text:
Wikipèdia
Wikipèdia (prononciat [lg./ga. wikiˈpɛðjɔ/bikiˈpɛðjɔ, pr. wikiˈpɛdjɔ/vikiˈpɛdjɔ, ni./va. wikiˈpɛdja/vikiˈpɛdja, au. wikjiˈpedjɔ/vjikjiˈpedjɔ, lm. wikiˈpedjɔ/vikiˈpedjɔ], en tot realizar eth w com en anglés o ben adaptar-la ath son deth v baish e, en çò que tanh ar a finau, com en toti es casi, era pronóncia vàrie segontes eth lòc) ei ua basa de donades dreçada sus Internet e eth projècte cooperatiu que s'encargue d'aumplir-la en tot crear ua enciclopèdia liura e multilingüa. Des deth començament, ei emparada pera Fondacion Wikimèdia, ua associacion sense anim de lucre qu'amie endeuant d'autri projèctes coma eth wikinòves, eth wikispècies, o eth wikiccionari. Eth sòn objectiu ei amassar tot eth coneishement universau e méter-lo ar avitalh de toti. Malurosament, pas toti pòden accedir ad aguest coneishement, pr'amor qu'ena planeta i a fòrça persones damb pògui recorsi e non a an eth benastre de dispausar d'un ordenador damb accès a Internet. Ath delà, fòrça govèrns an blocat er accès ara Wikipèdia.
« Imaginatz un mond ont cadun auesse accès liure a tota era sabença umana. Aquerò ei çò que hèm »
Jimmy Wales e Larry Sanger, fondadors dera Wikipèdia
En totau a dejà mès de 19 milions d'articles, mès de tres milions des quaus son en anglés, era lengua que ne possedís mès, e 88 499 son en occitan, era 51au lengua damb mès articles. Es lengües wikipedianes son dejà 276. Era enciclopèdia s'escriu damb era aportacion que hèn cada dia milions de volontaris de tot eth mond. Cada dia receb mès de cinquanta milions de visites. Era Wikipèdia siguec enprincipiada en 2001 per Jimmy Wales e Larry Sanger[1][2][3] e ara era sua escaduda ei indiscutible. Aucupe era setau posicion laguens des pagines mès liejudes der hilat ena classificacion d'Alexa[4] damb mès de 365 milions liegedors.[5][6] e a devengut un trabalh de referéncia mondiau. Des deth 2007 ei era enciclopèdia mès longa deth mond.
Era Wikipèdia occitana a :
Pagines : 141 532
Articles : 88 499
Fichièrs : 1 281
Edicions : 2 096 008
Visualizacions : Modèl:NUMBEROFVIEWS
Utilizaires : 22 321
Utilizaires actius : 98
Robòts : 73
Sysops : 4
Burocrates : 2
Eth nòm Wikipèdia, encunhat pes creadors dera enciclopèdia, ei fruit d'un crotzament entre eth mot enciclopèdia e era paraula hawaiiana wiki, que vòu díder “brivent”/“rapid”, qu'a passat a designar ua tecnologia entara creacion de pagines web cooperatiues damb era quau ei basada era Wikipèdia. Damb aguest plantejament, cadun pòt enregistrar-se damb un nòm conegut per toti e un senhau que sonque coneisherà er usatgèr. Un còp hèt, ja pòt collaborar en projècte. Bèths utilizaires an er estatus d'administrators, es quaus an eth déuer de moderar eth projècte e intervier en casi de vandalisme, pagines prepausades tà escafar e d'autri conflictes. Arron, es diuèrsi volontaris se pòden coordinar, discutir e compartir coneishements a trauèrs d'espacis de comunicacion coma era Tavèrna e es pagines de discussion.
Amiar endeuant un projècte cooperatiu damb volontaris de tot eth mond que non se coneishen entre eri non ei un shantièr bric aisit. Pòden aparéisher faussades e cau revisar contunhadament era informacion e apraiar aqueres causes que bères persones agen hèt per error o ben damb mala idèia, que passe sovent. A despient des mesures que met en practica era Wikipèdia tà garantir-ne era veracitat e era neutralitat deth punt d'enguarda, diuèrsi critics l'acusen sistematicament de contier errances e incoeréncies en tot sajar de hèr-le pèrder credibilitat[7]. Autres critiques se fondamenten en problèma deth vandalisme[8] e enes informacions ahijudes sense era seguretat que siguen totaument veraies[9] . Pasmens, d'autres arrecèrques an demostrat qu'eth vandalisme se pòt combàter[10][11].
Jonathan Dee, deth jornau The New York Times,[12] e Andrew Lih, en 5au Simpòsi Internacionau sus eth Jornalisme en Linha,[13] mentèren era imporatància dera Wikipèdia, non sonque coma referéncia enciclopedica, senon tanben coma hònt de nòves actualizades damb freqüéncia.
Coneishètz era Wikipèdia en ua menuta liegent er article desplegant Wikipèdia.
Eth nòstre projècte ei crear era enciclopèdia en lengua occitana, çò que hèm dempús eth 13 de deceme de 2003. Campatz aciu es estadistiques deth projècte en occitan en grilhes e en grafiques.
Somari
- 1 Antecedents
- 2 Istòria
- 3 Era equipa informatica
- 4 Caracteristiques
- 5 Normes
- 6 Critiques
- 7 Qualitat
- 8 Trabalhadors
- 9 Wikiamassades
- 10 Accès
- 11 Nòms alternatiui
- 12 Vejatz tanben
- 13 Arremèrques
- 14 Entà saber-ne mès
- 15 Ligams extèrnes
Antecedents[modificar | modificar la font]
Era Wikipèdia ei ua version electronica des enciclopèdies en papièr, es que des de hè fòrça ans son emplegades a molti endrets deth mond entà eternizar eth coneishement. Enes prumèrs tempsi, es enciclopèdies èren escrites a man en papir o pergamin. Non siguec enquia mès tard que s'utilizèc eth papièr, mès er auenç mès important en camp des enciclopèdies e des libres en generau ei, solide, era invencion dera impremta, en sègle xv.
Es prumèrs passi entar emplec d'utís automatics que siguessen mielhors qu'era impremta com a miei mès brivent e practic d'accès as contengudi enciclopedics aueren luòc enes anades trenta deth sègle xx estimuladi en granda mesura peth roman de ficcion Eth cervèth deth Mond (1937), de H. G. Wells. Tanben i prenec partida era vision futurista Memex de Vannevar Bush. Aguesti pensaments se basauen en emplegar microfilmes tath magasinatge dera informacion mès arremarcable d'ua persona. Aguesta idèia tanben siguec expausada posteriorament per Ted Nelson en sòn projècte Xanadu (1960).
Damb eth desrotlament d'Internet s'han produsit fòrça temptegi de crear d'enciclopèdies en linha. Eth mèstre deth movement deth logiciau liure, Richard Stallman, prepausèc en 1999 era creacion d'ua Enciclopèdia Liura e Universau e, mès tard, recebec plan emocionat era nòva dera naishença dera Wikipèdia. Des deth portau dera Fondacion deth logiciau liure se convida as usatgèrs a visitar e contribuir damb era Wikipèdia.
Istòria[modificar | modificar la font]
Era Wikipèdia comencèc coma un projècte complementari de Nupèdia, ua enciclopèdia liura en linha escrita en anglés. Era Nupèdia siguec fondada eth 9 de març deth 2000 e ère ua seccion deth portau dera entrepresa Bomis Inc. Era Nupèdia siguec constituida cossent damb era Licéncia de Liura Documentacion deth projècte GNU e es sòns collaboradors èren saberuts causidi pera direccion dera enciclopèdia.
Larry Sanger e Jimmy Wales idièren ua naua faiçon de hèr foncionar era enciclòpedia e decidèren de desestacar era Wikipèdia dera Nupèdia eth 10 de gèr de 2001. Com que çò que volien ère ua enciclopèdia universau entà toti, pensèren qu'era mielhor manièra ère perméter que totes es persones i poguessen collaborar volontàriament sense èster escuelhudes per arrés. Ath delà, lancèren era possibilitat de desvolopar-la en d'autres lengües. Siguèren es catalans es que demanèren insistentament que volien editar era enciclopèdia ena sua lengua, es quaus an apostat plan per era enquia auei.
Dus mesi dempús neishec era prumèra Wikipèdia en ua autra lengua: era enciclopèdia en catalan, entamenada eth 21 de març de 2001. Ei ua des edicions damb mès usatgèrs actius, mès de mila sèt cents trenta, e ei arremarcable eth ritme de creacion que pòrte. Ara a Modèl:Variables articles e recep ua mejana de sèt visites per segon, se place atau ara tretzau posicion.
Era administracion dera enciclopèdia recebec demandes de fòrça persones que se comprometien a entamenar ua Wikipèdia ena sua lengua. Siguec tan atau qu'a finaus deth 2001 era enciclopèdia s'aufrie en dètz-e-ueit lengües diferentes. Fòrça collaboradors de Nupèdia se passèren ara Wikipèdia enes proplèus ans e anèc creishent tant en nombre d'articles coma en lengües aufertades. D'aguesta faiçon, en 2002 ère en vint-e-sies lengües, quaranta sies a finaus deth 2003 e cent seishanta ua a finaus de 2004. Encara ara se daurissen moltes edicions en naues lengües, tostemp damb eth consentiment dera direccion de Wikipèdia.
Es baishes en Nupèdia aumentèren enquia que despareishec completament en 2003. Toti es sòs articles se sauvèren e sigueren incorporadi ara Wikipèdia en madeish an. Eth 20 de seteme de 2004 era Wikipèdia auie un milion d'articles en cent lengües. Cada viatge auie mès escaduda e eth 9 de seteme de 2007 s'artenhec era chifra istorica des dus milions d'articles en anglés en tot consagrar-se coma era enciclopèdia mès longa deth mond. Superèc era Yongle Encyclopedia (1407), considerada enquia alavetz coma era mès extensa dera istòria. Curiosament siguec exactament sies cents ans dempús dera sua publicacion.
Quand era revista Time autregèc eth prèmi "Persona dera annada 2006" a "You", reconeishec era escaduda dera colaboracion en linha e mentèc era Wikipèdia coma un des tres exemples des servicis "Web 2.0" amassa damb es portaus YouTube e MySpace[14].
S'an emprincipiat diuersi projèctes en sistèma wiki, que permet er ahigement d'informacion de faiçon dubèrta. Eth sistèma wiki ei tot simplament aquerò e era filosofia dera dubertura e eth modèu editoriau deth punt d'enguarda neutrau son uns elements pes quaus apòsten bona partida d'aguesti projèctes, mès non son pas caracteristiques intrinsiques deth wiki. Per exemple, Wikinfo ei un portau web wiki que non requesís un punt d'enguarda neutrau e permet atau era arrecèrca originau. Autri projèctes inspiradi ena Wikipèdia son Citizendium, Scholarpedia, Conservapedia, i Knol de Google[15]. Se pòt comprovar en aguesti luòcs com quauqui des aspèctes fondamentaus ena Wikipèdia son abordadi de distinta faiçon, coma es politiques de revision, era arrecèrca originau e era inclusion de publicitat comerciau. Era Wikipèdia, en cambi, non met pas publicitat e sonque se manten damb dons economics desinteressadi.
Era equipa informatica[modificar | modificar la font]
Era informacion dera Wikipèdia a besonh d'un espaci a ont magasinar-se. Es servidors son es ordinadors ont se sauve era informacion der hilat. Enquia 2004 era Wikipèdia emplegaue un solet servidor. Era escaduda deth projècte hec que non n'i auesse pro damb un e era chifra anèc en cheishuda, de sòrta qu'en gèr de 2005 n'auie trenta nau, toti plaçats en Florida (EUA). Es servidors dera Wikipèdia empleguen eth sistèma operatiu Linux (principaument Ubuntu[16][17]), damb bèths OpenSolaris per ZFS. En hereuèr de 2008 i auie tres-cents servidors plaçats en Florida, vint-e-sies en Amsterdam (Païsi Baishi), vint-e-tres servidors dera entrepresa Yahoo! en Seol[18] (Corèa deth Sud). Era Wikipèdia recep entre 25 000 e 60 000 peticions cada segon, depenent dera ora deth dia[19]. Es servidors mès grandi son plaçadi enes Païsi Baishi e en Corèa e receben actuaument bona partida deth transit.
Eth foncionament dera Wikipèdia depen de MediaWiki, un logiciau liure e de codificacion dubèrta escrit en lengatge PHP e bastit sus ua basa de donades MySQL[20]. Eth logiciau incorpore diuerses caracteristiques de programacion coma era possibilitat d'includir ligams, que li proporcionen eth sòn caractèr interactiu, e modèls preestablits, que permeten presentar eth contengut de faiçon egauitària. MediWiki ei jos era Licéncia publica generau (GPL) de GNU e se hè servir en toti es projèctes dera Fondacion Wikimèdia e en quaqui autri projèctes wiki.
Inicicis dera basa de donades[modificar | modificar la font]
Iniciaument ère executada damb eth logiciau UseModWiki, que siguec escrit en lengatge Perl per Clifford Adams. Aguest prumèr sistèma informatic dera Wikipèdia ei çò qu'òm nomente fasa I. Abans requesie eth programa Case, que permetie era inclusion des ligams laguens deth tèxte. Après siguec incorporat un sistèma mès aisit tà hèr aguesta foncion que convertís en ligam eth tèxte mercat ara debuta e ara fin per dus gafins.
