bona pòt cambiar la cara del monde o omplir les butxaques d'algú, perque las idèas valon de l'argent. De fach, fin finala las enregistrèm perque ne nos las prengan pas. I a una anecdòta celèbra. Orson Welles, abans de se n'anar en Euròpa, parlèt a Chaplin d'una idèa qu'aviá per far un filme. Aquel filmèt Monsieur Verdoux li robant la idèa. En retorn, abans la primièra, Orson Welles li reprochèt e Chaplin discutèt pas, simplament paguèt. I a d'idèas surprenentas que tròban dins los musèus, coma els lèbras-sofà de Mae West o lo telefòn-langosta, ambedoas de Salvador Dalí.
Camps d'idèas[modificar | modificar la font]
Lewis Herman, scenarista, elabòra un ensems de camps d'idèas que nomena Quadre d'idèas. Dins un d'aqueles es plan segur que ne trobarem una:
Idèa seleccionada[modificar | modificar la font]
Sortida de dedins, de la memòria, qu'enregistram de las experiéncias personalas. Es estrangièra als factors extèrnes e independenta d'altrú.
Idèa verbalizada[modificar | modificar la font]
Sorgís de qualqu'un que t'expliquèt o que quelcom que t'an explicat o qu'entendères dins lo mètro, dins l'ascensor o la plaça. Gabriel García Márquez aviá entendut dire d'un conegut que li agradariá de trabalhar pendent son sòmi; aquò donèt luòc a Me alquilo para soñar.
Idèa legida[modificar | modificar la font]
Se tracta d'una idèa gratuita. Ven d'una lectura, de quicòm qu'avèm legit dins un jornal, dins un libre o dins mòde d'emplec. Atal, La masqueta de la mòrt roja d'Edgar Allan Poe ven d'un article, que l'autor leguèt dins lo New York Mirror lo 2 de junh de 1832, que fesia referéncia a un bal de masquetas que se passèt a París en plena pèsta, ont èra un òme fòrça grand vestit coma se èra la personificacion del colera.
Idèa transformada[modificar | modificar la font]
Es pas tracta de plagiat, perque es una transcripcion ipsis leteris. Es l'utilizacion de la meteissa idèa, mas d'una autre biais. Atal la Vida del trobador catalan Guillem de Cabestany es transformada en una de las istòrias del Decameron, de Giovanni Bocaccio.
Idea comissionada[modificar | modificar la font]
Idèa que qualqu'un dona a un autre perque la desvolope, que siá un editor, un productor de filme o una galariá d'art.
Idèa cercada[modificar | modificar la font]
Es aquela que trobam aprèp una recèrca a partir de res o d'estudi tematic. Diguèm que l'univèrs es en fàcia de las idèas. Atal la Guèrra de Vietnam faguèt nàisser Apocalypse Now, de Francis Coppola.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)"Coneissença culturala e istoric” (50-51) de Gonçal Mayos (UB).


