text:
Sèrbocroat
Sonan sèrbocroat (o rarament croatosèrbe) (nom autoctòn: srpskohrvatski = cpпckoxpBaTckи, hrvatskosrpski = xpBaTckocpпckи) l'ensemble format per quatre lengas eslavas: lo croat, lo bosnian, lo montenegrin e lo sèrbe. Totas quatre son fòrça similaras e mutualament intelligiblas. Lo sèrbocroat es doncas un diasistèma e las quatre lengas que lo compausan, croat, bosnian, sèrbe e montenegrin, son de lengas per elaboracion.
Somari
- 1 Un diasistèma e quatre lengas
- 2 Un diasistèma e tres dialèctes
- 3 Una lenga...
- 4 Lengas e dialèctes: un exemple
- 5 Vejatz tanben
Un diasistèma e quatre lengas[modificar | modificar la font]
En efièch, dempuèi l'independéncia de Croàcia en 1991 e de Bòsnia e Ercegovina en 1992, puèi de Montenegro en 2006, lo sèrbocroat es pas pus reconegut enlòc per lenga oficiala. Se reconeisson sonque quatre lengas distintas, que caduna ten la sieuna nòrma pròpria, e mai demoren fòrça semblantas:
- Lo croat es la lenga oficiala de Croàcia e de la comunitat croata de Bòsnia e Ercegovina. S'escriu sonque en alfabet latin.
- Lo bosnian (o mens oficialament bosniac) es la lenga oficiala de la comunitat "musulmana" (dicha "bosniaca") de Bòsnia e Ercegovina. S'escriu sonque en alfabet latin e mai se pòsca teoricament escriure tanben en alfabet cirillic.
- Lo sèrbe es la lenga oficiala de Serbia e de las comunitats sèrbas de Croàcia e de Bòsnia e Ercegovina. S'escriu indiferentament en alfabet cirillic o en alfabet latin. Pasmens, la novèla Constitucion de la Republica de Serbia estipula que sol lo cirillic es oficial.
- La reivindicacion d'una lenga montenegrina es estada longtemps minoritària, mas l'an fin finala represa las autoritats del novèl Estat montenegrin independent. Pasmens, aquela lenga es encara a s'elaborar. Aquela elaboracion compòrta de causidas de formas fòrça localas, qu'an menat a la necessitat de crear de novèlas letras per tal de notar de fonèmas qu'existisson pas dins los divèrses estandards, çò que podriá far del montenegrin, paradoxalament e un pauc artificialament, una lenga mai diferenciada de las tres autras que non o son las tres autras entre elas. La Constitucion montenegrina estipula que lo montenegrin se pòt escriure tant en alfabet cirillic coma en alfabet latin.
Un diasistèma e tres dialèctes[modificar | modificar la font]
Los tres grands dialèctes[modificar | modificar la font]
Lo diasistèma sèrbocroat se compausa de tres grands dialèctes, que lor nom ven de la forma que i pren l'interrogatiu "qué": lo štokavski ("qué" i se ditz što o šta), lo kajkavski (i se ditz kaj) e lo čajkavski (i se ditz čaj). La mapa o mòstra, lo štokavski es de fòrça lo mai important dels tres, que cobrís Serbia, Montenegro, Bòsnia e una brava mitat de Croàcia. Lo kajkavski es lo dialècte de la region de Zagreb, amb d'unes parlars que fan transicion amb l'eslovèn, e lo čajkavski se parla en Ístria e dins de parts de la Croàcia occidentala e de Dalmàcia (Zadar, Split).
Las tres variantas del štokavski[modificar | modificar la font]
Lo štokavski, al sieu torn, se parteja en tres grands sotadialèctes, definits segon la realizacion de la vocala jat de l'ancian eslau. Aquela vocala se pronóncia al jorn d'avuèi coma una e longa dins la màger part de Serbia: aquò's l'ekavski; je o ije (segon la sieuna plaça dins lo mot) en Croàcia, en Montenegro, al sud-oèst de Serbia e dins la màger part de Bòsnia: aquò's lo jekavski; e i dins d'unes parçans de Bòsnia e de Croàcia: aquò's l'ikavski.
Un exemple de mot dins los tres dialèctes: ekavski lep, jekavski lijep, ikavski lip ("bèl").
La mapa mòstra tanben una extension del jekavski de cap a l'oèst, al detriment de l'ikavski que lo sieu domeni s'es trobat copat en dos. Aquela extension se deu a las migracions provocadas per las invasions otomanas. Un dels dialèctes jekavskis que s'espompiguèt bravament amb aquel fenomèn de las migracions es lo d'Ercegovina orientala (cf. infra). Aquelas migracions çaquelà explican la preséncia d'una fòrta minoritat sèrba en Croàcia, mas fòrça croats an un dialècte local jekavski tanben.
Lo lexic: diferéncias dialectalas e influéncias divèrsas[modificar | modificar la font]
I a de diferéncias lexicalas dins lo domeni sèrbocroat, e al sen d'aqueste dins lo domeni štokavski, coma i n'a dins totas las lengas e subretot las qu'an pas conegut un procèssus d'estandardizacion multisecular (pensem a l'occitan "Nadal"/"Nadau" vs. "Calendas"/"Chalendas", per citar pas qu'un exemple). Pasmens, la difusion de la lenga (nòrma) sèrbocroata per l'escòla e los mèdias, ni per l'emplec de variantas diferentas dins cada republica, a difusat un neo-štokavski aplanador de fòrças diferéncias, almens iperdialectalas. De diferéncias màgers subsistisson, que los locutors i tenon fòrt e mòrt coma caracteristica de lor "varianta", e dempuèi 1991-92 de lor "lenga". Per exemple, "setmana" se ditztjedan en croat e sedmica (ceдMицa) en sèrbe, e en bosnian, "pan" se ditz kruh en croat e hleb (xлeб) en sèrbe e en bosnian, hljeb, qu'es lo meteis mot mas jos la sieuna forma jekavski. Los noms dels meses, en sèrbe e en bosnian, son los noms internacionals (januar (jaHyap), februar (фeбpyap), mart (MapT)...) e en croat son de noms eslaus autentics (siječanj, veljača, ožujak...).
Per de rasons istoricas, los parlars de Serbia e de Bòsnia an fach fòrces manlèus al turc, çò qu'es pas lo cas lo cas, solide, dels parlars de Croàcia. Maites an passat dins los estandards d'aquelas republicas, de còps que i a i an pas cap d'equivalent eslau (sèrbe kašika (kaшиka), "culhièr" vs. croat zliča), de còps que i a son de simples sinonims (ćuprija (ћyпpиja) es un autre mot per most (MocT), "pont", emplegat dins tot lo domeni del serbocroat), o pòdon tanben èsser practicament de dialectalismes: jok / jok ("non") vs. lo mot corrent ne / He).
Dialectalament, la còsta croata (region de Dalmàcia) e la de Montenegro coneisson tanben de manlèus a l'italian.
Tanben, fòrças divergéncias entre sèrbe e croat venon de las causidas diferentas davant los neologismes e la formacion dels mots scientifics e tecnics (cf. infra).
Una lenga...[modificar | modificar la font]
Abans l'esclatament de Iogoslavia en 1991-1992, se considerava que i aviá una lenga sèrbocroata unica. Dins la primièra Iogoslavia de 1918 a 1941, s'i englobava lo quite eslovèn (considerat com lo sèrbocroat parlat en Eslovènia), que lo regim comunista restabliguèt lenga ni cort ni costièr.
Fa qualques annadas, un dessenh en capèl dins un article de Le Monde fasiá dire a un estudiant: "J'étudie le serbo-croate au département des langues mortes" (Estúdii lo sèrbocroat al departament de las lengas mòrtas). Es vertat que la quasi-totalitat dels locutors se dison de lenga sèrba, croata, bosniana o montenegrina, e los establiments estrangièrs coma l'INALCO de París an renomenat lo cursus "bosnian-croat-sèrbe". Pasmens, i a encara de gent, estacats a l'anciana unitat de l'espaci iogoslau, qu'estiman mai de continuar de parlar de sèrbocroat: existís una Wikipèdia que se reclama d'aquela lenga, http://sh.wikipedia.org
... resulta d'una ideologia: Ljudevit Gaj e Vuk Karadzic...[modificar | modificar la font]
Ljudevit Gaj (1809-1872) e Vuk Stefanović Karadžić (1767-1864) son los reformators, respectivament, del croat e del sèrbe. Fins al XIXen sègle, los croats escrivián lors parlars en alfabet latin e d'un biais fonetic, los sèrbes escrivián dins una lenga sabenta, en alfabet cirillic mas amb una ortografia complicada. Ljudevit Gaj alenguèt los sieus compatriòtas a abandonar lo čajkavski e lo kajkavski e a utilizar los parlars jekavskis de Croàcia, perque aquestes pus pròches de la massa dels dialèctes sèrbocroats e tanben a causa de l'influéncia de la lenga literària jekavski de Dubrovnik. Vuk Karadžić, el, incitèt los sieus a escriure coma parlan (aquò's lo sieu famós eslogan: piši kako govoriš (пиши kako roBopиш), "escriu coma parlas"), en cirillic e d'un biais quasi fonetic. Aquelas reformas fan la lenga escricha, siá en Croàcia siá en Serbia, accessibla al pòble, e permeton l'acòrdi de Viena (1850) pel qual maites escrivans dels dos pòbles s'engatjan a escriure la meteissa lenga amb dos alfabets diferents. Lo dialècte causit es lo jekavski de l'Ercegovina orientala (cf. supra), que çaquelà Karadžić n'èra originari. Aquel acòrdi es la traduccion lingüistica de l'ideologia iogoslava que vòl unir los pòbles eslaus del sud en lucha per lor reconeissença.
Aquel acòrdi merquèt la naissença de la lenga sèrbocroata, mas cal pasmens apondre que foguèt pas jamai completament aplicat. D'un latz, los sèrbes de Serbia continuèron d'escriure en ekavski; d'un autre, i aguèt pas jamai cap trabalh per trencar las diferéncias lexicalas o morfologicas; enfin, lo problèma del vocabulari tecnic e scientific, que se pausava pas gaire en 1850, menariá de solucions diferentas pels uns e pels autres e accentuariá la diferéncia entre lo croat e lo sèrbe.
Pasmens, i aviá tre 1850 una lenga sèrbocroata prèsta a servir de lenga comuna als croats, als sèrbes, als montenegrins e als eslaus musulmans, e qualques decennis aprèp, lo grand lingüista francés A. Meillet poiriá escriure, dins l'introduccion de la sieuna Grammaire de la langue serbo-croate ("Gramatica de la lenga sèrbocroata"): "Ni per lo sieu nom doble, lo sèrbocroat designa un sol tipe de parlars e una lenga literària unica".
...amb maitas variantas oficialas...[modificar | modificar la font]
Aquela lenga unida èra pas del tot unificada. Lo "reiaume dels sèrbes, croats e eslovèns" (SHS) proclamat en 1918, sonat reiaume de Iogoslavia a partir de 1929, assagèt d'espandir la nòrma ekavski dins tot lo país, en Croàcia e dins la quita Eslovènia (que çaquelà la sieuna lenga es ekavski per sa realizacion de l'anciana vocala iat, mas clarament diferenciada del sèrbocroat). D'unes escrivans croats seguiguèron aquela tendéncia.
La Republica Federativa Socialista de Iogoslavia que s'establiguèt en 1945 aguèt una politica lingüistica plan mai egalitària: s'admetián doas grandas varietats egalas entre elas e d'amainatjaments dins cada republica. En Serbia s'escriviá en ekavski e en alfabet cirillic, mas tanben en alfabet latin (l'ekavski en alfabet latin servissiá de facto de lenga oficiala dins los documents produsits per l'Estat federal), en Croàcia e en Bòsnia, en jekavski e en alfabet latin, e en Montenegro en jekavski e en alfabet cirillic.
...dos alfabets...[modificar | modificar la font]
Un d'aqueles amainatjaments èra en efièch la libertat d'utilizar l'alfabet latin o l'alfabet cirillic. Lo cirillic l'utilizavan sustot los sèrbes e montenegrins (mas utilizavan l'alfabet latin tanben).
Certanas letras de l'alfabet cirillic existisson pas qu'en sèrbocroat, coma la ћ que nòta una "t molhada" pròcha de la que s'ausís dins d'unes parlars gascons, la j que se pronóncia coma la i de rai o la j gascona de jòc, la љ (l molhada) o la њ (n molhada). I correspondon en alfabet latin, respectivament, las letras ć e j e los digrafs lj e nj.
Cal precisar que i aviá, e i a encara, una correspondéncia exacta entre cada letra dels dols alfabets, çò que permet una transliteracion rapida e rigorosa. Per i arribar, calguèt crear de letras suplementàrias dins l'alfabet latin, amb de signes diacritics, coma la ž (que se pronóncia coma la "j" francesa e correspond a ж del cirillic), la š (ш en cirillic, se pronóncia coma "sh" del gascon), la č (ч en cirillic, se pronóncia coma "ch"), e far de la c l'equivalent de la letra cirillica ц (prononciada "ts").
Coma aquelas letras latinas novèlas èran fòrça utilas per transcriure las lengas eslavas, los eslovèns las faguèron servir tanben (a l'excepcion de ć que correspond a un fonèma qu'existís pas dins lor lenga).
...e d'actituds diferentas davant lo vocabulari scientific e tecnic[modificar | modificar la font]
Pels sèrbes, que poguèron fargar un Estat pròpri tre la primièira mitat del sègle XX, manlevar de mots estrangièrs, e particularament franceses, presentava pas cap de problèma; al contra, representava un biais de s'alonhar del passat recent otoman e de s'inserir dins la cultura europèa. Los croats, per contra, integrats dins lo grand empèri d'Àustria-Ongria que i sentissián lor identitat menaçada, faguèron la causida d'adaptar tota la terminologia ligada al vam de las sciéncias e de las tecnicas a lor lenga, en creant de mots novèls a partir de rasics eslavas. Aquelas doas causidas creèron un valat entre las doas grandas variantas del sèrbocroat, que cessèt pas jamai de s'alargar.
Atal, quand los sèrbes integravan tal qual dins lor lenga lo mot internacional per la geografia, amb l'ortografia de geografija (reorpaфиja), los croats creavan un neologisme: zemljopis, a partir de las rasics dels mots zemlja ("tèrra") e pisati ("escriure"); quand los sèrbes manlevavan lo neologisme francés avion (avion, aBиoH), los croats creavan zrakoplov, de zrak, "aire", e ploviti, "navigar".
Pasmens, la tendéncia recenta del croat es a l'acceptacion dels anglicismes ligats al monde modèrne e a las tecnologias novèlas.
En Bòsnia, i a coma en Serbia una granda acceptacion dels mots estrangièrs, mas tanben, per de rasons istoricas e culturalas (afirmacion de l'identitat majoritàriament islamica del país e de las bonas relacions passadas amb lo poder otoman), un nombre de manlèus al turc, dins l'estandard ("lenga bosniana") que las autoritats de Sarajevo assajan de metre en plaça, mai grand qu'en Serbia o, aquò se compren, qu'en Croàcia.
Totjorn a prepaus dels mots estrangièrs, lo croat e lo sèrbe divergisson per çò qu'es de l'adaptacion dels noms pròpris estrangièrs. Lo croat los intègra sens cap de modificacion ortografica: Victor Hugo, Rambouillet, Bill Clinton, Amnesty International... Los sèrbes, aplicant dins los quites noms pròpris la devisa "Piši kako govoriš" (cf. supra), escrivon eles Victor Igo (BиkTop Иro), Rambuje (PaMбyje), Bil Klinton (Бил KлиHToH), Amnesti Internešenel (AMHecTи ИHTepHeшeHeл)... Pòt susprene los estrangièrs, mas los sèrbes contunhan uèi encara de practicar sistematicament aquelas transcripcions.
Lengas e dialèctes: un exemple[modificar | modificar la font]
- parlar de Dalmàcia:
NE MOŽE NAUČIT
Netko u kinu puši u vrijeme filma. Dolazi kućepazitelj i veli mu:
- – Oprostite, al vi bi trebali znati da je u kinu zabranjeno pušiti.
- traduccion occitana:
PÒT PAS APRENE
Qualqu'un al cinèma fuma durant lo filme. Arriba lo gardian e li ditz:
- – Excusatz-me, mas deuretz saber qu'es interdich de fumar al cinèma.
- equivalent sèrbe:
-
- en alfabet latin:
NEMOŽE DA NAUČI
Neko u bioskopu puši za vreme filma. Dolazi domar i kaže mu:
- — Izvinite, ali vi biste morali da znate da je u bioskopu zabranjeno pušenje.
-
- Comentari:
L'examèn d'aqueste pichòt tèxt presenta de diferéncias foneticas, gramaticalas e lexicalas entre d'un latz lo parlar ikavski dialectal e de l'autre la nòrma ("lenga") sèrba basada sul dialècte ekavski.
-
-
- Las diferéncias foneticas: cal senhalar que i pòt aver de diferéncias foneticas que son pas notadas a l'escrich coma la plaça e la longor del ton que pòdon cambiar d'un parlar a l'autre e d'una "lenga" a l'autra. Demest las que se nòtan, d'en primièr cal citar solide vrime vs. vreme, "temps". La forma jekavski qu'es de las nòrmas ("lengas") croata, bosniana e montenegrina es vrijeme. Avèm dins aquela categoria tanben cili del ikavski e ceo qu'es ekavski ("entièr"). Lo jekavski auriá cijeli o cijeo, cf. infra.
-
Per acabar, las formas d'infinitiu naučit ("aprene"), pušit ("fumar"), znat (saber), son tanben dialectalas: son de formas amb la desinéncia de l'infinitiu -ITI apocopada, al lòc de naučiti, pušiti, znati, que son las solas formas oficialas en croat, sèrbe e bosnian.
Pasmens, aquestas formas naučiti, pušiti e znati, se tròban pas dins lo tèxte en sèrbe: veire infra, "diferéncias gramaticalas".
-
-
- Las diferéncias lexicalas: las mai evidentas son los italianismes d'aqueste dialècte de Dalmàcia, influenciat per la proximitat de la peninsula e la preséncia veniciana al cors dels sègles: skužat (de scusare) per izviniti, šjor (de signore o d'un equivalent venician) per gospodin. Se vei tanben un exemple de diferéncias dins los manlèus amb kino d'un latz, bioskop de l'autre (mas avèm vist que d'un biais general lo croat evita los manlèus).
-
Notam que lo tèxte dialectal nos porgís un emplec pronominal del numeral jedan, "un", al sens de "qualqu'un". Pasmens es benlèu una simpla question d'estille o de nivèl de lenga.
-
-
- Las diferéncias gramaticalas: lo sèrbe a consacrat coma nòrma una tendéncia plan presenta dins fòrces parlars de Serbia, qu'es de far seguir los indicators de modalizacion ("voler", "poder"...), en plaça de l'infinitiu tradicional, de la conjoncion da seguida del vèrb conjugat. Aital, ne može naučiti (He Moжe HayчиTи) a daissat la plaça dins l'usatge corrent a ne može da nauči (He Moжe дa Hayчи). Aquò explica perqué trobam pas dins los tèxtes sèrbes los equivalents estandards (naučiti (HayчиTи), pušiti (пyжиTи), znati (зHaTи)) dels dialectalismes naučit, pušit, znat...
-
Aquela construccion mena lo sèrbe a emplegar lo pronom personal subjècte dins la frasa vi biste morali da znate / Bи биcTe Mopaли дa зHaTe (" vos deuriatz saber"), çò que partvira l'òrdre del sintagma verbal (version dialectala: morali bi ste zna. Bi ste / biste (биcTe) es una diferéncia purament ortografica.
La nòrma croata a servat la construccion tradicionala amb l'infinitiu.
-
- en alfabet cirillic:
HE MOЖE ДA HAyЧИ
Heko y биockoпy пyши зa BpeMe филMa. Дoлaзи peдap и roBopи My:
- — ИзBиHиTe rocпoдиHe, aли Bи биcTe Mopaли дa зHaTe дa je y биockoпy зaбpaњeHo пyшeњe.


