text:
Termodinamica
La termodinamica es una disciplina de la fisica qu'estúdia lei transferiments de calor e lei relacions entre aquelei transferiments e l'energia e lo trabalh dins lei sistèmas fisics macroscopics (es a dire leis objèctes « grands » e non lei moleculas o leis atòms). Per aquò, definís divèrsei variablas macroscopicas coma la temperatura, l'entropia, l'energia intèrna o la pression que permeton de caracterizar l'evolucion dau còrs estudiat e donc, indirèctament, lo comportament dau grand nombre de compausats microscopics que lo compausan.
A l'ora d'ara, lei domenis d'aplicacion de la termodinamica son fòrça nombrós e es una disciplina majora au sen dei sciéncias modèrnas e, subretot, au sen de l'engenhariá gràcias a sei liames ambé la quimia. D'efèct, es capabla de preveire lo foncionament d'un motor de combustion, lei transicions de fasa entre leis estats de la matèria, lo debanament corrècte o optimau d'una reaccion quimica, l'evolucion d'una matèria somés a una temperatura auta... etc[1]. De mai, dempuei la fin dau sègle XX, se desvolopa d'aplicacions dins lo domeni de la medecina e de la biologia[2].
Lo tèrme foguèt inventat e popularizat dins lo corrent dau decenni 1850 quand la termodinamica acomencèt d'aparéisser coma un camp d'estudi scientific novèu. Lo fisician britanic William Thomson (1824-1907), dich lord Kelvin, es sovent creditat de son invencion en 1849[3] [4] e son adopcion per la comunautat scientifica foguèt rapida. Aperavans, la disciplina èra estada fondada per lo Francés Sadi Carnot (1796-1834) qu'estudièt au començament dau sègle XIX lei transferiments de calor d'una maquina de vapor bastida per l'Anglés Thomas Newcomen (1663-1729) en 1703.
Somari
- 1 Istòria de la termodinamica
- 1.1 Lei trabalhs precursors de Sadi Carnot (1824)
- 1.2 L'equivaléncia entre trabalh e calor (1840-1845)
- 1.3 La definicion de la temperatura (1848)
- 1.4 La descubèrta dei principis de la termodinamica (1852-1906)
- 1.5 La formalizacion de la teorica cinetica dei gas (annadas 1860-1870)
- 1.6 L'aplicacion de la termodinamica a la quimia (1876)
- 1.7 L'aparicion de la termodinamica estatistica (vèrs 1880)
- 1.8 L'aparicion de la termodinamica de non equilibri (sègle XX - uèi)
- 1.9 La multiplicacion dei camps d'aplicacion de la termodinamica (a partir de 1940)
- 2 Lèis principalas de la termodinamica
- 3 Lei sistèmas termodinamics e lei grandors tipicas de la termodinamica
- 4 Liames intèrnes
- 5 Liames extèrnes
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Istòria de la termodinamica[modificar | modificar la font]
Lei trabalhs precursors de Sadi Carnot (1824)[modificar | modificar la font]
Sadi Carnot (1796-1834), fiu dau scientific e revolucionari francés Lazare Carnot (1753-1823), foguèt lo premier qu'estudièt lei transferiments de calor d'una maquina de vapor e lei cicles dau motor au començament dau sègle XIX. Descurbiguèt lo segond principi de la termodinamica e formulèt son premier enonciat. Per aquò, es considerat coma lo « paire de la termodinamica ». Sei trabalhs foguèron publicats en 1824 dins l'obratge Reflexions sus la poissança motritz dau fuòc (en francés : Réflexions sur la puissance motrice du feu). Èran devesits entre cinc partidas principalas tractant de la calor e la poténcia motritz, dau cicle ideau d'un motor perfèct (d'ara endavant dich cicle de Carnot), de la reversibilitat d'aqueu cicle, deis aplicacions de sei descubèrtas a la fisica dei gas e enfin de la possibilitat de crear un motor d'èr. Pasmens, maugrat una presentacion positiva a l'Academia dei Sciéncias per Pierre-Simon Girard (1765-1835), gaire de scientifics èran capables de comprendre la portada de son òbra.
L'equivaléncia entre trabalh e calor (1840-1845)[modificar | modificar la font]
Après la publicacion de l'òbra de Sadi Carnot en 1824 e sa mòrt en 1832, lei recèrcas sus la termodinamica conoguèron un periòde de pausa fins ais annadas 1840 e la descubèrta dau principi de l'equivaléncia entre trabalh e calor. Dos scientifics, l'Alemand Julius Robert von Mayer (1814-1878) e lo Britanic James Prescott Joule (1818-1889) realizèron en parallèl una tièra d'experiéncias que van permetre de formular aqueu principi entre 1840 e 1845[5] e d'acomençar la definicion dei principis generaus de la termodinamicas dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX.
Lo premier capitèt d'aplicar lo principi de la conservacion de l'energia — nocion fondamentala de la fisica modèrna que foguèt formulada en 1847 — a la termodinamica. Demonstrèt la possibilitat de transformar una forma donada d'energia en calor. Per aquò, capitèt de caufar d'aiga (produccion de calor) gràcias a de vibracions (energia cinetica qu'èra lo trabalh fornit au sistèma). Publiquèt sei resultats en 1842 dins un jornau alemand. Puei, assaièt de calcular la valor de l'equivaléncia mecanica de la calor. En 1845, trobèt 365 kgf.m.kcal-1 que foguèt finalament corregida a 425 kgf.m.kcal-1 (valor modèrna : 426,6 kgf.m.kcal-1 siá 4,184 kJ.kcal-1).
Lo segond, ja conegut per sei resultats dins la recèrca sus l'electricitat, obtenguèt de resultats similars que foguèron publicats a partir de 1843. Capitèt de mostrar la conservacion de l'energia ambé d'experiéncias sus l'aiga coma Meyer. Pasmens, capitèt tanben d'estendre lo camp de sei recèrcas sus la produccion de calor a partir d'una forma d'energia mecanica (compression d'un gas). La mesurèt egala a 4,42 kJ.kcal-1. En 1845, poguèt presentar sei resultats a Cambridge e atacar lei teorias desvolopadas dins leis annadas 1830 per Emile Clapeyron a partir dei trabalhs de Sadi Carnot.
Aquelei publicacions quasi simultanèas entraïnèron un debat de prioritat entre lei dos òmes que deguèron tanben faciar divèrseis oposicions au sen de la comunautat scientifica[6]. Pasmens, a partir de la fin deis annadas 1840, lei premierei formulacions dau principi de la conservacion de l'energia van permetre de confirmar lor teoria. Pus important, vèrs 1847, un discors de Joule per presentar sei resultats va atraire l'atencion de William Thomson (1824-1907) que va perseguir sei recèrcas e utilizar lo principi de l'equivaléncia entre trabalh (energia fornida) e calor per definir la temperatura e pausar lei basas fondamentalas de la termodinamica.
La definicion de la temperatura (1848)[modificar | modificar la font]
Lo concèpte de temperatura apareguèt au sègle XVII ambé l'invencion dei premiers termomètres e dos escalas de temperatura — aquelei de Fahrenheit e de Celsius — èran fòrça populars au sen de la comunautat scientifica mai permetián solament una mesura relativa de la temperatura. Òr, aquò èra gaire compatible ambé la nocion de temperatura termodinamica que necessitava la definicion d'una temperatura absoluda que foguèt la premiera òbra en termodinamica de Kelvin en 1848.
Aquela nocion necessita d'introdurre lo concèpte de zèro absolut. Aquela idèa èra estada ja imaginada per Guillaume Amontons (1663-1705) e per Sadi Carnot mai Kelvin capitèt de'n formular la premiera definicion complèta e creèt una escala de temperatura novèla basada sus aqueu principi. Per aquò, Kelvin prenguèt lo zèro absolut coma ponch de réferéncia unic de son escala e creèt lo gra Kelvin[7] coma unitat de mesura a partir de la fraccion 1/273,16 dau ponch triple de l'aiga.
La consequéncia d'aquela definicion foguèt de permetre lo desvolopament de grandors novèlas, dichas termodinamicas, liadas a la temperatura. Ansin, la conoissença d'aquelei grandors permet de calcular la valor de la temperatura e inversament. Aquò va permetre d'estructurar aquela sciéncia novèla dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX a l'entorn de la formulacion dau premier ensems de teorias de basa de la termodinamica.
La descubèrta dei principis de la termodinamica (1852-1906)[modificar | modificar la font]
La formulacion dei tres premiers principis de la termodinamica se debanèt en doas etapas de 1852 a 1906. La premiera veguèt la definicion dei dos premiers per Kelvin e la segonda aquela dau tresen principi per Walther Nernst (1864-1941). Lei trabalhs e leis experiéncias de Carnot, de von Meyer e de Joule foguèron utilizats utilizats coma basa per Kelvin per la formulacion dei dos premiers principis. Lo tresen foguèt entraïnat per lei progrès dins l'estudi dei gas e dei temperaturas bassas. En 1931, un principi zèro foguèt apondut per servir de basa matematica a la termodinamica. La formulacion d'aquelei lèis permetèt de definir lei principalei grandors utilizadas per la termodinamica coma l'energia intèrna, la calor, lo trabalh e l'entropia.
La formalizacion de la teorica cinetica dei gas (annadas 1860-1870)[modificar | modificar la font]
L'idèa d'una teoria cinetica dei gas èra ja una idèa anciana au començament de la segonda mitat dau sègle XIX . Sa premiera evocacion se debanèt en 1620 dins lei trabalhs de Francis Bacon (1561-1620) e, au sègle XVIII, Daniel Bernoulli (1700-1782) e Benjamin Thompson (1853-1814) acomencèron de desvolopar lei premierei nocions d'aquela teoria. En 1820, foguèt formulada la premiera teoria cinetica mai son autor, John Herapath (1790-1863), s'enganèt sus la definicion de la temperatura.
La premiera teoria cinetica dei gas pròche dei teorias modèrnas foguèt publicada per John James Waterston (1811-1883) en 1843 mai son trabalh demorèt desconegut. Serà necessari d'esperar leis annadas 1860 per veire lei premiers succès gràcias ais òbras de Rudolf Clausius (1822-1888), de James Clerk Maxwell (1831-1889) e subretot de Ludwig Boltzmann (1844-1906). Capitèron de formular pauc a pauc aquela teoria que permetèt d'obtenir divèrsei resultats importants a partir deis annadas 1860 e 1870 : distribucion de Maxwell-Boltzmann (1859-1871), equacion de Boltzmann (1872), equacion de Van der Waals (1873)...
Lo desvolopament d'aquela teorica aguèt divèrsei consequéncias importantas. De'n premier, permetèt de trobar lei definicions microscopicas o macroscopicas de divèrsei grandors fondamentalas de la termodinamica. Per exemple, foguèt lo cas dau concèpte macroscopic de l'entropia introduch en 1965 per Clausius. Permetèt tanben de melhorar la conoissença de la nocion de pression. Enfin, permetèt de crear d'otís novèus que van favorizar l'aplicacion de la termodinamica a la quimia e l'aparicion de la termodinamica estatica.
L'aplicacion de la termodinamica a la quimia (1876)[modificar | modificar la font]
La descubèrta dei basas de l'aplicacion de la termodinamica a la quimia foguèron l'òbra dau fisician estatsunidenc Josiah Willard Gibbs (1839-1903) de 1873 a 1876[8]. Son objectiu èra d'estudiar e de desvolopar l'analisi grafica dei procès termodinamics, compres lei reaccions quimicas. Per aquò, estudièt l'evolucion de divèrsei grandors coma l'energia, l'entropia, lo volum, lo potenciau quimic, la temperatura e la pression de sistèmas termodinamicas per determinar lo debanament espontanèu d'un procès[9]. Per la seguida, son trabalh foguèt contuniat e completat per Pierre Duhem (1861-1916)[10], Gilbert Lewis (1875-1946), Merle Randall (1888-1950)[11] e Edward Guggenheim (1901-1970)[12]. Van permetre de fondar la termoquimia que permet de preveire lo sens dei reaccions e la composicion deis equilibris quimics e que venguèt una branca fòrça utilizada de la termodinamica gràcias a seis aplicacions industrialas.
L'aparicion de la termodinamica estatistica (vèrs 1880)[modificar | modificar la font]
La termodinamica estatistica permet d'explicar e de determinar lo comportament e l'evolucion de sistèmas fisics compausats d'un grand nombre de particulas (atòms, ions, moleculas...). Coma la termoquimia, es una branca fòrça utilizada per lei cercaires e leis engenhaires. Son aparicion foguèt permesa per la formulacion de la teoria cinetica dei gas que permetiá d'estudiar leis interaccions dei particulas entre elei. La premiera formulizacion foguèt realizada en 1902 per Gibbs. Per la seguida, la disciplina conoguèt d'evolucions importantas ambé son extension ai transicions de fasa dins lei materiaus solids presa en compte de la mecanica quantica a partir deis annadas 1920 e 1930.
L'aparicion de la termodinamica de non equilibri (sègle XX - uèi)[modificar | modificar la font]