Cambiaments ath logiciau[modificar | modificar la font]
En gèr de 2002 se comencèren a efectuar diuerses mielhores en sistèma informatic dera Wikipèdia que ne cambièren completament era configuracion, ei çò qu'aperam era fasa II. Era nauetat principau d'aguesta fasa siguec er escambi de UseModWiki, eth logiciau qu'administraue era basa de donades, per Wiki PHP, un programa plan diferent deth qu'i auie, atau madeish èren escrits en lengatges informatics diferenti, eth prumèr en Perl e eth nau en PHP. Era basa de donades ère alavetz de sòrta MySQL, un sistèma qu'actuaument empleguen fòrça logiciaus de bases de donades coma Open Office. En madeish an òm escambièc eth programa Wiki PHP per Media Wiki, creat per Magnus Manske. Aguest nau logiciau ère escrit en madeish còde e incorporaue diuerses mielhores en çò que hè ar autre. En junhsèga Lee Daniel Crocker mielhorèc eth logiciau Media Wiki entà hèr créisher eth sòn rendement, ua causa que fòrça usatgèrs credien de besonh.
Er emblèma[modificar | modificar la font]
Ara debuta er imatge dera Wikipèdia ère eth drapèu nòrd-american. Era vertat ei que non s'auie decidit encara com serie aguest simbèu e er internauta Jimbo Wales metec eth drapèu sense cap d'intencion que devenguesse er emblèma deth projècte. Ara ben, aguest hèt generèc bères critiques e s'acusèc era Wikipèdia d'èster etnocentrica.
Pògui dies dempús, se dessenhèc eth prumèr emblèma dera Wikipèdia, coneishut coma eth Wiki logo Nupedia. Er autor deth dessenh non s'a podut identificar. S'installèc ena pagina dera enciclopèdia en març de 2001. Eth dessenh en question cònste dera suberposicion d'ua frasa der escrivan e matematician anglés Lewis Carroll sus un cercle, en tot emplegar er efècte de uelh de peish tà simular ua esfèra. Era frasa ei ua mencion prenuda de Euclid and his Modern Rivals (Euclides e es sòns rivaus modèrnes) de Lewis Carroll (Prefàcia, pagina X), que ditz :
Modèl:Mencion « D'un biais, aguest libre ei ua experiéncia que va sajar de comprovar ua faussada : voi díder que non considerè de besonh de mantier ath long deth libre era grauetat d'estil qu'es escrivans scientifics son avedadi a emplegar, e que de quauqua faiçon siguec vist coma un « accident inseparable » der ensenhament scientific. Jamès podí veire era racionalitat d'aguesta lei memoriau : i a de tèmes que son, bensè, tròp seriosi en esséncia tà adméter quinsevolhe tractament arretengut, mès non pògui arreconéisher era Geometria coma un d'eri. Totun, espèri que se descorbirà que m'è permetut de percéber eth costat comic des causes sonque en moments apropriadi, quand er alassat liegedor pòt molt ben desirar un moment d'alend, e non en quinsevolha ocasion que pogue méter en perilh eth contunhament dera linha argumentau. »
En 2003 òm acuelhec per miei d'ua votacion internacionau er usatge d'un nau emblèma. Conegut coma wikiesfèra, se tracte d'ua esfèra incompleta compausada de pèces d'un copacap damb brigalhons d'escritura de diuèrses lengües, en tot simbolizar era condicion d'obratge en construccion permanenta qu'a era Wikipèdia[22]. Posteriorament, òm hec bères modificacions en dessenh, coma era substitucion des brigalhons d'escritura per letres e d'autri signes de diferenti alfabèts.
Òm recebec fòrça denóncies de diuèrses errances e incorreccions enes simbèus ahijudi ena wikiesfèra. Aguest hèt impulsèc diuersi editors dera Wikipèdia a daurir un debat sus era possibilitat de crear un nau imatge animada o fotorealista. Era creacion deth nau emblèma siguec ua collaboracion entre fòrça persones. Siguec remplaçat er an 2010 e ei er emblèma que coneishem ara. Era esfèra actuau ei tridimensionau e a pèces construsides damb un grand realisme. Es signes de cada pèça se comprovèren ben abans de dar er imatge per fenit. Ath delà, se cambièc era sòrta de letra dera devisa deth dejós que ditz « Wikipèdia, l'enciclopèdia liura » per ua letra Linux Libertine[23][24]. Es dreits dera wikiesfèra apertien ara Fondacion Wikimèdia.
Caracteristiques[modificar | modificar la font]
Era devisa dera Wikipèdia ei « Era enciclopèdia liura que cadun pòt editar ». En mots deth sòn cofondador Jimmy Wales : « Eth projècte constituís un esfòrç entà crear e distribuir ua enciclopèdia liura dera mès nauta qualitat possible a totes es persones ena sua lengua. D'aguesta faiçon poiram arténher un mond ont totes es persones dera planeta agen accès liure ar ensemble de tota era sabença dera umanitat »[25]. Se debana en tot hèr-se servir un logiciau wiki e compde damb un libre d'estil ont s'expausen es directritzes a seguir tà mantier ua certana qualitat e coeréncia enes articles. Ua d'aguestes directritzes ei, per exemple, qu'eth títol der artícle a d'aparéisher en gras ara prumèra frasa deth madeish. Quand cau establir naues directritzes, es utilizaires prepausen es diferentes possibilitats e ne parlen enquia arribar tà un consent. Alara, era naua decision s'includís en libre d'estil.
Un estudi realizat pera revista Nature en 2007 afirmaue qu'era Wikipèdia capitaue era Enciclopèdia Britanica en qualitat[26]. Era Enciclopèdia Britanica arrefusèc aguesta manièra com era revista valoraue eth contengut des dues enciclopèdies[27]. Era revista, peth sòn biais, arresponec qu'eth sistèma de valoracion s'auie expausat esclaridament : estudiants independents analisèren ua seleccion d'articles e ne causiguèren es mielhors sense saber-ne era procedéncia[28]. Encara i a plan de polemica sus aguest ahèr.
Eth projècte Wikipèdia a tres caracteristiques clau que ne definissen eth sòn ròtle sus eth web:
- Ei ua enciclopèdia : ei a díder, un supòrt de recopilacion, magasinatge e transmission dera informacion de forma estructurada.
- Ei ua wiki : atau que, damb pichones excepcions, pòt èster editada per quisevolha persona.
- Eth sòn contengut ei dubèrt a toti.
Eth logiciau dera Wikipèdia magazina automaticament totes es estadistiques relatiues ath sòn foncionament. Atau s'a podut comprovar qu'es contribucions anonimes son pògues en comparacion damb es que hèn es usatgèrs enregistradi. Aguest hèt ei considerat un bon senhau, pr'amor que mos indique qu'era gent s'implique en projècte sense pòur e decidís entrar en jòc.
Era Universitat Carnegie Mellon e eth Palo Alto Research Center realizèren un estudi sus es grandi caletres d'articles ara Wikipèdia en anglés dempús junhsèga de 2006 enquiath mai de 2010, es resultats sigueren es que seguissen[29] :
- Cultura e art : 30%
- Biografies e personatges : 15%
- Geografia e luòcs : 14%
- Sociologia : 12%
- Istòria e eveniments : 11%
- Natura e psicologia : 9%
- Tecnologia i sciéncies aplicades : 4%
- Religion : 2%
- Santat : 2%
- Matematiques : 1%
- Pensada e filosofia : 1%
Quaqui projèctes, coma eth dera Stanford Encyclopedia of Philosophy, o eth dera Nupedia, ara abandonada, an emplegat politiques editoriaus tradicionaus e era autoria des articles sonque ère en mans de saberuts. Ocasionaument, òm trape luòcs web coma h2g2 o everything2 que seguissen ues normes preestablides ont es articles pòden èster redigidi sonque per cada persona de faiçon individuau.
Projèctes coma eth Wikispècies, Susning.nu e Wikinòves son wikis ont es articles son debanadi per nombrosi autors e non i a cap de critèri abituau de revision. Mès a diferéncia de moltes autres, eth contengut dera Wikipèdia ei jos ua licéncia liura : cadun ei autorizat a préner-lo, modificar-lo e distribuir-lo.
Contengut grafic e sonor[modificar | modificar la font]
Eth contengut grafic e sonor dera Wikipèdia ei partejat damb es autri projèctes dera Fondacion Wikimèdia, pera aguesta arrason se sauve ena pagina web de Wikimèdia Commons. S'òm vòu includir un imatge, ua musica o un vidèo en quinsevolhe des articles de Wikipèdia, Wikispècies, Wikinòves, eca, non cau sonque apondre entre cladators Imatge: e eth nòm der archiu en question. Òm pòt cercar aguest contengut laguens era pagina de Wikimèdia Commons, a ont ei classificat per categories e i a un motor d'arrecèrca entà que sigue mès facil de trapar çò qu'auetz de besonh.
Ei important qu'es imatges e es enregistraments agen ua licéncia liura, pr'amor qu'era Wikipèdia non pòt botar arren que sigue proprietat de quauqu'un. Ça que la, en bèths projèctes de Wikimèdia coma era Wikipèdia anglesa, ei permetut er usatge d'illustracions damb dreits d'autor gràcies ath fair use (emplec arrasonable), arrecuelhut ena legislacion des Estats Units[30].
Es lengües dera Wikipèdia[modificar | modificar la font]
Era Wikipèdia represente un espaci d'expression entà fòrça lengües deth mond que per diuerses arrasons non son presentes en molti encastres. A ues lor permet mantier-se víues, e en cas d'autres autantplan recuperar-les. Actuaument era Wikipèdia s'aufrís en 276 lengües des mès de cinc mil qu'i a en mond. Cada lengua possedís ua edicion pròpria que trabalhe de faiçon independenta e sonque li cau respectar es normes basiques. Totes es Wikipèdies an d'èster :
- De franc e sense publicitat
- Damb volontaris que s'ajuden e trabalhen amassa
- Objectives, serioses e damb un punt d'enguarda neutrau
- Veraces e an d'auer ua informacion contrastada
- De contengut liure, sense dreits d'autor (aciu i pòden auer d'excepcions)
S'ua persona coneish ben ua lengua que non ei ena Wikipèdia e a eth temps e eth compromés de construsir-la, ac pòt sollicitar a aciu. Era administracion dera Wikimèdia ac tendrà en compde e decidirà se crea-la o non. Certanament, s'an dat casi en qu'era decision a resultat negatiua. Vejatz es peticions de dubertura de projèctes wiki en naues lengües.
Pr'amor qu'ath long des ans s'an anat enprincipiant edicions en d'autres lengües e cada ua d'eres a un nombre diferent de collaboradors, totes son en estats de desvolopament ben diuersi. D'aguest biais, n'i a ues coma era anglesa, era alemanda e era francesa, qu'an mès d'un milion d'articles e d'autres, coma era Wikipèdia en chaktow o en chamoru, qu'encara son lonh d'artenher aguesta chifra. Totun, çò mès important ei que totes es Wikipèdies trabalhen peth coneishement universau, siguen escrites ena lengua que sigue. Aciu auetz ua tièra de totes es lengües wikipedianes damb eth sòn nombre d'articles e d'usatgèrs enregistradi.
Edicion[modificar | modificar la font]
Coma norma generau, toti es articles se pòden modificar. Ei plan aisit : sonque cau sarrar eth boton modifica plaçat ena partida superiora dera pagina. Entà crear un nau article se n'a de cercar eth nòm e, quand s'informe que encara non i a arren escrit, cau sarrar eth boton article damb letres vermelhes. Es cambiaments realizats en un article se hèn visibles de manièra instantanèa, per çò qu'ei important d'auer-lo ben revisat abans de sauva-lo. Entà començar a editar podètz consultar Prumèrs passi. Se non sabetz qué editar e auetz besonh idèies, podètz anar a Especial:Darrièrs cambiaments.
Ei en tot estudiar-se com estrénher era edicion d'articles entà forbingar casi de vandalisme. Ua forma ei era proteccion. Quand se considère qu'un article ei pro bon e extens, es administradors pòden protegir-lo[31] de biais que s'age de pelodir permís entà modificar-lo[32][33]. Ua autra solucion que se contemple ei de proïbir era edicion as utilizaires que non s'an enregistrat. Era Wikipèdia anglesa, per exemple, non permet era creacion de naus articles ad aguesti usatgèrs[34].
Er istoric permet de visualizar es cambiaments que s'an produsit ath long deth temps en un article determinat : s'i especifique era persona que l'a hèt e era data. Se pòt consultar exactament çò que s'a cambiat, comparar cambiaments de diferenti dies e revertir-los se siguesse de besonh. Ath delà, i a ligams tàs pagines de discussion des autors a fin de poder-s'i comunicar. A viatges se cambie eth nòm der article o se trapassa era informacion tà un autre. En aguesti casi, non se poirà veire qui ac a escrit, senon qui n'a cambiat eth nòm, car er istoric mòstre sonque es cambiaments realizats en un article nomentat d'ua manièra determinada e es renomentades escafen er istoric.
Se nomente mantienença er ensemble de pretzhèts que s'encarguen de corregir es errances ortografiques, d'apraiar es tèxtes tà dar-los coeréncia, classificar-los en categories, fosionar-los, eca. Cadun pòt hèr mantienença, non cau èster administrador.