c: text/html

text:
Joan Francés Champolion
Joan Francés Champolion (dit "lo joen"), (Fijac, Òlt, lo 23 de deceme de 1790 - París, lo 4 de març de 1832) orientalista, erudit e filològ occitan considerat com lo fondator de l'egiptologia modèrna per'mor de s'estar escadut lo purmèr (mercés a la soa coneishença deu còpte e a ua replica de la Pèira de Roseta) a tornar léger los ieroglifs (e tanben los autes sistèmas grafics de l'antiquitat egipciana com lo ieratic e lo demotic) en bèth muishar qu'èran ua combinason de signes ideografics e fonetics.
Educacion[modificar | modificar la font]
Joan Francés Champolion que vadó a Fijac lo darrèr d'ua familha de sèt mainatges (dus deus sons hrairs que s'èran morts abans la soa neishença). A l'atge de ueit ans que's mudè a Grenòble dab lo son hrair. Hèra chin, la Campanha d'Egipte e las soas garbas iconograficas que'u marquèn e que hen germiar en lo son esperit lo gost per l'antiquitat egipciana e las lengas orientaus. Lo son hrair qu'ahortí aquera vocacion e que l'ajudè a la desvolopar. Mainatge dorèc e determinat, Champolion qu'aprengó un sarròt de lengas (enter las quaus, de segur, lo còpte) e, a l'edat de 20 ans, que mestrejava lo latin, lo grèc, l'ebrieu, lo sanscrit, l'arabi, lo siriac, lo caldèu, l'etiopian, lo persan, lo chinés, e d'autas lengas. En 1809 que vadó professor d'istòria a Grenòble. Per'mor de la soa simpatia bonapartista, que devó har un paus e exilià's a Fijac en 1816. Que tornè a Grenòble en 1817 e que s'i maridè dab Rosina Blanc, sòr de la molhèr deu son hrair.
La grana descobèrta[modificar | modificar la font]
En 1819, que comprengó en estudiar lo Libe deus Morts que lo ieratic qu'èra ua forma simplificada deus ieroglifs. Enter 1822 e 1824 que tribalhè au deschiframent de la Pèira de Roseta qui pòrta inscripcions en ieroglifs, ieratic e grèc ; qu'èra estada descobèrta per l'armada de Napoleon, e còp sec, presa peus anglés ; per'mor d'aquò, Champolion que tribalhè sus ua replica. Los punts de partida de la soa descobèrta que son expausats dens la soa Letra au Sénher Dassier relativa aus ieroglifs fonetics. A despart de las soas immensas coneishenças filologicas, Champolion que sabó avià's de plan e causir los bons sendèrs de recèrca com, lo de la tèsi segon la quau los ieroglifs n'èran pas un sistèma purament ideografic (com lo chinés) ni purament fonetic (com lo noste) mes los dus au còp. Dab aquera purmèra ipotèsi (qui n'èra pas partatjada peus sons malurós competitors com l'anglés Thomas Young) Champolion qu'arremarquè que lo tèxte grèc e parlava deus monarcas Cleopatra e Ptolemèu. De mei, lo tèxte egipcian que muishava duas menas diferentas de cartochas.
La soa dusau ipotèsi que ho alavetz que lo cartocha èra lo signe determinatiu (qu'ei a díser, ideografic) per definir ua paraula com estant un nom reiau. Com aqueths dus noms reiaus e partatjan las letras P, T e L, que las cerquè e las trobè. Qu'avèva començat d'arrevirar e la soa erudicion que hasó la rèsta. Adarron qu'apliquè la medisha tecnica a la Lista deu Reis de Turin entà enriquir lo son alfabet. Lo son tribalh que'u miè tà la redaccion d'ua Gramatica Egipciana (véder lo ligam externe juson). Qu'ei coneguda l'anecdòta segon la quau, de descobrir quin deschifrar los ieroglifs, e's seré estavanit d'emocion.
Las recèrcas seguentas[modificar | modificar la font]
Que ho conservator de las Antiquitats egipcianas deu Lovre e que i apielè las purmèras colleccions en demandar fons a Loís XVIII e Carles X. Qu'adobè lo projècte de har arrecotir l'obelisc de la Plaça de la Concòrdia entà París, çò qui's comencè peu son despart de Loxòr en 1831 e la soa quilhada en 1833. Enter 1828 e 1830 que podó fin finala viatjar en Egipte, dab lo son disciple Ippolito Rosellini, mercés a l'ajuda economica de Carles X e deu duc de Toscana Leopòld II. Per'mor d'aquò lo periple qu'ei brembat com l'Expedicion Francotoscana. Rosellini publicore en italian los dessenhs e las nòtas deu son mèste dens Monumenti dell'Egitto e della Nubia. Champolion qu'i hascó aquesidas arqueologicas, e que'u dè lo parat d'i estudiar mantun texts gravats suus monuments egipcians. Mercès aus sons tribalhs enlugarnants, au son retorn, que ho nomat professor d'egiptologia au Collègi de França e membre de l'Acadèmia de las Inscripcions e Bèras letras.
Qu'ei sepelit au cemitèri deu Père Lachaise.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fourches
Fourches es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Extrach de Modèl:Labor[2] : Modèl:Cita blòc
Extrait de [3] :
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ Veire tèxt intégral sus Ligam Modèl:Web
- ↑ Voir texte intégral sur Historique (site non officiel de Fourches)