La termodinamica de non equilibri foguèt la darriera branca majora de la termodinamica desvolopada avans la multiplicacion deis aplicacions a partir deis annadas 1940. Au contrari dei brancas precedentas regardadas solament per lei sistèmas a l'equilibri, s'interessa a de sistèmas termodinamics qu'an pas agantat un estat d'equilibri termodinamic. Per exemple, de sistèmas dubèrts alunchats de l'estat d'equilibri que representan la màger part dei sistèmas presents dins la natura que son rarament a l'equilibri. Rayleigh (1842-1919) foguèt lo premier de s'interessar au problema tre 1873[13]. Dins aquò, lei trabalhs importants acomencèron ambé Lars Onsager (1903-1976) a partir deis annadas 1930 e son estudi dei procès termodinamics irreversibles[14].
En causa de l'abséncia d'equilibri, lei lèis classicas son plus sufisentas per depintar lo sistèma. En particular, en causa dei cambis qu'existisson entre lo sistèma e l'exterior, es fòrça malaisat de definir certanei grandors coma l'entropia. Ansin, la termodinamica de non equilibri necessitèt e necessita totjorn lo desvolopament d'otís novèus. Per exemple, foguèt lo cas dau concèpte d'equilibri termodinamic locau que permet d'aplicar localament lei principis classics. Un nombre important de Prèmis Nobel son estadas atribuits per de descubèrtas sus aqueu subjècte : Lars Onsager en 1968 e Ilya Prigogine (1917-2003) en 1977.
La multiplicacion dei camps d'aplicacion de la termodinamica (a partir de 1940)[modificar | modificar la font]
A partir dau decenni 1940, e en fòra dei recèrcas sus la termodinamica de non equilibri, lo nombre de domenis d'aplicacion de la termodinamica conoguèt una multiplicacion importanta. La màger part son situats a l'interfàcia entre la termodinamica e una autra disciplina qu'es generalament liada a la quimia, la fisica o la biologia. Lo desvolopament d'aplicacions novèlas contunia a l'ora d'ara e, en 2002, lei principalas èran :
- la termodinamica biologica (1957).
- la termodinamica deis ecosistèmas (1959).
- la termodinamica dei sistèmas pichons (decenni 1960).
- la termodinamica relativista (1965).
- la termodinamica quantica (1968).
- la termodinamica dei traucs negres (decenni 1970).
- la termodinamica geologica (decenni 1970).
- la termodinamica de l'evolucion biologica (decenni 1970).
- la termodinamica geoquimica (decenni 1980).
- la termodinamica atmosfèrica (decenni 1980).
- la termodinamica dei sistèmas naturaus (decenni 1990).
- la termodinamica dei terratrèms (2000).
- la termodinamica dei sistèmas farmaceutics (2002).
Lèis principalas de la termodinamica[modificar | modificar la font]
Lo principi zèro de la termodinamica[modificar | modificar la font]
Lo principi zèro de la termodinamica permet de definir la nocion d'equilibri termic coma una relacion d'equivaléncia. Sa formulacion pus frequenta es : « S'un objècte A e un objècte C son en equilibri termic amb un objècte B, A es tanben en equilibri termic ambé C ».
Lo premier principi de la termodinamica[modificar | modificar la font]
Lo premier principi de la termodinamica foguèt formulat per lo premier còp per Rudolf Clausius (1822-1888)[15]. Es una version termodinamica de la conservacion de l'energia que son enonciat es : « Dins lo corrent d'una transformacion quina que siegue d'un sistèma sarrat, la variacion de son energia es egala a la quantitat d'energia escambiada ambé lo mitan exterior, sota forma d'energia termica o sota forma de trabalh ».
Se pòu tradurre ambé la relacion seguenta :
- es la variacion d'energia totala.
- es la variacion d'energia intèrna.
- es la variacion d'energia cinetica a l'escala macroscopica. Es nulla se lo sistèma es immobil, ço qu'es lo cas pus frequent.
- es la variacion d'energia potenciala a l'escala macroscopica. Es nulla se lo sistèma es immobil, ço qu'es lo cas pus frequent.
- es lo trabalh cambiat ambé lo mitan exterior.
- es la quantitat d'energia cambiada per transferiment termic.
Lo segond principi de la termodinamica[modificar | modificar la font]
Lo segond principi de la termodinamica, tanben dich principi de Carnot, a conegut divèrsei formulacions dins lo corrent dau sègle XIX definidas per Émile Clapeyron (1834), Rudolf Clausius (1850), Kelvin (1851), Ludwig Boltzmann (1873) e Max Planck (1878). Permet de depintar la variacion de l'entropia durant una transformacion segon la relacion seguenta :
- es la variacion globala de l'entropia.
- es l'entropia creada dins lo corrent de la transformacion.
- es la variacion de l'entropia dau sistèma estudiat.
- es la variacion de l'entropia dau mitan exterior.
Lo tresen principi de la termodinamica[modificar | modificar la font]
Lo tresen principi de la termodinamica, o principi de Nernst, foguèt formulat per lo premier còp en 1906. Permet d'aver una valor determinada de l'entropia. Son enonciat pus frequent es : « L'entropia d'un cristau perfèct a 0 K es nulla ».
Lei sistèmas termodinamics e lei grandors tipicas de la termodinamica[modificar | modificar la font]
La nocion de sistèma termodinamic[modificar | modificar la font]
Lo sistèma termodinamic es la porcion de l'Univèrs regardada per un estudi termodinamic. Es definit d'un biais arbitrari per l'autor de l'estudi e es separat dau rèsta de l'Univèrs qu'es alora dich lo mitan exterior. La separacion entre lo sistèma e lo mitan exterior es dicha encencha. Sa natura e sei proprietats permeton de definir lo tipe de sistèma termodinamic format :
- un sistèma dubèrt es caracterizat per la preséncia de cambis de matèria e d'energia entre lo sistèma e lo mitan exterior. Per exemple, es lo cas d'un organisme vivent.
- un sistèma sarrat permet solament de cambis d'energia entre lo sistèma e lo mitan exterior sota la forma de calor o de trabalh. Per exemple, es lo cas d'una pila electrica.
- un sistèma isolat es caracterizat per l'abséncia de cambis entre lo sistèma e lo mitan exterior. En realitat, i a ges de sistèma isolat vertadier dins la natura car i a totjorn de cambis d'energia a travèrs de l'encencha. Pasmens, existís de sistèmas que sei cambis d'energia son fòrça limitats e que pòdon donc èsser considerats coma isolats. Per exemple, es lo cas d'una botelha isotèrma.
L'equilibri termodinamic[modificar | modificar la font]
Un sistma es a l'equilibri termodinamic quand es simultanèament en equilibri termic, mecanic e quimic. Au nivèu energetic, es caracterizat per lo minimum d'un potenciau termodinamic coma l'energia liura de Helmholtz e l'entalpia liura de Gibbs. Au nivèu locau, l'estat dau sistèma es determinat per lei valors de sei paramètres intensius coma la pression o la temperatura. En fòra de la termodinamica de non equilibri, la màger part dei lèis termodinamicas s'interessan solament ais estats d'equilibri.
Lei variablas e lei grandors principalas de la termodinamica[modificar | modificar la font]
La termodinamica utiliza certaneis unitats de mesura d'un biais preferenciau car son fòrça adaptadas ai sistèmas estudiats e qu'es possible de faire un liame entre de pareus d'unitats, dichas variablas conjugadas, e que son utilizats per definir lei grandors termodinamicas principalas. Lei pareus principaus son :
- la pression p e lo volum V que permeton de depintar lei paramètres mecanics.
- la temperatura T e l'entropia S que permeton de depintar lei paramètres termics.
- lo potenciau quimic µ e lo nombre de particulas N que permeton de depintar lei paramètres materiaus.
A partir d'aquelei sièis unitats, existís cinc grandors principalas que son :
- l'energia intèrna :
- l'energia liura :
- l'entalpia :
- l'entalpia liura :
- lo grand potenciau :
Leis equacions d'estat[modificar | modificar la font]
Una equacion d'estat d'un sistèma a l'equilibri termodinamic es una relacion entre diferents paramètres fisics, dichs variablas d'estat, que determinan son estat. Per exemple, es una relacion entre sa temperatura, sa pression e son volum. A partir d'una equacion d'estat caracteristica d'un sistèma fisic, es possible de determinar la totalitat dei quantitats termodinamicas depintant aqueu sistèma e de preveire sei proprietats.
Leis equacions d'estat an generalament un domeni de validitat qu'es limitat a un comportament o a de fenomèns fisics precís. Ansin, un còrs donat pòu aver mai d'una equacion d'estat regardant, per exemple, son estat magnetic o son estat termodinamic. Segon sa temperatura o sa pression, pòu tanben aver unei equacions d'estat termodinamicas. Per exemple, se pòu utilizar per un gas l'equacion dei gas perfècts a l'equilibri termodinamic globau — generalament dicha lèi dei gas perfècts — o l'equacion de Van der Waals en foncion de la temperatura dau sistèma.
Lei procès termodinamics particulars[modificar | modificar la font]
Certanei procès termodinamics son caracterizats per l'existéncia d'una paramètre, normalament variable coma la temperatura, la pression o lo volum, que demòra constant. L'estudi d'aqueu tipe de procès es generalament considerat coma preferible car lei calculs son pus aisats. Ansin, l'objectiu de la definicion d'un sistèma termodinamic es sovent d'obtenir un procès amb un paramètre fixe :
- un procès isobaric es caracterizat per una pression constanta.
- un procès isocoric es caracterizat per un volum constant.
- un procès isotèrme es caracterizat per una temperatura constanta.
- un procès adiabatic es caracterizat per l'abséncia de transferiment termic.
- un procès isentropic es un procès adiabatic que son entropia demòra constanta.
- un procès isentalpic es caracterizat per una entalpia constanta.
- un procès isolat es caracterizat per l'abséncia de cambis de matèria o d'energia ambé lo mitan exterior.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Fisica.
- Quimia.
- Energia.
- Temperatura.
- Estat de la matèria.
- Vuege.
- Sistèma Internacionau d'Unitats.
- Sadi Carnot (1796-1834).
- Julius Robert von Mayer (1814-1878).
- James Prescott Joule (1818-1889).
- William Thomson, Lord Kelvin (1824-1907).
- Ludwig Boltzmann (1844-1906).
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
M. Bailyn (1994). Edicions American Institute of Physics Press: A Survey of Thermodynamics (en anglés). ISBN 0-88318-797-3.
D. Kondepudi e I. Prigogine (1998). Edicions John Wiley & Sons: Modern Thermodynamics. From Heat Engines to Dissipative Structures (en anglés). ISBN 0-471-97393-9.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) J.M. Smith, H.C. Van Ness, M.M. Abbott, Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics, Edicions Mc Graw Hill (2005), ISBN 0-07-310445-0, OCLC 56491111.
- ↑ (en) Donald T. Haynie, Biological Thermodynamics, Edicions Cambridge University Press (2001), ISBN 0-521-79549-4, OCLC 43993556
- ↑ (en) Willian T. Kelvin, An Account of Carnot's Theory of the Motive Power of Heat – with Numerical Results Deduced from Regnault's Experiments on Steam, Transactions of the Edinburg Royal Society, XVI (1849).
- ↑ Sembla tanben que James Prescott Joule sigue de còps creditat de l'invencion dau tèrme.
- ↑ Lo Danés Ludwig August Colding (1815-1888) realizèt tanben una tièra d'experiéncias similaras de 1840 a 1843 e aguèt de resultats similars. Pasmens, sei trabalhs foguèron publicats solament en danés e demorèron desconeguts en fòra de son país.
- ↑ Lei trabalhs e lo succès de Kelvin, qu'èra britanic coma Joule, entraïnèron pauc a pauc la demembrança de Meyer.
- ↑ La definicion oficiala dau gra Kelvin foguèt adoptada en 1954. Lo tèrme « gra » foguèt retirat en 1967 per marcar una diferéncia entre la temperatura absoluda mesurada en kelvins e lei temperaturas relativas mesuradas en gra Celsius o gra Fahrenheit.
- ↑ (en) J. Willard Gibbs, Transactions of the Connecticut Academy, III, pp. 108–248, Oct. 1875 – May 1876, and pp. 343–524, May 1877 – July 1878.
- ↑ J. Willard Gibbs, The Scientific Papers of J. Willard Gibbs, Volume One: Thermodynamics, Edicions Ox Bow Press (1993). ISBN 0-918024-77-3.
- ↑ (fr) Duhem, P.M.M. (1886). Le Potential Thermodynamique et ses Applications, Hermann, Paris.
- ↑ (en) Lewis, Gilbert N.; Randall, Merle (1923). Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances. McGraw-Hill Book Co. Inc.
- ↑ (en) Guggenheim, E.A. (1933). Modern Thermodynamics by the Methods of J.W. Gibbs, Methuen, London.
- ↑ (en) Strutt, J. W. (1871). "Some General Theorems relating to Vibrations". Proceedings of the London Mathematical Society s1–4: 357–368.
- ↑ (en) Onsager, L. (1931). "Reciprocal relations in irreversible processes, I". Physical Review 37 (4): 405–426.
- ↑ (de) R. Clausius, Ueber die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen, Annalen der Physik und Chemie (Poggendorff, Leipzig, 1850), 155 (3): 368-394.