text:
Ebruelh
Ebruelh (Ébreuil en francés) es una comuna occitana de Borbonés, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ébreuil es situat a 10 km de Gannat, 27 km de Vichy, 30 km de Sant-Pourçain-sus-Sioule e 50 km de Clermont-Ferrand.
Ebruelh est située à 10 km de Gannat, 27 km de Vichy, 30 km de Saint-Pourçain-sur-Sioule et 50 km de Clermont-Ferrand.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Malta-Brun, en la França illustrada (1882), consagrava una pichona nòta a l'istòria de Ébreuil, #que se'n pòt extraire :
- « Ébreuil es una anciana vila #que Sidoine Apollinaire facha mencion. Se n'es pretengut que César aviá establit un camp en los environs. Tot lo país #èsser dévasté pels Goths, e s'i tròba freqüentment de rèstas d'armas. Jos Charlemagne, Ébreuil possedissiá lo un dels quatre palais assignats per residéncia a Louis, los sieus fils, elevat per lududes al tròn de Aquitaine. Lothaire #Far don d'aquela vila a fraires, #que i #fondar una abbaye, venguda lèu fòrça poderosa e fòrça rica ; possedissiá, en 1115, 34 glèisas en lo diocèse de Borges, 6 en lo diocèse de Rodez e 12 en aquel de Sens, sens comptar las riquesas que las reliques de sant Maixent, sovent visitats pelegrins, atrasián a Ébreuil, ont avián #èsser depausadas al Sègle X. Pendent la guèrra de la Praguerie, Ébreuil i aguèt pres pel senhor de Chabannes, un dels caps dels amotinats ; mas la vila #dintrar lèu jos la obéissance del rei Charles VII, #que i séjourna qualque temps.
Lo abbaye, #que i aviá perdut fòrça lo sieu importància, i aguèt suprimit al Sègle XVIII per l'avesque de Clermont e remplaçada per un espital. »
Malta-Brun mencionava n'indigne doas ancianas denominacions latinas per la vila : Ebroiacum o Ebrogilum.
Malte-Brun, dans la France illustrée (1882), consacrait une petite notice à l'histoire d'Ebruelh, dont on peut extraire :
- « Ebruelh est une ancienne cité dont Sidoine Apollinaire fait mention. On a prétendu que César avait établi un camp dans les environs. Tout le pays fut dévasté par les Goths, et on y trouve fréquemment des débris d'armes. Sous Charlemagne, Ebruelh possédait l'un des quatre palais assignés pour résidence à Louis, son fils, élevé par lui au trône d'Aquitaine. Lothaire fit don de cette ville à des moines, qui y fondèrent une abbaye, devenue bientôt très puissante et très riche ; elle possédait, en 1115, 34 églises dans le diocèse de Bourges, 6 dans le diocèse de Rodez et 12 dans celui de Sens, sans compter les richesses que les reliques de saint Maixent, souvent visitées des pèlerins, attiraient à Ebruelh, où elles avaient été déposées au Sègle X. Pendant la guerre de la Praguerie, Ebruelh fut pris par le seigneur de Chabannes, un des chefs des révoltés ; mais la ville rentra bientôt sous l'obéissance du roi Charles VII, qui y séjourna quelque temps.
L'abbaye, qui avait perdu beaucoup de son importance, fut supprimée au Sègle XVIII par l'évêque de Clermont et remplacée par un hôpital. »
Malte-Brun mentionnait en outre deux anciennes dénominations latines pour la ville : Ebroiacum ou Ebrogilum.


text:
Grace Chisholm Young
Grace Chisholm Young (Anglatèrra, 1868-1944) que's doctorè en matematicas a Göttingen devath la direccion de Klein, on e comencè las soas recèrcas mes, lo son pair tombant malaut, que tornè a Anglatèrra, on e's maridè dab lo son ancian ensenhaire Young. Grace que l'encoratgè a consagrà's, en mei de l'ensenhament, a la recèrca. Que tribalhèn amassa, mes la majoritat deus escrits que presentan sonque lo nom d'eth. Qu'escrigoc libes didactics entaus lors hilhs qui son vertadèrs manuaus entà l'ensenhament de las matematicas.


text:
Presocratics
Se nomenan presocratics los filosòfs grècs anteriors a Socrates, mas aquela denominacion es pas totalament exacta, perque qualques uns serián contemporanèus d'el e pas precedent (los pluralistas). Lor preocupacion basica es ontologica, cèrcan l'esséncia o arqué de las causas, del monde, atal s'explica son origina. Aquel tèrme venguèt celèbre amb la publicacion de l'òbra Fragmente der Vorsokratiker de Hermann Diels en 1903, alara que ja existissiá dempuèi lo sègle XIX.
Son los primièrs pensadors que temptèron de donar una explicacion racionala e non a partir dels mites (encara que los podián utilizar coma de metafòras pontualas) sus la causa de çò que nos entorneja.
Certans son d'acòrdi per que los filosòfs sofistas poirián èsser incluses coma "filosòfs presocratics", encara que gaireben totes los sofistas importants foguèron, en realitat, contemporanèus de Socrates. En general, i son abitualament pas incluses perque l'interès dels uns (presocratics) per la natura e l'interès dels autres (sofistas) per la politica, lo social o l'uman es la marca d'una diferéncia notabla.
Somari
Del Mite al Logos[modificar | modificar la font]
Los mites son de legendas fantasticas que se transmeton de paires a filhs. A Milet, dins la Ionia grèga, sorgiguèt la filosofia perque fòrça òmes temptèron de donar de responsas als problèmas de l'umanitat. Lo concèpte de destin balha lo bonaür. La filosofia comença quand l'òme es el meteis. Lo primièr filosòf reconegut foguèt Tales de Milet (624-546 AbC).
Aquela expression del mite al logos fa referéncia a l'origina de la filosofia coma despassament de las formas miticas e religiosas de la pensada e a l'aveniment d'una pensada racionala qu'inclutz la filosofia coma la sciéncia. E temptèron de respondre a las questions que los preocupava sens aver recors a las Musas, cercant las causas necessàrias dels fenomèns dins la natura meteissa, ensajant de trobar una lei a partir de que s'explica racionalament, e non arbitrariament, la realitat. Logos/rason serviguèt per l'observacion e l'experiéncia.
Los filosofs presocratics dison que la coneissença umana se pòt capitar de dos biaisses:
- per mejan de las sensacions, que nos mòstra l'aparéncia, (diversitat e pluralitat).
- per mejan de la rason, que nos mòstra l'esséncia, (un, es permanent).
Miracle Grèc[modificar | modificar la font]
Lo passatge del mite cap al logos es considerat coma un miracle grèc. Dins las civilizacions ancianas precedissián las sciéncias subretot las matematicas. Las coneissenças èran dominadas pels prèires egipcians e influenciadas per la religion. La sciéncia comencèt en Grècia.
Segon se creson que totas las causas se compausan d'una esséncia unica o non, se pòdon classificar cossí:
Monistas[modificar | modificar la font]
- Escòla de Milet
- Escòla pitagoriciana
- Escòla d'Efès
- Escòla d'Elèa