Cada usatgèr dispause d'un apartat de contribucions, ont se mòstre ua tièra de totes es edicions qu'a hèt dempús que s'enregistrèc. Damb quantitats mès eleuades d'edicions òm artenh de mès en mès pruvelèges ena comunautat, coma eth dreit de vòte o d'èster escuelhut administrador.
Nomentam guèrra d'edicions quand dus o mès collaboradors an de concepcions diferentes de com abordar certans articles. Alavetz, aguesti usatgèrs entren en conflicte de manièra qu'un realize un cambiament e sistematicament un autre lo revertís. Aguest fenomèn ei plan comun ena Wikipèdia e se produsís normaument en articles sus tèmes polemics coma China, Israèl, crisi economica, sectarisme, religion, sionisme, eca. En cas que persistisse es administradors an eth déuer de moderar-lo e cau que protegiscan er article de forma que non se poga modificar mès. Ath delà, ei comun de sauvar es dues versions de manièra qu'eth liegedor trigue la que mès li agrada.
I a diuersi biaisi de collaborar ena Wikipèdia e cadun pòt hèr çò que le vage mielhor eth temps que li volgue dedicar, car es volontaris non an cap de pretzhèt assignat ne son obligadi ad arren. Òm pòt començar en tot cercar un tèma qu'agrade ath volontari. Un còp assegurat que non i a arren d'escrit sus aquerò pòt començar a cercar d'informacion en libres e, dempús, redigir eth tèma en un papièr. Ei important de non publicar'c enquia que non sigue ben revisat.
Pasmens, ua faiçon fòrça efectiua de trabalhar amassa ei júnher-se en projèctes comuns : es nomentadi wikiprojèctes. Persones damb es madeishi interessi e damb talents de participar ena Wikipèdia se mèrquen quauqui objectius e se coordinen entà elaborar d'articles d'un tèma determinat. Per exemple, escríuer es articles de totes es contellacions, de toti es elements quimics, o dilhèu, de totes es sòrtes de musica. D'aguesta faiçon, era enciclopèdia se complete e creish ordenadament.
Shantièrs qu'òm pòt realizar ena Wikipèdia :
- Crear d'articles des deth començament : encara que non s'apregonda, damb articles cuerti ei ua bona forma d'entamenar, dempús se pòden amplir. I a gent qu'a hèt molts articles e d'autra que n'a hèt pògui mès ben hèts e enronadi d'informacion.
- Amplir articles dejà existenti : tostemp i a de causes tà ahíger, completar e detalhar.
Aguest bendèl se pòt méter en tot ahíger {{esbòs}}. Servís entà indicar qu'un article ei massa cuert e demanar se quauquarrés lo poderie amplir. Er article en question serà classificat automaticament ena categoria des articles tà amplir (Categoria:Wikipèdia:esbòs).
- Corregir lingüisticament e conceptuaument : ei important que tot sigue ben escrit e sense faussades.
- Apraiar er estil e er orde : era disposicion deth tèxte, es paragrafs, es seccions e era tipografia a viatges se pòden apraiar
- Fusionar : de còps un madeish tèma ei debanat en dus articles diferents e serie apropriat d'amassar-los. Aperam fosion eth hèt de trigar un nòm avient per article, amassar tota era informacion de manièra coerenta e escafar es articles originaus.
- Categoritzar, ahíger d'imatges e méter ligams.
- Arrevirar articles bons escrits en autres lengües.
- Reciclar : i a articles damb ua qualitat que pòt èster amplament melhorada en tot organizar-los e esclarir-los.
Es articles listats dins era categoria Wikipèdia:Reciclatge son pagines sus es quaus eth bendèl de reciclatge ei estat apausat. Hèr un reciclatge significa remodelar'c tot ath hons: ortografia, redaccion, tipografia, orde, concèptes, eca.
Normes[modificar | modificar la font]
Era Wikipèdia quauques normes establides pes madeishi participants deth projècte. Cada edicion dera Wikipèdia adopte es sues pròpies normes, maugrat que beres ues son comunes en totes eres. Tira d'arténher un acòrd sus era aplicacion d'ua norma, toti es editors son obligadi a respectar-la.
Quauques d'aguestes normes son:
- Encausa dera diuersitat e nombre de participants e ideologies, provientes de toti es endrets deth mond, era Wikipèdia saja de construsir es sòns articles deth biais mès exaustiu possible. Er objectiu non ei d'escríuer d'articles des d'un sol punt d'enguarda, senon de presentar dubertament totes es posicions sus un tèma determinat.
- Òm seguís un ensemble de convencions en çò que tanh ath nomentament d'articles, en tot causir preferentament era version mès comunament emplegada ena pròpia lengua.
- Es discussions sus eth contengut e edicion d'un article s'an de hèr enes pagines de discussion e non sus eth madeish article.
- I a un seguit de tèmes que son excludidi dera Wikipèdia, pr'amor que non constituissen concèptes estrictament enciclopedics. Per exemple, non pòt contier de definicions de diccionari (coma ara vèrbs, adjectius, eca), qu'òc se poirien trapar en Wikionari.
Neutralitat deth contengut[modificar | modificar la font]
Era Wikipèdia non preten expressar opinions, vòu transméter eth coneishement de faiçon objectiua. Non vòu tanpòc que bères persones se senten escornades pr'amor de posicionaments politics o punts d'enguarda que contrasten damb es sues opinions formades. Per açò, en moment d'escríuer s'a d'èster çò mès concís, respectuós e objectiu possible. Se se tracte d'un tèma controvertit cau expausar totes es posicions en tot mentar hònts fiables, forbingar opinions personaus e esclarir qu'ei çò mès acceptat e es ipotèsis non provades
Licéncia des contenguts[modificar | modificar la font]
Era Wikipèdia ei un producte de distribucion gratuita e sense restriccions. Eth contengut textuau ei jos es licéncies GNU e Creative Commons, era darrièra version dera quau s'actualizèc e aprovèc per miei d'ua votacion entre eth 12 d'abriu e eth 3 de mai de 2009[35]. Tot eth tèxte ei proprietat dera Fondacion Wikimèdia e non pòt contier arren que sigue proprietat intellectuau d'ua autra persona.
Proteccion de donades[modificar | modificar la font]
Era Wikipèdia ei un espaci que toti pòden consultar e tostemp i a d'informacions que son tròp personaus e cau evitar de méter-les : fotografies de persones víues, adrèices personaus, nòms de familhars, eca. Certanament, era privacitat dera informacion ei autant importanta coma era prevencion deth vandalisme[36]. Creative Commons non pòt grantir toti es dreits d'imatge e violar-los representarie ua infraccion legau[37].
Es dreits d'imatge son mausapiosi d'èster violadi en quinsevolh trabalh que contengue de tèmes umans. Cau forbingar ahíger fotografies, votz, vidèos, entretens, pèces de teatre e cançons. Entà trasméter aguesta sòrta de contengut que non vos apartengue, cau demanar permís as persones corresponentes. Aguesta ei ua obligacion diferenta e independenta dera obtenguda dera licéncia de dreits d'autor pes sòns obratges, mès pas pes subjèctes. Es licéncies Creative Commons non afècten as dreits de privacitat des subjèctes, senon des proprietaris. Un autre des shantièrs de mantienença dera Wikipèdia ei sajar d'eliminar contengut mausapiós de non respectar es dreits d'imatge[38].
Critiques[modificar | modificar la font]
Es critiques que recep contunhadament era Wikipèdia se fondamenten enes punts que seguissen:
- Fisabilitat des sòns contenguts : era informacion ahijuda apareish de faiçon instantanèa e es errances demòren enquia que bèth utilizaire les detècte e rectifique[39]. Se non se detècten de tira, ua autra persona les pòt liéger e considerar-les coma veraies. Per açò fòrça persones méten un punt d'interrogacion s'era hònt ei era Wikipèdia.
- Vandalisme : pr'amor que cadun pòt editar-la des de casa sua, tostemp i a de persones damb mala idèia que escriuen messorgues e qu'escafen talhucs de tèxte. Aguest ei un verai problèma dera Wikipèdia e se produsís de manièra contunhada. Ua des dificultats entà combáter eth vandalisme ei que cau conéisher ben eth tèma entà detectar-ne un cas : fòrça viatges passa desapercebut. Un exemple recent e paradigmatic de vandalisme massiu se produsic encausa d'ua emission dera television nòrd-americana. Eth reputat omorista Stephen Colbert, animador deth programa The Colbert Report, en ua seccion d'aguest programa aperada Wikiality[40] hè arrepresentacions a ont presenta era possibilitat de realizar diuersi cambiaments de blaga ena enciclopèdia en linha. Hec un apèl as espectaires entà cambiar er emplaçament d'estats e païsi enes definicions dera Wikipèdia, modificar era entrada elefant entà que constesse que, en torn de demenudar, era poblacion d'elefants africans s'auie triplicat. Eth resultat immediat siguec qu'es administradors auèren de blocar ua vintea d'entrades dera Wikipèdia pr'amor qu'i auien detectat modificacions inapropiades.
Qualitat[modificar | modificar la font]
Er objectiu dera Wikipèdia ei d'auançar en quantitat de contenguts, mès tanben sustot en qualitat. Aquerò vòu díder qu'ei mès important mielhorar e completar çò qu'ei dejà escrit qu'ahíger naues informacions.
Eth sagèth de qualitat wikipediana se crochete enes articles que se considèren mès complets, estructuradi, esclaridors e en definitiua ben hèts e acabats. Açò permet d'identificar-los, arrecomanar-n lectura e demostrar era qualitat dera wikipèdia ath mond.
S'un wikipedian pènse qu'un article aurie d'èster considerat de qualitat pòt hèr ua proposicion d'article de qualitat. Per miei d'ua discussion e, puish, d'ua votacion òm pren ua decision.
Vejatz es articles de qualitat dera Wikipèdia occitana en Wikipèdia:Articles de qualitat
Meta-Wiki causic mil concèptes que considère fondamentaus ena coneishença universau, coma mamifer, America deth Nòrd, Diego Velázquez, oelha, Cristòu Colomb, nombre, Voltaire, escultura, adondança, arc, spècie miaçada e Tim Berners-Lee. Alavetz compde quina quantitat i a d'aguesti articles en cada edicion e concludís que wikipèdies coma era alemanda, era anglesa e era catalana los an toti.
Trabalhadors[modificar | modificar la font]
Milenats de persones de tot eth mond editen era Wikipèdia de faiçon contunhada. I a tres sòrtes de trabalhadors :
- Utilizaires anomins : entà collaborar non ei de besonh enregistrar-se. Per aguesta arrason, es collaboradors que non s'enregistren, aperadi usatgèrs anonims, apareishen identificadi pera sua adreiça IP, un numèro que depen der ordenador qu'utlilizen. Coma nòrma generau, es usatgèrs anonims non an dreit de vòte ne pòden esdevier administradors. Çò mès arrecomanable ei de trabalhar enregistrat perque a fòrça auantatges. En bères edicions dera Wikipèdia lor estrenhen mès es possibilitats. Ena Wikipèdia anglesa, per exemple, non pòden crear naui articles e tant ena francesa coma ena galèga non ne pòden editar.
- Emplegats dera Fondacion Wikimèdia : ara madeish i a trenta-nau persones que trabalhen per Wikimèdia de manièra remunerada[41].
- Wikipedians : actuen tostemp de manièra desinteressada[42].
I a tres sòrtes de wikipedians : utilizaires enregistradi, bòts e administradors.
Utilizaires enregistradi[modificar | modificar la font]
Entà esdevier wikipedian cau enregistrar-se ath projècte dera Wikipèdia. Tà hèr'c cau, en prumèr luòc, sarrar eth ligam crear un compte o se connectar plaçat ena partida superiora der ecran. Va apareisher era pagina d'identificacion ara partida superiora dera quau ditz encara non sètz membre ? Alavetz cau sarrar eth ligam enregistratz-vos plaçat a continuacion. Va aparéisher un formulari que cau aumplir damb eth nòm, aperat àlies, e causir un senhau pròpri e secrèt. Cada viatge qu'òm vòu dintrar cau identificar-se damb eth nòm e eth senhau.
Er usatgèr enregistrat dispause d'un plafon ara partida superiora der ecran tà accedir a diuersi espacis :
- Pagina d'utilizaire : pagina pròpria ont poirà presentar-se, descríuer eth sòn pretzhèt ena Wikipèdia e botar tota era informacion que desire. S'edite dera madeisha faiçon qu'es articles normaus.
- Discussion : servís entà comunicar-se damb es autri usatgèrs. Òm pòt accedir ara discussion dera persona damb qui se volgue comunicar e pòt ahíger un comentari en tot sarrar eth boton + o eth modifica dera seccion que volgue contunhar. Se comunica ar usatgèr quand a de messatges naus. Es articles tanben dispausen d'ua pagina de discussion. S'ulitilize entà comunicar es questions relacionades damb era edicion, discutir-les e partatjar-les damb es autri volontaris. S'es letres deth boton discussion apareishen en vermelh, significa que non i a de comentaris.
- Preferéncies
- Contribucions : en aguest apartat i a ua tièra de totes es edicions qu'a hèt damb era ora, era data e eth nòm der article modificat.
- Gésser : quand vòu partir, per seguretat le cau sarrar eth boton desconnectar. De totes manières, dempús de quinze menutes d'inactivitat eth compde se barre automaticament.
