text:
.
A SANT-GILE
Qu'avié de lagno, Mounsen Lapas, lou canounge-curat de Sant Gile, chasco fes que lou revoulun dis annado ramenavo dins nòsti grès lou tèms benesi di vendémio! N'avié la tressusour, rèn que de ié pensa. Es verai de dire que n'èro pas pèr li mémi resoun que fasien rire Chucho-moust.
Noun, de segur! En avoust, li vendémio coumençon. Chucho-moust es countènt: Vai poudé s'empega lou sant clame dóu jour, e sènso paga, quete bonur! Mai après avoust vèn setèmbre, e Mounsen Lapas n'en tremolo en pensant que lou proumié se festejara lou grand Sant-Gile e se fara la proucessioun en soun ounour.
La proucessioun! quete tracas! quete escaufèstre! Mounsen Lapas qu'amo tant soun repaus e sa tranquileta, saup plus coume se n'en prène pèr enrega sis avé sènso treboul e sènso brut. Vaqui perqué noste sant ome, que se plais tant à dire si messo pausadamen (ço que fai pas l'afaire d'Estevet, l'enfant de cor, que se languis d'ana 'strassa de nis e gausi si braio); à dire sis ouro en soun tèms; e, caminant plan-planet dins lis draiòu dóu campèstre, à douna'n tóuti lou counsèu de viéure en pas, vaqui perqué, dise, noste sant ome de curat vèi veni emé peno lou tèms di vendémio, lou mes de setèmbre e la fèsto dóu grand Sant-Gile.
Noun, de segur! En avoust, li vendémio coumençon. Chucho-moust es countènt: Vai poudé s'empega lou sant clame dóu jour, e sènso paga, quete bonur! Mai après avoust vèn setèmbre, e Mounsen Lapas n'en tremolo en pensant que lou proumié se festejara lou grand Sant-Gile e se fara la proucessioun en soun ounour.
La proucessioun! quete tracas! quete escaufèstre! Mounsen Lapas qu'amo tant soun repaus e sa tranquileta, saup plus coume se n'en prène pèr enrega sis avé sènso treboul e sènso brut. Vaqui perqué noste sant ome, que se plais tant à dire si messo pausadamen (ço que fai pas l'afaire d'Estevet, l'enfant de cor, que se languis d'ana 'strassa de nis e gausi si braio); à dire sis ouro en soun tèms; e, caminant plan-planet dins lis draiòu dóu campèstre, à douna'n tóuti lou counsèu de viéure en pas, vaqui perqué, dise, noste sant ome de curat vèi veni emé peno lou tèms di vendémio, lou mes de setèmbre e la fèsto dóu grand Sant-Gile.
Mai aquesto fes, Mounsen Lapas a trouba un bon biais pèr faire vite e bèn. De segur, n'aura ni peno, ni tracas e tóuti se metran en rèng, coume se dèu.
Lou moumen de faire la proucessioun vengu, Mounsen Lapas mounto en cadiero e dis à sis avé que lis apelara pèr tiero, que tóuti se meton dins la que ié counvèn.
Acoumenço pèr li chato e vai proun bèn: li chatouno li proumiero, pièi li chato à sa voues e à-n-aquelo di sorre dis escolo, vènon prène sa plaço. Sono pièi li pas tant fiho, li fiho, li plus fiho. Eici l'emboui coumenço, amor que tóuti li que se veson lou bout dóu nas, volon pas èstre di pas tant fiho, mai bèn di fiho. Volon n'èstre perèu tóutis aquéli que couifon Santo Catarino, emai agon passa la trenteno e lou pessu. Di plus fiho es à peno se volon n'èstre Rebouleto que vaqui trento an qu'espero un calignaire; Goutoun la Brecado qu'a tres bèu garçoun de quinge, trege e dès an, emai fugue pas maridado; Fino Latrempo, que ié dison pèr escais noum, la Poulido, amor qu'es laido coume li sèt pecat, e proun d’àutri coume aquélis enjusqu'à Ceseto de Galavièio qu'es dóu tèms de ma grand, e qu'a bèn si sèt
crous.
Li fiho en rèng, Mounsen Lapas en coumbour sounè li pas tant femo, li femo, li plus femo: eici l'escagno s'embouiè 'nca mai, amor que tóuti voulien èstre di pas tant femo e la grand Reinaudo voulié ana au meme rèng que sa noro Mirèio, qu'a bèn trento an de mens. Mounsen Lapas ié sarié 'ncaro, sènso l’ajudo dóu sacristan e de dous marguilié, mai istavo plus res quand venguè lou tour di pas tant vièio, di vièio, di plus vièio.
Lou moumen de faire la proucessioun vengu, Mounsen Lapas mounto en cadiero e dis à sis avé que lis apelara pèr tiero, que tóuti se meton dins la que ié counvèn.
Acoumenço pèr li chato e vai proun bèn: li chatouno li proumiero, pièi li chato à sa voues e à-n-aquelo di sorre dis escolo, vènon prène sa plaço. Sono pièi li pas tant fiho, li fiho, li plus fiho. Eici l'emboui coumenço, amor que tóuti li que se veson lou bout dóu nas, volon pas èstre di pas tant fiho, mai bèn di fiho. Volon n'èstre perèu tóutis aquéli que couifon Santo Catarino, emai agon passa la trenteno e lou pessu. Di plus fiho es à peno se volon n'èstre Rebouleto que vaqui trento an qu'espero un calignaire; Goutoun la Brecado qu'a tres bèu garçoun de quinge, trege e dès an, emai fugue pas maridado; Fino Latrempo, que ié dison pèr escais noum, la Poulido, amor qu'es laido coume li sèt pecat, e proun d’àutri coume aquélis enjusqu'à Ceseto de Galavièio qu'es dóu tèms de ma grand, e qu'a bèn si sèt
crous.
Li fiho en rèng, Mounsen Lapas en coumbour sounè li pas tant femo, li femo, li plus femo: eici l'escagno s'embouiè 'nca mai, amor que tóuti voulien èstre di pas tant femo e la grand Reinaudo voulié ana au meme rèng que sa noro Mirèio, qu'a bèn trento an de mens. Mounsen Lapas ié sarié 'ncaro, sènso l’ajudo dóu sacristan e de dous marguilié, mai istavo plus res quand venguè lou tour di pas tant vièio, di vièio, di plus vièio.
P-E. BIGOT
.


c: text/html

text:
Diluns, 26.6.2017 03h00
Lo nom femenin la sandala (en niçard la sàndola) ven aparentament del grèc ancian o bizantin sándala, nom nèutre plural, qu’es el meteis una forma de sándalon, nom nèutre singular. Lo sens originari en grèc èra “sandala de fusta fixada per de correjas que passan sus lo pè”.
En grèc modèrne se ditz sandáli, santáli o pus rarament sándalo, sántalo, que son totes de noms nèutres, amb lo sens de “sandala”.
Aqueste mot a sofèrt en occitan d’una abséncia de codificacion clara. Lo diccionari e la gramatica d’Alibèrt, que son las basas de la nòrma classica, ne dison pas res. De diccionaris non normatius de l’occitan modèrne (dont los de Mistral e de Palai) pòrtan en general lo tipe sandala. Sols los diccionaris niçards pòrtan la forma un chic diferenciada sàndola.
Las correspondéncias foneticas dialectalas e regularas de l’occitan modèrne explican pro facilament aquesta dualitat superficiala de sandala e sàndola que devon aver la meteissa origina.
Ara, una pichona dificultat apareis. Lo tipe occitan actual sandala o sàndola contraditz una forma de l’occitan medieval qu’es sendàlia. Sendàlia s’explica per lo latin sandalia, nom nèutre plural, de sandalium, nom nèutre singular, que significa “sandala”, e que ven el meteis del grèc sandálion “pichona sandala”, diminutiu de sándalon, forma grèga de basa qu’avèm ja vista çai sus.
Lo catalan ditz sandàlia (pus ancianament sindàlia, sendàlia): es un tipe similar al de l’occitan ancian sendàlia e que divergís de l’occitan modèrne sandala/sàndola.
A aqueste estadi, nos poiriam demandar se l’occitan modèrne sandala o sàndola seriá pas un francisme, impausat per lo francés sandale, alonhat de l’occitan medieval e del catalan...
Mas diferents aspèctes del dorsièr suggerisson que lo francisme es pas brica evident.
Lo tipe niçard sàndola, qu’es esdrúchol o proparoxitòn (amb un accent tonic sus l’antepenultima sillaba), exclutz completament un manlèu al francés sandale ont una accentuacion proparoxitòna es impossibla. En mai d’aquò, la forma femenina del niçard la sàndola sembla d’exclure tanben un manlèu a l’italian ont se ditz il sạndalo al masculin. Donc lo tipe niçard sàndola sembla una forma occitana liura de tota influéncia francesa o italiana.
Podèm supausar donc una origina simpla de l’occitan sandala o sàndola a partir del grèc ancian o bizantin sándala, mas l’istòria exacta del mot rèsta de far e nos caldrà obténer una documentacion pus precisa dels tèxtes istorics. Per passar del grèc a l’occitan, i aurà agut una lenga intermediària...
S’aquesta ipotèsi es corrècta, l’occitan auriá conegut donc dos tipes concurrents a passat temps: d’un caire lo tipe sandala/sàndola, qu’es restat dins l’usatge modèrne, e d’autre caire lo tipe sendàlia, ben documentat en occitan medieval mas uèi desparegut. Lo modèl francés sandale auriá pogut jogar un ròtle dins la preferéncia modèrna per sandala, e mai se sandala ven pus probablament del grèc, coma sàndola.
Se la vos pòt enteressar, siu pron segur que la forma "sàndola" existe identica en genovés: donca la saria pas malaisit de jontiar, entre las ipotèsis, un passatge per la Liguria, mas quand-mesme lh'auria a controlar las datas d'atestacion per sauper s'es pas lo contrari.
#1 Arabe, pensi pas, lo mot i es desconegut. Per contra lo turc l'a plan: sandal vòl díser sandala, en turc.
.
Fòrça interessant — aquela lenga intermediària, auriá poscut èstre l'arabe? O se pòt imaginar una introduccion directa dau grèc per Niça o Marselha?