c: text/html

text:
Anfós Jordan
Anfós Jordan (1103, davant Trípol - 1148), comte de Roergue, puèi comte de Tolosa (de 1112 a 1148) e marqués de Provença
Anfós es lo filh cabdèt de Raimon IV (VI), nascut de sa tresena esposa, Elvira de Castelha. Es nascut davant Trípol en 1103 e foguèt batejat dins las aigas de Jordan, d'aquí lo nom d'Anfós Jordan. Succedís a son fraire Bertran († 1112).
Entornat en Occident, mentre qu'es fòrt jove, es elevat dins la partida orientala de sos Estats (comtat de Sant Geli, marquesat de Provença, Bèucaire e la tèrra d'Argença), mentre que Tolosa es ocupada fins en 1119 per Guilhèm IX, comte de Peitieus e duc d'Aquitània. En 1120, assetjat dins Aurenja, es desliurat per la milícia tolosana que se pòrta a son secors, fòrça la levada del sètge e lo comte jove torna a Tolosa.
De 1134 a 1143, ensaja de s'emparar del vescomtat de Narbona pendent la minoritat de l'eretièra, Ermengarda.
En 1144, fonda Montalban, la primièra bastida.
Anfós Jordan acòrda en 1141 puèi 1147 de franquesas comunalas a la vila de Tolosa.
Tòrna en Tèrra Santa ont morís (assassinat), son filh Raimon V (VII) li succedís.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Compenha
Compenha (Compiègne en francés) qu'ei ua vila francesa istoricament situada au cap septentrionau d'Isla de França e uei lo dia dens lo departament d'Oise de la region de Picardia.
La ciutat qu'ei famosa per'mor deu son castèth (associat mei que mei dab lo sovier deus Ièr e IIIau empèris) e peu son bòsc on los sobirans francés e cacèn desempuish l'Etat Mejana.
Somari
Heraudica[modificar | modificar la font]
L'escut de Compenha que's blasona atau :
"D'argent au leon d'azur semiat de floralís d'aur e coroat deu medish, armat e lampassat de gules".
Toponimia[modificar | modificar la font]
La forma Compenha qu'ei atestada en occitan vielh, notadament dens las poesias de Bertran de Bòrn[1].
Geografia[modificar | modificar la font]
Bastida sus un ga de l'arriu d'Oise capsús de la confluéncia enter los arrius Aisne e Oise Compenha qu'ei traucada per aqueth darrèr e embarrada enter l'Oise e lo son bòsc a uns 75 km capsús de París. Uei lo dia qu'ei ua sosprefectura deu departament d'Oise dehens la region de Picardia.
Devisa[modificar | modificar la font]
"Regi et regno fidelissima" ("La mei hidèu au Rei e au Reiaume").
Istòria[modificar | modificar la font]
Dejà abans la conquèsta romana lo lòc on e's quilha Compenha uei lo dia qu'èra conegut peus pòbles celtas qui i cossiravan per'mor de la preséncia d'un ga suber l'arriu d'Oise. Per aquesta rason aqueste lòc que hore batejat Compendium en latin (qu'ei a díser [camin] abracat). A despart d'aquò que's sap chic de causas súber lo son passat roman au maugrat qui's tròbi dens ua region plan colonizada e latinizada on òm troba enqüera mantuas rueinas romanas.
Aquesta region que ho conquestada peus Francs gavidats per Clodovèu e integrada au domeni deus reis merovingians.
Lo rei Carles II lo Cauv que'n he la soa ciutat e, lo 2 de genèr de 847 qu'i fondè l'Abadia Saint-Corneille.
Termièra septentrionau deu domeni reiau (atanben aperat Isla de França), los reis de França qu'i establín ua residéncia loa entà poder caçar dens lo bòsc de Compenha (Gaston Febus qu'i caçè tanben).
Lo 23 de mai de 1430 Joana d'Arc que ho presa per las òsts borguinhonas en bèth dehéner la ciutat, desempuish pregondament ligada dab lo son sovier.
Compenha que reconegó de tira l'autoritat d'Enric III de Navarra, vadut Enric IV de França.
A la Revolucion Francesa, Compenha que ho tornada batejada Marat-sus-Oise e las soas carmelitas que hon guilhotinadas, çò qui inspirore Bernanos.
En 1770 lo rei Loís XV de França e lo Daufin (futur Loís XVI) qu'i arrecuelhón la futura reina Maria Antonieta d'Àustria.
Napoleon I e Napoleon III que sejornèn dab las loas corts dens lo castèth de Compenha, adobat a lors gosts (Napoleon III que horní lo Teatre Imperiau de Compenha).
En 1900 Compenha qu'acesó espravas deus Jòcs Olimpics.
L'armistici de l'11 de noveme de 1918 que ho signada dehens lo bòsc de Compenha en preséncia deu marescau gascon Ferran Foish.
Per aquesta rason, Adolf Hitler qu'i viengó signar l'armistici dab França après aver des.hèita l'armada francesa. La casèrna de Royallieu que ho utilizada peus alemands entà concentrar los presoèrs (judius mei que mei) abans de'us deportar entau camp d'exterminacion d'Auschwitz.
Las annadas 1970 que vedón la fondacion de l'Universitat de Tecnologia de Compenha, escòla d'engenhaires qui vadore grana escòla.
Monuments[modificar | modificar la font]
- Lo castèth de Compenha
- Lo claustre de Saint-Corneille (sol vestigi de bèth endom de l'antica abadia).
- La glèisa de Sant Antòni.
- La glèisa de Sant Jacme.
- La glèisa de Sant German.
Universitat[modificar | modificar la font]
Compenha qu'acesa l'UTC (Universitat de Tecnologia de Compenha), ua grana escòla d'engenheria qui ho a l'origina de duas autas antenas hens las vilas de Tròias e Sevenan (au ras de Belfòrt).
La ciutat que compta tanben ua Escòla Superiora de Comèrci de Compenha (ESCC, establiment privat).
Embessoatge[modificar | modificar la font]
- Belgica, Huy desempuish 1959.
- Alemanha, Landshut desempuish 1962.
- Itàlia, Arona desempuish 1962.
- Luxemborg, Vianden desempuish 1964.
- Reialme Unit, Bury St Edmunds desempuish 1967.
- Israèl, Kiryat Tivon desempuish 1988.
- Japon, Shirakawa desempuish 1988.
- Estats Units, Raleigh desempuish 1989.
- Polonha, Elbląg desempuish 2002.
- Portugal, Guimarães desempuish 2007.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Wilhelmina Von Wiacek, Lexique des noms géographiques et ethniques dans les poésies des troubadours des XIIe et XIIIe siècles, Paris: A. G. Nizet, 1968, p. 102


text:
Napoléon La Cécilia
Napoléon La Cécilia (Tors, 13 de setembre de 1835 – Ramleh (Egipte), 25 de novembre de 1878) es una personalitat de la Comuna de París (1871).
Participèt a l'expedicion de Garibaldi de 1860 coma capitani dau gèni puei cap d'estat major dau generau Avezzana. Pendent la Guèrra francoprussiana, combatèt dins l'armada de Léger e terminèt la guèrra coma coronèu. Durant la Comuna de París, foguèt cap d'estat major dau generau Emiles Eudes puei venguèt generau lo 24 d'abriu. Participèt ai combats a l'entorn d'Issy e de Vanves. Après lei batalhas fòra la capitala, assaièt de defendre Montmartre (23 de mai de 1871).
Puei, s'exilièt a Londres e venguèt professor de francés a la Royal Naval School de New Cross e membre de la Philological Society of England. Moriguèt en Egipte de la tuberculòsi.


text:
925
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 925 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
L'emperaire bizantin Roman Lecapé demandèt ai ciutats aràbias situadas a l'oèst d'Eufrates de pagar un tribut a Constantinòple. Après un refús, ordonèt la preparacion d'una expedicion militara còntra la region.
Croàcia[modificar | modificar la font]
Fondacion dau Reiaume de Croàcia per Tomislav Ièr.


text:
Athée (Mayenne)
Athée es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mayenne e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es situada en lo sud-Mayenne
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana de contunh jos lo Regim Ancian, la municipalitat fasiá partida del fief de la baronnie angevine de Craon que dependava de la Senescalciá d'Angieus e del país d'eleccion de Château-Gontier.
Au Moyen Âge puis sous l'Ancien Régime, la commune faisait partie du fief de la baronnie angevine de Craon dépendait de la sénéchaussée principale d'Angers et du pays d'élection de Château-Gontier.


text:
Insulina
L'insulina (latin insula, "illa") es una ormona polipeptidica formada de 51 aminoacids. Es secretada per las cellulas beta dels illòts de Langerhans del pancreas, jos la forma de precursor inactiu (proinsulina), que puèi passa a l'aparelh de Golgi, ont se modifica, en eliminant una part e en jonhent los dos fragments restants per dos ponts disulfurs. Frederick Grant Banting, Charles Best, James Collip, e J.J.R. Macleod de l'Universitat de Toronto, Canadà, descobriguèron l'insulina en 1922. Lo Doctor Banting recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina per la descobèrta d'aquela ormona. Interven dins la metabolizacion dels nutriments, subretot amb l'anabolisme dels glucids. Son deficit provòca lo diabèti e son excès provòca l'iperinsulinisme e l'ipoglicèmia.


text:
Noyon
Noyon qu'ei ua vila de l'anciana província de Picardia situada uei dens lo departament d'Oise de la region administrativa francesa de Picardia.
Qu'ei dotada d'ua catedrau gotica.
Carlesmanhe i ho sacrat rei deus Francs en 768 e Uc Capet que i ho tanben sacrat rei en 987 en bèth aubrir atau la dinastia deus capecians.
Qu'ei la ciutat nadau deu reformator protestant Joan Calvin e lo son ostau qu'acessa un musèu qui'u ei vodat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat a 25 km al nòrd de Compenha, 62 km al sud-es d'Amians
situé a 25 km au nord de Compiègne, 62 km au sud-est de Amiens