text:
Nèu
La nèu (var. nhèu), sira en auvernhat es una precipitacion d'aiga jos la forma d'una multitud de pichons cristals de glaç nomenats borrilhs de nèu. De composicion granulara, ten una estructura suava e leugièra, quand es pas compactada per la pression. Generalament la nèu se forma per sublimacion d'aiga dins los jaces nauts de l'atmosfèra a una temperatura inferiora a 0 °C. La casuda de precipitacions jos forma de nèu se nomena nevada.
L'ocurréncia, la quantitat e l'intensitat de las nevadas depend entre autres factors, de la latitud, de l'altitud, de la distància de la mar e de la sason de l'annada.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
167
Fernand Moucadeau countaire.
La Floro de Vaucluso
Tradicioun de Calèndo
Armana
Arle de Miquèu Bonnefoy
Plueio d’Estello
Conte e danso de Prouvènço
La museto
167
L’aubre que voulié voula!
Ensignadou
Nòstis emissioun
Prouvèrbi
Made in France
Editouriau
Bono annado 2012
L’atualita en image.
L’Evenamen
Priéureta i marcat loucau
De voues se soun amoussado
Sabino Barnicaud, Janeto Guieu,
Reinié Auberge, Marìo Mourier
Estage de prouvençau
Li chaine-pougnènt
La Floro de Vaucluso
Counsulto dis Assouciacioun Parlaren.
Federacioun Parlaren en Vaucluso
Parlaren Lou Tor
Parlaren Païs de Seloun
Parlaren Gardano
Parlaren Mountèu
Tradicioun de Calèndo
Armana
Pantai d’un Nouvè dóu futur
Musico Tradiciounalo
Genevivo Pinet-Roux.
Arle de Miquèu Bonnefoy
Marsiho 2013
Printèms prouvençau
Councours di Jouine 2012
Prouvèrbi toucant lou bestiàri
Plueio d’Estello
Pastouralo
Manifestacioun prouvençalo.
Darniero minuto
La plumo es à nòsti legèire.
Espacejado dóu barrulaire à velò
Nemausus : vesito de Nime la roumano
La «Vièio» de l’Estang dóu Pounènt
Lis ourtoulan
Francés Jouve
Ma titèi
Sant Gènt patroun de la Prouvènço
Vièi Avignoun : Guingueto e cabanoun
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Conte e danso de Prouvènço
La museto
L’aubre que voulié voula!
À Barbentano i’a un gènt parèu, Enri Agresti e sa dono Isabello, que se soun afouga pèr un conte de la Vaudoustenco Paola Neyroz. À pèr titre, en francés, L’arbre qui voulait voler. Se soun di de lou publica e de lou faire ausi dins lou mai poussible de lengo dóu mounde pèr empura l’amista entre li pople en creant uno couleicioun de librihoun L‘arbre aux langues.
Es ansin que pareiguèron li versioun en italian, francés, francò-prouvençau, prouvençau (Abriéu de 2008), tisch e töitschu (dos lengo walser de la Vau d’Oste), gaëli, e tamahak (la lengo di Touarèg) (Mars de 2011) emé coume titre Acak wayaran ediged.
Es à Barbentano, bèn segur, en coumuno, que fuguè presentado la versioun prouvençalo, emé coume disèire dóu tèste qu’avié revira dóu francés à la lengo nostro, noste grand e vièi ami Fernand Moucadeau, pastouralié de trìo e sòci de la colo de redacioun di Nouvello.
Vuei, Enri Agresti nous porge un doucumen ufanous : es un filme, qu’a realisa e enregistra sus DVD, emé Fernand, au siéu, que legis lou tèste prouvençau.
Es un chale de l’escouta, tant Fernand mestrejo soun prouvençau roudanen dóu brès. Fau l’entèndre parla de sis óulivié e dóu Rose gros de 1935 quouro, emé si gènt, restavo dins un mas en plano e que falié ana se prouvesi en batèu enjusqu’à Barbentano, lou vilage estènt quiha sus uno colo. De l’ausi dire L’aubre que voulié voula es uno óucasioun unico de se bagna dins la lengo de Frederi Mistral, un parla poupulàri sèmpre bèn vivènt, simple, councrèt, pasta de l’èime dóu païs nostre. Sian dins l’oustau de Fernand, lou tèste se debano emé lou tèms que fugis.
L’aubre que voulié voula es l’istòri d’un agroufiounié (lou tèste dis cereisié) que voudrié s’envoula emé la farandoulo urouso di parpaioun vers aquélis ourizount blaven simbole de bonur e de liberta...Es-ti que i’arrivara? La responso s’atrovo dins lou dire de Fernand Moucadeau emé lou darnié pica dóu reloge e uno tubèio bluio e griso que s’envolo dins un cèu d’autouno.
Vous recoumande aquest DVD e tambèn lou librihoun bèn ilustra que l’acoumpagno. Es uno bello leiçoun de prouvençau que fau pas manca. D’autant que lou conte, L’aubre que voulié voula, es uno istòri en foro de noste tèms e dóu mounde de fadòli ounte vivèn!
Gramaci Paola Neyroz, Enri e Isabello Agresti e lis Edicioun Major pèr aqueste presènt dóu bout de l’An 2011.
28300


text:
Ouarville
Ouarville es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ouarville Es un vilatge typiquement beauceron, situat a 14 km al nòrd-es de Voves, 12 km al sud de Auneau e aperaquí 1 500 m de l'anciana via romaine de Chartres a Sentit dich "Camin de sant Mathurin". La rota nacionala 154 passa a 8 km del vilatge e la linha camin de fèrre París - Tors via Châteaudun e Vendôme a 5 km al nòrd-oèst.
Ouarville est un village typiquement beauceron, situé à 14 km au nord-est de Voves, 12 km au sud d'Auneau et environ 1 500 m de l'ancienne voie romaine de Chartres à Sens dite "Chemin de saint Mathurin". La route nationale 154 passe à 8 km du village et la ligne chemin de fer Paris - Tours via Châteaudun et Vendôme à 5 km au nord-ouest.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Jacques Pierre Brissot es nascut l'an 1754 a Ouarville[ref. necessària], masatge caseriu de Lèves e pas a Ouarville costat de Voves. A #èsser guillotiné l'an 1793
Jacques Pierre Brissot est né en 1754 à Ouarville[ref. necessària], hameau de Lèves et non à Ouarville canton de Voves. Il a été guillotiné en 1793


text:
Addis Abeba
Addis Abeba (en Amharic አዲስ አበባ, Āddīs Ābebā "flor novèla"; en Oromo Finfinne), es la capitala d'Etiopia e de l'Union Africana. Addis Abeba ten a l'encòp l'estatut de ciutat e lo d'un estat. La ciutat albèrga mai de 80 nacionalitats e 80 lengas, e de comunautats crestiana, musulmana, e josieva. La ciutat es localizada a 9,03° Nòrd e 38,74° Èst. Son punt pus bas, a l'entorn de l'Aeropòrt Internacional Bole, es a 2326 m en dessús del nivèl de la mar dins la periferia sud, mas la vila atenh mai de 3000 m dins las Montanhas Entoto al nòrd.
Lo site foguèt causit per l'emperairitz Taytu Betul e la ciutat foguèt fondada en 1886 per son marit, l'emperaire Menelik II, e ten ara una populacion d'aperaquí quatre milions, e un taus de creissença annala de uèit del cent.
La ciutat s'espandís al pè del Mont Entoto, e albèrga l'Universitat d'Addis Ababa ancianament coneguda coma Universitat Haile Selassie I, del nom de l'ancian emperaire d'Etiopia.


text:
Aigla
Una Aigla (var. agla) es comunament lo nom vernacular donat a de grands aucèls rapaces planaires diurnes. Totes apartienon a la famillha dels Accipitridae. Qualques espècias son apagada.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo nom ven del latin aquila que designa ara le genre biologic
Caracteristica[modificar | modificar la font]
Las aiglas son de grands rapaces planaires diurnes am qu'emigran fòrça, çò que los distria dels Falconidae (falcons, esparvièrs). Son mai grandas que las busas e ont de tarsas amb plumas.
Los aiglas possedisson de grandas arpias per sasir lor presas e de patas posereosa. An tanben una vista aguda lor permetant de localizar la presa de luènh.
Lista d'aiglas[modificar | modificar la font]
- Aigla cridarèla
- Aigla comuna
- Aigla iberica
- Aigla imperiala
- Aigla reiala
- Aigla botada
- Aigla deis estèpas
Aiglas dins la cultura[modificar | modificar la font]
Simbolisme[modificar | modificar la font]
L'aigla es lo simbòl de fòrça organismes e nacions. Representa las idèas de beutat, de força e de prestigi. Los Romans l'utilizavan coma emblèma per lors armadas.
L'aigla, capabla de s'auçar al dessús dels nívols e de fixar lo solelh, es universalament considerada coma un simbòl a l'encòp celèst e solar.
Es dins l'antiquitat classica, l'aucèl de Zèus, e qu'aquel podava s'indentificar al quite aucèl; son ròtle de rei del cèl es tanben explicita pels chamans siberians. Son identificacion al solelh, font e rai de la lutz, es subretot pels Amerindians que, portant de plumas d'aigla, s'identifiquèron a aquel rai. Las plumas e lo fuilet en òs d'aigla son utilizats dins la dança qu'agacha lo solelh. Meteissa identificacion pels Astècs, e tanben al Japon : lo « Kami » que lo messatgièr o lo supòrt es un aigla es nomenat Aigla del solelh celèst. En Grècia, las aiglas partidas del tèrme del mond, s'arrèston, çò dichà, a la verticala de l'Omphalos de Dèlfes: atal seguisson lo camin del solelh, de l'auçada al zenit, que correspond amb l'axe del mond.
L'aigla fixant lo solelh, es tanben lo simbòl de la percepcion dirècta de la lutz intellectiva. Angelus Silesius escriguèt « L'aigla agacha sens paur lo solelh en fàcia; e tu l'esplendor eternala, se ton còr es pur ». Simbolisme de contemplacion que liga l'atribucion de l'aigla a sant Joan e a son evangili. Qualques òbras d'art del Edat Mejana l'identifican al quita Crist, que significa l'Ascension e a vegada la Reailtat. Aquela segonda interpretacion es una transposicion del simbòl roman de l'Empèri. Los psaumes ne fan un simbòl de regeneracion esperitala, coma lo fènix.
Lo simbòl de l'aigla a tanben un aspècte malefic. La capvirada del simbòl de Crist ne fa un imatge de l'Antecrist: l'aigla es lo rapaç crudel, la raubadora. Es tanben a vegadas simbòl d'orgulh e d'opression (aquò es ligat al poder imperial). Es la perversion de son poder.
Iconografia[modificar | modificar la font]
Dans l'art[modificar | modificar la font]
L'aigla apareis sovent dins las arts plasticas. Dins l'art grècoroman, es un dels atributs de Jupitèr, que prenguèt sa forma per raubar Ganimèda, e apareis dins las representacions de Prometèu suppliciat. Dins l'iconografia crestiana, es lo simbòl o l'atribut de Sant Joan Evangelista (d'escai l'Aigla de Patmos).[1]. L'aigla en efècte s'ataca a las sèrps, simbòl du mal dempuèi lo primièr Libre biblic: la Genèsi; s'auça dins los nauts del cèl coma lo Crist al moment de l'ascension. L'aigla es tanben l'emblèma de las legions romanas, utilizat per Napoleon que ne faguèt un simbòl imperial.
En eraldica[modificar | modificar la font]
L'aigla se trapa dins los escuts de fòrça païses, coma aquela d'Alemanha, de Mexic, d'Egipte, d'Albania, de Polonha o d'Àustria.
L'« aigla » qu'es lo simbòl american es en fach un pigarg, o aigla pescadora: lo Pigarg de cap blanc.
-
Vexillum amb l'aigla e l'acronim de l'Empèri roman
-
Raube de Ganimèda, Miquèl Àngel
-
Aigla de sant Joan l'evangelista, St.Georg in Taisten
-
Bartolomeo Pinelli, L'Aiglon, 1811
-
L'« Aigla » american (cartèl ,1941).


text:
Piramida
Una piramida es un polièdre format per una basa que pòt èsser quin que siá tipe de poligòn e tres o mai fàcias que son triangles amb un vertèx comun.
Se s'indica pas lo contrari, se compren que la basa es un carrat. Lo tetraèdre regular, un dels solids platonics, es una piramida triangulara.
Lo volum d'una piramida es , onte A es l'aira de la basa e h la nautor dempuèi de la basa fins al vertèx superior.
Piramidas amb de fàcias poligonalas[modificar | modificar la font]
Se totas las fàcias son de poligòns regulars, la basa de la piramida pòt èsser un poligòn regular de 3, 4 o 5 costats:
Lo centre geometric d'una piramida carrada es localizat sur l'axe de simetria, a un quart de la basa cap al vertèx.


text:
Sant-Tewiniav
Sant-Tewiniav en breton ( Saint-Uniac en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La parròquia de Sant-Uniac, enclavée en lo évêché de Sant-Malo fasiá partida del doyenné de Bobital en levant del évêché de Dòl e èra jol vocable de sant Uniac.
La paroisse de Saint-Uniac, enclavée dans l'Sant-Maloù faisait partie du doyenné de Bobital relevant de l'évêché de Dol et était sous le vocable de saint Uniac.


text:
Déville-lès-Rouen
Déville-lès-Rouen es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Fa partida de la banlèga de Roan. La municipalitat a traversat pel Cailly.
Elle fait partie de la banlieue de Rouen. La commune est traversée par le Cailly.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de Déville-las-Roan a #èsser escricha per l'istorian rouennais Robert Eude #qu'a egalament diboishat lo sieu blason. Una pichona carrièra pòrta lo sieu nom uèi.
L'histoire de Déville-les-Rouen a été écrite par l'historien rouennais Robert Eude qui a également dessiné son blason. Une petite rue porte son nom aujourd'hui.


text:
Lo Borgés gentiu
Lo Borgés gentiu (en francés Le Bourgeois gentilhomme) qu'ei ua comedia-balleti en 5 actes en pròsa e en vers de Molière (peu tèxte) dab musica de Jean-Baptiste Lully e balletis de Pierre Beauchamp. Que ho estreat lo 14 d'octobre de 1670 ens lo castèth de Chambord.
Personatges[modificar | modificar la font]
- Monsieur Jourdain : borgés qui vòu gahar l'anar d'un aristocrata.
- Madame Jourdain : molher de Monsieur Jourdain.
- Lucile : hilha de Monsieur Jourdain.
- Nicole : serviciala.
- Cleonte : aimador de Dorimène.
- Covielle : vailet.
- Dorante : intrigant.
- Dorimène : veusa.
- Mèste de musica.
- Mèste d'armas.
Intriga[modificar | modificar la font]
Monsieur Jourdain qu'ei un borgés qui vòu aquerir mercés aus sons denèrs, l'anar d'un aristocrata e, per aquò, qu'ensaja d'apréner las letras, la filosofia, l'escrima, de vestí's de com cau e de sedusir ua dauna de qualitat, Dorimène. L'aimador d'aquesta, Cleonte, que's perpausa d'espleitar economicament la naïvetat de Monsieur Jourdain.