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Per Crestian Almerge e lo grop Test
Mildió
Aurem pas un rasim
Mildió
Farem pas cap de vin
Mildió, m’as tot chapat
Qu’es aquò qu’ai fait al bon Dieu?
E perqué m’a enviat lo Mildió?
Ara n’i a pro! (Ara n’i a pro! Paure pichon!)
Ieu podrai pas me’n sortir (Paure pichon!)
Miladieus! (Ara n’I a pro! Bordel de Dieu!)
Som pas Jean Tiberi (E quin sadol)
Sortirai pas mai, per las vendemias,
Las bòtas en caotchoc
Ieu me sentissi mai triste qu’un pissador.
O!O! Quin sadol! (Ara n’i a pro! Paure pichon!)
Ieu som malaut coma un gos (Paure pichon!)
Ai los socs (Ara n’I a pro! Bordel de Dieu!)
Coma de costelons (E quin sadol)
Cossí farem per trapar de moninas?
Farem pas mai glo glo
Digus cantarà pas dins lo canton.
Aou! Bon Dieu! Puta de Mildió! (Ara n’i a pro!
Paure pichon!)
Partirai lèu d’aicí (Paure pichon!)
Miladieus! (Ara n’I a pro! Bordel de Dieu!)
It is my destiny! (E quin sadol)
Anirai amb Test jogar de binió
A Vilemostausson…
O partirai luènh veser los cagorós E quina puta de Mildió!
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Los Reis 2018
Lo dissabte 13 de genièr
a Perinhan (Fleury d'Aude)
Sala de las fèstas a 7 oras del sèr
amb Aqueles.
Lo 13 de genièr, lo Cercle Occitan de Narbona e lo grop occitanista de Perinhan s'èran trapats a 7 oras del ser a Perinhan per festejar los Reis ambe totes los (e n'i aviá un fum) qu'avián pogut respondre a lor convit. La Sala de las Fèstas, decorada e polida a mòrt èra comola : se calguèt quichar e ajustar de taulas. Solide que degun aviá pas doblidat lo succès de l'an passat, cadun n'aviá parlat al vesin, e la meteissa formula èra estada represa.
Es doncas ambe grand plaser que nos tornèrem trapar, 150 benlèu, a partejar una saqueta faraonica en escotant las polifonias occitanas de "Aqueles", triò masculin de primièra borra, tot aquò abans de s'assadolar de galetas, coronas e blanqueta.
Lo public s'invitèt tanben a-n aquela animacion mai o mens improvisada : nòstre òste Guy Sié, conse de Perinhan, e son istòria pebrada, segur ; lo Barté de Fontcobèrta amb un tèxte a faire pissar de rire ; lo Felip Hammel ; nòstres clavaire e president, Alain Sauzel e Alain Carbonell ; Simone Riu et autres coristas e poètas de Perinhan, Salas, Lespinhan e d'endacòm mai. Cadun i anèt de sa cançoneta ("Jaquetou", "Tastapet", "La Lenga d'aicí") abans qu'aquela serada de las mai simpaticas s'acabe per un "Se Canta" de rigor.
Mercé encara a totes nòstres artistas, coneguts o anonimes, e a la Comuna de Perinhan que l'acuèlh n'es totjorn tan remirable.


text:
1724
Aquesta pagina concernís l'an 1724 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Fin dau rèine dau sultan Nul (1720-1724) que foguèt remplaçat per Badi IV (1724-1762).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 22 d'abril - Immanuel Kant, filosòf alemand (m. 1804)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 7 de març - Innocenci XIII, papa (n. 1655)


text:
dimecres, 24 de juny de 2009
Pinha entà l'Estat Francès
Lo monde crei que las nacions europencas son unicas, damb una sola cultura, lenga o entitat. Aquò es ver, mai que tanbén cresém que l'Estat aperten à una sola nación. Qual se pasa quan una entitat culturala essistent vòl renàisser? L'Estat "nacionau" l'aplaquís. Pas que l'aplaca directament, sol que posa pas los miejans entà que pòsque se desenvolupar aital coma la cultura nacionala. Es lo cas de lo catalan, lo bascón, lo cors, lo cèltic e pus enqüera un listage de noms de culturas "vençudas" per una armada culturala "nacionala". Es lo cas de l'Occitan, la lenga d'òc. Ièu soi pas occitan, mas senti dins lo còr lo meteis qu'un occitan de cos e d'èime: la passion vers lo país, la meuna lenga de pichòt e l'amor a la libertat.
L'Occitània es pas estada una nación coma l'ai ièu racontat, mai qu'es la región ont se parla l'occitan, lenga que ven de lo latin aital coma lo francès o l'espanhol. Lo pople occitan vòl pas un estat occitan, damb lheis occitanas e solament en occitan, mai que vòl que la França reconesca las seunas culturas minorishadas e s'ocupe de la recuperación de la lenga, que 50 ans enrièra era la pus emprada per los abitants de lo Miègjorn-Pirinèus.
Lo meu suport a la causa occitana e à la lenga d'Òc, que la craba lor manda una pinheta entà la politica lingüistica francesa
Subscriure's a: Missatges (Atom)


text:
Edat Modèrna
L'Edat Modèrna es una dei grandei sosdivisions cronologicas de l'istòria; es un tèrme utilizat per leis istorians per se referir au periòde d'Euròpa Occidentala e sei colonias situat entre l'Edat Mejana e l'Edat Contemporanèa. Se considèra tradicionalament que comença amb la casuda de l'Empèri Roman d'Orient (casuda de Constantinòble) (1453) o la descubèrta d'America (1492) e que s'acaba en 1789 amb lo començament de la Revolucion Francesa.
Aqueu periòde se caracterizèt per lo creissement de l'importància de la sciéncia, per lo progrès tecnologic rapid e per lo desvolopament embrionari de la politica civila e de l'economia capitalista. La transicion de l'Edat Mejana a l'Edat Modèrna foguèt pas subita; lei fenomèns principaus liats a la modernitat (lo capitalisme, l'umanisme, leis nacions-estat e d'autrei) s'èran ja gestats dempuei annadas anterioras, encara que dau sègle XV au XVI la rapiditat dei cambiaments e la consolidacion d'aquestei fenomèns foguèron consideradas coma lo començament d'una epòca novèla. Lo procèssus de transformacion comencèt amb lo passatge d'una economia agrària e rurala, basada sus un sistèma politic feudau, a una economia comerciala, mercantila e urbana, basada sus un sistèma politic organizat dins de nacions-estat. Aquela revolucion comencèt au sègle XII amb la consolidacion de mai d'una nacion-Estat e amb la conquista o l'union d'autrei. L'actor sociau dau cambiament foguèt la borgesiá, que favorissiá l'umanisme, leis arts e leis innovacions tecnologicas e scientificas. Es politicament una epòca de predominança clara de la monarquia, amb d'embrions dei país actuaus. Se produtz una expansion territoriala o colonialisme. I a un resorgiment dei ciutats, gràcias au comèrci e au melhorament dei comunicacions. La borgesiá s'impausa progressivament coma classa dominanta. Se produsiguèt una creissença demografica considerabla, liada a la descreissença de la mortalitat, gràcias au progrès scientific. La sciéncia, en fach, creis en prestigi e qualitat gràcias a la predominança de la rason, subretot dins lo periòde apelat Illustracion. I a tres estils artistics basics: la Renaissença, lo Barròc e lo Neoclassicisme. Pendent l'Edat Modèrna lo poder de la religion descreis. Lei luchas religiosas continuan, e se produtz la reforma dau Protestantisme.


text:
Chevalier de Bronze du Phénix : Ikki
Chevalier de Bronze d'Andromède : Shun
Chevalier de Bronze du Cygne : Hyoga
Chevalier de Bronze du Dragon : Shiryu
Chevalier de Bronze de Pégase : Seiya
Chevalier de Bronze de l'Ours : Geki
Chevalier de Bronze de l'Hydre : Ichi
Chevalier de Bronze du Lionnet : Ban
Chevalier de Bronze du Loup : Nachi
Chevalier de Bronze de la Licorne : Jabu
Chevalier de Bronze de l'Hydre Astrale : Docrate
Chevalier de Bronze de Cassiopée : Reda
Chevalier de Bronze du Fourneau : Ennetsu
Chevalier de Bronze du Caméléon : June
Chevalier de Bronze de Phinée : Spica
_________________


text:
Entervista Julian Cabarry — Eva Cassagnet : « qu'ei com ua cabana taus grans ! »
Los ensenhaires Julian Cabarry e Eva Cassagnet qu'an apitat ua iorta suu lor terrenh suu canton d'Arzac, en Bearn. (LS)
Que cau pujar cap au nòrd-oèst deu Bearn. Enter Vic Bilh e Seuvestre, la comuna rurau de Vinhas que s'espandeish. Après ua passejada peus camins vicinaus de la comuna, que cau enqüèra pujar drin dens las sèrras. N'èm pas dens un paisatge d'estepas batut peu vent, ne crotzam pas briga cavalèrs mongòus, turcmèns o afganés... Mes totun, ua iorta qu'ei plantada aquiu, au miei deu campèstre bearnés, còsta un mobil-home.
Que vedetz aquera pòrta d'entrada decorada a la mòda mongòla. Julian Cabarry e Eva Cassagnet que vs'arcuelhen en vos raperar que cau baishar lo cap. Aqueth parelh d'ensenhaires n'a pas causit aqueth tipe d'abitat per conviccion ecologista. Que'u an causit tà poder víver suu lor terrenh en esperar de poder bastir ua casa classica en dur. L'argument economic qu'a tanben pesat dens la balança puish que, compte tengut de la superficia redusida de la iorta e de la soa abséncia de racordament a quauque hialat que sia (aiga, electricitat, gas, etc.), ne pagan pas nat impòst.
- Publicat dens Interviews