text:
Provença
Provença (Prouvènço en nòrma mistralenca) es una region istorica e culturala d'Occitània, a l'èst. Es tanben lo nom d'un ancian reiaume puei d'un ancian comtat (annexat juridicament en 1481 a l'estat francés) e d'un ancian marquesat. Correspònd uei, au sens larg, a una granda partida de la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur, au sud-èst de l'estat francés. S'espandís de la region de Nimes fins a la riba drecha de Var ont bòrda l'ancian Comtat de Niça situat a la riba senèstra. Mai lo País Niçard èra dins lo comtat de Provença fins en 1388 e d'unei niçards se dison provençaus.
Mai largament, dins un sens culturau e toristic, Provença s'espandís fins a l'èst de Gard (delà Ròse fins a Nimes e Vidorle) e fins au sud d'Ardecha e de Droma. Tanben lo Comtat Venaicin fa partida de la Provença culturala e istorica.
La capitala istorica de Provença foguèt Arle de 911 a 1180, puei Ais de Provença de 1180 a 1789. Mai aquela de la region administrativa Provença-Aups-Còsta d'Azur es Marselha.
Lo gentilici es provençau -ala (var. provençal -ala).
Geografia[modificar | modificar la font]
Lei departaments de l'ancian comtat (annexat a França per Loís XI) e anciana província reiala francesa correspòndon a una partida de la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur que recuèrb lei departaments deis Aups d'Auta Provença (04), deis Aups Maritims (06), dei Bocas de Ròse (13), de Var (83) e de Vauclusa (84).
Divisions administrativas[modificar | modificar la font]
- Superfícia : 4299 km²
- Populacion : 1 063 846 abitants (2005)
- Prefectura : Niça
- Sosprefecturas : Grassa
- Densitat : 247 ab/km²
- Superfícia : 6944 km²
- Populacion : 153 393 abitants (2005)
- Prefectura : Dinha
- Sosprefecturas : Barcilona de Provença, Castelana e Forcauquier
- Densitat : 22 ab/km²
- Superfícia : 5973 km²
- Populacion : 967 054 abitants (2005)
- Prefectura : Tolon
- Sosprefecturas : Brinhòla e Draguinhan
- Densitat : 162 ab./km²
- Superfícia : 3566 km²
- Populacion : 529 077 abitants (2005)
- Prefectura : Avinhon
- Sosprefecturas : Ate e Carpentràs
- Densitat : 148 ab/km²
- Superfícia : 5112 km²
- Populacion : 1 905 829 abitants (2005)
- Prefectura : Marselha
- Sosprefecturas : Ais de Provença, Arle e Istre
- Densitat : 372 ab/km²
Culturalament e istoricament, se pòt tanben considerar que lo departament deis Auts Aups (05), lo sud de Droma (26) e la partida èst e sud de Gard (30) (e una franja sud-èst d'Ardecha (07)) son provençaus.
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Provença foguèt poblat au paleolitic e au neolitic.
Lei premiers testimoniatges istorics mençonan la preséncia dau pòble Ligur e l'arribada dei Cèltas au sègle -IV que se mesclèron de còps amb lei ligurs, mai que mai dins la Bassa Provença ; pasmens, lo començament vertadier de l'istòria de Provença arribèt au sègle -VI amb la fondacion de Marselha per lei grècs de Focèa. Marselha venguèt ansin una ciutat comercianta de cultura grèga en contacte amb lei ligurs e lei cèltas. Aquelei dos pòbles se mesclèron culturalament sota l'influéncia de la civilizacion grèga, coma o mòstra per exemple lo site arqueologic de Glanum. Abtotèron tecnicas e practicas artesanalas dei grècs (coma la cultura de la vinha, de l'olivier, lo biais de bastir lei monuments e lei vilas). Durant lo periòde grèc, Marselha foguèt en relacion sostenguda amb Grècia (recebiá lei produchs d'Euròpa dau Nòrd per leis exportar fins a l'airau mediterranèu) e comencèt de desvolopar sa granda activitat maritima ; un dei sei grands navigators, Eutimènes naviguèt dins l'Ocean Atlantic fins a Senegal.
Marselha s'aliguèt puei amb Roma en establissent una relacion d'ajuda mutala ; Marselha sonèt Roma per l'aparar còntra lei gallés e, de son costat, ajudèt Roma còntra Cartage e mai paguèt una partida dau tribut exigit per lei gallés après la presa de Roma en -387. Menaçada un còp mai per lei pòbles de l'interior (Ligurs, Salians - una aligança dei Cèltas - e Allobròges), Marselha sonèt demandèt una vegada mai l'ajuda de Roma a la fin dau sègle -II ; la guèrra durèt entre -125 e -121 e lei romans s'installèron definitivament en Provença ; Sextius Calvinus fondèt ansin Aquae Sextiae (Ais de Provença) en -122. Roma obtenguèt ansin la creacion de la província de Gallia Transalpina amb Ais per capitala e posquèt ansin religar Itàlia amb Ispània. Aquela província venguèt puei la Gàllia Narbonesa (amb Narbo - uei Narbona - coma capitala e foguèt traversada per la Via Domícia.
Coma aligada de Roma, Marselha gaudèt d'un estatut privilegiat e sei eleits locaus posquèron perseguir de carrieras politicas prestigiosas. Pasmens, quand Pompèu e Juli Cesar s'afrontèron, Marselha prenguèt lei parts dau premier, foguèt assejada per Cesar en -40 e conservèt son estatut mai perdèt sa poténcia amb sei territòris (conservèt Niça e leis illas d'Ieras).
Roma fondèt de colonias per sei veterans e Arle prenguèt una granda importància.
Lei premiereis invasions barbaras esparnhèron Provença durant lo sègle IV mai fin finala, a la casuda de l'Empèri Roman, lei Visigòts e lei Burgondis se partegèron respectivament l'Oèst e l'Èst de Provença.
Cultura de Provença[modificar | modificar la font]
Escrivans de Provença:
- Robèrt Lafont
- Glaudi Barsotti
- Glaudi Brueis
- Pèire Pessamessa
- Max Felip Delavouët
- Carles Galtier (1913 - 2004)
- Florian Vernet
- Jòrgi Reboul
- Danièla Julien
- Joan Ives Casanova
- Michel Miniussi
- Josèp d'Arbaud
- Valèri Bernard (1860 - 1936)
- Frederic Mistral (1830 - 1914)
- Victor Gelu (1806 - 1885)
- Josèp Romanilha (1818 - 1891)
- Anfós Daudet, en francés (1840 - 1897)
- Marcèu Panhòl, en francés (1895 - 1974)
- Antòni Bigòt (1825 - 1897)
- Joan Giono, en francés (1895 - 1970)
- Émile Zola, en francés (1840 - 1902)
- Joan Aicard (1848 - 1921)
Pintors e escalpraires de Provença:
- Valèri Bernard (1860 - 1936)
- Pau Cesana (1839 - 1906)
- Josèp Marchand (1758 - 1843)
- Cesar Baldaccini (1921 - 1998)
- Pèire Puget (1620 - 1694)
- Adòlf Monticelli
- Francés Màrius Granet (1775 - 1849)


text:
José Manuel Moreno
José Manuel Moreno (Buenos Aires, lo 3 d'agost de 1916 — Merlo, Argentina, lo 26 d'agost de 1978) que ho un fotbolaire argentin considerat com un deus màger d'America deu Sud durant lo sègle XX.
Que comencè dens las division juvenilas de River Plate abans de jogar en purmèra division dens aqueth club en tot har partida de la famosa ataca istorica milionària coneguda com La Maquina (qu'i joguè amassa dab Ángel Labruna, Adolfo Pedernera e Félix Loustau).
Qu'ei lo sol jogador de l'istòria qui sia estat campion deus tornaments nacionau de 4 país diferents (Argentina, Méxic, Colómbia e Chile).


text:
Lobens de Lauragués
Lobens de Lauragués[1] es una comuna lengadociana de Lauragués situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la region Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada en Lauragués a 31 km a l'Èst de la vila.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Castèl de Lobens del sègle XV
- Glèisa del sègle XVI
- Ancian moulin d'aura del sègle XV


text:
Scenari cinematografic
L'scenari cinematografic descriu çò que se mostrará e s'ausirá dins una òbra narrativa audiovisuala, es a dire, dins los filmes, serias e documentaris, que siá al cinèma coma a la television. Especifica la division per scenas, las accions dels personatges, los eveniments, los dialògs, e tanben de brevas descripcions de l'entorn ont se passan las accions e, quan se cal, lo ton que deurán prene los actors. Constituís una estapa importanta que determina la fasa de desvolopament del projècte e permetrá la seuna mesa en produccion. El o los scenaristas crean un scenari literari que s'adapta mai tard en scenari tecnic o de filmatge, que destalha de biais codificat totes los aspèctes tecnics necessaris per la presa de vistas.
L'objectiu basic de l'scenari es que siá comprensible per a cada intervent del filme (productors, tecnicians, actors, etc). Dempuèi l'invencion del cinematograf, foguèt desvolupat una quinzena de tipe d'senaris per los adaptar a las nòvas necessitats tecnicas (exteriors, cinèma sonor, efèctes especials) e lo vam artistic de cada epòca (plan sequéncia, improvisacion, coreografia, eca.). Lo format dels documents actuals, sobretot per çó de l'estructura tipografica, se fixèt dins los ans 1950 a Hollywood, ont totjorn es respectat escrupolosament (se fasent amb mai de libertat en Euròpa).
Somari
Processus d'un scenari cinematografic[modificar | modificar la font]
L'idèa[modificar | modificar la font]
Es lo punt de començament per elaborar l'argument.
Lo sinòpsi[modificar | modificar la font]
Se tracta del resumit o l'esquèma del tema o de l'argument ont s'incluson las caracteristicas mágers dels protagonistas.
L'senari literari[modificar | modificar la font]
Narra lo filme en tèrmes d'imatge (descripcions) e de son (efèctes e dialóg), e es divisit en actes e scènas. A d'exigéncias de format, que van de la tipografia a utilitzar fins als marges e indicacions coma los cambis de scèna, se l'accion se passa a l'interior, exterior, de jorn o de nuèch. Tanben se separa clarament lo dialog dels personatges del rèsta de l'accion. Teoricament, se son seguidas las nòrmas d'escriptura, se supausa qu'una pagina d'senari correspond a una minuta de filme. Aquó es de grand utilitat per saber la durada aproximada que prendrá un projècte. L'autor n'es lo scenarista.
L'senari tecnic[modificar | modificar la font]
Aquel scenari, que tanben se sona scenari de filmatge o script, apond a l'senari literari una seria d'indicacions tecnicas per que totes los membres de l'equipa tecnica pòscan trabalhar. Especifica sul papièr tot çó que se deu veire e ausir pendent la projeccion e dins lo meteis òrdre d'apareisson: lutz, posicion de la camèra en cada moment, moviments, accion dels interpretas, decors, musica per a cada presa, efèctes... Se presenta en doas colomnas: una per l'imatge e una per pel son.
L'senari illustrat[modificar | modificar la font]
Tanben nomenat storyboard, consistís en un ensems de vinhetas qu'illustran los plans principals de l'òbra, acompanhadas en general del tèxte dels dialògs o de la votz off e d'altras anotacions tecnicas al respècte dels efèctes sonors o visuals, coma los moviments de camèra, los cambis de focala, eca.
L'scenari animat[modificar | modificar la font]
L'senari animat o animatic s'utiliza cada còp mai coma acompanhament de l'scenari illustrat e permet de donar una idèa precisa de l'efècte de cada scèna a l'ecran, perque i apond lo moviment.


text:
991
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 991 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Lo 29 de març, l'evesque de Laon capturèt per sospressa Carles de Lotaríngia qu'ocupava la vila dempuei mai de 988. Foguèt liurat au rèi e moriguèt dins un croton d'Orleans per la seguida. Aquò marquèt la fin de la guèrra entre aqueu pretendent au tròne e Uc Capet. Puei, en causa de l'abséncia de reaccion dau papa Joan XV fàcia a la traïson d'Arnoul de Reims, un concili foguèt reünit per lo rèi per condamnar l'archevesque rebèl.
A la fin de l'annada, crisi a l'entorn de Melun conquistada per Eudes de Chartres. En fàcia d'aquela menaça, Uc Capet reüniguèt una coalicion gropant lo còmte d'Anjau Foulques Nerra e lo senhor normand Richard de Rouen. Eudes deguèt abandonar la vila que foguèt renduda a son senhor iniciau Bouchard de Vendôme.


text:
Quevauvillers
Quevauvillers (Gueuvillé en Picard) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Quevauvillers A situat sus la D1029 e la longitud de la autoroute A29 (sens doncas coma un échangeur pas desserve dirèctament la comuna), al sud-oèst de Amians dintratz aquela e Poix-de-Picardie.
Quevauvillers est situé sur la D1029 et le long de l'autoroute A29 (sans pour autant qu'un échangeur ne desserve directement la commune), au sud-ouest d'Amiens entre celle-ci et Poix-de-Picardie.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge De Quevauvillers a aparegut al epòca romaine. Lo sieu primièr Nom #èsser Equitum villa (residéncia dels cavalièrs), aiçò èra ne fa un relèu de cavalleria #que la creacion e ne aviá retut necessària per la aparicion d'una via romaine en en connectant Amians a Roan.
Al epòca de las grandas invasions normandes, lo vilatge e aguèt destruit, mas la municipalitat se'n #levar.
En 1968, lo topographe, flâneur e critic d'arquitectura anglesa, Ian Nairn, descrich lo pòble aital:
- D'un primièr abord (Quevauvillers) femna la impression de qualques bastissas épars – que # de bones cafès - longeant una rota nacionala, en la occurrence la N29 dins entre lo Amians e Roan. Mas en cara de la comuna se tròba una avenguda #que pòrta, sus tres #cent mètres, al Quevauvillers bis – e dins una segonda comuna, jamai anciana, amb un rez-de-cauçada dobèrta en bòsc coma un mercat de burre anglés. Los sieus chevrons servisson egalament A séchoir e a support per tuèus d'incendi. A costat arrosseguen la glèisa, lo castèl, un étang e una cabra agregada, totas en en esperant que res s'arriba pas. Las exigéncias De la vida modèrna an dissipat, en e daissant la ambience del luòc suspenut coma una estancada sus image tirada d'una vièlha pellicula[1].
Le village de Quevauvillers est apparu à l'époque romaine. Son premier nom fut Equitum villa (résidence des cavaliers), c'était en fait un relais de cavalerie dont la création était rendue nécessaire par l'apparition d'une voie romaine reliant Amiens à Rouen.
À l'époque des grandes invasions normandes, le village fut détruit, mais la commune s'en releva.
En 1968, le topographe, flâneur et critique d'architecture anglais, Ian Nairn, décrit le village ainsi:
- D’un premier abord (Quevauvillers) donne l’impression de quelques bâtiments épars – parmi lesquels de bons cafés - longeant une route nationale, en l’occurrence la N29 entre Amiens et Rouen. Mais en face de la mairie se trouve une avenue qui mène, sur trois cents mètres, au Quevauvillers bis – et à une deuxième mairie, plus ancienne, avec un rez-de-chaussée ouvert en bois comme un marché de beurre anglais. Ses chevrons servent également à séchoir et à support pour tuyaux d’incendie. À côté traînent l’église, le château, un étang et une chèvre attachée, tous attendant que rien ne se passe. Les exigences de la vie moderne sont dissipées, y laissant l’ambience du lieu suspendue comme un arrêt sur image tiré d’un vieux film[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Nairn, I. Nairn'S París. Harmondsworth: Penguin, 1968, pàg.187. (Original n'anglés)
- ↑ Nairn, I. Nairn's Paris. Harmondsworth: Penguin, 1968, p.187. (Original en anglais)


text:
Rigny-la-Salle
Rigny-la-Salle es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò Castèl o ostal fòrt de Malpierre, possession de las Salas de la XVIIen al començament XIXen, #èsser en partida destruida per un incendi en 1831. De contunh remaniée a la reconstruction en los ans seguents.
Le château ou maison forte de Malpierre, possession des Salles du XVIIen au début XIXen, fut en partie détruite par un incendie en 1831. Ensuite remaniée à la reconstruction dans les années suivantes.