Damb eth temps e es edicions hètes, eth prestigi de cada usatgèr aumente de mès en mès. A partir d'un certan nombre d'edicions se les autrege eth dreit ath vòte, eth quau aumente de valor damb era antiquitat. As que pòrten dejà un certan temps sense problèmes òm les assigne era categoria d'utilizaires autoconfirmadi, çò que garantís ua confidança per part des autri usatgèrs. Atau madeish, es sues edicions apareishen ena pagina des darrièrs cambiaments damb un distintiu especiau. Ei ua mesura d'economizacion des esfòrci pes usatgèrs que se dediquen a combàter eth vandalisme de biais que poguen focalizar eth sòn shantièr en d'autres edicions.
Es usatgèrs pòden crear Wikiprojèctes, grops d'editors interessadi en un tèma especific damb er objectiu de coordinar es esfòrci entà mielhorar-ne es articles entà espartir eth trabalh.
Auei, i a 22 321 usatgèrs registradi ena Wikipèdia en occitan, ua chifra que mos pòt semblar erronèament nauta, car ei un hèt generalizat en totes es Wikipèdies que s'enregistre fòrça gent, mès ara ora dera vertat pògui i collaboren. Ei mès, s'a podut constatar qu'era majoritat non s'i inscriuen damb era intencion de participar-i, senon de profietar era pagina d'utilizaire tà introdusir d'informacion qu'ahavorise as pròpris interessi. Aguesti compdes se nomenten compdes de cogit particular[43].
Campatz quini usatgèrs son capables d'escríuer en occitan: wikipedians natius, wikipedians damb nivèu plan bon, nivèu auançat.
Se considèren utilizaires actius aguesti qu'an realizat aumens ua edicion es darrièrs trenta dies. En març de 2011 i auie 98 collaboradors actius en occitan.
Toti es usatgèrs pòden intervier enes prenudes de decision, autantplan es anonims. Aqueri que pòrten dejà un certan temps en tot collaborar an dreit de vòte. Cada usatgèr non a dreit sonque a un vòte per cada prenuda de decision. Per açò, beths uns decidissen de daurir autri compdes entà poder votar mès d'un còp. Coneishem aguesti compdes coma usatgèrs mariòta. Açò ei considerat ua manipulacion e ei completament illegau.
Eth passat 29 de noveme de 2009, eth jornau espanhòu El País publiquèc un article qu'afirmaue qu'era Wikipèdia auie subit ua amendrida notable d'editors en totes es versions lingüistiques pendent er an 2009 segontes es analisis der arrecercaire espanhòu Felipe Ortega, deth grop Libresoft, dera Universitat Rey Juan Carlos[44] Aguesta informacion encara ei discutida e Jimmy Wales la desmentic[45]. Era vertat ei qu'era Wikipèdia creish e mielhora de mès en mès e açò ei possible gràcies as volontaris.
Bòts[modificar | modificar la font]
Es bòts son es robòts dera enciclopèdia, usatgèrs automatics qu'òm pòt crear entara realizacion de diuersi shantièrs ena edicion dera wikipèdia. Cada bòt ei associat a un utilizaire, eth quau ei responsable deth sòn foncionament. Es bòts pòden corregir faussades ortografiques, méter ligams ara version d'un article en d'autres lengües, revisar edicions, fosionar articles e tota sòrta de causes. I a bòts que se dediquen ara creacion massiua d'articles, normaument esbòci[46]. Ara i a 73 bòts trabalhan peth projècte occitan.
Administradors[modificar | modificar la font]
Es administradors son usatgèrs enregistradi qu'an obtengut bèths pruvelètges e s'encarguen dera administracion d'ua edicion determinada dera Wikipèdia[47]. Es administradors an eth déuer de susvelhar es autri utilizaires e es edicions qu'amien endeuant, controlar era estructura e er orde en projècte e moderar es conflictes. Es administradors son eth guidon deth projècte s'an d'assegurar, en definitiua, que tot vage ben. Es edicions de mès activitat an besonh de mès administradors. Per exemple, era Wikipèdia anglesa se servís de mès de 1780 administradors, era italiana de 103, era occitana de 5, era chinesa de 74 e era aragonesa 6 e era zulu non a cap.
S'un usatgèr a besonh de qu'un administrador intervengue en bèth ahèr ac pòt demanar a Wikipèdia:Requèsta als administrators. Aciu auez toti es administradors dera Wikipèdia occitana.
Entà saber-ne mès sus es administradors, anatz a Wikipèdia:Administrator
En quauques edicions, sustot enes mès ingentes o damb mès activitat, es administradors s'especializen en pretzhèts determinadi entà agudizar eth rendement dera equipa. En aguesti casi, es administradors non assoliden pas totes es competéncies, senon bères ues depenent d'a ont focaliziguen eth sòn shantièr.
Segontes era sua foncion o competéncies, podèm classificar-los en quate grops :
Burocrates[modificar | modificar la font]
En moment de crear ua naua edicion dera Wikipèdia, apareishen uns prumèrs usatgèrs : es burocrates. Aguesta sòrta d'utilizaires an totes es competéncies possibles e es sues actuacions son es que mèrquen çò que s'a de seguir. Son es unics administradors que pòden autrejar poderatge d'administrador as usatgèrs.
Es burocrates pòden cercar gent escadenta entà incorporar-se ara equipa d'administracion. A despient d'aquerò, es utilizaires enregistradi s'i pòden aufrir a Wikipèdia:Candidatura al pòst d'administrator. Coma norma generau, es naus administradors se triguen de manièra democratica, coma se prenen era majoritat de decisions ena Wikipèdia. Alavetz pòden votar totes es persones damb dreit de vòte, que s'artenh a partir d'un certan nombre d'edicions. Entà esdevier administrador cau auer un an d'antiquitat.
Mautaires[modificar | modificar la font]
Es mautaires s'encarguen de cercar irreguraritats e maus usatges deth projècte. An eth pruvelètge de mautar es adrèices IP, ei a díder es identitats des usatgèrs, e saber d'a ont provien e se corresponen damb autres edicions o actuacions realizades aparentament per autri perfils. D'aguest biais, es mautaires pòden detectar casi de vandalisme, de chicana enes votacions e d'utilizaires mariòta. Quand detecten bèth problèma, avertissen un autre administrador entà qu'actue.
Escafaires[modificar | modificar la font]
Es escafaires son administradors dedicadi a revertir edicions inescadentes e escafar tèxtes o articles sancers. Son totaument justificadi a hèr aguestes actuacions e an era competéncia d'escafar articles, çò qu'es autri usatgèrs no pòden hèr. Normaument, era propòsta d'eliminacion d'un article se pòt discutir e, per tant, non s'elimine pas enquia qu'era comunautat a prenut ua decision : arron actuen es escafaires. A viatges apareishen articles clarament inapropriadi o repetidi en un autre nòm e cau, alavetz, escafar-los de tira sense dar pas a cap de discussion.
Bibliotecaris[modificar | modificar la font]
Es bibliotecaris son capables de blocar es usatgèrs que non respècten es normes de foncionament o hèr-los pas aptes entà certanes accions, coma per exemple treir-le eth dreit de vòte. Ath delà, en casi extrèms pòden eliminar-los dera Wikipèdia. Es bibliotecaris, coma es escafaires, pòden eliminar articles
Wikiamassades[modificar | modificar la font]
Es Wikiamassades son amassades qu'organizen es wikipedians tà assemblar-se, coneisher-se, e celebrar era escaduda deth projècte Wikipèdia. Damb eth desau aniversari dera Wikipèdia a aumentat era organizacion d'aguesta sòrta d'activitats. S'amien endeuant explicacions didactiques de difusion e guida d'usatge. Atau pòden arténher que mès gent s'ahisca ath projècte e passar bons moments ath madeish temps.
Wikiamassades celebrades[modificar | modificar la font]
- 19 de junhsèga de 2008 en Barcelona.
- Octobre de 2010 en Badalona.
- 19 de deceme de 2010 en Londres.
- 15 de gèr de 2011 en Cuelleredo.
- 15 de gèr de 2011 en Ribadeo.
Accès[modificar | modificar la font]
Wikipèdia ath mobil[modificar | modificar la font]
Era Wikipèdia compde damb ua version web consultable a trauèrs deth telefòn mobil : [1]. Aquerò sonque foncione damb portables damb accès tà Internet. Wapaedia ei un logiciau tà mobils que servís entà consultar e manipular era Wikipèdia de faiçon mès aisida. Ua naua apòsta dera Fondacion Wikimèdia entà dubrir-se as naues tecnologies dera comunicacion siguec eth lançament en agost de 2009 d'un logiciau oficiau dera Wikipèdia entà iPhone e Ipod touch. Aguest programa ei liure, gratuit e foncione damb iPhone 3 g o versions mès recentes[48]. Òm pòt descargar-lo en App Store.
Wikipèdia dehòra deth hilat[modificar | modificar la font]
Era Fondacion Wikimèdia distribuic era Wikipèdia en supòrt CD en 2003 e en DVD en 2005, ont s'includien es versions en alemand, polonés, portugués e anglés. Era organizacion de logiciau liure Kiwix s'encarguèc dera distribucion d'aguest darrièr. Atau madeish, es ordenadors sense accès a Internet pòden consultar era enciclopèdia damb era interactivitat que caracterize era Wikipèdia[49].
Censura[modificar | modificar la font]
Coma ei sabut, era censura a Internet ei ua realitat en fòrça païsi damb regims politics autoritaris. Era Wikipèdia non ei cap d'excepcion en aguest ahèr : non pòt èster consultada des de toti es endrets dera planeta. En bèri estats non ei permetuda era connexion a Internet, en d'autri era Wikipèdia ei barrada e bèths estats an decidit de censurar quauqui articles concrèts.
En octubre de 2005 eth Govèrn Chinés bloquèc er accès ara Wikipèdia[50]. Un an dempús, siguec desblocada ara màger part deth territòri chinés. Encara ei blocada en Tibet e Falun Gong, ues zònes ont eth regim exercís un contròu mès estricte[51].
Projèctes fraires[modificar | modificar la font]
Era Wikipèdia a diuersi projèctes fraires que complementen era enciclopèdia. Toti aguesti son tanben multilingües, liures, apiejadi ena tecnologia wiki e administradi pera Fondacion Wikimèdia. Aguesti son es autri projèctes dera Wikimèdia :
- Wikionari : ei eth projècte dera Fondacion Wikimèdia entath bastiment d'un diccionari liure. Cada article ei destinat a un mot diferent a ont s'includís era definicion, exemples de frases que lo contenguen, arrepervèris, frases hètes, era etimologia e d'autri aspectes sus era paraula en era madeisha. A ua foncion complementària ara Wikipèdia, pr'amor qu'un grand nombre d'articles son destinadi ath diccionari peth sòn caractèr non enciclopedic. En fòrça lengües deth mond eth Wikionari arrepresente fòrça mès qu'aquerò, pr'amor que non dispausen de cap mès diccionari o ben es qu'an non son cap autant complets coma era informacion dejà sauvada en Wikionari. Per totes aguestes lengües eth Wikionari arrepresente ua oportunitat d'amassar e coordinar es parlants entara creacion deth sòn prumèr diccionari de faiçon dubèrta e cooperatiua.
- Wikilibres : a coma objectiu méter ara disposicion de quinsevolha persona libres de tèxte, manuaus, caièrs e d'autri tèxtes pedagogics de contengut liure e d'accès gratuit.
- Wikiversitat : emparada en projècte precedent, se prepausa coma ua plataforma educatiua en linha, liura e gratuita, ont ei possible de crear projèctes d'aprentissatge a quinsevolhe nivèu educatiu, participar en un grop d'aprentissatge e crear contenguts didactics coma examèns, exercicis, practiques, eca.
- Wikiarrepervèris : ei un compendi dubèrt en linha d'arrepervèris, frases celebres, breçairòles, frases hètes e rambalhs de mots en totes es lengües includint-ne es hònts se son conegudes.
- Wikinòves : ei ua hònt de nòves de contengut liure.
- Wikitèxti : ei ua bibliotèca en linha a ont se trapen tota sòrta de poèmes, relats, ensagi, cançons, croniques e reportatges entà passar bons moments en tot liéger, emocionar-se e apréner. Cadun pòt ahíger tèxti dera madeisha manièra qu'enes autri projèctes. Es tèxti, totun, cau que siguen originaus e anomins o, s'an autor, an d'auer estat publicadi damb ua licéncia GFDL o trapar-se en domeni public.
- Wikimèdia Commons : combine es mots anglesi media, mediàs e commons, comuns. Ei un depaus comun d'imatges e enregistraments sonors des projèctes de Wikimèdia. Abans dera sua existéncia, entà botar un archiu (imatge o son) en ua pagina d'un projècte de Wikimèdia calie cargar-la en cada ua des pagines ont auie de gésser, per çò que demoraue repetida un milenat de viatges. Wikimèdia Commons a ajudat plan a mielhorar eth rendement e er orde de Wikimèdia ath delà que permet trapar imatges e sons de mès facilitat. Tà saber-ne mès, liegètz Desplegant commons.
- Meta-Wiki : ei un luòc de supòrt entàs projèctes dera Fondacion Wikimèdia.
- Wikiespèces : ei un catalòg dubèrt e liure d'espècies biologiques.