text:
1259
Aquesta pagina concernís l'an 1259 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après doas annadas de negociacions acomençadas en 1257, signatura dau Tractat de París ambé lo rèi d'Anglatèrra Enric III (1216-1272). Aquò permetèt de restaurar la patz entre lei dos reiaumes qu'èran en guèrra dempuei mai d'un sègle. Lo rèi anglés gardèt ò reprenguèt possession de Lemosin, de Perigòrd, de Guiana, de Carcin, d'Agenés e dau sud de Charanta. Pasmens, deguèt i acceptar la senhoriá superiora dau rèi de França. De mai, Loís IX (1226-1270) gardèt Normandia, Torena, Anjau, Peitau e Maine qu'èran estats conquistats per Felip August (1180-1223).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Signatura dau Tractat de París après doas annadas de negociacions ambé França. Permetèt de restaurar la patz entre lei dos reiaumes qu'èran en guèrra dempuei mai d'un sègle. Lo rèi anglés gardèt ò reprenguèt possession de Lemosin, de Perigòrd, de Guiana, de Carcin, d'Agenés e dau sud de Charanta. Pasmens, deguèt i acceptar la senhoriá superiora dau rèi de França. De mai, Loís IX (1226-1270) gardèt Normandia, Torena, Anjau, Peitau e Maine qu'èran estats conquistats per Felip August (1180-1223).
Republica de Gènoa[modificar | modificar la font]
Signatura dau Tractat de Nymphaeon ambé l'Empèri de Nicèa que restaurèt l'Empèri Bizantin dos ans pus tard. Donèt d'avantatges comerciaus fòrça importants ai marchands de la Republica au sen de l'Empèri Bizantin e un quartier de sa capitala per s'installar.
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Estimant Al-Mansur Ali tròp jove per faciar lei dificultats dau periòde, especialament l'arribada dei Mongòls en Siria, lo regent Qutuz organizèt un còp d'estat per lo reversar e venir lo tresen sultan mameloc d'Egipte. Puei, refusèt de negociar ambé lo khan Hulagu e executèt son ambaissada per entraïnar una guèrra que li permetèt de mobilizar totei lei Mamelocs còntra un enemic comun (→ 1260).
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Song[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lei Mongòls dau khan Mongke qu'èran a atacar la region de Sichuan. Afeblida per una epidemia de colerà, l'armada mongòla aguèt de dificultats per conquistar lei fortificacions bastidas per lei Song dins la region dempuei la fin deis annadas 1230. Mongke menèt personalament lo sètge de Hochwan e fisèt aqueu de Wuchang a Kubilai e aqueu de Kwangsi a Uryankhadai. Pasmens, lo clima agravèt leis epidemias que tocavan lei Mongòls ambé l'aparicion d'autrei malautiás grèvas (diarrèas... etc.) e lei pèrdas se multipliquèron. Lo 11 d'aost, foguèt lo torn de Mongke de morir de malautiá (probablament lo colerà). Son fiu conoguèt un destin similar un mes pus tard. Aquò entraïnèt la retirada deis envasseïres e una guèrra civila (1260-1264) a prepaus de la succession.
L'Empèri Song obtenguèt ansin quauqueis annadas de patz mai sa situacion demorèt malaisada en causa de la destruccion de plusors regions agricòlas dau nòrd. De mai, la Cort acomencèt de se devesir entre faccions rivalas qu'anavan minar lo potenciau militar de l'armada e suscitar un maucontentament grèu entre lei paisans.