text:
Fabien Pelous
Fabian Pelós (escaissat Lo Pelican), nascut lo 7 de decembre de 1973 a Tolosa, es un jogaire de rugbi de XV. Cresquèt a Gibèl. Estudièt per èsser quinesiterapeuta al CHU de Tolosa.
Format a Sabardu e eissit d'una familha locala d'agricultors, joguèt a l'Estadi Tolosenc de 1997 a 2009, aprèp doas sasons a l'US Dacs.
Foguèt capitani de l'Equipa de França e de l'Estadi Tolosenc. Ten lo recòrd de seleccions en equipa de França e del nombre de capitanejats.
Publiquèt son autobiografia 118 vies (118 vidas) (ed: Prolongations, 14 d'octobre de 2009).
Es lo pairin de l'associacion Un maillot pour la vie (Un malhòt per la vida) (en favor dels enfants espitalizats).
A la eleccions municipalas de 2008 a Tolosa, interessat per un pòsta de cònsol encargat dels espòrts, foguèt candidat sus la lista del cònsol màger sortissent Joan-Luc Moudenc (UMP). La lista perdèt e dintrèt pas al conselh municipal. Afirmèt aprèp aver integrat la lista gràcias al president de l'Estadi Tolosenc Jean-René Bouscatel, tanben sus la lista, alara qu'aviá pas de contacte amb los socialistas locals, mas qu'èra "d'esquèrra".
En mai de 2010, èra dins la « Dream Team » europèa de l'European Rugby Cup (ERC), es a dire melhora equipa tipe de las competicions dels clubs europèus pendent los 15 darrièrs ans[1].
En junh de 2010, gerís l'equipa nacionala sèrva de França, o equipa de França A, entraïnada per Olivier Magne.
En 2011, obtenguèt une licéncia de pilòt d’elicoptèr, Fabien Pelous continua d'exercir sas foncions actualas al Comitat director de la FFR, e al Comitat de seleccion de l’equipa de França[2].
Es tanben proprietari d'un vinhal a Sant Emilion, cogerís l’ostalariá Mercure de Sent Lari e Sola, e es proprietari d’un restaurant, lo Club 15, centrat sul tèma del rugbi a Nalhós (al Vilatge de las Marcas -o Nailloux Fashion Village-, inaugurat lo 21 de novembre de 2011).
En 2011, tanben passèt una mestresa de Manager general de club esportiu professional, a l’Universitat de Limòtges, en fasent un memòri de fin d'estudis al club de Colomièrs[3].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)des lauréats des Prix ERC15 site ercrugby.com
- ↑ "DepecheMidi(fr)La Dépêche du Midi, dijòus 13 de genièr de 2011, p.24
- ↑ id "DepecheMidi


text:
Egoïsme etic
L'egoïsme etic es una doctrina filosofica que prepausa que cadun s'ocupe de son pròpri interès e atal l'ensems de la societat foncionarà. Sos defensors afirman que lo mai racional es que cada individú cèrque de satisfar las seunas necessitats, que coneis melhor que degun, sens far mal als autres. Es la basa de fòrça corrents de l'anarquisme, en pausant la persona e non l'ensems al centre.
L'egoïsme etic critica la caritat perque degrada lo propdan, en considerant l'autre incapable de cercar lo seu ben pròpri. Tanben sosten que la majoritat de las nòrmas moralas naisson de l'interès pròpri: se pausan de limits generals per evitar que los excèsses de mai perjudicis a l'individú, doncas se cadun se mira el meteis sens provocar de damatges a qui que siá, aqueles limits son pas necessaris, e vendràn implicits dins la conducha generala. Es ligat a l'egoïsme psicologic, qu'afirma que totjorn se cèrca l'interès pròpri, fins a las accions altruistas (recompensa en forma de sentiments positius).
Los detractors respondon qu'aquela nòrma mena a l'immoralitat perque acaba per prevaler la lei del pus fòrt en cas de conflicte d'interèsses. E mai, creson que la societat, la vida en comun, se basa justament suls principis opausats, en renfortissent los ligams, l'altruisme e las obligacions mutualas.


text:
Žilina (region)
La region de Žilina (en eslovac, Žilinský kraj) es una region e entitat autonòma d'Eslovaquia creada lo 1èr de genièr de 2001.
Sa capitala es Žilina.
Division[modificar | modificar la font]
Districtes[modificar | modificar la font]
La region se compausa de 11 districtes : Bytča, Čadca, Dolný Kubín, Kysucké Nové Mesto, Liptovský Mikuláš, Martin, Námestovo, Ružomberok, Turčianske Teplice, Tvrdošín e Žilina.
Govèrn local[modificar | modificar la font]
Lo governador es Juraj Blanár dempuèi 2005.
Lista dels governadors:
- 2001 - 2005 - Jozef Tarčák (HZDS)
- 2005 - Juraj Blanár (ANO, HZD, SNS, SMER)
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 31 de decembre de 2009 Estadisticas eslovacas oficialas


text:
Johann Wenzel Anton Stamitz
Johann Wenzel Anton Stamitz (forma germanizada deu son nom vertadèr en chèc : Jan Václav Antonín Stamic - Nemecký Brod, Boèmia lo 19 de junh de 1717 - Mannheim lo 27 de març de 1757) que ho un compositor chèc d'estil classic e quitament un deus fondators d'aqueste estil en music e egaument un deus fondators de l'escòla de Mannheim, era determinanta dens los devolopament deu clacissisme en musica. Qu'ei mei que mei conegut per las soas sinfonias mes que compausè tanben concertos deus màgers.
Los sons dus hilhs Carl e Anton Stamitz que hon violonistas deus famós.


text:
Sortida extraveïculara
Una sortida extraveïculara es una activitat realizada dins l'espaci — a l'exterior d'un veïcul espacial — per un espacionauta vestit d'una combinason espaciala.
Aquela expression es mai sovent utilizada per las activitats extraveïcularas realizada en orbita a l'entorn de la Tèrra prèp d'un veïcul espacial (spacewalk), mas se referís tanben a las sortidas sus le superfícia lunara (moonwalk). Atal, las sortidas extraveïcularas son utilas per d'òbras d'assemblatge o de reparacion de navetas espacialas e de las estacions espacialas coma a l'exploracion e la culhida de mòstras lunaras.
La primièra sortida extraveïculara se faguèt pel cosmonauta sovietic Alexei Leonov lo 18 de març de 1965, dempuèi la nau Voskhod 2. L'American Edward White o seguèt mens de tres meses mai tard, lo 3 de junh.


text:
Soman
Lo soman es una substància incolòra, camfrada e volatila de la categoria deis organofosforats e un neurotoxic fòrça perilhós per l'èstre uman e l'animau. Sa dòsi letala es fòrça febla amb una valor d'environ 5 ppb, ço que representa una toxicitat 1000 còps pus importantas qu'aquela de cianur, es pòu passar sensa dificultat lei barrieras dei paumons ò dau pèu per ganhar lo sang. Per aquela rason, lo soman es una arma quimica considerada coma una arma de destruccion massiva que sa produccion, son estocatge e son utilizacion son defendudas.


text:
Pargue Güell
Lo Pargue Güell es un grand jardin public amb d'elements arquitecturals situat suls nauts de Barcelona, sul penjal del puèg del Carmel que mira cap a la mar, prèp del Tibidabo. Foguèt dessenhat per l'arquitècte Antoni Gaudí, a l'apogèu del modernisme catalan, bastit entre los ans 1900 e 1914 e inaugurat coma pargue public en 1926. S'espandís sus 17,18 ectaras (0,1718 km²), çò que ne fa una de las òbras arquituralas pus grandas del sud d'Euròpa.
Estil[modificar | modificar la font]
Lo dessenh del pargue es la manifestacion clara de la man d'un arquitècte, e l'estil particular de Gaudí es evident dins quin que siá element, fins al mai petit. Dominan las formas ondadas, semblant de rius de lava, e de passatges cobèrts amb colomnas qu'an de formas d'arbres o d'estalactitas. Fòrça de la superfícias son cobèrtas amb trencadís, tròces de ceramica o de veire al biais de mosaïcas de colors. Perque se situa al mièg de la vila e a una nautor elevada, aquel pargue es un refugi de patz que contrasta amb lo bruch e el frenesia de la capitala catalana.
Antoni Gaudí pensava a las ciutats jardin angleses, e s'esforcèt de realizar una perfèita integracion de sas òbras amb la natura. Una pròva ne son las colomnas fachas de pèiras de talha e formas fòrça variablas, que fan pensar a de troncs d'arbres, estalactitas e espelugas naturalas. Los angles dreches existisson enluòc: las colomnas son clinadas coma de palmièrs.
Lo punt central del pargue es una immensa plaça vueita, lo bòrd d'aquel servís de banc e ondula com una sèrp de cent cinquanta mètres de long. Aquel banc es tanben cobèrt de trencadís fach de pichonas pèças de ceramica e veire e es l'òbra de Josep Maria Jujol, un collaborador de Gaudí.
La plaça es en partida sostenguda per la Sala de las Cent Colomnas, compausada per ochanta siès colomnas semblants a d'estalagmitas jaissant dins una espeluga. Al plafon, entre las colomnas i a de decoracions circularas mas se bastiguèt pas de colomnas qu'èra previst de per abans (deurián èsser cent).
Fins a aquel luòc s'arriba las grasas de la dintrada principala del pargue, dispausadas simetricament de cada costat d'una escultura de salamandra que venguèt en l'embalem del jardin. Representa la salamandra alquimica, que simboliza l'element fuòc.
A la dintrada principala del pargue s'auçan dos edificis de pur estil de Gaudí, amb teulats de corbas doças, d'apendicis estranhes e motius geometrics.
Istòria[modificar | modificar la font]
Foguèt Eusebi Güell que donèt lo nom al pargue. Aquel ric òme d'afar catalan, membre d'una influenta familha borgesa de la vila, venguèt un vertadièr mecènas per Gaudí, perque li permetèt de portar a tèrme fòrça de sas òbras -entre las qualas lo Pargue Güell- sens interferir dins sas decisions artisticas.
Aquel pargue es l'astruc resultat d'un fracàs comercial, perque, a la pineda ont èra lo pargue, èra previst d'i bastir una urbanizacion de luxe. Mas, a causa de la Primièra Guèrra Mondiala, se vendèt solament doas parcèlas (en una d'aquelas se tròba la Casa Museu Gaudí), e la vila decidiguèt ans mai tard (en 1926), aprèp la mòrt de Güell, de comprar lo terren restant per ne far un pargue public. Gaudí se consacrèt en exclusiá a son òbra mai monumentala, la Sagrada Familha.
Segon lo dessenh original, la plaça centrala deuriá èsser un teatre grèc, e las colomnas constituisson un temple doric de cent colomnas.
En 1984 l'UNESCO declarèt lo Pargue Güell Patrimòni Mondial de l'Umanitat.
Galariá d'imatges[modificar | modificar la font]
-
Vista exteriora del mirador, en dessús la Sala de las Cent Colomnas.
-
-
-
-
-
-
Ostal Martí Trias i Domènech, de Juli Batllevell.
-
-
-
Sala ipòstila, amb colomnas doricas e mosaïcas.
-


text:
Saurischia
Es saurisquis (Saurischia deth grèc "pelvis de ludèrt" ) son un des dus òrdes tradicionaus des dinosaures. En 1888, Harry Seeley classifiquèt es dinosaures en dus grani ordes, basat ena estructura dera sua pelvis. Toti es dinosaures se conéishen per arretier era configuracion ancestrau des ossi dera pelvis. Toti es dinosaures carnivori ( es terópodi ) son membres des saurisquis, amassa tamb un des dus grani linages de dinousaures erbivori, es sauropodomorfi.
Ath final deth cretacèu, toti es familhes de saurisquis, sonque es audèths, s'escantiren pendent era grana extincion deth cretacèu. Se caracterizen pr'amor qu'era majoria d'individui an eth pubis ena medeisha direccion qu'un ludèrt, entà deuant, apontant tà es budèths. Se se considera coma un grop que sonque include reptils ( consideracion que depend dera hont consultada ) lavetz ei un grop parafiletic qu'exclode es audéths e ansin conforma pas un clade.