text:
Parey-sous-Montfort
Parey-sous-Montfort es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo prieuré i aguèt fondat en 1662 per Joachim Vaultrin, procedent de Parey. Los prémontrés #aquerir la distincion de Parey, amb los dreches seigneuriaux, aital coma aqueles de la distincion de Lucy a Belmont-sus-Vair.
En vautard
Le prieuré fut fondé en 1662 par Joachim Vaultrin, originaire de Parey. Les prémontrés acquirent la seigneurie de Parey, avec les droits seigneuriaux, ainsi que ceux de la seigneurie de Lucy à Belmont-sur-Vair.
Chez vautard


text:
Partit Occitan
Lo Partit Occitan (POC, PÒC) [ˈpɔk] es un partit occitanista d'esquèrra. Foguèt fondat a Tolosa en 1987.
Somari
Originas[modificar | modificar la font]
Lo Partit Occitan espeliguèt dins la ciutat mondina en 1987 en resulta del recampament de militants politics isolats; dels candidats que se presentèron a las eleccions regionalas de 1986 (lista "Union Occitana" dins Tarn, lista "Per las regionalas, los Regionalistas" dins Nauta Garona, etc...); e de la fusion de mantun movement occitanista (Volèm Viure Al País, País Nòstre...). Aquela union dels tres elements foguèt possibla sus la basa de la Carta del partit. Lo cap de lista a las regionalas de 1986, per la Nauta-Garona, Patric Lasseube, foguèt un dels membres fondators.
Objectius[modificar | modificar la font]
Lo Partit Occitan vòu :
- Enançar un movement politic occitanista credible, independent de tot autre partit e luchant per la reconeissença e l'autonomia d'Occitània.
- Desalienar e conscientisar lo pòble occitan.
- Far emergir la question occitana dins lo domeni politic.
Preséncia electorala[modificar | modificar la font]
Desempuèi 1987, lo Partit Occitan a pas arrestat de presentar candidats a las eleccions municipalas, cantonalas, regionalas, legislativas e europèas. Baileja quauques comunas ruralas gràcias a sos cònsols e mai a d'elegits dins mantunes municipis.
Gràcias ambe las sieunas alianças ambe los Verds a qualques conselhièrs regionals. En Aquitània, Dàvid Grosclaude, en Miègjorn-Pirenèus Guilhèm Latruvèrsa, en PACA Hervé Guerrera e Anne-Marie Hautant, en Auvèrnha Gustau Aliròl.
Accion politica[modificar | modificar la font]
Lo Partit Occitan es present en Occitània dins las luchas economicas o d'amainatjament del territòri. Sos militants intervenon dins la batèsta per l'emplec, contra la toristificacion a l'excès, contra lo nuclear, per la salvagarda del patrimòni natural... Sos militants son tanben actius dins las accions d'aparament e de promocion de la lenga et de l'identitat occitanas.
Lo PÒC fa partida del moviment per aver d'elegits occitanistas coma candidats a las municipalas de 2014, que se sona Bastir!
Aliganças politicas[modificar | modificar la font]
Lo Partit Occitan es afiliat a la federacion "Regions e Pòbles Solidaris" que recampa divèrsas organizacions politicas dels pòbles e regions de França. Es atanben sòci d'un recampament d'organizacions nacionalistas e regionalistas de divèrses Estats d'Euròpa : l'Aligança Liura Europèa. Aqueste partit compta un certan nombre de deputats al Parlament d'Estrasborg. Lo Partit Occitan a tanben una aligança privilegiada amb lo partit ecologista francés e europèu Los Verds.
Gustau Aliròl es actualament lo pòrtaparaula del Partit Occitan e lo president de Regions e Pòbles Solidaris.
Organizacion[modificar | modificar la font]
Los comitats locals o despartimentals son ramosats en federacions regionalas. Lo Conselh Nacional del Partit amassa los delegats representants dels comitats locals e de las federacions regionalas (es lo parlament del partit). Lo Burèu Nacional es elegit cada dos ans pel Congrès del partit (es l'executiu del partit). Lo Congrès es dubèrt a totes los sòcis del partit.
Dàvid Grosclaude n'es lo president actual.
Premsa[modificar | modificar la font]
Lo Partit Occitan possedís tanben un jornal que se ditz "Occitània - Volem Viure Al Pais". Aqueste pareis cada dos meses.
Occitània - VVAP - BP 28 - 81370 Sant Somplesi
De mai, "Lo CEBIER - la letra occitanista" pareis cada dos meses (Federacion provençau del Partit Occitan).
Région Provence / Lo CEBIER - BP 2 - 84400 Gargas Cedex
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Site oficial del Partit Occitan (oc) (fr) (en)
- Blòg del Comitat País Tolosan del Partit Occitan
- Blòg Seccion d'Erau del Partit Occitan
- Site Comitat Cantalés del Partit Occitan
- Blòg del Comitat d’Albigés (País de Tarn e d’Agot) del Partit Occitan
- Blòg Seccion Provença-Var del Partit Occitan
- Seccion Provença-Bocas dau Ròse/Vaucluse del Partit Occitan
- Blog Seccion Charanta occitana del Partit Occitan