text:
J. M. Barrie
Sir James Matthew Barrie, pus conegut jos la signatura de J. M. Barrie (Kirriemuir, lo 9 de mai de 1860 - Londres, lo 19 de junh de 1937) foguèt un escrivan e dramaturg escocés, celèbre per aver creat lo personatge de Peter Pan. Foguèt tanben un amic d'Arthur Conan Doyle.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Nascut le 9 de mai de 1860, a Kirriemuir, a Angus (Escòcia), èra lo noven enfant, e lo tresen dròlle, d'un coble format per David e Margaret Barrie, nascuda Ogilvy.
Son paire èra un obrièr teisseire. Sa maire èra una femna fòrta e intelligenta, qu'aguèt una importància capitala dins sa vida. Primièr li balhèt lo gost de la ficcion en li legissent d'istòrias, subretot aquelas de Stevenson (Escocés tanben), que venerava.
Lo filh preferit de sa maire, David, moriguèt quand aviá tretze ans. Lo pichon Jimmy (diminutiu de James) ensajava de lo remplaçar dins lo còr de la maire, fins a se vestir coma lo defunt per s'identificar a aquest. L'enfança de J. M. Barrie foguèt pas urosa. Cresquèt sus una falha. Tota sa vida, ensagèt de ganhar l'amor de sa maire, mas jamai capitèt pas vertadièrament. Se balhèt la mission de consolar sa maire d'aquela perduda e afirmèt, pus tard, que son enveja d'escriure veniá d'aquò. E puèi se tròba totjorn un personatge nomenat Dàvid dins son òbra e mai d'un fantaumas… J. M. Barrie aprenguèt dins d'escòlas de Glasgow, Forfar e Dumfries. En 1887, dintrèt a l'Universitat d'Edimborg, ont capitèt una d'una mestriá. Trabalhèt coma jornalista per lo Nottingham abans de s'installar a Londres, independent, en 1885.
Esposèt en 1894 l'actritz Mary Ansell, mas foguèron pas uroses. Sens enfant, divorcièron (en 1909) sus la demanda d'aquela (qu'aviá un aimant), e Barrie capitèt pas s'opausar, malgrat totas sas temptativas. J. M. Barrie èra un òme menut, linge e petit. Se remarcava son anar quasi enfantin, tal coma son eròi Peter que voliá pas créisser...
Aguèt pas d'enfants mas s'ocupèt, aprèp que venguèron orfanèls, dels dròlles de la familha Llewelyn Davies (Cf. infra).
Recebèt las onors — un titre de Baronnet en 1913, l'Òrdre del Merite en 1922 e lo rectorat de l'Universitat de St. Andrews, ont faguèt una emocionanta allocucion (Coratge, 1922), puèi las foncions de cancelièr de l'Universitat d'Edimborg.
Barrie moriguèt d'una pneumonia lo 19 de junh de 1937. Es enterrat dins lo cementèri de Kirriemuir, ont nasquèt, al costat de sos paires, fraires e sòrres. Son ostal nadal, al 4 Brechin Road, es transformat en musèu pel National Trust for Scotland.
Tutor dels filhs Llewelyn Davies[modificar | modificar la font]
Foguèt un amic intim de la familha Llewelyn Davies — subretot dels filhs, que li inspirèron los personatges de Peter Pan, e per los que foguèt « l'oncle Jim ». Cultivèt una amistat ambigúa mas respectuosa amb Sylvia Llewelyn Davies, la maire.
Quand Arthur Llewelyn Davies moriguèt en 1907, Barrie venguèt pus implicat amb los Davies, lor fornissent un sosten financièr, los revenguts de sa pèça Peter Pan e d'autres trabalhs, satisfasent largament als besonhs de subsisténcia e d'educacion pels enfants. Prepausèt a Sylvia de la maridar, aquela refusèt.
Sylvia moriguèt en 1910, demandant que James Matthew Barrie siá l'administrator e lo protector dels seus filhs, amb la seuna maire Emma, lo seu fraire Guy Du Maurier e lo fraire d'Arthur, Compton. S'ocupèt doncas dels dròlles pendent lor enfança e lor adolescéncia, venguèt lor tutor e tractèt sos pupillas George, Jack, Peter, Michael e Nicholas coma los seus filhs.
Dos dels enfants coneguèron un destin tragic que toquèt Barrie fòrça prigondament. George foguèt tuat en 1915 pendent la Primièra Guèrra Mondiala ; Michael, amb qui Barrie correspondèt quotidiana fins a l'universitat, ont se neguèt en 1921 amb son amic Rupert Buxton, a Sandford Lock prèp d'Oxford, gaireben un mes abans son 21en aniversari.
Peter venguèt editor (Peter Davies Publishing). Mas, aprèp una grèva depression nerviosa, se suicidèt dins lo mètro a la station Sloane Square a Londres, lo 5 d'abril de 1960 a 63 ans.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Òbras[modificar | modificar la font]
- Bandolero, the bandit
- Caught napping
- Auld Licht Idylls
- Better dead
- When a man’s single
- A window in the Thrums
- An Edinburgh eleven
- My Lady Nicotine
- The Little Minister
- Ibsen’s ghost
- Richard Savage
- A holiday in bed / Life in a country manse
- Walker
- Jane Annie
- Two of them
- Tillyloss scandal
- A lady's shoe
- Becky Sharp
- Professor's love story
- The Sabbath day
- Sentimental Tommy
- Margaret Ogilvy
- Tommy and Grizel
- A platonic friendship
- An auld licht manse
- The Allahakbarries book
- The wedding guest
- Quality street
- The little white bird
- The admirable Crichton
- Little Mary
- Peter Pan or the boy who would not grow up
- Pantaloon
- Alice sit-by-the-fire
- Josephine
- Punch
- Peter Pan in Kensington Gardens
- What every woman knows
- When Wendy grew up : an afterthought
- George Meredith
- Old friends
- A slice of life
- The twelve-pound look
- Peter and Wendy
- Rosalind
- The dramatist get what they want
- The will
- The adored one
- Half Hours
- Der tag
- Rosy rapture, the pride of the beauty chorus
- The fatal typist
- The new world
- Kiss for Cinderella
- The real thing at least
- Irene Vanbrugh’s pantomine
- Shakespeare’s legacy
- Dear Brutus
- The Old Lady Shows Her Medals
- Reconstructing the crime
- Who was Sarah Findlay ?
- A well-remembered voice
- Echoes of the War
- The truth about the russian dancers
- Mary Rose
- Shall We Joint The Ladies ?
- Neil and the Tintinnabulum
- Representative plays
- Barbara’s wedding
- The plays of J.M. Barrie
- Farewell Miss Julie Logan : A Wintry Tale
- The Boy David - A Play In Three Acts
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) sirjmbarrie.com Tot o gaireben su Barrie
- (fr) Roses de décembre, pagina d'una amorosa de Barrie
- (en) Lo site d'Andrew Birkin, un dels sites pus complèts e pus rics
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Andrew Birkin, Lost boys
- Herbert Garland, A bibliography of Sir James Matthew Barrie
- Denis Mackail, The story of J.M. Barrie
- J.A. Hammerton, Barrie : The Story of a Genius
- Patrick Chalmers, The Barrie Inspiration
- Kathleen Kelley-Lainé, Peter Pan ou l'enfant triste


text:
La Paz
La Paz es la capitala administrativa de Bolívia, e tanben la capitala del departament de La Paz. Segon lo recensament de 2001, la vila de La Paz aviá una populacion de près d'un milion d'abitants, que pujavan a mai d'un milion e mièg per l'aglomeracion urbana. La Paz es situat dins una depression jos un altiplan, a una altitud de 3.600 mètres, près del riu de La Paz. Amont del plan i a la vila d'El Alto, ont se situa l'aeropòrt internacional.
Istòria[modificar | modificar la font]
Fondada en 1548 per Alonso de Mendoza subre un ancian poblamment amerindian nomenat Chuquiago, lo nom entièr de la vila foguèt, originalament, Nuestra Señora de La Paz. Aquel nom commemorava lo restabliment de la patz après l'insurreccion de Gonzalo Pizarro e los sieus companhs conquistadors, dos ans abans, contra Blasco Núñez Vela, lo primièr vicerei de Peró. En 1825, après la victòria decisiva dels republicans a Ayacucho sus l' armada espanhòla pendent las Guèrras d'Independéncia Sud-Americanas, lo nom complet de la vila se cambièt per se sonar La Paz de Ayacucho.
En 1898, La Paz foguèt convertit de facto en sèti del govèrn nacional, mentre que Sucre contunhava pas que coma capitala nominala. Aquel cambiament rebatiá lo passatge d'una economia basada sul sector minièr de l'argent de Potosí, esplechadas fins a l'agotament, a una mina nòva d'estanh près d'Oruro, e èra tanben lo reflèxe dels cambiaments derivats de la distribucion del poder economic e politic entre los desparièrs elèits nacionals.


text:
British Museum
Lo British Museum de Londres, Anglatèrra, qu'ei uns deus musèus màgers de deus mei ancians deu monde.
Que ho fondat a partir de 1753 dab la colleccion personau de Sir Hans Sloane e qu'aubrí las soas pòrtas au public lo 15 de genèr de 1759. Desempuish la soa fondacion qu'ostenda divèrsas colleccions. En 1963 que desseparè de la soa colleccion de sciéncias naturaus a l'escadença de la fondacion: Natural History Museum.
L'entrada deu British Museum qu'ei a gratis en las causas que son gaireben tostemps estadas atau.
Enter las òbras famosas qui i son expausadas que cau mentàver: la colleccion d'antiquitat egipciana (dab, notament, la Pèira de Roseta - descobèrta per las tropas de Napoleon - las momias e l'estatua de bronze de la divessa Bastet coneguda com lo gat de Gayer-Anderson) e la frisa deu Partenon (reclamada per Grècia).
Galeria[modificar | modificar la font]
-
-
-
Frisa deu Partenon
-


text:
Pènis
Lo pènis (o la verga) es un organ extèrne de l'aparelh reproductor masculin, pròpri de totes los mamifèrs e de qualques autres animals, tant vertebrats coma invertebrats.
En occitan, òm pòt nomenar lo pènis de mantun biais diferent: es tractat de denominacions popularas, coma quica, quiqueta, espargue, bica, porre, riuchiuchiu, vièt (var. vièch), pira, teca, etc.
L'anatomia del pènis uman se distinguís de la del pènis dels autres mamifèrs per l'abséncia de baculum, un òs que servís a quilhar lo pènis abans l'acte de copulacion. Los còrs caunuts del pènis uman se gòrgan de sang per aténher l'ereccion. L'òme pòt pas retractar son pènis dins son còrs. Lo pènis uman es un pauc mai important, relativament a la massa corporala, que lo dels autres mamifèrs.
Lo pènis uman se constituís de tres colcas de teissut :
- los dos còrs canuts (corpora cavernosa penis), e
- lo còrs esponjós (corpus spongiosum penis) sos eles.
Lo cap distal del còrs esponjós alargat e coniform constituís lo gland del pènis (glans penis).
La talha mejana del pènis uman es d'environ 15 centimètres pendent l'ereccion totala, mas aquela talha coneis d'importantas variacions entre los òmes : pòt mesurar mens de 8 centimètres o aténher mai de 20 centimètres. La talha del pènis al repaus es tanben plan variabla (4 centimètres a 12 centimètres) e permet pas de prejutjar de la talha del pènis en ereccion.
Le cap del pènis, lo gland (pop. e vulg. la hava (en gascon), la fava endacòm mai, es la principala zona erogena dels òmes. L'acoblament se realisa per l'introduccion del pènis en ereccion dins la vagina de la femna, e en aumentant l'excitacion sexuela per dels movements fins a l'ejaculacion.
L'insercion del pènis dins l'anús dels autres es la sodomia. L'excitacion de son pròpri pènis, o del pènis dels autres, a l'ajuda de las mans es la masturbacion. L'excitacion del pènis dels autres amb la boca es la felacion.