text:
Guèrra Civila de Rodèsia dau Sud
La Guèrra Civila de Rodèsia dau Sud se debanèt de 1972 a 1979. Opausèt lei fòrças de la Rodèsia dau Sud segregacionista a unei guerilhas (ZAPO e ZIPRA) sostengudas per lo (FRELIMO) (que dirigiguèt Moçambic a partir de 1974) e per lo Congrès Nacionau African en lucha còntra lo regime sudafrican d'apartheid. S'acabèt per la disparicion dau regime d'apartheid de Rodèsia e per la reconoissança internacionala de l'independéncia dau territòri sota lo nom de Zimbabwe.
Lei premiers combats se debanèron en 1966 quand certanei populacions negras comencèron de se revòutar còntra lo regime d'apartheid de Rodèsia dirigit per Ian Smith per la minoritat blanca. Pasmens, aquelei combats demorèron limitats e isolats fins a 1972 quand lei doas guerilhas de la ZAPO e de la ZIPRA anoncièron la creacion d'un comandament unificat. Ben organizada, l'armada de Rodèsia capitèt de resistir a la guerilha. Pasmens, a partir de 1974, la presa dau poder per lo FRELIMO comunista au Moçambic vesin permetèt ai guerilhas d'obtenir un sostèn militar regular dau blòt sovietic, de la China Comunista e de divèrsei país africans coma Libia, Tanzania o Zambia. La creativitat dau comandament militar rodesian permetèt a Rodèsia de resistir ais avançadas dei guerilhas mai lo govèrn blanc perdèt pauc a pauc l'iniciativa. En 1978, la situacion s'agravèt encara quand la guerilha obtenguèt d'armas antiaerianas sovieticas modèrnas. Ansin, en 1979, lo govèrn d'Ian Smith perdèt sei sostèns internacionaus principaus (Estats Units d'America, Sud-Africa, Reiaume Unit) e deguèt acceptar de negociar l'abandon dau poder au profiech de Robert Mugabe, cap principau de la guerilha. Aquò entraïnèt la formacion de Zimbabwe que son independéncia foguèt reconeguda per la comunautat internacionala entre 1979 e 1980.


text:
Penélope comencèt de pichona en fasent de modèl, de dançaire e de presentairitz de programas de television. Estudièt durant nòus ans en lo Conservatòri Nacional de Madrid (quatre ans d'interpretacion corporala e tres ans de balet espanhòl). Assistiguèt tanben a classas de dança jazz.
La siá carrièra comencèt amb qualques ròtles segondaris que recebèron de criticas favorablas, coma lo qu'interpretèt en l'estranh film de Bigas Luna, Jamón, jamón (1992), pel qu'atenguèt un prèmi Goya, e en lo film de Pedro Almodóvar nomenat a un BAFTACarne trémula (1997). La siá estela contunhèt ascendent en trabalhant de nòu amb Almodóvar a Todo sobre mi madre (1999). Aquel ròtle li porgiguèt una mai granda reconeissença del public, doncas que lo film atenguèt l'Oscar a la Melhor Pellicula de Parlar Pas Anglés.
Es coneguda mondialament per la siá facieta cinematografica, en participant a pelliculas realizadas en francés, italian, castelhan, anglés e d'autres idiòmas, amb las qu'a atengut unes succèsses importants. Lo sieu estil crus e ingenu de crear de personatges, en combinacion amb la siá agradiua beutat latina, captèron l'atencion de Hollywood e li assegurèron tot una serie de significants ròtles segondaris que la emparellaren en la pantalha amb qualques unas de las estelas masculinas mai importantas de la siá indústria, talas coma Tom Cruise a Vanilla Sky (2001), Johnny Depp a Blow (2001), Nicolas Cage a Captain Corelli's Mandolin (2001).
Foguèt la primièra actritz espanhòla en èsser candidata als Oscar e als Glòbs d'Aur en la categoria de melhor actritz per lo sieu ròtle en la pellicula espanhòla Volver. Aquelas nomenacions se vegèron recompensadas lo 2009 en recebre l'estatueta de l'Academia per lo sieu ròtle de María Elena a la co-produccion catalana de Woody Allen, Vicky Cristina Barcelona, que li valguèt la Oscar a la melhor actritz segondària çò 22 de febrièr del 2009.
Malgrat del succès coma actritz, los sieus ròtles a Hollywood son estats mai lèu discrètes, foguèt lo sieu romance amb Tom Cruise lo primièr que cridèt l'atencion del public nòrd-american, e pas la qualitat de lo sieu trabalh.


text:
Guignemicourt
Djimicourt en picard ( Guignemicourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- A partir de 1603 lo senhor de Guignemicourt #ofrir als protestants d'Amians la possibilitat d'exercir la siá culte dins lo sieu castèl après qu'aquel exercici los a #èsser contesté de contunh enebit en lo faubourg d'Avèm[1].
- Per decision de l'avesque d'Amians, dempuèi lo 1er en genièr 2003, la municipalitat de Guignemicourt depen de la parròquia St-Simon del Molliénois.
- À partir de 1603 le seigneur de Guignemicourt offrit aux protestants d'Amiens la possibilité d'exercer leur culte dans son château après que cet exercice leur a été contesté puis interdit dans le faubourg de Hem[2].
- Par décision de l'évêque d'Amiens, depuis le 1er janvier 2003, la commune de Guignemicourt dépend de la paroisse St-Simon du Molliénois.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Istòria de las protestants de Picardie per Louis Rossier-1861, réédition 1990.
- ↑ Histoire des protestants de Picardie par Louis Rossier-1861, réédition 1990.