text:
167
Fernand Moucadeau countaire.
La Floro de Vaucluso
Tradicioun de Calèndo
Armana
Arle de Miquèu Bonnefoy
Plueio d’Estello
Conte e danso de Prouvènço
La museto
167
L’aubre que voulié voula!
Ensignadou
Nòstis emissioun
Prouvèrbi
Made in France
Editouriau
Bono annado 2012
L’atualita en image.
L’Evenamen
Priéureta i marcat loucau
De voues se soun amoussado
Sabino Barnicaud, Janeto Guieu,
Reinié Auberge, Marìo Mourier
Estage de prouvençau
Li chaine-pougnènt
La Floro de Vaucluso
Counsulto dis Assouciacioun Parlaren.
Federacioun Parlaren en Vaucluso
Parlaren Lou Tor
Parlaren Païs de Seloun
Parlaren Gardano
Parlaren Mountèu
Tradicioun de Calèndo
Armana
Pantai d’un Nouvè dóu futur
Musico Tradiciounalo
Genevivo Pinet-Roux.
Arle de Miquèu Bonnefoy
Marsiho 2013
Printèms prouvençau
Councours di Jouine 2012
Prouvèrbi toucant lou bestiàri
Plueio d’Estello
Pastouralo
Manifestacioun prouvençalo.
Darniero minuto
La plumo es à nòsti legèire.
Espacejado dóu barrulaire à velò
Nemausus : vesito de Nime la roumano
La «Vièio» de l’Estang dóu Pounènt
Lis ourtoulan
Francés Jouve
Ma titèi
Sant Gènt patroun de la Prouvènço
Vièi Avignoun : Guingueto e cabanoun
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Conte e danso de Prouvènço
La museto
Pantai d’un Nouvè dóu futur
o un Nouvè de sciènci-ficioun
O!! acò sara bèn, se diguè, au pèd de la platanasso que se drèisso sus lou plan ensouleia. Sian lou jour de Nouvè de l’An de Diéu 2170. L’oumbrino de soun fuiage, qu’emé lou rescaufage dóu climat es pus cadu, l’assoustara dóu dardai dóu soulèu devengu bèn caud en ivèr. E pièi, poudra vèire la Tourre Magno, tout bèu just en aubourant un pau lis iue, que li quàuquis aubre à cibot que rèston dins lou Jardin de la Font, i’escoundran pas la visto.
Pèr chabènço, lou banc es libre. Lou sabié! I’a plus degun que s’assèto pèr prendre lou tèms de viéure, meme un jour de fèsto. Subre-tout que vuei l’èr es agradiéu. À pas fa trop fre pèr lou moumen, franc dóu jour de la Santo-Barbo que la temperaduro a marca à peno li vint degrad.
S’assèto e pauso sa bouito de bos pèr sòu. Boufo un moumenet en espinchant li fueio verdo de la platano. Quant i’a-ti d’annado qu’a pas vist la campagno emé li gau-galin, li bluiet o li margarideto? Acò ‘s fai bèn dès an! D’efèt, la vilo de Nime es devengudo trop grandarasso, es aro uno megapòli e, coume fau faire dos ouro de metrò pèr n’en sourti, es trop pèr éu.
I’a mai de mounde que l’an d’avans
Cauto-cauto* sort la sansogno de sa bouito, la pauso sus si geinoui, aganto la cencho de cuer e l’estaco de part e d’autro de l’estrumen. L’amo aquest óujèt que tèn de soun grand. Coumenço de l’acourda plan-plan, qu’es pas segur de trouba d’àutri cordo se pèr cas s’estrason. E pièi, emé la calour, lou bos se deglesis.
Se souvèn coume soun grand i’ensignavo lou biais de caligna aquesto vièio dono que l’acoumpagnavo pertout mounte fasié clanti li cansoun de sa lengo de cor. - Lou prouvençau, que ié disié. Li mot canton encaro dins sa tèsto e souvènti- fes, quouro es soulet, se parlo à-z-auto voues pèr se bressa de la musico tant bello d’aquesto lengo tras qu’anciano.