text:
Chile
Chile es un estat d'America del Sud que confronta Peró al nòrd, Bolívia al nòrd-èst e Argentina a l'èst. Al sud e a l'oèst es bordat per l'ocean Pacific.
Sa capitala es Santiago.
Lo gentilici es chilen -a (o chilian -a).
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1531 los espanhòls prenguèron lo contraròtle del govèrn central de l'Empèri Inca (l'actual Peró) e a comptar d'aquel fach comencèron de campanhas per prene lo contraròtle dels territòris al sud de l'Empèri.
Un dels primièrs conquistaires espanhòls foguèt Diego d'Almagro, aquel qu'en 1535 dirigiguèt una expedicion cap al sud dempuèi Peró, après de bregas territorialas amb Francisco Pizarro. Almagro es considerat per èsser lo "descobraire de Chile", malgrat que ja abans lo territòri foguesse abitat. Malgrat aiçò, daissèt pas cap de senhal perdurable sul territòri, e doncas foguèt pas abans lo viatge de Pedro de Valdivia 1540-1541 que s'i establiguèt una preséncia permanenta espanhòla. De camin cap al sud, après de traversar lo desèrt d'Atacama, Valdivia i fondèt una seria d'establiments: lo primièr e mai important, lo 12 de febrièr de 1541, foguèt Santiago de la Nueva Extremadura -la futura Santiago- al pè de la sèrra de Santa Lucia.
Valdivia se conformèt pas amb las magras riquesas obtengudas fins alavetz e decidiguèt una campanha militar cap als territòris situats mai al sud, ont trobèt la mòrt. Aquela campanha venguèt la Guèrra d'Arauco, que Alonso d'Ercilla relatarà magistralament dins la siá òbra "L'Araucana" (1576). La guèrra se va perlongar fins a 1609, quand Felip III e los cacics maputxes celèbran lo Parlament de Quilín que lo primièr reconeis en el als segond una ambigua autonomia coma nacion dins lo Reialme de Chile. Periodicament, dempuèi alavetz, cada nòu governador chilen designat pel rei celebrava aqueles « Parlaments », que cercavan de resòlvre las diferéncias entre las doas parts e esperlongar la patz, en fixant lo riu Biobío coma limit natural dels dos territòris, una zòna encara coneguda coma "La Frontièra". Aquel sistèma perdurarà fins a las guèrras que, al sègle XIX, opausèron los estats chilen e l'argentin, ja liures de la dominacion espanhòla, procèssus que culmina amb la Pacificacion d'Araucania en 1881.
Chile foguèt una colònia espanhòla fins a la fin del decènni de 1810. Dempuèi l'independéncia, Chile a ensajat d'establir un sistèma democratic en divèrses còps, mas coneguèt de periòdes que foguèron interromputs per d'accions de fòrça. Lo mai long e recent foguèt lo Govèrn Militar de Pinochet, qu'empleguèt la tortura e tuèt de milièrs de ciutadans, dempuèi 1973 fins a 1990, an que se restaurèron las libertats e d'institucions democraticas. En octòbre de 1972 Salvador Allende nomenèt comandant en cap de l'armada Augusto Pinochet, lo substituent al General Carlos Prats qu'èra anat al Ministèri de l'Interior. Quand Prats demissionèt, lo 25 d'agost de 1973, Pinochet venguèt comandant en cap de l'armada. Setze jorns après, traïguèt lo govèrn d'Allende, que se retrencarà al palais de la Moneda, e se voldrà pas rendre. Après lo bombardament del palais per l'aviacion, sembla qu'Allende se suicidèt amb un fusilh Ak-13 que li aviá ofèrt Fidel Castro.
De veire: lista dels presidents de Chile.
Politica[modificar | modificar la font]
La Republica de Chile es un estat unitari presidencial, lo govèrn que n'es integrat per divèrsas institucions autonòmas segon un esquèma constitucional que determina lors foncions e de competéncias, que diferís de la doctrina tradicionala de la separacion de poders. La constitucion de Chile foguèt aprovada lo 11 de setembre de 1980 e dintrèt en vigor lo 11 de març de 1981; es estat reformada divèrses còps, una de las mai importantas, la reforma del 26 d'agost de 2005 que cambièt qualques aspèctes formals de la democracia chilena, mas pas las basas fondamentalas de l'Estat.
Lo poder executiu, nomenat lo "govèrn e l'administracion publica" es dirigit pel president de la republica, cap d'Estat e cap de govèrn. Dempuèi 2010, aquela carga es ocupada per Sebastián Piñera, membre del partit Renovación Nacional. Lo president es elegit per sufragi universal dirècte per un periòde de quatre ans sens la possibilitat de reeleccion immediata. Lo President designa los ministres d'Estat, los intendents, encargats del govèrn de caduna de las regions qu'intègran l'Estat, los governadors de las províncias.
Lo poder judiciari es constituit per de tribunals autonòms e independents; la Cort Suprèma de Justícia n'es l'institucion mai nauta. I a un Tribunal Constitucional, autonòm e independent, encargat de la constitucionalitat dels projèctes de lei e los decrèts.
Lo poder legislatiu es exercit pel President de la Republica e a l'encòp pel Congrès Nacional, bicameral, integrat per:
- lo Senat, constituit per 38 senadors elegits per votacion populara, per un mandat de uèch ans, amb la possibilitat de reeleccion. Cada circonscripcion elegís dos senadors; cada quatre ans se renovèla la mitat de la cambra en las eleccions regularas.
- La Cambra de Deputats, constituida per 120 membres elegits per vòte popular per un mandat de quatre ans, amb la possibilitat de reeleccion en lors districtes; cada districte elegís dos deputats; la cambra se renovèla totalament cada quatre ans.
Las eleccions parlamentàrias fan usatge del sistèma binominal, causa que permet l'establiment de dos blòcs politicament majoritaris, actualament lo de la Renovación Nacional, e exclutz los partits politics minoritaris. Aquel sistèma foguèt instaurat en la constitucion de 1980.
Geografia[modificar | modificar la font]
Los païsatges e los climas de Chile son variats :
- al nòrd, lo desèrt d'Atacama,
- a l'èst, las nautas montanhas dels Andes,
- al centre-nòrd e sul litoral, de regions de clima mediterranèu,
- al centre-sud, de regions de clima temperat,
- a l'extrèm sud, de regions de glacièrs.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Chile.
Cultura[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Roussillon
Roussillon en arpitan (Roussillon en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Roussillon A situat a équidistance (55km) de Lion e de Valéncia e a qualques quilomètres del departament de la Loire.
Cal saber #que i a 4 comunas #que se tòcan e #que foncionan fòrça sovent amassa : Sant-Maurici-l'Exili, Lo Peatge-de-Roussillon, Roussillon e Salaise-sus-Sanne ; aquel amassa representa una populacion approximative de 25 000 abitants. Mas ela tanben lo centre del airal urban de Roussillon
Roussillon est située à équidistance (55km) de Lyon et de Valence et à quelques kilomètres du département de la Loire.
Il faut savoir qu'il y a 4 communes qui se touchent et qui fonctionnent très souvent ensemble : Saint-Maurice-l'Exil, Le Péage-de-Roussillon, Roussillon et Salaise-sur-Sanne ; cet ensemble représente une population approximative de 25 000 habitants. Mais elle aussi le centre de l'aire urbaine de Roussillon
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquela tèrra #èsser un comtat apertenent a una branca bâtarde de la ostal capétienne de Borbó sortida de [[Charles Ier de Borbó|Charles Sègle I de Borbó]], fils de [[Jean Ier de Borbó|Jean Sègle I]], pòrti de Bourbonnais e de Auvergne, comte de Forez èca., e de Ostal de Berrí, duchesse de Auvergne e comtesse de Montpensier #que #aver:
- Louis (+1487), comte de Roussillon en Dauphiné (1467), comte de Ligny (1481), amiral de França, #qu'esposa, en 1466, Jeanne, madama de Mirebeau (+1519), filha naturala de Louis XI, rei de França, d'ont:
- Charles (+1510) comte de Roussillon e de Ligny (1487) sens postérité de lo sieu matrimòni amb Anne del Torn (+1530).
- Suzanne (1466-1531), comtesse de Roussillon e de Ligny, maridada a Texans de Chabannes, comte de Dammartin, de contunh a Charles, senhor de Boulainvilliers (+1529)
l'an 1564 Catherine de Médicis, en viatge per presentar lo reialme als sieus fils Charles IX séjourne en lo neveu del Cardinal de Tournon. Es ailà #que modificarà lo projècte del tèxt #que li cal èsser presentat dins lo parlament e nait lo 9 d'agost de 1564 çò édit de Roussillon.
Cette terre fut un comté appartenant à une branche bâtarde de la maison capétienne de Bourbon issue de [[Charles Ier de Bourbon|Charles Sègle I de Bourbon]], fils de [[Jean Ier de Bourbon|Jean Sègle I]], duc de Bourbonnais et d'Auvergne, comte de Forez etc., et de Marie de Berry, duchesse d'Auvergne et comtesse de Montpensier qui eut:
- Louis (+1487), comte de Roussillon en Dauphiné (1467), comte de Ligny (1481), amiral de France, qui épouse, en 1466, Jeanne, dame de Mirebeau (+1519), fille naturelle de Louis XI, roi de France, d'où:
- Charles (+1510) comte de Roussillon et de Ligny (1487) sans postérité de son mariage avec Anne de La Tour (+1530).
- Suzanne (1466-1531), comtesse de Roussillon et de Ligny, mariée à Jean de Chabannes, comte de Dammartin, puis à Charles, seigneur de Boulainvilliers (+1529)
En 1564 Catherine de Médicis, en voyage pour présenter le royaume à son fils Charles IX séjourne chez le neveu du Cardinal de Tournon. C'est là qu'elle modifiera le projet du texte qui doit être présenté au parlement et nait le 9 août 1564 l'édit de Roussillon.


text:
Batalha de Peitieus (1356)
La batalha de Peitieus se debanèt lo 19 de setembre de 1356 durant la Guèrra de Cent Ans. Opausèt una armada anglesa de 7 000 òmes dirigits per lo Prince Negre a una armada francesa de 15 000 òmes menats per lo rèi Joan II (1350-1364). Fòrça murtriera per lei dos camps, s'acabèt per una desfacha francesa marcada per la captura dau rèi e la mòrt d'unei senhors francés importants coma lo duc de Borbon o lo Conestable de França.
La captura dau rèi marquèt lo començament d'una crisi intèrna en França en causa de l'afebliment de l'autoritat centrala e de la pèrda de prestigi de la noblesa. En 1360, foguèt signat lo tractat de Brétigny per liberar Joan II en cambi de concessions territòrialas importantas.


text:
America Centrala
L'America Centrala (var. America Centrau) es la part del continent american situada entre la frontièra sud de Mexic, en America del Nòrd, e la frontièra nòrd-oèst de Colómbia, en America del Sud. Es diferenta de la Mesoamerica que, d'un ponch de vista istoric, s'alarguèt de las regions Sud de Mexic fins al Nòrd de Còsta Rica via la còsta Pacifica de Nicaragua abans la conquista espanhola.
La diferéncia entre las frontièras geograficas e las frontièras administrativas, e tanben l'istòria coloniala e las diferéncias culturalas dins la region fan variar la definicion de l'America Centrala.
Dins sa definicion mai comuna, l'America Centrala compren los païses seguents :
Se pòt dins d'unes cas ajustar a aqueles païses las Antilhas.
Somari
Definicions[modificar | modificar la font]
Definicion geografica[modificar | modificar la font]
L'America Centrala s'alarga de l'Istme de Tehuantepec (Mexic) al nòrd fins al Golf d'Uraba (Colómbia) al sud ; es bordada pel Golf de Mexic e la mar de las Caribas a l'èst e per l'ocean Pacific a l'oèst.
Cal doncas inclure a la definicion comuna, los Estats mexicans de Chiapas, de Tabasco, de Campeche, de Yucatan e de Quintana Roo e una part del departament colombian de Chocóla.
Definicion istorica e politica[modificar | modificar la font]
A l'epòca coloniala, l'America Centrala foguèt contrarotlada parcialament per la capitanariá generala de Guatemala que cobrissiá las regions ara ocupadas per Guatemala, Belize, Honduras, Salvador, Nicaragua e Còsta Rica. A l'independéncia (1821-1822), la capitanariá venguèt las Províncias Unidas d'America Centrala puèi la Republica Federala d'America Centrala. Los Estats d'uèi venguèron independents d'aquela Federacion dins las annadas 1830.
Aqueste passat, en bandir Panamà e Belize d'aviat colonizat pels angleses, creèt una identitat centreamericana dins aquestes païses. Existís a mai una diferéncia en espanhòl entre la definicion geografica, « América Central » (America Centrala), e la definicion istorica e politica: « Centroamérica » (Centreamerica).
Existís uèi d'organizacions regionalas resultant d'aqueste passat, coma lo Mercat Comun d'America Centrala (MCAC) o lo Sistèma d'Integracion Centreamericana (SICA), que sos païses membres fondadors son los cinc païses « istorics » : Guatemala, Honduras, Salvador, Nicaragua e Còsta Rica. Per simplificar, aquestes cinc païses son definits coma l'America Centrala ; Belize e Panamà son considerats coma caribans (tanben las Guaianas); e Panamà, el, es definit coma sud-american.
Mas Panamà integrèt lo Parlament Centreamerican en 1992 e a lo projècte d'integrar lo SICA. Belize, el, es ja membre del SICA mas pas del MCAC, que li agrada mai lo CARICOM. Dempuèi 2004 lo Parlament Centreamerican aculhís de deputats de la Republica Dominicana (Aqueste país es integrat economicament e politicament mai que mai a l'America Centrala). Vesèm doncas que la definicion politica de l'America Centrala es encara fòrça cambiadissa.
Geografia[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
L'America Centrala es traversada per un sistèma montanhós « la Cordilhèra centrala » que sos soms culminan a 4000 m. Situada a l'interseccion de la Placa cariba, de la Placa nòrd-americana e de la Placa de Cocos, una cadena volcanica bordeja la còsta Pacifica al nòrd de la region e la còsta cariba al sud.
La còsta cariba es constituida per una selva tropicala, prolongacion d'Amazonia, força pauc espitalièra. Amb aquesta selva, l'America Centrala compta 7 % de la biodiversitat mondiala. La còsta pacifica, pus espitalièra pr'amor que mai seca mercé al relèu que l'apara del clima cariban, compta, ela, la màger part de la populacion centreamericana.