text:
Sistèma de posicionament global
Lo Sistèma de posicionament global, conegut comunement coma GPS (a l'origina NAVSTAR Global Positioning System o NAVSTAR GPS), es un sistèma de navegacion per satellit que permet de coneisser amb fòrça precision una situacion geografica e l'ora de referéncia amb granda exactitud en gaireben quin que siá lo luòc sus Tèrra o sus una orbita de la Tèrra. Utiliza una orbita circulara intermediària (Intermediate Circular Orbit -ICO-, en anglés) constellacion de satellits de 24 satellits o mai.
Es un Sistèma Global de Navegacion per Satellit (GNSS) que permet a totes de determinar la posicion d'una persona, un veïcul o una nau, amb una aproximacion de quatre mètres. Lo sistèma foguèt desvolpat e installat, e a l'ora d'ara gerit, pel departament de la Defensa dels Estats Units d'America.
Lo GPS funciona mejans un malhum de satellits qu'orbitan a l'entorn de la tèrra. Quand se desira determinar la posicion, l'aparelh utilizat se localiza automaticament amb al minim quatre satellits del malhum, de que rep de senhals indicant la posicion e lo relòtge de cadun d'aquels. Sus la basa d'aqueles senhals, l'aparelh sincroniza lo relòtge del GPS e calcula lo retard dels senhals, es a dire, la distància al satellit. Per "triangulacion" calcula la posicion que se tròba. La triangulacion dins lo cas del GPS, a diferéncia del cas 2-D que consistís a decobrir l'angle al respècte dels punchs coneguts, se basa a determinar la distància de cada satellit al respècte del punt de mesura. Conegudas las distàncias, se determina aisiment la quita posicion relativa al respècte dels tres satellits. Coneissent en mai de las coordenadas o posicion de cadun d'els pel senhal qu'emeton, s'obten la posicion absoluta o coordenadas realas del punch de mesura. Tanben se capita amb una exactitud extrèma lo relòtge del GPS, quitament a aquela dels relòtges atomics perque dempuèi la tèrra se sincronizen amb los satellits.
L'ancina Union de las Republicas Socialistas Sovieticas aviá un sistèma similar nomenat GLONASS, ara gerit per la Federacion Russa.
Actualament l'Union Europèa tenta de lançar lo seu pròpi sistèma de posicionament per satellit, nomenat Sistèma Galileo.
La fiabilitat depend del nombre de satellits utilizats, del gra de dispersion qu'aqueles an, de l'existéncia d'efèctes atmosferics perturbatòris qu'afectan la velocitat de la transmission del senhal e, a un gra menar, dels problèmes d'exactitud dels relòtges intèrnes dels satellits. Los GPS d'usatge comun an una error de precision de 15 mètres, e s'utilizam 9 satellits enluòc dels 4 necessaris al minimum e una bona dispersion se pòt capitar de precisions inferioras a 2,5 mètres 95% del temps.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Caracteristicas tecnicas e prestacions
- 3 Evolucion del sistèma GPS
- 4 Foncionament
- 5 Fiabilitat de las donadas
- 6 Fonts d'error
- 7 DGPS o GPS diferencial
- 8 Vocabulari de basa en GPS
- 9 Integracion amb la telefonia mobila
- 10 Aplicacions
- 11 Vejatz tanben
- 12 Referéncias
- 13 Ligams extèrns
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1957, l'Union de las Republicas Socialistas Sovieticas lancèt dins l'espaci lo satellit Spotnik I, qu'èra seguit mejans l'observacion de l'efècte Doppler del senhal que transmetiá. Aquò, faguèt començar a pensar que, de meteis biais, la posicion d'un observator poiriá èsser establida mejans l'estudi de la frequéncia Doppler d'un senhal transmés per un satellit que l'orbita èra determinada amb precision.
L'Armada dels Estats Units d'America lèu apliquèt aquela tecnologia, per fornir los sistèmas de navegacion de las seunas flòtas d'observacions de posicions actualizadas e precisas. Atal nasquèt lo sistèma TRANSIT, que demorèt operatiu a 1964, e vèrs 1967 venguèt disponible, en mai, per l'usatge comercial.
Las actualizacions de posicion, alara, èran disponiblas cada 40 minutas e l'observator deviá demorar gaireben estatic per poder obtenir d'informacions adequada.
Mai tard, dins aquela meteissa decenni e mercé al desvolopament dels relòtges atomics, se dessenhèt una constellacion de satellits, portant cadun un relòtge e essent ensems sincronizats amb per base una referéncia de temps determinada.
En 1973 se combinèt los programas de l'Armada dels Estats Units d'America e de la Fòrça Aèria dels Estats Units d'America (aquel darrièr consistian en una tecnica de transmission codificada que fornissiá de donadas necessàrias utilizant un senhal modulat amb un còdi de PRN (Pseudo-Random Noise: soroll pseudo-aleatori), conegut jol nom de Navigation Technology Program (programa de tecnologia de navegacion), fin finala nomenat NAVSTAR GPS.
Entre 1978 e 1985 se desvolupèt e lancèron onze satellits prototips experimentals NAVSTAR, que d'autras generacions seguirán, fins a constituir la constellacion actuala, que foguèt declarada «capacitat operacional inicial» en decembre de 1993 e «capacitat operacional total» en abril de 1995.
En 1994, aquel país oferiguèt lo servici normalizat de determinacion de la posicion per ajudar l'OACI, e aquela acceptèt l'ofra.
Caracteristicas tecnicas e prestacions[modificar | modificar la font]
Lo Sistèma Global de Navegacion per Satellit se compausa de:
- Sistema de satellits : Es format per 24 unitats amb de trajectòrias sincronizadas per cobrir tota la superfícia del glòbe terrestre. Mai concrètament, repartits en 6 plans orbitals de 4 satellits cadun. L'energia electrica que demandan per lo seu foncionament se la pren dels dos panèls solars adossats als seus costats.
- Estacions terrestras : Envian l'informacion de contraròtla als satellits per contrarotlar las orbitas e realizar l'entreten de tota la constellacion.
- Terminals receptors : Indican la posicion en que son, conegudas tanben coma unitats GPS, son aqueles que podèm comprar a las boticas especializadas.
Segment espacial[modificar | modificar la font]
- Satellits en la constellacion: 24 (4 × 6 orbitas)
- Altitud: 20 200 km
- Periòde: 11 h 56 min
- Inclinacion: 55 gras (respècte a l'eqüator terrèstre).
- Vida utila: 7,5 ans
- Segment de contraròtle (estacions terrèstras)
- Estacion principala: 1
- Antena de tèrra: 4
- Estacion de seguit: 5
- Senhal RF
- Frequéncia portadora:
- Civil - 1.575,42 MHz (L1). Utiliza lo Còdi d'Adquisicion aproximativa (C/A).
- Militar - 1.227,60 MHz (L2). Utiliza lo Còdi de Precision (P), chifrat.
- Nivèl de poténcia del senhal: -160 dBW (a la superfícia terrèstra).
- Polarizacion: circular destrogira.
- Frequéncia portadora:
- Exactitud
- Cobertura: mondiala
- Capacitat d'usuatgièrs: illimitada
- Sistèma de coordenadas:
- Sistèma Geodesic Mondial 1984 (WGS84).
- Centrat sus Tèrra, fixe.
- Integritat: temps de notificacion de 15 minutas o mas. Es pas sufisent per l'aviacion civila.
- Disponibilitat: 24 satellits (70%) e 21 satellits (98%). Son pas pro per un mejan primari de navegacion.
Evolucion del sistèma GPS[modificar | modificar la font]
Lo GPS evolua cap a un sistèma mai solide (GPS III), amb una mai granda disponibilitat e que reduís de mai la complexitat dels GPS. D'entre las melhoracions previstas i a:
- Incorporacion d'un nòu senhal en L2 per a usatge civil.
- Addicion d'un tresen senhal civil (L5): 1.176,45 MHz
- Proteccion e disponibilitat d'un dels dos nòus senhals per servir de Seguretat Per la Vida (SOL).
- Melhorar l'estructura de senhals.
- Aumentacion en la poténcia del senhal (L5 aurá un nivèl de poténcia de -154 dB).
- Melhorar la precision (1 - 5 m).
- Augment del nombre d'estacions de contraròtle: 12 (lo doble)
- Permètre una melhora interoperabilitat amb la frequéncia L1 de Galileo
Lo programa GPS III perseguís l'objectiu de garantir que lo GPS satisfarà lo besonh militars e civils prevists pels 30 ans porvenir. Aquel programa se desenvolupará en 3 estapas (una d'aquela es lo GPS II), mai flexible, permet cambis futurs e reduís los riscs. Lo desvolopament de satellits GPS II comencèt en 2005, e lo primièr será disponible pel lançament en 2012, amb l'objectiu d'acabar la transicion completa de GPS III en 2017.
Foncionament[modificar | modificar la font]
- La situacion dels satellits se coneis pel receptor amb per basa los efemerids (5 elements orbitals), paramètres que son transmeses pels meteisses satellits. La colleccion d'efemerids de tota la constellacion es complèta cada 12 minutas e demòra dins lo receptor GPS.
- Lo receptor GPS mesura la seuna distància fins als satellits, e utilisa aquela informacion per calcular la seuna posicion. Aquela distància se mesura en calculant lo temps que lo senhal pren per arribar al receptor. Conegut aquel temps e se basant sul fach que lo senhal viatja a la velocitat de la lutz (levat qualques correccions), se pòt calcular la distància entre lo receptor e lo satellit.
- Cada satellit indica que lo receptor se tròba en un punch en la superfícia de l'esfèra, amb per centre lo quite satellit e de radi la distància totala fins al receptor.
- Obtenir d'informacion de dos satellits nos indica que lo receptor se tròba sus la circumferéncia qu'es quand se copan las doas esfèras.
- S'aquirissèm la meteissa informacion d'un tresen satellit notam que la nòva esfèra talha la circumferéncia anteriora en dos punchs. Un d'els se pòt exclure perque ofrís una posicion absurda. D'aquel biais ja auriam la posicion en 3-D. Pasmens, perque lo relòtge qu'incorporan los receptors GPS son pas sincronizat amb los relòtges atomics dels satellits GPS, los dos punchs determinats son necessaris.
- Amb l'informacion d'un quatren satellit, eliminam l'inconvenient del manca de sincronizacion entre los relòtges dels receptors GPS e los relòtges dels satellits. E es a aquel moment que lo receptor GPS pòt determinar una posicion 3-D exacta (latitud, longitud e altitud). Sens èsser sincronizats los relòtges entre lo receptor e los satellits, l'interseccion de las quatre esfèras amb per centre aqueles satellits es un pichon volum puslèu que d'èsser un punch. La correccion consistís a ajustar l'ora del receptor de biais que aquel volum se transforme en un punch.
Fiabilitat de las donadas[modificar | modificar la font]
A causa del caràcter militar del sistèma GPS, lo Departament de Defensa dels Estats Units d'America. Los Estats Units d'America se reservavan la possibilitat d'inclure un cert gra d'error aleatòri, que pòiriá variar de 15 a 100 m. La nomenada disponibilitat selectiva (S/A) foguèt abandonada lo 2 de mai de 2000. Pasmens s'a l'ora d'ara s'aplica pas mai aquela error inducha, la precision intrinsèca del sistèma GPS depèn del nombre de satellits visibles dins un moment e una posicion determinadas.
Amb un nombre elevat de satellits (7, 8 o 9 satellits captats), e s'aqueles tenon una geometria adequada, pòdon obtenir de precisions inferiora a 2,5 mètres 95% del temps. Se s'activa del sistema DGPS nomenat SBAS (WAAS-EGNOS-MSAS), la precision melhora seriá inferiòra a un mètre dins 97% dels cases. (Aquests sistemes SBS s'aplica pas en Sudamerica, perque aquela zona compta pas aquel tipe de satellits geoestacionaris)
Fonts d'error[modificar | modificar la font]
La posicion calculada per un receptor GPS requerrís l'instant actual, la posicion del satellit e lo retard prés del senhal recebut. La precision es foncion de la posicion e del retard del senhal.
En introduisent lo retard, lo receptor compara una seriá de bits recebuda del satellit amb una version intèrna, mejans un motor de correlacion, cablat dins una piuse especializada.[1][2] Quand se comparan los tèrmes de la seriá, electronicament se pòt menar la diferencia cap a 1% d'un temps BIT, o aproximavament 10 nanosegondas pel còdi C/A. Ara los senhals GPS se propagan a la velocitat de la lutz, que representa una error de 3 mètres. Aquela es l'error minima possible se s'utiliza pas que lo senhal GPS C/A.
La precision de la posicion es melhora amb un senhal P (I). Amb exactament la metaissa precision d'1% de temps BIT, lo senyal P (I) (nauta frequéncia) dona una precision de mas o mens de 30 centimètres. Los errors de font electronic son una de las divèrses causas qu'altèra la precision (vejatz la taula).
- Retard del senhal dins la ionosfèra e la troposfèra.
- Senhal multirota, produit pel rebomb del senhal suls edificis e montanhas pròches.
- Errors orbitalas, que las donadas de l'orbita del satellit son pas complètament necessàrias.
- Nombre de satellits visibles.
- Geometria dels satellits visibles.
- Errors localas del relòtge del GPS.
DGPS o GPS diferencial[modificar | modificar la font]
Lo DGPS (Differential GPS), o GPS diferencial, es un sistèma que dona als receptors de GPS de correccions de las donadas recebudas dels satellits GPS, amb la finalitat de donar una mai granda precision dins la posicion calculada. Foguèt concebut d'en primièr a causa l'introduccion de la disponibilitat selectiva (SA).
Lo fondament n'es lo fach que las errors produchas pel sistèma GPS afectan per tan (o de forma fòça pròcha) los receptors situats pròche entre ele. Las errors son en relacion fòrta amb los receptors pròches.
Un receptor GPS fixe a tèrra (referéncia) que coneis exactament la seuna posicion se basant sus d'autras tecnicas, rep la posicion donada pel sistema GPS, e pòt calcular las errors produchas pel sistema GPS, la comparant amb la seuna, coneguda de per avant. Aquel receptor transmet la correccion d'errors als receptors pròches d'el, e atal aqueles pòdon, al seu torn, corrigir tanben las errors produchas pel sistema dins de l'airal de cobertura de transmission de senhals de l'equip GPS de referéncia.
Per resumir, l'estructura DGPS seriá atal:
- Estacion monitorizada (referéncia) , que coneis la seuna posicion amb una precision fòrça nauta. Aquela estacion se compausa de:
- Un receptor GPS.
- Un microprocessor, per calcular las errors del sistema GPS e per generar l'estructura del messatge que s'envia als receptors.
- Transmetor, per establir un ligam de donadas unidireccional cap als receptors dels utilizaires finals.
- Equip d'utilizaires , compausat per un receptor DGPS (GPS+receptor de ligam de donadas dempuèi l'estacion de seguida).
I a divèrsas formas d'obtenir las correccions DGPS. Las mai utilzadas son:
- Recepcions per Ràdio, mejans un canal especific, com lo RDS dins una emisson de FM.
- Descargament dempuèi Internet, o amb Wi-Fi.
- Utilizar un sistèma de satellits pervist per aquò. Als Estats Units d'America i a lo WAAS, en Euròpa lo EGNOS e al Japon lo MSAS, totes compatibles entre eles.
Dins los messatges enviats als receptors pròches se pòt inclure dos tipes de correccions:
- Una correccion dirèctament aplicada a la posicion . Aquò a l'inconvenient que tant l'utilizaire coma l'estacion de seguit deurián aver pres los meteisses satellits, perque las correccions se basan sus aqueles meteisses satellits.
- Una correccion aplicada a las pseudodistàncias de caduna de las lunas visibles . Dins aquel cas l'utilizaire poirá far la correccion amb los 4 satellits de melhors relacion senhal-bruch (S/N). Aquela correccion es mai flexible.
L'error producha per la disponibilitat selectiva (SA) variá fin finala mai aviat que la velocitat de transmission de las donadas. Per aquò, juntament amb lo messatge que s'envia la correccions, tanben s'envia lo temps de validitat de las correccions e las seunas tendéncias. Alara, lo receptor deurá far d'interpolacion per corregir las errors produchas.
Se se vòl aumentar l'airal de cobertura de correccions DGPS e, alara, minimizar lo nombre de receptors de referencia fixes, serà necessari modelizar las variacions espacialas e temporalas de las errors. Dins aquel cas seriam un GPS diferencial d'airal larg.
Amb lo DGPS se pòt corrigir en partida als errors degudas a:
- la Disponibilitat selectiva (abandonada a partir de 2000).
- la propagacion per l'ionosfèra - troposfèra.
- Las errors dins la posicion del satellit (efemerids).
- Las errors produchas pels problèmas dins lo relòtge del satellit.
Perque las correccions DGPS sián validas, lo receptor devon èsser relativament a pròche d'una estacion DGPS, generalament, a mens de 1 000 km. La precision capitada pòt èsser de 2 mètres en latitud e longitud, e 3 m en altitud.
Vocabulari de basa en GPS[modificar | modificar la font]
- BRG (Bearing): lo trajècte entre dos punchs de passatge intermedaris (waypoints)
- CMG (Course Made Good): trajècte entre lo punch de despartir e la posicion actuala
- EPE (Estimated Position Error): marge d'error estimada pel receptor
- MTE (Estimated Time Enroute): temps estimat entre dos waypoints
- DOP (Dilution Of Precision): mesura de la precision de las coordenadas obtengudas per GPS, segon la distribucion dels satellits, disponibilitat d'aqueles...
- ETA (Estimated Time to Arrival): temps estimat d'arribada a la destinacion
Integracion amb la telefonia mobila[modificar | modificar la font]
Qualques mobils pòdon se jònher a un receptor GPS previst per aquel efècte que li fornís las donadas de posicionament que son interpretadas per un programa de navegacion.
Aplicacions[modificar | modificar la font]
Civilas[modificar | modificar la font]
- Navegacion terrèstre (e dels pedons), maritima e aerian. Fòrça automobilas l'incorpòran e son utilisat per trobar las adreças.
- Telefons mobils
- Topografia e geodasiá.
- Localizacion agricòla ( agricultura de precision ), bestial e fauna.
- Secors.
- Espòrt, campatge e léser.
- Per localizacion dels malauts, andicapats e menors.
- Aplicacions cientificas dins los trebalhs de terren (geomatica).
- Geocaching, activitat esportiva consistent a buscar de "tresaurs" amagats pels autres utilizaires.
- S'utilitza pel seguit e recuperacion dels veïculs.
- Navegacion esportiva.
- Esports aerians: parapenta, ala delta, planaire eca.
Militaras[modificar | modificar la font]
- Navegacion terrèstre, aeriana e maritima.
- Guiatge dels missils e projectils de divèrses tipes.
- Recerca e secors.
- Reconeissença e cartografia.
- Deteccion de detonacions nuclearas.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Commission" U.S. International Trade Commission; Certain GPS Chips, Associated Software and Systems, and Products Containing Same, Inv. 337-TA-596 [1]; DIANE
- ↑ "made-in-china" made-in-china.com; GPS Chips: Gps Correlation Engine ( LS4000 ) made-in-china.com