text:
Sistèma Solar
Lo Sistèma Solar es l'ensems de totei leis astres qu'orbitan a l'entorn dau Soleu e que i son ligats gravitatoriament. Es format de uech planetas, d'aumens 162 satellits naturaus o lunas e de centenaus de miliers de planetas menoras o planetoïdes, d'asteroïdes, de meteorits e de cometas. A mai, i a tanben çò que se sòna lo mitan interplanetari, format per de gas e de poussa. Aquel ensems tot es situat dins un deis braè de la galaxia de la Via Lactèa, que vira a l'entorn de son centre a 26 000 ans lutz de distància e a una velocitat de 220 km/s.
Somari
Composicion e estructura dau Sistèma SolarModificar
GeneralitatsModificar
Lo Sistèma Solar s'estructura de la maniera seguenta.
- A son centre trobam lo Soleu, una estela.
- A son entorn viran los uech còrs màgers, sonats planetas, que son (ordenats dau pus pròche au mai luenchenc dau Soleu): Mercuri, Vènus, la Tèrra, Mart (o Mars), Jupitèr, Saturne, Uranus e Neptun.
- Lei planetas nanas coma Pluton, Èris e Cères. Pluton, dempuei lo 24 d'aost de 2006, es pas mai considerat coma una planeta, mas coma una planeta nana.
- Tanben a l'entorn dau Soleu viran de centenats de miliers de còrs mendres que, segon lor talha, composicion e orbita se classifican en planetas menoras o planetoïdes, meteorits e cometas.
- Lei planetas menoras se dividisson en dos grops: leis asteroïdes e leis objèctes transneptunians, encara que de còps quand se parla d'asteroïdes se fa referéncia a tot l'ensems dei planetas menoras. Lei podèm trobar escampadas per tot lo Sistèma Solar mai principalament se concentran dins doas regions: la Cencha d'asteroïdes o cencha principala, situada entre leis orbitas de Mart e Jupitèr e la Cencha de Kuiper, que se tròba delà l'orbita de Neptun.
- Lei meteorits son de ròcas pichonas de mens de 50 m de diamètre que son escampadas per tot lo Sistèma Solar.
- Lei cometas son de blòts enòrmes de glaç e de ròca amb d'orbitas fòrça excentricas. Se crei que poiriá existir una region fòrça alunchada dau Soleu nomenada nívol d'Oort que seriá la fònt d'ont provenon lei cometas.
Lo SoleuModificar
Lo Soleu es una estèla naneta jauna qu'es quasi esferica amb un diamètre mejan egau a 1 392 000 quilomètres e una massa egala a 332 900 còps la massa de la Tèrra. Son temps es d'aperaquí 4,6 miliards d'annadas[1]. Es donc una estèla de la sequéncia principala constituida principalament d'idrogèn (74% de sa massa) e d'èli (24% de sa massa). Fa partida de la Via Lactèa e orbita a una distància de 26 000 annadas lutz de son centre.
Lo Sistèma intèrneModificar
Lei planetas intèrnasModificar
Lei quatre planetas pus pròchas dau Soleu son dichas « planetas intèrnas » o « planetas rocassosas » en causa de seis estructuras intèrnas. D'efècte, tènon un nuclèu, generalament aumens parcialament en fusion, un mantèu e una crosta solida. Sei densitats son fòrça autas mai son egalament lei planetas pus pichonas dau Sistèma Solar amb una talha variant entre quasi 4 900 quilomètres per Mercuri fins a 12 700 per la Tèrra. Tres (Mart, Vènus e la Tèrra) an una atmosfèra espessa.
MercuriModificar
De veire : Mercuri
Mercuri es la planeta pus pròcha dau Soleu, amb un semiaxe major de 58 milions de quilomètres (0,4 UA), e la pus pichona amb un diamètre de 4 900 quilomètres. Sa massa representa solament 5,5% de la massa terrèstra. Es coneguda dempuei l'Antiquitat e es dicha en onor dau dieu messatgier dei Romans car son movement aparent es relativament rapid. A pas d'atmosfèra ni de satellit. Sa superficia sembla aquela de la Luna amb un nombre important de cratèrs d'impacte. Tèn un camp magnetic probablament entraïnat per un nuclèu metallic d'una talha importanta. Enfin, en causa de la proximitat ambé lo Soleu e de l'abséncia d'atmosfèra, Mercuri subís de variacions de temperatura autas entre lo jorn (427 °C) e la nuech (-183 °C).
VènusModificar
De veire : Vènus
Vènus se situa a 0,7 UA dau Soleu. Es similara a la Tèrra per lo diamètre e la massa (81,5%). Son estructura intèrna tèn un nuclèu metallic, un mantèu important fach de silicats, una crosta espessa e una activitat geologica intensa. Dins aquò, lei temperaturas de l'atmosfèra de Vènus son fòrça superioras a la Tèrra. D'efècte, l'atmosfèra de Vènus es facha de dioxid de carbòni e tèn una pression egala a 92 còps la pression terrèstra. En consequéncia, la superficia subís un efècte de sèrra important entraïnant lei temperaturas pus autas dau Sistèma Solar (450 °C)[2]. La planeta a pas de satellit o de camp magnetic.
La TèrraModificar
De veire : Tèrra
La Tèrra es la pus granda (12 700 km) e densa dei planetas intèrnas. Orbita a una distància mejana de 150 milions de quilomètres dau Soleu e tèn un satellit naturau dich la Luna. Aqueu satellit es un cas unic dins lo Sistèma Solar en causa de sa talha relativament importanta. Dins aquò, la caracteristica pus excepcionala de la Tèrra es qu'es la soleta planeta coneguda qu'assosta la vida. Ansin, son atmosfèra es egalament fòrça particulara car es alterada per la preséncia de formas de vida. Es donc principalament facha d'oxigèn (21%) e d'azòt (78%)[3]. Permet la formacion d'aiga sus lei formas liquida, solida e gasosa car sa temperatura varia entre -80 °C e 50 °C au nivèu de la superficia. Enfin, una autra caracteristica de la Tèrra es son activitat geologica importanta, especialament sa tectonica dei placas.
MartModificar
De veire : Mart
Mart a un diamètre mejan de quasi 6 800 quilomètres, una massa egala a 10,7% massa terrèstra e orbita a una distància mejana de 220 milions de quilomètres dau Soleu. Tèn dos satellits pichons que son probablament d'asteroïdes capturats per gravitat[4]. Son atmosfèra es relativament tèuna e facha principalament de dioxid de carbòni. Sa superficia es desertica amb una temperatura variant entre -100 °C e 20 °C. Certanei relèus son fòrça auts coma lo Mons Olympus qu'es lo volcan pus grand dau Sistèma Solar. Ansin, la planeta aviá una activitat geologica probablament fins a una èra recenta[5].
La Cencha d'asteroïdesModificar
De veire : Cencha d'asteroïdes
Leis asteroïdes son d'objèctes pichons fachs de rocas e de minerals metallics. Lor concentracion principala se situa entre leis orbitas de Mart e Jupitèr entre 2,3 e 3,3 UA dau Soleu. Son probablament lei rèstas d'una planeta de qué la formacion foguèt empachada per la gravitat importanta de Jupitèr[6]. La talha deis asteroïdes es generalament fòrça pichona e lor forma irregulara. Ansin, la Centura principala d'asteroïdes assosta de milions d'asteroïdes. Dins aquò, certaneis an un diamètre pus important, entre 250 e 1 000 quilomètres, e una forma quasi esferica.
CèresModificar
De veire : Cères
Cères es lo premier asteroïde descubèrt en 1801 e lo còrs pus grand de la cencha principala amb un diamètre de 980 quilomètres aperaquí. Inicialament, foguèt considerat coma una planeta fins ais annadas 1850. Puei, lo nombre important d'asteroïdes descubèrts entraïna sa retrogradacion. Enfin, dempuei 2006, a l'estatut de planeta nana. A l'ora d'ara, son estructura es supausada d'èsser facha d'un nuclèu rocassós e d'una crosta de glaç. Sa superficia es desconeguda en causa de la distància importanta ambé la Tèrra. Una mission espaciala mandada per la NASA la deu explorar en 2015.
Lo Sistèma extèrneModificar
Lei planetas extèrnasModificar
Lo Sistèma Solar extèrne tèn quatre planetas que son dichas « planetas gigantas ». Representan 99% de la massa orbitant a l'entorn dau Soleu. Son principalament compausadas de gas (idrogèn, èli)) e tanben de glaç per Uranus e Neptun. En causa d'aquelei composicions diferentas, certaneis astronòms pensan donc qu'Uranus e Neptun forman una categoria particulara de planetas gigantas nomadas « gigantas geladas ». Pasmens, totei lei planetas gigantas tènon de ponchs comuns coma la preséncia d'un sistèma d'anèus, d'un nombre important de satellits, una densitat bassa e d'una atmosfèra fòrça perturbada.
JupitèrModificar
De veire : Jupitèr
Jupitèr orbita a quasi 780 milions de quilomètres (5,2 UA) dau Soleu. Es la planeta pus granda dau Sistèma Solar amb una massa egala a 318 còps la massa de la Tèrra e un diamètre d'aperaquí 140 000 quilomètres. Aquela massa representa 2,5 còps la massa deis autreis planetas. Tèn un sistèma d'anèus tèunes e un nombre fòrça important de satellits. Lei quatre pus gròs son dichs satellits galileians en onor de Galileo Galilei. L'estructura intèrna de Jupitèr a un nuclèu probablament fach de rocas e d'idrogèn metallic, un mantèu d'idrogèn metallic e una atmosfèra fòrça espessa. Aquela atmosfèra tèn una circulacion important de vents e de tempèstas coma la Granda Taca Roja. Jupitèr produtz egalament un camp magnetic important e sa gravitat a una influéncia auta dins lo Sistèma Solar. D'efècte, pòt modificar o contraròtlar lei trajectòrias de divèrseis objèctes coma d'asteroïdes o de cometas.
SaturneModificar
De veire : Saturne
Saturne orbita a l'entorn dau Soleu a una distància d'aperaquí 1,425 miliards de quilomètres (9,5 UA). Sa massa representa 95 còps la massa terrèstra per un diamètre de quasi 121 000 quilomètres. Tèn un sistèma d'anèus fòrça coneguts e un nombre important de satellits. Son estructura intèrna es similara a aquela de Saturne. Dins aquò, son nuclèu seriá pus pichon e lei vents de son atmosfèra son pus rapids ambé de velocitats mesuradas fins a 1 800 km/h.
UranusModificar
De veire : Uranus
Uranus tèn una massa de 14 còps la massa terrèstra amb un diamètre egau a 50 000 quilomètres. Orbita a una distància mejana de 2,94 miliards dau Soleu. Foguèt descubèrta en 1781. Tèn un sistèma d'anèus relativament desvolopat e un nombre aut de satellits. Sa temperatura es pus freja que leis autrei planetas dau Sistèma Solar e son raionament de calor es feble. De mai, Uranus a una autra caracteristica unica qu'es son axe de rotacion clinat de 97,77°.
NeptunModificar
De veire : Neptun
Neptun es leugierament pus pichona qu'Uranus amb un diamètre de 49 000 quilomètres mai sa massa es pus auta amb una valor egala a 17 massas terrèstras. Es donc egalament pus densa. Foguèt descubèrta en 1846. Neptun tèn un sistèma d'anèus tèunes e 13 satellits. Pasmens, coma Neptun es fòrça alunchada e que foguèt explorada per solament una sonda, aqueu nombre podriá èsser pus important.
Leis objèctes dau Sistèma extèrneModificar
Leis asteroïdes troiansModificar
De veire : Asteroïde
Leis asteroïdes troians son una categoria d'asteroïdes descubèrta en 1906 e devesida en dos grops situats sus l'orbita de Jupitèr ai ponchs de Lagrange L4 e L5. Aqueu grop podriá aver un nombre fòrça important d'asteroïdes. D'autreis asteroïdes troians existisson sus l'orbita de Mart o de Neptun. Per analogia ambé Jupitèr, son dichs « troians de Mart » e « troians de Neptun ».
Lei cometasModificar
De veire : Cometa
Lei cometas son d'objèctes pichons dau Sistèma Solar, generalament quauquei quilomètres, principalament compausats de glaç. Seis orbitas son fòrça clinadas e tènon egalament d'excentricitats importantas amb un perièli situat dins lei regions intèrnas e un afèli en delà de Neptun. Ansin, lo passatge d'una cometa dins lei zonas intèrnas dau Sistèma Solar entraïna la sublimacion dei glaç, l'ionizacion de sa superficia e, a la perfin, la formacion de tirassieras de gas e de poussas.
Lei cometas amb un periòde cort, coma la cometa de Halley, realizan seis orbitas en mens de 200 annadas. Lor origina seriá situada dins la centura de Kuiper. En revenge, lei cometas que tènon un periòde lòngs, mai de 2 000 ans coma la cometa Hale-Bopp, vendrián dau nívol d'Oort. Enfin, certanei cometas an una trajectòria iperbolica e vendrián de l'exterior dau Sistèma Solar. Dins aquò, seis orbitas son fòrça dificilas de calcular. Lei cometas ancianas que totei sei glaç son estats sublimats son generalament consideradas coma d'asteroïdes[7].
Lei centauresModificar
De veire : Centaure
Lei centaures son una categoria d'objèctes orbitant entre 9 e 30 UA, entre leis orbitas de Jupitèr e Neptun. Lo premier foguèt descubèrt en 1920 mai lo tipe dei centaures foguèt solament identificat en 1977. Lo pus grand, (10199) Chariklo, tèn una talha estimada entre 200 e 250 quilomètres[8]. Seis estructuras intèrnas son desconegudas mai certanei centaures an de còps un comportament similar ai cometas, especialament la formacion d'una coa. Seis orbitas son egalament variadas, evolucionant entre de trajectòrias fòrça clinadas o non e d'excentricitats importantas o non.
Lei regions transneptunianasModificar