Enterin que pantaiavo e acourdavo soun estrumen, li gènt s’èron arresta. D’ùni se soun asseta pèr sòu, forço soun resta dre. Óusservo que soun mai que l’an passa. Se dirié que l’enfourmacioun s’es espandido dins la vilo. Es verai que despièi trento an que vèn, d’ùni coumençon de saupre qu’es aqui chasque jour de Nouvè.
Li proumiéri noto estounon sèmpre li darrié vengu. Sa man drecho viro la rodo emé vigour mai delicatesso tambèn. Li det de sa man senèstro coursejon sus lou clavié. Es pas de dire, mai acò espanto toujour li gènt, subre-tout la ninèio, de vèire qu’a garda si cinq det alor que, pèr éli, i’a pus que lou gros det e l’ensignadou que soun mouvedis pèr pica sus li tableto numerico que ié servon tout lou sanclame dóu jour. Li tres àutri det se soun acrouchouni.
Uno d’aquéli vièii cansoun
Atriva pèr la musico, i’a mai d’anant* que s’arrèston, e d’autre, desrenja dins soun infiermita preferisson de s’en ana. Pau i’enchau, countuniara coume lou fai despièi tant d’annado.
Subran, se bouto à canta. Sabès, uno d’aquéli vièii cansoun d’un canounge avignounen, Micoulau Sabòli, que parlo de Juese, de musician, d’ange, de bèsti e que sabe iéu. Sa voues es claro e caudo. S’enauro dins la clarour dóu sèr venènt. D’estounamen, d’ùnis escoutaire se meton à gingoula, que podon plus parla despièi long-tèms, bord que lis escàmbi entre éli noun se fan pus qu’em’aquéli tableto dóu diable.
Se ramento que, pèr éli, à l’ouro d’aro, lou mai dificile es de douna lou goust de charra à si felen e rèire-felen. Urousamen que li siéu parlon encaro, pèr-ço-que vuei, à l’escolo, n’aprenon plus qu’emé lis ourdinatour e pèr lou rèsto, i’a qu’à gouissa*. Se demando s’aura encaro lou courage de countunia mau-grat li trasfourmacioun precepitouso dis ome e de la soucieta. Se sènt vièi, alassa, gausi, e apara lou prouvençau es un pres-fa quoutidian qu’eisigis d’èstre en drudiero*. Basto, veira bèn l’an que vèn!!
Sis iue engouloupon la foulo. Remarco, alor, eilabas, tendramen enlaça, un parèu que sèmblo tant vièi qu’éu e qu’es en trin de canta. Pau à cha pau, se rènd comte que i’a tambèn d’àutri gènt que boulegon li labro. La maje part zounzounon simplamen, mai d’ùni assajon de canta li paraulo que, Nouvè à cha Nouvè, fai clanti souto soun aubre. Ausis meme de jóuini voues se mescla en aquest partage musicau. Es coume un brusimen que counvido lis ausidou d’intra dins l’escàmbi uman. E, coume un mirage, de risoulet naisson sus li caro, enterin que d’autre se meton à ploura li quàuqui lagremo que ié soubron.
Un tros de bonur
Quouro la musico s‘acabo, la foulo, esmougudo, a pas lou vanc de pica di man. Chascun s’en vai emé soun tros de bonur e lèu, lou musician s’atrobo tout soulet. Es abitua. Recato sa sansogno dins sa bouito e s’entourno au siéu d’un pas galoi, vers soun vint mètre carrat reglamentàri au su d’uno auto tourre de betum.
Soun cor es trefouli, sis iue petejon de joio e sa tèsto caresso lis estello. De soun fenestroun, alin, remiro la Tourre Magno qu’à soun front, un jour, un pouèto i’atubè lou sant signau de la recounquisto dóu prouvençau. Passara sènso peno soun cent-quaranten Nouvè, troubadour d’uno lengo vièio que vòu pas mouri.
Óutobre de 2011
1119562