text:
Monswiller
Monsweiler en alemannisch (Monswiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Monswiller Se situa a l'intrada es de Saverne e a Unitat|40|km {{}} a l'oèst aperaquí de Estrasburg. Meses a despart las vilas e pòbles vesins, Monswiller a environat de bòsques e de camps.
- Comunas limitrophes
Monswiller se situe à l'entrée est de Saverne et à 40 km à l'ouest environ de Strasbourg. Mis à part les villes et villages voisins, Monswiller est entourée de forêts et de champs.
- Communes limitrophes


text:
Kenya
Kenya (nom complèt Republica de Kenya) es un país d'Africa Orientala. Es limitròf dau Sodan dau Sud, d'Etiopia, de Somalia, d'Oganda, de Tanzania e de l'Ocean Indian. Sa capitala es Nairòbi e es una republica independenta dempuei 1963. Sa superficia fa 580 367 km² per una populacion estimada en 2013 a 41 milions d'abitants.
Es poblat per de populacions magerament d'origina banto e nilotica que s'installèron dins la region a partir dei millenis II e I avC. A partir de la fin de l'Edat Mejana, sa costat foguèt colonizada per lei Portugués e leis Omanés. Si formèt lo sultanat de Zanzibar que son territòri foguèt partejat entre Alemanha e Reiaume Unit a la fin dau sègle XIX. Kenya venguèt una possession britanica que formèt oficialament una colonia en 1920. Dins leis annadas 1950, comencèt lo procès d'independéncia que s'acabèt en 1963. Dins l'encastre de la descolonizacion e de la Guèrra Freja, Kenya venguèt un regime autoritari basat sus un partit unic. Dins leis annadas 1990, lo multipartisme foguèt restaurat e la democratizacion deis institucions comencèt maugrat de violèncias intèrnas importantas durant lei cicles electoraus.
Lo gentilici es kenyan -ana.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria, Antiquitat e Edat Mejana
- 2.2 Lei pòbles dau Platèu d'Africa Orientala a la fin de l’Edat Mejana
- 2.3 L’emergéncia dei ciutats marchands de la costat orientala d’Africa
- 2.4 La conquista portuguesa dei vilas marchandas
- 2.5 Lo partiment dei vilas marchandas entre Portugal e Oman
- 2.6 La restauracion de la dominacion omanesa e la formacion dau sultanat de Zanzibar
- 2.7 Lo partiment germanobritanic de l’Africa Orientala
- 2.8 Lo periòde coloniau
- 2.9 La fin de la dominacion britanica
- 2.10 Lo Kenya independent
- 3 Govèrn e politica
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Vejatz tanben
- 7 Ligams extèrnes
- 8 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
La geografia fisica de Kenya es marcada per sa situacion entre l'Ocean Indian a l'èst e la Granda Vau dau Rift a l'oèst. La preséncia dau Rift entraïna una division dau territòri entre lo tèrç occidentau e lei dos tèrç orientaus. D'efècte, dins certanei zònas de Kenya, pòu representar un obstacle important amb una prefondor maximala de 1 550 m e la preséncia d'unei lacs situats au fons de la vau. L'altitud aumenta donc lentament dei ribas de l'Ocean Indian au sud-èst fins a la cadena dei monts Aberdare puei demenisse en direccion de l'oèst e dau nòrd. Unei volcans amorçats si situan dins la region orientala dau Rift coma lei monts Londiani, Eldalat e Tinderet. Lo Mont Kenya (5 199 m), situat dins lo centre de Kenya a l'èst dau Rift, es la cima pus auta dau país.
En fòra dei montanhas, existisse unei caracteristicas geograficas de remarca sus lo territòri kenyan. Lo premier es l'existéncia de dos desèrts que si situan a l'èst dau lac Turkana (desèrt de Chalbi) e a l'èst dau lac Magadi (desèrt de Nyiri). Lo segond es la preséncia d'unei bancs de corau d'una superficia totala de 621 km² lòng de la costat de l'Ocean Indian.
Clima[modificar | modificar la font]
Situat lòng de l'eqüator terrèstre, Kenya a la particularitat de presentar un clima similar ai país tropicaus africans de l'emisfèri sud. Son clima es donc magerament de tipe tropicau amb una division entre una sason cauda (maximom de temperatura en febrier-març) e una sason freja (minimom en julhet-aost). Pasmens, se fau nòtar la diferéncia febla (environ 4°C) entre lei temperaturas mejanas mesuradas dins lo corrent dei doas sasons.
Dins lo país, dos paramètres principaus an una influéncia sus lei condicions climaticas. Lo premier es l'altitud qu'entraïna una demenicion de la temperatura e lo segond es la distància per rapòrt a l'ocean qu'entraïna una demenicion dei precipitacions. Dins lo nòrd, aquela ariditat es tant importanta que lo clima es de tipe desertic (desèrt de Chalbi). Dins aquelei regions, la temperatura presenta generalament de variacions importantas (fins a 12°C) entre lo jorn e la nuech.
Enfin, dins lei regions montanhosas coma lo mont Kenya, lo mont Kilimandjaro ò lo mont Elgon, lo clima es de tipe montanhard ambé de temperaturas fòrça feblas tota l'annada.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2011, la populacion de Kenya èra estimada a 41 milions d’abitants, magerament d’origina banto dins lo sud e sodanesa centrala dins la mitat occidentala ambé de minoritats cushiticas dins lei regions nòrd e èst. Es en creissença importanta (mai de 3% per an) dempuei l’independéncia maugrat una demenicion febla dempuei lo començament dau sègle XXI (2,7% dins leis annadas 2000).
Coma la màger part deis estats africans, la populacion es fòrça jova. En 2010, 42,5% sis situava dins la categoria 0-14 ans, 54,9% dins la categoria 15-64 ans e solament 2,7% dins la categoria 65 ans e mai. Pasmens, en 2012, l’esperança de vida èra de 64 ans. Es en aumentacion rapida (48,9 ans en 2006) gràcias a la reduccion de la mortalitat infantila. Pasmens, es menaçada per la malnutricion e per l’epidemia de SIDA.
Aquela populacion es devesida entre 70 etnias e es principalament situada lòng de la Vau de Rift, de l’Ocean Indian, dins lo relarg de la capitala e dins lo sud dau país. Es subretot formada de pòbles d’origina banto e nilotic. Cada grop forma aperaquí una mitat de la populacion. En 2010, leis etnias principalas èran lei Kikuyu (17%), lei Luhya (14%), lei Luo (10%), lei Kamba (10%), lei Kisii (6%), lei Mijikenda (5%), lei Meru (4%), lei Turkana (2,5%) e lei Massai (2,1%).
Lei minoritats cushiticas representan 2% deis abitants situadas dins lei regions gaire pobladas dau nòrd. Lei minoritats eissidas d’Euròpa, d’Orient Mejan ò d’Asia gropan mens de 1% de la populacion.
Lengas[modificar | modificar la font]
La politica lingüistica dau país es definida per leis articles 7.1, 7.2 e 7.3 de la Constitucion de Kenya. L’anglés e lo swahili son lengas oficialas de l’estat. De mai, lo swahili es considerada coma la lenga nacionala dau país. Enfin, 59 lengas regionalas ò etnicas son protegidas. Pasmens, existisse encara de desenaus de lengas, de còps mau conegudas, qu’an ges d’estatut. Lei regions occidentalas de Kenya son generalament de lengas sodanesas centralas. La mitat orientala es subretot de lengas coshiticas. Enfin, lo sud e la costat sud-èst es puslèu de lengas bantos.
Religions[modificar | modificar la font]
En 2009, la màger part de la populacion de Kenya es crestiana protestanta (47,4%) ò catolica (23,3%). Leis autrei glèisas crestianas representavan 11,8% deis abitants. L’islam èra la religion de 11,1% de la populacion. Enfin, lei religions tradicionalas africanas e leis autrei religions, generalament difusadas durant la colonizacion britanica coma lo bodisme, representavan 3,3% de la populacion de Kenya.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria, Antiquitat e Edat Mejana[modificar | modificar la font]
En causa de la manca de documents escrichs, lei conóissanças istoricas sus l’Antiquitat de l’Africa Australa son relativament limitadas fins a l’emergéncia d’estats marchands lòng de la costat a partir de la fin de l’Edat Mejana. Pasmens, la region foguèt una crosiera importanta per lei migracions etnicas sus lo continent african e leis arqueològs an donc descubèrt mai d’un vestigi tocant son poblament. Dos elements importants se’n desgatjan :
- lo premier es l’existéncia de tres ondas successivas de populacions de la region de Nil que venguèron s’installar dins la region dau lac Victòria a partir dau milleni II avC. Son a l’origina d’unei pòbles contemporanèus coma lei Masais ò lei Luos.
- lo segond es l’existéncia d’una migracions de populacions bantos a partir de la premier amitat dau milleni I avC vèrs lo sud de la region dei Grands Lacs. S’installèron fins au riu Zambèzi e migrèron lòng de l’Ocean Indian. Es a l’origina dei pòbles actuaus d’aquelei regions, en particular lo grop swahili.
Pauc a pauc, la geografia isolèt tres regions principalas :
- la zòna dei Grands Lacs caracterizada per la formacion de principats pichons amb una economia generalement basada sus l’agricultura e lo norrigatge coma lei reiaumes de Rwanda e du Burundi.
- la zòna maritima caracterizada per la formacion de vilas marchandas en relacion ambé lei continents asiatic puei europèu.
- la zòna dau platèu d’altitud que son economia èra basada sus una agricultura nomada d’estèpa. Aquela region isolava tanben lei Grands Lacs dei regions maritimas en causa de luchas militaras quasi permanentas entre certanei pòbles.
Lei pòbles dau Platèu d'Africa Orientala a la fin de l’Edat Mejana[modificar | modificar la font]
A l’arribada dei premiers Europèus dins la region a la fin de l’Edat Mejana, lo platèu èra devesit entre quatre zònas diferentas :
- la savana nòrd situada situada au nòrd dau lac Victòria. Èra dominada per de pòbles originàrias de la region meridionala de Nil.
- una zòna d’agricultura pastorala situada de l’oèst dau lac Turkana au sud dau Kilimanjaro. Èra dominada per lei Masais que l’agressivitat entraïnèt de reorganizacion militara au sen d’autrei pòbles (Kikuyu…) per resistir ais atacas. Coma durant lei sègles precedents, aquelei conflictes empachavan totjorn lo passatge dei caravanas entre lei Grands Lacs e la costat.
- de zònas d’altitud auta coma lei monts Kilimanjaro ò Meru onte lei societats avián desvolopats d’activitats agricòlas sedentàrias.
- la savana sud situada au sud dau lac Victòria èra gaire poblada en causa de sa manca de drudessa. En revènge, èra una region productritz d’evòri gràcias a la préséncia importanta d’elefants. La region èra donc en relacion ambé leis estats marchands de la costat. Lei Nyamwezis èran lo pòble pus important de la region e l’i formavan unei tribús independentas entre elei.
L’emergéncia dei ciutats marchands de la costat orientala d’Africa[modificar | modificar la font]
L’emergéncia dei ciutats marchandas de la costat orientala d’Africa comencèt ai sègles VIII e IX quand lei populacions bantos dei regions maritimas, explorant la costat vèrs lo nòrd, rescontrèron de marchands arabopersans, explorant la costat en direccion dau sud. Si desvolopèt alora de cambis entre lei dos pòbles. Lei Bantous aprenguèron la navigacion lòng dei costats e adoptèron l’islam coma religion e lei marchands arabopersans prenguèron lo poder mai s’integrèron pauc a pauc dins la societat locala. Dins lo corrent dei sègles seguents, aquelei vilas venguèron d’actors importants dau comèrci dins l’Ocean Indian gràcias a la produccion d’evòri e de metaus preciós.
La conquista portuguesa dei vilas marchandas[modificar | modificar la font]
Lei Portugués arribèron dins la region après lo passatge dau Cap de Bòna Esperança per Vasco de Gama en 1498. Organizèron rapidament una tièra d’expedicions militaras per conquistar lei vilas marchandas : Sofala en 1502, Kilwa e Mombasa en 1505, leis illas de Mafia, Zanzibar e Memba en 1509. En revènge, mau capitèron d’ocupar Mogadiscio que venguèt la capitala d’una dinastia locala independenta durant un sègle.
Lei vilas de la region èra consideradas per lei Portugués coma d’etapas sus lo camin vèrs l’Asia dau Sud-Èst e de fònts de revenguts gràcias a l’impausicion de tributs importants de pager per lei diferentei ciutats. Aquò entraïnèt donc de revòutas sostengudas per de predicators musulmans. Mombasa foguèt lo centre principau d’aquela resisténcia e foguèt pilhada dos còps per lei Portugués en 1528 e en 1588 per reprimir d’insureccions. Un fòrt poderós l’i foguèt tanben bastit.
Lo partiment dei vilas marchandas entre Portugal e Oman[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVII, lei possessions portuguesas d’Africa Orientala foguèron menaçadas per leis Omanés, sostenguts per leis Olandés. Ataquèron lei vilas marchandas dau nòrd puei aquelei ocupadas per lei Portugués. Conquistèron Mombasa en 1698, Zanzibar en 1699 e Kilwa en 1710. De temptativas portuguesas per reconquistar lei zònas perdudas mau capitèron e, en 1752, un tractat de partiment de la region en zònas d’influéncia foguèt signat entre lei dos estats.
D’Omanés venguèron s’installar dins lei vilas presas ai Portugués e l’i formèron una aristocràcia novèla entraïnant de tensions ambé leis ancianeis aristocràcias d’origina aràbia. Pasmens, la dominacion novèla demorèt leugiera en causa dei luchas intèrnas dins lo sultanat d’Oman. Causèron l’afebliment deis Omanés e unei vilas poguèron si proclamar independentas a partir deis annadas 1750.
La restauracion de la dominacion omanesa e la formacion dau sultanat de Zanzibar[modificar | modificar la font]
Après la fin dau periòde d’agitacion intèrna de la mitat dau sègle XVIII, leis Omanés, sostenguts per lei Britanics, s’interessèron tornarmai ai vilas marchandas de la costat orientala d’Africa, en particular aquelei de la Tanzania e dau Kenya modèrnes. Pasmens, la reconquista foguèt lònga. Comencèt en 1785 ambé la presa de Kilwa e s’acabèt solament en 1837 ambé la captura de Mombasa.
Aquò permetèt de restaurar la poissança dau sultunat d’Oman que sa capitala foguèt transferida de Mascate a Zanzibar en 1840. Ocupèt lei regions maritimas deis estats modèrnes de Tanzania e de Kenya. En revènge, en cambi dau sostèn britanic, lo sultan Saïd Sayyid (1804-1856) deguèt acceptar de signar en 1822 un acòrd marcant la quasi fin dau trafeg d’esclaus. De mai, deguèt tanben acceptar l’aumentacion de l’influéncia de Londres dins leis afaires dau sultanat. Dins aquò, lo sultanat capitèt d’organizar l’activitat comerciala de la region a son profiech gràcias a la dubertura de liasons ambé lei reiaumes de l’Africa interiora, especialament dins la region dei Grands Lacs. Lei produchs principaus d’aqueu comèrci èran l’evòri e leis espècias. Un trafeg d’esclau reduch contunièt d’existir ambé lei país d’Orient Mejan.
D’autra part, l’aumentacion dau comèrci d’evòri entraïnèt una multiplicacion deis itineraris comerciaus dins l’estèpa dau platèu tanzanian maugrat l’ostilitat de certanei pòbles locaus. Gràcias a d’armas europèas, lei marchands swahilis agantèron lo lac Tanganyika vèrs 1820 e prenguèron lo contraròtle dau comèrci de la region orientala dei Grands Lacs a partir de 1850.
En 1841, s’installèt a Zanzibar un cònsul britanic. Aquò illustrèt l’aumentacion de l’influéncia e deis interès de Londres dins la region. En 1845, impausèt la signatura d’un tractat que defendèt lo comèrci d’esclaus en fòra dei territòris africans dau sultanat. Puei, après la mòrt de Saïd Sayyid en 1856, lei Britanics participèron ai luchas intèrnas per la succession e sostenguèron Syyid Majid còntra sei fraires. Aquò entraïnèt en 1861 la scission entre Zanzibar e Oman que formèron d’ara endavant dos estats separats. Enfin, en 1873, Londres impausèt la signatura d’un tractat marcant la fin dau trafeg d’esclaus dins lo sultanat.
Lei sultans mau capitèron de limitar aquela influéncia. De temptativas foguèron ansin menadas per assaiar d’implicar d’autrei poissanças coma França ò Alemanha dins leis affaires du sultanat. Pasmens, per la seguida, aquò va entraïnar l’arribada de fòrças alemandas per colonizar la region.
Lo partiment germanobritanic de l’Africa Orientala[modificar | modificar la font]
A la fin deis annadas 1870, la populacion britanica comencèt de s’interessar a la region orientala dei Grands Lacs ambé la question dei missionaris mandats dins lo reiaume de Buganda. Pasmens, lo govèrn de Londres contunièt dins la region de sostenir lo sultanat de Zanzibar coma relèu de l’influéncia britanica. Ansin, leis Alemands poguèron desbarcar dins la region au començament deis annadas 1880 e signar rapidament d’acòrds ambé leis estats dau platèu d’Africa Orientala, especialament dins la Tanzania modèrna en 1884.
Lo Reiaume Unit deguèt acceptar de negociar amb Alemanha e un acòrd foguèt signat en 1886 sensa l’avejaire dau sultan de Zanzibar. Lo territòri dau sultanat foguèt limitat a una faissa de 16 quilomètres lòng de la costat e lei regions interioras foguèron devesidas entre una zòna d’influéncia alemanda au sud e britanica au nòrd. Puei, entre 1888 e 1889, lo sultanat deguèt laissar l’administracion dei regions maritimas sud e nòrd ais Alemands e Britanics. Enfin, en 1890, leis Alemands agantèron lo territòri d’Oganda.
Aquò entraïnèt de negociacions novèlas entre Londres e Berlin qu’organizèron lo partiment de la region. La màger part de la Tanzania actuala formèt la colonia d’Africa Orientala Alemanda. Oganda, lo Kenya actuau e l’illa de Zanzibar demorèron sota la dominacion britanica en cambi de l’illa europèa de Heligoland. Lo sultanat de Zanzibar venguèt un protectorat britanic e perdèt son influéncia dins lo sud dau territòri kenyan.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