Lei zonas en delà de l'orbita de Neptun son dichas « regions transneptunianas ». Son totjorn mau conegudas e gaire exploradas. Son probablament compausadas d'objèctes d'una talha pichona, amb un diamètre egau a un cinquen de la Tèrra e una massa inferiora a la Luna, fachs de rocas e de glaç.
Centura de KuiperModificar
La Centura de Kuiper es l'estructura majora dei regions transneptunianas. Es facha d'un grand anèu de brigas repartidas dins doas zonas principalas e relativament similaras a la Centura principala d'asteroïdes. La premiera partida s'estend entre 30 e 50 UA dau Soleu e la segonda en delà de 100 UA. Aquelei regions son probablament la fònt dei cometas de periòde cort.
La màger part deis objèctes de la Centura de Kuiper son pichons mai certanei còrs an una talha pus importanta e podrián venir de planetas nanas dau Sistèma Solar. De mai, lo nombre d'objèctes amb un diamètre superior a 50 quilomètres es estimat a 100 000. Dins aquò, la massa totala seriá solament egala a un centen de la massa terrèstra. Leis orbitas d'aqueleis objèctes son generalament fòrça clinadas a respècte dau plan ecliptic. Enfin, unei còrs de la Centura tènon un sistèma de satellits.
Aquelei còrs podrián èsser devesits en dos tipes principaus segon que son en resonància amb Neptun o non. Un exemple es la categoria dei plutinos que realizan tres orbitas quand Neptun vira dos còps a l'entorn dau Soleu. Es a dire que lei plutinos son en resonància 3:2 ambé la planeta giganta. Lei regions de la Centura de Kuiper en resonància acomençan a l'interior de l'orbita de Neptun. Puei, lei premierei regions classicas de la Centura son situadas entre 39,4 e 47,7 UA. Lei membres d'aquela partida de la Centura son dichs « cubewanos » segon lo nom dau premier objècte d'aqueu tipe, (15760) 1992 QB1.
Pluton e CarontModificar
De veire : Pluton
Pluton es una planeta nana qu'orbita a una distància mejana de 5,85 miliards de quilomètres (39 UA) dau Soleu. Es l'objècte pus grand conegut dins la Centura de Kuiper. Descubèrt en 1930, foguèt considerat coma una planeta fins a 2006. Son orbita es clinada de 17° a respècte dau plan ecliptic amb un perièli d'aperaquí 29,7 UA e un afèli situat vèrs 49,5 UA.
Pluton (39 UA en mejana), una planeta nana, es lo pus grand objècte conegut de la centura de Kuiper. Descubèrt en 1930 e considerat coma una planeta, foguèt classificat tornarmai en aost de 2006 quand s'adoptèt una definicion formala d'aquelei divèrs còrs. Pluton a una orbita excentrica enclinada de 17° sus lo plan ecliptic e que s'estend de 29,7 UA au perièli a 49,5 UA a l'afèli. Es egalament en resonància 3:2 ambé Neptun. Es a dire que Pluton realiza tres orbitas quand Neptun fa dos torns dau Soleu.
Pluton tèn un sistèma de tres satellits. Lo pus grand, Caront, a una massa sufisenta per que lo centre de gravitat dau sistèma Pluton-Caront sigue situat a l'exterior de Pluton.
Makemake e HaumeaModificar
Makemaka e Haumea son de planetas nanas dau Sistèma Solar que fan egalament partida de la Centura de Kuiper. Orbitan a de distància mejanas dau Soleu respectivament egalas a 6,86 e 6,5 miliards de quilomètres ambé d'enclinasons de 29° e 28°. Son lei còrs pus grands dei regions independentas de l'influéncia de la gravitat de Neptun.
Leis objèctes dispersatsModificar
Leis objèctes dispersats son situats largament en delà de la Centura de Kuiper. Leis astronòms supausan que podrián ne'n venir après èsser mai que foguèron ejectats per l'influéncia de la gravitat de Neptun pendent sa formacion. La màger part deis objèctes dispersats an un perièli dins la Centura de Kuiper e un afèli podent montar a 150 UA. Seis orbitas an una enclinason a respècte dau plan ecliptic e una excentricitat importantas.
ErisModificar
De veire : Èris
Èris es l'objècte dispersat pus important que se conegue a l'ora d'ara. Son diamètre, probablament 2 400 quilomètres, es 5% pus grand que Pluton; es donc una planeta nana dau Sistèma Solar dempuei 2006. Son orbita a una excentricitat auta amb un perièli a 38,2 UA e un afèli egau a 97,6 UA. Son enclinason a respècte dau plan ecliptic es tanben importanta ambé 44°. Tèn un satellit.
Lei regions alunchadasModificar
Lei nívols de Hills e d'OortModificar
Lo nívol de Hills es una zona ipotetica, intermediària entre la Centura de Kuiper e lo Nívol d'Oort.
Lo nívol d'Oort es egalament una region ipotetica enviroutant lo Sistèma Solar entre 50 000 e benlèu 154 000 dau Soleu. Seriá la fònt dei cometas que tènon un periòde lòng. La velocitat deis objèctes dau nívol d'Oort es febla e aquelei còrs podrián subir l'influéncia gravitacionala d'eveniments rars coma de collisions, d'efèctes gravitacionaus d'estèlas vesinas o de marèias galacticas.
SednaModificar
De veire : Sedna
Descubèrt en 2003, Sedna es un objècte similar a Pluton amb una orbita fòrça clinada que son perièli es situat a 76 UA dau Soleu, e son afèli a 928 UA. Sedna percor son orbita en 12 050 ans. Ansin, son orbita seriá tròp alunchada per subir l'influéncia de Neptun. Sedna podriá donc èsser un objècte dei regions intèrnas dau nívol d'Oort.
Lei limits dau Sistèma SolarModificar
Lei limits dau Sistèma Solar son mau coneguts e pas precisament definits. L'influéncia dau vent solar es supausada de cessar a quatre còps la distància Neptun-Soleu. Dins aquò, l'esfèra de Hills, es a dire l'influéncia gravitacionala dau Soleu, podriá s'estendre fins a de distàncias 1 000 còps superioras coma 154 202 UA ambé la cometa C/1992 J1.
Donadas dei còrs principaus dau Sistèma SolarModificar
FormacionModificar
Formacion dau SoleuModificar
Segon l'ipotèsi principala prepausada per lo premier còp per Emmanuel Kant en 1755 e teorizada per Pierre-Simon Laplace, la formacion dau Sistèma Solar acomencèt a partir de l'afondrament de la nebulosa solara fa 4,6 miliards d'annadas[9]. Aqueu nívol molecular aviá una talha de plusors ans lutz e a probablament entraïnat la creacion de mai d'una estèla. L'afondrament d'aqueu nívol foguèt probablament causat per la proximitat d'una explosion dau tipe supernova. D'efècte, l'onda de tuert creèt de regions amb una densitat pus auta. Permetèt donc que la gravitat d'aquelei zonas venguèsse pus fòrta que la pression dei gas. Ansin, l'equilibri dau nívol foguèt romput e l'afondrament entraïnat[10].
La region que vendriá après lo Sistèma Solar aviá un diamètre entre 7 000 e 20 000 UA e una massa leugierament superiora a la massa solara, entre 1,001 e 1,1 massas solaras[11] [12]. Lo centre de la nebulosa venguèt rapidament pus caud. Puei, en causa de la gravitat, dei camps magnetics e de la rotacion, la nebulosa s'aplatiguèt per formar un disc de quasi 200 UA de diamètre a l'entorn d'una protoestèla densa e cauda[13].
Après 100 milions d'annadas, la pression e la densitat de l'idrogèn dau centre de la nebulosa agantèron un nivèu sufisent per entraïnar lo començament de reaccions de fusion. Lo diamètre dau Soleu aumentèt fins a l'equilibri entre sa gravitat e son energia termica. Ansin, venguèt una estèla vertadiera[14].
Formacion deis autreis objèctes dau Sistèma SolarModificar
Leis autreis còrs dau Sistèma Solar se formèron a partir dei rèstas dau nívol de poussa e de gas per lo mecanisme d'acrecion. Inicialament, la poussa orbitèt a l'entorn de la protoestèla e formèt de còrs pichons de quauquei mètres. Puei, après de collisions, la talha dei còrs capitèt d'aumentar fins a aperaquí cinc quilomètres. Enfin, aqueleis objèctes aumentèron lor talha a un ritme de 15 cm/an gràcias ai collisions successivas[15].
Lei regions dau Sistèma Solar intèrne, entre 0 e 4 UA, èran adonc probablament tròp caudas per permetre la condensacion de gas leugiers coma l'aiga o lo metan. Ansin, lei planetas d'aquelei zonas podrián solament èsser formadas d'elements amb un nivèu de sublimacion important coma lei metaus e lei silicats. Aquelei còrs rocassós venguèron donc de planetas dau tipe terrèstre. Dins aquò, coma leis elements pesants son rars, probablament 0,6% de la massa iniciala de la nebulosa, lor creissença foguèt lenta e limitada. Per exemple, la proto-Tèrra acabèt probablament d'acumular de materiaus 100 000 ans après la formacion dau Soleu. D'efècte, après aqueu periòde, solament lei collisions ambé d'autrei quasiplanetas permetèron finalament la formacion definitiva dei planetas intèrnas.
Lei planetas gigantas gasosas se formèron dins de regions exterioras en delà de la linha de glaç. Aqueu limit es situat entre Mart e Jupitèr. Designa lo ponch onte lei compausats pus leugiers pòdon restar solids e s'acampar. Ansin, aquelei protoplanetas capitèron d'atraire lei gas fòrça leugiers e escampats que son l'idrogèn e l'èli. La massa dei quatre protoplanetas dei gigantas actualas èra donc ja egala a quatre massas terrèstras après solament tres milions d'annadas.
La posicion de Jupitèr, vèrs 5 UA, permetèt probablament d'acumular lei materiaus venent dau rèsta dau disc mai que podián pas intrar dins lei zonas centralas. Aqueleis excès de matèria entraïnèron donc la formacion d'una protoplaneta gròssa amb una massa de 10 massas terrèstras. Après 1000 ans suplementaris, sa massa èra ja d'aperaquí 150 massas terrèstras. Saturne tèn una massa significativament pus febla car sa formacion auriá acomençat après aquela de Jupitèr segon un mecanisme similar.
Uranus e Neptun se serián formadas après Jupitèr e Saturne quand lo vent solar acomencèt de dispersar au luench lei rèstas dau disc protoplanetari. Aquelei planetas aurián donc agut un periòde pus cort per acampar de materiaus de la nebulosa solara. Enfin, après 3 o 10 milions d'annadas, lei rèstas d'aquela nebulosa èran definitivament dispersats. Aquela dispersion permetèt d'obtenir l'estabilitat deis orbitas dei planetas, especialament aquelei d'Uranus e Neptun que s'alunchèron probablament dau Soleu.
ReferénciasModificar
- ↑ Than, Ker (January 30, 2006). "Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single". SPACE.com. [1]
- ↑ Mark Alan Bullock (1997) (PDF). The Stability of Climate on Venus. Southwest Research Institute. [2]
- ↑ Anne E. Egger, M.A./M.S.. "Earth's Atmosphere: Composition and Structure". VisionLearning.com. [3]
- ↑ Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna (2004). "A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness". The Astronomical Journal. [4]
- ↑ David Noever (2004). "Modern Martian Marvels: Volcanoes?". NASA Astrobiology Magazine. [5]
- ↑ Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J. (2001). "The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt". Icarus 153: 338–347. doi:10.1006/icar.2001.6702
- ↑ Fred L. Whipple (abriu de 1992). "The activities of comets related to their aging and origin".
- ↑ John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot (2007). "Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope".
- ↑ . J. J. See, « The Past History of the Earth as Inferred from the Mode of Formation of the Solar System », dans Proceedings of the American Philosophical Society, vol. 48, no 191, 23 avril 1909, p. 119–128.
- ↑ Jeff Hester, « New Theory Proposed for Solar System Formation [archive] », Arizona State University, 2004.
- ↑ J. J. Rawal, « Further Considerations on Contracting Solar Nebula », dans Physics and Astronomy, vol. 34, no 1, janvier 1985, p. 93–100.
- ↑ Yoshimi Kitamura, Munetake Momose, Sozo Yokogawa, Ryohei Kawabe, Shigeru Ida et Motohide Tamura, « Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a 1 Arcsecond Imaging Survey: Evolution and Diversity of the Disks in Their Accretion Stage », dans The Astrophysical Journal, vol. 581, no 1, 10 décembre 2002, p. 357–380.
- ↑ J. S. Greaves, « Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems », dans Science, vol. 307, no 5706, 7 janvier 2005, p. 68–71.
- ↑ Antonio Chrysostomou et Phil W Lucas, « The formation of stars [archive] », Department of Physics Astronomy & Mathematics University of Hertfordshire.
- ↑ P. Goldreich et W. R. Ward, « The Formation of Planetesimals », The American Astronomical Society, 1973.
Planetas
Mercuri · Vènus · Tèrra · Mart · Jupitèr · Saturne · Uranus · Neptun
Planetas nanas
Cères · Pluton · Èris
Pichons còrses
Asteroïdes · Cencha d'asteroïdes · Cometas · Cencha de Kuiper · Objèctes eparses · Nívol d'Oort
Satellits
T (1) : Luna — M (2) : Fòbos · Deimos — J (67) : Io · Euròpa · Ganimèdes · Callisto — S (62) : Titan · Rhea · Mimas · Enceladus · Tethys · Dione — U (27) : Miranda · Ariel · Umbriel · Titània · Oberó — N (14) : Triton