Nòms alternatiui[modificar | modificar la font]
Cada lengua a sues particularitats e eth nòm Wikipèdia (deth mot hawaiian wiki) apareish en un modelhon de formes distintes. Vejatz quin an adaptat Wikipèdia es autres lengües wikipedianes :
- Bichipedia - sarde
- Biquipedia - aragonés
- Uichipedia - aromanés
- Uikipedias - lojban
- Uikuepitiu - cree
- Uiquipedia - asturian
- Vicipaedia - latin
- Vicipéid - irlandés
- Vichipedie - furlan
- Vikipedėjė- samogités
- Vikipedio - esperanto
- Vikipedi (en majuscules VİKİPEDİ) - turc
- Vikipedija - lituan
- Vikipēdija - leton
- Vikipediya (en majuscules VİKİPEDİYA) - azèri, ozbèc
- Vikipeedia - estonian
- Vikipeediä - võro
- Viquipèdia - catalan
- Vuiquipèdia - francoprovençau
- Vitipetia - tahitian
- Vükiped - volapük
- WicipÆdia - anglosaxon
- Wicipedia - galés
- Wikanpodia - oromo
- Wikiibíídiiya - navajo
- Wikipédia - francés, portugués, ongarés, eslovac, sondanés, javanés
- Wikipedia - albanés, aleman, anglés, basco, baish saxon, breton, espanhòu, còrs, danés, feroés, filipin, finés, gaelic escocés, galèc, neerlandés, ilokano, indonesian, interlingua, islandés, italian, luxemborgés, nauruan, norvegian, polonés, romanés, sicilian, somalian, suedés, swahili, valon, cheiène, vietnamian
- Wikipedija - bosnian, croat, lituan, maltés, sèrbocroat, eslovèn
- Wikipèdia - occitan
- Wîkipediä (en majúscules WİKİPEDİÄ) - tartar
- Wikipedie - chèc, nedersaksisch
- Wikipedio - ido
- Wîkîpediya - curd
- Wikipediya - zazaki
- Wikipediyaa - wolof
- Wikipedy - frison
- Wikipedya - cebuano
- Wikipesija - toki pòna
- wIqIpe'DIya - klingon
- Wikipediija - saami septentrionau
- Wikipēdija - leton
- Wikipedije - kashubian
- Wikipiɖia - ewe
- Wikipidiya - quíchua
- Wikkipedija - ripuarian
- Bιkιπaίδeιa (Vikipaideia /vikiˈpɛðia/) - grèc
- Waikipaidja gotic
- BИKИПEДÏѬ (Vikipediia) antic eslau eclesiastic
- Bиkипeди - (Vikipjedi) ossèt, txuvaix
- Bиkипeдиja (Vikipedija) - macedonian, sèrbe
- Bиkипeдия (Vikipiediya) - rus, kasakh
- Bиkипидийa/Vikipedija - chechèn
- Bikiпeдiя (Vikipediya) - ucraïnés
- Bikiпэдыя (Vikipiedia) - bielorús
- yиkипeдия (Uikipediya) - bulgar, kirguís
- ვიკიპედია (vikipedia) - georgian
- Վիքիպեդիա (vik'ipedia) - armèni
- ويكيبيديا (wīkībīdyā) - arab
- ویکیپدیا (wikipdya) - persan
- ویـکـیـپـیـڈ یـا (wikipidya) - ordo
- ܘܝܟܝܦܕܝܐ(wīkīpidyā) - aramèu
- ויקיפדיה (wikipdya) - ebrieu
- ויקיפעדיע (wikipedya) - jiddisch
- ויקיפידיה(wikipidya) - ladin
- วิกิพีเดีย (wikipidiya) - tailandés
- વિકિપીડિયા (vikipīḍiyā) gujarati
- ವಿಕಿಪೀಡಿಯ (vikipīḍiyā) - canarés
- ވިކިޕީޑިއ - divehi
- விக்கிபீடியா - tamil
- विकिपीडिया (vikipīḍiyā) - indi, maratin, sanscrit
- వికిపీడియా (vikipīḍiyā) - telugu
- উইকিপিডিয়া (uikipiḍiyā) - bengalin, Bishnupriya Manipuri
- വിക്കിപീഡിയ (vikkipīḍia) - malai
- ဝိကိပိဒိယ (wīkīpidiya) - birman
- ᏫᎩᏇᏗᏯ (wigiquediya) - cherokee
- ウィキペディア (uikipedeia) - japonés
- 위키백과 (wikibaekgwa) - corean
- ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ (wikipīḍiā)- punjabin
- 维基百科 / Wéijībǎikē - chinés
- 維基百科 - cantonés
- 維基大典 - chinés classic
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Modèl:Meta Modèl:Spoken Wikipedia
- Interpedia, un prumèr cogit entara enciclopèdia cooperatiua sus Internet
- GNUPèdia
- Nupèdia
- Tièra d'enciclopèdies en linha
Arremèrques[modificar | modificar la font]
- ↑ Qui son aguesti collaboradors consagradi, e autantplan obsessius dera Wikipèdia ?, lo
- ↑ Guarda qui ei en tot liéger era Wikipèdia, lo
- ↑ Wikipedia remains go-to site for online news, lo , « Era enciclopèdia en linha Wikipèdia recebec apuprètz 20 milions de visites ath long der an passat e s'a plaçat atau entre es mielhors hònts d'informacion e nòves segontes »
- ↑ Estadistiques de visites ara Wikipèdia
- ↑ Wikipedia.org Informacion sus eth portau
- ↑ Er impacte flagrant dera Wikipèdia, de Stuart West, presentat en TED2010
- ↑ http://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php%7Ctitle=Acadèmia e Wikipèdia|work=Many 2 Many: A Group Weblog on Social Software|publisher=Corante |date=4 de gèr de 2005|accessdate=Revisat eth 18 de deceme de 2008|quote=[Era autora, Danah Boyd, se descriu ad era madeisha coma ua saberuda des recorsi sociaus, [...] ua estudianta de doctorat dera School of Information dera Universitat Berkeley de Califòrnia, e ua persona proplèua ara Universitat de Harvard e deth Berkman Center for Internet & Society dera Harvard Law School]}}
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Modèl:Cite journal
- ↑ Modèl:Cite journal
- ↑ Modèl:Cite news
- ↑ Modèl:Cite journal
- ↑ Modèl:Cite news
- ↑ Google entamena un projècte de sapientat, BBC News, 15-12-2007. (en)
- ↑ Modèl:Cite news
- ↑ Era Wikipèdia adòpte Ubuntu entath sòn còrpus computacionau, Arstechnica.com
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ "Estadistiques wikipedianes", Wikimèdia. Campat eth 31 d'octobre de 2008.
- ↑ Mark Bergman, « Wikimedia Architecture », Wikimedia Foundation Inc.
- ↑ Oracion textuau:
In one respect this book is an experiment, and may chance to prove a failure: I mean that I have not thought it necessary to maintain throughout the gravity of style which scientific writers usually affect, and which has somehow come to be regarded as an ‘inseparable accident’ of scientific teaching. I never could quite see the reasonableness of this immemorial law: subjects there are, no doubt, which are in their essence too serious to admit of any lightness of treatment – but I cannot recognise Geometry as one of them. Nevertheless it will, I trust, be found that I have permitted myself a glimpse of the comic side of things only at fitting seasons, when the tired reader might well crave a moment’s breathing-space, and not on any occasion where it could endanger the continuity of the line of argument. Lewis Carroll
- ↑ Quauques errances enes simbèus d'escritura : er emblèma dera Wikipèdia maumet eth sànscrit, New York Times. Campat eth 8 d'octobre de 2010. (en)
- ↑ Era Wikipèdia renauís era sua aparença. 8 de junh de 2010. Blog de Wikimedia España. (es)
- ↑ Jay Walsh. Era Wikipèdia en 3D. Blòt dera Fundacion Wikimèdia. Revisat eth 8 d'octobre de 2010. (en)
- ↑ Slashdot (2004). « Eth fondador dera Wikipèdia Jimmy Wales respond» . Campat eth 3 d'octobre de 2010 (en)
- ↑ Jim Giles (Deceme de 2005). «Es enciclopèdies d'Internet mielhoren de mès en mès». Nature 438 (7070): pp. 900–901. doi:10.1038/438900a. PMID 16355180 (en)
- ↑ Pèca marrida: En tot valorar eth recent estudi sus era precision enciclopedica realizat pera revista Nature, març de 2006 (en)
- ↑ «Encyclopaedia Britannica and Nature: a response». Campat eth 3 d'octobre de 2010 (en)
- ↑ Kittur, A., Chi, E. H., and Suh, B. 2009. Què i a ena Wikipèdia ? Grandi tèmes e conflictes aparegudi en tot emplegar era estructura deth caletre sociaument remercat En marc dera 27au Conferéncia sus es Factors Umans ena Informatica (Boston, Estats Units, deth 4 ath 9 d'abriu de 2009). CHI '09. ACM, New York, NY, 1509–1512.
- ↑ Politiques sus es contenguts non liures de cada Wikipèdia, meta.wikimedia.org (en)
- ↑ [Wikide-l] Bericht Gesichtete Versionen, lists.wikimedia.org (de)
- ↑ A quick update on Flagged Revisions, blog.wikimedia.org (en)
- ↑ Flagged protection and patrolled revisions, Wikipèdia en anglés
- ↑ Era Wikipèdia introdusís eth mecanisme d'edicion entàs sues pagines, BBC, 15 de junh de 2010. (en)
- ↑ Resultats sus era actualizacion dera licéncia. Fundació Wikimedia. Verificat eth 10 d'octobre de 2010.
- ↑ Fundacion Wikimèdia, « {{{Títol}}} » (es)
- ↑ Creative Commons, « {{{Títol}}} » Modèl:Citació
- ↑ Fundación Wikimedia, « {{{Títol}}} »
- ↑ Villapadierna, Ramiro (2006). [«Era Wikipèdia a es pès de hanga» http://www.abc.es/hemeroteca/historico-20-11-2006/abc/Tecnologia/wikipedia-tiene-los-pies-de-barro_15351787377.html]. Comprovat eth 2 d'octobre de 2010. (es)
- ↑ spring.newsvine.com (2006). [«Stephen Colbert causa un embolh ena Wikipèdia» http://spring.newsvine.com/_news/2006/08/01/307864-stephen-colbert-causes-chaos-on-wikipedia-gets-blocked-from-site]. Campat eth 2 d'octobre de 2010. (en)
- ↑ Emplegats dera Fondacion Wikimèdia (en)(fr)(es)
- ↑ «Wikipèdia : era ora dera vertat», article dera revista Tiempo (28/08/09). (es)
- ↑ Fundación Wikimedia, « {{{Títol}}} »
- ↑ Un arrecercaire espanhòu, en cèntre deth debat sus eth futur dera Wikipèdia Es donades de Felipe Ortega demòstren qu'era enciclopèdia subís ua amendrida notable d'editors. Era premsa internacionau los recuelh. Wikipèdia assegure qu'es donades son consistentes, mès aufrís ua analisi mès optimista. Tomás Delclós a El País, 29/11/2009 (es)
- ↑ Jimmi Wales desmentís qu'era Wikipèdia sigue en tot pèrder milenats d'editors volontaris, Telegraph, 26-11-2009 (en)
- ↑ Era metuda en foncionament de bòts
- ↑ Sòrtes d'usatgèrs
- ↑ 170866 9.shtml Wikipèdia lance un logiciau oficiau entà iPhone, lo
- ↑ Era Wikipèdia en CD e DVD, sul site de Wikimedia
- ↑ Era Wikipèdia ei dejà accessible ena China dempús d'un an de blocatge, lo Mois invalide (noveme)M
- ↑ Era Wikipèdia sense censura ara China, lo
Entà saber-ne mès[modificar | modificar la font]
- Estudis academics
- Modèl:Cite journal
- Modèl:Cite journal
- Priedhorsky, Reid, Jilin Chen, Shyong (Tony) K. Lam, Katherine Panciera, Loren Terveen, and John Riedl. "Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia". Proc. GROUP 2007, doi: 1316624.131663.
- Modèl:Cite conference
- Modèl:Cite journal
- Modèl:Cite journal (a blog post by the autor)
- Libres
Phoebe Ayers, Charles Matthews, and Ben Yates (September 2008). How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It. San Francisco: No Starch Press. ISBN 978-1-59327-176-3.
Broughton, John (2008). Wikipedia - The Missing Manual. O'Reilly Media. ISBN 0-596-51516-2. (See book rev. by Baker, as listed below.)
Broughton, John (2008). Wikipedia Reader's Guide. Sebastopol: Pogue Press. ISBN 059652174X.
Lih, Andrew (2009). The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia. New York: Hyperion. ISBN 978-1-4013-0371-6.
Dalby, Andrew (2009). The World and Wikipedia: How We are Editing Reality. Siduri. ISBN 978-0956205209.
Reagle, Joseph Michael Jr. (2010). Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia. Cambridge, MA: The MIT Press. ISBN 978-0-262-01447-2.
- Articles publicadi en revistes
- Crovitz, L. Gordon. "Wikipedia's Old-Fashioned Revolution: The online encyclopedia is fast becoming the best." (Originally published in Wall Street Journal online – April 6, 2009, 8:34 A.M. ET)
- Baker, Nicholson. "The Charms of Wikipedia". The New York Review of Books, March 20, 2008. Accessed December 17, 2008. (Book rev. of The Missing Manual, by John Broughton, as listed above.)
- Rosenzweig, Roy. Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past. (Originally published in Journal of American History 93.1 (June 2006): 117–46.)
- Recorsi d'aprentissatge
- Wikiversity list of learning resources. (Includes related courses, Web-based seminars, slides, lecture notes, text books, quizzes, glossaries, etc.)