text:
La Vansa i Fórnols
La Vansa i Fórnols, o Lavansa i Fórnols, se tròba dins la Val de la Vansa, es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha). Lo caplòc es lo vilatge de Sorribes de la Vansa. La Vansa o Lavansa, antigament documentat Labancia (sègle IX), es d'origina incerta probablament preromana pirenenca. Fórnols, antigament Furnols (Sègle XII), proven del latin Furnulos diminutiu de furnos "forns", benlèu en lo sens de caunas en forma de forn.
La municipalitat de Lavansa e Fórnols compren, en mai del vilatge de Sorribes de la Vansa, caplòc de municipalitat, los vilatges de Fórnols de Cadí, Adraén, Cornellana e Ossera, e las caseries, veïnats o llogarets, qualqu'uns ja despoblats, de la Barceloneta, Colldarnat, Montargull de Lavansa, Sant Pere de Lavansa, Sisquer, Banyeres, Padrinàs e Sant Julià de Pera. En 1860 i aviá los mases abitats de la Masia del Còl de Croses, la del Janet, la de Jetdragó, la de la Patraca, la de la Esteró, la del Sanso e Cal Valentí. Al tèrme i a l'estacion d'esquí de fons de Tuixent - la Vansa
Situacion[modificar | modificar la font]
Es al pè dels versants meridionals de la sèrra del Cadí, a la val del riu de la Vansa. Lo tèrme tradicional de Lavansa aviá una estenduda de 57,1 km², fins que en 1973 li foguèt annexat lo tèrme vesin de Fórnols de Cadí, de 48,98 km², e recebèt lo nom oficial de la Vansa e Fórnols.
Administrativament la municipalitat limita al nòrd amb Alàs i Cerc e amb Cava, a l'èst amb Josa i Tuixén, e amb la Coma i la Pedra (Solsonés), al sud contacta solament pontualament amb lo tèrme de Odèn (Solsonés), e contunha vèrs lo sud-oèst amb Fígols i Alinyà, e a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs (Ribera d'Urgellet).
Demografia[modificar | modificar la font]
Lo primièr cens es de 1975 après la fusion de la Vansa e Fòrnols de Cadí, que en 1857 aviá incorporat Adraén e Cornellana. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats.
42° 14′ 7″ N 1° 28′ 60″ E / 42.23528, 1.48333 Coordonnées: longitude seconds >= 60
Coordonnées: longitude seconds >= 60


text:
Autivièla, Sent Martin e Vidèren
Autivièla, Sent Martin e Vidèren (Autile en basco, Autevielle-Saint-Martin-Bideren en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Lauhire, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Las comunas tòcatocantas que son Avitenh e Atòs-Aspins au nòrd, Sauvatèrra a l'èst, Guinarte-Parentias au sud-èst, Arboet-Sussauta en Baisha Navarra au sud-oèst e Ossaranh-Arribarèita en Sola au sud.
Autivièla, Sent Martin e Vidèren que s'unín entà formar la comuna actuau lo 18 d'abril de 1842.


text:
Òme de las cavèrnas
Er òme des baumes o troglodita qu'ei un caractièr basat en conceptes plan estenguts sus era forma ena quau viuiuen es òmes preïstorics, coma héien e coma semblauen. Eth concepte òme des balmes, soent parla der Òme de Neandertal e eth sòn origen ei era assumpcion sus er hét que i a ua clara associacion enter es òmes més ancians e es balmes pr'amor qu'aguesti pintauen enes mateishes.
Es òmes des balmes tamben an sigut descrichs demorant dab dinosaures ena cultura popular maugrat qu'es dinosaures s'escandiren hé 65 milions d'annades, en eth fin deth periode deth Cretacèu e s'escandiren milions d'annades auans deth neishement dera especia umana. Un d'aguests retrats des òmes des balmes més ancians ei un hét per D.W.Griffith en Força Bruta (Brute Force), ua pellicula héta sus òmes e dinosaures. Siguec héta en 1914 més tamben i a exemples més moderns enes bandes dessenhades e series de TV coma Es Trucapèires (The Flintsones).
Dieta[modificar | modificar la font]
Es òmes des balmes minjauen de tot: notzes, selimanes, cideres, carn e cereals.
Era base der arquetipe[modificar | modificar la font]
Es òmes des balmes eren òmes sauvatges que demorauen ena iconografia europea e africana pendent segles. Ena Edat Mejana aguesti creatures eren diboishades en er art e ena literatura dab barba e caperats de pèu e tot soent dab achadors e abitances en balmes. Es òmes sauvatges eren diboishats luenh dera civilizacion e se durbiguec un debat sus se eren més òmes o més animaus.
Es òmes des balmes portauen pèths d'animaus e pèires o achadors de pèira e èren intelligents e agressius. Era imatge d'aguesti òmes an eth sòn origen en er hét qu'es balmes èren er loch on se héien pintures rituaus e se trapauen otís de cultures preïstoriques. Totun, açò tamben mostra eth grad de preservacion des balmes pendent millenis coma estatjeres naturaus. Expressions coma demora en ua tuta ei més ben ua metafora cultural tà un uman modern qu'atau descriu era grana ignorancia d'aguest òme preïstoric.
Estereotipes ena cultura[modificar | modificar la font]
En eth libe Eth món perdut (1912) (The Lost World) de Sir Arthur Conan Doyle es òmes simi són descriches en ua batesta dab òmes moderns. Edgar Rice Burroughs adaptéc aguesta idia tà Era terra dublidada peth temps (1918) (The Land that Time Forgot). Eth genre de pellicules sus òmes preïstorics neishia dab Era genesi der Òme (Man's genesis) (1912) de D.W.Griffith. Aguesta, inspiréc Charlie Chaplin ena pellicula satirica Eth sòn passat preïstoric (1914) (His Prehistoric Past), atau coma Força Bruta (1914) (Brute Force), Er òmes deres balmes (1912) (The Cave Man) e dempús Er Òme dera tuta (The Cave Man) (1934).
En aguestes descripcions es caractièrs de Griffith poden pas parlar e utilizen branques e pèires coma armes pendent qu'er eroi d' Er òme dera Tuta ei ua figura tipe Tarzan que luta contra es dinosaures.
Es estereotipes sus es òmes an sigut tostemps descriches dab vestiots héts de pèus d'animaus portats sus ua espatla e grans achadors de pèira.
Ua imatge en es media[modificar | modificar la font]
Ena ficcion, quan aguesta ei sonque tà hér ua satira o coma pur esvagament, es òmes des tutes son soent descriches coma contemporanèus des dinosaures, un hét negat pera evidencia archeologica e paleontologica. Atau, es dinosaures demoraren e s'escandiren hé 65 milions d'annades. En aquera epoca es primats eran pas encara vaduts.
Ena cultura popular, es bandes dessenhades de B.C. Alley Oop e tamben The Far side atau coma Gogs descriu es òmes des tutes atau (Larson ena sua Preïstoria deth costat més luenh (The Prehistory of the Far Side) conhesséc: "O pair, e diboishat òmes e dinosaures en eth madeish diboish demorant amassa".
Es Trucapèires (The flintstones) ua sèrie tà ríder descriu es trucapèires (1950-1960) que demoren no pas en tutes més en beths ostaus rurals (ranches) que suggereishen tutes e mobles de pèira.
Es estereotips des òmes des balmes se poden véder soent ena TV en spots coma es de Minute Maid e Geiko.


text:
Crocus sativus
Lo safran es una planta cultivada del genre Crocus sativus de la familha de las Iridacèas. La flor possedís tres estigmatas (extremitats distalas dels carpèls de la planta).
Estils[1] e estigmatas son sovent secats e utilizats en cosina coma espècia (assasonament o agent colorant jaune). Lo safran es un dels ingredients del bolhabaissa e de la paella valenciana.
Lo nom de safran deriva del latin vulgar safranum e aqueste de l'arabi aṣfar (أَصْفَر), que significa « jaune ».
La planta es originària de l'Orient Mejan. Lo safran cultivat proven de l'espècia originària de Creta (sa cultura i es atestada tre l'epòca minoïca, dins de frescas) nomenada Crocus cartwrightianus. Actualament es una planta estèrla que se reprodutz per bulbes (o pus precisament còrms).
Dins sa composicion quimica entran entre autres: picrocrocina, safranòl, carotenoïdes e crocina. A de proprietats medicinalas.
Foguèt longtemps una marchandisa entre las mai caras al mond per unitat de pes.
Cultura[modificar | modificar la font]
Actualament lo safran es cultivat de la Mediterranèa Occidentala fins a Cashmir. Necessita un clima mediterranèu amb d'estius secs (tròp de pluèja lo pòt poirir), una prima moderadament plujosa e qualques pluèjas abans la culhida, que se fa en auton. Resistís a de geladas de fins a -10 °C e a las nautas temperaturas estivalas. Es una cultura tipica de La Mancha (comarca meridionala de la Meseta). Malgrat son prètz elevat (que cal separar manualament las estigmatas de la flor), es en decadéncia en Espanha.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La « tija » religant una estigmata a la rèsta de la planta.


text:
Bonrepaus d'Aussonèra
Bonrepaus d'Aussonèra[1][2] ( Bonrepos-sur-Aussonnelle en francés) es una comuna gascoa de Savés situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada en Savés a 20 km au Nòrd-Oèst de Murèth sus l'Aussonèra
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia es basada sud l'agricultura (cerealas, pastura), l'abaliment dels (ovins, bovins) e fusta
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa del sègle XVIII amb campana de 1597.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Saint-Pierre-de-Varengeville
Saint-Pierre-de-Varengeville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat sul marge drech de la Seine.
Una ròca @dénommer « la Cadièra de Gargantua » domina la Seine près de de lo masatge caseriu de la Fontaine.
La commune est située sur la rive droite de la Seine.
Une roche dénommée « la Chaise de Gargantua » domine la Seine près du hameau de la Fontaine.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
S'es trobat dos marteaux de Thor sul territòri de la municipalitat[1]. Son pas probablament pas a metre n'informi amb los raids vikings de l'IXen sègle, mas plan mai lèu a l'establiment de colons anglo-scandinaves en la region a partir de laModèl:X e sègle. N'efièch, Jens Christian Moesgaard, conservador al musèu nacional del Dinamarca aima que los marteaux de Thor son mai nombroses a partir de la segonda mitat de laModèl:X e sègle, en los darrièrs tempses del paganisme, sens dobte en reaccion al desvolopament del cristianisme[2]. Lo luòc Hectot sus la meteissa comun es un indici d'aquela implantacion nordique (cf. Los nombroses Ectot, ex : Ectot-lo Auber, la Haye-de Ectot, èca.), perque remonta al vièlh norrois Eski-topt « granja del frêne ». Yggdrasil, L'arbre-mond de la mythologie scandinave es generalament un frêne.
- 1823 : Sant-Pierre-de-Varengeville absorbeix La nòstra-Madama-de-Varengeville.
- 1871 : aucupacion per l'armada prussienne
- Camp american « Twenty Grand » en 1944-1946.
- On a trouvé deux marteaux de Thor sur le territoire de la commune[3]. Ils ne sont probablement pas à mettre en rapport avec les raids vikings du IXen siècle, mais bien plutôt à l'établissement de colons anglo-scandinaves dans la région à partir du Xen siècle. En effet, Jens Christian Moesgaard, conservateur au musée national du Danemark estime que les marteaux de Thor sont plus nombreux à partir de la seconde moitié du Xen siècle, dans les derniers temps du paganisme, sans doute en réaction au développement du christianisme[4]. Le lieu Hectot sur la même commune est un indice de cette implantation nordique (cf. les nombreux Ectot, ex : Ectot-l'Auber, la Haye-d'Ectot, etc.), car il remonte au vieux norrois Eski-topt « ferme du frêne ». Yggdrasil, l'arbre-monde de la mythologie scandinave est généralement un frêne.
- 1823 : Saint-Pierre-de-Varengeville absorbe Notre-Dame-de-Varengeville.
- 1871 : occupation par l'armée prussienne
- Camp américain « Twenty Grand » en 1944-1946.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Elisabeth Ridel, Dos marteaux de Thor descobèrts en Normandie in Patrice Lajoye, Mythes e de legendas scandinaves en Normandie, OREP edicions, Cully, 2011, pàg. 17.
- ↑ Elisabeth Ridel, Ibidem.
- ↑ Elisabeth Ridel, Deux marteaux de Thor découverts en Normandie in Patrice Lajoye, Mythes et légendes scandinaves en Normandie, OREP éditions, Cully, 2011, p. 17.
- ↑ Elisabeth Ridel, Ibidem.