text:
Aur
L’aur (simbòl quimic : Au) es un element quimic de numèro atomic Z = 79. Dins la natura, se presenta sota la forma d'un metau noble jaune lusent, dens e fòrça ductile qu'a una gròssa valor marchanda. Quimicament, es un metau de transicion dau Grop 11 que fa partida dei compausats mens reactius coneguts a l'ora d'ara. D'efèct, es capable de resistir a l'accion de la màger part deis acids e se tròba sovent sota forma nativa.
Utilizat per l'èsser uman dempuei la Preïstòria, sa raretat e son inalterabilitat li donèron de ròtles fòrça importants dins la màger part dei societats umanas. En particular, foguèt utilizat coma moneda dau millenari IV av. JC a 1971 e a totjorn un ròtle economic major en causa de sa valor. Pasmens, l'aur es tanben un simbòl de richessas, de puretat e de capitada que foguèt adoptat per leis elèits sociaus per leis estats ò per lei religions per mostrar sa poissança.
En fòra de la produccion de pèças de moneda, l'aur foguèt donc fòrça utilizat per fabricar de belòias e d'òbras d'art. Uei, es tanben consumat per produrre d'elements de connectica gràcias a sei proprietats de conduccion termicas e electricas e a sa resisténcia a l'oxidacion. Lei bancas centralas dei poissanças economicas principalas ne gardan totjorn de quantitats considerablas coma resèrvas de sòus.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Quimia de l'aur
- 3 Produccion e aplicacions
- 4 Toxicologia
- 5 Liames intèrnes
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
L'aur es utilizat dempuei au mens la fin de la Preïstòria que l'objècte d'aur pus vièlh descubèrt a l'ora d'ara foguèt trobat dins la necropòli de Varna (millenari V av. JC). Sembla s'impausar rapidament coma moneda e metau preciós a l'entorn de Mediterranèa. D'efèct, leis arqueològs i an constatat una diversificacion deis objèctes d'aur tre l'Edat dau Bronze, una aumentacion deis ofèrtas funeràrias e una multiplicacion dei tesaurs esconduts. Pasmens, lo meteis movement de diversificacion s'observa per totei lei civilizacions. De mai, l'aur aquistèt la màger part de sei ròtles istorics tre lo periòde protoistoric ò l'Antiquitat Auta :
- un ròtle sociau d'afiermacion de la poissança deis elèits caracterizat per la fabricacion d'objèctes d'aur que son còst ne limitava l'usatge a una minoritat pichona de la societat. Per exemple, lo masc mortuari dau faraon Totankhamòn permetiá de demostrar sa superioritat – èra considerat coma lo fiu d'un dieu – a respèct dau rèsta deis èssers umans. Autre exemple, l'utilizacion d'armas ambé de partidas dauradas èra reservada ai rèis ò ais oficiers superiors d'una armada.
- un ròtle economic coma moneda qu'apareguèt tre lo millenari IV av. JC dins certaneis endrechs de Mediterranèa (Sardenha).
- un ròtle politic coma simbòl de la poissança dei sobeirans e deis estats. Ansin, leis emperaires romans avián la costuma de representar son perfieu sus sei pèças d'aur per afiermar la poissança e sa legitimitat de son poder. Durant lei guèrras, un tribut ò un butin d'aur èran considerats coma de succès fòrça prestigiós.
- un ròtle religiós ambé l'assimilacion dirècta a de divinitats (sovent liadas au Soleu) ò l'utilizacion dau metau per renfòrçar lo prestigi dei luòcs de culte.
L'adopcion coma moneda[modificar | modificar la font]
L'utilizacion de l'aur coma moneda foguèt precòça e apareguèt probable en Sardenha dins lo corrent dau millenari IV av. JC. Se generalizèt pauc a pauc a l'ensems dau mond mediterranèu après l'invencion dei premierei pèças de moneda en Lidia au començament dau sègle VII av. JC. D'efèct, l'idèa foguèt pauc a pauc adoptada per Babilònia e per Pèrsia avans de se difusar lòng dei rotas marchandas situadas entre Euròpa, Africa e Asia. L'aur venguèt ansin la principala resèrva financiera de la planeta.
Aqueu ròtle financier renforcèt lei ròtles sociaus e politics de l'aur. Foguèt per exemple utilizat per pagar leis impòsts, instrument major de l'estructuracion d'estats poderós, ò per definir lei penas e lei compensacions previstas per la lèi dins certanei còdis juridics. Encoratjèt tanben la recèrca scientifica car la cèrca d'un mejan permetent de produrre de l'aur a partir de metaus mens nobles estimulèt leis alquimistas fins a l'aparicion dei sciéncias modèrnas.
Lo periòde dau bimetallisme[modificar | modificar la font]
Tre l'Antiquitat, l'utilizacion unica de monedas d'aur apareguèt pas sufisent per sostenir l'activitat economica. Fins au sègle XIX, la mmàger part deis estats dotats d'una economia desvolopada utilizèron donc de sistèmas monetaris bimetallics (ò pus rarament trimetallic[1]) onte l'aur èra associat a un metau mens preciós (sovent l'argent). Aquò foncionèt corrèctament fins a l'afondrament de l'Empèri Sassanida e a la conquista araba d'Orient Mejan que limitèron lei transferiments d'aur en direccion d'Euròpa. Entre lei sègles VIII e XIII, l'economia mondiala foguèt ansin en partida dominada per la demanda d'aur de l'Occident e la demanda d'argent de l'Orient. De plaças financieras coma Venècia fondèron sa prosperitat sus sa capacitat d'arbitrar e de contentar aquelei besonhs.
A la fin dau sègle XV, la necessitat de trobar mai d'aur foguèt a l'origina dei viatges d'exploracion organizats per leis Europèus a la fin de l'Edat Mejana. L'objectiu n'èra Índia mai lo resultat principau foguèt la descubèrta dau continent american e de sei minas de metaus preciós per leis Espanhòus. Sa produccion importanta permetèt d'assegurar una certana abondància d'aur en Euròpa. Lo metau venguèt alora la basa dei politicas monetàrias e lo ròtle de l'argent dins lei sistèmas bimetallics declinèt a cha pauc. Au sègle XIX, la descubèrta de jaciments aurifèrs fòrça importants en Austràlia e en America dau Nòrd entraïnèt sa disparicion au profiech d'organizacions monetàrias unicament basadas sus l'aur (escandau aur).
Aquelei descubèrtas de jaciments aguèron de consequéncias demograficas importantas car entraïnèron la migracion de miliers d'abitants vèrs de regions isoladas e pauc desvolopadas qu'èran generalament encara ocupadas per de pòbles autoctòns (ronçadas vèrs l'aur). Òr, lei tensions entre cercaires d'aur e indigèns entraïnèron sovent de conflictes violents que s'acabèron a l'avantatge dei premiers. En particular, ais Estats Units d'America, la cèrca d'aur foguèt un motor de la conquista de l'Oèst e una causa de l'exterminacion dei pòbles amerindians decimats per lei chaples, lei faminas e lei malautiás. En Siberia, l'afiermacion de la preséncia russa foguèt en partida un efèct de la descubèrta d'importants placers aurifèrs.
L'escandau aur[modificar | modificar la font]
De la fin dau sègle XIX a la Premiera Guèrra Mondiala, lei principalei poissanças mondialas utilizèron l'escandau aur per definir sa moneda. Es a dire que la valor de la moneda en circulacion dins un país èra assegurada per la resèrva d'aur de sa banca centrala. Per aquò, cada estat deviá constituir una resèrva d'aur sufisenta per assegurar l'estabilitat de sa moneda. Pasmens, aqueu sistèma foguèt totalament destabilizat per lei despensas e lei deutas liats a la guèrra de 1914-1918. Dins leis ans 1920, lo dolar èra l'unica moneda qu'èra basada sus l'aur d'un biais vertadier (leis autrei monedas èran basadas sus lo dolar).
En parallèl, lei progrès tecnics dau periòde e lei besonhs de tenir de lingòts purs per formar lei resèrvas favorizèron lo desvolopament de procès d'afinatge pus perfeccionats. Lo premier foguèt trobat per Francis Miller en 1867. Relativament simple, utiliza lei proprietats dau clòr gasós per eliminar leis impuretats sota forma de clorurs insolubles a l'aur liquid. Permet d'agantar un taus de puretat d'aperaquí 99,95%. Puei, en 1874, Emil Wohlwill descurbiguèt un autre metòde permetent d'obtenir una puretat pus importanta (99,999%) en utilizant de tecnicas d'electrolisi. Aquelei dos procès son totjorn utilizat a l'ora d'ara.
Après aquelei descubèrtas, una autra evolucion importanta foguèt en 1887 la mesa au ponch d'un procès d'extraccion basat sus la solubilitat de l'aur dins una solucion cianurada (proprietat coneguda dempuei 1783). Son promotor principau foguèt John Stewart MacArthur mai de melhoraments importants contunièron d'èsser portats au metòde fins au començament dau sègle XX. Adoptada per lo premier còp en 1890, aquela tecnica permetèt d'esplechar de jaciments mens concentrats e entraïnèt plusors investiments dins lo sector minier.
Dins d'autrei domenis coma l'espòrt ò leis arts, lo periòde de l'escandau aur veguèt tanben l'aur venir lo simbòl de la capitada. Ansin, lei Jòcs Olimpics Modèrnes adoptèron la medalha d'aur coma recompensa dau venceire. Au cinèma, l'estatueta remesa au venceire de la ceremònia deis Oscars es tanben daurada. Totjorn dins lo domeni artistica, l'aur e son poder simbolic inspirèron mai d'una òbra coma L'Aur de Ren de Richard Wagner.
L'aur dempuei la Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La Segonda Guèrra Mondiala aguèt d'efècts importants sus l'utilizacion de l'aur coma moneda. D'efèct, en 1944, una conferéncia organizada a Bretton Woods creèt un sistèma d'escandau aur onte lo dolar èra tornarmai l'unica moneda basada sus l'aur. Pasmens, dins lei fachs, la conversion dei dolars en aur èra impossibla (ò fòrça malaisada) e lo metau jaune perdiguèt de facto son ròtle monetari. La crisi deis ans 1970 oficializèt aquela situacion quand leis Estats Units d'America abandonèron l'escandau aur en 1971. Dempuei aquela data, l'aur es plus dirèctament utilizat coma moneda. Pasmens, en causa de sa valor auta, contunia de tenir un ròtle coma resèrva de sòus e plusors bancas centralas ne gardan de quantitats gròssas.
Au nivèu tecnic, la lixiviacion a molons foguèt adaptada a l'industria aurifèra en 1969 e son usatge industriau se desvolopèt durant leis ans 1970. Perfeccionament dei procès basats sus lei cianurs, permet d'esplechar de jaciments amb una concentracion d'aur fòrça febla (fins a 0,2 g per tona).
Quimia de l'aur[modificar | modificar la font]
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
L'aur es un metau jaune fòrça ductile e malleable que sa densitat es d'aperaquí 19,3. Pòu aisament èsser estirat ò martelejat a freg. En revènge, sa resisténcia mecanica es febla e pòu pas èsser utilizat per fabricar d'otís. L'aur es un excellent conductor termic e electric – lo tresen metau pus conductor après l'argent) e lo coire – amb una resistivitat de 22.10−9 Ω·m. Au nivèu optic, rebat fòrtament lei raionaments infraroges.
Caracteristicas quimicas[modificar | modificar la font]
L'aur es un metau de transicion qu'a una estructura electronica que correspond a [Xe] (4f)14 (5d)10 (6s)1. Es susceptible de formar de cations mono- e trivalents en solucion. Dins aquò, dins la natura, l'aur es un metau noble que son estat d'oxidacion pus frequent es donc (0). Es donc un element pauc reactiu que pòu pas formar d'oxids[2] e que resistís a l'accion de la màger part dei produchs quimics, compres un nombre important d'acids fòrts. Pasmens, pòu formar de compausats que son nombre d'oxidacion pòu variar de (-I) a (+V). En particular, es soluble dins l'aiga règia (mescla concentrada d'acid cloridric e d'acid nitric) e dins de solucions alcalinas d'ions cianurs. Lo clòr gasós e l'acid sulfuric en preséncia d'oxidant pòdon tanben l'atacar. Enfin, pòu s'amalgamar ambé lo mercuri.
Lei compausats de l'aur amb un nombre d'oxidacion diferent de (0) son instables. Lei pus frequents son leis estats (+I) e (+III) que son dichs ion aurós e ion auric. Lo premier s'observa generalament dins de compausats dau tipe cianur coma Au(CN)2– ò alogenur coma AuCl. Lo segond se tròba dins de compausats eissits de reaccions ambé tres atòms de clòr coma l'acid clorauric HAuCl4. L'estat (-I) es dich ion aurur es a de proprietats similaras an aquelei deis alogenurs (reaccions possiblas ambé lo cèsi, lo rubidi e lo potassi). L'estat (+V) es obtengut a partir de reaccions ambé lo fluor (formacion de pentafluorur d'aur).
Isotòps[modificar | modificar la font]
L'aur a 37 isotòps coneguts que son nombre de massa varia entre 169 e 205. I a pasmens un solet isotòp estable qu'es l'aur-197. Franc de l'aur-196 qu'a un periòde radioactiu de 186 jorns, totei leis autrei son fòrça instables amb una mieja vida sistematicament inferioras a quauquei jorns[3]. Dins la natura, l'aur s'observa donc coma un element monoïsotopic e sa massa atomica es presa egala an aquela de l'aur-197, es a dire 196,966569(5) u.
Ocurréncia[modificar | modificar la font]
L'aur es un element quimic fòrça pesuc qu'es produch dins lo corrent de certanei supernòvas. Es donc fòrça rar dins l'Univèrs. Dins la crosta terrèstra, sa concentracion massica mejana es de 5 mg/t. Aquela valor dèu probablament aumentar dins lei jaç intèrnes dau glòbe car leis elements pesucs i son pus nombrós.
Lei jaciments se situan lòng d'aisses de circulacion de fluids cauds (ròcas ultrabasicas ò plutonicas) en provenéncia dau mantèu e de dins de zònas de depaus alluvionaris eissits de l'erosion de ròcas aurifèras. L'aur i es sovent present sota forma nativa. Pasmens, existís tanben de mineraus aurifèrs coma lei tellururs d'aur (silvanita, calaverita...). Lei resèrvas principalas se tròban en Austràlia, en Sud-Africa, en Russia, en China e en Peró.
Metallurgia de l'aur[modificar | modificar la font]
Principis de produccion[modificar | modificar la font]
Procès d'extraccion[modificar | modificar la font]
Dos tipes de minas d'aur existisson. Lo premier esplecha de ròcas aurifèras que se presentan generalament sota la forma de venas. Lo segond extrai l'aur natiu de depaus alluvionaris (dichs placers). Tres procès principaus d'extraccion de l'aur son estadas desvolopats que son lei metòdes gravitaris, l'amalgacion e la cianuracion.
Lei metòdes gravitaris son basats sus l'importanta diferéncia de densitat entre l'aur (19,3) e lei mineraus que li son associats coma lo qüars (2,7). Aqueu procès es eficaç per tractar lei depaus sedimentaris car un corrent d'aiga pòu èsser utilizat per separar lei particulas en foncion de sa densitat.
Dins lei jaciments primaris d'aur, lo minerau es premier concassat ò trissat. L'utilizacion de metòdes gravitaris es alora pas possible car lo metau i es sovent sota la forma de particulas fòrça finas que son tròp leugieras per èsser capturadas. L'amalgacion es una tecnica anciana qu'es coneguda dempuei l'Antiquitat. En contacte ambé de mercuri, l'aur forma un aliatge dich amalgama qu'es recuperat. Puei, aquela amalgama es separada per caufatge e vaporizacion dau mercuri. Aqueu metòde permet d'extraire aperaquí 60% de l'aur contengut dins lo minerau.
Per melhorar lo rendement, foguèt donc desvolopada la tecnica de cianuracion qu'utiliza la bòna solubilitat de l'aur dins una solucion de cianur de sòdi. Après concassatge, lo minerau es plaçat en contacte ambé la solucion de cianur. Aquela solucion es filtrada e una pouvera de zinc es aponduda que permet la precipitacion de l'aur. Puei, lo precipitat es recuperat per filtracion. Una etapa d'absorpcion sus carbon actiu pòu alora aver luòc per extraire l'aur dau precipitat avans de lo purificar per electrolisi. Se lo minerau aurifèr contèn de l'antimòni, la solucion de cianur de sòdi pòu èsser remplaçada per una solucion acida de tio-urèa.
Un problema major d'aquelei procès es l'utilizacion de mercuri e de cianur de sòdi que son de substàncias fòrça toxicas. Leis industrias d'extraccion de l'aur son donc de fònts de riscs grèus per l'environament e per lei populacions. Ansin, dins mai d'un país, son installacion necessitan d'autorizacions especialas e l'instauracion de mesuras de susvelhança estrictas.
Procès d'afinatge[modificar | modificar la font]
Lei lingòts produchs a a la fin dau procès d'extraccion de l'aur contènon generalament d'impuretats coma de metaus presents dins lo minerau aurifèr. Per leis eliminar, l'aur es donc afinat segon un procès de grasilhatge amb un fondent de borax e de silicats. Aquò permet d'oxidar la màger part deis impuretats metallicas (plomb, fèrre, zinc...) que son eliminadas ambé leis escòrias. Aquela etapa es seguida per lo procès Miller. L'aur es fondut e somés a l'accion dau clòr gasós que permet una cloruracion selecticva deis impuretats. Coma aquelei clorurs son pas solubles dins l'aur liquid, aquò permet d'obtenir de lingòts d'aur amb una puretat de 99,95%.
L'aur obtengut après lo procès Miller a una puretat sufisenta per mai d'una aplicacion. Pasmens, per certanei sectors industriaus coma aquelei de l'electronica, una puretat pus importanta es necessària. Dins aqueu cas, lo procès d'afinatge utiliza lo procès Wohlwill. Es un metòde d'electrolisi amb un anòde format d'un lingòt d'aur amb una puretat de 98,5%, un catòde d'aur pur e una solucion d'acid clorauric e d'acid cloridric coma electrolit. Lo resultat d'aquela tecnica permet d'obtenir de l'aur pur a 99,999% (dich 5-9). Pasmens, a un còst important en causa de la gròssa quantitat d'aur necessària per fabricar l'electrolit e, coma totei lei procès d'electrolisi, en causa de la consumacion electrica qu'es requerida.
Reciclatge[modificar | modificar la font]
Per de rasons economicas e environamentalas, lo reciclatge de l'aur es una activitat qu'es a se desvolopar car una tona d'aparelhs electronics ancians pòu tenir fins a 230 gramas d'aur[4]. Doas fònts principalas existisson que son lei joièus vièlhs e lei descals d'equipaments electrics e electronics. En 2008, aperaquí 28% de la quantitat d'aur consumada dins lo corrent de l'annada èra eissida dau reciclatge.
Produccion e aplicacions[modificar | modificar la font]
Produccion[modificar | modificar la font]
En 2014, la produccion d'aur èra de 3 133 tonas. China n'èra lo premier productor mondiau ambé 462 tonas siá 14,7% de la produccion mondiala. Lei país eissits de l'èx-URSS formavan lo segond ensems de produccion ambé 266 tonas per Russia (3en reng mondiau), 85 tonas per Ozbequistan (11en) e 49 tonas per Cazacstan (15en). Austràlia èra lo segond productor mondiau ambé 272 tonas e plusors estats americans fasiá partida dei productors principaus (Estats Units ambé 211 t, Peró ambé 171 t, Canadà ambé 151 t, Mexic ambé 110 t e Brasil ambé 95 t). Enfin, lòngtemps premier país aurifèr de la planeta dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX, Sud-Africa ocupava solament lo 6en reng mondiau ambé 168 tonas.
Totjorn en 2014, lei resèrvas identificadas èran de 56 000 tonas. Se situavan principalament en Austràlia (9 100 t), en Russia (8 000 t) e en Sud-Africa (6 000 t). D'autrei resèrvas de remarca se trobavan ais Estats Units d'America (3 000 t), en Indonesia (3 000 t), en Peró (2 800 t), en Brasil (2 400 t) e en Canadà (2 000 t).
Utilizacions e aplicacions[modificar | modificar la font]
Artesanat e art[modificar | modificar la font]
La màger part de la produccion d'aur es consumada per fabricar de joièus, de medalhas ò d'objèctes de luxe. Per aquò, l'aur pur es rarament utilizat[5] car sa malleabilitat empedís d'adoptar de formas complèxas. Lei joieliers utilizan donc d'aliatges permetent de melhorar lei proprietats mecanicas de l'aur.
Lei principaus son formats d'aur, d'argent e de coire (aur jaune e aur ròse), d'aur e d'argent (aur verd) ò d'aur e de coire (aur roge). Pasmens, se pòu tanben utilizar d'autrei metaus coma lo palladi ò lo niquèl (aur blanc), lo cobalt (aur blau) e l'alumini (aur violet). Lo percentatge dins l'aliatge es dich títol. Es generalament exprimit en carats ò en milens que correspondon respectivament a un 1/24en e a 1/1000en de la massa totala d'un aliatge.
En fòra deis aliatges, lei joieliers pòdon tanben utilizar l'aur en placatge per daurar un objècte fach d'un autre metau. Sa malleabilitat granda permet d'estirar de fuelhas d'aur sus de distàncias fòrça importantas. Per exemple, un grama pòu èsser trabalhat per formar una fuelha d'un mètre carrat que son espessor es de solament 0,06 µm.
-
-
Colana de la Cultura de Moche.
Industria[modificar | modificar la font]
Dins l'industria, l'aur es un metau recercat per son inalterabilitat e per sei proprietats electricas e termicas. Ansin, es fòrça utilizat en connectica e en electronica per realizar de contactes electrics inoxidables. Pasmens, d'autreis aplicacions existisson en optica per opacificar d'organs optics ò en quimia coma catalisaire.
-
Elements placats d'aur utilizats en connectica.
-
Medecina[modificar | modificar la font]
L'aur es utilizat per lei dentistas coma substitut ais amalgamas per leis operacions d'oclusions dentàrias. Sei proprietats son superioras mai son còst pus important limita son usatge. En cancerologia, l'isotòp radioactiu 198 es de còps utilizat per tractar certanei patologias.
A temps passat, l'aur e sei saus foguèron fòrça utilizats per lei metges car èra dotat de mai d'una proprietat benefica. En particular, fins au sègle XVII, existiá d'elixirs d'aur qu'èran de preparacions farmaceuticas destinadas a luchar còntra divèrsei malautiás coma la paralasia, l'epiIepsia, lei raumatismes ò la gota. En alquimia, l'aur potable èra un elixir de jovença. Enfin, se fau nòtar l'existéncia de la crisoterapia desvolopada dins lo corrent dau sègle XX. Èra basada sus lei proprietats supausadas de l'aur còntra certanei malautiás mai enregistrèt pauc de resultats probants.
Toxicologia[modificar | modificar la font]
L'aur es un metau que sa toxicitat es fòrça febla. D'efèct, es utilizat coma joièu en contacte ambé lo pèu dempuei l'Antiquitat Auta sensa problema aparent. En revènge, certanei saus d'aur, coma lo tiosulfat d'aur ò lo triclorur d'aur, semblan èsser allergèns.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lei sistèmas trimetallics èran generalament basadas sus de monedas d'aur, d'argent e de bronze (ò de coire).
- ↑ En revènge, dempuei la fin deis ans 1970 e lo començament deis ans 1980, d'oxids d'aur artificiaus existisson. Sa sintèsi necessita de pressions de plusors miliers d'atmosfèras.
- ↑ Per la màger part deis isotòps, lo periòde radioactiu es inferior a la segonda.
- ↑ (en) Sally Morgan, Waste, recycling and reuse, Evans Brothers Ltd, coll. « Sustainable Futures - WWF », 2006, p. 31
- ↑ Pasmens, foguèt de còps lo cas en Asia.