- Recorsi grafics
- Modèl:Cite news
- Modèl:Cite news
- Modèl:Cite news
- Modèl:Cite news
- Modèl:Cite news
- Modèl:Cite news
- Modèl:Cite news
- Modèl:Cite news
- Is Wikipedia Cracking Up?, The Independent, February 3, 2009
- Modèl:Cite news
- Modèl:Cite news
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Modèl:Ligams als projèctes fraires
- Wikipedia – portau multilingüe (conten toti es ligams entàs edicions dera Wikipedia en d'autres lengües)
- Modèl:Twitter
- Wikipedia at the Open Directory Project
- Wikipedia sus era Wikipèdia en The New York Times
- Vidèo der entreten damb Jimmy Wales en aniversari dera Wikipèdia
- Entreten audible damb Jimmy Wales sus era Wikipèdia en generau
- Wikipedia and why it matters – Ua expausada de Larry Sanger ena Universitat de Stanford en 2002 sus era Wikipèdia. fichièr de vidèo e transcripcion dera expausada
- Modèl:Youtube, ua recèrca sus eth desrotlament dera intelligéncia emplegant era Wikipèdia


c: text/html

text:
Saut de naut
Lo saut de naut es una espròva d'atletisme qu'a per objectiu de subrepassar una barra orizontala, plaçada a una auçada determinada entre dos supòrts verticals separats de 4 mètres.
Lo sautaire comença la competicion a l'auçada qu'estime oportuna e dispausa de tres assages per la superar.
Lo recòrd del monde actual de la disciplina es detengut pel cuban Javier Sotomayor amb un saut de 2,45 m en 1993. Lo recòrd feminin es detengut per la bulgara Stefka Kostadinova amb un saut de 2,09 m en 1987 a Roma durant los Campionats del monde d'atletisme.
Somari
Reglamentacion[modificar | modificar la font]
L'atleta que passa la barra pus nauta rempòrta lo concors. Los concurrents an lo drech de prendre de vam. La barra es montada per palièr (de 5 cm en 5 cm a la debuta de la competicion, puèi de 3 en 3 cm), cada concurrent ajant drech a tres ensages a cada nautor prepausada. Dempuèi qualques annadas, la tactica faguèt son aparicion: quand un sautaire a macat son primièr ensag (o sos dos primièrs ensages) a una nautor determinada, pòt servar sos dos ensages (o son darrièr ensag) a la nautor seguenta.
Tecnicas de saut de naut[modificar | modificar la font]
Cisèl[modificar | modificar la font]
L'atleta sauta en enauçar la primièra gamba e quand es passat, enauça l'autra en tornar caire.
Rotlèu costal[modificar | modificar la font]
L'atleta ataca la barra de fàcia e sauta a l'orizontala, sul costat, la gamba d'apèl plegada jos el. Aquela tecnica limita fòrça lo marge de progression del fach que i pas de rotacion del còrs a l'entorn de la barra coma l'autorisa la tecnica seguenta. Pasmens limitava l'estress ligat a la casuda a una epòca que la recepcion se fasiá mai que mai dins la sabla.
Rotlèu ventral[modificar | modificar la font]
L'atleta ataca l'obstacle lateralament en s'enrodan literalament a l'entorn de la barra, a l'orizontala. Lo problèma d'aquela tecnica èra lo desgatjament de la gamba d'apèl per dessús de la barra. Demandava de qualitats de gimnast esprovadas que sol lo rus Valeriy Brumel saupèt portar, dins los ans 1960, a son punt mai naut en establir lo recòrd del monde à 2,28 m. Cal encara senhalar Vladimir Yashchenko que, mentre que lo Fosbury èra adoptat per totes los autres sautaires, s'enaucèt a 2,33 m lo 3 de julhet de 1977, puèi 2,34 durant l'estiu de 1978 en rotlèu ventral, en batre aital l'ancian recòrd del monde détengut pel mitic Dwight Stones l'òme que passèt pel primièr còp la barrièra dels 2,30 m. Es amb Yashchenko que va desapareisser de las tauletas dels recòrds del monde la tecnica del rotlèu ventral.
Fosbury-flop[modificar | modificar la font]
Le Fosbury-flop es la tecnica mai utilizada a l'ora d'ara. Foguèt utilizada pel primièr còp en competicion internacionala als Jòcs olimpics d'estiu de 1968 per Dick Fosbury. Consistís a arribar d'esquina a l'obstacle e a sautar d'esquina, en levar las doas gambas en darrièr per dessús de la barra. Lo saut foguèt refusat dins un primièr temps, acceptat puèi après verificacion que cap reglament èra pas estat enfranhut. Dick Fosbury passèt aquete jorn 2,24 m, nòu recòrd olimpic. Dick Fosbury foguèt medalhat d'aur[1].
Pus tard, foguèt provat que Fosbury es pas estat lo primièr de far servir aquela tecnica, sens o saupre. Bruce Quande foguèt fotografiat en 1963 passant la barra d'esquina.
Recòrds del monde[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Vidèo de Dick Fosbury als Jòcs olimpics sur olympic.org. Consultat lo 18 d'agost de 2013

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Birdy
Jasmine van den Bogaerde, mai coneguda sota son nom artistic de Birdy (Lymington, 15 de mai de 1996) es una cantaira e una musiciana anglesa. Se faguèt conéisser per aver ganhat lo concors de musica Open Mic UK a 12 ans.
Son promier album Birdy sortiguèt lo 7 de novembre de 2011. Sa version de Skinny Love (una cançon originalament de Bon Iver) sortiguèt en genièr de 2011. Aguèt un grand succès. La cançon apareis dins la seria Vampires Diaries. En 2012 sortiguèt una novèla cançon Just a game per lo film Hunger Games.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Birdy (2011)
- Fire Within' (2013)


text:
167
Fernand Moucadeau countaire.
La Floro de Vaucluso
Tradicioun de Calèndo
Armana
Arle de Miquèu Bonnefoy
Plueio d’Estello
Conte e danso de Prouvènço
La museto
167
L’aubre que voulié voula!
Ensignadou
Nòstis emissioun
Prouvèrbi
Made in France
Editouriau
Bono annado 2012
L’atualita en image.
L’Evenamen
Priéureta i marcat loucau
De voues se soun amoussado
Sabino Barnicaud, Janeto Guieu,
Reinié Auberge, Marìo Mourier
Estage de prouvençau
Li chaine-pougnènt
La Floro de Vaucluso
Counsulto dis Assouciacioun Parlaren.
Federacioun Parlaren en Vaucluso
Parlaren Lou Tor
Parlaren Païs de Seloun
Parlaren Gardano
Parlaren Mountèu
Tradicioun de Calèndo
Armana
Pantai d’un Nouvè dóu futur
Musico Tradiciounalo
Genevivo Pinet-Roux.
Arle de Miquèu Bonnefoy
Marsiho 2013
Printèms prouvençau
Councours di Jouine 2012
Prouvèrbi toucant lou bestiàri
Plueio d’Estello
Pastouralo
Manifestacioun prouvençalo.
Darniero minuto
La plumo es à nòsti legèire.
Espacejado dóu barrulaire à velò
Nemausus : vesito de Nime la roumano
La «Vièio» de l’Estang dóu Pounènt
Lis ourtoulan
Francés Jouve
Ma titèi
Sant Gènt patroun de la Prouvènço
Vièi Avignoun : Guingueto e cabanoun
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Conte e danso de Prouvènço
La museto
La chobrèto dóu Peirigord
La revisto peirigourdino Lo Bornat vèn de publica un numerò especiau entieramen counsacra à la carlamuso, estrumen de musico que ié disèn museto en Prouvènço. Eilabas se dis la chobrèto (o encaro chabreta), alor qu’en Auvergno avèn la cabreto, la boha en Gascougno e la crabo vo boudego (o bodega) en Lengadò. Jouga de la chobrèto, coume l’espauso Eri Montbel, es uno tradicioun dóu Peirigord Negre. Lou Museon de Perigus n’en servo uno fabrejado avans 1840. Lou numerò dóu Bornat es enlusi de foutò e reprouducioun de carto poustalo presentant de chobrétaïré vers lis annado 1900. De nouta, encaro, qu’aquéli d’aqui, coume sis estrumen, figuron dins d’esculturo peirigourdino di siècle 15en e 16en. Joan Rigosta coumplèto l’estùdi pèr li prouvèrbi e biais de dire couneigu à respèt de la chobrèto, qu’emai siguèsson gaire noumbrous soun tóuti sabourous. Jaque Baudoin, de soun coustat, evoco la sampougno (o zambougno), qu’es la carlamuso poulifounico di Pirenèu franceso e qu’en Aragoun apelon la Gaïta de boto. Vaqui dounc un numerò dóu Bornat que nòsti musician tradiciounau prouvençau dèvon pas manca.
28436


text:
Vic la Còmte
Vic la Còmte[1] (Vic-le-Comte en francés) es una comuna occitana dau departament dau Puèi Domat e de la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats liadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Vic la Còmte es lo nom occitan plan atestat per: DAUZAT Albèrt (1915) = DAUZAT Albert, Glossaire étymologique du patois de Vinzelles, Montpelhièr: Societat d’Estudis Occitans, 1 vol. et 1 suplement.


text:
Modèl:Referéncia necessària
Somari
En brèu[modificar | modificar la font]
- Tòca
- Senhalar una informacion dobtosa qu'es pas acompanhada de fonts ; mai de detalhs dins la pagina d'explicacion.
- Sintaxi
- {{Referéncia necessària}}
{{Referéncia necessària|passatge necessitant de fonts|data=data}} (se pòt utilizar en particular {{Referéncia necessària|''passatge necessitant de fonts''|data={{subst:uèi}}}})
{{Referéncia necessària/Blòt|paragrafes necessitant de fonts}}
Exemples[modificar | modificar la font]
Senhalament d'una informacion mancant de fonts[modificar | modificar la font]
Modèl:Reaccion a una informacion mancant de fonts
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Modèls indicant la manca de referéncias e de fonts[modificar | modificar la font]
- {{Referéncia necessària/Blòt}} per marcar tot un capítol sens que cada linha siá soslinhada
- {{Citacion necessària}} per las informacions fisablas mancant de referéncia
- {{Fonts de ligar}} quand la màger part de las afirmacions de l'article son pas ligadas a las fonts
- {{De fontar}} quand l'article possedís pas de fonts
- {{Passatge non neutre}} quand las informacions son presentadas amb un partit pres evident
- {{Referéncia desirada}}


text:
Acari
Los acarians (Acari o Acarina) son un taxon d'aracnids.
Son de talha generalament minuscula : d'unes son microscopics, e mesuran pas que qualques desenats de micromètres, los mai grands depassan pas 2 cm (levat las langastas gavadas de sang que dins las espècias tropicoeqüatorialas pòdon aténher la talha d'una « bèla » cerièsa).
Lo còs es particularament compacte per un artropòde acausa de la fusion del prosòmi (l'equivalent del cefalotorax d'autres artropòdes) e de l'opistosòmi (o abdomèn) en una massa unida e de la quasidesaparicion de las traças de segmentacion.
Existisson prèp de 50 000 espècias repertoriadas, mas la diversitat vertadièra del grop es probablament superiora al milion d'espècias[1]. La varietat de lors mòdes de vida (abitat, nicha ecologica, mòde d'alimentacion…) es sens egala en çò dels Aracnids.
N'i a fòrça que vivon liurament dins lo sòl o l'aiga, mas los acarians an tanben desvolopat una granda diversitat de relacions amb d'autres èssers vivents — animals o vegetals —, que van de la forèsia a l'endoparasitisme. Existís en particular un grand nombre d'espècias parasitas, eventualament patogènas per las plantas, los animals o l'òme.
Demest los mai coneguts, figurana las langastas, lo sarcòpte responsable de la gala, lo varroa parasit de las abelhas, los acarians de las poscas (Dermatophagoides pteronyssinus per exemple) susceptibles de provocar d'allergias a certainas personas, o encara los rogets.
Somari
- 1 Morfologia
- 2 Reproduccion
- 3 Mòdes de vida
- 4 Taxonomia
- 5 Metòde de contraròtle de las populacions
- 6 Galariá
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Vejatz tanben
Morfologia[modificar | modificar la font]
A causa de la fusion de las diferentas regions del còs, la morfologia dels acarians es unica. Las solas traças visiblas de la segmentacion d'origina son los apendicis, pèças bucalas e patas. Las pèças bucalas, quelicèras e pedipalpas, son sovent fòrtament modificadas en relacion amb l'alimentacion correspondenta. Constituisson un ensemble que per las langastas pren lo nom de capitulum (del latin « cap ») separat de la rèsta del còs per un silhon. La rèsta del còs es nomenada idiosòme per las langastas.
De cada costat del còs se tròba un estigmat que servís d'orifici respiratòri.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Los acarians son essencialament, siquenon exclusivament ovipars. Coma pels insèctas, als uòus succedisson una larva, puèi baba e enfin l'adulte. Certans autors nuançan pels acarians la nocion d'estadi e la de estasi, e fan la diferéncia, al dintre de l'estasi nimfal, entre diferents estadis, cadun separats per una muda, mas de fòrt febla amplitud, plan diferenta de la que transfòrma la larva en baba, e aquela en l'adulte.
Mòdes de vida[modificar | modificar la font]
Segon las espècias, l'abitat e lo comportament son extrèmament variats.