text:
Lodeva
Lodeva (Lodève en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament francés d'Erau e la region administrativa de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila es localizada dins la val estrecha del riu de Lerga (afluent del riu d'Erau), al pè del Causse de Larzac. La comuna èra una etapa sul camin de Roergue abans lo Pas de l'Escaleta.
Es al ras de l'autorota A75 (anciana rota nacionala 9) que religa Clarmont-Ferrand (290 km) a Besièrs (65 km) e Montpelhièr (55 km).


text:
Mauritània
Mauritània o la Republica Islamica de Mauritània es un estat situat al nòrd-oèst d'Africa. Confronta al sud-oèst Senegal, a l'èst e al sud-èst Mali, al nòrd-èst Argeria e al nòrd-oèst lo territòri del Sahara Occidental annexat per Marròc. Possedís a l'oèst una còsta espandida banhada per l'ocean Atlantic.
La capitala es Nouakchott.
Lo gentilici es mauritan, -ana.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Mauritània


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Vista generala de la vila d'Assisi. A senèstra, la basilica domina un bastiment dau sègle XV
.
Assisi (en italian Assisi) es una comuna d'Itàlia, situada dins la region d'Ómbria e la província de Perosa. En 2007 aviá 26 946 abitants.
En 1182 i nasquèt Sant Francés d'Assisi.
- Basilica de Sant Francés d'Assisi (devesida en Basilica inferiora e Basilica superiora)
- Basilica de Santa Clara
- Santa Maria Maggiore
- Catedrala (Duomo) de Sant Rufino
- I carceri
- Glèisa de Sant Damian d'Assisi
- Basilica de Santa Maria deis Àngels amb la Porziuncola
- Glèisa de Rivotorto


text:
Avitus
Avitus[Avit?] (vèrs 395 - 456 ò 457) fuguèt un emperaire roman d'Occident que reinèt dau 9 de julhet de 455 au 17 d'octòbre de 456. Succediguèt a Petronius Maximus (455-456) e fuguèt remplaçat per Majorian (457-461).
Èra un generau roman que menèt divèrsei negociacions diplomaticas ambé lei Wisigòts e ajudèt a la formacion de la coalision d'Aetius còntra lei Huns d'Atila. Fuguèt proclamat emperaire per lei tropas reünidas en Arle après l'execucion de Petronius Maximus per leis abitants de Roma. Capitèt de negociar un tractat de patz e d'aliança ambé leis Ostrogòts qu'acceptèron de protegir la frontiera nòrd de l'Empèri, fuguèt reconegut per l'emperaire d'Orient Marcian (450-457). Pasmens, en causa de seis originas arvernas, fuguèt mau acceptat per lei populacions italianas e Ricimer e Majorian aprofichèron lei dificultats de l'invasion d'Itàlia per lei Vandals per organizar un còp d'estat. Rintrat en Arle, Avitus fuguèt vencut e deguèt abandonar lo tròne e venir evesque. Moriguèt en 456 ò en 457.