text:
Sant-Owen-Reoger
Sant-Owen-Reoger en breton ( Saint-Ouen-la-Rouërie en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Ouen-la-Rouërie a situat a 47 km al nòrd-es de Roazhon e a 21 km al sud del Mont Sant-Michel dins lo país de Fougères, en bordure de la Normandie.
Las municipalitats limitrophes son Sacey, Montanel en lo departament de la Mange e Coglès, Tremblay, Antrain en Ille-e-Vilaine.
Saint-Ouen-la-Rouërie est situé à 47 km au nord-est de Rennes et à 21 km au sud du Mont Saint-Michel dans le pays de Felger, en bordure de la Normandie.
Les communes limitrophes sont Sacey, Montanel dans le département de la Manche et Coglès, Tremblay, Antrain en Ille-et-Vilaine.


text:
Vous n'êtes pas connecté. Connectez-vous ou enregistrez-vous
Val d'Aran
1 Val d'Aran le Jeu 26 Mai - 22:27
admin
Trobador !!
_________________
Tant d'annadas aviái somiat
Al mòble en kit crompat a But !
Mas en lo montant l'ai petat !
Ai, Cocut !
Pau DELERMÀS-FIGORNIÈR
2 Re: Val d'Aran le Ven 27 Mai - 6:49
Danís
Adjudant
Paco Boya paguet per lo PSOE, a tòrt. Lo trabalh que faguet en nonmas 4 ans era d'importancia.
Aquò a maugrat de çò que desclaret lo CAOC per la votz de son president Enric Trullols, e que me sembla a io d'una conaria sens nom. Se quauqu'un lo vòu botar aqui queu comunicat, per n'en parlar justament (io l'ai pas jos la man).
3 Re: Val d'Aran le Ven 27 Mai - 8:14
maime
Lemosin de prumiera !
Veiqui coma se passen las eleccions au Conselh Generau d'Aran
Eth Conselh Generau d’Aran ei er organ de govèrn e d’administracion dera Val d’Aran e ei integrat peth Sindic e pes conselhèrs generaus.
Eth dia 22 de mai de 2011 auràn lòc en territòri d’Aran es eleccions tath Conselh Generau d’Aran, es quaus an lòc simultanèament damb es eleccions municipaus cossent damb çò que dispause er apartat 2 der article 14 dera Lei 16/1990, de 13 de junhsèga, sus eth regim especiau d’Aran.
(...)
Era Val d’Aran se dividís en sies circonscripcions, corresponentes as sies terçons istorics formats per: Pujòlo, Arties e Garòs, Castièro, Marcatosa, Irissa e Quate Lòcs.
Eth Conselh Generau ei integrat per 13 membres distribuïts dera manèra següenta:
• Pujòlo: 2 membres
• Arties e Garòs: 2 membres
• Castièro: 4 membres
• Marcatosa: 1 membre
• Irissa: 1 membre
• Quate Lòcs: 3 membres
Era eleccion dirècta des conselhèrs generaus se realize, cossent damb era legislacion electorau vigenta, mejançant listres e segons era formula electorau de Hondt damb aplicacion dera barrèra legau deth 3% des vòts valids en cada circonscripcion.
E veiqui la resulta : CDA 7, UA 5, PRAG 1
Lo noveu sindic era desjà sindic davant Paco Boya. Es totparier un "aranista" istoric. Podem pensar que trabalharà coma quò se fasia davant per çèo qu'es de la lenga. Per me, la reaccion dau CAOC es una reaccion partisana. Sabe pas tròp si son istoricament liat au poder de CiU e a Pujol, mas fan coma si lo retorn daus catalanistas centristas (a la generalitat coma au conselh generau) era 'na liberacion.
Per ne'n saubre mai :
Lo site de la generalitat sus las eleccions dau 22 de mai en Aran (en oc) : http://www20.gencat.cat/portal/site/governacio/menuitem.86ad912f20140f1f8e629e30b0c0e1a0/?vgnextoid=78f08496ce73e210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&vgnextchannel=78f08496ce73e210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD
Lo site de CDA : http://www.convergencia-aranesa.org/
Lo site d'UA : http://www.unitatdaran.org/
Lo Site dau PP d'Aran : http://pplleida.com/wp-content/uploads/aran/pparan.htm
Lo messatge dau CAOC aus occitans : http://enricgarrigacaoc.blogspot.com/2011/05/messatge-del-caoc-als-occitans.html
4 Re: Val d'Aran le Ven 27 Mai - 12:31
Sokolovic
Trobador !!
5 Re: Val d'Aran le Ven 27 Mai - 14:02
maime
Lemosin de prumiera !
6 Re: Val d'Aran le Mer 1 Juin - 11:09
Aura
Palhassa
7 Re: Val d'Aran le Mer 1 Juin - 14:29
Zengi
Trobador !!
Per un còp que se parla francament, en aqueth mitan ...Violent lo comunicat dau CAOC
Sus lo hons, sabi pas s'ei vertat o pas
8 Re: Val d'Aran le Mer 1 Juin - 14:48
Danís
Adjudant
En defòra de las atacas pro personalas contra Boya, Fau saber qu'Enric s'era desja fach remarcat i a quauques mes quand la Generalitat reconeguet l'occitan (jos-entendut lo que se parla dins la Vath d'Aran) oficiau.
Era contra.
Era contra per çò que, per se, quò vai a l'encontra de la volontat d'unificacion de la lenga occitana que vòlen tots los occitans e los catalans (enfin mai que mai los catalans, pense...).
Reconeitre un "patois" d'una valada perduda era per se un vertadier tornar en arrier, alara qu'a l'ora d'ara la modernitat es au lengadocian estandard e estandardizat...
Alara sabe pas per tu, mas io quand vese quò, ai leu fach de jutjar sus lo fons...
9 Re: Val d'Aran le Mer 1 Juin - 17:32
joan_cavalier
Trobador !!
La problematica es mai complicada qu'aquò
Per m'esser trapat a mantunas presentacions de la lei (dels dos costats de la montanha), te podi diser que lo Boya avia una tendencia de presentar la lei coma lei per l'aranes (pr'amor qu'es una lei per l'occitan basta pas que de legir la lei) e Boya ten pausicions mai que mai arano-aranesa d'Aran e quora emplegas la paraula "occitan" dabanç el, a mai que mai tendencia de trapar botons,.
Cresi que la pausicion de Boya era mai socialista que non pas occitana, ço que l'interessava era la sua pausicion dins Aran (aprep de desbrembar pas qu'Aran ten un foncionament de la mena "valada de montanha" pensi que los que coneisson aquela mena de foncionament entendran plan çò que voli diser, se torna trapar dins Arieja, Biarn, Valadas....).
Aprep amb una branca de CiU prenem mai que mai la risca de la flaquesa, mas pas del dangier sia d'una lei desbrembada sia d'un passatge de "Lei per l'Occitan" a 'Lei per l'Aranes" aprep de veire tanben qu'una sera la pausicion dins "Occitania Granda" (sic) se sera de brembar als araneses que sem molons de los poder sostener o se sera la pausicion costumiera de "Aran es en España es pas parier nosautres cal convincer Paris per salvar la nòstra lenga de França"
@mistats
Cedric
P.S : Danis, seguida de problemes personaus (res de greus) soi pas sus Tolosa d'aquela passa, torni leu e te fau passar lo son que t'ai promes
10 Re: Val d'Aran le Mer 1 Juin - 22:17
Zengi
Trobador !!
Vertat que m'a susprès, en entervista e alhors, de pas jamèi enténer lo mot occitan dens la boca de Boya. Mes n'ei pas lo sol aranés ..
Per m'esser trapat a mantunas presentacions de la lei (dels dos costats de la montanha), te podi diser que lo Boya avia una tendencia de presentar la lei coma lei per l'aranes (pr'amor qu'es una lei per l'occitan basta pas que de legir la lei) e Boya ten pausicions mai que mai arano-aranesa d'Aran e quora emplegas la paraula "occitan" dabanç el, a mai que mai tendencia de trapar botons,.
Contenu sponsorisé
Sujets similaires
Permission de ce forum:
Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum