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Los regims alimentaris dels acarians son fòrça variats segon las espècias o los gropes : fitofags, predators, ematofags e linfofags, etc. La noiridura pòt èsser predigerida abans l'ingestion, per inoculacion de saliva. D'unes acarians consoman d'aliments solids (animals e vegetals) en los esquichant gràcias a lors quelicèrs en forma de pinça. Puèi, las substàncias solidas son digeridas a l'exterior del còs gràcias a d'enzims secretats per las glandas salivàrias. D'autres acarians son de chucaires de sang o de saba. L'epitèli de l'intestin mejan capta los aliments per fagocitòsi.
Las espècias liuras[modificar | modificar la font]
Pòdon èsser marinas, dulçaqüicòlas, terrèstras. Pòdon èsser carnivòras, vegetarianas o detritivòras. Certanas provòcan de galas suls vegetals. D'autras vivon sus las denadas alimentàrias (Ex : Tyrolichus casei pels fromatges de pasta mai mofla o Acarus siro autrescòps apelat Tyroglyphus farinae, dich ciron que produssís las crostas de fromatges durs tals coma la Mimoleta). D'autras vivon dins las denadas entrepausadas coma lo blat o la farina. Un desenat d'espècias es responsable d'allergias per l'Òme (Dermatophagoides, Acarus siro, Pidoglyphus destructor).
- Los idracarians son comuns dins las aigas doças,
- Los alacarians (marins) se pòdon rencontrar fins a 4 000 mètres de prigondor.
- Los oribats son un grop d'acarians sustot abondents dins lo sòl. Consoman de degalhs vegetals que fragmentan en pichons elements e facilitant atal lo ròtle dels bactèris dins la formacion de l'humus.
Las espècias parasitas[modificar | modificar la font]
N'existís una granda quantitat e son pas encara totas conegudas.
A títol d'exemple, los sarcòptes (Sarcoptes scabiei) curan de galariás dins l'epidèrme dels mamifèrs e causan la gala (inclús per l'Òme).
Los ixòdes o langastas se fixan suls mamifèrs e los ausèls e chucan lor sang. Las langastas pòdon èsser de vectors de virús, de bactèris (espiroquèts) e protozoaris patogèns. Los ixòdes pòdon transmetre Brucella, l'agent de la brucellòsi. Ornithodoros moubata es una langasta africana que transmet a l'Òme Spirochaeta duttoni (agent de fèbra recurrenta). En America del Nòrd, las langastas del genre Dermacentor transmeton l'agent de la fèbre porpra de las montanhas rocosas.
Trombicula autumnalis, o rogets, parasita los animals de sang cauda (inclús l'Òme) a l'estat larvari.
Mantuna espècia de demodex vivon en parasit o en simbiòta (en tant que netejant los pòrs d'un excès de sebum) de mamifèrs, dont l'Òme Demodex folliculorum que viu dins las glandas sebacèas de l'Òme e Demodex brevis que viu dins lo follicul pilós uman.
Lo tetranic teissièr (Tetranychus urticae) viu sus las fuèlhas de las plantas ont teis de telas de seda, l'acarian roge dels pomacèas (Panonychus ulmi) es patogèn de la vinha e dels arbres fruchoses. Eriophyes vitis provòca l'eriniòsa de la vinha (desformacion de las fuèlhas).
La familha dels Podapolipidae parasita comunament los abelhards[2].
Taxonomia[modificar | modificar la font]
Classificacion[3][modificar | modificar la font]
Los acarològs considèran los acarians coma una sosclassa devesida en dos Superòrdres, mentre que los autres aracnològs lors conservan lo reng d'òrdre.
- Superòrdre Parasitifòrmes (Anactinotrichida) quatre òrdres
- Òrdre Opilioacarida una familha
- Opilioacaridae With, 1902
- Òrdre Holothyrida tres familhas
- Allothyridae van der Hammen, 1972
- Holothyridae Thorell, 1882
- Neothyridae Lehtinen, 1981
- Òrdre Ixodida tres familhas
- Argasidae C.L.Koch, 1844
- Ixodidae C.L.Koch, 1844
- Nuttalliellidae Schulze, 1935
- Òrdre Mesostigmata
- SosÒrdre Sejida (Sejoidea)
- SosÒrdre Trigynaspida
- Coòrta Cercomegistina (Cercomegistoidea)
- Coòrta Antennophorina (Antennophoroidea, Celaenopsoidea, Fedrizzioidea, Megisthanoidea, Parantennuloidea e Aenictequoidea)
- SosÒrdre Monogynaspida
- Coòrta Microgyniina (Microgynioidea)
- Coòrta Heatherellina (Heatherelloidea)
- Coòrta Uropodina
- SosCoòrta Uropodiae (Thinozerconoidea, Polyaspidoidea, Uropodoidea e Trachyuropodoidea)
- SosCoòrta Diarthrophalliae (Diarthrophalloidea)
- Coòrta Gamasina
- SosCoòrta Epicriiae (Epicrioidea e Zerconoidea)
- SosCoòrta Arctacariae (Arctacaroidea)
- SosCoòrta Parasitiae (Parasitoidea)
- SosCoòrta Dermanyssiae (Veigaioidea, Rhodacaroidea, Eviphidoidea, Ascoidea, Phytoseioidea e Dermanyssoidea)
- Òrdre Opilioacarida una familha
- Superòrdre Acariformes (Actinotrichida) dos òrdres
- Òrdre Trombidiformes
- SosÒrdre Sphaerolichida
- SosÒrdre Prostigmata
- SuperCoòrta Labidostommatides (Labidostommatoidea)
- SuperCoòrta Eupodides (Bdelloidea, Halacaroidea, Eupodoidea, Tydeoidea e Eriophyoidea)
- SuperCoòrta Anystides
- Coòrta Anystina (Caeculoidea, Anystoidea e Paratydeoidea)
- Coòrta Parasitengonina
- SosCoòrta Trombidiae (Calyptostomatoidea, Erythraeoidea e Trombidioidea)
- SosCoòrta Hydrachnidiae (Hydryphantoidea, Eylaoidea, Hydrovolzioidea, Hydrachnoidea, Lebertioidea, Hygrobatoidea e Arrenuroidea)
- SuperCoòrta Eleutherengonides
- Òrdre Sarcoptiformes
- SosÒrdre Endeostigmata
- Coòrta Bimichaeliina (Bimichaeloidea)
- Coòrta Nematalycina (Nematalycoidea)
- Coòrta Terpnacarina (Oehserchestoidea e Terpnacaroidea)
- Coòrta Alicorhagiina (Alicrhagioidea)
- SosÒrdre Oribatida
- SuperCoòrta Palaeosomatides (Archeonothroidea, Palaeacaroidea e Ctenacaroidea)
- SuperCoòrta Enarthronotides (Hypochthonioidea, Prothoplophoroidea, Brachychthonoidea e Atopochthonioidea)
- SuperCoòrta Parhyposomatides (Parhypochthonioidea)
- SuperCoòrta Mixonomatides (Phthiracaroidea, Euphthiracaroidea, Lohmannioidea e Eulohmannioidea)
- SuperCoòrta Desmonomatides
- Coòrta Nothrina (Crotonioidea, Malaconothroidea, Nanhermannioidea e Hermannioidea)
- Coòrta Brachypylina
- Coòrta Astigmatina
- SosÒrdre Endeostigmata
- Òrdre Trombidiformes
Classificacion filogenetica[modificar | modificar la font]
Qualques familhas[modificar | modificar la font]
Acaridae, Analgidae, Anystidae, Argasidae, Ascouracaridae, Atopomelidae, Bdellidae, Carpoglyphidae, Cheyletidae, Demodicidae, Dermanyssidae, Dermationidae, Epidermoptidae, Eriophyidae, Glycyphagidae, Halarachnidae, Ixodidae, Knemidokoptidae, Kytoditidae, Laelapidae, Laminosioptidae, Leeuwenhoekiidae, Listrophoridae, Macrochelidae, Macronyssidae, Microdispidae, Penthaleidae, Phytoptidae, Phytoseiidae, Psorergatidae, Psoroptidae, Pyemotidae, Pyroglyphidae, Rhinonyssidae, Rhynchaphytoptidae, Sarcoptidae, Sitercoptidae, Tarsonemidae, Tenuipalpidae, Tetranychidae, Trombiculidae.
Metòde de contraròtle de las populacions[modificar | modificar la font]
- Lucha quimica
Los acaricids
- Lucha biologica
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
-
-
-
-
Tetranychidae (aranha roja)
-
-
-
-
Imatge SEM d'un acarian
-
Varroa (Varroa destructor)
-
-
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Walter, D.E. and Proctor, H.C. 1999. Mites: Ecology, Evolution and Behaviour, CAB International.
- ↑ Page sur les Podapolipidae (en)
- ↑ A Manual of Acarology 3rd Edition. Krantz e de Walter
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Acari dins Tree of Life we project (en)
- Referéncia Fauna Europaea : Acari (en)
- Referéncia ITIS : TSN 733321 Acari (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Acari (en)
- Referéncia NCBI : Acari (en)
- Classificacion de Hallan
- Acari.be, site d'informacion generala
- Ficha practica suls acarians per rapòrt a las allergias
- Estudi biologic interessanta suls acarians dins la vida vidanta


text:
Piano
Un piano es un instrument de musica polifonic de clavièr de la familha de còrdas picadas. En bèth prémer sus cadua de las soas tòcas òm hè trucar un martèth caperat sus ua de las soas còrdas d'acer ; aqueth martèth que truca en tot arrebotar sus la còrda çò qui la deisha vibrar dinc a l'amortosiment deu son son.
Lo piano qu'ei un deus instruments de musica los mei espanduts a maugrat deu son còst eslhevat e deu son pes qui representa ua empacha a la soa mobilitat. L'endom deu son clavièr que'u permet de jogar sol, en musica de crampa e orquèstra en acompaniment o en solo e, sustot qu'ei un instrument capable d'acompanhar los autes musicians solistas en repeticion o audicions.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'invencion deu piano que's deu a la rescontra de dus principis : lo de las còrdas picadas qui's practicas desempuish mantuns sègle sus instruments shens nat clavier com lo cibalum deu tzigans o lo tamborin de còrdas emplegat dens lo Pirenèus ; lo segon princi, eth tanben hèra ancian,qu'ei l'invencion deu clavier, conegut desempuish l'epòca romana dab l'idraulos e desvolopat despuish sus instrument de vent com l'orgue, sus instruments de còrdas hregadas com la sonsaina e tanben sus sus instrument de còrdas picadas durant l'Etat Mejana, la reneishença e los temps barròcs dab instruments com lo virginal, l'espineta e lo clavecin.
Los purmèrs pianos que hon desvolopats per l'italian Bartolomeo Cristofori a la debuta deu sègle XVIII e, a maugrat de la loa navèra tecnologia de trucar e lòc de picar las còrdas, que sonavan haut o baish com clavecins. L'objectiu de Cristofori qu'èra de desvolopar un instrument qui deisharé sonar la còrda après l'aver trucada enlòc de l'estancar com ac hèn los plèctres deu clavecin ; que'u calèva donc inventar un principi entà arrebotar sus la còrdas enlòc de la puntejar e dabun maviment d'anar e tornar.
Durant decada e quitament sègles l'instrument que's devolopè au mejan d'innovacion que melhoren contament lo son son. Au dia de uei, la tecnologia deu piano numeric desprovesit de nada còrdas mes imitant lo son deu piano e las sensacion deu son clavier en tot auherir un instrument leugèr de bon transportar que's desvolopa.


text:
Bactriana
Bactriana es una region d'Asia Centrala situada dins leis estats modèrnes d'Afganistan, de Paquistan, de China, de Tatgiquistan e d'Ozbequistan.
Dins lo corrent de l'Antiquitat, foguèt lo centre d'un reiaume poderós e avançat que foguèt belèu lo territòri d'origina dei Pèrsas e dau zoroastrisme. Entre 545 e 540, foguèt conquistada per l'Empèri Aquemenida. En 462, una revòuta i foguèt reprimida e la dominacion aquemenida foguèt plus contestada. Au contrari, pendent l'afondrament de l'Empèri fàcia ai tropas macedonianas d'Alexandre, la region resistiguèt amb acarnament. Après una campanha malaisada, Alexandre deguèt finalament se contentar de contraròtlar solament lei vilas principalas[1]. Après sa mòrt e lo partiment de sei conquistas, Bactriana faguèt partida de l'Empèri Seleucida.
Aprofichant l'afebliment rapide de la poissança de la dinastia seleucida dins l'èst de son empèri, Bactriana venguèt independenta en 256 avC. Formèt lo reiaume grècobactrian que foguèt dirigit per una dinastia grèga energica que s'estendiguèt en direccion d'Índia, de Sogdiana e de l'estèpa d'Asia Centrala. Aquel estat demorèt una poissança importanta mai s'afondrèt après una invasion nomada en 130 avC. Perdiguèt rapidament sei regions perifericas e lo còr dau reiaume foguèt ocupat per leis Escites en 90 avC.


text:
Le Sappey-en-Chartreuse
Nom desconegut en arpitan (Le Sappey-en-Chartreuse en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat s'estend jols falaises de Chamechaude (2 082 m), lo ponch culminant del massís de la Chartreuse.
Lo vilatge possedís una station d'esquí familiale amb cinc téléskis sus las pendentas del Mont Sant-Eynard.
La commune s'étend sous les falaises de Chamechaude (2 082 m), le point culminant du massif de la Chartreuse.