En 1894, s’acabèt la formacion dau British East African Protectorate que venguèt la colonia de Kenya en 1920. Èra destinat inicialament a rompre l’isolament de la region d’Oganda, qu’èra tanben sota la dominacion britanica, gràcias a la bastida sus son territòri d’un camin de fèrre de Mombasa a Kisumu (1896-1901). Pasmens, lo chantier aguèt doas consequéncias per la region car entraïnèt l’installacion permanenta d’una partida importanta de la man d’òbra (d’origina indiana) e decidèt leis autoritats colonialas d’installar de colons europèus cargat d’esplechar lo país per assegurar la rentabilitat de la linha novèla.
D’efècte, a la fin dau sègle XIX, leis invasios dei Masais e uneis epidemias avián entraïnat una demenicion de remarca de la populacion. La colonizacion foguèt ansin aisada e lei colons capitèron de prendre possession d’un quart dei zònas agricòlas. Pasmens, tre leis annadas 1920, lei regions laissadas ais Africans èran tròp pobladas mentre que lei colons èran pas capables d’esplechar totei lei tenements reservats ais Europèus.
Aquò causèt donc una crisi agrària e d’Africans, especialament de Kikuyu, migrèron e s’installèron illegalament sus lei tenements europèus. Per sostenir sei demandas de tèrras suplementàrias, lei Kikuyu fondèron en 1925 l’Associacion Centrala Kikuyu (KCA). Kamau Johnstone, que venguèt per la seguida Jomo Kenyatta, faguèt partida dei caps dau movement. En fòra dau desvolopament dei revendicacions africanas, lo periòde veguèt tanben l’emergéncia de movements destinats a la defensa dei drechs e dei revendicacions de la minoritat indiana.
En 1945, Londres decidèt donc de formar un sistèma multiraciau amb una assemblada legislativa devesida entre lei comunautats blancas, indianas e africanas. Dins aquò, aqueu sistèma mau capitèt car èra tròp favorable ai Blancs. Ansin, au contrari de son objectiu iniciau, favorizèt l’emergéncia progressiva de partits negres radicaus que van menar Kenya vèrs l’independéncia.
La fin de la dominacion britanica[modificar | modificar la font]
En 1947, doas annadas après la fin de la Segonda Guèrra Mondiala que portèt un còp decisiu au mantenement de l’Empèri Britanic, Jomo Kenyatta venguèt lo cap de l’Union Africana de Kenya (KAU). Aqueu partit s’encarguèt de defendre lei revendicacions africanas de Kenya. Pasmens, èra devesit e una minoritat decidèt de preparar una insureccion per expulsar lei colons europèus. La guèrra, dicha Insureccion dei Mau-Mau comencèt en 1952 e s’acabèt per una victòria britanica en 1956. Unei caps de la KAU, compres Kenyatta, foguèron estremats dins lo corrent dau conflicte.
Pasmens, maugrat son succès, la posicion dau govèrn de Londres èra fragila e lei Britanics autorizèron puei la formacion progressiva de partits politics. L’objectiu èra de preparar l’independéncia en favorizant la formacion de partits moderats capables de protegir leis interès dei colons e dau Reiaume Unit dins la region. Dins aquò, aquela estrategia mau capitèt car dos partits africans radicaus foguèron lei venceires deis eleccions de 1961: l’Union Nacionala Africana de Kenya (KANU), implantada au sen dei Kikuyu e dei Luo, e l’Union Democrata Africana de Kenya (KADU), implantada au sen dei Kalenjin e dei regions litoralas.
Après sa victòria, la KANU obtenguèt la liberacion de Jomo Kenyatta que dirigiguèt per la seguida lei negociacions ambé lo govèrn britanic. En 1963, lo novèu succès electorau de la KANU (dos tèrç dei sufragis) entraïnèt l’independéncia dau país en decembre. En 1964, Kenya venguèt una republica ambé Kenyatta coma president.
Lo Kenya independent[modificar | modificar la font]
Tre son independéncia, Kenya conoguèt de tensions importantas en causa de la basa etnica dei dos partits principaus. En consequéncia, lo regime de Kenyatta venguèt pus autoritari e la KADU foguèt integrada au sen de la KANU per assaiar de demenir lei tensions. Pasmens, entraïnèt en 1966 la fondacion de l’Union dei Pòbles Kenyans (KPU) per lo Luo Oginga Odinga que venguèt rapidament lo partit d’oposicion pus important.
En 1969, l’assassinat dau Luo Tom Mboya, qu’èra considerat coma lo numerò dos de l’Estat kenyan, entraïnèt la fin dau multipartisme. D’efècte, Odinga foguèt arrestat e la KPU enebida. La reeleccion de Kenyatta en 1969 renforcèt son poder e la KANU venguèt dins lei fachs lo partit unic de Kenya. Kenyatta demorèt president fins a sa mòrt en 1978.
Son successor foguèt Daniel Arap Moi qu’èra un Kelenjin. Aquò causèt un cambiament de la basa etnica dau poder. D’ara endavant, anava s’apielar sus lei Kalenjin e lei Massai mentre que l’oposicion èra subretot dirigida per lei Luo e lei Kikuyu. Moi aumentèt tanben l’autoritarisme dau regime, ambé per exemple l’instauracion oficiala dau sistèma dau partit unic en 1982.
Pasmens, l’autoritarisme dau govèrn poguèt pas empachar lei progrès de l’oposicion. En 1991, dins l’encastre dau contèxte de la fin de la Guèrra Freja, Moi deguèt finalament acceptar la restauracion dau multipartisme. Dempuei aqueu periòde, Kenya conoisse una democratizacion malaisada e sovent violenta. D’efècte, Moi capitèt d’averar leis eleccions presidencialas de 1992 e de 1997 en aprofichant lei divisions de l’oposicion. Puei, en 2002, lo Kikuyu Mwai Kibaki capitèt de gropar l’oposicion au sen dau Partit de l’Unitat Nacionala e foguèt elegit president. Pasmens, sa reeleccion de 2007 còntra Raila Odinga foguèt fòrça contestada en causa de fraudas importantas. Entraïnèt de combats, especialament dins l’oèst dau país, entre partisans dei dos candidats (1500 morts, 300000 refugiats) fins a la conclusion d’un acòrd conclut sota la pression de l’ONU e deis Estats Units d’America. Kibaki demorèt president e Odinga venguèt son premier ministre.
En 2010, una constitucion novèla foguèt adoptada per referendum. Integrèt en particular d’asseguranças a prepaus dau respèct dei drechs de l’Òme e foguèt sostengut tant per lo president que per lo premier ministre. L’annada seguenta, Kenya mandèt de tropas militaras per sostenir lo govèrn somalian dins l’encastre de la Guèrra Civila de Somalia. Aquelei fòrças participèron en particular a la lucha còntra lei milicias islamistas dau sud dau país.
En 2012, l’eleccion presidenciala conoguèt encara d’accusacions de fraudas importantas de part de Raila Odinga còntra lo venceire Uhuru Kenyatta. Pasmens, aqueu còp, lei tensions demorèron limitadas e Odinga acceptèt la decision deis autoritats electoralas de reconóisser la victòria de Kenyatta.
Govèrn e politica[modificar | modificar la font]
Forma de l’estat e organizacion dau poder[modificar | modificar la font]
Leis institucions de Kenya son definidas per la constitucion adoptada per referendum en 2010. Es una republica multipartista liberala qu’es fòrça descentralizada. Lei poders executius e legislatius son partejats entre lo govèrn centrau e uneis autoritats localas semi autonòmias. Lo poder judiciari es pus centralizat e dirigit per unei corts centralas especializadas segon leis afaires tractadas.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es dirigit per un president elegit per un mandat de cinc annadas au sufragi universau dirèct. Dèu obtenir 25% dei sufragis dins la mitat dei comtats dau país. Es cargat de nomar lo vice president e lei ministres entre lei deputats de l’Assemblada nacionala. Ocupa tanben lei foncions de ministre de la Defensa e de cap de la policiá. Enfin, noma lo procuror generau e lo president de la Cort Suprèma ambé l’acòrd de l’Assemblada.
Lo procuror es cargat de la defensa juridica deis interès de l’estat. Lo president de la Cort Suprèma es cargat de verificar la conformitat constitucionala dei decisions dau poder legislatiu ò deis autreis organes dau poder executiu.
De 2008 a 2013, existiá un pòste de Premier Ministre que foguèt creat per reglar la crisi electorala de 2007-2008. Sa suppression èra prevista dins lo tèxe d’adopcion de la constitucion de 2010.
Lei 47 comtats kenyans son semi autonòms. An lo drech de crear d’impòsts, d’adoptar de reglaments locaus dins de domenis coma l’urbanisme ò la policiá, e d’organizar la gestion de sei ressorsas naturalas ò umanas. Pasmens, sei decisions an d’èstre en acòrd ambé la constitucion e lei leis de l’estat. Cada comtat es dirigit per un governador, un vice governador e un maximom de dètz elegits designats per un mandat de cinc annadas a la majoritat relativa.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu nacionau es constituit de doas chambrs que sei membres son elegits per un mandat de cinc annadas :
- l’Assemblada nacionala qu’es compausada de 350 deputats eissits dei 290 de circonscripcions electorala e dei 47 comtats, de 12 nominats per lei partits politics designats segon la proporcionalitat dei resultats e dau procuror generau de la republica.
- lo Senat qu’es compausat de 68 senators eissits d’eleccions dirèctas dins lei 47 comtats, d’un president elegits entre lei 47 senators dei comtats e de 20 senators designats per leis elegits dirèctes (16 fremas designats per lei partits politics, 2 personas per defendre leis interès dei joves, 2 personas per defendre leis interès dei personas andicapadas.).
Lo poder legislatiu locau es tengut per una assemblada locala elegida per cinc annadas. Es compausada d’au mens 25 deputats e d’un president.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
Lo poder judiciari es independent dei poders executiu e legislatiu. Aquela independéncia es assegurada per una Comission justiciá. Es compausada de cinc magistrats, dau procuror generau, de dos avocats e de dos personas eissidas de la societat civila. Tres corts principalas asseguran la direccion dei decisions judiciàrias :
- la Cort Suprèma que si situa dins la capitala Nairòbi. Es compausada d’un president, d’un vice president e de cinc jutges nomats per lo president de la republica ambé l’approbacion de l’Assemblada nacionala.
- la Cort d’Apèu que si situa tanben dins la capitala mai pòu de còps si desplaçar dins d’autrei vilas importantas dau país.
- la Cort Auta qu’es cargada deis afaires regardant la constitucion. A un sèti dins cada comtat kenyan.
Dins lei juridiccions inferioras, si troba magerament 105 tribunaus de premiera instància que son cargats deis afaires civius e criminaus. De tribunaus especializats son tanben cargadas deis afaires regardant la jovença, la lucha còntra la corrupcion, leis afaires militars, lo drech dau trabalh, lo drech comerciau, la justiciá de patz per reglar lei problemas de proprietat e lo drech musulman (solament en matèria de lei islamica entre personas musulmanas).
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Dempuei l’adopcion de la constitucion de 2010 e son intrada en aplicacion totala en matèria territòriala en 2013, Kenya es organizat en 47 comtats. Cada comtat a una autonòmia sieuna qu’es incarnada per un govèrn e una administracion locaus. Lo govèrn centrau l’i es representat per un comissari generau cargat d’assegurar lo liame entre leis autoritats centralas e localas.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
Lo drapèu de Kenya foguèt oficialament adoptat lo 12 de decembre de 1963. Es inspirat dau drapèu de la KANU, principau movement politic que menèt la lucha per l'independéncia. Lo negre l'i representa lo pòble kenyan, lo roge lo sang perdut durant la lucha independentista, lo vèrd lei ressorsas naturalas dau país e lo blancla patz. Lo bloquier e lei doas lanças tradicionalas massais representan la defensa d'aquelei simbòls e la libertat de Kenya. Leis armòrias de Kenya foguèron tanben adoptadas en 1963 après l'independéncia.
-
-
Kenya African National Union.gif
Simbòl de la KANU que foguèt la fònt d'inspiracion dau drapèu oficiau de Kenya.
-
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Kenya fa partida dei principaleis organizacions internacionalas e regionalas coma l’Organizacion dei Nacions Unidas, l’Organizacion de l’Unitat Africana venguda l’Union Africana en 2002, lo grop dei País ACP, la Comunautat d’Africa de l’Èst ò lo Movement dei Non Alinhats. Sa politica internacionala es marcada per son aliança ambé leis Estats Units d’America e Nairòbi es un relèu important de l’influéncia estatsunidenca dins la region d’Africa Orientala. En particular, dempuei 2011, Kenya, sostengut per Washington, participa a la guèrra civila de Somalia.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de Kenya son eissidas dei tropas colonialas britanicas. Avans l'independéncia, participèron donc a la repression de l'insureccion dei Mau Mau. Après 1963, participèron a la guèrra còntra lei secessionistas de la region de Shifta (1963-1967) e demorèron sota lo contraròtle dau govèrn dins lo corrent de la Guèrra Freja. En particular, l'armada kenyana menèt ges de còp d'estat còntra lo poder civiu. Dempuei leis annadas 1990, l'armada participèt ais operacions de l'ONU en Africa, a la lucha còntra l'insureccion de la region dau Mont Elgon (2005-2008) e dempuei 2011 a la guèrra civila de Somalia.
En 2012, èran compausadas de 24 120 militars amb un budget representant 5,3% dau PIB. Es devesida entre una fòrça terrèstra, una fòrça aeriana e una fòrça navala. Seis equipaments èran magerament d'origina sovietica ò rus, sèrba, americana, britanic e francés. Es relativament modèrna en comparason de l'armament deis estats vesins. De mai, certaneis armaments èran en cors de modernizacion, especialament au sen de l'artilhariá e de l'infantariá. Seis equipaments principaus èran 76 carris de combat, 550 veïculs blindats, 30 pèças d'artilhariá, 60 elicoptèrs de combat, 21 aeronaus de combat, 13 naviris leugiers e 2 naviris mejans de transpòrt.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de Kenya es caracterizada per un PIB feble (41 miliards de dolars en 2012), una pauretat importanta caracteristica de la màger part dei país africans, l'importància de l'agricultura e de l'esplecha dei matèrias premieras, la feblessa de l'industria e deis infrastructuras e la dificultat de luchar còntra la corupcion. En 2012, seis exportacions èran magerament destinadas a Oganda (10,5%), Tanzania (10,2%), País Bas (7,1%), lo Reiaume Unit (6,7%), leis Estats Units d'America (5,8%), Egipte (5,2%) e la Republica Democratica de Còngo (4,5%). Totjorn aquela annada, seis importacions venián principalament de país petrolièrs d'Orient Mejan (Emirats Arabis Units 9,5% e Arabia Saudita 6,7%) ò de país industriaus asiatics (Índia 20,7% e China 15,3%).
Sector primari[modificar | modificar la font]
L'agricultura es lo centre de l'economia de Kenya. En 2007, representava 24% dau PIB e emplegava 75% de la populacion activa. La superficia cultivada dau territòri es relativament febla (environ 15%) car lei precipitacions ò la fertilitat son rarament favorablas a l'agricultura. En causa d'aquelei dificultats, la mitat de la produccion èran donc unicament una agricultura de subsisténcia. De mai, en causa de son nivèu tecnologic feble, èra vulnerabla ai variacions de clima e de prètz. Pasmens, leis exportacions de produchs agricòlas (tè, coton, flor) èran la fònt de la mitat dei revenguts dau comèrci estrangier kenyan.
L'esplecha de fusta e la pesca, dins l'ocean ò dins lei lacs de la Vau dau Rift, èran tanben d'activitats economicas importantas. En 2004, la produccion de fusta agantava 22 162 000 m3 e aquela de la pesca 128 000 tonas. Pasmens, aqueleis activitats devián faciar la desgradacion de l'environament, especialament en causa de la pollucion e de l'esplecha tròp importanta dei ressorsas.
Enfin, lei ressorsas mineralas de Kenya son feblas e sa part dins lo PIB nacionau es inferiora a 1%. La produccion pus importanta es aquela de carbonat de sòdi dins lo lac Magadi.
Sector segondari[modificar | modificar la font]
Kenya a l'industria pus desvolopada d'Africa Orientala. Pasmens, en 2012, aqueu sector representava solament 15% dau PIB e èra desfavorizat per la manca d'infrastructuras. Après un periòde de creissença rapida après l'independéncia, conoguèt d'annadas d'estanhacion dins lo corrent dau decenni 1980. En consequéncia, l'aumentacion de la produccion industriala entre 1963 e 2012 foguèt finalament limitada. L'industria es concentrada dins lei tres centres urbans pus de Nairòbi, de Mombasa e de Kisumu. Seis activitats principalas son basadas sus la transformacion de produchs agricòlas, de bens de consomacion e lo rafinatge de petròli importat (que permet de contentar 60% de la demanda nacionala).
Sector terciari[modificar | modificar la font]
Lo sector terciari kenyan representava en 2012 61% dau PIB dau país. Es dominat per lo torisme que conoguèt dos periòdes de creissença importanta pendent lei premiereis annadas après l'independéncia e durant leis annadas 1980. Es magerament basat sus leis activitats balneàrias e sus la visita dei parcs nacionaus. Maugrat la menaça de movements armats generalament d'origina islamista (atemptat de 1998 còntra l'ambaissada estatsunidenca, presa d'ostatge de Nairòbi en 2013...) lo sector demorava la premiera fònt de devisas estrangieras de Kenya.