text:
Batalha de la Montanha Blanca
La Batalha de la Montanha Blanca se debanèt lo 8 de novembre de 1620 dins la region de Praga durant la Guèrra de Trenta Ans. Foguèt una victòria fòrça importanta per leis armadas de la Liga Catolica, comandadas per lei còmte de Tilly e de Bucquoy. D'efèct, lei tropas protestantas de Christian d'Anhalt-Bernburg perdeguèron 5 000 òmes e son artilhariá contra solament 700 soudats perduts per la Liga. Après aquela victòria, lei Catolics poguèron prendre Praga e ocupar Boèmia.


text:
Per OC
Quand èri pichon a la montanha
Manjavi de figas e de castanhas
Ara que siái grand e pas malaut
Vivi a la mar e pesqui e canti
Cada matin quand me levavi
Manjavi de cambajon e de castanhas
E de salsisson e de formatges
Amb un bon còp de vin de la montanha
Jogavi al rugbí
amb una còlha
Per butar e donar, e! de castanhas
Per faire tot aquò e festejar tanben
Cada dimenge e cada jorn de la setmana
Per Carnaval i aviá un bal
Fasiá fresquet, podiam manjar de castanhas
E beure de blanqueta amb de pebradon
Dançar tota la nuèit aquò m’agrada
Crompar las particions : http://www.ocmusic.org/boutique/index.php?cPath=5
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
-331
Aquesta pagina concernís l'an -331 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Aprofichant l'alunchament de l'armada d'Alexandre lo Grand qu'èra intrada en Mesopotamia, plusors ciutats grègas se revoutèron còntra la dominacion macedoniana. Lacedemònia qu'aviá en partida organizat l'insureccion ne'n prenguèt la tèsta. Agis III menèt ansin una armada de 20 000 òmes còntra Megalopolis, posicion principala que restava sota contraròtle macedonian en Peloponès. Infligiguèt divèrsei desfachas ai Macedonians dau generau Corrhagus e poguèt assetjar Megalopolis que resistèt.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra Macedònia. D'efèct, après sa conquista de Fenicia e d'Egipte, Alexandre lo Grand poguèt se dirigir còntra lo còr de l'Empèri. Lo rèi Darius III assaièt de l'arrestar e reüniguèt una gròssa armada en Mesopotamia. Pasmens, en causa dei dificultats per coordenar aquelei fòrças (rivalitats de comandament, lengas diferentas entre leis unitats, entraïnant inferior ai Grècs... etc.), foguèt tornarmai esquichat a la batalha de Gaugamèlas (1èr d'octòbre) dins lo nòrd de l'Iraq actuau. Darius III s'enfugiguèt dau prat batalhier amb una partida de sa garda d'elèit mai deguèt abandonar son tesaur (aperaquí 4 000 talents). De mai, poguèt pas empachar lo coronament d'Alexandre coma rèi d'Asia a Babilònia.