Le village possède une station de ski familiale avec cinq téléskis sur les pentes du Mont Saint-Eynard.


text:
Nombre
Lei nombres son d'entitats abstrachas utilizadas dins lo comptatge e la mesura, e que permeton, per mejan dau calcul, d'accedir en d'informacions novèlas. Son presents dins lo lengatge e dins fòrça activitats umanas. En particular, la sciéncia modèrna existiriá pas sens elei, e lei tecnicas numericas jògan un ròtle de mai en mai important dins nòstrei societats. Lei matematicas son la disciplina que, dempuei l'Antiquitat, estúdia lei nombres, n'aprefondís la conoissença, e n'alarga la portada per de generalizacions successivas.
Somari
Remarcas terminologicas[modificar | modificar la font]
Chifra[modificar | modificar la font]
Una chifra es un caractèr utilizat per escriure un nombre o un numèro dins un sistèma de numeracion. Una error frequenta es de confondre lei nocions de « chifra » e de « nombre » (una error analòga seriá de pas destriar lei nocions de « letra » e de « mot », o la letra a de la preposicion a).
Per exemple (en numeracion decimala):
- 18 es un nombre de doas chifras,
- 25 − 17 = 8 (resultat d'una operacion) es un nombre e non pas una chifra, e mai son escritura decimala compòrte una soleta chifra.
Numèro[modificar | modificar la font]
Un numèro es una lista de chifras que sièrve pas a comptar o a mesurar e que jòga generalament lo ròtle d'una etiqueta numerica: per exemple, un numèro de telefòn.
Tipes de nombres[modificar | modificar la font]
Existisson divèrs tipes de nombres; per òrdre de generalitat creissenta, citem: leis entiers naturaus, lei nombres entiers, lei nombres decimaus, lei nombres racionaus, lei nombres reaus, lei nombres complèxes (puei encara d'autrei coma lei qüaternions, leis octonions...).
Se'n fa aicí una presentacion informala, onte se classa leis ensembles de nombres segon l'òrdre precedent.
Entiers naturaus[modificar | modificar la font]
Lei nombres pus familiars son leis entiers naturaus, elements de l'ensemble , utilizats per lo comptatge: 0, 1, 2, 3, ... Se i definís doas operacions: l'addicion e la multiplicacion.
Per còntra, la sostraccion pausa problèma: se pòt que la diferéncia de dos entiers naturaus siá pas definida dins ; per exemple, se i pòt pas definir d = 2 − 4 perque existís ges d'entier naturau d tau que 4 + d = 2. Se ditz que l'eqüacion 4 + d = 2 d'inconeguda d a pas de solucion dins .
Nombres entiers[modificar | modificar la font]
Per obviar a aquela dificultat, se definís de nombres novèus, que son leis entiers (estrictament) negatius, permetent de donar sens a una sostraccion coma la precedenta: 2 − 4 = −2. Un tau nombre se pòt interpretar concretament en tèrmes comptables coma un deute. Per exemple, s'una persona dispausant de 2 èuros crompa un article de 4 èuros (lo comerciant li fasent crèdit), dispausarà finalament d'una soma de 2 − 4 = −2 èuros; autrament dich, aurà un deute de 2 èuros. Leis entiers negatius s'utilizan correntament dins l'escala dei temperaturas: una temperatura de −3 °C es 3 °C en dessota de 0 °C.
L'ensemble constituit deis entiers naturaus e deis entiers negatius se nòta (l'iniciala de l'alemand Zahl, « nombre »; Zahlen au plurau) e seis elements son lei nombres entiers, que generalizan leis entiers naturaus. Se i definís tres operacions: l'addicion, la sostraccion e la multiplicacion. Se ditz que l'ensemble , provesit de l'addicion e de la multiplicacion, es un anèu commutatiu.
Per còntra, la division pausa problèma: se pòt que lo quocient de dos entiers siá pas definit dins ; per exemple, se i pòt pas definir lo quocient perque existís ges d'entier r tau que 3 r = 2. Autrament dich, l'eqüacion 3 r = 2 d'inconeguda r a pas de solucion dins .
Nombres racionaus[modificar | modificar la font]
Una segonda generalizacion permet de tractar la dificultat: se definís lei nombres racionaus. Cadun d'elei s'escriu coma una fraccion r = p / q de dos entiers p, q onte q es diferent de 0, per exemple 2 / 3, o (−3) / 4 = 3 / (−4) que se pòt tanben escriure −3 / 4; la fraccion representa lo quocient dei dos entiers. Lei racionaus generalizan leis entiers, car tot entier n es lo racionau n / 1.
L'ensemble dei nombres racionaus se nòta (l'iniciala de quocient). Se i definís quatre operacions: l'addicion, la sostraccion, la multiplicacion e la division. Se ditz que l'ensemble , provesit de l'addicion e de la multiplicacion, es un còrs commutatiu.
En escritura decimala, lei nombres racionaus se caracterizan per la periodicitat de son desvolopament: a partir d'una cèrta posicion, un grop de decimalas se repetís. Per exemple:
253 / 700 = 0,36 142857 142857 142857..., onte lo grop de decimalas 142857 (sonat periòde dau desvolopament) se repetís indefinidament après la segonda decimala.
Nombres decimaus[modificar | modificar la font]
Lei nombres decimaus son lei racionaus que se pòdon escriure coma lo quocient (onte e ) d'un entier e d'una poténcia de 10. Se caracterizan per un desvolopament decimau finit, valent a dire que sei decimalas son totei nullas (e s'escrivon pas) a partir d'una cèrta posicion: per exemple:
- 3 / 25 = 12 / 102 = 0,12 es decimau
- 1 / 3 = 0, 333 333 333... o es pas.
La soma e lo produch de dos nombres decimaus son tanben de nombres decimaus (mai pas lo quocient en generau).
L'ensemble dei nombres racionaus se nòta (l'iniciala de decimau). Provesit de l'addicion e de la multiplicacion, es un anèu commutatiu.
Nombres reaus[modificar | modificar la font]
Lei nombres reaus comprenon totei lei nombres utilizats dins de mesuras. Generalizan lei nombres racionaus, car coma elei, an un desvolopament decimau, mai aquest es pas necessariament periodic.
Per exemple:
- lo nombre es la longor de la diagonala d'un carrat qu'a per costat c = 1: se saup dempuei l'Antiquitat qu'aqueu nombre reau es pas racionau: se ditz qu'es irracionau.
- lo nombre es la circonferéncia d'un ceucle qu'a per diamètre d = 1: se saup dempuei lo sègle XVIII (foguèt demostrat per Johann Heinrich Lambert) qu'aqueu nombre reau es irracionau.
L'ensemble dei nombres reaus se nòta (l'iniciala de reau). Se i definís quatre operacions: l'addicion, la sostraccion, la multiplicacion e la division. L'ensemble , provesit de l'addicion e de la multiplicacion, es un còrs commutatiu.
De mai, es totalament ordenat: existís una relacion d'òrdre totau notada « » que permet de comparar dos reaus x, y quins que sián.
Finalament, se pòt representar l'ensemble dei nombres reaus per una drecha (la « drecha reala »), cada nombre reau x correspondent au ponch (unic) de la drecha qu'a per abscissa x.
Nombres complèxes[modificar | modificar la font]
Existís pas de nombre reau qu'a per carrat −1. Aquesta impossibilitat menèt de matematicians italians dau sègle XVI a l'invencion de nombres novèus, sonats inicialament nombres imaginaris (en oposicion a nombres reaus), e que son nom actuau es nombres complèxes. Lei nombres complèxes son leis expressions , onte x, y son dos reaus sonats respectivament partida reala e partida imaginària dau nombre complèxe z, e es un nombre complèxe que (per definicion) verifica la relacion:
Generalizan lei nombres reaus, car per tot reau x:
- ; autrament dich, lei nombres reaus son, entre lei nombres complèxes, aquelei qu'an 0 per partida imaginària.
L'ensemble dei nombres complèxes se nòta . Se i definís una addicion e una multiplicacion; per definicion, se x, y, u, v son de reaus:
L'ensemble , provesit de l'addicion e de la multiplicacion, es eu tanben un còrs commutatiu.
Se pòt representar l'ensemble dei nombres complèxes per un plan (lo « plan complèxe »), cada nombre complèxe correspondent au ponch dau plan qu'a per abscissa x e per ordenada y.
En defòra dei matematicas, que n'an desvolopat fòrça l'estudi e onte son venguts indispensables dins fòrça domenis (comprés l'estudi dei nombres entiers), lei nombres complèxes s'utilizan en fisica (en particular: teoria dei corrents alternats, fisica qüantica).
Cadena d'inclusions[modificar | modificar la font]
Lei generalizacions successivas que se vèn de citar de la nocion de nombre son resumidas dins aquesta cadena (onte cada ensemble es un sosensemble pròpri dau seguent: leis ensembles son totei diferents):
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) John H. Conway & Richard K. Guy, The Book of Numbers, Springer-Verlag, 1996, 310 paginas.


text:
Kish
Kish foguèt una ciutat estat de Mesopotamia. Inicialament independent, cap a l'an 2700 aC lo rei Mebaragesi i exerciá una egemonia, mas foguèt derrotat per la ciutat estat d'Uruk. Son successor Aka sostendrà las luchas contra lo rei Gilgamesh d'Uruk. A la mòrt de Gilgamesh, Kish venguèt independenta e benlèu tornèt exercir l'egemonia amb Mesalim, mas dempuèi 2600 aC aviá pas cap d'autras possessions. Cap a 2350 aC Lugalzagesi d'Umma derrotèt Kish que malgrat tot mantenguèt son independéncia. En 2340 aC un foncionari reial, Sharrukin, se rebellèt contra lo rei de Kish, Urzababa e venguèt propietari d'una partida del territòri de Kish, qu'i fondèt la ciutat d'Akkad. D'ans après, Sharrukin ocupèt Kish e se proclamèt rei amb lo nom de Sargon (rei autentic) d'Akkad. La ciutat de Kish foguèt destrucha pendent los darrièrs combats e Sargon la mandèt tornarmai bastir. En 2260 aC se revoltèt contra los successors de Sargon, mas foguèt somesa. Recobrèt son independéncia cap a la fin del sègle mas passèt a Uruk e, puèi, a Ur. En 2025 aC venguèt independent e passèt a Isin en 2010 aC. Cap a 1900 aC tornèt èsser independent jol rei Ashduniarim e passèt a Babilònia en 1860 aC.


text:
Modèl:Country data Alemanha
Aquò es la documentacion del modèl Modèl:Country data Alemanha. Es generada automaticament a travèrs de Modèl:Country showdata
Modèl:Country data Alemanha es un modèl de bandièra utilizat indirèctament pels modèls coma [[Modèl:país|país]], [[Modèl:bandièra|bandièra]].
purgatz l'amagatal per visualizar vòstras darrièras modificacions sus aqueste modèl.
Somari
Paramètres estandard
Variacions
Ensenhas militaras
Lo modèl inclutz un pavalhon de la marina nacionala que se pòt utilizar amb lo modèl modèl:Navy:
- {{navy|Alemanha}} → Modèl:Navy
- {{bandièra|Alemanha|naval}} →
Redireccions
Resultats segon lo modèl utilizatAqueste modèl tanben se pòt utilizar amb un alias (una redireccion cap a aqueste modèl):
Exemples d'utilizacion
- {{país|Alemanha}} → Modèl:País
- {{bandièra|Alemanha}} →
- Utilizacion d'una varianta de la bandièra
- {{país|Alemanha|empèri}} → Modèl:País
- {{bandièra|Alemanha|empèri}} →
- Utilizacion d'una redireccion del modèl
- {{bandièra|DEU}} →
- {{flagcountry|DEU}} → Alemanha
- {{país|DEU}} → Modèl:País
Modèls relatius
De modèls country_data connèxes son disponibles :


text:
Batalha de Mohács
La batalha de Mohács se debanèt lo 29 d'aost de 1526 entre lei fòrças de l'Empèri Otoman e aquelei dau Reiaume d'Ongria. S'acabèt per una desfacha majora deis Ongrés que seis institucions, tocadas per la mòrt de son rèi e d'una partida importanta de son aristocracia, s'afondrèron entraïnant la disparicion d'Ongria coma poissança independenta e importanta d'Euròpa. Aquò permetèt ais Otomans d'avançar en direccion dau centre dau continent e de conquistar una partida significativa d'Ongria.
Aquela batalha aguèt luòc dins l'encastre d'una campanha menada per lo sultan Soliman lo Magnific e son gendre, lo grand vizir argali Ibrahim Pacha, ambé 55 000 òmes e 160 canons. Partiguèron en julhet de la fortalesa de Peterwardein en direccion d'Ongria. Loís II d'Ongria reüniguèt una armada de 40 000 òmes e 85 canons dirigits per l'arquevesque Pál Tomori. Aquela fòrça foguèt rapidament esquichada per l'artilhariá otomana sostenguda per sei janissaris. Obligada de se retirar a travèrs una zòna palunosa, leis Ongrés perdiguèron la mitat de sei tropas, compres son rèi que se neguèt ambé son chivau. Lei pèrdas otomanas son desconegudas mai consideradas coma fòrça limitadas.
Après aqueu desastre, l'armada ongresa se dispersèt e leis Otomans poguèron conquistar la capitala, Buda, lo 10 de setembre. Aquò foguèt lo començament d'una guèrra novèla còntra Àustria que s'acabèt per lo partiment d'Ongria.