text:
Al Gore
Albert Arnold Gore, Jr., mai conegut sos lo nom d'Al Gore, es un òme politic e òme d'afars american nascut lo 31 de març de 1948 a Washington (Estats Units). Es estat membre de la Cambra dels Representants de 1977 à 1985, senador de Tennessee de 1985 à 1993 e vicepresident de Bill Clinton de 1993 a 2001.
Es estat lo candidat del Partit Democrata pendent l'eleccion presidenciala de 2000. Es estat batut per lo candidat del Partit Republican, George Bush.
En 2007, es laureat, amb lo GIEC, del Prèmi Nobel de la Patz per « lors esfòrces per fin de de metre en plaça e difusar una melhora comprenença del cambiament climatic causat per l'òme, e de getar las basas de las mesuras necessàrias per contrar un tal cambiament »[1].
Es l'actor e l'orator del documentari ecologista realizat per David Guggenheim, An Inconvenient Truth (Una Veritat que Truca). Lo 25 de febrièr de 2007, lo filme a obtengut dos Oscars : Oscar del melhor filme documentari e Oscar de la melhora cançon originala.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ for their efforts to build up and disseminate greater knowledge about man-made climate change, and to lay the foundations for the measures that are needed to counteract such change (Sit web del Prèmi Nobel de la Patz)


text:
Fiat 508 Balilla
La Fiat 508 Balilla es una automobila fòrça famosa que siguèt bastida per lo constructor italian Fiat durant leis ans 1930 e que participèt fòrça a la motorizacion dei classas mejanas dau país. La Fiat Balilla representèt, per leis Italians d'aquela epòca, un « objècte de desirança ». Son succès es atribuit an una decision totplen coratjosa dau constructor italian de bandir aquela veitura durant un periòde gaire propici e sustot a la qualitat dau trabalh de sei conceptors, que realizèron una automobila mejana ambé de prestacions de classa superiora e que son còst d'utilizacion èra fòrça a bòn.


text:
Charlton Heston
Charlton Heston (nascut John Charles Carter le 4 d'octobre de 1923 a Evanston dins Illinois – mòrt lo 5 d'abril de 2008 a Beverly Hills) es un actor, realizaire e scenarista american. Devengut una legenda del cinèma per sa prestacion dins Ben Hur, que per ela obtendrà l'Oscar del melhor actor, farà d'el un dels simbòls del cinèma american de las annadas 1960. Engatjat politicament contra lo racisme, serà una de las figuras d'Hollywood del Movement dels dreits civics, son engatjament per la defensa de las armas de fòc, a la fin de sa vida, devendrà controversiat als Estats Units. Tocat de la malautiá d'Alzheimer tre 2002, cessa tota activitat cinematografica e politica e morís lo 5 d'abril de 2008.


text:
Robert Mugabe
Robert Gabriel Mugabe (Salisbury (actualament Harare), 21 de febrièr de 1924) es un politician e economista zimbabwean. Es l'actual president de Zimbabwe dempuèi lo 31 de decembre de 1987. Sa direccion del país es fòrça controvertida e sovent comparada a una dictatura, qu'encara que foguèsse un dels menaires cap a l'independéncia de l'anciana Rodèsia del Sud, qu'èra en aquel temps una colonia britanica, es dempuèi las annadas 2000 responsable de l'apauriment del país e de sos abitants.


text:
Emili Marinhan
Emili Marinhan (en francés Émile Marignan; Marsilhargues, 1 de genièr de 1847 - Marsilhargues, 15 d'abril de 1937) foguèt un mètge, etnograf, letraferit e escrivan occitan de Lengadòc que foguèt a l'origina de la creacion del Musèu Arlatenc.
Biografia[modificar | modificar la font]
Emili Marinhan nasquèt a Marsilhargues en 1847. Foguèt oficièr de l'Instruccion Publica e cavalièr de la Legion d'Onor. Amic personal de Frederic Mistral, foguèt el qu'ideèt la creacion del Musèu Arlatenc a partir de son experiéncia aquesida dins lo Musée National d'Ethnographie del Trocadéro a París e ne foguèt un dels sèt creadors en 1896. Obtenguèt lo primièr prèmi en 1898 per son òda a Jansemin. Venguèt membre de la Societat de Preistòria Francesa en abril de 1905. A Montpelhièr se trachèt de la creacion del Fogau Montpelhierenc que i porgiguèt mantes documents etnologics del país d'Erau. Faguèt de cercas dins la necropòli de Cantaperditz a Calvisson entre 1911 e 1912. Aguèt tanben un ròtle essencial dins las descobèrtas del sit d'Ambrussum. Èra un amic intim d'Arsèni Vermenosa.