text:
Colisèu
Lo Colisèu, sonat a l'origina Anfiteatre Flavian (latin: Amphitheatrum Flavium), es un anfiteatre elliptic situat dins lo centre de la vila de Roma, Itàlia, lo pus grand que foguèsse construch dins l'Empèri Roman tot. Es una de las mai bèlas realizacions de l'arquitectura e engenhariá romana.
Ocupa un site just a l'èst del Forum , sa construccion comencèt entre 70 e 72 AD jos l'emperaire Vespasian e foguèt contunhada en 80 AD jos Titus, amb de pus prigondas modificacions fachas pendent lo regne de Domician. [1]
A l'origina capable d'aculhir aperaquí 50 000 espectators, lo Colisèu foguèt utilizat pels combats de gladiadors e espectacles publics. Demorèt en usatge pendent aperaquí 500 ans fins als darrièrs jòcs coneguts al sègle VI — plan mai tard que la tradicionala data de la casuda de Roma en 476. A mai dels tradicionals combats de gladiadors, mantun autre espectacles publics èran donats aquí, coma de reconstitucions de batalhas navalas, caças d'animals, execucions, reconstitucions de batalhas famosas, e dramas basats subre la mitologia classica. L'edifici quitèt d'èsser utilizat pels espectacles dins lo periòde medieval e foguèt pus tard emplegat per divèrses usatges coma lotjaments, botigons, quartièr d'un òrdre religiós, fortalesa, peirièra o santuari crestian.
E mai que siaga ara a l'estat de roïna pr'amor dels degalhs deguts als tèrratrems e raubaires de pèiras, lo Colisèu foguèt longtemps vist coma un simbòl de la Roma Imperiala. Es uèi una de las atraccions toristicas mai popularas de Roma e sèrva sempre de ligams amb la Glèisa Catolica Romana, lo Papa mena la procession amb las estacions de la crotz fins a l'anfiteatre cada Divendres Sant.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Roth, Leland M. (1993). Understanding Architecture: Its Elements, History and Meaning, First, Boulder, CO: Westview Press. ISBN 0-06-430158-3.


text:
Lengas japonicas
Lo japonic o lei lengas joponicas son una familha de lengas que compren lo japonés, parlat dins la màger part de Japon, e lo ryukyuan, parlat dins leis illas Ryukyu.
Lei lengas japonicas fan partida de la familha mai larga dei lengas corèonipoainos segon Joseph Greenberg. Segon d'autrei lingüistas fan partida de la familha dei lengas altaïcas. Pereu existís l'ipotèsi d'una origina austronesiana, mai a recebut ben pauc d'audiéncia entre leis especialistas.
Se supausa que la familha japonica auriá inclús tanben de lengas ancianas que se serián parladas dins certanei reiaumes ancians dau sud Corèa, e que foguèron substituidas puei per lo corean actuau (qu'es pas una lenga japonica).


text:
Tractat de Corbeil (1258)
Lo Tractat de Corbeil es un acòrdi que foguèt signat l'11 de mai 1258 a Corbeil (Illa de França) entre Jaume Ièr d'Aragon e Loís IX de França.
La mòrt de Raimon Berenguièr V de Provença en 1245 e lo maridatge de la seuna filha Beatritz amb Carles d'Anjau (fraire de Loís IX) e la mòrt de Raimon VII de Tolosa (que sa filha èra maridada amb un autre enfant de l'ostal francés) aviá aflaquit la posicion de l'ostal d'Aragon-Catalonha.
Per aquel tractat:
- La filha de Jaume I, Elisabèta se deviá maridar amb Felip, eiretièr de Loís IX.
- Lo rei de França renonciava al seus dreches suls comtats catalans.
- Jaume Ièr d'Aragon renonciava als seus dreches sus Lengadòc, levat Montpelhièr, Carladés e la Baroniá d'Omeladés; es a dire:
-Fenolhedés e Pèirapertusés ambe los castèls de Puèglaurenç, Fenolhet, Pèirepertusa, Querbús, Castelfisèl.
-Albigés, Carcin, Carcassés, Rasés, Lauragués; Termenés e Menerbés (enfeudats en 1179 a Rogièr III de Besièrs).
-Besièrs, Narbona, Sant Geli; Agde e Nimes (enfeudats als comtes de Barcelona dempuèi 1112); a Roergue, a Milhau e a Gavaudan (drets derivats de l'eiretatge de Doça de Provença).
Lo renonciament als dreches feudals sul Comtat de Fois, inicialament previst dins lo Tractat, foguèt regetat per Jaume I. Lo 17 de julhet, Jacme I renonciava als seus dreches sus Provença en favor de Margarida, filha de Raimon Berenguièr V, esposa del rei de França.